·અમદાવાદ-મતુ નારિયે મને એ -ભિન્ન અખાન ને મધ નાં !

·- 6. - - - - प्रकाशकलं निवेदन આ “ મને ? ' વિવધ જાળા ( 1 માં વર્ષ કેમ પા , અન સ ગ . : : ૧ થી ૪ કપ પ્રસિદ્ધ "વા કે . “ 'ન' પણ આવનને એક અત્યંત પ્રાણવાન : અ વિગત આર્યસંસ્કૃતિને મંગલ પ્રકાશ . માન સદા કે .! પતિનું પ્રદાન કરનાર પણ નથી. એ ૨૧ ૮ ૨ , " વિનસ અને લીએ તપાસે છે અને વિડિઓમાં તે વખતે ન છે. એ પાતાળગંગાની બાળ કરે ,, -ને એ એની મંગલ મધુર અમૃતદર્શન પામી. કલા શિખર ઉપર દષ્ટિ સ્થિર કરાવે છે. આમ તે ઇનને પગના પશે ચાવીને અનાજની દસ નાડીઓમાં પ્રાણ ધબકે છે. વિવિધતામાં એકતા લાવે છે અને એ એકતાને રકાર પામવા કાર પાપિ છે આ કર્મકાંડામાં નથી, પણ હવનના તાયુક્તરાદાચાર- માં છે તે જ વેદમાં બતાવેલા આચારવિચાર, સ્મૃતિઓમાં વડલા નિયમાદિએ, સપુએ કર્તવ્યમાં ઉતારેલા વ્યવ- હા અને અંતરાત્માને પ્રરાન્નતા આપનારાં શુદ્ધ આચરણે, એ સર્વને મનુદેવે ધર્મની વિશાળ વ્યાખ્યામાં રામાવ્યાં છે. આથી પાકા કા છે કે, ભગવાન મનુએ જે કાંઈ કહ્યું છે તે ઔષધરૂપ છે. ભગવાન મને કહે છે કે, રાગ અને દ્વેષથી નિત્ય- મુક્ત રહેલા સંતજનેએ જેને દદયમાં સાક્ષાત્કાર કર્યો છે ·1 છે તે પાર ' , " : { _ \ અનુભવ ઉપરથી "! ! ! “ માં ". " . અને અમી રે ) વા છે ! | મ રચા દરથી પકાર કરે છે, જે વા . " " ' છે; અને ત્યારે જ તેમને બીક ના બે - બત- નાનું અને શિવજીના "" નાના પડ ! " | રામજાય છે. આવો કે ન ગ ૧ " - " પામેવો અને મારી ના' ! છે છતાં અને છે–ભગવાનને એવભાવ ૪ તરી જાય છે, મનુ પાના પરંપરાગત ભા ને ' ' - - - - વણ દવા છે, અને તેના જુદા ક | બ | -2 " : ને મનુ અપરિણી, વિદ્યાસંપા, તનિ. Jી અને સર્વમિત્ર રહેવાની આજ્ઞા આપી છે. તમને ! અને જીવવુ જોઈએ, જેથી અન્ય વાળને મરાયાગ્ની પ્રબ મરાભ થા કરે તેમણે આમ સાનિક રહેવાનું છે, એટલા માટે ની આ જીવિકાને ભાર સમાજ ઉપર રાખ્યો છે. પણ મારા માથે ને ખાતર સસ્કાર નટિ વેચવાની તેમને ચેતવણી પણ આપી છે. એ પછી ક્ષત્રિયોને ભગવાન મનુદેવ સમાજની ના કામ સોપ્યું છે. વીરતા, ઉદારતા, ધર્મપરાયણતા અને લાઃ રતલા આદિ તમ- ની સંપત્તિ છે. ક્ષત્રિયના શૌર્ય, પરાક્રમ અને તેજ સમાજને કયા- કારી અને ઉપયોગી થવાને બદલે લોકભક્ષ થાય નહિ, તે સાર તે કડક નિયમો આપ્યા છે. વળી તેમણે સ્થાને માટે પણ ધધાઓમાં અમુક વિધિ-નિષેધ કર્યા છે. વોએ માત્ર પાઈ–પૈસા માટે જીવ ઘસી નાખવાને નથી. તેમણે ધર્મપૂર્વક પશુપાલન, ખેતી, વ્યાપાર, આદિથી સંપત્તિ મેળવીને સમાજને સમૃદ્ધ રાખવાનો છે અને ઘર્મરા માટે હાથે દ્રવ્યને ઉપયોગ કરવાનો છે, એમ ભગવાન મનુએ જણાવ્યું છે. શદ્રને તેમણે સેવા ધર્મ બતાવ્યો છે, પણ એને માટે ચ જીવનના અવકાશ રાખ્યા છે. શુદ્ધ સેવાભક્તિથી તે ઉત્તમ જીવન સિદ્ધ કરે, એ તેમને આદેશ છે. માટે નવુ વરસની ઉમરે પહોંચેલા ભૂકને તે

·બાગના બે વંદનાના અધિકારી ગ - ચાર
એના ધર્મમાં તેને પોતાની મા-
* * * * * 4 - નાના અનભવવાની તે વધુ
છે , કે રે, લાગવા ! અને કાના દરથ .
બે - મ - નાની પુરી થવા પણ વાત કરવા-
નથી '; “વાથી ૬.
ગ, ગાય, વાનપ્રરથ,
એ જ ભાન ગાના ' પણ માંગમાં મળે છે, તે તે આ
મહાપ અછાન કરવાથી તે પ્રભુપદની નજીક છે
જ પ ચ ન f, એ નિસગ વાત છે હવનને દત્તરાર
. , માવા ભગવાનને સર્વવ્યાપી ગણને પમી સદાને માટે
પરમ મને પ્રાન કર. ને લધાભા રાખીને વર્ણ નામની
મન થાય ,
વણ અને મધ ને બંધારણને બમ હિંદુ સમાજ
કે પરિવાર ની કે એની ગોષણ કરી છે. એ પરિવારમાં
બાણ, , ' ય અને ' એ ચા વણે એકબીજાના સહાયક
થઇ ને ના હતા, અને પોતાના સ્વાભાવિક ગુણો પ્રમાણે કર્મોના
વિભાગ કરીને ધર્મ, અખં, કામ અને મોજા એ ચારે પુરુષાર્થ
પ્રાપ્ત કરવા પૂર્વક પ્રયત્ન કરતા ચારે વર્ણમા અરસપરસ
કેમ હાવાથી શનિ અને શાન દ રવા કરતો હતો. આજે તે પ્રેમની
જ દે છે અને કર્તવ્યને સ્થાને અધિકાર ચડી બેઠા છે. એવી
વિપરીત થી સમાજ મા દુર્બળ થતે ચાલી નાશને પશે
ચાવી લે છે, એટલે કામ અને સ્વાઈત્યાગની ભાવના જેટલી
વહેલી જાત થાય તેટલી વધુ લાભદાયી નીવડશે.
ભગવાન મનું વર્ણમા, આશ્રમોમાં, લશોમાં, આચામાં,
યુદ્ધોમાં, વેપાર-વાજમ તથા સેવા-ચાકરીમા નિધિ અને આદેશ
આપ્યા છે. તેમાં ક ડે જનારને આજે પણ શિક્ષણના ઉત્તમોત્તમ આદશી
મળકો,સમાજની અર્થવ્યવસ્થાના દર બ્રા સાપો, સસારના અતિ
જટિલ પ્રોની ગૃચ ઊંટલ અને નવા રહસ્યો પ્રાપ્ત થશે. જે સંસ્કૃતિએ
હજારો વર્ષથી પોતાને પ્રાણ ટકાવી રાખ્યો છે અને પરધર્મીઓના

·હું તે અનેક હુમલાઓ થવા છતાં જેણે પિતાનું ગૌરવ હીણું પડવા દીધું નથી, તે આર્યસંસ્કૃતિ ભગવાન મનુ આમાં આપણને બતાવે છે આજના સમયમાં તેમાં કઈક ગાળવું પડે, કંઈક નવું કરવું પડે કંઈક હેરફેર કરવું પડે, છતાં પ્રાણ તો મનુદેવે પ્રકટાવ્યો છે તે જ રહેશે. ભગવાન મનુએ સ્ત્રીઓ સ બ ધમાં જે વ્યવસ્થા આપી છે, સામે ઘણુ વાર વળ ચડાવવામાં આવે છે મનુસ્મૃતિમાંના ગમે ત્યાંથી લોકો ઉપાડી લઈ, તેના મનને કાવે તેવા સબધો જોડી એ વાળનુ સમર્થન કરવામાં આવે છે પણ એ સર્વથા ભૂલભર્યું છે. કારણ કે હિદુશાસ્ત્રોમાં સ્ત્રી જાતિના સબંધમા જે આદર ભાવ છે, તે બીજે ક્યાય મળ દુર્લભ છે. ભગવાન મનુ કહે છે કે, उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता। सहस्रं तु पितृन्माता गौरवेणातिरिच्यते ।। અર્થત ઉપાધ્યાયથી આચાર્ય દશગણ, આચાર્યથી પિતા ગોગણ અને માતા પિતાથી હજારગણી પૂજવાયેગ્ય છે. ભલા, બ્રીજતિનો આથી વિશેષ કો આદર હોઈ શકે ? આથી પણ આગળ વધીને તેઓ કહે છે કે, વિવાહપ્રસંગેજ બહિ પણ હરહમેશ કલ્યાણ ઇચ્છતા પિતાએ, ભાઈએ, પતિએ અને દિયરે પિતાના સ્ત્રી જનને સત્કાર આપવો જોઈએ અને તેમને વિભૂષિત કરવાં જોઈએ. જ્યા સ્ત્રીઓને સહકાર થાય છે, ત્યાં દેવતાઓ આન દે કરે છે, ત્યાં સ્ત્રીઓને સત્કાર થતો નથી, ત્યા સઘળી ક્રિયાઓ અકળ જાય છે. જે કુળમાં કુલીન વીઓ શોકમાં રહે છે, તે કુળ તકીલ વિનાશ પામે છે જેમાં એ વીઓ શેક કરતી નથી, તે કુલ વૃદ્ધિ પાને છે, કાર ન પામેલી સ્ત્રીઓ જે ઘરે ઉપર શાપ વરસાવે છે, ઘરે કન્યાઓ ભરવા ની જેમ બધી રીતે ભાગીને ભૂકો થાય છે. માં અધિક વર્ષની કામ કરનાર પુએ ઉત્સવો અને તહે- anત્રાનમાર કોઈ શત્રુનો નાશ કરવા માટે મંત્ર દ્વારા ઉત્પન્ન કરી અમિશિની સ્ત્રી, માત્ર તે ·વાના પ્રસંગમાં જીરાને માપ, વજો અને ખાનપાનોથી તલ માપ જે જે કળમા પતિ પત્નીથી સંતુષ્ટ છે અને પત્ની પતિથી સંતુષ્ટ છે. તે કળમા ચાઇબ કયાજ છે. સર્વ અવરથામાં સ્ત્રીનું પણ કરવાની ભગવાન મનદેવની આના છે. આમ છતા આગળ જતા તેઓ એક મહત્વની બાબત કહે છે “ આ વીરતાની વાત કરે છે, છતાં ખરે રક્ષણ તે ચી તેજ કર. " તેને લાકડીએ મારો કે બારણે તાળા લગાવી છે, તો પણ તમે સાચવી શકો નહિ. એ તો સીજ પોતાનું રીત્વ રહંભાળવો; અને જેમાં તે સ્વયંરરણાનો આનંદ હશે, બહારથી લાદેલો જુલમ નહિ હોય. આથી જ અરોકવાટિકામાં એક અનાથ જેવાં પડેલાં સીતાજી દશમુખ રાવણને કંપાવી શકે છે અને કુરુસભામાં અપમાનવશ થયેલાં દ્રૌપદી મહાભારત ભડાવી સકે છે. આનો હજારો વર્ષો પહેલાની વાત છે, પરંતુ આજ પણ પિતાના સ્ત્રીત્વના ગાણ માટે આત્મબલિદાન દેનાર સ્ત્રીશક્તિને પરિચય આપણને કોઈ ઈવાર જાણવા-જોવા મળ્યા કરે છે સ્ત્રી એ તે સચરાચર સૃષ્ટિના પાયામાં પડેલી શક્તિનું પંચભૂતાત્મક સ્વરૂપ છે. એ મહાપદેથી સ્ત્રી ગબડી પડે નહિ એટલા માટે લમાદિ સંબ- ધામાં ભગવાન મનુએ મયદાઓ બાધી છે, પરંતુ ત્યાં સ્વતંત્રતાને બેટો વાદ લાવવાની જરૂર નથી. છાચારને સ્વરદતાનું નામ શોભતું નથી. સ્ત્રી તથા પુર પોતપોતાનાં સ્વાભાવિક કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહી જીવનની સાધના કરવાની છે. આથી ભગવાન મનુના આદેશોમાં દેઈ સ્થળે કડકાઈ અને વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય ઉપર દાબ જેવું જણાય છે, પણ સમાજનું પ્રત્યેક અંગ એકબીજાને ટેકો આપી શકે અને પોતપોતાનાં સ્વાભાવિક કર્મો કુશળતાપૂર્વક કરીને દરેક વ્યક્તિ પ્રગતિ કરી શકે, એટ- લા માટે તેની આવશ્યકતા તેમણે સ્વીકારી છે. વળી સંસારમાં કયા નિરપેક્ષ સ્વત ત્રતા નથી, બધુ અન્ય સહકારથી અને પરસ્પર અનુ- કળતાથી ચાલે છે કોઈ પણ સમાજ હરેક વ્યકિતને દરેક પ્રકારે રાજી * રાખી શકે છે, એવું કદી જોવામાં આવ્યું નથી. મનને ફાવે તેમ વર્તવા દેવું અને પછી તે તે વર્તનને બચાવ કરવા માટે ·t છે કે, સ્ત્રીઓ અને પુરની શારીરિક રચનામાં, એમના ગર્ભધા આદિ શારીરિક ધર્મોમાં તેમજ બાળગાનાં પણ આદિ કર્મોમાં ભેદ છે તેને લીધે તેમના કર્તવ્યમાં અને વધારે આદિમા ભેદ હો અનિવાર્ય છે.” કઈ કઈ લોક માને છે કે, હિન્દ્રનારોમાં સ્ત્રીઓને વય દરજજો આપવામાં આવ્યો છે. આ પાયા વિનાની વાત છે; દિશા સ્ત્રીતત્વને જેટલું પિછાણ્યું છે, તેટલુ થાયે કોઈએ પિછાણ્યું નથી આથી કહ્યું છે. “ગૃહૂં મિલ્લાદુનિી ગુરમુરત એટલે કે, માત્ર ઘર છે તેથી ઘર ગ્રહ કહેવાતું નથી, પણ ગૃહિણી છે તેથી તે ગૃહ કહેવાય છે વળી બીજું કારણ એ છે કે, હિન્દુશાને સ્ત્રીને પુનું ડાબુ અંગે કહ્યું છે. હવે ડાબા અગમા દયનું સ્થાન છે અને હદય ઉપરજ સમસ્ત જીવનને આધાર છે. આમ સ્ત્રી એ ગૃહસ્થજીવનનું હદય છે અને એના ઉપરજ ગૃહસ્થજીવનનું સમસ્ત અસ્તિત્વ નિર્ભર રહે છે. હદય પ્રેમનું કેન્દ્ર છે અને સ્ત્રીઓમાં પણ પુરની સરખામણીમાં અધિક પ્રેમ છે.” “અહી એટલું ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે, શાસ્ત્રોના વિઘાને અનુમાન ઉપજાવી કાઢેલા નથી, તેમ તેઓ મનફાવતાં કે પક્ષપાત ભર્યા પણ નથી. બલકે, દરેક વસ્તુને મર્મ પકડીને અને તેને ધર્મ સમજીને શાસ્ત્રકારોએ તે અનુસાર કર્મ અથવા અધિકારની વ્યવસ્થા કરી છે મનુભગવાને સ્ત્રીપુરુષના તત્ત્વના વિષયમાં કહ્યું છે કે, द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धन पुरुपोऽभवत् । જર્ધન રાશી તરાં ત વાનમામુ (૧-૨) અર્થાત પરમાત્માએ પોતાના વ્યક્તિ સ્વરૂપને બે ભાગ કર્યા એમાં એક ભાગ પુરૂ થશે અને બીજો ભાગ સ્ત્રી થઈ. એ નારી- ભાગમાં તે પ્રભુએ (પુરઘભાગથી) વિરાટ જગત ઉત્પન્ન કર્યું, આ લોકમાં સૂક્ષ્મરૂપમાં સ્ત્રી અને પુરૂના અધિકારીને સકેત છે. આ વાતને કર્મભીમાસાકાર વધુ સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે કે પુર- ધઃ | તાધાના ના અર્થાત ગૃહયરૂપી વિશ્વમાં પક્ષને ધર્મ છે કે, તે વાગરૂપ' થઈ રહે અને નારીનુ કર્તવ્ય છે કે, 1 તે ·“તપ”રૂપ થઈ રહે. ભાવાર્થ એ છે કે, પુષે એવા કર્મ કરવાં જોઈએ છે, જેથી તેને ઐહિક અને પારમાર્થિક ઐશ્વર્યની પ્રાપ્તિ થાય. પુરના એ કાર્યોમાં સહાયતા કરવા સારુ જી શારીરિક કષ્ટો સહન કરે છે. “તપ” ધર્મ કાંઈ સહેલસુતને કર્મ નથી એ માટે પણ ઘણી ચતુ- રાઈ, બુદ્ધિ, જ્ઞાન અને શીલ આદિ ગુણોની આવશ્યકતા છે. આથી માતપિતાનો ધર્મ છે કે, તેઓ પિતાની કન્યાઓને વિદ્યા આદિ શુભ ગુણોથી સુશોભિત કરી કન્યાદાન કરે.” જે પુર જીજાતિ પાસે આવી કઠણ તપસ્યાની આશા કરે છે, તે પુર પણ સપુના જેવી કઠણ તપશ્ચર્યા આચરવી જોઈએ. પુરપ જે એકપત્નીવ્રતથી ભ્રષ્ટ થાય, તો તેણે બીજાતિ પાસેથી પતિવ્રત્યેના ધર્મના પાલનની આશા રાખવી વ્યર્થ છે. સ્ત્રી જાતિ ઉપર પતિના આચરણને પ્રભાવ પડવો સ્વાભાવિક જ છે. ઘણાય ભલાભોળા ભાઈઓ સમજી બેઠા છે કે, પુરનું બહારનું આચરણ ૩૭ રૂપાળું દેવું જોઈએ, ઘરનું અંદનું આચરણ કાવે તેવું હોય તેથી કઈ હાનિ થતી નથી' એમને આ વિચાર પૂર્ણ છે. આપણાં બાળબચ્ચાં, સ્ત્રીઓ અને કુટુંબના અન્ય લોકો ઉપર ઘરના આચાર અને વ્યવહારને જ પ્રભાવ વિશેષ પડે છે. " 'ભલા, સ્ત્રી જાતિને આથી અધિક યુ માન અને કો સકાર હોઈ શકે એમ છે? અંગ્રેજી ભણતરને કારણે પાકાત્ય સભ્યતાના ચકરાવામાં ભૂલા પડેલાં યુવકયુવતીઓ માની બેઠા છે કે, સંસ્કૃતિએ જાતિને ભારે અપમાન કર્યું છે, અને તેમને વિનંતિ કરીએ છીએ કે, એ ભાઈઓ અને બહેને પાયાત્ય સભ્યતાના ચશ્માં ઉતારી નાખીને પોતાના પૂર્વજોના ગ તથા દતિહાસોને વાચે, તો તેમને જાણ થઈ જશે કે, હિંદુ સભ્યતામા વીજતિને જે ગૌરવ મળ્યું છે, તે બીજે ક્યાય નથી. જ્યાં છુટાછેડા દ્વારા પીને સદાને માટે ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યાં બીજતિને વુિક ગૌરવ મળ્યું હોય છે? ત્યાં તે સ્ત્રીઓનું અસ્તિત્વ મેટાંબકરા જેવા પશુઓ જેવું છે. ગર દૂરથી રળિયામણા લાગે છે, પાસે જઈએ છીએ ત્યારે તે વસ્તુના અસલીપણાને પત્તો મળી આવે છે " ·T } છે. R - . - છે -- ક U ૧ ત , બ - - - 2. ' જી િ ! કરવાની નેમ છે " '' '' ! “ મનિષાબે જ tt એ મા દેખા છે. આવા સમાજ ગોથી છે ' ' ” ! It નાની, આ રે, મ મ ! " - ", • વિદેશ મંગળ બા ૧ | મનિએ છે કે મને , * * બ ? ? ? ? * * મેળવે એ ધરાર છે મારા ' , આ મેથી પા પા ભાઈ છે . • • • ! : - બિલકુલ બી કાનું નથી એટલે એના બે .. " " વિષયોની ચચામાં વધુ નહિતર ઉપર ૫૧ બે . . """ છે વળી આ સેવક વિર કે કિાળી , ' ' , સાગર દ પ પર પા િવ : - ક આ ગ્રંથનું જાપાનર શાસ્ત્રી ને રદન પર્વ - ૧ - વેલું છે. તે બને તેટલું સરળ અને ભાવવા થ એ નેટ થી - ૪ પ્રયત્ન થયો છે આ પછીના પૃત્રોમા (1) વિવિધ ગ્રંથમાળા' ના ન *, * અને તે પછી સુખદાત્રી ત્રણ દેવીઓ (૨) ત્રણે (૩) શૌચ–પવિત્રતા એટલે શું? એ લેખે અપાયા છે, તે ન વાચકળ ધુઓનું ધ્યાન દોરવામાં આવે છે. તે પછી શુદ્ધિપત્ર પૃઇ ૩૧-૩૨ ઉપર છપાય છે, તે પ્રેમ સુધારીને વાચવે વટે વાચકબંધુઓ આ ગ્ર થમાંથી પિતા પોતાના મનાતન ધમ પાળવા શક્તિમાન થાય, અને પરમ શ્રેય—પ્રેયને પ્રાપ્ત રે એવી ભાવનાપૂર્વક રિમાળ ! આપાત્ર સુદિ ૬ –ખરાબ ભિક્ષુ અખંડાનંદ રેવના અને સંવત ૧૯૯૭, } } ·"विविध ग्रंथमाळा"तुं हालतुं धोरण ૧–વાર્ષિક મૂય પાકા પૂઠા સાથે રૂપિયા ૫) હાઈ ટપાલખર્ચ ચાલુ વર્ષનું માફ હોય છે. આફ્રિકા ઈત્યાદિ દેશાવર માટે વાર્ષિક- મૂલ્ય રૂપિયા ૮) અથવા શિલિંગ ૧૨) છે. ૨–પ્રત્યેક વર્ષ કારત- કથી આસો સુધીનું ગણાય છે. વચ્ચે ગમે ત્યારે ગ્રાહક થવા છતાં કારતધી પુસ્તકો અપાય છે. ૩-૦૫”xણા”ના કદના પૃષ્ઠ ૧૯૦૦ થી ૨૧૦૦ સુધી ત્રણથી ચાર પુસ્તકો દ્વારા અપાય છે તેમાના નીકળ્યા હોય તે તે પુસ્તકગ્રાહક થતી વખતે અપાઈ, બાકીના નીકળે તેમ મેલાય છે. ૪-કઈ વાર પુસ્તકોની સંખ્યા ચારથી વધે તો તે વધારાનું પુસ્તક સાદો પૂંઠાવાળુ જબ ધાગે અથવા બીજા બે પટ્ટીના પૂઠાવાળા પુસ્તકના ભેગું બધાવા. ૫–પ્રત્યેક વર્ષનું છેલ્લું પુસ્તક વી. પી. થી મોકલીને તે પછીના વર્ષનું વાર્ષિક મૂલ્ય મગાવી લેવાશે, પણ બનતા સુધી તે વિષે અગાઉથી ચેતવણી અપાઈ જેઓ નવા વર્ષમાં ગ્રાહક રહેવાની ના લખશે તેમને એ છેલ્લું પુસ્તક વી. પી. થી નહિ પણ સાદી રીતે મેક- લાશે ૬-જે પ્રથમથી ના નહિ લખના વી. પી. આવે તે પાછું વાળશે, તે તે છેલ્લા પુસ્તક ઉપરને સર્વ હક્ક ગુમાવશે. પરંતુ જેમનું વી. પી ભૂલથી કે એવા કોઈ કારણથી પાછુ વળ્યું હશે તેઓ પિતાનું વાર્ષિક મૂલ્ય મોકલી આપીને પોતાનું નામ પાછુ ચાલુ કરાવી શકે છે તથા વી પી. પાછું વળવાથી ટપાલ આદિ ખર્ચ રદ ગયુ હોય તે મોકલીને પાછુ વળેલું પુસ્તક પણ તેઓ મેળવી શકે છે. ૭–“વિવિધ ગ્રંથમાળા”ને પુસ્તકે પૂરતી ચેકસી કરીને ટપાલમાં નંખાય છે, છતાં તે ગ્રાહકને મળે નહિ તો તેને માટે આ સંસ્થા જવાબદાર નથી. ટપાલખાતા પર અરજી કરવા છને જેઓ તે પુસ્તક ન મેળવી શકે, તેઓ તે બાબતને ટપાલખાતા સાથેનો પત્રવહેવાર જેવા મેકલી આપશે તો બનતો વિચાર થશે. ૮–ગેરવલ્લે જાય નહિ તેટલા માટે દરેક પુસ્તક રજિસ્ટર્ડ પિટથી મેળવવું હોય તેમણે તે ખર્ચના બાર આના વધુ મોકલવા ૯-વાર્ષિક મૂલ્પ રૂબરૂમાં ભરનારને તેજ વખતે પેલી પાવતી અપાય છે તથા વી પી. દ્વારા વાર્ષિક મૂલ્ય ભરનારે વી. પી. ઉપર જે રસરનામુ, ટપાલની છાપ વગેરે હોય છે તેને જ પાવતી તરીકે જાળવી રાખવાનું છે. ૧૦–મુંબઈના કાર્યાલયમાં “વિવિધ ગ્રંથમાળા"નું વાર્ષિક મૂય ભરનારે ભર્યા પછી સવ સંબંધ અમદાવાદનાજ કાર્યાલય સાથે સમજવાનો છે. १३ = ·(. ૧-૩-ર) सुखदात्री त्रण देवीओ इळा सरस्वती मही तिस्रोदेवीमयोभुवः वर्हिः सीदन्त्वनिधः॥ ભાવાર્થ માતૃભાષા, વિદ્યા અને માતૃભૂમિ આ ત્રણ દિવ્ય ગુણેને ધારણ કરતી હોવાથી દેવીઓ કહેવાય છે. એની સેવા કરવાથી માણસ કેવળ પિતાની ઉન્નતિ સાથે છે એટલું જ નહિ પણ સમગ્ર દેશને પણ ઉન્નતિમાં લાવી શકે છે. જેણે માતૃભાષાને ત્યાગ કર્યો છે, તેણે પોતાના આત્માને અને પિતાના કુટુંબને અધ પાતમાં ધકેલી દીધાં છે. જેણે માતૃભૂમિની સેવા નથી કરી, તેનું સ્થાન સ્વર્ગમાં નથી તે મુક્તિને તે ક્યાંથીજ હોય ? વિદ્યારૂપી દીપક હાથમાં લીધા વગર જે સંસારયાત્રા કરે છે તે કઈ પણ દિવસ અંધકારમાંથી નીકળી શકતું નથી. સદેવ સુખદાયક આ ત્રણ દેવીઓની સેવા અને પૂજા આપણા અંતઃકરણમાંથી કદી પણ દૂર ન થાઓ. એ ત્રણ દેવીઓની ભાવનામય મૂર્તિ સર્વ કેઈના અંતઃકરણમાં સદૈવ પ્રકાશિત છે ! त्रण गृहदेवताओ (લેખક–આચાર્ય વિનોબા ભાવે) ઈની સ્વત ત્રતામાં બાધ આવે નહિ, મર્યાદાનો ભંગ ન થાય અને સમાજની ગાડી ઘેરી માર્ગે ચાલે, સર્વે કામે શાતિ અને ન્યાયથી થાય અને ક્રાંતિ કરવાનો પ્રસંગ ન આવે, એ મુદ્દો નજર આગળ રાખીને જ હિંદુ સમાજની રચના થઈ છે. માટે હિન્દુ સમાજે આ નિયમ બનાવી મૂક્યો છે કે, રોજની જરૂરિયાતની વસ્તુઓ પર કઇએ પણ કેઇના ઉપર આધાર રાખવો નહિ. આ નિયમનું સર- ૧૪ ·૧૫ બતાથી પાલન થાય તે માટે હિંદુ સમાજે કેટલીક સંસ્થાઓ નિર્માણ કરી છે અને આવી સંસ્થાઓ ટકી રહે, તેઓનું રક્ષણ થાય, માટે તેઓને ધર્મમાં સમાવેશ કરી ધર્મનું રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું. આ સંસ્થાઓમાથી ત્રણ સંસ્થાઓ પ્રથમ કોટિની છે. પહેલી સંસ્થા છે ચૂલો-આજકાલ આપણે આ સંસ્થાનું મહાવ ભૂલી ગયા છીએ કારણ હજુ સુધી સભાગે આપણાં ઘર- માના ચૂલા બધે જ ટાટા પડી નથી ગયા. અતિપરિચય વડે કેટલીક ચીની મહત્તા અને કિમત આપણે ઓળખી શકતા નથી. નિશા- ળમાં મહા હેતવાળી દયાળુજ મા તુ ” આવી કડીઓ ગેખી કદી હોય. છતા પણ જ્યાં સુધી પોતાની મા જીવતી હોય ત્યાં સુધી એની મહત્તા અને એના અમોલ ઉપકારની કલ્પના ઉન્મત્ત બાળકને આવી શકતી નથી. પણ માતાના મરણ બાદ અનાથ થયા પછી જ એને ખ્યાલ આવે છે કે મા એટલે શું? યુરોપમાં તો ઘેર ઘેર ચૂલાઓ ટાઢા પડતા જાય છે-બુઝાતા જાય છે; એથી કરીને જ ત્યાંના મહાન કવિઓએ ચૂલાને ગરમાવો, ઉબ, મીઠાશ એ વિષયો પર રસભર્યા કાવ્યો રચ્યા છે. સદભાગ્યે હજુ સુધી આવા શુષ્ક કાવ્યોની જરૂર આપણને ભાસતી નથી. છતાં પણ આપણે આ વાત ભૂલી શક્તાં નથી છે. મુંબઈ નગરીમા મિલો, કારખાનાઓ અને કોલેજો જેવા સ્થળોએ ગધાવેતરા કરનારા કેટલાંક પ્રાણીઓ હવે ચૂલાની ઉબથી વંચિત થવા લાગ્યા છે હવે તે આપણી આંખ ઊઘડવી જોઈએ અને સાવચેતી રાખી આ નવાં ખેતરોમાં થતાં બીજના ઝેરી પાકને નાશ કર જોઈએ. આપણા રાષ્ટ્રનો ચૂલો બુઝાય એવી મહાન ભયંકર ભૂલ બીજી કોઈ હોઈ શકે જ નહિ ! બીજી મહત્વની સંસ્થા છે “ચકી-ઘટી–આ ચક્કીમાં ફક્ત આજ નથી પિસાત, પણ ઘરમાં દર કરીને પહેલું આળસ અને રેગો પણ પિસાય છે. આ સંસ્થાને શહેરોમાથી લોપ થતો જાય છે. એ નાશ પામી છે. જનાબાઈની સાથે બેસી ભગવાન પાંડરગ દળ્યું હતુ, આ ઘટનાની સત્યતા શહેરમાં રહેતી દેવીઓ નથી અનુભવી શકતી, પણ હવે તો ઊલટું જ થયું છે. માબાપ પિતાની કન્યા માટે | -, ·૧૬ એવું ઘર શોધી કાઢે છે કે, જ્યાં સાબેલ કે ચકી છોકરીની નજરે પડે જ નહિ, તો પછી દળવાની કે ખાંડવાની વાત જ ક્યાં ? છોકરીના નસીબમાં દળવાનુ કે ખાંડવાનું તો હોય જ નહિ, એ મત માબા- પ થઈ ગયો છે. ઘટીના મધુર સૂર સાથે ગાવા માટે કેટલાંક ગીતે સંત તુકારામ મહારાજે રહ્યાં છે અને બીજા રસભયી શકે પણ તૈયાર કર્યા છે. કિમણી-ગીત, સીતા-ગીત સાવિત્રી–ગીત અને આ ત્રણે ગીતની રચના કવિ મોર પતે કરી છે; પણ કેશનમા પડેલા લોકોને આની સાથે શે સબધ કે મતલબ? શ્રમ-મહેનતની બચત કરીને શું કરવાના ? જાત તો નથી બચવાની. અમ કરવાને એટલે બધે કંટાળો આવ્યો છે કે, જાત ન બચે તે ચાલે, પણ મહેનતની બચત થાય એ વધારે સારુ મિલમાનો લોટ બળીને ભસ્મ થાય છે, તેથી રેગે વધારે પ્રમાણમાં ફૂલ્યાફાલ્યા છે છાત્રાલયો, વીશીઓ, મેળા વગેરે ઠેકાણે તો મહિનાઓ સુધી પડી રહેલો લોટ વપરાય છે. સેના જેવા ઘઉ મિલમાં દળાવી લાવવા એટલે ઘઉને જ નહિ પણ પિતાના અમલ શરીરને પણ માટી ભેગું કશ્યા જેવું છે. આ વિષય પર તો નિષ્ણાત વિવો અને પ્રેક્ટરો પણ સહમત થયા છે. ચપકીને જીર્ણોદ્ધાર કરવો એ બહુજ અગત્યનું છે, પરંતુ આ મૂળ મુદ્દાની વાત દરેકને ગળે ઊતરવી જોઈએને ? ત્રીજી સંસ્થા રેંટિયાની તરાક છે–રેટિયા વિષે તો આગળ જતા ઘણું ગીત ગાવાના છે; છતાં પણ આજે મ ગળાચરણને ક બોલ્ટેજ છૂટકે. જૂના જમાનામાં દરેક કુટુંબમા રે ટિયે ફરતો હતો. એથી એક રોટીની સાથે બે લગેટી ને સવાલ પણ આપ- મેજ ઉકેત હતો ગામડાઓના કારીગરોમાથી વણકર પણ ખેડૂત કારીગર ગણાતો. ઘરમાં કાતિલ સૂતર વણકરને આપી જરૂર પૂરતાં પડ વણવી લઈ વણકરને તેના બદલામાં અનાજ મળી રહેતું. આ રિવાજ હવે તદન મરી ગયો છે. રે ટિયાનો ઘરમાં પ્રવેશ થવાથી ચક્કી અને ચુલાને સવાલ આપમેળજ ઉકલે એવો છે. ગામડાઓમા લેકેને પેટપૂતું મળી રહેતુ નથી, એટલે શહેરમાં આવવું પડે છે ફરજિયાત શહેરોમાં આવવાનું છે બંધ કરી શકાય, તે આપમેળે જ ચાવીસ ·ខ្ញុំ કલાક ચૂલો સળગા રહે અને ચક્કાના મધુરા સૂરે પ્રભાતે સંભળાય. ગામડાના લોક્ત શહેર તરફ વહેતા અખંડ પ્રવાહ રોકવાની શક્તિ ફક્ત રે ટિયામાં જ છે. રેંટિયાની ઘરમાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા-સ્થાપના થાય તો ચૂલો અને ચકકી માટે બીજી હિલચાલ કરવાની જરૂર રહેતી નથી. ચૂલો, ચકી અને ચર (રેટિ) આ અમારા ત્રણ ગ્રેડ- દેવતાઓ છે. આ દેવતાઓની ઉપાસના-સેવા કરનારાં નરનારીઓ સદાને માટે ચિર આનદ અનુભવશે અને એમનું કલ્યાણ થશે. એમને રાતિ, સતોષ અને પણ પ્રાપ્ત થાઓ ! (મરાઠી “મધુકર માથી) शौच-पवित्रता एटले शुं? હિંદુ, મુસલમાન, બૌદ્ધ, ખ્રિસ્તી વગેરે સર્વ જૂના ધર્મો અને તેને ચુસ્ત પાળનારાઓ શુદ્ધિ અથવા પવિત્રતાને મે મહિમા માને છે. એ સર્વ ધર્મોનાં ધર્મસંબંધી ફરમાનમાં પવિત્રતાના બહુ ઊચા નિયમો બાંધેલા છે. હિંદુ લોકોને પ્રાચીન આર્યધર્મ પવિત્રતાના બહુ સૂક્ષ્મ નિયમોથી ભરેલો છે અને એ ધર્મની સર્વ ક્રિયાઓ પવિત્રતાના પાયા ઉપર રચાયેલી છે પવિત્રતાના આ બધા સૂક્ષ્મ નિયમો શરીરસ રક્ષણ સાથે બહુજ નિકટ સંબંધ રાખે છે, અથવા ખર કહીએ તો એ નિયમો શરીરસંરક્ષણના પાયારૂપ છે. જે લોકો આ વાતના રહસ્યને સમજી શકતા નથી તેઓ આવી પવિત્રતા અથવા આચારોને અત્યા- ચાર ગણીને મશ્કરી કરે છે. પણ શારીરિક નિયમો તરફ દષ્ટિ કરતાં પવિત્રતાના એ આચારોમા કાઈ પણ અત્યાચાર જેવું જણાતુ નથી. પવિત્રતાને આટલો મોટો મહિમા છતા અને પ્રાચીન વડીયોની ધર્મ સંબધી પવિત્રતા આપણે ઘણે ગર્વ ધરાવીએ છીએ છતાં, હાલના કાળમાં આપણે આપણી શારીરિક શુદ્ધિ સંબધી સ્થિતિમાં અધમ થયા છીએ અને અપવિત્રતાના પરિણામે આપણે આપણી શારીરિક અને માનસિક ઉત્તમતાને ખોઈ બેઠા છીએ. આપણી આસપાસ નાના પ્રકારનાં દર્દો ઊભરાઈ રહ્યા છે. એ સર્વ આપણું ·શારીરિક અપવિત્રતાનું પરિણામ છે. જે વિ આ માસિકમાં પ્રસંગે પાત્ત લખાઈ ગયા હતા, આ લેખથી જરા વધારે વિસ્તાર સાથે વાય- નારાઓના મન ઉપર અજવાળુ પાડવાનો યત્ન કરવામાં આવ્યો છે. શુદ્ધિને ધર્મશાસ્ત્રની ભાષામાં શૌચ” કહેવામાં આવે છે. અને શૌચના બે પ્રકાર છે. તે બાહ્ય શૌચ અને ૨. આભતર શૌચ. શરીરના તમામ અવયવોને શુદ્ધ રાખવા એ બાહ્ય શોચ છે. સુક્રમ શરીર એટલે મનને પવિત્ર અથવા વિકાર વગરનું રાખવું, એ આળ્યું તર અથવા અંતરનું શૌચ છે. બાહ્ય શૌચ એટલે થુલ શરીરની પવિત્રતા, સ્નાન વગેરેથી મલિનતાને ત્યાગ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે, અને અતકરણની શુદ્ધિ સવિદ્યા, તપ તથા જ્ઞાનથી થાય છે, એવું શાસ્ત્ર કહે છે અને તે ખરુ છે, પણ શરીરની શુદ્ધિ વિના મનની શુદ્ધિ થતી નથી અથવા બીજી રીતે બોલીએ તો મનની શુદ્ધિ માટે તનની શુદ્ધિની અવશ્ય જરૂર છે. શરીરની અંદર દેખાતા હાડકાં, ચામડી, લેહી, માંસ વગેરે પદાર્થોને સ્કૂલ શરીર કહેવામા આવે છે અને તેની અંદર જે અંતકરણ અથવા મન છે તે સૂક્ષ્મ શરીર છે. આ સૂક્ષ્મ શરીર અથવા મન એક રીતે સ્કૂલ શરીરને અથવા તનને આધીન છે, કેમકે તે સ્થૂલ શરીરમાંથી જ ઘડાય છે. આ વિષય ઘણે સૂક્ષ્મ હોવાથી તે વિષે કેઈ બીજા પ્રસંગે વિસ્તારથી લખ- વામાં આવશે. ટૂંકામાં સમજવાનું એ છે કે, મન એ શરીરનો જ પરિણમી અશ હેવાથી, તે શરીર પ્રમાણે ઘડાય છે અને પવિત્ર શરીરમાજ પવિત્ર મન હોઈ શકે છે. બહારની અપવિત્રતા મનને અપવિત્ર અથવા અપ્રસન્ન કરે છે. તાવ વગેરે રોગો એ શરીર સંબધી પવિત્રતા નહિ પાળવાની પાપરૂપ શિક્ષા છે, અને કામ, ક્રોધ, કુસંપ, કલેશ, ઇત્યાદિ વિકાર અથવા દુરાણું માનસિક અપવિત્રતાની પરિણમી શિક્ષા છે તથા તે સર્વે પરસ્પર સંબંધ ધરાવે છે. શા- રીરિક શુદ્ધિ પાળવાના નિયમો જાણવા પહેલા, એ શુદ્ધિ આપણું કયા કયા કાર્યો સાથે સંબંધ રાખે છે તે જાણવાની જરૂર છે. ખાવું પીવું, પહેરવુ, બેસવું, ઊઠવું, સૂવુ, કામ કરવુ ઈત્યાદિ દરેક ક્રિયા સાથે શરીરની શુદ્ધિ-અશુદ્ધિ થવાનો સંભવ છે. અને તેથી ડાહ્યા 0 ·૧૯ vોએ એ બધાના નિયમો બાંધ્યા છે તથા બતાવ્યા છે. હાલમાં કેળવણીના પ્રચારની સાથે કેળવાયેલ વર્ગ ખાઈના સામાન્ય નિયમોને જાણતો યે છે અને તેથી તે વગ એમ પણ માનતા જણાય છે કે, ચોખાની બાબતમાં તો તે પરિપૂર્ણ છે. સાબુથી તારી દેવું અને બીને પેલા ધોળા કપડાં પહેરવાં, એ તેમનો ચોખ્ખાઈ રબધી ઉંચામાં ઉચો ખ્યાલ છે. એક બીજા જૂના- પુરાણા વર્ગની પવિત્રતા સબંધી તપાસ કરીએ તો, સ્નાન કરીને કોઈને અડવાથી શરીર છવાઈ જાય અને ફરીથી નાહવું પડે. તિલક તાવ્યા વિના બહાર ન નીકળાય ઇત્યાદિ ખ્યાલો તેમની ઊંચામા ચી પવિત્રતાના નમૂના છે. અતુ. એ બન્ને વર્ગોમા પોતપોતાની ચોખ્ખાઈ અથવા પવિત્રતા સંબંધી સમજણમા કાંઈ પણ ભૂલ છે એમ અમારે કહેવું નથી. સાબુ ચોળીને નાહવું તથા ધોયેલા વસ્ત્ર પહેરવાં તેમજ સ્નાન કરીને કોઈનો સ્પર્શ નહિ કરે એ બધા આચારમાં કાઈક પણ અર્થ છે, પણ એ ઉભય વર્ગો બીજી ઘણી અગત્યની વાતમાં શારીરિક શુદ્ધિને આરોગ્ય સબધી હેતુ ભૂલી ગયા છે. શુદ્ધાદિનુ પુરાણ ઘણું મોટું છે અને તેથી માત્ર એક જ દછાત આપીને અમે એ ઉભય વર્ગના મન ઉપર પવિત્રતાને વાસ્તવ હતુ કસાવવા માગીએ છીએ. ઘરમાં છૂછી કરવાવાળા અને ટીલાટપકા તાણીને કે ભસ્મ લગાવીને સિદ્ધ બની બેઠેલા બ્રાહ્મણ પવિત્ર પિળામાં અને સરિયામ રસ્તાઓમા કે ખરાબ જગાઓ ઉપર જ્યારે મિષ્ટાન્ન ઉડાવવા મંડી જાય છે, તે વખતે તેઓ પોતાની પવિત્ર- તાનુ બધુ ભાન ભૂલી જતા હોય એમ જણાય છે; અથવા પવિત્રતા એટલે શું તેને તેઓ અર્થ જ સમજતા હોતા નથી. બીજી બાજુએ કેળવાયેલા-સુધરેલાઓ બબરચીખાનાંઓમાં બનેલા પાઉ, બિસ્કિટ, ચા-પાણી તથા ભ્રષ્ટનાથી ભરેલી વીશીઓ અને હોટેલોમાં નાસ્તો લેવામાં કાંઇ અપવિત્રતા જોવા નથી ! અમે અત્રે નાતજાત કે ધર્મ સ બધી મતભિન્નત્વના સવાલને બાજુ પર મૂકીને માત્ર શારીરિક પવિત્રતાના વૈદક સિદાત ઉપર બોલવા માગીએ છીએ, તે ભૂલી જવાનું નથી. હેલમાં નાસ્તો લેવાથી કે બબરચી ·૨૨ રીતે શરીરમાં પણ મળમૂત્રનાં મલિન સ્થાને છે. એ અપવિત્રતા તેની અંદરના મલિન પદાર્થો (ઝાડે તથા પેશાબ) ને લીધે છે. ઘરની એક આખી ઈમારતમાં રસોઈ કરવાની, બેસવાના, વાંચવા- લખવાના અને ઝાડે પેશાબ કરવાના એમ ઘણું ખડે હોય છે. જાજરે પણ એ ઈમારતનો એક ભાગ હોય છે, પણ તેને મકાનના એક અલગ, છેડામાં કે ખૂણામાં રાખવામાં આવે છે, અને મકાનના બીજા ખંડે- મા જાજરૂની ગંદકી રખેને પમી જાય, એવા ભયથી જાજરૂને બે વખત વાળાળીને કે ધોઈને સાફ રાખવામા આવે છે. જે એ ઘરનું જાજરૂ મલિન રહે તથા તેમાં ગંદકી ભરાઈ રહે, તે તેની ગંદકી આખા મકાનના બધા ખંડની હવાને બગાડી, તેની અંદરના વસ- નારાઓની પ્રકૃતિને ખરાબ કરે છે. શરીરની અંદરના જાજરૂને માટે પણ એજ નિયમ લાગુ પાડ શરીરની અંદર જેટલો કચરો તથા નહાર નિરુપયોગી ભાગ હોય છે, તે ઝાડાપેશાબ વાટે બહાર નીકળે છે. આ મલિને ઝાડા-પેશાબમાં અસંખ્ય ગંદા પરમાણુઓ હોય છે. જે તે રોગી પરમાણુઓ શરીરની અંદર રહે તો જેમ જાજ- રૂની ગંદકી ઘરના બીજા ખંડેને બગાડે છે તેમ, શરીરના બીજા સારા ભાગોને બગાડી રોગી બનાવે છે. માટે સવારમાં ઊઠીને શૌચ કરવું એટલે મળમૂત્રને ત્યાગ કરવો, એટલુજ નહિ પણ શૌચક્રિયા કરી આવીને અમુક વિધિથી ગુહ્ય અવયને ધોઈ સાફ કરવા તથા સ્નાનથી શુદ્ધ થવા પવિત્ર આચાર આપણને ફરમાવે છે. સુઘડતાના આ ઉત્તમ આચારનો ખરો હેતુ નહિ સમજવાને લીધે સુધરેલાઓ તથા કેટલાક પવિત્ર કહેવાતા બ્રાહ્મણો પણ જાજરૂમાં જઈ આવીને પરિપૂર્ણ રીતે ગુદા, હાથ તથા પગની શુદ્ધિ કરતા નથી. પરિણામ એ થાય કે, ઝાડ તથા પેશાબના મલિન અને રેગી પરમાણુઓ હાથ પર તેમજ શરીર તથા વસ્ત્રો ઉપર વિસ્તાર પામે છે. માટે જાજરૂમાં જઈ આવનાર માણસે પુષ્કળ માટી કે સાબુ વડે ગુદા, હાથ તથા પણ વારંવાર દેવા જોઈએ. પશ્ચિમાત્ય વિદ્વાન તબીબોના સૂક્ષ્મ જંતુઓ સંબધી વિચારો અને શે એવું અજવાળું પાડે છે કે, ઘણા લાગે એવા રાગી જંતુમૂવક છે અને તેથી તેવાં જંતુઓ ·૨૩ અથવા પિવાચાને બનતા પ્રયારથી દૂર રાખવા જોઈએ. આવા વ્યાધિજન્ય જંતુઓ ઉત્પન થવા ન પામે, વધવા ન પામે અને આપણાં શરીરને વ્યાધિનું કારણ થવા ન પામે તેનો માત્ર એક જ ઉપાય છે અને તે શૌચ એટલે પવિત્રતા છે. પવિત્રતા માત્ર શરીર અને વસ્ત્ર સબધી જ નહિ પણ દરેક પ્રકારની પવિત્રતા પાળવાની જરુર છે. રહેવાના ઘર સાફ રાખવા એ વાત સાધારણ માણસો પણું અગત્યની સમજે છે, પણ એજ સાફસૂફ ઘરમાં જમવા બેસવાની જગા રોજ રજ અને ક્ષણે દમણે શુદ્ધ કરવી જોઈએ. એ વાતને અર્થ કાજ સમજી શકે છે. જેઓ આવી પવિત્રતા સબધી વધારે કાળજી રાખે છે, તેઓને વહેમી ગણીને મશ્કરી કર- વામાં આવે છે, પણ શૌચાશૌચનું રહસ્ય સમજનારાઓને તેમા અત્યાચાર જેવું કશું લાગશે નહિ આ પૃથ્વી જંતુઓથી ભરપૂર છે. વાતાવરણ પણ જતુઓનું ભરેલું છે. ચોખ્ખી હવા એમના દુષ્ટ જતુઓને નાશ કરે છે જંતુનાશક સુગંધી પદાર્થો, પાછું, માટી વગેરે પણ એવા જ તુઓનો નાશ કરે છે. માટે મળમૂત્રને ત્યાગ કરીને મળમૂત્રથી બગડેલા અવય તથા હાથને પુષ્કળ પાણી તથા માટી કે રસાબુ વડે સાફ કરવા જોઈએ હાથનું કામ નિરતર કામ કરવાનું હોવાથી અનેક વસ્તુઓને હાથને સ્પર્શ થાય છે, અને તે વસ્તુઓના પરમાણુઓ હાથને વળગી રહેવાનો સંભવ છે એજ હાથને જમતી વખતે, કાઈ ખાવાની વસ્તુ પકડતી વખતે તથા પાણી પીતાં પણ ઉપયોગ કરીએ છીએ અને તે વખતે હાથને સારી રીતે સાફ ન કરવામાં આવે, તો હાથને ચોટેલા બહારનાં અનેક રજકણો ખાવાપીવાના પદાર્થો ભેગા શરીરમાં અને લોહીમાં ભળવા પામે છેઆ વાને દેખીતી ઘણી નજીવી લાગે છે, પણ આપણા પવિત્ર ધર્મશાસ્ત્રોની આજ્ઞાઓ તથા હાલના શાસ્ત્રીય તબીબોના આધારભૂત અભિપ્રાયોના આધારે ભાર દઈને કહી શકાય છે કે, એ વાત નજીવી નથી પણ ઘણી જ અગત્યની છે. અને તેથી આપણું જૂના આચાર એ શરીરશુદ્ધિ સ બંધી પવિત્રતા તથા આરોગ્યના સબળ ધોરણ ઉપર ઘડાયેલા છે, એટલે જ તે આચારને પૂર્ણ આદર સાથે માનવા તળ પાળવા એ આપણી ફરજ છે. (“વિકલ્પતરુ'ના એક અંકમાથી ) ·૮-૧૩ ૧૪-૧૯ 29-૪૪ ૪૫-૫૦ ૫૧-૫૪ ૫૫-૬૧ ૬૨-૬૭ o ૨૬ વિષય પૃષ્ટાંક કાક કેવી કન્યા સાથે પરણવું કામનાથી કરવામાં આવતા વિવાહ આઠ જાતના વિવાહ અને તેનાં લક્ષણો ૮૮ વિવાહનાં ફળી .. સ્ત્રીગમનનો સમય ૯૪ કન્યાવિક્રય કરવો નહિ .… ૯૫ સ્ત્રીઓને સત્કાર કરે જોઈએ ૯૬ કુળ ઊતરી જવાના કારણે ૯૮ પાચ હિંસાના સ્થાનો ૯૯ પાચ મહાયો... ૧૦૦ ૭૦-૯૮ અતિથિસત્કાર.. ૧૦૭ માસિક શ્રાદ્ધને વિધિ ૧૧૨ યજ્ઞ તથા શ્રાદ્ધમાં જમાડવા યોગ્ય બ્રાહ્મણો ૧૧૩ યજ્ઞ તથા શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરવાને અયોગ્ય બ્રાહ્મણ ૧૧૯ પક્તિપાવન બ્રાહ્મણે ૧૨૬ પિતૃઓ દેવતા છે ૧૨૮ શ્રાદ્ધને વિધિ... ૧૩૧ અધ્યાય ૪ થે બ્રાહ્મણની આજીવિકા તથા ગૃહસ્થને ગ્ય સદાચાર આજીવીકાના ઉપાય ૧૫૧ ૨-૧ર ગૃહસ્થના ધર્મો ૧૫૩ ૧૩-૧૦૦ અનયાય ૧૭૩ સદાચાર ૧૮૦ ૧૨૮-૨૬૦ અધ્યાય ૫ મે ભક્ષ્યાભય પદાર્થો, આશૌચનિર્ણય, પદાર્થ શુદ્ધિ તથા ધર્મ ભાભાનો નિર્ણય ૨૧૦ ૪-૫૭ આલોચને નિર્ણય ૨૨૧ ૫૮-૧૪૬ ૯૯-૧૨ ૧૨ ૨–૧૨૩ ૧૨૪-૧૪૯ ૧૫૦–૧૮૩ ૧૮૪-૧૯૨ ૧૯૭-૨૦૫ ૨૦૬-૨૮૬ ૧૦૧-૧૨૭ == ·on છે. ૨૯ વિષય પૂર્ણાંક કલેકાંક જીઓના ધર્મ ૨૪૪ ૧૪૭–૧૬૯ અધ્યાય ૬ વાનપ્રસ્થના તથા સંન્યાસીના ધર્મ વાનપ્રસ્થના ધમ ૨૫૦ ૨-૩૪ સન્યાગીના ધર્મ ૨૫૭ ૩૫–૯૭ થાય હમે રાજાઓના સંપૂર્ણ ધમ રાજા દેવાશી છે ૨૭૧ ૪-૧૩ રાજદડની મોટાઈ ૨૭૩ ૧૪-૩૫ રાજાનું કર્તવ્ય २७७ ૩૬-૨૨૬ અધ્યાય ૮ મે દવા, ચેરી વગેરેને ન્યાય તથા કર લેવાની રીતિ અદાર જાતના વ્યવહાર ૩૨૫ ૪-૮ વ્યવહારની પરિભાષા ૩૨૬ ૯-૪૬ લેણદેણ સંબધી દાવા ૩૩૪ ૮૭-૬૦ સાતીઓ કેવા કરવા ? 8 39 ૬૧-૭૩ સાક્ષીઓ સબંધી ૩૪૦ ૭૪–૧૩૮ લેણદેણાના દાવા ૩૫૫ ૧૦૯-૧૭૮ ૩૬૫ ૧૭૯-૧૯૬ પારો માલ વેચવા વિશે ૩૬૯ ૧૯૭-૨૦૫ ઋત્વિજની દક્ષિણ વગેરેના નિયમ 91 ૨૦-૨૧૪ પગાર વિશે નિર્ણય ૩૭૪ ૨૧૫-૨૧૭ પ્રતિજ્ઞાભંગનો નિર્ણય ૩૭૪ ૨૧૮-૨૨૧ ખરીદેલી વસ્તુને રદ કરવા વિષે નિર્ણય ૩૭૫ ૨૨૨-૨૨૩ દોઘવાળી કન્યાના દાન વિશે નિર્ણય ૩૭૫ ૨૨૪-૨૩૦ e -- થાપણ વિશે . -- - ge ·૩ કાંક કલેકાંક ૫૮૫ ૧૧૮-૧૨૭ ૫૪૬ ૧૨૮ ૦e વિષય અવકીનું પ્રાયશ્ચિત્ત . જાતિભ્રંશકરણનું પ્રાયશ્ચિત્ત સકરીકરણ, મલિનીકરણ તથા અપાત્રીકરણનું પ્રાયશ્ચિત્ત ૫૪૭ ક્ષત્રિયાદિ વર્ણની હત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત ૫૮૭ અભક્ષ્યભક્ષણનું અને અપેય પાનનું પ્રાયશ્ચિત્ત ૫૫૩ ચારીનું પ્રાયશ્ચિત્ત અગમ્યાગમનનું પ્રાયશ્ચિત ૫૫૬ સ સર્ગી જ્યારે પતિત થાય છે ૫૫૯ સસગએ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું ૫૫૯ કાળે ઘડે સ્નાનનો વિધિ ૫૫૯ • તપનું માહામ્ય ગુપ્ત પાપનાં પ્રાયશ્ચિત્ત અધ્યાય ૧૨ મે શુભાશુભ કર્મથી થતી ગતિ તથા આત્મજ્ઞાનનું સ્વરૂપ ત્રણ જાતના કર્મ ૫૭૯ ૫૮૨ ધમધર્મનું ફળ ૫૮૩ સત્વ, રજ અને તમોગુણના લક્ષણે ૫૮૫ સત્યાદિક ગુણોથી થનારી ગતિએ ૫૮૮ કર્મવિપાક બ્રાહ્મણનાં શ્રેયકર કમ... ૫૯૭ વેદનું માહામ્ય શિદ બ્રાહ્મણે.. પરિપદ ૬૦૩ દિજને ઉપદેશ... ६०४ મનુસ્મૃતિ ભણવાનું ફળ ૬ ૦૭ ૧૨૬ ૧૫ ૧૬-17 ૧૪૬-11 ૫૫૫ ૧૬૨–૧૬૮ ૧૬૯-૧૬ ૧૮૦ ૧૮૧ ૧૮૨-૨૦૧૦ ૫૬૬ ૨૧૧-૨૩૨ ૫૭૧ ૨૩૩-૨૪૭ ૫૭૪ ૨૮૮-૨૬૫ ક્ષેત્રજ્ઞ અને ભૂતાત્મા 55 છે ૩-૧૧ ૧૨-૧૫ ૧૬-૨૩ ૨૪–૩૮ -પર ૫૯૧ ૨૩-૮૨ ૮૩-૮૩ ૯૪-૧૦૮ ૧૦૯-૧૧૦ -- P ૧૧૧-૧૧૭ soo ૬૦૫ ૧૧૮-૧૨૫ ·शुद्धिपत्र પણ પંક્તિ અશુદ્ધ १७ તકર १४ २३ विशेष २१ संभा ७२ ४ कुर्यादमि ૧૫ અનુળતાએ २३ गुरुगहवनीय ८८ ૧૧ એ ८८ १७ वृपली २ सुप्तां ८ यामशागे ૧૦૨ २ व्याक्षामिणो ૧૧૨ ૧૪ નામ કર્મનું ૧૨૩ २१ भ्रातुर्मुतस्य ૧૪૧ ૧૫ ખાવાયું १६० १५ भया १११ ८ मंत्र १९८ २२ कदानच १७० ८ ध्ववज १७४ १० प्रादुरकृता ૧૮૧ २० ૧૮૧ २१ एतवघं १८१ ૧૨ १७८ ૧૯૨ ૧૮ શાભાઈ ૨૨ બ્રહ્માણે ૧૯૪ 3 दातुर्भनवत्य ૩૧. शुद्ध તરક विशेपे सभापे कुर्यादभि અનુકુળતાએ गुरुराहवनीय ખૂએ वृपली सुप्तां બ્રાહ્મણોએ જલદાનપૂર્વક व्याथमिणो ફર્મનું નામ भ्रातुम॒तस्य ખવાયું त्तया मूत्रं कदाचन ध्वज प्रादुष्कृता एत यत्रं पतत् वयं एतत् त्रयं १७८ શરમાઈ બ્રાહ્મણે दातुर्भवत्यन ·शुद्ध નહિ કે ૩૨ પૃષ્ટ પંક્તિ અશુદ્ધ ૧૬ આ૫ ૨૧૧ ૧૩ છું २३८ १८ ब्रह्मचरि २४३ 14 फलः २१८ ૪ નિગ્ય २७९ १ तेत २८० ૨૩ અનુચિત્ત २८८ २ राष्ट्र ૭ અપણે २ समञ्चसम् १२ धर्म ३३२ १४ पयश्येन् ૨૧ મને ३४० २१ विशपेण ३४३ १८४ १ मा १८८ આદિ મંત્રોથી २२ वर्णक्रम्रात् ३ सजायते ८८ Elliot 1- प्रमा .: ककर्मा ब्रह्मचारि फल: નિત્ય તે અનુચિત राष्ट्रा અર્પણ समञ्जसम् धर्म पश्येन् તેમને विशेपेण प्रामा આદિ वर्णक्रमात् सजायते ઉ૮૫ પ્રશંસા જેવુ स्वकर्मसु सह गृहादेव प्रयतो तामिन याटुकातापान १ ५. इयतो नाभिन्न यादवापान મને કશું PM ·K- DrReun. श्री मनुस्मृति marcooooooooooooo (मानवधर्मशास्त्रम्) સરળ ગુજરાતી ભાષાંતર સહિત अध्याय १ लो પિઓ મનુને ધર્મ પૂછે છે- मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्पयः। प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥१॥ એકાગ્ર ચિત્તે વિરાજેલા ભગવાન મનુ પાસે જઈને, તેમને વળતું પૂજન અપી, મહર્ષિઓએ ન્યાયપૂર્વક આ વચન કહ્યું. भगवन्सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः। अन्तरप्रभवाणां च धर्मानो वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥ હે ભગવન! સી વર્ષોના તેમજ સકલ સંકીર્ણ જાતિ- ઓના ધર્મોને તમે યથાવત અને યથાક્રમ કહેવાને યોગ્ય છે. ૨ भ. १ ·૩૨ શુદ્ધ નહિ કે ब्रह्मचारि ૪ નિગ્ય २ राष्ट्र S નિત્ય ते અનુચિત राष्ट्रा અર્પણ समञ्जसम् धर्म पश्येन् તેમને विशेपेण પૃષ્ટ પંક્તિ અશુદ્ધ ૧૯૬ ૧૬ પ ૨૧૧ १३ १५ २३८ १८ ब्रह्मचरि २४३ ૧e २६८ २७९ '६ तेत २८० ૨૩ અનુચિત્ત २८८ ૨૯૩ ૭ અપણું ३२७ २ समञ्चसम् 329 33२ १४ पयश्येन् ૩૨૬ ३४२ २१ विशपेण ३४३ १२ १८४ १ मामा ३४८ ૨૩ આદિ મત્રોથી ३५१ २२ वर्णक्रम्रात् ३ सज्जायते ८८८ ઉપ ૧૯ પ્રશંસા २१ स्ककर्ममु લટ ८ गृहादव १२ इयनो २८ तामिन चाटुकापान् १२ धर्म ૨૧ મને तुं शाम। આદિ वर्णक्रमात् सञ्जायते ઉત્પન્ન પ્રશંસા જેવું स्वकर्मसु . १ गृहादेव प्रयतो तामिन वालुकातापान ३ भने ·ॐ श्री मनुस्मृति woooooooooooooo (मानवधर्मशास्त्रम्) સરળ ગુજરાતી ભાષાંતર સહિત अध्याय १ लो - પિઓ મનુને ધર્મ પૂછે છે- मनुमेकाग्रमासीनमभिगम्य महर्पयः । प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन् ॥ १॥ એકાગ્ર ચિત્તે વિરાજેલા ભગવાન મનુ પાસે જઈને, તેમને વળતું પૂજન અપી, મહર્ષિઓએ ન્યાયપૂર્વક આ વચન કહ્યું भगवन्सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः। अन्तरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥२॥ હે ભગવન્! સી વોંના તેમજ રસકલ સંકીર્ણ જાતિ- ઓના ધર્મોને તમે યથાવત અને યથામ કહેવાને ય છે. ૨ भ. १ ·૨ શ્રી મનુસ્મૃતિ *[जरायुजाण्डजानां च तथा संस्वेदजोद्भिदाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य प्रभवं प्रलयं तथा ॥ आचारांश्चैव सर्वेषां कार्याकार्यविनिर्णयम् । यथाकामं यथायोगं वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ જરાયુજ (કોથળીમાંથી થતાં), અંડજ (ઈંડાંમાંથી થતાં દજ (પરસેવામાંથી થતાં), ઉભિદ (જમીન ફેડી ઉપર આવતાં, એ સર્વ પ્રાણીસમુદાયોનાં જન્મ તથા મરણ વિશે સીના આચાર તેમજ તેમનાં કાર્ય ને અકાર્યના નિર્ણય વિશે તમે યથાર્થ રીતે, યથેચ્છાએ, અશેષે કહેવાને ગ્ય છે.* त्वमेको यस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः । अचिन्त्यस्याप्रमेयस्य कार्यतत्वार्थवित्प्रभो ॥३॥ કેમકે, હે પ્રભુ! સ્વયંભૂ, અપ્રમેય અને અચિંત્ય એ વેદનાં સર્વ વિધાન (અગ્નિહોત્રાદિ કર્મકાંડ તથા જ્ઞાનકાંડ)ના કાર્યને તેમજ તત્વાર્થને તમે જ એક જાણવાવાળા છો. ? सतैः पृष्टस्तथा सम्यगमितौजा महात्मभिः। प्रत्युवाचार्य तान्सर्यान्महीयतामिति ॥ ४ ॥ ને મહર્ષિઓએ આ પ્રમાણે વિધિપૂર્વક પૂછયું, ત્યારે અમાપ આજ વાળા ને ભગવાન મનદેવે તેમને સીને સત્કારીને ઉત્તર આ સાંભળે. ૪ પ્રલય સમયે જગતની રિતિ- आमीदिदं तमोभूतमप्रजातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविनयं प्रमुप्तमिव सर्वतः ॥ ५ ॥ જે - અડ પ્રમાણે કોસમાં આવ્યા છે તે ક્ષેપક સમજવા છે.

·અધ્યાય 1 લે પૂર્વ આ જગત અંધકારમય (માયાલીન), અજ્ઞાત ( જ જાય નહિ એવુ . અલાણ ( જેનું લક્ષણ ન બાંધી શકાય એવું છે. અતયં (તમાં આવી શકે નહિ એવું), આવિય (પ્રમાણવી પામી શકાય નહિ એવું) અને સર્વ બાજુએ જ પુપ્તિમાં પડયું હોય એવું હતું. ૫ મય બૂનો પ્રાદુર્ભવ– ततः स्वयंभूभगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादि वृत्तीजाः प्रादुरासत्तिमोनुदः ॥ ६ ॥ પછી અવ્યક્ત અને વય “ ભગવાને આ મહાભૂતાદિ- ને પ્રકટ કર્યા અને અધિકારનો નાશ કરનારા તે પૂર્ણ શક્તિ- માન પ્રાકય પામ્યા. ૬ योऽसावतीन्द्रियग्रायः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः। सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्रभो ॥ ७ ॥ જે બાદ્રિયોથી અગોચર છે, જે સુક્ષ્મ વરૂપ છે, જે અવયવઆકારથી રહિત છે. જે સનાતન છે, જે પ્રાણીમાત્રના આત્મારૂપ છે અને જે પ્રમાણેથી પર અને અચિંત્ય છે, તે પરમાત્મા પિતજ (હિરણ્યગર્ભરૂપે) પ્રકટ થયા. ૭ જળની વૃષ્ટિ- सोऽभिध्याय शरीरात्स्वात्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। अप एव ससर्जादौ तासु वीजमवासृजत् ॥ ८॥ વિવિધ પ્રજાઓને સર્જવાની ઇચ્છાવાળા તેમણે સંકલ્પ થી પોતાના શરીરમાંથી પ્રથમ જલને જ સર્યું અને તેમાં પોતાની શક્તિરૂપી બીજ રોપ્યું. ૮ ·૪ ક થીમનુસ્મૃતિ तदण्डमभवद्धमं सहस्रांशुसमप्रभम् । तस्मिञ्जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥९॥ તે બીજ સૂર્યના જેવી પ્રભાવાળું સુવર્ણમય ઈંડુ થયું અને તે ઈંડામાં સર્વ લેકના પિતામહ એવા બ્રહ્મા પોતે (વિરાટરૂપે) પ્રકટ થયા. ૯ आपो नारा इति प्रोका आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ १० ॥ જલને નાર' કહ્યું છે અને તે નર (પરમાત્માથી જખ્યું છે. તે જલ પૂર્વે પરમાત્માનું વચન (નિવાસસ્થાન) હતું, તેથી પરમાત્માને નારાયણ કહેવામાં આવ્યા છે. ૧૦ [ सहस्रशीर्पा पुरुषो रुक्मयाहुस्त्वतीन्द्रियः । ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुप्वाप सलिले तदा ॥ હજાર શિરવાળા, સોનલવણ હાથવાળા અને ઈદ્રિયોથી અગોચર એવા નારાયણ નામે બ્રહ્મા ત્યારે જલમાં સૂતા હતા.] यत्तत्कारणमव्यक्त नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुपो लोके ब्रह्मति कीर्यते ॥११॥ સૃષ્ટિના કારણરૂપ, અવ્યક્ત, નિત્ય, સત તથા અસત- ને આત્મારૂપ એવા પરમાત્માએ પ્રકટ કરેલા તે પુરુષ લેકમાં “બ્રહ્મા' નામે કહેવાય છે. ૧૧ तस्मिन्नण्डे स भगवानुपित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद् द्विधा ॥१२॥ તે ભગવાન તે ઈંડામાં એક વર્ષ સુધી રહ્યા અને પછી પિતાના આત્રાધ્યાનથી તેને બે ભાગમાં કર્યું. ૧૨ ·] પાથ દ લા તારાં દાદાનાં જ દિ ૨ નિરિ ! પરના ઘા = ગાવાનું શરૂ તભાવ ન એલા અને પૃથ્વીલાક તેમજ ત ની વ ા'. આ નિશા નધા રાનાતન જલ- ક પાન નખ દયા. ૧૬ धिकारिक राजन तथा भूतादिमेव च । परमय नियाभूतं महानित्येप संस्थितम् ।। द्रियाणां समस्तानां प्रभवं प्रलयं तथा । માનવ આ ત્રણે ય પ્રકટયું લંકારિક, તેજસ અને નાનસ, જસત ઇંદ્રિયાના જામરણનું કારણ છે. उपस्मिनायव मनः सदसदात्मकम् । મનcરકારમામમવારમીર ૨૪ / તે પરમાત્માએ પોતાને વિર રહેલા સત અને અસતરાપ મહાને પ્રકટ કર્યું અને તેમાંથી “હું ઈધર છું એવું અભિમાન કરનારા અહંકાર ઉત્પન્ન કર્યા. ૧૪ महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां ग्रहीतणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च ॥१५॥ તે અહકારમાંથી મનને, સાદિ ત્રણ ગુણેને અને રાદિ વિષચાને ગ્રહણ કરનારી પાંચ વાનેન્દ્રિય તથા પાંચ મંજિને મે કરો ઉત્પન્ન કરી. ૧૫ [अविशेषान् विशेषांश्च विषयांश्च पृथक् पृथक् । વળી દાદિ પાંચ વિષયોને, આકાશાદિ પાંચ મહા- ભૂતાને તેમજ તેમની ભાત્રાઓને પૃથક પૃથક્ બનાવ્યાં.]

·૪ ** શ્રી મનુસ્મૃતિ navgણમાં સાંgrગામ ! तस्मिअज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥९॥ તે બીજ સૂર્યના જેવી પ્રભાવાળુ મુખમય શું થયું અને તે ઈડામાં સર્વ લોકના પિતા એવા બ્રહ્મા તે (વિરાટરૂપે) પ્રકટ થયા. ૯ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरमूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ।। १०॥ જલને “નાર' કહ્યું છે અને તે “નર' (પરમાત્મા) થી જગ્યું છે. તે જલ પૂર્વે પરમાત્માનુ વચન (નિવાસસ્થાન) હતું, તેથી પરમાત્માને નારાયણ કહેવામાં આવ્યા છે. ૧૦ [ सहस्रशीर्पा पुरुपो रुक्मबाहुस्त्वतीन्द्रियः। ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा ॥ હજાર શિરવાળા, સેનલવર્ણા હાથવાળા અને ઇંદ્રિાર્થ અગોચર એવા નારાયણ નામે બ્રહ્મા ત્યારે જલમાં સૂતા હતા. यत्तत्कारणमव्यक्त नित्यं सदसदात्मकम् । तद्विसृष्टः स पुरुपो लोके ब्रह्मति कीर्त्यते ॥११॥ સૃષ્ટિના કારણરૂપ, અવ્યક્ત, નિત્ય, સત્ તથા અસ ના આત્મારૂપ એવા પરમાત્માએ પ્રકટ કરેલા તે પુર લોકમાં “બ્રહ્મા' નામે કહેવાય છે. तस्मिन्नण्डे स भगवानुपित्वा परिवत्सरम् । स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद् द्विधा ॥ १२ ॥ તે ભગવાન તે ઈંડામાં એક વર્ષ સુધી રહ્યા અને પદ પિતાના આત્મધ્યાનથી તેને બે ભાગમાં કર્યું. ૧૨ ૧૧ ·રાં રાજા જ દિદં ર રિંગ ! દાદાવાળા જ જાતિ / ૨ / ન | બાગાનની તમ સ્થળે લોક અને પૃથ્વીલો મજ તે બે જ મારા માહ સામે તથા સનાતન જલ- રઘાં નિ. [कारिक तजसं च तथा भूतादिमेव च । एरव नियाभूतं महानित्येव संस्थितम् ।। इंद्रियाणां समस्तानां प्रभयं प्रलयं तथा । ભાવ આ ફ પ્રકટ-કારિક જરા અને તામા, જસમત ઇંદ્રિોના જન્મમરણનું કારણ છે.] जत्मिनधय मनः सदसदात्मकम् । मनसशाप्यरंकारमभिमन्तारमीश्वरम् ॥१४॥ તે પરમાત્માને પોતાને વિશે રહેલા સત અને અસતરૂપ મહત્વને પ્રકટ કર્યું અને તેમાંથી “દુ ધર છુ ' એવું અભિમાન કરનારા અહંકાર ઉત્પન્ન કર્યા. ૧૪ महान्तमेव चात्मानं सर्वाणि त्रिगुणानि च । विषयाणां ग्रहीतणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च ॥१५॥ તે એ કારમાંથી મનને. સ્વાદિ ત્રણ ગુણોને અને ગદાદિ વિષયોને ગ્રહણ કરનારી પાંચ વાનેન્દ્રિયો તથા પાંચ કનિદ્રાને મે મે ઉત્પન્ન કરી. ૧૫ [अविशेपान् विशेषांश्च विपयांश्च पृथक् पृथक् । વળી શ દાદિ પાંચ વિને. આકાશાદિ પાંચ મહા- ભૂતોને તેમજ તેમની તન્માત્રાઓને પૃથક પૃથક્ બનાવ્યાં.

·» અને મનુસ્મૃતિ तेषां त्ववयवान्सूक्ष्मान्पण्णामप्यमितौजसाम् । सन्निवेश्यात्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे ॥ १६ ॥ પછી અમાપ ઓજસ્વી એવા તે છ પદાર્થો (અહી અને શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ તથા ગંધના સૂક્ષ્મ અને તેમના વિકારો (ઇંદ્રિ તથા મહાભૂતો)માં મેળવી પરમાત્મા એ સર્વ ભૂતોને નિર્માણ કર્યા. ૧૬ यन्यूय॑वयवाः सूक्ष्मास्तस्येमान्याश्रयन्ति षट् । तस्माच्छरीरमित्याहुस्तस्य मूर्ति मनीषिणः ॥ १७॥ શરીરરૂપી મૂર્તિના છ સૂક્ષ્મ અવયવો (અહંકાર પાંચ તન્માત્રાઓ) તે પંચ મહાભૂતો અને ઇંદ્રિયનો આશ્રય કરે છે, તેથી પડિતા તે બ્રહ્મની મૂર્તિને શરીર કહે છે. (પલીં श्रयणाच्छरीरम् ) १७ तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः । मनश्चावयवैः सूक्ष्मः सर्वभूतकृदव्ययम् ॥ १८ ॥ પછી પોતપોતાનાં કર્મો સાથે આકાશાદિ મહાભૂતો તથા સૂક્ષ્મ અવયે સાથે મન, એ અવ્યય અને સર્વ ભૂતોના કર્તા એવા વિરાટપુરુષમાં પ્રવેશે છે. ૧૮ જગતની ઉત્પત્તિ-- तेषामिदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौजसाम् । सूक्ष्मात्यो मूर्तिमात्राभ्यः संभवत्यव्ययाद् व्ययम् ॥१९॥ માજી તે સાત પુતવો (મહત્તત્વ, અહંકાર અને પાંચ તન્માત્રા)ના સુક્ષ્મ શરીરઅવયવો (પંચ મહાભૂત દન્દ્રિયો અને મન એસેળ માંથી આ શરીર બને છે-અવિ- નાશી પ્રકૃતિમાંથી વિનાશી જગત ઉત્પન્ન થાય છે. ૧૯

·અધ્યાય ૧ લે
G
आद्याधस्स गुणं त्वेपामवाप्नोति परः परः।
यो यो यावतियश्चैपां स स तावद्गुणः स्मृतः ॥ २० ॥
આકાશાદિ આવ તના શબ્દાદિ ગુણે તે તે પછીનાં
તમાં મળે છે અને તેમાં જે જે જેટલામું તવ છે તે તે
તેટલા ગુણોથી યુક્ત છે. ૨૦
सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् ।
वेदशन्देश्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ॥२१॥
તે હિરણ્યગર્ભો આરંભમાં જ વેદના શબ્દોથી તે સર્વનાં
જુદાં જુદાં નામો અને કર્મો તથા અલગઅલગ લૌકિક વ્ય-
વસ્થાઓ નિર્માણ કરી. ૨૧
कर्मात्मनां च देवानां सोऽसृजत्प्राणिनां प्रभुः ।
साध्यानां च गणं सूक्ष्मं यज्ञं चैव सनातनम् ॥ २२ ॥
તે પછી પ્રભુએ દેના, પ્રાણુઓના, કર્મવભાવવાળા
અચેતનોના તેમજ સુક્ષ્મસાના ગણોને અને સનાતન યજ્ઞ-
ને સર્યા. ૨૨
अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्मा सनातनम् ।
दुदोह यज्ञसिद्धयर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥ २३ ॥
પછી. યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે બ્રહ્માએ ઋક, યજુષ, અને સામ
: "
નામના ત્રણ સનાતન વેદનું અગ્નિ, વાયુ અને સૂર્યમાંથી
દહન કર્યું. રક
कालं कालविभक्तीश्च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
सरितः सागरान्छेलान्समानि विपमाणि च ॥२४॥

·૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ तपोवाचं रतिं चैव कामं च क्रोधमेव च । सृष्टिं ससर्ज चैमा स्रष्टुमिच्छनिमाः प्रजाः ॥ २५ ॥ પછી, આ પ્રજાઓને સર્જવાની ઇચ્છાવાળા તેમણે કાળ, કાળવિભાગ, નક્ષત્રો, ગ્રહ, સરિતાઓ, સાગર, પર્વત, સમ અને વિષમ ભૂમિભાગો, તપ, વાચા, રતિ, કામ અને ક્રોધ, એ સૃષ્ટિ સઈ, ૨૪, ૨૫ कर्मणां च विवेकार्थ धर्माधर्मों व्यवेचयत् । द्वन्द्वैरयोजयचेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः॥२६॥ કર્મોનાવિવેક માટે પ્રજાપતિએ ધર્મ અને અધર્મની વિવેચની કરી અને આ પ્રજાને સુખદુ ખાદિ દુંદો સાથે જોડી દીધી अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः। ताभिः सार्धमिदं सर्व संभवत्यनुपूर्वशः ॥ २७ ॥ આ સર્વ જગત, અણુ સરખી જે પાંચ નશ્વર તન્માત્રાઓ કહી છે, તેમની સાથે અનુક્રમે ઉત્પન્ન થાય છે. ૨૭ यं तु कर्मणि यस्मिन्स न्ययुक्त प्रथमं प्रभुः । स तदेव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः ॥२८॥ તે પ્રભુએ જેને જે કર્મમાં પ્રથમ જોડ્યો હતો, તે પાને કરી કરીને જન્મતાં તે જ કામને ભજતો રહે છે. ૨૮ हिंस्राहिसे मृदु धर्माधर्मावृतानृते । यद्यस्य सोऽदधात्सर्गे तत्तस्य स्वयमाविशेत् ॥२९॥ તે બ્રહ્માએ સર્જનના પ્રારંભમાં તે જીવને જે કંઈ હિંજી કે અશ્વિ, કમળ કે કુર, ધર્મ કે અધર્મ, સત્ય કે અસત્ય ·અધ્યાય ૧ લે એવા કર્મમાં નિયત કર્યો હતો, તે તેનું કર્મ તેને આપોઆપ મળી રહે છે. ૨૯ यधर्तुलिझान्य॒तवः स्वयमेवर्तुपर्यये । स्वानि स्वान्यभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः ॥३०॥ જેમ ગાતુ પલટાતાં ઋતુઓ પોતે જ જતુચિનો ધારણ કરે છે, તેમ દેહધારીઓ પણ પોતપોતાનાં કર્મોને સ્વયં પ્રાપ્ત કરે છે. ૩૦ लोकानां तु विवृद्धयर्थं मुखवाहरुपादतः । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥३१ ।। પછી લોકની વૃદ્ધિ માટે તેમણે મેં, બાહુ, સાથળ અને પગમાંથી અનુક્રમે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર ઉત્પન્ન કર્યા. द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत्प्रभुः॥३२॥ બ્રહ્માએ પોતાના દેહના બે ભાગ કર્યા એક અડધિયાનો પુરુષ થયો અને બીજાની સ્ત્રી થઈ. તે સ્ત્રીમાં તે પ્રભુએ વિરાટ- પુરુષ સજર્યો. ૩૨ तपस्तप्त्वासृजद्यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् । तं मां वित्तास्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः ॥३३॥ હે દ્વિજવર ! તે વિરાટપુરુષે પોતે તપ તપીને જેને ઉત્પન્ન કર્યો હતો, તે હું આ સર્વ જગતને ભ્રષ્ટા છું એમ તમે જાણો. ૩૩ अहं प्रजाः सिसृक्षुस्तु तपस्तप्त्वा सुदुश्वरम् । पतीन्प्रजानामसृजं महीनादितो दश ॥३४॥ { } પ ·MAHARA 10 શ્રીમનુસ્મૃતિ मरीचिमन्यगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रेचतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ।। ३५॥ પ્રા સર્જવાની ઇચ્છાવાળા મેં અત્યંત દુકર તપ કરીને પ્રથમ આ દશ પ્રજાપતિ મહર્ષિઓને સમરીચિ, અત્રિ, २॥वि०५. ५-५. ५२, तु, प्रयनस, पसि, मृ અને ना3434 एले मनस्तु सप्तान्यानसृजन्भूरितेजसः। देवान्दवनिकायांथ महपाश्वामितौजसः ॥३६ ।। यशक्षापियाचांच गन्धर्वाप्सरसोऽमुरान् । नागान्गन्मुिपणांव पितॄणां च पृथग्गणान् ॥ ३७॥ पिता गनिमेघांथ गहितेन्द्रधनूंपि च । उल्कानिधान के च ज्योतीप्युचायचानि च ॥ ३८॥ किन्नगवानगन्मयान्विविधांश्च विहङ्गमान् । पसन्मान्मनुप्यांब च्यानांधामयतोदतः ॥३९॥ मिशीटपतांश कामक्षिकमत्कुणम्। नामाकं यापरं च पृथग्विधम् ।। ४० ॥ " तुनियामा44171 ............ .:: नापियरी. १.. ५.... १३ जान..... मा २५० ·અધ્યાય ૧ લો (પેટે ચાલનારાં, બેઉ બાજુ દંતાળાં પ્રાણીઓ, કૃમીઓ, કીટ, પતંગિયાં, જૂ, માખી, માંકડ, સૌ જાતના ડાંસ, મચ્છર વિવિધ પ્રકારનાં વૃક્ષાદિ સ્થાવર-એ બધાં તે મહાતેજવી પ્રજાપતિએ સર્યા. ૦૬-૧૦ [यथाकर्म यथाकालं यथाप्रज्ञं यथाक्रमम् । यथायुगं यथादेशं यथावृत्ति यथाक्रमम् ॥ આ સર્જનકાર્ય કાલ, બુદ્ધિ, શાસૂઝવણ. યુગ, દેશ, વર્તન અને કમ અનુસાર હતું.] एवमेतैरिदं सर्व मन्नियोगान्महात्मभिः । यथाकर्म तपोयोगात्सृष्टं स्थावरजङ्गमम् ॥४१॥ આમ મારી આજ્ઞાથી તે મહાત્માઓએ પોતાના તપ- ના વેગથી આ રથાવર જંગમ સકલ સૃષ્ટિને કર્માનુસાર સજી. येषां तु यादृशं कर्म भूतानामिह कीर्तितम् । तत्तथा वोऽभिधास्यामि क्रमयोगं च जन्मनि ॥ ४२ ॥ એ પ્રાણીઓનું અહીં જેવું કર્મ કહેવાયું છે, તે વિશે તેમજ તેમના જન્મોના અનુકમ વિશે હું તમને કહીશ. ૪૨ पशवश्च मृगाश्चैव व्यालाश्चोभयतोदतः । रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरायुजाः॥४३॥ પશુઓ, મૃગો, નાગો, બેઉ બાજ દાંતવાળાઓ, રાક્ષસે, પિશાચો અને મનુએ જરાયુજ છે. ૪૩ अण्डजाः पक्षिणः स नका मत्स्याश्व कच्छपाः। यानि चैवंप्रकाराणि स्थलजान्यौदकानि च ।। ४४ ॥ પક્ષીઓ, સર્પો, મગ, માછલીઓ, કાચબાઓ અને એ જાતની સ્થલના તથા જલના – એ અંડજ છે,

·૧૨
-
શ્રીમનુસ્મૃતિ
स्वेदज देशमशकं यूकामक्षिकमत्कुणम् ।
ऊष्मणश्योपजायन्ते यच्चान्यत्किचिदीदृशम् ॥ ४५ ॥
ડાંસ, મચ્છર, જ, માખી, માંકડ, તેમજ કઈક એમના
જેવા બીજા બાફથી થનારાઓ—એ વેદજ છે. ૪૫
उद्भिजाः स्थावराः सर्वे वीजकाण्डप्ररोहिणः।
ओपध्यः फलपाकान्ता बहुपुष्पफलोपगाः ॥४६॥
अपुप्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ।
पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥४७॥
બી વાગ્યાથી તથા કલમ રોપેથી ઊગવાવાળાં સર્વ
સ્થાવરે ઉભિ જ છે, અર્થાત જમીન કેડીને ઉપર આવનાર
છે. તેમાં જેમને ખૂબ ફૂલ અને ફળ આવે છે તથા જે ફળ
પાક વિલાઇ જાયે છે તેમને ઔષધિઓ કહે છે. ફૂલ વિનાના
દેઈ જે ફળવાળાં થાય છે, તેમને વનરપતિ કહેવામાં આવે
છે. જેમને ફૂલ તથા ફળ આવે છે, તેમને વૃક્ષ કહેવાય છે.
गुच्छगुल्मं तु विविघं तथैव तृणजातयः ।
चीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्लय एव च ॥४८॥
વિવિધ ગુડો(જેના મૂળમાંથી અનેક વેલીઓ નીકળે છે
અને ઉપર મુછાઓ થાય છે તથા ગુલ્મો (જેના મૂળમાંથી
એક મઠ ઉગે છે અને ઉપર જાળ બાગે છે), અનેક જાતનાં
ઘાસ, તેમજ પથરાતા ચાલતા વેલાઓ—એ બી વાવ્યું કે કલમ
દાચ થનાર છે. ૪૮
नममा यरूपेण वेटिनाः कर्महतुना।
अन्नगंना मान्यते सुपःपममन्विताः ॥४९॥

·13
- ' ! " . " -- -- ના વાં
: - " ની ", " ર માં ||વાન છે.
t:- ma nans Trail: I
- it is in the
- - ર મા ના પ્રાણીમાત્રમાં ના
• ' એ છે , “ી. પ૦
માં પિત્તવરાજ
rrrr ને વિન્ II
- ય બ ન જન મા રીત - 4 રાશિને
નમન - ૧ી. પા પાલન પ્રલયકાળથી નાશ
તા - , અને પાન ત ન પામે છે ?
wા જ દેવી ના તો પંદરે રૂ .
૪૪ જિનિ જા જ નિરિ ધરા
તે પ્રજપનિંદણ ત્યાં જાનત હોય છે, ત્યારે આ જગત
ગમનાય છે તે તાત્મા મારતા હોય છે, ત્યારે સર્વ
લય પામે છે પર
aa gar nીnિ: 1
स्वकारयो निवर्तन्ते मनध ग्लानिमच्छति ॥५३॥
તે પ્રજપતિ રથનાપૂર્વક સતા હોય છે, ત્યારે કર્માત્મા
હિધારીઓ પોતાનાં માંથી નિવૃત્ત થઈ જાય છે અને મન
તથા ઇંદિયા પણ વૃત્તિઓથી છૂટાં પડે છે. પ
युगपतु प्रलीयन्ते यदा तसिन्गहात्मनि ।
नदायं सर्वभूतात्मा सुसं स्वपिति निवृतः ॥५४॥

·શ્રીમનુસ્મૃતિ જ્યારે સર્વ ભૂતે તે મહાત્મા પ્રજાપતિને વિશે એકીસમ- એ જ પ્રલય પામે છે, ત્યારે એ પ્રાણીમાત્રના આભા નિવૃત્ત થઈને સુખપૂર્વક એ છે. ૫૪ तमोऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः। न च स्वं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति म्रर्तितः ।। ५५॥ આ જીવ તમોગુણને આ રહીને લાંબા કાળ સુધી ઇંદ્રિય યુક્ત રહે છે, અને પછી જ્યારે પોતાનાં કર્મ કરી શકતો નથી ત્યારે તે શરીરમાંથી નીકળી જાય છે ! यदाणुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्ति विमुञ्चति ।। ५६ ।। જીવ પૂર્વ ને છોડે છે, ત્યારે પ્રમાણ જેવડા થઇને (એટલે કે, દેવ, દેદિયા, મન, બુદ્ધિ, વાસના, કર્મ, વાયુ અને અવિદ્યા સાથે જોડાઇને સ્થાવરમાં અને જે ગામમાં બીજા પ્રવેશો છે અને તે તે સ્થાવર અને જમિનું શરીર ધારણ કરે છે. ૫ एवं स जाग्रत्स्वमाभ्यामिदं सर्व चराचरम् । संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ।।५७।। આમ, ને અવિનાશી બ્રહ્મા જાતિ અને સ્વમથી આ સર્વ ચર અને અચર જગતને વાર વાર છે અને સહારે છે. - हृदं शाम्यं तु कृत्वासी मामेव स्वयमादितः। विधिवद्यायामाम मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ।। ५८ ।। તે બાબતે જ આ શાચ રચ્યું અને પ્રથમ મને ભણ બુ મા આદિ મુનિઓને તેને વિધિપૂર્વક શીખવ્યું.૫૮ ૨ ·ii rriपनि निः ।।९।। .* '..... नोमिनुनमाः। नीनामा नामिनि ॥६॥ मार, .... साम मनोः पवमा मनो। घर का वा या महामानी महाजनः ॥६॥ निमः सामना रंगलया। बाजा विकासन्युन पर च ।।६२॥ ... ... ... नुन र जी-1, नतु ॥ ' ! ... ना. न. नत्री १५ ...........श्रीमान पान- पताना..:... वारंवायाः नवे मनमो भरिनेजसः । व खेन्तरे सर्वमिदमृत्पाधापुचराचरम् ।।६३।। વારંવાર આ સાત અને તેથી મનુષ્ય પોતપોતાના મન્વનરમાં સર્વ ને ઉત્પન્ન કર્યા देनेननु पासन ४३ [कालप्रमाणं वक्ष्णमि पधावत्तन्नियोधत । प्रना यात धुनेको नानगा] ·૧૪ અને અવિદ્યા સાથે જોડાઈને સ્થાવરમાં અને જંગમમાં બીજરૂપે પ્રવેશ શ્રીમનુસ્મૃતિ જ્યારે સર્વ ભૂતો તે મહાત્મા પ્રજાપતિને વિશે એકીસમ- એ જ પ્રલય પામે છે, ત્યારે એ પ્રાણીમાત્રના આત્મા નિવૃત્ત થઈને સુખપૂર્વક સૂએ છે. ૫૪ तमोऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति सेन्द्रियः। न च स्वं कुरुते कर्म तदोत्क्रामति मूर्तितः॥५५॥ આ જીવ તમે ગુણને આશ્રયે રહીને લાંબા કાળ સુધી ઇંદ્રિય યુક્ત રહે છે, અને પછી જ્યારે પિતાનાં કર્મ કરી શકતો નથી ત્યારે તે શરીરમાંથી નીકળી જાય છે. પપ यदाणुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थारनु चरिष्णु च । समाविशति संसृष्टस्तदा मूर्ति विमुञ्चति ॥५६॥ જીવ પૂર્વહિને છોડે છે ત્યારે પરમાણુ જેવડ થઇને (એટલે કે, દેહ, ઇકિય, મન, બુદ્ધિ, વાસના, કર્મ, વાયુ અને છે અને તે તે સ્થાવર અને જંગમનું શરીર ધારણ કરે છે. પ૬ एवं स जाग्रत्स्वमाभ्यामिदं सर्व चराचरम् । संजीवयति चाजसं प्रमापयति चाव्ययः ॥५७॥ આમ, તે અવિનાશી બ્રહ્મા જાગ્રતિ અને રવમથી આ સર્વ ચર અને અચર જગતને વારવાર સજે છે અને સહારે છે. ૫૭ इदं शाम्यं तु कृत्वासी मामेव स्वयमादितः। विधिवद्ग्राहयामास मरीच्यादींस्त्वहं मुनीन् ।। ५८॥ તે બ્રહ્માએ પોતે જ આ ઘાસ રચ્યું અને પ્રથમ મને ભણ ૨. મરીચિ આદિ મુનિઓનેન વિધિપૂર્વક શીખવ્યું ·( ---: ll ૪ - 1 GH ૬૦ - - - - - , તેની * ચા , વન મલયા 4 - - - નટ મા છે વિશ્વના “વા i < *, * - - ૪.૦૦ વ. ૬૯ નg is g gિ. જાન ર ન ન હ૦ || "ાના પણ પ્રગાના તન તેમની સામે તથા તેમ- “નામાં અનુબ ડ ગ જર તથા એક અકસ જ પાકાં ( આમ તાજુક,૦૦૦-૦૦ ૬૦ = . ૦૦ વાપરયુગ૦૦૦-૨૦૦ર૦૦= ૧૪૦૦ અને કલિયુગ=૧૦૦૦ ૧૦૦ ૧૦૦૧ ૨૦૦ વિ. ડ૦ यदत परिसंख्यात्मादाय चतुर्युगम् । एतद्द्वादशगाहयं देवानां युगमुच्यते ॥७१॥ ચાર યુગાનું આ જ આર ભમાં પરિમાને કહ્યું, તે કુલ ૧.૦૦૦ વવપના આઠ દેવયુગ થાય છે. કી दैविकानां युगानां तु सहस्रं परिसंख्यया। मालमेकमहायं तावती रात्रिमेव च ।।७२।। એક હજારની સંખ્યાના દેવયુગનો બ્રહ્માને એક દિવસ જાવ અને તેટલા જ પ્રમાણની તેની એક રાત્રિ જવી. ૭ ·૧૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ निगेपो दश चाप्टौ च काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला। त्रिंशत्कला मुहूर्तः सादहोरात्रं तु तावतः ॥६४ ॥ અઢાર નિમેષની એક કાકા, ત્રીસ કાકાની એક કલા, ત્રીસ કલાનું એક મુહર્તા અને ત્રીસ મુદ્દતને એક રાત્રિદિવસ થાય अहोराने विभजते सूर्यो मानुपदविके । रात्रिः समाय भूतानां चेष्टाय कर्मणामहः ।।६५॥ માનવી અને દેવી શત્રિદિવસને ગુર્ય વિભાગે છે. રાત્રિ પ્રાણીઓની નિદ્રા માટે છે અને દિવસ તેમની કમરગણા માટે છે. पिव्य राज्यहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । રાવળ નુ ઢાલ શર્વરી ૬૬ !! મનું વાન એક માગે તે પિતૃઓને એક રાત્રિદિવસ છે. બે પાળે છે–પા તે તેમના કામકાજના દિવસે , અને વપરા ને તેમની નિદ્રા માટની રાત્રિ છે. દર र गयहनी वर्ष प्रविमागस्नयोः पुनः । ઘર ઘટનામાં માત્ર પાકિનારાન્ ૬૭ પાન દ જે તે દેવતાઓનો એક ગત્રિદિવા છે. ન : –નગય એ તેમનામાં દિવસ છે - : દલ , , જ : 7 per winn. ": 1સુઝાવવા ૬૮|| ન રમે છે તે એક એક યુગના છે.

·! : - mi ? | I ન જા જા અંક વિ: | FH કા- ના. - - -' ચળ કહે છે. તેની મ' ટ | ફ ા ા પ વાન મુનિ ધ્યા i નવાં જ ચા વિના . આ ગામ- ૪.૦૦ વર્ષ છે , - a dig as ન ર ન ૭૦ || બાન અને શામાં તેમના નવા તથા તેમ- * નાના મક, હજાર તથા એક એક સે વ મા થતાં ' છે. [૨. તાયુગ=૨૦૦૦-૨૦૦- ૨૦૦ , ૦૦ વિવે. રાપબ્યુગ=૨.૦૦૦ ૨૦૦-૨૦૦= ૧૬૦ વિ.અને કલિયુગ=૧, ૦૦૦ ૧૦૦ ૧૦૦= ૨૦૦૨. ] ૩૦ यदेतपरिगण्यातमादाय चतुर्युगम् । पतन्हादगमाहसं देवानां युगमुच्यते ॥७१।। ચાર ભુંગાનું આ આભનાં પરિમાનું કહ્યું, તે કુલ ૨,૦૦૦ વિવેને એક દેવયુગ થાય છે. ' देविकानां युगानां तु सहस्रं परिसंख्यया। माममेकमहर्जेयं तायती रात्रिमंय च ॥७२॥ એક હજારની સંખ્યાના દેવયુગોનો બ્રહ્માને એક દિવસ જવા અને તેટલા પ્રમાણની તેની એક રાત્રિ જાણવી.'

·૧૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ तद्वै युगमहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः । रात्रिं च तावीमेव तेऽहोगत्रविदो जनाः ॥७३॥ તાવ ને જવાના’ના તે લેકે સહસ્ર દેવયુગને એ તે બ્રહ્માના એક પુગ - ધતા જાણે છે તેની રાત્રિ પણ તેટલા જ પ્રમાણની તમા બને છે ? नस्य मोऽहर्निशम्यान्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते । प्रतिबुद्धश्च मृजति मनः सदसदात्मकम् ॥७४॥ નવા ન મા તેમના ના નાવલિમને અને ફરી જ છે અને મને તે 1 .અને અતુ એ બન્ને રૂપી મનને કે , ' / मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं मिमृक्षया । आकाशं जायते तस्मात्तस शब्दं गुणं विदुः ॥७५॥ ૧ ૮ ની , ન પ્ર 1 મ ખ્યા કરે છે. તેમાં પ્રથમ આવા બને છે અને તેના ને ” છે, એમ વિદ્વાને જ , ,{ દ્વારા વિશા વાધવ . बलवान्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥७६॥ ( -- પાનવા આવનારી બ ને વહેનારો, પવિ અને બલવાન એવા છે ! : પન્ન માય છે અને તેનો ગુ - નનાં , : बायोरपि विकुर्वाणाद्विरोचिष्णु तमोनुदम् । योनिमन्पद्यने भाम्यत्तद्रपगुणमुच्यते ॥७७।। વિનર થતા વાયુથી પ્રકાશમાન અને અંધકારના ૬. તજવીજ કંટે છે અને તેને ગુરૂપ કહેવાય છે. ' ·અધ્યાય ૧ લો ज्योतिपश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः । अद्भयो गन्धगुणा भूमिरित्येपा सृष्टिरादितः ॥७८॥ વિકાર પામતા તેજમાંથી જ થાય છે અને તેને ગુણ રસ કહેવાય છે. જલમાંથી ગન્ધરૂપી ગુણવાળી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થાય છે. આમ આર ભથી સૃષ્ટિ કહી. ૭૮ [परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम् । गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य धारयन्त्युत्तरोत्तरम् ।। ભૂતો એકબીજામાં પ્રવેશીને એકબીજાના ગુણોને ધારણ કરે છે. પછી પછીનાં ભતો આગળઆગળનાં ભૂતોના ગુણોને ધારણ કરે છે ] यत्प्रारद्वादशसाहस्रमुदितं देविकं युगम् । तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिहोच्यते ॥७९॥ બાર હજાર વર્ષોનો જે આગળ દેવયુગ કહ્યો છે, તેવા એકોતેર દેવયુગોને અહીં એક અત્યંતર કહેવાય છે. ૩૯ मन्वन्तराण्यसंख्यानि सर्गः संहार एव च । क्रीडनिवैतत्कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः॥८०॥ પરમેથી બ્રહ્મા આમ અસંખ્ય મન્વન્તરને, ઉત્પત્તિને તથા સંહારને જાણે ખેલ કરતા હોય તેમ વાર વાર રગે છે. ૮૦ યુગના ધર્મ- चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे। नाधर्मेणागमः कश्चिन्मनुष्यान्प्रति वर्तते ॥८१॥ સત્યયુગમાં સત્ય તથા ચાર પાયે પૂરો એવો ધર્મ હોય છે. તેમાં મનુષ્યોધન,વિદ્યા આદિ કશું પણ અધર્મથી મેળવતા નથી ·૨૦ શ્રી મનુસ્મૃતિ इतरेवागमाद्धर्मः पादशस्त्वररोपितः। चौरिकानृतमायाभिर्धर्मश्चापति पादशः ।। ८२ ॥ ત્રેતાદિ બીજા દરેક યુગમાં અધર્મપ્રાપ્તિને લીધે ધર્મને એક એક પાયો અનુક્રમે આ છો થાય છે અને ચોરી, જૂડ, માયા આદિને લીધે ધર્મ પણ દરેક યુગે ગોથા ભાગે ઘટે છે.૮૧ अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्पशनायुपः । कृतत्रेतादिषु ोपामायुर्हसति पादशः ।। ८३॥ સત્યયુગમાં સી મનુ રોગરહિત, સિદ્ધ અર્થવાળા અને ચારસો વર્ષની આવરદાવાળા હોય છે. ત્રેતાદિ યુગોમાં તેમનું આયુષ્ય કમપૂર્વક ચોથા ભાગે ઓછું થાય છે. ૮૩ वेदोक्तमायुर्मानामाशिपश्चैव कर्मणाम् । फलन्त्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ।। ८४ ॥ મનુષ્યની વેદોક્ત આવરદા, કર્મોની ઇષ્ટ સિદ્ધિ અને દેહધારીઓનો પ્રભાવ એ આ લોકમાં યુગાનુસાર ફળે છે. ૮૪ अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपतः ॥८५॥ યુગના હૃાસ પ્રમાણે, માણસોના ધર્મો સત્યયુગમાં જુદા છે, દ્વાપરમાં બીજા છે અને કલિયુગમાં વળી ત્રીજા છે. ૮૫ तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥८६॥ કૃતયુગમાં તપ શ્રેષ્ઠ છે તો બેતામાં જ્ઞાન ઉત્તમ છે. દ્વાપ- રમાં તેઓ ચત્તને શ્રેષ્ઠ કહે છે, તે કલિયુગમાં એક દાન જ ઉત્તમ કહેવાય છે. ૮૬ ·- - અદેયાય 1 લે [ब्राझं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं युगम् । वैश्यो द्वापरमित्याहुः शूद्रः कलियुगः स्मृतः॥ કૃતયુગ બ્રાહ્મણરૂપી, ત્રેતાયુગ ક્ષત્રિયરૂપી, દ્વાપરયુગ વૈશ્ય- રૂપી અને કલિયુગ શરૂપી કહેવાયા છે.] ચાર વર્ણની ઉત્પત્તિ અને તેના કર્મ– सर्वस्यास्य तु सर्गस्य गुप्त्यर्थं स महाद्युतिः । मुखबाहरुपजानां पृथक्कर्माण्यकल्पयत् ॥८७॥ તે મહાતેજવી બ્રહ્માએ આ સર્વ સૃષ્ટિના રાંરક્ષણ સારુ મુખ, બાહુ, ઉર અને પાદમાંથી જન્મેલા (બ્રાહ્મણદિ) માટે અલગઅલગ કર્મો નિર્માણ કર્યા છે. ૮૭ अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा। दानं प्रतिग्रहं चैव ब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ ८८॥ અધ્યાપન, અધ્યયન, યજન, સાજન, દાન લેવુ અને દાન આપવું—એ છ બ્રાહ્મણોનાં કર્મો તેમણે નિર્માણ કર્યા છે. ૮૮ प्रजानां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । विपयेवप्रसक्तिश्च क्षत्रियस्य समासतः ॥८९॥ પ્રજાનું રક્ષણ કરવું, દાન આપવું, યજ્ઞ કર, અધ્યયન કરવું અને વિષયોમાં આસકિત ન રાખવી–એ કર્મો ક્ષત્રિો માટે સ ક્ષેપમાં નિર્માણ કર્યા છે. ૮૯ पशूनां रक्षणं दानमिज्याध्ययनमेव च । वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृपिमेव च ॥१०॥ પશુઓનું રક્ષણ કરવું, દાન કરવું. યજ્ઞ કરે. અધ્યયન કરવું, વેપારવણજ કરે, વ્યાજવટું કરવું અને ખેતી વી- એ વૈશ્યનાં કર્મો છે, ૯૦ ·- ક શ્રી મનુસ્મૃતિ एकमेव तु शुद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् । एतेपामेव वर्णानां शुश्रूपामनसूयया ॥ ९१॥ તે ભગવાને શુદ્રને માટે આ એક જ કર્મનો આદેશ આપ્યો છે-ઉપલા ત્રણે વર્ષોની ઈર્ષ્યા વિના સેવા કરવી. ૯૧ ऊर्ध्व नाभेर्मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्तितः। तस्मान्मध्यतमं लस मुखमुक्तं स्वयंभुवा ।। ९२ ॥ પુરુષને નાભિ ઉપરના ભાગે વિશેષ પવિત્ર કહ્યો છે. તેમાંય, વયંભૂ ભગવાને તેના મને સૌથી પવિત્ર કહ્યું છે. દર उत्तमाङ्गोद्भवाज्यैष्ठ्याब्रह्मणश्चैव धारणात् । सर्वस्यैवास्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः ।। ९३ ॥ અંગોમાં ઉત્તમ એવા મુખમાંથી જન્મ્યો હોવાથી, ક્ષત્રિ યાદિથી પ્રથમ હોવાથી, તેમજ વેદને ધારણ કરતા હોવાથી બ્રાહ્મણ, ધર્મે કરીને આ સર્વ સૃષ્ટિનો પ્રભુ છે. ૯૩ तं हि स्वयंभूः स्वादास्यात्तपस्तप्त्वादितोऽसृजत् । हव्यकव्याभिवाह्याय सर्वस्यास्य च गुप्तये ।। ९४ ॥ દેને હવ્ય તથા પિતૃઓને કવ્ય પહોંચાડવા માટે તેમજ આ સર્વ જગતની રક્ષા સારુ રવયંભૂ ભગવાને તપ તપીને આદિમાં તે બ્રાહ્મણને પોતાના મુખમાંથી સજર્યા છે. ૯૪ यस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः। कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः ॥ ९५ ॥ લેના એથી દેવો હોને અને પિતૃઓ કોને જમે છે, તેના કરતાં બીજુ કર્યું પ્રાણી અધિક હોઈ શકે ૯૫

·અધ્યાય ૧ લો
૨૩.
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः ।
बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ ९६ ।।
ભૂતમાં પ્રાણવાળાઓ શ્રેષ્ઠ છે. પ્રાણવાળાઓમાં બુદ્ધિ-
થી આજીવિકા કરનારાં પ્રાણુઓ શ્રેષ્ઠ છે. બુદ્ધિજીવીઓમાં
મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ છે, અને મનુષ્યમાં બ્રાહ્મણે શ્રેષ્ઠ છે. ૯૬
ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतयुद्धयः ।
कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तपु ब्रह्मवेदिनः ॥९७॥
બ્રાહ્મણોમાં વિદ્વાનો શ્રેષ્ઠ છે, વિદ્વાનોમાં સિદ્ધ બુદ્ધિવાળા
શ્રેષ્ઠ છે, સિદ્ધ બુદ્ધિવાળાઓમાં આચારનિ શ્રેષ્ઠ છે, અને
આચારનિમાં બ્રહ્મવેત્તા ઇ છે. ૯૭
[तेपां न पूजनीयोऽन्यत्रिपु लोकेषु विद्यते ।
तपोविद्याविशेपेण पूजयन्ति परस्परस्
ब्रह्मविद्यः परं भूतं न किंचिदिह विद्यते ।।
ત્રણે લોકમાં તેમને માટે કઈ બીજે પૂય નથી, પણ જે
તપ અને વિદ્યામાં વિશેષ હોય તેની પરસ્પર પૂજા કરવી. બ્રહ્મ-
વેત્તાથી ચડિયાતું એવું કોઈ પણ પ્રાણી આ જગતમાં નથી ]
उत्पत्तिरेव विप्रस्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती ।
स हि धर्मार्थमुत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ९८ ॥
બ્રાહ્મણની ઉત્પત્તિ જ ધર્મની સનાતન મૂર્તિરૂપ છે. તે
ધર્માચારણ કરવા માટે જ ઉત્પન્ન છે અને તે મેલ
મેળવવા માટે સમર્થ થઈ શકે છે. ૯૮
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ ९९ ॥

·શ્રીમનુસ્મૃતિ નામ'- જન્મથી જ પૃથ્વીના અધિપતિ થઈને જન્મે છે, - ન કા નામના મડાની રા માટે સમર્થ છે. ૮૯ म म्यं ब्रामणम्येदं यत्किंचिजगतीगतम् । श्रेष्टयनाभिजनेनेदं सर्व वै ब्राह्मणोऽर्हति ।। १००॥ - જે ના જ નાદિ છે, તે સર્વ બ્રાહ્મણનું છે. છે. . 1. પાન લી વા કલીન જન્મને કારણે બ્રાહ્મણ - --- 0 1૦૦ स्बम र बाह्मणो मुक्त स्वं बम्ते खं ददाति च । पानाम्याहामणम्य भुजते हीतरे जनाः ॥१०१॥ ૪ ને , પોતાનું જ પહેરે છે અને *, {ન ના બને તે બ્રાહ્મણની કૃપાથી જ સ 1 नम्य कमविकाय पाणामनुपूर्वगः । aj it'ગુર્થીમાન રામ //૦૨ - 1 - 1 ના મવાર કમ વિવેક માટે ' આ વાક્ય રચ્યું છે. ૧૦૨ વિરાળને વનઃ | દિ ઘરાન્ચે ધ્વનાથન નવિ . ૧૨ - - - - - -1, વયત્નપૂર્વક અધ્યયન કરવું અને ? - થાન સિવાય કોઈ - 17, રવિ ત્રાડ નાગ્રા | રંવં જાને કિ ૨૦ || ·અધ્યાય ૧ લે ૨૫ આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરનારા ઉત્તમ વ્રતવાળા બ્રાહ્મણને મન, વાણી અને કાયાથી થતા દોષોનો લેપ લાગતો નથી. ૧૦૪ पुनाति पंक्ति वंश्यांश्च सप्त सप्त परारान् । पृथिवीमपि चैवेमां कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति ॥१०५॥ આવો તે બ્રાહ્મણ પોતાની પંક્તિને અને સાત પૂર્વજોને તથા સાત વંશજોને પવિત્ર કરે છે તેમજ તે એક જ સમગ્ર પૃથ્વીને સ્વીકારવા યોગ્ય થાય છે. ૧૦૫ यथा त्रिवेदाध्ययनं धर्मशास्त्रमिदं तथा अध्येतव्यं ब्राह्मणेन नियतं रवर्गमिच्छता ।। સ્વર્ગને ઇચ્છતા બ્રાહ્મણે જેમ ત્રણ વિદ્યાનું તેમ આ ધર્મશાસ્ત્રનું અવશ્ય અધ્યયન કરવું જોઈએ.] इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठमिदं बुद्धिविवर्धनम् । इदं यशस्यमायुष्यमिदं निःश्रेयसं परम् ॥१०६ ॥ આ ધર્મશાસ્ત્ર શ્રેષ્ઠ મંગલકારી છે, બુદ્ધિને વિશેષ વધાર- ના છે અને યશ તથા આયુષને દેના તેમજ પરમેમોક્ષને આપના છે. ૧૦૬ રચારની પ્રશ સા– असिन्धर्मोऽखिलेनोक्तो गुणदोपौ च कर्मणाम् । चतुर्णामपि वर्णानामाचारश्चैव शाश्वतः ॥१०७॥ આ ધર્મશાસ્ત્રમાં ધર્મ સમગને કર્મોના ગુણદેપોને અને ચારે વર્ષોના સનાતન આચારને વર્ણવવામાં આવ્યા છે. ૧૦ आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च । तस्मादस्मिन्सदा युक्तो नित्यं सादात्मवान्टिजः॥१० જા

·શ્રીમનુસ્મૃતિ
વેદમાં તથા રમતિમાં કરલ આચાર એ જ પરમ
ધર્મ છે, તેથી નિત્ય આભવાન એવા જિ સ એ ચાર
માં યુક્ત રહેવું. ૧૦૮
आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेदफलमश्नुते ।
आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग्भवेत् ॥ १०९ ॥
આચારથી ભ્રષ્ટ થયેલો બ્રાબાદના ફળને પામતો નથી
પણ આચારથી સંયુક્ત લે તે સંપૂર્ણ ફલબાગી થાય છે
एवमाचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिम् ।
सर्वस्य तपसो मूलमाचारं जगृहुः परम् ।। ११० ॥
આમ, મુનિઓએ આચારમાં ધર્મની ગતિ જેને, પરબ
આચારને સર્વ તપના મૂળરૂપે સ્વીકાર્યો છે. ૧૧૦
આ ધર્મશાસ્ત્રમાં વર્ણવેલા વિષયોનું વર્ણન–
जगतश्च समुत्पत्ति संस्कारविधिमेव च ।
व्रतचर्योपचारं च स्नानस्य च परं विधिम् ।। १११ ।।
दाराधिगमनं चैव विवाहानां च लक्षणम् ।
महायज्ञविधानं च श्राद्धकल्पश्च शाश्वतः ॥ ११२ ।।
જગતની ઉત્પત્તિ (એ પહેલા અધ્યાયમાં), ગર્ભાધાનાદિ
સંકારને વિધિ તેમજ બ્રહ્મચારીનાં વ્રત, સેવા અને ઉપચાર
(એ બીજમાં), સમાવર્તન સમયના સ્નાનને ઉત્તમ વિધિ
કન્યા પરણવી તે, વિવાહનાં લક્ષણો, મહાયજ્ઞનું વિધાન અને
સનાતન શ્રાવિધિ એ(ત્રીજા અધ્યાયમાં)કહ્યાં છે. ૧૧૧,૧૨
वृत्तीनां लक्षणं चैव स्नातकस्य व्रतानि च ।
भक्ष्याभक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिमेव च ॥११॥

·૭ અધ્યાય ૧ લે स्त्रीधर्मयोगं तापस्यं मोक्षं संन्यासमेव च । राज्ञश्च धर्ममखिलं कार्याणां च विनिर्णयम् ॥ ११४ ॥ साक्षिप्रश्नविधानं च धर्म स्त्रीपुंसयोरपि । विभागधर्म द्यूतं च कण्टकानां च शोधनम् ॥ ११५ ॥ આજીવિકાઓનાં લક્ષણો અને સ્નાતકનાં વ્રતો (એ ચોથા અધ્યાયમાં) છે. તેમજ ભક્ષ્યાભઢ્યનો વિચાર, શચનો વિધિ, દ્રવ્યોની શુદ્ધિ અને સ્ત્રીઓના ધર્મનું વર્ણન (પાંચમામાં છે.) છ8 અધ્યાયમાં) વાનપ્રસ્થની ધર્મ, મોક્ષધર્મ તથા સંન્યા- સીના ધર્મ કહ્યા છે. રાજાનો અખિલ ધર્મ (સામામાં) કહ્યું છે. દાવાઓને નિકાલ અને સાક્ષીઓને પૂછવાના પ્રશ્નનું વિધાન, એ (આઠમામાં) છે. સ્ત્રીપુરુષના ધર્મો, દાયભાગોને વિચાર, જૂગટાનો નિષેધ અને ચેરડાકુઓરૂપી કંટાની ખોળ એ (નવમામાં) કહ્યાં છે. ૧૧–૧૧૫ वैश्यशूद्रोपचारं च संकीर्णानां च संभवम् । आपद्धर्म च वर्णानां प्रायश्चित्तविधि तथा ।। ११६ ॥ (દશમા અધ્યાયમાં) વૈશ્ય તથા શુદ્રોનાં કર્ત, સંકર- જાતિઓની ઉત્પત્તિ, તેમજ વન આપદધર્મો વર્ણવ્યા છે. પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ (અગિયારમામાં) છે. ૧૧૬ संसारगमनं चैव त्रिविधं कर्मसंभवम् । निःश्रेयसं कर्मणां च गुणदोपपरीक्षणम् ॥ ११७ ।। ત્રિવિધ કર્મને કારણે સંસારમાં થતાં આગમન વિશે, મિક્ષ વિશે, તેમજ કર્મના ગુણદોષની પરીક્ષા વિશે (બારમા અધ્યાયમાં ) કહ્યું છે. ૧૧૭ ·Prime શ્રામનુસ્મૃતિ देशधर्माजातिधर्मान्कुलधांश्च शाश्वतान् । पापण्डगणधर्माश्व शान्त्रेऽस्मिन्नुक्तवान्मनुः ॥ ११८॥ ની મનુએ આ ધર્મશાસ્ત્રમાં દશ, જાતિધર્મો તેમજ નાતન કલમ :લા છે અને પાખડીઓના તથા વેપારી- અખાના ને પણ વાવ્યા છે ૧૧૮ यथेदमुक्तवाञ्छान्वं पुग पृष्टो मतुर्मया। राथदं यूयमप्यद्य मन्सकाशानियोधत ॥ ११९॥ પં. મેં ત્યારે મનુએ જે પ્રમાણે મને આ શાસ नन मा भारीपासथी ने सालो. दर्शन नी मानव धर्ममामा भृगुमोक्तायां सहितायां प्रथमोऽध्यायः ।। .141 * મ" -થિત સ હિતામા અધ્યાય ૧ સમાસ अध्याय २ जो ५. 1 २५३५- मिति: मंपितः मद्भिनित्यमहेपरागिभिः । हृदयनाम्यनुताना यो धर्मस्तं निबोधत ॥१॥ । सन-विहानगनने सेन्य। - મેળવ્યા છે, અને જે ધર્મ તે 11 कामा-मता न प्रसन्ना न चवहारत्यकामता। काम्या विटाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः ।।२।। : - { - titil 1 नाय...सार नयी; तेममा . અને તેના બે કરવામાં આવે છે પણ સંભવિત ।

·એ'યાય ર તે નથી. એ. પરની તાનપાણિ અને દિક કોણ એ બન્ને કામનાને જાગે છે. જે संकल्पमूलः कामो व यशाः सकल्पसंभवाः । શનિ મધ જે તે પ્રકાર મૃતારા કામના કલ્પક પી ગૃવાળી છે. ચરો કમાંથી સભવે છે. નાગો અને ધર્મે ચીસ કલિક કહેવાયા છે. अकामस्य निया काचिदृश्यते नेह काहिचित् । यद्यद्धि पुरते किंचित्तत्तत्वामस्य चेष्टितम् ॥ ४ ॥ આ લાકમાં કામિનારહિત પુરાની કયારેય કોઈ કિયા જણાતી નથી માણસ જે કઈ કરે છે, તે કામનાની જ ચેષ્ટા છે.૪ तेपु सम्यग्वर्तमानो गच्छत्यमरलोकताम् । यथा संकल्पित वह सर्वान्यामान्तमश्नुते ॥५॥ તે કામોમાં સમય રીતે રહેનારો અમરલોકને પામે છે અને પિને સંકલ્પ કર્યા હોય તે પ્રમાણે તે સર્વ કામોને મેળવે છે. [असद्धृत्तस्तु कामेषु कामोपहतचेतनः । नरकं समवाप्नोति तत्फलं न समश्नुते ।। પણ અસત્ય આચરણવાળે અને કામનાઓને વિશે ચિત્ત થયેલો મનુષ્ય તે ફળને પામતો નથી–તે તો નરકને પામે છે ] [तस्माच्छुतिस्मृतिप्रोक्तं यथाविध्युपपादितम् । काम्यं कर्मेह भवति श्रेयसे न विपर्ययः ।। તેથી શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં કહેલાં તેમજ યથાવિધિ વી- કારાયેલાં કામ્ય કર્મો આ લોકમાં શ્રેયકર થાય છે. ? વિપરીત ફળ આપતાં નથી ] ·૩૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ ધર્મનાં પ્રમાણ:- वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुप्टिरेव च ॥६॥ અખિલ વેદ, વેદ જાણનારાઓએ રચેલાં ધર્મશાસ્ત્રો તથા તેમનું શીલ, સત્પષોના આચાર તેમજ તેમની આત્મસ ન્નતા, એ સો ધર્મોના પ્રમાણરૂપ છે. ૬ यः कश्चित्कस्यचिद्धर्मों मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ॥७॥ મનુએ જે કોઈનો જે કઈ ધર્મ કહ્યો છે તે સર્વ વેદમાં કહ્યો છે; કેમકે, તે વેદ સર્વ જ્ઞાનના કાશરૂપ છે. ૭ सर्व तु समवेक्ष्येदं निखिलं ज्ञानचक्षुपा। श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान्स्वधर्म निविशेत वै ॥८॥ આ બધું જ્ઞાનરૂપી દષ્ટિએ સમગ્ર રીતે વિચારીને વિદ્વાન પુજ્ય વેદનાં પ્રમાણે પ્રમાણે વિધર્મનું સેવન કરે ૮ श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्हि मानवः । इह कीर्तिमयामोति प्रत्य चानुत्तमं सुखम् ॥ ९॥ જે માણસ શુતિ અને સમૃતિમાં કહેલા ધર્મનું અનુષ્ઠાન કરે છે, તે આ લેકમાં છીતિને અને પરલોકમાં સર્વોત્તમ સુખને મેળવે છે. હું श्रुतिस्तु वेदो विशेयो धर्मशाखं तु वै स्मृतिः। ते सर्वार्थप्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्वभौ ॥१०॥ શ્રુતિ એટલે વેદ અને રતિ એટલે ધર્મશાસ્ત્ર અને નું ગર્વ અને વિશે તે વિવાદથી ૧ર છે કેમકે બંનેની તે પ્રકારો છે. ૧૦, ·૩૧ થાય ૨ ને ગોરાત તે દશાવવવાાિ. स साधुभि कार्यों नास्तिको वेदनिन्दकः ॥ ११ ॥ જે દિ હનુશાગને (મિયા તવાદન) આશ્રય લઈને આ બે ઘમલાપ અતિ તરસ્કૃતિને અવગણે છે, તે નારિતક અને વેનિન્દકને સફળ બહિષ્કૃત કર જોઈએ. ૧૧ वेदः स्मृतिः सदाचारः तस्य च प्रियमात्मनः । gamધિ કા રસાલા રક્ષણ / ૨ / વિદ, રકૃતિ, સદાચાર અને આત્મપ્રસન્નતા એ ધર્મનાં ચાર પ્રકારનાં સાક્ષાત લક કવાં છે. ૧૨ अर्थकामेप्यसक्तानां धमज्ञान विधीयते । धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ॥ १३ ॥ અર્થ અને કામમાં અનાસક્ત હોય તેમને ધર્મ જ્ઞાન આપવું. ધર્મની જિજ્ઞાસાવાળાઓ માટે શ્રુતિ એ પરમપ્રમાણ છે. 13 श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ । उभावपि हि तौ धौं सम्यगुक्ती मनीषिभिः ॥१४॥ જ્યાં શ્રુતિઓ બે મતની હોય, ત્યાં બેઉ મને ધર્મરૂપ કહ્યા છે. પડિએ તે બનેને સમ્યક ધર્મો જણાવ્યા છે. ૧૪ उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युपिते तथा। सर्वथा वर्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥१५॥ વેદની આ કૃતિ છે–સુર્ય ઊગ્યો હોય, તે પછી તે jદુરા)અથવા સૂર્યોદય પહેલાં અણોદય હોય ત્યારે તેનું- તિ જુહુયાતુ)અથવા સૂર્ય કે તારાકશું દેખાતું ન હોય તે વખતે (સમાયાળુ ગુયા) એમ હરકોઈ સમયે યજ્ઞ થઈ શકે છે.

·No text on this page.

·૩૩ અધ્યાય ૨ જે [विरुद्धा च विगीता च दृष्टार्थादिष्टकारणे । स्मृतिर्न श्रुतिमूला स्याद्या चैपा संभवश्रुतिः ।। જે સમૃતિ વેદવિરુદ્ધ ને નિદિત હોય, જે લૌકિક અર્થનો આદેશ આપનારી હોય જેનું મૂળ યુતિમાં ન હોય અને જેનું મૂળ યુતિમાં હોવાની માત્ર અટકળજ હોય, તે સ્મૃતિ તરીકે પ્રમાણ રૂપ નથી ] कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनकाः । एप ब्रह्मर्पिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥१९॥ કુરુક્ષેત્ર, મત્ય, પંચાલ અને શુસેન એ બ્રહ્મર્ષિ દેશો છે અને તેઓ માત્ર બ્રહ્માવત પછીને સ્થાને છે. ૧૯ एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥२०॥ તે તે દેશોમાં જન્મેલા બ્રાહ્મણ પાસેથી પૃથ્વીમાંના સર્વ માનોએ પોતપોતાનો સદાચાર શીખવો જોઈએ. ૨૦ हिमवाहिन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥२१॥ હિમાલય અને વિધ્યાચલની વચ્ચે વિનાશન નામના સરસ્વતીના લેપસ્થાનથી પૂર્વ તરફના તથા પ્રયાગથી પશ્ચિમ બાજુના પ્રદેશને મધ્યદેશ કહ્યો છે. ૨૧ आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । તાન્તર વિë વિધારો ૨૨ In એ બે પર્વતોની વચ્ચે, પૂર્વ સમુદ્રથી તે પશ્ચિમ સમુદ્ર મ. ૨ ·૩૪ શરીરસરા જિવને પુણ્યકારી વૈદિક કર્મોથી કરવા જોઈએ. શ્રીમનુસ્મૃતિ સુધીનો જે પ્રદેશ છે, તેને પંડિતો આર્યાવર્ત કહે છે. ૨૨ कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः॥२३॥ જેમાં કાળિયાર હરણ સહેજે ફરે છે, તેને યજ્ઞને ચગ્ય દેશ જાણ એ સિવાયના બીજાને મ્લેચ્છ દેશ જાણવો. રક एतान्द्विजातयो देशान्संश्रयेरन्प्रयत्नतः। शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेदृत्तिकर्शितः ॥२४॥ જિવણુંએ આ દેશોમાં પ્રયત્નપૂર્વક વસવું. આજીવિત કાના સંકટવાળા શુદ્ર તો ગમે તે દેશમાં વાસ કરો. ૨૪ एपा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता। संभवश्चास्य सर्वस्य वर्णधर्मान्निबोधत ।। २५ ॥ આમ, ધર્મનું કારણ અને આ સર્વ જગતની ઉત્પત્તિ એ મેં તમને સંક્ષેપમાં કહ્યાં. હવે, તમે વણધર્મો સાંભળો. ૨૫ કિજવના સંસ્કાર– वैदिकः कर्मभिः पुण्यनिपेकादिर्हिजन्मनाम् । कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥२६॥ આ લેક અને પરલમાં પાવનકારી ગર્ભાધાન આદિ સરખા:- चातुर्वण्र्यव्यवम्यान यस्मिन्देश न विद्यते । જ જે વિરઃ વર્તન પર વજુપુનril ન જે રામ તુવ વ્યવસ્થા નથી, તે દેશને એ - - બે એવાં છે. (વિ) પુરા) ·-- ગાર હતાં ? છે, મો. - રાહ // ર| - " . ન. :) અને : - 'દયા ) - ૧ -૧ - વાલી દિનનાં - ' / | | ના બ વી છે તેવા ગા માતાના ન ( ' ' ! પપ • પાપ ,, ૬૧ કરવા જવાના છે 1 - ઘઉં 3 dજુ ૨૮ / - - પાવા. બો. રબા ન વંદાના પાનનાં બા. . . . . = નાયતા અને તિદિ છે એ જ રી ન પાસ માટે વારા કરાય છે. ૨૮ 1-કાર– પ્રાર્થના કરવામાં વિધીવતે ! मन्त्रवत्माननं चाय हिरण्यमधुमर्पिपाम् ।। २९ ।। નાબતનની પહેલાં વિપુત્રને જનક સરકાર કરવામાં વ અને તેને નૃવસના પૂર્વ સેનુ, મયું અને ધી પાદવા અપા.૧૯ નામ ગુમાર- नामधयं दशम्यां तु द्वादश्यां चास्य कारयेत् । पुण्य तिथी गृहत या नक्षत्रे वा गुणान्विते ॥३०॥ અને જન્મને દર કે બાર વાસે અથવા એ પછી પવિત્ર તિથિ. શુભ મુહમાં છે ગુણવાન નક્ષત્રમાં એનું નામકરણ પડાવું. ૩૦ -- *

·No text on this page.

