·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·September 1923, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES: ACOLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS NO. 309. क्रोडपत्रसङ्ग्रहः। STT श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदीश्याःप्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानुमानमाथुयीः व्युत्पत्तिवादस्य शक्तिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशि. कायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि । KRODAPATTRASANGRAHA or Critical Notes 3. Anumânajāgadisi, Pratyakshânumânagådadharı, P.- atyakshánumánamáthurî, Vyutpattıváda, Saktiváda, Muktivada, Sabdasaktiprakásiká and Kusumánjalî By Kàlisankara Siddhanta Vagisa Edited by Mahamahopadhyaya Nyåyåcharya Vámácharana Bhattacharya, Professor, Govt Sanskrit College, Benares, and P Dhundıraj Shastri, NV, K T VOL II FASCICULUS F. 3. PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES AGENTS -OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY PROBSTHAIN & CO BOOKSELLERS LONDON Printed by Jar Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press, Benares. 1924.

·No text on this page.

·अवयवप्रकरणम् । तादृशान्य- प्रतिज्ञाद्वये नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् ॥ १० ॥ प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयकज्ञानपञ्चकान्यतमज्ञान- जनकवाक्यं तत्वमिति शिरोमणिः । अत्र प्रतिज्ञादिप्रतिपाद्यनस्त- विशिष्टार्थविषयकवानपश्चकस्यान्यतमत्वेन निवेशे प्रतिज्ञाहेतुलमु दायादावतिव्याप्तिस्वादशसमुदायजन्यबोधस्थापि तमबोधान्तर्गतत्वादतः प्रतिक्षादिप्रतिपाद्यतत्तद्विशिष्टार्थविषयक- शाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकजन्यतापञ्चकस्थान्यतमत्वेन निवेशः कृतः भट्टाचार्येण । न च केवलप्रतिशादेप्रतिपाद्यविशिष्टार्थविषय. कज्ञानव्यक्तीस्तत्तद्व्यक्तित्वेनोपादाय तादृशज्ञानपञ्चकस्यान्यतमः त्वेन निवेश पव सामजस्ये जन्यतानामन्यतमत्वेन निवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् तथासति प्रतिज्ञाद्यर्थमात्रविषयकशानजनके प्रतिज्ञा. घेकदेशेऽतिव्याप्तेः विभिन्नानुपूर्वोकप्रतिक्षादिजन्यज्ञानानामेको- पादानेन्यानुपूर्वीकप्रतिज्ञादावव्याप्तेश्च प्रत्यकमकैकरयोपादाने था- न्यतमत्वशरीरे गौरवात । स्वमते च प्रतिज्ञाद्यर्थविषयकशाब्द- त्वावच्छिन्नजन्यतात्वेनानुगतरूपेण लिखितजन्यतालामवान्यत- मंत्वप्रतियोगिकुक्षिनिविष्टत्वेन उकगौरवानवकाशादिति ध्येयम् ॥ अथैवं तादृशशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकजन्यतानिवेशेऽस. म्भवः । अन्यानुपूर्वीकप्रतिज्ञादिजत्यक्षाने व्यभिचारवारणाय त- त्तदानुपूर्वीप्रकारकशानाव्यवहिनोत्तरत्वादेरपि जन्यतावच्छेदक- घटकत्वात् । न च यत्किञ्चिज्ज्ञानोत्तरत्वसहिततत्तदर्थविषयक- शाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकत्वनिवेशे नोक्तदोष इति वाच्यम् तावता- पि तत्तद्वस्तुविषयताया अपि जन्यतावच्छे स्कघटकतया तदनन्त- र्भावेन पर्याप्तिनिवेशासम्भवादिति चेत्, कोचत्-यादशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयकज्ञानाव्य- बहितोत्तरत्वं प्रतिज्ञादिजन्यतावच्छेदकघटकं ताशयत्किञ्चि दानुपूज्यवच्छिन्नविषयकशानाव्यवहितोत्तरत्वसहिततत्तदर्थविषय- कशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वनिवेशात्रोक्तदोष इत्याहुः । तश्चिन्त्यम् तादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नभेदेनान्यतमत्वशरीरे गौरवस्यावश्यकत्वे एकदेशातिव्याप्तिभिया प्रतिज्ञार्थमात्रविषय- ज्ञानव्यक्तीनामन्यतमत्वेन निवेशासम्भवेऽपि जनकतायामन्यतम. स्वनिवेशस्यैवोचितत्वादिति । ।

·व्याप्यव्यापकभा. अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अत्र बमः-तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वातिरिक्तनिष्ठाव्यवाहितो. तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपितत्वस्य जन्यतायां नि. वेशानानुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ ११ ॥ पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ प्रतिमाहेतुविषयकसमूहालम्बन- ज्ञानमादाय प्रतिज्ञाहेतुसमुदायेऽतिव्याप्तिवारणार्थ यत्किञ्चिज्ज्ञाने तथाविधजनकताद्वयशून्यत्व निवेशितम् । तत्र च हेत्वर्थप्रति. पादकभागघटितप्रतिक्षाविशेषेऽव्याप्तिमाशङ्कय वानापन्नतथाविधजनकताद्वयशून्यत्वं निवेशितं भट्टाचार्येण । अत्रेयमाशङ्का । निरूप्यनिरूपकभावापनविषयताभेदेन जनक- ताया नानात्वात् पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रतिक्षाविषयकशानेपि त- थाविधजनकताद्वयसत्त्वादसम्भव एव स्यात् कथं प्रतिज्ञाविशेषे. ऽव्याप्तिक्तेति चेन्न स्वाभावववृत्तित्व-स्वसामानाधिकरण्योभयस- म्बन्धेन तथाविधजनकताविशिष्टजनकताशून्यत्वस्य विवक्षित. स्वात । सामानाधिकरण्यश्च विशेषणविधया निवेश्यम् नोपलक्ष- णतया तेन प्रतिक्षाहेत्वादिविषयकसमूहालम्बनान्तर्भावेन प्रतिक्षा- शानीयजनकत्वहेतुशानीयजनकत्वयोः सामानाधिकरण्येऽपि नो. क्तदोषतादवस्थ्यम् । तथाविधजनकताद्वयशून्यत्वेत्यस्य तथाविध- जन्यताद्वयशून्यत्वमित्यर्थकरणाशासम्भवः शून्यत्वप्रतियो- गित्वच स्वनिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतावस्व-स्वनिरूपित. जनकतानवच्छेदकविषयितावत्त्वोभयसम्बन्धावच्छिन्नम् । एतश्चाव- उछेदकतावच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वमभ्युपेत्य, तदनभ्युपग- मे तु उक्तलम्बन्धघटकस्वनिरूपितजनकता इत्यत्र स्वावच्छेदकध विच्छिषजन्यतानिरूपितजनकता निवेशनीति ध्येयम् ॥ १२ ॥ अथ किमिदं व्याप्यव्यापकभावानापन्नतथाविधजनकताद्वय शून्यत्वम् ? न तावत् व्याप्यत्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धेन तादृशज- नकताविशिष्ठान्यजनकताशुज्यत्वं जनकताया विषयतासमसख्या- कत्वे जनकताविशिष्टान्यजनकत्वस्यैवाप्रसिद्धः। न च स्वसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगित्वे सति स्वव्याप्यत्व-स्वाभाववद्वृत्तित्वे सति स्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धेन जनकतावैशिष्टयनिवेशानाप्रसिद्धि- रिति वाच्यम् पर्वतो धूमादालोककालीनवह्निमान् धूमादित्यादौ ता আয় ·अवयवप्रकरणम् । १ ३ अथवा सम्ब. वता जनकताविशिष्टान्यतथाविधजनकत्वाप्रसिद्धरिति चेदत्राहु:- व्याप्यव्यापकभावानापन्नत्वं परस्परव्याभिचारित्वन्तथा च स्वा- भावववृत्तित्व-स्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगित्व-स्वसामानाधि- करण्यैतत्रितयसम्बन्धेन तथाविधजनकताविशिष्टतथाविधजन- कताशून्यत्वं, स्वव्याप्यत्वस्वव्यापकत्वान्यतरसम्बन्धावच्छिन्न- स्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्व-स्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन जनकताविशिष्टतथाविधजनकताशून्यत्वं वा समुदितार्थः । सा. मानाधिकरण्यश्च विशेषणविधया निवश्यं नातः समूहालम्बना. न्तर्भावेन सामानाधिकरण्यमादाय दोषः । स्वाश्रयत्व-स्वविशिष्टजनकताश्रयत्वोमयसम्बन्धा. वच्छिन्नप्रतियोगिताकतथाविधजनकताशून्यत्वमेवार्थः । न्धघटकस्ववैशिष्टयश्च प्रागुक्तस्वनिष्ठावच्छेदकताकमेदवत्वस- म्बन्धेन इति न काप्यनुपपत्तिः । अत्रकल्प धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिप्रतिज्ञा. हेतुसमुदायातिव्याप्तिम्तदुभयविषयकशाने तादृशजनकताद्वयशू- न्यत्वादतो वस्तुतस्वित्यादिना स्वानवच्छेदकविषयताविशिष्ट ताशजनकतानाश्रयत्व क्षाने विशेषणं देयमिति कल्पान्तरमुक्त भट्टा- चार्येण । अत्र चान्यतमजन्यतानिरूपितयाशजनकतावच्छेदकी- भूतविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमादाय लक्षण सङ्गमनीयम् । स्वपदं तादृशजनकतापरमन्यथा प्रतिक्षाविषयकशानेऽपि हेत्वर्थविषयकवु- द्धित्वाद्यवच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकप्रतिज्ञात्वाच्छि नविषयताश्रयतादृशजनकताश्रयत्वसत्त्वेनासम्भवापत्तेः । च यत्रावयवे लक्षणं सङ्गमनीयम् तदवयवविषयकज्ञानत्वाव. च्छिन्नजनकतैव स्वपदेन धर्नव्या इनि नानुपत्तिः । अत एव स्व- पदेन प्रतिज्ञासहकारेण हेतुजन्यबोधीयजनकतामादाय प्रतिज्ञातु- समुदायातिव्याप्तिवारणाय तत्तदर्थविषयकशाब्दत्वपर्याप्तावच्छेद- कताकत्वनिवेशनमपि सफलम् । न चैवमपि प्रतिशादिविषयकज्ञानी. यपत्वादिप्रकारतानिरूपितनिरवच्छिन्नविषयताव्यक्तीनां जनकता. नवच्छेदकतयाऽसम्भवापत्तिरिति वाच्यम् स्वानवच्छेदकविषयता. याः किञ्चिदत्रच्छिन्नत्वेन विशेषणीयत्वात् । वस्तुतो यदीत्यादिना ग्रन्थकृतव स्थानवच्छेदकविषयताया- तथा ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेयु লাভলক্ষনাবন্ধন বিহগী নিবন্ধিবিষয়- तामादाय नासम्भवावकाशः। নানানয়নৰ বাক্স - नवच्छदकविषयताविशिष्टजनकतानाश्रयत्वपर्यन्तनिवेशो व्यर्थ इति चदत्र केचित-स्वानवच्छेदकविषयताशन्यत्वमात्रनिवेशे प्रतिज्ञादि- ज्ञानीयनिरवच्छिन्नविषयितामादायासम्भवः । उदासीनविषयता- भादायादासीनविषयतानियतविषयिनाकावयवव्यक्ताव्याशिर्वा स्या तादृशविषयताविशिष्टतथाविधजनकतान्यत्वपर्यन्तानुधा. वनम्, तनिवेशे च स्वावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण्याभयस. म्बन्धेन तादृशविषयतावैशिष्टयनिवेशानोक्तदोषः । न चैवं यदिचे. स्यायुत्तरप्रन्थविरोधः एलइन्थस्याप्यत्रैव तात्पर्यात् इत्याहुः । वस्तुतः स्वानवच्छेदकविषयताशून्यत्वनिवेशे स्वत्त्वघटित. त्वादननुगमः, अन्यतमजस्यतानिरूपितयजनकतानवच्छेदकविषय. ताशून्यत्वनिवेशेऽपि यत्किञ्चित्वघटितत्वात् तथैवेत्यतः स्वानव- च्छेदकविषयतावत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकठाकभेदवत्व- सम्बन्धेन तथाविधजनकतावत्वमेव मानविशेषणं वाच्यम् । ए. ताशानुगमलाभायैव तथाविधजनकतानाश्रयत्वपर्यन्तानुधाव- नमिति ध्येयम् । यत् स्वत्त्वस्याननुगततया प्रनिझादौ नानुगतलक्षणनिर्वाह इ. ति स्थानवच्छेदकविषयताविशिष्ट यद्यत्स्वं तत्तदभावकूटवरखमेव निवेश्यम् । नत्र हेतुशानत्वावच्छिन्नजनकता न निवेश्या किन्तु तद. न्यचतुष्टयजनकतैषातो धूमादालोकवान् पर्वतो वन्हिमान्धूमादि- त्यादीप्रतिज्ञायां नाव्याप्तिः । एवञ्च जनकतानाश्रयत्वपर्यन्तखण्ड नशङ्कव नोदेतीति। प्रतिज्ञाहेतुसमुदायवारणसम्भवे तत्तदर्थविषयकशाग्दत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वनिवेशवैयापत्तेः । स्वमते च प्रतिज्ञाहेनुज्ञानत्वावीच्छन्नजनकत्वं स्वपदेनोपादाय प्रतिक्षाहेतुसमुदायातिव्याप्तिवारणाय पर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकत्वा. है । समूहालम्बनशानान्तभावेन सर्वासामेव जनकतानां स्वानव- च्छेदकविषयताविशिष्टतया तत्तजनकत्वाभावकूटस्य प्रतिकादिवि. श्यकहानेप्यसत्वादसम्भवापत्तेश्च । ननुच्छम् । ईहशरीत्यैव ·अवयवप्रकरणम्। नव्यास्तु स्वत्त्वस्याननुगतत्वात्सामान्यतो विषयिताविशिष्टः तादृशजनकताशून्यत्वमेव यत्किञ्चिज्ज्ञाने निवेशनीयम्। विषयिता- वैशिष्टयञ्च स्वसामानाधिरण्य-स्वानवच्छिन्नत्व-स्वावच्छिन्नताश. जनकत्वाव्यापकत्वैतभिनयसम्बन्धन । असभववारणाय प्रथमसम्ब- न्धनिवेश. । धूमादालोकवान् पर्वनो वह्निमान्धूमादित्यादौ स्वपदेन प्रतिज्ञाघटकधूमादिविषयतामादाय प्रतिज्ञादावव्याप्तिवारणाय द्वि- तीयसम्बन्धनिवेशः । अत्रैवस्वपदेन प्रतिज्ञाघटकपवंतविषयितामादा- याव्याप्तिवारणाय तृतीयसम्बन्धनिवेशः । अत्रेव वह्निमद्विषयक- बुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितैकदेशीयजनकतामादायाव्याप्तिवार- णाय तृतीयसम्बन्धघटकजनकतायां ताशत्वनिवेशः । एवमु. कस्थल एव प्रतिज्ञाविषयकशानस्य यथोक्ततृतीयसम्बन्धेन स्वघट- कीभूनधूमादिभागविषयताविशिष्टवह्निमद्विषयकबुद्धित्वावच्छिन्ननि. रूपिनजनकतावत्वेनाव्याप्तिरतस्तद्वारणाय शून्यत्वप्रतियोगिजनक- तायां तादृशत्वनिवेशः । एवमुक्तस्थले प्रतिज्ञाहतुसमुदायज्ञान- स्योक्तत्रितयसम्बन्धेन प्रतिज्ञाविषयतानन्तःपाति-धूमादिति-भाग- विषयिताविशिष्टप्रतिशाजनकतावत्वेन प्रतिज्ञाहेतुसमुदाये नातिव्या- प्तिः। यदि चेत्यादिग्रन्थस्याप्यत्रैव तात्पमिति। एतेन ताहशान्यतमजन्यतानिरूपितत्किञ्चिजनकतावच्छेदक. विषयितया तादृशविषयिताविशिष्टतथाविधजनकतया वा शून्यय- किश्चिज्ज्ञानयिविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमात्रस्योक्तावपि साम- अस्ये यत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयितायां पुनस्तादृशान्यतमजन्यता. निरूपितजनकतावच्छेदकपर्यन्तनिवेशो व्यर्थः, प्रतिज्ञादिघटकव- स्तुद्वयादिविषयकशाने तादृशजनकताशुन्यत्वसत्वेऽपि यत्कि- चिज्ज्ञानीयविषयितायां सामान्यतो जनकतावच्छेदकत्वनिवेशे. नापि वस्तुद्वयविषयकज्ञानमादाय वस्तुद्वयादावतिव्याप्तिवारणस- म्भवादित्यपि प्रत्युक्तम् । प्रतिज्ञाद्यकमात्रविषयकशाने उक्तत्रितयसम्बन्धेन विष- यिताविशिष्टताहशजनकताशून्यत्वसत्त्वेनैकदेशातिव्याः, उदासी. नवाक्यविषयतानियतविषयताकावयवव्यक्तावव्याप्तः, तादृशोदासी- नवाक्यघटिततादृशावयवात्मकसमुदायातिव्याप्तेश्चावारणीयत्वा. तू उदासीनविषयतानियतावषयताकहानीयविषयताश्रयवस्तुसमु ·६ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु स- दायत्वस्योदासीनसाधारणत्वात् । स्वानधच्छेदकविषयिताया स्व. तन्त्रतथाविधजनकतावच्छेदकत्वनिवेशपक्षेऽप्युक्तदोषवारणार्थमेव तहलसार्थक्यात् । तहलनिवेशे चैकदेशमात्रविषयकशानीयतयो. दासीनवाक्यविषयतायाश्च तथाविधजनकतावच्छेदकत्वाभावानो. क्तदोष इत्याहुः॥ यद्यप्येवं ताहशान्यतमजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकताव- च्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वमित्येव म्यक् तथाविधयत्किञ्चिजनकतावच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयता. श्रयवस्तुसमुदायत्वस्य प्रतित्रादिप्रत्येकावयवमात्र पर पर्याप्तत्वा- दिति स्वानवच्छेदक इत्यादि विशेषणं कथम् १ तथाप्यवच्छेदकता. बच्छेदकलाधारणावच्छेदकत्वास्वीकर्तृनये एकदेशमात्र एव तादृश. यत्किञ्चिजनकतावच्छेदकविषयतायाः सत्त्वेनासम्भवापत्तरित्युक्त- प्रकारोपेक्षा । न चावच्छेदकतावच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वास्वी. কা स्वानवच्छदकीभूतपुच्छलग्नविषयताविशिष्टतथाविधज- नकतानाश्रयत्वस्य कुत्राप्यवयवविषयकशानेऽसत्त्वात् भवन्मतेप्य. सम्भवतादधस्थ्यमिति वाच्यम् स्वानवच्छेदकविषयतापदेन स्वस. मनियतजनकतानवच्छेदकविषयिताया विधक्षितत्वात् । न चान्य. तमजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकतासमनियतजनकतावच्छेदकया त्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयिताश्रयवस्तुसमुदायत्वविवक्षणे मन्मतेऽप्यदोष इति वाच्यम् तस्य लक्षणान्तरत्वेनादूषकत्वादिति ध्येयम्। वस्तुतस्तादृशान्यतमजन्यतानिकपितयत्किचिजनकतानिवेशे वाक्यद्वयात्मकस्वैकजनकत्वाभावेनोदाहरणाव्याप्तिः ताशयत्कि- चिजनकतावच्छेदकविषयितायास्तदघटकप्रत्येकवाक्य एव स. स्वात् । न च स्थानवच्छेदकेत्यादिविशेषणदानेऽप्यप्रतीकार इति वा. च्यम् तत्प्रतीकारस्याने वक्ष्यमाणत्वात इति ध्येयम् । अत्रेदमालोचनायम् । तादृशान्यतमजन्यतानिरूपितजनकताव. च्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वं न तादृशवि षयताश्रयवस्तुवृत्तिसमुदायत्वं प्रतिज्ञा कदेशेऽतिव्याः नापि ताह. शवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वं प्रतिक्षामात्रविषयकशानमादाय प्रति. बाहेतुसमुदायातिव्याप्तिः प्रतिज्ञामात्रविषयकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविष यताश्रयवस्तुस्व व्यापकत्वस्य प्रतिज्ञाहेतुसमुदायपे सत्त्वादतस्ताह- ·अवयवप्रकरणम् । १६७ शविषयताश्रयवस्तुत्वसमनियतसमुदायत्वमेव वाच्यमत्र ताडशा- न्यतमजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताभ- यवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वनिवेशेनापि प्रतिक्षाहतुसमुदायवारणसम्भवे समनैयत्यघटकव्याप्यत्वनिवेशः स्वानवच्छेदकेत्यादिविशेषणप्रवेशश्च व्यर्थ इति । एवञ्च स. मानाकारकप्रतिक्षाद्वयादेरलक्ष्यत्वे तद्वारणमपि सम्भवतीति । न. चैतल्लक्षणे तादृशसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वनिवेशे धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थलीयप्रतिक्षायाम- व्याप्तिस्तत्र हेत्वर्थविषयकबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनक- कतावच्छेदकीभूनयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुसमुदायत्वनि- ष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वादिति वाच्यम् यजनकतावच्छेदकविषय- ताश्रयवस्तुत्वव्यापकप्रकृतसमुदायत्वं तजनकतावच्छेदकीभूतय. त्किश्चिज्ज्ञानीयविषयताश्रयवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्ति. त्वानिरूपकत्वस्य विवक्षणेन प्रतिशाजनकतामादायैव तत्र लक्षण- समन्वयात् । न चैवमननुगमः स्वानच्छेदकयत्किञ्चिज्ज्ञानीयविष- यताश्रयवस्तुन्वव्यापकत्व-स्वावच्छेदकयाकिञ्चिशानीयविषयताश्र. यवस्तुत्वव्यापकसमुदायत्वनिष्ठन्यूनवृत्तित्वानिरूपकत्वोभयसम्ब. न्धेन तथाविधजनकताविशिष्टसमुदायत्वस्य विवक्षितत्वादिति चत। अत्राहुः-समनैयत्यनिवेशापेक्षयोक्तरीतौ लाघवानवकाशः। एवं समानाकारकप्रतिज्ञाद्वयस्यैव लक्ष्यत्वालस्यत्वयोरुभयमतसाधार- ण्यानुपपत्तिः भवन्मते तत्राव्याप्तेरपरीहारात् । स्वमते तु तस्या- लक्ष्यत्वे तत्तत्समुदायभेदनिवेशेनैव स्यत्वे तु सहजत एव सङ्ग्रहः । तस्य लक्ष्यत्वं प्रतिज्ञालक्षणे- पि प्रन्यकृतैवोक्तम् । एवमेकावयवष्यक्तिविषयकवानेऽवयवान्त- रविषयकत्वनियमे ताशावयवद्वयेऽतिव्याप्तिश्च । स्वमते स्वा- नच्छेदकेत्यादिविशेषणेनैव तद्वारणसंभवः । तादृशावयवव्यकाव- तिव्याप्तिश्चोभयत्रैवाशक्यपरीहारेति ध्येयम् ॥ १३ ॥ एतल्लक्षणे उदाहरणस्य वाक्यद्वयात्मकस्य सहाय तत्पदप्रतिपाद्यसाध्यविशिष्टधर्मिविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नजन्यता. तथाविधहेतुविशिष्टधर्मिविषयकशाब्दत्वावच्छिन्नजन्यता न्यतमजन्यतागमें निवेशनीया तटकप्रत्येकवाक्ये. धारणसम्भव:

·अनुमानगादावर्याः क्रोडपत्रेषु ऽतिव्याप्तिरित्युक्त्वा न चेत्यादिना उदाहरणज्ञानीयजनकता. यस्यान्यतमशरीर द्वित्वेन निवेशमाशङ्कय व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छि. भानुयोगिताकभेदानभ्युपगमे उदाहरणातिव्याप्तिं दत्वाऽभ्युपेत्यााते. व्याप्तिधारणेऽप्युदाहरणघटकभागद्वयेऽतिव्याप्तिर्दुर्धारा प्रतिज्ञाद्यघट- कत्वं निवेश्य तत्रातिव्याप्तिवारणे गौरवमित्यस्वरसबीजमुक्त भट्टाचार्येण ॥ अथोदाहरणशानीयजन्यताव्यस्यान्यतमजन्यनानिवेशेप्युदाह- रणाव्याप्तितादधस्थ्यम् उदाहरणविषयकज्ञानस्य स्वानवच्छेद- कविषयताविशिष्टतथाविधजनकतानाश्रयत्वाभावात् इति चेत्, মান দয়ালটন্ধানত্মানহানখালঙ্কান श्रयत्वपदेन स्वाश्रयनिरूपितजनकनानवच्छेदकवियिताविशि- तथाविधजनकतानाश्रयत्वं वक्तव्यम् । स्वपदञ्च निरुतान्यत- मत्वरूपभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मपरम् । उदाहरणविषयकज्ञा- नीयजन्यतादयस्य चान्यतमत्वशरीरे न तत्तच्छाब्दत्वावच्छिन्नजा न्यतात्वेन निवेशः किन्तु द्वित्त्वेन ताशजन्यताद्वयवृत्त्यन्यतमत्वे- न वा, तथाच निरुतभेदप्रतियोगितावच्छेदकं यदुदाहरणज्ञानी- यजन्यतावृत्तिद्वित्त्वादिक तदाश्रयनिरूपितजनकतानवच्छेदकत्वं नोदाहरणविषयकज्ञानीयविषयतायामिति नाव्याप्तिः । कचित्तु स्वानवच्छेदकविषयिताविशिष्टतथाविधजनकताया- मुदाहरणज्ञानीय जनकताद्वयभिन्नत्वनिवेशानदाहरणाव्याप्तिः । स्व. पदश्चान्यतमजन्यतानिरूपितयोत्कञ्चिजनकतापरमेव अन एव स्वा- नवच्छेदकविषयिताशूत्यत्वनिवेशेनैव सामञ्जस्ये तथाविधजनकना- शून्यत्वपर्यन्तविवक्षा व्यर्थत्यपि समाहितम् हेतूदाहरणसमुदायाति- व्याप्तिभिया स्वानवच्छेदकविषयितायाबुदाहरणशानीयविषयि- ताभिन्नत्वं निवेश्य उदाहरणस्य संगृहीतुमशक्यत्वात् हेतूदाहरण- समुदायझाने हेतुशानजनकनानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वलत्या- ताविषयताविशिष्टजनकताशून्यत्वनिवेशे च स्वानवच्छेदकोदा- हरणविषयिताविशिष्टोदाहरणक्षानीयजनकनाभिन्न हेतुशान जनक- तावत्वेन तासशविषयिताविशिष्टतथाविधजनकनानाश्रयत्वासा- वेनातिव्याप्यनवकाशादिति । एवं प्रागुक्तनव्यास्त्वित्यादिक- ल्पेऽप्युदाहरणसंग्रहाय प्रागुक्तत्रितयसम्बन्धेन सामान्यतो विष- ·अवयवप्रकरणम्। . यिताविशिष्टताशजनकतायामुदाहरणशानजनकताभिन्नत्वं नि. शनीयमिति प्राहुः। अथ जनकतायामन्यतमत्वं निवेश्यान्यनमशरीरे उदाहरण. शानीयजनकताद्वयस्य द्वित्त्वेन प्रवेशे तादृशान्यतमत्वरूपभद- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मविशिष्टयाक. श्चिमानीयविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वविवक्षणनैव प्रतिज्ञाधघट- कत्वमनिवेश्यापि उदाहरणैकदेशातिव्याप्तिवारणं सम्भव- तीति । वैशिष्टयञ्च स्वाश्रयानवच्छेदकीभूतविर्षायताविशि- ष्टजनकताशुन्यत्व-स्वावच्छिन्नवत्वोभयलम्बन्धेन, तथाचो हरणशानीयजनकतावृत्तितादृशभदप्रतियोगितावच्छेदकद्वित्त्वमादा. यैवोदाहरणे लक्षणसमन्वयः एकदेशविषयकशाने च निरुतो- भयसम्बन्धेन तादृशोभयत्ववत्वासवानातिव्याप्तिरिति चेन्न या. शावयवज्ञान नियताप्रामाण्यज्ञानास्कान्दत तत्राव्याप्तस्तादृशा. वयवज्ञानस्योकसम्बन्धेनोक्तधर्मवत्त्वाभावात् , एवमुदालीनविष. यतानियतविषयताकावयवव्यक्तावव्याप्तिश्च ताशावयवव्यक्तिवि- षयकज्ञानीयविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वस्योदासीनसाधारणतया त. मात्रवृत्तः । न स्वानाश्रयानवच्छेदकविषयताविशिष्टज. नकताशून्ययत्किञ्चिज्ज्ञानीयत्व-स्वाश्रयावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन ताहशधविशिष्टविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वविवक्षणानोक्ताव्याप्त्य- तिव्याप्ती इति वाच्यम् तथासत्युदाहरणैकदेशातिव्याप्तिताद- वस्थ्यादेकदेशमात्रविषयकज्ञानीयविषयतायामपि निरुतोभय- सम्बन्धेन तादृशोभयत्ववत्त्वादिति ध्येयम् ॥ १४ ॥ साध्यनिर्देशः प्रतिशति सूत्रम् । साध्यो विधेयधर्मविशिष्टो ध. र्मी तथा च पक्षतावच्छेदकपर्वतत्वादिविशिष्टसाध्यतावच्छेदक- वह्नित्वादिविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनको न्यायावयव इनि पर्यवसि. तार्थः । उदाहरणाच साध्यतावच्छेदकविशिष्टज्ञानं न पक्षतावच्छे कविशिष्टे उपनयाच्च पक्षतावच्छेदकविशिष्टे न साध्यतावच्छेदक. विशिष्टवैशिष्टयशानमिति तयोर्युदास इति शिरोमणिः । यद्यपि साध्यतावच्छदकविशिष्टवैशिष्टयज्ञानजनकत्वमात्रस्यनि- पेशे उपनयनिगमनयोरतिव्याप्तिस्तथापि यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्ट शु द्धसाध्यतावच्छेदकविशिष्टबोधजनकत्वनिवेशे न तत्रातिव्याप्तिप्रस- ૨૨ ·अनुमानगादार्याः क्रोडपत्रेषु अथात्र हेतुव्या. ज: उपनयजन्यबोधे उपनयार्थव्याप्तिशरीरघटकसाध्यस्य धर्मिता. वच्छेदकाप्रवेशात् निगमनजन्यबोध च साध्यांशे हेतुशानशाप्यत्वस्या धिकस्य भानात् अन्यथा पक्षतावच्छेदकान्तर्भावेऽप्यनुषङ्गपक्षेनि स्तारात् इत्युदाहरणमात्रानुसरणम तदापि उदाहरणजन्यबोधे ज्ञापकत्वं न विधेयतावच्छेदकतया भासते अपितु शुद्धवह्नित्वाद्यव. च्छिन्नवस्वमेव सकलहत्वधिकरणे भासत इति प्राचीनमतमनुखः त्य इति भट्टाचार्येणोक्तम् । शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं यदि साध्य. तावच्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्वं तदा किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्य. स्य वैयर्थ्यम् उपनयजन्यबोधीयसाध्यप्रकारताया पकत्वेनाप्यवच्छेदात् । न च उपनयजन्यबोधे साध्यतावच्छेदक एव व्यापकतावच्छेदकत्वं भासत इति तदीयसाध्यप्रकारतायां सा. ध्यतावच्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्वमक्षतमेवावच्छेदकतावच्छेदक साधारणावच्छेदकत्वानुपगमादिति वाच्यम् तथासत्यग्रे उदाहरणजन्यबोधे व्यापकत्वभानानङ्गीकर्तृप्राचीनमते दीधि. तिकारीयोदाहरणातिव्याप्तिदानसङ्गमनस्य सन्दर्भविरुद्धत्वापत्तः। उदाहणजन्यबोधस्य साध्यतावच्छेदक एवं व्यापकतावच्छेदकत्वा. घगाहितया तदीयसाध्यप्रकारतायां तादृशातिरिक्तानवच्छिन्न- त्वस्याक्षतत्वात् । अत एव साध्यतावच्छेदकनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छे. दकताकत्वं तदित्यपि प्रत्युक्तम् । उदाहरणादौ साध्यांशे व्यापकत्वमा. नाऽस्वीकर्तृप्राचीनमतानुसरणस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः। साध्यताव. च्छेदकव्यापकतावच्छेदकत्वभानस्वीकारे च किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्य: स्य चयापत्तः, उभयथा निगमनातिव्याप्तेः तत्र हेतुशानज्ञाप्यत्वस्य धर्मितावच्छेदकतया स्वरूपत एव वह्नित्वादेर्भानात् । सखण्ड- साध्यतावच्छेदकस्थले प्रतिज्ञायामव्याप्तेश्चेति चेत् साध्यताव च्छेदकातिरिक्तानवच्छिन्नत्वं साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकर- णरूपपर्याप्तावच्छेदकताकत्वमेव वा शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छि मत्वम् तथा चोदाहरणजन्यबोधे साध्यांशे व्यापकत्वभानेऽव- च्छेदकतावच्छेदकत्वमते साध्यतावच्छेदकांशे व्यापकतावच्छेद कत्वभाने वा उदाहरणातिव्याप्तिर्न सम्भवतीति प्राचीनमतानुस रणम् । न च हेतुव्यापकसाध्यसमानाधिकरणहेतुमान्पक्ष इत्याका- ·अवयवप्रकरणम्। १७१ रकोपनयजन्यबोधीयसाध्यप्रकारतायां निरुक्तशुद्धलाध्यताव. च्छेदकावच्छिन्नत्वविरहादेवोपनयवारणसम्भवात् किञ्चिद्धर्म इत्य- स्य वैयर्थ्यमिति वाच्यम् साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपपर्याप्तिबोधको. नये स्वरूपत एव साध्यतावच्छेदकभानात् तादृशोपनयवारणा- यैव तत्सार्थक्यात् । न च साध्यवदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तेरनुमित्युप. युक्तन्वमते वह्निमानेव धूमवानित्याकारकोदाहरणस्यैव प्रकृ. तोपयुक्ततया यो यो धूमवान् स वह्निमानित्याकारकोदाहरण. स्यानुयोगित्वेन तत्र व्यापकत्वभानाभिधानमसङ्गतमिति वाच्यः म् एतन्मतमाश्रित्यैव दीधितिकारेणोदाहरणाव्याप्तिरुक्का नतु व्या. पकसामानाधिकरण्यव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्वबोधकोपनयस्वीकर्तृम. तेनेत्यावेदयितुमेव तथामिधानादिति केचित् । नव्यास्तु हेतुव्यापकतावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नसमानाधिक- रणहेतुमान्पक्ष इत्याकारकोपनयजन्यबोधीयतामानाधिकरण्यवि. शेषणीभूतवह्नित्वप्रकारतायां निरुक्तशुद्धसाध्यतावच्छेदकाव. च्छिन्नत्वासत्वेऽपि व्यापकतावच्छेदकधर्मितावच्छेदकवह्नित्वत्वघटः कीभूतवहीतरावृत्तित्वघटकेतरत्वविशेषणीभूनवह्निपकारतायां शु- द्धसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्याक्षततयोपनयातिव्याप्तिप्रसङ्ग इति तद्वारणाय किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्यस्य सार्थक्यम् । नच व. हित्वत्वघटकेतरांशे इतरत्वत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्यैव वर्भानात् किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्युपादानेऽप्यतिव्याप्तिर्दुारेति वाच्यम् ता. दात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन वह्नीयवदवृत्ति. त्वस्यैव वह्नित्वत्वघटकत्वात् । नच तथापतिरत्वांशे भासमान. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादेवोक्ता- तिव्याप्त्यसम्भव इति वाच्यम् प्रतियोगितासम्बन्धेन वह्निसाध्य- कोपनय एव सम्भवादिति प्राहुः । केचित्तु अयम्पदस्याननुषङ्गपक्षे शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छि नत्वमनुपादायोपनयवारणार्थ किञ्चिद्धर्मविशिष्ट इत्येव निवेश्य. मनुषङ्गपक्षे तु किश्चिद्धर्मविशिष्ट इत्यनुपादाय साध्यतावच्छेदका. पच्छिन्नत्वमेव निवेशनीयमिति पक्षद्वयाभिप्रायेण विशेषणद्वयम् । नचैवमनुषङ्गपक्षे तु निगमनेऽप्यतिव्याप्तिः सम्भवतीति वाच्यम् । तत्पक्षे निगमनातिव्याप्तिवारकप्रकारस्य केचिदित्यन्तेन स्वयमे- प्रकारताया ·१७२ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु वोक्तत्वादिति वदन्ति ॥ १५ ॥ सत्यन्तस्यावयवाघटकन्यायान्तर्गतत्वपरतया हेत्वन्तस्यायमा- दिनिगमनान्तभागस्य च वारणाय तदिति शिरोमणिः । अत्रायमाशयः । एतल्लक्षणघटकन्यायावयवत्वशरीरे उभयघट कभागद्वयाघटितत्वं न निवेशनीयम् अनितिारक्तविषयकत्वनिवेशनेनै. व तादृशभागद्वयसमुदायातिव्याप्तिधारणात् । न च शब्दज्ञानस्यैव शाब्दबोधजनकतया तजनकत्वमत्र जनकनानविषयत्वमेव वाच्यम् ताशभागद्वयघटितसमुदायविषयकज्ञानमप्येकदेशप्रति शाविषयकत्वने तथाविधबोधजनकमिति प्रतिज्ञाहेतुसमुदायाति. प्रसङ्ग इति वाच्यम् तादृशबोधजनकतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिदेक- ज्ञानविषयतानिरूपकवर्णसमुदायत्वस्य विवक्षणीयत्वात् । न च ताह. शवर्णसमुदायत्वं तादृशवर्णत्वव्यापकसमुदायत्वं तादृशश्च प्र. तिज्ञाहेत्वादिसमुदायत्वमपीति तत्समुदायेऽतिप्रसङ्ग एवेति ता. दृशमागद्वयाघटितत्वमवश्यं निवेभ्यमिति वाच्यम् अनतिरिक्तपदसा. थक्याय ताशयत्किञ्चिदेकज्ञानविषयताशालिवर्णत्वसमनियतस. मुदायत्वमेव निवेश्य प्रतिक्षाहेत्वादिसमुदायत्वस्य वारणीयत्वात् । समानार्थकप्रतिज्ञाद्वयादिविषयकयत्किञ्चिदेकज्ञानविषयताश्रयवर्ण त्वसमनैयत्यस्य तादृशप्रतिज्ञाद्वयपर्याप्त समुदायत्वे सत्त्वेऽपि न क्षतिः तदुभयादावपि प्रतिज्ञाव्यवहारात अपि तु प्रतिज्ञैकदेश. स्यापि तादृशबोधनिष्ठवह्निसम्बन्धिबुद्धित्वावच्छिन्ननिरूपितजन- कतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चिदेकसमुज्ञानविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वमा- दाय प्रतिक्षात्वप्रसङ्ग इति प्रतिज्ञाधघटकत्वं प्रतिक्षामात्राघटकत्वं घा निवेश्यमिति भट्टाचार्येणोक्तम् । अत्रेयमाशङ्का ।प्रतिज्ञाघटकत्वविशेषणेनैव एकदेशातिव्याप्ति- वारणसम्भवेन समनयत्यघटकव्यापकत्वनिवेशो व्यर्थः केवलव्या- प्यत्वनिवेशेनैव प्रतिज्ञाहेतुसमुदायवारणसम्भवादिति चेदत्राहुः- समनयत्यघटकव्यापकत्वानिवेशे पर्वतो वह्निमान् पर्वतो वह्निः मान् इति प्रतिज्ञाद्वयविषयकवानमादाय पर्वतो वह्निमान् पर्वत इति प्रतिज्ञाभागे प्रतिकदेशघटितसमुदायात्मकेऽति- व्याप्तिस्ताहशसमुदायत्वस्यापि तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्य. त्वात् । न च समानाकारप्रतिज्ञाद्वये प्रतिज्ञात्वस्य स्वयमेवाङ्गीक.

