·19951 IBYA काव्यमाला. ४८. BHA S N. HEATRE श्रीवाग्भटप्रणीतो BRARYO वाग्भटालंकारः। सिंहदेवगणिविरचितया टीकया समेतः। जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गाप्रसाददारक- केदारनाथकृपाङ्गीकृतशोधनकर्मणा शिवदत्तशर्मणा, मुम्बापुरवासिपरयोपापाण्डुरङ्गात्मजकाशीनाथ- शर्मणा च संशोधित. । Su 4A VAGRAM मुम्बय्यां निर्णयसागरास्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः। १८९५ (अस्य अन्धस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते- रेवाधिकारः।) मूल्यं रूप्यकार्थः ।

·काव्यमाला GRATIYA S.N........... BE LIBRARIES श्रीवाग्भटप्रणीतः वाग्भटालंकारः। सिंहदेवगणिविरचितया टीकया समेतः । प्रथमः परिच्छेदः। श्रीवर्धमानजिनपतिरनन्तविज्ञानसततिजयति । यद्री प्रदीपकलिका कलिकालतमः राम नयति ।। १. अस्यैव वाग्भटस्य 'याहड' इति प्राकृत नामान्तरमस्ति. यतोऽत्रैव प्रन्थे- 'यभहसुत्तिसपुडमुत्तिभमणिणो पहासमूह व्य । सिरियाहह त्ति तणो आसि हो तस्स सोमस्स ॥ ब्रह्माण्डशुक्तिसपुटमौक्तिरमणे प्रभासमूह इव । श्रीयाहह इति तनय आसी. दुधस्तस्य सोमस्य ॥] इति सकरालकारोदाहरणस्य 'तस्य सोमस्य बाहडनाना तनय आसीत्। विभूतस्य सोमस्य । ब्रह्माण्डशुक्तिसपुटमौक्तिकमणेः । क इव । प्रभासमूह इव । किविशि- स्तनयः । युधो विद्वान् । एतदन्यकारेण स्वनामसहित सकरालभारस्योदाहरण भणि- तम्' इति जिनवर्धनसूरिव्याख्यात- पितु 'सोम' इति, स्वस्य 'वाहड' इति नाम प्रतीयते. 'इदानीं मन्यसार इदमलबारकलण्यापनाय वाग्भटाभिधस्य महाकवेमहा- मान्यस्य तमाम गायबैकया निदर्शयति' इति सिंहदेवगणिव्याख्यातो महामविलं महामा- त्यस्व च. 'अणहिल्लपाटकपुरमवनिपतिः कर्णदेवनृपसूनुः । श्रीकलशनामधेय. चरी च रनानि जगतीह ॥' इति समुच्चयालकारोदाहरणतो नगरी राजा चावर्णि. 'कर्णदेवनृपसूनुः श्रीजयसिंहः' इति सर्वे व्याख्यातारः. एव च 'अशास्ति याहडो नाम धनवान्धामिकापणीः । गुरुपादान्प्रणम्याथ चमे विज्ञापनामसी ॥ आदिश्यतामतिक्षाओं हत्य यत्र धन व्यये । प्रभुराहालये जैने द्रव्यस्य सफ्लो व्ययः । आदेशानन्तर तेनाका- यंत श्रीजिनालयः । हेमादिधवलस्तुही दीप्यकुम्भमहामणिः । श्रीमाता वर्धमानस्थायीमर- द्विम्पमुत्तमम् । यत्तेजसा जिताश्चन्द्र....."कान्तमणिप्रमाः । एतादश के साटस. प्तती विक्रमारतः । वत्सराणा व्यतिप्रान्ते श्रीमुनिचन्द्रसूरयः । आराधनाविधिग्रेष्ठ कृता प्रायोपवेशनम् । शमपीयूपकनोलपतास्ते निदिन ययु ॥ युग्मम् ॥ वरसो तत्र धेफेन पूर्ण धीदेररिभिः । श्रीवीरस्य प्रतिष्टां स याडोयन्मदा ॥' इति प्रभा- चन्द्रमुनीन्द्रविरचितमामाधिकचरियतो वाग्भटर सत्ता ११७९ मिमग्रसरे ·२ काव्यमाला। वाग्मटकीदरचिताछतिसूभागि किमपि विणोमि । मुग्धजनपोपहेतोः स्वस्य स्मृतिजननादौ च ॥ यह शिEE काचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्तमानाः अमीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमेर प्रवर्तन्ते' इति शियसमयपरिपाटनाय, तथा 'श्रेयोति यहुविनानि भवन्ति महतामपि । अप्रेयसि मत्तानो कापि यान्ति विनायकाः ।।' इति वचनान्मा भूदस्य शानस्य काव्यापिनों स- म्यग्ज्ञानोपदेशकतया श्रेयोभूताय कोऽपि विघ्न इति विघ्नोपशान्तये च शास्त्रारम्भेऽमीटदे- यतानमस्कार महाकविः श्रीवाग्मटः प्रकटयति- श्रियं दिशतु को देवः श्रीनाभेयनिनः सदा । मोक्षमार्ग सतां ब्रूते यदागमपदावली ॥१॥ (1123 A. D.) स्फुटं पतीयते. 'अणहिलपुरं प्राप माप: प्राप्तजयोदयः । महो. सवभवेशस्य गजास्टसुरेन्द्रवत् । वाग्भटस्य विहारं स ददृशे हमसायनम् । अन्येधुर्वा. ग्भटामात्यं धर्मात्यन्तिकवासनः । अपृच्छदाईताचारोपदेष्टारं गुरुं नृपः ।। श्रीमद्वा. ग्भटदेवोऽपि जीर्णोद्धारमकारयत् । शिखीन्दुरवि(१२१३)वर्षे च ध्वजारोपं व्यधा- पयत् ॥ इत्याममप्राभाविकचरित्रतो वाग्मटस्य सत्ता १२१३ विक्रमसंवत्सरे (1157 A.D.) प्रतीयते. वणितस्य जयसिंहमहीपतेः सत्तापि १०९३-११४३ खिस्ताब्दष्विति हेमाचार्यप्रणीतह्माश्रयकाव्यस्य 'इण्डियन् आण्टिरी'चतुर्थपुस्तकस्यमापान्तरतो. ऽवगम्यते.जुलियस-एग्जिलि (Julius Eggeling, Ph. D.)-पण्डितस्व Catalogue of Sanskřit Nauuscripts in the Library of the India Office' नानि सूचीप वाग्भटरलंकारप्रकरणे 'जयसिइनरपतेः सत्ता १०९३-११५४ खिस्ताब्देषु' इति लेस्सनपण्डितोक्तिमनुवदति. "वाग्भटालंकारकर्ता वाग्भटो नैमिकुमारस्य पुत्रः (Vagbhats, son of Nernikumārn and Mahadevi or Vasundhari) इति वाग्भटालंकारप्रकरणे वदन् जुलियस्-एजि. लिङ्ग पण्डितस्तु प्रागुपदर्शितसकरोदाहरणगायानवलोकनभ्रान्त एव. नेमिकुमारस्य पुत्रः काव्यानुशासनप्रणेता बाग्मटस्वस्माद्वाग्भटादन्य एन. यतः काव्यानुशासनग्रन्थे गुणप्रकरणे 'इति दण्डि-वामन धाग्भटादिप्रणीता दश गुणाः । वयं तु माधुर्योजःप्र. सादलक्षणांत्रीनेव गुणान्मन्यामहे । शेपास्तेधेशन्तर्भवन्ति इति लेततः स्फुटमेव वाग्भटा- लकारकाव्यानुशासनप्रणेत्रोर्भेदः प्रतीयते. अष्टानसंग्रह अष्टाङ्गहृदयसंहितामणेता पाग्भटरतु सिंहगुप्तसूनुः नेमिनिर्वाणकर्तुर्वाग्भटस्य निर्णयस्तमन्यभूमिकातोऽवसेयः. २. अस्य वाग्भटालंकारस्य--(१) जिनवर्धनसरिविरचिता, (२) सिंहदेवगणिप्रणीता, (३) सैमसगणिरचिता, (४) अनन्तभमतगणेशचिता, १५) राजहंसोध्यपरितर, इति पर व्याख्यास्तु समुपलब्धाः. तत्र जिनवर्धनस्रािवितव्याख्यासहितपुस्तकं जय- पुरराजगुरुभधीनारायणपर्वशीकरः, सिंहदेवगणिप्रणीतव्याख्यासहितपुस्तकं (क-चिहित) रामनारायणस्नुमोहनलालः, (ख-चिहित) उक्तटोकायुक्त पुस्तकमेव पण्डितवरज्येष्टारामश- मभिः प्रहितमिति तेषामुपकार महान्तममः, ·१ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। त्रियमिति । श्रीनाभेयजिनो वः धियं दिशतु इति संटङ्कघटना । नाभरपत्यं नामेयः । 'इतो. ऽनित्रः' इत्ययणाश्रिया युक्तो नाभैयः श्रीनामेयः । 'मयूरव्यंसकादयः' इति मध्यमपदलोपी समास: 1 श्रीनाभेयवासी जिनथेति फर्मधारयः । दीन्यति दिव्यकेवलहानश्रिया दीप्यत इति देवः । एतेन भगवतो ज्ञानातिशयः सूचर्याचक्रे । श्रीनाभेय इत्यत्र श्रिया अष्टमहा- प्रातिहार्यादिलक्ष्म्या युक्तवप्रतिपादनेन प्रभोः पूजातिशयः प्रत्यपादि । जयति रागद्वेषादि- रिपपराभवतीति जिनः । अनेन परमेश्वरस्यापायापगमातिशयो ज्ञापितः । मोक्षमार्गमि- त्यादिनोत्तरान पुनः स्वामिनो वचनातिशयः ख्यापितः । एवं चलारोऽप्यतिशयाः प्र. शाध्यन्ते स्म । 'यत्तदोनित्यसबन्धः' इत्युक्तेः स इति गम्यते । ततश्च स श्रीनाभयजिनो वो युष्माफ श्रिय कल्याणलक्ष्मी ददातिति भावः । स क इत्याह-यस्य भगवत भागम- पदानां सिद्धान्तवचनानामावली श्रेणिः सर्ता विदुपामुत्तमानां मोक्षस्य मार्ग सम्पप्रनत्र. याराधनरूपं व्रते बचीति । प्रकाशयतीत्यर्थः । अथान्यस्यापि कस्यचिदागमस्यागनस्य पदानि पादप्रतिविम्बानि तेषां पट्टिईया सती सतो पन्धान प्रकटयतीत्युक्तिलेशः । तथा शास्त्रादी विविधानो देवतानां स्तुतिः समवति-समुचितायाः, इष्टायाः, समुचितेष्टायाश्चेति । तत्र समुचिताया देवतायाः स्तुतियथा नीतिशास्त्रारम्भे राजादेः, कामशास्त्रारम्भे स्मरादः। इष्टायाः स्तुतिर्यया रघुकाव्ये शिवगौर्योः । समुचितेष्टायाः स्तुतिर्यथा श्रीयोगशास्त्रारम्भ महावीरयोगिनायस्येति । अत्र पुनः शास्त्रारम्भे श्रीनाभेयनमस्कारणामीटदेवतास्तुति प्र- चक्र वाग्भटः । अथवा श्रियोऽटमहापातिहायर्यादिलक्ष्म्या इनः स्वामी श्रीनः । “त्रिभीक भये। भीयते इति भेयम् । 'भावे य एकातः' इति यः । भयमित्यर्थः । न विद्यते भेर्य ससारभ्रमोद्भवं भयं यस्य सोऽभेयः । जिनः श्रुतकेवल्यपि भण्यते, तस्यापि प्रायो रा. गादिजयात् । तनिरासार्थममेयश्चासौ जिनस्वाभेयजिन इति । एवविधश्च सामान्य केवल्यपि लभ्यते, तस्य भवभ्रमभयामावात् । तन्निराकरणार्थ श्रीनश्वासावभेयजिनश्व श्रीनाभेयजिनः इति । एवंविधधाईव भवतीति सामान्येनाईतो नमस्कारः कृतो भवति ।। यद्वा काव्यशास्त्रस्य सर्वेपामपि साधारणोपयोगिलाद्वैष्णवमतेनापि नमस्कारस्य लेशतो व्याख्या । यथा-श्रीविष्णुपनी । नाभेरुत्पमतामापि नाभेयः कथ्यते । “विष्णोनाभि- स्थकमले विश्वकर्तुनिवासः' इति लोकोक्तेः । तथा चाहुः-'नाभिभूपामः-' इत्यादि समामानि । जिनो विष्णुः । पीताम्बरो माजेजिनी कुमोदकः' इति चिन्तामणिवचनात् । ततश्च श्रीश्च माभेयश्च श्रीनाभेयो ताभ्यामुपलक्षितो जिन: श्रीनाभयजिनः स श्रिय दिशतु । वाशब्दोऽव्ययमवधारणे पूरणे वा । किविशिष्टः । उदेवः 'उरीश्वरः' इत्येकाक्षरनाममा- लावचनात्-: शभुः स एव पूग्यत्ताद्देवो यस्य स तथा । तदुक्तम्-'ब्रह्माच्युताम्य. चितपाइपनो न पूज्यते कि मनुजेगिरीशः' इति । ननु नमस्कारस्य विघ्नविगते कथं सामर्थम् । उच्यते-नमस्कारेण पुण्यमुपजायते, पुण्येन विनाः प्रतिहन्यन्त इति । पत्रापि च नमस्कारमन्तरेणापि निर्विना शास्त्रपरिसमाप्ति- दृश्यते, तत्रापि मानसिक प्रणिधानरूपोऽय घटत एवेति सफ्लो नमस्कारव्यागारः ।। इति प्रथमपद्यार्थः ॥ - ·४ काव्यमाला किच--- 'महलं चाभिधेयं च संपन्धध प्रयोजनम् । चत्वारि कयनीयानि शास्त्रस्य धुरि धीमता ॥ तत्र महलमभिहित नमस्कारवचनेन । अभिधेयं चात्र शाने सम्यकाव्यस्वरूपम् । संबन्धश्वास्य वाच्यवाचकभावादिः । तथाहि-एतच्चाने वावरम्, सम्यकाव्यखरूपं वाच्यम् । उपायोपेयमावो वान संपन्यः । वचनरूपापमं हीदं शास्त्रमुपायः। तत्परिशान चौऐयमिति ॥ प्रयोजन त्वनन्तर शिष्याणां शास्त्रार्थपरिज्ञानम् । परम्परं तु सम्यकाविल. लब्धिस्सा कीतिप्रभृति ! आचार्यस्य त्वनन्तरं प्रयोजनं शिष्यानुप्रहः । परम्परं तु त. देव । ऐहिकमिदमुक्तम्, पारत्रकं तु परम्परप्रयोजनमुभोपामपि निःश्रेयसावाप्तिरिति । अतो यदुच्यते केनचित्-'नारब्धव्यमिदं शास्त्रमभिधेयादिरहितत्वाकाकदन्तपरीक्षा- वत्' इति, तन किंचित् , उत्तयुक्तयाभिधेयादिदर्शनात् । अमुमैवार्थे समर्पयितुं वक्ष्यमा- णार्थपरिच्छेदमामोद्देशगर्भ काव्यफलमाह---- साधुशब्दार्थसंदर्भ गुणालंकारभूपितम् । स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये ॥२॥ अत्र प्रस्तावाच्छिध्यः कर्ता गम्यते । ततः शिष्यः काव्यं कवेः कर्म काव्यम् । पति- राजान्ताद्यम्' इति यणि प्रत्यये साधुः । कुर्वीत विदधीत । कस्यै । कीर्तये यशसे । इति फलनिर्देशः । अत एव 'कुर्वीत' इत्यत्र फलवकर्तर्यात्मनेपदविधानम् । काव्यं किंविशि- एम् । साधुशब्दार्थसंदर्भ वक्ष्यमाणेनानर्थकत्वादिना दोषेण रहितः शब्दः साधुः । अर्थस्तु वक्ष्यमाणेन देशविरुद्धसादिना दोषेण विमुक्तः साधुर्भवति । ततध साधू निर्दोषी शब्दार्थों यस्मिन्संदर्भ स साधुशब्दार्थः संदर्भो रचना यत्र तत्तथा । साधुशब्दार्थयोः संदर्भो यत्रेति विभई कुर्वन्ति । तत्र समासमाप्तिरुत्सूत्रा । यद्वा-शब्दार्ययोः संदर्भः शब्दार्थसंदर्भ: साधुः शब्दार्थसंदर्भो यति विप्रहः कार्यः ॥ साधुशब्दार्थ-' इत्यनेन च शब्दाप्रतिपा- दको द्वितीयः परिच्छेदः सूचितः । तथा-गुणा औदार्यादयः, अलंकाराध शान्दाधिन- वक्रोयत्यादयः, आर्थास्तु जात्युपमादयः, तैभूषितम् । अलंकृतमित्यर्थः । अनेन च वृतीयो गुणपरिच्छेदः, चतुर्थ श्वालंकारपरिच्छेदः सूचितः । तथा-स्फुटाः काव्यानुकूटलेन प्र- कटा या रीतयो गोहीयाद्याः पदरचनाविशेषाः, रसाध महारादयो वक्ष्यमाणाः, तैरुपेतम- न्वितम् । अनेन चतुर्थपरिच्छेदे रीतिप्रतिपादन झापितम्, पश्चमध रसपरिच्छेदः सूचितः । प्रथमः पुनरय शिक्षापरिच्छेदः काव्यस्य धानेकगुणवेऽपि कोतरेव महणे प्राधान्यख्यापना- धम् । यावता हि कवित्वं धन, व्यवहारपरिशानं, अशिवोपशमन, सहृदयानां चाहार्द करोति । इदमेव प फविल फान्तासमितमतं कान्तेव सरसताणदनेनाभिमुखीकृत्य "रा- मादिवद्वतितव्यं न रावणादिवत्' इत्युपदे च विधत्ते इति । तदुक्त काव्यप्रकाशे राजा- (नक]ीमम्मटकवीन्द्रेण-'काय यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्य:पर- नियंतये कान्तासमिततयोपदेशयुजे ।' विविधं हि शास्त्रम् । यथा-प्रभुसंमित शब्द- ·१ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। द प्रधानं वेदादि । सुहृत्संमितमर्थतात्पर्यवत्पुराणादि । कान्तासंमित चोक्तलक्षणं विशिष्टका. व्यादि । इति । एतद्विपरीतं काव्यं विपरीतफलमेव स्यादिति व्यतिरेकार्थः ॥ अथ कवित्वस्योत्पत्तये सामग्रीमुपदिशमाह- . प्रतिभा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषणम् । भृशोत्पत्तिकृदम्यास इत्याद्यकविसंकथा ॥ ३ ॥ 'सर्वे हि वाक्य सावधारणमामनन्ति' इति न्यायात् प्रतिभैव तस्य काव्यस्य कारणं हेतुर्भवति । नवनवबोधप्रकारशालिनी बुद्धिः प्रतिमा। 'बुद्धिर्नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता' इति वचनात् । ननु यदि प्रतिभैव काव्योत्पत्तीज तदा गुत्पत्तिः किं करोति । उ. च्यते -तस्य काव्यस्य प्रतिभया जन्यमानस्य व्युत्पत्तिर्भूपणमलकारी भवतीत्यर्थः । अ. भ्यासस्तु पुनःपुनस्तदासेवनलक्षणस्तस्य काव्यस्य भृशमुत्पत्ति करोति भृशोत्पत्तिकृद्ध- वति । अभ्यसने हि सतः स्थैर्यादेोगानिर्विलम्बकाव्योत्पत्तेः । एवं प्रतिभाव्युत्पत्त्यभ्या. सानां त्रयाणामपि स्वस्वविषयः । पार्थक्येन प्रदर्शितः । इति पूर्वोक्तप्रकारा पुराणकवीना संकथोपदेशः॥ अथ अन्यकार: प्रतिमा व्याख्यातुमाह--- प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त्युद्बोधविधायिनी । स्फुरन्ती सत्कवेर्बुद्धिः प्रतिभा सर्वतोमुखी ॥ ४ ॥ प्रसन्नान्यक्लिष्टानि यानि पदानि । तथा--नव्याभिनवा यार्थयुक्तिः । ततः-प्रसन्नए. दानि च नव्यार्थयुक्तिश्च प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्त यस्तासामुद्बोध उल्लासस्त विदधातीत्येवंशीला स्फुरन्ती अस्खलद्रूपा सर्वतो मुखं यस्याः सा तथा । सर्वव्यापिनी सर्वाङ्गीणा चेन्यर्थः । एवविधात्तमकवेधुद्धिः प्रतिभा प्रोच्यते ॥ अथ व्युत्पत्तिं व्याचिख्यासुराह- शब्दधर्मार्थकामादिशास्त्रेप्वाम्नायपूर्विका । प्रतिपत्तिरसामान्या व्युत्पत्तिरभिधीयते ॥ ५॥ शानशब्दस्य प्रत्येकं सबन्धात्-शब्दशास्त्र व्याकरणम्, धर्मशास्त्रमागमः, अर्थशास्त्र चाणक्यप्रणीतो राजनीतिप्रन्यः, कामशास्त्रं को(कुको)कवात्स्यायनादिप्रन्यः । आदिश- ब्दाच्छन्दोलंकाराभिधानचिन्तामणिगजाश्वरत्नपरीक्षादिशात्राणि बौद्धादिदर्शनाभिधायक- शाखाणि च गृह्यते । अत्र 'शब्द-इत्यादिद्वन्द्वे कृते शब्दधर्मार्थकामा भादो येषा ते शब्दधर्मार्थकामादयस्तयां शास्त्राणीति समासविधिः । एतेषु सर्वेपु-आम्नायः पूर्वो यस्याः सानायपूर्वा स्वाधिककप्रत्यये आम्नायपूर्षिका। गुरुपारम्पर्यम्लेत्यर्थः । भसामान्या निःसा- मान्या प्रतिपत्तिः परिज्ञानविशेषो व्युत्पत्तिः प्रोच्यते । शब्दशालेऽप्रवीणो हि काव्ये क्रि- यापदविन्यासे नि:सशयो न भवति । धर्मशास्त्रादिपरिज्ञानरहितश्च तत्तत्प्रवन्धेषु धर्मार्थका- ममोक्षादिकार्यजातमुदाहर्तुमशक्तः कर्य कविर्भवतीति ।।

·काव्यमाला। अथाभ्यासमाह-- अनारतं गुरूपान्ते यः काव्ये रचनादरः । तमम्यासं विदुस्तस्य कमः कोऽप्युपदिश्यते ॥६॥ निरन्तरं गुरुपावे य: काव्यविषये रचनाया आदरो भवति, कवयस्तमभ्यास विदु- निश्चितखेन जानन्ति। एतेन-यः कदाचिदेकवारमध्यभ्यसनमात्रमभ्यासः, सोऽभ्यास एवं न भवति इति शापितम् । तस्य पूर्वोक्तस्याभ्यासस्य कोऽपि कियन्मात्रःन समप्र. इति भावःमः प्रकार उपदिश्यते ॥ तमेवाह-- विनत्या बन्धचारुत्वं पदावल्यार्थशून्यया । वशीकुर्वीत काव्याय च्छन्दांसि निखिलान्यपि ॥ ७॥ फाव्याव काव्यं निष्पादयितुं शिष्यः सर्वाग्यपि छन्दोसि शालिनीमालिनीप्रमृतीनि वशीकुर्वीत अवशान्यपि वशानि फुर्यात् । कया । पदानामावली प्रेगिस्तया । किवि. शिष्टया । अर्थशून्यया । अभिधेयरहित्यापीत्यर्थः । तथा-बन्धस्य संदर्भस्य चारत मृदुपद्धतियोगेन मनोशल विभ्रत्या धारयन्त्या । यादशो हि प्रथममभ्यासस्तादशी पुरः कार्यनिष्पत्तिरिति विशिष्टकाव्याधिभिरभ्यासोऽपि सुललितपदशय्यामाधुर्यविशिष्ट एव वि. धेयः ।। अत्र चोदाहरणमुच्यते-- 'देवश्रेणी फीतिविस्फूतिरेणी धर्माधर्मप्राप्तये धर्ममानः । विश्वाधान मन्यमानः समान मावोहा रोहिणीवप्रदीपा ।' इति शालिन्यभ्यासोऽर्थसंबन्धशून्ययापि शब्दभेण्या । एवं साम्यपि पान्दाधि सार्थ- कनिरर्थकैवी शब्दसंपन्धैरभ्यसनीयानीति ॥ अथ पन्धचारत्वमेव कथं भवतीत्साह- पश्चाद्गुरुत्वं संयोगाद्विसर्गाणामलोपनम् । विसंधिवर्जनं चेति बन्धचारुत्वहेतवः ॥८॥ संयोगवशात्पाश्चात्यवर्णस्य गुरुत्व कार्यम् । एवं हि पन्धस्य दार्च भवति । तपा--- विसर्गलोपो न कार्यः । यतो विसर्गाणामवस्थानेन काव्य भोजोगुण उपजायते । तथा-- विशब्दो विरूपत्वेऽभावे च वर्तते । पया-~-विस्तरोऽयं गायनः, विमदो मुनिरयम्' इति च । ततोऽत्रापि विरूपः संधिविसंधिः । यद्वान संधिविसंधिरिति । विरूपसंधेरराधेष धर्जन कार्यम् । एवंप्रकारा अन्येऽप्युष्टुत्वष्ट्रादिक्लिष्टपदवर्जनादयो अन्धवालस्य इतको भवन्तीति प्रकारार्थ इतिशन्दः सूचयति । अत्रोदाहरणं यथा- "निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथो तथाद्रियन्ते न युधाः सुधामपि । मल: सितावितकीतिमण्डल: स राशिरासीन्महसो महोज्ज्वलः ॥' इदमुहावरणमन्वये उक्तम् ॥

·परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। व्यतिरके तु प्रन्यकार एयोदाहरति- शिते कृपाणे विधृते त्वया घोरे रणे कृते । बधीश क्षितिपा भीत्या वन एव गता जवात् ॥९॥ नृणामधीशो बधीश: सबोधने हे वृधीश नरेन्द्र, त्वया शिते तीक्ष्णे खड़े धारिते सति। अत एव रणे सग्रामे घोरे रौद्रे त्वया कृते सति क्षितिपाः प्रस्तावाच्छनवो नृपा भयेन बने कानने एवं गताः । न क्षणमपि युद्धे स्थिता इति भावः । जवाद्वेगात् । अनेन साति- शय भय व्यज्यते । अत्र 'विधृते त्वया' इत्यादी सयोगवशात्पूर्वस्य गुरुत्वं नास्ति, किंतु सहज विभक्तिकृतम् । 'नधीश' इत्यत्र विरूपसधिः, 'क्षितिपा भीत्या' इत्यन विसर्गाणा लोपोऽस्ति । एवमेभिपिरस्मिन्वन्धे शैथिल्या दिप्राप्तेर्नास्ति यन्धचारुलम् । अतो विशिष्ट- काव्याधिभिरभ्यासोऽपि बन्धचारवेऽप्येतयैव पदावल्या कार्य इति स्थितम् ।। अथार्थविशेष विनापि पद्यपन्धाभ्यासमाह--- अनुल्लसन्त्यां नव्यार्थयुक्तावभिनवत्वतः । अर्थसंकलनातत्वमम्यस्येत्संकथास्वपि ॥ १० ॥ शिघ्यः कविरर्थसंकलनातत्वमर्थस्याभिधेयस्य सकटनातत्व संघटनारहस्य पद्यबन्धवि- घिलक्षण सकथास्वपि परस्पराला रेष्वप्यभ्यस्येत् । कस्या सन्यामित्याह-नव्यार्थयुक्ता- वभिनवायामर्थयुक्तावनुलसन्त्यावस्फुरन्त्यामित्यर्थः ॥ नव्यार्थयुक्तेरनुलासः कुत इत्याह- अभिनवत्वतः कनवीनखादित्यर्थः । अत्रोदाहरति । यथा--- आगम्यतां सखे गाढमालिङ्गयात्र निपीद च । सदिष्टं यन्निनभ्रातृमायया तनिवेदय ॥ ११ ॥ यथेति दृष्टान्तोपदर्शनार्थः । हे मित्र, त्वयागम्यताम् । तथा प्रस्तावान्मामालिङ्गया- रेप कलात्र स्थाने त्वं निपीदोपविश । 'आलिङ्गार' इति पाठे तु–ससे, ल मामालिन। ममालिङ्गन कुर्वित्यर्थः । तथा—यनिजभ्रातुमल्लक्षणस्य जायया । अथवा निजया भावजा. यया सदिष्टमस्ति । स्वभ्रातूजायया यः सदेशो मम ज्ञापितोऽस्तीत्यर्थः । ननु कथं 'भावजा- यया' इति सिध्यति । यतोऽत्र योनिसबन्धसद्भावात् 'ऋतो विद्यायोनिसबन्धे' इति सूत्रेण पष्टपलुप्प्राप्तः 'भ्रातुर्जायया' इत्यरप्समासः प्राप्नोति 'मातु ध्वसा' इत्यादिवत् । उच्यते-- भातेव भ्राता वयस्य इत्यर्थः । ततथ भ्रावशब्दस्य मित्रार्थवादन योनिसबन्धामावादलुप्स- मासस्सामाप्तिः। तथाच वक्तारो भवन्ति-'ममानेन सह भावत्वमास्ति' । सखित्तमित्यर्थः ।। ननु यदि नव्यार्थयुक्तिोलसति, तदा परकाव्यार्थमादाय किमित्यभ्यासो न विधीयते इत्याराज्ञापनोदार्थमाई- परार्थबन्धाद्यश्च स्यादम्यासो वाच्यसंगती। सन श्रेयान्यतोऽनेन कवेर्भवति तस्करः ॥ १२ ॥ 1. 'उक्त च-परस्य काव्य स्वमिति प्रदाणो विज्ञायते शरिह कागचीरः । विलोक्य ·काव्यमाला। चशब्दोऽत्र पुनरर्थे । यः पुनरभ्यास: परेपी कवीनां गृहीतस्वार्थस पन्धाद्भवेत् । अ. भ्यासः किंविषय इत्याह-वाच्यसंगती याच्यस्यार्थस्य संगती । संघटनायामित्यर्थः । अत्र विषयसप्तमी शेया । अर्थसंवन्धविषये योऽभ्यासो भवतीति भावः । सोऽभ्यासः श्रेयान्प्र. शस्यो न भवति ।यस्माद्धेतोरनेन परार्धपन्धेन । अथवा---पारावधानियमाणेनार्य विषया- भ्यासेन कविः काव्यकती तस्कर इव तस्करतुल्यो भवति । 'वाच्यसंगती' इति प्रति- पादनाच्छब्दसंगतिविषयोऽन्यासः परतोऽपि गृहीतो न स्तैन्य सूचयतीति तथा परार्थवन्य- प्रसक्तः कविः सुखममो नामिनवार्थोत्पत्तये हिश्यते । ततश्च परापितवर्थविशेषवर्णना- यामशक्तः सएहास्यः स्यात् । कीर्त्यर्थे च काव्यविधान विपरीतफलमेर भवेदिति ॥ समस्यायो पुनः परार्थग्रहण न विरुद्धम् । विशेषतस्तथा वैदुध्यातिशयदर्शनादिति तथैव चाह- परकाव्यग्रहोऽपि स्यात्समस्यायां गुणः कवेः । अर्थ तदर्थानुगतं नवं हि रचयत्यसौ ॥ १३ ॥ समस्यायों परकाव्यग्रहोऽपि विशिष्टशुद्धिप्रकाशलक्षणगुणहेतुत्वाद्गुणः स्यात् कवेः का. व्यकरित्यर्थः ।। अत्र परकाव्यग्रहणेन परकाव्यस्यैको वा द्वौ वा भयो वा पादा प्रायाः, न तु संपूर्ण काव्यम् । परकाव्यग्रहणस्य गुणले हेतुमाह---हि यस्माद्धेतोरसी समस्यापू- रका कविस्तस्य परकाव्यस्य योऽर्थस्तस्यानुगतमनुयायिनमनुकूलमर्थमभुतपूर्वे नव निजप्रति. भाप्रागल्भ्यनामिनवं रचयति । एवं च समस्यापूरणे परकाच्यामपि निजनिर्मलबुद्धिम- लोत्पादिताभिनवार्थेन योजयन्कविधमत्कारकारको भवतीति । समस्यौदाहरणं यथा--- केनाप्येकपादोऽर्पित:--'कजलं जयति कुमोपमम्' इति । एतदर्थसंगत्यर्थ पादत्रयं नवं विधेयम् । यथा--- 'जानती भगवता भवं हतं पार्वती निजपतिभ्रमाद्रुपा । रक्तमक्षि विदधै रुचास्य तत्कजलं जयति कुडुमोपमम् ॥ स्वमिदम् ॥ राक्षापित पादत्रयं कुमारसंभवस्य पक्पृथप्रसं यथा---'चकार मेना वि. रहातुराङ्गी', 'प्रवालसय्याशयनं शरीरम्', 'हिमाल्यो नाम नगाधिराजः' इति । तुर्यपादेन पूरणे तु-- 'चकार मेना विरहातुराही प्रवालशय्याशयनं शरीरम् । हिमालयो नाम नगाधिराजस्तव प्रतापज्वलनानगाल ।'. इटादि स्वयं पर माणिक्यमयोग्यहस्ते प्रत्येति को नाम यदेतदस्य ॥ इति जिनवर्धनसूरिप्रणीतव्याट्यायो संवादान्तरमप्युक्तम. १. 'विपर्यवेगेना' क. २. 'पृथक रुतं' का 'पृधप्रसले स.

·१ परिच्छेद.] वाग्भटालकार.। अथ काव्यनिमित्तमर्थोत्पत्तये सामग्रीमाह-- मन प्रसत्तिः प्रतिभा प्रात कालोऽभियोगिता । अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्थालोकहेतवः ॥ १४ ॥ सकलाधिविगमनान्मनस प्रसन्नता । 'बुद्धिर्नवनवोन्मेषशाठिनी प्रतिभामता'। प्रात का- रस्योपलक्षणवादपररानादिवेलापि ज्ञेया। तत्र हि मन्दमेधसोऽपि मेधा प्रसीदति । अभि- योग उद्यमोऽस्यास्तीति । इन् । तद्भावोऽभियोगिता । नानाशास्त्रदर्शनशीलत्व च । अन समुच्चयार्थश्चशब्दोऽनुक्तोऽपि गम्यते । यथा—'अहरहर्नयमानो गामश्व पुरुष पशुम् । वैवस्वतो न तप्यति सुराया इव दुर्मदी ॥ इति । पूर्वोक्ता अर्थालोक्स्यार्थप्रकाशस्य है- तवो भवन्ति ।। किंच- वर्ण्यवस्तुपरीवार दृष्ट्वा बध्नन्विशेषणै । वाक्यैर्वाशुक्पि यादुचरा?पमादिभि । अथ समुत्पनस्यार्थस्य निवेशनविषये शिक्षामाह- समाप्तमिव पूर्वार्धे कुर्यादर्थप्रकाशनम् । तत्पुरुपबहुव्रीही न मिथ प्रत्ययावहौ ॥ १५ ॥ कविरथस्य प्रकाशन पूर्वार्ध काव्यस्य समाप्तमिव समाप्तप्राय विदध्यात् । न तु समाप्त- मेव । उत्तरार्धे तूपमार्थान्तरन्यासादिप्रकारैरर्थपूरण कार्यमित्युक्तपूर्वम् ॥ पुन शिक्षा. न्तरमाह-कुर्यादिति त्रियानुवर्तते । तत्पुरुषश्च बहुव्रीहिश्च मिथ प्रत्ययमावहत इति मिथ प्रत्ययावद्दौ तौ परस्परप्रतीतिकारको न कुर्यादित्यर्थ ॥ यथा-'शत्रु' इत्युक्त- वृत्र शर्यस्येति यहुनीही सत्यपि वृत्रश्वासौ शत्रुश्चेति तत्पुरुषम्रान्ति स्यात् । एव 'वीर- पुरुष' इत्युक्ते--वीरश्चासौ पुरुषश्चेति तत्पुरुषे सत्यपि वीरा पुरुषा यत्र ग्राम इति पहु- बीहिप्रतीति स्यात् । एवं न कार्यम् ॥ ननु 'वृवश्वासौ शत्रुश्च' इत्यत्र 'वीरश्चासौ पुरु- पश्च' इन्यत्र च कर्मधारयसद्भावात्तत्पुरुषभ्रान्तिरयुक्ता प्रोक्ता, इति चेत् , मैवम् । कर्म• धारयसशाधिकारे तत्पुरुपसज्ञाया अपि शाब्दिकै प्रतिपादनात् । तत कर्मधारय तत्पु. रुपसहचर एवेति त पुरुषभ्रान्तिरता ॥ 'अनुष्टभि सनी नाद्यात्' इति वचनानिषिद्धो न गणपात 'तत्पुरुषबहुधीही' इत्यत्र न विरुद्ध स्यात्, अस्य शिक्षाशास्त्रत्वादिहेतुभि ॥ १ अय शोर कास्वपि टीपासुन व्याख्यात केवल प्रकृतीशयामेव स्भ्यते स-पुस्तके तु मूले टोराया चोपलभ्यते परतु व्याख्यास्य नोपलभ्यते परतु प्रकृतच्या एयायामेव 'समाप्तमिव पूर्वार्धे-इति वक्ष्यमाणोकव्यायाया 'उत्तरार्धे तूपमार्थान्तर- न्यासादिनरर्थपूरण कार्यमित्युक्त पूर्वम्' इति रेखेनास्य पद्यस्योक्तत्व प्रतीयते तच्चो तत्वं मूले टीकाया वेति सदिग्धम् - २ ·१० काव्यमाला। पुनः शिक्षान्तरमाद-- एकस्यैवाभिधेयस्य समास व्यासमेव च । अभ्यस्येत्कर्तुमाधानं निःशेपालंक्रियासु च ॥ १६ ॥ कविः एकस्यैव एकस्याप्यभिधेयस्यार्थस्य समास लघुनि छन्दसि संक्षेप च्यासमेत्र च विस्तामपि च कर्तुं विधातुमभ्यस्येरिछक्षयेत् । रघुच्छन्दसार्थस्य संक्षेप कर्तुमभ्यस्ये- त् । प्रौदच्छन्दसार्थस्य विस्तरमपि कर्तुमभ्यस्येत् । तथा । कविरभ्यस्येत् । किं पातुम् । आधाने कर्तु अर्यस्य स्थापना कर्तुम् । कासु । निशेशालंक्रियासु सालं कारेषु । अयं भावः-सर्वेष्वप्यलंकारेषूपमादिप्वेकस्याप्यर्थस्य स्थापना कर्तुं चाभ्यस्येदित्यर्थः ॥ प्रौदस्या- थेस्य लघुच्छन्दसा समासो यथा- 'दशास्वनिप्रतिध्वानमुसरास्वद्रिपून्मपात् । लीयमानाभिक वारयन्तीव पर्वताः ॥ अस्यैवार्गस्य व्यासो यथा- 'यात्रारम्भमयानकानफशतस्वानप्रतिध्वानिनः स्वस्योच्छेदपराभवागमममी संभाव्य शशकुलाः । प्रासावेशवशाहसन्तमधुना त्वरिराजवर्ज दूरादेव निराकरिष्णव इव स्वामिविमान्त्ययः ॥' अथवा- 'ज्योत्ला गङ्गा परब्रह्म दुग्धधारा सुधाम्बुधिः । हाराचापि न रोधन्ते रोचते यदि ते यशः ॥' अर्थ समासः । अस्येव व्यासो यथा-- 'ज्यौरमा निग्या न, नो वा दरति घरतिरोरहिणी हत्ताहिक ज्यानन्दमा रम्यं न भवति, मधुरा नाप्यसौ दुग्धधारा । मुग्धा दुग्धाम्युधेनों विलसति लहरी हारिणो वा न हारा: प्रसमाः स्वर्गाणरमणचणा कीर्तयोत्वदीयाः ।। सेवा निःशेषलंकारेवाधानविषयेऽभ्यासो यथा- --'मुखमस्याः सुन्दरम्' इत्येता. उन्मात्रोऽयों 'मुखकमल गुन्दरम्' इति रूपके आधीयते, 'असा मुखे पट्पदावलिः फमलला निपतति' इति भ्रान्तिमदलंकारे, 'अस्या मुसे घटिते विधामा पन्दः किम निप्पादित हत्यापे 'सभेतस्या मुरामथवा पाम्' इति संशयालंकारे, इदं न मुख किंतु कमलम्' इस्पाती, 'अनसकृति गभगमस्या: नियो मुसम्' इति विभायनायाम, 'अस्या युक्ता बदन कान्तिभिनिराहते विलासमानतमामरे न रमरति प्रदीप परिजनः इन्यनिशये । एवमन्येवगलकारेणु स एवार्योऽभ्यसनीयः ।।

·१ परिच्छेदः वाग्भटालंकारः। अथ काव्यकर्तृणां विशेष ज्ञापयति- स्यादनन्तिपादान्तेऽप्यशैथिल्ये लघुर्गुरुः । पादादौ न च वक्तव्याश्चादयः प्रायशो बुधैः ॥ १७ ॥ अर्धस्यान्तः अर्घान्तः, पादस्यान्तः पादान्तः, अर्घान्तश्वासी पादान्तश्व अर्घान्तपा- दान्तः, न अर्धान्तपादान्तोऽनर्धान्तपादान्तः । अथवा । अनर्धान्तश्चासौ पादान्तश्चेति समासविधिः । आस्तां तावत् । यत् अर्धान्तपादान्ते अर्धान्तरूपे पादान्ते लगुवर्णो गुरु- भवति । किंतु अनर्धान्तपादप्रान्तेऽपि लघुर्वर्णो गुरुर्भवति । कस्मिन्सति । अशैथिल्ये सति। शिथिलस्य भावः शैथिल्यम्, न शैथिल्यमशैथिल्यम्,तस्मिन्यन्धस्य दृढते सतीत्यर्थः। 'तुभ्य नमत्रिभुवनातिहराय नाथ तुभ्यं नमः क्षितितलामलभूषणाय । तुभ्य नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय तुभ्यं नमो जिन मदोदधिशोषणाय ।' एवंविधेषु वसन्ततिलकेन्द्रवादिषु छन्दःसु बन्धस्य दृढत्वे सति प्रथमतृतीयपादान्ते. ऽपि लघुर्गुरुः स्यात् । न पुनर्मालिनीप्रभृतिषु, बन्धशैथिल्यसभवात् । तथा बुधैः पाद- स्यादौ चादयो न वाच्याः । यथा--'च नौमि नेमि सुविधि सुपार्थम्' इत्यादि । प्रायो- प्रहणात्-रे-धिक्-दा-कि-न-आ:-प्रभृतयो न दुष्टाः । यथा- '२ राक्षसाः कपयत क स रावणो यो रत्न रवीन्दुनुलयोरपहृत्य नरः।' 'या चिन्तयामि सतत मयि सा विरक्ता साप्यन्यमिच्छति जन स जनोऽन्यसक्तः। अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या धिक्तां च तं च मदन च इमां च मां च ॥' 'आः सर्वतः स्फुरति करवमाः पियन्ति ज्योत्स्नो कपायमधुरामधुना चकोराः । जातोऽथ सैप चरमाचलचूलचुम्बी परेपहप्रकरजागरणप्रदीपः ।।' अन्यत्स्वयमप्यूहनीयम् ।। अप कविसमयं शिक्षयितुमाह-- भुवनानि निवनीयात्रीणि सप्त चतुर्दश । अप्यदृश्यां सितां कीर्तिमकीर्ति च ततोऽन्यथा ॥ १८ ॥ फविविश्वानि काव्ये त्रीणि नियधीयात् । स्वर्गमयंपाताललोकभेदात् । अयवा सप्त । यथा--(१) भर्लोक-(२) भुवोंक-(३)स्व.क.(४)महर्लोक-(५) जनलोक-(६) तपो. रोरु-(७) सन्यलोक इति । यद्वा चतुर्दश। यथा-सप्त पूर्वाण्येन । (6) तल (१) वितल (१०) गुतलं (११) नितलं (१२) तलातल (१३) रसातलं (१४) पातालमिति । मतान्तरेण भुवनान्येकविंशतिरपि ॥ तया-यद्यपि शकलादयो गुणा मतिमय्याश्रया- सथापि कीर्तिमदृश्यामपि अमर्तामपि श्वेता नियभीयात् । अदृश्यामप्यतीति ततः येत. शीर्तेरन्यथा भपरप्रसारामनिता कृष्णामित्यर्थः । निषधीयात् ।। वारणं शुभ्रमिन्द्रस्य चतुरः सप्त चाम्वुधीन् । चततः कीर्तयेद्वाष्टौ दश वा ककुभः कचित् ।। १९ ॥

·१२ काव्यमाला। यद्यपि हस्तिनां वर्णः कृष्णस्तथापि सुरेन्द्रस गजं शुभं पीतयेत् ॥ तमामे- स्तुरमाणां लोहितवर्गः, सूर्यनुरक्षाणां नीलवर्णः, इन्द्रतुरहस्य कहारो वर्णः, स्वयम् हनीयः ॥ अभ्युधीन वर्णयेत् । कति । चतु:संख्यान् । पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरभेदात् । (१) लवग-(२) क्षीर-(३) दधि-(१)आज्य (५)सुरा-(६)शु-(७) स्वादुवारिसमुद्ररूपान् लोकप्रसिद्धान् ॥ तथा ककुभो दिशः कीर्तयेत् । कति । चतसः । अथवाटी। यहा दस। न सर्वप्रापि दश किंतु क्वचिरस्थाने काव्योपयोगिनि पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरभेदागतम्रो दिशः । चत्तसणां विदिशां प्रक्षेपादष्ट । अदिगधोदिक्प्रक्षेपादशापि दिसः । अनो. दाहरणानि तेषु तेषु स्थानेषु स्वयं यानि ।। पुनः शिक्षामाइ-- यमकश्लेपचित्रेषु वयोर्डलयोन भित् । नानुस्खारविसर्गौ च चित्रभङ्गाय संमतौ ॥ २० ॥ यमकालंकारे लेपालंकारे चित्रालंकारे यकारवकारयोन मित् न भेदी भवति । पुनः कयोः । डकारलकारयोः । तथा-~अनुस्वारश्च विसर्गश्च चित्रस हारबन्धच्छर बन्धादिरूपस्य महाय विघाताय न संमती कथितावित्यर्थः ।। अथ क्रमेणोदाहरणानि- तत्र) यमके पश्योर्डलपौरभेदो यथा--- शङ्कमानैर्महीपाल कारागारविडम्बनम् । त्वद्वैरिभिः सपत्नीकैः श्रितं बहुविडम्बनम् ॥ २१ ॥ हे महीपाल क्षितिपाल, त्वद्वैरिभिर्वन धितम् । किंविशिष्टम् । यहूनि विडानि बिलानि सर्पादेविवराणि यत्र तत् । सह पनीभिर्वर्तन्त इति सपनीकास्तैः । किं कुर्वाणः । शन्ते इति शङ्कमानास्तैः । किं कर्म । तर कारारूपे आगारे विदम्पनं गुप्तियहकदर्धनमिसर्थः । फारा चासावागारं चेति कर्मधारयः । अन्न लोके यमकालंकृते विडम्बनं बहु विलम्पन. मिति यवोर्डलयोधाभेदः। श्रेषे पक्यौरभेदो यथा- त्वया दयाण विमो रिपूणां न केवलं संयमिती न बालाः । तत्कामिनीभिश्च वियोगिनीभिर्मुहुर्महीपातविधूसराङ्गाः ।। २२ ।। हे स्वामिन, रिपूणां मालाः शिशयो न केवलं त्वया न संयमिताः न केवल त्वया न पद्धाः । धन्दीकृता इत्यर्थः । किंतु तेषां रिपूर्णां कामिनीभिरपि माला न संयमिताः । अत्र वालाः केशा न यद्धा इत्यर्थः । त्वया दयाइँण सता न संयमिताः, तत्कामिनीभिच वियोगि- नीमिः सतीमिर्न बद्धा इति । पालाः शिशवो वालाध केशाः । किविशिष्टाः । मर्महीपा- तविधूसराहाः । महुवारंवारं मयां पातेन पतनेन विधूसरं विशेषेण धलिमिश्रित अहं येषां ते तथा । अत्र पालवालशब्दयोपवयोरक्यम् ।

·१ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। ३ लये उलयोरैक्यं यथा- देव युष्मद्यशोराशि स्तोतुमेनं जडात्मकम् । उत्कण्ठयति मां भक्तिरिन्दुलेखेव सागरम् ॥ २३ ॥ हे देव राजन् । अनेकार्थनाममालायां देवशब्दो राजार्थोऽप्यस्ति । युष्माकं यशसां राशि स्तोतु वर्णयितुं त्वदीया भक्तिर्मामुत्कण्ठयति उत्सुक करोति । एनं इमं प्रत्यक्ष माम् । किविशिष्टम् । जड आत्मा यस्य स जडात्मा जडात्मैव जडात्मकः । स्वार्थे कः प्रत्ययः । का इव । यथा इन्दोलेसा सागरमुत्कण्ठयति उल्लसितं करोति । सागरमपि किंभ- तम् । जहात्मक जलं नीरं आत्मा स्वरूपं यस्य स जलात्मकस्त तथा । अत्र जडजल- शब्दयोर्डलयोरक्यम् ॥ अथ चित्रे डलयोरैक्य यथा--- चन्द्रेडितं चटुलितस्वरधीतसाररत्नासनं रभसकल्पितशोकजातम् । पश्यामि पापतिमिरक्षयकारकायमल्पेतरामलतपःकचलोपलोचम् ॥२४॥ अह देवं पश्यामीति संटकः । चन्द्रेण सकलज्योतिश्चक्रस्वामिना इंडितः स्तुतस्तम् । पुनः किभूतम् । चटुलितस्वरधीतसाररत्नासनम् । स्वशब्दोऽव्ययमस्ति ।स्व. स्वर्गेऽधीतो विख्यातः । मेरुरित्यर्थः । तस्य सारं रत्नमय• आसन पाण्डुकम्बलादिशिलास्थितम् । चटु- लितं चञ्चलीकृतं स्वरधीतस्य मेरुशैलस साररत्नासन येन स तम् । श्रीवीरेण मेरोः क- म्पनात् आसनमपि कम्पते इति । अथवा । स्वः स्वर्गेण स्वर्गवासिदेवजनेन अधीत पठित व्यावर्णित सारं बलं यस स स्वरधीतसार इन्द्र इत्यर्थः । चटुलित कम्पितं स्वरधीतसार- स्पेन्द्रस्य रत्नासन येन स तम् । परमेश्वरस्य कल्याणेषु इन्द्राणा सिंहासनानि कम्पन्त इति रभसेन वेगेन कल्पितं छिन्न शोकजात असमाधिसमूहो येन स तम् । पुनः कथभूतम् । पापान्येव तिमिराणि पापतिमिराणि तेषा क्षय करोतीति पापतिमिरक्षयकारः पापतिमिर- क्षयकारः कायो देहो यस्य स तम् । अल्पेतरं च तत् अमलं चाल्पतरामल अल्पेतरामल च तत्तपश्च तस्मै अल्पेतरामलतपसे कचलोप कचाना केशाना लोपोऽपनयन लोचयति दर्श- यतीति अल्पेतरामलतपःकचलोपलोचस्तम् । अत्र चन्द्रेडितषटुलितशब्दयोडलयोरे- क्यम् । इदं काव्यं हारमालिख्य वाचनीयम् ॥ चित्रे अवयोरक्यं यथा- प्रचण्डबल निःकाम प्रकाशितमहागम । भावतत्त्वनिधे देव भालमत्राद्भुता तव ॥ २५ ॥ प्रचण्डमुस्कटे पलं वीर्य यस स सयोध्यः । निर्गतः कामारकन्दनिष्कामस्तस्यामन्त्र. पम् । निजामत्यत्र निहिराविमादुश्चतुराम्' इत्यनेन सूत्रेण निशब्दस्य रेफः पो भ. वति, परमन चिनार्थ पालकासो न कृतः । तेन विसर्ग एवं नि:कामेति । महाथासा- वागमच प्रकाशितो महागमो येन स सध्यः । भावोऽभिप्रायश्चित्तमिन्यर्थः । तस्य त. 1 ·काव्यमाला । वानि भावतत्वानि अन्तरगतत्वानि मानादीनि तेषां निधिरिव निधिस्तस्यामवणम् । हे देव, तब भा प्रमालमतिशयेन भन विश्वप्रयेऽपि अदुता माधर्यकारिणी । अस्ति- क्रियानुक्तापि गम्यते यत्रान्यक्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिभवन्तीपरः प्रयुज्यते' प्रति शुद्धवचनप्रामाण्यात् । अत्र भावपलयोपवयोरिफ्यम् । तध स्थापनायां स्वयं ज्ञेयम् ।। तथा--'चन्द्रहितम् इत्यनानुस्वारेण चित्रमही न । 'नि:काम-' इत्यत्र विसर्गाभ्यां न चित्रभः ।। 'भवकाननमत्तम मममायातमःप्रम । विनयावां स्तुरे वीर विनतविशेश्वर ।।' इदमपि उकाव्यं वचिदृश्यते ।। अथ पूर्वोक्तमेवार्थमुपसंहरमाह-- अधीत्य शास्त्राण्यभियोगयोगादभ्यासवश्यार्थपदप्रपञ्चः । तं तं विदित्वा समयं कवीनां मनःप्रसत्तौ कवितां विदध्यात् ॥ २६ ॥ अभियोगस्योद्यमस्य योगात् शास्त्राणि धर्मशास्त्रकामशास्त्रार्थशाषशब्दशाननीतिशास्त्र. वैद्यशास्त्रज्योतिःशास्त्रालंकारशास्त्रप्रभृतीन्यध्ययनपूर्वमयीत्य अर्थाथ पदानि च अर्थप- दानि तेषां प्रपञ्चः अभ्यासेन वयो वशवी भर्यपदप्रपश्चः शब्दार्थप्रपञ्चो यस्य स तं तं प्रसिद्ध पूर्वकविप्रयुक्तं कवीनां समयं कावसिद्धान्तं ज्ञात्वा ततो मनसचित्तस्य प्रसत्तौ प्र- समले सतीत्यर्थः । कवेः कर्म कवित्वं ती विदध्यात्कुर्यात् ।। इति वाम्भटालंकारव्याख्यायां सिंहदेवगणिकृतायां प्रथमः परिच्छेदः । द्वितीयः परिच्छेदः। अथ काव्यशरीरं दर्शयन्नाह- संस्कृतं प्राकृतं तस्यापभ्रंशो भूतमापितम् । इति भापाश्चतस्रोऽपि यान्ति काव्यस्य कायताम् ॥ १ ॥ तस्य पूर्वप्रस्तुतस्य काव्यस्य एतावतस्रोऽपि भाषा: कायतां शरीरत्वं प्राप्नुवन्ति । चतस्रोऽपि भाषाः काव्यस्य शरीरप्राया इत्यर्थः ।। अथ भाषाचतुष्टयं स्पथ्यति-- संस्कृतं वर्गिणां भा शब्दशास्त्रेषु निश्चिता । प्राकृतं तज्जतत्तुल्यदेश्यादिकमनेकधा ॥ २ ॥ देवानां भाषा संस्कृतं भवति । किविशिष्टा । शन्दशास्त्रेणु व्याकरणेषु निश्चिता स. गम्व्युत्पत्या निणीता प्रकृतेः संस्कृतादागतं प्राकृतं अनेकदा अनेकप्रकारर्भवति ।