·રમ’ છે : જે
મ
છે. જો કે દિવા ા બાદોને પ ક
{ • • • - સ - + ' " { ': '.ના ના --કાર
૧
મ
વાં નાપા
રાજ રાજ રાદડિઝા છે રંદ |
પર ન બ ી . ને ગામ થી અગિયાર
જ . . મને બા-બે વર્ષ દુપનયન રબાર કરવા.
રિવાજ છે વિઘર ઘરે !
1 ઘરારા રચનgછેરૂ૭ |
બની મનાવાળા વિઝે પોતાના પુત્રને પાંચમે
બબળદના કપ તેને છ વરસે અને અહી ધનની
કરવાવાળા તેને આ વરસે ઉપનયન કરવું. ૬૭
રાદળ સાવિત્રી નાતિવા
વારિશાલાવારિર્વિસ ૨૮ છે
બાબાને સાળ વરસ સુધી. કાત્રિયને બાવીસ વચ્ચે સુધી
અને વચ્ચે ચાવીર વ સુધી ઉપનયનસ રકારનો સમય
વહી ના નથી ૨૮
શત કર્થ ત્રાડ વધારવંતી
सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यदिगर्हिताः ॥३९ ।।
એ અવધિ પછી પણ વિના જે પુરુષ યથાસમયે
સંરકાવિહીન રહે છે, તેઓ ને સાવિત્રીથી ભ્રષ્ટ થયેલા ત્રા
આથી નિજિત થાય છે. ૩૯
* :

·અર્થવાળાં, મનોહર, મંગલસૂચક, છેડે દીર્ઘવર્ણવાળાં એ
૩૬
શ્રીમનુસ્મૃતિ
मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात्क्षत्रियस्य बलान्वितम् ।
वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम् ॥ ३१॥
બ્રાહ્મણનું નામ મંગલકારી હોય, ક્ષત્રિયનું બલભર્યું હોય,
વૈશ્યનું ધનયુક્ત હોય અને શુદ્રનું તુચ્છતાદર્શક હોય. ૩૧
शर्मवद्राह्मणस्य स्याद्राज्ञो रक्षासमन्वितम् ।
वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेप्यसंयुतम् ॥ ३२॥
બ્રાહ્મણનું નામ “શમ' વાળું હોય, ક્ષત્રિયનું નામ
સંપન્ન (વદિવાળું) હોય, વૈશ્યનું નામ પુષ્ટિયુક્ત (ગુપ્તાદિ
હોય અને શુદ્રનું નામ દાસયુક્ત હોય. ૩૨
स्त्रीणां सुखोघमरं विस्पष्टार्थं मनोहरम् ।।
मङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत् ॥ ३३ ॥
સ્ત્રીઓનાં નામ સુખે બોલાય એવાં, કઠોરતા વિનાનાં ૫
આશીર્વાદવાચક હેાય૩૩
નિષ્ક્રમણ તથા અન્નપ્રાશન સંસ્કાર-
चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोनिष्क्रमणं गृहात् ।
पष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले ॥३४॥
બાળકને ચોથે મહિને (ઘરબહાર લઈ જવાનો) “નિ
મણ સંસકાર કરો અને છ મહિને તેને અન્નપ્રાશન સંસ્કા
કરાવવો અથવા કુલમાં જે ઇષ્ટ અને મંગલ કર્મવિધિ હોય
કરાવે. ૧૪
ચીલકંકાર-
चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेपामेव धर्मतः।
प्रथमेऽदे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥ ३५॥

·થાય ? તેને ગળની જ બંને ની નવી જ દાનની જનોઈટાલ ૪૪ જ નારારો શર વાટ પારિર ! पलबौदुग्रीवायो दयानन्ति धर्मतः ।। १५ ।। 'માગ પ્રમાણે બ્રાભને બીલી અથવા ખાખરા, કત્રિયને વડ અથવા બેનો અને સ્થાને પીલુડી અથવા ઉબ- અને ડધા કરવા જોઈએ. वेगान्तिको नामणरय दण्टः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसमितो राज्ञः स्यात्तु नामान्तिको विशः ।। ४६॥ બ્રાહ્મણને દંડ રિખા સુધી પહોચે એટલા પ્રમાણનો, ત્રિયનો કપાળ સુધી આવે એવડો અને ગ્યનો નાકની આખી સુધી એક એવા પ્રમાણને કરવો. ૪૬ राजयस्ते तु सर्वे स्युरवणाः सौम्यदर्शनाः। अनुढेगकरा नृणां सत्वचो नाग्निदूपिताः॥४७॥ તે સર્વ દડા સીધા. છિદ્ર વિનાના, સુંદર દેખાવવાળા, ભાણસને ઉગ ન કરનારા, છાલવાળા અને અગ્નિથી આંચ ન પામેલા હાય. ૪૭ प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेद्भक्षं यथाविधि ॥४८॥ બ્રહ્મચારીએ ઇષ્ટ દંડ ધારણ કરીને સૂર્યનું ઉપસ્થાન કરવું અને અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કર્યા પછી, યથાવિધિ ભિક્ષા માટે વિચરવું ૪૮ ·કેટ શ્રી મનુસ્મૃતિ नैतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित् । बामान्यौनांश्च संवन्धान्नाचरेद्राह्मणः सह ॥४०॥ બ્રાહ્મણે ક્યારેય, આપત્તિકાળમાં પણ એ અશુદ્ધ લેકે સાથે વિધિપૂર્વક વૈદિક અને વૈવાહિક સંબધો ન આચરવા. ૪૦ कार्णरौरववास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्वेण शाणक्षौमाविकानि च ॥४१॥ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય જાતિના બ્રહ્મચારીઓએ અનુ- ક્રમે કાળિયાર મૃગનાં, સર મૃગનાં અને બકરાંનાં ચર્મો ઓઢવાં, તેમજ પ્રેમપૂર્વક શણ, અળસી અને ઊનનાં વસ્ત્ર પહેરવાં. ૪૧ मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी ॥४२॥ વિપ્રની મેખલા મુ જની, ત્રેવડી સરખી વણેલી અને લીસી રાખવી, ક્ષત્રિયની મેખલા મોરવેલના રેસાની કે ધનુષની પણ છની રાખવી, અને વૈશ્યની મેખલા શણના તાંતણાની રાખવી मुजालाभे तु कर्तव्या कुशाश्मन्तकवल्वजैः । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ॥४३॥ મુંજ આદિ ન મળે, તો બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય અનુ ક્રમે દર્ભ, આવળ અને બળબીજના રેસામાંથી ત્રણ સેરનો એક કદર કરો અને તેને એક, ત્રણ કે પાંચ ગાંઠ વાળી પહેરવો कार्पासमुपवीतं स्याहिप्रस्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् । शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम् ॥ ४४ ॥ બ્રાહ્મણની જનોઈ ત્રણ સેરની, જમણી બાજુથી વળ દઇ વણાયેલી અને સૂતરની હોય; ક્ષત્રિયની જનોઈ તેવી જ પણ ·અધ્યાય ૨ જે ૩૯ શણની જોઈએ અને વૈશ્યની તેવી જ ઊનની જનોઈ હોય ૪૪ ब्राह्मणो वैल्पालाशी क्षत्रियो बाटखादिरौ । पैलचौदुम्बरौ वैश्यो दण्डानहन्ति धर्मतः ॥ ४५ ॥ ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે બ્રાહ્મણને બીલી અથવા ખાખરાને, ક્ષત્રિયને વડ અથવા ખેરનો અને વૈશ્યને પીલુડી અથવા ઉબ- રાનો દંડ ધારણ કરવો જોઈએ. केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसमितो राज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥ ४६॥ બ્રાહ્મણને દંડ શિખા સુધી પહોંચે એટલા પ્રમાણનો, ક્ષત્રિયનો કપાળ સુધી આવે એવડો અને વૈશ્યનો નાકની અણી સુધી અડકે એવા પ્રમાણન કરે. ૪૬ ऋजवस्ते तु सर्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः । अनुद्वेगकरा नृणां सत्वचो नाग्निदूषिताः।। ४७॥ તે સર્વ દડો સીધા, છિદ્ર વિનાના, સુંદર દેખાવવાળા, માણસોને ઉગ ન કરનારા, છાલવાળા અને અગ્નિથી આંચ ન પામેલા હોય. ૪૭ प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमुपस्थाय च भास्करम् । प्रदक्षिणं परीत्याग्निं चरेफ्रेक्षं यथाविधि ॥४८॥ બ્રહ્મચારીએ ઇષ્ટ દંડ ધારણ કરીને સૂર્યનું ઉપસ્થાન કરવું અને અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કર્યા પછી, યથાવિધિ ભિક્ષા માટે વિચરવું. ૪૮ 2. ગ ·Vw ઉજપ માં રાખનારો યશવર્ધક જમે છે, પશ્ચિમ તરફ મેં રાખનાર લમી ભગવે છે, અને ઉત્તર તરફ મોં રાખના શ્રીમનુસ્મૃતિ भवत्पूर्व चरेबॅक्षमुपनीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम् ॥४९॥ ઉપનયન સંસ્કાર પામેલા બ્રાહ્મણ બ્રહ્મચારીએ ભિક્ષા માગતાં “મવા' શબ્દને આદિમાં કહેવો, ક્ષત્રિયે તે મધ્યમાં કહેવા અને વેચે તેને અને કહે. (દાખલા તરીકે બ્રાહ્મણ કહેઃ મતિ મિક્ષ હિ; ક્ષત્રિય કહે “મિક્ષ મતિ હિ વૈશ્ય કહે મિક્ષ દિ મવતિ) ૪૯ मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनी निजाम् । भिक्षेत भिक्षा प्रथमं या चैनं नावमानयेत् ॥ ५० ॥ બ્રહ્મચારીએ પ્રથમ ભિક્ષા પિતાની માતા, બહેન, સગી માસી અથવા પિતાનું અપમાન નહિ કરે તેની પાસે માગવી समाहृत्य तु तद्भक्षं यावदर्थममायया । निवेद्य गुरवेऽश्नीयादाचम्य प्राङ्मुखः शुचिः ॥५१॥ પિતાની જરૂર જોગી ભિક્ષા માગી લાવી, તેણે નિષ્કર્ટ રીતે ગુરુને તે નિવેદિત કરવી અને પોતે પવિત્ર થઈ, પૂર્વ દિશા તફ મુખ રાખી, આચમન કરી તે જમવી. ૫૧ ભજનવિધિ– आयुष्यं प्राङ्मुखो भुक्ते यशस्यं दक्षिणामुखः। श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुक्ते ऋतं भुक्ते खुदङ्मुखः ॥५२॥ આમ ઉગમણે મુખ રાખનારો આયુષ્યવધક જમે છે સત્ય પામે છે. પુર દક્ષિણ તરફ -- ·અધ્યાય ૨ જે ૪. [सायं प्रातर्द्विजातीनामशनं स्मृतिनोदितम् । नान्तरे भोजनं कुर्यादमिहोत्रसमो विधिः ।। દિજેને માટે સ્મૃતિએ સાંજે ને સવારે બે વેળા ભોજન કર્યું છે. વચ્ચે ભજન કરડ્યું નહિ આ અગ્નિહોત્રના જેવો વિધિ છે.] उपस्पृश्य द्विजो नित्यमन्नमद्यात्समाहितः। भुक्त्वा चोपस्पृशेत्सम्यगद्भिः खानि च संस्पृशेत् ॥५३॥ દિજે નિત્ય આચમન કરીને સ્વસ્થ ચિત્તે જમવું. જમ્યા પછી રૂડી રીતે આચમન કરવું અને પાણીથી નેત્ર આદિ ઇંદ્રિયોનો સ્પર્શ કરે. ૫૩ पूजयेदशनं नित्यमद्याचैतदकुत्सयन् । दृष्ट्वा हृष्येत्प्रसीदेच प्रतिनन्देच सर्वशः ।। ५४ ॥ નિત્ય ભજનની પૂજા કરવી, તેની કૂથલીન કરવી, તે જોઈને આનદ પામો, પ્રસન્ન થવું અને સર્વ રીતે તેનું અભિનદન કરવું. पूजितं ह्यशनं नित्यं बलमूर्ज च यच्छति । अपूजितं तु तद्भुक्तमुभयं नाशयदिदम् ॥ ५५ ॥ સત્કારેલું ભોજન નિત્ય બલ અને એજ આપે છે, પણ ન સત્કારેલું તે ખાવામાં આવે તો એ બન્ને નાશ પામે છે. પપ नोच्छिष्टं कस्यचिद्दद्यान्नाद्याचैव तथान्तरा। न चैवाध्यशनं कुर्यान्न चोच्छिष्टः कचिद्रजेत् ।। ५६ ।। કોઈનેય એઠું જૂહુ આપવું નહિ, તેમજ વચગાળના વખતે જમવું નહિ, વધારે પડતું ખાવું નહિ, તેમ એડા હાથમાં ક્યારેય ઊઠી જવું નહિ. પ૬ t 1

·કરે
શ્રીમનુસ્મૃતિ
अनारोग्यमनायुष्यमस्वयं चातिभोजनम् ॥
अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ ५७ ॥
અતિભોજન એ આરોગ્યને બગાડનાર, આયુષ્ય ક્ષીણ
કરનારું અને સ્વર્ગનાશક છે. વળી તે પાપરૂપ અને લોકનિન્દ્રિત
છે. અક્રાંતિયાપણું ન રાખવું. ૫૭
આચમનવિધિ–
ब्राह्मण विप्रस्तीर्थन नित्यकालमुपस्पृशेत् ।
कायवैदशिकाभ्यां वा न पियेण कदाचन ॥ ५८॥
બ્રાબસર્વ કાળે બ્રાહ્મતીર્થથી, પ્રજાપત્યતીર્થથી કે દેવતી-
થંથી આચમન કરવું પણ ક્યારે ય પિતૃતીર્થથી તે કરવું નહિ.
अङ्गुष्टमूलस्य तले वामं तीर्थ प्रचक्षते ।
कायमङ्गुलिमूलेऽग्रे देवं पित्र्यं तयोरधः ॥ ५९॥
આ દાના મૂળનલે બ્રામતીર્થ, આંગળીઓના મૂળ પ્રાજ-
ન્યતીર્થ. આંગળીના ટેરવે દેવતી અને અંગુઠો તથા
ત ની એ એની વચાળને પિતૃતીર્થ કહે છે. ૫૦
विगचामंदपः पूर्व द्विः प्रमृज्यात्ततो मुसम् ।
मानि र म्गदद्भिरात्मानं गिर एव च ॥ ६ ॥
વાં વાર પાણીનું આચમન કરવું, તે પછી થી
- વુિં અને તે પછી જળ વડે નેવાદિ દિન,
૬ - - - - - ૧. ૬૦
નામર્થન વિના
ः गदाचामंदकाल प्रागुदरमुगः ॥ ६१ ॥

·અધ્યાય ૨ જે ૪૩ પવિત્રતાની ઇચ્છાવાળા ધર્મજ્ઞ પુરુષે સદા એકાંતમાં પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં મોં રાખી, ગરમ નહિ એવા ફીણ વિનાના જલથી બ્રાહ્મ વગેરે તીર્થ વડે આચમન કરવું. ૬૧ हृगाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । વૈદ્યો િકાશિમાં મન્તઃ દુર છે બ્રાહ્મણ હૃદય સુધી પહોંચે તેટલા અને ક્ષત્રિય કંઠ સુધી પહોંચે તેટલા જળથી પવિત્ર થાય છે વૈશ્ય પાણીના પ્રાશન માત્રથી તેમજ શુદ્ર સ્પર્શમાત્રથી શુદ્ધ થાય છે. ૬૨ उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः। सव्ये प्राचीन आवीती निवीती कण्ठसजने ॥६३ ।। જેનો જમણે હાથ જનોઈની બહાર હોય, તેને “ઉપ- વીતી' દિજ કહે છે, જેનો ડાબો હાથ જઈની બહાર હોય, તેને “પ્રાચીનાવતી કહે છે અને જેણે જનોઈ કંઠમાંજ રાખ્યું હોય, તેને “નિવીતી કહે છે. ૬૩ मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलम् । अप्सु मास्य विनष्टानि गृह्णीतान्यानि मन्त्रवत् ॥ ६४ ॥ મેખલા, મૃગચર્મ, દંડ, જોઈ અને કમંડલ એ ફાટે ત્યારે પાણીમાં નાખી દેવાં અને ગૃહ્યસૂત્રના મંત્રપૂર્વક બીજા નવાં ધારણ કરવાં ૬૪ કળાન્તસંસ્કાર- केशान्तः पोटशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यवन्धो विशे वैश्यस्य द्वयधिके ततः॥६५॥ કેશાંત સરકાર બ્રાહ્મણોને સોળમા વર્ષે, ક્ષત્રિયને વીસમ વ અને વૈશ્યને ગ્રેવીસમાં વર્ષે કરે ૬૫ ·શ્રીમનુસ્મૃતિ अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेपतः। संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥६६॥ સ્ત્રીઓને પણ જાતકર્માદિ કમની આ સર્વ ક્રિયાઓ યથા- કાલે ને યથાક્રમે વૈદિક મંત્ર વિના કરવી. ૬૬ કન્યાને વિવાહસંસ્કાર– वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥ ६७ ॥ પર તુ, સ્ત્રીઓના વિવાહનો વિધિ વૈદિક સંસ્કાર કહેવાય છે, પતિસેવા એ ગુસ્કુલવાસ છે અને ગૃહકાર્ય એ અસિ- ઉપાસના છે. ૬૭ [अग्निहोत्रस्य शुधूपा सायमुद्वासमेव च । कार्य पत्न्या प्रतिदिनमिति कर्म च वैदिकम् ॥ પત્નીએ રાજ અગ્નિહોત્રની સેવા કરવી અને સાંજે ભારેલા અગ્નિને કુંડ બહાર કાઢવો, એ વૈદિક કર્મ છે.] બ્રહ્મચારીનાં – एप प्रोक्तो द्विजातीनामौपनायनिको विधिः । उत्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निवोधत ॥ ६८॥ જિત્વની ઉત્પત્તિને સૂચવનારો પવિત્ર એવો આ કિજેને ઉપયનવિધિ કહ્યો. હવે તે ઉપનયન પામેલા કર્મળ સાંભળે. ૬૮ उपनीय गुरुः शिप्यं शिक्षयच्छौचमादितः। आचारमग्निकार्य च संध्योपासनमेव च ॥ ६९ ॥ ગુએ શિષ્યને યજ્ઞોપવીત આપી પ્રથમ શૌચ, આચાર, કામવિષયક અગ્નિકાર્ય અને સંપાસના શીખવવાં. ૨૯ ·થાય ૨ જે ૪૫ * * * છે. મનને વિધિ- गाणन्याचान्तो यथाशासमुदद्मुखः । मलासनिकतोऽस्याप्यो लवासा जितेन्द्रियः ॥ ७० ॥ આ ન કરવાની દરખાળા શિ શાસનુસાર આચ- ન કરી. દર દશા તરફ મુખ રાખી. બધાંજલિ જેડી, હળવાં વસ પહેરી અને વિનોદય થી અધ્યયનને ચાગ્ય થવું. ૭૦ દનારાને 7 ઘા ઝીપ ગુઃ જા संहल हन्ताय यस हि नागजलिः स्मृतः ॥७१॥ વિના અધ્યયનના આભમાં તથા અંતમાં સદા ગુરુના ચણાના રપ દવા અને બે હાથ જોડીને અધ્યયન કરવું, આ બધાંજલિ દેવાય છે ૭૧ व्यत्यग्नपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुगेः। सव्येन सच्यः प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥ ७२ ॥ ગુને પાદરપર્શ ઉલટા હાથથી કો–એટલે કે ડાબે હાથે ડાબા પગને અને જમણે હાથે જમણા પગને સ્પર્શવા. ર अध्येप्यमाणं तु गुरुनित्यकालमतन्द्रितः । अधीप्व भो इति बृयाद्विरामोऽन्विति चारमेत् ॥७३ ॥ અધ્યયન કશ્વા ઇરછના શિષ્યને ગુરુએ દેવ આળસ- રહિત રહીને યજમો (ચાલો ભાગ) એમ કહી આરંભ કા અને વિરામડિતુ (વિરામ હા) એમ કહી અટકવું. 93 ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोंकृतं पूर्व पुरस्ताच विशीर्यति ॥७४॥ વિદાધ્યયનના આરંભમાં અને અંતમાં સદા ૩ષ્કારનો ·- ન પીન આપી પ્રથમ ભાગ, આ શ્રીમનુસ્મૃતિ अमन्त्रिका तु कार्ययं स्त्रीणामावृदशेपतः। संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥६६॥ રીઓને પણ જાતકર્માદિ કમની આ સર્વ ક્રિયાઓ યથા- કાલે ને યથાક્રમે વૈદિક મંત્ર વિના કરવી ૬૬ કન્યાનો વિવા,સંસ્કાર– बवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरी वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥ ६७ ॥ પરંતુ, મીના વિવાહનો વિધિ વૈદિક સરકાર કહેવા છે. પતિગેવા એ ગુલવાસ છે અને ગૃહકાર્ય એ અશિ- ડિપારાના છે. દ4 [अग्निहोत्रस्य शुश्रूपा सायमुद्वासमेव च । कार्ग पन्या प्रतिदिनमिति कर्म च वैदिकम् ॥ પનીએ રાજ અશિહોત્રની સેવા કરવી અને બંને બાલા અગ્નિને બહાર કાઢવા, એ દિક કર્મ છે.] બ્રહ્મચારીના કમેં– एप प्रोनो विजातीनामापनायनिको विधिः । उपनिव्या पुण्यः कर्मयोग नियोधन ॥ ६८ ॥ દવની વિના પવિત્ર એવા આદિને કરો વિ તે ઉપનયન પામેલાઓના કાન पनीय गुमः मिल्यं गिक्षयच्छौचमादितः । 111 = 11 !! ૬૦ ll -~ જ એને મને શીખવવાં ૬૦ . ક ·થાય જ છે -- જેમને વિધિ- अध्येप्यमाणम्त्याचान्तो यथागासमुदमुखः। ममालिकृतोऽन्यायो लघुपासा जितेन्द्रियः ॥७॥ અગન કરવાની દરખાવાળા શિ શાસનુસાર આચ- મન કરી. ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખી. બદ્ધાંજલિ જેડીહળવાં વસ પહેરી અને જિત દ્રિય રહી અવયનને યોગ્ય થવું. ૭૦ वामारम्भेऽवसाने च पादौ ग्राषौ गुरोः सदा । संहत्य हरतायध्ययं स हि नमाजलिः स्मृतः ॥७१ ॥ ના અધ્યયનના આરંભમાં તથા આ તમાં સદા ગુરુના ચનો પર્શ કરવો અને બે હાથ જોડીને અધ્યયન કરવું, આ બ્રધ્ધાંજલિ કહેવાય છે ? व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः। सव्येन सच्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥७२॥ ગુનો પારસ્પી ઉલટા હાથથી કર-એટલે કે ડાબે હાથે ડાબા પગને અને જમણે હાથે જમણા પગને સ્પર્શવા કર अध्येप्यमाणं तु गुरुनित्यकालमतन्द्रितः । अधीप्न भो इति व्याद्विरामोऽस्त्विति चारमेत् ॥७३॥ અધ્યયન કરવા ઈચ્છતા શિષ્યને ગુરુએ સદૈવ આળસ- રહિત રહીને જ મે (ચાલો ભણો) એમ કહી આર ભ કો અને વિરામોડર, (વિરામ હોઈ એમ કહી અટકવું. ૭૩ ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्रवत्यनोंकृतं पूर्व पुरस्ताच विशीर्यति ।।७४॥ વિદાધ્યયનના આર ભમાં અને આ તમાં સદા કારને ·પવનવિધિ કરી દે તે ઉપનયન પામેલાઓને કમળ * - રિયન યાવન આપી પ્રથમ શીચ, આ. શ્રી મનુસ્મૃતિ अमन्त्रिका तु कार्येयं स्त्रीणामावृदशेपतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥६६॥ સ્ત્રીઓને પણ જાતકર્માદિ કમની આ સર્વ ક્રિયાઓ યથા- वेने यथा भवभित्र विना ४२वी. ६६ કન્યાનો વિવાહ સંસ્કાર वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया ॥६७॥ પરંતુ, સ્ત્રીઓના વિવાહનો વિધિ વૈદિક સંસ્કાર કહેવાય છે, પતિસેવા એ ગુરુકુલવાસ છે અને ગૃહકાર્ય એ અશિ- उपासना.६७ [अग्निहोत्रस्य शुश्रूपा सायमुद्दासमेव च । कार्य पत्न्या प्रतिदिनमिति कर्म च वैदिकम् ॥ પત્નીએ રોજ અગ્નિહોત્રની સેવા કરવી અને સાથે ભારેલા અગ્નિને કુ બહાર કાઢવો, એ વૈદિક કર્મ છે.] यारीनां भी- एप प्रोत्तो विजातीनागौपनायनिको विधिः । उन्पत्तिव्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत ॥ ६८॥ જિત્વની ઉત્પત્તિને ગુચવના પવિત્ર આદિનો उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयच्छौचमादितः । आचारमनिकायं च मंध्योपागनमेव च ॥ ६९ ॥ ....... नाना भीगा..

·૪૭ યાય = જે તે દિ બાબત એ "ારવાદતિ તથા પિતા ગાયત્રીના કમાન વી જ એક હજાર જપ કરે છે, તે જ તાપીથી મુક્ત થાય છે તેમ મહાપાપથી છૂટી થાય છે. ૭૯ एतया विनंयुत्ताः काले च क्रियया रथया । आत्मक्षत्रियविट्यो निर्दणां याति साधुषु ।। ८० ॥ કાગ. ફાત્રિય અને ધાતિને જે કોઈ આ ગાયત્રી ચાપી વિહીન હોય, તેમજ જે ચાગ્ય કાળ પોતાની ક્રિયાથી રહિત રહે. તે સામામાં નિંદા પામે છે. ૮૦ ओंकारपूर्विशास्तिस्रो महाच्याहतयोऽव्ययाः । त्रिपदा व सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम् ।। ८१ ।। ૩ષ્કારપૂર્વકની ત્રણ અવ્યય મહાવ્યાતિઓને તેમજ ત્રણ પદવાળી ગાયત્રીને વેદના મુખરૂપ જાણવી. ૮૧ योऽधीतेऽहन्यहन्येतांस्त्रीणि वाण्यतन्द्रितः स ब्रह्म परमभ्येति वायुभृतः खमूर्तिमान् ।। ८२ ॥ પુરા અત દ્રિત રહીને ત્રણ વર્ષ સુધી પ્રણવ અને વ્યાતિ સાથે આ ગાયત્રીનું રોજરોજ અધ્યયન કરે છે, તે વાયુરૂપ થઈને અને આકાશ જેવો મૂર્તિમાન થઈને પરબ્રહ્મને પામે છે. ૮૨ एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामाः परं तपः। सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात्सत्यं विशिष्यते ॥८३॥ હષ્કાર એ એકાક્ષર પરબ્રહ્મ છે, પ્રાણાયામ એ પરમ તપ છે, ગાયત્રીથી પર કોઈ મંત્ર નથી અને સત્ય મૌન કરતાં વિશેષ છે. ૮૩ ·---- શ્રીમનુસ્મૃતિ क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोति यजति क्रियाः । अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चंच प्रजापतिः ॥ ८४ ॥ હામ તથા યશની સર્વ દિધિયાઓ નાશવંત છે. એકા- ક્ષર ૩ષ્કારનેજ અવિનાશી જવા-તે પ્રબ અને પ્રજાપતિરૂપ . જપનું માહ આ— विधियज्ञाजपयज्ञा विशिष्टो दशभिर्गुणः । उपांशुः स्याञ्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः॥८५॥ વિધિયજ્ઞ (દ પણ માસ આદિ ) :તાં જપયા દરી- ગણે અધિક છે, તે ઉપાંશુ જપયજ્ઞ (પાસે બેઠેલો માણસ પણ જપ સાંભળી ન શકે એવો) હોય, તો તે સોગણો અધિક છે અને તે માનસ (મનમાં ચાલતા જાયા હોય, તો તે હજારગણ અધિક છે. ૮૫ ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः। सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति पोडशीम् ॥८६॥ વિધિય સાથે જોડાયેલા જે ચાર પાક્યો (અગ્નિહોત્ર વૈશ્વદેવ, નિત્યશ્રાદ્ધ અને અતિથિપૂજન) છે તે જપયનની. સોળમા ભાગની કલાને પણ ગ્ય નથી. ૮૬ जप्येनैव तु संसिध्येद्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ ८७ ॥ પથી જ બ્રાહ્મણ સંસિદ્ધિને પામે છે, એમાં સંશય નથી. પછી બીજું કરે કે ન કરે તો પણ તેને “મિત્ર' (સૂર્યોપાસક) કહે વામાં આવે છે.૮૭ ·૪૯ અધ્યા રે જે ન્દ્રિયનિગતનું માહા"-- इन्द्रियाणां विचरतां विपयेप्वपहारिपु । संयमे यत्नमातिष्ठेद्विद्वान्यन्तेव याजिनाम् ।। ८८ ।। સારથિ જેમ ઘડાઓને યત્નપૂર્વક સંચમમાં રાખે છે, તમ વિદાને મનને એ ચી જનારા વિષયોમાં વિચરતી ઈન્દ્રિ- એને યત્નપૂર્વક સમયમમાં રાખવી જોઈએ. ૮૯ एकादशेन्द्रियाण्याहुनि पूर्वे मनीपिणः । तानि सम्यक्प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ८९ ॥ પૂર્વ પડિતાએ જે અગિયાર ઈન્દ્રિયો કહી છે, તે હું તમને સારી રીતે, યથાવત ને અનુક્રમે કહીશ. ૮૯ श्रोत्रं त्वक्चक्षुपी जिहा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाश्चैव दशमी स्मृता ।। ९० ॥ કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક એ પાંચ; ગુદા, ઉપસ્થ, હાથ, પગ અને વાણી એ પાંચ; એમ દશ ઈદિ કહી છે. ૯૦ युद्धीन्द्रियाणि पश्चैपां श्रोत्रादीन्यनुपूर्वशः । कर्मेन्द्रियाणि पञ्चेपां पायवादीनि प्रचक्षते ॥९१॥ આમાં કાન વગેરે પહેલી પાંચને જ્ઞાનેન્દ્રિો કહે છે અને ગુદા વિગેરે પછીની પાંચને કન્દ્રિો કહે છે ? एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् । यस्मिञ्जिते जितावती भवतः पञ्चको गणौ ॥ ९२ ॥ પિતાના ગુણે કરીને જ્ઞાનેન્દ્રિય અને કર્મેન્દ્રિય એમ જે ઉભયરૂપી છે, તે મનને અગિયારમું જાણવું. એ જીતવામાં આવતાં, બેઉ ૫ એન્દ્રિયો જિતાઈ રહે છે. ૯૨ ક I ·પર : શ્રીમનુસ્મૃતિ इन्द्रियाणां प्रसझेन दोपमृच्छत्यसंशयम् । संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धि नियच्छति ॥ ९३॥ દિના વિશેષાંગથી નિસંશય દોષ લાગે છે. તેમને રામ કરવાથી જ સિદ્ધિ મળે છે. ૯૩ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हरिपा कृष्णवम॑व भूय एवाभिवर्धते ॥ ९४ ॥ ડાએ કઈ કામનાઓ ઉપભોગથી શમતો નથી, તે તે એ બા તિથી અધેિ તેમ કરી વળે જ જાય છે. ૮૪ ययनान्प्राप्नुयात्गर्वान्यचतान्केवलांस्त्यजेत् । રાવજાનાનાનાં ચા વિજિll 3:// છે આ ન કામનાઓને પ્રાપ્ત કરે છે અને જે તે સને ની જ દે છે, ને એમાં કામનાઓને ત્યાગ એ શવ t: 11, 1ી કામ કરતાં વિન ચડિયા છે. ૮૫ રચના અને મનિષામHવવા ! विप प्रजष्टानि यथा नानेन नित्यशः ।। ९६ ॥ - ડાવવી એ ઇદિવાને માત્ર નિભવનના - નટવે. એના કરી શકાની નથી, જેટલી નિત્ય- નન કરી શકાય છે, રાજા જકાતનાકા િ! 31 7િ વિ . ૧૭ | ''. એવા માને છે . ૧ - ૧ : નાં નથી. ?

·અધ્યાય ? જે પર प्रत्या पता चरा च मुक्त्या घ्रात्वा च यो नरः। न त्यति ग्लायति या स विज्ञयो जितेन्द्रियः ॥९८॥ સાંભળ્યા પછ્યું, જોયા. જયા અને એ માછતાં જે માણ- સને હર્ષ કે ગ્લાનિ થતાં નથી. તેને જિતેન્દ્રિય જાણે ૯૮ इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यधे क्षरतीन्द्रियम् । તેના પર પાત્રાવ, 25 ll જેમ લપાત્રમાં એક છિદ્ર હોતાં તેમાંથી બધુ પાણું ટપકી જાય છે. તેમ સો ઇન્દ્રિયોમાંથી એક પણ ખલિત હોતાં માણસની પ્રજ્ઞા વહી જાય છે. ૯૯ यशे कृत्वन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा । सर्वान्संसाधयेदर्थानक्षिण्यन्योगतस्तनुम् ॥१०॥ ઈન્દ્રિપસમૂહને વશ કરીને અને મનને સ ચ માં રાખીને, શરીરને કણ થવા દીધા સિવાય. સૌઅર્થે ગપૂર્વક સાધવા पूर्व संध्यां जपंस्तिष्ठत्सावित्रीमार्कदर्शनात् । पश्चिमां तु समागीनः सम्यगृक्षविभावनात् ।।१०१॥ બાત સ ધ્યા વખતે સૂર્યોદય સુધી ગાયત્રી જપ કરતાં ઊભા રહેવું અને સાથે સધ્યા વખતે નક્ષત્રોદય સુધી ગાયત્રીજપ કરતાં રૂડી રીતે બેસી રહેવુ ૧૦૧ पूर्वा संध्यां जपंस्तिष्ठन्नैशमेनो व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ।। १०२॥ પ્રાત સંધ્યામાં જે ઊભો રહી ગાયત્રી જપે છે, તેનાં કરેલાં પાપ નાશ પામે છે, સાયંસંધ્યામાં બેસીને જે છે, તે પોતાનાં દિવસે કરેલાં પાપને દૂર કરે છે. ૧૦૦ સ થાવ દન-~

·૫૨
શ્રીમનુસ્મૃતિ
न तिष्ठति तु यः पूर्वा नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।
स शूद्रवहिप्कार्यः सर्वस्माद्विजकर्मणः ॥ १०३।।
જે દિજ પ્રાત સ ધ્યાનું અનુષ્ઠાન કરે નથી, તેમજ જે
સાય સંધ્યાની ઉપાસના કરતા નથી, તેને સર્વ વિજકર્મોમાંથી
શૂદ્રની જેમ બાકાત કરી ૧૦૦
વાલય––
अपां समीपे नियतो नैत्य विधिमास्थितः।
सावित्रीमप्यधीयीत गवारण्यं समाहितः ॥१०४॥
જલાશયની સમીપમાં કે અરણમાં જઈનેનિયમયુક્ત થઈ
સાવધાન ચિત્ત નિત્યવિધિમાં રહેવું અને સાવિત્રીનું ય અધ્ય-
યન કરવું. ૧૦૪
वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।
नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥१०५॥
વેદાંગો ભણવાથી, નિત્યના રવાળાયથી તેમજ હોમમત્રોથી
અધ્યાયને બાધ આવતો નથી. ૧૦૫
नैत्यके नास्त्यनध्यायो ब्रह्मसत्रं हि तत्स्मृतम् ।
ब्रह्माहुतिहुतं पुण्यमनध्यायवपट्कृतम् ।। १०६ ॥
નિત્યકર્મમાં અધ્યાય હોતો નથી, કેમકે તે બ્રહ્મયરૂપ
કહેવાય છે. તેમાં વેદની આહુતિરૂપે જે હમ ને અધ્યાયમાં
કરવામાં આવતા સમાપ્તિસૂચક વષ જેવો પવિત્ર છે. ૧૬
यः स्वाध्यायमधीतेऽहं विधिना नियतः शुचिः।
तस्य नित्यं क्षरत्येप पयो दधि घृतं मधु ॥ १०७॥

·૫૨ અધ્યાય ૨ જે પવિત્ર અને નિયમપરાયણ રહી, જે એક વર્ષ સુધી રવા- ધ્યાયનું અધ્યયન કરે છે. તેને તે વાધ્યાય દૂધ, દહીં, ઘી અને મધ વરસાવે છે. ૧૦૭ अनीन्धनं भक्षचर्यामधाशय्यां गुरोहितम् । आसमावर्तनात्पुर्यात्कृतोपनयनो द्विजः ॥१०८॥ ઉપનયન પામેલા દિને સમાવર્તન સુધી હોમકાછો એકઠાં કરવાં, ભિક્ષા માગી લાવવી, નીચે પથારી રાખવી અને ગુરુની હિતસેવા કરવી. ૧૦૮ ભણાવવા યોગ્ય શિ— आचार्यपुत्रः शुश्रूपुनिदो धार्मिकः शुचिः। વાત શર્થક સાપુઃ સ્થાણા ધર્મત ૦૧ આચાર્યને પુત્ર, સેવક, જાણકારી આપનાર, ધાર્મિક, પવિત્ર, આપ્તજન, શક્તિસમર્થ, ધન દેનાર, સદાચારી અને પોતીકા માણસ–એ દશને ધમપૂર્વક અધ્યાપન કરવું. ૧૦૯ नापृष्टः कस्यचिद्व्यान्न चान्यायेन पृच्छतः। जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ।। ११० ॥ કાઈના પૂજ્યા વિના કયારેય ન ઉપદે, તેમ અન્યાયથી પૂછનારને ઉત્તર ન વાળો. જાણતાં છતાં, બુદ્ધિમાને સંસારમાં જડની જેમ આચરવું. ૧૧૦ अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रेति विद्वेपं वाऽधिगच्छति ॥१११॥ જે અધમથી બોલે છે અને અધર્મથી પૂછે છે, તે એક મરી જાય છે અથવા પરસ્પર દેવી બની રહે છે. ૧૧ ' - A

·No text on this page.

·અહાથ ૨ જે તેમની પાસેથી લીકિક, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન મેળવ્યું હોય, તેમને પ્રથમ પ્રણામ કરવા. ૧૧૭ (जन्मप्रभृति यत्किचिच्चेतसा धर्ममाचरेत् । तत्सर्व विफलं शेयमेकहस्ताभिवादनात् ।। જન્મથી માંડીને ચિત્તથી જે કાંઈ ધર્માચરણ કર્યું હોય, તે એક હાથે નમન કરવાથી વિફળ થાય છે, એમ જાણવું.] सावित्रीमानसारोऽपि वरं विनः सुयन्त्रितः । नायन्त्रितस्त्रिवेदोऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ ११८ ॥ સુરા ચમી વિપ્ર ભલે માત્ર ગાયત્રીનું જ કાન ધરાવતો હોય તે ય શ્રેણ છે. પણ ત્રણ વેદ ભણ્યા છતાં ગમે તે બીજું ખાનારો, બધી જાતનો વિય કરનાર અને અસંયમી એવો બ્રાહ્મણ માન્યજ નથી. ૧૧૮ शय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् । शय्यासनस्थश्चवैनं प्रत्युत्थायाभिवादयेत् ।। ११९ ।। વિધા આદિમાં આપણાથી અધિક હોય તેઓ જે શય્યા કે આસન ઉપર બિરાજયા હોય, તે ઉપર ક્યારેય સાથે ન બેસવું. એવા કોઈ આવી પડે, તો આપણે શય્યા કે આસન ઉપર બેઠા હોઈ ત્યાંથી ઊઠી તેમને વદન કરવાં. ૧૧૯ ऊर्ध्वं प्राणा द्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥१२०॥ વૃદ્ધ વડીલ આવતાં યુવાનોના પ્રાણ ઉચે જાય છે-તે ઊઠીને અભિવંદન કર્યાથી પાછા સ્થાને આવે છે. ૧૨૦ अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ॥१२१।

·૫૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ વૃદ્ધોને નિમ્ નામ નાનાં અને તેમની સેવા કર- નાગ્ના આપુલ, વિધા, પગ અને બલિ ગાર વૃદ્ધિ પામે છે. પ્રમ' : ૧- अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांममभिवादयन् । अमी नामाहमम्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ।। १२२॥ વહીવને નમન કરતી વખતે વિશે અભિવાદન પછી હુ તે નામનાં છ એમ કરી પોતાનું નામ દેવ દર नामधेयस्य ये केचिदभिवादं न जानते । तान्प्राज्ञोऽहमिति यात्रियः मस्तिथैव च ॥ १२३॥ કા, નાના-વ ના નમતાને ન સમજતા હોય, તે બ૬માન તમને અહ અ- 1 શ્રીઓને પણ • ન કર, -- भोःशब्दं वीतयेदन्ते स्वम्य नाम्ना भिवादने । नाम्नां दम्पभावा हि भोभान ऋपिभिः स्मृतः ।।१२४॥ ન નના પતાના નામને અત “મો નઇ કે કહે, + ૧ 1 વાટ મામામમિ મો બં, પગાએ “ “ “ ને નાનાના નાના -૧૦૫: પ કહ્યા છે ૨૮ 'आयुष्मानभव माम्यति वाच्या विनोऽभिवादने । अकार याम्य नानोपन्त वान्यापूर्वाक्षरः प्लुतः ॥१२५।। "નામાં છાત શાળાના મઢ, નગ્ધ' ( - ૧૬ , અમ દેવું અને એ નભરકાર કરતા - એવા અકા અથવા તેના પૂર્વાને - ·અધ્યાય ૨ જે પ૭ यो न येत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । नाभिवायः स विदुपा यथा शूद्रस्तथैव सः॥१२६॥ જે બ્રાહ્મણ નમનના બદલામાં સામુ નમત જાણતો નથી, તેને વિદ્યાને નમન ન કરવું–તે તો શુદ્રના જેવો છે. ૧૨૬ ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रयन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य ऋद्रमारोग्यमेव च ॥१२७॥ બ્રાહ્મણ મળતાં કુશળ પૂછવું, ક્ષત્રિય મળતાં “સુખ પૂછવું, વશ્ય મળતાં “લેમ પૂછવું અને શુદ્ર મળતાં “આર- 5 પૂછવું. ૧૨૭ अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभापत धर्मवित् ॥ १२८ ॥ જેણે યાદીક્ષા લીધી હોય, તે ઉંમરમાં નાનો હોય તો ય તેને નામ લઈને બોલાવવો નહિ. પણ ધમણે “મોર' અને “મવત્ત' શબ્દો સાથે તેની સાથે બોલવું ૧૨૮ परपती तु या स्त्री स्यादसंवन्धा च योनितः। तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च ॥ १२९ ।। જે સ્ત્રી પર પત્ની હોય તથા જન્મને આ ગે સંબંધવાળી ન હોય, તેને ભવતી, સુભગા, બહેન એમ કહેવું. ૧૨૯ मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् । असावहमिति यात्प्रत्युत्थाय यवीयसः ॥१३०॥ મામા, કાકા, સસરા, છત્વિો અને વિદ્યાગુરુઓ પે નાના હોય, તો ય તેમને મળતાં ઊઠીને તે હું છું એમ ·૫૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूरथ पितृष्वसा । संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया ॥ १३१ ।। માસી, મામી, સાસુ અને ફોઈ આ બધાં ગુપત્નીની જેમ પૂજ્ય છે–તેથી ગુસ્પત્નીની જેમ તેમને આદરસત્કાર આપ. भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रोग्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंवन्धियोपितः ॥ १३२॥ મોટા ભાઈની પત્ની પિતાના વર્ણની હોય, તે જ તેને પાયે લાગવું. પણ સગાંસબ ધીની સ્ત્રીઓને તો પરદેશથી આવી ને પગે લાગવું. ૧૦ર पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातृवद्धृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥१३३॥ ફેઇ, માસી અને મોટી બહેન એમના તરફ માતાની જેમ આદભાવ રાખવો–પણ માતા તે સર્વથી અધિક છે. ૧૩૩ दयावान्यं पौरसख्यं पञ्चाद्वाख्यं कलाभृताम् । ध्यानपूर्व श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिपु ॥ १३४॥ એક જ નગરમાં રહેવાવાળે હંમરે દશ વર્ષ મોટા હોય, કલાકારીગરીવાળે પાંચ વર્ષ મા હાય, વેદ ભણવાવાળા - વર્ષ મોટા રાય અને સંબંધી થડ જમટે છે, તે તે વમત્રવ્યવહાર છે. ૧૨૪ માં ટdiાનવ તુ પૂપિમ્ ! ત્રિા વિજ્ઞાાસા તો પિતા છે ?' બાદ એને અને વરસને હાય, બનાવ વા તે બેમાં બાબા પિતારૂપ છે. ૧૫ --

·પપ રન જ તમારા ઘરને ૧૪૦ છે
उपनीय तु यः लिप्यं वेदमध्यापयेद्विजः ।
નાના વર્ગના સહ-~
ની નાન પાને '૬૦
માનવા.૫ ૧, - -નાત બેમાં નાતક રાજા
ન " - ના પાઇ ગયા રાય ના નાના અને રાજાને
ગાર ના નૃપને મા. / રર
પાની જાપ કરવા
- ' vih 3 -
:: ? : ': ': ': ': ''
': ': ': ', ': ': ' '' '' મે 1,1:-
: : n = = ૨૮૫
2 1 1 જ દિ !
કે : ' . . : : ' ' '1, 1': : ' ': ', ' +
1'on} t + ht,' ' ' ': '.” --' ''' .'' '''
- ૧ : 1 : 5 પી શn: 1111
" , a sur , !
-*
!• • I'-', if · ! |*
---
અ
t
:, . . . ! ! !
- - !
છે કે
t
-

·પદ શ્રીમનુસ્મૃતિ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्ररथ पितृप्रसा। संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया ॥१३१ ।। માસી, મામી, સાસુ અને ફેઈ આ બધાં ગુપત્નીની જેમ પૂજ્ય છે–તેથી ગુરુપત્નીની જેમ તેમને આદરસત્કાર આપવો. भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंवन्धियोपितः ॥१३२॥ મોટા ભાઇની પત્ની પોતાના વર્ણની હોય, તો જ તેને પાયે લાગવું. પણ સગાંસબંધીની સ્ત્રીઓને તો પરદેશથી આવી ને પગે લાગવું. ૧૦૨ पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातवद्धृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥१३३॥ ફેઈ, માસી અને મોટી બહેન એમના તરફ માતાની જેમ આદરભાવ રાખ–પણ માતા તે સર્વથી અધિક છે. ૧૩ दशाद्वाख्यं पौरसख्यं पञ्चाद्वाख्यं कलाभृताम् । व्यवपूर्व श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिपु ॥१३४॥ એક જ નગરમાં રહેવાવાળ ઉમરે દશ વર્ષ મોટે હેય કલાકારીગરીવાળો પાંચ વર્ષે મે હૈય, વેદ ભણવાવાળે ત્રણ વર્ષે મોટો હોય અને સગાંસંબંધી થોડો જ મોટો હોય, તોપણ તે સૌ વચ્ચે મિત્રવ્યવહાર છે. ૧૩૪ ब्राह्मणं दशवर्ष तु शतवपं तु भूमिपम् । पितापुत्रौ विजानीयाद्वाह्मणस्तु तयोः पिता ॥ १३५॥ બ્રાહ્મણ દશવર્ષને હોય અને રાજા વરસનો હોય, તે ય તેમને પિતાપુત્ર જાણવા–તે બેમાં બ્રાહ્મણ પિતારૂપ છે. ૧૩૫

·અધ્યાય ૨ જે
પર
માનના કારણે
वित्तं वन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ।
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ १३६ ॥
ધન, બંધુ, વય, કર્મ અને પાંચમી વિદ્યા એ માનનાં
સ્થાનો છે–તેમાં પછી પછીનું તે આગળ આગળના કરતાં
ચડિયાતું છે. ૧૬
पञ्चानां त्रिपु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च ।
यत्र स्युः सोऽत्र मानाहः शूद्रोऽपि दशमी गतः॥१३७॥
ત્રણે વર્ષોમાં જે આ પાંચમાંથી જેટલા વિશેષ ગુણવાળા
હોય, તેટલા તેઓ અહી માનપાત્ર છે તેવુ વર્ષે પહોંચેલો શુદ્ર
પણ માનને યોગ્ય છે. ૧૩૭
चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः ।
स्नातकस्य च राज्ञश्च पन्था देयो वरस्य च ॥१३८॥
ચકવાળા વાહનમાં બેઠેલાને, નેવું વર્ષ થયેલાને, રોગીને
ભારવાળાને, સ્ત્રીઓને, સ્નાતકને, રાજાને તેમજ વરરાજને
માર્ગ આપો. ૧૨૮
तेपां तु समवेतानां मान्यौ स्नातकपार्थियौ।
राजस्नातकयोश्चैव स्नातको नृपमानभाक् ॥१३९।।
તે બધાં એકસાથે થઈ ગયાં હોય, તો સ્નાતક અને રાજાને
માનોગ્ય ગણવા. રાજા અને સ્નાતક એ બેમાં સ્નાતક રાજા
તરફથી માન પામે ૧૦૮
આચાર્ય વગેરેના લક્ષણ-
उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः ।
सकल्प सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ॥१४०॥

·૫૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ मावष्यसा मातुलानी श्वश्ररथ पितृष्वसा। संपूज्या गुरुपत्नीवत्समास्ता गुरुभार्यया || १३१ ।। માસી, મામી, સાસુ અને ફેઈ આ બધાં ગુરુપત્નીની જેમ પૂજ્ય છે–તેથી ગુસ્પત્નીની જેમ તેમને આદરસત્કાર આપો. भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंवन्धियोपितः ॥१३२॥ મોટા ભાઇની પત્ની પિતાના વર્ણની હોય, તો જ તેને પાયે લાગવું. પણ સગાંસબંધીની સ્ત્રીઓને તે પરદેશથી આવી ને પગે લાગવું. 1ર पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातृद्धृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी ॥१३३॥ કોઇ, માગી અને મોટી બહેન એમના તરફ માતાની જેમ આદભાવ રાખવા-પણ માતા તે સર્વથી અધિક છે. ૧૩ दशाहाग्यं पौरसख्यं पञ्चामाख्यं कलाभृताम् । व्यद्रपूर्व श्रोत्रियाणां स्वल्पेनापि स्वयोनिपु ॥ १३४॥ એક જ નગરમાં રહેવાવાળો ઉંમરે દશ વર્ષ માટે કલાકારીગરીવાળા પાંચ વર્ષ માટે હાય, વેદ ભણવાવાળા વર્ષ માટદાય અને સગાસંબંધી થડ જમે હાથ તા તે મો વનવ્યવહાર છે. ૧૬૪ माम दावत गत्वपं तु भूमिपम् । विटावा विज्ञानीयादाह्मणानु नयाः पिता ॥ १३५॥ કને રાય અને રાજાવદાય, : તેમાં બાપનારૂપ છે. ૨૫ ·। ... " "iitarin ! ....... १६६ ॥ पानी नi 111111 !.i - - 1 ..- titin | 21मी नमः ॥१७॥ ।. .५१५९१ : . .. । ..... ।।... ना..५1 - 11: ५५१ निलामीण समिणो मारिणः श्रियाः । मग पाका परस्य च ॥१३८॥ ...!!! It माननसान जाने, PER. नानन. ने नगर पालने नेपाल मयतानां मायान्यानकापार्थियों। गजमानपायाब रमानको नृपमानभायः ॥ १३९।। न 11 तानातागनेशनने માન માય ગયા છે અને રાત છે એમાં સ્નાતક રાજા नयी जान पाने 156 નાચાર્ય વરને ૧ – उपनीय तु यः निप्यं वेदमध्यापयद्विजः । सकल्प सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते ।।१४०।। NA ·શ્રીમનુસ્મૃતિ જે દ્વિજ શિષ્યને ઉપનયન આપીને તેને કહ્યું અને રહ- સ્ય સહિત વેદાધ્યયન કરાવે છે, તેને આચાર્ય કહે છે. ૧૪૦ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥१४१॥ જે આજીવિકા માટે વેદના એક ભાગનું અને વળી વેદાં- ગોનું અધ્યાપન કરે છે, તે ઉપાધ્યાય કહેવાય છે. ૧૪૧ निपेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभावयति चान्नेन स विनो गुरुरुच्यते ॥१४२॥ જે વિપ્ર યથાવિધિ ગર્ભાધાન આદિ સંસ્કારો કરે છે અને અન્નથી પિવે છે, તે ગુરુ કહેવાય છે. ૧૮ર अग्न्याधेयं पाकयज्ञानमिष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतो यस्य स तस्यविगिहोच्यते ॥१४३ ॥ વરણમાં વરાયેલ જે બ્રાહ્મણ જેને માટે અન્યા (આહવનીય આદિ અગ્નિ પ્રગટાવવાનું કાર્ય ), પાક્ય અને અગ્રિમાદિ યજ્ઞો કરે છે, તે તેનો અહી કત્વિજ કે વાય છે. ૧૪ य आवृणोत्यवितथं ब्रह्मणा श्रवणावुभौ । म माना म पिता नेयस्तं न द्रुोत्कदाचन ॥ १४४ ॥ જે બાબબે દાનમાંથી સત્ય ભરી દે છે, તેને મા અને પિતા - કયારેય તેનો દ્રોહ ન કરવો. ૧૪ . 7 વપરાઈ જવાન શd પિત્તા જરા વિજ્ઞાન વેળાએ ૪પ //

·No text on this page.

·२ શ્રામનુભૂતિ 11. नामम्य जन्मनः को बधमम्य च शामिना । चालोपि विप्रो नृतम्य पिना भाति धमतः ॥१५०।। F . -- 1_1 , - पापणामाग विशिशुगरमः करिः । पुत्रका निशान जानेन परिग नान ।। १५१ ।। , 11 1 नतमयम छन्न दबानागापरः । देवाय नाम त्यानन्यायं वः शिशुभकान ।। ।। २ ।। - . . अग यति र वाम पिता पनि मन्त्रदः । ...पिच्या वियव न मन्त्रदा ।।। ३ ।। । . । 4 1 . न ...मन ।।१५।। 4 . .. .

·અધ્યાય ૨ જે ૬૩ વિઝાળ ગાન કા ક્ષત્રિયા તુ વીર્થ છે વિજ્ઞાન ધાન્યના ચંદ્રાણામે સમતા | || બાબાની મોટાઈનાનથી. ક્ષત્રિયોની પરાકમથી, વૈો- ની ધનધારી અને દ્રોની ઉમરથી હોય છે. ૧૫૫ न तेन वृद्धो भवति येनारय पलितं शिरः। यो चै युवाप्यधीयानरतं देवाः स्थविरं विदुः ॥ १५६ ॥ મા ધોળા આવ્યા હોય તેથી કઈ તે વૃદ્ધ થતો નથી, પણ જુવાન હાઇનેય જે વેદ ભણે છે. તેને જ દેવ વૃદ્ધ જાણે છે. यथा काष्टमयो हरती यथा चर्ममयो मृगः । यश्च विप्रोऽनधीयानत्रयस्ते नाम विभ्रति ॥१५७॥ જેમ લાકડાનો હાથી અને ચામડાનું હરણ, તેમ વિદા- ધ્યયનરહિત વિપ્ર–એ ત્રણ માત્ર નામે જશેભે છે. ૧૫૭ यथा पण्टोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः ॥१५८॥ જેમ નપુંસક સ્ત્રીઓને વિશે અફળ છે, જેમ ગાય બીજી ગાયના સંબંધે વિફળ છે અને જેમ અજ્ઞાનીને આપેલું દાન નિષ્ફળ છે, તેમ વેદાધ્યયનરહિત વિપ્ર પણ ફળરહિત છે ૧૫૮ अहिंसयैव भूतानां कार्य श्रेयोऽनुशासनम् । वाक्चैव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या धर्ममिच्छता ।। १५९॥ ધર્મ ઈચ્છતા મુએ શિષ્યાદિને અહિ સાથી જ કલ્યાણ- શિક્ષણ આપવું અને વાણી પણ મધુર અને કોમળ વાપરવી. यम्य वाड्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा। सवै सर्वमवानोति वेदान्तोपगतं फलम् ।। १६०॥

·શ્રીમનુસ્મૃતિ જેનાં મન અને વાણી શુદ્ધ છે તથા સારી રીતે સંરક્ષિત છે, તે વેદાન્તમાં કહેલુ સર્વ ફળ પામે છે. ૧૬ ૦ नारुन्तुदः स्यादातॊऽपि न परद्रोहकर्मधीः। ययाऽस्योद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत् ।।१६१॥ પોતે દુખી થયા છતાં સામાને ૬ ખદાયી ન થવું, બી- જાના દ્રોહના કર્મમાં બુદ્ધિ ન કથ્વી અને જે વાણીથી અન્યને ઉં થાય તેવી સ્વર્ગને ખાળનારી વાણી ન બોલવી. ૧૬ 1 संमानाद्राह्मणो नित्यमुहिजेत विपादिव । अमृतस्येव चाकाझेदवमानस्य सर्वदा ॥१६२ ।। બ્રાહ્મ નિત્ય ની જેમ માનથી કરતા રહેવું અને ગદા અપમાનની અમૃતની જેમ આકાંક્ષા રાખવી. ૧૬૨ मुग्वं वमतः शेते सुखं च प्रतिबुद्धयते । मुखं चरति लोकेऽस्मिन्नवमन्ता विनश्यति ॥१६३॥ આ સંસારમાં અપમાનિત થયેલો સુખથી એ છે બથી જાગે છે અને સુખથી વિચરે છે–તેનું અપમાન કરે ના વિનાશ પામે છે. ૧૬૬ વેદ ભભુવાની આવશ્યકતા– अंनन मयोगन संस्कृतात्मा द्विजः शनैः । गुग बगन्मचिनुयायाधिगमिकं तपः॥ १६४ ।। . બાર પામેલા આભાવાળા દિને ગુને ૨..., viટના તપના ધીર ધીર મંચય કરે ઉપર વિજિનિઃ કાર નો દિનના દુષll ·થાય ૨ છે દિને વિરાટ તપાથી અને વિધિપૂર્વ: બનાવેલાં વિવિધ બંનેની લવ જન ( 4 સિત અધ્યયન કરવું. ૧૬૫ पेटगेर सदाऽयम्येत्तपरनयन्द्रिजोत्तमः। चंदाण्यासो दिपिपरयः तपः परमिहोच्यते ॥ १६६।। પપવાની ઇછાવાળા બામણે વેદનું જ અધ્ય- ધન કદમ. ભારત એ જ બાઘણ માટે આ સંસાર- માં પરમ તપ હેવાય છે. ૧૬૬ आहेव स नसाग्रेभ्यः परगं तप्यते तपः । यः स्रग्च्यपि हिजोऽधीते स्वाध्यायं शक्तितोऽन्वहम् ॥१६७।। જે બ્રાહ્મણ જ શક્તિ અનુસાર વેદનો વાધ્યાય કરે છે. તેણે પુષ્પની માળા ધારણ કરી જાય તોપણનખશિખથે ત તે પમ તપ તપે છે, એમ કહેવાયું છે. ૧૬૭ योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरते श्रमम् । स जीवन्नेव शद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥१६८।। જે ટિજ વિદતુ અધ્યયન નહિ કરતાં બીજો શ્રમ કરે છે. તે સહકુટુંબ જીવતાં જ શુદ્ધત્વને પામે છે. ૧૬૮ मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौलिवन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ।।१६९ ।। વેદવિધાન પ્રમાણે દ્વિજનો પ્રથમ જન્મ માતાની કૂખ- માં છે. બીજો જન્મ યજ્ઞોપવીતમાં છે અને ત્રીજો જન્મ ચા- દીશામાં છે. ૧૬૯ तत्र यब्रह्मजन्मास मौजिवन्धनचिहितम् । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते।। १७० ॥ -- મ ૩ ·કારણ કે મૌજિબ ધન સુધી એ બાળકને વિશે બીજું કશું ય કર્મ ઉપનયન વિનાના બાળકને વધાયુક્ત શ્રાદ્ધકર્મના મંત્ર અધ્યયન માટે તે યોગ્ય થ નથી ત્યાં સુધી શુદ્ર સમાન છે. તેને માટે જે ચમ, જે જનાઈ, જે મેખલા, જે દડ અને વસ્ત્રનાં વિધાન દાય, ને તેણે વ્રતોમાં પણ ધારણ કરવાં. 189 ११ શ્રીમનુસ્મૃતિ તેમાં મૌ જિબ ધનરૂપી ચિહ્નવાળો એનો જે બ્રહ્મજન્મ છે તેમાં ગાયત્રી માતા અને આચાર્ય પિતા કહેવાય છે. ૧૭૦ वेदप्रदानादाचार्य पितरं परिचक्षते । न ह्यस्मिन्युज्यते कर्म किंचिदामौञ्जिवन्धनात् ॥ १७१ ॥ વેદાધ્યયન આપવાથી આચાર્ય પિતારૂપ કહેવાય છે. જાતું નથી. ૧૭૧ नाभिव्याहारयड्रह्म स्वधानिनयनादृते । शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदे न जायते ॥ १७२ ।। સિવાય વેદનો ઉચ્ચાર ન કરાવવો, કેમકે, જ્યાં સુધી વેદના कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते । ब्रह्मणो ग्रहणं चैव क्रमेण विधिपूर्वकम् ।। १७३ ॥ એ ઉપનયન સંસ્કાર પામેલાને વ્રતોના આદેશો બતાવી અને એને દમપૂર્વક યથાવિધિ વેદ ભણાવે. ૧૭ यद्यस्य विहितं चर्म यत्सूत्रं या च मेखला । यो दण्डो यच्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि ॥१७४।। - 'यानयारीना नियमा- मयतमांस्तु नियमान्वयचारी गुरीयसन् । मनियम्येन्द्रियग्नामं तपोवृद्धयर्थमात्मनः ॥ १७५।।

·અધ્યાય ૨ જો ગુલમાં રહીને છબચારીએ પિતાના તપની વૃદ્ધિ માટે નિદ્રાના રસમુદાયને વર કરવા અને નીચેના નિયમોનું સેવન કરવુ. ૧૭ नित्यं स्मात्या शुचिः कुदिवपिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनं चैव समिदाधानमेव च ।। १७६ ॥ નિત્ય રતાન કરીને તથા શુદ્ધ થઈને દેવ, દપિ તથા પિતૃ- મનું તર્પણ કરવું, દેવનું પૂજન કરવું અને અગ્નિમાં સમિધ મૂકવી. ૧૭૬ वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान्त्रियः । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां चैव हिंसनम् ॥ १७७॥ મધ, માંસ, ચન્દનાદિ સુગથી દ્રવ્ય, માલા, રસે, સ્ત્રીઓ, સઘળા આસવ આદિ આથાઓ અને પ્રાણીઓની હિસા-એ બને તેણે વર્જ વાં. ૧૭૭ अभ्यङ्गमञ्जनं चाक्ष्णोरुपानच्छत्रधारणम् । कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥ १७८।। તેણે અગે તેલ નોળવું, આંખમાં આંજણ ન આંજવું, જેડા ન પહેરવા અને છત્રી ન ઓઢવી. વળી તેણે કામ, ક્રોધ, લોભ, નૃત્ય અને ગીતવાદનો ત્યાગ કરવો. ૧૭૮ द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथाऽनृतम् । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च ॥ १७९ ॥ જૂગટું, ફેગટ પચાત, કુથલી અને અસત્યને વજેવાં તેમજ તેણે સ્ત્રીઓને જોયા કરવી, તેમનો સંપર્શ કરો અને પારકાનું ભડુ કરવું–એ સર્વનો ત્યાગ કરવો. ૧૭૮

·१८
- - -
અને
શ્રી મનુસ્મૃતિ
एकः शयीत सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेक्वचित् ।
कामाद्धि स्कन्दयन्तो हिनस्ति व्रतमात्मनः ॥ १८०॥
હરકોઈ સ્થાનમાં તેણે એકલા આવું. કયારે ય વીર્ય ખલન
ન કરવું. કામનાથી જે વી -ખલન કરે છે, તે પિતાના
બ્રહ્મચર્યવ્રતનો લેપ કરે છે. ૧૮૦
स्वमे सिक्त्वा ब्रह्मचारी हिजः शुक्रमकामतः ।
नात्याऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनर्मामित्यूचं जपेत् ।। १८१।।
દ્વિજ બ્રહ્મચારીને વનમાં અનિરછાએ વીર્ય ખલન
થઈ જાય તો તેણે રનાન કરી. સૂર્ય નુ પૂજન કરવું
'પુનવિદ્રિય' (ફરી મને વીર્ય આવો) એ ચા ત્રણ
વાર જપવી. ૧૮૧
उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकाकुशान् ।
आहरेद्यावदानि भैक्षं चाहरहश्चरेत् ॥१८२ ।।
બ્રહ્મચારીએ ગુરુ માટે પાણીનો ઘડો, ફૂલ, ગાયનું છાણ,
માટી અને કુશ એ પૂરતા પ્રમાણમાં આવ્યાં અને પ્રતિદિન
ભિક્ષા માગી લાવવી. ૧૮૨
चेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु ।
ब्रह्मचार्याहरेझैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥ १८३॥
બ્રહ્મચારીએ વેદયજ્ઞથી યુક્ત અને કામમાં પ્રતિષ્ઠિત
ગ્રહરને ઘેરથી જ નિયમપૂર્વક ભિક્ષા લાવવી. ૧૮૩
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु ।
अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्व पूर्व विवर्जयेत् ॥ १८४॥

·અધ્યાય ૨ જે ગુરુના કુળમાં તેમજ સગાંવહાલાં અને કુટુંબીઓમાં ભિક્ષા માગવી નહિ, પણ જે બીજાં ગૃહેથી ભિક્ષા ન મળી હોય, તો નજીકનાં સબંધીઓને છોડી દૂરનાં સગાંને ત્યાંથી લાવવી ૧૮૪ सर्व वापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तांस्तु वर्जयेत् ॥१८५ ॥ આગળ કહેલાઓને ત્યાંથી ભિક્ષા મળે નહિ, તો આખા ગામમાં ફરવુ, વાણીને પ્રયત્નપૂર્વક નિયમમાં રાખવી અને અભિશાપ પામેલાઓને વર્જધા ૧૮૫ दूरादाहत्य समिधः संनिदध्याद्विहायसि । सायं पातश्च जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः ॥१८६ ॥ સમિધને દૂરથી લાવીને અધ્ધર રાખી મૂકવી, તંકારહિત રહીને તે સમિધોથી સવાર સાંજ અગ્નિમાં હામ કરો. ૧૮૬ अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णित्रतं चरेत् ॥ १८७॥ સાતા હોવા છતાં, જે બ્રહ્મચારી સાત રાત સુધી ભિલા ન માગી લાવે, તેમજ અગ્નિમાં સમિધથી હામ ન કરે, તે તેણે અવકીર્ણિવ્રત (વ્રતનો ભગયાનું પ્રાયશ્ચિત્ત)કરવું. ૧૮૭ भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद्वती। भैक्षेण वतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ।। १८८॥ વ્રતીએ નિત્ય ભિક્ષાથી રહેવું પણ કઈ એક ઘરનું બન્ન ખાવું નહિ. ભિક્ષાવતીની આજીવિકા એ ઉપવાસસમી હેવાઈ છે. ૧૮૮ * જુઓ અધ્યાય ૭ . 18 P/

·છે.
આમત્રણ થયુ હોય તે બ્રહ્મચારીએ દેવા માટેનાં યા-
કાર્યોમાં વ્રતધારીની જેમ અને પિતૃઓ અર્થેનાં શ્રાદ્ધકર્મોમાં
પડિતાએ આ ભોજનકર્મ બ્રાહ્મણ વર્ણના બ્રહ્મચારી
માટે જ ઉપદેશ્ય છે. ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય જાતિના બ્રહ્મચારી
શ્રી નુભૂતિ
[न भक्ष्यं परपाकः स्यान्न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहः ।
सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भशेण वर्तयेत् ॥
ભિક્ષા કઈ પાત્ર નથી, તેમ તે દાનરૂપ પણ નથી
ભિક્ષા તે સમરસના પાન સમાન છે. તેથી, બ્રહ્મચારીએ
ભિક્ષાથી જ આજીવિકા ચલાવવી.]
[भक्ष्यस्यागमशुद्धस प्रोक्षितस्य हुतस्य च ।
यांस्तस्य ग्रसते ग्रासांस्ते तस्य क्रतुभिः समाः ॥
જે ભિક્ષા શુદ્ધ ઘેરથી મળી હોય, જેને વેદના મંત્રોથી
પ્રોક્ષણ કર્યું હોય અને જે હેમ કરતાં શેષ રહેલું હોય, તે
ભિક્ષાના જેટલા કોળિયા બ્રહ્મચારી લે છે, તેટલા કાયિા તેને
યજ્ઞ સમાન થાય છે.]
व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् ।
काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्तमस्य न लुप्यते ॥ १८९ ।।
ઋષિની જેમ ભોજન લેવું. આમ કર્થે એના વ્રતનો લેપ
થતો નથી. ૧૮૯
ब्राह्मणस्यैव कमैतदुपदिष्टं मनीपिभिः ।
राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत्कर्म विधीयते ।। १९०॥
માટે આ કર્મનું એ વિધાન નથી. ૧૯૦

·થાય છે જે चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा। कुर्नादध्ययने यत्नमाचात्य हितेषु च ॥ १९१ ।। ગુએ આજ્ઞા કરી હોય કે ન કરી હોય, તોપણ બ્રહ્મ- ચારીએ નિત્ય અધ્યયનમાં તેમજ આચાર્યનાં હિતકાર્યોમાં ચિત્રવાન રહેવું. ૧૯૧ शरीरं चैव चाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेदीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥१९२' તેણે શરીર. વાણ, શાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને મન એ સર્વને નિયમમાં રાખવાં અને હાથ જોડી ગુરુના મુખ સામે જોતા ઊભા રહેવું. ૧૮૨ नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साघाचारः सुसंयतः । आत्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ॥१९३।। બ્રહ્મચારીએ જમણે હાથ નિત્ય ઉપરણા બહાર ઉચે રાખવો, સદાચારી રહેવું. સુસંયમ પાળવો અને ગુરુ બેસ એમ કહે ત્યારે તેમની સંમુખ બેસવું. ૧૯૩ हीनान्नास्ववेपः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ॥ १९४ ॥ ગુરુની સમીપમાં પિને સદાય હળવાં અન્નવસ્ત્ર રાખવાં, તેમની પહેલાં ઊઠવું અને તેમની પછી સૂવું. ૧૯૪ प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च मुञ्जानो न तिष्ठन्न पगङ्मुखः ।।१९५॥ સૂતાં સૂતાં. બેઠાં બેઠાં, ખાતાં ખાતાં ઊભાં ઊભાં અને ·છે. જે ભિક્ષા શુદ્ધ ઘેરથી મળી હોય, જેને વેદના સત્રથી પ્રોક્ષણ કર્યું હોય અને જે હામ કરતાં શેષ રહેલું છે, તે આમ ત્રણ થયું હોય તો બ્રહ્મચારીએ દેવા માટેનાં યા- કાર્યોમાં વ્રતધારીની જેમ અને પિતૃઓ અર્થેનાં શ્રાદ્ધકર્મોમાં માટે જ ઉપદેશ્ય છે. ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય જાતિના બ્રહ્મચારી ૫ ડિતોએ આ ભજનકર્મ બ્રાહ્મણ વર્ણના બ્રહ્મચારી શ્રી મનુસ્મૃતિ [न भैक्ष्यं परपाकः स्थान च भैश्यं प्रतिग्रहः । सोमपानसमं भक्ष्यं तस्माद्भक्षेण वर्तयेत् ॥ ભિલા કઈ પાત્ર નથી, તેમ તે દાનરૂપ પણ નથી ભિક્ષા તે માસના પાન સમાન છે. તેથી, બ્રહ્મચારી ભિક્ષાથી જ આજીવિકા ચલાવવી ] [भेक्ष्यस्यागमशुद्धस्स प्रोक्षितस्य हुतस्य च । यांस्तस्य ग्रसते ग्रासांस्ते तस्य क्रतुभिः समाः ।। ભિક્ષાના જેટલા કોળિયા બ્રહ્મચારી લે છે, તેટલા કાળિયા ને યજ્ઞ સમાન થાય છે ] व्रतवद्देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्यथर्पिवत् काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्रतमस्य न लुप्यते ॥ १८९॥ બપિની જેમ ભોજન લેવું. આમ કર્થે એના વતનો લોપ થતો નથી. ૧૮૯ ब्राह्मणस्यैव कमैतदुपदिष्टं मनीपिभिः । राजन्यवैश्ययोस्त्वेवं नैतत्कर्म विधीयते ॥ १९०॥ માટે આ કર્મનું એ વિધાન નથી. ૧૯૦ ·અધ્યાય ૨ જે ૭૨ चोदितो गुरुणा नित्यमप्रचोदित एव वा। कुर्शदध्ययने यत्नमाचार्यस्य हितेषु च ॥ १९१ ।। ગુરુએ આજ્ઞા કરી હોય કે ન કરી હોય, તોપણ બ્રહ્મ- ચારીએ નિત્ય અધ્યયનમાં તેમજ આચાર્યનાં હિતકાર્યોમાં ચતવાન રહેવું ૧૯૧ शरीरं चैव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥१९२॥ તેણે શરીર, વાણી, જ્ઞાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિય અને મન એ સર્વને નિયમમાં રાખવાં અને હાથ જોડી ગુરુના મુખ સામે જોતા ઊભા રહેવું. ૧૯૨ नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारः सुसंयतः । आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ॥१९३॥ બ્રહ્મચારીએ જમણો હાથ નિત્ય ઉપરણા બહાર ઉચે રાખો, સદાચારી રહેવું, સુસંયમ પાળ અને ગુરુ બેસ એમ કહે ત્યારે તેમની સંમુખ બેસવું. ૧૯૩ हीनान्नवस्त्रवेपः स्यात्सर्वदा गुरुसन्निधौ । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य चरमं चैव संविशेत् ।। १९४ ।। ગુરુની સમીપમાં પિતે સદાય હળવાં અન્નવસ્ત્ર રાખવા તેમની પહેલાં ઊડવું અને તેમની પછી સૂવું. ૧૯૪ प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् । नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराड्मुखः ।।१९५॥ સૂતાં સૂતાં, બેઠાં બેઠાં, ખાતાં ખાતાં, ઊભાં ઊભાં અને *, ·૭૨ નાં જળવશે અકલ નામે નબાલવું, તે તેમની શ્રીમનુસ્મૃતિ અવળુ માં રાખીને ગુરુની આજ્ઞાનો ઉત્તર આપો નહિ તેમ ર ભાષણ કરવું નહિ. ૧૯૫ आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंस्तु तिष्ठतः । प्रत्युद्गम्य त्याव्रजतः पश्चाद्धावरतु धावतः ॥१९६।। ગુર બેઠા હોય તે ઊભા રહીને, તે ઊભા હોય તે તેમની પાસે જઈને, તે આવતા હોય તો તેમની સામે જઈને અને તે ઉતાવળે જતા હોય તો તેમની પાછળ દોડીને શિગે તેમની આવા લેવી તથા તેમની સાથે વાતચીત કરવી. ૧૯૬ पराङ्मुखस्साभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम् । प्रणम्य तु शयानरय निदेशे चैव तिष्ठतः ॥१९७॥ ગુરુનું મોં ઊલટી બાજુએ હોય તો શિષ્ય તેમની સંમુખ જવું, ગુગર ઉભા હોય તો તેણે તેમની નિકટ જવું, તેમજ તે સુતા હોય તો તેણે તેમને પ્રણામ કરવા અને તેમની આજ્ઞામાં રહેવું. ૧૦૭ नीचं शरगासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ । गुरोस्तु चक्षुर्विपये न यथेष्टासनो भवेत् ॥१९८॥ ની મીમાં તેણે ગુરુ કરતાં પિતાનાં શમા અને અમન શેવ નીચાં રાખવાં, તેમજ ગુની નજર પડે ત્યાં કરે તેમ એવું ન.િ ૧૯૮ नोटाहटम्य नाम परोक्षमपि केवलम् । રાણાવત જાવિદિત IISal * ! અને એના ગાળા પાડવા નહિ. ૧૦૦ * ·અયાય ૨ જે હ गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते । को तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥२०॥ જ્યાં ગુરુની નિંદા કે કુથલી થતી હોય, ત્યાં પોતાના બન્ને કાન ઢાંકી દેવા અને ત્યાંથી બીજે સ્થળે ચાલ્યા જવું.૨૦૦ परिवादात्खरो भवति श्वा वै भवति निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥२०१॥ ગુરુની કથલી સાંભળવાથી શિષ્ય બીજે જન્મે ગધેડો જન્મ છે અને ગુરુની નિન્દા કરનારો કૂતરાનો અવતાર પામે છે. ગુરૂની વસ્તુઓને ભોગવનારો છીડા થાય છે અને ગુરુની અદેખાઈ કરનારો ખવડા થઇને જન્મે છે ૨૦૧ दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः । यानासनस्थश्चैवैनमवसह्याभिवादयेत् ॥ २०२।। દુર રહ્ય રહ્ય, ક્રોધમાં આવીને અથવા ગુરુ સ્ત્રીઓ સાથે હોય ત્યારે શિષ્ય ગુરુને સત્કારાદિ કરવાં નહિ. પોતે કઈ વાહનમાં કે આસન ઉપર બેઠા હોય, તો ત્યાંથી ઊઠીને કે ઊતરીને ગુરુને અભિવંદન કરવું. ૨૦૨ प्रतिवातेऽनुवाते च नासीत गुरुणा सह । असंभवे चैव गुरोर्न किंचिदपि कीर्तयेत् ॥२०३॥ ગુરુ તરફથી શિષ્ય તરફ અને શિષ્ય તરફથી ગુરુ તરફ પવન આવતા જ હોય એવી રીતે શિષ્ય ગુરુની સામે બેસવું નહિ. વળી ગુરુ સાંભળે નહિ એવી રીતે પણ કશું કહેવું–કરવું નહિ. ૨૦૦ ·૯૪ કાર્યોમાં પોતાનો શિષ્ય હાય, છતાં જે તે અધ્યાપનકાર્ય શ્રી મનુસ્મૃતિ गोऽश्वोष्टयानप्रामादप्रस्तरेषु कटेपु च । आसीत गुरुणा माधं गिलाफलकनौषु च ।।२०४॥ બળદ, ઘેડા અને દોટનાં વાહનોમાં, અટારીઓમાં, ચટાઈ ઉપર, શિલાઓ તથા પાટા ઉપર તેમજ હોડી- એમાં ગુરુની સાથે બેસી શકાય છે. ૨૦ गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुबत्तिमाचरेत् । न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरूनभिवादयेत् ।।२०५॥ ની ગુ હાજર હોય. તે વિશે તેમની સાથે ગુરની જેમ ચરવું. ગુરુની આજ્ઞા વિના તેણે પોતાનાં વડીલેને પણ વંદન કરવાં નહિ ૨૦૫ विद्यागुरुप्रेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिपु । प्रतिपेधत्सु चाधर्मान्हितं चोपदिशत्स्वपि ॥२०६॥ વિદ્યાગુઓ, પોતાનાં સગાં ગૃહજનો, અધર્મથી રેક નારાઓ અને હિતકારી ઉપદેશ આપનારાઓ એ સૌ સાથે નિત્ય ઉપર પ્રમાણે વર્તવુ. ૨૦૬ श्रेयस्सु गुरुववृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् । गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्ववन्धुषु ।। २०७॥ એક એવા વડીલો, રાતાચારી ગુપુત્રો તેમજ ગુસ્નાં પિતાનાં સંબંધીઓ સાથે નિત્ય ગુરુની પેઠે વર્તવું. ૨૦૭ बाला समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ॥ २०८ ।। ગુનો પુત્ર બાળક હોય, સરખી વયનો હોય અને એ કરો હોય, તો તેને ગુના જેવું માન ઘટે છે. ૨૦૮ ·c૫ * * * * * અધયાય ૨ જે उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्ट भोजने। न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥२०९॥ પણ તે ગુપુત્રનાં ગાત્રોની ચ પી કરવી નહિ, તેને નાન કરાવવું નહિ. તેનુ એઠું ખાવું નહિ અને તેના પગ પખાળવા નહિ. ૨૦૯ गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोपितः । असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः॥२१०॥ ગુપત્ની મુરના વર્ણની હોય, તો તેનું ગુરુની જેમ પૂજન કરવું. તે જે બીજ વર્ષની હોય, તો તેને માત્ર સામે ઊભા થઈને વંદનથી સત્કાર આપો ૨૧૦ अभ्यञ्जनं लापन च गात्रोत्सादनमेव च । गुरुपल्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥२११॥ ગુ૫ત્નીને તેલ વગેરે ચોળવાં નહિ, તેને રનાન કરાવવું નહિ તેનાં અગોને ચંપી કરવી નહિ, તેમજ તેના કેશને શણ- ગાર સજવા નહિ. ૨૧૧ गुरुपत्नी तु युवति भिवायेह पादयोः । पूर्णविंशतिवर्पण गुणदोपौ विजानता ॥ २१२ ।। ગુણદોષ જાણનારા પૂરા વીસ વરસના શિષ્ય તરુણ ગુરુ- પત્નીને પાદસ્પર્શપૂર્વક અભિવાદન કરવુ નહ ૨૧૨ स्वभाव एप नारीणां नराणामिह दूपणम् । अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः ॥२१३ ॥ નારીઓનો આ રવભાવ નદીને દૂષણકારી છે આથી, વિદાનોએ પ્રમાઓના સ બ ધમાં પ્રમાદ ન લેવો જોઈએ.

·-- વિદ્યાગુઆ, પોતાનાં સગાં ગૃહજને, અધર્મથી પાક ને કિ દાય. ઇનાં જે તે પાપન શ્રી મનુસ્મૃતિ गोऽश्वोष्ट्रयानप्रामादप्रस्तरेषु कटेपु च । आसीत गुरुणा साधं शिलाफलकनौषु च ॥२०४॥ બળદ, ઘોડા અને ઊંટનાં વાહનોમાં, અટારીઓમાં, ચટાઇઓ ઉપર, શિલાઓ તથા પાટો ઉપર તેમજ હેડ- આમાં ગુરુની સાથે બેસી શકાય છે. ૨૦૪ गुगेर्गुगै सन्निहिते गुरुववृत्तिमाचरेत् । न चानिसृष्टो गुरुणा स्वान्गुरूनभिवादयेत् ।।२०५॥' ના ગુરુ હાજર હોય, તો ફિચ્ચે તેમની સાથે ગુરની જેમ એચવું. ગુરુની આજ્ઞા વિના તેણે પોતાનાં વડીલોને પણ વદન કરવાં નહિ. ૨૦૫ विद्यागुरुवेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिपु । प्रतिपेधत्सु चाधर्मान्हितं चोपदिशस्वपि ।।२०६॥ નાગ અને હિતકારી ઉપદેશ આપનારા એસી સાથે નિત્ય ઉપર પ્રમાણે વર્તવું. ૨૦૬ श्रेयागु गुम्बवृत्ति नित्यमेव रामाचरेत् । પુત્રજાદુ પુવ વધુ / ૨૦૭ || અવા વી. દાચારી પુત્રી, તેમજ ગુના નાનાં રાંધીઆ ગાથે નિત્ય ગુની પેઠે વર્તવું. ૨૦૦ बाव ममानजन्मा वा गिप्यो वा यनकर्मणि। રાજુના ગુરાનમતિ ૨૦૮ | ના ત્ર બાળક ‘ય. વયનો શ્રેય અને 3 R જ ર છે, તો તેને ના સમાન ધટે છે. ૧૦૮ ·અધ્યાય ૨ જે c૫ उत्सादनं च गात्राणां स्नापनोच्छिष्ट भोजने । न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम् ॥२८९॥ પણ તે ગુરુપુત્રનાં ગાત્રોની ચંપી કરવી નહિ, તેને સ્નાન કરાવવું નહિ. તેનુ એઠું ખાવું નહિ અને તેના પગ પખાળવા નહિ ૨૦૯ गुरुवत्प्रतिपूज्याः स्युः सवर्णा गुरुयोपितः । असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥२१०॥ ગુરુપત્ની ગુના વર્ણની હોય, તો તેનું ગુરુની જેમ પૂજન કવું. તે જે બીજા વર્ષની હોય, તો તેને માત્ર સામે ઊભા થઈને વંદનથી સત્કાર આપો. ૨૧૦ अभ्यञ्जनं नापनं च गात्रोत्सादनमेव च। गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥२११॥ ગુરુપત્નીને તેલ વગેરે ચોળવાં નહિ, તેને નાન કરાવવું નહિ તેનાં અગોને ચંપી કરવી નહિ, તેમજ તેના કેશને રણ- ગાર સજવા નહિ. ર૧૧ गुरुपत्नी तु युवति भिवाघेह पादयोः । पूर्णविंशतिवर्पण गुणदोपौ विजानता ॥ २१२ ॥ ગુણદોષ જાણનારા પૂરા વીસ વરસના શિષ્ય તરણ ગુરુ- પત્નીને પાદસ્પર્શપૂર્વક અભિવાદન કરવું નહિ ૨૧૨ स्वभाव एप नारीणां नराणामिह दूपणम् । अतोऽर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः ।। २१३ ॥ નારીઓનો આ રવભાવ નરોને દૃષણકારી છે. આથી, વિદ્વાનોએ પ્રમદાના સંબંધમાં પ્રમાદ ન સેવવા જોઈએ.

·શ્રીમનુસ્મૃતિ अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । प्रमदा युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ।। २१४ ।। કામ અને કોધને વશ વર્તનારાને પ્રમદા આડે માર્ગે ચડાવી દે છે. પછી ભલે તે પુ આ લોકમાં વિદાન હોય કે અવિદ્રાન હાય, ૨૧૪ मात्रा स्वस्रा दुहिता वा न विविक्तासनो भवेत् । वलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्पति ।। २१५ ।। ' માતા, બહેન કે દીકરી એમની સાથે ય એકાંતમાં બેસવું નહિ. કેમકે ઇન્દ્રિયન બલવાન સમૂહ વિદ્યાનને પણ તાણી જાય છે. ૨૧૫ कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसायहमिति ब्रुवन् ॥२१६॥ પણ તરુણ શિષ્ય તરણુ ગુરુપત્નીને “હું અમુક છું એમ કહી, જમીન ઉપર લાંબા થઈ. વિધિપૂર્વક પ્રણામ કરવા. ૨૧૬ विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ।। २१७ । પરદેશથી આવીને, શિષ્ય ગુરુપત્નીને ચરણસ્પર્શ કરવા અને સત્યોના ધર્મનું સ્મરણ રાખી દરરોજ જમીન ઉપર શિર ટાળી તેને પ્રણામ કરવા. ૨૧૭ यथा खनन्खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । नथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूपुरधिगच्छति ॥ २१८ ।।

·૧
છે
H
-} ન માં ૧૧૮
- વાતાવર: |
આ જ નારદ ારા
. • : ? - - - - ટા કરવી
- ' . . . . . ને ગામમાં દર ૨
એ છે કે જા જા.
દિશા અને સારા !
નિકિતાના ગુરૂન 1 ૨૨૦ /
, તે ' ના પર્વ ન રવિ રાય તેવામાં
ર -ગી જાય અને ગામમાં ન્યાને ન જતાં
અને પાન જા. તા તા - અને ઉપવાસ કરવા અને
પવનો જપ ૧૨૦
एण पभिनिनः शयानोऽश्युदिता यः।
प्राधिचमकुर्वाणो युत्तः न्यान्महतनमा ।। २२१ ॥
જે બારી ગામમાં હરતાફરતા હોય અને તેવામાં
સુરંત થાય તથા આ સંત : હાય અને તે વખતે સૂર્યો-
શાવે. તે બદલ તે શનિ નહિ કરનારને મહાપાપ
લાગે છે. ૨૨૧
आचम्य प्रपती नित्यमुभ संध्ये समाहितः।
शुचा रंग जपञ्जप्यापासीत यथाविधि ।। २२२ ।।
તે પ્રયત્નપૂર્વક બેઉ ર ા સમયે, નિત્ય આચમન કી

·- અને શ્રીમનુસ્મૃતિ સ્થિરચિત્ત રહી અને પવિત્ર સ્થાનમાં બેસી, ગાયત્રીજાપ જપ- તાં વિધિપૂર્વક ઉપાસના કરવી. ૨૨૨ यदि सी यद्यवरजः श्रेयः किंचित्समाचरेत् । तत्सर्वमाचरेयुक्तो यत्र वास्य रमेन्मनः ।। २२३ ॥ જે કોઈ સ્ત્રી અથવા કઈ ના નોકર કંઈ પણ કલ્યાણ કારી સદાચાર પાળતાં હોય, તો શિષ્ય તે સર્વ આચારમાં તત્પર રહેવું અથવા અને જેમાં ગેડતું હોય તેવા દ્રા- ચાર પાળવા. ૨૨ धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थो धर्म एव च । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥ २२४ ॥ કઈક કહે છે કે, ધર્મ અને અર્થ કલ્યાણરૂપ છે, કોઈક ક, છે કે, કામ અને અર્થ જ ધર્મ છે, કોઈ કહે છે કે અર્થ આ જ અહી કલ્યાણકારી છે. પણ ધર્મ, અર્થ અને કામ એ ત્રિવશે પપ અનુબકતા એ છે તે ને કલ્યાણકારી છે. અવે ધર્મનિય છે. ૨૪ સારા વિના માના મા કૃતઃ | नार्दनायरमन्तव्या ब्राह्मणेन पिरोपतः ।। २२५ ।। પતિ : પાખ્યા હોય. તે ય આચાર્ય, પિતા, ભારત અને મારા ભાદનું અપમાન કરવું નહિ. ગ્રામ ના નામે કરર :.નું અપમાન કરવું ના ૨૫ છે કે, પિતા અને -- आदी प्रमो मनि: मिना मनिः प्रजापतः। ત્રા નું આati with ·થાય ? જે આયં ની અતિ છે. પિતા પ્રજાપતિની મૂર્તિ છે, માના ની િ અને પિતાને ભાઇ પિતાના પંડની મૃત છે. ૧૬ यं मातापितरी शं सहेते संभवे नृणाम् । જતા નિતિ જોવા નું પ િા રર૭ | માતાપિતા બાળકના જન્મ ઉછેર માટે જે કલેશ સહે છે. તેના સે વ પણ બદલો વાળી શકી નથી. રર૭ तयोनित्यं प्रिये कुर्यादाचार्यस्य च सर्वदा । तेरेव त्रिपु तुपु तपः सर्व समाप्यते ॥२२८ ॥ તે માતપિતા તથા આચાર્યનું સદા સર્વદા પ્રિય કરવું તે ત્રણેય સંતુષ્ટ થાય તેમજ સર્વ તપ સમાઈ જાય છે. રર૮ तेषां त्रयाणां शुश्रूपा परमं तप उच्यते । न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।। २२९ ॥ એ ત્રણેની સેવા કરવી એ પરમ તપ કહેવાય છે. તેમની સમિતિ વિના અન્ય ધર્મ આચરવા નહિ. ૨૨૯ त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः। त एव हि त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः ॥२३०॥ કારણ કે, તેઓ જ ત્રણ લોકરૂપ છે, તેઓ ત્રણ આશ્રમ રૂપ છે અને તેઓ જ ત્રણ વિદ્યારૂપ છે. તેમને જ ત્રણ અગ્નિ- રૂપ કહ્યા છે. ૯૦ पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः । गुरुगबनीयस्तु सामित्रेतो गरीयसी ॥२३१॥ પિતા ગાઉંપત્ય અગ્નિ છે, માતા દક્ષિણ અગ્નિ છે અ

·શ્રીમતિ
ગુરુ આહવનીય અગ્નિ છે એમ કહ્યું છે. આમ તે ત્રણેય
અગ્નિઓની છતર ગૃતિઓ છે. ર૦૧
त्रिव प्रमाद्यन्नेतेपु त्रीलोकान्यिजेयद्गृही।
दीप्यमानः स्ववपुपा देववदिवि मोदते ।। २३२ ॥
જે ગૃહસ્થાશ્રમી આ ત્રણેની સાવધાનતાપૂર્વક ઉપાસના
કરે છે, તે ત્રણેય લોટ ઉપર વિજય મેળવે છે અને પોતાના
દેહથી પ્રકાશમાન રહી, દેવની જેમ વર્ગમાં આનંદ ભોગવે છે.
इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्क्या तु मध्यमम् ।
गुरुशुश्रूपया त्वेवं ब्रह्मलोकं समश्नुते ।। २३३॥
તે માતાની ભક્તિથી આ લેકને, પિતાની ભક્તિથી મધ્યમ
લઇને અને ગુરુની ભકિતથી બ્રહ્મલોકને ભોગવે છે. ૨૩૩
सर्व तस्याहता धर्मा यस्यंत त्रय आताः।
अनाहतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याऽफलाः क्रिया ॥ २३४॥
જે આ ત્રણેને સત્કાર આપે છે, તે સર્વ ધર્મોનો સત્કાર
કરે છે. જે એ ત્રણેનો અનાદર કરે છે. તેની તે સર્વ ક્રિયાઓ
અફલ જાય છે. ૨૩૪
यायत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावशान्यं समाचरेत् ।
तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः ॥ २३५॥
તે ત્રણે જીવતા હોય ત્યાં સુધી કઈજ અન્યથા આચરણ
ન કરવું, તેમને પ્રિય હોય એવું હિત કરવામાં તત્પર રહીને
નિત્ય તેમની જ સેવા કરવી. ૨૩૫
तेषामनुपरोधेन पारव्यं यद्यदाचरेत् ।
तत्तनिवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः ॥२३६ ॥

·: : - -- -- -- ન બન યાવી છે ? . , . તે તમને જા રદ 1 ii se per rya | : : - છે ર૭ - - મી • રા - 1 પૃનું •'' ''નું પ “ ' , -ને બીજા રૂપમાં . * * અને 7 વિવારના ! વગર રપ ને દુર ૨૨૮ || વાળા નાક પરથી ભવિઘા રળવવી. શુક્ર- રન પાવ - હ! વા અને હીન કુળમાંથી પ . – તે દદ विपाटप्यसनं ग्राएं वालादपि सुभापितम्। अमित्रादपि नवृत्तममेध्यादपि काञ्चनम् ।।२३९ ॥ વિભાથીય અમૃત લેવું અને બાળક પાસેથી સુભાષિત લવ મ પાસેથી પણ શકાતંન લેવું અને કથીરમાંથી વચન લેવું ૨૩૯ जियो रत्नान्यथो विद्या धर्मः शांचं सुभापितम् । विविधानि च गिल्पानि समादेयानि सर्वतः ॥२४॥ ગા. રત્નો. વિદ્યા. ધર્મ, પવિત્રતા, સુભાષિત અને વિવિધ શિલ્પ આટલાં સર્વની પાસેથી ગ્રહણ કરવા ·૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ अन्नालणादध्ययनमापत्काले विधियते । अनुरज्या च शुश्रूषा यानध्ययनं गुरोः ॥२४१॥ આપતા અબ્રાહ્મણ પાસેથી અધ્યયન કરવું. તે ગુરુ પાસે જયાં સુધી અધ્યયન ચાલતું હોય, ત્યાં સુધી તેને અનુસરવું અને તેની સેવા કરવી. ૨૪૧ नाबाह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् । ब्राहाणे चाननूचाने कांक्षन्गतिमनुत्तमाम् ॥२४२॥ શિગે બ્રાહ્મણ ગુરુને ત્યાં જીવનભરને ગુરુકુલવાસ કરવો નહિ, તેમજ શ્રેષ્ઠતમ ગતિ ઈછનારે વેદવેદાંગ નહિ ભણેલા બ્રાહ્મણને ત્યાં પણ વસવું નહિ. ૨૪૨ यदि त्यात्यन्तिकं वासं रोचयते गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ २४३॥ જો ગુસ્કુલમાં જીવનભર વાસ કરવાની ઈચ્છા થાય તે શરીર છૂટે ત્યાં સુધી નિયમપરાયણ રહી તેણે એ ગુરુની સેવા કરવી. ૨૪ आसमाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूपते गुरुम् । न गच्छन्यजसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥ २४४॥ વિક દેહ પડતાં સુધી ગુરૂની સેવા કરે છે, તે સરલ- તાપૂર્વક શ્રદ્ધના સનાતન ધામને પામે છે. ૨૪૪ न पूर्व गुग्वे किश्चिदुपकुर्वीत धर्मवित् । स्नाम्यंनु गुरुगाऽवतः शस्न्या गुर्थमाहरेत् ॥२४५ ॥ ધવના પ્રચારમાં અધ્યયન પહેલાં ગુનો કોઈ પ્રકા- ઉપકારકવા નરિ, માન રાંકાર કર્યા પછી, ગુની જે તે વ્યથાકિતા માટે મિલાવવી. ૨૪૫

·. •
કે
શાખાના
જરા વિના !! રદ્દ છે
' , , , , , " " ન'લા,
' પર '૧ - - ૨૪
: - જી વાર !
y: ao appજા | ૨૪૭ |
મારા : ન પર રાય, તો ગુનાન પુત્ર,
યુપી બીપ’ નાના પ ક લિ ગુવા 1 જ વર્તન
-બવું ? “
પરિમાને પાની નવધારવા |
Jાનો જાપ નામના ર૪૮
આમાંનુ કાઈ ! હાય નઝિ, તે પિને ગુજનાં રથાન
નવા આયનમાં રહેવું અને ગુરના આંગની સેવામાં રહી
પિતાના આવાની નિ વી. ૨૮૮
एवं चरति यो विप्रो नपचर्यमविप्लुतः ।
स गच्छत्युत्तमम्धानं न चेहाजायते पुनः ।।२४९ ॥
જે વિપ્ર આ પ્રમાણે અખંડ બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, તે ઉત્તમ
સ્થાન પામે છે અને આ લોકમાં તેને ફરી જન્મવાનું
રહેતું નથી ૨૪૯
इतिश्री मानव धर्मशास्ने भृगुप्रोक्तायां संहितायां द्वितीयोध्यायः॥
દતિથી માનવધર્મશાને અતિ સહિનામાં અધ્યાય ૨ જે સમાપ્ત
?

·अध्याय ३ जो पट्त्रिंशदाद्रिकं चर्य गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥१॥ ત્રણે વેદના અધ્યયન માટે બ્રહ્મચારીએ છત્રીસ વરસ સુધી અથવા અઢાર વરસ સુધી, અથવા નવ વરસ સુધી, અથવા વેદાધ્યયન પૂરું થાય ત્યાં સુધી ગુરુકુલમાં રહી વેદત્રત પાળવું. ૧ वेदानधीत्य वेदो चा चेदं वापि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥२॥ અખંડ બ્રહ્મચર્ય રાખીને બ્રહ્મચારીએ અનુક્રમે ત્રણ, બે અથવા એક વેદનું અધ્યયન કરવું અને પછી ગૃહસ્થા- શ્રમમાં પ્રવેશ કરવો. ૨ ગૃહસ્થાશ્રમ માડવાને રસમય– तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः। स्रग्विणं तल्प आमीनमहयेत्प्रथमं गवा ॥३॥ સ્વધર્મ પાલનથી પ્રસિદ્ધ થયેલા અને પિતા અથવા પિતા- ૫ આચાર્ય પાસેથી વેદરૂપી વાસે લાવનારાને બાચારીને આસન પર બેસાવા અને તેને પુ.પની માળા પહેરાવી તેનું મધુપÉવિધિથી પૂજન કર્યું. गुरुणानुमतः स्नात्या ममावती यथाविधि। નહિ માં નવના સાન્વિના છે !

·1.11.1 | an ! ::.: ..... ... ... .. - . । . 1. ८ . 1 । . 1 " . ....... 127 #. विविध || 1.:........। !' ! ! Recानिए !! ७ ॥ '... ... ... ... (५, . . :08.11. १,.1.1. !, t ki . ३ (त. ५५ {{":". .. .. iti...१. ५५. नि.. 1. Rit. ७ 21 hit form मोपिला पान्यां नाधिमाजी न रोगिणीम् । मालोमियां नानिकोमा न चाचाटा न पिङ्गलाम् ॥ ८॥ ofest trit. I जागी वाणी, - .

·અક ८६ શ્રીમનુસ્મૃતિ ડરહિત, તેમ જ અતિશય રૂવાડાંવાળી, બડબડિયણ અને માંજરી આંખવાળી કન્યાને પરણવું નહિ. ૮ नर्भवृक्षनदीनाम्नी नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नी न च भीपणनामिकाम् ॥९॥ ત્ર, વૃક્ષ, નદી, લેરણ, પર્વત, પક્ષી, સર્પ અને દારો, એમનાં નામ નામની તેમજ ભય” નામવાળી કન્યાને પામવું ન. ૦ [नातिस्थलां नातिकृशां न दी नातिवामनाम् । पयोधिका नांगहीनां न मोत्कलहप्रियाम् ।। અનિરવ, ખૂબ દળી, લાંબા, ડી બી, મોટી કંપની, અંદી . અને જ્યાળી કન્યાને લેવી નહિ, ] બાર ના દંભirrrrrr ત્તાવાર કાણાિ છે ? | . જે બાવાળી. બનાવાળી, દેશ તે કાન : શનિવાળી. નાં ફસંઘળી, ભાવ ' , ' -- મા- બાળી ન 17 ર રા ઉતારવા છે ! * ": ' 1 2 છે * * t { - કે

·No text on this page.

·કરવાથી તે પતિત થાય છે અને જંગુ માને છે કે, તેનાં સંતાન- ૮૮ - - શ્રેમનુસ્મૃતિ शूद्रादि पनत्यत्रेस्तथ्यतनयस्य च । शौनकस्य सुतोत्पत्या तदपत्यतया भृगोः १६॥ અત્રિ અને ઉતથ્યપુત્ર ગૌતમ માને છે કે, શુદ્રને પરણવાથી દ્વિજ પતિત થાય છે, શૌનકનો મત છે કે, શક સ્ત્રીમાં પુત્રોત્પત્તિ ને સ તાનોત્પત્તિ થવાથી તે દ્વિજ પતિત થાય છે. ૧૬ शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हियते ॥१७॥ શદ્ર સ્ત્રીને પથારીમાં તેડવાથી બ્રાહ્મણ અધોગતિને પામે છે અને તેનામાં પુત્ર પેદા કરીને તે બ્રાહ્મણ સુધ્ધાં ખએ છે. ૧૭ दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नाश्नन्ति पितृदेवास्तन्न च स्वर्ग स गच्छति ॥ १८॥ જેને ત્યાં દેવ, પિતૃ અને અતિથિ સંબંધીનાં કાર્યો તે શુદ્ર સ્રીના વડપણ હેઠળ થાય છે, તેના અને પિતૃઓ અને દેવો જમતા નથી અને તે સ્વર્ગે જતો નથી. ૧૮ वृपलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च । (ાં જૈવ પ્રતા નિતિને વિધી ૨૧ તેણે શુદ્ર સ્ત્રીના અધરરસનું પાન કર્યું છે, જેણે તેના સને ઝીલ્યા છે અને જે તેને વિશે પ્રજા ઉત્પન્ન કરે તે માટે શુદ્ધિનું કોઈ વિધાન નથી. ૧૯ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान् । अष्टाविमान्समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत ॥२० ·~થાય ? જે ૮૯ વાતવર્ગ માટે આ લેક અને પરલોકમાં હિતાહિત કરનાર આ પ્રકારના માં મી-વિવાહને સલેપમાં સાંભળો. नामो देवरतथैवापः प्राजापत्यस्तथाऽसुरः । જપે રાણી પાવાદનોકવાર બા, દેવ. આપ, પ્રાજાપત્ય, આસુર, ગાંધર્વ, રાક્ષસ અને આ અધમ ઉલાવિવાહ છે. ૨૧ यो यस्य धयों वर्णस्य गुणदोपौ च यस्य यौ । तहः स प्रवक्ष्यामि प्रसवे च गुणागुणान् ॥२२॥ જે વર્ગને માટે જે વિવાહ ધર્મયુક્ત છે તે, જે વિવાહના જે ગુખદ છે તેતેમજ જે વિવાહની સંતતિના જે ગુણ- અવગુણ છે તે બધું હું તમને કહીશ. ૨૨ पडनुपूा विमस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विशद्रयोस्तु तानेव विद्याद्वानराक्षसान् ॥२३॥ બ્રાહ્મણો માટે અનુક્રમે પહેલા જ વિવાહ ધર્મયુક્ત છે, ક્ષત્રિો માટે એ ઇમના પાછલા ચાર ધર્યું છે અને બે તથા દ્રા માટે રાક્ષસવિવાહ સિવાયના બાકીના આસુર, ગાંધર્વ અને પિશાચવિવાહ ધર્માનુકળ છે. ૨૦ चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः ॥२४॥ પંડિતો બ્રાહ્મણો માટે પહેલા ચાર વિવાહોને, તો ક્ષત્રિય માટે એક રાક્ષસવિવાહને અને વૈશ્ય તથા શુદ્રો માટે આસુર- વિવાહને શ્રેષ્ઠ જાણે છે ૨૪

·No text on this page.

·અપાય , જે દર જે વિધિપૂર્વક કન્યાદાન કરાય છે. તેને આર્ષ વિવાહ કહે- વામાં આવે છે. ૨૦ सहोगी चरतां धर्ममिति वाचाऽनुभाष्य च । बन्पाप्रदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः॥३०॥ “તમ રતાં ઘ' (તમે બેઉ સાથે રહી ધર્માચરણ કર) એવુ વચન કહીને, વરકન્યાને સત્કારીને જે કન્યાદાન અપાય છે. તે પ્રાજાપવિવાહ કહેવાય છે. ૬૦ ज्ञातिभ्यो द्रविण दत्ता कन्याय चैव शक्तितः कन्याप्रदान स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते ॥३१॥ દુન્યાને તેમજ તેનાં સગાંવહાલાને શક્તિ અનુસાર દ્રવ્ય આપી, જે મનસ્વી રીત કન્યાદાન લેવામાં આવે છે, તેને આસુરવિવાહ કહે છે ? इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसंभवः ॥३२॥ વર અને કન્યાની એકમેકની ઈચ્છાથી તેમને જે પરસ્પર સ યોગ થાય છે, તેને કામરૂપી મૂળવાળે મિથુનવિષયક ગાંધર્વ- વિવાહ જાણવો. ૨ हत्त्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्ती रदती गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥३३॥ કન્યાપક્ષના માણસને મારીને, છેદીને તથા ભાંગીને રડતી- કકળતી કન્યાને ઘરમાંથી બળાત્કારપૂર્વક હરી જવામાં ૨ તેને રાક્ષસવિવાહ કહે છે. ૩૩ ·શ્રીમનુસ્મૃતિ *सुप्तां मत्तां प्रमत्तां या रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥३४॥ ઊંઘમાં પડેલી, કેફમાં ઘેરાયેલી અને બેભાન રહેલી કન્યાને એકાંતમાં જે સેવવામાં આવે છે, તે વિવાહોમાં અત્યંત પાપી એવો આઠમો અધમ પિશાચવિવાહ છે. ૩૪ अद्भिरेव द्विजाग्र्याणां कन्यादानं विशिष्यते । इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥३५॥ બ્રાહ્મણે એ કન્યાદાન આપવું એ ઉત્તમ છે. બીજા વર્ણ- વાળાઓ પોતપોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે બીજી રીતે પણ કન્યાદાન કરે, ૩૫ यो यस्यैपां विवाहानां मनुना कीर्तितो गुणः । सर्व श्रृणुत तं विधाः सर्व कीर्तयतो मम ॥३६ ॥ હવે મનુએ આ વિવાહમાં જેના જે ગુણ કહ્યા છે, તે સર્વ હું તમને કહુ છું. હે વિપ્રો ! તમે તે બધું સાંભળો. ૩૬ । વિવાહનાં ફળ– दश पूर्वान्परान्वंश्यानात्मानं चैकविंशकम् । बालीपुत्रः सुकृतकृन्मोचयेदेनसः पितॄन् ।। ३७॥ બ્રાહ્મવિવાહથી થયેલું પુણ્યકારી પુત્ર દશ પૂર્વના પિત- ને અને દશ પછીના વંશજોને તેમજ એકવીસમા પિતાને पथी छाव. ७ देवोढाजः मुतश्चैव सप्त सप्त पगवरान् । आर्पोटाजः सुतम्वीस्त्रीन्पट्पद् कायोढजः सुतः ।। ३८ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·(૫
|
(
' થાય A
વળ દેવ • • ના તેજ અગિયારમી તથા
છે : ન : માણસ માટે ) નિ દેન છેબાકીની
• રોતા નર “, “
| ઉના પાકને વિનાનું રાgિ !
तस्मामान पुत्राथा मंपिजेदात सियम् ।। ४८ ।।
બરા ( દાવો છે પુરો જન્મે છે અને એકી
રાને પુત્રી જન્મ જ, તેવી પુરતી છાવાળાએ તુકાલે
બાકી રાત જ શી કર. ૮૮
पुमानपुंगोऽधिक शुनोत्री भवत्यधिक स्त्रियाः।
नमेऽपुगोन्पुरिययौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्ययः ।। ४९ ।।
પનું શુ અધિક હોય તે પ્રશ્ય પ્રા થાય છે. સ્ત્રીનું
જ વિશેષ હોય તો પ્રજા થાય છે અને બન્નેનાં વીર્ય તથા
જ સાં સ ય ત નપુંસક પ્રજ થાય છે અથવા સ્ત્રીપુરૂનું
જોડકુ જ છે. વળી. બન્નેનાં વીર્ય તથા રજ ક્ષીણ હોય
અથવા અ૮૫ હાથ, તો ઊલટું થાય છે–ગર્ભ રહેતો નથી. ૪૯
निन्द्यास्वष्टासु चान्यामु स्त्रियो रात्रिपु वर्जयन् ।
व्रत्मचार्येव भवति यत्र तत्राश्रमे चगन् ।। ५० ॥
નિતિ ત્રિઓમાં તેમજ બીજી આઠ રાતોમાં જે સ્ત્રી-
સંગન વિ છે, તે તે આશ્રમમાં વસતા છતાં બ્રહ્મચારી જ છે
કન્યાવિક્રય કવો નહિ—
न कन्यायाः पिता विद्वान्गृहीयाच्छुल्कमण्वपि ।
गृहंग्छुल्क हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ॥ ५१
-
-
*

·હ૮ - - - અ. શ્રી મનુસ્મૃતિ यदि हि स्त्री न रोचेत पुमांसं न प्रमोदयेत् । अप्रमोदात्पुनः पुंसः प्रजनं न प्रवर्तते ॥ ६१॥ સી જો શોભાયુક્ત ન રહેતી હોય અને પુરુષને પ્રસન્ન કરી શકતી ન હોય, તો અપ્રસન્નતાને કારણે પુરુષથી સંતાન થતાં નથી. ૬૧ [यदा भर्ता च भार्या च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगतम् ।। જ્યારે પતિ અને પત્ની બન્ને એકમેકને વશ વર્તતા હે, ત્યારે ધર્મ, અર્થ અને કામ એ ત્રણેયને સગમ થાય છે.] કુળ ઊતરી જવાના કારણે– त्रियां तु रोचमानायां सर्व तद्रोचते कुलम् । तस्यां त्वरोचमानायां सर्वमेव न रोचते ।। ६२ ॥ સ્ત્રીઓ ઝઝગિત હોય, તો તેનું આખું કુળ ઝગઝમ થઈ છે. તે ઝળળકીન હોય તે તેનું સમસ્ત કુટુંબ ઝ પર છે वृविवाहः क्रियालोपर्वेदानध्पयनेन च । कुलान्यकुलनां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ ६३ ॥ કવિવાદ કવાથી, ક્રિયાનો લેપ કરવાથી, વેદનું અન્ય નન ન કરવાથી અને છાત્રનું ઉલ્લંઘન કરવાથી મા ૧, નાને પાને છે. જે તિન વરાળ કાળા જેવા 7. રાજા ગાળવવા / દu if 37 ના 7 જાવું કરનાર દરાર જાન - 1

·અધ્યાય ૩ જે
કે
ચિત્રાદિ શિલ્પનો ધધ કરવાથી, વ્યાજવટાવ આદિ
વ્યવહાર કરવાથી, કેવળ શદ્ર સીમાં સંતાનોત્પત્તિ કરવાથી,
ગાય, ઘોડા અને વાહનોનાં વેચાણ કરવાથી, ખેતી કરવાથી,
રાજની ચાકરી કરવાથી, અધિકારીને યજ્ઞો કરાવવાથી, શ્રોત
અને રમા કર્મોમાં નાસ્તિકતા રાખવાથી. તેમજ વેદમંત્રોથી
વિહીન રહેવાથી કુળો તત્કાળ વિનાશ પામે છે. ૬૪, ૬૫
मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसंख्यां च गच्छन्ति कर्पन्ति च महद्यशः ॥ ६६ ।।
જે કુળો વેદમંત્રોથી સમૃદ્ધ છે. તેઓ અલ્પ ધનવાળાં
હોય તો પણ કુલ ગણવામાં આવે છે અને તે યશને પ્રાપ્ત
वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि ।
पञ्चयज्ञविधानं च पक्तिं चान्वाहिकी गृही ।। ६७॥
ગૃહસ્થાશ્રમીએ વિવાહ સમયના અગ્નિમાં ગૃહ્યમાં કહેલાં
કર્મો (સવારસાંજન હોમ, અષ્ટકાદિ હોમ અને શાંતિપૌષ્ટિક
કર્મો કરવા તેમજ તેમાં વેધદેવાદિ પંચ યાનું વિધાન
કરવું અને પોતાનું નિત્યનું ભોજન રાંધવું. ૬૭
પાચ હિંસાનાં સ્થાને-
पञ्च सूना गृहस्थस्य चुली पेषण्युपस्करः ।
कण्डनी चोदकुम्भश्च वध्यते यास्तु वाहयन् ।। ६८॥
ચૂલો, ઘંટી, ખાંડણી અને સાંબેલું, સાવરણ અને પાણિ-
યા, એ પાંચ ગૃહસ્થના ઘરમાં હિસાથાનો છે, જેઓ એમનો
ઉપયોગ કરે છે તેઓ દોષમાં બંધાય છે. ૬૮

·૧૦૭ શ્રીમનુસ્મૃતિ तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थ महर्षिभिः । पञ्च क्लृप्ता महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ ६९ ॥ તે સર્વના પ્રાયશ્ચિત્ત માટે મહર્ષિઓએ કમપૂર્વક ગૃહ- સ્થાશ્રમીઓ સારા નિત્યના પંચ મહાયજ્ઞ નિમ્ય છે. ૬૮ પાચ મહાયો- अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिभाँतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ ७० ॥ વેદનું અધ્યાપન એ બ્રહ્મયજ્ઞ છે, પિતૃઓનું પણ તે પિતૃયજ્ઞ છે, હોમ કરવો તે દેવયજ્ઞ છે, બલિવિશ્વદેવ કરવો તે ભૂતયજ્ઞ છે અને અતિથિનું પૂજન કરવું તે મનુષ્યયન છે. ૭૦ पञ्चैतान्यो महायज्ञान हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनादोषैर्न लिप्यते ।। ७१ ।। જે માણસ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આ પંચ મહાય કરે છે તે નિત્ય ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેવા છતાં પણ હિંસાદાથી લેપાતો નથી. ૭૧ देवतातिथिभृत्यानां पितृणामात्मनश्च यः । न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्रसन्न स जीवति ॥ ७२ ॥ દેવ, અતિથિ, ભરણપોષણના અધિકારીઓ તેમજ પિતૃઓ અને પોતાનો પંડ એમ પાંચને જે વાત કરતો નથી, તે થાસે જીવતો છતાં મરેલો છે. ૭૨ अहुतं च हुतं चैव तथा प्रहुतमेव च । ब्राह्मं हुतं प्राशितं च पञ्चयज्ञान्प्रचक्षते || ७३ ।। કેટલાક આહુત, હુત, પ્રવુત, બ્રાહ્મહુત અને પ્રાશિતને પણ કહે છે. ૭૩ ·: - i fin: - જો રાજ | - - રાજા પાળ / હર ! { , , -બ ન , બુન- * ૧ કે બાબા - બાબત છે અને પિતૃ- - ' ' ', - , . * * 1 નવ નિ of si1 રિદિલ નું ૭૫ !! મા -', • ગાયમાં અને વનિ પરાયા રહેવું. ૧. “મા નર નાર આ ચરાચર જગતને પાપ છે. વાળ વાજાતિ d ટા go on || ૭૬ // અ.ન નિ હેલી આહુતિ સુર્યને પહોંચે છે. સએમાંથી જલવૃષ્ટિ થાય છે. વૃષ્ટિમાંથી અન્ન થાય છે અને જ પ્રમાણે થાય છે. હદ यथा वायं ममाश्रित्य वर्तन्ते सर्वजन्तयः । તો સૃદ્ધિ વર્તન સર્વ બાથમાં ૭૭ || જે સર્વ જેવા પ્રાણવાયુને આધારે જીવે છે, તેમ સર્વે આ ગૃહરાબાને આ વર્તે છે. હ૭ [ यथा नदीनदाः सर्व समुद्रे यांति संस्थितिम् । માધ્યમિક ર 9 વાંતિ લિંરિથતિમ્ | જેમ સર્વ નંદ ને નદી સમુદ્રમાં આશ્રય કરે છે, તેમ પર્વ આશ્ચમીઓ ગૃહસ્થાશ્રમમાં આશ્રય પામે છે.] દ ·૧૦૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ यस्मात्त्रयोऽप्याश्रामणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । गृहस्थेनैव धायन्ते तरमाज्ज्येष्ठाश्रमो गृही॥७८ ॥ ત્રણે આશ્રમીઓને ગૃહસ્થાશ્રમી નિત્ય જ્ઞાન અને અન્નથી ટકાવે છે, તેથી ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે. ૭૮ स संधार्यः प्रयत्नेन स्वर्गमक्षयमिच्छता। सुखं चेहेच्छता नित्यं योऽधार्यों दुबलेन्द्रियैः ॥ ७९ ॥ અક્ષય વર્ગને તેમજ આ લોકમાં નિત્ય સુખને ઈચ્છ- નારાએ એ ગૃહસ્થાશ્રમને ધારણ કરવો જોઈએ-દુર્બળ ઇન્દ્રિ વાળાઓથી તે ધારણ કરી જ શકતો નથી. ૭૯ ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा । आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्य विजानता ।।८०॥ કષિઓ, પિતૃઓ, દેવ, પ્રાણીઓ અને અતિથિએ જે કુટુંબીઓ પાસેથી તૃપ્તિની આશા રાખે છે, તે વિદ્વાન ગૃહસ્થ તેમને સારુ પંચ મહાયજ્ઞો કરવા જોઈએ. ૮૦ खाध्यायेनार्चयेतीन्होमैर्देवान्यथाविधि । पितॄन् श्राद्धैश्च नृनन्नैर्भूतानि वलिकर्मणा ॥ ८१ ॥ ઋષિઓને સ્વાધ્યાયથી, દેવોને હેમોથી, પિતૃઓને શ્રાદ્ધોથી, મનુષ્યોને અન્નોથી અને ભૂતોને બલિકમથી યથા- વિધિ પૂજવા. ૮૧ કુદર શ્રાદ્રુમન્નાન વા ! पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन् ॥ ८२ ।।

·No text on this page.

·૧૦૬ = શ્રીમનુસ્મૃતિ कृत्यतालिकर्मवमतिथि पूर्वमाशयेत् । भिक्षां च भिक्षये दधाद्विधिवद्रलाचारिणे ॥ ९४ ।। આમ બલિકર્મ કર્યા પછી, પ્રથમ અતિથિઓને જમાડવા અને સાન્યાસીને તેમજ બ્રહ્મચારીને વિધિપૂર્વક ભિક્ષા આપવી. यत्पुण्यफलमामोति गां दचा विधिवद्गुरोः। तत्पुण्यफलमानोति भिक्षा दचा द्विजो गृही॥९५ ॥ અને વિધિપૂર્વક ગોદાન આપવાથી જે પૃથક સાપ છે. તે ફલ થી દ્વિજને ભિક્ષા આપીને મેળવે છે. ૮૫ भिक्षामप्युदपात्रं या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् । बंदनवार्थविदुपे बामणायोपपादयेत् ॥ ९६ ।। વેદના નાથને જેનારા બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક શકો કરીને નિકા આપવી અથવા પાણીનું ભલું એક પાત્ર ના नत्यन्ति हव्यकव्यानि नगणामविज्ञानताम् । કg વિદ્યા મોટા રાશિઃ ૧૭ || ૨ ના જ બાબાને મુદતા થી ભવ્ય . . . . તે નાની નાનાને આવાં કાવ્યો છે! 1 કરng farmશિપુ ! rrr:- 2 1 વિવાર ૧૮ - - : , ના મ ૧. ' છે . તે છે કે '' • ', ૮ * ·નને * - છે ! t ૪ ' -- ( A ૧ : — 3 ? 0. P ', 11 ! } T : "t . . ! ' . . .' અને 17 1 || 1. ન જ ' ' . . . . ' ' . . . . . ] • જે કર ! 11 : 1. I 3 . . . . . I , I 'પhIh: - I left.t- ''''': { } }; '' '' • - રાજેન્દ્ર શાહ 7 1 : મારો Tળ રજન ૨૦૦૧ • ' , " ( બ" બનન ી ગંલા | ને વા ના હોય અને નિત્ય પયા,

·No text on this page.

·થાય છે જે ૧૦ જે ગૃહસ્થાશ્રમી નિત્ય પાન્નથી જાડેમાતો થાય છે, તેનાં દાન, યજ્ઞ, તપ અને અધ્યયન જેનુ તે અન્ન હોય તેને પૂગે છે.] અધિક સવંટો મેઘના काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत् ॥ १०५॥ ગૃહથિીએ સ ધ્યાકાલે સૂર્યાસ્ત વખતે આવી ચઢેલા અ- તિથિને ના કહેવી નહિ. બરાબર ટાણે કે કટાણે તે આવી ચડ્યો હોય. તોય તેને ઘરમાં ભૂખ્યો વાસ ન આપવો. ૧૦૫ न वे स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् । धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वयं वातिथिपूजनम् ॥ १०६ ॥ અતિથિને જે જમાડયું ન હોય તે પોતે પણ જમવું નહિ. અતિથિપૂજન એ ધન, યશ, આયુષ્ય અને સ્વર્ગને આપના છે. ૧૦૬ आसनावसथौ शय्यामनुव्रज्यामुपासनाम् । उत्तमेवृत्तमं कुर्याद्धीने हीनं समे समम् ।। १०७ ॥ બેસવા માટે આસન, આશ્રય માટે ઘર, સૂવા માટે શય્યા અને આવતાં-જતાં આદરમાન તથા સેવા એ ઉત્તમને ઉત્તમ, હીનને હીન અને મધ્યમને મધ્યમ એ રીતે આપવાં. ૧૦૭ वैश्वदेवे तु निवृत्ते यद्यन्योतिथिरावजेत् । तस्याप्यन्नं यथाशक्ति प्रदद्यान्न वलि हरेत् ॥ १०८॥ વૈશ્વદેવ થઈ ગયા પછી જ બીજો અતિથિ આવી પહોંચે તો તેને પણ યથાશક્તિ ભોજન આપવું, પણ તે પાકમાંથી બલિ સૂકવા નહિ. ૧૦૮

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रथिता प्रेत कृत्यैपा पिच्यं नाम विधुक्षये । तस्मिन्युक्तस्यैनि निन्यं प्रेतकृत्यैव लौकिकी ॥ १२७ ।। નરી ગયેલાઓને ઉદેશીને આ જ કમ અનામે કરવામાં આવે છે તે પિકમને ના બન છેતેના નિયુક્ત રહેનારને આ લૌકિક પ્રેતયા નાકળ કળ છે 1ર 9 श्रोत्रियायैत्र देयानि हव्यकव्यानि दातृभिः । अर्हत्तमाय विप्राय तस्मै दत्तं महाफलम् ।। १२८ ॥ ગ્યતાવાળા અને વદ- પન્ન વિપ્રનેજ દાતાઓ દ્રવ્યો અને ક આપવાં. તેમને આપેલુ દાન મિડાક દેનાબ છે ૧૮ एकैकमपि विद्वांसं देवे पित्र्ये च भोजयेत् । पुष्कलं फलमाप्नोति नामन्त्रज्ञान्वहूनपि ॥ १२९ ।। દેવકાર્ય અને પિતૃકાર્યમાં એક એક વિદ્વાનેજ જમા- ડે, તેથી પુષ્કળ ફળ મળે છેપ મ = ન જાણનારા અને કે- ને જમાડવાથી શુ ફળ સાંપડતું નથી. ૧૨૦ दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् । तीर्थ त हव्यकव्यानां प्रदाने सोऽतिथिः स्मृतः ॥१३०॥ વેદમાં પાર ગત બ્રાહ્મણની પણ ઉડેથી પરીક્ષા કરવી. તે બ્રાહ્મણને હવ્ય અને કોનો તીર્થરૂપ છે તેમજ દાનમાં તેને અતિથિ સમાન કહ્યો છે ૧૩૦ सहस्रं हि सहस्राणामनृचां यन भुञ्जते । एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानहति धर्मतः ॥१३१ ॥ જે શ્રાદ્ધમાં એક બાજુ દરહિત એવા દશ હજાર બ્રાહ્મણે જમતા હોય અને બીજી બાજુ એક વેદજ્ઞાવિ પ્રીતિ ·ભવાય ? તે ૧૬૫ "એના છે. તો પર છે નંદ આગલા ના હજારના ભજનનું મિ ! જેવા અને ભારી રામાં . ૧૧ पानीटाय देशानि च्यानि च बीपि च । રાધિ પર ગત ૨૨ તાનમાં છ હાય તેવા બાબને જ અને ક આપવા માં લેવી પડલા તા લેહીથી થતા નથી. चायतो प्रसते ग्रामाच्यकव्येप्यमन्त्रचित् । तायतो प्रयत प्रेत्य दीप्तगलटर्ययोगुटान् ।। १३३ ॥ દિન જાના છાબણ હવ્ય અને કથના જેટલા ળિયા લે છે, તેટલાં ધગધગતાં શેલો. છષ્ટિઓ અને ગોળાઓ ચજમાનને ત્યુ પછી ગળવાં પડે છે. ૧૬૨ माननिष्ठा द्विजाः केचित्तपोनिष्ठास्तथापरे । तपःस्वाध्यायनिष्ठाश्च कर्मनिष्ठास्तथापरे ॥१३४॥ કેટલાક બ્રાહ્મણે નાનનિણ હોય છે, કેટલાક તપોનિષ્ટ થાય છે. કેટલાક તપોનિષ્ટ તથા સ્વાધ્યાયનિટ હોય છે, તે કેટલાક કર્મનિષ્ટ હાય છે. ૧૬૪ ज्ञाननिष्ठेपु कव्यानि प्रतिष्ठाप्यानि यत्नतः। हव्यानि तु यथान्यायं सर्वेष्वेव चतुर्वपि ।। १३५ ।। પિતૃઓને આપવાનાં કાવ્યો પ્રયત્નપૂર્વક જ્ઞાનનિષ્ટોને આપવા; પરંતુ દેવોને આપવા યોગ્ય હો ઉપરના ચારેને યથાવિધિ આપવાં. ૧૩૫ अश्रोत्रिय पिता यस्य पुत्रः स्याद्वेदपारगः। अश्रोत्रियो वा पुत्रः स्यात्पिता स्याटेदपारगः ॥१३६ ' ·૧૧૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ ગત, અથવા સંપૂર્ણ સામવેદના પારંગત બ્રાહ્મણને યત્નપૂર્વ શ્રાદ્ધમાં જમાડે. ૧૪૫ एपामन्यतमा यस्य भुञ्जीत श्राद्धमर्चितः। पितॄणां तस्य तृप्तिः साच्छाश्वती साप्तपौरुपी ॥१४६॥ આમાં કોઈ પણ બ્રાહ્મણ ના શ્રાદ્ધમાં સત્કારપૂર્વ ભોજન કરે છે, તેની રાત પેઢીના પિતૃઓ શાસ્થત વૃદ્ધિ પામે છે एप चै प्रथमः कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्पस्त्वयं जेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः ।।१४७॥ દિવ્ય અને કળના પ્રદાનને આ મુખ્ય વિધિ કહ્યો. છે સપાલે આ નીચેનો ગૌણ વિધિ જાણવાગોગ છે मातामहं मातुलं च स्वस्रीयं श्वशुरं गुरुम् । दौहित्रं चिट्पति वन्धुमृविग्याज्यौ च भोजयेन् । १४८ મામા, મામા, ભાજ, ગુગ, દોહિત્ર, જમાઈ, બં મામા, માળી, તથા કોઇ ગેરેના પુત્રો, નિજ એ જાન મને યાદમાં જમાડી શકાય. ૧૮ न नाम परीक्षेत देव कर्मणि धर्मनिन् । - જૂતુ ન જ ૨૪૧. / 'એન 1 જા' ને બાદ' ની પરીક્ષા માં ન છે કે તેની પ્રતિક રી કરવી - વિરામ વિના - કાન કિસાન P * ર 1 ''

·અધ્યાય ૩ જે
૧૧૯
કેટલાક પગને પવિત્ર કરનારા હોય છે. આમાં જે ક્રિાધમો
કવ્યને માટે અગ્ય છે અને પક્તિને માટે અધિકારી છે,
તેમને વિશે હું કહીર.]
યજ્ઞ તથા "
વામાં ભેજન કરવાને અયોગ્ય બ્રાહ્મણો–
ये स्तेनपतितल्लीवा ये च नास्तिकवृत्तयः ।
तान्हव्यकव्ययोविप्राननन्मिनुरब्रवीत् ॥१५०॥
જેઓ ચાર છે. પતિત છે. વ્ય ડળ છે અને નાસ્તિકવૃત્તિ-
વાળા છે. તે વિઝાને મનુએ હવ્ય અને કાવ્યના કાર્યમાં
અગ્ય કલા છે. ૧૫૦
जटिलं चानधीयानं दुर्वलं कितयं तथा ।
याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धे न भोजयेत् ॥१५१॥
જટાયુક્ત (બ્રહ્મચારી) છતાં જે વેદાધ્યયનથી રહિત છે, જે
ધુતારો તપસ્વી છે, જે જુગારી છે અને જે સમૂહબાંધ્યા ચા-
કર્મો કરાવે છે. તેને શ્રાદ્ધમાં જમાડે નહિ. ૧૫૧
चिकित्सकान्देवलकान्मांसविक्रायिणस्तथा।
विपणेन च जीवन्तो वाः स्पृहव्यकव्ययोः ॥१५२॥
વૈદા ઉપર આજીવિકા ચલાવનારા, દેવદ્રવ્ય ઉપર જીવ-
નાર, માંસ વેચનારો અને દુકાનદારીથી ગુજારો કરનાર,
એમને હવ્ય તથા કવ્યના કાર્યમાં વર્ષ રાખવા ઉપર
प्रेष्यो ग्रामस्य राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः।
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्तनिर्वार्द्धपिस्तथा ॥ १५३ ॥
यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः।
ब्रह्मविद् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च ॥ १५४॥

·૧૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ औराभ्रिको माहिपिकः परपूर्वापतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥१६६ ॥ હાથી, બળદ, ઘોડા અને ઊંટને કેળવનાર, નક્ષત્રોથી જોય જોઇને ગુજારો કરનારો, પક્ષીઓ પાળીને પેટ ભરનાર, યુદ્ધ શીખવનાર, જલપ્રવાહોને ભાંગનારે, જલપ્રવાહોને રોકના ઘરના બાંધકામના ધંધાથી આજીવિકા ચલાવનારો, કાસદ, મજૂરીથી ઝાડ વાવનારો, તિરાના ખેલ કરનારા, બાજ ઉપર પેટ ભરનારે, કન્યાને ભ્રષ્ટ કરનાર, હિંસા કરનારા, શુદ્રની વૃત્તિ કરનારે, ગણના થાગો કરાવનાર, આચાર વગરને નપુંસક, નિત્ય માગણ, ખેતી ઉપર જીવનારો, હાથીપગની રોગવાળો, સત્પષોથી નિંદાયેલો, રબારીને ધધો કરના, ભેંસ પાળનારો, ફરી પરણેલી સ્ત્રીને પરણનારો, તેમજ પૈસા લઈ મુડદુ લઈ જનારો, એવા સર્વ બ્રાહ્મણોને પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધમાં જમાડવા નહિ. ૧૬૨–૧૬૬ एतान्विगर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ॥ १६७ ॥ વિદ્વાન દ્વિજવરે ઉપરના નિંદિત આચારવાળા, બાહ્ય અને અધમ બ્રાહ્મણને દેવ તથા પિતૃનાં એમ બન્ને કર્મોમાં વિર્ય રાખવા. ૧૬૭ ब्राह्मणस्त्वनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥ १६८॥ અધ્યયનન બ્રાહ્મણ તણખલાના દેવતાની જેમ ટાકે પડી જાય છે. તેને હવ્ય કે કન્ય આપવું નહિ, કેમકે રાખમાં હોમ ન કરાય. ૧૬૮ પંક્તિ- ·અધ્યાય ૩ જે ૧૩ - - - - ક अपांक्तदाने यो दातुर्भवत्यूल फलोदयः । देवे हविपि पिच्ये वा तत्प्रवक्ष्याम्यशेपतः ॥१६९ ।। દેવકાર્યમાં તેમજ પિતૃકાર્યમાં પક્તિબાધોને હવ્ય અને કવ્ય આપ્યાથી આગળ શું ફળ મળે છે, તે હવે અપે કહું છુ . ૧૬૯ अवतैर्यद्विजैर्भुक्तं परिवेत्रादिभिस्तथा । अपक्तियैर्यदन्यैश्च तद्वै रक्षांसि शुञ्जते ।। १७० ॥ વ્રત વિનાના, ૫ક્તિબાહ્ય તથા પરિવેત્તા આદિ બીજ બ્રાહ્મણે જે શ્રાદ્ધભોજન જમે છે તે રાક્ષસે જ જમે છે. ૧૭૦ दारामिहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ।।१७१ ।। મોટો ભાઈ કુવારો હોય છતાં, નાનો ભાઈ વિવાહ કરે અને અગ્નિહોત્રનો સાગ કરે, તે તે નાના ભાઈને તથા ન મોટા ભાઈને અનુક્રમે પરિવેત્તા અને પરિવિત્તિ જાણવા. ૧૭ परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिवियते । सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपश्चमाः ॥ १७२ ॥ તે પરિવિત્તિ, પરિવા, તથા ત જેની સાથે પણ તે પરિવિના કન્યા, કન્યાને દેનાર અને તે વિવાહયત કરાવનાર આ પાયે નરકને પામે છે. ૧૨ भातुर्मुतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः । धर्मेणापि नियुक्तायां स शेयो दिधिपतिः ॥ १७३ ।। મરણ પામેલા ભાઇની પત્ની ધર્મપૂર્વક નિચોકમાં મળી ·૧૨૨ - - - શ્રીમનુસ્મૃતિ औराधिको माहिपिकः परपूर्वापतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकचैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥१६६ ॥ હાથી, બળદ, ઘોડા અને ટને કેળવનાર, નક્ષત્રોથી જેષ જોઈને ગુજારો કરનારો, પક્ષીઓ પાળીને પેટ ભરનાર, યુદ્ધ શીખવનારો, જલપ્રવાહોને ભાંગનારો, જલપ્રવાહોને રોકનારે ઘરના બાંધકામના ધધાથી આજીવિકા ચલાવનારે, કાસ મજૂરીથી ઝાડ વાવનારે, તરાના ખેલ કરનાર, બાજ ઉપર પેટ ભરનારે, કન્યાને ભ્રષ્ટ કરનારો, હિંસા કરનાગ, શુદ્રની વૃત્તિ કરનાર, ગણોના યોગો કરાવનાર, આચાર વગરને નપુંસક, નિત્ય માગણ, ખેતી ઉપર જીવનારો, હાથીપગના રોગવાળો, સત્પષોથી નિદાયેલો, રબારીનો ધધો કરનાર, ભેસ પાળનાર, ફરી પરણેલી સ્ત્રીને પરણનારો, તેમજ પૈસા લઈ મુડડું લઈ જનારો, એવા સર્વ બ્રાહ્મણને પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધમાં જમાડવા નહિ. ૧૬૨–૧૬૬ एतान्विगहिताचारानपक्तियान्द्विजाधमान् । द्विजातिप्रवरो विद्वानुभयत्र विवर्जयेत् ॥१६७ ॥ વિદ્વાન બ્રિજવરે ઉપરના નિદિત આચારવાળા, પંક્તિ- બાહ્ય અને અધમ બ્રાહ્મણને દેવ તથા પિતૃનાં એમ બન્ને કર્મોમાં વયે રાખવા. ૧૬૭ ब्राह्मणस्त्वनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥ १६८॥ અધ્યયનહીન બ્રાહ્મણ તણખલાના દેવતાની જેમ કાર પડી જાય છે. તેને હવ્ય કે કવ્ય આપવું નહિ; કેમકે રાખમાં હમ ન કરાય. ૧૬૮ ·થાય ૩ જે ૧૨૩ अपांतदाने यो दातुर्भवत्यूचं फलोदयः। देवे हविपि पिच्ये वा तत्प्रवक्ष्याम्यशेपतः ।।१६९ ॥ દેવકાર્ય માં તેમજ પિતૃકાર્યમાં ૫ ક્તિબાહોને હગ્ય અને કવ્ય આપ્યાથી આગળ શું ફળ મળે છે. તે હવે અશેષ કહુ છું. ૧૬૯ अवतैर्यद्विजर्भुक्तं परिवेत्रादिभिस्तथा । अपक्तियेर्यदन्यैश्च तद्व रक्षांसि शुञ्जते ॥ १७० ॥ વ્રત વિનાના, પક્તિબાહ્ય તથા પરિવેત્તા આદિ બીજા બ્રાહ્મણ જે શાભોજન જમે છે તે રાક્ષસો જ જમે છે. ૧૭૦ दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रने स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥१७१॥ મોટો ભાઈ કુવારો હોય છતાં, નાનો ભાઈ વિવાહ કરે અને અગ્નિહોત્રનો સ યોગ કરે, તો તે નાના ભાઇને તથા તે મોટા ભાઇને અનુક્રમે પરિવેત્તા અને પરિવિત્તિ જાણવા. ૧૭૧ परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ॥ १७२ ॥ તે પરિવિત્તિ, પરિવેત્તા, તથા તે જેની સાથે પરણે તે પરિવિન્ના કન્યા, કન્યાનો દેનાર અને તે વિવાહયજ્ઞ કરાવનાર આ પાંચેય નરકને પામે છે. ૧૭૨ भ्रातुर्मुतस्य भार्यायां योऽनुरज्येत कामतः । धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिपतिः ॥ १७३॥ મરણ પામેલા ભાઈની પત્ની ધર્મપૂર્વક નિયોગમાં આવી

·૧૨૬
શ્રીમનુસ્મૃતિ
વણજ કરનારા તથા પુનર્લગ્નથી જન્મેલા બ્રાહ્મણને જે
ભોજનદાન આપ્યું હોય, તો તે રાખમાં હોમેલા હવ્યની જેમ
આ લોકમાં અને પરલોકમાં વ્યર્થ જાય છે. ૧૮૧
इतरेषु त्वपक्त्येिषु यथोद्दिष्टेष्वसाधुषु ।
मेदोसृङ्मांसमजास्थि वदन्त्यन्नं मनीषिणः ॥ १८२॥
કહ્યા એવા બીજા પંક્તિબાહ્ય અને અસાધુઓને આપેલું
ભજન ચરબી, લેહી, માંસ, મજા અને હાડકાં સમાન
થાય છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે. ૧૮૨
अपांक्त्योपहता पंक्तिः पाव्यते यैर्द्विजोत्तमैः ।
तान्निबोधत कात्स्न्येन द्विजाग्यान्पंक्तिपावनान् ॥ १८३॥
પક્તિબાહોથી અભડાયેલી પંગત જે ઉત્તમ બ્રાહ્મણેથી
પાવન થાય છે, તે પક્તિપાવન બ્રાહ્મણો વિશે તમે સંપૂર્ણ
સાંભળે. ૧૮૩
પતિપાવન બ્રાહ્મણો–
अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ।
श्रोत्रियान्वयजाश्चैव विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः ॥ १८४॥
સર્વ વેદામાં તથા સી પ્રવચનોમાં જેઓ અચપદે છે અને
જેઓ શ્રોત્રિયના વંશમાં જન્મેલા છે, તેમને પંક્તિપાવન
બ્રાહ્મણે જાણવા. ૧૮૪
त्रिणाचिकेतः पञ्चामिस्त्रिमुपर्णः पडङ्गवित् ।
ब्रह्मदेयात्मसंतानो ज्येष्ठसामग एव च ।। १८५॥
वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ।
शतायुश्चय विज्ञेया बामणाः पंक्तिपावनाः॥१८६॥

·અધ્યાય ૩ જે ૧૨૭ મ રિણાચિકેત (યજુર્વેદમાં કડવલ્લીનો નચિકેતા સંબધી ભાગ ભણનારે), પંચાગ્નિ (સવારે તથા સાંજે પાંચ અગ્નિ) પ્રદીપ્ત રાખનાર (અથવા છાંદોગ્યમાં કહેલી પંચાગ્નિવિદ્યા જાણનાર), ત્રિસુપર્ણ (ક્વેદનો એક ભાગ ભણનાર અથવા તૈતરીય શાખાના વૃક્ષ મા એ ભાગ જણનાર), વેદનાં છ અંગ જાણનાર, બ્રાહ્મવિવાહથી પરણેલી માતામાં જન્મનાર, જયેષ્ટ સામ ગાનાર વિદાર્થ જાણનાર, વેદની વ્યાખ્યાતા, બ્રહ્મ- ચારી, હજારો ગાયનું દાન કરનાર અને સો વર્ષના આવરદા- વાળો, એટલા બ્રાહ્મણોને પક્તિપાવન જાણવી. ૧૮૫, ૧૮૬ पूर्वेारपरेधुर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते । निमन्त्रयेत व्यवरान्सम्यग्विनान्यथोदितान् ।। १८७ ॥ શ્રાદ્ધકર્મ હોય તેને આગલે દહાડે અથવા તે જ દિવસે ઉ- પર કહ્યા એવા ત્રણ સુપાત્રવિપ્રોને વિધિપૂર્વક નિમંત્રણ આપવું निमन्त्रितो द्विजः पित्र्ये नियतात्मा भवेत्सदा । न च छन्दांस्यीयीत यस्य श्राद्धं च तद्भवेत् ।।१८८॥ પિતૃશ્રાદ્ધ માટે નિમંત્રાયેલા બ્રાહ્મણે સદા વશમન રહેવું અને વેદોનું અધ્યયન કરવું નહિ. જેને ત્યાં શ્રાદ્ધ હોય, તે યજમાને પણ તેમજ કરવું. ૧૮૮ निमन्त्रितान्हि पितर उपतिष्ठन्ति तान्दिजान् । वायुवञ्चानुगच्छन्ति तथासीनानुपासते ॥ १८९ । કેમકે શ્રાદ્ધમાં તે નિમત્રિત દ્વિજોની પાસે પિતૃઓ ઊભા રહે છે. બ્રાહ્મણ ચાલે છે, ત્યારે તેઓ વાયુની જેમ તેમની પાછળ ચાલે છે, બ્રાહ્મણ બેસે છે, ત્યારે તે તેની પાસે બેસે છે. ૧૮૯ ·૧૨૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ केतितस्तु यथान्यायं हव्यकव्ये द्विजोत्तमः । कथंचिदप्यतिक्रामन्पापः सूकरतां ब्रजेत् ॥ १९० ॥ હવ્ય અને કવ્ય માટે યથાશાસ્ત્ર આમંત્રિત થયેલો બ્રાહ્મણ જે કંઈ પણ ઉલંઘન કરેતો તે પાપી ભૂંડનો અવતાર પામે છે. आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृपल्या सह मोदते। दातुर्यदुष्कृतं किंचित्तत्सर्व प्रतिपद्यते ॥ १९१ ॥ શ્રાદ્ધમાં આમંત્રણ પામેલો બ્રાહ્મણ જો વૃષલી સાથે ભાગ કરે છે, તે દાતાનું જે કંઈ દુષ્કૃત હોય તે બધું તે બ્રાહ્મણને ચૂંટે છે. ૧૯૧ अक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः । न्यस्तशस्त्रा महाभागाः पितरः पूर्वदेवताः ॥ १९२ ॥ દેવાના પણ પૂર્વ જરૂપ એવા પિતૃઓ ક્રોધરહિત, શૌચપ- રાયણ, સતત બ્રહ્મચારી, ત્યક્તશસ્ત્ર અને દયાદિ આઠ એશ્વર્યથી સંપન્ન છે. ૧૯૨ પિતૃઓ દેવતા છે– यस्मादुत्पत्तिरेतेषां सर्वेषामप्यशेषतः। ये च यरुपचर्याः स्युर्नियमैस्तानियोधत ॥ १९३ ॥ તે સર્વની શામાંથી ઉત્પત્તિ થઈ અને તેમની શા શા નિયમથી સેવા કરવી, તે બધું તમે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળે. ૧૯૩ मनोहरण्यगर्भस्य ये मरीच्यादयः मुताः। तेषामृपीणां सर्वपां पुत्राः पिळगणाः स्मृताः॥१९४ ॥ હિમ બ્રહ્માના પુત્ર મનુને મરીચિ આદિ જે પુત્ર દતા, તે સર્વ કથિઓના પુત્રને પિતૃગણે કહ્યા છે. ૧૯ ·Dયાય ૩ જે ૧૨૯ विराट्सताः सोमसः साध्यानां पितरः स्मृताः । अग्निप्पात्ताच देशनां मारीचा लोकविश्रुताः॥१९५॥ વિરાટના પુત્ર સોમસદોને સાના પિતૃઓ કહ્યા છે અને લોકપ્રસિદ્ધ ચીચિના પુત્રો અગ્નિદ્વારા દેવની પિતૃઓ છે. ૧૯૫ दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सुपर्णकिन्नराणां च स्मृता चर्हिषदोऽत्रिजाः ।। १९६॥ અરિના પુત્ર જે બહિં પર તેમને દે, દાન, ય, ગધ, ઉરગો, રાક્ષસો, ગુપણું અને કિન્નરેના પિત- એ કહ્યા છે. ૧૯૬ सोमपा नाम विप्राणां क्षत्रियाणां हविर्भुजः । वैदयानामाज्यपा नाम शूद्राणां तु सुकालिनः ॥ १९७ ॥ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈો અને શુદ્રોના પિતૃઓ અનુક્રમે સેમપા, હવિભુજ, આપા અને સુકાલિન નામના છે. ૧૯૭ सोमपास्तु कवेः पुत्रा हविष्मन्तोऽगिरःसुताः। पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः ॥१९८॥ સોમપ પિતૃઓ ભૃગુના પુત્રો છે, હવિષ્મત અથવા હવિભુજ અગિરાના પુત્રો છે, આપા પુલસ્યના પુત્રો છે અને સુકાલિન વસિષ્ઠના પુત્રો છે. ૧૯૮ अग्निदग्धानग्निदग्धान्काव्यान्वर्हिपदस्तथा। अशिष्चात्तांश्च सौम्यांश्च विप्राणामेव निर्दिशेत् ।। १९९।। સ. ૫ ·૧૩૦ ક ----- શ્રીમનુસ્મૃતિ અગ્નિદગ્ધ, અનગ્નિદગ્ધ, કાવ્ય, બહિષદ, અશિધ્વારા અને સૌમ્ય એ સર્વને વિના પિતૃઓ જાણવા. ૧૯૯ [अग्निष्वाचा हुतैस्तृप्ताः सोमणाः स्तुतिभिस्तथा । पिंडैहिपदः प्रीताः प्रेतास्तु द्विजभोजनः ।। અગ્નિગ્ધાત્તાઓ હોમથી, સોમપાઓ સ્તુતિથી, બહિંદ પિંડથી અને પ્રેતો બ્રાહ્મણભજનોથી પ્રસન્ન થાય છે. ] य एते तु गणा मुख्याः पितृणां परिकीर्तिताः । तेपामपीह विज्ञेयं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ २० ॥ આ જે મુખ્ય પિતૃગણે કહ્યા, તેમના જે અનંત પુત્રપત્રો છે તેમને પણ પિતૃઓ જાણવા. ૨૦૦ ऋपिभ्यः पितरो जाताः पितृभ्यो देवमानवाः । देवेभ्यस्तु जगत्सर्व चरं स्थाण्वनुपूर्वशः ॥२०१॥ બષિઓથી પિતૃઓ થયા છે, પિતૃઓથી દેવો અને માનવ થયા છે અને દેવોથી સ્થાવરજંગમ આ સર્વ જગત અનુક્રમે થયું છે. ૨૦૧ गजत जनरपामथो वा राजतान्वितैः। बार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयापोपकल्पते ।। २०२।। પાનાં વાસથી અથવા ચાટીએ મઢેલાં પાત્રોથી જે અદ્દાપૂર્વક પિતૃઓને જલ પણ આપવામાં આવે તો તે તેમને અક્ષય તૃષિ આપના થાય છે. ૨૦૨ * ·૧૩ મા પિકિ દi , રાપર કરેલા વિ , ” બાપ ને પ મ ાં છે . ૨૧ ના દરવાજે ! रक्षाविदग्पन्ति माझगारक्षवर्जितम् ॥ २०४॥ તે પિન - ગ 'નાર દેવદાય પન કરવું. કેમકે આર રાવે વતિ ના કાન પાસે રોળી નાખે છે.” पाचन तीत पित्रायन्तं न तस्येत् । विप्रायन्तं वीरमानः क्षिनं नश्यति सान्चयः ॥२०५॥ ના ર બ તથા અન દેવદાયથી જ કરવા પિતૃકાર્યથી છે નહિ. પિતૃકાર્યથી આ બ અને અંત ડાથી શ્રી કરનાર સહકુટુંબ નાશ પામે છે. ર૦પ બાદ વિધિ– शुचि देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत् । दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत् ॥ २०६ ॥ શકત. પવિત્ર તથા દક્ષિણ દિશા તરફ ઢળતી ભૂમિને પ્રયત્નપૂર્વક મેળવવી અને તેને ગાયના છાણે લીંપવી. ર૦૬ अवकाशेपु चोक्षेषु नदीतीरेषु चव हि ॥ विविक्तेषु च तुप्यन्ति दत्तेन पितरः सदा ॥२०७॥ રવાભાવિક શુદ્ધ એવાં ખુલ્લાં અને એકાંત વનરથાનોમાં, તેમજ નદીનાં તરી ઉપર શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ સદૈવ તૃપ્ત થાય છે. ૨૦૧૭ Y ·૧૩૨ બીમનુસ્મૃતિ आसनेपूपालप्तेषु बर्हिप्मत्सु पृथक्पृथक् । उपस्पृष्टोदकान्सम्यग्निप्रास्तानुगवेशयेत् ।। २०८ ।। આચમન કરેલા તે આમંત્રિત વિકાને માંડવામાં આવે- લાં જુદાં જુદાં દર્શાસન ઉપર રૂડી રીતે બેસાડવા. ૨૦૮ - उपवेश्य तु तान्वितानासनेप्यजुगुपिमनान् । गन्धमाल्यैः सुरभिभिरर्चयेद्देवपूर्वकम् ।। २०९ ॥ તે વિપ્રોને અનિન્દ્રિત આરા ઉપર બેસાડ્યા પછી, ચંદન, માલા અને બીજી સુગંધીઓથી દેવપૂજન કરવું અને પછી તેમનું પૂજન કરવું. ૨૦૬ तेपामुदकमानीय सपवित्रांस्तिलानपि । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो ब्राह्मणो ब्रालणैः सह ॥ २१० ॥ બ્રાહ્મણે એ બ્રાહ્મણો માટે જલ, દર્ભ પવિત્રીઓ તથા તલ આણવાં અને આજ્ઞા મળતાં તેમની સાથે અગ્નિમાં હોમ કરવા. ૨૧૦ अग्नेः सोमयमाभ्यां च कृत्यप्यायनमादितः। हविर्दानेन विधिवत्पश्चात्तर्पयेत्पितॄन् ॥ २११॥ પ્રથમ અગ્નિ, સમ તથા યમને વિધિપૂર્વક હવિદાનથી પ્રસન્ન કરવા અને પછી પિતૃઓનું સંતર્પણ કરવું. ૨૧૧ अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । यो ह्यग्निः स द्विजो विप्रेमन्त्रदर्शिभिरुच्यते ॥ २१२॥ અગ્નિનો અભાવ હોય, તે તેણે બ્રાહ્મણના હાથમાં જ એ ·૩૩ અધ્યાય ૩ જે આહુતિ આપવી. કેમકે. જે અગ્નિ છે તે જ બ્રાહ્મણ છે અમ મનદ્રા વિપ્રાએ કહ્યું છે. ૨૧૨ अनोधनान्सुप्रसादान्वदन्त्येतान्पुरातनान् । लोकस्याप्यायने युक्ताञ्छ्राद्धदेवान्टिजोसयान् ॥ २१३ ॥ અધી. સુપ્રસન્ન, પુરાતન અને લેકવૃદ્ધિમાં પરાયણ આવા દિનોત્તમોને મનુ વગેરેએ શાધદેવ કહ્યા છે. ર૧૩ अपसव्यमनौ कृत्वा सर्वमावृत्य विक्रमम् । अपसव्येन हस्तेन निर्नपेदुदकं मुवि ।।२१४ ॥ અપસવ્ય રાખીને અગ્નિમાં આહુતિ આપવી તથા યથા- ક્રમે સર્વ વસ્તુઓ ગોઠવવી અને જમણે હાથે પિંડભૂમિ ઉપર જલધારા પાડવી. ૨૧૪ त्रींस्तु तस्माद्धविशेपास्पिण्डान्कृत्वा समाहितः। औदनैव विधिना निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।। २१५ ॥ આહુતિ આપતાં જે શેષ રહ્યો હોય તેમાંથી ત્રણ પિડા કરવા અને સાવધાન ચિત્તે દક્ષિણ તરફ મોં રાખી, તે જ જલ- વિધિએ તે તે પિંડ (દર્ભ ઉપર) મૂકવા ૧૧૫ न्युप्य पिण्डांस्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ।। २१६ ॥ વિધિપૂર્વક એ પિડાને સ્થાપ્યા પછી પ્રપિતામહ આદિ લેપભાગીઓ અર્થેના તે તે દર્ભો ઉપર પોતાનો તે હાથ સાવધાનતાથી છે. ૨૧૬ ·૧૩૪ ---- – શ્રી મનુસ્મૃતિ आचम्योदक्परावृत्य त्रिरायम्य शनैरसन् । पड्ऋतूंश्च नमस्कुर्यात्पितॄनेव च मन्त्रवित् ।। २१७ ॥ પછી, મંત્ર આચમન કરી, ઉત્તર તરફ મોં રાખી, ધ ધીરે ત્રણવાર પ્રાણાયામ કરવા અને છ નહતુઓને તેમજ પિ એને નમરકાર કરવા. ૨૧૭ उदकं निनयेच्छेपं शनैः पिण्डान्तिके पुनः। अवजिप्रेच तापिण्डान्यथान्युप्तान्समाहितः ॥ २१८ । હવે પાત્રમાં બાકી રહેલા પાણીને ફરીથી પિડેની પણ ધીરે ધીરે પાડવું અને તે પિડો જે કમે સ્થાપ્યા હોય, કમે તેમને એકએક લઈને સુંધવા. ૨૧૮ पिण्डे भ्यरत्वल्पिको मात्रा समादायानुपूर्वशः । तेनैव विनानासीनान्विधिवत्पूर्वमाशयेत् ॥ २१९॥ પછી તે પિ ડોમાંથી કમપૂર્વક છેડે થોડો ભાગ લે અને જમવા બેઠેલા બ્રાહ્મણોને પ્રથમ તે વડે જ વિધિપૂર્વ જમાડવા. ૨૧૯ नियमाणे तु पितरि पूर्वेपामेव निर्वपेत् । विप्रवद्वापि तं श्राद्धे स्वकं पितरमाशयेत् ॥२२० । જે પિતા જીવત હોય, તો તેના પૂર્વજોનું શ્રાદ્ધ કરે અને પિતાના તે પિતાને પણ શ્રાદ્ધમાં વિપ્રની જેમ पिता यस्य निवृत्तः स्याजीवेच्चापि पितामहः । पितुः स नाम संकीय कीर्तयेत्प्रपितामहम् ।। २२१॥ જમાડવે

·છે
--
*,
ત
- t ; ; ; }
2 1 - - - - - -
6
4
કે
–
tes to Re !
ni re, sin પર છે
- - - ૧ ૧ ર્ભ ધ નવ અને
, " : અને પિડને
vi Temગ 7 પૈ !
nિ વિજાપતિ ૨૨૪
ન 'ના ! પાન મદાના પાત્રને બે હાથવતી
(ડ) ને પિતાનું ગાન કરતાં કરતાં ધીરે રહીને
* માની ન જવું. ૨૪
sici[ mgn I
negal gam ll ૨૨ !!
- હલા અને જે બે હા પાડીને લાવવામાં આવે
નદિ તે દુનિ, અને એકદમ કરી જાય છે. ૨૫

·- ૧૩૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ गुणांश्च सूपशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः ॥ २२६ ।। અથાણ, ચટણી, સૂપ, શાક, દૂધ, દહીં, ઘી અને મધ વગેરે પદાર્થોને શ્રાદ્ધકર્તાએ વિચિને અને પ્રયત્નપૂર્વક જમીન ઉપર આગળથી મૂકવા. ૨૨૬ भक्ष्यं च भोज्यं विविधं मूलानि च फलानि च । हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ २२७ ॥ उपनीय तु तत्सर्व शनकैः सुसमाहितः। परिवेपयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयन् ।। २२८ ॥ વિવિધ ભો અને જુદાં જુદાં ભોજો, મૂળ, ફળા, મજેદાર માંસ તેમજ સુંગધીદાર પીણાઓ–એ સર્વ એક ચિત્તથી ધીરેથી આવાં અને તે સર્વની ખૂબીઓ કાના મી તેમને જુક્તિસર પીરસવાં. ૨૨૭–૧૮ नास्रमापातयेजातु न कुष्येन्नानृतं वदेत् । न पादेन स्पृगेदन्नं न चैतदयधृनयेत् ।। २२९॥ શ્રાદ્ધના દિવસે કદી આંસુ પાડવાં નનિ, કોધ કર ન*િ અને જૂઠું બોલવું નહિ. ત્યારે અને પગ લગાડવા નધિ, તેમ તને શાવવું નહિ. ૨૨ अयं गमयति प्रेतान्कोपोजगननृतं शुनः । पाटपास्तु रक्षामि दृाकीनयननम् ।। २३० ॥ પાવાથી શ્રાદનું ફળ પ્રતાને નામ છે, જે ·અધ્યાય ૩ જો ૧૩૭ તે રાત્રુને જાય છે, જૂહુ બોલવાથી તે કુતરાને જાય છે, અન્નને પગ લગાડવાથી તે રાક્ષસેને જાય છે અને તેને ગાવવાથી તે પાપીઓને પહોચે છે. ર૩૦ याद्रोचेत विग्रेभ्यस्त नयादमत्सरः । ઘણોથા કથા ફર્યાન્વિછૂળામે હીતિમ્ | ૨૨૨ + વિપ્રોને જે જે વરતુ , તે તે મત્સરરહિત રહી તેમને પીરસવી અને બ્રહ્મવિષયક કથાઓ કહેવી, કેમકે, પિતૃઓને એ પ્રિય હોય છે. ૨૩૧ स्वाध्यायं श्रावयत्पित्ये धर्मशाखाणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च ॥२३२ ॥ પિતૃઓને અર્થે પિતાનો સ્વાધ્યાય,ધર્મશાસ્ત્રો, આખ્યાનો, ઇતિહાસ, પુરાણે. તેમજ શ્રીસુક્ત તથા શિવસૂક્ત આદિ ખિલો સંભળાવવાં. ૨૩૨ हर्पयेद्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैः शनैः । अन्नाद्येनासचैतान्गुणश्च परिचोदयेत् ॥ २३३ ॥ પોતે સંતુષ્ટ રહીને બ્રાહ્મણને પ્રસન્ન કરવા, તેમને ધીરે ધીરે જમાડવા અને વારંવાર ભોજનના પદાર્થોના ગુણે કહીને તેમને જમવામાં ઉત્સાહિત કરવા. ૨૩ व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् । कुतपं चासने दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम् ।। २३४ ॥ દેહિત્ર બ્રહ્મચર્યનો વતી હોય, તો પણ તેને યત્નપૂર્વક ·૧૩૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ गुणांश्च सूपशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः ।। २२६ ॥ અથાણાં, ચટણી, સૂપ, શાક, દૂધ, દહીં, ઘી અને મધ, વગેરે પદાર્થોને શ્રાદ્ધકર્તાએ સ્વસ્થ ચિત્તે અને પ્રયત્નપૂર્વક જમીન ઉપર આગળથી મૂકવા. ૨૨૬ भक्ष्यं च भोज्यं विविधं मूलानि च फलानि च । हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ २२७ ॥ उपनीय तु तत्सर्व शनकैः सुसमाहितः। परिवेषयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयन् ।। २२८ ॥ વિવિધ ભ અને જુદાં જુદાં ભોજો, મૂળ, ફળ, મજેદાર માં તેમજ સુંગધીદાર પીણાંઓ—એ સર્વ એક ચિત્તથી ધીરથી આવાં અને તે સર્વની ખૂબીઓ કહેતા ગી તેમને જુકિતસર પીરસવાં ૨૨૭–૨૮ नासमापातयेजातु न कृप्येन्नानृतं वदेत् । न पादेन स्पृगेदन्नं न चतदयधृनयेत् ।। २२९ ॥ શ્રાદના દિવસે કદી આંસુ પાડવાં નહિ, ક્રોધ કરે ન અને જૂઠું બોલવું નહિ. ત્યારે અને પગ લગાડે , તે તેને કમાવું ન. ૨૨૯ શાં જમા તાપsનાં સુનઃ | पादपास्तु रक्षामि दुःकनीनवधननम् ॥ २३० ॥ ...વાથી શ્રાદનું કે પ્રતાને છે, પાપ કર્મ

·કે થાય ? જ
૧૩૭
. જાય છે. '' '' ને નરાને જાય છે, અને
પણ વગાડવા વાડા જય છે અને તેને ફગાવવાથી તે
: પાન ૫. ૨ , ૧૦
દર વઘર પાનાર છે
ઘણો વિકૃતિવિII ૨૨૨
વિઝાને કે ન તુ . તે તે સહિત રહી તેમને
પીરસી અને વાવિષયક ધાબા કહેવી. મિકે, પિતૃઓને
એ પ્રિય હોય છે. '
स्वाध्यायं पाययन्पिध्ये धर्मशास्त्राणि चव हि।
आख्यानानीतिहासांध पुराणानि खिलानि च ॥ २३२ ।।
પિતૃઓને અર્થે પોતાનો સ્વાધ્યાય,ધર્મશાસે, આખ્યાનો,
ઈતિહાસ, પુરાણ, તેમજ શ્રીન તથા શિવસૂક્ત આદિ
ખિલે સભળાવવાં. ર૬ર
हर्पये डागणांस्तुष्टो भोजयेध शनैः शनैः।
अन्नायेनासवतान्गुणश्च परिचोदयेत् ॥ २३३ ।।
પોતે સંતુષ્ટ રહીને બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરવા, તેમને ધીરે
ધીરે જમાડવા અને વારવાર ભજનના પદાર્થોના ગુણ
કઈને તેમને જમવામાં ઉત્સાહિત કરવા ૨૩૬
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
कुतपं चासने दद्यात्तिलेश्च विकिरेन्महीम् ।। २३४ ॥
દોહિત્ર બ્રહ્મચર્યનો વતી હોય, તો પણ તેને યત્નપૂર્વક

·શ્રીમનુસ્મૃતિ
गुणांभ स्पशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु ।
मिन्यगेलायतः पूर्व भूमावेव समाहितः ॥ २२६ ।।
mi, P25l, २१५, २, ३५, सी, भी गाने भी
પર પર ને શ્રાદ્ધકર્તા. સ્વરચિત્તે અને મનેy fક
सभी श्री श्या. २२६
मध्यं च भोज्यं विविध मूलानि च फलानि च ।
दृयानि चार मांसानि पानानि सुरभीणि च ।। २२७ ।।
उपनीय तु नन्गवं शनकः सुगमाहितः ।
परिवपयन प्रयतो गुणान्मान्प्रचोदयन् ।। २२८ ॥
વિવિધ નિકા અને જુદાં જુદાં જોયા, મુળા. કt,
પર જ તેમજ બધીર પીળાં- ગવ છે ?
વિ. - ઈ. આવાં અને તેમની ખુબીઓ કાન "
... २१. २.८
नप्रमाणानजान न कयन्नानृतं बहेन ।
नपान स्टन चन्दयनयंत !! २२० ॥
..........
..-
।
-1
प्रदान गानः ।
दुनीम २३ !