·अवयवप्रकरणम्। १७३ सत्वेन प्रतिकदेशघटितसमुदाये प्रतिज्ञाद्यघटकत्वाभावादेव नाति- व्याप्तिरिति वाच्यम् ताशप्रतिज्ञाद्वयस्य प्रतिज्ञात्वाङ्गीकर्तृमते पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रतिज्ञाया अपि प्रतिज्ञाद्वयात्मकप्रतिज्ञाघर- कत्वेनासङ्ग्रहभिया प्रतिज्ञयाऽघटिता या प्रतिज्ञा तदघटकत्वस्यैव प्रतिज्ञाधघटकत्वपदेन विवक्षणीयतया उक्तसमुदायेऽपि तत्सत्त्वा- तु प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्म भिन्नत्वरूपप्रागुक्तप्रतिज्ञाद्यघरकत्वस्य तत्र सत्त्वाञ्च । न च सम. नयत्यनिवेशेऽपि यत्किञ्चिज्ञानपदेन प्रतिकदेशविषयकज्ञानमा- दायोक्तातिव्याप्तिनादवस्थ्यमिति वाच्यम् अन्यूनानतिरिक्तविषय- कबोधनिष्ठजन्यतानिरूपितयत्किञ्चिजनकतावच्छेदकीभूतयत्किञ्चि. ज्ज्ञानीयविषयताश्रयवर्णत्वसमनियतप्तमुदायत्वविवक्षण व प्रति. ज्ञाप्रतिकदेशमात्रविषयकज्ञानमादायातिव्याप्तिवारण सम्भवात् एतेन समानानुपूर्वीकप्रतिज्ञाद्वयस्य लक्ष्यत्वेऽपि विभिन्नानुपूर्वीक. प्रतिज्ञाद्वयस्यालक्ष्यतया तत्रातिव्याप्तिस्ताहशप्रतिज्ञाद्वयविषय. कहानीयविषयतामात्रस्यैव ताशवोधजनकतावच्छेदकत्वादित्यपि समाहितमिति ध्येयम् । केचित्तु तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्तसमुदायत्वनिवेशे प्र. तिकदशेऽतिव्याप्तिरतो व्यापकत्वनिवेश इत्यभिप्रायेणाह नचे. त्यादि । प्रतिज्ञाद्यघटकत्वनिवेशनवैयर्थ्यञ्च वस्तुत इत्यादिना स्व- यमेव दास्यतीत्याहुः। तन्मन्दम् । तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्यापकत्वनिवेशे दीधिति- कारोक्तप्रतिज्ञाद्यघटकत्वविशेषणस्य प्रतिज्ञाघेकदेशातिव्याप्तिवार• कतया सार्थक्यसम्भवे सत्यत्र व्यापकत्वं निवेश्याने तद्वय- यंदानस्य सन्दर्भविरुद्धत्वात् ॥ १६ ॥ अथात्र प्रतिज्ञामात्र घटकत्वनिवेशे उदाहरणघटकवह्निमानिति भागेऽतिव्याप्तिस्तत्राप्यन्यूनानतिरिक्तविषयकप्रतिक्षामात्रजन्यबोध- निष्ठवह्निसम्बन्धिबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वस्थ प्रति- शामात्राघटकत्वस्य च सत्वात् । न च प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधि- करणाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकधर्मभिन्नत्वरूपप्रतिज्ञामात्रा- घटकत्वमेव तत्र नास्तीति वाच्यम् प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणावि. षयकप्रतीतविषयतावच्छेदकधर्मभिन्नत्वरूपप्रतिक्षामात्राघटकत्व.

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु निवेशे तेनैव हेतुवारणसम्भवादन्यूनविषयकत्वदलवैयापत्तिरतः प्रतिशावृत्तित्वे सति प्रतिज्ञात्वपर्याप्त्यधिकरणाविषयकप्रतीतिवि- षयतावच्छेदको यस्तदन्यत्वस्यैव प्रतिज्ञामात्राघटकत्वपदेन विवक्षणीयतया उदाहरणकदेशेऽपि तत्सम्भवादिति । अत्र केचित् । फलोपधायकत्वरूपजनकत्वनिवेशनेनैवोदाह. रणैकदेशवारण सम्भवतीति तदभिप्रायेणैव प्रतिक्षामात्राघटकत्वं निवेशितमित्याहुः। अन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधोपधायकत्वरूपजनकत्वस्य प्रतिज्ञकदेशमात्रविषयकज्ञानेऽप्यसत्त्वेन प्रतिकदेशेऽप्यतिव्याप्ति- वारणसम्भवात् प्रतिज्ञामात्रघटकत्वविशेषणस्य वैयापत्तेः । परेतु पतत्कल्पे धूमादालोकवान् पर्वतो मह्निमान्धूमादित्यादि- स्थलीयहेत्ववयव इव उदाहरणैकदेशातिव्याप्तिरस्त्येवानिमकल्प एव तद्वारणसम्भवादिति प्राहुः प्रतिक्षामात्राघटकत्वमेवेति वाकारोऽनास्थायामित्यपि कश्चित् ॥१७॥ प्रतिक्षामात्रजन्यबोधनिष्ठधूमविशेषितहेतुत्वविषयकशाब्दत्वाव- च्छिन्नकारणधूमादित्यादिविषयकज्ञानविषयतामादाय अवयवा- घटके धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थली- यहेतावतिव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तविषयकबोधनिष्ठपक्षतावच्छेदकाव- च्छिन्नविशेष्यकसाध्यतावच्छेदकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपा- न्यूनविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकयत्किञ्चि- ज्ञानविषयतानिरूपकवर्णसमुदायत्वमेव निवेशनीयम् तथा चा. वयवाघटकेत्यस्य वैयर्थ्यमित्याशङ्ख्यावयवाघटकेत्यननावयवत्वपर्या- प्त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यत्वज्ञानवृत्तित्वा. वच्छिन्नभेदोऽन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधजनकतायां निवेशितो भट्टाचार्येण । न च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वरूपान्यूनविषय- कत्वावच्छिन्नत्वस्य जन्यतायां निवेशेपि प्रतिकदेशे वह्निमानि- ति भागेऽतिव्याप्तितादवस्थ्यमेव तादृशैकदेशीयजन्यतायामपि पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वरू- पान्यूनविषयकत्वावच्छिन्नत्वसत्वादिति तद्वारकतयैवावयवाघट- केत्यस्य सार्थक्यसम्भवेन कथं तद्वैयर्थ्यमुक्तमिति वाच्यम् ·अवयवप्रकरण। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छि- नप्रकारतात्वावच्छिन्नावच्छेदकताकजन्यताया एवान्यूनविषयक त्वावच्छिन्नजन्यतापदेन विवक्षितत्वादेकदेशीयजन्यतायाश्चातथा. स्वादन्यथा प्रकृतपक्षविशेष्यतानिरूपितप्रकृतसाध्यप्रकारतानिष्ठाव. च्छेदकताकत्वप्रकृतसाध्यप्रकारतानिरूपितप्रकृतपक्षविशेष्यतावच्छे- दकन्वयोरेकतरस्य जन्यताविशेषणत्वे धूमनिष्ठहेतुत्वपक्षकधूमहे. तुकयोर्हेत्ववयवयोरतिव्याप्त्यापत्तरिति ध्येयम् । अथावयवाघटकेत्यस्योक्तार्थकत्वेऽन्यूनविपयकत्वदलं व्यर्थम् धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ हेतुविषयकशानत्वा- वच्छिन्नजनकताया अवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकभूितयत्किञ्चिद्धर्मव्या. पकविषयताकान्य यत्प्रतिज्ञाघटकधूमादिति-भागविषयकशानं त. दृत्तित्वेन लक्षणाघटकतया तादृशजनकतामादायोक्तस्थलीयहे. त्ववयवातिव्याप्त्यनवकाशात् । न च हुताशनादालोकवान्पर्वतो द्रव्यवान्वहरित्यादौ वहरित्यानुपूर्वीज्ञानजनकताया अवयवत्व- पर्याप्त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत् प्रति. ज्ञाघटकहुताशनादिति-भागविषयकशानं तवृत्तिमिन्नत्वेन ताश- जनकतामादाय हेत्ववयवातिव्याप्तिवारणाय तस्य सार्थक्यमिति वाच्यम् हुताशनज्ञानज्ञाप्यालोकवत्पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकद्रव्यसा- ध्यकस्थले वढेरालोकवान्पर्वतो द्रव्यवानित्यकारिकाया अपि प्रति- सम्भवेन प्रतिज्ञाघटकवतारति-भागविषयकज्ञानवृत्ति- वन तादृशजनकताया लक्षणाघटकतया तादृशजनकतामादाया तिव्याप्त्यनवकाशादिति चेत् । अत्र केचित्-महानसीयवरालोकवान् पर्वतो वढेरित्यादी धरित्यानुपूर्वीशानत्वावच्छिनजनकताया अवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेद- कीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत्प्रतिशाधकदेशविषयक महानसीयवहेरित्यानुपूर्वीशानं तदवृत्तित्वेन ताशजनकतामादाय वहेरिति हेतावतिव्याप्तिवारणायान्यूनविषयकत्वदलसार्थक्यम् । महानसीयवरित्यानुपूर्वीज्ञानोत्तर ज्ञानज्ञाप्यत्वं वहीयमित्याकार- कबोधस्य सर्वानुभवविरुद्धतया बढेरित्यानुपूर्वीशानत्वावच्छिन्नज- नकनायां तादृशशानावृत्तित्वस्याक्षतत्वादित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । यत्तु निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभाववद्ध- शाया:

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तुत्वविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकद्रव्यसाध्यकस्थले तादृशपक्षबी. धकतदादिपवघोटतसद्रव्यवान् धूमादित्यादौ धूमादित्यानुपूर्वीक्षा- नजनकनायास्तादृशप्रतिक्षाविघटकवस्तुविषयकशानावृत्तित्वेन ता. मादाय हेत्ववयवातिव्याप्तिधारणाय तहलमिति । तनुच्छम् । शानजन्यज्ञानविषयतात्वसामानाधिकरण्येन धूमा. भावस्य पक्षताच्छेदकघटकत्वे तादृशविषयतात्वसामानाधिकर. ण्येन धूमकोटिकसंशयस्य प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यावगाहिनिश्चया निवर्त्यतया हेतुजन्यबोधस्य तादृशसंशयनिवर्तकत्वेनानतिरि. कविषयकत्वाभावादतिव्याप्त्यनघकाशात्ताहशविषयतात्वावच्छेदेन धूमाभावस्य पक्षतावच्छेदकघटकत्वे च प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशि- ष्टार्थाप्रसिद्धधा ताशवाक्यपञ्चकस्य न्यायत्वाभावादेवातिव्या. प्त्यसम्भवात्। नव्यास्तु धूमव्याप्यवद्धेतुत्ववदालोकवान्पर्वतो वह्निमान्धूमा. दित्यादौ त्ववयवातिव्याप्तिवारणायान्यूनविषयकत्वदलं हे. तुत्वत्वावच्छेदेन धूमव्याप्यवत्वस्याप्रसिद्धया हेतुत्वत्वावच्छेदेन धूमव्याप्यवत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकत्व न्यायत्वासम्भवेपि हेतुत्वत्वसामानाधिकरण्येन धूमव्याप्यवत्वस्य पक्षतावच्छेद- कघटकतया तत्सम्भवात् । हेतुत्वसामानाधिकरण्येन धूमीयत्वा- भावकोटिकस्य हेतुत्वं धूमीय नवेति सशयस्य प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशि ष्टार्थविषयकनिश्चयानिवर्त्यत्वेपि हेतुत्वत्वसामानाधिकरण्येन धूमी. यत्वप्रकारकहेतुजन्यबोधस्य ताशसंशयानिवर्तकतया हेतुजन्य. बांधेऽनतिरिक्तविषयकत्वस्य सत्त्वादिति प्राहुः । वस्तुतस्तु प्रमेयनिष्ठं हेतुत्वं प्रमेय प्रमेयात् हेतुत्वं प्रमेयनिष्ठहे. तुत्ववत् प्रमेयादित्यानुपूर्वीप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताया. मवयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूनयत्किञ्चिद्धव्यापकविषयताकान्यज्ञा नावृत्तित्वमक्षतमेव प्रमेयनिष्ठहेतुत्वमित्यानुपूर्वीज्ञानजनकताया भिन्नत्वात् । एवमुक्तस्थलीयहेतुजन्यबोधेऽनतिरिक्तविषयकत्वमक्षन- मित्युक्तस्थलीयहेत्ववयवातिव्याप्तिवारणायैवान्यूनविषयकत्वदलमा. वश्यकम् । न च तथाप्यन्यूनानतिरिक्तविषयकबोधनिष्ठजन्यता. निरूपितजनकतानिवेश उक्तस्थले प्रतिज्ञायामव्याप्तितादवस्थ्यामति वाच्यम् अन्यूनानतिरिक्तविषयकवाधे मुख्यविशेष्यताद्वयशून्यत्व.

·अवयव प्रकरण। स्यापि निवेशनीयत्वादिति । एतेनावयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकेत्यादिकमनिवेश्य प्रतिज्ञात्वपर्या- प्त्यवच्छेदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टव्यापकविषयताकान्यज्ञानावृ- त्तित्वं कथं न निवेशितम् तावतैव धूमादालोकवान् पर्वतो वह्नि- मान्धूमादित्यादौ हेतावतिव्याप्तिधारणसम्भवादिति केषाञ्चित्प्रल- पितमप्यपास्तम्। तथालनि प्रतिमाहेत्वन्तभागवारकतयाऽनतिरिकविषयकत्व- दलस्य सार्थकत्वपि अन्यूनविषयकत्वदलवैयापत्तेः। प्रतिक्षात्व. पर्याप्त्यवच्छेदकेत्यादिविशेषणेनैव हेत्ववयवधारणादिति युक्त. मुत्पश्यामः। परेतु हेतुत्वं वाच्यप्रमेयत्ववत् प्रमेयत्वादित्यादिन्यायान्तर्ग: तहेतावतिव्याप्तिधारकमेवान्यूनविषयकत्वदलं तज्ज्ञानजन्य शाब्दबोधस्यानतिरिक्तविषयकत्वात् तज्ज्ञाननिष्ठजनकतावदव- यवत्वपर्याप्त्यवच्छदकीभूतयत्किञ्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यज्ञाना- वृत्तित्वस्य चे सत्त्वादिति वदन्ति । नन्वेतत्कल्प रमाधवः पूज्यो माधववादित्यादिस्थलीय-रमा- धवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इत्यादिप्रतिज्ञायामच्या. तिः माधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नजनकताया अ. वयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतयत्किश्चिद्धर्मव्यापकविषयताकान्यं यत् रमाधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इति भागविषय. कज्ञानं तवृत्तित्वात् । न चावयवत्वपर्याप्त्यवच्छेदक इत्यत्रावय- वत्वं प्रतिक्षाद्यघटकत्वाघटितमेव वाच्यम् तथा च रमाधवः पूज्य इति प्रतिज्ञाघटक-माधवः पूज्य इति भागस्यापि प्रतिज्ञाधघटकत्वा- घटितावयवत्वसत्त्वेन तद्विषयकन्नानस्यापि ताशविषयता. कान्यत्वाभावादिति वाच्यम् धूमादिति-हेत्ववयवातिव्याप्तिता. दवस्थ्यादिति चेदेतदस्वरसेनैव वस्तुनस्त्वित्यादिकल्पान्तरमुक्त- मित्याहुः। অধ্বরাষ্টঙ্কাত্মিনিহালানিবিৰাবাৰটঙ্কা वच्छिन्नप्रकारताकत्वमेवान्यूनविषयकत्वम् । अथ पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविषयताकत्वे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताक- त्वमेवान्यूनविषयकत्वमिति कथं नोक्तम् । न च पक्षतावच्छेदका- ·अनुमामगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु वच्छिन्नविशेष्यतानिवेशस्यावश्यकत्वे शाने तनिरूपकत्व. निवेशमुपेक्ष्य प्रकारतायां तन्निरूपितत्वनिवेशे गौरवाभावान्न दोष इति वाच्यम् लाघवाभावेपि ज्ञाने तनिवेशसंभवे तमुपेक्ष्य प्रकार- तायां तन्निवेशस्य ग्रन्थकारीयरीतिविरुद्धत्वादिति चेन्न धूमादालो. कवान्पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिन्यायान्तर्गतहेतावतिव्याप्तिवा- रणायान्यूनविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतानिवेशस्यावश्यकत्वे तायां पक्षविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वसाध्यप्रकारकत्वावच्छिन्नत्व. योनिवेशापेक्षया पक्षविशेष्यतानिरूपितसाध्यप्रकारकत्वावच्छिन्न. त्वनिवेशेनैव लाघवादिति ध्येयम् ॥ १८ ॥ अनतिरिक्तविषयकत्वं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताविलक्षणविषयताशून्य. त्वम् । तदर्थश्च तादृशप्रकारताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब. न्धकतानिरूपितप्रतिबध्यताशून्यसंशवप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषय- ताशून्यत्वम् । तत्र प्रतिबन्धकतायां ताशनिश्चयत्वव्यापकत्वमनि- वेश्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नत्वनिवेशेऽन्यूनविषयकत्वदलवै. ययम् । धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादौ हेतुजन्यबो. धस्य ताशनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकान्य-हेतुत्वं धूमीयं नवेति-संशयप्रतिबन्धकत्वेनानतिरिक्तविषयकत्वाभावादिति भ. हाच्चार्येणोक्तम् । अथ उक्तस्थलीयप्रतिज्ञाजन्यबोधेऽपि ताशप्रतिबन्धकताका. न्य-हेतुत्वं धूमी नवेति-संशयप्रतिबन्धकत्वेनानतिरिक्तविषयक स्वाभावादेवोकस्थलीयप्रतिक्षायामव्याप्तेरसम्भवेनान्यूनविषयकत्व- दलवैयाभिधानमनुचितमिति चेत्, उच्यते-ताशप्रतिबन्धकताकान्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेद- कीभूतमुख्यविशेष्यताशून्यत्वनिवेशेनैवोक्तातिव्याप्तिवारणसंभवा. दिति । न चैवमुक्तस्थले तादृशमुख्यविशेष्यताशून्यप्रतिक्षामात्र जन्यबोधकत्वस्य हेत्ववयवेऽपि सत्त्वेन हेत्ववयवातिव्याप्तिवारणा. यैवान्यूनविषयकत्वस्य सार्थक्यसंभवे कथं तद्वैयर्थ्यमुक्तमिति वा. ध्यम् निरुक्तमुख्यविशेष्यताशुन्यज्ञानीयमुख्यविशेष्यतावच्छिन्न. जन्यतानिवेशेनैवातिव्याप्तिवारणसंभवादिति ध्येयम् । अथ वा ताशप्रतिबन्धकताकान्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छे- ·अवयवप्रकरणम् । १७९ दकविषयताशून्यत्वं बानेऽनिवेश्य जन्यतायां ताशसंशय. प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशेनैवावच्छेदकता. पच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वानङ्गीकृन्मते पक्षविशेष्यत्वावच्छि. नजन्यतामादायोक्तप्रतिक्षायां लक्षणसमन्वयानाव्याप्तिरिति । नच तथापि तारशनिवेशे निगमनेऽतिव्याप्तिस्ताहशप्रतिबध्यता- शुन्यो यो शानवाप्यत्वादिसंशयस्तनिवर्तकतावच्छेदकमुख्यवि- शेष्यताशून्यत्वस्य निगमनजन्यबोधे निरुक्तप्रतिबन्धकतावच्छे. दकविषयतानवच्छिन्नत्वस्य च जन्यतायां सत्वादित्यनतिरिक्तत्व. दलनिवेशोऽपि कार्य इति वाच्यम् साध्यतावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छे. दकताकप्रकारताया निवेशात् साध्यतावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छेद- कताकप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताकप्रतिबध्यताशून्यताहशज्ञान. क्षाप्य-वहिमानवेनि-संशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकमुख्यविशेष्यत्वा- दिशून्यत्वस्य निगमनजन्यबोधेऽसत्त्वादिति ध्येयम् । केचित्तु इतरमेवानुमापकलक्षणस्यावच्छेदावच्छेदेनानुमित्य- नुत्पादप्रयोजकाव्याप्तिरूपदोषापेक्षया विशेषणवैयर्यरूपदोषस्यैव बलवत्त्वादिति वदन्ति । अत्र निश्चयत्वशरीरे पर्वताचप्रवेशे निश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्ध- कत्वाप्रसिद्धिरुका सा न सङ्गच्छते वह्निरवृत्तिरिति-ज्ञानीयप्रतिब. न्धकताया एव तादृशनिश्चयत्वव्यापकत्वादिति तु नाशङ्कनीयम् उक्तरीत्या ताशप्रतिबन्धकत्वस्य प्रसिद्धत्वेपि असम्भवावारणा. दप्रसिद्धिकथनेन तस्यैव सचिनत्वात् । वस्तुतः पक्षतावच्छेदक साध्यतावच्छेदकोमयाप्रवेशे साध्यनिष्ठप्रकारताकनिश्चयत्वस्य वह्निमान्द्रव्यवानिति-निश्चयसाधारणतया ताइशनिश्चयत्वस्य कस्या. चिदपि प्रतिबन्धकतायामसत्वेन वह्निरवृत्तिरिति-नानीयप्रतिब. न्धकतामादायापि न प्रसिद्धिसम्भव इति ध्येयम् । पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितसाध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानव- च्छेदकविषयताशून्यत्वविवक्षणेनैव सामञ्जस्ये गुरुतरनिवेशा व्यर्थ इति । न च इदो वह्नयभाववानित्यादि-प्रतिज्ञायामव्याप्तिः अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वालम्बन्धेन वह्नित्वविशिष्टाभावविषयक- निश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकतयोक्तप्रतिशाजन्यबोधे प्रतिबन्धकतान- अथात्र ·अनुमानगावाः क्रोडपत्रेषु बच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्नविषयतासत्त्वादिति वाच्यम् उक्तप्र. तिशाजन्यबोधीयवह्निविषयताया अपि वह्विज्ञानं जायतामिती- च्छीयप्रतिबन्धकत्वात् । न च प्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतनिर- वच्छिन्नविषयंतामादायासंभव इति वाच्यं ज्ञाने ताशविषयताशू. न्यत्वमनिवेश्य जन्यतायां तारशविषयत्वानवच्छिन्नत्वनिवेशेनैव निरवच्छिन्नविषयतामादायासम्भववारणसम्भवादिति सुधीभिर्भा- व्यम् इत्थञ्चानतिरिक्तविषयकत्वघटकसाध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नसाध्यविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतायां स्वनिष्ठत्व. निवेशेनैव न्यूनविषयकदर्शितहेतुजन्यबोधवारणसम्भवे पृथगन्यून विषयकत्वनिवेशनमफलमित्यादि समाहितम् ॥ १९॥ तादृशविषयतायां स्वनिष्ठत्वनिवेशे निगमनादिजन्यबोधस्य ज्ञानशाप्यत्वविशेषितसाध्यविशिष्टपक्षविषयताशालित्वनियमात् स्वनिष्ठनिरुक्तविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकज्ञान. शाप्यत्वादिसंशयान्यसंशयाप्रतिबन्धकतयाऽनतिरिक्तविषयकत्वाप- सेर्दुवारत्वादिति भट्टाचार्येणोक्तम् । अथान्यूनविषयकत्वस्य पृथगनुपादाने धूमादालोकवान् प- तो पहिमान्धूमादित्यादिस्थलीयहेत्ववयवे दर्शितानतिरिक्तवि. षयकप्रतिज्ञामात्रजन्यबोधनिष्ठ-हेतुत्वं धूमीयमिति-बोधीयज- न्यतामादावातिव्याप्तिः । न च तदुपादानेपि प्रतिज्ञार्थमात्राविष. यकबोधनिष्ठहेत्वर्थविषयकत्वावच्छिन्नजन्यतामादायोक्तातिव्याप्ति? चारैवेति वाच्यम् जन्यतायां तादृशान्यूनविषयकत्वावच्छिन्न- त्वनिवेशेनैव तद्वारणादिति । मैवम् स्वावच्छेदकीभूततादृशविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापक प्रतिबन्धकताकान्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताशून्यज्ञान- त्ति यजन्यत्वं तन्निरूपितजनकताविवक्षणेनैव दर्शितातिव्या- तिवारणसंभवात् । स्वपदं जन्यतापरं । दर्शितानतिरिक्तविषयकशा. नीयप्रकृतपक्षविशेष्यकत्वावच्छिन्नजन्यतानिवेशेनैवोक्तातिव्याप्तिधा. रणसम्भवे प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्टयावगाहित्वरूपान्यूनवि- पयकत्वनिवेशो व्यर्थ इत्याहुः ॥ २० ॥ प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यसिद्ध्यौपयिकव्याप्त्यविषयकत्वं वा तदन- तिरिकविषयकत्वमिति शिरोमणिः । यद्रूपावच्छिन्नविशोषितप्रकृत- ।

·१८१ अवयवप्रकरणम्। हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिश्चवि. षयकनिश्चयत्वं प्रकृतसाध्यतावच्छदकावच्छिन्नसाध्यकानुभितिज- नकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वमिति तु पर्यवसितम् । तादृशञ्च रूपं तत्तचेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापकसाध्यसामा. क्रोश्नाधिकरण्यत्वं तत्तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नलाध्याभावव्याप. काभावप्रतियोगित्वश्चेति भट्टाचार्येणोक्तम् । अथात्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेनैवोपपत्तौ अन- तिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशो व्यर्थः । न च वृत्तिधूमका. लीनवहिसाध्यकघूमहेतुकप्रतिक्षायामव्याप्तिस्तत्र परामर्शवि- षयतान्तःपातिवृत्तित्वविशेषितधूमविशिष्टपक्षविषयताशालिनिश्चय त्वस्यापि स्वरूपसंबन्धानुमितिजनकतावच्छेदकतयोक्त- स्थलीयप्रतिशाजन्यबोधे वृत्तित्वविषयताशून्यत्वाभावादिति वा- च्यम् यदूपावच्छिन्नविशेषितहेतुविशिष्टपक्षविषयतासामान्य- मनुमितिजनकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वविवक्षणे- नैवाव्याप्तिवारणसम्मवात् । न च सामान्यपदस्य व्यापकतार्थक तयाऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशापेक्षया लाघवानवकाश इति वाच्य. म् अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वपक्षे प्रामाण्यशानाभावादि. निवेशस्यावश्यकतया स्वमते तदप्रवेशेनैव विपरीतलाघवात इति चेतू। अत्र केचित् । अप्रामाण्यवानाभावस्य स्वातन्त्र्येणानुमितिहेतुत्व- मतेऽनतिरिक्तवृत्तित्वसपावच्छेदकत्वपक्षेप्यप्रामाण्यवानाभावादिनि:- वेशकृतगौरवाभावात् । न च तथाप्यननिरिक्तवृत्तित्वनिवेशकल्पे निश्चयत्वनिवेशस्यावश्यकतया गौरवमिति वाच्यम् संशयवि. निश्चयत्वविषयतातो भिन्नत्वमते संशयविषयताया जनकतानवच्छेदकत्वेन भवन्मतेपि निश्चयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वा. दित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजन- कतानतिरिकवृत्ति तद्पावच्छिन्नाविषयकत्वनिवेशेपि यद्रूपपदेन साम्यव्याप्यहेतुमत्पक्षतानवच्छेदकत्वमुपादायैवोपनयनिगमनयो:- रणसंभवातू यद्रूपावच्छिन्नविशेषितप्रकृतहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षविषय- त्यादिकाभिधानमनर्थकमिति चेन लाघवेन तथाऽभिधानात् षयताया अथ ·शक्यतया अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु लघुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिवेशेऽभावप्रतियोगितावच्छे- दककोटी पर्याप्तिनिवेशकृतगौरवादिति केचित् । यत्तु यत्र स्थलविशेषे साध्यव्याप्यहेतुमत्पक्षविषयकपराम: र्श एव यदङ्करविशेषस्य भानं तत्र यद्रूपपदेन तदङ्करस्यापि धर्तु तदङ्कुरव्याप्तिघटितपक्षादिकताहशस्थलविशेषीय प्रतिक्षायामव्याप्तिरतो यद्रूपावच्छिन्नविशेषितेत्याभिधानमिति । तत्तुच्छम् अनुमिती प्रतिज्ञाजन्यशाब्दबोधे च तदङ्करस्य भार नेन तदङ्करविषयताया अनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्तित्वाभावात् । तत्र प्रतिशाजन्यबोधोऽपि परामर्शात्मक एव जायते इत्यभ्युपगमे तु प्रतिक्षात एवं व्याप्त्याविप्रतीतावाकांक्षाविरहेण उदाहरणा- धनुत्थानात्तेन न्यायप्रयोगस्यैवासम्भवादिति । अथैतत्कल्पे सिषाधयिषाधीनन्यायप्रयोगानुपगमेन प्रकृत. पक्षे प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वरूपान्यूनविषयकत्वविरहादेव नोदाहरणातिव्याप्तिः, हेत्वन्तभागे च सत्यन्तस्य न्यायत्वार्थकत्वा. नातिव्याप्तिरिति स्वयमेवोक्तम् । एवञ्च व्याप्त्यविषयकत्वदल नि. गमनमात्रवारकमेव तथा च यदूपावच्छिन्नविषयतेत्याद्यनभिधा- यानतिरिक्तवृत्तित्वञ्चापहाय प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकानुमितित्वा. पच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायाः स्वरूपसम्बन्धात्मकावच्छेद कतावद्विषयताशून्यत्वं कथं नोकं तावतैव निगमनवारणसम्भ- वात् । निगमस्थतत्पदस्थ व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टपरत्वेन निगम- नजन्यबोधीयविषयताया अनुमिर्तिजनकतावच्छेदकत्वात् । अत्र इदो निधूमो निर्वह्नित्वात् यो यो धूमवान् स वह्निमान् धूमव्याप कवह्नयभाववांश्चायं तस्मान्निधूमवान् इत्यादिन्यायान्तर्गतनिगमने पि नातिव्याप्ति । अन्यथोकन्यायान्तर्गतोपनयनिगमनयोर्वह्निसा माम्याभावत्वरूपप्रकृतहेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वमानात पावच्छिन्नविशेषितप्रकृतहेतुविशिष्टप्रकृतपक्षविषयताशालिनिश्चयः त्वमनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्व- स्याक्षततयोतनिगमनवारणमशक्यमेव स्वमते चोक्तनिगमन- जन्यबोधेप्यनुमितिजनकतावच्छेदकविषयतावत्वादेवातिव्याप्त्यन: घकाशादिति । व्याप्सिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहिशानस्यै- यद् यत्तु नव्यमते ·अवयवप्रकरणम् । वानुमितिजनकतया पक्षवृत्तिलाध्यव्याप्यहतुपरतत्पदघटितनिग. मनेऽनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताशून्यत्वस्याक्षततया नि- गमनातिव्याप्तिर्दुरिव इति नोक्तप्रकारः साधीयान् । अत एव यदूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजनकतानतिरिक्तवृ. त्ति तद्पावच्छिन्नाविषयकत्वं कथं नोक्तमित्यपि समाहि- तम् उक्तक्रमेण निगमनातिव्याप्तर्दुरत्वात् , स्वमते च यद्रूपाव- च्छिन्नावशेषितहेतुविशिष्टपक्षविषयताशालिनिश्चयत्वमनुमितिजन- कतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्वमिति यथाश्रुतदीधि- तिकारोक्तव्याप्तिविषयताशून्यत्वनिवेशाभिप्रायेणोक्तम् । परमार्थतस्तु-यद्रूपावच्छिन्नविशेषितप्रकृतपक्षविषयताशालि- निश्चयत्वमनुमितिजनकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नाविषयकत्व- स्यैव व्याप्त्यविषयकत्वपदेन विवक्षणीयतया हृदो निर्वह्नित्वादित्या. दिस्थलीयप्रागुक्तव्यतिरेकिनिगमनेऽपि नातिव्याप्तिः। तत्र यद्रूपपदे- न धूमव्यापकवन्ह्यभावत्वमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भवादिति । तन्मन्दम् व्याप्तिविशिष्टहेतुवैशिष्टयावगाहिज्ञानस्यैवानुमिति. जनकत्वमिति नव्यमते निगमनस्थतस्पदस्यापि साध्यव्याप्यहेतुम. त्पक्षपरत्वावश्यफत्वेन तन्मते पक्षवृत्तिसाध्यव्याप्यहेतुपरतत्पदघ. टितनिगमनस्यैवानङ्गीकारात् । अन्यथा साध्यान्वितपञ्चम्यथै नि. गमनस्थतत्पदार्थस्यायोग्यतयाऽनन्वयापत्तेरिति सुधीभिर्विभावनी. यम् ॥ २१॥ याशपक्षसाधिका पक्षे यादृशयाशविशिष्टार्थबोधिका: प्रतिज्ञाः सम्प्रदायसिद्धाःतादृशानां बोधानामन्यतमेनाप्यनिवर्त्यस्य संशयस्यानिवर्तको यस्तावतां बोधानामन्यतमो बोधस्तजनकत्व. मिति शिरोमणिः । अधिकन्वित्यादिन्यायेन साध्यांशे हेतुज्ञानशा प्यत्वमवगाहमानेऽपि निगमनादिजन्यबोधे प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टा- र्थविषयकत्वस्याक्षततया निगमनाद्यतिव्याप्तिवारणाय यद्रूपावच्छि- नीवशेष्यकतद्रूपावच्छिन्नप्रकारकबोधानिवयंसंशयानिवर्तकत्वरू. पमनतिरिक्तविषयकत्वं बोधविशेषणम् । तदर्थश्च तादृशताश- विशिष्टार्थविषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश न्यत्वम् प्रतिज्ञाजन्यबोधस्य स्वसमानाकारकानुमितौ सिद्धिविधया प्रतिबन्धकत्वात् तादृशानुमितेश्च सिषाधयिषाकालीनतादृशबोधा- ।

·१८४ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु निवर्त्यतया तारशनिश्चयव्यापकप्रतिबन्धकताकान्यत्वादसंभव इत्यतो शानसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुधावनम् । प्रत्यक्षनिश्चये विशेषदर्शनकालीनविपरीतनिश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वमते क्षनिश्चयस्थापि ताशनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकान्यतयो. तदिशाऽसंभव इत्यतः प्रत्यक्षसामान्यमुपेक्ष्य संशयपर्यन्तानुधा- वनमिति भट्टाचार्येणोक्तम् । ग्राह्यप्रत्यक्षनिश्चयात्मक उदासीनसंशयस्यापि प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यविशिष्टार्थविषयकानश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकताका- न्यत्वात् संशयत्वाञ्च ताशोदासीनसंशयप्रतिबन्धकतावच्छे- दकविषषताशून्यत्वस्य प्रकृतप्रतिज्ञाजन्यबोधेसत्त्वेन संशय. पर्यन्तानुधावनेपि असम्भवतावस्थ्यमिति वाच्यम् तादृश- निश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिकातिप्रातबध्यतानवच्छेदकसंश यत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयता- शून्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात्तथा चोदासीनसंशयत्वावच्छि- नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वं प्रतिज्ञा जन्यबोधे नास्तीति नोक्तदोषः । न च संशयत्वस्यार्थसमाजप्र. स्ततया न प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् प्रकारत्वावच्छि- नप्रकारिताया एव संशयत्वरूपतया प्रकारितात्वेन तस्यापि प्रति- बध्यतावच्छेदकत्वात् । यद्यप्यवमपि स्मृतिनिवेशनेनैवोक्तदोषाणां वारणसम्भवे संशयत्वनिवेशो व्यर्थः । न च संशयसंशयन्वमादाय पर्यनुयोगस्तुल्य एवेति वाच्यम् स्मृतित्वस्य सर्वसिद्धजातिताका तया तन्निवेशे संशयत्वमादाय पर्यनुयोगाभावात्तथापि स्मृति प्र. त्यनुभवसामग्रीविधयाऽनुमितिविधया वह्निव्याप्यसाध्यकप्रति- शाजन्यबाधस्य प्रतिबन्धकतया तादृशनिश्चयत्वव्यापकप्रतिब. न्धकताकान्यघटादिस्मृतिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताया व्या- प्यसाध्यकप्रतिक्षाजन्यबोधे सत्त्वेनाव्याप्तिरतः संशयपदोपादान- मित्यवधेयम् । उपनयवारणाय लिङ्गाविषयक इति दीधितिग्रन्थः । अत्र लि- ङ्गाविषयकत्वानिवेशे निगमनेप्यतिव्याप्तिसंभवः तत्कथमुपेक्षितमि- त्याशंक्य वस्तुत इत्यादिना पक्षमुख्यविशेष्यकत्वनिवेशेपि गोत्वं सानाभाववत् गोत्वाभावादिन्यादौ यत्र साना तत्र गोत्वमित्यु.

