·मिवार प्रतापम्। (नाटकम्) ७--- महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य- श्रौयुक्तहरिदाससिद्धान्तलागीमभट्टाचार्य- प्रणीतम् Ining कलिकाता ४१ संख्यक-देवलेन-नामक- जन्मस्थ-सिद्धान्तविद्यालयात थोहिमचन्द्रतर्कवागीश-भट्टाचार्य गा प्रकाशितम्। स्टाक प्रमाणीकरण १९८४-१९८५ १३५४ वङ्गाब्द सौराग्रहायगामामे।

·कलिकाता ४१ संख्यक देवलेन स्थित-सिद्धान्तयन्त्र श्रोहमचन्द्रभट्टाचार्येण मुद्रितम्

·CONTH
.KAM
महामहोपाध्याय-महाकवि-भारताचार्य-श्रीहरिदाससिद्धान्तवागीशः ।

·निवेदनम् । . १३४८ वङ्गाब्दोयसौराषाढ़मासस्य सप्तविंशदिवसरजन्यां कोटालि- पाड़ान्तर्गत जनशियाग्रामे मद्भवने प्रथमो वनौयप्रतापस्थाभिनयः, १३५२ वङ्गान्दीयसौरज्य ष्ठमासस्य नवमदिवसरजन्यां कलिकाता- गजधान्या मिना रामचे हितोयस्तस्याभिनयः, १३५२ वङ्गाब्दीय- मौरश्रावणस्य कादशदिवसरजन्यां कलिकाताराजधान्यामेव टाररङ्गमञ्चे टतीयच तस्याभिनयः मञ्जातः । तेषु च त्रिष्व व कालेषु रचनाया अभिनयस्य . च गरीयानेवाभवत् प्रशसावादः। तेन चानन्दातिरेकात् उत्माहातिशयाच १३५२ वङ्गाब्दसौराषाढ़सप्तदशदिवमै समारभ्य तद- व्दीयसौरकात्ति काष्टाविंशदिवसे ममापितमिति द्वादशदिवसाधिकमास- चतुष्टयेन मिवारप्रताप नाम नाटकमिद मया निरमायि। इदमपि च १३५२ वसाव्दमौरफालगुनमाससप्तदशदिवमरजन्यां कलिकाता- राजधान्यां टाररङ्गमञ्चे प्राच्यवाणी-प्रतिष्ठानोदयोगेन प्रथममभिनौतम् । अत्रापि सञाता रचनाया अभिनयस्य च भूयसी प्रशंसा। एष च कलिकातागताभिनयेषु थोमान् शशिपोखरविद्यारत्नकाव्यतीर्थ : सुष्ठ, परिचालयन् विशेषेण यशम्बो जातः । तदिदमपि मिवारप्रताप- नाटक भगवदनुग्रहेण मुद्रापितम्। श्रद्दे यास्तत्रभवन्तः सुधियः सदयहृदयेण पश्यन्विति सविनया प्रार्थना परिशेष १ सक्षोभः सलज्ज श्वायमनुरोधः, यत्, संशोधकप्रैथिल्यात् मुद्राकरवालिश्याश्च वङ्गोयप्रतापे मिवारप्रतापे च विद्यमानमनेकमशद्ध दयया संशोध्यमिति । १३५४ वजाब्दीय- विनौत- सौरकार्तिकदशमदिवसीयम्। श्रीहरिदासदेवशम्र्मणः ।

·नाठ्योल्लिखितव्यक्तिगणः । पुरुषगणः । १ । मूत्रधारः प्रस्तावसूचकः। २। सुप्रभदेवोपाध्यायः राजपण्डितः। ३। शान्तिशरणमिश्रः राजपरोहितः । ४। प्रतापसिंहः मिवाराधिपतिः । ५। शम्भ सिंहः प्रतापसिंहसामन्तः । ६ ! रणजित्सेनः प्रतापसिंहसेनापतिः । ७। भोममि: प्रतापसिंहमन्त्री। ८। रहुवीरः भिल्लराजः। वादमाहः भारतसम्राट् आकवरः । १०। मानमिहः आकवरमेनापतिः । ११ । सैलिमः आकवरपुत्रः। १२ । शक्तसिहः प्रतापसिंहस्य वेमाले यो भ्राता। १३ । ' अमरसिंह प्रतापसिंहस्थ पुतः। १४। साइवाजखा देवीदुर्गाध्यक्षः । १५॥ मवारकः माहवाजस्य वयस्तः । १६ । नुरमहम्मदः साहवाजस्य मन्त्री। १७। सोलमानः साच्वाजस्थ सेनापतिः। दृतः प्रतापसिंहप्रेरितः। १९ । माधुकः प्रतापसिंहभृत्यः । २० । मधुकः प्रतापसिंहभृत्यः । खस्ययनकरणार्थिनस्त्रयो व्राह्मणा:, लयो भिल्ला:, दौवारिकः, सैलिमसैनिकः खोगमानी मूलतानी च । समाप्तिकाले भरतगणश्च, मध्ये चारणगणञ्च, उभयपक्षस न्याश्च । .

·स्त्रीगणः ।
१। नटी
कमला
३। उद्यानपालो
४। गौरी
५। इन्दिरा
६। प्रतिहारिणी
७। भगवती दामो
सूत्रधारयत्नौ।
पृथ्वीराजपती।
आकवरस्य उद्यानरक्षिका।
प्रतापसि हहिौ।
प्रतापसिंह कन्चा।
माहवाजस्य अन्तः घुरहती।
कालोमन्दिरकिरो।
नत्तकोगगाव।
,

·यवनिका-(सिन्) परिचयः । प्रथमा प्रथमदृश्यम नाट्यशाला। हितीयदृश्यम् पर्वतसन्निधाने देवमन्दिरम् । टतीयदृश्यम् पर्वतसन्निधाने देवमन्दिरम् । हितीयाङ्क प्रथमदृश्यम गजपथसविधाने उपवनम् । तृतीयाङ्क प्रथमदृश्यम वादमाहस्य मन्त्रणायहम् । चतुर्थाङ्क प्रथमदृश्यम पर्वतमन्निधाने देवमन्दिरम् । द्वितीयदृश्यम् पर्वतमन्निधाने युद्धशिविरम् । टतीयदृश्यम् समराङ्गनम् । चतुथ दृश्यम नाट्यशाला। पञ्चमदृश्यम् पार्वत्यक्षुद्रनदी प्रान्तरञ्च । पञ्चमाङ्क प्रथमदृश्यम् निविड़ महावनम् । हितीयदृश्यम् पर्वतसमतलभूमौ पर्णकुटौरम् । टतीयदृश्यम् पर्वतसमतलभूमौ पण कुटौर वनविड़ालश्च । षष्ठा प्रथमदृश्यम पर्वतसन्निधाने देवमन्दिरम् । द्वितीयदृश्यम् दुर्गे विलासभवनम् । टतीयदृश्यम् दुगै मन्त्रणाभवनम् ।

·चतुर्थ दृश्यम्
पञ्चमदृश्यम्
दुर्गसम्म खे उच्च स्तम्भः ।
दुर्गसम्म खे समराङ्गनम्।
टुगं, परिखा, अग्निकाण्डच्च ।
षष्ठदृश्यम्
१३५२ वङ्गाब्दोयसौरफाल्गुनसप्तदशदिवसरजन्यां
कलिकाताष्टाररङ्गमञ्च इमे खल्वभिनेतार आसन् ।
नान्दी-पोसनत्कुमारवन्द्योपाध्यायः एम्, ए, वि, टि।
सूत्रधारः--श्रीजगन्मोहनज्योतिर्विनोदः ।
सुप्रभदेवोपाध्यायः-श्रीयामिनीकान्तविद्यारत्रः ।
शान्तिशरणमिश्रः-श्रीमधुसूदनकाव्यतीर्थः ।
प्रतापसिंह:----श्रो फणिभूषणरायसाहित्यविनोदः ।
शम्भ सिंह:-ौरवीन्द्रनाथभट्टाचार्यः वि, ए ।
रणजित्सेनः---श्रीशशिशेखरकाव्यतीर्थविद्यारनः ।
भीमसिइ:-श्रोनितीशचन्द्र-आचार्यव्याकरणतीर्थ :
रहुवोरः ---ग्रोवीरेन्द्रनाथभट्टाचाय्यः ।
.वादसाइ:----ौश्रीपतिकाव्यव्याकरणतीर्थ:।
सेलिमः-श्रीअदितिरञ्जनठाकुरः ।
मानसिंह:-श्रीविष्णुदासभट्टाचार्यः ।
शक्तसिंह:-श्रीराखालचन्द्र चक्रवत्तौं।
अमरसिंह:-श्रीभवेशचन्द्रभट्टाचार्यः ।
साइवाज खा-श्रीसुधीन्द्रनाथचतुर्दुरोणः ।
मवारकः-श्रीजगन्मोहनज्योतिर्विनोदः ।
नूरमहम्मदः-श्रीविनयभूषणचक्रवत्तौं ।
मोलिमान:-श्रीमणीन्द्रनाथठाकुरः ।

·द्रुतः-श्रीसन्तोषकुमारभट्टाचार्यः ।
साधुकः-प्रौकालौनाथवेदान्तशास्त्री।
मधुकः-श्रीगोविन्दचन्द्रचक्रवर्ती ।
बयो भिल्ला:--श्रौकिशोरीचन्द्रः, श्रीविश्वनाथदासः, शोसुरेन्द्रनाथचक्रवत्तौ ।
खस्त्ययन करणार्थिनस्त्रयो ब्राह्मगाः---छोजगन्मोइनः, श्रीविष्णुदासः,
श्रीश्यामापदभट्टाचार्यः ।
चारणगणः----श्रीविश्वनाथदासः, शौकिशोरीचन्द्रः, श्रौनीश दै।
दौवारिकः, सेलिमसैनिकगणः, खोरासानी, मुलतानी,
भरतगणः,
उभयपक्षसैन्यगणः,
शिविकावाहकाश्च ।
-०
स्त्रीगणाः ।
नटौ---श्रीसुधीरकुमारविश्वासः ।
कमला-ौअजितकुमारमजुमदारः ।
उद्यानपाली---- श्रीकालिदासभट्टाचार्यः ।
गौरी --प्रोवीरेन्द्रकुमारभट्टाचार्यः ।
इन्दिरा प्रोप्रारतिभट्टाचार्या ।
प्रतिहारिणी-श्रीकिशारौमोहनदासः ।
भगवतीदासौ-यौमणीन्द्रनाथठाकुरः ।
नत्तकोगण:--शौसुधीरः, श्रोशपाङमुखोपाधायः ।
प्रतिहारिणी।
परिचालकः--ौशशिशेखरकाव्यतीर्थ विद्यारत्नः ।
नाट्यशिक्षकः-श्रीजगन्मोहनज्योतिर्विनोदः ।
सङ्गीतशिक्षक:~श्रीनिन्मलकुमारगङ्गोपाध्यायः ।

·मिवारप्रतापम्। नाटकम् । प्रथमोऽङ्कः। -- यो जायापदयोस्तले त्रिजगतामूर्द्ध च सन्तिष्ठते धत्ते यश्च कशानुमम्व च सुख शो सदा सन्ततम् । भुङ तो योऽप्यमृत विषञ्च विषम पाथोधिमन्योद्भव वन्द चित्रचरित्र शक्तिनिकर ज्योतिः पर त हरम् ॥१॥ अपि च । सुनातिरिव सम्पत्ति पूर्णिमेव च कौमुदीम् । एषा परिषदाप्नोतु तदीयदयया मुदम् ॥२॥ नान्द्यन्त सूत्रधारः । हन्त ! म मदेषा साधोयसो मवृत्ता। सदा चिरति कथमत्रागन्तुम् । ततः प्रविशति नटो नृत्यन्तो गायन्तो च । संस्क भारतो भारतसंस्क तिरुदयतु पुनरपि भारतवर्षे । भवने भवन वदने वदने खेलतु संस्क तभाषा मयूरोसदृशी वारिदवर्षे। ८ ·नटी। मिवारप्रतापम् । वैदिककम्म वैदिकधम्ममाचरतु नरो नारी हिन्दुप्रकर्षे । अस्मिन् कलियुगे योऽभूत् कृतयुगे स भवतु भावो जनगणहर्षे ॥ सूत्र। आयें ! ललितमधुरा तवेय गौतिः। किन्तु तत्र पृच्छामि-भावपरिवत्तिरधुना प्रार्थनीय व ; सस्क तमाषाया उज्जीवनाशंसा तु कथम् ? सा क्खु मिञ्च णा कलिदा त्ति । (क) सूत्र। (सहासम्) क एवं क्वोति ? नटौ। सिक्खिदोन्लोषो। (ख) सूत्व । नन्वशिक्षित इति ब्रूहि । येन हि- वेदादिशास्त्र निचयस्फ टदिव्यमूर्ति सा वाक किमन्यवचनादमरा स्रियेत । मध्याह्नसूर्यकरगो हि यदि ब्रवीति गत्रिः किलेयमिति हन्त ! स एव मूढ़ः ॥३॥ भवतु। अवश्यमेव ट्रच्यसि तयेव संस्क तभाषया ग्रथितेन नाटकेनाद्य परिषदमेनामनुरजयिष्याम इति । नटी। अध केगा। (ग) सूत्र। कोटालिपाड़ोनशियानिवासी महाकविप्राप्ययशोऽभिलाषी। (क) सा खलु मृत्युना कवलितेति । (ख) शिक्षितो लोकः । (ग) अथ केन?

·प्रथमोऽङ्कः । ३ परीक्षापेक्षा, . लोकतनागेन्दुमिते शकाव्द यचिम्म श्रीहरिदासशम्मा ॥४॥ सदेवाद्य बङ्गीयप्रतापानुज मिवारप्रताप नाम नाटकमभि- नेतुमभिप्रेमः। नटी। तहि स्खु, वहुलोश्रो ज्ज व णिन्दा करिस्माद । (घ) सूत्र। कथं नाम? नटी। परीकिवदगुण पुराण विवज्जि अपरीक्खिद- गुणस्म पदणम परिग्गहेण । (ङ) सूत्र। पाये ! नतनग्रहणे नास्ति नूतनत्वमेव ग्रहणप्रयोजकम् । पश्य- नव नारिकेल नवीनच चेल रमाच्चापि नव्यां यह नूतनञ्च । बचश्चाप्यपूर्व विशेषण सर्वे रमज्ञाः पुरागााचिरायाद्रियन्त ॥५॥ नटो। होटु दाव। तहवि तु अणवअदभावदाए ज्लेव गिन्दा करिस्मदि। (च) (घ) तस्मिन् खलु बहुलाक एव निन्दा करिष्यति । (ङ) परीक्षितगुणक पुराण विवजा अपरीक्षितगुणस्य मूतनस्य परिग्रहण। (च) भवतु तावत्। तथापि तु अनवरतभावतयव निन्दा करिष्यति।

·४ मिवारप्रतापम। ka मटी। सूत्र। सत् सव्यम्। तथापि वह. निन्दाकारिण परमोपकारिणमेव मन्य। येन हि- दोषी जनो निजमुखे दधदन्यदोष कु-हिनिन्दितुमनास्तमदोषमेव । कर्षन् मल हि वदनेन वन वराहः पालोड्यन् परममेव परिष्करोति ॥६॥ अध कए वि देसभासाए ग्गढ़िदस्म रूवअस्म मगहण को दोमो। (छ) सूत्र। (जनान्तिकम्) आये ! ब्रवीमि ते किमपि रहस्यम् । अस्ति खलु सस्क तभाषया ग्रथितस्य रूपकस्य ग्रहण गरीयानाखासः । तथा च- सर्वथै वानभिज्ञोऽपि ज्ञापयन् निजविज्ञताम् । सदोषमपि हि स्थान प्रशसेत् खल्वस शयम् ॥७॥ हन्त ! दुरतिक्रम: किल कालमहिमा। यदेकदा खल्वसाधारगा एवामोत् संस्क तभाषाया मानः। अधुना तु- विधम्मि संसर्गवशात् स मानो निहीनतां प्राप्त इति प्रतीतिः । नेपथ्य सुक्षत्रियस्तञ्च मिवारराजो न तेन संसृष्ट इति प्रतीहि ॥८॥ ८ अथ कयापि देशभाषया ग्रथितस्य रूपकस्य ग्रहये की दोषः।

·प्रथमोऽरः।
नटो। (सविस्मयम्) अज्नउत्त !
क एस तुह वश्रण
समस्थ दि ? (ज)
सूत्र । (विलोक्य) पाये ! एष तावदुपाध्यायः सुप्रभदेवो
हितोयमथैमाविष्क त्य महचन समर्थ यन् देवभवनं प्रविशति ।
इति निष्कान्तौ
प्रस्तावना।
(ज) आर्यपुत्र ! क एष तव वचनं समर्थयति
?

·मिवारप्रतापम् । সলিমনি कालोशैलसविहितकालीमन्दिरालिन्द सचिन्तः सुप्रभदेवः । सुप्रभ। (देवतां प्रणम्य ) साधु शेलूषराज ! साधु । सत्यमेवाह भवान्- विधर्मि संसर्गवशात् स मानो निहीनता प्राप्त इति प्रतीतिः । तत एवाहमपि ब्रवीमि- सुक्षत्रियस्तञ्च मिवारराजो न तेन संसृष्ट इति प्रतीहि । प्रविश्य देवसेवकः शान्तिशरणमित्रः। (उपाध्याय- मभिवाद्य) उपाध्याय! कि' नाम संवत्तम् ! सुप्रभ । किमद्यापि नाधिगतो वृत्तान्तः ? शान्ति । नाधिगत एव । सुप्रभ। गतेऽह्नि मध्याकाले मानसिंहः समागतः । शान्ति। (सविस्मयम्) किमस्मिन् मिवारराज्य एव ? सुप्रभ। मिवारराज्य एव कमलमौरनगर एव राजभवन एव। शान्ति । (सविस्मयवै कल्यम) असम्भावनीयो वृत्तान्तः । तत् किमेकको रक्षिसमेतो वा कियत्स न्योपपयो वा ? सुप्रभ। एकक एव। शान्ति। (सहर्ष म्) हन्त ! तहि यद वागतस्तदैव बन्दीकतः। सुप्रभ। शान्त पापम् । श्रीमन्महाराजः प्रतापसिंहो न

·प्रथमोऽः।
यवनः। येन वैरिणो रन्धमनुसन्दधीत निःसहायञ्चावनीयात् ।
अपि त्वसी सूर्यवशावतसो वीरधुरीणो न्यायानुवत्तौ च ।
ततश्च-वोरो वीरान्तर प्राप्त हृष्यत्य व हिनस्ति न ।
दीपोऽन्यदोपस योग वईत हिन हन्ति तम् ॥८॥
अनेन व चिरनिव्य ढविखासेन मानसिहोऽप्य कक एवागत
इति प्रणिधीयते।
शान्ति । अथास्य किमागमनप्रयोजनमवगतम् ?
सुप्रभ । किमन्यत्, महाराजप्रतापनि हेन सह वादसाहस्य
मन्धिबन्धनमेव प्रयोजनमनुमानसिद्ध मब्बेषाम् ।
शान्ति । तत् किमत्रोपस्थाने मानसिंहस्य वारसिको
खस्विच्छासीत् ।
सुप्रभ। न खलु स्वारमिको। अपि तु-
दृढ़मिह यवनानामाधिपत्य स्वदेश
चिरमनुनयवृत्ति तिसङ्गिन्यवस्था ।
परिणयविधियोगाजातिधप्रणाश:
समजनि समवायः कारणानां चतुर्णाम् ॥१०॥
शान्ति। स्थाने खलु मानसिंहस्थात्रोपस्थाने भवदुतामिदं
कारणचतुष्टयम्। कौटिल्य इव कूटकौशलो बादसाहोऽपि
नतरामिदमनुमेने। मन्ये च तस्यायमभिसन्धिरासीत्-
हिन्दोर्यवनसम्बन्धः सन्धौ सिध्यत्य सम्भवः ।
अन्यर्थ न समाक्राममानसिंहस्तु सिंहवत् ॥११॥

·अथ पति- 'मिवारप्रतापम। सुप्रभ। समीचीनमिदं सम्भावन' भवतः । शान्ति। नन्वनन्तरः को वृत्तान्तः ? सुप्रभ। अथ मानसि हो राजभवनहारमुपेत्य हारपाल मब्रवीत ब्रूहि महाराज प्रतापसिहम, प्रातिथेयोमर्थ यमानो मानमिहः प्रथम साक्षात्कारमपेक्षते, परञ्च पति- भोजनमिति। हारपालाहिदितवृत्तान्तश्च मिवारराजो विस्मया- कुल हृदयो निरतिशययवनससर्गिण परिजिहीर्षन् शिरःपीड़ाप- देशनात्मजममरसिंह प्रेषयितुमियेष। भोजनेनापि मन्धातुकामः शतमिहः प्रतिपदमेव प्रतिवदवग्रजे- नावज्ञातः सक्षोभ गेहान्तरं गतः । शान्ति । हन्त ! ममयमहिना मनीषिणामपि मतयो विक्रियन्त । येन हि युक्तमुक्तावन्तमपि शक्तसिह प्रत्याचक्षाणो राजा न खलु नीतिवचक्षण्यमाविश्चकार । यतश्च प्रथमतो हितीयः स मर्गः, हितोयतश्च सक्तमात्र एव सः, अस्ति च तत्र विविधमेव रहः प्रायश्चित्तम, तदनुष्ठानेन च सर्वसामञ्जस्य सम्भवति किमिद दुर्व्यवसित नाम । अय कल्याणकल्लाल: स्वयं सम्म खमागतः । दृढ़े न स विशालेन शिलाबन्धन वारितः ॥१२॥ सुप्रभ। अये ! शूरशिरोमणि: प्रतापसिंहो न खलु यवन इव कूटकौशली, नवा व्राह्मगा इव दुर्बलहृदयश्च । तेन हि वोरो वर स्वीकुरु महापद नहि च्छल सश्रयते तु तुच्छवत् । -' . - ·प्रथमोड अग्निई निर्वाणमल बजत्यपि न शोतो याति समीरणेरितः ॥१३॥ शान्ति। भवतु। कुमारणागत्य किमनुष्ठितम् ? सुप्रभ। कुमारणागत्य अभिवादनमन्तरेणाञ्जलिबन्धनम्, स्पर्शन विना महामूल्यासने समुपदेशनम्, गुणगरिमाण परिहाय आश्रयमहिम्न एव परिवर्णनश्चानुष्ठितम् । शान्ति। मन्य-मानमिहेनापि तत्सर्वमवगतम् । सुप्रभ। कि अबोषि-चतुरचूड़ामणि: खलु मानसिहः । तेन च तदवगच्छत एव तस्य मालिन्यमापना मुखलक्ष्मोः, सञ्जातञ्च सन्धी मन्दिहान मनः । तथाप्याशाशेषवशेनासो तत्रासन एव विशश्राम। अत्वान्सर कञ्चु को समागत्य कुमार- मवोचत्-महाराजो भवन्त द्रष्ट मिच्छति। प्रातिष्ठत च कुमारः। कञ्च की च ब्राह्मणोचितसदालापन मानसिह समवईयत् । शान्ति। अथ श्रोतुमिच्छामि पराचोन वृत्तान्तम् । सुप्रभ। परञ्च कस्यामेव पडतो किङ्करेगा केनचिहिन्यस्त- मामनयुगलम्, पाचकेनानीतमुत्तमानपूर्ण भोजनभाजनहयम, भागता च मानसि हमनसि सन्धिसम्पादने कियत्याशा। शान्ति। अनन्तर कि वृत्तम् ? सुप्रभ। अनन्तरञ्च कञ्च किनमनुयुजानो हितोयमासन कुमारस्य जानानस्तदनुरोधात् प्रथममास नमध्यासीनो मानसिहः प्रत्यक्षत कुमारागमनम् ।

·१० । प्रणम्य शान्ति। *मिवारप्रतापम् । शान्ति। (सोत्कण्ठम्) प्रथागतः कुमारः ? - सुप्रभा तस्यागमनसम्भव सतप्रस्थानमेवा सम्भवमासीत्। शान्ति। ननु तदानी किमनुष्ठान प्रासोन्मानसिंहः ? सुप्रभ। चिरयति कुमार पङ क्तिभोजमममम्भवमेव निश्चिन्वानो मानसिहः कच्चु किनञ्चानमयदेवताच्च परिहाय च भोजनासन प्रातिष्ठत। प्रतिष्ठमाने च तम्मिन् काचित् किङ्कारी समागत्य पश्यत एव तस्य पदाङ्कान् प्रक्षालयामास गङ्गावारिणा। हा हन्त ! हा हन्त ! महामानास्पदे मानसिहे खल्वे तावत्यवज्ञा न खलु राज्ञो विज्ञतां प्रज्ञापयति । सुप्रभ। वयमपि न ममाचरण समर्थ यामः । शान्ति। कि ब्रवीमि- प्राशीविषे मणि दातु स्वयं स्वग्रहमागते । अनादृत्य विकृत्यासी प्रत्य त प्रहृतः परम् ॥१४॥ यातु तावत्। माक्षादेव तदवेच्य मानमिहेन किमाचरितम् । सुप्रभ। तदवलोक्य व मानसिहः कोपस्फ रितहदयः कञ्च किन प्रत्यवोचत्। ब्रूहि गर्वि निर्वाध प्रतापम्- यद्यमुथ प्रतीकार न कुयां वीर्यवानपि । सदाम्बर न यास्यामि यास्याम्यम्बरतां पुनः ॥१५॥ अवान्तरे खत्वन्तरालात् काचिदुतिरश्रूयत-“त्वदीये- - है ·प्रथमोऽः । ११ नावुत्तन सममेवागन्तव्यम्” इति । इति। तदाकण यव च मानसिहो झटिति राजभवनाविनत्य तुरङ्गमारूढ़ो निरर्गल चलितः । शान्ति। भवतु। किमारम्भः सम्प्रति मिवारराजः ? सुप्रभ । स तु ततः प्रभृत्ये व नवनवदुर्गनिम्माणम्, पुरातन- दुर्ग सस्कारम्, समरसम्भारायोजनम्, सेना-सेनाङ्गानाच सग्रह नतान्दिवमेव विदधाति । शान्ति। घटनाक्रमेण तत् सर्व सर्वथे वोपपद्यते । सुप्रभ। तभवन्तोऽपि परीक्षितगुणान् ब्राह्मणानुपानीय समीचीनस्वस्त्ययने व्याप्रियन्ताम् । शान्ति। वाढम् । इति निष्क्रान्तौ। विष्कम्भकः।

·१२ मिवारप्रतापम् । ततः प्रविशति कालौशलसन्निहित-कालीमन्दिराङ्गाने यथासम्भव सशस्त्र-सामन्त-सेनानी-सैनिकसमेतः प्रतापसिंहः। प्रताप। (मविस्मयामर्षक्षोभम्) नन्वतावानधःपातः सञ्जातो मानसिंहस्य । यतः खल्वयम्- जाति धम्म कुलगुणधन भूयसौं जन्मभूमि मानञ्चाल यवनचरण निर्विवाद समय । वृत्ति रहन् मुदितहृदय: सेवते श्खे व नित्य खस्थ क्षत्र वदति च पुनर्गविनिर्बोधमन्यम् ॥१८॥ सामन्त: शम्भ मिहः । न केवल मानसिहस्य, अपि त्वक भवन्तमन्तरेण प्रायेण सर्वेषामेव राजपुतराजाना- मेतादृशो दशा मवृत्ता। तेन च क्षत्रियजातेरोदृश पूर्वीपर- वैषम्य विशेषविषादविस्मयावह मानवमात्रस्य तथाहि- जात्य त्कर्ष लिप्समान: मिषे वे विखामित्रो दीर्घकाल तपांमि । जात्यादीनां ध्वसमुत्प्रेक्षमाणाः क्षत्रव्य हः सेवते तुकि पादम् ॥१७॥ सेनानी रणजित्सेनः । जातिः खलु सर्वथा शीर्ष वत्तिनी मानवानाम्। येन हि- भवत्यसौ दुष्करया तपस्यया व्यतिक्रमादस्पतराच्या ता भवेत् ।