·No text on this page.

·૧૩૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ गुणांश्च सूपशाकाद्यान्पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेत्प्रयतः पूर्वं भूमावेव समाहितः ॥ २२६ ॥ અથાણાં, ચટણી, સૂપ, શાક, દૂધ, દહીં, ઘી અને મધ, વગેરે પદાર્થોને શ્રાદ્ધકર્તાએ ચિત્ત અને પ્રયત્નપૂર્વક જમીન ઉપર આગળથી મૂકવા. ૨૨૬ भक्ष्यं च भोज्यं विविधं मूलानि च फलानि च । हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च ॥ २२७ ॥ उपनीय तु तत्सर्व शनकैः सुसमाहितः । परिवेपयेत प्रयतो गुणान्सर्वान्प्रचोदयन् ।। २२८ ॥ વિવિધ ભ અને જુદાં જુદાં ભોજ, મૂળ, ફળો, મજેદાર માસ તેમજ સુંગધીદાર પીણાંઓ–એ સર્વ એક ચિત્તથી ધીરેથી આવાં અને તે સર્વની ખૂબીઓ કહેતા રહી તેમને જુક્તિસર પીરસવાં. ૨૨૭–૨૮ नास्रमापातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् । न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् ।। २२९ ।। શ્રાદ્ધના દિવસે કદી આંસુ પાડવાં નહિ, દોધ કરવો નહિ અને જૂઠું બોલવું નહિ ત્યારે અને પગ લગાડવો નહિ, તેમ તેને ફગાવવું નહિ ૨૨૦ अयं गमयति प्रेतान्कोपोजीननृतं शुनः । पादस्पर्शस्तु रक्षांसि दुप्कृतीनवर्धननम् ।। २३० ॥ આંસુ પાડવાથી શ્રાદનું કળ પ્રતાને જાય છે, કાપ કષ્યાથી

·દયાય ૩ જે
૨૩૭
ને ને જાય છે, જહુ બોલવાથી તે ફરાને જાય છે, અને
પગ લગાડવાથી તે રાક્ષને જાય છે અને તેને લગાવવાથી તે
પાપીઓને પહો છે. ર૩૦
चवद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तधादमत्सरः।
ઘોઘા થા પિઝુળમેણિતમ્ | ૨૨ /
વિપ્રાને જે જે વરતુ . ત તે સત્યરહિત રહી તેમને
પીરસવી અને બ્રહ્મવિષયક કથાઓ કહેવી. કેમકે, પિતૃઓને
એ પ્રિય હોય છે. ૨૨૧
स्वाध्यायं श्रावयत्पित्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि।
आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च ।। २३२ ।।
પિતૃઓને અર્થે પોતાના સ્વાધ્યાય,ધર્મશાસ્ત્રો, આખ્યાન,
ઇતિહાસે, પુરાણ, તેમજ શ્રીસુક્ત તથા શિવસૂક્ત આદિ
ખિલે સભળાવવાં. ૨૩૨
हर्पयेद्राह्मणांस्तुष्टो भोजयेच्च शनैः शनैः।
अन्नाद्येनासमचतान्गुणश्च परिचोदयेत् ।। २३३ ॥
પિને સ તુષ્ટ રહીને બ્રાહ્મણને પ્રસન્ન કરવા, તેમને ધીરે-
ધીરે જમાડવા અને વારંવાર ભજનના પદાર્થોના ગુણે
કહીને તેમને જમવામાં ઉત્સાહિત કરવા. ૨૩૩
व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।
कुतपं चासने दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम् ।। २३४ ।।
દોહિત્ર બ્રહ્મચર્યનો વ્રતી હોય, તો પણ તેને યત્નપૂર્વક

·આ મનુસ્મૃતિ શ્રા માં જમાદેવા તને આમાં નેપાળી કામળો આપો અને શ્રા ભમિ ઉપર તલ ધરા ૬૯ 4 त्रीणि श्राद्ध पवित्राणि दोहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ॥ २३५ ॥ દો. નેપાળી કામળી અને તવ આ ત્રણે શ્રાદ્ધમાં પવિત્ર : ૧ થી ૫ . બા ને પવિત્રતા, કે મુતતા અને રા.નતાને વખાણે , - अन्युष्णं मतमन्नं म्याजीरंग्ने च वाग्यनाः । न च द्विजातयो युदात्रा पृष्टा हविगुगान् ।। २३६ ॥ બ, ને જ નુકનું ૧ પ્રામ ' છે ચમમાં ખા | ( 1 1 - ' નો ! ! મન , તેમણે જનના | | ! | - 1 ન यावदाणं भवन्यन्नं यापदनन्ति वाग्यताः । पिनम्म्तावदन्ति यावनोक्ता हरिगुणाः । २३७ ।। -1 જયા -1 | - મા - પરી નામના તેનો - - *ખાન ( : * * * 1 / ૧૧ ૧ - - ના પાન - વાબ ના છે. છે . છે. यदृष्टितगिरा मुक्त यई ने दक्षिणामुग्यः । मोपानन्काथ यमुक्त नढे रक्षांमि गुजते ।। २३८ ।। નાકિન બને. દર ૧-ક છે. પાન અને ડ - - બાવન જન નાના ભાવે છે, તેને રાજ - છે, - *! 11 * * * ·થાય ? જે ૧૩, - વરાત્રે દિશા તવ જો रजरचला च पण्टच नेक्षेननतो हिजान् ।। २३९ ।। ચાંદાળ, ભડ. ફડા, રા, રાવલા સ્ત્રી અને પંઢ એ કોઇની પણ નજર જમતા બ્રાહ્મણે ઉપર ન પડવી જોઈએ. ૨૨૯ होमे प्रदाने भोज्ये च यंदभिरभिवीक्ष्यते । देवे कर्मणि पित्ये या तहच्छत्ययथातथम् ।। २४०॥ હોમમાં, કાનમાં દેવકર્મમાં અથવા પિતૃકાર્યમાં જો એમની દષ્ટિ પડે. તે તે કર્મ વિફલ જાય છે. ૨૪૦ घाणन करो हन्ति पक्षवातेन था तु दृष्टिनिपातेन रपर्शनावरवर्णजः ॥ २४१ ।। ભંડસુંઘવાથી. ફક પાંખના ફફડાટથી, ફતરે નજર થી અને શુદ્ર રપ થી તે શ્રાદુના અને દૂષિત કરે છે. ૨૪૧ खजो वा यदि वा काणो दातुः प्रेप्योऽपि वा भवेत् । हीनातिरिक्तगानो वा तमप्यपनयेत्पुनः ॥ २४२ ॥ યજમાનનો સેવક પણ જે ખોડે, કાણ, અધિક અંગ- વાળ અથવા જૈન અંગવાળા હોય તો તેને શ્રાદ્ધસ્થાનમાંથી દૂર ખસેડો. ૧૪૨ ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थमुपस्थितम् । ત્રલિપિનુજ્ઞાતઃ શારિત જ્ઞાતિદૂત / ૨૪રૂ II ભોજન સમયે કોઈ બ્રાહ્મણ કે ભિક્ષુક ભોજન માટે આવી ચડે, તો આમત્રિત બ્રાહ્મણની સંમતિ લઈ તેને પણ શક્તિ અનુસાર સત્કાર આપો ૨૪૩

·- 2
-
૧૪૦
શ્રીમનુસ્મૃતિ
सार्ववर्णिकमन्नाद्यं सन्नीयाप्लाव्य वारिणा।
समुत्सृजद्भुक्तवतामग्रतो विकिरन्भुवि ॥ २४४ ॥
બધી વાનીઓનાં ખાદ્યઅન્નોને એકઠાં કરવાં, તેમને
પાણીથી પ્રક્ષણ કરવું અને તેમને જમી રહેલા બ્રાહ્મણોની
આગળ જમીન ઉપર વેરાતાં મૂકવાં. ૨૪૪
असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलयोपिताम् ।
उच्छिष्टं भागधेयं स्यादर्भेषु विकिरश्च यः ॥२४५॥
પાત્રમાં શેષ રહેલું જે અન્ન દર્ભ ઉપર વેરવામાં આવે
છે, તે સંસ્કાર પામ્યા વિના મરી ગયેલાઓના તેમજ કુલ-
વધૂઓનો ત્યાગ કરનારાઓના ભાગનું થાય છે. ૨૪૫
उच्छेपणं भूमिगतमजिमस्याशठस्य च ।
दासवर्गस्य तत्पित्ये भागधेयं प्रचक्षते ॥२४६ ॥
તે પિતૃશ્રાદ્ધમાં ભય ઉપર પડેલું ઉચ્છિષ્ટ અન્ન અકુટિલ
અને અાઠ એવા દાસવર્ણના ભાગનું કહેવાય છે. ૨૪૬
आसपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य तु ।
अदैवं भोजयेच्छाद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ।। २४७ ॥
મરણ પામેલા દિનનું સપિંડીકરણ કર્મ થાય ત્યાં સુધી
તેને નિમિત્તે વૈશ્વદેવકર્મ કર્યા વિના જ શ્રાદ્ધભોજન કરાવવું
અને તેમાં એક પિંડ આપવો. ૨૪૭
सहपिण्डक्रियायां तु कृतायामस्य धर्मतः ।
अनयैवावृता कार्य पिण्डनिवपणं सुतैः ॥ २४८ ॥

·ધ્યાય ૩ જે ૧૪. ધમંપુર્વ મ પ ડીકરણ કર્યા પછી, પુત્રોએ જ (અમાસને આના વિધિ પ્રમાણે પિંડદાન કરવું. ૨૪૮ पार्टी सुबत्या य उनिछ इपलाय प्रयच्छति । स पृढो नरकं याति कालसननवाकगिराः ।। २४९ ॥ ૬ જમીન જે માણસ છિદ અન્ન શદ્રને આપે છે, તે અરબ વધે ના ડાલવ નામના નરકમાં જાય છે. ૨૪૯ ચામુણપતિ તથા છતા तम्याः पुरीपे तन्मानं पितररतस्य शेरते ॥२५०॥ શ્રાદ્ધ જમનાર બાણ શ્રાદ્ધને દિવસે જે સ્ત્રીનું શયન એવે છે, તો તે નાલાયકના પિતૃઓ એક માસ સુધી તે ચીની વિછામાં રાઈ રહે છે. ૨૫૦ पृष्ट्वा सदितमित्येवं तृप्तानाचामयेत्ततः । आचान्तांचानुजानीयादभितो रस्यतामिति ॥ २५१ ।। તિ-બરાબર ખાવાયું ને ' એમ બ્રાહ્મણને પૂછયા પછી યજમાને તે તૃપ્ત થયેલાઓને આચમન કરાવવું અને ત્યારપછી આચમન કરેલા તેમને “મિલો રળ્યતા-પૂરી આરામ કરો' એમ અનુજ્ઞા આપવી. રપ૧ स्वधास्त्वित्येव तं युाह्मणास्तदनन्तरम् । स्वधाकारः परा द्याशीः सर्वेपु पितृकर्मसु ॥२५२ ।। પછી, બ્રાહ્મણોએ તેને “રવાડતુ” કહેવું. કેમકે સ્વધા- કાર એ સર્વ પિતૃકર્મોમાં મહાન આશીર્વાદ છે. ઉપર » ·- - ૧૪૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेपं निवेदयेत् । यथा युस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्ततो द्विजैः ॥ २५३ ।। આ પછી, જમી રહેલા તે બ્રાહ્મણોને અવશેષ રહેલું અન્ન બતાવવું અને તેઓ જેમ આજ્ઞા કરે તેમ તે અન્નની વ્યવસ્થા કરવી. ૨૫૩ पित्र्ये स्वदितमित्येव वाच्यं गोष्ठे तु सुश्रुतम् । संपन्नमित्यभ्युदये देवे रुचितमित्यपि ॥ २५४ ॥ પિતૃશ્રાદ્ધમાં “સ્વતિ' (બરાબર જમાયું ને ?) ગોછી- શ્રાદ્ધમાં “સુત” (બરાબર સંભળાયું નેટ) વૃદ્ધિાદ્ધમાં સંપ' (બરાબર મળ્યું નેટ) અને દેવશ્રાદ્ધમાં “તમ્” (ગમ્યું ને ?) એ પ્રમાણે પૂછવું. ૨૫૪ अपराह्नस्तथा दर्भा वास्तुसंपादनं तिलाः । વૃદ્ધિનામારા શ્રાદ્ધકર્મ, સંપા. ૨૫ / બપોરની વેળા, દર્ભ, ભૂમિશુદ્ધિ, તલ, અનેકવિધ વાની- ઓ, ચોખ્ખી રસોઈ અને પંક્તિપાવન બ્રાહ્મણ-એ શ્રાદ્ધ કર્મમાં ઉત્તમ સંપત છે. ૨પપ दर्भाः पवित्रं पूर्वाह्रो हविप्याणि च सर्वशः । पवित्रं यच्च पूर्वोक्तं विज्ञेया हत्यसंपदः ॥२५६॥ દર્ભે, પવિત્રવેદમંત્રો, દિવસનો આગલોવખત, હવિખ્યાન્ન (ઋષિધાન્ય) તેમજ આગળ કહેલી પવિત્રતાઓ–એ દેવકર્મની સંપત્તિ જાણવી. ૨૫૬ ·૧૪૩ થાય ૩ જે मुन्यन्नानि पयः सोमो मांसं यद्यानुपस्कृतम् । अक्षारलवणं चव प्रकृत्या हविरुच्यते ।। २५७ ॥ મુનિઓનાં અન્ન, દ. સોમરસ, વગરરખ્ખું શુદ્ધ માંસ અને સિંધવ- રવાભાવિક રીતે જ હવિ કહેવાય છે. ૨૫૭ विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु नियतो वाग्यतः शुचिः। दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन्याचेतेमावरान्पितॄन् ॥ २५८ ॥ શ્રાદ્ધમાં નિમલા તે બ્રાહ્મણને વિસર્જન આપ્યા પછી, યજમાને એકચિત્ત થઈ વાણને નિયમમાં રાખી, તેમજ પવિત્ર રહી દક્ષિણદિશા તરફ દષ્ટિ રાખવી અને પિતૃઓ પાસે નીચેના શ્રેષ્ઠ વા માગવા. ૨૫૮ दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च । श्रद्धा च नो माम्पगमबहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ २५९ ॥ અમારામાં દાતાઓ વધે, વેદાધ્યયન વૃદ્ધિ પામો અને એ તતિ વિસ્તરો. અમારામાંથી શ્રદ્ધા ન જે જાઓ, અમને સુપાત્રને આપવા માટે પુષ્કળ ધનાદિ હો. રપ૦ [अन्नं च नो बहु भवेदतिथींच लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिप्म कंचन ।। અમારે ત્યાં પુષ્કળ અન્ન હો, અમને અતિથિઓ મળો, અમને યાચનારાઓ હો–અમે કઈનેય ન યાચીએ.] [શ્રાદ્ધપુર પુનરહ્યાતિ તદ્દ હિંસાધન ! प्रयाति सूकरी योनि कृमिळ नात्र संशयः ।।

·૧૪૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ એક વાર શ્રાદ્ધજન કર્યા પછી જે બ્રાહ્મણ તે દિવસે બીજી વાર જમે છે, તે અધમ ભૂંડનો અવતાર પામે છે, અથવા કીડો થઈને જન્મે છે, આમાં સંશય નથી.] एवं निर्वपणं कृत्वा पिण्डांस्तांस्तदनन्तरम् । गां विप्रमजमग्निं वा प्राशयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ २६० ॥ આ પ્રમાણે પિડા મૂક્યા પછી, તેપિડો તે ગાય, બ્રાહ્મણ બકરી કે અગ્નિને ખવડાવવા અથવા તેમને પાણીમાં પધરાવવા. पिण्डनिर्वपणं केचित्पुरस्तादेव कुर्वते । वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वा ॥२६१ ।। કેટલાક ભોજન પહેલાં જ પિડદાન કરે છે, તો કેટલાક તે પિડો પક્ષીઓને ખવડાવે છે અથવા પાણી કે અગ્નિમાં નાંખે છે. ૨૬૧ पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी ॥ २६२ ॥ પિતૃના પૂજનમાં તત્પર અને પતિવ્રતા ધર્મપત્નીએ (લાયર પિત્તર નર્મ) એ મંત્રપૂર્વક વચલ (પિતામહનો) પિંડ જમે. ૨૬૨ आयुप्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्त प्रजारन्तं सात्विक धार्मिक तथा ।। २६३ ।। એથી તેને આયુષ, યશ, મેધા, ધન અને પ્રજાવાળો તેમજ સાત્વિક અને ધાર્મિક પુત્ર થાય છે. ૨૬૩

·૧૪૫
થાય કે જે
प्रक्षाल्य रतापाचग्य जातिप्राय प्रकल्पयेत् ।
शातिरयः सत्कृतं दत्या घान्धवानपि भोजयेत् ।। २६४ ॥
તે પછી. બે હોવા જોઈ. માચમન ડી. જ્ઞાતિ સંબંધી-
આને જમાડવા. સાતિજનોને સારપૂર્વક જમાડ્યા પછી
બાંધવોને પણ જમાડવા. ૨૪
उच्छेपणं तु तत्तिष्ट्रघावनिप्रा विसर्जिताः।
ततो गृहयलि कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः ।। २६५ ।।
વિઝા ગયા ન હોય ત્યાં સુધી. તેમનું ઉછિદ રાખી
મૂકવું. પછી ગૃહબલિ કરો-આમ ધર્મની વ્યવસ્થા છે. ૨૬૫
हविर्यचिररात्राय यच्चानन्त्याय कल्प्यते ।
पितृभ्यो विधिवदत्तं तत्प्रवक्ष्याम्योपतः ॥ २६६ ।।
પિતૃઓને વિધિપૂર્વક જે બલિ આપવાથી તેમને
ચિરકાલની અને અનંતકાલની તૃપ્તિ થાય છે તે હું સંપૂર્ણ
રીને કહું છું. ૨૬૬
तिलेाहिर्यवर्मापरद्भिर्मूलफलेन वा ।
दत्तेन मासं तृप्यन्ति विधिवत्पितरो नृणाम् ॥ २६७ ॥
તલ, ચોખા, જવ, અડદ, જલ, મૂલ, અથવા કુલ એ
વિધિપૂર્વક આપવાથી માણસોના પિતૃઓને એક માસ સુધી
તૃપ્તિ રહે છે. ૨૬૭
द्वौ मासौ मत्स्पमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु ।
औरप्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पञ्च वै ॥ २६८ ॥

·. ૧૪૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ पण्मासांश्छागमांसेन पार्पतेन च सप्त वै । अष्टावेणस्य मांसन रौरवेण नवैव तु ॥ २६९ ।। दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिपामिपैः । शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु ॥ २७० ॥ संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन च । वाणसस्य मांसेन तृप्तिादशवार्पिकी ॥ २७१ ॥ માછલીના માંસથી બે માસ સુધી, હરણના માંસથી ત્રણ માસ સુધી, મેટાના માંસથી ચાર માસ સુધી, પક્ષીના માંસથી પાંચ માસ સુધી, બકરાના માંસથી છ માસ સુધી ચિત્ર મૃગની માંસથી સાત માસ સુધી, અને મૃગના માંસથી આઠ માસ સુધી, મૃગના માંસથી નવ માસ સુધી, ભૂંડ અને પાડાના માંસથી દશ માસ સુધી, સસલે અને કાચબાના માંસથી અગિયાર માસ સુધી, ગાયના દૂધથી તથા તેની ખીરથી એક વર્ષ સુધી અને વાધણસ (એક બકર)ના માંસથી બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે. ૨૬૮-૨૭૧ * આ ગ્રંથમાં એકથી અનેક વાર માંસના ભક્ષણના તથા તેના ઉપચારોના ઉલ્લેખો આવે છે. આ ઉપરથી વાચકે એવી કલ્પના કરવી જોઈએ નહિ કે, માસભક્ષણ કે માસને ઉપચાર એ શાસ્ત્રારૂાજ છે. આ સ્મૃતિની વિશેષતા એ છે કે, તે તે કાળમાં સમાજમાં જે જે વસ્તુઓ અને રૂટિબલ પ્રવર્તતા હતાં તે તે વસ્તુઓ અને રૂઢિબની તેણે નોંધ લીધી છે અને તેમાંથી ઉદાત્ત તત્વ કાઢી બતાવવા પ્રયત્ન કર્યો છે ખરી રીતે, મને ભગવાનને માસભક્ષણ” માન્ય જ નથી. આ જ ગ્રંથમાં એ સામે એમણે સ્પષ્ટ રીતે લખ્યું છે. વળી, ધર્મની તત્ત્વમીમાંસા કરતા પણ એમણે અહિંસાને અગ્રસ્થાન આપ્યું છે.

·No text on this page.

·. * * * ૧૪૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः ॥ २७६ ॥ વરમાં ચૌદશ સિવાયની દશમ આદિ તિથિઓ શ્રાદ્ધમાં જેવી પવિત્ર ગણાય છે, તેવી બીજી તિથિઓ નથી. ૨૭૬ युक्षु कुर्वन्दिनःषु सर्वान्कामान्समश्नुते । अयुक्षु तु पितॄन्सर्वान्प्रजां प्रामोति पुष्कलाम् ॥ २७७ ॥ (બીજ, ચોથ આદિ) બેકી તિથિઓ અને (ભરણી, રોહિણી આદિ) બેબી નક્ષત્રમાં પિતૃશ્રાદ્ધ કરનારની સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે એકી તિથિઓમાં ને એકી નક્ષત્રોમાં શ્રાદ્ધ કરનારને ૬ કળ નતિ મળે છે. ૨૭૭ यथा चवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते । તથા થા પૂર્વાદાપરાક્રો વિશિm | ૨૭૮ થાક્રમમાં તેમ કૃપા ગુલપ કરતાં ચડિયાતા વાય છે, તેમ તેમાં આગળ (બપોરની વળા)એ પ્રજાને (જાન પહલાને વખત) કરતાં શ્રેષ્ટ છે. ૨૦૮ प्रावीनातिना सम्यगपगव्यमन्द्रिणा । નિધિનારા વિવિવાળિના | ૨૭. If ભાવમાં મંગખીને, સાવધાનના વ્યક્ત કરીને, અમે કર. - ને જ અને રાખીને, અમે વિધિએ ! - - - - - • -

·No text on this page.

·૧૫૦ શ્રી મનુસ્મૃતિ તેઓ પિતાને વહુ પિતામહને રુદ્ર અને પ્રપિતામહને વાહિત્ય કહે છે. આ સનાતન શ્રુતિ છે. ૨૮૪ विधसाशी भन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः । विषसो भुक्तशेपं तु यज्ञशेपं तथामृतम् ।। २८५॥ નિત્ય વિઘસ જમવું અથવા તો અમૃતભોજન લેવું. બ્રાહ્મણોના જમ્યા પછી શેષ રહેલું અન્ન “વિસ' છે અને યજ્ઞમાં શેષ રહેલું તે અમૃત છે. ૨૮૫ एतद्वोऽभिहितं सर्व विधानं पाश्चयज्ञिकम् । द्विजातिमुख्यवृत्तीनां विधानं श्रूयतामिति ।। २८६ ॥ પંચ મહાયજ્ઞ સંબધી આ સર્વ વિધાન કહ્યું. હવે દિજવામાં મુખ્ય એવા બ્રાહ્મણ વર્ણની આજીવિકાનું વિધાન સાંભળ. ૨૮૬ रनिश्री मानवधर्मशासो भृगुप्रोकायां संहितायां तृतीयोऽध्यायः॥ દનિશી માનવધર્મશાળે ભૂગથિત સહિનામાં અધ્યાય ૩ માસ अध्याय 2 थो चतुर्घमायुपो भागमृपिन्चायं गुग द्विजः। द्वितीयमायुपो भागं कृतदागे गृहे बमेन ॥१॥ દિ અને પરલા રળિયામાં યુવાન ! - ડી કરી ગ્રામમાં ર. 1

·No text on this page.

·૧૫૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ જાણવું ભાગ્યે મળે તે ભિક્ષાને “મૃત જાણવી ખેતીને “અમૃત જાણવી અને વાણિજ્યને “સત્યાગ્રુત જાણવું. તેથી ય આજી- વિકા ચાલાવાય, પણ ચાકરીને શ્વાનવૃત્તિ કહી એટલે તેનો ત્યાગ જ કરવો. ૫-૬ कुशुलधान्यको वा स्यात्कुम्भीधान्यक एव वा । व्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव वा ॥७॥ તેણે કાંતો કોડાર ભરાય (ત્રણવ ચાલે)એટલું અનાજ સંઘરનાર થવું, કાં તે કોઠી ભરાય (એક વર્ષ ચાલે) એટલું અનાજ સંગ્રહનાર થવું, કાં તે ત્રણ દિવસ ચાલે એટલું જ સંચય કરનાર થવું, અથવા આવતી કાલે ય ન પહેબે તેટલું રાખનાર થવું. ૭ [सद्यः प्रक्षालिको वा स्यान्माससञ्चयिकोऽपि वा। पण्मासनिचयो वापि समानिचय एव वा ॥ બ્રાહ્મણે એક દિવસ જેગુ અથવા એક મારા મું અથવા છ માસ પૂરતું કે વચ્ચે પૂરતું અન્ન સંઘરી રાખવું.] चतुर्णामपि चतेपां द्विजानां गृहमेधिनाम् । ज्यायान्परः परो जेया धर्मतो लोकजित्तमः ॥ ८ ॥ ઉપકલા ચાર પ્રકાસ્ના (ડાર પૂરતું ભગ્નાગ વગેરે ) થી બાબામાં પછીનાને આગળના નાં ગદિયાના જ વા. વંક તે શ્રેષ્ઠ વકતા છે. ૮ पदकमको भवत्यपां त्रिमिग्न्यः प्रागते । ગાયનુ નિ ૧ || ·૧૫૩ છે, એમને દર ૧- નાની ન આદિ પાંચ અને વ્યા- "ટાવ વ વવા. ચલાવે છે તે આ છો વરતારી ચાઇન. પ્રત , પન અપાપન બધી - વનનિભાવ ': ધી ના થાજન અને અધ્યાપન છે બધી જીવિકા નિભાવ અને વાચા વાઘની જ જીવનનિર્વાહ કરે.’ વર્ત શિકારપારિત્રપરાવળ | cી જનાવરા નિવેરા | ૨૦ || શિલાઇવૃનિધી રહના અચિત્રમાં પણ રહે અને માત્ર પર્વના અને અયનના અંતની દષ્ટિએજ સદા કરે. ૧૦ न लोग.वृतं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन । अजिसामगठां शुद्धां जीवेद्रामणजीविकाम् ॥ ११ ॥ ક્યા... પણ પેટ ભવા ખાતર પ્રાકૃતવેડા કરવી નહિ. પર તુ કપટ અને શડતાથી મુક્ત એવી શુદ્ધ બ્રાહ્મણવૃત્તિથી જ નિર્વાહ કરવા. 11 संतोपं परमास्थाय गुसार्थी संपतो भवेत् । संतोपमूलं हि मुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥१२॥ સુખની ઇરછાવાળા બ્રાહ્મણે પરમ સતોષ રાખી સંયમી રહેવુ સતિષ એ જ સુખનું મૂળ છે, એથી ઊલટ અસ તોપ દુખકારી છે. ૧૨ ગૃહસ્થના ધર્મો अतोऽन्यतमया वृत्त्या जीवंस्तु स्नातको द्विजः । स्वर्गायुप्ययशस्यानि व्रतानीमानि धारयेत् ॥१ .

·૧૫૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ આમાંની ગમે તે કોઈ એક વૃત્તિથી આજીવિકા ચલાવ- નારા સ્નાતક બ્રાહ્મણ, વર્ગ, આયુષ્ય અને યશ આપનારાં નીચેનાં વ્રતોને ધારણ કરવાં. ૧૩ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। तद्धि कुर्वन्यथाशक्ति प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १४।। બ્રાહ્મણે આળસરહિત રહીને નિત્ય પિતાનાં વેદોક્ત કર્મો કરવાં. એનું યથાશક્તિ આચરણ કરનાર પરમ ગતિને પામે છે. नेहेतार्थान्प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा । न विद्यमानेष्वर्थेषु नाल्मपि यतस्ततः ॥१५॥ તે ન ગાવા બજાવવાના પ્રસંગથી ધન મેળવે કે ન તે શાસ્ત્ર- વિરુદ્ધ કર્મથી મેળવે. પિસે હોય ત્યારે કે તેની ભીડ હોય ત્યા- રે પણ જ્યાંત્યાંથી દ્રવ્ય ન તાકે. ૧૫ इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत कामतः । अतिप्रसक्तिं चैतेषां मनसा संनिवर्तयेत् ॥१६॥ ઈન્દ્રિયોના સર્વ વિષયોમાં કામનાપૂર્વક ન ખૂંપવું; મન- થી એમની અતિઆસક્તિ ટાળવી. ૧૬ सर्वान्परित्यजेदान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः । यथातथाध्यापयंस्तु सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥१७॥ પોતાના સ્વાધ્યાયને વિરોધી હોય એવા સર્વ વિષયો જવા. કેમકે, સ્વાધ્યાયમાં પરાયણ રહેવું એ જ બ્રાહ્મણની કૃત્યતા છે. ૧૭

·No text on this page.

·૧૫૮ === શ્રી મનુસ્મૃતિ वेदविद्यावतसाताश्रोत्रियान्गृहमेधिनः । पूजयेद्धव्यकव्येन विपरीतांश्च वर्जयेत् ॥ ३१ ॥ વિધારનાતક, વ્રતનાતક અને વિદ્યાવ્રતનાતક એ ત્રણે વેદને ગૃહસ્થાએ વ્યકવ્યથી સત્કારવા–એથી વિપરીતોને વવા. ૩૧ शक्तितोऽपचमानेभ्यो दातव्यं गृहमेधिना। संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः ॥३२॥ હાથે ન રાંધનારા બ્રહ્મચારી વગેરેને ગૃહરથીઓએ થથી શનિ ભેજન આપવું, તેમજ અડચણ આવે નહિ એવી રીતે વૃક્ષાદિ ભૂતો માટે પણ ભાગ કાઢો. ૧ર राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन्लातकः क्षुधा। याज्यान्तेवासिनोापि न त्वन्यत इति स्थितिः ॥३३॥ ભૂખથી ગળાના રનાતક દિરે રાજા પાસેથી, યજમાન પાસેથી પિતાના અવાસી પાસેથી ધન મેળવવા ઇચ્છ બીજી પાસેથી ધન લેવા ઇરછવું નહિ એવી ગામછે. न मीदेल्लातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथंचन । न जाणमनबहामा भदेश विभय सति ॥ ३४ ॥ શકિતમાન નાનક વિ શ પણ ભૂખથી પીડાવું ન તેમજ આવનાવા છતાં અને એવાંવરાપ માં નકિ.૧૪ જ. નાર્તાના જીવન * 1 ગુજ: ગિરનાર

·No text on this page.

·૧૬૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ नोपगच्छेत्प्रमत्तोऽपि नियमातवदर्शने । समानशयने चैव न शयीत तया सह ॥ ४०॥ કામની ઘેલછા આવી હોય તોય પુષે તુદર્શનમાં આવેલી સ્ત્રીનો સગ ન કરે, તેમ તેની સાથે એક પથારીએ પણ ન સૂવું. ૪૦ रजसाभिप्लुतां नारी नरस्य ह्युपगच्छतः । प्रज्ञा तेजोवलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते ॥४१॥ જે માણસ રજસ્વલા સ્ત્રીને સંગ કરે છે, તેનાં પ્રજ્ઞા, તેજ બલ, નેત્ર અને આવરદા હણાય જ છે. ૪૧ तां विवर्जयतस्तस्य रजसा समभिप्लुताम् । प्रज्ञा तेजोवलं चक्षुरायुश्चैव प्रवर्धते ॥४२॥ જે માણસ રજસ્વલા સ્ત્રીના સંગનો ત્યાગ કરે છે, તેનાં પ્રજ્ઞા, તેજ, બલ, નેત્ર અને આયુષ્ય વધે જ છે ૪૨ नाश्नीयाद्भया साध नैनामीक्षेत चाश्नतीम् । क्षुवतीं जृम्भमाणां वा न चासीनां यथासुखम् ॥ ४३॥ પત્ની સાથે એક થાળીએ જમવું નહિ, તેમ તે ખાતી હોય, છીકતી હોય, બગાસું લેતી હોય કે આરામથી બેડી હોય ત્યારે તેને ન જેવી. ૪૪ नाञ्जयन्तीं स्त्रके नेत्रे न चास्यक्तामनावृताम् । न पश्येत्प्रसरन्ती च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ।।४४ ॥ શ્રી પિતાની આંખ આંજતી હોય, નેલાદિ મદન કરતી -- ·અધ્યાય ૪ અશિને માંડી છે કે મારવી નહિસીને ન જેવી નહિ, અમિાં અપરિષ કરતુ નાખવી નહિ અને પગને તપાવવા નદિ પર તાપી ન નિમિત્ત ! न चैनं पादतः पुर्याच प्राणायाधमाचरेत् ॥५४॥ વિનાને ખાટલા ની ન રાખવો. તેને ઓળંગવો નહિ અને તેને પગ તળે ન કરવો, તેમજ પ્રાણને સંકટ થાય એવું આચરાન કરવું નહિ. ૫૪ नानीयात्संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् । न चैव पलिखेमि नात्मनोपहरेस्रजम् ॥ ५५ ॥ સવારસાંજના અધિકાલે જમવું નહિ અને પરગામ જવું નહિ ત્યારે સુવું નહિ, જમીન ખોતરવી નહિ અને પોતાની માળા કાઢવી નહિ. પપ नाप्सु मूत्रं पुरीपं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विपाणि वा ॥ ५६ ।। મૂત્ર, વિષ્ટા, ચુંક, એઠું ચોંટેલી વસ્તુ, લોહી કે વિષ એમાંનું કશું પણ પાણીમાં નાખવું નહિ. પ૬ नका वपेच्छ्न्यगेहे श्रेयांसं न प्रबोधयेत् । नोदक्ययाभिभापेत यज्ञं गच्छेन्न चावृतः ।।५७ ॥ સૂના ઘરમાં એકલા ન સૂવું, (વય કે વિદ્યામાં) વડીલને ઉપદેશ ન આપે, રજસ્વલા સાથે સંભાષણ ન કરવું અને વિનાનિમંત્રણે યજ્ઞમાં જવું નહિ. ૫૭ ·૧૬૨ - ક - - શ્રીમનુસ્મૃતિ तिरस्कृत्योचरेत्काष्ठलोष्ठपत्रतणादिना । नियम्य प्रयतो वाचं संवीताङ्गोऽवगुण्ठितः ।। ४९॥ પિતાનાં અગોને બરાબર આવરીને, મરજાદ રાખીને અને લાકડાં, ઢેફાં તેમજ ખડ આદિથી જમીનને ઢાંકીને તેણે વાણીને પ્રયત્નપૂર્વક નિયમમાં રાખીને મળમૂત્રને ત્યાગ કરે. मूत्रोचारसमुत्सर्ग दिवा कुर्यादुदङ्मुखः । दक्षिणाभिमुखोरात्रौ संध्ययोश्च यथा दिवा ॥ ५० ॥ દિવસે ઉત્તર દિશા તરફ, રાત્રે દક્ષિણ દિશા તરફ અને બેઉ સંધ્યાકાળે દિવસની જેમ ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખીને મળમુત્રને ત્યાગ કરવો. ૫૦ छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा द्विजः । यथामुखमुखः कुर्यात्प्राणवाधाभयेषु च ॥५१॥ રા, દિવસે, અધારામાં કે છાયામાં તેમજ પ્રાણને સંકટ આવવાનો ભય હોય ત્યારે કિજે છ મુખ રાખી મળ મૂત્રને ત્યાગ ક. ૫૧ प्रत्यग्नि प्रतिमयं च प्रतिसामोदकद्विजान् । प्रति गां प्रति वातं च मना नश्यति मेहतः ॥५२॥ અગ્નિ, સુર્ય, ચંદ્ર, લ, બાબળા, ગાય અને પવન =ાની અને જે મળમૂત્રનું વિસર્જન કરે છે, તેની બુ नामि मगनीपधनमा नशेत च त्रियम् । ર રાત્રિ રજા ના રે !

·અધ્યાય ૪ છે ૧૬૩ અને મોંથી ક મારવી નહિ. સ્ત્રીને નગ્ન જેવી નહિ, અગ્નિમાં અપવિત્ર વસ્તુઓ નાખવી નહિ અને પગોને તપાવવા નહિ. પર अधस्तान्नोपदध्याच न चैनमभिलवयेत् । न चैनं पादतः कुर्यान्न प्राणावाधमाचरेत् ।। ५४ ।। દેવતાને ખાટલા નીચે ન રાખો, તેને ઓળંગવો નહિ અને તેને પગ તળે ન કરવો, તેમજ પ્રાણને સંકટ થાય એવું આચરણ કરવું નહિ. ૫૪ नाश्नीयात्संधिवेलायां न गच्छेन्नापि संविशेत् । न चैव पलिखेद्भुमि नात्मनोपहरेत्स्रजम् ॥ ५५ ॥ સવારસાંજના સયિકાલે જમવું નહિ અને પરગામ જવું નહિ, ત્યારે સુવુ નહિ, જમીન ખોતરવી નહિ અને પોતાની મા કાઢવી નહિ. પપ नाप्सु मूत्रं पुरीपं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् । अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विपाणि वा ॥ ५६ ॥ મૂત્ર, વિષ્ટા, ચૂંક, એઠું ચેટલી વસ્તુ, લેહી કે વિષ એમાંનું કશું પણ પાણીમાં નાખવું નહિ. પ૬ नैका रवपेच्छ्न्यगेहे श्रेयांसं न प्रबोधयेत् । नोदक्ययाभिभाषेत यज्ञ गच्छेन्न चावृतः ।। ५७ ॥ સૂના ઘરમાં એકલા ન સુવું, (વય કે વિધામાં) વડીલને ઉપદેશ ન આપવ, રજસ્વલા સાથે સંભાષણ ન કરવું અને વિના નિમંત્રણે ચામાં જવું નહિ. પ૭ ?

·r
મનુસ્મૃતિ
एक साइन भुजीन नार्थमेको न नितयेत् ।
एलेन गन्छेमानं नका राप्लेए जागृयात् ।।
ભજન કલા ન ખાવું, લા એક
{ નાં ગા , આશા ન જવું અને બે સતi 't
१. ! 2nt's ना ]
गगार गतां गोष्ट नामाणानां न रानियो ।
₹ या मानाने व दक्षिण पाणिमुहरेत् ।। ५८ ।।
..!!i. i !! मा, न
. . . . . . . !!! "" !!! itt.
नपदांवपना नामाची करगनिन ।
• विनायक दामा कम्बनिगा ।। ५० ॥
। ५ ...!
461 /
.
.
ग्रा या ।
4
.
4
+-
.
*
.
.
--
-
।

·- ના રાજા ! બાર ન ર = ગજ દર , “ ! ! ! ! ! - - બાન, : ", " ' . પ . પ . ડી જ ન ! - ૧ : - - - - - - ૨૬ ન જ ના - સારા છે જાણે ? ? ટી - ૨૧. બાપા પી ! નર, ખાવાનું અને ન . ઇ લી પણ ન. ૬ પર જ ઘરાન વાત नापोटग म न प रत्तो पिरावयेत् ।। ६४ ॥ ન જ છે. ન ગાયન કરવું. ન વાજિવ વગાડવાં, ન તાળી પાડવી, ન ફડાટી લાવવી અને ન આનંદમાં આવી- આ ૪ न पादौ धारयेत्यांस्ये कदाचिदपि भाजने । न मिनभाण्डे भुजीत न भानप्रतिपिते ॥६५॥ કાંસાના પાત્રમાં કયાંય પણ ન દેવા તેમ ભાંગેલા વાસમાં અને વહેમ પડતા વાસણમાં ન જમવું . ૬૫ उपानहीं च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । उपवीतमलंकारं सज करकमेव च ।। ६६ ॥ બીજાઓએ ધારણ કરેલાં ડા, વરુ, નેઈ, અલંકાર, માળા અને કમંડલ પતે ધારણ કરવાં નહિ. ૬૬ ક ·१ કીમનુસ્મૃતિ नानिीत जेयर्न च शुद्वयाधिपीडिरीः । न भिनशिगुर्न पालधिविरुपिनः ॥६७ ॥ ":॥i, ५ गते यी i Fil. ' અને "રી ભાવાં તેમજ બાંદી છરીની કફ { ) नागन1.0 नाभित्यमाशुगलक्षणानिनः । रोगगगनः प्रचोदेनातुदन्भृशम् ॥ ६८।। "। "! ५ 11. i jatni, an !! : :: नानास, '' ** + नमा पमिन नयागनम् । नामानिदानी पाटागात ।। ६. !! r - in !! ;.!!! 1111 111, ' '', " .', १८.५५ ...1.1. ! . . , ... .. ..', / . "" - 12:22:11.... ! #.', if gt; ! niti ki त . - , + ;

·- અધ્યાય ૪ થે ૧૬૭ लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं बजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ॥७१॥ જે માણસ ઢેફાં ભાંગે છે, તરણ તોડે છે, નખ ચાલે છે, ચાડી ખાય છે અને અપવિત્ર રહે છે, તે ઝટ વિનાશને પામે છે.૭૫ न विगई कथां कुर्याद्वहिर्माल्यं न धारयेत् । गयां च यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम् ॥ ७२ ॥ નિંદા કરીને વાત કરવી નહિ અને બહાર દેખાય તેમ માળા રાખવી નહિ તેમજ બળદની પીઠ પર સવારી કરવી એ સર્વથા નિંદિત છે. હર अद्वारेण च नातीयाद् ग्रामं वा वेश्म वावृतम् । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ।। ७३ ॥ વાસેલા ગામમાં કે ઘરમાં છોડેથી જવું નહિ અને રાત્રે ઝાડનાં મૂળને દૂરથી વર્જવાં. ૭૩ नाक्षः क्रीडेत्कदाचित्तु स्वयं नोपानही हरेत् । शयनस्थो न भुञ्जीत न पाणिस्थं न चासने ।। ७४ ।। ક્યારેય પાસાથી ન રમવું અને જાતે જેડા ન ઉપાડવા, પથારીમાં ર ર જમવું નહિ, હાથમાં ભોજન રાખીને ખાવું નહિ અને બેસવાના આસન ઉપર અન્ન મૂકી આરોગવું નહિ. ૭૪ सर्व च तिलसंवद्धं नाबादस्तमिते रवी । न च नग्नः शयीतेह न चोच्छिष्टः काचिद्वजेत् ॥ ७५ ॥ સૂર્ય આથમ્યા પછી તલના સંબંધવાળું કંઈ પણ ભોજન ખાવું નહિ. નાગાવું નહિ, તેમજ ક્યાંય એકાદે જવું નહિ, ·મૂર્ખ, અહંકારી, અ યજ અને અંત્યાવસાયીઓ (નિષાદની શ્રીમનુસ્મૃતિ आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत् । आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो दीर्घमायुरवाग्नुयात् ।। ७६ ।। ભીના પગે જમાય, પણ ભીના પગે સુવાય નહિ; ભીને પ જમનારે મનુષ્ય દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે. ૭૬ अचक्षुर्विपयं दुर्ग न प्रमायेत कहिंचित् । न विण्मूत्रमुदीक्षेत न बाहुभ्यां नदी तरेत् ॥ ७७ ॥ આંખે ન દીઠેલા દુર્ગમ સ્થાનમાં કદાપિ ભૂલેચૂકે પણ જવું નહિ. મળમૂત્ર જેવાં નહિ, હાથ વડે નદી તરવી નહિ. ૭૭ अधितिष्ठन्न केशांस्तु न भस्मास्थिकपालिकाः । न कार्पासास्थि न तुपान्दीर्घमायुर्जिजीविपुः ।। ७८ ॥ દીધ આવરદાની ઇચ્છાવાળાએ વાળ, ભસ્મ, હાડકાં, ભાગેલાં ઠીકરાં, કપાસનાં છોડાં અને સાળનાં લેતાં એ ઉપર બેસવું નહિ. ૭૮ न संवसेच्च पतितैर्न चाण्डालैर्न पुल्कसैः । न मूखैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥ ७९ ॥ પતિત, ચાંડાળ, પુત્કસ (નિષાદથી શુદ્ધ સ્ત્રીમાં થયેલા સ્ત્રીમાં ચાંડાળથી જન્મેલા) સાથે વસવું નહિ. ૭૯ [न कृतौरनुशुक्तर्न महापातकान्वितैः । न दस्युभिनाशुचिभिनामित्रैश्च कदानच ॥ કૃતન્ની નિમી, મહાપાપવાળા ચેર, અપવિત્ર અને શત્રુઓ સાથે કદી રહેવું નહિ.]

·અધ્યાય ૪ થી न शूद्राय मतिं दद्यानोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेत् ।। ८० ।। શુદ્રને શાસ્ત્રમતિ આપવી નહિ, ઉચ્છિષ્ટ આપવું નહિ, હવિનો શેપ આપવો નહિ, ધર્મોપદેશ આપવો નહિ, તેમ તેને વ્રતનો ઉપદેશ આપવો નહિ. ૮૦ [ अंतरा ब्राह्मणं कृत्वा प्रायश्चित्तं समादिशेत् । કોઈને પ્રાયશ્ચિત્ત આપવું હોય તો બ્રાહ્મણને મધ્યરથ રાખીને પ્રાયશ્ચિત્ત આપવું.] यो ह्यस्य धर्ममाचष्टे यश्चैवादिशति व्रतम् । सोऽसंवृतं नाम तमः सह तेनैव मजति ॥ ८१ ।। જે બ્રાહ્મણ શુદ્રને ધર્મોપદેશ કરે છે અને જે તેને ત્રતાદેશ આપે છે, તે તે શુદ્રની સાથે અસંવૃત નામના નરકમાં ડૂબે છે. न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्ड्येदात्मनः शिरः । न स्पृशेचैतदुच्छिटो न च मायाद्विना ततः ।। ८२ ।। બેઉ હાથ સાથે રાખી પોતાનું માથું ખંજવાળવું નહિ, એઠે હાથે માથાને અડવું નહિ અને માથું ભજવ્યા વિના નાહવું નહિ ૮૨ केशग्रहान्प्रहारांश्च शिरस्येतान्विवर्जयेत् । शिरःलातश्च तैलेन नाझं किंचिदपि स्पृशेत् ॥ ८३ ॥ કોઈના વાળ ખેંચવા નહિ, તેમજ માથે પ્રહાર કરવા નહિ, માથે તેલ ચોપડયા પછી તે હાથ વડે કોઈ પણ અંગને અડવું નહિ. ૮૩ ·१७० શ્રીમનુસ્મૃતિ न राज्ञः प्रतिगृह्णीयादराजन्प्रयसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां शेनैव च जीवताम् ॥ ८४ ॥ અક્ષત્રિયથી જન્મેલા રાજા, કસાઈ, ઘાણી આદિ ચકરાખી આજીવિકા કરનારાઓ, કલાલ, તેમજ રૂપવેશથી જીવનારાઓ પાસેથી દાન લેવું નહિ. ૮૪ दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्ववजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः॥ ८५ ॥ દસ ખાટકી બરાબર એક ઘાણીવાળો (તેલી) છે, દસ ઘાણી વાળા બરાબર એક કલાલ છે, દશ કલાલ બરાબર એક રૂપથી છે અને દશ રૂપશી બરાબર એક (અક્ષત્રિય) રાજા છે.૮૫ दश सूनासहस्राणि यो वाहयति सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा पोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥८६॥ રાજાને તે ખાટકી જેવો જાવો કે જે દશ હજાર કસાઈ ખાનાં ચલાવતા હોય આથી તો તે રાજાનું દાન ભય કરે છે.૮૬ यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ।। ८७।। तामिसमन्धतामित्रं महारौरवरौरवौ । नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च ।।८८॥ संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् । संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम् ।। ८९॥ लोहशङ्कुमृजीपं च पन्थानं शाल्मली नदीम् । असिपवनं चैव लोहदारकमेव च ॥९० ।।

·થાય છે ર૭૨ કાજથી વિરુદ્ધ વર્તનારા લોભિયા રાજા પાસેથી જે દાન વીકારે છે. તે એ કરીને આ નીરોનાં એકવીસ નકામાં પડે છે. તામિ, અંધતાજિ. મહારૌરવ, નીરવ, કાલસત્ર, મહા- નક. ૨ જીવન, મહાવી િતપન. એ પ્રતાપન. સિંહાન, સકા- પાલ, કુમલા પ્રતિકૃત્તિક, (પૃત્તિત્તિક) લહુશંકુ, ગાજીપ, પંચા. શામલી. તરણુ નદી અસિપત્રવન, અને લોહ- દાક, ૮-૦ एतद्विदन्तो विद्वांसो नाराणा ब्रह्मवादिनः । न राशः प्रतिगृहन्ति मेत्य श्रेयोऽभिकाविणः ॥९१॥ પરલોકમાં પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનારા બ્રહ્મવાદી વિદ્વાન બ્રાહ્મણે એ જાણે છેતેથી તેઓ રાજા પાસેથી દાન લેતા નથી. बाहो मुहूर्ते युध्येत धर्मार्थों चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्त्वार्थमेव च ॥१२॥ બ્રાહ્મમુહર્તમાં ઊડવું અને ધર્મ તથા અર્થનું ચિંતવન કવું. એ ધર્મ અને અર્થ અંગે થનારા કાયાના કલેશનો વિચાર કરવો નહિ અને વેદના રહસ્યાથનું ચિંતન કરવું. કર उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौचा समाहितः । पूर्वा संध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम् ॥ ९३॥ ઊઠીને આવશ્યક મળશુદ્ધિ કરવી, સ્નાનાદિ શૌચ કરવું અને સ્વસ્થ ચિત્તે પ્રભાતની સંસ્થામાં લાંબા સમય સુધી ગ જપતાં રહેવું. તે જ રીતે બરાબર એટલે સમય સ ધ્યાએ પણ ગાયત્રી જપ કરવો. ૯૩ ·१८० શ્રીમનુસ્મૃતિ न राज्ञः प्रतिगृहीयादराजन्प्रयमतितः । सनाचक्रध्वजवतां वेशेनैव च जीवताम् ॥ ८४ ॥ માવિયથી જન્મેલા રાજ કાઈ, ઘાણી આદિ ગરમી આજીવિકા કરનારાઓ, કલાલ, તેમજ વિશથી આવનારા પાસેથી દાન લેવું નહિ. ૮૪ दगमनागमं चक्रं दशवक्रसमो ध्वजः । दाववजसगो वेशो दगनेशसमो नृपः॥ ८५ ॥ 24 2ी 11.54, 14 (नदी), 2011 १!!! 'सामा १२ मी जाने । यी २ गात्रिय) 19.८ दा एनागहमाणि यो बाध्यनि गौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो गजा घोरतम्य प्रनिग्रहः॥८६॥ रन 1 121 1111... .", 12 13 14 141 11 Aj दान." गो गतः प्रतिगृहानि लुब्धम्पान्छामानिनः । ग पाया यानीमानाकानगिनिम ॥८५ दामियनाभि मागमगायो। र.कम न महानायव 71८८|| नं ? हम प्रतापनम् । ४ सिमानामा १८, की। 17. . -- ।

·અધ્યાય ૪ ધા ૧૭ શાથી વિરુદ્ધ વર્તનારા લેશિયા રાજા પાસેથી જે દાન રવીકારે છે, તે ક્રમે કરીને આ નીચેનાં એકવીસ નરકમાં પડે છે. તામિન્સ, અંધતામિસ્ત્ર, મહારૌરવ, રૌરવ, કાલસૂત્ર, મહા- નરક જીવન. મહાવીચિ. તપન, સંપ્રતાપન, સંહાત, સકા- કોલ, કુલ, પ્રતિમૂર્તિક, (પત્તિમૃત્તિક) લોહક, જીપ, પંધા, શાલ્મલી, વૈતરણી નદી આસિપત્રવન, અને લેહ- દારક. ૮૦-૦૦ एतद्विदन्तो विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । न राज्ञः प्रतिगृहन्ति प्रेत्य श्रेयोऽभिकासिणः ॥ ९१॥ પલેકમાં પિતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનારા બ્રહ્મવાદી વિદ્વાન બ્રાહ્મણે એ જાણે છે, તેથી તેઓ રાજા પાસેથી દાન લેતા નથી. वाले मुहते बुध्यत धर्मार्थो चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्वार्थमेव च ॥९२॥ બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં ઊડવું અને ધર્મ તથા અર્થનું ચિંતવન કવું. એ ધર્મ અને અર્થ અંગે થનારા કાયાના કલેશને વિચાર કરવો નહિ અને વેદના રહસ્યાર્થીનું ચિંતન કરવું. ૯૨ उत्थायावश्यकं कृत्वा कृतशौच! समाहितः । पूर्वा संध्यां जपंस्तिष्ठेत्स्वकाले चापरां चिरम् ।। ९३ ॥ ઊઠીને આવશ્યક મળશુદ્ધિ કરવી, સ્નાનાદિ શૌચ કરવું અને સ્વસ્થ ચિત્તે પ્રભાતની સંધ્યામાં લાંબા સમય સુધી ગાયત્રી જપતાં રહેવું. તે જ રીતે બરાબર એટલો સમય સાંજની સ ધ્યાએ પણ ગાયત્રીજપ કરવો. ૯૩ ·૧૭૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ ऋपयो दीर्घसंध्यात्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञा यशश्व कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥९४ ॥ લાંબી સંધ્યાઓ કરીને ઋષિઓ દીર્ધ આયુષ, પ્રજ્ઞા, (દાનથી થયેલી ખ્યાતિ) કીનિ (ત્યાગથી થયેલી ખાતિ તેમજ બ્રહ્મતેજને પામ્યા હતા. ૯૪ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्वितोऽर्धपश्चमान् ॥९५॥ શ્રાવકે ભાદરવા માસની પૂનમે યથાવિધિ ઉપાક કરી બ્રાહ્મણે સાડાચાર માસ સુધી નિયમપૂર્વક વેદાધ્યયનક.' पुप्पे तु छन्दसां कुर्यादहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्रय वा प्राप्त पूर्वात प्रथमेऽहनि ॥ ९६ ॥ તે પછી, પુષ્ય નક્ષત્રમાં (ષિ માસની પૂનમે અથવા માઘ મહિનાના શુકલ પકાના પવાને બિર, પેલા એમ કિજે ગામબહાર જઇને વદન ઉર્થવિધિ કરવા. ૯ यथाशानं तु कृत्वयमुत्मगं छन्दमा वहिः । વિ િ રાજા ગી આ પ્રમાણે ગામબાર જઈગાદિને ઉગ ક 'દી, ક કિમી ( આવે ને પાછો વિ ૧" - , અથવા દિવસે ગાય ? 7 7 7 11: રંગ ! રન 1 main r ream ટ !

·- • ! ...... ,, .:.:... 11 1 1 . ३ मनि पराधीत्य पुनःसंपन् ।। ९.९ ।। { ... .....tit .ना ११, . न ... । 4111111 प्रमानि विधिना नित्यं उन्दन पटन् । दम पर जिगनी पनापटि 11१००॥ A. नाय! नत्र. नि .२निपनिन । १६. मा. नागनता पार पो. मानित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं चाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ॥१०१॥ વિપૂર્વક ગિલાને બાપન રાવનાઓ તેમજ એચવન કરનારાઓ, આ નીચેના અનપ અમાસ यो नदि १०१ कर्णवेऽनिले गौ दिवा पांसुसमुहने ! पता चयनध्यायावध्यायताः प्रचक्षते ॥१०२॥ ના કાનમાં નાવાટા મારતે વન વાને દેય અને ·ભાવ ભીનાના શુકલ પક્ષના પડવાને દિર, પહલા પર ૧૭૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ ऋपयो दीर्घसंध्यात्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञां यशश्व कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥९४॥ લાંબી સંધ્યાઓ કરીને ગાષિઓ દીર્ઘ આયુષ, પ્રજ્ઞા વશ (દાનથી થયેલી ખ્યાતિ) કીર્તિ (ત્યાગથી થયેલી ખાતિ) તેમજ બ્રહ્મતેજને પામ્યા હતા. ૨૪ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विनोऽर्धपञ्चमान् ॥१५॥ શ્રાવણ કે ભાદરવા માસની પૂનમે યથાવિધિ ઉપાડ કરીને બાબા સાડાચાર માસ સુધી નિયમપૂર્વક દાયકવું. ૯ पुष्प तु छन्दसां कुर्याद्रहिमत्सर्जनं द्विजः । मावशक्करय वा प्राप्त पूर्वाहे प्रथमेऽहनि ॥९६ ॥ તે પછી, પુય નક્ષત્રમાં (પિપ માની) પૂનમે અથવા દિ ગામબહાર જઇને વદન ઉર્થવિધિ કા. થાના વા જીન ઢિઃ | પિકિ ના વીમાનું || આ પ્રમાણે બામબાર જઈશારદને “ ક' છે. આ ફિલ્મ ( આમ ને પાછ દિન” નિધિ અથવા એક દિવસ શિ. 3:: ૪i Tara | Tiા નg a ૧.૮ ?

·..... : ११५१ . . . नाना ६५ मानिन। नानिमितपय पुनःपेत् ।। ९९ । ::.:.' , . . . . .titi न !! ... : ! 11. यशादिनन विधिना नित्यं छन्दकनं पटेन् । मान्दरयत पर हिजो एत्तो पनापदि ॥१०॥ मंत्र- ભાગના નિત્ય વાંચવા અને આપત્તિ ન હારને વેદ- पाय, 1 !!ना सामनता पायो. मानित्यमनध्यागानधीयानो विवर्जयेत् । अध्यापनं च कुर्वाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ॥१०१॥ વિધિપૂર્વક શિયોને અપાપન રાવનારાઓ તેમજ અધ્યયન ડરના મા. આ નીચેના અનામાં અભ્યાસ यो ना १०१ कर्णश्रयेऽनिले रानौ दिया पांसुसाहने । एतौ वास्वनध्यायावध्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥ १०२॥ = કાનમાં સવાટા મારતો પવન વાન દેય અને ·૧૭૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ ऋपयो दीर्घसंध्यात्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञां यशश्व कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥९४॥ લાંબી સંસ્થાઓ કરીને ઋષિઓ દીર્ઘ આયુષ પ્રજ્ઞા, (દાનથી થયેલી ખ્યાતિ) પ્રીતિ (ત્યાગથી થયેલી ખ્યાતિ) તેમજ બ્રહ્મતેજને પામ્યા હતા. ૦૪ श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वाप्युपाकृत्य यथाविधि । युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान्विनोऽर्धपञ्चमान् ॥९५॥ શ્રાવણ કે ભાદરવા માસની પૂનમે યથાવિધિ ઉપાકર્મ કરીને બ્રાહ્મણે સાડાચાર માસ સુધી નિયમપૂર્વક વેદાધ્યયનકરવું. ૬૫ पुष्पे तु छन्दसां कुर्याद्वहिरुत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमेऽहनि ॥९६ ॥ તે પછી, પુષ્ય નક્ષત્રમાં (પોષ માસની પૂનમે અથવા માઘ મહિનાના શુકલ પક્ષના પડવાને દિવસે, પહેલા પહોરમાં કિજે ગામબહાર જઈને વેદનો ઉત્સર્ગવિધિ કરવો. ૯૬ यथाशास्त्रं तु कृत्वैवमुत्सर्ग छन्दसां वहिः । विरमेत्पक्षिणी रात्रिं तदेवैकमहर्निशम् ।।९७॥ આ પ્રમાણે ગામબહાર જઈ શાસ્ત્રવિધિએ વેદનો ઉલગ કર્યા પછી, એક પક્ષિણી (આગલો ને પાછલો દિવસ તથા વની રાત્રિ સુધી અથવા એક દિવસ ને એક રાત્રિ સુધી અમે નથી વિરમવું. ૯૭ अत ऊर्ध्व तु छन्दांसि शुक्षु नियतः पठेत् । वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपठेन् ।। ९८ ॥

·. ...., ... वार - + गांना - . । - माना। लामा पुन:पेत ।।९।। .", " . । ११!) ....... ।। 111 . यानि विधिना निपटन् । गिलो नापदि ।।१०।। ...!!! in Enfor- नि. ५।११२ ननपतिनाय नाव: १॥ नासानायाययो. Hum- मात्मिनायागनधीयानी पिवर्जयेत् । आयापनं पाणः शिष्याणां विधिपूर्वकम् ।।१०१॥ વિપૃપક મિશન અપાપન ડરાવનારાઓ તેમજ ययन : नीना गनगनानांपास योनगि. ५01 फर्णनिल गौ दिया पांमुसगुहने । एनो पावनध्यायावच्यायज्ञाः प्रचक्षते ॥१०२॥ રા કાનમાં સવાટા મારતે પવન વાત દાય અને ·૧૭૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ દિવસે ધૂળના ગોટા ઊડતા હોય એ બે અધ્યાયે વર્ષાકાળમાં પાળવા, એમ સ્વાધ્યાયને જાણનારાઓ કહે છે. ૧૦૨ विद्युत्स्तनितवर्पपु महोल्कानां च संप्लवे । आकालिकमनध्यायमेतेपु मनुरब्रवीत् ॥१०३।। વીજળી, ગર્જના અને વૃષ્ટિ થતી હોય, તેમજ મોટે ઉલ્કાપાત થતો હોય, તે પ્રસંગે આકાલિક (બનાવના સમયથી માંડીને બીજા દિવસના તે સમય સુધી ) અનધ્યાય પાળવો એમ મનુ કહે છે. ૧૦૦ एतांस्त्वम्युदिताविद्याद्यदा प्रादुश्कृताग्निपु । तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥१०४॥ હામાગ્નિ પ્રકટયાના સમયે વર્ષાકાળે જો આ વીજળી વગેરે થયેલાં જણાય, તો તે વખતે અનયાય પાળવો, તેમજ પ્રભાતનો તેમજ સાયંકાળનો હોમાગ્નિ પ્રગટ થયો હોય તે વખતે વર્ષાકાળ વિના પણ વાદળાં દેખાય તો અનયાય પાળવો. ૧૦૪ निर्धाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने । एतानाकालिकान्विद्यादनध्यायानृतावपि ।। १०५॥ કડાકી, ભડાકા, ધરતીકંપ અને સૂર્યાદિ જાતિઓના ઉપદ્રવ એ વર્ષાઋતુમાં થાય તો પણ તે વખતે આકાલિક અધ્યાય જાણો. ૧૦૫ प्रादुष्कृतप्वनिषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने । राज्योतिः स्यादनध्यायः शेपे रात्रौ यथा दिवा ॥१०६॥ અગ્નિહોત્રનો અગ્નિ પ્રગટ્યા પછી, જો પ્રભાતે વીજળી ·અધ્યાય શું છે ૧૭૫ અને મેઘગર્જના થાય તો સૂર્યજતિ હોય ત્યાં સુધી અને સ ધ્યાકાળે તે જો થાય તો તારા જોતિ હોય ત્યાં સુધી અન- વાય રહે. પણ તે બે વૃદ્ધિ સાથે થાય તે એક દિવસ ને એક રાત્રિ અધ્યાય રહે. ૧૦૬ नित्यानध्याय एवं स्याद् ग्रामेपु नगरेषु च । धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा ॥१०७॥ ધર્મમાં નિપુણતા ઈચ્છનારા પુરુષોએ ગામોમાં અને નગરોમાં નિત્ય ઉપરના અનવ્યા પાળવા, વળી દુર્ગધ છૂટે ત્યાં પણ સર્વદા અનધ્યાય પાળવો. ૧૦૭ अन्तर्गतशवे ग्रामे वृपलस्य च संनिधौ । अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥ १०८ ।। ગામમાં શબ પડયુ હોય, શુદ્ર નજીક હોય, સદન ચાલતું હોય, તેમજ માણસે ટોળે મળ્યાં હોય, ત્યારે પણ અધ્યાય રાખો. ૧૦૮ उदके मध्यरात्रे च विभूत्रस्य विसर्जने । gિ: શ્રદ્ધક્ષેદ્ વ મનસા જ રિત છે ૨૦૧૫ પાણીમાં મધરાતે, મળમૂત્રના ત્યાગ વખતે, એઠે મેએ અને શ્રાદ્ધનું ભજન કરીને મનથી પણ વેદચિંતન કરવું નહિ. ૧૦૯ प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । यह न कीर्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥११०॥ એકોક્રિટ શ્રાદ્ધનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યા પછી તથા રાજાને ત્યાં

·No text on this page.

·13 vi માં દt iા તથા જ ર ર ર દિવા ? વિના પ થાબા રાયના દાય, શિયાળવા ૫. 3 ભ 4. વડ નાં દાય, ટ ગાંગ- - 1 દાચ તમે બધા રાઈ, વળીને બેઠા છે. ત્યારે 'જા બે પડ : ન. ૧૫ જાન જાના રાજાને રિડર પાસે परित्या मधुन चामः श्रादिकं प्रतिगृप च ॥११६ ।। માને છે અને માન પાસે ચશ્માં. બથુન સમયનું વર પીન. તેમજ માન અલ રવીકારીને વેદનું અધ્યયન કરવું નહિ ૧૧૬ प्राणि वा यदि वाऽमाणि यकिंचिच्छाद्धिकं भवेत् । तदालभ्याप्यनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः॥११७॥ ધાડ નિમિત્તે (ગાય, ઘોડા આદિ) પ્રાણી કે (વસ આદિ) અપ્રાણીનુ દાન લીધા પછી અધ્યાય રાખવો. કેમકે, બ્રાહ્મણને પાપામ્ય (હાથે જ જેનું મુખ છે એ) કહ્યો છે. ૧૧૭ चोररुपप्लुते ग्रामे संभ्रमे चाग्निकारिते। आकालिकमनध्यायं विद्यात्सर्वाद्भुतेषु च ॥११८॥ ગામમાં એરોએ રંજાડ કર્યો હોય, આગ લાગવાથી ગભરાટ ફેલાયો હોય અને આશ્ચર્યકારક ઉત્પાતો હોય, ત્યારે આલિક અનયાય પાળે. ૧૧૮ * ·I અંગમાંથી લોહી ઝરી ગયું હોય ત્યારે અને હથિયારથી સાદના ધ્વનિ થતા હોય ત્યારે કદી પણ ટ્વેદ કે ૧૭૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ उपाकर्मणि चोत्संगै त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम् । अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु ॥११९॥ ઉપાકમાં અને વેદના ઉત્સર્ગમાં ત્રણ રાત્રિ સુધી અન- ધ્યાય કહ્યો છે. અખકા શ્રાદ્ધમાં તેમજ દરેક ગડતુને અને એક દિવસ ને એક રાત્રિનું અધ્યયન રાખવું. ૧૧૯ नाधीयीताश्वमारूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् । न नावं न खरं नोष्ट्रं नरिणस्थो न यानगः ।। १२०॥ ઘેડા, ઝાડ, હાથી, હોડી, ગધેડા, ઉટ, ખારપાટ અને ગાડાં વગેરે વાહન ઉપર બેસીને વેદાધ્યયન કરવું નહિ. ૧૨૦ न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे। न भुक्तमांत्रे नाजीणे न वमित्वा न शुक्तके ॥ १२१ ॥ વિવાદમાં, કલહમાં, સેનામાં, યુદ્ધમાં, જમીને તરત, અપ- ચામાં, ઊલટી થયા પછી અને ખાટા ઓડકાર વખતે વેદ- ધ્યયન કરવું નહિ. ૧૨૧ अतिथिं चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् । रुधिरे च सुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते ॥ १२२ ॥ અતિથિની આજ્ઞા વિના, પવન સખત કુંકાતો હોય ત્યારે જખમ થયો હોય તે વખતે અધ્યયન કરવું નહિ. ૧૨૨ सामध्वनावृग्यजुपी नाधीयीत कदाचन । वेदरयाधीत्य वाप्यन्तमारण्यकमधीत्य च ॥ १२३ ।।

·અધ્યાય ૪ થે ૧ce યજુવેદ ભણવો નહિ; તેમજ વેદનું અધ્યયન કર્યા પછી આ રણ્યક ભણીને અંતે પાછું વેદાધ્યયન કરવું નહિ. ૧૨૩ ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस्तु मानुपः। सामवेदः स्मृतः पिन्यस्तस्मात्तस्याशुचिनिः॥१२४ ॥ ત્રવેદના દેવ દેવતા છે, યજુર્વેદના દેવ મનુષ્ય છે અને સામવેદના દેવ પિતૃ છે. તેથી સામવેદનો ધ્વનિ અપવિત્ર ગ છે. ૧૨૪ एतद्विदन्तो विद्वांसस्त्रयीनिष्कर्षमन्वहम् । क्रमतः पूर्वमभ्यस्य पश्चाद्वेदमधीयते ॥ १२५ ।। આ જાણનારા વિદ્યાનો નિત્ય વેદના સારરૂપ પ્રણવ, વ્યાતિ અને ગાયત્રી એ ત્રણને ક્રમવાર પ્રથમ ભણીને પછી વેદનું અધ્યયન કરે છે. ૧૨૫ पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलाखुभिः । अन्तरागमने विद्यादनध्यायमहर्निशम् ।। १२६ ।। પશુ, દેડકે, બિલાડું, કૃત, સાપ, નોળિયો અને ઉદર એ અધ્યયન વખતે ગુરુ અને શિષ્યની વચ્ચે થઈને જાય, તો એક દિવસ ને એક રાત્રિ અનધ્યયને જાણવું. ૧૨૬ द्वादेव वर्जयेन्नित्यमध्यायौ પ્રયત્ન ? | स्वाध्यायभूमि चाशुद्धामात्मानं चाशुचिं द्विजः॥१२७॥ સ્વાધ્યાયની ભૂમિ અશુદ્ધ હોય ત્યારે અને પોતે અપવિત્ર હોય ત્યારે આ બે અધ્યાયોને દિ નિત્ય પ્રયત્નપૂર્વક વર્જવા. ' ·૧૮૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ * * * * સદાચાર - अमावास्यामष्टमी च पौर्णमासी चतुर्दशीम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यमप्यतौ स्नातको द्विजः ॥ १२८ ॥ અમાસ, આઠમ, પૂનમ અને ચૌદશ એ દિવસે એ સ્ત્રીને ઋતુ હોય તો પણ સ્નાતક બ્રાહ્મણે બ્રહ્મચારી રહેવું. ૧૨૮ [पाठ्यष्टम्यौत्वमावास्यामुभयत्र चतुर्दशीम् । वर्जयेत्पार्णमासी च तैले मांसे भगे क्षुरे ॥ તલસ્નાન, માંસભક્ષણ, ગ્રીસ ગ અને હજામત એ ચાર વાનાં અનુક્રમે કે બધાં છઠ, આમ, વદને સુદની ચૌદશ અને પૂનમે વર્જવાં ] न मानमाचरेद्भुक्त्या नातुरो न महानिशि । न वासोभिः सहाजनं नाविज्ञाते जलाशये ॥ १२९ ।। જમ્યા પછી, માંદગીમાં, મધ્યમ, ધણાં કપડાં શાં, તેમજ અજાણ્યા જલાશયમાં સ્નાન કરવું નહિ. ૧૨૦ देवतानां गुरोराजः मातकाचार्ययोस्तथा। नाकामेकामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च ।। १३०॥ દેવમુ. ગાજ, નાનક, આચાર્ય, કાળી ગાય, યમ દવા લીલવા અને ચડાવ એમની છાયાને જે : ધી નર, ૧૬૦ मध्यंदिनचंगत्रे च श्राद्धं भुक्त्वा च मामिपम् । Fla 7 8 જાય ? !! “અ”, ગ , બાંગ્યુન :- " ·. 14 (11 र Enricानिमाधिगि मागतः ॥१३२॥ मान. It 11111 ml .......... ::11५ नलि. Com मार्ग पर परिणः । मामि सदार र चोपितम् ।। १३३ ॥ ....॥ १५, मानिनन. नगर ५.जीन न. 1 नहीशमनारप्य कक किचन विद्यते । या पुरपया परदारोपपयनम् ।। १३४ ।। આ જગતમાં પગીના સેવન જેવું બીજું કશું જ પુચ્છના माना नाम नबी १७४ क्षत्रिय व मप च मात्रणं च बहुधतम् । नापमन्यन वे भृश्णुः वृशानपि बादाचन ॥ १३५ ॥ ક્ષત્રિય, પ અને બહુત બાબર્બિળ હોય પણ તેમનુ ની ઈછાવાળાએ અપમાન કરવું નહિ. ૧૨૫ एनयत्रं हि पुरुषं निर्दहेदवमानितम् । तग्मादेतत्रयं नित्यं नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १३६ ॥ આ ત્રણય અપમાન પામતાં પુષને બાળી નાખે છે નથી બુદ્ધિમાને એ ત્રણનું કયારે પણ અપમાન કરવું 1 ·૧૮૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ नात्मानमवमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभिः । आमृत्योः श्रियमन्विच्छेनैनां मन्येत दुर्लभाम् ॥ १३७ ॥ ઉદ્યમ છતાં સંપત્તિ ન મળે તો પણ પોતાની જાતને ફિટ કારવી નહિ; મરણ સુધી ધનસંપાદન કરવા માટે યત્ન કરવો. ધનને દુર્લભ માનવું નહિ. ૧૨૭ सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमाप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेप धर्मः सनातनः ।। १३८ । સત્ય બોલવું અને તે પણ પ્રિય બોલવું, પણ સત્ય અપ્રિય રીતે બેલવું નહિ, તેમ પ્રિય રીતે અસત્ય કહેવું નહિ, આ સનાતન ધર્મ છે. ૧૮ भद्रं भद्रामिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् । शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह ॥ १३९ ॥ અભદ્ર હોય ત્યાં ભદ્ર શબ્દથી જ બોલવુ અને ભદ્ર હોય ત્યાં પણ ભદ્રજ બલવું. કેઈની સાથે પણ ખાલી વેર કે વિવાદ કરવા નહિ. ૧૨૯ नातिकल्यं नातिसायं नातिमध्यंदिने स्थिते । नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृपला सह ॥ १४० ॥ ખૂબ વહેલી સવારે, ખૂબ મોડી સાંજે અને ખરે બપોરે અજાણ્યા સાથે તેમજ શદ્રોની સાથે પથ કરવો નહિ. ૧૪૦ हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गाविद्याहीनान्वयोषिकान् । रूपद्रव्यविहीनांश्च जातिहीनांश्च नाक्षिपेत् ।। १४१॥ T

·w
૬ :: - - - - - - !
* : ફકરા
'?
1
--વનાં
ત
-.
કાર -- -: જાજ છે
: - - - 7 Hદર !
- ૧. 'ખાર અને
તો , " -ને તેમને રાવ
- - - ન- - .
જ જન જાનિક /
crc = gif it a les |
૨૦. હિર, બિન પિતાના દિવાન અને
અ.ના પ્ર દવે ન. ૧૮
જાપુ ગાયનાનિ:
उपच जुहयांचव निन्यमग्निमन्दितः ॥१४५।।
નિગ બગલ આચાથી જુન દેવું. મન નિયમમાં
રાખવું. જાને વશ રાખવી, આળસ વગર ગાયત્રી જ
અને અગ્નિમાં કામ કરે. ૧૮૫
તે

·१८४ શ્રીમનુસ્મૃતિ मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ॥१४६॥ નિત્ય મંગલ આચાર કરનારા, મનને નિયમમાં રાખનારા, ગાયત્રી પનારા અને હોમ કરનારા–એમને કદી પણ વિનિપાત થતો નથી. ૧૪૬ वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं यथाकालमतन्द्रितः । तं ह्यस्याहुः परं धर्ममुपधर्मोऽन्य उच्यते ॥१४७॥ પ્રમાદરહિત રહીને, નિત્ય યથાકાલે વેદનો અભ્યાસ કરે તેને જ પડિતો પરમ ધર્મ કહે છે. તે વિનાના બીજા ઉપધર્મ કહેવાય છે. ૧૪૭ वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जाति स्मरति पौर्विकीम् ॥१४८॥ સતત વેદાભ્યાસથી, બાહ્યાભ્યતર શુદ્ધિથી, તપથી, ને પ્રાણીઓના અદ્રોહથી મનુષ્યને પૂર્વજન્મનું સ્મરણ થાય છે. पौर्विकी संस्मरजाति ब्रह्मवाम्यसते पुनः । ब्रह्माभ्यासेन चाजसमनन्तं सुखमश्नुते ॥१४९॥ પૂર્વજન્મને સંભારનારા પુર ફરી ફરીને વેદાભ્યાજ રે છે અને અખંડ વેદાભ્યાસથી તે અનંત સુખને ભેગવે છે. सावित्रान्छान्तिहोमांथ कुर्यात्पर्वसु नित्यशः । पितॄश्ववाष्टकास्वनित्यमन्वष्टकासु च ॥१५० ॥ પના દિવામાં વિતા જેના દેવતા છે એવા શાંતિ- આ કરવા અને અથાઓ (રમં ને શિશિરની વદ આઠમ) ·1 aurren દંતધાવન, અબન અને દેવાનું પૂજન એ બધાં કાર્ય પહેલા પહેરમાં જ કરવાં. ઉપર मेवा नमश्रालयाना नाना... Parita પિતાને ત્યાં આવેલા વૃદ્દાન, આસન આપવું, બે હાથ જે તેઓ જાય ત્યારે તેમને પણ श्रुतिस्मृत्युदितं सम्पनिदनंा। અધ્યાય શું છે તેમજ અન્યણકાઓ (અષ્ટક પાસેની નોમ)માં નિત્ય પતૃઓનું પૂજન કરવું અર્થાત શ્રાદ્ધ કરવું. ૧૫૦ दूरादारामनं दूरात्पादावसेचनम् । उच्छिष्टा दो च दूरादेव समाचरेत् ॥१५१ ॥ મૂત્ર, પગ ધાચલું પાણું. એડવાડ અને હું પણ એ બધું ઘરથી દર નાખવું. ૧૫૧ मैत्रं प्रसाधनं मानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्न एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम् ।। १५२ ।। મળમૂત્રનો ત્યાગ કરે. વાળ વાળીને સાફ રાખવા સ્નાન, धर्ममूलं नित समाचारमन्दिर देवतान्यभिगच्छेनु धार्मिकांश्च हिजोनमान । ईश्वरं चैव रक्षार्थ गुरुनेव च पर्वम् ॥ १५३ પોતાની રક્ષા સારે પવન સાન. - अभिवादयेदृद्धांश्च दद्याईदामने कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्ः पृष्ठान्वियान । - ·? ૧૮૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ શ્રુતિ તથા રમૃતિમાં રૂડી રીતે કહેલા, સ્વકર્મમાં નિયમ- રૂપ થયેલા અને ધર્મના મૂળરૂપ એવા સદાચારને વગર– આળસે સેવવા. ૧૫૫ आचाराल्लभेतं ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः। आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ १५६ ॥ સદાચારથી આવરદા મળે છે; આચારથી ઈષ્ટ પ્રજાલાભ થાય છે; આચારથી અખૂટ ધન સાંપડે છે અને આચારથી અપલક્ષણેનો નાશ થાય છે. ૧૫૬ दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥१५७ ॥ દુરાચારી પુરષ લોકમાં નિંદા પામે છે. સતત દુ:ખ ભેગે છે, રોગી રહે છે અને અલ્પાયુ થાય છે. ૧૫૭ सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥ १५८ ॥ શુભ સુચવનારાં સર્વ લક્ષણો વિનાનો હોવા છતાં, જે સદાચારી હોય છે. શ્રદ્ધાયુક્ત હોય છે અને છગ્ગહીન હોય છે, તે વર્ષ સુધી જીવે છે. ૧૫૮ यद्यत्परवगं कर्म तत्तद्यत्नेन वर्जयेत् । यद्यदात्मवशं तु स्यांत्तत्तत्सेवेत यत्नतः ॥१५९॥ પશ રહેલાં કર્મનો યત્નપૂર્વક ત્યાગ કરે. જે જે સ્ત્રી- ધીન કર્મ દાય ને તે પ્રત્યપૂર્વક કરવાં. ૧૯ मवं परवगं दुःखं सर्वमात्मवणं सुखम् । एतद्विद्यान्ममामेन लक्षणं मुखदुःखयोः ।। १६० ॥

·અધ્યાય ૪ ધા
૧૮૭.
પારકાને અધીન તે બધું દુ ખ પોતાને અધીન તે બધું
સુખ આ સુખદુખનું ૮. કારણ જાણવું. ૧૬૦
यत्कर्म पुर्वतोस्य स्यात्परितोपोऽन्तरात्मनः ।
तत्प्रयत्नेन कुर्यात विपरीतं तु पर्जयेत् ॥ १६१ ॥
જે કર્મ કરતાં પોતાના અંતરાત્માને પૂરો સંતોષ થાય,
તે પ્રયત્નપૂર્વક કરવું. તેથી વિપરીત કર્મોનો ત્યાગ કરવો.૧૬૧
आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् ।
न हिंस्याद्राह्मणान्गाश्च सांश्चैव तपस्विनः ।। १६२ ।।
આચાર્ય, વેદવ્યાખ્યાતા, પિતા, માતા, ગુરુ, બ્રાહ્મણ
ગાય અને તપસ્વી એમાંના કેઇનું અપમાન કરવું નહિ.૧૬૨
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेपं दम्भं च मानं च क्रोधं तैष्ण्यं च वर्जयेत् ।। १६३॥
નાસ્તિતા, વેદની નિ દા, દેવોની નિંદા, પ, દંભ, અભિ-
ભાન, કોધ અને દૂરતા–એટલાનો ત્યાગ કરવો. ૧૬૩
परस्य दण्ड नोद्यच्छेत्कुद्धो नैव निपातयेत् ।
अन्यत्र पुत्राच्छिप्याद्वा शिष्टयर्थ ताडयेत्तु तौ ॥ १६४ ॥
ક્રોધમાં પણ અન્યની સામે દંડ ઉગામો નહિ, તથા પુત્ર
અથવા શિષ્ય સિવાય બીજાને લાકડી વગેરે મારવી નહિ. જે
પુત્ર તથા શિષ્ય અપરાધ કરે તો તેમને શિખામણ દેવા સારુ
મારી શકાય. ૧૬૪
ब्राह्मणायावगुयेव द्विजातिवंधकाम्यया ।
शतं वर्षाणि तामिसे नरके परिवर्तते ॥१६५॥

·૧૮૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ જે કોઈ ગ્રહ બ્રાહ્મણને મારવાની ઈચ્છાથી માત્ર લાકડી ઉગામે, તો તે સો વર્ષ સુધી તામિસ નરકમાં ભટકે છે. ૧૬૫ ताडायित्वा तृणेनापि संरम्भान्मतिपूर्वकम् । एकविंशतिमाजाती: पापयोनिषु जायते ॥१६६॥ ક્રોધમાં આવીને જે ગૃહરથ બ્રાહ્મણને ઇરાદાપૂર્વક એક તણખલાથી પણ મારે છે, તે એકવીસ જન્મ સુધી પાપોનિ- માં જગ્યા કરે છે. ૧દ ર अयुध्यमानस्योत्पाद्य वामणस्यासृगङ्गतः । दुःखं सुमहदामोति प्रेत्याप्राज्ञतया नरः ॥१६७ ।। યુદ્ધ ને કના બ્રાહ્મણના અંગમાંથી જે માણસ લેહી કરે છે, તે મરણ પછી મૂખનાને લીધે મહાદુ ખને પામે છે. शोणितं यावतः पांमून्संगृह्णाति महीतलात् । तावतोऽद्धानमुत्रान्यः शोणितोत्पादकोऽद्यते ॥ १६८॥ એ બ્રાનનું લોહી પૃથ્વીવલના જેટલા જકણોને ભીંજવે છે, તેટલાં વરસ સુધી તે લોહી કાઢનાર મનુષ્યને શિયાળ આદિ પ્રાણીઓ માં ખાયા કરે છે. ૧૬૮ न कदाचिहिजे तुम्माद्विद्वानवगुरेदपि । न ताडयनृणनापि न गावान्याययेदमृत् ॥ १६९ ॥ તેથી વિદ્યાને કરી પ! બ્રાની સામે લાકડી ઉગારી જિ.1 ! તને ભારે ના, તે તેના અંગમાંથી કે * ' કાવવું નતિ, ૧૬૮ ·અધ્યાય ૪ થે ૧૮૯ अधार्मिको नरो यो हि यस्य चाप्यनृतं धनम् । हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते ॥ १७० ॥ જે માણસ અધાર્મિક છે, જેનું ધન જૂઠાણાનું છે અને જે નિત્ય હિંસામાં ખપેલો રહે છે, તે આ લોકમાં સુખ પામતો નથી. ૧૭૦ न सीदन्नपि धर्मेण मनोऽधर्मे निवेशयेत् । अधार्मिकाणां पापानामाशु पश्यन्विपर्ययम् ।। १७१ ॥ પાપી અધમીઓની જોતજોતામાં અવળી દશા થાય છે. એમ વિચારીને ધર્મથી દુખ આવતુ હોય તો પણ અધર્મમાં મન પરોવવું નહિ. ૧૭૧ नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिख । शनैरावर्तमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥ १७२ ॥ પૃથ્વીમાં પેલું બીજ જેમ તુરતજ ફળ આપતુ નથી, તેમ જગતમાં અધર્માચરણ પણ તે જ વખતે ફળ આપતું નથી. પરંતુ બીજ જેમ ધીરે ધીરે વધીને ફાલે છે અને પછી ફળ આપે છે, તેમ અધર્મ પણ ધીરે ધીરે વૃદ્ધિ પામીને અધર્મ કરનારનાં મૂળિયાંને કાપી નાખે છે. ૧૭૨ यदि नात्मनि पुत्रेपु न चेत्पुत्रेषु नप्तृपु । न त्वेव तु कृतोऽधर्मः कर्तुर्भवति निष्फलः ॥१७३ ।। કરેલો અધર્મ જે કર્તાને ફળ ન આપે, તો તેના પુત્રોને આપે છે અને પુત્રોને ન આપે તો તેના પુત્રોને આપે; પરંતુ તે નિષ્ફળ જતા જ નથી. ૧૭૩

·No text on this page.

·અધ્યાય શું છે ૧૯૧ સંતોને જે સન્માર્ગે પોતાના પિતા ગયા હોય અને પિતા- મહ ગયા હોય, તે જ માગે તેણે જવું. તેવા માર્ગે જતાં તેને હાનિ નહિ આવે. ૧૭૮ ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितः। वालवृद्धातुरैवेद्यैर्मातिसंवन्धिवान्धवैः ॥१७९॥ मातापितृभ्यां यामीभिर्धात्रा पुत्रेण भार्यया । दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ।।१८०॥ *लिन, पुखित, माया, मामा, मतिथि, माश्रित, माण, वृद्ध, शशी, वैध, शातिनन, स५ घी, माधव, माता- पिता, महेन, ण, ला, पुत्र, पत्नी, ४0 अने हास- વર્ગ એમની સાથે વિવાદ ન કરે ૧૭૮, ૧૮૦ एतैर्विवादान्संत्यज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । एभिर्जितैश्च जयति सर्वाल्लोकानिमान्गृही ॥१८॥ જે ગૃહસ્થ ઉપલાઓ સાથે વિવાદ ત્યજે છે, તે સર્વ પાપથી મુક્ત થાય છે અને એમને વશ રહીને તે સર્વલોકને વશ કરે છે. ૧૮૧ आचार्यों ब्रह्मलोकेशः प्राजाप्रत्ये पिता प्रभुः। अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चविजः ।। १८२॥ यामयोप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य बान्धवाः। संबन्धिनो हपां लोके पृथिव्यां मातृमातुलौ ।। १८३॥ आकाशेशास्तु विज्ञेया बालवृद्धकृशातुराः। भ्राताज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुनःस्वका तनुः॥१८४ ·શ્રીમનુસ્મૃતિ त्रिष्वप्यतेपु दत्तं हि विधिनाप्यर्जितं धनम् । दातुर्भनवत्यर्थाय परनादातुरेव च ॥१९३॥ ન્યાયવિધિએ મેળવેલુ ધન જો એ ત્રણ પ્રકારના બ્રાહ્મણને આપ્યું હોય, તો તે પરલોકમાં દાવાને તેમ જ લેનારને અનર્થ- કારી થાય છે. ૧૯૨ यथा प्लवेनौपलेन निमञ्जत्युदके तरन् । तथा निमजतोऽधस्तादादातृप्रतीच्छकौ ॥१९४॥ પથ્થરની હોડીથી તરનાર જેમ પાણીમાં ડૂબે છે, તેમ મુખ દેનાર અને ભૂખ લેનાર બન્ને ની નર પડે છે. ૧૯૪ धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छमिको लोकदम्भकः । बडालबतिको यो हिंसः सर्वाभिमंधकः ।। १९५ ॥ જ ધરમની ધજા રાખનારી, સદાય લેબિયા, ડાળથી, લકને છેતરનાર, જિસાબાર અને બાદ કરતાં હોય તેને બિલાડાની વૃત્તિવાળા જાવા ૧૦૫ [यम्य धर्मध्वजो नित्यं मुरध्वज इबाचितः । प्रच्छन्नानि च पापानि डालं नाम तहतम् ।। કવાના ઝંડાની કામ ન ધરમની વાટ નિર્મ દર છે અને જેમાં પાપ તાંયાં છે, તેનું નામ વિનાને મ খাননি: দ্যাথলথিনন। fiારા જ દિ! ૨૧દ | જ , " , , , “ ” , 2, ·થાય જ છે चेयकावतिनो विप्रा ये च मार्जारलिशिनः । ने पतन्त्यन्यतामिसे तन पान कर्मणा ।। १९७॥ - a ભવાની ના ભિલાડાની વૃત્તિવાળા છે, તન પાપન કરીને અંધતામિસ નરકમાં પડે છે. ૧૯૭ न धर्मस्यापदेशन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । अतेन पाएं प्रच्छाध पुर्वन्त्रीगद्रदम्भनम् ।। १९८ ॥ રીઓ તથા માને છેતરામણ કરવાને માટે વ્રતવડે પાપને ઢાંખી. પાપ કર્યા પછી ધર્મના બહાના તળ ત્રત આચરવું નહિ. प्रत्यंत चेगा विप्रा गर्यन्ते ब्रमवादिभिः । छमनाचरितं: यच्च तं रक्षांसि गच्छति ॥ १९९ ।। પાવાદીઓ આવા વિપ્રોને આ લોકમાં તેમજ પરલોક- માં નિ દે છે અને તેમણે કપટથી જે કાંઈ વ્રત આચર્યું હોય છે તે રાક્ષસોને પહોંચે છે ૧૯૯ अलिङ्गी लिशिवेपेण यो वृत्तिमुपजीवति । स लिगिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥२०॥ જે અમુક એક આશ્રમનો ન હોવા છતાં, તે આશ્રમના વિષથી આજીવિકા કાઢે છે, ને તે વેષના આશ્રમવાળાઓનાં પાપને એઢેિ છે અને પક્ષીની યોનિમાં જન્મ પામે છે. ૨૦૦ परकीयनिपानेषु न स्नायाच कदाचन । निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते ।। २०१॥ પારકાના જળાશયમાં ક્યારેય નાહવું નહિ. એમ નહાવા- થી તે (જળાશય) બધાવનારનું પાપ તેને ચુંટે છે. ૨૦૧ [सप्तोद्धृत्य ततः पिंडान् कामं स्नायाच पंचधा। उदपानात्स्वयंग्राहात् बहिःस्नात्वा न दुष्यति ।।

·જ ૧૯૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ જો નાહવું જ પડે, તો તેમાંથી પાંચ કે સાત કચરાના પિંડા કાઢવા અને જાતે જ પાણી બહાર કાઢીને નાહવું. આ રીતે નહાવાથી દોષ લાગતો નથી.] यानशय्यासनान्यस्य कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपभुञ्जान एनसः स्यात्तुरीयभाक् ।। २०२॥ વાહન, શય્યા, આસન, કૃપ, બગીચો અને ઘર–એ તેમ ના ધણીના આપ્યા વિના ભોગવનારને મૂળ ધણીના પાપનો થો ભાગ ભેગવવો પડે છે. ૨૦૨ नदीपु देवखातेषु तडागेपु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गतप्रस्रवणेपु च ॥२०३ ॥ નદીઓ, દેવનિમિત્તનાં જળાશ, તળાવ, સરોવર ધરાઓ અને ઝરણામાં નિત્ય નાન કરવું. ૨૦૩ यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्वुधः । માપતાવળો નિરમાવામનન // ૨૦૪ / વિદ્દાને સતત યમોને સેવવા? આમ નિયમોને નિત્ય સેવવા. કેવળ નિયમોને જ ભજનારો જો યમોને પાળે નહિ, તે તે પતન પામે છે. ૨૦૪ [आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा दममस्यहा। ध्यानं प्रसादो माधुर्यमार्जवं च यमा दश ।। યા, મા, સત્ય, અહિંસા, ઇંદ્રિયદમન, અસ્પૃહ ધ્યાન, પ્રસન્નતા, મધુરતા અને સરળતા એ દશ યમો છે.] [अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्पता। अस्तयमिति पंचते यमायोपवतानि च ॥ E ·{ - . . ટના બને " માં " પદ " ] મારા કાન ! કાંગલ મન નં રામ માં ! - , -બા. ૧૫ ન • માયા, નયના - 4 ન પાકે. ન - ૪૧ નિયછે] gers ciritual કાર ના વીર ન' . . મારા બંને પ્રસાદ એ પર નયના અને ૯ના .] જામિન ને પ્રાથના તથા 1 सिया इपिन पाते सुजीत मागणः फचित् ।। २०५।। અમાર, મિટ. આ નથી નસંક માંડલા માં wાબા રામ પણ જમવું નહિ. ર૦૫ अश्रीवमेतत्वाधूनां यन्न गुहत्यमी हविः । प्रतीपयेतदेवानां तरमात्तत्परिवर्जयेत् ।।२०६॥ આવા એનામાં યા કાજે હઓિહામે છે. તે સત્પની લમિન હણનાર છે, તેમ જ દવાને પ્રતિફળ છે. આથી તેવા જાનો ત્યાગ કરવા ૨૦ मत्तमुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन । केगकीटावपन्नं च पदा रपृष्टं च कामतः ॥२०७॥ ધલે, દીધી અને રાગી એમનું કયારેય ન જમવું. તેમ વાળ અને કીટવાળ તેમજ પગની અડફટે ચડેલુ ભેજ સુધાં ઇરાદાપૂર્વક ન ખાવું. ૨૦૭ R ·૧૦૮ બેટેલું, કુતરાએ અડકેલુ, ગાયે સુઘેલું છે કે જેમના શ્રીમનુસ્મૃતિ भ्रूणनाविधनं चत्र संस्पृष्टं चाप्युदश्यया । पतत्रिणावलीदं च गुना संम्पृष्टमेव च ॥ २०८ ।। गवा चान्नमुपात्रानं घुष्टानं च विशेषतः। गणान्नं गणिकान्नं च विदुषां च जुगुप्सितम् ।। २०९॥ स्तेनगायनयोश्चानं तक्ष्णोवा(पिकस्य च । दीक्षितस्य कदर्यस्य बद्धम्य निगडस्य च ॥२१०॥ अभिशस्तस्य पण्डस्य पुंश्चल्या दाम्भिकस्य च । शुक्तं पर्युपितं चैव शूद्रायोच्छिष्टमेव च ॥२११॥ चिकित्सकस्य मृगयोः क्रूरस्याच्छिष्टभाजिनः । उग्रान्नं सूतिकान्नं च पर्याचान्तमनिर्दशम् ॥ २१२ ॥ अनचिंतं वृथामांसमवीरायाश्च योषितः । द्विपदन्नं नगर्यन्नं पतितान्नमवक्षुतम् ॥ २१३ ॥ पिशुनानृतिनोश्चान्नं ऋतुविक्रयिणस्तथा । शैलपतुन्नवायानं कृतघ्नस्यान्नमत्र च ॥ २१४ ॥ कारस्य निपादस्य रंजावतारकस्य च । सुवर्णकर्तुर्वेणस्य शस्त्रविक्रयिणस्तथा ॥२१५॥ श्ववतां शौण्डिकानां च चैलनिर्णेजकस्य च । रजकस्य नृशंसस्य यस्य चोपपतिर्गृहे ॥२१६॥ मृष्यन्ति ये चोपपतिं स्त्रीजितानां च सर्वशः । अनिर्दशं च प्रेतान्नमतुष्टिकरमेव च ॥ २१७।। ગર્ભ હત્યારાએ જોયેલું, રજસ્વલાએ અભડાવેલું, પક્ષીઓ ·1 1 --- - 13 -- " , " " " - પ . - • 1} · * * ', -5. “ ના-ન. ' , , , ', ' ' ભા. --- બ, ભ, મ માની ' ભ - - - - - - ર ' ' કે ' , એવા ને. { " '' - જન | ‘ી બ ૧૫ " ,, , , , - પંત “ . બવ અને ‘, ', - - - -5. - નાન, પાનું. બીક : લાખ બાવન, ચાનું કીચના - મ', ') કન'નુ. જાનું. નિપાનું નાશ કર- "ના, . .. પાનું. કાચનાનું, રતાં પાળના- . ''પાલનું ડાં પાના ધાબીનું. માટીનું, પાનું. જેને એ જ છે ને એનું, પીવાના પતિને જ સર્વ સાંખી - , તલનું તથા તેને બધી રીતે પીવા છે તેમનું મરણ નાના વિનાનું અને તૃપ્તિ ન થાય એવું - જનો વલ ૯૦૮ ૧૬ राजानं तेज आदने शदानं प्रणवर्चसम् । आयः सुवर्णकागलं यमधारयर्तिनः ।। २१८ ।। રાજનું અન્ન તેજને, શુદ્રનુ બિરને, નીનું આવ- કાંને અને ગામડિયાનું મને હે છે. ૨૧૮ कामसान्न प्रजा हन्ति वलं निजकस्य च । શાળાનું નિવારવા નિતિ | ૨૨૧ }

·No text on this page.

·૧૦૧ નિદાન બાદ 'રિતદનું કશુજ ન જમ9 ખાવા ન હતા તેની પાસેથી માત્ર એક રાત જેગુ કે ન ધ પદ [જ નાપાસાવતુ ગુવો | अगुलाधारगतयोरवार परेऽहनि R ચદ્ર ને ના શકાળ ન જેવું, પણ ગ્રહણ ટચ પણ નાન કરીને જમવું. પતુ ગ્રહણ છૂટયુન હેય અને સર્વ કચ ન પામી ગયા હતા. તે બીજે દિવસે જમવું.] श्रोत्रियस्य कादर्यग्य बढ़ान्यरय च वाधुपेः । मीमांमित्वोभयं देवाः सममनमकल्पयन् ॥ २२४ ।। પર ભલા છતાં કૃપ અને દાતા છતાં વ્યાજખાઉ, એ બનાં અને દેવોએ વિચાર કરીને સમાન ગયાં છે. ૨૪ तान्प्रजापतिराहत्य मा कृषं विषमं समम् । श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ॥२२५ ।। પ્રજાપતિ તે દેવો પાસે આવી બોલ્યા કે, તમે વિષમ(અરા- રખા ને સમ (સરખા) ન કરા-દાતા છતાં વ્યાજખાઉનું અન્ન અદ્દાથી પવિત્ર થાય છે, તો બીજું શ્રોત્રિય છતાંપણનું અન્ન અદ્દાથી અધમ બને છે. ૨૨૫ श्रद्धयेष्टं च पूतं च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । श्रद्धाकृते वक्षये ते भवतः स्वागधनः ॥ २२६॥ કિજે નિન્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક અને આળસ વિના યજ્ઞાદિ ક્રિયા અને જલારાયાદિ વ્રતો કરવાં જે સન્માર્ગે આવેલ દ્રવ્યથી શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાં આવે છે, તો તે અક્ષય કુળને આપે છે.

·૨૩૨
શ્રીમનુસ્મૃતિ
दानधर्म निपेवेत नित्यनैष्टिकपौर्तिकम् ।
परितुष्टेन भावेन पात्रमासाद्य शक्तितः ॥ २२७ ॥
ગૃહસ્થે પ્રસન્ન ભાવથી અને સત્પાત્ર મેળવીને,
(યજ્ઞાદિ) અને પૂર્વ જળાશયાદિકવ્રતનાં કાર્યોમાં નિત્ય ચક
શક્તિ દાનધર્મ સે. ૨૨૭
[पात्रभूतो हि यो विप्रः प्रतिगृह्यं प्रतिग्रहम् ।
असत्सु विनियुञ्जीत तस्मै देयं न किञ्चन ।।
સુપાત્રરૂપ જે બ્રાહ્મણ દાન લઇને તે કુપાત્રને આપ
डाय, तेने शुमा५यु नहि.]
[सञ्चयं कुरुते यस्तु प्रतिगृह्य समंततः ।
धर्मार्थं नोपयुक्ते च न तं तस्करमर्चयेत् ।।
ચારે કેરથી દાન લઇને જે સંધરો કરતો હોય છે છે
ધર્મને માટે તેનો ઉપયોગ કરતો નથી, તે ચોરને સત્કાર
नहि.]
यत्किञ्चिदपि दातव्यं याचितेनानसूयया।
उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत्तारयति सर्वतः ॥२२८॥
કઈ યાચના કરે, તો ઈર્ષ્યા વિના તેને કઈક તો આપ
જ, કેમકે એમાંથી કોઈએ સુપાત્ર નીકળી આવે છે કે, જે
દાતાને સર્વ રીતે તારે છે. ૨૨૮
वारिदस्तृप्तिमामोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।
तिलपदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्
भूमिदो भूमिमामोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।
गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम् ।। २३०॥
॥२२९॥

·અધ્યાય ૪ થી ૨૦૩ . } ભૂમિદાન કરનાર ભૂમિને મેળવે છે. સુવર્ણ દાન કરનાર દીર્ધાયુષ્ય મેળવે છે, ગૃહદાન કરનાર એ ઘર મેળવે છે અને રૂપાદાન કરનારો ઉત્તમ રૂપ મેળવે છે. ૨૨૯,ર૩૦ वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः । अनड्दः श्रियं पुष्टां गोदो ननस्य विष्टपम् ।। २३१ ।। વસ્ત્રનું દાન દેનારો ચંદ્રલોકને પામે છે, અથ આપનાર અશ્વિનીકુમારના લોકમાં જાય છે, બળદનું દાન કરનારો લક્ષ્મીની સમૃદ્ધિ મેળવે છે અને ગોદાન આપનાર સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત કરે છે. ૨૨૧ यानशय्याप्रदो भार्यामश्वर्यमभयप्रदः धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसार्टिताम् ॥ २३२॥ વાહન અને શય્યાનું દાન આપનારો પત્ની પામે છે, અભય દેનારો એશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે, ધાન્ય આપનારા શાશ્વત સુખ મેળવે છે અને વેદાધ્યયનરૂપી દાન કરનારા બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. ૨૩૨ सर्वेपामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते । वार्यन्नगोमहीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिपाम् ॥ २३३॥ જલ, અન્ન, ગાય, પૃથ્વી, વસ્ત્ર, તલ, સુવર્ણ અને ઘી એ સર્વ દાનો કરતાં વિદાધ્યયનરૂપી દાન વિશેષ છે૨૩ येन येन तु भावेन यद्यदानं प्रयच्छति। तत्तत्तेनैव भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितः ॥२३४॥ ગૃહસ્થ જે જે ભાવથી જે જે દાન આપે છે, તે તે ભાવથી તેને તે તે દાનનું સત્કારફળ મળે છે, ૨૬૪ છે ·-- ટ - કીડીઓ જેમ કણકણ કરીને પૂડા કરે છે, તેમ પરલોકમાં પરલોકમાં સાથમાં ઉભું રહેતું નથી. એક ધર્મ જ કુમકે ઊભે છે, ૨૦૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ योऽचितं प्रतिगृह्णाति ददात्यर्चितमेव च । तावुभौ गच्छतः स्वर्ग नरकं तु विपर्यये ।। २३५॥ જે સત્કારપૂર્વક દાન લે છે અને જે સત્કારપૂર્વક દાન આપે છે, તે બન્ને સ્વર્ગમાં જાય છે–એથી ઊલટું કરનારાઓ નરને પામે છે. ૨૫ न विस्मयेत तपसा वदेदिष्ट्वा च नानृतम् । नार्तोऽप्यपत्रदेद्विप्रान्न दत्वा परिकीर्तयेत् ।। २३६ ॥ તપ કરીને અહો ! અહો! ન કરવું, યજ્ઞ કરીને જાતું ન બોલવું, પીડા પામ્યા છતાં બ્રાહ્મણનિ દા ન કરવી અને દાન આપીને બડાઈ ન મારવી. ૨૧૬ यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात् । आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्तनात् ॥ २३७ ॥ અસત્ય વચનથી યજ્ઞ અફળ જાય છે, અહો! અહા! કરવાથી તપ ખરી જાય છે, વિપ્રની નિદા કરવાથી આવરદા હણાય છે અને બડાઈથી દાન નિષ્ફળ થાય છે. ૨૦૭ धर्म शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः। परलोकसहायार्थ सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ २३८ । સહાયતા મેળવવાને સારુ કોઈ પણ પ્રાણીને પડ્યા વિના, ધીરે ધીરે ધસંગ્રહ કરે. ૨૨૮ नामुत्र हि सहायार्थ पिता माता च तिष्ठतः। न पुत्रदारा न ज्ञातिधर्मस्तिष्ठति केवलः ॥ २३९ ॥ પિતા, માતા, પુત્ર, પત્ની, જ્ઞાતિજન એમાંનું કોઈ પણ ·૨૦૫ - ક અધ્યાય ૪ છે एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते । एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २४० ॥ પ્રાણ એકલોજ જન્મે છે અને એકલો જ ભરે છે. એક- લોજ તે પુય ભગવે છે અને એકલો જ તે પાપ ભોગવે છે. मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्ठसमं क्षितौ । विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मरतमनुगच्छति ॥२४१॥ લાકડા અને માટીના ઢેફા જેવા મૃત શરીરને નાખી દઈને સંબંધીઓ માં ફેરવી ઘેર વળે છે. એક ધર્મજ તે જીવને અનુસરે છે. ૨૪૧ तस्माद्धर्म सहायार्थ नित्यं संचिनुयाच्छनैः । धर्मेण हि सहायेन तमरतरति दुस्तरम् ॥ २४२॥ તેથી સહાયને સારુ નિત્ય ધીરે ધીરે ધર્મનો સંચય કરે; ઠરણ કે, ધર્મની સહાયથી જ માણસ દુરનર નરને તરી જાય છે ૨૪૨ धर्मप्रधानं पुरुष तपसा हतकिल्मिपम् । परलोकं नयत्याशु भास्वन्तं खशरीरिणम् ॥ २४३॥ ધર્મપરાયણ, તપથી પાપ થયેલા અને તેજસ્વી એવા બ્રહ્મનિક પુરુષને ધર્મ તાળ પરલોકમાં લઈ જાય છે. ૨૪૩ उत्तमैरुत्तमनित्यं संन्धानाचरेत्सह । निनीपुः कुलमुत्कर्षमधमानधमारत्यजेत् ॥ २४४ ।। કુલનો ઉત્કર્ષ ઇચ્છતા માટે નિત્ય ઉત્તમ ઉત્તર સી સંધ રાખવા અને અધમ અધમો સાથે સંબધો - ·-- અ - ૨૦૬ શ્રી મનુસ્મૃતિ उत्तमानुत्तमान्गच्छन्हीनान्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शुगताम् ॥ २४५ ।। ઉત્તમ ઉત્તમ પુરુષો સાથે સંગ કરવાથી અને હીન હીનાની સાથે સંગત વર્જવાથી બ્રાહ્મણતાને પામે છે. આથી ઉલટું વર્યાથી તે શુદ્રતા પ્રાપ્ત કરે છે. ર૪પ दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन् । अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्ग तथावतः॥२४६॥ દઢનિશ્ચયી, કોમળ, ઈન્દ્રિયદમી, કૂર આચારવાળાઓની સાથે અસંગી અને અહિંસાવાન એવો વિતરથે પુરુષ પોતાના દમ અને દાનથી વર્ગને જીતે છે. ૨૪૬ एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ॥ २४७ ॥ ઇંધણાં, પાણી, મૂળ, ફળ, અન્ન, મધ અને અભય દક્ષિણ એ એમ ને એમ આવી મળે તો સૌ કોઈ પાસેથી સ્વીકારવાં. आहताभ्युद्यतां भिक्षा पुरस्तादप्रचोदिताम् । मने प्रजापतिह्यामपि दुष्कृतकर्मणः ॥२४८ ॥ એની મેળેજ અને આગળથી કહ્યા વિના જ આવી પડેલી ભિક્ષા પાપકમીની હોય તો પણ લેવી એમ પ્રજાપતિ માને છે. पनन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पश्च च । 'च हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामभ्यवमन्यते ॥ २४९ ॥ છે. આ ભિક્ષા અનાદર કરે છે, તેમના પિતા ધ સુધી શ્રાદ્ધ જમતા નથી અને અગ્નિ તેમના હુષ્ય તો નથી. ૨૪૯ ·૨૦૭ અધ્યાય ૪ છે [चिकित्सककृतनानां शिल्पकर्तुश्च वाघुपेः । पण्डस्य कुलटायाश्च उद्यतामपि वर्जयेत् ।। વૈદ્ય, કૃતજ્ઞી, શિલ્પ કરનાર, વ્યાજખાઉં, પંઢ તેમજ કુલટા તરફથી તયાર ભિક્ષા આવે તો પણ તે વર્જવી.] [न विद्यमानमेवं वै प्रतिग्राह्यं विजानता । विकल्प्याविद्यमाने तु धर्महीनः प्रकीर्तितः ।। આ અન્ન ઉપર કહેલાઓનું નથી એ ખાતરી કરી તેનો રવીકાર કરવો. પણ. એ વૈદ્ય વગેરેના અને જે વિકલ્પ રાખી સ્વીકારે છે. તેને ધર્મહીન કહ્યો છે ] शय्यां गृहान्कुशान्गन्धानपः पुष्पं मणीन्दधि । धाना मत्स्यान्पयो मांसं शाकं चैव न निउँदेत् ॥२५०॥ પ્યા, ઘર, કુશ સુગધી પદાર્થો, જળ, પુષ્પ, મણિ, દહીં, ભૂ જેલું અનાજ, માછલી, દૂધ, માંસ અને શાક આટ- લાને પાછાં ન કાઢવાં. ૨૫૦ गुरून्भृत्यांश्चोजिहीर्पन्नर्चिष्यन्देवतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः ॥२५१॥ ગુરજનો અને સેવકોને પોષવાની તેમ જ દેવ અતિથિઓ- ને સત્કારવાની ઈચ્છાવાળાએ સૌ કોઈ પાસેથી દાન સ્વીકારવું. પણ પોતે તેનાથી તૃપ્તિ ન કરવી રપ૧ गुरुपु स्वभ्यतीतेपु विना वा तैहे वसन् । आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा ।। २५२॥ ગુજન અવસાન પામ્યાં હોય, અથવા પોતે તેમના વિના ઘરમાં રહેતો હોય, તો પોતાની આજીવિકા ઇચ્છતા બ્રાહ્મણે સત્યુ પાસેથી સદા પ્રતિગ્રહ કરે. ઉપર ·- જ કજ ૨૦૬ શ્રી મનુસ્મૃતિ उत्तमानुत्तमान्गच्छन्हीनान्हीनांश्च वर्जयन् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम् ॥ २४५ ।। ઉત્તમ ઉત્તમ પુરુષો સાથે સંગ કરવાથી અને હીન હીન સાથે સંગત વર્જવાથી બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠતાને પામે છે. આથી ઊલટું વર્યાથી તે શુદ્રતા પ્રાપ્ત કરે છે. ર૪પ दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन् । अहिंस्रो दमदानाभ्यां जयेत्स्वर्ग तथावतः॥२४६॥ દઢનિશ્ચયી, કોમળ, ઇન્દ્રિયદમી, કૂર આચારવાળાઓની સાથે અસંગી અને અહિંગાવાન એવા વચ્ચે પુરુષ પોતાના દમ અને દાનથી સ્વર્ગને જીતે છે. ૨૪૬ एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्यतं च यत् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ॥ २४७ ॥ ઇંધણાં, પાણી, મૂળ, ફળ, અન્ન, મધ અને અભય દક્ષિણ એ એમ ને એમ આવી મળે તો ગૌ કોઈ પાસેથી સ્વીકારવાં. आहताभ्युद्यतां भिक्षां पुरस्तादप्रचोदिताम् । मन प्रजापतिर्लाह्यामपि दुप्कृतकर्मणः ॥ २४८ ॥ એની મેળેજ અને આગળથી કહ્યા વિના જ આવી પડેલી ભિક્ષા પાપકર્માની ાિય તો પણ વી એમ પ્રજાપતિ માને છે. नाश्नन्ति पितरस्तस्य दश वर्षाणि पश्च च । न च हव्यं यत्यग्निर्यस्तामभ्ययमन्यते ॥ २४९॥ આ આ જિલ્લાના અનાદર ર છે. તેમના પિતૃઓ દર વર્ષ સુધી શા મા નથી અને અગ્નિ તેમના બીકાન્ત ની ૧૪૯

·અધ્યાય ૫ મે
एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितमात्मनः ।
एकाकी चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति ।। २५८ ॥
એકાંતમાં નિત્ય એકલા રહી પોતાનું આત્મહિત વિચારવું
કેમકે, એકલા રહી ચિન્તન કરનારો પરમબેયને પામે છે. ૨૫૮
एपोदिता गृहस्थस्य वृत्तिविग्रस्य शाश्वती ।
स्मातकव्रतकल्पश्च सत्यवृद्धिकरः शुभः ॥ २५९ ॥
ગૃહથી બ્રાહ્મણની આ નિત્યની આજીવિકા કહી, તેમજ
સત્ત્વગુણ વધારનાર સ્નાતકનો એ શુભ વ્રતવિધિ પણ કહ્યો.
अनेन विप्रो वृत्तेन वर्तयन्वेदशास्त्रवित् ।
व्यपेतफल्मपो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ॥ २६० ।।
વેદશાસ્ત્રને જાણનારોજે બ્રાહ્મણ આ આચારથી વર્તે છે, તે
પાપમુક્ત થઈને નિત્ય બ્રહ્મલોકમાં મહિમા પામે છે ૨૬૦
इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुमोक्तायां संहितायां चतुर्थोऽध्यायः॥
ઇતિથી માનવધર્મશા ભૂકથિત સહિતામા અધ્યાય ૮ થે સમાપ્ત
अध्याय ५ मो
ખક
श्रुत्वैतानृपयो धर्मान्नातकस्य यथोदितान् ।
इदमूचुर्महात्मानमनलप्रभवं भृगुम् ॥ १॥
કહેવામાં આવેલા સ્નાતકના આ ધર્મોને સાંભળીને ત્રષિ-
ઓએ અવિશજ મહાત્મા ભગૃને આ પ્રમાણે પૂછ્યું. ૧
एवं यथोक्तं विप्राणां स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
कथं मृत्युः प्रभवति वेदशास्त्रविदां प्रभो ॥२॥

·२८८ શ્રીમનુસ્મૃતિ आधिकः कुलमित्रं च गोपालो दासनापितौ । एते शूद्रेपु भोज्याना यथात्मानं निवेदयेत् ॥ २५३ ॥ સાથી, કુલમિત્ર, ગોવાળ, દારા, નાથી અને જે પોતાની જાનને અર્પણ કરે એ દ્રોનુ અ ભય છે. ૨૫3 यादशोऽस्य भनेदात्मा यादृशं च चिकीर्पितम् । यथा चोगचरेदेनं तथात्मानं निवेदयेत् ॥ २५४ ॥ આત્મનિવેદન કરનાર પોતે જે કુલળીલવાળા , પિતાની જવી ઈરછાય. અને પોતે જે સેવા કરવી છેતે यथावत ५८ योन्यषा मन्नमारमानमागथा मगु भापते । म पापकृतमा लोके म्नेन आत्मापहारकः ॥ २५५ ।। જે પોત અ', - ડાઈને પુખ્ય આગળ માને ધરી છે - , તે ધમાં નીચાનનીગ પાપી, न'il 11, वाच्या नियताः गर्व बाद मृला वापिनिःमृताः । दां तु यः स्तनपंडाचे ग गगनः॥२५६ ।। 1!! !! - 2 !! !! It . . - त! वानां सायं पयामिति । मायाममाश्रितः ॥२७॥ ॥ २५॥ १५... . 3 ..