·अवयवप्रकरणम्। दाहरणे पक्षमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकेऽतिव्याप्तिारैव पक्षमात्र- मुख्यविशेष्यकत्वनिवेशे च विश्वपक्षकस्थले मात्रार्थाप्रसियाऽ. व्याप्तिरिति पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेष निवेशनीयम् । तथाच निगमनेऽननुषङ्गपक्षेतिव्याप्तिन सम्भवतीति भट्टाचार्येणोक्तम् ॥ २३ ॥ अथ पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यस्वानिरूपकत्वनिधे- शेपि गोत्वपक्षककालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकगोत्वाभा- पहेतुकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभावसाध्यकव्य- तिरेक्युदाहरणस्य यत्र गोत्वं तत्र गोत्वमित्याकारकस्य पक्षता- बच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकबोधजनकस्यावारणमेव उक्तोदाहरणजन्यबोधीयमुख्यविशेष्यताद्वयस्यैव पक्षतावच्छेदकीभूत- गोत्वत्वावच्छिन्नत्वादिति । यदि च समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकगीत्वाभावलाध्यककालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- गोत्वाभावात्मकहेतुर्यभिचारी तस्य प्रतियोग्यनधिकरणदेशावच्छे- देन प्रतियोगिमस्यपि सत्वेन केवलान्वयित्वादतस्तत्र सदुदाहरणमे. व नास्ति उक्तहेतो साध्यामा उक्तमाध्यस्य हेतुभावे सखेतुत्वेऽपि नत्र साध्यस्य केवलान्वयितया व्यतिरेकव्याप्त्यप्रसिद्धधा व्यतिरे. क्युदाहरणमेव नास्ति इति कुतोऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तदापि समवा. यसम्बन्धावच्छिन्नाधारत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोवाभाव. हेतुकसमवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाभावसाध्यकगोत्वपक्षकस्थ. लीय-यत्र गोत्व तत्र गोत्वमित्युदाहरणे संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकप्रमेयाभावसाध्यकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावहे. तुकप्रमेयपक्षकस्थलीय-यत्र प्रमेयं तत्र प्रमेयमित्युदाहरणे चाति- व्याप्तिर्दुर्वारैवेति चेत्, अत्राहु.-उक्तोदाहरणवारणाय स्वातन्त्र्येण स्वनिरूपकत्व-स्वभिः अस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरू. पकत्वोभयसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतावदन्य. स्वमपि बोधविशेषणं देयम् तथा चोदाहरणजन्यबोधस्य पक्षताव. च्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यताइयनिरूपकतया न ताहशविशेषण. स्वमिति नातिव्याप्तिः । अत्र धूमादालोकवान्पर्वतो वह्निमानित्यादि. प्रतिक्षाजन्यबोधे आलोकप्रकारतानिरूपिता या पर्वतत्वावच्छिन.

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तत्र मुख्यविशेष्यता तन्निरूपिकत्वस्य अधिकन्वित्यादिन्यायेन तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्नसाध्यप्रकारतानिरूपितमुख्यनिरूपकत्वस्य च द्वयोः सत्त्वेन स्वपदेनालोकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्य. तामादायाव्याप्तिः स्यादतः सामान्यतो मुख्यविशेष्यतावदन्यत्वमुपे. क्ष्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेभ्यतावदन्यत्वनिवेशः । द्विती. यसम्बन्धमध्ये स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यनिवेशे स्वपदेन साध्यप्रकार. तानिरूपितमुख्यविशेष्यतामादायोक्ताव्याप्तितादवस्थ्यमतस्तनिवेश स्वभिन्नत्वानिवेशे साध्यप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्यता. मादाय सर्वत्रासम्भवः स्यादिति तन्निवेशः । स्वपदेनोपनयादिजन्य बोधीयपक्षमुख्यविशेष्यतामादायासम्भववारणाय प्रथमसम्बन्धनिवे. शः । न च तथापि सास्नाभावसाध्यकगोत्वाभावहेतुकप्रागुक्तव्यति. रेक्युदाहरणवारणाय पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानि रूपकत्वनिवेशस्यावश्यकत्वे धूमादालोकवान् पर्वतो वह्निमानित्या दिप्रतिज्ञायामव्याप्तिः तजन्यबोधे पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्ना या आलोकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशेष्यता तन्निरूपकत्वसत्त्वादिति, पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वपदेन पक्षता बच्छेदककोटिप्रविधर्मानवाच्छन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकन्वविव- क्षणे च प्रमेयगोत्वत्वेन यत्र पक्षता पूर्ववद्गोत्वाभावस्य साध्यता हेतुता च तत्र यत्र गोत्वं तत्र गोत्वमित्युदाहरणातिव्याप्तिस्तजन्य पोधीयविशेष्यताद्वयस्यैव पक्षतावच्छेदककोटिप्रविष्टगोत्वावाच्छ- नत्वादिति वाच्यम् पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरू पकत्वपदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानवच्छिन्नपक्षता. बच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चवं तोमयसम्बन्धघटकीभूतद्वितीयसम्बन्धघटकस्वभिन्न मुख्यविशेष्यतायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वमनिवेश्य स्वानवच्छिन्न स्वनिवेशैनैव धूमादालोकवान्पर्वतो पन्हिमानित्यादि--प्रतिज्ञायाम व्यातेर्यत्र गोत्वं तन साना इत्यादि प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरणाति व्याप्तेश्च वारणसम्भवेन पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्य. त्वानिरूपकत्वविशेषणं व्यर्थम् , तथासत्यननुषङ्गपक्षेऽपिनिगमनाति. व्याप्ते१रत्वाद्विशेषणान्तरं प्रक्षिप्य विशेषणान्तरम्य खण्डनास- म्भवाच । द्वितीयसम्बन्धघटकस्वभिन्नमुख्यविशेष्यतायां स्वावच्छे.

·अवयवप्रकरणम् । १८७ दकावच्छिन्नत्वदलस्याखण्डाभावघटकतयैव सार्थक्यादिति ध्येयम्। वस्तुतस्तु पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपक- स्वपदेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नयत्किञ्चिद्विशेष्यताभिन्नमुख्यावशे- ध्यवानिरूपकत्वाववक्षणान्न कापि दोषः । ताशयत्किञ्चिद्विशेष्य. ताभिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वञ्च स्वभिन्नस्वावच्छिन्नमुख्यविशे- प्यतानिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्ब. न्धेन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्ववत्वमतो नाननुगमः । सर्वत्रै- व प्रतिज्ञायां स्वजन्यबोधीयप्रकृतपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशे- प्यतां स्वपदेनादाय लक्षणं सङ्गमनीयम् । प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरण. जन्यबोधेननुषणपक्षे निगमनजन्यबोधे चोक्तसम्बन्धेन न कदा- चिदपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताऽस्तीति न तत्रातिव्याप्ति- रिति युक्तमुत्पश्यामः। परे तु पक्षतावच्छेदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वपदे- न मुख्यविशेष्यताद्वय शुन्यत्वे सति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्य- विशेष्यताकत्वस्य विवक्षितत्वान्न प्रागुक्तव्यतिरेक्युदाहरणाति. व्याप्तिन वाऽननुषङ्गपक्षे निगमनातिव्याप्तिः । समानाधिकरणवि. शेष्यतायाश्चक्यात् न धर्मितावच्छेदकप्रकारतानिरूपितमुख्यविशे. ध्यतामादायासम्भव इत्याहुः । केचित्तु उदाहरणजन्यबोधे व्यापकत्वमानस्यावश्यकतया पक्ष तावच्छदकानवच्छिन्नमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वपदेन पक्षतावच्छे- दकतापर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकाव- च्छेदकताकमुख्यविशेष्यत्वानिरूपकत्वस्य विवक्षणीयतया नोक्का. व्याप्तिः व्यापकत्वविशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यकयपदार्थवृत्ति- स्वप्रकारकोक्तोदाहरणजन्यवांधे पक्षतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता- कव्यापकत्वविशिष्टगोत्वत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकत्वस्यैव सत्त्वा. त् । न च साध्याभावव्यापकत्वं यत्पदार्थवृत्तित्वञ्चैका द्वयमिति रीत्याऽवगाहमानव्यतिरेक्युदाहरणजन्यबोधमादायातिव्याप्तिनाद- वस्थ्यमिति वाच्यम् एकत्र द्वयमिति रीत्याऽवयवजन्यबोधस्य स्वय. मेव खण्डितत्वादित्याहुः । तच्चिन्त्यम् ॥ २४ ॥ धस्तुतो लिङ्गं लिङ्गित्वं तथा च प्रकृतहतुनावच्छेदकावच्छि.

·अनुमानगादार्याः कोडपत्रेषु अस्य प्रकृतसाध्यतावच्छेदकाबाच्छन्नगमकत्यौपयिकं यद्याप्तिविषयः त्वं तच्छून्यत्वमर्थ इति शिरोमणिः । अथात्र किमिदं ताशगमकत्वोपयिकत्वमित्याशङ्ख्य प्रकृतपक्ष- तावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयतानिलोपतवि- षयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयत्वांशे प्रकृतानुमितिजनक- तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणो यो धर्मस्तदर्षाच्छन्नविषयत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयनात्वेनोदाहरणजन्यबोधीयहेतु ध्यापकसाध्यविषयतायाः साध्याभावव्यापकहेत्वभावविषयतायाश्च सङ्ग्रहो योध्य इति भट्टाचार्येणोक्तम् । नम्वत्र पक्षतावच्छेदकावच्छिममुख्यविशेष्यतानिरूपितादिचतु. र्थीविषयतानिवेशेनैव सर्वत्र व्यतिरकपरामर्शायसांसर्गिकविषय. त्वानिवेशेऽपि सामञ्जस्ये पञ्चमीविषयतानिवेशो व्यर्थ इति बेत्र व्यासिघटकाधिकरणं साध्यप्रकारेणैव परामर्श भासते न तु अधिकरणत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य साध्यं भासते तथा च त- वंशे निर्मितावच्छेदकतया ताहशचतुर्थविषयतावच्छिन्नप्रति. बन्धकत्वाप्रसिद्धेरिति तादृशपञ्चमविषयतानिवेशः । ननु हे. तुनावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयतानिरूपितविषयता- निरूपितविषयतायामित्यादिीनेवशस्यापि सम्यक्त्वे चतुर्थविषयतां परित्यज्य मुख्यावशेष्यताघटितपश्चमविषयता- निवेशो व्यर्थ इति चेन्न गोत्वाभावब्यापकसाध्याभाववृत्तिगो- सास्नाभावधान् गोस्वाभावव्यापकसास्नाभाववृत्ति गोत्वाभावादित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य व्यगोत्वाभावव्यापकसास्नाभाववृत्तिगोस्वाभाववान् भावव्यापकसास्नाभाववृत्तिगोस्वाभाव-इत्याकारकपरामर्शीयपक्ष. तावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतात्मकहेतुविषयतानिरूपितवि- षयताघटितहेतुतावच्छेदकान्तःपातिसास्नाभावविषयतात्मकचतु: विषयतांशे तारशं यत् गोत्वाभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपितत्व- विशिष्सास्नाभावविश्यतात्वं तदवच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्वेन ताशप्रतिक्षायामव्याप्तरिति । यदि च ताहशीपञ्चमविषयतानिवेशेप्युक्तरीत्या हेतुतावच्छेदकसा. स्नाभावविषयतायां सांसर्गिकविषयताघटितपञ्चमीविषयतात्मक- तादृशु- त्याभावः सास्नाभावव्या- गोत्वा.

·अवयवप्रकरणम्। १८९ इत्या- ताशप्रतिक्षाघव्याप्तिवारणाय प्रतिबन्धकतायां हेतुतावच्छेदकाव च्छिन्नप्रकारताकनिश्चयत्वाव्यापकत्वं निवेश्यम् , एवं सति चतुर्थ विषयतानिवेशकल्पेपि प्रतिबन्धकतायां प्रकृतहेतुप्रकारकनिश्चयत्वा- व्यापकत्वाववक्षणेनैव ताशप्रतिज्ञायामध्याप्तिवारणसभवे पक्षमुख्य- विशेष्यताघटितपञ्चमाविषयतानिवेशो व्यर्थ इत्युच्यते तदा हदों निधूमो निर्वहिन्वादित्यादिस्थलीय-यो यो धूमवान् स वढिमानित्या- कारकव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः तादृशोदाहरणजन्यज्ञान- स्य धूमव्यापकवह्नयभाववान्हद इत्याकारकपरामर्शीय-हेतुता. वच्छेदकावच्छिन्नविषयताघटिताकिञ्चिद्धर्मव्यापकत्वावशिष्टचतुर्थ- विषयत्वाप्रसिद्धया धूमव्यापकवह्नयभावाभावप्रतियोगिवन्ह्या- भाववान् इद इत्याकारकपरामर्शीयताहशी या चतुर्थी विषय. ता तदवच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयताशून्यत्वात् यदि च धूमव्यापकवहिप्रतियोगिवन्ह्यभाववान् हद कारकपरामर्शात्मकप्रकृतहेतुकानुमितिजनकज्ञानीयहेतुतावच्छेदकी. भूतवन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितसासर्गिकविषयतानिरूपि. तप्रतियोगित्वविषयतानिरूपितवाहित्वावच्छिन्नविषयतात्मकचतुर्थी- विषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य उक्तोदाहरणजन्यबो. धविषयतायां सत्त्वेन नोक्तादाहरणेऽतिव्याप्तिरित्युच्यते तदाऽऽ. लोकव्यापकवीहसमानाधिकरणधूमकालीनपर्वतो वह्निमान् धूमा. दित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञायामव्याप्तिस्तज्जन्यबोधस्य तदीयपरामर्शी- यपक्षतावच्छेदकघटकहेतुविषयताघटितचतुर्थविषयत्वावच्छिन्नप्र. तिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयतावत्वातू, तादृशपञ्चमविषयतानि- बेशनमिति। ननु प्रकारत्वविषयत्वयोरवच्छेद्यावच्छदकभावस्य स्वमते स्वीकरणीयतया पक्षमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयतानिरूपितविषय. तेत्यादिग्रन्थस्य पक्षमुख्यविशेष्यतानिकापतविषयत्वावच्छिन्नधिष- यतायां तात्पर्य विवक्षणीयम् । एवं सति व्यतिरेकपरामर्शी. यमुख्यविषयतानिरूपितसासर्गिकविषयतया सहावच्छेदकावच्छे. घभावविरहेण तादृशधर्मपुरस्कारेण व्यतिरेकव्याप्तिघटकवि. षयताया धर्तुमशक्यत्वात् व्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिरवैति पूर्वपक्षः।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अत्रेदं समाधानम्-स्वानिरूपितत्व-स्वानिसीपतविशेभ्यः तानिरूपितप्रकारत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वोभयलम्बन्धावच्छिन्नस्व- निष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वन तृतीया- दिविषयता निवेशीया । स्वपदं पक्षमुख्यविशष्यतानिरूपितवि. षयतापरं । सा च सांसर्गिकविषयता प्रकारतारूपा वा । यत्र वह्वि- व्याप्यधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरामर्शीयधूमनिष्ठप्रकारता स्वपदेन ध्रियते तत्र वृत्तित्वप्रकारताया द्वितीयसम्बधिरहादे. व निरुक्तभेदवत्वसम्बन्धन द्वितीयवैशिष्ट्य सुलभम् । यत्र वन्ह्य भावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरा. मर्शीयसांसर्गिकविषयतात्वपदेन तत्र हेतुप्रकारतायाः प्रथमस. म्बन्धविरहेण निरुक्तभेदवत्वसम्बन्धेन द्वितीयवैशिष्ट्यं सुलभम् । तथा च सांसर्गिकविषयतया सहावच्छद्यावच्छेदकभावविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः। अथवा स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितत्वान्यतर- सम्बन्धेन द्वितीयविषयतावैशिष्ट्य तृतीयविषयितायां विशेषणीय- मिति सांसर्गिकविषयतयाऽवच्छेद्यावच्छेदकीवरहेपि न क्षति भावः। अथवा पक्षतावच्छेदकावंच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितविषयता. विशिष्टविषयतानिरूपितविषयताविशिष्टविषयतानिरूपितविषयता विशिष्टविषयतानिरूपितविषयताविशिष्टविषयता पञ्चमविषयनापदेन विवक्षणीया।विषयतावैशिष्ट्यश्च स्वतादात्म्यस्वावच्छेद्यत्वान्यतर. संबन्धेन तथाच वह्निव्याप्यधूमवान् पर्वत-इत्यादिपरामर्शीयपक्षता. घच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतानिरूपितधूमनिष्ठप्रकारताविशिष्टधू मनिष्ठविशेष्यता-तनिरूपितवृत्तित्वप्रकारताविशिष्टवृत्तित्वविशष्य- ता एवम्प्रकारेण पञ्चमी विषयता शंया। तथा वह्नयभावव्यापकीभू ताभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत इति-व्यतिरकपरामर्शीयमुख्यविशे प्यतानिरूपितसांसर्गिकविषयताविशिष्टस्वात्मकसंसर्गविषयता-त. निरूपितहेतुप्रकारताविशिष्टहेतुविशेष्यता एवं क्रमेण च आयोति विभावनीयम् । ननु वन्ह्यभावव्यापकाभावकालीनः पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यादिप्र- तिमायामव्याप्तिस्ताशप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य तत्स्थलायवन्ह्यमावव्या- पकाभावप्रतियोगिधूमवान् पर्वत-इत्याकारकपरामर्शीयसांसर्गिकवि.

·अवयवप्रकरणम् । पयनाघारीताभावविषयतात्मकपञ्चमविषयत्वांशे विशेषणविधयाऽ. नुमितिजनकतावच्छदकतापर्याप्त्यधिकरण यद्वन्ह्यभावव्यापकत्व. प्रकारतानिरूपितत्वसहिताभावावेषयतात्वं तदवच्छिन्न प्रतिबन्धक- तावच्छेदकीभूतविषयतावत्वादिति पूर्वपक्ष । अत्रेद समाधानम्-व्यतिरेकपरामर्श हेत्वभावत्वेनैव साध्याभा. वव्यापकत्वं भासते न त्वभावत्वेनैव तथासति तादृशप्रतिज्ञाजन्यबो. धस्य तादृशपञ्चमविषयत्वांशे विशेषणविधयाऽनुमितिजनकताव- च्छेदकतापर्यायधिकरणं यत्साध्याभावव्यापकत्वविषयत्वानिरू. पिनत्वविशिष्टहेत्वभावत्वावच्छिन्नविषयतात्वं तदवाच्छन्नविषय. त्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूनावषयताविरहेण ताशप्रति. ज्ञायां नाव्याप्तिारति । न चाभावत्वावच्छ हेन वन्यभावव्यापकत्वा. भाववत्ताबोधप्रतिबन्धकताया अपि नाशव्यानरकपरामर्शीयला- ध्याभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपितहेत्वभावत्वावच्छिन्नविषयत्वाव. च्छिन्नताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकन्वं तादृशप्रतिज्ञाजन्यबोधस्य साध्याभावव्यापकत्वप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविषयतायां सत्वेन ताशप्रतिज्ञायामव्याप्तिर्दुवारणीयेति वाच्यम् तादृशपञ्च- मविषयतांशे विशेषणविधयाऽनुमितिजनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधि. करणयद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकतावच्छेदकताकत्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषणीयत्वात् तथाच प्रकृते तादृशी साध्याभावव्यापकत्वप्रकारता. निरूपितहत्वभावत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतैवातो न दोष इति । न च प्रतिवन्धकतायां तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतामिन्नप्रकारत्वानिरूपितविशे- ध्यताशालिज्ञानत्वरूपनिश्चयत्वेनानवच्छिन्नतया तादृशपञ्चमवि. षयत्वांशे विशेषणभूिनतादृशधर्मप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायाः पर्या- प्तिविरहेण तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन प्रतिबन्धकता. या निवेशयितुमशक्यतयोक्ताव्याप्तिवारणसम्भव इति वाच्यम् भट्टा. चार्यमते तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यता- शालित्वे सति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता. काभावप्रकारकज्ञानान्यज्ञानस्यैव निश्चयत्वरूपत्वान् । तथाच प्रकृते तादृशपञ्चमविषयतानिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां तादृशपञ्चम- विषयत्वांशे विशेषणविधयातादृशं यत्तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकत्वं तत् सुल भमिति ध्येयम् ॥

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेषु ननु विशिष्टाभावादिकमादाय सर्वस्य हेतुसमानाधिकरणामाव. प्रतियोगितया व्यापकत्वाप्रसिद्ध्या व्यापकतावच्छेदकताया अवश्यं विषक्षणीयतया हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवहि. त्वावच्छिन्नसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शस्यै. धानुमितिहेतुत्व विवक्षणीयम् । एवंसति वह्नित्वावच्छिन्नविषयताया एव पञ्चमविषमत्वात्तदवोच्छन्नप्रतिबन्धकत्वाप्रसिधाऽन्वय्युदाह- रणेऽतिप्रसङ्गः । न च शुद्धवह्नित्वावच्छिन्नविधेयताकानुमिति- वहिवत्यादिनाधह्नित्वावच्छिन्नविधयताकानुमित्योजनकज्ञानवैलक्ष. ण्यानुरोधेन यंत्र परामर्श सामानाधिकरण्यघटकाधिकरणांशे शु. वह्नित्वादिना वहिर्भासते तस्यैव शुद्धवह्नित्वावच्छिन्नविधेयताका. नुमितिहेतुत्वं विषक्षणीयम् तथाच धूमव्यापकतावच्छेदकवलित्वव- द्वाह्नसमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शस्य शुद्धवाहि. त्वावच्छिन्नविधेयताकानुमितिहेतुतया ताशी या शुद्धाहन्वत्वाव. च्छिन्नवाहत्वप्रकारतानिकापतवाहत्वावच्छिन्नविशेष्यतात्मकपञ्चमी. विषयता तदवच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वप्रसिद्धया लक्षणसमन्वय इति वाच्यम् विशिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थलीय यो यो धूमवान् स वाहिन्यव. स्वानित्युदाहरणेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । विशिष्टसाध्यतावच्छेद कपरामर्शीयतादृशपशमविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताया अप्रसिं- दत्वात्। अत्रेद समाधानम्-साध्यांशे निर्धर्मितावच्छेदकस्यापि ज्ञानस्य वह्नित्वावच्छिन्नमवृत्ति इत्याकारकबुदिं प्रति विरोधित्वात् तथा घ प्रकृते तादृशपञ्चमविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकताप्रसिद्धया लक्ष. जसमन्वय इति चिनस्यम् ॥ २५ ॥ इतिश्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागशिविरचितम् अवयवप्रकरणम् ॥

·मथ श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचितं साटिप्पणं गादाधरीसामान्यनिरुक्ति- क्रोडपत्रम्। ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ ॥ ॐनमः सरस्वत्यै ॥ अत्रानुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठकार्यतानिरूपकसम्बधित्वन अनु. मितितत्कारणज्ञानपरामिनि शिरोमाणिः ॥ अत्र निरूपकत्वं यदि प्रति- योगित्वं तदा कार्यस्य कार्यताप्रतियोगित्वाभावादनुमित्यसङ्ग्रहः । अतः सम्बन्धिपदं सम्बन्धिद्वयसाधारणस्य तत्साक्षात्कारजनकसा. क्षात्कारविषयतात्मकस्य निरूपकत्वस्य लाभाय । अत्र पर्वतो पहि- मान् इदश्च तथा इत्यादि-समूहालम्बनानुमितिविरोधिहृदनिष्ठवहष. भावादिरूपबाधादेः पर्वतादी धूमादिना वह्नयादिसाधने दोषताप्र. सङ्ग इत्यादिदूषणं द्वितीयकल्पानुसरणबीजमुक्तं भट्टाचाय्यः ।। अत्रेदमालोचयामः । अथ स्वावच्छेदकत्वस्वनिरूपितकारणता. पच्छेदकत्वान्यतरसम्बन्धेन प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकप्रकृतहेतुकानु. मितित्वावच्छिन्नकार्यताविशिष्टं यद्विषयत्वं तदवच्छिन्नप्रतिबध्यता- निवेशे नैष दोष इति पूर्वकल्पस्यैव निर्दोषत्वे कल्पान्तरानुसरणं नि:- जामेति चेन्न, एवमपि एकत्र द्वयमिति-रीत्या वहिव्याप्यधूमघटवान् पर्वत इत्याकारकपरामर्शविरोधिज्ञानविषये घटाभाववपर्वते वह्नि- व्याप्यधूमघटोभयाभाववत्पर्वते चातिव्याप्तिरिति । न च निरुका. न्यतरसम्बन्धेन ताशकार्यताविशिष्टान्यविषयताशून्यज्ञानीयत्वस्य प्रतिबध्यताविशेषणत्वे नोक्तदोष इति वाच्यम् । परामर्शाव्यवहि. तोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छदकत्वे पक्षसाध्यादिविषयतायाः प्रयोज- मविरहेण' कार्यतावच्छेदककोटावप्रवेशकल्पे बाधादेरसंग्रहापत्तेः बाधनिश्चयप्रतिबध्यतायां तादृशविषयताशून्यज्ञानीयत्वाभावादिति। एतेन प्रकृतपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टविषयत्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य भट्टाचार्योक्तदूषणवारणमित्यपि निरस्तम् ।

·. अनुमानगावाधर्याः फ्रोडपत्रेषु यत्पक्षकयन्साध्यकस्थले एकेनैव लिङ्गेनानुमितिस्तत्र प्रकृतपराम. व्यवहितोत्तरत्वस्यापिकार्यतावच्छेदककोटावप्रवेशेन व्यभिचारा. दावव्याप्तेश्च । न च प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वव्यापक प्रतिबध्यत्वम् यश्च प्रकृतपक्षसाध्यहेतुकपरामर्शत्वव्यापकप्रति. बध्यत्वम् एतदन्यतरनिरूपितप्रतिबन्धकतानिवेशे न कोपि दोष इति वाच्यम् व्यापकत्वादेर्द्विधा निवेशेन गौरवादित्यालोच्य प्रकृत- पक्षलाध्यप्रकारकप्रकृतसाध्यव्याप्यप्रकृतहेतुप्रकारकसमूहालम्बना. नुमितित्वव्यापकत्वं प्रतिबध्यतायां निवेश्य कल्पान्तरानुसरण दीधितिकृता कृतम् । न चैतत्कल्पेऽपि वन्हिव्याप्याभाववत् इदादावतिव्याप्तिस्तस्य हेतुमत्ताग्रहाविरोधितया स्वरूपासिद्ध्यना. त्मकत्वादिति वाच्यम् । तस्थापि ब्याप्यत्वासिद्धित्वेन लक्ष्यताया असिद्धिप्रन्थे "पक्षः साध्यवान् साध्यव्याप्यो हेतुः हेतुमान् पक्षः इत्याकारकानुमितेः प्रकृते निवेशवारणसम्भवादिति बोध्यमिति" मथुरानाथेन स्वीकृतत्वात् । आचार्यमतावलम्बनतोऽप्यनिस्ताराश्च । यत्तु प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितित्वावच्छिन्नकार्यतासाक्षात्कार स्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकविषयतावाद्वषयत्वाव. च्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतावां निवेश्यमतः पूर्वकल्पेप्यतिव्याप्त्यनवकाशन कल्पान्तरानुसरणं निर्वाजमिति। तन्न तथाविधसाक्षात्कारत्वावच्छिन्नं प्रति अनुमित्यात्मकसम्बन्धिव्यक्तिसाक्षात्कारत्वेन परामर्शात्मकसंब- धिव्यक्तिसाक्षात्कारत्वेन च हेतुत्वं सम्बन्धिद्वयसाक्षात्कारस्य वाच्य. म् । अतोऽनुमितिविषयतायाः परामर्शविषयतायाश्च तथाविधसाक्षा. कारत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकविषयतावत्त्वाभावात् तादृशविषय. तावद्विषयत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यताकप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताव. दन्यत्वाद्वाधादावव्याप्तितादवस्थ्यात । किञ्चानुमित्यादिविषयतायाः तथाविधसाक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयतावत्त्वेऽप्येकत्र द्वयमिति रीत्या प्रागुक्तज्ञानमादाय घटाभाववत्पर्वतादावतिव्याप्तितादवस्थ्या- त् । न च तथाविधसाक्षात्कारजनकतावच्छेदकविषयत्वाभाववाद्धि षयताशून्यज्ञानीयप्रतिवध्यतानिवेशेन कोपि दोष इति वाच्यम् एवमपि परामर्शादिविषयतात्वेन घटादिविषयत्वावगाहिनो निरुक्तसम्बन्धि- द्वयसाक्षात्कारस्यापि तथाविधकार्यतासाक्षात्कारजनकतया घटादि- विश्यताया अपि ताशजनकनावच्छेदकविषयतावत्त्वेन घटाभावः ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । स्पर्वतादावतिव्याप्तिरिति कृतं पल्लवितेन ॥१॥ म्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना या या विषयता तत्तदनिरूपकत्वं सर्वाशे भ्रमभिन्नत्व भट्टाचार्येण निवेशितम्(१) । अथात्र स्वाधिकरणवृत्तित्वं स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्ब- न्धेनवाच्यम् अन्यथा सयोगेन वन्हिमान् हद इत्यादिज्ञानस्या- पि प्रमावापत्तेः वह्नयादेः कालिकादिसम्बन्धेन इवादिवृ. त्तिवादिति । एवञ्च गुणे गुणान्यत्वावशिष्टसत्तावान् इति शानस्य संयोगेन गुणो गुगवान् इति शानस्य च प्रमायापत्तिः । आये विशेष्यवृत्तिपदार्थस्य विशिष्टानुयोगिकाभावानभ्युपगमेन स. सावृत्तिगुणवृत्तित्वाभावस्य विशिष्टसत्तायामभावात् । द्वितीये स्वनिरूपितप्रकारतावच्छेदकसम्बन्धेन गुणवृत्तित्वाप्रसिद्धेरिति । न च स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छेदकोभूतधर्मावच्छिन्नाभावववृत्ति स्व-पतदुभयसम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव सर्वाशे याथायें वाच्यमतो नोक्तदोष इति वाच्यम् । एवमपि रङ्गे स्वरूपतो रजतत्वप्रकारकामेदं रजतमित्यादिज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वा- पतिः। तत्र स्वावच्छेदकधर्माप्रसिद्ध्या स्वपदेन रजतत्वप्रकारताया धर्तुमशक्यत्वात् । नच स्वनिरूपितत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. प्रस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वोभयसम्बन्धेन प्रकार- ताविशिष्टविशेष्यत्वानिरूपकत्वमेव भ्रमभिन्नत्वं वाच्यम्, गुणादौ विशिष्टसत्तात्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधस्य तन्नियामकीभूतविशिष्टनिरू- पितसमवायस्वरूपावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावव- वृत्तित्वघटितदर्शितोभयसम्बन्धेन विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रकार- साविशिष्टविषयताकत्वेन निर्वाहः,रङ्गे स्वरूपतोरजतत्वप्रकारकशा. नस्थापि दर्शितोभयलम्बन्धेन प्रकारताविशिष्टविशेष्यताशालित्वात् (टि०)[१] अथात्र स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वं स्वव्यधिकरण. निष्ठप्रकारतानिरूपिनत्वं नतु ताशप्रकारावच्छिन्नत्वं विशेष्यतायां प्रकारावच्छिन्नत्योपगमे घटावच्छिन्नविशेष्यकवाहिमत्ताबुद्धिम्प्रति धन्ह्यभावघटवानियाकारक-एकत्र द्वयमिति रीत्या निश्चयस्य प्र- तिबन्धकत्वापत्तिः । तस्यापि घटावच्छिन्नविशेष्यकवह्नयभावप्रकार- करवात् अत एवावयवग्रन्थे गन्धनिष्ठस्य गन्धवांशविशेष्यत्वस्य गन्धवानवच्छिन्नत्वादित्युक्तं जगदीशेनेति ध्येयम् ।