·२ परिच्छेद] वाग्भटालंकारः । सज च तत्तुल्य च देश्य च तजतत्तुल्यदेश्यानि तानि आदौ यस्य तत्तथा । तस्मात्सस्कृता- जायते स्म तजम् । यथा- 'सिरिसिद्धराअ सच साहसरसिक त्ति कित्तण तुज्झ । कहमण्णहा मण मह पडन्तमअणत्यमकमसि ॥' हे श्रीसिद्धराज जयसिंहदेव, तब साहसरसिक इति कीर्तन सत्यमस्ति तत्तथा । अन्यथा कथ मनो मम आक्रामसि । मन किभूतम् । पतन्ति मदनास्त्राणि स्मरवाणा यत्र तत् । अन सस्कृतशब्दा एवं प्राकृतीभूता इति तजम् । तेन सस्कृतेन तुल्य समसस्कृतमित्यर्थ । उदाहरण यथा---'ससारदावानल्दाहनीरम्-' इत्यादिस्तुतय । अत्र प्राकृतेऽपि स- स्वतशब्दा नान्यथा भवन्तीति । देशे भव देश्यम् । यथा- 'सत्तावीसोअणकरपसरो जाव अज वि न होइ। पडिहत्यविम्बगहवइवअणे ता बज्ज उज्जाणम् ॥' अन सत्तावीसजोअणशब्दो देश्यश्चन्द्रार्थे, तस्य किरणप्रसरो यावत् अद्यापि न भवति । पहिहत्थशब्दोऽपि देश्य सपूर्णार्थ । गहवइशब्दो देश्यश्चन्द्रार्थ । ततो हे सपूर्णमण्डल- चन्द्रवदने तावत्त्व उद्यान बजेति । आदिशब्देन शौरसेनी भाषा मागधी च गृह्यते । शौरसेनीमागध्यो प्राकृतादल्प एव भेद । शौरसेनी यथा-इदानींशब्दे इरोप -'ज दाणी दुबलो अहयम्' । तदशब्दस्य ता--"ता पहि'। एक्शब्दस्य य्येव—'इह य्येव' । ननुशब्दस्य णम्-'ण भणामि तुमम्' । अम्महेशब्दो हर्षे–'अम्महे, एसो क्लहो जणो । विदूषकादीना हर्षे ही ही भो इति शब्दा-'ही ही भो, एस नरु जम्पई' इत्यादि । मागधीमापाया अकारान्तस्य सौ एर्भवति-'एस वल्हे' । तथा अहशब्दस्य हगे भवति–'हगे अगदा' । तिष्ठतेस्तकारस्य चमार ~~-'चि तुमम्' । तथा रेपस्य ल, णारस्य च न । यथा तरुणस्थाने 'तलुन' इति, रुक्षस्थाने 'लुक्ख' इत्यादि । एवमनन प्रकारेणानेकधा प्राकृतं ज्ञेयम् ॥ अपभ्रशभाषामाह- अपभ्रशस्तु यच्छुद्ध तत्तद्देशेषु मापितम् । अपभ्रश पुनर्भवति । स इति स्वयं गम्यते । यत्तेषु तेषु कर्णाटपश्चालादिषु शुद्ध अपरभापाभिरमिश्रित भापित सोऽपभ्रशो भरतीत्यथ । इह कचिदभूतोऽपि स्फो भवति । यथा-'चारह तुहु अइमां हि अउदीसह सव्य पढ तु । यहि मा बइअह आविसद अह्म के रनु कन्तु ॥ पैशाचीमाह- यद्भतेरुच्यते किंचित्तद्भौतिकमिति स्मृतम् ॥३॥ यत्किचित पिशाचैरुच्यते जल्प्यते तद्भौतिर पैशाचिमिति करितम् । भूताना ·काव्यमाला मिदं भौतिकम् । अन दकारस्य तः । यथा-'माउने तये नमह' मारदेव देव नमत । यूयमित्यर्थः । हृदयस्य यकारः पारो भवति । यथा--'दि तपंपरस्य ला। यथा 'लुद्दो रोग इत्यर्थ इत्यादि । अथ वारयस्य द्विमकारखमाह- छन्दोनिबद्धमच्छन्द इति तद्वात्ययं द्विधा । पद्यमाद्यं तदन्यच्च गई मिथं च तद्यम् ॥४॥ तत्प्रसिद्ध वाचा विकारो घाययं द्विधा द्विप्रकारं भवति । एक मात्रागणयन्धाळ न्दसा निषद्धम् । अपरं चाच्छन्दश्छन्दोरहितम् । आयं छन्दोनियद्धं पर्व कथ्यते । तद- न्यत् ततोऽन्यच्छन्दोविहीनं गयं कथ्यते । तयोर्द्वयं तद्वयं छन्दोनिषद्धाहन्दसोईयं मिश्र कथ्यते । गद्यपद्यरूपम् । तच चम्पूरिति मित्रम् । 'गद्यपद्यमयी चम्प:' इति वचनात् । मिधं च नाटकादिषु चम्पूप्रन्थेषु च भवति ॥ काव्ये दोपपरिहारार्थमाह-- अदुष्टमेव तत्कीत्यै स्वर्गसोपानपतये । परिहार्यानतो दोपांस्तानेवादौ प्रचक्ष्महे ॥ ६ ॥ तत्काव्यमदुष्टमेव दोपरहितमेव कीर्तिनिमित्तं भवति । किविशिष्टाये कीय। स्व. गस्य स्वर्गरूपस्य आवासस्य सोपानपतिरिव स्वर्गसोपानपतिस्तस्यै । यथा सोपानपरया उच्चस्तरे प्रासादे आरयते कीर्तिरूपसोपानश्रेण्या कवयः काव्यकरणेन स्वर्गलक्षणतुङ्गप्रा- सादमारोहन्ति । कविकीर्तः स्वर्गेऽपि विस्तीर्यमाणत्वात् । अतः कारणात्परिहार्यान्दोषा- प्रसिद्धानादौ धुरि प्रचक्ष्महे कथयामो वयम् ।। तत्र काव्ये दोशत्रिविधा भवन्ति । पददोपा वाक्यदोपा वाक्यार्थदशेपाश्च तत्र प्रथम पदविषयानष्टी दोपानाह- अनर्थकं श्रुतिकटु व्याहतार्थमलक्षणम् । स्वसंकेतप्रलप्तार्थमप्रसिद्धमसंमतम् ॥ ६॥ ग्राम्यं यच्च प्रजायेत पदं तन्न प्रयुज्यते । क्वचिदिष्टा च विद्वद्भिरेषामप्यपदोपता ॥ ७॥ (युग्मम्) म विद्यतेऽर्थः प्रयोजनं यस्य तदनर्थकम् । निष्प्रयोजनमित्यर्थः । श्रुती श्रवणे कटु श्रुति- कटु यत् बने कर्वशमिन्यर्थः । व्याहतो विरुद्धोऽयों यस्य तझाहतार्थे विरुद्धार्थमित्यर्थः । न विद्यते लक्षणे शब्दशानव्युत्पत्तिर्यस्य तत्तथा। व्याकरणहीनमित्यर्थः । स्वसंकेतेनैव न परसकेन प्रकल्पितोऽ? यस्य तत्तया । स्वाभिप्रायकारिपतमित्यर्थः । शास्त्रे क्वचित्प्रोक्त- मपि यन प्रसिद्धं विख्यातं तत् अप्रसिद्धम् । असंमतं नाभिमतमित्यर्थः । प्रामे प्रत्यन्त- पुरे भवं माम्यं प्रामीणजनवचमतुल्यमित्यर्थः । एवंविधं यत्पदं मनायेत प्रादुर्भवेत् त- ·२ परिच्छेदः). वाग्भटालंकारः। - स्पद शब्दरूपं न प्रयुज्यते, काव्येषु तादृशस्य पदस्य दुष्टत्वात् । अत्रापवादमाह- बचिदिष्टा चेन्यादि । चित्केचिदनुवादोपहासार्थेषु विद्वद्भिः पूर्वाचार्यरेषामपि पूर्वोक्त- दुष्टपदानामपि अपदोपता निर्दोषता इष्टा प्रतिपादितेन्यर्थः ॥ यया- 'मुख चन्द्रश्रिय धत्ते श्वेतदमचकराङ्कुरः । अत्र हास्सरसोद्देशे प्राम्यवं गुणता गतम् ॥' हास्यरसावतारादिहेतवे प्राम्यादिपदान्यपि गुणाय भवन्तीति भावः ।। तन प्रथममनर्थकमाह- प्रस्तुतेऽनुपयुक्तं यत्तदनर्थकमुच्यते । यथा विनायकं वन्दे लम्बोदरमहं हि तु ॥ ८ ॥ प्रस्तुते प्रारब्धेऽर्थे यदनुपयुक्तं नोपयुक्त अनुपयोगि भवति तत्पदमनर्थकमुच्यते । उदाहरणमाह-यथेति । यथाशब्दो दृष्टान्तोपन्यासार्थः । अन लम्बोदरपद हि तु इति च सर्वमनर्थकम् । यतः यत्स्वरूपमानवाचक पादपूरणमान च यत् तद्वयमपि अनर्थक ज्ञेयम् । लम्पोदरपद हि स्वरूपमात्रवाचकम् । हितुपदे तु पादपूरणमात्रार्थ के अतोऽनर्थकानि । तथा वन्दे इत्यत्र वर्तमानाया एकवचनस्य प्रयोगाददमित्यपि स्वय लभ्यते 1 अतोऽहमिति पद- मपि पुनरुक्तत्वादनर्थक ज्ञेयम् । प्रयोजन विवक्षायां तु अहमिविपदं प्रयुक्तं नानकमिति । अन शिष्य आह–'ननु लम्बोदरपद गणेशार्थप्रतिपादक ततः कथमनर्थमम् । न च वाच्यं विनायकदादेनेवोक्तार्थत्वात् पुनरुक्तदोषः स्यादिति। पुनरुक्तदोपरयात्रानिषिद्धत्वात् । अन उच्यते--पुनरक्तदोपा अनर्थकदोपेऽन्तर्भवन्ति । ये तु पुनरुत्तदोषान्मृयडिरेपन्ति, तेऽपि पदार्थप्रतिपत्ती जाताया पदान्तरप्रयोगमनुपयोगिन मन्यन्त एव । न चेह प्रस्तुते वन्दे इन्पर्षे लम्बोदरपदं कचिदुत्कर्ष पुष्णाति । तेन पुनरुक्तदोषोऽनर्यपदोपेऽन्तर्भव- तीति सिद्धम् । यत्तु वक्ता हर्षमयादिवशात् पद विनिर्वा प्रयुहे. तत्र नाय दोषः । तेन विना हि कार्य हर्पमयादिप्रतीतिः स्यात् । तदुक्त श्रीभावश्यके-- 'सहायशाण तवो स हेसु उवएसुगुराइययाणेसु । सत गुणकित्तगेसु अन हुन्ति पुनरुत्सदोसाओ ।' 'जयजय यबरजिष्णो विष्णोरवतार भूप जयसिह । अतिमहसहस्तव्यारतदुरवीर मुग्नेऽस्मिन् ।' अप्र जयजयाद दिना हों न गम्यते । दस्तसन्दयोस्तु पुनक्कामासत्वमेव । भिमाया भये यया भहिरहिः । एव वीप्सानुपादादिष्यपि द्रष्टव्यम् । अपरिपर भाद- निप्लुराक्षरमत्यन्तं युधैः श्रुतिकट स्मृतम् । एकाममनसा मन्ये सष्ट्रय निर्मिता यया ॥९॥ १.पा तुरीपरणे फुटायी, पादप्रयेऽस्फुटायी. यगा- २ ·काव्यमाला। विद्वद्भिभृशं कठोराक्षराणि यत्र तत्पदं 'श्रुतिकटु' इति पठितम् । उदाहरणमाह- एकेति । यथाब्दो निर्देशनोपदर्शनार्थः । इयं युवती सष्टा विधामा घटिता । किंभूः तेन । एकानं सावधानं मनो यस स एकाग्रमनास्तेन । मन्ये इति वितर्के । एवंविधा- अतरूपस्यान्यथानुपपत्तरिति । अत्र स्रष्टा इति कठोरम् ।। व्याहतार्थमाह- व्याहतार्थ यदिष्टार्थवाधकार्थान्तराश्रयम् । रतस्त्वमेव भूपाल भूतलोपकृतौ यथा ॥ १० ॥ तत्पदं व्याहतार्थं भवति, यदभीष्टार्थस्य बाधकं अर्थान्तरमन्यार्धमाश्रयति । एकस्मा- दीदन्योऽर्थः अर्थान्तरं इष्टार्थयाधकं च तदनन्तरं च इष्टार्थराधकार्यान्तरं आधयों यति समासविधिः । उदाहरणे यथा--भूतलस्योपकृतिरुपकारस्तस्यां त्वं रतः आसत्ता इतीष्टोऽर्थः । तस्य पाधकं भूतानां प्राणिनां लोपकरणे रतस्त्वमित्येवंविधमर्थान्तरमाश्र- यति भूतलोपकृतिशब्दः ॥ अथालक्षणं लक्षयति- शब्दशास्त्रविरुद्ध यत्तदलक्षणमुच्यते । मानिनीमानदलनो यथेन्दुविनयत्यसौ ॥ ११ ॥ यत्पदं शब्दानां शास्त्रेण व्याकरणेन विरुद्धं तदलक्षणं कथ्यते । उदाहरति- यथेसुदा- हरणार्थम् । मानवतीनां तरुणीनां मानस्याईकारस्य दलयतीति दलनो विदारकः इन्दु- चन्द्रो विजयति विशेषेण जयति । चन्द्रोदये मन्मधोन्मादेन पतिषु साहंकारा अपि युक्तयो मान मुश्चन्तीति । अन 'परावेजेः' इति सूत्रेणात्मनेपदप्राप्तिविजयतीति परस्मैपदं दुष्टम् । विजयते इत्येव सत्यम् । स्वसंकेतप्रकृतार्थमाह- खसंकेतप्रकृतार्थ नेयार्थान्तरवाचकम् । यथा विभाति शैलोऽयं पुष्पितर्वानरध्वनैः ॥ १२ ॥ नीयत इति नेयं प्रायं न तु गम्यम् । नेयं च तदर्थान्तरं च नेयान्तिरं तस्य वाचक पदं स्वसंकेतमतार्थ भवतीत्यर्थः । उदाहरति-यथेति । अत्र वानरध्वजैरिति ककुमा- यैरर्जुन रित्यर्थः । वानरध्वजशब्देनार्जुननामा पाण्डवः कथ्यते तस्य कपिध्वजत्वात् । मनु अर्जुननाम्ना सादृश्येन फकुमरक्षास्तेन वानरध्वजपद नेयार्थम् । वानरध्वजशब्देन हि ककुभवृक्षा न कथ्यन्ते, ततः स्वसंकेतप्रकृतार्थ वानरध्वजपदम् । यत्तु समस्तकावि. संकेतनं तत्र न दोषः । या रपाद्शन्दचक्रनानि पक्षिणि, विस्फान्दो भ्रमरे । द्विपारादः काके ।।

·२ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। अथाप्रसिद्धमाह- यस्य नास्ति प्रसिद्धिस्तदप्रसिद्धं विदुर्यथा । राजेन्द्र भवतः कीर्तिश्चतुरो हन्ति वारिधीन् ॥ १३ ॥ यस्य पदस्य प्रसिद्धि. कविरूद्धिर्नास्ति तदप्रसिद्ध विदुः तथाले न जानन्ति । पात- नामनेरार्थत्वात्स्थयन्ति वा । उदाहरण यथा-हे भूपेन्द्र तव कीर्तिश्चतु सख्यान पूर्व- पश्चिमदक्षिणोत्तरान् समुद्रान् हन्ति गच्छति भ्राम्यतीति भाव ।अन 'हन हिसागत्यो।' इति धातुपाठे गत्यर्थ. पठितोऽपि हन्तिधातुर्न कविपरम्पराया प्रसिद्ध । प्रयोनजविशेषे तु गत्यर्थप्रयोगोऽप्यदुष्ट एव । यथा विशेषे शेषादिषु॥ असमतमाह- शक्तमप्यर्थमाख्यातुं यत्न सर्वन समतम् । असमतं तमोम्भोज क्षालयन्त्यशवो रवे. ॥ १४ ॥ यत्पदमर्थमारयातुमभिधेय वक्तु शक्तमपि समर्थमपि सर्वत्र महाकविशास्त्रेषु न समत कवीना नाभिमत तदसमत कथ्यते । यत्तदोनित्यसवन्धत्वात् तच्छब्दस्य स्वय गम्यमान. त्वात् । अनौदाहरणमाह-रवेः सूर्यस्याशव किरणास्तम एवाम्मोज कर्दमस्त तमो. म्भोज ध्वान्तरूपमम्भोज कर्दम क्षालयन्तीत्यर्थ । अत्राम्भोजशब्दोऽम्भसो जातोऽम्भोज इति व्युत्पत्त्या कर्दम वाचयितु समर्थोऽपि कमलादन्यत्र कवीना न समत कमले एव तस्य रूदत्तात् ॥ तथा-प्रपूर्व स्मृधातुर्विस्मरणार्थे एव प्रसिद्धो न तु प्रकृष्टस्मरणार्थे । तथा चौक्त नैषधसाव्ये- 'नाक्षराणि पठता किमपाठि प्रस्मृत किमथवा पठितोऽपि । इत्यपिचयसशयदोलाखेलन खलु चकार नकार ॥' -अपूर्व स्थाधातुर्गमनार्थे प्रसिद्धो न तु प्रकृष्टस्थानार्थे । यया-'असी नगर प्रति प्रस्थितः' । गत इत्यर्थ । तथा आड्पूर्वो वहति करणे, न तु समन्ताद्वहने । यथा-'सद्विद्या विस्मयावहा' विस्मयकरीत्यर्थ. । एवं कविसमतमेव पद प्रयोज्य काव्ये नान्यत् ॥ अथ प्राम्यमाह- यद्यनानुचितं तद्धि तन ग्राम्यं स्मृतं यथा । छादयित्वा सुरान्पुप्पैः पुरो धान्यं सिपाम्यहम् ॥ १५ ॥ यदिति । यत्पर यत्र देशेऽनुचित वत्तमयोग्य भवति हि निश्चित तत्पदं तत्र देश प्राम्य स्मृतं यविमिस्तदश्लील कवितमित्यर्थ । यथेत्युदाहरणार्थम् । अहं पुष्पै सुरानभ्य- र्य पलि दोरयामीलेवं वक्तु योग्यं भवति । अत्र तु भद देवान्पुष्परादायित्वामे धान्य क्षिपामीति मामागलोषतुल्यवचन प्रोत तत्तादृश पद प्राभ्यं शेयमिति । तथा-वी. तथा- ·'काव्यमाला। डाजुगुप्ता अमगलप्रीतिकरा ये शब्दास्तेऽपि समानुचितत्वालम्या एव । श्रीडादेतुर्यथा--' 'साधनं सुमहास-' इत्यत्र साधनशब्दः पुंश्चिदेऽपि शरयेत । जगुप्सावाचको यथा-- 'वायुः प्रसरति' । वायुशब्दोऽपानपवन शङ्काकारी । अमङ्गलप्रतीतिकरो यथा--'संस्थिती- ऽयम्। संस्थितशब्दोऽत्र मृतार्थशङ्काकारी । तया--- 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतामुदाहरति शण्ठः । परमार्थतः सहृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ।।' अन पेलवशब्दोऽसभ्यत्वादशम्य एव । याभ्यांसाभिरित्यादयस्तु क्वचिद्देशेऽसभ्यत्वा. जाम्याः न तु सर्वन भगवतीभगिनीशवलिङ्गप्रभृतयस्तु लोकेऽविरुद्धत्वाददुष्टाः । उक्तं च--- 'लोकवाप्रतिपत्तव्यो लोकिकोऽर्थः परीक्षकैः। प्रतिलोकव्यवहारसदृशी पालपण्डिती ॥ इति । क्वचिदेपामध्यनकादीनामपदोषता। 'ववयस्यास्मि दादासी सतवाहं ससर्वदा। ततमानय मन्दोक्तिमेनामध्येत्ययं शुकः ॥' वकारादयोऽनर्थका अलक्षणाश्च तथाप्यत्रानुकरणार्थत्वात्तेषां न दोषः । युगपरस्तुतिनिन्दयौर्वाच्ययोाहतार्थमपि न दुष्टम् । यथा- 'रतस्त्वमेव भूपाल भूतलोपकृती सदा । अत एव यश: स्वैरं तवापूर्वाथ कीर्तयः ।' स्वैरं स्वेअचारी मन्दं च । अपूर्वा अद्भुता अकारपूर्वाश्च अकीर्तय इत्यर्थः । महेलिकार्या स्वसंकेतप्रकृतार्थमपि न दुष्टम् । यथा--- 'अवलो इजण सामलव अणं र धाम दारओ जाओ। रवितणय मण्डलीकय इत्यिपसूर्ण कुरंगयि ।' अब रक्तिनयः कर्णस्तस्यब्दवाच्यः । संप्रत्यष्टी वाक्यदोषान्फ्रमेणाह- पदात्मकत्वाद्वाक्यस्य तद्दोपाः सन्ति तत्र हि । अपदस्थास्तु ये वाक्ये दोषांस्तान्चूमहेऽधुना ॥ १६ ॥ उक्ताः पददोषाः । यस्मिन्वाक्ये सदोषं पदं प्रयुज्यते तद्वाक्यमपि सदोपपदयोगास- दोषमेवेत्याह---तदोषाः पदगतदोषाः अनर्थकादिकाः हि निश्चितं तत्र वाश्ये सन्ति । वास्यस्य पदात्मकत्वात्पदरूपत्वात् । सदोषपदनिष्पमं वाक्यमपि सदोषम् । निदोषैः पदैवाक्यमपि निर्दोयम् । यथा--- 'राजेन्द्र भवतः कीर्तिचतुरो दन्ति पारिधीन् ।'

·२ परिच्छेद.] वाग्भटालंकारः। इत्यत्र हन्तीति सदोषक्रियया समग्रदोष वाक्य सदोष जातम् । एतावता ये पददोषा भवन्ति, ये अपदस्था वाक्यदोषा', ये पदे न सन्ति कितु वाक्ये सन्ति, तानधुना वच्म ॥ खण्डितं व्यस्तसबद्धमसमितमपक्रमम् । छन्दोरीतियतिभ्रष्टं दुष्टं वाक्यमसक्रियम् ॥ १७ ॥ एवविधं वाक्य दुष्ट सदोपम् । छन्दोभ्रष्ट रीतिभ्रष्ट यतिभ्रष्टम् ॥ अथानुक्रमेण सर्वानाह- वाक्यान्तरप्रवेशेन विच्छिन्न खण्डितं मतम् । यथा पातु सदा स्वामी यमिन्द्रः स्तौति वो जिनः ॥ १८ ।। यद्वाक्य वचनान्तरन्यासेन विच्छिन्न त्रुटित तत् खण्डितम् । जिन स्वामी को यु- ध्मान्पातु इति वाक्य यमिन्द्र. स्तोतीति वाक्यान्तरेण विच्छिन्नत्वात्खण्डितम् ॥ सबन्धिपददूरत्वे व्यस्तसबन्धमुच्यते । यथाद्यः सपदं ज्ञाता देयात्तत्वानि वोऽहताम् ॥ १९ ॥ एकस्मिनेव वाक्ये सबन्धिपदादूरत्वे सति यस्य पदस्य यत्पद सन्धि तत्तत्रैव यो- ज्यम् । तदूरत्वे सति व्यस्तसबन्धमुच्यते। यथानाईतामाधस्तलानि ज्ञाता व सपद देया. दितिसयन्धिपदाना यरे स्थापन तत् व्यस्तसबन्ध ज्ञेयम् ।। शब्दार्थों यत्र न तुलाविधृताविव समितौ । तदसमितमित्याहुक्य वाक्यविदो यथा ॥ २० ॥ यत्र पन्धे शब्दार्थों तुलाविधताविव न समिती । यथा तुलाविधृतौ द्रव्यो द्वयो पा. वयो न मत , तदा समितौ । यत्र शब्दा पहवोऽर्थोऽल्प', वाक्यविदस्तद्वाक्यमसमि. तमाहु ।। उदाहरणमाह- मानसौक पतद्यानदेवासनविलोचनः । तमोरिपुविपक्षारिप्रिया दिशतु वो जिन ॥ २१ ॥ मानसे ओको गृह यस्य पतत, पक्षिण स मानसौकः पतन् हस', स एव यान यस्य स घासी देवश्च मानसीम पतद्यानदेवो ब्रह्मा तस्यासन कमल तद्वत्तत्सदृशे विशिष्टे लो- चने यस्य स जिनो वो युष्मान तमोरिपुविपक्षारिप्रिया दिशतु । तमोरिपु सूर्यस्तस्य विपक्षी राहुस्तस्यारिविष्णुस्तस्य प्रिया रक्ष्मीस्ता दद्यात् । अन शब्दवाहुल्येऽर्थस्तोक्त्व- मेव दोष ॥ 'अप्पक्खर महत्व एवं न दोपः । शब्दाल्पत्वेऽर्थे बहुलता गुणाय भवति । 1. 'मसमत' ख.३ 'समती स.

·काव्यमाला २२ अपक्रमं भवेद्यत्र प्रसिद्धक्रमलचनम् । यथा भुक्त्वा कृतस्नानो गुरून्देवांश्च वन्दते ॥ २२ ॥ यत्र वाक्ये प्रसिद्धक्रमलानं भवेत् तदपक्रममुच्यते । अपगतः फमो यस्मात्तदपक्रम. मुच्यते। तथादौ सानं ततो देववन्दनं ततो गुरुनमस्करणं ततो भोजनमित्यादिक्रमोऽत्र ममः। छन्दःशास्त्रविरुद्धं यच्छन्दोभ्रष्टं हि तद्यथा । स जयतु जिनपतिः परब्रह्ममहानिधिः ॥ २३ ॥ यद्वाक्यं छन्दःशास्त्रविरुद्धं तच्छन्दोमटं कथ्यते । तद्यथेत्युदाहरणे स जिनप. तिर्जयतु विजयतां परब्रह्मणो महानिधानं स जयतु इत्यत्र छन्दोमगः । आयादक्ष- रानगणस्य पतनादनुष्टुप्टक्षणं नास्ति । तया चोक्तम्---'वकं नायानसी स्याताम्' इ. त्यादि । अधिकारस्तु तत्र वृत्तरलाकरछन्दवि विलोकनीय इति ॥ रीतिभ्रष्टमनिर्वाहो यत्र रीतेर्भवेद्यथा । जिनो जयति स श्रीमानिन्द्रायमरवन्दितः ॥ २४ ॥ एवं पाली रीतिः समासा...... पदान्तविरतिप्रोकं यतिभ्रष्टमिदं यथा । नमस्तस्मै जिनस्वामिने सदा नेमयेऽहते ॥ २५ ॥ यद्वाक्यं पदान्तविरत्या पदमध्ये विरतियतिस्तया प्रोक्तं तद्यतिभ्रष्टं कथ्यते । पदान्ते सर्वत्र विरतिः कार्या न तु पदमध्ये पदमध्यविरतिमोक्तं तत् यतिभ्रटमुच्यते । यतिविरती एकार्थो । 'नमस्तस्मै जिनस्वामि' इत्यत्र वर्णपूर्णत्वात्पदान्तर्यतिः कृता । 'ने' इत्यक्षर चतुर्थपादे पतितम् । नैवं भवेत् । भवेच शापि, संध्यादिविशेषभावात् ।। सक्रियापदहीनं यत्तदसत्कियमुच्यते । यथा सरस्वती पुप्पैः श्रीखण्डैघुसूणैः स्तवैः ॥ २६ ॥ असती क्रिया यत्र वाक्ये तत्क्रियापदविहीनमसक्रियमुच्यते । यथाई सरस्वती पुष्पै । रचयामि श्रीखण्डैघुसणैविलिम्पामि स्तवैः स्तौमीत्यादिक्रियाणामभावादसक्रियत्वम् । तथा न विद्यते सती मालार्था क्रिया यत्रेत्यन्वयार्याश्रयणादमङ्गलार्धक्रियाहीनखे क. चिन्न दोपः । यथा- . १. पुस्तकद्वयेऽपि समान इयानेव पाठः, 'अत्र प्रथमपादेऽसमस्तपदत्वावदी रीतिः, द्वितीयपदे भूयःसमासवत्वाद्रौदीया रीतिः' इति जिनवर्धनसूरिव्याख्या.