·અધ્યાય ૫ મે एकाकी चिन्तयेन्नित्यं विविक्ते हितमात्मनः । एकाची चिन्तयानो हि परं श्रेयोऽधिगच्छति ॥२५८ ॥ એકાંતમાં નિત્ય એકલા રહી પોતાનું આત્મહિત વિચારવું. કેમકે. એકલા રહી ચિન્તન કરનાર પમયને પામે છે. ૨૫૮ एपोदिता गृहस्थस्य वृत्तिविनस्य शाश्ती। स्नावकत्वकल्पश्च समवृद्धिकरः शुभः ॥२५९ ।। ગૃહસ્થી બ્રાહ્મણની આ નિત્યની આડ ડીક તેમજ સત્વગુણ વધારનારો જાતકનો એસ વી પડશે अनेन विनो वृत्तेन वर्तयन्येदशाखवित् । व्यपेतकल्मपो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ॥२६॥ વેદશાસ્ત્રને જાણના બ્રામણ આચારથી વર્તે છે. તે પાપમુક્ત થઈને નિત્ય બ્રહ્મલોકમાં મહિમા પામે છે. ૬૬ ૦ इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुमोजायां संहितायां चतुर्थीऽध्यायः॥ દતિથી માનવધર્મને ભૂથતિ સહિનામાં માને છે. સાપ अध्याय ५ मो श्रुत्वैतानृपयो धर्मान्तातकरय यथोदिलान् । इदमूचुर्महात्मानमनलप्रम भगुम् ॥१॥ કહેવામાં આવેલા નાના ઓ ને રાંભળીને = કે એ અગ્નિવંશજ મહાત્મા અને પ્રમાણે પ્રા. एवं यथोक्तं विपाणां स्वधर्ममनुतितार । कथं मृत्युः प्रभवति वेदशासुविधा प्रभो।

·શ્રી મનુસ્મૃતિ હે પ્રભુ! સ્વધર્મનું યથાક્ત અનુષ્ઠાન કરનારા અને વેદશાસ્ત્રને જાણનારા વિઝાનું શીદને મૃત્યુ થાય છે ? स तानुनाच धर्मात्मा महपीन्मानवो भृगुः । श्रूयतां येन दोपेण मृत्युर्विप्राजिघांसति ॥३॥ એટલે મનુપુત્ર ધર્માત્મા એવા ભૂગુએ તે મહર્ષિઓને ઉત્તર આપ્યો કે, ક્યા દોષે કરીને મૃત્યુ વિપ્રોને હણે છે, તે સાંભળો. ભક્ષ્યાભઢ્યનો નિર્ણય– अनभ्यासेन वेदानानाचारस्य च वर्जनात् । आलस्यादन्नदोपाच्च मृत्युर्विप्राजिघांसति ॥४॥ વેદોના અભ્યાસથી, આચારના વર્જનથી, આળસધી અને અન્નના દોષથી મૃત્યુ વિપ્રોને મારે છે. ૪ लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डं कवकानि च । अभक्ष्याणि द्विजातीनाममेध्यप्रभवाणि च ॥ ५॥ લસણ, ગાજર, ડુંગળી, બિલાડાના ટોપ, તેમજ અપ- વિત્ર રીતે પાકતી વસ્તુઓ, એ દિજવણે માટે અભક્ષ્ય છે. ૫ लोहितान्वृक्षनियान्त्रिश्चनप्रभवांस्तथा। शेलं गव्यं च पेयूपं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ ६ ॥ ઝાડમાંથી ઝરતા રાતા ગુદર, વૃક્ષને છેદવાથી નીકળતા રસ, વડગૂંદા અને ગાયના દૂધની બળી, એટલાં તો યત્નપૂર્વક જવાં. ૬ वृथा कृसरसंयावं पायसापूपमेव च । अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हविपि च ॥७॥ કેવળ પોતાને માટે રાંધેલાં તલમિશ્રિત ચાખાની ખીચડી, ઘી-દૂધ આદિની રાબડી, દૂધપાક, માલપૂડા, બલિદાન

·અધ્યાય ૫ મે
૨૧૧
માટેનું નહિ એવુ માંસ, જે માટેનું અન્ન અને યજ્ઞના
હવિઓ એટલાં ખાવાં નહિ. ૭
अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमेकशफं तथा ।
आविकं संधिनीक्षीरं वियत्सायाश्च गोः पयः ॥८॥
દસ વાસાની સુવાવડી ગાય, ઊંટડી, ઘોડી વગેરે એક
ખરીવાળી માદા, ઘેટી, ગાભણ ગાય, તેમજ વાછરડુ મરી
ગયું હોય એવી ગાય-એમનુ દૂધ વર્જવું. ૮
[क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने बुधः।
सप्तरात्रं व्रतं कुर्यात् प्रयत्नेन समाहितः ॥
જે દૂધ પીવાને અગ્ય છે તે તથા તેની બનાવટે જે
ખાવામાં આવે તો ડાહ્યા માણસે સ્વસ્થ ચિત્ત થઈને સાત
રાત્રિ સુધી કૃછૂત્રત કરવું ]
आरण्यानां च सर्वेपां मृगाणां माहिएं चिना।
स्वीक्षीरं चैव वानि सर्वशुक्तानि चैव हि ॥ ९ ॥
ભેંસ સિવાયનાં સર્વ અગમ્ય પશુઓનુ દૂધ, સીનું દૂધ,
તેમજ ખાટા થયેલા સર્વ પદાર્થો એટલાંને ત્યજવાં. ૯
दधि भक्ष्यं च शुक्तेपु सर्व च दधिसंभवम् ।
यानि चैवाभिपूयन्ते पुष्पमूलफलैः शुभैः ॥ १० ॥
ખાટા પદાર્થોમાં દહીં અને દહીંમાંથી થતી સી
વાનગીઓ તેમજ પવિત્ર ફૂલ. મૂળ અને ફળમાંથી કાઢેલા રસ
એ ભોજન માટે એગ્ય છે. ૧૦
क्रव्यादाञ्छकुनान्सस्तिथा ग्रामनिवासिनः।
अनिर्दिष्टांश्चैकशफांष्टिट्टिभं च विवर्जयेत् ॥ ११ ॥

·૧૧૨
શ્રીમનુસ્મૃતિ
કાચું માંસ ખાનારાં સર્વ પક્ષીઓ, ગામમાં રહેતાં પક્ષી-
એ, નિષિદ્ધ પક્ષીઓ, એક ખરીવાળાં પશુઓ અને ટિટોડે
આટલાને વર્જવાં. ૧૧
कलविङ्क प्लवं हंसं चक्राहं ग्रामकुकुटम् ।
सारसं रज्जुवालं च दात्यूह शुकसारिके ॥ १२ ॥
प्रतुदाञ्जालपादांश्च कोयटिनखविष्किरान् ।
निमजतश्च मत्स्याञ्शोनं वल्लूरमेव च ॥ १३ ॥
ચકલો, કબૂતર, હસ, ચકવો, ગામનો કકડો, સારસ,
જળકાગડો, બ, પોપટ, મેના, ચાંચ મારી ખાનારાં, પગે
જાળીવાળાં, નખથી ખોતરી ખાનારાં અને પાણીમાં ડૂબીને મા-
છલાં ખાનારાં એ પક્ષીઓ તેમ જ કસાઈખાનાનું અને સુક
માંસ એ અભક્ષ્ય છે. ૧૨,૧૨
वकं चैव वलाकां च काकोलं खञ्जरीटकम् ।
मत्स्यादान्विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः ॥१४॥
બગલો, બગલી, કોયલ, ખંજન, માછલાં ખાનાર પક્ષીઓ
ભૂંડ અને સર્વ જાતનાં માછલાં–એ અભક્ષ્ય છે. ૧૪
यो यस्य मांसमश्नाति स तन्मांसाद उच्यते ।
मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान्विवर्जयेत् ॥ १५ ॥
જે પુરુષ જેનું માંસ ખાય છે તે પુરુષ તેનું માંસ ખાના
કહેવાય છે. પણ જે માછલાં ખાય છે, તે તે સર્વનું માંસ
ખાનારો કહેવાય છે, તેથી માછલાં નજ ખાવાં. ૧૫
पाठीनरोहितावाद्यौ नियुक्ती हव्यकव्ययोः ।
राजीवान्सिहतुण्डांश्च सशल्कांश्चैव सर्वशः ॥ १६ ॥

·થાય છે કે પાઠીન અને રદિન એ માછલીઓ ૧ અને લેવાયેલી ઢાઈને ભય છે તેમજ 19, ”” અને કરતી ચામડીવાળાં માછલાં વેણ ભર્ણમા ય છે ? न भक्षयदकचगनमानांश्च मृगहि जान । વારિ જશુદિgar Tનવાં નવા n | એકલાં કરનારાં સપને નવા ૫ - } }, અજગ્યાં એવાં પશુપ બી એન પ્રાણીઓને તજવાં 10 શાપ પણ પાવનninછે ! વા વગગ-1: W .. ! પગ નખવાળાંમાં નાની ' ', કાચબા નવા , તેમજ '' - સામનો વાળાં પાંખ્યા બાદ મન ' ' * ? તા. ધારા 'ગને n ; ' ! પા માં જ મારા બિલાડીના ', - ', '| { }', બાબર એ છે ને " છે !' , પાન પર 1 ર, , - - સાઘ જ છે “ - - - - - - 1 ' ( ' 1 ના } S છે "ા ' છે ? ' ' , ', ! ., '- ·- -- ૨૧૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ કાચું માંસ ખાનારાં સર્વ પક્ષીઓ, ગામમાં રહેતાં પક્ષી એ, નિષિદ્ધ પક્ષીઓ, એક ખરીવાળાં પશુઓ અને ટિટોડ આટલાને વર્જવાં. ૧૧ कलविकं प्लवं हंसं चक्राहं ग्रामकुकुटम् । सारसं रज्जुवालं च दात्यूह शुकसारिके ॥ १२॥ प्रतुदाञ्जालपादांश्च कोयटिनख विष्किरान् । निमजतश्च मत्स्याञ्शौनं वल्लूरमेव च ॥ १३ ॥ ચકલ, કબૂતર, હસ, ચો, ગામનો કકડો, સારસ, જળકાગડે, બપ, પોપટ, મેના, ચાંચ મારી ખાનારાં પગ જાળીવાળાં, નખથી બોરી ખાનારાં અને પાણીમાં ડૂબીને મને છલાં ખાનારાં એ પક્ષીઓ તેમ જ કસાઈખાનાનું અને કે માંસ એ અભક્ષ્ય છે. ૧૨,૧૨ पकं चैव बलाकां च काकोलं खञ्जरीटकम् । मत्स्यादान्विड्वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः ॥ १४ ॥ બગલે, બગલી, કાયલ, ખ જન, માછલાં ખાનાર પીએ બં, અને સર્વ જાતનાં માછલાં એ અભક્ષ્ય છે. ૧૪ यो यस्य मांसमश्नानि स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मत्स्यान्धिवर्जयेत् ।। १५ ॥ જ ૫ જેનુ માંસ ખાય છે તે પુ તેનું માંસ ખાનાં દિવાય છે. જે માછલાં ખાય છે, તે તે સર્વનું માં ખાનાર કેવાય છે. તેથી માછલાં ન ખાવાં. ૧૫ पाटीनगंहितापाया नियुक्ती हव्याहव्ययोः । નવીવાર 1 ms ?૬ / ·શ્રા ત છે : ના : 1ી મજા ! in: ઉપ 7ળન ા ઉદ્દા દિન 2 || - "કય અને અનય વિશે આ અંગે કહ્યું ( ૧ માં નવા પ્રસ્તન વિધિ કરીને ૨૬ બોલિક માના જ જાય ! राथिति नितान्त प्राणानायेय नात्यये ।।२७।। બા : 'માં ખાવ. બાપાની હાથી તે ભાવ્યું. 'બનનાર નિયમમાં દ ન ખાવું અને પ્રાણ સાંકટન રાય વાં, ને ખાવું છે प्राणन्यानमिदं सर्व प्रजापतिरकल्पयत् । स्थावरं जाम पंच सर्व प्राणख भोजनम् ।। २८ ॥ પ્રજાપતિ આ સર્વ સ્થાવરજંગમને પ્રાણના અન્ન નરક બનાવ્યાં છે એટલે સર્વ પ્રાણનું ભોજન છે. ૨૮ चराणामन्नमचरा दैष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रिणः । अहम्नाथ सान्तानां शूराणां चैव भीरवः ।। २९ ॥ જ ગમે છેવાનું અન્ન થાય છે. દાઢવાળાઓનુ અન્ન દાટ વિનાના છે, હાથવાળાઓનું અન્ન હાથ વિનાના છે અને શોનુ અન્ન ભીઓ છે ૨૯ नाचा दुप्यत्यदन्नाधान्प्राणिनोऽहन्यहन्यपि । धात्रव सृष्टा याद्याश्च प्राणिनोऽत्तार एव च ॥३०॥ બાવાજોગ પ્રાણીઓને રોજ રોજ ખાવાથી ખાનારને દોષ લાગતો નથી. કેમકે વિધાતાએ જ ભક્ષ્ય પ્રાણીઓને અને ભક્ષકાને સર્યા છે. ૬૦

·No text on this page.

·૨૫ અધ્યાય ૫ મે एतदुक्तं द्विजातीनां भक्ष्याभक्ष्यमशेषतः । मांसस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि भक्षणवर्जने ॥ २६।। દિજવા માટે ભય અને અભય વિશે આ અશેષે કહ્યું; હવે માંસભક્ષણ તથા માંસવર્જન અને વિધિ કહીશ. ૨૬ प्रोक्षितं भक्षयेन्मांसं वालणानां च काग्यया। यथाविधि नियुक्तस्तु प्राणानामेव चात्यये ॥२७॥ બ્રાહ્મણે સકારશુદ્ધ માંસ ખાવું, બ્રાહ્મણની ઈચ્છાથી તે ખાવું, વિધિઅનુસાર નિયમમાં હોઈ તે ખાવું અને પ્રાણ સંકટમાં હોય ત્યારે તે ખાવું. ૨૭ प्राणस्यान्नमिदं सर्व प्रजापतिरकल्पयत् । स्थावरं जङ्गमं चैव सर्व प्राणस्य भोजनम् ॥२८॥ પ્રજાપતિએ આ સર્વ સ્થાવરજંગમને પ્રાણના અન્ન તરીકે બનાવ્યાં છે. એટલે એ સર્વ પ્રાણનું ભજન છે. ૨૮ चराणामन्नमचरा दंष्ट्रिणामप्यदंष्ट्रिणः । अहस्ताश्च सहस्तानां शूराणां चैव भीरवः ।।२९ ॥ જગમ જીવોનું અન્ન સ્થાવરો છે, દાઢવાળાઓનું અન્ન દાટ વિનાના છે, હાથવાળાઓનું અન્ન હાથ વિનાના છે અને શાનું અન્ન ભીઓ છે. ૨૯ नात्ता दुष्यत्यदन्नाद्यान्प्राणिनोऽहन्यहन्यपि । धात्रैव सृष्टा याद्याश्च प्राणिनोऽत्तार एव च ॥३०॥ ખાવાજોગ પ્રાણીઓને રોજ રોજ ખાવાથી ખાનારને દોષ લાગતો નથી, કેમકે વિધાતાએ જ ભક્ષ્ય પ્રાણીઓને અને ભક્ષકોને સર્યા છે. ૩૦ ·૨૧૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ यज्ञाय जग्धिर्मासयेत्येप दैवो विधिः स्मृतः। अतोऽन्यथा प्रवृत्तिस्तु राक्षसो विधिरुच्यते ॥ ३१॥ ગનને અંગે માંસ ખાવ એ દેવ વિધિ કહ્યો છે–ગળી થી ૫ નિને રાશરાવિધિ કહેવાય છે. ૧૧ कीला भयं नाप्युत्पाद्य परोपकृतमेव वा । देवापियार्चयिन्ला सादन्मांसं न दुष्यति॥३२॥ પા ચાતું લીધા અર્થ છે પિને મેળે અને ‘ની લાવી આપે. માં અને પિતૃઓને ગામ ખાય છે, દાવભાળી ને નથી ? नाबाद विधिना मांमं विधिोनापदि द्विजः। जाध्या हा विधिना मांग प्रत्य तैरयतेवाः ॥ ३३ ॥ બિ જ ના દિને અપત્તિમાં અનિધિ માં ન : • , તિ' ના નામે ખાય છે તેને પછી તે 1 - કડી ખાય છે ? नागं मायनी मृगहन्तुनार्थिनः । a caનિ ન થા જામિri[Ti || 3 | મન ને પ ' ', -. વિ છેવા બાબત છે કે E છે 3:7 વાર માં ના ! ઝ * સી. નાં દવ !: 1': !' ફ છે ક ·२२७ અધ્યાય ૫ મે असंस्कृतान्पशून्मन्त्रै धाद्विप्रः कदाचन । मन्त्रैस्तु संस्कृतानद्याच्छाश्वतं विधिमास्थितः ॥३६॥ મોવડે સકારિત ન કરવામાં આવેલાં પશુઓનુ બ્રાહ્મણે કદી ભજન ન કરવું. પણ, સનાતન વિધિમાં રહીને મંત્રથી સંસ્કારિત કરેલાં પશુઓ જ ખાવાં. ૩૬ कुर्याद् घृतपशु सङ्गे कुर्यात्पिष्ट पशु तथा । न त्येव तु वृथा हन्तुं पशुमिच्छेत्कदाचन ॥ ३७॥ જે માંસની ખૂબ જ ઈચ્છા થાય, તો ઘી કે લોટનું પશુ બનાવવું, પણ કયારેય પશુને વૃથા મારવા ન ઇચ્છવુ. ૩૭ यावन्ति पशुरोमाणि तावत्कृत्वेह मारणम् । वृथापशुध्नः प्राप्नोति प्रेत्य जन्मनि जन्मनि ॥३८॥ જે વૃથા પશુઘાતક છે, તે તે પશુનાં રૂવાડાં જેટલાં મરણ મેળવી જન્મ જન્મે તેને હાથે મોત પામે છે ૩૮ यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयंभुवा। यज्ञस्य भूत्यै सर्वस्य तस्माद्यज्ञे वधोऽवधः ॥३९॥ સ્વય “એ પોતે જ પશુઓને ચશને માટે સર્યા છે. સર્વ યજ્ઞ સમૃદ્ધિ સા છે, તેથી યજ્ઞમાં કરેલો વધે એ અવધ છે. ૦૯ ओपध्यः पशवो वृक्षास्तिर्यश्चः पक्षिणस्तथा । यज्ञार्थं निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युच्छ्रितीः पुनः॥४०॥ ચલાળે મૃત્યુ પામેલાં ઔષધિઓ, પશુઓ, વૃક્ષો, તિર્યો અને પક્ષીઓ મૃત્યુ પછી ઉત્તમ ગતિને મેળવે છે ૪૦ मधुपर्के च यज्ञे च पितृदेवतकर्मणि । त्रैव पशवो हिंस्या नान्यत्रेत्यनवीन्मनुः ॥ ४१ ।।

·૨૧૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ મધુપ, યજ્ઞ અને દેવ તથા પિતૃ સંબંધી કર્મોમાં જ પશુઓની હિંસા થઈ શકે, બીજે પ્રસંગે તે નહિ જ થાય, એમ મનુ બાલ્યા છે. ૪૧ एष्वर्थेषु पशून्हिसन्वेदतत्त्वार्थविद्विजः । आत्मानं च पशुं चैव गमयत्युत्तमां गतिम् ॥ ४२ ॥ વેદના તત્ત્વાર્થને જાણનારો દ્વિજ જે તે યજ્ઞાદિ માટે પશુ- હિંસા કરે, તો તે પિતાને અને તે પશુને ઉત્તમ ગતિએ લઈ જાય છે. ૪૨ गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नात्मवान्द्विजः। नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥ ४३॥ બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ અને વાનપ્રરથ એ આશ્રમોમાં રહેનારા જિતેન્દ્રિય દ્વિરે આપત્તિમાં પણ વેદમાં વિહિત ન હોય એવી હિંસા કરવી નહિ. ૪૨ या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद्वेदाद्धर्मो हि निर्वभौ ।। ४४ ।। આ ચરાચર જગતમાં જે વેદવિહિન હિંસા નિયત કરાઇ તેને અહિંસા જ જાણવી. કેમકે, વેદથી જ ધર્મ પ્રકાર છે योहिंसकानि भृतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया। स जीवंश्च मृतथैव न कचिन्मुसमेधते ॥ ४५ ॥ જે તાના મુખને માત્ર અહિંસક પ્રાણીઓને મારે છે જીવતા છતાં “જ છે અને તેને કયારે આ પડતું નથી. ૪૫ છે, .

·9:1ળનાં – નિતિ જ રni I w૬ // - “ખન ની... "ન. 'ન' ને લા વા ના • - - - - ૧ : અન - ભાગ છે ૬ જીવન પર દi :નિ પત્ર | દાન શિરિન = ધિન છે ૪૭ | , પણ કિસ કરતા નથી. તે નું પાન કરે છે, ન જ ક ર છે અને જેમાં તે ધારણા બધે છે તે બધું ન અનાયાને પાને છે કે नाकन्या प्राणिनां हिंसा मांगमुत्पते पचित् । न च प्राणिवधः ग्वर्यरतस्मान्मांसं विवर्जयेत् ॥४८॥ પ્રાણીની હિંસા કર્યા વિના કદીયે માંસ ઉત્પન્ન થતું નથી, તેને પ્રાણીવવ વર્ગ આપનારો નથી. અટલે માંસને ત્યાગ જ કરવા ૧૮ समुत्पत्तिं च मांसस्य वधवन्धी च देहिनाम् । प्रसमीक्ष्य निवर्तेत सर्वमांसस्य भक्षणात् ।। ४९ ॥ માં ની ઉત્પત્તિ તથા દેહધારીઓનાં વાઘ અને બંધન એ બરાબર વિચારીને તમામ જાતના માંસભક્ષણથી વેગળા રહેવું. न भक्षयति यो मांस विधि हित्वा पिशाचवत् । स लोक प्रियतां याति व्याधिभिश्व न पीड्यते ॥५०॥ જે વિધિ છોડીને, પિશાચની જેમ, માંસ ખાતો નથી, તે આ લાકમાં પ્રિયતા પામે છે અને વ્યાધિઓથી પીડાતા નથ ૧ ·૨૧૮ - શ્રીમનુ મૃત મધુપ, યજ્ઞ અને દેવ તથા પિતૃ સંબંધી કર્મોમાં જ પશુઓની હિંસા થઈ શકે, બીજે પ્રસગે તે નહિ જ થાય, એમ મનુ બોલ્યા છે. ૪૧ एष्वर्थेषु पशूहिसन्वेदतत्त्वार्थविद्विजः । आत्मानं च पशुं चैव गमयत्युत्तमांगतिम् ॥ ४२ ॥ વેદના તત્ત્વાર્થને જાણનારો દિજ જો તે યજ્ઞાદિ માટે પશુ- હિંસા કરે, તો તે પોતાને અને તે પશુને ઉત્તમ ગતિએ લઈ જાય છે. ૪૨ गृहे गुरावरण्ये वा निवसन्नात्मवान्द्विजः । नावेदविहितां हिंसामापद्यपि समाचरेत् ॥४३॥ બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ અને વાનમથ એ આશ્રમમાં રહેનારા જિતેન્દ્રિય રિજે આપત્તિમાં પણ વેદમાં વિહિત ન હોય એવી હિંસા કરવી નહિ. ? या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्यादेदाद्धर्मो हि निर्वभा॥४४॥ આ ચરાચર જગતમાં જે વેદવિહિત હિંસા નિયત કરાઇ છે, અને અહિંસા જ જાખવી. કેમકે, વેદથી જ ધર્મ પ્રકાર છે, योऽहिमकानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुखेच्छया। स जीवंश्च मृतश्चैव न कचित्सुखमेधते ॥ ४५ ॥ જે પોતાના મુખને આમ અહિંસક પ્રાણીઓને મારે છે, તે જીવતા છતાં ભલે જ છે અને તેને ક્યારેય સુખ સાંપડતું નથી. ' ·1 •- - - - - - - - -- - ન ર ( - t , ; , , , , : - - - - - - + ^ * છે !! 1 " માં - રર ? mriti Mા જ ૭ S * : ર T- II E F G ! 11: ર દા જ ૮૫ , ' ' . . ને તન : ૨ હાય, ડાકમ હું અને તેને ' નવન -પા હાય. દવાખાનાં જન્મ, -બંને ના ન બાવા અાદ થાય છે તેમ તેઓ -૨ની વા , પદ ટા નામા વિઘg વિધીવતા पवावगंचयनादम्यां यह मेवाहमेव च ।। ५९ ॥ પ ડીના નયન મતક ૧ દિવસનું લાગે છે, બીજ- ·* - - - ૨૨૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ अनुमन्ता विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयी। संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चेति घातकाः॥५१॥ માંસ વિષયમાં અનુમતિ આપનાર, તે કાપનાર, મારનાર, વેચનાર, ખરીદનાર, રાંધનાર, પીરસનાર અને માંસ ખાનાર એ સૌ ઘાતકે છે. ૫૧ स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति । अनभ्यर्च्य पितृन्देवांस्ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ॥५२॥ દેવ અને પિતૃઓને સત્કાર્યા વિના જે પારકાનાં માસથી પિતાનું માંસ વધારવા ઇચ્છે છે, તેનાથી બીજો કોઈ પાપકારી નથી. પર वर्षे वर्षऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । मांसानि च न खादेद्यस्तयोः पुण्यफलं समम् ॥५३॥ વર્ષે વર્ષે સો વર્ષ સુધી એક જે અશ્વમેધ કરે છે અને બીજે જે માંસ જ ખાતા નથી–તે બન્નેનું પુણ્યફળ સરખું છે. [सदा यजति यज्ञेन सदा दानानि यच्छति । स तपस्वी सदा विप्रो यश्च मांसं विवर्जयेत् ।। જે સદા યજ્ઞથી યજન કરે છે, સદા દાન આપે છે અને જે માંસભક્ષણ કરતું નથી, તે વિપ્ર સદાય તપસ્વી છે.] फलमूलाशनैर्मेध्यैर्मुन्यन्नानां च भोजनैः । न तत्फलमवाप्नोति यन्मांसपरिवर्जनात् ।। ५४ ॥ માંસવર્જનથી જે ફળ સાંપડે છે, તે પવિત્ર કુલભૂળની આહારથી કે મુનિઅોનાં ભજનોથી મળતું નથી. પ૪

·* કા ; it !
7: માં કદ નીnિ: I'S BI
- a Y ( મા નામ : અ
" ને ! ના પણ કરી , પપ
જ શામ દ ર પ જ ને !
ar ni girl li ll
બાદમાં વમન થનના ન પી. પ્રાણી-
માની પ્ર , ! ની નિવૃનિ જ મહાફળ
આપના... "
છેng વાપug aધા જ
पाणागपि वर्णानां यथावदनुपूर्वशः ।। ५७ ॥
દવે - ચાર વર્ષની પ્રતીડિ, તથા દ્રવ્યમુદ્ધિને વિષે
નપૂર્વક યથાવત છે. પs
આગને નિ–
दन्तजातंऽनुजाने च हनडे च संस्थिते ।
વાગુદાં જાપવા સાથે રોપ ૫૮૫૫
જેને દાંત કુટયા હોય, જેને દાંત ને કુટયા હાય, ચૂડાકર્મ
થયુ હોય અને તેને ઉપનયન અપાયું હોય, એવાઓનાં
જન્મ અને મમાં સર્વ બાંધે અશુદ્ધ થાય છે, તેમ તેઓ
તથી કહેવાય છે. ૫૮
दशाहं शावमाशाचं सपिण्डेषु विधीयते ।
अर्वाकसंचयनादम्नां व्यहमकाहमेव च ।। ५९ ॥
સપિ ડીઆમાં નિયત સુતક દશ દિવસનું લાગે છે, બી

·મરણતક સર્વ કુટુંબીઓને લાગે છે. વૃદ્ધિસૂતક ભાત- તાને હોય છે. તેમાંય એ ખરું સુતક માતાને હેાય છે, પિતા ૨૨૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ એમાં કેટલાકને અસ્થિસંચયન (ચાર દિવસ) સુધી, કેટલ કને ત્રણ દિવસ સુધી તો કેટલાકને એક દિવસ સુધી સૂત પહોંચે છે. પ૦ सपिण्डता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोवेदने ॥६॥ સાતમી પેઢીએ સપિંડીપણું સમાપ્ત થાય છે. પણ સમી નોદકભાવ (મરનારને દાધાંજલિ આપવાપણું) તો તે કલમ અમુક નામનો માણસ હતો અને તેનો અમુક રીતને જન્મ હતે એ વાતના વિસ્મરણીય પૂરો થાય છે. ૨૦ यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । जननेऽप्येवमेव सान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम् ॥६१ ॥ સપિડા માટે જેમ મરણસૂતકનું વિધાન છે, તેમ સુ- શુદ્ધિ ઈચ્છનાર તેમને જન્મસૂતક પણ લાગે છે. ૬૧ [उभयत्र दशाहानि कुलस्यानं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ।। એ બેઉ પ્રસ ગે સૂતકી કુટુંબનું દસ દિવસ સુધી અને ખાવું નહિ; તેમ સૂતકીએ દાન લેવું નહિ, દાન આપવું નહિ યજ્ઞ કરે નહિ અને વેદનો સ્વાધ્યાય કરવો નહિ.] सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥६२॥ તો સ્નાન કર્યું શુદ્ધ થાય છે. દર ક છે --

·hસ : : - -th E - ', 'મ' - '.]" } :
: ? : - ':/h Pl' - 1 •
bri; ટળ તુવતિ છે !
પાપ જ છે
in us on
ત
. .
ના ! . : : ' ના ! ! હાંડ
} • , -ને
કરી નr • પન જ છે !
કt * . દર પ ક 1
[ ? ' . ', ' . ' ', ' '
| as he': ; . .
*
પ
,
છે
1
1.
(
R
". છે;
ન
૧
* ?
૨
•છે
vi

·૨૨ - ક શ્રીમનુસ્મૃતિ ઓમાં કેટલાકને અરિથસિંચયન (ચાર દિવસ) સુધી, કેટલા- કને ત્રણ દિવસ સુધી તે કેટલાકને એક દિવસ સુધી સ પહોંચે છે. ૫૦ सपिण्डता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते । समानोदकमावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥६०॥ સાતમી પેઢીએ સપિંડીપણું સમાપ્ત થાય છે. પણ આ નોદભાવ (મરનારને દાધાંજલિ આપવાપણુ) તે તે કુલ અમુક નામનો માણસ હતો અને તેનો અમુક રીતનો જન્મ હતો એ વાતના વિરમરથીય પૂરો થાય છે. ૬૦ यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेपु विधीयते । जननेऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम् ॥६१।। સપિંડો માટે જેમ મરણસૂતકનું વિધાન છે, તેમ શુદ્ધિ ઈચ્છનાર તેમને જન્મસૂતક પણ લાગે છે ૬૧ [उभयत्र दशाहानि कुलस्यानं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ એ બેઉ પ્રસંગે સૂતી કુટુંબનું દસ દિવસ સુધી અને ખાવું નહિ; તેમ સૂતકીએ દાન લેવું નહિ, દાન આપવું નહિ, યજ્ઞ કરે નહિ અને વેદનો સ્વાધ્યાય કરવો નહિ.] सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् । सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः॥६२॥ મરણસૂતક સર્વે કુટુંબીઓને લાગે છે. વૃદ્ધિસૂતક માત પિતા હોય છે. તેમાંય એ ખસૂતકમાતા હોય છે, પિતા તો સ્નાન કર્યું શુદ્ધ થાય છે. ૬૨

·No text on this page.

·૨૨૪ નક ” ૬ ક. ૫૧ બાળક મરી જાય, તો બા ન શ્રીમનુસ્મૃતિ रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुद्धयति । रजस्युपरते साध्वी लानेन स्त्री रजस्वला ॥६६॥ ગર્ભા સ્ત્રાવ થા હોય, તે ગર્ભ જેટલા મહિનાનો હેબ તેટલી રાત વીત્યે સ્ત્રી શુદ્ધ થાય છે. રજસ્વલા સી રજ અટકે તે દિવસે રમાન કર્યું શુદ્ધ થાય છે. ૨૬ नृणामकृतचूडानां विशुद्धि शिकी स्मृता । निवृत्त→डकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥ ६७ ॥ ચૂડાકર્મ થયું ન હોય તેવાં બાળકોના મરણમાં એક રાત- દિવસ શુદ્ધિ થાય છે. અને ચૂડાકર્મ થયુ હોય તેમનાં મરણ માં ત્રણ મંત્ર શુદ્ધિ થાય છે ? [ગાદાઝવતાનાં નામવિત છે विगत्रातु भवेच्छद्धिः कन्यावसो विधीयते ।। કે " ને બે કાર પાયા પરવાં મળી જાવ. ને ? રાતે 9 થાય છેઆમાં કન્યા મરી જાગને એક રાતે ગુ થયાનું વિધાન છે [નાનઃ સા શારા િવૃતા! વિત્રતા નારાજ | ક થાય , ચાર્મ પર લાંબા કાર પલ ભી * * એનું નાક કરી છે કારણ કે આ - - - - - - ર અને દ, ને .:: » ? . દાનમાં 7િ f g : 1+ - fart 11: ર

·No text on this page.

·શ્રી મનસ્પતિ miri gir- 977 17 | જશો1 નેન ને હું નામ / 0 વિવારા પાર ન પાડી પી ગુજરી જાય તો તેના પતિ આદિ બધીમાં ત્રણ રાત પછી શરુ થાય છે. તે કહી વિધિ તેના પિતૃપકાના પિતાગાર બધી ગુ થાય છે. ૨ अक्षारलवणानाः म्युर्निमओयुध ते व्यहम् । मांसाशनं च नानीयुः शयारंच पृथक क्षिती॥ ७३ ॥ આ સુતકમાં મીઠાવાળુ ખાવ અન ખાવું, ત્રણ દિવસ નદી આદિમાં સ્નાન કનુ, માંસનોજન ન કરવું અને જમીન ઉપર અલગ સુવું. ૩૧ सन्निधावेप वै कल्पः शाबाशीचस्य कीर्तितः। असन्निधावयं ज्ञेयो विधिः संबन्धिवान्धवैः ।।७४॥ મરણસમયે પાસે હોય એવાઓ માટેનો મરણસૂતકનો આ વિધિ કહ્યો. હવે, પાસે ન હોય તેવા સપિંડીઓ તેમજ સંબંધીઓ માટે નીચેનો વિધિ જાણો ૭૪ विगतं तु विदेशरथं शृणुयायोगनिर्दशम् । यच्छेपं दशरात्रस्य तारदेवाशुचिर्भवेत् ।। ७५ ॥ પરદેશમાં રહેલા કોઈ મરી ગયાનું તેના દસ દિવસની અંદર સંભળાય, તો તે દસ દિવસમાં જેટલા બાકી રહ્યા હોય 1 તેટલા દિવસ જ સૂતક રાખવું. ૭પ [मासनये त्रिरात्रं स्यात् पण्गासे पक्षिणी तथा। अहस्तु नवमादगूिर्व सानेन शुद्धयति ।।

·અદેયાય ૫ ને २२७ એ મર્યાની ખબર ત્રણ મહિને પડે તો ત્રણ રાતનું છે મહિને પડે તો દોઢ દિવસનું અને નવ મહિને પડે તો એક દિવસનું સૂતક પાળવું એ પછી ખબર પડે તે માત્ર સ્નાન- થી શુદ્ધ થવાય.] अतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्धयति ।। ७६ ।। દસ દહાડા થયા પછી ખબર પડે. તો ત્રણ રાતનુ સૂતક પડે વરસ વીત્યે ખબર પડે. તો માત્ર પાણીથી સ્નાન કર્યું શુદ્ધિ થાય. ૭૬ निर्दशं जातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ।। ७७॥ સંબધીના મરણ અથવા પુત્ર જન્મની ખબર દશ દિવસ વી પડે, તો વસૂસહિત સ્નાન કરવાથી માણસ શુદ્ધ થાય છે ક૭ चाले देशान्तरस्थे च पृथपिण्डे च संस्थिते । सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्धयति ।। ७८ ॥ દેશાંતરમાં રહેનાર સપિડી બાળકનું તથા અસપિંડી સંબધીનુ મરણ થાય. તો વસ સાથે જળરનાન કરવાથી શુદ્ધ થવાય છે ૭૮ अन्तर्दशाहे सातां चेत्पुनर्भरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिर्विनो यावत्तत्स्यादनिर्दशम् ॥ ७९ ।। એક સપિ ડીના મરણના દશ દહાડામાં બીજે મરી જાય અથવા એકના જમ્યાના દશ વાસામાં બીજો જન્મ પામે, તો બ્રાહ્મણે પહેલા સતકના દશ દિવસ જ સુતક રાખવું ૩૯ ·શ્રી અને કરn IT * --; ; ; } થોને 1 છે : ', - નાગ || 0 | છે તેના પર તે જ હી { ૧૧ अक्षारलपणान्ना म्यानमाराम માં નાની નાના: 13 11 || 1 અને દિવસ - - -ન જમીન તકને ૨ ન આ મા ઉપર મન- - મનિષા : વાવાઝ્મ નિત. ' अमन्निधावयं जेयो विधिः मवन्धिवान्यतः ७४ ।। મનમય પા “ 4 આ વિધિ કહ્યો છે. પા - ૧ : ના - પરીએ તેમ સ બ ધીઓ માટે નીચને તે ! विगतं तु विदेशरथं शृणुयाद्योगनिदशम् । यच्छेपं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् ।। ७५ ।। પરદેશમાં રહેલા કાઈ મરી ગયાનું અંદર સંભળાય તો તે જ દિવસમાં જેટલા બાકી રહ્યા હોય તેટલા દિવસ જ સૂતક રાખવું. ૭૫ [मासनये त्रिरात्रं स्यात् घण्मासे पक्षिणी तथा। अहस्तु नवमागूिज़ लानेन शुद्ध्यति ।। તેના બે દિવસની ·અધ્યાય ૫ મે ૨૨૭ * એ મર્યાની ખબર ત્રણ મહિને પડે તો ત્રણ રાતનું છે મહિને પડે તો દોઢ દિવસનુ અને નવ મહિને પડે તે એક દિવસનું સૂતક પાળવું એ પછી ખબર પડે, તે માત્ર સ્નાન- થી શુદ્ધ થવાય.] अतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रभशुचिर्भवेत् । संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्धयति ।। ७६ ।। દસ દહાડા થયા પછી ખબર પડે, તે ત્રણ રાતતુ સૂતક પડે. વરસ વીત્યે ખબર પડે, તો માત્ર પાણીથી રમાન કર્યું શુદ્ધિ થાય. ૭૬ निर्दशं जातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः ।। ७७॥ સંબંધીના મરણ અથવા પુત્રજન્મની ખબર દશ દિવસ વી પડે, તે વચ્ચસહિત સ્નાન કરવાથી માણસ શુદ્ધ થાય છે. હ૭ वाले देशान्तरस्थे च पृथपिपण्डे च संस्थिते । सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्धचति ।। ७८॥ દેશાંતરમાં રહેનાર સપિ ડી બાળકનું તથા અસપિ ડી સંબંધીનું મરણ થાય, તો વસ સાથે જળનાન કરવાથી શુદ્ધ થવાય છે. ૭૮ अन्तर्दशाहे खातां चेत्पुनर्भरणजन्मनी। तावत्स्यादशुचिर्वितो यावत्तत्स्यादनिर्दशम् ।। ७९ ।। એક સપિ ડીના મરણના દળ દહાડામાં બીજો મરી જાય અથવા એકના જગ્યાના દશ વાસામાં બીજો જન્મ પામે, તે બ્રાહ્મણે પહેલા તદના દશ દિવસ જે સતક રાખવુ ૭૯ ·૨૨૮ શ્રી મનુસ્મૃતિ त्रिरात्रमाहुगाचमाचार्य मंम्धिने सनि । तस्य पुत्रे व पन्यां च दिवागत्रमिति स्थितिः ॥ ८ ॥ આચાર્ય ખાન પામે તે રાત્રિનુ મૃતક કહે છે; તે આચાર્યના પુત્ર અને તેની તેને ત્યાં એક ગત્રિ- દિવસ મૃતક રાખવું અને વન ના નિશ્ચય છે ૮૦ श्रोत्रिये तृपयंपन्ने त्रिगत्रमशुचिर्भवेत् । मातुले पक्षिणी गत्रिं शिष्यविग्वान्धवेषु च ।। ८१ ॥ પાડાના ના કાકા ન પામે તો ત્રણ રાત્રિનું સુતક લાગે નાના. વિ. વિ. જન અને ' લવ મરતાં દોઢ દિવસનુ મૃતક અ ૮૧ प्रेते राजनि मज्योतिर्यस्य स्याद्विपये स्थितः। अश्रोत्रिये वहः कृल्ममनूवाने तथा गुरौ ।। ८२ ।। બ્રામના રામા છે કે, તેને જ ગુજરી જતાં. દિવસે માન્ત ખુધી અને બે નવાય બુધી સૂતક પાળવું અશ્રેય પાંડળીનુ તન વેદ નિવાય બીજો ઉપદેશ આપનાર ગુમનું એક આખા દિન તક - ૮૨ शुद्वयेहिनो दशाहेन द्वादशाहन भूमिपः । वैश्यः पञ्चदशाहेन शुद्रो मामेन शुद्वयति।। ८३ ।। વિપ્ર દશ દિવસે. મય બાગ દિવસ, ૧ ૫ દર દિવસે અને શુદ્ર એક મારો જન્મ મરણના તકથી શુદ્ધ થાય છે. ૮૩ [क्षत्रविट्शूद्रदायादाः स्युश्चेद्विप्रस्य बान्धवाः । तेपामाशीचं विप्ररय दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ।। ક્ષત્રિય, ધ અને શો જે બ્રાહ્મણના પિંડ બાય- ·૨૨૯ અધ્યાય ૫ મે વો હોય, તો તે બ્રાહ્મણને તેમનું દશ દિવસનું સૂતક લાગે છે અને દશ દિવસ પછી તે શુદ્ધ થાય છે ] [राजन्यवैश्ययोश्चैवं हीनयोनिपु वन्धुषु । स्वमेव शौचं कुर्वीत विशुद्धयर्थमिति स्थितिः॥ ક્ષત્રિય અને ગ્યને હીન જાતિનાં જે બંધુઓ હાય. તેમનાં મરણ વખતે તેમણે શુદ્ધિ સારા પાતપિતાની જાતિ અનુસાર સૂતક પાળવું-એવી ધર્મમર્યાદા છે ] [विप्रः शुद्धयेद्दशाहेन जन्महानौ रवयोनिषु । पद्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविदशूद्रयोनिषु ।। પિોતાની જાતના સપિ ડીઓનાં જન્મ-મરણ વખત છાબ- | દશ દિવસે શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર જાનના બધાના સભધમાં તે અનુક્રમે છે, ત્રણ અને એક દિવસે શુદ્ધ થાય છે. [सर्वे चोत्तमवर्णास्तु शांचं कुर्युरतन्द्रिताः। तवर्ण विधिदृष्टेन स्वं तु शांचं स्वयोनिषु ।। ઉત્તમ વર્ણવાળા સીએ આળસરહિત રહીને પોતાના- થી ઊતરતી તે તે જાતિનું વિધિયુન ઝનક પાળવું અને પોતાની જાતિવાળાનુ સતા પોતાની જાતિ પ્રમાણે પાળ ક્ષત્રિય ધરાનું છ દિવસ અને રાકનુ વિન ના પ નુ છ દિવસ રાખવુ.] न वर्धयेदपाहानि प्रत्यूहेनामिपु त्रिपाः । ન જ તાર્મ ન સમાજશાપર્યા તો ભગત 'વાનું નહિ. સંમત સિં ગામ ] ·૨૨૮ દિવસ મૃતક રા' શ્રી મનુસ્મૃતિ त्रिगत्रमाहुगाचमाचार्ये मंस्थिने मनि । तस्य पुत्रे च पन्न्यां च दिवागत्रमिति स्थितिः ।। ८० ॥ આશા ! સાન એ તો રામનુ મૃતક કહે છે તે આચાર્ય ના પુત્ર અને પ ની મન ને ત્યારે એક ૧ {ન ના નિગય છે ૮૦ श्रोत्रिये तृामंपन्ने विगत्रमशुचिभवेत् । मातुले पक्षिणी रात्रि शिविग्वान्धवेषु च ।। ८१ ।। પાડોશમાં રહેનારા બા ન પાકે. તે ત્રણ રાત્રિનું સુતક લાળ ના ના રિ ૧ ના ના રિ ૫ 1 અને 'નવ મત દોઢ દિવસ - 11 આતે प्रेते राजनि मज्योतिर्यस्य स्याद्विपये स्थितः। अश्रोत्रिये त्वहः कृत्स्नमनूचाने तथा गुरौ ।। ८२ ।। બ્રાહ્મણા જ ના . તને જ ગુજરી જતાં. દિવસે માન -પી બને છાત્ર નેય ખુધી તક પાળવું અાય પાડી તેમ જ દ સિવાય બીજો ઉપદેશ આપનાર ગુજતુ એક આખા દિવસે મૃતક હે ૮૨ शुद्वयेद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः । वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्वचति॥ ८३ ॥ વિપ્ર દશ દિવસે. ક્ષત્રિય બાર દિવસે, ય ૫ દર દિવસે અને એક ભાગે જન્મ મરણના નૃતકથી શુદ્ધ થાય છે. ૮૩ [क्षत्रविट्शूद्रदायादाः स्युश्चेद्विप्रस्य बान्धवाः । तेपामाशौचं विप्ररय दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ।। ક્ષત્રિયા, લે અને શદ્રો જો બ્રાહ્મણના સપિંડી બાંધ- ·અધ્યાય ૫ માં ૩૧. * * वृथा सङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम् । आत्मनस्त्यागिनां चैव निवर्तेतोदकक्रिया॥ ८९ ।। સ્વધર્મ પાળનારા, વર્ણસંકર, સન્યાસમાં રહેનારાઓ અને આપઘાત કરનારાઓ-એમને જલદાન આપવું નહિ. ૮૯ पापण्डमाश्रितानां च चरन्तीनां च कामतः । गर्भगृहां चैव सुरापीनां च योषिताम् ॥ ९०॥ પાખંડનો આશ્રય કરનારા પુરુષોની, તેમજ સ્વચ્છ દે ચાલનારી, ગર્ભ અને પતિનો દ્રોહ કરનારી તથા દારૂ પીનારી સ્ત્રીઓની ઉદકક્રિયા કરવી નહિ ૯૦ आचार्य स्वमुपाध्यायं पितरं मातरं गुरुम् । निहत्य तु व्रती प्रेतान व्रतेन वियुज्यते ॥ ९१ ॥ પિતાના આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, પિતા, માતા અને ગુરુ એટલાને જો બ્રહ્મચારી અગ્નિદાહ કરે, તો તેથી તે વ્રતભ ગ થતો નથી. ૯૧ दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् । पश्चिमोत्तरपूर्वैस्तु यथायोगं द्विजन्मनः॥ ९२॥ ભરેલા શુદ્રને નગરના દક્ષિણ દરવાજેથી બહાર કાઢો અને વૈશ્ય, ક્ષત્રિય, તેમજ બાદાણુ એ દિજાતિઓનાં શબને અનુક્રમે પશ્ચિમ, ઉત્તર તથા પૂર્વ દરવાજેથી બહાર કાઢવાં ૯૨ न राज्ञामघदोपोऽस्ति वतिनां न च सत्रिणाम् । ऐन्द्र स्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदा ।। ९३ ।। રાજાને, બ્રહ્મચર્યવતીને અને યજ્ઞ કરનારાઓને સૂત લાગતું નથી. કેમકે, રાજા ઇન્દ્રસ્થાને છે અને બીજા બે - થશરૂ૫ છે. ૯૭ ·- - - ન વગરના સુકા હાડકાને શ્રીમનુસ્મૃતિ અટકાવવી નહિ; કેમકે તે અગ્નિહોત્રનું કર્મ કરનારો સપિડી હોવા છતાં પણ સૂતકી થતો નથી. ૮૪ दिवाकीर्तिमुदक्यां च पतितं सूतिकां तथा । शवं तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्धयति ।। ८५॥ ચાંડાળ, રજસ્વલા સ્ત્રી, પતિત, સુવાવડી અને શબને સ્પર્શનાર તેમજ એ સૌને અડનાર–એટલાંનો સ્પર્શ થતાં સ્ત્રી- ન કરવાથી શુદ્ધ થવાય છે ૮૫ आचम्य प्रयतो नित्यं जपेदशुचिदर्शने । सौरान्मन्त्रान्यथोत्साहं पायमानीश्च शक्तितः॥ ८६ ।। ચાંડાળ વગેરે અપશુદ્ધોનું દર્શન થતાં, માણસે નિત્ય પ્રયત્નપૂર્વક આચમન કરી, યથાશક્તિ અને યથાઉત્સાહ દુર્ઘ વાત આદિ સૂર્યમ તથા દિશા આદિ પવમાન માત્ર જપવા ૮૬ नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्धयति । आचम्यैव तु निःस्नेहं गामालम्यार्कमीक्षय वा ॥ ८७ ॥ નેહવાળા અને પાણીભીના હાડકાને અડી જવાય, અડકી જવાય તે તેણે આચમન કરીને અથવા ગાયને સ્પર્શ કરીને અથવા સૂર્યનાં દર્શન કરીને શુદ્ધ થવું. ૮૭ आदिष्टी नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात् । જેના જવા રિરાવ યુતિ || ૮૮ || યંત્રની સમાપના સુધી શ્રાચારીએ ઉક્રિયા (દિશા આદિ પ્રક્રિયા કરવી નહિ, પણ વતનમામિ પછી ઉકા કરીને ન ગત્રિનું અતક પાળીને શુદ્ધ છે તે ·અધ્યાય - મે (તિમ) યજ્ઞનું ફળ મળે છે તથા તેનું સતક પણ તરત જ સમાપ્ત થાય છે એવી ધમાં મર્યાદા છે ૯૮ विप्रः शुद्धचत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्रियो वाहनायुधम् । દિ કવો રીન્યા ઝગડા || ૧૧ / પ્રેતક્રિયા કરી હોય એવાઘાણજલપથી, તેવા કાત્રિય વાહન અને આયુધના પર્શથી, તેવા વચ્ચે ચાબુદ રામના રપર્શ થી અને તેવા શુદ્ર લાકડીના રપ થી ૬ થાય છે , एतहोऽभिहितं शौचं सपिण्डेपु हिजोजगाः । असपिण्डेषु सर्बपु प्रेतशुद्धि नियोगन ॥१०॥ હ કિજવી ! સપિ ડીઆલિંગના આ છે - { "'' શુદ્ધિની વિધિ ક હે અર્વ અ-પિ વિના મૃતકની અદ્ધિ વિશે સાંભળો ૧૦૦ असपिण्ड हिज प्रतं विप्रो निहत्य वधुवर । વિશુતિ ત્રિરાજ નારામાં રાખવા તે દર | જે બાબખ અપિ કી બાગની પોતાના "' ' ' પ્રક્રિયા છે, તેમજ જાણમાના જ છે કે તે ! ક્રિયા કરે , તે કારિ પછી વિષ, ૫ કે રાતે 1 જાન: તિ | ગનૌર 7 in ૬ છે તમને ખાય ત : ' ' તેના ઘરમાં રર ન બને તે ' , , " ચ ન ૬, ( દિન ૧પ ૮ , * - ·૨૩૨ એ * * * શ્રીમનુસ્મૃતિ राज्ञो माहात्मिके स्थाने सघाशौचं विधीयते । प्रजानां परिरक्षार्थगासनं चात्रकारणम् ॥ ९४ ॥ મહારાજયાસન ઉપર રહેલા રાજાને તરતજ સૂતકશુદ્ધિ- નું વિધાન છે. કેમકે, આ સંબધનાં રાજ્યાન એ પ્રજાના રક્ષણ માટે કારણરૂપ છે. ૯૪ डिवाहवहतानां च विद्युता पार्थिवेन च । गोब्राह्मणरय चैवार्थे यस्य चेच्छति पार्थिवः॥ ९५॥ રાજા વિનાના દંગામાં માર્યા ગયેલા, વિજળી પડવાથી મરી ગયેલા, રાજાએ મારી નાખેલા. તેમજ ગાય અને બ્રાહ્મણ માટે મરેલા–એમનું સૂતક લાગતું નથી, વળી, રાજા જેનેવિરો ઈ છે તે પણ સૂતકથી મુક્ત થાય છે. ૯૫ सोमान्यर्कानिलेन्द्राणां वित्ताप्पत्योर्यमस्य च । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ॥९६॥ ચંદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, પવન, ઇંદ્ર, કુબેર, વરુણ અને યમ એ આઠ લોકપાલનાં શરીર રાજા ધારણ કરે છે. ૯૬ लोकेशाधिष्ठितो राजा नास्याशौचं विधीयते । शौचाशौचं हि मानां लोकेशप्रभवाप्ययम् ।। ९७॥ આ લોકપાલો રાજાના શરીરમાં વસેલા હોવાથી એમને માટે વિધાન નથી. કારણ કે શૌચ અને અૌચ એ માણસે છે, ત્યારે આ રાજા ને લોકપાલોના અંશરૂપ છે. ૯૭ उद्यतैराहवे शसैः क्षत्रधर्महतस्य च । सद्यः सतिष्ठते यज्ञस्तथाशौचमिति स्थितिः॥९८ ॥ યુદ્ધમાં ઉગામેલાં શસ્ત્રોથી જે ક્ષત્રિય ધર્મથી મરે છે, તેને

·No text on this page.

·શ્રીમનુસ્મૃતિ अनुगम्येच्छया प्रेते ज्ञातिमज्ञातिमेव च । स्नात्या सचैल स्पृष्ट्याग्निं घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति॥१०३॥ શાનિન , પરજ્ઞાતિના કાઈના શબ પાછળ ઈચ્છાથી જનારો માણસ શ્વસતિ વાન કર્યા પછી અગ્નિને સ્પર્શ કરીને તથા ઘીનુ પ્રારાન કરીને વિશુદ્ધ થાય છે. ૧૦૩ न विनं स्वेषु तिष्ठन्सु मृतं शूद्रेण नाययेत् । अस्वा ह्याहुतिः सा स्याच्छद्रमंस्पर्शदूषिता॥ १०४ ॥ પિતાની જ્ઞાતિના માન હોય, ત્યાંસુધી બ્રાહ્મણના શબને શદ્રની પાસે ઉપડાવવું છે કે શુદ્રના સ્પર્શથી દૂષિત થયેલી તે શબની આહુતિ સ્વર્ગને અટકાવનારી થાય છે. ૧૦૪ ज्ञानं तपोऽग्निराहारो मृन्मनो वायुपांजनम् । वायुः कर्मार्ककालौ च शुद्धेः कर्तणि देहिनाम् ॥ १०५ ॥ જ્ઞાન, તપ, અનિ, આહાર, નૃત્તિકા, જલ, લીંપણ, વાયુ યજ્ઞકમ, મૂર્ય અને કાળ એટલાં દેહધારીને શુદ્ધ કરનારાં છે. सर्वेपामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम् । योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः ।। १०६॥ સર્વ પ્રકારની શુદ્ધિઓમાં ધનશુદ્ધિ શ્રેષ્ઠ કહી છે. જે ધન સબ ધમાં શુદ્ધ છે, તેજ શુદ્ધ છે. માટી અને પાણીથી શુદ્ધ થયેલો એ શુદ્ધ નથી. ૧૦૬ क्षान्त्या शुद्धयन्ति विद्वांसो दानेनाकार्यकारिणः । प्रच्छन्नपापा जप्येन तपसा वेदवित्तमाः॥१०७॥ વિદ્યાનો ક્ષમાથી, અકાર્ય કરનારા દાનથી, ઢાંક્યાં પાપ કરનારા જપથી અને વેદો તપથી શુદ્ધ થાય છે. ૧૦૭ ·’પાય છે ને ૧૫ રાક નોનતિ | જોr mજ દિશા માં ૨૦૦ || - ૬ વન માટી અને પાણી પી ' થાય છે. નદી પ્રકાર બનાવી પાય, મન પિન થેલી થી - ‘ી અને દાગ - ન્યાનેકી ૬ રાય છે. ૧૦૮ તાળ કુવારના ને શુતિ विधानपोरयां भूतात्मा मिर्जानन शुद्ध पति ।। १०९।। - અવયવ પાણીથી અદ્ધ થાય છે, અને રાયચી 'પાય , તથા જીવાત્મા વિઘા ને તપથી અને બુદ્ધિ નાની ડ થાય છે ૧૦૮ एपशाचरय वः प्रोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः। नानाविधानां द्रव्याणां शुद्धेः शृणुत निर्णयम् ।। ११०॥ રાવી વિષયક વૃદ્ધિનો આ નિર્ણય કવો. હવે વિવિધ દની ગુદિ વિશે નિર્ણય સાંભળ ૧૧૦ तेजसानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च। भरमनाद्धिर्मदा चैव शुद्विरुक्ता मनीपिभिः॥१११ ॥ સુવર્ણ આદિ જવાન પદાર્થોની, મણિઓની અને સવ જાનના પથ્થરની શુદ્ધિ વિદ્યાને રાખ, પાણી અને માટીથી કહી છે 111 निर्लेप काञ्चनं भाण्डमभिरेव विशुद्धयति । अजमश्ममयं चैव राजतं चानुपरकृतम् ॥ ११२ ॥ લેપ લાગ્યા વિનાનાં અને કોતરામણ વિનાનાં સેના- નાં શખ આદિના, પાષાણનાં, તેમજ રૂપાનાં વાસ પાણી થીજ ગેખાં થાય છે ૧૧૨ ·૨૩૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ अपामग्नेय मंयोगाईमं रोग्य च निवभो । તમારો વર નળ : ૫ ૨૬૩ // નાનું અને ? ' એ ગી ર તે આ નતા પામથી થયુ છે તેથી તેની બે ફિ નળ. 1 નિ ન પાર્થિીજ થાય ताम्रायःकांस्यन्याना त्रपुणः मी सकम्य च । શિવં વધારા સારવાર | ૨૪ / તબાનાં. ઊંડાના નાના. નિજાના. જસતનાં અને સીમાનાં વાણાને બા ' ને પ ના વટની રીત શુદ્ધ કરવાં 11 द्रवाणां चा सर्वयां शुद्धिमत्पवनं ननन् । प्रोक्षणं नहतानां च दारबागा व नागम् ।। ११५ ।। ધી. તેલ - - 1ના તેના અર બની બે બળીપા નાખી ઉકાળવાથી ના ૬ વય , જથાને જલ પ્રાલ વા ! જય :, :.7 લા-નાની ચીજને છાવવાથી શી કરાય છે मार्जनं यजपात्रागां पाणिना यनकर्मणि । चममानां ग्रहाणांच शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ।। ११६ ।' શકાયું નાં ય પાત્ર છે + 1ી તથા નવા અને શ્રેટ અ પાત્રો પાણીથી ધોવાય છે કે પાય , 1 - चरूणां दृक्श्रुवाणां च शुद्विम्प्णेन वारिणा । म्फ्यार्पणकटानां च मुमलोलूम्बलस्य च ।। ११७ ॥ ચક, બુક, સુવ. ક. "પં. શકર, મુના ઉપવ આ ઉના પાણી શુ થાય છે 1 1 ૬ લવારી વગેરે 1 1 T

·128
जना प्राधानां धान्ययामनाम् ।
मन मायानामतिः गांचं विधीयते ॥ ११८॥
'11-14 . नाना। यान पलीय. पाना२.
का.. 'नान पालीथी मागी-
ना. ११८
चलपणां दिलानां नर्थव च।
शाकमरफलानां च धान्य पलुद्धिरिप्यते ।। ११९ ।।
ચામડાની નવા વાંસની ચીજોની ગ િવાની વિધિઓ
થાય અને ગાડ, બળ, નવા ફળ '
પાત્પની વિધિ શુદ્ધ
कोरोयाविकोपः पृतपानामरिष्टकैः ।
श्रीफरंशुपट्टानां क्षौमाणां गौरमर्पपः ।। १२० ॥
હીરનાં અને ધનનાં વાન ઉસથી નેપાળ દેશની શાલ-
ને અરડાવી. ઝીણાં અને બાંધી અને શણિયાને સફેદ
સરસવના લોટથી ૬ કરાય છે. ૧૨૦
क्षामयच्छा जाणामस्थिदन्तगयस्य च।
शुद्धिविजानता कार्या गोमूत्रेणोदकेन वा ॥ १२१ ॥
વિવાન પુએ શંખ, વિગડાં, હાડકાં અને હાથીદાંતની
બનાવટને શણિયાંની પેઠે શુદ્ધ કરવી. અથવા તેમની ગેસૂત્ર
કે પાણીથી શુદ્ધિ કરવી. ૧૨૧
प्रोक्षणात्तृणकाष्ठं च पलालं चैव शुद्धयति ।
मार्जनोपाञ्जनेश्म
मृन्मयम्
पुनः पाकेन
॥१२२॥

·૨૩૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ अपाममेश्च संयोगा?मं रौप्यं च निर्वभौ । તારો સ્વર નિકો ગુવાર | ૨૨ સોનુ અને ડું પાણી અને અગ્નિના સોગથી થયુ છેઃ તેથી તેની શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિ એ મૂળરૂપ અગ્નિ અને પાણીથીજ થાય. ताम्रायःकांस्यरेत्यानां वपुणः सीसकस्य च । शाचं यथार्ह कर्तव्यं क्षाराम्लोदकवारिभिः।। ११४ ॥ તાંબાનાં, લોઢાનાં, કાંસાનાં, પિત્તળનાં, જસતનાં અને સીસાનાં વાસણેને ખારો. ખટાશ અને પાણીથી ઘટતી રીતે શુદ્ધ કરવાં. ૧૧૪ द्रयाणां चैव सर्वेषां शुद्धिरुत्पवनं स्मृतम् । प्रोक्षणं मंहतानां च दारवाणां च तक्षणम् ॥ ११५ ॥ ઘી, તેલ વગેરે સર્વ જાતનાં પ્રવાહી આદર દર્ભની છે સળીઓ નાખી ઉછાળવાથી શું થાય છે, પથારી વશ થાને જલના પ્રોલાનથી શુ કરાય છે અને લાકડાની ચીજને છાલવાથી ચાખી કરાય છે. 11 मार्जनं यापात्रागां पाणिना यनकमणि। चममानां ग्रहागांच शुद्धिः प्रक्षालनेन तु ।। ११६ ।। કાર્યમાં યાત્રા ધામ (વાથી તથા ગમે અને * . પા પા થી ધોવાથી ગુ થાય છે. 11 मत मुरवायां च गुद्विष्णेन बारिणा। દાનાં રો ? ll .?. . . - પં. શા. અને .''

·No text on this page.

·نہ کر છે " - ! { ', - 1 || - ૧ ; માપ , !! •" [ { }} ૧ છે : બા ! '' in: in r t rear 1 TEA in rur I ? || - 1 બાટી, ૧૬, ગામ, ન. . ” અને ધી વાવી ' ' મા કરી પકા- બાળી તે ગ૬ ૧ થી ૨', गंमार्जनोपाजनेन गंनोमानेन च । गवां च पग्विागन भूमिः गुदयति पत्नभिः।। १२४ ॥ વાળખું, લી પણ, પાણી છટકાવ, ખેડબેક અને ગાયને એક રાત્રિદ અને વાવ્યા પાંચ પ્રકા જમીન શુદ્ધ થાય છે. ૧૨૮ पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवशुतम् । पितं केशकीटश्च मृत्प्रक्षेपेण शुद्धयति ॥ १२५ ॥ જે વસ્તુને પીએ બોટી હોય, ગાયે મૃધી લેય, કેસે ચડી હોય, જેના ઉપર છીંક આવી હોય અને જે વાળ કીડા વગેરેથી દૂષિત થઈ હોય, તે માટી નાખે શું થાય છે. यावन्नापत्यमेध्याक्तागन्धो लेपश्च तत्कृतः । तावन्मृद्वारि चादेयं सर्वासु द्रव्यशुद्धिषु ॥१२६ ॥ અપવિત્ર લેપવાળી વરમાંથી જ્યાં સુધી તેને લાગેલા ગન્ધ અને લેપ જાય નહિ, ત્યાંસુધી તે સર્વ વસ્તુઓને પાણી અને માટી વડે શુદ્ધ કરવી. ૧૨૬ અને ·અધ્યાય ૫ એ ૨૩૯ त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अष्टमद्भिनिणिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ॥ १२७ ॥ દેવો બ્રાભણે માટે આ ત્રણ વરતુઓ પવિત્ર કલ્પી છે જે વસ્તુને અપવિત્ર થયેલી નજરે દીઠી હોય નહિ, અપવિત્ર થવાની શંકાથી જે વસ્તુને પાણીથી ધોઈ હોય અને જે વસ્તુ ની પવિત્રતા વિશે બ્રાહ્મણે વાણીથી પ્રશ સા કરી હોય. ૧૨૭ आपः शुद्धा भूमिगता वैतृष्ण्यं यासु गोर्भवेत् । अव्याप्ताश्वेदमध्येन गन्धवर्णरसान्विताः ॥१२८ ॥ જે જમીનમાં રહેલું હોય, જેમાં એક ગાય તરસ છિપાવી શકતી હોય, જે અપવિત્ર વસ્તુથી વ્યાપેલું ન હોય અને જે ગંધ, વર્ણ તથા રસથી યુક્ત હોય તે પાણી પવિત્ર છે. ૧૨૮ नित्यं शुद्धः कारहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम् । ब्रमचरिगतं मैक्ष्यं नित्यं मेध्यमिति स्थितिः ॥ १२९ ।। કારીગરનો હાથ, બજારમાં જે કાંઈ મૂક્યું હોય તે, અને બ્રહ્મચારીને મળેલી ભિક્ષા, એ નિત્ય પવિત્ર છે, એમ ધર્મ મર્યાદા છે. ૧૨૯ नित्यमाश्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने। पस्रव च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १३० ।। સ્ત્રીઓનું મુખ, ફળ પાડતી વખતે પક્ષી, દોહતી વખતે વાછરડું અને મૃગ પકડતી વેળાએ કૂતરો એ નિત્ય શુદુ છે. श्वभिर्हतस्य यन्मांसं शुचि तन्मनुरमवीत् । क्रव्याद्भिश्चहतस्यान्यैश्चण्डालाद्यैश्व दस्युभिः॥ १३१ ।। કૂતરાએ મારેલાં મૃગ આદિનુ માંગ, તેમજ માંસાહારી

·શ્રીમનુસ્મૃતિ
ખા વકફ અને મરાળ જલપ્રીક્ષણથી શુદ્ધ થાય છે.
- 1 કલા અને લી પવારી ૬ થાય છે, અને માટીનાં
કેમ કરી ઓ માં પક-માધી પણ પત્ર થાય છે. ૧૨૨
मद्य मंत्रः पुरीपेवा प्रीतनः पूयगोणितः ।
સંજી ના શકત જુના મૃમા II ૨૨ /
'- ' 1 , ગાબ, નરક, ક, પ
1' ' 1 '' '' તો અશિમાં કરી પકા-
''
1
}
'' ' 1
गंमाननीपाखनन गनो धानेन च ।
va -
વન ઇમિ ગતિ પમા ૨૪ /
દ', (,
બેઉછે. આ
વધ પ્રકાર જમીને શુ?
1 .
વાઘા બ 1 વાત !
11 132 gઘ ળ દ્વાન ! ૨૨૫ //
-
છે અને જળ અને
ના ના ” થી ,
1:1 { ૧૫-૧-૧૮ ના રાજા |
-'1'1 : કારકિર
- .
ન
૧
. .

·અથાથ ૫ મે ૨૪ ચરબી વી. ડી. મન, મૃગ, વિષ્ટા, નાકનો મેલ, કાનના બ. ક. . ચીપડા અને પસે એ બાર મનુ- ના કારીરના મળી છે. ૧૬૫ एका लिसे गुर्दे तिलरतर्थकत्र करे दश । કમર રમ રાણા ર ગુકિપીણતા | ર૬ રિ, છનાર પેશાબ ની જગાએ એક વાર, ગુદાએ ત્રણ વાર, ડાબા હાથ ધરવાર અને બે હાથે સાત વાર એમ માટી લગાવવી ૧૨૬ एतच्छौचं गृहन्धानां द्विगुणं नाचारिणाम् । निगुगं स्याहनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणम् ।। १३७ ॥ આ શુદ્ધિ ગૃહરો માટે કહી છે. બ્રહ્મચારીએ એથી બમ- ણી વાર. વાનપ્રસ્થીએ એથી ત્રણ ગણી વાર અને યતિઓએ એથી ચારગણી શુદ્ધિ કરવી. ૧૬૭ कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा सान्याचान्त उपस्पृशेत् । वेदमध्येप्यमाणश्च अन्नमश्नंश्च सर्वदा ॥ १३८ ।। પેશાબ કરીને કે ઝાડે જઈ આવીને આચમન કર્યા પછી નાભિ ઉપરની ઇંદ્રિયને સ્પર્શ કરે વેદ ભણો હોય કે અન્ન જમવું હોય, ત્યારે પણ સદી એમ જ કરવુ. ૧૩૮ त्रिराचामेदपः पूर्व द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् । शारीरं शौचमिच्छन्हि स्त्री शूद्रस्तु सत्सकृत् ॥१३९।। શરીરને શુદ્ધ કરવા ઈચ્છનારે પહેલાં ત્રણ વાર પાણીનું આચમન કરવું અને પછી બે વાર માં લુછવુ સી અને શુદ્દે તો તે એક એક વાજ કણ્વ ૧૩૦ ·૨૪૦ * - અજય વિશે અને અત્રના ન્યાય પછી શુદિ ને રાત મટી શકે શ્રી મનુસ્મૃતિ પશુઓએ અને ચંડાળ તથા ડાકુ વગેરેએ મારેલાનું માંસ શુદ્ધ છે એમ મનુએ કહ્યું છે. ૧૩૧ [शुचिरमिः शुचिर्वायुः प्रवृत्तो हि वहिश्वरः । जलं शुचि विविक्तस्तं पन्थाः संचरणे शुचिः॥ અશિ, બહાર ફરતી વાયુ, એકાંતમાં રહેલું જલ અને સરિયામ ર -એટલાં પવિત્ર છે. ] ऊर्ध्व नाभेर्यानि खानि तानि मेध्यानि सर्वशः। यान्यधरतान्यमेध्यानि देहाचैव मलाश्चयुताः ॥ १३२॥ નાભિ ઉપરની જે ઇન્દ્રિયો છે, તે સર્વ પવિત્ર છે. જે ઈન્દ્રિયો નાભિ નીચેની છે તે અને દેહમાંથી પડેલા મળે તે અપવિત્ર છે ૧૬૨ मक्षिका विग्रुपश्छाया गौरश्वः सूर्यरश्मयः । रजो भूर्वायुगग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्दिशेत् ॥ १३३ ।। ભાંખી, યુકના ઝીણા છાંટા, પતિનાદિનો ઓછા, મા, ધાડા, ર્યનાં કિરણ, બળ, ભૂમિ, વાયુ અને અગ્નિ એટલાં ચંડાલના સ્પર્શ છતાં જોવાં ? विणबीन्सर्गद्वयर्थ मृतार्यादयमर्थवत् । देहिकानां मलानां च शुद्धिपुछादारपणि ।। १३४ ॥ પાણી પૂરાં "નાં લેવાં. તેમના બાળાની શરુ I ! જે તેટલું પાણી તથા માટીના વાં. 14 यमा शुक्रममृदाता मूत्रविदागकर्णविद । તાલુકા ઢાકૂળ ? / ·** અધ્યાય ૫ મે ૨૪ ચરબી, વિર્ય, લોહી, મળ, મૂત્ર વિણા, નાકને મેલ, કાનનો મેલ, કફ, આંસુ, ચીપડા અને પરસે બાર મનુ- ષ્યના શરીરના મળે છે ૧૧૫ एका लिङ्गे गुदे विसरतर्थकत्र करे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता ॥१३६ ।। શુદ્ધિ ઈચ્છનારે પેશાબ ની જગાએ એક વાર, ગુદાંગ ગણ વાર, ડાબા હાથે દશ વાર અને બેઉ હાથે પાન વાર એમ માટી લગાવવી. ૧૬ एतच्छाचं गृहरथानां द्विगुणं वाचारिणाम् । त्रिगुणं रयाहनस्थानां यतीनां तु चतुर्गुणग ।। १३७ ॥ મા શુદ્ધિ ગૃહસ્થો માટે કરી છે. શાળામાંથી બન- ખી વાર, વાનકરધીએ એથી પણ ગણી વાર અને મતિ એથી ચારગણી શુદ્ધિ કરવી. ૧૬૭ कृत्वा मूत्रं पुरीपं वा खान्याचान्त उपरोत् । वेदमध्येप्यमाणथ રાજ રાધા ૮ !! પેશાબ કરી કે આડ જઈ આવી -પા માં ; નાભિ ઉપરની ઇંદિરોને પ ર ' ' is “ કે અા જવું હોય, ત્યારે પણ . ' , ' ' . ' निराधामेदपः पूर्व तिः प्रमज्यात सायम् । iારી મિત્ર શ્રી જ રહે છે, તે સારી ન હ ક ર ના પs આરામ કરે અને પછી કાર " . * . તા ન “ બે વાર, ' -' ' '' * S ·૨૪૨ શ્રી મનુસ્મૃતિ शूद्राणां मासिकं कार्य वपनं न्यायवर्तिनाम् । वैश्यवच्छौचकल्पश्च द्विजोच्छिष्टं च भोजनम् ॥ १४० ॥ ન્યાયી રીતે વર્તતા કે નહિને મહિને હજામત કરાવ- વી, વૈગ્યની જેમ સુતકવિધિ પાળે અને બ્રાહણ જમી રહ્યા પછીનું શેતાન જમવું. ૧૪૦ नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्नुपोऽङ्गे पतन्ति याः। न नभूणि गतान्यास्ये न दन्तान्तरधिष्ठितम् ।। १४१॥ માંમાંથી બૂકના જે ઝીણા છાંટા પડે છે તેથી, તેમ જ મમાં ગયેલી મેથી અને દાંતની ફાટમાં રહી ગયેલા અન્નથી એઠ આવતી નથી ૧૪૧ [અનાથં પુષતો મેંદશં નવો મેગા ggn I ब्राह्मणाः पादतो मेध्याः स्त्रियो मेध्याच रावतः ॥ બક અને શેડ મુખથી, ગાય પૂછશી, બ્રાહ્મણો પગથી અને સ્ત્રીઓ સર્વ અગાથી પવિત્ર છે. [गौरमेध्या मुखे प्रोक्ता अजा मेध्या ततः स्मृता। गोः पुरीपं च मूत्रं च मेध्यमिन्यत्रवीन्मनुः ।। ગાય માટેથી અપવિત્ર છે, તે બકરી ગુખથી પવિત્ર કહે- વાઈ છે. ગાયનાં છાણ અને પત્ર પવિત્ર છે, એમ મને કહ્યું છે.] म्गन्ति विन्दयः पादा य आचामयतः पगन् । भार्मिकम्ते ममा जेया न तंगप्रयको भवेत् ॥ १४२॥ બીજાઓને આચમન કરાવનારના પગોને જે છટા પર તેમને ભૂમિ ઉપરના જલબિજ માને છે. આચમન કરી વિના તે ઇટા થી અના નથી. ૧૪

·No text on this page.

·No text on this page.

·અધ્યાય ૫ મેં ૨૪૫ सदा प्रहष्टया भाव्यं गृहकार्येषु दक्षया । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥१५० ॥ તેણે સદાય આન દથી રહેવું, ઘરકામોમાં કુશળ રહેવું, રાચરચીલાને સાફસૂફ રાખવાં અને ખર્ચમાં છૂટો હાથ રાખે નહિ ૧૫૦ यस्मै दद्यात्पिता त्वेनां भ्राता वानुमते पितुः । तं शुश्रूषेत जीवन्तं संस्थितं च न लधन्येत् ।। १५१॥ પિતા જેને તેનું દાન કરે અથવા પિતાની અનુમતિથી ભાઈ તેનુ જેને દાન આપે તેની તેણે તેના જીવતાં સુધી સેવા કરવી અને તેના મરણ પછી પણ ઉલ્લંઘન કરવું નહિ मङ्गलार्थ स्वस्त्ययनं यज्ञश्वासां प्रजापतेः । प्रयुज्यते विवाहेषु प्रदानं स्वाम्यकारणम् ॥ १५२ ॥ વિવાહોમાં શાંતિમંત્રનો જે પાઠ અને પ્રજાપતિનો જે યજ્ઞ કરવામાં આવે છે, તે એ સ્ત્રીના મ ગલ અર્થ છે અને એનું જે પ્રદાન કરાય છે, તે પતિના સ્વામીપણાના કારણરૂપે છે. अनृतास्तुकाले च मन्त्रसंस्कारकृत्पतिः । सुखस्य नित्यं दातेह परलोके च योपितः॥१५३ ।। મંત્રપૂર્વક વિવાહ સંસ્કાર કરનારો પતિ સીને ઋતુ- કાલમાં અને તુકાલ સિવાયના સમયમાં આ લેડમાં તથા પરલોકમાં નિત્ય સુખદાતા છે. ૧૫ विशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्या परिवर्जितः । उपचर्यः खिया साध्या सतनं देववत्पतिः ॥१५४ ॥ પતિ શીલવિહીન હોય, કામાચારી હોય અને ગુણવજિત હાય તો પણ સાવી પીઓએ તેની દેવની જેમ એવા કથ્વી ઘટે ·સ - , શ્રીમનુસ્મૃતિ [કાનમાનિ જા સારાવા: ત્રિતા | मलोकं न त्यजति यथनारुन्धती तथा । "ાનવ મ ડીન ડી આવવાના અતિ સુધી જે પતિ- બતીની જેમ પતિલાકને ત્યજતી નથી.] नास्ति मीणां पृथग्यनो न व्रतं नाप्युपोपितम् । पनि शुगते चन तेन म्वर्ग महीयते ।। १५५ ।। બ્રા | માં. ૨ નથી. જુદ વત નથી, કે જુદે ઉપવાસ ની તા તા પતિની સેવા કરવી. એ સેવાથી - મા તે મા ની થાય છે. ૧૫ [पन्यो जीवति या तु बी उपवास व्रतं चरेत् । आयुग्यं हरते भतुर्नरकं चैव गच्छति ।। પતિના 11 1 2 જી ઉપવાસ વ્રત આચરે છે, તે પતિતુ આવ ! - , અને પોતે નરકમાં જાય છે.] पाणिग्राहस्य गाध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा । पतिलोकमभीमन्ती नाचरेत्किचिदप्रियम् ॥ १५६ ॥ પતિલોક મેળવવા ઇચ્છતી સાધી સ્ત્રીએ જીવતા કે ભલા પતિનુ કાંઇ અપ્રિય આચરવું નહિ. ૧પ૬ कामं तु क्षपयेद्देहं पुप्पमूलैफलः शुभैः । न तु नामापि गृहीयात्पत्यो प्रेते परस्य तु ॥१५७॥ જોઈએ તો પતિ પરલોકવાસી થતાં, પત્નીએ શુભ ફૂલ મૂળ અને ફળોથી દેહ ગાળવી, પણ પરપુરુષનું નામ સુધ્ધાં લેવુ નહિ ૧૫૭ ·અધ્યાય ૫ મે ૨૪૭ आसीतामरणात्क्षान्ता नियता ब्रह्मचारिणी । यो धर्म एकपत्नीनां कासन्ती तमनुत्तमम् ॥ १५८ ॥ પતિવ્રતાના ઉત્તમોત્તમ ધર્મને ઇચ્છતી તે પત્નીએ મરણપર્યંત ક્ષમાયુક્ત, નિયમપરાયણ અને બ્રહ્મચારિણી રહેવું. अनेकानि सहस्राणि कुमारब्रह्मचारिणाम् । दिवं गतानि विप्राणामकृत्वा कुलसंततिम् ।। १५९ ॥ અનેક હજાર બ્રાહ્મણ બાલબ્રહ્મચારીઓ કુલ તતિ ઉ. ત્પન્ન કર્યા વિના સ્વર્ગમાં ગયા છે. ૧૫૯ मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता। रवर्ग गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रहाचारिणः ॥ १६० ॥ પતિ ગુજરી જતાં જે સાધ્વી સ્ત્રી બ્રહચર્યમાં પરાયણ રહે છે, તે પુત્રવતી ન હોવા છતાં, ઉપલા બ્રહ્નચારીઓની જેમ સ્વરે જાય છે ૧૬૦ अपत्यलोभाद्या तु स्त्री भरिमतिवर्तते । सेह निन्दामवामोति पतिलोकाच हीयते ।। १६१ ।। પણ જે સ્ત્રી સંતતિને લોભે સ્વામીનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તે આ લોકમાં નિદા પામે છે અને પતિલોકથી વચિત થાય છે. ૧૬૧ नान्योत्पन्ना प्रजारतीह न चाप्यन्यपरिग्रहे । न द्वितीयश्च साध्वीनां चिद्धर्नोपदिश्यते ।। १६२ ॥ પતિ સિવાયના બીજા પુરુષ ઉત્પલ કલી પ્રજા તે સ્ત્રીની પ્રજા નથી તેમ તે ઉત્પન્ન કરનાર પુપની પણ પ્રજ નથી; સાલ્વી સ્ત્રીઓ માટે કયાંય બીજ પતિનો ઉપદેશ નથી ૧૨

·No text on this page.

·અધ્યાય ૬ ૨૪ થી પહેલી ગુજરી જાય, તો ધર્મ જાણનારા તે બ્રાહ્મણે તેને અગ્નિહોત્રના અગ્નિથી યજ્ઞનાં પાત્રો સાથે દાહ આપવો ૧૬૭ भार्या पूर्वमारिण्यै दत्वामीनन्त्यकर्मणि । पुनारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥१६८।। પહેલી મરી ગયેલી પત્નીને અંકિયામાં અગ્નિદાહ આપ્યા પછી ફરીથી લગ્ન કરવું અને ફરી અગ્નિહોત્ર સ્થાપવો अनेन विधिना नित्यं पञ्चयज्ञान हापयेत् । द्वितीयमायुपो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥ १६९ ॥ આ વિધિએ નિત્ય ૫ચ મહાયજ્ઞો અખ ડ રાખવા અને આમ આયુષના બીજા ભાગમાં વિવાહ કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેવું. ૧૬૯ इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ઇતિશ્રી માનવધર્મશા ભૂગથિત સહિતામા અધ્યાય ૫ મો સમાસ अध्याय ६ हो एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः। वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः ॥१॥ આમ સ્નાતક બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહેવું, પછી નિયમપરાયણ તથા જિતેન્દ્રિય રહી તેણે યથાવિધિઓ વનમાં વાસ કરે ? [બત પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મ પૈણાનીથી वन्यमूलफलानां च विधिं ग्रहणमोक्षणे ।।

·No text on this page.

·પર રાજા રાજા રા |
કરવા જાનિ જ છે !
j { ક " - પ.વ. મા તે મા, નાન
- મને તા . વી. એ વજન ન વસવા દેવાં
જવાdi mત્તિ
પહાથના / ૭ છે
પોતાને જ પાન (ય. તેનાથી નિઅનુસાર બલિ
અને ભિક્ષા આપવા આ સમં આવ્યા હોય તેમને પાણી,
બળ અને દળી બિલાડી જાવ. ૮
રાપ નિપુર, રાતો રમાદિત
दाता निन्यसनादाना सर्वभूतानुकम्पका ।।८।।
ન નિન્ય વાધ્યાયપરાયણ રહેવું. ઇંદ્રિયદમન કરવું
ત્રિમ હેવું અને ચિત્ત રહેવું. તેનું નિત્ય દાન
આપવુ પાન કાઇનુય દાન ન લેવું તેણે પ્રાણીમાત્રને વિશે
અતુક પે રાખવી. ૮
वनानिकं च जुहयादमिहोत्रं यथाविधि ।
दर्शमस्कन्दयत्पर्य पौर्णमासं च योगतः ॥ ९ ॥
વિધિપૂર્વક તે વૈતાનિક (ગાપત્યના કુંડમાંના અશ્ચિને
આહવનીય તેમજ દક્ષિણાના મુડમાં લાવવો તે વિતાગ્નિ
છે.) અગ્નિહોત્ર કરે અને પૂનમ તથા અમાસનાં પએ
તે યથાયોગ ઈષ્ટિએ કરવી પણ ન ચૂકે. ૯
ऋक्षिष्ट्याग्रयणं चव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।
तुगयणं च क्रमशो दाक्षस्यायनमेव च ॥ १० ॥

·No text on this page.

·૨૫૯ ર -ઝ. - અધ્યાય ૬ છે आश्रमादाश्रमं गत्या हुतहोमो जितेन्द्रियः। भिक्षावलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन्प्रेत्य वर्धते ॥३४॥ એકથી બીજા આશ્રમમાં ગયેલો, હોમહવન કરી ચૂકેલો, જિતેન્દ્રિય રહેલો અને ભિક્ષા તથા બલિથી થાક પામેલો તે વાનરથી સંન્યાસ ધારણ કરીને પરલોકમાં મોક્ષવૃદ્ધિ પામે છે. ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यघः ॥ ३५॥ દેવ, ઋષિ અને પિતૃ એ ત્રણ ત્રણ ભરપાઈ કરીને મનને મોક્ષપરાયણ કરવું. પણ ત્રણ ચૂકવ્યા વિના જે મેલને (સંન્યાસને) સેવે છે, તે નરકને પામે છે. ૩૫ अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ।। ३६ ॥ વિધિપૂર્વકવેદાધ્યયન કરીને, ધર્મપૂર્વક પુત્પાદન કરીને, અને શક્તિપૂર્વક યજ્ઞાદિ કરીને મનને મોલમાં પરોવવું. ૩૬ अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्ट्वा चव यज्ञेश्च मोक्षमिच्छन्नजत्यधः ॥३७॥ જે બ્રાહ્મણો વેદાધ્યયન કર્યા વિના, પુત્રોત્પાદન ક્યવિના અને યાદિ યા વિના મોક્ષની ઈચ્છા કરે છે, તે નરકને प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्हात् ॥ ३८॥ સર્વે ધનદક્ષિણાથી યુક્ત એવી પ્રાજાપત્ય ઈષ્ટિ કરીને અને અગ્નિઓને પોતાનામાં આરોપિત કરીને. બ્રાહ્મણે ઘર- માંથી નીકળીને સન્યાસ લે. ૩૮ પામે છે. ૩૭ ભ, ૯ ·૫૬ શ્રી મનુસ્મૃતિ एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् । विविधाचौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः ॥ २९ ॥ વનમાં વાતા વિપ્ર આ અને બીજા દીક્ષાનિયમોને સેવા અને આત્મસિદ્ધિ સારા વિવિધ ઉપનિષદની કૃતિઓને અભ્યાસ કરે. ૨૮ मापिभित्मिणश्चव गृहयरेव सेविताः । विद्यातपोविवृद्धयर्थ शरीरस्य च शुद्धये। ३० ।। વિદ્યા અને તપની વૃદ્ધિ માટે તેમજ શરીરની વિશુ સાયિઓ અને ગુજરથ બ્રાહ્મણોએ એ શ્રુતિની ઉપ- રચના કરી છે. ૨૦ अपराजितां वाम्याप बनेदिशमजिलागः। आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलागनः ॥ ३१ ॥ અથવા તમે જલ અને વાયુનો આકાર રાખી, નિયમ પરાય . અન્ય ગતિએ બાળિયુ પડે ત્યાં સુધી માન માં ચાલ્યા જવું. 1 आमां महर्षिचर्याणां त्यवान्यतमया ननुम् । वालयांकमयो विग्रो રોજ 3 || મ: ની આ ચયાળી બને તે મળી છે : ક --- . તે બળી દિન બાદ - જ: આ 12 જૂન 1star | " ના 17 પ્રિન્ટ | 23 | ભ, ૧ : ન્મ ·૨૫e અથાથ ૬ आश्रमादायमं गया तोमो जितेन्द्रियः । મિાિાિના ઘરનત્ય વર્ધત રૂા આથી બીજ આશ્ચમમાં ગયેલા. હામહવન કરી ચૂકેલો, ન્દ્રિય લે અને ભિક્ષા તથા બલિદી થાક પામેલ તે વાનપ્રા ની સન્યાસ ધામ કરીને પરેલમાં મોકલવૃદ્ધિ પામે છે. प्रणानि श्रीण्यपान्य मनो मोक्ष निवेशयेत् । अनपान्य मोक्षं तु सेवमानो जत्यधः ।। ३५॥ દેવ. કપિ અને પિતૃ એ ત્રણ ત્રણ ભરપાઈ કરીને મનને ભાલપરા પણ કરવું. પણ એ ન ચૂકવ્યા વિના જે મોક્ષને (સન્યાસને) સેવ છે. તે નગ્ધને પામે છે. ૩૫ अधीन्य विधिववेदान्पुत्रांश्वोत्पाद्य धर्मतः । दष्ट्रा च शत्तितो यर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ।। ३६ ।। વિધિપૂર્વ વિદાધ્યયન કરીને ધર્મ પૂર્વક પુત્રોત્પાદન કરીને, અને શક્તિપૂર્વક યજ્ઞાદિ કરીને મનને મોક્ષમાં પવવું. ૩૬ अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् । अनिष्ट्वा चैव यज्ञश्च मोक्षमिच्छन्द्रजत्यधः ॥३७॥ જે બ્રાહ્મણે વેદાધ્યયન કર્યા વિના, પુત્રોત્પાદન કર્યા વિના અને યજ્ઞાદિ યા વિના મોક્ષની ઈચ્છા કરે છે, તે નરકને प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् । आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मणः प्रबजेट्टहात् ।। ३८ ॥ સર્વ ધનદક્ષિણથી યુક્ત એવી પ્રાજાપત્ય ઈષ્ટિ કરીને અને અગ્નિઓને પોતાનામાં આરોપિત કરીને, બ્રાહ્મણે ઘર- માંથી નીકળીને સંન્યાસ લે. ૨૮ પામે છે. ૦૭ ભ, ૯ ·એકલા અકાકીનેજ માસિક સાંપડે છે. એમ વિચારી તે અગ્નિહિત રહે, નિવાસહિત રહે અને માત્ર બેજની ૨૫૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ यो दत्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्य भयं गृहात् । तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ ३९ ॥ જે બ્રહ્મવાદી પુષ્ય આ રીતે પ્રાણીમાત્રને અભય આપીને ઘરથી નીકળી ને ન્યાયટીમા લે છે, તે તમય એવા બ્રહ્મલકને પામે છે. ૧૦ यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यत भयम् । तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ।। ४० ॥ જે બ્રાહ્મણથી પ્રાણીઓને એક આર જેટલો પણ ભય થતા નથી, તે દેહથી વિમુક્ત થયેલા બ્રાહ્મણને ક્યાંયથી પણ ભય હોતો નથી ૪૦ आगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः । समुपोढेपु कामेपु निरपेक्षः परिव्रजेत् ।। ४१ ॥ ઘરમાંથી નીકળેલા દ . આદિ પવિત્ર વસ્તુઓથી યુક્ત હેલા અને મૌનવ્રતવાળા તે ભવભરી કામનાઓ વિશે નિ ઋા રહીને સન્યાસ સ્વીકારવા ૪૧ एक एव चरेनित्यं सिद्वयर्थममहायवान् । सिद्धिमेकस्य मंपश्यन्न जहाति न हीयते ।। ४२ ।। સિદ્ધિને અતકા અને અય વિચવું એ નથી કઈ છેડતા કે નથી એ કાઇથી છાડા ૮૨ अनग्निरनिकेतः म्याग्राममन्नार्थमाश्रयेत् । उपेक्षकोऽशवसुको मुनिर्भावसमाहितः ।। ४३ ।।

·અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો અર્થેજ ગામનો આશરો લે. તે સુખદુ:ખાદિની ઉપેક્ષા કરે, સ્થિરબુદ્ધિ રહે. મનવતી રહે અને સાવધાન ચિત્તે બ્રહ્મ- ભાવમાં રહે. ૪૩ कपालं वृक्षमूलानि अचेलमसहायता । समताचैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ४४ ॥ ભિક્ષાપાત્રો. વૃક્ષનાં મૂળે, ધાબળી જેવાં મોટાં ઝરણું વ. અસહાયતા, તેમજ સર્વને વિશે સમબુદ્ધિ–એટલાં મુક્તનાં લક્ષણ છે. ૪૪ नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्दत जीवितम् । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा ॥ ४५ ॥ તે ન મરણને અભિન દે. ન જીવિતને અભિનંદે પણ સેવક જેમ આવાની રાહ જુએ તેને તે કાલની જ પ્રતીક્ષા કરે ૪૫ [ग्रेप्मान्तैमंतिकान्मासानष्टौ भिक्षुर्विचक्रमेत् । दयार्थ सर्वभूतानां वर्षास्वेकत्र संवमेत् ॥ ભિક્ષુએ ગ્રીષ્મ અને હેમંત ઋતુઓના આઠ માસ બહાર ફરવું અને પ્રાણીમાત્રની દશા સારુ તેણે ચોમાસામાં એક સ્થાને રહેવુ.] [नासूर्य हि व्रजेन्मार्ग नादृष्टां भूमिमाक्रमेन् । परिपूताभिरद्भिन्तु कार्य कुर्वीत नित्यशः ।। સૂર્ય વિનાના અધારિયા રસ્તા ઉનચાલવું. અજાણું જમીન ઉપર ડગ ન મૂકવાં અને નિન્ય પરિવહી આનાદિ કાર્ય કરવાં.] [सत्यां वाचहिवां च बंददनपकारिणीम् । कल्कापेतामपरुपामनृशंमामपंशुनाम् ।।

·શ્રી મનુસ્મૃતિ
ત્ય અને અતિ, સાથી બુક તેમજ અપકાર, કપટ, કેક
રતા, દૂરના અને નિદાથી રહિત એવી વાણી બોલવી.]
दृष्टिपूतं न्यमेत्पादं वसपूतं जलं पिवेत् ।
सत्यपूतां वदेवाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ ४६॥
દષ્ટિથી પવિત્ર એવું ડગલુ મુકવું, વસ્ત્રથી ગાળેલુ એવું જ
પીવું, સત્યથી પુનિત એવી વાણી બોલવી અને મનથી વિશુદ્ધ
એવું આચરણ કરવું. ૪
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
न चैमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ४७॥
બકબકાટ સાંખી લેવો, પણ ક્યારેય અપમાન ન કરવું
આ દેહને વળગીને કોઈની પણ સાથે વેર ન કરવું. ૪૭
क्रुध्यन्तं न प्रतिनुध्येदाकृष्टः कुशलं वदेत् ।
सप्तद्वारावकीणां च न वाचमनृतां वदेत् ॥४८॥
ક્રોધ કરનારની સામે વળતો ક્રોધ ન કરવો, બૂર બોલ-
નારને રૂડું કહેવું અને પાંચ ઇંદ્રિ, મન તથા બુદ્ધિ એ
સાત વિષયમાં વીખરાયેલી અસત્ય વાણું ન બોલવી. ૪૮
अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः।
आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह ॥ ४९ ॥
બ્રહ્મધ્યાનમાં પ્રીતિયુક્ત રહેવું, યોગાસનમાં રહેવું, અપે-
રહિત રહેવુ, અભિલાષામુક્ત રહેવું અને સ્વસહાયથી
મોક્ષસુખ મેળવવા અર્થે આ સંસારમાં વિચરવું. ૪૯
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कहिंचित् ॥ ५० ॥

·અથાથ દ છે ૨૬ ત્પાતાને નિમિત્ત, નાટ્યવિષયક વિદ્યાથી કે શાસના વિવાદ થી કદી પણ ભિક્ષા મેળવવાની લિશા ન રાખવી.પ૦ न तापमानणवयोभिरपि वाश्वभिः। आकीर्ण भिक्षुकैर्वान्यरागारमुपगंबजेत् ।। ५१ ।। સન્યાસીએ બ્રાહ્મણ, પંખીઓ, કતરીઓ અને બીજી ભિક્ષુકાથી ઘેરાયેલા ઘેર ભિક્ષા માટે જવું નહિ. પt हप्तकेशनसम्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् । विचरेनियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ।। ५२ ।। તેના માથાના, દાઢીના અને મૂછના વાળ મૂડેલા હોય અને હાથમાં ભિક્ષાપાત્ર, દડ તથા કમડલ હેય, એમ નિયમ- મુક્ત રહી. પ્રાણીમાત્રને કશીય પીડા કર્યા વિના તેણે નિત્ય વિચરવું પર अजमानि पात्राणि तस्य स्युनिर्बणानि च । तेपामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवावर ॥५३॥ अलाई दारुपात्रं च मृन्मयं वेदलं तथा । एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायंभुयोऽनवीत् ॥ ५४॥ સન્યાસીનાં વાસણો સુવર્ણ આદિ ચકચકિત ધાતુઓનાં ન હાય, તેમ તેમાં કાણાંકણુય ન હાય યજ્ઞનાં ચમસ આદિ પાત્રોની જેમ તેનાં પાત્રોની પણ પાણીથી શુદ્ધિ થાય છે, એમ કધુ છે. વતિનાં પાત્રો તૂમડાનાં, લાકડાનાં, માટીનાં તેમજ વાંસનાં હાય, એમ વાય ભુવ મનુએ કહ્યું છે પ૩,૫૪ एककालं चरेद्भक्ष न प्रसन्जेत विस्तरे । भक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विपयेयपि सज्जति ॥ ५५ ॥ ' ·આસન રાખીને, તેણે વિષયોથી તણાતી ઇન્દ્રિયોને પોતાની ૨૬ર શ્રીમનુસ્મૃતિ યતિએ એક ટંકજ ભિક્ષા કથ્વી. એનો વિરતાર કરી નહિ; કેમકે ભિક્ષામાં આસક્ત થનારો સંન્યાસી વિમા ફસાય છે પપ विधूमे सन्नमुपले व्यङ्गार भुक्तबजने । वृत्ते गरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ।। ५६ ॥ રાંધણિયાનો ધુમાડો બંધ થયો હોય, સાંબેલાનુ ખાંડવું વિરમી ગયું હોય, ચૂલાનો અંગાર ઠરી ગયો હોય, સૌ માણસો જમી રહ્યાં હોય અને ભોજનનાં વાસણ મજાઈ કરીને ડામ મુકાયાં હોય, ત્યારે યતિએ નિત્ય ભિક્ષા માટે વિચરવુ. ૫૬ अलाभे न वियादी स्याल्लामे चैव न हर्पयेत्। प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः ।। ५७ ॥ ભિક્ષા ન મળે ત્યારે તેણે ખેદ ન કરવો, ભિક્ષા ત્યારે તેણે હર્ષ ન કરવો. વિષયમાત્રના સંગથી મુક્ત રહેવું- માત્ર પ્રાણયાત્રા પૂરતો જ ભિક્ષાનો સંગ રાખવો. ૫૭ अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतेच सर्वशः। अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि वध्यते ॥ ५८ ॥ આદરસત્કારથી મળેલી ભિક્ષાઓ તરફ સદેવ જુગુપ્સા રાખવી; કેમકે આદરસત્કાર સાથે મળેલા એ લાભોને કારણે યતિ મુક્ત હોય તો પણ પાછો ફસામાં પડે છે. ૫૮ अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च । हियमाणानि विपरिन्द्रियाणि निवर्तयेत् ।। ५९ ॥ અલ્પ અન્નનો આહાર કરીને, તેમજ એકાંત સ્થાનમાં અધીનતામાં લેવી.

·અધ્યાય ૬ ઠ્ઠો इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेपक्षयेण च । अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।। ६० ॥ ઈન્દ્રિયોનો વિરોધ કરી, રાગદ્વેષનો ક્ષય કરી અને પ્રાણ માત્રને વિશે અહિસા રાખી, તેણે મોક્ષને માટે યોગ્ય થવું अवेक्षेत गतीनृणां कर्मदोपसमुद्भवाः । निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये ।। ६१ ।। विप्रयोगं प्रियश्चैव संयोगं च तथाऽप्रियः । जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्थोपपीडनम् ।। ६२॥ કર્મના દરે કરીને માણસની જે ગતિ થાય, નરકમાં જે તેમનું પતન થાય, યમલોકમાં જે તેમને યાતનાઓ મળે, પ્રિય- જનની તેમને જે વિજેગ થાય, અપ્રિયજનોનો તેમને જે સગ થાય, ઘડપણનું તેમને જે આક્રમણ થાય અને વ્યાધિ- ઓથી તેમને જે પીડા થાય, તે સર્વને તેણે વિચાર કરે. देहादुन्क्रमणं चास्मात्पुनर्गमें च संभवम् । योनिकोटिमहसूपु सृतीश्वास्यान्तरात्मनः ।। ६३ ॥ અ તરાત્મા આ દેહમાંથી નીકળે છે, ફરી ગર્ભમાં આવે છે અને હજારો અને કરોડો યોનિઓમાં તે આવ-જા કરે છે એમ વિચાર કરો. ૨૦ अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् । धर्मार्थप्रभवं चैव सुख मंयोगमक्षयम् ॥ ६४ ॥ દેહધારીઓને દુ અને જે યોગ છે, તે અધર્મને કારણે અને તેમને મુખનો જે અક્ષય સોગ છે તે ધર્મના રૂપ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારને કારણે છે-એમ ચિંતવન કરવું ૬૪ ·- પ પ - - ૨૬૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ सूक्ष्मतां चान्यवेक्षेत योगेन परमात्मनः । देहेषु च समुत्पत्तिमुत्तमेष्वधमेषु च ॥६५॥ ગવડે પરમાત્માની સૂક્ષ્મતાનું અવલોકન કરવું તેમજ ઉત્તમ અને અધમ દેહમાં થતા જન્મનો વિચાર કરે.૬૫ दूपितोऽपि चरेद्धमं यत्र तत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्ग धर्मकारणम् ॥ ६६ ॥ જે જે આશ્રમમાં રહેતા હોઈએ તે તે આશ્રમના આચા- રથી દૂષિત થયા હોઈએ તો પણ પ્રાણીમાત્રને વિશે સમદષ્ટિ રાખી ધર્માચરણ કરવું કેમકે, બાહ્મચિહન કંઈ ધર્મનું કારણ નથી ૬૬ फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् । न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ६७ ॥ નિમળીના વૃક્ષનુ ફળ પાણીને નિર્મળ કરનાર છે પરંતુ તેનું માત્ર નામ લીધોથી પાણી નિર્મળ થઈ જતું નથી. संरक्षणार्थ जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा । शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ ६८॥ શરીરને પીડા થતી હોય તે પણ તેણે જીવોની રક્ષા સા રાત્રે અને દિવસે, સર્વદાઈ જોઈને પૃથ્વી ઉપર ચાલવું. ૮ अह्ना राव्या च याञ्जन्तून्हिनस्त्यज्ञानतो यतिः । तेषां स्नात्वा विशुद्धयर्थं प्राणायामान्पडाचरेत् ।। ६९ ॥ ચતિ રાતે અને દિવસે અજાણતાં જીવોની જે હિસા કરે છે તેની વિશુદ્ધિ માટે તેણે સ્નાન કરી ને છ પ્રાણાયામ કરવા प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः। व्याहतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ।। ७० ॥

·અધ્યાય : ઢો (સાત) વ્યાહુતિ અને (દશ) પ્રણવ સાથે વિધિપૂર્વક કરેલા ત્રણ પ્રાણાયામને પણ બ્રાહ્મણનું પરમ તપ જાણવું. ૭૦ दद्यन्ते ध्यायमानानां धातूनां हि यथा मलाः । तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोपाः प्राणस्य निग्रहात् ॥ ७१॥ ધાતુઓના મળ જેમ અગ્નિના તાપથી બળી જાય છે, તેમ ઇંદિના દે પ્રાણના નિગ્રહથી બળી જાય છે. ૭૧ प्राणायामैर्दहेद्दोपान्धारणाभिश्च किल्विपम् । प्रत्याहारण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ।। ७२ ॥ દોષિને પ્રાણાયામોથી બાળવા, પાપને ધારણાથી બાળવાં, વિષયસંસર્ગોને પ્રત્યાહારથી બાળવા અને ફોધાદિ અનીશ્વર ગુણેને ધ્યાનથી બાળવા. ૭૨ उच्चावचेषु भूतेषु दुईयामकृतात्मभिः । ध्यानयोगेन संपश्येद्गतिमस्यान्तरात्मनः।। ७३ ।। આ જીવાત્મા ઊંચનીચ પ્રાણીઓની નિમાં અવતાર પામે છે, એ વાતને અસંકારી છે જાણતા નથી. તેથી, ધ્યાનયોગથી તે ગતિને સુરીને જાણવી. ૭ सम्यग्दर्शनसंपन्नः कर्मभिर्न निबद्धयते । दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ।। ७४ ॥ સત્યનો સાક્ષાત્કાર પામેલે માણસ કર્મથી બંધાતા નથી, પણ જે એ સાક્ષાત્કારથી રહિત છે, તેને સંસારના ફેરા- આંટા રહે છે. ૭૪ अहिंसयेन्द्रियासवेदिकथैव कर्मभिः । तपसश्चरणयोग्रेः साधयन्तीह तत्पदम् ।। ७५ ॥

·विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।। ७९ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાની પુણ્ય પોતાના પ્રિયમાં પુણ્યને અને અપ્રિયોમાં
પાપને જાણીને તેના રાગદ્વેષને છેડે છે અને દયાગથી
૨૬૬
શ્રીમનુસ્મૃતિ
અહિંસા, ઇન્દ્રિમાં અનાસક્તિ, વૈદિક કર્મ અને ઉગ્ર
તપશ્ચર્યા વડે મનુષ્ય આ લોકમાં તે બ્રહ્મપદને સિદ્ધ કરે છે. ઉપ
अस्थिम्)णं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चविनद्धं दुर्गन्धि पूर्ण सूत्रपूरीपयोः ।। ७६ ।।
जराशोकसमाविष्ट रोगायतनमातुरम् ।
રગસ્ટનિત્યં જ મૂતરામમં ને II 99 ||
હાડકાના થ ભાવા, સ્નાયુની દોરીવાળું, માંસ ને
લેહીના લી પણવાળું, ચામડાએ મઢેલું, મળમૂત્રની ગદકીથી
ભરેલું, જરા ને શોકથી ઘેરાયેલુ, રોગનુ ધામ, ભૂખ વગેરેની
વેદનાવાળું, રજોગુણી, અનિત્ય અને પંચ મહાભૂતોના નિવા-
સરૂપ એવા આ શરીરનો ત્યાગ કરે. ૭૬,૭૭
नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।
तथा त्यजनिमं देहं कृच्छ्राद् ग्राहाद्विमुच्यते ।। ७८ ॥
વૃક્ષ જેમ નદીના કિનારાને છોડે છે અને ૫ ની જેમ
વૃક્ષને છોડે છે, તેમ આ દેહનો જે ત્યાગ કરે છે, તે સસી
રૂપી મહાગ્રાથી મુક્ત થાય છે. ૭૮
प्रियेषु स्वेपु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।
સનાતન બ્રહ્મને પામે છે જુ
यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निस्पृहः ।
सदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ।। ८० ।।

·{ - - - : " ', { ' - ; • ' , : વિપિન 31 - મા! - a pi 1 ૮૧ 1 - ', ' ' . . , પાન કાર અને રાવ - - ઝાનિ જિ ને પારિવારિકા ૮૨ u -. " '' તે પાની . કે જે દાદ મા જ ન ન થાનું કબા પામતા ન. ૮૨ પર દર પપિ ના કાર સતત ઢામાલિંજર ૮૨ " ના વાયક ભાગન. દેવતાયક ભાગનો તથા વાત કહેવા આવ્યાત્મિક ભાગને નિર નર જપ કરવા. ૮૩ दं शरणमतानागिदमेव विजानताम् । इदमन्विन्दतां वर्गमिदमानन्त्यमिन्छताम् ॥ ८४ ॥ અનાની માટે, વિનાના માંટ, નવા માટે અને કાબિલાડીઓ માટે આ પેજ રપ છે. ૮૪ अनेन नामयोगेन परिग्रजति यो हिजः । स विध्येह पाप्मानं परं बलाधिगन्छति ॥ ८५ ॥ જ હિજ આ રાગે કરીને રસ ન્યાસ સ્વીકારે છે. તે આ લેખમાં પાપનો નાશ કરીને પ્રભુને પામે છે. ૮૫

·No text on this page.

·--
-
y
-
{ [ { ", * * *
" કે " , . - 'ન ન
T
{
ક
: -1 :: ના
= : if re | ૮
' ' . ' '' { { . છે ને - અને ૨
• !
છે અને તેના ૧૮ર //
. “ “ ન ર - પાન " પામતા ની. ૮
જ ન ઉપર !
કાર રામાનં જાદરૂપ
૧ ના વિ' ભાગના વિતાવ પય: ભાન ,
નાં સબ એ યા”િ ભાગના નિરતર ૫ ‘
- griના વિજ્ઞાનના |
ન્યૂઝનાં દિનાનપાના: ૮
નાના બટે, વિજ્ઞાનના નટ.
અને માલમિલાપીબા માટે આ પેજ ને.
ને પવન પત્ર િચા-
म विभूयह पाप्मानं पनागा
જ દિજ આ પા કરી
છે લાકમાં પાપના નામ :-
* *

·No text on this page.

·-~- MA અધ્યાય ૬ હો ૨૬૯ चतुर्भिरपि चैवतैनित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः॥९१ ॥ એ ચારે આશ્રમના દિજવણેએ નિગ્ય દશ લક્ષણવાળા આ ધર્મ પ્રયત્નપૂર્વક સેવા. ૯૧ धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ ९२ ॥ धति, क्षमा, भ, मस्तेय, शौय, द्रियनिग्रह, शास्त्र- બુદ્ધિ, વિદ્યા, સત્ય અને અક્રોધ એ દશે ધર્મનાં લક્ષણ છે. ૮૨ दश लक्षणानि धर्मस्य ये विनाः समधीयते । अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्॥९३ ॥ दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः । वेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः ॥ ९४ ॥ જિવણું આ દશ લક્ષણવાળા ધર્મનું સાવધાન ચિત્ત અનુષ્ઠાન કરવું અને વેદાંતનું વિધિપૂર્વક શ્રવણ કરી ત્રણ- મુક્ત થઈ સંન્યાસ ધારણ કરવો ૯૨, ૯૪ संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोपानपानुदन् । नियतो वेदमभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत् ।। ९५ ।। સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, કર્મનો નાશ કરી, નિયમ- પરાયણ રહી અને વેદાભ્યાસ કરી તેણે પુને આપેલા એશ્વર્યમાં સુખપૂર્વક રહેવુ ૯૫ [संन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं न संन्यमेत् । वेदसंन्यासतः शुद्रस्तस्माद्वेदं न संन्य सेत् ।।

·विशे. ननी या निमि देनतीन अन्याय को गजधान्यस्यामि थानी भोपः। संभवथ यथा तुम्य सिद्धि परमा यथा ॥१॥ नना बनी..... વિશે હું કહીશ ૧ ·અધ્યાય હ મે રહ ब्राझं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ २॥ યથાવિધિ ઉપનયન સંસ્કાર પામેલા ક્ષત્રિએ ન્યાયપૂર્વક આ સર્વ લોકનું સંરક્ષણ કરવું. ૨ अराजकेहि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विठ्ने भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ।। ३ ॥ કેમકે રાજા વિનાના આ લોકમાં ચોમેર ભયથી નાસભાગ ચાલે છે. પ્રભુએ એ સર્વની રક્ષા માટે રાજા સો છે. ૩ રાજા દેશી છે- इन्द्रानिलयमार्काणामोश्च वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेशयोचव मात्रा निहत्य शाश्वतीः॥४॥ ઇન્દ્ર, વાયુ. યમસૂર્ય, અગ્નિ, વરુણ, ચંદ્ર અને કુબેરના સનાતન અંશેને લઈને રાજા રાજ છે. ૪ यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मितो नृपः। तस्मादभिभवन्येप सर्वभूतानि तेजसा ।। ५ ।। રાજાનું નિર્માણ આ ઇન્દ્રાદિ દેવોના અંશોથી થયું છે. તેથી તે પોતાના તેજથી સર્વ પ્રાણુઓ ઉપર પ્રભાવ ભોગવે છે. तपन्यादित्यवचप च पि च मनामि च । नचैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥६॥ તે મન ને માંખને સૂર્યની જેમ તપાવે છે પૃથ્વીમાં કઈ પણ તેની સામે જોવાને શક્તિમાન નથી ૬ सोऽनिर्भवति वायुश्च मोऽकः मोमः स धर्मराट्। ૪ ર સ વજીર ર મહેન્દ્ર કમાવત: ૭ ·ર૭૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરવો પણ એક વેદ ત્યાગ ન કરે વેદનો ત્યાગ કરવાથી શ થઈ જવાય છે. તેથી વેદનો ત્યાગ કરવો નહિ.] एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः। संन्यासेनापहत्येनः प्राप्नोति परमां गतिम् ।। ९६॥ આમ કર્મોનો ત્યાગ કરીને અને આત્મસાક્ષાત્કારનો કાર્યમાં પરાયણ રહીને, પૃહામુક્ત રહેલો તે સંન્યાસથી પાપોને દૂર કરી પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. હું एप वोऽभिहितो धर्मों ब्राह्मणस्य चतुर्विधः। पुण्योऽक्षयफल: प्रेत्य राज्ञां धर्म नियोधत ॥९७॥ પરલોકમાં અક્ષય ફળ આપવાવાળો આ પવિત્ર એવો બ્રાહ્મણનો ચતુર્વિધ ધર્મ તમને કહ્યો. હવે રાજાનો ધર્મ સાંભળે. ૮૭ इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां पष्ठोऽध्यायः॥ ઇતિથી માનવધર્મશાત્રે ભૂકથિત સહિતામા અધ્યાય કે अध्याय ७ मो राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः। संभवश्च यथा तस्य सिद्धिश्च परमा यथा ॥१॥ હવે હું રાજાના ધર્મો કહું છું. તેમજ તેના યોગ્ય આચર! વિશે, તેની યોગ્ય ઉત્પત્તિ વિશે અને તેની બેગ પરમ સિદ્ધિ વિશે હું કરીશ. ૧

·No text on this page.

·* કાર્યમાં પરાયણ રહીને, પૃહામુક્ત રહેલો તે સંન્યાસથી શ્રી મનુસ્મૃતિ સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરવો પણ એક વેદનો ત્યાગ ન કરવો વેદનો ત્યાગ કરવાથી શુદ્ર થઈ જવાય છે. તેથી વેદનો ત્યાગ કરે નહિ.] एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः । संन्यासेनापहत्येनः प्राप्नोति परमां गतिम् ।। ९६ ॥ આમ કર્મોનો ત્યાગ કરીને અને આત્મસાક્ષાત્કારનો પાપોને દૂર કરી પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ૯૬ एप वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः। पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्म नियोधत ॥९७॥ પરલોકમાં અક્ષય કુળ આપવાવાળા આ પવિત્ર એવો બ્રાહ્મણનો ચતુર્વિધ ધમ તમને કહ્યો. હવે રાજાનો ધર્મ સાંભળો. ૯૭ इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां पष्ठोऽध्यायः॥ ઇતિશ્રી માનવધર્મશા ભૂકથિત સહિતામાં અધ્યાય છે સમાપ્ત अध्याय ७ मो राजधर्मान्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तो भवेन्नृपः। संभवश्व यथा तस्य सिद्धिश्च परसा यथा ॥१॥ હવે હું રાજાના ધર્મો કહું છું. તેમજ તેના યોગ્ય આચ વિશે, તેની યોગ્ય ઉત્પત્તિ વિશે અને તેની યોગ્ય પરમસિદ્ધિ વિશે હું કહીશ. ૧ ·અધ્યાય હુ મે રહ ब्राझं प्राप्तेन संस्कारं क्षत्रियेण यथाविधि । सर्वस्यास्य यथान्यायं कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ २॥ યથાવિધિ ઉપનયન સંસ્કાર પામેલા ક્ષત્રિયે ન્યાયપૂર્વક આ સર્વ લોકનું સંરક્ષણ કરવું. ૨ अराजकेहि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विद्ने भयात् । रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजन्प्रभुः ॥३॥ કેમકે રાજા વિનાના આ લોકમાં ચોમેર ભયથી નાસભાગ ચાલે છે. પ્રભુએ એ સર્વની રક્ષા માટે રાજા સ છે. ૩ રાજા દેવાશી છે- इन्द्रानिलयमार्काणामग्नेश्च वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निहत्य शाश्वतीः॥ ४ ॥ धन्द्र, वायु, यम, सूर्य, यशि, १२, यमने औरना સનાતન અંશને લઈને રાજા સયો છે. ૪ यस्मादेपांसुरेन्द्राणां मात्राम्यो निर्मितोनृपः। तस्मादभिभवन्येप सर्वभूनानि तेजसा ॥५॥ રાજનું નિર્માણ આ ઇન્દ્રાદિ દેવોના અંશથી થયું છે; તેથી તે પોતાના તેજથી સર્વ પ્રાણીઓ ઉપર પ્રભાવભેગવે છે. तपन्यादित्यवच्चैप चक्षुपि च मनांसि च । नचैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम् ॥ ६॥ તે મન ને આંખને સૂર્યની જેમ તપાવે છે. પૃથ્વીમાં કઈ પણ તેની સામે જેવાને શક્તિમાન નથી. ૬ सोऽनिर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमःसधर्मराट्। स कुरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रभावत ॥७॥ wrin

·- અતિ
'ભા છે - " , ( તે , જે ગાં, તજ,
- મ, ના, ન વ ન વાગે છે
જ્ઞાત્રિના 8 /
माती देखा होगा नारूपेण निति ॥८॥
ન બાળ રાય ને ૫ ને માનવા ન કેમકે
એ તે મને પપમાં માનવા છે ?
एकमेव दहत्यनिन दमामर्पिणम् ।
फुलं दहति राजामिःमपशुद्रव्यसंचयम् ॥ ९ ॥
અગ્નિ તે અક પાસે આવનારને બાળ છે, ત્યારે ગઇ
યુપી અગ્નિ તે પગ અને ધનના ગ્રહ સાથે સમરત કુળને
બાળ છે. -
काय सोवेक्ष्य शक्तिं च देगकाला च तच्चतः।
कुरुते धर्मसिद्धयर्थ विश्वस्पं पुनः पुनः ॥ १०॥
કાર્ય, શક્તિ અને દેશકાલ તત્વત વિચાર કરીને તે
ધર્મની સિદ્ધિ અર્થે વારંવાર વિવિધરૂપ ધારણ કરે છે. ૧૦
यस्य प्रसादे पद्मा श्रीविजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः॥११॥
જેની પ્રસન્નતામાં કમલવાસિની લક્ષ્મી છે, જેના પર
ક્રમમાં વિજ્ય છે અને તેના કોધમાં મૃત્યુ નિવાસ છે. તે
સાચેજ સર્વ તેજ ભર્યો છે. ૧૧
तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनशत्यसंशयम् ।
तस्य ह्याशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः ॥१२॥

·૨૫ થાય મેં सयों दजिनो लोको दर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डन्य हि भयानर जगमोगाय कल्पते ॥ २२ ॥ જ પીજ ની લાજ છે અને સ્વભાવથી નિર્દોષ એવો ભાગ દઉંભ છે. દડના ભયથી જ આખું જગત પિત- પિતાના બે ભેળવવા મથે થાય છે. ૨૨ પાવાવ રવ રજા ! જોડાઇ જોષરનિવરિતા | ૨૩ // દેવ, દાના. ગધર્વ. રાક્ષસે. પક્ષીઓ અને સર્પે એ બધાંજ રડવી બાઈને પોતપોતાના ભોગ ભોગવી શકે છે. दुप्येयुः सवर्णाश्च भिधेरन्मर्वमेतः । सवलोकन गोपश्च भवेदण्डस विभ्रमात् ।। २४ ॥ ડના દુરુપયોગથી સર્વ વર્ણો દૂષિત થાય છે, સર્વે શાસેતુઓ તૂટી પડે છે અને સર્વ લોકમાં ખળભળાટ ઊઠે છે. यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुपन्ति नेता चेन्साधु पश्यति ।। २५ ॥ પાપનાશ કરનાર, શામળો અને લાલ આંખવાળો દંડ જ્યાં ઘુમે છે અને જ્યાં ર ડકર્તા ન્યાયપૂર્વક દંડવિધાન કરે છે ત્યાં પ્રજા મુંઝાતી નથી. ૨૫ तम्याहुः संप्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् । समीक्ष्यकारिणं प्राजं धर्मकामार्थकोविदम् ॥ २६ ॥ તે દંડનો વ્યવહાર કરનાર રાજા સત્યવાદી હોય, વિચાર- પૂર્વક કાર્ય કરનારો હોય, બુદ્ધિમાન હોય અને ધર્મ, અર્થ, તેમજ કામને સારી રીતે જાણનારો હોય, એમ શાસ્ત્રને જણનારા કહે છે. ૨૬ ·અદયાય ૩ મે ૨૭૫ सर्यो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः । दण्डस्य हि भयात्सर्व जगदगोगाय कल्पते ॥ २२ ॥ દદથી જ સી લોક વશ છે. કેમકે સ્વભાવથી નિર્દોષ એવો માણસ દુર્લભ છે. દડના ભયથીજ આખુ જગત પોત- પિતાના ભોગ ભોગવવા સમર્થ થાય છે. ૨૨ देवदानवगन्धर्वा रक्षामि पतगोरगाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डनैव निपीडिताः॥२३ ।। દેવ, દાન, ગધ, રાક્ષસ, પક્ષીઓ અને સર્પો એ બધાંજ દડથી દબાઈને પોતપોતાના ભોગ ભોગવી શકે છે. दुप्येयुः सर्ववर्णाश्च भिधेरन्सर्वसेतवः । सर्वलोफाकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात् ॥ २४ ॥ દંડના દુ૫યોગથી સર્વ વર્ણો દૂષિત થાય છે, સર્વ શાચસ્તુઓ તૂટી પડે છે અને સર્વ લોકમાં ખળભળાટ ઊઠે છે. यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्वरति पापहा । प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेन्साधु पश्यति ॥ २५ ॥ પાપનાશ કરનારો, શામળો અને લાલ આંખવાળે દડ જ્યાં ઘૂમે છે અને જ્યાં દડકર્તા ન્યાયપૂર્વક દ:વિધાન કરે છે ત્યાં પ્રજ મૂંઝાતી નથી ૨૫ तस्याहुः संप्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् । समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञ धर्मकामार्थकोविदम् ॥ २६ ॥ ને દંડનો વ્યવહાર કરનાર રાજા સત્યવાદી હેય, વિચાર- પૂર્વક કાર્ય કરનાર હોય, બુદ્ધિમાન હેય અને ધર્મ, અર્થ, તેમજ કામને સારી રીતે જાણનારો હોય, એમ શાસ્ત્રને જાણનારા કહે છે ૨૬ ·શ્રી મનુસ્મૃતિ i l નાગરજ નિભાવે છે कामात्मा निगम अद्रो दानव नि:न्यते ।। २७ ।। દના - ડી ચાર કરી વ્યવહાર કરે તા ન મ -૧ -અન - એ બી વ ાને છે. પાન 1 - ન- ] [ -- અને અન્યાયી કાય છે તે તેને - 11 ન • પનાં અને ઇ . થીજ મા જાય છે. ૨૭ दण्डो हि मुमहने जो दुग्धाकृतात्मभिः । ધમાકર્તિ નૃપમાં સવારમ્ II ૨૮ ll કનંદ , " જ છે અસંસ્કારી આત્મા તેને ધારણ કરી ન બન ની ધર્મથી વિચલિત થયેલા રાજાને તે પરિવાર - 1 નારી નાખે છે. ૨૮ ततो दुगं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् । अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च पीडयेत् ॥ २९ ॥ પછી દુને. રાષ્ટ્રને સચરાચર લેકને અંતરિક્ષમાં રહેલા મુનિઓને તેમજ દેવોને પણ તે પીડા કરે છે. ૨૦ सोऽसहायेन मुडेन लुब्धेनाकृतयुद्धिना । न शक्यो न्यायतो नेतुं सक्न विषयपु च ॥३०॥ જે રાજા અસહાય છે, જે મૂઢ અને લોભિયો છે, જે અસ સ્કારી બુદ્ધિનો છે અને જે વિષયોમાં આસક્ત છે, તે કદાપિ એ દડને ન્યાયપૂર્વક ચલાવી શકતો નથી. ૩૦ शुचिना सत्यमन्धेन यथाशास्त्रानुसारिणा । प्रणेतुं शक्यते दण्डः सुमहायेन धीमता ॥ ३१ ॥ એ દંડને તો તેજ ચલાવી શકે છે કે જે રાજ પવિત્ર ·અધ્યાય ૭ મે ૨૯૭ - - - - - છે, સત્યવચની છે, શાસ્ત્રાનુસાર વર્તન રાખે છે, મંગી આદિ સહાયકવાળે છે અને જે બુદ્ધિમાન છે. ૩૧ સ્વર વાયત્ત સાશષ્ણવ યુ" | मुहृत्स्वाजिनः स्निग्धेषु वालणेपु क्षमान्वितः॥ ३२ ॥ રાજાએ પોતાના રાષ્ટ્રમાં ન્યાયયુક્ત વર્તવું, શત્રુઓનું તીક્ષ્ણ દડ વડે દમન કરવું, સ્નેહી મિત્રો વિશે સરળતા રાખવી અને બ્રાહ્મણો વિશે ક્ષમાયુક્ત રહેવું. ૩૨ एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोच्छेनापि जीयतः । विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ ३३ ॥ આમ વર્તનાર રાજા શિલ છવૃત્તિથી જીવતો હોય તો- પણ પાણીમાં તેલના ટીપાની જેમ તેને યશ કલોકમાં પ્રસરે છે. ૩૬ अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरजितात्मनः। संक्षिप्यते यशो लोके घृतविन्दुरिवाम्भमि।। ३४ ॥ આથી ઊલટું વર્તનારા અને વિષયવશ ચિત્તવાળા રાજાનો યશ, જેમ ઘીનું બિંદુ પાણીમાં સંકોચાઈ જાય છે, તેમ લોકમાં સક્ષેપ પામે છે ૧૪ से स्वे धर्मे निविष्टानां सपामनुपूर्वशः । वर्णानामाश्रमाणां च राजा सृष्टोऽभिरक्षिता ॥ ३५ ॥ પિોતપોતાના ધર્મમાં અનુક્રમે રહેનારા રા વર્ષોના તેમજ આમેના રસ રક્ષક લેખે રાજાનું નિર્માણ છે ઉપ तेन यद्यन्सभृत्येन कर्तव्यं रक्षता प्रजाः । तचढोऽहं प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।। ३६ ॥ t ·૨૩૮ શ્રી મનુસ્મૃતિ પોતાના સેવની સહાયતાથી રાજાએ પ્રજાના રક્ષણ માટે જે જે કરવું જોઈએ છે, તે તે હું ક્રમપૂર્વક યથાવત કહીશ ब्राह्मणान्पर्युपासीत प्रातरुत्थाय पार्थिवः । विद्यवृद्धान्विदुपस्तिष्ठेत्तेषां च शासने ॥ ३७ ।। પ્રાત કાલે ઊઠીને રાજાએ ત્રણ વેદોના કાન કરીને વૃદ્ધ એવા વિદ્વાનોની સેવા કરવી અને તેમની આજ્ઞામાં રહેવું. ૩૭ वृद्धांश्च नित्यं सेवेत विप्रान्वेदविदः शुचीन् । वृद्धसेवी हि सततं रक्षोभिरपि पूज्यते ॥ ३८ ॥ રાજાએ વૃદ્ધ, વેદજ્ઞ અને પવિત્ર બ્રાહ્મણોની નિત્ય સેવા કરવી; કારણ કે, વૃદ્ધોની સેવા કરનારને રાક્ષસ પણ સતત સત્કારે છે. ૩૮ तेभ्योऽधिगच्छेद्विनयं विनीतात्मापि नित्यशः। विनीतात्मा हि नृपतिर्न विनश्यति कर्हिचित् ॥ ३९ ॥ પોતે સુસંસ્કૃત હોય તે પણ રાજા વૃદ્ધા પાસેથી નિત્ય વિનય મેળવે, કેમકે વિનયી રાજાનો કદી વિનાશ થતો નથી. वहबोविनयान्नष्टा राजानः सपरिच्छदाः । वनस्था अपि राज्यानि विनयात्प्रतिपेदिरे ।। ४० ॥ અવિનયી થવાથી અને રાજ કુટુંબનાળ પામ્યા છે. તો વનવાસે રહેલાએ પણ વિનેગે કરીને રાયો મેળવ્યાં છે. बेनो विनष्टोऽविनयानहुपथैव पार्थिवः । मुदाः पैजवनश्चैव सुमुखो निमिरेव च ॥ ४ ॥ વેન, નખ, પિજવન, સુદાસ, મુમુખ અને નિમિ એ જાઓ પણ વિનયરહિત થવાથી વિનાશ પામ્યા હતા. ૪

·No text on this page.

·૨૦. શ્રીમનુસ્મૃતિ मृगयाऽक्षो दिवास्वमः परिवादः बियो मदः। तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥ ४७ ।। ગયા, જુગાર, દિવસે ઊંધ, કથલી, સ્ત્રીઓમાં આસક્તિ મદ્યપાન, નાચ ગાન, વાદન તેમજ વ્યર્થ રખડ, એ દરી કામથી જન્મતાં વ્યસનો છે. ૪૭ पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यामूयार्थदूपणम् । वाग्दण्डजं च पारुण्यं क्रोधजोऽपि गणोऽटकः।। ४८॥ ચાડીચુગલી, સાહસકાય, દ્રોહ, ઈર્ષા, દેવા પણ બીજાની વસ્તુનું હરણ, લેણુ ન આપવું, કઠોર વાણી અને મારામારી એ આઠ કોધથી ઉપજતાં વ્યસનો છે. ૪૮ द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं सर्वे कवयो विदुः । तं यत्नेन जयेल्लोभं तजावेतावुभौ गणौ॥ ४९ ॥ સર્વ પંડિતો આ બે સમૂહોના મૂળરૂપ એવા લેભને જાણે છે, તેને પ્રયત્નપૂર્વક જીવો. એ લેભથી જ તે બે વ્યસન- જૂથે ઊપજે છે ૪૯ पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । । एतत्कटतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे ॥ ५० ॥ દશ પ્રકારના કામોત્પન્નદોષોમાં મદિરાપાન, જુગાર, મ્ય સ્ત્રીસંગ અને મૃગયા એ ચારને વિશેષ કણકારી જાણવા दण्डस्य पातनं चैव चाक्पारुप्यार्थदूपणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतत्रिक सदा॥ ५१ ॥ અનુચિત્ત દંડ દેવો, કઠોર વાણી અને ધનહરણ એ ત્રણને ધથી ઉત્પન્ન થતાં વ્યસનગણમાં સદા અત્ય ત કષ્ટદાયી જણ અધ-

·અધ્યાય મે
सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्ववानुपङ्गिणः ।
पूर्व पूर्व गुरुतरं विद्यायसनमात्मवान् ।। ५२ ॥
(મદિરાપાન ઈત્યાદિ ચાર અને માનનારી વગેરે વન
એમ) આ સાત વ્યસને આ રાજવળ ની દવા ના-
છે. તેમાં આત્મવાને આગળ આગળના તે ન બેસનને પછી
પછીના તે તે કરતાં વિશેષ કષ્ટદાયક જાણ પર
व्यसनस च मृत्योच व्यसनं कष्टमुच्यते ।
व्यसन्यधोऽधो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ।। ५३ ।।
વ્યસન અને મૃત્યુ એ બેનાં વ્યસન વિશેષ કા ;
વાય છે. વ્યસની માણસ ની ને ની નકમાં પડે , " .
નિર્વ્યસની ભરીને સ્વર્ગમાં જાય છે. પર
मौलान्छास्राधिदः शूगॅहन्धलक्षान्लोगनान् ।
सचिवान्सत चाष्टौ चा प्रकुर्मीत परीक्षितान् ।। ५४ ।।
રાપર પરાથી સેવા કરનારા. શાન બનાર. • • ,
ધાર્યું લા સર કરનારા, ગુડ ડામાં નેતા છે "
સાચા નીવડેલા એ સાન, પડ મા " . " જ
अपि यत्सुकर फर्म तदप्यफेन दशरम् ।
विशेषतोऽमहान पितु राज्यं मोरयम् ।। ५५ ।।
બહૈ ! હાય અને પાક ધા • !
પછી મે, ૨ : પને ' .
તાપ પપપ રાજા રાવે કે
પાને સમુ
ગુણ મા -

·* * ૨૮૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान्देशकालवित् । वपुष्मान्वीतभीर्वाग्मी दुतो राज्ञः प्रशस्यते ॥ ६४ ॥ રાજાનો ને દન વખણાય છે, જે પ્રીતિયુક્ત હોય, પવિત્ર, દક્ષ અને સ્મૃતિશક્તિવાળો હોય, જે દેશ અને કાલને જાણ નારો હોય, તેમજ સુંદર બાંધાવાળો, નિર્ભય અને વાતચીત કરવામાં નિપુણ હોય. ૬૪ [संधिविग्रहकालज्ञान्समर्थानायतिक्षमान् । परैरहार्यान्शुद्धांध धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। समाहर्तुं प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविपश्चितः । कुलीनान् वृत्तिसंपन्नान्निपुणान्कोशवृद्धये ॥ સધિવિગ્રહનો કાલ જાણનારા, સમર્થ, ભવિષ્યમાં ફલે- દય આપી શકનારા, બીજાઓથી ફૂટે નહિ એવા, ધર્મ, અર્થ અને કામની દષ્ટિએ ચેખા, સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિદ્વાન, કુલીન, આજીવિકાયુક્ત અને નિપુણ એવા માણસને કેશવૃદ્ધિ માટેના કર લાવવાનાં કાર્યોમાં યોજવા ] [आयव्ययस्य कुशलान् गणितज्ञानलोलुपान् । नियोजयेद्धर्मनिष्ठान्सम्यकार्यार्थचिन्तकान् ॥ આવકજાવકમાં કુશળ, ગણિત જાણનારા, લોલુપતાવિ- નાના, ધર્મનિક અને કામના પ્રજનને સારી રીતે વિચાર- નારાને આવકજાવકના કાર્યમાં નીમવા.] [कर्मणि चातिकुशलान् लिपिज्ञानायतिक्षमान् । सर्वविश्वासिनः सत्यान् सर्वकार्येषु निश्चितान् ।। अकृताशांस्तथा भर्तुः कालज्ञांश्च प्रसंगिनः । कार्यकामोपधाशुद्धान् बाह्याभ्यंतरचारिणः ॥

·No text on this page.

·થી મને " માં એમ માને છે જાણી , ગ મ પાને , " બને ને, એ . કરો. : ૬ Tirtવના ઠા रायमानतमामन्त बाजीगंदेशमामेत् ॥ ६९ ॥ ગજા બત ( પાપા આછા પવન તકે વધારે વાળ માં એને ખ્યા જેમાં ખૂબ માન્ય થતુ હાય, જેમાં મેટે ભાગે આવા દેવા રાય, કાછિી હિત હાય, જેમના હા, જેમાં તેમના નાના હતા હાય અને જેમાં ખેતી અને વેપાર સારાં ચાલતાં હાય. ૨૯ धन्वदुर्ग महीदुर्गमदुर्ग बार्शमेव वा । नृदुर्ग गिरिदुर्ग वा समाश्रित्य वसेत्पुरम् ॥ ७० ॥ ત્યાં ધદુર્ગ, મહી, જળદુ, વૃદુ, મનુષ્યદુર્ગ અથવા ગિરિદુર્ગ એનો આશ્રય લઈને નગર વસાવવુ. सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एपां हि वाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते ॥ ७१ ॥ * ચારે બાજુએ દશે કિસ મુવી જે પ્રદેશ જારહિત હોય તે ત્વદુર્ગ કહેવાય છે. જે ોિ પથ્થર કે ઈકને બનાવેલું હોય, પર હાથ ઊંચો હોય, ખૂબ વિસ્તારવાળો હોય, જેમ વગર રોકે કરીફરી શકાય એવું હોય, અને જેમાં જાળિયા હોય, તે મહીદુર્ગ કહેવાય છે. જેની ચારે બાજુ અગાધ પાણી હોય, તે જતદુર્ગ છે અને જન સુધી જેને ફરતી ઝાડની ડી હોય તે વૃક્ષદર્ગ છે. થિી, ઘોડા આદિનું સૈન્ય જેની રક્ષા માટે તરફ ઊભું રખા તે મનુષ્યદુર્ગ છે, અને જેના ઉપર ખૂબ મુશ્કેલીથી ચડી છે તથા જે પર્વતે વચ્ચે હોય છે, તેને ગિરિદુર્ગ કહે છે. * 192

·બ' થાય : મા
સર્વ મા દિન - જય જવા, મન પિ
અને બને છે . એ . રી વિપર 91
વગાપનાચિતા માનવાવાડા
श्रीयुतराणि कमशः रामनगमगः ॥ ७२ ।।
તે 'પદ, પીળું એને બદલું દમ
અનુ બા, . . અને જય કર છે ત્યાર પછીના
વનમાં બનને વાં. અનુષ અને દેવા કહે છે કર
પારિતોતિ ના !
तथार यो न सिन्ति नप दुर्गममाश्रितम् ।। ७३ ॥
દર્ગાને આરે હતાં આ પ્રાણીઓને જેમ તેના શત્રએ
મારી રાકતા નથી. તમે દુને આશ્ચર્ય વચનારા રાજાને પણ
તેઓ માની શકતા નવી ?
एक शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः।
शतं दशसहस्राणि तस्मादुर्ग विधीयते ।। ७४ ॥
દુમાં રહેનારા એક નિર્ધારી યોદ્દો સો યોદ્ધાઓ સામે
અને સ ધનુર્ધારીઓ દર હજાર જેરાઓ સામે ઝઝી શકે છે.
આથી દુર્ગ અવશ્ય કરાવો. ૭૮
[मंदरस्यापि शिखरं निर्मानुष्यं न शिप्यते ।
मनुप्यदुर्ग दुर्गाणां मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्।।
દરાચલનું શિખર સુધ્ધાં માણસ વિનાનું હોય, તો
ને પ્રામા પામતું નથી તેથી દુર્ગોમાં મનુષ્યદુર્ગ એક છે,
ગમ વાય ભુવ મનુએ કહ્યું છે ]

·બીપતિ 1-First-rried 1-1-11 in / : શિબિર ! ૭૨ } તે દમ આબુ, જાન્ય, , ગ, શિકીએ, થશે, મા અ ભી એટ ધી બોલાય. એ ત મળે કાબ | गुप्तं मरंतु गुमं जलागमन्वितम् ॥ ७६ ॥ તે દમની ભયમાં પોતાનું નિવારથી કરાવવું તે બધું રીતે પરિપૂર્ણ હાય, લશ્કથી હાય, એ હતુ માં સુખકારી હોય અને જલ તથા વૃદથી સંપન્ન હોય છે? तदध्याम्योदहेन्द्रायां सवां लक्षणान्विताम् । कुले महति मंभूतां हृयां रूपगुणान्विताम् ॥७७॥ તે ગૃહમાં વસ્યા પછી પોતાની જાતની, શુભ લક્ષણ વાળી, મોટા કુળમાં જન્મેલી, યહારી, રૂપવતી અને ગુણવતી એવી કન્યાને પરણવું. ૭૭ पुरोहितं च कुर्वीत वृणुयादेव चन्विजम् । तेऽस्य गृह्याणि कर्माणि कुर्युतानिकानि च ॥ ७८ ॥ રાજાએ પુરોહિત નિયુક્ત કરવો અને ઋત્વિજતું વર્ષ કરવું. તેઓ રાજાનાં મૃત્યકર્મો તથા વિનાનાગ્નિ સંબંધી હોમાદિ કાર્યો કરે. ૭૮ यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः । धर्मार्थ चैव विप्रेभ्यो दद्याभोगान्धनानि च ॥ ७९ ॥ રાજાએ ખૂબ દક્ષિણાવાળા વિવિધ યજ્ઞોથી યજન કરશે અને ધર્મ અર્થે બ્રાહ્મણોને ભોગ્ય વસ્તુઓ તેમજ ધન આપવાં કે ·અધ્યાય ૭ મે सांवत्सरिकमाप्तैश्च राएदाहारयेदलिम् । म्यामानायपरो लोके वर्तेत पितृवन्नृषु ॥ ८० ॥ વિશ્વાસુ માણસો દ્વારા તેણે દેશમાંથી વાર્ષિક કર૩ બલિ ઉઘરાવે. શાસ્ત્રાનુસાર વર્તન રાખવું અને પ્રજા પ્રત્ર પિતાની જેમ વર્તવુ ૮૦ વઘાન્વિરિત્ર ત્ર વિદ્યા છે तेऽस्य सर्वाण्यवेक्षेरमणां कार्याणि कुर्वताम् ॥ ८१ ॥ રાજાએ તે તે કાર્યોમાં વિવિધ વિદ્વાન લેકને અધ્યક્ષ નીમવા. તેઓ રાજાના કાર્યકતાં માણસોનાં સર્વ કાર્યો ઉપર દેખરેખ રાખે. ૮૧ आवृत्तानां गुरुकुलाद्विप्राणां पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो ोप निधि मोऽभिधीयते ॥ ८२ ॥ રાજાએ ગુરુકુલથી સમાવર્તન લઈ આવેલા બ્રાહ્મણનું પૂજન કરવું જોઈએ. કેમકે એવા બ્રાહ્મણજ રાજાઓના અક્ષય ભંડાર છે એમ કહેવાય છે. ૧ न तं स्तेना न चामित्रा हरन्ति न च नश्यति । तस्माद्राज्ञा निधातव्यो ब्राह्मणेष्वक्षयो निधिः ॥ ८३ ॥ તે ભડારને ચારો ચરતા નથી અને શત્રુઓ નાશ કરતા નથી. આથી રાજાએ બ્રાહ્મણોને વિશે અક્ષયનિધિ મૂકવો. સ્થત બ્રાહ્મણને ધનધાન્યાદિ આપવું. ૮૩ न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कहिंचित् । वरिष्ठमग्निहोत्रेभ्यो ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् ॥ ८४ ॥ બ્રાહ્મણના મુખમાં હેમેલી વસ્તુઓ કદી ખલિત છે ? 1,

·No text on this page.