·अनुमानगावार्याः क्रोडपत्रेषु भ्रमत्यनिर्वाह इति वाच्यम् । तावतापि विषयितासम्बन्धेन प्रकार- स्वेन घटत्वानवगाहि-घटत्वत्वेन घटत्वावगाहि-ज्ञानधर्मिकस्य विष. यतया घटत्वत्वेन घटत्वप्रकारकज्ञानस्य स्वावच्छेदकीभूतविषयत्व. सम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वघटितद- शिंतोभयसम्बन्धन प्रकारताविशिष्टविशेष्यताशालित्वात भ्रमत्वाप- एवं विषयितया प्रकारत्वेन घटत्वाधगाहिज्ञाने विषयितासम्बन्धेन प्रकारत्वावच्छिन्नत्वाभावासत्त्वेन तद्धर्मिकस्य विषयितासम्बन्धन स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकभ्रमस्य दर्शितोभयसम्बन्धेन प्रकारता. विशिष्टविशेष्यताव्याप्तत्वात् यथार्थत्वापत्तेश्चेति । मैवम् स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकधर्मावच्छि भाभावववृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन प्रकारतावि. शिष्टविशेष्यताशून्यत्वे सति स्वनिरूपितत्व-स्वाश्रयनिष्ठाधिकरण तात्ववत्वोभयसम्बन्धेन विशेष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नप्रकारता. शून्यत्वस्य सामान्यतो भ्रमभिन्नत्वपदेन विवक्षितत्वात् । ता. इशाधिकरणतात्ववरवं स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगि. तावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताका भेदवत्त्वसम्बन्धेन । स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियो. गितावच्छेदकत्वं च स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठः निरवच्छिन्ननिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकद- वत्वसम्बन्धेन ग्राह्यम् स्वरूपतो घटत्वानवगाहि-घटत्वत्वेन घटत्वावगाहि-शानधर्मिकस्य विषयतया घटत्वत्वेन घटत्वप्रकार. कक्षानस्य प्रमात्वसम्पादनाय प्रकारतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशः । प्रकारत्वेन घटत्वावगाहिज्ञानधर्मिकस्य विषयतया स्वरूपतो घटत्वप्रकारकत्रमस्य प्रमात्वापत्तित्ववारणाय सम्बन्धघटकनिरूप- कतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशः(१)॥ (टि०)। वस्तुतस्तु स्वावच्छेदकसम्बन्धावाच्छन्नस्वावच्छेदकाव- च्छिन्नाभावषवृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन विशेषणताविशि विशेष्यत्वानिरूपकत्वे सति स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयानिष्ठाधिकरणता. स्ववत्त्वोभयसम्बन्धेन विशष्यताविशिष्टनिरवच्छिन्नावशेषणत्वामि- रूपकत्वमेव भ्रमभिन्नत्वं वाच्यम् । स्वावच्छेदकावच्छिन्नाभाववस्वञ्च निरवच्छिन्नाधिकरणस्वम् । तेन कपिसंयोगवान् वृक्ष इत्यस्य न भ्रम- प्राह्यम ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १९७ - अथ यद्पपदेन किं धर्तव्यम् ? तत्र यदि सामानाधिकरण्यसा म्बन्धेन पन्ह्यभावविशिष्टहदत्वमुच्यते तदा धर्मितावच्छेदकवि- धया इदत्वानवगाहिनि सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन वह्नयभावक. इदत्ववानित्यादिक्षानेऽपि यद्रूपावच्छिन्नविषयतायाः सत्त्वेन अनु. मिनिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वादसम्भवः स्यात् । यदि च वह्वय. भावहदत्वोभयं गृह्यते तदा एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयावगाहि. झाने तदुभयविशिष्टनिरूपितविषयतायाः सत्त्वेन अनुमितिप्रतिब. म्धकतातिरिक्तवृत्तितयाऽसम्भवः स्यात् इति चेत्,- अत्र केचित् यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वं यादृशयाहशधर्मावच्छि. शानिरूपितं तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नविषयत्वाभावकूटवतज्ञानीय. स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत् यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं प्रतिबन्ध- कतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्वं लक्षणम् । यदूपपदेन वह्नयभावहद- त्वोभयादिकमेव धर्तव्यम् एकत्र द्वयमिति रीत्या ज्ञाने यद्विषयत्वं तन्न स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत इति तद्व्युदास । वन्यभाव. रूपैकदेशेऽपि नातिव्याप्तिः वह्वयभावत्वावच्छिन्नविषयत्वे वह्नय- भावहदत्वोभयावच्छिन्नानिरूपितत्वं वर्तत इति तादृशोभयाव. च्छिन्ननिरूपितविषयत्वाभाववत् यत्केवलं वन्ह्यभावविषयकं ज्ञानं तदीयविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावात् । जातिमान् वह्नयभाववानित्यादिज्ञानवारणाय अव्या. पकीभूतविषयिताशून्यत्वं स्वतन्त्र नास्ति पाषाणमयत्ववपर्व- तेऽतिव्याप्तिवारणाय अनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेश इत्याहुः । (टी०)त्वापत्तिः । प्रकारतास्थले विशेषणतानिवशात् मूलावच्छिन्नो वृक्षः कपिसंयोगवानित्यादिज्ञानस्य वृक्षः सत्ताप्रतियोगिकसम्बन्धन द्रव्यत्ववानित्यादिज्ञानस्य च न भ्रमत्वानुपपत्तिः । ससर्गसंसर्गताव. च्छेदकादेः प्रकारत्वासत्त्वेऽपि विशंषणताया विशेष्यतायाश्च सर्व. अनानुभवसिद्धत्वादिति । अतएव प्रतियोगितायां प्रमेयत्वाद्यवच्छि. नत्वावगाहितया भ्रमत्वं संसर्गप्रकारसाधारणविशेषणविशेष्यमा- घस्यैव भ्रमत्वघटकत्वात् । अन्यथा स्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयत्वावच्छि- अप्रतियागित्वस्यालोकतयाऽखण्डसम्बन्धेन प्रमेयस्याभावधर्मिणि अन्वयासम्भवेन भ्रमत्वानुपपत्तिरिति व्याप्तिपञ्चकग्रन्थे जगदीशेनो. कमिति ध्येयम्॥

·अनुमानगादाथर्याः क्रोडपत्रेषु तदसत् । गोत्वाभावो गोत्ववानित्याकारकभ्रमात्मकहानीयवि. षयितामादाय गोत्वाभावेऽतिव्याप्तिः गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविष- यितायां गोत्वाद्यनिरूपितत्वासत्त्वात् । परेतु इदाद्यंशे इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वविशिष्टस्वरूपस- म्बन्धेन वहयभावघटित वह्नयभाववदत्वमेव यदूपपदेन वक्तव्यम्। एकत्र द्वयामिति रीत्याज्ञानेच इदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकत्वविशिष्ट- स्वरूपस्य संसर्गत्वं न स्वीक्रियते किन्तु हृदत्वादिमितावच्छेदक कशान एवेति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबोधे च धर्मितावच्छेदकाव- च्छिन्नानुयोगिताकत्वस्य प्रकारसम्बन्धांशे नियतत्वादिति प्राहुः । केचित्तु वह्निधर्मितावच्छेदकतापन्नाभावत्वावच्छिन्नधर्मिता. पच्छेदकतापनहदत्वादिकमेव यद्रूपपदार्थ इति । तदपि न, पर्वतो वह्नयभाववानित्यादिभ्रमविषयपर्वतादावति. व्याप्तिः। यदि च तादृशमितावच्छेदकतापन्न यद्वन्ह्यभाववदूदवा. दिकं तदेव यद्रूपपदेनोच्यते तदा नोक्तदोष इत्यवधेयम् । नव्यास्तु प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतावृत्तिरूपावच्छिन्नानुयोगि- ताकपर्याप्तिकविषयतानिरूपकतावच्छेदकताश्रयत्वमेव यद्रूपं ताहश. रूपवत्वं वा समुदित लक्षणार्थः । प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वावच्छि- भानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमाना. धिकरणभदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छे. दकताकभेवत्वसम्बन्धेन बाध्यमिति प्राहुः ॥२॥ यद्विषयकत्वेन यादृशविशिष्टविषयकत्वेन तेनानुमितिप्रतिव. न्धकपक्षविशेष्यकभ्रमविषये साध्याभावादौ सद्धत्वादिनिष्ठ नाति- प्रसङ्ग इति शिरोमणिः । यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वे. नानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तेन सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य दुष्टताव्यवहार- नियामकत्वोपगमे पर्वतविशेषणकवह्नयभावज्ञानस्य विशेषणताधि शेषसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासंसर्गावच्छिन्नपर्वतादिनिष्ठप्रकारताक- म्धेन विरोधियतेन सम्बन्धेन पर्वतादिमत्तायाः पर्वतमहानसान्य तरत्वादिरूपसद्धतौ सत्त्वेऽपि प्रकृतधूमादिहेनावसत्त्वात्तत्र दुष्टत्व व्यवहारापत्तरयोग इति तदनुरोधेन पक्षविशेष्यकेत्युक्तमिति गादाधरी११)। (टि०)(१) ननु सामानाधिकरण्येन वह्निसाध्यकस्थल पर्वतत्व ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । १९९ मथ यत्सम्बन्धावच्छिन्नयनिष्ठप्रकारताकत्वेन अनुमितिप्रति. बन्धकत्वम् तत्सम्बन्धेन तद्वत्वस्य दुष्टताव्यवहारनियामकत्वोप. गर्म धूमत्ववान्पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमादेवुत्वानुपप. त्तिः(१) स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नधूमत्वाभावप्रकारकत्वेनानुमितिप्र. तिबन्धकतया तन सम्बन्धन धूमत्वाभावादे—मादावसत्त्वात् । न च धूमत्वे पर्वतावृत्तित्वप्रकारकज्ञानस्यापि विरोधितया समवायस- म्वन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावादेः स्वरूपसम्बन्धेन धूमादौ स. स्वान्न तत्र दुष्मृत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तावतापि रूपत्ववान्पर्वतो बह्निपान् तद्रूपादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तेः । यदि च रूपत्वनिष्ठाधेय. तायां पर्वतनिरूपितत्वाभावस्यापि अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक. (टि०)व्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकस्वरूपसंवधस्यैव दोषघटकतया त. सन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धेन वृत्तित्वाप्रसिद्ध्या तत्सम्बन्धेन पर्व- तादिमत्तायाः पर्वतमहानसान्यतरत्वादिसद्धेतौ सस्वेऽपि इति ग्रन्थः कथं संगच्छत इति चेत्, अत्र केचित्-तत्पर्वतपक्षकस्थले एव ताह- शस्योक्तत्वादिति । तत्तुच्छम् प्रसिद्धस्थलपरित्यागापत्तेः । धर्मिवि. शेषनियन्त्रितप्रतिबध्यप्रतिबन्धकत्वमत एवोक्तत्वात् तन्मतव्यापक ताया अनावश्यकत्वादिति प्राहुः । परेतु पर्याप्त्यनिवेशात्केवल. स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नाधेयतासंबन्धेन तादृशान्यतरत्वे प्रसिद्धसं. भवादित्याहुः । तदप्यसत् तथासति धूमादावपि सयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वं विहाय केवलाधेयतासंबन्धन पर्वतादिमत्तायाः संभवात पक्षविशेष्यकभ्रमेत्यादिग्रन्थासङ्गतिप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु प्रकारता घच्छेदकसंबन्धे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकप्रकारप्रतियोगित्वमिव उद्देश्यतावच्छेदकताघटकसंम्बन्धे प्रकारव्याप्यउद्देश्यतावच्छेदक. प्रतियोगिकत्वं भासते अवच्छदावच्छेदकस्थले साध्यव्याप्यवत्ता. नतिरिक्तत्वविशिष्टपक्षतावच्छदकताघटकसंसर्गावच्छिन्नस्य विशे. ध्यतावच्छेदकप्रत्यासत्तित्वे इत्यादिनानुमितिग्रन्थे जगदोशेना- क्तत्वात् । तथा च केवलस्वरूपस्यैव भानानासङ्गतिरिति ध्येयम् ।। (टि०) (१) इदन्तु कालिकसम्बन्धेन साध्यहेतुकाभिप्रायेण अन्यथा प्रतिबन्धकभ्रमविषयवहयभावमादाय दुष्टत्वव्यवहारस्य नानुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥

·अनुमानगादावर्याः क्रोडपत्रेषु प्रकारत्वात् तमादाय दुष्टत्वोपपत्तिः, तदापि निरूपकत्वसम्बन्धन पर्वतनिरूपिताधेयत्वनिरूपिताधेयत्ववान् पर्वतो वह्निमान् वाच्यत्व. वान्वा पर्वतनिरूपिताधेयत्वादित्यादौ दुष्टत्वानुपपत्तिः तत्र निरू- पकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकताहशपक्षतावच्छेदकाभावस्य तादृशपक्षतावच्छेदकनिष्ठनिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वा. भावस्य ताशपक्षतावच्छेदकनिष्ठाधेयतायां पर्वतनिरूापतत्वा. भावस्य च प्रकृतहेतावसत्त्वादिति । न च तत्रापि पक्षनिष्ठा. धिकरणतायां ताशपक्षतावच्छेदकनिरूपितत्वाभावस्यापि प्रतिब. म्धकतावच्छेदकप्रकारत्वात् तद्वत्वस्य च हेतौ सत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तावतापि पर्वततादृशाधेयत्वान्यतरत्वस्य पक्षतावच्छद. कप्रकृतहतौ तादृशान्यतरनिरूपितत्वाभावादेरसत्त्वाद्दुष्टत्वानुप. पत्तिरेवेति चेत् । रूपत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरित्याकारकबान. प्रकारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय सद्रूपस्य दुष्टतासम्भवा- स् । एवं तादृशाधेयत्वाभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिारेत्यादिक्षानमः कारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय तत्रापि दुष्टतासम्भवा. दिति । नचैवं वन्ह्यभावव्याप्यः पर्वतवृत्तिरित्यादिपक्षविशेषणकक्षा. नप्रकारतापनपर्वतवृत्तित्वादिकमादाय वह्निमान् धूमादित्यादिप्र- सिद्धधूमादिहेतावपि दुष्टत्वप्रसक्तौ तद्ग्रन्थस्यासङ्गतिरिति वाच्य- म् । तावतापि बाधभ्रमस्थले पक्षविशेष्यकभ्रममादाय प्रसिद्धघूमादौ दुष्टत्वापत्तिः सम्भवतीति अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर इति भ्यायेन तन्योक्तिः सम्भवतीति ध्येयम् । केचित्तु दुष्टतास्थले तादृशपक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षनि. ष्ठभेवप्रतियोगित्वबुद्धरपि पक्षतावच्छेदकविशिष्टग्रहविरोधितया ताशप्रतियोगित्ववत्तामादाय दुष्टत्वसम्भवान्नानुपपत्तिरित्याहुः । तश्चिन्त्यम् ॥ ३॥ जातिमान्वयभाववानित्यादिज्ञानमादाय घडयभाववदादा घसम्भववारणाय यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रति. योगितावच्छेदकं यदूपावच्छिन्नविषयित्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयिता शुन्यत्व यादृशविशिष्टविषयकनिश्चये निवेशितं भट्टाचार्येण । अथ इदत्वसामानाधिकरण्येन वह्निसाध्यतास्थले हदत्वा. पच्छेदेन पहयभावादेरेव दोषतया जातिमान् घयभाववानि- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । MEN A1165 शाने अथ स्यादिज्ञाने हरत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धघटि- तवह्नयभाववज्रदत्वविशिष्टविषयिताया असत्त्वेन तत्र लक्षणगम. नात्कथमसम्भव इति । न च जातिमान्वयभाववानितिज्ञान एव यत्र हृदत्वव्यापकवह्नयभावप्रतियोगिकः स्वरूपसम्बन्धो भासते तज्ज्ञानमादाय तत्रापि लक्षणगमनासम्भव इति वाच्यम् । भट्टा. चार्येण एकदेशव्यापकतानभ्युपगमेन जातिधर्मितावच्छेदकक- शुद्धहदत्वव्यापकत्वस्य संसर्गतया भानासम्भवादिति चेन्न उक्तस्थलेपि प्रकारीभूतवह्नयभावत्वांशे प्रमेयत्वाद्यवगाहि-हृदो व. ह्निप्रमेयत्वविशिष्टवत्वानित्यादिज्ञानमादाय तत्रापि लक्षणगमना. सम्भवादिति ध्येयम्(१)। यादृशविशिष्टविषयकशाने अव्यापकीभूतविषयता. शून्यत्वनिवेशेऽप्यभावत्वेन हदत्वावगाहि-अभाववान्वह्नयभावधानि. त्यादिज्ञानवारणमशक्यम् । अभावत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य घह्नयभाववद्ध्दत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितानवच्छेदकत्वात् यद्रूपपदेनाभावत्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् । व. हृयभाववभाववत्त्वस्य धर्तुं शक्यत्वेऽपि तद्रूपावच्छिन्नविषयिता. शून्यत्वस्याभावत्वेन ह्रदत्वावगाहि-निरुक्तभ्रमे सत्त्वादिति । न च यद्पावच्छिन्नविषयितानिरूपितयदपावच्छिन्नविषयितात्वं तादृश- विशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तदू- पावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्रूपायच्छिन्नविषयताशून्यत्वं निवेश (टि०)(१) नव्यास्तु परामर्श यद्धर्मव्यापकत्वं हेतुससर्गाशे भासते तद्धर्मव्यापकसम्बन्धेनानुमितिः फलम् । तथा च जातिमान् वह्नय. भाववानिति निश्चयमादाय लक्षणगमनासंभव इति प्राहुः। वस्तुतस्तु हदत्वादिव्यापकवह्नयभावादिप्रतियोगिकस्वरूपादिसंसर्गाशे यत्वावगाहि-ताशसंसर्गतावच्छेदकांशे प्रमेयत्वावगाहि वा वह्नय. भाववान्हद इत्यादिज्ञानमादायासंभवो बोध्यः । एवञ्च वह्नीयप्रमेय. त्वविशिष्टवद्वान् इद इति ज्ञाने प्रमेयत्वविशिष्टवह्नयभावत्वादिरूप- धर्मेणैव व्यापकत्वं भासते न तु केवलवधभावत्वादिना भट्टाचा- येणाग्रे एतद्न्थे एव तथा वक्ष्यमाणत्वादित्युक्तावपि नासंगतिरि- ति ध्येयम् । २६ ·२०२ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु . नीयम् तथा चाभावत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितवह्नयभावषद्भ्रदत्वा. वच्छिन्नविषयतात्वं तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति ताश- विषयताशून्यत्वं नोक्तज्ञानस्यति वाच्यम् । अभावत्वावच्छिन्नविषय. तानिरूपितवयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतायाः वयभाववद्ध दविषयकज्ञानेपि सत्त्वेन तादृशविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वाभावेन यद्रपपदेनाभावत्वादधर्तुमशक्यत्वात् । यदि च यद्रूपावच्छिन्नविष. यतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वं ता- शविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं त. दूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्न विषयिताशून्यत्वस्य निवेशान्न दोषः यतो वह्नयभाववद्धदत्वा- धच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितत्वं न वह्नयभाववान् हद इत्यादिज्ञानीयाभावत्वावच्छिन्नविषयतायां किन्तु अभाववान् वह्नय. भाववानित्यादिशानीयाभावत्वावच्छिन्नविषयतायामेवेति तज्ज्ञान- प्युदास इत्युच्यते तदा तादृशरीत्या गोत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयता. त्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितगोत्वत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्य गो- स्वाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकतया तादृशविषयताशुन्यत्वस्य गोत्वाभावो गोत्ववानिति झानेऽसत्त्वेन तादृशभ्रममादाय गोत्वाभावादावतिव्याप्तिविरहेण वक्ष्यमाणसामान्यपदव्यावृत्त्यसङ्गतेः। एतेन भ्रमसामान्यभिन्नत्वं नि- वेश्य अभाववान्वयभाववानिति शानवारणमित्यपि परास्तम् । एत. ल्लक्षणस्य यथार्थत्वाघटितत्वेन एतत्कल्पे तस्यानुपादेयत्वाच्च । न च यादृशविषयतात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकं तादृशविषयतात्वावच्छिन्नविषयताशुन्य. त्वविशेषणन्देयम्, तथाच वह्नित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिता. भाषत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरू- पितविशेष्यतात्वरूपनाशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेन उक्तज्ञानव्यु- दास इति वाच्यम् । एवमपि सामान्यपदव्यावृत्त्यसङ्गतेः गोत्ववि. षयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितगोत्वाविषयतात्वस्य तादृशा. भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । वह्नयभाववान् हद इत्यादिज्ञान- निरुप्यनिरूपकभावापनहदत्वादिनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिक- ·'सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । पितविशेष्यतात्वरूपस्य जातित्वेन रूपेण हदस्वावगाहिज्ञाननिष्ठ- ताहशभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नाभावासत्वेनास. म्भवापत्तेश्च । मैवम् । स्वाभाववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्यनिष्ठप्रकारताकत्व. स्वाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वनिष्ठप्रकारताकत्वोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टान्यत्वेन स्वाश्रयाभावववृत्तित्व-स्वनिरूपितत्वोभयस. म्बन्धेन अवच्छेदकताविशिष्टविषयताशालिज्ञानान्यत्वेन वा यादृश. विशिष्टविषयकनिश्चयस्य विशेषणीयतया अभाववान्वयभाववानि- त्यादिज्ञानवारणसम्भवादिति । केचित्तु यथाश्रुताव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वस्य निवेशे जा. तिमान् वह्नयभाववानित्यादि-शानव्यावर्तनेऽप्यभाववान्वयभाव- वानित्यादिज्ञानवारणासम्भवः । एव जातिमान् वह्निमानित्यादौ वह्नयभाववजातिमाहदादिरूपबाधेऽव्याप्तिश्चालनीयन्यायेन सर्वा. सामेव वह्नयभाववजातिमद्विषयितानां तादृशबाधविषयित्वाव्या. पकत्वेन ताशविषयिताशून्यत्वस्योक्तबाधविषयकज्ञानेसरवाद अतो यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितयत्किञ्चिद्विषयिताविशिष्टनिश्चयत्व. व्यापकं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्त्वं लक्षणं वाच्य. म् । वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्या- तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियो. गितावच्छेदकविषयताशून्यत्वसम्बन्धेन । यत्किञ्चिद्विषयतायां यद्रूपावच्छिन्ननिरूपितत्वं च यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकत्वमेव तेन वह्नयभाववान् इद इत्यादिज्ञानीयवह्नयभाववत्दत्वावच्छिन्न. विषयिताया अपि हदत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वेन यत्किञ्चित्पदेन तादृशविषयित्वमादाय शुद्धहदे नातिव्याप्तिः । जातिमान् वह्नयभा. घवानित्यादिज्ञानविषयित्व च वह्नयभाववद्महत्वावच्छिन्ननिरूपि. तयत्किञ्चिद्विषयतानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ननिरूपकताकवि. षयताशालिवह्नयभाववान् हद-इत्यादिज्ञानवृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकमेवेति तच्छून्यत्वं जातिमान्वयभाववानि. त्यादि शाने किन्तु वयभाववान् हद इत्यादिनिश्चय एवेति ताह- शनिश्चयव्यापकत्वं प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायामक्षतमेवेति य. किश्चित्पदेन हदो वन्द्यभाववानित्यादिक्षानीयविषयतामादाय न ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु बाधादी लक्षणसमन्वयः। एवं जातिमान्यह्निमानित्यादावपि वह्नया भाववजातिमदादौ नाव्याप्तिः । जातित्वेन यत्किञ्चिजात्यवगाहि- वन्यप्राववजातिमदित्यादिज्ञानीयविषयताया एव यत्किञ्चिद्विषय. पदेनोपादेयतया तादृशविषयिताविशिष्टनिश्चयत्वव्यापकत्वस्य प्र. तिबन्धकतायामक्षतत्वात् । अथवा यत्किञ्चिद्विषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नवियिता तादृशा. नुमितिप्रतिबन्धकनानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्व दोषत्वम् । यत्किञ्चि द्विषयितावैशिष्ट्य च स्वतादात्म्य-स्वनिरूपकतावच्छेदकतापा- प्त्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकावच्छेदकताकानिरूपकताक. मुख्यविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताश न्यज्ञानीयत्वोमयसम्बन्धेनातथाच यत्किञ्चित्पदेन हदो वह्नयभाववान् इत्यादिक्षानीयवन्ह्यभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतामादाय बाधादौ लक्षणसमन्वयः । एवं जातिमान् वह्निमान् इत्यत्रापि जातित्वेन य. त्किञ्चिजात्यवगाहि-जातिमान् वन्ह्यभाववानित्यादिशानीयविषय. तामादाय वह्नयभाववजातिमदादौ लक्षणसमन्वयः। इदो वन्धभाव- वानित्यादिज्ञानीयवन्यभाववध्रदत्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वनिरू. पकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयित्वसमा. नाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वसम्ब. न्धेन वन्ह्यभावाद्येकदेशविषयतायामेव सत्त्वात् । तादृशविषयिता. विशिष्टवन्यभावायेकदेशविषयताव्यापकत्वस्य च प्रतिबन्धकताया मक्षतत्वात् । यत्किञ्चिद्विषयतापदेन हदो वह्नयभाववानित्यादिशा. नीयवह्नयभाववभ्रदत्वावच्छिन्नविषयतामादायैकदेशेऽतिव्याप्तिरतः स्वतादात्म्यनिवेशः । केवलस्वतादात्म्यनिवेशेऽपि इदो वय. भाववानिति ज्ञानीयैकदेशविषयतामादाय तत्रैवाव्याप्तिरत उभ- यसम्बन्धनिवेशः। तथा च हृदो वन्यभाववानित्यादिज्ञानायकदेश. विषयतायां स्वतादात्म्यसत्त्वेपि स्वनिरूपकतावच्छेदकीभूतं यदुवा न्ह्यभावत्वादिकं तत्पर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकं यत्केवलव- न्ह्यभाव इति ज्ञानीयविषयत्वम् तत्समानाधिकरणभेदप्रतियो. गितावच्छेदकविषधिताशून्यज्ञानीयत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । न च दोषाविषयकचन्ह्यभाव इतिज्ञानीययत्किञ्चिद्विषयतायास्ताहशो. भयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्टत्वादतिव्याप्तितावस्थ्यम् इति ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । पाच्यम्, प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतायां तारशविशिष्टविषयिता. व्यापकत्वाभावादिति । इदो वन्ह्यभाववानिति-ज्ञानीयमुख्यविशे. ध्यताया अपि वन्ह्यभाववज्रवान् देश इति ज्ञानयिस्वनिरूपकता. पच्छेदकवन्यभाववज्रदत्वावच्छिन्ननिरूपकताकप्रकारतात्मकविष- यित्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तादृशभेदप्रतियो. गितावच्छेदकविषयताशून्यज्ञानयित्वाभावेन निरुतोभयसम्बन्धेन यत्किञ्चिद्विषयिताविशिष्टविषयित्वाप्रसिद्ध्याऽसम्भवः अत उभय. सम्बन्धघटकमुख्यविशेष्यतानिवेश' मुख्यविशेष्यतानिवेशेऽपि इदो वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानीयवन्ह्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयनायां इदत्वावच्छिन्नत्वस्यापि सत्त्वेन यत्किश्चित्पदन तादृशविषयतामा. दाय ह्रदत्वावच्छिन्नैकदेशेऽव्याप्तिरतो यद्रूपावच्छिन्नविषयितापदेन यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकताकविषयिता वाच्या। हदो वन्ह्य. भाववानित्यादिज्ञानीयविषयितायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्माव. च्छिन्ननिरूपकताकविर्षायताशालिजातिमान्वन्मभाववानित्यादिशा. नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनासम्भवः स्यात् अतः सम्बन्ध घटकमुख्यविशेष्यतायाम् स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छे- दकताकनिरूपकताकत्वनिवेशः । एकत्र द्वयमिति रीत्या वन्ह्य. भाववज्रदविषयकज्ञानीयविषयितायां धन्ह्यभाववद्भ्रदत्वाव- ম্বি प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतविषयता तन्निरूप. कतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकता. कत्वाभावान्न तमादाय दोषः । न च विषयभेदेन विषयता. भेदाद्वन्ह्यभाववध्रदादावव्याप्तिः हृदो पन्ह्यभाववानित्यादियकि. श्चिभ्रंदविषयकज्ञानीयविषयतायाः स्वनिरूपकतावच्छेदकीभूत- धर्मावच्छिन्ननिरूपकताकहदान्तरविषयताकतादृशशानीयविषयत्व. समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तच्छ्न्यज्ञानीया त्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वादिति वाच्यम् स्वतादात्म्य-स्ववि. शिष्टमुख्यविशेष्यतासमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छे इकविपय- ताशून्यज्ञानीयत्वोभयसम्बन्धन यद्रूपपर्याप्तावच्छेदकताकविष. यतायां यत्किञ्चिद्विषयतावैशिष्ट्यनिवेश इति । सम्बन्धघटक- विषयतावैशिष्ट्यं च स्वनिरूपकतावच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकता. कनिरूपकताकत्व-स्वनिरूपकनिरूपितत्वोभयसम्बन्धन प्राह्यम् । या ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तथा च यत्किञ्चिद्वंदविषयकज्ञानीया या विषयता तन्निरूपकनि. रूपितत्वस्य हृदान्तरविषयकशानीयविषयतायामसत्त्वान्नैष दोष इत्याहुः। तञ्चिन्त्यमा स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकताकल्पे वक्ष्यमाणसामान्य. पदव्यावृत्त्यसङ्गतेः। निश्चयत्वांशनिवेशवयापत्तेश्चेति ध्येयम्(१)। वस्तुतस्तु अथैवं जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिग्रन्थ एवापात. तः विषयतासम्बन्धेन यादृशविशिष्टव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं ता. हशत्वामित्यस्यैव सम्यक्त्वात् । यत्र स्वरूपतोऽस्वरूपतो वा याह. शविशेषणघटितयाशविशिष्टस्य संसर्गताविरहेण दोषत्वम् तत्र ताशविशिष्टनिरूपितविषयिताया एव तादृशविशिष्टस्य संसर्गता स्वीक्रियते न तु अन्यविधाया इति जातिमद्वन्ह्यभाववज्रदरूपवि. त्या (१) नव्यास्तु यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालियत्किञ्चिज्ञाननिष्ठ. भेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविषयतानिरूपकतावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नविषयताशुन्ययदपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकत्वं प्रतिबन्धकतायां निवेश्यम् तथाच यद्रूपावच्छिन्नविषयताशालि. ज्ञानत्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञान- निष्ठावच्छेदकतानिरूपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितेत्यादिरी- तव्यक्तिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतविषयितानिरू- पकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशुन्ययद्रूपावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चयत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्तीत्यभावं संगृह्य निवेशे तात्पर्यम् इदो वथभाववानितिज्ञाननिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतं यजातित्वावच्छिन्नविषयित्वं ध्छन्यत्वं हृदो वह्नधभाववानित्याकारकशाने सत्त्वाल्लक्षणसम न्वयः। इत्थञ्च सामान्यपदानुपादाने वन्यभावेऽतिव्याप्तिः स्वा- वच्छिन्नविषयिताशालियत्किञ्चिज्ज्ञानपदेन वन्ह्यभाववान् इति ज्ञानमादाय तनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविषयितानिरूप- कतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिताशून्यं वन्ह्यभाववान् हद इति ज्ञानं तदृत्तिवन्ह्यभावत्वावच्छिन्नविषयितायां स्वरूपसम्बन्धरूपाव- च्छेदकत्वात् तन्निवेशे तु केवलवन्ह्यभाववानिति-ज्ञानस्यापि ताह- शत्वात्तवृत्तिवन्धभावविषयिताव्यापकत्वाभावान्न दोष इति प्राहुः।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । शिष्टस्य विषयितायाः स्वरूपतो हदत्वघटितविशिष्टस्य संसर्गता. विरहेण जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानमादायासम्भवाभावात् । परन्तुयाहशत्वमननुगतामति । एतेन अभावत्वेन हदत्वावगाहिशान. धारणाय यथार्थपदसार्थक्यसम्भवेन दीधितिकृतां यथार्थपदाघटि- तद्वितीयलक्षणावतारस्य विरोध इति पराम्तम् । अत एवानुमि- तिग्रन्थे परामर्शग्रन्थे च भट्टाचार्येण विशिष्टव्याप्तिप्रसिद्धिस्थले खण्डशो विषयितामादाय विषयितासम्बन्धेन व्याप्तिविशिष्टस्यैव ज्ञाने निवेशः कृत इति । परे तु अव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वमिव यद्यपावच्छिन्नस्य यस्य यस्य तादृशविशिष्टघटकता तत्तद्रूपावच्छिन्नतत्तनिष्ठविष- यताभिन्नकिञ्चिदवच्छिन्नविषयताशून्यत्वरूपप्रागुक्तविशेषणमप्यस्ति तथा च अभावत्वेन ह्रदत्वस्य न विशिष्टघटकता इति अभावत्वाव- च्छिन्नहदादिविषयता तादृशविषयताभिन्नैवेति तच्छ्न्यत्वं नाभा- ववान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानस्यति तादृशज्ञानमादाय न दोषः । एवं चाभावपक्षकसंयोगेन वह्निसाध्यकस्थले अभावो वह्निमान वे. तिसंशयमादाय वन्ह्यभाववदभावरूपबाधेऽव्याप्तिवारणाय निश्चय. त्वनिवेशः गोत्वाभावो गोत्वाभाववान् इत्यत्र गोत्वाभावो गोत्ववा. नितिभ्रममादाय गोत्वाभावऽतिव्याप्तिवारणाय वक्ष्यमाणसामान्यप. दसार्थक्यमिति वदन्ति ॥४॥ अथ यदूपावच्छिन्नविषायतात्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वसमानाधि. करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीमत्यत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्व(१)समानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकमित्युक्तावेव सामञ्जस्ये विशिष्टान्तराघटितत्व. विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशो व्यर्थ इति । तथाहि मेयत्वविशिष्टव्य. मिचारत्वावच्छिन्नविषयतायामपि मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाव- च्छिन्नप्रतिवन्धतावच्छेदकीभूतशुद्धव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वा- व्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्याभिचारज्ञानेऽसत्रा (१) भ्रमशाने प्रतिबन्धकतासत्त्वादसम्भववारणायावच्छेदकविः षयतापर्यन्तानुधावनमत्र बोध्यम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपन्नेषु त् । एवं वन्ह्यभाववजलवद्वृत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयताया अपि तादृशजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयत्वावाच्छन्नप्रतिबन्धकता. पच्छेदकीभूनवह्नयभाववजलवत्कालीनजलवद्धदत्वावच्छिन्नविष. यित्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य च तादृशजलवत्हदविषयकक्षा- नेऽसत्त्वात् । न च व्यभिचारघटितबाधेऽव्याप्तिः तादृशबाध. विषयकत्वस्य तादृशबाधविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छे. दकव्यभिचारविषयकत्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य तादृशबाध. विषयकज्ञानेऽसत्त्वात् । स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धक तासामान्यावच्छेदकविषयित्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव. च्छेदकेत्युक्तौ च बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्ति तादृशव्यभि. चारविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य केवलबाधविष. यितायां केवलव्यभिचारविषयितायां चासत्त्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकीवष. यित्वसमानाधिकरणाभाव इत्यस्य विवक्षितत्वात् । यत्किञ्चित्प्र. तिबन्धकतापदेन बाधप्रतिबन्धकतामादायैव व्यभिचारघटितबा. धादौ लक्षणसमन्वयादिति । अत्र केचित् उक्तरीत्या अव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशे प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्पक्षस्य सत्प्र. तिपक्षत्वे तत्रातिव्याप्त्यापत्तेस्ताहशसत्प्रतिपक्षविषयतायाः स्वा. वच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतप्रतिहेतुव्याप. कसाध्याभावकालीनहेतुमत्पक्षविषयित्वाव्यापकत्वात् च स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयस्वाव- च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूतस्वा. वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयविषयित्वाव्या. पकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयत्वमेवावश्यं वाच्यम् तथाच नोक्तस. प्रतिपक्षादावव्याप्तिः कालीनत्वघटितविशिष्टविषयितायाः स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वाभावात्, परन्तु वह्नयभाववजलवदृत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्व- याघटितत्वनिवेशोऽस्तु विशिष्टान्तराधाटतत्वनिवेशो व्यर्थ एवेति धाच्यम् । यतः स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीय- स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक स्वावच्छिन्नवि ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । षयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयवद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतत्वनिवेशायोगः । किन्तु स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूनविषायताशून्यज्ञानीयस्वावच्छिन्नविष. यित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकं यदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्या. पकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीययदपावच्छिन्नविषयित्वं सद्रूपावच्छि नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वमेव निवेशनीयम् अन्यथा हृदो वह्निमानित्यत्र जातिमद्वन्ह्यभाववज्रदेशतिव्याप्त्यापत्तः व. यभाववद्धदत्वावच्छिन्नविषयिताया जातिमद्वन्ह्यभाववतुः इदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यजातिमान् वन्य. भाववानिति ज्ञानेऽपि सत्त्वेन जातिमद्वन्द्वभाववज्रदत्वावच्छि- नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात्, ताराप्र. तिबन्धकतावच्छेदकवन्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक. विपयिताशून्यत्वस्य च तादृशइदविषयकशाने सत्त्वात । एव. ञ्च प्रागुक्तसत्प्रतिपक्षाव्याप्तिारैवेति प्राहुः(१)॥५॥ टि० (१)एव सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ गगनामाववत्सर्वरू- पबाधेऽव्याप्तिश्च बाधविषयतायास्ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदकभूित. गगनाभाववद्घटत्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीय- त्वाभावात् । अथ यदपावच्छिन्नविषयितायां यदूपावच्छिन्नविषयि. त्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमिव स्वावच्छिन्नविषयित्वा. व्यापकीभूतविषयिताशुन्यत्वमपि देयम् तावतैव नोक्तस्थलेऽव्याप्तिः। न च लाघवानवकाश इति वाच्यम् भवम्मतेऽनुमितित्वव्यापक- प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतायाः द्विधा निविष्टतया गौरवम् । मम मते तु ताशयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावाः सन्निवेशेनातीव ला. घवादिति चेन्न प्रतिबन्धकताया ज्ञानभेदेन भिन्नत्वे मम मतेऽपि स. कृन्निवेशसम्भवादिति । तथाच विशिष्टान्तरं स्वावच्छिन्नविष. यिताव्यापकतावच्छेदकतादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपि. सप्रतिबन्धकतात्ववृत्ति यदूप तदवच्छिन्नाविषयंकेत्यादिनिवे. शः । वृत्तित्वञ्चावच्छिन्नविषयिताव्यापकतावच्छेदकत्वसम्बन्धे- न । भवन्मतेप्येतादृशनिवेशस्यावश्यकनया गौरवापत्तेः यत्कि- चित्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तराघटितत्वकल्पे मन्मते लाघवा- २७ ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अथ यद्रूपावच्छिविषयितासामान्यमनुीमीतप्रीतबन्धकतानि. कपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदित्यत्र सामान्यपदं व्यर्थम् । हृदो वन्ह्यभाववानित्यादिशानीयहदत्वावच्छिन्नैकदेशविषायतायाः स्वरूपलम्बन्धरूपावच्छेदकत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य हुदत्वादिविशिष्टविष. यकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्वन्ाभाव. त्वावच्छिन्नविषयतात्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वाभावादेव वारणसम्भत्वात् शुद्धहद-इत्यादिशानीयविषयितायाश्च स्वरूपस. म्बधरूपावच्छेदकत्वविरहात् । न चात्र कल्पे तादृशविशिष्टविषयि. त्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वं न निवेशनीयम् वन्यभाववजाति- मत्त्वावच्छिन्नविषयिताया अपिजातिमान् वह्नयभाववानित्यादिज्ञानका लीनस्य जातिमान् हृद-इत्यादिशानस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्ना याद. धर्मिकवन्यनुमितिप्रतिबन्धकता तन्निरूपितस्वरूपसम्बधरूपावच्छेद कत्वादिति वाच्यम् । ह्रदत्वसामानाधिकरण्येन वह्नयभावादावव्याप्ति- वारणाय तादृशाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात। तत्र जातिसामानाधिकरण्येन वह्नयभावविषयतायाः स्वरूपसम्ब. न्धरूपावच्छेदकत्वविरहात । न च संयोगः संयोगाभाववानित्यादौ संयोगः संयोगवानित्याकारकभ्रमात्मकज्ञानविषये संयोगेऽतिव्याप्तिः तत्र संयोगत्वावच्छिन्नविषयतात्वस्य संयोगत्वविशिष्टविषयता- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावात्सादृशाव्यापकी भूतविषयिताशून्यत्वस्य चोक्तभ्रमात्मकशाने सत्त्वादिति वाच्यम् । संयोगावच्छिन्नविषयितायास्तादृशविशिष्टविषयकत्वाव्यापकत्वेन तच्छून्यत्वस्य संयोगः संयोगवानिति भ्रमात्मकशानेऽसत्त्वा. दिति चेन्न गोत्वाभावो गोत्वाभाववानित्यादौ गोत्वाभावो गोत्ववानित्याकारकभ्रमात्मकबाधज्ञानविषये गोत्वाभावादावति. व्याप्तिवारणाय सामान्यपदसार्थक्यात् । तत्र गोत्वाभावत्व- विशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गात्वत्वाबच्छिन्नविषयित्वादावसत्त्वात । न च यत्संसर्गावच्छि- टि० च । वस्तुतस्तु याशस्थले व्यभिचारविषयकज्ञाननियतं मेय. त्वविशिएव्यभिचारविषयकज्ञानं तत्र मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽति- व्याप्तिरिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २११ भयदूपावच्छिन्नविषयतात्वं तादृशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिक रणामावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्संसर्गावच्छिन्नतदूपावच्छिन्नविष. यताशुन्यत्वस्य ज्ञानविशेषणत्वेनवोक्तातिव्याप्तिवारणसम्भवः । गो. स्वाभावत्वविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे. दकं यत्समवायसम्बन्धावच्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयितात्वं त. दवच्छिन्नाभावस्य गोत्वाभावो गोत्ववानिति शानेऽसरवादिति वा- व्यम् । तथासत्यपि गोत्ववत्समानकालीनगोत्वाभावपक्षकस्थले ताशगोत्वाभावेऽतिव्याप्ते१रित्वात् तत्र समवायसम्बन्धाव. च्छिन्नगोत्वत्वावच्छिन्नविषयितात्वस्यापि तादृशविशिष्टविषयित्वा- व्यापकत्वाभावात् । जातिमजात्यवच्छिन्नविषयितायाः सं. सर्गानवच्छिन्नतया संसर्गनिवेशे हदो जात्यभाववानित्यत्र जतिमा- न जातिमान् इत्यादिशानवारणासम्भवाच । न च यद्पावच्छिन्नसा- सर्गिकविषयतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तादृशविशिष्टविष- यत्वान्यापकं तदूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितद्रूपावच्छि. नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्तदोषः समवायत्वावच्छिन्नसांसर्गि- कविषयतानिकापतगोत्ववत्लमानकालीनगोस्वाभावत्वावच्छिन्नवि. षयतायास्तादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापकतया तच्छून्यत्वस्व गो- त्ववत्समानकालीनगोत्वाभावो गोत्ववानिति बाधभ्रमेऽसत्त्वादि- ति वाच्यम् । सावताऽपि पगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभाचो गगनत्वाभावधानित्यत्र गगनत्ववत्कालीनगगनत्वामावो गगनत्ववा- निति बाधभ्रममादाय गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावेऽतिव्याप्तिः । तत्र स्वरूपत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितगगनत्यवत्काली. नगगनत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयताया विशिष्टविषयित्वाव्याप- कत्वाभावात् । न च यदूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपित. पदपावच्छिन्नविषयतात्वं ताशविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तद्पावच्छिन्नविषयितात्वावच्छिन्ननि- कपिततपावच्छिन्नविषयिताशून्यत्वं निवेशनीयम्, तथाचोक्तस्था ले बाधविषयकभ्रमे गगनत्ववत्कालीनगगनत्वाभावत्वावच्छिन्न- विषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितगगनत्वत्वावच्छिन्नविषयतात्वरूपताह- शविशिष्टविषयकत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकयंद पावच्छिन्नाभावासत्वेनोक्तस्थले नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपेन्नषु यत्र संयोगवत्संयोगवत्संयोगाभावस्य साध्यता संयोगवसंयोगस्य पक्षता(१)तत्र संयोगवत्संयोगः संयोगवतसेयोगवत्सयोयवानित्या. दिवाधभ्रमविषयीभूतखयोगवत्सयोगवत्संयोगवत्संयोगरूपवाधैकदे. शेऽतिव्याप्तिः। अत्र साध्यघटकीभूतप्रथमसंयोगस्य वैशिष्ट्य संयो. गसम्बन्धेन,द्वितीयस्य कालिकसम्बन्धेन, पक्षघटक संयोगवैशिष्ट्य मपि कालिकसम्बन्धेन, साध्यघटकप्रतियोगित्वं च कालिकसम्ब. न्धावच्छिन्नं प्रायम् । न च यद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिक पितयद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविष- यतात्वम् विशिष्टविषयित्वाव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नसांसर्गिकविषय तानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिरूपित्ततावाच्छ. अविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्तातिव्याप्तिरुक्तस्थलीयवाधम्रने ता. दृशाव्यापकीभूतसयोगत्वावच्छिन्नसांसर्गिकविषयतानिरूपितसयो गत्वावच्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्ननिकापितसंयोगत्वाचाच्छन्नविषय. ताशून्यत्वविरहादिति वाच्यम् । गगनाभाववत्सयोगपक्षक-उक्तसा- ध्यकस्थले बाधभ्रममादाय संयोगवत्संयोगवद्गगनाभाववत्संयोगव- संयोगेऽतिव्याप्तिःअत्र साध्यताघटकप्रथमसंयोगवशिष्टधं स्वरूपस. म्बन्धेन द्वितीयवैशिष्टयं कालिकेन । तथा च स्वरूपत्वावच्छिन्नसां- सर्गिकविषयतानिरूपितसयोगत्वावच्छिन्नीवषयतात्वावीच्छन्ननिरूपि. तसंयोगत्वावच्छिन्नावषयित्वमपि न विशिष्टविषयित्वाव्यापकमिति । तत्तदप्रामाण्यशानाभावस्य तत्तदाहार्यभिन्नत्वस्यच तत्तव्यक्ति- त्वेन निवेशे गौरवमतोऽनुगतरूपेण निवेशः कार्यः। अनुगमस्तु-स्वा. भाववत्व-स्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतावत्वोभयल- म्बन्धेन अभावविशिष्टान्यत्वम् । एवञ्च स्वातन्त्र्येण निश्चयन्व- स्यापि लक्षणेऽनिवेशात् न संशयान्यत्वदलवैवर्थ्यम् । एतेन वन्ह्य- भाववजलवत्तिजलवद्ध्दविषयकनिश्चयधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानाभा- बादलक्षणेऽनिवेशेनैव तत्रातिव्याप्तिवारणसम्भवे विशिष्टद्वयाघटित. स्वनिबेशो व्यर्थ इति परास्तम् । सम्बन्धव्यावृत्तिस्तु स्वयमूह्या ॥६॥ टि० (१) संयोगसम्बधावच्छिन्नावाच्छदकतानिरूपितसंयोगावच्छि- बावच्छेदकतात्मकविषयतायाः संयोगावच्छिन्नविषयतानिरूपितसं. योगवत्संयोगत्वावच्छिन्न प्रकारतात्मकविषयताश्चाव्यापकत्वधारणा- य पक्षाशे संयागदयेप्रवेशः।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २१३ याहशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्च. यत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटि- तत्वमित्यत्र तादृशविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वनिवेशे हृदो वह्निमान धूमादित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या वह्निव्यापकीभूनाभावप्रति- योगित्वहदवृत्तित्वाभयवजले. १)तिव्याप्तिः । तत्र तादृशोभया- वच्छिन्नजलवावच्छिन्नविषयताया ऐक्येन तादृशविशिष्टद्वयविषय. ताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य हवृत्तिवाहिव्यापकीभूता. भावप्रतियोगित्ववजलत्वे सत्वातू । एव तादृशविशिष्टविषयता- शून्यत्वे सति ताहशविशिष्टविषयताशून्यत्वनिवेशेऽसावारणेऽतिव्या- प्तिः असाधारणस्यापि निरुक्तविशिष्टद्वयान्तर्गतत्वात् । अतस्ताह. शविशिष्टविषयिताशून्यत्वमपहाय तादृशविशिष्टविषयताविशिष्टताह- शविशिष्टविषयिताशून्यत्वमेव भट्टाचार्येण निवेशितम् । अथ हृदो गगनाभाववद्वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववत्काली- नवह्निमान् जलादित्यादौ गगनाभाववह्निब्यापकीभूताभावप्रति. योगित्ववत्कालीनवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववज्जलरूपासा. धारणेऽव्याप्तिः ताशालाधारणस्य गगनभाववद्वहिन्यापकीभूता- भावप्रतियोगित्ववत्कालीनवह्निमान् इदस्तादृशवह्निव्याप्यजलवांश्च जलं च गगनवदित्याद्यनुमितिविरोधितया निरुक्तविशिष्टद्वयघटि- तत्वात् । अतः विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे प्रतिबन्धकनायामनुमिति- त्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितत्वनिवेशः(२) । न च व्यापकत्वनिवे. शापेक्षया लाघवात् पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्न. प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतानिवेशेनैव तदोषवारणसम्भवा- टि०(१) व्याप्तिविशिष्टहतो पक्षवृत्तित्वावगाहिज्ञानस्य व्याप्तिवि- शिष्टहेतुमत्पक्षावगाहिज्ञानस्य च अनुमितिकारणतया एकत्र द्वयमि- ति रत्यिा निरुतोभयावगाहिनः कारणत्वाभावान तस्य सत्प्रति- पक्षत्वमिति भावः। टि० (२) गगनाभाववद्वयाधिकरणवृत्तित्ववत्कालीनजलादि- त्यादिस्थलीयासाधारणेऽव्याप्तिः समूहालम्बनानुमित्यात्मकाभावो गगनवानित्याकारकानुमितिनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितायावयधिक रणवृत्तित्ववान् गगनामाववान् वयधिकरणवृत्तित्ववांश्चाभाव इति ज्ञानवीशष्टयावीच्छन्न प्रतिबन्धकतायास्तत्र सत्त्वादिति केचित् ।