·२ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। २३ 'मा भुजगास्तरहिण्यो मृगेन्द्राः क्रूरदन्तिनः । भवन्त वरस संप्राप्त पन्धानः सन्तु ते शिवा. ॥' अत्र हे वत्स भुजमा मा दाक्षुः, तरङ्गिण्यो मा नैपुः, मृगेन्द्रा मा दाधुः, घरदन्तिनो दुष्टगजाः पथि वा मा भैरसुरित्याद्यमङ्गलार्थक्रियाहीनत्वेनापि न दोपः । यदि प्रान्ते 'हे वत्स ते तव पन्थानः शिवाः सन्तु कल्याणा भवन्तु' इति मगलार्थरिया प्रयुक्ता । कि. यागुप्तेषु पुनरसस्क्रियामासत्वमेव, गुप्तायाः क्रियायाः सद्भावात् । यया- 'राजेन्द्र करवालोऽय कीर्तिपण्याङ्गनारतः। भुजंगन्यक्तमूर्तिस्ते द्विपलोहितकुमुमैः ॥' इत्यत्र भुजगतीति क्रियापदं नटप्रायम् ।। उत्ता भयरपि वाक्यदोपाः । अथ वास्यस्यार्थदोपानाह- देशकालागमावस्या द्रव्यादिपु विरोधिनम् । वाक्येवर्थ न बेनीयाद्विशिष्ट कारणं विना ॥ २७ ॥ वाश्यार्थविदः पुरुषा वाक्येषु देशविरोधिनोऽर्थीस्तथा कालविरोधिन आगमविरोधिनौ• अस्थाविरोधिन आदिशब्दालोकपिरोधिनोऽप्यर्थान् विशिष्ट कारण विना न रचयेगुः ।। सर्वेशामुदाहरणान्येकस्मिन्कान्ये प्रददर्यन्ते- प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजरानीस्मितदिशि प्रचण्डे मार्तण्डे हिमकणसमानोप्ममहसि । जलक्रीडायातं मरुसरसि बालद्विपकुलं मदेनान्धं विध्यन्त्यसमशरपातः प्रशमिनः ॥ २८ ॥ यथा प्रशामिनः क्षमापराधैत्रस्य चैत्रमासस्य प्रवेश मार्तण्टे सूर्य प्रय? सति मरमरति मवस्यतीसरोवरे जरमीडायात पानीयश्रीतार्थमागत मदेनान्ध यालवि. पल पलभसमूह असमरपातविषमयापमहाविध्यन्ति । किमते प्रमोशे । फुट- पुरनराजीस्मितदिशि स्फुटाः प्रायाः फुटजास्तेषां राजी श्रेलिया स्मिता इगिता दिसो यत्र प्रवेशे । रिभते मानण्हे । हिमाममानमूष्मणां महो यस्य म सस्मिन् । तया विरोधमाह-वांगाले युटना भान्ति, न यसन्ते शी फारविरुद्धम्मात दिमा जीवटता इति द्रव्यापपदम् । मसति जीडा र देशविरुद्धम् । पालदिपानी महान्यतेत्यास्पारिरक्षम् । प्रामिनो नियन्तीयागमापरखम् ॥ पर तु विशिष्ट पारणं तत्र न दोषः। यथा- तरिनारीनयनागारिमिनरेन्द्र निलिम्वशिमिः । सरोति सालमारिनगरमादन मरम्गीपरि' १. पीयुनिसिपो मोर ·काव्यमाला । २४ इत्यादि अदोपः । एवं सर्वत्र भावीयम् ।। इति दोपविपनिकैरकलङ्कितमुज्ज्वलं सदा विबुधैः । कविहृदयसागरोत्थितममृतमिवाखाद्यते काव्यम् ॥ २९ ॥ विबुधैः सदा कविहृदयसागरोत्यितममृतं देवैरासायते इत्युक्तिलेशः ॥ इति वाग्भटालंकारटीकायां सिंहदेवगणिकृतायां द्वितीयः परिच्छेदः। तृतीयः परिच्छेदः। अदोपावपि शब्दार्थी प्रशस्येते न येविना । तानिदानी यथाशक्ति बमोऽभिव्यक्तये गुणान् ॥ १ ॥ औदार्य समता कान्तिरर्थव्यक्तिः प्रसन्नता । समाधिः श्लेप ओजोऽथ माधुर्य सुकुमारता ॥ २ ॥ दोपरहितावपि शब्दार्थों यैर्गुणैविना न प्रशस्वेते । इदानी तान् गुणान्यथाशक्ति श- क्तिमनतिकाम्य यथा भवति तथा अभिव्यक्ताये स्पटतानिमितं वदामः । कवितस्यौदार्या- दयो दश वक्ष्यमाणा गुणा भवन्ति । नामान्यपि दशानो सुगमानि । तथा अभिव्यक्तये इत्सन तादर्थे चतुर्थी तेन यद्यपि दोषाणामभावो गुणान्साधयति तथापि कति ते गुणाः किनामानः किंस्वरूपा इत्यभिव्यक्तिर्न स्यात् । अतोऽभिव्यक्तिनिमित्तं वदामः ॥ प्रत्येक सोदाहरणार्यानाह- पदानामर्थचारुत्वप्रत्यायकपदान्तरैः । मिलितानां यदाधानं तदौदार्य स्मृतं यथा ॥३॥ यदर्थचारुत्वप्रत्यायकपदान्तमिलितानामर्थरम्यत्वोत्पादकापरपदैः संयोजिताना पदा. नामाधान करणं तदौदार्य स्मृतम् ।। उदाहरणमाइ- गन्धेभविभ्राजितधाम लक्ष्मीलीलाम्बुजच्छन्नमपास्य राज्यम् । क्रीडागिरौ रैवतके तपांसि श्रीनेमिनाथोऽत्र चिरं चकार ॥ ४ ॥ श्रीनेमिनाथोऽत्र क्रीडागिरी रैवतके चिरं तपोति चकार । राज्यमपास्य त्यया । कर्थ- भूतं राज्यम् । गन्धेभैर्गन्धहस्तिभिर्विभ्राजितं शोभित धाम गेहं यस्मिस्तत् । लक्ष्मीली- लाम्बुजं लीलाकमलं यादृग्भवति एवंविधं छत्र यस्मिनराज्ये तलक्ष्मीलीलाम्मुजच्छत्रम् । H ·३ परिच्छेद] वाग्मटालंकारः। अप्रेमकमलगिरिशब्दाना गन्धलीलाकीटापदमिलिताना सतामर्थरम्यत्वोत्पादकत्वादादा. र्यम् । इमरमरागिरिशब्दाना केवलाना तादृशी न शोभा यादृशी गन्धलीलामीडा पदा- न्तरै सयोजिताना भवति । एतदौदार्यमुच्यते ।। समता कान्ति चैकश्लोकैनाह- बन्धस्य यदवैषम्यं समता सोच्यते बुधैः । यदुज्ज्वलत्व तस्यैव सा कान्तिरुदिता यथा ॥ ५ ॥ बन्धस्य यदवेषम्यमविपमता सुकुमारता सा समता मता । तस्यैव पन्धस्य यदुज्ज्व- लत्व निर्मलता सा कान्तिरुच्यते ॥ उदाहरणमाह- कुचकलशविसारिस्फारलावण्यधारा- वदति यदङ्गासङ्गिनी हारवल्लिः । असदृशमहिमान तामनन्योपमेया कथय कथमह ते चेतसि व्यञ्जयामि ॥ ६ ॥ सा कीदृशी विद्यते इति केनापि कोऽपि पृष्ट सनुवाच-भो , कथय 1 अह ता ते तब चेतसि कथ व्यञ्जयामि कथ प्रकटीकरोमि । अनन्योपमेया अन्यामिनॊपमीयते इत्यनन्यौपमेया ताम् । सर्वोत्तमरूपामित्यर्थ । असदृशमहिमान सर्वोत्कृष्टमाहात्म्याम् । यदगासङ्गिनी हारवालि यस्या अगलमा हारलता कुचक्लशविसारिस्फारलावण्यधा रामनुवदत्यनुकरोति । कुचरलशाभ्या स्तनकुम्भाभ्या विसारिणी प्रसरणशीला स्मारो- दारा रावण्यधारा तामनुक्रोति । एवविधरूपा ता कथ व्याख्यानयित्वा ते चैतसि प्रक्टयामि । अनोत्कटपदाभावादुत्तमपदाभावाच समवन्धत्वात् समता कथिता । एष समतागणो द्वितीय ॥ फलैः क्लप्ताहारः प्रथममपि निर्गत्य सदना- दनासक्तः सौख्ये क्वचिदपि पुरा जन्मनि कृती। तपस्यन्नधान्त ननु वनभुवि श्रीफलदलै- रखण्डै खण्डेन्दोश्चिरमकृत पादार्चनमसौ ॥ ७ ॥ कस्यापि धनिनो वर्णनमेतत् । असावनिर्दिष्टनामा कृती पुरा जन्मनि पूर्वभवे चि. कुत्रापि ननु निश्चित वनभुवि काननम्मी श्रीफरदौबल्बदर खण्डेन्दोहरस्य पादार्च नमकृत चकार । कथमतोऽसौ । सदनाद्नेहानिर्गस्य प्रथममपि फले कृप्ताहारो रचितमो- जन । अत एव--सौत्येऽनासक्त । अश्रान्तमखेद यथा भवति तथा तपस्यन् तप कुर्वन् । तत्तोऽनेनेशी लक्ष्मी प्राप्ता। अन विसधिरूपसधिविसर्गरोपप्रभृतिबन्धाग्ला- निकारणामावादीज्ज्वल्य वतीयो गुण ॥

·. २६ काव्यमाला। यदक्षेयत्वमर्थस्य सार्थव्यक्तिः स्मृता यथा । त्वत्सैन्यरजसा सूर्ये लुप्ते रात्रिरभूद्दिवा ॥ ८ ॥ यदर्थस्सायलं तत्तच्छन्दयत्तया साक्षादर्थप्रतिपादनेन बलात्कारादाप्राप्यावं अर्यस्य मुसेन गम्यत्वम् । अल्पयन्धेनापि तादृशाः शन्दाः प्रयुस्यन्ते यादृशैः साक्षादयों लभ्यते सा अर्थव्यक्तिया । हे नरेन्द्र, खरसन्यरजसा सूर्य रहे दिवसे रात्रिरभूत् । अब रात्रेहेतुः सूर्यलोपः सूर्यलोपस्य हेतु रजः रजसो हेतुः सैन्यमित्यर्थस्य सुखटभ्यत्वादहेयलम् ॥ व्यतिरेकमाह-यनार्थस्य शेयता तत्र दोषः । यथा-- चतुरङ्गे भवत्सैन्ये प्रसर्पति दिशः क्रमात् । नरेन्द्र बहुलध्वान्ता दिवाप्याविरभूनिशा ॥१॥ अन रानेहेतुः सूर्यलोपः सूर्यलोपत्य हेत् रजः रजसो हेतुः सन्यमित्यादिहेतोरमाधाद. थस्य शेयत्वम् । एवं सदोषता(याम्) । चतुर्थ एष गुणः ॥ झटित्यर्पिकत्वं यत्प्रसत्तिः सोच्यते बुधैः । कल्पद्रुम इवाभाति वाञ्छितार्थप्रदो मिनः ॥ १०॥ यत् झटिति शीघ्रमर्पिकलं सा प्रसत्तिरुच्यते । यया कल्पद्रुमादिपदानामुचारण- मानणेवार्थापकत्वात्प्रसत्तिरुच्यते । एप पञ्चमो गुणः ।। स समाधिर्यदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवेश्यते । यथाश्रुभिररिस्त्रीणां राज्ञः पल्लवितं यशः ॥ ११ ॥ यदन्यस्य पदार्थस्य गुणोऽन्यपदार्थे निवेश्यते स्थाप्यते स समाधिगुणः । यथारिखी. शामभूभी राज्ञो यशः पल्लवितमिलन पल्लवगणो वृक्षसंबन्धी स यस्यारोपितः । एष स. माधिगुणः पाठः ॥ अथ श्लेजोगुणवयमेकश्लोकेनवाह-- श्लेपो यत्र पदानि स्युः स्यूतानीव परस्परम् । ओजः समासभूयस्त्वं तद्गद्येप्वतिसुन्दरम् ॥ १२ ॥ पृथग्भूतान्यपि पदानि यत्र स्यूतानविकणिमोतानीच समस्तानीव परस्परं भवन्ति सगुणः । यत्समासभ्यस्त्वं समासप्राचुर्यं भवति स ओजो गुणः । तत्समासभ्यस्त्वं गयेषु गद्ययन्धेष्वतिसुन्दरं भवति । श्लेषोदाहरणमाह- मुदा यस्योगीतं सह सहचरीमिर्वनचरै- मुहुः श्रुत्वा हेलोद्धृतधरणिभारं भुनवलम् ।

·२७ - ३ परिच्छेद ] वाग्भटालकार । दरोद्गच्छदर्भावरनिकरदम्भात्पुलकिता- श्चमत्कारोद्रेक कुलशिखरिणस्तेऽपि दधिरे ॥ १३ ॥ तेऽपि कुल शिखरिण कुलाचला यस्य राज्ञो भुजबल सह सहचरीभि सह पनाभिर्वनचरै मिहर्मुहुरिवार मुदा हर्षेणोद्गीत व्यायात श्रुत्वा चमत्काराट्रेक चमत्कारवाहुल्य दधिरे । कथभूता पवता । दरोगच्छदर्भाङ्कुरनिरदम्भात्पुर रिता । ईषदुत्पद्यमानकशाङ्गुरस- मूहमिपादोमाञ्चिता । एष शेषगुण सप्तमो भवति ॥ अध गद्यय धेन ओजागुणमाह- समरानिरस्फुरदरिनरेशकरिनिकरशिर सरससिन्दूरपूरपरिचयेनेवारु- णितकरतलो देव ॥ १४ ॥ हे देव, खमाणितपरतलो रक्तीकृतहस्तातलो विभासि । उत्प्रेक्षते-समराजिरे समा माहणे स्फुरन्तो येऽरिनरेशाना करिनिारा हस्तिसमूहास्तेपा शिर सरससिन्दूरपूर स्तस्य परिचयेनवाणितकरतल ॥ अथ माधुर्यसौकुमार्यगुणागाह-- सरसार्थपदत्व यत्त-माधुर्यमुदाहृतम् । अनिष्ठुराक्षरत्व यत्सौकुमार्यमिद यथा ॥ १५ ॥ यत्सरसार्थपदत्व तदिद माधुर्य कथितम् । अर्थाश्च पदानि चार्थपदानि रससहितान्य पदानि यत्र तद्भाव । अथवा सरसार्थानि पदानि तद्भाव सरसाथपदत्वम् । उदाहरणमाह फणमणिकिरणालीस्यूतचञ्चन्निचोल कुचक्लशनिधानस्येव रक्षाधिकारी । उरसि विशदहारस्फारतामुजिहान किमिति करसरोजे कुण्डली कुण्डलिन्या ॥ १६ ॥ किमितीति वितर्के । किमय कुण्डठिन्या पद्मावत्या करसरोजे करसमले बुण्डली सर्प कुचकलशनिधानस्य रक्षाधिकारीवास्ति । अयनाप निधानस्य सो रक्षा के रोति । अनापि स्तनकुम्भा एव निधानानि तदक्षारास्ति । फ्णमणीना पिरणाल्या स्यूतो निपधश्चन्दीप्यमानो निगर क्यो यस्य सर्पस्य स । उरति विशदहारतां मामुवन् । तत्तु यता धान इत्यर्थ ।। सौकुमार्यमाहादाहरण चाह-- प्रतापदीपाजनराजिरेव देव त्वदीय करवाल एप । नो चेदनेन द्विपता मुखानि श्यामायमानानि कथ कृतानि ॥ १७ ॥ . निधीना'.

·काव्यमाला।
हे देव, एप त्वदीयः करवायः प्रतापदीपाजनराजिरेव वर्तते । प्रताप एव दीपो दीप्य.
मानतात्तस्य प्रतापदीपस्य खगोऽजनराजिरअनगिरतिकृष्णस्वारखगस्य । यद्येवं पू.
क्ति न स्यादनेन खॉन द्विषतां मुखानि दशामायमानानि याममावमाचरन्ति कथं
कृतानि । अनानिारसमाप्तवत्यासीकुमार्यम् ॥
गुणैरमीभिः परितोऽनुविद्धं मुक्ताफलानामिव दाम रभ्यम् ।
देवी सरस्वत्यपि कण्ठपीठे करोत्यलंकारतया कवित्वम् ॥ १८ ॥
इति वाग्भटालंकारे तृतीयः परिच्छेदः ।
अमीभिरोदार्यादिभिर्गुणैः परितः समन्ततोऽनुविद्धं व्याप्तं कवित्वं देवी सरस्वत्याप
अलंकारतया करोति मुक्ताफलानां दामेव । यथा मुक्ताफलानां मालालंकारतया कण्ठपीदे
योपया क्रियते सा परितो गुणैरनुविद्धा भवति तथा कवित्वमलेकारतया कण्ठपीठे क्रियते ।
अतोऽलंकारावसरस्ततस्तानेव नामतः माह ॥
इति वाग्भटालंकारटीकायो सिंहदेवगणितायो तृतीयः परिच्छेदः ।
चतुर्थः परिच्छेदः ।
दोपैर्मुक्तं गुणैर्युक्तमपि येनोज्झितं वचः।
स्त्रीरूपमिव नो भाति तं वेऽलंकियोचयम् ।।
येनालकियोचयेनालंकारसमुदायनोज्झितं त्यक्तं वचो नो भाति । यथा बीरूपमले-
क्रियोञ्चयं विना नो भाति । काव्यविषये चित्रवोक्त्यादयोऽलंकाराः । स्त्रीरूपविषये-
ऽलंकाराः कटककेयूरतिलकादयः ॥
विषादयोऽलंक्रिया अलंकारा द्विविधाः-शब्दालंकारा अर्थालंकाराय । ततः प्रथम
शब्दालंकारांस्ततोऽर्थालंकारान्प्राड्डाममात्रतः पश्चाद्विस्तरत: सोदाहरणानाह-~
चित्रं वक्रोचयनुप्रासौ यमकं ध्वन्यलंक्रियाः ।
अर्थालंकृतयो जातिरुपमा रूपकं तथा ॥ २ ॥
प्रतिवस्तूपमा भ्रान्तिमानाक्षेपोऽथ संशयः ।
दृष्टान्तव्यतिरेकी वापझुतिस्तुल्ययोगिता ॥ ३ ॥
उत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासः समासोक्तिर्विभावना ।
दीपकातिशयो हेतुः पर्यायोक्तिः समाहितम् ॥ ४ ॥
परावृत्तिर्यथासंख्यं विपमः स सहोक्तिकः ।
विरोधोऽवसरः सारं स पश्च समुच्चयः ॥ ५ ॥

·४ परिच्छेदः]] वाग्भटालंकार । २९ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादेकावल्यनुमापि च । परिसख्या तथा प्रश्नोत्तरं सकर एव च ॥ ६॥ प्रागमीया नामानि प्रत्येकमाह--चित्रमित्यादिलोकपश्चकेन । तथा चित्रादयश्चत्वारो- ऽपि ध्वन्यलगारा अवगन्तव्या. । अर्थालकारा जात्युपमारूपकादय ॥ अथ चित्रादीनामलकाराणा सोदाहरणानि लक्षणान्याह- यत्रागसधितद्रूपैरक्षरैर्वस्तुकल्पना । सत्या प्रसत्तौ तच्चित्र तच्चित्र चित्रकृच्च यत् ॥ ७ ॥ यत्र बन्धे वस्तुकल्पना पदार्थघटना अगसघितद्रूपैरक्षरैभवति । वस्तुन कमलछत्रचामरबन्धादेर्घटना वस्तुनोऽङ्गाना ये सधयस्तेषु तद्रूपाणि तान्येवाक्षराणि व- स्तुकमलबन्धच्छन्नबन्धादितदङ्गानि कमलाङ्गानि दलादीनि । छत्राङ्गानि दण्डपटिका. दीनि । तेषामङ्गाना ये सधयस्तत्र सदशाक्षराणि कार्याणीत्यर्थः । तच्चित्रमुच्यते । यच चित्रकृदाश्चर्यकारि दुष्करत्वेन कविप्रज्ञातिशयख्यापन भवति एकस्वरादिकमेकव्य- अनादिक वा तदपि चित्रमुच्यते । परमपि यथाचित्र प्रसत्तौ सन्या प्रसत्तरेव काव्य विधेयम् । अप्रसत्तेस्तु काव्य को नाम चित्रकविन भवेत् । चित्रमाकारगतिस्वर- व्यञ्जनभेदाचतुर्विध भवति । आकारचित्र पद्माछत्रचामरस्वस्तिकस्लशहरमुसलादि- बन्धैरनेकधा । गति वक्र गोमूत्रिकातुरगगजपदादिभिर्भवति । स्वरेण स्वराभ्या स्वरै- वा चिन स्वरचित्रम् । स्वरत्रय यावचित्रकस्य दुष्करस्व सभवति । स्वस्त्रयादूर्व किं चित्रम् । तथा मात्राच्युतरविन्दुच्युतकावपि स्वरचित्रभेद । तथा व्यञ्जनचित्र एकव्यञ्जनद्विव्यञ्जनत्रिव्यञ्जनचतुर्व्यअनबन्धम् यावयजनचित्रम्, न तत्पर सुफरत्वात् । अक्षरच्युतक व्यअनचिनभेद ॥ आकारचित्रमाह- जनस्य नयनस्थानध्वान एनश्छिनत्त्विनः । ज्ञानध्वानधन स न• ॥ ८ ॥ स जिन इन" स्वामी नोऽस्मारमेन" पाप पुन पुनछिनत्तु । किंभूतो जिन । जनस्य नयनस्थानध्वान । जनस्य लोकस्य नयनस्थाने वानो ध्वनिर्यस्य स तथा । जिनध्वनिना आगमरूपेण नयननैव जन पररोक पश्यतीत्यर्थ । तथा पीन स्फारतर ज्ञानवाने एवं धन यस्य स तथा । पोहादल कमल गोमूत्रिकाचित्रम् ॥ एकस्वरचित्रमाह--- गणनरगणवरकरतरचरण परपद शरणगजनपथकथक। पुनः पुनर्जिन.

·काव्यमाटा। अमदन गतमद गजकरयमल शममय जय भयधनवनदहन ॥ ९॥ हे गणनरगणवरकरतरचरण । गणा ऋषयो नरा मनुष्याध क्रियासु देवादयः । गण- नराणां गणाः समूहास्तेषां वरस्य कल्याणस्य करतरी प्रकृष्टं कल्याणकरी चरणी यस स तत्संयोधनम् । तथा परं पदं यस्य सः । हे शरणगजनपथकथक हे शरणागत. लोकमार्गनिर्देशक । हे अमदन निष्काम । हे गतमद निर्मद । हे गजकरयमल ग. जकरो हस्तिशुण्डादण्डस्तद्वकरयमलं यस्य सः । एककरराब्दस्य लोपः । हे शम. मय । हे भयधनवनदइन । भयमेव घनं वनं पानीयं तस्य दहन इव दहनस्तत्सं- बोधनम् । अत्र मणिगुणनिकर छन्दः । चित्रत्वादन्ते गुरूणामभावोऽपीह न दोपाय । एकस्वरचित्रम् ॥ मात्राच्युतकमपि स्वरचित्रम् । अतस्तदेवाह-- मूलस्थितिमधः कुर्वन्पात्रैर्जुष्टो गताक्षरैः । विटः सेव्यः कुलीनस्य तिष्ठतः पथिकस्य सः॥ १० ॥ स दासीसुतो विटः पधि न्यायमार्गे तिष्ठतः कस्य कुलीनस्य सेव्यः स्यात् । न कस्यापीत्यर्थः । कीदृशः । मूलस्थिति मूलकुलाचारमयः कुर्वन् । तथा गताक्षरैः पात्र- जुष्टः । अथ विटशब्दस्य दूरहितस्यार्थभेदः । स इति प्रसिद्धो वटः पधिकस्य पा- न्यस्य तिष्ठतो निवर्तमानगतेः कुलीनस्य तदधोभूमावुपविष्टस्येत्यर्थः । सेव्यः स्यात् । पान्यस्य गच्छतोऽनुपविष्टस्य कथं वरः सेव्यः स्यात् । ततस्तिष्ठतः कुलीनस्येति वि- शेषणद्वयस्य साफल्यं जातम् । कीदृशो वटः । मूलानां जटानामधः स्थिति फुर्वन् । तथा-गताक्षरैः पात्रैर्जटः । एवं गैतमासमन्ताक्षर क्षरणं येभ्यसर्गताक्षरः पानः पर्जुष्टः। विटपदादिकारमात्राच्युतकं वट इति ।। तथा पिन्दुच्युतकमपि स्वरचित्रम् । तदाह-- धर्माधर्मविदः साधुपक्षपातसमुद्यताः । गुरूणां वञ्चने निष्ठा नरके यान्ति दुःखिताम् ॥ ११ ॥ एवंविधा नरा नरके दुःखितां यान्ति दुःखमावं प्राप्नुवन्ति । धर्ममेवाधर्म कृत्वा विदन्तीति धर्माधर्मविदः । साधुपक्षः सतर्ता पक्षस्तस्प पाते पतने नाशने समुद्यताः । गुरूणां पूज्यानां वश्चने निष्टा आइताः । अथ पश्चन शब्दाद्विन्दुच्युतावान्यत्वम् । तथा हे नरोत्तम, गुरूणो पिनादीनां वचने निदेशे निष्ठास्तत्पराः के दु:खितां यान्ति। न 1. 'गतम्' 'आ' इत्यक्षरं येभ्यस्तादृशः पात्रः (पौरिति यावत्) इत्यर्थः । इति जिनवर्धनसूरिः.