·प्रथमाSI
.
गता न लभ्या बहु चेष्टयापि वा
सती च जातिश्च समानगौरवा ॥१८॥
तामोहों जातिपातयतः सुतरां सिद्ध एव जातिमतः पातः।।
मन्त्री भोमसिंहः। धम्मः
पुनरसाधारणो
बन्धु-
र्मानवमात्रस्य । तथा च-
ननु धनमिह लोके लाकमुच्चोकरोति
नहि खलु परलोक याति लोकेन साकम् ।
सुकतमुभयलोके तूचताहेतुरुच्च:
व्रजति च परलोक मार्थि भावेन शश्वत् ॥१८॥
तमित्यम्भ त धर्म नाशयतः सर्वथा सर्वनाश एव
सम्पद्यते।
प्रताप। वोरधुरोणाः ! पश्यन्तु भवन्तः-
जन्त नां जनयन्ति मातुरुचिता देहानि देहाणवः
मृत्यौ प्रत्युपयान्ति नै व जननीदेहेषु तेऽमो पुनः ।
एषां जन्मनि जन्मभूमिकणिकास्त्वायान्ति मृत्यौ पुन-
स्तत्रैव प्रतियान्ति तेन हि गुरुर्मातुः परा जन्मभूः ॥२०॥
+
अपि च ।
धत्ते मा दशमासमात्रमुदरे वाजौवन जन्मभूः
स्तन्य' यति सा समाइयमिय भक्ष्य चिरायाङ्गजम् ।
बालेन प्रहते व सा प्रहरते सैषा तु सब सहा
मातुभूमिरनेकधा गुरुतग तनातिमातोच्यते ॥२१॥

·- १४ मिवारप्रतापम्। (सरोषम्) धिक, तां खलु विद्रुह्यतां जाल्मानां नामापि कल्मषकारणमेव मन्तव्यम् । शम्भु । युक्तिमतोयमुक्ति वस्य । उक्तचाप्त:-"कथापि खलु पापानामलमयसे यतः ।" हन्त ! तामतादृशी- मतिमातर जन्मभूमि राजन्यजन्मान एवाभिद्रुह्यन्ति । विशेषतच जयपुर-योधपुर-विकानौर-गोयालियर-पातियालादि- राज्यानामधिराजा बहुमख्या एव सख्य यवनशक्तिमेव जाल्माः पूरयिष्यन्ति । रणजित् । अकिञ्चित्कर सख्याधिक्यममोषाम् । येन हि- एकः सूर्यः क्षपयतितरामन्धकाराननन्तान् सिंह को दलति गहने सहतान् भूरिजन्त न् । एक: क्षवान् युधि सयवनान् सहरदेष राजा संख्याधिक्य नहि खल जयेत् सञ्जयेत् सार एव ॥२२॥ प्रताप । (उक्त षु कण मदत्त्वा गगने बहलक्ष्यः) दुरात्मन् मानसिह! त्वं किल मत्कृतमपमानमसहमानस्तत्- प्रतीकार प्रतिजामान: प्रस्थितः। तत्त्वमपि यतख तावदस्म- दुश्छदाय, वयमपि यतिष्यामहे युमदुच्छ देन चितोरोद्धाराय । पश्यामि तावत् कतरस्य यत्नः सफलतामुपयादिति । शम्भ । न वयं केवलान् यवनपदलिहानानुच्छिद्य व विरमाम। रणजित्। अपि तु यवनानपि भारताहहिर्विदधामिति वाक्यशेषः ।

·प्रथमोऽः।
१५
शम्भ। बाढ़म् ।
नेपथ्य। कालि ! कालि ! कााल ! दानवद्राविणि !
सर्व। (पाकण्य सोल्लासमुद्ग्रोवञ्च पश्यन्ति )
अथ प्रावन्ति कालोशंलादवतरन्तः सशस्त्रा भिल्ला: ।
भिलाः। (अवतीर्य पुनस्तमेव मारध्वनि कुर्वन्तो देवतां
बोरसञ्चयञ्च प्रणम्य सशस्त्रक्षेप नृत्यन्तो गायन्ति ।)
महु महु महुर की सीहु णिभर पिउ पिउ चउर वीर ! ।
लहु लहु चरण वहु बहु करण सहर जवण धीर ! ॥
करहि जोवणपण धरहि णु पहरण ।
मारहि जवणगण पत्थरसमसरोर!॥ (क)
(नृत्यगीतान्त भिल्लराजो रहुवारा भूमौ जानुयुगल विन्यस्य
प्रतापसिंह प्रणमति।)
प्रताप। (रहुशिरसि हस्त निधाय) भिल्लराज ! स्वागतम्,
सुखो चिर जीव, ब्रूहि कल्याण सर्वाङ्गीनम् ।
भट्टार! तुह्माण पमादेण
अस्थि कल्लाण
सव्वाङ्गीण। (ख)
.
ANVRN...
!
(क) मधु मधु मधुर सौधु सौधु निकर पिव पिव चतुर वीर !!
लघु लघु चरण बहु बहु करणं संहर यवन धोर ! ॥
कुरु जीवनपण धर नु प्रहरणम् ।
मारय यवनगणं प्रस्तरसमशरीर
(ख) भट्टारक ! युषाक प्रसादेन अस्ति कल्याण सर्वाङ्गीनम् ।

·१६ मिवारप्रतापम् । प्रताप तत् कि देवताप्रणाम एव ...युमाकमागमन- प्रयोजनम् ? रहु। भट्टारम! सुणिद अह्म हि माणसि हो आगम तुए सह भोप्रण पत्थअन्तो पञ्चाक्खादी पडिमां अहिरुहिम पस्थिदो त्ति। ता जुद्ध सम्भाविप तुह आस्मअलाहत्य अहो पाप्रदा। (ग) सर्वे । (सानन्द मारध्वनि कुर्वन्ति ।) प्रताप। (सहर्ष म्) साधु भिल्लराज ! साधु । तदा तु युष्माभिराशातोतमुपक्कता भविष्यामः । भौम । हन्त ! अनुकरणीयाः खल्वमो सभ्यम्मन्यः । येन हि- सुन्दरसरला प्रकृतिः निरतिशया खल, सत्यधर्मनिष्ठा । अनाड़म्बरश्च वेश एषणोयमेषां जीवनम् ॥२३॥ शम्भु । (सकौतुकम्) भिल्लराज ! समानेऽपि सम्बन्धे मिवारपक्षपरिग्रह को नाम युष्माकमाग्रहहेतुः ? रहु। जीवण एक एक्कस्य, जन्मभूमी तु सब्बस्म जेव सिहठ्ठाण। (घ) शम्भ । भिल्लराज ! भवदाशयमपि धन्य मन्ये । येन खल्य तत्तात्पर्यापर्यवमायि त वचनम् । (ग) भट्टारक! श्रुतमस्माभिः-मानसिह आगत्य त्वया सह भोजन प्रार्थयन् प्रत्याख्यातः प्रतिज्ञामधिरुह्य प्रस्थित इति । तद्युई सम्भाव्य तवायलाभार्थं वयमागताः । (च) ओवनमेक कस्य, जन्मभूमिस्तु सर्वस्य व स्ने स्थानम् ।

·प्रथमोऽङ्कः। १७ भोम। - स्वस्खजोवनदानेन रक्षणीय व जन्मभूः । अादत्त हि महहस्तु स्तोकत्यागेन बुद्धिमान् ॥२४॥ अथवायमेवास्य वचनार्थ : प्रोतः स्थान भवति भुवने जोवन व्यष्टिभूत तस्या: स्थान निखिलनिलया जन्मभूमिः समष्टिः । आद्यात्यागे इसति हि कियत् पूर्ण रूपा हितोया शेषात्यागे हयमपि चिर हन्त ! नश्यत्यवश्यम् ॥२५॥ : शम्भ । अतएवाघोषयन्ति तत्प्रोतिमन्तः सुसन्ताना:- “जननी जन्ममिश्च स्वर्गादपि गरीयमो” इति । प्रताप। यदीगेव नाम जन्मभूमिः, तदा तस्याः परिरक्षार्थ मुडारार्थ वा सन्तानानां कतिविधः केश: सहनोयः स्यात् ? सर्व सर्वविध प्रताप। कियांस्त्यागो विधेयः ? म। प्राणपर्यन्तः । रह। देहस्म सेंसरतबिन्दुपज्जन्तो। (ङ) प्रताप। तहि स्मरन्तु भवन्तः--ऋषिरपि परशुरामः प्रतिज्ञारूढ़ एव त्रिसप्तकत्वो गजन्यविनाशेन निष्ठरता- निष्ठामनुष्ठापितवान्, भोमोऽ'प प्रतिज्ञामाश्रयन्द्र व राज्यवर्जन- पुरःसर नष्ठिक ब्रह्मचर्य पालयितुमलमासोत्; पार्थ: (ड) देहस्य शेषरक्तविन्दुपय॑न्तः । एव। २

·म
१८
मिवारप्रतापम् ।
किलाज नोऽपि च प्रतिज्ञागुणादेव खेरस्तगमनात् पूर्व
जयद्रथ मस्त गमयितुमशक्नोत्। तेन च वयमपि तामेव
प्रतिज्ञामाश्रयामः ।
सर्व ।
उत्तमः प्रस्तावः ।
प्रताप। तदा खल्वषा जगदम्वा जगदीश्वरी, अयश्च
क्षत्राणां जीवनसम्वन तरवारिः, अस्याः ममक्षम् इमञ्च स्पृष्ट्वा
प्रतिजानतां भवन्तः ।
सर्वे । (जानुयुगल भुवि विन्यस्य तरवारिञ्च स्पृष्ट्वा
श्रेणीबद्दभावन) सज्जोभूताः स्मः ।
प्रताप। (स्वयमपि तथा लत्वा) चितोरोद्धार यावत्
सान्वया एव वय प्रयोजन जायमान समरे प्राणानपि
प्रदास्यामः।
सबै। वाढ़म्।
प्रताप। भोजन पादपपत्रमाश्रयिष्याम ।
सर्वे। ओम् ।
प्रताप। तृणशय्यामधिगय्य यामिनों यापयिष्यामः ।
सर्वे । सुदृढ़मेवाङ्गोकुम्महे ।
प्रताप। मवविधमेव वेशविलास परिहरिष्यामः ।
सर्वे । ध्रुवमेवोररीकुम्मः ।
प्रताप। एक प्रहरणसम्बन्धमन्तरेण सब यवनसम्वन्ध
वज्जयिष्यामः ।
सर्वे। मत्यमभ्यु पगच्छामः ।

·१८
प्रथमोऽः।
प्रताप। (उत्थाय जगदम्वां प्रत्यञ्जलि बनाति ।)
सर्वे। (उत्थाय तथवाञ्जलि बन्नन्ति ।)
प्रतापादयः सर्वे। (सभक्तिगद्गदम्) मातर्दानवमईि नि !
सब मङ्गले!
रामस्य भीष्मस्य धनञ्जयस्य च
यथा प्रतिज्ञा सफला कृता त्वया।
तथा प्रतिज्ञां सफलां कुरुष्व नः
चिरञ्च
भृयाः
समेरे सहायिनी ॥२६॥
(इति देवतां प्रणम्य निष्क्रान्ताः स ।)
प्रतिज्ञा नाम प्रथमोऽङ्कः ॥०॥

·द्वितीयोऽङ्कः । तदद्य अथ प्रविशति शिविकारूढ़ा कमला। कमला। (शिषिकातोऽवतीय) अद्य सभावमानात् पर विश्रामभवनगच्छन् वादसाहः स्वयमेव रहसि समाइ- यार्यपुत्रमवोचत्-"राजन् ! अद्यतने सायकाले विशाले सुसज्जिते चान्तःपुराङ्गने भविथति निषिद्धपुरुषप्रवेशा महतो महिलामला। तत्रागमिष्यति हिन्दुयवननिर्विशेषण विलासिनोगणः, विचरिष्यति चासो पण्यवीथिकासु हासकौतुक- कोलाहलेन क्रोणन् विक्रोणन् वा वस्तुजातम्, पुरस्करिष्यति च तमन्महिषीगण: समागत्य रत्नालङ्कारवसनवितरणन। तामलङ्करिष्यति भवतोऽपि सहधर्मिणोति भवन्तमभ्यर्थ ये, मन्ये च सैव ग्रहोष्यति प्रथम पुरस्कारमिति।" तदिदमाकण्य पिशाचहासमिव यवनप्रणय भयावह मन्यमानामनिच्छन्तीमपि मामार्यपुत्रो बहुविधमाखासयन् प्रषयदेव ; अहमप्यगत्य वागच्छम् । येन हि- सत्य हि योषितः सत्याः पतिः परमदेवता। मन्यते तेन तहाच वेदवाचमिव ध्र वाम् ॥१॥ भवतु। सतोकुलदेवता सबमङ्गल व सर्वथा शरणम् । (परिक्रम्य) सेयमिन्द्रप्रस्थनगरी। किल ·वितीयोऽङ्कः । . स कदाचिदम्मराजो राजसूयमन्वतिष्ठत्, इदानीच विधर्मराजः प्रतिदिन शतशतगवोहत्यामनुतिष्ठति ; पूर्वमोदृशे सायसमये खल्वग्निहोत्रिणां होमध मा गगनमण्डलमलावयन्, अधुना त यवनहतानां गवामस्रस्रोतांसि भूतल प्लावयन्ति । (विलोक्य) हन्त ! रविश्यमस्त याति, उदेति च पुनः प्रातः । भगवन् ! यः किल हिन्दूनां गौरवरविरस्त गतः, स कि पुनर्नोदीयात् ? कथमुदोयात् ? उदयहेतवः पुरुषा एव न सन्ति, ये च सन्ति, ते हि पुरुषनामान: शिलीमुखाः, यवन- पदल हिनः पुरुषकलङ्का वा । (म्म त्वा सहर्षम्) अस्ति खलु पुरुषसिंहः प्रतापसिंहः। (विचिन्त्य सविषादम्) हन्त ! खल्व कः, तत् कि हिन्दुगौरवमुदत्तुं प्रभवेत् ? (साटोपम्) प्रभवेदेव। येन हि- एकः स्फ लिङ्गी ग्रसते महावन रुद्रः किल को धुनुते जगज्जनान् । एको मरुत् पातयते च पादपान् एकः प्रतापोऽपि तपेदिधर्मिणः ॥२॥ (अञ्जलि बढा) मातर्दानवमहि नि ! वितर प्रतापसिहस्य भुजयोर्वि पुल बल हृदये च महान्तमुत्साहम् । (परिक्रम्य सौरभमनुभूय) अये! कुत इदमलौकिक सौरभमनुभूयते ? (उपमृत्य : विलोक्य च) आं तदिद श्रुतपूर्व मनोहरमुद्यान वादसाहस्य। (किञ्चित् प्रविश्य) हन्त ! मणिमयाः पन्थानः, मरकतमयान्यालवालानि, पिहित- UCCITAT ·२२ मिवारप्रतापम् । मणिवेदयो महामञ्जवः कुञ्जाः, विसपिसौरभाणि देव- लोभनीयानि नानाविधकुसुमानि च परिदृश्यन्त । हा धिक, यद्यहममुष्य स्वामिन्यभविष्यम्, तहि खल्वन्तरान्तरा विल्वपादपान् तुलसोतरूश्वारोपयिष्यम् ; येनेष्टदेवताच ना समीचीना सुकरा चाभविष्यत् । कि तया पुष्षसम्पत्त्या या न पूजोपयोगिनी। कि तया हि विलामिन्या या न पत्युमनोरमा ॥३॥ भवतु ; पश्यामि तावत्-कियतीमुद्यानशोभासम्पदम्। अस्मि च वीरतनया गुप्तशस्त्रिका च ; निषिद्ध पुरुषप्रवेशश्चाय प्रदेश:। (परिक्रम्य विलोक्य च) अये! केयमवलाप्याकार- सूचितमहावला कर्कशमूर्तिगयाति ? उद्यानपाली प्रतिहारिणी वा भवेत् ; कथमसौ महिलामलां न गच्छति ? आं उद्यान- रक्षार्थं न गता। (इति परिकामति ।) प्रविश्योद्यानपाली। अहो! স্থায়ী उज्जाणे परिवभमदि ? ता एषा रूवेण अवररुवबदीण पञ्चादेसो उजेव। अछरा भविस्मदि, अच्छरावि महिला- मेलादसणणिमित्त आप्रदा भवे। होटु दाव, उवगदुम पुच्छमि । (उपमृत्य) का अत्तभोदी अबअच्छामि ? (क) का एषा (क) अहो! का एषा एकाकिनी उद्याने परिभ्रमति ? तदेषा रूपेणापररूपवतीना, प्रत्यादेश एव। अप्सरा भविष्यति, अप्सरापि महिलामेलादर्शननिमित्तम् आगता भवेत् । भवतु तावत्, उगसत्य पृच्छामि। कामनभवतोमवगच्छामि।

·हितोयोऽङ्कः । २३ - ॥४॥ कमला। क्षत्रियपुत्रों क्षत्रियकलत्रञ्चावगल्छ । उद्यान । ता एप्राइणोए उज्जाणप्पवेसे हेदू ? (ख) कमला। महिलामलां गच्छन्ती प्रथममलौकिक सौरभण निवत्तिं ता, परचोद्यानशोभया प्रवेशिता। येन हि- पुष्पकान्तिरतुला ससौरभा शारदी शशधरस्य कोमुदी। माधुरी च गुगिागानसम्भबा कनु नो हरति सेन्द्रिय जनम् ? उद्यान। अत्तण: सरिसी अङ्गणा अत्ति कहि। (ग) कमला। (स्मित करोति ।) उद्यान। देवि ! भोदोए भत्तुणो णाम णाम शुणिदु इच्छ मि। (घ) कमला। अये! नाह यवनी, येन प्रहीष्यामि भत्त म। उद्यान। सदेण भगाह। (ङ) बादसाहस्य सभाकविः । उद्यान। (सविस्मयसम्भ मम्) अह्मो ! भोदी क्लु पिस्थिराष- महिसी। (च) कमला। (ख) तदेकाकिन्या उद्यानप्रवेश हेतुः ? (ग) आत्मनः सदृशौ अङ्गना चेति कथय । (घ) देवि! भवत्या भत्तर्नाम श्रोतुमिच्छामि । (ङ) सङ्कतेन भण। (च) अहो! भवती खलु पृथ्वीराजमहिषी।

·२४ मिवारप्रतापम । उद्यान । कमला। कमला। अथकिम् । ता कि भोदो साप्रदा ? (छ) न खलु । एतदर्थं वय वादसाहन वाभ्यर्थितः सभाकविः । उद्यान। जुज्जदि, तुम एरिसो त्ति कदूअ स वादसाहो ज्जेव अव भन्थे दि। (स्वगतम्) ता एरिस इस्थिभारदण जद्द वादसाहस्स अप्पिटु पारमि, तहि मिञ्च पज्जन्त अस्थचिन्तादो णिवित्ति लहिस्सामि। तेगा अ मए जदनी करणिज्जो। (ज) कमला। नन्वितः कियदूर महिलामला ? उद्यान । मा चिन्त हि, अहं जेव भोदीं महिलामला बादमाह अ दसइस्मामि। (झ) कमला। (विरक्तिमभिनीय) धिक, वादसाहदर्शनेन कि प्रयोजनम् ? उद्यान। देवि! अणामो महिलाओ पत्य न्ति । (ब) जेव त (छ) तत् कि भवती खयमागता? (ज) युज्यते, त्वमोदृशौति कृत्वा वय वादसाह एव अभ्यर्थयते तदीदृश स्त्रीरत्न यदि वादसाहस्थापयितुं पारयामि, तदा मृत्यु पर्यन्तम् अर्थचिन्तातो निवृत्ति लमा। तेन चात्र मया यत्नः करणीयः। (झ) मा चिन्तय, अहमेव भवतौं महिलामेला वादसाइञ्च दर्शयिष्यामि।

·द्वितीयोऽङ्कः ।
कमला। अथ श्रूयत-महिलामला निषिद्धपुरुषप्रवेशति ।
तत् कथ तत्र वादसाहः प्रविशति ? तत् किमसौ न पुरुषः ?
उद्यान । स ण पुरिमो, किन्तु महापुरिसो ज्नेव । ता तस्म
यवेसे या दोसो। (ट)
कमला। तहि यत्नवाटे महाकुक्करप्रवेशेऽपि न दोषः ?
ण जुज्जति भोदीए एरिस भणिदु। (ठ)
कमला। तब्रूहि वादसाहदर्शने कि प्रयोजनम् ?
अलोइओ सुहसम्भोओ अदिट्टउव्वो पुरस्कारो
उद्यान।
उद्यान।
नेपथ्य गायति।
हे मधुप ! हे मधुप !
विचरसि किन पतसि किन पिवसि कि मधुप !
गुणगुणमालप।
चलति मलयपवनो विधुतकुसुमकाननी
नवे वने नवो रव एति पिकजो रसय ! ॥
उद्यान। देवि! पेक्व महिलास्मेणो तहिं जेव गाअन्ती
गच्छदि। ता तुम वि चल, तुम ज्जव पढ़म' पुरस्कार
लहिस्मसि । (ढ)
(अ) भवति ! अनेका एव महिलास्त प्रार्थयन्ते ।
(ट) स न पुरुषः, किन्तु महापुरुष एव । तत्तस्य प्रवेश न दोषः ।
(ठ) न युज्यते भवत्या ईदृश भणितुम् ।
(ड) अलौकिकः सुखसम्भोगः अदृष्टपूर्वः पुरस्कारच ।

·२६ मिवारप्रतापम् । कमला। .(स्वगत सोहगच) तदिदमुपस्थितमाशशिवचर' दुर्जातम् । तदितो निष्क ति दुष्करामेव मन्ये । भवतु, इदानीमस्याः प्रलोभनमेव प्रथमो निष्क तेः पन्था: । (प्रकाशम्) सखि ! उदयानपालिके ! त्वां पुरस्कत्त मिच्छामि । उदयान। केण कज्जण। (ण) कमला। अवाधमविलम्वञ्च मे स्वभवनप्रषणेन । उदयान। एसा ज्न व आपदा, एषा ज्ज व जास्मदि ? (त) कमला। सखि ! आकस्मिको मां बाधते शिरःपोड़ा। हला! सुसमामई मेलां महिमम मेला- गणाप्रपञ्च ण पक्विस्मदि? (थ) कमला। सखि ! यात्रान्तरे प्रक्षिष्य। येन हि- रजया विकले कलेवर प्रमदो नव पद' प्रपदाते। मरुता विधुते तरोद ले विगलत्य व हि निष्यतन्मधु ॥५॥ उदयान। महि! तहि गदाए जेव तुह पीड़ा उवसम गमिस्मदि। जेण खु- उदयान। (ढ) देवि! प्रेक्षख, महिलाणी तस्यामेव गायन्तौ गच्छति । तत्त्वमपि पल, त्वमेव प्रथम पुरस्कार लप्सासे । (ण) केन कार्येण ? (त) एवागता, एषैव यास्थति ? (थ) इला! सुषमामयों मेलां महिममय मेलानायकञ्च न प्रेक्षिष्यसे?

·२७ द्वितीयोऽङ्कः । पुप्पमई सुहसज्जा अदिउव्वा विलाससामगी। पुरिसो वि लोहणिज्जो महोसह युवदिरोअस्म ॥६॥ (द) कमला। (सरोषम्) धिगिमामात्मौपम्य नोक्तिम् । मृत्य मेव वृणु ते वर सती नाङ्गमर्पयति पूरुषे परे। जागवी पथि विशुष्यति क्वचित् सिन्धुगा न तु नदान्तरं व्रजेत् ॥६॥ उदयान । (स्वगतम्) जइ क्व. इमं परिचामि, तहिं इमाए पुरकार अप्पो लाहो, विदिदवुत्तन्तस्म बादसाहम्म तु महन्तो ज्ज व तिरकारो गुरुओ दण्डो वा भविस्मदि। बादसाहस्स अप्पणे तु आसाणुरूवो जव पुरकारी भवे । ता तदत्यज्ज व मए जदणिज्ज। (प्रकाशम्) सहि ! जइ अहं दाव तुमण परिच्चयामि। (ध) (द) सखि। तस्यां गताया एव तव पौड़ा उपशम गमिष्यति । येन खलु- पुष्यमयी सुखशय्या अदृष्टपूर्वा विलाससामग्रौ। पुरुषोऽपि लोभनीयो महौषधं युवतिरोगस्य ॥६॥ (ध) यदि खल्विमां परित्यजामि, तदा अस्याः पुरस्कारे अत्यो लाभः, विदितवृत्तान्तस्य वादसाहस्य तु महानव तिरस्कारो गुरुको दण्डो वा भविष्यति। वादसाहस्य अर्पणे तु आशानुरूप एव पुरस्कारो भवत्। तत्तदर्थमेव मया यतनोयम्। सखि ! यद्यई तावत् त्वां न परित्यजामि।

·होहि। २८ मिवारप्रतापम् । कमला। अये ! कः खलु मां रोड मोखरः ? जानासि न, सुरधुनों गिरिगह्वरभदिनों जलनिधि प्रति यानपरायणाम् । नहि गिरीश्वरशक्तिरपि क्षमा पथि निरोडुमवार्यजवान्विताम् ॥८॥ उदयान। सहि ! ण कमि, मा दाब अत्तसुहविमुही (न) कमला। (सरोषम्) आः पाप! पुनरपि पापप्रस्तावः । उदयान। (सहासम्) वालिए! ता कि विभावसि एत्य वि तुम साहोणा त्ति ? (प) कमला। (साटोपम्) कः सन्द हः। अरे ! आU सतो बहिशिखासमाना वृणोपमाना यवनी किल त्वम् । तत् कुट्टनीह प्रसभप्रवृत्त १त निवत्त व जिजोविषुश्चेत् ॥८॥ इति शस्त्रों निष्काशयति) उदयान। (स्वगतम्) एआइणो ण पारमि। ता वेणरवेण अस्माओ आमन्त मि। (प्रकाशम्) ता चिट्ट तुम। (इति वंशोमानेतुमुद्यानहारटहान्तर प्रविशति ।) (क) - (न) सखि ! ननु कथयामि-मा तावदाममुखविमुखो भव । (प) बालिके! तत् कि विभावयसि अनापि त्वखाधौनति?

·हितीयोऽङ्कः । २८ कमला। (द्रुत गत्वा तत्कपाटयुगल संयोज्य वहिरर्गलेन रुणद्धि) उदयान । (अन्तर्महादेव) बालिसे ! मिञ्च मुह पविससि। (ब) कमला। कुट्टनि ! चिर निरयनिवासमावस। (इति द्रुतमुदयानद्दार गच्छति ।) अत्रान्तरे वाहिका: नारों काञ्चिदवतार्य शून्यां शिविका- मादाय तहारसम्म खमार्गेण गच्छन्ति । कमला। (विलोक्य द्रुतमुपसृत्य अये ! क्षिप्रमवतायता शिविका। वाहिकाः । (शिविकामवतार्य) अह्म कहि गच्छ म ? (भ) कमला। (शिविकामारोहन्तो क्षुद्रपथ प्रदर्श्य) अमुना वत्म ना द्रुत निःशब्दच सभाकवेर्भवनम् । (इत्यारोहति) वाहिका: स्कन्धेषु शिविकामुत्तोल्य धावन्ति । इति निष्क्रान्ताः सर्वे । इलि कमलाकौशल नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥०॥ (फ) एकाकिनी न पारयामि। तहणुरवेण अन्या आमन्त्रयामि । तत् तिष्ठ त्वम्। (ब) बालिश ! मृत्य मुखं प्रविशसि । (भ) वय' कस्मिन् गच्छामः ?