·No text on this page.

·૨૯૨ અને થયેલાને ન મારે, દલાને ન મારે અને પીડ બતાવના ભયભીત થયેલ અને મૃડ કરેલા જે ચા યુદ્ધમાં શ્રીમનુસ્મૃતિ न मुप्तं न विसन्नाहं न नग्नं न निरायुधम् । नायुध्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ ९२ ॥ ન તલાને મરાય, ન વિચહીનને મરાય, ન નન્નેને મરાય, ન હથિયારરહિતને મરાય, ન યુદ્ધ ન કરનારને ભરાય ને યુદ્ધ જેનારાને મરાય તેમ બીજાની સાથે બાથ ભીડી રહલાને મારવા નહિ. ૮૨ नायुधव्यसनप्राप्तं नातं नातिपरिक्षतम् । न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुसरन् ।। ९३ ॥ સહુના ધર્મને સંભારના રોજ આયુધની ભીડમાં આવેલાને ન મારે, દુખિયાને ન માર, બેદ મી મને ન મારે. - यस्तु भीतः परावृत्तः संग्रामे हन्यते परः। भर्तुर्यदप्कृतं किंचित्तत्सर्व प्रतिपद्यते ॥ ९४ ॥ આથી ભાયા જાય છે, તેને તેના સ્વામી રાજનું અપા" લાગે છે. ૯૮ यचास्य मुकनं किंचिदमुत्रार्थमुपार्जितम् । भती नगर्वमादत्तं परावृतहतस्य तु ॥ ९५ !! ૧૬માં નાંદવા અને મહિલા ધારાએ પાન ના જે કાંઇ ક , ય, બ! ના ગજાને જાય છે. આ ग्याचं हस्तिनं छत्र धन धान्यं पशुनित्रयः । मदिव्यामि यं च यो यजयनि नम्य नन् ।। १६ ।। * ના...

·અધ્યાય ૩ મે
૨૬૩
૧. ધાડા, કાથી, છત્ર, ધન, ધાન્ય, પશુઓ, સ્ત્રીઓ, સર્વ
"દા અને સોનાકપા સિવાયની ધાતુઓ એ સર્વે જે જીતે
છે તેનાં વાય . ૯૬
राजश्च दगुरुद्धारमित्येपा वैदिकी श्रुतिः।
राज्ञा च सर्वयोधेम्यां दातव्यमपृथग्जितम् ।। ९७ ।।
તમાં મળેલી સુવર્ણાદિ ઉત્તમ વસ્તુઓ રાજાને અપર્ણ
કરી. અમદવિષયક વૃતિ કહે છે. વળી. રાજાએ પણ સામટી
જેનેલી વસ્તુઓને ગર્વ છેલ્લાઓમાં વહેંચી આપવી. ૯૭
[भृत्येभ्यो विभजेदानकः सर्वहरो भवेत् ।
नाममात्रेण तुप्पेत छत्रेण च महीपतिः ॥
ભાપતિએ સર્વ વસ્તુઓ સેવામાં વહેંચવી. પોતેંજ
બધી ન લેવી નણનો નામમાત્રથીતેમજ છત્રથી સનપલેવો.]
एपोऽनुपस्कृतः प्रोक्तो योधधर्मः सनातनः
अस्माद्धर्मान्न च्यवेत क्षत्रियो नत्रणे रिपुन् । ९८॥
યાદાનો આ યુદ્ધ સનાતન ધર્મ કહ્યો. રણમાં પુિઓને
ભાના સાત્રિએ આ ધર્મથી ચુત થવું નહિ. ૯૮
अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षत्प्रयत्नतः ।
रक्षितं वर्धयचंब वृद्धं पात्रेपु निःक्षिपेत् ॥ ९९ ॥
(મિ, રન આદિ) જે મળ્યું નથી તે મેળવવાની ઈચ્છા
રાખવી અને જે મેળવ્યું છે તેની રક્ષા કરવી, રક્ષિત ધનની વૃદ્ધિ
કરવી અને વૃદ્ધિ પામેલા ધનનું સત્યામાં દાન કરવું. ૯૮
एतच्चतुर्विधं विद्यात्पुरुषार्थप्रयोजनम् ।
अम्य नित्यमनुष्ठानं सम्यक्कुर्यादतन्द्रितः॥ १० ॥

·છે ૨૯૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । सामदण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये ॥ १०९ પંડિતો સામ આદિ ચાર ઉપાયમાં રાષ્ટ્રની અભિઃ અર્થે નિત્ય સામ અને દંડની પ્રશંસા કરે છે. ૧૦૯ यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति । तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच परिपन्थिनः ॥ ११० ॥ જેમ ખેડૂતે ખેતરોમાં ઘાસકચરાને ઉખેડી નાખે છે ધાનનું રક્ષણ કરે છે, તેમ રાજાએ પણ શત્રુઓનો નાશ કરે રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરવું. ૧૧૦ मोहाद्राजा स्वराष्ट्रं यः कर्पयत्यनवेक्षया । सोऽचिराद्भश्यते राज्याजीविताच सबान्धवः॥ १११ ॥ જે રાજા મૂર્ખાઈથી પોતાની પ્રજાને વગરવિચારે કે પીડા આપે છે, તે ટૂંક વખતમાંજ સકુટુંબ ગયથી તેમ જીવિતથી ભ્રષ્ટ થાય છે. 111 शरीरकर्षणात्प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राक्षामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्षणात् ।। ११२ ॥ જેમ ગરીના શોષણ કરીને પ્રાણીઓના પ્રાણ શીખથી છે, તેને ગરમા ગોધ કરીને રાજના પ્રાણ પણ લય પામે गष्ट्रम्य संग्रह नित्यं विधानमिदमाचरेत् । मुमंगृहीतगलो हि पार्थिवः गुखमेधते ॥ ११३ ॥ ના રસ ! ના રાજા નિન્ય આ (ઉપર ક” વિધિ ના આચનું મંગિક ગતિ ન જ ન બને છે. ૧૦

·ત
1 -11
mil par j ફિક |
-
-
કોઇ જ !
૧૪ - 1 1 || '' છે
5 - , , ,
- 1 - 1, 1 ?
મા એ
કરાર વન /
is a siાર નિ !
તા પ્રાપ્ત થાય છે ??
૧ ૪ { ન ક - ૧૧ - ૧
૧૧ ૧ - - - - - ના ----
- ૧ - ૧ જાની, નર નામના
- - '' પર ના - પાને નિતિન
છે અને બા ને ન ક નર નામના
ન 1, 11 "
ન ગ ઘ ન ઘા વાગરામ
નેપનાહીને પાપનુપાવા (૨૮
નારીના ખાન, પાન, ઇરાં અને તે કઈ વસ્તુ
- - - - - - -બાપ પાજો લાવ, ન તુ ગામના
બારી નળ4 8. 114
R
.

·તે નગરાધિપતિ ગ્રામના તે સર્વ અધિકારી વગેરેની પાછળ તપાસ રાખે અને પોતાના દૂતો દ્વારા તેમનાં વર્ત ૨૯૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ दशी कुलं तु भुञ्जीत विंशी पञ्च कुलानि च । ग्रामं ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम् ॥ ११९॥ દશ ગામનો અધિપતિ (પોતાના નિર્વાહ માટે) એક કુલ (છ બળદોનું એક હળ અને એવા બે હળથી ખેડાય એટલી જમીન નો ઉપભોગ કરે, વીસ ગામનો અધિપતિ પાંચ કુલેને ઉપભોગ કરે, સે ગામના અધિપતિ એક ગામનો ઉપભોગ કરે અને હજાર ગામનો અધિકારી એક નગરને ઉપભોગ કરે, 116 तेषां ग्राम्याणि कार्याणि पृथकार्याणि चैव हि । राज्ञोऽन्यः सचिवः स्निग्धस्तानि पश्येदतन्द्रितः॥१२०॥ એ અધિકારીઓનાં ગ્રામ સંબંધી તેમજ બીજા રે અલગ કર્યો હોય, તેને રાજાના કોઈ નેહપાત્ર મંત્રીએ સાવધતાથી તપાસવાં ૧૨૦ नगरे नगरे चैकं कुर्यात्सर्वार्थचिन्तकम् । उच्चैःस्थानं घोररूपं नक्षत्राणामिव ग्रहम् ॥ १२१ ॥ રાજાએ દરેક નગરમાં સર્વ કાર્યોને એકએક વિચાર રાખો. તે ઊંચ કુલને હાય, સેના વગેરે અધિકારથી ઉગ્ર હોય અને નક્ષત્રોમાં શુક્રની જેમ તેજસ્વી હોય. ૧૨૧ स ताननुपरिकामेत्सर्वानेव सदा स्वयम् । तेषां वृत्तं परिणयेत्सम्यग्राष्ट्रेषु तच्चरैः ॥ १२२ ॥ નની ભાળ મેળવે. ૧૨૨ ·અયાય ૭ મે राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः । भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः॥१२३॥ કેમકે રક્ષાના અધિકાર નિમાયેલા રાજાના સેવક ઘણું કરીને પારકે માલ ઉઠાવનારા શેડ હોય છે. તેથી તેવાઓથી પ્રજાનું રક્ષણ કરવું. ૧૨૬ ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृहीयुः पापचेतसः । तेपां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम् ॥ १२४ ॥ જે પાપી ચિત્તવાળાઓ કાર્યાથીઓ (મુકદ્દમાવાળાઓ) પાસેથી પૈસાની લાંચ લે. તેમનું રાજાએ સર્વસ્વ લઈ લેવું અને તેમને દેશપાર કરવા. ૧૨૪ राजा कर्मसु युक्तानां स्त्रीणां प्रेष्यजनस्य च। प्रत्यहं कल्पयेद्वृत्तिं स्थानं कर्मानुरूपतः ॥ १२५ ॥ કામમાં રોકવામાં આવેલી સ્ત્રીઓને તેમજ સેવકને, તે તે કામ અને સ્થાનના પ્રમાણમાં રાજિ દી આજીવિકા બાંધી આપવી. ૧૨૫ पणो देयोऽवकृष्टस्य पडुत्कृष्टस्य वेतनम् । पाण्मासिकस्तथाच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः॥१२६॥ (વાળઝૂડ કરનારા અને પાણી ભરનારા જેવા હલકી સેવકને રાજ એક પણને પગાર, મહિને મહિને એક કોણ અનાજ અને છ છ માસે એક જોડ કપડાં, એમ આપવાં દોણનું કોષ્ટક નીચે મુજબ છે.-૮ મૂકી= કૃચી; ૮ ફેંચી ૧ પુષ્કલ, ૪ પુષ્કલ=૧ આતંક અને ૪ આટક=૧ કોણ; આમ, ૧૦૨૪ મૂઠીન દ્રોણ, ·* ન, R ! બન R ન ht લેવો અને અનાજ આદિના નફામાંથી છો, આડો કે બ - 1 t ; ' નિ ! : - - અનઃ સ બ છે .. . * ! નવા . it f બા ! તથા ના મ મા - ન - ન - ભા. ૧ - વિશાલ કા. ૧.૨ ઉપર કર નાખવા ૨૮ यथाल्पाम्पमदन्त्यानं बायोवत्मपट्पदाः । तथाल्पाल्पो ग्रहीतव्यो राष्ट्राद्राताहिकः करः ॥१२९.! જેમ જળવિ, વાઇ દળ અને ભમ મય ચાડી ડું પીએ છે, તેને એ કપાવી અકપમાં વાર્ષિક વેરો લેવા જોઈએ. ૧૨૦ पञ्चाशद्भाग आदेयो राज्ञा पशुहिरण्ययोः । धान्यानामष्टमो भागः पष्ठो द्वादश एव वा ॥ १३० ॥ પશુ અને સુવર્ણના - --નાર છે. નફામાંથી રાજાએ પચાસનો બા બારમો ભાગ લેવો. ૧૩૦ ·અધ્યાય ૭ મા ૩૦૧ आददीताथ पड्भार्ग द्रुमांसमधुसर्पिपाम् । गन्धौपधिरसानां च पुष्पमूलफलस्य च ??? पत्रशाकणानां च चर्मणां वैदलस्य च । मृन्मयानां च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च ॥१३२॥ વૃક્ષ, માંસ, મધ, ઘી, સુગંધી દ્રવ્ય, ઔષધિ, રસ, ફૂલ, મૂળ, ફળ, પાંદડાં, શાક, તૃણ, ચામડાં, વાંસની બનાવટો અને માટીનાં તથા પથ્થરનાં સર્વ વાસણ–એટલાંના લાભમાંથી રાજાએ છઠ્ઠો ભાગ લેવો. ૧૩૧,૧૩ર नियमाणोऽप्याददीत न राजा श्रोत्रियात्करम् । न च क्षुधास्य संसीदेच्छोत्रियो विपये वसन् ॥१३३॥ ધન વિના પોતે મરણહાલ થયો હોય તોય રાજાએ શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ પાસેથી કર લેવો નહિ. તેને તેના રાજયમાં વસતા શ્રોત્રિયને ભૂખની પીડા પણ ન હોવી જોઈએ. ૧૩ यस्य राज्ञस्तु विपये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा। तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥ १३४॥ જે રાજાના દેશમાં શોત્રિય બ્રાહ્મણ ભૂખથી રિબાયજ છે, તે રાજાના રાજ્યને એ ભૂખમરો જોતજોતામાં ગળી જ જાય છે. ૧૨૪ श्रुतवृत्ते विदित्वास्य वृत्ति धम्या प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवोरसम् ॥१३५॥ એ બ્રાહ્મણની શ્રોત્રિયતા અને એનું સદાચરણ જાણીને રાજાએ એને ધમ્મ આજીવિકા નિયત કરી દેવી. પિતા ને .

·૩૦૨ '? કાર્ય જોઈને રાજાએ કોમળ કે કઠોર થવું. યોગ્ય સમયે શ્રીમનુસ્મૃતિ પિતાના પુત્રનું સંરક્ષણ કરે છે, તેમ રાજાએ તેનું પણ મળી રીતે સંરક્ષણ કરવું. ૧૧પ संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥१३६ ।। રાજાથી રક્ષા પામતો એ બ્રાહ્મણ જે ધર્મ રોજ આચરે છે, તેનાથી રાજાનો આવરદા, ધન અને રાજય વૃદ્ધિ પામે છે. यत्किचिदपि वर्षस्य दापयेत्करसंज्ञितम् । व्यवहारेण जीवन्तं राजा राष्ट्रे पृथग्जनम् ॥१३७॥ સાધારણ વહેવારથી રોજી ચલાવનારા રાજ્યના મામૂલી માણસ પાસેથી પણ રાજાએ કંઈ ને કંઈ વાર્ષિક કર લેવો. ૧૩ વાછાપના તાંarોજનીવિના. एकैकं कारयेत्कर्म मासि मासि महीपतिः ॥१३८॥ કારીગરો, શિલ્પીઓ અને શ્રમજીવી શો-ગેમની પાસે રાજાએ મહિને મહિને એક એક દિવસ કામ કરાવવું. ૧૮ नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां चानितृष्णया । उच्छिन्दन्ह्यात्मनो मूलमात्मनं तांश्च पीडयेत् ॥ १३९॥ રાજાએ અતિ તૃષ્ણાઓ કરીને પોતાનું મૂળ ખોદવું ને - પારકાનું મૂળ ખોદવું કેમકે પિતાનું મૂળ કાપનારો પોતાને અને પારકાને પીડા કરે છે. ૧૦૯ तीक्ष्णथैव मृदुश्च स्यात्कार्य वीक्ष्य महीपतिः । वीक्ष्णथैत मृदुश्चैव राजा भवति संगतः ॥ १४०॥ band કામળ અને કઠોર થનારો રાજા સર્વને પ્રિય થાય છે. ૧૦ ·અધ્યાય ૭ મા ૩૦૩ ---- अमात्यमुख्यं धर्मज्ञ प्राझं दान्तं कुलोद्गतम् । स्थापयेदासने तस्मिन्खिन्नः कार्येक्षणे नृणाम् ॥१४१॥ પ્રજાનાં કાર્યો તપાસવામાં રાજા અશક્ત થયે હૈય, તો તેણું ધર્મા, પ્રાર, જિતેન્દ્રિય અને કુલીન એવા મુખ્ય મંત્રીને તે આસને થાપવો. ૧૪૧ एवं सर्व विधायेदमितिकर्तव्यमात्मनः । युक्तश्चैवाप्रमत्तश्च परिरक्षोदिमाः प्रजाः ॥१४२॥ આમ પિતાનું આ સર્વે કર્તવ્ય બરાબર બજાવીને રાજ- આ પ્રમાદરહિત અને કાર્યપરાયણ રહી, પોતાની પ્રજાઓનું રક્ષણ કરવું. ૧૪૨ विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राडियन्ते दस्युभिः प्रजाः । संपश्यतः समृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ॥१४३।। સેવક આદિ દેખતાં જેના રાજમાં ચોરડાકુઓ કકળતી પ્રજાને હરી જાય છે, તે રાજા ભરેલાજ જાણ; પછી ભલે તે શ્વાસ લેતે હેય. ૧૪૩ क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानामेव पालनम् । निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा घमण युज्यते ॥१४४॥ પ્રાનું પાલન એજ ક્ષત્રિયને પરમધર્મ છે. કારણ કે બતાવ્યા પ્રમાણે કર વગેરે ફળ ભોગવનાર રાજા ધર્મના ફળને ભોક્તા થાય છે. ૧૪૪ उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचा समाहितः । हुताग्निाह्मणांश्चार्य प्रविशेत्स शुमा सभाम् ॥१४५॥ રાજાએ રાત્રિને પાછલે પહેરે ઊઠવું, શૌચથી પરવારવું, ·૩૦૪ T શ્રી મનુસ્મૃતિ સ્વસ્થ ચિત્ત થવું, અગ્નિમાં હામ કરે, બ્રાહ્મણને આપવો અને પછી શુભ રાજસભામાં પ્રવેશ કરવો. ૧૪૫ तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विमर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १४६॥ સભામાં બેસીને રાજાએ સર્વ પ્રજાજનોને આનંદથી સત્કારી વિદાય આપવી. સર્વ પ્રજાજનોને વિદાય કર્યા પછી તેણે મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરવી. ૧૪૬ गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः। अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेदविभावितः ॥१४७॥ પર્વત ઉપર ચડીને, મહેલમાં બેસીને કે એકાંત જગ્યા માં અથવા ઝાડઝાંખરા વિનાના અરણ્યમાં કોઈ જાણે નહિ એમ મંત્રણા કરવી. ૧૪૭ यस्य मन्त्रं न जानन्ति समागम्य पृथग्जनाः। स कृत्लां पृथिवीं भुंक्त कोशहीनोऽपि पार्थिवः॥१४८॥ કારણ કે સમાગમમાં આવ્યા છતાં પણ સાધારણ માણસો જેના મંત્રને જાણી શકતા નથી, તે રાજા શે ક્ષીણ હોય તો પણ સમગ્ર પૃથ્વીને ભોગવે છે. ૧૪૮ जडमूकान्धयाधिरांस्तैयग्योनान्वयोतिगान् । स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान्मन्त्रकालेऽपसारयेत् ॥ १४९ ।। જડસુ, મુંગા, આંધળા, બહેરા, પોપટ વગેરે પંખીએ, અતિવૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ, મ્લેચ્છ, રાગીઓ અને વધતા ઓછી અંગવાળાઓ–એટલાને મંત્રણા વખતે દૂર કાઢવાં. ૧૪૯ ·अनुरागापरागी च प्रचार અધ્યાય હુ મા ~- E भिन्दन्त्यवमता मन्त्रं तैर्यग्योनाम्नवाचा स्त्रियश्चैव विशेपेण तस्मात्तत्राना मन ।। 1.0 || અપમાન પામતાં એ જડસુ વગર ના ખુલ્લે કરી દે છે. તેમજ પોપટ વગેરે. અધિ. સ્ત્રીઓ પણ મિત્રનો ભેદ ખુલ્લે કરી , આવા મહિલધરાત્રે વા વિશા nિa | ५६१ चिन्तयेद्धर्मकामार्थान्सा तक 3 122 ॥ ૯ બપોરે અથવા અડધી રાત્રવિત થાદ કારી ને, તેણે તે મત્રીઓ સાથે અથવા બે અર્થ અને परस्परविरुद्धानां तेपां च सम्पादनम् । कन्यानां संप्रदानं च कुमागणां च बागम॥ १५२॥ પરસ્પર વિરુદ્ધ જેવા ને નંદન વિરાધ ટાળી ન શિક્ષણ-રક્ષણ આપવાને ના વિચાર થઇ. 'પર ઉપાર્જન કરવાને, કન્યાઓને પળાવવાના, તેમજ મારે दूतसंप्रेपणं चैव कार्यशे नंबर अन्तःपुरप्रचारं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥ १५३ ।। દતા મોકલવા વિશે બાઈ વાંકા વિશે . વાસની હિલચાલે વિશે, તેના બચઆની ચા - મંત્રણા કરવી. ૧૫૩ कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पाग કામનું ચિંતન કરવું. ૧૫૧ સમયે તેમને દૂર રાખવાં. ૧૫૦ ૧ તરત मण्डलस्य

·No text on this page.

·No text on this page.

·૩૦૮ આ સર્વે શત્રુ આદિ રાજાઓને સામ આદિ સામટી શ્રીમનુસ્મૃતિ अमात्यराष्ट्रदुर्गार्थदण्डाख्याः पञ्च चापराः। प्रत्येकं कथिता घेताः संक्षेपेण द्विसप्ततिः॥ १५७॥ અમાત્ય, રાષ્ટ્ર, દુર્ગ, કોશ અને દડ એ બીજી પાંચ પ્રકૃતિ પણ છે. ઉપરની બાર પ્રકૃતિ અને એ દરેકની આ પાંચ પ્રકૃતિ એમ આ સાઠ મળી સંક્ષેપમાં તે બેતર કહી છે. ૧૫૭ अनन्तरमरिं विद्यादरि सेविनमेव च। अरेरनन्तरं मित्रमुदासीनं तयोः परम् ॥ १५८॥ સીમાડા ઉપર રહેતા રાજાને શત્રુ જાણો શત્રુને સેવનાર રાજાને પણ શત્રુ જાણવો ત્રુના સીમડા ઉપર રહેનાર શાનેસિસ જાણવો અને એ બેઉથી અળગો રહેનારને ઉદાસીન જાણો [विप्रकृष्टेध्वन्यद्धत्त उदासीनो बलान्वितः । विजिगीपुमंडलार्थो यस्मिज्ञेयः स मध्यमः॥ દ્વાદશ રાજમંડળમાં ભાગ ન લેનાર રાજા ઉદાસીન છે, બળવાન રાજા વિજિગીષ છે અને રાજમંડળનો જે નિગલું અને અનુગ્રહ કરી શકે છે તે મધ્યમ છે. ] तान्सर्वानभिसंध्यात्सामादिभिरुपक्रमैः । व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥१५९॥ ઉપાયોથી કે તે એક એક ઉપાયથી, પુચ્છાથી અને રાજ- નીતિથી વશ કરવા. ૧૫૯ संधिं च विग्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च पड्गुणांचिन्तयेत्सदा ॥१६०॥ સધિ, વિગ્રહ, યાન (શત્રુ ઉપર ચડાઈ), આસન (કિલ્લો

·અપાય 3 મે
(
નાં જરા રહેવું, નાવ સેનાના ને જાણ કરવા) સ્નેને
તે જ સમયનો ગાવગુણોનો રાગ
દેવ વિકાર કર. ૬૬૨
आसनं वयानं व तंधि विग्रहनेव च ।
कार्य वीक्ष्य प्रयुजीत द्वेषं संश्रयमेव च । १६१॥
પોતાની વૃઢ અને શત્રુનાં હાનિરૂપ કાર્યો જોઈને
ગાસન, ચાન, સવિ. વિ. ફૂલી જાવ તે સંશય નો
મગ કરો 1
नंधिं तु द्विविधं विद्याद्राजा विग्रहमेव च।
उने यानासने चैव द्विविधः संधयः स्मृतः ॥१६२।।
સધિ. વિરહ. થાન. આજનફેકીભાવ અને સંક્રય કરે
દરેકને રાજા બન્ને પ્રકારનાં ગણવાં. 1
समानयानज्ञा च विपरीवत्वथैव च।
तदात्वायविसंयुक्तः संधियो द्विलक्षणः ॥१६३ ।।
તાત્કાલિક કે ભાવી ફવાની સંધિ ને પ્રકારની ગણવીર
એક સમાચાનક જેમાં મિત્ર રોગોની સારો મળીને
બીજા એક ઉપર ચડાઈ કરવાની હોય છે અને બીજી તેવી
ઉલટી અસમાનયાન જેમાં એક મિત્ર રામ અક
રાજા ઉપર અને બીજાને બીગ રાજા ઉપર ચડાઈ લઈ જવાનો
હોય છે. ૧૯
स्वयंकृतय कार्यामिकाले काल एव वा।
मित्रस्य चैवापकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः ।।१६४ ॥
વિરહ બે પ્રકારનો કયો છે–ો કે પોથ વડે

·૩૨૨ કરી શકે એવો હોય, તે રાજાની સેવા શરણે ગયેલા રાજએ શ્રીમનુસ્મૃતિ मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् । वदा द्विधावलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः॥ १७३ ॥ રાજા જ્યારે જુએ કે શત્રુ સર્વથા વિશેષ બળવાન છે ત્યારે તેણે પોતાના સૈન્યના બે ભાગ કરી ટૂંધીભાવથી પિતાનું કાર્ય સાધી લેવું. ૧૯૩ यदा परबलानां तु गमनीगतमो भवेत् । तदा तु संश्रयेरिक्षग्रं धार्मिकं बलिनं नृपम् ॥ १७४ ॥ જ્યારે રાજા ઉપર નાં સેને આવવું અત્યંત સરલ થઈ જાય એમ હોય, ત્યારે તેણે તરતજ બીજા ધાર્મિક અને બળવાન રાજાને આશ્રય લેવો. ૧૭૪ निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिवलस्य च। उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं यथा ॥ १७५ ।। જે રાજા મંત્રી આદિ પ્રકૃતિને અને શત્રુના સૈન્યને બે નિત્ય ગુરુની જેમ સર્વ પ્રયત્ન કરવી. ૧૭૫ यदि तत्रापि संपश्येद्दोपं संश्रयकारितम् । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत् ।। १७६ ॥ આશ્રય આપનાર રાજામાં પણ જો તે દોષ દેખાય, તે નિઃશંક થઈને તેની સાથે પણ ઉત્તમ યુદ્ધ કરવું. ૧૭૬ सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्याधिका न स्युमित्रोदासीनशत्रवः॥ १७७ ।। નીતિજ્ઞ રાજાએ સર્વ ઉપાયોથી એવું કાર્ય કરવું જેથી તેના મિત્રો, ઉદાસીન અને શત્રુઓ અધિક ન થાય, ·અધ્યાય ૩ મે ૩૧૩ आयति सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् । अतीतानां च सर्वेपां गुणदोपा च तचतः ।। १७८॥ સર્વ કાંપાનાં ભવિષ્ય અને વર્તમાન વિચારવાં, તેમજ તકાળનાં સર્વ કાર્યોના ગુણદોને યથાર્થ રીતે તપાસવા.૧૭૮ आयत्या गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषतः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ १७९ ॥ ભૂતકાળનાં કાર્યોના ગુણદો જાણનારો, વર્તમાન કાર્યમાં તત્કાલ નિર્ણય કરનાર અને ભાવી કાર્યોના શેષને સમજનારા ગાજા શત્રુઓથી પરાભવ પામતા નથી ૧૭૦ ययनं नाभिसंदध्युमित्रोदासीनशत्रवः । तथा सर्व संविदध्यादेप सामासिको नयः॥१८०॥ મિત્રો, ઉદાસીન અને શત્રુઓ પોતાને જે રીતે પીડી શકે નહિ, તે રીતે રાજાએ સઘળા ઉપાય કરવા–આ સંક્ષેપમાં નીતિ છે. ૧૮૦ यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्रं प्रति प्रभुः। तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥ १८१॥ ગાજાએ જ્યારે શત્રુના દેશ ઉપર ચડાઈ લઈ જવી હોય, ત્યારે તેણે આ નીચેના) ઉપાયોથી ધીરે ધીરે શત્રુનગર ન જવું. ૧૮૧ मार्गशीर्षे शुभे मासि यायायात्रां महीपतिः। फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथावलम् ॥ १८२॥ રાજાએ પોતાના સૈન્યબળનો યોગ્ય વિચાર કરીને શુભ માગશર માસમાં અથવા ફાગણ માસમાં અથવા ચૈત્ર માસમાં શત્રુ ઉપર ચઢાઈ કવી. ૧૮૨ ·કરી શકે એ હોય, તે રાજાની સેવા શરણે ગયેલા રાજાએ ૩૧૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् । तदा द्विधावलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः ॥ १७३ ।। રાજા જ્યારે જુએ કે શત્રુ સર્વથા વિશેષ બળવાન છે ત્યારે તેણે પોતાના સૈન્યના બે ભાગ કરી ધીભાવથી પોતાનું કાર્ય સાધી લેવું. ૧૭૩ यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत् । तदा तु संश्रयेत्क्षिग्रं धार्मिकं बलिनं नृपम् ॥ १७४ ॥ જ્યારે રાજા ઉપર શ્રેત્રનાં સૈન્યોને આવવું અત્યંત સરલ થઈ જાય એમ હોય, ત્યારે તેણે તરતજ બીજા ધાર્મિક અને બળવાન રાજાનો આશ્રય લેવો. ૧૭૪ निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिवलस्य च। उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं यथा ॥ १७५ ॥ જે રાજા મંત્રી આદિ પ્રકૃતિને અને શત્રુના સૈન્યને બે નિત્ય ગુરુની જેમ સર્વ પ્રયત્ન કરવી. ૧૭૫ यदि तत्रापि संपश्येद्दोपं संश्रयकारितम् । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कः समाचरेत् ॥ १७६ ॥ આશ્રય આપનાર રાજામાં પણ જો દેવ દેખાય, ને નિઃશંક થઈને તેની સાથે પણ ઉત્તમ યુદ્ધ કરવું. ૧૭૬ सर्वोपायैस्तथा कुर्यानीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्याधिका न स्युमित्रोदासीनशत्रवः ॥ १७७ ॥ નીતિશ રાજાએ સર્વ ઉપાયોથી એવું કાર્ય કરવું કે જેથી તેના મિત્રો, ઉદાસીને અને શત્રુઓ અધિક ન થાય ·૩૧૩ અધ્યાય ૩ મે आयति सर्वकार्याणां तदात्यं च विचारयेत् । अतीतानां च सर्वेषां गुणदोपा च तत्वतः ॥ १७८॥ એવું કાનાં ભવિષ્ય અને વર્તમાન વિચારવાં. તેમજ મૃતકાળનાં સર્વ કાર્યોના ગુણોને યથાર્થ રીતે તપાસવા.૧૭૮ आयत्यां गुणदोपतस्तदात्वे क्षिप्रनिधयः । अतीते कार्यशेपज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ १७९ ॥ ભૂતકાળનાં કાર્યોના ગુણદો જાણનારે વર્તમાન કાર્યમાં તત્કાલ નિર્ણય કરનાર અને ભાવી કાર્યોના શેથને સમજનાર રાજા શત્રુઓથી પરાભવ પામતો નથી. ૧૭૮ यथैनं नाभिसंदध्युमित्रोदासीनशत्रः । तथा सर्व संविदध्यादेप सामासिको नयः॥ १८०॥ મિત્રો, ઉદાસીને અને શત્રુઓ પોતાને જે રીતે પીડી શિકે નહિ, તે રીતે રાજાએ સવળા ઉપાય કરવા–આ સંક્ષેપમાં નીતિ છે. ૧૮૦ यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्र प्रति प्रभुः। तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः ॥१८१॥ રાજાએ જ્યારે શત્રુના દેશ ઉપર ચડાઈ લઈ જવી હોય, ત્યારે તેણે આ (નીચેના) ઉપાયથી ધીરે ધીરે શત્રુનગર તરફ જવું. ૧૮૧ मार्गशीर्ष शुभे मासि यायायात्रां महीपतिः । फाल्गुनं वाथ चै वा मासौ प्रति यथावलम् ।। १८२॥ રાજાએ પોતાના સૈન્યબળનો યોગ્ય વિચાર કરીને શુભ માગશર માસમાં અથવા ફાગણ માસમાં અથવા ચૈત્ર માસમાં શત્રુ ઉપર ચઢાઈ કરવી. ૧૮૨ ·૩૧૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ સમરભૂમિમાં રથ અને ઘડાઓથી લડવું, અનૂપ (પાણી વાળા) પ્રદેશમાં નૌકા અને હાથીઓથી લડવું; ઝાડઝાંખરાં વાળા ભાગમાં બાણથી લડવું અને કેરી જમીનમાં તલવાર ઢાલ, તથા આયુધોથી લડવું. ૧૯૨ कुरुक्षेत्रांश्च मत्स्यांश्च पश्चालाशूरसेनजान् । दीर्घाल्लघूधैय नरानग्रानीकेषु योजयेत् ॥ १९३ ।। કુરુક્ષેત્ર, મત્ય, પંચાલ અને શુરસેન એ દેશોમાં જન્મેલા દીર્ઘકાય અને લધુકાય માણસને સેનાને ખરે જવા. ૧૯૩ प्रहर्पयेरलं व्यूह्य तांश्च सम्यक्परीक्षयेत् । चेष्टाश्चैव विजानीयादरीन्योधयतामपि ॥ १९४ ॥ સેનાને બૃહમાં ગોઠવીને તેને હર્ષ વધાર, તેની સુવિધિએ પરીક્ષા કરવી અને શત્રુઓ સાથે લડી રહેલા યોદ્ધાઓની ચેષ્ટાઓ જોતા રહેવું. ૧૯૪ उपरुध्यारिमासीत राष्ट्रं चास्योपपीडयेत् । दूपयेच्चास्य सततं यवसानोदकेन्धनम् ॥ १९५ ॥ શત્રુને ચોતરફ ઘેરીને રહેવું, એના દેશને પગ નીચે રાખો અને એનાં ઘાસ, અન્ન, પાણી, તેમજ ઇંધણને સતત દૂષિત કરવાં. ૧૮૫ भिन्द्याचैव तडागानि प्राकारपरिखास्तथा । समवस्कन्दयेचैनं रात्री वित्रासयेत्तथा ॥ १९६ ॥ તેનાં જળાશ, કેટકિલ્લા અને બાઈઓ તોડી નાખવાં તેને શિથિલ કરી મુ, તેમજ રાત્રે તેને ત્રાસ આપવા. ૧૯ उपजप्यानुपजपेद्बुद्धयेतैव च तत्कृतम् । युक्त च दैवे युद्धयत जयप्रेप्सुरपेतभीः ॥ १९७ ।।

·અધ્યાય ૭ મે શત્રુના ફૂટી શકે એવા માણસોને ફોડવા અને તે પાસેથી શત્રુની જન જાણી લેવી. પછી દેવ અનુકળ ૨ ત્યારે ય ઈચ્છનાર રાજાએ નિર્ભયતાથી યુદ્ધ કરવું. ૧૦૭ साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥ १९८ ॥ રાજાએ સામ, દાન, ભેદ એ ત્રણેને પ્રવેગ કરીને અથવા એમાંના એકએકનો પ્રયોગ કરીને શત્રુઓને જીતવા- તે પ્રયત્ન કરે પણ ક્યારેય પ્રથમ યુદ્ધથી જીતવાને પ્રયત્ન છે નહિ. ૧૯૮ अनित्यो विजयो यस्मादृश्यते युद्धयमानयोः । पराजयश्च संग्रामे तस्मायुद्धं विवर्जयेत् ॥ १९९ ॥ સંગ્રામમાં લડી રહેલા બેઉ રાજાઓના સંબંધમાં વિજ્ય અને પરાજય અનિત્ય દેખાય છે તેથી યુદ્ધને વધુ त्रयाणामप्युपायानां पूर्वोक्तानामसंभवे । तथा युद्धयेत संपन्नो विजयेत रिपून्यथा॥ २० ॥ પણ ઉપર કહેલા ત્રણ ઉપાયે જે અસફલ જાય, તે રાજાએ પોતાને ત્રુઓ સાથે વિજય થાય એવી રીતે તૈયાર થઈને યુદ્ધ કરવું. ૨૦૦ जित्या संपूजयेद्देवान्नात्मणांचव धार्मिकान् । प्रदद्यात्परिहारांश्च व्यापयेदभयानि च ॥२०१॥ એમ જ મેળવીને રાજાએ દવા અને ધાર્મિક બાબાને સત્કારવા, જીતેલી પ્રજાને ઉપકારાદિ કરવા અને સીને અનય પ્યાની જાહેરાત કરવી. ૨૦ ·૩૪૮ * ** મિ જા પણ તેમાં દૈવી વિધાન અચિંત્ય છે અને માનવી વિધાનમાં શ્રીમનુસ્મૃતિ सर्वेषां तु विदित्वैषां समासेन चिकीर्पितम् । स्थापयेत्तत्र तद्वंश्यं कुर्याच समयक्रियाम् ॥ २०२॥ જિતાયેલા શત્રુરાજા તથા તેના મિત્રી આદિ સૌના અભિપ્રાયને ટૂંકમાં જાણી લેવાં, અને તે રાજાના કોઈ વ રાજને ગાદીએ સ્થાપવો તેમજ તેની સાથે યોગ્ય શરતે કરવી. ૨૨ प्रमाणानि च कुर्वीततेपां धान्यथोदितान् । रत्नैश्च पूजयेदेनं प्रधानपुरुपैः सह ॥ २०३ ॥ ગ્ય રીતે આવેલા તેમના ધમ્ય આચારોને પ્રમાણરૂપ કરવા અને અભિષેક પામેલા એ રાજાને મુખ્ય પુરુષો સાથે રત્નોથી સત્કાર આપો. ૨૦૩ आदानमप्रियकरं दानं च प्रियकारकम् । अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते ।। २०४ ॥ કઈ પાસેથી તેને ઇષ્ટ વસ્તુઓ લઈ લેવી એ અપ્રિયકારી છે અને તે આપવી એ પ્રિયકારી છે. તો પણ લેવું આપવું પ્રશ સાપાત્ર છે. ૨૦૪ सर्व कर्मेदमायत्तं विधाने दैवमानुपे । तयोदेवमचिन्त्यं तु मानुपे विद्यते क्रिया॥ २०५ ।। આ સર્વ કર્મ દેવી અને માનવી વિધાનને અધીન છે. યોગ્યકાલે તે કાર્યની સાધના આવશ્યક છે. ૨૦૫ [ देवेन विधिना युक्तं मानुष्यं यत्प्रवर्तते । परिक्लेशेन महता तदर्थस्य समाधकम् ।। દેવની અનુકુળતા નહિ હોવા છતાં જે માનુષી પુક્યાંય કરવામાં આવે છે તે મહાલેશે હેતુની સિદ્ધિ આપે છે.]

·અને અદયાય ૭ મે ૩૧૯ *** [संयुक्तस्यापि देवेन पुरुषकारेण वर्जितम् । विना पुरुषकारेण फलं क्षेत्रं न यच्छति ।। દેવની અનુકુળતા છતાં જે પુરુષાર્થ કરવામાં આવે નહિ, તે ક્ષેત્ર પુષ્પાર્થ વિના ફળ આપતું નથી.] [चंद्रार्काद्या ग्रहा वायुरनिरापस्तथैव च । इह देवेन साध्यन्ते पौरुपेण प्रयत्नतः ।। સૂર્ય, ચંદ્ર આદિગ્રહે, વાયુ, અગ્નિ, તેમજ જળ એ બધાં પ્રયત્ન વડે દેવ અને પુરુષાર્થ થી આ લોકમાં સાધ્ય થાય છે.] सह वापि बजेयुक्तः संधि कृत्वा प्रयत्नतः। मित्रं हिरण्यं भूमि वा संपश्यंविविध फलम् ॥२०६॥ રાજાએ શત્રુ સાથે યુદ્ધ કરવું અથવા મિત્રી, સુવર્ણ અને ભૂમિ એ ત્રણ પ્રકારના ફળનો વિચાર કરીને તેની સાથે પ્રયત્ન- પૂર્વક સંધિ કરીને પાછા આવવું. ૨૦ पाणिग्राहं च संप्रेक्ष्य तथाक्रन्दं च मण्डले। मित्रादथाप्यमित्राद्वा यात्राफलमवामुयात् ।। २०७॥ વિષ્ણુ રાજાએ રાજમંડલમાંના પાણિગ્રાહ અને આઇદ એ બે રાજાઓ વિશે ધ્યાન રાખવું અને શત્રુ તથા મિત્ર રાજા પાસેથી ચડાઈ કર્યાનો લાભ મેળવી લે. ૨૦૭ हिरण्यभूमिसंप्राप्त्या पार्थिवो न तथैधते । यथा मित्रं धुवं लब्ध्वा कृशमप्यायतिक्षमम् ।। २०८ ॥ રાજા સુવર્ણ અને ભૂમિ પ્રાપ્ત કરીને તેવી વૃદ્ધિ પામતો નથી, જેવી દુર્બલ છતાં ભાવમાં કામ આપે એવી દૃઢ મેળવીને તે પામે છે. ૨૦૮ ·૩૨૦ અટક શ્રીમનુસ્મૃતિ धर्मज्ञं च कृतज्ञं च तुष्टप्रकृतिमेव च । अनुरक्तं स्थिरारम्भं लघुमित्रं प्रशस्यते ॥२०९ ।। ધર્મળ, કૃતજ્ઞ, પ્રસન્નમન, અનુરા, સ્થિર અને આરંભયુક્ત એવો નાનો મિત્ર પણ પ્રશ સાને ગ્યા છે. ૨૦૦ प्राज्ञं कुलीनं शूरं च दक्षं दातारमेव च। कृतज्ञं धृतिमन्तं च कप्टमाहुररिं बुधाः ॥ २१ ॥ પ્રાગ, કુલીન, શર, દક્ષ, દાતા, કૃતા અને વૈર્યવાન એવા શત્રુને પંડિતો કટસાધ્ય કહે છે. ૨૧૦ आर्यता पुरुपज्ञानं शौर्य करुणवेदिता । स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणोदयः॥२११॥ અને સભ્યતા, પુપરીક્ષા, શુરવીરતા, દયાળુતા ઔદાર્ય એ ઉદાસીન રાજાની સતતની ગુણસામગ્રી છે. ૨૧૧ क्षेम्यां सस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि। परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥ २१२॥ રાજાએ પોતાની રક્ષા માટે કલ્યાણકારી, ધાન્યદાયી અને નિત્ય પશુની વૃદ્ધિ કરનારી ભૂમિને પણ વિચારમાં રહ્યા વિના ત્યજી દેવી. ૨૧૨ आपदर्थं धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ २१३॥ આપત્તિને અર્થે ધનની રક્ષા કરવી, ધનથી પત્નીની રક્ષા ૧ અને ધન તેમજ પત્ની એ બજેથી સતત સ્વરક્ષા કરવી. सह सर्वाः समुत्पन्नाः प्रसमीक्ष्यापदो भृशम् । संयुक्तांश्च वियुक्तांश्च सर्वोपायान्सृजेद्बुधः ॥२१४॥ w * બ ·અદયાય ૭ મા ૩૨ ------ બુદ્ધિમાન રાજાએ બધી આપત્તિઓને એકસામટી જથ્થામાં આવી ઊભેલી જોઈને. સામટા કે છૂટા છૂટા સર્વ ઉપાયે કરવા. ૨૧૪ उपेतारमुपेयं च सर्वोपायांश्च कृमशः। एतत्त्रयं समाश्रित्य प्रयतेतार्थसिद्धये ॥ २१५॥ ઉપાય કરનારા, રાજાએ પોતાને ઉપાયોગ્ય વસ્તુનો અને સામ આદિ સર્વ ઉપાયેનો એમ ત્રણેનો સમગ્ર રીતે વિચાર કરીને કાર્યસિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરો. ૨૧૫ एवं सर्वमिदं राजा सह संमन्व्य मन्त्रिभिः। व्यायम्याप्लुत्य मध्याव भोक्तुमन्तःपुरं विशेत् ।। २१६ ॥ આ પ્રમાણે રાજાએ ભત્રીઓ સાથે આ સર્વેની માત્ર કર્યા બાદ વ્યાયામ કરો અને પછી સ્નાન કરી બપોરે અંતર પુરમાં જમવા જવું. ૨૧૬ तत्रात्मभूतैः कालरहार्यः परिचारकः । मुपरीक्षितमन्नायमद्यान्मन्तैर्विपापहः ॥२१७ ॥ ત્યાં જઈને રાજાએ એકનિક અને આત્મરૂપ સે ગાંધેલું એવું ખાતરી કરેલું અન્ન વિહારી મપૂર્વક જવું. विपौरगदैश्वास्य सर्वदच्याणि योजयेत् । विपमानि च रत्नानि नियतो धारयेत्सदा ॥ २१८ ॥ રાજાના ભોજનના સર્વ પદાર્થોમાં વિયનારાક ઓબા નાખવી અને રાજએ નિયમપૂર્વક સાવિહારી નો પાર કરવા. ૨૧૮ ·૩૨૨ પછી સચોપાસના કરી રાજાએ, મહેલના અંતરવાસમાં શ્રીમનુસ્મૃતિ परीक्षिताः त्रियश्चेनं व्यजनोदकधूपनैः। वेपाभरणसंशुद्धाः स्पृशेयुः सुसमाहिताः ॥ २१९ ॥ કેસેટમાં ખરી નીવડેલી, વસ્ત્ર અને આભૂષણમાં વિશુદ્ધ અને એકચિત્ત એવી સ્ત્રીઓ પં, પાણી, તેમજ સુધી ધૂપથી એ રાજાની સેવા કરે. ૨૧૮ एवं प्रयत्नं कुर्वीत यानशय्यासनाशने । स्नाने प्रसाधने चैव सर्वालंकारकेपु च ।। २२० ॥ વાહન, શય્યા, આસન, ભોજન, જ્ઞાન અને પ્રસાધન તેમજ સર્વ અલંકારો વિશે પણ રાજાએ આ પ્રમાણે પરીક્ષા પૂર્વક પ્રયત્ન કરવો. ૨૨૦ भुक्तवान्विहरेच्चैव स्त्रीभिरन्तःपुरे सह । विहृत्य तु यथाकालं पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ॥ २२१ ॥ જમ્યા બાદ, રાજાએ રાણીવાસમાં સ્ત્રીઓ સાથે વિહાર કરો. આમ યથાસમય વિહાર કરીને તેણે ફરી પિતાનાં કાર્યોને વિચારવાં. ૨૨૧ अलंकृतश्च संपश्येदायुधीयं पुनर्जनम्। वाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ॥ २२२ ॥ પછી રાજાએ અલંકાર ધારણ કરી આયુધધારી યોદ્ધાઓને સર્વ વાહનોને શસ્ત્રોને અને આભૂષણોને તપાસવાં. ૧ संध्यां चोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां च चेष्टितम् ।। २२३॥ જઈ શસ્ત્ર ધારણ કરી, ખાનગી ખબર લાવનારો દૂતાનાં તેમ- જ એલચીઓનાં કામો સાંભળવાં. ૨૨૩ ·અધ્યાય ૩ મેં ૩૨૩ गत्या कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्प तं जनम् । प्रविशेगोजनार्थ च स्वीकृतोऽन्तःपुरं पुनः॥ २२४ ॥ તે બાદ તે તને તથા બીજા એલચીને જવાની આજ્ઞા આપી તેણે બીજા ખંડમાં જવું અને ત્યાંથી સ્ત્રીઓ સાથે રહી ફરીથી ભોજન માટે રણવાસમાં જવું. ૨૨૪ तत्र भुक्वा पुनः किंचित्तूर्यघोपैः प्रहर्पितः । संविशेत्तु यथाकालमुत्तिष्ठेच गतक्तमः ॥ २२५ ।। ત્યાં રાજાએ ફરીવાર થોડુંક જમવું અને પછી વાજિં- ગોના ઘોથી ઉલ્લાસિત થઈ તેણે યથાકાળે શયન કરવું અને વિશ્રામ લઈને યોગ્ય વખતે ઉડવું. ર૨૫ एतद्विधानमातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः। अस्वस्थः सर्वमेतत्तु भृत्येषु विनियोजयेत् ॥ २२६ ॥ નીરોગી રાજાએ આ વિધિએ રહેવું. પિોતે અસ્વસ્થ હોય, તો તેણે તે સર્વ કાર્યોમાં સેવકોને જવા. ૨૨૬ इतिश्री मानवधर्मशास्त्रे भृगुमोक्तायां संहितायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ઈનિશ્રી માનવધર્મશ લૂકથિત સહિતામા અધ્યાય ૭ મે સમાપ્ત ·अध्याय ८ मो व्यवहारान्दिदृक्षुम्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । मन्त्र मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम् ॥ १ ॥ વ્યવહારમાં જોવા ઈચ્છતા રાજાએ બ્રાહ્મણો મત્રીઓ સાથે વિનયપૂર્વક સભામાં પ્રવેશ કરવો. ૧ तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् । विनीतवेपाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥ २ ॥ વિનીત થાલંકાર ધારણ કરી, જમણો હાથ કરી રાખી, તેણે બેઠાં બેઠાં જ ઊભાં ઊભાં પક્ષકારોના દાવા તપાસવાં. प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक् ॥ ३॥ અઢાર જામાં પડતા આ દાવાઓને રોજ દેશ- હારના અને શાસ્ત્રવ્યવહારના હેતુપૂર્વક અલગ અલમ तपासा. [हिंमां यः कुरुते कश्चिदेयं वा न प्रयच्छति। स्थाने ते द्वे पिवादम्य मिन्नोऽष्टादशवा पुनः ।। < an' ५५.१' , Mahiml anily या या-11' 11, 1, 44.4407. 4 APER! ! • सि. १५.. ग: वि नानाया मंद व्यो। नाitt हाइपवार इनि मात ॥ गो

·અધ્યાય ૮ મે
३२५
(જે હિંસા કરે છે અથવા જે દેણું આપતો નથી, તે બે
વિવાદ (દવા) ના કારણરૂપ છે. વળી એ વિવાદ અઢાર
જતન છે.]
બટાને જતન ઘવાર-
तेपामाद्यमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः।
संभ्य च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥ ४ ॥
वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः।
क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः॥५॥
सीमाविवादधर्मश्च पारुप्ये दण्डवाचिके।
स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ॥६॥
स्त्रीपुंधर्मों विभागब द्यूतमाहृय एव च ।
पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ॥ ७ ॥
દેણુ ન આપવું, ઘરાણે મૂકવું, વગર માલિકીએ પારકી
વસ્તુ વેચવી, ભાગિયો વેપાર કરે, આપેલુ દાન પાછું ઝૂંટ-
વવું, કરાવેલું વેતન ન આપવું, કરેલો કરાર તોડો, ખરીદી-
વેચાણમાં કજિયો કરે, ઢોરના માલિક અને ઢોર પાળનાર
વચ્ચે ટ ટો થવો, સીમનો ઝગડા થે, ગાળાગાળી અને
મારપીટ કરવી, ચોરી કરવી, જોરજબરાઈ કરવી, પરસ્ત્રીસંગ
કરવો, સ્ત્રીપુરુષના ધર્મની વ્યવસ્થા, મિલકતની વહે ચણ,
જુગાર અને હારજીતના દાવ–આ અઢાર વાતો માણસના
કજિયાનાં કારણ છે. ૪-૭
एपु स्थानेषु भूयिष्ठं विवाद चरतां नृणाम् ।
धर्म शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिणयम् ॥ ८॥

·અને બેડા બેડાં અથવા ઊભાં ઊભાં તે કાર્યો સારી રીતે તપાસ / અધિકાર પામેલ વિદ્વાન બ્રાણ બસ છે, તેને ૫ડિત જ્ઞાની અમથી વીંધા એવા સભાસંદા, અને કાલેલી છે, ૩૨૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ આ કારણે ઉપર પુષ્કળ વિવાદ કરતા માણસોનાં કાર્યોને નિર્ણય રાજાએ શાશ્વત ધર્મનો આશ્રય લઈને કરે. ૮ વ્યવહારની પરિભાષા-- यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुज्याद्विद्वांस ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ ९॥ કોઈ કારણથી રાજા પોતે એ કામની તપાસ ન કરી શકે તો તેણે એ તપાસ માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણની નિમણુક કરવી , सोऽस्य कार्याणि संपश्येत्सम्यैरेव त्रिभिर्वृतः। सभामेव प्रविश्याय्यामासीनः स्थित एव वा॥१०॥ તે વિદ્વાને ત્રણ સભ્યો સાથે રહી રાજસભામાં આવી यस्मिन्देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः । राज्ञवाधिकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः ॥११॥ જે દેશસભામાં વિવેત્તા ગણ બ્રાહ્મણે તેમજ અને રાજા કઇ છે. 11 धर्मों विद्धस्त्वधर्मण सभां यत्रोपतिष्ठते । गुल्यं चास्य नकृन्तन्ति विद्धास्तत्र समामदः॥ १२॥ જ બામાં ધમ અમલી વિધાઈ ગયા છે, બીન * કંથી બકા નદી માં અન્યાય છે. ત્યાં નામ નથી , ·અધ્યાય ૮ મે - અ --- सभा वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समश्चमम् । अब्रुवन्वित्रुवन्वापि नरो भवति फिल्बिपी ।। १३॥ અથવા તો પડિતે સભામાં ન જવું અને જવું જ પર તે સત્યજ કહેવું જોઈએ. ચુપ રઘંથી જ બોલ્યથી મનુષ્ય પાપી થાય છે. 13 यत्र धर्मा ह्यधर्मण सत्यं यत्रानृतेन च । हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभामदः ॥ १४ ॥ જે સભામાં, નરી આંખ આગળ, અધથી ઘર્મને અને અસત્યથી સત્યને હણવામાં આવે છે, તે રાજાના અભાવે પિતજ પાપથી માર્યા જાય છે. ૧૪ धर्म एवं हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः । तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मा हतोऽवधीत् ॥१५॥ હણાયેલા ધર્મજ દ્વાણ કરે છે. રક્ષા રક્ષા કર છે તેથી મને ન જ થવો. જેજે. માતા ધર્મ આપણે વધ ન કરે. वृपो हि भगवान्धर्मस्तस्य यः कुरुते पलम् । पल तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्म न लोपपेत् ॥ १६ ॥ ભગવાન ને “વૃષ' કહે છે. જે આ ન જ કર છે, તેને દ “પૃપલઅર્થાત્ ા કહે છે. આપણી પાપ કરવા નહિ. ૧૬ एक एप सुहद्धी निधोऽप्पयाति यः। शरीरेण समं नाद सर्पमन्यदि गच्छति ॥ १७ ॥ એક જ વિ , જે મ ા પ લાખ બીજું બધુ તે કારની છે ' જ ના પાન - ·નામનો એવો બ્રાહ્મણ પણ રાજાનો ધર્મ પ્રવક્તા (ન્યાયાધીશ) જે રાજાનું ધર્મવિવેચન (ન્યાયનિર્ણય) શુદ્ધ કરે છે, विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ २२॥ જે રાજય શુદ્રથી લાલ હોય, નાસ્તિકોથી ઊભરાતું ૩૨૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ पादोऽधर्मस कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति । पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ॥ १८ ॥ અધર્મનો એક ચોથો ભાગ તેના કર્તાને જાય છે, બીજે ચોથો ભાગ સાક્ષીને પહોંચે છે ત્રીજો ચોથો ભાગ સભાસદોને મળે છે અને છેલો ચોથો ભાગ રાજાને લાગે છે. ૧૮ राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाहों यत्र निन्द्यते ॥ १९ ॥ પણ જે સભામાં નિંદાપાત્રની નિંદા થાય છે, તેમાં રાજ તેમજ સભાસદો પાપમુક્ત થાય છે અને પાપ માત્ર તેના કર નારને લાગે છે. ૧૯ जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्राह्मणत्रुवः। धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन ॥ २० ॥ પોતાની જાતિએ કરીનેજ આજીવિકા કરનારા અથવા ના થઈ શકે, પરંતુ શુદ્ર ક્યારેય તે નજ થાય. ૨૦ यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञों धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्र पङ्के गौरिख पश्यतः ॥ २१॥ તે રાજાનો દેશ તેના જોતાં જોતાંમાંજ ગળાઈ જાય છે. જે यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् । હોય અને જેમાં દ્વિજવણું ન હોય, તે સમગ્ર રાજ્ય દુકાળ અને વ્યાધિથી પીડાઈને તત્કાલ વિનાશ પામે છે. ૨ - ·અધ્યાય ૮ મે ૩૨૯ अर्थानावुभौ युद्धा धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः। प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ॥ २३ ॥ ધર્માસન ઉપર બિરાજી, સર્વ અગોને ઢાંકી, સ્વસ્થ ચિત્ત રહી અને લોકપાલને પ્રણામ કરી રાજાએ કામેની તપાસ આરંભવી. ૨૦ धर्माधौ च केवलौ। वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥ २४ ॥ અર્થ અને અનર્થ એ જાણુને તેમજ કેવલ ધર્મ અને અધર્મને વિચારીને, વર્ણના કમથી તેણે કાર્યાથીઓ(દાવાવા- ળાઓ) નાં સર્વ કામો તપાસવાં. ૨૪ बाढविभापयल्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवणेंगिताकारेश्चक्षुपा चेष्टितेन च ॥ २५ ॥ અવાજ, રંગ, અણસાર, આકાર, આંખ, ચકો તેમજ બહારનાં ચિહ્નો ઉપરથી તેણે માણસોના અંદરના ભાવે જાણી લેવા. ૨૫ आकारिङ्गितर्गत्या चेष्टया भापितेन च । નેત્રાધિય ગુદાતેડતમનઃ ૨૬ / કમક રોમાંચ આદિ આકારોથી, ઇશારતોથી, હાચાલવા, બોલવાથી અને આંખ તથા મોંના ફેરફારોથી મનનો ને પમાય છે. ૨૬ पालदायादिकं रिक्यं तावद्राजानुपालयेत् । પt wાસમા પાર્વતશૈશવઃ | ૨૭ બાળકની વારસા આદિની મિલકતનું રાજાને ત્યાં જવા ·૩૨૮ જે રાજાનું વિવેચન (ન્યાયનિર્ણય) શુદ્ધ કરે છે હોય અને જેમાં દ્વિજવણું ન હોય, તે સમગ્ર રાજય દુકાળ , શ્રીમતિ पादोधर्मस कर्तारं पादः माक्षिणमृच्छति । पादः सभामदः मवान्पादो गनानमृच्छति ॥ १८ ॥ અધમને એક ગો ભાગ તેના કાને જાય છે. બીજે ચાવ્યો ભાગ ચાલીને પશે છે, ચોથા ભાગના મળે છે અને છેલ્લે થી જાણે રાજાને લાગે છે. 12 राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च ममासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाही यत्र निन्द्यते || १९ ॥ પણ જે સભામાં નિ દાપાત્રની નિંદા થાય છે, તેમાં તેમજ સભાસદો પાપમુક્ત થાય છે અને પાપ માત્ર તેના નારને લાગે છે. ૧૯ जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्राह्मणत्रुवः । धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन ॥ २० ॥ પોતાની જાતિએ કરીનેજ આજીવિકા કરનારે અથવા ના નામને એ બ્રાહ્મણ પણ રાજાને ધર્મપ્રવક્તા (ન્યાયાધીચ, થઈ શકે, પરંતુ શુદ્ર કયારેય તે નજ થાય. ૨૦ यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञों धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिख पश्यतः ॥ २१॥ તે રાજાનો દેશ તેના જોત જોતામાંજ ગળાઈ જાય છે. यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् । विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ।। २२॥ જે રાજય શુક્રથી છલોછલ હોય, નાસ્તિકોથી ઉભગ3 અને વ્યાધિથી પીડાઈને તત્કાલ વિનાશ પામે છે. ૨ - ·અધ્યાય ૮ મે धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः। प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ।। २३ ।। ધર્માસન ઉપર બિરાજી, સર્વ અગોને ઢાંકી, સ્વરથ રહી અને લોકપાલોને પ્રણામ કરી રાજાએ કામની ન આર ભવી ૨૩ अर्थानर्थावुभौ बुद्धा धर्माधर्मी च केवलौ। वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ।। २४ ।। અર્થ અને અનર્થ બન્ને જાણીને તેમજ કેવલ ધર્મ અને ધર્મને વિચારીને, વર્ગના કમથી તેનું કાર્યાથીઓ(દાવાવા- य) नां सर्व अभी तपासवां. २४ वार्विभावयल्लिङ्गर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवणेंगिताकारेश्चक्षुपा चेष्टितेन च ॥ २५ ।। न्या, २२, सास, २२, २in, Fun int હારનાં ચિહ્ન ઉપરથી તેણે માણસના આ દરના ભાવ ણ લેવા. ૨૫ आकाररिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भापितेन च। नेत्रयविकारच गृहातेऽन्तर्गतं मनः ॥ २६ ॥ કમક રોમાંચ આદિ આકારોથી, શાસ્તાથી, હાલચાલવા, નથી અને આંખ તથા મેંના ફેરફારથી મનને બે वालदायादिकं रिक्थं तापद्राजानुपालयेत् । यावत्स स्यात्समावृत्तो यावगतीतशिवः ॥ २७ ॥ બાળકની વાર આદિની મિલકતનું રાજ ત્યાં પણ ·૩૨૮ એ ભાગ સાક્ષીને પહોંચે છે, ત્રીજો ચોથો ભાગ સભાસદોને શ્રીમનુસ્મૃતિ पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति । पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ॥ १८॥ અધમને એક ચોથો ભાગ તેના કર્તાને જાય છે, બીને મળે છે અને છેલ ભાણ રાજાને લાગે છે. ૧૮ राजा भवत्यनेनान्तु मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाही यत्र निन्द्यते ॥ १९॥ પણ જે સભામાં નિ દાપાત્રની નિંદા થાય છે, તેમાં તેમજ સભાસદો પાપમુક્ત થાય છે અને પાપ માત્ર તેના કે નારને લાગે છે. ૧૯ जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्रामाणबुवः। धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन ॥ २० ॥ પિતાની જનિએ કરીનેજ આજીવિકા કરનાર અથ! - 1 નામનો એવો દાહ્મણ પણ રાજાના ધમાકા (ન્યાય' ' થઈ છે, પરતુ શુદ્ર કિયા તે નજ થાય. ૨૦ यम्प शूद्रातु कुरुते राती धर्मविनम् । तस्य मीदति तद्राष्ट्र प? गौरिख पश्यतः ।। २१ ॥ જ ન વેચન (ન્યાયનિ) થી છે અને તેના વજનમાં બળાઈ છે વરાછું દાળિ નાળિદાકાળ નવા નાં બનાવાડા ૨ જ જ અદ- , ના ! ૧.૫ અ નું દિલ ' - અ. ૧. બાબા , કે - ·* * અધ્યાય ૮ મે धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः। प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ।। २३ ।। ધર્માસન ઉપર બિરાજી, સર્વ અંગોને ઢાંકી, સ્વસ્થ રહી અને લોકપાલોને પ્રણામ કરી રાજાએ કામની ના આરભવી. ૨૦ अर्थानावुभौ युद्धा धर्माधर्मी च केवलौ । वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ।। २४ ।। અર્થ અને અનર્થ બન્ને જાણીને તેમજ કેવલ ધર્મ અને અધર્મને વિચારીને, વર્ણન કમથી તેનું કાર્યાથીઓ(દવાવા- ળાઓ) નાં સર્વ કામો તપાસવાં. ૨૪ बाह्यविभावयलिङ्गर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवणेंगिताकरिश्चक्षुपा चेष्टितेन च ॥ २५ ॥ અવાજ, રગ, આસારા, આકાર, આંખ, ગદા તેમજ બહારનાં ચિહ્ન ઉપરથી તેણે માણસેના આદરને ભાર | લેવા. ૨૫ आकाररिङ्गितर्गत्या चेष्टया भापितेन च । नेत्ररक्रविकारय गृयतेऽन्तर्गतं मनः ।। २६ ।। કમક રોમાંચ આદિ આકારોની, ઇશારતોથી, હાલાક , બાલવાથી અને આંખ તથા ના ફેરફારથી મને પમાય છે. ૨૬ वालदायादिकं रिक्थं तायदाजानुपाठयेत् । यापत्स स्यात्समावृतो यावगतीतशिपः ॥ २७ ॥ બાળકની વાર આદિની મિલકતનું રાજ ત્યાં જ ·નામનો એ બ્રાહ્મણ પણુ રાજાનો ધર્મ પ્રવક્તા (ન્યાયાધી જે રાજાનું ધર્મવિવેચન (ન્યાયનિર્ણય) શ કરે છે. જાય અને જેમાં દ્વિજવણે ન હોય, તે સમયે રામ છે ३२८ શ્રીમનુસ્મૃતિ पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमृच्छति । पादः सभासदः सर्वान्पादो राजानमृच्छति ।। १८ ।। અધર્મને એક ચોથો ભાગ તેના કર્તાને જાય છે, બીજે ચોથો ભાગ સાક્ષીને પહોંચે છે ત્રીજો ચોથો ભાગ સભાસદને મળે છે અને છેલ્લો ચોથો ભાગ રાજાને લાગે છે. ૧૮ राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दा) यत्र निन्द्यते ॥ १९ ॥ પણ જે સભામાં નિંદાપાત્રની નિંદા થાય છે, તેમાં રાઃ તેમજ સભાસદો પાપમુક્ત થાય છે અને પાપ માત્ર તેના કે નારને લાગે છે. ૧૯ जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्राह्मणब्रुवः । ધર્મળવા નૃતેને તુ શુ ચંદન // ૨૦ 10, પોતાની જાતિએ કરીનેજ આજીવિકા કરનારો અથવા મા થઈ શકે, પરંતુ શુદ્ધ ક્યારેય તે નજ થાય. ૨૦ यस्य शुद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिख पश्यतः ॥ २१ ॥ તે રાજાનો દેશ તેના જોતાં જોતાંમાંજ ગળાઈ જાય છે. એ यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् । विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ २२॥ જે રાજ્ય દ્રથી છલોછલ હોય, નારિતાથી જબરી અને વ્યાધિથી પીડાઈને તત્કાલ વિનાશ પામે છે. ૨૧ ·અધ્યાય ૮ મે ममेदमिति यो यात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि । संवाद्य रूपसंख्यादीन्स्वामी तद्र्व्यमर्हति ॥ ३१ । જો કોઈ કહે કે, “આ મારી મિલકત છે તો તેને રાજા વિધિપૂર્વક પૂછપરછ કરવી. મિલકતની વસ્તુનાં ૩૫, સખ વગેરે વિશે જે તે ખાતરી કરાવે તો તે ધણી તે દ્રવ્યને પાત્ર છે अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तच्चतः। वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्सम दण्डमर्हति ॥ ३२ ॥ પણ, જે દવાદાર એ ગુમ થયેલી વસ્તુનાં રંગ, રૂપ અને પ્રમાણને તેમજ તેના દેશકાલને બરાબર પુરવાર ન કરી શકે, તો એને તે વસ્તુની કિમત જેટલો દડ ઘટે છે. ૧૨ आददीताथ पड्भागं प्रणष्टाधिगतान्नृपः । दशमं द्वादशं वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ ३३॥ ખોવાયેલી જે વસ્તુ રાજા પાસે આવે, તેમાંથી સન્મુ- વોના ધર્મને જાણનારો રાજા તેના રક્ષાદિ નિમિત્તે તેમાંથી છો, દશમો કે બારમો ભાગ લે ૩૩ प्रणष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेयुक्तैरधिष्ठिनम् । यांस्तत्र चौरान्गृह्णीयात्ताराजेभेन घातयेत् ॥ ३४ ॥ બવાયેલું જે દ્રવ્ય રાજા પાસે આવ્યું હોય તેને યોગ્ય પહેરામાં રાખવું. ત્યાંથી જે ચેરે તેને લઈ જાય તેમને રાજાએ હાથીથી મરાવી નાખવા. ૩૪ ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः । तस्याददीत पड्भागं राजा द्वादशमेव वा ॥ ३५॥ જે કઈ માણસ સત્યપૂર્વક કહે, કે આ મારો ધનભંડાર ·H ·{ ૩૨૨ 0 અધ્યાય ૮ માં दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राना चाहतं धनम् । राजा तदुपयुञ्जानचौरस्यानोति फिलिपम् ।। ४० ॥ ચારોએ ગેરેલું ધન રાજએ ને તે શી વન પાછું આપવું. કારણ કે રાજા ને ને ધનના ઉપયોગ કરી છે, તે તેને ચારીનું પાપ લાગે છે. ૨ जानिजानपदान्धर्माश्रेणीधमांच धर्मपिन् । समीक्ष्य कुलधांध स्वधर्म प्रतिपादयेत् ।। ४१ ।। જનિધ, દશમે. ધણી નથી લયને બરાબ- જાણીને ધર્મવ રાજાએ ન્યાયનિર્ણય કરવા 41 म्बानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि गानाः । प्रिया भवन्ति लोकस्य से रने कर्मण्यवस्थिताः ।। ४२ ।। પોતપોતાના ધર્મોનું પાલન કરનારા અને પોતાનાં નિત્યકર્મો કર્યા કરનારા માણ કરે છે લોકોને પ્રિય થાય છે. ૪૨ नोत्पादयेत्स्वयं कार्य राजानाप्यस्य पूर.पः । न च प्रापितमन्येन ग्रसेदर्थ कायंचन ।। ४३ ।। રાજાએ પોતેં અને તેના અરી- ' , " " ઉભો કરવા નહિ. , મી પ નો ' . ' ન આદિના નથી ગળી સી ની , यथा नयत्यसपपातगंगस्य गुगयुः पदम् । नयेत्तथाऽनुमानेन धर्मस जुपतिः परम् 1123 11 રાકારી નવીન પંડ. જેમ ' ર ' . * "નું 'પાનક 'ર છે , ને રા - ૧ : ન… તન (ન્યા નવ) તા : છે ? કે ·- 一

·No text on this page.

·ܐ ܟ ܐ

·અધ્યાય ૮ મે.
૩૩૫
ધર્મ, વ્યવહાર, છળ, લાંઘણ વગેરે દબાણ અને પાંચમું
બળ એ વડે ઉપાય કરીને લેણદારે પોતાનું લેણું સર કરવુ.
यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमोऽधमर्णिकात् ।
न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥ ५० ॥
જે લેણદાર પોતે જ દેણદાર પાસેથી પોતાનું માગતું
ધન મેળવી લે, તો પોતાનું ધન મેળવી લેનારા એ લેણદારને
રાજાએ ઠપકો આપવો નહિ. પ૦
अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभाषितम् ।
दापयेद्धनिकस्याथं दण्डलेशं च शक्तितः॥ ५१ ॥
લેણ વિશે દેણદાર ના પાડતો હોય, છતાં તપાસથી તે
લેણુ સિદ્ધ થતું હોય, તે લેણદારને તેનું લેણું અપાવવું
અને દેણદારને તેની શક્તિ અનુસાર શેડો દડ કરવો. ૫૧
[यत्र न स्यात्कृतं यत्र करणं च न विद्यते ।
न चोपलम्भपूर्वोक्तस्तत्र देवीक्रिया भवेत् ॥
જયાં લખાણપડાણજન કરાયું હોય અને જ્યાં દસ્તાવેજ
ન હોય, ત્યાં આગળ કહેલી તપાસ ન કરતાં દેવી ક્રિયાજ
કરવી. ]
अपहवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।
अभियोक्ता दिशेदेश्यं करणं वाऽन्यदुद्दिशेत् ।। ५२ ॥
આપી દે એમ ન્યાયસભામાં કહેવા છતાં પણ દેણદાર
દેણું ગુપાવે, તો લેણદાર વાદીએ સાક્ષીઓ અથવા બીજા
દેખત પુરાવાઓ રજૂ કરવા. પર
अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापगते च यः।
यश्चाधरोत्तरानान्विगीतान्नावबुद्धयते ॥ ५३॥

·L。 ·ધર્મ. વિહાર, છળ, લાંગ વગેરે દબાણ અને પાંચમું બળ ગ વંટે ઉપાય કરીને લેણદારે પિતાનું લેણું સર કરવું, यः पयं माधयेदर्थमुत्तमोऽधमणिकात् । न म राताऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन्धनम् ॥ ५० ॥ જે લેનદાર પિતજ દેણદાર પાસેથી પોતાનું માગતું 'લન મળવી છે. તે પોતાનું ધન મેળવી લેનારા એ લેણદારને રાએ ડપકા આપો નહિ. ૫૦ अपव्ययमानं तु करणेन विभाषितम् । दापयेदनिकस्यार्थ दण्डलेशं च शक्तितः।। ५१ ।। લેવા વિશે દેણદાર ના પાડતા હોય, છતાં તપાસથી તે લેવું સિદ્ધ થતું હોય, તો લેધરને તેનું લેવું અપાવવુ અને મુદારને તેની શક્તિ અનુસાર થોડે દંડ કરે. ૫૧ [यत्र न स्यात्कृतं यत्र करणं च न विद्यते । न चोपलम्भपूर्वोक्तस्तत्र देवीक्रिया भवेत् ।। જ્યાં લખાણુપડાણજ ન કરાયું હોય અને જ્યાં દસ્તાવેજ ન હોય, ત્યાં આગળ કહેલી તપાસ ન કરતાં દેવી ક્રિયાજ કરવી.] अपहवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि । अभियोक्ता दिशेद्देश्यं करणं वाऽन्यदुद्दिशेत् ॥ ५२ ।। આપી દે એમ ન્યાયસભામાં કહેવા છતાં પણ દેણદાર દણું ગુપાવે, તો લેણદાર વાદીએ સાક્ષીઓ અથવા બીજા દેખત પુરાવાઓ રજૂ કરવા પર अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापहृते च यः । यथावरोत्तरानान्विगीतानावबुद्धयते ।। ५३ ॥

·No text on this page.

·અધ્યાય ૮ મે ૩૩૩ વાદી જે કેફિયત પુરવાર કરે નહિ તો ન્યાયાનુસાર તેને બધન અને દંડ કરવાં ઘટે. પ્રતિવાદી જે ત્રણ પખવાડિયાંમાં પિતાને બચાવ કરે નહિ, તો ન્યાય પ્રમાણે તે પ્રતિવાદીને હારી ગયેલો જાણવો. ૫૮ यो यावन्निह्ववीतार्थ मिथ्या यावति वा वदेत् । तौ नृपेण यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं दमम् ॥ ५९॥ જે દેણદાર દેણાની જેટલી રકમ છુપાવે અને જે લેણદાર લેણાનો જેટલે ખટો દાવો કરે, તે બન્ને અધમીઓને રાજાએ તે તે રકમના તેટલા તેટલા પ્રમાણમાં બેવડો દંડ કરવો ૫૮ पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनैषिणा । त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥६॥ રાજા અને બ્રાહ્મણ ન્યાયાધીશની હાજરીમાં પૂછવામાં આવતાં, જે દેણદાર દેણાનો ઈનકાર કરે, તો લેણદારે ઓછામાં ઓછા ત્રણ સાક્ષીઓથી પોતાનો દાવો સાબિત કરવો. ૬૦ સાક્ષીઓ કેવા કરવા - यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः । तादृशान्संप्रवक्ष्यामि यथा वाच्यमृतं च तैः॥ ६१ ॥ લેણદારોએ દાવાવહેવારોમાં કેવા સાક્ષીઓ કરવા જોઈએ અને તે સાક્ષીઓએ કેવી સાચી સાક્ષી પૂરવી જોઈએ, તે હવે કહીશ. ૬૧ गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविद्शूद्रयोनयः । अर्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति न ये केचिदनापदि ॥६२॥ ઘબારવાળાઓ, પુત્રવાળાઓ, એકજ ગામવાસી ક્ષત્રિય, ·બીજા ટિ માજ રાઃ માં ગામ, ટાને છે નાનો છે. ને મે ગા બાપ , પણ આ ગીત ને ગમાં કોઈ ભાગ છે. અને બંદ ન . * or it wife in mનિ: નવા fraternal ૨૨ / - માં જમા થવા કરનાર દાય, એ નાં મન ના રાય અને બળતરાય, તેમજ દવા આમાં માલીઆ કા, એથી વિપરીત બુવાળાઓને જ વા. नार्थमंबन्धिनो नाता न महाया न वैरिणः । न दृष्टदोपाः कर्तव्या न व्याध्याता न पिताः ॥ ६४॥ લેવામાં જેમનું લાગતુ વળગતુ હોય, જેઓ સ્નેહી- સબંધી હોય, સહાયક હોય અને ઘી હોય, જેમણે જૂઠા ગાય ખાધા હોય જેઓ રોગથી પીડાયેલા હોય તેમજ જેઓ દોષિત થયેલા હોય તેમને સાલી કરવા નહિ. ૬૪ न साक्षी नृपतिः कार्यों न कारुककुशीलवौ । न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥६५॥ રાજા, કારીગર, નટાદિ ધ ધાદારીઓ, શ્રોત્રિય, બ્રહ્મચારી અને સંગમુક્ત સંન્યાસી–એમને સાક્ષીઓ કરવા નહિ. ૬૫ नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युन विकर्मकृत् । न वृद्धो न शिशुको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः ॥६६॥ દાસ, નિદાપાત્રો, ચોરડાકુઓ, અવળાં કામો કરવાવાળા, વૃદ્ધો, બાળકો, ચંડાળ અને અપંગોને સાક્ષી કરવા નહિ. ૬૬ ·અધ્યાય ૮ મે. ૩૩૦ ना” न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः । न श्रमातॊ न कामातो न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥६७॥ દુખી, નશામાં પડેલ, ઉન્મત્ત થયેલ, ભૂખતરસથી પીડાયેલો, શ્રમથી થાકેલો, કામથી પીડિત અને ચેર એમ- ને પણ સાક્ષીમાં લેવા નહિ. ૬૭ स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्द्विजानां सदृशा द्विजाः। शूदाश्च सन्तः शूद्राणामन्त्यानामन्त्ययोनयः ॥६८॥ સીઓની સાક્ષી સીઓ પૂરે, કિજેની સાક્ષી હિ આપે, શુદ્રોની સાક્ષી શો પૂરે અને ચંડાળજાતનાઓની સાક્ષી ચંડાળ આપે. ૬૮ अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् । अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ।। ६९ ॥ ઘરના અંતરવાસમાં, અરણ્યમાં કે શરીરના ઘાત સ બ ધ- માં જે કોઈ જાણકાર હોય તે પક્ષકારો તરફથી સાક્ષી થઈ શકે છે. स्त्रियाऽप्यसंभवे कार्य वालेन स्थविरेण वा। शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ।। ७०॥ આનો અસંભવ હોય, તો સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધ, શિષ્ય, સંબંધી, દાસ અને સેવકથી પણ સાક્ષી અપાય ૭૦ वालवृद्धातुराणां च साक्ष्यपु वदतां मृपा । जानीयादस्थिरां वाचमुत्मिक्तमनसां तथा ।। ७१ ॥ બાળક, વૃદ્ધ, રોગી અને ચંચળ ચિત્તવાળાઓ એ સાક્ષી- માં જાડુ બોલી નાખે છે, તો રાજાએ તેમની અસ્થિર વાણીને જાણું લેવી. ૭૧ ·૩૪૦ ઊલટું જ આર્યસભામાં કહે છે, તે મરણ પછી ઊંધે માથે શ્રીમનુસ્મૃતિ साहसेपु च सर्वपु स्तेयसंग्रहणेषु च। वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥७२॥ સાહસકાર્ય, ચોરી, છિનાળું, ગાળાગાળી અને મારામારી એ સૌ કામોમાં સાક્ષીઓ સંબંધમાં ઉપરની જેમ ઝીણ પરીક્ષા કરવી નહિ. ૭૨ बहुत्वं परिगृहीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः। समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ७३ ॥ બેઉ પક્ષના સાક્ષીઓમાં વિરોધ હોય, તો જેના ઘણા સાક્ષીઓ હોય તે વાત રાજાએ માન્ય કરવી; જેમાં સાક્ષીઓ સરખા પ્રમાણમાં સમત અને અસંમત હોય, તેમાં રાજને ગુણવાન સાક્ષીઓની વાત સ્વીકારવી. અને જેમાં ગુણવાન સાક્ષીઓ પણ બેમત હોય, તેમાં તેણે દ્વિજોની સાક્ષી માન્ય રાખવી ૭૨ સાક્ષીઓ સંબધી- समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाचैव सिद्धयति । तत्र सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ ७४ ॥ નજરોનજર ટી હોય અને કાનેકાને સાંભળ્યું હોય તો જુબાની સાચી ઠરે છે. તેમાં સત્ય બોલનાર સાક્ષી ધર્મ અને અર્થથી લપાતો નથી. ૭૪ साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि। अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच हीयते ॥७५ ॥ જે સાક્ષી પોતે જોયું હોય અને સાંભળ્યું હોય તેથી નરકમાં જાય છે અને સ્વર્ગથી વંચિત રહે છે. ૭પ

·અધ્યાય ૮ મે
यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाहारि किचन ।
दृष्टस्तत्रापि तद्व्याद्यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।। ७६ ।।
સાક્ષી તરીકે ઉભો ન કરવામાં આવેલ માન પણ એ
કામમાં જે કાંઈ જોઈ શકે કે સાંભળી શૉ દ્વાય. તે અને
બોલાવવામાં આવે ત્યારે એણે પિને જોવું જોયું અને અબજ
હોય તેવું જ કહેવું. ૭૬
एकोऽलुब्धस्तु माक्षी स्यादयः शुच्योऽपिन वियः ।
खीवुद्धरस्थिरत्वात्तु दोपैथान्येऽपि ये अनाः ।। ७७ ।।
એક વણલે ભી ચાવી બન જાય એ રીરિક
અસ્થિરતાને લઈને અનેક પવિત્ર મા પણ નથી -
પૂરી લેખાય નહિ તેમજ બીજા જે છે તે આ id
ઘેરાયેલા છે, તેઓ પણ અપુરતા ગણાય. “
स्वभावेनैव यद्व्यस्तद् ग्रा व्यारहारियम् ।
अतो यदन्यद्विवयुधर्मार्थ तदपागम् ॥ ७८ ।।
સાક્ષીઓ જેવાભાવિક રીતે . 1 | | |
કરવું. પણ તે જે અવળવળ બોલે તેને માને છે કે -
“ક નવું કદ
સમાનતા સાહિર પ્રાણી
प्राविधाकोऽनुयुञ्चीत पिपिना तेन मात्रयन् ।। ७९ ।।
લાપ્રતિવાળાની મા સભામાં . -.-
વિવાદ પર જતા પહેલાં નીર ર - - - - - * .
यद्वयोरनयोक्त्व कास्मिोदितं निधः ।
त मत सर्व सत्येन युप्मा पर ताविता ।। ८० ।

·No text on this page.

·અધ્યાય ૮ મા
૩૪
જન
यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वापि किंचन ।
दृष्टस्तत्रापि तव्याद्यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।। ७६ ॥
સાક્ષી તરીકે ઉમે ન કરવામાં આવેલો
માણસ પણ એ
કામમાં જે કાંઈ જોઈ શકતો કે સાંભળી શકતો હોય, તો એને
બોલાવવામાં આવે ત્યારે એણે પોતે જેવુ જોયુ અને સાંભળ્યું
હોય તેવું જ કહેવું. ૭
एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्यावह्वयः शुच्योऽपिन स्त्रियः।
स्वीबुद्धरस्थिरत्वात्तु दोपैथान्येऽपि ये वृताः ॥ ७७ ॥
એક વણલોભી સાક્ષી બસ થાય પણ સ્ત્રીબુદ્ધિની
અસ્થિરતાને લઈને અનેક પવિત્ર સ્ત્રીઓ પણ સાક્ષી તરીકે
પૂરી લેખાય નહિ તેમજ બીજાઓ જે ચેરી આદિ દોષોથી
ઘેરાયેલા છે, તેઓ પણ અપૂરતા ગણાય. ૭૭
स्वभावेनैव ययुस्तद् ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।
अतो यदन्यद्वियुर्धर्मार्थ तदपार्थकम् ।। ७८ ॥
સાક્ષીઓ જે સ્વાભાવિક રીતે કહે, તે દાવાને અગે માન્ય
કરવુ. પણ તે જે અવળ સવળ બોલે તેને ન્યાયને અર્થે નિર-
થંક જાણવું ૭૮
समान्तः साक्षिणः प्राप्तानार्थप्रत्यर्थिसंनिधौ।
प्राविवाकोऽनुयुञ्चीत विधिना तेन सान्त्वयन् ॥ ७९ ॥
વાદી પ્રતિવાદીઓની સમક્ષ સભામાં આવેલા સાક્ષીઓને
વિવાદ શરૂ કરતા પહેલાં નીચેની વિધિએ સાંત્વન આપવું. ૭૯
यद्वयोरनयोत्थि कार्यऽस्मिश्चेष्टितं मिथः ।
तद् त्रूत सर्व सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता ॥ ८०॥

·૩૦ ઊલટુંજ આર્યસભામાં કહે છે, તે મરણ પછી ઊંધે માથે શ્રીમનુસ્મૃતિ साहसेपु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च। वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥७२॥ સાહસકાર્ય, ચોરી, છિનાળું, ગાળાગાળી અને મારામારી એ સૌ કામોમાં સાક્ષીઓ સંબંધમાં ઉપરની જેમ ઝીણી પરીક્ષા કરવી નહિ. ૭૨ बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेपु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥ ७३॥ બેઉ પક્ષના સાક્ષીઓમાં વિરોધ હોય, તો જેના ઘણ સાક્ષીઓ હોય તે વાત રાજાએ માન્ય કરવી, જેમાં સાક્ષીઓ સરખા પ્રમાણમાં સંમત અને અસંમત હોય, તેમાં રાજાને ગુણવાને સાક્ષીઓની વાત સ્વીકારવી; અને જેમાં ગુણવાન સાક્ષીઓ પણ બેમત હોય, તેમાં તેણે ટ્રિમોની સાક્ષી માન્ય રાખવી. ૩૩ સાક્ષીઓ સબંધી- समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाचैव सिद्धयति । तत्र सत्यं वन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ ७४॥ નજરોનજર દીઠ હોય અને કાનોકાન સાંભળ્યું હોય તો જુબાની સાચી ઠરે છે. તેમાં સત્ય બોલનારા સાક્ષી ધર્મ અને અર્થથી લપાતો નથી. ૭૪ साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विध्रुवन्नार्यसंसदि । अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाचहीयते॥७५ ॥ જે સાક્ષી પોતે જોયું હોય અને સાંભળ્યું હોય તેવી નરકમાં જાય છે અને સ્વર્ગથી વંચિત રહે છે. ૭પ

·અધ્યાય ૮ મે
૩૪
એ
यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वारि किचन ।
दृष्टस्तत्रापि तव्याद्यथादृष्टं यथाथुतम् ।। ७६ ॥
સાક્ષી તરીકે ઉભો ન કરવામાં આવેલે માણસ પણ
કામમાં જે કાંઈ જોઈ શકતો કે સાંભળી શક્યો હોય, તો એને
બોલાવવામાં આવે ત્યારે એણે પોતે જેવું જોયું અને સાંભળ્યું
હોય તેવું જ કહેવું. ૭
एकोऽलुब्धम्तु माक्षी स्याद्बह्वयः शुच्योऽपिन खियः।
स्त्रीवुद्धरस्थिरत्वात्तु दोपैश्चान्येऽपि ये वृताः ।। ७७ ॥
એક વણલોભી સાક્ષી બસ થાય. પણ શ્રી બુદ્ધિની
અરિથરતાને લઈને અનેક પવિત્ર સ્ત્રીઓ પણ સાદી તક
પૂરી લેખાય નહિ. તેમજ બીજાઓ જે ગોગી આદિ કોપી
ઘેરાયેલા છે, તેઓ પણ અપૂરતા ગણાય. ૭૭
स्वभावेनैव य युस्तद् ग्रामं व्यावहारिकम् ।
अतो यदन्यद्विब्युर्धर्मार्थ तदपार्थकम् ।। ७८ ।।
સાક્ષીઓ જે સ્વાભાવિક રીતે કહે, તે વાને અગે જાન્ય
કરવું. પણ તે જે અવળ સવળ બોલે તેને ન્યાયને અનિ-
“ક જાણવું. ૭૮
सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानधिप्रत्यर्षिसंनिधी।
प्रावियाकोऽनुयुचीत विधिना तेन सान्त्ययन् ।। ७९ ।।
લાદીમતિવાદીઓની રમત રસભામાં આપતા જાને
વિવાદ શરૂ કરતા પહેલાં નીચેની પિ િસાંત્વન આપ !. ૩૦
यद्योरनयोरेत्य काऽस्मिक्षेधितं निमः।
तद् व्रत सर्व सत्येन युप्मा पर साक्षिता ।। ८० ॥
0

·૩૪૨ શ્રી મનુસ્મૃતિ આ કામમાં તમે બેઉનો જે અન્ય વ્યવહાર થયે છે તે જાણો છો, તમે અહીં સાક્ષી છો, તો તે બધું તમે સત્ય- પૂર્વક કહો. ૮૦ सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन्साक्षीलोकानाप्नोति पुष्कलान् । इह चानुत्तमां कीर्ति वागेपा ब्रह्मपूजिता ॥ ८१॥ જે સાક્ષી સાક્ષી આપતાં સત્ય બોલે છે, તે ઉત્તમ લોકોને પામે છે અને આ લોકમાં અનુપમ કીર્તિ મેળવે છે. સત્ય- વાણુ જ વેદમાં પૂજાઈ છે. ૮૧ साक्ष्येऽनृतं वदन्पाशैर्वद्धयते वारुणैर्भृशम् । विवशः शतमाजातीस्तस्मात्साक्ष्यं वदेदृतम् ।। ८२॥ સાક્ષી આપતાં જે અસત્ય બોલે છે, તે સખત રીતે વર- ના પાશોથી બંધાય છે અને સો જન્મ સુધી પરાધીન થાય છે. આથી સાક્ષી આપતાં સત્ય જ કહેવું. ૮૨ [ब्राह्मणो वै मनुष्याणामादित्यस्तेजसा दिवि । शिरो वा सर्वगात्रागां धर्माणां सत्यमुत्तमम् ॥ આકાશમાં તેજસ્વી પદાર્થોમાં જેમ સૂર્ય એક છે. તેમનું છે, સર્વ અગોમાં જેમ મસ્તક શ્રેષ્ઠ છે, તેમ સકલ ધર્મોમાં સત્ય શ્રેષ્ઠ છે.] [ नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । साक्षिधर्म विशपेण तस्मात्सत्यं विशिष्यते ॥ સત્યથી વિશેષ કઈ ધર્મ નથી, અસત્યથી વિશેષ કાઈ તક નથી, તેથી સાક્ષીના ધર્મકાર્યમાં અવંવિશેષે કરીને શ્રેષ્ઠ છે. । [एक एवाद्वितीयं तु प्रत्रुवन्नावयुध्यते । सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।। mોમાં જેમ બ્રાહ્મણ + ·અધ્યાય ૮ મે ૩૪૩ બ્રહ્મ એક અને અદ્વિતીય છે, એમ બોલવામાં આવે તેથી કઈ એ બ્રહ્મનું જ્ઞાન થતું નથી. મહાસાગરમાં નાવ જેમ તર- વાની સીડી છે, તેમ સત્ય સ્વર્ગે જવાની સીડીરૂપે છે.] सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते । तस्मान्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववणेपु साक्षिमिः ॥ ८३ ॥ સત્યથી સાક્ષી પાવન થાય છે અને સત્યથી ધર્મની વૃદ્ધિ થાય છે. તેથી સર્વ વર્ણોને વિશે સાક્ષીઓએ સત્ય બોલવુ आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथात्मनः। मावमंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम् ।। ८४ ।। પોતેજ પોતાનો સાક્ષી છે અને પોતે જ પોતાની ગતિ છે. એટલે માણસોના ઉત્તમ સાક્ષીરૂપ પોતાના આત્માને તુ અવમાનીશ મા. ૮૪ मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः। तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुपः ॥ ८५ ॥ પાપ કરનારાઓ માને છે કે, અમને કોઈ જોતુ નથી.” પણ દે અને તેમનો પોતાનો આ તર્યામી આત્મા તેમને જુએજ છે. ૮૫ धौभूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः । रात्रिः संध्ये च धर्मच वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥ ८६ ॥ આકાશ, ભૂમિ, જલ, હૃદય, ચંદ્ર, સૂર્ય, અગ્નિ, યમ, વાયુ, રાત્રિ, બે સ ધ્યાએ, તેમજ ધર્મ–એ સર્વ સી દેહ- ધારીઓનાં વર્તનને જાણનારાં છે. ૮૬ ·૩૪૪ મિનુસ્મૃતિ देवत्रालणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदत द्विजान् । उदङ्मुखान्याङ्मुखान्या पूर्वाद वैशुचिःशुचीन् ॥८७॥ સવારના પહોરમાં શુદ્ધ થઈને, ન્યાયાધીશે, દેવ અને બ્રાહ્મણની સમક્ષમાં, ઉત્તર તથા પૂર્વ તરફ મોં રાખી રહેલા પવિત્ર બ્રાહ્માણની સત્ય એવી સાક્ષી લેવી. ૮૭ ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् । गोवीजकाञ्चनैवैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥ ८८ ॥ બ્રાહ્મણને કહો એમ કહીને પૂછવું; ક્ષત્રિયને “સાચું કહો કહીને પૂછવું; વૈશ્યને ગાય, ઘી અને સોનાની ચોરી પાપ બતાવી પૂછવું અને શુદ્રોને સર્વ પાપો બતાવી પૂછવું ब्रह्मतो ये स्मृतालोका ये च सीवालवातिनः । मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्बुवतो मृपा ॥ ८९ ॥ જૂઠું બોલનારને તે તે લેાક મળે છે, જે જે લોક બ્રહ્મ હત્યારા, સ્રીહત્યારા, બાલહત્યારા, મિત્રદ્રોહી અને કૃતશ્રી માટે કહ્યા છે. ૮૯ जन्मप्रभृति यत्किचित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यादि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥९० ॥ ભલા! જન્મથી માંડીને તુ જે કાંઈ પુણ્ય કમાયો હશે, તે બધું તું જૂઠું બોલશે ને કૂતરાને મોંએ જશે. ૯૦ एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यचं कल्याण मन्यसे । नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापेक्षिता मुनिः ॥ ९१ ॥ ભલા ભાઈ! તું જે માને છે કે એક હું જ છું, પણ ૬ ·અધ્યાય ૮ મે ૩૪૫ તારા હૈયામાં તો પેલો પુણ્યપાપ જેનારો પરમાત્મા નિત્ય બેઠો છે તેને ! ૯૧ यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैप हदि स्थितः। तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गांमा कुरून्गमः ॥ ९२ ॥ એ વૈવસ્વત ચમદેવ (પરમાત્મા) તારા હૃદયમાંજ રહ્યા છે. તને તેમની સાથે વિવાદ ન હોય, તો તે તું ગંગાએ ન જઈશ અને કુરુક્ષેત્રમાં પણ જઈશ નહિ. દર नमो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः। अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥९३॥ જે જૂઠી સાક્ષી આપે છે, તેને નાગે, બડકો, ભૂખતરસે પીડાયેલો અને આંધળા થઈ. ખપ્પર લઈ, શત્રુને ઘેર ભીખ ભાગવા જવું પડે છે. ૯૩ अवाशिरास्तमस्यन्धे किल्बिपी नरकं व्रजेत् । यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन् धर्मनिश्चये ।। ९४ ॥ ન્યાયની નિર્ણવેળાએ પૂછવામાં આવે, ત્યારે જે સાક્ષી પ્રશ્નનો બેટો જવાબ આપે છે તે પાપિ ઊધે માથે અધ નર પડે છે. ૯૪ अन्धो मत्स्यानिवान्नाति स नरः कण्टकैः सह । यो भापतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं सभां गतः ॥९५॥ ન્યાયસભામાં આવી, જે ગોટાળાભર્યા અર્થવાળું જૂઠાણું કહે છે, તે માણસ આંધળાની જેમ કાંટાઓ સાથે માછલાં ખાય છે. ૯૫ यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते। वस्मान देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुपं विदुः ॥ ९६ .

·૩૪૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ જે સાક્ષી આપનારનો વિદ્વાન અંતરાત્મા સત્યાસત્યની શંકા કરતો નથી, તે પુરુષ કરતાં બીજા કોઈને દેવો આ લોકમાં ચડિયાતો જાણતા નથી. ૯ यावतो वान्धवान्यस्मिन्हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन्। तावतः संख्यया तस्मिञ्छृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥ ९७॥ હે સૌમ્ય! સાક્ષીમાં અસત્ય બોલનારો જેટલા બાંધીને નરકમાં ગબડાવે છે, તેટલાની સંખ્યા વિશે ક્રમ પૂર્વક સાંભળ [एवं संवन्धनात्तस्मान्मुच्यते नियतावृतः। पशून्गोश्वपुरुषाणां हिरण्यं भूर्यथाक्रमम् ॥ આમ પશુ, ગાય, ઘોડા, પુરુષ, સેનું અને ભૂમિ એ સંબંધમાં જે જૂઠું બોલે છે તેના બાંધેલો યથાક્રમે શ્રેય વિનાના થાય છે. पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते । ९८॥ પશુસંબંધી અસત્ય બોલીને તે પાંચ બાંધવોને, ગાય- સંબંધી અસત્ય બોલીને દશ બાંધવોને, ઘોડા સંબંધી અને સત્ય બોલીને સો બાંધવોને અને પુરુષ સંબંધી અસત્ય બોલીને તે હજાર બાંધવોને નરકે નાખે છે. ૯૮ हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्व भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदीः ॥ ९९ ॥ ') સુવર્ણને અર્થે અસત્ય બોલનાર જન્મેલા અને જન્મેલા બાંધવોને નરકવાસી કરે છે અને ભૂમિ સંબંધ અસત્ય કહેનાર સર્વ પ્રાણીઓને નરકમાં પડે છે. તેથી જ વિશે અસત્ય બોલીરાજ મા. ૯૮ ] ·અધ્યાય ૮ મે अप्सु भूमिवदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने अब्जेपु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ॥१०० ।। જલાશો વિશે, સ્ત્રીઓના ભોગ-મિથુન વિશે, મોતી વગેર વિશે, રત્નો વિશે, તેમજ સર્વ પાષાણ પદાર્થો વિશે જૂઠી સાક્ષી આપનારને ભૂમિને લગતુ પાપફલ લાગે છે–એમ ઋષિઓ કહે છે. ૧૦૦ [पशुवत्क्षौद्रघृतयोर्यानेषु च तथाऽश्ववत् । गोवद्रजतवस्त्रेषु धान्ये ब्राह्मणवद्विधिः ।। મધ અને ઘીના સ બ ધમાં જૂઠું બોલનારને પશુને લગતું. વાહનો સ બ ધમાં જાહુ બોલનારને ઘેડાને લગતું, ચાંદી અને વસ્ત્રના સ બ ધમાં જૂઠું બોલનારને ગાયને લગતુ અને ધાન્ય- ના સંબંધમાં જૂઠ બોલનારને બ્રાહ્મણને લગતુ -અમ પાપનાં કુળ લાગે છે.] एतान्दोपानवेक्ष्य त्वं सर्वाननृतभापणे । यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वमेवाजसा वद ।। १०१ ॥ અસત્ય બોલવામાં આ દોષ રહ્યા છે એ જોઇને તું તે બધું જેવું જોયું ને સાંભળ્યું હોય તેવું સત્ય કહે ૧૦૧ गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वाधुपिकांचैव विप्राशूद्रवदाचरेत् ॥ १०२ ॥ ઢાર ચારનારા, વણજ કરનારા, કારીગરો, નટાદિ ધ ધા- રીઓ, ચાકરો અને વ્યાજજીવી બાભણો એમની સાથે જાએ શુદ્રની જેમ આચાર રાખવો. ૧૦૨ [येप्यतीताः स्वधर्मेभ्यः परपिंडोपजीविनः । द्विजत्वमभिकांक्षन्ति तांश्च शूद्रानिवाचरेत् ।।

·૩૪૮ એ વદવના કે (શાપો દિg) આદિ મંત્રોથી જલદેવતાની મનુસ્મૃતિ વળી જેઓ સ્વધર્મોથી ચુત થયા છે, જેઓ પારકાનું અન્ન ખાઈ જીવનારા છે અને છતાં જેઓ બ્રાહ્મણપણાની આશા રાખે છે, તેમને પણ રાજાએ શુદ્રની જેમ વર્તાવ આવે. ] तद्वदन् धर्मतोऽर्थेषु जाननप्यन्यथा नरः। न स्वर्गाश्यवते लोकादेवीं वाचं वदन्ति ताम्॥ १०३॥ દાવાની બાબતમાં જાણકાર હોવા છતાં માણસ જો ધર્મને કારણે અન્યથા બેલે, તો તે સ્વર્ગલોકથી પતિત થતો નથી. ઋષિઓ તે વાણુને દૈવી કહે છે. ૧૦૩ शूद्रविक्षत्रविप्राणां यत्रोक्तौ भवेद्वधः । तत्र वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ॥ १०४ ॥ સત્ય શૈલવાથી જ્યાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્રોનો વધુ થાય એમ હોય, ત્યાં અસત્ય ભલે બોલવું કેમકે તેવું અસત્ય સત્ય કરતાં વિશેષ છે. ૧૦૪ वाग्दैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरंस्ते सरस्वतीम् । अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृति पराम् ॥ १०५॥ તેવા અસત્યના પાપના પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત સારુ તે બોલનારે વાણુદેવતાને ઉદ્દેશીને ચઓ બનાવી સરસ્વતીનું વજન કર્યું कूष्माण्डैर्वापि जुहुयाद्धृतमग्नौ यथाविधि । उदित्यूचा वा वारुण्या त्र्यूचेनाद्रेवतेन वा ॥ १०६ ॥ અથવા કમાંડો (વા લેવલન )વડે અગ્નિમાં યથાવિધિ ઘીના હોમ કરે અથવા (૩રા વાવાળી ત્રણ ચાઓ લંડ અગ્નિમાં હોમ કરવો. ૧૦૬ ·c ૩૪ અધ્યાય ૮ મે त्रिपक्षादब्रुवन्साक्ष्यमृणादिपु नरोऽगदः । droi ત્રાપાર યશવર્ષ ૨ સર્વત | ૨૦૭ यस्य रश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः । रोमोऽमि तिमरणमृणं दाप्यो दमं च सः ॥१०८॥ દેના દાવાઓમાં કરજદારને સાક્ષી નીરાગી હોવા છતાંય જે ત્રણ પખવાડિયાં સુધી જુબાની ન આપે તો લેણાની બવી રકમ લેણદારને મળે, અને તે સાક્ષીએ લેવાની તે રકમના દશમા ભાગ જેટલે રાજાને દડ આપવો પડે સાક્ષી આપી ગયેલા માણસને જે સાત દિવસમાં રોગ, આગ કે સંબંધીનું મરણ આવી પંડલ જણાય, તે રાજએ કરજદાર પાસેથી લેણ- દારને તતુ લેણું અપાવવું અને તે સાક્ષીને દંડ કરે. अमाक्षिकेषु त्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः। अविन्दस्तचतः सत्यं शपथेनापि लम्भयेत् ।। १०९॥ જે દાવાઓમાં પરસ્પર પક્ષકારોના સાક્ષીઓ ન હોય અને જેમાં તાત્ત્વિક સત્ય જાણી શકાતું ન હોય, તેમાં શપથ આપીને સત્ય મેળવવું. ૧૦૦ महर्षिभिश्च देवैश्च कार्यार्थ शपथाः कृताः । वसिष्टचापि शपथं शेपे पैजयने नृपे ॥११०॥ દેવો અને મહર્ષિઓએ પણ કાર્યાર્થ શપથ ખાધા હતા. પિજવન પુત્ર સુદાસ રાજની આગળ વસિ સુધી સેગન ખાધા હતા. વિશ્વામિત્ર વસિષ્ઠ ઉપર હત્યાનું આળ ચડાવ્યું હતુ.) ૧૧૦ ·ઉપઠું જનક પામે છે. ૧૧૧ એની પાસે દેવતા ઉપડાવવો અથવા એને પાણીનાં કુબકી લેવડાવવી અથવા એની પાસે પત્ની કે પુત્રને ના શ્રીમનુસ્મૃતિ न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो वुधः। वृथा हि शपथं कुर्वन्प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ १११ ॥ ડાહ્યા માણસે નાની વાતમાં પણ ખોટા સેગન ન ખાવા. ખોટા શપથ ખાનારો આ લેક ને પરલોક બનેમાં નારી कामिनीपु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने । ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ।। ११२॥ કામિનીઓ સાથેના વિલાસમાં, વિવાહમાં ગાય ખાઈ ગઈ હોય ત્યારે, તેમજ યજ્ઞનાં ધન સંબંધમાં અને શ્રાક્ષ ઉપરની સકટવેળાએ સોગન ખાવામાં પાપ નથી. ૧૧૨ सत्येन शापयेद्विगं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोत्रीजकाञ्चनर्वैश्यं शूद्रं सर्वेस्तु पातकैः ॥ ११३॥ બ્રાહ્મણને સત્યના, ક્ષત્રિયને વાહન અને આયુધના વૈશ્યને ગાય, ધાન્ય, તેમજ સુવણની અને શુદ્રમાં સર્વ પાપોના રાપથ આપવા. ૧૧ अगिं वाहारयेदेनमप्सु चैनं निमजयेत् । पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत्पृथक् ।। ११४ ॥ હાથ મુકાવો. ૧૧૪ यमिद्वो न दहत्यनिरापो नोन्मजयन्ति च । न चार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥ ११५ ॥ જેને ધગધગ દેવતા બાળ નહિ ને પાણી માટે ·અધ્યાય ૮ મે ૩૫. * $ છે કે નહિ અને જેને તત્કાળ મહાપીડા આવી પડે નહિ, તેને પથમાં શુદ્ધ જાણ. ૧૧૫ वत्सस्य छभिशस्तस्य पुरा भात्रा यधीयसा। નાશિર્વાહ મા સત્યેન વાત વશ | શબ્દો પૂર્વે વત્સપિને તેના નાના ભાઇએ દોષ લગાડ્યો હતો ( તુ શુદ્ર છે. બ્રાહ્મણ નથી), ત્યારે સત્યને કારણે જગતનું બધું જાણનારા અગ્નિએ તેનું રુવાડુ સરખુયે બન્યું નહોતું. यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटमाझ्यं कृतं भवेत् । तत्तत्कार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ ११७॥ જે જે દાવામાં ભળતી સાક્ષી અપાયેલી હોય, તે તે કરી ચલાવવા અને થયેલું ન થયેલું ગણવું. ૧૧૭ लोमान्मोहाद्भयान्मैत्रात्कामात्क्रोधात्तथैव च। अज्ञानाद्वालभावाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥ ११८॥ લોભ, મોહ, ભય, મત્રી, કામ, ક્રોધ, અજ્ઞાન અને નાદા- નીને લીધે ખોટી સાક્ષી અપાય છે. ૧૧૮ एपामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।। ११९ ॥ આમાંથી ગમે તે કોઈ કારણે જે જૂઠી સાક્ષી પૂરે તેને કયા વિશિષ્ટ દડ હોય, તે હું ક્રમપૂર્વક કહીશ. ૧૧૯ लोभात्सहस्र दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्व तु साहमम् । भयावौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात्पूर्व चतुर्गुणम् ॥ १२० ।। લેભને કારણે એક હજાર પણને દંડ થાય. મોહને કારણે પ્રથમ સાહસનો, ભયને કારણે બે મધ્યમ સાહસનો અને મૈત્રીને કારણે પ્રથમ સાહસને ચોગણે એમ દડ થાય. ૧૨૦ -- + st

·૩૫s
પામે છે. 111
એની પાસે દેવતા ઉપડાવો અથવા એને પાણીમાં
જેને ધગધગતો દેવતા બાળે નહિ, જેને પાણી ડુબાડી
શ્રીમનુસ્મૃતિ
न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थ नरो बुधः ।
वृथा हि शपथं कुन्प्रेित्य चेह च नश्यति ॥ १११ ॥
ડાહ્યા માણસે નાની વાતમાં પણ ખોટા સેગન ન ખાવા.
બેટા શપથ ખાનાર આ લોક ને પરલોક બનેમાં નાથ
कामिनीपु विवाहेपु गवां भक्ष्ये तन्धने ।
ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ॥ ११२ ॥
કામિનીઓ સાથેના વિલાસમાં, વિવાહમાં, ગાય ખાઈ
ગઈ હાય ત્યારે, તેમજ યજ્ઞનાં ઈધન સંબંધમાં અને બ્રાહ્મણ
ઉપરની સકટવેળાએ સેગન ખાવામાં પાપ નથી. ૧૧૨
सत्येन शापयेद्विग्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।
गोत्रीजकाञ्चनर्वैश्यं शूद्रं सर्वेस्तु पातकैः ।। ११३॥
બ્રાહ્મણને સત્યના, ક્ષત્રિયને વાહન અને આયુધની
વૈશ્યને ગાય, ધાન્ય, તેમજ સુવણની અને શુદ્રને સર્વ પાપના
રાપથ આપવા. ૧૧૩
अग्निं वाहारयेदेनमप्सु चैनं निमजयेत् ।
पुत्रदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत्पृथक् ॥ ११४॥
ડૂબકી લેવડાવવી અથવા એની પાસે પત્ની કે પુત્રને માથે
હાથ મુકાવે. ૧૧૪
यमिद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मजयन्ति च ।
न चार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥ ११५॥

·S અદયાય ૮ મે ૩૫૩ अनुवन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः। सारापराधौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् । १२६ ।। અપરાધોનાં આવર્તન, તેમના દેશકાલ, અપરાધીની સહનશક્તિ, તેમજ અપરાધ, એ બધાને યથાર્થ વિચાર કર્યા પછી રાજાએ દંડપાત્રોને દડ કરવા. ૧૨૬ अधर्मदण्डनं लोके यशोप्नं कीर्तिनाशनम् । अस्वयं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ।। १२७ ।। અધર્મપૂર્વક દડ કરવાથી આ લોકમાં યશનો ઘાત થાય છે અને કીર્તિનાશ આવે છે. તેમજ તેથી પરલોકમાં સ્વર્ગથી ભ્રષ્ટ થવાય છે–આથી દડ અન્યાયથી કરવો નહિ. ૧૨ अदण्ड्यान्दण्डयनराजा दण्ड्यांश्चवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छति ।। १२८ ॥ જે રાજા દંડને અગ્ય એવાને દડે છે અને દ ને યોગ્ય એવાને દડતો નથી, તે મહાન અપયશ પામે છે અને નરકને વિશે જાય છે. ૧૨૮ वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥ १२९ ॥ પ્રથમ વાણી દંડ આપો, પછી ધિકારરૂપી દંડ આપો, એ પછી ધનનો દડ કરો અને છેલ્લે મારવાનો શારીરિક દ કરે ૧૨૦ वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शनुयात् । तदेषु सर्वमप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ।। १३० ॥ ગારીરિક દડથી પણ જો તે અપરાધીઓ કબજે ન આવી શે, તો તેમને વિશે ઉપરના ચારે દડાનો સાથે પ્રયોગ ક. ભ. ૧૨ ·૩૫૨ ખેટી સાક્ષી પૂરનારા બ્રાહ્મણ સિવાયના ત્રણ વર્ણોનાને त्रिपु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ।। १२४॥ મનુએ દંડનાં જે દશ સ્થાને કહ્યાં છે, તે બ્રાહ્મણેતર ! વર્ગો માટે છે. બ્રાહ્મણ તો અક્ષત રીતે દેશવટોજ પામે. ૧૨૪ શ્રીમતિ कामादशगुणं पूर्व कोषातु विगुणं परम् । अनाना। शते पूर्ण वालिश्याच्छतमेव तु ॥ १२॥ કામને કારણે પ્રથમ વાર નથી -ળગ. કોધને કારણે મધ્યમ સારથી ગણે, અવાનને કારણે બો પનો. અને નાદાનીને કાસો પણ એમ કડ્યા. ૨૧ एतानाहुः कौटमाश्ये प्रोक्तान्दण्डान्मनीपिभिः । धर्मस्याव्यभिचारार्थमधर्मनियमाय च ॥ १२२॥ ધમની વિશુદ્ધિ અર્થે તેમજ અધર્મના અવરોધ ન વિદ્વાનોએ ભળતી સાક્ષીના સંબંધમાં આ દડા કહ્યા છે. कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन्वर्णान्धामिको नृपः । प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥ १२३॥ ધાર્મિક રાજાએ દંડ કરી દેશવટો આપવો અને બ્રાહ્મણને માત્ર દેશનિકાલ કરવો. ૧૨૩ दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥ १२५॥ ઉપર, ઉદર, જીભ, હાથ, બે આંખ, નાક, બે કાન, ધનસંપત્તિ અને શરીર એમ શિક્ષા માટેનાં દશ સ્થાન છે. ૧૨૫ બે બે પગ, એ પાંચ તેમજ

·અધ્યાય ૮ મે.
૩૫૩
'
अनुवन्धं परिताय देशकाली च तत्वतः।
सारापरायौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येपु पातयेत् । १२६ ॥
અપરાધોનાં આવર્તન, તેમના દેરાકાલ. અપરાધીની
ચનશક્તિ તેમજ અપાય. એ બધાને યથાર્થ વિચાર
કર્યા પછી રાજાએ દ પાત્રોને દંડ ક. ૧૨
अधर्मदण्डनं लोके यशो कीर्तिनाशनम् ।
अस्वयं च परत्रापि तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १२७ ।।
અધર્મપૂર્વક દંડ કરવાથી આ લોકમાં યશનો રાત થાય
છે અને ર્તિનારા આવે છે. તેમજ તૈથી પરલોકમાં સ્વર્ગથી
બ્રિણ થવાય છે- આથી દંડ અન્યાયથી કરે નહિ. ૧ર૭
अदण्ड्यान्दण्डयनराजा दण्ड्यांचयाप्यदण्डयन् ।
अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छति ।। १२८॥
જે રાજા દંડને અયોગ્ય એવાને દડે છે અને દંડને
યોગ્ય એવાને દડતો નથી, તે મહાન અપયશ પામે છે અને
નરકને વિશે જાય છે. ૧૨૮
वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्धिग्दण्डं तदनन्तरम् ।
तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ।। १२९ ।।
પ્રથમ વાદડ આપવો, પછી ધિક્કાવુપી દડ આપો,
એ પછી ધનને દંડ કા અને છેલ્લે મારવાનો શારીરિક
દહુદ ૧૨૯
वधेनापि यदा वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ।
तदैपु सर्वमप्येतत्प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ।। १३० ।।
શારીરિક ધડથી પણ જો તે અપરાધીઓ કબજે ન આવી
શંક, તો તેમને વિશે ઉપગ્ન ચારે દડાનો સાથે પ્રયોગ કરે
મ, ૧૨

·છ સર્વપનો એક મધ્યમ યવ થાય છે. ત્રણ યવની એક ચાર સુવર્ણનો એક પલ થાય છે અને દશ પલનો એક ધરણ છે. બે કૃષ્ણલ એકઠી થતાં એક રૌષ્યમાથક (ચાંદીનો ૩૪ શ્રી મનુસ્મૃતિ लोकसंव्यवहारार्थ याः संनाः प्रथिता भुवि । ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्यशेपतः ॥ १३१ ॥ લેકના વહેવાર માટે જગતમાં તાંબાનાં, પાનાં અને મુવર્ણનાં જે નાણાંના પ્રસિદ્ધ છે. તે હુ અગે કહીરા. ૧૧ जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः। प्रथमं तत्यमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥ १३२ ॥ જાળીમાં પડેલાં મૂર્યકિરણોમાં જે સૂક્ષ્મ જ દેખાય છે, તે પ્રમાણમાં પ્રથમ એવી ત્રસરણુ કહેવાય છે. ર त्रसरेणवोऽष्टौ विज्ञेया लिक्षका परिमाणतः। ता राजसर्पपस्तिस्रस्ते त्रयो गौरसर्पपः ॥ १३३ ।। આ આઠ ત્રસરે શુઓને પરિમાણમાં એક લિસા (લીખ) જાણવી. એ ત્રણ લિલાને એક રાજસપ (સરસવનો દાણે) થાય છે અને ત્રણ રાજસપનો એક ગૌરસ (મકે સરસવ) બને છે. ૧૦૩ सर्पपाः षड् यवो मध्यस्त्रियवं त्वेककृष्णलम् । पञ्चकृष्णलको मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश ॥ १३४ ॥ કૃષ્ણલ (રતી) થાય છે. પાંચ રતીનો એકમાવ (માસ) થાય છે અને સોળ માસાનો એક સુવર્ણ થાય છે. ૧૩૪ पलं सुवर्णाश्चत्वारः पलानि धरणं दश । द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रौप्यमापकः॥ १३५ ॥ માસે) જાણો. ૧૧૫

·૩૫૫
नपारा त्यावरण पुराणधेर राजनः ।
कापीपणानुपियरतालिका कार्षिक पणः ।। १३६ ।।
નવા - ને તાળ ના ચાંદીના એક - ક
વ પ . નાબાના કોક ને પાપ ! જ વા.
| મા બાપનું એવું છે ને તેના ના ભાગ છે) કદ
ધરાન : તમારા રાવત !
चतुःसोपर्णिको निष्फी विशेयत्तु प्रमागतः ।। १३७ ।।
માંડીના ન બને અગતમાન -જાવા અને ચાર
- ક ક નિક બગબર છે. ૧૦૦
પાનાં છે તે સાથે માદા મૃતઃ |
सध्यमः प वियः सहवं तेव चोचमः ।। १३८ ।
બાપાને પણ પ્રબ દસ કહેવાય છે, પાંચસો
પની મપ સાહસ જાણવા અને હજાર પણ ઉત્તમ
રાહના કહેવાય છે. ૧૬૮
લેણદેણાના દાવા-
ऋणे देये प्रतिज्ञा पञ्चकं शतमर्हति ।
अपहवे तद्विगुणं तन्मनोरनुशासनम् ॥ १३९ ॥
દેવું કબૂલ કરવામાં આવે તે દદારે પાંચ ટકા દંડ
આપવો જોઈએ, પણ તે છુપાવે અને દેવું સાબિત થાય તો
તેને તને બમ દડ થાય, એમ મનુની આજ્ઞા છે. ૧૩૯
वसिष्टविहितां वृद्धि सृजेद्वित्तविवाधिनीम् ।
अशीतिभागं गृह्णीयान्मासाद्वाधुपिकः शते॥१४० ॥

·પોતાની આજીવિકા ચલાવી શકે નહિ, તો તેણે દર મહિને દર મેંકડે. શ્રીહ્મણ આદિ વર્ષોની પાસે અનુક્રમ પ્રમાણે બે, ત્રણ, ચાર અને ૩પ૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ ધીરધાર કરનાર માણસ મુદલ ઉપર મહર્ષિ વસિ - વેલા દરથી વ્યાજ લઈ વધારો કરી શકે. એટલે કે, વ્યાજ લેનાર દરમાસે દર કરે એ શીમે ભાગ (સવા ટકે) વ્યાજે લઈ શકે ૧૪૦ द्विकं शतं वा गृहीयात्सतां धर्ममनुस्मरन् । द्विकं शतं हि गृहानो न भवत्यर्थकिल्बिपी ।। १४१ ।। અથવા સજજનોના આચારનું મરણ કરી સેકડે છે ટકા પણ વ્યાજ લઈ શકે. મિ. સેંકડે બે ટકા લેનારનાણાંની બાબતમાં પાપી થ નથી. ૧૪૧ द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः ॥ १४२ ।। બ્રાહ્મણ વગેરે ચાર વર્ણોના ક્રમ પ્રમાણે બે ટકા ત્રણ ટકા ચાર ટકા અને પાંચ ટકા દર સેકંડ દરમાસે વ્યાજ તરીકે લેવાય. न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदी वृद्धिमानुयात् । न चाधेः कालसंरोधान्निसाऽस्ति न विक्रयः॥ १४३ ॥ * ક ૧૮૦ થી ૧૪ર સુધી જે વ્યાજની વાત લખી છે, તે વાચકને સદેહમાં નાખે એવી છે. આમાંથી તાત્પર્ય એવું નીકળે છે કે, શાહુકાર જે દર મહિને દર સેંકડે સવા ટકા વ્યાજ લેવા છતા બે ટકા વ્યાજ લેવું. યાજ્ઞવલ્કય આ સંબંધમાં જણાવે છે. “સતિ भागो वृद्धि: स्यान्मासि मासि सवन्धको वर्णक्रमात्छ ઝિરિનુષ્પમન્યથા”એટલે અજવાળી કોમા દર મહિને દર સેંકડે સવા ટકો વ્યાજ લેવાય ત્યારે વગરઅવેજની રકમ પાંચ ટકા વ્યાજ લેવાય.

·અધ્યાય ૮ મે ૩૫૩ નાણાંના અવેજમાં જે ઘરેણાં, જમીન વગેરે કઈ ઉપ- ભોગ્ય વસ્તુ લેણદારને ત્યાં ગીર મુકાઈ હોય, તો લેણદાર દેણ- દાર પાસેથી વ્યાજથી વધારો ન મેળવી શકે તેમજ, ખૂબ મુદત થઈ જાય તો પણ, તે લેણદાર ગીરવી આવેલી તે વસ્તુ કાઇને આપી શકે નહિ તેમ તેને વેચી પણ શકે નહિ. ૧૪ न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुजानो वृद्धिमुत्सृजेत् । मूल्येन तोपयेचैनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत् ॥ १४४ ।। ગીરવી આવેલી વસ્તુને લેણદાર બળાત્કારે ઉપભોગ કરી શકે નહિ તે એવો ઉપભોગ કરે, તો તેણે વ્યાજ છોડી દેવું જોઈએ એવા ઉપભોગથી તે ગીરવી વસ્તુ બગડી હોય, તે લેણદારે દેણદાને અની કિમત આપી સતાવો લેણદાર એથી ઉલટુ કરે, તો તે ચોર ઠરે છે ૧૪૮ आधिश्वोपनिधिश्वोभौ न कालात्ययमहतः। अवहार्यों भवेतां तौ दीर्घकालमवस्थितौ ॥ १४५ ॥ ગીરવી મિલકતને તેમજ પેલી થાપણને મુદતનો બાધ લાગતો નથી ગીરવી રાખનારને ત્યાં તે લાંબી મુદત રહે, તે પણ મૂળધણ માગે ત્યારે તે પાછી આપી દેવી. ૧૪૫ संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन । धेनुरुष्ट्रो वहन्नश्वो यश्च दम्पः प्रयुज्यते ।। १४६ ।। ગાય, ઊંટ, સવારીનો ઘોડે અને બળદ વગેરે પ્રાણી જે ગીરવી મૂક્યાં હોય અને પ્રીતિથી વાપરવા દીધાં હાય. તો તેથી ગીરવી રાખનાર મૂળધણની માલિકી નાશ પામતી નથી. ૧૪૬

·૩૬૦
स्थापयन्ति तु यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति॥१५७॥
જળસ્થળની યાત્રામાં કુશળ અને દેશ તથા કાળને જ નઈ
હેવારિયાઓ ભાડુ નક્કી કરે, તે ત્યાં પ્રમાણરૂપ ગણાય."
શ્રીમનુસ્મૃતિ
અવળી દશા થવાથી દેણદાર જો દેશું આપવાને અા
થાય, તો દેશકાળ કરતાં અને ઉદય થાયે એ જોતા રહીને
તેની પાસે તે દેણું ભરાવવું.]
ऋणं दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत्पुनः क्रियाम् ।
स दत्त्वा निर्जितां वृद्धि करणं परिवर्तयेत् ।। १५४॥
જે દેવું વાળવાને અશક્ત હોય અને ફી લેખકો
કરવા ઇચ્છતો હોય, ને ચડેલું વ્યાજ આપીને નવું લખી
કરી આપે. ૧૫૪
अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् ।
यावती संभवेद्वृद्धिस्तावती दातुमर्हति ॥ १५५ ।।
ચડેલું વ્યાજ આપ્યા વિના પણ તે લખાણ ફેલી
જેટલું વ્યાજ ચડ્યું હોય તેટલું તેણે આપવું જોઈશ (ારે
કે નવા ખાતામાં આ વ્યાજનો સમાવેશ થાય.) ૧૫૫
चक्रवृद्धि समारूढो देशकालव्यवस्थितः ।
अतिक्रामन्देशकालौ न तत्फलमवामुयात् ॥ १५६॥
નિશ્ચિત સ્થળ અને નક્કી વખત પ્રમાણે જે વાહન
કરાવવામાં આવ્યું હોય અને પછી તે જગ્યાએ તે સમયમાં
પહોંચડાય નહિ ને તે ઘણુંને વાહનભાડું મળે નહિ. ૧૫'
समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः ।
यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेदर्शनायेह मानवः ।
अदर्शयन्स तं तस्य प्रयच्छत्स्वधनादृणम् ॥ १५८ ॥

·અદયાય ૮ મે ૩૬ જે માણસ જે આસામીને હાજર કરવા માટે જામીન થાય, તે જે તેને હાજર ન કરી શકે, તો તેણે પોતાના ધનમાંથી પેલાનું દેવું ચૂકવી આપવું ૫૮ प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दण्डशुल्कावशेपं च न पुत्रो दातुमर्हति ॥ १५९॥ જામીનગીરી પેટેનુ ધન. અમસ્તુ કરેલું દાન, જુગાર નિમિત્તનું દેવું માન અર્થેનું દેવું, તેમજ દંડભરણાની અને વિરા આદિની બાકી રહેલી રકમ-એ સર્વ આપવાને પુત્ર (પિતાના મૃત્યુ પછી ) બધાયેલો નથી. ૧૫૮ दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात्पूर्वचोदितः। दानप्रतिभुवि प्रेते दायादानपि दापयेत् ॥ १६० ॥ ઉપર કહેલો વિધિ દેણદારને હાજર કરવા માટે જામીન થયેલા માટે જ છે પણ દેવું અપાવવા માટે જે જામીન થે હાય. તે જે મરણ પામે, તો તે દેવાની રકમ તેના વાર પાસેથી પણ અપાવવી. ૧૬૦ अदातरि पुनीता विज्ञातप्रकृतावृणम् । पश्चात्प्रतिभुवि प्रेते परीप्सेत्केन हेतुना ॥ १६१ ॥ દેણદાર દેવું આપે નહિ અને લેણદેણની ખરી વાત જાણનારો જમીન ગુજરી જાય, તો પછી લેણદારે પાછળથી કઈ રીતિએ લેણું મેળવવા ઇચ્છવું ? ૧૬ ૧ निरादिष्टधनश्चेत्तु प्रतिभूः स्यादलंधनः । स्वधनादेव तद्दद्यान्निरादिष्ट इति स्थितिः॥ १६२ ॥ એ જામીન પાસે દેણદારે જામીનગીરી પેટે કંઈ ધન ·3; અર્થે થયે હોય, તો ભાઈભાંડુઓ પોતે ટી પડ્યા હોત શ્રીમતિ માં અને તેને બે - બે ના, એ જમીનને છે બાળ ” , આઇ. વી એ વ્યા- . -- मत्तीन्मताताध्यधीनबालन स्थविण ना। વાંકા વ્યા જ નિવૃત્તિ / ૬૩ નળાબાર, ગાંડ, દા. પત્ર. બાળક અને એટલાથી થશે જ વધારો કરવામા આવે કરાર સા : નથી ૬૦ सत्या न भाषा भवति यद्यपि त्याप्रतिष्टिता । वहिश्चद्भाप्यते धानियतायावहारिकात् ॥ १६४ ॥ એ કરાર બરાબર લખાઇને પાન ધ હા, છે જે તે નિશ્ચિત થવ્યવહારથી બહાર જતો હોય, તેને ક કે લેખ સારો ગણાય નહિ. ૧૬૮ योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वाप्युपधिं पश्येत्तत्सवं विनिवर्तयेत् ॥ १६५ ॥ કોઈ વસ્તુ છળથી ગીરવી મુકી હોય, વેચી હોય, દાન આપી હોય, દાનમાં લીધી હોય અથવા જેમાં કપટ પડતું હોય, તે વસ્તુનો દાવો રાજાએ રદબાતલ કરો. ** ग्रहीता यदि नष्टः सात्कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः। दातव्यं बान्धवैस्तत्स्यात्प्रविभक्तैरपि स्वतः॥ १६६ ॥ કરજ કરનારા જે મરી જાય અને એ ખરચ જે કુલ બને તોપણ તેમણે તે કરજ ચૂકવી આપવું ૧૬૬ ·અધ્યાય ૮ મે ૩૩ कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं समाचरेत् । स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान विचालयेत् ।। १६७ ॥ પોતાનો અધીન માણસ દેશમાં કે પરદેશમાં સ્વામીના કુટુમ્બને અને જે વ્યવહાર કરે, તે સ્વામીએ ઉથાપવો નહિ. वलादत्तं वलाद्भुक्तं बलाबच्चापिलेखितम् । सर्वान्वलकृतानर्थानकृतान्मनुरवीत् ॥ १६८ ॥ બળાત્કારે આપેલુ, બળાત્કાર ભોગવેલું, બળાત્કારે લખાવી લીધેલું અને બળાત્કાર કરાવેલું એવું હરકોઈ કામ ન કર્યા જેવુ મિથ્યા સમજવું, એમ મનુએ કહ્યું છે. ૧૬૮ त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् । चत्वारस्तूपचीयन्ते विन आढयो वणिनृपः ॥ १६९ ॥ સાક્ષી, જમીન અને સ્વજન એ ત્રણ પારકાને કારણે ફ્લેશ પામે ત્યારે બ્રાહ્મણ, ધનાઢય લેણદાર, વણિક અને રાજા એ ચાર બીજાઓથી ચઢતી મેળવે છે -લાભ પામે છે ૧૨૦ अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः । न चादेयं समृद्धोपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ॥ १७० ॥ રાજા નિધન હોય તો પણ તેણે અણઘટતું ધન લેવુ નહિ, તેમ સમૃદ્ધ હોવા છતાં, તેણે ઘટાગત એવી નજીવી વસ્તુ પણ છોડી દેવી નહિ. ૧૭૦ अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः सप्रेत्येह च नश्यति ॥ १७१॥ જે રાજા અણઘટતુ ધન લે છે અને ઘટતુ મૂકી દે છે, તેની દુર્બળતા જાહેર થઈ જાય છે અને તે આ લોકમાં તથા પલકમાં નાશ પામે છે. ૧૭૧ છે ·પણ તે જે કામક્રોધને સંયમમાં રાખી ધમપૂર્વક કરે સ ભાળે છે, તે જેમ નદીઓ સાગરને અનુસરે છે તેને રાજનો વહાલે થઈને બડાશ માટે છે. લેણદાર જોજબરીથી લેણુ વસૂલ કરે છે, તો રાજાએ ૩૬૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ स्वादानाद्वर्णसंसर्गादवलानां च रक्षणात् । वलं सज्जायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते ॥ १७२ ॥ ન્યાયપૂર્વક કર લેવાથી, વર્ણોને સુમેળ રાખવાથી, તેમ નિબળોનું રક્ષણ કરવાથી રાજનું બળ વધે છે અને તે વ્યા લોકમાં તથા પલકમાં વૃદ્ધિ પામે છે. ૧૭ર तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये । वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ १७३॥ તેથી રાજાએ ધર્મરાજ યમની જેમ પોતાનું ગમતું અણગમતું છોડી દેવું અને ક્રોધને જીતી, જિતેન્દ્રિય રહી ચમના જેવી સમદષ્ટિથી વર્તવું. ૧૭૩ यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्कुन्निराधिपः । अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ॥ १७४ ।। જે રાજા મેહે કરીને અધર્મ પૂર્વક કાર્યો કરે છે, દુરાત્માને શત્રુઓ ટૂક વખતમાંજ વશમાં લે છે. ૧૪ कामक्रोधौतु संयम्य योऽर्थान्धर्मण पश्यति । प्रजास्तमनुवर्तन्ते समुद्रमिव सिन्धवः ॥ १७५॥ પ્રજાઓ તે રાજાને અનુસરે છે. ૧૭૫ यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे । स राज्ञा तच्चतुर्भागंदाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।। १७६ ॥

·અધ્યાય ૮ મે
ઘરને તેનું લેણે અપાવવું અને કરજદારને તે રકમના ચોથા
ભાગનો દડ કરો. ૧૭૬
कर्मणापि समं कुर्याद्धनिकायाधमर्णिकः ।
समोऽवकृष्टजातिस्तु दद्याच्छ्यांस्तु तच्छनैः।। १७७॥
દેણદાર લેણદારની જાતનો હોય કે તેનાથી ઊતરતા
વર્ણન હોય તો તેણે કામ કરીને પણ લેણદારને ઠરાવ અનુ-
સાર નાણું ચૂકવી આપવું, પણ તે જે લેણદારથી ઊંચા
વર્ગનો હોય, તે તેણે તે ધીરે ધીરે ભરપાઈ કરવું ૧૭૭
अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् ।
साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ।। १७८ ॥
આ રીતે રાજાએ પરસ્પર પક્ષકાર માણસેની સાક્ષી-
પુરાવાથી સિદ્ધ થયેલી બાબતોનો નિર્ણય આપો. ૧૭૮
થાપણ વિશે—
कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि ।
महापक्षे घनिन्याउँ निक्षेपं निक्षिपेझुधः।। १७९ ।।
કુળવાન, સદાચાર પત્ત, ધર્મ, સત્યવાદી, કુટુંબકબી-
લાવાળા અને ધનાઢય એવા આર્યને ત્યાં ડાઘા મનુષ્ય
થાપણ મૂકવી ૧૭૯
यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यमथं यस्य मानवः ।
स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ।। १८०॥
જે માણસ જેના હાથમાં જે રીતે જે થાપણ કે, તેણે
તેજ રીતે તે થાપણ પાછી લેવી, જેમ અપાય તેમજ લેવાય.
यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेप्तुर्न प्रयच्छति ।
स याच्यः प्रावियाकेन तनिक्षेप्तुरसंनिधौ ।। १८१

·નિક્ષેપ (ગણીને ખુલ્લી મૂકેલી થાપણ) અને ઉપનિધિ મરી જતાં તે થાપણો નાશ પામે છે પણ એ જીવતો રહે છે તે શ્રીમનુસ્મૃતિ થાપણ મૂકનાર થાપણ પાછી માગે ત્યારે જે થાપ લેનાર તે પાછી ન આપે, તે ન્યાયાધીશે ને થાપણ મૂકનારની ગેરહાજરીમાં થાપણ લેનાર પાસે માગણી કરવી. ૧૮૧ साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः । अपदेशैश्च संन्यस्य हिरण्यं तस्य तत्वतः ॥ १८२ ॥ થાપણ મૂકનારને જે કઈ સાક્ષી ન હોય, તે થાપા લેનારને ત્યાં રાજાએ અમુક બહાનાઓ વયવાન ને રૂપનિ એવા દેતો દ્વારા પોતાનું સુવર્ણ અનામત મુકાવવું. ૧૮૨ स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् । न तत्र विद्यते किंचिद्यत्परैरभियुज्यते ॥ १८३ ।। તે જો એ અનામત સુવર્ણ જે રીતે અને જે સ્થિતિમાં સૈપાયું હોય તેજ રીતે જ સ્થિતિમાં પાછું આપે, તો બીજી આના ઉપર આરોપ મૂકે છે તેમાં કાંઈજ તથ્ય નથી એમ જાણવું तेपां न दद्याद्यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि । उभौ निगृह्य दाप्यः स्यादितिधर्मस्य धारणा॥ १८४ ॥ જે તે તેમને ને સુવર્ણ યથાવિધિ આપે નહિ, તો તેને કરે અને બન્ને થાપણ પાછી અપાવવી આવો ધર્મનિર્ણય છે. निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे। नश्यतो विनिपाते तावनिपाते वनाशिनी ॥ १८५॥ (સીલબંધ મૂકેલી થાપણ ) થાપણો મૂકનાર જીવતા હોય તો તેના વારસને કદી તે પાછી ન આપવી. કેમકે પના અવિનાશી રહે છે. ૧૮૫

·અધ્યાય ૮ મે
स्वयमेव तु यो दद्यान्मृतस्य प्रत्यनन्तरे।
न स राज्ञा नियोक्तव्यो न निक्षेप्तुश्च वन्धुभिः॥१८६
પણ થાપણ રાખનારે જ પોતાની મેળેજ ભરનાર થાપ
મૂકનારના વારસને તે થાપણ પાછી આપે, તો રાજાએ તેમને
થાપણ મૂકનારના બાંધવોએ તેના ઉપર કામ ચલાવવું નહિ.
अच्छलेनैव चान्विच्छेत्तमर्थ प्रीतिपूर्वकम् ।
विचार्य तस्य वा वृत्तं साम्व परिसाधयेत् ॥ १८७ ॥
તે થાપણની મિલકત નિષ્કપટ રીતે પ્રીતિપૂર્વક મેળવવા
ઇચ્છવી, અથવા થાપણ રાખનારના સદાચારનો વિચાર કરી
લેહસ પથીજ તે મેળવવી. ૧૮૭
निक्षेपेष्वेषु सर्वेषु विधिः स्यात्परिसाधने ।
समुद्ने नाप्नुयात्किंचिद्यदि तस्मान्न संहरेत् ॥ १८८ ॥
સર્વ નિક્ષેપો પાછા મેળવવા સ બ ધમાં આ વિધિ છે.
પણ સીલબંધ થાપણમાંથી જો કોઈ કાઢી લેવાયું હેય નહિ તો
તેને વિશે કોઈ દોષ લાગે નહિ. ૧૮૮
चौरैहतं जलेनोढमग्निना दग्धमेव वा।
न दद्याद्यदि तस्मात्स न संहरति किंचन ॥ १८९॥
જે થાપણને ચારે તરી ગયા હોય, પાણી તાણું ગયું
હોય અથવા આગે બાળી નાખી હોય અને જેના રાખનારે
એમાંથી કંઈ પણ લીધું હોય નહિ, તે થાપણ થાપણ રાખ-
રને ભરી આપવાની ન હોય. ૧૮૯
निक्षेपस्यापहारमनिक्षेप्तारमेव च।
सर्वैरुपायैरन्विच्छेच्छपथैश्चैव वैदिकैः ॥ १९०॥

·શ્રીમમૃતિ નિ દબાવી બેગનારને તેમજ બાબાટી નિપને દાવો કરનારને સર્વ પાયાથી અને વૈદિક ગાથાથી તપીના यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ वा तत्समं दमम् ॥ १९१।। જે નિદ્રા આવે નહિ અને જે ક્યા વિના નિક્ષેપની માગણી કર, તે બન્નેને રોરની જેમ શિક્ષા કરવી અથવા તેમને થાપણની કિમત જેટલે દંડ ક ૧૮૧ निक्षेपस्यापहतारं तत्सम दापयेदमम् । तथोपनिधिहारमविशेषेण पार्थिवः ॥ १९२ ।। નિક્ષેપના દબાવનારને તથા ઉપનિધિના પચાવનારને રાજાએ તે મિલકતની કિંમત જેટલો દડક. उपधाभिश्च यः कश्चित्परद्रव्यं हरेन्नरः। ससहायः स हन्तव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥ १९३॥ જે માણસ છળપ્રપો કરીને પારકું ધન હરે છે, તેને તેના સહાય સહિત ખુલ્લામાં વિવિધ પ્રકારના મારથી મારવા. निक्षेपो यः कृतो येन यावांश्च कुलसंनिधौ । तावानेव स विज्ञयो चिब्रुवन्दण्डमर्हति ॥ १९४ ।। જેણે સાક્ષીની હાજરીમાં છે અને એટલે નિક્ષેપ મુકયો હોય, તેનો તે અને તેટલેજ નિક્ષેપ કબૂલ રખાય. એથી ધુ બોલનારને દંડ દે. ૧૯૪ मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव वा। मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥ १९५॥ જે થાપણ એકાંતમાં મૂકી હોય અને જે એકાંતમાં સ્વ-

·No text on this page.

