·ॐ नमो गणेशाय। तत्त्वचिन्तामणौ शब्दास्थतुरीयखण्डे विधिवादः । आचारमूलत्वं वेदस्य प्रवर्तक ज्ञानजनकत्वेन भव- शब्दाख्यतरीयखण्डे विधिवादरहस्यं । उच्छन्नप्रच्छन्नग्रन्येन वेदस्याचारमूलत्वनिरूपणनन्तरं प्रवर्तक- ज्ञानं निरूपयितुं, .प्रवर्त्तकज्ञाने श्राचारमूलत्वस्योपपादकत्वरूपा- मुपोद्दातमङ्गतिं दर्शयन् शिव्यावधानाथ मतिजानौते, 'आचारेति, 'श्राचारः' प्रवृत्तिः, तन्मूलत्वं तत्प्रयोजकत्वं, 'प्रवर्तकज्ञानजनकल्वेन' जनकतासम्बन्धेन प्रवर्तक ज्ञानवत्त्वेन, तेन प्रवर्तकज्ञाने मग तिलाभ:। . {१) प्यन्यथा प्रवर्तक ज्ञानभनकतायामेव सङ्गतिलामा स्यादिति भावः । * उपोद्दालसातिमाह, 'याचारेति, प्रसङ्ग एवात्र सहतिरित्यन्ये । 'तत्रापति, तमाभिधा लिडाद्यर्थः सैव प्रतिहेतुरिति भट्टा । तथाधि ·ए तत्त्वचिन्तामणी तीति प्रवर्तकनानं निरूप्यते। तत्राभिधा-सङ्कल्पा- Inter- भवति' निर्वनि, 'निरूप्यते' वेदम्याचारमूलबनिरूपणनन्तरं निरूपत। एतेन प्रवर्तकज्ञानजनकत्वस्य स्वरूपमत एवाचारमूलव- मिन्ाहकलात्तनिर्वाहार्थं तन्निरूपएमनुपयुक्त । न च प्रवर्तकज्ञान- जनकत्वज्ञान विना नाचारमूलवज्ञानं तमाज्ञानार्थे प्रवर्तकज्ञान- निरूपणमिति वाच्या प्रवर्तकज्ञानजनकत्वज्ञान( विनाप्याचार- मूलवशाने विरोधाभावात् तथासत्याचारमूलत्वज्ञानं वेदस्य प्रव- कञानजनकत्वज्ञानेन भवतीत्येव वनुमुचितत्वाच इति पूर्वपक्षा- भासो निरस्तः । मङ्गतिप्रदर्शनपरोऽयं ग्रन्यो न निरूपणप्रयोजन- प्रदर्शनपर इति ध्येयं । अब भट्टाः प्रवृत्तिजनने विधिव्यापारीभूतो विधिसमवेतोभाव- नापरनामा अतिरिकपदार्थविशेषोऽभिधा तस्या एव ज्ञान प्रवर्तक संचेव च भावनावरूपेण विधिशक्तिः, मा च जन्यावसम्बन्धन एक- (९) चाचारमूलवं स्वरूपसम्बन्धविशेष इत्याशयेन समाधत्ते प्रवर्तकज्ञानेति। लिकादेस्तावदभिधानामक. खनिठो व्यापारोऽवश्याभ्युपेयः थापारमिन्नस्य परनिएव्यापारजनकत्वं खनिडव्यापारद्वारा यथा दण्डस्य सनियस्पन्दाग- हारा चकनिहस्पन्दजनकत्व, यत्र च्यापार व्यभिचारवारणाय व्यापारमिन- स्थति, व्यापारिण खनिठल्यापारजनने न व्यापारापेक्षा अनवस्थापरित्यत- उक्त परनिति, ज्ञानदारव लिडादि प्रतिजनयविति मन्दायिता सा नायाम्यतीत्यत उक्तं वनिति, सा च शब्दाश्रिवत्वाच्छन्दभावनेत्युच्यते, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । पदोपात्तत्वप्रत्यासत्या) वा पाख्यातसामान्यशक्तिवललभ्ये कृतिरूप- व्यापारे विधेरर्थान्तरे विशेषणतयान्वेऽति, प्रकृत्यर्थोऽपि विषयितया व्यापारे विशेषणं, तथाच यागविषयकभावनाजन्यव्यापारवान् पुरुष- इत्यन्वयः । न चैतादृशवुद्धावपि प्रयोजनाजाने कुतः प्रवृत्तिः प्रयोजनज्ञानस्याहेतवे "विश्वजितेत्यादौ फलकल्पनानुपपत्तेः इति वाचं। यागविषयकव्यायारेभिधाजन्यखस्यान्वये व्यापारनिष्ठेटमाघ- नत्वस्यान्वयप्रयोजकरूपतया योग्यतात्वेन योग्यतावलादेव व्यापारे तहानात्। यदा विधित एव खर्गादिसाधनवग्रहः तज्ञ प्रवृत्तिरूप- व्यापारे आख्यातार्थऽन्वेति प्रकृत्ताविष्टसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तक । न चैवं न्यायमताविशेषः दृष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वादिति वाच्यं । क्रियागते एमाधनवं न विध्यर्थः अपि तु प्रवृत्तिगतमिति विशेषात् अभिधाभ्युपगमानभ्युपगमाभ्यामपि विशेषसम्भवाञ्च । न चैवं तादृ- भाभिधायां मानाभाव इति वाच्यं। विधिः प्रवृत्तिजनकधर्ममम- वायिकार नब्जनकट्रव्यवादात्मवत् इत्यनुमानादेव तमिद्धेः पर- मते शब्दस्य द्रव्यत्वानामिद्धिः। न च प्रवृत्तिजनकशरीरे व्यभि- चारः, तस्य शरीर-प्राणसंयोगोपादानलात् । न च विधिन प्रत्तौ (१) स्वप्रतिमादकवाक्यप्रतिपाद्यन्वरूपप्रत्यासत्येत्यर्थः । चपरार्थविषयत्वेनार्थभावनेगुथने, सा च मास्यातवाया तदुक्तं, "यभि. धाभावनामाइरन्यामेव लिडादयः। व्यर्यात्मभावना त्वन्या साख्यानेषु गम्यते"। यर्थात्मत्वं' थर्थविषयत्वं, व्यर्थभावना घ कर्म करणमिति- कर्तव्यताचाऐक्षत इत्यंश्त्रयस्तो भवति, अन्यथा पर्ष खगादि सा में माव- ·तत्वचिन्तामगो कारणं प्रवृत्तिमामान्ये तस्य व्यभिचारादिति वायं। वैधधीजन्य- मरत्तो तहेतुत्वात् जानवत् प्रवृत्तावपि वैलवानमम्भवाच्च । तच्च जातिरूपमखण्डोपाधिरूपं वा इत्यन्यदेतत् । नन्वन्तु अभिधा तथापि नवीन प्रतिहेतुः प्रत्तिसामान्ये तस्या व्यभिचारात् प्रत्यक्षादि- नेटमाधनावग्रझेऽपि प्रवृत्ते.। नापि यागादिविषयिकायां, यागकति वर्गमाधनमित्याप्तवाक्यादितोऽपि प्रहत्तेः। नापि विधिजन्याय, तजन्यतावच्छेदकम्यैव दुष्परिचयात् । नापि जातिविमेषविधियायां, गुणगतजात्यनभ्युपगमादिति, चेत्, न, विधिजन्यतावच्छेदकाखण्डो- पाध्यवच्छेदेनैव तद्धेतत्वात् । न च भावनादिपदादपि तादृशप्र- ज्यापत्तिरिति वाच्यं। विधिजन्यभावनाजानस्यैव विलक्षणानिमत्त्वेन तादृमप्रतिविशेषे हेतुवादित्याहः । परे तु महन्यज्ञानं प्रवर्तक, महप इच्छा, तचैव विधिकिा, याग इच्छाविषय इत्येवान्वयबोध इत्याहुः । अन्ये तु वैदिकविधिजन्यप्रवृत्ती अपूर्वज्ञान प्रवर्तकं, नित्ये सन्ध्यावन्दनादौ फलाभावेन तथा कन्पनात् नित्यापूर्वस्य पण्डम्य नवापि स्वीकारात) विधिसकिरपि तत्रैव, यागजन्यमपूर्वमित्ये- वान्वयबोध दूत्याजः। (1) न च नित्ये सध्यावन्दनादौ पलाभावेन व्यभिचार इति वाच्छ । नियापूर्वस्य बत्रापि खौफारादिति ख.। येत् तस्यैवलितयाधीनत्वात्, एवञ्च शब्दभावनापि भावनात्वात् किं केन कथमिवावयवती भवति, नदिदमाश, “लिलोऽभिधा सैव च शन्दभावना भाग्या घ तस्या पुरुषप्रति । सम्बन्धबोध करणं तदीयं प्ररोचना चार- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । ५ पूर्व-भावनाज्ञानं न प्रवर्तकं, तस्मिन् सत्यपि श्र- केचित्तु भावनाज्ञानं वैदिके प्रवर्तकं, भावना च प्रयत्नो न लिष्टमाधनताज्ञानं नित्ये तदभावात्, विधिशक्तिरपि तत्रैव आख्या- तमामान्यस्य तदर्थत्वात् अन्वयश्चास्य पचतीत्यादिवदित्याहु:(१)। देतन्मतचतुष्टयं एकेनैव ग्रन्येन दूषयति, 'तत्राभिधेनि, 'तत्र' निरूपणे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयश्चास्य 'प्रवर्तकमित्यनेन, तथाच तनिरूपणविषयौभूतं प्रवर्तकमिद नेत्यन्वयः, अभिधात्वञ्च विधि- समवेतपदार्थत्वं अभिधापदवाच्यत्वं वा तेनास्मन्मते नाममिद्धिः अस्मन्मते शब्दशक्तरेव अभिधापदवाच्यत्वात् । केचित्तु 'तच' प्रवृत्तौ, 'न प्रवर्तक' नोत्पादकं न जनकमिति यावदिव्याजः। 'तस्मिन् मतौति विनेटसाधनताज्ञानं तेषां ज्ञानेऽप्यमहत्तेरि- व्यर्थः, इदश्च मकन्पापूर्व-भावनाजानं न प्रवर्तकमित्यत्रैव हेतः अभिधायां मानाभावेन तज्ज्ञानमत्त्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । 'असत्य- (९) तथाच यागानुकूलकतिमानित्यन्वयबोध इति भाव । तयोपयुज्यते” । इति, किमित्वाकाडाया प्रवर्तनौयपुरापप्रत्तिर्भाव्या सैव कम, केनेन्याकाडाया सम्बन्धबोध इति, व्ययुत्पन्नस्य लिड्पदादप्य- प्रो सम्बन्धबोधेत हलिमहरूपेण सहकारि र प्रदर्जमतीद्यार्थः, कमित्याकाडाया 'प्ररोचनेति, 'प्ररोचना' स्तुत्यर्थवाद, स च कर्मण प्रशस्तत्वज्ञानमन्तरेणावसीदन्ती प्रवृत्तिमप्रापयन्ती विधिशक्ति प्राशस्त्य- शानद्वारा प्रतिजननी करोति, यतएव यत्र परोचना न श्रूयते ·तत्वचिन्तामणी प्रत्तेः असत्यपि प्रत्तेथ । कार्यत्वज्ञानं प्रवर्तकमिति पौति, ददश्च सर्नचैव हेतुः वैदिकविधिजन्यज्ञाने विधिसमवेत- पदार्थसङ्कल्पापूर्व-भावनादिविषयकत्वेऽसत्यपि क्रियेरमाधनवज्ञानेन प्रवृत्तरित्यर्थः । इदमुपलक्षणं वस्तुतम्त एतादृशाभिधायामेव माना- भावः । न धोकानुमानमेव मानं, शब्दस्य प्रतिमामान्ये शाब्दप्रयत्नौ वा व्यभिचारात् अन्यथा सिद्धलाच अकारणत्वात् शब्दस्य द्रव्यला- मिद्धे प्रयोजकत्वाच । एवं सङ्कल्पज्ञानमपि न प्रवर्तकं माना- भावात् एकात्मकस्य तस्य स्वरूपमतोहेतुत्वेन तदभावे तज्ज्ञानाद- प्रवृत्तेः, एवमपूर्वज्ञानमपि वैदिकविधिजन्यप्रवृत्तौ न कारणं अपू- दिपदादपि महत्त्यापत्तेः। अतएव भावनाधानमपि न प्रवर्तक भावनापदादपि तदापत्तेरित्यपि बोध्यमिति मझेपः । 'कार्यता- ज्ञानमिति रुनिमाध्यताज्ञानमित्यर्थः। न च सतिसाध्यताजानं विनापि घट-याग-पाकादिकत्तुस्तदुपायकपाल-हविस्तण्डुलादिमिद्ध- (१) ननु प्राब्दात्मान्यतरत्वमेव हेतुर्वाय' यतो नासिद्धिरत धार, अप- योजकलाति। तत्रापि कल्प्यत इति तस्या विध्यविनाभाव इति । इदमत्र तत्व, व्यभि- धापि न तत्त्वेन ज्ञावा खरूपमती वा हेतुरतिप्रसङ्गादिति प्रवर्तनादन भावनात्वेन च धावा तथा, तथाच यज्यादिपदसमभियाहारण यागादि- अनकप्रतिजनकत्वग्रहे समानसं वित्संवेद्यतया यागादावपि रुतिसाध्य- स्वभाग, भाथानुपस्थितौ च भावनात्वेन ज्ञानमसम्मवीति समभिव्याहतपलं प्रति भावनाबेन ज्ञायते, अतरवाश्रुताले विश्वशिदादौ पलं कस्य ते, ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः । गुरवः। तथा हि ज्ञानस्य कृतौ जन्यायां चिकी- विशेय्यकप्रत्तिदर्शनायभिचार इति वाच्यं । प्रवृत्तेईि विषयतात्रयो एका साध्यत्वाख्यविषयता, मा च यनिष्ठकृतिमाध्यताज्ञान-चिको- दिना प्रवृत्तिस्तनिष्ठा, तच घर-याग-पाकायेव न तु तजनको- भूतकपालादिमिद्धनिष्ठा, श्रतएव घटं करोति यागं करोती- त्येवानुव्यवसाय-व्यवहारौ न तु कपाल-हविरादेः सिद्धतादशायां कपालं करोति हविः करोतीत्यनुव्यवमायो व्यवहारो वा कृतिधा- चिधातयोगे द्वितीयायाः साध्यवास्यविषयतार्थकत्व नियमात् । न च माध्यत्वाख्यविषयताया एव कृतिवाचिधातयोगे द्वितीयार्थत्वनियमे कपाल-तन्त्वादेः मिद्धतादशायां कपालं करोति तन्तुं करोतीत्या- दिव्यवहारवत् कपालं घटवन्तं करोति तन्तुं पटवन्तं करोतीत्या- दिव्यवहारोऽपि न स्यादिति वाच्यं । माध्यवैशिध्यवोधकपदासमभि- व्याक्षतष्ठतिवाचिधातयोगे द्वितीयाया एव तथा नियमात्तच कपालादिपदोत्तरदितीयाया श्राधेयत्वमर्थः, घटादिपदच्च घटत्वा- दिपरं, मत्वर्यः श्राश्रयत्वं, धालाख्यातयोापार-प्रयत्नौ यथा तथाचाभिधागतमिरसाधनत्यममि भासते तच क्रियागतमिएसाधनत्वं विना नेत्याक्षिातदिरसाधनतावोधोऽपि, तथाच प्रवर्तनाव-भावनात्व. भामानुकूलाप्यपरा प्रतिनिहादिपदएव, पतएवैका प्रत्यनुकूना व्यपरा धागानुकूला इति भक्तिचतुथ्यमिति । प्यन्ये तु व्यवहारेण युत्पित्सलः खपत्तिजनकत्वेनावधारिते शक्ति कल्पयति, तादृशीधैवेति, सैव निऽर्थ- त्या । थपरे तु व्यपर्वमेव विध्यर्थो वैदिके तज्ञानस्यैव प्रवकल्या.

·५ तावचिन्तामणौ ५ योगमर्थः, तथाच कपालवृत्तिघटत्वाश्रयानुकूलव्यापारजनकयनवा- नित्यन्वयः, कपाले घटं करोमोत्यादिवत् कपालं घट करोमो- त्यादिप्रयोगोऽपौय्यतएवेत्यपि वदन्ति । अपरा प उपादानत्वापर- नानी भिडूवास्थविषयता सा च सिद्धक्रशल-इविस्तण्डुलाघुश्य- निष्ठा कपालेन घटं करोमि हविषा यागं करोमौत्यनुव्यवमायान न च उपादानवाख्यविषयताया एव सतीयार्थत्वात् तस्य च धावई शतावन्वयात् । न च तत्र जन्यत्वं विषयव) वा हतीयार्थः, तस्य च घट-यागादावेवान्चय इति वाच्यं । सर्वच हतीयार्थस्य धात्वर्थ- एवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । अन्यथा तण्डुलावयवेन नएडुलं पचतीत्यपि व्यवहारापत्तेः। श्रन्या च उद्देश्यावास्यविषयता, मा च यत्साधन- नाजानाधौना चिकौर्षा तनिधा, नच्च जलाधरण स्वर्गीदनादिरूपं फलमेव जलाहरणार्थतया घटं करोमि स्वर्गार्थितया यागं करी- मौत्यनुव्यवसायात जलाहरपामुहिन घटं करोमि वर्गमुहिग्य यागं करोमोत्याधनव्यवधाया । इत्यञ्च तजसाध्यतावोदकक-तनया- ध्यकत्तित्वावच्छिन्नं प्रति नत्तामाध्यतावच्छेदकविशेष्यतावादकक- (१) व्याधेयत्वमित्यर्थः, पवितथैव पाठः । দি। মং মদিনাবান্নান এবষন্ধানৰ মৰ বিনি वदन्ति । तदेतत् सर्च दूषयति, 'सिग्निति, पदच हेतुइयं यथायोग्य गोध्यं यभिधायां मागामावेग तत्र तस्मिन् सतोत्यादिहेतोरमन्वयात् । इदमत्राकूर्त पदार्थसम्बन्धभिमायामभिधाया मानाभाव' व्यवहाराधीन- গুলিবর্ষণ মুলয় প্রশাসপৰূলাধাবল এন্থলিঙ্গসহ্মমান भावे वा ब्यावश्यकेयसाधमताज्ञाममात्रयापारकलेगोमयताभिधालक्षा- ·शन्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । सत्तासाध्यविशेष्यककृतिमाध्यताजानं हेतुरिति न व्यभिचारः। एवं चिकौर्षाया अपि हेतुलमवसेयं, तेन तस्या अपि कपाल-हवि- स्तण्डुलायुपायकप्रत्तो) न व्यभिचारः, अन्यथा नैयायिकनयेऽपि व्यभिचारस्य दुज़ुरत्वात् तैरपि कृतिमाध्यताज्ञान-चिकीर्षयोईतु- बोपगमादिति भावः । यनु प्रवृत्तेविषयतात्रैविध्ये मानाभावः, किन्तु कपाल-हवि- स्तण्डुलाधुपायएव प्रत्तिविषयः प्रवृत्तिविशेष्यत्यमेव चोपादानत्वं । न चैवं घटं करोति यागं करोति याकं करोतीत्यादिव्यवहारानुप- पत्तिः छतिवाचिधातुयोगे द्वितीयाया विशेष्यतार्थकत्वनियमादन्यथा कपालवं करोतीत्यादिव्यवहारापत्तिरिति वायं । अत्र घट-याग- पाकादिपदस्य कपाल-इविस्तण्डुलादौ लाक्षणिकत्वात् कृतिवाचि- धातुयोगे द्वितीयाया विशेष्यतानुकुलत्वान्यतरार्थकत्व नियमेनानु- कूस्तत्वं वा तच दितीयार्थइति प्राचीननैयायिका वदन्ति । तदमत् । लवण्या शब्दप्रयोगरूपव्यवहारममर्थनेऽपि घटादिविशेय्यकत्वाव- गाहित्वनानुभूयमानायाः घटं करोतीत्यादिभात्यधिकप्रतीतेरनुप- पादनात् लवणायां मानाभावाच्च । किञ्च जलाहरण-स्वर्गादि- रूपफस्तस्य उद्देश्यतास्यविषयतायाः घट-याग-पाकादेश माध्य- तास्यविषयताया अनभ्युपगमे एमाधनताजान-रुतिमाध्यताजान- (ty कपाल-इविस्तएडलायुपादानविषयक प्रस्ताविति ख० । प्यापारकारे मानामावात् । न चोनियमान् सत्वपर्ग, सनियत्वस्य गौरवेणाप्रयोगकतया कर्मविशेषत्वात् यमित्यादिकरपण्यामिस्मयादी 2 ·नवचिन्तामणे तिरिक्तं न कर्त्तव्यमस्ति तत्सत्त्वे कृतिविलम्बी- चिकौर्षाणां कार्य-कारणभावोऽपि दुरि इत्युक्रमाय एव वक्ष्या- मचोपरियात) इति दिक् । अत्र १ नामकारक-तदिशेयक- नत्साधनताजानलं तत्साध्यतावच्छेदककतत्माध्यक-तदर्थप्रवृत्तिका- रएतावच्छेदकं न वा तदर्थप्रतिवं तसाधनताजानजन्यत्ति म वेत्यादिविप्रतिपत्तयः, तेन नैयायिकैरपि कतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकालाभ्युपगमेऽपि न पतिः। तदविच तदुद्देश्यकत्वं, न विष्ट- भाधनताज्ञानं प्रवर्तकं न वा नमाधनताशानं तदप्रितिकारणं न येत्यादिविप्रतिपत्तिः परैरपि हविराधुपादाननिध्यागादिरूप- দ্বিীঘিলনামায় আমাহিমৗসঙ্গী ঔরলীগ एसाधनल-शनिमाध्यलोभयविषयकसमूहासम्बनस्य प्रवृत्ति तुला- भ्युपगमाघ इति ध्येयं । 'विकोपनिरिक न कर्तव्यमस्तौति, 'कर्तय द्वारं, चिकीर्षावानं दारमिति समुदितार्थः, तथैव मरुतोपयोगात । नवं भवतकजानवव्यापकचिकीर्षाच्यापारकत्वं इति फलितं तच्चा- युक्त उपादानप्रत्यक्षे व्यभिचारात तस्य साक्षादेव मन्तिहेतुत्वादु- पादानेच्छायाम्तस्य दारवमतेऽपि चिकौ या पदारवाच इति वायं । 'जानम्येत्यस्य प्रवृत्ति प्रति माधामाधनीभूतज्ञानस्त्यर्थात् (V पश्यमाणोपरियादिवि गा। निधाराध । छामि न लिS तस्या' सुरुमगत्या एव प्रकियेग মাধৱহ্মময়লা বাদাহিযবস্তুবোম্ব। লাসাধি ন ·शब्दास्यतुरौयख विधिवादः । उपादानमत्यवञ्च न मावादमाधनं उपादानमत्यचविगमेऽपि प्रवृत्त्य नुदयात् उपादानेच्छायास्तद्वारलमतेऽपि तस्य माक्षात्साधनावावश्य- कलात् । न च तथापिं फलजाने व्यभिचारः फल-चिकौर्षयोः प्रवृत्तावहेतुत्वादिति वाच्यं । फलज्ञानस्य फलेच्छादारा उपायेच्छा- माचमम्पादकलेन अन्यथामिद्धतया प्रवृत्तिजनकत्वस्यैव तत्रामिद्धेः । यदि र फलज्ञानमपि प्रवृत्तिजनकं तदा उपायचिकीर्षाया एव तयापारत्वेनैव चिकौर्षाव्यापारकल्वरूपमाध्यस्थापि तत्र सुतरां मत्त्वाच । न हि स्वममानविय्यकचिको व्यापारकलपर्यन्तं माध्यं, अनुप- योगादिति ध्येयं । ननु चिकीर्षारूपव्यापारसत्त्वेऽपि कुतो न कचित् प्रत्युत्पाद इत्यताह, 'तामत्व इति, 'इवन्तरेति, हेवन्नरं दण्ड- कपालाधुपादानलौकिकप्रत्यक्ष प्रतिवन्धकाभावयेति भावः । मनु तत्त- दुपादामतावच्छेदकप्रकारक-तत्तदुपादानकमत्तित्वेन तत्तदुपादान- तावच्छेदकप्रकारक-तत्तपादानविशेष्यकलौकिकमाचारकारत्वेनोपा- दानप्रत्यक्ष-तत्तदुपादानमत्योहतु-हेतुमदावाद्दण्ड-कपालाद्युपादान- प्रायदाभावे तदुपादानकप्रवृत्तिर्मास्तु घटादिमाध्यकात्तिस्तु कथं म जायते तच चिकौमत्वात् घटादिसाध्यकपत्तिं विनापि संयोगादिमाध्यक-दण्डाद्युपादानकमत्तौ दणाद्युपादानकात्तित्व- मत्वेन तत्तदुपादामकप्रवृत्तिमामय्या घटादिमाध्यकप्रवृत्तिमामय्य- प्रवास यमुपदादिना तहानेऽपरते तदज्ञाने योगसाधनवाने प्रर- रा। मावनाशनमपि सरियातसाधारग्राम प्रदकिमिति 'भानस्येति, माधादसाधनम्येति शेयः। तेन प्रतिविषय प्रत्यक्ष म व्यभिधारः, मन. মাস স সমযk সয় মা ষিমায়।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । दानकात्तिवारणाय दण्डोपादाननिष्ठचिकीर्षा विषयघटादिमाधन- ताजानस्यापि घटादिमाध्यक-दण्डाधुपादानकात्तित्वावच्छिन्नं प्रति न्यायनये परनये च विशेषकारणलावग्यकत्वात् तदेव चिकौर्षा- विषयमाधनताज्ञानमुपादानांश लौकिकमत्यचात्मकं हेतुरपेयते कार्य-कारणभावदयकन्पनमपेक्ष्य स्वाधवात्। न च घटादिमाध्य- ककपालोपादानक-घटध्यममाध्यकदण्डोपादानकसमूहालम्बनप्रवृत्ती दण्डनिठघटसाधनताजानम्याडेतत्वात् तत्र व्यभिचारवारणाय घट- लावच्छिन्नमाध्यतानिरूपितदण्डत्वावच्छिन्नोपादानतामालिप्रवृत्ति- लमेव कार्य्यतावच्छेदकमुपेयं तथाच दण्डवायच्छिनोपादानता- निरूपितघटलावच्छिन्नमाध्यताशा लिपतित्वगादाय विनिगमना- विरहात् नवापि गुरुतरकार्य-कारणभावद्दयमावग्यकमिति वा । दण्डाधुपादाननिष्ठचिकीर्षाविषयघटादिभाधनताज्ञानस्य घटादि- साध्यकदण्डाणुपादानकमतिं प्रति विशेषकारणत्यावाकतया वि- निगमनाविरहात् तादृशकार्य-कारणभावदयस्य मर्चभमतलात् इत्यश्च विशेषमामग्रोविरहादेवोपादानमत्यवाभावदशायां न घटा- दिमाध्यकमवृत्यनिप्रमगः(१) । एतेन घटादिनिष्ठचिकौविरहेऽपि दण्डगोचरप्रत्यक्षात् दण्डनिष्टसाधनताशानात्मक विभेषमामग्रीसह- हताहण्डोपादानकप्रवृत्त्यापतिस्तदवच्छिन्नमामग्रीमत्वादिति द्विती- यातिप्रमङ्गोऽपि निरस्तः । केवलदण्डोपादानकमवृत्तिलभ्य कार्यता- नवोदकपात् घटादिमायक- दण्डाघुपादानकमयनेय घटादि- - (१) प्रयत्पत्तिप्रति ग.।

·খ্যিা देवनाराभावात, चिकीर्ण च शतिसाध्यत्वकारिका मिपिका पानसपटादिमायक्रप्रतिमामान्यमामपौविरहादेवा- भारगटिति प्रा. খ সয়ংবিবঙ্গমালা নে কাপনিয়ন पेऽपि कपाशनप्रकारेया कपाळ घटमाधनं इति कपालला লিমিনাক্ষ-পবিষয়ক্ষপাকিসত্মঘা জলা- प्रकारका तत्कपानोपादामकमरयापत्ति। न च कपास्नत्वप्रकारेगा माको प्रस्ताविष्टम्पत्तिरिति वाच्यं । अनुभवविरोधादिति घेत, म, तत्तदुपाटामतावदकांगे रदस्वधर्मितावच्छेदकक-तत्तदुपा- दामविशयकत्याय द कपालमियाधाकारस्य कपाम्न मिद घट- भाधनमियाकारकम्य वा सत्तदुपादानतावच्छेदकक-तत्तदुपादानक- प्रगति प्रति इवलेन निर्धर्मितावच्छेदककज्ञानस्याहेतृत्वात् । न चैवमिदं घटमाधममिति लौकिकमायचात् इदन्त्यप्रकारेणैतड्यन्यु- पाटानकावृत्तिनं स्यात् । तस्येदवांगे निर्धर्मितावछेदककलादिति वार्थ । उपादानतावच्छेदकभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् ददन्व- भ्यले निर्धर्मितावदककशानदापि हेतृत्वात् इदमिदं नेत्यममर्ग- ग्रामभवन तवातिप्रमङ्गविरहादित्यास्तां विस्तरः। • व्यापारीभूता चिकीया मक्षति, चिकोर्या चेति, पतएव निया- विधयत्वं पलान्यविषयत्व विशेषणं पलगोचरतादृ छाया धप्रवकलात् वाहरव अन्यसाध्यक्रियायां तादृशेझारम्भऽपि न तो व्यापार इति किया कृतिमाध्यत्वेन वालदेन वियितया, तच्चिन्यं गुरुतरमाणे- পীলা প্রাবি না না ঘামান ময়ৰ ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । रुतिसाध्यक्रियाविषयेच्छा पाकं सत्या साधयामीति 'चिकौर्षा चेति, व्यापारीभूता चिकौर्षा चेत्यर्थः, अन्यथा चिकीर्षासामान्यस्य लक्ष्यत्वे लक्षणे फलचिकौर्षायामतिव्याप्तिवारक सतिमाध्यक्रियाविषयत्व विशेषण व्यर्थ स्मादित्यनुपदमेव स्फुटौभवि- व्यति, 'शतिसाध्यत्वप्रकारिकेति, अत्र फलचिकीर्षाया व्यापारत्वा- भावेनालक्ष्यत्वात् तत्रातिव्याप्तिवारणाय 'कृतिमाध्यक्रियाविषयति, 'क्रियापदं धर्मिमाचपरं, कृतिबाध्यत्वञ्च माध्यत्वाख्यफलौतहति- विषयतामालित्वं, तथाच साध्यात्वाख्यफलीभूतशतिविषयताशालि- धर्मिविषयकेत्यर्थः, फलश्च न तथाविधविषयतागालौति भावः । केचिनु 'क्रियापदमेव साध्यत्वाख्यफलीभूतकृतिविषयताशालि- परं। न चैवं पृथक् कृतिमाध्यत्वं क्रियाविशेषणं व्यर्थमिति वायं । रुतिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानस्य व्यापारीभूता या चिकीर्षा मेव प्रकृते लक्ष्या सा च संवादिनी चिकौव विसंवादिचिकीर्षायां तत्- मकारकज्ञानस्य हेतुत्वे अन्यथाख्यात्यापत्तेः, तथाच ध्यादिविष- यकविसंवादिचिकीर्षायामतिव्याप्तिवारणाय तद्विशेषणस्यावश्यकला- दिव्याजः। 'पाकमिति, पाक कृत्या माधयामोत्याकारिकायां तस्यां तदनु- भवात् रुतिसाध्यत्वप्रकारकत्वम्यानुभवसिद्धलादित्यर्थः, सतिमाध्यत्वेन पायमिछामीति तदनुव्यवमायसवादिति भावः । छाया- तत्र तिनन्य एव श्रम इति वसते, सस्मात् काचित्काभिप्रायेगा खत्पगिर्वपतमेतत् इति मन्तयं । तत किमित्यत था, 'खेति, सपदमत्र ·মামিলাষী तदनुभवात, सा च स्वकृतिसाध्यताजानसाध्या इच्छा- याः स्वामकारकधीसाध्यत्वनियमात् । अतएव स्वकृति- इत्यादि, 'इच्छाया!' सप्रकारकसंवादोछायाः, तत्प्रकारकर्मवा- दौछायास्तत्प्रकारकधौजन्यत्लनियमादिति फलितार्थः । गुरुनये रजतादिप्रकारकविसंवादौछायां रजतादिमकारकजानाजन्यार्या व्यभिचारवारणाय मवादिलोपादानं, कूटलिङ्गस्थलेऽप्यनायत्या(१) सदिच्छाया विषयान्तरविषयकत्वकल्पनेन विसवादः कल्यते । न चैव भवादिधिकौर्यायां नजन्यप्रवृत्तौ च तिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानस्य हेतवेऽपि चिकौसामान्ये प्रतिमामान्ये च कृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतवामिद्धिरिति वाच्यं। सवादिचिकीर्यादौ कृतिमाध्यलप्रकारक- जानस्य हेतुल्वे मिद्धे यदिशेषयोरिति न्यायात) चिकौपदिमा प्रत्येव कृतिमाध्यताविषयकज्ञानस्य हेतुलमिद्धिरिति भाव., एवम- पि। কবি য যাচ্ছিা মা ৱিঘরানাঘঁনি নিন। न त प्रकारतापर्यन्तप्रवेश, मूलेऽपि 'सप्रकारकत्यम्य सविषयके- त्यर्थः, एवञ्च रजतादिप्रकारकविर्मवादीचार्या न व्यभिचारः । 10 फूटलि दुयलिई यथा बड़े साध्यताया अदत्यादिकं । (१) यविषयो कार्यकारणभावमसामान्ययोरपति न्यायादित्य। प्रवर्तकज्ञान तादृयमिति कृत्या प्रकृते सु सदनन्तर्भाग्यदोषादिति ध्येयं । छाया इति, भानेच्छाया. सप्रकाएमकारकज्ञानसाध्यत्वनियमादित्य इतिप्रकाश ·शब्दाख्यतु यखण्डे विधिवादः । तत्र तनये इच्छाविशेष्यविशेष्यक-रजतप्रकारकज्ञानस्था हेतुत्वेऽपि स्वातन्त्र्येण रजतोपस्थितेरवयं हेतुत्वात् । न च तन्नये विसंवादी- छायामुपस्थितेष्टनावच्छेदकासंसर्गाग्रहस्यैव हेतुतया रजनशान() तत्र कारणतावच्छेदकमेव न तु कारणमिति व्यभिचारो दुर्वार- एवेति वाच्यं । कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणप्रयोज्यत्वरूपसाध्य- स्वस्य नियमघटकलात् । न चैवं प्रकृतेऽपि सतिमाध्यताज्ञानस्यैक- कालावच्छिन्नैकात्मवृत्तित्वसम्बन्धेनेष्टसाधनताज्ञाननिष्ठकारणतावच्छे- दकत्वमेवायात कुतः कारणत्वमिति वाच्यं । वक्ष्यमाणकमेण तनये इष्टसाधनताज्ञानस्य इच्छाविरोधितया इएमाधनताज्ञानस्य चिकी- पइितवासम्भवात् परिशेषेण जन्यतारूपस्यैव कृतिमाध्यताजानप्रयो- ज्यत्वस्य चिकीर्षायां सिद्धेः। न चेष्टसाधनताज्ञानस्याजनकत्वेऽपि वलवदनिशाननुवन्धित्वज्ञाननिष्ठजनकतावच्छेदकलमेव आयाविति वाच्यं । बलवदेषस्यैव दृप्याविरोधितया तज्ज्ञानस्यापि चिकीर्षा- हेतुत्वामिद्धेः। वस्तुतस्तु विशेयय-विशेषणभावे विनिगमकाभावात उपस्थितेष्टतावच्छेदकासमायवदग्रचीतामसर्गकेटतावोदकोपस्थि- तेरपि तन्नये विसंवादीच्छाजनकतया जन्यत्वरूपसाध्यत्वमेव नियम- घटकमिति न कोऽपि दोष दूत्याजः । 'श्रतएवेति, चिकीर्षायाः स्वधतिमाध्यताजानमाध्यत्वा देवेत्यर्थः, 'खछतिमाये वहनिमाध्यत्वेन जाते, इदचापाततः, वस्ततोलाघवात् पाको मे तिमान् भववित्याकारिका माध्यतामसर्गण कृतिप्रका- (१) उपस्थितः उपस्थितिविषयोभुतः ज्ञानविषयोभुत इति यावत् , चत- ग्य ज्ञानग्य कारणतावच्छेदककोटिप्रविरत्वं ।

·१९ तापितामो साध्ये पाके प्रवर्तते, न विष्टसाधनताज्ञानसाध्या स्वत्यताध्ये चिकीर्यापत्ते, स्वछत्यसाध्यत्वज्ञानं प्रति- बन्धकमिति चेत्, न, तदभावकारणत्वे गौरवात् । , . रिकेच्व व्यापारी न तु कतिमाध्यत्वाकारिका गौरवात्, अतएव जानमपि भायताममर्गा कृतिप्रकारकमेव हेतुरिनि त। यद्य- আলিমউল নিদ্যাথায় স্কুল ব্যাধির নন্বাধি पुतान्नारदानाय पुनरनुवदति, 'न विति, 'दएमाधनाजानमाया' कृतिमाध्यताजानं दिनापौरसाधनताजानमाया, यथाश्रुनेऽपिमहेव- मातेः, 'स्वायमाध्ये' स्वकत्यमाथवेन निश्चिते, 'खकत्यसाध्यत्वज्ञा- नमिति सत्यमाध्यतानिश्चयदत्यर्थ, शतिमाध्यतामंगये प्रवृत्तेरनु- भवान पथाश्रुतामङ्गतः। न च कृतिमाध्यतामंशयेऽपि प्रवृत्तिखौकारे पहवित्तव्ययायामसाध्येऽपि प्राधापत्तिरिति वाच्यं । बलवदनिष्टानु- वन्धिलज्ञानस्य प्रतिवन्धकलादेव तवेच्छा-महत्त्योरभावादिति ध्येयं । 'तदभावकारणल इति निसाध्यताज्ञानवेन हेतलमपेक्ष्य कृत्यमा- ध्यतानिश्चयाभाववेन हेतुत्वे गौरवादित्यर्थः । न चाप्रामाण्यनिश्च- আলাঞ্জন্তিনজনিদাঘালাই খালারাবালি- सत्यमायव निश्चयाभावलमेव मष्षिति वाच्यं । कृतिमाध्यताज्ञानस्या- प्रामायनिश्चये बलवदनिशानुबन्धिलज्ञानोदयादेव प्रत्यभावसम्भ- • 'सक्षयसाध्ये स्वयमाध्यत्वेन ज्ञाते, अतरवाह, 'खेति, 'लाधवा- तारादिति । यद्योवविधलाधवावतारे त्वन्मते भेदायहो न प्रतिहेतु- ·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवाद । वात् तत्र च तदनास्कन्दितवस्याप्रवेशात् स्वकृत्यमाध्यतानिश्चयवत् तदभावव्याप्यादिनिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वावश्यकतया बडतरकार्य- कारणभावकल्पनागौरवाञ्चेति भावः । केचित्तु ननूकनियमवसादस्त कृतिमाध्यताज्ञानं हेतुः तथापि कृतिमाध्यताज्ञानत्वेन तस्य न हेतुलमपि तु दृष्टसाधनताविषयक- जानत्वेन मर्वश्रेष्टसाधनत्व-शतिभाध्यत्वोभयविषयकसमूहालम्बनादेव चिकोर्ष त्यवाह, 'न विष्टसाधनताज्ञानसाध्येति न लिष्टसाधनता- ज्ञानत्वावच्छिन्नतिमाध्यताशाननिष्ठकारणताकेत्यर्थः, 'स्वकृत्यमाध्ये' स्वशत्यमाध्यत्वेन निश्चिते, 'चिकीर्षापत्तेः' केवलेएमाधनताज्ञाना- चिकीर्षापत्तेः, कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसत्त्वादिष्टापत्तौ चोकनि- यमभङ्गप्रसङ्गादिति भावः(९) । 'तदभावकारणत्वे गौरवादिति, दूद- मुपलक्षणं कृत्यमाध्यतानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वेऽपि यत्र कारणन्तरा- भावादिष्टसाधनताजाने न कतिमाध्यताभानं तत्र केवलेटमाधनता- ज्ञानात् चिकौर्षापत्तेर्दुवा॑रत्वाचेत्यपि योध्यं । उकनियममश्रुत्वैव(क) तटस्थः गहने, 'अत्यादौत्याः । - (1) व्यभिचारेण कृतिमाध्यताशनस्याहेतुत्वे चिकोर्षाया म कृतिसाध्य- ताज्ञानभन्यत्वमिति भाव । (१) उतनियममस्मृत्वैवेति ग•। या यत्प्रकारिका इच्छा सा तत्- प्रकारकशानसाध्येति नियममित्यर्थः । रभेदग्रहापेक्षया गुरुत्वात्, तथापि तद्धेतोरेवेति न्यायादसिरितविधिय- शागकन्पनागौरवाप, युगपदुपस्यियभावेन तत्र तथा यत्र युगपदुपस्थिती ·সবদিনাৰী অমনি মমি নিষাঘনাখীৰিৱনীন लाघवावसर इति चेत्, न, यत्र शब्दादनुमानादा दैवात् सा तत्र लाघवावतारादिछायाः स्वप्रकारक- মানবাললিয়ন নিগমানাৰসৰূলান্ত ‘মা’ কলাগানিসাঃ, ‘ভমাৰি বিন্ধীবাবু- সছিঃ, ‘ষি বিন্ধীষীবাৰিড়া, ‘ন জাঘষা- যনি নিৰামান্নান বঘি লাঘৰ বন্ধাহাবাবনায় विनिगमकमित्यर्थः, तधु-गुरुधवच्छिवं यदि फलपूर्वमुभयमिद्धं নৱৰ দৰয় জায়নববন্ধনাখা নিলিমনমিনি মাৰঃ। ‘ইবান’ সনিৰমৰূপীৰিহাল, ‘আ’ বিন্ধীবানু দুনিয়ায়- রাখী, ঘষাৰনাৰাহিনি নিভায়নামাললাগবিড়ি- ভয় দ্বিীঘামূলম্বয়মৰ কাহিযর্থ। লৰ নগাধি নিষগুনা- চানি লিয়নমুললিঙ্গ মম মিমান স্বনী ঘাথষ- মন আঁৰ(২০ ‘দুজ্জামানি নাঙ্গহীঘা, গান্ধ- নদাঘলনিন’ বঙ্গন্ধাঞ্জলসলনিযমন, ' খাজা- ব্য’ বিহ্মীযানুলাল। ঋষি খাদ্যনাগালমনিব- (৫) জানাদিয়াল্পনিক্স ইন্ন দ্বীলনীষন বিহ্মীলি নি- নার্থীবিষয়। () পবিত্যাবাইল, যার নম্বর বারি। কাৰোনৰ নি মাই। মাথৰবিনৰ সমীলিটন বুনি प्रकाश ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवाद । २१ जनकनानं विघटयत एव ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वाच्च । व्याप्तिजानविघटनद्वारा अनुमतिप्रतिबन्धकानैका- न्तिकन्नानवत् । कत्वान्यथानुपपत्त्यैव कतिमाध्यताज्ञानस्य चिकौर्षा हेतुलसिद्धिरित्याह, 'जनकज्ञानमिति, तज्जनकौभूतज्ञानविघटकस्यैव ज्ञानस्य तत्र प्रति- बन्धकत्वाचेत्यर्थ । अत्र व्याप्तौ दृष्टान्तमाह, 'व्याप्तिज्ञानविघटनद्वारेति अनुमितिजनकव्याप्तिजानविघटकेत्यर्थ , तथाच यत् यत्प्रतिबन्धकज्ञान भवति तत् तजनकज्ञानविघटक भवति यथा न्यभिचारज्ञानमनु- मितिप्रतिवन्धकज्ञान भवति अनुमितिजनकव्यानिज्ञानघटकमपि भवतीति सामान्यतोव्याश्या सत्यसाध्यतानिश्यस्य चिकीर्षाप्रतिवन्धक- जानत्वेन हेतुना चिकीर्षाजनकज्ञानविघटकलमाधने पक्षधर्मताव- तात्(१) रुनिमाध्यताज्ञानस्यैव चिकौर्षाजनकत्वमिद्धिरिति भाव । न र जनकज्ञानविघटकत्वेनान्यथासिद्धतया तदभावस्थाइतृत्वात् स्वरू- पामिद्धिदृष्टान्तामिद्धिय इति वाच्या प्रतिबन्धकत्व दिन कारणी- भूताभावप्रतियोगित्व, किन्तु प्रयोजकौमृताभावप्रतियोगित्व, प्रयो- जकलञ्च कारणकारणव्यावृत्तान्यथामिपितुष्टयरहितले सति नि- पतपूर्ववर्तित्व कारण-तत्कारपसाधारण, हेतो ज्ञानपदोपादानादेव च विषयान्तरमचारादो न यभिचार, साध्ये च ज्ञानपद स्वरूप- कथन, विघटकत्वञ्च प्रतिवन्धकत्वमेव न त्वेककालावच्छेदेन तदधि- करणत्तित्वरूप विरोधित्व, गुरुनयेऽभावम्याधिकरणज्ञानरूपतया (१) कृत्यसाध्यतानियय चिकीर्षाजनककृतिसाध्यताशानेतरविघटक्वा- भाववानियाकारकवाधमिश्यवलादित्यर्थः ।

·নাবিলাসী त्यसाध्यताज्ञानस्यापि सत्यमाध्यताज्ञानाभावस्य शानात्मकन्या विरोधितया मिद्धमाधनापत्तेः । न धामाधुलजाने माधुवज्ञाना- जन्यमान्दधीप्रतिबन्धके व्यभिचार रति वाचं । अनाकासवरूपा- माधुलजाने श्राकाहाज्ञानमादाय साध्यस्यापि मत्त्वात् अन्याया- साधुवज्ञानस्य च प्रतिवन्धकवे मानाभावात् । न च तथापि सिद्धौ व्यभिचार इति वाच्यं । गुरुनये मिद्धे रमनिबन्धकवात् तयान- प्रतिबन्धकताया एव वा इतौ निवेशात् । अतएवामिद्धत्वज्ञाना- जन्येच्छामनिवन्धके मिडूबजानेऽपि न व्यभिचारः। नयावत्तप्रति बन्धकताया एव हेतौ निवेशादसिद्धबनिश्चयस्थापि इछाडेतत्वा- भ्युपगमादा। अथ तथापि वाध-सत्प्रतिपदादौ व्यभिचारः । न च सहायतापि प्रतिबन्धकता इतौ निवेमनीयेति वा । सत्यसाध्य- ताज्ञानाभाव-यभिचारज्ञानाभावयोरपि बाधाभावतयैव चिकीर्षानु- मित्योः प्रयोजकतया स्वरूयामिद्धि-दृष्टान्तासियोरापत्तेः । न माक्षादविरोधिवे मनीत्यनेन हेतर्विशेषणीय इति वाच्च। साक्षा- दविरोधित्वं हि न पायाभाव-तयायाधनवगाहिलं प्रकतेऽपि नद- सिद्धेः कृत्यमाध्यताज्ञानस्य चिकीर्षाप्रकारोभतक्षतिमाध्यवाभावाद- गाहिलात, अतएव न कारणभूताभावाप्रतियोगित्वमपि प्रकृतेऽपि सदभिद्ध पूर्वपक्षिणा कृत्यमाध्यवाधियः साक्षादेव प्रतिबन्धकला- भ्युपगमात् । न र हेतौ प्रतिबन्धकज्ञानवपदेन शामलावच्छिन्न- प्रतिबन्धकतामालिवं विवक्षितं वाध-सत्प्रतिपक्षादेश निश्यलेन (1) अधिकरणशानामकम्यति ख।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः ! २३ अन्यथा स्वकृत्यसाध्यत्वानिष्टसाधनत्वोपेक्षणीयत्त्व- । हत्य- प्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यं । प्रकृतेऽपि तदसिद्धेः उनयुक्त्या(1) साध्यतानिशयस्यैव पूर्वपक्षिमते प्रतिबन्धकत्वात् इति चेत्, न, इतो खग्राह्यविरोध्यवगाहिज्ञानभिन्नत्वेन यत्पदार्थविशेषणात् स्व- पदं प्रतिबन्धकज्ञानपरं, चिकीर्षायाश्च ज्ञानभिनत्वादेव मनहः, खग्राह्यविरोध्यवगाहित्वन्तु खं यत्र यदभाव-ताप्य-तदवच्छेदका- धन्यतममवगाइते तत्र तदवगाहित्वं संवादित्वेनापि हेतौ यत्पदार्था- विशेषणीयः तेनेटभेदग्रहे प्रवृत्त्यादिप्रतिबन्धके तनये न व्यभि- पारः(९) संवादिप्रवृत्तौ विशिष्टज्ञानमेव हेतुरिति माध्यमत्त्वादेव न तमादायैव व्यभिचारः । न च तथापि कूटलिङ्गस्यले लिगा- संमर्गाग्रहेण लैङ्गिकार्मसर्गाग्रहाधीनमवादीच्छा-मत्तिप्रतिवन्धकेष्ट- भेदग्रहे जनकौभूतविशिष्टज्ञानविघटकवाभावायभिचार इति वाच्यं । विशिष्टज्ञानस्य संवादौच्छा-प्रवृत्तिहेतुत्वेन अनायाया तचापौच्छा- प्रत्योर्विषयान्तरविषयकत्वकल्पनेन विसंवादिलस्य तैः खौकारा- दिति दिक् । 'अन्यथा' एतादृशव्याप्यनगीकारे, 'कृत्यमाध्यत्वमिति दृष्टान्नार्थ यथा वया कृत्यमाध्याल ज्ञानस्य प्रतिबन्धक कम्पनौयं नयेतेषामपि स्थादित्यर्थः, 'अनिष्टसाधनत्वं' बलवदनिष्टानुबन्धित्वं, () छतिसाध्यतासंध्यदशाया चिकीर्पोत्पत्तेः सन्यसाध्यतानिधयत्वेनैव प्रतिषन्धकत्वमिति भावः । (१) गुरुमते तत्र बाधनियाभावकालोनम्य धर्म-धर्मियोनिदयस्यैव कारणखान्न तत्र अमाधानविघटकत्वमिति भावः ।

·নবন্নিামী निष्पलत्वज्ञानं प्रतिबन्धक क्रियाक्षानमेव प्रवर्तक कल्पात। ननु सनोधात्वर्थगोचरेच्छावाचित्वात् लाधवाच वताविच्छा चिकीर्पा सा च दृष्टाविवेष्टसाधनता- जानादिति चेत्, न, वहिना साधयामौलिवत् कृत्या 'उपेक्षशीयावं' एमाधमतावच्छेदकरूपशूत्यत्वं, 'निष्फलत्वं' ट- फलोपधानशून्यत्वं, 'प्रतिवन्धक' पिकौप्रिनिबन्धक, 'क्रियाजान- मेवेत्येवकारेण माधननादिज्ञानव्यवच्छेदः । मोन्दड़: गङ्गाले(१) 'नश्चिति, 'मन इति, 'वाचिवात्' बोधक- खात्, एतच विकीपिदस्य यौगिकत्वपके, चिकोपांपदस्याखाडढ- सपने स्वाद, 'साघवादिति फतिमाध्यसप्रकारके छावापेक्षया शनी- कालस्य प्रतिनिमित्तस्य वधुवादित्यर्थः, "चिकोषां' विकोपर्यापद- वाया, 'वृष्टाविवेति वृष्टिर्भवलितोकेवेत्यर्थः, 'रएमाधनताजामात ছলনাম্বালখান বিষাঘনাঘা বিনাধীৰােগলনাগালী- दिति यावत्, तत्र छतियाध्यतस्याप्रकारतया कृत्यमाध्यता मिश्य- स्थाप्रतिबन्धकतया कृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुब मानाभावादिति भावः । अत्र वृष्धिर्भववितीछेवेति प्रभाध्यागकोदृष्टान्त गुरुनये वृष्टिमार्थ सुखं भवलितीछेव विशेषणतया सुखत्वमिव वृष्टित्मपि विषयौकरोति न तु दृष्टिभवतिति वातन्त्र्येणेच्छा कृतिमाध्यता- (३) सोन्दमतमा निराकरोतीति । (२) उभयवाद्यसिद्ध इत्यर्थ ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । २५ साधयामौतीच्छायाः कृतेः पूर्वमनुभूयमानायाः सन- न्तावाच्यत्वेन गौरवेण च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । किञ्च पाक चिकौर्पतीत्यव प्राधान्येन पाकस्येच्छा- विपयत्वमनुभूयते न तु कृतेः, धातोश्च सन्प्रत्ययाभि- प्रकारकेच्छां प्रति सुखत्व-दुःखाभावत्वप्रकारकज्ञानयोहतत्वेन कृति- माध्यत्वाप्रकारकोपायेच्छाया अलौकत्वात् दृष्टिसाध्यं सुखं भव- वितीच्छायान्तु सुखे दृष्टिसाध्यत्वज्ञानमेव हेतरिति मन्तव्यं । 'वझिना माधयामौतिवदिति साध्यत्वाकारिकाया इति शेषः, 'अनुभूयमानायाः' नियमतोऽनुभूयमानायाः, 'मनन्तावाच्यत्वेन' मनन्ताप्रतिपाद्यत्वेन, 'गौरवेण' प्रतिनिमित्तगौरवेण, 'प्रत्याख्या- तमशक्यत्वादिति कारणतायाः प्रत्याख्यात्मशक्यत्वादित्यर्थः, तथा चिकौर्षापदाप्रतिपाद्यापि मा प्रवृत्तिहेतुरिति भावः । ननु कति- माध्यत्वप्रकारकेचछायाचिकीर्षापदाप्रतिपाद्यसमिति यदुकं तदपि दूषयति, 'किञ्चेति, 'प्राधान्येनेति विशेय्यतयेत्यर्थः, अप्राधान्येन विषयवस्य तत्र द्वितीयार्थत्वे पाकवं चिकीर्षतौत्यपि प्रयोगाप- त्तिरिति भावः । न तु तेरिति, तो न तौच्छा चिकीर्षा- प्रतिपाघेति भावः । ननु पाकं चिकीर्पतौत्यत्र पाकस्य विशेष्यतया इच्छाविषयत्वमनुभयतइत्ययुकं मन्प्रत्ययममभिव्याधतधानोरिच्छा- विशेष्यवाचित्वेन धात्वर्थम्यैव विशेष्यत्वादित्यत आह, 'धातोयेति, 'इच्छाप्रकारवाचितमिति, न तु विशेग्यशचिवमिति रोपः, मकारय शनिमाध्यत्वं माध्यतासमर्गण तिर्वा श्राधे तु लवणदिकानुमरण- ·धितामयों धेयेच्छाप्रकारवाचित्वं, श्रोदनं बुभुक्षत इत्यत्र भोजन- विशेष्यतयोदनस्येच्छाविषयत्वानुभवात् । इष्टसाधन- त्वेन बटाविव सताविच्छासम्भवेऽपि कृतीच्छा न प्रव- सिका किन्तु स्वरुतिसाध्येच्छव, घटं जानाति चिकी- पति करोतीतिजान-चिकीर्या-कृतीनामेजविपयत्वा- मित्यन्यदेतत् । 'भोजनविशेग्यतयति भोजनप्रकारकेच्छाविशेष्यत- घेत्यर्थः, श्रीदनविशेष्यकभोजनमकारकेच्छाशय इत्यन्वयवोधादिति भावः । ननु शानिमाध्यत्वप्रकारच्छाया नियमतः अतिपूर्वमन्तु- শিলমি প যা যদি: শৰৱৰূলীন পিন্তু कृतीच्छव एमाधनताजानेन तस्या अपि प्रवृत्तिपूर्व मम्भवान् । नवं क्रियाया इएमाधनतादिज्ञानेन विनापि कृतेरिटोपायवा- दिज्ञानात् प्रत्यापत्तिरिति वाच्यं । इष्टत्वात, अन्यथा तवापि छतेरियमनकवादिजानदशायामपि फ्रियाया दृष्टयाधनवादि- জানা সাধনাহিন আছ, ‘মাঘলননি রঙ- धनवज्ञानेनेत्यर्थः, बटाविवेति, प्रवृत्तिपूर्वमिति शेपः । 'करोतीति नादृशानुव्यवमायेनेत्यर्थः, “ज्ञान-चिकी-तीनामिति, महत्त्या सह प्रवृत्तिकारणान-चिकीर्षयोः ममानविशेश्यकासविषयौकरणादि- त्यर्थः । इदमुपलवणं अतिप्रमङ्गभङ्गाय नदिशेश्यकतौ तदनु- कूस्तकृतीच्छाया एव देतताया वाहव्यवात् पाकानुकूलखतौछा- (३) लक्षणादिक भरणमित्यन्धदेतदिति ख, ग 1 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः। २७ नुभवात् । श्रथ यदि कृत्या साधयितुमिच्छा सा तदा चिकौपितस्य पाकस्यान्यतः सिद्धौ सा नापगच्छेत्, न युपायविशेषसाध्यत्वेनेच्छोपायान्तराधीनफलला- भेन निवार्यते, प्रीत्या धनलामेऽपि प्रतिग्रहेण तल्लि- प्साया अनिरत्तरिति चेत्, न, स्वविषयसिद्धत्वस्य" त्व-स्वकृतिशाध्यत्वप्रकारकेच्छालयोः समारोरत्वेन लाघव-गौरव- मपि नास्तौति ध्येयं । कृत्या साधयितमिति कृतिमाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'मा' चिकौर्या, 'चिकौर्षितस्य पाकस्येति चिकौषीविषयताव- छेदकपाकत्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः, 'श्रन्यतः मिद्धौ' अन्यतः सिद्धत्वपहे, 'मा' पाकत्वप्रकारिका, 'नापगच्छेत्' न जायेत न तदापि जाये- तेति यावत्, 'उपायविशेषमाध्यत्वेनेति एकोपायसाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'उपायान्तराधीनेति, उपायान्तराधौनमिद्धत्वज्ञानेनेत्यर्थः, 'पौत्या धनलाभेऽपौति धनलाभस्य प्रौत्या सिद्धत्वजानेऽपौत्यर्थः, 'प्रतिप्रति प्रतियहमाध्यत्वप्रकारकधनलाभेच्छाया इत्यर्थः, 'अनि- वृत्तः' उत्पत्त्यनिवृत्ते: उत्पत्तेरिति यावत्, तथाच तदुपायसाध्य- बमकारकेच्छा प्रति तदुपायत: मिद्धवजानस्यैव प्रतिबन्धकतया उपायान्तराधीनमित्वजानेऽपि कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छोत्पत्तो न बाधकमिति भावः। 'स्वविषयसिद्धत्वस्येति, स्वविषयतावच्छेदका- • 'सविषयेति सविषयसिइत्वज्ञानम्येत्यर्थः, ज्ञानातिरिक्तछाया तश्- शामस्य तथात्वादित्या । वस्तुतः सिइत्वशानं नेच्छाविरोधि किन्तु विरोधिगुणान्तरमेव, परन्तु तदा सिइधानामावेन हेत्वमावादयिमेच्छा न भापते, एवध धनादावुत्पऽपि तदसिदत्वममसम्मानेच्छाविच्छेद इति ·२५ सवचिन्तामो धेयेच्छाप्रकारवाचिवं, श्रोदनं बुभुक्षत इत्यच भोजन- विशेष्यतयौदनस्येच्छाविपयत्वानुभवात् । इष्टसाधन- त्वेन दृष्टाविव कृताविच्छासम्भवेऽपि शतीच्छा न प्रव- र्तिका किन्तु स्वकृतिसाध्येच्छेव, घट जानाति चिकी- पति करीतौतिचान-चिकी-कृतीनामेकविषयत्वा- मित्यन्यदेवता ॥ भोजनदिशेय्यतयेति भोजनप्रकारकेच्छाविशेग्यत- येत्यर्थः, श्रीदनविशेयकभोजनप्रकारके छात्रय इत्यन्वयबोधादिति भावः । ननु हतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छाया नियमतः कतिपूर्वमनु- भवसिद्धोऽपि न मा प्रवृत्ति हेतः अवच्छेदकगौरवात किन्तु হনীর দুgষাণাগান নয়া স্মৃতি সংবিমূর্ণ মুখ । नवं क्रियाया एसाधनतादिजानेन विनापि कृतेरिटोपायला- दिशानात् प्रवृत्त्यापत्तिरिति वा । इश्वात्, अन्यथा तवापि तेरियाजनकलादिजानदायाममि क्रियाया मानवादि- जानात् प्रत्यापोतुल्यवादित्यत पाह, 'दएधाधनत्वेनेति इष्टमा- धनवज्ञागनेत्यर्थः, 'याविवेति, मत्तिपूर्वमिनि यः। करोतीति नादृानुव्यवसायेनेत्यर्थः, 'ज्ञान-तिकीर्श-तीनामिति, महत्त्या माह मतिकारण ज्ञान-चिकीर्षयोः समानविशेश्यकपविषयौकरणादि- त्यर्थः । इदमुपलक्षणं अतिप्रसङ्गभङ्गाय नदिशेयककृतौ तदनु- कूलकतौछाया एव हेतुलाया वक्तव्यत्वात् पाकानुकूलसातौछा- ११) पक्षणादिकं शरमियन्यदेतदिति ख, ग ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः। . नुभवात् । श्रथ यदि कृत्या साधयितुमिच्छा सा तदा चिकौपितस्य पाकस्यान्यतः सिद्धौ सा नापगच्छेत्, न युपायविशेषसाध्यत्वेनेच्छोपायान्तराधीनफलला- भेन निवार्यते, प्रीत्या धनलासेऽपि प्रतिग्रहेण तल्लि- साया अनित्तेरिति चेत्, न, स्व विषयसिद्धत्वस्य' त्व-खातियाध्यत्वप्रकारकेच्छात्वयोः समशरोरलेन लाघव-गौरव- मपि नास्तीति ध्येयं । 'हत्या साधयितमिति कृतिमाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'मा' चिकीर्षा, 'चिकौर्षितस्य पाकस्येति चिकीर्षाविषयताव- वेदकपाकलावच्छिवस्येत्यर्थः, 'अन्यतः मिद्धौ' अन्यतः सिद्धलयहे, 'मा' पाकत्वाकारिका, 'नापगच्छेत्' न जायेत न तदापि जाये- तेति यावत्, 'उपायविशेषमाध्यत्वेनेति एकोपायमाध्यत्वप्रकारिके- त्यर्थः, 'उपायान्तराधीनेति, उपायान्तराधौनसिद्धत्वज्ञानेनेत्यर्थः, 'पौत्या धनलाभ पौति धनलाभम्य प्रौत्या सिद्धत्वजानेऽपौत्यर्थः, 'प्रतिप्रहेणेति प्रतिग्रहमाध्यत्वप्रकारकधनलाभेच्छाया इत्यर्थः, 'अनि- वृत्तः' उत्पत्त्यनिहत्तेः उत्पत्तेरिति यावत्, तथाच तदुपायमाध्य- वप्रकारकेच्छां प्रति तदुपायतः मिद्धत्वज्ञानम्यैव प्रतिबन्धकतया उपायान्तराधौनमित्वज्ञानेऽपि कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छोत्पत्तौ न पाधकमिति भावः। 'स्वविषयमिद्धत्वस्येति, स्वविषयतावच्छेदका- 'सविषयेति सविषयसिइत्वज्ञानम्येत्यर्थः, ज्ञानातिरिक्तछायां त- भागम्य तपात्वादिया। वस्तुतः सिइत्वज्ञानं नेच्छाविरोधि किन्तु विरोधिगुणान्तरमेव, परन्तु तदा सिदशानामावेन हेलमावादग्रिमेच्छा न भापते, एवध धनादावुत्पनेऽपि तदसिहत्वभमसम्भवानेच्छाविच्छेरे इति .

·२ तत्वचिन्तामणी फलेच्छाविच्छेदस्य चोपायेच्छाविरोधित्वात । अस्ति वच्छिन्नविशेष्यताकसिद्धवज्ञानस्येत्यर्थः, यथाश्रुते पाकं कृत्या माध- यामौतौछाया अन्यतः सिद्धपाकाविषयतया तसिद्धौ तत्रित्ते- रनुपपादनात । न च तस्याः) अन्यतः मिद्यपाकोऽपि विषयः व्यधिकरणमकारकेच्छाया अभ्युपगमादिति वा । तथापि पाक- वरूपेणान्यत: सिद्धपाके सिद्धवज्ञाने तेन रूपेणमिद्धपाकमात्रे तदापत्तेस्तादवस्यात् भिन्न प्रकारकस्यापि मिद्धत्वज्ञानस्य प्रति- बधकलापाताच्च(२)) मिद्धवच क्वचिदुत्पनत्वं कचित् खत्वभागिता क्वचिञ्च माध्यताविरोधित्वरूपं ज्ञानादौ ग्रामादौ दुःख- प्रागभावादौ पथाक्रमेण योध्यं । प्रतिवन्धकाभावकूटस्थ हेतुत्वाच नाननुगमो दोषाय। न चैवं मिद्धपामादौ कथमिच्छति वाध्य । तब गामादिलाभम्या सिद्धस्यैवेच्छाविषयवान तु मामादेरिति भावः। 'अपायेच्छाविरोधियात्' उपायेच्छानुत्पादप्रयोजकालात, फलेछा- (५) उपायान्नराधौनसिइत्वज्ञाने पाकं कृत्या साधयामोतोक्षाया निह. रुपपादयितुमशक्यत्वादिति भाव । (1) 'तस्याः' मार्क कृत्वा साधयामोतोकाया इत्यर्थः । (२) बियाः सिद्धा इत्याकारकसिद्धत्वनानस्य पाशं कन्या साधयामौतो- छाप्रविबन्धकतापाताचेत्यर्थः। (७) कचित् विद्यमानत्वमिति ख, ग । ল্পিৰণ স্বৰ বিহ। ৰ সঘা প্ৰাৰ অনিনিৰ যুগৰ মহাষা तत् वरूपसदेव तमित्तिप्रयोगक, स्थतएव सिद्धत्वज्ञानमपि स्वरूपसदे- वेति भावः । 'शस्ति चेति, पाके सिहतया विषयसिद्धदे, योदनसिहतरा पलेछाविच्छेद इति भाव इति प्रकाश ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २८ च तच पाकौदनयोः सिद्धत्वं, अन्यौदनेच्छायां पाक- विच्छेदस्य प्रतिबन्धकत्वाभावेन यथाश्रुतासङ्गतेः, 'तत्र' चिकौर्षितस्य पाकस्यान्यतः सिद्धवज्ञानस्यले, 'सिद्धत्वं' सिद्धत्वग्रहः, पाकस्य मिद्ध- बजानात् स्वविषयमिद्धत्वज्ञानं श्रोदनस्य सिद्धत्वज्ञानात् फलेच्छा- विच्छेद इति भावः । ननु स्वविषयतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्य- ताकसिद्धत्वज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकवे स्वत्वान्तर्भावादननुगमः । तद्धर्ममकारकतद्धमाश्रयविशेष्यकेच्छां प्रति तादृशमिद्धवज्ञानं विरो- धौति वाच्यं । विसंवादौछाया असङ्ग्रहात् । श्रथ तद्धर्मप्रकार- केच्छां प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताकमिद्धत्वज्ञानं विरोधि। न चैवं शुद्रादिपाके मिद्धत्वज्ञाने ब्राह्मणस्य पाके चिकौर्षा न स्यादिति वाच्य । तदानौं खौयपाकवादिरूपेणैव ब्राह्मणस्य पाके चिकी- र्घोत्पादात् पाकवरूपेण तदनुत्पादादिति चेत्, न, ग्रामे स्वत्वं मे भवलित्यादिमिद्ध्यामादिगोचरेच्छायां ग्रामत्वरूपेण मिद्धत्व- ज्ञानेऽपि जायमानायां व्यभिचारात् कपालव-इविष्वादिरूपेषा सिद्धत्वज्ञानेऽपि जायमानायां कपास्त-हविराद्युपादानेच्छायां व्यभि- चाराच, मिद्धलजानदशायां तदनभ्युपगमे तदानौं प्रवृत्तेरप्यप- स्तापप्रसङ्गात् उपादानेच्छायाः प्रवृत्ती हेतुत्वात् । अतएव तद्धर्म- प्रकारकत्वावच्छिन मुख्य विशेष्यताके च्छां प्रति तद्धर्मावच्छिमविशय्य- ताकमिद्धवजानं विरोधि नातो ग्रामे स्वत्वं मे भवविति मिद्ध- ग्रामादिगोचरेच्छायां व्यभिचार इति कस्यचित् प्रस्त पितमप्यपाम्तं, कपाल इबिराघुपादानेछायां व्यभिचारात् पाकवादिरूपेण मिद्ध- ·तत्वपितामणौ बजानदशायां मम तिमाध्यः पाको भवविनिचिकीर्षायाश्चनुत्पा- दवघटनादिरूपेण मिलनानदायामपि नौलो घटो भवत्वि- नौछाया अनुत्पतिप्रमानि । मैवं । तद्धोग्यतावच्छे- दको प्रति नद्धर्मप्रकारकमिद्धवज्ञानस्य प्रतिबन्धकलात् उद्दे- स्वच भवलित्यादिपदाभिनयमानो विषयमा विशेषः, यामे स्वतं भवलित्यादौ तु यामादिनेहिनः किन्तु तच स्वत्वमेव, एवं कपास्य- इविराधुपादानगोधरेछायामपि कपालादिनदियः किन्तु घट- यागादिः, उद्देशतावच्छेदकलञ्च तत्पर्याप्यधिकरणलं तेन घटला- दिरूपेण मिद्धत्वज्ञानशायां न नौलो पटो भवलितौछानुपपत्तिः, श्रतएव प ययां पाकादिविषयकधिकौर्यायां पाकलादिमात्रेया उद्देशता मा पाकवादिरूपेण सिद्धत्वज्ञानादेवापैति यस्यान्तु स्वनिधायपाकवादिरूपेण सा तु स्वकृतिमाष्यपाकवादिरूपेण मिथवज्ञानादेवापतौति विभागः । नादृशविलक्षणविषयतानीकारे র ননর্মিলনৱ মনিলা মনিবন্ধন র নায়ুলিন স্বামী- নগ্নাবলিমিনাধিলালন বন । ঘি অবিক্ষুgষাঘলনাগালাথী হজ্জ নরুন্ম- प्रकारकसिद्धवनिश्चयो विरोधी एमाधनावञ्च यत्र पाकवरूपेण होतं तत्र पाकत्वमकारकसिद्धवधियैव सापगच्छति यत्र इति- साभ्यपाकलादिना तदवगतं तत्र तदवच्छिन्नमित्वधियैवेति विभागः। तेन प्रतियहमाध्यधनलाभवस्य दूरसाधनतावच्छेदकत्वात् प्रकारान्तरेण तसाभेऽपि न सदफ्गमः। न च विद्धवज्ञानदायां (५) उद्देश्यतेति पूर्वणान्वय ।

·शब्दास्यतुरौयखण्ड़े विधिवादः । . जायमानायां घट-यागादिमाध्यकप्रवृत्तिजनककपाल-हविराथुपा- दानेच्छायां व्यभिचार इति वाचं! गुरुनये उपादाननिष्ठचिकौर्षा- विषयमाधनताज्ञानस्य साचादेव प्रवृत्तिहेतुलेन तादृशेच्छायां मानाभावात् तच्चाये स्फुटीभविष्यति, एवं न्यायनयेऽपि । तथापि यथा पाकवरूपेणेएसाधनताज्ञानात् कृतिसाध्यसप्रकारक- जानमहातात् पाकः कृतिमाध्यो भववितीच्छा तथा ग्रामवादि- रूपेण सिद्धयामादाविष्टसाधनताज्ञानात् खौयस्खवप्रकारकज्ञानस- हातात् ग्रामो मे खत्ववान् भवलित्याकारकसिद्धयामादिविशेष्य- केच्छोत्पत्तौ बाधकाभावात् तच व्यभिचारः ग्रामवादिरूपेण मिद्धत्वग्रहेऽपि तदुत्पत्तेरिति वाच्य। स्वकृतिमाध्यवातिरितस्यले तत्प्रकारकफलार्थोछायां तत्प्रकारकफलमाधनताग्रहस्य फलवलेन हेतुतया ग्रामत्वरूपेण इष्टसाधनताजाने तादृशेच्छाया एवासि- द्धेरित्याहुः । तदमत् । गुरुनये नित्यविषयकेच्छाया श्रमश हात्() घटादिमाध्यकमवृत्तौ घटादिचिकीर्थावत् कपालाद्युपादानकमत्तौ कपालादौछाया अपि हेतुत्वेन कपालाद्युपादानकेच्छायां व्यभिचा- रस्य दुरित्वाच। अन्यथा चिकौपांविषयमाधनताज्ञानस्य लौकि- कारयतम्य पाविगिरत्वेऽपि यत्रेच्छा तचैवोपादानतया प्रवृत्तिर्यत्र नेछा तत्र नेति नियमानुपपत्तेः न्याय-मीमांमामिद्धान्तम्य च युमिविरुद्धलेनानुपादेयत्वादिति मइपः । (१) सतिसाध्यवातिरिक्तस्यने तत्प्रकारकपलसाधनताशानस्य हेतुत्वेन सादृशानामावेन निन्धविषयकेच्छाया व्यसंयम इति माव'।