·२१४ अनुमानगादावर्याः क्रोडपत्रेषु यर्थमेवेति वाच्यम् पर्वतो वह्निमान् काञ्चनमयधूमादित्यादौ काञ्चन- मैंयत्वाभाववधूमत्वववृत्तिधूमत्ववधूमेनिव्याप्तिरिति ध्येयम्(१) अथ वह्नयभाववज्रदादावसम्भवः इदत्वविशिष्टविषयकनिश्चयः विशिष्टवह्नयभाववभ्रदत्वाविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्थानुमितिप्रति- बन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया तादृशावेशिष्टद्वयघटितत्वादिति। (नच परस्परं यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिधविषयक निश्चयत्वमनुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टद्वया- घटितत्वं निवेशनीयम् अतो न कोऽपि ढोप इति वाच्यम् नथास त्यपि वह्नयभावद्ध्दत्वादिविशिष्टविषयकानश्चयावशिष्टवह्नयभाव व दत्वादिविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य परस्परमनुमितिप्रतिब. न्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वात्तादशावशिष्टद्वयघटितत्वस्य बाधादौ सत्वादसम्भवतादवस्थ्यादिति चेन्न)याशविशिष्टविषयकनिश्चयवि शिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्ध कतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्थ विवक्षितत्वात् । (अन्येतु परस्पराघेटकयादृशविशिष्टविषयक इत्यादेवक्तव्यत्वा- नोक्तदोष इत्याहुः।) अथैवमपि बन्धभाववज्जलादिमवृत्तिजलाभावधद्मदपक्षकव. हिसाध्यकस्थले तादृशजलवद्धदात्मकाश्रयासियादावव्याप्तिः । तत्र ताइविशिष्टद्वयघटितत्वात् । (न चाश्रयासिद्धिविषयताघटक विषयताभिन्नत्वं ताडशविशिद्धयाविषयतायां निवेशनीयमिति नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथासति तादृशरीत्या साध्याप्रसिद्धि टि० (१) अथ यत्र हदत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन हृदत्व. विशिष्टस्य पक्षता वढेः साध्यता हदत्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन चह्नयभावज्जलवत्कालीनजलवज्जातिमत्कालीनघटस्य हेतुत्वं तत्र बहिव्यापकीभूताभाषप्रतियोगिवह्नयभाववजलवत्कालीनजलवजा. तिमत्कालीनघटरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः तत्र वाशविशिष्टद्वयविषय. सात्मकचह्नयभाववजलवत्त्वावच्छिन्नविषयतायां जलवध्रदत्वाव. च्छिन्नविषयतासत्वात् जलवजातिमदन्तर्गतजलवद्ध्दत्वावच्छि- भविषयतासत्वादिति चेन याहशप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिताश. प्रतिबन्धकतावच्छेदकीभूततादृशावशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्य वि. वक्षितत्वादिति ध्येयम्॥

·वाच्यम् सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २१५ विषयताघटकविषयताभिन्नत्वस्यापि निवेशनीयतया गौरवापत्ते ग्रन्थकारस्य सत्प्रतिपक्षविषयताभिन्नत्वमात्रनिवेशानौचित्याच्च । नच यारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रति- बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशविशिष्टाघटकत्वं ताशविशिष्टद्वये निवेशनीयमतो नोक्तदोष इति वाच्यम् तथा तथालत्युकस्थले एव वन्ह्यभाववज्जलवत्कालीनजलवध्रदादेरपि दोषत्वापत्तेर्व. न्मभाववजलवद्धदादिरूपविशिष्टस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्र. तिबन्धकतानातरिक्तवृत्तिविषयताकविशिष्टघटकत्वाद्विशिष्टपक्षन- हाविरोधितया कालीनत्वघटितविशिष्टस्याश्रयासिध्धनात्मकत्वा- च्च । न च वन्ह्यभाववजलवत्कालीनत्वकालीनजलवध्रदादिरूप- विशिष्टद्वयस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तविष- यताकविशिष्टाघटकत्वेन तादृशविशिष्टद्वयघटितत्वानोक्तातिव्याप्ति- रिति कालीनत्वादिघटितविशिष्टद्वयसाधारणासंभ- वस्योपरिष्टावक्ष्यमाणत्वादिति चेन्न यादृशविशिष्टविषयकनिश्चय. त्वं ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताशवि. शिष्टविषयताघटकविषयताभिन्नत्वस्य निरुक्तविषयितायां निवे. शनीयत्वात् । एवञ्च विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे प्रागुक्तासंभव. वारणाय प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वमपि नोपादेयम् वन्मभाववज्रदत्वविशिष्टविषयिताया ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रति. बन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयिताकविशिष्टविषयिताघटकविषयिता. भिन्नत्वस्यासत्त्वात् । वस्तुतस्तु लाघवाद्विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे ज्ञानवैशिष्ट्यानव- च्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छेदकविपयितामिन्नत्वमेव विशिष्टद्वयविपयि. तायां निवेशनीयमिति न दोषः । नम्वेव हृदो वह्निमान्वह्निमज्जलव. कालीनजलाभाववज्रदादित्यत्र बन्ह्यभाववज्जलवद्वात्तजलवद्ध दादावतिव्याप्तिस्तत्र ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नं य तुमत्ताग्रहप्रतिब. न्धकत्व तदवच्छेदकविषयिताकविशिष्टविषयिताभिन्नं यनिरुक्तवि- शिष्टद्वयविषयित्व तच्छृत्यप्रतीतिविपयत्वस्योक्तविशिष्ट सत्त्वात् । न च तादृशविशिष्टान्तर यजलबद्ध्दादि उक्तविशिष्टस्य तद्घटि- नत्वान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विशेषगुणवद्धटादिसङ्ग्रहायाग्रेवश्य- माणस्य यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तरादितत्वस्य ज्ञान- ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु तत्र स्थापन तत . वैशिष्टनावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादायोक्तविशिष्टेऽक्षतत्वात् । अथ वक्ष्यमाणयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकताघटितविशिष्टान्तराघटि. तत्वकल्पे विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेश एव नास्ति । स्वावच्छि नविषयित्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयतात्वस्य कालीनत्वादिघटितविशिष्टविषयतायामपि सत्त्वात च्छिन्ननिरूपितत्वस्य च विरहेण वन्ह्यभाववजलवद्वृत्तिजलवद्ध देऽतिव्याप्तिविरहादिति । न च स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न- यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयि. त्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकतथा एव कालीनत्वघटितविशिष्टविषयिताब्युदास इति वाच्यम् स्वा वच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशे प्रा गुक्तयुक्त्या हृदो वह्निमानित्यत्र वन्ह्यभाववजातिमद्धदादावति व्याप्तिरतः स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धक तावच्छेदकं यदूपावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयिताशुन्यज्ञानीय यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वं तद्रूपावच्छिन्नविषयित्वव्यापकस्वावच्छि- ननिरूप्यताकत्वमित्येव वक्तव्यम् तेन कालीनत्वघटितविशिष्टवि. षयिताब्युदाससम्भवादिति चेन्न यदूपावाच्छन्नविषयित्वाव्यापक विषयिताशून्यत्वस्येव स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशू म्यत्वस्याप्यवश्य निवेशनीयत्वात् अन्यथा व्यापकसामानाधि करण्यरूपव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पक्षम्य सत्प्रतिपक्षत्वे तु तत्राऽव्या- प्त्यापत्तेः । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकप्रकृतहेतुव्यापकसाध्या. भावकालनिप्रतिहेतुमत्पक्षविषयितायाः स्वावच्छिन्ननिरूप्यत्वा. भावादिति वक्ष्यमाणकल्पे विशिष्टद्वयाघटितत्वमवश्य निवेश- नीयमिति। मैवम् । स्वव्यापकत्व-स्वव्यभिचारित्वोभयसम्बन्धन प्रतिव. न्धकताविशिष्टान्यज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति याशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं तादृशविशिष्टद्वयाघटिनत्वनिवेशेनैवोक्तदोषाणां त् । ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामिवेशात् वन्ह्यभाववद्ध दादौ न प्रागुक्तासम्भवः । तादृशप्रतिबन्धकतायां निरुक्तीभयस. म्बन्धेनं प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वनिवेशानोक्ताश्रयासिवादाव- .. वारणसम्भवा- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २१७ व्याप्तिः । न च वन्ह्यभाववजलवद्वृत्तिजलाभाववद्ध्दपक्षकस्थले धन्ह्यभाववजलवत्कालीनजलवध्रदेऽतिव्याप्तिः । यत्र घटकाली. नवह्नयभाववजलवृत्तिजलवद्धदस्य स्वरूपासिद्धत्वं तत्र वन्ह्यभा. धवजलवद्वृत्तिजलवघ्देऽतिव्याप्तिश्च । अत्राहुः-ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकताशून्यस्वावच्छि. नविषयताशालिनिश्चयवृत्तियाहशविशिष्टविषयकत्वमनामीतिप्रतिब. न्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टयघटितं यत्स्वं तत्पर्याप्ताव- च्छेदकताकविषयिताशून्यप्रतीतिविषयत्वस्य विशिष्टद्वयाघाटितत्वप देन विवक्षितत्वात् । स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकता- विशिष्टान्यत्वस्य वा (१)विवक्षितत्वादिति । केचित्तु वह्नयभाववद्धदादौ प्रागुक्तासम्भववारणाय स्वावच्छि. नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयिता. कान्यत्वेन विशिष्टद्वय निवेशनीयम् । तथाच स्वावच्छिन्नविषयक- स्वावच्छिन्नप्रीतबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयताकान्यया. टि० (१) न च तथापि यत्र गगनाभाववत्प्रतियोगित्ववत्कालीन. वह्नः साध्यत्व गगनस्य हेतुत्वं पक्षत्वञ्च तत्र तियोगित्ववत्कालीनवाह्नव्यापकीभूताभावप्रतियोगिगगनरूपालाधा. रण्येऽव्याप्तिः तस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नतुमत्ताग्रहप्रतिबन्ध कतामादाय विशिष्टद्वयघाटनत्वस्य सत्त्वादिति वाच्यम् तत्र व्यतिरेकव्याप्त्यन्वयव्याप्त्युभयव्याप्तिविशिष्टप्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृत. हेतुमत्तानिश्चयस्याहार्यत्वेनाप्रतिबध्यत्वादिति । न च तथापि यत्र गगनाभावनद्वह्निमद्वृत्तित्ववत्कालीनवह्नः साध्यत्वं गगनवद. भाववजलस्य हेतुत्व हृदस्य पक्षत्वं तत्र ताशसाध्यव्यापकी- भूताभावप्रतियोगि-अभाववजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः, एवं यत्र गगनस्य पक्षत्वं वह्न. साध्यत्व गगनाभाववद्वह्निव्यापकाभावप्रतियो- गित्ववत्कालीनगगनस्य हेतुत्वं तत्रासाधारण्यऽव्याप्तिश्चति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नत्वपदेन स्वावच्छिन्नविषयकत्वव्याप. कत्वस्य विवक्षितत्वात्। व्यापकत्व च स्वानाश्रयत्व-स्वकालीन पक्ष धर्मिकहेतुमत्ताज्ञानकालीनत्वोभयाभावयत्तासम्बन्धेन । तथाचासा. धारण्यप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वस्य हेतुमत्ताग्रहप्रतिबन्धकताया- मसत्त्वान्नाव्याप्तिरिति भावः॥ गगनाभाववत्त ·२१८ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपन्नेषु शविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं स्वा. वच्छिन्नविषयकत्वावाच्छन्नप्रातिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्ति ता. दृशविशिष्टद्वयघटितत्वावच्छेदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वं दोषतावच्छेदके निवशनीयमतो नोक्तदोषः । तादृशनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वे स्वाव च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वनिवे. शान्न प्रागुक्ताश्रयासिद्धावव्याप्तिः। निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वनिवेशानो- तविशिष्टद्वयघटितत्वावच्छेदकस्वपदार्थाप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषः । स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्ति- विषयताकान्यत्वेन यादृशविशिष्टद्वयविशेषणानासम्भवः । तत्रापि प्रतिबन्धकतासामान्यनिवेशेन वह्निमजलपत्कालीनजलाभाववद्धः दपक्षकस्थले वह्नयभाववजलवडा त्तिजलवध्रदादौ नातिव्याप्तिः। नच वह्नयभाववजलवत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टजलवद्धदा- दिविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य निश्चयद्वयसाधारणतया वह्नयभावव. जलादिमवृत्तिजलवध्रदत्वरूपस्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रति- बन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तित्वविरहानिरुक्तस्वपदार्थाप्रसिद्धिरि- ति वाच्यम् स्वावच्छिन्नविषयित्वव्यापकत्वस्वरूपसम्बन्धरूपस्चा- वच्छिन्नविषयित्वावच्छेद्यत्वोभयवत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वस्य (१)विवक्षितत्वादिति प्राहुः । टि०(१) एतेन हदो वह्निमानित्यादौ वह्नयसमानाधिकरणजलव. ध्रदरूपबाधेऽव्याप्तिः तत्र वह्निमदवृत्तिमत्तानिश्चयत्वेनैकं प्रतिबन्ध कत्वम् अपरश्च वह्निमदवृत्ति जलमिति-निश्चयविशिष्टजलवत्तानिश्चय- त्वेन। निरुक्तस्वव्यापकत्व-स्वभिचारित्वोभयसम्बन्धेन प्रतिबन्धकता विशिष्टान्यतया प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयिताकवह्निमदवृत्तिज. लरूपविशिष्टजलवद्धदरूपविशिष्टद्वयघटितत्वादिति निरस्तम् । ताह. शविशिष्टविषयकनिश्चयावशिष्टविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्य स्वावच्छि- भविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतवह्निमदवृत्तिमत्ता. निश्चयप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वविरहेण स्वपदेन निरुक्तबोध- त्वस्य धर्तुमशक्यत्वाव्याप्तिविरहात् । अत एव स्वनिरूपितप्रतिव. ध्यतावच्छेदकाविषयित्वावच्छिन्नानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरू- तप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तियाशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टवि.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २१९ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकयाइशविशिष्टविष. यकनिश्चयविशिष्टयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं स्वावच्छिन्नवि- षयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तादृशविशिष्टद्वय. घटितत्वावच्छदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकं विशेषणी- यमतो न कापि(१) दोष इत्यपरे(२)॥ यतु ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविष- यिताशून्यज्ञानीयविषयिताभिन्ना या तादृशविशिष्टद्वयविषयता तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वेन लक्ष्यतावच्छेदकं विशेषणी- यम् तथाच वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्धदात्मकाश्रयासिद्धि- शानीयविषयताया ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे. दकत्वविरहेण तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूतविषयिताशू. न्यज्ञानीयविषयिताभिन्ना या उदासीनज्ञानीयतादृशविशिष्टद्वय विषयता तच्छ्न्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्थाश्रयासिद्धित्वादी सत्त्वान्न तत्रातिव्याप्तिः। वह्निमजलवत्कालीनजलाभाववज्रदहेतुक- स्थले च वह्नयभाववजलवकृत्तिजलत्ववभ्रदत्वस्य तादृशप्रतिबन्ध- कतानवच्छेदकीभूतवृत्तित्वविषयताशून्यजलवान्ह्रद इत्यादिशनिाय- विषयताभिन्नैव वह्वयभाववज्जलवदृत्तिजलवान् इद इत्यादिशानीय- तादृशविशिष्टद्वयविषयतेति तच्छून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वा- भावात् वह्नयभाववजलवद्धृत्तिजलवज्रदादौ नातिव्याप्तिरिति । तन्मन्दम्। उक्तरीत्या मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेर्वारणसम्भवे व. क्ष्यमाणविशिष्टान्तराघटितत्वविशेषणवैयापत्तः । वह्नयभाववजल- टिषयकनिश्चयत्वे तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशात्पूर्वोक्ताश्रया- सिद्धयादौ नातिव्यातिरित्यपि प्रत्युक्तम् । निरुतबाधेऽव्याप्त्या. पत्तरिति ध्येयम् ॥ (१) वह्निधूमवान् बढेरित्यादौ एकत्र व्यमिति रीत्या धूमा- भावधूमाभाववृत्तिवह्नयादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटि- तत्वस्य सार्थक्यं बोध्यम् । (२) केचित्तु परेत्वित्यादिकल्पद्वय एव अभावः संयोगेन वह्नि- मानित्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धेन वयवच्छेदेन वयभाववद्वह्निम- त्यतिव्याप्तिः तत्र वक्ष्यमाणयुक्त्या ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धक तासत्त्वेपि स्वपदेन धतुमशक्यत्वादिति ध्येयम् ।

·२२० अनुमानगादार्याः क्रोडपत्रेषु गगनाभाव वत्कालीनत्वाभाववजलवत्कालीनजलाभाववज्रदपक्षकवह्निसाध्य. कस्थले वह्निमजलवत्कालीनजलवत्कालीनजलाभाववद्धदपक्षकव ह्निसाध्यकस्थले च वयभाववजलवत्कालीनजलवज्रदेऽतिव्या प्रयापत्तेश्च उक्तज्ञानीयविषयताया ताहशप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वा. भावात्(१)। अथ घटो गगनामाववदभाववत्कालीनगगनवानित्यादौ गग. नाभाववदभाववत्कालीनगगनाभावद्धटरूपबाधेऽव्याप्तिः तादृशबाध. शानस्य शुद्धगगनवत्तावुद्धिं प्रति अभाववान् घानभावांश्च घट इत्याकारकनिश्चयस्य निश्चयविशिष्टनिश्चय. त्वेन प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वेन तत एवोपपतौ गगनाभावव. दभावकालीनगगनवत्ताबुद्धि प्रति तादृशगगनाभावत्वावच्छिन्नप्र. कारताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावेन गगना. भाववान अभाववानित्याकारकनिश्चयविशिष्टाभाववद्धटावेषयक. निश्चयत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिनया ताशविशिष्टद्वयविषयकत्वस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिबन्धक तानवच्छेदकतया च गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभावव- टत्वस्य ताहशविशिष्टद्वयविषयताशुन्यप्रतीतिविषयतावच्छेदक- स्वाभावादिति वनयभाववजलवद्वृत्तिजलाभाव- पध्रदपक्षकस्थले वड्यभावव लवदृत्तिजलवध्रदात्मकप्रा. टि० (१) स्वानवच्छेदकीभूतविषयतावत्वसम्बन्धेन निरुक्तय. त्किश्चित्प्रतिबन्धकताविशिष्टान्यज्ञानीयविषयताभिन्नत्वनिवेशे निरुक्त- विशिष्टघटकविषयतायां कस्या अपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभा. वानिरुतविशिष्टज्ञानस्य निरुक्तसम्बन्धेन ताशसकलप्रतिबन्धक- ताविशिष्टतया अतिव्याप्तिवारणेऽपि वहयभाववध्रदादावसम्भवः लाघवादवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन वह्वित्वविषयतानिरूपित. अभावविषयता इत्यादिक्रमेण विषयतातिबन्धकत्वकल्पनाद्वह्नित्वा- वच्छिन्नविषयताया अनवच्छेदकतया निरुक्तसम्बन्धेन सकलप्रतिब- म्धकताविशिष्टत्वात् । न चावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन व. हित्यविषयतया वह्नयभाववान् हद इति ज्ञानेऽसम्भव इति वा व्यम् पारतन्त्र्येण ताहशभानाङ्गीकारात । एतच व्याप्त्यनुगमे भट्टा- चार्येण लिखितत्वादिति ध्येयम् ॥