·મોએ શ્રીમનુસ્મૃતિ दक्षिणासु च दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् । कत्लमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत् ।। २०७ ॥ દક્ષિણ અમે દક્ષિણ અપાઈ ગઈ હોય અને ઋત્રિ જે પોતાનું બાકી કામ ન કરી શકે, તે પણ તેને પૂરો વિના ભાગ મળે ત્યારે બાકી રહેલ ચવકાર્ય બીજા પાસે કરાવી લેવાય, यस्मिन्कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः। स एव ता आददीत भजेरन्सर्व एव वा ॥२०८॥ જે કર્મોમાં પ્રત્યેક અને વિશે જે દક્ષિણાઓ કહી છે, તે દક્ષિણાઓ કર્મ કરાવના ત્વિજે લેવી અથવા વહેંચી લેવી. ૨૦૮ रथं हरेत वाध्वर्युद्याधाने च वाजिनम् । होता वापि हरेदश्वमुनाता चाप्यनः क्रये ॥२०९॥ આધાનકર્મમાં અશ્વયું છે કે, બ્રહ્મા ઘોડો લે, હોતા પણ ઘોડા લે અને ઉલ્લાના સેમની ખરીદી માટેનું ગાડું सर्वेपामधिनो मुख्यास्तदर्धेनापिनोऽपरे । तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः।। २१० ॥ અધ્વર્યું આદિએ ચાર મુખ્ય ઋત્વિજે સર્વ દક્ષિણની અડધા ભાગના અધિકારી છે. બીજા ચાર (મિત્રાવરણ, પ્રતિ પ્રથાતા બ્રાહ્મણએંસી અને પ્રતા)એ પ્રથમ ચારની અડધી દક્ષિણાના હકદાર છે. ત્રીજા ચાર (અચ્છાવાક, ત્વષ્ટા, અને પ્રતિહર્તા) એ પ્રથમ ચારની ત્રીજા ભાગની દક્ષિણના હકદાર છે અને ચોથા ચાર (ગ્રાવસ્તુત, ઉતા, પિતા અને સુબ્રહ્મણ્ય)એ પ્રથમ ચાની ગોથા ભાગની દક્ષિણાના હકદાર છે વે, છે આગ્ની ·- - અધ્યાય ૮ માં ( આમ કુલ મળત્વિજ વાય -બન બનવા-ને તેની દક્ષિણા મળે એટલે ન આ પ્રમાણે આ ૪૮, ૨ , 1. 1=1 ) ૬૧૦ मंभूय म्बानि कर्माणि द्विग्हि मानः । अनेन विधियोगेन कर्तव्यांगप्रकल्पना ।। २११ ।। શ્વકર્મો કરનાર ભાણાએ મારી '. . વિધિ પ્રમાણે દક્ષિા બાગ કયા 1 ધરી ઘર વારમવાર ન पश्चाच न तथा तन्न्यान देयं नस्य नन ॥ २१ ॥ કાએ કાઇ ચાવડને ' છે એ છે હાય (અથવા આપ . ( ) અને " ' ' . ' ' ધર્મક્રિયા કે ના, ન માં ! યાત્રાનું ધામ ન. ૨૧ વરિ સંતાપ હમે પુ! રા રાણા પાપપપ છે ! નળી. ન યાર . { { : ' , , પિતાને મળ છે જે મા" , , ગતિ માં તેમ જ ના પuપાહિ વવાર છે યામિ પd hd - . • પેટ ' પા" - ૧ ૧ * 1 1 - મ

·--
૩૭૬
શ્રીમનુસ્મૃતિ
જે માણસ કન્યાની ખેડખાંપણ કવ્યા વિના જ તેનું દાન
કરે છે, તેને રાજાએ ઇ પણને ૨ : કા. ૨૮
अकन्येति तु यः कन्यां याद्वेषेण मानवः।
स शतं प्रामुयाद्दण्डं तस्या दोपमदर्शयन् ।। २२५ ॥
જે માણસ પૂર્વક કાઈકન્યાને વિશે તે અકન્યા (ત-
નિ) છે એમ કહે અને તે કન્યાનો દા બનાવી શકે નહિ,
રાજાએ તેને સે પણ દઇ કરવા. ૨૫
पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः।
नाकन्यामु कचिन्नृणां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥ २२६॥
મનુષ્યોના પાણિગ્રહણ સંબધી મિત્રો કન્યાઓના વિય
યમાંજ સ્થાપિત છે અકન્યાઓને તે કયારેય લાગુ પડતા
નથી; કેમકે તે અકન્યાઓની ધર્મક્રિયાઓ તે લોપ પામી
ચૂકી હોય છે. ૨૨
पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् ।
तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे ।। २२७॥
પાણિગ્રહણના મિત્રો કન્યામાં પત્ની નિયત કરનારા છે
વિદ્વાનોએ તેમની પૂરી સિદ્ધિ સપ્તપદીના સાતમે પગલે જાણવી
यस्मिन्यस्मिन्कृते कार्य यस्येहानुशयो भवेत् ।
तमनेन विधानेन धर्मे पथि निवेशयेत् ॥ २२८॥
જે જે કાર્ય થયા પછી જેને તે તે સંબંધમાં પસ્તાવો થાય,
જે માણસને રાજાએ આ વિધિએ ધમાગે મૂકેલો. ૨૨૮
पशुषु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे ।
विवादं संप्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः ॥ २२९ ॥

·尔”齐m ·હ૮૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ થેલાં પશુ એ રખવાળ સાથે હોય કે રખવાળ વિના હોય અને કંઈ રંજાડ કરે, તે તેમનો દંડ કરવો નહિ એમ મનુએ કહ્યું છે क्षेत्रियस्यात्यये दण्डो भागादशगुणो भवेत् । ततोऽर्धदण्डो भृत्यानामज्ञानात्क्षेत्रिकस तु ॥ २४३॥ ખેતરના માલિકની ગફલતથી તેના પાકને હાનિ થા, તે રાજભાગને થયેલી નુકસાનીથી દસગણી કમનો તેને ' કરે, પણ ખેતરધણીના નોકરના અગાનથી એ હાનિ થrs હાય, ને ઉપરની રકમથી અડધી રકમનો : ક. ૨૮૩ एतद्विधानमातिष्ठेद्धामिकः पृथिवीपतिः। म्यामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिकमे ॥ २४४ ॥ ધણી, કાર અને રખેવાળાના આપ બધમાં પાલે આ વિવિએ વધુ. ૨૪ બીમાને નિ– मामा प्रति समुत्पने विवादे ग्रामयोगः। ज्येष्टे मामि नयेत्सीमां मुप्रकाशेप रोतुषु ॥ २४५ ॥ બે બાનના નાડા નાં બે બે, 1 : ન.નાનાં બાળ આદિતિને શાક માને લખન ની દા. ૨૮ ના કુકાવ ન થવાથ માન વાકીન શાત્રના કાંટા વાવવાનો રે વાવ વિવા-જવાન ના - 1 | માં બધા મારાજ | ૨૦ || :

·અધ્યાય ૮ મે ૩૮૧ ઝાડ. ગુરછાદાર વૃક્ષો, વિવિધ વાંસ, સમડી, વેલાઓ, ટી બા- આ બાણે અને કુકનાં ઝાખરાં એ રોપી કરીને હદ ઠેર- વવી અથી સીમા નાશ પામે નહિ. ૨૪૬, ૨૪૭ तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च । सीमासंधिपु कार्याणि देवतायतनानि च ॥ २४८॥ તળાવ, કુવા, વાવ, કરણ અને દેવસ્થાનો સીમાના સ વિભાગ ઉપર બાંધવાં ૨૪૮ उपच्छन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् । सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम् ।। २४९॥ વીમાના જ્ઞાન બાબતમાં લોકમાં નિત્ય ફેરફારી હોય છે, . જેને રાજાએ બીજ ગુમ સીમાચિહન પણ કરાવવા अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुपान्भस कपालिकाः । करीपमिष्टकाङ्गाराञ्छर्करा वालुकास्तथा ને ૨૫૦ || यानि चैवंप्रकाराणि कालाद्भूमिर्न भक्षयेत् । तानि संधिपु सीमायामप्रकाशानि कारयेत् ॥ ॥ २५१॥ પથરા, હાડકાં, ગાયના વાળ, ફસકા, રાખ, ઠી કરાં, ડાયાં, ઇંટકાયેલા, પથ્થરની કપચી અને રેતી એ અને ની જાતની બીજી વસ્તુઓ જેમને લાંબે ગાળે જમીન ખાઈ ન જાય, તેમને સીમાના સધિભાગો ઉપર છૂપી રીતે વી. ૨૫૦૨૫૧ एतेलिऑनयेत्सीमां राजा विवदमानयोः। भुक्त्या च सततमुदकस्यागमेन च ॥ २५२ ।। ગામના લડા સીમ સંબંધી કજિયો કરતા હોય, F ·૩૮૨ विपरीत नयन्तस्तु दाप्याः स्युद्विशत दमम् ।। २५७॥ શ્રીમનુસ્મૃતિ ત્યારે રાજાએ આ ચિહનો ઉપરથી, પ્રથમના ભગવટા ઉપરથી, તેમજ પાણી આવવાના માર્ગ ઉપરથી સીમા નક્કી કરવી. यदि संशय एव स्याल्लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादविनिर्णयः ।। २५३॥ નિશાનો જોયા છતાંય જે સશય રહે, તે સાલીની ખાતરી ઉપરથી જ સીમાના કજિયાનો નિકાલ થાય. ૫૩ ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीन्नि साक्षिणः। प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोश्चैव विवादिनोः ।। २५४ ॥ સીમા સંબંધમાં, તે પક્ષકારો અને ગામના કુળવીને પચ સમક્ષમાં સાક્ષીઓને સીમાચિહ્નો પૂછવાં. ૧૫૪ पृष्टास्तु यथा युः समस्ताः सीन्नि निश्चयम् । निवनीयात्तथा सीमां सर्वास्तांश्चैव नामतः ॥२५५॥ તે સાક્ષીઓને પૂછવામાં આવતાં તેઓ સમસ્ત રીતે સીમાને જે નિર્ણય આપે તે પ્રમાણે સીમા બાંધવી અને તેમનાં નામ નોંધી લેવાં. ૨૫૫ शिरोभिस्ते गृहीत्वोवी स्रग्विणो रक्तवाससः। सुकृतैः शापिताः खैस्वैनयेयुस्ते समञ्जसम् ॥ २५६ ॥ માળા ધારણ કરેલા અને રક્ત વસ્ત્ર પહેરેલે તે સારી ઓએ માથે ધરતીની માટી ઉપાડવી અને પોતપોતાનાપુર ના સેગન ખાઈ ગુદ સીમાનિર્ણય આપો. ૨૫૬ यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः । શાસ્ત્રોક્ત રીતે નિર્ણય કરનારા તે સત્ય સાક્ષીઓ પN ધ

·અધ્યાય ૮ મે
રહિત રહે છે. પણ એથી ઉલટું કહેનારા સાક્ષી બને
પણના દંડને યોગ્ય થાય છે. રપ૭
साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः ।
सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनियौ ।। २५८ ॥
સાક્ષીના અભાવે આસપાસનાં ચાર ગામોમાં રહેનારા
જનોએ રાજાની હાજરીમાં પ્રયત્નપૂર્વક સીમાને નિર્ણય
કર. ૨૫૮
सामन्तानामभावे तुमौलानां सीनि साक्षिणाम् ।
इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान्वनगोचरान् ॥२५९ ।।
व्याधांश्छाकुनिकान्गोपान्कवन्मूिलपानकान् ।
व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः ॥ २६० ।।
એ ઇજન ન મ તેમજ આ વિરો અસલી
જાણકાર એવા માણસો ન મળ ના વનનાં કિનારા નીરના
માણસને પનું સાક્ષીમાં લેવા પાપી પક્ષી મારી
જીવનારાઓ. ગોવાળિયા, માછીમા, નળિયાં ખી
આજીવિકા કરનારાઓ, સર્પ પકડના, હું : -
નારાઓ અને બીજા વનચારી મનુ છે. ૨૫૯, ૨૦
ते पृष्टास्तु यथा युःसीमासंधिपुलक्षणम् ।
तत्तथा स्थापयेद्राजा धर्मेण समयोईयोः ।। २६१ ॥
પૂછવામાં આવતાં તે રીભાવિને ને જે જ !
કહે. તે પ્રમાણે રાજએ ન્યાયપદ રે ગામ ની મોજ
સ્થાપવી. ૨૬
क्षेत्रपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।
सामन्तप्रत्ययो शेयः नीमातुविनिर्णयः॥२६२ .!
કે

·શ્રીમનુસ્મૃતિ
ત્યારે રાજએ આ ચિહને ઉપરથી, ઝનના બિટા કે
તેનજ પાણી આવવાના માર્ગ ઉપરથી નીના નદી કરી
यदि मंशय एव स्वाल्लिङ्गानामपि दशने ।
साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादविनिणयः ।। २५३ ।।
નિશાનો જોયા હોય છે સંશય રહે તે માટે
ખાતરી ઉપથીજ સીનાના કજિયાનો નિકાલ થાય. ૨૧
ग्रामीयाकुलानां च समक्षं सीनि साक्षिणः।
प्रष्टव्याः सीमलिङ्गानि तयोक्षेत्र विवादिनीः ।। २५४ ॥
સીના સંબંધનાં. તે પલકારા અને ગામના યુવાન
પંચ નાના સાક્ષીઓને સીમાચિહ્ન પૂછવા.
पृष्टास्तु यया युः समस्ताः सीन्नि निश्चयम् ।
निवनीयात्तथा सीमां सर्वात्तांश्चैव नामतः ।। २५१
તે સાક્ષીઓને પુછવામાં આવતાં તેના સત્ત
સીનાનો જે નિર્ણય આપે તે પ્રમાણે ના બાકી છે
તેમનાં નામ નથી લેવાં. રપ
गिरोभिस्ते गृहीत्वोबी खग्विणो रक्तवाससः।
सुकृतेः शापिताः खस्लैनयेयुस्ते समञ्जसम् ।। २५६ ॥
માળા ધારણ કરેલા અને તે વસ્ત્ર પહેલા તેના
એનાથે ધરતીની માટી ઉપાડવી અને પોતપોતાનાં
ના સાગન બાદ ગુફ સીમાનિય આપવા. ૨૬
यथोक्तेन नयन्तस्ते पूयन्ते सत्यसाक्षिणः ।
विपरीतं नयन्तस्तु दाप्याः स्युर्दिशतं दमम् ।। २५७ !!
શારવા રીતે નિચ કરનાર ને સત્ય સાક્ષી
તે
W

·અધ્યાય ૮ મે ૮૭ રહિત રહે છે. પણ એથી ઊલટું કહેનારા સાક્ષીઓ બેસે પણના દંડને ચોગ્ય થાય છે. રપ૭ साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाःसामन्तवासिनः। સીનિ : થતા રાસંનિધૌ ૨૫૮ સાક્ષીના અભાવે આસપાસનાં ચાર ગામોમાં રહેનારા એકજનોએ રાજાની હાજરીમાં પ્રયત્નપૂર્વક સીમાને નિર્ણય કરવો. ૨૫૮ सामन्तानामभावे तुमौलानां सीनि साक्षिणाम् । इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुषान्वनगोचरान् ॥ २५९ ।। व्याघांश्छाकुनिकानगोपान्कैवान्मूलखानकान् । व्यालग्राहानुञ्छवृत्तीनन्यांश्च वनचारिणः ॥ २६०॥ એ શ્રેજનો ન મળે તેમજ સીમા વિશે અસલથી જાણકાર એવા માણસે ન મળે, ન વનમાં ફરનારા નીચેના માણસોને પણ સાક્ષીમાં લેવા–પારધીઓ, પક્ષી મારી જીવનારાઓ, ગોવાળિયાઓ, માછીમાર, મૂળિયાં ઉખેડી આજીવિકા કરનારાઓ, સર્પ પકડનારાઓ, ઉંછવૃત્તિથી રહે- નારાઓ અને બીજા વનચારી મનુષ્યો. ર૫૯, ૨૦ ते पृष्टास्तु यथा युःसीमासंधिपुलक्षणम् । तचथा स्थापयेद्राजा धर्मेण ग्रामयोयोः ॥ २६१ ॥ પૂછવામાં આવતાં તેઓ સીમાસંધિને વિશે જે લક્ષણ કહે, તે પ્રમાણે રાજાએ ન્યાયપૂર્વક બે ગામો વચ્ચેની સીમા સ્થાપવી. ૨૬૧ क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च । सामन्तप्रत्ययो ज्ञेया सीमासेतुविनिर्णयः॥ २६२ ।।

·F f * t + ક . ૨ R - છે d S વજિની–જેના ઉપર વન કમી કે ૧; મલિન – ઉપર માઈ તેરા હાથ; ભિવાની – 3 : નિ. ની દો - - 1 1 1 : M , માવાનો દા પત્ર प्रदिमिमतेगामुप कागति स्थितिः .. २३५ : પીના બે ભાગલા ના નાના 2 - ૨ : કાન તારી સતી જનીન નક્કી કરી આવી શકે છે. ૨૫ [ aલિન ગતિની નિશાની માતા ! राजशासननीता च सीमा पंचविधा स्मृता।। વજિની, ભસિની, નિજાની, વાજિંતા અને એ શાસનનીતા એ પાંચ પ્રકારની રીતે કહી છે.] હૈય; ભાવતા—જેના ઉપર અને પર્વતે વર કે અને ? રાજામનનીતા-રના રાજાએ નિબંધ - . 1, 11, 11- 1 ' , , , ; , , ;- *! * * * * * * 1 -5.5* ! ! ! !:1 11111 = 1 હત : 21-11-13 11- : • In ", " , " ''' 'ય ' ' ' ', 1 1 11. 1 , ? - - - - - - - ' '- 1 - - - - - ',

·અધ્યાય ૮ મિ
૩૮૫
---
एपोऽसिलेनानिहितो धर्मः सीमारिनिर्णये।
अत ऊप्राक्ष्यामि वाक्पारुप्यतिनिर्णयम् ।। २६६ ॥
સીમા એ બધીને નિર્ણય વિશેનો આ ધર્મ ને એ રીતે
કહ્યો. હવે, વાકપાવ્ય (ગાળાગાળી) બપી નિ ચ -.
ગાળાગાબાનો નિબં--
જ ઘાઢા લત્રિ
वैश्योऽपर्धगतं वा शुदरतु वधमहति ।। २६७ ।।
ફાત્રિય બ્રાદાને ગાળ આપે. તે નં ને ? '
પટે, વૈશ્ય બે બાબણને ગાળ આપ. ના અને મનો બને
પણને થાય; પણ શક જે બારાબંને ગાળ છે, ને
મારની રિક્ષા ધાય. ૨૬ ૭
વાદળ રાજી વિકસાન !
વિશે સાવચાશ શ ર : + ૧૮ છે
બ્રાહ્મણ ને ક્ષત્રિયને ગાળ . વન - .
ધાને ગાળ ને તેને પણ પ બને છે કે “ હું
તે બાર પણ બને ત્યાગ. ૨ :
समवर्ण विजातीनां दादर यति ।
વાવની તવ ગુપ મ / ૧
રિણામો પ પ .
ને ગાળ તારે, ના બને ભાર પણ છે - - ૧
ી ગાલ પ, તા .
[પિmયપ પ હ રાપરો !
વિ એ જ છે
છે.
*

·* એમને ભાંડે, તો લોઢાનો દશ આંગળને એક ધગધગનો કાઈ શુદ્ર એ છકી જઈને બ્રાહ્મણાદિ ત્રિવણને ધર્મોપદેશ ૩૮૬ શ્રી મનુસ્મૃતિ ક્ષત્રિય વૈશ્યને ગાળ આપે, તો તેને બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયને ગળી આપે ત્યારે જેમ થાય તેમ (પચાસ પણનો દંડ કરવો વેગ્ય ક્ષત્રિયને ગાળ આપે, તો તેને ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ગાળ આપે ત્યારે જેમ થાય તેમ (સો પણનો દંડ કરવો શત્રિય કે વૈશ્ય અને ગાળ આપે, તો તેને બ્રાહ્મણ શકને ગાળ આપે ત્યારે જે થાય તેમ (બાર પણનો) દંડક અને શુદ્ર ક્ષત્રિયવૈશ્યને ગાળ આપે, તો તેને શુક બ્રાહ્મણને ગાળ આપે ત્યારે જે થાય તેમ તેને મારની સજા આપવી.] एकजातिद्विजातीस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः॥ २७० જે શુદ્ર દ્વિજવનાને ભયંકર ગાળો ભાંડે, તો તેને જીભને છેદ કરે. કેમકે, તે હલકી જાતનો છે. ૨૭૦ नामजातिग्रहं त्वेपामभिद्रोहेण कुर्वतः । निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुचलनास्सै दशाङ्गुलः॥ २७१ ॥ જે શુદ્ર એ કિંજવણનાં નામ અને જાતિને ઊંચી } સળિયે એના મેંમાં ઘુસાડી દેવો. ૨૭૧ धर्मोपदेशं दर्पण विप्राणामस्य कुवर्तः । तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ २७२ ॥ કરે તો રાજાએ તેના માં અને કાનમાં કડકડતું તેલ રેડાવવું. श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शारीरमेव च । वितर्थन ब्रुवन्ददाप्यः स्याद्विशतं दमम् ।। २७३ ॥

·ના s ૩૮૭ 3 . ક અધ્યાય ૮ મે જો કેઈ અભિમાનથી બીજાનાં વેદનાન, દેશ, જાતિ અને શરીરના સંરકારકર્મ વિશે મિથ્યા બાલે, તો તેને બસો પણ દંડ કરવો. ૨૭૩ काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् । तथ्येनापि त्रुवन्दाप्यो दण्डं कापणावरम् ।। २७४ ।। જે કઈ બીજાને કારણે, લંગડે કે એવી બીજી ખોડ- વાળો કહે અને જો એ સાચું હોય તે પણ, તેને ઓછામાં ઓછો એક કાપણને દંડ કરે. ર૭૪ मातरं पितरं जायां प्रातरं तनयं गुरुम् । आक्षारयञ्छतं दाप्यः पन्थानं चादद् गुरोः॥ २७५ ॥ મા, બાપ, પત્ની, ભાઈ, પુત્ર અને ગુરુ એમને ગાળ દેનાર પાસેથી તેમજ ગુરને માર્ગ ન આપનાર પાસેથી સે પણને દંડ લેવો જોઈએ. ર૭૫ ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यों विजानता। ब्राहाणे साहसः पूर्वः क्षत्रियो वेव मध्यमः ॥ २७६ ॥ બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય અંદરોઅંદર ગાળાગાળી કરે, તે ધર્મજ્ઞ રાજાએ બ્રાહ્મણને પૂર્વ સાહસ (અઢીસો પણ) અને ક્ષત્રિયને મધ્યમસાહસ(પાંચસે પણ)ને દંડ કરવો. ૨૭૬ विदशूद्रयोरेवमेव स्वजाति प्रति तत्त्वतः । छेदवर्ज प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥ २७७ ॥ વૈશ્ય અને શુદ્ર પિોતપોતાની જાતવાળાને સામાસામી ગાળ આપે, તે તેને જીભના છેદ સિવાયનો દંડગ કરે. એવો નિર્ણય છે. (એટલે વૈશ્યને અઢીસે પણનો શુદ્ધને પાંચસે પણ દંડ થાય.) ર૩ ·૩૮૮ ૮ડ કરો. શ્રીમનુસ્મૃતિ [पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । वचनात्तुल्यदोषः सानिमथ्या द्विषतां ब्रजेत् ॥ પતિતને પતિત કહેનારને અને ચોરને ચોર કહેનારને તેના એ વચનના અપરાધ સાર આગળ પ્રમાણે પણ તે જે આ બોટે ખોટું કહે તો તેનો અપરાધ બમણી દંડને પાત્ર થાય.] માર મારીને નિર્ણય – एप दण्डविधिः प्रोक्तो वारपारुष्यस्य तत्त्वतः। બત પ્રવક્ષ્યામિ યુવાધ્યનિયમ્ II ર૭૮) ગાળાગાળી ભાટને આ તપૂર્વકનો દ વિધિ કલો. હવે મારામારી બાબતના દંડનિર્ણય વિશે કહીશ. ૨૮ येन केनचिदङ्गेन हिंस्याचेच्छेष्ठमन्त्यजः । छत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ॥ २७९॥ જે અંત્યજ પોતાના ગમે તે અવયવથી પુરુષને મારે તે રાજાએ તેને તે અવયવ છેદી નંખાવો-એમ મનુની આજ્ઞા છે. ૨૭૦ पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति । पादेन प्रहरन्कोपात्पादच्छेदनमर्हति ॥२८० ।। તે હાથ કે લાકડી ઉગામીને મારે, તો રાજાએ તેનો હાથ વી નાખવો ઘટે. તે ક્રોધ કરીને પગે પ્રહાર કરે તો તેના છેદાવી રાખવા જોઈએ. ર૮૦ सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । 'कट्यां कृताको निर्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्तयेत् ॥२८१।।

·અધ્યાય ૮ માં હલકી વરણનો માણસ જો ચડિયાતી વર્ણના માણસ સાથે અભિમાનથી એક આસને બેસવા ચાહે, તો તેને કે, ઉપર ડામ દઈ દેશવટો આપો અને તેના કલા કરાવી નાખવા. ૨૮૧ अवनिष्ठीवतो दर्पाद्वायोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अवमूत्रयतो मेमवशर्धयतो गुदम् ॥ २८२ ॥ નીચ વર્ણનો મનુષ્ય અલંકારથી કાચ મનુષ્યના ઉપર શ્કે, મૃતક પાં, તો રાજાએ અનુક્રમે તેના બાદ, બની જનનેન્દ્રિય કતની ગુદા કપાવી નાખવાં. ૨૮૨ केशेषु गृह्णतो हस्ती छेदयेदविचारयन् । पादयो ढिकायां च ग्रीवायां वृपणेषु च ।। २८३ ।। કોઈ હલકી જનિન મનુષ્ય કાઈ પડિયાની વિના મનુષ્યને વાળથી, પગથી, દાઢીથી, ગરદનપક, તે વિનાવિચારજ તેના બેઉ હાથ કાપી નાખ તા. ૧૮. त्वम्भेदकः शतं दध्यो लोहितरय प दर्शकः । मांसभेत्ता तु पनि फान्गवास्यम्त्यस्थिकः ।। २८४ ।। તમાન વર્ણવાળાની ચામડી પરના લે છે લેહી કાઢનારને તે પણ ડ . ન માં ' નારને જ નિ ના દ કર - નનાં ૧૦ બ : દેશનિકાલ કરવો. ૧૮૪ गनरपतीनां संपामुपभोगं क्या પા તથા સરકાર પાન છે જ જે જે 'નરપ. ' , , , , ·P જે માણસ જાણતાં કે અજાણતાં બીજાના માલને નુકસાન ચામડીને, ચામડીનાં, લાકડાનાં અને માટીનાં પાત્રોને તેમજ ફૂલ, મૂળ અને ફળને નુકસાન કરનાર પાસેથી તે તે ચોમન ઉપગ ને , છે તે બા નમનિ છે તેને એ પાના ભામાં ન, , માં આવે છે. માણા: ૨. ૨૮૫ मनुष्याणां पशनां न दुगागा पहले सति । यथा यथा ममदारां दण्डं कुर्यात्तथा तथा ॥ २८६॥ માને અને પશુઓને દુખ આપવા માટે ના ભારવામાં આવે, તો તે તે મકાના પ્રમાણમાં ગમે દંડ કરવો. ૨૮ अगावपीडनायां च प्रणशोणितयोस्तथा। समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ॥ २८७ ॥ કે મનુષ્યના હાથપગ આદિ અને પીડા કે તેને જખમ કરે અથવા લેહી કાર, તા રાજાએ દક્ષી માને થાય ત્યાં સુધી તે મારનાર પાસેથી ખરચ અપાવેલો અથવા તેને (ધનદંડ, શારીરદડ વગેરે) સર્વ જાતના દડકો द्रव्याणि हिंस्यायो यस्स ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच तत्समम् ॥ २८८॥ કરે, તેણે માલધણી પ્રસન્ન થાય તેમ કરવું અને રાજાને તેનું સાનની બરાબરનો દંડ ભર. ૨૮૮ चर्मचार्मिकभाण्डेपु काठलोष्ठमयेषु च । मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ।। २८९ ।। વસ્તુની કિમતથી પાંચગણો દંડ લેવો. ૨૮૯ ·पाल के पापानलनिन ! ६. तपाः ही इन्जो कपडे . २२० । ........... ....२६ डिनाले नपुगे विमानतात. जसपना मन वा २९१३ उदने पन्दाजमोवाच उनन्दे चपाहात दाद दरभर २२२ : २.१.२.२.५, ६.१.... ३ का पुन नान भाजार ! चलानी जोशालां निदान ॥२९॥ ६. २६.६६ ................. प्रभाव रहदास भावको वजह! दुपसाशासनाने का शव. २९४ ·તને જખમ કરે અથવા લેહી કાઢે, તો રાજાએ દી સાજે જે માણસ જાણતાં કે અજાણતાં બીજાના માલને નુકસાન ચામડીને, ચામડીનાં, લાકડાનાં અને માટીનાં પાત્રોને તેમજ ફૂલ, મૂળ અને કુળને નુકસાન કરનાર પાસેથી તે તે ૩૦ શ્રીમતિ ઉપભોગ બને તોય, ને જે તે વે વન-પતિઓને જે તેને એ ઉપગને પ્રાન ઉત્તમ. આ િદ કે 'માં – ન્યાયમયી છે. ૨૮ मनुष्याणां पगना न दुःगाय प्रहते सति । यथा यथा महद्दुःरां दण्डं यांनथा तथा ।। २८६॥ મનને અને પશુઓને દુ ખ આપવા માટે નો મારવામાં આવે, તેને તે મા ના પ્રમાણમાં જ દંડ કરવા. ૨૮ अङ्गावपीडनायां च वणशोणितयोस्तथा। समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डनथापि वा ॥ २८७ ॥ કોઈ મનુષ્ય કદના હાથપગ આદિ અંગોને પીડા કે થાય ત્યાં સુધીનો તે મારનાર પાસેથી ખરચ અપાવે અધી તેને (ધનદંડ, શારીરિદડ વગેરે ) સર્વ જાતના દડ કરવા द्रव्याणि हिंसायो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याच तत्समम् ।। २८८॥ કરે, તેણે માલધણી પ્રસન્ન થાય તેમ કરવુ સાનની બરાબરનો દંડ ભરો. ૨૮૮ चर्मचार्मिकभाण्डेपु काठलोष्ठमयेषु च । मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ।। २८९ ।। વસ્તુની કિંમતથી પાંચગણે દંડ લેવો. ૨૮૯ અને રાજાને તે તું ૮

·અધ્યાય ૮ મા
यानस्य चैव यातुन यानग्यामिन एव च ।
दशातिवर्तनान्याहुः गप दण्टी विधीयते ।। २९० ।।
વાન, વાહન ચલાવનાર અને વાનના છે, અને
નીચેના દશ નિમિત્તોને દ. કહ્યો નથી, બાકીનામાં અને
માટે દંવિધાન છે. ૨૦૦
छिन्ननारये गमयुगे निर्यप्रनिमुखागत ।
अक्षम च यानरय चरामः नर्थ र च ।। २९१ ।।
छेदने चय यन्त्राणां यात्ररम्याराथाय ।
आफन्दे पाप्यपहीति न द मनुबान ।। २५.२ ।।
નાથ તુટી જાય, નારી ભ મ -. . - - - -
લીધે વાહન નીર રે, કે અવળાં પડી જ, ૫ - ' '
જય, વાહનનાં ડાં વૃટી મે. જામજાની છે ?
નશે તૂટી જાય, ઉર ગામ ની વય
મને બૂમ પાડી દામ માં . . . . . . ' '
થાય ન,િ અને માને , ' .
પાપને લુ વાગ્યા ના એ છે
- પા કપડu taru m n * ૨
પણ, મને તો એ બે ?
તે ભળી ન
ન બને છે અને એ ?
બાળ-પંપા કાન અપ
ઉપરના રોજ :કા ,
! ' ', , ,
5
'
5
{
1
1

·૩૯૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ તે હોશિયાર ન હોય તો વાહનમાં બેઠેલા દરેકને મે પણનો દંડ કરવો. ૨૯૪ स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा। प्रमापयेत्प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः ॥ २९५ ઢોરઢાંખરને લીધે કે સામે આવતા રથને કારણે તે નારને રુકાવટ થઈ હોય અને છતાં તે વાહન આગળ અને એમ કરતાં કોઈ પ્રાણીનો ઘાત થઈ જાય, તે વિનાવિચારે તેને નીચે પ્રમાણે દંડ કરવો. ૨૯૫ मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्विपं भवेत् । प्राणभृत्सु महत्स्वधं गोगजोष्ट्रयादिपु ॥ २९६ ॥ એ વાતમાં જો માણસ માર્યો જાય, તો તે હાંક ચોરની પેઠે ૧૦૦૦ પણની શિક્ષા કરવી. પણ એમાં જે હાથી અને ઘોડા વગેરે મોટા પ્રાણીઓ માર્યા ગયાં તો તેથી અર્ધી દંડ (૫૦૦ પણ) કરે. ૨૯૬ क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः। पञ्चाशत्तु भवेद्दण्ड: शुभेषु मृगपक्षिपु ॥ २९७ । નાનાં નાનાં પશુઓ માર્યા જાય, તો બસે પણ કરવો. સારાં મૃગોને પક્ષીઓ માર્યા જાય, તો પચાસ પ દંડ કરવો. ૨૯૭ गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमापिकः । मापकस्तु भवेद्दण्डः श्वस्करनिपातने ॥२९८ ગધેડાં અને મેંઢાંબકરાંની ઘાત થઈ જાય, તે માથાનો દંડ કરવો. કતરાં અને ભૂંડ માર્યા ગયાં હોય એક માથાનો દંડ કરે. ૨૮ ·૩૩ (૧ અધ્યાય ૮ મે भार्या पुत्रश्च दासश्च प्रेष्यो भ्राता च सोदरः। प्राप्तापराधास्ताव्याः स्यू रज्या वेणुदलेन वा॥२९९ ॥ પત્ની, પુત્ર, દાસ, વૈત અને નાનો ભાઈ એટલાં અપરાધ કરે, તો તેમને દોરડાથી અથવા વાંસની લાકડીથી તાડન કરવું. ૨૯૯ पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाओं कथंचन । अतोऽन्यथा तु प्रहरन्प्राप्तः स्याचौरकिलिपम् ॥ ३०० ॥ પણ, આ માર વાંસા ઉપર મારે ક્યારેય મસ્તક આદિ ઉત્તમ અંગ ઉપર મારો નહિ આથી ઊલટી રીતે પ્રહાર કરનારને ચોરની પેઠે શિક્ષા મળે. ૩૦૦ ચારને શિક્ષા કરવાનો નિર્ણય– एपोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः । स्तनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि दण्डविनिर्णये ॥ ३०१ ।। આ મારામારી સંબધીનો નિર્ણય સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું હ, ચોરના સ બ ધમાં કરવાના શિક્ષાનિર્ણય વિશે વિધિ કહીશ. ૩૦૧ परमं यत्नमातिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः। स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते ।। ३०२॥ રાજાએ ચોરને કબજે કરવામાં પરમ યત્નવાન રહેવુ. ચારેને વશ રાખવાથી રાજાનો યશ અને તેનું રાજ વધે છે. अभयस्य हि योदाता सपूज्यः सततं नृपः। सत्रं हि वधते नस्य सदैवाभयदक्षिणम् ॥ ३०३ ।।

·શ્રીમતિ
જે રાજયના દિય, સતત પૂજા થાય છે.
તે રાજાનો અબાફી દલિલાવા ..દેવ વૃદ્ધિ પામે છે.
सर्वतो धमाझागो गतो नवति रखतः ।
વધ િવના ન | 2 !!
દરાની રક્ષા કરનાર અને સર્વ મન ને ઇ
લાગ મળે છે, અને રજા નહિ કરનાર રાજને અધવ
ઇફ ના હલ થાય છે. ૧૦૮
यद्धीने यद्यजन यदावि यदति ।
તેના માથા મનોતિરાવા રે !
જે અધ્યયન, યજન, દાન અને અન્ય ન થાય તો ઇફ
ભાગ પ્રજાની રક્ષાને લીધે રાજને નળ છે. ૬૦પ
रक्षन् धर्मेण भूतानि राजा वध्यांध घातयन्।
यजतेऽहरयज्ञ: सहवागतदक्षिणः ॥३०६ ।।
પ્રાણીઓનું ધપૂર્વક પાલન કરનારા અને દંડપાત્રોને
ચોગ્ય શિક્ષા દેનારા રાજાને પ્રતિદિન એક લાખ ગોદત્રિકા
વાળા યજ્ઞોનું ફળ સાંપડે છે. ૩૦૬
योरक्षन्वलिमादत्ते का शुल्कं च पार्थिवः ।
प्रतिभागं च दण्डं च स सबो नरकं ब्रजेत् ।। ३०७ ।।
જે રાજા પ્રજાનું રક્ષણે નહિ કરતો છતાં, બલિ કર,
પ્રતિભા અને દંડ લે છે, તે તત્કાલ નરકે જાય છે. ૧૦
अरक्षितारं राजानं बलिपड्भानहारिणम् ।
तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ।। ३०८ ॥
પ્રજાનું રક્ષણ નહિ કરનારો જે રાજા ધાન્યનો રોલા
લે છે, તે સર્વ લેનાં સર્વ પાપને ભાગી થાય છે. ૧૦૮

·અયાય ૮ મા ૩૫ - - - - अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुम्पकम् । अनपेक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ॥ ३०९ ॥ શાસ્ત્રમર્યાદાની ગણના નહિ રાખનાર, નાસ્તિક, પ્રજાને લૂંટનારો, પ્રારક્ષણ નહિ કરનારો અને કર વગેરે હોઈમાં કરી જનારો રાજા અધોગતિ પામે છે, એમ જાણવું ૩૦ अधार्मिकं त्रिभिायनिगृहीयात्प्रयत्नतः। निरोधनेन बन्धेन विविधन वधेन च ॥३१०॥ નિરોધન (કેદ), બન્ધ (બેડી) અને વિવિધ જાતના માર, એ ત્રણ ઉપાયોથી રાજાએ જોર આદિને પ્રયત્નપૂર્વક શિક્ષા કરવી. ૩૧૦ निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च । द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ।। ३११ ॥ જેમ કિજાતિઓ યજ્ઞાદિથી પવિત્ર થાય છે, તેમ રાજાઓ પાપીઓને સજા કરવાથી તેમજ સાધુઓને રક્ષણ આપવાથી સતત પવિત્ર થાય છે ૩૧૧ क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् । वालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितमात्मनः ॥३१२ ॥ દાવાના પક્ષકારો વગેરે માણસો, બાળકો, વૃદ્ધો, તેમજ રાગિયાઓ કઈ આક્ષેપ કરી બેસે, તો રાજાએ પોતાનું હિત વિચારીને તેમને નિત્ય ક્ષમા આપવી. ૩૨ यः क्षिप्तो मर्पयत्यातस्तेन स्वर्गे महीयते । यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ ३१३ ॥ પીડિત મનુષ્યોએ આક્ષેપ આપ્યા છતાં જે જ તેને – - - ·મુશાળ, ખેરની લાકડી, ધારી બરછી અથવા લેમડી જવું અને કહેવું છે, તે ચોરી મેિ કરી છે, મને શિક્ષા આપો. રાજાએ પોતે તે મુશળ લઈને તેને એકવાર પ્રહાર કરવો. ચોરને શિક્ષા કરવાથી કે તેને છોડી દેવાથી તે ચોરીમાંથી મુક્ત થાય છે પણ તે ચેરને સજા ન કરવામાં આવે છે गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्विपम् ॥३१७॥ ગર્ભ હત્યા કરનારો છે જેનું અન્ન ખાય છે તેને વિશે. 'ચારિણી પત્ની પતિને વિશે, શિષ્ય ગુખે વિરો અને શ્રીમતિ મન કરી છે કે, તે છે મને પામે છેપણ રાજા પોતાને એને કારણે તેને જ આપતા નથી તે નરકને વિશે જાય છે ? राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकशन पालता। आचक्षाणेन तन्तेयमेवं कर्माणि गाधि माम् ॥ ३१४॥ स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वापि सादिरम् शक्ति चोभयतम्तीक्ष्णामायमं दण्डमेव वा॥ ३१५॥ કે, એ ખભા ઉપર રાખી રે કે વાળે રાજા પાસેના [गृहीत्वा मुरालं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् । वधेन शुध्यते स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा ॥ ચોર મારથી અને બ્રાહ્મણ તપથી જ ગુદુ થાય છે. ] शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तेयाद्विभुच्यते । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनसामोति किल्विपम् ।।३१६॥ રાજા ચેરનું પાપ પામે છે. ૩૧૬ अन्नादे भ्रूणहा मार्टि पत्यौ भार्यापचारिणी । Su ·અધ્યાય ૮ મે ૩૭ યજમાન યાજકને વિશે તેમ પાતપિતાનાં પાપ ધુએ છે, તેમ પર ગા કિ પિતાનું પાપ છે. ૬૧૭ गजभिः कृतदण्डास्तु कृत्या पापानि मानवाः । નિર્મદા જશરાન્ડ રનઃ એકતનો પથારૂ૨૮૫ પાપી રાજા પાસેથી શિક્ષા પામીને નિર્મળ થાય છે અને કાળીઓની જેમ વર્ગ માં જાય છે. ૩૧૮ यस्तु रज्जु घटं पादरदिन्धाच यः प्रपाम् । स दण्डं प्राप्नुयान्मापं तं च तस्मिन्समाहरेत् ।। ३१९ ॥ જે કલા પીરડું કે વડે કરી જાય અથવા પરબને તોડી નાખે. તેને રોક માપ દંડ કરવો અને તે દોરડું વગેરે તે કરવા ઉપર પાછાં મુકાવવાં. ૧૯ धान्यं दशभ्यः जम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिक वधः। शेपेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्वनम् ॥ ३२० ॥ દશ ન કરતાં જે વધારે ધાન્યની ચોરી કરે, તેને ભારે માની સજા કરવી. આથી ઓછી ધાન્યની જે ચેરી કરે, તેને ધાન્યને મૂલ્યથી અગિયારમણ દંડ કરવો અને ધણીને તે માલ પાછો અપાવવા ૬૨૦ तथा धरिमभयानां शतादभ्याधिके वधः । सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वामसाम् ।। ३२१ ॥ વળી વાજે તળવા ગ્ય સુવર્ણ અને ચાંદી વગેરેની , તેમજ ઉત્તમ વસ્ત્રોની ચોરી રે પલથી વધુ વજનની હોય, તો ચારનારને મારની શિક્ષા ઘટે. ૨૧ * બને પણ એક કોણ અને વીમ કોણનો એક કુંભ, ·૩૯૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ पञ्चाशतस्त्वभ्याधिके हस्तच्छेदनमिष्यते । शेपे त्वेकादशगुणं मूल्यादण्डं प्रकल्पयेत् ॥ ३२२ ॥ ને ગેરી પચાસ પલ કરતાં વધુ વજનની હોય, તેને ચોરનારના હાથ છેદી નાખવા. પણ જે તે તેથી ઓછાવ- નની હોય, તો તેને માલની કિંમતથી અગિયાગો દંડકો, पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेपतः । मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥ २२३ ।। કુલીન પુરુષોનું અને ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ તેમજ ઉત્તમ રનનું હરણ કરનારને અંગછેદનની શિક્ષા વટ છે महापशूनां हरणे शस्त्राणामोपधस्य च । कालमासाद्य कार्य च दण्डं राजा प्रकल्पयेत् ॥ ३२४ ।। ટાં પશુઓના, શિશ્નોના અને ઔષધના હરણમાં જ તથા અપરાધ જોઈને રાજાએ દંડ દા. ૧૨૪ गोपु त्राहाणमंस्थामु स्थूरिकायाच भेदने । पशना हरणे चैव सद्यः कार्भिपादिकः ॥ ३२५ ॥ વાળની ગાયો ચગ્યા માટે, ગામને નાથ નાખી , જોડવા માટે જ છે ટાંબકરાં વગેરે પશુઓ તો માં અપરાધીને અા : તજ કાપી નંખા. ' मूत्रमापमिशिनां गोमयम्य गुइस्य च । दनः क्षीरभ्य कम्य पानीयस्य नृणम्य च ।। ३२६ ।। બાકાનાં જળનાં નવ = ! પ્રધાન છે ? 1 7 ઇ જ છે !!

·અધ્યાય ૮ મે मत्स्यानां पक्षिणां चैव तलस्य च घृतस्य च। मांसस्य मधुनचैव पचान्यत्पशुसंभाम् ॥ ३२८ ॥ अन्येषां चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च। पक्वान्नानां च सेवपां तन्मूल्याद्विगुणो दमः॥ ३२९ ।। દોરા, કપાસ, કફનાં બીજ, છાણ, ગોળ, દહી. ધ. છારા, પીણું તણ, વાંસનાં ટેપલા વગેરે પાત્રો. મીઠું, માટીનાં વાસ, માટી, રાખ, માછલાં, ૫ બીઓ, તેલ, ઘી, માંસ, મધ, પશુમાંથી નીકળતી શિંગડાં વગેરે અપી, મધ, રાંધેલા ભાત, તેમજ સર્વ પ્રકારનાં પકવાન્નો વગેરેની ગોરી કરનારને તે તે ચીજની કિમતથી બમણે દડકો ઉર૬-૧ર૦ पुष्पेषु हरित धान्ये गुल्मवल्लीनगेपु च । પેશ્વપરિપૂag રાણા સારા છે ૩૩૦ છે ફલો, લીલાં ધાન, ગુલ્મો, વેલી. વૃક્ષો અને લાફક કરી તૈયાર ન કરેલાં બીજું ધા એમની રસોરી કરનારને પાંચ કૃષ્ણલનો દડ કરવા. ૧૦૦ परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च । निरन्वये शतं दण्ड सान्वयेऽर्धशतं दमः ॥ ३३१ ॥ સાફ કરી તૈયાર કરેલાં ધાન્ય, ગાડ, બળ અને ફળ સંબધી ચોરી કરનાર માલધણીને સ બી હોય, તો તેને પચાસ પણનો અને સંબધી ન હોય તો ઍ પણનો, એમ ઇડ કરો. 331 स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रमभं कर्म यत्कृतम् । निरन्वयं भवेत्स्तेयं हत्वाऽपन्यपने च यन् ॥ ३३२ ।'

·No text on this page.

·-- થાય તે મા चालणस्य चतुःपष्टिः पूर्ण वापि शतं भवेत् । विगुणा वा चतुःपष्टिस्तद्दोपगुणविदि सः ॥ ३३८॥ ચોરીમાં ને આડગણું વેશ્યને સળગ અને ક્ષત્રિ- વને બીરાનું પાપ લાગે છે. કારણ તેના ગુણપને જણ- ના છે. એટલે તેને સગપુ. પૂરે સોગ કે એકસો- અાવી-ગણું પાપ લાગે છે. કડકડકટ वानस्पत्यं मूलरुलं दान्वर्थ तथैव च । हां च गोभ्यो नानार्थमस्तेयं मनुरवीत् ।। ३३९ ।। વનસ્પતિનાં મૂળ, ફળ. અરિશ માટેનાં લાકડાં અને ગાયના દેતા સારુ રસ લેવાં એમાં ચોરી નથી. એમ મનુએ કહ્યું છે योऽदत्तादायिनो हस्तालिप्सेत बालपो धनम् । याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः॥३४०॥ જે બ્રાહ્મણ ને ચા અને વેદાધ્યયન કરાવીને તેની પાસેથી ધન મેળવવા ઇછે છે. તેને ચોરના જેવો જ જાણો द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिाविक्षु द्वे च मूलके। आददानः परक्षेत्रान दण्डं दातुमर्हति ॥३४१ ॥ વટેમાર્ગુ ચિનુ જે લાતું ખૂટી ગયું હોય અને તે પારકા ખેતરમાંથી શેરડીના બે સાડા તથા બે મૂળ લે, તો તેને દંડ કરવો ન પડે. ૩૪૧ असंधितानां संधाता संधितानां च मोक्षकः। दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः साचोरकिल्लिपम् ॥ ३४२ ॥ જે માણસ બીજાનાં છૂટાં પશુને બાંધી દે છે અને

·ગાળ આપનારા, ચારી કરનારા અને ૬ થી નાના
પણ સાહસકમી માણસને વિરોય પાપ કરનાર અને
જે રાજ સાહસ કરનારાને જતા કરે છે, તે વાત
And ...
१ . ! ! ! '
भनेन ifi fift: ननियम्।
पोमियाना 1. मु. ।। ३३ ।'
!! Net: ।। ।। , i!",
Anot - 1 ! ! ! !' ! ३१.
पन्द्रं म्यानमनिगुरोगमायानगयम् ।
नोपेक्षेन राणामपि राजा माहमि नाम् ॥ ३४४ !!
202-पाननी आने
યશને ચાહનારા અને તેના ભાગના એ
स! ५५. सी. १४८
वाग्दुष्टात्तस्करात दण्डेनैव च हिंसतः ।
साहसस्य नरः कती विजयः पापकृतमः॥ ३४५ ॥
કરતાં
साहसे वर्तमानं तु यो मर्पयति पार्थिवः ।
स विनाशं बजत्याशु विद्वपं चाधिगच्छति ॥ ३४६ ।।
.
વિનાશને પામે છે અને પ્રજામાં પાત્ર થાય છે. 33
न मित्रकारणाद्राजा विपुलाद्वा धनागमात् ।
समुत्सृजेत्साहसिकान्सर्वभूतभयावहान् ॥ ३४७ ॥

·અધ્યાય - મે ૪૦૩ - - - * પ્રાણીમાત્રને ભય આપનારા સાહસિકોને રાજાએ મિત્ર- તાને લીધે કેવિપુલ ધનના લોભથી કદી છોડી દેવા નહિ. ૩૪૭ કિજોએ શસ્ત્ર કારે ધારણ કરવા - शसं द्विजातिभिह्यं धर्मो यत्रोपरुध्यते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते॥ ३४८ ॥ आत्मनश्व परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च नन्धर्मेण न दुष्यति ॥ ३४९ ॥ જ્યારે ધર્મકર્મને અટકાયત થતી હોય અને કાળબળને કારણે જ્યારે બ્રાહ્મણ આદિના વર્ણ તથા આશ્રમના ધર્મ સંબધે બળ જાગ્યા જેવું થયું હોય, ત્યારે ત્રણે દ્વિજ- વણેએ શસ્ત્ર ધારણ કરવાં. આમ, પિતાની રક્ષા માટે, યજ્ઞના દક્ષિણાધનની રખવાળી માટે તેમજ સીએ અને મિત્રો ઉપ- રની સંકટવેળાએ વહાર કરવા માટે, જે ધર્મયુદ્ધ થાય તેમાં હિંસા કરવાથી તે દ્વિજને દોષ લાગતો નથી ઉ૪૮,૩૪૯ આતતાયીને મારવામા દેવ નથી– गुरुं वा वालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥ ३५० ॥ ગુ, બાળક, વૃદ્ધ અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણ એમાંથી જે કિઈ આતતાયી થઈ મારવાચડી આવે અને પોતાની રક્ષાને કેઈ ઉપાય ન હોય તો વિનાવિચારે તેને હણુ નાખો. ૩૫૦ [अनिदो गरदश्चैव शत्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव पडेते ह्याववायिनः ॥ આગ લગાડનારે, ઝેર દેનાર, હાથે હથિયાર સજી છે ·ન, ને છે } 5 | કરનાર, નિક પરસ્ત્રી સાથે સંભોગમાં પ્રવૃત્ત થયેલા પુસ્થાને રાગ પીમને મે કરના: " , " - મે [Triti iii ઇવ ! જ જો જીવન નિn મેainwા છે કારોબાર : | માનાનાના નેતાનનાનઃ કે ઝમતી છે, કેળા. બા. શાપ હાથ ઉચા રાખના, -ના અગિારી • ન, રાજાને ચાટી બા , પત્નીનું કરી જનારા અને છિદ્રો પાન પર નાચ- આતતાયીઓ ખવા.] नाततायिवधे दोपो हन्तु भवति कथन । प्रकाशं वाऽप्रकानं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ ३५१ ॥ દાંથી કે ખુલ્લી રીતે આવેલા આતતાયીનો વધ કરી હણનારને કદાય લાગતો નથી. કે. એક વધી ના કોને વધારે છે. ઉપલ परदाराभिमशेषु प्रवृत्तान्वन्महीपतिः । उद्वेजनकरदण्डैश्छिन्नयित्वा प्रवासयेत् ॥ ३५२ ।। ઉગ કરાવે એવા દડાથી નાક કે આદિપાવી દેશનિકાલ કરવા ઉ૫૨ तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः । येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते ॥ ३५३ ॥ બ્રીમ – ક ·એ થાય ૮ મે ૪૦૫ ન કારણ કે જગતમાં વ્યભિચાથ્થી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજા વર્ણન કરે થાય છે અને તેવી જગતને મળનો નાશ કરનારા અમે સર્વનાશ કરી દે છે. ઉપર परस्य पत्न्या पुरुपः मंभापां योजयन्त्रहः । पूर्वमाक्षारितो दोपः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। ३५४ ॥ અગાઉ વ્યભિચારાદિ દોષોથી દૂષિત થયેલો કોઈ પુરુષ કરી વાર પારકાની પત્ની સાથે એકાંતમાં સભાપણ કરે, તો તેને પ્રથમ રાસનો ૩ કરો.૬૫૮ यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमगिभापेत कारणात् । नदोपं प्रामुयात्किचिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः ।। ३५५ ।। પણ જેને અગાઉ આ દોષ લાગે ન હોય, એ પુએ કોઇ કારણવાર આ પ્રમાણે વાત કરે, તો તેને કંઇ દોષ ન લાગે તેમ તેને તે અપરાધ પણ ન ગણાય. ઉપપ परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थरण्ये वनेऽपि वा। नदीनां वापि संभेदे स संग्रहणमामुयात् ॥ ३५६ ॥ જે કોઈ માણસ તીર્થ, અય, વન કે નદીના સંગમ આગળ પરગ્રી સાથે વાતચીત કરે, તો તેને ગ્રીસ ગ્રહણને દાપ લાગે. ઉપર उपचारः क्रिया केलिः स्पर्शो भूपणवाससाम् । सह खट्वासनं चैव सनं संग्रहणं स्मृतम् ॥३५७ ॥ પચ્ચીને માલાચ દિનાદિ ઉપચારો આપવા, તેને હાસ્ય અને આલિગન ઇત્યાદિ કવાં, તેનાં વસ્ત્રાભૂષણોને સ્પર્શ કરવો અને તેની સાથે એક ખાટલે બેરાવું, એ બધું સ ગ્રહણ કહેવાયું છે૫૭ જ 1 R ·અ -- ૪૦૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ स्त्रियं स्पृशेददेशे यःस्पृष्टोवा मर्पयेत्तया। परस्परस्यानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥ ३५८ ॥ એકબીજાની સંમતિથી પુછે જ પરસ્ત્રીનાં અને સ્ત્રી જે પરપુરૂનાં કઠેકાણાને સ્પર્શ કરે છે, તેમજ જો બને એવા ૫- શને સહી લે છે, તે તે બધું સંગ્રહણ કહેવાય છે. ૩૫૮ अत्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति । चतुर्णामपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा ॥ ३५९ ।। કોઈ બ્રાહ્મણેતર જાતિને પુરુષ સ્ત્રીસ ગ્રહણ કરે, તો તેને દેહાંતદંડની શિક્ષા ઘટે છે. ચાર વર્ષેની સ્ત્રીઓ સદેવ શ્રેષ્ઠ રક્ષણને યોગ્ય છે. ૩૫૦ भिक्षुका बन्दिनचैव दीक्षिताः कारवस्तथा । संभापणं सह स्वीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः ॥ ३६०॥ ભિક્ષુકો, બંદીજનો, યજ્ઞમાં દીક્ષા લેનારાઓ, રસોઈયાઓ તથા કારીગરો એ સૌ વગરરોયે અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે વાત કરી શકે છે. ૩૬૦. न संभापां परस्त्रीभिः प्रतिपिद्धः समाचरेत् । निषिद्धो भापमाणस्तु सुवर्ण दण्डमर्हति ॥ ३६१ ।। 1) જેને માટે નિષેધ થયો હોય તેવાએ સ્ત્રી સાથે સં- ભાષણ કરવું નહિ. નિષેધ થયા છતાં તે જે તેવું સંભાષણ કરે, તો તેને એક સુવર્ણનો દડ ઘટે. ૩૬1 नैप चारणदारेषु विधि त्मोपजीविपु । सजयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च ॥ ३६२ ।। પરંતુ નાચનારાઓ, ગાવા બજાવવાવાળાઓ તેમજ બેરી ·અધ્યાય ૮ મે ૪૭ ઉપર પેટભરનારાઓ એ લોકોની પત્ની સંબંધમાં આ નિષેધ લાગુ પડતો નથી. કારણ કે, આ લેકે જાતે જ પોતાની ને સ્ત્રીઓને શણગાર આદિ સજાવે છે અને તેમને ગુપ્ત રીતે પ- પુરમાં ફેરવે છે ૧૬૨ किंचिदेव तु दाप्यः स्यात्संभापांतामिराचरन् । प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रव्रजितासु च ॥३६३॥ છતાં, તેવી ધીઓ સાથે તથા કેઈની રખાત દાસી સાથે અને વેરાગણ સાથે જે એકાંતમાં વાતચીત કરે, તેને ક ઈ તો દંડ કરવો જ જોઈએ. ૩૬૩ योऽकामां दूपयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति । सकामां दूपयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः॥ ३६४ ॥ જે માણસ કામરહિત કન્યાને બગાડે, તેને તત્કાલ વધ ઘટે; પણ સજાતિ માણસ કામાસક્ત કન્યાને દૂષિત કરે, તે તેને વધ અપાય નહિ. ૩૬૪ कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किंचिदपि दापयेत् । जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्हे ॥ ३६५ ॥ ચડિયાતા પુષ્પને ભજનારી કન્યાને કઈ દડ કરવો નહિ, પણ ઊતરતા પુરુષને સેવનારી કન્યાને ઘરમાં જતનપૂર્વક પૂરી રાખવી. ૩૬૫ उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति । शुल्कंदद्यात्सेवमानः समामिच्छेत्पिता यदि ॥३६६ ॥ હીન જાતિનો પુરુષ ઉત્તમ જાતિની કન્યાને સેવે, તો તે વધને યોગ્ય છે, પણ તે પિતાની જ જાતની કન્યાને સે ત્યારે તે કન્યાને પિતા ઈચ્છે તો તે કન્યાનું મૂલ્ય આપે ? --* ·શ્રીમતિ अभिपता तु यः कन्यां कुर्यादर्पण नानकः। तस्याशु कत्ये अन्यौ दण्डं चाहति पद्शतम् ।। ३६७।। જે માણસ બળજબરી કરી અહંકાર પૂર્વક કન્યાને (આંગળીથી ) નિ કરે, તેની બે આંગળીઓ તરતજ કાપી નંખવાવી અને તેને ઇસે પણનો દંડ કર. ૧૬ ૧ सकामां वयंस्तुल्यो नाइलिच्छेदमामुयान् । द्विशतं तु दम दाप्यः प्रसङ्गविनिवृनये ।। ३६८ ॥ જે સજનિ પુરુ કામેચ્છાવાળી કન્યાને આંગળીથી ) દૂષિત કરે, તો તેને આંગળીઓના છેદની શિક્ષા આપવી નહિ પણ અત્યાસક્તિના નિવારણ બદલ તેને બસો પણ દડકો कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्विशतोदमः। शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवामुयादश ।। ३६९ ।। જે કન્યા બીજી કઈ કન્યાને (આંગળીથી) બગાડ, તેને બસો પણ દંડ કરવો. વળી પિત કરાયેલી કન્યાના પિતાને તેણે બમણુ મૂલ્ય આપવું અને દુષિત કરનારીને દસ ચાબખાનો માર મારે. ૩૬૯ या तु कन्यां प्रकुन्निी सा सद्यो मौण्डयमर्हति । अङ्गुल्योरेव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥ ३७० ॥ જે ઈસ્ત્રી કોઈ કન્યાને આંગળીથી) ફષિત કરે, તો તેને તરતજ મુંડન કરી નાખવું, તેની આંગળીઓ કાપી નખાવવી અને તેને ગધેડે બેસાડી ફેરવવી. ૩૭૦ भतार लङ्घयद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणर्पिता। तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ।। ३७१॥

·અધ્યાય ૮ સે
જે રી પોતાનાં સગાંવહાલાં વિશેના ઘમરને લીધે તથા
સી દર્યના અભિમાને કરીને પોતાના સ્વામીનું ઉલ્લંઘન કરે,
તેને રાજએ ઘણા માણસોના મેળાની જગાએ કતરાં પાસે
ફાડી ખવડાવવી. દઉં
पुमांसं दाहयेत्पापं शयने तप्त आयसे।
अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दात पापकृत् ॥ ३७२ ॥
વ્યભિચારનું પાપ કરનાર માણસને રાજાએ લોઢાના
ધગધગતા ખાટલા ઉપર બાળી મૂકવો અને તે પાપ કરનારો
ત્યાં બળીને ખાખ થાય તે સારુ ઉપર લાકડાં મૂકવાં ૩૭૨
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः।
वात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥३७३॥
એકજ વમાં જેના ઉપર ફરીવાર વ્યભિચારનો આરોપ
આવે. તે દુનો બમણો દડ કરે. ત્રાત્ય જનિની સ્ત્રી અને
ચંડાળ સાથે સંભોગ કરનારનો બમણો દંડ કરવો. ૩૭૩
शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातं वर्णमावसन् ।
अगुप्तमगसर्वस्वर्गुप्तं सर्वेण हीयते ॥ ३७४ ॥
કોઈ શુદ્ર નિજાતિની કોઈ ધણિયાતી કે નધણિયાતી
શ્રી સાથે સહવાસ કરે, તો નવણિયાતી સ્ત્રી સાથે સહવાસ
ર્ચા બદલ તેની ગુન્દ્રિય છેદી નાખવી અને ધણિયાતી સ્ત્રી
થે તે કર્યા બદલ તેનાં સર્વ અંગો કાપી નાખવાં તથા તેનું
# ધન હરી લેવુ. ૩૭૪
वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्संवत्सरनिरोधतः।
सहस्र क्षत्रियो दांच्यो मौवं मूत्रेण चार्हति ॥ ३७५ ॥

·તરતજ મુંડન કરી નાખવું, તેની આંગળીઓ કાપી નખાનની तांबमिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ।।३७१॥ ४०८ -- । જે સજાતિ પુરષ કામેચ્છાવાળી કન્યાને (આંગળીથી દૂષિત કરે, તો તેને આંગળીઓના છેદની શિક્ષા આપવી , પણ અત્યાસક્તિના નિવારણ બદલ તેને બસો પણનો દડકો. જે કન્યા બીજી કોઈ કન્યાને (આંગળીથી) બગડે તો બસે પણનો દંડ કરવો. વળી દષિત કરાયેલી કન્યાને પિતાને તેણે બમણું મૂલ્ય આપવું અને દૂષિત કરનારને કોઈ સ્ત્રીબાઈકન્યાને (આંગળીથી) દ્રષિત કરે તો તેને શ્રી મનુસ્મૃતિ अभिपह्य तु यः कन्यां कुर्यादर्पण मानवः । तस्याशु कत्ये अङ्गुल्यौ दण्डं चार्हति पट्शतम् ।। ३६७।। જે માણસ બળજબરી કરી અહંકારપૂર્વક કાને (આંગળીથી ) નિ કરે તેની બન્ને આંગળીઓ તળ કાપી નંખવાવી અને તેને છસો પણને દંડ ક. ૩૬ सकामां पयंस्तुल्यो नाङ्गलिच्छेदमामुयात् । द्विशतं तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ।। ३६८॥ कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्विशतो दमः। शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफावैवामुयाद्दश ।। ३६९।। દસ ચાબખા માર માર. ૬૬૯ पातु वान्यां प्रकुयाती सा सद्यो मौण्ड्यमर्हति । अङ्गुल्योरेव वा छेदं खरेणोढहनं तथा ॥ ३७० ॥ અને તેને ગધેડ સાડી ફેરવવી. ૩૭૦ भतार लयद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणर्पिता।

·અધ્યાય ૮ મે
જન
૫૫ -
જે ચી પોતાનાં સગાંવહાલાં વિશેના ઘમંડને લીધે તથા
સીંદના અભિમાન કરીને પોતાના સ્વામીનું ઉલ્લઘન કરે,
તેને રાજએ ઘણા માણસોના મેળાની જગાએ કતગ પાસે
ફાડી ખવડાવવી. ૯૭૧
पुमांसं दाहयेत्पापं शयने तप्त आयसे ।
अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दथेत पापकृत् ।। ३७२ ।।
વ્યભિચારનું પાપ કરનાર માણસને રાજાએ લોઢાના
ધગધગતા ખાટલા ઉપર બાળી મૂકો અને તે પાપ કરનાર
ત્યાં બળીને ખાખ થાય તે સા ઉપર લાકડાં મૂકવાં ઉકર
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः।
वात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥ ३७३ ।।
એકજ વરસમાં જેના ઉપર ફરીવાર વ્યભિચારનો આરોપ
આવે, તે દુનો બમણો દડ કરો વાત્ય જનિની કરી અને
ચંડાળ સાથે ભોગ કરનારનો બમણો દંડ કરવા. ૧૨
शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा ढजातं वर्णमावसन् ।
अगुप्तमगसर्वस्वैर्गुसं सर्वेण हीयते ।। ३७४ ॥
કઈ દ્રવિજાતિની કોઈ પણિયાતી' નામની
સ્ત્રી સાથે સહવાર કરે, તો નણિયાતી પી પ ક નામ
કર્યા બદલ તેની ગુવેન્દ્રિય છે નાખવી અને ધણિયાતી
સાથે તે કર્યો બદલ તેનાં સર્વ ગોપી ના ના 19
સર્વ ધન કરી લેવું. ૬૭૪
વૈવ સર્વાઇg uriાનપતઃ ?
सहसं क्षत्रियो दयो मौप्य मत्रेण चाईति ॥ ३७५ ॥

·૪૧૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ વૈશ્ય જો ધણિયાતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી સાથે સંભોગ કરે, ને તેને એક વર્ષની કેદ આપવી. જે ક્ષત્રિય તે પ્રમાણે કરે તેને એક હજાર પણનો દંડ કો અને ગધેડાના મૂતરથી નેતું માથું મુંડાવવું. ૩૭૫ ब्राह्मणी यद्यगुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ । वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात्क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥ ३७६ ॥ જે વૈશ્ય અને ક્ષત્રિય નધણિયાતી બ્રાહ્મણી પાસે જાય તો વૈશ્યને પાંચસો પણનો અને ક્ષત્રિયને એક હજાર પાનો દંડ કરવો. ઉ૭૬ उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह । विप्लुतौ शुद्रवद्दण्ज्यौ दग्धव्यौ वा कटामिना ॥ ३७७ ॥ તે બન્ને જે કોઈ ધણિયાતી બ્રાહ્મણી સાથે સંગ કરી ને તેમને શુદ્રની જેમ દંડ કરવો અથવા તેમને કટ જાતના ઘાસના અગ્નિ વડે ફેંકી મુકવા. ૩૭૭ सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद्रजन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगतः ॥ ३७८ ॥ જે કોઈ બ્રાહ્મણ રક્ષિત બ્રાહ્મણી સાથે બળાત્કાર એ સેવે, તો તેને એક હજાર પણ દંડ કરવો; પણ તેને બ્રાહ્મણની ઈચ્છાથી તેનો સમાગમ કરે તો તેને પાંચમો પાળને દંડ કરાય. ૨૮ मौड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ।। ३७९ ॥ વ્યભિચારના અાધના છાત્રાનું ભાથું બાર નામ , ·અધ્યાય ૮ માં એજ એને માટે દેહાંતદંડરૂપ છે. પણ બીજા વર્ણોને તે અપરાધ બદલ દેહાંતદંડની શિક્ષા હોયજ. ૩૭૮ न जातु ब्राह्माणं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम् । राष्ट्रादेनं वहिः कुर्यात्समग्रधनमक्षतम् ॥ ३८० ॥ બ્રાહ્મણ ભલે બધાંય પાપમાં દૂખ્યો હોય, પણ તેને દેહાંતદંડની શિક્ષા ન કરવી, પરંતુ તેને તો સમગ્ર ધન સાથે અક્ષત શરીરે દેશપાર કર. ૨૮૦ न ब्राह्मणवधाद्भूयानधर्मो विद्यते भुवि । तस्मादस्य वधं राजा मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ ३८१ ।। જગતમાં બ્રાહ્મણવધથી ભડ કાઈ અધમ નથી. તેથી રાજાએ એના વધ માટે મનમાં પણ વિચાર કરવો નહિ वैश्यवेत्क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो प्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमईतः ॥ ३८२ ।। વૈશ્ય બે ધણિયાતી ઉત્રાણ પારો જાય અને ક્ષત્રિયને ધણિયાતી ધ હી પાર જપ, તો નાણિયાની 'કાશીને રગ કરનારને જેટલો થાય તેટો આ બેને મારે [क्षत्रियां चैव वैश्यां प गुप्ता तु बामणो नजन् । न मूत्रमुण्डः कर्तव्यो दाप्यस्तृतमसाहसम् ।। ને બ્રાહ્મણ 'ણિયાની ક્ષત્રિયાણ કે રિયાને ન : તે સૂતરથી તેનું માથું મુંડાવ નહિ, પણ તેને નમ સાહસન , ક ર ] सहसं मानणो दण्ड दाप्यो गुप्ते तु ते ब्रजम् । शुदायां क्षत्रियविशोः साहलो ने भवेदमः ॥ ३८३ .

·૪૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ જે બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય કે વૈશ્યની ધણિયાતી સ્ત્રી પાસે જાય, તો તેને એક હજાર પણ દંડ કરવો. જે ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય ધણિયાતી શુદ્ધ સ્ત્રીમાં ગમન કરે, તો તેને પણ એક હજાર પણનો દંડ થાય. ૩૮૩ क्षत्रियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः। मूत्रेण मौण्ड्यमिच्छेत्तु क्षत्रियो दण्ड मेव वा ॥ ३८४ ॥ ય જે નધણિયાતી ક્ષત્રાણીનો સંગ કરે તો તેને પાંચસો પણનો દંડ કરવો. પણ ક્ષત્રિય જ નધણિયાતી ક્ષત્રિ યાણનો સંગ કરે તે મૂતરથી તેનું મુડન કરાવવું અથવા તેને પાંચસે પણ દંડ કરવો. ૩૮૪ अगुप्ते क्षत्रियावश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो वजन् । शतानि पञ्च दण्डयः स्यात्सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम् ।। ३८५॥ બ્રાહ્મણ જે નધણિયાતી ક્ષત્રિયાણી, વૈશ્યા કે શાનો સંગ કરે, તે તેને પાંચસો પણ દંડ કરવો. તે જે અંત્યજી સ્ત્રીને સેવે, તો તેને એક હજાર પણનો દડ કરો. ૩૮૫ [शद्रोत्पन्नांशपापीयान्न यै मुच्येत किल्विपात् । तेभ्यो दण्डाहृतं द्रव्यं न कोशे संप्रवेशयेत् ।। अयाजिकं तु तद्राजा दद्याद्धृतकवेतनम् । यथा दण्डगत वित्तं वाहाणेभ्यस्तु भयेत् ॥ દ્રથી ઉગ ની ચીમાં ઉત્પન્ન થયે પાણી પુર પાપમુકન થતા નથી. તેમની પાસેથી દંફ લીવું ન ! બડામાં દાખલ ન કર મ ાં આવે અને વ્યાજ આપવામાં આવે છે, તે ભાગમાં અપાળી ન ધન રાજાએ નકાકને નનમાં આપવું.]

·અપy. અધ્યાય ૮ મે यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । न साहसिकदण्डनौ स राजा शकलोकभाक् ।।३८६ ॥ જે રાજાના નગરમાં ચોર નથી, પરસ્ત્રીગામી નથી, અપશબ્દ બેલનારો નથી, સાહસડમી નથી, તેમ મારામારી કરનારો નથી, તે રાજા ઇન્દ્રલોક ભોગવે છે. ૩૮૬ एतेपां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विपये स्वके । साम्राज्यकृत्सजात्येपु लोके चैव यशस्करः।। ३८७ ।। પોતાના દેશમાં જે રાજા આ પાચેને વશ રાખે છે. તે પોતાના સમાન રાજાઓમાં સામ્રાજ્ય ભોગવે છે અને લોકમાં યશ પામે છે. ૩૮૭ ऋत्विज यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं चत्विक्त्यजेद्यदि। शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्ड રાતે રાત| II ૨૮૮ | કર્મ કરાવી શકનારા અને શક્તિમાન એવા ગડવિજને જે યજમાન છોડી દે અને જે ઋત્વિજ કર્મ કરાવવાને ચોગ્ય એવા નિર્દોષ યજમાનને તજી દે, તો તે બન્નેને સો સે પણનો દંડ કરો. ૩૮૮ न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति । त्यजन्नपतितानेतानाज्ञा दण्डयः शतानि पट् ॥ ३८९ ॥ માતા, પિતા, પત્ની અને પુત્ર એમનો ત્યાગ કરવો નહિ. જે આ અપતિતાને તજે છે, તેનો રાજાએ છ પણ દડ કરે. ૩૮૯ आश्रमेपु द्विजातीनां कार्य विवदतां मिथः । - અન્ન ધર્મ નિરીરિહંતનમના ! ર૧૦ | ·બ્રાહ્મણ આદિ ત્રિવણે ગૃહસ્થાદિ આશ્રમો છે. જે બ્રાહ્મણ ઘરમાં કાયમ રહેનારા અને આંતરેતર ! तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हिरण्यं चैव मापकम् ॥ ३९३॥ જે શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ ઉત્સવ કાર્યોમાં ઉત્તમ શ્રોત્રિયને જમાડે નહિ, તેણે બમણું અન્ન અને એક સુવર્ણ મારા આંધળે, બહેરે, પાંગળ, સિત્તેર વરસનો ઘરડો અને ૪૧૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ यथाईमेतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्म प्रतिपादयेत् ।। ३९१ ॥ પિતાનાં કાર્યો વિશે પરસ્પર વિવાદ કરતા હોય, તે ન હિત ઈચ્છતા રાજાઓ વચ્ચે પડી ધર્મનિર્ણય કહી ના નહિ. રાજાએ તે પિતાના બ્રાહ્મણો સહિત તેમને . સત્કાર કરવો. પ્રથમ તેમને સાંત્વન આપવું અને પછી તે સ્વધર્મ સમજાવો. ૩૦૦, ૩૯૧ प्राविवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे। अविभोजयन्विनो दण्डमर्हति मापकम् ॥ ३९२ ॥ મંગલપ્રસગે વીસ બ્રાહ્મણોને ભોજન અપાતું હોય તો આવનારા યોગ્ય બ્રાહ્મણોને ન જમાડે, તેને રૂપાની ભાષાનો દંડ કરવો. ૩૮ર श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधु भूतिकृत्येप्वभोजयन् । એટલે દંડ આપે. ૩૯ જુદા જુદા કે લેવા વિશે– अन्धो जडः पीठसपी सप्तत्या स्थविरश्च यः। श्रोत्रियेपूपकुर्वश्च न दाप्याः केनचित्करम् ।। ३९४ ॥

·અ’યાય ૮ મે ૮૧૫ શ્રોત્રિોને ઉપકારક એટલા પાણી કાઈ જાતના કર રાજ ન લે, ૧૬૮ श्रोत्रियं व्याधितानी च बालद्वावकिञ्चनम् । महाकुलीनमार्य च राजा गंजयगदा ॥ ३९५॥ શ્રોત્રિય, રોગી, ૬ બી, બાલક, વ, અકિચન - કરીને અને બાય અમને કાં દેવ -કાર આપે गाल्मलीफलके लक्षण ननिज्यानेजका रान । ન વાસણિ વાયોપિન 1 મે 1 રૂ ધોબીએ શીમળાના રસીના પાટિયા , ' લોડો ધાવો. તે એકબીજાનાં ગડાં , ૧ * "'", તેમ બીજાને પધરતા પણ આપવાં . तन्तुमायो दशपतं दद्यादे कपाधियाम् । તોડવધારા સાથanકરાઈ હમ | વક દર પલ 1ર ઈ મેળ | | | બ » પાછું આપો. તે તેવી મા - 1, 1 ! ' '. કહું ? “ પચાપ કા રળવાપંપાળા ! પર પાપui di | પ I . ! જળ બ ની મ - . ? પામાં છે અને માને છે કે ,, , પાડી : ", ઇ . . 1 t 1 પામી sil ulit wat in this carini 4 ·પખવાડિયે પખવાડિયે એ સર્વ માલના ભાવ ઠેરવવા. ૨૨ ૪૧૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ હાથી, ઘોડા આદિ જે વસ્તુઓ રાજાના કામની જ થઈ હોય અને જે વસ્તુઓને પરદેશમાં વેચવાની રાજ બંધી કરી હોય, તેને જો કોઈ વેપારી ભથી દેશાંત સરકાવી દે. તો રાજાએ તેનું સર્વસ્વ હરી લેવું. ૩૯૯ शुल्कस्थानं परिहरनकाले क्रयविक्रयी। मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ।। ४००॥ જે દાણનાં નાક ચુકાવી દે, જે વખતે ખરીદી-વેચા કરે અને જે માલનો ભળતા આંકડા આપે, તેને ગો માલની કિ મતથી આઠગણો દંડ કરવો. ૪૦૦ आगमं निर्गमं स्थान तथा बृद्धिक्षयावुभौ । विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयौ । ४०१ ॥ માલની આયાત અને નિકાસ, તેનાં સ્થાન, તેમજ તેનો નાટો એ બધું વિચારીને સર્વ માલના ખરીદી-વેચાણના ભાવ હરાવવા. ૪૦૧ पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्ष पक्षेऽथवा गते । कुर्वीत चैपां प्रत्यक्षमसंस्थापनं नृपः ।। ४०२।। રાજાએ એ વેપારીઓની હાજરીમાં પાંચ પાંચ દિવને तुलामानं प्रतीमानं सर्व च स्यात्मुलक्षितम् । पसु पसु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् ॥ ४०३ ॥ તમામ કાંટા ને માયાને બરાબર તપાસેલાં ગમ અને છ મહિને તેમની ફરીથી પરીક્ષા કરવી. ૪ ·૪૧૭ - - - - - -- અયાય ૮ મે. નોકામા બેસનારાઓને વ્યવહાર– पणं यानं तरे दाप्यं पौल्पोऽर्धपणं तरे। पादं पशुश्च योपिच पादाध रिक्तकः पुमान् ।। ४०४ ॥ પાર ઉતરણ માટે ખાલી વાહનને એક પણ, ભાગ સાથેના પુરુષને અધે પણ, પશુ તથા ચીને એક ચતુ- શ પણ અને ભાર વિનાના પુરુષને એક અછમાં પણ એમ લેવું ૪૦૪ भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य दाप्यानि सारतः । ત્તિમારિ રજિજુમાં પરિવાર છે. ૦૫ / માલથી ભરેલાં વાહનોની પારઉનરાઈ તેમના માલના પ્રમાણમાં લેવી. માલ વિનાનાં વાહનો અને ગરીબ માણસે પાસે સાધારણ જેવી ઉતરાઈ લેવી. ૪૦૫ दीर्घावनि यथादेशं यथाझालं तरो भवेत् । नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ।। ४०६ ॥ સફર લાંબા પગની હોય, તે દેશ અને દાળ -- ઉતરાઈ લેવી. આ ઉતરાઈની રચના નદી પાર :- -: માં જાણવી–તે સમુદ્રપાર કરવા સ બંધમાં નથી ? गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रनजिनोनित રાજા સિનિૌ જ વણાdi .. બે મહિના ઉપરની ગર્ભ ની. બાહાણ અને બબચારી એમની ઉતરાઈ તેવી નહિ. ૪૦ ૭ ચાર પાનાં : થાઇરેવ વાઘે ::: :: કે * ·૪૧૮ अनिच्छतः प्रामवत्याद्राबादच्या दातानि पद ॥४१२।। શ્રી મનુસ્મૃતિ ખલાસીઓના અપરાધે કરીને વહાણમાં જે કાંઈ ભાગ તૂટ થાય, તે ખલાસીઓએ ભેગા મળીને પોતાના હિસ્સા પ્રમાણે ભરી આપવી.૪૦૮ एप नौयायिनामुक्तो व्यवहारस्य निर्णयः । दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥ ४०९॥ વહાણવટીઓના વ્યવહાર સબંધી આ નિર્ણય કલો ખલાસીઓનો અપરાધ હોય, ત્યારે જ તેમણે આ નુકસાની ભરી આપવાની હોય; પણ આસમાની વખતે તેમના ઉપર આ બે ધન ન હોય. ૪૦૦ દાસ તથા સ્વામીને સંબંધ- वाणिज्यं कारयेद्वैश्यं कुसीदं कृषिमेव च । पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शद्रं द्विजन्मनाम् ॥ ४१०॥ વૈશ્ય પાસે રાજાએ વેપાર વ્યાજવટતરે ખેતી અને પશુરક્ષણ કરાવવાં, શુદ્ર પાસે તેણે જિવની રે કાનra. क्षत्रियं चैव वैश्यं च वालाणो वृत्तिकर्शितो। विभृयादानृशंस्येन स्थानिकर्माणि कारयन् ।। ४११ ॥ ક્ષત્રિયો અને તે છે આજીવિકા ચલાવવામાં મળી ક્યા હોય, તે બ્રાહ્મણે શાપૂર્વક પોતાનાં કામ ન પાસે કરાવી તેમનું ભરોનું કરવું. ૪ 11 दास्यं तु कारयंलोभायात्मणः संस्कतान्दिजान् । છે કે દો કરાવે છે બાબા સંસ્કારવા નધિ ! કિલ અને બને તેની અનિરછા છે ને કે કન છે, જેને કારણે જ ·અધ્યાય ૮ મેં ૪૧ शुद्रं तु कारयेद्दास्यं कारयेहास्यं क्रीतमक्रीतमेव था। दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ ब्राह्मणस्य स्वयंभुवा ।। ४१३ ॥ ખરીદેલા અથવા ન ખરીદેલા એવા પાસેજ બ્રાહ્મણ દાસકમ કરાવવું. કેમકે સ્વય ભૂ બ્રહ્માએ શદ્રને બ્રાહ્મણના દાસપણે માટેજ સજર્યો છે. ૧૦ न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्याद्विमुच्यते । निसर्गजं हि तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति ॥ ४१४ ॥ હવામી જે શુદ્રને દાસપણામાંથી મુક્ત કરે, તાપને શુદ્ર તેમાંથી મુક્ત થઈ શક્તો નથી. એ દાસપણું તો એને માટે રવભાવસિદ્ધ છે, તો કેણ અને તેમાંથી હટાવી શકે ૪૧૮ जजाहतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्रिमौ । पैत्रिको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः॥४१५॥ વજાત (યુદ્ધમાં છતી આણ), ભક્તદાસ (ખાધા બદલ રહેલો), ગુહજ (ઘરની દાસીને પેટે જન્મેલો), દીત (વેચાતો લીધેલો), દત્રિમ (કોઇએ દાનમાં આપેલો) પરિક (પેઢી દર ચાકરી કરતો) અને દડદાસ (દડ ભરવાની અશ- ક્તિને લીધે ચાકરીએ આવેલો છે, એમ સાત પ્રકારના દાસ છે. भार्या पुत्रश्च दासच त्रय एवाधनाः स्मृताः। यते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ।। ४१६ ।। પત્ની, પુત્ર અને દાસે આ ત્રણને વન (ધનના વામી- પણ વિનાનાં) કલાં છે. તે જે ધન સંપાદન કરે છે, તે તેઓ જેમનાં હોય તેનું ધાય છે. ક૬ ·કરે છે, તે સર્વ પાપોનો નાશ કરીને પરમગતિને પામે છે. ૪ર૦ इतिश्री मानवधर्मशास्त्र भृगुमोक्तायां संहितायां अष्टमोऽध्यायः॥ ૪૨ શ્રી મનુસ્મૃતિ વિવધે ત્રાહ્મણ દ્વારા માતા नहि तस्यास्ति किंचित्स्वं भतहार्यधनो हि सः॥ ४१७! બ્રાહ્મણે પોતાના શુદ્ર દાસ પાસેથી તેનું દ્રવ્ય નિ : લઈ લેવું કેમકે તે દાસને પિતાનુ એવુ કઇજ દ્રવ્ય નથી. હું ધન હોય તે પણ સ્વામીએ લાજ લેવાનું છે. ૪૧૭ वैश्यशूद्रो प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् । तौ हि च्युतौ स्वकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ।। ४१८॥ રાજાએ વૈયો પાસે ખેતીવાડી, વેપાર વગેરે કરે કરાવવાં અને શુદ્રોની પાસે સેવા વગેરે કર્મ કરાવવાં. કને થી ચુત થયેલા તેઓ આ જગતને ખળભળાવી મૂકે છે. अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान्याहनानि च आयव्ययौ च नियतावाकरान्कोशमेव च ॥ ४१९॥ રાજએ રોજરોજ આરંભેલાં કર્મનાં પરિણામની, વાલ નેની, નિયમિત આવકવકની, પાણીની તેમજ ભાડાની તપાસ કરવી. ૪૧૮ एवं सर्वानिमात्राजा व्यवहारान्समापयन् । व्यपोह्य किल्विपं सर्व प्राप्नोति परमां गतिम् ।। ४२०॥ જે રાજા આ પ્રમાણે આ સર્વ વ્યવહારની યથાર્થ સિદ્ધિ ઇતિશ્રી માનવધર્મશા સૂચકથિત સહિતામાં અધ્યાય ૮ મો સમાને ·अध्याय ९ मौ पुरुपस्य स्त्रियाश्चैव धये वर्त्मनि तिष्ठतः। संयोगे विप्रयोगे च धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १॥ ધર્મમાગે રહેનારાં પુષ્પો અને સ્ત્રીઓના સ ગ અને વિગ સંબંધી જે સનાતન ધર્મો છે તે હું કહીશ. ૧ अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैदिवानिशम् । विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे ॥२॥ પુરૂએ પોતે સ્ત્રીઓને રાતદિવસ અસ્વતંત્ર રાખવી. વળી વિષમાં સજજ થનારી સ્ત્રીઓને પોતાના વશમાં લાવવી. ૨ સ્ત્રીનું રણ કરવું- पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥३॥ એને કૌમારમાં પિતા રશે, યૌવનમાં પતિ રહેશે અને ઘડપણમાં પુત્રો ર–સ્ત્રીને સ્વતંત્રતા ન ઘટે. ? कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपरन्पतिः । मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता ॥४॥ યોગ્યકાલે કન્યાદાન ન કરનારો પિતા, ઋતુકાલે પત્ની- ગમન ન કરનાર પતિ અને ભર્તા અવસાન પામતાં માતાને રક્ષણ ન આપનારા પુત્ર, એ નિંદાપાત્ર થાય છે. જે सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्याविशेषतः। द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥५!

·જ પતિઓ પોતે દુબળ હોય તો પણ પત્નીનું રક્ષણ કામ જે પુષ્પ પાનાની પત્નીને ર છે, તે પિતાનાં : માં ફરી જ છે પુરુષ કરીને નાના જ. ૨૨. શ્રીમનુસ્મૃતિ સૂક્ષ્મ પ્રસંગોથી પણ સ્ત્રીઓનું ખાસ ખોપુ કરવું રખોપા વિનાની તે સ્ત્રીઓ પિયર અને સાસરું એમ કે કુળને સંતાપ લાવે છે. ૫ [भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता। प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ સ્ત્રીનું રક્ષણ કરવામાં આવે, તો પ્રજા રક્ષિત થાય છે પ્રજાનું રક્ષણ કરવામાં આવે, તે પોતે પડે રક્ષિત બને છે. ] इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितु भायां भर्तारो दुर्वला अपि ॥ ६ ॥ સર્વ વર્ગો માટેના સ્ત્રીરક્ષણરૂપ આ ઉત્તમ મને તેના પ્રયત્ન કરે છે. દ स्वां प्रसूति चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥७॥ ન, ચાશિને, ફળને, એને, તેમજ તેને પણ પ્રક પૂર્વ રક્ષે છે. 9 पतिर्भायां मंप्रविश्य गर्मा भूत्वेह जायते । जायायास्तद्विजायात्वं यदस्यां जायते पुनः॥८॥ પતિ પત્નીનાં ગુ) પ્રવેશી (ન, ધ , માને છે. તેના જવાનું કામ છે. 4 या नाते हिची गुतं गने तथाविनम् । નવસાવ વિવું હોરાથના | ", if ·અધ્યાય ૯ ४२३ - કે ન જ સ્ત્રી જેવા પુજ્યને ભજે છે, તેવા જ પુત્રને તે જન્મ આપે છે. તેથી પ્રજાની વિશુદ્ધિ સાગ સ્ત્રીને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવી. ૯ ન સ્થિપિત રસધ પરિક્ષિતમે તે एवैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् ॥१०॥ કઈ પણ માણસ બળજબરાઈથી સ્ત્રીને રહી શકે નહિ, પરંતુ નીરોના ઉપાયોના ગોથીજ રક્ષી શકાય. ૧૦ સ્ત્રીના રક્ષણના ઉપાય- अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् । शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे ॥ ११ ॥ ધનના સંગ્રહનાં, તેના ખરચના, સ્નાન આદિ શૌચના, પૂજા આદિ ધર્મનાં, રસોઈનાં અને ઘરવખરીની સંભાળનાં એ કામની સંપણ ચીને કરવી. ૧૧ अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुपैराप्तकारिभिः । आत्मानमात्मनायास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः॥ १२ ॥ વિશ્વાસુ અને આજ્ઞાધીન માણસો દ્વારા ઘરમાં ગાંધી રાખવાથી સ્ત્રીઓ અરક્ષિત છે. પણ જે સ્ત્રીઓ પોતે જ પોતાને ક્ષે છે, તે જ સ્ત્રીઓ સુરક્ષિત રહી શકે છે. ૧૨ पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । स्त्रमोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूपणानि पट् ॥ १३ ॥ મદ્યપાન, દુર્જનની સોબત, પતિનો વિયોગ, રખડરઝળ, ઊંઘણશીપણું અને પરઘેર વાસ-એ છ નારીઓનાં દુષણ છે. नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः। सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुते ॥ १४ ॥ ને ૧ ·* * છે . પતિએ પિતે દુર્બળ હોય તે પણ પત્નીનું રક્ષણ કરવા માં પતિ પાનામાં (ક) પ્રવેશી ગર્ભર (નરમ), ૨૨. શ્રીમનુસ્મૃતિ સૂક્ષ્મ પ્રસંગોથી પણ સ્ત્રીઓનું ખાસ રખોપું કરવું રખોપા વિનાની તે સ્ત્રીઓ પિયર અને સાસરું એમ કે કુળને સંતાપ લાવે છે. ૫ [भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ સ્ત્રીનું રક્ષણ કરવામાં આવે, તો પ્રજા રક્ષિત થાય પ્રજાનું રક્ષણ કરવામાં આવે, તો પોતે પડે રક્ષિત બને છે.] इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । यतन्ते रक्षितु भायों भर्वारो दुर्वला अपि ॥ ६ ॥ સવ વર્ષે માટેના સ્ત્રી રક્ષણરૂપી આ ઉત્તમ કામને એના પ્રયત્ન કરે છે. દ स्वां प्रसूति चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । स्वं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन्हि रक्षति ॥ ७॥ જે પુષ્ય નાની પત્નીને લે છે, તે પિતાનાં : નને ચામ્બિને, ફળને, એને, તેમજ ધર્મને પણ એને પૂર્વક ર છે. 9 पतिर्भायां मंप्रविश्य गमी भूत्वेह जायने । जायायास्तद्विजायात्वं यदस्यांजायते पुनः॥८॥ ; લાકમાં ફરી જન્મે છે. આ પુરા કરીને પત્નીનાં જ પાન છે. તેનાં જવાનું જાય છે. ૮ यादृशं भजते हिवी मुलं गुने तथापिथम् । नरमायनामिगुदा वियं रोनयननः ।। ".॥ છે ·स्वमोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूपणानि पट् ॥ १३॥ મદ્યપાન, દુર્જનની સેબ, પતિને વિયાગ, રખડરળ, सुरूपं निरूपं वा पुमानित्येव भुजते ॥१४॥ અધ્યાય - મે ४२३ સ્ત્રી જેવા પુજ્યને ભજે છે, તેવાજ પુત્રને તે જન્મ આપે છે. તેથી પ્રજાની વિશુદ્ધિ સાર સ્ત્રીને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવી. ૯ न कश्चिद्योपितः शक्तः प्रसद्य परिरक्षितुम् । एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् ॥१०॥ કોઈ પણ માણસ બળજબરાઈથી સ્ત્રીને રક્ષી શકે નહિ, પરંતુ નીચેના ઉપાયોના ગોથી રક્ષી શકાય. ૧૦ ત્રીના રક્ષણના ઉપાય- अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् । शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे ॥ ११ ॥ ધનના સંગ્રહનાં, તેના પરચના, સ્નાન આદિ શૌચનાં, પૂ આદિ ધર્મનાં, રસોઈનાં અને ઘરવખરીની સંભાળનાં એ કામની સોંપણ સ્ત્રીને કરવી ૧૧ अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुपैराप्तकारिभिः । आत्मानमात्मनायास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः॥ १२ ॥ વિશ્વાસુ અને આજ્ઞાધીન માણસો દારા ઘરમાં ગોંધી રાખવાથી સ્ત્રીઓ અરક્ષિત છે પણ જે સ્ત્રીઓ પિજ પિતાને રક્ષે છે, તેજ સ્ત્રીઓ સુરક્ષિત રહી શકે છે. ૧૨ पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् । ઊંઘણશીપણુ અને પરઘેર વાસ-એ છ નારીઓમાં પણ છે नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः ।

·૪૨૪ * હનો અભાવ, એ કારણોને લીધે તે સ્ત્રીઓ પોતે યત્નપૂર્વક એમનો આવો સ્વભાવ બ્રહ્માની સૃષ્ટિ સાથે જમ્યો છે શી, આસન, અલંકાર, કામ, ક્રોધ, કુટિલતા, દ્રોહ- શકે નહિ, એવી ધર્મશાની વ્યવસ્થા છે. તેમને શ્રતિ અને શ્રીમનુસ્મૃતિ દુરાચારિણી સીઓ રૂપ તપાસતી નથી, તેમ વયની સ્થિતિ પણ જોતી નથી. પુરુષ સુરૂપ હોય કે કુરૂપ હોય તો પણ તેને તે ભગવે છે. ૧૪ पौंश्चल्याचलचित्ताच नैस्नेह्याच स्वभावतः । रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृष्वेता विकुर्वते ॥ १५ ॥ અસતીપણું, ચિત્તની ચંચળતા તેમજ સ્વાભાવિક એ રક્ષાયેલી હોય તો પણ, પિતાના પતિ વિશે અભાવ રાખે एवं स्वभावं ज्ञात्वाऽऽसां प्रजापतिनिसर्गजम् । परमं यत्नमातिप्ठेत्पुरुषो रक्षणं प्रति ॥ १६ ॥ એમ જાણી પુરુષે તેમના રક્ષણની બાબતમાં પરમ પ્રયત્ન વાન રહેવું. ૧૬ સ્ત્રીનું કાર્ય शय्यासनमलंकारं कामं क्रोधमनार्जवम् । द्रोहभावं कुचयों च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत्॥ १७ ॥ ભાવ અને દુરાચાર એ મનુએ સ્ત્રીઓ માટે કચ્યું છે. 19 नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्तैरिति धर्मे व्यवस्थितिः। निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति स्थितिः ॥१८॥ સ્ત્રીઓને વૈદિક મંત્રોથી જાતકર્માદિ સરકારક્રિયા થઈ સ્મૃતિનો તેમજ મંત્રોનો અધિકાર નથી. આથી તેઓ અસત્યની જેમ અશુભ છે. ૧૮ ·અધ્યાય - મે तथा च श्रुतयो वायो निगीता निगमेष्वपि । स्वालक्षण्यपरीक्षार्थ तासां शृणुत निष्कृतीः ॥ १९ ॥ તે સીઓની વ્યભિચારશીલતાની પરીક્ષા અંગે વિદા- માંય અનેક યુનિઓ ગવાઈ છે, તેમાંથી પ્રાયશ્ચિન એની બુનિઓ સાંભળા. ૧૯ यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता । तन्मे रेतः पिता तामित्यसैतनिदर्शनम् ॥ २० ॥ મારી માતા અપતિવ્રતા થઈ પુરુષની કામના વાળી થઈ હોય, તે મારા પિતા તેના રજને શુ કે આ તેનું ઉદાહરણ છે. માતાના માનસિક વ્યભિચારની થકાવાળા કાઈ પુત્રની આ ઉક્તિ છે ૨૦ ध्यायत्यनिष्टं यन्किचित्पाणिशाहरा चेतसा । तस्यैप व्यभिचारस्य निवः सम्यगुच्यते ॥ २१ ॥ સી નથી પણ પોતાના પતિનું જે કાંઈ અનિછ ( ! પરપુરુષનું ગમન) ચિતવે છે, તે માનસિક બીમાર આ (માત્રમાં) ભલીભાંત પ્રાપરિક છે. ૨ यादृग्गुणेन भर्ना सी संयुज्येत यथाविधि । तागुणा सा भाति समुद्रेणेव निसगा ।। २२ ।। નદી જે સમુદ્ર નાના રાંગનારી મા છે થાય છે, તેમ સી જે ગુણવાળા પ િપ , છે પણવાળી તે થાય છે. ૨૨ બલરાય સિન સંયુtis પના ! शारजी गन्दपालेन जगामापणीपनाम् ।। २३ ।। કે ·ખ ક૨૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ નીચ જાતિમાં જન્મેલી અક્ષમાલા વિસિષ સાથે ન નારંગી મન્દપાલ સાથે લગ્નથી જોડાવાળી પર ન પામી હતી. ૨૧ एतावान्याच लोकेऽस्मिन्नपकृष्टयतयः । उरू योपितः प्राप्ताः स्वः सौभर्तगुणैः शुभैः॥ २४॥ આ માં એ ને બીજી જાને જાતિમાં જન્મવી એ છે પાન નાના નામના યુવા ની કરીને કે પામી છે. ૨૪ पपोदिता लोपात्रा नित्यं शीघुमगोः शुमा। त्यह च मुखोदकामनाधर्मानिसीधा ॥ २५ ॥ પની આ નિની ગુ મા કી જ " ને " માં " - " ન, ભ ૨ નધિ નાખી . ; . વિચાર : દાના ર૧ ll ' '' '' - ૧ !!, 'છે' " બેન છે " -- ܝ - 1 - 4' : ૧ --ન ; છે ર s * ·दर्ता २२५५i. अपत्यं धर्माशीण पाइरनमा । दागीनग्न या स्वगः पितृणावामनर॥ २८ ॥ ५ 11, 14:41. न. -.. 101) • गान ८ पति या नामिपनि मनीपान्देशचना। नामतताकानामानि महिना पनि चीन १२", ।। 1.1, Act ना ..... 11 सनी नी. पतिवार , ... .. व्यभिचारान भर्तुः सी लोक प्रातिनिलामा शृगालयोनि ग्रामोनि पापगमय भने ॥ ३० ॥ “ રહી જામીવી આ !... 11 લેકમાં નિ છે જેમાં છે અને એ 14 (१५.१ . पुत्र प्रत्युदितं महिः पूर्व । विधजन्यमिमं पुण्यमुपन्या नियोगः ।। ३१ ॥ समापने गने ... ५५ ५ ५ .. विपरिता ने पति ... ... ... न . भर्तुः पुत्रं विजानन्ति नुमरि । आहुरुत्पादक केचिद्रपा त्रिणं विदुः ।। ३२ પુત્ર એ બર્ના પિતા ના ·૪૨૮ ર શ્રીમનુસ્મૃતિ ઉત્પાદકનો માને છે, તે બીજા ને જેની સ્ત્રીમાં તે જન્મે હોય તેનો માને છે. ૧૨ क्षेत्रभूता स्मृता नारी वीजभूतः स्मृतः पुमान् । क्षेत्रवीजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम् ॥ ३३ ॥ સ્ત્રીને ક્ષેત્રરૂપ કહી છે અને પુરુષને બીજરૂપ કહ્યો છે. ક્ષેત્ર અને બીજના સમયોગથી સૌ દેહધારીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે विशिष्टं कुत्रचिद्रीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्रचित् । उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ કઈ સ્થળે બીજ વિશિષ્ટ ગણાય છે, તો ક્યાંક ક્ષેત્ર વિશિષ્ટ ગણાય છે. પણ જ્યાં બીજ અને ક્ષેત્ર બને સમાન મનાય છે, ત્યાં પ્રજા પ્રશંસાપાત્ર છે. ૧૪ बीजस्य चैव योन्याश्च वीजमुत्कृष्टमुच्यते । सर्वभूतप्रसूतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता ॥३५॥ બીજ અને નિ એ બેમાં બીજ ઉત્કૃષ્ટ કહેવાય છે, કારણ કે પ્રાણીમાત્રની ઉત્પત્તિમાં બીજનાં રૂપ ગ ચના ઇત્યાદિ લક્ષણો જોવામાં આવે છે. ઉપ यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादित । तादग्रोहति तत्तसिन्बीजं स्वैर्व्यजितं गुणैः ॥ ३६॥ પ્રાપ્ત કાલે ક્ષેત્રમાં જે જાનનું બીજ વાવવામાં આવે છે, તે જાતનું બીજ પોતાના ગુણ સાથે વ્યક્ત થઈને ક્ષેત્રમાં ડફ) ફૂટે છે. ૩૬ } इयं भूमिर्हि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते । न च योनिगुणान्कांश्चिद्रीजं पुष्यति पुष्टिए॥ ३७ ।।

·અધ્યાય , મે
૪૨૯
આ ભૂમિને પ્રાણીઓની સનાતન યોનિ કહી છે, પણ
બીજમાંથી ઉગેલા છોડમાં ક્ષેત્રના જેવા કોઈ પણ ગુણ
હોતા નથી. ૨૭
भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृपीवलैः ।
नानारूपाणि जायन्ते वीजानीह स्वभावतः ।। ३८ ॥
ભૂમિમાં એક જ ક્યારડામાં ખરી મોસમે ખેડૂતો જે બીજો
વાવે છે, તે પોતાના સ્વભાવે કરીને વિવિધરૂપે બહાર ફરે છે.
बीयः शालयो मुद्गास्तिला मापास्तथा यवाः।
यथावीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा ॥ ३९ ॥
સાહી અને કોલમની ડાંગર, મગ, તલ, અડદ, જવ, લસણ
અને શેરડી વગેરે પોતપોતાનાં બીજ પ્રમાણે ઉગે છે. ૩૯
अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते ।
उप्यते यदि यद्वीजं तत्तदेव प्ररोहति ॥ ४० ॥
પરંતુ એક બીજ વાવ્યું હોય અને ઊગે તે બીજું હાય-
એમ બનતું નથી. જે બીજ વાવવામાં આવે, તેજ ઉગે
ઊગી આવે છે ૪૦
तत्याशेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।
आयुप्मामेन वप्तव्यं न जातु परयोपिति ॥४१॥
તેથી આયુષ્યની ઈચ્છા રાખનારા બુદ્ધિમાન, વિનયવાન
અને જ્ઞાનવિજ્ઞાનના નાના પુષે કયારેય પરસ્ત્રીમાં બીજ
વાવવું નહિ (પ્રજા ઉત્પન્ન કરવી નહિ.) ૪૧
अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः।
यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिगृहे ॥ ४२ ॥

·૪૨૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ ઉત્પાદકનો માને છે, તો બીજા નેને જેની સ્ત્રીમાં તે જ હોય તેને માને છે. ૧૨ क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् । क्षेत्रवीजसमायोगात्संभवः सर्वदेहिनाम् ॥ ३३ ॥ સ્ત્રીને ક્ષેત્રરૂપ કહી છે અને પુરુષને બીજરૂપ કહ્યો છે. ' અને બીજના સમગથી સી દેહધારીઓની ઉત્પત્તિ થાય છે विशिष्टं कुत्रचिद्वीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्रचित् । उभयं तु समं यत्र सा प्रमुतिः प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ કાઈક સ્થળે બીજા વિશિષ્ટ ગણાય છે, તો કયાંક ક્ષેત્ર વિશિષ્ટ ગણાય છે. પણ જ્યાં બીજ અને ક્ષેત્ર અને સમાન મનાય છે ત્યાં પ્રજા પ્રશંરાપાત્ર છે. ૬૪ बीजस्य चैव योन्याश्च बीजमुत्कृष्टमुच्यते । सर्वभूतप्रगतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता ॥३५॥ બીજ અને નિ એ બેમાં બીજ ઉત્કૃષ્ટ કહેવાય છે કે કે પ્રાણીબાગની ઉત્પત્તિમાં બીજનાં ૩૫, ગ ગ્રના ઇયા , વક્ષ એવામાં આવે છે. ૧૫ यादृशं तूप्यते बीतं क्षेत्र कालोपपादित । नादग्रोहति ननम्मिन्धी स्वयंतितं गुणः ॥ ३६॥ પ્રાણ છે તેમાં જે જાનનું બીજ લેવામાં આવે , ન જ નાના બે ન થઈ ર ક પર ગુનાનાં ગામ યોનિ ! नप योनिगुमानांबिट्टीत पनि थिए । ३ ।। -- ·અધ્યાય - મે ૪૨૯ -- આ ભૂમિને પ્રાણીઓની સનાતન નિ કહી છે, પણ બીજમાંથી ઉગેલા છોડમાં ક્ષેત્રના જેવા કોઈ પણ ગુણ હેતા નથી. ૩૭ भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः । नानारूपाणि जायन्ते वीजानीह स्वभावतः ।। ३८ ॥ ભૂમિમાં એક જ ક્યારડામાં ખરી મોસમે ખેડૂતો જે બીજે વાવે છે, તે પોતાના સ્વભાવે કરીને વિવિધરૂપે બહાર ફૂટે છે. जीहयः शालयो मुद्गास्तिला मापास्तथा यवाः । यधावीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा ।। ३९ ।। સાડી અને કલમની ડાંગર, મગ, તલ, અડદ, જવ, લસણ અને શેરડી વગેરે પોતપોતાનાં બીજ પ્રમાણે ઊગે છે. ૩૦ अन्यदुतं जातमन्पदित्येतन्नोपपद्यते । उप्यते यदि यहीजं तत्तदेव प्ररोहति ॥ ४० ॥ પરંતુ એક બીજ વાવ્યું હોય અને ઊગે તે બીજું હોય એમ બનતું નથી. જે બીજ વાવવામાં આવે, તેજ ઉગે ઊગી આવે છે. ૪૦ तत्प्राशेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना । आयुष्फामेन वप्तव्यं न जातु परयोपिति ।। ४१ ॥ તેથી આયુષ્યની ઈચ્છા રાખનારા બુદ્ધિમાન, વિનયવાન અને જ્ઞાનવિજ્ઞાનના જ્ઞાતા પુરુષે ક્યારેય પરચીમાં બીજા વાવવું નહિ. (પ્રજા ઉત્પન્ન કરવી નહિ.) ૪૧ अत्र गाथा वायुगीताः कीर्वयन्ति पुराविदः । यमा बीजं न चप्तव्यं पुंमा परपरिगृहे ।। ४२ ।।

·+ ·અધ્યાય - મે ૪૩ વારસા બાબ કા વાર પંડ, કન્યાદાન એકજ વાર થાય અને વચન એકજ વાર અપાય. સો આ ત્રણે બાબતો કજ વાર ક છે. ૮૬ यथा गोऽयोष्टदासीपु महिप्यजाविकासु च । नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि ॥४८॥ • ગાય, વાડી, ટી, દાસી, ભે રા. બકરી અને વિટી વગેરેમાં પ્રાન ઉત્પન્ન કરનાર પ્રજાનો વામી થતો નથી. તમે પસીમાં પ્રજાને ઉત્પન્ન કરનાર પ્રજાનો પણ ગાતી નથી. ૪૮ येऽक्षेत्रिणी वीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः । ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं फचित् ।। ४९ ॥ કેનના સ્વામી નહિ એવા જ બીજવાળાઓ પારકાના ખેતરમાં વાવણી કરે છે. તેઓ કયારેય ઉગેલા ધાન્યનું ફળ પામતા જ નથી. ૪૯ यदन्यगोपु पृपभो वत्सानां जनयेच्छतम् । गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्फन्दितमार्पभम् ॥ ५० ॥ કદી કોઈને સાંઢ પારકી ગાયમાં સેંકડો વાછરડાં પેદા કરે, તે પણ તે વાછરડાં ગાયના ઘીનાંજ ગણાય અને એ સાંનુ વીર્યસિંચન નિષ્ફળ જાય ૫૦ तथैवाक्षेत्रिणो वीजं परक्षेत्रप्रवापिणः । कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थ न वीजी लभते फलम् ॥५१॥ તેજ પ્રમાણે, ક્ષેત્રનો સ્વામી નહિ એવો જે પુરુષ પર- ક્ષેત્રમાં રોપણી કરે છે, તે ક્ષેત્રના સ્વામીનું કામ સારે છે- બીજ વાવનાર તેનુ ફલ પામતાં નથી. પ૧ ·४३२ A શ્રીમનુસ્મૃતિ फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां वीजिनां तथा। प्रत्यक्षं क्षेत्रिणामर्थो वीजाद्योनिरीगसी ॥ ५२ ॥ ક્ષેત્રવાળાઓ અને બીજવાળાઓ બંનેએ ફળ સંબંધમાં કંઈ નિશ્ચય ન કર્યો હોય, તો પ્રત્યક્ષ ફળ સ્પષ્ટ રીતે એમની સ્વામીનું જ થાય છે. કેમકે, બીજ ડરનાં ગોનિ વિશેષ ગીરા વાળી છે. ૫૨ क्रियाभ्युपगमावेतबीजार्थ यतादीयते । तस्येह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च ॥ ५३॥ પણ ક્રિયાફળ વિશે ડરાવ કરીને જે તે હો બીજ સી આપવામાં આવે, તો ક્ષેત્રવારી અને બીજોવામી એ બને તેના ફળના ભાગિયા ગણાય. 3 ओघवाताहतं बीजं यस्य क्षेत्रे मरोहति । क्षेत्रिकस्येव तद्रीजं न वप्ता लभते फलम् ॥ ५४॥ પ્રવાથી કે પવનથી તણાઈ આ બી ના ખેતરમાં ઉગી આવે છે, તે બેનર ધણીનું જ થાય છે અને !' નારને તેનું કુલ મળતું નથી. જ एप धी गवाश्चरय दास्गुणाजानिकम्य च । विहंगमहिषीणां च विशेयः परानं प्रति ।। ५५ ॥ ગામ, ડી, દારશી, ટી, બકરી, ટી, પંખી ૨ બેરા વગેરેની ઓલાદ સંબંધમાં આ ધર્મ . ! એના માપ ધર્મ પત્તર માધું પીગળોઃ બાd ન: ૧ ઘ િવવિ નારિ પદ ? h ·યાપ , મા ૪૩૩ આ નભને બીજ અને પાનિની પ્રધાનતા અને ગૌણના વિશે કશુ. તે રીઆના આપ;વિશે . પર प्रातुज्यंठस्य मार्ग या गुरुपान्यनुजस्य सा। यकीयसन्तु या मार्या स्नुषा ज्येष्ठम्य सा स्मृता ।। ५७ ॥ બાટા ભાઇની વહુ ને નાના ભાઈને ગુપત્નીરૂપ અને નાના ભાઇની વહુને મારા ભાઈને પુત્રવધૂપ ગણાઈ છે ૫૭ ज्येष्ठो यवीयगो गार्या यवीयान्वाग्रजरियम् । पतितो भवतो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि ।। ५८ ॥ આપત્કાળ ન હોય ત્યારે જે રે બાઈ નાના ભાઇની પત્નીનાં અને જે નાનો ભાઈ મોટા ભાઈની પત્નીમાં નિગ- ગમન કરે છે, તે બંને પતિત થાય છે. ૫૮ देवराद्वा सपिण्डाडा खिया सम्यनियुक्तया । प्रजेप्सिताऽधिगन्तव्या संतानस परिक्षये ।। ५९ ॥ રસ તાનનો સળગો ક્ષય થો હોય, તે પ્રજાની ઇચ્છી- વાળી રસીએ દિયર કે પિંકી સાથે વિધિપૂર્વક નિયોગ- ગમન કરવું, પ૯ विधायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि । एकमुत्पादयेन्पुत्रं न द्वितीयं कथंचन ॥६०॥ વિધવામાં નિગની આજ્ઞા પામેલા પુર શરીરે ઘી પડવુ, વાણીને સંયમમાં રાખવી અને રાત્રે સંગ કરે એ રીતે તેણે એકજ પુત્ર ઉત્પન્ન કરે, કયારેય બીજા પુત્રની ઉત્પત્તિ કરવી નહિ. ૬૦ द्वितीयमेके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः। अनिवृतं नियोगार्थ पश्यन्तो धर्मतस्तयोः ।। ६१ ॥

·अन्यस्मिन्हि नियुञ्जाना धर्म हन्युः सनातनम् ॥६४॥ ન કરાવે. આમ અન્ય પુષ્પ સાથે નિગ કરાવનારાઓ વૈવાહિક મિત્રોમાં કયારેય પણ નિયોગ કહેવાતું નથી. 234 શ્રી મનુ નિધિ ના એક પુત્રથી પુરતા નિયમનું પ્રોજન નિ થતું નથી એમ જુએ છે. તેથી તેઓ ગ્રીઓ વિશે સંપૂર્વક અને પુત્ર ઉત્પન્ન કરે અને માને છે. ' विधवायां नियोगार्थ नित तु यथाविधि । गुरुवच स्नुपावच वयातां परस्परम् ॥ ६२॥ વિધવા વિશે નિયોગનું પ્રયોજન યથાવિધિ સિદ્ધ થયા પછી, ને પુષે તે સ્ત્રી પ્રત્યે ગુપત્ની પુત્રવધૂની જેમ પર વર્તન રાખવું. ૨૨ नियुक्ती यौ विधि हित्वा वर्तयातां तु कामतः । तावुभौ पतितौ स्यातां स्नुपागगुरुतल्पगौ ॥ ६३ ॥ નિગણમન કરનાર જે બે ભાઈઓ વિધિને ઉલ્લંધી કામવશ થઈ તે છે, તે બને પતિત થાય છે અને પુત્રવધુમાં કે ગુપત્નીમાં ગમન કર્યાના પાપી ગણાય છે. 3 नान्यस्मिन्विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः । * દિજાતિઓએ વિધવા અને અન્ય પુ સાથે નિયોગ સનાતન ધર્મને નાશ કરે છે. ६४ नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्वचित् । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ॥६५॥ 1 તેમ વિવાહવિધિમાં વિધવાનુ પુનર્લગ્ન પણ કહ્યું નથી. ૬૫ ·૪૩૫ અધ્યાય - મે अयं द्विजैहि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः। मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति ॥६६॥ પણ વિદ્વાન હિએ આ પગુધર્મને નિ દ્યો છે. એ પશુ- ધમ નો વેનરા રાજ્ય કરતે હતો ત્યારે મનુષ્યોમાં પ્રવ હતો ૬૬ स महीमखिलां मुञ्जनराजर्पिप्रवरः पुरा । वर्णानां संकरं चने कामोपहतचेतनः ॥६७॥ પૂર્વે અખિલ પૃથ્વીને ભોગવતા ને રાજર્ષિ શ્રેષ્ઠ કામ- થી મૂચિત્ત થઈને વર્ષોની આ સંકરતા ચલાવી હતી. ૬૭ ततः प्रभृति यो मोहात्ममीतपतिका खियम् । नियोजयत्यपत्यार्थ तं विगर्हन्ति साधवः ॥६८॥ ત્યારથી જે પુત્ર મોહવશ થઇને વિધવા સ્ત્રીને સંતતિને અર્થે નિયોગમાં લે છે. તેને સત્પષો નિદે છે. ૬૮ यस्यानियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पविः। तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः॥ ६९ ॥ વાણ પૂર્વક જે કન્યાના દાનનો સંકલ્પ થયો હોય, તે કન્યાને પતિ મરી જાય તો તેનો દિયર તેને નીચેની વિધિ થી પણ શકે. ૬૦ यधाविध्यधिगम्यनां शुक्लवखां शुचित्रताम् । मिथो भजेताप्रसवात्सकृत्सकृदृतावृतौ ॥ ७० ॥ કત વિવાળી અને પવિત્ર વ્રતવાળી તે કન્યાને દિયરે વિધિપૂર્વક પણવી અને તેને સંતાન થાય ત્યાં સુધી પ્રત્યેક ઋતુએ તેની સાથે એકએક વાર સંગ કરો. ૩૦

·No text on this page.

·થાય ૮ જે ૪૩૭ જાય, તેથી નિયમપાય ન જીવવું તેનો પતિ આવી જોગવાઈ કર્યા વિના જ કાને જાય, તેને નિ દારહિત કામ- જાએ કરીને જીવનનિર, લા. ૭૫ प्रोपितो धर्मकार्यार्थ प्रतीक्ष्योऽटो नरः समाः। विद्याध पट्यशोऽधना कामार्थ त्रीस्तु वत्सरान् ॥७६।। પતિ જે ધર્મકાર્ય આ પરદેશ ગયો હોય, તે પત્નીએ તેની આડ વર્ષ સુધી રાહ જોવી. તે જે વિદ્યા માટે કે યશ સાચો હોય, તો તેને છ વર્ષ સુધી રાહ જેવી; પણ તે જે કામભોગ સારુ પ્રદેશ ગયો હોય, તે પત્નીએ ત્રણ વર્ષ સુધી નિની રાહ જોવી. ૩૬ संवत्सरं प्रतीक्षेत विपन्ती योपितं पतिः । अब संवत्सराचेनां दायं हत्वा न संवसेत् ।। ७७॥ પતિએ જ કરતી પત્નીને એક વર્ષ સુધી સહન કરવી. એક વર્ષ પછી પણ તે સુધરે નહિ ને તેણે તેનાં ઘરેણાંગાંઠ લઈ લેવા અને તેની સાથે ખાસ ફ નહિ. ૭૭ अतिक्रामेत्प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तमेा वा। सा त्रीन्मासान्परित्याज्या विभूपणपरिच्छदा ।। ७८ ॥ જે સ્ત્રી પોતાના પ્રમાદી, નશાબર અને રાગાતુર પતિનું કિલ્લંઘન કરે, તેનાં ઘરેણું અને રાચીલાં છીનવી હોવાં તેમજ તેને ત્રણ માસને માટે ત્યાગ કરે. ૭૮ उन्मत्तं पतितं क्लीवमधीज पापरोगिणम् । न त्यागोऽस्ति द्विपन्न्याश्च न च दायापवर्तनम् ॥ ७९ ।। પણ સ્ત્રી જે ઉન્મત્ત, પવિત, નપુંસક, બાજરહિત અ }

·No text on this page.

·No text on this page.

·અ - ન ન લે, તે તે કન્યાને તમને જેને પર તેને કહ્યું પાન કા ૪૦ શ્રી મનુસ્મૃતિ उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च। अप्राप्तामपि तां तसै कन्यां दद्याद्यथाविधि ॥ ८८॥ ઉત્કૃષ્ટ, સુંદર અને યોગ્ય એવો વર મળી આવે, તો તેને યથાવિધિ કન્યા આપવી–પછી ભલે તે કન્યા ઉંમરે ન આવી હોય. ૮૮ [प्रयच्छेन्नाशिको कन्यामृतुकालभयान्धितः । ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यामेनोदातारभृच्छति ॥ ઋતુકાલના ભયવાળાએ કન્યાને તેની નચિકાવવાનાં વરાવી દેવી. કેમકે, તે ઋતુમતી થતી હોય તે દાતાને પાકે काममामरणात्तिष्ठेद् गृह कल्पर्तुमत्यपि । न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हिचित् ।। ८९ ॥ કન્યા તુમતી થતી હોય તેય ભલે તે મરણ સુધી ઘેર રહે, પણ તેને કદીય ગુણહીન વરને ન આપવી. ૮૯ श्रीणि वर्षापयुदीक्षत कुमायुतुमती मती । ऊर्ध्व तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम् ।। ९० ।। ઋતુમતી કુમારિકાએ ત્રણ વર્ષ સુધી રાહ જોવી. - વખત પછી તેણે પોતેજ લાયક વરને વરી લેવું. ૨૦ अदीयमाना भतारमधिगच्छेद्यदि स्वयम् । नैनः तिचिदवानोति न च यं साऽधिच्छति ॥ ९१ ॥ કન્યા એ આમ કાળી ન અપાતાં પોતેજ પબિ કરો લાગે છે. ] નથી. ૯૧

·અધ્યાય , મે
-Anu---------..
अलंकारं नाददीत पिव्यं कन्या स्वयंवरा ।
मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना सायदि तं हरेत् ।। ९२ ।।
આ રીતે છાવર કરનારી કન્યાએ પિતા, માતા અથવા
ભાઈ તરફનાં ઘરેણાં લેવાં નળિ. જે તે લઈ જાય તે રોગ
१२.८२
पित्रे न दद्याच्छुल्कं तु कन्यामृतुमती हरन् ।
स हि स्वाम्यादतिक्रामेहतूनां प्रतिरोयनात् ।। ९३ ।।
પડતુમતી કન્યાને લઈ જનારે કન્યાના પિતાને વ્ય
આપવાનું હોય નહિ કેમકે, કન્યાના સુકાને રોકવાથી
કન્યા ઉપરનું તે પિતાનુ સ્વામિત્વ જતું રહે છે. દર
त्रिंशद्वो वहेत्कन्यां हयां द्वादशवार्पिकीम् ।
व्यष्टवर्पोऽष्टवपापा धर्म सीदति सत्वरः ।।१४।।
नीस वपना रु पा२ १२सनी गनान • it titil,
અથવા ચાવીરા વર્ષનાએ આઠ વર્ષની કન્યાને લેર સી કેમ છે ?
ધર્મવિષયમાં આપત્તિ હેાય તે જલારી પરે ! ૯૧
देवदत्तां पतिर्भायो विन्दते नेन्छयाऽगनः ।
तां साध्वी रिशृयानित्यं देवानां प्रियमाचरन् ।। ५५ ।।
પતિ દેવે રીલી પત્નીને બે . . . . . . .
नशी, नशीबान (५५ गाना ना ।
२।५५५ ६२ १.८॥
प्रजना धियः सुदाः संताना माना।
तस्मात्साधारणो धर्मः श्रुती ५. या सहादिः । १.६
३

·૪૪૨ ---- શ્રીમનુસ્મૃતિ પુરુષો સર્જાયા છે. તેથી, પતિએ સાધારણ ધર્માચરણ પાની ની સાથે કરવું એમ વેદમાં કહ્યું છે. ૯૬ कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः। देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ॥ ९७॥ જે કન્યા માટે મૂલ્ય આપ્યું હોય તે કન્યાને મુર્ણ આપનાર પતિ જો મરી જાય અને જે કન્યા સંમત લેય તો તે તેના દિયરને આપવી. ૮૭ आददीत न शूद्रोऽपि शुल्कं दुहितरं ददन् । शुल्कं हि गृह्णन्कुरुते छन्नं दुहितृविक्रयम् ॥ ९८ ॥ દીકરીનું દાન કરતાં શુદ્ધ પણ દીકરીનું મૂલ્ય લેવું નાક જે પુત્રીના પૈસા લે છે તે છૂપી રૌતે પુત્રીનું વેચાણ કરે છે. एतत्तु न परे चक्रु परे जातु साधवः । यदन्यस्य प्रतिज्ञाय पुनरन्यस्य दीय ते ॥ ९९ ॥ એકને વચન આપીને બીજાને કન્યા આપવામાં આવે એવું સપુએ પૂર્વે કર્યું નથી કે નથી તેઓ હમણાં કરતા नानुशुश्रुम जात्वेतत्पूर्वेष्वपि हि जन्मसु । शुल्कसंज्ञेन मूल्येन छन्नं दुहितविक्रयम् ॥ १० ॥ ગુરૂપી મૃત્યે લઈને ગુપ્ત રીતે દીકરીનું વેચાણ થતું કાય એવું અમે પૂર્વજન્મો વિશે કદી સાંભળ્યું નથી. ૧૧ अन्योन्यस्याव्यभीचारोभवेदामरणान्तिकः । एप धर्मः समासेन नेयः स्त्रीपुंसयोः परः ॥ १०१॥ બાપન ગ્રી અને પુછે પરસ્પર વ્યભિચાર આ જીપને પરમ ધર્મ અપને રામ. ૧૦૧ ·અધ્યાય ૯ માં ૪૪૩ तथा नित्यं यतेयातां स्त्रीपुंसौ तु कृतक्रियौ। यथा नाभिचरेतां तौ वियुक्तावितरेतरम् ।। १०२॥ વિવાહ સંસ્કાર પામેલાં ચીપુર નિત્ય એવી રીતે યત્ન વો કે તે બન્ને એકમેકથી વિખૂટાં પડી ધર્માચરણ કરે નહિ. एप स्त्रीपुंसयोरुक्तो धमों वो रतिसंहितः। आपद्यपत्यप्राप्तिश्च दायभागं निवोधत ॥ १०३ ॥ આ મેં તમને સીપુરુષનો પ્રીતિયુક્ત ઘર્મ કહ્યો, તેમ પત્કાલે સતતિપ્રાપ્તિ વિશે પણ કહ્યું. હવે દાયભાગ વિશે ભળે. ૧૦૩ દાભા— अचं पितुश्च मातुश्च समेत्य भ्रातरः समम् । भजेरन्पैतृक रिक्थमनीशास्ते हि जीवतोः ॥ १०४ ।। માતપિતાના મરણ પછી ભાઈઓએ એકઠા મળીને પીકી મિલકતની બરાબર વહેંચણ કરવી; પણ માતપિતા- જીવતાં તેઓ તે વહેંચણ કરવાને અધિકારી નથી. ૧૦૪ ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पिन्यं धनमशेपतः । शेपास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥ १०५ ।। મેટો પુત્રજ પિતાના સંપૂર્ણ ધનને ગ્રહણ કરે અને બીજા ભાઈઓ તે, પિતાને સ્થાને મોટા ભાઈને અધીન રહીને આજીવિકા ચલાવે. ૧૦૫ ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । पितृणामनृणश्चैव स तस्मात्सर्वमर्हति ॥ १०६॥ જ પુત્રના જન્મવાથીજ મનુષ્ય પુરવાર થાય છે આ

·No text on this page.

·.
।
.
.
या पाया।
सिंधमता पाय || १११ ।।
11.1.1. -11...
(1141पानी :
11, न तु । ... ... ...।
यस मा परम् ।
नयम यमग्य पानीयं तु पर्यायमः ।। ११२ ।।
1. 14.1 11141 नाना ।
14.1 14. १९११ : 41: ५.!
-આપ પી . ને આ બાબતનને ચાળીસના
14-1ना : 1. witी नानाने माटाना गाया
निभाना साना पाया. '11२
ज्य और कनिए-
संहरेता यथोदितम् ।
पंन्ये यमनिष्ठाभ्यां तेषां स्पान्मध्यमं धनम् ।। ११३ ।।
બાટા નમ નાના કપ : પમા પોતાના નામ
બાટા અને નાનાની વા જેવટ ભાઈઓ હાય, તેઓ
નની જેમ ધનના પાળીશના ભાગના અધિકારી છે. 119
सर्वेषां धनजातानामाददीताम्यमानः ।
यच सातिशयं फिनिदशतवाप्नुयाउरम् ।। ११४ ॥
ધન મિલકતમાં જે છ હોય, તે એક પુત્ર છે.
તેમજ ગાય આદિ દશ પશુઓમાં જે ઉત્તમ હોય તે પણ
त. 114
उद्धारो न दशस्वस्ति संपन्नानां स्ककर्मसु ।
यत्किंचिदेव देयं तु ज्यायसे मानवर्धनम् ॥ ११५ ॥

·No text on this page.