·तत्वचिन्तामो सिव हि सामान्येच्छाविच्छेदः । अन्यथा सकलख- विषयसिझेरसम्भवेन तद्विच्छेदो न स्यादेव। वस्तुतस्तु* मिद्धवज्ञानमित्यत आह, 'अन्ययेति प्रातिस्विकरूपेपा) सर्वास व्यक्तियु मिद्धत्वज्ञानस्यैव विरोधित्वे इत्यर्थः, 'मकलखविषयमिद्धे- रिति खोद्देश्यतावच्छेदकपाकवादिमामान्यधर्षावछिन्नास याव- नौषु व्यक्तिषु प्रातिस्विकरूपेण मिद्धत्वज्ञानस्येत्यर्थः, 'असम्भवेन' युगसहसणाप्यमम्भवेन, 'तद्विवेदी न स्यादेवेति सिद्धत्वज्ञानप्रयु- क्रपाकवादिसामान्य ग्यतावच्छेदककेच्छाविकेदः कापि म स्थादित्यर्थः । गुरचरणानु) गनु सामान्येच्छा प्रति मामान्यधर्मकारेए मामान्यधर्मावच्छिन्नास यावती' व्यक्तिषु सिद्धत्वज्ञानमेव विरो- धौत्यत आह, 'अन्ययेति यावतीषु व्यनिषु सामान्यधर्मप्रकारक- मिद्धत्वग्रहस्यैव विरोधिवे इत्यर्थः, 'मकलस्वविषयमिद्धेरमामये- ননি বিষযমাণাহিদামাবিল্ফিা খাবনী व्यक्ति मिलम्य बाधितावनेत्यर्थः, 'नदिच्छेद इति, अन्यथाख्या- त्यापश्या भवच मिद्धत्ववानस्थासम्भवादिति भाव इत्या। (१) अजयक्तिवादिने (२) केचिस्विति ग.. . मनु कतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छा विनापि तौछास्थले प्रदानुभूय- मानवेन व्यभिचारादनन्य गत्या मित्रविषयकेच्छाया थपि हेतुत्वं क्य- मित्यत थाए, 'वस्तुतस्विति, मनु कथं मासत इत्यत थार, 'फियाहार ति, ·शब्दाग्य तुरीयखण्डे विधिवाद । २५ क्रियानुकूला कृतिरिटोपाय इति ज्ञाने क्रियायाः ननु कार्य-कारणभावापन्नानां ज्ञानेच्छा-कृतौनां एकविगेय्य- कत्वानुभवोऽसिद्धस्तथाच लाघवात् स्वकृतीच्छात्वेनैव कारणलं । न चातिप्रसङ्गभगाया) तदिशेयककृतौ तदनुकूलकृतौच्छायाएव हेत- ताया वनव्यत्वात् पाकानुकूलस्वकृतीच्छाव-खकृतिमाध्यत्वप्रकार- कयामेच्छालयोः समभरौरवान्न लाघव-गौरवमिति वायं । नावतापि विनिगमनाविरहेण तत्त्वेन हेतुताया दुह्यरत्वात् । न च पाकानुकूलकृतीच्छाया हेतुले न्यायनये इच्छादारा प्रवृत्ति प्रति पाकानुकूलकृतौटमाधनताज्ञानस्य हेतृत्वप्रमको प्रवृत्तिं प्रती- एमाधनताज्ञानस्य कार्य-कारणभावे कारणतावच्छेदकगौरवं पाके- एसाधनताज्ञानत्वापेच्या पाकानुकूलझतौरमाधनताज्ञानत्वस्य गुरु- वादिति वाच्यं । प्रवृत्तिं प्रतीष्टसाधनताज्ञानस्याहेतृत्वेऽपि पति- विरहात् इच्छयैव(२) उपचौणत्वात्(३) कृतीच्छां प्रति च(५) कृतीप्रमा- 1) एकसाध्यककृतौ व्यन्यसाध्यककृतीच्छाया हेतुत्ववारणायेत्यर्थः । (२) ननु कृति प्रतीएसाधनताज्ञानस्याहेतुत्वे शताविएसाधनत्वज्ञानकाले तव प्रत्यापत्तिरित्यत व्याह, इच्छयैवेति, कृताविष्टसाधनताज्ञान- काले कारणाभावादिच्छव न जायते कृतीएसाधनताज्ञानस्य जनको. भूतस्य सत्त्वे वताविएसाधनताज्ञानस्यासम्भवादिति भाव । (२) इच्छाहारोपेक्षणीयत्वादिति ख० । (B) नन्पिच्छा प्रति इएसाधनत्वज्ञानस्य हेतुत्वे व्यतिरितकारणत्वकल्पन नव मते स्थादित्यत चाइ, कृतीच्या प्रति चेति। साक्षासाधनताबाधे परम्परासाधनतामादायैव साधनावप्रतीतिरिति सि- द्वान्तात् क्रियाहारस्वमाने तदुभयं भाति, तन्नन्यत्वे सति तज्जन्यजनकत्वम्यैव ·বাঘিমাদী शतिसाध्यत्वमिष्टोपायत्वञ्च भातं क्रियाहारैव कृतेरि- খলনাপ্পালয় ইলোরাদি ষষ্মনন বৰ বান্ধবানন আললাম্বন্ধেয় ঘুৰি গলি ধনি বিদ্যালসন্ধা- কালক্সারি বৃথাব্যলন মা। ল নবাবি - নিৰিমৰূহ্মাবলম্বন্ধ্যায় কলা নত্ব বুঝিনি বা। মা পৃথষ্টনষিস্থা সন্ধিাহনিলসন্ধাৰ মায়- নিষাকধাঘণনাঙ্গলবল নাছিমাননালয় কন- নারী নয় সয়াল, অহি ও কৃষাণি নিধৰন্ধা- ছেদালনালিলন ল ন র নিঘনায় দৃথষ্ট- বল ব সু লাষ্ট্রদলাঘবষন্মাবধি নিষাণাৰgষা ঘলনায়ল-যাঙ্গালুকুৱহনীষাঘলনাগালী মীলা- বিয়েহাৎ, বনষ্টিবি, ভৗম্ব মানঝিনি । সব মন ছেীহাহলসানামিখালসযুদ্ধবিধাধনায় - নিৰাগৰহ্মান্ধায়ামইলবিনি কাপ্ত। আয়নই বা লােহি, ‘ জিন্ধুর নিযিম মাষবিকা নিষা বানিয়; বয়ামীনি, কান্তষ্টিৰালৰ অনিষগ্রন্থাল- নিষাবনাপ্লাবৗদৱীখনিনি সাল। ননি, অন্যঘাষিব্রাহা- এবুৰিষাযিকাবিনি চাৰি । লীলফাৰীনি, লন্ত যন্ত্রনীতি न्यायात् মাথায় গীবকূল হল নক্সন নি , বলি, বায়হাকাবিল সাবাহায়েনাদি গলগন্যান্তমালা। গ ঘ বায়ু বায়ুহী অলিঘা, বয়াদীস্বযেনগনবিলি, নগ্ন, যত্ত ধীশ্বসন- মৰ সৱীখন্দ ঘন ঘহি সন্মৰ বাথ নহীঘমিয়া ৰ ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । ष्टसाधनत्वादिति तद्दोधात् कृताविव कृतिसाध्यत्वेन क्रियायामपि सैवेच्छेति चिकीर्षायां कृतिसाध्यत्वप्रका- रनैयत्यमतः कृतिसमानविपयचिकीत्वेन चिकौर्षा- याः कृतिकारणत्वं न तु कृतीच्छात्वेन भिन्नविषयतया मौकत्वसम्पादनाय तदभिधानात् स्वमतेऽपि दृष्टसाधनताज्ञानस्या- हेतत्वेऽपि वक्ष्यमाणयुक्त्या दृष्टसाधनताजानविभिष्टकृतिमाध्यताज्ञान- खेन हेतुताया इसाधनताज्ञानस्य हेतुतावच्छेदकत्वेनापेचितत्वा- खेति ध्येयं। कुतोभातं तदाह, 'क्रियाद्वारैवेति, दृष्टं प्रति कृतेः साक्षात्साधनत्वस्य बाधात्तजन्यक्रियायामियोपायत्वमग्टहोला तस्य दुर्यहत्वादिति भावः । 'तद्वोधात्' इरमाधनतावोधात, "चिकी- यो प्रवृत्तिपूर्ववर्तिक्रियानुकूलकृतीच्छायां, 'कतिसमानविषयेति प्राकादिविशेष्यकेत्यर्थः, "चिकीर्षात्लेन' स्वकृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छा- लेन, 'कृतीच्छात्वेन' पाकानुकृतकृतीच्छात्वेन, 'भिन्न विषयतया गौरवादिति भिन्नविशेष्यकलस्तक्षणगौरवादित्यर्थः । न च समान- ईश्वरस्य परेणानगीफाराध । व्यन्ये तु धावत प्रयत्नोत्कर्षेण श्वासक्रियात्वा- वच्छेदेन प्रयत्न ग्यत्वं सत्यादिकाले च प्रयत्नान्तरामावात्तन्नन्यत्व। किच्च समाधिस्थानां शासधारणे शासकियापतिवन्ध इत्यविवादं जीवनादृयन्तु सदापि लब्धत्ति तथाच जीवनयोमिष्टातिव्यतिरेकादेव वन श्वासकिया. विरह इति तत्र तजन्यत्पमिति वदन्ति । यद्यपि सवारोदेशेन प्राये प्रति. रापाद्या सा च पाखातीन्द्रियतया न सम्भवति, प्रतिविषयप्रत्यक्षम्य , तमुवातथापि तन्मते प्राणस्य प्रत्यक्षलादिदमुलममान्मते तु प्राय·s মানজিলানী বিমঘলধিবিমঘলবাগী নানা বিবি- নাম লিলাঘব-শীৰৰ ব্যৱীৰম্ভ নব ষা। রাষ্ট্রদ্ধেলাঘাষরবি শয়তি বিষৗথ- অন্ধৰ বলি না দমলেৰিয়াল-চিৰিযবহাথ ফীষাবি জানায় বিৰিামৰা ঘৰ-বয় স্কা- तायां विनिगमकले तान्त्रिकाणां व्यवहारस्यैव नियामकवान्, অথ) অলুমিনি সনি ক্লিাথী মূলঃ এর কি হই- বিহবলা বলিসঘাষ্ঠি গরিবিলি {{} ঘয়ামি জিনিযি ঘিয়ী শহুর্তে মায জায়ালায়। মনিবন্ধনা বিবির ঘ। (৪) লিৰিয়ল-মাহিঙ্গলগঞ্জ-মৗবয় কানায়- পৰিৰিান্ধব। (ই) নৌ পৰিঘসময় হবানিনিহিনি মাত্র ! বছনাত্ৰামনিষী না। সমীবাহিনীবদ্যাথলি, কম্বল বৰৰ নঘাষানা অজাধা মাইল ফলভসন্নিবিষযমৗলাহি- গৰু বিশ্ববিয়াবন্ধ বিষয়কনানিম্যানসন্ম কানাৰ বিমাৰ নষ্মান্ত নন যানিমবঙ্গলি ডিহ্মীশাখীৰ্ণ বিষয় হনিনি , ন, ম নিষাগসাজ- ময়ী জীৱিবিশাখাসমান এ মনঃসনিয়ায় বিষয়ীভাহালমিলি মাৰ। স প্ল অন্ শ্রমিৰাগৰাগাৰ মন' বা দুলি- হিনি সীবলীলিনিগ্যালান্ নব বিযিনি শীবিষয়ঃ তুলি না। নামৰ কিবাজি জীবনিম্মন্যই শিক্ষাদা, নানাগা মঞ্চাগারসিন্ধনিৰিয়ছ সব মঘা ইলা নষ হনিমষব্যয় চিন্ধীমূখিীল বিষয়। মুখ মুহলি ·शब्दास्तुशैयखरडे विधिवादः । प्रति भूतले घटाभाव इत्यभावविशेष्यकज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकता- पत्तेच अवच्छेदकलाघव-गौरवविरहादिति भावः । केचित्तु 'भित्रविषयतया गौरवादिति भिन्नविशेष्यतया कार्य- तावच्छेदक-कारणतावच्छेदकगौरवादित्यर्थः, तिमाध्यत्वप्रकारके- छायाहेतवे माध्यतासंसर्गपण स्वकृतिप्रकारके छान हेतुत्वं स्वकृति- खेन च कार्यत्वं तत्तद्धविच्छिन्नममानविगेय्यता च प्रत्यासत्तिः । न च पुरुषान्तरोयेच्छामादायातिप्रमङ्ग इति वाच्यं । तत्पुरुषी- यत्वेनापौच्छाविभेषणात् स्वत्वान्तर्भावेन प्रतिपुरुषं कार्य-कारणभा- वभेदस्यावश्यकलात् स्वकृतीच्छाया हेतुत्वे तु भिन्नविशेष्यकतया समानविशेय्यकत्वस्य प्रत्यासत्तित्वासम्भवात् अतिप्रमङ्गभङ्गाय वि- शिय्य तत्तत् क्रियाविशेषस्यापि कार्य्यतावच्छेदक कारणतावच्छेदक. कोटी निवेशनीयवाद्गौरवमिति भाव इत्याहुः। तदसत्, ममापि स्वकृतीच्छावनैव हेतुत्वं कृतित्वेनैव कार्यत्वं, किन्तु कार्यदिशि नत्तद्धर्मावछिन्नविशेय्यतायाः प्रत्यासत्तित्वं कारणदिशि चानुकूल- त्वसंमर्गेण स्वकृत्य तत्तद्धविछिन्नमकारतायाः प्रत्यासत्तित्वमिति तुन्यत्वादिति दिक् । () सपाघ समवाय एव प्रत्यासत्तिः एवञ्च यागानुफूलकतोच्छासत्वे पाकसाध्यकप्रत्यापत्तिवारणाय तत्हाध्यकष्टतौ तदनुकूनचतो- छायाएव हेतुत्वोपगमात् कारणतावच्छेदक-कार्यतावच्छेदकयो. गरिवमिति समुदितार्थः । तिसाध्यताधोरेव हेतुर्न तु एतावतविशेषयापेक्षा तथा हि चिकोर्पा- धोनहातिसाध्यताशामस्य हेतुत्वेऽपि प्रकृते चिकोर्याधीना तिरयोग्यैव विषयम्वभाषादिदेव बोनं, तथाघ कृतिसाध्यताधोरेज चिकोर्याधौनकतो -- ·B. तत्त्वचिन्तामणी गौरवात् । तथापि येन रूपेण यस्येष्टसाधनत्वं लेन प्रकारेण तत्रेच्छा यथा स्वकेदारष्टित्वेन इष्टसाधन- त्वात् तदेवेच्छा तथा कृतिसाध्यत्वेन पाकस्येप्टसाथ- नत्वमतः इतिसाध्यत्वेन तत्रेच्छा भवतीति, कृती कृतिविषये वा चिकीर्षायां न वृष्टीच्या, विलक्षण- मनु भवतु कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छा रिकोर्षा तथापि तत्र कृतिमाध्यताजानं न हेतुः किन्तु रामाधनतामानमेव । न वं कायमाध्यताज्ञानेऽपि चिकोर्षापत्तिरिति वायं। तत्प्रकारकेच्छा मति तीवच्छेदेनेटघाधनताज्ञानस्य हेतुत्वेन कात्यसाध्यताजा- नभायां कृतिमाध्यतावच्छेदेन पाकस्येमाधनताज्ञानाभावादेव नच चिकोर्षानुत्पत्तरित्याभहते, तथापौनि, 'येन रूपेणेति यह- विच्छेदेनेत्यर्थः, "साधनवं इएमाधनवग्रहः, 'तेन प्रकारेण' नमकारेणैव, खकेदारदृष्टिलेन' स्वकेदारष्टिलावच्छेदेन, 'दष्टसाध- भलात्' नावानात्, 'एमाधनवं रसाधनत्वयहा, 'अतः' अस्मान, ‘নিয়াল ল প্রয়োখনামান দ্বিীনি মষ। বিনিময় वेति, 'वाशब्द स्वार्थ छतावित्वनन्तरं योन्यः, तथा शतावित कतिविषय इत्यर्थः, 'वृष्टीच्छेति चिकौर्षाविषयजलसंयोगाधुद्देश्यक- कारणं तथाच तथा धानेऽप्यस्थले चिकोषां धौनक्षतेरयोग्यत्वादेव गोत्य- चते। न धान्यभिचार, सादृशाविषयविस्तम्बादेव विलम्बादन्यया धमेण चिकीर्षाधीनकालिसाध्यवाजानेऽमि चिकोर्षायामपि प्राणपक्षकसतारे - तापतेवेचलेपायमागलात् । ननु चिकीर्षाधीन हा तम् येन चिको. N ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । ४१. सामग्र्यन्तरकल्पनमिति चेत्, भवेदेवं, यदि कृति- साध्यत्वेन पाकस्य श्रीदनसाधनता स्यात्, न चैवं, गौरावात, किन्तु पाकत्वेन, स तु कृतिं विना नेत्य- न्यदेतत् । वह्निना साधयामीतिवत् कृत्या साधया- मौतीच्छा इष्टसाधनताज्ञानादेवेति चेत्, तर्हि तत्र वह्निसाध्यताजानवदवापि कृतिसाध्यत्वज्ञानं कारण- मावश्यकं कृतौ चानुभवसिद्धचिकीर्याधीनत्वं विशेषः सिद्धष्टिगोचरेच्छेत्यर्थः, तच जलसंयोगादिसाधनताग्रहस्य परेणापि हेतुत्लोपगमादिति भावः । 'गौरवात्' कतिमाध्यपाकत्वस्य कारण- तावच्छेदकत्वे गौरवात, 'मः' पाकः, 'कृतिं विनानेति परम्परया- कृति विनानेत्यर्थः । 'वझिना माधयामोतिवदिति, उपायविशेष- साध्यत्वप्रकारिकेति गेषः, 'इष्टसाधनताजानादेवेति न तु तदव- छेदेनेटसाधनताजानादित्यर्थः, 'कारणमावश्यकमिति, अन्यथा छत्यमाध्यताजानेऽपि चिकौर्षापत्तिरित्युकवादिति भावः । ननु प्राणपक्षकमचारादौ जीवनयोनितिमाध्यताज्ञानेऽपि चिकीर्षा- प्रत्यापत्तिरित्यत श्राफ, 'कृतौ पेति, 'विशेषः' विशेषणं, तथाप बांधोगमन्दसाध्यमपि तादृशष्यतिसाध्यन्येन बुध्येतेति कथं ममनिवन्धनो- ऽतिप्रसङ्ग रति चेत्, म, घिरौर्याधीनत्वेनोपलक्षितकृतिविशेयासाध्यस्य प्रा- सपनासधारादेररमाध्यत्वधमसम्भवात् व्यन्यथा मुखेऽतिप्रसङ्गामझायोपाय- विषयत्वविशेषमा प्रवेशामते,न वान्ययष्यभिचार, सिद्दे पच्छामाव इव विषय- योग्याविनम्पादेव विम्बात् । न च तत्रासिइत्वज्ञानविनम्बादिलम, तद- ·নায়িাসী নল সাযুম্বন্ধনধাৰ জীবনয়ীলিনিদাঘ ল বিন্ধীাগীপ্রবিধাঘনাল্লা ৪: জীবনযৗনিনিস্ব ল দখনি না: । গীবাণীনি জীবনুষৗলিবল নিল স্ব জীব- ল্যানিনিশানাল অর্থ, ধবধাঁ লিলিল অনি- নিল বা নিদিগুনাই যি মী। সায়া था प्रवृत्तिरापद्यते तस्था. पापा एवोपाानं भविष्यतीत्युपादान- সম্মঘমালাৰ ল সনিৰিনি মা। সনাত্বা ঋদি মধু- মালায়ালা গদ্যমিথ্যা সাক্ষ্মাসনার মন সাথি সাশ্রণমা। ন ব নিন্যানিজিন - বাধণনাত্নিনিদাঘরান্না বিষাদীননা নয় মহাৰাষ ন নগ্ধ বিহ্মী-সঙ্গীনি মাখ। নাঘী- বিদ্যাথি মানিথিয়ায়নবিলম্বিয়া বস্তু নিয়নি বাঝায় ধাবময়না লয় লাগলৗহবাধিনি, ঘাণ জুম', স্বচ্ছাধীনিত্যঘনায়ার প্রবন্ধটি , হাথীষয়ু ল ঘাম মন্তু কিন্তু যে হব বন্যা ব্রাঘীমা যা নিনা- মা মন্তু ষোল নামৰমবিহুনহা বহুমমা- বন নরিনালিঃৰদানা বন্ধু হত্যাঙ্গনণৰীষয়ী প্রবিধায়- বাধাই কামৰষানিসত্নবিষয়ৰ ৰ । মাতৃমনি- নিয়মীয়াবহইলনজন বীষ ধূনি না। বহু ত্রি- মুঘনাৰায়ৰূলুমিনি স্ব। ভাযাঘীনির হ বড়, দাব খাদি প্রার্থীলনয়নি নানি- মান্না অয়া স্ব স্ব আস্থা বা ন যবর্ণিা নহী সমকায় নি সহ্মমু'।

·भशास्यतुरौयखण्डे विधिवादः। ४३ साधनत्वेन तद्भमेण वा तलिङ्गककार्य्यताज्ञानस्थापि सम्भवात् । न चेष्टापत्तिः, जीवनयोनिमत्यादिसाध्यताज्ञानदशायां चिकीर्या-कृत्योः सर्वानुभवविरुद्धलादिति भावः । अत्र मिश्राः प्राणपञ्चकसञ्चारम्य चिकौर्षाधीनप्रवृत्तिविषयत्व- स्वरूपायोग्यत्वात् प्राणपञ्चकमञ्चारवत्त्वरूपविशेष्यतावच्छेदकान्तर्भावेन चिकौर्षा-प्रवृत्ति-कतिमाध्यताज्ञानानां कार्य-कारणभावस्य कचि. दप्यकल्पनात् कृतिमाध्यताज्ञानस्य विषयनिष्ठतया हेतुत्वपक्षेऽपि स्वरूपायोग्यविशेय्यव्यावृत्तविशेष्यताया एव कारणतावच्छेदकप्रत्या- सत्तित्वान्जीवनयोनिरुत्यादिमाध्यताज्ञानेऽपि न प्राणपञ्चकसञ्चारे प्रत्तिरिति चिकीर्षाधीनत्वविशेषणं नोपादेयमेव, अन्यथा चिको- र्षाधीनलविशेषणोपादानेऽपि तदधौनकृतिमाध्यत्वस्यैव भ्रमात् प्र- ज्यापत्तेढुवा॑रत्वादित्याहुः । तदसत्, कृतौ चिकीर्षाधीनत्वाविशेषणे एवंरूपेण प्राणपञ्चकमचारे प्रवृत्त्यभावोपपादनेऽपि घटादौ कृतित्वेन जौवयोनिकृत्यादेः माध्यताभ्रमात् प्रवृत्यापत्ते? रत्वात् घटाधन्त- र्भावेन कार्य-कारणभावस्यावश्यं तृप्तत्वात्तनिष्ठविशेष्यतायाः स्वरूपा- योग्यव्यावृत्तवाच । न चेटापत्तिः, अनुभवविरोधात्, अन्यथा प्राण-- पञ्चकमचारेपोटापत्तेः सम्भवान्, न हि तस्य स्वरूपायोग्यले अनु- भवातिरिकं प्रमाणमम्ति, श्राहार्यप्रबलश्वासप्रश्वासदशायां प्राण- मचारेऽपि चिकौर्या-प्रवृत्त्यारनुभूयमानतया प्राणपञ्चकमचारस्य स्वरुपायोग्यत्वविरहास। न चैवं चिकौर्षाधीनत्वविशेषणेऽपि तदधी- नकृतिमाध्यत्वस्येव भ्रमात् प्राणमचारे प्रवृत्यापत्तिारेति वाच्यं । तघानायत्या दृष्टापत्तेरेव गरवाजोवन योनिरुतिमाध्यताजान- ·सावचिन्तामणी प्रतिः, अन्यथा अतिसाध्येष्टसाधनतापोऽयि तर प्रवर्तेत । ननु चिकौपाधीनत्वस्योपलक्षणत्वे उपलक्ष्य- दशायामिष्टापत्तेः मानभवविरुद्धावेनाशकवान, अन्यथा एता- दृशानुभवविवादे कार्य कारणमावयवस्यैव न स्यात् । न च कृति- लेन कतिसामान्यमाध्यताज्ञानत्वेनैव हेतुलं जौवनयोनिकृत्यादि- साध्यताव्यात्तप्रकारतानिरूपितविगोप्यतायाः कारणातावच्छेदक- प्रत्यापत्तित्वाच्च नौकातिप्रमा) इति वा । तथा सति लाघवान् जानलेनैव हेतुलौषित्येन तिमाध्यत्व विषयकवान्तर्भावस्यापि व्यर्थवा- যন: জীবনখালিয়াতিমালাযাননিষাগানিস্তানে- নিথিনবিনাখা: সালিলাখননিঘষষঙ্গ प्रवृत्तिमाध्यताधमात् प्राणसञ्चारे प्रवृत्तेत्पादस्य तवापि कारखात, জনিষাঘনিঃসানালিছথিনবিশ্বনাথ দাম্বলিল- এ হুনিমাখনাৰিমৃত্বকালমৰি নি , নহিঁ সলিনায়ি प्रवृत्तिमाध्यतानिएप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रत्याभत्तित्वला- भाय चिकौ धौनलोपादानस्यापि मार्थकवादिति रुतं यनवितेन । 'शतिमायेति प्रतिसाध्यवे मनौटमाधनताज्ञानस्य इतवपके- पौत्यर्थः । ननु वस्तुगत्या या चिकोर्षाधीना कृतिस्तत्मा- ध्यताजानं हेतु' चिकीर्वाधीनशतित्वेन तत्साध्यताजानं वेति विकस्य दूषयति, 'ननिति, 'उपलक्षणत्वे' परिचायकमात्र ज्ञान- (१) न प्रायसवारे प्रतिरिव ষষ বিন্ধীঘিীল বিদায় স্বীৱন্ধীসাব নিয়া स्फुटत्वादिति तटस्य भाते, 'नन्विति, मनु खप्रमाणकत्वाद्राव्यमियत धार, ·शब्दास्यतुरीयखगड़े विधिवाद। ४५ मागतानतिप्रसक्तधर्माभावात् कृतिमात्रस्य चाति- प्रसङ्गात् तत्तत्कृतिविशेपा उपलक्ष्याः, तथाच तदन- नुगमात् प्रत्त्यननुगमः, विशेपणत्वे चिकौर्यायां प्रवृत्ती च चिकीजानकारणत्वे गौरवं प्रमाणाभावश्च । विषयतया कारणतावच्छेदककोय्यम विएत्व इति यावत्, 'उपलक्ष्य- मागतेति चिकीर्षाधौनपदप्रतिपाद्यमात्रनिष्ठेत्यर्थः, 'मात्राब्दी- यावदर्थकः, अतः प्रमेयत्वादिवारणय 'अननीति, 'कृनिमाचस्य' कतिखस्य, 'अतिप्रसङ्गात्' जीवनयोनियत्नमाधारणत्वात्, 'तत्तत्- कृतिविशेषाः' तत्तत्छतित्वेन रूतिविशेषाः, 'उपलक्ष्याः' कारणता- वच्छेदका विष्टतया चिकौर्षाधौनपदप्रतिपाद्याः, अन्यथा) प्रमेय- खादिप्रकारकजानमादायातिप्रसङ्गादिति) भावः। तदननुगमात्' तत्तत्धतिलानां नानालात्, 'प्रत्यननुगमः' प्रत्तिमामान्ये व्यभि- चारः,(२) "विशेषणत्वे' ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेदककोटिमवि- मृत्ले, प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेत्यत पाह, 'प्रमाणाभावयेति । ननु यथोकातिप्रमङ्गवारणान्यथानुपपत्तिरेव(४) मानमित्यरुचेषा- (१) सत्तत्ष्टसित्वेन कारणतावच्छेदककोयपवियत्व इत्यर्थः । (१) पतिप्रसङ्गात् पाकः प्रमेयसाध्यइत्यादिशामात् चिको-प्रती स्थातामित्यर्थः। (१) तत्प्रतिसाध्यक्षाशानं विनापि प्रत्युत्पत्तरिति माव' । () प्राणपञ्चकक्षारे प्रयापत्तिरूपातिप्रसङ्गवारणान्यधानुपपतिरेवे. यः। ('प्रमाति, "विरोधेनेति, तत्साध्यत्वमाने समानसं वित्तपेद्यनया साधन- ·२ तत्वचिन्तामणी किश्च चिकीर्यासाध्यावस्थायाः कृते. सिद्धावस्थसाधन त्वविरोधेन इतिसाध्यता पाकादौ न जायतेति चेत्, न,अस्ति हि अतिविशेयोमानसप्रत्यक्षसिदोजीवनयो निमयनव्याहत्तथिकोपिलक्ष्यः यव चिकीर्याकारणव तरमाह, 'किञ्चति, 'मायावस्याया' माध्यत्वविशिष्टाया , 'सिद्धा- वस्यसाधनवेति सिद्धतादशामावत्तियाकादिनिठमाध्यतानिरूपक- वेत्यर्थ , माघनत्ववत् माध्यतानिरूपकत्वेनापि माध्यताअयत्वस्य विरो धादिति भाव । 'शतिमाध्यता' चिकीर्षामाध्यतिमाध्यता, उपल ध्यमात्रगनानतिपयको नास्तीति यदुक तहषयनि, 'अस्ति धौति, 'कतिविशेष' कतिनिठो विशेष , चिकौर्षीपलक्ष्य' चिकीर्षाधीन- पदमतिपाद्यमावनिष्ठ , 'यति पदवच्छिन्ने इत्यर्थ', 'जातिरूप इति मत्तित्वायजातिरूप इत्यर्थ । न चैकस्मिन् समूहालम्बनयानेऽनि- धार्थ नित्तिरूपे दृष्टार्थ प्रतिरूपे नितिवमादाय मार्य दुर्वारमिति वाच्य) राग द्वेषयोयोगपधाभावादेकस्य प्रवृत्ति-निव- तिरूपत्वासामवात् । न च यचापेशवयात्मकमिष्टानिष्टमाधन बादिविषयवसमूहालाबनमेकज्ञान तन क्रमेण फलेका फलदेषौ जत कमेणोपायेच्छोपायदेषौ तटानिष्टोमयविषयकत्ति निवृ- ज्यामकममूहालबनयनमम्भव इति वाध्य । अपेक्षावुद्ध इणचयाव- (९) तथाच एसाधनवानिएसाधनत्योभयविषयकममूहालम्बन नत मलेच्छा तत' पलदेष तत्समये घज्ञानामावात न समूहालम्बन श्यानसम्भवति भाव ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । ग्रहः स च तव जातिरूपो मम त्वनुगतकारणोपाधि- रूपः, एवञ्च चिकीर्षाधीनत्वेनानुगतेन कृतिविशेषा- स्थायितया उपायेच्छाकाले तन्नाशात् उपायेच्छाकाले १) उपाय- देषोत्पत्त्यमम्भवेन तत्राप्युभयात्मकयनासम्भवात् उपादानप्रत्यक्षस्य(९) प्रवृत्तिं प्रति माहात्साधनस्य विलम्वेनापि तत्रोभयात्मकयनासम्भवाच जानेच्छा-देषाणां योगपद्याभावेन तवायवहितपूर्वमुपादानप्रत्यक्षा- मम्भवात् । न च तथापि ज्ञानेच्छयोः राग-द्वेषयोर्वा योगपद्याभ्युपगमे मार्य दुबारमिति वायं । तथा मति तत्र युगपत्प्रयत्नयाभ्युप- गमेन मार्यविरहात् प्रयानयोगपद्यस्यापि एकदोत्पमपरस्परवि- लक्षणविंशत्यङ्गुलिचेष्टास्यले कृप्तत्वात् प्रयत्नभेदं विना नदनुपपत्ते- रिति भावः । 'अनुगतकारणेति प्रत्तोऽस्मि प्रवृत्तोऽमौत्यनु- गतप्रत्ययकारणेत्यर्थः, 'उपाधिरूप इति अखण्डोपाधिरूप इत्यर्थः, गुणगतमात्यनभ्युपगमादिति भावः । 'चिकौ धौनत्वेने ति, चिकी- (१) ननु चतुर्थक्षणपर्यन्तस्यायित्वोपगमेनैव तत्र प्रयत्नोत्पत्तिसम्भव इत्यत- धार, उपायेच्छति। (१) पशमक्षयपर्यन्तस्यायिखोपगमेऽपि न तादृशरुत्युत्पादसम्भव इत्याच, उपादानप्रत्यक्षस्येति। वमानमिति भावः। मनु को धर्मस्तत्र कार्यतावच्छेदक इत्यत याह, 'सचेति, "भमेति गुणगतमायनीक रित्यर्थः, 'धनुगतेति, धनुगते कारणे चिको- लक्षणे, 'उपाधिल्प तत्सतित्वरूप इति यावत्, कार्यतावच्छेदकाननुग- मस्यादोयत्वात् न त्वनुगतकारणघटित उपाधिचिकीर्षामन्यत्वलक्षण इत्यर्थः, ·মাধিলাময়ী णामुपलक्ष्याणां अनुगतत्वमपि । यथा गोत्वेण तटस्थे- নীঘ্নিনা নথিলিনজক্লিলিসঃ धेनुपदेनोच्यन्ते न तु गोत्वमपि, तथा चिकीर्षापि, অসিনাদন, ‘শাল’ ধর্মাম্বল, ‘গুঘ্যুৎ বিন্ধীঘিীনবসনিয়াল, অনুশন' মুশষাঘাযাননিষঙ্গ- মিলি, ইনি মন খান, ‘ নব’ বির্য, 'বিনা' মমিন, দীন বঙ্গেীঘৰিয- শ্রে, নদীৰমীনি, সয়াগুৰিণত হন মৎ। খানা- वच्छेदकन्तु धानकर्मवमेव गोवस्य प्रयोगोपाधित्वात् तस्य महि- যাবিখাথি প মহিমাবিলীঘ নি ম'। 'নখা বিন্ধী- (৫) তিমিহােজায় নববন্ধৰ ক্লিষিকা প বায়মষধ। (৮) ঘুমুর্নিবৰ বনি শেবন্নিয় বেংশগ্নাঘাব পালাবিখ। সচ্ছল মল্পি বজাৰৰস্কাৰবিলি। এল নুমনামী- গ্রাবনীমাধব শ্রষ্ট বুলি সন্ন, সান্তনষব দ্বিন্ধীঘিীশষণাৱাৰ- মিনিমঘেৰিীয়া। হৰ মুলায়মাৱলি, হঠুবি, যথা ধুমধাৱষ্ট্রই শল্লিগবাদি মাহ্মিাৰীলা বমিনান না সঞ্জ- নিবাৰলৈ গিন্ধীঘনিষ্টলি বিহ্মীছাগলৰ বায়ুমন মি- व्यर्थ । नन्ने विकीपि लिङ्गादिप क्या स्यादिव्यत प्राश, पति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः ।। 88 एवं जीवनयोनियत्नव्यारत्तकृतिविशेषाणां कृतित्वेन जानं कारणमिति नाननुगमः। ननु कतिसाध्ये न कृतिबिशेपणमसत्त्वात् सत्वे वा कृती सत्यां जानं जाने च कृतिरित्यन्योन्याश्रयः, नोपलक्षणमतिप्रसङ्गादिति चेत्, न, कतिहि जाने विषयतया विशेपणमेव साध्ये पौति एवं चिकीर्षाजन्यत्वमपौत्यर्थः, न कारणीभूत जानविषय- इति मेषः, किन्तु चिकौर्षाधीनत्वेन प्रमिता व्यक्तिविशेषा एव का- रणभूतज्ञानविषया इति भावः । कचित् ‘एवं चिकौर्षापीति पाठः, 'सतित्वेन' कृतिविशेषत्वेन, 'नाननुगम इति न व्यभिचार इत्यर्थः, तथाच प्रवृत्तिवरूपेण पत्तिमाध्यताजानं प्रवृत्ती हेतुरिति भावः । 'तिमाध्य इति कृतिमाध्यताजानं प्रवर्तकमित्यच कृतिमाध्यताज्ञाने इत्यर्थः, 'म विशेषणमिति न तदबयिना प्रवृत्तिहेतुत्वेनान्विते- स्यर्थः, 'अमत्त्वादिति कृतेः प्रवृत्तिपूर्वममत्त्वादित्यर्थः, 'सत्त्वे वा' प्रवृत्तिपूर्व सत्त्वाभ्युपगमे वा, 'कृतौ भत्यां' कृताबुत्पन्नाया, 'ज्ञान' छतिविशिष्टज्ञानं, पूर्ववत्तौति शेषः, 'ज्ञाने' कृतिविशिष्टजाने, 'नोपलक्षणमिति न जानाम्बयिना प्रवृत्तिदेतत्वेनानन्वितेत्यर्थः, 'अतिप्रमादिति, 1, ज्ञानमाचात् कृत्यमाध्यत्वेन नियितेऽपि प्रयत्ति- प्रमादित्यर्थः । तो यथोमोपस्तक्षणतमत्त्वेऽपि कृतिविशेषत्वेन कृतिविशेषविषयकमाध्यताज्ञानस्यैव इतत्वात् जानमात्रयारत्तिरिति भमाधत्ते, 'कति ति, 'जाने' कारणभूतजाने, 'विषयतया' विषयतासम्बन्धन, 'विशेषणमेव तदविषयकज्ञानाद्यावर्तकमेव, 'माध्ये ·নাদিন্যাশ্রী च परिचायकतयोपलक्षणं अन्यथा इसापने पौष्टं न विशेषणमसत्वात् नोपलक्षणमतिप्रसङ्गात्, लिङ्गना- नादौ वा का गतिः । नन्वेवं श्रमेऽपि चिकौ स्यात्त- 'स्थापि चिकौपर्णाधीनकृतिसाध्यत्वात् अत्र. बदन्ति। चेति किन्तु प्रतिरूपकार्ये इत्यर्थः, परिचायकतया ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेदकतया, कारणवाभावेनेति षः, 'उपलक्षणमिति ज्ञानान्वायना प्रवृत्तिकारणवेनानन्वितेतार्थः, विशेषणवोपलक्षण- बयोविरोधेपि यावर्तकत्वोपलक्षणवयोर्विरोधाभावादिति भावः । 'दसाधने' दरमाधनताजाने, 'लिङ्गज्ञानादाविति, तत्रापि लिङ्गं न विशेषणं श्रौतानागतलिङ्गस्यलेऽनगितिपूर्व सदमत्वात् नोप- लक्षणं जानमावादनुमितिप्रमादिति भावः । नन्वमिनि, 'एवं एवमपि प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्तिमाध्यताज्ञानस्य हेतृत्वेऽपोति यावत्, 'श्रमेऽपोति, 'श्रमः' नालरोयकदुखविशेष', 'चिको स्यादिति श्रमतरूपेण चिकीर्षा स्यादित्यर्थः,, अन्यथा सुखत्यादिरूपेण लघ चिकौषांघामिष्टापत्तेः तेन रूपेण प्रवृत्तिः स्थादित्यपि बौध्यं, 'चिकी- र्षाधीनकातिमाध्यत्वादिति स्वजनकक्रिया हेतपत्तिमाध्यवादित्यर्थः। ननु अमे वैधवन्दनादिवदिएमाधनताशानाभावादेव न फिौर्षा- মনী রবি নিয়নিৰিহ্মৰ মাঘলক্লিনিধঘনা- ( दुख विशेष इति ख.. 'लिशानादाविति यतीतलिङ्गधारादावियर्थ' ! नन्देवं श्रमेऽमि धिको more ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । श्रमस्तु भोजनादिक्रियासाध्यो न तत्कृतिसाध्यः अचिकौर्पितत्वात् कृतेः स्वध्वंससाक्षात्कारातिरिक्त ज्ञानस्यैव चिकीर्षा-प्रवृत्तिविशेषसामग्रौत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । न च मलादीनां मार्थकयमे रोगनाशादिरूपेएमाधनताज्ञानमपि वर्त्तत- इति वायं । तत्रापि श्रमहेतक्रियाया एव रोगनाशादिसाधनावेन अमस्येष्टमाधनत्वाभावादिति चेत्, न, दृष्टसाधनबभ्रमेण तलिङ्गक- कृतिमाध्यताजानसम्भवात् धमस्तु ज्ञानदयमेकं वा अन्यदेवत्, यत्र श्रमात्मकदुःखध्वंसे उत्कटेच्छा तबेटमाधनताप्रमाया अपि सम्भ- वाच । न च तदानौं तब चिकीर्षा-प्रवृत्त्योरिटपत्तिरिति वाच्यं । दुःखत्वादिरूपेण दुःखस्येच्छा-प्रवृत्तिविषयत्वे मानाभावेन अङ्कुर- जनने शिताशकलमिव दुःखत्वादिरूपेण दुःखमपीच्छा-प्रवृत्ति- विषयवस्वरूपायोग्यमिति सिद्धान्तात् । न चैवं मलादीनां व्या- थामादिश्रमे चिकौर्या-प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति वाच्यं । तत्रापि तद्धेतु- क्रियायामेव चिकौर्या-प्रवृत्त्युत्पत्तेन तु श्रम इति भावः । 'खध्वं- सेति स्वध्वंमसादात्कारातिरिनं यत् स्वजनकचिकौर्षाया अविषय- म्तदजनकलनियमादित्यर्थः, अत्र 'स्वध्वंमः' स्वजन्योध्वंसः न तु धौनष्ठतिसाध्यताज्ञानात् प्रवत्तै तेत्यत्र कस्यचित् समाधानमाछ, 'श्रम- स्विति, मन्पचिकोर्पितमपि तथास्त इत्यत याह, "तेरिति, कृतित्वेन जनकत्वे नियमोऽयं इत्यत्र सर्वसैन्यादेस्तात्पर्य्य तेन खपूर्ववर्तिगुणान्तर- धसे विरोधिगुणवेन एवेनकत्वेऽमि न दोय, यद्यप्येवमप्यदृयादिकं प्रति तत्वेन तेजनकलाभिचार एव, तथापि तड्दिनत्वेनामि विशेषणेयमिति भाव । 'पिकीपति पमनकधिकोषांविषयमात्र इत्यर्थः, यप्रयोजकल- , .

·तत्यचिन्तामयो चिकीविषयमाचे जनकत्वात्, न हि भोजनाच- कीधिौनकत्या गमनं साध्यते इति केचित्, तब, गुरुतरभारोत्तोलने कृत्यसाध्ये ममात प्रतस्य निगड़- निश्चलदेवस्य वा कृतौ सत्यामुत्तोलन-चलनकिया- नुत्यादेऽपि श्रमानुभवात् कृतेरेव कारणत्वात् । न तु तज्जन्य क्रियायाः सुखे व्यभिचाराच । न हि सुख स्वमतियोगिकः, तेन विरोधिगुणतया गुणान्तरनाशकवेऽपि भ पतिः, ध्वंसमाजाकारातिरिक्त इति तु ज्यायः, ध्वंसव्यवचोदन লালমাঙ্গিয় বঝনঃনিক্ষিয় নয়ালশম্য বিন্ধীনি- जनकन्यापाररान्येत्यपि विशेषणान चेष्टायां व्यभिचारः, अपूर्व- करणापाटवजन्यशब्दयोगामाते कृत्य जन्यलात्() याग-दोषयोरेन नजनकवादिति भावः । 'निगडनिशानदेहस्येनि, चलने भ्रमात्र) प्रवृत्तस्थति शेषः । ननु तत्रापि नाडोक्रियान एव अम हायक राह, “मुख रति निमित्तमातमी पुखमादायेत्यर्थः, व्यभिचारण' स्वसेत्यादिनियमस्य व्यभिचारात्, यभिचारमेव विवृणोति, 'न होति। केषाधित समाधानमा निराकरोति, "चिकीजिन्य- (तत्र व्यभिधार इति भेष । (१ तिसाध्यताप्रमादित्यर्थः । निरासायाह, गोवि, मनु मायापालनशियामन्यः यम याचे रा, निगति' घामवाताडोमसकलेवरस्योत्यातुकामयेत्यपि मोध्य, अब या यभिधारमाT, सख इति' सस्य समवधिकोषाविषयावाभावादित ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । कृतिकारणचिको विषयः, उपायचिकीर्पाजन्या हि रुतिः न तु सुखचिकीर्षाजन्या। चिकौर्षाजन्यकृति- साध्यत्वं न श्रमे देषयोनिप्रयत्नादपि तदुत्पत्तेरि- त्यपरे । तन्न । शत्रुबधस्येष्टसाधतनत्वेन चिकीर्षा- कृतिमाध्यत्वमिति, चिकौर्षाजन्यकृतिलेन चिकौर्षाजन्यकतिमाध्य- बमित्यर्थः, प्रष्टते तथैव विवक्षितत्वादिति भावः) । 'देषयोनि- प्रयवादिति, द्वेषस्य योनिः कारणं यो यत्न इत्यर्थः, शत्रुगोचरदेष- जन्यशत्रुवधगोचरप्रवृत्तितोऽपौत्यर्थः, 'दरसाधनत्वेनेति, चिकौर्षा- विषयतयेति शेषः, 'यत्नाजनकत्वादिति प्रवृत्त्यजनकत्वादित्यर्थः, (१) तथा प्रत्तित्वावच्छिन्नं प्रति चिकीर्षाधीनततित्वावच्छिन्नशनकता- निरूपितजन्यवज्ञानं हेतुरिति भावः। भावः । तदेवाह, 'न होति, तत्रैवान्येमा समाधानमाह, 'चिकोर्षेति, शत्रुबध- स्येति, प्रतियोगिविषयकद्वेषस्य भिन्नविषयत या गौरवेणाप्रवर्तकत्वात् किन्तु लाधवेन समानविषयकेच्छाया एव, नन्वेवं तन्निसत्तौ देष एव हेतुगक्तयुक्त- रिति चेत्, न, प्रसवात् तदु कुसमानतो “राग-द्देषाविनामावोऽभौयादि। न च नित्तिप्रपामतोऽपि श्रमे पूर्वपक्षतादवस्यामिति वाच्यं । नितिप्रय- खस्य शियां प्रत्याशत्वेन तमजनकलस्य हरदास्पदतयर प्रतिहेतु- स्वस्यैव देधे शक्तिवादित्याहुः । वस्तुतस्तु प्रतिविरह खनिरनिम्नयाच प्राधीनमतेनुश्यप्रकाश एवायं ग्रन्थकत इति विकदिवामिदनाद- प्रकारे । उभयममि दूषयति, 'तनेति, 'कृयन्तराद् अवरोदिप्रयवाल ·१४ सावधिकाम अन्यतिसाध्यत्वात् देपस्य यत्नाजनकत्वात्, द्वेष- सिद्धिस्तु शचं देपोत्यनुभवबलात। यत्त श्रमः कृतित्वेन शतिताध्यो न चिकोषाधीन- भिवाविषयवात्(१) प्रकृति प्रति चिकौर्णया व्यभिचारप्रसङ्गाचेति भावः । नन्वेवं शत्रुषधप्रवृत्तिपूर्व यो देषे कि मानमित्यत आहे, 'देषमिद्धिस्तिति, तदानौमिति शेषः । न च देषस्य प्रवृत्त्यजनकले निवृत्तिजनकत्वमस्येवेति तजन्यश्रमे व्यभिचारात् श्रमस्थ तेन रूपेण कृतिमाध्यत्वमिति वाच्यं । निवृत्तभिन्नविषयतया कियां স্যগন্ধলল সঙ্গিনীলা, যহিহিজিয়া সজল- रूपेष्टाधनताज्ञानाधीनप्रवृत्तिजन्यत्वादिति भावः ॥ 'यदिति, तथाच चिकीर्षाविषयत्वमेव तामह तिजन्यताव. च्छेदकमिति भावः । नन्वेवं भोजनादावपि पिकीर्ण न (५) अजनकत्वे हेतुमाइ, भिन्नविषयत्वादिति, सथान विशेष्यकदेशाम शत्रुध्वंसगोचरप्रत्तिरिति माव, यदि विकोषों विना प्रत्युत्पाद- रतदा प्ररत्ती चिकौर्षाया अनिवारप्रसाविकोष बिना तप प्रत्युत्पाद इति समुदित्तात्पर्य । (२) तथाच चिकोर्याविषयतहाच्छि प्रति विकोपांधीनकृतित्वेन हेतुत्वं श्रमावस्य त्रिको विषयमादच्छेदकत्वाभावात् वदवच्छिन्न प्रति प्रतिलेनैव हेतुस्वमिति भाव । उभयन हेतुमार, 'जीवनगेनौति, यद्यपि चिकीर्षाधौगतिमाना ৰ স্পৰ নি নিষিক্ষ্মীপ্ত শীলালিনিবিষ্ট तथास्थिति मायं परिधारस्तथापि चिकौमाधौनकवी क्रियाविशेषता ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । ५५ कृतित्वेन, यद्यचिकीर्पितेपि श्रमे चिकीर्षाधीन कृति- त्वेन कारणता स्यात् तदा चिकीर्पितमेव भोजन त्या साध्यते नाचिकीर्षितं गमनादीति न स्यात्, श्रमवहमनेऽपि तज्जन्यत्वग्रसङ्गात्, भोजनादिश्च चि- कीर्याधीनातिविशेषात्, स हि कृतिमानं व्यभिच- रति जीवनयोनिकृतेस्तदनुत्पादात् । यद्दा श्रमो न भोजनहतिसाध्यः किन्तु तन्निरन्तरोत्पन्नाज्जीवनयो- निप्रयत्नादेवेति । तन्न । न हि कृतित्वेन तच्छ्रमजन- कत्वं, नापि कृत्वन्तरादेव श्रमोत्पत्तिः, जौवनयोनिप्र- यो सत्यपि भारोबहनादिकमकुर्वतस्तादृशश्रमाननु- . स्थात् तस्यापि श्रमवत् कृतिमारजन्यत्वादित्यत आह, 'भोजना- दिति, जीवनयोनियनसाधारणकृतित्वेन श्रमं प्रति जनकत्वमुक्ता जीवनयोनियनत्वेन तदाह, 'यद्देति, तदुभयं दूषयति, 'तन्नेति, 'तच्छ्रमजनकत्वं' तस्याः श्रमजनकत्वं, 'छत्यन्तरात्' जीवनयोनियत्नात्, विषयवैलक्षण्याशतः श्रम, न घ जीवनयोनियने तथेति वैषम्पमित्याशयः, 'तादृशेति सम्पातायात, श्रमाननुमवेनेत्येव विवक्षितं, 'तस्येति गौवनयोनि- पानम्येत्यर्थः, श्रमहेतुत्वे किं बाधकमत याह, 'यन्यथेति, 'तदनुटतो' सेदानुरत्तो, 'थमानुरसिप्रसङ्गात्' खकारणीभूतश्रमानुत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः, जीवनयोनिप्रयतानुसत्तो तनन्ययमानत्तिप्रमादित्यर्थः, इत्यन्ये। एक- देशिना समाधान निरस्य स्वयं समाधने 'भैवमिति । अमचेति इरसाधने पति इत्यर्थः।

·সছিলামন্ত্রী भवेन तस्य श्रमाजनकत्वात् तस्मात् भोजनादिवन श्रमविशेषणामपि भोजनादितिसाध्यत्वमनन्यगति- कावात् । सुप्तस्य स्वेदाद्यनुमितः श्रमः तजन्य इति चेत्, न, स्वेदादेः अमान्यहेतुकत्वात् अन्यथा जाग- रेऽपि तदनुवृत्तौ श्रमानुत्तिप्रसङ्गात् इति मैवं, खेच्छाधीनत्वस्य कृतिविशेपणत्वात्, श्रमञ्च नियमतो- -- 'तम्य' जीवनयोनियनम्य, 'श्रमविशेषाण भोजनादिनान्नरोपक- प्रमाण, 'भोजनादिकतिमाध्यामिति, न तु जीवनयोनिटतिमा- ध्यत्वमिति घोषः। 'तजन्य रति नौवनयोनियनजन्य इत्यर्थः, तपाच अमसामान्यएव नस्य जनकलमेकच क्लुप्तबादित्यभिमाम', 'थमान्यनि, wীয় থানীনিকাঙ্কিায়ানিগনিল বাবা আবীন- वहिवरतेजोभागेन शरीरखो वह्निः प्रचारयते तेन च फेनायितं अलं रोमादिसन्धिना निर्गछतौति मिटान्नादिति भावः। 'नद- तुहत्ताविति नौवनयोनियत्नानुवृत्तावित्यर्थः, एतन्मय ममाधिोक- दुिकं, 1 वस्तुतनु श्रमस्य चिकीर्षाधौनतिलेन तादृप्रतिसायला- भावेऽपि तद्भमाचिकौर्षा-प्रवृत्त्यापत्तेढुारत्वात् । न चेष्टापत्तिः, वरूपायोग्यलमा प्रमादित्यपि बोध्यं । 'स्वेच्छाधीनत्वस्येति स्वप्रका- रकेच्छाधीनस्वस्येत्यर्थ', 'स्वपदं चिकीर्षा-प्रवृत्तिमकारोभूतधर्मपर 'कृतिविशेषणत्वादिति, चिकोषाधीनपदोपदिने प्रतिवाछिरे इएसाधनीभूतमल्सादे यम स्वेच्छाधोनालिसाध्यप्रतिविधयोति मार नच फ्लेच्छाया हेतुत्वात् ता बिना कप अमे प्रतिहमायत इति वाय ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवाद । ऽन्येच्छाधीनकृतिसाध्यः श्रमे दुःखत्वेनेच्छाविरहादत- - विशेषणवादित्यर्थः, तथाच प्रवृत्तित्वप्रकारकस्वप्रकारकेच्छाधौन- प्रवृत्तिमाध्यताजानत्वेन हेतुत्वमिति भावः । 'अन्येच्छा' अन्यमका- रकेच्छा, एवमग्रेऽपि, 'दु.खत्वेन' दुःखत्वप्रकारेण, 'अधीनत्वं' प्रयो- ज्यलं, न तु जन्यत्वं, तेन सुखत्वमकारकेच्छाया' फलेच्छात्वेन प्रिवृत्तावहेतुत्वेऽपि न मुखे सुखलप्रकारेण चिकौर्षानुपपत्तिः। न च स्वप्रकारकेच्छाधौनत्वस्य कृतिविशेषणत्वेऽपि तादृशतिसाध्यत्वस्यैव भ्रमान श्रमत्वरूपेण श्रमे चिकौर्षा-प्रवृत्त्यापत्तिारा इष्टापत्तौ च स्वरूपायोग्यताव्याघातात् विशेषणवैयर्यप्रसङ्गाच्च यथोकस्यले- पोटापत्ते सम्भवादिति वाच्य । वप्रकारकेच्छाधीनत्वं हि न जात प्रयोजक किन्तु वस्तुगत्या या स्व प्रकारकेच्छाधीना प्रवृत्तिः प्रवृत्तित्वेन तत्माध्यताज्ञान हेतुरिति श्रमत्वप्रकारकेच्छाधीनरुतेर- अमितया तादृशभ्रमासम्भवात् । श्रतएव स्वविषयकत्वमपहाय प्रकारकत्वपर्यन्तानुधावनं अमेऽपि सुखत्वाद्यारोपे खेच्छाधीन- चित्ते मौलभ्येनारोपमम्भवात् । न च स्वप्रकारकेच्छाधौनलस्य रूपमतो विशेषणत्वे प्रवृत्तिपय॑न्तानुधावनमफल तावतेव जीवन- निकृत्यादिव्यावृत्ते किन्तु कृतित्वेन स्वप्रकारकेच्छाधीनकनि- थिताजानत्वेन हेतुलमस्तु लाघवाभावेऽपि विनिगमनाविरहेण साधनतालिझोपक्षोडवेनाहेतुत्वात् धन्यथा तम्मते नित्ये प्रतिनं स्यात् कायाम्नाभावादिति भाव । 'सधिकोति, यद्यपि प्रवर्तकज्ञान न पाधोगत्व चिकोर्मा धौनत्वं वावगाहते किन्तु वदुपलक्ष्यसतिविरेश ४ ·মপ্লিনাময়ী মন্ম মুনিন যান ওই নৱিগ্নি- নিধাগ্রস্ব ল স্বঃ গন্ধিীদিল দিল জন- तदवच्छेदकतारूपप्रकारतापरं तेन श्रमल-सुखत्व-दुःखाभावखाना বয়াৰ নিৰ দ্বাৰাৱা: মৃঘন সন্নিবিষয় वरूपायोग्यववत् सुखत्व दुःखाभाववाभ्या उपाययोग्यत्वेनापी- জাহিলীলাবিলি ধন, নথি লালন- মান্নান সানিলি-বান্ধলঘলৰিৰ জা-জানায়। লিকায় না স্বাহি সমীকাআ -গলিবিদ্ধ জুসাৰৱিীঘষামমীনামালৈ সাৱী দানিসম্পন্ন বিলি সা:। मौमांसककदेधिमतमाह, 'अन्ये लिति, धर्मान्तरमेवेति নৱিমিনিষাদব মননখ যষিমনসিলি সন্ন “নৱিগিনি ইঙ্কলৰিস্থিলিল ময়লৰমিgঞ্জনিষগুঞ্জ য, অখার মীলাহিঙ্কন অনুসন্ধা মীজাবি গমাঘৱস্থনিসন্মাননি, গঘিজীৰ্মিলাহি দ্বিীনি সৰ বৰ ছবি : কানের ব্যানাবন্ধ লাঙ্গালীনি মা। তনিম্যবধাঘ নি সন্তদিন সf লিশ, ‘অপ্রিহ্মীঘিনাবিনি শিহ্মীলিৰ মামণিদায়কার হিষি মা। ননি যই হু জাণিমাজা সুমনা, । ৰূঙ্গেীম কষ্ট ময়ললিমিলি মালদীন্ধিাৱনৰ ছুনি না।

·शब्दास्यतुरौयखण्डे विधिवादः । मावसाध्यः । अतएव कष्टं कर्मेत्यनुभवोलोकानां । एवं चिकीर्षायां ममैकं कृतिसाध्यत्वं प्रयोजक तव तु कृति- साध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वं सुखत्वं दुःखाभावत्वञ्चेति च- मात्रसाध्य इत्यर्थः, यथाश्रुते जौवनयोनियनादपि तदुत्पत्तिप्रम- ङ्गात् । ननु यदि श्रमस्य नोद्देश्यत्वविशिष्टकृतित्वेन कृतिमाध्यता तदा तादृशप्रयत्नात् श्रमानुत्पत्त्या प्रत्तिमात्रस्य अमजनकत्वानु- भवो न स्यादित्यत श्राह, 'श्रतएवेति यत एवं प्रवृत्तित्वेन प्रह- त्तिमाचमाध्यता अतएव, 'कर्म' प्रतिमा, 'कएं' थमजनक इत्यनुभवोलोकानामित्यर्थः, कारणतावच्छेदकस्य प्रवृत्तित्वस्य उद्दे- ग्यसविशिष्टप्रयत्नसाधारणतया ततोऽपि अमोत्पत्तेरिति भावः । अत्रेदमस्वरसीजं तथा सति भोजनावपि चिकीर्षा प्रवृत्तिय न स्यात् तचापि तथा जनकत्वे मानाभावात् उनकमणैव उपपत्ते- म्तादृशधर्म मानाभावामाघवेन कारणतावादकतया तत्कन्दने मादादुपपादकतया ज्ञान एव वत्कन्पनौचित्यात् एककारणपरि- जयापत्तेः । किच अमे तादृमतिमायवाभावेऽपि तद्भमात् चिकीर्षा-प्रत्यापत्तिदुर्बारा इष्टापत्तौ स्वरुपायोग्यावयाघाता- दित्यनुमन्धेयं । इदानौं भौमांमकः स्वमते नैयायिकनयापेक्षया लाघवमुपसंहारव्यानेन दर्शयति, 'एवमिति, ‘प्रयोजक' जानवि- घयतया कारणतावचेदकं, 'तव तु' नैयायिकस्य तु, 'तिमाध्यत्वे मतौरमाधनलमिति कृतिमाध्यत्वमिष्टमाधनवदेत्यर्थः, तेन न तरकन्नपने गौरवमिति विपरीतं तदार, 'एवमिति, 'चतुरयमिति, सत्यन्त - ·तावचिन्तामो तुष्टयं, इच्छामयोजकन्तु मम सुखत्वं दुःखाभावत्वञ्चेति इयं, दृष्टिसाध्ये सुखे हौच्छाष्टिमपि विपयौकरोति, न विष्टसाधनत्वेन तवेच्छा साधनत्वस्येच्छाविरोधि- चतुष्टयत्वानुपपत्तिः, मति सुखे भोगस्यावश्यकत्याच तस्य काम्यत्व- मिति न भोगत्वमादायाधिक्यं, यदि च मोऽपीच्छाविषयस्तदा तदादाय पञ्चवं योध्य, बलवदनिष्टाननुबन्धिवज्ञानस्य हेतुत्वे विवा- दात्तनोक, 'इच्छाप्रयोजकञ्चेति कृतिमाध्यत्वाप्रकारकेच्छाप्रयोजक- श्वेत्यर्थः, 'दयमिति, भौगस्येच्छा विषयत्वे भोगावमादाय चयं वोध्यं । नन्वेवं हरिभवविति शनिसाध्यालामकारिका साविच्छा न म्यादत- आह, 'दृष्टौनि दृष्टिमाध्यं सुखं भववित्याकारिका दृष्टिमाध्यत्वप्र- कारिका मुखेच्छेत्यर्थः, 'अष्टिममोति, विशेषणतयेति रोषः, 'दएमा- धनत्वेन' एमाधनताज्ञानेन, 'तवेच्छेति सृष्टिर्भवविति स्वातव्येण नत्रेच्छोत्यर्थः, 'माघनत्यस्येति माधनवण्य मिद्धमाघधर्मतया तज्ञान- स्वेच्छाविरोधिवादित्यर्थः, तथाच दृष्टिर्भववित्याकारिकेश्छायाः मर्वथैवापलापः। न च तथापि कपाल-हविराधुपादानेच्छा कथं स्थात्तस्या अपि अतिमाध्यत्वाप्रकारकत्वादिति वाच्यं। गुरुनये उपादानेछायाः प्रवर्तकस्वामभ्युपगमेन नादृशेच्छाया प्रथमिद्धेः, नवये सवान्वितं, क्वविसाध्ययमादायैव चतुई बोध्यं, भोगेऽपि धिकोर्षा- सम्भवातमादाय चतुथ्यमित्यन्ये, 'यमिति, भोगेच्छाभ्युपगमे भोगत्यममि बोय। नन्वेद शादिच्छा न स्थादियत याह, 'वौति, सुखेछायां सुख- स्वमिवावकेटकतमा धिरपि विषय इति भावः । है ·. शब्दाख्यतुरीयखगई विधिवादः । त्वात् । तव तु चयं, विषभक्षणे तु कृतिसाध्यत्वेऽपि बलवदनिष्टसाधनत्वेन चिकीर्ण नास्तीति कृतौ चि- कौजन्यत्वं विशेषणमिति कश्चित्, तत्तुच्छं, एवं हि चिकौर्षाविषयमाधनत्वेनोपादानप्रत्यक्षस्य साक्षादेव प्रवर्तकत्वादिति भावः । 'तव' नैयायिकस्य, 'त्रयमिति, इष्टसाधनत्वमादाय भोगस्य काम्यत्वे भोगत्वमादाय चतुष्टयं बोध्यं, तदयं निष्कर्षः मौमांसक- नये चिकौर्षात्वावच्छिन्नं प्रति कृतिमाध्यताजानं हेतुः कृतिमाध्य- वाप्रकारकेच्छां प्रति च सुखत्व-दुःखाभावत्वज्ञानं सुखत्व-दुःखाभाव- त्वातिरिक्तरूपेण कृतिमाध्यत्वाप्रकारिकेच्छायाः तन्मते अलोकवा- दिति कार्य-कारणभावश्यं, नैयायिकनये मामान्यतस्ततदर्थोंच्छा- वावच्छिन्नं प्रति तत्साधनत्वज्ञानत्वेन सुखत्वप्रकारकेच्छां प्रति सुखव- प्रकारकज्ञानत्वेन दुःखाभावत्वप्रकारकेच्छां प्रति दुःखाभावत्वप्रका- रकजानलेन चिकीर्षात्वावच्छिन्नं प्रति कृतिसाध्यताजानत्वेन हेतु- समिति कार्य-कारणभावचतुष्टयमिति भावः । चिकौर्षाजन्यकृति- माध्यताज्ञानं प्रवर्तकं तत्र चिकौर्षाधीनत्वविशेषणप्रयोजनं यत् केचिददन्ति तदुपन्यस्य दूषयति, 'विषेति, 'इतीति, तत्र चिकीर्षा- प्रसङ्गवारणायेति शेषः, 'विशेषण मिति, विषभक्षणञ्च न चिकौर्षा- कैश्चिदुक्तं तदुपन्यस्य प्रवर्तक ज्ञाने चिकौर्षाधीनत्वविशेषणप्रयोजन यत् निराकरोति, "विधेति । 'एवं हौति, वेषणया निग्रहस्तु नास्त्येव वत्- सत्त्वे वा ततोऽपि तदनुत्पत्तेस्तस्य नित्तिरूपत्वादिति भावः। तथामि विषमक्षणव्यावृत्त्यर्थं नैतद्विशेषणं ततस्तद्यारत्त्यभावादिति भाव इति प्रकाशः।

·বিনিময়ী विषमक्षणं कृतिमाध्यमेव न स्यात् जीवनयोनिकते. सस्यानुत्पत्तरिति व्यर्थ विशेषणं । स्थादेतत् इएसाधमताभ्रमाद विपभक्षणे चैत्यव- न्दने च चिकीर्षाजन्यकृतिमाध्यत्वमति ज्ञानप्रयुक्त- त्वात् कार्यत्वस्य, तथाच सज्ञातवाधोऽपि तब कार्य- त्वज्ञानात् प्रवत्तेत तथा तृप्तोऽपि भोजने। , धीनशतिमाध्यमित्यभिमानः। अभिमानं निराकरोति, “एवं दीति, चिकौर्षाजन्यसत्यसाध्य होत्यर्थः, 'जीवनयोनिकतेरिति, निवते थेति शेषः, 'व्यर्थ विशेषणमिति, कृतिमाध्यत्वाभावेनैव तत्राति- प्रशङ्गवारणसम्भवात् भ्रममादायातिप्रसङ्गस्य विशेषपदानेऽप्यविशेषा- दिति भावः । नैयायिकः शकते, 'स्थादेतदिति, 'एमाधनताभमादिति बलवदनिष्टाननुबन्धौएसाधनताश्रमादित्यर्थः, उत्तरमिति पोष', सेनोभयमतमाधारणं, भ्रमश्च न्यायनये विशिष्टज्ञानं तन्मते चार- हौतासंसर्गकज्ञानदयमित्यन्यदेतत् । “विषभक्षणा इति, विषभवणे बलवदनिष्टानयुवन्धिवभ्रमात् कृतिमाध्यत्वे, चैत्यबन्धने च दर- माधनताधमादिति बोध्य । 'शनिमाध्यतमस्ति खतिमाध्यब- 'नमादिति, नैयायिकस्य मते भोभन इति । न च कलेच्छाविच्छेदपति- बन्धक इति वाधं । तस्या प्रवर्तकशानोपक्षीयत्वादन्यथा तन्मते नित्य- प्रतिनं स्यादित्याशयादिति प्रकाश ।

·शब्दायतुरीयखगडे विधिवादः । ननु स्वकृतिसाध्यतानुभवस्तथा, अन्यथेष्टसाधनता- स्मरणे वियभक्षणेऽपि प्रवर्तेत, न चेष्टसाधनताज्ञानं मस्ति, 'जानप्रयुक्त्वात्' इटमाधनताज्ञानप्रयुनत्वात्, 'कार्यत्वस्य' कृतेः, प्रयुक्तत्वञ्च तन्नये कारणतावच्छेदकविधया() असान्मते च कारणविधयेत्यन्यदेतत् । 'कार्यस्येति पाठे कृतिरूपकार्य्यस्येत्यर्थः, 'मनातबाधोऽपौति इष्टासाधनल-बलवदनिष्टजनकत्वज्ञानवानपी- त्यर्थः, 'तत्र' विषभक्षण-चैत्यवन्दनयोः, 'कार्यत्वज्ञानादिति स्वछ- तिसाध्यत्वस्मरणदित्यर्थः, इदमुपलवणं पाकादावपि सञ्जातवा- धदशायां तथा प्रमङ्गो वोध्या, 'स्कृप्तोऽपौति। न च फलेच्छावि- रक्षादेव न तच प्रवृत्तिरिति वाच्यं । फलेच्छाया नित्यस्थले यभि- चारेण भिन्नविषयकत्वेन(२) चाजनकत्वादिति भावः । प्रच कस्यचित् समाधानं शकते, 'स्वकृतीति, 'तथा' गुरुमते प्रवृत्तिहेतः, 'अन्यथा' रमतिसाधारणज्ञानमावस्यैव गुरुमते प्रवर्तकत्वे, 'दरमाधनतासारण इति निर्धर्मितावच्छेदकप्रमुष्टतत्ताकेटमाधनता- सारण इत्यर्थः, मनातबाध इति शेषः, 'प्रवर्ततेति तन्मते चैत्य- वन्दनादौ प्रवर्तत, अनुभवस्य हेतुत्वे च पक्षतावच्छेदकप्रकारेणेष्ट- साधनत्वरूपलिङ्गज्ञानाभावे कृतिमाध्यतानुभवाभावादेव न विष- भक्षादौ प्रवृत्तिरिति भावः । 'न चेति, प्रकृत इति शेषः, (७) इएसाधनतालिङ्गकेटसाधनताज्ञानविशिष्टकृतिसाध्यताज्ञानस्य का- रणतायामिएसाधनताज्ञानस्य कारणतावच्छेदकात्वमिति तात्पर्य (१) ननु काम्यगोचर प्रवृत्तित्वमेव कार्यतावच्छेदकं वाच्यमतो न व्यभिचार- इत्यत थाइ, भिन्नविषयकत्वन चेति । - 9 ·तचिन्तामो वेदोवाऽनुभावकमस्तीति चेत्, न, वस्तुतस्तच* कृति- साध्यत्वे लिङ्गान्तरेणाप्तवाक्येन वा तदनुभवसम्भवात् लिङ्गनभासाच्छन्दाभासादा श्रमतिप्रसङ्गाच, भेदा- ग्रहवादिनस्तव तव तदनुभवाभावात्, मैवं, स्वविशे- 'दएमाधनताज्ञानमिति पक्षतावच्छेदकचैत्यवन्दनत्वादिमकारेण्ट- माधनतारूपलिङ्गज्ञानमित्यर्थः, 'अनुभावक' हतियाध्यतानुभावक, आधस्तनपानस्य प्रहत्तौ यभिचारमत्त्वेऽपि मौया दूषणान्तरमाह, 'वन्त इति वस्तुगत्येत्यर्थः, 'नच' विषभवषादी, 'तदनुभवसम्मवा- दिति मातबाधतादशायामपि रुनिसाध्यतानुभवमम्मवादित्यर्थः, अनुभवस्य हेतुले व्यभिचारमध्याह, 'लिङ्गाभाषादिति, 'अप्रत्ति- प्रसङ्गादिति शत्यमाध्ये गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रवृत्त्यमम्मवादित्यर्थः, 'भेदाग्रहवादिन इनि खतिमाध्यताभेदाग्रहमात्रवादिन इत्यर्थः, अन्यथाण्यातेरनगीकारादिति भावः । तदनुभवाभावादिति, तथाच स्वशातिमाध्यताज्ञानसामान्यमेव प्रवृत्तितर्न तु तदनुभ- वमात्रमिति तत्र खतिमाध्यतास्मरणात प्रवृत्यापत्तिर्दुरिति * दृषणे सत्येव दूषणान्तरमाइ, 'वस्तुत इति, भेदाग्रहेति, तथरय एहतिसाधारणं तिसाध्यताशानमेव हेतु तहाचाप्येवेति प्रत्यापतिरिति সাল'। বব মাৰিীৰবাতানিমষ যাযহাবীনমনিষার্থনা प्रवर्तक सरो चानुभवागोघरकालविशेषस्याभावात् कथं तस' प्रवृत्त्या यत्तिरिति वाधं । स्मत्यापि खकालस्यानुभवरगोचरस्यैव धानसामान्यमा- मग्रीमहिमा विषयाकरणात् अतीतवाद्यगोचरज्ञानस्य वर्गमानसमयविष- .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । भावः । यद्यपि सञ्जातबाधस्य स्वशतिसाध्यतास्मरणात् कथं प्रह- त्यापादनं भावियौवराज्ये प्रवृत्त्यतिप्रमगवारणाय दूदानीन्तन- स्वातिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वेन तदभावात् इदानीमन्तर्भावेण कृतेः प्रागननुभूतत्वेन मरणायोगात्। न च तन्मते अतीतत्वाद्यगो- चरज्ञानस्य विषयनिष्ठवर्तमानत्वविषयतानियमादनुभवागोचरस्या- पौदानीन्तनत्वस्य कृतौ भानमिति(२) वाच्यं । प्रमुश्तत्ताकज्ञाने मुख्यविशेष्यनिष्टवर्तमानताभानखेव तैः खौकारादिदानीन्तनकृतेः पूर्वाननुभूतत्वेन पूर्वानुभूतकतावेव ददानीन्तनत्वभानाभ्युपगमे अन्य- थाख्यात्यापत्तेश्च । किञ्च इदानीन्तनशत्यनुत्पादेन इदानीन्तन- कृतिमाध्यत्वस्य(२) याधात् तत्र तादृशष्ठतिमाध्यत्वमारणाभ्युपगमे अन्यथाख्यात्यापत्तिस्तथापि स्वकृतिमाध्यतास्मरणादेव श्राद्यस्तनपान- प्रवृत्त्यनुरोधात् यच चिकौर्षायामपि न भोजनादौ कुतश्चित्पति- बन्धकात् प्रवृत्तिस्तत्र इदानीन्तनक्कतेरप्रमिद्या तत्साध्यताज्ञाना- भावात् चिकौर्षाया असम्भवाच छतावुपस्थितेदानीन्तनवासमर्गाग्रह- महसतखतिमाध्यताज्ञानमेव तनाते प्रवर्तक तथाच प्रकृतेऽपि ज्ञानमात्रस्यैव खोत्पत्तिक्षणविषयकवनियमेन स्मृतितः उपस्थितस्य इदानीन्ननत्वस्य(३) कृतावसंसर्गाग्रहात्मामान्यतः स्वशतिमाध्यतावि- शिष्टसारणाच्च प्रत्त्यापत्तिरित्यभिप्राय. । गुरुचरणस्तु दृष्टसाधनताज्ञानस्याहेतत्वे मचातबाधदशायामपि (१) कृतौ स्मृतौभानमितीति क, ग। (१) इदानीन्तनवम्वन्तरसाध्यककृतिसाध्यत्वस्य । {" उत्पत्तिक्षणावमेव इदानीन्तनत्वं ।

·मामिलामो पणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यं हि कार्यताजानं प्रवर्तक तथा हि काम्ये पुरुषविशेषणं कामना ततः काम्य- साधनताजानेन याग-पाकादौ कार्यताज्ञान, नित्ये पादाभाम-लिङ्गामामादिना इदानीन्तनस्वकृतिमाध्यताममात् त्य- वन्दनादौ प्रवृत्त्यापत्तिः वस्वनाविषयकतादृशप्रत्यन्तरमादाय अनुभूयमानारोयसम्मवात् । न च तन्मते तादृशमनिमाध्यताविधि- ज्ञानमेव प्रवर्तकमिनि न भ्रमात् प्रत्यापत्तिरिति पार्छ । तथा मति निगडनिशानदेहस्य कृत्यमाध्ये गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रत्यनुपपत्तेः अन्यथाख्यात्यनायुपगमेन विशिष्टज्ञानाभावात् । किच इदानौंपदेन स्टूलकालस्यैव प्रवर्तकज्ञाने निवेशादसञातवाधकाले कृतरुदयेन तत्कालवर्तमानवकृतिमाध्यताप्रमापि मनातवाधशायो, लिङ्गान्तरादिना मरावतीत्येव दूषणं द्रष्टव्यमिति प्राः । 'खविशेषणेति स्वं प्रवर्तमानः पुरुषः तस्य पदिशेषणां तषिष्ठीयो- धर्मतताजानअन्यमित्यर्थः, 'पुरुषविशेषणं' पुरुषतिधर्मः, 'ततः' तदनन्तरं, 'कार्य्यताज्ञाने' कार्यतानुमान, स्वविशेषणवत्तामतिसन्धा- यतानियमादित्यापायादित्याः। 'सविशेषोति खस्य प्रवर्तमानपुण्यस्य শর্মিয় নিলাদি মন্তু যা নৱন বৰাৰৰ ননিষাসমিত্র। नवाद्यप्रदत्तौ कर्मनाकरणस्य हेतुवात् तस्य च तत्पतिसन्धानजन्यवामा. दादयभिचार, एवं भेदायवादिनी विसंगदिनामि ताप परम्परया पूर्वानुभवहारा तत्पतिसन्धानजन्यवान तथेसि दार्थ। एवं सातबाधस्यापि कार्यतामरणात् विधभक्षणे प्रयापतिरिति चेत्, ग ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवाद। च काल-शौचादि स्वविशेषणं, तथाचैतत्सन्ध्यायामहं नजन्यमिति शेषः, अनुमानप्रकारश्च अग्रे वाच्यः । ननु(१) काम्यमा- धनताज्ञानात् याग-पाकादौ कायंताज्ञानं कथं कामनावत्ताजा- नजन्यं स्वकाम्यसाधनताज्ञानेनैव तज्जननादिति चेत्, न,(९) तदत्ता- ज्ञानं हि पचे तत्सम्बन्धज्ञानं भवति च काम्यसाधनताज्ञानमपि कामनायाः स्खविषयसाधनतात्मकसम्बन्धज्ञानं, वस्तुतम्त तदत्ताज्ञानं तत्सम्बन्धज्ञानं तज्ज्ञानमेव वा न तु पक्षोऽप्यन्तर्भूतः तथाच काम्यसा- धनताज्ञानमपि कामनायाः तत्सम्बन्धस्य च ज्ञानं भवत्येव कामना- थाः स्वविषयताताकतत्सम्बन्धस्य च विषयौकरणदिति भावः। एवं मति यथा नातिप्रसङ्गस्तदनुपदमेव विवेचयिष्यामः । 'कालेति तत्त- कर्मविहितकालेत्यर्थः, “शौचादीत्यादिना द्विजातिवादिपरिग्रहः, तेन शूद्रादौ न व्यभिचारः। 'खविशेषणं' प्रवर्तमानपुरुषनिष्ठधर्मः, तत्तकालस्यापि जीवित्वसम्बन्धेन पुरुषनिष्ठत्वादिति भावः । 'तथा- चेति तेन चेत्यर्थः, अन्वयश्चास्य कार्यताज्ञानमित्यनेन, 'एतत्पन्ध्याया- (1) न चेति ग. (२) इति वाच्यमिति ग०। तदतिरिक्तस्थले तस्य हेतुत्वादित्येके । अन्ये तु व्यनाद्यप्रसत्तौ तद्धेतु विसंवादि- प्रवृत्तिस्थलेऽपि वसन्तकार्यत्वस्मृतिरूपभमस्येएसाधनत्वभ्रमरूपतत्प्रतिस- न्धानाधीनत्वादित्याहु,। व्यपरे वाद्यपरत्तावपि स्मरणरूपेएसाधनत्व- प्रतिसन्धामाधीनं यत् कृतिविशेषसाध्यमिति ज्ञान प्रवर्तकं तच्च न स्मृति- रूपं पूर्व तादृशानुभवाभावात् किन्तु व्यायादिस्मतो सत्यामिएसाधनता. लिङ्गकमेव तत्र कार्यताज्ञानं । न चैवमयिमग्रन्थविरोध, तस्य मतान्तरे- याभिधानादित्याहुः। नन्वइं कृतिसाध्यविषमक्षण. पुरुषवादित्यादिना .