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २२१ गुक्ताश्रयासिद्धादावव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वघटकी- भूतज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकायां स्वव्यापकत्व-स्वव्य. भिचारित्वोभयसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्ध कताविशिष्टान्यत्वमनिवेश्य तादृशोभयसम्बन्धेन तादृशानुमितित्व. व्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितस्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिब- ध्यताविशिष्टान्यत्वमेव निवेश्यम् तथा चोक्तस्थलीयबाधनिश्चयस्य ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वान्नरासत्त्वेप प्रकृतसाध्य. पत्तानिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिव-यतासत्त्वेनोक्ता बाधज्ञानीयज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायास्ताशप्रतिबध्य. ताविशिष्टत्वानोक्तबाधाव्याप्तिः । न चोक्तस्थले गगनाभाववद- भाववत्कालीनघटाभाववद्घटादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञानयिप्रतिवन्ध- कतायां ताशप्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वाभावादिति वाच्यम्. स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नतादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धक- तानिरूपितप्रातबध्यत्वाप्रसिद्ध्यैवोक्तातिव्याप्त्यनवकाशादिति वाच्य. म् । इदो वह्निमान् वयभाववजलवद्वत्तिजलाभावव्याप्यादित्यत्र व. यभाववजलवद्वत्तिजलवज्रतिव्यापच्यापत्तेः। तज्ज्ञानीयवैशिष्ट्या. वच्छिन्नप्रतिबन्धकतायां तादृशानुमितित्वव्यापकतादृशजलाभाव- व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपिता या स्वाव च्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यता तद्विशिष्टत्वात् । न चानुमिति- त्वव्यापकयाशरूपावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावि- शिष्टान्यत्वम् अनुमितित्वव्यापकताशरूपावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरू- पितप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । सत्प्रतिपक्षादावव्याप्त्यापत्तेः तत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न- निरुक्तप्रतिबध्यत्वाप्रसिद्धरिति चेन्न । यादृशविशिष्टविषयकानश्चयविशिष्टयाशावीशष्टविषयकनिश्च. यत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति प्रतिबध्यताविशिष्टान्यताह. शविशिष्टद्वयविषयताशून्यत्वस्य निवेशनीयत्वात् । प्रतिब- ध्यतावैशिष्टय च स्वावच्छेदकत्व-स्वनिरूपितप्रतिबन्धकतानव- च्छेदकविषयताशून्यज्ञानवृत्तितादृशानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यता. निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोमयसम्बन्धेन । स्वनिरूपितप्रति बन्धकत्वश्च स्वावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिकपितप्रति- ·२२२ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु . . बन्धकतावच्छेदकीभूतप्रकारतावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रकारता. शाल्यनुमितित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकधर्मानव- वच्छिन्नत्वे सत्ति ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वेन विवक्षणीयम् । अ. तो जलाभावव्याप्यसाध्यकहदपक्षकस्थले स्वपदेन जलाभावव्या प्यवस्वनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिकातिजलत्वावच्छिन्नप्रका रताशालिप्रतिबध्यतामादाय जलाभावव्याप्याभाववज लवद्वत्तिज. लवज्रदादौ नातिव्याप्तिः । न वा वह्निसाध्यकस्थले वह्निमान् ज- लाभाववान् वह्निमांश्च इन्द इत्यादिशानीयप्रतिबन्धकतानिरूपित. प्रतिबध्यतामादाय वह्नयभाववजलादिमदृत्तिजलवद्धदादौ अति. व्याप्तिः। एवञ्चोक्तस्थलीयबाधनिश्चयस्य ताशविशेषाभाववत्ता निश्चयत्वेन शानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वाभावेऽपि विशे. षधर्मावच्छिन्नसाध्यवत्तानिश्चयप्रतिवध्यनासत्त्वात्ताशबाधशानीय. विशिष्टद्वयविषयिताया निरुक्तोभयसम्बन्धेन ताहशप्रतिबन्ध कतांविशिष्टत्वानोक्तबाधेऽव्याप्तिः। ससर्गघटकीभूतानुमितित्वव्या. पकप्रतिबध्यतायां स्वनिरूपितप्रतिबन्धकताशालिज्ञानीयत्वनिवेशे इदो पहिमान्धूमादित्यत्र वन्ह्यभाववजलवडत्तिजलवध्रदेऽतिव्या- प्तित्तज्ज्ञानीयावेशिष्टद्वयविषयतायास्तादृशजलाभाववत्तानिश्चयप्र. तिबध्यताविशिष्टत्वादत: स्वनिरूपित प्रतिबन्धकतानवच्छेदकीभूत. विषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशः । तनिवेशे च जलाभाववत्तानि. श्चयप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानी- थानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतासत्त्वान्नातिव्याप्तिः । न चैव वह्नि. मजलवद्वृत्तिजलाभाववज्रदादिहेतुकस्थले वन्ह्यभाववज्जलव- त्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिः तज्ज्ञानीयविशिष्टद्वयविषयतायाः हे. तुमत्ताग्रहप्रतिबध्यताविशिष्टत्वादिति वाच्यम् । उभयसम्बन्धघट- कस्वावच्छेदकत्वपदेन स्वानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य विवक्षितत्वात् । एवञ्च सम्बन्धघटकीभूतस्वनिरूपितप्रतिबन्धक तायां प्रागुक्तजनकतावच्छेदकधर्मानच्छिन्नत्वं विशेषणं ज्ञानवै. शिष्टयानवच्छिन्नत्वविशेषण(१ञ्चानुपादेयमेव । टि०(१)इदो वह्निमान् वन्ह्यभाववजलादिमदत्तिजलाभावव्याप्या. दित्यादावतिव्याप्तिभियाऽनुमितित्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्र. तिबध्यताविशिष्टान्यत्वनिवेशमुपश्यैताइशनिवेशः कृत इति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । इदन्त्ववधेयम् । हृदो वह्निमान् वन्यभाववज्जलवद्वृत्तिजला. भाववद्वह्निमत्कालीनधूमादित्यादौ वन्ह्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलव. दुध्रदेतिव्याप्तिः तादृशविषयताद्वयस्य निरुक्तोभयसम्बन्धेन हदो वह्निमान् वहिव्याप्यवहयभाववज्जलवद्वृत्तिजलाभाववद्वह्निमत्का. लीनघूमवांश्चेत्याद्यनुमितिनिष्ठं यद्वयवच्छेदेन वन्ह्यभाववज्ज. लवत्तिजलाभाववत्तानिश्चयविशिष्टर्वाह्नमत्तानिश्चयत्वावच्छिन्नप्र- तिबन्धकत्वं तन्निरूपित प्रतिबध्य(१)ताविशिष्टत्वात् । स्वनिरूपित- प्रनिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वनिवेशे एतदोषवारण. सम्भवादित्याहुः[२] । अत एव स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छि- नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वस्वरूपोभयसम्बन्धेन यद्रूपावच्छि- नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्त्व लक्षणा- र्थ इत्युक्तौ वन्ह्यभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्ध्दविषयकशानस्थ शा- नविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृशज्ञाने व्यावकज्ञानी. यप्रतिबन्धकताया स्वावच्छेदकत्वसम्वन्धेन सत्त्वेन स्वावच्छे- दकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वघटितोभयल. म्बन्धेन तादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वाव्यापकत्वात्तादृशविशिष्ट ऽतिव्याप्तिविरहेण विशिष्टद्वयाटितत्वनिवेशनं व्यर्थमिति निर स्तम् । गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववत्धटात्मकबाधे. ऽव्याप्न्यापत्तेस्ताहशबाधनिश्चयस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रति- टि०(१)एव वह्निव्याप्याभाववद्वह्नयभाववत्कालीनहदा वह्निव्याप्य- वानित्यादौ वह्नयभाववद्वह्निन्याप्याभाववद्वह्नयभाववज्रदरूपोदासी- नेऽतिव्याप्तिवारणाय प्रागुक्तजनकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेत्यादि- विशेषणस्यापि देयत्वादिति । (२) ननु तथापि बाधग्रन्थे भट्टाचार्यण साध्यासमानाधिकर- णधर्मवत्पक्षस्यापि बाधत्वस्य स्वीकारेण ताशबाघशानस्य शा. नविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तार्शवियतायां प्रतिबध्य- ताविशिष्टान्यत्वेनाव्याप्त्यापत्तेरिति चेन्न अगत्या विशिष्टद्वयविष- यितायां तादृशबाधविषयिताभेदनिवेशेनैव तद्वारणसम्भवादिति । वस्तुतस्तु निरुक्तस्थले गगनाभाववद्घट एवं बाधः तान्यथा गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनकालीनगगनाभाववघटस्यापि लक्ष्यत्वस्य सुवचत्वादिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु बन्धकतया ताशत्वस्य च निरुक्तोभयसम्बन्धेन ताशबाधवि. षयकनिश्चयत्वाव्यापकत्वादिति ध्येयम् । अथाभावपक्षकसंयोगेन वह्निसाध्यकस्थले संयोगसम्बन्धा. पच्छिन्नप्रतियोगिताकवह्नयभाववद्वह्निमदात्मकेतिव्याप्तिः(१) प्रति योगितासम्बन्धेन वन्ह्यवच्छेदेन वन्यभाववत्तानिश्चयकाले अभा. वत्वावच्छिन्नविशेष्यकप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नवह्नित्वावच्छि. नप्रकारताशालिनिश्चयस्य नैयत्येन ताशविशिष्टविषयकनिश्चय- स्य वयवच्छेदेन वन्ह्यभाववत्त्वनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतयैवोप. पत्तौ ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरे मानाभावात् उक्त- ज्ञानीयविषयितायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छे. दकत्वविरहाच्च । न च प्रागुक्तबाधादावव्याप्तिभिया वि शिष्टद्वयविषयितायां प्रतिबध्यताविशिष्टान्यत्वनिवेशनैव वन्ह्यभा ववद्धदादावव्याप्तिवारणसम्भवाद्विशिष्टद्वयाघटितत्व शरीरे ज्ञानवै. शिष्टथावच्छिन्नत्वनिवेश एव नास्तीति वाच्यम् वन्ह्यभाववद्ध- दादी लक्षणसम्भवेऽपि वन्यभावव्याप्यवज्रदादावव्याप्तिवारणाय तन्निवेशस्यावश्यकत्वात् इति चेन्न तत्तत्प्रतिबन्धकताभिन्नत्वन प्रति. बन्धकताया विशेषणीयत्वादिति । वस्तुतस्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन वह्निमान् वन्यभाववान् वह्निमांश्च घटवान् वह्नयभाववान् घटवांश्चाभाव इत्यादिनानाविधीनश्चयसाधारणनिश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैवाभाव- पदभावधर्मिफवह्निप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयम् न तु वन्ह्यवच्छेदेन वह्नयभाववत्तानिश्चयत्वेन । निश्चयवैशिष्टयं च स्वसामानाधिकरण्य-स्वायवन्ह्यभावत्वाव- च्छिन्नप्रकारताविशिष्टप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपकत्वोभयसम्बन्धेन । तथा चोक्तस्थले ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छि- नप्रीतबन्धकतामादाय विशिष्टद्वयघटितत्वसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति अभाव: टि०(१)एवं रूपपक्षकरूपसाध्यकस्थले नीलरूपाभाववन्नीलेऽति- व्याप्तिः समवायसम्बन्धेन नीलावच्छेदेन नीलारूपाभावनिश्चयकाले रूपत्वसामानाधिकरण्येन नीलनिश्चयनैयत्येन नीलरूपाभावप्रकार- कनीलविशेष्यकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । तु युक्तमुत्पश्यामः(१) ॥ ७ ॥ अथ याहशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वं ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रति बन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टाघटितत्वमेव निवश्यतां किं विशिष्टतयाघटितत्वनिवेशेनेति चेत् । अत्र केचित्-ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतालाभायैव ता- दृशाभिधानमित्याहुः । परे तु यादृशविशिष्टपदेन वन्ह्यभाववज्जलादिमहात्तजलवद्ध- दादोरिव वन्यभाववज्जलवकालनिजलवद्धदादरेप्युपादेयतया ता- इशानन्तविशिष्टाघटितत्वनिवेशे गौरवमतो लाघवात्तद्घटकवि. शिष्टद्वयमादाय तादृशविशिष्टयाघटितत्वनिवेशनमेवोचितमिति । न च ताशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशेऽपि वन्ह्यभाववज्जलादि- मत्स्वरूपविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टकालीनत्वविशिष्टजलवध्रर त्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वादेरपि ताशप्रतिबन्धकतावच्छेदक- तया ताशविशिष्टद्वयाघटितत्वस्यापि निवेशनीयत्वाद्गौरवं त. (१) अत्रेदमवधेयम् । उक्तरीत्या नानाविधनिश्चयसाधारण्यानु. रोधेन ज्ञानवैशिष्टयावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासिद्धौ अभावो गगनवान् आधेयत्वादित्यत्र गगनत्वव्यापीभूताभावप्रतियोगि-आधेयत्व. रूपासाधारण्येऽव्याप्तिः । असाधारण्यशरीरे व्यापकताघटकतया पक्षांशे हेतुमत्त्वस्य निविष्टत्वेन विशिष्टयघटितत्वादिति ध्येयम् । परे तु विशिष्टद्वयाघटितत्वशरीरे ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिव. न्धकत्वप्रतिबध्यत्वादिविशिष्टान्यत्वादिकंन निवेश्यं परन्तु उक्तास. म्भववारणाय विशिष्टद्वयविषयितायां प्रकृतानुमितिप्रतिवध्यतानव- च्छेदकत्वविशिष्टप्रकृतानुमितिविरोध्यनुमितिजनकतानवच्छेदकर- मेव निवेशनीयम् । एवञ्च बाधसत्प्रतिपक्षविषयताया निरुक्तजन- कतानवच्छेदकत्वासम्भवाशासम्भवः । उक्तस्थलीयवन्ह्यभाववद्वह्नि- मदात्मकविशिष्टविषयितायां तादृशजनकतानवच्छेदकत्वसत्त्वाना- तिव्याप्तिरित्याहुः । तन्न वह्निसाध्यकवन्यभाववज्जलादिमवृत्तिज- लाभावव्याप्यहेतुकस्थले वन्ह्यभाववजलादिमढत्तिजलवव्रदेऽति- व्यापन्यापत्तेस्तादृशविशिष्टविषयितायां प्रकुनानुमितिप्रतिबध्यता. नवच्छेदकत्वविशिष्टनिरुक्तजनकतावच्छेदकत्वविरहादिति ध्येयम् । २९ ·अनुमानगादाभर्याः क्रोडपत्रेषु स्वस्थमेवेति वाच्यम् । यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयवैशिष्ट्या- वच्छिन्नयाशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताया. स्तद्घटकत्वात् । वन्ह्यभाववज्जलवनिश्चयविशिष्टकालीनजल. वज्रदविषयकनिश्चयत्वनाप्रतिबन्धकतया ताशरूपस्योपादाना- सम्भवाच्च। वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छे दकविषयिताशून्यप्रतीनिविषयतावच्छेदकत्वेन याशरूपद्वय निवे. शनीयम् तावतैव कालीनत्वादिघटितविशिष्टस्योपादानासम्भवा- दिति प्राहुः(१)। ( १ ) अत्रेद बोध्यम् । ननु तथापि समूहालम्बनानुमितित्व- व्यापकप्रतिबध्यतानिरूपितज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावृत्ति- रूपावच्छिन्ननिरूपकताकत्वसम्बन्धेन प्रतिबध्यताविशिष्टान्याविष. यिताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्यानुगतरूपेण लक्ष्यतावच्छे- दके निवेशे लाघवसम्भवः । प्रतिबन्धकतावृत्तित्वं च स्वाच्छि भविषयताव्यापकतासम्बन्धन । यदि चदृशपरम्परामसगों न स्वीक्रियते तदापि नाहशानुमितित्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितज्ञा. नवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावृत्तिभावप्रतियोगितानिरूपिताव. च्छेदकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगितानिष्ठावच्छेदकतानि. कपितभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञाननिष्ठावच्छदकतानिरूपितवि. षयितानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छे. दकतावद्यद्रूप प्रतिवध्यताविशिष्टान्यतद्रूपावाच्छन्नविषयिताशून्य- स्वनिवेशसम्मवाल्लाघवसम्भव इति चेत्, अत्रोच्यते-जलवद्वंद कालीनवह्निनान्जलादित्यादौ जलवद्धदकालीनवहिव्यापकीभूना. भावप्रतियोगिजलरूपासाधारण्येऽव्याप्तिः । निरुक्तासाधारण्यवि- षयकज्ञानत्वस्य ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वनैयत्येनासाधारण्यस्य निरुक्तवि. शिष्टत्वात् । विशिष्टद्वयनिवेशे च प्रत्येकविशिष्टे प्रतिबन्धकता. तिरिक्तवृत्तिविषयितानिरूपकत्वविवक्षणानातिव्याप्तिः । न चाभाव. संयोगेन वह्निमान् इत्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धन वन्द्यवच्छेदेन व. न्यभाववत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् अगत्या तत्प्रतिबन्धकतानिये. शेनैव तद्वारणसम्भवादिति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २२७ अत्रेदं बोध्यम् । यादृशविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टम्वविषय. ताशून्ययादृशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरि- क्तवृत्ति तादृशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशनैव ह्रदत्वादिविशिष्ट- विषयकनिश्चयविशिष्टवन्ह्यभाववद्मदत्वावशिष्टविषयकानश्चयत्वमा. दाय नासम्भवः । एवं मयत्वविशिष्टवह्नयभाववज्रदत्वविशिष्टवि. षयकनिश्चयविशिष्टस्वविषयताशून्यवन्ह्यभाववध्रदत्वविशिष्टविष. यकनिश्चयत्वमादाय मेयत्वविशिष्टवन्धभाववद्धदादावतिव्याप्तिवा रणसम्भव कृत स्वतन्त्रविशिष्टान्तराघटितत्वानवेशेनेति। न च वि- शेषगुणवद्घटादिरूपाश्रयासिध्यादावव्याप्तिःविशेषगुणवद्घटादिरू- पविशिष्टविषयकांनश्चयविशिष्टविशेषगुणवघटविषयिताशून्यगुण- वघटविषयकनिश्चयम्यानुमितिप्रतिवन्धकतया तादृशविशिष्टत. यघाट तत्वादिति वाच्यम् त्वन्मतेऽपि तस्य तादृशविशिष्टान्तराघ. टितत्वरक्षणाय यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतामादाय लक्षणसमन्वयेनैवा- स्मन्मतऽपि स्वविपयिताशुग्ययत्किञ्चिद्विशिष्टविषयकनिश्चयविशि. टयत्किञ्चिद्विशिष्टविषयकनिश्चयत्वं यत्प्रतिष-धकतानतिरिक्तवृत्ति तत्प्रतिबन्धकताभिन्नप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतानिरूपकता- वच्छेदकत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदके विवक्षणेनैव सामञ्जस्यादिति के. चित्पूर्वपक्षयन्ति । स्व लस्यत्वेनाभिमतपरम् । तन एवरीत्या विशिष्टान्तराघटितत्वखण्डने प्रागुक्तगगनाभा. ववत्कालीनगगनाभाववद्घटात्मकबाधेऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । ताहशवि. शिष्टनिश्चयस्य निरुक्तप्रतिबन्धकतामिन्नप्रतिबन्धकत्वस्यासत्त्वादि. ति ध्येयम् ॥ ८॥ অথ যাবহানিঘনিষৰযংঘাম্বিসাবান্ধ- तायाः स्वरूपसम्बन्धावच्छेदकतावद्यदूपावच्छिन्नविषयतासामान्य तादृशविशिष्टविषयताविशिष्टतद्रूपावच्छिन्नविषयिताशून्यश्चानीयय- दूपावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वं तारशानुमितिप्रतिबन्धकतान- तिरिक्तवृत्ति तद्रूपवत्वविवक्षणेनैवोपपत्तौ विशिष्टद्वयाघटितत्वशरोरे अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशो व्यर्थ इति । न च पक्ष. वृत्ति जलामिति निश्चयविशिष्टवह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववि. शिष्टहेतुनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया जलत्वविशिष्टविषयकनिश्चयवै. शिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपापच्छेदकत्वस्य ·२२८ अनुमानगादार्याः क्रोडपत्रेषु वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुरूपविशिष्टविषयितायां लवेन, जलत्वविशिष्टजलरूपविशिष्टवहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. त्वविशिष्टहेतुरूपविशिष्टद्वयघटितत्वेनाऽसाधारण्येऽव्याप्तिवारणाय तत्सार्थक्यमिति वाच्यम् यादृशविशिष्टीवषयकनिश्चयविशिष्टया. হাৰিছিৰিয়ানস্থ মই নাহানিবাৰম্বাৰা- कीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशस्यावश्यकतया जलवावशिष्टविषयि त्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यजलमिति निश्चयवैशिष्ट्यावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यासाधारण्यवि. पयितायां विरहेणासाधारणेऽव्याप्तिविरहात् । अन्यथाऽनतिरिक्त- वृत्तित्वकल्पेऽपि: अव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वानिवेशे जात्तित्वादि- ना जलत्वाधवगाहिज्ञानसाधारणताहशनिश्चयत्वस्य तादृशानुमि- तिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तितया विशिष्टद्वयाघाटतत्वनिवेशनमकि- श्चित्करं स्यात् । यदि च प्रथमविशिष्टविषयकनिश्चयेऽव्यापकीभू- तविषयिताशून्यत्वं न निवेश्यं शुद्धजलत्वविशिष्टजलव्यापकताध. टितसम्बन्धस्य शुद्धजलत्वविशिष्टजलर्मितावच्छेदककज्ञाने एवं भानात् जातिमधापकताघटितसंसर्गावगाहिबाने वयभाववज- लवद्रूपविशिविषयित्वाभाविति मन्यते, तदापि असाधारणेऽव्या- तिवारणायैव तादृशाव्यापकीभूतविषयिताशून्यत्वं निवेशयितुं श. षयते तावतापि अप्रामाण्यज्ञानाभावाद्यनिवेशनानतिरिक्तवृत्तित्व. रूपापेक्षया लाघवादिति चेत् अत्राहु:- जलवसमानकालीनपर्वतो जलवत्समानकालीनपर्वतकाली- नवह्निमान् जलादित्यत्र जलवत्समानकालीनपर्वतकालीनवह्नि- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपासाधारणेऽव्याप्तिस्तत्र जलप्रका- रकपक्षविषयकीनश्चयविशिष्टजलवसमानकालीनपर्वतकालीनवह्नि व्यापकीभूताभावप्रतियोगिहेतुनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया ता- इशपक्षरूपताशासाधारण्यरूपविशिष्टद्वयघटितत्वादतोऽनतिरिक्त पत्तित्वनिवेश इति । न च यदपावच्छिन्नविषयितानिरूपितयपा- वच्छिन्नविषयता तादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका तद्रूपावच्छिन्न- विषयतानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्वनिवेशे नोक्तातिव्या- हि तत्र प्रतिबन्धकीभूतहेतुमत्पक्षविषयकशाने हेतुतावच्छेदकाव- छिनविषयतानिरूपितताशपक्षविषयताया अव्यापिकायास्तच्छ्र:

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २२९ न्यत्वाभावात् इति वाच्यम् । यत्र स्वरूपसम्बन्धेन जलविशिष्टं यत्संयोगेन जलवज्जलं तस्य पक्षत्वं स्वरूपवजलवजलवज्जलका- लीनवहे. साध्यत्व स्वरूपवजलस्य हेतुत्वम् ।साध्यघटकसकलजल. वत्त्वं संयोगेन ग्राह्यम् । तत्रत्यासाधारण्ये स्वरूपजलवजलवज- लात्मकताहशासाधारण्यात्मकतादृशविशिष्टद्वयघटितत्वात्। अथवा यत्र जलवज्जलवज्जलवज्जलस्य पक्षत्वं स्वरूपवज्ज- लवज्जलवज्जलकालीनवह्नः साध्यत्वम्, अत्र पक्षघटकप्रथमजलस्य वैशिष्ट्य स्वरूपेण अन्यजलवैशिष्टयं तु संयोगन साध्यघटकसक- लजलवत्त्वमेव संयोगेन बोध्यम्(१)। तत्र स्वरूपवज्जलवज्जलवजल. वजलरूपविशिष्टस्वरूपवजलवजलवजलवजलकालीनवहिव्यापकीभू- ताभावप्रतियोगिस्वरूपवज्जलात्मकासाधारण्यरूपविशिष्टद्वयघटित. त्वेनाव्याप्तिरतोऽनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशः । अत एव यादृशविशिष्टवि. षयकनिश्चयविशिष्टयारशविशिष्टविषयकनिश्चयत्वम् अनुमितिप्रति. बन्धकतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वे सति ज्ञानवशिष्टयानव. च्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदक ताशविशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशस्यैः व सम्यक्त्वे अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वप्रवेशो व्यर्थ इति परास्तमिति ध्येयम्। केचित्तु अनुमिति प्रति चिकीर्षासामग्याः प्रतिबन्धकतया क- तिसाध्यपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयविशिष्टसाधनीभूनपाकत्ववि. शिष्टविषयकनिश्चयत्वस्थानुमितिप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपसम्ब- न्धरूपावच्छेदकत्वेन ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिबन्धकतानवच्छेद- कतया च ताडशविशिष्टवयविषयताशून्यत्वनिवेशे महागौरवम् , अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशे च कृतिसाध्यपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्च. (१) वस्तुतस्तु पक्षघटकप्रथमवैशिष्ट्यमपि संयोगसम्बन्धेन पक्षे हेतुमत्ताशानन्तु द्वितीयजलांशे जलत्वेन जलत्वावगाहि, तथाच ताशभ्रमेऽव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वान्निरुक्तदोषसङ्गतिः । एतेन स्वतन्त्रयदूपावच्छिन्नविषयतानिकापितयद्रूपावच्छिन्नसंसर्गतानिकपि- तयद्रूपावच्छिन्नविषयत्वमव्यापकं तद्रूपावच्छिन्नविषयताशून्यत्व- निवेशान्नोक्तभ्रमसङ्ग्रह इति परास्तम् । जलत्वेन जलत्वावगाहि. निरुक्तभ्रमस्य धर्तुं शक्यत्वादिति ध्येयम् ॥

·२३० अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु यविशिष्टेष्टमाधनीभूनपाकत्वविशिष्टविषयकनिश्चयत्वस्यानुमिति समानकालीनताशीवशिष्टीवषयकनिश्चयविशिष्ट पाशविशिष्टवि षयकनिश्चये फलेच्छाधसमानकालीनतादृशानेश्चये च सत्त्वेनानु मितिप्रतिबन्धक नातिरिक्तवृत्तित्वात् यादृशविशिष्टादेन कृतिसा. ध्यपाकत्वविशिष्टष्टलाधनीभूतपाकत्वविशिष्टरूपविशिष्टद्वयस्य ध. तुमशक्यत्वेन तदघटितत्वानिवंशाल्लाघयमित्याहुः(१) ॥९॥ अथ यादृशविशिष्टविषयकानेश्चयविशिष्टयादृशविशिष्टविषय- कनिश्चयत्वमित्यत्र शेषांशे निश्चयत्वस्य सशयान्यज्ञानत्वरूपस्या. वश्यं विवक्षणीयतया तादृशविशिष्टविषयकस्यापि तादात्म्य- सम्बन्धेन वैशिष्ट्याभिधानादेवोपपतौ प्रथमनिश्चयनिवेशनमनति- रिक्तप्रयोजकमिति चन्न । तादात्म्येन यारशविशिष्टविषयकवैशिष्ट्याभिधाने तादात्म्येन वन्ह्यभाववजलवदात्मकविशिष्टविषयकज्ञानविशिष्टजलबद्धवि. शिष्टविषयकनिश्चयस्तादृशोभयविषयकाऽप्रसिद्ध एव तदुभयविप- यकज्ञानस्य प्रसिद्धत्वेऽपि प्रत्येकविषयत्वाव्यापकीभूतविषयताशू. न्यत्वविरहात् यादृशविशिष्टयपदेन वन्यभाववजलवदात्मकविशि- टि०(१) वस्तुतस्तु तद्वत्ताबुद्धी बाधनिश्चयस्येव बाधानश्च यसा. भग्न्या अपि प्रतिबन्धकत्वमस्तीति प्राचां मते नीलपर्वतो महानसीय. वह्निमानित्यादौ महानसीयवह्नयभाववन्नीलपर्वतादिरूपबाधेऽव्याप्ति- स्तत्र महानसीयवाह्निनिश्वयस्थ नीलपर्वतनिश्चयस्य च प्रतियोगिता. वच्छंदकविशिष्टप्रतियोगिविधया अनुयोगितावच्छेदकविशिष्टानु. योगिनिश्चयविधया च बाधज्ञानकारणत्वन तस्य चैकतरनिश्चयविशि- शापरनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्महानसीयवहेर्नीलपर्वतस्य च यथो- क्तरूपाक्रान्तत्वानीलपर्वतो महानसीयवन्ह्यभाववानिति-ज्ञानविष- यमहानसीयवन्ह्यभाववन्नीलपर्वतस्य महानसीयवहिनीलपर्वतोभय. घटितत्वाच्च । अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तु बाध. निश्चयकारणान्तरासमानकालीनतादृशोभयनिश्चयस्य नीलपर्वतो महानसीयवन्ह्यभाववानिति ज्ञानाप्रतिबन्धकत्वात् नीलपर्वतनिश्चय- त्वस्य महानसीयवहिनिश्चयत्वस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वानो. तदोष इति ध्येयम् ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । जलवद्धदविशिष्टस्य च धर्तुमशक्यत्वेन वन्यभाववजलादिमढ़- त्तिजलवध्रदेशतव्याप्तिः, ताशविशिष्टद्वयाप्रसिध्या असंभवापत्ति र्वा स्यादतः सामानाधिकरण्यरूपवैशिष्ट्यनिवेशस्यावश्यकत्वेन प्र. थमनिश्चयत्वनिवेशनमावश्यकमिति । न च यादृशविशिष्टाद्वयपंदन वन्धभाववजलवत्तिजलवज्रदरूपविशिष्ट एव धर्तव्यः। तथाच या- दृशविशिष्टविषयित्वाव्यापकीभूगविषयिताशून्यवन्ह्यभाववजलवट्ट. त्तिजल गान्हद इत्याकारकानेश्चयत्वस्थ प्रकृनानुमितिप्रतिबन्धकताव- च्छेइकतया नातिव्याप्तिरसभवी वेति वाच्यम् । यादृशविशिष्टविषय- कनिश्चयत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति इत्यस्यैव सम्यक्त्वे विशिष्टयप्रवेशस्य वैयर्थ्यापत्तिरित्यस्य समाधामे वृत्तित्वादिघटित. विशिष्टसाधारणासंभवस्य प्रागंवोक्तत्वात् । न च यादृशविशिष्टविष- यित्वाव्यापिका सती यादृशविशिष्टविषयित्वाव्यापिका या विषयिता तच्छ्रन्यनिवेशान्न पूर्वोक्तदोषाणामवकाश इति वाच्यम्। तथासति इद. पक्षकजातिमजलवत्कालीनवान्हसाध्यकानुमितो जातिमजलवत्काली नवन्ह्यभाववजलवद्वात्तिजलन्ध्रदेतिव्याप्त्यापत्तिः जातिमजलवका. लीनवन्ह्यभाववजलवदात्मकविशिष्टविर्षायताविशिष्टजलवद्ध्दविष- यित्वाव्यापकत्वस्य जातिमजलवत्वावच्छिन्नविपयितायामसत्त्वानि रुक्ताव्यापकीभूतविषयिताशून्यजलवाजातमजलवत्कालीनवन्धमा- ववातिमांश्च जलवानित्यादिनिश्चयेऽपि जातिमजलपत्कालनिव. न्ह्यभाववजलवदात्मकविशिष्टविषयकविशिष्टजलवद्धदात्मकाशि- ष्टविषयकनिश्चयत्वस्य सत्त्वनानुमितिप्रतिबन्धकतातिरिक्तवृत्तित्वात यादृशविशिष्टपदेन निरुक्तविशिष्टद्वयस्य धर्तुमशक्यत्वादिति ध्येयम्। अथैवमपि पक्षवृत्तित्वाघटितासाधारण्यानुरोधेन यादृशावाश. प्रविषयकानेश्चयत्वव्यापकः प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधामकहे - तुमत्ताज्ञानकालीनस्वामयाभावस्तादृशत्वस्य विशेष्यदले विवक्षित- त्वे हदो वन्हिमाञ्जलादित्यादौ जलव्यापके वन्ह्यभावऽतिव्याप्तिस्ताह. विपयित्वव्यापकत्वस्य प्रकृतानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मिकहेतुमा- ताज्ञानकालीनत्वाभयाभावे सत्त्वादिति चेन्न । एतन्मते वह्निव्यापकभूिनाभावप्रतियाोगजलादार्रव जलव्यापक- वन्ह्यभावस्थासाधारण्यरूपताया भट्टाचार्यण सव्यभिचार लिन तत्वातू।