·४ परिच्छेद ]
वाग्भटालकार ।
केऽपात्यर्थ । कीदृशा । धर्माधर्मविद पुण्यपापव्यक्तिशातार । साधना य पक्षपात
पक्षस्वीकारस्तन समुद्यता आसत्ता । वंचनपदाद्वि दुच्युतक वचन इति ॥
ककाकुकङ्ककाङ्ककेकिकोकैककु कक ।
अकुकौक काककाकऋकाकुकुककाङ्ककु ॥ १२ ॥
फकाकु इत्येष श्लोक एक-यानो नेमिनिर्वाणमहाकाव्ये राजीमतीपरित्यागाधि.
कारे समुद्रवर्णनरूपो ज्ञेय । तथा कक समुद्रो वर्तते । केन जलेनोपलक्षित को
वायुयंत्र स कक । यद्वा केन वायुना प्रेरित के जल यन स कक । अथवा कमेव क
मात्मा यस्य स कक । समुद्र कीदृश । ककाकुकककेकाकेकिकोकैककु । क सुख
यया भवति काकुल निर्यषा ते कमाझव 1 अथवा केन सुखेन जलेन वा काकवी ध्व-
निविशेषा येषा ते ककाकव । कझाकवच ते काश्च कड़ा जलपक्षिण । तथा केका
केकारवोऽकश्चिद येषां ते केकाका केकिनो मयूरा । तथा कोकाश्चक्रवाका । कथं मिथो
मेलक । ककाकुकड़ा ककाङ्ककेकिन कोका एवैका अद्वितीया कुमियस्य स तथा ।
तथा-अकुकौक काककाक । कव कुत्सिता न क्वोऽक्व शोमना कौकसो जल
यासिन काका । शोमनजलवायसा इत्यर्थ । तेषां समूह काक काकमेव काककम् ।
स्वार्थे क । तस्य अक्का माता य समुद्र स एव पालकत्वामाता । तथा--काकु
कुककाङ्ककु । ऋचो वेदवाक्यानि तेषा काकवो वक्रोत्तयस्तासा कुक उच्चारक को
बझा सोऽङ्के उत्सङ्गे यस्यासौ अर्थादेव विष्णुस्तस्य कु. स्थान समुद्र । जलशयनत्या.
दस्येति ॥
तथैकव्यञ्जनच्युतक्मपि व्यजनचित्र ततस्तदेवाह-
कुर्वन्दिवाकराश्लेप दधचरणडम्बरम् ।
देव यौप्माकसेनाया करेणु प्रसरत्यसौ ॥ १३ ॥
हे देव, यौष्माकसेनाया असौ करेणुर्गज प्रसरति । कीदृश । दिवा आकाशेन सह
कराशेष कुर्वन् । तथा चरणडम्बर दधत् । पक्षे वर्णच्युतकत्वात्ककारलोपे असी रेणु
प्रसरति । कीदृश । दिवाकरेण सूर्येण सहाशेष कुर्वन् सूर्य यावद्गच्छन्नित्यर्थ । च समु.
धये । रणहम्परं सग्रामडम्पर दधत् । फरेणुपदास्ककारच्युतकम् ॥
प्रस्तुतादपर वाच्यमुपादायोत्तरप्रद ।
भगश्लेपमुखेनाह यत्र वक्रोक्तिरेव सा ॥ १४ ॥
यर पधे उत्तरप्रद पुमा प्रस्तुतादादपर वाच्यमर्थमुपादाय भाषपदेन वाह वदति
सा वोक्तिरेव ॥
भापदोदाहरणमाह-
नाय मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षस कुतो नृत्यम् ।
ननु कथयामि कलापिनमिह सुखलापी प्रिये कोऽस्ति ॥ १५ ॥

·३२ काव्यमाला। प्रस्तुतो मयूरः केकी । वोक्ती तु तुवदनी मयुः किनरस्तस्योरो वक्षस्तमृत्यति भक्तिम् । तुरगाननस्य वक्षसो नृत्यं कुतः । हे नाथ, अहं फलापिनं कथयामि इति पन्योक्ता हि कलापी सुखवत्ता । प्रिये, कोऽस्ति । मद्पदं प्रस्तुतसदस्य खण्डना यथा । मयूरस्य कलापिनो वा ॥ शेषपदस्योदाहरणमाइ~- भर्तुः पाति नाम कीर्तय न चेत्त्वां ताडयिष्याम्यहं क्रीडान शिवेति सत्यमनवे किं ते शृगालः पतिः । नो स्थाणुः किमु कीलको नहि पशुस्वामी नु गोता गवां दोलाखेलनकर्मणीति विजयागौयोंगिरः पान्तु वः ॥ १६ ॥ खेलनकर्मणि क्रीडामणि इत्येवंभूता विजयागीयोगिरो वो युष्मान्पान्तु । विजया गौरी पृच्छति-~हे पार्वति, भर्तुमि कीतंय कथय नो चेदनेन फ्रीडाकमलेन त्वां ताह. विघ्याम्यहम् । पार्वत्योक्तम्-सुट प्रकटमिदमेतन्मे पतिः शिवः । विजयोवाच---तब पतिः भृगालः । नो नो सखि, मे पतिः स्थाणुः । कि कीलकस्तव भर्ती । नहि नहि भगिनि, मम पतिः पशुस्वामी । तव पतिः किं गवां गोता पशुपतिः पशुपालो गोपालकः । इत्याचा विजयागौर्योदोलाखेलनकर्मणि वाचः पान्तु । प्रस्तुतादर्थाच्छिवादपरं गालादिक- मर्थमादाय पण विजया गौरी प्रति वदति । इत्येपा शेषपदवक्रोक्तिः ॥ अनुप्रासमाह-- तुल्यश्चत्यक्षरावृत्तिरनुप्रासः स्फुरद्वगः । अतत्पदः स्याच्छेकानां लाटानां तत्पदश्च सः ॥ १७ ॥ तुल्या समाना श्रुतिः श्रवणे येषामक्षाणां तानि तुल्यश्रुत्यक्षराणि तेपामावतिः पुनः पुनरुपादानमनुप्रासः कथ्यते । कीदृशः । स्फुरदृशः स्फुरन्तोऽपारिता औदार्यादयो गुणा येन स तथा ! सोऽनुप्रासो द्विधा- ठेकानुप्रासो लाटानुप्रासचा छेका विदग्धाः छेकजन. वल्लमत्वाच्छेकानुप्रासः । लाटजनवमत्वालाटानुप्रासः । तथा कानामनुप्रासोऽतत्पदः। तान्येव पदानि यत्र स तत्पदः । न तत्पदोऽतत्पदः । अन्यैरन्यैः पदैरुत्पन इत्यर्थः । लाटानां तत्पदस्तस्तैरेव पदैनिएन इत्यर्थः ।। छेकानुपासोदाहरणमाह- अलं कलशृङ्गार करप्रसरहेलया। चन्द्र चण्डीशनिर्माल्यमति न स्पर्शमर्हसि ॥ १८ ॥ काचिद्विरहिणी चन्द्रमसं प्रत्याह-- है कलहार, करप्रसरहेलया अलं पूर्यताम् । हे चन्द्र, त्वं चण्डीशनिर्माल्यमाप स्पर्श नाईसि निर्माल्यस्पशों न युज्यते स. ताम् । अभालं कलइशारकरमसरचन्द्रचण्डीशेत्यायतलदे छेकानुप्रास इति ।

·४ परिच्छेदः]] वाग्मटालंकारः। ३६ रणे रणविदो हत्वा दानवान्दानवद्विपा । नीतिनिष्ठेन भूपाल भूरियं भूस्त्वया कृता ॥ १९ ॥ हे भूपाल, दानवद्विषा वासुदेवेन रणे समामे रणविद सग्रामनिपुणान्दानवान्हत्वा इय भूर्भू कृता । त्वया नीतिनिष्ठेन न्यायनिपुणेन सता इय भूपं कृता, इद पुर पुरमय जातम्, तथेय भूर्भू कृता । अन रणे रणविद , दानवान्दानवद्विषा, भूरिय भूरित्यादितत्पदत्वेनैवानुप्रोसकरणालाटानुप्रास ॥ त्वं प्रिया चेचकोराति स्वर्गलोकसुखेन किम् । त्वं प्रिया यदि न स्यान्मे वर्गलोकसुखेन किम् ॥ २० ॥ हे चोराक्षि, यदि त्व मम प्रिया जाता तदा स्वर्गलोकसुखेन नाकलोकसुखेन मम किम् । यदि च व प्रिया न स्या मम तथापि ला विना स्वर्गलोकसुखेन किं मम । अन द्वितीयचतुर्थपादेन लाटानुप्रासो भवति ॥ अन कठोरता लाटानुप्रासेऽपि दोपाय । तदाह- एकनपाने स्वकलत्रवन नेत्रामृतं विम्बितमीक्षमाणः । पश्चात्पपौ सीधुरस पुरस्तान्ममाद कश्चिद्यदुभूमिपाल ॥ २१ ॥ कश्चियनुभूमिपाल एकत्रपात्रे एकस्मिन्मदिराकलोलके स्वकलनवक विम्बितमी- क्षमाण पुरस्तात्मथम ममाद । पश्चारसीधुरस मदिरारस पपी । अन्यो मद्य पीला पश्चान्माद्यति । असौ (प्राग) ममाद । अन बहुतरवर्णावृत्तौ सौकुमार्यशाधा । एवमन्ये- पामपि गुणाना पाधा अनुप्रासरसिकेन कविना रक्ष्या ॥ स्यात्पादपदवर्णानामावृत्तिः सयुता युता । यमक मिन्नवाच्यानामादिमध्यान्तगोचरम् ॥ २२ ॥ पादो पृत्तचतुर्थों भाग. । पद विभत्तयन्तम् । वर्णोऽक्षरम । अमीषा भि. अवाच्यानो भिमार्थानामावृत्ति पुन पुनर्वर्णने यमक स्यात् । सा आत्तिद्विधा-सयुता अयुता च । सयुता अन्तराले अपरपदरहिता । अयुता अन्तरालपदसहिता । तथा सयु. तात्ती तयमक निधा-अदिमध्यान्तगोचरम् आदिगोचरमादियमकम्, मध्यगोचर मध्ययमाम्, अन्तगोचरमन्तयमकम् । अयुतावृत्ती वन्यथापि व्याख्या । आदि- मध्यगोचरम् मध्यान्तगोचरम् । कासासिगोलकन्यायेन मध्यशब्द उमयनापि सबध्यते । तथा मध्यस्यान्तोऽर्थात्पद्या त एवोच्यते । तेनायन्तगोचर यमक स्यादिति सिद्धम् । आ- पत्तियथाशक्ति प्रियते । तेन शेरान्तगामिन्ययावृत्ति सभवति । निषेधाभावेनसागर चतुपा महायमामुच्यते, इत्यपि सिद्धम् ॥ १. 'एतेषु सर्वेषु पूर्वोत्तर सरपा तुल्यानामेव वर्णानामातिरता, सप्रति कि- रिद्रेदेऽपि तुत्यश्रुतित्वादनुमास स्यादिशी दर्शयति' इत्यतरणियां जिनवर्धनसूरिराह अधयमक्माह- ·काव्यमाला। संयुतासी पादयमकमाह- दयां चके दयांचके। सत्ता तलाद्भवान्वितम् ॥ २३ ॥ हे राजन्, यस्माद्धतोमवान् दयां च करणां चार तस्मात्कारणाद्भवान् सर्वा साधूनां वितं दयांचन दत्तवान् । बीटा छन्दछिन्दचहामणी ! मध्यपादयमकमाह- यशस्ते समुद्रासदारोरमारेः। सदा रोरगारेः समानाकान्तः ॥ २४ ॥ तथा हे राजन्, सत् शोभनं ते यशः समुदानार गतम् । कोहशोरगारेगमहस्य । समानाकान्तः । स्वर्णवर्णस्येन्यर्थः । सदा रोरगारः सदा सर्वदा रोरगा दारियं गता अरयो यस्य तस्य रोरगारेः । 'रोरं दारिसमुच्यते । सोमराजी छन्दः । पादान्तयमकमाह-- द्विपामुद्धतानां निर्हसि त्वमिन्द्रः । मुदं मो धराणामुदम्मोधराणाम् ॥ २५ ॥ इन्द्रो धराणां पर्वतानाम मुदं हर्ष इन्ति । कीदृशानाम् ।उदम्भोधराणाम् । तदुपरि अम्भोधरा मेघा येषां तेषाम् । त्वं च बद्धतानां द्विषो मुदं निहसि । स्वमिदच समानी पलेनेत्यर्थः । छन्दत्तदेव ॥ अधादिमध्यगोचरं मध्यान्तगोचरं यमकमेकत्तेनाह- विभातिरामा परमा रणस्य विमाति रामा परमारणस्य । सदैव तेऽजोमित राजमान सदैवतेनोनितरानमान 1॥ २६ ॥ पादयनादिमध्ययमाम् । भप्रेतनपादद्वयेन मध्यान्तयमकम् । हे अजोजित भजो वासुदेवस्तद्वदलिष्ठ हे राजमान शोममान हे नृप, सदैवतेजोर्जितराजमान सदैवं कर्मसहितं यत्तेजस्तेनाजितो राजसु भूपेषु मानो महत्व येन स तथा तत्संबोधनम् । ते तव रणस्य विभा विभाति । कीदशी । अतिकान्तो रामो दाशरथिर्यया सा । रामा रम्या परमा प्र- कृष्ट 1 कीदृशस्य । परमारणस्य शत्रुधातकस्य । अयायुतावृत्तावादिमध्यगोचरं यमरमाह- सारं गवयसांनिध्यराजि काननमग्रतः। सारङ्गवयसां निध्यदारुणं शिखरे गिरेः ॥ २७॥ है प्रिय, अग्रतो गिरेः शिखरे सारवयसां मृगपक्षिणां काननं पश्य । की- भो राजन, ·४ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। दृशम् । निध्यदारुण निधिभिरदारुणमभीकम् । तथा सारं प्रधानम् । तथा गवयसानिध्ये- नारण्यराण्डनिकटवेन राजि शोममानम् ।। अमरनगरस्मेराक्षीणा प्रपञ्चयति स्फुर- सुरतरुचये कुर्वाणाना बलक्षम रंहसम् । इह सह सुरैरायान्तीना नरेश नगेऽन्वहं सुरतरुचये कुर्वाणाना वलक्षमरं हसम् ॥ २८ ॥ हे वरक्षम् , नरेश, इह नगेऽन्वह नित्य सुरतरुचये सुरमगणे वाणाना वृक्षाणा कु. भूमिरमरनगरस्मेराक्षीणा देवागनाना रहस वेग प्रपश्चयति । रम्या वाणाः, अतो देव्यो वेगेन श्रीहायै आयान्तीत्यर्थः । कीदृशीनाम् । स्फुररसुरतरुचये सुरतसुखनिमित्त सुरैः सहायान्तीनाम् । तयारमत्यर्थे वलक्ष धवल इस हास्य कुर्वाणानाम् । अत्र पर्वते कुभूमिः शोमते ॥ अपाचन्तयमकमाह-- आसन्नदेवा न रराज राजिरुचैस्तटानामियमत्र नादौ । फ्रीडाकृतो यत्र दिगन्तनागा आसन्नदे वानरराजराजि ॥ २९ ॥ अनादावियं तटानां राजि श्रेणिर्न [न] राज । अपि तु रराजैव । कीदृशी । आसन- देया समीपस्यसुरा । तयोधैर्गुनी । यत्र यहां तटराजी नदे हुदै दिगन्तनागा दिग्गजाः माहाकृत आसन् क्रीडाकारिणोऽभवन् । कीदृशे। वानरराजराजि वानरराजा मुख्यवान- रास्ते राजतीयेवंशीटो वानरराजराट् तस्मिन्वानरराजराजि ॥ शोरावसानगात्तिर्महायमकम् , तदाह- रम्मारामा कुरवककमलारं मारामा कुरवककमला। रम्भा रामाकुरबक कमलारम्भारामाकुरबककमला ॥ ३० ॥ अन पर्वते पुर्भूमिः शोमते इति संपन्यः । कीदृशी भूमि । रम्भारामा रम्माभि पदलोमिमिया आरामा यम्पो सा तथा । अवारमला भयक परहित क पानीय म. रने पारयतीत्यवाफमा । तया अरमत्यर्थे मारा मा भैक्षरा ईपदामा (रेत्यर्थ । तपा-वरपरकमलारम्भा पुरसमावृक्षविशेषाः कमलानि पानि तेगमारम्मा उत्पत्तयो मसा मा पुरपस्यमरम्मा । तया रामा रम्या । अयया-कुरपकामलारम्मारामा पुरपापमटानामारम्भेगोद्गमैन मायामा मनोसा । भर यक न विद्यते कुत्सितो रानो यस्य सोऽरय , अपुरव एवारविर शेरावा । अफरवक हे कोम. रधान । नेमे सपोधननाम सत् । पुन पीटशी पु। एमटारम्भारामा, कमर रश्मा रम्मा अमरम सा एवं रामा नियो यस्यां सा । गिरि भूमी रामा श्रीहार्य- 1. स्तियस्तीपदस्पपदसमासो न परिसप्रदाय विद्धः पयगन्धिगद्य वा स्यात, ·काव्यमाला। मायान्ति । अमकामलारम्मा एव रामा शेयाः । तथा अकरवाशमला, फरिसनं राजन्त इति पुरा न पुरा अनुरा: बोममाना वका पक्षविशेषाः फमला हरिणविशेषांछ यस्यां सा अकुरवस्कमला। रम्भाराभेत्यत्र लोके द्वितीयकृतीयपदपोरन्तरा न पतिः । इदं सं- शयाय यदि पुनर्महापममत्वाकविना कृतम्, तथापि विलोक्यम् । रम्भासुरवत्पस्य विशेषवती अयरिः । है अरवककमल, अत्र पर्वते फुभूमिः शोभते । अकुत्सितः शोमनी रखो यस्याश्चिदानन्दादिशब्दवाच्यत्वात् । एवंविधा कस्य सुखस्य कमला यस्य नेमेः संयोधनम् । रम्भारामा तव । तया-आरम्मारामा अर्थः पथावत् । तपा फुभूमि. रखककमला । तथा रम्भारामा रम्मा एव रामा यस्यां सा रम्भारामा । तथा अग्रवक- कमला । एवं व्याख्याने पदद्वयस्यान्तरं भवति । 'म्भी न्ली गः स्याद्रमरविलसितम् इदानी तेनैव प्रकारेण पदयमकोदाहरणानि । तर संयुतायती आदिपदयमकमाह- हारीतहारी ततमेप धत्ते सेवालसेवालसहसमम्मः । जम्बालन वालमलं दधानं मन्दारमन्दारववायुरद्रिः ॥ ३१ ॥ एपोऽदिखतं विस्तीर्णमम्मी पत्ते । कीदृशोऽदिः । हारीतहारी, हारीताः पक्षिणहरी मनोहरः । तथा मन्दारमन्दारखवायुः, मन्दारेषु फल्पवृक्षेपु म. दारवो मन्दशब्दो वायुर्यत्र सः । सुरभिवायुरद्रावस्तीत्यर्थः । कीदृशम् । सेवालसेवालस- हंसम, सेवालसेवायामलसा राजहंसा याम्मति तत्तया । अलमत्यर्षे पालं नूतन जम्मा लज कमलं दधानम् ॥ नेमिविशालनयनो नयनोदितश्री. रभ्रान्तबुद्धिविभवो विभवोऽय भूयः । प्राप्तस्तदाजनगरान्नगरानि तत्र सूतेन चारु जगदे जगदेकनाथः ॥ ३२ ॥ स्तेन सारधिना जगदेकनायो नेमिश्चारु यथा भवति तथा जगदे 1 की. दृशः । नयनोदितधी: नयेन न्यायेनोदिता प्रेरिता श्रीर्यस्य सः न्यायाधिकशोभ इत्यर्थः । तथा अप्रान्तः सत्यो पुद्धिरूपो विभवो यस्य स तथा । विगतो भवो यस्य स तथा। तदाजनगरात् नारायणपुरात्तत्र नगराजि गिरीश्वरे वितके प्राप्तः ।। अन्तयमकमाह-- यदुपान्तिकेषु सरलाः सरला यदनूचलन्ति हरिणा हरिणा । तदिदं विभाति कमलं कमलं मदमेत्य यत्र परमाप रमा ॥ ३३ ॥ यदुपान्तिकेषु यस्य जलस्योपान्तिकेयु पार्थेषु सरला अवका: सरला देव- १. 'भ्यो वारंवारम्' इति जिनवर्धनरि:.

·मध्ययमकमाह-- ४ परिच्छेदः] वाग्मटालंकार। ३७ दारवो वर्तन्ते । यजलमनुलक्षीकृत्य हरिणा मृगा हरिणा वायुना सहोचलन्ति । अटम- त्यर्थं तदिद क जल विभाति । यत्र जले रमा लक्ष्मी कमलमेत्य पर प्रधान मदमाप ॥ आदियमक्माह- कान्तारभूमौ पिककामिनीना का तारवाचं क्षमते स्म सोढुम् । कान्ता रतेशेऽध्वनि वर्तमाने का तारविन्दस्य मधो प्रवेशे ॥ ३४ ॥ कान्ता भार्या रतेशे भर्तरि अध्वनि पथि वर्तमान विदेशस्थे सतीत्यर्थ । मघोर्वसन्तस्य प्रवेशे कान्तारभूमौ पिककामिनीना का तारवाच विस्तारिणी वाणी सोडु क्षमते स्म । अपि तु कामपि न क्षमते स्म । कीदृशस्य मधो । कान्तारविन्दस्य कमनायपद्मस्य ॥ चकार साहस युद्धे धृतोल्लासा हस च या । दैन्य त्वा साह सप्राप्ता द्विषा सोत्साह सततिः ॥ ३५ ॥ हे सोत्साह हे सोद्यम हे श्रीनेमे, या द्विषा सतति शत्रूणा श्रेणियुद्धे साहस चकार । धृतोल्लासा च सती इस हास्य चकार । अपरान्प्राप्येत्यध्याहार्यम् । सा द्विषा सतति त्वा समाप्ता सती दैन्य चकारेत्यर्थ । अथवा दैन्य समाप्ता सवी वामाह । स्वदग्रतो दीनवा. क्यान्यभाषिटेत्यर्थ ॥ गिरा श्रूयते कोकिला कोविदार यतस्तद्वनं विस्फुरत्कोविदारम् । मुनीना वसत्यन लोको विदार न च व्याधचक्र कृतौको विदारम् ॥ ३६ ॥ गिरा विषये वचनकोमलताविषये अरमत्यर्थ कोविदा पण्डिता । यतो यस्मात्कारणा कोकिलाश्रूयते तत्तस्मादेतद्वन वर्तते । कीदृशम् । विस्फुरत्काविदार विस्फुरन्तो झलझ लायमाना कोविदारा काश्चनारक्षा येन तत् । अन वने मुनीना लोको मुनिजनो वि दार विगतकट ने यथा भवति तथा वसति । दाररहितो मुनिजनस्तपस वसतीत्यर्थः । अत्र वने व्याघचक्रमाखेटकृत्समूह कृतीको विहितगेह न वर्तते।कीदृशम् ।विदार वीन्पक्षिणो हणाति दास्यतीति विदारम् । यत' कोकिला श्रूयते तत एतद्वन किमपि वर्तते इति सोऽपि स्यापि कययामासेत्युत्तिलेश । मत पादद्वयेऽपि आदिमध्यमध्यान्तयमकान्युदाहियन्ते- सिन्धुरोचितलताग्रसलकीसिन्धुरोचितमुपेत्य किन्नरे । कन्दराजितमदस्तट गिरे कन्दराजितगृहनि गीयते ॥ ३७ ॥ किमगिरेरद शिखरमुफैन्य गीयते । कीदर्श शिपरम् । विधुरोचितलताग्रसलकीति न्धुरोचित सिन्धुराणा गजानामुचिता योग्या रतामा समस्यथ ताभिर्युता सिन्धवा नद्य. स्तामी रोचित शोभितम् । तथा--कन्दराजित बन्दै शोभितम् । तथा-कन्दराजितगृ ६नि कन्दराभिजिता गृहशोभा येन तिरेण तत् । इई पादद्वये आदियमा कथितम् ॥ अन्तयमकमाह- ·काव्यमाला। पादद्वयमध्ययमकं यथा- वसन्सरोगोऽन्न जनो न कश्चित्परं सरोगो यदि राजहंसः । गीतं कलं को न करोति सिद्धः शैले कलङ्कोज्झितकाननेऽस्मिन् ॥३८॥ अत्र शैले पर्वते कलोज्झितकानने निदधे बने यसन सन् जनो लोकः कश्चिन स. रोगो न सव्याधिः । परं यदि सरोग सरोवरमतो राजहंस इत्यर्थः । अत्र शैले कः सिद्धः किमरः कलं मनो गीतं न करोति । अपितु सर्वोऽपि करोतीत्यर्थः ।। पादद्वयान्त्ययमकं यथा- जहुर्वसन्ते सरसी न धारणा बभुः पिकानां मधुरा नवारणाः । रसं च का मोहनकोविदार के विलोकयन्ती बकुलान्विदारकम् ॥३९॥ वारणा गजेन्द्रा वसन्तमासे सरसी महासरोवरं न जहुनात्याक्षुः । पिकानां कोकि- लानां नवा मधुरा रणाः शन्दा वसन्ते वभुः । का च स्त्री मोहनकोविदा सुरतपण्डिता एकुलान्वृक्षविशेषान्विलोकयन्ती सती के रसं नार । अपि तु सर्वमपि रस मासैव । कर्य विदारकं निष्पुत्रं यया भवति तथा । निपुत्रायाः संमोगक्षमत्वात् ।। आद्यन्तयमकं यथा- वरणाः प्रसूननिकरावरणा मलिनां वहन्ति पटलीमलिनाम् । तरवः सदात्र शिखिनातरवः सरसश्च भाति निकटे सरसः ॥ ४०॥ अत्र गिरी सदा वरणास्तरवो परणा वृक्षविशेषा अलिनो प्रमराणां मसिनो नीला पटली श्रेशि वहन्ति । कीदृशाः । प्रसूननिकरावरणा: प्रसूननिकरा एव पुष्पसमूहा एवा- चरणमाच्छादनं येषां ते तथा । अनादी शिखिज्ञातरवो मयूरजातध्वनिश्च सरसो निकटे तटाकस्यान्तिके सरसो मधुरो भाति । द्वितीयपादचतुर्थपादान्तयमकमाह- यथा यथा द्विनिहस्य विभवः स्यान्महत्तमः । तथा तथास्य जायेत स्पर्धयेव महत्तमः ॥ ४१ ॥ द्विजिह्वस्य दुर्जनस्य यथा यथा विभवः स्यादनं भवेत् । कीडशो विमः। प्रकृष्टो म. हान् महत्तमः । पहुतर इत्यर्थः । तथा तथास्य दुर्जनस्य महत् धनं तमः पापं स्पर्धयेव संयुत्तासंयुतायत्ती यमकमाह-- दास्यति दास्यतिकोपादास्यति सति कर्कराशापम् । भवति भवति ह्यनयों मव तिमितस्तेन वटुक त्वम् ॥ ४२ ॥ हे वटुक, भवति त्वाय आसमन्ताकर्करानस्यति क्षिपति सति दासी भतिकोपारछा दास्यति । हि यस्मात्कारणादनयों भवति । ततस्त्वं तिमितो भव स्थिरो भव चापलं जायेत ॥ मा कृथाः॥

·४ परिच्छेदः) वाग्भटालंकारः। ९ कुलं तिमिभयादव करेणूनां न दीव्यति । न दीव्यति करेणूनां प्राणिनां गणनापि का ॥ ४३ ॥ अन नदीसमीपे करेणूनां कुलं तिमिभयान्मत्स्यभयान दीव्यति न क्रीडति । अणूना सूक्ष्मानां प्राणिनां गणनापि का। इदानी वर्णावृत्तिरुदाहियते- गङ्गाम्बुधवलाङ्गाभो मुमुक्षुध्यानतत्परः । पापार्तिहरणायास्तु स सज्ञानो जिनः सताम् !! ४४ ॥ गगाजलवद्धवला अगस्यामा कान्तिर्यस्य स तथा । मुमुक्षूणां ध्यानस्य गोचरः । अत्र पादे पादे आदी वर्णद्वयद्वयसादृश्याद्वर्णयमसमुच्यते ॥ असयुतावृत्तौ वर्णयमकमाह-- जगदात्मकीर्तिशुभ्रं जनयन्नुद्दामधामदोःपरिधः । जयति प्रतापपूपा जयसिंहः क्षाभृदधिनाथः ॥ १५ ॥ उद्दामावनिवारौ घाम तेजस्तद्युक्तौ भुजरूपी परिधौ यस्य सः । अधिको नाथोऽधि- नाथः । अत्र प्रतिपदं जग्रहणादयुतावृत्तौ यमकम् । वर्णात्तिः पूर्ववद्भेदा द्रष्टव्याः ।। संयुतासंयुतात्तिर्यथा- मामाकारयते रामा सा सा मुदितमानसा । या या मदारुणच्छाया नानाहेलामयानना ॥ ४६ ॥ सा सा रामा मामाकारयते आह्वयति । या या मदारुणच्छाया मदेनारुणा आरक्ता छाया शोभा यस्याः सा मदारुणच्छाया । या या मुदितमानसा हृष्टचित्ता च । तथा नानाहेला- मया नाना नानाविधमनेकप्रकार हेलामयं लीलामयमाननं यस्याः सा । अत्र मामा सासा इत्यादि सयुतायमकम् । पदान्ते च मासेत्याद्ययुतायमकम् । समाताश्चत्वारोऽपि शब्दालंकाराः ।। अथार्धालकारा उच्यन्ते- स्वभावोक्तिः पदार्थस्य सक्रियस्याक्रियस्य वा । जातिविशेषतो रम्या हीनत्रस्ताभकादिषु ॥ ४७ ॥ पदार्थस्य सक्रियस्य क्रियासहितस्य अक्रियस्य वा क्रियारहितस्य वा स्वभावोक्तिर्यासा जा. तिरुच्यते । हीनत्रस्ताभकादिषु स्वभावोक्तिः सहजकयन विशेषतः सा जातिरुच्यते । हीनो दीनत्रस्तो मीतः, अर्भका सालका, इत्यादिपु स्वभावोतिर्विशेषतो रम्या जातिः। कोऽर्थः । यस्य पदार्थस्य यादृशः स्वभावस्तस्यैव स्वमावस्य यत्कथनं सा जातिरवगन्तव्या । हीने हीनस्वभाववर्णनम्, प्रस्ते अस्तलक्षणम् । अर्भकादिषु तान्येव रक्षणानि वर्ण्यन्ते । न तु उपमापलंयारेणापित्याद्यानयन क्रियते सा जातिरिति ।