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवाद । शेपणज्ञानजन्यं, तदुक्तं, स च कार्यविशेषः पुरुष- विशेषणावगतः प्रवृत्तिहेतुरिति । संजातवाधस्य च विषभक्षणे चैत्यवन्दने च भ्रमदशायामिव नेष्टसाध- छतौ भदंशाप्रकारकत्वात् तथापि सन्ध्यावन्दनमिदानौं मात्चतिमाध्य मप्रवृत्तिप्रतिबन्धकशून्यत्वे सति शौचादिमतो ममेदानौं पति- साध्यत्वेन बेदबोधितत्वादित्यनुमाने ग्रन्थतात्पर्य(१) । अत्र मौमांस- कग्रन्थसंवादमाह,(२) 'तदुक्तमिति, ‘स च कार्यविशेष इति स च कार्य- निष्ठोविशेष दूदानीन्तनस्वकृतिमाध्यत्वरूप इत्यर्थः, 'पुरुषविशेषणा- वगत इति पुरुषविशेषणेन कामनादिलिङ्गेनावगत इत्यर्थः, 'पुरुष- विशेषेणावगत इति पाठे विशिय्यतेऽनेनेति विशेषो विशेषणं काम- नादि तेनावगत इत्यर्थः, 'प्रवृत्तितः' प्रवृत्तिप्रयोजकः। एवञ्चोक्ता- तिप्रमजामुद्धरति, 'सञ्जातवाधस्येति, 'भ्रमदशायामिवेति बसवद- (१) इत्यनुमानोत्तरानुमानान्तरं प्रवर्तक द्रव्यमिति ग्रन्थतात्पर्यमि- तिख इदानी शौचादिमतो मम इदानी प्रवृत्तिप्रतिबन्धक- शून्यत्वे सति मम ऋतिसाध्यत्वादित्युत्तरभायं प्रमाणान्तरं प्रवर्तकं द्रष्टव्यमिति ग। (२) यत्र मीमासकसम्मतिमाहेति ग. । सति व्यननुष्ठाने पापाव्याति पुरुषत्वादिकन्तु तथेति नोक्तातिप्रसङ्ग- इत्याहुस्तदपि चिन्त्य, इयहान्यादेरननुगमेन विशेषणस्याननुगमात् यदि 'चान्यतरवादिना तदनुगमस्तदा कामनाद्यन्यतरप्रतिसन्धानजन्यत्वमेवास्तु लाघवात्, यदि वान्यतरत्वं न कारणतावच्छेदकप्रविणं यन्यथा टणाद्यन्य- तमत्वेनापि हेतुत्वं स्यादिति मन्यसे तदा तुल्यमिति । वस्तुत विशेषण- ·तत्वचिन्तामणे नतामानमस्ति येन सज्जन्यकायंताजानात् प्रवर्तत तृप्तस्य च कामनाविरहेण इष्टसाधनताजानाभावात् न तथा बोधः। निष्टाननुबन्धौरमाधमताभ्रमदशायामिवेत्यर्थः, 'साधनवशान- मिति बसवदनिष्टाननुबन्धौष्टसाधनताज्ञानमित्यर्थः । यद्यपि विष- भक्षणे बलवदनिटाननुपन्धित्वज्ञानाभावेऽपि तजन्यमुखे रछा- मत्त्वात् दरमाधनवरूपस्खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्य कार्यताशानं भमभवत्येव, तथापि स्खविशेषणवत्तामतिसन्धाने बनवदनिष्टाननुब- वित्तविषयकसमपि विशेषणं देयमित्यभिप्रायः । एमाधनताज्ञा- माभावादिति इदानीन्तनेच्छाविषयसाधनताजानाभावादित्यर्थः, 'न तथा बोधः' म तमन्यबोधः । न चैवमतीतगौचादिलिनाभामजन्य-- कार्य्यताभानादपि प्रवृत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । इदानीन्तनत्वेनापि (१) इच्छामवादियनेन इदानीन्तनेछाविषयसाधनस्वरूपेटसाधनमत्वस्य सत्त्वं व्यनितम् । वज्ञाप्रतिसन्धानअन्यत्वेन हेतुत्वमिति न प्रकृतग्रन्थार्थ किन्तु सज्जन्यमित्येव तथाच प्रतिसामान्ये कायंताज्ञानत्वेन हेतुता काम्य-नित्यविशेषयोश्च वि. प्रधामनोदमिति एवज्ञाये खेच्छाधीनत्वेन अमे समाधानमभ्युपगम- वादेनेति मन्तव्यं । नित्ये चेत्युपलक्षयं नैमित्तिकेऽपि शोधादिमत्त्वे सति निमित्तवत्त्वं तथेति ध्येयं, 'एतत्मभ्यायामिति । इदन्तु प्राथमिकमनुमान नवेशदेव प्रवर्तक प्रवृत्तिविषयविशेष्यकशानस्यैव प्रवर्तकलात् ! किन्त- सानुमाने सति एतत्सन्योपासनमिदानौं महविसाध्यं मततिनिट- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवाद । खविशेषणविशेषणात्। न चैवं कालभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य- कारणभावभेदादनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्ग इति वाच्य। नैयायि- कनयेऽपि प्रवृत्तिविषय विशेष्यकेदानीन्तनखेच्छाविषयसाधनत्वेदा- नौन्तनस्वकृतिमाध्यत्वादिशानस्य चिकौर्षायां प्रवृत्तौ च हेतुत्वेन कालभेदेन पुरुषभेदेन व कार्य-कारणभावस्थाविशिष्टत्वात् । अत- एव वक्ष्यमाणक्रमेण नित्य-काम्यभेदेन कार्य-कारणभेदेऽपि न चतिरिति मन्तव्यं । म च वत्तिधर्मप्रतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञान- माचस्थ प्रवृत्तिहेतुत्वे दृष्टसाधनवाद्यमानेऽपि इदं स्वेच्छाधीनेदा- मौन्तनमत्सतिमाध्यं खेछाधौनेदानीन्तनमस्कतिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यति- रेकप्रतियोगिलात् जन्यत्वे मति तादृशष्यत्यघटितमामय्यजन्यत्वा- देत्यादिना कार्यतानुमानात् प्रवृत्त्यापत्तिः तस्यापि तादृशमवृत्त्य- घटितमामय्यजन्यत्वादिरूपस्ववृत्तिधर्मप्रतिसन्धानजन्यत्वात्() इति वाच्यं । स्वविशेषणपदेन विशिय्य तदानीन्तनवेश विषयसाधन- व-तदानौन्तनशौचादिमत्त्वरूप(२) स्ववृत्तिधर्मस्य विवक्षितत्वात् । (१) तस्यापि तादृश्कृतिजन्यत्वे सति तादृशसामग्रजन्यत्वादिरूपखवत्ति- धम्मप्रतिसन्धानजन्यत्वादिति खः । (२) तदानीन्तनशुचित्व-जीवित्वरूपेति ग०। इदानीन्तनखेच्छाविषयसा- धनत्वेदानौन्तनशौचादिमत्त्वरूपेति ख० । हेतुताप्रतियोगिककार्यताधिकरणत्वादित्यनुमान । न चासिद्धि, एकवित्तिवे- द्यतया प्रथमानुमानेन तद्ग्रहात्, प्यतएव प्राक् तदपेक्षा, उक्तानुमानानन्तरं तदिशेयक मानसमेव वा ज्ञानं प्रवकमित्याज, तचिन्त्य, तस्य स्खविशेषण- वत्ताप्रतिसन्धानाजन्यत्वेनाप्रवर्तकत्वात् परम्परया तज्जन्यत्वस्यातिप्रसक्तत्वात 10 ·নানামন্ত্রী नवमननुगमः एमाधनवाज्ञानपि शौचादिमलप्रतिमन्धानन्य- कार्यताज्ञानात्() काम्ये प्रत्यापत्तिश्चेति वाच्यं । काम्बगोचरम- वृत्ती इदानीन्तनस्वेधाविषयमाधनाव-बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञान- অনান্ধাযনা : পিয়াসী ২ বেলালনগীকারি- मत्वप्रतिसन्धानजन्यं कार्यताजानमिति विशिय्य हेतु-हेतुमद्भा- मात् प्रवृत्तिमाचे च कार्यताजानमामान्यं हेतः नित्य-काम्यभेदेन कार्य-कारणभावभेदेऽपि यथा म दोषस्तथोनं प्राक् । नित्यपञ्च दानी' तत्पुरुषेण नित्यत्वेन जायमानपरं, तेन नित्यस्य काम्य- बभ्रमेण शौचादिलिगककार्यताज्ञानमाचात् प्रवृत्तिः, काम्बवश्व नदानी तत्पुरुषेण नित्यलेनाजायमानत्वं तेन काम्यस्य नित्यन- धमे शौचादिमत्ताजानजन्यकार्यताजामादेव प्रवृत्तिः, नित्यवञ्च प्रत्यवायजनकीभूताभावप्रतियोगित। নবিন নামৰিমঘমাঘীৰহ্মাননালামশিন महत्तिसामान्यं प्रति हेतु) इति वदन्नि, नदमत, तथापि भोग- (७ पौचादिमत्ताप्रतिमन्धानजयकायंताज्ञानेससाधनलप्रतिसन्धानमा- কাহান্নাবিয়। (१) यतः प्रातिस्मिकरूपेण ताविशेषणस्य कारणतावच्छेदककोटिप्रवि. एत्वेऽपि न परस्परं व्यभिचार इति शेषः। লাইন গ্রামাববিজন নিভিজ্ঞায়ি মজল मित्येव तत्त्वमिति, सन्ध्यति, यथा हेतुर्न यभिचारी तथा कार्थः । म च निये वेदाधीन ज्ञानस्यैव प्रवर्तकलया मैतदनुमानापेक्षेति वलयं, तस्य सविशेषण- বামনাবাদাসত্বকৰাৰু হানীনাইঘামালাখ। হয় निये वेदाधीनकायंताज्ञान प्रकिमिलि मतान्तरेण बोध्यं । पुषति पुरय- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । नादौ शौचादिलिगककार्यताज्ञानमाचात् प्रकृत्तिवारणाय विशे- मामय्या श्रावश्यकत्वे तथोपगमस्य प्रयासमाचत्वात् । केचित्तु फलार्थिचिकीर्षा-प्रवृत्तौ प्रति फलमाधनताज्ञानविशिष्ट- कृतिमाध्यताशान हेतः, फलं स्वर्गादि, तदर्थित्वं तदुद्देश्यकत्वं । न चैव स्वर्गादाविच्छाविरहेऽपि स्वर्गादिमाधनताजानविशिष्टरुतिमा- ध्यताज्ञानात् चिकीर्षादिप्रसङ्ग इति वायं । स्वर्गाद्देश्यकेच्छां प्रतिर) स्वर्गादौच्छाया अपि पृथक् हेतुत्वात् शौचादिमत्ताप्रतिसन्धानविशिष्ट- कृतिमाध्यताजानञ्च नित्यस्थलीयचिकौर्षा-प्रवृत्ती प्रति हेतः, नित्य- स्थलौयत्वञ्च चिकीर्षाविषयतावच्छेदकावच्छिनविशेध्यकनित्यत्वज्ञान- विशिष्टत्वं, वैशिध्यञ्च क्षणदयसाधारणव्यवहितोत्तरक्षणावच्छेदेनैका- त्मवृत्तित्वं । न चैवं काम्यतादशायामपि शौचादिमत्ताप्रतिस- न्धान विशिष्ट कार्य्यताज्ञानानित्यस्थलीयचिकीर्षाद्यापत्तिरिति वाच्य । नित्यस्थलीयचिकीर्षादिकं प्रति ममानविशेष्यकनित्यत्वज्ञानस्थापि हेतुत्वादित्याहुः । तदसत्, प्राचीननेयायिकानां गुरूणाञ्च शौचादौ नत्कालौनत्व-तत्पुरुषोयत्वविशेषणस्यावश्यकतया कालभेदेन पुरुष- भेदेन च कार्य कारणभावभेदस्यावश्यकत्वात् तत एवातिप्रसङ्गवारण- मम्भवे नित्यस्यलौयवस्य कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेश नित्यत्वज्ञानस्य (१) सन्ध्यावन्दनादौ च नित्यतादशायामिएसाधनताप्रतिसन्धानजन्यकार्य- ताज्ञानमात्रादित्यर्थ । (२) खाँच्छा प्रतीति ग० । विशेषणं कामनादि, क्वचित् 'पुरुषविशेषेति पाठस्तदा खविशेषणवत्ताप्रति. सन्धानवत्त्व पुरुषे विशेष इति प्रकाश ।

·०६ सावचिन्तामो ध्यक्हेतुत्वे च गौरवाच, सर्वत्र तम्मन्यत्वं नदिशिष्टत्वमेव वैशिय एककालावच्छेदेनकात्मयत्तित्वं, जन्यवरवेशे गौरवात् वालकस्याद्य स्तनपानप्रवृत्तौ स्वशनिमायताम्मरणस्य तैरपि हेतुत्वेन वध्यमाए तथा व्यभिचाराच सारणस्थेरमाधनला दिज्ञानाजन्यवात् । न । जन्यत्वपदेन प्रयोज्यत्वं विवचितं तथाच सत्र नमरणमपि जन्मा नरोपातादृशकार्यलानुभवद्वारा तत्प्रयोज्यं भवत्येवेति न व्यभि चार इनि बाच्छ। तथा मति मनातयाधस्य जन्मान्तरानुभूत कार्यतास्मरणाद्विषमतणे प्रत्यापत्तेः तस्यापि कालान्तरानुभूत- शतिमाध्यतास्मरणादोजनादौ प्रवृत्तेरापत्तेश्च एमाधमताजान- विमिटकार्यताजानश्च तचास्त्येव यालकस्य सानपानजन्यसुखविशेष- साधनतास्मरणात् तत्सुणविशेषे तदानौमिच्छामत्त्वाच स्वरूपम- तदानौन्तनेष्याविषयसाधनमाज्ञानस्यापि तदानों मत्त्वेन स्मरणा- स्थापि तद्विशिष्टत्वात् । श्रतएवेष्टसाधनतादिज्ञानमत्व लिङ्गानरात् कार्यताजानेऽपि प्रवृत्तिर्नानुपपन्ना, न वा लिङ्गसंमयखानुमित्य तुत्वेऽपि दूमाधनतामन्देहात् प्रतिरनुपपन्ना । न चैवं फल- कामनाविधिकार्यताजानमेव काम्ये प्रवर्तकमस्त रति वाच्यं । फलकामनायां सत्यां तद्विषयसाधनत्याज्ञानेऽपि प्रवृत्त्यापत्तः । न चेयमाधमताजानविशिएकार्यताजानं कार्यताशानविशिष्टेटमाधन- ताजानं वा इतरित्यत्र विनिगमनाविरहादिष्टमाधनताज्ञानस्थापि हेतवं दुरिमिनि वायं । एमाधनताजाननाणेऽपि चिकौर्षामन्ये प्रवृत्त्यनुगवन व्यभिचारात् । न च चिको तम्य व्यापारः चिकौषी- प्रत्यपि विनिगमनाविरहेण उभयो ईतवादिति वाच्यं । इच्छाधाः ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । अन्ये त्वात्मनो जीवित्वप्रतिसन्धानजन्यं श्रमे कृति- साध्यताजानं सम्भवतीति जीवनव्यतिरिक्तत्वं स्व- समानप्रकारकज्ञानजन्यत्वनियमेन कृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतताया- आवश्यकत्वात्तत्र विनिगमनाविरहानवकाशात्। न च तथापोष्टमा- धनताज्ञानविशिएत्व-स्वकृतिमाध्यताविषयकल-ज्ञानवानां विशेय्य- विशेषणभावे विनिगमनाविरहो दुरि इति वाच्या दृष्टमाधनताजा- नविशिष्टत्व-कृतिमाध्यताविषयकत्व-ज्ञानत्वानामेकत्र दयमिति रौत्या व्यामज्यवृत्त्यवच्छेदकत्वाभ्युपगमात्तादृशविनिगमनाविरहानवकाशात्, इष्टमाधनताज्ञानञ्च उपस्थितप्रवृत्तिविषयाग्टहौतामंसर्गकेटसाधन- तादिशानं वोध्यं, न त प्रवृत्तिविषयविशेष्यक, तथा सति भ्रमस्य विशिएज्ञानवानभ्युपगमेन इष्टमाधनतादिभ्रमाच्चैत्यवन्दनादौ कदा- चित् प्रवृत्तिन स्यात्, एवं कार्य्यताज्ञानमपि उपस्थितपत्तिविष- याग्रहीतासंसर्गककायंताज्ञानं बोध्यं, न त प्रवृत्ति विषयविशेष्यक, तथा मति कृत्यमाध्ये गुरुतरभारोत्तोलनादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमेन तत्र विशिष्टज्ञानासम्भवात्। न चैवमसंस- ांग्रहावेश गौरवमिति वाच्यं । तावता अन्यथाख्यातिसिद्धावपि इष्टमाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्लासिद्धेरित्यास्तां विस्तरः । महार्णवकारौयमतमाह, 'अन्ये विति, 'जीवित्वप्रतिसन्धानेति नौवित्वादिप्रतिसन्धानेत्यर्थः, आदिना शरीरित्व-ज्ञानवत्वादिपरि- ग्रहः, 'श्रमे जौवित्वमात्रमाध्यनान्तरोयकश्रमे, 'सम्भवतीति, अह- मिदानौं कृतिमाध्यतत्कर्मजन्यश्रमकः जीवित्वादित्यादिना रूपेणेति ·तत्वचिन्तामणी विशेपणे विशेषणमिति, तन, श्रमे स्वैच्छाधीनतति- साध्यवाभावात् । इष्टसाधनतालिङ्गक कार्यताजानं प्रवर्तक इत्यपरे, तन्न, नित्ये तदभावात्। भावः । 'तीति, नित्यत्वेन जायमाने तादृशमे जीवित्वप्रति- सन्धानजन्यष्टानिमाध्यताज्ञानमादाय प्रवृत्तिप्रसङ्गवारणायेति शेषः । 'जीवनव्यतिरिमात्वमिति स्वविशेषणवत्ताप्रतिमन्धानजन्येत्यव ख- विशेषापदं जीवनभिनखविशेषणपरमित्यर्थः । 'खेच्छाधीनेति, खविशेषणपदस्य जीवित्वरूपविशेषणमिनपरत्वेऽपि एसाधनल- चिलादिभ्रमेण तलिङ्गककार्यताजानेऽपि तवामहत्त्युपपादनाय स्वेच्छाधीनत्वस्यावश्नं निवेशनीयत्वादिति भावः) । 'प्रवर्तकमिति मनियामान्यकारणमित्यर्थ , 'नित्य इति, नित्ये फलानभ्युपगमात् पण्डापूर्वस्य १) स्वतः पुरुषार्थवाभावादिति भावः । “विष. भक्षणव्याहत्तमिति विषभक्षणादियावृत्तमित्यर्थः, श्रादिपदात् रे. } স্বাধীনল্যান্য বিষমুনীল বানিষিদ্ধৰাৰ एतादृपविषक्षाया मानाभावादिति भाव इति । (१) ननु यण्डायूवमेव तन्नेरं तत्साधनत्वं सन्यावन्दनादावत्येव इत्यत- थाह, भण्डामूर्ध्वस्य चैति, तथाच पण्डापूर्वस्यान्वेच्छानधौनेच्छाविषय त्वरूपेटवाभावादभान्तस्य क्वचिदपि तत्र प्रवृत्तिर्न म्यादिति भाव । * 'नित्य इति, पगडापूर्व नेमिति भाव । 'लभुत्वादिति, नियमयि सालमिति माव' । 'किच्चेति, पक्षे हेतौ च जन्यपदं पोथ्य। उपाययद मोगचिकौर्षाया व्यभिचारवारणाय । 'मुल्यमिति इष्टसाधनलधौरमि छति- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । ननु विपक्षणव्यात्तमिष्टसाधनत्वमेव कृतिसा- ध्यतानाने विषयतया विशेषणमस्तु स्वविशेषणव- ताज्ञानजन्यत्वापेक्षया लघुत्वात् । किञ्चोपायविषया व्यवन्दनादिपरिग्रहः, 'दृष्टमाधनत्वमेवेति क्लवदनिष्टाननुबन्धित्वे सतीष्टमाधनत्वमित्यर्थः, 'विशेषणमस्तु' विशेषकार्य-कारणभावे वि- शेषणमस्तु, तथाच प्रवृत्तिविषयविशेष्यकवलवदनिष्टाननुबन्धित्वेष्ट- साधनता-कृतिमाध्यताप्रकारताशालिज्ञानत्वेन अन्यथाख्यात्यनङ्गी. कारे च उपस्थितप्रवृत्तिविषयाग्रहीतसंसर्गकतामत्रितयावगाहि- ज्ञानत्वेन काम्यस्थले प्रवृत्तिदेतत्वमिति भावः । इदमुपलक्षणं नित्य- स्यलेऽपि शौचादिमत्त्वं विषयतया कृतिसाध्यताज्ञाने विशेषणमस्तु इत्यपि बोध्यं । 'खविशेषणवत्ताज्ञानजन्यत्वापेक्षयेति इष्टमाधनता- ज्ञानविभिटत्वापेक्षयेत्यर्थः, एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तिवरूपवैशि- ध्यस्य उभयच(५) प्रवृत्तिविषयविशेष्यकत्वावच्छिनल-ज्ञानवयोश्च(९) प्रवेशेन तस्य गुरुत्वात्। न चेष्टसाधनताविषयकल-कृतिमाध्यताविष- यकत्व-ज्ञानवानां विशेष्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावात् तवापि बहुतरकार्य-कारणभावकल्पनागौरवमिति वाच्यं । एकत्र दयमिति रोत्या तेषां व्यामज्यवृत्त्यवच्छेदकलाभ्युपगमा अन्यथा तवापि 1) इएसाधनताज्ञाने छतिसाध्यताज्ञाने चेत्यर्थः । (२) उभयत्र प्रतिविषयविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वस्य उभयन शामत्वयो- क्षेति क., ग.! (३) इयसाधनत्यविषयकत्व-कृतिसाध्यत्वविषयकत्व-ज्ञानत्वानां परस्परा- संसृष्टानामेव व्यासज्यसत्यवच्छेदकत्वाभ्युपगमादिति खः ।

·. तवचिन्तामणौ चिकौर्या द्रष्टसाधनताज्ञानसाध्या उपायेच्छालात् दृष्टी- एमाधनताजानविशिष्टल-रुनिमाध्यताविषयकत्व-ज्ञानलानां विजे- षण-विशय्यभावे विनिगमनाविरहेण तथात्वमङ्गात् । न वं पृथगिएमाधनतादिज्ञानसत्वे नदविषयककार्यताजानानन्तरं प्रह- तिर्न स्थादिति वार्छ। स्वाधवादिवंरूपेण हेतुत्वकल्पने तब तदु- तरं समूहालम्बनजानवरचनात् । न च तथापि निशिताव्यभि- धारक रूप परित्यज्य सन्दिग्धव्यभिचारकेण रूपेण हेतुलकन्यन- मयुक्तमिति वाच्यं । निशिताव्यभिचारकलघुरूपमत्व एव तथाखा- दिति भावः) । 'पायविषयेति सुख-दुःखाभावेतरविषयेत्यर्थः, ‘মাঘলনাগালাগ্রনিধাঘননানন্তম্বিন্ধানি- योगिक कायंताश्रय इत्यर्थः, 'उपायेच्छालादिति सुख-दुःखाभाव- याप्रकारके छालादित्यर्थः, पक्ष-हेवोर्जन्यत्वं विशेषणं देयं तेन ईश्व- रेछायो नोभतो बाध-व्यभिचारी, 'बौछावदिति दृष्धिर्भवति- नौछावदित्यर्थः । इदमुपलक्षणं कृतिमाध्यत्वामकारकपाकादौछापि दृष्टान्तो वोध्यः। अयश्च प्रसाध्याङ्गको दृष्टान्तः, परेण तु रुति- माध्यत्वाप्रकारकोपायोग्यकेच्छानभ्युपगमेन रिभववितीच्छायास्त नमत सिद्धेः रिमाध्यं मुखं भवतु दतौछायां सखे दृष्टिमाध्यत्व (१) सुस्तरकार्य कारणभाववाडत्यम्य दुबारवादिति ख ग ! (१) तथा निश्चिताप्यभिचारकलारूपादच्छेदेनैव कारणत्वं न तु म न्दिग्धव्यभिधारकलधुरुमावच्छेदेनेति नियमो यम तम्य सत्वं तत्रैव सम्भवति यत्र तनास्तीनि भाव ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिदादः । च्छावत्। भोगचिकौर्यायां तदभावादप्रयोजकमिष्टसा- धनत्वमिति चेत्, न, तवापि स्वविशेषणधौजन्यत्वा- भावेन तब तस्याप्रयोजकत्वात् । कृतिहेतुचिकौर्या- यां तत् प्रयोजकं, न च भोगचिकीर्षा तथा, उपाय- चिकीर्षात एव रुतिसम्भवात् इति चेत्, तुल्यमिति, मैवं, साध्यत्व-साधनत्वयोर्विरोधेनैकन ज्ञातुमशक्य- ज्ञानस्यैव हेतुत्वात् न विष्टसाधनताज्ञानस्येति ध्येयम् । शकते, 'भोगचिकीर्षायामिति सुख-दुःखाभावचिकीर्षायामित्यर्थः, 'तद- भावात्' दृष्टमाधनताविषयककृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वाभावात्, 'अप्रयोजकमिति उपायचिकौर्षायामपि विषयतया कारणतानव- च्छेदकमित्यर्थः, 'तवापीति, भोगचिकौर्षाकारणीभूतकायंताज्ञान- इति शेषः, 'तच' तचापि, उपायचिकौर्षायामपौति यावत्, 'तस्य' खविशेषणज्ञानजन्यत्वस्य, 'श्रप्रयोजकत्वात्' कारणतानवच्छेदकलप्रम- ङ्गात् । पकते, 'कृतौति चिकौर्षावेन कृति हेतचिकौर्षायामित्यर्थः, 'तत्' खविशेषणधौजन्यत्वं, "तथा' चिकौर्षात्वेन कृतिहेतः, तेन भोगचिकौर्षायाः फलेच्छात्वेन इतिहेतुत्वपक्षेऽपि नातिप्रमङ्गः, 'तुल्य- मिति(१) ममापि उपायचिकीर्षायां इष्टसाधनत्वं प्रयोजकमित्यर्थः । प्रामाणिकं. गौरवं न. दोषायेत्या येन, सम्मायने, 'मैत्वमिति, साध्य- १९) तव मते कृतिहेतुच्चिकोर्षायां स्वविशेषणधौजन्यत्व ममापि उपाय- चिकौर्षायां दरासाधनत्वं प्रयोजकमिति तुल्यमित्यर्थः । हेतुचिकौर्षायामेव हेतुरित्यर्थः । 'मैवमिति, तथाच प्रामणिकं गौरवं न 11 ·तापविनतामणे त्वात् । असिद्धावस्थस्य हि साध्यत्वं सिद्धतादशायां तभावान, सिहताशायाञ्च साधनत्वं असिद्धाव- स्थावतः कार्यानुत्पत्तेः तथाच पाकादेरसिद्धत्व-सि- च-साधनत्वयोरिति कृतियाध्यान-कालान्तरभाथ्योदनादिमाधनत्वयो- रित्यर्थ:, कालान्तरभावित्वं स्वध्वमाधिकरणक्षाभावि,() "विरोधेन' एकावच्छेदेनैकवावर्तमानवेनेत्यर्थः,(२) 'एकत्र' पाकादौ, 'ज्ञात' एकेन निययेन विषयोकर्ता। विरोधमुपपादयनि, 'श्रमिद्धावस्यस्येति श्रा- धक्षणविगिपाकादेरित्यर्थः, 'माध्यत्वं कृतिमाध्यत्वं, कृतिमाध्यत्वस्य नदधीनममयसम्बन्धवत्वरूपत्वादिति भावः । “मिद्धतादमायामिति पायसमयमम्बन्धविनाशदशायामित्यर्थः, 'तदभावात्' पाकादौ क्षति माध्यलाभावात, प्राद्यलणसम्बन्धन्यैव कारणाधीनत्वादिति भावः । 'मिद्धवादयायाञ्च माधनवमिति प्राधासम्बन्धविनाशदशायामेव कालान्तरमायोदनादिमाधनवमित्यर्थः, 'प्रमिद्धावस्थावत इति श्रा. घक्षणावस्या थिनो यागादेरित्यर्थः,(२) 'कार्थ्यानुत्पत्ते कालानारभा- विकाऱ्यांनुत्पत्तेः। यद्यपि उत्पत्तिकालीनात्कालान्तरमा विका-- भुत्पादऽपि कारणतावच्छेदकधर्मवत्वरूपं कारणत्वमुत्पत्तिवणेऽप्यस्तो- (७ खं सिसाध्यवाधिकरणकाशास भाचक्षण इति । (१) एकस्मिन् एकदा विरहेणेति क.। (२) उत्पत्तिकालौनात् कारणादित्यर्थ इति ग। दोमायेति भाव। विरोधमेव स्टयति, 'यसिद्धति, प्रचते किमायानमा वाय, 'तथा पेति, मनु बाध्यत्वं साधनवश्व माकादैः सत्यमेवाती न विरोध ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । इत्वज्ञाने साध्यत्व-साधनत्वग्रहः । न चैकमेकेनेकदा ति कथं विरोधः तथापि स्वरूपयोग्यमिदं न फलं जनयिष्यतीति ज्ञाने प्रवृत्त्यनुत्पादात् फलोपधानात्मकेष्टसाधनत्वस्यैव संशयसाधा- रणं ज्ञानं हेतुर्वाच्यः तच्च यागादावाद्यक्षणे न सम्भवति तस्य का- लान्तर एव फलोपधायकत्वादिति भावः) । केचित्तु गुरुनये फलममयवर्त्तिन एव(१) कारणतया फलसमय- वर्तित्वस्यापि कारणताघटकत्वाच्चाद्यक्षणे न तत्सम्भव इत्यभिप्रायः। इत्यञ्च साधनत्वपदं सामान्यत श्रोदनादिमाधनतापरमेव, न तु कालान्तरभावित्वेन श्रीदनादिकं विभेषणीयं, 'सिद्धतादशायाश्चेत्यच कार्यकालवर्तित्वविशिष्टदशायाञ्चेत्यर्थः, 'असिद्धावस्थावतः कार्या- नुत्पत्तरित्यस्य उत्पत्तिकाले कार्यसहवर्त्तित्वघटितस्य कारणत्वस्या- भावादित्यर्थ इत्यप्याडः । विरोधं व्युत्पाद्य एकनिश्चयविषयवासम्भवं व्युत्पादयति, 'तथा- चेति, 'अमिद्धत्व-मिद्धत्वज्ञान इति श्रमिद्धत्वसिद्धलोभयावगाहिज्ञाने इत्यर्थः, 'माध्यत्व-साधनवग्रहः' कृतिमाध्यत्वौदनादिसाधनत्वप्रका- रकयहः, विभिन्नावच्छेदकद्दयविषयकज्ञानस्यैव एकस्मिन् धर्मिणि विरुद्धोभयप्रकारकवनियमादिति भावः । 'न चैकमिति भावा- (1) तादृशञ्च कालान्तरमायोदनसाधनत्वमुत्पत्तिक्षणे न सम्भवतीति भाव इति ग.। (२) कार्यकालवर्तिन एवेत्यर्थः । इव्याह, 'न चेति, नन्वेकनिरूपितयोस्खयोर्विरोधेमि कृतिनिरूपितं सा- ·तावचिन्तामणी सिजमसिहश्च इति ज्ञायते । न च स्वरूपगतता साध्यत्व-साधनत्वयोरतो न विरोध इति वाच्छ । यदि हि स्वरूपनिवन्धनं तदुभयं तदा तत्स्वरूपं सदैव सिद्धमसिद्धञ्च स्थान, भिन्ननिरूपितत्वेऽपि तयोः सिद्ध- भाववत्त्वज्ञानदयवत् मिद्धलामिद्धवज्ञानयोरपि परस्पर विरोधि- वादित्यभिमानः, 'अमिलमुत्पत्तिकालीनत्वं खनिष्ठममयसम्बन्ध- ध्वंसामावाधिकरणक्षपत्तिवमिति यावत्, 'मिद्धवं खनिष्ठसमय- सम्बन्धध्वंशाधिकरणक्षणवृत्तिल यागादेापारसम्बन्धेन वगांव्यव- हितपूर्ववणेऽपि हत्ते, 'न विरोध इति नेकावच्छेदेनकवावर्तमान- बमित्यर्थः । स्वरूपगतलं तादाम्यसम्बन्धेनाधिकरणस्वरूपावच्छिना विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेनैकसिन्नधिकरणवर्तमानलं वा नाद्य - त्याइ, 'यदि हौति, 'खरूपनिवन्धन' तादाम्येनाधिकरणस्वरूपा- वभिनं, नवस्वरूप' पाकादिवरूपं, 'मिद्धममिति, तयोः माध्यत्व-साधनवव्यापकवादिति भावः । अन्ये पाह, 'भिन्ननिरू- पितले यौति विभिन्नावच्छेदनकाधिकरणे वर्तमान प्रत्यर्थः, . ध्यत्वं दृष्यनिरूपितञ्च साधनवं न विरद्धमित्यत प्यार, 'भिनेति । केशिन वगतत्य यदि सरूपावछिन्नत्वं तदाइ, 'यदीति, बघ स्वरूपेऽन्यावच्छेदेन सत्त्वं सदा तदवच्छेदकमुखमेवेत्युक्तदोषानित्तिरित्याइ, 'भिन्नतीत्या। "सिद्धत्वेति, तदवगमे च विरोध एवेति भाव' । 'तमादिति, तथाच समय- भेदेनोमयज्ञानं सम्भवति न त्वेकदेति माद' | 'दानौमिति प्राखाय- वच्छेदन रक्षे संयोग-तट्यन्तामविसावत् समयभेदावच्छेदेन नदुमय- ·शब्दाख्यरोयखण्डे विधिवादः। ५ त्वासिद्धत्वे अनवगम्याज्ञानात, तस्मात् समयभेदोपा- विरुद्धतयेति शेष:, 'सिद्धत्वा सिद्धत्वे इति, 'अनवगम्य' विषयौ कृत्य, 'प्रज्ञानादिति, पाकादौ कृतिमाध्यत्वौदनादिमाधनत्वयोः समूहा- लम्बनजान एव तथा नियमादिति भावः। उपसंहरति, 'तम्मा- दिति,(२) 'समयभेदोपाधिकः' विभिनयमयनिरूपितः, 'तदुभय- सम्बन्ध इति कृतिमाध्यत्वौदनसाधनत्वात्मकसम्बन्धः पाकन्तिरि- त्यर्थः, न विषयतया कृतिकारणतावच्छेदक इति शेषः । केचित्तु 'समयभेदीपाधिकः' सिद्धत्वामिद्धवदयारूपसमयभेदा- वच्छिन्नः, 'तदुभसयम्बन्धः' कतिमाध्यत्वौदनसाधनत्वयोः सम्बन्ध इति व्याचक्रुः । तत्तु 'भिन्नमिरूपितत्व इति पूर्वमेवाभिधानात् सन्दर्भ- विरुद्धमिति ध्येयं । ननु धर्मिणि विभिन्नावच्छेदकद्वयवत्तावगाहिलमेकधर्मिणि विरुद्धोभयप्रकारतायां न तन्त्रमपि तु प्रकारौभूतविरुद्धोभयधर्म विभिनावच्छेदकावच्छिन्नत्वावगाहिलमेव तन्त्रं वृक्षे मूलायवत्वम- नवगम्यापि वृऽये कपिसंयोगो न भूल इति विरुद्धोभयप्रकारक- प्रत्ययोदयात् तथाच प्रकृतेऽपि पाकादौ मिद्धवामिद्धलमनवगम्यैष सिद्धत्वासिद्धत्वदशावच्छेदेन तिमाध्यत्वेटसाधनवग्रहः स्यादित्यभि- (१) विभिन्नावच्छेदकान्वयविषयकसमूहालम्बन एव एकस्मिन् धम्मिणि विराद्धोभयप्रकारकत्वनियमादित्यर्थः । (२) मनु विरुद्धयोस्तयोरेका समावेश एव कथमित्यत याह, 'तस्मा- दितीति ख', ग०॥

·सावचिन्तामोरे धिकएव तदुभयसम्बन्धः पाके । इदानौं साध्यत्वं अग्रे साधनत्वं जायत इति चेत, न, इदानीमग्रिमय- दार्थयो नात्वादननुगमेन व्याश्यग्रहात् शब्देन तथा प्रतिपादयितुमशक्यत्वात् गौरवाच्च । न च कृतितः सिहमिष्टसाधनमितिज्ञानात् चिकीर्पा, न हि सिद्ध मायेणाभते, 'इदानीमिति, अनुमानात्तादृशं ज्ञानं विधिता वा नाद्य इत्याद, 'ददानीमधिमेति ग्रनयाहिकतयोत्पत्तिक्षणव्यकेरे- वेदानोपदार्थलान् तव॑साधिकरणक्षणस्य चापिमपदार्थत्वादिति भाकः । 'अननुगमेनेति इदानी लदानौंमाधारणस्य तदग्रिम- क्षामाधारणस्य चानुगतानतिप्रसकन्यापकतावच्छेदकस्याभावेनेत्यर्थ, 'व्याश्यपहादिति व्यापतरे इदानीनानातिसाध्यावानिश्यदायाँ व्यानियहासम्भवादित्यर्थः, नान्य इत्याह, 'भब्देनेति, अननुगततया व तेन रूपेण तवभावादिति भावः । ननु अननुगतरूपेणैव विधिशक्रिरित्यत आह, गौरवाक्षेति । 'कनितः सिद्धमिति कृत्य- धौनसमयसम्बन्धध्वंमविशिष्टमित्यर्थः, मिद्धवेएसाधनवया विरोधा- भावादिति भावः । 'मिद्धं मिकत्वेन ज्ञात, दूषणान्तरमार, ग्रहोऽमोति माव । ननु घ्यायग्र हनुमानाभावेऽपि शब्दात्तदयह स्वादत. याद, 'शब्देनेति, शक्यतावच्छेदकैकल्पामावादिति भाव । यस्तु वा कर चिदग्रहस्तथापि साधनलादिविषयान कार्यताधारस्य हेतुले गौरव মিয়াছ, গীবানি, গঠক মাথলবসহ বিস্বসনি- सन्धानगन्यत्पमिदानीमन्तर्भावसोभयत्र तथाप्यये पदार्थान्तर्भावादेखि ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । कश्चित् चिकीर्पति, कृतेः पूर्व कृतितः सिद्धमिति जानाभावाच्च । न च कृतिसाध्यत्वेन पाकादेरिष्टसा- धनत्वात् साधनत्वमपि साध्यं । न हि कृतिसाध्यत्वेन पाकस्यौदनसाधनता, इत्युक्तं तस्मात् कृत-क्रियमाण- विलक्षणं कृत्वनन्तरभविष्यत्तारूपं कृतिसाध्यत्वं चि- H 'कृतेरिति, 'ज्ञानाभावादिति, सर्वत्र तादृशलिङ्गाभावादिति भावः । ननु कारणतावच्छेदकविशिष्टतादशायामेव कारणत्वमिति छतिसाध्यत्वेनौदनादिसाधनवादोदनादिसाधनत्वदशायामपि कति- माध्यत्वमित्याशङ्कते, 'न चेति, 'साधनत्वमपि माध्यमिति साधनता- दशायामपि कृतिमाध्यावमित्यर्थः । 'उक्तमिति, लाधवात् पाक- त्वेनैव हेतुत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं कृत्यधौनसमयसम्बन्ध- वत्त्वरूपस्य कृतिमाध्यत्वस्य पाकादावोदनाद्युपधायकत्वदशायामसम्भ- वाचेत्यपि बोध्यं । 'त-क्रियमाणविलक्षणमिति अतीतत्वानाद्य- चणवर्त्तित्वदशाव्यावृत्तमित्यर्थः, 'कृत्यनन्तरेति सत्यधीनसमयम- म्वन्धवत्त्वमित्यर्थः, 'माधनलविरोध्येवेति श्रोदनादिसाधनवदशायां पाकादावत्येवेत्यर्थः । ननु यथोक्तसिद्धत्वामिद्धत्वज्ञानयोः परस्पर विरोधिले मानाभावात् पाकादौ युगपत् सिद्धवामिद्धत्वज्ञाने दोध्यं । ननु कारणतावच्छेदकावच्छिन्ने कारणत्वमिति कृतिसाध्यत्व- विशिऐसाधनत्वमतः साध्यधर्म एव साधनत्वमिति न विरोध इत्याशय निराकरोति, 'न चेति, 'साध्यमिति साध्यधर्म इत्यर्थः । वैलक्षण्यमेवाह, 'कृत्यनन्तरेति, नन्वकावच्छेदेनोभयग्रहाभावेऽप्येकत्र धम्मिणि तदुभयग्रहे न ·साचिन्तामणे कीर्याप्रयोजक तादृशम साधनत्वविरोध्येव । किच साधनत्वस्य सिहमाचधर्मत्वात् साधनत्वचानमिच्छा- विरोधि, न हि कश्चित् सिद्धमिच्छतीत्युक्तं । रतेन बाधकामावः, किचाम्न तयोः परस्परविरोधित्वं तथाप्यवच्छेदकम- वगाह विरुद्धयोरेकच मतीतिरिति नियमे मानाभावः श्व- वंदकविनिर्मोकेनापि वृक्ष: संयोगवान् तदभाववांश्चेति प्रत्ययदर्श- मादित्यस्वरसादाद, 'किचेति, साधनत्वस्य' स्वर्गादिभाधनबस्य, 'मिद्धमाघधर्मवात्' मिलव्याप्थत्वात, सिद्धलं खनिइसमयसम्बन्ध- ध्वंसवत्वं चपिकपदार्थ स्वर्गादिसाधनवविरहात् निसाध्यलञ्च(१) म तादृशमलव्याप्यं उत्पत्त्यात्मकवणिकपदार्थ पि नत्मत्त्वादिति भावः। कैचित्तु 'साधनत्वस्य' तनिष्ठमाधनलस्य, "मिद्धमाचधर्मवात' , तनिष्ठमिद्धलदशामावत्तित्वात् कालिकसम्बन्धन नविटसिद्धल- याप्यवादिति यावत्, नमिठसिद्धलच तदीयसमयसम्बन्धध्वंभवत्वं साधनवस्य फलममयवर्तित्वघटितत्वेन उत्पत्तिकाले साधनावविर- शदिति भाव इत्या 'इच्छाविरोधौति उद्देश्यतया इछोत्पत्ती विरोधीत्यर्थः । मनु सिद्धत्वज्ञानस्येच्छों प्रत्यविरोधित्वात्तयाप्यवत्वज्ञानस्वेच्छाविरो- (१) नये प्रतिमाध्यत्वमपि साधनत्वया तक्रारच्च शाविरोध्येत कथमिछाकारणमित्या निराचिकोराइ, 'शतिभाध्यत्वक्षेति । विरोथ रक्षा संयोगौ तदभाववातिवदित्यसरसादाइ, 'किति, एतेनेति साधनत्वस्य इच्छाविरोधित्वेनेत्यर्थः, रखच पूर्वोक्सानमाने दृशन्तामिमिदिति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । CE %3D धिले मानाभावः सिद्धत्वस्थापि सिद्धलव्याप्यवादित्यत श्राह, 'नं हौति, 'सिद्धं' सिद्धत्वेन ज्ञातं । न चैवं भवन्मते कथमिष्टमाधन- ताज्ञानविशिष्टकृतिमाध्यताज्ञानात् चिकौर्षा साधनवज्ञानस्येच्छा- विरोधिनः सत्त्वादिति वाच्यं । अस्मन्मते अनायत्या दृष्टसाधनता- ज्ञाननाभे पति विनग्यदवस्थादिष्टसाधनताज्ञान विशिष्टाल्टातिमाध्य- तांज्ञानादेव चिकौर्षा कारणतावच्छेदकपूर्वमत्त्वस्यानपेक्षितवात् एककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तिवस्य वैशिष्यतया चिरकालौनेटमाध- नताज्ञानमादाय नातिप्रसङ्गः। यदि च फलममयवर्तिन एव कारणत्वं तदा स्वाव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेनेकात्मन्तित्वस्य वैशि- यतया दृष्टमाधनताज्ञाननाशकालोत्पन्नात् कृतिमाध्यताज्ञानादेव सर्वच चिकौर्षा, खाव्यवहितोत्तरत्वञ्च वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसान- धिकरणत्वे सति स्वध्वंसाधिकरणत्वं । न चैवमेककालावच्छेदेने- कात्मवत्तित्वस्य वैशिध्यत्वपचे यत्र प्रथममिष्टसाधनताज्ञानं ततो- ऽपेक्षावुयात्मकं कृतिमाध्यताज्ञानं तत दृष्टसाधनताज्ञाननाशस्तत- इष्टासाधनवज्ञानं तत्रापि तदनन्तरमपि चिकीर्षांपत्तिः कार- पतावच्छेदकपूर्वसत्त्वस्थानपेचितत्वात्, फलसमयवर्तिन एव कार- पात्वमते यचेष्टसाधनताज्ञाननाशकालेऽपेक्षाबुद्यात्मकं कृतिमाध्यता- ज्ञानं तत दृष्टामाधनताज्ञानं तत्र तदनन्तरमपि चिकौर्षापत्तिः अव्यवहितोत्तरकालावच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वस्य वैशिट्यस्य मत्त्वात् फलसमये कृतिमाध्यताज्ञानसत्त्वाच्चेति वाच्यं । मम मते दिखा- देरपेक्षाबुद्धिनाशनाम्यवानभ्युपगमेनापेक्षाबुद्धेः क्षणचयावस्थायित्वा- सिद्धेरिति भावः । दूदन्ववधेयं साधन-साधनत्रयोविरोधात् 12 ·तत्वचिन्तामणी पृश्यादाविष्टसाधनताजानमुपायेच्छाकारणत्वेन कृप्त- मिति निरस्तं । कथं ताई खतोऽसुन्दर दृष्ट्यादाविच्छा, तत्साध्येष्टजानादिति गृहाण। अन्ये तु सुख-दुःखाभाव-तत्साधनेविच्छाप्रयोज- काम्यमाधमनालिज कार्यतामा काम्ये इतरह नित्ये शौचा- दिमत्ताविषयककार्यताजानमेव प्रवर्तकमम्त लाघवान तु नदी- जन्यमिति मामाकरणं दुःममाधेयमिति । एतेनेति, साधनव- जानस्य दृष्छाविरोधिलेनेत्यर्थः, 'सध्यादाविति क्षतिमाध्यत्वाप्रकार- कटादौछायामित्यर्थः, 'पायेच्छाकारणवेनेति उपायेकाचा- मान्यकारणवेनेत्यर्थः, लाघवादिति भावः। 'निरस्तमिति, ता- पौटमाधनताज्ञानस्योक्तयुक्त्या हेतुत्वाभावादिति भावः । 'तत्साध्येति सुखादौ वृटिमाध्यताज्ञानादित्यर्थः, दृष्टिसाध्यं सुखं भवलितो- छायामेव सुखवस्खेव टेरपि विषयत्वादिति भावः । 'सुख-दुःखामावति सुख-दुःखाभावत्वेन बलवदनिष्टाननुबन्धित मतौरसाधनखेन जाते बित्यर्थः, सुखत्वादिमकारकजानजन्यमिति (१) कृतिसाध्यताज्ञानमिति ग भाव । तदिति, तलाध्यत्वप्रकारिकेच्छा भवन्ती सखापमिदावश्छेदकलपा रिममि विषयीकरोति भाव । एतदक्षाने सिंहवादिकं न भासते इत्यभिमानः । तदेवेति, कतिसाध्यात्वप्रकारकशाने खतौति प्रेम । पप ৰষৰীলমাধব মহল্লামাল, স্বলমল নামমাংসাধ্য दिति भावः। बलवर मियामनुवन्धिधनिसाध्यवरनं तवन्ध । मनु मुख. - .

·शब्दायतुरौयखण्डे विधिवादः। कमनुगतमुद्देश्यत्वं पुरुषार्थपदवेदनीयं धर्मान्तरमस्ति अनुगतकार्यस्यानुगतकारणनियम्यत्वात् । तदेव दुःख- तत्साधनव्यारत्तं सुख-तत्साधनादी चिकौर्षाप्रयोज- कमिति । न च दुःखविरोधित्वमेव तथास्तौति वाच्यं । सहानवस्थाननियमविरोधस्थासम्भवात्, बध्य-घातक- शेषः, तेन इटसाधनताद्यज्ञाने न प्रवृत्तिरिति ध्येयं । 'इच्छा- प्रयोजकमिति ज्ञायमानं सदिच्छाप्रयोजकमित्यर्थ., 'उद्दे ग्यत्वमिति तत्तत्पुरुषोयोद्देश्यत्वमित्यर्थः, 'पुरुषार्थपदवेदनीयमिति पुरुषार्थ- पदप्रतिपाद्यमित्यर्थः, 'धर्मान्तरं' पदार्थान्तरं, 'अनुगत कार्य्यस्येति तत्तत्पुरुषेच्छामामान्यलक्षणानुगतकार्य्यस्येत्यर्थः । तदेवेति, ज्ञायमानं सत् कृतिसाध्यताज्ञानसहितमिति शेषः, 'दुःख-तत्साधनव्यावृत्त' दुःखत्वेन दुःखसाधनत्वेन च ज्ञातायावृत्तं, 'चिकौर्षाप्रयोजकमिति, अतएव चैत्यवन्दन-विषभदणादौ सञ्जातवाधदभायां न प्रतिस्त- दानौमिष्टभाधनलादिज्ञानाभावेनोद्देश्यस्वाभावात् तज्ज्ञानस्थासम्भ- वादिति भावः । उद्देश्यत्वञ्च कारणीभूतेष्टसाधनलादिज्ञाननामनाम्य तेन दरमाधनलादिजानना तज्ज्ञानमात्रान्नेच्छेति मन्तव्य(९) । 'तथास्तीति इच्छामयोजकमस्तीत्यर्थः। 'असम्भवादिति, सुखादेरपि (१) इति द्रश्यमिति ग. दुःखयोः ससाक्षात्कारमात्रनिवर्यत्वात्तयोर्बध्य-धावकमावो न श्रद्धास्पद- ·तत्वधिन्तामी भावस्यैकसमये समानाधिकरण्याभावस्य च यत्नादि- साधारण्यादिति। तन्न। तदज्ञानेऽपि सुखत्वज्ञानादि- च्छोत्पत्ते, न हि सुखत्वे जाते धर्मान्तरजानं विना नेच्छेति, तथात्वे स्वतः प्रयोजनहान्यायत्ते, तदेव हि खतः प्रयोजनं यदवगतं सत् स्वतितयेय्यते। किञ्चा- दुःखममानाधिकरणलादिति भावः । 'एकममय इति एकदेशका- लावच्छेदेनेत्यर्थः, तेन शिरस-पादावच्छेदेन एकक्षणे एकवात्मनि सुख-दुःखोत्पदिपि न पतिः, 'सामानाधिकरण्याभावम्येति एक- सिम्रधिकरणे अनुत्पद्यमानस्येत्यर्थः, अन्यथा सुख-दुख्योरपि एकस्मिनधिकरणे एकक्षणावस्यानादसङ्गने, 'यनादौति, इदम्पल- हर्ण सुखसाधनाव्याप्तिरपि द्रष्टव्या। 'यदवगतमिति येन रूपेण जाने सत्यमति प्रतिवन्धकेऽवम्नं तेन रूपेण इच्छा भवति तत् तेन रूपेण जातं स्वतः प्रयोजनमित्यर्थः, (६) 'वह चितयेति स्वरूपकथनं ( ২ বা দুই কয়নি এমিংঘৰয় ন য় ভা भवति तद्वत्ता सत प्रयोजनत्वमित्यर्थ इति ग.) मोति विरोधपदार्थमार, 'एकेति, 'यति, याविशेषो बोध्या, सल्पमतमयावेऽतिप्रसङ्ग इति घातस्यैव वधावं वाध्यमेव सत्याइ, 'तद- আৰীবি, যাৰমিম ইল হয় মাল যবিদ্যাময়ীগন্ধনি, पाकादिकन्तु पाकत्यादिना ज्ञातं न वथा किन्दिएसाधनवे नेति भाव अन्धेय भोगोऽपि स्वत एपार्थ स्यादिति चेत्, हापरित्यके । भोगे ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । नुगतधर्मकल्पनापि कारणे । न च सुखादि इच्छा- कारणं अनागतत्वात, किन्तु तदवगमः, तर्हि सुखा- दिनाने तत् स्वरूपसदेवेच्छाप्रयोजकमस्त्विति चेत्, बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टमाधनत्वेन ज्ञानेऽमति प्रतिबन्धकेऽवश्यमि- छोदयेऽपि दृष्टमाधनत्वस्य तत्राप्रकारत्वात्(१) न तेन रूपेण यागा- दौनां स्वतः प्रयोजनवं भोगस्थाप्येवंरूपले तस्यापि लक्ष्यत्वमिति भावः । नन्वन्येच्छानधौनेच्छाविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वं स्वतः पुरू- पार्थत्वमस्वित्यत आह, “किञ्चेति । 'न च सुखादौति लुप्त- प्रथमान्तं । शकते, 'तौति, 'सुखादिज्ञान इति, 'श्रादिना इच्छाविषयान्तरपरिग्रहः, सुखव-दुःखाभावत्व-बलवदनिष्टाननुब- धित्वे सतौटमाघनत्वज्ञानसमानकालौने इति शेषः, तेन मञ्जा- तवाधस्य विषभवणदिव्युदासः । तद्धर्मस्य नित्यत्वे समवेतवे च जातिवापत्त्या साक्षात्कारवादिना सङ्करप्रसङ्गात् जन्यमेव तत् वाच्यं तन्जनने च तादृशसुखादिज्ञानानां प्रत्येककारणत्वे व्यभिचा- रादन्यतमत्वेन बणारणिमण्यादेरिव एकशक्तिमत्त्वेन वा तादृ- सुखादिज्ञानानां हेतुलं वाचं तथाच इच्छां प्रत्येव तादृम- सुखादिवानानां तेन रूपेण हेतुत्वमस्तु किं धर्मान्तरकल्पनयति (1) तत्र प्रकारवानभ्युपगमादिति ग.। इच्छा नास्त्येव इत्यन्ये । तदिन्नत्वेन विशेषणादित्यपरे। 'तहीति च्यनुगत- ·वचिन्तामो न, यथा झुद्देश्यत्वं सुखजानादियूत्पद्यते अन्यतरत्वात् तृणारणि-मणिन्यायाहा तथैवेच्छेव जायतां, कृति- परिहरति, 'यथा हौति, 'अन्यतमलादिति पाठः, 'अन्यतरलादिति पाठस्तु मामादिकः, तद्धर्मभ्य बडतरनिष्ठत्वेनान्यतरत्वेन हेतले शाभिचारात्, 'तयैवेच्छेति धर्मान्तर-ताकार्य-कारभाशदिकल्पने गौरवादिति भावः । न च नन्नात्यतिरिकनित्यमखएई धर्मान्तर:- मखिति वाच्यं । तथापि तस्येच्छा प्रति कार्यकारणभावकल्पन- मपेक्ष्य विषयज्ञानविधया कृप्तकारणभावेषु मुखादिजानेष्वेव इष्ट- মাখনলাৰিালৰিছালীন বিঘানাদানা - रणतावच्छेदकत्वेन कल्पयितुमुचितलादिति इदय । ननु कति- माध्यत्वप्रकारकेच्छायाचिकीर्षाले तव नये कलञ्जभक्षणापागमा निषेधापूर्वरूपफलजनके संवादिचिकीर्षाधौना कर्य प्रवृत्तिः प्राग- भावस्य कृतिपूर्वमपि सत्वेन कृतिमाध्यत्वस्य तत्र बाधादित्यत- ( इति ध्येयमिति । खेनावच्छेदकतया तत्वयोरमियर्थ', 'धन्यवरत्वादिति । यद्यपि महशी प्रशान्तत्वादन्यतमत्वादियईति तथामि हौ हामिय तदुक्त तेषां मोह. पामोयानितिवदिति भाव । 'टणेति रमशक्तिमत्वादित्यर्थ, एल- घोपलक्षवं सुखादेन्यधानाश्रयत्वात् घसम्भव इत्यपि बोध्य । यद्यपि नित्यधर्मनयते न दोधतापि तादृशपदार्थे प्रमालमेव मातीति तात्पर्य । नन्वेव दुःखानुत्पादातिया प्रायश्चित्ते प्रवृत्तिर्न स्यात् धनुत्पादस्य प्रासमाय- ज 4 ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः । . साध्यत्वच्च कृतौ सत्यां अग्रिमक्षणे स्वरूपं न कृति विना, क्षेमसाधारणञ्चैतत् । कतिसाध्यत्वञ्च न कृतेः पूर्व। ननु कृतौ नष्टायां सन्नपि धौ न कार्य्य तथाच आह, 'कतिमाध्यत्वञ्चेति, 'कृतौ मत्यां' अस्मिन् क्षणे कृतौ मत्यां, 'श्रयिमक्षणे' एतदयिमवणे, 'स्वरूपं' साध्यतयाभिमतस्य स्वरूपं, 'न कृतिं विना' नास्मिन्क्षणे कृति विगा, तदसिमक्षणे तस्य स्वरूप- मित्यनुषज्यते, कृत्यधौनसमयसम्बन्धवत्त्वमिति तु समुदयार्थः । अधीनत्वञ्च अस्यैतत्क्षणसम्बन्धोऽस्याधीन इति प्रतीतिमाचिकः खरू- पसम्बन्धविशेष इति भावः। एतच्च प्रागभावेऽप्यस्तौति दर्शयति, 'मेति, एतच्च चेममाधारणमिति योजनीयं, कृतिपूर्व वर्तमानो यः कलञ्जभक्षणदिमागभावस्तत्साधारणमित्यर्थः । नन्वेवं कृतेः पूर्वमपि तत्र कृतिमाध्यत्वव्यवहारः स्यादित्यत आह, “कृतिमाध्यत्व- श्चेति, तथाच धर्मिणः पूर्व सत्त्वेऽपि धर्मस्य तदानीमभावान, तत्कालावच्छेदेन तयवहार इति भावः । 'नन्विति, एतादृशस्य कृतिमाध्यत्वरूपले इति शेषः, 'मन्नपि धौं ति स्वर्गादेरव्यवहितपूर्व रूपत्वेन कृत्यशाध्यत्वादित्यत ब्याह, 'कृतिसाध्यत्वञ्चेति । 'क्षेमं दुःख- प्रागभावादिकं, एतच्च प्रत्यक्षप्रकाशे विपञ्चितं । ननु यदि त्यग्रिमक्षया- घटितं कृतिसाध्यत्वं तदा कृतिपूर्व कृतिकाले च तदभावात् माकादौ कृति- साध्यत्वव्यवहारो न स्यादित्यत याह, 'न कवेः पूर्वमिति एतचोपलक्षणं कृतिकालेऽपि इण्यं, तथाचोक्तकृतिसाध्यत्वं तदा नास्त्येवेति तत्तदा न व्यवयित एव किन्तु कृत्यईत्वं कृतिजननखरूपयोग्यत्वं व्यवयित इति भावः । कृतेविशेषयत्वमादाय प्राङ्गते, 'नन्विति, यद्यपि नैयायिकमतसाधा- ·तत्वचिन्तामी कथं कार्य पूर्वे कामिनोऽन्वयाक्षणिकत्वेन क्रियातुल्य त्वादिति चेत्, न, यदृत्तिकाम्यसाधनत्वं तत्र कार्यता- विद्यमानोऽप्यपूर्वरूपो धौत्यर्थः, 'न कार्य:' न ययोजातिमाश- ताविमिष्टः, सत्यधौनसमयसम्बन्धस्याधरण एव मत्लादिति भावः । 'कामिनोऽन्वय इति स्वर्गकामो यक्षनेत्यादौ यागविषयक वर्ग- कामकार्यमिति कामिकायेत्वावरोध यर्थः, शशिकवेन' विभिएस्य फलाव्यवहितपूर्वममावेन, "क्रियातस्यवादिति पया यागादावस्थिरलेन साधानमाधमत्वस्थ बाधितखात्परम्पराषटकस्य चानुपस्थितेः स्वर्गरूपेरमाधमलशान म सम्भवति पा सति- স্বাগৰিমিছবি মৃধাধনধান বাধলা- सम्भवादित्यर्थः,१७ कामिकार्यतापपयोधे च भवनाते इतिभायात- विशिष्टेटमाधनवस्थापयायोजकरूपतया योग्यतालादिति भावः । না হবিগহ্মোষয়িষ্ট হলিধাঘল বা এই न प्रागभाव इति इदयं । काम्यमाधनयमाचं कामिकाप्यतापर- बुद्धिप्रयोजक, म तु कार्यताविमिष्टोभष काम्यमाधनपमिति समाधने, 'पतोनि, 'तर कायंतापुरिति कर्मणि बही {১ কিমিয়লাখশামি (বিজ। रथमिदं पापियामात्रमेतदियो । तटस्थापमिद MEEt. मागम्य परिहाति, 'पोति, महत, गौरवादिति भार | MR. सोध्यति ऐया महिमा निरालो पात भे. मतहतियाध्य रति गोय, नेन प्रकार नमुत्तायते । पश्चिम ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । . बुद्धेः प्रयोजकत्वात् न तु कार्यताविशिष्टस्य काम्य- साधनतेति व्याप्तिः। ननु पाकादौ कृतिसाध्यतानानं न प्रत्यक्षेण कृत्यनन्तरं पाके सति कृतिसाध्यताजानं तस्मिन् सति कृतिरित्यन्योन्याश्रयात् कृतिसाध्यतो- त्तौणे चिकीर्ण-कृत्योरसम्भवाचेति चेत्, न, पाको तब कामिकार्यतान्वयबुद्धिं प्रति विधेईतत्वादित्यर्थः, 'काम्यसाधन- तेति कामिकार्यतान्वयबुद्धिप्रयोजिकेति विभक्तिविपरिणमेनानुष- ज्यते, 'इति व्याप्तिः' इत्यभ्युपगमः । 'पाके मतौति तदैव विशेष्ये- न्द्रियसन्निकर्षसम्भवादिति भावः । 'कतिमाध्यताज्ञान' स्वकृतिमाध्य- ताप्रत्यक्षं । नन्वन्यगोचरकृत्या नान्तरोयकतया उत्पने पाके कृति- माध्यताज्ञानं भविष्यनीति अन्यगोचरकृतौ तनिष्ठरुतिमाध्यतामत्य- क्षस्याहेतुत्वेन तवान्योन्याश्रयाभावादित्यत आह, 'कृतिमाध्यतोत्तीर्ण- इति कृतित उत्पन्नपाकादावित्यर्थः, तत्र कतिमाध्यताज्ञानसम्भवेऽपि कृतिसाध्यत्वं न प्रसिद्ध एतदनुमानावतारकाले प्यनुमानकली इदानी- पदार्थतया व्यभिमतेन कालेन विशियस्य साध्यस्य क्वचिदप्यमहादिति चेत्, भ्रान्तोऽसि, न हौदानीपदार्थस्य व्यापकतावच्छेदकप्रविष्टत्वेनानुमितिविष- यत्वमनुमन्यामहे, किन्तु यथा यत्र हेतुरतत्र साध्यमिति दैशिकच्याश्या पत्र देशे हेतुग्रहः तद्देशीयत्वं साध्यस्य पक्षधर्माताबलात् सिध्यति तथा यदा हेतुस्तदा साध्यमिति कालिकव्याप्त्या यत्र काले हेतुग्रहस्तत्कालौनत्वं सा. ध्यस्य सिध्यति पक्षधम्मतावलादेव न वन्यतरस्यापि साध्यकोटिप्रवेश , प्रकृतेऽपि व्याप्तिप्रदर्शकेऽयिमग्रन्ये 'यदा तदेति यदोपादानात् कालिक- यामिरमिमता, तथाच तत्कालावच्छिन्नपाकस्य पक्षत्वपर्यवसानात् पक्ष- 13 ·तावचिन्तामण) मत्सतिसाध्या मत्कृति विना असत्वे सति मदिष्टः चिकौ-हत्योरममावात् मिसधियः प्रतिबन्धिकायाः मत्वादि- स्य:,(बघाच पत्र धिकोपांधीनातिस्तत्र तिमाध्यताप्रत्यक्षमा न्योन्याश्रयणमामेवेति भावः । 'मतदातोति इदानीन्तनस्वेच्छाधीन- भारतिय इत्यर्थः, पुरुपान्तरीयप्रवृत्तिमाध्यताजाने ध्याहने स्वप्रप्तिमाध्यतामानमेव प्रवर्तकमतम्नम्मम्पत्तये 'मदिति, मास्य- दशायां भावियौवराज्ये प्रवृत्तिवारणाय एतत्कालीनमत्तिमाय- ताजानमेव प्रवर्तकमतम्तमम्पत्तये इदानीननेति प्रतिविशेषणं, परतावच्छेदकमामानाधिकरप्येन माध्यमिढेरुद्देश्ययान परततपाके (V सत्वादिति भाव इति .. धर्ममतावलादेव तलाम इति नीसदोष । नन्वेव एतत्काले मार लतियाध्य- ননি আমি বুৰীনী আ মনি সন্থাৰ যন্ সৰহ্ম নয় स्यादिति चेत्, म, प्याद्यस्यैव प्रवर्तकत्वात् धन्यस्य तथाले इदानौतनवस्य छतिविशेषणत्वेन साध्यप्रवेशे 'यस्येत्याद्यग्रिमोदाहरणस्यान्यथाकारत्वापत्ते । नन्वेवमिदानीन्तनकृत्या चिरकालसाध्ये भाविनि राज्यादौ प्रति स्यात् एतत्काले प्रतिसाध्यमिति भानामावादिति चेत्, न, तत्राहि तदुपाय- देवताराधनादौ प्रवर्तते तर तजबानमक्षवमेव, थतएव यत्र तदुपायेन तादृर्ष धान तत्र तदान प्रवर्तते एव । केचित् यातावमि न कालप्रवेश হালী নিষাদাঘী ধামাৰহ্মাল্য যন্ত্রনালয়ালিনা- विवेत्याड । पन्ये तु इदानींकालस्य साध्यप्रवेश एव तथाच तत्प्रमो हेतावपि । न चैवं साम्यामसिद्धिरिति वाच्यं । पूर्वमिदानी मतिमाध्य इति कचिदमुमिमौ जाताया तन व्याप्तियह जाते प्रकलानुमानका मूळ মলিয় জানিয়ে বিছানৰ মূৰিায়দায়ালে অম্বন্ধুরা ·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । ९ साधनत्वात् दैवाद्यनधीनत्वे सति मदिष्टसाधनत्वाहा खोयकालान्तरकृतपाके वा अंशतोबाधः, जीवनयोनिकृत्यादिमाध्य- ताज्ञाने प्रवृत्त्यमाध्यताज्ञाने च प्रहत्तेरनुदयात् प्रवृत्तित्वेन प्रवृत्ति- साध्यताज्ञानमेव प्रवर्तकमतस्तत्सम्पत्तये कृतिवं विहाय प्रवृत्ति- बेन प्रवेशः, सञ्जातवाधदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणाय दृष्टसाधनताज्ञानजन्यकतिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया तत्सौलभ्याय 1 वच्छेदकरूपेण सिद्धिसम्भवात् विशिरवैशिथ्यज्ञाने विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानस्यैव तन्मते हेतुत्वात् न्यायमते सामान्यलक्षणया पर्वतीय- वहिभानवत् कालविशेषस्यापि मानाच। न च पूर्वमिदानीम्पदार्थस्यापि भातस्याधुनेदानीम्पदार्थस्यैवैकल्पाभावात् कथं पूर्वसाध्यसाधारणमेक व्यापकतावच्छेदकं स्यादिति वाच्यं । इदानीम्पदस्य हि प्रतिनिमित्तमनुगत- मवश्यं वाच्यं व्यन्यथा तस्य नानार्थतापत्तेः तथाच तदेवैकमनुगतं व्यापक- तावच्छेदकं स्यात्, अन्यथा पर्वतोऽयमिदानीन्तनधूमवत्त्वात् इत्यनुमितिरपि न स्यात् । व्यतरवेदानी मत्कृतिसाध्य इति शाब्दबोधोऽपि अन्यथाननु- गमेन सद्येताग्रहात् तदनुपपत्तेरित्याहुः । सच्चिन्न्यं, 'इदानीमग्रिमपदार्थयो- नानार्थत्वादनननुगमेन व्याययहादिति पूर्व ग्रन्यविरोधात् । माके कृति. साध्यत्वं सिध्यत् सिद्धे बाधादित्यग्रिमग्रन्यविरोधाच, इदानीन्त्वस्य पर्व- कालसाधारणत्वेन तवापौदानी कृतिसाध्यत्वश्यावाधात् अन्यथाननुगमस्यैव वजलेपायमानत्वात् । साध्ये हेतौ च कालप्रवेशे 'यदा तदेति कालिकच्या- ज्युपदर्शनविरोधाच कालस्याधेयकोटिप्रविरत्वेन कालेऽधिकरणे हेतु-साध्य- सामानाधिकरण्याग्रहात् अन्यथा दैशिकव्यानावपि तत्तद्देशीयत्वस्य साध्या- धन्त वापत्तः, यचोक्तं पूर्वमिदानी मत्कृतिसाध्य इति क्वचिदनुमिती व्याप्तिग्रह इत्यादि, तन्न, तत्रापि साध्याप्रसिया तादृशानुमित्यसम्भवात् ।

·অগ্নিলাময়ী । देताविरमाधनताप्रवेशयावश्यकचेन तत्मार्थक्याय खेच्छाधीनेति स्वविषयकेच्छाधीनेत्यर्थः । यत्तु अमे प्रवृत्तिवारणाय खेकाधीना था प्रजितामाध्यताजानमेव प्रवर्तक अतः स्वेच्छाधीनेति वविध धकेच्छाधौनेत्यर्थक रति, तत्तुष्छ, श्रमे प्रवृत्तिवारणाय खेच्छा- धौनलस्य स्वरूपमत एव(1) कारणतावच्छेदकतया तज्ज्ञानस्यानुप- युकवानद स्वप्रकारकेकाधीनत्वस्यैवार) प्रवृत्तिविशेषणलाइ, खपदं 10 अन्यथा पेच्छाधीनत्वस्य ज्ञानविषयतया कारयतावच्छेदकले भोग- नेहाया खविषयकत्वनममादाय थमै प्रहच्यापत्तेवारत्वमिति भाव । (२) श्रमे प्रदत्तिवारणार्थ सप्रकारकैच्छाधीनत्वं कारणलावच्छेदककोटौ निवेषितं पागेवेति भावः। यदि धोक्तगया कालिकयाथा तत्रानुमितिसदा प्रष्टतेऽपि तदस्त इदानी- म्पदे च कालशक्त प्रतिग्रहसहकारितया वरूपसदेवोधारणकालत्वमन्यदा धौनियामक यथाहमादिदे उच्चारविवादिकं नियमततस्यैव बोधनादतो न शाब्दबोधानुपपत्तिः । न च तस्य नानार्थता तहदेव, व्यारवानुमाने शब्दखभावोपन्यासस्याप्रयोजकत्वादिति अध्यक्षता प्रामुक्त । इदानी वइि. मान् इत्यनुमितिरपि कालिकव्याप्तिग्रहे सयुक्तगत्यैव यत्र एतत्कालीनधूम- स्तन एतत्कालौनवहिरिति विशेषकालइटिव हेतु-साध्ययोशिकव्याभिपहे कचिदन्यथापि । न च प्रकृतेऽपि तथा शारिस्थिति वाच्यं । सर्वत्र तथा यास्यपहात् वथा सत्यतीतपाकादौ व्यभिचारप्रसाभावेनाये निशमस्या सतलापातार्धति दिकु । 'मत्कृति विनति इच्छाधीनमत्कृति विनधर्थ तेन प्राणपञ्चकसच्चारे म यभिचार, सत्यन्तं सौ स्थभिचारवाजाय। 'मत्कृति नित्यत्र मत्पदं परकते मदियसाधने व्यभिचारधारणाय! मघ- तमात्रीपादाने श्री व्याभिवारादुत्तरप्रतीकं । 'मदित्यत्र मत्पदं तो।

·प्राब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । प्रवृत्तिविषयतावच्छेदकधर्मपरं । 'मत्कृति विनेति, ध्यादौ व्यभि- चारवारणाय अत्यन्न इदानीन्तनमत्प्रवृत्तिव्यतिरेकमयुकन्यतिरेक- प्रतियोगित्वे सतीत्यर्थक, प्रयुक्त्वञ्च कारणाभावात् कार्याभाव इति प्रतीतिमाक्षिकः वरूपसम्बन्धविशेषः, साध्ये दूदानीन्तनत्वस्य प्र- त्तिविशेषणतया(१) भावियौवराज्ये व्यभिचारवारणाय इदानीन्तनेति प्रवृत्तिविशेषणं, इदानीन्तनमत्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियो- गिलञ्च ददानीन्तनमत्कृतिव्यक्तिर्यस्य(२) फलीपधायिका तत्रैव वर्त्तते, न त तत्स्वरूपयोग्यमात्र तेन न तद्दोषतादस्यं, प्रवृत्ति- (१) इदानीन्तनप्रतिघटितसाध्यस्यैव तत्रासत्त्वं न तु तदघटितस्येति (२) यस्य याकादिरूपफलस्य । [भाव । व्यभिचारवारणाय, तस्थापि मदीयश्रमार्थि-मदीयशनोरियसाधनत्वात् । ननु श्रमवदन्येच्छाधौनमत्कृतिसाध्ये मदिरसाधने जलसंयोगादी व्यभि- चार । न च खेच्छाधीनमत्कृति विनेति विवक्षितं, तथा सति तत एव श्रमे व्यभिचारवारणे मदिरे त्यस्य वैयर्थ्यापत्तरिति चेत्, न, यन्येच्छाधीनमत्कृति- साध्य मदिरसाधनान्यत्वे सतीत्यस्यापि विशेषणत्वात् । यद्यप्यन्येच्छाधीन- मत्कृतिसाध्यान्यत्वे सति इत्येव कृते श्रमेऽपि व्यभिचारवारणादुत्तरप्रतीक व्यर्थमेव तथापि तस्य हेत्वन्तरतया प्रकृते न दोष इति ध्येय । ननु वस्तुतो यट्ठलवदनियागनुवन्येव तदनुवन्धित्वेन, मत्कृति विना सदेव ता विना व्यसत्त्वेन, मदिरासाधनमेव मदियासाधनत्वेन भ्रमविषयस्तदा तत्र वस्तुतो निरातहेतुरस्ति कतिसाध्यत्वं नास्तीति कालिकव्याप्तो व्यभिचारात् । न च तत्त्वेन ज्ञायमानत्वं प्रकृतहेत्वर्थ, तच तत्र दोयानास्तीति वाच्य । तत्त्वेन ज्ञायमानेऽपि निगडनिश्चलदेहस्यामवातजडौकृतकलेवरस्य वा क्रियानुत्पादेन व्यभिचारतादवस्यादिति चेत्, न, उक्तममादेव प्रवृत्ति विवक तामा ·तत्त्वचित्तामजी माध्यत्वस्य माध्यतया जीवनयोनितिमाध्ये प्राणपशकमचारे व्यभि- चारवारणाय कृतिवं विहाय प्रतित्वेन प्रवेशः। न घेद माग- दुर्यहं तादृशाटत्तेरमन्निकटस्वात् यत्तयां सामान्यतोव्यानियले पञ्चधर्मतावल तभ्यमाध्यममिद्वेरनाङ्गत्वेऽपि तुतावच्छेदकरूपेण हेतु- प्रमिद्धेरावग्यकत्वादिति() वाच्या अनायत्या शब्दादिना कथञ्चित ममिद्धिकल्पनात् माध्ये खेच्छाधीनत्वस्य प्रवेशात् ईतौ च सहप्रवेशादन्यविषयकप्रकृया नान्नरौयकतयोत्पन्ने हन भोजनादौ व्यभिचार इत्यतो विभेय्यदलं, तदानीन्तनमदिच्छाविषयमाधनवं तदर्थः, यथोकभोजनादिशन तथा तत्फले कालान्तरे इच्छा- () सामान्ययातिमले प्रवरसाधनान्यसाधनसभातीय प्रशतसाध्यान्यसाध्य सजातीयव्यानिग्रहसहकृतस्य पक्षे प्रकृतसाधनवत्ताज्ञानस्यैव हेतुलेग हेतुज्ञानस्यापेक्षितत्वादिति भाव । स्थानिय॒प्तया तेनेशाजननादिवसाधनत्वस्यैव तत्रामायन हेत्वसत्वात् 'सि- द्धस्येत्याधयिमयस्थपोलोचनया साधनयदस्य फलोयहितपरत्वषामात, अतएव सम्पलि मदिरसाधनतायोग्ये चिरभाविमाकादौन व्यभिचार । म यसाधमत्वस्य शति बिना सत्वस्य सिज्ञासिकधर्मतया विरोधादेकदा एक- धर्मिगतत्वेन मान ग स्वादिवि वायं । एकत्र स्थूध काच्चे छमोरवच्छेदभेद मादाय तइनवात् । नम्वेवमिष्ठसाधनत्वेनैव सामञ्जस्ये किं बलवदनिशानभु- सन्धित्वोपादानेन । न च वदनुपादेयमेवेति वा । 'बलवदनिशाननुवन्धित्व त्यायमग्रन्थविरोधादिति चेत्, न, वलवदनिधाननुवन्धित्वस्य साध्येऽपि विवक्षिततया धमकृते मधु विषसम्पलानभोजने अमिचारवारकत्वेन तदुर योगात् । म च साये तदुपादान विसमिति वाच्य । सुझायोमतिमाध्य ২ চামমাৰ মধু বিষgয়ামীগন লিঙ্গনসংহগ; ল ·शब्दापातुरीयखण्डे विधिवादः । मत्त्व ऽपि तदा तत्पुरुषस्येच्छाविरहात् पचतावच्छेदकसामानाधि- करण्येन हेतुमत्ताज्ञानादनुमितिरतो न भागासिद्धि षाय । न- न्वेवमपि श्रानुसङ्गिकेच्छा विषयसुखमाधने पिटकादिमध्यस्थितमौन- भोजनादौ नान्तरोयके व्यभिचारो दुर्बोरस्तत्र विशेष्यदलस्थापि मत्त्वात् खेच्छाधीनत्वघटितसाध्यस्य चासत्त्वात् । न च फलेच्छास- चे तविषयकेच्छाधीनतेरावश्यकत्वात् तच तादृशमाध्यमध्यस्तीति वाच्यं । फलेच्छामत्त्वेऽपि तत्साधनताज्ञानाभावादुपादानप्रत्ययस्य कृतिहेततया तदभावाञ्च मौनभोजनादौ कृत्युत्पादासम्भवात् । न चहेतावपि स्वविषयकेच्छाधीनत्वेन प्रवृत्तिविशेषणीया अन्येच्छा- धौन-मटतिमाध्यान्यत्वे सतीत्यनेन वा हेतुर्विशेषणोय इति वाच्यं । विगेय्यदलवेयर्थापत्तेः । न च धूमप्रागभाव-धूमविशिष्टप्रमेयत्वयो- रिव धर्मिभेदान वैयर्यमिति वायं । तथापि साधनताघटक- पूर्ववर्तित्वादेरेव सार्थकत्वेनान्यस्य वैयर्थात् भानुमङ्गिकेच्छावि- पयसाधने नान्तरीयकमधु-विषसम्पृशानभोजने व्यभिचारवारणय वक्ष्यमाणपलद निष्टाननुवन्धितविशेषणवैयापत्तेच। न च तनये बलवदनिष्टाननुबन्धौटमाधनतालिग कहातिमाध्यताज्ञानस्य प्रवृत्ति- प्रतिरिति तदिययत्वेनापि तस्य प्रवकत्वात् । न घ तावता तज्ञानाभाव- हेतुतास्तिति पाय । तदभावकारपत्वे गौरवाजनकनानं विघटयत एव शानस्य प्रतिबन्धकत्यादत एव न्यायनयेऽपि तदिययतया ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं । ध्यन्ये तु समातबाधस्य मधु विषसम्मतानमोजने कृतेनुत्पादात् यथाश्रुत. साध्ये प्यभिधारातदारयायैव तदिशेषणमिति वदन्ति, सचित्य, तदा सस्यानिम्पनवेनेराजनकतया रसाधनलम्याभावेन तत एव तदारणात् ·सावचिन्तामको हेतुतया तत्मापत्तये ऐनौ तदुभयोपादानमिनि धाचं । तथापि यानिग्रहानुपयुमत्वेन व्यर्थविशेषणातातादवस्यादिनि, मैवं, अन्ये- छाधीनष्ठतिमाध्यं मददलवदनिटाननुवन्धित्वे मतीदानीन्तनमदि- छाविषयसाधनं यत् तदन्यत्वे मतीत्यनेन हेतुविशेषणात् प्रतो न यथोकनानरीयकमौनभोजनादौ व्यभिचारः, यथोक्तिनान्तरौ- चकटतभोजनादेर्थयोजनान्तरौयकमधु-विषमम्पृशानभोजनादेरपि तादृाविगिटान्यत्वेन तद्वारकतयैव विशेष्यदल-बलवदनिष्टाननुवन्धि- लदलयोन वैयर्थ । न च प्रतियोगिकोटौ बलवदनिष्टाननुवन्धि- खेएमाधमवयोः कथमुपादानमिति वाच्यं । बसवदनियामनुबन्धी- एमाधनतालिङ्गकतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेन इतौ तदुभयोपा- दानस्यावश्यकतया तत्मार्थक्याय तदुपादानात् अखण्डाभावघटक- नया व वैवाभावादिति सुरुचरणाः । प निप्पनवे सेच्छाधीनतिसाध्यत्वस्यायि तन्त्र सवाजीवनयोनिकतेस्तदनु- লন, অঘা মলৰিয়াৰৰখিৰি মাহী নৱবসিয়ে शतिरनत्यादेन विशेषणदाने व्यभिधारस्य वर्चलेमावादिति सझेप ! या पिटकादिमध्यस्थित विषमदये हप्तिरूपेटसाधने खेच्छाधौनष्कृत्वसाध्ये यथा. নিম্মাহনি নৱিমিনি, নতুচ্ছ তন্মনিমীবিমৗস नमामि व्यभिधारात् । 'दैवादोति, यादिपदेन परकृयादिपरिग्र, तदन- धोनत्वच्च सदनधौनोत्पत्तिकत्व, तेन न नित्येएसाधने व्यभिचार, यद्यपि पाकस्याप्यदृएजन्यतया देवाधीनतमलिई स्थापि इच्छाधोनहन्यसमा वहितसामसानधौनोत्पत्तिकत्वे सतीपत्र तात्पर्य्य, एतच्च श्यो व्यभिधार- वारणाय, धन्यव स पोहं बोभ्यं इति प्रकार । .