·तृतीयोऽङ्कः। त्तावती अथ प्रविशति मन्त्रणाभवने सचिन्तो वादसाहः । वाद। ( परिक्रामन् ) प्रायेण वायथार्थो लोकवादः। तथा च दोनतो धनो, धनितो राजा, राजतश्च सम्राट सुखोति स्वप्रत्ययमात्रवत्ति नो लोका वदन्ति । अनुसन्दधानास्तु निपुण परीक्षमाणा विचक्षणा: सर्वथै वामु मतवाद प्रत्याचक्षाणा एतत्प्रातिलोम्य नब सुख समर्थ यन्त । अहं पुनरक मन्यासिनमेव, सुतरां सुखास्पद मन्ये । येन हि- यावतोह गृहिणो धनसम्प- ध्रुवममुष्य हि चिन्ता। चिन्तयातिविकले किल लोके शान्तिमन्त्रहि सुख समुपैति ॥१॥ विशेषतस्तु भारतसम्बाट कदापि सुख शान्ति वा नाशास्त। तथा च- नानाजाति-वचोवर्ण-धर्ममवेशास्पद वृहत् । एक हि भारत मन्य द्वितीयां पृथिवीमिव ॥२॥ तेन च गोवधविधान तीव्रमुन्मादप्रति रोषेणार्यः, नितरां नृत्यति तोषेण यवनः , गोवधनिषेधे तु तुथति हिन्दुः, रुष्थति मुसलमानः । एष चोभयोरवाय-यवनसमाजयोर्जातिगत- ·हतीयोऽङ्गः । तीव्रविहषप्रसूतो विषमः स्वभावः । तथा चाऱ्याणां धर्मशास्त्र एव मधुपर्के गोवधो विधिबद्धः, महाकविर्भवभूतिश्चोत्तरराम- चरित तथ वोदाजहार ; गोमेधो नाम यज्ञश्चासीत्। गजा रन्तिदेवश्च यागहतानां गवामस्रस्रोतसा चमवतों नाम का सरितमेव प्रवर्त्तयामास इत्यादिक श्रूयते । अथ चाधुना गोवध शृण्वन्त एवामर्षेणोन्मादयन्ति । यवनाश्च गवतरषां पशूनां विशसनेने व पिशितपिपासां पूरयितु पारयन्तोऽपि गा एबालभन्त । अपि चा- भगवतश्चिन्मयतया निराकारतां सिद्धान्तयन्ति निम्मि न्ति च मूर्ति मर्चयन्ति च तामेव ; यवनाश्च भगवतो व्यापित्वमङ्गोकुर्वन्ति धावन्ति च मक्काम् । तदोदृशान् सिद्धान्तविरुद्धानाचारानालाचयनु भयसमाज एवोभय समाजमुपहति निन्दति विवदत च। अतएवामोषा- मुभयेषामेव सामञ्जस्यमा मञ्जसा विधातुकामिन मया राजकार्य महासभायाञ्च प्रायेण समानसख्यय व विन्यस्ता हिन्दु- मुसलमाना मौलभोपण्डिताश्च ; शांगितसक्रमणाय चोपक्रान्तो यौन: सम्बन्धः ; महिलानां मेलनाय च मे जन्मदिवसे कल्पिता महिलामला। (स्म त्वा सलज्जम्) तत्र चोदयानपाली कमला- सलाप मदभिधानमभिदधाना नितरामेव प्रमादयति स्म । यातु तावत्, परोक्षे परसलाप न खलु मे दोषलेशावकाश: । अथ चैतदेव हि दुष्कर्मणः फलम्- न शकते यद्यपि दण्डमात्मन- स्तथाप्यसावुद्दिजते च लज्जते ।

·मिवारप्रतापम् । - .. .. तथा च- निजे च धत्ते परगुप्तमन्त्रित न शान्तिमानोति च टुष्कि यो जनः ॥३॥ प्रास्तां तावत् । इदं नाम भारत वर्ष चिरमेव हिन्दूनां स्थानमिति हिन्दुस्थानमाख्यायते ; अद्यापि च हिन्दव एव संख्यया भूयांसो गुणन गरीयांसः सम्पदा च महीयांसः ; तथापि तु धर्मों विश्लथ इत्ये कतापरिहोनाः । जनानां योजक धर्म सूत्र सुमनसामिव । धर्माभावे तु भिदान्त सूत्राभावे च ता इव ॥४॥ अत एवामो विजिताः, यवनाश्च विजेतारः संवृत्ताः। अथवा नानाकुसुमानां मधूनि मधुचक्र विव हिन्दूनां धर्माणि मधुसूदनसरस्वतो-तुलसीदासादिषु पुञ्जोभूतानीव सञ्जातानि। अत एवामौ नितरामेव में श्रद्धामादधाना धर्माचाय्य तायां स्थापिताः, वीरधुरीणा मानसि हादयश्च सुतरामेव विश्वास- मासादयन्तः सेनानायकतायां नियुक्ताः। अनेन व च हेतुना मुसलमाना मां हिन्दुम्मन्यमेव मन्यन्त रहसि हन्ति निन्दन्ति च । तथापि चाहमिमां साधौयमों नौति न परिहरामि । भवतु तावत्, (विचिन्य) तत् कथ चिरयति मानसिंह:- सिंह: सिंहेन युक्ता वा वियुक्तो वा हतोऽपि वा। (इत्यञ्चारयन्ने व ससम्भ मम्) नाशयमोहगन्याय्य प्रतापे तु प्रतापिनि ॥५॥ (दृष्ट्वा) हन्तायमागच्छति मानसिहः। (विशेषणावलोक्य मोद्दे गम्) किमेतत्- ·हतीयोऽङ्कः। ३३ म्लान' मुख हृदयदुःखमलं व्यक्ति रोषानल मनसि शसति तीव्रदृष्टिः । आबद्धमुष्टिरपि वक्ति दृढ़प्रतिज्ञा तस्मादभूहिषमदुर्घटन व कापि ॥६॥ प्रविश्य मानसिंहः। (उष्णोषमवतायाभिवादयते ।) वाद। (प्रत्यभिवाद्योपविश्य च ) ननु क्रियतामासन- ग्रहणम्। मान। (सामर्ष क्षोभम् ) साम्प्रत भद्रासने ममासन- ग्रहणमसाम्प्रतमेव । वाद। [सोत्कण्ठम्] हेतुमत्रावगन्तुमिच्छामि । मान। [सक्षोभम् ] सौहृद्य घटयितुकाम एव गत्वा दौद्य समघटय नितान्ततीव्रम् । न्यकार समधिगतस्तथा किलाह चाण्डालो मलवहनो यथापि वा खा ॥६॥ बाद। (सौत्सुक्यम्) किनु नाम संवत्तम् ? मान। (सवेधुर्यमामूल कर्णे कथयति।) वाद। (सक्रोधाभिनयम्) अहह ! दारुणो व्यवहारः । पतङ्गस्य पावके पादप्रहारः, फेरो: केशरिणः केशाकर्षणम्, मूषिकस्य च करीन्ट्रास्कन्दनम्। (खगत सहर्ष म) सिह न: समीहितम्। .

·मान। मिवारप्रतापम् । मान। तदानोञ्च मे- परया घणया तया रिपोरपमानन विशङ्गटेन च । प्रतिलोमविलादिवोदगु शकोपानलविन्दवो द्रुतम् ॥८॥ वाद। ततो भवतोऽप्याचरण श्रोतुमिच्छामि । ततः कञ्च किनमश्रावयं मत्प्रतिज्ञाम् । बाद। कीदृशौं नाम ? मान। (साटोपम् ) यद्यमुष्य प्रतीकार न कुऱ्या वीर्यवानपि । तदाम्वर न यास्यामि यास्याम्यम्वरतां पुन: ॥८॥ वाद। साधु कृतम्। आचारोचिता समोचोना चेय प्रतिज्ञा। मान। तदिदानों कि नाम विधेयम् ? वाद। अत्र तावद्भवदिच्छ व सर्वथा प्रमाणम् । मान। (सगर्वम्) श्रूयतां तर्हि- मिवारजयमग्रतः कमलमोरसंलुण्ठन प्रतापतिमानय प्रसभमस्य दिल्लोपुर। सम मुसलमानक : सदसि भोजन तस्य च क्रमेण करवाण्यहं तव समेत्य साहायकम् ॥१०॥ वाद। भवादृशे वोरधौरये सर्वमवेद सम्भाव्यते । अहो ! विस्मृत मयैतजिज्ञासितुम् । तस्मिन् दुर्व्यवहार कस्यापि कोऽपि प्रतिवादो नासोत् ? मान। कञ्च किमुखादश्रौषम् --अनुजः शक्तसिंहः खलु ·तृतीयोऽङ्कः। ३५ प्रतिवदवग्रजन प्रतापन निराकतस्तिरस्कृतच राहान्सर गत इति। वाद। (सहर्ष म्) तार्ह तेन विभीषणक्रिया कारयितव्या। मान। अनास्ति गरीयान् संशयः। येन हि- एकशोणितसम्वन्धः कथमन्यां क्रियां क्रियात् । पायोनिगन्धित्व नैककासारजातयोः ॥११॥ प्रास्तां तावत्। तथाप्य कः शक्तसिंह: किमधिक कत्तुं शक्तो - भवेत् ? सैन्यसंख्या बहौ हि सिहे हरिणः किल क- स्तषां बल नाभ्यधिक विदध्यात्। गतेपु चास्मास स शक्तसिंहः शतोऽप्यशक्तो भवितव वाढ़म् ॥१२॥ वाद। अथाधिगत भवता कियती प्रतापस्यति । मान। पञ्चाशत्सहस्रपर्यन्ता। तेन च हिलक्षसैन्योपपत्र मयि सागरे सरिदिव सा लय यास्यति । वाद। मा मवम् । आक्रान्तः प्राणरक्षार्थमाक्रन्ता तद्ग्रहाय तु । युध्यते युधि तेनाद्यो दुर्बलोऽपि बलोयते ॥१३॥ मान। युक्तिरिय शतश एव प्रत्यक्षसिद्धा वादसाहस्य । किन्वितश्च चतुरङ्गिनी चतुर्गुणा च वाहिन्यस्माकमित्यपि विवेताव्यम् ।

·3B ३६ मिवारप्रतापम् । बाद। बाढ़म्। (खगतम्) एष खलु मानसि हो हिन्दुः क्षत्रियो राजपुतः सूर्यवंशीयश्चेति चतुड़ी सम्पतः प्रताप- सिंहेन, अस्माभिस्तु वेतनमात्रेण । ततश्च नितान्तदुर्व्यवहारा- दिदानी कोपेनोन्माद्यति ; कदाचित् सव्यवहारात्तु सन्तोषेण प्रोयेतापि। विशेषतश्च स्वजातिविलिष्टस्य विजातिसश्लेषः संशयास्पदमेव । अथवा खल्वीदृशस्यास्थ यं मेव स्वाभाविकम् । तथा च-वृन्ताविपतित पुष्यमावत्त परिपूर्णते। स्रोतसा नीयमानन्तु पुनरन्यत्र गच्छति ॥१४॥ एवञ्चास्माक विषमावस्थ वोपस्थिता भवेत्। तदेतदेवात्र प्राप्तकालम् । (प्रकाशम्) अम्बरपते ! वत्सः सेलिमः प्रायेण वोत्साहन युयुत्सां प्रज्ञापयति । तस्मिन् वयश्च सम्ञात प्रतापप्रकाशस्य । ततस्तमनभवतः सहचरीकत मिच्छामि। मान। (साशनम्) सेनापतितया तदधीनतया वा ? वाद। नवीनस्य सैनापत्य सर्व थे व विपदो मूलमिति सेनापतेर्मवत एवाधीनतया। मान। (सहर्ष म्) सर्वथा न्यायानुवर्तिनी बुद्धो राज- राजेखरस्य। तदेतदेवास्तु । वाद। दौवारिक ! प्रविश्य दौवारिकः। पाणवेटु देवो। (क) बाद। कुमार द्रष्टुमिच्छामि । दीवा। तह। (ख) (क) प्राज्ञापयतु देवः। (ख) तथा ।

·तृतीयोऽतः (इति निष्क म्य पुनः मेलिमेन सह प्रविशति ।) सेलिमः । (स्वजातिरीत्या वादसाहमभिवादयते ।) वाद। वत्स ! चिरञ्जीवी भूयाः। (रङ्गिते- नोपवेष्ट मनुमोदते ।) सेलिमः। (उपविशति ।) वाद। आयुष्मन् ! प्रायेण व विवणोषि समरलालसाम्, वयश्चेद ते प्रतापमारोपयितुम्, समयश्च समायातस्तस्य । सेलिमः। कथमिव ? वाद। तत्रभवतो मानसिंहस्य शोलापुरविजययावावसरे सम्भावयता मय वोपदिष्टम्-महाराज ! भवता खल्ववश्यमेव जेष्थते शोलापुरम् । तज्जयानन्दवाहिना च मिवारानागत्य प्रतापसिहेन सह सन्धिबन्धनानन्दमपि वहता समा- गन्तव्यमिति। गतञ्च तत्र महाराजेन। ततश्च प्रतापन महामानस्थान नितरामपमानः प्रयुतो मानसिहस्य । सेलिमः। (सोत्कण्ठम्) कीदृशः खल्वसौ ? वाद। (सेलिम प्रति वर कथयति ।) सेलिमः । (सरोषम्) अहह ! गरीयानत्याचारः । वाद। मानेऽपमानो मम दुःसहो भृश पर प्रतापोऽप्य पचीयते श्रुतम् । रिपुश्च रोगश्च विवृद्धिमान् क्रमात् नोपेक्षणोयो हि विपश्चितश्चिरम् ॥१५॥ सेलिमः। सदस्य गविणो दमन सर्वथा प्राप्तकालम् ।

·३८ मिवारप्रतापम् । वाद। तहि तु प्रताप प्रति प्रयाणि श्रीमन्तमम्वरपतेः सहचरीकतमिच्छामि। सेलिमः। खाधीनतया ? वाद। पराधीनतया, नवीनः खल्वायुष्मान् । सेलिमः। महास्वाधीनसूनोः पराधीनता युक्तां मन्यते सम्राट्। तथा च- सत्तानुवर्तनरता चलिता च शश्वत् मू नमुन्नमयितु नियत न शक्ता । ईष्ट स्वयञ्च न पुनः क्षमताप्रकाशे स्रोतोगता मृदुलता परनिघ्रता च ॥१६॥ वाद। (प्राकण्ये विविच्य) भवतु। आयुष्मन् ! आगच्छ, पश्यावस्तावन्मिवारमानचित्र तत्प्रवेशमार्ग समरोचित प्रदेशच । (इति मिवारमानचित्रमादत्त ।) सेलिमः। सर्वथा युक्ततम खल्व तत्। (इत्य पसर्पति।) उभौ। मिवारमानचित्र पश्यतः । मान। (स्वगत सखेदम्) इतः कुमारः कामयते न पराधीनताम्, इतश्च मयापि विवक्तव्यम् ; सैनापत्ये वहस्तन खजनसहारः, स्वने व स्वजाविद्रोहः, आत्मने ब चात्मन एव जन्मभूमेः परस्म प्रदानम्। धिक्, इय खल्वनिर्वचनीया नृश सता। हन्त ! पापीयसो तृशसस्य मे निरयेऽपि न स्थानम्। अहोवत ! यवनेन कन्यायाः पाणि ग्राहयता तातेने व नुब्रो जातिधम्मः मया च राज्यविसर्जनमार्जित ·तृतीयोऽङ्गः । ३८ अथवा प्रजात्वम्, शाखतस्वाधीनताविनिमयेन क्रीता चिरन्तनी पराधोनता, प्रभुत्वप्रदाननादत्त दासत्वम्, जगत्सम्मानित- तेजस्वितापरिवर्तनेन च गृहीता जगद्गहिता कातरता । साधु, चमत्कारिणो मनोषा मानसिहस्य । धोरस्य धीरुभयलोकममृद्धिहेतु- मूढस्य सा तदुभयस्य तु पातबीजम् । नारो सतो हि पतिमुन्द्रयते द्युलोक सा त्वे व पातयति त निरये स्वपापात् ॥१॥ (सोन्मादमिव) मानसिह ! मानसिह! अन्ध पद्मलोचननामव नितगमपमानिनि मानपदमनन्वयमेव ; धराधुराविरहे चतुधु रोणोपाधिरिव च নিনানন্ধান सिंहोपाधिरपि सर्बथै वार्थशून्यः । एवं हि लुप्तमेव मानसिहाभिधानम्, प्रवृत्तञ्च मार्थक शिलीमुखाप देत्यभि- धानम्। (विचिन्त्य) हन्त ! त्रेतायां रावण विरुन्धता राममाश्रयता च विभीषण नायमाविष्क तः पन्या:, हापरे पाण्डवान् परिहरता सुयोधन भजता च कण नासौ विवदितः, कलौ च पृथ्वीराज वर्जयता महन्मदच एङ्गता जयचन्द्रण चोज्वलोक्तः । हा धिक्- हिन्दुरेव हि हिन्दूनां विकतः कुरुते क्षतिम् । मुद्गरीकृतलौह हि लौह दलति शाश्वतम् ॥१८॥ तदत्र धम्मशथिल्यमेवाद्वितीय' कारणमिति निष्ण तिवादः प्रवादः। कष्टम्, अधन्यस्य मे नास्तीदानों प्रतिनिवृत्त रपि ·४० मिवारप्रतापम् । पन्थाः। कणः किल कुन्तोकृष्णयोरनुरोधेऽपि कृतज्ञता- कर्षणादुर्योधन न परिजहार। इतव परापराधिन परापकारः सुतरामन्याय्यः । एष च पराधीनतायाः स्वभावः, यत् प्रभोरधानतायां तत्प्रतिनिध्यादेरप्यधीनतेति । ममापि तथैवास्ताम् । “पापात्मनां पापशतेन कि वा।” (प्रकाशम्) तदस्तु तावत् कुमारस्येव सैनापत्यम् । अत्र महाराजः कि नाम युक्तरूपमन्यते मान। राजराजेखर ! कुमारः खलु युवा। तेन च- उद्यमो वयसि यौवने यथा प्रौढ़वृद्धवयमोन तादृशः । आदितो भवति यादृशो जवः शेषतस्तु न तथा खधपजः ॥१०॥ वाद। तदा त्वत्रभवता चाजयसि हेन च सततमेवायुमतो वाद। ? मन्त्रणायामवधातव्यम् । मान। उत्तमः कल्पः। सेलिमः । सर्वथा समीचौन एवाय नियोगः सार्वभौमस्य । तदचिरादेव भवन्तः प्रत्यक्षोकरिष्यन्ति- पूर्व जेथन् समरशिरसि क्षत्रियान् मुष्टिमेयान् शेष यास्यंस्तदुदयपुर' लेशतश्च ण यिष्यन् । आनथ ऽहं विलगतममु मूषिकत प्रताप गर्वान्भूद सपदि भवतोः पादयोश्चोपदास्ये ॥२०॥ वाद। आयुष्मन् ! मततमेव चिन्तनोय खल्विद सारार्थ नौतिवाक्यम्-

·तृतीयोऽपः।
४१
ऋणञ्च रोगच रिपुञ्च धीमान्
मन्यत न क्षुद्रतया कदाचित् ।
समूलमुच्छत्त मिमान् यतेत
न चेदविद्धो ध्र वमेव हन्य: ॥२१॥
मेलिमः। (सप्रणामम्) वाढ़म् ।
इति निष्कान्ताः सर्वे ।
मिवारप्रयाण नाम रतीयोऽङ्कः ॥०॥

·चतुर्थोऽङ्कः। अथ प्रविशति कालोमन्दिरालिन्द शान्तिशरणमिश्रः । शान्ति । अहो! उपाध्यायेनादित एवादिष्टम्, गतः खलु रोषज्वलनज्वलितहृदयो मानसिंहः। तदत्यासन्न यवन- युद्धम् । तत्र च विजयलक्ष्मीलाभायावश्यकरणीय स्वस्त्ययने परीक्षितगुणा ब्राह्मणा वरणीया इति। तान् प्रेषयितुञ्च विज्ञापितस्तत्रभवान् राजगुरू रामप्राणत्रिपाठी। इतश्च श्रूयते युयुत्समाना यवनसेना प्रायेणासन्ना। तत् कथ चिरयति त्रिपाठी। (विलोक्य सहर्ष म्) हन्त ! अमी त्रयो ब्राह्मणा एवागच्छन्ति ; तदमीभिरेव तैभवितव्यम् । ततः प्रविशन्ति त्रयो व्राह्मणाः । शान्ति । (सप्रणामम्) स्वागतमत्रभवताम् । नन्वलति यन्ता- मासनानि । ब्राह्मणाः। (देवतां प्रणम्य शान्तिशरणञ्च प्रत्यभिवाद्य नाट्य नोपविशन्ति) शान्ति। (प्रथम प्रति) नन्वभिधानमभिधीयतामात्मनः । प्रयमः। सु-सु-सुधाकर-दि-दि-द्विवेदी। शान्ति। तत्रभवान् किंगोत्र: ?

·४२ प्रथमः। प्रथमः । चतुर्थोऽङ्कः । का-का-काश्यपगोत्रः । शान्ति। (मक्षोभम्) कितावदधौतम् ? प्रथमः। व्या-व्या-ब्या व्याकरणम्। शान्ति। अन्यत् किमपि ? प्रथमः। छा-छा-छागलेय-ध-ध-धर्मशास्त्रम्। द्वितीयः । (सोत्प्रासम्) शक्तिपूजायामकान्तमव च्छागलेय- प्रयोजनम् । (सक्रोधम) वा-वा-वाचाट! त-त-त्वमपि मा-मा-माहिषयः, त-त-तवापि त-त-तत्र प-प-प्रयोजनम् । द्वितीयः। (सक्रोधविस्मयम ) एष खलु वङ्गभाषामपि जानाति। वङ्गीयाश्च तात वावति ब्रुवन्ति, एषोऽपि मां तथैव ब्रवीति । प्रथमः । (साटोप कटौं बध्नाति ।) शान्ति। (सहासम) न केवल वावेति, मामत्यपि प्रयुक्तम । हितीयः । (सक्रोधहासम) वैधेयेनामुना मयि खलु वीभत्सः सम्पर्कसङ्करः कृतः । प्रथमः । (द्वितीय प्रहत्तु मुद्युङ त ।) हितीयः। (तथैवोद्यच्छति ।) शान्ति। (उभयमेव विकृत्य स्थापयित्वा दासीमागता- मालोक्य) अये! पादोदकमेषामुपहर । हितीयः। तिष्ठ। अहा! इय खलु स्मृश्यजला

·४४
40
प्रथमः।
मिवारप्रतापम्।
अस्पृश्यजला वेत्यनिश्चिन्वानः कथमुररीकरोमि। (दासौं प्रति)
कि ते नाम ?
दासो। भवदी दासो। (क)
हितीयः। अये ! भगवत्यस्तु यूय सर्वा एव योषितः ।
सत्ते कि विशेषाभिधानमिति पृच्छामि ।
सव्व। (हसन्ति ।)
दासी। (सलज्ज सहासच परावर्तते।)
प-प-पश्यन्तु भवन्तः, ए एष खलु दु-टु-टुम्मनुष्यो
यो-यो-योषितः स-स-सबिधाववालील व-वदति ।
द्वितीयः। तहिं तु 'भगवद्गीता' 'भगवानुवाच'
इत्याधु तिरपि तादृश्य वालोलोक्तिः स्यात् ?
प्रथमः। धि-धि-धिङ मूर्ख ! अत्र तु भ-भ-भगशब्दस्य
मा-मा-माहात्मामर्थः।
हितीयः । अत्रापि रिवार्थः।
प्रथमः। स-स-सर्वा न श्री-श्री-श्रीमत्यः ।
शान्ति। (हस्तसङ्गतेनोभी वारयित्वा दासौं प्रति)
गक त्वम ।
दासी। (गच्छन्ती सर्वानुद्दिश्य सनिहितहतीयान्तिके
प्रणमति)
तृतीयः । पुत्रवान् भव ।
सव । (हसन्ति ।)
(क) भगवती दासौ।

·शान्ति।
चतुर्थोऽः ।
४५
शान्ति। (सहासम) अये ! स्त्रो खल्वेषा। तद्वतीति
ब्रूहि ।
तृतीयः। (शिरः सञ्चात्य) सत्यम , पुत्रवान्वती भव ।
सर्वे। (अट्टहास्य कुर्वन्ति ।)
शान्ति । अहो! पुत्रात् पर वानिति न तिष्ठत् ।
तृतीयः। (सशिरःकम्पम.) वाढ़म, वान्पुत्रवतो भव ।
सर्वे । (तथे व इसन्ति ।)
पाः ! पुत्रात् पूर्वमपि वानिति न भवेत् ।
तृतीयः। तहि, पुत्रवतोवान् भव ?
सखें। (हसन्ति।)
शान्ति। (सहासम्) एतदपि न।
टतोयः । वतीपुत्रवान् भव ।
शान्ति ।
पाः! कोऽय दुबि पाकः ।
तृतीयः। तदा वान्वतोपुत्र भव ।
शान्ति। नवमपि।
तीयः। अस्तु, तर्हि वतोवान् पुत्र भव ।
शान्ति। धिङ मूर्ख !।
तृतीयः। (वृद्धाङ्ग ष्ठदय प्रदय) तदा तु नास्लेव
संस्कृतभाषायामोदृशीनामाशीवादः ।
शान्ति। (सक्षोभमात्मगतम् )
पूर्वमासन् वशिष्ठयाद्या इदानीदृशा हिजाः ।
महो! कालस्य महिमा सौधस्थाने दलालयः ॥१॥

·४६ मिवारप्रतापम् । (प्रकाश हितोय प्रति) अथ राजगुरुणा त्रिपाठिन व प्रेषिता भवन्तः ? हितोयः । न खलु कुसुमविक्रेतरि त्रिपाठिनो विक्रीय केनापि पठ्यमान भवत्पत्रञ्चाकर्ण्य निजविपणिमागते तत् क्रतु गतेन च मया ततः श्रुतम्, स्खयोग्यताज्ञानेन चात्रागत पथि च मिलितम । प्रथमतीयौ। आवाभ्यामपि तथैव । शान्ति। उपपद्यते सव्व म । (प्रत्येक हे हे मुद्र प्रदाय) इयबो राज्ञः प्रणामदक्षिणा । अलमायासेन भूयसा, गन्तु- महन्ति भवन्तः । वय एव। (यहोत्वा देवतां प्रणम्य शान्तिशरणञ्चाभिवाद्य ससन्तोष प्रतिष्ठन्त ।) प्रविश्य सुप्रभदेवोपाध्यायः । (देवतां प्रणमति ।) शान्ति। (उपाध्यायमभिवादयते ।) सुप्रभ। सचिन्त इव लच्यसे शान्ति। न खलु सचिन्तः, सोद्द ग एव । सुप्रभ । केन नाम ? शान्ति। अद्यापि प्रस्तुतस्वस्त्ययनस्यानारम्भ ण । सुप्रभ। खसिहि। महाराजः खयमेव सड़ल्पा वरयित्वा च चण्डीमण्डप पण्डितानव गुरुणा प्रेषितान् पञ्च- ब्राह्मणान् खस्त्ययने व्यापारयामास । शान्ति। (सहर्षम) साधु, ?