·२३२ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु अथ तथापि जलावच्छिन्नधर्मिकवह्निमत्ताबुद्धिं प्रति जलत्वाव- च्छिन्नधर्मिकवाभावव्याप्यत्वज्ञानप्रतिबन्धकतायाः परामर्शप्रन्थे भट्टाचार्येण स्वयं व्यवस्थापितत्वात जलवान्वह्निमानित्यादौ वन्ह्य. भावव्याप्यत्वविशिष्टजलेतिव्याप्तिः(१)तस्य पक्षाघटितत्वेन सत्प्र. तिपक्षत्वाभावादिति चेन्न । पक्षसाध्यग्रहाविरोधित्वे सति विशिष्ट. पक्षे विशिष्टसाध्यग्रहविरोधित्वरूपबाधविभाजकस्य तत्र सत्त्वन बाधमध्येऽन्तर्भावसम्भवात् तदनन्तर्भावे तु तत्तत्प्रतिबन्धकतामे- दस्य लक्षणे निवेशनीयत्वाददोषः(२) । एतेन हदो वह्निमाञ्जलादित्यादौ वन्ह्यभाववजलवदात्मकेऽति. व्याप्तिः तद्विषयकत्वव्यापकत्वस्यानुमित्यप्रतिबन्धकत्वपक्षधर्मता शानकालीनत्वोभयाभावे सत्वादित्यपि परास्तम् (३) ॥१०॥ अथ ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यविषयकत्वानवच्छिन्न- त्वोभयाभाववदनुमितिप्रतिबंधकतावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयित्वं तद्पावच्छिन्नो दोष इत्यत एव सामंजस्ये किं विशिष्टद्वयाघटितत्व. निवेशनेति चेत् अत्राहुः- तत्र यदि अनुमितिप्रतिबंधकतावच्छेदकत्वं स्वरूपसंबन्धरूपं तदा हेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिः तारशोभयाभाववदलाधारण्यज्ञानप्र- तिबंधकतायाः स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकत्वस्य हेतुमत्पक्षविषयि. तायां सत्वात् । यदि चानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्यते तदा जल वह्नि- (१) एवं हृदधर्मिकवाह्निमत्ताबुद्धिं प्रति वहिव्यापकाभावग्र. हस्य प्रतिबन्धकत्वस्य व्याप्त्यनुगमग्रन्थे भट्टाचार्येण व्यवस्थापित. त्वात् तथाच हदो पह्निमानित्यादौ वहिव्यापकाभाववद्धदे चाति- व्याप्तिरिति । (२) इदधर्मिकवह्निबुद्धि प्रति वन्यासमानाधिकरणधर्मव. ताज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतया वन्ह्यसमानाधिकरणधर्मवद्धदस्य बा. धत्वं बाधग्रन्थे दीधितिकृतोक्तम् । परामर्शग्रन्थे तस्य प्रतिबन्धकत्वं मतविशेषाभिप्रायेणोक्तमिति चेन्नातिशङ्कापीति ध्येयम् । (३)तस्यापि व्यभिचारमध्ये प्रवेशादिति हेतुमति ताशाभा- ववत्त्वस्य तादृशाभाववति हेतुमत्त्वस्य इति साधारणग्रन्थे दीधि- तिकतोक्तत्वात् इति भावः।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २३३ - मजलादित्यादौ वन्ह्यभाववद्वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववद्वृत्ति ताशप्रतियोगित्ववजलरूपासाधारण्यघटितेतिऽव्याप्तिरतो विशि. टद्वयाघटितत्वनिवेशनम् । एतेन पक्षधर्मिकहेतुमत्ताज्ञानभिन्नशान- वैशिष्ट्यानवच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिवेशनमपि न सत्, तत्रापि स्वरू- पसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे हेतुमत्पक्षेऽतिव्याप्तिः इदो वह्नि- माजलादित्यादौ वह्नयभाववजलवदादावतिव्याप्तिश्च । अनतिरि- कवृत्तित्वरूपनिवेशे चोक्तस्थले जलवद्धदकालीनवह्नयभाववजल. धदादावतिव्याप्तिः जलवद्ध्दशानविशिष्टवयभाववजलवद्विषयक. निश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतायाः तादृशज्ञानभिन्नज्ञानवैशिष्ट्यान. वच्छिन्नतया तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वस्य तादृशविशिष्टविष. यितायां सत्त्वात् । यदपि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वासाधारण्यविषयताभिन्नत्वोभयाभाववद्यद्रूपावच्छिन्नविषयिता- सामान्यमनुमितिप्रतिबन्धकताया. स्वरूपसंबन्धरूपावच्छेदकता- वत्तद्रूपवत्त्वं वक्तव्यमतो न पूर्वोक्कातिव्याप्तिः । न चैवं वह्नयभाववद्- ध्रदादावव्याप्तिः तद्विषयतायामभाववान्वयभाववानभावांश्च हृद इत्यादिज्ञाननिष्ठज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वासा. धारण्यविषयताभिन्नत्वयोः सत्वादिति वाच्यम् ज्ञानवैशिष्ट्याधनव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वासाधारण्यविषयताभिन्नत्वोमयामा. वस्य विवक्षितत्वात् । न चैवमपि बाधाघेकदेशेऽतिव्याप्तिः तज्ज्ञानी- यैकदेशविषयितायां निरुतोभयाभावसत्त्वादिति, एवं उदासीन. शानीयैकदेशविषबतायां निरुक्तोभयाभावासस्वादिति वाच्यम् । यदूपावच्छिन्नविषयितात्वावच्छेदेन निरुक्तोभयाभावस्य विव- क्षितत्वादिति । यद्यपि ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपि- तत्वासाधारण्यविषयित्वावृत्तित्वोभयाभाववत्प्रतिबन्धकतावच्छेदक- तावद्यद्रूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तद्रूपवत्त्वं वक्तव्यमतो नोक्त- दोष इति । तन्मन्दम् प्रागुक्तजल (इदो) वह्निमाञ्जलादित्यादौ वह्नय- भाववद्वह्निव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववद्वृत्तितादृशप्रतियोगित्वव. जलरूपासाधारण्यघटितेऽतिव्याप्त्यापत्तेः । यदि चासाधारण्यवि. पयितापदेनासाधारण्याविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीय- विषयित्वं विवक्ष्यते तदा स्वरूपसम्बन्धरू गवच्छेदकत्वकल्पोऽपि साधीयानिति कश्चिदुपैति । तदपि न वह्निमजलवत्कालीनजलामा. ३० ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु ववद्मदपक्षकवह्निसाध्यकस्थले वह्नयभाववजलवत्कालीनजलवद् ध्रदेनिव्याप्तिः तादृशविशिष्टविषयितायां शानवैशिष्ट्यानवच्छिन्न प्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वादिति ध्येयम(१)॥ ११ ॥ अथानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानवृत्तियदू- पावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वं त. द्रूपवत्त्वमित्युक्तावेव सामञ्जस्ये कृतं विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टा- न्तराघटितत्वाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वविशेषणानवशेनेति । न चैवं वयभावाद्येकदेशेऽतिव्याप्तिः वह्नयभाववान्इद इति शानी यवहयभावत्वाद्यवच्छिन्नविषयिताया एव ताशप्रतिबन्धकता. नवच्छेदकविषयताशून्यज्ञानीयत्वेन तस्याः ताशप्रतिबन्धकता. नतिारक्तवृत्तित्वादिति वाच्यम् । वयभाववत्कालीनजलवान् वह्नय- भाववान् तादृशजलवांश्च हद इति ज्ञानस्याप्यनुमितिप्रतिबन्ध कत्वात्तादृशप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यवधभाववत्का. लीनजलवान्वयभाववानिति-शानेऽपि वह्नयभावत्वावच्छिन्नविषय. तायास्सत्त्वेनानुमितिप्रतिबन्धकतानिरिक्तवृत्तित्वादिति चेन्न व. यभाववजलवत्कालीनत्वाभाववजलवत्कालीनजलाभाववज्रदप- क्षकवाहलाध्यकस्थले वायभाववजलवत्कालीनजलवध्रदादावति. व्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य एकत्र द्वयामिति रीत्या वह्नयभाववधूमाभाववज्रदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघ. टितत्वस्य मार्थक्यात् । न च यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतानवच्छेदक. विषयिताशून्यत्वनिवेशेनोक्तातिव्याप्तिवारण सम्भवतीति वाच्यम् एवमपि हृदो वह्निमान्धूमादित्यादौ वह्नयभाववज्जलवद्वृत्तिजलवद्मः दादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वस्य मेयत्वविशिष्टव. यभाववध्रदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टान्तराघटितत्वस्याव- श्यकत्वात् वह्नयभाववजलवद्वत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयतामात्र (१) एवं संयोगाभाववद्वक्षेऽतिव्याप्तिस्तस्यालश्यताया बाध- प्रन्थे भट्टाचार्येण स्वीकारात् अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमानास्कन्दिनत्वस्थ झाने विशेषणीयतया तत्कालीननिरुक्तबाघज्ञानत्वस्थ प्रतिबन्धक- तातिरिक्तवृत्तित्वात् समानाकारकशानीयविषयिताया ऐक्यात् भ. वन्मते ताशाविषयितासामान्ये स्वरूपसम्बन्धकपावच्छेदकत्वादिति।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २३५ स्य मेयत्वविशिष्टवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयतामात्रस्य च व. ह्रयभाववजलवद्वृत्तिजलवान् धूमाभाववान् तादृशजलवांश्च हृदः मेयत्वविशिष्टवयभाववान् धूमाभाववान् मेयत्वविशिष्टवह्नयभाव- वांश्च हद इति ज्ञाननिष्ठं यदनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तदनवच्छेदक- विषायेताशून्यज्ञानीयत्वात् । न च यत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वं तत्प्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यत्वविवक्षणे नोक्तदोष इति वाच्यम् तथा सति गोत्वाभावो गोत्वाभाववानित्यादौ बाधप्रतिबन्ध- कतामादाय बाधभ्रमावेषये गोत्वाभावादावतिव्याप्त्यापत्तरिति । न च स्वानवच्छेदकविषयिताशून्यज्ञानीयविषयितावच्छेदकयद्रूपा. वच्छिन्नविषयित्वव्यापकं प्रतिबन्धकत्वं तदूपवत्वामित्युक्तौ नोक्त- दोषः उक्तबाधप्रतिबन्धकतानवच्छेदकविषयिताशून्यविषयिताव- च्छेदकं यत् गोत्वाभावत्वं तदवच्छिन्नविषयित्वाव्यापकत्वात्तत्प्र. तिबन्धकत्वस्यति स्वपदमनुमिति प्रतिबन्धकतापरमिति वाच्यम् । एवमपि हृदो वह्निमानित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या वह्नयभाव. वह्नयभाववद्धदे बाधप्रतिबन्धकतामादायातिव्याप्त्यापरिति(१) अत एव (२)स्वानवच्छेदकविषयताशून्यत्वस्वरूपोभयसंबन्धेन य. दूपावच्छिन्नविषयिताव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वमित्युक्तावेव सा. मञ्जस्ये विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशो व्यर्थ इति प्रलपितमप्यपास्तमिति कृतं पल्लवितेन ॥ १२ ॥ अथ तादृशसमूहालम्बनानुमितित्वव्यापकप्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्न- (१) वस्तुतो हदो वह्निमानित्यादौ वह्नधभाववद्धदादावव्याप्तिः तत्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन निरवच्छिन्नवाहित्यप्रकारता. निरूपिताभावविषयतेत्यादिक्रमेण विषयताशालिज्ञानस्यैव लाघ. वात्प्रतिबन्धकतया वह्नित्वावच्छिन्नाकारतायास्ताशप्रतिबन्धक- तानच्छेदकया तच्छून्यत्वाभावेन वह्नयभाववद्धदादावव्याप्तिः । एवं निरवच्छिन्नविशेषणतया वह्नभाववज्रदादेरेव बाधता प्रतिबन्ध- कता च केवलविशेषणतयति मते तत्राव्याप्तिश्चेति ध्येयम् । (२) वह्नयभावजलवद्वत्तिजलवद्ध्देऽतिव्याप्तिवारणाय स्वानव. च्छेदकेत्यादि । जलवद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय स्वरूपेति ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु विषयताव्यापकमनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्रूपवत्वमित्यस्यैव सम्य. क्त्वे व्यर्थ विशिष्टद्वयाघटितत्वविशिष्टान्तराघटितत्वनिवेशनमिति । नच सर्वस्या एवं प्रतिबन्धकताया शानभेदेन भिन्नतया ताश- प्रतिबन्धकत्वाव्यापकत्वेन बाधप्रभृतावसम्भव इति वाच्यम् । अव्यापकप्रतिबन्धकतापदेन व्यापकत्वसम्बन्धेन तादृशप्रतिबन्धक- ताविशिष्टान्यप्रतिबन्धकत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवमपि वह्नयभा ववजलादिमबृत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिः वह्नयभाववजलवदृत्ति जलाभावात्मकविशेषाभाववत्ताबुद्धेः प्रतिबन्धकतायास्लाध्यवत्ताबु- द्धिप्रतिबन्धकत्वाव्यापकत्वेऽपि वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवान्धूमा. भाववांस्तादृशजलवाश्च हुद इत्याकारकहानीयहेतुमत्तावुद्धिप्रति बन्धकत्वव्यापकत्वेन तादृशविशिष्टविषयकनिश्चयस्य तादृशाव्याप. कप्रतिबन्धकताशून्यत्वादिति वाच्यम् व्यापकतासम्बन्धेन स्वविशि. ष्टान्यप्रतिबन्धकताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयताव्यापकं स्वं तद्रूपवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । तत्र स्वपदं अनुमितित्वव्यापकप्रतिब- ध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतापरम् । तथा चोक्तविशिष्टविषयकनिश्च- यस्य हेतुमत्ताबानप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यप्रतिबन्धकताशून्यत्वेऽपि ताशप्रतिबन्धकनाया उक्तविशिष्टविषयत्वाव्यापकत्वान्नातिव्याप्तिः। पतेन मेयत्ववाच्यत्वोभयवधूमाभावववृत्तित्वाभाववद्वह्निपक्षक धूमसाध्यकवहिहेतुकस्थले मेयत्वविशिष्टव्यभिचारतिव्याप्ति स्ताहशव्यभिचारनिश्चयवृत्तिप्रतिवन्धकतामात्रस्यैवाश्रयासिद्धिप्रति बन्धकताव्यापकत्वात् । एवं हृदो वहिमान् वह्नयभाववजलवढ- त्तिमेयत्वविशिष्टजलाभावादित्यत्र वह्नयभाववजलवद्वृत्तिजलवद्ध देऽतिव्याप्तिः तादृशहदीवषयकीनश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकतामात्रस्यैव स्वरूपासिद्धिप्रतिबन्धकताव्यापकत्वात् अतः नोक्तकल्पः साधीया. नित्यपि परास्तम् । न च धूमव्यभिचारिवह्निमदादावतिव्यातिः त. ज्यानस्य निर्धर्मितावच्छेदकतया तत्र व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वाव्या. पकप्रतिबन्धकत्वविरहादिति वाच्यम् तत्रापि वह्निरवृत्तिरित्याकार- कहानप्रतिबन्धकतायास्तारशप्रतिबन्धकत्वाव्यापिकायाः सत्त्वेना- तिव्याप्तिविरहादिति । मैवम् द्रव्यं समवेतादित्यादौ द्रव्यत्वाभाववहात्तिसमवेतव. दादौ अतिव्याप्त्यापत्तेः । द्रव्यत्वाभाधवकृत्तिसमवेतपदित्या.

·मामान्यनिक्तिप्रकरणम् । २३७ कारकज्ञानस्य व्याप्तिश्चानप्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिबन्धकताशू- न्यत्वात् । समवेतमवृत्तीत्यादिशानस्याप्याहार्यत्वेनाप्रतिबंध्यत्वात् । यद्यपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य समवेतत्वघटकतया तदव. छिन्नेऽवृत्तित्वज्ञान प्रति समवेतवानिति शानस्य विरोधित्वान्ना- तिव्याप्तिरिति उच्यते, तदापि यन्मतेऽसमानप्रकारकज्ञानस्य विरो. धित्वं नास्ति तन्मते गगनादिर्धामकावृत्तित्वज्ञानं प्रति गगनवत्ताबुद्धे- रप्रतिबन्धकतया व्यभिचारवदादावतिव्याप्तेढुंवारत्वात् । अनुमिति. परामर्शकार्यकारणभावग्रन्थेऽवृत्तित्वग्रहस्य वृत्तिमत्त्वग्रहं प्रति ग्रा- ह्याभावावगाहितया विरोधित्वात् तादृशपरामर्श प्रति विरोधित्वेमा- नाभावादित्युक्तम् संगच्छते इति ध्येयम् । न च द्रव्यत्वाभाववद्वृत्ति समवेतवदिति शान जायतामित्याकारकेच्छाप्रतिबन्धकत्वमादाय न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । इच्छात्वावच्छिन्नप्रतिवध्यत्वानिरूपित. प्रतिबन्धकताया एव निवेश्यत्वातू, अन्यथा बाधादिविषयकतत्तज्ज्ञा. नं जायतामित्याकारकेच्छाप्रतिबन्धकतामादायासम्भवापत्तेरिति ध्येयम् । केचित्तु व्यापकसामानाधिकरण्यरूपन्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिप- क्षत्वे तत्राव्याप्तिः तज्ज्ञानस्य शानविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ताशप्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमाना- धिकरणहेत्वभावरूपविशेषाभाववत्ताज्ञानप्रतिबन्धकताशून्यत्वाभा. वात् इत्याहु.(१)। नव्यास्तु सर्वत्वावच्छिन्नविशष्यकगगनप्रकारकबुद्धः कि. श्चिद्धर्मावच्छिन्नविशष्यतानिरूपितगगनाभावत्वावच्छिन्नप्रकारता- शालिनिश्चयत्वन प्रतिबन्धकत्वमिति सव्यभिचारे भट्टाचार्यण दर्शितमते सर्व गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ गगनाभाववद्धटादेरपि बाधतया तत्राव्याप्तिः प्रकृतानुर्मितिप्रतिबन्धकत्वाव्यापकीभूतस्य घटो गगनवानित्यादिशानीयघटत्वावच्छिन्नविशेष्यकगगनाभाव. (१) निरवच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धेन वह्वयमाववद्मदस्य बाधत्वमते प्रतिबन्धकत्वं च केवलस्वरूपसम्बन्धेनेति तत्रातिव्याप्त्यापत्तेः ता. दृशप्रतिबन्धकत्वाव्यापक यन्निरवच्लिनस्वरूपेण वह्नयभावाभावव. त्ताबुद्धिं प्रति प्रतिबंधकत्वन्तच्छ्न्यत्वाभावादिति ध्येयम।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु स्वावच्छिन्नप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकत्वस्य ताहश बाधनिश्चये सत्त्वादित्याहुः॥ १३ ॥ प्रथमविशिष्टान्तराघटितत्वकल्पे स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितानिरू- पकतावच्छेदकं यत्तद्वच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदक यत्तदवच्छिन्नत्वमिति तु समुदितार्थः। अत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकत्वनिवेशेऽभाववान वह्नयभाववान् अभाववांश्च हद इत्यादि. शानीयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकविशिष्टान्तरेण अभाववद् ध्रदादिना घटितत्वाद्वाधादावव्याप्तिरतो,(१)एवमसाधारण्यज्ञानीप्र यतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताकहेतुमत्पक्षघटितवन्ह्यभाववजलव- द्मदात्मकबाधेऽव्याप्तिश्चातो अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशः । मेय. त्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्याश्रयाविषयकस्य व्यभिचारत्वावच्छिन्नवि षयकप्रतीतावसत्त्वान्मयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतव्याप्तिरतः स्वा. श्रयाविषयकत्वमुपेश्य स्वावच्छिन्नाविषयकत्वनिवेश इति भट्टा. चार्येणोक्तम् । तन्न संगच्छते व्यभिचारत्वेन घटाद्यवगाहिप्र. तीतेरेव मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वाद्यश्रयाविषयकत्वेन तदीयविष- यतावच्छेदकत्वस्य व्यभिचारत्वे सत्त्वात्तवच्छिन्नाविषयकप्रतीति. विषयतावच्छेदकत्वस्य मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादावसत्वादिति । केचित् उक्तरीत्याऽसम्भवभयेन स्वाश्रयविषयकप्रतीतिविषय. वृत्ति-अनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयितावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वमेव निविष्टं तन्निवेशेनैव चातिव्याप्तिः सङ्गच्छते स्वस्य स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयवृत्ति- त्वाभावादित्याहुः । परे तु व्यभिचारत्वेन घटाधवगाहिप्रतीतावपि स्वाश्रयाविषयक त्वं नास्ति सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साध्याभाववद्वत्तित्वविशिष्ट- हेतुतावच्छेदकस्यैव व्यभिचारपदार्थतया सामानाधिकरण्यघटक- त्वेन ताशप्रतीतौ स्वाश्रयभानात् तथाच यथाश्रुतमेव सम्यमि. (१) असाधारण्यविषयत्वानवच्छिन्नत्वज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्न- स्वोभयाभाववस्वस्थ प्रतिबन्धकतायां निवेशेऽप्याह एवमिति ।

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । त्याहुः(१) । न च स्वाश्रयाविषयकत्वनिवेशे प्रमेयं गगनवदित्यादौ स्वाश्रयाविषयकप्रतीत्यप्रसिध्या गगनाभाववत्प्रमेयात्मकबाधादा- वव्याप्तिसभवेऽतिव्याप्तिदानमसङ्गतमिति वाच्यम् प्रमेयनिष्ठगग- नाभावादेरेव तत्र दोषत्वात् स्वाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकं यत्तादृशं तदवच्छिन्नघटितत्वावच्छेदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वरूपे प्रतियोगिनि स्वत्त्वमन्तर्भाव्य विशिष्टान्तरघटितत्वं निवेश्याप्यव्या. प्तिवारणसम्भवाच । नचैव स्वपदार्थाप्रसिद्धिर्मेयत्वविशिष्टव्याभेचा- रादेरपि स्वपदेनोपादातुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । धूमव्यभिचारि. वह्निकालीनघटत्वादेरेव स्वपदेनोपादातुं शक्यत्वादिति ध्येयम् ॥१४॥ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यदनुमितिप्रति बन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकं तदाश्रयाविषयकप्रतीति- विषयतावच्छेदकत्वनिवेशे प्रमेयं गगनवद्वाच्यत्वादित्यादौ व्य- भिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्गगनाभाव. वन्मेयत्वादि तदाश्रयाविषयकप्रतीत्यप्रसिध्या अव्याप्तिरिति भट्टा- चार्येणोक्तम् । अथ स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यत्साध्यामा- वव्याप्यपक्षतावच्छेदकं साध्याभाववद् तृत्तित्वव्याप्यहेतुतावच्छेदक च तदाश्रयाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य स्वस्मिन्नसत्त्वात् सर्वत्रासम्भवसम्भवे अव्याप्तिदानमसङ्गतमिति चेत्, अत्राहुः-घटो गगनवानित्यादौ गगनाभाववद्घटरूपबाधे लक्ष- णगमनानासम्मवः तत्र साध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्यातः सत्प्रतिप. (१) अत्र तदवच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयवृत्तित्वनिवेशे प्र. मेयमितिप्रतीतिमादाय मेयत्वविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिर्दत्ता भट्टा- चार्येण । अत्रेयमाशङ्का-ननु प्रथमोपात्तस्वावच्छिन्नाविषयक इत्यस्य व्यावृत्तिमपहाय चरमव्यावस्यनुसरणं सन्दर्भविरुद्धमिति चेन्न चरमावच्छेदकत्वनिवेशसत्त्व एव प्रथमा स्वावच्छिन्नेत्यस्य व्यावृत्तिः सम्भवति अन्यथा तन्निवेशेऽपि प्रमेयमिति-प्रतीतिविष. यवृत्तित्वमादायातिव्याप्त्यापत्तेदुरत्वात् । नहि प्रथमस्वावच्छि- नत्वसत्त्व एव चरमावच्छेदकत्वं सार्थकं येन तदसत्त्वेऽपि व्यभिचा- रकालीनघटेऽतिव्याप्तिवारकतया सार्थकमिति ध्येयम् ।

·२४० अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु क्षघटकत्वमते सत्प्रतिपक्षाभावात् पक्षावृत्तिसाध्यपक्षनिष्टसाध्यामा. वादिकमादाय दोषस्यापि तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यत्वनिवेशे. नैव वारणसम्भवात् । नचैवमपि पक्षनिष्ठ साध्याभावकालीनप्रमे यत्वादेरपि तादृशविशिष्टान्तरतया तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यता. शून्यत्वनिवेशेनैव प्रतीत्यप्रसिध्याऽसम्भवो दुर्वार एवंति वाच्यम् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यदनुमितिप्रतिबन्धक ताया अनतिरिक्तवृत्तित्वे सति स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकता. श्रयविषयतावच्छेदकं तदवच्छिन्नाघटितत्वस्य विवक्षितत्वात् (१) व्यापकसामानाधिकरण्यरूपसाध्याभावव्याप्तिविशिष्टधर्मादिकमा. दाय दोषस्य ज्ञानवैशिष्यानवच्छिन्नत्वासाधारण्ययिषयित्वानपच्छि. नत्वोभयाभाववत्प्रतिबन्धकतानिवेशेनापि वारणसम्भवात् । न चै. वं प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिस्तत्र तादृशविशिष्टान्तरं यद्व्यभिचारादिकं तनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यमेयत्वविशिष्टधूमाभा- वववृत्तिवह्निमानित्याकारकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वादिति वाच्य- म तदाश्रयनिष्ठमुख्यविशेष्यताशून्यज्ञानीयमुख्यविशेष्यतावच्छेदक- त्वस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । अथवा अप्रसिद्धिनिबन्धनासंभवो न संभवतीति तदुपेक्षितमि त्याहुः ७॥ अथ स्वाच्छिन्नविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकमनुमित्यवृत्ति विषयतावच्छेदकं यत्तदवच्छिन्नाघटितत्वेनैव सामञ्जस्ये कृत प्रतिव- न्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वनिवशनेनेति चेन्न पर्वतो वह्नयभावव्याप्यवान् (१) अत्र प्रकृतानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणशानावृत्तिविषयितानिवेशे उक्तदोषवारणेपिजलाभाववद्वह्निमत्कालीनतत्पर्वतो पर्वतीयवह्नयभा- ववान् जलादित्यादिस्थलीयपर्वतीयवह्निमत्तत्पर्वतरूपबाधेऽव्याप्तिः ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशक्षणशानावृत्तिविषयिता. कवह्निमपर्वतधीटतत्वादिति । वस्तुतस्तु मेयत्वविशिष्टवह्नयभावव्या. प्यवज्रदादातिब्याप्तिः । तादृशविशिष्टान्तरं यः सत्प्रतिपक्षस्तस्य प्रकृतानुमितिवृत्तित्वात् सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य कार्यकालवृत्तितया प्रतिबन्धकताया अस्वीकारादिति । एतच सत्प्रतिपक्षग्रन्थे "यदि चायं वह्निमान् वह्नयभावव्याप्यवांश्चैत्यनुमितिःप्रामाणिकी" इत्यादि ना दीधितिकृतोतत्वादिति ध्येयम् । .

·सामान्यनिरुकिप्रकरणम् । पर्वतीयवह्निमत्पर्वतरूपासिद्धावव्याप्त्यापत्तेः तत्र तारशानुमित्यवृत्ति- विषयताकतादृशविशिष्टान्तरेण वहिमपर्वतेन घटितत्वादिति।(१)॥१५॥ अथ यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छि- अप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं ताशरूपान्तराघटितत्वकल्प स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकवि- षयतानिरूपकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छे- दकरूपस्याप्रसिध्याऽसंभवं दत्वा भट्टाचार्येण दूषितम् । अत्रावच्छेदकत्वद्वयम् अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् अन्यथा प्र- थमावच्छेदकत्वं यदि स्वरूपसम्बन्धरूपं तदा अभावधान् धनाभा- ववान् अभाववांश्च हद इत्यादिशानीयप्रतिबन्धकताया अपि चन्ह्यभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामा- न्यान्तर्गततया ताशप्रतिबन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषय तावच्छेदकाप्रसिध्याऽसम्भवापत्तः। एवं वन्हामाववभ्रदत्वावच्छि. नविषायताव्यापकस्य प्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छदकताश्रयविषयतावच्छेदकीभूतविशिष्टान्तरं यत् इदत्वा- दिक तद्घटितत्वादुक्तदोषतादवस्थ्यम् अतो द्वितीयावच्छेदकत्वमा प्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् न च स्वावच्छिन्नविष. यिताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कनावद् यदूपावच्छिन्नविषयितासामान्यं तादृशविशिष्टान्तरवि. वक्षणे दत्वादिकमादाय न दोष इति वाच्यम् एवमपि धूम- व्यभिचारिवाहिमान् धूमवान्वरित्यादौ धूमाभाववधूमव्यभिचा- (१) अत्र प्रकृतानुमित्यवहितपूर्वक्षणशानावृत्तिविषयतानिवेशे उक्तदोषवारणेपि जलाभाववद्वहिमत्कालीनतत्पर्वतोपर्वतीयवन्यभा. ववान् जलादित्यादिस्थलीयपर्वतीयवह्निमत्तत्पर्वतरूपबाधेऽव्याप्तिः ज्ञानविशिष्टज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतया तादृशक्षणवृत्तिज्ञानावृत्तिविष. यिताकवह्निमत्तत्पर्वतघटितत्वादिति । वस्तुतस्तु मेयत्वविशिष्टवलय- भावव्याप्यवद्धदादावतिव्याप्तिः । तादृशविशिष्टान्तरं यः सत्प्रति. पक्षस्तस्य प्रकृतानुमितिवृत्तित्वात् सत्प्रतिपक्षनिश्चयस्य कार्यकाल- वृत्तितया प्रतिबन्धकताया अस्वीकारादिति । एतच सत्प्रतिपक्षप्र. न्थे यदि चायं वह्निमान् वन्ह्यभावव्याप्यवांश्चेत्यनुमितिः प्रामाणिकी इत्यादिना दीधितिकृतोक्तत्वादिति ध्येयम् ।

·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु विशिष्टान्तरं यधूमा रिवह्निमदात्मकबाधाव्याः, नादृशबाधविषयिताव्यापकप्रतिबन्धक तासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावद्विषयितासामान्य. रूपाप्रसिध्या ह्रदो वह्निमान् वन्ह्यभावाभाववनिरूपितत्वाभाववद्ध- त्तित्वकालीनधूमादित्यादौ हेतुविशेषणासिद्धिघटितसत्प्रतिपक्षा- व्याप्तिप्रसहाच । न स्वावच्छिन्नविषयितानिष्ठस्वरूपसम्ब. म्धरूपावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेदकतावद् यद्पावच्छिन्नविषयितासामान्य तादृशविशिष्टान्त. राघटितत्वमित्युक्तौ नोक्तदोष इति वाच्यम् एवमपि धूमव्यभि- चारिवह्निमान्धूमवावन्हेरित्यादौ घटकालीनधूमव्यभिचारिवह्नि- मदात्मकेऽतिव्याप्ति. घटकालीनधूमव्यभिचारिवह्निमान्धूमाभाववा. नितिबाधज्ञानीयघटकालीनधूमव्यभिचारिवह्निमत्वावच्छिन्नविषयिः तानिष्ठावच्छेदकताकप्रतिवन्धकतासामान्यस्य स्वरूपसम्बन्धान त्मकावच्छेदकतावद्विषयितासामान्यक भाववधूमव्यभिचारिवह्निमदादि तदघटितत्वस्य तत्र सत्त्वात् । वस्तुतस्तु वह्नयभाववद्ध्दवान् धूमाभाववान ताशहदवान्द इत्यादिशानीयप्रतिबन्धकताया अपि बाधविषयित्वायच्छिन्नप्रतिब. न्धकतासामान्यान्तर्गततया बाधविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा मान्यावच्छेदकवियितासामान्यकरूपाप्रसिद्धरेव सत्त्वादिति ध्येयम् यदि च स्वावच्छिन्नविषयितासामान्यावच्छिन्नत्वनिवेशेनैवोक्तदो. पाणां वारणसम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तित्वप्रवेशो व्यर्थ इति मन्यते तदा व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्वे तत्राव्याप्तिः निरुक्तविशिष्टान्तरं यजलहदादि तद्घटितत्वादिति तद्वारणायान तिरिक्तवृत्तित्वनिवेश इति ध्येयम् ॥ १६ ॥ (वश्यमाणयुक्त्या यदि स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिता- शून्यज्ञानीयत्वं यद्पावच्छिन्नविषयित्वे निवश्यते तदा नोकदोषः किन्तु घटो गगनाभाववदभाववत्कालीनगगनवानित्यादौ गगनामा- ववदभाववत्कालीनगगनाभाववद्घटरूपबाधाव्याप्तिः तत्र ताशबु द्धीनविशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया तादृशबाधत्वावच्छिन्नवि. षयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छदकविषयितासामान्य यभाववद्घटत्वादिकं तदघटितत्वात, एवं व्यापकसामानाधिक रण्यरूपव्याप्तिघटितस्य सत्प्रतिपक्षत्वं तत्र चाव्याप्तिः निरुक्तविशिष्टा.

·सामान्यानरुक्तिप्रकरणम् । न्तरं जलवद्भदादि नद्घाटनत्वादिति, तद्वारणायानतिरिक्तवृत्तित्व- निवेशः।) अथ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकनासामान्याव- च्छेदकविषोपतानिरूपकतावच्छदकत्वस्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीति- विषयतानिरूपकतावच्छेदकत्वाभयाभावकेवलान्वाय यत्स्वं तद्वत्वं हेत्वाभासत्वमित्युक्तावेतत्कल्पस्य निर्दोषत्वे कथं तत्परित्यक्तमितिः। न च जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिज्ञानमादाय दोषवारणार्थ स्वाव- च्छिन्नविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासा- मान्यावच्छेदकविषयितायां च स्वावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकीभूत-, विषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचा. रादावतिव्याप्ति तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषायित्वाव्या- पकीभूतविषयिताशुन्यज्ञानीयतादृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक विषयितावच्छेदकत्वघटितनिरुक्तोभयाभावस्य केवलान्वयित्वादिति वाच्यम् तादृशप्रतिवन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितायां स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वमनिवेश्य यद्- पावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूनविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशेनापि जातिमान्वन्ह्यभाववानित्यादिशानवारणसंभवेन यद्रूपावच्छिन्नविष- यित्वाव्यापकोभूतविषयिताशून्यज्ञानीययद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं ता. दृशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं तत्व-स्वावच्छिन्नाविषयकप्रती- तिविषयतावच्छेदकत्वैतदुभयाभावस्य व्याभिचारविशिष्टबाधत्वा- दावसत्त्वात् केवलान्वयित्वविरहेण बाधविशिष्टव्यभिचारादावति. ब्याप्त्यनवकाशादिति चेन्न । इदे वन्हाभावः वन्धभाववान् हृद इति ज्ञानद्वयसाधारणैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वमते तादृशोभयाभाव- स्य हुदवृत्तिवन्ह्यभावत्वादावसत्त्वेन केवलान्वयित्वाभावादसंभवा. पत्तः । ज्ञानद्वयसाधारणकताइशरूपस्य प्रतिबन्धक तामताश्रयणे भट्टाचार्योक्तयथाश्रुतकल्पे तादृशप्रतिबन्धकतासामा- न्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाविषयकप्रती- तिविषयतावच्छेदकस्य हुदवृत्तिवन्धभावत्वादेरेव ताशरूपस्य प्रसिद्धत्वात् वन्ह्यभाववद्ध दावसंभवदानमसातमिति वाच्यम् । भट्टाचार्योंक्तकल्पे ताशप्रतिबन्धकनासामान्यावच्छेदकविषारीतायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यै- ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु पावश्यकत्वेन हदवृत्तिवनयभावत्वादेस्तादृशविशिष्टान्तररूपत्वा- भावात् अन्यथा बाधविशिष्टव्याभिचारादावतिव्याप्त्यापत्तः। व्यभि- चारावीशष्टबाधत्वादेरेव ताशरूपत्वेन प्रसिद्धत्वात् तदवच्छिन्ना- विषयकप्रतीतिविषयत्वस्य च तत्र सत्वात् । अत एव भट्टाचार्योक्तकल्पे स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितानिरूपकतावच्छेदकस्वपर्याप्त्य. वच्छेदकताकनिरूपकताकविषीयताशून्यप्रतीतिविषयतावच्छेदकस्य ताहशविशिष्टान्तरपदेन विवक्षणे मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादेरेव तादृशत्वेन तदवच्छिन्नाघटितत्वस्य व्यभिचारादौ सत्त्वा- दसंभवदानमसंगतमिति परास्तम् तादृशप्रतिबन्धकतासामान्या. पच्छेदकविषयितायामुक्तयुक्त्या स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभू. तविषयताशून्यज्ञानीयत्वनिवेशस्यावश्यकत्वेन मेयत्वविशिष्टव्यभि- चारत्वादेरपि तादृशत्वाभावात् । एतेन स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याव- च्छेदकविषयितावच्छेदकस्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकस्य विशि. ष्टान्तरपदेन विवक्षणे वन्यभाववज्रदकालीनघटत्वादेरेव ताह- शत्वादसम्भवदानमसङ्गमित्यपि परास्तम् ॥ १७ ॥ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदक विषयितानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित् स्वावच्छिन्नाविषयकप्रती. तिविषयतावच्छेदको यस्य एवंभूतं यत्स्वं मेयत्वविशिष्टव्यभि- चारत्वादि तदवच्छिन्नाघटितत्वमित्यत्रापि प्रतिबन्धकतावच्छेदक- त्वद्वयमनतिरिक्तवृत्तित्वरूप ग्राह्यम् , सम्बन्धरूपावच्छदकत्वनिवेशे हदो वन्हिमान्धूमादित्यादौ मेयत्ववि. शिष्टवन्ह्यभाववान् धूमाभाववान् ताहशवह्नयभावांश्च हद इत्या. दिशानीयप्रतिबन्धकताया अपि मेयत्वविशिष्टवन्धभाववज्रदत्वा- वच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गततया ता. शप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्य शुद्धवन्यभाववज्रदत्वावच्छिन्न- विषयतायामसत्त्वात् स्वपदार्थाप्रसिद्धिः स्यादतः प्रथमावच्छे- दकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् । एवञ्च यत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्ह्यभाववदभावस्य पक्ष- त्वं संयोगेन च बन्हहेतुत्वं धूमादेः साध्यत्वं तत्र संयोगसम्बन्धाव. अन्यथा उभयत्र स्वरूप.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । च्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन वन्हिविशिष्टाभावरूपाश्रयासिद्धिघटि. तवन्ह्यभाववदभावरूपासिध्यादावव्याप्तिः तद्धटकवन्हिविशिष्टाभा. वत्वस्य तारशस्वरूपासिद्धिविषयताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्या. वच्छेदकीभूततादृशस्वरूपासिद्धिज्ञानीयविषयतावच्छेदकत्वेन त- स्या अपि स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वात् । तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदक. विषयतासामान्यकत्वविवक्षणे च अत्रैव मेयत्वविशिष्टस्वरूपासि. यादावतिव्याप्तिः मेयत्वविशिष्टताशासिद्धिविषयताव्यापकप्र. तिबन्धकतासामान्यकत्वस्याप्रसिध्या स्वपदेन मेयत्वविशिष्टता- शासिद्धधर्तुमशक्यत्वात् । अथवा पर्वतत्वावच्छेदेन वन्ह्यभावस्य साध्यत्वे नौलवाभावस्य हे. तुत्वे एकत्रद्वयमिति रीत्यावन्हिमन्नीलपर्वतेऽतिव्याप्ति तत्रताशप्र. तिबन्धकतासामान्यान्तर्गताया बाधप्रतिबन्धकतायाः स्वरूपासिद्धि प्रतिबन्धकतायाश्चावच्छेदकविषयितासामान्यकताहशरूपाप्रसिध्या स्वपदेन वाहमन्त्रीलपर्वतत्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् । वस्तुतो इदो वह्नि- मजलवत्कालीनवन्हिमान् जलाभावादित्यादौ वन्ह्यभाववजलवद्ध. दात्मके साध्याविशेषणासिोद्धस्वरूपासिद्धिधाटेतबाधेऽतिव्याप्तिःतत्र ताशप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयितासामान्यकरूपाप्रसि ध्या स्वपदेन तस्य धर्तुमशक्यत्वात् । एवं गगनाभाववदभाववत्का. लीनघटो गगनवानित्यादी बाधाव्याप्तिश्च । नव्यास्तु विषयितासमसंख्याकप्रतिबन्धकतायाः अवच्छेदकता. वच्छेदकसाधारणावच्छेदकत्वानभ्युपगमेन स्वावच्छिन्नाविषयकप्र. तीतिविषयतावच्छेदकस्वावच्छिन्नविषयकत्वव्यापकप्रतिबन्धकता. सामान्यावच्छेदकविषयतानिरूपकतावच्छेदकाऽप्रसिध्याऽसम्भवः। अतो द्वितीयावच्छेदकत्वमप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपम् (१)। अथवा घटत्वावच्छेदेनाभाववदन्यत्ववैशिष्ट्येन प्रतियोगि- तासम्बन्धेन वह्निमदन्यत्ववैशिष्ट्येन च घटितपक्षतावच्छेदकका. (१) एवं प्रथम स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे वन्ह्यभाव- वहदकालीनघटेऽतियाप्तिः स्वपदेन ताशकालीनघटत्वस्य धर्तु. मशक्यत्वात् । तादृशश्च मेयत्वविशिष्टवन्ह्यभाववद्ध्दत्वादिकं तद- न्यत्वस्य सत्त्वात् । अनतिरिक्तत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकत्वनिवेशे पूर्वोक्तस्थलद्वय एवाव्याप्तिरिति ध्येयम् ।