·૪૪૭ અધ્યાય ૯ માં સંખ્યામાં હોય, તો તેના ભાગ નહિ પાડવા, પણ તે વિષમ સંખ્યાનાં બકરાંમેંઢાં સૌથી મોટા ભાઈને જ આપવાં. ૧૧૯ यवीयाज्येष्ठभार्यायां पुत्रमुत्पादयेद्यदि । समस्तत्र विभागः स्यादिति धर्मो व्यवस्थितः॥१२० ॥ નાનો ભાઈ જો મોટા ભાઈની પત્નીમાં નિયોગથી પુત્ર ઉત્પન્ન કરે, તો તે પુત્રને તેને ઉત્પન્ન કરનાર કાકાના જેટલો ભાગ મળે, એવી ધર્મમર્યાદા છે. ૧૨૦ उपसर्जनं प्रधानस्य धर्मतो नोपपद्यते । पिता प्रधानं प्रजने तस्माद्धर्मेण तं भजेत् ॥ १२१॥ (એ ક્ષેત્રજ પુત્રને) પ્રધાન (એવા પિતા) ના જેટલો ભાગ ધર્મ પ્રમાણે ઘટતો નથી. પુત્રોત્પત્તિમાં પિતાજ પ્રધાન છે. તેથી કોત્રજ પુત્ર ઉપર કહેલા ધર્મ પ્રમાણેજ ભાગ પામે पुत्रः कनिष्ठो ज्येष्ठायां कनिष्ठायां च पूर्वजः। कथं तत्र विभागः स्यादिति चेत्संशयो भवेत् ॥ १२२ ॥ પ્રથમની સ્ત્રીમાં જન્મેલો પુત્ર નાનો હોય અને પછીની સ્ત્રીમાં જન્મેલો પુત્ર મોટો હોય, તો તે વખતે સશય થાય ત્યારે ભાગ કેવી રીતે પાડવો ૨ ૧૨૨ एकं वृपभमुद्धारं संहरेत स पूर्वजः। ततोऽपरेऽज्येष्ठवृषास्तदूनानां स्वमातृतः ॥ १२३ ।। પ્રથમ પત્નીમાં જન્મેલા પુત્રે એક એક બળદ વધારાને લેવો અને તે પુત્રના તેજ માતાથી થયેલા બીજા નાના ભાઈ- ઓએ સાધારણ બળદો લેવા. ૧૨૩ ज्येष्ठस्तु जातो ज्येष्ठायां हरेढपभपोडशाः । ततः स्वमातृतः शेषा मजेरनिति धारणा ॥१२४ ।।

·૪૫૦
શ્રીમનુસ્મૃતિ
નુસારે કોઈ વિશેષ નથી. તેમનાં માતપિતાના હિ તે એ
મળમાંથી બધાયા છે, ૧૬૬
पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते।
समस्तत्र विभागः स्याज्ज्येष्ठतानास्ति हिशिया॥ १३४।।
પત્રિકા ક્યાં પછી જે પુત્રજન્મ થાય, તે અને
દોહિલ એ ઉના રખા ભાગ પર તેમાં જ ચીમનું
ટાપ ન ગણાય. 14
अपुत्रायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथंचन।
धनं तत्पुत्रिकामा हरेतवाविचारयन् ॥ १३५।।
કિા કરાયેલી ત્રીજે જ અત્રી , ને ! 1
કાંને સ્વામી ને ધન વાાિં ઈ. ૧૧૫
अना वा कुता वापि यं विन्देमदशामुतम्।
पौत्री मातामहस्तेन दयान पिण्ड होवनम् ।। १३६ ।।
બને કા કરી હાલ હય, પછક
બા" "વા કે જામ, બે માળ, 1 1.“
કે રિ પ બે બાપ જ !
કદા: ગાયના
ળ ના વિશાળ છે ? રર |
છે : ': ' , ' , " ! "
: - '"
ને લાવવામાં છે
: વનમા૨૨ :
-
S
t
S
ના *

·એવા મા ધવો ધ ia की पिशमुखनं नारान पात्रयत् ।। १३९ ।। કમ છે ? અને બિન એને કોઈ વિધિ . - બેના મન પાકને નાં છે મા ના પિન્ક નિજાપુન: નિયંપિન પાનની વિધિ II ૨૪૦ || ના સાવન પિંડ પાન ખાવા, બા પર નાના બા. - વી બનાનાનાને આપવા. ૧૦ उपपनो गुणः सः पुनो यस्य तु दनिमः । मानव नथिं संग्रामोऽप्यन्यगायन ॥१४१ ॥ જ 'નક પલ માં ખાવી યુક્ત હોય, તે અન્ય ગામનાથી -નાપા (વા છતાય ન લેનાર પિતાની રાવ પત્તિ લે. ૧૮૫ गावरिपथे जनयितुन हरेत्रिमः कचिन् । गोनरिक्धानुगः पिण्डो व्यपनि ददतः स्वधा ।। १४२ ।। બાળ ગલા પુત્ર કાવ્ય તેના જનક પિતાના શેત્રને મિલકતને વામન કરી નહિ, કમંદ ને જેનાં ગોત્ર અને મિલકતને રવીકારે છે, તેને તે પિંડદાન કરી રહેલ છે. જે પિતા જુનને દત્તક આપે છે, તેની તેની પાસેથી શ્રાદ્ધ લેવાનો અધિ- કાર જતું રહે છે. ૧૪૨ अनियुक्तासुतर्थव पुत्रिण्यातच देवरात् । उभी तो नाहतो भागं जारजातककामजौ ॥१४३ । નિ પામેલી સીન પુત્ર, તેમજ પુત્રવ” જન્મ ·૪૫૨ શ્રીમવુમ્રત દિયરથી મેળવેલો પુત્ર–એ બેઉ મિલકતના ભાગને અને નથી. તેમાં પહેલે જરથી જ છે ને બીજો કામથી થો नियुक्तायामपि पुमानाया जातोऽविधानतः । नवाहः पैतृक रिक्थं पतितोत्पादितो हि राः ॥ १४ ॥ નિયાણ પામેલી સીમાં જે પુત્ર વિધિ ની ગા ! વગેરે ) વિના જ પા હાય, તે બધી મિલકને 1 દાર નથી, અને તે પવિત્રી જન્મે છે. 14 हरेत्तत्र नियुक्तायां जातः पुनो योगमः। इंत्रिका तु नदीनं धर्मतः प्रमवासः ॥ १४५ ।। "બ નિયામ પામેલી માં જે " " , ને મ છે, તેઓ પુત્ર ભાન છે : તેમાં ર છે.' જ છે. અને ' ', 14' ધાં પJિવાનું શાન છે ! બોલ ત્રાસુર નાના મધુ છે ? " : “ + ના પડી ન ' ! “ - - - 3 . ' . . ! R પfo. : દાદા. .. ! ! ૩- { ક બ કે , ' . ' R ·અધ્યાય - મે ૩ एतद्विधानं विज्ञेयं विभागस्यैकयोनिपु । वहीषु चैकजातानां नानास्त्रीपु निबोधत ॥ १४८ ॥ એક જતિની સ્ત્રીઓમાં એક પતિથી થયેલા પુત્રોના ભાગ વિશે આ વિધાન જણવું. હવે વિવિધ જાતિની અનેક સ્ત્રીઓ- માં એક પતિથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રોના ભાગ વિશે સાંભળે. बामणस्यानुपूव्र्येण चततस्तु यदि स्त्रियः । तासां पुत्रेषु जातेपु विभागेऽयं विधिः स्मृतः ।। १४९ ॥ બ્રાહ્મણને જે અનુકમે ચારે વર્ણની સ્ત્રીઓ હોય, તે તેમને થયેલા પુત્રોના વિભાગ વિશે આ નીચેના વિધિ કહ્યું છે कीनाशो गोलो यानमलङ्कारथ वेश्म च । विप्रस्यौद्धारिक देयमेकांशश्च प्रधानतः ॥ १५० ॥ ખેડૂત, ખૂટ, વાહન, અલંકાર અને ઘર તેમજ અન્ય સંપત્તિ, એમાં જે ભાગ મોટો હોય તે બ્રાહ્મણીના પુત્રને વધારા તરીકે આપવો. ૧૫૦ व्यंशं दायाद्धरेद्विषो द्वावंशी क्षत्रियासुतः । वैश्याजः सार्धमेवांशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। १५१ ॥ બ્રાહ્મણીના પુત્રે ત્રણ ભાગ, ક્ષત્રિયાણીના પુત્રે બે ભાગ, વૈશ્ય સીના પુત્ર દોઢ ભાગ અને શાના પુત્ર એક ભાગ એમ મિલકતના ભાગ લેવા. ૧૫૧ सर्व वा रिक्थजातं तदशधा परिकल्प्य च । धम्य विभागं कुर्वीत विधिनाऽनेन धर्मवित् ॥ १५२ ।। અથવા આખી મિલકતના દરે લાગે કલ્પવા; અને ધર્મ પુપે નીચેની વિધિએ ધર્માનુસાર ભાગો પાડવા. ' ક ·બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વેશ્યને શુદ્રાથી જે પુત્ર મા ન उद्धारं ज्यायगे दवा मोरनितरे समम् ।। १५६! ૪૫૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ चतुरोंऽशान्हरेविप्रस्त्रीनंशान्क्षत्रियासुतः । वैश्यापुत्री हरेवयंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ।। १५३॥ બ્રાહ્મણને પુત્ર ચાર ભાગ લે, ક્ષત્રાણીનો પુત્ર ત્રણ ભા લે, વૈશ્યાનો પુત્ર બે ભાગ લે અને શુદ્વાન પુત્ર એક ભાગ यद्यपि स्यात्तु सत्पुत्रोऽप्यसत्पुत्रोऽपि वा भवेत् । नाधिकं दशमादद्याच्छूद्रापुत्राय धर्मतः॥१५४॥ બ્રાહ્મણને હિતિ સ્ત્રીઓથી પુત્ર હોય કે ન હોય, તે ! રદ્ધાના પુત્રને ધર્મપૂર્વક દશમા ભાગથી વિશેષ અપાય . ब्राहाणक्षत्रियविशां शूद्रापुत्रो न रिक्थभाक् । यदेवास्य पिता दद्यात्तदेवास्य धनं भवेत् ॥ १५५ ।। મિલકતને ભા િથ નથી. પિતા નેતાની છે બે તેને જ આપે તેજ તેનુ ધન હાય છે. ૧૫' समवर्णामु ये जाताः सर्व पुत्रा द्विजन्मनाम् । દ્વિજોને ભાન જાતિની થીમ જેવો જ તેનાં બી ખાટા બાઈ એ ઉભિ બાગ કારી બાકીની નિકા બે ભાગે વાગી વિ. 1 રાધ Hiળ ના માવા વિના નાં તારા માં બુદિ વન " : - પાનું છે. ની ' ની રિ - ના, લગા કે " છે . .. • 3 ·અધ્યાય - મે ૪૫૫ पुत्रान्द्वादश यानाह नृणां स्वायंभुवो मनुः । तेषां पट्यन्धुदायादाः पडदायादवान्धवाः ॥ १५८ ॥ સ્વાયંભુવ મનુએ મનુષ્યના જે બાર જતના પુત્રો કહો છે, તેમાં પહેલા છ બાંધેલો દાયા(વાગ્યાના અધિકારી છે. તો પાછલા છ બાંધો અકાયદે (વારસાના અધિકારી છે औरसः क्षेत्रजश्व दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धय दायादा वान्धवाध पट् ॥ १५९ ।। ઔરસ ગજ. દત્તક કૃત્રિમ. ગુટર અને અપવિ૬ એ છ બાંધે દાવેદે છે. ૧૫૦ कानीनच सहोदय क्रीतः पौनर्भवस्तथा। વયં શૌદ્રય ડાયાવિન્યવી છે ?૬૦ કાનીન, સહોત. કત, પીનભે છે. વય ન અને પર જે છ બાંધવો અદાયાદો છે. ૧૦ यादृशं फलमानोति कुप्लवैः संतरजलम् ! तादृशं फलमानोतिः कुपुत्रैः संतरंस्तमः ।। १६१ ॥ તૂટલી હુંડીઓપી જલને તને મારા જેલ છે છે, તેવું ફલ કુપુત્રોથી તમસ તેનાર ને ર : માણસ મેળવે છે. ૧૬ ! પરિધિનો માતાના यस्य यत्पैतृकं रिक्षं स तद्गृहीत नेतरः ।। १६२ રક નિવડતમાં મન ને ? : વન ડે રે હેય. તે તે મિલકત જેના પિતાની દા ર 1 1 છે. જે તે. બીજે જ પૂર ન રે ૨ ·શ્રીમનુસ્મૃતિ एक एयौरगः पुत्रः पिन्यस्य वसुनः प्रभुः । शेषाणामानृशंस्यार्थ प्रदद्यातु प्रजीवनम् ॥ ११३ ॥ પિતાની ધન પનિનો સ્વામી એક રસ છે ! પરંતુ વજ આદિ બાકીના પુત્રોને તે તેણે મા " આવિકા પૂરતું આપવાનું રય. ૧ પછું હું વારણાં રાખવાનું ! औरसो विमजन्दाय पिण्यं पश्यमान वा ॥ १६४ ॥ ઓ પૂર્વે બાપીકા ને ભાગ પેદનાં િ , ધનમાંથી જ પુનને કે પા ભાગ આપ. * ; आरमोरनी गुना पियमा नागिनी। दापोतु कमशो गोत्ररियांशमागिनः ।। १६.५ ॥ અને જો એ એ બધી ન - વા , ' આ બે બાબા ને બે બ' , ' Fiઇ જાદ પણ ક .Mવા માં પણ છે - • 1 - તે * ** ! “1'' - ' + -* '; ' , ; છે ! 4 4 . . . . . . ' * છે. ' ', ** ·થાય ૯ માં ૫૩ माता पिता वा दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ १६८ ॥ આપા માતાપિતા પોતાની અનિવાળાને પ્રસન્નતા- પૂર્વક અને પાણીના સંકલ્પ સાથે જે પુત્રનું દાન આપ, ન દકિમ(દત્તક) પુર જણ. ૧૬૮ सदृशं तु शकुर्याद्यं गुणदोपविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुणयुक्तं स विशेयश्च कृत्रिमः॥१६१ ॥ પોતાની જાતના, ગુણદોષને જાણનારા અને પુલના ગુણથી યુક્ત એવા જે પુત્રને માણસ પોતાને પુત્ર કરી ગમે તેને કૃત્રિમ પુત્ર જાણે ૧૬૯ उत्पयते गृहे यस्य न च शायेत कस्य सः । स गृहे गृढ उत्पन्नस्तस्य स्थाधरय तल्पजः ॥ १७० ॥ ાિઈના ઘરમાં અમુક સીને એક પુર જને અને પુત્ર સજાતીય હોવા છતાં તે છે આની ભાળ ને , જે ઘરમાં જેની સીને મે જયા , તેને રાત્પર ન કહેવાય. ૧૭૦ मातापितृभ्यागुत्सृष्टं तयारन्यतरेण वा। यं पुत्रं परिगजियादपविद्धः स उच्यते ॥ १७१ ॥ માતાપિતા અથવા તેમના નાના એક પત્ર : દિધા હોય અને બીજો કોઈ પુર્વ તેને 1 થી " તને સ્વીકારનારને અપાર પર કહેવાનું છે? पिल्वेश्मनि कन्या हु प पुरा जपेत् । शानीनं यदनासा पोटु कापामएपम् ।। ६७२ : * ·પતિથી ત્યજાયેલી અથવા વિધવા થયેલી સી ડી પૂર્વક પુનર્લગન કરી જે પુત્રને જન્મ આપે, તે પુત્ર પાન पौनर्भवेन भनी सा पुनः संस्कारमर्हति ॥ १७६॥ તે સ્ત્રી જે અક્ષતાનિ હાય તે પુનર્લગ્ન કરનાર છે સાથે ફરી વિવાહસંસ્કારને યોગ્ય છે. તે જે એક પતિને દાન બીજા પાસે ગઈ હોય અને પાછી મૂળ પતિ પાસે આવી છે તે જળ પતિ સાથે તે ફરી વિવાદસરકાર કરવાને યોગ ૫. શ્રીમનુસ્મૃતિ જે કન્યા પિતાને ઘેર એકાંતમાં કોઈ પુત્રને જન્મ આપે છે, તે કન્યાને થયેલા એ પુત્રને કાનન નામે ઓળખવામાં આવે છે અને એ તે કન્યાને પરણનારનો પુત્ર ગણાય છે. જે या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती। वोढुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ॥ १७३ ।। ગર્ભવતી તરીકે જાણીતી કે અજાણીતી એવી કોઈ સીનો વિવાહ–સંરકાર થાય, તો તેનો તે ગર્ભ તે સીને પરણની પતિનો થાય અને તે સહોઠ પુત્ર કહેવાય. ૧૭૩ क्रीणीयाधस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥ १७४ ॥ પુત્ર દાખલ જે સજાતિ કે પરજાતિ પુત્રને તેનાં માતા- પિતા પાસેથી વિચારો લેવામાં આવે તો તે કનક | કહેવાય છે. ૧૭૪ या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया। उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनभव उच्यते ॥ १७५ ।। કહેવાય છે. ૧૭૫ सा चेदक्षतयोनिः स्यादतप्रत्यागताऽपि वा। L. ૧ ·૪૫૯ - અદયાય ૯ મે मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यस्मै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥ १७७॥ જે પુત્ર માતપિતાથી વિહીન હોય અથવા જે વગરકારણે ત્યજાયેલો હેય, તે પુત્ર પોતે જ પોતાને કેઈને અર્પિત કરે તો તેને સ્વર્યાદા પુત્ર કહ્યો છે. ૧૭૭ यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् । स पारयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः ॥१७८ ॥ બ્રાહ્મણ કામને વશ થઈ વિવાહિત શુદ્દાને વિશે જે પુત્ર પેદા કરે, તે જીવતાં છતાં મૂઆ જેવો છેતેને પારશવ' કહે છે. दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् । सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥१७९ ॥ દાસીમાં કે દાસની ચીમાં શુકન જે પુત્ર જન્મ, તે પિતાની આજ્ઞાથી પિતાનો મિલકતભાગ લે, એવી ધર્મવ્યવસ્થા છે. ૧૭૯ क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीपिणः ।। १८० ॥ ક્ષેત્રજ આદિ જે આ અગિયાર પુત્રો કહ્યા છે, તેમને વિદ્વાન નેએ શ્રાદ્ધાદિ ક્રિયાઓનો લેપ ન થાય તેટલા સારા પુત્રના પ્રતિનિધિરૂપ ગયા છે. ૧૮૦ य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसनादन्यवीजजाः । यस्य ते वीजतो जातास्तस्य ते नेतरस्य तु ।। १८१॥ આ પ્રસગે, અન્યના બીજથી જન્મેલા જે પુત્રોનું વર્ણન કર્યું છે, તે જેના બીજથી જન્મ્યા હોય તેના પુત્રો છે, બીજાના નથીજ. ૧૮૧ ·ગર્ભવતી તરીકે જાણીતી કે અજાણતી એવી કોઈ સીનો પતિથી ત્યજાયેલી અથવા વિધવા થયેલી સી છી પૂર્વક પુનર્લગ્ન કરી જે પુત્રને જન્મ આપે, તે પુત્ર પાન पौनर्भवेन भा सा पुनः संस्कारमर्हति ॥ १७६॥ અક્ષોનિ હોય તો પુનર્લગ્ન કરનાર છે. સાથે તે ફરી વિવાહ સંસ્કારને યોગ્ય છે. તે એક પતિને બીજ પાસે ગઈહાય અને પાછી મૂળ પતિ પાસે આવી તક તે જ પતિ સાથે તે ફરી વિવાહ સંસ્કાર કરવાને છે ૫ શ્રીમનુસ્મૃતિ જે કન્યા પિતાને ઘેર એકાંતમાં કઈ પુત્રને જન્મ આપે છે, તે કન્યાને થયેલા એ પુત્રને “કાનીના નામે ઓળખવામાં આવે છે અને એ તે કન્યાને પરણનારને પુત્ર ગણાય છે. ૧૭૨ या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती। वोढुः स गर्भो भवति सहोद इति चोच्यते ॥ १७३ ॥ વિવાહ–સંકાર થાય, તો તેનો તે ગર્ભ તે સીને પરણનાર પતિનો થાય અને તે સહટ પુત્ર કહેવાય. ૧૭૩ क्रीणीयाधस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ॥ १७४ ॥ પુત્ર દાખલ જે સજાતિ કે પરજાતિ પુત્રને તેનાં માતા પિતા પાસેથી વેચા લેવામાં આવે તો તે કીતક પર કહેવાય છે. ૧૭૪ या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया। उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौन व उच्यते ॥ १७५ ॥ કહેવાય છે. ૧૭૫ सा चेदक्षतयोनिः स्याद्तप्रत्यागताऽपि वा। } --

·અધ્યાય ૯ ને
मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा म्यादकारणात् ।
आन्मानं स्पर्शयेद्यस्मै खयंदत्तातु म स्मृतः ।। १७७ ।।
જે પુત્ર માતપિનાથી વિહીન હોય અથવા જે વાગ્યા
જાયેલ હોય, તે પુત્ર પિને જ પોતાને કોઇને અતિ
કરે તો તેને રવયે દિન પુત્ર કહ્યો છે. 199
यं ब्राह्मणस्तु शदायां कामादुत्पादयेत्गुनम् ।
स पाग्यन्ना पस्तसारपारशयः स्मृतः ।। १७८ ।।
બાબ કામને વશ થઈ વિવાહિત દાન વિશે જ 9
પેદા કર, તે જીવતાં હતાં અને તે છે, તેને પાર કરે છે,
दास्यां पा दासदास्पां या यः शदरग सुती गये ।
सोऽनुनातो हरेदंशमिति धर्मा ज्यवस्थितः ।। १७ ।।
પનીમાં , દાસની થીમ ઇ .
તે પિતાની આજ્ઞાથી પિના દિન ( રી
'વ્યવસ્થા છે. ''
વિજ્ઞાતીપુત નેતાને હા ચહિતા ?
पुनप्रतिनिधीना कियालापागनीषिणः ।। १८० ।।
વજ આદિ જ આ અગિયાર , " . . !
બે બહાદિ ક્રિયામાને તોપ ના પટ 1 -
તનિધિરૂપ ગણ્યા છે. ૧૦
એડમિત્તિક પુત્ર સારા !
પણ વિગતે વાતાય છે જે પ ] [ રે રે ?
- પ્રમ, અનાજી .
S , તે ને . મા ડા" 1
* પv, ૮
" 1 ,
૧

·જ મ 1 પતિથી ત્યજાયેલી અથવા વિધવા થયેલી છે જેમાં પુર્વક પુર્લગ્ન કરી જે પુત્રને જન્મ આપે, તે પુત્ર જનન पोनर्भवेन भा सा पुनः संस्कारमर्हति ॥ १७६।। શ્રી જે અમનોનિ હોય તે પુનર્લગ્ન કાર ? સાથે તે ફરી વિવાદમંકારને થાય છે. તે એક પતિને બીજા પાસે જઈ જાય અને પાછી મૂળ પનિ પાસે આવી : શ્રીમનુસ્મૃતિ જે કન્યા પિતાને ઘેર એકાંતમાં કોઈ પુત્રને જન્મ આપે છે, તો કન્યાને થયેલા એ પુત્રને ‘કાનીને નામે ઓળખવામાં આવે છે અને એ તે કન્યાને પરણનારને પુત્ર ગણાય છે. 18 या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताज्ञातापि वा सती। वोदुः स गर्भो भवति सहोड इति चोच्यते ।। १७३ ॥ ગર્ભવતી તરીકે જાણીતી કે અજાણતી એવી કોઈ સીનો વિવાહ સંસ્કાર થાય, તો તેનો તે ગર્ભ તે સીને પરણના પતિને થાય અને તે સહાય પુત્ર કહેવાય. ૧૭૩ क्रीणीवाद्यस्त्वपत्यार्थ मातापित्रोर्यमन्तिकात् । स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ।। १७४॥ પુત્ર દાખલ જે સજાતિ કે પરજાતિ પુત્રને તેનાં માતા પિતા પાસેથી વેચાતો લેવામાં આવે છે તે કીનક ' કહેવાય છે. ૧૭૪ या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया। उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा स पौनर्भय उच्यते ॥ १७५ ॥ કહેવાય છે. ૧૫ सा चैदक्षतयोनिः स्याद्तप्रत्यागताऽपि वा। ને બળ "નિશા ફરી વિવાર કરવાને ન ·૪પ૦ અધ્યાય - મે मातापितविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् । आत्मानं स्पर्शयेद्यस्मै स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥१७७॥ જે પુત્ર માતપિતાથી વિહીન હોય અથવા જે વગર કારણે માયેલો હોય, તે પુત્ર પિતે જ પોતાને કેઈને અર્પિત કરે છે તેને સ્વયંદન પુત્ર કહ્યો છે. ૧૭૭ यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् । स पारयन्ने शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः॥ १७८॥ બ્રાહ્મણ કામને વશ થઈ વિવાહિત શુદ્દાને વિશે જે પુત્ર પિદા કરે, તે જીવતાં છતાં મૂઆ જેવો છે. તેને પારશવ' કહે છે. दास्यां वा दासदास्पां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् । सोऽनुज्ञातो हरेदशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥१७९ ॥ દાસીમાં કે દાસની સ્ત્રીમાં શુદ્રને જે પુત્ર જન્મ, તે પિતાની આજ્ઞાથી પિતાનો મિલકતભાગ લે, એવી ધર્મ વ્યવસ્થા છે. ૧૭૯ क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ १८०॥ ક્ષેત્રજ આદિ જે આ અગિયાર પુત્રો કહ્યા છે, તેમને વિદા- નોએ શ્રાદ્ધાદિ ક્રિયાઓનો લેપ ન થાય તેટલા સારા પુત્રના પ્રતિનિધિરૂપ ગણ્યા છે. ૧૮૦ य एतेऽभिहिताः पुत्राः प्रसनादन्यवीजजाः । यस्य ते वीजतो जातास्तस्य देनेतरस्य तु ॥ १८१॥ આ પ્રસંગે, અન્યના બીજથી જન્મેલા બે પુત્રોનું વર્ણન કહ્યું છે, તે તેના બીજથી જન્મ્યા હોય તેના પુત્રો છે, બીજાના નથીજ. ૧૮૧ ·અગ્નિ (વિવાહ વખતે અગ્નિ સમક્ષ પિતા આદિએ આપેલું) ધન, અધ્યાવાહનિક (લગ્ન પછી સાસરે જતી વખતે મળેલું) ધન, પ્રીતિપૂર્વક આપવામાં આપેલું ધન, ભાઈ તર- ફથી, માતા તરફથી અને પિતા તરફથી મળેલું ધન-એમ ? શ્રીમનુસ્મૃતિ કોઈ અપુત્ર મરી જાય તો તેના ગેત્રમાંથી એક પુત્ર લેવો અને મરનારનું જે ધન હોય તે તેને સુપરત કરવું. ૧૯૦ द्वौ तु यौ विवदेयातां द्वाभ्यां जाती स्त्रिया धने। तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात्तत्स गृहीत नेतरः ॥ १९१ ।। એક સ્ત્રીમાં બે પુષોથી થયેલા બે પુત્રો જે મિલકત વિરો ઝગડો કરે, તો તે ધન જેના પિતાનું હોય તે તે ધનને લે, બીજો પુત્ર તે ન લે. ૧૯ जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः। भजेरन्मावक रिस्थं भगिन्यश्च सनाभयः ॥ १९२ ॥ માતા ગુજરી જતાં, સર્વ સગા ભાઈઓ તથા બહેન નેએ માતાની મિલકત સરખે ભાગે વહેંચી લેવી. ૧૬૨ यास्तासां स्युर्दुहितरस्तासामपि यथार्हतः । भातामह्या धनात्किञ्चित्प्रदेयं प्रीतिपूर्वकम् ॥ १९३॥ તે બહેનોને જે દીકરીઓ હોય તેમને પણ યોગ્યતા પ્રમાણે આજ(માની મા)ના ધનમાંથી કઈક પ્રીતિપૂર્વક આપવું अध्यग्न्यध्यावाहनिक दत्तं च प्रीतिकर्मणि । भ्रात्मावृपितृप्राप्तं पड्डिधं स्त्रीधनं रमृतम् ॥ १९४ ॥ પ્રકારનું સ્ત્રીધન કહ્યું છે. ૧૯૪ A ! ?

·No text on this page.

·-- ૪૬૮ શ્રી મનુસ્મૃતિ નહિ કરે, તેમ પોતાના ધનમાંથી પિતાના પતિની આવા વિના કંઇ ઘરેણાંગાડાં ન કરાવવાં. ૧૯ पत्यौ जीवति यः सीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन्दायादा भजमानाः पतन्ति ते || २०० !! સ્ત્રીઓ પતિના જીવતાં જે અલંકારો પહેરતી હેય. તે વારસદારોએ ઉતરાવી લેવા . તેમ કરનારાઓ પતિ થાય છે. ૨૦૦ अनंशी क्लीवपतितो जात्यन्धवधिरौ तथा । उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिनिरिन्द्रियाः ॥२०१॥ નપુંસક, પતિન, જન્માંધ, બહેરો, ગાંડ, બેવકુફ, મૂર અને જે નિરિન્દ્રિય હોય, તે સૌ પિતાની મિલકતના વા થઈ શકતા નથી. ૨૦૧ सर्वेपामपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीपिणा ! ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतितो बददद्भवेत् ॥ २०२।। પરંતુ વિદ્રાને યથાશક્તિ અને યથાવાય એ સૌને છતાં સુધી ખાનપાન અને વસ્ત્રાદિ આપવાં. તે નહિ આપનાર તિત થાય છે. ૨૦૨ यद्यर्थिता तु दारैः स्याक्लीवादीनां कथंचन । तेषामुत्पन्नतन्तूनामपत्यं दायमर्हति ।। २०३॥ જે નપુંસક આદિ કેમેય પત્ની કવા ઇચ્છ, ને તેમને ચેલા ક્ષેત્રજ પુત્રના પુત્રને વારસાનો હક રહે. ૨૦ यत्किचिंत्पितरि प्रेते धनं ज्येष्ठोऽधिगच्छति। भागो यवीयमा तत्र यदि विद्यानुपालितः ॥ २०४।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·च । नान भाग पनन् ।
नचा कानावी मान चीनकम् ॥ २१४ ।।
11.
':. . . . . . .1.1 जान
1. !! 1 11 या ...। . 14
प्राणामांatri JI यः ।
नरमा विपि पावन ।। २१५ ।।
| Hit: inf f:
11. 14.11
1. 11
विमायाजागर पियरे जनम् ।
संस्थान का अधिनातनः सह ।।२१६ ।।
11। 141 1A... ती नसतना
.11 11. »114 11. 11तासारनी
411111111.२.16
अनपत्यास पुरख माता दापमयामुयात् ।
मातपि च मनायां पितुर्माना रेड्नम् ।। २१७॥
મી બા ના લાગે તેની માતા પામે. માતા
પન ગુજરી બજાવ, તે પિતાની માતા ને ધનની વાધાય.
माणे पाच मरिमन्नविभक्त यथाविधि ।
पवाद्येत यकिचितसा समतां नयेत् ।। २१८ ॥
""'.! ५५विपि पाया गया 49ी ५४ पन.
Fastनी याय. तानस नांगरची अवी. २१८
-

·તેમની ક્રિયાવિધિ વિશે અનુક્રમે કહ્યું. હું જુગાર એ બધી माणिभिः क्रियते यस्तु स विनयः समाह्वयः ॥ २२३ ॥ ४९८ શ્રીમનુસ્મૃતિ वस्त्रं पत्रमलङ्कारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः । योगक्षेम प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥ २१९॥ લગ્ન, વાહન, અલંકાર, પકવાન્ન, વા, દાસી, મરી, પુરોહિત, છત્ર, ચામર અને ઘરનો પ્રવેશમાર્ગ એટલાના ભાગે ન પડાય, એ કહ્યું છે. ૨૧૯ अयमुक्तो विभागोवः पुत्राणां च क्रियाविधिः। નશ ક્ષેત્રગાહીનાં નવ નિધિત / રર૦ ll આ તમને ક્ષેત્ર આદિ પુત્રોના વારા વિશે તેમ વ્યવસ્થા સાંભળો. ૨૨૦ द्यूतं सगाह्वयं चैव राजा राष्ट्रानिवारयेत् । राजान्तकरणावेतौ हौदोपौ पृथिवीक्षिताम् ।। २२१ ॥ ગજાએ ચૂત અને સમાય એ બંનેને દેશમાંથી કરવાં. કેમ કે, પૃથ્વી પતિના એ બો દોષ ના શનિ નાશ કરનારા છે ૨૨૧ प्रकाशमेतत्तास्कयं यद्देवनसमायो। तयोर्निन्यं प्रतिणते नृपतिर्यत्नवान्भवेन ॥ २२२ ॥ ધૂન અને સમાય એ બન્ને ઉધારી ગોરી છે; રાજી એમનો નાશ કરવામાં પ્રયત્નશીલ રહેવું ૨૨૨ अप्राणिनिस्कियते तल्लोके तमुच्यते । જુગાર બધ ક–- પાહિતવરતુઓથીપા.ગોગડાં, વગેરેથી) જે ·અયાય - મે ૪૬૮ રમાય છે, ને ધૂત કહેવાય છે અને પ્રાણીઓ (ગાય, બકરી, વગેરે) થી જે હારજીત રમાય છે, તે સમાવય જણ. ૨૨૩ द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा । तान्सन्धिातयेद्राजा शूद्रांच द्विजलिङ्गिनः॥ २२४ ॥ જેઓ ધૂત કે સમાય સ્વયં રમે કે બીજાને રમાડે તે સીને તેમજ બ્રાહ્મણવેશી શુદ્રોને રાજાએ રિક્ષા કરવી ૨૨૪ फितवान्कुशीलवान् ऋरान्पापण्डस्थांश्च मानवान् । निकर्मस्थाञ्छौण्डिकांय क्षिनं निर्वासयेत्पुरात् ॥ २२५ ॥ જુગારી, ભવાયા, ઘાતકી, પાખંડી અવળાં કરમ કરનારા તથા કલાલ એ લોકોને રાજાએ તત્કાલ નગર બહાર કાઢવા. एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः । विकर्मक्रियया नित्यं वाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ २२६ ॥ કે, રાજાના રાજ્યમાં તેઓ છૂપા ચેર જેવા રહે છે અને પિતાનાં અવળાં આચણોથી તેઓ ભદ્ર પ્રજાને નિત્ય બાધા કરે છે ૨૨૬ द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं महत् । तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ।। २२७॥ પહેલા કપમાંય આ ધૂત મહાર કરાવનાર અનુભ- વાયુ છે તેથી બુદ્ધિમાને વિનોદને અગે પણ તનું સેવન કવું નહિ ૨૨૭ प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निपेवेत यो नरः । तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा ॥ २२८॥ જે માણસ છાની કે છતી રીતે જૂગટુ રમે તેને રાજાએ ચછ દંડની સજા કરવી. ૨૨૮ ·* શાળામઃ પિત થતું તે વિશેય: ITS // ૨૨૩ ll શ્રીમનુસ્મૃતિ वस्त्रं पत्रमलङ्कारं कृतान्नमुदकं स्त्रियः । योगक्षेम प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥ २१९॥ વગ્ન, વાહન, અલંકાર, પકવાન્ન, કુવા, દાસી, ભત્રી, પુરોહિત, છત્ર, ચામર અને ઘરનો પ્રવેશમાર્ગ, એટલાના લાખ ન પડાય, એ કહ્યું છે ૨૧૯ अयमुक्तो विभागो कः पुत्राणां च क्रियाविधिः । નશા ક્ષેત્રજ્ઞાતીનાં તપ નિવઘd ૨૦ || આ તમને ક્ષેત્રજ આદિ પુત્રોના વારસા વિશે તેમ તેમની ક્રિયાવિધિ વિશે અનુક્રમે કહ્યું. હવે જુગાર મળી વ્યવસ્થા સાંભળે. ૨૨ જુગાર બધ કર- द्यूतं सगाह्वयं चैव राजा राष्ट्रानिवारयेत् । राजान्तकरणावेतौ द्वौ दोपौ पृथिवीक्षिताम् ॥ २२१॥ રાજાએ ભૂત અને સમાન એ બનેને દેશમાંથી ૬ કરવાં. કેમકે, પૃીપનિના એ બે દા ના રાત નાશ કરનારા છે ૨૨૧ प्रकाशमेतत्तास्कयं यदेवनसमाहयौ। तयोर्नित्यं प्रतिपाते नृपतिर्यत्नवान्भवेत ॥ २२२॥ ધૂત અને સમાય એ બન્ને ઉઘાડી ગોરી છે ગd એમને નાશ કરવામાં પ્રયત્નશીલ રહેવું. ૨૨૨ अप्राणिभित्कियते तल्लोके तमुच्यते । પારિતવરતુઓથી( પાસે,ગગડાં, વગેથી જ ·અ'વાય … ના રમાય છે, તે વન કહેવાય છે, અને પ્રાણી ( ગાય, બકરી, વગેરે ) થી = વાછતરાયમારવા માગે . દર ચાં ના : - કારતક ! नान्सन्धिान यंदाजा जांध शिजलिदिनः ।। २२४ ॥ દર શૂનક ભાવ - એ એક બીજને રમાડે. તે રન તેમજ બાળી શૉને રાગ ક્ષિા કરવી. ૨૨૮ તિરસનારાવાયાં નાના पियार्मस्वान्चौष्टिकांग शियं निवासयत्पुरान् ।। २२५ ॥ જુગારી. નવાયા, પાછી. પણ ીિ. અવળાં કર્મ કરનારા તથા કવાલ એ દાને રોજ તત્કાલ ના બહાર કાઢવા. एते राष्ट्रे वर्तमाना राजः प्रच्छन्ननस्काराः । विकमक्रियया नित्यं वाधन्ने भद्रिकाः प्रजाः ।। २२६॥ કે. ગજના રાજયમાં તેઓ છુપા મોર જેવા રહે છે અને પોતાનાં અવળાં આગથી તેઓ ન પ્રજાને નિત્ય બાધા કરે છે ૨૨૬ द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं बरकरं महत् । तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ॥ २२७॥ પહેલા કાનાંય આ ધૂત મહાધેર કરાવનારા અનુભ- બાવું. છે તેથી બુદ્ધિમાને વિનોદને અર્થ પણ ધૂનનુ સેવન કવું નહિ. ૨૩ ग्रन्छन्नं या प्रकारांचा तन्नियोत यो नरः । तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यष्टं नृपतेस्तथा ।। २२८॥ જે માણસે છાની કે છતી રીતે જૂગટુ મે તેને રાજાએ ચછ દ ની સજા કરવી. ૨૨૮ ·૪૬૮ Nિ माणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वया ।। २२३ ॥ શ્રીમનુસ્મૃતિ वसं पत्रमलङ्कारं कृतानमुदकं स्त्रियः। योगक्षेम प्रचारं च न विभाज्यं प्रचक्षते ॥ २१९॥ વગ્ન, વાહન, અલંકાર, પકવાન્ન, કવા, દાસી, મંત્રી, પુરોહિત, છગ, ચામર અને ઘરનો પ્રવેશમાર્ગ, એટલાના લીન ન પડાય, એને કહ્યું છે. ૨૧૦ अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः। क्रमशः क्षेत्रजादीनां धृतधर्म निवोधत ॥ २२० ॥ આ તમને ક્ષેત્રજ આદિ પુત્રોના વારસા વિશે તેમ તેમની ક્રિયાવિધિ વિશે અનુક્રમે કહ્યું હવે જુગાર માં બધી વ્યવસ્થા સાંભળો. ૨૨૦ द्यूतं सगाह्वयं चैव राजा राष्ट्रानिवारयेत् । राजान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥ २२१ ॥ રાજએ લૂત અને સમાય એ બંનેને દેશમાંથી જ કરવાં. કેમકે પૃથ્વીપનિના એ બન્ને દેશ ના રાજ્યનો નાશ કરનાર છે. ૨૨૧ प्रकाशमेतत्तास्कयं यद्देवनसमायौ। तयोर्नित्यं प्रतिपाते नृपतिर्यत्नवान्भवेत ॥ २२२ ॥ ધૂન અને સમાય એ બન્ને ઉપાડી ચોરી છે અને એમનો નાશ કરવામાં પ્રયત્નશીલ રહેવું. ૨૨૨ अप्राणिभिक्रियते तल्लोफे द्यूतमुच्यते । પાણરહિતવરતુઓથી(પાસા, ગઠાં, વગેથ્વી જ ગાર બધ કરો- ·૪૬૦ રમાય છે. તે ન કહેવાય છે અને માર્ગો (ગાય, બકરી, વગેરે ) ધી તે હારજીતરાપ છે, તે પાવર જાણો. રર यतं समाहयं चैव यः उत्किारयेत वा । सान्सवान्यातयेद्राजा गद्रांच निजलिदिनः ॥ २२४ ॥ જે ધૂતક અપાવી રહ્યું છે કે બીજને રમાડે. તે સીને તેમજ વાલી વોને રાજાએ શિક્ષા કરવી ૨૨૪ कितवान्मुशीलनान् सरान्पापण्डस्थांध नानवान् । विकर्मस्थान्छौउिकांक्षि निर्वासयेत्पुरान् ।। २२५ ॥ જુગારી, ભવાયા, ધાતકી, પાખંડી, અવળાં કામ કરનારા તથા કલાલ તે કાને રાજાએ તત્કાલ ના બહાર કાટવા. एते राष्ट्रे वर्तमाना राजः प्रच्छन्नतस्कराः । विकर्मक्रियया नित्यं वाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ २२६ ।। કે, રાજાના રાજ્યમાં તેઓ છૂપા ગોર જેવા રહે છે અને પોતાનાં અવળાં આચખોથી તેઓ ભદ્ર પ્રજાને નિત્ય બાધા કરે છે. ૨૨૬ द्यूतमेतत्पुरा कल्पे रटं नैरकरं महत् । तस्माद् द्यूतं न सेवेत हास्यामपि बुद्धिमान् ॥ २२७ ।। પહેલા કપનાંય આ ધૂત મહાર કાવનારુ અનુભ- વાયુ છે. તેથી બુદ્ધિમાને વિનેને એ પણ ભૂતનુ સેવન કવું નહિ. ૨૨૭ प्रच्छन्नं वा प्रकाश या तन्निपात यो नर।। तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा ॥ २२८ ॥ જે માણસ છાની કે છતી રીતે જૂગટુ એ, તેને રાજાએ એક દંડની સજા કરવી ૨૨૮ ·૭૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ क्षत्रविट्शूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमशक्नुवन् । आनृण्यं कर्मणा गच्छद्विनोदद्याच्छनैः शनैः ॥ २२९ ॥ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એ જાતનો માણસ દંડ ન ભરી શકે, તો તેણે કામ કરાવીને તે દંડનું કરજ વાળવું. બ્રાહ્મણે તે કરજ ધીરે ધીરે વાળવું. ૨૨૯ स्त्रीवालोन्मत्तवृद्धानां दरिद्राणां च रोगिणाम्। शिफाविदलरज्ज्वाद्यर्विदध्यान्नृपतिर्दमम् ॥ २३० ॥ સ્ત્રી, બાલક ગાંડો, વૃદ્ધ, દરિદ્ર અને રોગી એમને રાજને કોરડાથી, વાંસની ટીથી કે રસી વગેરેથી શિક્ષા કરવી. ર૩૦ ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम् । धनोष्मणा पच्यमानास्तान्निस्वान्कारयेन्नृपः ॥ २३१ ॥ જેઓ લેકનાં કામો ઉપર નિમાયેલા હોય, તેઓ ધનની ગરમીથી ફદફદી ઊઠી કામોને હાનિ કરે, તો રાજાએ તેમને મિલકત વગરના કરાવી દેવા. ૨૩૧ कूटशासनकर्तृश्च प्रकृतीनां च दूपकान् । स्त्रीवाल ब्राह्मणानांश्च हन्याद्विसेविनस्तथा ॥ २३२॥ કડકપટથી શાસન કરનારા, મંત્રીઓમાં બગાડ ઘાલનાર સ્ત્રીઓ, બાલકો અને બ્રાહ્મણોને હણનારા, તેમજ શત્રુને રો- નારા માણસોને રાજાએ હણી નાખવા. ર૩ર तीरितं चानुशिष्टं च यत्र वचन यद्भवेत् । कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ २३३ ॥ જે કામમાં કયારેક શાસ્ત્રોનુસાર દંડ સુધી ફેંસ અપાયો હોય અને જેમાં આરોપીને શિક્ષા થઈ હોય તે કામ ધર્મ પૂર્ણ થયેલું જાણવું–તેની ફેરતપાસ ન કરવી ·असंभोज्यायसंयाज्पा असंपाटयाऽपिशाहिनः । અધ્યાય - મે ૪૩ રાજાએ અપરાધીઓને શિક્ષા કરવી- अमात्याः प्राडिवाको वा यत्कुर्युः कार्यमन्यथा। तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तान्सहसं च दण्डयेत् ॥ २३४ ॥ મંત્રી : ન્યાયાધીશ જે કામ ઊલટી રીતે પસ્તાવે, તે રાજાએ પિતે ફરી ચલાવવું અને તે મંત્રીઓ કે ન્યાયા- ધીશને એક હજાર પણનો દંડ કરવો. ૨૩૮ ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । एते सधै पृथग्ज्ञेया महापातफिनो नराः ।। २३५ ॥ બ્રહ્મહત્યા કરનાર મદ્યપાન કરનારા, કોરી કરનાર અને ગુરુપત્ની સાથે ગમન કરનારો—આ રસીને અલગ અલગ મહા- પાપી માણસે જવા રપ चतुर्णामपि चैतेषां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धयं प्रकल्पयेत् ॥ २३६ ॥ આ ચારમાંથી જે કોઈ પ્રાયન ન કરે, તને - ધર્મપૂર્વક દંડ સાથે નીચેની શારીરિક રસ કરવી ? गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराप्पनः । स्तेये च श्वपदं कार्य ब्रह्माहण्यशिरा पुमान् ॥ २३७ ।। ગુપત્ની સાથે ગમન કરનાર પૂરપને કપાળે છે ડાને દે, મધપાન કરનારને કલાલની ધાનો લાભ . = કરનારને કુતરાના પગનો ડામ દેવો અને શાન ભાયા વિનાના ધનો ડામ દા. ૬૧૭ કે चरेयुः पृधिवी दीनाः नधर्मपसिना ॥६३.: R sor ·૪૩૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ તેવાઓ સાથે જમાય નહિ, તેમના યજ્ઞ ન કરાવાય, તેમની સાથે વેદાદિ પાડ ન થાય તેમજ તેમની સાથે વિવાહ- સંબધ ન રખાય. સર્વ ધર્મથી બહિષ્કૃત થયેલા તે દીને પ્રી ઉપર ભલે ભટકયા કરે. ૨૩૮ ज्ञातिसंबन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः । निर्दया निर्नमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम् ॥ २३९ ॥ સગાંસંબંધીઓએ અને જ્ઞાતિજનોએ આ કામ પામેલા- ઓનો ત્યાગ કરે; તેમના ઉપર દયા ન કરવી, તેમજ તેમને નમસ્કાર પણ ન કરવા, એ મનુની આજ્ઞા છે. ૨૩૯ प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम् । नाङ्कया राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूतमसाहसम् ।। २४० ।। પણ જેઓ યથાશાસ્ત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરે, તે સર્વ વર્ણના માણસોને પાળે રાજાએ ડામ દેવડાવો તેમની પાસે તેણે ઉત્તમ સાહસનો દડ લેવો. ૨૪૦ आगःसु बालाणसैव कार्यो मध्यमसाहसः । विवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्सद्रव्यः सपरिच्छदः ।। २४१ ॥ થાભ! જે ઉપલા અપરાધમાં આવ્યો હોય, તો તેને મધ્યમ સાહસનો ૮ કરો અથવા તેને રોકુટુંબ ધનમોલ સાથે દેશપાર કરે. ૨૪૧ इतरे कनयन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः । सर्वस्वहारमर्हन्ति कामतस्तु प्रयासनम् ।। २४२ ।। પરંતુ બીજી વાવાળાનાં આ પાક છે તેમનું સાવ ઈ. તેઓ જ જોઈ એ પાપ ૬ નો બને નિકાલ કરવા. ૨૨

·અધ્યાય ૯ મા
૪૭૩
w
नाददीत नृपः साधुमहापातकिनो धनम् ।
आददानस्तु तल्लोमात्तेन दोपेण लिप्यते ।। २४३ ॥
ધાર્મિક રાજાએ મહાપાપીનું ધન ન લેવું લેબે કરીને
જે તે ધન લે છે, તે દોષથી ખરડાય છે. ૨૪૧
अप्मु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।
श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥ २४४ ॥
દંડપે આવેલ તે ધનને પાણીમાં નાખી વરુણદેવને
અર્પવું અથવા વેદસંપન્ન સદાચારી બ્રાહ્મણને આપી દેવું
ईशो दण्डस्य वरणो राज्ञां दण्डधरो हि सः ।
ईशः सर्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥ २४५ ॥
ઇડને વામી વરણ છે, કેમકે તે રાજાઓનેય દડ દેનાર
અને વેદમાં પારગત થયેલો બ્રાહ્મણઅખિલજગતને ઈશ છે.
यत्र वर्जयते राजा पापकृस्यो धनागमम् ।
तन कालेन जायन्ते मानवा दीर्घजीविनः ।। २४६ ।।
જ્યાં રાજા પાપ કરનારાઓ તરફથી આવતા ધનને વર્ષે
છે. ત્યાં માણસ કાળે કરીને લાંબી આવરદાવાળાં થાય છે. ૨૪૬
निष्पद्यन्ते च सस्यानि यथोप्तानि विशां पृथक् ।
बालाश्च न प्रमीयन्ते विकृतं न च जायते ॥२४७॥
ત્યાં જમીનમાં વિવિધ ધાન્યો વાવ્યા પ્રમાણે પાકે છે,
ત્યાં બાલે મરતાં નથી અને કોઈ ખોડખાંપણવાળ પણ
જનમતું નથી ૨૪૭
ब्राक्षणान्याधमानं तु कामादवरवर्णजम् ।
हन्याचित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः ॥ २४८॥

·YOS
શ્રીમનુસ્મૃતિ
અન્ય વર્ણન જે કોઈ માણસ બ્રાહ્મણને અણને
પીડા કરે છે, તેને રાજાએ ઉગ પમાડે એવા અનેક વાઉમા-
યોથી મારી નાખો ૨૪૮
यावानवध्यस्य वषे तावान्वध्यस मोक्षणे।
अधर्मो नृपतेर्दृष्टो धर्मस्तु विनियच्छतः ॥ २४९ ।।
વધને અયોગ્ય એવા માણસનો વધ કરવાથી રાજાને
લે અધર્મ લાગે છે, એટલે અમે તેને વધને !!
માણસને છોડી દેવાથી લાગે છે. પરંતુ યથાશા છે કે
ગજા ધમફળ પામે છે. ૨૮૦
उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवदमानयोः।
अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारम्य निर्णगः ।। २५० ।।
રન ક––
અદાર જાતના વ્યાપાર વિશે પાલિદ કામ
સંબંધમાં આ વિસ્તારપૂર્વક નિ કો. ૨૦
एवं धम्याणि कार्याणि मम्मकमहीपतिः।
देगानलब्धांलिप्सेन लश्याच परिपारयेत् ।। २५१ ।।
ન કરી રીતે પણ કરી છે
ને નબવેલા અને
તેના બી ૧ ૨
મારવાનું જ કામ છે
દાળ ને મારા નાના કર !
-
*

·८७५ અદથાય ? મેં रक्षणादायवृत्तानां कण्टकानां च शोषनात् । नरेंद्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ॥२५३ ॥ પ્રજાપાલનમાં તત્પર રહેલા રાજાઓ, સદાચારી મા- સેનું રક્ષણ કરવાથી તથા કટકપ દુછોને ચગ્ય ૬ દિવાળી વર્ગને વિશે જાય છે. ૨૩ अशासंस्तस्करान्यस्तु वलिं गृह्णाति पार्थिवः । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्र रवर्गाच परिहीयते ।। २५४ ।। પણ જે રાજા શેરને સજા કરતા નથી અને છનાં : ૧ છે, તેનું રાજ્ય ખળભળી ઉઠે છે અને તે વર્ષથી 1િ शायछ.२५४ निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्र बाहुवलाश्रितम् । तस्य नवर्धते नित्यं शिच्यमान इप द्रुमः ।। २५५ ।। પર તુ જે રાજાના બાહુબળના આગે કરી છે. માન છે २९ छ, तनु निसियन ! ५..... द्विविधास्तस्करान्निद्यात्परद्रव्यापहारकान् । प्रकाशांश्चाप्रकाशाय चारचाहीपतिः ॥ ९.६ ।। माना! - iti ..... नाश: 10 -11 . It it it : मारावयफास्तपा नानापण्यापजामिना । प्रसकारत्वेत ये रतनाटविकासः ।। ५५५.. . Titunita1011' । गाभ७.२१ . - म ·૪૭૬ હોંશિયાર બજાર સ્ત્રીઓ વગેરે લોકનાં ખુલ્લાં કટકરૂપને તેમજ આયશ ધારણ કરનારા બીજા છૂપા ફરતા અનાને શ્રીમનુસ્મૃતિ ફોજદાવા વચ્ચજાતિવાતા ! मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राक्षणिकैः सह ।। २५८ ॥ असम्यकारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः । शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोपितः ॥ २५९॥ एवमादीन्विजानीयात्प्रकाशाँलोककण्टकान् । निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः ॥ २६० ॥ લાંચ લેનારા, ભય બતાવી પૈસા પડાવનારા, છળકપટ કરનારા, જુગારી, ખોટી મંગલ વાતો કહી પેટ ભરનારા, ભલે ભલું બતાવી પૈસા કઢાવનારા, હાથની રેખા ઉપરથી ફલાદેશકહી પિટિયું મેળવનારા, અવળાં કામ કરનારા મોટા અધિકારીઓ ધૂર્ત વૈદ્યો, શિલ્પના ધધામાં રહી ધન ફેલાવી જનારાઓ રાજાએ વતી લેવા. ૨૫૮-૨૬૦ तान्विदित्वा सुचरितैर्गुटैस्तत्कर्मकारिभिः । चारैश्वानेकसंस्थानः प्रोत्साद्य वशमानयेत् ॥२६१॥ પોતાના કામમાં કુશળ, સુચરિત, ગુણ અને અનેક સ્થાન નમાં રહેનારા દૂત દ્વારા ઉપર કહેલા લેકે વિશે જાણી લેવું અને તેમને ચાર વગેરેને આગળ લાવીને વશ કરવા. ૨૬૧ तेषां दोपानभिख्याप्य स्खे स्वे कर्मणि तत्त्वतः । कुर्वीत शासनं राजा सम्यवसारापराधतः ॥ २६२ ॥ રાજાએ તે રોર વગેરેના જે જે અપરાધો હોય, તે તને તાએ પ્રકટ કરવા અને તેમના અપરાધ પ્રમાણે તેમને યથાર્થ શિક્ષા કરવી. ૨૬૨ ·८७ અધ્યાય ૯ મા न हि दण्डाहवे शक्यः कतुं पापविनिग्रहः । स्तनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितो॥२६३ ।। પૃથ્વી ઉપર છાનાપાકા ફરતે પાપી મનના ચારનાં પાપોને દક સિવાય બકુશમાં લાવી શકાતાં નથી. ? यभाप्रपाप्पशालावेशमधानविक्रयाः । चतुप्पयाचैत्यवृक्षाः समाजाःप्रेक्षणानि च ॥२६४ ॥ जीर्णोद्यानान्यरण्यानि काकाशनानि च । शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च ।। २६५ ॥ एवंविधानृपो देशान्गुलगः रथावरजङ्गमः । तस्करप्रतिषेधार्थ चरियायतुधारयेत् ।। २६६ ।। समा, ५२, मीन... {hi. पीसी, २ मा प्रति , Rit....! पाय, २४.. Niti. ... HERE गाना॥ .. !!! - 11 स्थापना ॥ १५॥ •" . . . . ना२५il ... तत्सहायरनुगतनीनामा नि! विधादरसाइप नि:. .:: ६६ .. . मरको traint माघ ९ ·ગામોમાંય જે કઈ ચોરોને ખાવાનું સામાન કે આશરે આપતા હોય, તે સૌનેય મારી નખાવવા. ૨૭ अभ्याघातेपु मध्यस्थाञ्छिष्याचौरानिव द्रुतम् ॥ २७२।। વખતે જે તટસ્થ રહે, તો તેમને ચોરની જેમ તત્કાલ શિક્ષા શ્રી મનુસ્મૃતિ તે બેઓએ પાનપાનનાં નિમંત્રણનાં. રામનાં દર્શન નાં અને બાદુરીયાં કામોના પ્રદર્શનનાં બહાનાં નળ તે રચારાને મેગા કરવા. ૨૮ ये तत्र नोपसर्पयुर्मूलप्रणिहिताथ थे। तान्प्रसह्य नृपो हन्यात्समित्रनातिवान्धवान् ॥ २६९॥ જે ચાર ત્યાં આવે નહિ તથા જેઓ આ તોથી ભાવન રહી અળગા રહે, તેઓને રાજાએ બળપૂર્વક પકડી તેમના મિત્ર, નાતવાળા તથા બાંધવાની સાથે મારી નાખવા. ૨૦ न होटेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः। सहोढ सोपकरणं घातयेदविचारयन् ।। २७० । ધાર્મિક રાજેએ ચોરને મુદામાલ વિના ઘાત ન આપવા પણ તે જે મુદ્દામાલ સાથે મળી આવે, તો તેને વિચાર ન કરતાં વાત કરો. ૨૭૦ आमेष्वेपि च ये केचिचौराणां भक्तदायकाः । भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वास्तानपि घातयेत् ॥ २७१ ॥ राष्ट्रेषु रक्षाधिकृतान्सामन्तांश्चैव चोदितान् રાજ્યમાં રખવાળું કરવા નિમાયેલા અધિકારીઓ પાડ ૨ કરવી. ૨૭૨

·No text on this page.

·- - - ન ઉગે એવાં બી ચિનાર, રા બી બેગ નાં છે ૪૮૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ समैहि विपमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा। समामुयादमं पूर्व नरो मध्यममेव वा ।। २८७॥ જે સરખી કિંમતની વસ્તુના બદલામાં ભારેથી કિમતની વસ્તુ લે છે તે માસને વસ્તુના મૂલ્યના પ્રમાણે પ્રથમ કે મધ્યમ સાહસનો દંડ મળે. ૨૮૭ वन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् । दुःखिता यत्र दृश्यरन्विकृताः पापकारिणः ॥ २८८ ॥ રાજએ સર્વ કાગગૃહો રસ્તા પર રાખવાં, તેથી તેમાંના દુખી અને વિકૃત પાપાચારીઓ લેકની નજરે પડે. ૨૮ प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् । द्वाराणां चैव भक्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ २८९॥ ટિકિલ્લાને તોડનારા, ખાઈઓ પૂરી દેનારા અને એ વાજ ભાંગી નાખનાર એ સોને તરતજ દેશનિકાલ કરવા. अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः । मूलकमणि चानाः कृत्यासु विविधासु च ॥ २९० ।। સો જનના મારા પ્રયોગો. આમજન સિવાયનાએ કહ્યું વળકર અને વિવિધ ઉચાટન, એમાં જે માને ન ન પામે. તે તે કનારાને બો પનો છે કે હું ભાન ભાવ પાસે, તો તેને વધનો દંડ થાય.) ૨૯૦ अवीजविक्रयी चव बीजोत्कृष्टं तथव च। मर्यादाभेदकधर विकृतं प्रामुयाद्वधम् ॥ २९१ ।। -ળવનાર તેના નામ અને કરન બને તે -વાન નારા વર કાપી વિરપ કરવા. ૨૧ ·४८३ અધ્યાય ૯ માં सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः । प्रवर्तमानमन्याये छेदयेल्लयशः क्षुः ॥ २९२ ॥ સર્વ શેરમાં અત્યંત પાપી ચાની જે અન્યા પ્રવ, તો રાજાએ છરાથી તેના કણિક ना" -4 सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामोषधस्य च। कालमासाद्य कार्य च राजा दण्ड प्रकल्पयेत् ।। २९३ ।। तीन मानस शासनथा गोपनी 1 નારને રાજાએ કાન અને વખત જોઈને ક ની ' स्वाम्यमात्यो पुरं राष्ट्र काशदण्टौ गुपया। सप्त प्रकृतयो यताः सता राज्य यने ।। ५.३ । ranी, ५, १२, २४... सात प्रतिमा पनि २१ २२ २{ - 1 (! सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्थानां या ! पूपूर्व गुरुतरं जानीयारा 1 ||५.५ २५.नी •॥ 1 fairni ki vi, ! पानी 6162 ॥ समारोह राज्यस विधवार । अन्योन्यगुणशेप्पान विचिदति ॥ ९६ is". किसी i.la (M. . । 4 १ ·આરંભ્યાજ કરવાં કેમકે લક્ષ્મી કર્મો આરંભનાર પુનેજ - ત્ય, સંતા, દ્વાપર, અને કલિ એ સર્વ યુગે રાજાના શ્રીમતિ तेगु तेषु तु कत्येषु तनदा विशिष्यते । येन यत्साध्यते कार्य तत्तम्मिश्रेष्टमुन्यते ॥ २९७ ।। તે તે અને તેનાં તેનાં કાવ્યોમાં વિશેષ છે. જે કામ જેનાથી સધાય, તે કામમાં તે અંગે એક કહેવાય. ૨૯ चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । स्वशक्ति परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ।। २९८ ॥ દતિ દ્વારા ઉત્સાહના થી, તેજ કાર્યોની ક્રિયાથી રાજાએ પોતાની અને શત્રુની શક્તિને નિત્ય જાણવી. ૨૮ पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । आरभेत ततः कार्य संचिन्त्य गुरुलाघवम् ॥ २९९ ॥ સર્વ જાતનાં પીડાદુ બો અને સંકટોનું ભારેપણું તથા હલકાપણું વિચાર્યા પછી રાજાએ કાર્ય આરંભવું. ૨૯૯ आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः। कर्माण्यारभमाणं हि पुरुष श्रीनिपेवते ॥ ३०० ॥ થાક ઉપર થાક લાગે, તોય રાજાએ ફરી ફરીને કમ સેવે છે ૩૦૦ कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च । राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥३०॥ આધારે છે. કેમકે, રાજાનેજ યુરૂપ કહ્યો છે ૩૦૧ प्रसुप्तो भवति सजानवापरं युगम् । नब से विचरंस्तु कृतं युगम् ॥ ३०२ ॥ .

·અધ્યાય ૯ મે ૪૮૫ રાજા શોધતા રહે તો કલિયુગ છે તે જાગ્રત રહે, તો દ્વાપર યુગ છે, તે કર્મમાં તત્પર રહે, તો ત્રેતાયુગ છે અને તે કર્મા- તુકાનમાં વિચરતો રહે, તો સત્યયુગ છે. ૩૦૨ इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च । चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ ३०३ ॥ ઇ, સુર્ય, વાયુ, યમ, વરુણ, ચન્દ્ર, અગ્નિ અને પૃથ્વી -એમનાં જેવાં તેજસ્વી આચરણ રાજાએ આચરવાં ૩૦૩ वार्पिकांश्चतुरो मासान्यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति । तथाभिवेत्स्वं राष्ट्र कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ॥ ३०४ ॥ જેમ વરસમાં ચાર માસ વૃષ્ટિ કરે છે, તેમ રાજાએ ઈન્દ્રત આચરી પોતાના રાજ્યમાં સર્વ કામનાઓની વૃષ્ટિ કરવી. ૩૦% अष्टौ मासान्यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत्करं राष्ट्रान्नित्यमर्कवतं हि तत् ॥ ३०५ ।। સુર્ય જેમ પોતાનાં કિરણો દ્વારા આઠ માસ જલ લે છે તેમ રાજાએ સુર્યવ્રત રાખી રાષ્ટ્ર પાસેથી નિત્ય કર લે. प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः। तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ ३०६॥ વાયુ જેમ સર્વ ભૂતેમાં પ્રવેશીને વિચરે છે, તેમ રાજાએ દૂતો દ્વારા બધે પ્રવેશવું-એજ વાયુવ્રત છે. ૩૦૬ यथा यमः प्रियद्वेप्यो प्राप्ते काले नियच्छति । तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमवृतम् ।। ३०७ ।।

·રાજાએ પણ પાપીઆમ કબજે રાખવા–એ તેનુ વાત છે
છે, તેમ જે રાજાને વિશે પ્રકૃતિનાં ડળ આનંદ પામે છે. તેને
જે રાજ પ્રતાપયુક્ત હોય, જે પાપાચારીઓ સલવનાં
નિત્ય તેજસ્વી હોય અને જે દુછ સામનો પ્રત્યે હિંચક હો.
तथा सर्वाणि भूतानि विभ्रतः पार्थिव व्रतम् ।। ३११॥
ધરતી જેમ ભૂત માત્રને સરખી રીતે ધારે છે તેને રાજીએ
સર્વ ભૂતાને સમાન રીતે પાળવાપષવાં–એ તેનું પૃથ્વીત્રત છે.
આ અને બીજા ઉપાયોથી યુક્ત એવા રાજાએ નિત્ય
४८४
શ્રામનુસ્મૃતિ
યમ જેમ પ્રિય અને અમિને યથાકાર આપે છે,
રાજએ પણ પ્રજા ઉપર નિયનન રાખવું તેજ ચમત છે. 3
वरुणेन यथा पारौद्ध एवाभिदृश्यते ।
तथा पापानिगृह्णीयाद् व्रतमेतद्धि वारुणम् ॥ ३०८ ॥
પ્રાણી જેમ વણથી પાશવંડ બંધાયેલે જણાય છે. તે
परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः।
तथा प्रकृतयो यस्मिन्स चान्द्रव्रतिको नृपः ॥ ३०९॥
જેમ પૂરા ખીલેલા ચંદ્રને જોઇને મનો હરખ પાને
यद्रवती Ayal. 3०८
प्रतापयुक्तस्तेजखी नित्यं सात्पापकर्मसु ।
दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदानेयं व्रतं स्मृतम् ।। ३१०॥
તેને અગ્નિવતી કહ્યો છે૩૧૦
यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।
एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।
स्तेनान् राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ ३१२॥

·* પાક -- અધ્યાય - મે ૪૮૭ સાવધાન રહીને પોતાના રાજયમાંના તેમજ પરાજયમાંના ગેરેને કબજે રાખવા. ૧૨ परामप्यापदं प्राप्तो वामणान प्रकोपयेत् । ते घेनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥ ३१३ ।। મહાઆપત્તિ આવી પડી હોય, તો પણ બ્રાહ્મણોને કપા- વવી નહિ, કેમકે કુપિત થયેલા તેઓ તરતજ રાજાનો તેનાં સેનાલ અને વાહન સાથે નાશ કરે છે. ૧૧૧ कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः । क्षयीचाप्यायितः सोमः कोननश्येप्रकोप्य तान् ॥३१४॥ જે બ્રાહ્મણોએ અગ્નિને સર્વભક્ષી કર્યો છે, મહારાગરને અપેય કર્યો છે અને ચદ્રને ફાયવાળો છતાં પૂર્ણ કલાવાને કર્યો છે. તેમને કપાવીને કણ નાશ નોતરતો નથી ? ૧૮ लोकानन्यासृजेयुर्ये लोकपालांच कोपिताः । देवान्कुर्युरदेवांश्च का क्षिरतासमानुयात् ॥३१५ ॥ જે છ છેડાયેલા બ્રાહ્મણો અન્ય લોકોને અને પાને રજી દે છે અને જે દેવોને દેવ કરી નાખે છે, તેમને નાના- પનારે કે માણસ સદ્ધિ પામી છે यानुपामित्य तिष्ठन्ति लोका देवाक्ष सर्वदा। પ પ વે ને રિસારા ૨૬ ! તે અને ના જે ભાજપને મત ૨૪. અને દિજ એ છે ને ! ! છા હબ ? .

·सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं देवतं हि तत् ।। ३१९ ॥ ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥३२०॥ બ્રાહ્મણને સર્વદા અત્યંત દુખ દેનાર ક્ષત્રિયને બ્રાહ્મણ વશમાં આણવો કેમકે ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણમાંથીજ થયા છે.૩૦ तेषां सर्वत्रगमं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥३२१॥ જળમાંથી અગ્નિ, બ્રાહ્મણમાંથી ક્ષત્રિય અને પથ્થરમાંથી . લટું એમ ઉત્પન્ન થયું છે. તેમનું સર્વત્ર વ્યાપક તેજ પોત- ચીનનતિ થવા શાળા પત્ર! તશાળતા નાગઢ વન રે? | અને દિવાળી પટાવ્યા બાદ બિનિત પ્રગટાવ્યો છે, તે એને ન જ કાન વિતા છે, વ્યા વિદાન રોય ? આવિદા ડા, ને ! " દેવનરૂપ છે. જે श्मशानेष्वपि तेजस्वी पाबको नैव दृष्यति । हुयमानश्च यनेषु भूय एवाभिवर्धते ॥३१८ ॥ તેજસ્વી અ િમિશનના પવિત્ર થ નથી, તેમ યજ્ઞમાં હોમ થવાથી તે ફરીને વધે છે. ૧૧૮ एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । આમ, બ્રાહ્મણ સર્વ અનિટ માં વે, તો પણ સર્વથા પૂજ્ય છે, કેમકે, તે પરમ દેવતરૂપ છે. ૩૧૯ क्षत्रस्यापि प्रवृद्धस्य ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः। अद्भयोऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लौहमुत्थितम् । પિતાનાં કારણરૂપમાં શમી જાય છે. ૩૨૧ ·૪૮૯ અધ્યાય ૯ માં नानस क्षत्रमृनोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । ब्राह्म क्षत्रं च संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते ।। ३२२ ।। બ્રાહ્મણ વિના ક્ષત્રિય વૃદ્ધિ પામતો નથી અને ક્ષત્રિય વિના બ્રાહ્મણ વૃદ્ધિ પામતો નથી. બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બન્ને ભેગા મળીને આ લાક અને પરલોકમાં વૃદ્ધિ મેળવે છે. ૩રર दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् । पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ॥ ३२३ ૬ ડનું સર્વ ધન બ્રાહ્મણને આપીને તેમજ પોતાના પુત્રને રજિય સોંપીને રાજાએ રણમાં પ્રાણત્યાગ કરવો ૩ર૩ एवं चरन्सदा युक्तो राजधौपु पार्थिवः । हितेषु चैव लोकस्य सर्वान्भृत्यानियोजयेत् ।। ३२४ ॥ રાજાએ રાજધર્મોમાં નિત્ય પરાયણ રહીને આ પ્રમાણે વર્તવુ અને સર્વ સેવાને કહિતનાં કામો ઉપર યોજવા. ૩૨૪ एपोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः। इमं कर्मविधि विद्यात्क्रमशो वैश्यशद्रयोः ॥ ३२५ ।। રાજાનો આ સનાતન કમવિધિ સ પૂર્ણતાએ કહ્યો, હવે વૈશ્ય અને શુદ્રનો ક્રમપૂર્વક કર્મવિધિ જાણવો. ૩૨૫ વૈશ્યનું કર્તવ્ય- वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् । वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे ॥ ३२६ ॥ જાતકર્માદિ સંસ્કાર પામેલા જૈયે લગ્ન કરવું અને ખેતીવાડી, વેપાર વગેરેમાં તથા ઢોરઢાંખરના પાલનમાં નિત્ય પરાયણ રેહવું ૨૬ L ·~ અને સર્વ પ્રજાએ તેને શ્રાભાસ તથા ક્ષત્રિયને સુપરત કરી છે. વેશ્ય એવી ઈરછા કરેજ નહિ કે હું પશુઓનું રતન મણિઓ, મિતીએ, પરવાળાં, લેકું વસ્ત્ર, સુગ ધો અને રસે એમના ચડતાઊતરતા ભાવોની વચ્ચે જાણ રાખવી. ૩૨૯ તે બિયાં રોપવાની રીતનો જાણકાર હોય, ખેતરના ગુણ દાને જાણનાર હોય અને તે બધી જાતનાં મારિયાં અને लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवधनम् ।।३३१॥ માલનું સારાસારપણું મુલકના ગુણ અવગુણ વેપારને નાટતેમજ પશુઓનો ઉછેર–એ તેણે જાણવાં જોઈએ.૩૩ द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च ॥३२॥ ४५० શ્રી મનુસ્મૃતિ प्रजापतिहि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् । बाह्मणाय च राने च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ ३२७ ।। કેમકે, પ્રજાપતિએ પશુઓ સજીને ને મેં न च वैश्यस्य कामः सान्न रक्षेयं पशूनिति । वैश्ये चेच्छति नाऽन्येन रक्षितव्याः कथंचन ।। ३२८ ॥ કરુ. જ્યાં સુધી વેગ પશુપાલન છે, ત્યાં સુધી બીઝ કેઈએ પણ કયારેય તે પાલન ન કરવું. ૩૨૮ मणिमुक्तानवालानां लोहानां तान्तवस्य च । गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घवलावलम् ।। ३२९॥ बीजानामुप्तिविच्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च | मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः ॥ ३३० ॥ खान नएता होय. 330 सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् । भृत्यानां च भृति विद्याद्भापाश्च विविधा नृणाम् । - ·અધ્યાય ? મેં નોકરચાકોનો પગાર, માણસોની વિવિધ ભાષાઓ, માલની સાચવણ અને ખરીદી તથા વેચાણ-એ તે જાણવા જે ઉર धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेयत्नमुत्तमम् । दधाच सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः ।। ३३३ ॥ તેણે ધર્મપૂર્વક દ્રવ્યવૃદ્ધિ સબંધે ઉત્તમ રીતે પ્રયત્નશીલ રહેવું અને જતનપૂર્વક તેણે સર્વ ભૂતોને અન્ન આપવું. ૩૧૩ શકનું કર્તવ્ય विप्राणां वेदविदुपां गृहस्थानां यशस्विनाम् । शुश्रूपैव तु शूद्रस धर्मो नैश्रेयसः परः ॥ ३३४ ॥ વેદના, ગૃહસ્થી અને યશસ્વી એવા બ્રાહ્મણની સેવા કરવી, એજ શુદ્ર પરમ કલ્યાણકારી ધર્મ છે ૩૬૪ शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुमृदुवागनहंकृतः । ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते ॥ ३३५॥ પવિત્ર, 9 ગ્રી સેવા કરનારો, કોમળ બોલનારા, અહ કાર આદિના આશ્રયવાળે શુક્ર નિત્ય ઊી ચી - વિનાને અને બ્રાહ્મણ જાતિને પામે છે. ૩૬૫ મ एपोऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः । आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्नियोधत ॥ ३३६ ॥ આ સર્વ વર્ષે માટે આપત્તિરહિત કાલ શુભ કર્મ વિધિકહ્યો હવે આપકાલે તેમનો ધર્મ છે તે કમળ સાંભળે. इतिधी मानवधर्मशास्त्रे भृगुपोक्तायां संहितायां नवमोऽध्यायः॥ ઇતિશ્રી માનવધર્મશાને કથિત સહિતામા અધ્યાય ૯ મો સમાપ્ત

·""---
1
चतुर्थ एकनातिस्तु शूद्रो नास्ति तु पञ्चमः॥४॥
કાજ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય એ બે કિજાતિ , રમ
એ વામાં પોતાના વર્ગની
અને
सिवान न. नाना !
अध्याय १० मो
अधीयोरंस्त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः।
प्रयाद्राह्मणस्त्वपां नेतराविति निश्चयः ॥ १॥
સ્વકર્મમાં રહેલી ત્રણે વિજાતિઓને વેદાધ્યયન કર્યું
પરંતુ બ્રાહ્મણે તે અધ્યયન કરાવવું. બીજી બે વણેએ તેને
કાવવું, આ નિર્ણય છે. ૧
सर्वेपां ब्राह्मणो विद्यादच्युपायान्यथाविधि ।
प्रत्रयादितरेभ्यश्च स्वयं चैव तथा भवेत् ॥ २॥
મિણે સર્વ વણેના આજીવિકાના યથાવિવિ ઉપા
જાણવા અને તે બીજાઓને ભણાવવા તેમજ પોતેય તેમ
वैशेष्यात्प्रकृतिश्रेष्ठयानियमस्य च धारणान्।
संस्कारस विशेपाच वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥ ३॥
વિશેષતા, વાભાવિક છતા, નિયમની ધાણ્યા
સંસ્કારની ઉત્તમતાને લઈને બ્રાહ્મણ
અને વધુ
ब्राहाणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः।
1 , पायी वा नथी.
मन प्रति --
सर्ववणेपु तुल्यागु पत्नीप्वक्षतयोनिषु ।
आनुलोम्यन मंभूना जात्या जेयाम्त एरने ॥ ५ ॥

·ચ, અધ્યાય ૧૦ મા स्त्रीप्वनन्तरजातासु हिजैरुत्पादितान्सुतान। मदृशानेव तानाहुमातृदोपविगर्हितान् ॥ ६ ॥ દ્વિજોએ એ એક ઊતરતી જાતિની ગ્રીઓમાં જે પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યા હોય, તેઓ પિતાની સરખી જાતિના બનાવ પણ માતાના દોષને લીધે નિ દિન કહેવાય છે ? अनन्तरामु जातानां विधिरंग सनातनः। कान्तरामु जातानां वयं विद्यादिमं विपिम् ॥ ७ ॥ એકએક ઊતરની જાતિમાં જન્મેલાં એના | બરનાં આ સાલન વિધિ છે તેને લઇને ઊનરની નિની મા- માં જન્મેલાં સંતાના સબંધમાં આ વર્ષે પિ માં છે ब्राह्मणावश्यकन्यायागम्बष्टो नाम जाया। निपादः शद्रकन्यायां यः पारशय उन्या ।। ८॥ બાબુથી ધેરા કન્યામાં આ બણ' , ને જે દ્ર ન્યામાં નિષાદ પ . તે પાર ' , કે क्षनियाच्छद्रकन्याग कराचारविहारवान् । *ગશવપુર્નર ને ઝાપૉ # નિયી અદ્ર ન્યામાં ૨ - . . . તજ લગિ ' ના બે પ . - - વિશ્વ gિ પાd પંરહ્યું છે પોપકાર છેu { } “બ કી ! - 1 મામાં ન ૧ ૧ - ••• 1 , ' ' ', * * 1 * ·૪૯૪ -- બ્રિજેને અનુક્રમે એકએક અને બએ ઊતરતી જાતિઓની સ્ત્રીઓમાં જે પુત્રી જનતા કહ્યા છે, તે માતાના દોષને લીધે શ્રીમનુસ્મૃતિ क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः। वैश्यान्मागधवैदेही राजविप्राङ्गनासुतौ ॥११॥ બ્રાહ્મણ કન્યામાં ક્ષત્રિયથી મૃત જાતિનો પુત્ર થાય છે વૈગ્યથી બ્રાહ્મણમાં દેહ જાતિને થાય છે અને તેનાથી ક્ષત્રિ- ચાણમાં માગધ જાતનો થાય છે. ૧૧ शूद्रादायोगवः क्षत्ता चण्डालश्चाधमो नृणाम् । वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते वर्णसंकराः ॥१२॥ વૈશ્ય, ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણ એ જાતિની સ્ત્રીઓમાં થી અનુક્રમે આયોગવ, ક્ષત્તા તથા મનુષ્યમાં અધમ એવા ચંડાળ જમે છે. શુદ્રથી ઉત્પન્ન થવાથી તેઓ વર્ણસંકર છે. ૧૨ एकान्तरे त्वानुलोम्यादम्वष्ठोग्रौ यथा स्मृतौ । क्षत्तृवैदेहको तद्वत्यातिलोम्येऽपि जन्मनि ॥ १३॥ એકએકના આંતરાની જાતિમાં જન્મેલા જેમ અતુલેમ તાથી અમ્બક અને ઉગ્ર કહેવાય છે, તેમ તે રીતે પ્રતિમ તાથી જન્મેલા, ક્ષત્તા અને વૈદેહ ગણાય છે. ૧૩ पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजाः क्रमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनाम्नस्तु मातृदोपात्प्रचक्षते ॥ १४॥ અનંતર' નામે કહેવાય છે. ૧૪ नादाणादुनकन्यायामावृतो नाम जायते । आमीरोऽम्बष्ठकन्यायामायोगव्यां तु घिग्वणः ॥१५॥ શાનથી ઉથ કન્યામાં આવૃત, અંબણ કન્યામાં એક ·રહિતને “બાય' તરીકે નિશિવા. ૨૦ * * s द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्यव्रतांस्तु या.! દ્વિજવણેને પિતાની આવી સ્ત્રીઓમાં તે જે ઉપનયન દ વ્રતથી રહિત , અધ્યાય ૧૦ મા ૪૫ ભીર અને આગવી કન્યામાં જન્મેલા ધિવણ પુત્ર જન્મે છે. ૧૫ आयोगवश्व क्षत्ता च चण्डालचाधमो नृणाम् । प्रातिलोम्येन जायन्ते शूद्रादपसदासयः ॥१६॥ આયોગ, ક્ષના અને નરાધમ ચંડાળ એ ત્રણ અદ્ર શથી પ્રતિલોમનાઓ જન્મે છે. ૧૬ वैश्यान्मागधवैदेहीक्षत्रियात्स्त एव तु । प्रतीपमेते जायन्ते परेऽप्यपसदावयः ॥ १७ ॥ જેમ વૈશ્યથી માગધ અને દેહ તથા ક્ષત્રિયથી ન થાય છે, તેમ પ્રતિમતાથી પણ બીજા ત્રણ અપસંદ છે, 1 जातो निपादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुकमः । शूद्राजातो निपायां तु स वै कुकुटकः स्मृतः ॥ १८ ॥ નિપાદથી શુદ્રામાં થયેલો પુત્ર જનિએ એ થાય , શુદ્રથી નિયાદીમાં થયેલ તે કુટક કહેવાય. ૧૮ क्षत्तुर्जातस्तथोग्रायां वपाक इति कीर्त्यते । वैदेहकेन त्वम्बष्ठयामुत्पन्नो वेण उच्यत ।। १५ ।। ક્ષનાથી ઉગ્ર કન્યામાં થયેલા ત્ર - ક ( છે અને દેહથી અમ્બક કન્યામાં જ છે !' કહેવાય છે. ૧૯ तान्सावित्रीपरिभ्रष्टान्त्रात्यानिनि पिनिदान ખાખ ·શ્રમના वात्यान जायते विधापापात्मा मष्टकः । आवन्त्यबाटधानो न गुणाः स एव च ॥ २१ !! ત્રા ગામની માને છે કે જો છે અને તેઓ આવું, વાટકાન. | વિના નબન કહેવાય છે. सल्लो मलय राजन्याद ब्रात्यानिच्छितिरेव च । नटश्च करणथैव समो द्रविर एव च ॥ २२॥ વાત્ય નથી કે ના થા, તે કલ્સ ના નિચ્છિવી, નટ, કાગ, ખન અને પ્રવિડ કહેવાય છે. ૨૨ वैश्यात्तु जायते वात्यात्सुधन्नाचार्य एव च ! कारुपश्च विजन्मा च मैत्रः मात्वत एव च ॥ २३ ॥ વાન્ય વૈયથી ત્રાત્ય વૈશ્ય ઊીમાં મુધન્વાચાર્ય, કી વિજન્મા, મિત્ર અને સાત્વત—એ જન્મે છે. ૨૩ व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसंकराः ॥२४॥ વણેના પરપર વ્યભિચારથી અયોગ્ય લગ્નથી અને વકના ત્યાગથી વર્ણસંકરો જન્મ પામે છે ૨૪ संकीर्णयोमयो ये तु प्रतिलोमानुलोमजाः । अन्योन्यव्यतिपक्ताच तान्प्रवक्ष्याग्यशेषतः ॥ २५॥ અનુલમ અને પ્રતિલોમથી જન્મેલી તેમજ તે પy- રના સંબધે થયેલી જે વર્ણસંકર જાતિઓ કહું છું. ૨૫ सूतो वैदेहकश्चैव चण्डालश्च नराधमः । मागधः क्षत्तृजातिश्च तथाऽयोगव एव च ॥ २६ ॥ તે હું અહી ·૪૯૭ અધ્યાય ૧૦ મા एते पद सरशान्वर्णाजनयन्ति स्वयोनिषु । मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरासु च योनिपु ।। २७॥ તદેહ, નરાધ ચડાળ, ભાગ, કાત્તા અને આયો- ગવ એ અને પોતાની જાતિની, માતાની જતિની અને બીજી ચડિયાતી નિઓની સીમામાં પોતાની જાતિના પુત્ર થાય છે. यया त्रयाणां वर्णानां वोरात्मास्य जायते । आनन्तर्यात्स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्वपि क्रमात् ।। २८ ॥ જે બાણ આદિ રિવર્સમાંના બેના વેગથી જે પુત્ર થાય છે તે અનાર હોવાથી વિજાતિમાં ગણાય છે, તેમ બાહ્ય જાતિઓ સંબધમાં પણ પ્રતિમતાને જાણવું. (આ રીતે શ્રાધાને ક્ષત્રિય તથા વૈશ્ય જાતિની સ્ત્રીઓમાં જે પુત્ર થાય, તે છે. હવે, ક્ષત્રિયને બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાં તેમજ વૈશયને બ્રાહ્મણુક લવિય રચીમાં જે સુત, માગધ અને દેહ પુરો થાય છે, તે શુદ્ધથી વિવની સીમાં થયેલા પ્રતિલોમ પુરો કરતાં ચડિયાતા છે, અને તેમને ઉપનયનનો અધિકાર છે.) ते चापि वायान्सुवहस्ततोऽप्यधिकदूपितान् । परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ २९ ॥ તે આગવ વગેરે છ જાતના વર્ણસંકરે પરસપરન સ્ત્રીઓમાં પિતાથી પણ અધિક દૂષિત એવા અનેક નિ દિત બાહ્યોને ઉત્પન્ન કરે છે. ૨૯ यथैव शुद्रो त्रामण्यां वाह्य जन्तुं प्रसूयते । तथा बाद्यतरं वाह्यश्चातुर्वण्य प्रसूयते ॥३०॥ જેમ શુ બ્રાહ્મણીમાં બાહ્ય (ચડાળ) પુત્ર પેદા કરે પણ દિજ ગણાય ·: ૨ ૩, -11, માન, ' - મૃ*** તે કિડનાં ૫.૨ રન છે ! કર છે. ઇન અ. દિલની આયાણવી રીમાં ભીડાબાલો મિયિક થાય છે કે ૪૯૮ શ્રીમgશ્રુતિ તેમ ચંડાળે વળી ચારે વણેમાં પિતાથીય અધન લાલપુર ઉત્પન્ન કરે છે. ૩૦ प्रतिकूलं वर्तमाना वाह्या बाह्यतरान्पुनः। हीना हीनान्प्रसूयन्ते वर्णान्पञ्चदशैव तु ॥ ३१ ॥ વળી, પ્રતિલોમથી થયેલા હીન બાહ્ય પિતાથી યાતી જાતિની કન્યાઓમાં વિશેષ હીન બાલ્યોને પેટા કરે તેમની પંદર જાતિઓ થાય છે. ૩૧ प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् । सैरिन्धं वागुरावृत्ति सूते दस्युरायोगः ॥३२॥ દત્યુથી આયોગવી ચીમાં તે રિન્દ્ર જન્મે છે, જે શણગાર આદિ પ્રસાધનોના ઉપચારોને જણે છે, જે ” હોવા છતાં દાસજીવન રાખે છે અને જે જાળ પાથરી છે પકડી ગુજારો કરે છે. 3 मैत्रेयकं तु वदेहो माधक संप्रगपते । नृन्प्रशंमत्यजसं यो घण्टाताडोऽरुणादये ।। ३३ ।। પદિ વટાવી નાની ના બિા ગામે ' છે. . . . . . . ! છે M + કે અને આ રીતે બને ને ? ~ ** - , , , , t, છે ·અધ્યાય ૧૦ મે निपादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम् । कैवर्तमिति यं प्राहुराविर्तनिवासिनः ॥ ३४ ॥ નિષાદથી આગવી સ્ત્રીમાં માર્ગ અથવા દાસ જન્મ છે, જે નાવ ચલાવીને જીવિકા ચલાવે છે અને જેને આર્યા વર્તને નિવાસીઓ કેવક કહે છે. ૩૪ मृतवस्त्रभृत्सु नारीपु गहितान्नाशनासु च । भवन्त्यायोगवीप्वेते जातिहीनाः पृथक् त्रयः ॥ ३५ ॥ શબ પરના વો પહેરનારી અને નિદિત અન્ન ખાનારી આગવી સ્ત્રીઓમાં ઉપરના ત્રણ જુદા જુદા હીન જાતિના પુત્રો જન્મે છે. ૩૧૫ कारावरो निपादानु चर्मकारः प्रसूयते । चैदेहिकादन्ध्रमेदो पहियामप्रतिश्रयौ ॥ ३६॥ નિષાદથી વૈદેહી સ્ત્રીમાં કારાવર નામે ચમકાર (મચી) જન્મે છે અને દેહિકથી તેમાં અંધ તથા મેદ નામે ગામ બહાર વસનારા ઉત્પન્ન થાય છે. ૩૬ चण्डालापाण्डुसोपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् । आहिण्डिको निपादेन वैदेयामेव जायते ॥ ३७॥ વહી સીમા ચંડાળથી પાંડુસોપાક જાતિને પુત્ર થાય છે, જ ઝાડની છાલની તથા વાંસની બનાવટોરી ગુજા કરે છે. નિષાથી વૈદેહી માં આહિંડક જાતનો પુત્ર જન્મે છે चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् । पुकास्यां जायते पापः सदा सजनगहितः ।। ३८ ।। સજજનોથી સદા નિ દિત, પાણી અને રાણી

·५००
M
- MN
જાતિઓ થઈ. છાની કે ઉઘાડી એવી તેમને તેમનાં કર્મોથી
રતી જાતિની કન્યામાં એમ વિજેઓ ઉત્પન્ન કરેલા છ પ્રકારની
પુત્રો બ્રિજધમી ગણાય છે અને પ્રતિલો વિધિથી ઉતા
તપ અને બીજના પ્રભાવને લીધે તેઓ યુગે યુગે ચાની'
શ્રી મનુસ્મૃતિ
મારીને જીવિકા ચલાવનારો (કાંચિયો) સોપાક ચંડાલથી
Yसीमा से छे. ३८
निपादस्वी तु चण्डालात्पुत्रमन्त्यावसायिनम् ।
श्मशानगोचरं सूते वाह्यानामपि गर्हितम् ॥ ३९ ॥
ચંડાળથી નિધાસ્ત્રીમાં અત્યાવસાયી” પુત્ર થાય
જે મશાનમાં વસે છે અને જે બાહ્યોથીય નિંદિત છે. ૩૬
सङ्करे जातयस्त्वताः पितृमातृप्रदर्शिताः ।
प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः॥ ४० ॥
પિતા અને માતાના ભેદપૂર્વક જણાવેલી આ ન
नसी वी. ४०
सजातिजानन्तरजाः पट् सुता द्विजधर्मिणः ।
शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः ॥४१॥
પોતાની જાતિની કન્યાનાં તેમજ પિતાથી એકએક ઊત-
સામાં જન્મને કારણે ઉકે અપકર્ષ પામે છે. જે
शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः ।
वृपलयं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥ १३ ॥
થયેલા સર્વે પુત્રો શક સમાન છે. ૪
तपोबीजप्रभायैस्तु ते गच्छन्ति युगे युगे ।
उत्कप चापकर्ष च मनुष्येम्बिह जन्मतः ॥ ४२ ॥

·૫૦૧ અધ્યાય ૧૦ મે પન્નાથદ્વાર જોવાવના : पारदा पह्नवाचीनाः फिराता दरदाः खशाः ॥४४ ॥ નીરની ક્ષત્રિય જાતિઓ ધીરે ધીરે ક્રિયાના લેપ વગેરેથી તેમજ બ્રાહ્મણના અસંગથી સંસારમાં વૃષલપણાને પામી છે- પડક, આ દ્રવિડ, કમ્બોજ, યવન, શક, પારદ, પહલવ, ચીન, કિરાત, દરદ અને ખશ ૪૨,૪૪ मुखवाहूरुपजानां या लोके जातयो वहिः । म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः॥ ४५ ॥ મુખ, બાહુ, ઊગ અને પગ એમાંથી અનુક્રમે થયેલા બ્રાહ્મણાદિ વર્ષોમાંથી લોકમાં જે બાહ્ય જાતિના થયા છે, તે સર્વ દસ્યુ કહેવાય છે. પછી ભલે તેઓ બ્લેક ભાષા અને આય ભાષા બોલનારા હોય. ૪૫ વર્ણસ કરની આજીવિકા ये द्विजानामपसदा ये चापध्वंसजाः स्मृताः। ते निन्दितैर्वतयेयुर्द्विजानामेव कर्मभिः ॥ ४६॥ દિમાં જેઓ અપસદ છે તથા જેઓ પ્રતિલેમથી થયેલા કહેવાયા છે. તેઓએ નિજ નિન્દ્રિત કર્મોથી જીવિકા ચલાવવી. ૪૬ सूतानामश्वसारथ्यमम्बष्ठानां चिकित्सनम् । वैदेहकानां स्वीकार्य मांगधानां वणिक्पथः ।। ४७ ॥ मत्स्यपातो निपादानांत्वष्टिस्त्वायोगवस्य च । मेदान्ध्रचुञ्चुमद्नामारण्यपशुहिंसनम् ॥ ४८ ॥ क्षत्युग्रपुकसानां तु पिलोकोवधवन्धनम् । धिग्वणानां चर्मकार्यवेणानां भाण्डवादनम् ।। ४९॥

·No text on this page.

·} અધ્યાય ૧૦ મા ૫૦૩ न तैः समयमन्विच्छेत्पुरुषो धर्ममाचरन् । હા મિથતા વિવાદ સદર સ | પર . ધર્માચારી પુરુષો તેમની સાથે બોલવા સરખો પ્રસંગ ન શે. તેમણે પોતાની જાતવાળાઓ સાથેજ પરસ્પર વ્યવહાર અને વિવાહ સંબંધ કરવા. ૫ अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने । रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ।। ५४ ॥ दिवा चरेयुः कार्यार्थ चिह्निता राजशासनैः । अवान्धवं शत्रं चैवं निर्हरेयुरिति स्थितिः ।। ५५ ।। वध्यांच हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । वध्यवासांसि गृह्णीयुः शय्याश्वाभरणानि च॥ ५६ ॥ બીજાને હાથે અને જુદાંજ વાસણમાં તેમને અન્ન આપવું તેઓ રાતે ગામ કે નગરમાં ન ફરે તેઓ રાજશાસનનો પટો રાખી દિવસે કામપ્રસગે ફરે નધણિયાતા શબને તેઓ વગે કરે, એવી મર્યાદા છે. વધની રિક્ષા પામેલાઓને તેઓ રાજાની આજ્ઞાથી યથાશાસ સદૈવ હશે અને એ વધ મનુષ્યનાં વસ્ત્રો, શિય્યાઓ તથા અલ કારો લઈ લે. ૫૪-૫૬ वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुपयोनिजम् । आर्यरूपमिवानायं कर्मभिः स्वविभावयेत् ।। ५७ ।। જાતિભ્રષ્ટ થયેલા, દૂષિત યોનિમાં જન્મેલા અને આર્યન ના જેવા જતા અજાણ્યા અનાર્યને તેનાં કર્મો ઉપરથી જાણી લેવાય. ૫૭ अनार्यता निष्ठुरता करता निष्क्रियात्मता । पुरुष व्यञ्जयन्तीह लोके कलुपयोनिजम् ।। ५८ '

·પડે
શ્રીમનુસ્મૃતિ
અનાર્યતા, નિબુરા, કરવા અને નિયિતા-એ જ
તમાં બ્રિજાના પુણ્યને છતો કરે છે. પર
पिण्यं वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा।
न कथंचन दुर्गानिः प्रकृति स्वां नियच्छति ॥ ५९ ।।
એ બળજાત પૂજ્ય પિતાના, માતાના, કે બને છે તે
ભજે છે પણ કયારે તે પોતાનો સ્વભાવ દાખી શો ને.
मुले मुख्यपि जातस यस्स साद्योनिसंकरः।
संश्रयत्येव तछीलं नरोल्पमपि वा बहु ।। ६०॥
ઉત્તમ કલમાં જ ઇનાં ૫ણ જેને વિટામિન
છે, ન માન જનકના વિનેશ ગે
यत्र न परिश्चंगावापन्न वर्णपकाः ।
દિઃ ૨ દ્રા દિપ વિનવવનિ ? /
જ નાં નાળને લી આ બને છે ?
દેવ ના દાગીના અને નાના . !
કાર્ય કેળાનુ “
- નાગ બિના ૬ ft.
'
r
“, “ ! ન .
A
- વાવ :
છે કે ને . . . # $ $ !'

·૫૦૫ અધ્યાય ૧૦ મે [ચાર્માતિથે રાનમસ્તેયમાર્ગવ ! प्रजनं स्त्रेषु दारेषु तथा चैवानसूयता ।। શ્રાદ્ધકર્મ, અતિથિસત્કાર, દાન, અરતિય, સરલતા, સ્વપ- નીમાં પ્રજોત્પત્તિ તથા ઈષ્યરહિતપણું-એ ચારે વર્ણના સંક્ષેપમાં ધર્મ છે ] शूद्रायां ब्राह्मणाजातः श्रेयसा चेत्प्रजायते । अश्रेयान् श्रेयसी जातिं गच्छत्यासप्तमायुगात् ॥ ६४ ॥ શુક્ઝીમાં બ્રાહ્મણથી થયેલી કન્યા બ્રાહ્મણને પરણે અને તેથી તેને જે કન્યા થાય તેને વળી બ્રાહ્મણ પર-આમ જે અનુક્રમે સાતમો પુરા થાય છે તે બ્રાહ્મણજાતિને પામે છે. शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियाजातमेवं तु विद्याद्वैश्यात्तथैव च ॥६५॥ આ રીતે શુદ્ર બ્રાહ્મણતા મેળવે છે અને બ્રાહ્મણ દ્રતા મેળવે છે. તે જ રીતે ક્ષત્રિયથી તેમજ વૈશ્યથી રુદ્ર કન્યામાં જન્મેલા પુરુષ વિશે જાણવુ. ૬૫ अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणाच यदृच्छया। ब्राह्मण्यामप्यनार्यात्तु श्रेयस्त्वं कति चेद्भवेत् ॥६६॥ દેવસગે અના) ચીમાં બ્રાહ્મણથી અને બ્રાહ્મણીમાં અનાર્ય પુરુષથી જે પૃ થાય તેમાં ચડિયાતાપણું કયાં હાય ૨ ૬૬ जातो नार्यामनार्यायामार्यादार्यो भवेद्गुणैः । जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्य इति निधयः ।। ६७ ।। અનાર્ય માં ભાગ લyવ તે ગુણ કરીને h. Bahan - ·જા બીજ તથા ક્ષેત્ર અને પ્રશાસે છે. પણ તે વિરી વ્યવસ્થા પ૦૬ શ્રી મનુસ્મૃતિ આર્ય થાય છે તેમ આયં ગીમાં અનામે જુથી થશે પુત્ર અનાર્ય જ છે, એવો શાસનિણંગ છે. ૭ तावुभावप्यसंस्कार्याविति धर्मों व्यवस्थितः। वैगुण्याजन्मनः पूर्व उतरः प्रतिलोमतः ॥ ६८ ॥ પહેલો જાતિની વિગુણતાને લીધે અને બીજો પ્રતિ નિતાથી જો હેવાથી, તે બન્ને ઉપનયન સંસ્કારને અયોગ્ય છે–એવી ધર્મવ્યવસ્થા છે. ૬૮ सुबीजं चैव सुक्षेत्रे जातं संपद्यते यथा । तथाऽऽाजात आर्यायां सर्व संस्कारमर्हति ॥ ६९॥ સાર બીજ સારા ક્ષેત્રમાં રૂડી રીતે ખીલે છે, તેમ આર્ય પુરુષથી આયચીમાં જન્મેલાનેજ સર્વ સંરકારો ઘટે છે. તે બીજને અને ક્ષેત્રને નિર્ણય– वीजमेके प्रशंसन्ति क्षेत्रमन्ये मनीषिणः। वीजक्षेत्रे तथैवान्ये तत्रेयं तु व्यवस्थितिः॥ ७० ॥ કોઈકે કષિઓ બીજને, બીજા કોઈક ક્ષેત્રને, તો વળી છે. નીચે પ્રમાણે છે. ૭૦ ) अक्षेत्रे वीजमुत्सृष्टमन्तरैव विनश्यति । अवीजकमपि क्षेत्रं केवलं स्थाण्डिलं भवेत् ॥ ७१ ।। ઊખર ભૂમિમાં નાખેલું બીજ અંદરજ મરી જાય બીજરહિત ક્ષેત્ર કેવળ સાફ ગોતરા જ રહે છે. ૭૧ यस्माद्वीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद्वीज प्रशस्यते ।। ७२॥

·૫૯૭ અધ્યાય ૧૦ મે બીજના પ્રભાવે કરીને નિર્માનિમાં જન્મેલાઓ પણ ત્રપિઓ થયા છે અને પૂજા તથા પગ સા પામ્યા છે. તેથી બીજ પ્રશ સાપાત્ર છે. ૭૨ अनार्यमार्यकर्माणमार्य चानार्यकर्मिणम् । संप्रधार्यात्रवीद्धाता न समौ नासमाविति ॥७३॥ આર્યકમ અનાર્ય અને અનાયકમ આર્ય તે બન્ને સમાન નથી તેમ અસમાન પણ નથી, એમ બ્રહ્માએ તુલના કરીને કહ્યું છે. ' દિજવાની આજીવિકા- नाह्मणा ब्रह्मायोनिस्था ये स्वकर्मण्यवस्थिताः। ते सम्यगुपजीवेयुः पदकर्माणि यथाक्रमम् ॥ ७४ ॥ સ્વકર્મમાં પરાયણ અને બ્રહ્મમાં સ્થાનનિક એવા બ્રાહ્મ- એ નીચેના ક્રમનાં કર્મોથી રૂડી રીતે આજીવિકા ચલાવવી. अध्यापनमध्ययनं यजनं याजनं तथा। दानं प्रतिग्रहथैव पदकर्माण्यग्रजन्मनः ॥७५ ।। ભણવું, ભણાવવું, યજ્ઞ કરવો, યજ્ઞ કરાવવો, દાન લેવું અને દાન આપવું, એ બ્રાહ્મણનાં પર્ફ છે. ૭૫ पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः ॥७६ ॥ આ છ કર્મોમાં યજ્ઞ કરાવે, ભણાવવું અને વિશુદ્ધ જાતિ પાસેથી દાન લેવુ, એ ત્રણ એની આજીવિકા માટે છે. त्रयो धर्मा निवर्तन्ते ब्राह्मणात्क्षत्रियं प्रति । अध्यापनं याजनं च तृतीयश्च प्रतिग्रहः ।। ७७॥ ન" "

·---
A
-
.
,
,
4
"
,
તે ક્ષત્રિયધર્મથી જીવિકા ચલાવે છે, તે ઉમે તેની
1 ..
Hin
भाजीनामा'
10.! ! ! !
::.'
५४it it . ।
य/irt " ,
वेदाभ्यासी त्रासमय क्षत्रियस्य चाणम् ।
वार्ता कमेन वैश्यस्य विशिष्टानि वमन ।। ८० }।
વેદાભ્યાસ, અને અનુપાલન અને
હ્મણ, ક્ષત્રિય અને રમનાં વિર રવ છે. ૨૦
या ५१९. नि..
अजीवंस्तु यथोक्तेन त्राहाणः लेन कमगा।
जीवेत्क्षत्रियधमेण स हास प्रत्यनन्तरः ।। ८१॥
કહેલા વનથી બાલણ જો પોતાના નિર્વાહ ન કરી
t. 41
। पछीना ने 2.21
नाभ्यामप्यजीवंस्तु कथं सादिति चेद्भवेत् ।
रक्षन स्थाय जीवेढेश्यस जीविकाम् ।। ८२ ॥

·'બાવા ન કપ પી કવિ ન નખાવી નક. ને એ બની છે અને બા. ૧ વર્ષની આઈ- વિકાસ ના કરવા ૮૬ ૨ ૩.પિ નવા નવા વિચાર વા. सिंगाप्रायां पराधीनां पि यत्नेन वर्जयेत् ।। ८३ ॥ યવૃત્તિો જાનબા. હા બાબા િનું વિપરી અને પાન એવી બનીને પત્નપૂર્વક વિનંબી अपि साध्विति मन्यन्तं सा गतिः सद्विगहिता। भूमि भूमिशयाश्चैव हन्ति काष्ठमयासम् ।। ८४ ॥ દાઇ બનીને નારી માને છે, પણ સજજને તે વૃત્તિને નિદે છે. લાદાના દેવાળું લાકડુ ભૂમિને તથા મિન ના છાને હ છે. ૮૮ इदं तु वृत्तिवैकल्यान्यजती धर्म पुणम् । विट्पण्यमुद्धृतोद्वारं विक्रेयं वित्तवर्धनम् ।। ८५ ॥ બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય વકર્મથી જીવનનિર્વાહ ન કરી શકે અને વૃત્તિના અભાવે તેઓ પોતાની ધર્મનિપુણતા છોડે, તે તેમણે ધક્યના વેપારમાલમાંથી નિપિક પદાર્થોનો ત્યાગ કરી, બાકીના ધનવૃદ્ધિ કરનારા પદાર્થનું વેચાણ કરવું ૮૫ सर्वान्नसानपोहेत कृतान्नं च तिलेः सह । अदमना लवणं चैव पशवो ये च मानुपाः ॥८६॥ ના સર્વ રો, ગધેલું અન્ન, તલ, પથ્થર, મીઠું અને બનું યોને ઉપકારી એવાં પશુઓ એટલાં વેચવાં નહિ. ૮૬ [ -- ·૬. છે ક T - - ܚ ܠ . 3 --- છે. * s . છે. • • • } } } } ' : '}' ; . . ' ' ' . ''.' . છે - * છે P ' + 1-11, 1 , ' , ', ' ! 3 વાં દર ા ! નામ ના ના ! ૧૮, છે આ .. . . . . . વૃત્તિથી નિવ, દવા છે. ' વાં નદિ ચા બન . ” શd ગુn 7: વિના पुत्रदारात्ययं पातो जोरका १९ ! જે શુદ્રનાં પુત્ર અને ૧ની આ લાલ ને ? તિઓની કલા વિના ન હોય, તેને થી (તારી, લારી આ રિકા ચલાવી માલૈિ ગુન્ત તિલgય છે काककर्माणि शिल्पानि विविधानि च । १०० ॥

·न चालिप्यत पापेन क्षुत्पतीकारमाचरन्॥ १०५॥ ૫૧૩ જમે, તે જેમ આકાશ કાદવથી લેવાતું નથી તેમ તે પાપથી અધ્યાય ૧૦ મે જે કર્મો કર્યાથી જિવની સેવા થઈ શકે છે, તેવાં અનેક પ્રકારનાં શિલ્પનાં અને કારીગરીનાં કર્મો કે કરવાં. वैश्यवृत्तिमनातिष्ठन्ब्राह्मणः स्ने पथि स्थित । अवृत्तिकार्पितः सीदनिमं धर्म समाचरेत् ॥ १०१ ॥ આજીવિકા વિના દુ:ખી થયેલો કલેશયુક્ત બ્રાહ્મણ વેશ્ય- વૃત્તિથી ન રહેતાં ચકમને માર્ગેજ વતે, તેણે આ નીચે ધર્મ આચરે. ૧૦૧ सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्रामणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यतीत्येतद्धर्मतो नोपपद्यते ॥ १०२ ॥ દુપમાં આવેલો વિપદગ્રત બ્રાહ્મણ સૌ કોઈ પાસેથી દાન લે કેમકે પવિત્રને પણ લાગે છે, એવો ધર્મમત નથી. ૧૦૨ नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोपो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ॥ १०३॥ આપત્તિકાલે નિ દિતોને વેદ ભણાવવાથી, તેમને પણ કરાવવાથી અથવા તેમની પાસેથી દાન લેવાથી બ્રાહ્મણોને દોષ લાગતો નથી, કેમકે તેઓ અનિ અને જલ સમાન પવિત્ર છે. जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पङ्केन न स पापेन लिप्यते ॥ १०४ ॥ પ્રાણસંકટમાં આવી પડેલો માણસ જ્યાંથી ત્યાંથી અન્ન લેપાતો નથી ૧૦૪ अजीगतः सुतं हन्तुमुपासर्पद्रुभुक्षितः । મ. ૧૭ 3 ·૫૧૨ શ્રીમનુસ્મૃતિ यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः। तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ।। ९६ ॥ અધમ જાતિનો જે માણસ લેભથી ઊંચી જાતિનાં કર્મોથી જીવિકા ચલાવે, તેને રાજાએ તરતજ નિર્ધન કરીને દેશ- નિકાલ આપે. ૬ वर स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः। परधर्मेण जीवन् हि सद्यः पतति जातितः ।। ९७ ॥ ભલે ગુણે ઓછો હોય તો પણ સ્વધર્મ ચડિયાતો છે- પારકે ધર્મ સારી રીતે આચરી શકાતો હોય તો પણ ચડિ- યાતો નથી. જે પરધર્મથી આજીવિકા કરે છે, તે તરતજ નીતિભ્રષ્ટ થાય છે. ૨૭ वैश्योऽजीवन्स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्याऽपि वर्तयेत् । अनाचरन्नकार्याणि निवर्तेत च शक्तिमान् ॥ ९८ ॥ સ્વધર્મથી આજીવિકા ન ચલાવી શકતા ધંયે શની વૃત્તિથી નિર્વાહ કરે, પણ તેણે શુદ્રનાં યોગ્ય કાર્યો આચ- રવાં નહિ અને શક્તિમાન થતાં એ વૃત્તિમાંથી મુક્ત થવું. ૯૮ अशक्नुवस्तु शुश्रूषां शूद्रः कतुं द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत्कारुककर्मभिः ॥ ९९ ॥ જે શકનાં પુત્ર અને પત્ની આપત્તિમાં હોય અને જે પતિ વિજાતિઓની સેવા કરવા શક્તિમાન ન હોય, તેણે કારીગકાનથી સુતારી, લુહારી આદિલી)જીવિકા ચલાવવી, यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः । नानि काम्ककर्माणि शिल्पानि विविधानि च। १०० ॥ છે.

·૫૧૩ અધ્યાયે 15 મે જે કમ કયાથી દિવાની સેવા થઈ શકે છે. તેવાં અનેક પ્રકારનાં રિલ્પનાં અને રાત્રીનાં શુદ્ધ કરવાં. वैश्यवृनिमनातिष्ठन्त्रालणः से पपि स्थित । अतिकार्पित' सीदनिमं धर्म नमाचरेत् ॥ १०१॥ આજીવિકા વિના દુઃખી લો કલેશયુકત બ્રાહ્મણ વૈશ્ય- વૃત્તિથી ન રહેતાં અને માર્ગે જવ, તો તેને આનીચેનો ધર્મ આચરવો. ૧૦ सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्रावणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुग्यतीत्येतद्धर्मतो नोपपद्यते ॥ १०२ ॥ ૬ માં આવેલો વિપદરત બાભણસી કાઈ પાસેથી દાન લેક કેમકે પવિત્રને પણ લાગે છે, એવો ધર્મમત નથી. ૧૦૨ नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । दोपो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बुसमा हि ते ।। १०३ ॥ આપત્તિકાલે નિ દિતોને વેદ ભણાવવાથી, તેમને યા કરાવવાથી અથવા તેમની પાસેથી દાન લેવાથી બ્રાહ્મણોને દોષ લાગતો નથી કેમકે તેઓ અગ્નિ અને જલ સમાન પવિત્ર છે. जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यतस्ततः । आकाशमिव पद्धेन न स पापेन लिप्यते ॥ १०४ ॥ પ્રાણસંકટમાં આવી પડેલો માણસ જ્યાંથી ત્યાંથી અને જ તો જેમ આકાર કાદવથી લેવાતું નથી તેમ તે પાપથી લેપાતો નથી. ૧૦૪ अजीगतः सुतं हन्तुमुपासर्पद्रुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्मतीकारमाचरन् ।। १०५ ॥ t મ, ૧૭ ·પ૧૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ અજીગ ઋષિ ભૂખના માર્યા પુત્ર (ગુનઃશેપ)ને હણવા તૈયાર થયા હતા, ભૂખનો આમ ઉપાય કરવાથી તેને પાપને લેપ લાગ્યો નહોતો. ૧૦૫ श्वमांसमिच्छन्नातॊऽत्तुं धर्माधर्मविचक्षणः । प्राणानां परिरक्षार्थ वामदेवो न लिप्तवान् ॥१०६॥ ધર્માધર્મને જાણનારા દુઃખી વામદેવ ઋષિએ પ્રાણ સારુ કતરાનું માંસ ખાવા ઇચ્છયું હતું, તો પણ તે પી લેપાયા નહોતા ૧૦૬ મા લુવાર્તિતું સો વિત્તને વને यह्वीः प्रतिजग्राह वृधोस्तक्ष्णो महातपाः ॥ १०७ ॥ મહાતપસ્વી ભરદ્વાજ ઋષિએ અને તેમના પુત્રે, ભૂખ પીડાઈને, નિર્જન વનમાં વૃધુ નામના સુથાર પાસેથી અ ગાય લીધી હતી. ૧૦૭ क्षुधाश्चात्तुमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजापनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥ १०८ ॥ પીડા પામતાં, ધર્મ અને અધર્મને જણવાવાળ વિશ્વામિત્ર ઋષિ ભૂખને લીધે ચંડાલના હાથમાંથી લઇ કુતરાની જાંઘ ખાવા તૈયાર થયા હતા. ૧૦૮ प्रतिग्रहाद्याजनाहा तथैवाध्यापनादपि । प्रतिग्रहः प्रत्यवर प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः ॥१०९ ॥ પ્રતિહ, યાજન (યલ કરાવો અને અધ્યાપન એમ સૌમાં પ્રતિગ્રહ (દાન લેવું) સૌથી નીચો છે અને તે શ્ર* ને પરભવ બગાડનાર છે. ૧૦૦ ·* ૫૧૫ અધ્યાય ૧૦ મે याजनाध्यापने नित्यं क्रियेते संस्कृतात्मनाम् । प्रतिग्रहस्तु क्रियते शूद्रादप्यन्त्यजन्मनः ॥ ११० ॥ સાજન અને અધ્યાપન તો નિત્ય સંસ્કારી પુરુષોને કરાવવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રતિગ્રહ તે શુદ્ર અને અંત્યજે પાસેથી પણ લેવાય છે. ૧૧૦ जपहोमैरपैत्येनो याजनाध्यापनः कृतम् । प्रतिग्रहानिमित्तं तु त्यागेन तपसैव च ॥ १११ ॥ નિષિદ્ધ યાજન અને અધ્યાપન કરાવ્યાથી લાગેલું પાપ પહેમથી નાશ પામે છે પરંતુ નિષિદ્ધ પ્રતિગ્રહને નિમિત્તે લાગેલું પાપ ત્યાગ તથા તપથી દૂર થાય છે. ૧૧૧ शिलोञ्छमप्याददीत विप्रोऽजीवन्यतस्ततः । प्रतिग्रहाच्छिलः श्रेयांस्ततोऽप्युञ्छः प्रशस्यते ॥ ११२ ॥ જ્યાંત્યાંથી દાન લઈ જીવિકા ચલાવવા ન ઇચ્છતા બ્રાહ્મણે શિવૃત્તિ રાખવી. એ પ્રતિગ્રહ કરતાં શિલવૃત્તિ શ્રેષ્ઠ છે, અને શિલ કરતાંય ઉછવૃત્તિ શ્રેષતા છે. ૧૧૨ सीदद्भिः कुप्यमिच्छद्भिर्धनं वा पृथिवीपतिः । याच्यः स्यात्स्नातकैविगैरदित्संस्त्यागमर्हति ।। ११३ ॥ વિપત્તિમાં ગળાતા અને ધાન્ય, વસ્ત્ર તથા યજ્ઞાદિ અર્થ ધનની ઇચ્છાવાળા એવા નાતક વિએ રાજાને યા–તે જે ન આપે તો તેને ત્યાગ કરવો. ૧૧૩ * અનાજ ખેતરમાંથી ખળામાં લઈ જવાય, રે રે ? ખતરમાં રહે તેનાથી જે જીવનનભાવ કરાય તે નિતિ અને ખળામાં ગયા પછી તમે જે કાણું પડી રહે, તે દી ખાસ એ ઉત્તિ, 3 - ·શ્રી મન अकृतं च कतावादीरजातिकमा न} हिरण्यं धान्यमनं न पू पानटोगवत् ।। ११४ ॥ દલા ખેતર મા બધુ બર દહીન છે મ. બામ, બકરાં, બેટાં, શાનુ, ધાન્ય અને રાવ્યું અને પહેલાં પહેલાં તે પછી પછીનાં કરતાં વિદાહીન , 118 सप्त वित्तागमा धा दायो लामः कयो जयः । प्रयोगः कर्मयोग सत्प्रतिग्रह एन च ॥ ११५॥ ધનની આવકના આ સાનધમસંમત માગે છે–વાર, અકસ્માતુ લાલ, માલવેચાણ, રણમાં વિજ્ય, વ્યાજ વગેરેના પ્રાગ, ખેતીવાડી વગેરેના કોઇ અને સત્પાત્ર પાસેથી મળેલું દાન. ૧૧૫ विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः । धृतिर्भक्ष्यं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥ ११६ ॥ વિવા, શિલ્પ, નોકરી, સેવાચાકરી, પશુપાલન, દુકાનદારી ખેતી, સતોષપૂર્વક થોડાથી જીવવાની ધીરજ, ભિક્ષાવૃત્તિ, અને વ્યાજવટાવ, એ દશ જીવન હેતુઓ છે. ૧૧ ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वृद्धि नैव प्रयोजयेत् । कामं तु खलु धर्मार्थ दद्यात्पापीयसेल्पिकाम् ।।११७॥ બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય વ્યાજવટેતર નજ કરે. છતાં જોઈએ તે નીચ લોકને તે ધમને નિમિત્તે થોડે વ્યાજ ધન આપે. ૧૧૭ चतुर्थमाददानोऽपि क्षत्रियो भागमापदि । प्रजा रक्षन्परं शक्त्या किल्विपात्प्रतिमुच्यते ॥ ११८ ।। આપત્કાલમાં રાજ ચોથો ભાગ પ્રમાણે પ્રજાનું રક્ષણ કરે, તો તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે લઈને પણ સ્વરક્તિ ·૫૩ અવાય ૧૦ મા स्वधर्मो विजयस्तस्य नाहवे स्यात्पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा धर्नामाहारयेद्वलिम् ।। ११९ ॥ રણમાં વિજ્ય એ તેનો ધર્મ છે. યુદ્ધમાં તેણે પીઠ ન બતાવવી, તેણે શોથી ઘેરની રક્ષા કરવી અને ધર્મમાગે કર લે. ૧૧૦ धान्येऽष्टमं विशां शुल्क विशं कार्पापणावरम् । પર સુત્રા જાવા શિરિપૂનત્તવા | ૨૦ || ધો પાસેથી તેણે ધાન્યનો આઠમો ભાગ લેવો, સુવfથી કાપણ સુધીના ધનનો દશમો ભાગ લેવો અને શદ્રો, સુતાર, શિલ્પીઓ પાસે ડામરૂપે ભાગ લેવો. ૧૨૦ शूद्रस्तु वृत्तिमाकासन्क्षत्रमाराधयेद्यदि । धनिनं वाप्युपाराध्य वैश्यं शूद्रो जिजीविपेत् ॥ १२१॥ જીવિકા ઇચ્છતા શુદ્ર જોઈએ તો ક્ષત્રિયને સેવવો અથવા ધનવાન વૈશ્યને સેવી તેણે ગુજરે કરવા ઇચ્છવું. ૧૨૧ स्वर्गार्थमुभयार्थ वा विप्रानाराधयेत्तु सः । जातब्राह्मणशद्रस्य सा ह्यस्य कृतकृत्यता ॥ १२२ ॥ પણ સ્વર્ગને અર્થે અથવા આ લોક અને પરલોક એ બને સારુ તેણે બ્રાહ્મણોને સેવવા જોઈએ. તે અમુક બ્રાહ્મણનો સેવક છે એટલા શબ્દોમાં તેની કૃતાર્થતા રહી છે विनमवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कीर्त्यते । यदतोऽन्यद्धि कुरुते तद्भवत्यस्य निष्फलम् ॥ १२३॥ બ્રાહ્મણની સેવા એજ શુદ્રનું વિશિષ્ટ કર્મ કહેવાય છે આથી બીજુ એ જે કઈ કરે, તે એને માટે નિષ્ફળ જાય છે. કિ ·શામજન બાળા ૪ : TETબાનઃ go RT રાજાને રિટ 1 તે દાન થી. દયારી થી મને આશ્ચન પબિર અને વિચાર કરીને તે બાબતે પોતાના કુટુંબમાંથી તે માટે બધા આવા બાંધી આપવી. ૧૨૮ उच्छिष्टमन्न दातव्यं जीणानि वमनानि च । पुलाकाथन धान्यानां जीणाथैव परिच्छदाः ॥ १२५ ॥ તેને વચ્ચે અ. ના થયેલાં વસ્ત્રો અને ધાન્યનાં છાંટ આપવાં, તેમને પુરાણી સાધનસામગ્રીઓ આપવી.૧૫ - न शूद्रे पातक किंचिन च संस्कारमर्हति । नास्याधिकारो धर्मऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम् ॥ १२६ ।। શુદ્રને લસણ વગેરે ખાવા સંબંધમાં કંઇ જ પાતક નથી, તેમ તે ઉપનયન આદિ સંસ્કારને પણ યોગ્ય નથી. તેને અગ્નિહોત્રાદિ ધર્મને અધિકાર નથી, તેમ મંત્ર વિનાના પાક યજ્ઞાદિ ધર્મને નિધિ નથી. ૧૨૬ धर्मप्सवस्तु धर्मज्ञाः सतां वृत्तमनुष्ठिताः । मन्त्रवज्यं न दुष्यन्ति प्रशसां प्रामुवन्ति च॥ १२७ ।। ધર્મજ્ઞ અને સત્પના આચારમાં રહેવાવાળા ઘટ્ટ શુદ્રો જે મંત્ર વિના પંચમહાય કરે છે, તો તેઓ દેશમાં પડતા નથી પણ પ્રશંસા પામે છે. ૧૨૭ यथा यथा हि सद्वृत्तमातिष्ठत्यनसूयकः । तथा तथेमं चामुं च लोकं ग्रामोत्यनिन्दितः ॥ १२८ ॥ ઈર્ષારહિત રહીને જે શુદ્ર જેમ જેમ સદાચરણને સેવે છે, ·૫૧૦ MP-N- પામે છે. ૧૨૮ ચિત્તને શુભ વિધિ કરીશ. ૧૩૧ અધ્યાય ૧૧ મે તેમ તેમ તે અનિન્દ્રિત થઇને આ લોક અને પરલોકમાં સુખ शक्तेनापि हि शूद्रेण न कार्यों धनसञ्चयः । शूद्रो हि धनमासाद्य ब्राह्मणानेव वाधते ॥ १२९ ॥ શક્તિમાન હોય તો પણ શકે ધનસંચય કરવો નહિ. કેમકે, શુદ્ર ધન મેળવીને બ્રાહ્મણોને પીડા કરે છે. ૧૨૯ एते चतुणों वर्णानामापद्धर्माः प्रकीर्तिताः । यान्सम्यगनुतिष्ठन्तो व्रजन्ति परमां गतिम् ॥ १३० ।। ચાર વર્ણોના આ આદધ કહ્યા તેમને ફરી રીતે અનુસરનારાઓ પરમગતિને પામે છે. ૧૦૦ एप धर्मविधिः कृत्स्नश्चातुर्वर्ण्यय कीर्तितः । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधि शुभम् ॥ १३१ ॥ ચાતુર્વણ્યને આ સમગ્ર ધર્મવિધિ કવો. હવે બાય- इनिधी मानवधर्मशास्त्रे भृगुप्रोक्तायां संहितायां दशमोऽध्यायः ।। ઇતિશ્રી માનવધર્મ જૈયિત વિતામા અધ્યાય ૧૮ ને નામ अध्याय ११ मो થાને દાન માપ- सांतानिक यक्षपमाणमध्वगं सर्ववेदसम् । गुर्व पितृमात्र स्वाध्यायाधुंपतापिनः।। १ ।। नपैतानसातकान्विधातायाणान्धर्मनिकान् । निःस्पेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं पियाविशेषतः ।। २ ।।

·- www w - - - શ્રીમનુસ્મૃતિ સંતાનના પ્રયોજન સારુ વિવાહ કરવા ઈચ્છત, યથા- ગાદિ કરવાની ઈચ્છા રાખતો, વટેમાર્ગ, સર્વરવની દક્ષિણાવાળો વિશ્વજિત યજ્ઞ કરનારો, ગુરુ અને માતપિતા માટે ભોજન- વસ્ત્રની ઈચ્છા કરનો, સ્વાધ્યાયના હેતુવાળો અને રોગી–એ ના સ્નાતક બ્રાહ્મણને ધર્મભિક્ષુક જાણવા અને તે નિર્ધનને તેમની વિદ્યાની વિશેષતા પ્રમાણે દાન આપવું. ૧,૨ एतेभ्यो हि द्विजाय्यभ्यो देयमनं सदक्षिणम् । इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतानं देयमुच्यते ॥ ३ ॥ આ દ્વિજવરોને દક્ષિણ સાથે અન્ન આપવું અને બીજા એને વેદીની બહાર રાંધેલુ અન્ન આપવું–એમ કહેવાયું છે सर्वरत्नानि राजा तु यथार्ह प्रतिपादयेत् । ब्राह्मणान्वेदविदुषो यज्ञार्थ चैव दक्षिणाम् ॥ ४ ॥ વેદવેત્તા બ્રાહ્મણોને રાજાએ યજ્ઞને માટેનું દક્ષિણાધન તથા સર્વ રત્નો એ યથાયોગ્ય જોઈને આપવાં. ૪ कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति । रतिमानं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु सन्ततिः ॥५॥ પત્નીવાળો જે માણસ દ્રવ્ય માગીને બીજી પત્નીઓ કરે છે, તે માત્ર રતિફલ પામે છે. તેની સંતતિ તે તેને દ્રવ્યનું દાન કરનારની કહેવાય છે. ૫ धनानि तु यथाशक्ति विशेष प्रतिपादयेत् । वेदवित्सु विविक्तेषु प्रेत्य स्वर्ग समनुते ॥ ६॥ વિદત્ત અને અનાસકત બ્રાહ્મણોને યથાશક્તિ ધન આપવું તેથી મરણ પછી સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ થાય છે. ૬ ૧૦- ·પ૨૧ * * *** અધ્યાય ૧૧ મે यस्य त्रैवार्पिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ ७ ॥ પિધ્યવર્ગના ભરણપોષણ માટે જે બ્રાહ્મણ પાસે ત્રણ વર્ષ ચાલે એટલું અથવા તેથી અધિક અન્ન હોય, તેણે સમયાગ કરે ઘટે છે. ૭ अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिवति द्विजः। स पीतसोमपूर्वोपि न तस्याप्नोति तत्फलम् ॥ ८॥ જે બ્રિજ પાસે એથી ઓછું દ્રવ્ય હોય તે જે સોમયોગ કરે, તે તેણે પ્રથમથી સોમપાન કર્યું હોવા છતાં તેને તેનું ફળ મળતું નથી. ૮ शक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि । मध्वापातो विपास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः ॥ ९ ॥ જે સંપન્ન માણસ રવજનોને દુખમાં જીવતા રાખી પ- જનને દાન આપે છે તે આર મે મધ પીએ છે પણ પરિણામે વિષ ચાખે છે તે ધર્મને ઓળાજ સેવે છે. ૯ भृत्यानामुपरोधेन यत्करोत्यौलदेहिकम् । तद्भवत्यसुखोदकं जीवतश्च मृतस्य च ॥१०॥ જે માણસ પિવર્ગને અવગણીને પારલૌકિક કર્મો કરે છે, તે તે ધર્મકાર્યો તેને જીવતાં અને મર્યા પછી દુખદાયી થાય છે. ૧૦ [वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या शिशुः सुतः। अप्पकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् ।। ઘરડાં માબાપ લાદવી પત્ની અને બાળક પુત્ર એમનું બીજ 1 - ·૫૨૨ જે યજ્ઞનાં બે કે ત્રણ અંગ રહ્યા હોય, તો કદી શુદ્રને શ્રીમનુસ્મૃતિ સે કામ પડતાં મૂકીને ભરણપોષણ કરવું, એમ મનુએ કહ્યું છે.] યજ્ઞ માટે ધન હરી લાવવું— यज्ञश्वेत्प्रतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः । ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिक सति राजनि ॥११॥ यो वैश्यः स्याद्वहुपशुहीनक्रतुरसोमपः । कुटुम्बात्तस्य तद्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥१२॥ રાજા ધાર્મિક હોય ત્યારે યજમાનો-ખાસ કરીને બ્રાહ્મ- ણનો યજ્ઞ જે એક અંગ સાર અટકી પડે તો જે વૈશ્ય ઘણાં ઢોરઢાંખરવાળો હોય અને જે યજ્ઞયાગ તથા સોમયજ્ઞ ન કરતે હોય, તેના કુટુંબમાંથી તે યજ્ઞની સિદ્ધિ અર્થે તેટલું ધન आहरेत्त्रीणि वा हे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः । न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥१३॥ ઘેરથી તે જોઈતું લેવુ, કારણકે શુદ્રને યશ વિષે કંઈજ સંબંધ હેતો નથી. ૧૩ योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः। तयोरपि कुटुम्वाभ्यामाहरेदविचारयन् ।। १४ ॥ સે ગાયો છતાં જેણે અગ્નિહોત્ર ન રાખ્યો હોય અને બે- હજાર ગાયો છતાં જેણે યજ્ઞ ન કર્યો હોય, તે બન્નેનાં કુટું માંથી વિચાર કર્યા વિના ધન લઈ લેવું. ૧૪ आदाननित्याचादातुराहरेदापच्छतः । तथा यशोऽस्य प्रथते धर्मश्चैव प्रवर्धते ॥१५॥ લઈ લેવું. ૧૧,૧૨ ·૫૨૩ N ૧૫. અધ્યાય ૧૧ મે જે નિત્ય દાન લેતે હોય પણ દાન આપતો ન હોય, તે ધન ન આપે તો પણ તેની પાસેથી તે લઈ લેવું. તેમ કરવાથી એ ધનલાવનારનો જશ ફેલાય છે અને ધર્મ વૃદ્ધિ પામે છે. ૧૫ तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि पडनश्नता। अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः॥१६॥ તેમજ જે માણસ છે ટંકથી ભૂખ્યો હોય તેણે ભોજન નના સાતમા ટકે હીન કર્મ કરવાવાળાને ત્યાંથી પણ એક દિવસના પૂરા ભોજન પૂરતું અન્ન હરી લેવું ૧૬ सलात्क्षेत्रादगाराद्वा यतो वाऽप्युपलभ्यते । आख्यातव्यन्तु तत्तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥१७॥ તેણે ખળામાંથી, ખેતરમાંથી, ઘરમાંથી અથવા જ્યાંથી મળે ત્યાંથી તે હરી લેવું. અને પૂછનાર જે પૂછે તો તેને સાચી વાત કહી દેવી. ૧૭ ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदाचन । दस्युनिष्क्रिययोस्तु स्वमजीवनहर्तुमर्हति ॥१८॥ છતાં ક્ષત્રિયે કયારેય બ્રાહ્મણનું ધન હરવું નહિ. પિતાની આજીવિકા ન ચાલતી હોય, તો તેણે દસ્તુઓ અને ક્રિયાહીને પાસેથી તે હરણ કરવું ૧૮ योऽसाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति । स कृत्वा प्लवमात्मानं संतारयति तावुभौ ॥ १९ ॥ જે અસાધુઓ પાસેથી લાવીને સાધુઓને આપે છે. તે પિતાને નૌકારૂપ કરીને એ બન્નેને તારે છે. ૧૯ यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः । अयज्वनां तु यद्वित्तमासुरस्वं तदुच्यते ।। २०॥

·-
'માનસ
" માં ! * , , : ' - ન - . '
ના ક , છે મા " , , , ,
જ દિન છેમા !
બાદ કા ; દi at h2
" . - બા ' એ છે કે
નાભિક રાજાએ હા ના કર : નખ
બી જામ છે બળાય . !
तय भृत्यजन गात्वा तुम्नान्महीपतिः ।
श्रुतशीले च निसाय गति धम्या प्रकल्पयेत् ।। २२॥
ગજ નો તે માનનાં બનને વેગ કહેબી
એને જાણી લેવા અને તેની વિદ્વતા ના દાચાર છે
તેને ધર્મયુકત આવિકા કરી આપવી પર
कल्पयित्वाऽस्य वृत्तिं च रक्षेदेनं समन्ततः ।
राजा हि धर्मपङ्गागं तस्मात्मामोति रक्षितात् ॥ २३ ॥
એને આજીવિકા બાંધી આપીને એનું સર્વ રીતે રહી
કરવું કારણ કે બ્રાહ્મણનું રક્ષણ કરવાથી રાજ તેના ધર્મને
છઠ્ઠો ભાગ મેળવે છે. ૨૧
न यज्ञार्थं धनं शूद्राद्विनो भिक्षेत कहिचित् ।
यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालत्य जायते ॥२४॥
બ્રાહ્મણે યાને અર્થે કદી પણ શુદ્ર પાસેથી ધનની ભિક્ષા
માગવી નહિં. કારણ કે એમ ભીખીને કરનાર મરણ પછી
ચંડાળ જન્મે છે. ૨૪
यज्ञार्थमर्थ भिक्षित्वा यो न सर्व प्रयच्छति ।
स याति भासतां विणा काकतां या शतं समाः ॥२५॥

·અધ્યાય 11 મે ૫૨૫ યાને માટે ભિક્ષા માગીને જે તે ગર્વ યજ્ઞમાં આપને નથી, તે બ્રાહ્મણ સો વરસ સુધી ભામટીની કે કાગડાની જતિને પામે છે. ૨૫ દેવનું ધન ખાઇ જનાર વગેરેની ધામતિ –- देवरवं नालाणस्वं वा लोभेनोपहिनस्ति यः । स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिटेन जीवति ॥ २६॥ જે માણસ દેવધનને બાભણધનને લોભથી ઓળવી જાય છે, ને પાપા બીજા જનમમાં ગીરની ગડથી જ इष्टि वैश्वानरी नित्यं निर्वपेदद्भपर्यये। तानां पशुमोमानां निर्वपेदवपर्यये ।। २७ ॥ વન બદલાતાં સુધીમાં જે વિહિત ૫ અને નામે ન થઇ ગયા હતાય, તેં બીજ આર નિમાં શા પાસેથી ધન લઈને વાનર ચન કરે છે. ૨૦ आपत्कल्पेन यो कुरतेनापदि द्विजः । સ નાપતિ જ તપ પતિ પારિ" ૨૮ જિ અપત્તિના મનમાં પણ આપ ' ' ' અરે છે, તે પાકમાં જે પામે છે. તે ભો નિ ચ છે. વિશે તે વિશે વિમ પાપા પરના પડતાપિડ : ૨, ન : ૧ પાન છે , , નામ ૫ ને રે , એપ લોન છે ? it" કપ :- છે ·૫૨૬ શ્રીમતિ જ બાણ મુખ્ય વિધિ કરવાને સમર્થ હોવા છતાં ગી- વિધિ વિ છે, તે બુદ્ધિને પારલૌકિક ફળ પડતું નથી. न वाहाणो वेदयेत किंचिद्राजनि धर्मवित । स्ववीयणेव नाञ्ल्यिान्मानवानपकारिणः ।। ३१ ।। ધમના બ્રામા રાજાને કોઈને આ વિશે કંઈ નિવેદન કરવું નીિ. પોતાના સાથીજ તેણે તે બાયસેને શિક્ષા કરવી. ૬૧ स्ववीर्याद्राजवीर्याच स्ववीयं बलवत्तरम् । तस्मात्स्वेनैव वीर्यण निगृहीयादरीन्द्विजः ॥३२॥ પોતાનું સામર્થ્ય અને રાજનું સામર્થ્ય એ બેમાં પિતાનું સામર્થ્ય વિશેષ બલવનું છે. તેથી બ્રાહ્મણે પોતાના સામર્થ્યથી શત્રુઓને વશ કરવા. ૭ર श्रुतीरथांगिरसीः कुर्यादित्यविचारयन् । वाक्शस्त्रं वै ब्राह्मणस्य तेन हन्यादरीन्द्विजः॥३३॥ તેણે વિચારવા અટક્યા વિના જ અથર્વવેદના અગિરા ઋષિએ કહેલા મંત્રો ભણી અભિચાર કરવો. માત્ર એ જ બ્રાહ્મણનું શસ્ત્ર છે. તેનાથી બ્રાહ્મણે શત્રુઓને હણવા. ૧૩ क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः। धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः ॥ ३४ ॥ ક્ષત્રિય બાહુબળથી પિતાની આપત્તિને તરે વૈશ્ય અને શુક્ર ધનથી આપત્તિ તરે, પણ દ્રિજવર પહેમોથી આપત્તિ તરે. ૩૪ विधाता शासिता वक्ता मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । तस्मै नाकुशलं बृयान्न शुष्कां गिरमीरयेत् ।। ३५ ।।

·૫૭ અધ્યાય ૧૧ મે બ્રાહ્મણને વિહિત કર્મોના વિધાન કરનારો, પુત્ર તથા શિષ્ય આદિને શિક્ષણ આપનાર, પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે ધર્મોને કહેનાર, તેમજ સકલ પ્રાણુઓ વિશે મૈત્રી રાખનાર કહ્યો છે. તેને અકુશળ કહેવું નહિ તેમ તેને કડવા બોલ કહેવા નહિ. ૩૫ न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न वालिशः । होता सादग्निहोत्रस्य नातों नासंस्कृतस्तथा ।। ३६ ।। કન્યા, યુવતી, અલ્પ વિદ્યાવાળો, મૂર્ખ, રેગી અને ઉપનયન સંસ્કારથી રહિત એટલાએ અગ્નિહોત્રમાં હામ કરે નહિ. ૩૬ नरके हि पतन्त्येते जुह्वन्तः स च यस्य तत् । तसाद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः ॥ ३७ ॥ કન્યા આદિ તેઓ જે આમ હોમ કરે છે, તો તેઓ અને જેની વતી તેઓ હમે છે તે, એમ બધાં નરકમાં પડે છે. આથી શૌતકર્મમાં કુશળ અને વેદમાં પારંગત એવાએ જ હેતા થવુ. ૩૭ -- પુણ્યના કામ કરવા- प्राजापत्यमदत्वाऽश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निभवति ब्राह्मणो विभवे सति ॥ ३८॥ અગ્નિક્ષેત્ર રાખીને જે બ્રાહ્મણ સંપન્ન હોવા છતાં પ્રજાપતિ દેવતવાળાઅની દક્ષિણ આપતા નથી, તે અસિ- હે રાખ્યા છતાં અગ્નિહોત્રનું ફળ પામતો નથી. ૩૮ पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत धानो जितेन्द्रियः। न त्वल्पदक्षिणैयज्ञैर्यजन्ते ह कथंचन ।। ३९ ।।

·પરંતુ શ્રીમનુસ્મૃતિ શ્રદ્ધા સંપન્ન જિતેન્દ્રિય બ્રાહ્મણે ભલે બીજાં પુણ્યકા કરવાં, પણ ક્યારેય અલ્પ દક્ષિણાયુક્ત યજ્ઞોથી યજન ન કરવું इन्द्रियाणि यशः स्वर्गमायुः कीर्ति प्रजाः पशून् । हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥ ४०॥ અલ્પ દક્ષિણાવાળો યજ્ઞ ઇન્દ્રિયે, યશ, સ્વર્ગ, આયુ, કીતિ, પ્રજા અને પશુઓને હણે છે. તેથી અલ્પ ધનવાળાએ યજ્ઞ કરવો નહિ. ૪૦ अग्निहोत्र्यपविध्यानीन्बाह्मणः कामकारतः । चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥ ४१ ॥ જે અગ્નિહોત્રી બ્રાહ્મણ જાણીબૂઝીને સવાર-સાંજ અગ્નિમાં હોમ ન કરે, તેણે એક માસ ચાંદ્રાયણવ્રત આચરવું. કેમકે હામત્યાગ પુત્રહી સમાન છે. ૪૧ ये शूदादधिगम्यार्थमग्रिहोत्रमुपासते । ऋत्विजस्ते हि शूद्राणांब्रह्मवादिपु गर्हिताः॥ ४२ ॥ જે બ્રાહ્મણો શુદ્ર પાસેથી ધન લઈને અગ્નિહોત્રને ઉપાસે છે, તેઓ શુદ્રોના કડત્વિજે છે અને તેઓ બ્રહ્મવાદીઓમાં નિંદાને પામે છે. ૪૨ तेषां सततमज्ञानां वृपलाग्न्युपसेविनाम् । पदा मस्तकमाक्रम्य दाता दुर्गाणि संतरेत् ।। ४३ ॥ આમ શુની પાસેથી ધન લઈને વ્રતબાહ્ય અત્રિ ઉપા- સનારા તે અજ્ઞાની બ્રાહ્મણોનાં માથા ઉપર શ દાતા સતત પગ મૂકી ચંડ છે અને પરલોકમાં સર્વ સંકટ તરી જાય છે, (અર્થાત્ ફળ તે અગ્નિહોત્રીઓને મળતું નથી, પણ શુદ્ધ ‘ાતાને મળે છે.)