·चतुर्थोऽङ्कः । अनागतां सम्पदमातनोति समागतामापदमुत्क्षिणोति । वास्थाच तेजश्च ददात्यपूर्व दैबी क्रिया बन्धुतमा नराणाम् ॥२॥ भवतु । किमारम्भः सम्पति महाराजः ? सुप्रभ। चतुरङ्गिनी यवनवाहिनी समायातीति युद्धसबहः सवाङ्गसम्मनसैन्योपपत्रो हरिद्राघट्ट प्रति प्रस्थितः। अस्ति चापरः परमशुभः सवाटः। शान्ति। (सोत्कण्ठम) को नाम ? सुप्रभ। जानास्येव, यथा तदानीं शतासि हो मानापमान- मन तिकमसहमान: प्रतिवदन् महाराज न निराकत- स्तिरस्क तथेति। शान्ति। शुतोऽय वृत्तान्तो भवत एव । सुप्रभ। परञ्चासौ वादसाहमाश्रितः, समये च समासने नितरां निवेंदमापनो विभौषणकलङ्कादात्मान मोचयन् वादसाहमनुज्ञाप्य मिबारानागच्छन् पथि भिन्नशूर (भिन्सोर) नाम दुर्ग विजित्यागत्य महाराजायोपजहार । शान्ति। (सानन्दोच्छासम) साधु साधु । पराचीना का वार्ता ? सुप्रभ। महाराज न च सानन्दमाददानेन तत्प्रदेश एव कृतः सामन्तः शक्तसिंहः ।

·मिवारप्रतापम् । शान्ति । तह शक्तसिहः सम्पति सम्पति समरसहायो महाराजख? सुप्रभ। प्रथकिम । साम्प्रतमसौ भिल्लसेनानायकः सवृत्तः ॥ शान्ति । (साञ्जलिवन्धम) मातः सर्वमङ्गले ! कतमिदानीं त्वया सार्थकमेवात्मनाम । इतः परञ्च- जयश्रीयतां पुत्रे पुत्रिण्य वोत्तमाङ्गना। क्रियता म्लेच्छनाशेन हिन्दुस्थानञ्च भारतम ॥३॥ इति निष्क्रान्तौ। विष्कम्भकः।

·४८ , चतुर्थोऽ। ततः प्रविशति हरिद्राघनान्तवर्तिगिरिशिखरे सशस्त्रः शामिः। पत। आर्यादेशेन । संहत्तोऽस्मि भिमसेनानायकः यथास्थान सनिवेशिता च सा सेना। किन्तु नाद्यापि दृष्टि- विषयो मानसिहानौता यवनवाहिनी। हन्त ! प्राय ज्य मया चास्मिन् समरे मानसिंहस्य लोचनगोचरता सर्वथैव समाशस्यते। अहो! विचित्र नाम जनचरित्र जगत्याम् । जन: किलात्मानुरूप स्तौति, तदननुरूपञ्च गहयति। तेन च सज्जन: सज्जन प्रशसति दुर्जनञ्च निन्दी; दुर्जनश्च दुर्जन प्रगुणोकरोति सज्जनञ्च विगायति । अतएव हि यवनपदलेही मानसिहो यवन षिण प्रतापसिंह निर्वाधमभिधाय निर्गतः । मया तु मन्यते मानसिंहः खख कः प्रकारको रासभः । - पर वहतो भार परदेशन गच्छतः । तत्प्रसादच भुजाते मानसिहश्च रासभः ॥४॥ तयोरन्तरेऽपि च मानसिंह एवाधमतरः। येन हि- भ्रष्टस्य मानसिंहस्य विदेशी यवनः प्रभुः। वस्त्रस्य तु खरस्यायवदेशी रजकः पतिः ॥५॥ (विभाव्य) अहोवत! मानसिंही.यदि धोमानेवाभविचत्, तदा मान्धारसौनः समारभ्य पाराकानपर्यन्तं प्राव्यमेव राज्य विजित्व यवनाय नोपाहरिचत् ; तथा निखिलबलानामिव ·मिवारप्रतापम । वयमत्र । नितान्तानुकूलतया मितरामविश्वासिनो यवनपतेवि खासमात्र- वर्जनेनैव भारतसामान्धमेवान यिष्यत्। तदेष मानसिंहस्थ बुधिविपर्याय एव हिन्दोर्वा हिन्दुस्थानस्य वा भाग्यविपर्याय- स्वायिताया विशेषबीजम् । तदयदि संग्राम विजयलक्ष्मी समामहे, तदावश्यमेव भारतादयवनापसारपन साम्राज्यमारोपयितुभव तिवामहे । नेपथ्ये एकस्यां दिशि । पाला पाला हो! अन्यस्त्रां दिशि। कालि ! कालि ! कालि ! ! दानव- द्राविधि! शक्त। (सौत्सुक्यम्) अहो! समासवा यवनसेना। प्रविश्य शम्भुसिंहः । कुमार! कुमार! दृश्यताम्-असावारावलोमिरिमालापार्श्वत: प्रादुर्भवति यवन- सेना। तन्महाराजः समादिशति-अस्माभिरवंषा प्रथम- माक्रमणीया। तत्वरितमुपेत्यायुमन्त शतासिंहबूहि-यत्, शरपातपथवतिन्यामेव यवनवाहिन्या भिवसेना यथा गिरि- गाक्षात् प्रहरीमारभर्ट, तथा क्रियतामिति । शत। (सहर्षम्) युत्तमादिष्ट वोरधुरन्धरण। माग्ने यास्त्रविरहाहिशिख व तदिधयो दूरमहारो विधातव्यः । तदगच्छामि, नर्थ व करोमि। (इति द्रुत निष्क्रान्तः) नेपथ्य । अहो देशप्रियाः साधुमाल्याः भिलवीराः ! पायाति देशवारिणी यवनवाहिनी। तदखा शरपातपथोप- खितायामिव भवनिः शरैः प्रहत्तव्यम् । तेन च- समभम । अस्माकne ·चतुर्थोऽशः। ५१ तथा भवन्तो हि शरान् किरन्तु च्छिन्दन्तु भिन्दन्तु च वरिवारान्। रामार्जुनद्रोणमुखान् प्रवीरान् विलोकयतोऽद्य यथा स्परन्ति ॥६॥ नेपथ्य। कालि! कालि! कालि! दानवद्राविणि! (इति मारध्वनिसमानतरमेव शतशो धनुष्टकाराः, पाला पाला हो! इति मारध्वनिपरतय युगपदनकशतनो-नालोक- निनादाः प्रादुर्भवन्ति ।) शम्भु । अहो! दूरादुपक्रान्तः समरः, एकतः शिली- मुखसम्प्रहारेणान्यतच गुलिकावर्षपन। तथापि सेनानायक- निदेशन भिल्लसेनासञ्चालनाय शतासि हमनुकूलयितुमस्माभि- रवेव स्थ यम्। प्रविश्य शक्तसिंहः । (सहर्ष म्) शम्भु सिह ! पश्य पश्य- मण्डलीकृतकोदण्ड-निर्गता मार्गणा अमो गच्छन्ति गगने शोघाः शकुन्ता इव सखनाः ॥७॥ शम्भ । विपक्षतोऽपि प्रक्षत्र--- वृहवालीक-नालोक-निक्षिप्ता क्षिप्रमामिनी कशानुपदवीवेयमायाति गुलिकावली ॥८॥ एष खत्वाविष्कारो नाद्यापि समोचोनः संहत्तः । येन हि प्रथम विस्फोरकपूरणम्, परं गुलिकाप्रवेशनम्, पनन्तर' सवस्थिरीकरणम्, ततश्चाग्नियोजनमिति प्रक्रियागौरवेण भूयः समयक्षेपः। तन च तवान्तर महानयान्सरायः सम्पद्यते परप्रहारण।

·१२ मिवारप्रतापम् । शम्भ, शता। : एष हि क्रमविकाशस्वभावः, यत् क्रमेण योबति लभते वैज्ञानिक: पदार्थः। तथा चादिसमें सर्वथा शस्त्राभावेन भगवान् नारायणो मधुना कैटभेन च सममति- भूयासमेव समय बाहुयुइमेव विदधे । “पञ्च वर्षसहस्राणि बाहुमहरणो विभुः।” परञ्च “कुन्तायुधञ्च खनञ्च शायुध- मनुत्तमम् कुन्त खन शृङ्गरचित वक्रमेकं शस्त्रञ्च लक्षयामः । अनन्तरञ्च रामरावणसङ्गरे गरीयसीमेवोवतिमस्त्राणां शृणुमः । ततोऽपि कुरुपाण्डवसाम्पराये परां काष्ठामेवोवतरस्त्राणां पश्यामः। स किलोत्कर्ष : कदा कथ नाम तिरोहितः ? शम्भु । कुरुपाण्डवसमर एव वौरव ज्ञानिकविलोपन शिक्षकसम्प्रदायविलोपाहिलुप्त इत्य तिहासिकाः समामनन्ति । नेपथ्य महान् कलकलः । उभौ। (ससम्भ ममवलोकयतः) शह। (सौत्सुक्यम्) शम्भु सिह ! पश्य पश्य, परस्पर- शरीरस योगनव सङ्कारः सवृत्तः । प्रखरखाः समिति मिलिता दन्तिभिर्दन्तिन पदग: पदगाः प्रबलरभसाः स्यन्दन : स्यन्दनाय । तुल्यो ध्वानः सरय-सरितो: सम्म खत्तिमत्योः मनातोऽय युधि पृतनयोर्भाषणश्च प्रहारः ॥८॥ शम्भु।. . कुमार! .. दारणो दारुणः सम्पहारः ·चतुर्थोऽः। शूलेन वक्षो विभिनत्ति कश्चित् परोऽसिना तस्य शिरश्छिनत्ति । पर समाश्लिष्य परस्पर तो प्रेमणव तूर्ण समरे शयाते ॥१०॥ शक्त। (समन्तादवलोक्य सौत्सुक्यम्) शम्भ सिंह! अयमेव सङ्कल: समर इत्याख्यायते । दौर्णो दारयते क्षतः क्षपयते च्छिवश्छिनत्त्य त्वणः विदो विध्यति वा धृतो धरति वा लिष्टः पर लिष्यति । हस्ताहस्ति नखानखि प्रकुरुते नष्टास्त्रकः स निक: मुष्टोमुष्टि कचाकचि प्रहरते वृत्तो रणो दारुण: ॥११॥ शमा । (विलोक्य सविस्मयम्) कुमार! कः खल्वसौ मनोहरमूतिरत्य ज्ज्वलवेशश्च युवा सुसज्जित मत्तमाता- मारूढ़ो यवनपृतनायाः पुरस्तात् प्रादुर्भवति ? शक्त। (दृष्ट्वा साटोपहर्ष कौतुकम्) असौ किल बादसाह- अयमेवाद्यतन: सेनापतिः प्रतिपक्षस्य । शम्भ, । (सखेदम्) सेलिम एवाद्यतन: सेनापतिः, न पुमर्मानसिहः? शक्त। अथकिम्। अद्य समरे सेलिमस्व मन्त्रिपदे निहितो मानसिहो बादमाहेन। शम्भ । धिङ मानसिंहम्। येन हि- सर्व सम्पत्तिदानन क्रोता यवनदासता। तत्राप्यद्य ग्रहोतेयमसारा रणमन्त्रिता १२॥ सूनः सेलिमः ।

·शता। ५४ मिवारप्रतापम् । प्राः किमुच्यते । न खलु मानमिहः साक्षात् सम्पहारविशारदः, अपि तु कपटकूटपटीयान्। अतएवाद्यासी दुरात्मा कापि प्रच्छनः स्थितः । शम्भ । सर्वथा सम्भवत्येवम्। मन्ये च तत एवास्माकं महाराजस्तमन्विष्यन् नितरामाकुल: महत्तः । शता। वयमप्य सम्भावयामः । शम्भ । (विलोक्य सावेगम्) कुमार ! पश्य पश्य, सेनापति यवनसैनिकसम्म खस्थम् पालोक्य चैतकगतो द्विगुणोद्यमोऽसौ । निनन् करोव नलिनानि समीपगानि सैन्यानि धावति जवेन मिवारराज: ॥१३॥ शक्त। (दृष्ट्वा सोन्मादमिव) शम्भ सिंह ! न मे युक्त- मिदानोमवावस्थानम्। तत्तर्ण मेवाहमार्यमनुवत्ति थे, त्वञ्च सञ्चालय भिमसेनाम्। (इति द्रुत निष्कान्तः) शम्भु । (समोच्य भोल्लासम्) अहो! दुर्जारो वेगः पुरुषसिंहस्य। साधु प्रतापसिंह ! साधु, चैतकचलति दुःसहस्यदत्त्वञ्च चालयसि घूर्ण यवसिम् । सम्पतन्ति रिपवश्व भूतले पायोश्च पुरतश्च सन्ततम् ॥१४॥ नेपथ्य। कालि! कालि! कालि! दानवद्राविणि ! पुननेपथ्ये । पाला पाला हो! शम्भु । तत् कथमुलासो यवनानामपि । (विलोक्य) हो यवना अपि तीव्रमाक्रामन्ति हिन्दून् । (पुनर्नि पुणमवलोक्य) ·! चतुर्थोऽह। प्रये ! परस्पराक्रमणायोपक्रममाणी क्रमेण सेलिमप्रताप- सिंहावित एवागच्छतः । नेपथा कलकलः। शम्भ । (दृष्टि कलकलानुवर्तिनों विधाय) प्राः शववः खरिखममेव शैलमारोढ़ मुपक्रमन्त । तत् प्राक्सञ्चितपाषाण- सम्पातनेन तान् निपातयामि। (द्रुत निष्क्रान्तः) अथ प्रविश्य चारणा गायन्तः परिक्रामन्ति । धाव धाव वीर ! तुमुलरणमध्ये सहर सतत नहि दया बध्ये । शीघ्र प्रहर प्रहरणशाली वदने वदतां जय मा कालि ! भिन्धि भिन्धि त्वरित रिपुवक्षः, छिन्दि विधि हिषतो ननु दक्ष ! विपदि निमग्ना जननी च जाया का तव शान्तिः का तव माया। हिषतामसका संमृज सिन्धुम् उहर विषयानुहर बन्धुम् । नाशय निविड़ तिमिर तूर्ण चिरमालोक कुरु परिपूर्णम् ॥ अथ प्रविशतो विपरीतहारहयेन साटोपमुइतक्रमी सेलिमप्रतापसि ही, विभवतखोमयसैन्य। मेलिमः। पये ! प्रधेव समासे मामसिंहस्य मानहरब- प्रतिफलम् । !

·4 प्रताप मिवारप्रतापम् । आ: समयमियन्त यावन्मानसिह' मञ्ज षाया- मापूर्य गजसि ; तत्त या माविष्क रु त दुरामानम्, तदानों तस्य मानमहार्षम्, इदानोन्तु जीवन हरामि । सेलिमः । पर! वाङ मात्रसाराः खलु हिन्दवः शतश एव परीक्षितपराक्रमाः पूर्वम् । प्रताप । ब्रूहि तावदेकमपि निदर्शनम्, यत्र किल हिन्दवः पराक्रमपराध खाः संवृत्ताः । सेलिमः । श्रूयतां तर्हि , प्रथम सोमनाथमन्दिरलुण्ठनम्, द्वितीय सरायणायोधनम् । प्रताप। प्रये इतिहासवालिश! दूत एव निवत्त- स्वात्मविकस्थनात्। कतिपये निरोहे हिन्दुसन्ताने शङ्कर- सेवाप्रवृत्त अकस्मात् सविपत्व ससेनः मुलतानमामुदो यत् सोमनाथमन्दिरमलुण्ठत् ; तत् खलु दस्युनायाः परम तरायणायोधने सन्धिभिक्षया विरत- मामोदमग्न वर्म ग्रहोतुमप्यलब्धावसरञ्च पृथ्वोराजमजय- डिजितो सोऽपि च विश्वासघातकतायाश्चरमो निदर्शनम् । महम्मदः, सेलिमः। अरे वाचाट ! नितरामुपक रमप्यधिक्षिपसि । अवधीयतां तहि-तत्रभवान् सुलतानमामुदः सत्सकल्प एवासीत् । .ये चिन्मयस्य हि तनु परिकल्पयन्तः संस्कारदोषवशतः समुपासत ताम् । तथा च- ·चतुर्थोऽङ्कः । तेन च--- तथा सति- तानेष शिक्षयितुमेव हि सोमनाथ सञ्चयं साधु गुरुकर्म चकार कामम् ॥१५॥ परश्च यज्ञवीषि, महम्मदघोरी विश्वासघातक इति; सवापि ब्रवीमि-नतनदेशजिगोषुः सेनानायको न खलु युभाक तपोवनमायको भवितुमर्हति । राज्यजीवनधनानि जिहोघु- र्दारुण किल रण व्यदधाद् यः । सत्र विखसिति यः खलु मूर्खः तस्य तत् फलमल' ननु युक्ताम् ॥१६॥ प्रताप। अये ! महाकौतुकहेतुः स एवायमुन्मत्तप्रलापः । आम्तां तावत् । ब्रह्मवक सत्यमन्यनमस्थ युभाकञ्चाप्यष सिद्धान्तवादः । तस्माद्धान्त मस्तक तेऽधुनाव च्छिन्दन् कुर्घा मूढ़ ! गाढ़ोपकारम् ॥१७॥ सेलिमः । रे रे दुरात्मन् ! सति सामथों किमुपेक्षसे मे शिरश्छत म्। भवतु। एष ते मारोपदेशः । मिधारराज्यं त्वरया विसृज्य वहिव व वजनसमेतः । ग्राणा न चेत्ते ननु तैः सहेव वहिभविष्यन्त्यचिर रणेऽस्मिन् ॥१८॥ प्रताप। अये यवनापसद ! अहमपि ब्रवीमि- - ·यवनापसद! मिवारप्रतापम् । पूर्ण परिव शुचिशमै शैवलौघस्तड़ागे हिन्दुस्थाने यवननिवहो देवयोगात् प्रविष्टः । चाय चाय तमिव तमह मर्वतस्ताडयिष्यन् शान्त पूत पुनरपि पर सविधास्थाम्यवश्यम् ॥१८॥ सेलिमः। रे रे पावं त्यमूषिक! क्षिप्रमिदानीम्- अवनम चरणान्त प्रार्थय प्राणभिक्षां परिहर च मिवारान् वन्दिभाव भजख । सह च यवनजाल्मे रेकपाव किला सपदि निड़गितः सवन्यथा द्राङ नियस्ख ॥२०॥ प्रताप। अये क्षौमाशुकपरिष्कारक ! ययमेप्यद्यप्रभृत्येव- सदा चलत संयता: कुरुत नाव धम्क्षति क्रमात्त्यजत भारत व्रजत तुकि देश पुनः । न चेत् पथि जले स्थले पुरि गिरी मरौ कानने राहे च भवत ध्र व सपदि खण्डखण्डोकताः ॥२१॥ सेलिमः । (तरवारिमुत्तोल्य) आः पाप दुरात्मन् ! प्रताप । (शूलमुद्यग्य) श्राः पाप दुरात्मन् ! (इति परस्परमाकामन्तौ निष्क्रान्ती उभयसै निकाय) (नेपथा। कालि ! कालि ! कालि ! दानवद्राविणि!) प्रविश्य ससम्भ म शम्भुसिंहः । शम्भ सिंहः। तत् कथं मारध्वनिः क्षत्रियाणाम्। (विलोक्य) अहो ! शूरसिह एव प्रतापसिंहः । सदस्य प्रतापोऽपि मूक्ति मानिव प्रकाशते। पमुष्थ पमुथ हि-- ·चतुर्योः । ५८ नेपथा। । दुर्वारवेगस्य निवत्त नाय तथा पुनः सेलिमरक्षणाय । ये ये समायान्ति तरूनिवैतान् दावानलो हन्ति मिवारराजः ॥२२॥ जयः प्रतापसिहजयः, जयो मिवारजयः । शम्भु । (दृष्ट्या) अहो! हतो हतः सेलिमः। येन च- करीन्द्रकुम्भे ननु चैतकोऽय- मुत्नत्य पादहयमादधाति । शूल समुदयच्छति शूरसिहो गतो गतः सेलिम एष शेषम् ॥२३॥ (विलोक्य सविषादम्) हा हन्त ! हा हन्त ! क्षिप्त किल शूल वेष्टनोप्रतिहतमाधोरण निपात्य निपतितम् । आशीविषविनाशाय क्षिप्तमस्त्र शिलीमुखम् । निहत्य निष्फल जात दैव हि बलवत्तरम् ॥२४॥ (दृष्ट्वा सहर्षाटोपम्) अहो! साधु, साधु, सवास पलायते सेलिमः, साटोपमनुधावति च त प्रतापसिंहः । आला आला हो! तत् कथमयमुनासो यवनानाम् । सनरान्तरे भागीरथीप्रवाह व प्रतापसिंहे पतति यवनवलप्रवाहः । खतातपत्र ननु राजचिह्न विलोक्य तबावति व रिवन्दम् । कान्तोऽवसनोऽपि च युध्यतेऽसौ अहो! सुदुर्वारविपत्प्रपात: ॥२५॥ नेपथा। प्राः!

·श्री ज्ञातम्, प्राम- - मिवारप्रतापम् । (विशेषेणावलोक्य) तत् कतमोऽय स्वल्पस निकसमेतः प्रविशति, प्रतापसि हशिरस्तश्च खतातपत्रमाक्षिप्य स्खशिरसि निदधाति ? मोऽय महात्मा झालापतिर्माना प्रदानेनापि प्रतापसिंह परिवायते ; धीमानसौ चैतकश्च प्रभुमुपादाय निरगल' रणाननादपक्रामति। अहो! साधु साधु, अभी झालापतिः किलाधुना-~- समन्तादुपेतान् सपत्नाननन्तान् निकन्सन् विभिन्दन् पर पोथय च । विमाद्यन् गजेन्द्रो नलानीव भञ्जन् असि चालयन् घूर्णतेऽसौ महात्मा ॥२६॥ नेपथा। जयो दिल्लौशजयः, जयः सेलिमजयः । तत्कथमयमुलासो यवनानाम् । (विलोक्य सखेदम्) हा कष्टम, हा कष्टम्, निरन्तरताड़नाच्छिन्नविदीर्ण देहो झालापतिस्तरङ्गा- दपस्त्रस्तः। धन्यः खल्वय महात्मा- जानन् जन्मभुवोऽद्य रक्षणविधी शक्त प्रताप ध्रुव नात्मानन्तु तथेति मुञ्चति तनु तस्यापदो मुक्तये । स्वच्छः व विगुणविहाय सगुण प्रायः पर वायते दग्ध स्वर्णमल ददाति हि निज दीप्तऽनले सोसकम् ॥२७॥ तदमौ न शोचनीयः, प्रत्युत चिरस्मरणीय एव। (विभाव्य) हा भगवन् ! एव खलु षट्सप्तत्यधिकपञ्चदशशतसवतः श्रावणस्य सप्तमी दिवसः खषां विषादेन परेषाञ्च हर्षण चिरमेव स्मृतिपथमुदेश्यति। येन हि- ·चतुर्थोऽङ्कः । लान्तः प्रतापः समराटपासरत् झालापतिविम्मयकज्जही तनुम् । रणऽत्र संन्यस्य दशानका हताः विधिब लोयान् विदधाति व रिताम् ॥२८॥ इति स वषाद निष्क्रान्तः । चतुर्थोऽङ्कः ।

·चतुर्थार गर्मारः। - समभम प्रविश्य सूत्रधारः । शक्ति देहि महाशक्त ! त्वरया चानुकूलताम् । देवनामिव हिन्दूना पुरा देवासुरे रणे ॥१॥ (विलोक्य) हा धिक, कान्तमपक्रामन्तमप्याक्रामन्ति हिना. सुषिः। तथा च- खोराभानी मूलतानी च सेन्यो पृष्ठे लग्नौ हन्त हन्तु प्रतापम् । अस्त शेल द्रागिवेन्दु यियासु वाहारूढ़ी धावतो धूमकेतू ॥२॥ साधु वाजिराज ! चैतक! साधु, व खलु क्षतविक्षताङ्गो नितान्तकान्तदेहोऽपि सादिनमादायेदानीमपि यथेकमेव मच्छसि। महोवत ! खस्थतया स्वस्तिमन्तौ शव सैनिक- तुरौ तु तडित्तरमा मन्दगन्तार चैतक प्राय णासादयत इव। इतस्तु शोणितशतशरीरः सुतरामवसनो विषमचाखपृष्ठे केवलमवतिष्ठत एव प्रतापसिंहः । (पञ्चलि विधाय) भगवन् ! विष्वक्सेन ! त्वं खलु युगपदेव त्रिभुवनस्यापि वाण शताः। तेन च- देव ! शल: समायाहि पाहोमौ राजवाजिनौ। !