·शन्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १०५ अन्ये तु यस्मिन् काले नान्तरोयककतिसाध्यस्य फलेनेच्छा तादृशकाल एव दृएमाधनताघटकीभूतेच्छाविशेषणवेनोपादेयः, यदा यस्य पुरुषस्य नान्तरीयककृतिमाध्यस्य फलेनेच्छा स एव मत्पदेनाभिधेयः, तथाच हेत्वभावादेव नान्तरीयकमौनभोजनादौ न व्यभिचारः। न च तथापि तादृशपुरुषस्य तादृशकाले च प्रवर्तकज्ञानानुपपत्तियथोमव्यभिचारादिति वाच्यं । तत्र खवि- षयकेच्छाधीनतदातनमत्प्रवृत्तियतिरेकप्रयुकव्यतिरेकप्रतियोगित्व- मावस्यैव लिङ्गत्वात्() इच्छायां स्वविषयकत्वान्त वादेव नान्तरौ- यके व्यभिचाराभावात्, साध्ये स्वविषयकेच्छाधीनत्वमप्रवेश्य तदा- तममत्प्रवृत्तिव्यतिरेकप्रयुकव्यतिरेकप्रतियोगित्वमावस्यैव वा तत्र लिङ्गलात् । अथेष्टसाधनताज्ञानजन्यकार्यताज्ञानस्यैव काम्ये प्रवर्त- कलात् तब उनहेतुना कार्याताज्ञानात् प्रवृत्तिरनुपपन्ना। न च तनये इएमाधनताजानजन्यत्वपर्यन्तं नापेचितं किन्तु कामनाज्ञा- नजन्यत्वं तच्चेच्छाया लिड्ने प्रवेशादेव सम्भवतीति वाच्यं । सति इटासाधनवज्ञानेऽपि सतना कार्यताजाने प्रवृत्त्यापत्ते- रिति चेत्, न, उपयुक्या खविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यपदेन तादृश- मतिसन्धानविशिष्टस्यैवाभिहितत्वात् हेवन्तरजन्यकार्यताजानस्यापि कथञ्चित्तादृशत्वसम्भवेन प्रवर्तकत्वात् वक्ष्यमाणसामान्यमुखव्याप्ती घ नत्तत्कालातिरिमत्वेन कालः तत्तत्पुरुषानिरिकत्वेन पुरुषो वा विशेषणीयः तेन न तदमङ्गतिरपौति प्राडः । तथा (1) तत्र सविषयकेच्छाधीनत्वं प्रपोय तदामोन्तममप्रतिष्यतिरेकप्रयुक्त व्यतिरेकप्रतियोगितमात्रस्यैव मिहत्वादिति क.।

·वावशिन्तामयो मदोजनवदित्यनुमानात् स्वकृतिसाध्यताजानं यस्य य- केचित्तु हेतावपि स्वविषयकेच्छाधीनवेन प्रतिक्षिणीया साध्य एव वा खविषयकेच्छाधीनत्वेन प्रत्तिन विशेषणीया तेन मान्तरीयकमौनभोजनादौ न व्यभिचारः । न चैवं विशेष्यदलादि- वैयर्थमिनि वाच्यं । तस्य हेलप्रविष्टत्वान किनकक्रमेण बलवद- निष्टाननुबन्धीष्टसाधनताजानविशिष्टस्यैव कार्यताजानस्य प्रवर्तक- तया तज्ज्ञानावश्यकत्वप्रदर्शनाय तदभिधानात् । अस वा इतप्रवेश- स्तथापि न क्षतिः परार्थ हि नेदमनुमान किन्तु प्रतिप्रयोजकोभूतं स्वार्थमेवेति व्यर्थविशेषणत्वादेरदोषत्वात( प्रयोजनन्त बलवदनि- टाननुवन्धीएमाधमताजानविशिष्टखसम्पक्तिरेवेत्याहः । नदसत, बलवदनिशाजनकत्वञ्च लिङ्गविशेषणं तेन 'मधु-विषधम्पुकानभोजने, न व्यभिचार इत्युत्तरयन्यामाः यथाश्रुतेऽपि यभिचाराभावा- दिति सझेपः । 'देवेति, वृध्यादौ व्यभिचारवारणय मत्यनं, ददानीनन- मन्महत्यघटितमामय्यजन्यले सति जन्यत्वं तदर्थः, तेन पाकादरप्य- दृष्टाधीनत्वान्नासिद्धिर्न वा नित्ये इष्टमाधने श्रात्मादौ व्यभिधारः, अन्यत् सय पूर्ववत् । नत्तत्काल-तजन पुरुषस्य माय-हेतुघटकनया माध्यम्य स्खवघटिततया च विशेषतो व्याभियहस्यलाभावात् यत्तयो सामान्यतो याशिमाह, “यस्येति, 'यदा तदेनि अत्यन्वयि पदा- {" व्यरिशेय्यत्यादेदोषत्वादिति क., ग.। . 'मस्येति एतञ्चोपलक्षणं अग्रिमहेतावपि एवमेव योग्यमिति भावः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः । दिष्टसाधनं यत्कृति विना यदा न सम्भवति तत् तदा तत्क्रतिसाध्यं इति व्याप्तः। श्रसिद्धस्येष्टसाधनत्वाभा- वात्, वलवदनिष्टाननुबन्धित्वञ्च लिङ्गविशेषणं तेन न मधु-विषसंम्पृतान्नभोजने व्यभिचारः। अतीतपाके चं तन-नदाननेत्यर्थः, तथाच यस्य यत् मत्कालौनेच्छाविषयसाधनं यदावनेच्छाधीनयत्प्रवृत्तिं विना न सिध्यति तत् तदातनखेच्छा- धौनतत्प्रवृत्तिमाध्यमिति व्याप्यर्थः (१) । नन्वलौकस्याप्यभावाधिकरण- त्वाभ्युपगन्तृनये अलोके व्यभिचारस्तच प्रवृत्तिमाध्यवाभावादित्यत- श्राह, 'प्रसिद्धस्येति अलौकस्येत्यर्थः, 'दष्टसाधनलाभावादिति, मत्यन्तदलाभावाचेत्यपि बोध्यं । तथाचालोकस्याप्यभावाधिकरण- लाभ्युपगन्तुनये तच माध्याभावाधिकरणत्वसत्त्वेऽपि हेतोरसत्त्वादेव न व्यभिचार इति भावः । 'पलवदिति दूदानीन्तनमदीयवलवद्देष- विषयदुःखाजनकलशेत्यर्थः, 'मधु-विषसम्पृकानभोजन इति इदानों मरणजन्यदुःखे बलवद्वेषवतः पुरुषस्यान्यविषयके छाधीनप्रवृत्तिमाये नान्तरीयकमधु-विषमम्एकामभोजने तदातनेच्छाविषयमधुभोजन- (५) यत् यत्कालौनयत्प्रतिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्ववि- शिण्यदातनदिच्छाविषयसाधनं भवति तत् खेच्छाधीनतत्कालीन- सत्पत्तिसाध्यं भवतीति पर्यवसितोऽर्थ' । थप्रयोजकलमामयाह, धसिहस्येति तथाचेएसाधनवदर्शनादेव सिइव. सिझे विशेयनिषेधात् परिभिएकविसाध्यत्वं पर्यवस्यति इत्यर्थः, 'सामा.

·. सत्वचिन्तामो शातिसाध्यतोत्तौणे न व्यभिचार सामान्यतस्तस्यापि कृतिसाध्यत्वात, अतीततादशायाश्चातौतौदनेच्याविर- हेणेष्टसाधनत्वाभावात् । अतएव निदाघदूनदेहोवर्षति वारिदे तोयदात्तोयलाभसम्भावनायां वा सरोऽवगा- इने न प्रवर्तते इष्टसन्तापशान्तिसाधनतोयसम्बन्धस्य नन्यसुखसाधने इत्यर्थः, तस्य स्खविषयकेछाधीनप्रवृत्तिमाध्यत्वाभा- वादिति भावः । 'भोजन' गलाधामयोगजनकक्रिया, फलावच्छि- घच्यापारस्यैव धावयवात् । 'तिमाध्यतोत्तौ इति वर्तमानपाक- इत्यर्थः, यत्तदर्भसामान्यव्याप्ती व्यभिचारः विभिथ्य इदानीन्नमव- घटितविशेषच्यानो बा, पाये 'सामान्यत रति तस्यापि सामान्यतः खनिमाध्यवान पदावनप्रवृत्तियतिरेकप्रयुकव्यतिरेकप्रतियोगिवं यव वर्तते नंदातनप्रतिमाध्यबस्थापि न प्रत्त्वादिनि यावत् । द्वितीये 'प्रतीनेति, 'दष्टणधनलाभावादिति इदानीन्तनेच्छाविध- यसाधनलाभावादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं एतत्कालीनप्रतिघटित अत्यन्ताभावादित्यपि द्रष्टव्यं । 'श्रतएवेति यत एव इदानीन्तन- मप्रति विना असत्वे मतौति विशेषणमतएवोयर्थः, 'मरोऽवगा- हने दूरस्थमरोवृत्तितोयसम्बन्धे, 'निदाघदूनदेहरति एमाधनष- न्यत इति यदा हेसुरति तदा साध्यमयोति कालगर्मव्याहौनयभिचार- इत्यर्थः, यदा धावोतदशाया साध्यासात्वं तदा हेखमावादेव मयभिचार इति। 'पतौतेति, मत्यति विनाऽसत्त्वमपि नास्तोत्यपि योध्या मत्यति विका ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाद । . स्वकृति विनापि सिद्धिप्रतिसन्धानेन लिङ्गाभावेन स्वतिसाध्यत्वज्ञानाभावात्। यदा च मत्कृतिं विना न सम्भवतीति प्रतिसन्धत्ते तदा प्रवर्तते। यस्य सन्तापशान्तिमाचमिष्टं स सरोऽवगाहनस्येष्ट- साधनत्वमेव न प्रतिसन्धत्ते उपस्थित राष्टितोऽपि तत्- सम्भवादिति कश्चित्, तन्न, तोयसम्बन्धत्वेन सन्ताप- ये, 'लिङ्गाभावेन' लिङ्गविशेषणमत्यन्तनिश्चयाभावेन, इदमुप- लक्षणं बलवदित्यादिविशेषणनिश्चयाभावेनेत्यपि बोध्या । 'मत्यति विना' दूदानीन्तनमत्प्रवृत्तिं विना। विशेय्यभागशानाभावादेव न तच कृतिमाध्यत्वज्ञानमित्येकदे- भिमतमुपन्यस्य दूषयति, 'यस्येति, 'उपस्थितेति, तथाच व्यभिचारान कारणत्वप्रतिमन्धानमिति भावः । 'तोयमम्बन्धत्वेनेति न तु तत्तत्तो- थमम्वन्धत्वेन येन व्यभिचारः स्यादिति भावः । केपितु इदानीन्तनमत्प्रवृत्ति विना अमत्त्वे मतौदानीन्तनमत्- प्रतिमाध्यमाधनलं रुतिमाध्यत्वानुमाने लिङ्गं तावतापि नान्तरी- धकरतभोजने व्यभिचारवारणात् तत्फले नदानौमिच्छाविरईए (1) सरसो दूरस्थत्वात् तदत्तितोपसम्बन्धमन्यसखे बलवद्देषो भव. सोति माव। पसाचे सतोग्यस्य प्रयोग कलमाह, 'यतएपेति, विशेथ्यमागाप्रतिसन्धाना- देव । तम द्विाप्रतिसन्धानमित्येकदेमिमतमुपन्यस्य दूषयति, 'यस्येति, 'तो- यति तोयविशेषसमन्धेनेत्यपं, खैकदेशिमतं दूषयति, 'कार्यति पति- ·११. तत्वचिन्तामो शान्तिसाधनत्वं तस्य च सरोऽवगाइनेऽपि संचात् अ- न्यथा दृष्टिरपि तत्साधनं न स्यात् सरोऽवगाइनादपि तसि । कार्यसाधनत्वञ्च शतिसाध्यत्वे न लिङ्ग पाकादिवदो- दनादेरपि प्रत्तेः पूर्वं कृतिसाध्यत्वज्ञाने हेत्वभावात्। নানীনদানিয়ালধি বিকিনি সলমনি, নন- न्यस्य दूषयति, 'काति, 'कार्यसाधनत्वं' मत्यन्तमहिनमिदानीन्त- 'नमत्मवृत्तिमाध्यमाधनत्वं, 'हेवभावादिति, इदमुपलक्षणं नान्तरी- यकभीजनजन्यफले नदानी मिच्छाविरऽपि मानरीयफविधया অনৗবসন্তুষ্টির নগ্ধ স্বল নক্সীসন ঘমিত্ত দুম্বা- रत्वात् “प्रक्षालनावौतिन्यायेन साध्ये खविषयकेवाधीनत्वं प्रवेश्य शेती नावेशस्यान्याय्यबात(२) माधनमाधानजन्यत्वस्या) साता- प्यनिर्वाहाचेत्यपि योध्यं । । (१) पाकादाविव भोगनादावोति । (१) तिसाध्यसाधनत्यप्रवेशस्थान्याय्यदादित्यर्थः। {} পৰু নদ বা বিষয়ক্ষাঘী ময়ৱ গুৰৱ प्रवेशितमिति तुल्यमित्यत ध्याह, एसाधनवेति । साध्येयर्थः, ननु सामग्रेश्व मानमत घाइ, 'प्रतीति, साध सामयेग्व नेति भाव' ! 'तत्प्रकारकेति, यद्यपि गुरुमते अतिविशेष्यका रगतसप्रकारकेच्छाया यथाभूतज्ञानपाध्यतया थभिधारस्तथापि या यतृपकारिकेच्छा सा वत्प्रकारकज्ञानव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकपतियोगि- শীনি নিয়মঃ ি মহানববন্ধন সনাবমফাক ·शब्दायतुरोपखण्डे विधिबादः । नन्वेव) लिङ्गजानमेव प्रवर्तकं अस्तु प्राथमिक त्वात् आवश्यकत्वाच्च। न च लाघवात् कृतिसाध्यत्व: ज्ञानं तथा, कृतिसाध्यतानुमितौ तदा मानाभावेन युगपदुपस्थित्यभावात् प्रत्तिसामग्र्या नुमितिप्रतिब- 'लिङ्गज्ञानं' कतिमाध्यत्वानुमापकलिङ्गज्ञानं, तथाच दरमाधन- ताज्ञानं प्रवर्तकमायातमिति भावः । 'प्राथमिकत्वादिति, यद्यपि प्राथमिकत्वं न तर्कः किन्तु प्रथमोपस्थितत्वमेव, तथापि तन्मते भामस्य स्वप्रकाशतया प्राथमिकत्वे प्रथमोपस्थितत्वमपौति भावः । खमते हेतमाह, 'आवश्यकत्वादिति अवश्यकृप्तनियतपूर्ववर्तिताक- वादित्यर्थः, तथाच कृप्तनियतपूर्ववर्तिताकस्यानन्यथामिद्धत्वमाचं कल्पनीयमिति लाघवमिति भावः । 'लाघवादिति अवच्छेदक- जापवादित्यर्थः, 'तथा' प्रवर्तकं, यद्यपि इएमाधनतासिङ्गककति- माध्यताभानस्य हेतुले कावच्छेदकस्ताघवं, तथापि प्रवृत्तिवावच्छिन्ने प्रवृत्तिमाध्यताज्ञानलेन हेतुत्वमिति मताभिप्रायेणेदं, 'तदा' प्रह- त्तिपूर्व, 'युगपदुपस्थित्यभावादिति प्रवृत्तिपूर्वमुभयवादिमिला- भावादित्यर्थः । ननु अनुमितिमामय्येव मानमित्यत आह, 'प्रवृत्ति- सामय्येति तथाचानुमितिमामय्येव नास्तीति भावः)। यद्यपि यन परामर्शझाले मोगदानप्रत्याई तत्रैव न मत्तिमरमयो, तथाप्यच . () एतप यायिकेनासहितं । (१) प्राथमिकलं प्रथमोत्पत्तिकत्वं, न त इत्यत्र न तम्वमिति पाठान्तरं। ( प्रतिबन्धकामावस्यापि सामग्रोघटकलादिति भावः।

·सावचिन्तामो স্বামি বন, ন, বিমান প্রনিদাহাসাগ নত্মান্ধৰিীতি নয়াইলা। স্বনা লিল্লা- মানাথি ৰ বন্ধ। লন্ত বাহিনঃ জিয- Hীৰ ল য নয় প্রনিধান ধান, নামলা- गतः, भाविपाके मानाभावेनाश्रयासिद्धे, पाक মণিই বিজ্ঞীয়াবৰ, বিঙ্গী সনি ৭ লীঘালমদ্ব ক্ষয় নামাৱাঢিলি না। প্রনিধাঘলাকায় বুবি হবিগলা- বিশ্ব শ্রেষ্ঠ, ‘নগ্নাংলাহিলি নয় লাহি, নালন্ধাৰৰূৰ্যৰীচ্ছাযহ্মান্ধাতালিবল প্রনিধার্থ- গাৰ বিন্ধীরবিজলানি ,। স্বনা দ্বিধায় নয় নলবাৰ, বিল্লালগোল’ নিযেৱৰ মীলিগাল, ‘ব নিষাঘৰ বিহীলাঞ্জনিথল থে, ‘নালা- মামল’ নহ্য লালি, দুইঃ ঘ্যাদয়নশষাহিনি না। আমি যিনি স্বাস্থ্য সম্বনামিষৰ বি- মালিথাৰি, নখ নামিনি মুনি নামঞ্জ (২) ঋৰিয়ার্কচমি জাপানী ঘল সাহিষান্মালামা- ধমন দুয়েলিনামমাছ, না লামাইনি। বাড়ি ঘসন্ধানি মাৰ। নবনি, নাদি বিষয়ক্ষা- কথা যিধাৰাঘৰহৈনি না ? ‘মায়াহিনি ঋবিকা ঘ. নবিলা নূজা নিথল ঘিনি য ৰজ ঘিনমিঘে, ১ ·शब्दाख्यतुरीयखण्हे विधिवादः । ११३ भविष्यत्ति सामान्यत्वात् गोत्ववत् इति मानमिति चेत्, न, मानाभावेन गोत्वेऽपि तस्याप्रसिद्धेः। पाक- मात्र पक्ष इति चेत्, न, मात्रार्थो यदि पाकत्वं तदा बाधोलिङ्गासिद्धिश्च । सर्वपाकपरत्वे च तस्य सिद्धभागे बाधोऽनागतभागे चाश्रयासिद्धिः। वर्तमानाद्युदासीनः . हेतुतया तज्ज्ञानं विना कथं तत्पचकानुमितिरिति भावः । 'भविष्यदिति एतत्कालीनमागभावप्रतियोगिवृत्तीत्यर्थः, प्रागभावप्रतियोगित्तिखमात्र यदा कदाचिदर्तमानप्रागभावप्रति- योगित्तितया सिद्धसाधनापत्तेः, 'मामान्यत्वादिति, यद्यपि मामा- न्यत्वं जातिवं तच्चात्म-मनस्वादौ प्रतीतचैत्रादिमावृत्तिचैत्रत्वादि- जातौ च व्यभिचारि समानकालौनानेकानित्यसमवेतत्वे सतीत्यनेन विशेषितेऽपि कुस्तालविशेषादिजन्यतावच्छेदकातीतघटादिमाघ- त्तिनातौ व्यभिचारि, तथापि स्वाश्रयध्वमव्याप्यप्रागभावप्रतियोगि- वृत्तिधर्मवादित्यर्थः, 'यदि पाकवमिति, पाको मौयते इतर- भिवत्वेन प्रतीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्येति भावः । 'तस्य' पाकस्य, निर्धा- रणे षष्ठी(१) । 'वर्तमानायुदामौन इति वर्तमानलादिकं पक्षता- (म तु वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिलमात्रमिति ख.। (१) सम्मध्ये यः सिहभागस्तत्यर्थः। 'यासिरिति, एतपोपलक्षणं यात्मत्व-धैत्रत्वादौ व्यभिधारोऽपि वोध्यः । 'मानेति विनिय यदि मक्षः क्रियते तदैव दूषणावकाशो नान्यथेत्यभि- 15 ·ARNEARE पाकः पटाः पाकसामान्ये कतिसाध्यत्वं ममाधि- तमित्यपि न, सिंहस्य पक्षवं नासिहस्येत्यनुमितेः सिहविषयत्वे धाधान भिन्न विषयत्वे या सिहविपयेहा- प्रष्टज्यानुत्पादकत्याच । शत-क्रियमाणसाधारणशति- साध्यात्वज्ञानादेवासिपिपया चिकी कृतियोत्पद्यते, अनन्यगतिकत्येन तथाकारणस्वभाषकल्पनादिति चेत, बच्चेदोऽनिवेदया, 'पाक' पाकन्येनेव पाकः, 'पाकमामान्य' খামান্তি, সদনইই শিৱষা মাধশাল সদ্য থাকায় এই খামার বান্ধকিধি- वामिनिरिति भावः। मिद्धम्म' गातस्य, गुमितेः उकानुमितेः "मिद्धविषयवे' पाकवरूपेय मिद्धपाकविगेय्यकत्रे, 'याधान' याधि. मविषयकालममनात अन्यपाख्यातिसमसङ्गादिनि यावन, अन्यथा. ग्यारयभ्युपगमे दूपणमाइ, भिवविययस्य इति मिद्धमात्रविशेयकले इत्यर्थः, 'अनुत्पादकलादिति समानविशेष्यतेनैव तेयो कार्य कारण. भावादिति भावः । गहने, 'हत-झियमाणमाधारणेनि इदानीन- मलाच विषयकस्वमदत्तिमाध्यताज्ञानादेवत्यथः, नया प्रतिसायाव- मात्र माध्यमको मान्यचाख्यातिरिति भावः । ननु तथापि अन्य- विषयकजाने कपमन्या पिकोषां स्यादित्यत आए, 'अनन्येति, নান, সামনে যাৱিইঘৰিযবাহবিয়ামাহ্ যাব য় सिद्धस्यैव पक्षलादुतदोषतादवम्ममिया, "सिइस्यति, 'छतेति, अर्थाय ।। जाना। समागविषयलं प्रागनं तथापि भिन्नतादिमतेनेदं । 'यादृप्रमिति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । तहि यादृशं कृतिसाध्यत्वं चिकीर्षायां प्रकारः तादृशं जाने नास्तीत्यन्यप्रकारकज्ञानादेव चिकीर्णा स्यात् । तथाच लिङ्गज्ञानमेव प्रत्तिहेतुरस्तु प्राथमिकत्वात् । यत्तु स्मृतपाके कृतिसाध्यत्वासंसर्गाग्रहात्मवृत्तिः स 'तथाकारणखभावेति समानप्रकारकत्वेन कार्य-कारणभावकम्पना- दित्यर्थः, 'तादृशमिति इदानीन्तनमत्प्रवृत्युत्तरभविष्यत्त्वरूपमित्यर्थः, 'नास्ति' विषयो न भवति । 'मतपाके' पाकवरूपेण सते सिद्धपाके, 'तिमाध्यत्वासंसर्गा- ग्रहादिति ददातौन्तनमत्प्रवृत्तिसाध्यत्वासंसर्गापहादित्यर्थः, स्मर- पणात्मकेदानीन्तनमत्पत्तिमाध्यत्वराहसवतादिति शेषः, तथाचा- नुमानाभावेऽपि न उतिरिति भावः। न चैवं तत्प्रकारकसंवा- दौच्छायास्तत्प्रकारकजानजन्यत्वनियमभङ्ग इति) वाच्यं । यत्त्व- तत्त्वादेरननुगमात् कृतिमाध्यत्वातिरिफस्यत एव तथा नियमात् । म चैवं लिङ्गज्ञानमेव प्रवर्तकमस्विति) वायं । सर्वच प्रवृत्तिपूर्व- मनुमानानभ्युपगमेन लिगजानस्य पूर्ववर्त्तिताया एवामिद्धेरिति भावः । ननु कतिमाध्यलासंसर्गायदस्य प्रवर्तकले सञ्जातवाधदशायां ( या यधकारिकेच्छा सा तत्प्रकारक ज्ञानजन्येति नियममा इत्यर्थः । १९) प्रतिसाध्यतास्पचे तादृशनियमसवाभिप्रायेणैव लिङ्गज्ञानस्य प्रद- कावं निराशतमिति मावः । अत्यनन्तरं भविश्यत्तारूपमित्येके, इदानी प्रतिसाध्यवरूपमित्यन्ये, सिइत्वेन' सिद्धवशनेनेत्यर्थः।

·सावधिन्तामणौ चासंसर्गाग्रहः इष्टसाधनताग्रहादिति। तन्त्र, स्मृत- पाकस्य सिद्धत्वेन तत्र कार्यत्वासंसर्गग्रहेऽनुमान- त्यवन्दनादौ कथं प्रवृत्तिवारणमित्यत श्राह, ‘स चेति, 'एमाध- नताग्रहादिति एमाधनताजानाधौनः म न प्रवृत्तिहेतरित्यर्थः, अधीनबच एककालावच्छेदेनेकात्मवृत्तिवं वणवयमाधारणाव्या- हारोत्तरकालावच्छेदेनैकात्मवृत्तिवं वा। चैव असंमगांग्रहस्था মাষষন অাবিনন বিকাৰীঘননাহ্মাননাথানি- प्रमङ्गः() समानप्रकारकसाधनवज्ञानम्य इच्छाविरोधितया दर- साधननाज्ञानविशिष्टस्य पूर्वसत्ताधास्तन्मतेऽनयेदितत्वादिति वाच्या गुरुनयेऽभावस्याधिकरणज्ञानरूपतया असमर्गाग्रहस्याप्युत्पादासवि- नामशालिबादिति भावः । केचित्तु ननु मनातबाघदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणय दरसाधनताज्ञानजन्यकतिसाथताज्ञानस्यैव प्रवर्तकतया कथं स्मर- पणात्मकेदानीन्तनमत्प्रतिषाध्यवादिज्ञानबहसततदसंसर्गाग्रहाताह त्तिरित्यत श्राइ, 'स नि, 'असंघर्गाग्रह' अटहीतासंसर्गक इदा- मौन्तनमप्रवृत्तिमाध्यत्वग्रहः, 'रएमाधनताग्रहादिति तद्रूपोद्दोध- कादित्यर्थः, तथाच स्मरणात्मकतज्ज्ञानमयुद्दोधकविषयेष्टसाधनता- जानजन्यमिति भाव पनि याचक्रुः । 'मिद्धत्वेन' मिद्धत्वरूपविशेषदर्शनेन, 'कार्यवानमर्गग्रहे इदा- सौन्तनमत्प्रवृत्तिमाध्यत्वासंसर्गग्रह, 'अनुमानवाधादिति ददानौन-. (१) सनातबाघदशायां चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।

·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । वाधात् । स्मृतपाकस्य सिद्धत्वं तदा न गृह्यते इति चेत्, तर्हि स्मृतपाकस्य सिद्धत्वग्रहे श्रोदनाएँ पाके न प्रवर्तत सिद्धौदनोऽपि पाके तृप्तोऽपि भोजने प्रवत्तेत, तब पाकादौ सिद्धत्वग्रहात्तदसंसर्गग्रह इति चेत्तुल्यं। अपि च स्मृतपाके कार्यत्वासंसर्गाविद्यमाना- नमत्पत्तिसाध्यत्वासंसर्गाग्रहविरहादित्यर्थः । "सिद्धत्वग्रहे सिद्धव- ग्रहदशायां, 'पाके' पाकान्तरे, "मिवौदनोऽपि' सिद्धौदनमाघको- ऽपि, सिद्धपाकातिरिक्रपाकरहितोऽपौति यावत्, श्रोदनकाम इति शेषः, 'दप्तोऽपि' सिद्धभोजनातिरिकभोजनरहितोऽपि, दप्तिकाम- इति शेषः, 'प्रवर्तत' यन्त्र एव पाका यन्त्येव भोजनानि इत्यव. धारणदशायां प्रवर्तत, 'पाकादौ' मिद्धपाकादौ, 'मिद्धत्वग्रहात्' सिद्धसरूपविशेषदर्शनात, 'न्यमिति असिद्धपाकादिमत्त्वस्यलेऽपि मित्वरूपविशेषदर्शनात् सिद्धपाकादौ तदसंसर्गज्ञानं तुल्यमित्यर्थः । ननु किश्चित्पाकादेरसिद्धत्वस्यले सिद्धपाके तत्तत्पाकवरूपेण तादृ- 'त ति, तष कार्यत्वासंसर्गग्रहादिति भावः । तथापि यदि म नरमहल. भाइ, सिद्धौदनोऽयोति, ननु विशेयरुपेयासंसर्गग्रहऽपि सामान्येन रूपेणा- संसाग्रहः स्यादित्यरचेराध, 'यपि घेति, विद्यमानासंसर्गाग्रहे हेतुमाह, 'कार्यवेति । 'किवेति, यद्यप्यत्रेशपत्ति समानप्रकारकतया च नातिप्रसह- स्तथापि समानविषयक हेतौ सम्भवति भिन्नविषयको न कश्यते इति भावः। 'यति प्राभाकराभिप्राय यूम इत्यर्थः, 'पक्षतेति, पक्षतावच्छेदकधम्माव- मिम्मिानस्यैव पक्षशानत्वामाश्रयासिइिरिति भावः। नन्वेवं पक्षधर्म- साशानस्यानुमितिहेतोरनुपपत्तिः व्यप्रसिद्धस्येव पक्षस्यानुमितिविधयताभ्यप- ·सावचिन्तामणे অসন্তুনিষাঘৰাষহুম্বনবি গান্ধলছ নাসিধা तेन रूपेण प्रवृत्तिर्नानुपपना पाकवरूपेणैव मिद्धत्वज्ञाने तु प्रह- तिरेवामिद्धा इयन एव पाकाइत्यवधारणदशायाच पाकवरूपे- णेव नदमंसर्गग्रहान्न प्रकृत्तिः फलवलेन तथैव कश्पनात् ! न सिद्धपाले भामान्यतः) तदमंसर्गाग्रहादमिद्यपाक व नियमत: मिद्धपाकेऽपि सामान्यत एका-मसत्यापत्तिरिति वायं। अधि- विषयवस्य कार्यतावच्छेदकतया मिद्धे तयोरनुत्पत्तेरित्यखरसा- दाइ, 'अपि चेति, कार्यावासंघर्गात् इदानीननममतिमाध्य- सासंसर्गस्य विद्यमानत्वात, 'विद्यमानासंमर्गाग्रहादिति कारणौमत- ज्ञानविषये धर्मिणि विद्यमानो यः कृतिमाध्यत्वासमर्गस्तस्याग्रहा- (V सामान्यधर्मप्रकारेयोत्ययः । रमेन पूर्व तत्तितया हेतोश्यहा । न ध पक्षधभताशारमहेतुरेव परम्य কাৰৰে নৱমহ ভীদি ব নয়ন নি বা নয় ধনী দায় ও যাত্মবাচ্চুসন্ধান্ধাৱমাৰ নমস্কায়াদি- मारणे तस्य परामर्श इति चेत्, यत्र वदन्ति, पक्षसाकाडोभूयोपस्थितस्य हेतोरसंवर्गासह एव तस्यानमितिहेतुत्वाभिमता, पति व पासलापछदेश प्रकृतहेतोरसंघर्गायदा सिद्धपाके तदसंसर्गग्रहेऽपि पाकतापच्छेदेन तह- भावात् व्यन्यथा याको म मदिरसाधनमित्याभिलामोऽपि स्यात् एवञ्च पदवच्छेदेन हेवोरसायनविच्छिन्नविषयानुमितिर्भवतीत्येव सकल- साधारणं भवति प्रक्षते पाकलं, 'वयेति वदवच्छिमानायवपाकविषयानुमिति, दयास्त विशेषो यचाविद्यमानस्य लिङ्गासम्स्यायहस्तथानुमिति' प्रमा यत्र विद्यमानस्य बिकासंसर्गस्याग्रस्तासंसर्गमहअन्यलेटिकासमायहमाचं| পথ সিন্ধান্ধবিহীfথবিয়সনিৰান্ বিমান ছবি- ·शब्दाण्यतुरीयखण्डे विधिववादः । १२१ संसाग्रहादिसंवादिनी प्रवृत्तिः स्यात् । तत्वावश्यकत्वादिति पाकनानादजातेऽसिद्धे पाके इच्छा-प्रवृत्ती स्वातानिय- दित्यर्थः, 'विसंवादिनी' कृत्यमाध्यविषयिण, कारणीभूतज्ञानवि- चये धर्मिय विद्यमान-विद्यमानयोः कृतिमाध्यत्वासंसर्गयोरयहस्यैव प्रत्तेः कृतिमाध्यत्व-तदभाववदिषयकवे(१) प्रयोजकवादिति भावः । ननु प्रत्तिविषये कृतिमाध्यत्वासंसर्गस्थाविद्यमानत्व-विद्यमानलमेव प्रत्तेः कृतिमाध्यत्व-तदभाववद्विषयकले प्रयोजक, न तु कारणी- भूतज्ञानविषये तदविद्यमानवादिकमित्यरुचेराह, 'किञ्चेति, 'सिद्ध- पाकज्ञानात्' सिद्धपाकज्ञानादेव, 'इच्छा-प्रवृत्ती' संवादीच्छा-प्रवृत्ती, (१) इन्दात् पर इति न्यायात् कविसाध्यत्ववदिषयकत्वे तदभाववदिषय- कत्वे चेत्यर्थः। साध्यवाससमें महोतेऽपि पाकत्वेन सिहपाकस्यानुमितो मानमस्तीति वाथं । व्यसदसंसर्गायहस्य प्रमानुमितौ कारणत्वेन कलमवौजस्य यवाहर- रव भ्रमानुमितावसामर्थ्यात् सिइपाकविषयत्वेऽनुमितेप्रमत्यौचित्यात् । नन्वेवं यत्र सम्रिकारे पर्वते धूमासंसगरहोतेऽपि व्यवहिते धूमवति वदमहात् पर्वतत्वावच्छेदेन स न महोत इति यथोलसामग्रोसत्त्वादसनि- सयपर्वतविषयानुमितिः स्यादिति चेत्, न, तघ साकाडोभूय हेतोरभावात् घट-घटावे इत्यादि समूघालम्बनलक्षण्यनायं घट इत्यत्र यथा साकाडोभूय पटवमान तथेदापि लिङ्गमानं विवक्षिवमिति । तचिन्त्य, पक्षसाकाड्डी- भूपोपस्थिताव किं पक्षरक्तितयोपस्थितत्वमुत पक्षण सममरझौतासंसर्गी- भूयोपस्थितापमन्यदा, गाद्यः प्रशतेऽमागतस्य पक्षलेन तदमावात् अन्यथा घसंसायह हेतुलोपवनानुपपत्ते, दितीयः व्यनिशपर्वतविषयानुमि- ·নলছিলাময়ী समवृत्तिमाध्यत्वासांभ्युपगते थानामित्यर्थः, नयाच पाकत्यादिप्रकार तेन दोछा-प्रवृत्ती प्रति पाकवादिप्रकारकज्ञानमा भमानविशेष कलेन कार्य-कारणभाव इति भावः । यद्यपि नियमबखान पाकवादिमकारकर्मवादौ प्रति पाकलादिप्रकारकज्ञानस्य हेतु- बेऽपि तत्रये तस्य ममानविशेष्यत्वमत्यासत्या इतुले मानाभावः लाघवात् समवायघटितमामानाधिकरण्यमत्यासत्या पाकवादि- मकारकेच्छा मति याकलादिप्रकारकजानवेनैव हेतवसम्भवात् । चैवं पाकवादिप्रकारकपाकचाने तद्रूपेण पाकेछोत्पत्तिदशा नियमतः पाकवादिप्रकारकघटादौछाप्रसङ्गः विनिगमकाभावान् गुरुनये दण्डादिप्रकारकजानं विनापि जायमानायां दण्डादि. प्रकारकविसंवादौछायां व्यभिचारय दण्डादिमकारकेच्छायामपि (१) या यत्पकारिकेच्छेत्यादिनियमनलादित्यर्थः । त्यापत्ते, नान्त्य तदनिरक्त किशासंसर्गायइस्यानुमिनिसामयीले हेखभा- वेन अन्यथाख्यातिनिराकरण तस्य न स्यात् स्थसंसायहदैविध्येनानुमिति हैविध्यसम्मवात् चातएव प्रामाकरः प्रागुक्त, न च शब्दानुमानामासात् सा यो- ग्यतादिमत्तया शब्दस्य लिङ्गवत्तया पक्षस्य ज्ञानाच्छाब्दानुमिती, न घामासे तदान सम्भवति हेत्वमावादेवेति । व्यमि.प लाधवात् पो लिङ्गसंसायहस्यै- वानुमितिहेतुत्वं,रतेन पाकत्वं मदिरसाधनलसमानाधिकरणमिति प्रकारे वक्षगन्यानागतं पाकं वैशिष्यकोटादन य प्रत्यक्षेण राते प्रति इमा- एव पक्षधर्ममतापही विवक्षितान पक्षधर्मवायहरवानागवस्थ पाकस्य विषयत्वादप्रविड़ एव पाक सक्षमतावनात् सिध्यति इमिमग्रयवि- ইলি স্থা। বিষয়ঃ স্তায় নসিিিমিয়া | লধ নাবাষিযেনিবাধিজ্যবিষযমনষ্কায়িনি বিবাঘ বিধি- H ·शब्दास्यतुरौयखण्डे विधिवादः । १२१ संक्रनियमवलेन दण्डादिप्रकारकज्ञानस्य हेतुलावश्यकत्वादिति पायं । तत्प्रकारकसंवादीच्छाया एव तत्प्रकारकज्ञानजन्यवनिय- मेन पाकत्ववदिशेय्यक-दण्डवदिष्यकत्वादिरूपस्य संवादित्वस्यापि कार्य्यतावच्छेदके निवेशात् । न च तथापि पाकत्वप्रकारकघटादि- धमान पाकवप्रकारकपाकेच्छापत्तिरिति वाच्यं । परैः भ्रमानभ्यु- पगमात् तदभ्युपगमे च पाकलादिमदिशेश्यकत्वादिरूपमंदादिवं कारणतावच्छेदकेऽपि प्रवेशनीयं घटत्वादिप्रकारक-यत्किञ्चिद्घटा- दिज्ञानात घटवादिरूपेण घटाद्यन्तरे इच्छोत्पत्तेश्च प्रकृतवदिष्ट- बात्, तथाप्युक्तनियमबलात् पाकवादिप्रकारकेच्छां प्रति पाकल्या- दिप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वे ध्रुवे उक्तातिप्रसङ्ग व्यभिचारयोर्वारणाय पाकवप्रकारक-तत्तत्पाकविशेय्यकज्ञानत्वेन पाकत्वप्रकारक-तत्तत्या- धोरिति वाच्यं । गुरुनये विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणान्तरबोधादेव विशिरावैशिष्ट्यवोधेऽपूर्व विशेषणविभयत्वखौकारादित्यपास्त । व्यसनिकृष्ठपर्वत- विषयानुमित्यापत्तेः तत्रापि पर्वतत्वं धमसमानाधिकरणमिति प्रकारेणा- सग्निकार्य पर्वतं वैशिष्यकोटावन्तर्भाव्य पक्षधर्माताग्रहसम्भवात् । धन्ये तु सिद्ध एव पाके पाकत्वावच्छेदेन पक्षधर्माताज्ञानं समानप्रकारकज्ञानस्यैव विरोधितया विशेयतो यतिरेकग्रहऽपि सामान्यतोऽन्वयधोसम्भवात् पसं- सर्गायश्वत् । न चैवं पक्षधमताभमादनुमितिभ्रमापच्या विसंवादिप्र- पृश्यापतिः पाकलाधिकरणाधिकरणत्वलक्षणपरम्परासम्बन्धस्य विद्यमानस्यैव विषयोकरणेन प्रतोतेरमान्तत्वात् । यतएव चैकाकारमपि लोहितः म्फटिक- इत्यादिधान संसर्गभेदेन प्रमा व्यामा घेति सर्वदर्शनसिद्वान्तविषयायाधेन पक्षधर्मताभमेऽप्यनुमितिप्रमात्वाच । न चैवं माध्यमानमपि परम्परासम्बन्धेन मिपाकविषयकमेवास्तु तत् कुतोऽनागतलाम इति वाच्यं । यत्सम्बन्धपुर- 10 ·१२२ सावचिन्तामो कविशेयकेच्छालेन कार्य-कारणभावः ममवायटितमामानाधिक- रण्यं प्रत्यामत्तिः । यदा नत्पुरुषोयपाकत्वप्रकारकजानवेन नद- पुरुषोयपाकत्यप्रकारकेचान पाकवत्तिविशेष्यत्वं प्रत्यायतिः इत्यादिकमेव कार्य कारणभावः कल्यते, न तु समवायटिस- समानाधिकरध्यमत्यामत्या पाकलमकारकजानव-पाकलप्रकारक- पाकलाश्रयविधेयकेच्छावादिना, भिवविशेष्यकतानव्याहतकारणले सम्भवति तात्माधारणकारणत्वकम्पनानुदयेन लाघवस्याप्यकिश्चित्कर- बात, अन्यथा जितं शतौरसाधनताजानहेतृत्ववादिनेत्यभिप्रायः । यद्यप्ययं पाकः पाकपूर्ववर्ती पाकवान, अयं कालः पाकप्रागभा- क्वान् सूटिकालत्वात्, अयं प्रागभावः पाकवियोगिकः पाकेतरा- प्रतियोगिकवे मत्यभावल्वात(प) इत्यनुमानात पाकः प्रमेय इत्यादी (৫) নাজ-নথিজমহুনি মনি নহ্মান্ধ-বঘিয়ায় हेतुत्वादिति माव । स्कारेण हि व्यामिक्षाने सामानाधिकरण्यप्रतियोगितया सायं निषयस्त- यानिधीअन्यायामनुमितो तेनैव सम्बन्धेन पक्षे साध्य मासतेऽन्यथानुमितौ सम्बन्धमाने नियमो न स्यात् प्रचते च प्रतिसाध्यत्वेन साक्षासम्बन्धेन व्यानिशीतेति कषं तत्परम्परासम्बन्धोऽनुमितिविषयलया सिद्धे माध. स्वेचनागतविद्धि। न च परम्परासम्बन्धघटकानागतच्यातेरभाने दोघसादर মিনি মা। ছিয়ামানব বিঘািলম্বিনাশ্বমাহিনি वदन्ति । तदपिचिन्त्य, सम्मते हेवोरपि कालघटितवमासिदत्वेन शम्परा বলছি নৱিমিয়ৰুষৰ বিষয়াবাজাখা বিনা বিসিমিমুখীঘাষবা। জিম্বরিতৰৰ মিশ্ৰামণি तत्रापि सन्निको पर्वते धूभामावग्रहेऽपि यतखाधिकरणाधिकरयस्वार - ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । १२३ ति। अब ब्रूमः। पाके कृतिसाध्यत्वं सिद्धत् सिद्धे बाधात् अनागतपाकमादाय सिध्यति । पक्षतावच्छे- पाकादिपदाच अनागतपाकस्यापि ज्ञानं सम्भवति परनये पक्षधर्म- तावललन्यसायव्यनिमिद्धेः योग्यतावललभ्यमाध्यव्याधुपस्थितेशानु- मिति-शाब्दबोधयोरनङ्गत्वात्, तथापि यस्य न तादृशानुमानाद्य- वतारस्तस्य प्रवर्तकज्ञानप्रकारमाह, 'अब ब्रूम इति, 'पाके' पाकत्व- विशिष्टे, 'मिद्धे बाधात्' सिद्ध एव बाधज्ञानान्, अनागतपाके बाधज्ञानविरहादिति यावत्, 'अनागतपाकमिति अज्ञातमप्यना- गतपाकमित्यर्थः, 'सिद्धे वाधादिति यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते पाकवरूपेण अनागतपाकभाने मिद्धे वाधज्ञानस्यानुपयोगात् । न चानागतपाकमावविशेष्यकज्ञानार्थं तदुपयोग इति वाच्यं । तन्माचविगेय्यकज्ञानाभावेऽपि चतिविरहात्। किञ्च सिद्धे बाधज्ञानं तत्तत्पाकत्वेन पाकत्वेन वा, नाद्यः, तत्सत्त्वेऽपि पाकत्वेन सिद्धपाक- ज्ञानमभवात्, न द्वितीयः नव्यमते भिन्नधर्मिकस्यापि समानधर्मि- म्परासम्बन्धेन धूमविशियप्रत्ययसम्भवात् । नयापत्तिः, तदा तत्र वयार्थि- प्रत्यापतेः । यथ यत्मसम्बन्धपुरस्कारेण व्याप्तियहे सामानाधिकरण्यपति- योगितया हेतुमानं तेन सम्बन्धेन पक्षधर्माताज्ञानमनु मितिप्रयोजकमन्यथा- तिप्रसङ्गात् धूमे च संयोगरूपसाक्षात्सम्बन्धस्तथा तथाच परम्परासम्बन्धेन वज्ञानमकिचित्करमिति चेत्, हन्तवं प्रकृतेऽपि हेतुसाक्षात्सम्बन्धपुर- कारेण च्यामिग्र इति परम्परासम्बन्धेन तज्ञानमकिश्चिन्दरमिवि तुल्यं । प्यपि च सिइमा परम्परासम्बन्धेन यदि हेतुभानं तदा समानप्रकारकज्ञान- स्यैव विरोधिस्वमित्यभिधानं व्यर्थ सिद्धपाकत्वावच्छेदेनापि परम्परासम्बन्धेन ·तत्त्वचिन्तामणी दकधर्मसामानाधिकरण्यं साध्यमानस्य लिनेन सिद्ध- तीत्यनुमाने कृप्तत्वात् यथा प्रसिद्धवह्निबाधेऽपि वहि- माचं न बाधितं इत्यप्रसिद्धोऽपि वह्निः सिध्यति तथा प्रसिद्धपाके कृतिसाध्यत्वबाधेऽपि पाकमाचे न बाधित .. सावधेदककपाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया नसत्त्वे पाकवेनानागतपाक- भानस्थाप्यसम्भवादिति ध्येयं । ननु पचतावच्छेदकरूपेण तदुपस्थिति विना कथं तत्रानुमितिरित्यत बाह, “पवतेति पक्षतावच्छेदक- विशिष्टवैशिध्यमित्यर्थः, 'माध्यमानस्य' माध्यतावच्छेदकावच्छिषस्य, 'इत्यतमाने तृप्तत्वादिति इत्यस्यैव अनुमानतृप्तवादित्यर्थः, न त पक्षतावच्छेदकरूपेणोपस्थिते साध्यतावच्छेदकरूपेणेपस्थितस्य वैभिय विद्यतीति लामिति भावः। दक्ष 'थयेत्यादौ हेतुः, 'पाकमाचे' पाकलावच्छिन्ने, नयाच पचतावच्छेदका कारकज्ञानमेवानमितिहतः न तु नत्यचकादमिती तज्ज्ञानमिति भावः । ननु तथापि कुत्र हेतुमत्तापरामर्थ: मिद्धे इदानीन्तनवघटितहतो धात् अनागते हेनुग्रहसम्भवात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नतदभावग्रहस्यैव तत्सम्बन्धविषयकता- भानविरोधित्वात् । व्यतस्य साक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नलौहित्यामावनिश्चयेऽमि परम्परामादन्धविषयकं लोहितः स्फटिकद्रव्यादि ज्ञान सर्चसिई तार- प्रशिद्धाकसिद्धिरिति चिन्ता । यत्तु मुखकाचप्रकारकभिमुखनामादिच्छा. खामाथादनागते सखे इच्छासमानप्रकारकत्वस्यैव तम्मते नियामकत्वात् ননসিবি বনষ নবিষয়ৰয়া বনষৰ বন্ধ বলমীগণগ্রামি ধনাত্বালানীধিত্নী না- कौदनमाध्यत्वानुमानानन्तरं तत्पक्षकासाध्यवानुमानेनोक्त यानरगत ·शब्दास्यतुरोयखरहे विधिवाद । १२५ च ज्ञातुमशक्यत्वात् तदिन्द्रियमविकर्षविरहात् । न चायं पाकः पाकपागभावकालीनः पाकत्वात् अयं कालः पाकमागभाववान् कौस्तत्वात् इत्याद्यनुभित्या पक्षधर्मतावलादनागतपाकमिद्धौ तचैव हेतुमत्ताग्रहसम्भव इति वायं । तस्य ज्ञानेऽपि तत्र लिङ्गवैशिष्य- यहासम्भवात् परे नस्य प्रत्यासत्तिवानभ्युपगमात् 'अज्ञातमप्यमागतं पाकमादाय मियतौति मूलोकासगतेच पक्षधर्माताज्ञानानुरोधे- नानागतपाकजानस्यावश्यकत्वात् । अथ सिद्धपाके तत्तत्पाकत्वेन हेतो धग्रहेपि पाकवप्रकारेण तचैव हेतमत्त्वज्ञानं स्यात् समान- प्रकारकज्ञानस्यैव विरोधित्वात् । न चैवमनुमितिरपि सिद्ध एव स्थात् न त्वनागतपाके तथाच तज्ज्ञानाभावेन तत्र प्रवृत्ति स्थादिति) वाच्यं । ममानप्रकारकहेतमत्ताज्ञानस्यैव अनुमिति- - (1) সমাজ-নবিয়সকামনি মনি নমাজ-সন্ধিায় हेतुत्वादिति माव । माकसिद्धौ छतिसाध्यत्वानुमान। यहा इएसाधनवहेतुत्वानुरोधेन तादृश- सखोपस्थित्यावश्यकत्वे तत्सखं पाकसाध्यौदनसाध्यभोजनसाध्यमित्यनुमित्या एकदैवावच्छेदकतया धनागतपाकादिभानमिति तचिन्त्वं, धानस्याप्रत्यास- निस्ववादिना गुरुणामिछाप्रत्यासत्तित्वानभ्युपगमात् न्यायनयेऽपि तदमडी- कारात् कथं सर्षि सुखमिच्छामोति धौ । न घ गुरुणां विशिएवैशिष्ट्य- निर्बाराय विशेभयतावच्छेदकधौधौये तत एव तदुत्पत्तिरिति वाधं । विशेषतावच्छेदकमानेन पि नेच्छाविषयो विषयोलत इति सिद्धसुखविषय गमिष्कामोति शानं स्थान दिशाविषयसखविधयं तथावे वा यन्यथा- ग्याधापति चेत्, माटतो मानसप्रत्यक्षायां पाकम्यैवेति तदभिधाना- ·सावचिन्तामणी हेतुतया मिडूबदमिद्धेऽप्यमित्युत्पत्ती वाधकाभावात् सामथ्या- अविशिष्टत्वात् । न च समानप्रकारकहेतमत्तापरामास्वादमिति- क्षेतवे द्रव्यत्वरूपेण पर्वते वहिव्यायधूमवत्तापरामर्थात् द्रव्यतरूपेण इदादौ वझरनुमित्यापत्तिः टापत्तावन्यथाख्यातिखौकारापत्ति- रिति दार्थ । द्रव्यवादिप्रकारकपरामर्शस्य हि द्रव्यत्वादिप्रकार- कतत्तयतिपक्षकानुमिति कार्य्यतावच्छेदकं तत्तद्यप्तिभेदेनानन्त- कार्य-कारणमावस्य समानविषयकवेन इतत्ववादिनामपि ममान- बात् कारणतावच्छेदकेऽपि तन्मते नजयक्रिप्रवेशस्य पुनरधिकत्वात् मामाणिकतया अनन्तकार्य-कारणभावस्याप्पदोषवाच्च तथा इदा- दिव्यत्यन्तर्भावेन तनये कार्य-कारणभावस्थाकल्पनादेव द्रव्यवादि. रूमेण दादौ न बयनुमितिरिति चेन्, न, पाकवरूपेणापि सिद्धपाके हेतोबांधग्रहे प्रवृत्तिविलयापत्ते: तच सामान्यरूपेणापि दिवायां न विषयविभियानुभव इच्छा त्योस्तुल्यत्वात, किन्तु सदस्य विशेषणतावच्छेदकशागोपस्थितमिइसखासंसर्गाग्रहमामिति नेकापन्या- सत्तिरतो नोक्तप्रकार। न्यायमये नटस्थविघयज्ञानोपस्थितासिद्धसखा. संसर्गाग्रहात्तथा धौ । यस्तु वा ज्ञावलक्षणा प्रत्यासत्तिरित्यत्र ज्ञानपदस्थ सविषयपरतया इच्छादिकमपि प्रत्यासत्ति, गुरूणान्त न तथा पसिद्धा म्हादिति । वयन्तु म', मोमासकाना नैयायिकाना वा यमागतगोचर ज्ञानमस्तीत्यविवाद, भविष्यति पाको भविष्यति रिरित्यनुमवात् तदुमाय सामान्यलक्षा बानुमान वा वदयतोतानागतविषयकथातिज्ञानगन्य प्रसिदमानविषयकव्यानिमहजन्यं वेति विवादा, एवञ्च वर्तमान पाका थाकमूर्ववर्ती पाकवादध वा वर्तमानदिन पाकप्रागमावदित्यादिना पक्ष- মাহশাহানাজনিন্ত্রী নিষীয়ানা। ন হাজাহী ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १२७ मित्यप्रसिद्ध पाकमादाय तसिध्यति, अप्रसिद्धयोः पक्ष- साध्ययोः सिद्धावविशेपात्, तस्मात् श्रसिद्धस्य क्वचित् परामसम्भवात्।) सिद्धपाके इदानीन्तनत्वघटितहेतुमत्ताज्ञाना- भ्युपगमेऽन्यथाख्यात्यापत्तेश्च । किञ्च यच सिद्धपाकोऽपि न मचि- कृष्टस्तत्र सिद्धपाकेऽपि परामर्थासम्भवात् प्रवृत्तिविलयापत्तेरिति । मैवं, तन्मते हि पचतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं पचतावच्छेदकाव- छिन्नमाकाहौभय हेतुतावच्छेदकरूपेण माध्यव्याप्यतयोपस्थितस्य हेतोः परतावच्छेदकरूपेणासंसर्गाग्रहश्चा) पक्षतावच्छेदकरूपेण पर- (१) समानप्रकारकाधनिश्चयस्य सत्वादिति भावः । (१) पक्षतावच्छेदकरूपेण यो बाधनिश्चयस्तदमावश्चेत्यर्थः । व्यभिचार, परेषा महाप्रलयानगीकारेण घरमलासिद्धेः तदिशेयस्य वा हेतुत्वं व्यन्यथा न्यायनयेऽपि तदनुमानं न स्यात् सामान्यलक्षणा च यद्यस्ति तदोमयत्र मते नास्ति चेत्तदाप्युभयत्र, न घभ्युपगमाधीनं तस्यावोधकत्वं, एवश्व कथपिदनागतसुखामुमितो तत्र भोजनमाध्यत्वाद्यनुमित्याप्यनागतमोजना. दिसिद्धौ न कोऽपि दोषः व्यन्यथैतत्सन्यायामई कृतिसाध्यसन्धावन्दन- इत्याधनुमितावप्यनागतसन्ध्यावन्दनमानं न स्यात्, यदि ध विशेषणतावच्छेद- कशालादपूर्वसिद्धिः समानप्रकारकत्वेनेति मन्यसे तदा तुल्यं, एवज्ञानागत- झानसम्भये पक्षधर्मवाग्रहसम्भवादसंसर्गाग्रहाधनुमितिसामयान्तरकल्पना मप्रामाणिकमित्यप्रसिमित्यसङ्गतमेवेति संक्षेपः । प्रतिइपाक इति, यद्यपि संधाश्रुतं साध्य न तन्त्र बाधित, तथापि कालिकव्यात्या तदा कृतिमाध्यत्वा- नुमितौ वाधा, प्यतएव तदा तत्र पक्षधमतामहानुपपत्तिरपोति मावः । 'तस्मादिति, 'यसिदस्य पर्वतीयवः, 'सिइस्य गोत्वादेः, यतीयमुदाहरणं प्रकृतमेव बोध्यं इति प्रकाशः।

·নাবিলাসী तावच्छेदकाश्रयेऽनुमिती हेतुन तु विशिष्टपरामाः प्रकृतान्य- चानुपपत्या गौरवश्यापि खौकारात, समूहालम्बनवारणाय पञ्च- तावच्छेजकावच्छिषमाकाहीयेत्युपस्थिनिविशेषणं, पाकाहा च नन्मते ममूहालम्बनव्यानमुपस्थितिनिठं पदार्थान्तर, तवावर्ग- ग्रहकालीनोपस्थितावपि तैरुपेयते नानोऽमर्गाग्रहीपादानवैययं । नवं पर्वतत्वरूपेण एकस्मिन् पर्वते वहिव्यायधूमासंसर्गयो पर्वतवरूपेशा व्यत्यन्तरेऽयनुमितिर्न स्यादिति वाच। भिवधर्मि- कम्यापि ममानधर्मितावच्छेदककाममर्गयस्य प्रतिबन्धकता विशिष्टपरामर्शाभावेन नैयायिकरपि तत्रानुमित्यनभ्युपगमात् । अम् वा पक्षतावच्छेदकप्रकारकज्ञान तानिमाकाझौभूय हेतूताव- छेदकरूपेण वायव्याप्यतया उपस्थितस्य देतो: पततावच्छेदकरूपेण नयकावसंमर्गायाश्च परतावच्छेदकस्येण नाकावनुमितो हेतुः, तेव मिवधर्मिकासंसर्गग्रहस्याप्रतिवन्धकत्वेऽपि न धतिः। न चैवं साम- भावनान्यथाख्यातिनिराकरणमसङ्गतं स्यात् इदेऽप्येतादृशवनयापन मितिधामणसम्भवादिति वाच्छं। परतावच्छेदकभेदेन माध्यताव- छेदकसम्बन्धादिभेदेन च कार्य-कारणभावभेदान हूदबावधि- पक्षकर्मयोगमसर्गकवयनुमितेः परनये सौकतया तदन्तर्भावन कार्य-कारभावकल्पनाविरहादेव तत्रये दादौ वयामि- त्यनुत्पत्ते । न प तथापि इदादौ द्रव्यत्वादिपदतावच्छेदकी, वयानुमिनिप्रसङ्गो दुारः ट्रयवादिपज्ञतावच्छेदककपर्वतादि- पतकवानमिव्यनुरोधेन बदनभवन कार्यकारणभावस्यावश्यक- दिति वाध्यं । प्रतक्रमेण परतापच्छेदकावच्छिन्नतत्तक्रिपक्षका- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १२६ नुमितिवस्यैव कार्यतावच्छेदकतया तदतिप्रमङ्गस्यापि निरामात् । यदा वझिविभिबुद्धिं प्रति वद्धिमत्त्वेनैव कारणत्वाभ्युपगमादिति) न काप्यनुपपत्तिः । मिश्रास्तु मिद्धपाके माहात्मम्बन्धेन हेतो धेऽप्येककालीनत्वा- दिरूपयथाकथश्चित्सम्बन्धेन पाकल्वप्रकारेण सिद्धपाके हेतमत्ता- जानादेवामिद्धपाकेऽनुमितिईतमत्तापरामर्शस्यानायत्या समानप्रका- रतामात्रेणैवानुमितौ हेतुत्वात्, न तु समानविषयत्वेनापि प्रकृता- मुपपत्तेः द्रव्यत्वरूपेण पर्वते वहिव्याप्यधूमवत्तापरामर्मान् द्रव्यल- रूपेण हदे वयनुमित्यापत्तेचोककमेणैव निरामात् । न च येन सम्बन्धेन हेतोळप्यता ग्टह्यते तेन सम्बन्धेन परधर्मताजानस्यानु- मितिहेतुनया कथमेककालीनलादिसम्बन्धन पक्षधर्मताज्ञानादनु- मितिः तत्सम्बन्धम्य मिद्धपाके मत्वात्तेन सम्बन्धेन हेतोय॑भिचारि- तया मादात्मम्बन्धेनैव हेतोर्याप्यत्वयहादिति वाच्यं । गुरुनये येन केनापि मम्बन्धेन पचधर्मताज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् व्याप्यताघट- कसंयोगमम्बन्धेन धूमस्य पर्वते वाधरहेऽपि कालिकादिसम्बन्धेन पर्यते वझिव्यायधूमयत्तापरामोदनुमितेरिटत्वात् । न चैवं मंयोगेन धूमे वडिव्याप्यत्वज्ञाने ममवायेन तस्य धूमावयवे परामर्ग बाधानवतारदगायां धूमावयवेऽपि मंयोगेन वड्यनु मित्यापत्तेवांध- दशायामपक्षधामाइतुरनैकानिाको वेतिन्यायेन भमानुमितेाप्ति- पतधर्मतान्यतरांगे धमजन्यवनियमादन्यथाण्यात्यापत्तेश तवेष्टाप- रमम्भवादिति वाथं । परतावच्छेदकभेदेन माध्यतावच्छेदकमम्ब- ( यद्देन्यादि पाठः काग... पुस्तकेषु नास्ति ।

·सत्यधिशामणे सिद्धे सिद्धे सिद्धस्य च क्वचित् । अप्रसिदस्य चासिके वभेदेन चानुमिनि-परामायो: कार्य-कारणभावभेदादेवोतकमण तबिरामात् । न च भिवधर्मिकस्यापि परामर्थस्य हेतवे गौरवात् लाघवान ममानविगेय्यतावच्छेदकापप्रत्यामत्या हेतुत्वम्योचितवन पक्षतावच्छेदकभेदेन न कार्य कारणभावभेद इति वाच्यं । अन्य थाख्यात्यायत्तिभयेन गौरवस्थापि खौकारात् ममानवियतावच्छे- दकलप्रत्यामत्त्या हेतुले प्रामाण्यज्ञानाभाववैशियस्यापि निर्वनुमा- कालाचेत्या । नदमन, व्याप्यताघटकमम्बन्धेन पचे बाधग्रहदायां सम्बन्धान्तरेण हेतमत्ताज्ञानादनुमितिस्वीकारऽनुभवविरोधापत्तेः यत्र सिद्धपाकोऽपि न सबिष्टस्तत्र यत्किञ्चित्सम्बन्धमापि पक्षधर्म- ताजानासम्भवाक्ष। किच हेतोरयोग्यपरिनत्वेन भाविननिरि- मत्वेन च परम्परामम्बन्धेनापि(१) सिद्धपाके कथं तदिभिष्टप्रत्य स्यात् उपनौतभानस्य परेरनभ्युपगमात् पाकावेन हेतुना सिद्धपाके घरम्परामम्बन्धन नबत्तानुमानस्य सर्वधावश्यक मानाभावादिति समासः। 'अमिद्धम्य कचिसिद्ध इति, यथा पर्वतो वहिमाम् धूमादि- त्यादौ मिद्धे पर्वतेऽमिद्धस्य पर्वतीयवः मिद्धिरिति भावः । 'सिद्धे (१) धूमावरवालावच्छिन्नपक्षक-संयोगसंगर्मक-वामितेस्तन्मतेऽलोकत- था तदन्तर्मान कार्य-कारणभावाकल्पनादेव तन्नये न लादृशान त्यामत्तिरियताम इत्यर्थः। (१) तदधिकरणकालतिवादिषतमानकालीनत्वादिसम्बन्धेनामीत्यर्थ ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः। सिद्धिस्तेनानुमा विधा ॥ अन्यथा* कृतिसाध्येष्टसाधन- तापक्षेऽपि पाकादौ कृतिसाध्यत्वं कथमवगम्येत। किञ्च तवापीष्टसाधनताज्ञानात् कथं दृष्ट्यादाविच्छा सिद्ध- मिद्धम्य च क्वचिदिति, यथायं गौः मानाववादित्यादौ मिद्धे पुरोवर्तिनि सिद्धस्य गोत्वस्य मिद्धिरिति भावः । 'अप्रसिद्धस्य चासिद्ध इति, यथा प्रकृतेऽमिद्धेऽनागतपाके प्रसिद्धस्य उकसाध्यस्य मिद्धिरिति भावः। ददमुपलक्षणं अप्रमिद्धे सिद्धस्य च क्वचित् मिद्धिः यथा इदानों देवदत्तग्रहं देवदत्तवत् देवदत्तग्रहत्वादि- त्यादी ज्ञातेषु देवदत्तग्रहेषु पचतावच्छेदकैतत्वावच्छेदैन देवद- तस्य बाधात्तत्रैव एतत्क्षणावचिनवविशिष्टदेवदत्तत्वप्रकारेण एतत्- क्षणवच्छिन्त्राधिकरणतासम्बन्धेग वा देवदत्तस्थानुमित्यभ्युपगमेऽन्य - थाख्यात्यापत्त्या तदितरेवेवाज्ञातदेवदत्तग्रहादिषु तेन प्रकारेण तेन मम्बन्धेन वा मिद्धस्य देवदत्तस्यानुमितिरिति चतुर्थप्रकारोऽपि द्रष्टव्यः । न्यायनये तु प्रकारद्वयमेव हतीयप्रकारस्तु नास्ति मामान्य- लक्षणया सर्वच सिद्ध एव माधसिद्धेरिति द्रष्टव्य। 'अन्यथा' उक- प्रणाल्या अनागतपाके हतिसाध्यत्वज्ञानानभ्युपगमे, 'कतिमाथेष्टमा- धनतापक्षेपोति कृतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्वज्ञानयोहततापने पौत्यर्थः, • 'धन्यथेति, सामान्यलक्षणा नास्तो यभिमानः। यदि कन्यसाध्यताज्ञान प्रतिबन्ध इएसाधनताज्ञानमेव प्रवर्तकमिति ब्रूयात् तत्राइ, 'किञ्चेति । 'तीति । यद्यपि सिइपाकविषयकं छतियाध्यत्वप्रकारकशानं नेच्छाप्र- कारीभूतष्ठत्यनन्तरमविष्यत्तारूपछतिसाध्यत्वप्रकारकमिति तदिनप्रकारक- ·নক্ষিামন্ত্রী त्वस्येच्छाविरोधित्वात् अनागतस्य नातुमशक्यत्वात् । अतएव सिद्धासिद्धविपयत्वनिरासेन सुखादिज्ञानात् फलेऽपि नेच्छेति न दृष्टयादाविष्टसाधनतापि। न च वादिसायेष्टज्ञानात् वृक्ष्यादाविच्छा, इच्छायाः सि- हासिश्यादितत्फत्तविषयत्वविकल्पपासात् । अथ सामान्यलक्षणप्रत्यासत्या दृष्ट्यादित्वेन सुखादित्वेन च सिद्धारिष्ट्यादि-तत्फलविषयक भानमुत्पन्नं तेन सिंह विरोधिनं त्यका असिद्धविपयेछोत्पद्यते, यदि च सामान्यलक्षणा नास्ति तदा येन रूपेणेप्टसाधनत्व ग्रहः तेन रूपेण जाते सिहे वेच्छोत्पद्यते, अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तादृशज्ञानस्य ताहशेच्छाजनकत्वावधा 'पाकादौ अनागतपाकादौ । 'मिहामिद्धेति उकामेष इच्छाया. सिद्धामिद्धविषयत्वनिरासेन इत्यर्थः, श्रतएव माध्यष्टकत्वज्ञानमि- छातुरिनि मतान्तरमपि न भवतीत्याइ, 'न ऐति न वैयर्थ', "सिद्धामिद्धेति तत्फलेऽप्यन्चितं, 'यामादिति सिद्धे मिल ज्ञानस्य विरोधिवेनामिवस्य च ज्ञानाभावेन इच्छाविषयलामाभवादिति भावः। 'नास्ति' प्रत्यासत्तिनं भवति, 'तादृशज्ञानस्य' भिन्नविष्यक म्यापि नत्प्रकारकज्ञानस्य, 'तादृशेच्छति तत्प्रकारकेइत्यर्थः, पाक- নয়া বচ্ছাশযালয় অধিবান্ধবিশ্বনা- সম্বন্ধ। নঘামি দ্বিীদা ৪ জান্নিবিষয় ল সাথিৰ ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १३३ रणात् सुखेच्छायामप्येवं इति चेत्, तर्हि ममापि पाकत्वावच्छेदेन कृतिसाध्यताज्ञानादनागते चिकौर्या तच्च ज्ञानं सकलपाकविपयं सन्निकृष्टपाकविपयं वेत्य- न्यदेतत् । बालस्य व्यायाद्यग्रहेणाद्या प्रवृत्तिजीवना- दृष्टोद्दोधितजन्मान्तरसंस्कारजन्यात् स्तनपानं कार्य- मिति स्मरणात् तवापौष्टसाधनतास्मरणात् तत्र बावच्छेदेनेति पाकत्वप्रकारेणेत्यर्थः, 'कृतिमाध्यताज्ञानात्' इदानी- न्तनमत्यतिमाध्यत्वासमायहात्, यथाश्रुते सामान्यतः कृतिमाध्यत्व- जानं न प्रवर्तकं किन्तु इदानीन्तनमत्कृतिमाध्यत्वज्ञानमेव तच्च पाकलप्रकारेण मिद्धपाके भविष्यति प्रसिद्धपाके का, नाद्यः अन्य- थाख्यात्यापत्तेः, नान्यः असम्भवादित्यसङ्गत्यापत्तेः, 'तच जान' तमाममायाहसहितं ज्ञानं, 'सकलेति, मिद्धपाके तत्तत्पाकचरूपेण विशेषदर्शनात् तदसमर्गयहमत्त्वेऽपि मामान्यतोऽसंसर्गापासवे बाध- काभावात् तद्धविच्छेदेन विद्यमानासंसर्गस्याग्रह एव विसंवादि- प्रतिहेतुरिति नाव विमंदादिप्रत्तिरिति भावः । नन्वेवं वातम्य म्तनपाने कथं प्रथमा प्रवृत्तिम्तम्य व्याप्यादिजानाभावेन स्तनपाने शतिमाध्यवशानासम्भवात् रत्यत आह, 'बालस्येति, 'सारणदिति । मच मरणे मिद्धम्तनपानमेव विषयः न बनागतस्तनपानं तस्य कृयामाधयामोत्याकारेति मतेनेदं बोध्यं । 'स्तनपानिमति, स्मरणस्य सविशेषणवत्त्वप्रतिसन्धानभन्यत्वाभावात् ततः कषं प्रतिरित्यत्रोक्तमधस्तात् इति प्रकाश ·१३० तावचिनीमा i पूर्वजन्ममि एनिमाध्यमाननुभवात् तयाच नम्मान् कथमनागत मामपाने प्रवृत्तिरिति घाथ। पूर्वजन्मनि स्तनपानेऽनुमानान् पति- माध्यत्व मिखदुमकमेपानागतस्तनपानेऽपि तमिद्धे । मनु तथापि तादृशम्मरण कथ प्रवर्तक शताक्दिानीन्तनवान्तर्भावेन भानसेव प्रवर्तकलात् मरणस्य र पूर्वाननुभूतेदागीन्तनलविषयत्वासम्भवान्, किंधेटमाधनताजानन्य कार्यताशानमेव मवर्तक, न च मरण नध्यन्य । न च तमन्यव नत्प्रयोज्यत्व स्मरणमपि जन्मान्तरीयकार्य- तानुभवद्वारा तत्प्रयोज्यमिति वाच्य। तथा मति सघ्रातबाध म्यापि कालान्तरानुभूतकार्यतास्मरणाचैत्यवन्दनादौ प्रत्यारत्ते, बातम्यापि कालान्तरानुभूतक्षतिमाध्यतास्मरणाभोजने प्रवृत्यापत्ते रोति, मैव, छतावुपस्थितेदानीन्तनवासमा ग्रहमहशतवपत्तिमा- ध्यताज्ञानस्येव परनये प्रवृत्तिहेतुत्वात् ष प्रकृतेऽप्यस्ति तन्मते जानमावस्यैव खोत्पत्तिकालविषयत्वनियमेन जानसामान्यमामपी- मयादया उपस्थितस्य इदानीन्ननत्वस्य शतावधमर्गाग्रहात् केवल- छतिभाध्यतास्मरणाच, न वा द्वितीयोऽपि दोषः, इएमाधनताज्ञान अन्यपदेन प्रवृत्तिविषयतावच्छेदकावच्छिनाग्रहीताससर्गकेटसाधन- লামালবিয়িল বিবিমলান, মিথ অন্ধ্যাই एकात्मवृत्तिव तच प्रश्तेऽप्यस्ति वालभ्य जन्मान्तरानुभूतस्तनपाननिए- मुखविशेषमाधनताम्मरणसत्त्वेन नत्सुखविशेषे इदानीमिछासवेन व खरूपमदिदानीन्तनेच्छा विषयसाधनताज्ञानस्य मत्वादिति भाव ) केचित्तु तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्ति प्रति तदानीन्तनतन- पुरुषोयप्रतिमाध्यताधी तादृशत्तिमाध्यत्वप्रकारके का चहेतु ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । . १३५ प्रवृत्तिः अनन्यगतिकत्वात्। न च जन्मान्तरेऽपि पर्य- रिति कालभेदन पुरुषभेदेन च प्रवृत्तिं प्रति चिकौर्षा-कृति- भाध्यताज्ञानयोः कार्य-कारणभावभेदादाद्यपत्तिस्यले चिकीर्षायां कतिमाध्यताजाने च कृताविदानीन्तनवविशेषणं नोपादेयं गौरवान्- मानाभावाच किन्तु तत्कालीनस्तनपानगोचरप्रवृत्तौ वकृतिमाध्यता- ज्ञानं तत्प्रकारकेच्छा च हेतुाघवात्, एवं तत्कालीन-तत्पुरुषोय- स्तनपानगोचरप्रति प्रति कृतिमाध्यताज्ञानस्य कारणतायामिट- साधनताज्ञानजन्यत्वमिएसाधनताज्ञानविशिष्टत्वं वा विशेषणमपि रुतिमाध्यताजाने नोपादेयं मानाभावागौरवाच्च, तथाच बालकम्य दएगाधनताज्ञानाभावेऽपि न आतिः । न चैवं चिकीर्षास्थलेऽपि तत्कालीन-तत्पुरुषायचिकीपी प्रति तत्कालीन-तत्पुरुपौयेच्छा- विषयमाधनताजानजन्यकृतिमाध्यतावुद्धेरेव(९) हेतुत्वात् इएमाधन- नाजानं विना कथं तच चिकीर्षति वाच्यं । चिकौस्यलेऽपि तत्कालीन-तत्पुरुषायचिकीपी प्रति तत्कालीन-तत्पुरुषीयहति- माध्यताजानं हेतुरिति कालभेदेन पुरुषभेदेन र कार्य-कारण- भावभेदादाधचिकीर्षास्थले ददानौन्त्वस्य अन्यान्तस्याप्यनुरादेय- खात) । न चैवं जानमाचमेव तच हेतुरस्त किं कृतिमाध्यतामारण- कापनेम इति वायं । प्रत्तिमामान्य प्रति मामान्यतः प्रवृत्ति- (१) न ध तथापि चिकोमा प्रति तादृशशामजन्यतिसाध्यताधामस्यैवेति 1) तादृविशेषणम्यानुपादेयत्वादिति ख.।