·*** - ન- 4 અધ્યાય ૧૧ મે પરેટ પતિતનું લક્ષણ अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसक्तश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ ४४ ।। જે માણસ વિહિત કર્મ કરતો નથી અને નિ દિન કર્મ આચરે છે, તેમજ જે ઇંદ્રિયોના વિષયોમાં રહે છે તે પ્રાયશ્ચિત્તને પાત્ર છે. ૪૪ પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત- अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः । कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ ४५ ॥ વિદ્વાને અજાણતાં થયેલા પાપ સંબધમાં પ્રાયનિન હેાય એમ કહે છે. કેટલાક વિદ્વાન શ્રુતિનું ઉદાહરણ આપી જાણજોઈને કરેલાં પાપ વિશે પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે. ૪૧ अकामतः कृतं पापं वेदाम्यासेन शुद्धयति । कामतस्तु कृतं मोहात्प्रायश्चित्तैः पृथग्विः ॥ ४६॥ અજાણતાં થયેલા પાપની શુદ્ધિ વેદના અયાસથી થાય છે પણ જાણીબૂઝીને મોહમાં કરેલા પાપની શુદ્ધિ તો જુદી જુદી જાતનાં પ્રાયશ્ચિત્તોથી થાય છે. ૪૬ प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा। न संसर्गव्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः॥४७॥ જે દ્વિજદેવે કરીને કે પૂર્વજન્મના કર્મ કરીને પ્રાયવિા- ને પાત્ર થાય છે, તેણે પ્રાયાિન કર્યા વિના સજજનોની સાથે સ સર્ગ કરે નહિ. ૪૭ [प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चिचं निधय उच्यते । तपो निश्चयसयुक्तं प्रायवित्तमिति स्मृतम् ।।

·બામર 'પ્રાય” ને નાનું છે અને રિાન અટલે નિક કહેવાય છે. તેથી, નિરાય . એ કાન, અમ કલું છે.] કવિ - दह दुचरितः कंचित्कंचित्पूकतैस्तथा । agવનિત મા ના રાય ૨૮ છે કેટલાક દુરાભા માણસ આ જન્મનાં કેટલાક આવેલો જન્મનાં દુરાચારને લીધે કુપની વિકૃતિને પાને છે. ૮૮ मुवर्णचौरः कौनख्यं मुरापः श्यावदन्तता। ब्रह्महा क्षयरोगित्वं दौश्चयं गुरुतल्पगः ॥ ४९ ।। पिशुनः पौतिनासिक्यं सूचकः पूतिक्क्रताम् । धान्यचौरोऽङ्गहीनत्वमातिरेक्यं तु मिश्रकः ॥ ५० ॥ अन्नहर्ताऽमयावित्वं मौक्यं वागपहारकः । વસ્ત્રાપહાર શૈથું ઉતારવા 8 !! एवं कर्मविशेषेण जायन्तं सद्विगहिताः । जडमूकान्धवाधिरा विकृताकृतयस्तया :: ५२ ।। સોનું ચેરનારના નખ ભૂંડા થાય, દારૂ પીનારના દાંત કાળા પડે; બ્રહ્મહત્યારાને ક્ષયરોગ લાગે, ગુરુપત્ની સાથે ગમન કરનારને ચામડીના રોગ થાય, ચુગલબોરનું નાક ગંધાય ખોટી ફલી કરનારાનું મોં વાસ નાર, અનાજ ચોરનારે અને ન્યૂન થાય, ભેગસેગ કરનારો અને અધિક થાય, અન્ન હરનારને મંદાગ્નિ થાય, વાણી ચોરનારને ગૂંગાપણું મળે ચોરનારને સફેદ કોઢ થાય અને ઘોડે ચોરી જનાર પિગળ ૧ ·અયાય 1 મે ૫૩? થાય છે. આમ ખાસ ખાસ કમે કરીને જડ, મૂંગા, આંધળા, બહેરા તેમજ વિકૃત આકૃતિવાળા જન્મે છે અને તેઓ સજજનોથી નિંદા પામે છે. ૪૦-૫૨ [ दीपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत् । हिंसया व्याधिभूयस्त्वमरोगित्वमहिंसया ॥ દો ગેરના આંધળો થાય છે, ત્યારે દીવો બુઝાવી દેનારો કાણ થાય છે. હિંસા કરનારા અનેક વ્યાધિવાળો થાય છે, પણ અહિસાથી અગિતા રહે છે ] चरितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । निन्द्येहि लक्षणैर्युक्ता जायन्तेऽनिष्कृतैनसः॥५३॥ આથી, વિશુદ્ધિ માટે નિત્ય પ્રાયશ્ચિત આચરવું. કારણ કે પાપનું પ્રાયનિ ન કરનારાઓ નિ ઘ લક્ષણ સાથે જન્મે છે. મહાપાપ- ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुनगनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गश्चापि तैः सह ॥ ५४॥ બ્રહ્મહત્યા, મદ્યપાન, સોના વગેરેની ચોરી, ગુસ્પત્ની સાથે ગમન અને એ કરનારા સાથેનો સંસર્ગ, એને મહા- પાપ કહ્યાં છે ૫૪ अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोधालीकनिर्वन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ ५५ ॥ આપવડાઈમાં જૂઠાણુ હાંકવું, રાજા આગળ ચાડીચુગલી કરવી અને ગુરુને ખોટો દોષ લગાડવો, એ પાપો બ્રહ્મહત્યા સંમાન છે. ૫૫ h ·પર શ્રીમનુસ્મૃતિ ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः । गहितानाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि पट् ॥५६॥ વિદ વિસારે મૂકવા, વેદની નિંદા કરવી, ખોટી સાક્ષી પૂરવી, મિત્રનો વધ કરવો અને નિંદિત તથા નિષિદ્ધ વસ્તુઓ ખાવી–એ છે પાપ સુરાપાન સમાન છે. પ૬ निक्षेपस्यापहरणं नराधरजतस्य च । भूमिवजमणीनां च रुक्मस्तेयसमंस्मृतम् ।। ५७ ॥ કેદની અનામત ઉચાપત કરવી તથા મનુષ્ય, અશ્વ, ચાંદી, ભૂમિ, હીરા અને મણિનું હરણ કરવું, એ પાપ સુવર્ણની ગોરી સમાન ગયું છે. ૫૭ रेत सेकः स्वयोनीपु कुमारीवन्त्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः॥ ५८ ॥ સગી બહેનોમાં, કુંવારી કન્યાઓમાં, અત્યજ સ્ત્રીઓમાં તેમજ મિત્ર અને પુત્રની પત્નીઓમાં વિર્યસિંચન કરવું, ગુપત્ની સાથે ગમન કર્યા સમાન જાણવું. ૫૮ ३५५ गोवधोऽयाज्यसंयाज्यपारदार्यात्मविक्रया । गुरुमातृपित्त्यागःस्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च !! ५९ ॥ परिबित्तितानुऽजेऽन्हें परिवंदनमेव च । तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम् ॥ ६ ॥ कन्याया दूपर्ण चैत्र वाधुन्यं व्रतलोपनम् । गडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ।। ६१ ।।

·૫૩૩ અધ્યાય ૧૧ મે त्रात्यता वान्धवत्यागो भृत्याध्यापनमेव च । भृत्या चाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः॥ ६२ ॥ सर्वाकरेवाधिकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् । हिंसौपधीनांच्याजीवोऽभिचारोमूलकर्म च ॥ ६३॥ इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनम् । आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दितानादनं तथा ।। ६४ ।। अनाहितामिता रव्यमृणानामनपक्रिया । असच्छास्त्राधिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया ।। ६५॥ धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपत्रीनिपेवणम् । स्त्रीशूद्रविक्षत्रवधो नारितक्यं चोपपातकम् ।। ६६ ॥ યને વધ કરો, યજ્ઞને ગ્ય નથી એવાને ચા કરાવો, પરસ્ત્રી સાથે ગમન કરવું, પોતાની જાતનું વેચાણ કરવું એ માતા પિતા, વેદનો સ્વાધ્યાય, શીતરમા અધિઓ તપા પુત્રને ત્યાગ કરવો, મોટાભાઈને કુવાને રાખીને નાનાભાઈ પરી મોટાને પરિવિત્તિ કરો આ નાના પરણીને અતિ હેન રાખી પરિવેત્તા થવું, એ બેને કન્યા આપવી, એ બે ચન કરાવવા, કન્યાને દૂષિત કરવી, અગ્ય વ્યાજ 11, વ્રતનો લોપ કરો. જલાશય, બાગ, પત્ની તેના પુત્રને વેગવા, ઉપનયન આદિ કાર ન કરવા બ. પા ! કરવો, પવાથી અધ્યાપન કર પગાર -૧ - ૧ કરવું, બેગાણને અયોગ્ય એવી વસ્તુ ન પડ, * ને છે ને ? ફતે , તે અને તે બને. ૧. '' પરના ·૫૩૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ વગેરેની સર્વ ખાણ ઉપર અધિકાર કરવા, મોટાં યંત્રો ચલા- વવાં, ઔષધિઓ વાઢવી, સ્ત્રી ઉપર ગુજરાન ચલાવવું મારણ પ્રયોગ કરવા, વશીકરણાદિ કરવું, ઇંધણાં માટે લીલાં ઝાડ કાપી નાખવાં, આપહેતુથી જ પાકાદિ ક્રિયા કરવી, નિંદિત અન્ન ખાવું, અગ્નિહોત્રનો ત્યાગ કરવો, ગોરી કરવી ત્રણ વાળવું, અસત્ શાસનું રોવન કરવું, નાચ, નાટક આદિ તમાશા કરવા, ધાન, સોનાચાંદી સિવાયની ધાતુઓ અને પશુઓની ગોરી કરવી, દારૂડિગણ સીનો સંગ કરો, શ્રી, શ, વૈશ્ય તથા ક્ષત્રિયનો વધ કરો, અને નાસ્તિકતા-એ સર્વ ઉપપત છે. ૫૦-૬ વિશાશકરપાપ- बालाणस्य रुजाकृत्या घातिरमीयमधयोः। जैहायं च मैथुन पुंसि जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ।। ६७॥ બ્રાહ્મણને કારપીડા આપવી, દુધવાળા પદાર્થો અને મજ સંધવ, ટિલતા અને પુની રાબ બન–ને અતિ બિંદિર (ાનિ શ કરનાર) ભા' કાં છે. ૬૭ “ીર પાપ--- Firોકમાનાકાયદાનો मंकरीकरण होय मीनाहिमशिस्य ॥ ६८॥ બધા ડાં, i. બા, કાળ, , બ, ભાજ ૫ અ પર અને બંધ કરે છે, અને દરીકર ! " : . (દ, ન કરનારા ગરબા, 0 ·૫૩૫ અધ્યાય ૧૧ મે અપાત્રીકરણ પાપ- निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ।। ६९॥ નિંદિતો પાસેથી ધન લેવું, વેપાર કરવો, શુદ્રની સેવા કરવી અને અસત્ય બોલવું, એને અપારીકરણ પાપ જાણવું (અર્થાત એ કરનારને અપાત્ર જાણો.) ૬૯ માલિનીકરણ પાપ- कृमिकीटक्योहत्या मद्यानुगतभोजनम् । फलैधाकुसुमस्तेयमधैर्य च मलावहम् ॥ ७० ॥ કૃમિ, કીટ અને પક્ષીની હત્યા, દારૂ સાથે ભળેલું ભોજન, ફળ, લાકડાં અને ફૂલની ચોરી અને અધીરતા-એટલાં મલિનીકરણ (મલિન કરવાવાળા) પાપે છે ૭૦ एतान्येनांसि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक् । यैर्ऋतैरपोह्यन्ते तानि सम्याङ्गियोधत ।। ७१ ॥ આ જે જુદાંજુદાં સર્વ પાપો કહ્યાં, તે જે જે વ્રતોથી નાશ પામે છે તે વિશે યથાવિધિ સાંભળો. ૭૧ મહાપાપનાં પ્રાયશ્ચિત્તો- ब्रह्महा द्वादश समाः कुटी कृत्वा वने वसेत् । भैक्षाश्यात्मविशुद्धयर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम् ।। ७२ ॥ બ્રહ્મહત્યા કરનારાએ પોતાની વિશુદ્ધિ અર્થે બાર વરસ સુધી વનમાં ઝુપડી બાંધી રહેવું, માર્યા ગયેલા બ્રાહ્મણની પરીનું કપાળે નિશાન રાખવું અને શિક્ષાથી ભજન કરવું. लक्ष्यं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुपामिच्छयात्मनः। प्रास्येदात्मानमगौ वा समिद्धे त्रिखाशिराः ।।७३ ।

·- ^^ * v - ૫૩૬ બ્રિોમનુસ્મૃતિ અથવા પોતે વેચ્છાથી શસ્ત્ર ધારણ કરનાર વિદ્વાનોનું નિશાનરૂપ થવું. અથવા પોતે ભડભડતા અગ્નિમાં ત્રણવાર ઊંધે માથે ઝંપલાવવું. ૭૩ यजेत नाऽश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा। अभिजिद्विश्वजिस्यां वा निवृतामिष्टुतापि वा ॥७४ ॥ અથવા, તેણે અશ્વમેધ, સ્વર્ગજિત, ગોસવ, અભિજિત્, વિશ્વજિત્ યજ્ઞ અથવા તે નિવૃત કે અનિષ્ણુત યજ્ઞ કર, जपन् वाऽन्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् । ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुलियतेन्द्रियः ।। ७५ ।। અથવા બ્રહ્મહત્યા ટાળવા સારુ તેણે ઇંદ્રિોને સંયમમાં રાખીને તથા પરિમિત ભોજન સેવીને ગમે તે વેદનો જપ કરતાં કરતાં સો જન જવું. ઉ૫ सर्वस्वं वेदविदुपे बामणायोपपादयेत् । धनं वा जीवनायालं गृहं या सपरिच्छदम् ॥ ७६ ॥ અથવા, તેણે વેદવેના બ્રાહ્મણને પોતાનું સર્વસ્વ આપી દેવું અથવા તેને જીવન માટે પૂરું ધન આપવું અથવા તેને બધા રાચરચીલા સાથે ઘર આપવું. ૭૬ हविष्यभुग्वाऽनुसरेत्पतिस्रोतः सरस्वतीम् । •जपेद्वा नियताहारसिवें वेदस्य संहिताम् ।। ७७॥ અથવા, વિખ્યાન્નનું ભોજન રાખી, તેણે સરસ્વતીના પ્રવાહ સાથે ચાલ્યા કરવું અથવા નિયમિત આકારવાળી રહી તેણે ત્રણવાર વેદની રાહિતા જપવી. ૭૭ ·૫૩૭ જ જજ ~ અધ્યાય ૧૧ મે कृतवाफ्नो निवसेद्नामान्ते गोबजेऽपि वा। आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः ॥ ७८ ॥ અથવા, મુંડન રાખી, ગાય અને બ્રાહ્મણના હિતમાં પરા- યણ રહી તેણે ગામને છેડેગાંગ, આશ્રમમાં કે વૃક્ષના મૂળમાં વાસ કરે. ૭૮ ब्राह्मणार्थे गवार्थ वा सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्ता गोत्रामणस्य च ॥ ७९ ॥ અથવા તેણે ગાય કે બ્રાહ્મણને માટે તત્કાલ પ્રાણ ઓવારી નાખવા. ગાય અને બ્રાહ્મણનું રક્ષણ કરનારા બ્રહ્મજ્યાના પાપથી છૂટે છે. ૭૯ त्रिवारं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा। विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालामे विमुच्यते ।। ८० ।। અથવા કોઈ ચોર બ્રાહ્મણનું સર્વસ્વ હરી ના હાર ત્યારે તેણે ત્રણવાર તેનો સામનો કરવો અથવા તે ધન પાછું મેળવી આપવા પ્રયત્ન કરવો અથવા તેને નિમિત્તે પોતાના મા ! અળગા કરવા–આથી તે બહત્યાના પાપથી મુક પ : एवं ढवतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः। समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रामहत्यां व्यपोहति ।। ८१ ॥ આમ દઢ વ્રત રાખતે, નિત્ય બાબા - સ્વરનિ રહે તો તે બાર વર્ષ ની હત્યાના પાપ છે થાય છે. ૮૧ શિ પા મિયાનાં નામાના મેનોપયુતરસાત મેમુ ' ૮૨ !!

·૫૩૮ -- - - શ્રીમનુસ્મૃતિ અથવા અમેચ વખતે, બા તથા રાજાના સંમેલન આગળ જે પિતાનું પાપ નિવેદિત કરી અવનરનાન કરે છે, તે નાના બહત્યાના પાપથી મુકિત પામે છે. ૮૦ धर्मस्य ब्राह्मणो मूलममं राजन्य उच्यते । तस्मात्समागमे तेपामेनो विख्याप्य शुद्धथति ॥ ८३॥ બ્રાહ્મણ ધર્મના મૂળરૂપ છે અને ક્ષત્રિય તેના અગ્રભાગ- રૂપ કહેવાય છે. તેથી તેમના સંમેલન પ્રસંગે પાપનિવેદન કરવાથી વિશુદ્ધિ મેળવાય છે. ૮૩ ब्राह्मणः संभवेनैव देवानामपि दैवतम् । प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम् ।। ८४ ॥ જન્મથી જ બ્રાહ્મણ દેવોનું દૈવત છે. તે લોકમાં પ્રમાણ પ છે. આ વિષે વેદ જ કારણરૂપ છે. ૮૪ तेषां वेदविदो ब्रूयुत्त्रयोऽप्यनः सुनिष्कृतिम् । सा तेषां पावनाय स्यात्पवित्रा विदुषां हि वाक् ।। ८५॥ તેમનામાંથી ત્રણ વેદવેત્તાઓ પણ પાપનું જે પ્રાયશ્ચિત બતાવે, તે પ્રાયશ્ચિત પાપીઓને પાવનકારી થાય છે કેમકે વિદ્વાનોની વાણી પાવનકારી છે. ૮૫ अतोऽन्यतममास्थाय विधि विनः समाहितः। ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ।। ८६॥ સાવધાનચિત્ત બ્રાહ્મણ આમાંની ગમે તે વિધિ આચરી પ્રાયશ્ચિત્ત કરે અને આત્મજ્ઞાની થઈને બ્રહ્મહત્યાથી લાગેલું પાપ દૂર કરે. ૮૬

·અધ્યાય 11 મે
૫૩
हत्या गर्भमविज्ञातमेतदेव नतं चरेत् ।
राजन्यवैश्यौ चेजानावात्रेयीमेव च स्त्रियम् ॥ ८७॥
અજાણ્યા ગર્ભનો, યજ્ઞમાં બેઠેલા ક્ષત્રિય અને વૈશ્યનો
તેમજ આત્રેયી સ્ત્રી(રજવલા, અથવા ગર્ભવતી, અથવા
અત્રિ ગોત્રની)નો વધ કરીને આ જ પ્રાયશ્ચિતત્રત આદરવું.
उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुद्धय गुरुं तथा।
अपहत्य च निःक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम् ॥ ८८॥
ખોટી સાક્ષી પૂરીને, ગુરુને દોષ ચુંટાડીને, થાપણ પચાવી
પાડીને, તેમજ શ્રી તથા મિત્રનો વધ કરીને બ્રહ્મહત્યાનું
પ્રાયશ્ચિત કરવું. ૮૮
इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ।
कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते ॥ ८९ ॥
વગર ઇરાદે બ્રાહ્મણને માર્યો હોય તો તેની ઉપર પ્રમાણે
શુદ્ધિ કહી છે. ઇરાદાપૂર્વક બ્રાહ્મણવધ કરવામાં આવ્યો હોય,
તે તે માટે (મરણ સિવાય) પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન જ નથી. ૮૯
શ્વસનનિધિ-
सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णा सुरां पिवेत् ।
तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्विपात्ततः ॥९॥
બ્રાહ્મણ મોહે કરીને મદિરો પીગે, તો તેણે અગ્નિના જેવી
રાતીચોળ સુરા પીવી. એમ પીવાથી તેની કાયા બળી જાય
છે ત્યારે તે સુરાપાનના પાપથી છૂટે છે ૯૦
गोमूत्रमग्निवर्ण वा पिवेदुदकमेव वा।
पयो घृतं वाऽऽमरणागोशकद्रसमेव वा ॥९१॥

·પદ) w શ્રી મનુસ્મૃતિ અથવા તેણે મરણ આવે ત્યાં સુધી ગાયનું મૂતર, પાણી, દૂધ, ઘી, અથવા ગાયના છાણનો રસ એમને અગ્નિનાં જેવાં લાલચેળ કરી પીવાં. ૯૧ कणान्या भक्षयेदद्वं पिण्याकं वा सकृनिशि । सुरापानापनुत्त्यर्थ वालवासा जटी ध्वजी ॥९२ ॥ અથવા સુરાપાનનું પાપ દુર કરવા સારુ તેણે એક વરસ સુધી રાતે એક વાર ચોખાની કણકી તથા તલનો બોળ ખાવાં, તેમજ વાળનાં વસ્ત્ર પહેરવાં, જટા રાખવી અને મદ્યપાત્રના ચિહ્નવાળી ધજા રાખવી. ૮ર सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिवेत् ॥ ९३ ॥ સુરા એ અન્નનો મળ છે અને મળને પાપ કહે છે. તેથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય સુરા પીવી નહિ. ૯૩ गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवैका तथा सर्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः॥९४ ॥ * ગૌડી, પટ્ટી અને માધ્વી એ ત્રણ જાતની સુરા જાણવી જેવી એક છે તેવી બધી છે. તેથી દ્વિજવોએ તે નજ પીવી, यक्षरक्षःपिशाचावं मद्यं मांसं सुरासवम् । तद्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः ।।९५ ॥ મધ, માંસ, સુરા અને આસવ એ યક્ષ, રાક્ષસો અને પિશાચનું ભોજન છે. તેથી દેવોના હવિષ ખાતા બ્રાહ્મણે તે ખાવાપીવાં નહિ. ૯૫ ગળમાથી જે દારૂ નીકળે તે ગૌડી, ઘઉં, ચોખા, જવ વગેરે લેટમાથી જે નીકળે તે ટી, અને મહુવામાથી જે થાય તે માવી,

·JIRIT
५४२
मध्ये या परोन्मता पनि मापदाहरेत् ।
कार्यगन्याकुर्याता नालणो भदमाहितः ।।९६ ॥
શ્રી ગડા પિલાબેન બાન અપવિત્ર જગાએ પડી
જાય, અને તેને બદલે બબડી ના આવવા ન કરવાનાં
अनशन
यस्य कायगतं ब्रस मधेनाप्लाच्यते सकृत् ।
तस्य व्यपति ब्रामण्यं शत्वं च स गन्छति ॥ ९७॥
'બાગની કાયામાં રહેલો છે. ગતવાર પણ જે મઘથી
બી જાય, તો તેનું બાબા ના થાય છે અને તે શત્વને
पाने ५५
एपा विचित्राऽभिहिता सुरापानस्य निप्कृतिः ।
उत उर्व प्रवक्ष्यामि मुवर्णस्तेयनिष्कृतिम् ।। ९८॥
સુરાપાન સંબધી આ જુદાજુદા પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ કહ્યો.
હવે અવર્ણની ચોરીના પ્રાયશ્ચિત્ત વિશે કહીશ. ૯૮
सुवर्णस्तेयकृतिनो राजानमभिगम्य तु ।
स्वकर्म ख्यापयन्यान्मां भवाननुशास्त्विति ॥ ९९ ॥
સુવર્ણની ચોરી કરનાર બ્રાહ્મણે રાજા પાસે જઈ પોતાનું
કયું કામ નિવેદિત કરી કહેવું કે આપ મને રિક્ષા આપે. ૯૦
गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्वन्यात्तु तं स्वयम् ।
वधेन शुद्वयति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु ॥१०॥
રાજાએ પોતે હાથમાં મુશલ લઈને તેને એકવાર મારવો.
ચર મારથી અને બ્રાહ્મણ તપથીજ શુદ્ધ થાય છે ૧૦૦
तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेय मलम् ।
चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्रह्महणो व्रतम् ॥ १०१॥

·--- WW. - પy પર શ્રીમનુસ્મૃતિ સેનાની ચોરીને લીધે લાગેલા પાપને જે બ્રાહ્મણ તપથી દૂર કરવા ઇચ્છતો હોય, તેણે અરણ્યમાં ચીંથરાં પહેરીને બ્રહ્મહત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ૧૦૧ एतैर्ऋतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः। गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेभिरपानुदेत् ॥ १०२॥ ચોરીથી લાગેલા પાપને દ્વિજ આ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિથી દૂર કરે. પણ ગુસ્પત્ની સાથે ગમન કર્યાના પાપને ને નીચેનાં વતોથી નિવારે. ૧૦૨ गुरुतल्प्याभिभाष्येनस्तप्त स्वप्यादयोमये । सूमी ज्वलन्ती स्वाश्लिष्येन्मृत्युना स विशुद्धयति ॥१०३॥ ગુરુપત્ની સાથે ગમન કરનારે પોતાનું પાપ જાહેર કરવું લોઢાની ધગધગતી શય્યા ઉપર સુવું અને લાલચોળ બળતી લોઢાની બનાવેલી સ્ત્રીને બરાબર આલિંગી રહેવું. આમ મૃત્યુ પામીને તે પાપમુક્તિ પામે. ૧૦૩ स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाजलौ। नैर्ऋती दिशमातिष्ठेदानिपातादजिमगः॥१०४॥ અથવા પિતજ પોતાના ઉપરથને તથા વૃષણેને કાપી નાખે અને તેમને ખોબામાં રાખી તે શરીર પંડે ત્યાં સુધી નિત્ય ખૂણામાં સીધા ચાલતા રહે. ૧૦૪ खट्वागी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने । प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रमदमेकं समाहितः ॥ १०५ ।। અથવા, હાથમાં ખાટલાની દસ રાખી, ચીંથરનાં કપડાં કરી અને એક વાર તે નિન વનમાં અને ܝܕ ܢ ·५४३ याय छे. અ’ થાય ૧૧ મે સાવધાન ચિત્તે એક વર્ષ સુધી પ્રાજાપત્ય વ્રત કરે. ૧૦૫ चान्द्रायणं वा त्रीन्मासानभ्यस्येन्नियतेन्द्रियः। हविप्येण यगाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ॥ १०६॥ અથવા ગુપત્ની સાથેના ગમનના પાપને દૂર કરવા તે જિતેન્દ્રિય રહીને હવિવારે જવની રાબડીથી ત્રણ માસ सुधी यांद्रायात ३. १०६ एततैरपोहेयुर्महापातकिनो मलम् । उपपातकिनस्त्वेवमेभिर्नानाविधैर्ऋतैः ॥१०७॥ મહાપાતક કરનારાઓએ પોતાના મળ આ વ્રતોથી શુદ્ધ કરવા. ઉપપાતક કરનારાઓ નીચેનાં વિવિધ વાતોથી પાપમુક્ત १०७ 6५५तनु प्रायश्चित्त- उपपातकसंयुक्तो गोप्नो मासं यवान्पिवेत् । कृतवापो बसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः ॥ १०८॥ चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् । गोमूत्रणाचरेत्स्नानं द्वो मासौ नियतेन्द्रियः॥१०९॥ दिवाऽनुगच्छेद्गास्तास्तु तिष्ठन्नूचं रजः पियेत् । शुश्रूपित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत् ॥११०॥ तिष्ठन्तीष्वनुतिष्ठेत्तु व्रजन्तीप्वप्यनुव्रजेत् । आसीनासु तथाऽऽसीनो नियतो वीतमत्सरः॥१११ ॥ आतुरामभिशस्ता वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः। पतितां पकलनां वा सर्वोपायैर्विमोचयेत् ॥ ११२॥ उष्णे वर्पति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृन्वा तु शक्तितः ।। ११३ ·- ૫૪૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં રહેલો દ્વિજ જે ઇચ્છાપૂર્વક વીર્યને ખ- લિત કરે, તો ધર્મ બ્રહ્મવાદીઓ તેeત્રતનો ભંગ કર્યો કહે છે. मारुतं पुरुहूतं च गुरुं पावकमेव च । चतुरो तिनोऽभ्येति बालं तेजोऽवकीणिनः ॥ १२१॥ અવઝીણવતીનું વેદાધ્યયન આદિનું જે તેજ હેય, તે ઈન્દ્ર, વાયુ બૃહસ્પતિ તથા અગ્નિ એ ચારમાં ચાલ્યું જાય છે. एतस्मिन्नेनसि प्राप्त वमित्वा गर्दभाजिनम्। सप्लागारांचरेद्रेक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ।। १२२॥ આ અવઝીણું પાતક લાગે ત્યારે તે અવછીણીએ ગધે- ડાનું ચામડું ઓઢી, પોતાના પાપનો ઢઢેરો કરતાં સાત ઘેરથી નિક્ષા માગવી. ૧૨૨ तेभ्यो लब्धेन भक्षेण वर्तयन्नेककालिकम् । उपस्पृशंस्लिपवणं वन्देन स विशुद्वथति ॥ १२३ ॥ તે ઘરથી મળેલી ભિક્ષા વડે તેને એક વેળા ભોજન કરવું અને રોજ ત્રણવાર રનાન કરતા રહેવું. આમ તે એક વર્ષમાં વિશુદ્ધ થાય છે. ૧૨૦ જાતિનું પ્રાયશ્વિન– जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वाऽन्यतममिच्छया। चरेत्मांतपनं कच्छ पानापन्यमनिन्छया || १२४ ॥ "ાઈ જતિંગદર પાપ ધરાદાપૂર્વક કરાય, તે ને કરને શાપના કર, તે પાપ છે અને થઈ જાય, ને તે બાપન . ૨૮ ·અધ્યાય ૧૧ મા પ૪૭ --------- સફારીકરણ, મલિનીકરણ તથા પરીકરણનું પ્રાયતિ– संकरापात्रकृत्यामु मासं शोधनमैन्दवम् । मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद्यावकैपहम् ॥ १२५ ॥ સંકરીકરણ અને અપાત્રીકરણ એ પાપોમાંથી કોઈ પાપ કર્યું હોય, તો શુદ્ધિ માટે એક માસ ચાંદ્રાયણવ્રત કરવું. જે મલિનીકરણ પાપોમાંનું કેઈ પાપ કર્યું હોય, તો ત્રણ દહાડા સુધી જવાની ઉકાળેલી રાબ પીવી. ૧૨૫ નત્રિાદિ વર્ષની હત્યાનું પ્રાયશ્ચિત્ત- तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधे स्मृतः। वैश्येऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु पोडशः॥१२६ ॥ ક્ષત્રિયના વધ સંબંધમાં બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તના ચોથા ભાગ (ત્રણ વર્ષ)નું પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યું છે. વૈશ્યના વધ સંબંધમાં તે તેના આઠમા ભાગ (દોઢ વર્ષ)નું છે, ત્યારે વ્રતસ્થ શુદ્ર- ના વધ સંબંધમાં તે તેના સોળમા ભાગ (નવ માસ) નું જાણવું. ૧૨૬ अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः। वृषभैकसहस्रा गा दद्यात्सुचरितव्रतः ।। १२७ ।। જે દ્વિજવર વગર ઈરાદે ક્ષત્રિયનો વધ કરે, તેણે સારી રીતે પ્રાયશ્ચિત્તવૃત આચરી એક બળદ અને એક હજાર ગાય દાનમાં આપવાં ૧૨૭ व्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् । वसन्दुरतरे ग्रामादृक्षमूलनिकेतनः ।। १२८ ।।

·* છે. ખ * I * * ? - ને R છે { } : 3}}* * * * * * :: = * 1 - . ; ; . 4 5 * છે; ખળ, ૧ - ૧ - 1 -. દ છે . એ બે ને ' ! દાદા ૬ વિના - } TD - 1 Pilot be ! ! ! ', ' ' . ' ,' : 1.1 - , - • - 1. ', ', in | r filt - 3 1:1, 10,1... ! " , + 1-1 hl, ' ', - - ૨ નક નિયાને શ, * - મુળના આ છે નિયમ ર ી, જરા ગણીને ભલે મા ડ ા વાહગ (૨૨૨ !! in: } શi d ·૫૪૯ - - - અધ્યાય ૧૧ મે સાપને મારીને બ્રાહ્મણે લેઢાને અણિદાર સળિયો દાનમાં આપો. પંઢને મારીને તેણે એક ભાર પરાળ અથવા એક માસ સીસું દાન કરવું. ૧૩૩. घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणं च तित्तिरी । शुके द्विहायनं वत्सं क्रौञ्च हत्वा त्रिहायणम् ॥ १३४॥ વરાહને મારીને ઘીને એક ઘાડ, તેતરને મારીને દ્રણ- ભાર તલ, પોપટને મારીને બે વરસનો વાછરડો અને કૌંચને મારીને ત્રણ વરસને વાછરડા એમ દાન આપવાં. ૧૩૪ हत्वा हंसं वलाकां च वकं वर्हिणमेव च। वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद्राह्मणाय गाम् ॥१३५॥ હંસ, બગલી, બગલો, મોર, વાંદરો, બાજ અને ભાસ એમાંથી કોઈને મારીને બ્રાહ્મણને ગાય આપવી. ૧૬પ वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलान्युपान्गजम् । अजमेपावनडाहं खरं हत्वैकहायनम् ॥ १३६ ।। ઘેડાને મારીને વસ્ત્રદાન કરવું, હાથીને મારીને પાંચ નીલ બળદે દાન કરવા, મેટાંબકરાને મારીને એક બળદનું દાન આપવું અને ગધેડાને મારીને એક વર્ષને વાછરડે દાનમાં આપે. ૧૩૬ क्रव्यादांस्तु मृगान्हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । अक्रव्यादान्वत्सतरीमुएं हत्वा तु कृष्णलम् ॥ १३७॥ માંસાહારી પશુઓને મારી એક દુધ દેતી ગાયનું દાન કરવું, માંસ ન ખાનારાં પશુઓને મારી વાછરડી દાનમાં આપવી અને શટને મારીને એક એક રતી સેનાનું દાન દેવું ·શ્રી મનુસ્મૃતિ जीनकार्मुकवस्तावीन्पृथग्दद्याद्विशुद्धये। चतुर्णामपि वर्णानां नारीहत्वाऽनवस्थिताः॥ १३८ ॥ ચારે વર્ણની ભ્રષ્ટ સ્ત્રીઓને મારતાં વિશુદ્ધિ માટે વર્ણ ક્રમે મૃગચર્મ, ધનુષ, બકરો અને શેઢે એ દાનમાં આપવાં [वर्णानामानुपूर्वण त्रयाणामविशेषतः । अमत्या च प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्यात्रतं चरेत् ।। બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય એ ત્રણ વર્ણની સ્ત્રીને અજાણતાં મારીને શુદ્રની હત્યા પ્રમાણેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું] दानेन वनिणेकं सादीनामश क्रुवन् । एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रे द्विजः पापापनुत्तये ॥१३९ ॥ સર્પાદિની હત્યાના પ્રાયશ્ચિત્ત સાર જે બ્રાહ્મણ દાન કરવા અસમર્થ હોય, તે પાપશુદ્ધિ અર્થે એક એક કૃછૂત્રત કરે. अस्थिमतां तु सचानां सहसस्य प्रमापणे। पूर्णे चानस्यनस्थनां तु शूद्रहत्यावतं चरेत् ॥१४० ॥ હાડકાંવાળા એક હજાર પ્રાણી માર્યા હોય અને હાડકાં વિનાનાં એક ગાડું ભરીને પ્રાણી માર્યો હોય, તે શની હત્યા પ્રમાણેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ૧૪૦ किंचिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे । अनस्थनां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुद्धयति ॥१४॥ હાડકાંવાળા જીવોને મારીને બ્રાહ્મણને કંઈક તે દાન કરવું જ. હાંડકાંવિનાના જીવોની હિંસામાં પ્રાણાયામથી શુદ્ધ થાય છે. ૧૪૧ फलदानां तु. वृक्षाणां छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुवाम् ।। १४२ ॥

·- - ૫૫૨ અધ્યાય ૧૧ મે ફળાઉ ઝાડને, ગુચ્છોને, વેલાઓને, લતાઓને તેમજ ફૂલવાળી વેલીઓને છેદી હોય, તો સો ઋચાનો જપ કરવો. अन्नाद्यजानां सत्चानां रसजानां च सर्वशः। फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम् ॥ १४३ ॥ અનાજમાં, રસમાં, ફલમાં અને ફૂલમાં થતા જીવોની હિસા થાય, તો કેવળ ઘીનું પ્રાશન કરવાથી શુદ્ધિ મેળવાય છે कृष्टजानामोपधीनां जातानां च स्वयं बने । वृथालम्भेऽनुगच्छेद्गां दिनमेकं पयोव्रतः ॥ १४४ ॥ ખેતીથી થયેલી તથા વનમાં આપોઆપ થઈ આવેલી ઔષધિઓને જો નિરર્થક કાપવામાં આવે, તો એક દિવસ માત્ર દૂધ પીને રહેવું અને ગાયની પાછળ ફરવું. ૧૪૪ एतैर्ऋतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम् । ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतानाद्यभक्षणे ॥ १४५ ॥ જાણે-અજાણે હિંસા કરવાને લીધે જે કઈ પાપ થયું લાય, તે ઉપરનાં વ્રતોથી દુર કરવામાં આવે. હવે અભક્ષ્ય ભક્ષણ સંબંધી પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત સાંભળો. ૧૪૫ અભય ભાનુ અને પયપાનનું પ્રાયશ્ચિત્ત- જ્ઞાનાદાદા ઉત્થા સંદાળ1 ગુરૂષતિ मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकामिति स्थितिः ॥ १४६ ॥ વાણી નામે મદિરા અપીધી હોય, તે ફરી સંસ્કાર કરવાથી શુદ્ધ થવાય છે. પણ તેણી ને પીમાં આપી કેય, તો પ્રાણાનિક પ્રાયત્તિ રિવા માં આગળ ડપ્રાપ- ત્રિત કરવું, એવી મર્યાદા છે. ૧૪૨ ·૫૫૨ જેણે તે વિધિપૂર્વક સ્વીકારી હોય, તેમજ જેણે શકનું ઉચ્છિષ્ટ શ્રી મનુસ્મૃતિ अपः सुगभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा। पञ्चरात्रं पिवेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीभृतं पयः॥ १४७ ॥ સુરાના કે મધના વાસણમાં રહેલું પાણી પીધુ હોય, તે પાંચ રાત્રિ સુધી તેણે શંખાવલી સાથે વાટેલું પાણી પીવું स्पृष्ट्वा दत्त्वा च मदिरा विधिवत्प्रतिगृह्य च । शुद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वापः कुशवारि पिवेत्व्यहम् ॥ १४८ ॥ જે મદિરાને અડ્યો હોય, જેણે ને આપી હોય અને પાણી પીધું હોય, તેણે ત્રણ રાત સુધી દભ સાથેનું પાણી પીવું. ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः। प्राणानासु त्रिरायम्य घृतं प्राश्य विशुद्धयति ॥ १४९॥ સેમપાન કરનાર બ્રાહ્મણ જે સુરા પીનારની વાસ લે, તે તે પાણીમાં રહી ત્રણ પ્રાણાયામ કવ્વાથી તેમજ ઘીનું પ્રાશન કરવાથી વિશુદ્ધ થાય છે. ૧૪૯ अज्ञानात्माश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः॥१५०॥ ત્રણે દ્વિજવણેને કેઈ માણસ નરક, મૂત્ર અને સુરાના પર્શવાળી કોઈ ચીજને અજ્ઞાનમાં ખાય, તો તેને ફરી ઉપ- નયન સંસ્કાર કરવા ઘટે છે. ૧૫૦ वपनं मेखलादण्डौ भैक्षचर्या व्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ १५१ ॥ કિનાં ફરીનાં સંરકારકર્મોમાં મુંડન, મેખલાબંધન, દંડધારણ, ભિક્ષાચરણ તથા વ્રતો એ કંઈ કરવાં નહિ. ૧૫૧ કw ·પs પપ૩ અધ્યાય ૧૧ મે अभोज्यानां तु भुक्त्वाऽन्नं स्त्रीशद्रोच्छिष्टमेव च । जग्ध्या मांसममक्ष्यं च सप्तरानं यवान्पिवेत् ।। १५२ ॥ અયોગ્યનું ભોજન જમીને, સ્ત્રી તેમજ શ્રદ્ધનું ઉચ્છિષ્ટ ઇને અને અભક્ષ્ય માંસાહાર કરીને સાત રાત્રિ સુધી - સાથે પી. ૧૫૨ शुक्तानि च कपायांश्च पीत्वा मेध्यान्यपि द्विजः। तावद्भगवत्यप्रयतो यावत्तन्न बजत्यधः ॥ १५३ ॥ આથાઓ અને શુદ્ધ કવાળો પીધા પછી, માણસ ત્યાં ધી અશુદ્ધ રહે છે જ્યાં સુધી તે પદાર્થો પચીને નીચે ન જાય. विड्राहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकामयोः । प्राश्य मूत्रपुरीपाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ।। १५४ ॥ ગાય, ભૂંડ, ગધેડાં, ઊંટ, શિયાળ, વાંદરા અને કાગ નાં મળમુત્રને જે દ્વિજ આરોગે, તેણે ચાંદ્રાયણબત આચરવું, शुप्फाणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि च । अज्ञातं चैव सूनास्थगेतदेव व्रतं चरेत् ॥ १५५ ॥ કાં માંસ, જમીનમાં થતા બિલાડીના ટોપ આ, ક્યાં માંસ, તેમજ કસાઈખાનામાં માં એ ખારે છે! જ ચાંદ્રાયણવ્રત કરવું. ૧૫૫ कन्यादरकगेष्ट्राणां कुष्टानां च भक्षणे । नरकाकरसराणां च तत; विशोपनम् ॥ १५६ ।। કા માં ખાનાર પ્રાગા, ના, ., કડાં - પા, કાગડાઓ અને ડાં મગન મન માને છે પટે તકન કરવું, ૬ ·પપ૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ मामिकानं तु योऽश्नीयादसमावर्तको द्विजः। स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत् ॥ १५७॥ સમાવર્તન ન પામેલો દ્વિજ જો માસિયાનું ભજન છે તે તેણે ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવા અને એક દિવસ પાણીમાં રહેવું. ૧૫૭ ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधु मांसं कथंचन । स कृत्या प्राकृतं कृच्छ्रे व्रतशेपं समापयेत् ॥ १५८ ॥ જે બ્રહ્મચારી કયારેય મદ્ય અને માંસ જમે, તેણે પ્રા પન્ય વ્રત કરીને શેષ વ્રતની રામાપ્તિ કરવી. ૧૫૮ विडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनालग च। केशकीटावपन्नं च पिवेद्ब्रह्मसुवर्चलाम् ।। १५९ ॥ બિલાડાં, કાગડા, ઉદર, કતરાં અને નોળિયા એમનું બેટલું તથા વાળ તેમજ કીડા પડેલું અન્ન ખાવામાં આ બ્રહ્મસુવર્ચલા (છાભી નો કાઢો પીવો. ૧૫૦ अभोज्यगन्नं नातव्यमान्मनः शुद्विमिच्छता । બાન સૂવું શોધ્યું વાગવાનુ બંનઃ ૨૬૦ નાની શુદ્ધિ ઇચ્છના બાળસે એનો અા જ નહિ. અજ્ઞાનભા ને ખવાઈ ગયું હોય, તો ઉલટી કરીને કાર નાખવું અપવા બ્રાયન ડેના શુ કરવી. ૧૬૦ નાથાન ગ્રાનાંfaો વિધિ ! સૈાથa aa ni fu પર ના બે બંધ બાલનની આ વિક છે કે નાના નામે છે 4 ·: ૧ – પાનના 31 મા ! નીચJા દર ગુરૂન ૨૬૨ / જ 'રાધા વિનાની નાના:- પ. રાખ્યાં અશ અને ધનની . દા. . તે રંક માં મળી પ્રજાપથ ન ન પાપ છે !' मनुष्याणां तु हरणे ग्रीणां क्षेत्रगृहन्य च। પાપીવાનાં પાના|| ૨ | ભારત. ૨. બેનર અને ધનું કરે, અથવા વા અને વાવનાં પાનને માટે ગાયત્રત કર્યું છે. द्रव्याणामल्पनागणां रतयं कुत्यान्यवेश्मतः । चरेन्सांतपनं कुछ तनिर्यात्यात्मशुद्धये ।। १६४ ।। પારકાને મારી આદી કિમતનાં દ્રવ્યની ચોરી કરી દેયતો પદાર્થો નળ ધણીને પાછા આપવા અને પિતે આત્મશુદ્ધિ માટે સાંતપન કૃષ્ણ આગવુ. ૬૪ भक्ष्यभोज्यापरहणे यानशय्यामनख च । पुप्पमूलफलानां च पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥ १६५ ॥ લાડુ વગેરે ભા અને ખીર આદિ ભયો, વાહન, રા, આસન, કેલ, ભૂળ અને ફળ એટલાંની ચોરીમાં પચ- વ્ય (ગાયના દૂધ, દહીં, ઘી, મૂત્ર અને છાણીનું પ્રાશન કરી વિશુદ્ધ થવાય. ૧૬૫ तृणकाठमाणां च शुष्कान्नस्य गुडस्य च । चेलचामिपाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ।। १६६ ·શ્રીમનુસ્મૃતિ ઘાસ, લાકડા, ઝાડ, સૂકાં અન્ન, ગોળ, વસ્ત્ર, ગામડાં અને માંસ, એની ચોરી કરી હોય, તો ત્રણ રાત્રિ ઉપવાર કરવા. मणिमुक्तावालानां तानस्य रजतस्य च । अयःकांसोपलानां च द्वादशाहं कणानता ॥ १६७।। મણિ, મોતી, પશ્વાળાં, તાંબુ, રૂપું, તે, કર ને પથ્થર એટલાની ગોરીમાં બાર દિનારા સુધી કણી ખાવી. '' જાકીટવો દ્વિશાશા ના पक्षिगन्धौषधीनां न रवायत व्यहं गयः॥१८॥ કા, ગેમ, ઉન, ખરીનાં અને એક મરીન પ, પલીઆ, બધી દાળ, ઓધિઓ, તેમજ રોડ એની ગાળ ક. તે છે કિ કી બા ? " ૨૮. ૧૮

·બાપ 11 ના
પિંara an રાતું !
જ પ્રતાવા વાવાઝા ii ના ૨૭
છેકોઈવાન, બાન અને બળા બહેન સાથે
-જા કર. તે ગાદીપબિન આર 1 1
एतान्तिला नायर्याय नोपयच्छेनु बुद्धिमान् ।
आतित्यनानुपयानाः पतति गुपयाधः ।। १७२ ।।
પાનમા ર બને પત્ની તરીકે સ્વીકારવી નહિ
બંધુભાવને કારણે તેમની આ વિવાહ કરાય નહિ તેમને જે
પર છે. તે પતિને પામે છે. ડિર
अमानुपीपु पुरुप उदक्यायामयोनिषु ।
रेतः मिक्ता जले चैव कृन्; सांतपनं चरेत् ।। १७३ ।।
જે પુર નુતર ગોનિમાં, રજસ્વલા સીઓમાં,
વિનિ સિવાયનાં
બગોમાં અને જલનમાં વીર્યપાત કરે છે,
તેને સતપન વ્રત આચરવું. ૧૭
मैथुनं तु समामेव्य पुंमि योपिति वा द्विजः ।
गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवायाः स्नानमाचरेत् ॥ १७४ ।।
બળદગાડીમાં, જળમાં અને દિવસે જે દ્વિજ સ્ત્રી સાથે કે
પુ સાથે બેન કરે, તેણે વરસ સાથે નાન કરવું. ૧૭૪
चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ।
पतत्यज्ञानतो चिनो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ॥१७५ ।।
જે બ્રાહ્મણ અજ્ઞાનમાં ચડાળણ કે અંત્યજ સ્ત્રીને સંગ
કરે, તેમનું અન્ન જમે અને તેમની પાસેથી દાન લે, તે પતિત
થાય છે. તે જે જાણીબૂઝીને એ કાર્યો કરે, ને તે ચંડાળ
અને એ ત્યજ સમાન થાય છે ૧૭૫

·૫૫૮ જરૂઆત આજ – આ દ અ + શ્રીમનુસ્મૃતિ विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरल्यादेववेश्मनि । यत्पुंसः परदारेपु तचैनां चारयेद्रतम् ।। १७६ ॥ વ્યભિચારથી ભ્રષ્ટ થયેલી ચીને સ્વામીએ એક ઘરમાં કબજે રાખવી અને પુરુષ જે પીગમન કરે ત્યારે તેણે જે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનું છે, તે તે સ્ત્રી પાસે કરાવવું. ૧૭૬ मा चेत्पुनः प्रदुध्येत्तु सदृशेनोपयन्त्रिता। ऋच्छं चान्द्रायणं च तदसाः पावनं स्मृतम् ॥ १७७॥ તે સી જે સજાતિ પુરમની તેડી ફરી ભ્રષ્ટ થાય, તે તેની શુદ્ધિ માટે ચાંદ્રાયણવ્રત કર્યું છે. ૧૭૧૬ [ત્રાક્ષશ ત્રિા: ડrat / अप्रजाता विशुध्येयुः ग्रायश्चित्तेन नेतराः ॥ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યની મીએ શદ્ર સાથે સંગ પામી હોય, પણ તેમને જે ગર્ભ ન રહ્યો હોય, તે તેઓ પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થાય છે–ગર્ભપામેલી સ્ત્રીઓ એ રીતે શુદ્ધ ન થાય.] यत्करोत्यंकरात्रेण पलीसेवनादाद्विजः । तदक्ष गजपवित्यं त्रिमितव्यपोहति ॥ १७८ ।। દિકને બૂથલીના એક રાતના સંગથી જે પાપ લાગે છે, ‘- ૧ ધી બિા ભાગી જવાની તથા નિન્ય ગામ- જપ કરવાથી દૂર થાય છે. ૧૮ viાલકાપુ વાળમાં વિશ્વ पतित प्रयत्नानामिमाः शृणुन तीः || १७१।। મારે ના પ ના સંબંધમાં આ વ્યnિ ·અયાય ૧૧ મે ૫૫૯ રહ્યાં. હવે પતિ સાથેના સંસર્ગ સંબંધી પ્રાયશ્ચિત્તો સંભળે. ૧૭૯ રસગ કયારે પનિત થાય છે– संवत्सरण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान तु यानासनाशनात् ॥ १८०॥ પતિત સાથે એક વર્ષ સુધી વાહન, આસન અને ભેજ- નમાં સહચાર રાખનારો પતિત થાય છે, પણ તેની સાથે યજ્ઞ કરાવવાને, વેદ ભણાવવા તથા લગ્નસંબધ રાખવાને આચાર રાખનાર તો તુરતજ પતિત થાય છે. ૧૮૦ સ સર્ગીએ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું– यो येन पतितेनैषां संमर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गविशुद्धये ।। १८१॥ જે માણસ એ પતિતામાંથી જેની સાથે સંસર્ગ પામે, તે માણસે તે સંસર્ગથી શુદ્ધ થવા સારુ તે તે પતિત માટેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ૧૮૧ કાળ વડે નાનને વિધિ- पतितस्योदकं कार्य सपिण्डवान्धवैवहिः। निन्दितेऽहनि सायाद्वे ज्ञान्य॒त्विग्गुरुसंनिधौ ॥ १८२ ।। પતિતના સપિંડીઓએ તથા બાંધવોએ વિન્દિત દિવસે સાંજે ગામબહાર, જ્ઞાતિજનો, ઋત્રિો તથા ગુરુજન સમક્ષ તે પતિતના જીવતાં જ તેની ઉદકક્રિયા કરવી. ૧૮૨ दामी घटमपां पूर्ण पर्यस्येत्प्रेतवत्पदा। अहोरात्रमुपासीरनाशौचं वान्धवैः सह ।। १८३ ॥

·પ૦ થોમનુસ્મૃતિ દાસીએ પાણીથી ભર્યા ઘડાને તે પ્રેત હોય તેમ પગથી ફેડી નાખો અને પતિતના સપિંડીઓ બાંધવો સાથે એક રાત્રિદિવસનું સૂતક પાળે. ૧૮૩ निवर्तरश्च तस्मात्तु संभाषणमहामने । दायाद्यस्य प्रदानं च यात्रा चैव हि लौकिकी ॥१८४ ॥ તેઓ તે પતિત સાથે સંભાષણ ન કરે, તેની સાથે ન બેસે, તેને વારસાભાગ ન આપે, તેમજ તેની સાથે લૌકિક વહેવાર ન રાખે. ૧૮૪ ज्येष्ठता च निवतेत ज्येष्ठावाप्यं च यद्धनम् । ज्येष्ठांशं प्रामुपाञ्चास्य यवीयान्गुणतोऽधिकः ॥ १८५ ।। તે પતિતને મોટાપણું ન આપવું અને તેને મોટા તરીકે ના ઉદ્ધારનું ધન આપવું નહિ, મોટા ભાઈ તરીકેનો ભાગ જે હોય તે તેને ન અપાય; પણ તેના અધિક ગુણવાન નાના ભાઈને આપવામાં આવે. ૧૮૫ प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् । तेनैव साधं प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्ये जलाशये ॥ १८६ ॥ પણ એ પતિત જે પ્રાયશ્ચિત્ત કરે, તો સપિંડીઓ તથા બાંધવો તેની સાથે પવિત્ર જળાશય ઉપર જઈનાન કરવું અને પાણી ભરેલો ને ઘડે તેમાં નાખ. ૧૮૬ स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं सकम् । सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्व समाचोद ॥ १८७॥ તે પતિત તે ઘડાને પાણીમાં નાખીને પોતાને ઘેર આવે ને પિતાનાં સર્વ જ્ઞાતિકાર્યો પૂર્વની જેમ કરે. ૧૮૭ ·અધ્યાય ૧૧ મિ પર एतदेव विधिं कुर्यायोपित्सु पतितास्वपि । वस्वान्नपानं देयं तु बसेयुश्च गृहान्तिके ॥ १८८ ॥ પતિત થયેલી સ્ત્રીઓના સંબંધમાં પણ આ વિધિ કરવો. તેમને વેચ તથા ખાનપાન આપવા અને પિતાના ઘરની પાસે એકાંતવાસ આપો. ૧૮૮ एनम्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थ किंचित्सहाचरेत् । कृतनिणेजनांश्चैव न जुगुप्सेत कहिंचित् ।। १८९ ॥ પ્રાયશ્ચિત્ત ન કર્યું હોય એવા પાપીઓ સાથે કશોય વ્યવહાર સંબધ ન રાખે તેમ પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું હોય તેવા- ઓની કયારેય નિંદા કરવી નહિ. ૧૮૯ बालप्नांश्च कृतनांश्च विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्नुंश्च स्त्रीहन्तुंश्च न संवमेत् ॥ १९० ॥ બાલહત્યા કરનારાઓફત, શરણે આવેલાઓને હણ- નારાઓ, તેમજ ચીહત્યારાઓ—એ પ્રાયશ્ચિત્ત વડે શુદ્ધ થાય તે પણ તેમની સાથે સહવાસ કરો નહિ ૧૯૦ येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । तांधारयित्वा त्रीन्कृच्छान्यथाविध्युपनाययेत् ॥ १९१॥ જે દિને યથાકાલે યથાવિધિ ગાયત્રી ઉપદેશ અપાયો હેય નહિ, તેમને ત્રણ પ્રાજાપત્ય કરાવીને યથાવિધિ ઉપ- નયનસંરકાર કર. ૧૯ી प्रायश्चित्तं चिकीर्पन्ति विकमस्थास्तु ये द्विजाः। ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेपामप्येतदादिशेत् ॥ १९२ ।। અન્ય કર્મોમાં રહેલા જે દિને પ્રાયલિન ઇરછા હોય

·તે વિનમ્રને બ્રાહ્મણોએ પૂછવું–હે સૌમ્ય! તું અમારી સાથે
નીરવું અને બ્રાહ્મણોએ ગાયની પગવાટના પવિત્ર તીર્થમાં
૫૬૨
શ્રેમનરમ્રાંત
અને જેઓ વેદથી ત્યજાયેલા હોય, તેમને પણ આજ પ્રાય
ચિત્ત આપવું. ૧૯૨
यद्नहितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्रामणा धनम् ।
तस्योत्सर्गेण शुद्धयन्ति जप्येन तपसैव च ॥ १९३ ॥
જે બ્રાહ્મણ નિ દિત કર્મથી ધન રળે છે, તેઓ તે ધનને
ત્યાગ કરીને તેમજ જપ અને તપ કરીને શુદ્ધ થાય છે. ૧૯
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः ।
मासं गोष्ठे पयः पीत्या मुच्यतेऽसत्ातिग्रहात् ॥ १९४॥
અયોગ્યનું દાન લીધું હોય તો તે પુર, સાવધાનચિત્ત
ત્રણ હજાર ગાયત્રીને જપ કરો અને એક મહિનો ગાયની
કોઢમાં રહી દૂધ પીને રહેવું આમ તે પાપમુક્ત થાય છે. ૧૯૪
उपवासकृशं तं तु गोत्रजात्पुनरागतम् ।
प्रणतं प्रति पृच्छेयुः साम्ये सौम्येच्छमीति किम् ॥१९५॥
ઉપવાસથી દૂબળા થયેલા અને ગાયની કોઢમાંથી આવેલા
બરાબરી ઈચ્છે છે ને ? ” ૧૯૫
सत्यमुक्त्वा तु विप्रेषु विकिरद्यवसं गवाम् ।
गोभिः प्रवर्तिते तीर्थ कुर्युस्तस्य परिग्रहम् ।। १९६ ॥
તેણે બ્રાહ્મણોને “હા સત્ય છે એમ કહી ગાયને ઘાસ
તેનો સ્વીકાર કરે. ૧૯૬
ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेपामन्त्यकर्म च ।
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कुच्छेव्यपोहति ॥ १९७ ॥

·- જેને ગામનું કૃત, શિયાળ, ગધેડું, માણસ, ઘોડું, ઊંટ, અધ્યાય ૧૧ મે ૫૬૨ ત્રાને યજ્ઞ કરાવીને, માતપિતા સિવાયના નિષિદ્ધોની ઉત્તરક્રિયા કરીને, મારક્રિયા કરીને, તેમજ અહીન નામને યાગ કરીને જે પાપ લાગે, તે ત્રણ પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવાથી કર થાય છે. ૧૯૭ शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः। संरत्मरं यवाहारस्तत्पापमपमेधति ।। १९८॥ જે જિ શરણાગતનો ત્યાગ કરે છે અને અધિકારીઓ- વેદ ભણાવે છે. તે એક વર્ષ સુધી જવને આહાર રાખીને પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. ૧૯૮ श्वसृगालखरदृष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च । नराश्वोष्ट्रयगईश्च प्राणायामेन शुद्धयति ॥ १९९ ॥ કે માંસાહારી પશુ કરડે, તે પ્રાણાયામ કરવાથી શુદ્ધ ય છે. ૧૯૯ [शुनाघातोपलीढस्य दन्तैर्विदलितस्य च । अद्भिः प्रक्षालनं प्रोक्तमग्निना चोपचूलनम् ।। જે માંસને કૂતરાએ સૂછ્યું હોય, ચાયું હોય કે દાંતે ડયું હોય, તેને પાણીથી ઘઈ અગ્નિથી ઉકાળવું, એમ છે.] पष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव वा। होमाश्च मकला नित्यमपाड्क्त्यानां विशोधनम् ।।२००॥ જે પંક્તિબાહ છે તેણે એક માસ સુધી છી છી વળે કાળે ભોજન કરવું. દર હિતાનો નિત્ય પાઠ કરો, અથવા ' ·15 પ૬૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ દેવકૃતનોવાલનમરિ સ્વાણ વગેરે આડ સાલમંત્રોથી હમ કરવા. એ તેમની શુદ્ધિ છે. ૨૦૦ उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः । स्नात्वा तु विप्रो दिग्यासा प्राणायामेन शुद्ध्यति ॥२०१॥ જે બ્રાહ્મણ ઈચ્છાપૂર્વક ઊંટ–ગધેડાની સવારી કરે અથવા જે ના નાગા નાહે તે પ્રાણાયામ કરીને શુદ્ધ થાય છે. विनाऽद्भिरप्सु वाऽप्यातः शारीरं संनिवेश्य च । सचैलौ बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुद्धयति ॥ २०२॥ રોગી હોય તે પણ, જે વગર પાણીએ કે પાણીમાં શરીરનાં મળમૂત્રનું વિસર્જન કરે છે, તે તે બહાર આવીને સગ્ન સ્નાન કરે અને જળમાંથી બહાર આવીને ગામને પશે તો તેથી તે શુદ્ધ થાય છે. ૨૦૨ वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिकमे । नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ।। २०३ ॥ જેણે વેદોક્ત નિત્ય કર્મોનો ત્યાગ કર્યો હોય અને તે સ્નાતકના ત્રનો લેપ કર્યો હોય, તેને માટે એક દિવસને ઉપવાસ એ પ્રાયનિ છે. ૨૦૬ दुका बामणस्योक्ता लकार च गर्गयमः। सालानामहःोपमभिवाद्य प्रसादयेत् ॥ २०४॥ બાન ને કાર અને શ્રેષ્ઠ તું કેવાય, ને જે વસાન . ઉપર, ને વંદi 2 - ના નાવિક વાળા | વિવારે ના નવા ૪ ૨૦ ·s - અધ્યાય 11 મે ૫૬૫ બ્રાહ્મણને તણખલાથીને માર્યો હોય, અથવા તેને ગળે લુગડાથી બાં હોય, અથવા વિવાદમાં તેને હરાવ્યો હોય, તો તેને પગે લાગીને પ્રસન્ન ક. ૨૦૫ अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च । जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥२०६॥ બ્રાહ્મણને મારવા માટે લાકડી ઉગામીને માણસને વર્ષ સુધી અને તેને મારીને હજાર વરસ સુધીનો નરકવાસ મળે છે. ૨૦૬ शोणितं यावतः पासून्संगृह्णाति महीतले। तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्ता नरके वसेत् ॥ २०७ ।। શ્રાલણનું લોહી પૃથ્વીતલના જેટલા રજકણોને ભીંજવે છે તેટલાં હજાર વરસેથી તેમને કનાર નરકવાસ સેવે છે. अवगूर्य चरेन्कृच्छ्रमतिकन्छु निपातने। कृच्छातिकृच्छौ कुर्वीत विप्रस्योत्पाध शोणितम् ।। २०८ ॥ બ્રાહ્મણને મારવા સારા લાઠી ઉગારમી હેય, તે માજા- પત્યવ્રત કરવું, તેને લાકડી મારી હેાય તે અતિ વન કરવું અને તેને લોહી કાઢયું હોય તે ક અને અતિ બન્ને વતો કરવા ૨૦૮ अनुक्तनिष्कृतीनां तु पापानामपनुपये। शक्ति चावक्ष्य पापं च प्रायधित प्रकल्पयेत् ॥ २०९।। જ પાપોનો રિસાર પ્રાયો : માટે શક્તિ જોઈને તથા પાપ તપાસીને પ્રા - - I ·- - - - - શ્રીમનુસ્મૃતિ यैरभ्युपायरेनांसि मानवो व्यपकर्षति । तान्योऽभ्युपायान्वक्ष्यामि देवनिपिठ मेवितान् ॥२१॥ માણસો જે વ્રતઉપાયોથી મને કર કરે છે, તે દેવ, જ િતથા પિતૃઓએ મેલા રોપા વિશે હું તમને કહીશ. ૨૧૦ – व्यहं प्रातत्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् । व्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरन्द्विजः।।२११॥ પ્રાજાપત્ય વ્રત આચરનારા દ્વિજે ત્રણ દિવસ સવારે અને ત્રણ દિવસ સાંજે તથા ત્રણ દિવસ માગ્યા વિના મળેલું ભોજન લેવું, તેમજ ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવા. ૨૧ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिः सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रे सांतपनं स्मृतम् ।। २१२॥ એક દિવસ ગાયનું મૂતર, ગાયનું છાણ, તેનું દૂધ, તેનું દહીં, તેનું ઘી તથા દર્શનું જલ એનું જ ભેગું ભજન કરવું અને બીજે દિવસે ઉપવાસ કરવો. આને સાતપન 9. કહ્યું છે. ૨૧૨ एकैकं ग्रासमश्नीयात्व्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । व्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ् चरन्द्विजः ॥२१३॥ અતિકૃણ્ આચરતા દ્વિજે પહેલા ત્રણ દિવસે મધ્યાહુને જા ત્રણ દિવસ સાંજે અને ત્રીજા ત્રણ દિવસ માગ્યા વિના એમ નવ દિવસ એકએક કોળિયો જમવું અને છેલ્લે ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવા. ૨૧૩ ·: અધ્યાય ૧૧ મે तप्तकृच्छ् चरन्विनो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतिव्यहं पिवेदुप्णान्सकृत्स्नायी समाहितः ।। २१४ ॥ તસ કરતા દ્વિજ સાવધાન ચિત્તે રનાન કરીને પહેલા ત્રણ દિવસ ઉનું પાણી પીવું, બીજા ત્રણ દિવસ ઊનું દૂધ લેવું અને ત્રીજા ત્રણ દિવસ ઉંનું ઘી ચાટવું અને છેલ્લા ત્રણ દિવસ વાયુભક્ષી (ઉપવાસી) રહેવું. ૨૧૪ [अपां पिवेद त्रिपलं पलगेकं च सर्पिपः। पयः पिवेत्तु त्रिपलं त्रिमा चोक्तमानतः ॥ એણે કહ્યા માપ પ્રમાણે ત્રણ દિવસ ત્રણ ત્રણ પલ પાનું પીવું, ત્રણ દિવસ એક એક પલ ઘી પીવું અને ત્રણ દિવસ ત્રણ ત્રણ પલ દૂધ પીવું.] यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापापनोदनः ॥ २१५ ॥ સાવધ રહી, મનને નિયમમાં રાખી, બાર દિવસ સુધી અનશન કરવું, એ સર્વ પાપોનું નાશ કરનારું પરાક નામે કુછું છે ૨૧૫ एकैकं हासयेत्पिण्डं कुप्णे शुले च वर्धयेत् । उपस्पृशंत्रिपवणमेतचान्द्रायणं स्मृतम् ।। २१६ ॥ મળસ, મધબપોરે અને સાંજે એમ ત્રણવાર સ્નાન કરવું તથા સુદમાં એક એક કાળિયા વધારતા જ! અને ૮ એક એક કાળિયો ઓછો કરતા રહે!, અને (પિપિવિધિ ચાંદ્રાયણવ્રત કર્યું છે. ૨૧ ૬ एतमेर विधि छत्तमा चरेधरमध्यमे । शुलपक्षादिनियतवरंधान्द्रापणं मतम् ।। २१७ ॥ E ·શ્રીમનુસ્મૃતિ વિમધ્યમ ચાંદ્રાયણત્રત આચરનારા કિ સુદથી ગ્રતા- કરી, નિયમપરાયણ રહી, એજ સમગ્ર વિધિ આચરવો. अष्टावष्टा ममश्नीयात्पिण्डान्मध्यंदिन स्थिते। नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं चरन् ॥२१८॥ યતિચાંદ્રાયણત્રી કરતા દ્વિજ જિતેન્દ્રિય રહીને હવિવ્યા- ના રોજ મધ્યાહને આઠ આડ ચાસ ખાવા. ૨૧૮ चतुरः प्रातरश्नीयात्पिण्डान्विप्रः समाहितः। चतुरोऽस्तमिते सूर्य शिशुचान्द्रायणं स्मृतम् ।। २१९ ॥ સ્વરચિત્ત બ્રાહ્મણ ચાર કાળિયા મળસકે ખાય અને ચાર સૂર્ય અસ્ત પામ્ય ખાય, તે શિશુચાંદ્રાયણત્રત કહેવાય છે. यथा कथंचित्पिण्डानां तिस्रोऽशीतीः समाहितः । मासेनानन्हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ।।२२०॥ જે દ્વિજ નિયમચિત્ત રહી, એક માસમાં હવિષ્માના બસો ચાલીશ કાળિયા ખાય છે, તે ચંદ્રના आदित्या बसक्याचरन्त्रतम् । कुशलमोक्षाय मरुतश्च महर्षिभिः ।। २२१॥ રો, આદિ, વસુઓ, મન અને મહર્ષિઓએ સર્વ અકુલોથી છૂટવા માટે આ વ્રત આચર્યું છે. ૨૨૧ महाव्याहुतिमिहीमः कर्तव्यः स्वयमन्वहम् । अहिंमासत्यमक्रोधमार्जवं च समाचरेत् ।। २२२ ॥ ત્રત કરનારે રાજરાજ વાવ્યાતિથી કામ કરે અને અહિંસા, ન્ય, અાય તથા જુના શબવાં. રવિ ·અધ્યાય ૧૧ મે त्रिरहस्विर्निशायां च सवासा जलमाविशेत् । स्त्रीशूद्रपतितांचैव नाभिभाषेत कर्हिचित् ।। २२३ ।। તેણે દિવસે અને રાતે ત્રણ ત્રણ વાર વસ્ત્ર સાથે જલમાં નાન કરવું અને કયારેય સ્ત્રી, શુદ્ર તથા પતિની સાથે ભાષણ ન કરવું. ૨૨૩ स्थानासनाभ्यां विहरेदशक्तोऽधः शयीत वा। ब्रह्मचारी व्रती च स्याद्गुरुदेवद्विजार्चकः ।। २२४ ।। તેણે સ્થાન અને આસને સાથે જ ઊડવું–બેસવું, અથવા અશક્ત હોય તો નીચે સૂવું. તેણે બ્રહ્મચારી અને વતી રહેવું તેમજ ગુરુ દેવ અને દ્વિજની અર્ચના કરવી. ૨૨૪ सावित्री च जपन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः। सर्वेष्वेव व्रतेववं प्रायश्चित्तार्थमादृतः ।। २२५ ।। તેણે શક્તિ અનુસાર નિત્ય ગાયત્રી જપ કરવો તથા અઘ- મર્ષણ આદિ પવિત્ર મંત્ર જપવા. પ્રાયશ્ચિત્ત અર્થે સર્વ તમાં આજ રીતે કરવું. ૨૨૫ एतेर्द्विजातयः शोध्या व्रतेरापिष्कृतैनसः । अनाविष्कृतपापांस्तु मन्त्रोमैश्च शोधयेत् ॥ २२६ ॥ જેમનાં પાપ પ્રસિદ્ધ થયાં હોય એવા વિશે આ બોલી રદ્દ થાય પણ જેમનાં પાપ પ્રકટ થયાં ન હોય તેને માત્ર અને હેમોથી શુદ્ધ કરાય. ૨૨૬ ख्यापनेनानुनापेन तपसाध्ययनेन न। पापकृन्मुच्यते पापाजधा दानेन चापदि ।। २२७ ॥ પાપ પ્રકટ કરવાપી, ૫ પાત્તાપ, તપ, યકની અને આપા દાનવીય પાપ કરનાર પh t પાર ·પહ૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ यथा यथा नरोऽधर्म स्वयं कृत्वानुभापते। तथा तथा त्वचेवाहिस्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ २२८ ॥ માણસ અધમ કરીને જેમ જેમ પોતાની મેળે જ તે પ્રકટ કરી દે છે, તેમ તેમ તે તે અધર્મથી મુક્ત થાય છે–માને, સાપ કાંચળીથી છૂટે છે. ૨૨૮ यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गहति । तथा तथा शरीरं तत्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ २२९ ॥ તેનું મન જેમ જેમ પોતાના દુકૃત્યને નિદે છે, તેમતેમ તેનું શરીર તે તે અધર્મથી મુક્ત થાય છે. ૨૨૯ कृत्वा पापं हि संतप्य तस्मात्पापात्प्रमुच्यते । नैवं कुर्या पुनरिति निवृत्त्या पूयते तु सः ॥२३०॥ પાપ કરીને સંતાપકરનારો માણસ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. “આવું ફરી નહિ કરું' એમ નિવૃત્તિરૂપી નિશ્ચય કરવાથી તે પવિત્ર થાય છે. ૨૩૦ एवं मंचिन्त्य मनसा प्रेत्य कर्मफलोदयम् । मनोवाङ्मूर्तिभिनित्यं शुभं कर्म समाचरेत् ।। २३१॥ મરણ પછી કર્મનું ફલ આવું મળશે એમ મનથી વિચા- રીને માણસે મન, વાણું અને કાયાથી નિત્ય શુભ કર્મ આચરવું अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानात्कृत्वा कर्म विगर्हितम् । तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन्द्वितीयं न समाचरेत् ।। २३२॥ અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી નિંદિત કર્મ કર્યા પછી તેમાંથી મુક્તિ મેળવવા ઇચ્છનારે ફરીને એવું બીજું કમેન આચરવું

·No text on this page.

·स्वर्विदि' में सागणीस *यामानी, २५५! 'न समझे VvvvvAA - . જાપ કરવામાં આવે, તો તેથી સુરા પીનારાય શુદ્ધ થાય છે. એકએક પાઠ કરવામાં આવે, તો તેથી સેનાની ચોરી કરનાર गुरुपत्नी साथ गसन ४२ना। पानी 'हविष्मान्तमजन પહેછે શ્રી મનુસ્મૃતિ ગુપ્ત પાપના પ્રાયવર- सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु पोडश । अपि भ्रूणहणं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥२४८॥ જે રોજરોજ વ્યાહુતિ અને કાર સાથે સોળ પ્રાણી- યામ એક માસ સુધી કરવામાં આવે, તો બ્રણહત્યારાને પણ ते शुद्ध ४२. २४८ कौन्सं जप्त्वाप इत्येतद्वासिष्ठं च प्रतीत्युचम् । माहित्रं शुद्धवत्त्यश्च सुरापोऽपि विशुद्धयति ॥ २४९ ॥ डोत्स*पि ना छ त अप नःशोशुचदधम्' में सूतनी, पसि४ जना द्रा छे त 'प्रतिस्तोमेभिरुपसंमे *याना, 'महित्रीणामवोऽस्तु मे सूतना, तमन 'एतोन्विन्द्र स्तवाम शुद्धम्' ये नए *यामानाने मे भास सुधी सकृजप्त्वास्य वामीयं शिवसंकल्पमेव च। अपहृत्य सुवर्ण तु क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ २५० ॥ 23 मास सुधी 'अस्य वामस्य पलितस्य' में सूस्तनो तमा 'यजाग्रतो दूरमुर्देति' में शिवस ३६५ सूतना નિર્મલ થાય છે. ૨૫૦ हविष्यन्तीयमभ्यस्य न तमंह इतीति । जपित्वा पौरुष सूक्तं मुच्यते गुम्तल्पगः ॥ २५१ ॥ । - ·५७५ અધ્યાય ૧૧ એ दुरितम्' से मायामानी मथवा तन्मे मनः शिवसंकल्प- मस्तु मे सूतनी, अथवा 'सहस्रशीपा पुरुपः' में पू२५- સૂક્તને એક માસ સુધી જપ કરે, તો તે પાપથી તે મુક્ત થાય છે. ૨૫૧ एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीपनपनोदनम् । अवेत्यूचं जपेदव्दं यत्किचेदमितीति वा ॥ २५२ ॥ યુલ અને સૂક્ષ્મ મહાપાતકોની શુદ્ધિ ઈચ્છતા માણસે 'अव ते हेळो वरुण नमोभिः' में अयाना, अथवा 'यत्किचेर्द वरुण दैव्ये जने' में *यानी अथवा तो 'शिवसंकल्पमस्तु એ સુક્તને એક વરસ સુધી નિત્ય જપ કરે. ૨પર प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् । जपंस्तरत्समन्दीयं पूयते मानवस्यहात् ।। २५३ ।। જેણે અયોગ્ય દાન લીધું હોય અથવાનિ દિત ભોજન કર્યું य, ते भास 'वरत्समन्दी धावति' में यार *या। પવાથી ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે. ૨૫ सोमारौद्रं तु बढना मासमभ्यस्य शुद्धयति । सवन्त्यामाचरन्मानमर्यम्णमिति च तचम् ॥ २५४ ।। सने पापा ४२ना माणुस ने 'सोमारुद्रा धारयेथाम. यम् थे या *यागोता अथवा 'अर्यमणं वरुणं मित्रं च તે ત્રણ ગ્રાઓનો એક માસ સુધી સ્નાન કરીને નિત્ય {ભ્યાસ કરે તો તે તે પાપમાંથી શુદ્ધ થાય છે. ૨૫૪ अब्दामिन्द्रमित्येतदेनस्वी सप्तक जपेत् । अप्रशस्तं तु कृत्वाप्सु मासमासीत भैक्षभुक् । २५५॥ 1 ·૫૭૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ પાપી માણસ છ માસ સુધી “ વિશિણ એ સાત ગચાઓનો જાપ કરે. તેણે જલમાં અયોગ્ય ક્રિયા કરી હોય, તો તે એક માસ સુધી ભિક્ષા માગી જમે. ૨૫૫ मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः। सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्युचम् ।। २५६ ॥ હેd' વગેરે શાકલ હોમના મંત્રોથી દ્વિજ જે ધી હમે, તેમજ “નમઃ રૂદ્રય” એ બચાને એક વર્ષ સુધી જપ કરે, તો તેનું મહાપાપ દૂર થાય છે. ૨૫૬ महापातकमंयुक्तोऽनुगच्छेदाः समाहितः। अभ्यस्यान्दं पायमानीभैक्षाहारो विशुद्धयति ॥२५७॥ મહાપાતકવાળો પુર્વ સાવધાનચિત્ત થઇ જે એક વર્ષ સુધી ભિક્ષાથી આહાર કરે, નિત્ય ગાયનું અનુગમન કરે અને પરમાનત્તિ વગેરે પવમાન ચાઓને અભ્યાસ કરે, તો તે તેથી શુદ્ધ થાય છે. ૨૫૭ अरण्ये वा निरभ्यस्य द्रयतो वेदमंहिताम् । मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्विभिः ॥२५८ ॥ ત્રણ પરાક તોથી શુદ્ધ થયેલો માણસ અરણ્યમાં પયત્ન પૂર્વક વેદસંહિતાને ત્રણ વાર અભ્યાસ કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. ૨૫૮ व्यहं तूपबसेयुक्तस्विरहोऽभ्युपयन्नपः । मुच्यते पातकैः सखिजपित्वाघमर्पणम् ।। २५९ ॥ નિયમયુક્ત રહી, ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરી અને ત્રણે કાલ * ·પહ૭ અધ્યાય ૧૧ મે પાણીમાં સ્નાન કરી જે કાં ૪ સત્ય ' એ અઘમર્ષણ મંત્રનો ત્રણ વાર જપ કરે છે, તે બધાં પાપોથી છૂટે છે. ૨૫૯ यथाऽश्वमेधः क्रतुराट् सर्वपापापनोदनः। तथाघमर्पणं सूक्तं सर्वपापापनोदनम् ।। २६० ॥ સર્વ યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ એ અશ્વમેધ જેમ સર્વ પાપોને નાશ કરે છે, તેમ આ અઘમર્ષણ સુક્ત સર્વ પાપને દૂર કરી દે છે. ૨૬૦ हत्या लोकानपीमांस्त्रीनश्नन्नपि यतस्ततः। ऋग्वेदं धारयन्विनो नैनः प्राप्नोति किञ्चन ।। २६१॥ કદને ધારણ કરનારો વિપ્ર કરી આ ત્રણે લોકોને હણે અને ગમે ત્યાંથી ભોજન કરે તો પણ તેને કશુંય પાપ લાગતું નથી. ૨૬ ૧ ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुपां वा समाहितः। सान्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६२ ।। જે સમચિત્ત મનુષ્ય બરફ યજુર્ અને સામ એ વેદાને અથવા બ્રાહ્મણ તથા ઉપનિષદે સાથેની સામરસ હિતાનો ત્રણ- વાર અભ્યાસ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. ૨૬૨ यथा महादं प्राप्य क्षिप्तं लोष्टं विनश्यति । तथा दुचरितं सर्व वेदे त्रिवृति मअति ।। २६३ ।। જેમ મોટા ધરામાં નાખેલું માટીનું તેડું નાશ પામે છે તેમ નિવૃત વેદમાં સર્વ દુગરિતો પૂબી જાય છે. ૨૬૩ ऋचो यजूंपि चान्यानि सामानि विविधानि च । एप ज्ञेयस्त्रिद्धेदो यो वैदैनं स वेदवित् ।। २६४ ॥

·પs૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ ઋક, યજુર્ અને સામ તથા એ ત્રણેનાં વિવિધ બ્રાહ્મણ- દિ શાસ્ત્ર અને વિવૃવેદ જાણવા. જે એ ત્રિવૃતવેદને જાણે છે, તે વેદજ્ઞ છે. ૨૬૪ आद्यं यत्न्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता। स गुह्योऽन्यस्त्रिद्वेदो यस्तं वेद स वेदवित् ।। २६५ ।। જે ત્રણ અક્ષરવાળે (૩) આદ્ય બ્રહ્મરૂપ છે અને જેમાં ત્રણ વેદ સમાયેલા છે, તે ગુહ્ય એ બીજો ત્રિવૃતવેદ છે. જે એને જાણે છે, તે વેદવેત્તા છે. ૨૬૫ [पृथग ब्राह्मणकल्पाभ्यां स हि वेदस्त्रिवृत्स्मृतः ॥ સંહિતા, બ્રાહ્મણ અને કલ્પ એ ત્રણ ભેગાં ત્રિવૃતવેદ કહેવાય છે.] [एप वोभिहितः कृत्स्नः प्रायश्चित्तस्य निर्णयः। निःश्रेयसं धर्मविधि विप्रस्येमं निवोधत ॥ પ્રાયશ્ચિત્તનો આ સમગ્ર નિર્ણય તમને કહ્યો. હવે બ્રાહ્મ- ણને કલ્યાણકારી એવો આ ધર્મવિધિ સાંભળો.] इतिश्रीमानवधर्मशाने भृगुप्रोक्तायां संहितायां एकादशोऽध्यायः ઇતિશ્રી માનવધર્મશાન્ચે શુકથિત સંહિતામાં અધ્યાય ૧૧ મે સમાપ્ત ·अध्याय १२ मो चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वयाऽनघ । कर्मणां फलनिवृत्ति शंस नस्तत्त्वतः पराम् ॥१॥ હે નિષ્પાપ ! તમે ચાતુર્વર્યનો આ સમગ્ર ધર્મ કહ્યો. હવે તમે અમને કમની પરમ ફલપ્રાપ્તિ વિશે યથાર્થ કર્યો. ૧ स तानुवाच धर्मात्मा महपीन्मानवो भृगुः । अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥२॥ ધર્માત્મા તે મનુપુત્ર ભૂસુએ તે મહર્ષિઓને કહ્યું કે આ સર્વ કમળને નિર્ણય તમે સાંભળો ૨ ત્રણ જનનાં કર્મ शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसंभवम् । कर्मजा गतयो नृणामुत्तमाधममध्यमाः॥३॥ મન, વાણું અને દેહે કરીને થયેલાં કર્મનુ શુભ કે અશુભ ફળ મળે છે, અને તે તે કર્મ પ્રમાણે મનુષ્યોને ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ ગતિઓ આવે છે. ૩ तस्येह त्रिविधस्यापि व्यधिष्ठानस्य देहिनः। दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्प्रवर्तकम् ॥ ४॥ દેહધારીઓનાં દા લક્ષણવાળાં અને ત્રણ જાતની ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ ગતિ આપનારાં ત્રણ જતન જે કર્મો છે તેના પ્રવર્તક તરીકે મનને નવું ; परद्रव्येप्यभिध्यानं मनसानिएचिन्तनम् । वितधाभिनिवेशव विविध कर्म मानसम् ॥ ५॥ - rat १ ·શ્રીમતિ ક, મર અને નામ થા નાં વિવિધ શા- દિ માસ અને વિવેક છે. જે નિવૃતવે છે ને છે, તે દર છે. 4 आधं पल्यवरं ना त्रयी यस्मिन्प्रतिष्ठिता। म गुयोन्यविद्धदो यस्तं वेद स वेदवित् ॥ २६५ ।। જેવા અલરવાળા (૩) આ પ્રક્રિય છે અને જેમાં ત્રણ વદ સમાયેલા છે, તે બુ અને બીજો વિવૃવેદ છે. જે અને છે, તે વેદવેત્તા છે. ૨૬ [पृथग वालणकल्पाभ्यां स हि वेदविवृत्स्मृतः ।। સંહિતા, બ્રાહ્મણ અને કહ્યું એ ત્રણ ભેગાં નિવૃત કહેવાય છે.] [एप बोभिहितः कृतः प्रायश्चित्तस्य निर्णयः। निःश्रेयसं धर्मविधि विग्रस्येम निवोधत ॥ પ્રાયશ્ચિત્તને આ સમગ્ર નિર્ણય તમને કહ્યો. હવે બ્રાહ્મ- હને કલ્યાણકારી એવો આ ધમવિધિ સાંભળે.] इतिश्रीमानवधर्मशाने भृगुप्रोकायां संहितायां एकादशोऽध्यायः।। ઇતિશ્રી માનવધર્મશા બ્રગથિત સહિતામાં અધ્યાય ૧૧ મો સમાપ્ત ·પ૮૧ { અધ્યાય ૧૨ મેં शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः। वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम् ॥ ९॥ શરીરથી થયેલા કર્મદોષએ કરીને માણસ સ્થાવરતા (ક, પર્વત વગેરેને) પામે છે. વાણીથી થયેલા દોષોને લીધે પશુપક્ષીને અવતાર પામે છે. અને માનસિક કમ દોથી તે અત્યજ જાતિમાં જન્મ ધરે છે. જે [शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रेर्मानुपो भवेत् । अशुभैः केवलैश्चैव तिर्यग्योनिषु जायते ॥ શુભ કર્મોથી માણસ દેવત્વ મેળવે છે, મિશ્રિત કાગોથી તે માનવ જન્મે છે અને કેવળ અશુભ કર્મ- યોગથી તે પક્ષીનિમાં જન્મ પામે છે.] [वाग्दण्डोथ भवेन्मौनं मनोदण्डस्त्वनाशनम् । शारीरस्य हि दण्डस्य प्राणायामो विधीयते ।। મૌન એ વાડરૂપ છે અનશન એ મનોદરૂપ છે અને પ્રાણાયામ એ શારીર દડરૂપ છે. [वाग्दण्डो हन्ति विज्ञानं मनोदण्डः परां गतिम् । कर्मदंडस्तु लोकांस्त्रीन्हन्यादपरिरक्षितः ।। દંડને બરાબર રક્ષિત રાખ્યા હોય નહિ, તો પાદ છે વિજ્ઞાનને હણે છે, મનોદ પરમગતિને હણે છે અને કર્મક વણે લેને હણે છે.] [त्रिदण्डं धारयेद्योगी शारीरं न तु वैणवम् । चाचिकं कापिकं चैव मानसं च यथाविधि ।। જોગીએ આ શરીર આદિને નહિક નો * . .

·પ૮૦ શ્રીમનુસ્મૃતિ પદ્રવ્ય વિશે નજર બગાડવી, મનથી અનિષ્ટ ચિંતવનું અને નાસ્તિક વિચારગ્રહ રાખવો, એ ત્રણ જાતનાં માનસિક પાપકર્મો છે. ૫ पारुष्यमनृतं चैव पैशून्यं चापि सर्वशः । असंबद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् ॥ ६॥ કહેર ભાષણ, અસત્ય વચન, બધી બાજુથી ચાડી- ચૂગલી અને ફાવે તેમ બકવાદ, એ ચાર જાતનાં વાણી સંબંધી પાપકર્મો છે. ૬ अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥ ७॥ આપ્યા વિનાનું પરદ્રવ્ય લઈ લેવું, શાવિધાન વિનાની હિંસા કરવી અને પરપનીગાન કરવું, જાતનાં શરીરવિષયક પાપકર્મો છે. ૭ मानसं मनसैवायमुपभुंक्ते शुभाशुभम् । वाचा वाचा कृतं कायेनैव च कायिकम् ।। ८॥ શુભ અને અશુભ એવાં માનસ કર્મોનું ફલ માણસ મન- થીજ ભોગવે છે, તેમ તેવાં વાચિક કમનું ફલને નાગાથી બિળેિ છે અને તેવાં કામિક કનું ફલને કાયાથી બેગ છે, [विविधं च शरीरेण वाचा चव चतुर्विधम् । मनमा विविध कर्म दशाधर्मपथांस्त्यजेन् । આ અનનાં કિક, ચાર નાનાં બાળક કે અને ત્ર! જાનનભાનદિ ક છે પ્રધાન અને માને મને જવાં.] એ ત્રણ ·અદયાય ૧૨ મે ૫૮૩ મહાન (સૂક્ષ્મ શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (જીવાત્મા) તે બન્ને પચ મહાભૂતો સાથે જોડાઈ રહીને નાનાંમોટાં સર્વ પ્રાણ- ઓમાં રહેલા તે પરમાત્માના આશયથી રહે છે. ૧૪ [उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः॥ ઉત્તમ પુરુષ તો બીજો જ છે–તે પરમાત્મા કહેવાય છે, તે અવિનાશી ઈશ્વર ત્રણે લેકમાં પ્રવેશીને તેમનું ભરણપોષણ કરે છે. ] असंख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः । उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः ॥१५॥ તે પરમાત્માના શરીરમાંથી અસંખ્ય જીવો નીકળીને ઊંચનીચ સર્વ ભૂતોને સતત ચેષ્ટામય કરે છે. ૧૫ ધમધર્મનું ફળ- पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् । शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम् ॥ १६ ॥ દુષ્કૃત્ય કરનારા માણસોને મરણ પછી, કર્મની યાતના ભોગવવા સારુ પંચ તન્માત્રાઓમાંથી બીજું (સુક્ષ્મ) શરીર ઊપજે છે. ૧૬ तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणेह यातनाः । तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः॥१७॥ તે શરીરથી યમલોકની યાતનાઓ ભોગવીને તેઓ પાછા ભૂતોની માત્રાઓમાં વિભાગ પ્રમાણે લય પામે છે. *

·૫૮૨
શ્રીમનુસ્મૃતિ
તેણે યથાવિધિ વાચિક, કાયિક અને માનસિક એ ત્રણ દંડ
ધારણ કરવા. ]
वाग्दण्डोऽय मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च।
यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥ १०॥
વાડ, મનોદંડ, અને કાયિક દંડ એ જેની બુદ્ધિમાં
નિયમપૂર્વક રહ્યા છે, તે વિઠંડી કહેવાય છે. ૧૦
त्रिदण्डमेतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।
कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धि नियच्छति ॥११॥
જે માણસ આ ત્રણે દંડાથી પ્રાણી માત્ર પ્રત્યે વ્યવહાર
કરે છે અને જે કામક્રોધને સંયમમાં રાખે છે, તે પરમસિદ્ધિ
પામે છે. 11
ક્ષેત્ર અને ભૂતામાં
योऽस्यात्मनः कारयिता त क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।
यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः ॥१२॥
જે આ શરીરને કર્મ કરાવનાર છે તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે
અને જે કર્મો કરે છે તેને પંડિતો ભૂતાત્મા (શરીર) કહે છે.
जीवसंज्ञोऽन्तरात्माऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् ।
येन वेदयते सर्व सुखं दुःखं च जन्मसु ॥ १३॥
સર્વ દેહધારીઓની સાથેજ બીજો જીવ સંજ્ઞાવાળા
અંતરાત્મા ઉત્પન્ન થાય છે અને તેથી જન્મજન્મમાં રાવું
સુખદુબ જાણવામાં આવે છે. ૧૯
तावुभौ भूतसंपृक्तो महान्क्षेत्रा एव च ।
उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य निष्ठतः ॥ १४ ॥

·૫૮૩ અધ્યાય ૧૬ મે મહાન (સૂક્ષ્મ શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (જીવાત્મા) તે બન્ને પંચ મહાભૂત સાથે જોડાઈ રહીને નાનામોટાં સર્વ પ્રાણી- એમાં રહેલા તે પરમાત્માના આશયથી રહે છે. ૧૪ [ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः॥ ઉત્તમ પુરુષ તે બીજ છે–તે પરમાત્મા કહેવાય છે, ને અવિનાશી ઈશ્વર ગણે લેજમાં પ્રવેશીને તેમનું ભરણપોષણ કરે છે.] असंख्या मूर्तयस्तस्य निप्पतन्ति शरीरतः । उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः ॥ १५ ॥ તે પરમાત્માના શરીરમાંથી અસખ્ય છ નીકળીને ઉચનીચ સર્વ ભૂતોને સતત કામ કરે છે ! ધમધર્મનું ફળ - पश्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुकृतिना नुणाम् । शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम् ॥ १६ ॥ દુકૃત્ય કરનારા માણસોને મરણ પછી, ડી થાક ભોગવવા સાર પંચ તન્માત્રામામાં બી (શા છે . ઊપજે છે. ૧૬ તે રામુ dr પાણી શરીરને પાતા તાવ મૂતમારા શરીરને વિમાનn sh તે શરીરથી મોડી રાતના - તે પગની નાનામાં ના . 3 3

·૫૮૩
૪
શ્રીમનુસ્મૃતિ
सोऽनुभूयासुखोदर्कान्दोपान्विपयसगजान् ।
व्यपेतकल्मपोऽभ्येति तावेवोभी महौजसौ ॥ १८॥
વિષયસંગથી જન્મેલા દુખપરિણામી દાને અનુ-
ભવીને તે જીવ પાપમુક્ત થઈને પાછા તેજ બે મહાઓ-
સ્વી (મહત્ત અને ક્ષેત્રજ્ઞ) નો આશ્રય લે છે. ૧૮
तौ धर्म पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितो सह ।
याभ्यां प्रामोति संपृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम् ॥ १९॥
તંદ્રારહિત તે બેઉ જીવનાં પાપ અને પુણ્ય વિચારે છે
અને જીવ એ પાપપુણ્યથી જોડાઈને આ લોક તથા પરલોકમાં
સુખ ને દુ ખ પામે છે. ૧૯
यद्याचरति धर्म स प्रायशोऽधर्ममल्पशः।
तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखमुपाश्नुते ॥२०॥
જીવ જે અલ્પ એવોજ અધમ, કરે છે અને મોટે ભાગે
ધર્મજ આચરે છે, તો એ પંચમહાભૂતોથી વીંટાઈને તે,
સ્વર્ગમાં સુખ ભોગવે છે. ૨૦
यदि तु प्रायशोऽधर्म सेवते धर्ममल्पशः।
तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः ॥२१॥
પણ, તે જે મોટે ભાગે અધર્મને જ સેવે છે અને ધર્મને
લ્પ પ્રમાણમાં જ આચરે છે, તો એ પંચમહાભૂતથી
ખૂટો પડીને તે યમલેકની યાતનાઓને પામે છે. ૨૧
यामीस्ता यातना प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः ।
तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः ॥ २२ ॥

·પ . - 1 અધ્યાય ૧૨ માં ૫૮૫ તે જીવ યમલોકની એ યાતનાઓ ભોગવીને અને પાપ- મુક્ત થઈને, ફરીથી તેજ પંચમહાભૂતને વિભાગવાર ધારે છે, एता दृष्ट्वास्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा। धर्मवोऽधर्मतश्चैव धर्म दध्यात्सदा मनः ।। २३ ।। ધર્મ અને અધર્મ પ્રમાણેની જીવની આ ગતિને - બુદ્ધિથી જોઈને મનુ મનને સદાય ધર્મમાં જોડવું ૨૬ સિત્વ, રજ અને તેના લક્ષણ- सत्वं रजस्तमर्थव त्रीविद्यादात्मनो गुणान् । याप्यमास्थिती भावान्महान्सर्वानशेषतः ।। २४ ।। સત્ત્વ, રજ અને તમે એ ત્રણ આપે છે મા ! " ગુણે જખવા. મહા તે ગુણા બા : ૫. પાન અશેષ વ્યાપીને રહ્યું છે. ૨૮ ચ ચંપt ruit સનાત તે છે स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम् ॥२५॥ બે માંથી જ મા તીર માં it' હોય છે, તે ગુણ શરીરધાન , પ• 1. , કરે છે. ૨૧ सघशानं तमोशाय रागपा रजा त । તપાસમાં સંમત પર ૨ / • એફ . - " ' , ના . પ ડ , , , , , ડી R ૧ ૧ hade ક ·૫૮૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ सोऽनुभूयासुखोदकर्कान्दोपान्विषयसङ्गजान् । व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभी महौजसौ ॥१८॥ વિષયસંગથી જન્મેલા દુખપરિણામી દાને અનુ- ભવીને તે જીવ પાપમુક્ત થઈને પાછા તેજ બે મહાઓ- સ્વી (મહત્તત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ) નો આશ્રય લે છે. ૧૮ तौ धर्म पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रिती सह । याभ्यां प्राप्नोति संपृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम् ॥ १९॥ તંદ્રારહિત ને બેઉ જીવનાં પાપ અને પુણ્ય વિચારે છે, અને જીવ એ પાપપુણ્યથી જોડાઈને આ લોક તથા પરલોકમાં સુખ ને દુખ પામે છે. ૧૯ यद्याचरति धर्म स प्रायशोऽधर्ममल्पशः। तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्ग सुखमुपाश्नुते ॥२०॥ જીવ જે અ૫ એજ અધર્મ, કરે છે અને મોટે ભાગે ધર્મજ આચરે છે, તો એ પંચમહાભૂતોથી વીંટાઈને તે સ્વર્ગમાં સુખ ભોગવે છે. ૨૦ यदि तु प्रायशोऽधर्म सेवते धर्ममल्पशः। तैर्भूतः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः ॥ २१॥ પણ, તે જે મોટે ભાગે અધમનેજ સેવે છે અને ધર્મને અલ્પ પ્રમાણમાં આચરે છે, તો એ પંચમહાભૂતથી વિખૂટા પડીને તે યમલેકની યાતનાઓને પામે છે. જે यामीस्ता यातना प्राप्य स जीवो वीतकल्मपः । तान्येव पत्र भूनानि पुनरप्येति भागशः ॥ २२ ॥ T ·૫૮૫ અધ્યાય ૧૨ મિ તે જીવ યમલોકની એ યાતનાઓ ભોગવીને અને પાપ- મુક્ત થઈને, ફરીથી તેજ પંચમહાભૂતોને વિભાગવાર ધારે છે. एता दृष्ट्वास्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा। धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्म दध्यात्सदा मनः ॥ २३ ॥ ધર્મ અને અધર્મ પ્રમાણેની જીવની આ ગતિને સ્વ- બુદ્ધિથી જોઈને મનુષ્ય મનને સદાય ધર્મમાં જોડવું. ૨૩ સવ, રજ અને તમે ગુણના લક્ષણ- सत्वं रजस्तमश्चैव त्रीविद्यादात्मनो गुणान् । यैाप्येमास्थितो भावान्महान्सर्वानशेषतः ॥२४॥ સત્વ, રજ અને તમ એ ત્રણ આત્મા (મહત)ના ગુણો જાણવા. મહત્ત તે ગુણો વડે આ સર્વ પદાર્થોને અશેષે વ્યાપીને રહ્યું છે. ૨૪ यो यदैपां गुणौ देहे साकल्येनातिरिच्यते । स तदा तद्गुणप्रायं करोति शरीरिणम् ॥२५॥ એ ગુણેમાંથી જીવના શરીરમાં જે ગુણ વિશેષે કરીને હોય છે, તે ગુણ શરીરધાન જીવને પોતાનાં લક્ષણોથી યુક્ત કરે છે. ૨૫ सत्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेपो रजः स्मृतम् । एतद्वयाप्तिमदेतेपां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥ २६ ॥ વાન સર્વગુણ છે, અને તમોગુણ છે અને રાગ રજોગુણ છે, એમ કહ્યું છે. પ્રાણી માત્રને આપે રહી છે શરીર "" ની વાત છે. ૨ ·૫૮૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ तत्र यत्गीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् । प्रशान्तमित्र शुद्धाभं सत्वं तदुपधारयेत् ।। २७ ।। તેમાં આત્મામાં જે કંઈ પ્રીતિયુક્ત, પ્રશાંત અને શુદ્ધ પ્રકાશરૂપ જણાય, તેને સત્ત્વગુણ જાણો. ૨૭ यत्तु दुःखसमायुक्तमग्रीतिकरमात्मनः। વગોડલિવું વિચારતાં હરિ હિના II ૨૮ ! પણ જે દુઃખયુક્ત હોય, આત્માને જે અપ્રીતિકર હોય અને દેહધારીઓને જે સતત પ્રતિકુળ (વિષ) તરફ ખેંચતો હોય, તેને રજોગુણ જાણવો. ૨૮ यत्तु स्यान्मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषयात्मकम् । अप्रतळमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ २९॥ વળી, જે મોહયુક્ત હાય, જે અપ્રકટ વિષયાત્મક હોય, જેને વિશે ત ન કરી શકાય અને જેને વિશે જાણી ન શકાય, તેને તમે ગુણ માન. ૨૯ त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः। अय्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ ३०॥ આ ત્રણે ગુણોની ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ એવી છે ફલપ્રાપ્તિ છે, તે હું સંપૂર્ણતાએ કહીશ. ૩૦ वेदाभ्यामस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । धर्मक्रियाऽऽत्मचिन्ता च सात्विक गुणलक्षणम् ॥ ३१ ॥ વેદાભ્યાસ, તપ, જ્ઞાન, શૌચ, ઈન્દ્રિયનિગ્રહ, ધર્મક્રિયા અને આત્મચિંતન એ સત્ત્વગુણનાં લક્ષણ છે. ૩૧ ·૫૮૭ અધ્યાય ૧૨ મે आरम्भरुचिताऽधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः । विपयोपसेवा चाजसं राजसं गुणलक्षणम् ॥ ३२॥ આરંભમાં ચિ, અધીરતા, અસત્કાર્યોને રવીકાર અને નિત્ય વિષયોનું સેવન એ રજોગુણનાં લક્ષણ છે. ૧૨ लोभास्वमोऽधृतिः क्रौर्य नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता। याचिष्णुता प्रमादव तामसं गुणलक्षणम् ।। ३३ ॥ લેભ, હાંઘણશીપણું, અધીરાઈ, કૂરતા, નાસ્તિકતા, આચારભ્રષ્ટતા, માગણવૃત્તિ અને પ્રમાદ એ તો ગુણનાં લક્ષણ છે. ૩૩ त्रयाणामपि चैतेपां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् । इदं सामासिक ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ।। ३४ ॥ પણે કાલમાં રહેવાવાળા આ સત્તા િણ પાના આ અનુક્રમે રાંક્ષેપમાં ગુણ તથા લહાણે જ છે यत्कर्म कृत्वा कुर्वच करिष्यवेध लअति । तज्ज्ञेयं विदुपा सर्व तामसं गुणलक्षणम् ।। २५ ॥ કર્મ કરીને, કરતી વખતે અને જે પ , ને ? છે, તે સર્વ કર્મને વિદ્વાને ગણના છે કે ને ! નાશિમળા હો વાછિત પુ. શું ? न र शोचत्यसंपतो तद्विषं तु राजसम् ।। ६६ ।। જ કમી નું નામ 3 K ?

·૫૮૮ - ર શ્રીમનુસ્મૃતિ यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लजति चाचरन् । येन तुल्याति चात्मास्य तत्सत्वगुणलक्षणम् ॥ ३७॥ જે કર્મથી મનુષ્ય જ્ઞાન ઇચ્છે છે, જે આચરતાં તેને લજાવાપણું નથી અને જેથી એના આત્માને સંતોષ થાય છે, તે સર્વ કર્મ સત્વગુણનાં લક્ષણવાળાં છે. 39 तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते । मत्वस्य लक्षणं धर्म श्रेष्ठत्यमेपां यथोत्तरम् ॥ ३८ ॥ તમોગુણનું મુખ્ય લક્ષણ કામ છે, ગુણનું મુખ્ય લક્ષણ અર્થ છે અને સર્વગુણનું મુખ્ય લક્ષણ ધર્મ છે એમાં ઉના- રોત્તર શ્રેષ્ઠતા છે. 30 સવાદિક ગુણેથી થનારી ગતિ--- येन यस्तु गुणेनैपां संसारान्नतिपद्यते। तान्समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम् ॥ ३९ ॥ એ બોમાંથી જે બધી જ સંસારને કામ કરે છે, એની ગતિને એમાં રોપા કરી. ૧ देवलं माचिका यान्ति मनुदयत्वं च रातमा नियमनाममा नित्यमिलोपा विविधा गतिः॥१०॥ - , ગાજી ના મે . . ના બને છે. માબ - " - - બ4ના ૮ દમ છે .

·અયાય ૨ મે ૫૮ વળી કર્મ અને વિદ્યાના વિશેષ કરીને એ ત્રિવિધ તિ પાછી અધમ, મધ્યમ અને ઉત્તમ એમ ત્રણ પ્રકારની જાણવી. स्थावराः कृमिकीटाव मत्स्याः सर्पाः मकच्छपाः। पशवध मृगार्थव जघन्या तामसी गतिः॥ ४२ ॥ વૃક્ષાદિ રચાવ, કૃમિ, કીડાઓ, માછલાં, સરા, કાચબાઓ, પશુઓ અને મૃગ એ તમોગુણની અધમ નતિ છે. ૮૨ હિતને તુરંત્ર જીરા પછી હિંસા सिंहा व्या वराहाथ मध्यमा तामसी गतिः॥४२॥ જાથીઓ, વડાઓ, શો. નિંદિન . મહા. છે અને બંડ એ નમોગુણની મધ્યમ ગનિ છે. 4 चारणाश्च सुपांच पुरुषाय दाम्भिवाः । रक्षांसि च पिशाचाच तामगीतमा गतिः ॥ ४४ ॥ ચાર, મારિ પંપ, i j , છે અને પિગારે ગ માગુણની બને છે કે sી માનતા પુરી પાયાપર ! lifપનળ- શાયા ૧etી મઃ છે . . . . " " ', - , ૧ ફ પીનાર છે.' < . ' ' ' રગાન પ . પપ છે ! દ્વિપના કેમ રે ; . ! ૧ R -

·શ્રીમનુસ્મૃતિ
गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये।
तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीपूत्तमा गतिः ॥४७॥
गन्यो, शुची, यक्ष, वानी अनुयरे। मने २०१५-
ગએ, એ સર્વ રજોગુણની ઉત્તમ ગતિ છે. ૪૭
तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः।
नक्षत्राणि च दैत्याच प्रथमा सात्त्विकी गतिः॥४८॥
તાપસે, યતિઓ, બ્રાહ્મણ, વિમાનચારી ગણ, નક્ષત્ર
અને દે, એ સત્ત્વગુણની અધમ ગતિ છે. ૪૮
यज्वान ऋपयो देवा वेदा ज्योतीपि वत्सराः।
पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्विकी गतिः ।। ४९ ॥
यमानी, *पिया, यो, पेढे, नक्षत्रो, वर्षा, पितये।
અને સાચે, એ સત્ત્વગુણની મધ્યમ ગતિ છે. ૪૯
ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मों महानव्यक्तमेव च ।
उत्तमा साविकीमेतां गतिमाहुर्मनीपिणः ।। ५० ॥
બ્રહ્મા, પ્રજાપતિઓ, ધર્મ, મહત્તત્ત્વ અને અવ્યક્ત
(પ્રકૃતિ) અને પંડિત સત્ત્વગુણની ઉત્તમ ગતિ કહે છે. પ૦
एप सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।
त्रिविधविविधः कुतः संसारः सार्वभौतिकः ॥५१॥
ત્રણ પ્રકારના કર્મનાં ત્રણ પ્રકારનાં ફળ અને એમને
પાછો ત્રણત્રણ જાતને સર્વ પ્રાણીઓનો આ સંસાર, સંપૂર્ણ
રીતે કહ્યો. ૫૧
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च।
संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥५२॥

·૫૯૧ અધ્યાય ૧૨ માં ભૂખે નરાધમો ઇન્દ્રિયના અતિસંગથી અને ધર્મના અસેવનથી પાપી સંસારગતિને પામે છે. પર કર્મવિપાક-– यां यां योनि तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा। क्रमशो याति लोकेऽस्मिस्तत्तत्सर्व नियोधत ॥ ५३॥ આ જીવ અહીં આ લોકમાં જે જે કર્મથી જે જે નિ- ક્રમાનુસારે પામે છે, તે તે સર્વ સાંભળો. ૫૭ वहून्वर्पगणान्योरान्नरकान्प्राप्य तत्क्षयात् । संसारान्प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान् ॥ ५४॥ મહાપાતકીઓ અનેકાનેક વર્ષો સુધી નરકમાં પડ્યા રહે છે અને પાપક્ષય થતાં તેઓ ફરી આ સંસારને પામે છે. ૫૪ श्वसकरखरोष्ट्राणां गोजाविमृगपक्षिणाम् । चण्डालपुक्कसनां च ब्रह्महा योनिमृच्छति ॥ ५५ ॥ બ્રહ્મહત્યા કરનાર માણસ કુતરાં, ભૂડ, ગધેડાં, ઊંટ, બળ, બકરાં, ઘેટાં, મુગ, પંખી, ચંડાલ અને મુક્કસ એ નિઓને પામે છે. પપ कृमिकीटपतङ्गानां पिभुजां चैव पक्षिणाम् । हिंसाणां चैव सत्चानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत् ।। ५६ ।। સુરાપાન કરનાર બ્રાહ્મણ કૃમિ, કીડા, પતંગિયાં, વિણા ખાનારાં પક્ષીઓ અને હિંસક પ્રાણીઓની નિમાં જાય છે. लूताहिसरटानां च तिरयों चाम्बुधारिणाम् । શાળ જ પિશાનાં તેને વિશ્વ પ૭ | ક

·No text on this page.

·અપાય ૧૬માં પ૩િ धान्यं हत्या भवत्यामुः कांसं हंसो जलं पयः ।। मधु दंशः पयः काको रसं या नकुलो पृतम् ।। ६२ ॥ मांमं गृध्रो वा मद्गुस्तलं तलपकः खगः । चीरीयाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि ।। ६३ ।। कौशेयं तित्तिम्हित्वा शाम हत्वा तु द१रः । कामतान्तवं कौश्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम् ॥६४ ॥ छुच्छन्दरिः शुभान् गन्धान पत्रशाकं तु वहिणः । श्वावित्कृतान्नं विविधमकृतानं तु शल्यकः ।। ६५ ।। અનાજ ચારવાથી ઉદર, કાં રવાથી હસ, જલ ચારવાથી હવેલી, મારવાથી ડસ, દુધચારવાથી કાગડા, રસ ચરવાથી તો, ઘી ગરવાથી નોળિયે, માંસ ચોરવાથી ગીધ, ચરબી મારવાથી જલફકી, તેલ ચોગ્યાથી તૈલપ (તેલ પીનાર) પખી, મીઠું કરવાથી ચીરીવાક (કાચા સ્વરવાળ) પક્ષી, દહીં ચારવાથી લાકા પક્ષી, રેશમી વસે ચોરવાથી તેતર, અળસીનું વસ્ત્ર મારવાથી દડદા, સુતરાઉ વસ્ત્ર ચોરવાથી સારસ, ગાય ચરવાથી ઘી, ગોળ ચોરવાથી વાગ્યુદ પક્ષી, ગુભ મુગંધી પદાર્થો રિવાથી છછૂંદર, શાકપાન ગોરવાથી મર, વિવિધ પકવાન ચોરવાથી શ્વાવિધ (મોટી સેઢાઈ) અને કાચાં અન ગેરવાથી શયિક (નાની સેઢાઈ)–એ પ્રમાણે તે તે યોનિઓમાં જન્મ થાય છે. ૬૨-૬૫ वको भवति हत्वाऽग्निं गृहकारी घुपस्करम् । रक्तानि हत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः ॥६६॥ અગ્નિ ચોવાથી બગલાને, રાચરચીલું ગોરવાથી ગૃહ- ' ' ·૫૯૩ શ્રમનુસ્મૃતિ કારી (ગિધેલ) નો અને રમેલાં વસ્ત્રો ચારવાથી ચકારપક્ષીને જન્મ આવે છે. ૬૬ वृको मृगेभं व्याघ्रोऽवं फलमूलं तु मर्कटः । સીલ સ્તો વર વાનાવું: પાનના ૧ ૬૭ ll મૃગ તથા હાથીને ચારનારા વરને, ઘોડા ચોરનારો વાઘને, ફલમૂળ ચોરનાર માંકડાને, સ્ત્રીહરણ કરનારા રીંછ ને, પાણી ચોરનારો બપયાન, વાહન ચોરનારો ટેનો અને પશુ ચરનારો બકરાનો અવતાર પામે છે. ૬૭ यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहत्य बलानरः। अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जन्ध्या वैवाहुतं हविः ॥ ६८ ॥ જે માણસ ગમે તેવું તોપણ પરદ્રવ્યનું હરણ કરે છે તેમજ જે હોમ્યા વિનાનું હથિ ખાય છે, તે અવશ્ય પશુ- પંખીની યોનિને પામે છે. ૬૮ त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हुन्वा दोषभवामुयुः । एतेपामेव जन्तूनां भार्यात्यमुपयान्ति ताः ॥ ६९ ॥ સ્ત્રીઓ મારી કે, તે તેમને પણ આ પ્રમાણે રાધે લાગે છે અને તેઓ તે તે વાની નાદ થઈ જ છે. ૬ स्पेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्ययुता व रानापदि। पापान्ममृत्य संमारान् प्रेष्यतां यान्ति शत्रुए ॥ ७० ॥ નિતિ મનમાં પાના કર્મથી ઘર વેલા ચાર વાવાળા પી લેનિન અની- ને શત્રુનું કામ છે. ૨ ·અધ્યાય ૧૨ મે वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात्स्वकाच्युतः। अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः ।।७१ ॥ વધર્મથી લઇ થયેલો વિપ્ર ઓકેલું ખાનારો ઉલ્કામુખ (જવાલામુખ) નામે પ્રેત થાય છે, તેમ તેવો ક્ષત્રિય વિષ્ટા અને શબ ખાનારો કટપૂતન નામે પ્રેત થાય છે. ૭૧ मंत्रानज्योतिकः प्रो वैश्यो भवति पूयभुक् । चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात्स्वकाच्युतः ॥७२॥ કર્મથી ભવૈશ્ય પાનું ભજન કરનારો મિત્રાક્ષજયોતિ- કે નામે પ્રેત થાય છે તેમ વધર્મથી ચૂકેલો શુદ્ધ લૂગડાંમાં ની જૂ વગેરે ખાનાર ચલાશક નામે પ્રેત થાય છે. ૭ર यथा यथा निपेवन्ते विपयान्विपयात्मिकाः । तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते ।। ७३ ।। વિષયચિત્ત માણસો જેમ જેમ વિષને સેવે છે, તેમ તેમ તેઓ તેમાં કદાલતા આણે છે. ૭૩ तेऽभ्यासात्कर्मणां तेषां पापानामल्पयुद्धयः । संप्रामुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिपु ॥ ७४ ॥ તે ટૂંકી બુદ્ધિવાળાઓ પાપી કર્મોના અભ્યાસ કરીને તે તે નિઓમાં દુખ પામે છે. ૭૪ तामिस्रादिपु चोपु नरकेपु विवर्तनम् । आसिपत्रवनादीनि वन्धनच्छेदनानि च ।। ७५ ॥ તેઓ તામિસ્ર આદિ ઘેર નાનાં ફેરા લે છે, તેમજ અસિપત્ર વન આદિ બને અને છેદન આદિ યાતનાઓ પામે છે. ૭

·- ન
૫૯૧
શ્રીમનુસ્મૃતિ
विविधाश्चैव संपीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम् ।
करम्भवालुकापान् कुंभीपाकांश्च दारुणान् ।। ७६॥
તેઓ વિવિધ પીડાઓ ભોગવે છે, તેમને કાગડાઓ અને
ઘુવડો ખાય છે, તેમને ધગધગતી રેતીના તાપ સહેવા પડે
છે, તેમજ તેમને કુંભીપાક વગેરે દાણ નો મળે છે. ૭૬
संभवाश्च वियोनीपु दुःखप्रायासु नित्यशः।
शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च ॥ ७७॥
તેઓ મુખ્યત્વે દુ:ખભરી એવી તિર્થ આદિ યોનિઓમાં
વારંવાર જન્મ પામે છે અને ટાઢ તડકાની પીડાઓ તથા
વિવિધ ભય ભેગવે છે. ૭૭
असकृद्गर्भवासेपु वासं जन्म च दारुणम् ।
वन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वमेव च ॥ ७८॥
તેમને વારંવાર ગર્ભવાસમાં રહેવાનું આવે છે, દાણ
જન્મ લેવા પડે છે, કષ્ટદાયી બંધો પડે છે, તેમજ પારકાની
ચાકરી કરવાની આવે છે. ૭૮
बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः।
द्रव्यानं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम् ।। ७९ ॥
તેમને બંધુઓ અને પ્રિયજનોના વિયોગો આવે છે,
દુર્જનો સાથે સહવાસ આવે છે. ધન રળવાને મથવું પડે છે,
ધનને નાશ આવે છે, મુશ્કેલીઓ મિત્ર મળે છે અને અકારણ
શરૂ થાય છે. ૭૯
जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिमिचोपपीडनम् ।
क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान्मृत्युमेव च दुर्जयम् ॥ ८० ॥

·૫૯૭ -w અધ્યાય ૧૨ મે તેમને અટળ ઘડપણ આવે છે, વ્યાધિઓથી પીડા થાય છે, વિવિધ કલેશે આવે છે અને તેઓ દુર્જય મરણને પ્રામ થાય છે. ૮૦ यादृशेन तु भावेन यद्यत्कर्म निषेवते । तादृशेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ ८१॥ જે જે ભાવથી મનુષ્ય જેવું જેવું કર્મ કરે છે, તેવું તેવું શરીર પામીને તે તે કર્મનું ફળ ભોગવે છે. ૮૧ एप सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः । नैश्रेियसकरं कर्म विप्रस्येदं नियोधत ॥ ८२ ।। આ તમને કર્મોની સર્વ ફલપ્રાપ્તિ વિશે કહ્યું કે જે કર્મોથી બ્રાહ્મણને મોક્ષ થાય છે તે સાંભળો. ૮૨ બ્રાહણનાં શ્રેયસ્કર ક– वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ।। ८३ ॥ વેદાભ્યાસ, તપ, જ્ઞાન, ઇંદ્રિરાય મહિના અને ગુરુસેવા એ બ્રાહ્મણોનાં પરમ કલ્યાણકારી કર્મ , ૮૩ सर्वपामपि चैतेषां शुभानागिह कर्मणाम् । किंचिच्छेयरकरतरं कर्मोक्तं पुरुष प्रति ॥ ८४ ॥ આ લોકમાં આ રાવું શુભ કર્મોનાંય ! કપૂર અને તેને વિશેષ શ્રેયકર કાબૂ . * ૮૪ सर्वपामपि चेतेपामात्मानं परं गतम् । તરવિદ્યામાં વાઘતે પક્ષaઃ છે !

·૫૯૮ શ્રીમનુસ્મૃતિ આ સી કર્મોમાં આત્મજ્ઞાનને શ્રેષ્ઠ કહ્યું છે. કેમકે તે સર્વ વિદ્યાઓમાં ઉત્તમ છે અને તેથી જ મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય છે. ૮૫ पण्णामपां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चेह च । श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम् ।। ८६ ॥ આ સર્વ ખટકર્મોમાં આ લોક તેમજ પરલોકમાં વેદિક કર્મને સર્વ દા અધિક કલ્યાણકારી જાણવું. ૮૬ वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेपतः। अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिस्तस्मिन्क्रियाविधौ ॥ ८७ ।। વૈદિક કર્મ યોનિટોમાદિ)ના તે તે ક્રિયાવિધિમાં બાકીનાં સર્વ કકમપૂર્વક અંતર્ગત થાય છે. ૮૦ मुखाभ्युदयिकं चैव नैश्रेियसिकमेव च । ग्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥ ८८ ॥ સ્વર્ણાદિમુખનો અભ્યદય કાના પ્રવૃત્ત કર્મ અને શિ આપના નિવૃત્ત કર્મ”..આ વૈદિક કમ બે પ્રકારનાં છે. ૮૮ दह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते । निकामं जानपूर्व तु निवृत्तमुपदिश्यते ॥ ८९ ॥ આ લેક તથા પૌંકના ગુખની કામના માટેનું વાય છે, ત્યારે વાનપૂર્વક નિકામ ક નિવૃત નાવાનું . ૮૦ [વાનો નિર્ચ નિવૃત્ત ધિઈવ | कामनस्तु कनं कम प्रातमुपदिश्यते ॥

·૫૬ ત્યારે નિવૃત્ત કર્મ સેવનારો પંચમહાભૂતોને વટાવીને મોક્ષ જ જે પોતાના આત્મામાં પ્રાણીમાત્રને જુએ છે, એમ રા- મિ દષ્ટિથી જોનાર ને આત્મયજ્ઞ કરનાર નારાજ અધ્યાય ૧૬ નિત્ય નિકામા રે મ નિવૃત્ત કર્મ છે. ત્યારે મિનાપૂર્વક કરેલું કર્મ પ્રવૃત્ત કહેવાય છે.] प्रवृत्तं कर्म संसेव्य देवानामति साम्यताम् । निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्यति पञ्च वै ।। ९० ॥ પ્રવૃત્ત કર્મ સેવીને માણસ દેવોનું સામ્યન પામે છે, મળે છે. ૯૦ सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति ॥ ९१ ॥ પ્રાણીમાત્રને વિશે જે પિતાના આત્માને જુએ છે, તેમ (મેલ) ને પામે છે. ૮૧ यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः। आत्मज्ञाने शमे च स्यावेदाभ्यासे च यत्नवान् ।। ९२ ॥ શાસ્ત્રમાં કહેલાં કર્મોને પણ છોડીને બ્રાહ્મણે આત્માન, ઇંદ્રિયજ્ય અને વેદાભ્યાસ વિશે પ્રયત્નવાન રહેવું. ૯૨ एतद्धि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः। प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥ ९३ ॥ બ્રાહ્મણની એજ વિશેષે કરીને જન્મસફલતા છે. તે એને પામીને કૃતાર્થ થાય છે. બીજી રીતે નહિ ?

·શ્રી મનુસ્મૃતિ વેદનું માહાભ્ય- पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् । अशक्यं चाममेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः॥९४॥ વેદ એ પિતૃઓ, દો અને મનુષ્યોનું સનાતન નેત્ર છે. વેદશાસ્ત્ર અશક્ય (અપય) અને અપ્રમેય (મીમાંસા તથા ન્યાયશાસ્ત્ર વિના માપી શકાય નહિ એવું) છે, એવી વ્યવસ્થા છે. ૮૪ या वेदवायाः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाःप्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ।।९५॥ જે રસૃતિઓ બહાર છે અને જે શાસો વિશ્વ કુતર્ક મુલક છે. તે સો પરલોકમાં અફળ જનારાં છે. કેમકે રમૂનિશા નરકવાસ લાવનારાં છે. ૮૫ उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानिचिन् । वान्यवांकालिकतया निष्फलान्यनृतानि च ॥९६ ॥ વેદમૂલક નહિ એવાં જે કોઈ શાસો રચાય છે, તેઓ ના પામે છે. તેમની અર્વાચીનતાને લીધે તેઓ નિળ અને અસ છે. દર चातुवर्य भयो लोकाचवास्थामाः पृषक। भूतं नव्यं नपिप्यं च मरं वेदान्प्रमियति ।। १७ ।। વાર નું ! . " અને ડ, મારવા . . . " , કામ અને માં- ૬ ૨૮ : “ છે. • ·s 5. ક અધ્યાય ૧૨ મે શા ય ર જ સ ધ પશ્ચમી वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिगुणकर्मतः ॥ ९८ ।। સ, સ્પર, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગધ, એ સત્યાદિ ગુણોના કર્મો વડે વેદમાંથીજ પ્રસવ પામે છે. ૯૮ विभर्ति सर्वभूतानि वेदशाख सनातनम् । वस्मादेतत्परं मन्ये यजन्तोरस्य साधनम् ।। ९९ ॥ સનાતન વેદશાચ ભૂતમાત્રાનું ધારણપોષણ કરે છે તેથી એને પ્રાણીના પરમ કલ્યાણકારી સાધનરૂપ માનું છું. ૯૯ सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ १०॥ દિશાને જાણનારો માણસ સેનાપતિ નામ, નું નેતાપ તેમજ સવાલ ઉપર આધિપત્યું પામવા થિગ્ય છે. ૧૦૦ यथा जातथलो पहिर्दहन्यानपि दुमान् । તથા રતિ પેદા કર્મનં ઢોરમારમર ને ?? !! જેમ ભડભડ શેલ અ િી માં અંડા ન ભાળ નાખે છે, તેને જેડા નુ કર્મ 1 + ખાખ કરે છે. ૧૦ [न पेदसलमाभित्य पापकर्म चित् । નાના પ્રારા વહતે નવા I - ૧ બન બાય “ો - - - "ાતી નથી. '3 મે - જ ભા , 'પી ન પ ] ર 1 1 1 !

·શ્રીમનુસ્મૃતિ वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् । इहैव लोके तिष्ठन्स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १०२॥ વેદના શાસ્ત્રાર્થને તત્વજ્ઞ માણસ ગમે તે કઈ આશ્રમમાં વસતો હોય, તો પણ આ લોકમાં રહેતો તે બ્રહ્મરૂપને ગ્ય છે. अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः । धारिभ्यो ज्ञानिना श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥१०३॥ વેદના અજ્ઞાનીઓ કરતાં વેદગ્રંથનો પાઠ કરનારા શ્રેષ્ઠ છે; એ ગ્રંથપાઠીઓ કરતાં વિદને સ્મરણમાં ધારણ કરનારા શ્રેષ્ઠ છે એ રઅરણમાં ધારણ કરનારા કરતાં વેદના જ્ઞાનવાળા શ્રેષ્ઠ છે; અને એ જ્ઞાનવાળાઓ કરતાં તવત્ આચરનારાઓ શ્રેષ્ઠ છે. तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् । तपसा किल्विपं हन्ति विद्ययाऽमृतमनुते ॥ १०४॥ તપ અને વિદ્યા એ બ્રાહ્મણને પરમ કલ્યાણકારી છે. તપથી તે પાપ નાશ કરે છે અને વિદ્યાથી તે અમૃત (મોક્ષ) ભેગે છે. ૧૦૪ प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । वयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता ।। १०५ ॥ ધર્મતત્ત્વને જાણવા ઇચ્છનારાએ પ્રત્યક્ષ (મૃતિ, અનુ- માન (સ્મૃતિ) અને વિવિઘ આગમશા–એ ત્રણને સારી રીતે જાણવાં જોઈએ. ૧૦૫ आप धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेवरः ॥१०६ ।। ઋષિવિત વેદનું અને રસૃતિ આદિ ધર્મોપદેશનું જે ·એનાથ ૧૨ મા ૬૦૩ ને અવિરોધી એવા નાના (ન્યાય ) અનુસંધાન કરે છે, તે ધનને જ છે, બી ને જતા નથી. ૧૦ नैःश्रेयसमिदं कर्म यथोदिनमशेषतः। मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदिश्यते ।। १०७॥ મોક્ષદાયી સર્વ કમ આ યથાશાસ્ત્ર કહ્યાં હવે આ નિવશાસ્ત્રનું રહય ઉપદેશુ છુ. ૧૦૭ अनाम्नातेपु धर्मपु कथं स्यादिति चेद्भवेत् । यं शिष्टा वासणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशक्षितः ॥ १०८ ।। અહીં નહિ કહેવાયેલા ધર્મો સંબંધી જો “શું કરવું" એવી ફાંકા થાય તે રિટ બ્રાહ્મણે જેને ધર્મ કહે તે નિશિક રીતે ધર્મ જાણો. ૧૦૮ રિઝ બ્રાહાણો– धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥१०९ ॥ જેમણે ધર્મપૂર્વક સર્વાગ સમેત વેદનું અધ્યયન કર્યું હાય, તે યુતિને પ્રત્યક્ષ કરવામાં કારણરૂપ એવા બ્રાહ્મણને શિષ્ટ જાણવા ૧૦૯ दशावरा वा परिपद्यं धर्म परिकल्पयेत् । व्यवरा वापि वृत्तस्था तं धर्म न विचालयेत् ॥११०॥ દશ બ્રાહ્મણની પરિષદ અથવા ત્રણ સદાચારી બ્રાહ્મણે જે ધર્મ ઠરાવે, તે ધર્મને ઉથાપવો નહિ. ૧૧૦ [पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सितम्। आज्ञासिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः।। પ

·No text on this page.

·૨૦ બેવાય મે અને નાના નામ ના પટ બનામ જ નાની બંને મને થાય તે પણ તે પર નથી થતી. 114 यं वदन्ति तमोभूता मूर्या धर्ममतहिदः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तृननुगच्छति ॥ ११५ ॥ ને વથાર્થ ન જેના ગુણ અખાઓ છે પ્રાયશ્ચિત્તાદિક પબ કહે છે, તે પાપ એક રૂપ લઈને તેના બાલનારાઓને લાગે છે. ' एतद्वोऽभिहितं सा निःश्रेयसकरं परम् । વિદ્યુત વિર રાતિ ઘરમાં ગતિ ૬. આ તમને પમ કલ્યાણકારી સર્વ સાધન કહ્યું. બ્રાહ્મણ આમાંથી ચલિત થતો નથી. તે પરમ ગતિને પામે છે. ૧૧૬ एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया। धर्मस्य परमं गुह्यं ममदं सर्वमुक्तवान् ॥ ११७ ।। આ પ્રકારે, તે ભગવાન મનુદેવે લોકોના હિતની ઈચ્છા- થી ધર્મનું આ સર્વ પરમહરય કહ્યું છે. ૧૧૭ દ્વિજને ઉપદે— सर्वमात्मनि संपश्यत्सच्चासच समाहितः । सर्व ह्यात्मनि संपश्यन्नाधर्म कुरुते मनः।। ११८॥ સાવધાન ચિ સત અને અસત એ સર્વને આત્મામાં જેવાં. કેમકે એમ સર્વને આત્મામાં જનાર અધર્મમાં મન કરતા નથી. ૧૧૮ आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्येपां कर्मयोगं शरीरिणाम् ।। ११९ ॥

·૬૦૪ શ્રીમનુસ્મૃતિ પુરાણે, માનવધર્મશાસ, પડંગ વેદ, તેમજ આયુર્વેદ એ ચાર આશાસિદ્ધ છે. તેથી તેમનો નાશ કરાય નહિ.] પરિષદ विद्यो हेतुकस्ती नैरुतो धर्मपाठकः। जयावाश्रामिणः पूर्व परिपत्स्यादशावरा ।। १११ ॥ ત્રણ વેદોને જાણનારા, ન્યાયશાસે જાણનાર, મીમાંસાના તને જાણનાર, નિક્ત જણનાર, ઘમશાસે જાણનાર, બ્રહ્મ- ચારી, ગૃહસ્થી અને વાનાણી એ ત્રણ આપીએ એમ આછામાં ઓછી દશ વિદ્વાનોની પરિષદ થાય છે. 111 ऋग्वेदविद्यजुर्विच सामवेदविदेव च । व्यवरा परिपज्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥ ११२ ।। અથવા ધર્મના સંશય વખતે નિગ કરવા માટે શ્રેષ્ઠ જાણનાર, યજુર્વેદ જણનાર અને સાત જનાર એ ત્રની પરિષદ જા. ૧૧૨ एकोऽपि वेदविद्वम यं व्यवस्य द्विजोत्तमः । ઉઘર પર ઘણાં નાનામુહિક ??? I અથવા અક પાન દકિર ; ડરાવે છે ધર્મ વા. ૫ જાર નાની નિક તેને ૫ ની જા. વત્રતાનામમાત્ર કાનિવાબોના Rs: નવાં વરઘર | ?? || ·ભેગા થાય, અધ્યાય ૧૨ મે અને જાતિના નામ માટે પેટ ભરનારાઓ હજારોની સંખ્યામાં ત પણ તે પરિષદ નથી થતી. ૧૧૪ यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्ममतद्विदः । तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तृननुगच्छति ॥ ११५ ॥ વેદને યથાર્થ નહિ જાણનારા તમોગુણી મૂર્ખાઓ જે પ્રાયશ્ચિત્તાદિક ધર્મ કહે છે, તેનું પાપ સેંકડો રૂપ લઈને તેના બેલનારાઓને લાગે છે. ૧૧૫ एतद्वोऽभिहितं सर्व निःश्रेयसकरं परम् । अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥११६ ॥ આ તમને પરમકલ્યાણકારી સર્વ સાધન કર્યું. જે બ્રાહ્મણ આમાંથી ચલિત થતો નથી, તે પરમ ગતિને પામે છે. ૧૧૬ एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया। धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ॥ ११७॥ આ પ્રકારે, તે ભગવાન મનુદેવે લોકોના હિતની ઇચ્છા- થી ધર્મનું આ સર્વ પરમરહસ્ય કહ્યું છે. ૧૧૭ દ્વિજને ઉપદેશ- सर्वमात्मनि संपश्यत्सच्चासच समाहितः । सर्व ह्यात्मनि संपश्यनाधर्मे कुरुते मनः॥११८॥ સાવધાન ચિત્ત સત્ અને અસતુ એ સર્વને આત્મામાં જેવો. કેમકે એમ સર્વને આત્મામાં જેનાર અધર્મમાં મન કરતો નથી. ૧૧૮ आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् । જ રિવાજ વર્ષોમાં શરીરના II 833 I ·શ્રીમનુસ્મૃતિ પુરા, માનવધર્મશાસ, પતંગ વેદ, તેમજ આયુર્વેદ એ ચાર આશાસિદ્ધ છે. કુતર્કોથી તેમનો નાશ કરાય નહિ.] પરિષદ त्रैविद्यो हेतुकस्ती नैरुक्तो धर्मपाठकः । त्रयाथाश्रमिणः पूर्व परिपत्स्यादशावरा ।। १११ ॥ ત્રણ વેદોને જાણનારા, ન્યાયશાસ્ત્ર જાણનાર, મીમાંસાના તને જાણનાર, નિક્ત જાણનારધર્મશાસ્ત્ર જાણનાર, બ્રહ્મ- ચારી, ગૃહસ્થી અને વાનપ્રસ્થી એ ત્રણ આઠમીઓ એમ ઓછામાં ઓછા દશ વિદ્વાનોની પરિષદ થાય છે. ૧૧૧ ऋग्वेदविद्यजुर्विच सामवेदविदेव च । व्यवरा परिपज्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥ ११२ ॥ અથવા ધર્મના સંશય વખતે નિર્ણય કરવા માટે વેદ જાણનાર, યજુર્વેદ જાણનાર અને સામવેદ જાણનાર એ ત્રણની પરિષદ જાણવી. ૧૧૨ एकोऽपि वेदविद्धर्म यं व्यवस्येदद्विजोत्तमः । स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैः॥११३ ॥ અથવા એક પણ દિલ દ્વિજવર જે ધર્મ ઠરાવે તેને પરમ ધર્મ જાણો. પણ દશ હજાર અજ્ઞાનીઓ જેનો નિર્ણય કરે તેને ધર્મરૂપ નહિ જાણો. ૧૧૩ अवतानाममन्त्राणां जातिमानोपजीविनाम् । सहस्रशः समतानां परिपत्वं न विद्यते ॥ ११४॥ બ્રહ્મચર્યાદિ વન વિનાના, વેદમંત્રના અધ્યયનથી રહિત ·ભેગા થાય અધ્યાય ૧૨ મે ૬૦૫ અને જાતિના નામ માટે પેટ ભરનારાઓ હજારોની સંખ્યામાં તો પણ તે પરિષદ નથી થતી. ૧૧૪ यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्ममतद्विदः। तत्पापं शवधा भूत्वा तद्वक्तृननुगच्छति ॥ ११५ ॥ વેદને યથાર્થ નહિ જણનારા તમે ગુણી મૂર્ખાઓ જે પ્રાયશ્ચિત્તાદિક ધર્મ કહે છે, તેનું પાપ સેંકડો રૂપ લઈને તેના બોલનારાઓને લાગે છે. ૧૧૫ एतद्वोऽभिहितं सर्व निःश्रेयसकरं परम् । अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्रामोति परमां गतिम् ॥ ११६ ॥ આ તમને પરમ કલ્યાણકારી સર્વ સાધન કર્યું. જે બ્રાહ્મણ આમાંથી ચલિત થતો નથી, તે પરમ ગતિને પામે છે. ૧૧૬ एवं स भगवान्देवो लोकानां हितकाम्यया। धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान् ॥ ११७ ।। આ પ્રકારે, તે ભગવાન મનુદેવે લેકાના હિતની ઇચ્છા- થી ધર્મનું આ સર્વ પરમરહસ્ય કહ્યું છે. ૧૧૭ દિજને ઉપદેશ- सर्वमात्मनि संपश्यत्सच्चासच्च समाहितः। सर्व ह्यात्मनि संपश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः॥११८॥ સાવધાન ચિત્ત સત્ અને અસત એ સર્વને આભામાં જેવાં. કેમકે એમ સર્વને આત્મામાં જેનાર અધમમાં મન કરતા નથી. ૧૧૮ आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम् ।। ११९ ।।

·- ક ૨૦૬ શ્રીમનુસ્મૃતિ આત્માન સર્વ દેવતાઓ છે. આત્મામાં સૌ કોઈ રહેલું છે. આત્મા જ આ શરીરધારીઓના કર્મવેગને ઉત્પન્ન કરે છે. खं सनिवेशयेत्खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् । पंक्तिदृष्टयोः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिः ॥ १२० ॥ मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् । वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम् ॥ १२१॥ બાહ્ય આકાશને અંદરના આકાશમાં વાયુને ચેષ્ટા અને સ્પર્શોમાં, અગ્નિના તેજને જઠરાગ્નિમાં સૂર્યના તેજને નેત્રમાં જલને સ્નેહમાં, પૃથ્વીને શરીરમાં, ચંદ્રને મનમાં, દિશાઓને કાનમાં વિષ્ણુને ચરણગતિમાં, હરને બળમાં, અગ્નિને વાણીમાં, મિત્રને ગુદામાં અને પ્રજાપતિને જનનેન્દ્રિયમાં એમ એકભાવ કરવો. ૧૨૦,૧૨૧ प्रशासितारं सर्वेपामणीयांसमणोरपि । रुक्माभं स्वमधीगम्यं विद्यात्तं पुरुपं परम् ॥ १२२॥ તે પરમ પુરુષને પ્રીછો-જે સર્વને નિયતા છે. જે અણુથી પણ અણુ છે, જે સુવર્ણ કાંતિવાળે છે અને જે વૃક્ષની બુદ્ધિ (નિર્વિકલ્પ જ્ઞાન)થી સાક્ષાત્કાર યોગ્ય છે. ૧૨૨ एनमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ।। १२३ ॥ એને કઈક અગ્નિ કહે છે, તો કોઈક મનુ કહે છે કઈક પ્રજાપતિ કહે છે, તો કોઈક ઈંદ્ર કહે છે, કોઈક વળી એને પ્રાણ કહે છે, તો વળી બીજા એને શાશ્વત બ્રહ્મ કહે છે. ૧૨૩ R ·અદયાય ૧૨ મે - - - - एप सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः । जन्मवृद्धिक्षयनित्यं संसारयति चक्रवत् ॥ १२४ ॥ એ પરમાત્મા સર્વ ભૂતોને ૫ ચમહાભૂતો વડે વ્યાપ્ત કરે છે અને નિત્ય ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ તથા લય કરીને તેમને ચકની જેમ સંસારમાં ઘુમાવે છે. ૧૨૪ एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना । स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम् ॥१२५॥ આ રીતે જે માણસ પ્રાણીમાત્રને વિશે પોતાના આત્મા- એ કરીને પોતાનાજ આત્માને જુએ છે, તે સર્વને વિશે સમતા પામીને પરમપદરૂપ બ્રહ્મને પામે છે. ૧૨૫ મનુસ્મૃતિ ભણવાનું ફળ- [चतुर्वेदसमं पुण्यमस्य शास्त्रस्य धारणात् । भूयोवाप्यतिरिच्येत पापनिर्यातनं महत् ॥ આ શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવાથી ચાર વેદનાં અધ્યયન જેટલું પુણ્ય મળે છે. વિશેષમાં આ છે, તેથી પાપને પણ નાશ થાય છે.] इत्येतन्मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन्द्विजः। भात्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयादतिम् ।। १२६ ॥ ભૃગુએ કહેલા આ માનવશાસને જે બ્રિજ પાઠ કરે છે, તે નિત્ય આચારસંપન્ન થાય છે અને ઇતિ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ૧૨૬ [मनुः स्वायंभुवो देवः सर्वशास्त्रार्धपारगः। तस्यास्यनिर्गतं धर्म विधार्य बहुविस्तरम् ।।

·૬૦૮
શ્રીમનુસ્મૃતિ
ये पठन्ति द्विजाः केचित्सर्वपापोपशान्तिदम् ।
ते गच्छन्ति परं स्थानं ब्रह्मणः सम शाश्वतम् ॥
સ્વયંભના પુત્ર મનુદેવ સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થોના પારગામી
હતા. તેમના મુખમાંથી નીકળેલા ખૂબ વિસ્તારવાળા અને
સર્વ પાપની શાંતિ કરનારા આ ધર્મશાસ્ત્રને જે કઈ દિ
વિચારપૂર્વક ભણે છે, તે પ્રસ્થાનને–બ્રહ્મના સનાતન
ધામને–પામે છે.]
इतिश्री मानवधर्मशाले भृगुप्रोक्तायां संहितायां द्वादशोऽध्यायः ।।
ઈતિશ્રી ભાનવધર્મશાત્રે ભૂકથિત સંહિતામા અધ્યાય ૧૨ મો સમાસ
•0.
sw0wouી
समाप्त
20

·全 t