·चतुर्था गर्भावः। ६३ नेपथा। "एषःशक्तः समायातः समाखसिहि साम्प्रतम् ॥२॥ वत् क एष मामाखासयति ? (विशेषेणावलोक्य सहर्षम) एष खल दुरिवेग तुरगमारूढ़ः सशस्त्र एव शतासिहः प्राप्तः । बसौ तु प्रागुक्त शतपदमात्मनि योजयन् मामाखास्य शव- सैनिकयोः पृष्ठतः प्रायस समुष्टः। तदय शूराग्रियो बाढ़- मेवाजवायत। इति निष्कान्तः। प्रस्तावना ॥

·मिवारप्रतापम् । अथ प्रविशति रक्तातदेहस्तादृशमेव सुरङ्गमारूढ़ः प्रतापसिंह। प्रताप। (सम्म खस्थां शलकुल्यामवलोक्य सविषादम्) हा विधे। अतिनः पदार्थोऽपि मे परित्राण प्रतिबधाति । तुरङ्गः। (तथा वदन्तमेव प्रतापसिहमादाय समुत्पत्य शैलकुल्यायाः परपार गत्वा मन्दमन्द गच्छति) यवनसैनिकहयम् । (तत्कुल्यातीरमुपेत्य तथोत्तवना- समर्थ व खमख कुल्यातरणाय तीव्रताड़यति) तदश्वयुगलम्। (कुल्यायामवतरति) ततः प्रविशति तत्कुल्यातोरे तुरगारूढ़ः शक्त सिहः । यवनयोः पृष्ठगः । (अश्वपदध्वनिमाकर्ण्य मुख परावलं शक्तसिह पश्यति) शक्त। (दृष्ट्वा) अय! अस्य खल वक्षोवम्ममि 'खोरासानी' इत्यदित नाम लच्यते । भवतु । भवतु। जीवन एवास्य जीवन हरामि । (इति हतशत्र तो गृहोतेन नालोकेन गुलिका निक्षिपति) खोरामाना। (अश्वपृष्ठात् कुल्यायां पतति) अपरः स निकः। (सत्वरमखारूढ़ एव कुल्यामुत्तरवि) शक्तसिहावः । (तमादायव चैतकवदुत्ल व बुखायाः परपार गच्छति) शक्त। (कोषादसि निष्काथ) प्राः पाप! बोधधर्मा- नभिन्न ! यबनापसद ! पलायमानमपि जिघांसोसि, तद- ·कुल्याजलेन चतुर्थाश गर्भाशः। यमालयमेव याहि। (इति परिवृत्य कोषादसि निष्काशयत एव तस्य केशपाशमाकृष्य शिरश्विनत्ति। पतितं च तस्मिन् तस्यापि वक्षोवम्मणि 'मूलतानी' इत्यङ्कित नाम पश्यति) आः ! पापीयसः म्पर्शनापवित्र मे गावम् । भवतु। आर्यपादस्पर्शन वन शोधयिष्यामि। (प्रतापसिंह प्रति तारस्वरेण) अहो! नोलावसादिन् ! अवतिष्ठस्व। (इति तुरगादवतीर्य रक्ताप्लत पाणियुगल प्रक्षालयति) प्रताप। कोऽय घनीभूतशोणितशोगाशरोरो मामामला निवर्त्तयितुमिच्छति ? आं ज्ञातम, मामनुधावतोयवनयो- रेवायमेकतरः। (विलोक्य) न खलु । अस्य तावदुष्णोषच्छन्न शिरः। तत् कश्चन हिन्दुरेव मां हन्तु कामयते। हन्त ! हिन्दुभिरेव हिन्दूनां हिसया सवृत्तोऽय सर्वनाशो भारतस्य । (निपुगामवलोक्य) नायौं साधारगो हिन्दुः, राजपुत एवायम ; तादृश एवास्य वेशविन्यासः । आः स खल्वसौ दुगत्मा सागर- सूनुरजयसिहो भविष्यति। (विभाव्य) नवमपि। स हि पापोयानार्यधर्म विगहयन् इस्लामधर्म दीक्षितः प्रकष्टो मुसलमानः सवृत्तः ; स कथ पुनरपि राजपुतवेश विदधीत । सत् कतमोऽयम ? शक्त । (वैरिस हारात् सगवं प्रतापमभिगच्छति) प्रताप। हन्त ! अव्यवस्थितचित्तः कूटकौशली शक्तसिहः खल्वयम । तस्यैवेद नेपथा नेत्रपथै नः पान्यायते । शक्तः किलात्मान समरे मां जेतुमशक्त मन्यमानः साधीयांस- वा ५ ·SH नाम -- मिवारप्रतापम् । मवसरमन्विष्यवागतः । तदसौ दुरात्मा चाटहिसायां विभीषणमप्यधश्चकार। अहोवत ! भ्राता मुपकर्त्तापि गरीयान्, अपकर्तापि गरीयानेव। तेन च- सुहृदामुत्तमो भ्राता टुर्ह दामपि चोत्तमः । सविपाते हि दत्तऽसून् हरतेऽन्यत्र तान् विषम ॥४॥ तदिदानीं नितान्तलान्तकलेवरः कि करोमि मन्दभाग्यः । अस्यैव हि राज्यमुत्सृज्य वशोभूतो भविष्यामि। (विचिन्त्य) न खल न खल । तर्हि तु मानसिह इवायमपि यवनहस्त एव राज्यमर्पयिष्यति। तदस्य राज्ययानादस्य हस्तन जीवनयान मे शतधा श्रेयः। (इति तरवारि निष्काशयन् चैतकादवतरति) शक्त । (विलोक्य) तत्कथमाय: परिचिन्वानोऽपि मां विरुन्धबिवावतिष्ठते ? जातम् । (इति तरवारि कोषे प्रवेश्योष्णीषञ्चावताय साञ्जलिबन्धमुपसर्पति) प्रताप। (विलोक्य सविस्मयम्) आश्चर्यम्, अमे; कोषे निवेशनम्, शीर्षादुष्णोषावतारणम्, माञ्जलिबन्धनञ्चोपसर्पणम्, कथममी विनयप्रकाराः शक्तस्य ? अथवा शक्त प्रति सा भ्रान्तिमूल वासोन्मे चरिताशङ्का। येन हि- भातुर्वत्तिः प्रोतिरम्य व भावात् तोक्षणा या तु प्रायशः साऽन्यहेतोः । शत्य सत्य वारि नैसर्गिक हि स्यादागन्त्री तूष्णता वह्नितापात् ॥५॥ ? अां ·. चतुर्थाङ्क गर्भाङ्कः । शक्त । (उपत्य) आर्य ! आपदमपसाव्यमभिवादयते दासः । (इति पादयोः पतति) प्रताप। (शक्तस्य शिरसि हस्त दत्त्वा) वत्स ! चिरञ्जीवी भूया:। यावत् पृच्छामि, आयुष्मता स्वत्वपसारिता कतमा नामापत् ? शक्त। जानात्य वार्यो यथा रणाननादपसरन्तमेव भवन्त- मन्वधावयवनयोधयुगलम् । प्रताप। जानामि । शक्त । मयापि तूर्ण मनुधावता तावुभावेव नीती शमन- सदनम्। प्रताप। (सानन्दोच्छासम्) शक्त ! प्राणाधिक ! स शिथिलमुपगच्छन् के कयोसूनुरेका मुदमददत राम काननान्तस्तदानीम् । सरभसमुपगच्छन् शलभूमाविदानी मयि किल ददसे त्वतां मुदं जीवनञ्च ॥६॥ भवतु। वत्म ! इत एव हेतोरद्यप्रभृत्यायुष्मान् खोरासानि- मूलतानिनोरगल इत्याख्यास्यते । उभौ। (परस्परमाश्लिष्यतः) प्रताप। (सव्यथमिव) आयुष्मन् ! पर निवि मोऽस्मि । पराजयादपसरगाच्च । प्रताप। (साक्षेपम्) अथकिम् । शक्त। आर्य वोरधौरय ! शती।

·६८ . मिवारप्रतापम् । रण जयो वा यदि वा पराजयः प्रजीवन वा मरणञ्च वामये । भवेन्न णामन्यतरः स्वभावतः स्वभावभव्य नहि भावनोचिता ॥॥ परमपसरणञ्च न ते निर्वेदहेतुः। येन हि जायेत चेदुपचयोऽपचयादवश्य कर्तव्य एव हि तदापचयः म धीरः। युद्धादपक्रमणमाक्रमणाय कार्य तस्मादृगा ग्रहणमृद्धिविवर्य च ॥८॥ चैतकः। (भुवि निपत्य चरणचतुष्टयं प्रमारयन् कण्ठ घघ रख करोति) (सत्रामवलव्यम्) शक्त! मज्जोवन प्रदाय स्वजीवन जहाति । (इत्युषणोषवातेन वीजयति) चैतकः। (शिरः सञ्चाल्य निष्पन्दो भवति) शक्त । (परोच्य) आर्य ! प्रहारातिरकैणाजस्रमस्र- स्र सनात् श्रमातिशयाच्च शरीरपिञ्जरान्निर्गतः खलु प्राणविहङ्ग- स्तुरङ्गस्य। प्रताप । (साश्रुपातम्) किमुच्यते ; चतकस्य मे धियश्चातुर्य शक्तिचित्राञ्च मानुषमप्यतिक्रान्तम् । शक्त। (सखेदम्) वयमपि मन्यामहे-भवतः साहायके हयाकतिरसौं मनीषी मानुषविशेष एवासीदिति। येन हि- तुल्य ऽपि प्राणच तन्य बुद्धिवृत्त गुणागुणात् । मानुषो मानुषः ख्यातः पशुश्च पशुरुच्यते ॥६॥ प्रताप। प्राक्त! चेतको ·चतुर्थाङ्का गर्भाङ्कः । प्रताप। (सवैलव्यम्) हा प्राणप्रिय ! चैतक ! त्व मे. सलिले तरिर्गिरिवने तुरगः रणसङ्कटे सुनिपुण: सचिवः । परमः सखा विचरण च चिर नहि वाहन ननु वहनपि माम् ॥१०॥ शक्त। आर्य ! तमेन चिराय म्ममित्रैव स्थापनीयः कथन प्रस्तरस्तम्भः । न्याय्यमेवाह श्रोमान्। शक्त । (साशङ्गम्) आर्य ! अयुक्तमिदानीमावयोर्दीर्घकाल- मवावस्थानम्। तद्भवानस्मदीयमवाश्वमधिरुह्य कमलमोर गच्छतु ; अहमपि निहतयवनयोरेकतराखन भिन्नशूरदुर्ग मेव गच्छामि। प्रताप। एतदेवावयोरिदानों युक्ततमम् । (इति त तमश्व मारुह्य निष्कान्तो।) चतुर्थास गर्भाङ्गः । प्रताप। प्रतापपराजयो नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥०॥ --

·पञ्चमोऽङ्कः।
प्रथमः।
प्रथमः ।
अथ प्रविशति निविड़पर्वतारण्य परशुकरण्डोहस्त
भिल्लकाष्ठकद्दयम् ।
महुआ ! जौं पुच्छमि, ता सुणु , अह्माण
लापा क्खु महन्त ज्जेव भद्दलोो। (क)
मधुकः । कि तत्त पमाण? (ख)
प्रथमः। चलित्त चलित्त, इमस्म क्ख अन्लोइ महुल
चलित्त जेव भइत्तणे पमाण। (ग)
मधुकः।
कलिस? (घ)
स क्खु हलिहाधसमलदो पलाइन पढ़म
कमलमिल गदो, कालान्तले तहिं वि जवणेहि भिम
आकन्त सपलिवालो ज्जेव तदो णिम्गदुअ गिलिदो गिलि
अडविदो अडवि दिहरकाल पज्जडिअ चप्पण-गद-चोन्द ग्गाम
अह्माण' घले ज्जेव उठिदो। (ङ)
(क) मधुक! यत् पृछसि, तत् श्टणु ; अस्माकं राजा खलु
महानव भद्रलोकः ।
(ख) किं तत्र प्रमाणम् ।
(ग) चरित्र परित्रम्, अस्य खलु अलोकिक मधुर चरित्रमेव
भद्रत्व प्रमाणम्। (घ) कीदृशम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः।
मधुकः । (सखेदम्) साहुआ ! लामा वि एलिस
सहिदु सक्कणोदि। (च)
साधुकः। तवस्मी, महन्त जेव तवस्मी लाआ। (छ)
मधुकः। होटु, तटो? (ज)
साधुकः । तदो मह तादो तस्स ववहालेण सिणेहपलवसो
हुवित्र भिस' आदल कलन्तो मां चिलभिच्च कटुअ सवि
तह ज्जेव स्थिदो। (झ)
मधुकः। माहुअा! तहि तुह तादो वि अणाध
पालअन्तो धम्मित्रो ज्जेव णिमा ओ। (ञ)
साधुकः। होटु, तुम कुदो आअदो? (ट)
(ड) स खलु हरिद्राघट्टसमरात् पलाय्य प्रथम कमलमोर गतः,
कालान्तरे तस्मिन्नपि यवन शमाक्रान्ते सपरिवार एव ततो निर्गत्य
गिरितो गिरिम्, अटवितः अटविदोकाल पर्यट्य चप्पनगतचौन्दे ग्राम
अस्माकं रह एव उपस्थितः ।
(च) साधुक ! राजापि ईदृश कष्ट सहितुं शक्नोति।
(छ) तपस्वी, महानव तपस्खो गजा।
(ज) भवतु, ततः?
(झ) ततो मम तातस्तस्य व्यवहारेण सहपरवशो भूत्वा भृशमादर
कुर्वन् मां घिरभृत्य कृत्वा खयमपि तथैव स्थितः ।
साधुक ! तस्मिन् तव तातोऽपि अनाथं पालयन् धाम्भिक
एव निणे यः ।
(ट) भवतु, त्वं कुत आगतः ?

·59
७२
मिवारप्रतापम् ।
मधुकः। सुण, इमस्स वि णअलस्म वेट्टणे जवणसेणा-
तुवलदि त्ति सुणि जदा लापा चप्पणगदचोन्दम्गामदोवि
णिग्गटुअ इमस्मि गिलिटुग्गे आमच्छ 'द, तदा भिल्लसेणावणा
लगुणा आणा हगे लमो दिमो। (ठ)
साधुकः। ता महुआ ! इमस्मि मिवालगिलिटुग्ग
अजाणिदमग्ग सपलिवाली
सपलिवालो जव लापा पलमणिव्व दो
चिट ठदि। एत्य दाव जवणगन्धो वि ण हुविस्मदि। (ड)
मधुकः । (सगळम्) ता आअच्छदु जत्रणसेणा, अह्म
सुलेहि सलेहि भिन्दिअ भिन्दिअ जवणलासि
समाहित्य कलेम। (ढ)
साधुकः। अले ! लाा सअजेव अन्तलान्तला समेणियो
णिपड़िअ आअदां जवणसेणां सहलदि।
(ठ) श्टणु, अस्यापि नगरस्य वेष्टने यवनसेना त्वरत इति श्रुत्वा
यदा राजा चप्पनगतचौन्दग्रामादपि निर्गत्य अस्मिन् गिरिदुगै आगच्छति,
तदा भिल्लसेनापतिना रघुणा आनौया राज्ञो दत्तः ।
(ड) तत् मधुक ! अस्मिन् मिवारगिरिदुर्ग अज्ञातमार्ग सपरिवार
एव राजा परमनि तस्तिष्ठति ।
अत्र तावत् यवनगन्धोऽपि न
भविष्यति।
(ढ) तदागच्छतु यवनसेना ; वयं भिल्लाः शूल : शरश्च भित्त्वा
भित्त्वा यवनराशि समाधिस्थ कुम्भः ।
(ण) अरे! राजा स्वयमेव अन्तरान्तरा ससैनिको निपत्य
आगतां यवनसेनां संहरति ।
,

·पञ्चमोऽङ्कः।
ता एसो
मधुकः। अम्मो! अह्माण लाआ महासुले।
ज्जेव सुलधन्मो। (त)
साधुकः। होटु। महुआ ! अहिा वेला सञ्जादा ।
ता एहि कज्जौं कलेम। (थ) (इति कटिदेश करण्डों बड्डा
फलपादपमारोहति, शाखातः शाखां गच्छन् फलान्याहृत्याहृत्य
करण्डी पूरयति च)
मधुकोऽपि । (कटौ करण्डों लम्वयित्वा पुष्पपादपमधि-
रोहति, शाखातः शाखां गच्छन् पुष्पाणि सञ्चित्य सञ्चित्य
करण्डी पूरयति च)
साधुकः। महुआ! मह कज्ज' सम्पम्म। (द) (इति
फलपादपादवरोहति)
मधुकः। साहुश्रा ! मह वि कज्ज सम्परम। (ध)
(इति पुष्यपादपादवरोहति)
उभी । (शुष्काणोन्धनानि मञ्चिनुतो वनीतश्च ।
माध्यसाधनानन्द न सनृत्य गायतस्तत्तत् कार्यञ्च कुरुतः)
हगे ण इस्म सादुफलाई। (न) (फलकरण्डों
स्पृशति)
ततः
(त) अहो! अस्माकं राजा महाशूरः। तदेष एव शूरधर्मः ।
(थ) भवतु। मधुक !
अधिका
वेला
साता। तदेहि
काय्यं कुछ ः।
(द) मधुक!
मम कार्य सम्पन्नम्।
(ध) साधुक ! ममापि कार्य सम्पन्नम्।

·मिवारप्रतापम् । मधुकः। हगे णइस्म सव्वउलाई । (प) (पुष्यकरण्डो स्मृशति) साधुकः। तुम गिहाण पुष्पकलण्डी। (फ) (फ) (पुष्य- करण्डों दर्शयति। मधुकश्च गृह्णाति) मधुकः। तुम गिहाण फलकलण्डी। (ब) (फलकरण्डी दर्शयति। साधुकश्च ग्टह्णाति) साधुकः। दालु गेलिअ सोसे कटुअ। [भ] [काष्ठभार शीर्ष स्थापयति] मधुकः। पलसू गाइअ हत्थ धलिअ। म] [परशुहय हस्त न धारयति माधुकः। धल चलेम दाग कलेम। [य] [चलति] मधुकः। पल सिणाह्म तदो खााह्म। [२] [व्रजति] इति निष्कान्तो। प्रवेशकः ॥०॥ (न) अहं नेष्यामि स्वादुफलानि। (प) अह नेष्यामि सहकुलानि । (फ) त्वं ग्रहाण पुष्यकरण्डौम् । (ब) त्वगहाण फलकरण्डीम् । (भ) दारु गृहीत्वा शीर्ष कृत्वा । (म) परशु नौत्वा इस्त धृत्वा । (य) गाईचलावः दान कुव्वः । (र) पर सावः ततः खादावः ।

·पञ्चमोऽङ्कः । अपितु- : अथ प्रविशति मिवारशैलसानुवने पर्ण कुटोराङ्गाने सपरिवारः प्रतापसिंहः । प्रताप। देवि! समाश्वसिहि, न खलु केवलमहमेव वनवासमकार्षम् । नलश्च रामश्च युधिष्ठिरश्चे वनेषु वाम मुचिरादकाषुः । जायावियोगोऽपि बभूव तेषां नात्यति लोको नियतेनि योगम् ॥१॥ महिषो। अजउत्त! भवदो विहवविअमकिद एरिस कट्टपेकिव अ दिजदि मह हि। (क) प्रताप। देवि! दारिद्रा नाम सर्व शान्तिनिदानम् । अतएव हि मनोषी सर्व सन्त्रास्यन् वृणोति दारिद्राम् । वदन्ति च तत्वज्ञा:- निस्वः स्वल्प न सन्तोषी गोगमदच्यु तः । केवलोदरचिन्ती च वरमाढयादनोदृशात् ॥२॥ तवाहन्तु- नहि स्वल्प न सन्तोषी गोह गमदान्वितः । सदा साम्राज्यचिन्ती च निस्वो विश्वविलक्षण: ॥३॥ ता कि तुए सव्वदा ज्जेव एसा चिन्ता करीअदि ? (ख) (क) आर्यपुत्र ! भवतो विभवविगमकतमोश कष्टं प्रक्ष्य दीर्यते मम हृदयम् । - महिषी।

·प्रताप। जनव। महिषो। मिवारप्रतापम्। सर्वदा कत्तुं कथ शक्यते, देवाच नया निद्रया च भूयानव समयो व्याहन्यते । महिषो। अज्जउत्त ! सिणाण असणसअणञ्च जधाकाल अणण चिठ्ठदो तुह कधणाम भविस्म दि देहरक्वा। (ग) प्रताप। प्रिये ! जन्मभूमावरक्षितायां देहरक्षा निष्पयो- तत् किमित एव भवत्यपि सहते दुःसहमेव लशम् ? एस्थ कि णाम अस्थि कणिज्जं, विम्व अण वदि हि च्छात्रा। (घ) प्रताप। देवि! अव खल्ववधीयतामय महीयानाश्वासः । उत्साहियोड बलवन्मनोबल युक्तस्य योगश्च तपस्तपस्विनः । अकुर्वतो वापि कलेवरक्रियां भवत्यल जीवनकारण ध्र वम् ॥४॥ ता कि गअभवणदो वि तुह एद गिरिवण सोहण पडिभादि ? (ङ) प्रताप। [स्वगतम् आसोदियमस्मच्चित्त- (ख) तत् कि त्वया सर्वदैव एषा चिन्ता क्रियते । (ग) आर्यपुत्र ! सानमशनं शयनच्च यथाकालमननुतिष्ठतस्तव कथं नाम भविष्यति देहरक्षा ? (घ) अन कि नामास्ति कथनीयम्, विम्वमनुवर्तते हि छाया । (ङ) तत् किं राजभवनतोऽपि तवेदं गिरिवन शोभन प्रतिभाति ? महिषी।

·पञ्चमोऽङ्कः। वृत्तरप्योजखिनी। किन्तु क्रमेण दुःसह लेशमसहमाना सम्प्रति विमनायते। तदस्याः खल्वीदृशी दशा पर परमुप- चीयमाना भाविनी मे कार्य सिद्ध महायानन्तरायः। तदिमा- मित्य सुमनौकरोमि। [प्रकाशम्] देवि! अत्र कः सन्द हः ? रजोगुण विव िनो विविधकामसञ्चारिणो विलासमदकारिणी व्यसनिनी महीभृत्पुरी। शमोपरमकारणाहिमलसत्त्वसम्पादनात् मनीषिमुनिसेविता गिरिवनानिहोना ध्रुवम् ॥५॥ महिषो। एसो क्खु विवेओ विराइणो जणम्स, राप्रसाअरमग्गा। (च) तहि किल रागिण जनमेव पृच्छामि । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) इन्दिरे ! इतस्तावत् । महिषो। (सहासम्) ता कि बालिआ तुह पमाण ? (छ) महिषि ! कि बौषि । बाल्य खलु नित्यसत्यानुवति । (पुनने यथ्यमवलोक्य) विलम्बस्व । नेपथ्य । ताद! अजामि। हला सहीओ! तुह्म चिठ्ठध, अह ताद पक्विअ दाणिज्जव आअच्छामि। (ज) अतु प्रताप। प्रताप। मा (च) एष खलु विवेको विरागिणो जनस्य, वयन्तु रागसागरमग्नाः । (छ) तत् कि बालिका तव प्रमाणम् ? (ज) तात! इयं यामि । हला सख्यः ! यूयं तिष्ठत, अहं तात प्रेक्ष्य इदानीमेवागच्छामि।

·महिषो। अम्बा प्रताप। मिवारप्रतापम् । ततः प्रविशति धलिध सराङ्गी वन्यकुसुमभूषणा शाटी- परिधाना चेन्दिरा। प्रताप । (मन हम्) एहि अम्व! (हस्तौ प्रसारयति) (विलोक्य सस्नेहहासकौतुकम्) चिट्ठ दुविणोदे ! एरिमगात्तसजोएण महाराअगात्त वि कलुसो- करिस्ममि । (झ) (धत गच्छति ।) इन्दिरा। (किञ्चिदपसृत्य सभयम्) ताद! मारेदि। [ज मा भषोः। [इन्दिरामुपसर्पन देवि ! ईट्टक कलुषीकरण महाभागधयफल जीवानाम् । येन हि दृष्ट : सुधा दूरत एव दृष्टा न हेन चित्त स्तिमितीकरोति । दूरे हि चिच्चा परहस्तपिष्टा परस्य वक्ता कुरुते जलाम् ॥६॥ [इत्युपसरविन्दिरामे निधाय] अहो स्पर्श: ! अतसिकुसुमवर्णा धू लिकोर्ण समन्तात् अयस इव लवाता हैमनो पुत्तलीयम् । मृटुलललितगात्री बालपुत्रो हृदग्न: शमयति परितापं शीतलस्पर्शतो मे ॥७॥ (झ) तिष्ठ दुविनीत! ईदृशगात्रसंयोगेन महाराजगानमपि कलुषीकरिष्यसि । (अ) तात! अम्बा मारयति ।

·पञ्चमोऽङ्कः।
[इन्दिरायाश्चिबुक धृत्वा] इयन्त समय क खल्वासी: ?
इन्दिरा। खेलाट ठाणे । [ट
प्रताप। कैः सह खेलसि ?
इन्दिरा। भिल्लवालिाहिं। [3]
प्रताप। तन्मामपि खेलायां गृहाण ।
इन्दिरा। [सहासम्] तुम पुरिमो।
प्रताप । (सहासकौतुक महिषौं दर्शयन्) तर्होमां गृहाण ।
इन्दिरा। (विहस्य) इवि वुड्ढा । (ट)
दम्पती। (सकौतुक हमतः)
इन्दिरा ! अह जामि। (ग) (उत्थातुमिच्छति)
प्रताप। (इन्दिरां गाढ़माश्लिष्य चिबुक धृत्वा) दुर्वि नौते !
ब्रूहि-अस्मिन् गिरिवने त्वमारमसि ? कमलमोरभवने वा ?
इन्दिरा। इममि गिरिवणे। (त)
प्रताप। (सकोतुकहामम्) कुतः ?
इन्दिरा। एस्थ धूलो पावोअदि, पुप्प लम्भीअदि,
णिज्झरजल पक्खोअदि, पक्खिरवोअ सुणोअदि। (थ)
प्रताप। (महासगर्वम्) महिषि! जित मया।
(ट) खेलास्थाने। (ठ) भिल्लबालिकाभिः । (ड) त्वं पुरुषः ।
(ढ) इयमपि वृद्धा। (ण) अईयामि ।
(त) अस्मिन् गिरिवने ।
(थ) अन धूलिः प्राप्यते, पुष्पं लभ्यते, निर्म रजल प्रक्ष्यते,
पचिरवश्च श्रूयते।

·मिवारप्रतापम् । महिषो। (सहासम्) एसा वालिया अत्तणो मणोण उल भणदि। (द) प्रताप। देवि ! उत्तममधम वा मनोऽनुकूलप्रतिकूल- तयव सर्वस्य । पश्य- तद्धि तस्योत्तम वस्तु येन यः परिहृष्यति । हालिको गृहपर्यङ्क हित्वा शेते वृणऽङ्गने ॥८॥ महिषो। (महासाटोपम्) ता अहं अमर अामन्त मि । (ध) प्रताप। स तु विलामो बिलासविषय कमलमीरमव सर्वथा शोभन समर्थयिष्यति । महिषो। ता कि विलासो दोसपिसुणो ? (न) न खलु विलामो नवोदितयौवनस्य दोषपिशुनः । प्रताप। अपि तु- पुष्ये विकासस्तरुण विलासः शिशौ चलत्वं स्थविर स्थिरत्वम् । नयः प्रवोरे विनयश्च धोरे सङ्गकृते श्रीमति शोभते च ॥८॥ किन्तु तत्र सङ्गच्छमानः शोभमानश्चाप्यसौ विलासः पदविरुद्धश्च- होषपिशुन एव । प्रमाधन वृत्तिवयोऽनुवति नेय विहय विपरीतमेव । पश्य- O (द) एषा बालिका आत्मनो मनोऽनुकूल भणति । (ध) तदहममरमामन्त्रयामि ।

·पञ्चमोऽजः। ८१ यनो गृहस्थस्य यथा न चोर तथा सुचेलञ्च मुनेन योग्यम् ॥१०॥ भवतु। आइयतामायुष्मान् । महिषो । (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) वच्छ ! अमर! इदो दाव। (प) पुस्तकहस्तो नवयौवनः सुन्दरमूर्ति शामरसिहः प्रविश्य । किमम्व! महिषो। (सहा मकौतुकम्) कधेहि तस्म कमलमीरस्म इमस्म गिरिवणस्म अकेरिस अन्तर? (फ) अमर। (सोल्ल ण्ठनहासम्) सूर्यज्योतिरिङ्गणयोः, सुवर्ण- लौहयोः, सरोजश बलयोश्च यादृशमन्तरम् । महिषो। (सहासकौतुकमेव) ता पट्ट कधेहि। (ब) अमर । (सहासमेव) एतदपि पृच्छनोयम् । सा राजधानो, इयं पशुपक्षिस्थलो, स विपश्चितां निवासः, अयं तिरश्चा- मावासः ; स स्वर्गः, अयञ्च निरय इति । महिषो। (सहासकौतुकमेव) अज्जउत्त! दाणि' केण जिद? (भ) (न) तत् किविलासो दोषपिशुनः ? (प) वत्स ! अमर! इतस्तावत्। (फ) कथय तस्य कमलमौरस्य अस्य गिरिवनस्य च कीदृशमन्तरम् । (ब) तत् स्पष्टं कथय । (भ) आर्यपुत्र ! इदानौं केन जितम् ? ६ ·मिवारप्रतापम्। प्रताप। (सहासमेव) इदमहमवादिष' पूर्वमेव । (तद्धि तस्योत्तम वस्तु... इत्यादिक पुनः पठति) अमर। इन्दिरा कि वोति ? महिषो। ता पुच्छ। (म) अमर। (उपत्य इन्दिरायाश्चिवुक कृत्वा सहासम्) अये ! त्वमनयो: कतरत् किल शोभन मन्यसे ? इन्दिरा। एद गिरिवण । (य) प्रताप। (सहासम्) देवि! इदानीमावयोः समानः पक्षः। महिषो। वालिया कि बुज झदि। (स्वगतम्) हन्त ! सामि-सन्ताणहि हासकोटुएण खणमित्त वि निव्व दह्मि । (र) प्रताप। (स्वगतम्) सिद्ध नः समोहितम्, देव्याः प्रसन्न मनः। (प्रकाशममर प्रति) किमिद पुस्तक ते हस्त? अमर। महाकविकालिदासप्रगीत रघुवंशम् । प्रताप। इदानोमिदमेवाधोषे ? अमर। पाणिनीय शब्दशास्त्रमधोत्याधुना खल्विदमध्ये तुं प्रवृत्तः। प्रताप। आयुष्मन् ! इद तावत् स्मत्तव्यम्। यत्-- (म) तत् पृछ। (य) एतत् गिरिवनम् । (२) बालिका कि बुध्यते। हन्त ! स्वामिसन्ताने; साई हास- कौतुकेन क्षणमात्रमपि नितास्मि ।