·सापिसामको नुयोगः । जन्मधाराया अनादित्वात् प्रत्यक्षानुमान- मूलकत्वाच नान्यपरम्परा। वस्तुतस्तु शुष्ककरणतया बालो दुःखमनुभवन् विरोधितया सुखं स्मरति, ततः माध्यतायुद्धे तत्वात् । न च फलेकाया: चिकोषों प्रति वर्गव हेतुलादिएमाधनतानि कातिमाध्यताजानस्य विकीपी प्रति काला- पन्नभावन म कार्य-कारणभाव इति वा । तत्कालीन-तत्पुरुषो. येच्यावेन फलेच्छा कारणतावछेदिकव न तु पृथक्कारणमिति माधीननेयायिकमेव मीमांमकस्यापि मिटान्नादिति पाजः । 'नवापीति, 'लव' नेयायिकस्या, "इएमाधनवभारणात्' कृति- माध्यताविशिष्टेटमाधनतास्मरणात्, न तु व्याप्तिस्मरणस्य कल्पन गौरवग्रस्तत्वादिति भावः । ननु जन्मान्तरेऽपि स्तनपाने कथं प्रथम कार्यताजानमित्यत आह, 'जन्मानारोऽपोति, 'जन्मधाराया- বুনি, নথাম্ব নবি কালান্তনানি মুলনিনি भावः । नयाधमत्तेः मर्चचैव सरणमूलकले प्रमाणामूलकपप्रमशः स्मरणस्यानुभवान्यवेनाप्रमाणबादित्यत आह, 'प्रत्यति स्मरणय प्रत्यक्षानुमानमूलकवादित्यर्थः, प्रत्यचन्त श्राद्यमहत्यनन्तरं स्तनपाने मनि योध्या 'नान्धपरम्परा' न प्रमाणमूलकता । वस्तुतस्त नया तवाभिमतमिरमाधनताज्ञानमेवाधपत्तौ व्यभिचारीत्याइ, 'वस्तुतस्विति, विरोधितया' वेषविरोधिविषयतया काविषय- प्रवर्तक- * नन्विटसाधनतास्सरसमेव! कथं तप न प्रवर्तकमिति विनि- गमकमाइ, 'वस्तुतल्लिति । विरोधितयेति, विरोध रख सम्बन्ध ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । सुखत्वज्ञानात सुखत्तिकार्यत्वं सुखतितया, अन्तर- ङ्गत्वात् न तु स्तनपानमिष्टसाधनमिति स्मरणं, सुखा- त्तित्वेन वहिरङ्गत्वात् सुख कार्यात्वच्च स्तनपानदारा जन्मान्तरानुभूतमिति कार्यत्वस्मरणे स्तनपानमपि तयेति यावत्, 'सुखत्वज्ञानात्' सुखत्वप्रकारकसुखज्ञानात्, ‘सुख- वृत्तिकार्यत्व' सुखनिष्ठतिमाध्यत्वं, ‘स्मरतीत्यनुपज्यते, 'अन्तरङ्गवात्' उपस्थिते मावासम्बद्धत्वात, 'न खिति न तु प्रवर्तकतया नैया- यिकाभिमतं स्तनपानलावच्छिन्नविशय्यकं स्तनपानमिष्टसाधनमिति स्मरणमित्यर्थः, 'सुखावृत्तित्वेनेति, इटमाधनत्व विशिष्टस्तनपानस्येति शेषः, 'वहिरङ्गवात्' उपस्थिते मावादसम्बद्धत्वात् । नन्वेवं स्तनपाने कथं प्रवृत्तिः मुखे कृतिजन्यत्वस्मरणेऽपि वहिरगतया स्तनपाने कृति- माध्यवासारणादित्यत श्राह, 'सुखकार्यत्वञ्चेति सुखनिष्ठतिजन्य- त्ववेत्यर्थः, 'स्तनपानद्वारेति स्तनपाननिष्ठकृतिमाध्यत्वान्तर्भावेनेत्यर्थः, सुखम्य हि स्तनपानदारव कृतिजन्यत्वं न तु साक्षात्, स्तनपानद्वारा कृतिजन्यत्वञ्च छतिनिष्ठान्यथा मिद्यनिरूपकले सति कृतिमाध्यस्तन. पाननिष्ठकारणातानिरूपकत्वं लाघवादतः सुखनिष्ठछतिजन्यत्वस्य स्तनपाननिष्ठरेममाधारणशतिमाध्यताघटितवादिति भावः । 'कार्य- त्वसारण' सम्बनिष्क्षतिजन्यत्वमारणे, 'स्तनपानमपीति स्तनपाननिष्ठ- संस्कारोबोधक इति भावः । 'यन्तरगत्वात्' सादात् सम्बइत्वात्, 'वहि- रहत्वात्' व्यक्तिसम्बदन्यात् । नन्वेवमपि सनपानकार्यत्वं न स्मृतं प्रति- प्रयोगाय नदियाए 'सखेति, 'कार्यविसरणे' गुणकार्यवस्मरणे, 'स्तनपान- 18 ·সাবিলাসী विषयः तेन स्तनपाने कार्यत्वज्ञानादेव प्रवृत्तिः, इष्टसा- মলনামান ননী নামৰা যাসন্তী । হলিখলনীয়, জ্বাঘঁনাস্যালারি অনুলিবিষয়বস্ত্র মূলধানৰামস্ক্রিীনশষৰবিয়ানদোলনা বিধি জানিনাঘাই, ‘সন্তলি খাত্বসন্দি। নখ ীবনি মিরুদয়াল বিষয়ঃ ল নাম- स्तनपानं तस्य प्रागननुभवादिति कथमनागतस्तनपाने तस्मात् সনিযিনি বাঘ। বন বিনাবায়ে অলিস্বিৱিনাৰঞ্জন্ধান্ধাবানন যুদ্ধবন্নিনালা- বিয়াঘনষিদ্ধৰিছির মিত্মঘনে আষন্ধনৰৱন্ধ- অঞ্জ অলিম্বিয়াৰনাৰসন্ধান্ধা ॥ ঘশ্নবিচ্ছিন্ননালিষমাবস্ক্রানুলিনিন বনে- লালনশায় সন্মাদীয়ভনিম্নলিননিসঙ্গিনী বিনাবস্ক্রনে মানঘন্না লালসন্ধানাব কনি- স্বাগনাগলিঙ্ক লালন মিসবঙ্গানাইবামিজো-সল- যনি । বgষাঘলনাগালনি সন নয়াযিদা- মিলন সলিবিয়নবিঘgষণাঙ্গাই, দুৱীখলিইলিনাক্স না কgছলনায় লিংগনৰ মালাহিনি মাৰ.। যথাসুৰ ন যুদ্ধ নীলিঙ্গন্ধবিনাযী নদেন দালােলনিহনি-২ গীৰি, আমি খুঁ'। নবীনিতি মামলায় ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवाद. । कार्यत्वज्ञानं प्रयोजकं तृप्तमित्यप्रेऽपि तदेव प्रवर्तकं कृप्तत्वात्। नवीनास्तु ममेदं कृतिसाध्यमिति ज्ञानं न प्रवर्तकं अनागतविषये प्रत्यक्षानुमानयोरसम्भवात्, किन्तु ध्यत्ववत् स्तनपाननिष्ठसुखसाधनत्वस्यापि भानात् अन्यथा प्रवृत्ति- विषयाग्रहीतासंसर्गकेटमाधनताज्ञानविशिष्टततिमाध्यताज्ञानाभावा- न्मौमांमकनयेऽपि प्रवृत्यमम्भवादिति ध्येयं । 'कार्यत्वज्ञान' कार्य- बजानमेव, 'अयोपि' अनाद्यप्रवृत्तावपि, 'तदेवेति कृतिमाध्यता- जानमेव, नेटमाधनताज्ञानमतृप्तत्लादिति भावः । एतचापाततः सुखीयकतिजन्यताघटकातया स्तनपाननिष्ठतिमाध्यनस्तेः स्तन- पाननिष्ठसुखसाधनताविषयकत्वेन चिकीर्षाजनकलामम्भवान्, परनये साधनवज्ञानस्वेच्छाविरोधिलात् पृथक्स्तननिष्ठर निमाध्यत्वस्मरणा- भ्युपगमे च किमपराद्धं पृथक्स्तनपानविशेग्यकेटसाधनतास्टत्या । नवेच्छाविषयविशेयकमाधनताज्ञानमेवेच्छाविरोधौति वाच्य तथा मति साधनताधमस्वेच्छायामविरोधित्वापत्तेरिति ध्येयं । 'शानं न प्रवर्तकमिति अनागत विशेथ्यकं मदंशान्तर्भावेन ज्ञानं म प्रवर्तकमित्यर्थः, 'प्रत्यति, सामान्यलक्षणानगीकारात् न 'नवोनालिनि, साधगताशागस्यैव प्रयोगकत्वाभ्युपगमेन विषमक्षणवत् समभोजनम्यापि यवरांदे तावछेदाय कामनाज्ञानस्याप्यधिकस्य प्रयो. नकत्वाभ्युपगमो नवीनत्वे वोग । न घेएसाधनताशानं तत्राम्त्येव प्तिसाध. मतायातकाप्यतत्वादिति वायं। न हि यदा कदाचिदिच्छाविषयीभूत- ·सावचिन्तामणी यादशस्य पुरुपस्य कृतिसाध्यं यदृष्टं ताहशत्वमात्मनः प्रतिसन्धाय तत्र मवर्तते, तथाघोदनकामस्य तत्- साधनतामानवतश्च तण्डुलाद्युपकरणवतः पाकः कृति- साध्यः अहमपि च तादृश इति भानात् पाके प्रवर्तते । एवञ्चान्यक्षतपा) कृतिसाध्यतानानं श्रात्मनः याके रुतिसाथ्यत्वमयोजकविशेषणवत्वनानञ्च प्रवर्तकी अ. न्यचापि प्रतिरेवमेवेत्यनादितैव। अतएव सञ्जात- बाधश्चैत्यवन्दने वियभक्षणे च न प्रवर्तते इएसाधनता- जानवतो हि तत् कृतिसायं । न च सञ्जातयाध- प्रत्यक्षं नानुमान पदापरिचयादिति भावः । 'अन्यतपरक इनि पाकल्वप्रकारेणेति शेषः। 'कतिमाध्यताशानमिति वनिवेन परकीय- कृतिमाध्यताज्ञानमित्यर्थः । इदमुपलक्षणे परस्य ओदनकामना- बलवदनिष्टाननुबन्धौरसाधनताजानयोः ज्ञानमित्यपि बोध्य । पाके छतिमाध्यत्वेति पाकनिष्ठकृतियाध्यावेत्यर्थ., 'विशेषणवत्वज्ञानमिति, तच विशेषणं श्रोदनकामनावत्वमेव पाकलप्रकारकवलवदनिष्टाननु बन्धौरसाधनताज्ञानञ्चेति भावः । 'अन्यापति अन्यतपाकेपी- त्यर्थ , प्रतिः' अन्यस्य प्रवृत्तिः, 'सञ्जातयाध इति दशामाधन (१) अन्यधतिसाध्ये पाक इति । पलसाधनलं तत् किन्तु विद्यमानेशाविषयोतसाधनत्व तह तदानी प्तिकामनाविरहेय नाम्येयेत्यागः । वलदोऽये वक्ष्यमाणं गौरवादिकमेई ·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । स्तब इष्टसाधनताज्ञानवान्। एवं तृप्तौच्छावतोऽपि भोजनं कृतिसाध्यं वृप्तश्च न तृप्तीच्छावत्त्वमात्मन्य- वैतीति न भोजने प्रवर्तते। अतिनवीनास्तु यादृशस्येत्यादौ अविगीतत्वं तत्- कृतौ विशेषणमाहुः। सज्ञातबाधस्तु विपभक्षणं चैत्व- बलवदिनिटजनकत्वज्ञानवानित्यर्थः, 'दृष्टभाधनताज्ञानवतः' बलद- निष्टाननुवन्धीष्टसाधनताज्ञानवतः, 'तत्' चैत्यवन्दन-विषभक्षणादि, 'दूएसाधनताज्ञानवान्' बलवदनिशाननुबन्धौष्टसाधनताजानवान्, आत्मनस्तहत्त्वं प्रतिमन्दधातौति शेषः विषयवाधादिति भाव:(९) । 'बनौच्छावत:' वर्तमानप्तीच्छावतः, 'हप्तौच्छावत्वं' वर्तमानप्ती- छावत्त्वं, अब स्फुटतरोऽखरस: सिद्धान्तयन्थे स्वयमेव प्रकटथिय्यते(२) इति मन्तव्यं । 'अविगौतवमिति बलवनिष्टाननुवन्धीष्टसाधनवमित्यर्थः, तच्च वजन्येष्टोत्पत्यनान्तरोयकदुःखाजनकत्वं तेन चैत्यवन्दनस्थापि निरामः (१) विरोधादिति भाव इति कः । (२) विवेयध्यत इति क.। नवीमत्वे वीन। 'यतिनवीनास्तिति, यत्रापि यथा हप्तस्य भोजने व्यविगीत- सतिसाध्येऽपि तो कामनाविरोरसाधनवज्ञानामावान्न प्रतिस्तथैव विषमक्षण-त्यवन्दनपोरप्यप्रत्तिसम्भवात् थविगीतविशेषयवैयर्यमेवेत्यति- मयोगये वोगा यानेव विशेषो यदेकन फ्लेच्छाविरहादिय्वसाधनताज्ञान- ·१०२ মন্বিনাময়ী वन्दनच विगीतलतिताध्यत्वेनैव जानातीति तब न प्रवत्तते। प्रवत्तिविषयश्च सामान्यतः कालासम्भिवः पाका- दिर्जायते, प्रवृत्तिमहिना चानागतपाकसिद्धिः, चि- . तज्जन्येधाभावादिति भावः । “विगीतकनौनि यथोकाविगौतभिन्न- परकीयकृतीत्यर्थः, बलबदनिष्टाननुवन्धिलज्ञानस्य हतिसाध्यव- प्रयोजकतया यादृशेत्यनेनैव पृथक्मानबाधवारणात(१) नदिशेषणं व्यर्थमित्यखरसोऽतिनवीनत्वेन सूचितः । ननु भवनाते उदिशा भाविपाकस्य ज्ञानेऽपि न भाविपाक- लेत ज्ञानमिति कथं तत्र मदत्तिरित्यत आच, 'भत्तौति काला मम्भिवः मन्१) प्रवृत्तिविषयः, 'पाकादिः' भाविपाकाबाद्यप्रकारेण प्रवृत्तिविषयीभूतः पाकादिः, सामान्यतः' पाकवादिप्रकारेण, 'जायते' इत्यन्वयः, प्रवृत्तिमाहिया र प्रवृत्तिखाभाष्याच्च,'अनागत- पाकपिद्धिः अनागतयाकमावविषयकल सिद्धिः, तथाच भाविपाक- ২) যাকৃঘষবন বিমীনাদি মাহিনি । {" भविष्यवालावछिन्न सनियर्थ । विरोऽन्यत्र तु तत्साधनवाविरहादिति । नन्वनागते प्रतिक्षामिन स्थात् छमागतासानादिवत याह, 'प्ररनौति पाकवेन रूपेण सिद्धपाय- আইন অমাবসস্থান মন্তুষিাপাৰান্ধবিৱিবি,, ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड विधिवादः । १४३ कीर्या च कालासम्मिन्नविषया न तु भाविनं कृत्या साधयामीत्याकारैवेति। इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादपूर्वपक्षः ॥ लादिप्रकारकज्ञान) नोपयुक्तमिति भावः । ननु प्रवृत्त्यर्थं तादृश- ज्ञानं मा मृग्यतां चिकौर्षा तु तादृयज्ञानं विना कथं स्यादित्यत- आइ, 'चिकीर्षा चेति चिकौर्षापौत्यर्थः, तथाच तत्रापि तादृश- ज्ञानं नापेचितमिति भावः । इति श्रीमयुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दास्यतरोयखण्डरहस्ये विधिवादपूर्वपचरहस्यं ॥ (१) माविपाकमात्रविषयकलादिप्रकारकज्ञानमिति क.। "चिकीर्षा घेति, 'तु माविनमिति, तत्प्रकारकज्ञानासम्मवात् इति भावः इति प्रकाशः।

·११ सवचिन्तामो विधिवादसिद्धान्तः। अचोच्यते। वियभक्षणादिव्यारत कृतिसाध्यत्व- जाने इएसाधनत्वं विषयतयावच्छेदक लाघवात्, न तु स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वं गौरवात् । न च विधिवादमिद्धानरहस्य। "विषभक्षणादौति, 'प्रादिना चेत्यवन्दनादिपरिवहः, 'दरसाधन- समिति बलवदनिशाननुबन्धित्वे मतौएमाधनलमित्यर्थः, 'अवच्छ- दक उपायचिकीर्वाकारणतावच्छेदकं, 'न विति नत क्लवदनिहा। ननुवन्धिले मतौरमाधनताज्ञानविशिलमित्यर्थः, 'गौरवादिति কোন হাদিস মিথদয় মানল নৱ- प्रवेणे उभयच प्रतिविषयविशेश्यकवावच्छिन्नवस्य प्रवेश गौर- () হ্মাধ্যক্ষাদিবা মিসৰল প্রায় প্রাণবন্ত দুইঘৰ বৰ মধিৰিষবিদ্যমাবছিন্নবয় স্ব মই पोन चेति ख.। विति, यादिपदयाघ्नं चैत्यवन्दनादि। न चोभयसिद्धतया तत्प्रतिस्था- मजन्यायमेवावच्छेदकम वियसाधनवविधयकत्वं कल्पनीयत्वादेवध युगपदुर स्प्रिाथमा पवावासोति वार्य। यत्र शब्दानुमानावा देवादिर- साधनोपस्थितिस्तत्र तदवतारसम्भवात्, 'गौरवादिति। न च माधनाथ' .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवाद । १६५ सिडासिद्धावस्थयोःसाध्यत्व-साधनत्वयोविरोधः, निर्वि- शेपितयोस्तयोरविरोधात् । पाकोऽसिद्धः साध्यः सिद्धः साधनञ्चेत्यनुभवात् । तदा साध्यत्वं हि तदा साधन- वादित्यर्थः । न चैवं पृथगिटसाधनताज्ञानसत्त्वे तदविषयककार्य्यता- ज्ञानात् चिकौर्षा न स्यादिति वाच्यं । इच्छा-तद्विषयसाधनताज्ञान- कृतिमाध्यताज्ञानानां चयापामेकदावस्यानासम्भवेन सर्वच समूहाल- बनस्यैव हेतुत्वात् लाघवात्तेन रूपेण कारणत्वकल्पने क्वचित् समूहा- लम्बनकन्पनायाः फलमुखत्वेनादोषत्वाचेति भावः। ननु कृतिमाध्यत्व. कालान्तरभाविखर्गादिमाधनत्वयोर्विरोधेन कथमेकत्र युगपत्तयो- ग्रह इत्यत श्राह, 'न चेति, सिद्धवामिद्धावस्ययोः वर्तमानकृतिसाध्यत्व- कालान्तरभाविखर्गादिसाधनवयोः, 'विरोधः' एकाधिकरणात्तित्व- मित्यर्थः, यथायोगमन्वयः, "निर्विशेषितयोः' एककालाविशेषितयोः, माध्यत्व-साधनलावच्छेदकयोः सिद्धत्वामिद्धलयोरप्यविशेषितयोर्न विरोध इति दर्शयितुं 'श्रमिद्धः मिळू इत्युतं । ननु तईि कीदृ- शयोस्तयोर्विरोध इत्यत आह, 'तदेति तत्कालावच्छिन कृतिमाध्यत्वं, तत्कालावच्छिन्नस्य कालान्तरमाविस्वर्गादिसाधनवस्य विरोधीत्यर्थः, एतम कृत्यधीनसमयसम्बन्धवत्त्वं माध्यत्वं फलोपधानरूपं साधनत्व- मभिप्रेत्य, कार्यतावादकधर्मवत्त्वम्पमाध्यत्वस्य कारणतावच्छेदक- नियमानन्यथासिद्धिघटिततया गौरवं सुल्यमिति वाच्यं । तनन्यत्वस्यापि सत्कारणावपर्यवसन्नतया सत्प्रवेशम्य तुल्यत्वे सविशेषणेत्यधिकभागप्रवेशेन गौरवात् । यदि पाचप्ररत्तो सामग्ररन्तरं तदा तदपि गौरवं बोध्यं, यद्यपि 10 ·सावचिन्तामो त्वस्य विरोधि नियमततेनैव तस्य प्रतिक्षेपेण सहा- नवस्थाननियमात, न तु साधनत्वस्थान्यदा साधनत्वस्य वा, तयोरप्रतिक्षेपात्। अन्यदा साधनन्वेऽपि साधनाव- मस्त्येव सामान्याभावे विशेपाभावप्रसङ्गात् । एवन्तदा धर्मवत्त्वरूपमाघनत्वेन एककालावच्छेदेनायविरोधादिति द्रव्यांश विरोधमुपपादयति, "भियमत इनि, 'तेनैव' तत्कालावछिन्न- कृतिमाध्यत्वेनैव, 'तस्य प्रतिषेणेति तत्कालावछिनखादिभाधन- नाभावम्य व्यायवानुभवेनेत्यर्थः, 'महानवम्याननियमान' लवेव तत्सहानप्रस्थान नियमादित्यर्थः । 'माघनत्वस्य' साधनलघामान्यस्य, "अन्यदा साधनवस्य वेति, तदा मिद्धवं विरोधीत्यनुपज्यते, 'अमतिक्षेपात्' परस्पराभावकायनात्। ननु तत्कालौनसाध्यव- स्थान्यदा साधनबाविरोधिलेऽपि माधनवमामान्यस्य विरोधिल- मत्स्यवेत्यत आह, 'अन्यदेति, सामान्याभावे' माधनवसामान्यस्याभावे, "विशेषस्थान्यदा साधनबस्थाभावप्रमादित्यर्थः । साथत्व-साधनचा३- छेदकयो: मिद्धत्वासिद्धवयोरपि कीदृायोविरोधस्तदाइ, 'एवमिति, ( इत्यपि दोध्यमिति का। तजन्मत्वं प्रकिशाने न विधय इति गौरवं न, नधामि कारयताग्राहकेगा बच्छेदकतया तदवश्य ग्रहीतध्यमिति गौरतावतारो बोध्या ) नभु विरोधादि. एमाधनलविषयकत्वं म कुवामोतिन युगपदुपस्थितिरिक्षामा निराकरोति, जवि, 'सामान्यामाई' साधनावधामान्यामाचे, विशेषस्थान्यदायाधर ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । १४० असिद्धत्वस्य तदा सिद्धत्वं विरोधि नियमतस्तस्यैव प्रतिक्षेपात, न तु सिद्धत्वमात्र, अन्यदापि तच सिद्ध- त्वाभावप्रसङ्गात्, निर्विशेपितयोविरोधे च सिद्धत्वा- सिद्धत्वयोश्चान्यतरदेव पाकादौ स्यान्न तु समयभेदेऽप्यु- भयं । न च तदा कृतिसाध्यत्वे सति तदेष्टसाधनत्वज्ञानं प्रवर्तकं, अतएव वाजपेयेन यजेतेत्यच यागस्य करणा- 'नियमत इति, तदधिकरण इति शेषः, 'प्रतिक्षेपात्' प्रभावात् । दूषणान्तरमाह, 'निर्विशेषितयोरिति। नन्वेवमपि तदा कृतिमाध्यल- तदेष्टमाधनत्वयोर्विरोधस्य त्वयाप्यभ्युपगतलात् तदुभयविषयकेक- जानामग्भवात् कथं प्रवृत्तिरित्यत श्राह, 'न चेति, 'तदादयं माध्यत्व- साधनत्वान्वितं । ननु माध्यत्व-साधनत्वयोः सामान्यतन विरोधस्तदा 'वाजपेयेन यजेतेत्यच 'वाज अन्नं, 'पेयं पानयोग्य, हतीयार्थाजन्यत्व (१) इत्युको वाजपेयजन्यत्वेनोपस्थिते यागे विध्यर्थस्थेष्टसाधनत्वस्य वि- रोधात् प्रतीत्यनुपपत्त्या वाजपेयेति कर्मनाम बतौया चाभेदार्धिकेति कल्यते तन स्यादित्यत आह, 'अतएवेति एककालावच्छेदेन तयो- (१) तोया घ जन्यत्वाधिकेति ख। त्वस्याभावप्रसङ्गादित्यर्थः, यादृशय ज्ञानं विरोधादसम्भवि तादृशं न प्रवर्ग- पावेनाभ्युपेयमेवेत्याए, 'न चेति, 'व्यतएवेति एककालोगसाध्य-साधनत्य- विरोधादेव, तत्र वाजपेयपदस्य यागरूपकर्मनामधेयलं कल्प्यते, पन्यथा वाजपेयसाध्यत्वेनोपस्थिते यागे लिहादिना इएसाधगत्वान्वयनोधापत्ती ·সম্বিলাসী वस्थायां सिद्धत्वेन न वाजपेयस्य साध्यता एकदा तयो- विरोधादिति कर्मनामधेयत्वं, न तु करणस्य सिद्धत्वेन साध्यत्वविरोधः यागस्वरूपे तयोः सत्वात् । विरोधादेवेत्यर्थः, 'करणावस्यायो' दृष्टोपधायकतादशायां, 'करणस्य' थागस्य, 'माध्यावविरोध:' मामान्यतः साध्यावविरोधः । न च एक- कालावच्छेदेन तयोर्विरोधादेवकालावच्छेदेन तयोरेका प्रतीति- माम्न अवच्छेदकविनिम्भीके तयोरेकच प्रतीतौ च विरोधाभावान् कथं कर्मनामधेयत्वमिति वा । विशिष्टाधिकरणकवैशियोधे विशेष्यतावच्छेदकममानकालीनत्वस्य विधेयसबर्गमर्यादया भान- नियमादानपेयजन्यावविमिष्टेष्टमाधनवान्वयासाभवात् एककालाव- छेदेन नयोविरोधात् वेदे च विभिटवैशिध्ययोधे सम्भवति तत्परि- त्यागानौचित्यस्य सकलवैदिकसम्प्रदायमिडूलात् । न चैवं 'भोमेन यजेतेत्यचापि उनयुक्त्या कर्मनामधेयता स्थादिति वाच्यं । नव द्रयाकासानिवर्तकप्रमाणभावेन औत्सर्गिकष्णापि विशिष्टवैशिष्टा- बोधस्य त्यागात, अब त प्रकृतिवदिशानिरिति न्यायेन छोमीय. विरोधः स्यात् रकविशेषणावच्छिले विशेष्ये विशेषयान्तरबोधस्यैव विशि. মিয়াবি এ বিষমেন্ধৈাৰনামালিয়া, অনাব মা- भावाच्छिन्ना एधितो गन्धवतीपत्र दाधरत्युत, याब हतोयया करवा भिधाने दाभयनामकयाग इरसाधनं करणचेयन्वय, प्रयोगसाधुरैव . हतीयेत्यन्थे । भनु वाजपेयनामा यामय वाध्य-दापकमाव रशन्वयो वाय- शाबोधन न वानप्रेयपदोपस्थिति विना अन्वयानियोग्यनुपस्थितान्वय- ·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । द्रव्यान्वयेनैव द्रव्याकाङ्क्षानिहत्तेरिति भावः । इदमापाततः विधेये विशेय्यतावच्छेदकसमानकालीनत्वं विषयोकत्यैव विशिष्टवैशिट्य- बोधोजायते न तु तदविषयोकत्येति नियमाभावात्, किन्तु यत्र विशेय्यतावच्छेदकसमानकालीनत्वं न विधेये बाधितं तच तदवयं भासते इति नियमः, तथाच प्रकृते वाधात् तदविषयौलत्यापि विशिष्टवैशिट्यबोधे बाधकाभावात्() । न च वाजपेयपदस्य द्रव्यपरत्वे द्रव्याकाहाविरहात् तस्य विध्यन्तरानुपपत्तिरिति वाच्यं । वाज- पेययागे स्वतन्त्रद्रव्यविधेरभावात् किन्तु प्रकृतिवदितिरिति न्या- यात् मोमोयट्रव्यस्यैवान्वयः। न च वाजपेयपदस्य द्रव्यपरत्वे प्रकृति- वदितिरिति न्यायात् सोमस्यापि द्रव्यत्वेन प्राप्तौ ब्रौहि-यववधि- कन्यापत्तिः वाक्यभेदश्च श्रापद्येत इति वाच्यं। विकृतौ माझाट्रव्यविधी प्रकृतिवदिति न्यायस्यानवतारात् द्रव्यस्य लब्धत्वेन निराकाहत्वात्, (१) विशिरवैशिष्यवोधसम्भवादिति ख० । गोधामावात् तदुपस्थितिर्न तत्पदेन प्रक्या तस्य यागरूपाशतत्वात् सपरत्वे लक्षणाभ्युपगमाच, न लक्षणया तदा तत्र शत्यग्रहे स्वशक्य सम्बन्धित्वेम सस्यायपादिति चेत्, न, वानपेयपदस्य सामान्यतः क्वचि- शक्लियर तदग्रहसम्भवात् शक्तिभ्रमेण खोपस्थितिसम्भवाच, यतएव वशति साधसम्बन्धायहे स्वरूपोपस्थितिः शक्तिममादिति । ननु यदि विभिएवैशिष्यवोधे तुल्यकाणतामानं तदा वहिना पचेतेत्यत्रापि वहि- साध्यत्वेएसाधनालयोयुगपट्टानं न स्यादिति चेत्, न, तत्र दहिसाध्यत्वस्यो- पलक्षयनै कम्य दयमिन्यन्वयात् । न चात्रापि तथैवान्विति वायं । विशे- पदले सम्भाति उपलक्षयत्वस्य व्यन्यायत्वादिति वदन्ति ।

·१५. सावचिन्तामणौ अथ विरुदयोरवच्छेदभेदमादाय एकच प्रतीतिः स्यात् । न च कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वयोः समयभेदमा- दायकच प्रतीतिरस्ति, तथा लिङ्गाभावादिति चेत्,न, साध्यत्व-साधनत्वयोरविरोधस्योक्तत्वात, एवं सिद्धत्वा- परमार्थतनु वेदे कर्मनामधेयत्वे सम्भवति द्रव्यनामधेयत्वं न कल्यते इति नियमस्य मकस्लवैदिकमम्मदायमिद्धस्य भङ्गमसङ्गादेव कर्म- नामधेयवं, तदनादरे चमकलगिरव्यवहारविलोपापत्तेरित्येव तत्वं । केचित्तु वेदे विधेयनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकसमानकालीनवाद- गाधिविशिष्टवैशिष्शयोधे सम्भवति तत्त्यागानौरित्यस्य सकलवैदिक- समदायभिडलात् कर्मनामधेयत्वमित्ययाः । तदमन, विषयित्व रूपस्य जन्यतावच्छेदकधर्मवत्वरूपस्य वा जन्यत्वस्य हतीयार्थतया ইষলামশলবি বিয়িংরয়িঘষাঘৰকাৰ নাথুল শম माधनवस्य विरोधाभावान् । 'अथेति, विरुद्धयोरवच्छेदकभेदमन्तायैव एकत्राधिकरणो युग- पदव्यवधानेन वा प्रतीतिरिति नियमादिति भावः । 'अस्ति सम्भवति, "तथा लिङ्गाभावादिति वच्छेदकभेदमन्तर्भाव्यतदुभयमाध्यकानु- मिनिजनकलिलामावादित्यर्थः । मम तु दानों मत्सनिमाध्यत्वं माध्यं ये मदिरमाधनत्वं हेतुरिति ममयभेदमादायैव तयोरेकर क्रमेण प्रतीतिरिति भावः । 'अविरोधयति कास्नभेदेन एकार्य- 'साध्यवसाधनत्वयोरिति, यद्यपि साध्यत्व-साधनत्योदयत्व-एथिवीत्ववाद रोधे एकसमयावच्छेदेनापि प्रतीत्यापत्तिरिति संयोग-पदमाववववेदभेद. मादाय विरोधो वायतशाध हाइटेदारच्छेदभेदमादायव प्रतोतिः स्यादिति प ·ब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १५१ सिद्धत्वयोर्भावाभावरूपत्वेऽपि न विरोधः एकधर्मिग- तत्वेन मानसिद्धत्वात् । तस्मात् संयोग-तदभावयोरिव येन प्रकारेण यथोर्विरोधः तेन तयोरेकथर्मिगतत्वं न प्रतीयते, न तु रूपान्तरेणापौति। अपि च यदि साध्यत्व-साधनत्वयोर्विरोधस्तदा तवापीष्टसाधनत्वेन चन्तिस्वरूपविरोधाभावस्येत्यर्थः । 'भावाभावेति, आद्यक्षणसम्बन्धित्व- मसिद्धत्वं, तद्धमावच्छिनकालसम्बन्धित्वं सिद्धत्वमिति भावः। नन्वेक- धर्म्यन्तिवरूपविरोधाभावेऽपि एककालावच्छेदेन एकधर्म्यत्ति- वरूपो विरोधोऽस्येवेत्युकं दूषणमुपसंहारच्याजेन प्रकारान्तरेण परिहरति, 'तस्मादिति, 'येन प्रकारेण' यदवच्छेदेन, 'विरोध:' एकधर्म्यत्तित्वं, "तेन' तदवच्छेदेन, 'न तु रूपान्तरेणापि' न त्ववच्छेदकान्तरेणेव, अवच्छेदकभेदमादायैवेति यावत्, 'प्रतीयत- दत्यनुपन्यते। न च घटादौ मिद्धत्वामिद्धत्वयहः अवच्छेकग्रह विनानुपपनः अवच्छेद्ययहे अवच्छेदकग्रहस्य हेतुत्वात् तथाच कालस्वरूपावच्छेदकयहाभावेन म न स्यादिति वाथं । घसरेणौ मौरालोकर्मयोग-नदभावयोः प्रत्यचे व्यभिचारादिति, तथा बचावधेदकग्रहमामयौ नास्ति तावच्छेदकग्रहं विनाप्यवच्छेद- यहः, अतएव प्रत्यक्षेणवच्छपपई प्रायशोऽवच्छेदकग्रहः तदानों भयान यमायुतेगोत्तरेश परिहर्ष शकते, तथापि प्रत्यक्षपतीतो सामग्री- समागमहिनावोदकग्रनियमेऽपि भान्दादिप्रतोतो न भिन्नावच्छेदेना- ·तत्वचिन्तामणी कार्यसाधनत्वेन वा कार्यत्वं नानुमौयेत हेतु-साध्य- योविरोधेन सामानाधिकरण्याभावेन व्यायसि पधे साध्य-साधनयोरन्यतरसत्त्वे बाधासियोरन्यतर- प्रसङ्गाच। न च वाचमिदानौं मत्वतिसाध्यत्वं साथ्य- मग्रे मदिष्टसाधनत्वं हेतुः दैवाचनधीनत्वे सति यद्ये मदिरसाधनं तदिदानों मतकृतिसाध्यमिति व्याप्तिः, तथाच समयभेदमादाय साध्यत्व-साधनत्वयोरवगम- इति, इदानीमग्रिमपदार्थयो नाबादनुगतरूपाभा- वेन व्याप्तरग्रहात्, पाकन्यायेनान्यत्रापि तत्तत्समया- तद्ग्रहमामय्याः समवधानादिति भावः। निर्विधेषितयोः माप्यत्व माधनलयोर्विरोधे पाकोऽभिद्ध इत्यादिना अनुभवं बाधकमुक्का दूषणान्तरमप्याह, 'अपि चेति, 'कार्यमाधनवेनेति प्रागतिक देभिमतेन, 'बाधामिद्योरिति साध्यसत्त्वे हेतोरभावात वरूपासिद्धि हेतमत्त्वे माध्यामत्वाबाध इत्यर्थः । ननु विरुद्धयोरवोदकभेदमन्त- भर्भायैव एकत्राधिकरणे युगपदव्यवधानेन वा भनौनिरिति नियमे दूषणान्तरमाइ, 'न च वाचमिति न वा वायमित्यर्थः, 'अग्रे मदिष्ट- साधनवं तिरिति देवाधनधीनत्वे मति अग्रे मदिष्टमाधनलं हेतु. रित्यर्थः, "अवगम दंति एकत्र क्रमेणावगम इत्यर्थः, 'यारपहा- दिति नथाप विरुद्धयोरवच्छेदकभेदमादायेव एकच प्रतीनिरिनि वोधमनियम, पतएव इक्ष संयोगवान् तदभाववाति प्रदादुमय- धोनुभवसिध्यत्र तात्यये । एकदेशिमतमाह, 'कार्यसाधनत्वेन बेति।

·भब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः। १५३ न्तर्भावेन साध्यत्व-साधनत्वयोरप्रतीतिः, प्रतीतौ वा ममापौदानौं कृतिसाध्यत्वे सत्यग्रे इष्टसाधनमिति ज्ञानं प्रवर्तकमस्तु । न च पाके साध्येष्टकत्वेन कृतिसाध्यत्व- मनुमेयं, असिद्धावस्थावतो हि पाकादिष्टानुत्पत्तेः नियमे तवापि शतिमाध्यत्वेटसाधनलयोः साध्य हेतुभूतयोः क्रमेणे- कत्र प्रतीतिर्न स्यादवच्छेदकान्तर्भावेन माध्य-हेतुकरणासम्भवादिति भावः । ननु पाककालीनस्तथाविधोऽन्योऽस्तु दृष्टान्तः तथाच पाका- धिकरणकाल एव विशिष्टच्याप्तौ प्रविष्ट इत्यत श्राह, 'पाकन्याये- नेति। नबिदानीमन्तभावस्य उभयमतेऽप्यविशेषात् तुल्योऽयमनुयोग- इत्यत आह, 'प्रतीतौ वेति, 'जानमिति, संशयसाधारणमिति शेषः, तेन 'तथा लिङ्गाभावादिति पूर्वोतपूर्वपञ्चनिरामः । ननु निर्विग्रेषितयोरेव माध्यत्व-साधनलयोर्विरोधादिष्टधाधनत्वं न हेतुः कार्यवज्ञाने किन्तु साध्येष्टकत्वं, तयाच न व्याप्यत्वामिद्धिर्न वा याधामिद्योरन्यतरावकाम:(१) इत्याशङ्कते, 'न पेति, साध्येप्टकत्व- जामजन्यकतिमाध्यताशानमेव च काम्ये प्रवर्तकमिति भावः । 'दया- नुत्पत्तरिति, नासाध्यकत्वस्य(९) तपिष्ठमित्वघटितत्वादिति शेषः । (1) वाधासिधारन्यतरप्रसङ्ग इति ख०, ग.। (१) समिएसिद्धत्ययाप्यसाधनताकेएकत्वस्येत्यर्थः । . 'साध्ये एकलेनेति, तथाघ भोजविरोध इत्यमिमानः, 'तोति, शाकारणापत्यभानादेरिदाकारप्लमानस्य लघुत्वादिति भावः । एवञ्च ·१५० नविनामो पाकस्य सिद्धत्वमवगम्य तत्साध्यावमिष्टस्यावगनन्य- मसि इत्वञ्चावगम्य कृतिसाध्यत्वमिति सिद्धत्वातिव- त्वयोर्विरोधोऽवापि दुर्वारः । अपि च स्वविशेषण- धौजन्यकायंताज्ञानाभावात् सुखे कथं चिकीर्पा, न हि कृतिसाध्यताजानमाचात सा, सज्ञातवाधस्य विप- भक्षणादी चिकीमिसनात् । अथोपायचिकीयां तत्कारणं इच्छाकारणसुखत्वज्ञाने कृतिसाध्यत्वं यदा विषयस्तदा सुखे चिकोर्पा नी चेदिच्छामात्रमिति इयमेव चिकौ हेतुरिति चेत्, तहाँाहेतुनाने यदा कृतिसाध्यत्वं भासते तदा चिकौ नो चेदिच्छामाव- यथाश्रुते "सिद्धत्वमवगम्यायसङ्गते: व्याप्यवृद्धिं प्रति व्यापकबुद्धेर हेत- बान् । 'अथेति, नवापि उपायचिकौषी प्रत्येव कृतिमाध्यता- विषयकष्टसाधनताज्ञानस्य देतबादिति भावः। 'इयमेवेति उपाय- বিদীঘী সনি নামঘলহনিধাঘনাপ্পালন ব্রনঃবিন্ধী प्रति) कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाजनकज्ञानत्वेन हेतुत्वमित्यर्थः 'तकौंति लावाञ्चिकीर्षामाच एव कृतिमाध्यताकारकेचाजनक जानत्वेन तिता प्रास्तामित्यर्थः । नन्वेतावतापि कथमिष्टसाधनता- (१) व्यन्येच्छानधौनेछाविषयत्व खत सुन्दरतं । फ्लेच्छार्या फलज्ञानमुपायेच्छायामिएसाधनताशानं कारणमिति सामग्री- भेद एव, परेणापि तत्र तड्नेदाङ्गोकारात् मुलसाधारणधिया ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २५५ मित्येव सुख-तदुपायचिकीर्याकारणमस्तु लाघवात्, सुखत्वज्ञानवदिष्टसाधनताज्ञानस्यापौच्छाकारणत्वात् । अतएव पाके इष्टसाधनताजाने कृतिसाध्यत्वं विषय इति तब चिकीर्षा न तु दृष्ट्यादिनाने तद्विषयत्वमितीच्छा- मात्र, सुखचिकीर्षायामिच्छाकारणनाने कृतिसाध्यता- विपयके चिकीर्पाजनकत्वावधारणात् । अन्यथा तत्र बुद्धेईतत्वमित्यत पार, 'सुखत्वेति, इदच खमतावष्टम्भेनोक्त। 'सुख- चिकीर्षायामिति सुखचिकीर्षास्थले इत्यर्थः, 'चिकीर्षाजनकवेति सामान्यतथिकोर्षामाचं प्रत्येव जनकत्वावधारणदित्यर्थः । 'अन्यथा' कृतिसाध्यत्वविषयकेच्छाकारणजानाभावे, 'तच' मुखे, तवमतेऽपौति शेषः, पूर्वमते उपायचिकीर्षावं कार्यतावच्छेदकं, इष्टसाधनता- प्रकारकरुतिसाध्यताज्ञानवं कारणतावच्छेदकं, 'अपि चेत्यादिमध्य- मते च सामान्यतथिकीत्वं जन्यतावच्छेदकं कृतिमाध्यत्वप्रका- रकेछाजनकज्ञानवं कारणतावच्छेदकमित्युशमिदानौतपायचिकी- र्षायां कृतिमाध्यताप्रकारकजानवेन दृष्टमाधनताज्ञानत्वेन च पृथक पृथगेव हेतुत्वं परन्तु इएमाधनताज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकमुपा- येछावं कृतिमाध्यताप्रकारकज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकमुपायचिकी- पाव-सुचिकौत्विादिकं. कारणसमाजादुपायचिकीर्षात्मकवि- घ प्रतिसाध्यसप्रकार छाजनकज्ञानहेतुतेति सामरक्यमिति लाघव- मिन्यत्र तात्पर्य । 'उमापचिकोति इसोपायत्वज्ञानविषयोमवद्गोधरजन्य- ·१५१ বুবশ্বিনামী चिकीर्षानुत्पत्तेः । वस्तुतस्तूपायचिकीर्पा इटसाधनता- शिष्ट कार्योत्पत्तिरिति निष्कृष्टमतमाह, 'वहनस्लिनि, 'ट• আখলনাগালামি গানামন্নিাহেনাসনিৗ- गिककार्यतायथ इत्यर्थः । न चैवं कार्य-कारणभावव्यापत्या प्रथममतभेव सम्यगिति वाध्य । तस्मिन् मतेऽपि लनिसाध्यत्वाका- रकोपायछानुरोधेन उपायावावछि प्रति एमाधनता- মালয় তৃঘনাযা আনান ভবিন্ধীকালাে- छेदककोटाविरमाधनताविषयकवप्रवेशे च गौरव वैयर्थच पुन- रधिकमिति । न च तस्मिन्नते दमाधमताजागलेन समस्या- उपायेच्छासामान्यकारणमाया एव इतिमाध्यवरूपादच्छेदकवृत्ति.) कत्थ्यते इति लाघवं कृतिमाध्यताज्ञानत्वेन पृथक्तत्वे चातिरिक कारणावं तदवच्छेदकच कल्पनीयमतो गौरवमिति वाच्यं । अव- छेदकभेदेन कारणताभेदस्यावासकलात्, अतएव 'श्रपि पेत्यादि- मध्यमतमपि प्रत्युक्तं, कृतिमाध्यत्वाप्रकारकोपाय-सुखादौछानुरोधेन उपायेच्छाबाद्यवच्छिवं प्रति दरमाधनताजानलेन सुखेकालाधव- छिन प्रति सुखत्वादिचानवेन पृथकहेतुताया श्रावश्यकलात् चिकौर्षायाः कारणतावच्छेदककोटाविछाजनकवप्रवे) गौरवाद- व्यर्थवाञ्च । नन्वे मीमांमकनये उपायोकेच्छां प्रतीरमाधनता- ज्ञानविशिष्टश्चतिमाध्यताज्ञानलेन हेतुत्वात् कार्य-कारणभावैश्य तब च कार्य-कारणभावमिति गौरव । नर तन्मतेऽपि कृति- (१) हतिसाध्यत्वप्रकारकवरूपावच्छेदकरत्तिरिति का। 4 ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । १५७ ज्ञानसाध्या उपायेच्छात्वात् दृष्टीच्छावत् । न च भोग- चिकौवत्तेन विनापि स्यादित्यप्रयोजकत्वं, उपा- साध्यत्वाप्रकारकोपायेच्छानुरोधेन उपायोद्देग्यकेच्छावावच्छिन्नं प्रति दृष्टमाधनताज्ञानत्वेन पृथक्हेतुताया श्रावश्यकत्वात् कार्य-कारण- भावद्वयमावश्यकमिति वाच्यं। तैः कृतिमाध्यत्वाप्रकारकोपायो- इंग्यकेच्छानभ्युपगमात् दृष्टिसाध्यं सुखं भववितीच्छव विशेषणतया सुखत्वमिव दृष्टिमपि विषयौकरोतीत्येव तस्य सिद्धान्तादिति चेत्, न, पाको भवतु दृटिर्भवत इत्यादिकृतिमाध्यत्वाप्रकारको- पायोद्देश्यकेच्छाया अनुभवसिद्धत्वेनापलापासम्भवात् .दरसाधनता- ज्ञान-रुतिमाध्यताज्ञानयोर्विशेय्य-विशेषणभावे विनिगमकाभावेन कार्य-कारणभावदयस्यावश्यकत्वाञ्च अषच्छेदकगौरवं पुनरधिकं । न च तत्प्रकारकेच्छशं प्रति तत्प्रकारकजानस्य हेतुत्वनियमात् कृतिमाध्यताप्रकारकज्ञानस्य कारणत्वावश्यकत्वमेव विगेय्य-विशेषण- भावे विनिगमकमिति वाच्यं । यत्त्व-तत्त्वयोरननुगतत्वात् चिकौपी प्रति कृतिमाध्यत्वप्रकारकज्ञानस्या हेतुत्वेऽपि पतिविरहादिति भावः । 'टौछावदिति धिर्भववितीच्छावदित्यर्थः, ददमुपलक्षणं शति- माध्यत्वाप्रकारकपाकादौछापि दृष्टान्तो वोध्यः, अयच्च प्रमाध्यागको- दृष्टान्तः(१) परेण दृष्टिर्भवतु पाको भवलितीच्छानभ्युपगमान्, दृष्टि- माध्यं सुखं भवलितौछायान्तु सुखवरूपेण दृष्टिमाध्यत्वज्ञानस्यैव (३) उभयवासिदो दृष्टान्त इत्यर्थः । चिकीत्यर्थः, एवं हेतावपि वोध्यं । 'होछावदिति समतावरम्भन ।

·सावचिन्तामणे येच्छायास्तदन्वय-व्यतिरेकानुविधानात् सृष्टेश्च स्वतो- ऽसुन्दरत्वेनेच्छानुत्पत्तेः अनुगतोपायेच्छायां अनुगतस्य प्रयोजकत्वे सभवति बाधकं विना त्यागायोगाच। न च चिकीर्यान्यत्वे सति उपायेच्छात्वं इच्छात्वं वा सज्जन्यत्वे प्रयोजक, गौरवात् सुखेच्चायां नदभावाच्च । एवञ्चोपायचिकीर्पयामिष्टसाधनत्वचाने ध्रुवेऽतिम- सङ्गवारणार्थ कृतिसाध्यावनिर्वाहार्थश्च कृतिसाध्यत्व- देतवं न विभाधनताजानयेत्यवधेयं । 'तेन विना' एमाधनता- जानेन दिना, अवयाचनुविधानमेव विपणोति, रिति, 'स्वतो- सन्दरखेन' सुखादिभिवलेन, एमाधनताज्ञानं विनेति श्रेषः । 'छा वेति, प्रचापि चिकौन्यित्वे सतौति सम्पयते, 'सम्बन्यो दएमाधनताजानजन्यत्वे, 'प्रयोजक' अवच्छेदक, क्रमेण दूषयति, 'गौरवादित्यादिना, 'उपायचिकौर्षायामिति, उपायेच्छावलक्षण- कार्य्यतावच्छेदकसत्त्वादिति शेषः, 'धुवे' सामान्यकारणे ध्रुवे, 'अति- प्रसङ्गवारणार्थमिति सत्यमाध्यताजानदशायामपि दृश्यादौ चिकोषां- प्रसङ्गवारणार्थमित्यर्थः, 'निर्वाहाचेति, तत्प्रकारकेश्छायालयका- प्याचे दोषमाइ, 'गौरवादिति, अन्त्ये तमाह, 'सखेच्छायामिति, 'यति. মঙ্গী গ্রাহী, ‘বিলাশ্বার্থসিনি। ন যদি ভালসন্ধার্যায় प्रकारत्वं तदा मलेच्छाया कथं सत्तित्वं प्रकार स्यात्, न हि खतिवेन भातमेव मुखादि खतिवेनेष्यते, सर्वत्र तथा सामग्रोविज्ञानवापि . इतित्वबाधावतारसवापि दुर्लभवस्तुनि सत्तियप्रकारके छानुभवाचा न ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । मपि विषयतयावच्छेदकमस्तु न तु तदिहाय तन्मात्र, कृप्तकारणं विना कार्यानुपपत्तेः। अतएव स्तनपान- प्रहत्तावप्युपायेच्छाकारणत्वेन गृहीतस्येष्टसाधनत्व- ज्ञानस्यापि कल्पनं दृष्टानुरोधित्वात् कल्पनायाः। ननु साधनत्वमिच्छाविरोधि तस्य सिद्धधर्मत्वात् रकज्ञानगन्यत्वनियमादिति भावः । 'विषयतया' ज्ञानविषयतया, 'अवच्छेदकमस्विति स्वातन्त्र्येण चिकीर्षात्वावच्छिन्न प्रति कारणता- वच्छेदकमस्वित्यर्थः, चिकौर्षात्वावच्छिवं प्रति कृतिमाध्यताज्ञान- वेनापि हेतुलमस्तिति फलितार्थः, 'तविहाय' कृतिमाध्यता- जानं विहाय, 'तन्माचं' इष्टसाधनताज्ञानमाचं, चिकौर्षापधायक- मिति शेषः । 'स्तनपानप्रवृत्तावपि' ततस्यलेऽपि, 'दृष्टानुरोधित्वा- दिति कृप्तकार्य-कारणभावानुरोधित्वात्, 'कल्पनाया इति कारण- कल्पनाया इत्यर्थः। 'माधनत्वं माधनत्वज्ञानं, 'इच्छाविरोधि' उद्दे- सतित्वमिछार्या प्रकार एव नेति वाच्यं । घ्यनुभवविरोधात् 'खरनि- सयेष्यत इति पूर्वग्रन्थस्य तभ साक्षित्वात् । न च काचित्को धर्मोऽसा- धारणमामासापेक्षा सरत्तित्यप्रकारकत्वन्तु सार्वत्रिकमिति सामान्य- सामग्रीनिम्बाहामेवेति वायं। कारुणिकस्य परदुःखप्रहरणेच्छायां वरत्ति- खस्याप्रकारविन तस्यापि काचित्कत्वात्, श्रतएव निरुपधिपरदुःखप्रह- रणेश रुपेत्युध्यते, तसात् तत्र समाधामं चिन्त्यं । तदिहाय' इरसाधन- वं विधाय, 'तम्मानं' पतिसाध्यत्वमा | मालस्येत्यादि दूषयति, 'यत- एवेति । 'दृऐति, तथाप मुखारनित्वेन बहिरङ्गस्यापोरसाधनत्वस्य स्मरणं कल्पत इति भावः। - ·तत्वचिन्तामयो वृथ्यादौ तत्साध्येष्टज्ञानादिच्छेति चेत्, न, निविशेषि- नयोः सिद्धत्वासिद्धत्वयोरविरोधेनेच्छासाधनत्वयोर- भ्यतास्यविषयतया इच्छोत्पत्तौ विरोधि, सिद्धधर्मवात्' प्रसिद्धल- विरोधिनः सिद्धवस्य व्यायवात्, नथाच विरोधिध्यायश्वज्ञान- विधया इच्छाजनकीतामिद्धवज्ञानविघटकवेन इच्छाविरोधिव- मिति भावः । 'मिद्धलं अस्तित्वं वर्तमानकालसम्बन्धित्वमिति या- वत्, अपिद्धलं वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिवमिति मन्तयं । नव- मिष्टसाधनताज्ञानाध्यादौ कथमिच्छेत्यत आई, 'वृध्यादाविति, 'भन्साध्येरवानादिति सुखादौ एिमाध्यताज्ञानादित्यर्थः, दृष्टि- माध्यं सर्व भवलिताच्छयामेव सुखवटेरपि विषयीकरणान खातन्त्र्येण टिर्भवलितीच्छायाशामिद्धवादिति भावः । असि- दुलझानस्येच्छा तत्वमभ्युपेत्य समाधत्ते, “निर्विरोधितयोरिति, 'सिद्धलामिद्धलयोरिति वर्तमानवविणेषितमागुनभिद्धवामिद्धलयो- रित्यर्थः, वर्त्तमामागभावप्रतियोगित-वर्तमानकालसम्बन्धिखयोरेव परस्पर विरुद्धलादिति भावः । 'इच्छामाधनत्वयोः कामाधनल यत्र सम्प्रदायविदो नेएसाधगताज्ञान प्रवर्तकं विषयत्वात् किन নন্যা তুষাঞ্চনাবুনিনিসমর্দিনি বলি। লীলা বল না মাশরাসি দল ঘনিষাঘমাল ধ্বনি বঙ্গবিষয় নী পৰিষার্থহষধসলামিনিন্দ্যবৰিত্ৰিশীলি নক্ষন एततस्तनपानगोचरमिति पदन्ति । 'दृऐति, तथा मुखातिर रहस्यापीरसाधनवस्य स्मरणं पत इति भाव । ताई का वादा विच्या यार, 'ययादाविति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । सित्त्यसिइक्रियाविषयत्वनियमादिति चेनुल्यं । तस्मात् स्वकृतिसाध्यत्वं विधिरिष्टत्वं सहकारौति, मैवं, इष्टसाधनताजानस्योपायेच्छायां हेतुत्वावधारणात्त- स्यास्तजन्यत्वनियमादिच्छायाः स्वविषयेच्छानुत्पादक- शेषः । सिद्धकारणकेति च उपादानप्रत्यउसत्त्वसम्पत्तये, 'तुल्यमिति भोगस्यापि क्रियावाभावेन भोगत्वनिष्ठप्रकारत्वान्तर्भावेनापि कति- माध्यताजान-चिकौर्षयोः प्रवृत्तिकारणत्वाभावादेव न प्रवृत्तिरित्यर्थः, क्रियावच दुःख तदभाव-सुखभोग-परमापूर्वाद्यन्यत्वं, 'स्वकृति- माध्यत्वमिति स्वरुतिमाध्यत्वमेवेत्यर्थ', 'विधिः' प्रवर्तकज्ञानविषयः, बयायुपायम्येष्टले एमाधनताजानं कारणामभ्युपगम्यते इति तम्य कारणाये कल्यमाने लाघवादुपायेच्छात्वावच्छिन्नं प्रत्येव कल्पनात् उपायचिकीर्षायामपि नजन्यत्वं दुरिं, न हि ममापि उपाय- चिकौत्वेन तज्जन्यत्वं, चिकौर्षात्वस्थार्थवगसिद्धत्वादिति समाधत्ते, 'ऐति, 'उपायेच्छायां' उपायेच्छावावच्छिन्ने, "तस्याः' उपाय- चिकीर्षायाः, 'तजन्यत्वनियमादिति, तथाच दरमाधनताजान-कृति- माध्यताजानादेव उपायचिकौर्षामभषे किमवान्तरेच्छाकल्पनेनेति भावः । ननु तथापि प्राथमिकन्यायमतापेक्षया नव्यमतं सम्यगेवेत्यत- पाह, 'इच्छाया इति, फलेच्छाया उपायेच्छाईतलेन तत्र व्यभिचारवारपाय 'स्खविषयेति स्वविषयविषयकेत्यर्थः, स्वममाना- भाव । प्रतिसाध्यत्वप्रकारकेशाजनकजागवेन पिकोर्या हेतुत्वमिति नोत- शभिधार । काया इति, मायादौ तथा व्यवस्थापितत्वेन नथैव सिद्वान्ता. na ·१७० नाचिन्तामणौ त्वनियमाच्च । ननु सिौदनः कुतः याके न प्रवर्तते, श्रोदनमावस्य सिद्धत्वेनेष्टत्वाभावात् । अतएवातीत- भौजनादौ न मवर्तते अतीतकृष्णादाविच्याविरहात् । ननु सामुद्रिकविदाख्याते भावियौवराज्ये भोगसाधने स्वकृतिमाध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वज्ञानात कुतो न प्रवर्तते, धिकरणेत्यपि बोध्यं, तेन नेवरेका व्यभिचारः। यद्यपि मणि- छनाते फलेचा नोपायेच्छाइतः किन्तु इएमाधनवज्ञानस्य हेत. नायां अवच्छेदिकैवेति व्यर्थ विशेषण, तथापि यत्नये फालेछायाः कारणतावच्छेदकले तत्कालीन-तत्पुरुषोयबविशेषणस्यावासकलेना- ननुगमात् फलेका न कारणतावच्छेदिका परन्तु कारणसेव नन्नयेनेदं । इदमापाततः तावता चिकौषी प्रति न ततास्तु । तु प्ररत्तावपि चिकौर्षथैवान्यथासिद्धत्वात् । न च व्यापारेण व्या- दिति भाव । वस्तुत पाकादाविठसाधनताज्ञानादिच्छोत्पत्तिसमये वडेवो रेवेतिन्यायाधिकोव जायते तत्रज्ञाने तिसाध्यत्वप्रकाएकात्वसम्मवाद ল বন্দীদাৰ মীযালামানায়। অগ্নি নিগ্রাবাস সুবিনয়ী অবনি নিমবাঘেমিদাধৰ নগ্ন বিষয় छेदकमा कन्यले न सु कारणतर गौरवात् यथा इयपुरोवर्शिाने । वैशियमेवावच्छेदक कल्यते न तु भेदाग्रहहेतुत्वादिकमिति भावः । स. रूपसदियत्ववादी एच्छति, 'मन्विति, तथाच तत्रेयवासादात् प्रसादभाव इति तदेव हेतुरिति भाव । उत्तर 'योदनेति, तयारसाधनमालामा वादेव तत्र तदभावादिति भाव । 'घसिदत्वादिति, राज्ये न प्रवर्सत प्रति M- ·शब्दायतुरौयखण्डे विधिवादः । १०१ भाविरराज्यस्यासिद्धत्वात् प्ररत्ने सिद्धविषयत्वनियमात् पारौ नान्यथासिद्ध इति वाचं । तयापारत्वस्यैवामिद्धेः । न चैवं कृतिमाध्यताज्ञानस्य उपादाननिष्ठचिकीर्षाविषयसाधनताज्ञानस्य च प्रवृत्ति हेतुले मानाभाव इति वाच्यं । इष्टापत्तेः ज्ञानं कृतिकारण- मिति सिद्धान्तस्य उपादानप्रत्यक्षमादायैवोपपत्तेः । इदं पुनरवधेयं यदि भोगादिरूपेरमाधनताज्ञानदशायां सुखादौ साध्यतया प्रवृत्तिः प्रामाणिको तदा पुनरिएमाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतृत्वमावश्यक अन्यथा इष्टसाधनवाजानदशायामपि(९) माध्यतया तत्र प्रवृत्तिमस- ङ्गात् तस्य स्वतएव चिकीर्षाविषयत्वात् कृतिमाध्यताजानन्तु न हेतरेव चिकौर्षयान्यथासिद्धत्वादिति । 'कुत इति, श्रोदनसाधनव- ज्ञानस्य कृतिमाध्यताज्ञानस्य च सत्त्वादिति भावः। परिहरति, 'मोदनमात्रस्येति, 'दूरत्वाभावादिति, दरसाधनताज्ञानविरहादिति मेषः । इच्छाविर शादिति इच्छाविरहेण इष्टसाधनताज्ञानविरहा. दित्यर्थः, तथाच फलेच्छाभावेन चिकौर्याविरहात्र प्रवृत्तिरिति भावः । 'भावियौवराज्य इति भाविराजसिहासनारोहण विशेष इत्यर्थः, 'न प्रवर्तते' न बान्ये प्रवर्त्तते । भ्रान्तः समाधत्ते, 'भा- विराज्यस्थेति, 'राज्योपायेति राज्योपायत्वेन राज्योपायापरिचया- शेयर्य:, न प्रतिरिति भेषः। ननु तथापि राज्योपाये देवता- राधनादौ प्रवृत्तिः स्यात् तदुपायस्य पुष्यादेानमत्त्वात् कृतिमाध्यले (1) इरासाधनताशानदशायामपोति का ·तत्वचिन्तामणी . राज्योपायापरिचयाच। तत्परिचये च प्रवर्तत एव देवताराधनादाविति चेतन, सिद्धे चिकौविरहेण यागादावष्यप्रतिप्रसङ्गात् देवताराधनादेरप्यसिहत्व- न तचाप्यत्तिप्रसङ्गाक्ष। किञ्च राज्योपायापरिचये तब मा.प्रतिष्ट स्वकृतिसाध्येष्टसाधनत्वेन ज्ञाते राज्ये प्रतिप्रसङ्गे किमायातं । न हि ततिसाध्येष्टसाधन- त्वेन जानेऽपि तदुपायज्ञानं तत्र प्रवर्तक, गौरवात् भिन्नविषयत्वाचेति चेत्, मैवं, यौवने हितावन एतीसाधनताजानसत्वाचेत्यत आइ, 'तत्परिचये घेति कृतिमाध्य- खेटमाघनत्वोपायानां परिचये चेत्यर्थः । भमं निराकरोति, सिद्धे चिकीर्षाविरहेणेति, अभिद्धस्य च प्रवृत्यविषयवनियमेनेति मेष नव प्रवृत्तेः मिद्धविषयत्यनियमेऽपि चिकौर्याया असिविषयत्व नियमस्य लयायभ्युपगमादिति भावः । “देवनाराधनादेरिति नम्मादुपादानताख्यप्रवृत्तिविषयत्वायैव मिद्धवृत्तित्वनियमो न । माध्यताख्यप्रवृत्तिविषयतायाः तम्या अप्रमिद्धमावत्तित्वात हत्या खोकरयमिति भावियौवराज्ये माध्यतया पचत्तिर्नानुपपवेति भावः। द्वितीय) निराकरोति, 'किञ्चनि, 'तत्र मा प्रतिष्टेति राज्योपायवेन राज्योपाये मा प्रतिष्टेत्यर्थः, प्रवृत्तिप्रमों माय. नया प्रवृत्तिमसो 'न हौति, इदमापाततः उपादाननिहमति- विषयमानताजानस्यापि प्रवृत्तिमयोजकतया राज्योपायवरूप्रेश (9 द्वितीयधमहेतुमिति का।

·शस्दास्यतुशैयखण्डे विधिवादः । प्रवर्तत एव राज्ये, बाल्ये तु राज्योपायमकृत्वा मत्- कृत्येदानों राज्यं न सिध्यतीति स्वकृत्यसाध्यताज्ञाना- देव न प्रवर्तते यथा तण्डुलं विना पाके स्वऋत्य- साध्यताजानात्, राज्योपाये तु स्वकृतिमाध्येष्टसाधन-- त्वेन ज्ञाते देवताराधनादौ प्रवर्तत एव । अतरव राज्योपायजानं विना राज्ये प्रवृत्त्यसम्भवात् परन्तु राज्योपायलेन राज्योपायस्य सिंहासनादेः प्रत्यपदणायामेव भाविराज्ये प्रवृत्त्या- पत्तिद्रष्टव्या। 'मसायेदानौमिति इदानीन्तनमात्येत्यन्वयः, स्वसत्य- साध्यताजानादिति इदानीन्तनखचत्यमाध्यताजानादित्यर्थः, तथाच तत्कालौन तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तत्कालीन-तत्पुरुषोयप्रवृत्ति- माध्यताजानं हेतुरिति भावः । 'तण्डुलं विना तडुलविरहदभायां, 'स्वत्यमाध्यताजानात्' दूदानीन्तनखशत्यमाध्यताजानान, 'पाक- इति, 'न प्रवर्तते' इत्यनुषच्यते। ननु तथापि राज्योपाये देवता- राधनादौ तदानी प्रतिनं स्यात् इत्यत आइ, 'राज्योपाये विति, 'स्वकृतौति इदानीन्तनस्वकृतीत्यर्थ: । ननु नौवघान- पुरोडाम-याग-परमापूर्वषु युगपत कुनो न प्रवर्तते वकृतिमाध्यत्वे ধনীষাঘননানাবিবিন গাছ, ‘খনননি নােনী- शेय। 'परिचयाच', राज्योमाये न प्रवर्गत इति पय । 'सिद्ध इति, सपाप धगन्यगया घसिइ एख प्रतिर घुरेया स्वच राज्ये प्रवेत्यर्थ', 'दानीमिति इदानी भतिसाध्यावज्ञानस्य प्रवर्तकस्वाभावान तदा ·२७० तत्वचिन्तामणी बौयवधातमकृत्वा पुरोबाशस्तमकृत्वा यागस्तमत्वा- ऽपूर्व साधयितुं न शक्यत इति क्रमशोऽवधातादौ प्रवर्तते न युगपत् सिद्धत्त्यसिद्धक्रियाविषयस्वभा- वत्वात् प्रवृत्तेः यागानन्तरञ्च नापूर्चे प्रवर्तते। कृत्यन्तरं विनैव यागकृतितस्तत्सम्भवात् । इटसाधने चेप्टो- नत्वस्य स्वकृतिविशेषणवादेवेत्यर्थः, 'नौमवघातमकला महत्थेति पौवधालयस्य नुत्तरकालीनमालयेत्यर्थः, एवं 'मत्सत्येत्यनुषय सर्वत्र व्यारयेयं, न शक्यत इतौति, ज्ञानादिनि) भेषः । तथाच मर्चव एकदा दूदानीन्तनखातिमाध्यताजानं नातीनि भावः। नमा' क्रमश एव, 'प्रवधानादौ' अवधात-पुरोडाश-यागेषु, 'न युगपदिनि न युगपदवधान-पुरोडाश-याग-परमापूर्वयु चतुर्पु प्रवति इत्यर्थ. । ननु या क्रमशस्विपु प्रवर्तते तथा परमापूर्वं कथं न प्रवर्तते इत्यत पाह, ' मित्तौति, 'नापूर्व प्रवर्तन इत्यन्नमेको ग्रन्थ', मिद्धकारणकामिद्धक्रियामाध्यकस्वभाववादित्यर्थः, माध्यत्वं विष- यताविशेषः, तेन सिद्धस्य इविरादेरुपादानतात्यप्रवृत्तिविषयताशा- . (९) केवलमत्यतिमाध्यताज्ञानादितोति । प्रतिरित्यर्ष, तहि राज्योपायमेष करोवियत खाद, 'राज्येति, अन्यदा कृतिसाध्यवादिना न जानात्येवेति न प्रवर्तते अन्यथा तवापतीकारादिति भाव । सिद्देति तथाच यागाद्यर्णितया परोहाभादौ प्रतिस्तत्तिान- न्तरमेये व्यर्थ । मन्येवममि सक्षातबाधोऽपि सविधानभक्षण प्रवति तस्यापि हस्पेियसाधनलात् शनिसाध्यत्वाचेत्यत था, 'इससाधने घेति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । लिवेऽपि न दोषः, उपादानप्रत्यक्षसम्पत्तये सिद्धकारणकेति, 'नापूर्व प्रवर्तते इति, तस्य क्रियावाभावादपूर्वादिभिन्नत्वस्य तत्त्वादिति भावः । ननु यागानन्तरमपूर्व प्रवृत्त्यभावे कथमपूर्वोत्पत्तिरित्यत- 'हत्यन्तरमिति । ननु तद्धर्मप्रकारक-तत्पुरुषौयप्रवृत्ती तद्धर्माधर्मितावच्छेदकक-तत्पुरुषायप्रवृत्तिमाध्यताजानमेव हेतरस्तु किं कार्य-कारणभावे उभयदिशि तत्कालीनत्वेन प्रवृत्तिविशेषणेन भाविधौवराज्यापि वान्प्रदायां कस्यचित् प्रहत्तेः । न च तदनु- पादाने यम्य पालम्य भावियौवराज्यं मम कृतिमाध्यमपि नेदानों मत्कातिभाध्यमिति ज्ञानं तस्यापि वाल्य दशायां भावियौवराज्ये महत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । तत्पुरुषोयराज्यत्वप्रकारकप्रवृत्तेः यौव- नादिकालौनातिरिकाया अलोकतया तत्तत्कालीनप्रवृत्तित्वावच्छिन प्रति कारणीभूतम्य तत्तत्कालम्य विरहादेव वाल्यदशायां तत्पुरु- पीयराज्यत्वप्रकारकपत्यापादनामम्भवात् तत्कालीनलेन प्रवृत्ति- विशेषणेऽपि वक्ष्यमाएयुत्या तत्तत्कालौनप्रवृत्तित्वावच्छिन्नं प्रति नघ केवलमखननके प्रतियोग्यप्रसिद्मा तदधिकदुःखाजनकत्वमप्रसिद्ध- मिति वायं । नभव्यत्यासेन इयोत्पत्त्यनान्तरोयकदुःखाजनकत्वस्य विवक्षित- स्वात् । वस्तुतस्तु प्रयोत्पत्तिनान्तरोयकदुखाधिकदु खजनक प्रसिद्ध सदन्यत्वं विवक्षिसमिति मोहदोष । मचाजनकत्वं जनकत्वात्यन्तामाव-जनकान्योन्या- भावरूपतयाऽभिद्रे तथा घ मिलितज्ञानहेतुताया गौरवमननुभवच प्रत्येक- शनेऽपि पमिद्धेय प्रत्येक हेतुनायामननुगम इति वाच्यं । प्रत्येक हेतुत्यापि तादृशदु पनकत्वज्ञानविरोधिज्ञानदेनानुगमादिया । ननु नान्तरोयकत्व- मिएस्तुधियानन्यत्वं, प्याप्यत्वं वा, तदपि दैशिकं, कालिकं वा, इयनियत- ·৩ মাঝিনাময়ী নননি লায়লা। ল খ নিধাঘন্যভাল-মন্ত্রের विशेष्यतावच्छेदकमतर्भाय समवायघटितमामानाधिकरप्यप्रत्यासत्या ই-মল্লা কিন্তু সম্ভধীযজনিধামনাসা-বনদ্বধ- षीयज्ञानवेन कारणता तत्पुरुषोयप्रवृत्तिवेन कार्यता यत्र माथ- লাঞ্জলিনালিথিনসন্ধান নৱীযঙ্গলি: নগ্ন বিমঘনাস্থলষযমন নামাননিনি মানা-বিয়ানী- वच्छेदकलोभयरितमामानाधिकरणय प्रत्यासत्तिरेवमिएमाधनता- মাল-সীধি নিযুনালধীয় মায়াবিনামা- नाधिकरणप्रत्यासत्या न हेतु-केतुमद्भावः किन्तु तत्साधनव- সানীয়ালবন স্বাযন নবীনম্মদপুলিশ জানা অ নথিনমনিষান্ধিঘনলিথিবমাসােশফল বর্থিসন্সি: নল বিনাৰ্জনাম্বল সম্ভাবনুসন্ধা- বৰূপীয়ানমিনি নহর্থিসনিযৗন্ধিখানিছনিস- জানা বিমঘনাৰঞ্জীঘিনালাধিক মাম্বলি দুলালীৰ বা, অামসাহাবি মনুঘাষক শহীদুষ্টবুজিমা চবি নবন্ধিাৰাদাবান্, প প্রিনীয় লনৰ মপ্লয় নাহাম্মকি- সিয়মকান্ নকৰাি, নীয় মণিমূবালীবগমঙ্গল মাহ্মাহাম্বয়ংমিষা, শাৰি ধনু অপিন্ধিভিহিয়ান্ধৱশ যালঘি ময়গায়। ঘষ বলি বােলীনশষবিষয় ছুগেনহ্মই ঘন্য যা খ গ ওই গানিবিষ, অস। যা যা শঙ্কাহী স নামী ম ম বনাবনি যদি সিইখি। শ থ দ্বই ফলশ্বৰসখি,বমাৰৰ বিয়াৰ বাঙ্গা ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । विरोधात् । तदाऽसिद्धत्वं तदा सिद्धत्वञ्च नेच्छासाधन- त्वयोः प्रयोजकमिति तथा न ज्ञायत एव । यत्तु तत्साध्येप्टज्ञानादृष्ट्यादाविच्छेति, तत्तुच्छं, असिद्धावस्थादृष्ट्यादेरिष्टानुत्पत्तेस्तस्यावश्यं सिद्धत्वमव- गन्तव्यभिच्छानुरोधित्वाचासिद्धत्वमिति, तत्रापि वि- रोध एव । दृष्टौ सत्यामिष्टं तया विना नेत्यन्वय-व्यति- ज्ञानयोः, 'अविरोधादिति, साधनत्वस्यामिद्धत्वविरोधियाप्यवा- भावेन तज्तानस्य कारणीभूतामिद्धत्वजानाविघटकलादिति भावः। ननु तथापि वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वरूपासिद्धवं वर्तमान- कालसम्बन्धित्वरूपं वर्तमानत्वविशेषितमिद्धत्वञ्च परस्पर विरुद्धमेव तदुभयोरेकत्र ग्रहः कथं स्यात् तयोरजाने च इच्छामाधनत्वज्ञान- योरसम्भवादित्यत पाई, 'तदेति, 'तदाऽसिद्धत्व' वर्तमानप्रागभाव- प्रतियोगिलं, 'तदा सिद्धलं' वर्तमानकालसम्बन्धित्वं, 'इच्छामाधन- बयोः' इच्छामाधनवज्ञानयोः, 'प्रयोजक' जानविषयतया प्रयोजक, इदश्वामिलजानं नेच्छाहेतः किन्तु तत्कालौनमित्वज्ञानमेव प्रतिपक्षकमिति स्वमतानुमारेपो। 'अमिद्धावस्यात्' अविद्यमानान्, 'तस्येति, इटे तत्माध्यता- जानदमायामिति शेषः। 'असिसमिति, 'अवगन्तव्यमित्यनुषज्यते, जनकोझतमित्यादिनियमात् सिद्धवजानप्रतिवन्धकत्वात् अमिद्धल- जामभ्यापि तचेछाडेतत्वादिति भावः। तचापि' सुखादिनिध- एिमाध्यतामानेऽपि, “विरोध एव' वृष्टीच्छाजनकत्वविरोध एत्र, - 21 ·नवचिन्तामणी रेकरहस्य दृष्टिसिद्धत्वमादाय दृष्टिनिरूपितेष्टसाध्य- कत्वमाइकत्वात्। किञ्च चिकीजिन्यचतिसाध्य मण्डलीकरणमित्यर्थप्रतिपादक मण्डलौं कुर्यादिति वाक्यं प्रमाणं स्यात् विपयावाधात् । रतेन नवीनमत- तव नये इति शेषः । ननु सिद्धावस्यवध्यादेः सुखाद्यनुत्पत्तेः तदु त्पत्तिदशायां तस्य वास्तविक भिठ्ठलमपेक्षितमस्त सुखादौ तत्- माध्यताजाने ननिहसिद्धवज्ञानच कुतोऽपेलितमित्यत शाह, 'वष्टौ सत्यामिति, "मिद्धत्वमादाय' सिद्धलं विषयौलत्य, सत्तायाः क्षणसम्बन्धिवघटितवादिति भावः । 'इटमायकवेति सुखादिनिष्ट माध्यतेत्यर्थः । नचिदमयुक्तं मिलशानमत्वेऽपि दृष्टि माध्यं सुखं भववितीयायां मुखत्ववाद्विशेषणतया टेरपि विषयव- চান নয়া সন্ত্র সন্বিষিদ্ভুলাল বিৗঘিনার हिमायं मुखं भवलित्यत्र हटेरनुदेशलादिति घेत, न, हि भवविधाकारकरयुद्दे कछाया ऋष्यनुभवसिद्धलादिनि भावः । 'चिकोर्षाजन्यशनौति प्रत्याख्यक्तीत्यर्थः । विषयावाधादिति बनाने कृतिमाध्यताज्ञानमात्रम्य मवर्तकतया प्रतिमायवमानस्व विध्यर्थत्वात् तस्य च प्रकृतेऽयाधितवादित्यर्थः । इदमापाततः प्रमा- तत्तविषयघटिततया कृतिगाध्यवघटितप्रामाण्यापादने ছাগpঘলগবিনদানাদার বান্ধবী। ফুস • 'प्रमा स्यादिति, यद्यप्यन परस्पेशापत्ति वर्गकामादिपदसममिया- इतस्य वर्गकामनियोज्यान्वयबोधनाप्रामाण्येऽपि तदसमभिथाहतस्य वि.