·काव्यमाला। । उदाहरणमाह- बविलीबहुलकान्तिरुको विचित्र- भूनत्वचा रचितचारुदुकूललीलाः । गुलाफलाभितहारलता सहेलं खेलन्ति खेलगतयोऽत्र वने शवयः ॥ ४८ ॥ खेलगतयः सविलासगतयः शपयोऽत्र बने सहेलं सलीलं रोलन्ति दीव्यन्ति । यहीव- टीभिमयूरपिच्छश्रेणिभिर्यहुला महीया कान्तिस्तया रोचन्ते यास्तास्तथा । शेषं सुगमम् । अन शपरीणां हीनत्वाद्धीनाभरणादिवर्णना । स क्रियोदाहरणमिदम् । सेलन्तीति किया। अक्रियोदाहरणमाद-- आरत्तनित्तधोरणि भीसणवअणुक्करो कुरङ्गच्छि । उल्लसिअवीसमुअवणविणिवेसो दसमुहो एसो ॥ १९ ॥ [आरक्तनेत्रणि भीषणवदनोत्को कुरहाक्षि । उल्लसितविंशतिभुजवनविनिवेशो दशमुख एषः ॥] है कुरङ्गाक्षि, एष दशमुखौ रावणः । कीदृशः । आरक्तनेत्रणि भीषणवदनोत्करः उठसितविंशतिभुजवनविनिवेशः उहसितं विंशतिभुजा एव पने काननं तस्य विनिवेश: स्थानम् । अत्रापि यादृशो रावणस्तावदेवोक्तत्वात्स्वभावोक्तिः । एषा जातिः । त्रस्ते इदमदाहृतम् । यथा [व]--- 'यमालोक्य स्वने करकटितनिशिफल भयाहागुभिदाः कृतनिजयलाहा न विधयः । भुजामध्यादुद्धः किमिदमिति दाररमिहिताः कति ब्रीडामौनव्रतमिह न भेजः क्षितिमुजः ।' अर्भके यथा- 'शिक्षया प्रणमन्यूद्धांतदाशिषमन्धरन् । निगच्छायासमाशिष्टं धावन्क्रीडति पालकः ॥' आदिशन्दान्मत्तपितादिवेवमुदाहार्यम् । संप्रत्युपमामाह-- उपमानेन सादृश्यमुपमेयस्य यत्र सा | प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासैरुपमा मता ॥ ५० ॥ यत्रोपमेयस्य मुख्यवस्तुनौपमानेन दृष्टान्तेन साहय समानता । सायं द्विधा-- अभिधीयमान प्रतीयमानं च । सा प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासर्वक्ष्यमाणैछपमोक्ता विशे. पानुपाहानाल॥

·४ परिच्छेदः) वाग्भटालंकारः। तमाभिधीयमानसादृश्ये उदाहरणमाह- गत्या विभ्रममन्दया प्रतिपदं या राजहंसायते ' यस्याः पूर्णमृगाङ्कमण्डलमिव श्रीमत्सदैवाननम् । यस्याश्चानुकरोति नेत्रयुगलं नीलोत्पलानि श्रिया तां कुन्दाहदती त्यमञ्जिनपती राजीमती पातु वः ॥ ११ ॥ या राजीमती विनममन्दया गया प्रतिपदं राजहंस इवाचरति राजहंसायते । अत्र प्रययनोपमा 1 यस्या आनन पूर्णमृगामण्डलमिव श्रीमत् । श्रीलक्ष्मीः शोभा वा । अत्रे वशब्देनाव्ययेनोपमा । यस्सा राजीमत्या नेत्रद्वयं श्रिया नीलोत्पलान्यनुकरोति । अधानुकरो. तिक्रियातल्यार्थवाचिका ततस्तुल्यार्थेनोपमा एपा । कुन्दानहति कुन्दाही दन्ता यस्यां सा तांबुन्दाहंदतीम् ।कुन्दसमानरदनामित्यर्थः । अत्र बहुव्रीहिसमासेनोपमा ।अत्र प्रत्ययाव्यय- तुल्यार्थभेदै चतुर्भेदोपमायां गत्यादिसादृश्यमभिधीयमानमस्ति । नास्ति गम्य बलात्कारेण किमपि । राजहंसायते गत्या, नेत्रयुगलमनुकरोति प्रिया, इत्यादिकारणानि सर्वागि काव्यमध्ये एवाभिहितानि सन्तीतीदमभिधीयमानमुच्यते । यत्र कारणानि काव्यमध्ये नोक्तानि, किंतु स्वयमेवानुमानेन ज्ञायन्ते तःप्रतीयमानमुच्यते ॥ प्रतीयमानोदाहरणं यथा--- चन्द्रवद्वदनं तस्या नेत्रे नीलोत्पले इव । पक्वबिम्ब हसत्योष्ठः पुष्पधन्वधनु यौ ॥ ५२ ।। यस्या राजीमत्या बदन चन्द्रवत् । नेत्रे नीलोत्पले इव वर्तते । ओष्ठः पकविम्ब इसति । यस्या ध्रुवी पुष्पधन्वधनुः पुष्पधन्वा कामदेवस्तस्य धनुः । अत्र तावत्केन गुणेन मुखं चन्द्रवत्स गुणो नोक्तः । ओष्ठः पकविम्ब केन हसति स गुणः स्वमत्या पवतार्यः । अत एव तत्प्रतीयमानमुच्यते । अत्र चतुर्दा प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासोपमाः कमात् झेयाः । इत्यादि सर्वत्रावगन्तव्यम् । मअमरिअमाणसस्स वि णिचं दोसाअरस्स ससिण व्व । तुह विरहे तीइ मुहं संकुइअं सुहा कुमुझे च ॥ १३ ॥ [मदभरितमानसस्यापि नित्य दोषाकरस्य शशिन इव । तव विरहे तस्यां मुख संकुचितं सुभग कुमुद च ।।] हे सुभग, तव विरहे तस्या मुखं संकुचितम् । यधा-शशिनो विरहे कुमुदं सकोचे मोति। कौशस्य दोषाकरस्य । उभयौविशेषणमैतत् । यथा-मदभरितमानस. शायि । चन्द्रपक्ष-मृगभरितमानसस्यापि । मानसमप्र मध्य ज्ञेयम् । शशिन इवेति द्रव्योपमा । कुमुदं संकुचितमिति मियोपमा ।

·४२ काव्यमाला। - अन्योन्योपमारंकारमाह-- तं.णमह वीअराअं जिणिन्दमुद्दलिअदिढभरकसाअम् । जस्स 'मणं व सरीरं मणं सरीरं व सुपसन्नम् ॥ ५४ । [तं नमत वीतरागं जिनेन्द्रमुद्दलितद्धतरकपायम् । ... यस्य मन इव शरीरं मनः शरीरमिव सुपसनम् ॥ तं वीतरागं जिनेन्द्रं नमत । खण्डितद्वतरकपायम् । यस्य मन इव शरीरमिव मनः सुप्रसनम् ॥ नियाभेदानामन्योपमालंकारो यथा-- ये देव भवतः पादौ भवत्पादाविवाश्रिताः। ते लभन्तेऽद्भुतां भव्याः श्रियं त एव शाश्वतीम् ॥ हे देव, ये भव्या भवत्पादावेव भवत्पादाविवाश्रिताः । यथा भवत्पादाश्रिताः । यथा हे राजन् , यथा त्वं सेव्यसै तथा त्वां सैविध्ये ये भवत्पादाविव मवतः पादाबाश्रितास्ते भव्यास्त एवाद्भुतो श्रियं लभर उपमेयप्रचुरोपमालंकारमाह-~ आलोकनं च वचनं च निगूहनं च यासां सरन्नमृतवत्सरसं कृशस्त्वम् । तासां किमङ्ग पिशितास्रपुरीपपानं गात्रं विचिन्त्य सुदृशां न निराकुलोऽसि हे सखे, यासो स्त्रीणामालोकनं वचनं च निगृहनमालिङ्गन चा कृषो जातः । हे सखे, अन्न कोमलामन्त्रणे । तासी सुदृशा पिशिर रुधिरामध्यस्थानं गानं देहं विचिन्त्य किन निराकुलोऽसि न समभ. उपमानप्रचुरोपमालंकारमाह- कलेव चन्द्रस्य कलङ्कमुक्ता मुक्तावलीयोरुगुणप्रपर, जगत्रयस्यामिमतं ददाना जैनेश्वरी कल्पलतेव मूरि जैनेश्वरी मूर्तिचन्द्रस्य कलेव कलमुक्ता मुक्तावलीवोरुगुणप्रपन्ना तेव जगत्रयस्याभिमतं ददाना ॥ अयोपमालेकापणान्याह- विमिन्नलिङ्गवचनां नातिहीनाधिकां च ताम् ।, निवघ्नन्ति बुधाः कापि लिङ्गभेदं तु मेनिरे । १८ विभिन्नलिङ्गो विभिनवचनां घोपमा न नियन्ति । तथा अतिका धको चोपमान नियन्ति। विशेषमाह---युधाः कापि लिङ्ग ·४ परिच्छेदः वाग्भटालंकारः। उदाहरणमाह- हिममिव कीर्तिवला चन्द्रकलेवातिनिर्मला वाचः । ध्वावस्येव च दाक्ष्यं नम इव वक्षश्च ते विपुलम् ॥ १९ ॥ है सुभग, तव कीर्तिहिममिव धवलेत्यत्र कीतः स्त्रीलिङ्गलम् ,हिममिवेति नपुंसकम् । अत उपमानोपमेययोलिङ्गभेदः । तव वाचचन्दकलेवातिनिर्मलाः । वाच इत्यत्र बहुवचनम्, चन्द्रकलेत्यत्रैकवचनम्, अतो वचनभेदः । तब दाक्ष्यं दक्षता वाहत्येव वर्तते । हीनोपमैपा । तव वक्षो नम इव विपुलम् । अधिकोपमैषा । अमी उपमादोषा कविना चिन्तनीयाः॥ शुनीयं गृहदेवीव प्रत्यक्षा प्रतिभासते। खद्योत इव सर्वत्र प्रतापश्च विराजते ॥ ६ ॥ इयं शुनी गृहदेवीवेत्यत्राधिकोपमा । तव प्रतापः खद्योत इवेत्यन हीनोपमा च सदोश । हिममिव कीर्तिर्धवलेयत्र शियारहितोपमा सदोषा । शुनीय गृहदेवीवेत्यत्र हीनाधिकोपमा सदोषा॥ अथ हीनविशेषणैरुपमेयोपमामुपमानोपमामाह- सफेनपिण्डः प्रौढोमिरब्धिः शाीव शङ्खभृत् । श्चोतन्मदः करी वर्षन्विश्रुत्वानिव वारिदः ॥ ६१ ॥ अब्धिः समुद्रः शाही विष्णुरिव वर्तते । शसभृदुभयोविशेषणमेतलगति । परं सफेन- पिण्डः प्रौढोमिरिति विशेषणद्वयं समुद्रे लगति न तु विष्णौ । अत उपमेयविशेषणानि सर्वाण्युपमाने न लगन्ति ततः सदोषमेतत् इत्थं न कार्यम् । श्चोतन्मदः करी गजो वर्ष- न्यारिद इव वर्तत इत्यत्र विद्युत्वानिति विशेषणमुपमेये करिणि न लगति, किं तु वारिदे उपमानरूपे लगतीत्यतः सदोषमेवमपि न कार्यम् ॥ क्वापि लिइभेदं च मेनिरे कवय इत्याह-~- मुखं चन्द्रमिवालोक्य देवालादकर तव । कुमुदन्ति मुदाक्षीणि क्षीणमिथ्यात्वसपदाम् ॥ १२ ॥ हे देव जिन, क्षीणमिथ्यात्वसपदामक्षीणि मुदा तव मुख चन्द्रमिवाहादकरमालोक्य कुमुदन्तीत्येवं निन्दापि ॥ अथ समासमध्यस्थोपमेयोपमालिङ्गभेदमाह- निजनीवितेशकरनाग्रकृतक्षतपतयः शुशुभिरे सुरते। कुपितमारप्रहितबाणगणवणनर्जरा इस सरोजद्दशः ॥ १३ ॥ सरोजदृशः स्त्रियः सुरते निजजीवितेशकरजाप्रकृतक्षतपतयः कुपितस्मरप्रहितवाण- गणतणजर्जरा इव शुभिरे । सरोजा इत्यन सरोजशब्दो नपुंसको दृश इति वीलिक एवं न दोषाय॥

·४४ काव्यमाला। - अप रूपके लिङ्गभेदं दर्शयति- हस्तामविन्यस्तकपोलदेशा मियो मिलकङ्कणकुण्डलीः । सिपेच नेत्रसवदश्रुवारा दो कन्दली काचिदवश्यनाथा ॥ १४ ॥ कारिदवशनाया नायिका दोकन्दली मुनादण्डलता नेप्रसवदयुवारा लोचननिर्गच्छ- दश्रुजलेन सिपेच । कीदशी। हस्ताने विन्यस्त: कपोलदेशो यया सा । तपा-मियो गि. लन्ती करणकुण्डलयोः श्रीर्यस्याः सा । रूपकेऽन लिङ्गभेदो दोकदलीमिति दोरिति पुलिङ्ग शब्दः कन्दलीशद नीतिकोऽगन्तव्यः । रूपलक्षणान्धप्रतः ॥ अथ प्रतिवस्तूपमायां वक्ष्यमाणायां रिङ्गभेदं दर्शयति- बहुवीरेऽप्यसावेको यदुवंशेऽद्भुतोऽमवत् । कि केतक्यां दलानि स्युः सुरभीप्यखिलान्यपि ।। ६५ ।' पहुवीरेऽपि यदुवंशेऽसा नेमीश्वरोऽद्भुतोऽभवत् । तश्यो निखिलान्यपि दलानि कि सुरभीणि भवन्ति । अत्र केतश्यामिति विभेदः समाप्त उपमालंकारः॥ अथ रूपकालंकार उच्यते- रूपकं यत्र साधादर्थयोरभिदा भवेत् । समस्तं वासमस्तं वा खण्डं वाखण्डमेव वा ॥६६॥ यन्त्र द्वोरर्थयोः साधात्सादृश्यादभिदा अभेदो भवति तद्रूपकालंकारो भवति । त- द्रुपकं चतुर्धा--समस्तं समस्यन्त मानम्) असमस्तमसमस्सन्त(मानम्) खण्ई वा । यद्पक विशेषणेषु खण्डे जायते, तरखण्डभेव । अखण्डमेव वस्तु रूपके अवतार्यते तदखण्डम् ।। अप ययाक्रममुद्दाहरणानि शैयानि । समस्यन्त(मान) रूपकमाह--- कीणान्धकारालकशालमाना निबद्धतारास्थिमणिः कुतोऽपि । निशापिशाची व्यचरद्दधाना महन्त्युलूकध्वनिफेत्कृतानि ॥६७ ॥ निशापिशाची निशेत पिशाची निशापिशाची महान्ति उल्कध्वनिफेकतानि दधाना कुतोऽपि व्यचरत् वितस्तार । उल्मध्वनय एव फेकतानि उल्काम्वनिफेरकृतानि । कीशी साकीर्ण विक्षिप्तमन्धकार तदेवालकाः फटिलकेशातःसालमांना शोभमाना। तपा-निषद्धास्तारा एवास्थिमणयो यया सा तथा । अत्र निशापिशाची उल्कध्वनय एव फेत्कृतानि कार्यान्धकारमेवालफास्तारा एकास्थिमगर इत्यर्थयोयोरभेदाम्प समास- करणारसमस्यन्त(मान)म् । तथा--निशा पिशाचीव उलूकध्वनयः फेकतानीवेत्यादी- वशब्देनापि सादृश्यमेव ॥ असमस्तं पृथग्विभत्तया शेयम् । यपा- संसार एप कूपः सलिलानि विपत्तिजन्मदुःखानि । इह धर्म एष रज्जुस्तस्मादुद्धरति निर्मशान् ॥ ६८ ॥ ।

·४ परिच्छेदः].
वाग्भटालंकारः।
एष संसार: कूपः । विपत्तिजन्मदुःखानि सलिलानि । धर्म एव रज्जुस्तस्मात्संसार-
कूषानिर्ममान्प्राणिन उद्धरति । अत्र पृथक् पृथक् विभक्तिभावादसमस्तो रूपकालंकारः॥
एतत्समस्तासमस्तमुमयमपि द्विधा खण्डमखण्डं च । तदेवाह-
अधरं मुखेन नयनेन रुचिं सुरभित्वमानमिव नासिकया ।
नववर्णिनीयदनचन्द्रमसस्तरुणा रसेन युगपन्निपपुः ॥ ६९॥
तरुणा नववर्णिनीवदनचन्द्रमसो नवरमणीमुखचन्द्रस्य रसेन युगपन्मुखनाघरं निप्पुः ।
नयनेन रुचि निपपुः । नासिकया सुरभिवं निपपुः । उत्प्रेक्षते-आब्जमिव । यथा ना.
सिकया आज सुरभित्व निपीयत इत्यर्थः । अत्र वदनचन्द्रमसौ मुखेनाधर नयनेन रुचि-
मित्यादिखण्डकरणात्खण्डरूपकमिदम् । आजमिवेति । पद्मिनी स्त्री कमलगन्धा भवत्येव॥
अखण्डमाह-
ज्योत्स्नया धवलीकुर्वनुर्वी सकुलपर्वताम् ।
निशाविलासकमलमुदेति स्म निशाकरः ॥ ७० ॥
निशाकर उदेति स्म । कीदृशः । ज्योत्स्नया सकुलपर्वतां कुलाचलसहितामुर्वी पृथ्वा
धवलीकुर्वन् । तथा-निशाया विलासकमलम् । अखण्ड एवं चन्द्रो निशाया विलास-
कमल स्यादतोऽखण्डं रूपकमेतत् । समाप्ता रूपकालंकाराः॥
अथ प्रतिवस्तूपमालकारमाह-
अनुपात्ताविवादीनां वस्तुनः प्रतिवस्तुना ।
यत्र प्रतीयते साम्यं प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ ७१ ॥
इवादीनां शब्दानामनुपात्ती अकथने यन वस्तुनः प्रतिवस्तुना साम्य समता प्रतीयते
सा प्रतिवस्तूपमा ज्ञेया ॥
बहुवीरेऽप्यसावेको यदुवंशेऽद्भुतोऽभवत् ॥ ७२ ॥
यथा बहुवीरेत्यत्र स्वयमेवावतार्यम् । उक्तः प्रतिवस्तूपमालंकारः॥
अथ भ्रान्तिमन्तमलकारमाह--
वस्तुन्यन्यत्र कुत्रापि तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः ।
निश्चयो यत्र जायेत भ्रान्तिमान्स स्मृतो यथा ॥ ७३ ॥
यत्र तुल्यायालयवस्तुनोऽन्यत्र, कुत्रापि वस्तुनि. निधयो जायते, निश्शयः संभवति स
भ्रान्तिमानलंकारः कथितोऽलकारवेदिभिः ॥
उदाहरणमाह--
हेमकमलं ति वअणे णअणे णीलुप्पलं ति पसयच्छि।
कुसुमं ति तुज्झ हसिए णिवडइ भमराणं रिञ्छोली ॥ ७४ ॥

·काव्यमाला। हेमकमल मिति बने नयने नीलोत्पल मिति प्रसनादि । प्रामुममिति तय हगिते निरति अमराणां श्रेणिः ॥ देप्रमताक्षि, भ्रमरागोनिस्तन बनेन हेमामलमिति धान्या निपततिस्तव नयने इदं नीलोत्पलामिति भान्सा निपतति । तय तिते इई फसुममिति भान्सा निपतति । भत्र प्रान्तिमदलंकारे अन्त्यक्रियादीपक शेयम् । उक्तो भ्रान्तिमदलंकारः ॥ अपाक्षेपाटंकारस्यावसरततस्तस्य लक्षणमाह- उतिर्यत्र प्रतीतिर्वा प्रतिषेधस्य जायते । आचक्षते तमाक्षेपालंकारं विबुधा यथा ।। ७५ ।। योक्तिरपवा प्रतीतिः प्रतिपस्य जायते । विशुपास्माक्षेपालंकारमाचक्षते वदन्ति। यधेत्युदाहरणे इन्द्रेण कि यदि स कर्णनरेन्द्रसून- रैरावणेन किमहो यदि तदिपेन्द्रः । दम्मोलिनाप्यलमलं यदि तत्प्रतापः स्वर्गोऽप्ययं ननु मुघा यदि तत्पुरी सा ॥ ७६।। यदि स कर्णनरेन्द्रसूनुर्जयसिंहदेवो राजाम्सदा इन्द्रेण किम् । यदि तस्य द्विपेन्द्रः पट्टगजेन्द्रो दृश्यते तदा ऐरावर्णन किम् । यदि तत्य प्रतापोऽटमत्यर्थे तपति दम्मोलिना वनेशलं पूर्यताम् । यदि सा तत्पुरी टेभे तदा स्वर्गोऽप्ययं मुषा । एतदुदाहरणमुक्तिथि. पयम् । उतिः साक्षादर्थप्रकाशनम् । अत्र यदि कर्णनरेन्द्रसूनुस्तदेन्द्रेण किमित्यादि साक्षा. दप्रकाशनं सर्वमप्यस्ति । प्रतीतावायोदाहरणं विषा-विधिपूर्वको निधो निषेधपूर्वो विविध । प्राविधिपूर्वनिषेधे उदाहरणं यथा-~ यस्यास्ति नरककोडनिवासे रसिक मनः । सोऽस्तु हिंसानृतस्तेयतत्परः सुतरां जनः ॥७७॥ यस्य जनस्य मनो नरकमोडनिवासे रतिकं भवति । "मोड उत्सन उच्यते । स जनः सुतरामत्यर्थे हिसान्तस्तेयतत्परोऽस्तु भवतात् । अत्र तावत्प्रतीतिः कथम् । अत्र यो नरके गन्ता स हिंसादिकं करोलिति विधिमालोक्यतावता हिंसादि केनापि न कर्तव्यमिति प्र- तीयमानो निषेधोऽस्ति, परं साक्षात्पाश्चात्यवम दृश्यमानोऽस्त्यर्थोऽत एषा विधिपूर्व- फनिषेधारिमका प्रतीतिरवगन्तव्या ॥ अप निषेधपूर्वकविधी प्रतीतिरुच्यते--- इच्छन्ति जे ण कित्तिं कुणन्ति करुणं खणं पि जे नेव । ते धणनक्स ब गरा दिन्ति धणं मरणसमए वि॥ ७८ ॥ इच्छन्ति ये न फीति कुर्वन्ति करणां क्षणमपि ये नैव। ते धनयक्षा व नरा ददति धन मरणसमयेऽपि ॥

·४ परिच्छेदः वाग्भटालंकारः। ४७ ये कीति नेच्छान्ति । ये च क्षणमपि करुणां नैव कुर्वन्ति । ते कि मरणसमयेऽपि धनयक्षा इव धनं ददतीत्यर्थः । एतावता कीर्तिमभिलपद्भिः करुणों च कुर्वद्भिर्धनमवसरे देयमित्यर्थः । अत्र निषेधपूर्वको विधिरवगन्तव्यः । देयमिति प्रतीयमानोऽर्थश्चातोऽत्रापि प्रतीतिर्घटते । एषा अवचरिः स्वमत्या कल्पितास्ति । वृत्तौ तु न किमपि विद्यते तथा ॥ संशयालंकारमाह--- इदमेतदिदं वेति साम्याहुद्धिर्हि संशयः । हेतुभिर्निश्चयः सोऽपि निश्चयान्तः स्मृतो यथा ॥ ७९ ॥ साम्यात्समानमवात् । एतदिदं वेत्येवं युद्धिहि निश्चितं संशयालकार उच्यते । यदा तु संशयं मुक्त्वा एभिर्निश्चयो जातः सोऽपि निश्चयान्तः सश्यालकार उच्यते । संशयनि- ययालकार इत्यर्थः ॥ उदाहरणमाह- कि केशपशिः प्रतिपक्षलक्ष्म्याः किं वा प्रतापानलधूम एपः । दृष्ट्वा मवत्पाणिगतं कृपाणमेवं कवीनां मतयः स्फुरन्ति ! ८० ॥ हे जयसिंहदेव राजन्, भवत्पाणिगत कृपाणं दृष्ट्वा कवीनां मतय एव स्फुरन्ति । एवं संशयं विदधतीत्यर्थः । फिमेष प्रतिपक्षलक्ष्म्याः फेशपाशो न तु खः । अथवा किमेष प्रतापानलघूमः । केशपाशोऽपि कृष्णः धूमोऽपि कृष्ण, खगोऽपि कृष्णः । अतः संशयालकारः॥ संशयनिश्चयालारोदाहरणमाह- इन्द्रः स एप यदि किं न सहस्रमक्ष्णा लक्ष्मीपतिर्यदि कथं न चतुर्भुनोऽसौ । आः स्यन्दनध्वजधृतोद्धरताम्रचूडः श्रीकर्णदेवनृपसूनुरयं रणाग्रे ॥ ८१ ॥ स एष यदि इन्द्र इति संशयः । तहिं अक्षणां नेत्राणां सहस्र नास्ति तदान भवतीन्द्र इति निश्चयः । यदि टक्ष्मीपतिस्तदा कथं नासौ चतुर्भुजः । आ: झातम्--अय रणाने कर्णदेवनृपसूनुर्जयसिंहदेवः । कीदृशः । स्यन्दनस्य रथस्य ध्यजे धृत उद्धर उत्क- टस्ताम्रचूडः कुकुटो येन स तथा ॥ समाप्तः संशयालपारः संशयनिधयालंकारय ॥ अप दृष्टान्तालंकारमाह-- अन्वयख्यापन यन क्रियया स्वतदर्थयोः । दृष्टान्तं तमिति प्राहुरलंकारं मनीषिणः ॥ ८२ ॥ * ·काव्यमाला। यत्र क्रियया स्वतदर्थयोः सार्थतयोरन्वयल्यापनं क्रियते 1 अन्वयः परस्परं योग्यगुणसंपन्धस्तस्य यापन कपनं विधीयते तं दृशन्तमलंकारमिति मनीषिणो घुधाः प्राहुः ॥ उदाहरणमाह- पतितानां संसर्ग त्यजन्ति दूरेण निर्मला गुणिनः । इति कथयनरतीनां हारः परिहरति कुचयुगलम् ।। ८३॥ हारो गुणी निर्मलव जातीनां वृद्धस्त्रीणां कुचयुगलमिति कययन्परिहाति । निर्मला गुणिनः पतितानां संसर्गे रेण त्यजन्ति । यथा ये ये गुणिनो निर्मलाच ते ते पतितसंसर्ग स्वजन्ति तथा हार इत्यशोऽन्वयव्यात्या दृष्टान्तः । अन्वरख्यापनं च सादृश्यमिति घ पर कयोः स्वार्थतदर्थयोरित्यर्थः॥ व्यतिरेकमाह- केनचिद्यत्र धर्मेण द्वयोः संसिद्धसाम्ययोः ।। भवत्येकतराधिक्यं व्यतिरेकः स उच्यते ।। ८४ ॥ अत्र दूयोः संसिद्धसाभ्ययोः संसिद्ध साम्यं समानता ययोस्ती तयोः संसिद्धसाम्ययोः केनचिद्धर्मेण केनचिद्गुणेनकतराधिक्यं एकतरस्याधिकत्ता भवति स व्यतिरेकालंकारः ॥ उदाहरणमाह--- अस्त्वस्तु पौरुपगुणाजयसिंहदेव- पृथ्वीपतेमंगपतेश्च समानभावः । किं त्वेकतः प्रतिभटाः समरं विहाय सद्यो विशन्ति वनमन्यमशङ्कमानाः ॥ ८६॥ जयसिंहदेवपृथ्वीपतेभृगपतेव पीरुपगुणासमानभावोऽस्वस्तु । एकतो जयसिंहदेवा. समरं त्यक्त्वा प्रतिभटा वैरिणः सद्यो वनं विशन्ति । अन्य सिंहमशङ्कमानाः । एतावता सिंहमयादपि राज्ञो भीरधिका तत एकतराधिक्यम् ।। अपहुतिमाह- नैतदेतदिदं ह्येतदित्यपहवपूर्वकम् । उच्यते यत्र सादृश्यादप[तिरियं यथा ॥ ८६ ॥ यत्र सारस्यात्समानभायातद्धि निधितमिदमेतदिति भावपूर्वकमपलपनपूर्वक , मुच्यते । इयमपतिरवगन्तव्या ॥ उदाहरणमाह- नैतलिशायां शितसूच्यभेद्यमन्धीकृतालोकनमन्धकारम् । निशागमप्रस्थितपञ्चचाणसेनासमुत्थापित एप रेणुः ॥ ७ ॥ अनान्धकारस्यापहर्व विधाय रेणुस्थापना एपा अपहतिः ॥