·८३ पञ्चमोऽङ्कः । सूर्यवशप्रसूतस्य शौर्य क्षत्रस्य मर्वदा। शिक्षणीय प्रयत्न न विप्रस्य वादिम तपः ॥११॥ अमर । (सविनयम्) सव्व था स्मरिष्यामि । ततः प्रविशतः प्रत्येक शिरसि काष्ठभार हस्त च करण्डोमादाय साधुकमधुको। साधुकः। (काष्ठभार करण्डोच्च भूमावबतायं) एसो कट ठभालो इअञ्च फलकलण्डो। (ल) मधुकः। (तथ व कृत्वा) अअं दालुभालो, एसा अ पुप्प- कलण्डौ। (व) प्रताप। (प्रत्येक पारितोषिक ददाति) साधुकमधुकी। (ससन्तोष गृहीत्वा प्रणम्य च निष्क्रान्तौ) नेपथ्य वशीध्वनिः। प्रताप। (श्रुतिमभिनोय) देवि ! इतः सूरो दूरमधिरूढ़ो गगनस्य, सेनापतिम दर्शनमिच्छन् वशोरवेण निजमागमन सूचयति। तत्त्व भवन प्रविश्य क्रियता पूजनायोजनमाहार्यनिम्माणञ्च । महिषो। दुवे वि पढ़म ज्ज व करिअ इदो आपदा । (श) प्रताप। तहिं गत्वा प्रागिमावभ्यवहारय, अहमपि सेना- पतिना कृतसंलापो यास्यामि मध्यन्दिनक्रियासम्पादनाय । ततश्व (ल) एष काष्ठभारः, इयच्च फलकरण्डौ (व) अयं दारुभारः, एषा च पुष्प करण्डी। (श) अपि प्रथममेव कृत्वा दूत भागता ।

·मिवारप्रतापम् । महिषी। एब्व भोदु। (ष) अमर। (सहास पुष्प करण्डोमिन्दिराशिरसि निधाय खयञ्च हस्तयोः काष्ठभारद्वय गृहीत्वा निष्क्रान्तः) महिषो। (फलकरण्डों ग्रहोत्वा निष्क्रान्ता) प्रताप। (प्रतिवशोरवेण सेनापतिमामन्तयति) साटोप प्रविश्य सेनापतिः। जयति जयति देवः । (प्रणमति) प्रताप। (सोत्कण्ठ प्रतिप्रणम्य) अभिधीयतामद्यतनो वार्ता। सेना। सेना। अद्य खलु प्रभातायामेव विभावां भगवता विवस्वता साईमेव प्राच्यामभ्य दित यवनबलम् । प्रताप। (सोत्साहम्) ततः ? ततः प्रथममेवास्माक भिल्लसैनिक स्तुङ्गशैलाङ्गा- निरन्तरमार्गणगण गंगनमार्ग मावत्य प्रहत्तुमुपक्रान्तम् । प्रताप। (सहर्ष म्) साधूपक्रान्तम्। अनन्तरम् । सेना। यवनरपि शैलसुषिरेषु प्रच्छवान् प्रति मोघमेव नालीकगुलिकावर्षणमारब्धम् । तेषु चानेके निद्रात्यागकाल एव महानिद्रां भेजिरे। परे च- चम्मावताना यवनास्तदानों तान् भिल्लसेनाविशिखाननेके । (प) एवं भवतु।

·पञ्चमोऽङ्गः । . वृषा इवादाय घनाब्दवृष्टि मिवारशलान्तिकमागता द्राक् ॥१२॥ प्रताप। (साशङ्कम्) ततः ? सेना। ततश्च भिल्ल : पाषाणपातेन क्षत्रिय नाविभूय शूल-भल-करबाल-करालाघातेन बिभिन्नाः क्रमेणापक्रान्ताः । प्रताप। (सानन्दोल्लासम्) साधु साधु । दिगन्तराणि के रक्षन्ति । सेना। अवाची शक्तसिहः, प्रतीची शम्भ सिंहः, उदोचीच भोमसिंहः । प्रताप। (सानन्दम्) साधु, यथास्थान वीराणामिदमवस्थान महदेवाश्वासस्थानम्। सेना। देव ! विलम्ब विपत्पातः सम्भाव्यते । तत्त्वरस्व स्वपदमेव सनाथोकत्तुम् । सेना। (प्रणम्य द्रुत निष्क्रान्तः) प्रताप। (विचिन्त्य सखेदम्) गरीयानर्थाभावः। तत् कथमोशो भवेय' नालोक वृहबालीकञ्च निम्मातु क्रतुवा । नेपथ्य इन्दिराया आकुलक्रन्दनध्वनिः, নান্ত दण्डताड़नशब्दः, हद्दो हद्दी (स) इति महिथा आक्षेपरवश्च । प्रताप। (आकर्ण्य सोहगम्) कि नाम संवृत्त- मन्तभ वने ? (द्रुत निष्कान्तः) प्रताप। (स) हाधिक् हाधिद :

·मिवारप्रतापम् । ततः प्रविशति भोजनासने दण्डायमाना सोच्छास रुदतो चेन्दिरा, दण्डेन तरु' ताड़यन्त्रमरसिंहः, दर्बोहस्ता महिषो, सष्क लोमुखः पादपस्कन्धारूढ़ो वनविड़ालश्च । उन्म खाः सर्व वनविड़ाल पश्यन्ति । ससम्भ,म प्रविश्य प्रताप । कि नाम मवृत्तम् ? अमर। आयुष्मतो भोक्त मामोना, अहञ्च तत्रोद्युञ्जानः, ततो यावदम्वा श्रीमत्याः सकलौं प्रदाय परावर्तते, तावदेवाय दुष्टो वनमार्जारः कुतोऽप्य पेत्य तामस्या हस्तादाच्छिन्दन्न त्- नु त्यामो पाटपस्कन्धमारूढ़ः । (इति दगड विहाय वनविड़ान प्रति लोष्ट्र क्षिपति) प्रताप। (वनविड़ाल विलोक्य) अये। विरमास्थाः पुनराहरगात् । पशूच्छिष्ट खल्वनाहार्य मानुषाणाम् । (महिषी प्रति) तत् किमेक वेय निरमायि भवत्या ? महिषो। अधई। (ह) तदपरा अपि झटिति नियन्ताम् । महिषी । घासलेमो विगस्थि । प्रताप। फलानि दीयन्ताम् । इन्दिरा। फलाई अञ्चन्त ज्ज व कड़ क सापाई। (क) अमर । ललिते ! नन्वद्यतनान्यतोवस्वादुफलानि । तदय- मनोमस्त्वमप्यशान। (इतोन्दिराया हस्ते फलं ददाति) (इ) अथकिम। (१) घासलेशोऽपि नास्ति । (क) फलानि अत्यन्तमेव कट,कषायाणि । प्रताप । - ·पञ्चमोऽङ्कः। प्रताप। (सविस्मयखेदमात्मगतम्) हन्त ! कः खल्वय मे ग्रहः, युद्ध तावद्भागधेयेनापि साई म् ? नन्वियमलौकिको मूढ़ता। (किञ्चिदिभाव्य) प्राज्य राज्यं विभवि नगरञ्चाध्यकारि द्विषद्भिः प्राया हृद्या लयमुपगताः सर्वथै वाम्मि निस्वः । जायापत्यान्यपि सुरपुर यातुमुद्युञ्जतेऽस्मिन् मामद्यापि त्यजसि नहि कि दुई माशापिशाचि ! ॥१३॥ अहोवत, क ननु कमलमोर सर्वसम्मन्मनोन क्व नु शिखरिवन वा भोममापत्रिदानम् । नरपतिपरिवारा वामयोग्या: किमस्मिन् मरुभुवि नलिनानि प्राणितु नेशत हि ॥१४॥ (महिषी विलोक्व नखेदम्) अहह ! पूर्वमिमां न खलु नाममात्रेण गोरोम्, अपि तु वर्ण तो गोरोम्, वस्तुतोऽपि च गोरोमेवान्वभवम् ; इदानोन्तु परिधानगाटामिव वर्ण तो मलिनां वस्तुतोऽपि च मलिनामेवानुभवामि । अपि च पूर्वमिमाममूर्यम्पश्यामपश्यम्, अधुना तु प्रायादिमां मूर्य- वश्यामेव पश्यामि । (अमरमालोक्य) हा धिक, अयमपि कुमारः खल्वमरो निरन्तरममरकुमार इव तदानी राजधान्यां रराज ; साम्प्रतन्तु असुरेणव दारुणेन टैन्य नावमन्त्रः सम्पन्नः । हा हन्त ! इयमपि कमलकलिकेव कोमलकलेवरा कन्या तुषारपातेनेव दुःसहक्लेशपातन दिने दिने परिम्लाना सञ्जाता। (इति सविषाद चिन्तां नाटयति ।)

·८८
मिवारप्रतापम्।
स्वयमावस्य
इन्दिरा। (रुदतों मातरमालोक्य मुक्तकण्ठ रोदिति)
प्रताप । (विलोक्य सवैलव्यम्) देवि! देवि ! मा
रोदीः,
समाखासय नाम् ।
(अमर प्रति)
आयुष्मन् ! पुमानसि बलवान्, तत् सान्त्वय तावदबले।
(इन्दिराम निधाय) स्वर्ण प्रतिमे ! समाश्वसिहि। (सोच्छास-
खेदम्) भवतु। अद्य व विधास्यामि युष्माकं दुःखावसानम् ।
इदानीमेव प्रषयामि सन्धातुकामो यवनपतौ सन्धिपत्रम् ।
तदागच्छत यूयम्, अन्तर हमेव गल्लामः ।
अमर । (दिगन्तरमवलोक्य स्वगतम्)
खाद्य
हरनयमाखुभुगस्माक दुःखभुगेव संवृत्तः। तत् सुष्ठता
कालिदासेन--
विषमप्यमृत क्वचिद्भवेत्
अमृत वा विषमोखरेच्छया ॥"
इति निष्कान्ताः सर्वे ।
अद्य
4
वनवासो नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥०॥

·षष्ठोऽङ्कः। अथ प्रविशति कालीशैलसन्निहितमन्दिरालिन्द शान्तिशरणमिश्रो जपमालाहस्तो हर्षोत्फुल्लवदनः सुप्रभदेवश्च । शान्ति। (विलोक्य) खागतमुपाध्यायस्य ? इदमासन- मधास्यताम् । (इत्यभिवादयते) सुप्रभ। (देवतां प्रणम्य प्रत्यभिवाद्य नाट्य नोपविश्य च) कहि भवान् प्रत्यावृत्तः ? शान्ति। गतेऽति मध्यन्दिने । अथ भवान् ? सुप्रभ । सप्ताह यावत् । शान्ति। (सुप्रभस्य मुखमवलोक्य सकौतुकम्) तत्- कथमनभवन्तमानन्दसरस्वन्त सन्तरन्तमिवावलोकयामि । सुप्रभ। तदामूलतः श्रूयताम् । शान्ति । (सौत्सुक्यम्) अवहितोऽस्मि सुप्रभ। जानास्येव, यथा तदानीं हरिद्राघट्टसङ्गरे यवनै- विजयव जयन्तीलाभेन महाराजस्तस्मादपसरवस्मिन दयपुर एव तावदुदयमुपेत्य स्थितः। दारुणवर्षागमाञ्च नानारोगागमन देशस्य दुगंमतया च यवनगणोऽपि प्रस्थितः। वर्षान्तरे च वर्षागमादतिपूर्वमेव पुनर्यवन रस्मिन्नप्याक्रान्त भवान् ·मिवारप्रतापम् । वाराणसीम्, अहञ्च प्रयागं प्रस्थितः । सपरिजनो महाराजश्चास्मा- निर्गतः । शान्ति । इयन्तमुदन्तमधिगत एवास्मि । सुप्रभ । ततश्च सपरिजन एव महाराजो दोघकाल ग्रामतो ग्राम गिरितो गिरिमटवीतवाटवौं पर्यटन् तत्र तत्रैव यवन रनुसन्धायाक्रम्यमाणा मिवारी लमानुवने निर्मित- पर्ण कुटोरिषु सुरक्षितो निवम नशेषक शमहिष्णुन ल-राम- युधिष्ठिरानपि तदानो मतायाय । शान्ति। (मखेदम्) हन्त ! दुर्गतक्रम एव नियति- नियोगो जोवानाम् । चिरचारुतास्रस्तो व्याकुलो वकुलव्रजः । विगौण व विकोण व वनग्नलानिल : ॥१॥ सुप्रभ। उद्भावित तावदृश्यमेव सादृश्य मिश्रगा। भवतु । कदाचिन्मध्यन्दिने तादृशदशावशेन महिषानिम्मिता घाममक लोमिन्दिराहस्तादाच्छिन्दन्न त्प्लुत्य पादपमारूढ़ो बनविड़ालः । तदानाञ्च न्दिरा मुक्तकण्ठमरादत्। महिषो च मोच्छाममस्रमस्रसरत्। अमरश्च दण्ड न त तरुमताड़यत् । ईदृशविप्लवकाले च महाराजस्तत्र सन्निधाय प्रतीकारोपाय- मपश्यन् परं निर्वेदमापनस्तदानोमेव हि सन्धातुकामः प्रेषयामास यवनपती पत्रम् । शान्ति। (सविस्मयम्) पुरुष-हेन सन्धित्सुन व प्रेषित पत्रम् ! ततः ·षष्ठोऽङ्कः। सुप्रभ। अहो तदानों खल्वरुन्तुदो निव्वदः पुरुष मिहस्य । तथा च- परिजनस्य ममोक्ष्य सुदुद्द शां परमकार्यमपि क्रियते सता। जलधिमन्थिसुरासुरमकटे पशुपतिहि पपी विषम विषम् ॥२॥ शान्ति। भवतु तावत्। पगचीन: को वृत्तान्तः ? सुप्रभ । वादमाहस्तु प्राप्तपत्र: प्रथम प्रतापप्राथनां प्रत्येतमेव नाह ति स्म ; परञ्चात्मने वाक्षरपरिचयात् विस्मयानन्द- कुतूहल कोलाह लि-बहुजन-प्रत्यायनाच्च प्रत्ययमुपेतो निर्दि देश राजधान्यां महोत्मवमनुष्ठातुम् । शान्ति । (सविषादमेव) प्रापकालमेवानुष्ठान वादमाहस्य । सुप्रभ । परञ्च परिषत्कवि पृथ्वीराजमान्य देवप्रतिमे देवभाषयवानुरोधः समोचीन इति तद्भाषय व पत्र रचयितु रोचयामास । पृथ्वीराजनान्तःहन् महाविषाद वहिश्च प्रकाशयन् परम प्रसाद श्लेषेण पत्र विरचय्य प्रादर्श यत्, वादमाहेन च दृष्टमुररोकतञ्च । शान्ति। (सकौतुकम) स्मरति चेटुपाध्यायः श्रावयतु माम । सुप्रभ। श्रूयतामा "श्रीमन्महाराजप्रतापसिंह ! स्वस्ति ते सर्वाङ्गोनमेवास्ताम् । दिल्लोनगरादिद जातिवर्ण बन्धुः सनिर्वधमेवानुरुन्धे भवन्तम् ।

·८२ मिवारप्रतापम्। कत्यस्त प्रस्तुतः सन्धिर्दिमोशन च सम्मतः । सम्भाव्यमानः सहसा सर्वेषाञ्चात्र नो मतम् ॥३॥ अपि च, सर्वथैव . एको हि दोपो ज्वलमोह नस्त्व तेजस्वितां तत् परिहाय पूर्वाम् । सन्धेोह मानस्थितिमान् भवाशु संग्रामचेष्टाविरतश्च भूयः ॥४॥ भवदीयः श्रीपृथ्वीराजवम्मा।" शान्ति। (सहर्षोल्लासम) साधु साधु, चमत्कारिणी रचना- चातुरी। सुगमसुन्दरी भाषा, अथ च विपरीतार्थ योरभङ्गः सभङ्गश्च श्लेषः हृदयाल षो। महाकवेर्मावस्य शिशुपालवधकाव्य एव षोड़शसगै खल्वोदृश: श्लेषो दृश्यते । सुप्रभ। अत एव हि भारतखरस्य महासभायां कविपद- मध्यासोन: पृथ्वीराजः । शान्ति। आस्तां तावत् । अनन्तरः को वृत्तान्त. ? सुप्रभ । अनन्सरञ्च वादसाहेन स्वभाषया लिखित खाक्षरप्रमितच्च मूल सम्मतिपत्रम् इद पृथ्वीराजपत्रञ्च दूर्तन प्रषित प्रतापसिंहाय । स चोभय प्राप्य वादसाहपत्र दृष्टिमात्रमामर्शयन् नातिप्रसन्नमना: खजातिवर्ण प्रेम्णा प्रणिधानेन पृथ्वीराजपत्र वाचयन् हंसो नोरात् क्षीरमिव तस्य पृथ्वीराजपत्रस्य द्वितीयमर्थ मादाय विस्फोरकलग्नः स्फ़ लिङ्ग इव स्फ रितस्तत्क्षणादेव तेजसा ।

·षष्ठोऽङ्कः । ८३ तथा च-- शान्ति। (सहर्षम्) सबथा सम्भवत्येव । चित्तस्य वृत्तिः सुचिरान्महस्विनी सन्धुक्षिता सा कविनाज्वलत् क्षणात् । जलेऽनुकूले चलितानिले पुनः पृष्ठागते याति तरिस्तडिज्जवात् ॥५॥ सुप्रभ। अस्मिन्ने वान्तर महामन्त्री भीमसिंहः स्वाज्जित सञ्चितपटकञ्च महान्तमर्थ राशिमुपादाय तत्रोपस्थाय समर- साहाय्याय महाराजाय सविनयमुपजहार । शान्ति। (सानन्दोच्छासम्) ततः ? सुप्रभ। ततस्तदानों निस्वोऽपि मिवारखरो विस्मया- नन्दसन्दोहेनान्दोलितहृदयो मन्त्रिणोऽप्यनुग्रह निग्रहमिव मन्वान: प्रथम ग्रहोतुमस्वीकुर्वन् परञ्च तस्याग्रहातिरेकात् प्रयोजनातिशयात् समयोपयोगाश्च सस्मित खोचकार कृतकृत्य- वात्मान मेने। शान्ति। नन्वधिगन्तुमिच्छामि कियानसावर्थराशिरिति । सुप्रभ। सख्यां नाधिगच्छामि, किन्तु तत्सचिववचने- नाध्यगच्छम्, हाविशतिसहस्रयोधानां चतुद्द शाब्दान् यावत् तेनार्थ राशिना सुखेन व पोषण' स्यादिति । शान्ति। (सानन्दोन्मादम्) अहो भाग्य अहो औदार्यमार्यसचिवस्य । ततः? सुप्रभ। ततश्च झटित्य व युगपदेव तत्सानुवनस्थ एव महाराजो निम्मापयामास पूर्वाभीष्ट यथेष्टमेव नालोक राजः, ·८४ कमलमोर तथाच- . मिवारप्रतापम् । वृहबालीक तदभिन्नञ्च नानाविधमायुधम् ; सञ्जग्राह च स्वदेशाहिदेशाच्च समरविशारदानां योधानां पञ्चाशत् सहस्राणि । शान्ति। (सौत्सुक्यम्) अभिधीयतामनन्तरक्रिया। सुप्रभा अनन्तरञ्च प्रथम परञ्चोदय- पुरमधिकृत्य शोभने सर्रास कमलानोव कमलमोर पूर्ववदेव योग्यभोग्य न परिजनान् प्रतिष्ठाप्य महाविक्रमण के कक्रमण जनविशदुर्गाण्यध्यकार्षात् ; इदानोच्च देवीदुर्गमधिकर्तु- मुदयुक्त । एकतो ज्वलनो भावात् समीरश्च हितोयतः । तृतीयतो हविःक्षेपो दग्धन्त नाञ्जसेन्धनम् ॥६॥ शान्ति। (मानन्दोन्मादम्) उपाध्याय ! ईदृशशुभसंवाद- वादिने कि नाम पारितोषिक ददामौत्यन्विष्यपि न निश्चिनोमि। सुप्रभ। इदमेव महापारितोषिकम् , यत्, तत्स्वस्थ्ययनस्य विफलतामाशङ्का तदानों स्वविषादप्रसवमस्मदन्तरे सञ्चारितवान् ; इदानीञ्च तस्य सव्वथा सफलतामाकण्य নিনম্বনান- मस्मदन्तरे प्रषयसौति। शान्ति। एष मे द्रढ़ोयान् विश्खासो यत्, साङ्ग खलु देवाचनमलमव फल जनयति। सुप्रभ। अत्र कः सन्द हः। अभिहितञ्चाप्त:-"स्वाङ्गादि वैदिककम्णः फलावश्यम्भावनियमः” इति ।

·षष्ठोऽङ्कः ।
शान्ति। एष च तस्मात्ततोयः संवत्सरः। तेन चेदमपि
प्रमाणीकृतम्-
"त्रिभिर्वर्षे स्त्रिभिर्मास स्त्रिभिः पक्ष स्त्रिभिर्दिनः ।
प्रत्युत्कट: पापपुण्य रिहैव फलमश्नुते ॥"
उभौ। (जानुयुगल भूमौ विन्यस्य साञ्जलिबन्धम्)
मातर्दानवमहिनि ! मह य तावत् पुनर्दानवान् द्रुतमपसारय
च हिन्दुस्थानात्।
इति निष्कान्तौ।
4
अडावतारः ॥०॥

·८६ मिवारप्रतापम् । अथ प्रविशति देवौटुर्गे विलासभवने दुर्गाध्यक्षः साहबाज खास्तहयस्यो मवारकश्च । साह। वयस्य ! त्वं खलु नितरामेव लोकतत्वनिष्णातः । सदब्रूहि कतमस्मिन् वयसि कतमहस्तु लोभनीय मनुष्यस्य ? मवा। कोमारे माटुणो सिणेहो महुरो रसो अ, जोवणे जुवदो विलाससामग्गो अ, वढए अ धम्मो विस्मामो अ। (क) साह। तहि तावदिदानोमस्माक यथा युवतयो लोभ- नौयास्तथा तासामपि वयम् ? एल्थ को संसओ। ताण हि अगुणो कामी त्ति सुहिओ कधन्ति । (ख) साह। अये! सुधियः खलु धौशून्या एव । मवा। (सहासम्) मुहिनो धौसुभाषी, जलणिहो जलसुमायो, धणिणो धणसुसाओ, दातमिस्मात्री अ तमिस्स- सुखात्रो। तुह्म दुग्गभक्खाओ ज कधेध, त ज्जेव सच्च होदु। (ग) मषा। .............. (क) कौमारे मातुः स्नेहो मधुरो रसच ; यौवने युवतिर्वि खास- सामग्रौ च, वाईके च धर्मो विश्रामश्च । (ख) अत्र कः संशयः। तासां हि अष्टगुणः काम इति मुधियः कथयन्ति । (ग) मुधियो धौशून्याः, जलनिधयो जलशून्याः, धनिनो धनशून्याः, दर्श-तमिसाश्च तमिस्रशून्याः। यूयं दुर्गाध्यक्षा यत् कथयथ, तदेव सत्यं भवतु।

·षष्ठोऽङ्कः। तथा च- साह। यदि नाम कामो योषाया एवाष्टगुणोऽभविष्यत्, सहि तु पुरुष एव वेश्यावृत्तिमकरिष्यत्, प्रसभप्रवृत्तिश्च तस्या एव बहुल प्राचलिष्यत्। प्रत्य त- उररीकुरुते न पूरुष प्रणयेनाप्यलमर्थिताङ्गना । चलनेन तु त निरस्यति व्रततिर्वातधुतव षट्पदम् ॥७॥ परञ्चय विखविलक्षणा जातिः । सम्मते याति वैमत्य सरसे विरसायते । दक्षिण च भवहामा रामा चित्रचरित्रिका ॥८॥ मवा। अणस्य उवालहसि। एसा हि पुरिसस्थ ज्जेव घरदुआरे चिट्ठदि, पुरिस पेखि ज्जेव कड़क्वेण आमन्स दि, सादर पुरिस गेण्हदि, सअला ज्जेव रअणों सन्तोसिप विवजदि। (घ) साह। सखे! त्वन्तु पण्याङ्गनाविषय ब्रवीषि। तादृशी तरुणी तु-पारतरणिरव मन्तव्या । तथा च- अर्थ समादाय दधाति वक्षसि स्वयौं जनान् स्त्रीकुरुते बहनपि । (घ) अनर्थमुपालभसे। एषा हि पुरुषार्थ मेव ग्रहहारे तिष्ठति,. पुरुष प्रेक्ष्य व कटाक्षेणामन्त्रयति, सादर' पुरुष ग्रहाति, सकलाभव रजनों सन्तोष्य च विवज्ज यति ।

·मिवारप्रतापम् । मवा। परञ्च निष्काशयते परागमात् साधारणी स्त्री तरणी च पारिणी ॥४॥ मवा। कि कधेसि । घरतरणी पुरिसण पावलदि। (ङ) साह। विरलम् अतिविरलमेव निदर्शनम् । ता कदरा दे रोअदि ? (च) साह। सखे ! पण्याङ्गना मूल्यलभ्या निन हा, कुलाङ्गना त्वमूल्या सनहा। तेन च- स्निग्धा मृदुस्पर्श सुखा मनोरमा निनेहरूक्षा तु मनोरम व न । मनः समाकर्षति वल्लिबल्लरो शाखा नवीनापि तु नो विजानतः ॥१०॥ मवा। (सकौतुकम्) वभस्म ! जाणासि कि ज कुलाङ्गणा कसाझा। (छ) साह। भवतु। प्रसाध्यमाना सुखदा यथा स्यात् वयन्तु सिद्धान तथा कदापि । सञ्चय॑माणा मधुरेक्षुयष्टि- यथा रसाली गलिता तथा न ॥११॥ (७) किं कथयमि, गहतरुणौ पुरुष नावजयति ? (च) तत् कतरा ते रोचते ? वयस्य! जानासि किं, यत, कुलाङ्गना कष्टसाध्या।

·षष्ठोऽः। मवा। (सहासकौतुकम्) ता तुह वल्लहा कुलवहु वि ण दुलहा भविस्मदि, किन्तु अस्थप्पोपण। (ज) माह। (सौत्सुक्यम्) यावदर्थ प्रयोजनम्, तावन्तमेवार्थ- मासादयिष्यति प्रियवयस्यः । मवा। (स्वगतम्) एसा कल वाहुल्लेण जेव णिब्बोहा धणिमणो। ता परमबहु ज्ज व कुलवहु करित्र आणइम्म। (प्रकाशम्) ता कदा पत्थे सि ? (झ) साह। सखे ! मन:प्रिय खलु विलम्ब न सहते। मवा। मए क्खु तिमि तरुणोपो आणाइअ रक्खिदानो। ता दाणिज्ज व आअदु णिच्च सङ्गोद अ करन्तीमो तुम वसौकरिस्मन्ति। (ब) साह। ता यदि कुलाननाः...... । मवा। बुद्ध। अत्यपत्यणाए धिटाओ जादाओ। (ट) साह। (सोत्कण्ठम्) तदानय । मवारको निष्क्राम्य तरुणोत्रयेण सह पुनः प्रविशति । (ज) तत्तव ववभा कुलवधूरपि न दुईभा भविष्यति ; किन्तु अर्थ- प्रयोजनम्। (झ) एषा खलु बाहुल्य ने व निर्धाधा धनिशेगी। तत् पण्य- बधूरव कुलवधूः क्रत्वा पानेष्यामि। तत् कदा प्रार्थ यसै ? (अ) मया खलु तिसतरुण्य प्रानीय रक्षिताः। तदिदानीमेव पागत्य मृत्यं सङ्गीतञ्च कुवं त्यः त्वां वधीकरिष्यति । (1) बुखम। अर्थ प्रार्थ नया पृष्टा जाताः ।

·मिवारप्रतापम् । तरण्यो नृत्यन्त्यो गायन्ति । कुञ्ज कुञ्जे मञ्ज मञ्ज रटति मधुपः सुमनोरसपः, सातिशयगुणवान् गुणगुणरववान् मोहितपादपः सेवितविटपः, मृटुलपवने वन उपवन चरति शोभने तुलितभूमिपः प्रमदलोलुपः, विकासिनलिनो स्फ टकुमुदिनी विकचकामिनी होतसमीपः परिगतनोपः ॥ साह। (सानन्दोल्लासम्) साधु साधु । वयस्य ! सुरुचिरा रसिका च नवाङ्गना नटति गायति भङ्गिमती यदा। युवमनोऽपि तदा विवशीभवत् सपदि हृष्थति नृत्यति माद्यति ॥१२॥ वप्रसा! ता एदाण पारितोसि? (3) साह। अवश्यमवश्यं प्रविश्य व देयम् । मवा। (निष्क मणाय तरुणीषु नयनेशित करोति) सरुण्यः। (निष्कामन्ति) प्रविश्य प्रतिहारिणो । (भूमौ जानुयुगल विन्यस्य साञ्जलि- बन्धम्) देव ! मिवारराअप्पहिदो को वि सन्द सहरो उवत्थान (3) वयस्य! तदतासां पारितोषिकम् ? (ड) देव! मिवारराजप्रहितः कोऽपि सन्दे शहर उपस्थाय मवा.