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे विधिवादः । . मप्यपास्तं, परस्य हि कृतिसाध्यत्वौदनकामनावत्त्वेष्ट- साधनताज्ञानानां ज्ञान तथा प्रात्मन ओदनकामना- वत्त्वेष्टसाधनताज्ञानस्य ज्ञानं न प्रतिकारणं गौरवात्, किन्तु मत्कृतिसाध्यत्वे सति मदिष्टसाधनताज्ञानमेव लाघवात्, यथा च साध्यत्व-साधनत्वयोरबिरोधः प्रमाणत्वं भमभिनजानजनकत्वमित्यपि प्रत्युनं, धमत्वस्यापि तत्त- विषयघटिततयोकविकल्पग्रामात् । न च प्रमाणं स्यात् प्रमाणत्व- व्यवहारविषयः स्यादित्यर्थ इति वाच्यं । सामान्यतः प्रमाणव्यव- हारविषयत्वापादने इष्टापत्तेः कृतिमाध्यत्वांगे प्रमाणवस्य तवापि भग्मतत्वात् श्रांभिकप्रमाणव्यवहारविषयत्वापादने च कृतिमाध्यत्वेष्ट- माधनत्वविकल्पग्रामात् उनदोषद्वयापत्तेः । न च प्रमाणं म्यात प्रवर्तक स्थादित्यर्थ इति वायी इष्टमाधनताज्ञानजन्यकृतिमाध्य- ताजानस्य प्रवर्तकतया तदभावादेव प्रवर्तकलामम्भवादिति धेयं । 'परम्य फतिमाध्यत्वेति पाकवप्रकारेण परकृतपाके कृतिमाध्यत्वप्रकारेण परकीयतिमाध्यत्वम्येत्यर्थः, 'श्रोदनकामनावत्त्वेति परनिष्ठोदन- कामनावावस्थेत्यर्थः, 'एमाधनवजानेति परकीयेरमाधनताजान- मोत्यर्थः, 'जानमिति, 'म प्रवृत्तिकारणमित्यनेनान्वितं, 'जानम्य ज्ञान- मिति जानस्य जानवेत्यर्थः, चकारपरणान् । 'किन्विति, अना- थाराधेन प्रामारणात् यथासमये मडली कुर्यादित्यम्याप्रामाणेऽपि कुर्या. दिदस्य प्रामा, तथापि पूर्वोक्तदोष एव तात्पर्य । यमिघारमप्यार, ·तत्वचिन्तामणी अनागतस्य पाकादेः क्षतिसाध्यताज्ञानञ्च तथोपपादित- मेव किश्च परकृतिसाध्यत्वमञात्वापि स्वकृतिसाप्येष्ट- साधनताज्ञानात् स्वकल्पितलिप्यादौ यौपने कामो- देकात् सम्भोगादौ प्रहत्तेश्च तदेव प्रवर्तकम् । वस्तु- सस्तु सिद्धविषयककृतिसाध्यताजानात् कथं कृत्या साध- यामीतीच्या सिद्ध इच्छाविरहात् श्रसिद्धस्याचानात् । अथ सिद्धविषयादेव कृतिसाध्यताज्ञानात् असिह- विपया कृतिसाध्यत्वेनेच्छा जायते इच्छाया असिद्ध- गतपाफविशेष्यकेति शेषः । 'कृतिमाध्यताजानश्चेति खकृतिपाध्यता- जानवेत्यर्थः । तदेवेति वकृतिमाध्यत्वे साधनवज्ञानमेवेत्यर्थः, ददमुपस्तवणं सत्यमाध्यताशानदायामपि कृतिमाध्यत्वेन परकीय- कृतिमाध्यताजानात् प्रत्यापत्तयेत्यपि द्रष्टव्यं । 'मिद्धविषयकेति, परतविद्धपाकविषयकेत्यर्थः, 'कतिमाध्यताज्ञानात्' छतिवेन पर- कौयतिमाध्यताज्ञानात, "सिद्ध इति, परशतपाक इति शेष, 'असिद्धम्य च कर्त्तव्यानागतपाकम्य च, 'अज्ञानात्' इतिमाध्यवेनाजा- नात् । ददमुपलक्षणं पदंशस्याज्ञानं तम्यछायां प्रकारलाम- वाचेत्यपि द्रव्यं । "मिद्धविषयात परस्तमिद्धपाकविषयान, 'कति- স্বাগনাগালা’ জানিলন মীলিঘানা, নিম্বার্থ लेन' स्वकृतिमायलेन, अमिविषयलेति, वाधकाभावे मदंशविषयत- 'किति, एवञ्चेधादिदमपति, 'वस्तुतस्विति । नन्वेदममि गोख विपरीतर- भाइ, 'अस्तु चैवमिति, बलवदनिष्टागनकत्वज्ञान स्वयापि प्रवकत्वनान्युपे ·प्राब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । विषयत्वस्वभावत्वादेकप्रकारकत्वेन ज्ञान-चिकीर्षयोः कार्य-कारणभावो न त्वेकविषयत्वे सति गौरवात्, इच्छाया अनागतविषयत्वात् तस्य चानानात् तथात्व- दर्शनात् सुखादीच्छायामप्येवमिति चेत्, न, असिद्ध- विषयेच्छानुरोधेनानागतज्ञानोयायस्य दर्शितत्वात्। अस्तु चैवं, तथापि कृतिसाध्यताज्ञाने एसाधनत्वमेव व्यावर्त्तकमस्तु स्व-परकीयेप्टसाधनताज्ञान-फलका- मनाजानापेक्षया लघुत्वात् इष्टसाधनताज्ञानज्ञानस्य फलकामनाज्ञानस्य च हेतुत्वे मानाभावाच । स्वभावाचेत्यपि योध्यं । हेवन्तरमाइ, 'इच्छाया इति, 'अज्ञानात्' जानामम्भवान्, 'तथावदर्शनात्' समानप्रकारकत्वेनैव कार्य-कारण- भावकल्पनात् । 'अनागतज्ञानेति अनागते कृतिमाध्यताजानेत्यर्थः । 'कतिमाध्यताजान इति पाकलमकारेण परकृतपाकविमेय्यके कृति- वरूपेण परकीयकृतिमाध्यताजान एवेत्यर्थः, 'यावर्त्तक' विशेषणं, 'अस्वित्यभ्युपगमवादः, 'स्व-परकीयेति स्व-परकीयेटराधनताज्ञान- स्व-परकीयफलकामनयोजानापेक्षयेत्यर्थः । 'नव्या' माभाकरनव्याः, स्वकनिसाध्यताज्ञानमेवेत्येवकारेगा मनवदनिष्टाननुपन्धीष्टमाधनतालिङ्गकवस्य व्यवच्छेदः प्रवृत्तिमाध्य- पनभ्युपगमे वा ततोप्यम्य गुरुत्वात् । यदाएतदसरसादाद, शानशनस्येति, एतेमातिमोगमतमप्यपान्तं . 'नया' प्राभाकरनयाः, 'इयत्वेति, एसाधन.

·सत्यधितामणे नव्यास्तु स्वकृतिसाध्यताजानमेव प्रवर्तकं तेन स्वक- त्यसाध्ये घट्यादौ कार्याञ्च कपीवलस्य न प्रतिः। न च सञ्जातवाधस्य विपभक्षणे प्रतिप्रसङ्गः, स्व- तिसाध्यतामानविषये इयत्वस्य स्वरूपसतः प्रती सहकारित्वात्। न च सञ्जातवाथस्य विपक्षणादा- विच्छास्ति, इष्टसाधनत्वेनाज्ञानात् अतीतभोजनेऽप्यत- एव न प्रवर्तते हप्तेः सिद्धतया इच्छाविरहेण भोजने ताजानम्य प्रवर्तकत्वादेव वृध्यादौ प्रवृत्तिवारणसम्भवात् स्वधियो- शस्य प्रयोजनं तत्र नास्तीत्यत उक्तं 'कारोधेिति,(९) । मनात बाधस्येति ग्टहीतबलबद निष्टानुबन्धित्वकस्य पुरुषस्येत्यर्थः । दद- मुपलक्षणं भटहीनेटमाधनवकस्य चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिप्रम- इत्यपि योय। 'दृष्टवस्य' इच्छायाः, 'प्रस्ताविति, निकोपांया- त्यपि वोध्यं । इएमाधमताजानमपेक्ष्य लापवादिति भावः । 'विषभक्षणादावित्यादिना चैत्यवन्दनादिपरिग्रह', 'रएसाधनत्वेनेनि, बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनत्वेनेत्यर्थः, तथाच चिकौपर्णादिकारणी- भूतेच्छां प्रति एमाधनलादिज्ञानं हेतरिति भावः । श्रतएव' रएवाभावादेव, 'नदुपाधिकेति दरमाधनताज्ञानाधीनेत्यर्थः । द. () व्यवयनिवर्तकयइविशेष कारोरोपदेनोच्यते । विप्रकारकेच्छाया सहकारितमिति माव । तेन सुखरूप्रकारकष्टाति- ·शब्दाख्यतुरीयखगडे विधिवादः । तदुपाधिकेष्टत्वाभावादतीतप्ताविच्छा नास्तीति तत्- साधनेऽपौष्टत्वाभावादेव न प्रत्तिः । न चैवं पाके न प्रवर्तत तस्य स्वरसतइएत्वाभावादिति वाच्यं । इष्टता- धनत्वज्ञानेन तस्यापीयत्वात् । हन्तवं प्राथमिकत्वा- दिटत्वार्थमवश्यापेक्षणीयत्वाच सतिसाध्यत्वे सतीष्टसा- धनताज्ञानमेव चिकोर्पाकारणमस्विति चेत्, न, इष्टसाधनत्वाभावेऽपि भोगे चिकीसत्त्वात् तस्यां स्वकृतिसाध्यत्वज्ञाने सतौटत्वमेव कारणं न त्विष्टसा- धनत्वं व्यभिचारात्। पाकादौ तदन्वय-व्यतिरेकाव- मुपस्तक्षणं भोजनम्य मिद्धत्वादपि तचेच्छाविषयचामम्भवादिवि मन्तव्यं, । 'तत्साधनेऽपौति तत्स्वरूपायोग्ये भाविभोजनेऽपौत्यर्थः, अतो न पोनरुत्यं । 'स्वरमत इति इएमाधनताजानं विना ए- वामम्भवादित्यर्थः । 'एमाधनताज्ञानेनेति श्रीदनादिरूपेष्टसाधन- ताज्ञानेनेत्यर्थः । 'चिकीर्षाकारणमिति चिकीर्षायां प्रवृत्तौ च कारणमित्यर्थः(१) । 'एमाधनलाभावेऽपि' एमाधनलजानाभावे- ऽपि, 'तम्यां' चिकौर्षायां, 'न लिष्टमाधनत्वं न विष्टसाधनवज्ञानं, 'यभिचारात्' नियतपूर्ववर्तिताभावात् । न चोपायत्तिविशेष्य- (1) समान विशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यामाया चिकोत्वावछिनं प्रति प्रर- तित्वावधि मच्च प्रति कारपमित्यर्थ इतिगा। माध्यताजानेवाविषयवदनेन व्यभिचार इति बोध्य । 'यतोनल्ताविति, ·सावचिन्तामणी पौष्टत्वोपशीणो, एवं भोगेऽपि प्रवर्ततेति चेत, न, इष्टसाधनतापोऽपि मुक्तिरूपेष्टसाधने सुखे प्रवर्ततेति तुल्यं । सुखे चिकीपो भवत्येव कृतिस्तु न भवति कनेः तावच्छेदकत्वं प्रत्यामत्तिः उपायलञ्च सुख-दुःखाभाव तदनुभवेतरव- मिति वाच्यं । गौरवात् पकेटमाधनता ज्ञानयोः कार्य-कारणभाषे খলনায়ীসহনলাল হুনিমাঘলসিন্ধান্ধােৰীক্ষা- रोधेन इच्छा प्रति इमाधनताजानभ्य पृथकहेतुतायाय तव मते- ऽप्यावश्यकलादिति भावः । तदन्वय व्यतिरेको' एमाधनता- जानान्वय-व्यतिरेको, ‘एवं' प्रवृत्ताविसाधनताजानम्यामयेव- कोयले, 'भोगेऽपौति, 'भोगः' सुख-दुःखाभावमाक्षात्कारः, तम्य खत एव एवात् गरौरादेव तदुपादानलमभवादिति भावः । 'मुखे प्रवर्ततेति सुखस्वरूपेण सुखे प्रवर्ततेत्यर्थः । न चेयापन्ति, तस्य तेन रूपेण माध्यत्वाख्यप्रवृत्तिविषयत्वे मानाभावादिति भावः । 'सुख इति, मुखलरूपेणेति मेषः । 'मिद्धवृत्तीति सिद्धकारणका- मिद्धक्रियावृत्तिधर्मप्रकारकत्लनियमादित्यर्थः, सुखत्वनिष्ठमकारवा- न्तर्भावेन कृतिमाध्यताज्ञान-चिकीर्षयोः प्रवृत्तिकारणावाभावादिति . [ न्यायमोऽप्यावश्यकत्वादितौति ख..1 पूर्वं वर्तमानत्वमभिमतमिदानौमतीतत्वमिति न पूर्बाभेद', 'तुल्यमिति, वस्तुत खेच्छाधीनशविसाध्यताधादाभावान्द्र तत्र शतिरिति भाव । 'TT. साधनतेति, न हि चिकोर्षन्योपायछात्वं तजन्यतावच्छेदक, गौरवादिति ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े विधिवादः । तथाच तत्कालीनत्वेन कृत्यविशेषणे पाको मदीयेदानीन्तनकृति- माध्य इरसाधनच राज्यं मदीयकृतिमाध्यमिष्टसाधनञ्च भवति न विदानीन्तनमत्कृतिसाध्यमिति समूहालम्बनज्ञानदभायां पाकत्व- व राज्यत्वेऽपि प्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुषौयप्रवृत्त्यापत्तिः पाकव- प्रकारकमवृत्त्यनुरोधेनैव तत्कालस्याप्येतत्पुरुपौयप्रवृत्ती हेतुत्वा- दिति वाच्यं । प्रकारता-विशेय्यतावच्छेदकतोभयघटितसामाना- धिकरण्यमत्यासत्त्या कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनताज्ञानयोः प्रवृत्तिदेतत्वे भानाभावात् उनापत्तेरेव बाधकत्वाच्च उतापत्तिवारणान्यथानु- पपत्या विोग्यतावच्छेदकमन्तर्भाच्य समवायघटितसामानाधिक- रण्यमत्यामत्येव तयोः प्रवृत्तिहेतुताया युक्तत्वात् । न च समवा- यपरितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या स्वकृतिमाध्यत्वेष्टसाधनवज्ञानयोः कार्य-कारणभावे प्रवृत्तिप्रकारौभूतधर्मभेदेनानन्तकार्य-कारणभा- वापत्त्या तदपेक्ष्य प्रकारता-विशेग्यतावच्छेदकलोभयघटितमामाना- धिकरप्यप्रत्यासत्या तयोः प्रवृत्तिकारणत्वकल्पनमेव लध्विति वाच्यं। तादृशमत्यामत्त्या तयोः कारणले उमापत्तिवारणाय तत्कालीन- लस्य कृतिविशेषणत्वावग्यकत्वे विभिन्नकालीन प्रतिव्यकिभेदेना- नन्तकार्य कारणभावापाया तदपेक्ष्य प्रवृत्तिप्रकारभेदेन समवा- परतिप्रसङ्गात् योगिनामपि मुख-दुःखयोराग-देषसम्भवात् व्यन्यथा प्रत्ति- गियरपोरसम्भवापरूम पामत इत्यादिविरोधः, यसदादिसाधारणोत्कट- राम देयविरपरत्वादिति । व्यनेदं चिन्त्यं एवं हि न कलग्नं भक्षयेदिन्यत्र विशिएनियधस्य विशेषणनियोधपर्यवसायितया कलमक्षणमुतकटद्देष- विमयदुःखसाधमिन्यन्वयबोधः स्यात् तथाच यस्य रागान्धस्य तदुःखे ·খিলামী व यटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या नयोः प्रवृत्तिहेतवस्यैव प्रभु- लादिति । मैवं । यथा हि मानिस्यन्ते गुरुणामि प्रकारान्तरे योऽतिप्रमझो वारयितुं शक्यः स न उद्योधककारणतया बाते इति नियमः तथा गुरुणापि प्रकारान्तरेण यदतिपयनी वारयित মঃ ও নাহিয়াননাকামি ল লিয়ঁ বুলি नियमः । अन्यथा खतिमाध्यतेसाधनवज्ञानादरपि हेतुन . विलोपापत्तेः कृतिमाध्यतेष्टसाधनवादिवाधज्ञानमायां प्रत्या- पादनस्य उकरीत्या कालकारणतयेव वारणसम्भवात् सतिषाध्यता- ज्ञानादेर हेतुत्वे प्रकारतासम्बन्धस्य कार्यतानवच्छेदकतया भकार- नासम्बन्धेनाण्यापादानासम्भवात् प्रकारतासम्बन्धेनोत्पत्तिनियमस्यापि कालकारतयेक निर्वाहसम्भवात् तमात् मामान्यतः स्वकृति- साध्यताजानमत्त्वेऽपि तत्कालीनस्वरुतिसाध्यताज्ञानासत्येन तत्काले महत्त्यभावात्। तत्कालौन-तत्पुरुषोयप्रवृत्तिं प्रति तत्कालीन- নলীঅনিষাঘৰয় নাদুঘরে স্মার্ট কামারুজ্জ ফার্ম कारणभावात तत्कालीन-तत्पुरुपौयप्रवृत्तिलेन तत्कालौनतत्- (9 নষ্কালীনৱন্ধষযমান্তৰি प्रवत्वसम्भवादिति ख.. गोवट पस्तं प्रति तद्देदस्यापामारणं स्थात् विषयबाधात् एवम व एव चंद অধিন্ সনি সাই কমিনি সমামিনি সংবয়, হর্ষ যঈমী- देरपि तथात्वं स्यात् । पदिय तदनन्तर्भाव वदापि यत्किशिद्देषविषयत्वं सकलदेघविषयत्वं वा, याद्ये यतेत्यादी बाधापत्ति ववितययायासमा ध्ययागजन्यदुःखेऽमि कस्यचित्पामशादेशत्कटद्देशसम्भवात् । चन्थे न कर, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । पुरुषीयप्रवृत्तिमाध्यताप्रकारक-तत्पुरुषोयज्ञानदेन यत्र साध्यत्वा- ख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्धेन तादृशप्रवृत्तिस्तत्र विशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन तादृशज्ञानमिति सामानाधिकरण्यं प्रत्या- सत्तिः, तत्कालीन-तत्पुरुषीयपत्तिमाध्यताप्रकारकपुरुषान्तरोय- जानादपि निरुक्कप्रकारतासम्बन्धेन तत्कालीन-तत्पुषीयमवृत्त्याप- तिवारणाय तत्पुरुषोयलं ज्ञानस्यापि विशेषणं, तत्तत्कालौनप्रह- तित्वावच्छिनं प्रति तत्तत्कालत्वेनापि पृथक्कारणत्वं तेन वर्तमा- नकाले भावि-भूतकालौनातिमाध्यताप्रकारकज्ञानात् न वर्तमा- नकाले भावि-भूतकालौनप्रत्त्यापत्तिः । न च तद्दारणाय तत्- पुरुषोयत्ववत् तत्कालीनखेनापि ज्ञानं विभेय्यतां किं तत्कालस्य पृथक्कारणत्वेनेति वाच्यं । प्रतिपुरुषं कृतिमाध्यताज्ञानानां कार्य- कारणभावेषु ज्ञानविशेषणतया सत्प्रवेशमपेक्ष्य सर्वपुरुषीयतत्का- लीनप्रत्तिमाधारणातिरिक्तककार्य -कारभावकल्पनाया एव लघु- बात् । म प तथापि तत्कालीनकृतिसाध्यताज्ञानाभावदमायां भाविराज्ये ततत्कालौनप्रत्तिर्मास्तु इएसाधनताजानरूपसामान्य- कार्य-कारणभावमयादया प्रवृत्तिमामान्यापत्तियारवेति वाच्यं । मलयेदित्यादेरमामायापत्ति, यथोलमुत्कटत्वं जातिविशेष इति तदपि चित्य, उत्पटानुस्वटनानादुखविषयकसमूहालम्बनाद्यन तदुभयगोचरो- देयः रकामे उत्क्टोऽपरापेऽनुतकटत्र कथें तब्जातिण्याप्यत्तित्वात् । न पतन देयदर्य, ज्ञानादेरपि समूहालमनत्वोच्छेदापत्तेः सामग्रीयोग- पचात् कमविनिगमकामावाघ । यदि वन तथा तदा तत्रापि तुल्यं, यदि पतन तस्योपाधित्वं तदामनुगमः तदेवान्यत्रापि तस्योपाधितापत्तिथ ।

·१८० नावचिन्तामणौ तत्कालीन सत्पुरुषीयाहत्यनिरिकस्य मत्तिमामान्यस्यालोकतया यावद्विशेषमामग्रोवाधेनैव सामान्यबाधात् । न च एकस्मिन् काले एकस्य पुरुषस्थ नानामवृत्तिविरहात् तत्तयनिवित्रान्त एवार्य कार्य-कारणभावः तथाचानेन कथं सामान्यकार्यापत्तिवारणं तत्त- शक्तिविश्रान्तकार्य-कारणभावेनापि सामान्य कार्यातिप्रभङ्गवारणा- भ्युपगमे तत्तत्प्रवृत्तिव्यनिलावच्छिवं प्रति तत्तज्ज्ञानयक्तित्वेनैव ইমুনা ব্যাঘা ব্ধি নন্ধিবিশ্বালানঘাঙ্কে वानुसरणेनेति वाच्यं । एतदनुरोधेनैव मर्वच धारावाहिकपत्ति- इयाभ्युपगमात् प्रवृत्तिविशेषणीभूततत्तत्कालपदश्च क्षणदयभाधा- रणतत्तकालपरं तथाच प्रवृत्तिदयसाधारण एवायं कार्य-कारण- भावः । नोपादानमत्यवाय भाचान प्रवृत्तिततया कथं सर्वच धारावाहिकपत्तियोत्पत्तिा प्राथमिकप्रवृत्त्युत्पत्तिकाल एव उपा- दानप्रत्यवेच्छयोरन्यतरस्य विनाशादिति वाच्यं । उपादानमत्य- तस्याप्युपादानेच्छादारेव तिवाभ्युपगमात् भाचान्माधनलावादर लौकिकविषयत्वावचित्रकारणलनिवन्धनः । (1) प्रतिक्षामान्यवाधादिति क०, प्रतिसामान्यवारयादिति ।। पतएवोलटकोटिके संशयेऽमि तन्न जातिरियुक्त, यस्तु वा उत्कटावं आदि খাবি মাইশােবিজাবিষয়সী দুই সাদাকানির নমায় নিয়ে আনিয়ায়ি বিষাবিকাববিৈ पप्रयोज्यं इथे वैजाबमावशकमिति तयारामत्या हेपनि मुत्वटावं अनेक বা। ঘাঘ নং প্রাণবন্ প্রিয়াংগ্নি- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १८१ चतु तत्तत्कालीन-तत्तत्पुरुषीयतत्तद्धर्भावनिमाध्यकपत्ति- बावच्छिन्नं प्रति तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यक-तत्तत्कालौन-तत्तत्पुरु- घीयकतिमाध्यताप्रकारकज्ञानवेन कार्य-कारणभावः ममवायघटि- तसामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः बाल्यकालीनराज्यवावच्छिन्नसाध्य- कतत्पुरुषोयप्रवृत्तेरलौकतया तत्कालान्तर्भावेन तदवच्छिन्नमाध्यक- तत्पुरुषोयमवत्तिं प्रति तत्पुरुषीयकृतिमाध्यताज्ञानस्य कार्य- कारणभावाकल्पनेन धावधिशेषशामवाधेनैव नदानौमिष्टसाध- नताज्ञानादिरूपमामान्यसामग्रीसत्त्वेऽपि न तदवच्छिन्नमाध्यकतत्- पुरुषोयप्रवृत्त्यापत्तिः तत्तत्कालीनप्रवृत्तिलावच्छिन्न प्रति तत्तत्का- लत्वेन पृथक् हेतुखादेव बाल्यदशायां राज्यवधर्मितावच्छेदकक- यौवनकालीनस्वात्तिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि न राज्यत्वाव- छिन्नमाध्यकयौवनकालीनप्रवृत्त्यापत्तिः। न चैवं तत्तत्काल-तत्तत्- पुरुष-तत्तत्प्रकारमन्तर्भाव्य शतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनायां कि फलमिति वाच्यं । तत्तद्धर्मितावच्छेदककस्खकविसाध्यत्वप्रकारकज्ञा- नसामान्यविरहदभायां तादृशज्ञानसत्त्वेऽपि प्रशतकालमन्तर्भाव्य() तद्धर्मितावच्छेदकक-स्वकृतिमाध्यत्वबाधनिश्चयदशायां वा इरसाध- - (१) राज्यत्वावच्छिन्नसाध्यकयौवनकालौनपत्तिकालमन्तर्भायेति ग.। ग्रहानुपपत्तिश्च। किं वा जनकत्वस्यान्योन्यात्यन्ताभावगर्भतयाननुगमेन शक्ति- ग्रहानुपपत्तिः । न च जनकत्वे विरोधित्वमनुगतमिति वाच्यं । तत्प्रकारक- ज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेन तत्र शक्तिग्रहकल्पनानहत्त्वात्, यपिच सविधानभोजन- जन्यसखेछाविरहेण्यसाधनत्वाभावादेवातिप्रसङ्गवारणे किमुक्तविशेषणेन ।

·নপ্রিলমন্ত্রী লনাগাল্যবিলনীমায না-হীহ- সন্নিধানাবনিম্নাঘহীর নন্দলা গণনাম্বালাইয়া समवायघटितमामानाधिकर यमत्यामत्येव हेतुत्वात् तदापोरयुक्त- মীয়া সাল্লালেন ব্রাথি জালান্ধিান কায়ালা লালঘাষিব্রিযিনি নিমা, হই নম্বনাথী- দিলাচ্ছিল মনি নালনাৰি থাকােলাহ বল ল দীঘনিষানসন্ধাজ্যলানি খ্রধান বন- বাংলৰ বনৰীসয়ানি। ন নামঞ্জনিগন্য- সন্ধানেলীঅগালনৰ ইলযন কি নম্বষহ (থায়ালননি বাষ্য। মনিকাল নষীতনিদাঘ- লালী জার্ম-জাপান সালবিলী নদনদয়- ই বন্ধাত্রীবলম্বীঅনুষািধাগানিবিষ্টনন্ধা- বুধবান্ধলাখ ইৰ ভগুলান। সম্পাদীসলিনাৰ- জ্বি সনি নবি ল ঘন্টাল রূনী মুখ- দায়ীজান্ধাৰমান্ত মানকিধৰনলাম- জি মনি বনমিলল স্বদবাশিন্ধানে জুমলাৰ দুকথা- লৰ অৰি বিষয়বসশান্তালিব মহা মহা নয় । gষাঘ মশন দ্বীনী মায়াহিনি , অ যায় ই, মাথস্থৈৰিয়ালৰ সবল মহাষষ নানি- দুষঙ্গুলি কিনুন্ধবিষযস অন্য মীম মীকা- শা। যৰি হৃদয়ৰ্ত কৰিীধাৰৰ বিষয়াবল প্ন ঘিষ্টা নামি মু। হাছিহাকাবিষয়গাজাব যথ- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । 'नरे तत्पुरुपौयप्रहत्तेवारणसम्भवात्()। न चैवंरूपेण कृतिमाध्यता- ज्ञानस्य कार्य-कारणभावे किमिष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुलेन इष्टसाधनताज्ञानविरहकालमन्तर्भाव्य तत्तत्प्रकारक-तत्तत्पुरुषोय- प्रवृत्तिं प्रति तद्धर्मितावच्छेदकक-तत्पुरुषीयकृतिमाध्यताज्ञानस्य हेतुत्वाकल्पनादेव दरसाधनताज्ञानविरहदशायां तमकारकतत्पुरु- घीयप्रवृत्त्यापादनासम्भवादिति वाच्या दृष्टसाधनताज्ञानविरहदशायां थागोमे भवतु इतौच्छावारणाय लाघवादुपायेच्छासामान्यं प्रतौष्ट- साधनताज्ञानस्य हेतुत्वे श्रावश्यके प्रवृत्तिं प्रत्यपि तद्धेतत्वावश्य- कलात् व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धिविरहादन्यथा प्रायुक्तम- तेऽपौरसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्त्य हेततापत्तेरिच्छाया अन्यथासिद्धत्वा- दिति । तन्न । एकस्यामेव समूहालम्वनप्रवृत्तिव्यक्ती प्रकारभेदेन वहतरकार्य-कारणभावापत्तेः तत्त प्रकारकलस्य कार्य्यतावच्छे- दककोटिप्रवेशे गौरवापत्तेश्चेति मिद्धान्तानुयायिनः । नचिन्यं, एकस्मिन्नेव काले समनियतानन्तकालोपाधिसत्त्वादिनिगमनाविर- (१) वस्तुतस्तु तत्तत्पुरुषोयप्रतित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्पुरुषौयकृतिसा- ध्यत्वप्रकारकतत्तत्पुरुषोयज्ञानत्वेन हेतुत्वं वायं तेन पुरधान्तरीय- तिसाध्यताज्ञानवति पुरुषे प्रवृत्तिवारणसम्भवारिति ग। क्षितमिति परास्तं । उक्तरीत्या निषेधाद्यनुपपत्ते देषातिरिक्ताया चसहि- घणुताया निर्वतमशक्यत्वाचेति । वयन्तु ब्रुमः । एकत्रापि विधये पुरुषभेद- समयभेदाभ्यां देघेच्छयोरौत्कयवसादप्रवृत्ति-प्ररत्ती इत्यनुभवसिद्ध। एक- वोत्कटद्वेषविषयदुःखजनकत्वज्ञान प्रतिप्रतिबन्धकमिति नोक्तस्थन्ने प्रर- च्यापत्तिः, न तु तदभावज्ञानं कारणं, तथाच तदननुगमत्वेऽप्यदोषः प्रतिबन्ध- काननुगमस्थादोयत्वात्, निरत्तिसामग्रौत्वेन सत्प्रतिपक्षवत् साक्षादेव प्रति- ·মদিনাময়ী ত্ব সনি সৰিদাল ব্যালীঘিনালাযঁ-জায়ে- भावापत्ते) सर्वत्र धारावाहिकप्रवृत्तिदयकल्पने उपादानमत्य. দুজ্জামান জাহাৱৰ মীযানু: ননকালীনননন- সলিলাবন্তি সনি নালায় জার্মানীয়া অমনিবনালীঘিনালা-াদামী। জানা কামান প্রস্তুনিষাঘলাহ্মান্ধা-ধিন্ধীয়- ও সনিরব ন লজ্জালীললল সমুন্সিবিহী। এ কৰ নাৰীলমন্তব্যঘনাৰথি ভাষান্মনঃ বিধাগুন- সন্ধায়লাৱাৰিাম্মী সানিৰিনি ব্রাত্য। সন্ধ্যনা- মশন নীলিলিদি সনি নারী- বিলীঘালাবন্দি সনি বা ধমান: নিষাগুলশাধনন- গান্ধাৱীলা সাবিলিলাঘির্ষিনাবন্ধ-নাবীল- প্রনিদাঘমাষসন্ধালীন লম্বালমিলল সাবি- কাহিনিবিঘাষনাশমন নিবন্ধন নি- बन्धकाभावकूटञ्च कारणं राज्यमिदानी मानिसायं पाकलिदानी নিয় নি যমুন্নাছাঅল্প ৰ বান্ধলবি না- (৫) এনিগমাননা-ামাৰাথমি। অন্ধৱ সৰগ্ৰাৰবিৗযিহুঃ জয় নিবজসিবি ঘি ব, যা কাৰিীঘিন হব স্থায় গানঘিন্ধেয়া মনিহা। - হষলুনিনিনিৰামৰি ৰাগিনী বা নখাঘ নয় বিগ্রখ- বিপ্লবীয়,3ৰব পাৰিবাৰ্ষিৰইন। অং যা নববন্থাব- মথি : মহীষ্মীৱষবিষয়বসায় নীঘী বিঘ- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १५ पुरुषोयप्रकृत्यभावापत्तिवारणय वृत्त्यन्तं विशेष्यतावच्छेदकताविशे- षणं तदारणाय तत्तत्कालीन-स्वकृतिसाध्यत्वाभावनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतावच्छेदकलं वा सम्बन्धोवाच्यः । न च तादृशाभाव- प्रकारकतत्तज्ञानयाकीनां तत्तज्ज्ञामव्यक्तिलेन भाविराज्यवादि- प्रकारकपत्तिवावच्छिन्न प्रति समवायघटितमामानाधिकरण्य- प्रत्यामत्त्यैव प्रतिबन्धकत्वमुपेयतामिति वाच्यं। तथामति स्वकृति- साध्यत्वज्ञानेटमाधनताज्ञानयोर्विशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्त्या हेतु- तया तत्तज्ज्ञानव्यक्तिमत्त्वेऽपि तन्मया॑दया(१) प्रकारतासम्बन्धेन तत्- पुरुषीयप्रवृत्यापत्तेर्दुवारत्वात् । न चैवं सामान्यतः स्वकृतिमाध्यत्वे- प्टसाधनताज्ञानादिविरहदशायामपि तत्तत्कालौन -तत्तज्ञानव्य- तिरेव प्रतिबन्धिकास्तु(२) किं सामान्यतः स्वप्रत्तिसाध्यत्वेष्टसाधन- त्वज्ञानादेरपि हेतुत्वाभ्युपगमेनेति वाच्य। सामान्यत' स्वशतिमा- ध्यत्वेटमाधनत्वज्ञानविरहकालौनज्ञानव्यनौनामनन्तप्रतिबन्धकताक- ल्पनामपेक्ष्य तादृशज्ञानादेः सामान्यतः कारणत्वस्यैव युक्तलादिति प्राजः। (१) सामान्यसामग्रीमर्यादयेति ग.। (१) सामान्यत वकृतिसाध्यत्वेटसाधनत्वज्ञानविरहकालौनज्ञानव्यक्तीना- मेव प्रवृत्तिप्रतिबन्धकतास्विति ग० । सामग्रौलानागनुगम. व्यन्यथा मदिरसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे तवापि य- ननुगमापत्ते । न चैवं तस्यापि विध्यर्थप्रवेशे पूर्वदोषामचिरिति वाच्यं । नहि यावदिषयत्वेन ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं तावानवश्यं विध्यर्थ तादृशस्यापौदाचौकालस्य मदंशस्य वा तथात्वात् । यदि च वाधकातस्य तदनन्तर्भाव वदोक्तनिषेधा- 24 ·মষিকামী त्यत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकदुःखाजनकत्वं विशेपर्ण; , ननु वर्तमानखतिमाध्यम बशिविशेषरूपेरमाधनत्रयोः समू- धालम्पनज्ञानस्य केवलमधुभोजन-मधुविषसम्पृतान्नभोजनयोरुभयथा- विशिएवेऽपि कस्यचित्पुरुषस्य मधुभोजनल एव प्रकारतया प्र• तिर्न तु मधु-विषमतान्नभोजनावे इत्यत्र किं वौजमित्यत बाह, 'इष्टसाधने चेति प्रकृत्युपधायकेटमाधननाजाने रेत्यर्थ., 'दष्टोत्य- नौति स्वजन्यष्टोत्पत्तीत्यर्थः, खं प्रवृत्तिविषय , तथार स्वजन्ये- ৗদিলানাৰীঅঙ্ক:ঘিকন্তু ভাজানদাষখলনা कारणमित्यर्थः, 'अधिकत्वं भिन्नत्वं, मधु-विषमएनान्नभोजने र तादृशदु खाजनकावजानविरहादेव न कस्यचित्प्रति यस्य त नादृशदु खाजनकत्वज्ञानमस्तुि म प्रवर्तत एवेति । नन्वेवं खर्गिक केवलसखजनके कमणि प्रत्यनुपपत्तिः स्वजन्येष्टोत्पतिनान्तरीय- कदु खाममिद्या वद्भिनदु खाजनकत्वज्ञानासम्भवात् । न च तथापि खण्डश: प्रसिया भ्रमरूपतज्ञानसम्भव इति वायं । विशेषदानेऽपि तत्र प्रत्युत्पत्तः। न च खजन्येष्टोत्पत्तिनान्तरोयकद खाधिकद खाजनक यनदन्यत्वमित्यर्थः, खपदं भेदप्रतियोगिपर, जपा केवलपुखजनकेऽपि कर्षणि नामिद्भिः) तादृशदुःखजनकवस्थाग- । (१) स च केवलदु खानपि नाप्रसिद्ध इति ग. नुमपत्यादिवाधकादस्यामि तयार । अतएव नेनाभिवरन् दयामि বিঘিমনুনিমা তাৰিষয়ষাঘণনায়ান ষ ইন্তেী বিষ না। অযবয় ঘষলে নুলিহিম বিমযিনি। যাই ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः ।। १८७ न्यागमनादावेव प्रसिद्धत्वात् स्वजन्येष्टोत्पत्त्यनान्तरीयकदुःखाजनकत्वं वा तदर्थः, खपदं प्रकृतकर्मापर, नातो भेदकूटमवेशे गौरवं चैत्यव- न्दनादाविष्टसाधनताश्रमेणैव प्रवृत्त्या विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वेऽपि इष्टे खजन्यत्वभ्रमादेव प्रवृत्तेः सम्भवादिति वाच्यं । तथापि नान्तरीय- कत्वं व्याप्यत्वं व्यापकत्वं वा, व्याप्तिरपि कालिको दैभिकी वा, व्यापकत्वमपि कालिकं दैशिकं वा, आधे अगम्यागमनादौ नरकसा- धनताज्ञानवतोरागिण: प्रवृत्तिर्न स्यात् तज्जन्यदुःखेन समं कालि- कव्यायभावात्, द्वितीये आस्तिकस्याप्यगम्यागमने तप्रसङ्गः तज्जन्यनरकस्य दैशिकतया तन्जन्येष्टोत्पत्तिव्याप्यत्वात्, हतीये प्रथम- पदोक्तदोषानिवृत्तिः, चतुर्थे दितीयपक्षोकदोषानिवृत्तिः अग- म्यागमनजन्यनरकदुःखस्य दैशिकतया तज्जन्येष्टोत्पत्तिव्यापकत्वात् । न च कृतप्रायश्चित्तादेनरकानुत्पत्त्या न व्यापकत्वमिति वाच्यं । तथामति प्रथमपचोक्तदोषानिवृत्तः। नापि नियतपूर्ववर्तिवं, इष्टो- त्पत्तिनियतपूर्ववर्त्तिवतरदुःखजनकसुखलेशमात्रजनके(१) दूरगम- नादावपि प्रत्यापत्तेः। किञ्च तादृशदुःखजनकत्वं न तत्खरूपयो- ग्यता, भोगिना(२) भोगार्थमगम्यागमनादावप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न च (२) प्रचुरतरोत्तरदुखराशिवाजतया ज्ञायमाने सुखलवमात्रजनके इति ग०, घ.। (२) योगिनामिति घ.। वमपि न कलङ्गमित्यादौ निषेधान्वयानुपपत्तिरेव इसाधनत्व कतिसाध्यत्व- योनिधानन्ययात् । तथापि पुरुषभेद-समयभेदाभ्यामेकत्र प्रत्यारन्यथोप- पादयितुमरक्यतयोक्तस्य प्रवर्तकत्वे बच निषेधान्वयानुपपत्त्या नमोऽसरा- ·१०० तत्वचिन्तामो न . तत्कलोपधान, प्राक् दुनिहष्यवादिनि, मैवं, अधिकदु खानपदेन बलबद्वेषविषयय विवक्षशात् तथाच वसवद्वेषविषयाशनकवज्ञान हेत, अत एवाग्रिममकलयन्योऽपि माधु सनछते । जनकवञ्च खरूपयोग्यत्व, बलवत्त्वञ्च देपनिहोऽनुभवमिद्धोजातिविशेष । नचोक- टानुत्कटदुखदयगोचरसमूहालम्बनदेपे वलयत्वस्याभिकनया जाति- নানুগনিৰিনি না । ঘৰলাল নির্মমালা নয় युगपतृकमेण वा उत्कटानुत्कटलेपदयोपगमात् यदयोगपद्यवद्देष- योगपद्येऽपि पतिविरहात्। न ३ क्रममा विश्वनये पौर्वापर्य विनि गमकाभाव इति वाच्य । वक्ष्यमाणवस्तववेषभामग्रीविरणानुक्कट- द्वेषोत्पत्तिममये बलबद्देषोत्पत्यसमावात् । न चैव रागान्धस्याग- म्यागमनादौ प्रतिर्न स्थात् तजन्यनरकस्य कालान्तरे तत्पुरुषस्य सत्काले र पुरषान्तरस्य तादृशदेवविषयबादिति वाच्य। बस गत्या तत्कालीन तत्पुरुषोयबलवद्देषविषयतावच्छेदकोयोयोधर्म दवच्छिन्नजनकलाभावकूटविषयकज्ञानस्य तत्कालीन तत्पुरुषीय- चिकौर्षादौ हेतवान्, कारणदिभि तत्कालपद चिकी दिपूर्वका- लपर, कार्यदिशि च तत्कालपद चिकौर्षाधुत्पत्तिकालपर, कार्य कारणभावम् प्रागकरीत्या तत्कालीन-तत्पुरुपौयमतिमाध्यता जान-प्रकृत्यो कार्यकारणभावनिश्चय । न कस्मिन्नेव विषये विद्यावत् पासलक्षणया विरोधनियमानत्वपरवमत्त । नव युवति विरोध, कामो मतेन्यत्र वर्गकामस्य यामविषयक कार्य या एमा যনি ঘঃখবিল বিঘি থালাকনাফ- वाको पमन्यमत्या तत्कल्पनात् सुविझती लक्षणाया यस्म्मवात् । बसको ·शब्दास्यतुरीयखरहे विधिवादः । न तु तज्ज्ञानाभावः कारणं, किन्तु तदेव विषयतया कस्यचित्पुरुषस्य बलवद्वेषः कस्यचिच न, एकस्यैव पुरुषस्य कदा- चिबलवद्वेषः कदाचिच्च नेत्यत्र किं नियामकमिति वाच्यं । प्रत्यवं प्रति दोषविशेषस्येव वलवडेवेतरदेषोपधानकालौनज्ञानादि- व्यक्तीनामेव समवायघटितवामानाधिकरण्यमत्यासत्या तत्तदिषय- कबस्लवद्वेषं प्रति प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् । न चैवं यत्र प्रवृत्तिपूर्व वर्तमानपुरुषस्य कुत्रापि विषये बलादेषोनास्ति तच तत्काली- न-तत्पुरुषोयबलवद्वेषविषयाजनकत्वस्याप्रसिद्या तज्ज्ञानाभावेन प्रवृत्तिर्न स्यादिति वाच्यं। कालभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य-कारण- भावभेदाद्वेिषाप्रमिद्धिकालौनतत्पुरुषीयप्रवृत्तौ तत्कालीन-तत्- पुरुषोयबलवद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानस्वाहेतुत्वादिति भावः । श्रव तादृशाजनकत्वज्ञान न हेतुः किन्तु . नद्धेतोरेवेति न्यायात्तादृश- देषविषयतावच्छेदकोयोयोधर्मस्तदवच्छिन्नजनकत्वज्ञानाभावकूट एवं हेतुरिति केचिदाजस्तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'न विति, 'तज्ज्ञा- नाभावः' तादृशद्वेषविषयजनकवज्ञानाभावकूटः, 'तदेव' तादृशद्वे- पविषयाजनकत्वमेव, 'लाघवादिति कार्य-कारणभावैक्यलाघवादि- व्यर्थः । तादृशदेषविषयजनकल नदभावयोरेवानुपस्थितिदमायामपि केवलेटसाधनतादिज्ञानात् प्रवृत्त्यनुत्पादस्यानुभवसिद्धतया तादृश- । निषेधानुपपच्या व्याप्ताभिप्राय व विध्यर्थः । अतएव कुसुमाञ्जलो तथैवोह, प्रवर्तकन्तूतमेवेति सहृदयैराकलनीयं, एवञ्च प्रकृतग्रन्थसङ्गतिश्चिन्त्येति दिक।

·१६ . तत्वचिन्तामणी कारणतावच्छेदकं लावात् तेन मधु-विपसम्पृक्ताब- वैयविषयजनकत्वाभावज्ञानस्य) कारणतावश्यकतया तादृशद्वेषवि- षधयानकत्वज्ञानाभावस्यापि कारणले कार्य-कारणभावदयापत्ते रिति भावः। केषित्तु 'कारणतावच्छेदकमिति एमाधनताज्ञाननिष्ठकारण- तायामवच्छेदकमित्यर्थः, नथाच नादृशदेषविषयाजनक विषयकेष्ट- ব্যাঘলনাকাল স্কুল নাগমনিৰূলনিনিলিয়- तावच्छेदकलं एसाधनतानिहपितविशेष्यतावच्छेदकलञ्च द्वयमेव एकत्र इयमिति न्यायेन कारणतावच्छेदकसम्बन्धः कार्यतावच्छेदक- सम्बन्धश्च प्रकारबमेवेति भावः । 'लावादिति कार्य कारण- भावैक्यलाधवादित्यर्थः, तादृप्रदेषविषयजनकलज्ञानाभावस्य हेतु दरसाधनताशानस्य पृथक्कारणतया कार्य-कारणभावदयापत्तेः। न च तथापि नादृशद्वेषविषयाजनकलेटसाधनबयोर्विष्य-विशेषण- भावे विनिगमकाभावेन गुरुतरकार्य-कारणभावद्वयं दुर्वारमिति वाच्यं । एकव इथमिति न्यायेन परस्पराविशिष्टानामेव नादृr- इंधविषयाजनकत्वेष्टसाधनव-ज्ञानवानां वयाणां ज्ञाननिहतया १३. छेदकलात्, अवच्छेदकता तु व्यासज्यत्ति । वस्तुतस्तु ज्ञानलेनेव हेतुत्वं, न त तादृशद्देषविषयाजनकष्टमाधनालयोषियनासम्बन्धन (২) নামঘৰিয়ালৰহ্মযোনি । 'लावादिति खोटसाधनसाजानेऽवच्छेदकमात्र कल्यते न खभावरूप. कारणान्तर गौरवादियर्थ । 'बन्यथा वेति प्रज्ञाने तदपि वा विपतमा व्यवच्छेदकमियर्थः।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । -कोरणतावच्छेदके प्रवेश; यथोनविशेष्यतावच्छेदकतादयस्य कारण- तावच्छेदकसम्बन्धलादेवातिप्रसङ्गविरहात्, “विषयतया कारणताव- च्छेदकमित्यस्य मूलस्य विशेष्यतानिरूपकतया सम्बन्धघटकीभूय कारणतावच्छेदकमित्यर्थः। न चैवं समूहालम्बनज्ञानस्यैव हेतुत्वे पृथक् तादृकद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानसत्त्वे तद्विषयकष्टसाधनताजा- नात् प्रवृत्तिर्न स्यादिति वार्य । इष्टत्वात् फलेच्छा-फलसाधनता- ज्ञान-तादृप्रवेषविषयाजनकत्वज्ञानानां युगपच्चिकीर्षापूर्वमवस्थाना- मम्भवेन मर्वच समूहालम्बनज्ञानस्यैव फलोपधायकवादिति भाव- इत्याहुः । तदसत्, कालभेदेन तादृशद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानानां अनन्तकार्य-कारणभावेषु इष्टसाधनतामवेशमपेक्ष्य पृथगिएमाध- नताज्ञानस्य सर्वकालसाधारणतिरिनेककार्य-कारणभावकल्पनाया एव लघुलात्। अन्ये तु 'लाघवात्' कारणतावच्छेदकारीरलाघवात्, अप्रा- माण्यनिश्चयानास्कन्दिततादृशद्वेषविषयजनकत्वज्ञानाभावत्वापेक्षया अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततादृशदेषविषयाजनकत्वनिश्चयत्वस्य लघु- त्वात् अप्रामापयनिश्चयत्वस्य बहुपदार्थघटितत्वात् । न च तादृश- द्वेषविषयाजनकत्वज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि तनिष्ठाप्रामाण्य ज्ञानाभावानां पृथगेव हेतृत्वमवश्यमुपेयं अनुमितौ परामर्शनिष्टाप्रामाण्यग्रहवत् तथाच तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावानामनन्तकारणभावकल्पनामपेक्ष्या- प्रामाण्य निश्चयाभावविशिष्ट-तादृशद्वेषविषयजनकत्वज्ञानाभावरूपस्य विभिटाभावस्य हेतुत्वकल्पनाया एव युक्त्वादिति वाच्यं। यदि तादृप्रवेषविषयाजनकलज्ञानेऽप्रामाण्यज्ञानसत्त्वदायां प्रवृत्त्यनुत्पा- ·এখিলামী दोऽनुभवमिद्धस्तदा तबिधापामाधानाभावानां पृथक् हेतुताया- দাৰাঘৰয়লাৰ অমানিশাৰবিসিg নাঘবিহুসল- শনগানাতন যনথ রূৰসৰল ব যুলম্বি- वात् । यदि पनदानौं प्रहायनुयादी नानुभवमिद्धस्तदा ममाथि নন্সিয়াঘাষাল ঘূথ ইননাহা সানাবিলি মাৰ নি মা (}। ‘ন-বিৗনি দালাল নিদাঘল-মিৰিাবgষার্থনায়: মুম্বাৱলনাক্সানিখিলেদি করলামীলল সরুলি- যােব -মিমিৗজননখ দন্তবিব দুম্বা ও সলিখি। লন্ত নহীঅল্প-লিয়াক্কাদালনপি- নিধনাগাল নহ্মালমনমায় গম্বৰীঅল্প-বিষয়- জাগীজনৰহ্মান্ধসগুলি সনি জালালাইন ন সন্তনি- দ্বাৰ: ঝি নাগালিঙ্গলগ্ন সন্তনিলেনন নাৰ- মন যলমনিযামলালয়ানগালামৗ মাথরিনঘামান্ধিয়া বিস্মযানাহল- ময়ি নানিগৰিলালী: জানুৱৰ যুক্ষাহিনি , ন, নথি না:নলসনহুয়ায - মালনীয়ালঘড়ি ঘুৰিষাকালীন সম জাহাসি- त्याकारकेच्छावारणय इच्छा प्रति नद्धतवे आवश्यक प्रवृत्तिहेतु. নয়ন্তিৰ লৈ যাবিঘা আল্লিমাৰাৱৰীয়- মাঘলনাগালাবৰক্ষৰীয়া অনুষ্ঠানসম্ভৱাহিনি মার। বন্দর (২} বাৱয়বাবিনি দীৰি , ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवाई। २६३ भोजने न प्रवृत्तिः, परेणापि प्रवृत्तिपूर्व लिङ्गविशेषण- त्वेन अन्यथा वा तज्ज्ञानविनियोगस्वीकारात् । एव- वाल्यायाससाध्यादिष्टोत्यत्तिसम्भवे बहायाससाध्ये* यत्रतज्ञानं विनापि केवलेटसाधनतालिङ्गकातिमाध्यताशानात् परे प्रवृत्तिः खौक्रियते तत्र भवन्मते प्रत्त्यपलापापत्तिरित्यत- पाह, 'परेणापौति, 'अन्यथा वेति लिङ्ग विशेष्यत्वेन वेत्यर्थः, विशे- षण-विशेष्यभावस्य कामचारत्वादिति भावः । 'विनियोगः' उप- योगिता) । नन्वेवमल्पायासमाध्यसनिहितसरोऽवगाहनादितः (३) पिपामानिवृत्तिसम्भवज्ञाने(५) बहायासमाध्ये दूरस्थसरोऽवगाहनादौ प्रवृत्तिर्न स्यात् तदानौं तजन्यनान्नरौयकदुःखे पलवद्वेषनियमा- दित्यचेष्टापत्तिमाह, 'एवञ्चेति, 'समावे' सम्भवज्ञाने, “वहायामसाध्ये समफले यहायामसाध्ये, इदमापाततः तदानौं तज्जयनान्तरोयक- दुःखे बलवद्वेषनियमे मानाभावेन कदाचित् कस्यचित् अल्पायास- साध्यादिष्टोत्पत्तिसम्भवज्ञानेऽपि बहायाससाध्ये प्रवृत्तिमम्भवादेवमग्रे- ऽपौति ध्येयं । नवल्यायाममाध्यगङ्गास्नानादितः स्वर्गमन्भवज्ञानेऽपि (१) यस्पायाससाध्यादेव वर्गसिदिसम्भव इति क. । (१) विनियोगः उपयोगिता यावश्यकता देति ग०। (१) यल्यायाससाध्यकूपावगाइनादित इति का। (७) यल्यायाससाध्यसनिहितसरोऽवगाहनादितो निदाधनित्तिसम्भव- धान इति । 'बदायासेति, तज्जन्यदुःखस्योत्कटदेषविषयत्वादिति भावः ।

·१८ तत्वचिन्तामणी न प्रवृत्तिः । अतएव श्रुतवर्गफलकत्वेऽपि बहुवित्त- व्ययायाससाध्ये ज्योतिष्टोमादौ फस्लभूमा कल्याने बहायासमाये अग्निष्टोमादौ प्रवृत्तिर्न स्थान नदानों नजन्यनान्त- ৰীৰ বৰঘৰৰান্ অন স্বাধ, ‘গননি। ভিন্ন নায়াগান্ধলমান प्रवर्तकले युजयन्तरमाह, 'अतएवेतीत्याइः । बलवद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानस्य मवर्तकत्वादेवेत्यर्थः, 'श्रुतवर्गफनकवे- पोनि श्रुतस्वर्गफलकलस्थाविशिष्यत्वेऽयीत्यर्थः, ‘फलभमति अन्या- আষাগানিয়ামাবিলদঘীবিছামাবিনামাজ- तावच्छेदकवेजात्यव्याप्यमुत्कर्षरूपवर्गनिष्ठवैवात्यान्तरं कल्यते इत्य- यः, न तु स्वल्पायाममायज्योतिष्टोमादिजन्मफलामेच्या फलनिटं बहतरकालव्यापित्वरूपं महाधिक्यरूपं वा वाइन्धं कल्यते प्रत्यर्थः, ज्योतियोमादिस्यले फलनिवजात्यकम्पनयेव वक्ष्यमाणदोषनिरास- सम्भवे निरुतफलवाडव्यकम्पने गौरवान्यानाभावाच किन्तु यत्र वैशात्यकल्पनं न मम्मवनि वैध बहकालापिलादिरूपं बार-यं कल्यते ययैकसुवर्णदानादौ तत्पशनिष्टवैजायक बने शतसवर्णदान- ইলিনাগানিসমঙ্গানাদাসানিন- स्वस्थानन्तप्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावन्ध वा कापनापत्त, अपूर्व र भतसुवर्णदानादिजन्यत्वमेव तामफलजनकतावच्छेदकमतो नोक- प्रणाल्या अपूर्वेऽपि तदोपतादव स्थमिति मायं। तादृशाजनक- बज्ञानस्य इतत्वे एव कथं तत्कन्दनं तदाह, 'अन्यथेति, यदि न 'मलेति, तशाच मलाधिक्यासब्जन्यदुःखे तादृशो न प इति मार!

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । १६५ अन्यथाल्पायाससाध्यादेव स्वर्गसिदिसम्भवे तवामहत्तौ अननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं तदिधेः स्यात् । तत्कन्पनीयं किन्तु ज्योतिष्टोमवेन विजातीयस्वर्गत्वेन सामान्यकार्य- कारणभाव एवाभ्युपगम्यः सहग्ज्योतिष्टोमे फलभूमाकल्पनेऽपि स्वल्प- ज्योतिष्टोमानुरोधेन तादृशमामान्यकार्य-कारणभावस्थावश्यकत्वात् खल्यज्योतिष्टोमजन्यतावच्छेदकरूपजात्यन्तरकल्पने गौरवात् तदे- त्यर्थः, 'अल्पायामसाध्यादेवेति, ज्योतिष्टोमादिति शेषः, 'स्वर्गमिद्धिस- म्भव इति सामान्यजात्यवच्छिन्नवर्गोत्पत्तिमम्भवज्ञानदशाथामित्यर्थः, 'तच बहुवित्तव्ययायासमाध्यज्योतिष्टोमे, 'अप्रवृत्ती' प्रवृत्यसम्भवे, स्व- पव्ययायाससाध्यादेव इच्छाविषयतावच्छेदकबहायाससाध्यजन्यताव- 'च्छेदकधर्मावच्छिनोत्पत्तिसम्भवज्ञाने बहुवित्तव्ययायाससाध्यजन्यना- न्तरीयकदुःखेऽवश्यं बलवद्वेषोत्पत्तेरित्यभिमानः। अननुष्ठानलक्षण- मिति तत्कालीनप्रवृत्त्यजनकल्वरूपमित्यर्थः, 'तदिधेः' बज्योति- टोमबोधकविधः, स्वर्गनिष्ठोत्कर्षाख्यवैजात्यस्य तन्जन्यतावच्छेदक- त्वकम्पने च तादृशवैजात्यस्यैव तदानौमिच्छाविषयतावच्छेदकतया तदाश्रयम्य स्खल्पायायासमाध्यादुत्पत्तिसम्भवज्ञानाभावान्न तज्जन्यदुःखे बलवद्वेष इति भावः । प्राञ्चस्तु 'अननुष्ठानलक्षणमिति कृतिमाध्यत्वाभाववति कृति- साध्यवप्रकारकत्वरूपमित्यर्थः, कृतिमाध्यत्वस्य विध्यर्थत्वात् तस्य च तच वाधादिति भाव इत्याजः। तदमत्, स्वन्पायाससाध्याज्यो. तिष्टोमात् स्वर्गोत्पत्तिमम्भवज्ञानविरहदशायामेव तत्र प्रवृत्तिसम्भ- ·तत्त्वचिन्तामो । क्लवदनिष्टाननुवन्धित्वञ्च न विशेषणं वहुवित्तव्य- यायाससाध्यवहुतरदुःखस्याप्यबलवत्व क्वचिदल्यदुःख- स्यापि बलवत्त्वं इत्यनुगतस्य तस्याभावात् । न चेष्टा- •पेक्षयानिष्टस्याधिकत्वं बलवत्वं । तस्याप्युक्तातिरिक्त- वेन तदवोधकविधेस्तादृशाप्रामाणामाभवान सामान्यतः हतियाध्य- बस्यैव विध्यर्थत्वादिति मन्तव्यं । बलवदुःखाजनकत्व विषयकमिष्टभाधनताज्ञान कारणम् अतस्त- दभावादेव मधु-विषमताबभोजने कस्यचित् पुरुषस्य न प्रवृत्ति रिति केचिदन्ति, नन्मतमुपन्यस्य दूषयति, वालवादिति, 'अनिष्ट- पदं दुःखपर, 'श्रवलवत्वमिनि कदाचिदवलवत्वमित्यर्थः, अन्यथा कदाचिदपि तत्र वइतरदुःखगनकलशानदायां प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः । 'कचिदिति, काल इति शेषः, अन्यथा तजनकत्वेन जाते कर्मयालयदशापामप्रवृत्तिन स्यादिति भावः । 'अनुगतस्य तस्येति अनुगतस्य तस्य दुःखनिध्वस्तवत्स्येत्यर्थः, कादाचित्कवेन तस्य मा. तिवासावादिति भावः । 'अनिष्टस्य' दुःखस्य, 'तस्थापौनि प्राधि- क्यस्थापौत्यर्थः, 'मानिरिकस्य' स्वजन्यष्टोत्पत्त्यनान्तरीयकवाति- रिकस्य बलबडेपविषयत्वातिरिक्षयेति यावा । न ध दुःसे बलवत्वाख्या जातिविशेषा एव ते च नरकादिदुःखत्तयः । नान्तरीयकदुःखादिवृत्तयः(१) रागान्यानाश्च ते जातिविशेषासार (१) सुभान्तरोपकायमादिवत्तय इति क्र", घ.।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । स्थाननुगमात् । आस्तिकस्य निषिद्धत्वेन जातेऽपि प्रत्तिः राग-द्वेषयोरुत्कटत्वेन नरकसाधनत्वज्ञान- तिरोधानात् । ननु न कलमं भक्षयेदित्यव विध्यर्थ- नोपस्थिता इति(१) तदवच्छिन्नदुःखाजनकत्वभ्रमात् अगम्यागम- नादौ ते प्रवर्तन्ते अलमादौनाच यागादिनान्तरोयकदुःखे तन्ना- नौयत्वभ्रमादप्रत्तिरिति वाच्यं । विनिगमकाभावात् नान्तरोयक- श्रमादावेव तज्जातयोनरकादिदुःखे च तद्धम इत्यस्यापि सुवच- वात् । न च न कलशं भक्षयेदगम्यां न गच्छेदित्यादिनिषेधविधि- भिर्यत्र बलवदुःखाजनकत्वाभावोबोध्यते तजन्यदुःख एव ते वर्तन्ते अन्यत्र व तभ्रम इति वाच्यं । निषेधविधेर्बलवत्त्वावच्छिन्नदुःखा- जनकत्वाभावबोधकत्व एव मानाभावादिति भावः । ननु बलवद्- देषविषयदुःखाजनकत्वज्ञानस्य हेतुत्वे व्यास-वशिष्ठादेनरकजनकत्वेन जातेऽप्यगम्यागमनादौ कथं प्रवृत्तिः क्लवद्वेषविषयदुःखाजनकत्व- ज्ञानविरहादित्यत पाह, 'पास्तिकस्येति निषेधविधावप्रामाण्यज्ञान- शून्यस्य व्यास-वभिष्ठादेरित्यर्थः, निषिद्धत्वेन' नरकजनकलेन, 'ज्ञाते- ऽप्यगम्यागमनादौ, 'राग-द्वेषयोरिति अगम्यागमनजन्यसुख-तदभाव- गोचरराग-द्वेषयोरुत्कटत्वेनेत्यर्थः, तज्जन्यनरकस्य तदानौं बलवद्- देषाविषयतयेति शेषः, 'तिरोधानादिति सतोऽपि तस्याकिञ्चित्- करवादित्यर्थः । 10 तदतित्वेन नोमस्थिता इतीति ख. । 'यस्तिकस्येति, यद्यपि नरकसाधनत्व ज्ञानेऽपि रागोत्कचात् प्रति.

·सावचिन्तामणौ श्रच नव्याः तत्तत्कालीन-तत्तपुरुषोयेच्छादौ तत्तकालीन तत्तत्पुसीयवलवद्वेषविषयाजनकत्वज्ञानं न हेतुः कालभेदेन पुरुष- भेदेन चानन्तकार्य-कारणभावप्रमशान मानाभाशय, न दौष्टमा- धनतामानक्त्तद्विलम्बन क्वचिदिच्छाविलम्बः । न च यदा नरकादौ बलवदेषो नरकसाधनवज्ञानवाप्यगम्यागमनादौ तदा नछा- वारणार्थ तद्धेतृत्वमावग्यकमिति वाच्यं । यत्रादौ नरके बलबद्- देषस्ततः सुखेच्छा ततः सुखमाधनल-नरकमाधनलविषयकमेकं ज्ञान नत्र तादृशसमूहालम्बनोत्पत्तिममये) बलवद्वेषनामात् इच्छादे. सम्भवनापादनासम्भवात् यत्र नादौ मुखेछा नतो नरके बलवद्- देषस्ततः सुखसाधनव-नरकसाधनलविषयकमेकं ज्ञानं तच तन्- ज्ञानोत्पत्तिममये फलेच्छानाशादेवेच्छाचनुत्पत्तिमम्भवेन नद्धेतुले मानाभावात् यत्र वा श्रादौ तादृशममूहालम्बनमेकं ज्ञान ततः क्रमेष फलेच्छा-नरकद्वेषौ तत्र फलमाधनताशाननाशादेव रछाया अनु. त्पत्तेः । किञ्च तत्कालौन-तत्पुरुषोयेच्छादिकं प्रति तत्कालौन- नवपुरुषीय-बलवद्वेषविषयाजनकवज्ञानस्य हेतुत्वे याग-पाकादौ कापि चिकीर्षादिकं न स्यात् चिकौर्षादिपूर्व देष-फलेच्छा-ता- शाजनकत्व-फलमाधनलोभयविषयकज्ञानानान्त्रयाणां अन्यतमस्यावार्य नाशात् तत्कालीन-तत्पुरुषीयवास्तव₹ष तत्कालीन-तत्पुरुषोयफले- (वानोत्पतिसमय इति ख, ग, घ.1 एनुभवसिद्धा तथापि सनरके नोत्कटद्देष इति तात्पर्य, व्यतएव वैराग्य- दशायां तोवटदेवात्तस्यैव निवृत्तिरिति ।

·शब्दाख्यतुरीयखराडे विधिवादः । હતું छयो: कारणतावच्छेदककोटिप्रविष्टलेन तयोरप्यव्यवहितपूर्वमत्ताया- अपेक्षितत्वात् । न च तत्कालीनबलवद्वेषविषयेत्यत्र तत्कालपदमि- छापूर्वक्षणत्रयात्मकस्थलकालपरं तथाच द्वेषस्थायवहितपूर्वममत्वेऽपि न तिरिति वाच्यं । तस्य हेतुत्वे मानाभावात् बलवद्देषनागाव्यव- हितक्षणे बाधकाभावेन इच्छोत्पत्तेः खौकारात् अन्यथा बलवद्वेष- नाणे मति त्रि-चतुः-पञ्चादिक्षणानन्तरमपि नेच्छा जायते इत्यस्यापि सुवचत्वात् विभिय्य क्षणनिर्णयस्य सर्वज्ञमात्रमाध्यत्वात् । न च तथापि यनादावपेक्षाबुयात्मकनरकसाधनव सुखसाधनत्वविषयकममूहालम्ब- नज्ञानं ततः क्रमेण नरके बलवद्वेषः सुखेच्छा तचापेक्षाबुद्धेः क्षण- त्रयावस्यायितया चतुर्थक्षणे इच्छावारणाय तद्धेतुत्वमावश्यकमिति वाच्यं । तत्र बतौयक्षणे (१) दिलादिसाक्षात्कारानुत्पत्त्या तदपेक्षा- बुद्धेः क्षणत्रयावस्थायित्वासम्भवात् । न च तथापि यत्र युगपत्- सुखेच्छा-नरकवस्लवद्वेषौ ततो नरकसाधनल-सुखसाधनवविषयक- समूहालम्बममेकं ज्ञानं तत्रेच्छावारणाय तङ्केतृत्वमावश्यकमिति वाच्यं । देषेच्छयोर्योगपद्याभावात् । न च तथापि यदि तौयक्षणे द्वित्वादेः साक्षात्कारानुत्पादेऽपि नदुपधायकापेक्षाबुद्धेः क्षणचयाव- स्थायित्वं देषेच्छयोर्योगपद्यं वा अभ्युपगम्यते तदा तद्धेतृत्वमावश्यक- मिति वाच्यं । तदापि तस्य हेतुले मानाभावात् किन्तु तादृश- स्थलविशेषौयतत्तत्सम्हालम्बनज्ञानव्यक्तिरेव नादृशदुःखजनकलनिष्ठ- प्रकारतानिरूपितविशेय्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्या प्रकारतासम्बन्धेन तत्पुरुपौयेकालावच्छिनोत्पत्तिं प्रति प्रतिबन्धिका एकस्मिन्नेव (१) दिवोत्पत्तितीयक्षण इत्यर्थः ।

·तत्वचिन्तामों काले ममनियताननकालोपाधिमत्त्वादिनिगमनाविरहेण प्रतिपुरुष प्रतिकालं कालोपाधिभेदाद्गुरुतराननकार्य-कारणभावकल्पनाम- पेत्य कतिपयज्ञानयकोना तत्तयक्तित्वेन प्रतिवन्धकताकल्पनदेव लघुवादित्याः । স্বল্ট ও নাৰি জোনাথ ঘষাল মালসা- रतामत्यासत्या क्लवद्वेष एव कार्यकालवर्तित्वेन झापतिपन्धका फलगोचरबलवद्वेष-तद्विषयसाधनताज्ञानयोः सत्वे उपायगोचरवल- वद्वेषस्यावश्यकतान् । न चैवं सुखवादिप्रकारेण सुखादौ बलवद्- देषविषयदुःखजनकावधमदशायां सुखवादिप्रकारेण सुखादावि- छापत्तिः सुख दुःखाभावयोः दे॒षस्वरूपायोग्यतया कार्य्यमवर्तित्वेन बत्तद्देषस्य तत्र प्रतिवन्धकलासम्भवादिति वाच्यं । इस्लात् प्रा- चौनरपि बलवद्वेषविषयदुःखाजनकलज्ञानस्य उपायेच्छा प्रत्येव हेतुत्वान्युपगमेन तदानौं सुखत्वादिप्रकारकेछाया एवात् मा. मान्यतो विशेष्यतावच्छेदकत्वात्यामन्येव बस्तवद्दिष्टसाधनवज्ञानस्य यसवढेष प्रति हेतुत्वेग वस दुःखाभावयोरपि वलबद्वेषधावा- चेति माह केचिनु बलवदेषोऽपि न प्रतिबन्धकः अतिरिमप्रतिवध्य-मति बन्धकभावकल्पने गौरवान् किन्तु नान्तरीयकदुःए-बलवद्देषका . सौनसखेायात सखेच्छानिछमेव उपायेाजनकतावदक वैजात्यं कस्यते तदवच्छिनोत्पत्तिनियमय प्राराकरीत्या बलवद्- देषोत्पत्तिनियमवदुपपादनौय: । न चैवं यत्र फलदयगोधरममष्टा- (1) বিঙ্গানীনছৈয়ালালীয়ায়েছীলা বিশানী মৰ प्रतिवन्धत्वकल्पनादिन्यधिक पाठक चिझिनपुस्तके वात इति ।