·४ परिच्छेदः वाग्भटालंकारः। तुल्ययोगितालंकारमाह--- उपमेयं समीकर्तुमुपमानेन योज्यते । तुल्यैककालक्रियया यत्र सा तुल्ययोगिता ॥ ८८ ॥ यत्र तुल्यैककालक्रिययोपमानेन सहोपमेयं समीकर्तु योज्यते सा तुल्ययोगिता भवति । तुल्या समाना एककालिकी क्रिया तुल्यैककालकिया तया करणभूतया ॥ उदाहरणमाह- तमसा लुप्यमानानां लोकेऽसिन्साधुवम॑नाम् । प्रकाशनाय प्रभुता मानोस्तव च दृश्यते ॥ ८९ ॥ हे जिन, तमसा पापेन पक्षेऽन्धकारेण लुप्यमानानां साधुवर्मनां प्रकाशनाय प्रभुता तवास्ति । अथवा भानोरस्ति । अत्रोपमेय जिनः । उपमानं भानु: उपमेयमुपमानेन समीकृत दृश्यते । क्रिया द्वयोरपि तुल्या एककालिकी च । अत्र कर्मण्युक्ते वर्तमान- कालोऽस्ति ॥ उत्प्रेक्षालंकारमाह- कल्पना काचिदौचित्याद्यत्रार्थस्य सतोऽन्यथा । योतितेवादिभिः शब्दैरुत्प्रेक्षा सा स्मृता यथा ॥१०॥ यत्र सतो विद्यमानस्यार्थस्यौचित्यायोग्यत्वादन्या काचिदिवादिभिः शब्दोतिता कल्पना रचिता सा उत्प्रेक्षा स्मृता ।। यथैत्युदाहरणमाह- नमस्तले किंचिदिव प्रविष्टाश्चकाशिरे चन्द्ररुचिप्ररोहाः। जगद्गलित्वा हसतः प्रमोदाद्दन्ता इव ध्वान्तनिशाचरस्य ॥ ११ ॥ चन्द्ररुचिपरीहाश्चन्द्रकिरणाकुराः । नमस्तले किंचिदिवाल्पमात्रं यथा भवति प्रविष्टा रेजिरे नवोदयत्वात् । उत्प्रेक्षते-~-प्रमोदाजगद्गलित्वा हसतो हास्यं कुर्वतो वान्तनि- शाचास्यान्धकाररक्षसो दन्ता इव । मि: शब्दरत्रादिशब्दाद्यथा बड़े ध्रुवं मन्ये नूनं प्राय इत्यादयो प्राह्याः । यथा-'आने शके ध्रुव मन्ये यथा खलु यतैव वा । नन्वि. वापीति तु प्राज्ञा उत्प्रेक्षारूपकं विदुः ।' अर्थान्तरन्यासालंकारमाह-- उक्तसिच्यर्थमन्यान्यासो व्याप्तिपुरःसरः । कथ्यतेऽर्थान्तरन्यासः श्लिष्टोऽश्लिष्टश्च स द्विधा ।। ९२ ।। यत्र उक्तसिद्धयर्थ व्याप्तिपुरःसरोऽन्यान्याप्तो विधीयते मोऽर्यान्तरन्यासः कथ्यते। सद्विधा-लिटवाशिरः । श्लेषसहितः परहितः ।।

·५० काव्यमाला। - - शोणत्वमक्षणामसितानमासां गिरां प्रचारस्त्वपरप्रकारः। बभूव पानान्मधुनो वधूनामचिन्तनीयो हि सुरानुमावः ॥१३॥ यधूनां मधुनी गश्स्य पानादसिताजमाता नीलोत्पलमासामणो नेपाणां शोणवं रक्तता भूव । तु पुनागरा प्रचारो परप्रकारो यभूव । विपरीती जात इत्यर्थः । पत्र मद्यपानाक्षेत्राणां रक्तरवमुक्तं तसोक्तस्य सिद्धयर्य स्थापनार्थ पुनरर्यान्तरन्यासः । सुरा. नुभावो हि निश्चितमचिन्तनीयः । सुरा देवा मदिरा वा । तया फेनापि पृष्टं मद्यपाना- प्ररक्तत्वं कि जायेत ! तथा अचिन्तनीयो हि सुरानुमाव इत्यर्थान्तरन्यासेन रक्तत्व- सिद्धिः । एप शिटार्थान्तरन्यासालंकारः॥ अशिष्टमाह--- शुण्डादण्डैः कम्पिताः कुञ्जराणां पुप्पोत्सर्ग पादपाश्चारु चक्रुः । स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छन्ति किंचित्क्रान्ता यावन्नोद्धतिशङ्कम् ॥९॥ पादपा वृक्षाः कुञ्जराणां शुण्डादण्डः कम्पिताः सन्तधारु पुष्पोत्सर्ग चक्रुः । सन्धा- कारा उद्धतीतशय निःशई यथा भवति यावन फ्रान्तास्तावकिचित्प्रयच्छन्ति किम् । अत्र प्राक्तनपदद्वयोक्तसातनपदद्वयेनान्यान्यारूपेण सिद्धिः कथिता । समासोक्तिमाद-- उच्यते वक्तुमिष्टस्य प्रतीतिजनने क्षमम् । सधर्म यवं वस्त्वन्यत्समासोक्तिरियं यया ॥ ९ ॥ वत्ता मिष्टस्य मगितुमारपसार्थस्य प्रतीतिजनने क्षमं प्रदीतरुत्पादसमय सधर्म सह. शमन्यद्वस्तु यत्रोच्यते, इयं समासोक्तिभवति ॥ उदाहरणमाह--- मधुकर मा कुरु शोकं विचर करीरद्रुमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपातदलिता कथं नु सा मालती मिलति ।। ९६ ॥ हे मधुकर, शोकं मा कुरु । फरीरद्रुमस्य कुसुमेयु विचर इति वक्तुमिष्टोऽर्थः । अस्य प्रतीतिजनने क्षमं मदृशमन्यद्वस्तु इदं नु वित कथं सा मालती मिलति । एतावता मालची नास्ति करीरकुसुमेघु शोकाभावेन है भ्रमर विचर । अत्र द्वयोरपि सादृश्यं पुष्प- त्वात् । विभेदत्यादन्यत्वम् । कोशी मालती । धनतुहिमपातेन दलिता ज्वलिता । यदि सा मालवी धनतुहिनपातदाटता जाता तदा कि मिलति ।। विमावनालक्षणमाद-- विना कारणसंझावं यत्र कार्यस्य दर्शनम् । नैसर्गिकगुणोत्कर्षभावनात्सा यिभावना ।। ९७ ॥

·।
४ परिच्छेदः] वाग्मटालंकारः।
५१
19957
यत्र कारणसद्भाव विना नैसर्गिकगुणोत्कर्षभावनात्कार्यस दर्शन दृश्यते सा विभा.
वना मता॥
उदाहरणम्-
अनध्ययनविद्वासो निद्रव्यपरमेश्वराः ।
अनलंकारसुभगाः पान्तु युष्माञ्जिनेश्वराः ॥ ९८ ॥
भन विद्वत्ता कार्ये कारण वध्ययनम् । कार्ये कारण विनापि सहजगुणेनैव जातम् ।
एवं पादद्वयेऽपि भावनीयम् । उत्तो विभावनालगारः ॥
दीपकलक्षणमाह-
आदिमध्यान्तवयैकपदार्थनार्थसगतिः ।
वाक्यस्य यत्र जायेत तदुक्त दीपकं यथा ।। ९९ ।।
यत्रादिमध्यान्तवर्येक पदार्थेन कियारूपेण वा वाक्यार्थसगतिर्जायेत तद्दीपनमुक्तम् ॥
उदाहरणान्याह-
जगुस्तव दिवि स्वामिन्गन्धर्वाः पावनं यशः ।
किन्नराश्च कुलाद्रीणा कन्दरेपु मुहुर्मुदा ॥ १० ॥
हे स्वामिन्, दिव्याकाशे गन्धर्वास्तव पावन यशो जगु । किनरा कुराचलमन्दरेसु
मा । मुदा हर्षेण मुहुर्वारवारम् । अनाप्येकपदार्थेन जगुरितिरूपेण वाश्यार्थसगतिर्जाता।
एव मध्यान्तयोरपि । सर्वत्र यथा-
विराजन्ति तमिस्राणि द्योतन्ते दिवि तारका.।
विभान्ति कुमुदश्रेण्य. शोभन्ते निशि दीपकाः ॥ १०१ ।।
भत्र पृयक् पृथक् प्रियातिरेक एर पदार्थ एक एवार्थो नार्थभेद । निशीयेतता-
रक दीपकम् ॥
अतिशयाल कारमाह-
वसुनो वकुमुस्कर्षमसभाज्य यदुच्यते ।
वदन्त्यतिशयाख्यं तमलकार बुधा यथा ।। १०२ ।।
यद्वस्तुन उत्कर्षे वक्तुमसभाव्यमुच्यते सोऽतिशयालबार ।
उदाहरति-
त्वदारितारितरुणीश्वसितानिलेन
समूठितोर्मिषु महोदधिषु क्षितीश। 19957
अन्त ठगिरिपरस्परशृङ्गसङ्ग-
घोरारवैर्मुररिपोरपयाति निद्रा ॥ १०३ ॥

·९२ 'काव्यमाला। हे क्षितीश, स्वदारितारितरुणीश्वसितानिलेन श्वासवायुना महोदधिषु समुद्रेणु संम्- छित्तोमिपूत्पनकल्लोलेषु सत्सु अन्तर्मध्ये लुठन्तो घोलन्तो वसन्तो गिरयस्तेषां परस्पर शृङ्गसगस्तस्य घोरारवेर्मुरारेनिद्रा अपयाति । अन रिपुत्रीणां खासानिलस्याविशयवर्ण- मादतिशयालंकारः॥ यदि योगेऽतिशयालंकारमाह- एकदण्डानि सप्त स्युर्यदि छत्राणि पर्वते । तदोपमीयते पार्श्वमूनि सप्तफणः फणी ॥ १०४ ॥ यदि पर्वते पर्वतशिरसि एकदण्डानि सप्त त्राणि भवन्ति । तदा सप्तफणः फणी पार्श्वभूमि उपमीयते । अत्र फणिनोऽतिशय उक्तः । एको दण्डो येषु तान्येकदण्डानि ।। हेत्वलंकारमाह- यत्रोत्पादयतः किंचिदर्थ कर्तुः प्रकाश्यते । तयोग्यतायुक्तिरसौ हेतुरुक्तो बुधैर्यथा ॥ १०५ ॥ फर्तुः पुरुषस्य किंचिदर्घमुत्पादयतो यत्र तद्योग्यतायुक्तिस्तस्यार्यस्य योग्यतायुक्तिर प्रकाश्यते स हेतुरलंकारः॥ उदाहरति- जुब्वणसमउम्मत्तो तत्ता विरहेण कुणइ पाहस । कण्डन्भन्तरघोलिरमहुरसरं वालिआ गीअम् ॥ १०६॥ यौवनसमयोन्मत्ता तसा विरहेण करोति नाथस्य । कण्ठाभ्यन्तरघोलितमधुरस्वर पालिका गीतम् ॥] बालिका यौवनसमयोन्मता सती नाथस्य मतविरहेण तप्तर सती कण्ठाभ्यन्तरघोल- न्मधुरस्वरं गीतं करोति । कण्ठाभ्यन्तर एवं घोलते गीते लज्जश पहिर्न प्रकटतीत्यर्थः। भत्र कर्तुः कंचिदमुत्पादयत इति कर्तरूपाया पालिकाया गीत मिति उत्पादितोऽयत्तस्य योग्यता युक्तिः । नाथस्य विरहः यौवनसमयोन्मत्ता च गीतस्य हेतु: कारणमेतदिति गाथार्थः॥ विससोअरो मिअङ्को कअन्तआसाइ आगओ पवणो । जाइपलासो सिहरी पहिए मारन्ति ते दाणिम् ॥ १०७ ॥ विश्तोदरी मृगाः कृतान्तदिशशत भागतः पवनः । जातिपलाश: शिखरी पधिकान्मारयन्त्येत इदानीम् ॥] मृगाको विषसोदरः । चन्द्रविषयोरेकत्रोत्पमत्वात् । कृतान्तदिश आगतः पवनः । शिखी वृक्षो जातिपलाश, एते प्रयोऽपि पत्रिका निदानी मारयन्ति । अन्न मरणस्य है- तुरमी। एको विषसोदरः, अन्यो यमाशानिवासी । अपरस्तु पलाश: पक्षे वृक्षः ।

·४ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। . - पर्यायोक्तिलक्षणमाह--- अतत्परतया यत्र जल्प(ल्प्यमानेन वस्तुना । विवक्षितं प्रतीयेत पर्यायोक्तिरियं यथा ॥ १०८ ॥ पर्यायेणान्यवचनेन वचनमुक्तिः पर्यायोक्तिः । यत्र विवक्षितं वक्त मिष्ट अतत्परतया न विवक्षितपरतया जल्प(लप्य)मानेन वस्तुनार्थेन प्रतीयेत इयं पर्यायोक्तिः । पर्यायोक्तिमुदाहरति-- त्वत्सैन्यवाहनिवहस्य महाहवेषु द्वेषः प्रभो रिपुपुरन्ध्रिजनस्य चासीत् । एकः खुरैर्वहुलरेणुतति चकार तां संजहार पुनरश्नुजलैर्यदन्यः ॥ १०९ ॥ प्रभो, रणेषु वत्सैन्यवाहनिवहस्य रिपुपुरन्ध्रिजनस्य च द्वेष आसीत् । एको वाह- समूहः खुर्यटुलरेणुतति चकार । भन्यो योपाजनो यत्पुनरध्रुजलेता रेणुतति सजहार । अत्र विवक्षितोऽर्थो द्वेष ।अस्य जल्प(लप्योमानेनान रेणुना अधुजलेन च प्रतीतिन विव- क्षितपरतया यतो भवता रिपवो मारिता इत्येतयेन प्रतीयेत सा अतारा ।। समाहितं रक्षयति- कारणान्तरसंपत्तिर्देवादारम्भ एव हि । यत्र कार्यस्य जायेत तनायेत समाहितम् ।। ११० ॥ यत्र कार्यस्यारम्भे एव देवाकारणान्तरसपत्ति येत तत्समाहित जायेत ॥ उदाहरति- मनस्विनी वल्लभवेश्म गन्तुमुत्कण्ठिता यावदन्निशायाम् । तावन्नवाम्मोधरधीरनादप्रबोधितः सौधशिखी चुकून ॥ १११ ॥ यावन्मनस्विनी निशायां वलभवेश्म गन्तुमुकण्ठिताभूत् । तानवाम्मोधरधीरनाद- प्रयोधितः सीपशिखी गृहक्रीडामरथुकूज केका चकार । शान्तगृहे गमनकार्यारम्भः पुनस्तत्प्रेरकः शिखिशब्दः कारणान्तरसपत्तिः ॥ परित्ति लक्षयति- परिवर्तनमन सदृशासदृशेन वा। जायतेऽर्थस्य यत्रासौ परिवृत्तिर्मता यथा ॥ ११२ ॥ यत्रार्थस्य सहर्शनासहशेन वा अर्थेन परिवर्तन परिवतों जायते असी परिवृत्तिमता। यत्युदाहरणे ॥ अन्तर्गतव्यालफणामणीनां प्रमाभिरुद्भासितभूष भर्तः । स्फुरत्मदीपानि गृहाणि मुक्त्वा गुहामु शेते त्वदरातिवर्गः ॥ ११३।।

·काव्यमाला ५ हे भर्तः, स्वदरातिवर्गलव वैरिसमूहः स्फुरत्प्रदीपनि गृहामि मुक्त्वा गुदास ते । कीदृशीषु गुहासु । अन्तर्गतत्र्यालफणामणीना मध्यस्यसर्पकणामणीनां प्रभाभिद्रालि तभूमि दीप्तभूमिपु॥ अत्रासदृशानार्धस्य परावर्तमाह-- दत्त्वा प्रहारं रिपुपार्थिवानां जग्राह यः संयति जीवितव्यम् । शृङ्गारमङ्गी च तदङ्गनानामादाय दुःखानि ददौ सदैव ॥११४ ॥ प्रहार दत्ता जीवितव्यं जमाह । अत्र दत्तः प्रहार, गृहीतं च जीवितव्यम्, गृहीता हारमही, दत्तं च तास दुःखम्, इत्यसदृशेनानार्थस्य परावर्ती अनितः ॥ यथासंख्य लक्षयति-- यत्रोकानां पदार्थानामाः संबन्धिनः पुनः । क्रमेण तेन बध्यन्ते तद्यथासंख्यमुच्यते ॥ ११५ ॥ यत्रोक्तानां पदार्यानां संयनिधनोः पुनस्तेन क्रमेण अध्यन्ते योग्यन्ते तद् पयास. स्यमुच्यते ॥ उदाहरति- मृदुभुजलतिकाम्यां शोणिमानं दधल्या चरणकमलमासा घारुणा चाननेन। विस किसलयपद्मान्यात्तलक्ष्मीणि मंन्ये विरह विपदि वैरात्तन्वते तापमझे ॥ ११६ ॥ अहमेव मन्ये-मृदुगुजलतिकाभ्यां शेरिमानं दश्त्या रस्तत्वं शिप्रत्या परणकमल- भासा चारुणा चाननेन यथाक्रम पिसकिरालयपद्मानि आत्तलक्ष्मीणि कृतानि । अत एव तानि वैरादझे ताप विरहविपदि तन्वते । विरहिणीवर्णनमेतत् । एप ययासं- स्थालेकारः॥ सहोकि लक्षयति-~- वस्तुनो यत्र संवन्धमनौचित्येन केनचित् । असंभाव्यं वदेद्वक्ता तमाहुर्विपमं यथा ॥ ११७ ॥ यत्र केनचिदनौचित्यनानवसरतथा वस्तुनः पदार्थस्य संपन्धमभाव्यं वक्ता वदेव, सत्यस्तै विषमालंकारमाहुः । यथोदाहरणार्थः ।। केदं तव चपुर्वत्से कदलीगर्भकोमलम् । काय रागीमति केशदायी व्रतपरिग्रहः ॥ ११८॥ हे बरसे, राजीमात दलीगर्भकोमलं तव वपुः कार्य च प्लेशदायी प्रतपरिमदः ।

·४ परिच्छेदः) वाग्भटालंकारः। ५५ अत्र सुकोमलस्य तव वपुषो दीक्षानुचिता। दीक्षा सबन्धः । तथासमाव्यं कथं वदसि प्रहीष्यामि दीक्षामिति । विषमालकारोऽयम् ॥ सहोक्ति रक्षयति- सहोक्तिः सा भवेद्यत्र कार्यकारणयोः सह । समुत्पत्तिकथा हेतोर्वक्तुं तजन्मशक्तताम् ॥ ११९ ।। यन हेतोः कारणस्य तज्जन्मशक्तता कार्योत्पत्तिशक्ततां वक्त कार्यकारणयोः सह समुत्पत्तिकया समकालमुत्पादनवार्ता भवति सा सहोक्तिर्मवेत् ॥ उदाहरति-- आदत्ते सह यशसा नमयति सार्घ मदेन संग्रामे । सह विद्विषां श्रियासो कोदण्डं कर्पति श्रीमान् ।। १२० ॥ असो श्रीमान्वीर कोदण्दं धनुर्विद्विपा मदेन सह नमयति । विद्विषा श्रिया लक्ष्म्या शोमया वा सह कोदण्ड कति । अन यश आदत्त इति कार्यम् । कोदण्डग्रहण तु य. शोग्रहण कारणम् । कारणस्य कोदण्डस्य तज्जन्मनि कार्योत्पत्ती यशोमहणरूपायो शक्ति- नास्ति । एव सर्वत्र योजना स्वमन्या कर्तव्येति ।। अथ विरोधलक्षणमाह- आपाते हि विरुद्धत्वं यत्र वाक्ये न तत्त्वतः । शब्दार्थकृतमाभाति स विरोधः स्मृतो यथा ॥ १२१ ॥ यत्र वाक्ये आपाते आरम्भे शब्दार्थकृत विरुद्धव आभाति पर तत्त्वतो नामाति स विरोध स्मृत ॥ उदाहरणमाह- दुर्वारवाणनिवेहेन सुवर्मणापि लोकोत्तरान्वयभुवापि च धीवरेण । प्रत्यर्थिषु प्रतिरणं स्खलितेषु तेन संज्ञामवाप्य युयुधे पुनरेव जिष्णुः ॥ १२२ ॥ कोऽपि जिष्णुर्जयनशीलस्तेन केनचित्पुरुषेण प्रत्यार्थपु वरिषु प्रतिरण स्खलितेषु रण रग प्रति स्वहितेषु समक्ष पुनरेव गुगुषो युद्ध एकाए । शीटझोन तेन । सुनसशापि दुरियाणनिवहेन । पारवाणः क्वच उच्यते । वापि कवच एव । सुष्टु धर्म यस्य स सु. वर्मा । दुष्टो वारवाणनिवद क्वचसमूहो यस्य स दुर्वारवाणनिवहः । यः सुवर्मा स दु. वरियाणनिवह क्थ भाति इति विरोध दर्शयित्वा न तखत इत्साह-दुर्वारवाणनिक. १. 'रिमोन' इति जिनवर्धनसमत पाट:. ।

·काव्यमाला। . हेन दुर्वारो वाणनिवहो यस्य स तेन । एतेन तत्र ..............। लोकोत्तरान्वय- भुवापि धीवरेण । यो लोकोत्तान्वयःस कथं धीवरधीवरो मतिप्रधान इत्यर्थः । एप शब्दकृतोऽपि विरोधालंकारः । अथार्थकृतं विरोधमाइ- येनाकान्तं सिंहासनमरिभूभृच्छिरांसि विनतानि । क्षिप्ता युधि शरपतिः कीर्तिर्याता दिगन्तेयु ॥ १२३ ॥ थेन राशा आक्रान्त सिंहासनम् । विनतान्यरिभूपालशिरांति 1 अहो विरोधः 'माका. न्तमन्यत् विनतमन्यत् । तथा--क्षिप्ता युधि शरपतिः, दिगन्तेयु कीतिर्याता ।। समाप्तो द्विधापि विरोधालंकाररु। अथावसरलक्षणमाह- यत्रार्थान्तरमुत्कृष्टं संभवत्युपलक्षणम् । प्रस्तुतार्थस्य स प्रोक्तो बुधैरवसरो यथा ॥ १२४ ॥ यत्र प्रस्तुतार्थस्योत्कृष्टमर्थान्तरमुपलक्षणे चिर संभवति युधैः सोऽवसरालंकारः प्रोक्तः॥ अथावसरोदाहरणमाह- स एप निश्चयानन्दः स्वच्छन्दतमविक्रमः । येन नक्तंचरः सोऽपि युद्धे बर्बरको जितः ॥ १२५ ॥ स एष निधयानन्दो येन सोऽपि पर्यरको राक्षसो युद्ध जितः ।। अथ सारलक्षणमाह--- यत्र निर्धारितात्सारात्सारं सारं ततस्ततः । निर्धार्यते यथाशक्ति तत्सारमिति कथ्यते ॥ १२६॥ यत्र निर्धारितासारासतस्ततः सारं सारं निर्धार्यते । यथाशक्ति यथाशक्तया(1) स सारालंकारः।। सारमुदाहरति-- 'संसारे सानुष्यं सारं मानुष्यके च कोलीन्यम् । कौलीन्ये धमित्वं धर्मित्वे चापि सदयत्वम् ॥ १२७ ।। अप लेपलक्षणमाह-- पदैलैरेव भिन्नैर्वा वाक्यं वत्येकमेव हि । अनेकमर्थं यत्रासौ श्लेष इत्युच्यते यथा ॥ १२८ ॥ एकमेव वाश्यं तैरेव पदमिन्नेवा पदैरनेकमर्थ वक्ति असौपालंकार उच्यते ।।