·षष्ठोडा। १०१ साह। विसवेदि-अस्थि गुरुत्रो संवादो। ता झत्ति दुम्गणाधो सनं जेब आपटु सुणादु ति। (ड) (सविरक्तिक्षोभम्) प्राः! कोऽयमन्तरायः प्रमोदान्तरे। मवा। (साशङ्कम्) वभस्म ! मिवारराअप्पहिद त्ति केण वि गुरुएण हेटुणा होदव्व। (ढ) साह । श्रुतं किल पाषाणमूषिकः खल्वसौ विलास- विकलानलसांश्चाध्यक्षान् विजित्य कियन्ति दुर्गाण्यध्यकार्षीदिति। तदिदमस्माभिः सुरक्षितीकृतम्, सन्ति च युद्धसबदा एव सपरिकरा योद्धारः। (किञ्चिदिभाव्य) अथवा सन्धित्सयापि सन्दे शहरः प्रेषितो भवेत्। (प्रतिहारिणौँ प्रति) अये ! कासो सन्देशहरः? प्रति। मन्तणाघरे। (ण) साह। (उत्थाय) प्रदर्शय तस्य पन्थानम् । प्रति। दो इदो देवो। (त) इति निष्कान्तौ साहवाज-मवारको प्रतिहारिणी च । विज्ञापयति-अस्ति गुरुकः संवादः । तदझटिति दुर्गनाथः खयमेवागत्य श्रणोतु इति । (ढ) वयस्य ! मिवारराजप्रहित इति केनापि गुरुकेण हेतुना भवितव्यम् । (ण) मन्त्रणाहै। (त) इत इतो देवः ।

·दूतः। राज्ञः १०२ मिवारप्रतापम् । अथ प्रविशति मन्त्रणाभवने साहवाजस्य मन्त्री नुरमहम्मदः, सेनापतिः सोलेमानः,मिवारदूतश्च । नुर। (दूत प्रति) क्रियतामासनग्रहणम् । दूतः। (उपविशति) मन्त्री सेनापतिश्च । (उपविशतः) नुर। अयि ! मयि वक्त मर्हसि सन्देशम् । खवाजामवज्ञाय भवति विज्ञापन- मन्याय्यमेव भवति। अथ प्रविशति साहवाजः । सर्वे। (आसनानि परिहायोत्तिष्ठन्ति) साह। नन्वध्यासतामासनानि भवन्तः। (उपविशति) सर्वे । (उपविशन्ति) साह। (दूत प्रति) कमत्रभवन्तमवगच्छामि ? अवगच्छतु तावत् समरसिह नाम मिवारेश्वरस्य सन्द शहरम् । साह। कः खलु सन्देशः? दूत। (एकां कशाम्, एकां शृङ्खलाम, एक तरवारिञ्च पुरस्ताविधाय) विजिगीषुस्तत्रभवान् मिवारश्वरस्तत्र तत्र प्रयोज्यमिद वस्तुत्रितय सम्पय सम्प्रेष्य यथाक्रम प्रणयेन जयनिण येन वीरनयेन च भवन्त विज्ञापयति। (कशा प्रदर्शयन्) एषा कशा, इमामुपादाय तुरङ्गमारूढ़ः सस्वजन एव एतदहोरावान्तर एव चान्तरायमन्तरेण निरन्तर प्रतिष्ठव प्रथम दुर्गात्, परच भारतवर्षात् । दूतः।

·षष्ठोऽङ्कः। १०३ एषा नुर। (तीव्रामुत्तजनां प्रद्योतयति) सोलेमानः। (कोषादसि निष्काशयति) साह। (सोल्ल ण्ठनहासम्) सन्देशहरः खल्खयम्। (हस्तसङ्कतेनोभावव वारयति) तावुभौ। (तभावाहिरमतः) साह। ब्रूहि निर्भयमनन्तरां वार्ताम्। दूतः। अस्मिन् कल्प विकल्पश्चेत्, (शृङ्खला प्रदश्य) शृङ्खला, इमां परिग्टह्णन् अङ्गायैवोपसर्पन विधेहि तावदात्मसमर्पण परिधेहि चैनाम् । सर्वे। (उल्न ण्ठन सूचयन्तो हसन्ति) साह। अथ तावती वार्ता ? अस्याः शेषांशभूता वर्तते वार्ता। माह। विधेयवदेवाभिधीयतामभिधेयम् । दूतः। अत्रापि तावदपत्रपसे चेत्, (तरवारि निद्दिश्य) एष तरवारि:, एनमासाद्य खल्वद्यैव युसनः सत्वरमवतर समरचत्वरम् ; वयमपि प्रायेण प्रत्यासत्राः । साह। अस्ति ते सावशेष वचः ? दूतः । कियन्मात्रमाकण्यं ताम् । हिन्दुस्थाने यवनवसति।चिता भारतेऽस्मिन् नौहारौघस्थितिरिव शरघोम्नि नक्षत्रदीप्त । तस्मादस्माविजनिजधिया यात यूय स्वदेशान अस्रस्रोतः स्रवतु न खलु च्छिन्नभिन्नाच्छरोरात् ॥१३॥ दूतः।

·१०४ मिवारप्रतापम् । साह। (सगर्व तरवारिपरिग्टह्य) सत्वरमुपेत्य ब्रूहि त पाषाणमूषिकम्- सुप्त जने निभूतमेत्य चरन् ग्टहान्तः शस्यादन वसनकर्त्तनमत्यकार्षीः । जाग्रज्जनेऽत्र भवने त्वसि चेहिविक्षुः स्वं जीवन सहजन ननु हारयेथाः ॥१४॥ दूतः। बाढ़ बोमि। (साटोप निष्कान्तः) साह। अता तावद्गर्वोक्तिर्वरस्य । प्रायेण प्रत्यासबा वैरिण इत्यभिहितञ्च वा वाहिना। तेन च श्रोतुमिच्छामि संक्षेपेण विपक्षवृत्तान्तम् । सोलेमानः। क्रोशान्तर सनिवेशिता शिविरावली, चतुरङ्गिनी सेना, संख्याश्च दाविशतिसहस्राणि, प्रत्यासीदति च साटोपम्, संग्रहोतञ्च विविधमाग्न यमायुधम् । साह। अस्माक' कोदृशमायोजनमायोधनस्य ? सोलेमानः । सर्वेष्वव सेनाङ्गवाधिक्यमस्माकम् । विहिताश्च दुर्ग परित एव परिखापारभूमयः पिहितविकोण- विस्फोरकपूर्णाः, सम्म खसेतुमुखे च वहिर्मुखानि स्थापितानि चत्वारि बालोकानि, सर्वदा सज्जिता चास्मत्सेना। साहा (सोत्साहम्) साधु। प्रथममस्माभिरेवा- क्रमणीयम , ईदृशञ्चायोधन विधेयम्, यथा सचिरस्मरणीय स्यात्। तख त्वरख पारभख च संग्रामम् । खशक्तिमभिदर्शयन् यवनगौरव वई यन् जयन् परवरूथिनीमखिलगाववान् संहरन् ।

·षष्ठोऽङ्कः। १०५ रहाण च पुरस्कृति कुरु च कीर्ति मत्युत्तमा समान इव माननां व्रज च वादसाहादपि ॥१५॥ सोलेमानः। (सगर्वम्) बाढ़मेव वई यिथे देवगौरवम् । (साटोप निष्कान्तः) साह। अमात्य ! भवानपि जविनमेव वाजिनमारूढ़ः समन्तादेव सेनामुत्साहयन् पा बिजयादिचर ; अहमपि युद्ध- सन्नद्धः सशस्त्रश्च भवामि नुर। सर्वथा प्राप्तकालोऽयमादेशो दुर्गाध्यक्षस्य। (इति निष्कान्तौ) दुर्गहार आला आला ला हो! गुड़ म् गुड़ म दुम् । सम्म खे कियह रे कालि ! कालि ! कालि ! दानव- ट्राविणि ! गुड़म् गुड़, म् दुम् । ससम्म प्रविश्य नुरमहम्मदः। आरब्धमायोधनम् । तत्र चादिष्टोऽस्मि दुर्गाध्यक्षेण योधानां समुत्साहनायाम् । तत् समीच्य सम्प्रहारावस्थां यथास्थान विचरिष्यामि। (इति दुर्गहारस्थमुच्चस्तम्भमारुह्य विलोक्य च) साधु, उपक्रम एव महाविक्रमप्रकाशो यवनयोधानाम् । तथाहि- वहवालोकनिक्षिप्ता प्रयाति गुलिकावलो। वतिना निम्मिता मृत्योः पदवीव पुरोमुखी ॥१६॥ अहो! वैचक्षण्य विपक्षयोधानामपि। प्रमी हि गुलिकानां सम्म खायनमपहाय पार्खयोरपसरन्तः सरल- मभिधावन्ति।

·मिवारप्रतापम् । नालीकगुलिका चेय धूणि वात्या च सा समे। सन्म खस्था विनश्यन्ति मुच्यन्त पार्श्व गाः सुखम् ॥१७॥ समन्तादवलोक्य साशङ्कम्) इमे च भिन्ना भटाः परिखायाः परपारमुपेत्य बश्रेणयः खल्वश्रान्तशरक्षेपण प्रतिपक्षस्य महासाहायक सम्पादयन्ति, वारयन्ति चास्नबालीकगुलिका- श्चमावरणन। (विलोक्य सत्रासम्) हा धिक् हा धिक्, अमोभिरेव तीव्रशरताड़नेन त्वरय व व्यापादिता वृहवालीक- रक्षितारो यवनयोद्धारः । नेपथ्य कालि ! कालि ! कालि ! दानवद्राविणि ! तत् कथमुल्लासेन मारध्वनिहिन्दूनाम् । हन्त हन्त ! अस्माकं वृहबालोकगुलिकाविश्रामणाश्रान्तमेवायान्ति क्षत्रिययोद्धारः, पलायन्त च यवनयोधाः । (तारस्वरमाश्रित्य) भो भोः साहसैकसारा यवनवीराः ! भवन्तः किल- पलायमाना अपि तायमाना- स्त्यजन्त्यसून् कि सहितान् यशोभिः । अग्रेमरीभूय विनाश्य शत्रून् क्रोणन्तु कीर्ति चलनासदानात् ॥१८॥ (विलोक्य सविषादम्) हा कथन शृण्वन्त्यपि । खल्वत्रावस्थानमिदानीम्। (इति त्वरितमवतोय निष्क्रान्तः) प्रविशत्याक्रामन् रणजित्सेन आक्रम्यमाणश्च सोलेमानः । रणजित्। अये यवनापसद ! चिराचरितदुश्चरितफल प्राप्सासि खल्वस्मदिक्रमादेव क्रमेण । तन्त्र स्थाने ततः ·षष्ठोऽङ्कः। १०० स्वर्ण प्रसूममलभारतपुण्यभूमि देवात् पिशाचनिचया इव ये प्रविष्टाः । सन्ताड्यन्त इह तानिव भूतव द्याः दूरात् सुदूरमपि सम्प्रति ताड़यामः ॥१८॥ सोलेमानः। र हिन्दुकुलकलङ्ग ! মাজয় तावड ताथ म्। दुम्मर्षणो ब्रण इवातिजवादुदित्य यो रूढ़वान् हृदयमम्मणि भारतस्य । सोऽय विजित्य यवनः खलु हिन्दुवैद्यान् हवा क्रमादधिकरिष्यति सर्वमेव ॥२०॥ रणजित्। (सोन्मादमिव) आः पाप! प्रत्यक्षमोक्षसे क्षमतावषम्य विकत्यसे च। तदायाहि । सोलेमानः। (सक्रोधकम्पम्) पश्य विक्रम वोरधौरेयस्य । इत्यु द्धतक्रमौ निष्कान्तो। नेपथ्य कालि! कालि! कालि ! दानवद्राविणि ! जयो मिवारजयः, जयः प्रतापसिहजयः । त्वरया प्रविश्य नुरमहम्मदः । (ससम्म मोह गविषादम्) हा धिक् हा धिकु, अत्रान्तमेवानामन्ति हिन्दुयोहारः, पलायन्त च मुक्ताकच्छा यवनयोधाः । सजातः सवभङ्गः, लुप्ता जयाशा, संवृत्तः पराजयः, नष्टञ्च यवनगौरवम् । तदयमेवायसरः शेषचेष्टायाः। (तारस्वरमाश्रित्य) भो भो: समरदुईषा यवन- त्वरितम् अतित्वरित क्रियतामग्निस योगो विस्फोरकेषु, निक्षिप्यतां निक्षिप्यताञ्च न्धन' ज्वलज्ज्वलनेषु । । वीराः!

·१०८ मिवारप्रतापम् । तत्क्षणात् सर्वतो दुर्गमग्निज्वलति। नेपथ्य आल्ला पाल्ला ला हो! उभययोधानां महतो हुलहुलिका च वर्तते। नुर। (विलोक्य सोल्लासम्) साधु कृतम्, अनुष्ठितः खल्खादेशो दुर्गाध्यक्षस्य । नेपथ्यो । भो भोः साधुसङ्कल्या देशप्रिया भिल्लवीराः! सिच्यतां सिथतां परितः परिखाजल ज्वलनेषु । भिल्लाः। (प्रविश्य तथा कुर्वन्ति) नुर। (ससम्भ,मम्) अहो अहो दुर्गचरकिङ्करनिङ्कर ! आयान्ति दुन्तिाः । तेन च- विचिनु विचिनु रत्नवर्ण मुक्ताप्रबालान् विचिनु च बहुमूल्य भूषणचांशकञ्च । अपसर च यथेच्छ सर्व मादाय तूण भवतु ननु परेषां भम्ममात्र हि लभ्यम् ॥२१॥ उद्धतकम प्रविश्य शक्तसिहः । दुरात्मन् ! निःशेष- खध्वस पश्यन् दुर्गध्वसमाकाससि। तत्तिष्ठ । वयव प्रणोतेऽनले हिन्दुवत्वां धरागत धय विमन्त्र दहामि । नुर। प्रदाहाय वो ज्वालितेऽस्मिन् कशानौ पुरस्त्वां निक्षन्तन् भटेर्दाहयामि ॥२२॥ शत। (श्राकामन्) भाः पाप दुरात्मन् ! नुर। (प्रत्याक्रामन्) पाः पाप दुरात्मन् ! परस्परमाकामन्तौ निष्कान्तौ ।

·षष्ठोऽङ्कः । १०० माह। प्राः इव सतः प्रविशतः साटोपगोहतक्रमौ साहबाजप्रतापास हो। पाप ! सेलिमनिळू तवीर्य निर्माद ! नाटकाभिनेतार वाङ मात्रसाराः शरधनवदगर्जन- प्रधानाच पामरा हिन्दवोऽपि योडु जानन्ति ! प्रताप। आश्चर्यम्, समक्षमोक्षमे स्वपक्षस हार हिन्दु- कतमेव, पश्यसि च सर्वथा निव्य ढमात्मनः पराजयम् ; तथापि बीभत्ससे तानेव, गर्जसि चाजस्रम, विकस्थसे चात्यन्तम् । तेन च (तरवारिमुद्यम्य) अच्छिन्ने तव मस्तके नहि भवेत् स्पर्धाविरामो ध्रुव साह । (करबालमुत्तोल्य) कश्छिन्द्यावनु कस्य मस्तकमरे पश्याम्यह पश्य च । शूलमुडूर्यव केनापि हारण झटिति प्रविश्य शक्तसिंहः । प्रागभिन्यामहमुज्ज्वल दृढ़मुरः शूलेन शैलस्य ते भनमास्फास्यैव हारान्तरेण क्षिप्र प्रविश्य शम्भ सिहः। द्राग्भलेन कट तिमल्लमधुना सन्दारयाम्यग्रतः ॥२४॥ द्रुत प्रविश्य शृङ्खलाहस्तो रणजित्सेनः । न हन्तव्यो न हन्तव्यो वन्दोकतंव्य एष तु । हतः क्लेशन बुध्येत वन्दीभूतस्तु बुध्यताम् ॥२५॥ (इत्य तात्य साहवाजस्य हस्तौ दृढ़ धारयति) प्रतापसिंहः। (साहवाजस्य शिरस्त्राण हरति) ·११० मिवारप्रतापम् । शक्तसिहः। (तस्य दक्षिणहस्तात्तरवारिमाच्छिनत्ति)। शम्भु सिंहः। (तस्य वामहस्ताचम्मै नयति)। रणजित्सेनः । (तस्य हस्तयोः शृङ्खला परिधाप्य) परे। स्मरदानीमस्माक शृङ्गलाप्रेषणम् । (इत्याकष्य नयन् निष्क्रान्तः) ततः प्रविशति जपव्यापृतहस्तः सुप्रभदेवोपाध्यायः । सर्वे। (विलोक्य प्रणमन्ति) सुप्रभ। (हस्तमुद्यम्य) चिरञ्जीवनम्, नित्यं विजयम, शाखत कल्याणञ्च लभन्तां श्रीमन्तः । प्रताप। अथार्यः समराङ्गने ? सुप्रभ । मिवारवर! अपरेषां दुःखांशमिव मुखांशमपि ग्रहीतुमिच्छन्ति ब्राह्मणाः। तेन च श्रुतवृत्तान्तो ब्रह्मानन्द- मधिगन्तुमुपागतः । तत् पृच्छामि-अपि सर्वथा सम्पन्नस्त विजयः? प्रताप। भवतामाशिषा निःशेष एवाय नः सम्पन्नो विजयः। सुप्रभ। (सानन्दोच्छासम्) हन्त ! धन्यो देशः, कृतार्था चार्यजातिः। तथा च-- भाशालता नः सफला जाता सत्या किलाशीरभवदगुरूणाम् । सन्तानपोषी परदास्यपाशा- मातिव मुक्ती व च जन्मभूमिः ॥२६॥ सत् किमन्यदाशास्तप्रियमायुभान् ।

·षष्ठोऽसः।
१११
प्रताप।
अतः परमपि प्रियमस्ति । . तथापीदमस्तु-
भरतवाक्यम्-
काले वर्षतु वारिदो भवतु भूः सम्पवशस्या चिरात्
ईतिर्नश्यतु रीतिरस्तु रुचिरा भौतिः समा शाम्यतु ।
हिन्दूनां चिरभिन्नभिन्नमनसां नित्यै कता वततां
शिष्टानुग्रहदुष्टनिग्रहबिधि देश्य व चालम्वताम् ॥२७॥
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
यवनिकापतनम्।
हाविशदुर्गविजयो नाम षष्ठोऽङ्कः ॥०॥
समाप्तच मिवारप्रताप' नाम नाटकम् ॥०॥

·वियोगवैमवम् । प्रथमः सर्गः। --..- मखभुवि शितिकण्ठः कण्ठमानीय कान्तां भ्रमणमनण, चक्र चक्रवदयामहिम्ना। परमपुरुषरूपोऽप्य ईनारोशरोरो रहयतु विरहोऽसौ दुःसहो वश्चिराय ॥१॥ स खलु दिविषदीश: केवल स्वर्गलोक' प्रबलबहुलशक्तिमय मेकञ्च सम्राट । स च विषधरराजः शास्ति पातालमात्र त्रिभुवनमविराम यस्तु शास्त्ये क एव ॥२॥ दृढ़शरमपि यइन्मन्मथ पुष्यबाण विदलयदपि जोवान् जीवन वा यथाम्व । विमथितपथिकञ्चाप्योषधीश यथेन्दुम् अपि विरहिणि दोष य गुण वक्ति विद्वान् ॥३॥ निवसति किल यः स्वाभावयुक्त ऽपि सत्त्वे खयमपि गुणरितो यो गुणाख्यां बिभत्ति। .

·२ वियोगवैभवम् । स्वमधिकरणरूप तापयन् प्राणिवर्ग हुतवहगतधर्म सर्वदा यश्च धत्त ॥४॥ कलयति हि वसन्त काकलो कोकिलानां मुदितमदनदेव चन्द्रमाचन्दनश्च । विजनजननिवासो यामिनौजागरा च तटमपि च तटिन्या यन्व विश्रान्तमेव ॥५॥ सहचरमनुबधन् यञ्च चञ्चत्प्रभाव युवकजनसमाजान् मगमथो मन्थतीमान् । स इह तु मम वो वर्णनीयाग्रगण्यो न खलु महिमहीनं स्तौति कश्चिहिपश्चित् ॥६॥ (कुलकम्) सुधियमपरपक्ष कल्पयश्चित्तमेव निजकरकृतभगिस्तर्कय स्तर्क शास्त्रम्। चिरविरह विशौणः कोऽपि नव्यो यवीयान् शरदि दिवसशेषे जङ्ग कन्या प्रतीरे ॥७॥ अदलितदलदूर्वापत्रमात्रप्रताने तरलतरतरङ्गादुत्तरहिन्दुवन्द । विमलकमलमाला प्रोत्पतभृङ्गसङ्घ प्लुतपतितपतङ्ग योणिसंश्रीयमाण ॥८॥ उपगतदिननाथालिङ्गनश्रान्तिमत्याः शमनदिगवलाया मन्दनिवासतुल्यैः । धृतमलयजगन्धैः सेविते गन्धवाहै: अनतिचलितचक्षुः सबवात्सोदनन्यः ॥2॥ (विशेषकम) ·प्रथमः सर्गः। ३ अथ कततिलका वा सान्द्रसिन्दूरतेलैः दिनपतिरुपयातो यत्र सन्ध्यां क्रमेण । नयनमिव धुवन्तो भ्रान्तभृङ्गच्छलेन सह खलु दिनकान्त्या पद्मिनी मुद्रिताभूत् ॥१०॥ उपगतनिजभक्तान् साथ सध्या विलोक्य दिनमणिपरिरम्भालज्जयेव व्यरसीत् । श्रमशिथिल करोऽसौ सयवम्बरान्त चरमगिरिगुहायामुषणरश्मिश्च शिश्य ॥११॥ चरमशिखरिशौर्षात् पूष्णि तस्मिन् विलीने निविड़तिमिरराशि विजिग्य जगन्ति । भृशनियतिनियोगादीखरेऽस्मिन् विपन्न भवति चिकिल लोके जीयमानोऽपि जिष्णुः ॥१२॥ अहिमरुचि गतेऽस्त पूर्वदिक्पर्वतान्सात् उपपतिरिव सन्ध्यां तामधावत् सुधांशुः । व्रजति परकलत्र कामुको यः खदोषात् भवति हि म कलङ्गो लोकमध्ये मृदुश्च ॥१३॥ समुचितनवसन्धमारतवासो वसाना मलिनमुखसरोजा लब्धताराक्षमाला। विगलितशिशिराथुः सा दिन श्रीरभावात् सवितुरिव विषमा मर्त्य धाम व्यमुञ्चत् ॥१४॥ स्त्रियमिव सह कुर्वन् तर्कचिन्ताममुथ शिशिररुचिरयासोन्मन्दमन्द धुदूरम् ।

·वियोगवैभवम् ।
मनसि च सहसान्या प्राविशत् कापि चिन्ता
स्फटितकुमुदपुञ्ज चन्दिनी चन्द्रिकेव ॥१५॥
अथ हृदयजभाव वई यन् पाखंदेशे
उदचरदतिचारुः कामिनोकण्ठनादः ।
विरसणसमूहानीषदोषद्दहन्त
दहनमिव नभस्वान् दुःसहः
शोतलोऽपि ॥१६॥
प्रिय ! परिहर पत्रप्रायवस्वाञ्चल मे
न च वद चटलोक्ति शिक्षितोऽय शुकस्त ।
तव पिटजनयित्री वक्ति सर्व प्रभात
मृदु मृदु विहसन्ती सा ततो वोक्षते माम् ॥१७॥
कथयसि च ममौष्ठव दृढ़ मास्म चुम्वी:
यदि दशनजचिह्न वीक्षतेऽन्योऽपि कश्चित् ।
तव तु दशनदष्टादोष्ठविम्वात् समर्था
रहयितुमवगुण्ठ नास्मि सख्यन्तिकेऽपि ॥१८॥
पुनरपि तव पाणी नार्पयाम्य शुक मे
परिचयपरिहानात्तेऽद्य वासो वसानाम् ।
ग्राहकतिविधुरां मामालयः सबिरीच्य
कृतकलकलनादा ज्यायमों वक्त मौषुः ॥१८॥
त्वमपि तु मम चेल न्यस्य सेस्मीयमानः
प्रकटयसि सखिभ्यो विह्वलल ममव ।
रसिक ! रहसि या या चाट कोक्तिम योक्ता
कृतबहुतरभङ्गिस्तां तु सवां ब्रवीषि ॥२०॥

·प्रथमः सर्गः। ५ तव तदनुभबन्ती मां बलेनाधिरुद्ध दलयति हृदय हा हन्त लज्जापि वया । युवतिजनशरीर प्रायशोऽधः करोतु प्रतिमुखविधिनेद किन्न लिप्त ललाटे ? ॥२१॥ इति विनयमनोज्ञां यावदुक्ति शृणोति नवबिरहजभावोदभिन्नो वियोगी। मधुरमधरविम्वोच्च म्वयाल्पप्रकाश: युवजननिनदोऽभूदगदगदस्तावदेव ॥२२॥ जलधरपरिमुक्ताः शोभते शौतरश्मिः निविड़तिमिरतीणं पङ्कजञ्च प्रभाते । पतति पततु चेल तन्वि ! तेऽस्मानितम्बात् तरुणि! परमशोभा वाधते कस्त्वदन्यः ? ॥२३॥ यदि निजगुणकीर्ति कौत यत्यन्यलोकः भवति विकृतवुद्धिस्तत्र को वा निषेडा ? । निजकुसुमजगन्धान् सन्तत गन्धवाहा: दिशि विदिशि वहन्त पादपः शान्त एव ॥२४॥ त्वदधरमधुभाण्ड चुम्वितु नापितापि दशति दशनमाला मे वय कि करोमि । स्वयमिह खलु कर्ण वशवशोनिनादः हरति च हरिणाङ्कः पङ्कजञ्चाक्षि लोके ॥२५॥ पुनरपि मम पाणी दित्ससे चेव वस्त्रम् ? अयमहमुपविष्टो मस्तके न्यस्तमस्तु ।