·भब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २०१ निषेधानुपपत्तिः* तद्भक्षणस्य वृप्तिरूपेष्टसाधनत्वात् । लम्बनेच्छानन्तरमेकस्य फलस्य साधन एव चिकीर्षा तच नान्तरी- यकदुःखे बलवद्वेषनिबन्धनोऽन्यस्य फलस्य साधने चिकौर्षानुत्पादो न स्यात् जातेरांशिकत्वाभावादिति वाच्यं । तत्र युगपदिच्छादया- भ्युपगमात् यत्नयोगपद्यवत् तद्योगपद्येऽपि पतिविरहात् बलवद्- द्वेषस्य प्रतिबन्धकत्वेऽपि बलवत्वस्य जातिवान्यथानुपपत्त्या देषदययोग- पद्यस्यीकरीत्या अवश्याभ्युपेयत्वात्। न चोपायेच्छा प्रत्येव फलेच्छा हेतुर्न तु सुखलादिप्रकारकेच्छायां तथाच वलवद्वेषस्य कार्यसह- वर्तिलेनाप्रतिबन्धकत्वे सुखत्वादिप्रकारेण सुखादौ बलवद्वेषवि- षयदुःखजनकत्वममदभायां सुखत्वादिप्रकारेण तवेच्छापत्तिरिति वाच्यं । गृत्वात् सुखत्वादिव्याहत्तविधेय्यतावच्छेदकताप्रत्यामच्या दिएमाधनताज्ञानस्य देषं प्रति हेतुतया च बलवद्दिष्टसाधनताजा- नसत्त्वेऽपि न तदानौं तेन रूपेण बलदेषोत्पत्तिः । अतएव सुख- वादेषविषयतावच्छेदकलस्वरूपायोग्यत्वप्रवाद इत्याहः । 'न कलचमिति विषाक्रवाणहतमृग-पक्ष्यन्यतरमांसस्य कलन् - तिमंज्ञा, 'विध्यर्थनिषेधानुपपत्तिरिति दृष्टमाधनत्वरूपविध्यर्थनिषेधा नुपपत्तिरित्यर्थः,(१) 'तद्भक्षणस्येति । अथ मौमांसकमतवत् ननर्थ- भावे विध्यर्थरसाधनवान्वयस्तथाच कलञ्जभवणभाव इएसाधन- () विध्यर्थनिषेधप्रमापकत्वानुपपत्तिरित्यर्थ इति ख, ग, घ० । . 'विध्यर्थेति, यद्यपि नायं विधिः कलनभक्षणस्य रागप्रामत्यादेकत्रैव 26 ·१.२ तत्वचिन्तामणी न चासुराविद्यादिवत् पर्युदासलक्षणया विरोध्य- मित्यन्वयः, वियर्थच इष्टसाधनलस्य शेमसाधारणतया नाय प्रत्यवायपरोहाररूपेशाधनावात् । न चैवं प्रत्ययानां महत्या- वितखार्थबोधकव्युत्पत्तिमतः विध्यर्थस्थेष्टसाधनलस्य नर्थ एवा- वयादिति वाच्यं । साक्षात्परम्परामाधारण प्रत्यापितवस्य तथा- प्यनपायात् विध्यर्थस्येसाधनवस्य प्रत्यर्थानन्वितवेऽपि कृतिमा- ध्यत्वरूपतदर्थमादायैव तयुत्पत्युपपत्तेः कसचमच निमाचं नदभावय एमाधनमित्यन्वयबोधखौकारात्। न हि प्रत्ययाना গাৰসাৰ্থ সমৃদ্যানিলিমঃ, শ্বহা মাহৰিৱালয়- गतेः विधर्थस्य बलवद्वेषविषयासाजनकलस्य प्रतियोगितया अर्थ एवावयादिति चेत्, न, तथा सति विध्यर्थस्वरसाधनवधा. श्रयतामम्पन्धनान्चयोभवनखोपयापकपदममभिव्याहतप्रत्यर्ष एवा. बेतौति व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेरिति भावः । 'असराविधादिवदिति, 'राविधेत्यच यथा नः भरविरोधिनि विद्याविरोधिनि र सदा तथेत्यर्थः, 'पर्युदामलक्षणयेति इच्छाविरोधिनि लक्षणयेत्यर्थः, तस्य चाभेदेन सक्षणया विध्यर्थस्य नरकसाधनत्वस्य एकदो मर इन्धिततयेनि पा, विरोध्यनिटेनि दशाविरोधिमरकेत्यर्थः, बिरोधिलं प्रतिपन्धकलं नादायमम्बन्धेन दुःखस्यछाप्रतिबन्धकला- (y योगक्षेमसाधारणतयेति । विधि-निधानुपम तेस, क्यापि निषेधकोषुपमापको विधिलिएको ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । निष्टसाधनत्वबोधनं, नमोऽसमस्तत्वात् क्रियासङ्गतत्वेन प्रतिषेधवाचकत्वव्युत्पत्तेश्चेति चेत्, न, विशेष्यवति वि- शिष्टनिषेधस्य सविशेषणे हौति न्यायेन विशेषणनि- दिति भावः । 'असमस्तत्वादिति, असमस्तस्य तु ननोविरोधिनि लक्षणायाः काप्यदृष्टवादिति भावः । 'क्रियेति श्राख्यातरूपेत्यर्थः, तेन नेदं गमनमित्यादौ न व्यभिचारः । बलवद्वेषविषयाजनकत्व- विशिएमाधनवं विध्यर्थ इत्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'विशेय्यवतीति, "विशिष्टनिषेधस्थ विशिष्टनिषेधवोधकवाक्यस्य, 'मविशेषणे हौति मविशेषणे हि विधि-निषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः मति विशेय्ये बाधे इति न्यायेनेत्यर्थः, 'सविशेषणे' विशिष्टे, 'विशेषणनिषेधपर्यवमायि- नया' विशेषणान्वितत्वेन निषेधवोधकतया, इतरविशेषणत्वेनोपस्थि- तम्यान्यच विशेषणत्वेन नान्चय इति व्युत्पत्तेरच मद्दोचादिति भावः । 'रष्टोत्पत्तीति स्वभन्यष्टोत्यायनान्तरीयकदुःपाजनकपाभाववदित्य- र्थः, म्नजन्यष्टोत्पत्त्यनान्तरीयकत्वञ्च यलवद्वेषविषयत्वं । मित्रानुयापिनम्न 'विशिएनिषेधम्य' विभिटाभावम्य, 'मवि- पणे हौति, 'मविशेषणं' विशेष्यं, तन्मत्त्वे हि विशिष्टाभावो विशे- भक्षयेदिति शम्दा प्रवर्तकशामजनकस्यैव विधिवादिति योध्यं । मित्र- इति, पद्यपि यासेऽपि म घटः पट इत्यादी लक्षणाभ्युपगमादसमातनो- ऽपि पर्य दामनक्षदा तथापि विरोधिपरत्वं समस्तस्यैव प्यासे तु वहिनस्व- माशोधनात् । न पात्रापि तथैवान्विति वाच्यं । तथा सतोएसाधन- বিধি বলিষাখবঘালানুয়াহিনি মা। খি पूर्मासरणादा, "कियेति, 'विशेष्यवतोति, एकपातिरिणनिमियाभावा- ·तावचिन्तामणी धपर्यवसायितया कलञ्जभक्षणमिष्टोत्यत्तिनान्तरी- यकदुःखातिरिक्तदुःखसाधनमिति न कलनं भक्षयेदि- त्यनेन बोधनात् । इष्टसाधनतावाचकस्य विधेः सामा. , षणभावक्षत इति न्यायेनेत्यर्थ, 'विशेषणनिषेधपर्यवसापितया' विशेषणभावयाप्यतया, 'वोधनादिति विशिष्टाभावरूपलिङ्गोप स्थितिहारा बोधनादित्यर्थ , इत्याइ । अब नव्या वलवद्वेषविषयदु खाजनकत्वस्येरमाधनत्व विशेषणवेन सातव्येण वा न विधर्थवसम्भव यागादिशन्धनान्तरोयकदु खण्यापि यदा कदाचित यस्य कस्यचित् बलवद्वेषविषयतया सर्वेषामेव वि धौनी अपामायापत्ते न कलन भतयेदित्यादि निषेधविधिवनाथ मेधेन यजेतेत्यादिनिषेधविधेरपि प्रामाण्यापत्ते । न चाश्वमेधादौ पदा य पुरुष प्रवर्तते तत्तत्कालीन नत्तत्पुरुषोयवलवद्वेष विषया खाजनकलमेव विध्यर्थ इति वाच्च । कालभेदेन पुरुषभेदेन धाननशक्रिकपनापत्ते विशिष्य तत्तत्काल तत्तत्पुरुषाणां जात मशक्यत्वेन कालविशेष पुरुषविशेषान्तर्भावेन विधिशनिग्रहामन्भवार नावमेधेन यजेतेत्यादिनिषेधविधिवन कलन भव्यदिति निषेध विधेरप्रमाण्यापत्तेश्च तत्र यदा य पुरुष प्रवर्तते तत्कालीन सत्पुरु पौयबलवद्वेषविषयाजनकत्वस्य तथापि मत्त्वात् । न च मास्तु नाइ नभ्युपगमेन बोध्य । वस्तुतो विधिनिषेधमझौ ततोऽनुमानाविशेषणाभार বিলিগিরি যায়। নবৃষবিজ্ঞ বিঘাষিছি যা বিধায় मुपपादयति तन्मतमुपन्यस्य निराकरोति, 'इति । मौमायक मते ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । २०५ न्यतो निषेधानुपपत्तेर्बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधन- त्वविशेषनिषेधतात्पर्य, तथाचाशक्यविशेयनिषेधपरत्वं नत्र इति कश्चित् । तन्न । यथा ययोग्यतया सच्छिद्रं विहाय घटत्वेन तदितरान्वयो न तु छिद्रेतरत्वेन युग- । दुःखाजनकत्वं विध्यर्थः किन्तु निषेधविधेः प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या पापाजनकत्वेऽपि विधिशक्तिस्तदभाव एव निषेधविधौ नत्रा बोध्यते इति वाच्यं । तथापि न विषं भवयेदित्यादिलौकिकनिषेधविधेर- प्रमाण्यापत्तेर्दुरित्वादिति न किञ्चिदेतत् । वस्तुतस्तु निषेधविधौ यच यदनिष्टं प्रमाणान्तरमिद्धं तदजनकवे विधिप्रत्ययस्य लक्षण तच्च यथामम्भवं कचित्पापाजनकत्वं कचिन्मरणाद्यजनकत्वञ्च तस्यैवाभावी नमा वोध्यते इत्येव तत्वमिति प्राडः । तादृशदुःखाजनकत्वं न विध्यर्थ इति मतेनाह, 'दष्टमाधनतेति, 'मामान्यत इति कलनभवणे इएमाधनतामामान्यस्य निषेधानुप- पत्तरित्यर्थः, 'वस्तबदनिटेति बलवदेषविषयाजनकवविशिष्टरमाध- नतेत्यर्थः, 'अशक्येति विधिप्रत्ययासक्यस्यापि तादृशाजनकवरूप- विशेषणम्य निषेधयोधकत्वमित्यर्थः । 'यथा हौति, घटेन जलमा- हरेत्यति शेषः, 'न तु लिट्रेनरत्वेनेति न तु उद्देग्य-विधेयभावेन घटे तादात्म्यमम्बन्धन दिनेतरप्रकारेणन्वय इत्यर्थः, छिद्रेतरोप- म्यापकपदाभावादिति भावः । ननु घटपदादेव गत्या घटम्य तर. पापा प दिनेतरम्योपम्यितिः म्यादित्यत शाह, पदेकम्य पदम्य रत्तिदयनन्यपदार्थापम्यितिद्वारा गाव्दवोधजनक- 'युगपदिति युग- ·सवचिन्तामणी पदृत्तिदयविरोधात तथावापि बलवदनिष्टाननुवन्धि- त्वेनानुपस्थिती कथं तनिषेधः । श्येनेनाभिचरन् यनेनेत्यच कथं विधिप्रतिः हिंसाया बलवनिष्टानु लविरक्षादित्यर्थः, 'तथाापति, विधिपत्ययादिति भेष , दनिष्टानमुवन्धिवेनेति तत्प्रकारेणेत्यर्थ', 'अनुपस्थितौ' एमाधन वामुपस्थिती, 'तनिषेध ' तस्य निषेधेऽन्वय', तदुपस्यापकपदाभावा दिति भाव । गहने, 'येनेनेनि, 'अभिचरन्' बध कामयन् नेनेन यतेत्यर्थ, म्येनेनेति कर्मनामधेय, 'अभिचारो बध' बधो हिमा न भरणा, अग्रिमसकलपन्यासगते , "विधिपत्ति' विधे प्रा- भाष्य, बलवदनिष्टेति वशव पविषयसाधनलादित्यर्थः, नथाच बलवद्वेषविषयमाधनत्वेन हिमाथा एव बलद्वेषविश्यत्वात् तत्- माधनौमतस्य ग्लेनस्थापि वलवयविषयसाधनत्वेन विध्यर्थस्य बाधितत्वाब प्रामाण्यसम्भव इति भाव । न च मा हिस्यात् सर्दा লালীয় অল্পীঅবস্থাদৗল উদ্বিত্বিষাণলে स्थावग्यकत्वात खेनजन्य हिसापि बसवदनियामाधनमिति वाथ। १) बनवदनियागनुवन्धित्वेन नोपस्थितिरितोषिक। 'स्थेनेनेति, यभिचारस्य हिसावेन न हिस्यात् पर्वा भूतानि इत्यनेन नि হিলাহি । ৰ স্নাঙ্গীমামীৱিহিমনলিষিদ্রা সুবীথি सवादिति वाघ । म हिम्यादित्यस्य रागादिसानियधपरतात वेग দ্বিত্ব হামাস অনীমামীয়স্থায় য কথৱৰ ইমা ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । बन्धित्वात् इति चेत्, न, तत्र कृतिसाध्यत्वे सतीष्टसा- धनत्वमेव योग्यतयान्वेति न तु बलवदनिष्टाननुबन्धि- त्वमपि अयोग्यत्वात् । निन्दार्थवादेन प्रायश्चित्तोप- ग्नेनजन्य हिंसाया वैधत्वविरहात् श्येनेष्टिस्तु विधीयते न तु वैरिबधः नस्य फलवान, यजीयपश्वालम्भनन्तु वैधं अग्नीषोमौयं पशुमालभेत वाययं छागलमारतभेतेत्याद्यङ्गविधिश्रुतेः । न च तस्य वैधत्वाभावे- ऽपि श्येन विधेः प्रामाण्यान्यथानुपपत्या निषेधविधेस्तदितरपरत्वमिति पाच्यं । येनाभिचारजन्यहिंमाया अपि नरकसाधनवश्रुतेः । माझ्यमतानुयायिनस्तु वैधावैधमाधारण सर्वैव हिंमा अनिष्टहेतः मा हिंस्यादित्यच मङ्कोचे मानाभावात् नरकविशेष प्रति हिंसायाः कार्य-कारणभावे लाघवाच्च यजौयपश्वालम्भनादेव दयानिटोमय- जनकत्वमेव तचानिएकल्पनायाश्च फलमुखत्वेनादोषत्वात् । अतएवाङ्ग- हिमाया अपि स्तधुतरप्रायश्चित्तं । न चैवं अनौपोमौयं परमाल- भेतेत्यादिविधेरमामायापत्तिः तेन यस्तवद्वेषविषयाननुबन्धिल- योधनादिति वाच्यं । ग्लेनविधिवत्समाधास्यमानत्वात् उक्रक्रमेण यानवटनिष्टाजनकलन्य विध्यर्थत्वाभावाचेति प्रातः । 'अयोग्यत्वादिति विशेष्य-विशेषणभावे विनिगमनाविरहात् वैशि- दिन्याहुः । 'थयोग्यवादिति, ननु पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तेः कथं तदेकदेशेनेरसाधनवमात्रेय यन्वय इति चेत्, म, गौरनित्य इत्यत्र विगे- घनानन्ययेऽपि विशेष्यमाघेणान्वयस्य दर्शनात् विशेष्यम्य ययोग्यत्वे विशे. पषस्य विगैय्यान्विततया निराकाहुत्वादपरपदाम नामान्चयो भवति तथा ·२. तत्वचिन्तामो देशेन च हिंसाया बलवनिष्टानुबन्धित्वावगमान् । अतएव विहितेऽपि श्येने विगानान्न तात्त्विकात्तिः। राग-द्वेपयोरुत्कटत्वेनानिष्टानुवन्ध्यंशस्य तिरस्कारात् कस्यचित् प्रत्तिरित्येके । अन्ये त्वभिचारस्य वैरिबंध- शांशेऽपि निविषयत्वकल्पने गौरवाच कृतिमाधेष्टसाधनल-वत्सबद- देषविषधाजनकल्वेषु प्रत्येकमेव शक्तिरिति भावः । अयोग्यत्वमेवोप- पादयति, निन्दाति, 'हिमाया इति, हिमाथा बालबद्देषविषय- साधनवेध तसाधनौभूतस्य ग्वेनस्य सतरा बलवद्वेषविषयमाधनलात् बलवद्वेषविषयसाधनबेन हिमाया एव बलवद्वेषविषयत्वादिति भावः । 'श्रतएव' हिंसाया बलवदनिएजनकलादेव, 'विहिते' दर. माधनत्येन बेदबोधिते, 'विगानान्' बलवद्वयविषयहिंधामाधनता- ज्ञानात्, 'तात्त्विकेति हिंसाजन्यनरकदुःखे बलवदेववत इत्यर्थः । 'राग-द्वेषयोरिति शत्रु-तधगोचरदेष-रागयो रित्यर्थः, 'अनिष्टाननु- बन्ध्यंमस्य' हिंमाअन्यनरकस्य, 'निरस्कारात्' बलवद्वेषविरहान, 'दत्येक इति । केचित्तु अब श्येनत्वमामानाधिकरणेन बलवदनिष्टाननुबन्धिल- स्यान्वयान विधेरप्रामानं श्राततायिवेरिवधफलकस्य ग्नेनस क्लब दनिष्टाजनकत्वादिति समादधिरे । गौनिया इत्यादी। अतएव तत्र वतन्लोपस्थितये लक्षणा निराकात्य मूषकमेव पदार्थः पदार्थेनान्वेतीयमि । नविष्यसाधन विध्यं बलवनि- নুষধি বিধসনিজি বিৰিাম গ্রীষয়ছি মুম্বাবু।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः। फलकत्वेन श्रुतत्वात् बुधसाधनत्वेन श्येनो विधीयते न तु बधसाध्यनरकसाधनत्वेन नरकस्य फलत्वेना- श्रुतेः। न च जनकजनकस्य जनकत्वनियमः, कुम्भ- कारपिपरम्परायाः कुम्भजनकत्वापत्तेः विधिनैव श्येनस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्वबोधनाच्च । न च श्येनस्य नरकाहेतुत्वे अपेक्षितवैरिबधहेतुत्वे वा अवि- गानेन प्रत्तिः स्यादिति वाच्य। श्येनाद्बधो बधा- घावश्यं नरक इति प्रतिसन्धानेन विगानात् । 'विधीयते' अभ्युपगम्यते, 'बधसाध्यनरकसाधनलेनेति, 'अभ्युप- गम्यते' इत्यनुपज्यते । प्रमाणान्तरमाशङ्कते, 'न चेति, ननु तस्य कुम्भकारपिरत्वेनाजनकत्वेऽपि कुम्भकारलेन जनकत्वमस्येवेत्यनुशया- दाह, 'विधिनैवेति । 'अविगानेन' बलवदनिएजनकत्वज्ञानाभावेम, तात्विकस्येति शेषः। 'विगानात्' पलवदनिएप्रयोजकत्वज्ञानात् । ध्यतएव 'विशेष्यवतीत्यादिपूर्वग्रन्थोऽप्यसङ्गत इति चेत्, न, सयौछाया- मिएसाधनत्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात्तदिशेय्यक एव विशिरो लिङ्ग- पासो । नन्येतत् सतिसाध्यत्वेऽपि तुल्यं विकीर्यानिळहार्थ क्षतिसाध्यत्व- प्रकारकशागस्य हेतुत्वकल्पनात् । न चारथातत्वेन कृतौ शतस्तत एव संसर्गमर्यादया प्रतिसाध्यत्वलामान एयकमाक्तिकल्पनमिति वाय। एवं सति शतिसाध्यवस्य ज्ञानाप्रकारतया चिकौर्यायास्तत्प्रकारकत्वानुपपत्तेः । किए सपा सति लड़ादिवदिषयत्वेन कृती धात्वर्यान्वयः स्यात् न तु साध्य- स्वेनेति एपमप्यत्पत्तो एपक भालेरावश्यकत्याचेति शतिसाध्यत्वादिवियु 27 ·নন্দিময়ী স্বনদ্বষী যন্ত্র ধৰি বহুলিয়াসহীমঙ্গালীৰ সম্বক- নয়ন বিধি: চুল বিঘাঘী ঔষৰি হব লাল- ৰামাৰঃথি লসহৗসন্ধল। কিন্তু লক্ষমাধলমিনথি অল- বাৰিষাঘললাহু লৰহ্মঘলনৰ ঘৰৱৰিঘৰীমূসায়া- মই মুষিদব যার নেীয় জায়ৰহ্মৰবিলি , থপ থহদি, নিৰ ভাবীগন ঘোৰাৰ অংশখিৰিষ্টিৰেী- এবষ ধাঘ্যাকৰ গাহিনি সদি। মবিবিসিবিদঘর্ষ ॥হ্মা দিঘিশষাঙ্গ বাইনি বিভিন্নমধখান সাগ সুমি। ঋবিখষাবি মতবিমি শাড়ি ঘষ বাথরঘাষ হয় ঘন্সলিং সাময়িমাবন্ধিা হষাঘবয় স্বসি য যধিঘনীগণহী খাবার্গ্যাস সমাধি মদিনুষ হব। বিষেশাৰ নিৰি যাওঁ। • মানব নয় মুশান্ মা মহিমান্ধ-খিচয়- গায়ে গা মা ন মুন্নী সাহা বিদায়ী সমাধাহ (স বিদায়ী সংঘমালা। অমর বৌ নীল খালেমে শি। বিবিয়নবি বিঘিমাঘৰ হব বাম • লাঘব মীর কাঘাত। কিন্তু বিস্মিথেশ মশায়িকা বমিৰি ঘঙ্গ ঘদ্বিগ ত ল ধৰচ্ছ নিখে- বীমমি বমিলি বল। ধাৰ নুন, নলধিৰ বৰষধিঃ- চন্তাগণকব খান সিনেমা বধ এ महादोष प्रदि तपवययोग्यमन्यं पति नेति देवादिकाम ঘাগ নম্বশ ঘণজমি দুধায়া হয় মুনশী শান fuft মহবুবলি। শ অ বিষযহ্মামলায়া যাবে ? কাময় শিখেশিশ বি ল ম খা ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । २१९ ननु श्येनोमरणफलकव्यापारत्वेन हिंसा सा च नरकजनिकेति चेत्, न, न हि साक्षात्-परम्परा- हिमाया एव साधनत्वात् दुःखत्वपर्य्यन्तप्रवेशे प्रयोजनविरहेण वल- वद्वेषविषयाजनकबमात्रस्य विध्यर्थत्वात्। न च श्येनविधिप्रामाण्या- न्यथानुपपत्तिरेव प्रयोजनं तस्य तदंशान्वयानभ्युपगमेऽपि प्रामाण्यम- भवात्, अपि च ग्लेनस्याभिचारत्वेन नरकमाधनत्वमपि प्रमाणमिद्धं मनुनाभिचारस्य उपपातकत्वेन परिगणनात् “नाभिचरेत वैरिमिति श्रुतेः, श्रतएव "अभिचारमहौनच्च(५ चिभिः कृच्छ्रेय॑ पोहतौति मायचित्तोपदेशोऽपौति ध्येयं । मनु ग्लेनम्य हिंसात्वात् मा हिंस्थादित्यनेन नरकसाधनवबोध- नात् तस्य नरकमाधनत्वमस्त्येवेत्यन्येषां मत एवागते, 'नन्विति, (1) व्यभिधारमरोणाचेति क. परन्तु व्ययं पाठो न समोचीनः । तत्वामस्यापि सात्त्विकम्याच वेधौत्कयात् । न हि सात्विको न प्रवर्तत इति तस्य वैशिषधेछापि नास्तीति । नन्विदमिरसाधनत्वेऽपि तुल्यं खर्गेऽपि सर्च स्पेशाविरमादिति चेत्, न, सर्गकामनायाम्तमाधिकारिविशेषणवेन तत्- फार्म प्रति तम्य सर्ववान्वययोग्यत्वात् एवं कृतिसाध्यत्वेऽपि स्वरुपयोग्य- तापा' सर्वत्र सत्त्वादिति दिक । 'रागेति, शबधे रागोत्कयं शत्रौ देषो. त्वय, यदा येनादिनिहानियानुबन्धित्वतिरस्कारस्तदा तजन्यगरके वलवन- देपाभावात् प्रतिरिति माव' । 'यन्ये विति, यत्रेदमनभिमतिवो यदि सेनानधो बधाध मरफ इति बलवदनियप्रयोजकत्वज्ञानामित्तिस्तदा बदगियाप्रयोगशवधानमेव प्रवर्तकं वाचं धन्यथा तचापि प्रत्या- पगिरेवध क्ष लिलादिल्लिरिति तदन्वयायोग्यमेवेति । 'सा चेति, ·सत्वचिन्तामो साधारणमरणफलकव्यापारो हिंसा, कृपादौ विनष्टे गवि तत्कर्तुविधकर्तृत्वायत्तेः वध्यस्यापि हन्तुम॒त्यू त्पादनहारेणामहन्तृत्वप्रसङ्गाच! न हि अनुत्पादित- मन्युः कथित् कमपि व्यापादयति, किन्वनुनिष्यादि- मरणफलकोव्यापारी हिंसा यदनन्तरं मरणं भवत्येव । यद्यपि पेनस्य हिंसात्वेऽपि वैधहिंमाबादेव न नरकमानत्वं नि. धविधेतदितरपरत्वान् तथापि तदुपेक्ष्य प्रसङ्गात हिंसालक्षां वि- देशयित ममाधानानरमाइ, 'न हौति, 'भरपफलकति मरणप्रयो जनकेत्यर्थः, 'कूपादाविति, कृपादरेव तच मरणजनकत्वेन हिमा- बादिति भावः । 'व्यापादयति' मारयति, 'अनुनियादीति, अन्य- हितानन्तर्यमतुशब्दार्थः, तथाच खाव्यवहितोत्तरभाविमरणरूपं फार्म यस्य तादृशो व्यापारो हिंसेत्यर्थः, फलपदमनन्ययामिद्धवस्ताभाय, एतदेव विशदयति, 'यदनन्तरमिति यदयवहितोत्तरमित्यर्थः, 'एर- बाव बलवदनिशाननुवन्धित्वमन्वयायोग्यमेवेति भावः । थापाततो महा विलक्षणमाइ, 'धन निष्पादौति, 'धनुनियादि साध्यहितीसरवर्तिमा माझं घस्य । न चैवं पलपदवैयर्थ, मरणाजनक-तव्यवदितथर्व वसिंथति- याशिवारकत्वात् पविञ्चितसम्बन्धेन मरणस्य तदीयषात् पलमददाने च অনু-ঋণ নীয়ালামাল্লাহ। বৰ ৰানীদি ফি म स्यात् तस्याप्ययवहितमरणपतकालामावादिति चेत्, ग, 'मायालयात्र तादृशमरवं पलं यस्य तादृमो व्यापारी यस्खेति मध्यपदसोपिसमासाद मादित्येके । बन्ये तुमर प्रायशरोरविभागरूप पलं यस्य व माया ·शब्दास्यतुरीयखण्हे विधिवादः । २१३ न च श्येनस्तथा, किन्तु खगइननादिकमेव। अथ मरणानुकूलव्यापारो मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानो हिंसा श्येनश्च तथा कूपादौ च न मरणोद्देशेनानुष्ठीयमान- कारणनन्यथामिद्धत्वमुकं । 'न च श्येन इति, तस्य मरणं प्रत्यन्यथा- मिद्धत्वात् अपूर्वखड्गाभिघातादिना व्यवधानाचेति भावः । 'खड्ग- हनन' प्राणखद्गाभिघातः, प्राणखगाभिघातादेव प्राणशरीरसंयोग- ध्वंमः प्राणो हि खगाभिहत उत्क्रामतौति खड्गप्राणाभिघातस्य हन्तृव्यापारस्य तथात्वादिति भावः । अच देवान्मरणव्यवहितपूर्व- वर्तिनि मरणाजनकेऽतिव्याप्तिवारणय अनन्यथासिद्धत्वप्रवेशः, कूप- खगादावतिव्याप्तिवारणयाव्यवहितोरभावौति । नन्वेवं खगाभिधा- तादावव्याप्तिः प्राण-गरीरसंयोगध्वंसविशेषस्य माण-शरीरविभाग- विशेषम्य वा मरणस्य तदव्यवहितोत्तरोत्पत्तिकवाभावात् प्राण- क्रियादिना व्यवधानात् । श्रथाच खक्षणाव्यवहितवं नो किन्तु स्वाव्यवहितोत्तरलं, तच्च स्वध्वंमाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणले सति खाधिकरणक्षणध्वंमाधिकरणत्वं, इत्यश्च स्वाधिकरणयत्किश्चित्- प्राणपरिस्पन्द एव सोऽनुनिष्पादौ यस्य स खड़गपाणयोगस्तयेत्या । अपरे सुसाइमथवधायकमितिन्यायेन व्यापारस्याय्यवधायकत्वानोक्तदोष इत्याः। 'गौरवादिति। यद्यपि सत्रानुनिष्पादित्वं विशेषणमत्र तदुद्वेशनानुकोयमा- ममिति न गौरवं तथापि प्रथमाकपरम्पराभूते न इन्तृखमिति तदारणा- यानुनिषादिवमत्रापि विशेषणमादायक वाथमिति साभ्युपगमावरमेन मरखोदे गांशपेशागौरवमुक्तं, यदि घ तत्रापि सन्तृत्वमेवेति मात्र तहि- प्रेषयं तदा दोषान्तरमाए, 'भरतोति प्रकाशः ।

·२१७ सावचिन्तामो त्वमिति चेत्, न, एवं सति गौरवात् मरणानुद्देशेन क्षणाव्यवहितरण एवं वर्तते इति न कोऽपि दोष । त्यञ्च স্য সয়নখানি ধনি যােনিমোনিযালেসিনি फलितार्थ , मरणचात्र प्रापा शरीरमगोगध्यमविशेष एव विवक्षितो न त तादृभविभागविशेष प्राण गरौरयोरपि विशाखापत्ते, परम क्रियाविभाग-सयोगाना हिमावन्तु इयमेवेति चेत्, न, हिमक पुरुषस्य कृप-सङ्गादेय हिसालापत्तेरिति । न च मरण फल यस्य म मरणफलक प्राणपरिस्पन्द एव “मनिपातादेव मरणमित्यायु- दान सन्निपातानन्नर प्राणकियानभ्युपगमे त सन्निपात एव स, अनुनिष्पादौ मरणफलको यस्य तादृगो व्यापार इति वजनौषि दयगर्भकर्मधारय, বাঘিনীনৰৱহামলায় ऽपि हिसैव, अनुनिष्पादिखच वक्षणायवहितोत्तरवणभाविसमतो न खङ्गादिबतिव्याप्तिरिति वाच्या वैरिनिठदुरितापूर्वमादाय ट्रेन- स्यापि हिमात्वायत्ते तस्यापि मरणफलकत्वादिति मैव, अनु नियादि मरण फल यस्य मोऽनुनिष्पादिमरणफलक प्रायपरि- स्पन्द एव म एवं व्यापारो यस्य स पहाभिधातादिमित्यर्थात् যাথল বান্ধিাৰখানিরিক্ষাঘবিঘ্য অকাঘাতে जन्यवमतो न प्राणादिवतियाप्ति, ग्रेनय न वैरिप्रापपरिस्पन्द जनको मानाभावात् किन्तु तनन्यदुरितापूर्वमेव तम्बनक नच हिसेवेति दिक् । 'गौरवादिति मरणोद्देशेनानुशीयमानवप्रवे गौरवादित्यर्थः । ननु भवनामपि अनुनिष्यादिवशस्याधिकस्य प्रवे , ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २१५ क्षिप्तनाराचाइतब्राह्मणे च हिंसा न स्यात् । किच्च हिनस्तिधात्वर्थे अवच्छेदकं फलमव्यवहितमेव मरणं अव्यवहितफलकस्यैव व्यापारस्य धातुवाच्यत्वात् अ- न्यथा परम्परया विक्लित्तिफलकान्नकामेष्टतण्डुलक्रया- दावपि पचतीतिप्रसङ्गात् । एवं खगाभिघातानन्तरं यत्र विलम्वेन मरणं व्रणपाकपरम्परया वा अन्ने विष- प्रयोगेण वा तत्र हन्तृत्वं प्रायश्चित्तादि च न स्यात् इति चेत्, न, प्रायश्चित्ततुल्यतार्थ हि तब हन्तृव्यपदेशो शात् क्व गौरवमत शाह, 'मरणानुद्देशेनेति, ‘नाराचः' शरः। ननु तस्य हिमावाभावे दृष्टापत्तेरेव तत्क ईन्तृत्वव्यपदेशो भान इत्यस्वर- भादाद, 'किति, इदश्च यथाश्रुतलक्षाभिप्रायेण । शाइते, “एव- मिति, 'खनेति, यत्र खट्दाभिघातानन्तर ब्रणपाकपरम्परया मरणं याने विषप्रयोगेण वा विलम्वेन मरणमित्यन्वयः, 'हन्तृत्वमिति 'न स्यादित्यनेनावयः, दूषणान्तरमाह, 'प्रायश्चित्तादि चेति । नन्वेवश्चेन्मरणोद्देभेन क्रियमाणमरणानुकूलयापारत्वमेव हिंसात्वमस्तु भवन्मतेऽव मरणानुद्देभेन चिप्तनाराचाबामणमरणे हन्तृत्वव्यपदेश- म्यापि गौणत्वस्य सुवचत्वेन विनिगमकाभावादित्यत श्राइ, 'विनि- इसापतिमामयाह, 'किचेति, पते, 'एवमिति । ननूप्तरीया न साध सपाप विनिगमकाभावादन्योद्देशक्षिप्तनाराघहतब्राह्मण एव इन्तु- त्वस्थपदेशो गौणोऽस्तु नझमाकपरम्पराभूते घ हन्तृत्वं मुख्यमेव वधाचा- ·तत्त्वचिन्तामझौ गौण, विनिगमकश्च लाघवमेव । वस्तुतस्तु मरणोदे- भेन कृतोऽदृष्टाद्वारकस्तदनुकूलव्यापारी हिंसा येन- गमकञ्चेति, यद्यपि अनुनियादित्वस्याधिकस्य प्रवेशात् कुतो लाघवं तथापि अस्मन्मते हिंसाधाबर्थ एव हिंसापदेन बोध्यते रति माघ भवन्मने हिहिंमापदस्थ समुदायस्य मरणोद्देभेन क्रियमाणमरणानु- कूलच्यापारे शतपन्नरं कन्पनौमिति गौरवमिति भावः । नन्द- যনির্দলত্যকাৰ ঘৰ আৰু যুগ যনগনী যদি उत्तरमयोगस्थायवहितफललामावात् विभागादिना व्यवधानान ददातीत्यादौ व्यभिचाराच सखलध्वंसाननरमेव परखत्वस्योत्पादान ধন্সলৱী৷াবৰিণৰ বিৰা, লিৰ সায়ন্ধিইৰ হিদা হ্রাব ন সু মিয়ার সাথবিখা যৰলার লহীনঃনি- प्तियेत्यरुचेराह, 'वस्तुतस्विति, कूपादौ गलान्नसंयोगे चातियाप्ति- वारणाय 'मरणोद्देशनेति, मरणोद्देशेन धान्या कियमाणे प्रतादि- भरणेऽतिव्याप्तिवारणाय 'अदृष्टादारकस्तदनुकूलेति अदृष्टादारकम रणप्रयोजकत्यर्थः, प्रयोजकत्वं फलोपधानरूपं नातः स्वरुपयोग्येऽति- भमाः, त्रिसन्ध्यं अच्युतं केशवमित्यादिस्तवपाठे गडामरणफरके इतिव्याप्तिवारपाय 'अदृष्टाद्वारकेति, न तु ब्रह्माशापादावतियाप्ति । গ্রামিয়াঘারশীৱিত্যাদিল্লিীহাছ, ‘বনৱিনি, রক্ষায় বৰি ৰী নল বিছমনবেই বিমঘনায়নি । স্নাঙ্কৰে। নানাপ্লাইমিয়ৰ বহলঙ্গাশ্লষ্ট বিধি सावधो न स्यातनामय सत्रानुद्देश्यत्वादिति वाच्यं ! यापरिये । my ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २१७ वारणाय तत्, तस्यापि हिंसाले इष्टापादनस्य सुकरबात् प्राय- चित्तादिहासस्य वाच प्रेकलात् । सोन्दडोपाध्यायस्तु मकलरिपुक्षयकामकृतदुर्गामाहात्म्यपाठादेः(१) अदृष्टद्वारा रिपुमरण हेतुत्वात्तद्दारणायादृष्टादारकत्वं विशेषणमा- वश्यकं, न हि ज्येनवमोऽपि हिमवेति परेण सुवचं, धवस्य सर्वदा तच हिंसाव्यवहाराभावात् प्रायश्चित्तानुपदेशाच। अतएवाविगा- नेन तच शिष्टानां प्रवृत्तिरपौत्याहः । मिश्राम्तु नरकविशेषजननौपयिकरूपमेव दह लक्ष्यं । न च हिमामाचं तथा, तस्य मर्चमाधारण्यात्, किन्तु मरणाकर्टर्व नरक- विशेषजनकमतः कर्तुरेव प्रत्यवायो नान्यस्य, कर्टवञ्च अदृष्टाद्वारक- तदनुकृस्तव्यापारगोचरपतिमत्त्वं अन्यथा घटभीकुर्घटकटत्वापत्तेरती मादृटादारकेति व्यर्थ, तच्च ग्लेनमपि वारयति न तु तदर्थं तदुपातं इत्याः । नन, 'मनु श्येन इत्यादिना हिमालक्षपास्यैव प्रयतखात् (१) सकलोपदवक्षयकामकतदुर्गामाहात्म्यपाठादेरिति ग । ब्रामसमरणोरेश्यकतामणमरणफलकयापाररुयाया माझयहिंसायास्तना- प्रयवादित्येके । 'यदि चेति, ननु यदि सामोर्तता या व्यनुद्दिश्य छत- तदा प्रथमविशेषणेनैव वारित', यदि घ तदुद्दिश्य कृतम्तदा प्यसम्भवः इय- मरणम्यानुद्देश्यत्वात् उद्देश्यत्वे दा स्पेनतुल्यतया सोऽपि हिंसपेति परेश रावयत्वात्, कंधं तदुपयम्भेनादृशादारकत्वं विशेषणमिति चेत्, पर घूमः, सानानिएक्षयकामहतदुर्गमाहात्यपाठादेरदृशदारापि रिपुमरणहेतु- खात् तदारमार्थमदृष्टासरकत्वं विशेषणमावश्यक वस्य रिपुमरोहेभेनैव यमुछोपमानतया तस्पिषनावारणात्, महिनवत् सोऽपि हिंसवेत्यपि 28 ·तत्त्वचिन्तामो गौणः, विनिगमकञ्च लाघवमेव । वस्तुतस्तु मरणोहे- शेन ततोऽदृष्टाधारकस्तदनुकूलव्यापारी हिंसा श्येन- गमकञ्चेति, यद्यपि अनुनिष्पादिलथाधिकस्य प्रवेशात कुतो लाई तथापि अस्मन्मते हिंसाधावर्थ एव हिंसापदेन बोध्यते इति लाप भवन्मते हि हिंसापदस्य समुदायस्य मरणोद्देशेन क्रियमाणमरणानु- कूलव्यापारे प्रत्यन्तरं कल्पनीयमिति गौरवमिति भावः । नन्व- व्यवहिनफलकव्यापार एव धाबर्थ इत्ययुक्तं गमधातौ व्यभिचारात उत्तरसंयोगस्याव्यवहितफलवामानात शिष्यव सतौरसाधनवमेव विधिना वोध्यते न त वलवदनिष्टाननुबन्धिवमपि अयोग्यलादिति केषाञ्चिन्मतेनैव अत्यापपत्तेः। 'मरणमाधन मरणप्रयोजक, एवमुत्तरत्रापि, यदा पेनस्य भरण- जनकल्यापाराजनकत्वेऽपि मरणजनकलमस्त्येवेत्यभिप्रायेणेदं । 'तदा मतमौतेलेति । न च सप्तमौतैलाभ्यङ्गीन दृष्टभार्यामरणोद्देशेन हत इति प्रथमविशेषणेनैव स वारित इति वायं। वैराग्यादिना तदु- परेण सुवर्ष, सर्वस्य सर्वथा तब हिंसाव्यवहाराभावात् प्रायश्चिताप देशाच । अतएवाविगानेन सर्वेषा वध प्रवृत्तिरपि तदत्तदुद्देश्यकवतेला. ম্যাথি ৰ ছিনিৰ নৱৰিয়ামীৰ। ৰ মনেহইলি वार्थ । वैराग्यादिना कदाचित् तत्सम्भवादिति । केचित्तु सत्यर्थवादमयनैव श्येनस्थावण्यवारयोपतया यदृष्टाहाकार বিদায়নবি স্বাদমীনধশ্বেীনিৗদি যুববান পশু নৱ- रयामेव विशेषणमिथाइ।

·शब्दाख्यतुशैयखण्डे विधिवादः । २१० वारणाय तत्, तस्यापि हिंसात्वे इष्टापादनस्य सुकरलात् पाय- चित्तादिहासस्य वाचनिकलात् । मोन्दडोपाध्यायम्त सकलरिपुक्षयकामशतदुर्गामाहात्म्यपाठादेः(५) अदृष्टद्वारा रिपुमरणहेतुत्वात्तद्दारणायादृष्टादारकत्वं विशेषणमा- वानकं, न हि श्येनवत्मोऽपि हिसैवेति परेण सुवचं, गर्वस्य सर्वदा तच हिंमाव्यवहाराभावात् प्रायश्चित्तानुपदेशाध । अतएवाविगा- नेन तच मिटानां प्रवृत्तिरपौत्याः । मिथास्तु नरकविशेषजननौपयिकरूपमेव दह लक्ष्यं । न च नात् मातारात किन्तु मरपाकलं नरक- परेण सुवचत्वात् किन्तु त्रिमन्ध्यस्तवपाठ एवातिप्रमङ्गो बाध्य मरणोद्देशेनेत्यस्य प्रयोजनं दर्शयति, 'श्रतएवेति, भोनुरात्महन्तृत्वं परिवेषयितुर्ताह्मणहन्तवमित्यन्वयः, 'बणपाकेति खगाभिधातान- न्तरं पाकपरम्परयेत्यर्थः, 'विलम्बेन विषप्रयोगेण चेति विष- प्रयोगेन विनम्बेन चेत्यर्थः, यच मरणं तत्रापति शेषः । तथापि यत्तु नरकविशेषजनकताप्रयोजक रूपमिह विवक्षितं तस्यैव प्रकृत- वानरकविशेयहेतुरा न मरणानुफूलव्यापारमात्र व्यकामकृते तत्प्रसङ्गात् चत्राईपलपलात् तद्यापारक रेव तारकविशेषमागित्वात् कर्ता च त- दिकापूर्वकतदिषयकष्यतिमान तु तदिषयककृतिमन्माचं प्यतएव सन्न व्यपदेशो मतो भूतं न तु मया कृतमिति, यथा च तदुद्देश्यकत्वपूर्वकस्वं तपादृशादारकापमपि व्यदृशधारकष्टतेः कर्टत्वानिर्वाहकत्वात्, यतएख घटमोर ग तत्काति व्यवयिते, तथाच नरकविशेषजनकतामयोजक नद्यापारकर त्वमिति कटव निर्वाहायसदिशेषणमिति तचिन्त्यं, तावता मर प्रत्यारत्वेऽपि तदनुकूलयापारकर्ट विवाधकामावात् । न हि मरणा- ·तत्त्वचिन्तामणौ गौणा, विनिगमकञ्च लाघवमेव । वस्तुतस्तु मरणोद्दे- शेन तोऽदृष्टादारकस्तदनुकालव्यापारी हिंसा प्रयेन- गमकञ्चेति, यद्यपि अनुनिष्पादिवस्याधिकस्य प्रदेशात कुतो लाधर्व तथापि अमन्यते हिंमाधानर्थ एव हिंसापदेन बाध्यते इति लाघवं भवन्मते हि हिंसापदस्य समुदायस्थ मरणोद्देशेन क्रियमाणमरपान- कूलव्यापारे भाजयन्तरं कन्यनीयमिति गौरवमिति भावः । नव- यवहितफलकव्यापार एव धात्वर्थ इत्ययुक्तं गमधातौ व्यभिचारात. उत्तरसंयोगस्याव्यवहितफलवाभावात दिव्यत्व मतौरसाधनवमेव विधिना बोध्यते न तु वसवदनिशाननुवन्धिवमपि अयोग्यत्वादिति पाश्चिमवेनेव श्रुत्यापपत्तेः। 'भरणसाधन मरणप्रयोजक, एवमुत्तरवापि, यदा येनस्य मरण- जनकव्यापाराजनकत्वेऽपि मरणजनकत्वमत्येवेत्यभिप्रायेणेदं । 'तदा भन्तमौतेलेति । न च मतमौतैलाभ्यङ्गोन दरभार्यामरणोद्देशेन हत- इति प्रथमविशेषणेनैव स वारित इति वाचा वैराग्यादिना तदु- परे सवचं, सर्वस्य सर्वथा तब हिंसाव्यवहारामावात् प्रायश्चितानुर- देशाध । यतरदाविगानेन सर्वेषां तत्र प्रवृत्तिरपि तहत्तदुद्देश्यकततेखा- भ्यास्यापि न हिंसात्वमिति तहारणायापोरं 1 न घेयमरणमनुद्देश्यमेवेति दार्थ। वैराग्यादिना कदाचित् तासम्मवादिति । केचित्तु सत्यवादभवेनैव श्येनस्यावश्यवारकोयतया यदृष्टादारकार विशेषणमावश्यक मिति सप्तमोतलाम्योपारितोपि पुनर्वाप्यते न तु तदा যার্থী বিষয়মিতু।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । वारणय तत्, तस्थापि हिंसाले दृष्टापादनस्य सुकरवात प्राथ- चित्तादिहासस्य वाचनिकत्वात् । मोन्दोपाध्यायस्तु सकलरिपुक्षयकामकृतदुर्गामाहाम्यपाठादे: (१) अदृष्टद्वारा रिपुमरण हेतुत्वात्तद्दारणायादृष्टाधारकत्वं विशेषणमा- वयक, न हि ग्येनवमोऽपि हिमवेति परेण सुवचं, गर्वस्य सर्वदा तच हिंमाग्यवहाराभावात् प्रायश्चित्तामुपदेशाच। अतएवाविगा- नेन तर मिष्टानां प्रवृत्तिरपौत्याः । मिश्रास्तु नरकविशेषजननौपयिकरूपमेव दह लक्ष्यं । नच नात् । इदमाum-माHTTTकिन्त भरकटलं नरक- परेण स्वचत्वात् किन्तु त्रिमन्ध्यस्तवपाठ एवातिप्रसङ्गो बोधः- मरणोदनेत्यस्य प्रयोजनं दर्शयति, 'अतएवेनि, भोकुरात्महन्तृत्वं परिवेषयित मणहन्तवमित्यन्वयः, 'अणपाकेति खड्दाभिघातान- नर प्रणपाकपरम्परयेत्यर्थः, 'विलम्बेन विषप्रयोगेए चेति विष- प्रयोगेन विलम्बेन चेत्यर्थः, यच मरणं तत्रापति शेषः । तथापि मत्तु भरकविशेषजनकताप्रयोजक रूपमिह विवक्षितं तस्यैव प्रकृत- त्यानरकविषहेतुरा न मरणानुकू'नयापारमात्र यकामकृते तत्प्रसङ्गात् पाईपलबलात् तद्यापारकर्तुरेव तन्नरकविरोधमागित्वात् कर्ता च त- दिछापकतदिपयकतिमान्न तु वदिषयककृतिमन्मात्रं अतएव तन्न एयपदेशो मतो भूतं न तु मया छतमिति, यथा च तदुद्देश्यकत्वपूर्वकत्वं तपादृशादारकालमपि घरवारकष्टतेः कर्ट वानवांकात्यात्, अतएव घटमोहा न सत्कति यवनियते, तभ नरकविशेषजनकताप्रयोजक तयापारपस्वमिति कटस्वनि हातदिशेषणमिति तचित्त्वं, तावता भरवं अधि वनस्यापारकत्वबाधकामावात् । न हि मरणा- ·सत्त्वचिन्तामणै वनुनिष्पादिमरणफलकत्वं गललग्नान्नमरणे स्वहन्त- त्वापत्तेः। अन्योद्देभेन क्षिप्तनाराचेन हते मामले ब्रह्महत्वं न स्यादिति चेत्, न, इष्टापत्तेः व्यपदेशस्तु खड्गाभिघातादेरदृष्टाद्वारा मरणप्रयोजकलात् नदुद्देन तलाइनि भाकः। पूर्वोक्तलक्षणपरित्यागे हेतमाह, 'न बिनि, 'मललमेति। नमा हिमेव प्रत्यवायाभावम्त वाचनिक एव यथा स्पतिः "क्रिय- मायोपकारे तु मृते विप्रे न पापभागिति(२) वायं। तथा व्यवहारापत्तेः, प्रत्यवायाभावान यवहार इति चेत्, न, मति व्यवहार्य तस्याकिञ्चित्करत्वात् वैधपणघातस्य हिंसातव्यवहाराश। न च ततस्मतिपय तस्य हिंभावाभावेन प्रत्यवायजनक- वस्यामम्भावितलादिनि वायं । न्यायमूलस्मत्यन्तरवदुपपत्ते । 'छापतेरिति । न चेकमेव ब्राह्मणमुद्दिश्य चितनाराचेन तदति- रिकवाधाणे इतेऽपि ब्रह्मवधो न स्यात् जन्मरणस्य तथानुद्देमादिति বা। রামৗম্বৰূল্লাল্লহমদহ্মত্যাখা গৰ गदिमायास्तचाप्यनपायात्, न हि त्रादिविशेषघटिता ब्रह्मादिया 1) न दोधभागिनीति क.. कूलश्येनयागान्तर्गतव्यापारकलापेऽपि कर्तव्ये शरदृरवारको। न र मरणकर्टवमेव नरकविप्रेषत्रममिति दार्थ 1 खडावातादिना पत्र সময় নগৰি নাপাই। পথি মায়া সীবিদায়াবি মাই धमादादः कढत्वं, तदुपादाने गौरवादमदादिशानामभ्यवादिति प्रकार।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २२५ । गौणः प्रयोगोलक्षणयापि समर्थयितुं शक्यते तत्पधे- ऽतिग्रसङ्गोवारयितुं न शक्यत इतीदमेव विनिगमकं । अतरव" अतदुद्देशेन कृतेऽपि निषिद्धे प्रायश्चित्ताई- मुक्त। अननुगमापत्तेः। ननु ब्रणपाकपरम्परया मृत एव तद्यपदेशो गौणोऽस्तु तथाचानुनिष्पादिमरणफल्लकव्यापारस्वरूपमेव हिंसालमस्तु विनिगमकाभावादित्यत श्राह, 'प्रयोग इति, 'तत्प' अनुनिष्पा- दीत्यादिलक्षणपने, 'अतिप्रमग इति, गललमानमरण इति शेषः। 'अतएव' गौणहिंभाव्यवहारादेव। न चैवं पित्रा मात्रा वा शिक्षार्थ चपेटमहारादिना दैवात् मृते प्रामाणे हिंसा न स्यात् तन्मरणी- देशेनारुतत्वादिति वाच्यं । दयापत्तेः प्रत्यवायोऽपि न तत्र तथाच मतिः "फियमाणोपकारे तु मृते विप्रे न दोषभाक्" इति । नम्वत्र मरणं प्राणस्य फ्रियाविशेषो वा विभागविशेषो वा संयोग मविशेषो वा। न चैतेय्येकतर इति वाचं। अन्यतमोद्देभेन कृते- ऽव्याः, सर्वमिति चेत्, न, एकमात्रोद्देशेन कृतेऽव्याप्तेः। न च हिमापदम्य नानार्थता, मा हिंन्यादित्यादिश्रुती हिंमापदार्थस्यान- मुगतम्या निर्वचनात्, अन्यतम इति चेत्, न, तथापि मरणमममीलं मिरम्पेदादिकमुद्दिम्य इते यापारे व्याप्तिः । मैवं, मरणपदेनाच भिरपेदादिकमन्नर्भाव्यान्यतमम्य उक्त्वात् । . मरपोनेन्दस्य प्रयोजन दर्भयति, 'थतरवेति । मनु ब्रापाक- परम्परामा व तद्यपदेशो गौयो विनिगमकामावादिन्धत याद, ·सावचिन्तामो अपरे तु अनभिसंहितनरान्तरव्यापारमहारोसत्य हरिनाथोपाध्यायलक्षणं दूषयितुमाइ, 'अपरे लिनि, भरपा- भाधनवमात्रोको खड्गकारस्य सङ्गघटनायाथ हिंसावापत्तिः अत- उकं त्यान, तस्य त् नरागारव्यापारः खङ्गमाणाभिधान एवं हारमिति नातिपमङ्गः तथाऽपि अन्ने विषप्रयोगेऽव्याप्ति तस्य हि नरान्तरल्यापारो भोजनमेव द्वारमत: 'अनभिमंहितति, भोग- नन्तु अभिहितमेवेति अनेनेदं भोकयमित्यभिमन्याय विषप्रयो- गात् श्रतएव परदारा विषं दत्त्वा मरणेऽपि गत विशिव्यतिरे- कात्, अनभिसंहितप्राणक्रिया दारक-खड्गाभिघातादिन हाय 'नरा- গনি বিষন্ধনমিনমিলঃ, সাহফিহা ন ল ন্য- पारः माणस्य नरवाभावात् प्राणक्रियाया अपि परम्परया हिंसक भरस्यैव व्यापारबातदोपतादवस्थमतो हिंसकभिनेति । पदा देवानाक्षणमरणसाधनस्य अन्योद्देशन दिनाराचक्रियायाः मा हाय हिंसकभिनेति, अन्यथा तत् कियाथा अनभिसंहितार- আঘাঃ মশা লিন্নাথৰশিগান গৃঃ নৰ दारवादव्यायापले, इत्यञ्च ब्राह्मणप्रापाराभिघातो न सिकन- रभिन्नन्यापारः पाप-भरयोनरवाभावात् प्राधपस्य तु तदजनक लात्, अभिमंहितनरान्तरव्यापारं दारीखत्योयुको खट्नधानादार- 'प्रयोग इति, 'तत्पक्ष इति, अनुनिष्पादौयत्रेयर्थः, 'यतिप्रभ इति, মমি বনি হয়, ‘নিনিনি বিসিমিহিয়, যই ণায় যা যাহার বিদ্যাবদিহির রায় ·भब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २२३ मरणसाधनं हिंसा खगकारस्यानभिसंहितनरान्तर- व्यापारद्वारा मरणसाधनत्वं तस्य हि नरान्तरल्या- पारो नाभिसंहितः किन्तु धनलाभ इति खड्गकारो न घातकः । विपस्यान्ने प्रक्षेपेण नरान्तरव्यापारी भोजनमेवाभिसंहितः अनेनेदं भोक्तव्यमित्यभिसन्धाय विषप्रयोगादिति हिंसैवान्ने विषप्रयोग इति । तन्न । च्याप्तिरिति नजदयं । न च दैवान्महिषादिमरणमाधनेऽन्योद्देशक- कृपादावतिव्याप्तिः तस्थानभिमंहितमहिषव्यापारद्वारकत्वेऽपि श्रम- भिमंहितनरान्तरव्यापारद्वारकलाभावादिति वायं। नरपदस्य प्रा- पिमाघपरत्वात् । न चैवं ग्युनोऽपि हिंसा स्यात् अपूर्वस्थानभि- मंहितलाभावादिति वाच्यं । अमिान्मते तस्यापि लक्ष्यत्वात् श्रुतिस- गतियोकरोत्यैव । सद्गकारैऽतिव्याप्तिमुद्धरति, 'खड्गकारस्येति, सपटनामादाय खड्कारे इन्तृत्वप्रमङ्गं निराकरोनि, 'नस्य हौति, 'म धानकः, षट्घटनामादायेत्यादिः । यद्दा खड्गघटनामादाय सकारे रन्तुलप्रम निराकरोति, 'सहकारस्येति, करणं कारः घटनैति यावत्, 'तस्य हीति तल्कनुहोत्यर्थः, यथाश्रुते 'पद्कारी म पातक सत्यमिपन्यामङ्गतेः । ननु अनभिसंहितलं मरण हेतवे- मामभिडितलं विवचितमतः परिवेपके न प्रमङ्गः इत्यत श्रा, मिति नातिया ति मावः। यत्र नोऽपि सहाय वेत्यन्ये । सादापत्र मरयं तत्परिग्रहाय नभइय, मायसाधनमियुक्त खड्ग- ·सावचिन्तामयो गललमकवलायर मरणं तब परिवेपयितुर्घातक- तापातात् अनेनेदं भोक्तव्यं इत्यभिसन्धाय परिवेपणा- होत्तुरात्महन्तृत्वापत्तश्च अनभिसहितनरान्तरव्यापार- মীয় মহাযানুষ্ঠানান। স্বন- एवाव्यवहितप्राणवियोगफलको व्यापारी हिंसा 'व्रण- पाकपरम्परया मते तु हन्तृत्वं व्यापारस्याव्यवधायक- त्वादिति निरतं । स्यादेतत् नेष्टसाधनता विधिः नित्ये सन्थ्योपास- 'भोकुरिति, 'श्रतएवेनि भोकुररामइन्तवापतेरेवेत्यर्थः, 'व्यापार- स्थाव्यवधायकत्वादिति, नथाप येनोऽपि दिसेव व्यापारस्थाव्यवधा- यकलादिति भावः । न चानुनियादौत्यनेन पौनकर, नायव ঘনৰাকাৰ সংঘ বিবিন ঋণ ৰ আনৈজৈায়ালমিনি भेदात् । यदा पूर्वलक्षणे भरणपदं विभाग-संयोगध्वंमधोमध्ये यत् परं तदन्यपरमात्र वियोगपदमिति भेदः । मौमामकः पाकने, 'स्थादेतदिति, "विधिः विधिप्रत्ययार्थः, ' कारस्यामि हिंसापत्तिरियत उक्त, 'नरातरापारमहाशियेति, करे विधप्रयोगस्याप्तिवारयाय 'घनमिसंहितेति, धन्यो क्षिप्तमाराचन इन्तत्वपरिग्रहायान्तरयदमियाका बन्दर्य थापायेऽस्य मरवं जनयत्ति- त्येवमाकारकमिसन्धान विवक्षितमिति परिवेषणे नाविप्रसा यह. ছ, গাহিবি, নগ্ন পাহমান, বিমানবাবিনি ম্য। 'व्यवएवेति भोछुरामा तत्वं स्थादित्यर्थः, 'ययवहिति, पर्व काला ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २२५ मादौ फलाभावात् । अथ नास्येव तत् नित्यं यथार्थ- वादादिकं विधिवाक्ये वा न फलं श्रुतमस्ति “सन्ध्या- मुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः। विधूतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोक सनातन" इत्याद्यर्थवादात् "दद्या- दहरहः श्राद्धं पितृभ्यः प्रौतिमावहन्” इत्यादिविधि- वाक्यश्रवणाञ्च, कृत्वाचिन्तयातूच्यते, यत्र न फलश्रुति- स्तत्र विश्वजिन्यायात् स्वर्गः फलमिति चेत्, न, काम- नोपाधिकार्यत्वेन यागन्नित्यताभङ्गप्रसङ्गादहरहा- फल मिति, 'सलाचिन्तया' प्रौढ्या, वस्तुतः सर्वत्रैव फलश्रुतिरस्येवेति भावः । 'कामनोपाधिकार्यत्वेनेति फलकामनाजन्यकतिमाध्यत्वेने- त्यर्थः, 'यागवत्' काम्ययागवत्, “नित्यताभङ्गेति शौच-तत्काल- जीवित्वादिविशिष्टदिजमाचकृतिसाध्यतारूपाया नित्यताया भङ्ग- प्रमादित्यर्थः, 'मात्रपदं माकल्यार्थकं, कथं मन्ध्यावन्दनम्य तादृश- नित्यता कथं वा तद् रत्युभयमुपपादयति, 'प्रहरहायुत्या हौति अहरहः मन्ध्यामुपामौतेति श्रुत्येत्यर्थः, 'तत्कान्नेति सन्ध्यावन्दनत्व- मामानाधिकरप्लेन गौध-तत्तत्कालजीवित्व विशिरदिजमाचप्रत्येकश- तिभाध्ययमवगतमित्यर्थः, एक मन्ध्या कामगौवित्वविगिरतिमायवक्ष ध्यतएव प्यवधानं हान्यागिदिप्रयोजयवधानामाव इत्यपोनहार । प्रदपाकपरम्परामते तत्र गोदो एम्तृत्वव्यपदेश इन्दतं, यघ घ इन्तत्व मुख्यमे पे बाद, 'प्रति, दिसादिति, तथाध निदयाई पिटगतप्रोतिरेव ·४ सावचिन्तामो श्रुत्या हि तत्कालजीविमाकृतिसाध्यं सन्ध्यावन्दन- मान्यमन्ध्याकालानमन्ध्यावन्दने विशिष्टहनिमाध्ययम्य त बाधान गौच-तत्कालभौविलादेरधिकारिविशेषणतया पदाथ्याहारादधी- ध्याहारा तमामः वीश चनात्पर्य्ययाहिकेति भावः । अालम्बा- भावभ्य दिनविशेषणावं द्रष्टव्यं, अन्यथा वाधापनः । न विमाह- स्यादिना मन्ध्यावन्दनाकरणे प्रत्यवायो न म्यादिति वाच्यं । प्रत्य- वाययोधकवाको पालम्याभावादेरप्रदेशात् । न च सन्ध्यावन्दनव- ব্যালাথিয়ন নানিগৰীঘন ধন্যবাদ कर्तव्यत्वं न प्राप्त मन्ध्यावन्दनलावच्छेदेन नदुपगमे वाध: मावि- স্বান্ধাভীৰিলার্তিবিমিষাবিৱিসজনিষাঘলানীনবি- न्दने विरहात एकमुरुपौयतिमाध्यत्वस्यापरपुरुषोयमध्यावन्दने विरहाचेति वायं। तासन्ध्याकालजीवित्वविशिष्टकृतिमाध्यवस्थ नामन्ध्याकालीनसन्ध्यावन्दन एव सम्भवेन सन्ध्यावन्दनबमामाना- धिकरणेन तादृशकतिमाध्यत्वावगमेऽपि फलतः सन्ध्यावन्दनमारस्य कतिमाध्यतावगमात् मर्चेषामेव सन्ध्याकालानां प्रातिखिकरूपेण জীবিকৰিবহন সমন, ল ফ্ল্যাভেলীবিনবিশিষ্ট- লিমাঘলাকালীন স্বনি, বিন্নিহেনিগুনিষ্ট " ग्रालयामावाद्यपि दिनविशेष हराथमिति । पालमित्यर्थः, यावनित्य नैमित्तिकानुशानस्यावश्यं ब्रह्मलोकावाविसकत्यापि ·शब्दास्यतुरौयखण्डे विधिवादः । २२७ मवगतं, कामनोपाधिकार्य्यत्वे च यदा फलकामना नास्ति तदा तत्समय एव तत्कर्तव्यता न स्यात्, न हि तत्काले फलकामनावश्यम्भावः, प्रमाणाभावात् । किञ्च प्रथमप्रवृत्तेतरनिरपेक्षाहरहः श्रुत्या जीवि- . तत्र वाधादिति भावः । 'कामनोपाधिकार्यत्वे पैति फलकामना- धौनकृतिमाध्यत्वे चेत्यर्थः, 'यदा' यस्मिन् काले, 'फलकामना नास्ति' यत्पुरुषस्य फलकामना नास्ति, 'नदेति, 'तत्समये तदा तत्कः- व्यतेव न स्यादिति योजना, 'तत्समये' इत्यस्य च सन्ध्याकालः समयो यस्येति व्युत्पत्त्या तत्सन्ध्याकालवन्दन इत्यर्थः, 'नत्कर्त्तयतेत्यस्य च तासन्ध्याकालजीवित्वविशिष्टस्य तत्पुरुषस्य तत्कर्त्तव्यतेवेत्यर्थः, 'न हौति, 'तत्काले' सन्ध्याकाले, 'फलकामनावश्यम्भावः' शुधि-तत्का- लगी विवादिविशिएमावस्यैव फरतकामनावश्यम्भाव:(१) । सन्ध्यावन्द- नस्य फस्तकामनाधीनकृतिमाध्यत्वे प्रमाणमपि नास्तीत्याह, 'किञ्चेति, 'प्रथमप्रवृत्तेति मथमोत्पनेत्यर्थः, 'इतरनिरपेवेति गान्दानुभव- जनने वाक्यानरनिरपेवेत्यर्थः, यदा इतरनिरपेक्षः मन् प्रथम- प्रवृत्तेति योजना, अर्थवादनिरपेक्षः मन् प्रथमशाब्दबोधजनके- त्यर्थः,(२) 'जौविमाचम्माधिकारोऽवगत इति सन्ध्यावन्दनवमामा- (१) तत्पश्यीयतत्पलकामनासत्त्वनियम इति घ• । (1) थदादमिरपेक्षा सती प्रथमशाम्बोधननिकेत्य, इति का। पौवादेगा, 'म यति धभ्युपगमवादेनेत्यर्थः । 'प्रथमेति, नियोगविधि- ·२२८ सत्त्वचिन्तामो मावस्याधिकारोऽवगतस्तथाच तत्सापेक्षचरमप्रहत्त्व- र्थवादोपनौतफलकामस्य न तत्राधिकारः प्रथमप्रर- नाधिकरण्येन गौच-तत्कालगौ दिवादिविशिरस्य सर्चस्य प्रत्येक कृतिमाध्यत्वमवगतमित्यर्थः, 'तत्मा पेक्षेति, भवनमते बहर.अति- बोधितं यत् मन्ध्योपासनजन्यमिष्ट तत् किमित्याज्ञायांक अहरहः- श्रुतिमापेक्षा मम् चरमप्रवृत्तिथरमं शाब्दबोधशनकोयोऽर्थवादः नदुपनौतं यत् फलं तत्कामस्य, 'न तत्राधिकार.' न कृतिमाथ- तावगम इत्यर्थः, "विरोधात्' अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । मियानुयायिनस्तु ननु अर्थवादवलात् कामनाविशिएकतिमा- ध्यत्वे अवगत(१) विशषणभूतकामनाया अपि तद्गोचरसतिहेतुल ধিঃী ঋদ্ধ সুনিষিদ্ভুলীবিদলি নিধল গীবিমাথায় লবানী সামৰয়াৰ মালমিনীষাবাস জামদাবিrি- प्रकृतिमाध्यत्वावगम एव न सम्भवतीत्याइ, 'किश्चेति, 'प्रहरइति- विरोधादिति बहरहायुया कामनाविशिष्टकृतिमाध्यत्वाम्बयप्रयो-' जकोभतायाः कीदृशस्य तासानिमाध्यमित्याकाहाया विघटकाला दित्यर्थः, अहरहःश्रुत्या प्रथमतो जीवित्वादिविशिष्टस्य कृतिमाय- वावगमे तादृशाकाहाया अमावादिति भाव इत्याड़ा। (१) पहरहश्रुतियोधित सभ्योपासनगन्यामर किमियामाहादारेडि पुर (२) सिद्ध इति क.. रादौ प्रवर्तत इत्यभ्युपगमादिति भाव 1 दहापेक्षति, नियोगमलाका सामन्य प्रत्तिरिति भाव । 'प्रथमेति, उपगोष्यविरोधादित्यर्थः, गन्देय ·शब्दारधतुरोयखगड़े विधिवादः । २२१ त्ताइरह श्रुतिविरोधान्नित्ये फलश्रुतेरर्थवरतित एव स्तुतौ तात्पर्य । अतएव प्रत्यवायपरिहारोऽपि न घेल- तत्कामनोपाधिकार्यत्वे नित्यताक्षतेः। किञ्च नित्य कर्त्तव्यतावोधनात् प्राक् न प्रत्यवाये प्रमाणमस्ति विधेः । नम्वेवं "दद्यादहरहः श्रद्धमित्यत्र फन्तश्रुते: “मन्ध्यामुपासते ये वित्यर्थवादस्य च का गतिरित्यत आह, 'नित्यदति, ‘फलश्रुतेः' विधिवाक्ये फस्तश्रुतेः, 'अर्थवादस्य चेति फलबोधकार्थवादस्य चेत्यर्थः, 'स्तुती' स्तुतित्वे, 'तात्पर्य' वारभिप्रेतत्वं, 'तत्कामनोपाधौति प्रत्यवायपरौहारकामनाधीनकृतिमाध्यत्वे इत्यर्थः, 'नित्यतारतेरिति गौच-तत्कालगीवित्वादिविशिष्टदिजमात्रकृतिमाध्यतारूपाया नित्य- ताया भङ्गापत्तेरित्यर्थः। प्रत्यवायपरिहारस्य फलवे अन्योन्या- श्रयोऽपि भवतीयाह, 'किश्चेति । मियानुयायिनम्न 'निस्तापतेः' प्रत्यवायज्ञानं विना प्रवृत्ति- विषयवाभावापत्ते । ननु प्रत्यवायाप्रतिमन्धाने तत्कारणं नास्येवे- त्यपेष्टापत्तिरित्यतोऽन्योन्याश्रयरूपं दोषान्तरमाह, "कितीत्याः। 'नित्य रति, 'कर्तव्यताबोधनात्' विधिना कर्त्तव्यतायोधनात, 'प्राक् न प्रत्यवाये प्रमाणमस्तौति न प्रत्यवायत्वरूपेण प्रत्यवायजा- नममीत्यर्थः, 'विधेरिति परमी, यत इत्यादिः, 'कर्तव्यत्वं' पागुते का दिन थार, 'लिन्य इति, साध विधिशप्तिमवसीदन्तो- मुताति तदुई "विधिमारिवमोदन्तो सुधादिमिरतम्यत इति, ·शब्दास्थतुरीयखण्डे विधिवादः । २६९ न्तरादिशिय प्रत्यवायानुपस्थितावपि विधिजन्योपस्थितित एव विशिथ्य प्रत्यवायपरिहाररूपेष्टसाधनत्वावगमसम्भवः विशिष्य फल- जानाभावेऽपि सामान्यत इष्टत्वेन दृष्टसाधनतावोधे बाधकाभावश्च । तथापि सामान्यत पूरत्वेन दृष्टसाधनत्वस्यैव विध्यर्थतया विधितोन विभिय्य प्रत्यवायपरिहाररूपेष्टसाधमनत्वोपस्थितिसम्भवः न वा विशिय्य फलजानाभावेऽपि मामान्यत दरलेन दृष्टसाधनताबोध- सम्भवः विशिय्य फलेन मममियस्याभेदेनान्वयवोधजननं विना दएमाधनतावोधजनकत्वम्य विधेरव्युत्पन्नत्वात् । अतएव स्वर्गकामोय- लेतेत्यादौ यागः स्वर्गाभिन्नेटभाधनमित्यन्वय इत्यभिमानेनेदं । वस्तुतस्तु विशिय्य फलज्ञानाभावेऽपि मामान्यत दृष्टत्वेन इरमाधन- ताबोधे वाधकाभावः, अन्यथा विश्वजित्स्यलेऽपि प्रथम सामान्यत- दएमाधनत्यज्ञानामम्भवात् परन्तु प्रत्यवायपरौहारस्य फलवे प्रागुन- नित्यताक्षतिः परोधारस्य नित्यतया फलवासम्भवो वा वक्ष्यमाण- दोषो बोध्य इति मम्प्रदायः । केचित्तु 'न प्रत्यवाये प्रमाणमिति, न तत्करणाभावस्य प्रत्य- वायजनकत्वे मानमित्यर्थः, 'विधेरिति पञ्चमी, यत इत्यादिः, 'कर्तव्यत्वे' प्रहरहकर्तव्यत्वं, 'कर्तव्याकरण इति प्रतिदिनकर्त्त- व्यत्वेन वेदवोधिताकरणत्वेन हेतुनेत्यर्थः, 'प्रत्यवायकल्पनं' तत्कर- णाभावस्य प्रत्यवायजनकत्वकल्पनं, 'फलाभावेनेति, प्रत्यवायपरीहार- रूपफस्लमाधनत्वाम्बयामम्भवेनेत्यर्थः, 'प्रथम' सन्ध्यावन्धनादिकरणा- भावनिष्ठप्रत्यवायजनकबजानात् पूर्व, 'मूक एव' तव मते शाब्द- शोधाजनक एव, भवनाते कृतिमाध्यत्वविशिष्टफलधाधनत्वस्य विध्यर्थ- ·२३२ वचिन्तामगो अपरे तु न विधेः कर्तव्यत्वमवगम्य कर्तव्याकरणे प्रत्यवायकल्पनं येनान्योन्याश्रयः किन्तु निन्दार्थवा- तया फलसाधनलमयोधयित्वा कृतिमायवोधनेऽपसामर्थ्यात् । न च मन्ध्यावन्दनादिकरणभावनिष्ट प्रत्यवायजनकालज्ञानात् पूर्व मध्यावन्दने प्रत्यवायपरीहाररूपफलसाधनबान्वय एव कुतो न मम्भवतीति वायं । विधिवाक्ये प्रत्यवायपरीक्षाररूपफलश्रुतेरभावेन सन्ध्यावन्दनादिकरणाभावनिष्ठप्रत्यवायजनकबज्ञानस्यैव वि सन्ध्याबन्द नादिनिध्प्रत्यवायपरौहाररूपफलमाधनवप्रतीतो तात्पर्यग्राहकवान নাৰীধাৰাঘলয়নীনী নবীনবসনিযীমি নিবিষয়- वस्यान्वययोजकरूपतया योग्यतालेन घोग्यताज्ञानाभावाचनि লি:। লৰ স্বাৱল্যবিবমিবলিঃসন্ত্রথলবন্ধ- नन्तरमेव विधेः प्रवृत्तिः स्यादित्यत श्राइ, 'एक्शेति, प्रत्यायपमिती' प्रकरणनिष्ठप्रत्यवायजनकत्वप्रतीतो, 'विधिप्रवृत्तिः विधितः शाब्द- बोधः, 'कर्त्तव्याकरणे' वेदवोधितप्रतिदिनकर्त्तव्यताकाकरणवेन हेतु- ना, प्रत्यवायकम्पनामिनि प्रत्यवायजनकावज्ञानमित्यर्थ इति प्राडा 'कर्तव्यवमवगम्येति, कर्नया' कृतिमायवे मति प्रत्यवाय- परिक्षाररूपफलजनकवं, 'कर्जयाकरणे वेदवोधितप्रतिदिनकर्तव्य ताकाकरपात्वेन हेतुना, 'प्रत्यवायकत्यनमिति सम्प्रदायमते प्रत्यवा- थवरूपेश मत्यवायानुमानमित्यर्थः, केषाञ्चिन्मने तु मध्योपासना- भावस्य प्रत्यवायजनकबज्ञानमित्यर्थः, "निन्दार्थवादेन' निन्दार्थ- विहिताकरणस्यैव प्रत्यवायहेतुत्ववोधनादिति भाव । निन्दादादेखि ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । २३३ देन प्रायश्चित्तोपदेशेन चोपासनस्य प्रकृत्यर्थस्य ताव- यापारस्वरूपस्याभावः प्रत्यवायहेतुरवगतः, तथाच सन्ध्योपासनाभावः प्रत्यवायद्वारा दुःखसाधनं, तद- भावः सन्ध्योपासनं दुःखसाधनाभावत्वेन फलं, प्राय- श्चित्ते पापध्वंसदिति तत्साधनत्वेन तिर्वाध्यते वि- धिना। न चैवं प्रत्यवायपरिहार एव फलमस्त्विति वाच्च। परिहारस्य प्रागभावरूपत्वेन अनादितया . वादविषयत्वेन, 'प्रायश्चित्तोपदेशेन' प्रायश्चित्तविधिविषयत्वेन, 'प्रह- त्यर्थयेति “नोपास्ते यश पथिमामित्यादावुपास्तिधात्वर्थस्येत्यर्थः, 'फल' दएं, 'माययित्ते' प्राययित्तस्य, 'तत्साधनलेनेति सन्ध्योपा- मनरूपेटमाधनत्वेनेत्यर्थः, 'कतिः' सन्ध्योपासनविषयिका कृतिः, कृतौएमाधनताजानमेव च प्रवर्तकमिति भावः । न चैवमिति, "एवं' उतरीत्या अन्योन्याययाभावे, 'प्रागभावरूपत्वेनेति अत्यन्ता- यद्यपि तस्य साक्षान प्रत्यदायहेतुत्वं विषयस्तथापि तादृतार्थवादविषयत्वस्य प्रत्यवायहेतुत्वव्याप्यत्वात् तेन लिनेन तदवोधनादिति भावः । 'प्रायश्चित्तेति नदिययस्वम्य सहापात्वादिति भावः । सन्ध्योपासनाभावप्रायश्चित्तमिति आम्दात् प्रतोते प्रायश्चित्ते प्रायशितपदार्थालोचने क्रियमाणे "प्रायः पापं विशानीयापि तस्य विशोधनमिति तदर्थसतियाइकार्थवादप्रत्तो माप- नाककर्मप्राप्तो पापस्य हेत्वाकाडायामुपस्थितस्य सन्यावन्दनामावस्य हेतु- तारा ति भाव इत्यन्ये । इएसाधनत्वमुपपादयति, 'सत्ताधनत्येनेति, तत्- एतौरसाधनताशानस्यैव तत्र प्रवर्तकावमिति मतेनेदं । न चैवमिति, 'एवं' 30 ·वाचचिन्तामणौ असाध्यत्वात् । न च उपासनाकरणं प्रत्यवायहेतु:- पासनाभावः तथाच दुःखसाधनाभावत्वेन ऋतिरिया न तूपासनमिति वाच्यं । निन्दार्थवादस्योभयत्र सवेन उभयस्यापि तयात्वादिति, तन्न, एवमपि काम्यत्वे नित्यताक्षतिग्रसङ्गात् । किञ्च "अकुर्वन् विहित में- मत्यादिना "नापास्ते यश्च पश्चिमामित्यादिना च करणाभावस्यैव प्रत्यवायोतुत्वं वाध्यते न तु तद्दिपया- भावस्य, अन्यथा अकर्तुः प्रत्यवायो नान्यस्येति कर्ष भावरूपलेन वेति शेषः, "माध्यत्वात्' मन्ध्योपासनाद्यजन्यवान् । ‘নিবিষ্টনি অথবাশীঘনিষ্টি, নব্য থাম্বনাথ- क्षतिमाधनत्वमुपासनागोचरकृतौ वाधितमिति कुतोविधिरिति भाव.(९), "उभयवेति सन्ध्योपासनाभाव-तत्करणाभावयोरुभयो- रेवेत्यर्थः, 'कान्यत्वे' सन्ध्योपासनारूपफल्लकामनाधीनकृतिमाध्यले । 'किशेति, 'नोपास्ते इत्यत्राण्यानार्थकतो नमर्यान्वयादिति भाव । 'अन्यथा' विषयाभावस्येव प्रत्यवायहेतुले, 'नान्यम्येति न कर (१) कुत स्वेदमिति भाव इति यः । प्रत्यवायरिहारस्योक्तगव्या प्रथमोपस्थितत्वे, 'यतिरिति तथाध कृतावधि नेग्रसाधनतान्वय इति माव । 'उभयलि सन्योपासनामावे तदकरणे चेयर्थ, "एतत् सध्यावय प्रोक्त ब्राह्मण्यं पदधियित । यस्य नाम्यादरतत्र र मनाक्षण उच्यते । इत्यादेशभयसाधारणत्वादिति भाव । 'नोपात रवि নয় নিলাল্লীহষযিনিনি। পুৰু বিঘা भावेऽपि निन्दावाद इत्यत याद, 'धन्यति, सथाचानन्यायाम .