·४ परिच्छेदः] वाग्मटालंकारः। ६७ आनन्दमुल्लासयतः समन्तात्करैरसंतापकरैः प्रजानाम् । यस्योदये सोममवाप्य राज्ञो जमाह वेलां किल सिन्धुनाथः ॥१२९॥ यस्य राज्ञो नृपस्योदये क्षोममवाप्य किलेति श्रूयते । सिन्धुनाथः सिन्धुदेशाधिपो वेलामालिच्छेदादिको जग्राह । तदाज्ञा गृहीतवानिन्यर्थः । कीदृशस्य । असंतापकर करैः प्रजानां समन्तादानन्दमुल्लासयतो वर्धयतः । अथ श्लेपः--यस्य राज्ञश्चन्द्रस्योदये सोमम- वाप्य सिन्धुनायः समुद्रो वेलां मर्यादा जग्राह । शीतकरैः करैः किरणोंकानां सम. न्तात् हर्पमुत्पादयतः । एप श्लेपालंकारः ।। कुर्वन्कुवलयोल्लासं रम्याम्भोजश्रियं हरन् । रेजे राजापि तचित्रं निशान्ते कान्तिमत्तया ॥ १३० ॥ चित्रं यो राजा चन्द्रो निशान्ते प्रभाते कान्तिमत्तया कान्तिमत्वेन रराज । कुवलयोल्लासं भूवलयोल्लासं कुर्वन् रम्यां शोभना भाजश्रिय भोजराजलक्ष्मी हरन, रहन् । एप भिन्न- पदः श्लेषालंकारः ॥ अत्युत्कृष्टसमुच्चयालंकारमाह- एकत्र यत्र वस्तूनामनेकेषां निबन्धनम् । अत्युत्कृष्टापकृष्टानां तं वदन्ति समुच्चयम् ॥ १३१ ।। यत्र कवित्वे अनेकेषामत्युत्कष्टानामत्युत्तमानां अत्यपकृष्टानामतिमध्यमानो वा वस्तूना पदार्थानामेकत्र निपन्धनं गुम्फनै अन्यनं योजनमित्येकार्याः । तं समुच्चय वदन्ति । (अत्युकृष्टसमुच्चयोदाहरणमाह-) अणहिलपाटकं पुरमवनिपतिः कर्णदेवनपसूनुः । श्रीकलशनामधेयः करी च रत्नानि जगतीह ।। १३२ ।। सर्वोत्तममणहिल्लपाटक पुरम्।तस्मिन्नवनिपतिः कर्णदेवनृपसूनुः श्रीजयसिंहदेवः सोऽपि सर्वोत्तमो भूपालेषु । तस्य श्रीकलशनामधेयः करी गजः । एतानीह जगति त्रीणि रत्नानि ।। अत्यपकृष्टालंकारमाह- ग्रामे वासो नायको निर्विवेकः कौटिल्यानामेकपात्रं कलत्रम् । नित्यं रोगः पारवश्यं च पुंसामेतत्सर्व नीवतामेव मृत्युः ॥ १३३ ।। सुगमम् । भावना स्वयमेव विचारणीया । एषोऽन्यपकृष्टसमुच्चयालंकारः ।। (अधाप्रस्तुतप्रशसामाह-) प्रशंसा क्रियते यत्रामस्तुतस्यापि वस्तुनः । अप्रस्तुतमशंसा तामाहुः कृतधियो यथा ॥ १३४ ॥ १. अन 'अत्युत्कृष्ट' इति पदं वृथैव पतितम. २. "विशेपणीया' क. ८ ·'काव्यमाला। यत्राप्रस्तुतस्यापि वस्तुनः प्रशंसा क्रियते कृतधियस्तामप्रस्तुतप्रशंसामाहुः ॥ (अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणमाह--) सैर विहरति स्वैरं शेते वैरं च जल्पति । भिक्षुरेकः सुखी लोके राजचोरभयोज्झितः ॥ १३ ॥ कोऽपि दुःखी चिन्तातः सन् यति संतोषसारं दृष्ट्वैवमुवाच (अन तेन दुःखिना भिक्षु. प्रशंसा तावमारब्धा । कोऽपि नास्ति परं दुःखदग्ध एवं विधारयामास इति अप्रस्तुत- प्रशंसा ज्ञेया ॥ (अधैकावलीलक्षणमाह-) पूर्वपूर्वीयवैशिष्ट्यनिछानामुत्तरोत्तरम् । अर्थानां या विरचना बुधैरेकावली मता ॥ १३६ ॥ पूर्वपूर्वार्धवैशिष्टयनिष्टानां पाश्चात्याविशिष्टतायां तत्पराणामर्थानो या रचना उत्तरो- त्तरं सा एकावली मता कथिता ॥ (एकावल्युदाहरणमाह-) देशः समृद्धनगरो नगराणि च सप्त भूमिनिलयानि । निलयाः सलीलललना ललनाश्चात्यन्तकमनीयाः ॥ १३७ ।। देशः समृद्धनगर इत्यायुदाहरणम् ॥ (अथानुमानलक्षणमाह-- प्रत्यक्षालिङ्गतो यत्र कालत्रितयवर्तिनः । लिझिनो भवति ज्ञानमनुमानं तदुच्यते ॥ १३८ । यत्र प्रत्यक्षालितः कालत्रितयवतिनो लिझिनो ज्ञानं भवति तदनुमानमुच्यते । यथा-धूमो लिई लिट्टी चाहिए। लिङ्गस्य धूमस्य दर्शनालिट्टी अमिरनुमीयते । अनया रीत्या सर्वत्र ज्ञातव्यम् । एतदनुमान भवति । (अनुमानौदाहरणमाइ~) नूनं नद्यस्तदाभूवन्नभिषेकाम्माता विभोः । अन्यथा कथमेतासु जनः स्नानेन शुध्यति ॥ १३९ ।। नूनं विभोजिनस्याभिषेकामता नपस्तदानूपन् । अन्यथा एतातु नदीपु जनः मानेर फर्य शुध्यति । नदीमानेन शुद्धितिलिई लिङ्गी प विभोरभिपेकाम्भसा तदामिति । एपोऽतीतानुमानालंकारः ॥. जम्भमित्ककुभि ज्योतिर्यया शुभ्रं विजृम्भते । उदेष्यति तथा मन्ये खलः सखि निशाकरः ॥ १४० ॥ . 4 ·४ परिच्छेदः] वाग्मटालंकारः। . जम्भभिदिन्द्रस्तस्य ककुन दिन पूर्वा तस्यां ज्योतिस्तेजो यया शुभ्र येतं विजृम्भते । अहमेवं मन्ये । है सखि, खलः संतापकारी निशाकर उदेष्यतीत्येतद्विरहिण्या सख्युरो उक्तम् । एष भविष्यानुमानालकारः ।। मुखप्रभावाधितकान्तिरस्या दोषाकरः किङ्करतां विमति । तल्लोचनश्रीहति सापराधान्यलानि नो चेत्किमयं क्षणोति ॥ १४१ ॥ दोपाकरश्चन्दोऽस्या नायिकायाः किङ्करतां विभति कर्मकरतो याति । कीदृशः।मुख- प्रभावाचितकान्तिः । नो धैयदि नैवम् अयं चन्द्रस्तल्लोचनश्रीहति सापराधानि तासां लो. चनशोभाहरणेन सापराधानि कमलानि कि क्षणोति सकोचयति । अन्योऽपि सेवको नि. जाधिपतेरपराधकारिणमन्यं शक्तौ सत्यां न सहत इत्यर्थः । एष वर्तमानानुमानालं. कारो ज्ञातव्यः॥ (अय परिसंख्यामाह-) यत्र साधारणं किंचिदेकत्र प्रतिपाद्यते । अन्यत्र तन्निवृत्त्यै सा परिसंख्योच्यते यथा ॥ १४२ ॥ यत्र कवित्वे किंचिरसाधारण वस्तु एकत्रान्यत्र तनिवृत्य प्रतिपाद्यते । यद्वस्तु एकत्र एकस्मिन्स्थाने भवति अन्यन तनिवृत्तिर्भवति सा परिसंख्या समुच्यते ॥ (परिसंख्योदाहरति- यत्र वायुः परं चौरः पौरसौरभसंपदाम् । युवानश्च कृतक्रोधादेव विम्युर्वधूजनात् ॥ १४३ ॥ यत्र पुरे वायुः परं केवलं पौरसौरमसंपदा चौरः । अन्यत्र चौरिका नास्ति । यत्र युवानः कृतरोषाधूजनाद्विभ्युः । नान्यत्र भयं कस्यापीत्यर्थः ॥ (अथ प्रश्नोत्तरालंकार सरोदाहरणं चाह--) प्रश्ने यत्रोत्तरं व्यकं गूढं वाप्यथवोमयम् । प्रश्नोत्तर तथोक्तानां संसर्गः संकर विदुः ॥ १४४ ।। या प्रश्न उत्तरं व्यक्त गर्द वापि । अथवा उभयं व्यक्तगूढात्मकम् एतत् प्रश्नोत्तरं शेयम् । यत्र योक्तानां शब्दार्यानामलंकाराणामुक्तानामेकत्र एकद्वयादिसंसर्गो भगनं स सकरालंकार॥ प्रश्नोत्तरोदाहरणमाह- असिन्नपारसंसारसागरे मञ्जतां सताम् । कि समालम्बनं साधो रागद्वेषपरिक्षयः ॥ १६ ॥ हे सापो, अस्मिमपारसंसारसागरे निममतां समालम्पन किमिति प्राप्त व्यक्तमुत्तरम्-- । रागद्वेपपरिक्षयः । एष व्यक्तपभोत्तरालंकारः ॥

·"काव्यमा म क वसन्ति थियो नित्यं भूभृतां वद कोविद। असावतिशयः कोऽपि यदुक्कमपि नोह्यते ॥ १४६ ॥ है कोविद, वद भूभृतां राजा श्रियो नित्यं क वसन्ति । असी अतिशयः कोऽपि यत् दतमपि न ज्ञायते । असी खड्ने-इत्युत्तरम् । एप गद प्रश्नोत्तरालंकारः । किमभं श्लाध्यमाख्याति पक्षिणं कः कुतो यशः। गरुडः कीदृशो नित्यं दानवारिविराजितः ॥ १४७ ॥ ऐमें शाध्यं किम्, दानवारि मदजटम् । पक्षिणं क आख्याति, विः पक्षी । यशः कुतो मवति, आजितः संप्रामात् । गरुडो नित्यं कीडग्भवति, दानवारिविराजितो दानवारिवसुदेवस्तेन विराजितः शौमितः । अत्र प्राग्गूढवात्पयात्मकटवाढव्यक्तप्र. नोत्तरालंकारः॥ इदानी अन्धकार इदमलंकारकर्टखध्यापनाय वाग्मटाभिधस्य महाकवेर्महामासस्य तमाम गाथपैकया निदर्शयति- बम्भण्डसुत्तिसंपुडमुक्तिअमणिणो पहासमूह व्व । सिरिवाहडत्ति तणओ आसि बुहो तस्स सोमस्स ।। १५८ ।। [ब्रह्माण्डशुक्तिसंपुटमौक्तिकमणेः प्रमासमूह इव । श्रीवाहर इति तनय आसीद्धस्तस्य सोमस्य ॥] तस्याप्यत्र गायायामनिर्दिष्टस्य श्रीवाग्मटः श्रीवाइड इति तनय आसीत् । कीदृशः। सूरोऽपि, युधः विरोधालंकारोऽध समवगन्तव्यः । उत्प्रेक्षते-ब्रह्माशुक्तिसंपुटमौक्ति- कमणेः प्रमासमह इव तथा ॥ द्वारश्लोकेषु येऽलंकारा यथानामानः कथितास्ते सर्वे व्याख्याताः । अन्येषु अन्येष्यन्ये सहयोऽलंकाराः धूयन्ते, तेऽत्र नोका इत्याह- अचमत्कारिता वा स्यादुक्तान्तर्भाव एव च । अलंक्रियाणामन्यासामनिबन्धे निबन्धनम् ॥ १४९॥ मन्यासामलंक्रियाणामनियन्यने अभगने निबन्धनं कारणम् । अवमत्कारिता स्यात् । उक्तभ्योऽन्येषां मध्ये न कोऽपि ताश्चमत्कारः । चमत्कार विना क. १. 'तस्य सोमस्य पाहह इति नाना तनय आसीत्' इति जिनवर्धनसूरिः, 'तस्य सोमस्य घाइड इति तनय आसीत्' इति क्षेमहंसगणिः; 'प्रमाण्डशक्तिसंपुटमौक्तिकमणे. रित्यत्र रूपकम्, प्रभासमूह हुवेत्युत्प्रेक्षा, युक्तोऽयमस्तस्य सोमस्य चन्द्रस्य पुपोगाजी भवतीति नेपालंकारः, श्रीवाहर इत्यादि शेयं जातिः । इति चतुर्णा योगे संकर इति जिनपर्धनसरिः.

·४ परिच्छेदः] वाग्भटालंकारः। धनप्रयास एव स्यान फल किमपि । अथवा उत्तान्तर्भाव एव। अनुत्ता उक्तान्तरन्तर्मर- न्तीत्यर्थः। अथ रीतिद्वारमाह-- द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटीया पञ्च सप्त वा यावत् । शब्दाः समासवन्तो भवति यथासंख्यगौडीया ॥ १५० ॥ द्वे एव रीती गौडीया वैदर्भी चेति सान्तरे । एका भूयासमासा स्यादसमस्तपदापरा ॥ १५१ ।। अन द्वै एव रीती भवतः । गौडीया वैदर्भी चेति । यतस्त द्वे सान्तरे अन्तरसहिते पृषक्षक्लक्षणे । तदर्शयति-एका गोडीया यहुसमासा स्यात् । द्वितीया वैदर्भी भ- समस्तपदा अल्पसमाया भवेत् ॥ (अथ गौडीयोदाहरणमाह-) दर्पोत्साटिततुङ्गपर्वतशतग्रावप्रपाताहति- राक्रन्ददतुच्छकच्छपकुलक्रेङ्कारघोरीकृतः । विश्वं वर्वरवध्यमानपयसः शिप्रापगायाः स्फुर- नाकामत्ययमक्रमेण बहुलः कल्लोलकोलाहलः ॥ १५२ ॥ अप शिप्रापगायाः शिप्रानद्या बहुलः कलोलकोलाहलो विश्वमक्रमेणाकामति । की- दृशः । दर्पोत्याटित तुझपर्वतशतप्रावप्रपातस्य आहत्या आहननेन र यया भवति त. थाक्रन्दन्ते यानि भतुच्छकच्छपकुलानि तेषां केद्वारशब्दधोरीकृतः । कीदृश्या नद्याः । वरवध्यमापयतः पर्वरो राक्षसः कोऽपि, अन्यो वा कोऽपि महान् , तेन वध्यमान पयो यस्यास्तस्याः । एषा बहुसमासा गौडीया रीतिः ।। (अथ वैदर्भामुदाहरति-) विप्राः प्रकृत्यैव भवन्ति लोला लोकोक्तिरेपा न मृपा कदाचित् । यमुम्व्यमाना मधुद्विजेशः श्लिप्यत्ययं कैरविणो करात्रैः ॥ १५३ ॥ यद्यस्मारकारणादिजेशो विप्रश्चन्द्रो वा मधुपैर्मद्यपैर्ऋमौय चुम्ब्यमानां कैरविणी कु. मुदिनी करानैः श्लिष्यति । नेपालकारः । एपा द्वितीया वैदर्भी रीतिः ॥ उपसंहारमाह- अर्थेन येनातिचमत्करोति प्रायः कवित्वं कृतिनां मनासु । अलंक्रियात्वेन स एव तस्मिन्नम्यूह्यतां हन्त दिशानयैव ।। १५४ ॥ १. अयं श्लोकः क्षेमहंसगणि-जिनवर्धनसूरिविरचितम्याख्ययोनोंपलभ्यते.२-7: सिप्रा' फ. जिनपर्धनश्च ·काव्यमाला। कृतिनां मनःसु येनार्थेन कवित्वमतिवमत्करोति अविचमत्कारमुत्पादयति । हन्त इति विचारे । स एवार्थस्तस्मिन्कवित्वेऽनयैव पूर्वोक्तदिशालक्रियावेनालंकारत्वेनाभ्यूखा विचार्यताम् ॥ समाप्ता रीतयः॥ इति वाग्भटालंकारटीकायां चतुर्थः परिच्छेदः । पञ्चमः परिच्छेदः । 'स्फुटरीतिरसोपेतम्' इति (रीतयो व्याख्याता । अधुना) रसानाह--- साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निर्लवणं यथा । तथैव नीरसे काव्यमिति बमो रसानिह ॥ १॥. यथा साधुपाकेऽपि भोज्यं निर्लवर्ण लवणरहितमनास्वायं भवति, तथा काव्यमपि नीरस रसरहितमनास्वायं भवति । इत्येतस्माकारणादसान्यूमः ॥ विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैभिचारिभिः । आरोग्यमाण उत्कर्ष स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२॥ शृङ्गारवीरकरुणाहास्याद्भुतभयानकाः । रौद्रवीभत्सशान्ताश्च नवते निश्चिता बुधैः ॥३॥ एते नव रसाः नारादयः । नवानां रसानामेककः स्थायीभावः पृथक्पृथक् । ते धामी- रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहमयं तथा । जुगुप्सा विस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ४ ॥ अमी क्रमेण नव स्थायिनो भावाः । झारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकमीभत्साद्भुत. शान्ताः क्रमेण नव रसा शेयाः ॥ विशेषेणे भावयन्त्युत्पादयन्ति रसमिति विभावाः बी. घसन्तोद्यानादयः उत्पत्तिकारणानि । एभ्यः रहारोत्पत्तिरित्यर्थः । विभावो रसकारणम् । १.क्षेमहंसगणिस्त्वयं श्लोकः-'यथा--महारहास्यकरुणारीद्रवीरभयानकाः । चीम- सामृतशान्तार्थ' इति क्रमेणैव पपाठ. २. 'शान्ताश्चेति नवरसाः क्रमेण सेयाः ख. ३. 'अव स्थायिभाषटक्षणमाइ-इत्यधिकमादर्शद्वयेऽपि क्षेमहंसगणिस्तु 'तिहाँसञ्च इति श्लोकम् एते जुगुप्सा(रत्यादयः स्थायिमावाः प्रकीर्तिताः' इति व्याख्याय "निर्वे. दग्लानिशहाख्या तपासूधाममा मालम देव दैन्च पिता मोहः स्टतितिः । बीहा चपलता हर्ष भावेगो जहता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ सुप्तिः प्रयोघोऽमर्षधाप्यवहित्यमोमता मतियाधिस्तयोन्मादस्तथा मरणमेव च । वास. वैव वितर्कश्य विज्ञेया व्यभिचारिणः । प्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्याता: स्वनामतः ॥ स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाश्वः स्वरमानोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुमलया इत्ययौ सात्त्विका गुणाः । इत्येताश्लोकानधिकान्व्याचल्यो.

·५ परिच्छेदः) वाग्भटालंकारः। तथा-अनुभूयते लक्ष्यते रस एमिरित्यनुभावाः कम्पस्वेदमुखविकारनेत्रौलासादयः । रसोत्पत्तौ सत्या पश्चाये मावा जायन्ते तेऽनुभावा ज्ञेयाः।तथा साविकभावाः स्तम्भस्व. दरोमाश्चाक्ष्योऽष्टी समवगन्तव्याः । तथा व्यभिचारिणः सहचारिणो मावा धृतिस्मृतिम- त्यादयः । एभिर्विभावैरनुभावैः सात्विकैयभिचारिभिरुत्कर्षमारोप्यमाणः स्थायीमावो रसः स्यात् । स्थायीभावः शृङ्गारादिरसरूपेण भवति । पूर्वोक्ताः स्थायिनो भावा रत्यादयो विभावादिभिर्व्यक्तीकृताः सन्तो रसाः नारादयो नवापि भवन्तीत्यर्थः ।। शृङ्गारस्वरूपमाह- जायापत्योमिथो रत्यां वृत्तिः शृङ्गार उच्यते । संयोगो विप्रयोगश्चेत्येप तु द्विविधो मतः ॥ ५ ॥ जायापत्योः कलत्रभर्ने रत्या प्रीत्यां मियो वृत्तिः परस्परवर्णनं झार उच्यते । एप हारो द्विविधो मतः । कथम् । सयोगो विप्रयोगश्च । संयुक्तयोर्दम्पत्योः सभो(यो)गा- त्मकः शृङ्गारः । वियुक्तयोस्तु विप्रलम्भात्मकः शृङ्गारः ॥ तौ तयोर्भवतो वाच्यौ बुधैर्युक्तवियुक्तयोः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च पुनरेप द्विधा मतः ॥ ६ ॥ तो संयोगविप्रलम्भी तयोर्जायापत्योः क्रमायुक्तवियुक्तयोर्बुधैर्वाच्यौ भवतः । पुनरेप महाररसो द्विधा मतः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च । विशेषमप्रतो ज्ञापयिष्यामः ।। अथ शृङ्गाररसनायकमाह- रूपसौभाग्यसंपन्नः कुलीनः कुशलो युवा । अनुद्धतः सूनृतगीः ख्यातो नेतात्र सद्गुणः ॥ ७ ॥ अन शृङ्गारे नेता नायकः कथितः । कीदृशः । रूपसौभाग्ययुक्तः। रूपशब्देन लावण्यम् । कुलीनः सुकुलोद्भवः । कुशलः सकलकलाकोविदः । युवा यौवने वर्तमानः । अनुद्धतः सौम्याकृतिक्रियः । सूनृतगीः सत्यवाक् । सद्गुणः । अयं च विबुधैरुक्तोऽनुकूलो दक्षिणः शठः । धृष्टश्चेति चतुर्धा स्यान्नायिका स्याच्चतुर्विधा ॥ ८ ॥ अयं च नायको विबुधैश्चतुर्धा उक्तः । अनुकूलो दक्षिणः शठो धृष्टश्चेति । अस ना- यसस्य नायिका चतुर्विधा स्यात् ।। अथानुकूलादीनां लक्षणान्याह---अनुकूललक्षणं प्रागाह- नीलीरागोऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरतः । दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि यः स्यादविकृतः स्त्रियाम् ॥ ९ ॥ नीलीरागोऽनुकुलो भवति । यथा--नीली गुली तस्या रागो नोत्तरति । सोऽनुकूटो नायकः परं सोऽन्यरमणीरतो न स्यात् । अन्यस्या चित्तं यस्य सोऽन्यनित्तः स दक्षिणो * ·काव्यमाला। हाररसं तत्संबन्धि चान्यदपि सर्वमुक्त्वा वीरादीनसानाह- (तम वीरमाद-- उत्साहात्मा मवेद्वीरस्त्रिधा धर्माजिदानतः । नायकोऽन्न भवेत्सर्वेः श्लाध्यैरधिगतो गुणैः ॥ २१ ॥ वीरो रस उत्साहात्मा भवति । स विधा-धर्माजिदानतः । धर्मवीरः संग्रामवीरो दानवीर इति । अत्र वीरसे सर्वेः श्लाघनीयगुरोरधिगतो नायको भवति । (करुणमाह--) शोकोत्यः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने । वैवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलापाणि कीर्तयेत् ॥ २२ ॥ करुणो नाम रसः शोकोत्यः शोकात्मको ज्ञातव्यः । तत्र रसे भूपातरोदने वैवर्य- मोहनिर्वेदमलापाणि कीर्तयेत् । भूपातो भूमौ लुठनं तथा रोदनम्, वैवयं विवर्ण- भावः, मोहो मोव्यम्, निर्वदो विषादः, प्रलापः प्रकृष्टं लपनम्, अधणि अश्रुपातः । करुणारस एते भवन्ति भावाः । अतोऽत्र रसे एते भावा वर्ण्यन्ते । (हास्यमाह-) हासमूलः समाख्यातो हास्यनामा रसो बुधैः । चेष्टाङ्गवेपवैकृत्याद्वाच्यो हास्यस्य चोद्भवः ॥ २३ ॥ हास्यनामा रसो बुधासमूलः समाख्यातः । तस हास्यरसस्य संभव उत्पत्तिवेष्टा- वेषवैकृत्याद्भवति ॥ अयोत्तममध्यमाधमभेदेन हास्यरसस्वरूपमाह--- कपोलाक्षिकृतोलासमोठे तिष्ठन्स उत्तमः । मध्यमानां विदीर्णास्यः सोऽवराणां सशब्दकः ॥ २४ ॥ कपोलाक्षिकृतोलासमोछे तिष्टमोष्ठमात्राश्रयच भवति स उत्तमः । मध्यमान विदी- गास्यः प्रस्ताननो भवति । स च हास्यासोऽवराणां नीचान सशब्दको महाशब्दसहि. तो भवति ॥ (अद्भुतमाह--) विसयात्माद्भुतो ज्ञेयः स चासंभाव्यवस्तुनः । दर्शनाच्छ्वमाद्वापि प्राणिनामुपजायते ॥ २१ ॥ जमुदत ससा परमपामाभिवाः । स न प्राणिनामसंभाव्यबस्तनो हर्शनारमा वणाद्वा समुपजायते । एतेनास्य द्विधोत्पत्तिरभिहिता ॥ अस्व रसस्य विभाषादीन्दर्शयति- तत्र नेत्रविकासः स्यात्पुलकः स्वेद एव च । निःसन्दनेत्रता साधुसाधुवागद्गदा च गी: ॥ २६ ॥ न ·५ परिच्छेदः] वाग्मटालंकारः। तत्राद्भुतरसे जाते नेत्रयोर्विकासः स्यात् । रोमाश्चस्वेदौ भवतः । निःसन्दनेत्रता भवति नेत्राणि निःस्पन्दानि भवन्ति । साधुसाधुवाग्भवति । गीगढ़दा च स्यात् ॥ (भयानकमाह--) भयानको भवेद्भीतिप्रकृति?रवस्तुनः । स च प्रायेण वनिता नीचबालेषु शस्यते ॥ २७ ॥ भयानको रसो घोरवस्तुदर्शनाद्भवेत् । भीतिप्रकृतिर्भयस्वभावः । स भयानको रसः प्रायेण स्त्रीषु नीचेषु पालेषु प्रशस्यते । भयरसो व्यावय॑मानो नूनमेतेष्वेव शोभते नान्य- पास्य दीप्तिः ॥ इदानीमस्य विभावादीन्दर्शयति- दिगालोकास्यशोपाङ्गकम्पगद्गदसंभ्रमाः। त्रासवैवर्ण्यमोहाश्च वर्ण्यन्ते विबुधैरिह ॥ २८ ॥ अस्माद्भयानकादेते पदार्था उत्पद्यन्ते। अतोऽत्र रसे एते व्यावर्ण्यन्ते । एते के । दि- गालोको दिग्दर्शनम्, मुखशोषः, शरीरकम्पः, गद्दा वाणी, सभ्रमः, तथा त्रासः, वैवये विवर्णभावः, मोहो मूढता । सर्वन मुह्यति भयेन । इहामी वर्ण्यन्ते बुधैर्भावाः ।। (रौद्ररसमाह--) क्रोधात्मको भवेद्रौद्रः क्रोधश्चारिपराभवात् । भीप्मवृत्तिर्भवेदुनः सामर्पस्तत्र नायकः ॥ २९ ॥ खासाघातस्वशंसास्त्रोक्षेपभ्रकुटयस्तथा । अत्रारातिजनाक्षेपोद्वेलनं चोपवर्ण्यते ॥ ३० ॥ रौद्ररसः क्रोधात्मको भवति। क्रोधश्चारिपराजयाद्भवति । रिकृतपराजयात्क्रोधः । यदा योऽरिणा पराजीयते तदा तस्य क्रोधो जायत इत्यर्थः । तथा रौद्रे भीष्मरत्तिरुपः सा. मों नरो नायको भवेत् ॥ (खीमरसमाह-) बीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः सोऽहृद्यश्रवणे क्षणात् । निष्ठीवनास्यभङ्गादि स्यादन्न महतां न च ॥ ११ ॥ पीभत्सो रसो जुगुप्साभावप्रभवः स्यात् । विभावादीनस्योद्दिशति स चाहृयश्रव- माद् विरूपपदार्याकर्णनात् विरूपवस्तुनो दर्शनाच । निष्ठीवनमकुत्सितास्यमादि स्यात् सद्भावसपन्नः स्यात् । परं महतामुत्तमाना निष्ठीवनादयो भावा न प्रयोक्तव्याः । १. 'अत्र रौद्रे स्वस्कन्धप्रहतिः स्वस्य श्लाघा शस्त्रक्षेपण भृकुटयोऽनुभावाः । उपल. क्षणात्-नैनरागदन्तोष्ठग्रहणरुधिराकर्षणादीन्यपि भवन्ति । तथा विपक्षपक्षाक्षेपो दलन. रिमर्दनम् । उपलक्षणादाधमवेगामोद्यपि च व्यभिचारितयोपवर्ण्यन्ते ॥ इति जिनव. घनसूरिरिमं और व्याचल्या.

·काव्यमाला। (शान्तमाह- सम्यग्ज्ञानप्समुत्थानः शान्तो निःस्टहनायकः । . रागद्वेषपरित्यागात्सम्यग्ज्ञानस्य चोद्भवः ॥ ३२ ॥ शान्तो रसः सम्यग्ज्ञानसमुत्थानो भवति । अस्य शान्तरसस्य निःस्पृहो नायको भवति । शान्तरसवानिःस्पृहो भवति । स शान्तातो रागद्वेषपरित्यागात्सम्यग्ज्ञानस्य. संभव उत्पत्तिकारणम् ॥ दोपैज्झितमाश्रितं गुणगणैश्वेतश्चमत्कारिणं नानालंकृतिमिः परीतमभितो रीत्या स्फुरन्त्या सताम् । तैस्तैस्तन्मयतां गतं नवरसैराकल्पकालं कवि- पुरुपं सारस्वताध्यायिनः ॥ ३३ ॥ सारस्वताध्यापिनः कवितधार आकल्पकालं कल्पकालं यावत काव्यपुरुषं घय्यन्तु घरयन्तु । कीटक् । विशेषणानि सुगमानि ।। लाटी हास्यरसे प्रयोगनिपुणै रीतिः प्रबन्धे कृता पाचाली करुणा भयानकरसे शान्ते रसे मागधी । गौडी वीररसे व रोद्रजरसे वच्छोमदेशोद्भवा बीभत्साद्भुतयोविंदर्भविषया शारभते रसे ॥ द्वित्रिपदा पाचाली टाटीया पश्चसप्त वा यावत् । सन्दाः समासवन्तो मवत्ति यथाशक्ति गौडीया । प्रथमपदा वत्सोमी त्रिपदसमा च मागधी भवति । उभयोरपि वैदर्भी मुहुर्मुहुर्भाषणं कुरुते ।। समाप्तेयं श्रीवाग्भटालंकारटीका । स्रष्टारो घटयन्तु 19957