·वियोग भवम् । निधुवनप्रतिकूल किन्तु लज्जादुकूल अहमिह चुचुकान्तात् पाणिना सहरामि ॥२६॥ तब वसनममुभिवालपं सन्दधानः सखिजनमहमस्मात्तन्वि! चेल्लज्जितासि । इदमयि ! मम वस्त्र धारयन्त्यद्य ताक् त्वमपि तरुणि ! कृत्वा लज्जित मां कुरुष्व ॥२७॥ युवतिजनशरीरं प्रायशोऽध: करोतु यदिदमभिहित सही परीत्य करोमि। नवरसपरिपूर्णाश्य वजभावोकताचेत् कुचकलशयुगात्त ते रसा निष्यतन्ति ॥२८॥ वचनमिदमुदञ्चयावता कर्ण रन्ध अविशदधरविम्बावाधनास्पष्टरूपम् । सपुलकतनु तूर्ण लोचन चालयन् स नवकुतुकनिविष्टस्तावतेत्य ददर्श ॥२८॥ सुरसरिदुपतोरन्यस्तसोपानपङ क्त: धवलविमलकान्त: कस्यचिन्मन्दिरस्य । वितलगतकथञ्चिलम्बमान ग्रहांश मुखनिहितगवाक्षणिसम्म तदण्डे ॥३०॥ उपवनकुसमालोलिङ्गिरिङ्गत्समोर विविधकुसुमकोणे सज्ज ताम्ब लभाण्ड । विमलमृदुलशय्याशालिख सुधांशु- रुचिनिचयनिविष्ट नायिकानायकौ स्तः ॥३१॥ (युग्मकम्) ·प्रथमः सर्गः। घूर्ण यन्तयाः मृदु मृदु विहसन्त्या लोचन पतितमिव दधत्या वामहस्तन वस्त्रम् । विकृतरसनयासौ चवितान् स्वप्रियायाः व्यतरदधरविम्ब चारुताम्ब लखण्डान् ॥३२॥ विलुलितरसनान्त चारुताम्बूलखण्डान् चलननयनयुग्म चञ्चले लोचने च । पुलकितकुचकुम्भ साधु दत्त्व व पाणि रितमधरविम्बं नायकोऽसौ निनि से ॥३३॥ स्तनयुगमतिगाढ़ालिङ्गनादङ्गनायाः अरुददिव विकोण व दविन्दुच्छलेन । जघनयुगलतोरात्यन्तदोटुल्यमान- विरसिंतरसनाया मञ्ज ना शिञ्जितेन ॥३४॥ करतलमुपलिप्त लाक्षया यत्र यत्र समुपहितवती सा कामिनी कान्तकाये। कुपितमदनमुक्तोद्दीप्तनाराचघात- क्षतमरुणितचिह्न तत्र तत्र व जातम् ॥३५॥ अतिदृढ़परिरम्भोत्पीड़नादाचकाइ स्तनयुगमिव गन्तु दूरमन्यन मन्ये । नहि खलु महतऽस्मिनुनतः कोऽपि लोके परकतपरिपोड़ामात्मदेशावलम्बी ॥३६॥ कटितटयुगलान्तात्तूण मन्योन्यहस्तै - बसनयुगमधस्तात् सस्मितं कथमाणम् ।

·वियोगवैभवम्।
अपतदुपरि यावल्लज्जया साई मुर्त्याः
वदनमकत तावत् सवत स प्रवासी ॥३७॥
किमु विरहमहत्त्वात् किन्न संसर्गदृष्ट:
किमुत विधिनियोगात् किनु वा भाग्यदोषात् ।
अभिनवमिव तत्तत् पश्यतस्तस्य तस्मिन्
सपदि हृदयमध्ये कोऽपि भावो बभूव ॥३८॥
सुविमलकरजाल रिन्टुना हन्यमान
गिरिविवरमिवास्य स्वान्तगर्म प्रविश्य ।
किमु नभसि सुधांशुवर्तते वा नवारिः
इटमिव परिवोड, ध्वान्समास्य जगाम ॥३८॥
विपुलपुलकजालकद्मना पुष्पधन्वा -
तनुमभिनदशेषां यत्र तस्मिन् वियोगी।
विषमविरहमेवानङ्गपक्ष व्यनिन्दोत्
इयदिह हि बल ख दुई मेऽरौ मृदूनाम् ॥४०॥
विरह ! यदि सखा त्वपुष्यकेतोरभित्रः
किमु खलु विदधामि व्यत्यय तद्गुणानाम् ।
प्रहरति स हि यनामङ्गमन्योन्ययोगे
प्रकटितनिजरूपे त्वन्तु
घोर वियोग ॥४१॥
उदयति मदने च प्रायशो दम्पतीनां
रतिरविरतमास्त तत्त साक्षात् प्रदृष्टम् ।
वयि तु समुपयाते सा न यूनां कदापि
स्मृतिपथमपि याति स्वावलातत्पराणाम् ॥४२॥

·प्रथमः सर्गः। अपि च मदनयोग सविधान स्वकान्ता वपुषि च परिभाति स्फीतता रोमहर्षात् । त्वयि तु समुपविष्ट सा प्रिया चित्तमध्य वपुरपि च तनुत्व याति हन्त क्रमेण ॥४३॥ अनुपमममरत्वं कामिनीवल्लभव प्रखरविशिखवत्त्वञ्चति कामे प्रसिद्धम् । त्वयि न तदमरत्व त्वहि योगे म्रियेथाः न च तव ललनास्त नापि शस्त्र कदापि ॥४४॥ अथ रिपुमपि वक्त त्वां न शक्तः स्मरस्य चरति यदुभयोमिक एव स्वभावः । तव च मकरकेतोः सत्सहायो वसन्तः त्वमपि च स च लोकेऽनङ्गनाम्ना प्रसिद्धः ॥४५॥ अयि विरह ! भवन्त हन्त पृच्छामि किञ्चित् प्रभवसि किमनङ्गो नूनमाजन्मनस्त्वम् ? । हरनयनविकी नाग्निना दाहकाले सहचरकुसुमेषोयन दग्धोऽसि न त्वम् ॥४६॥ सुचिरमभिदधेऽह चिन्तित यत्तदद्य स्मर ! विरह ! भवन्ती नन्वनङ्गौ भवन्तौ। निजदलितजनानामुद्यतेभ्यः करेभ्यः दृढ़तरकुपितानामात्मरक्षामवाप्तौ ॥४॥ प्रहरति वहिरन्यो वीर्यवानायुधन स्रवति च किल रत त्वन्त मम्मे प्रहसि ।

·१० वियोगवे भवम् । विरह ! प्रतिदिनमसृगन्तः शुष्यते च त्वया तत् वद कुत इह चित्रः शिक्षितोऽय प्रहारः ॥४८॥ प्रतिविपिनमुपेन्द्र क्रन्दयामासिथ त्वं अथ निनयिथ कण्ठ दक्षजाञ्चखरस्य । तदतिपुरुषकार ते वय निर्णयामः रहसि हरसि जीवान् कातरत्वञ्च तेन ॥४८.n श्रियमनिशमन षोत् केशवः सर्वदेह तनुमकत शिवार्ड्स सर्वयोगीश्वरोऽपि । अयि विरह ! महात्मन् ! तेन सत्यं वदामः इह जगति भवत्तो भौतिमान् सर्व एव ॥५०॥ न कुरु रोष सङ्गतत्वाब्रवीमि न खलु तव समानो वत्त तेऽन्यो नृशसः । प्रहरणसमये त्वयुक्तसर्वेन्द्रियोऽसि भवसि तु परटुःखाकर्ण ने कर्ण होन: ॥५१॥ न तव कान्ता श्रूयतेऽस्तीति काचित् अनुभवसि न दुःख तेन विच्छ दजन्यम् । अथ तब दयितास्त चेत्तथापि स्व एव नहि खलु निजदुःख कोऽपि लोके ददाति ॥५२॥ अतिपटरथवा त्व नाङ्गानां पर्यण षोः क्वचिदपि ननु भव्य सशयानो वियोगम् । अनुभवति हि दुःख यत् स्वयं तत्परेभ्यो न खलु भवति दातु सस्पृहो दुर्जनोऽपि ॥५३॥ विरह !

·प्रथमः सर्गः। इदमविशदवर्ण दीर्घ नि:खासदीर्ण वचनमसुखमाख्यन् व प्रदेश प्रवेच्यन् । विरहविहितदुःखक्षुस्सचित्तः क्षणान्त निजवसतिमयासीत् स्वप्रियाप्रेषितात्मा ॥५४॥ अथ निजदयिताय प्रेरिरत्तस्य चेतः प्रकुपितविरहोऽसौ नास्ति सन्द हलेशः । सुविकसितमपीन्दु सर्व देह दहन्त पथि यदयममस्त ग्रोममध्याह्नसूर्यम् ॥५५॥ सपदि विरहराजः पीड़िताङ्गस्य तस्य समपिबदिव सर्व शोणित सर्व देहात् । सकलबलमगच्छदयौवनोय बिनाश अण रपि किल पन्थाश्चाभवहिप्रकृष्टः ॥५६॥ निजबसतिमुपेत्य प्राप्तकार्यस्य तस्य न्य विशत दयितान्तः शैवले कौमुदीव । इह जगति वियोगे प्रयसोवृत्तिमेव मनसि युवजनानां जीवनोपायमाहुः ॥५॥ सुमनसमिव वल्लो चन्द्रिकां यामिनीव समितिरिव सुनोति पद्मिनों दोधिकेव । विदुष इव च विद्या शश्वदुत्पन्नबुद्धिम् अधिगृहमुपलेभे तेन शय्या विना स्त्रीम् ॥५८॥ अतुलसुखकरी या प्रयसीस श्रिताभूत् वितरति परिपोड़ा सैव शय्या ममाघ ।

·वियोगवैभवम् । सुविषमसमये हि प्राणिनां सर्वमेव प्रियतममपि घोर जायते शत्रुरूपम् ॥५॥ अयि रजनि ! यदि त्वं ज्योत्स्नयात्यन्तशुक्ला भवसि मयि तथापि-क्रोधिनो कालरूपा। वहिरिह विमल: स्याटुजन: सर्व एव ननु कथमथवा स्यात् सर्वविश्वासपात्रम् ॥६॥ मुब्बा मागविरहिविषय ते प्रियामति नाम सन्तः स्त्रीमयुवकविषये नूनमन्वर्थ माहुः । किंवा याहोत्यसकदुदिता याम यामह याम वीनित्य यत् कथयसि ततस्त्वां त्रियामां वदन्ति ॥६१॥ कापि ज्योत्स्रां कचिदपि निशामित्थमुत्थाय निन्दन क्वापि क्रन्दन विषमशयने पाख योः स क्रमेण । संपत्तोऽय व्यथित हदयस्तक्रियाकौतुकेन हास वामा द्रुतमिव ददौ शर्वरी वर्व रेव ॥१२॥ इति श्रीहरिदासकतौ वियोगवैभवे खण्डकाव्य यामिनीव भवो नाम प्रथमः सर्गः ॥०॥ -- ·हितीयः सर्गः। अथ विकलकरान्तो धारयन् न्य व जभाव अरुणवदन इन्दुः शैलमस्त जगाम । इह जगति विमूढ़ो वारुणों सेवते यः पतति हि स यदुश्चात्तत्त, प्रत्यक्षसिद्धम् ॥१॥ शिशिररुचि गतेऽस्त चन्द्रिकोत्सृज्य वाष्य पिकविकलनिनादा सस्तदेहान्वगच्छत् । यदि न भवति तस्मिन् म्लेच्छराज्य तदानीम् अनुसरति पति या स्यात् सतो मा यथार्थम् ॥२॥ कुसुमचयसमान तारकाराशिमारात् शिशिरसलिलविन्दून् मन्त्रपूताम्व तुल्यान् । अतिमृटुलकराग्रे रेष निक्षिप्य सद्यः उदगमदिव सूर्यः पूजयन् पूर्वसन्ध्याम् ॥३॥ तरणिकिरणराजीशूर्पस शोध्यमान प्रखरतरविभासम्माज नीमृज्यमानम् । तिमिरपटलमूषाकन्ययोत्सृज्यमान प्रमिलितमिव तस्मिन्नस्तदयां पपात ॥४॥ त्रिभुवनजनचक्षुन्तिराशि निरस्य प्रखरकिरणमाली सन् विवस्वान् रराज ।

·१४
वियोग भवम् ।
उदयति समये यस्तीक्षा तेजाः स्वदेशात्
नहि भवति विलम्बस्तस्य कश्चित् प्रकाशे ॥५॥
अधिरजनि वियोगाश्चिन्तयन् प्राणकान्तां
अनधिगतसुषुप्तिः शेषरात्रप्रसुप्तः ।
स्फुटमविगतनिद्रः प्रस्फ टेऽपि प्रभात
निकठ इव सुषुप्तां वल्लभामाललाप ॥६॥
इति वदसि ममान्त वल्लभ ! त्वं सदैव
मदुरसि दयित ! त्वां नेतुमिच्छ यंदाहम् ।
स्तनयुगमतितुङ्ग स्तम्भबत्तन रुन्ध
कचिदपि निजवस्तु प्राज्यदुःख ददाति ॥९॥
इति खलु तव जाता सुस्पृहा निष्फलासीत्
अनुभव विपरीतां तामह पूरयामि ।
मदुरसि दयिते ! त्वां पृष्ठसुप्तां विधाय
यदि तु गुरु नितम्ब नैव रुन्ध्यात्तदेमाम् ॥८॥
सपुलक इति जल्पन वई यन् पाणियुग्म
खसविध उपविष्ट कञ्चनान्य सतीर्थ म् ।
किमपि किल पठन्त खोयकान्त ति मरवा
मुदितनयन एवाकष्टवान् गाढ़मेषः ॥८॥
अमृदुलतनुदेश सान्द्ररोमाञ्चशून्य
प्रकटितकरयुग्मालिङ्गनोदयोगहीनम् ।
मृदु मृदु हसदास्य पूरुष' वीक्ष्य तेन
नयनमपि विकास्य द्राक् पुनर्मुद्रितश्च ॥१०॥

·द्वितीयः सर्गः। १५ उपगतमरुभूमि पश्यतो यः पिपासो: शशिमणिमभिलिप्सोर्यश्च जातो कृताग्नः । धनिसदनयियासोर्यातदीनाश्रयस्य य इह भवति तस्मिन् त विषाद स लेभे ॥११॥ अतिसुखविषयेऽभूदारुणोऽल विषादो युवतिविसदृशोऽन्यो वल्लभालिङ्गाने च । रजनिरियममुष्यां भावनायां दिनञ्च सुनियतविषये वा कत्यता होनबुद्धिः ॥१२॥ असुखमदनपोडाम्नानवता तस्मिन् अविषयक्तयत्नप्राप्तशोकेन तेन । मुहुरपि मृदुदृष्टिमुद्रितोन्मोलिता द्राक् असमय इव विद्य नव्यधाराधरेगा ॥१३॥ अथ तदभिमुखः सन् सादर वौच्च भाव स विरहिणमवोचद्धासकम्पायकायः । असदृशमिह कार्य चेष्टमानस्य लोके भवति हि ननु लाभः सत्परोहास एव ।।१४।। अयि विधुर ! वियोगिन् ! गाढ़मालिङ्गय कान्तां किमिति परमहासी! विहार विधाय । बमिह विरम कामी किन्तु कान्ताजनोग्य नहि खलु विरमेत्ते ग्राम्यधम्मादिदानीम् ॥१५॥ मदुरसि दयिते ! त्वां पृष्ठतो वेशयामि यदिति कथितमेस्मानाहमालिङ्गग्नेच्छ ।

·१६
वियोगवैभवम् ।
किमिति न कुरुषे त्व? धूर्त ! मिथ्याविभाषिन् !
न बचनमथवा स्यात् कामिनां सत्यरूपम् ॥१६॥
इति निगदति सख्यो प्रस्फटाक्षस्य तस्य
विरहदहनधूमच्छववत् कृष्णकृष्णः ।
विरलविमलभासो निर्गतः स्वल्पहास:
सहविपुलविषादश्वासवातिन वक्त ॥१७॥
अपि हससि मुखे त्व' दुःसह किन्तु चित्त
विषमविरहदुःख ज्ञायते खासहासात् ।
निजनिकटनिविष्टा वल्लभषा तथापि
विरह इति तु मन्य वल्लभान्यापि तेऽस्ति ॥१८॥
अथ शयनयान देहमायच्छमानः
सपदिसपदभङ्ग भिन्नवासा वसन् सन् ।
तदभिमुखमुखेऽसौ पाणिमानीय पाणी
अबददिति सतोर्थ दुःखयोगी वियोगी ॥१८॥
स्वयुवतिजनयुक्तो भुक्तसङ्गः सदैव
विरहविहितदुःखं बुध्यसे मे कथ त्वम् ।
विमलनयनशालो नो जनो बुध्यते हि
सकलविफलभूत दुःखमन्धस्य किञ्चित् ॥२०॥
अहनि विविधभावरालपस्यालिलोकान्
निशि विहरसि गङ्गातीरहम्मः युवत्या ।
अनधिगतवियोगलेशलेशस्त्वमस्मिन्
परिहससि पर मां का व्यथा तेन ते स्यात् ? ॥२१॥

·द्वितीयः सर्गः। स्मर ननु यदि लब्धः प्रेयसीविप्रयोगः भृशमहमपि लोकानोडगेवाहस प्राक् । हसति यमधिकुर्वन् यो जनोऽन्यानबोध: स हि खलु विषयस्तं संश्रयेत् सत्यमेव ॥२२॥ इति विरहिगिरं तां शुश्रुवान् सन सतोर्थ: विशददशनकान्ति भास्वरों भामयन् सः । अचकदिति वाच कौतुकाकृष्टचेताः कथय तव वियोगे कीदृशी चित्तत्तिः ? ॥२३॥ न खलु विरहदुःख प्रेयसीमामवैति तदिह किमु भवन्त तस्य दुःख ब्रवीमि । सति हि दशनन्द कोऽपि किं कोविदोऽपि खदनकथमदुःख निह तो वेति किश्चित् ॥२४॥ जनकसखिजमादेरेकरूपाहियोगात् युवतिजनबियोगः सर्वदुर्भेद एव । इह हि बहुललोकाः षडरसानास्वदन्त न तु कथयितुमौशाः कस्य कोहक प्रभदः ॥२५॥ भुवि भवति ययोस्तु प्रेम गाढ़चिरस्य व्यथयति विरहस्तावन्ययोः किच, दुःखम् । व्रततिविटपिनोः स्थाविर्भरान्योन्यवन्ध स्खलितवति विहानिमिबयो: स्वास्थ्यमिव ॥२६॥ भवति मम तु याष्टक चित्तवृत्तिवियोग प्रियसख ! शृणु तावत्तामह वर्ण यामि ।

·१८ वियोग भवम् । समुपरि परिपूर्णाहोणतः शालितुल्या सखलति तव पुरा मे हृष्यतश्चेतसो वाक् ॥२७॥ कथयति यदि कश्चिहिप्रयोगे प्रियाया अमृतमितकथञ्चित् सङ्कथां कि क्षणऽपि । सुनियतयतमानो नष्टचेष्टो जनस्त हरिण व सुगौतां वशगौति शृणोति ॥२८॥ अपि च विरहकाले यो बधूमानयेति वदति विदितमममा विप्रयोगस्य पूर्वम् । शशधरमिव धारावर्षक सत्सुधानां अभिलषति वियोगिखान्तमासे वितुतम् ॥२८॥ सदपि हृदयमेतद्दिश्रुत लोवलिङ्ग विहरति विरहे हि प्रायश: प्रेयसीषु । নৰ বুনি ফি বা সঙ্গিনী নিষ্ঠা प्रभवति किमु रन्तु सान्यथा यत् कलत्रम् ॥३०॥ मनसि विरहदुःख तन्मनो वल्लभायां नियतरसवतो सा वल्लभा चातिदूरे । पुनरपि मनसि स्याह सेव যমন भवति विरहकाले सर्वमस्मिन्नपूर्वम् ॥३१॥ निविड़विवरमध्ये नेत्रयुग्म विकान्ति मनसि च दयिता सानन्दथु कन्दरे च । अखिलविषयवाञ्छा व्योनि गात्र तमुत्ते ननु विरहिजनानां हन्त याति क्रमेण ॥३२॥ रता ·द्वितीयः सर्गः। सति च हृदययोग दम्पतीनां सव विरह इति प्रसिद्धा देहयोवि प्रयोगात् । सवितुरपि नलिन्या लक्षहस्तान्तरायाः कथयति किल योग तेन स प्राज्यरूपः ॥३३॥ अपरयुबकलोलालापमाकण्यं यस्य विपुलपुलकजाल सर्व देहे चकास्ति । अतिपटविरहेणाधीनमेन विधातु परित इव विकोण सर्षपासारवन्दम् ॥३४॥ निधुवनमिह यूनोनिव हेबिनिनाद नहि च भवति लज्जा कापि पश्यज्जनेभ्यः । प्रचरति च प्रशस्तिर्मानसीनां क्रियाणां अनुभवति च दुःख विप्रयोग तथापि ॥३५॥ अविरतरतिकार्य चेतसैवोपपाद्य न च कियदपराधात् कामिनी मानिनी स्यात् । चरणपतनजन्या मानहानिश्च न स्यात् अपि च विरहकाले सर्व नव्या व्यथन्त ॥३६॥ निशि शयनगतस्य प्राप्ततन्द्रस्य यन: वितरति यदि यनो दर्शन स्वप्नकाले। पशुपतिरिव सद्यो जाततन्द्राप्रभङ्गः रतिरहितमनङ्ग हन्त तस्मिन् करोति ॥३७॥ प्रकतिजमविधेय्य विप्रयोगो भिनत्ति यदिति तदुपसर्गस्यादिमो हि स्वभावः ।

·२
वियोग भवम् ।
गणगतयुजिधातुर्योगमथं व्यनक्ति
गमयति खलु तस्य व्यस्तमर्थ विशब्दः ॥३८॥
शतमपि परिरोडुचेष्टते त वियोग
न तु भवति कतार्थः कोऽपि रुन्ध स एव ।
स्वलति हि महिमा नो कापि सर्वातिगस्य
नगमपि परिभञ्जन् निझरो याति सिन्धुम् ॥३८॥
अवहिरमिततेजोराशियुक्त महान्त
प्रतिदिनममयोगेनापि संवर्तमानम् ।
प्रखरबिरहवह्नि देहशैलेऽनुमातु
प्रभवति तनुशोषान्मादृशो दुःखहेतोः ॥४०॥
इति गिरमभिधाय ध्यायतः प्रेयसी स्वां
सपदि विरहिणोऽस्यामन्दमस्यन्ददक्षाः ।
मदनदहनतापैः पच्यमानस्य फेन:
निरवसरकवोष्ण प्रस्त्र ताश्रुच्चलेन ॥४१॥
वचनमिदममुष्याकर्ण यन् कोण कर्ण:
हदमुगुणतय वाप्रोयताय सतोर्थः ।
भवति हि समये यद्भाषित युक्तियुक्ता
अमृतमपि विहाय श्रेयसाश्रीयते तत् ॥४२॥
प्रियसख ! वचन ते मत्स्वभावानुरूप
तदिह सुखयते मां नान्यथारूपमस्मात् ।
द्रवति सलिलसेकाम त्तिका नाग्नितापात्
गहनदहनतापात्
सौसक नाम्बुसेकात् ॥४३॥

·हितीयः सर्गः। दिनमिदमपि जातं मित्र ! पाठावसान स्मरसि च रसिक त्वं प्रेयमोमुन्मनाश्च । सुखमनुभव तूर्णं तेन कान्तायुताख्य उपमि चरति नाली पद्मिनीमन्तरेण ॥४४॥ इति निजमतरूपां भारतौं शृगवतोऽस्य प्रथममपि प्रियायां नि:सरन्मानसस्य । अभिमुखमिव नौका स्वानुकूलाम्बवाता झटिति किल कलत्र प्रत्यगलममनीषा ॥४५॥ किमुत भवति कान्ता दर्शन वा नवेति स्मरणविचलितामा प्रत्यगात् स्वां पुरों मः । जलधिरिव शशाङ्क शोभमाने प्रतीर मतिरिह हि नियुङक जन्मिनः कार्यजाते ॥४६॥ अथ भवनगतोऽसौ प्राणकान्तामवीक्ष्य मुखमसितमकार्षी निष्फलात्मप्रयत्नः । न भवति विशदात्मा वामरो हि प्रभात तरणिकिरणकान्ति सन्ततामन्तरेण ॥४७॥ मृगयितुमपि शक्तो लज्जया प्रेयसी न हिगुणविरह कष्टाहीर्घताप प्रसेहे। अपि च हृदयशोष द्रागशेष पुपोष नद इव दिनशेषे कौमुदोमन्तरेण ॥४८॥ बहुलविरहकाल सोऽतियातोऽपि कष्टात् अणुमपि परिशिष्ट नेतुमेवाक्षमोऽभूत् ।

·२
वियोग भवम् ।
स्थलमुपरितनस्थ तुल्यमाईद्विहस्त
वदति दुरधिरोह तालवृक्षाधिरोहे ॥४६॥
पिटभवनगता कि? तई वाती लभेय
किमपि नु कुरुते कि ? तर्हि मां द्रष्टुमिच्छत् ।
किमुत हतविधिर्मामेकशेष चकार ?
न च पुनरभिवृत्तौ इन्हसज्ञ समासे ॥५०॥
विरहमितशरीरां विभ्रतीमेकवेणी
विगतसकलभूषां दूरसूयामिवोषाम् ।
परित इव वसन्तः फुल्लिता पुष्पलक्ष्मी
ग्रहगतदयितां तामाननन्दावलोक्य ॥५१॥
अथ स विरहशेषस्तं तदा लिप्समानं
अधरमधुरिमाण वल्लभाया ववाधे ।
अपि दहनविहीन तापमानप्रवीण
अतनु तपति हस्त न्यस्तमात्र हि दारु ॥५२॥
सकलकुशलपृच्छानन्तर नव्ययोगो
विरहटषितकान्तामेलनोत्कण्ठितः सः ।
अभिदधदपि वार्ता पृच्छत स्वां जनाय
सपदि दिनकतोऽस्त प्रस्थितौ लालमोऽभूत् ॥५३॥
अतिचिरयसि भास्वनम्वरान्स प्रयातु
किमु किमपि नवीन पूर्वतः पश्यसीह ।
इह दिनकर ! मय ब्रह्मलोकभ्रमण
नमसि नभसि किवा मन्दमत्यन्तमद्य ॥५४॥

·हितोयः सर्गः। २३ मिहिर ! पतनमास्ते सत्यमेव त्वदीय तदिह किमु विलम्ब दुःमह मे करोषि ? । अयि नभसि महाश्व: स्यन्दन स्थापयित्वा खयमभिपत तूर्ण शैलमुत्प्नु त्य सूर्य ! ॥५५॥ वदत इति चिरस्य वान्तदुःखेन साई तरणिरगमदस्त वाक्यमस्य व शृगवन् । उदभवदपि रात्रिस्तत्प्रमोदेन साकं सति हि सुसमये स्यात् सर्वतः सौख्यमेव ॥५६॥ अधिगतशयनोयो वल्लभागत्यपेक्षी दलरवमपि शृण्वन् तूर्ण मुत्कीर्ण कर्णः । मुहुरुपगममार्ग वल्लभाया विलोक्य सपदि विकलितात्मा चिन्तयामास भूयः ॥५॥ ननु विरह ! किमस्मिन् पुचभूतो भवन् मां प्रहरसि विधानो रोषमामवनाशः । खलमतिरथवासी सूर्य पुत्री जनानां वितरति बहुदुःख खोयकालावसाने ॥५८॥ इति स बहुविषाद चिन्तयन्त्र व कान्तां परिहतपरितापां शिञ्जित पुरस्य । शशभृदिव दिनान्त शेषसन्ध्यामवाप्य विरतमलिनभावः फुल्लितामाननन्द ॥५८ ॥ शयनमिलि तयनोः कोऽग्रतो वक्ति वाक्य किमपि च वदतोत्य प्रागभूञ्चित्ततर्कः ।

·२४
वियोग भवम् ।
तदनु दयितपृच्छानन्तर वल्लमोक्तिः
क्षणमभवदतीत वाक्यमन्योन्यजन्यम् ॥३०॥
उक्त्वा तत्तहिरहदिवसे चिन्तित यद्यदासीत्
मध्यस्थाने चलति न यथा तन्तुरकोऽपि सूक्ष्मः ।
हित्वा हार तमिव विरह दोश निपेष्टुं
तादृक् तस्मिन्नुभयमुभयोनिमरादालिलिङ्ग ॥६१॥
आदौ मया षोडशवर्षवत्ति ना
विनिम्मित क सवधाख्यनाटकम् ।
काव्य ततः शङ्करसम्भव पर
श्रीजानकोविक्रमनाटक कृतम् ॥६२॥
तज्जानकोविक्रमनाटकान्त
सप्त कनागेन्दुमिते शकाब्द ।
एकोनविशाब्दवयःस्थितात्मा
व्यधादिदं श्रीहरिदासशम्मा ॥६॥
समातमि वियोगवैभव खण्डकाव्यम् ॥०॥

·No text on this page.