·२४६ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु भाववदन्यघटकालीनपर्वतो द्रव्यवानित्यादिस्थले आश्रयासिद्धिद्वय- घटिते वन्ह्यभाववद्घटेऽतिव्याप्तिः तादृशविशिष्टविषयित्वव्यापकप्र. तिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य विशिष्टविषयिताया एवासत्त्वेन स्वपदेन तादृशविशिष्टस्य धर्तुमशक्यत्वात् । एवं यत्र पर्वतत्वसा- मानाधिकरण्येन नीलत्वस्य वह्वेश्च प्रत्येकं दोषत्वं, तथा नीलत्वसा- मानाधिकरण्येनापि वर्दोषत्व तत्र वह्निमन्त्रीलपर्वतादावतिव्याप्तिः अतो द्वितीयावच्छेदकत्वमप्यनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं वाच्यम् ॥ १८॥ स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकी- भूतयत्किञ्चिद्विषयित्वं यादृशयादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितं त दृशता दृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविपयतावच्छेदक यद्यत्स्वं तद्धर्मा. वच्छिन्नत्वम्, अथवा यद्धर्मावच्छिन्नविषयकन्यावच्छिन्न प्रतिबन्धक- तासामान्यावच्छेदकीभूतविषयिताका विशिष्टनिरूपितविषयितात्वं य. धर्मावच्छिन्ननिरूपितत्वव्याप्यं तद्धर्मावच्छिन्नत्वमेव समुदितार्थः इति कल्पद्धये बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिर्दत्ता भट्टाचार्येण । न च प्रथमलक्षणे धन्धभावद्धदत्वावच्छिन्नविषयितायां वन्हिा वाद्यवच्छिन्नत्वनिरूपितत्वसत्वात्तदवीच्छन्नाविषयकप्रतीतिविषय. तावच्छदकत्वस्य वन्यभाववद्धदत्वादावसत्त्वादसंभव इति वा. च्यम् । तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नमुख्यविशष्यताशून्यज्ञानीयमुख्य विशेष्यतावच्छेदकत्वस्य विवाक्षतत्वात् । यादृशयादृशधर्मावाच्छ. नानिरूपितमित्यत्र यादृशयाशर्मघोट समावोच्छन्नानिरूपिनत्व. मेव वा निवेशनीयम् । अत्र कल्पये एवं स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धक- तेत्यत्र अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्व ग्राह्यम् । प्रतिबन्धक- तावच्छेदकत्यत्रापि तथा, अन्यथा उभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकत्वे पर्वतो वह्निमान्धूमादित्यत्र पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतेऽति- व्याप्तिः । न च तथापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्यत्रानतिरिक्तवृत्तित्वं निवेश्यतां स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नम् इत्यत्र तु स्वरूपमे. वास्तु, तथाच पाषाणमयत्वविशिष्टपर्वतत्वावच्छिन्नविषयकत्वाव. च्छिन्नप्रतिबन्धकताया अनांतरिक्तवृत्तिविषयतानिरूपकतावच्छे. दकरूपाप्रसिध्या पाषाणमयत्ववत्पर्वते नातिव्याप्तिरिति च्यम् । हृदो वह्निमान्धूमादित्यादौ जलवद्धदेऽतिव्याप्त्यापत्तेः वा- ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २४७ तत्र जलवान्वन्ह्यभाववान् जलवांश्च इद इत्यादिक्षानीयजलवध्रदत्वाव. च्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतवन्ह्य- भाववजलवद्वृत्तिजलवद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयितायाः जलवद्धद- त्वावच्छिन्नानिरूपितत्वासत्त्वेन उदासीनयादृशधर्मावच्छिन्नानि- रूपितत्वं तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्व- स्य जलवद्धदे सत्त्वात् । एवमभाववान् वन्ह्यभाववानभावांश्च हद इत्यादिशानीयप्रतिबन्धकताया अपि तादृशप्रतिबन्धकतासामान्या- तगतत्वेन तदनतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकरूपाप्रसिध्या वन्ह्य- भाववद्धदादावव्याप्तेश्च । न चोक्तदोषभिया प्रथमावच्छेदकत्वमेवान. तिरिक्तवृत्तित्वरूपं विवक्ष्यतां द्वितीयन्तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेवेति वाच्यम् । धूमाभाववधूमव्यभिचारिवाह्निमदादावव्याप्त्यापत्तेः धूमभाववधूमव्यभिचारिवाहिमत्त्वावच्छिन्नविषयताव्यापक. प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयतासामान्य तद्रूपाप्रसिद्धेः(१) ॥ १९॥ अथ बाधविशिष्टव्यभिचारविषयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासा- मान्यावच्छेदकीभूत न बाधत्वादिप्रत्येकधर्मावच्छिन्नविषयित्वमपि तु बाधविशिष्टव्यभिचारित्वावच्छिन्नविषयित्वमेवेति तन्न बाधवि. शिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नानिरूपितमिति बाधविशिष्टव्यभिचारा- दावतिव्याप्तिरुक्ता भट्टाचार्येण । (१)अत्र कल्पवतुष्टये एवोभयत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक- त्वनिवेशे गुणः कपिसंयोगवानित्यादौ केवलस्वरूपसम्बन्धेन कपि- संयोगाभाववद्गुणेऽतिव्याप्तिः। तत्र च प्रतिन्बधकत्वं केवलस्वरूप. सम्बन्धेन।दोषत्वञ्च निरवच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धेनातोऽलक्ष्यत्वमिति। तत्र स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- कत्वनिवशे प्रथमको तत्रैव मेयत्वविशिष्टकपिसंयोगाभाववद्गुणे, द्वितीयकल्पे बाधादिकालीनघटादौ, तृतीयचतुर्थकल्पे तत्रैव कपिसं. योगाभाववद्गुणेऽतिव्याप्तिरिति । प्रतिबन्धकतावच्छदेकत्व इत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशकल्पचतुष्टय एव निरुक्तकपि. सयोगाभावद्गुणेऽतिव्याप्तिरिति ध्ययम् । तादृशधर्मावच्छिन्नावि. षयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वामत्यत्र तदनवच्छिन्नविषयतावच्छे- दकत्वनिवेशनैवोपपत्तौ तावदूरानुधावनं व्यथमिति चिन्त्यम् । ।

·२४८ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु न सान संगच्छते-बाधविशिष्टव्यभिचारत्वाच्छिन्नविषयित्वाव. च्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकीभूतं यद्यभिचारविशिष्टबा. धत्वावच्छिन्नविषयित्वं तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्ना- निरूपितत्वेन बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽसत्वात् । च हदे वन्हयभावः वन्ाभाववान् इति ज्ञानद्वयसाधारणकप्रतिबन्धकत्वे वन्ह्यभाववज्रदादावसंभवः वन्हयभाववज्रदत्वावीच्छन्नीवषयकत्वावीच्छन्नप्रीतबन्धकतासामा. न्यावच्छेदकीभूतायाः हृदे वन्यभाव इति-झानीयह दनिष्ठवन्हयभावत्वावच्छिन्नविषयिताया वन्यभाववभ्रदत्वाव. च्छिन्नानिरूपितत्वादिति तदसंभववारणाय ताशप्रतिबन्धकतासा. मान्यावच्छेदकयत्किञ्चिद्विषयत्वे स्वावच्छिन्नविषयकत्वसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नविषयितात्वं तद्रू. पावच्छिन्नविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वं स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छि. नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकविषयिताकविशिष्ट स्वावच्छिन्न निरूपितविषयताकत्वं वा विशेषणं देयमेवेति बाधविशिष्टव्यभिः चारादावतिव्याप्तिरप्रत्यूहैवेति वाच्यम् कालिकादिसम्बन्धेन वह्नयभाववत्ताज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया स्वरूपसम्बन्धनिवेशस्याव- श्यकतया स्वरूपसम्बन्धस्वरूपसबन्धावच्छिन्नाधेयत्वोभयसम्बन्ध. मादायैकप्रतिबन्धकतायाः दुर्वचत्वाश्च । न च सप्तम्युल्लखिप्रती- तिस्थले स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधारतानिरूपिताधेयता भासते प्रथमोल्लेखिप्रतीतिस्थले च स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपित. धारतेति ह्रदत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिताधारत्वविषीयतानिक पितनिरूपितत्वविषयतानिरूपितस्वरूपस्तम्बन्धावीच्छन्नधियत्ववि. षयितानिरूपितवन्हयभावत्वावच्छिन्नविषयताकैकनिश्चयत्वेनैकरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्य सुवचतया असभववारणाय स्वावच्छिन्नवि- षयत्वाव्यापकीभूनविषयिताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकमित्यतिव्याप्ति. संगतिरिति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानानामननुगमेन निश्चयत्वाननुग. मेन च एकप्रतिबन्धकताया वक्तुमशक्यत्वात् । कथंचिदप्रामाण्या- धनुगमेऽपि एतब्रन्थस्यैकप्रतिबन्धकत्वमताभिप्रायकत्वे व्यभिचा. रादिघटितबाधादिसंग्राहकयद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वं स्वावच्छिन्नवि.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २४९ षयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकं ताशरूपान्तराघ- टितत्वमिति प्रथमकल्पे हरवृत्तिवन्यभावत्वादेरेव तादृशरूपान्त. रत्वसंभवेनासंभवानवकाशात्तद्ग्रन्थस्योन्मत्तप्रलापापत्तेः। यदि च तत्कल्पे बाधविशिष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिवारणाय स्वावाच्छन्न- विषयकत्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य यदूपावच्छिन्न- विषयितायां निवेशे सत्यसम्भवदानं सङ्गतमेवेत्युच्यते, तदापि स्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छदकविषय. तानिरूपकतावच्छेदकः कश्चित्स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषय. तावच्छेदको यस्य एवंभूतं यद्यत्स्वं मेयत्वविशिष्टव्यभिचारत्वादि तदवच्छिन्नाघटितत्वकल्पेऽसंभवप्रसक्ती धूमव्यभिचारिवाहित मत्वमादायाव्याप्तिदानस्य सन्दर्भविरोधो वज्रायमाण एवेति । द्वितीयकल्पे बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नेऽतिव्याप्तिभिया स्वावच्छिन्नविषयित्वाध्यापकाविषयिताशून्यत्वानिवशायोगादिति । (अथवा पर्वतत्वावच्छेदेन वह्नयमावस्य साध्यत्वे वन्हथभावव. नीलत्ववत्कालीनस्सन् नीलत्वाभाववत्पर्वतत्ववत्कालीनधूमस्य हे. तुतायां वन्हिमन्त्रीलपर्वतरूपहेतुविशेषणासिद्धिद्वयघटितबाधेऽति- व्याप्तेढुंवारत्वात् )। यत्तु इदे पक्षे महानसीयवः साध्यत्वे महासीयवह्नयभावव- ध्रदो वह्नयभाववद्ध्दश्च द्वयमेव बाध इति तत्र महानसीयवह्निम- त्तावुद्धिं प्रति महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वे सति वह्नित्व निष्ठावच्छेदकताभिन्नं यंदवच्छेदकत्व तदनिरूपकप्रतियोगिताका. भावनिश्चयत्वेनैकप्रतिबन्धकतया महानसीयवह्नयभाववज्रदैऽव्या. तिः महानसीयवहयभाववद्ध्दत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रति. बन्धकतासामान्यावच्छेदिकाया वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषय- ताया महानसीयवह्नयमाववद्ध्दत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वादिति त. द्वारणाय तादृशाव्यापकीभूतविषयताशून्यत्वनिवेशनमावश्यकमिति बाधविशिष्टव्यभिचारेऽतिव्याप्तिसंगतिरिति । तन्न वह्निसामान्याभावबुद्धः वह्निमत्ताबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति प्रतिबन्धकताया क्लतत्वेन तेनैवोपपत्तौ तत्साधारणैकप्रति. बन्धकतायां मानाभावात् । नच साक्षात्परम्परासाधारणैक- निकापितत्वस्यापि दक्षितत्वाद्वाधादावसंभवः, वह्वध ·२५० अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु भाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतासामान्याध. च्छेदकीभूतवह्नयभाववधंदवत्प्रमेयत्वविशिष्टविषायेतायां साक्षा. द्वयभाववज्रदत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वेन तदवच्छिन्नाविशेष्यकप्र. तीतिविशेष्यतावच्छेदकत्वस्यापि वह्नयभाववज्रदत्वादावसत्त्वा- दिति तद्वारणाय तादृशाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वं विशे. षणं यत्किञ्चिद्विषयित्वे आवश्यकमित्यतो बाधविशिष्टव्याभिचारे- ऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् साक्षात्परम्परासाधारणकनिरूपितत्वाभा. वेऽपि यादृशधर्मावच्छिन्नानिरूपितमित्यत्र याशरूपावच्छिन्नघ- टितानिरूपितत्वनिवेशेनैवासम्भववारणसम्भवे तादृशाव्यापकीभूत. विषयिताशून्यत्वनिवेशस्यानावश्यकत्वात् । यदपि हदो वह्नयभाववानिति-शानीयवह्नयभावत्वावच्छिन्नविष. यिताया वह्नयभाववज्रदत्वावीच्छन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धक- तावच्छेदकीभूताया वह्नयभाववहृदाद्यनिरूपितत्वेनासम्भव इति यदपावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नं प्रति स्वावच्छिन्नविषयित्वाव- च्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यस्य व्यापकत्वं तद्रूपावाच्छन्नविषयित्वं यादशधर्मावच्छिन्नानिरूपितमित्येव वाच्यम् , तथाच जाति- मान्वह्नयभाववानिति-शानसाधारणवह्नयभाववध्रदत्वावच्छिन्नवि. षयित्वावच्छिन्नं प्रति ताशप्रतिबन्धकतासामान्यस्य कताभङ्गेन स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यज्ञानवृत्तिय पावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकत्वं वाच्यमिति बाधविशिष्टव्यभिचारे ऽतिव्याप्तिरिति । तत्तुच्छम् यदूपावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकीभूतविषयिताशून्यस्थ निवेशेनैव जातिमान्वयमाववानिाते-शानवारणसंभवे दोष. तावच्छेदकावच्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वस्यानिवेशात् अतिव्याप्तिवारकासम्भववारकविशेषणसत्वे अतिव्याप्तिसंपादकासं- भववारकविशेषणदानस्यानैचित्यात् । दोषतावच्छेदकावच्छि- अविषयित्वाध्यापकविषयिताशून्यत्वानेवेशे वह्नयभाववज्जा- तिमत्कालीनत्वाावीशष्टवह्नयभाववज्रदादावतिव्याप्तेश्व-वड्यभा. पज्जातिमत्कालीनत्वविशिष्टवह्नयभाववज्रदत्वरूपदोषतावच्छेदक- स्वाभिमतधर्मावच्छिन्नविषयित्वाव्यापक न वह्नयभाववज्जाति- मत्वावच्छिन्नविषयित्वं किन्त्वन्यदिति तद्रूपावच्छिन्नविषयि- व्याप.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । २५१ ताशून्यत्वस्य जातिमान्वयभाववानितिज्ञाने सत्त्वेन ववभा. ववद्दत्वावच्छिन्नविषयित्व ताशप्रतिबन्धकतासामा- न्यावच्छेदकंयत्किञ्चिद्विषयतान्तर्गतं किन्तु वहयभाववज्जा. तिमत्कालीनवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वमेवेति । यादशधर्मावच्छिन्नानिरूपितं ताशधर्मावच्छिन्नाघटितत्वस्य तत्र सत्त्वादिति । अथ बाधाभावविशिष्ट व्यभिचार बुद्धित्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानि. रूपितप्रतिबन्धकताया अपि तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गतत्वेन व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयिता न तादृशप्रतिबन्धकता. सामान्यावच्छेदिकति नासङ्गतिरिति चेन्न मेयत्वविशिष्टव्यभिचारादौ ताशरीत्या मेयत्वाभावबुद्ध प्रतिबन्धकतामादाय शुद्धव्यभिचारत्वा- वच्छिन्नविषयित्वमपिन ताशयत्किञ्चिद्विषयतान्तर्गतमपितु मेयत्व- विशिष्टव्यभिचारविषायेत्वमेवेत्यतिव्याप्तिभिया प्रकृतानुमितिप्रतिष- न्धकतासामान्यस्य निवेशनीयत्वात् । न च द्रव्यत्वं वह्निमत् द्रव्यत्वा- भाववच्छेवालादित्यादिस्थलीयवह्नयभाववद्व्यत्वरूपबाधविशिष्ट चह्नयभाववत्तिशवालरूपव्यभिचारतिव्याप्तिः तत्र व्यभिचारवि. शिष्टबाधविषयितायास्तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गत- विशिष्टसाधनग्रहप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वेन तादृशप्रतिबन्धकता- सामान्यानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् तत्र द्रव्यत्ववद्वह्नयभाववद्वृत्ति शैवालविशिष्टवह्नयभाववद्रव्यत्वरूपबाधविषयिताया अपि यत्कि- चिद्विषयतान्तर्गततया तत्र स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वसत्वेनातिव्या. प्तिविरहादिति चेन्न वह्नयभाववज्जलाभाववद्वहिव्यभिचारि जलं वह्निमज्जलादित्यादिस्थलीयवह्नयभाववजलरूपबाधविशिष्टवह्नयभा. घवदृत्तिजलरूपव्यभिचारादावीतव्याप्तिः तत्र व्यभिचारविशिष्टबा- धविषयितायास्तादृशप्रतिबन्धकतासामान्यान्तर्गततया विशिष्टप. क्षग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितवाहिव्याभिचारिजलत्वावच्छि- नधर्मिकवयभाववजलत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छि- नप्रतिबन्धकताया अवच्छेदकत्वाभावात् । न च तत्र जलत्वविशि- ष्टे वह्नितदभावावगाहिज्ञानस्याहार्यत्वमिति वाच्यम् जलत्वसामा- नाधिकरण्येन वह्नितदभावयोरवगाहित्वात् । न च तादृशविशिष्ट- महस्य विशिष्टपक्षग्रहविरोधितया लक्ष्यत्वमिति वाच्यम् जलत्व ·अनुमानगादाधर्याः क्रोडपनेष्ठ . व्यापकप्रतियोगिकत्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धेन वहथभाववजलरूप बाधविशिष्टव्यभिचारस्य शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाववजल- विशिष्टव्यभिचारात्मकाश्रयासिद्ध्यन्तरघटितत्वेनालश्यत्वादिति के. चित्समादधिरे। तन्न साधीयान् शुद्धस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाववजलविशिष्टं यद्वह्निव्यभिचारिजलं तद्विशिष्टं यजलत्वव्यापकप्रतियोगिकस्व- रूपसम्बन्धेन वह्नयभावघटितबाधस्वरूपं तादृशविशिष्टविष. यिताया अपि स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतासा- मान्यावच्छेदकतया तत्र बाधविशिष्टव्यभिचारानिरूपितत्वेनो. कातिव्याप्त्यभावात स्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाववजलाभावबुद्धिं प्रति स्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभावघटितवयभाववजलवत्ताहानप्रति- बन्धकतायां जलत्वव्यापकप्रतियोगिकत्वविशिष्टस्वरूपशुद्धस्वरूप साधारणस्वरूपत्वेनैव स्वरूपस्य निवेशात् प्रतिबन्धकताया ऐक्या- त् अन्यथा शैवालधर्मिकद्रव्यत्ववत्ताशानवह्नयभाववद्रव्यत्ववत्ता- शानयोरपि प्रतिबन्धकत्वद्वयापत्त्या पूर्वस्थलपरित्यागानौचित्यात् । परे तु प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्प- क्षरूपसत्प्रतिपक्षमताभिप्रायकमिदम् । तथाच तादृशसत्प्रतिपक्षवि. षयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य प्रतिहेतुव्याप. कसाध्याभावकालीनत तुमत्पक्षविषयितायामपि सत्त्वेन तत्र स्वा. वच्छिन्ननिरूपितत्याभावात्ताशसत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिः ॥ अथवा प्रागु. कगगनाभाववदभाववत्कालीनगगनाभाववघटेऽव्याप्तिस्तादृशबाध. विषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकत्वस्य गगनाभाव- वदभाववद्वृत्तिगगनाभाववद्धटत्वावच्छिन्नाविषयतायामपि सत्त्वेन तत्र स्वावच्छिन्ननिरूपितत्वाभावादतस्तद्वारणाय स्वावच्छिन्नविष. यत्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानवृत्तित्वस्यापि ताशयत्किञ्चिद्विष. यित्वे विवक्षणीयतया व्यभिचारविशिष्टबाधत्वावच्छिन्नविषयता. या धर्तुमशक्यत्वादतिव्याप्तिसङ्गतिः । अतएव धयभाववजल- वत्तिजलवद्धदेऽतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशो- ऽपि सफलः अन्यथा जलवद्भदकालीनवह्नयभाववजलवत्त्वाव. च्छिन्नविषयिताया अपि तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तत्र स्वावच्छिन्नानिरूपितत्वात्तादृशविशेषणमनर्थकं स्यात, परन्तु सा.

·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । ध्याभावववृत्तित्वरूपव्याप्तिविशिष्टस्य सत्प्रतिपक्षमते एताहशरीतिर्न सम्भवति, विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशोऽपि निष्फलः बाधविशि- ष्टव्यभिचारादावतिव्याप्तिश्च न सन्दर्भशुद्धति प्राहुः । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतेत्यत्रा- बच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपञ्च । प्रतिबन्ध कतासामान्यावच्छेदक इत्यत्र तु स्वरूपसम्बन्धरूपमेव । प्रथमे स्व- रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशात् धूमव्यभिचारिवाहिमान धूमवा. न वर्तरित्यादौधूमाभाववधूमव्यभिचारिवह्निमदात्मकबाधे नाव्याप्तिः अन्यथा ताशबाधविषायताव्यापकप्रतिबन्धकतासामान्यावच्छेद कविषयित्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिः स्यात् । एवञ्च बाधविशिष्टव्यभिचा- रत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नं व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वमेव न तु साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकत्व ताशप्रतिबन्धकत्वे बाधविशिष्टव्यभि- चारत्वावच्छिन्नविषयतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपाबच्छेदकतानिरूपक- त्वाभावात् । तथा च बाधविशिष्टव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयित्वाव- च्छिन्नव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकंन व्यभिचारविशिष्टबाधवि. षयित्वं किन्तु बाधविशिष्टव्यभिचारविषयत्वमेवेति तत्रोदासीनया- शघटत्वावच्छिन्नानिरूपितत्वं तादृशधर्मावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिवि. षयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्टव्यभिचारत्वे सत्वादतिव्याप्तिः । न च तादृशधूमाभाववध्रदविशिष्टधूमव्याभिचारिवाहित्वावाच्छन्न. विषयित्वावच्छिन्नव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदिकाया व्यभिचार. त्वावच्छिन्नविषयिताया बाधत्वावच्छिन्नानिलपितत्वेन ताशबा- धत्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकत्वस्य बाधविशिष्ट- व्यभिचारत्वेऽसत्त्वान्न तत्रातिव्याप्तिसङ्गतिरिति वाच्यम् वह्निधूम- वान् वर्तरित्यादौ एकत्र द्वयमिति रीत्या धूमाभाववधूमाभाववठ्ठः त्तित्ववद्वह्नित्वविशिष्टबाधात्मकव्यभिचारेऽतिव्याप्तेम्रन्थकृतेराभिप्रेत- त्वादिति ध्येयम् । एतेन उभयत्रैव स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशेऽपि शा- नवैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वासाधारण्यविषयतानवच्छिन्नत्वोभयाभावव- स्वावच्छिन्नविषयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतासामान्यविवक्षयैव शान- वैशिष्ट्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय जलवद्धदादौ प्रागुक्तदोषस्य वारणसम्भवे एतत्कल्पस्य निर्दोषत्वमिति मलपितमप्यपास्तम् । न ·२५४ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु च प्रथमावच्छेदकत्वं म्वरूपसम्बन्धात्मक द्वितीयं त्वनतिरिक्तवृत्ति स्वरूपम् , ज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिबन्धकतामादाय वह्नयभाववद्- ध्रदादावव्याप्तिस्तत्प्रतिबन्धकतायां निरुक्तोभयाभाववत्त्वस्य विवक्ष- बैव वारणीया तथाच वह्निधूमवान् वरित्यादौ धूमामावबद्दत्तिव. ह्नित्वावच्छिनाविषयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतासामान्यानतिरिक्तवृ. त्तिधूमाभाववह्निकालीनधूमाभावववृत्तिवह्नित्वावच्छिन्नविषयतायां स्वावच्छिन्नानिसापेतत्वसत्त्वादुक्कातिव्याप्त्यनवकाशेनैतत्कल्पस्य निर्दोषत्वमिति वाच्यम् । तथासति वहिव्यापकीभूताभावप्रतियोगि. स्वाभाववजलं वह्निमजलादित्यादौ वह्निव्यापकीभूनाभावप्रतियोगि- स्ववजलाभाववत्ताशप्रतियोगित्ववजलमित्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धक- ताया निरुक्तोभयाभाववत्वेन सामान्यान्तर्गततया तादृशप्रतिब. न्धकतासामान्यानतिरिक्तवृत्तिविषयतावच्छेदकाप्रसिधा वहिव्या- पकीभूताभावप्रतियोगिजलरूपाश्रयासिवादावव्याप्त्यापत्तेरिति ध्ये- यम् ॥ २१॥ एतेन स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्प्रतिबन्धकता. वच्छंदकविषयताकविशिष्टनिरूपितविषयिताव्यापकस्वावच्छिन्ननि- रूप्यताकत्वमिति समुदितार्थ इति भट्टाचार्येणोक्तम् । अत्र स्वावच्छिन्नविषयकत्वावच्छिन्नेत्यत्रावच्छेदकत्वमनतिरिक्त- वृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् अन्यथा जलवद्धदादावतिव्याप्त्यापत्तेः जलवद्- ध्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतावच्छदकीभूतविषयि- ताकवह्नयभाववजलवकृत्तिजलवज्रदत्वविशिष्टनिरूपितविषयितात्व. व्यापकत्वस्य जलवध्रदत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वात(१) एवं य. त्किञ्चित्प्रतिवन्धकतावच्छेदकेत्यत्रापि अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपं ग्राह्यम् (१) वस्तुतो इदः कपिसंयोगवानित्यादो केवलस्वरूपसंबन्धेन कपिसंयोगाभाववद्धदेऽतिव्याप्तिस्तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकवि. षयित्वं निरवच्छिन्नस्वरूपेण वह्नयभाववध्रदत्वावीच्छन्नविषयित्वमे- बताइशविषयितात्वव्यापकत्वस्य स्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वात्। एतेन प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ठ्यावच्छिन्नत्व-असाधारणविषय- तानवच्छिन्नत्वोभयाभावनिवेशादेव जलवद्धदादौ नातिव्याप्तिरिति कथमनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशनमिति निरस्तम् । न ·सामान्यनिरुक्तिप्रकरणम् । अन्यथा वह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिबन्ध- कतावच्छेदकविषायताकहदत्वादिविशिष्टनिरूपिताषायतात्वव्या. पकत्वस्य वह्नयभाववत्ध्रदत्वावाच्छन्ननिरूप्यतायामसत्त्वादसम्भ. वापत्तः । यदि यत्किञ्चित्प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताकेत्यत्र प्र. तिबन्धकतावच्छेदकविषयितासामान्यं विवक्ष्यते तदा द्वितीयानति- रिक्तवृत्तित्वप्रयोजन चिन्तनीयम् । अथ यत्किञ्चित्प्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयिताकविशिष्टनिरूपि- तविषयितात्वव्यापकस्वावच्छिन्ननिरूप्यताकत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नविषयिताकत्वनिवेशो व्यर्थ इति । न च हदो वह्निमान् धूमादित्यादौ केवलहदादावतिव्यानिस्तादृशप्र- तिबन्धकतावच्छेदकवह्नयभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयितात्वव्यापक त्वस्य हृदत्वावच्छिन्ननिरूप्यतायां सत्त्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्न- विषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यज्ञानीयत्वस्य ताशप्रतिबन्धकता. घच्छेदकविषयितायां निवेशावश्यकत्वेन तेनैवोक्तातिव्याप्तिव्युदा- सादिति चेन्न दोषतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाव्यापकविषयता. शून्यत्वनिवेशे प्रागुक्तरीत्या जातिमद्वयभाववद्धदादावतिव्याप्ति- च प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयितायां स्वावच्छिन्नविषयित्वाव्याप- कविषयिताशून्यशीनायत्वनिवेशान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम्। वह्नयभा- ववजलादिमट्टत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्तिवारणाय विशिष्टद्वयाघ. टितत्वनिवेशापत्या गौरवापत्तेरतः स्वावच्छिन्नविषयत्वव्यापकत्व. निवेशः । व्यापकसामानाधिकण्यरूपव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्पक्षस्याल- श्यत्वाद्गनाभाववदभाधवत्कालीनगगनसाध्यकस्थले गगनाभाव. वद्धटस्यैव लक्ष्यत्वान्नाव्याप्तिरित । प्रतिबन्धकतावच्छेदक इत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशे तत्रैव निरवच्छिन्नस्वरूपण क- पिसंयोगाभाववज्रदऽध्याप्त्यापत्तेः तादृशविषयित्वं यत्केवलस्वरूपे. ण कपिसंयोगाभाववज्रदत्वावच्छिन्नविषयित्वं तत्र स्वावच्छिन्ननि. रूप्यताकत्वविरहात् तत्र च प्रतिबन्धकत्वं केवलस्वरूपेण बाधत्वं च निरवच्छिन्नस्वरूपेणेति बाधग्रन्थे भट्टाचार्येणोक्तमिति ध्येयम् । एतन यत्किश्चित्प्रतिबन्धकतायां स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वनिवेशो व्यर्थ इति निरस्तम् । सर्वत्रैकदेशेऽतिव्याप्त्यापत्तेरिति ध्येयम्।

·२५६ अनुमानगादाधर्याः क्रोडपत्रेषु रतो यद्रूपावाच्छन्नविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वनिवेशावश्य- कतया केवलहदादावतिव्याप्तितादवस्थ्यमिति । न च यद्पावच्छि प्रविषयित्वाव्यापकविषयिताशून्यत्वमिवोक्तातिव्याप्तिभिया स्वाव. च्छिन्नविषयित्वाव्यापकविषयताशून्यत्वमपि निवेशनीयम तावतापि व्यापकत्वनिवेशापेक्षया लाघवादिति वाच्यम् तथासनि वह्नयमाव- वज्जलादिमवृत्तिजलवद्धदादावतिव्याप्त्यापत्तेः । न च विशिष्ट द्वयाघटितत्वनिवेशान तत्रातिब्याप्तिरिति वाच्यम् । व्यापकत्वनि- वेशापेक्षया विशिष्टद्वयाघटितत्वनिवेशस्यैव गुरुत्वात एतत्कल्पे वि. शिष्टयाघटित वस्यानिवेशादिति ध्येयम(१) ॥ २२ ॥ स्वसजातीयविशिष्टान्तराघटितत्वकल्प विशेष्यदले विरोधिवि. षयताप्रयुक्तत्वदलस्य वैयर्थ्यमुक्तं भट्टाचार्येण । तन्न संगच्छते-घटादेरपि स्वपदेन धर्तुं शक्यत्वात् तथाहि यद्वि- षयकनिश्चयोत्तरानुमितिसामान्ये प्रकृतसाध्यवैशिष्ट्यावगाहित्वाभा- धस्तत्त्वं बाधत्वम् । एवंरीत्या व्यभिचारादिकं निवेश्य निर्वचनीयम् । तथाहि निर्वह्निवाह्नमानित्यादी घटविषयकनिश्चयोत्तरानुमितौ पक्ष साध्यवैशिष्टयावगाहित्वाभावसत्त्वाद्धटादावपि स्ववृत्तिहेत्वाभास- विभाजकबाधत्वसत्त्वेन तद्वारणायैव तहलसार्थक्यामिति । न च वह्निमत्पर्वतरूपताशाश्रयासिध्यसङ्ग्रहः तत्र ताशवह्नयादिघटित- त्वावयादेराश्रयासिद्धित्वादिना साजात्यविरहेऽपि निरुक्तबाधत्वा. दिना साजात्यसत्त्वादिति वाच्यम् आश्रयासिद्धित्वमादायैव तत्र लक्षणसमन्वयात् । स्ववृत्तिहेत्वाभासविभाजकाभूतयत्किञ्चिद्धर्मवत- विशिष्टान्तराघटितत्वस्य विवक्षितत्वात् ,अन्यथा विशेषगुणवद्घटा. देरसङ्ग्रहापत्तेः । गुणवद्धटादेराश्रयासिद्धित्वादिना साजात्यविरहेऽपि (१)अथात्र यत्किञ्चित्त्वनिवेशेऽपि विशेषगुणवघटेऽव्याप्तिताद- वस्थ्यम् । यत्किञ्चित्पदेन बाधज्ञानीयप्रतिबन्धकताया धर्तुं शक्य त्वात् । अतोऽनुगमः क्रियते । तादृशसमूहालम्बनानुमितिप्रतिबन्ध कताविशिष्टरूपवत्त्वं दोषत्वम् । वैशिष्ट्यश्च स्ववृत्तित्व-स्ववृत्तित्वोप- लक्षितरूपावच्छिन्नविषयितात्वव्यापकत्वोभयसम्बन्धेन । वृत्तिताद्व- यञ्च स्वावच्छिन्नविषयिताव्यापकत्वसम्बन्धेन । विषयिताव्यापक- सत्यति ध्येयम् । स्वन्तु स्वावनिछत्रा RESEA Acro.No.... Date .....10.238 Bill No .....

·No text on this page.

·परिशिष्टदीपका संस्कारदीपकस्य परिशिष्ट- विषयाणां निरूपणात्मकः । . अरिमन् ग्रन्थे विषयाः- दानस्वरूपादिकं, दानविधिः, प्रतिग्रहविधिः, देयद्रव्यदेवताः, व्य-धान्य-भूमानानि, कुण्डमण्डपनिर्माणपकारः, सहोपतुलादा- नयोगः, होमरहिततुलादानप्रयोगः, बृहद्गोदानपयोगः, गवा- दिमूल्यनिरूपणम, संक्षिप्तगोदानप्रयोगः, वृपदान-महिषीदान- विविधविद्यादान-सुवर्णदान-भूम्यादिदशदानानि । सर्वपाय- श्चित्तप्रयोगः, ऋणधेन्वादिपञ्चधेनुदानानि । अश्वदान-हस्ति- दान-रधदान-गृहदानानि । सवास्तुशान्तिशिलान्यामपयोगः । शय्यादान-द्विजस्थापन-नवग्रहदानानि । सुवर्णादिदानमन्त्राः। गोमुखमसवशान्तिः । मूलाश्लेषादिशान्तयः। जलाशयोत्सर्गप्र. योगः । लघुजलाशयोत्सर्गप्रयोगः । मू० २।) कातीयेष्टिदीपक:-यन्त्रस्थः । हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा भाष्य पुस्तको के मिलने का पता- - जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः चौखम्बासंस्कृतमीरीज आफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदीरलेन, बनारस सिटी।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.