·शब्दान्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २३५ - स्यात् विपयाभावस्य साधारण्यात्। वस्तुतस्तु कृति- साध्यत्वे सतीप्टसाधनताज्ञानं प्रवर्तकावेन नियंढं। न च कृतौ कृतिसाध्यत्वमस्तीत्यतो न किञ्चिदेतत् । नव्यास्तु नित्यापूर्वप्रागभावो दुरितद्वारा दुःख- रित्यर्थः, 'विषयाभावस्येति उपासनारूपक्रियाया अमावस्येत्यर्थः, 'माधारण्यादिति उपासनाकनुरात्मन्यपि सत्त्वादित्यर्थः, क्रियायाः आत्मन्यममदायादिति भावः । न च स्वजनककत्यायवलक्षण- परम्परामम्बन्धेन तदभावोऽतरिति वाच्यं । तादृशस्य सम्बन्धत्वे प्रभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे च मानाभावादिति हृदयं । यद्दा एतदस्वरमेनेवाह, 'वनुतस्विति, 'कृतिमाध्यत्वे मतौति कृतिसाध्यत्व- विशिष्टेटमाधनत्वस्य जानमित्यर्थः, “निर्मूढं' न्यायमते निर्वृदं । 'न चकताविति, तथाच विशिष्टेएमाधनताजागस्य तत्रामम्भवात् कुतस्तदिगिटेटमाधनताजानात्प्रवृत्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं यनेतेत्या प्रत्यर्थे इएमाधनत्वान्वयम्य व्युत्पत्तिमिद्धत्वेन अत्र कृतौ मदम्पये व्युत्पत्तिविरोध इत्यपि द्रव्यं । 'एतत्' अपरेतमतं । 'नव्याः' नेयायिकनव्याः, "नित्येति नित्यजन्यापूर्वस्य मागभाव- (" नवीनान्विति क• ख.। करणाभावस्यैव प्रत्यवाय हेतुत्वे तात्पर्य । 'विषयेति माजनादिक्रियायाः शरीरनियत्वेन कर्तर्यपि तदिरादित्यर्थः। यस्तु घोक्तगया उपासनस्यैवे- पदेन सत्यतेरिएमाधगत्वं तथापि हतियाध्यत्वामावादेव न प्रत्तिरित्याह, 'पसससितोति प्रकाशन ·२३६ तत्वचिन्तामणौ साधनं तदभावोऽपूर्व दुःखसाधनाभावत्वेनेष्टं तत्सा- धनत्वेन कृतिसाध्यत्वेन च सन्ध्योपासनं विधीयते इति, सन्न, निन्दार्थवादादिना सन्ध्योपासनाभावस्ताद- करणं वा मत्यवायहेतुरवगतो न त्वपूर्वाभावः प्रथम इत्यर्थः, एतरमन्ध्याकालीनमन्ध्योपासनजन्यापूर्वस्थ प्रागभावः का- मानवच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धेन तत्तत्सन्ध्याकालमहात. सन् ः रितजनकः तेन प्रागभावस्थानादित्वेऽपि न मततं दुरितोत्याया- पत्तिः । एकसन्ध्योपाधनजन्यापूर्वप्रागभावस्य प्रतिसन्ध्याकालमा- জায়ৈ হুনিগনলবাৰখাৰ বলধম্মাহ্মান্ধীলন দীঘাষণ- विशेषणं, सन्ध्याकालस्य दण्डव्यात्मकनया घरमदण्ड तसन्ध्या- वन्दनकस्यापि प्रथमदण्डे दुरितोत्पत्तिवारणाय सम्बन्धविशेषानु- पावनं, कार्यतावच्छेदकच मन्ध्याकालभेदविभिन्नदुरिननिष्ठवेशाय- मेव तेन न परस्परं व्यभिचारः । म चैवमपि सन्ध्याकालस्य दध- दधात्मकतथा दण्डवयमेवाहानमन्ध्यापन्दनकम्य धारावाहिकरि- সীমাহলিৰিনি ষাখ। ন্যাকালনিবিঘীমনি সনি নগ্রাহ্মান্ধীলনৰিছিীব মায়ানবি মনি बन्धकलादिति भावः । "निन्दार्थवादादिमेति "नोपाने पय पनि मामित्यादिनिन्दार्थवादविषयलादिनेत्यर्थः, 'मन्ध्योपासनेति । শাহ্মাণীসমগ্ৰীধামময় বৃহ মন্ত্রীধাম যা भाव इत्यर्थः, 'प्रत्यवाय इतरिति कामानवछिमाधिकरणसम- বিবিয়াখবৰীয়া জিলদিনিব্যায়াম কৰমিকায়।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवाद। प्रमाणभावेन तदनुपस्थितेः विधेः इष्टसाधनत्वबो- धकत्वात् परिशेपेणापूर्वमिष्टं कल्पात इति चेत्, तर्हि विश्वजिन्यायेन स्वर्ग एव फलं कल्प्यतां काम्यत्वस्य त्वयापि स्वीकारात्, किञ्च विधिप्रवृत्तावपूर्वज्ञानं अ- पूर्वज्ञाने च विधिप्रत्तिरित्यन्योन्याश्रयः । न्धेन तत्तसन्ध्याकालसहकृतः मन् प्रत्यवायहेतुरित्यर्थः, कालानव- छिनाधिकरणत्वस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धतया दाकदाचित् कृतकसन्ध्यावन्दनकस्य सन्ध्यावन्दनान्तराकरणेऽपि प्रत्यवायानुत्प- त्तिवारणाय तत्तसन्ध्याकालीनवं सन्ध्योपासन-तत्करणयोर्विशेषणं, सर्वमन्यदुनदिशावसेयं । 'प्रथममिति निन्दार्थवादजन्य गाब्दवोधात् पूर्वमित्यर्थः, 'प्रमाणाभावेन' उपस्यापकपदाभावेन, 'तदनुपस्थितेः' अपूर्वाभावानुपस्थितेः, निन्दार्थवादविषयवस्य तथामिद्धेरिति शेषः। मरते, विधेरिति मन्ध्यामुपासौतेत्यादिनित्यविधेरित्यर्थः, परिशेषण' इटान्तरवाधेन, 'स्वर्ग एवेति, नित्यजन्यापूर्वस्य स्वतः परतो वा पुरुषार्थवाभावेन इएवाभावादिति भावः। 'अपूर्वजानमिति इतरफलयुदामेन परिशेषादपूर्वज्ञानमित्यर्थः, 'अन्योन्याश्रय दति, एतचापाततः विधे. सामान्यतः प्रथममिष्टमाधनत्वमादाय प्रवृत्तौ पवादनुपपाया इतरफतव्युदानापूर्वरूपेटकल्पनमित्यपूर्वजानं वि- मापि विधिपत्तिसम्भवेनान्योन्याययाभावादिति ध्येयं । • विधेरिति, 'तहीति, यद्यपि सर्गकस्पनेऽप्यपूर्वकल्पनमिति लाध- वात्तदेव कन्पयितुम किच सर्गकन्पनेऽपोएसाधानत्वं परस्याप्युपपन्नमेव ·सत्त्वचिन्तामयो यावनित्य-नैमित्तिकनिर्वाहस्य तत्तदाश्रमविहित- कर्मणां सम्यकपरिपालनस्य च ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं श्रूयते, तथाच नित्यस्य सफलत्वमिति केचित् । तन्न। तस्य विधेनित्यविधिमुपजीव्य प्रतिस्तस्य च पला- भावेन प्रथमं मूकत्वात, अन्यथा परस्यरसापेक्षत्वेना- न्योन्याश्रयः तस्मात् कार्यतैव विधिः । ननु नित्य मतान्तरमामन्ते, 'यावदिति, 'कर्मणा' थावन्नित्य नैमित्तिक- काम्यकर्मणां, तेन ‘यावन्नित्येत्यादिना न पौनरुक्त, श्रूयते' विधिना बोध्यते, तथानि, यावतामेव नित्यनैमित्तिकादिकर्मणं खखमाच- जन्यापूर्वद्वारा दण्ड-तकवत् ब्रह्मलोकावाप्तिजनकलादिति भावः । 'तस्य विधेः' ब्रहालोकावाप्तिरूपफलबोधकविधेः, नित्यविधिमुपजी. व्येति नित्यविधिवाक्येन शाब्दबोधजननानन्तरमेवेत्यर्थः, अहरह'- कर्तव्यतादिरूपनित्यलजानस्य नदधौनत्वादिति भावः । 'फलाभावे- नेति फलज्ञानाभावेनेत्यर्थः, इएमाधनलविशिरतिमाध्यत्वस्य दि. ध्यर्यतया तदपहाय केवलकतिमाध्यत्वेनापि बोधयितुमाकाबादिति भावः । 'अन्योन्याश्रयः' नित्यविधितोहरहाकर्तयत्वादिरूपनित्य- । - সথামি কানুন বিনালিহি ম্য, কিছু বিষয় সহ- स्थितो विधिप्रवृत्तिरेव न भवतीत्याह, 'किञ्चेति । 'यादिति, उपाधि है निय-नैमितिक-तत्तदाश्रयविहितकर्मणीभेदः, 'तस्य ब्रह्मलोकावापिस बोधकस्येत्यर्थः । 'नित्यति, विहितपरिपालनतादिना तत्परति भाव'। तह नित्यविधित प्रथमं प्रदततामियत यार, तस्य पेरि ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २३९ वेदात कायंताज्ञानेऽपि प्रयोजनज्ञानं विना कथं प्रवृत्तिः, न हि प्रयोजनमनुद्दिश्य मन्दोऽपि प्रवर्तते इति चेत्, न, नित्ये फलवाधन प्रवृत्तिमात्रे प्रयोज- नजानस्याप्रयोजकत्वात्, काम्येऽपि प्रयोजनजानं न साक्षात् प्रवर्तकं उपायाविषयत्वात् प्रयोजनेऽप्रत्तेच, किन्विष्टसाधनताज्ञानद्दारा कार्यातानाने उपक्षीण- बजानानन्तरमेव ब्रह्मलोकावाप्तिरूपफलबोधकविधिना फलज्ञानं जनयितथ्यं तेन फलोपस्थितौ नित्यविधिना विशिष्टशतिसाध्यवं बोधयितयं इतिक्रमेण योद्धव्यः(१) । 'प्रयोजनजानं विनेति, अमु- कमिटमेतजन्यमिति ऐतजन्यत्वज्ञानं विनेत्यर्थः, एतच्च दृष्ट- विशेष्यकतजन्यत्वज्ञानमपि स्वातन्त्र्येण हेतुरित्यभिमानेन । 'अनु- दिन' नजन्यत्वेनाशाला, 'प्रयोजनजानन्य' इष्टनिष्ठजन्यताज्ञानस्य, एवं मर्चच, 'भानावनकमिति अनन्यथामिद्धत्वे. सति प्रवृत्तिम- योजकमित्यर्थ. उपायाविषयत्वादिति उपायाविशेय्यकवादित्यर्थः, उपायविय्यकजानम्यैव चिकीर्षाद्वारा प्रवृत्तिप्रयोजकत्वादिति भावः । 'अप्रत्तोति उपाथमुगविगेयतया अप्रवृत्तयेत्यर्थः, 'दष्ट- माधनताशानदारेति, 'उपचौणं' उपयुक्त, ददश्च तनिष्जन्यतानि- (१) अन्योन्याश्रय न्यादि बोइय इत्यन्त पाठ क-पुस्तके नास्ति । 'कमिति, प्रयोगमधानमिएसाधनताशानद्वारा प्रतिकारणं न भवति किन्तु कार्यताज्ञानोपक्षीयमिति निर्मयः कथमित्यर्थः । पर्च पलज्ञान- रूपकारयामाशन प्रसिरियामिह तु निष्फमत्वमानस्थ प्रतिबन्धकलान ·নন্দিনী मेव, कथमयं निश्चयः नित्ये इष्टसाधननाजानासम्भ- লাল জানান নি। লন্ত নিষ্ফল रूपकलं तन्ननकासमित्यभिप्रायेण । 'अयं निश्य इति प्रयोजन গাল ভৰাধনাগালৱাৰ। ব্যৱল যৰ সন্থলিঙ্গালী অযুগ্ধ ল নিয়ন্ত বুনি রূৰ্থ লিখা হয়, মেঘনাঘানাক্ষ- হিনি লিয় ব্যকিঃ ভালনাৱাৰাঘৱাৰি, সশসলালঙ্কাদি বীর্ফ। কাৰ্থনামান নত্ব স্বার্থ য়াহ্ স গ্রন্থখলনাগালার ময়নাধীন- ঢিয়ন স্বাস্থ, ব্যানালি, নগ্ন নানালিত্নকাহুনি- ভায়ালী সীমান্যীলপিনি না। যদি গ্রীল- কানিয়ান ন সক্লিনজিল বিষয় নিধন- নৰ নর্থবিীরমলন মহিল্টৰ অন্ধবি, নখাঘীঃ- পর্নালিজনিষায়নামলি-বীলঙ্গুনিয়াযৗজৈ- ঙ্গিমৰণ সন্তুনিষাদানুবাহিনী যখনহাথিয়- বি দ্বনবিন বুনি ছই। ঘুৰ দযৗনতায় সনি- ৪ানহা বল বিনা ঈর্থ গলিবিয়ানি রানা লিল- শখ মনিষপিসায় নি, ‘লশিতি, বিক্ষন তাৰ মাৰ। (1) বিষ মত-বিলি । (২) ফযীলনবত্যিবাধনি ধীএসিবি | মঙ্গলয়াছ, বলিনি, সন্তু যৰি নিজৰ ৰাষ্যত্যয় না।

·सन्दास्यसुरोयखण्डे विधिवाद ! २९१ दुःखैकफचे वा प्रेक्षावतां कथं प्रवृत्तिः, वेदाधौन- कार्यताज्ञानसत्त्वात् सफलपरत्तावपि तस्यैव तन्त्रत्वात्। यत्तु लौकिके निष्फले दुःखैकफले वा न प्रवर्त्तते तदिष्टसाधनतालिङ्गकस्य कार्यताज्ञानस्य वेदाधीनस्य का अभावात्। न च दुःखैकफलत्वज्ञानं प्रवृत्ति- प्रतिबन्धक, सति कार्यताजाने तस्य प्रतिबन्धकत्वा- दयामाधनलं, 'दुःखैकफरले वेति, 'वाकारार्थ, नित्ये इति शेषः, 'कथं प्रवृत्तिरिति निष्फतवादिज्ञानाभावं विना कथं प्रवृत्तिरि- त्यर्थः, उत्तरयति, 'वेदाधीनेति, 'तस्यैवेति कार्य्यताज्ञानस्यैवेत्यर्थः, तथाच निष्फलवादिज्ञानस्य प्रतिवन्धकवे मानाभाव इति भावः । नन्वेवं सौकिकेऽपि दुःखैकफले प्रवृत्तिः स्यादिति दु.खैकफलत्व- जानस्य प्रतिवन्धकत्वमावश्यकमित्यत आह, 'यत्त्विति, 'यदिति 'न मवर्तत इत्यस्य विशेषणं, 'तत्' अप्रवर्तन, 'वेदाधीनस्य वेति अन्य- तरकार्यताज्ञानस्यैकगफिमत्त्वेन हेतुत्वादिति भावः । ददश्च न सम्यक् एवं मति वियजिता यतेत्यचापि स्वर्गकल्पना न स्यात् वेदाधौन- कार्यताजानादेव प्रवृत्तिमम्भवादिति धेयं। 'न चेति, 'चस्वर्यः, 'कार्यताभाने' तादृमान्यतरकार्यताजाने । ननु प्रयोजननिष्ठतान- न्यवमानं विमापि पदि पत्तिस्तदा "प्रयोजनमद्दिग्य न मन्दो- ऽपि प्रवर्तते" इति मकतमामाणिकप्रवादयाघात इत्यतो नित्येऽपि चिस्तु कार्यतापावाभावालदा जपतानादौ दुखेकपषवया धानेऽप्यनाम- 31 ·२२ বিৰিনাময় दर्शनात् । अथ वा काम्ये लिङोऽपूर्ववाचकाचानिये- ऽपि लिकोपासनादिविषयकमपूर्व बोध्यते, तच्च नि- प्फलमपि स्वतएव सुखवत्प्रयोजनं नित्यमभ्यय॑मान- ब्वेति । उच्यते। सर्वच नित्ये फलश्रवणाज्जीविफल- प्रयोजनमार, 'अथ वेति, 'काम्ये' वर्गकामो यजेतेयादौ, अपूर्व वाचकवान' कार्य्यवरूपेणापूर्वशक्तत्वात, 'नित्येऽपि' सन्ध्यामुपामी- तेत्यादावपि, 'विषयक' जन्यं, 'अपूर्व' पण्डापूर्व, 'वोध्यत इति कायंवरूपेश बोध्यत इत्यर्थः। वैदिकलिलावच्छेदेनैव कार्यक्रू- पेणापूर्वशक्तिकल्पनात् तत्र च जन्यतासम्बन्धेन ज्यासनादरचय न तु अर्थवादाद्युपस्थितनालोकावाप्यादिसाधनत्वं तदर्थः, तथा- प्यपूर्वस्यावश्यकवेन गौरवादिति भावः । “तच' पण्डापूर्वञ्च । নন না৭ি জানালার মানাল নিননিন- पार, नित्यमिति तत्तदिहितकालेऽवयं कामनाविषयोत्यर्ष, श्रुतियोधिननित्यतान्ययानुपपत्त्येव तथा कम्पनादिति भाव. ! मामाणिक गौरवं न दोषायेत्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'उच्यत इति, 'फलकामस्येति अर्थवादाशुपस्थितफलकामस्यर्थः, अन्यथा अर्थवादा- -- সুগন্ধাইনাস্থানান্ মাৰিবিনি পিড়ি দুখনা, গ্রন্থ স্বনি, सच्चापूर्व म पूर्वमुपस्थितमिति न तदादाय इसाधनवान्वय इति भार। 'तक्षेति, यद्ययेवमपि काम्यत्वे नित्यतातिरन्यथार्थवादिवर किमपराद्ध वघापि दमणमये वाद्यमेवेति माद । श्रीवोति, प्रयोगशाव विका कहतेनौविमात्रस्याधिकारासम्भवादिति भाव । ধিনাধিমাে ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २४३ कामस्य सम्बलिताधिकारः यथोपरागे नैमितिक सान-श्राद्धादि फलश्रुतेः काम्यं अकरणे प्रायश्चित्ता- दिश्रुतेश्च नियतकर्तव्यताकं, यथा वा पोडशश्राद्धस्य प्रेतत्वविमुक्तिकामनाश्रुतेः प्रेतत्वविमुक्ति हेतुपोडश- श्राद्धे सङ्कल्पं विधाय महाजनानामाचारात् काम्य- त्वं निन्दार्थवादेनाकरणे प्रत्यवायश्रुतेरवश्यकर्त्तव्यत्वं तथा सन्ध्योपासनमपि फलश्रुतेः काम्यं प्रकरणे नर- कश्रुतेः प्रायश्चित्तोपदेशाच्च नियतकर्त्तव्यताकं । यत्तु दिवेफन्त्यमिति भावः । 'सम्वलितः' समुदितः, 'अधिकारः' फल- हेतपत्तिप्रयोजकः, तेन शचि-तत्कालजीवित्वं फलकामना च दयमेव नित्यक्रियाजन्यफलहेतुः यदिशिटेन क्रियमाणस्य कर्मणः फलार्जकत्वं तस्यैव प्रवृत्तिप्रयोजकधर्मस्याधिकारत्वात् । न च फन्नकामनाया अधिकारले तदिगमदशायां शुचि-तत्कालजीवि- नोऽपि नित्यकरमाकरणे प्रत्यवायो न स्यात् यावदधिकारवत- एवाकरणस्य मत्यवायहेतुवात् अन्यथा शौचाभावदायामणकर- णात् प्रत्यवायापतेरिति वायं । अये निरस्यत्वादिति ध्येयं । मनु काम्यत्व-नित्यलयोर्विरोधादेकस्य कर्मणस्तदुभयरूपत्वममङ्गत- दृशाम्तमाद, 'यथेति, सभ्योपासनवत् पलथुतावयि नैतत्काम्यमिति यदि यात् तदा दृशान्तान्तरमाए, 'यथा वेति, नस्याप्यकाम्यत्वे सामिलाय- सासाभारविरोध इति भावः। 'थर्थवादेति, तथा चेरसाधनत्वस्य विधि.

·तापचिन्तामणी थागे काम्यत्वेऽपि न नियतकर्तव्यताकत्वं तदकरखे प्रायश्चित्तानुपदेशात्। न च नित्ये फलकामनाया- असम्भवः, चिकालकाम्यस्तवपाठवत नित्ये फलकाम- नामम्भवात् । यत्तु प्रथमप्रसत्ताहरहाश्रुत्या तत्का- लजीविमावस्याधिकारबोधनात् न फलकामस्थापि- कार इति, तन्न, अहरहाश्रुत्यर्थवादयोः प्रथमग्रही- तैकवाक्यताबलेन सत्कालजीविफलकामस्य सम्बलि- ताधिकारात् अर्थवादोपस्थितफलान्वयं विनकवाका- ताभङ्गात् । न चार्थवादस्य स्तुतिपरत्वान्नकवाक्पना, वाधकं विना स्वार्थापरित्यागात् विधिवाक्योपस्थिते मत शाह, 'ययेति । 'सवपाठवदिति सन्तमौसमासादतिः, तयार तत्र पथा अननुभूयमानापि फलकामनावश्यकी तथा नित्यस्य- लेऽपौति भाव: । 'प्रथमौतेति, विधेरिएमाधनताबोधकतया इष्टविधाकाहया प्रवृत्तस्यार्थवादस्य तदेकबाकावनियमादिति भावः। प्रश्ते, 'न चेति, 'स्मुतिः' पदार्थमात्रौपस्थितिः, निरस्थति, 'बाधक विनति, 'स्वार्थस्यापरित्यागः अनुभावकत्वं । म विमा एथलीयापि फलश्रुतिः प्रमाणं स्थान, मैयायिकानामिष्टापत प्रधानफलेनेवाशानां नाकाहानिहत्तरत्या फलश्रुतिः इति- वमक्षामिति भावा । 'विधोति "दयाहाहः प्राइमियादिधिवाको মনিদিষ। স ফ্যাবিষ্টায় ময়ৰামাণ্যর্থনা ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २४५ फले विधिवाक्यस्यफलमादायैवाहरह श्रुत्या. कार्य- ताबोधनात् । नन्वेवं तत्कालजीविकामिनोऽधिकारे यदा फलकामनाविरहस्तदा अशुचेरिवाधिकाराभा- वानियतकर्तव्यता न स्यात् अधिकृताकरणे प्रत्यवा- यो न त्वकरणमाच इति चेत्, न, नैमित्तिकऽपि तत्- काले कस्यचित्कामनाविरहिणोऽनियतकर्तव्यताप- त्तेः। अथापवादाभावेनौत्सर्गिकी फलकामनास्त्येव माघमित्यपि वदन्ति । अर्थवादस्याप्रमाणवेऽप्याए, 'विधौति “नित्यं नैमित्तिकं यच्चेत्यादिमागुतविधिवाक्योपस्थितइत्यर्थः, 'फच विधि- पोधितफलं, 'योधनादित्यस्य च: शेषः । 'अधिकाराभावादिति प्रवृत्तिप्रयोजकयावदधिकाराभावादित्यर्थः। ननु फलकामनाद- शापामेव नियतकर्तव्यत्वमुपेयं मन्ध्यावन्दनादेरतोदोषान्तरमाह, 'अधिष्ठताकरण इति, 'न त्वकरणमाच इति, 'स्थादित्यनुपज्यते, अधिकताकरणप्रथुमः प्रत्यवायः फलकामनाविरघदशायामकरण- मापे म स्यादन्यथा कामनादमायामशुचेरण्यकरणे प्रत्यवायः स्यादि- त्यर्थः, प्रतिबन्धिमुद्रया निरस्थति, 'नेमित्तिके पौति, 'अनियत- कर्तव्यतापत्तेः' प्रकरणे प्रत्यवायानापत्तेः । शहते, 'प्रथेति, 'फल- कामनास्येव' मैमित्तिक इति पः। भन्नपवादो बाधकः तथाच सिपमा यतः मतिरियत पार, 'पधिकृतेति, इति गूपाभिवन्धिः । प्रतिभा समाधने, 'नैमितियोति, यभिसन्धिमुवाटयति, 'तघेति, ·२४६ सावचिन्तामणी फलज्ञानस्य स्वविषयकेच्याजनकस्वभावत्वात् यस्य तु मुमुक्षापवादेन फलान्तरे कामना नास्ति तस्याकरणे- ऽपि न प्रत्यवाय इति न तनियतकर्तव्यताकत्वं नैमि- त्तिके तथा निन्येऽपि मुमुक्षया फलकामनाबाधेना- । तदभावमाचं यदि फलकामनाइतस्तदानबगतेऽपि फले कामना प्यादत आह, ‘फलज्ञानस्येति, श्रार्थवादिकत्यादि , 'मुमुक्षापवा- देनेति मोरोपधायकेच्या प्रतिबन्धेनेत्यर्थ., 'तस्य याम वशिधा- देः, नैमित्तिककर्मणामकरणेऽपि न प्रत्यवाय फसकामनाविर- हेपानधिकारिलादिति भाव । महा निरस्थति, 'तथा निय- पौति, 'श्रौत्सर्गिको फलकामनास्येवेत्यनुपज्यते, 'तत्यमिति । वस्तुतः “निद्रया कलहेर्नृत्यैरनाश्वासैश्च साम्पत। त्यसवेदिककाणे घोर नरकमानुयु" इत्यादिसतिबलात् फलकामनातिरिक्षयाव- दधिकारवत एव नित्य-नैमित्तिकाकरणे मत्यवाय कस्थते पति ধনহমাখা দালনাবিষ্টবি সিনবন্ধ मत्यवाय. । किध सन्ध्यादशश्या पतितस्पानिवन्धनादप्पकरणात प्रत्यवायो न स्यात् शौचपाधिकारविरहात अत' स्वज्ञाननिष्पा- धभिवेनवाधिकारेण विश्यिस्याकरणे प्रत्यवायो वाच्य तदानो पौरस्थ निष्पादनानईलादेवच फलकामनापि सकौयज्ञाननिभ्याएँ तथाघ यस्य निये नियमत कन्यता तस्य पसकामनायमार एव ' नैमित्तिकादिवदिति भाव । गर्नु मुमुक्षोरपि पलकामनाविरहियो ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । २०७ करणेऽपि न प्रत्यवाय इति तुल्यं । किञ्चार्थवादीपस्थि- तफलोपाधिकर्तव्यत्वेऽवगते “अकुर्वन् विहितं कमें- त्यादिवाक्याच्छौचे सति सन्यावन्धनाकरणे निन्दार्थ- वेति तदन्य एवाधिकारोऽकरणे प्रत्यवायप्रयोजकः । यदि च फलकामना नाधिकारः प्रमाणभावादन्यथा प्रसङ्गात् फलसिद्धिः क्वापि न स्यात् यद्दिशिष्टेनैव फ्रियमाणस्य कर्मणः फलहेतुत्वं तस्य शौच-बापालादेरेवाधिकारवान “अकामकृतात् कामकृतं पापं पुष्यच दिगुणमित्यापस्तम्बादिवचनात् कामनायाः दिगुणफलं प्रत्येक प्रयोजकत्वावगतेरित्यादि विभाव्यते, तदा तु नानुपपत्तिगन्धोऽपीति युममुत्पग्यामः । नन्वार्थवादिकफलम्योपस्थित्यनियमात् तत्कामना नावग्यकीत्यत प्राइ, 'किश्चेति, 'अर्थति वस्तुगत्या प्रार्थवादिक- यावन्नित्य नैमित्तिकानुठानमम्येयेत्यस्सरसादाह, 'किञ्चेति, न हि प्रत्यवाय- परिहारमेव पलमादाय विधिप्रवृत्तियनान्योन्याश्रयः स्यादिति भावः । 'शोचे सतीति, नन्वधिकारे सत्यकरगे नरकदुष्कृतिर्न शौचमात्रे माना- मावालथापाशुचेरित फलकामनाविरहिनोऽपि सम्बलिताधिकारामावाद- करणे न प्रत्यवाय इति कथं तदा तत्परिधारार्थ नियतपत्तिः तदिदमुक्त धिताकर प्रन्यायो न त्वकारखमात्र इति चेत्, न, शौचादिमत्त्वं आपकामना घेत्यधिकारहयं एवञ्चाधिकारयोः समलनमित्येव सम्बनिताधि- कारपदार्थ, तथाषाधिकाराभ्यामन्यतरेण वाधिएतस्याकरणं प्रत्यवाय- हेतुः यतः शौधे सति पलकाममाविरहिणेऽप्यारणं तथेति तात्पर्या- दियेश, सचिन्य, एवमशुचेरपि पलकामनावतोभारणे प्रत्यवायापत्तेः । वपन्न मूमः "अकुर्वन विहितं कर्मयादिना विहिताकरणस्य प्रत्यवायहेतु- ·२३८ सावचिन्तामो वादेन च नरकश्रुतेः प्रायश्चित्तोपदेशाच प्रत्यवायः करूप्यते तत्फलकामनाविरहेऽपि प्रत्यवायपरिहारार्थ नियमतः प्रवर्तते विधिप्रशयनन्तरं प्रत्यवायस्थ फलोपाधिकं कर्नयावं यस्य तादृशे सन्ध्यावन्दनादावुपस्थितेत्यर्थः । 'तत्फलेनि पार्थवादिकफलेत्यर्थः, प्रागुकान्योन्याश्रयं परिहरति, 'विधिप्रवृत्त्येति, सन्ध्यामुपामौतेत्यादिविधेरिएवेनेष्टसाधनवावगती , বনম ব যঘিলাকায় নহৰীঘাষহষাবান্। শ বসবাসি सदकरणे प्रत्यवायापत्तिरिति वाचं । अवचेस्लत्कर्तयतानिषेधेन अचेरेप ৰূন্যবিধান দু ন মুনি নয়াবিহিনাহ্ বিঞ্ছিনাৰ প্ৰ प्रत्यवायहेतुत्वादत एव तत्काले तस्य विदितत्वनान्यकालौनाकरयंक মশ্রয়ইংহি কামলায় নয়নাৰিষাৰ ব্যানাবিহষ্ট নন- অনালিৗধ যান না সুতি কাব্যবিম্বিয়ায় মামৗ न स्यात् । न चैवें, न हि सकामस्याइरहन्थुत्या तहिदिस येन निष्कामस्य तविहित तमादस्त वाधिधताकरण प्रत्यवायहेतुः तथापि निये उत्तयुनाया सामान्यतः भौचमा थधिकारिविपोषणं न तु फलकाममापि, मा tr ৰিয়হ ফুলবাযাঙ্কিা। ঘন জঙ্গই প্রন সিয় গুগল ध्यन्यथा तु प्रत्यवायपरिहारमावपलकं व्ययमेव च कामादभेदा दिद- मुमोचे सतीत्यादि। केचित्तु समर्थस्य पलकामस्याकरण न प्रशक्तं येन पापहेतुत्वप्रतिपादनेन মল্লিবান হান্থ “কুল বিহিন ফর্মকাইমষয়মিধাবধি- ফারইষ্ট ৰূমায়ি মামির মালখালেধিনাজানি प्रत्यवाय हेतुरित्या ·शब्दाण्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २४६ प्रामाणिकत्वात् अकरणोन्मुखस्य करणेन प्रत्यवाय- प्रागभावस्य साध्यत्वात्, नैमित्तिके फलोपाधिकर्तव्यत्वे कामनाविरहेऽपि नियतकर्तव्यतावत् । यत्तु निष्फलेऽपि नित्ये वेदाधौनकार्यताज्ञानात् प्रवर्तत इति, तन्न, दुःखैकफलत्वेन ज्ञायमाने प्रेक्षावतां कृतेरनुत्पादनियमात् अयोग्यतया नित्ये कृतिसाध्य- त्वस्य बोधयितुमशक्यत्वात्। अतएव सन्ध्योपासनमफल- सकिमिटमित्याकाहायामकुर्वन्नित्यादिवचनैः प्रत्यवायानुत्पादो- वेरलेन कल्पनादित्यर्थः । ननु प्रत्यवायानुत्पादस्थाजन्यत्वात् तत्मा- धनलं सन्ध्यावन्दनादेर्दुर्घटमत शाह, 'प्रकरणेति, प्राचां मतेनेदं, 'कामनाविरहे पौति फलान्तरकामनाविरहे पौत्यर्थः, प्रत्यवाय- परौहारार्थमिति श्रेषः । इदमुपलक्षणं यत्र प्रत्यवायपरौहारस्या- नुपस्थितिः तचान्ततः स्वविशिष्टतामतिपत्त्यर्थं लोकविगाननिवृत्त्यर्थ- मेव वा नित्यम्सले प्रवृत्तिर्भविता कृप्तकारणं विना कार्यानुत्पा- दस्यावश्यम्भावादिति ध्येयं । ननु तत्कायंताथा वेदयोधितत्वधीरेव सन्ध्यावन्दनार्दुःखे- कफलकत्वयुद्धौ प्रवृत्तिविरोधितामपनयेदत पाह, 'अयोग्यतयेति, जलं ताडयेदित्यादेः प्रामाभियेटमाधनवविभिएस्यैव कृतिमा- ध्यत्वम्य विध्ययत्वादिति भावः । . परिधारस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वं निरस्पति, 'यकरणेति, 'नेमि- शिक इति, धन्यपा तत्राप्यप्रतीकारादिति भावः । 'गुरुमत' मामा- 32 ·तत्त्वचिन्तामणी मपि नियते वेदवोधितकर्तव्यताकत्वादित्याशा गुरु- मतभेतन्न गुरोर्मतमित्यभिप्रायेयोपेक्षितधानाचार्यः । यत्तु पाण्डापूर्व स्वत एवं प्रयोजनं इत्युक्तं, तदपि न, एवं नवापि काम्यत्वे नित्यवहान्यापत्तेः । किन सुखं दुःखाभावश्च मुख्य प्रयोजन तसाधनञ्च गौणं नित्यापूर्वन्तु नेषु नैकमपि पण्डापूर्वत्वात्, काम्यापूर्वञ्च सुखहेतुर्गाणं प्रयोजनं। प्रवर्तकविध्यनुरोधेन तदपि प्रवर्तकं कल्य्यत इति चेत् । न । प्रवर्तनीयेन लोकेन तस्य प्रयोजनत्वेनाज्ञानात गुरुणा नित्यापूर्व प्रयोजन मुक्तं इत्युच्यमानेऽपि नादरः प्रधावतां । मुक्ति-स्वों चालौकिकावपि सुख-दुःखाभावसजातीयतया प्रयो- अने, तस्मादेवं वदन् गुरुरपि लघुरेव । तदयं सईपर 'गौणं सफललोपाधिकं । गहते, 'प्रवर्तकेति विधे प्रवर्त. कलानुरोधेनेत्यर्थः, 'नदपि' पण्डापूर्वमपि, 'प्रवर्तक' प्रत्युपयुक फलं । नतु यथा मुनि-स्वर्गयोरलौकिकयोरपोमा तपा एया- पूर्व पि म्यादत शाह, 'मुकौनि, 'मझेप.' विधारम्य । दुखभाध- करमतं, 'गुग' मादा मसमिति मोपचास, 'गुरो' धामारो। ৰ ঘম মযৗগবাদি মনোব্দিৰ স্বন ভাই, ‘ বলম্বী। मन्ववमपि मुलि सांवयि प्रयोगले म्याला मोकेन सयो मायामाला दिव्यत थाप, 'मुस्कोति. महापर्व बंगलोयमपि पहला तदेखि ·२५१ शब्दारयतुरीयखण्डे विधिवादः । नित्ये दुःखैकफलत्वेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः फलोपाधिकर्त- व्यता तच्च फलं दुःखसाधनाभावः पाण्डापूर्व वेति तदिच्छा प्रत्त्यर्थं प्रत्यहसुपेया तां विना प्रवृत्त्यनुप- पत्तेः, तथाचार्थवादिकं विधिवाक्यश्रुतच फलमस्तु कृतमन्येन। न च कामनाविरहे नियतकर्तव्यता न स्यात्, अपूर्वादीच्छाविरहेऽपि तुल्यत्वात्, प्रत्यवायप- रिहारार्थं नियमतः प्रतिस्तुल्यैव । यच च न फलश्रु- तिस्तच विश्वजिन्याय इति । नन्विमिष्टसाधनमिति जानादेतत्साध्यमिष्टमिति ज्ञानाच प्रवृत्तिदर्शनात् नम्न मन्ध्यानुपासनादेरभावः सन्ध्योपासनादिरूपः, कृतिगतमेवेष्ट- माधनवं प्रवर्तकमिति मतेनेदं । क्रियागतं तत्तथेति मतेनाह, 'पण्डापूर्व वेति, 'तदिच्छा' दुःखसाधनाभाव-पण्डापूर्वयोरन्यतरगो- धरेच्छा, 'उपेया' परैरिति शेषः । 'पार्थवादिकं' “सन्ध्यामुपासते ये वित्याद्यर्थवादलब्धं, 'विधौति “नित्यं नैमित्तिकं यच्चेत्यादिप्रागु- भविध्युपस्थापितश्चेत्यर्थः । नित्यताभगमाशङ्कने, 'न चेति। प्रति- पन्ध्या निरम्यति, 'अपूर्वादीऐति, 'यच' नित्ये, 'विश्वजिन्याय दूतौति प्रत्यवायानुरपादम्याजन्यत्वेन फललामभवात् स्वर्ग एव तत्र फलमि- वर्थ: । 'इदं थानादि, "एतत्मामिष्टमिति, 'ज्ञानाचेति, उत्त- माषः। 'तथाति, धन्यथार्थवादादेः स्तुतिपरत्वकश्पनागौरवं स्यादिति भावः। ननु यध नित्ये र पमश्रुतिखच कथमिएसाधनत्यान्वय इत्यत- 'यष ऐति, तटस्य एप्पति, 'नन्विति । ननु पलेयामपि ·थए तावचिन्तामो प्रथमस्यैव प्रवर्तकत्वे कि विनिगमकं, उच्यते, पखे- च्छायो स्वविषयविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वेन तृप्तत्वात उपायचिकीर्यापि वाधकं विना तथा। वस्तुतस्तु कति- साध्ययागस्य साध्य इष्ट इति ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वे यजे- तेतिपदात् प्रथमं कृतिसाथ्यो याग इति जानं ततः सतिसाध्ययागस्य साध्य र इति ज्ञानं विशेषणना- रमिनि मेषः, 'प्रथमस्येवेति उपायविशेष्यकष्टमाधनवज्ञानस्यैवेत्यर्थः, पत्र । एतत्माथमिष्टमिति ज्ञानानन्तरं प्रवत्तिस्तथापि फल- बलात् तादृशष्टसाधनताजानं कल्यत इत्याशयः । 'फले छाया- मिति सुखादौछायामित्यर्थः, 'बाधकं दिनति वाधकाभावेनेत्यर्थः । खवस्थाननुगततया फलेच्छायां स्खविषयविशेष्यकज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि उपायछायां हेतुने मानाभाव इत्यराइ, 'वस्तुत- स्थिति, मायेष्टस्य च विध्यर्थवादिति भावः। एवञ्च वर्गकामो यजेतत्यादौ स्वर्गकामतिमाध्ययागहाध्यमिष्टमिति प्रत्ययार्थविम- অন্ধ বিদায়ঘাষাঘgষা জ্বালান বনি ঘানবিঘা वा अन्वयबोधः। नच दितीये "पिटवर्गकामो गङ्गाशं पिछ दद्यादिति विधेर्वाध इति वाच्यं । नत्र परम्परामावन्धेनैव करि सविधमत्वनैव हेतुत्वं, न तु नविशेष्यकावेन गौरवादित्यरवेराइ, 'वस्तु- तस्विति, एतत्साध्यमिरमेतावन्मावं न प्रवर्तकं, 'कृवसाय लिमय- জাহিঙ্গাদি জসিম আৰয় বিস্ময়বি, মদিনি, 'तत इति, यद्यपि नक्षयायां व्यविर्शयातक्षापद तथापि मनोको धौ ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २५३ नसाध्यत्वात् विशिष्टज्ञानस्येति ज्ञानदयं तव, मम तु यागः कृतिसाध्य इष्टसाधनमित्येकमेव ज्ञानं। न च कृतिसाध्यत्वं यागे वोधयित्वा कृतिसाध्ययागस्य साध्य- इष्ट इति लिङा बोधयितुं शक्यमपि, एकस्वार्थान्वय- मपरपदार्थे बोधयित्वा तदन्वितापरस्वार्थान्वयबोध- कत्वस्य पदेऽव्युत्पत्तेः यजिपदे च कृत्या सह यागा- न्वयं बोधयित्वा पर्य्यवसिते पुनः स्वार्थान्वयबोधकत्वे श्रारत्तिप्रसङ्गः। अथ साध्यमिष्टं यस्यति साध्येप्टकत्वं शक्यं, तथाच इटावयादिति ध्येयं । 'विशेषणज्ञानसाध्यत्वादिति विशेषणतावच्छे- दकमकारक विशेषणज्ञानसाध्यत्वादित्यर्थः, 'विशिष्टज्ञानस्य विशिष्ट- वैशिष्यजानस्थ, 'एकमेवेति, एकत्र द्वयमितिन्यायेनेति भावः। तथाच धर्मादयकल्पनागौरवान तस्य हेतुत्वमिति भावः । दूषणान्तरमाह, 'न चेति न वेत्यर्थः, 'कत्या सहेति माध्यतासंसर्गण कृत्या महेत्यर्थः, 'पर्यवमिते' निराकाझिते । गरते, 'अथेति, तथाच ममाप्येकत्र द्वयमितिन्यायेन कृति- साध्यव-माध्येयकवयोरेकदेव यागे यह इति भावः । परि- सभ्यतत्पुरुये सम्बन्धमात्रमिति विशेष इत्याहुः । मनु विशेष्ये विशेषणं तन प विशेषयान्तरमिति न्यायेनकदैव दरे यागसाध्यत्वस्य यागे कृति- साध्यत्वस्य भानं सम्माति तपापात्राप्येकमेव ज्ञान व्यतरव न व्युत्पत्ति- ·२५० सावचिन्तामधौ बाहुबोधर्थापेक्षया इएस्य साधन मिति यद्यर्थस्य सघु- हरति, 'तथाचेति । मन्तिमायलमेव निरूपकनासम्बन्धन विशर्थ रति वाच्यं । तत्सम्बन्धम्या वृत्त्यनियामकतया प्रभाव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन भण्डलीकरणं न कुर्यादित्यत्र नम निम्वयायत्तेतम्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वे च न यतेत्यपि प्रयोगापत्ते; तस्य कृत्यनियामकतया तत्सम्बन्धमाभावस्य केवखा- वयित्वादिति भावः । मनु विभिष्टवैशिष्यवोधाभ्युपगमे उक- सकलदोषसम्भवेऽपि यागे छतिसाध्यवं धागमाध्यावञ्च इष्टे एकदेव ग्टहावे इत्यभ्युपगमे न कोऽपि दोषः । न चकला न्धितापरपदा- म्वितकर्मलादिबोधकसब्विभन्यतिरिकस्यछे एकखायाचितापर- पदार्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं पदस्थाव्युत्पन्न मिति वाच्यं । जानाति: खपितीत्यादौ वर्तमानवाश्रयत्वयोस्तथाचयबोधस्य जानादौ दर्श- नात् । किश्चैवमिएसाधनवस्य विध्यर्थ वेपि तज्ज्ञानस्यैव प्रवर्तको न विनिगमकार) । न च तस्याप्रवर्तकत्ये विधेः प्रवर्तकलमनामङ्ग इत्येव विनिगमक, परम्परयापि तदुपपत्तेः तवापि विधिजन्यज्ञानय (१) वध सत्यनियामकसम्बन्धस्येति का। (१) विनिगमकंग किधिदप्यक्तीवर्ष। विरोधोऽपि एकदैदोमयबोधनेनैक स्वार्थान्दय बोधयित्वा धपरमार्थावया. बोधनादेकदा तबोधने व्युत्पत्तिविरोध इत्यत्र मानाभावात् व्यतराव ध ना- वृत्तिप्रसङ्गोऽपि टमानययादाविन नादृशारदोषदच नामि घटप- दादेवान्तरवाक्यार्थदोधाननानन्तरं पुनर्महावाक्यार्यान्वयबोधनादिति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २५५ त्वात्तदेव शवयं । किश्च तत्साध्यत्वं न नियमतस्तदु- त्तरसत्वं दण्डसाध्ये घटे व्यभिचारात, नापि तदव- च्छिन्नक्षणोत्तरक्षण एव सत्त्वं एववारव्यवच्छेद्यतदनु- तरसमयस्याकाशेऽप्रसिद्धः शब्दस्य तदसाध्यत्वापत्तेः। श्रतएव न तदभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वं रूपे रस- साध्यत्वापत्तेश्च । नापि तदवधिकोत्तरत्वव्याप्यसमय- सम्बन्धः, उत्तरत्वव्याप्यत्वं द्युत्तरत्वानधिकरणकाला- माक्षादप्रवर्तकलादित्यरुचेराह, 'किञ्चेति, 'तदुत्तरलं' तध्वंमा- धिकरणक्षणावं, दण्डध्वंमाधिकरणक्षणमाचमत्त्व) न घटस्येत्याह, 'दण्डेति तद्दण्डमाध्ये तद्घट इत्यर्थः, 'व्यभिचारात्' अव्याने, नदधिकरणक्षणस्योत्तरत्वं वाध्यमित्याशयेनाइ, 'तदवच्छिन्नेति । 'प्रतएवेति घट-शब्दयोर्दण्डाकाशामाध्यत्वप्रमङ्गादेवेत्यर्थः, श्राका- शम्य सार्वकालिकतया कालिकसम्बन्धावच्छिवाकाशाभावाधिकरण- काम्नाममिद्धेरिति भावः। 'रूप इति ममममयत्तिरूप-रसव्यत्योः परस्परं माध्यत्वप्रमादित्यर्थः । 'तदवधिकेति तदधिकरणसमयाव- धिवेत्यर्थः, अतो न नित्यामहः, 'च्याप्येति मम्बन्धविशेषणं । तद्वद- न्यायत्तिवं व्याप्तिमभिप्रेत्याह, 'उत्तरत्वेति। मनु व्यापकमामाना- (१) नियमस इत्यनेन मामाईमामादिति माव। बांगरमादार, 'किचेति, 'दति दोतरमपि कदाचिघटामावादित्यर्थः, 'तएव शम्दम्यादाभायाध्यत्वामोरेव, मघापामाभाग्यापक शब्दामाव', ·सत्त्वचिन्तामणी त्तित्वं तच्चाका प्रसिद्ध गुरुतरञ्च । तस्मात् तत्साध- नकत्वमेव तत्साध्यत्वं, स्वञ्च लाघवात् तत्साधनत्व- जानमेध प्रवर्तकं न तु तत्साधनकत्वज्ञानमिति । धिकरण्यरूपं व्याप्यत्वं नई खाधिकरणसमयनिष्ठात्यन्तामावाप्रति- चोगि-तदधिकरणक्षणोत्तरवकलं । न च तथापि परमाखादेरा- काभमाध्यखापत्तिः अन्यथामिद्धसाधारण्यक्षेति वाच्यं । अन्यत्वेना- नन्यथामिद्धत्वेन च विशेषणीयत्वादित्यरुचेराइ, 'गुरुतरचेति । 'तत्साधनकलमेवेति तनिष्ठाथा अनन्ययामिद्धले मति स्वाव्यरहित- पूर्ववर्जिताया निरूपकवमेवेत्यर्थः, 'लावादिति निरूपकलाप्रवेभेन स्वाधवादिव्यर्थः, 'नसाधनालज्ञानमेवेति ननिटेष्टसाधनताज्ञानमेवे- त्य: अव नयाः सामान्यत इएमाधनत्वं प्रत्येकं स्वर्गादिसाधनवं वा न विध्यर्थः सम्भवनि, न वा तज्ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वं, अभिष्टोमादौ बाधितलान्, साधनवं हिनदव्यवहितपूर्वकासनिष्ठायन्ताभावप्रति- थोगितानवच्छेदकान्यथामिद्यनिरूपकधर्मवत्वं तर पानवच्छेदकत्वं न नितमतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिकभेदमा विशेषाभावमादा- यातिप्रमनः किन्तु नादृशावच्छेदकावावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदयत्त्वं । न चामिष्टोमबादिकं तथा, तदवच्छिनमन्तरेणापि वाजपेयादिना 'तत्साधनवान शब्दवस्याकाशात्यन्ताभावसत्वेन व्यभिचारादिया। प्रवर्तकमिति, नवे चिच, यदि सत्साधनत्वज्ञानं प्रवर्तक तदा दुख प्रागभावातिया प्रायश्चित्तादौ प्रतिर्न स्यात् तत्साधनवं हि नियत ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । २५७ गङ्गाखानादिना १(१) स्वर्गात्पत्तेः। न चाग्निष्टोमादिजन्यतावच्छेदक स्वर्गादिनिष्ठं वैजात्यमस्ति तदवछिन्नमाधनत्वमेव विध्यर्थः प्रवर्तक- ज्ञानविषयच तस्यावाधितत्वादिति वाचं । तादृशाजातिविशेषाणां विध्येकगम्यकार्य्यतावच्छेदकतयैव मिद्धतया विधेः प्रवृत्तिपूर्वमुप- स्थितिविरहेण तदछिनमाधनवे विधिप्रतिग्रहासम्भवात् अन्यथा कार्य्यतावच्छेदकतया सिद्धत्वव्याघातादिधित एव तसिद्धेः वर्गविगे- पवाद्यनुपस्थितावपि यागादौ प्रवृत्तिदर्शनाच्च तस्मात् सामान्यतः खमाध्येष्टं प्रत्येक खमाध्यस्वर्गादिकं वा विध्यर्थः, तस्य च वृत्तिनिया- मकेन कास्तिकादिना येनकेनचित्रसम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः, खं सम- भिव्याचतममिष्टोमादि, समभिव्याधारविशेषस्य नियामकलाच नियमतम्तत्तदुपायविशेषमाधेटचाभः अमिष्टोमयागः स्वमायेष्टवा- नित्यम्बयबोधः । न च माध्यत्वमपि माधनवघटितमिति तदोष- तावस्थ्यमिति वायं। साध्यत्वं हि अन्यथामिद्यनिरूपकत्वे सनि सावधिकमवदन्यावृत्तित्वं । नन्वेवमनिटोमेन यतेत्यादावमम्भवः अमिष्टोमादेरपि प्रमेयत्वादिरूपेण स्वर्ग प्रत्यन्यथासिद्धलात्। न र सद्धर्मापेणान्यथामिद्धेरनिरूपकले सति तद्यविच्छिन्नवदन्या- (१) गागासंयोगादिमा चेति क.। पूर्ववर्तित्वं तत्पूर्ववत्तिय सत्प्रागभावावच्छिन्नसमयवर्तित्वं । न च प्राग- भावम्य प्रागभावाभावेग तमियतपूर्ववर्तित्वं सम्भवति । न च भागमादस्यो- तरसमयसम्बन्ध एवान वाध्यतत्साधनवानमदिकलमेषेति वाच्यं । तत्- समन्धम्य समयप्राममासमकत्वात् तस्य च तदसाध्यत्वात् । किश्च प्रापचित्ता. दिषु दुखमाश्मुदिौर प्रवर्तते न तु तत्समयसम्बन्धमुद्दिश्य तस्य स्वतः ·२२ तचिन्तामो त्तिवं तदिति वाचं। दद्यात् यजेतेत्यादाक्याने सामान्यता दानव-यागत्वयोः स्वर्गजनकतानबछेदकतया वर्गस्य तेन रूपेणा- আম্বিনিৰূলা নিঃসানিবিষ্টাম্বিয়ামাহিজলা- वच्छेदकतया गुरुधर्मान्तरेणानिशेमवाद्यवछिनाया अन्यथाधि- द्वेर्निरूपकाबाच्चेति चेत्, न, यद्धर्मावच्छिन्न प्रति याग-दानादेन येन रूपेण हेतुत्वं तत्तद्धर्मभेदकूटवद्धर्मवत्त्वम्य सत्यन्लेम विवक्षित- यादित्याः । नदात् । त्यं न वन्देतेत्यादिभिषेधविधौ सहा- थेरम्य मिद्धमिद्धिभ्यां नजान चयापत्तेः । मिश्रास्तु वैजायां परित्यज्य वस्तुगत्या विजातीयवर्गमाधन- खादिकमेव विध्यर्थः, तो वैजात्यस्य कारणवाघटकत्वेन न सप. स्थितिरपेचिता। न च वैज्ञात्यस्याप्रवे केन रूपेण वर्गविशेषाणा शक्यतावच्छेद केऽनुप्रवेश इति वाच्यं । इयत्वेन स्वर्गवेन वा तेषा प्रवेगात् दराबादः कारणबाघटक यि शक्यतावच्छेदके प्रकारतथा प्रवेशो बाधकामावादित्याः। तदमत् । प्रतियोगिनि प्रतियोगिता वच्छेदकतापाप्यधिकरणस्य वैशियमरगाहमान एव तदलिय प्रतियोगिताकसमभावेऽवगाइते न बन्ययेति नियमात् वैजाया परित्यज्य विजातीयवांव्यवहितप्राक्कालयभावप्रतियोगितान:- पार्थत्वात् । नु येन रूपेय यम्य साध्यता नाकान्त साध्याधिकरसक- भोपाधिपूर्ववविज्ञान प्रवर्तकं तचाचाप्यस्ति दुःखप्रागभावम्य प्रायदिशा- ঘনদাকােপহুলিমানাই যথেলাদ বিন্ধাবীমাহবুবদিহ प्रायशिदो सम्भादिति चेत्, न, एवं घटायधिकरणसमयात् पूर्ववति। वाप्रतिसन्धान प्रति स्थात् । नापत्तिा, अनुभवविरोधात् । स चोर ·शब्दायतुरीयखण्डे विधिवादः । २५ स्यादेतत्, इष्टत्वचानस्य प्रवर्तकत्वे तृप्तोऽपि भोजने प्रवर्तत मनसा तृप्तेरिएत्वज्ञानात् । अथ स्वरूपसत्यपि छेदकत्वग्रहासम्भवात् । वस्तुतस्तु दत्वेन दुष्ट प्रातिखिकरूपेण स्वर्गादिक वा विध्यधः, माध्यत्वञ्च धात्वर्थ-विध्यर्थयोः संसर्गः, स्वर्ग- कामोऽमिष्टोमानुकूलकतिमान् अग्निष्टोमवच्चेष्टमिति प्रत्ययार्थवि- शेय्यकथान्वयबोधः, निषेधविधौ च माध्यतासम्बन्धेन धात्वर्थस्यैवाभा- वोविध्यर्थ भासते निषेधविधौ प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितखार्थबोध- कत्वव्युत्पत्तिभङ्गस्तु दृष्टसाधनवशक्तिवादिनामपि समानः । यदा विजातीयस्वर्गमाधनत्वमेव संसर्गः तथाच धात्वर्थविशेश्यक एवा- न्वययोधः) । न च वैजात्यं प्रागनुपस्थित मिति वायं। संसर्गो- पस्थितेरनपेवत्वादिति दिक् । इच्छाविषयसुखमाधनं याग इत्याकारकं ज्ञानं प्रवर्तकत्वेन मैयायिकाभिमत मित्यभिमानेनाशकते, 'स्थादेतदिति, इयत्वज्ञान- स्येति दयत्वप्रकारेपोच्छाविषयतावच्छेदकधर्मविशिरसाधनत्वज्ञानस्ये- त्यर्थः, 'मनमेति, रच्छानाशेऽपौति शेषः, 'इयत्वज्ञानात्' इयत्वप्रका- (१) एवान् याग इति धात्वर्थविशेय्यकान्वयवोध इत्यर्थः। योरपि प्रवर्तकत्वं, प्यननुगमात् प्रवृत्तिवैशात्यकल्पने मानाभावात् । किञ्च गोवाधिकरणकालोयाधिपूर्ववर्तित्वज्ञानसम्भवात्तदर्थितयापि प्रत्यापत्तिः तस्मादनन्यगत्या तत्साध्यत्वज्ञानमेव प्रवर्तकं । न च तदमि तत्साधनकत्वं पन्यानिवारवर दरोयतादवरध्यमिति वाय। यलिन समिमक्षये यस्य यत्वमित्यादिना क्षेमसाधारणस्य तत्साधनत्वस्य अन्यत्व निर्वधनात्, रतेन ·वाचचिन्तामणी फलेच्छा कारणं सा च सिद्धतया तृप्तौ नास्तीति चेत्, नहि हन्तवमावश्यकत्वात् फलेच्चैव कारणं न तु तज्ज्ञानं गौरवात् । किश्च इच्छामानस्य कारण इच्छा कारणं न स्यात् स्वज्ञानेन तन्नाशात् इच्छा- रकज्ञानसम्भवान्, ‘फलेच्छेति, वस्तुगत्या दृछाविषयतावच्छेदको স্বৰ্গৱিহিষালনমালাইবনি ঘষ। বান’ঞ্জা- विषयत्वप्रकारकं ज्ञानं, 'गौरवादिति नामकारकत्वस्याधिकस्य भवे. गादित्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, दुष्टत्वां विधियक्तिकल्पनावैययंत्र- महात्, एत्यांशोपस्थित्यर्थमेव तत्र विधिशक्तिस्वीकारादित्यभि- मानः । 'स्वज्ञानेनेति इच्छावप्रकारकज्ञानहेतना निर्विकल्पोने- तत्साधनकत्वमेव तत्साधनत्वमेवध साधनवे लाधवमिन्यसात बोध्यं । ५ चैवमिसाधनत्वज्ञानात् प्रवृत्ति स्यादिति वाय। तवाप्येतत्साध्यमिमिति शामात् प्रवृत्तिर्न स्यादिति तौल्यात् । यदि च लाधवादिना ततृसाधनव- মাৰ মল লিষ্ট নথ মন্তলাল গুহ মালবিষবা तत्रापि तमानसम्भवात् तत एव तत्र प्रवृत्तिरिति मन्यसे, तदा प्रार थितमयन्यथानुपपया तत्साधनवज्ञानस्य प्रवर्तकावे निति तथापि মাত্র ৪ হে জালবিষয় লগাৰাই ৰা ময়কিনে तुस्य तस्मात् यन्मते दुःखसाधनध्वंसस्य सतः पुगथार्थत्वात् सददित মাতস্বিাহী মদিম যুদ্ধ নধাধনামা মামনি। ৰেমিস্থায় আঘাষ মথা ঘামাইিজি ব দাৰি। গিই বিলময়বসাযা ঋষম। বলিৰিকার না হয়- মানি যা। খাববাহাে অতি বিষয়ৰিৰ লিবিয়াৰ- Iny ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २६१ तज्ज्ञानधाराकल्पने नवस्थानात् । अपि चेच्छाविषयः सुर्ख इति ज्ञानं न मानसं सुखस्यासिइतया तद्दिशे- प्यकसाक्षात्कारस्य तत्सन्निकर्प विना अभावात्, श्रोदनादावपीएत्वज्ञानं न सम्भवति मनसोवहिरवा- तन्व्यात्। नापि चक्षुरादिना जातः कृत इतिवत् त्यर्थः । ननु जानेन पूर्वच्छायां विनाशितायामपि दृष्टमाधनता- ज्ञानोत्तरमिछान्तरोत्पत्त्या प्रवृत्तिरित्यत श्राइ, 'इच्छेति इच्छायाः खरूपमत्या हेतुले प्रथमापि तथास्तु जाताया एव कारणले च उत्तरेच्छाया अपि जानेन नागात् तदनन्तरमपि दूछान्तरं वाच्यं मापि तथैवेत्युत्तरोत्तरेछा-तज्ञानधाराकम्पनेऽनवस्येत्यर्थः, 'अमि- भृतयेति, प्रमागतसुखम्येव इच्छाविषयलादिति भावः । अन्तर्विष- थकम्येष्टलभानम्यामम्भवमुक्का भधिविषयकस्याइ, 'भोदनादाविति, 'म भम्भवति' मनमा न मम्भवति, 'दएवजान' बोदनादाविष्टत्व- ध्युपगमादित्यस्सरसादाद, 'यपि चेति, तपाघ सुखसाधने भोजनादाविए. गाधनवधानामाशत् प्रतिन म्यादिति माव। 'योदनादावपोति, तथाघ हनुमापने पाकेऽपि न प्रवत्तेतति भाव' । 'तति, इह त्यसिद्दतयोदनादे- नदसम्भव इति भाव । मनु सुखमोदनक्षेछामि इत्यनुष्यवसायेन तदिय- पमिछायां सस्ता तुल्यवित्तियतया इशविषयत्वमपि सखादौ समोतं । र पेमपि तदनिकषांतखादिविशेष्यमियत्वज्ञान न स्यादिति वार्थ । रएसाधतापानम्य वयाप्यवैकल्यासत्र विशेषज्ञानत्वेन तदुपयोगात् । पिपानोपनीलयसायिऽयदोष' सतएवासनिहरपब्र्वतादिविरे.

·सावचिन्तामणी इष्टत्वज्ञान, तब विशेष्यसन्निकर्पात् । वस्तुतस्तु इटस्य विशिष्य सुखत्वादिना अज्ञाने याग-पाकादाविष्टसा- धनताजानेण्यप्रवृत्तिप्रसङ्गः दृष्टस्याल्पाधिकभावेन ना- नामकारत्वेन च विशिष्यानध्यवसायात् । न चेष्टविए- यतावच्छेदकसुखत्वादेरुपलक्षणमिष्टत्व, सुख-दुःखाभा- व-तत्साधनेषु अनुगतस्वोपलक्ष्यस्थाभावेनाननुगमा- जानं, 'तवेति ज्ञातः कृत इत्यादावित्यर्थः, अत्र छाया प्रसि- विषयतया न विशेश्यसविकर्ष इति भावः । ननु उपनयरूपमधि- कर्षमत्त्वात् दयाविषयः सुखमिति ज्ञानं नैयायिकानां न दुर्घट- मित्यरुचेराह, 'वसुतस्तिति, 'दएमाधनताज्ञानेऽपौति सामान्यत- इयत्वेन थागदएमाधनमिति ज्ञानेऽपौत्यर्थः,१३) 'विशिय्यानध्यवसा- यादिति, स्यामुकस्य साधनमिति विशेषतोऽनिर्णयादित्यर्थः । ननु तत्र एसाधनताजानानन्तरं तदिटे इयवहेतुना मुखादि- खरूपवमनुमाय मनमा छाविषयखसाधनं याग रति वि- पतो निर्णयमम्भव इत्यामते, 'न नि, 'सखवादेः सुखवा- दिरूपेण सुखादेः, 'उपलवणं' अनुमाएकं, 'तसाधनेषु पाम- पश-हिरप्यादिषु, 'उपलक्ष्यस्य' व्यापकतावच्छेदकस्या, 'अननुगमात' (খ) ঝাধান হয় গালাগালাঘবনি । स्यको मानस' परामर्श इत्यस्वरसादाइ, 'वस्तुस्थिति, पलेश सापसतो प्रतियोशिका न प्रवर्तकधीविषय इति न हास्य भोगने प्रसिरिया- N ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः। " दिति । उच्यते। यथेच्छा तत्साधनताज्ञानमेव लोक- वेदसाधारण प्रवर्तकं तेषां सुख-दुःखाभाव-तत्साधन- त्वेनेच्छाविपयाणं अननुगतानामपि वस्तुसदिच्छावि- पयत्वमेवानुगमकं एवं यदा सुखादाविच्छा भवति व्यभिचारात् । इटापत्त्या परिहरति, ‘यवेच्छेति येन रूपेणेत्यर्थः, 'समाधनताज्ञानमेवेति तद्रूपविशिष्टमाधनताजानमेवेत्यर्थः, अन्यथा घटलेनेच्छायां द्रव्यसाधनमिति जानादपि प्रवृत्त्यापत्तेः, तथाच इयत्वप्रकारकावं न प्रवेशनीयमिति भावः । ननु यत्त्व-तत्त्वयो- रेक्यस्याभावात्तदिशेय्यक-सुखत्वविशिष्टसाधनताज्ञान-दुःखाभावववि- शिष्टमाधनताजान-ग्रामलाभत्वादिविशिष्टसाधनताज्ञानानां तत्मा- ध्यकात्तिं प्रति प्रातिस्विकरूपेण हेतुत्वं वाच्यं, तथाचाननुगमः । न च तसाध्यक-नदुपादानकसुसार्थिप्रवृत्तिवादिकं कार्यतावच्छेद- कमिति वाच्यं । सुखार्थिवस्य सखेच्छाजन्यत्वरूपतया तजन्यताव- छेदकानुगतरूपाभावणाननुगतलाधूमलिङ्गकवादिवदित्यत-भाइ, 'नेपामिति, 'सुख-दुःखाभावेति सुखत्व-दुःखाभाववेत्यर्थ., 'तत्माध- नत्वेनेति पामताभव-पानाभव-हिरण्यलाभवादिनेत्यर्थः, 'इच्छा- विषयाण इच्छाविषयतावच्छेदकानां, 'वस्तुमदिच्छाविषयत्वमेवैति शिविषयतावच्छेदकलमेवेत्यर्थः । न चैवमपि घटलेनेच्छायां द्रव्यमाधनमिति भागात प्रत्यापत्तिः छाविषयत्वस्य केवलान्व- प्रयेन परिवति, ति, 'वस्तुसदिति । मन्दिरमसम्भवि इसाधनता. भाम-पसेपारदुपादानप्रयक्षस्थापि प्रतिहेतुत्वं । न चैतेयामात्मगुणानां ·२६४ तत्वचिन्तामयो स्वतिसाध्यत्वे सति सुखादिसाधनमिति ज्ञानं तदा यितया द्रव्यत्वादेरपीच्छापिषयतावच्छेदकलादिति वाच्यं तत्का- सोनव-तत्पुरुपौयत्वेनेच्छाविशेषणत् कार्यतावच्छेदकमपि तत्का- लोन-तत्पुरुषोय-तसाधकष्टतिल-तादृशोपायेच्छालमेवेति न य. भिचारः। न चैवमपि एमाधनवाज्ञानमायाँ तदभावज्ञान- दमायां वा चिकौर्षा-प्रवृतिदुवारा तत्कालौन-तत्पुरुषीष-तदि- षयकचिकीर्षादेरसिद्धतया तत्कालीन-तत्पुरुषोयेच्छाविषयसाधन- ताज्ञानस्य तब हेतुत्वाकल्पनादिति वाचं। प्रसिद्धेषु माधु বালীন-ননদীবার্ষিশষাঘননাঘালয় বিহ্মীয়- बकल्पनेन विशेषमामयौविरहादेव यथोक्रस्थले चिकीर्षानुत्पत्तिः। न च स्वरूपमत्तादृशज्ञानविषयतावच्छेदकालमादाय विनिगमना- विरह इति वाच्या विनम्मदवस्थफलज्ञानजनितफलेच्छादले सदन ग्मवात् तत्कालपदेनीपायेच्छा-प्रवृत्त्योः पूर्वकालस्याभिहितवाद- टत्व-ट्रयलोभयप्रकारकज्ञानानन्तरं घरवमाचप्रकार के कार्या घट. माधनमिति ज्ञानाभावेऽपि द्रव्यसाधनमिति ज्ञानात् कपाले भट्ट- त्यापत्तेचा किच ज्ञानविषयतावच्छेदकत्वेनानुगमे फलेखानुदयद- भायामतिप्रसङ्गवारणय फलेच्छापि प्रथानिका वाोति गौरव, खरूपसत्तादृशष्टतिविषयतावच्छेदकत्वन्तु न सम्भवत्येव फलस्य प्रतिविषयवाभावादिति भावः । इदमापाततः एवं पनि नमा किलेन कार्य-कारणभावदैव सम्यक्त्वात् एकस्य पुरुषम्य एक्दा सहावस्थितिरिति चेत्, न, इछोत्यायनन्तरं हिरोयनुत्पाइसमयावधि - ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । '२६५ पाकादौ प्रवर्तते । नन्वेवं प्रवर्तकज्ञानविषयस्य नाना- त्वेन तच्छक्तस्य विधिप्रत्ययस्य नानार्थत्वप्रसङ्ग इति नानाप्रत्तिविरहेण यथोक्तरूपेण कार्य-कारणभावेऽपि तत्तय- किविश्रामात् कार्यतावच्छेदक-कारणतावच्छेदकयोगौरवं पुनर- धिकमिति । केचित्तु सुखसाधनत्वज्ञान-दुःखाभावसाधनत्वज्ञान-श्रोदनमाध- नत्वज्ञान-धनलाभसाधनवज्ञान-पामलाभसाधनवादिज्ञानानां प्रत्ये- कमेव हेतुत्वं तामायक-तदुपादानकसुणार्थिप्रवृत्तित्वादिकञ्च मत्येक कार्यतावच्छेदकं, सुखार्थिप्रवृत्तिवञ्च सुखसाधनताज्ञानवत्प्रवृत्तित्वं तत्तदव्यवहितोत्तरत्वं मत्वर्थः सम्बन्धाननुगमश्च न दोषाय, फले- छाया अपि पृथक् हेतृत्वात् न तदनुदयदशायां प्रवृत्त्यतिप्रसङ्गः तत्रापि सुखेछावत्प्रवृत्तिलादिकमेव कार्य्यतावच्छेदकमित्याः। एकदेशिनम्तु प्रवृत्तेविषयताचयो भाध्यत्वेन विषयता सिद्धलेन विषयता उद्देशत्वेन विषयता च तत्रोद्देश्यत्वेन विषयता सुखादि- फलनिठा सुखार्थितया चन्दनसंयोगं करोमौत्यनुभवात् । न चैवं सुखादेः प्रवृत्तिविषयत्वस्वरूपायोग्यवमिद्धवान्तव्याघात इति वाच्यं । तम्य माध्यतास्यविषयतायामेव खरूपायोग्यत्वात्, तथाच सुखाधु- हेग्मकत्वमेव सपाद्यर्थित्वं तदेव च सुखादीच्छायाः सुखादिमा- धनलजानादीनाञ्च कार्यतावच्छेदकं एवमुपायेच्छाया अपि विष- यतादयो उद्देग्नत्वेन विषयता तदन्यविषयता छ, उद्देग्यता च तत्र मस्व वस्तुसदिष्याविषयत्वेन विवक्षितत्वादिया। मान्त भइते, 'नन्विति, 31 ·सत्यचिन्तामो चेत्, न, सुखत्यादिनाननुगतं इष्टत्वेनानुगतं फलं प्रति साधनत्वस्य यागादेलिडादिना बोधनात, फस्तत्वेन उद्देश्यता मुखादिफलनिष्ठा मुखार्थिनया चन्दनमयोग- मिच्छामौत्यनुभवादिति प्राः । 'दरसेनानुगतमिति, इदमापाततः एवमपि ज्ञानविषयल- कृतिविषयलमादाय विनिगमनाविरहेण नानार्थवस्य दुर्वारवान् केवलान्वयित्वस्य विष्वेवाविशिष्टनात् तथाच विनिगमनाविरहेण इष्टसाधनव-ज्ञेयसाधनाव-कृतिविषयमाधनवाना शक्यतावच्छेदकाल दुरिमिति। न चानुभवादिएमाधनवमेव शक्यतावच्छेदकमिति वाय। अनुभवस्यैवामिद्धलात् इतरथा कृतिमाध्यमावक्किा- दिनो मौमांमका प्रयनुभवेनैव निरस्याः स्युः । न च तथापि বিলিলাবিয়ে তুষাঘলৰ মাঘলন্ত নিবিষমম্বাধন अयमेव विधिशक्य अनन्तमुख दुःखाभावादिसाधनलमपेक्ष्य साध- वादिति वाच्यं। दृष्टवादेः केवलान्वयितया चयन वन्देत जर म ताइयेदित्यादौ नमानन्वयमसङ्गात् । न च तच स्वर्गमाध- नवादी लक्षणेति वाच्यं । स्वर्गमाधनबादौ किरिएमाधनले । लक्षणेत्यस्यापि स्वचत्वान प्रयोगस्य तुल्यवान् रामाधनत्यापेक्या वर्गसाधनवस्य सधुवाच । वस्तुतस पाण्यातसामान्यस्य कृतौ प्रकि- পলাবিধি অনাৰ দিঘিবা ঘষাঘলী বিছঃ- लक्षणेत्येव तवं। यज्ञानं हि प्रदर्शक स एव विधिलय ने साधन किन्तु पहादि ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । तथाच फलानामनुगमार्थ फलेच्छा शक्या न विच्छा जानकारणत्वेन। अथैवं सुखादिसाधनत्वेन ज्ञानं प्रव- नक तन्न शक्यं अननुगमात्, यच्च शक्यमिष्टसाधनत्वं तजज्ञानं न प्रवर्तकं इति विधेः प्रवर्तकता न स्यात् इति चेत्, साक्षादेवमेव किन्विष्टसाधनं यागइति लिङा बोधिते इष्टाकाझायां काम्यत्वेन श्रुतः स्वर्ग एव इष्टत्वेनावगम्यते, तदनन्तरं स्वर्गकामपदसमभिव्या- नविश्वप्रकारकज्ञानस्यामवर्तकत्वे विधेरिटलांश शक्तिकल्पनं वृथत्यत- आह, 'तथाचेनि, 'तन्न शक्यमिति, 'तत्' सुखादिसाधनत्वं, 'एवमेव' विधेरप्रवर्तकत्वमेव, 'लिङा वोधिते' लिङन्तयजेतेत्यादिपदेन वो- धित्ते, 'इटाकाहायो' किं तदिमिति जिज्ञासायां, दूदच जि- जामाकाक्षा इति मतेन(९) 'दरवेनेति तादात्म्यसम्बन्धेन एविशे- षणत्वेनेत्यर्थः, 'प्रवगम्यत इति, स्वर्गवदिष्टसाधनं याग इत्याकारणेति भावः । इदच न प्रवर्तकं माधनवांश स्वर्गाप्रकारकत्वादत आहे, 'तदमन्तरमिति, 'स्वर्गकामपदममभिव्याहारादिति तत्समभिया- ( च निशासाया थाकासात्वमत इति ग। साधनत्यमिति तत्रैव लिसिरिति नानार्थत्वमित्यर्थः, 'सचाचेति एवञ्च - नानात्वमियः। ननु तथापि सर्गत्वेन बनधानं न स्यात् तेन स्पेदानुपस्पिोस्थित थार, 'एवति, 'एव' स्वगत्वेन कामनाविषयत्वेन ·सत्वचिन्तामयो हारात् स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञान प्रवर्तकमुत्पद्यते । एवञ्च विधिजन्यज्ञानजन्यं ज्ञानं प्रवर्तक । . . हारजन्यवर्गवदिष्टमाधन याग इति ज्ञानाहकाररादित्यर्थ , 'उत्प- धते' मनमा उत्पद्यते । केचित्तु 'उत्पद्यते' शब्दादुत्पद्यते, दृष्टाशमपहाय वर्गणमा साधनवान्वय स्थादित्यर्थ (५), इत्याहु । तदमत्, माधनलस्य - विशेभ्यतयोपस्थितत्वेन तदपहायान्येन सह अन्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । "विधिजन्येति विधिजन्य खर्गरूपेटमाधन याग इति महा- वाक्यार्थज्ञान तजन्य वर्गमाधन याग इति मानस ज्ञान तदेव प्रवर्तकमित्यर्थ (९) 1 पदमापातत वर्गपदस्य ममामनिविष्तया दो तदर्थान्चयबोधस्य प्रत्ययार्थैकदेशेन नामाभिदान्वयस्य शायु- त्पननया इऐन मह स्वर्गस्याभेदान्वयबुद्दामम्भवात् । वस्तुतस्तु स्वर्ग- (V शाशमपहाय स्वर्गेण सह साधनत्वस्यान्वयादित्य इति । ११) तदेव प्रवर्तकमिति माव इति क० । चोपस्थितस्य वर्गस्य लिहा रस्याप्टेन सहान्वये, सरपरसाधन पास इति प्राब्द ज्ञानमित्यर्थः । न चैव विधिमन्येत्यादिविरोध, विविधा ব্রাহ্বানাঘমালামৰাংবাষাঘাৰ নামৰান্না यज्ञान प्रवर्तकमित्येतत्परत्वरत्तस्येति भाव । अतएवानुमानमा घेधयति, 'यत्तिोति योजयन्ति, नचिन्य, यच यदिका सरूपसतो तन বায়দষমাশয়ৰ মাজৰ স্বৰাধনামা বিশ্বকবি সব गि ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २६६ यत्तु सर्वेपामेव विधेर्न साक्षात् प्रवर्तकत्वं विधि- बोधकात् स्वकृतिसाध्यत्वादेरनवगमात्, स्वेष्टसाधन- त्वञ्च अहं इष्टसाधनयागकः स्वर्गकामत्वाद्दर्शवाक्या- वगतस्वर्गकामवदित्यनन्तरमर्थात् प्रतीयते। तन्न। कामरुतिमाध्यो याग इष्टसाधनञ्च इति विधिवाक्येन बोधित तदनन्तरमेव मनमा स्वर्गसाधनं याग इति प्रवर्तकं ज्ञानमुत्पद्यते इत्येव तत्त्वं । शाब्दज्ञानाप्रवर्तक ममिद्धमित्याह, 'सर्वेषामेवेति, मत- इति शेषः । विधिवोधकात्' 'विधिः' इएमाधनत्वादिः तद्दोधकात् प्रत्ययात्, 'स्वधतिमाध्यत्वादेरित्यादिना इदानीन्तनखक्षतिमाध्यत्व- परिग्रहः तस्यैव प्रवर्तकत्वात् । नन्विरत्वेनेष्टमाघनत्वस्य विध्यर्थव यागादौ कुतः खेटमाधनवप्रतीतिरित्यत श्राइ, 'स्वेप्टेति, 'इत्यन- नरं' इत्यनुमानानन्तरं, 'अर्थात्' उपनयवशात, 'प्रतीयते' मनमा फतिसाध्यत्वज्ञानार्थमनुमानमावायकमेव तिसाध्यत्वज्ञानस्य मदंशविषय. वेगेव प्रवर्तकत्वात् धन्ययातिप्रसङ्गादिधेच तत्रासामर्थ्यादिदानीकाल- विषयतयापि प सम्य प्रवर्तकत्वात्तदर्थमनुमानमावश्यकं तदिदमुक्त विधेः सतिसाध्यतादेरनवगमादिति । किच्चेयस्य पदार्थकदेशतया सर्गस्य चा- न्यान्यितत्वेन गिराकाङ्गतया कमिए-सर्गयोरन्वय तथाच कथमुक्त महा- वाक्वाधान प्रकमिति तफाविधिजन्यमहावाक्यार्थज्ञानगन्यमानुमा- नि मानसं वा ज्ञान प्रबक्तकमित्येवार्थः। न चैवं 'यत्वियादिनानुमान माग निषेधप्रतिपादनविरोध, तस्य सेयसाधनलानुरोधेन नानुमाना.

·सत्यचिन्तामो यचेच्छा तत्साधनमिति शाब्दमानादेव प्रत्युपपत्ते- स्तत्प्रतीतिनिष्फला। अन्ये तु साधनत्वमा विध्यर्थः, स्वर्गादिसाध- नतालाभस्तु समभिव्याहारात् इष्टसाधनतापोऽपि प्रतीयते, 'किन्तु यच्छति पाठः, 'इच्छा' खेछा, 'शाददानात' शब्दप्रयोज्यमानमज्ञानात्, 'तत्तौतिः' खेष्टलप्रकारेण खेटमाधन- लपतौतिः, 'निष्पालेति, खेच्छाविषयलस्य स्वरूपसत एवानुगमर- नया तज्ज्ञानस्य प्रत्यतत्वादिति भावः । केचित्त 'मषामित्यस्य प्राक् 'यचिति पाठः, 'किन्वित्यस्य स्थाने 'तनेति पाठः । तत्र 'स्वकृतिमाध्यतादेरियादिना खेधाध- भलपरिपहः, कुतस्तईि स्वेटमाधनवप्रतीतिरित्यत पाह, 'खेटेनि । आदिपदग्रहौतमादाय दूषयति, 'तन्नेतौति बोध्यं । 'धाधनवमात्रमिति, मापदेनेष्टांगनिरामः, 'समभिन्याहार- दिति 'स्वर्गकामेत्यच वर्गपदसमभिव्याहारादित्यर्थः, यत्र फलश्रुति- नास्ति तत्र तदध्याहारात मान्दयोध इति भावः । 'रएसाधन (ty किन्तु यच्छति ग. पेशेयपरत्वात्तदिदमुकं यच्छति, एवञ्च तत्प्रतीतिनियालेखन साथ- মনীনিধ্যিায় যা নমুনীনিহিয়, নিম্নাঘবষীঘানা- বান্ধব। লন্ত মলিগনান্সবিহুধাবনম্নোবৰ মৰহ্মাৰ सापि समलैवेति चेत्, न, रछाया वरूपसमा एक प्रवकत्वे तरिधर तदीयत्वस्यापि वरूपसत एव तदुपयोगात् हतौ तु मैदा न शाम्पमा ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २७१ तस्योपजीव्यत्वात्, तथाहि यजेतेत्यनेन यागः कृति- साध्यः साधनञ्चेति बोधिते साधनस्य साध्याकाहायां कामनाविषयत्वेन श्रुतोऽसिद्धः स्वर्ग एव साधनाकाझी साध्यत्वेनावगम्यते उपस्थितत्वात्। न च यागस्य साध- तेति, 'तस्येति वर्गपदममभिव्याहारस्येत्यर्थः, समभिव्याचारादेव वर्गरूपेटलाभादिति भावः । 'माधनस्येति कस्य माधनमित्या- कामायामित्यर्थः, 'माधनाकाझौ' आकाशितसाधनकः, 'माध्यत्वेन' यागनिष्ठसाधनतानिरूपकत्वेन । न च साधनत्वस्य कार्यघटिततया रयान्तर्भाव अावश्यक इति वाच्यं । साधनलमखण्डमतिरिक्तपदार्थ- इत्यभिप्रायात् । वस्तुतस्तु 'माधनवमा दशांशमपहाय साधनता- घटकीभूततावत्पदार्थमाचं, 'विध्यर्थः' प्रत्येकं खण्डमो विध्यर्थः, खर्गसाधनत्वत्व-दुःखाभावसाधनत्ववाद्यनन्तगुरुधर्मस्य शक्यतावच्छेद- कलंकल्पने वैशिट्यांचे शफ्रिकन्पने च गौरवादित्यर्थः, एवकार- स्थालवदेकपदार्थयोरपि परस्परमन्वयस्वीकारात् संसर्गमर्यादया पर- स्परवैशिशलाभ इति भावः । 'यतेत्यनेनेति यतेत्यच प्रकृति- प्रत्ययपदेनेत्यर्थः, 'तिमाध्यः' कृतिमाध्यत्वं, 'साधनञ्च' साधनत्वं अव्यवधानादिय, 'योधिते' स्मारिते, 'साधनस्येति कस्य माधनं थागदत्याकाहायर्या मत्यामित्यर्थः, 'माध्यत्वेनावगम्यत इति याग- नादेव प्रयुपपत्तेरित्यनेन विरोध, भान्दप्रयोज्यानमानिकादिज्ञानादे- रिति तदधः । धितु 'सईयामित्यस्य पूर्व 'यत्चिति म पाठः, 'तन्नेतिस्थाने 'किन्विति पाठ', तत्र विधिनन्यज्ञानगन्य मागसादिशानं प्रवकमित्यत्रो- ·२७२ तत्वचिन्तामो नाकासा, तिसाध्यन्वेनैवोपस्थितेः। अतएव विश्वजि- दादौ स्वर्ग एव साध्यत्वेन कल्प्यत इति । इटसाधन- ताविधिपक्षेऽपि "तरति मन्यु तरति ब्रह्महत्या यो- ऽश्वमेधेन यजते" इत्याद्यर्थवादे विधियोध्येष्टसाधन- निष्ठमानवनिरूपकत्वेनानुभूयते इत्यर्थ इत्येव तत्वं । नतु याम- ঘল সন্ধান নি আইন নিবন্ধন সম্বনবনানী- ऽस्थित्यतबाह, 'न चेति, साधनाकाझा' साधनावेनान्वये पाकाहा, 'कृतिमाध्यलेनैवेति कृतिमाध्यलप्रकारेणैव यागस्य शाब्दबोधे भाना- दित्यर्थः, नथाच अविभक्त्यतिरिकस्थले पदानामेकखार्यान्वितापर- पदार्थान्वितखार्थान्तरापथयोधकत्वमव्युत्पन्नमितिन तथा वय इनि भावः । इदमापाततः जानाति स्वपितीत्यादौ वर्तमानलाश्रय- त्वयोरचययोधस्य ज्ञानादौ नया दर्शनात, किन्तु विध्यर्थसाधन प्रत्ययस्य विशेषणतयेवाचौयते न त विगोष्यतयेति व्युत्पत्तेगिस्य লিজন প ধলেশ, পথ নবাবি আমাৰ खर्गकाम इत्यन्वयबोधस्य दुरवात् इत्येव तत्वं । 'एवेति धन- एव यागस्य साधनसेनान्वये नाकाक्षा अतएवेत्यर्थः, 'वर्ग एवेति परमार्थ सर्वेधामियादि, सेठसाधनावक्षार्थात् मसोयते, किन्तु - प्रतौतिनिप्पलेयर तात्पर्य । 'साधनवमात्रमित्यत्र मात्रपदेनेयांशमात्रयवच्छेदः, न तु कृतिमाया खादेपोवि वोध्यं । 'तखेति समभियाहारस्येव! म यागस्य ग्रामसाध्यान्वये बाधोऽयोति प्रयश्च । 'शतरवि उपस्थितस्या- युगल ·शब्दास्थतुरीयखण्डे विधिवादः। त्वस्यार्थवादादेवावगमात् । कुतो विधिकल्पनमिति चेत्। न। अविनाभावात, तथाभूतसाधनत्वस्य अध्याहतस्वर्गकामपदोपस्थापितवर्ग एवेत्यर्थः, साथत्वेन साधनता- वितत्वेन, अचापौदं चिन्यं, स्वर्गकामेत्यच स्वर्गपदस्य समासनिविष्ट- तया तदर्थन सह विध्यर्थमाधनत्वस्य कथमन्वयोनिराकात्वादिति परन्तु स्वर्गादिष्वपि प्रत्येकं खण्डाः क्रिरित्येव मारं। 'इष्ट- भाधनताविधिपक्षेऽपौति न्यायनय इति शेषः, 'अपिशब्देन कृति- माध्यत्वमाघस्य विध्यर्थवाभ्युपगमे तु सुतरां तन्नये विधिकल्पनम- मर्थकं पाण्यातमाचस्यैव कृतिशततया तदर्थवतेः साध्यतासम्बन्धेन प्रत्यर्थ वयादेव कृतिमाध्यत्वलाभसम्भवादिति सूचितं। मौमांसका- नामाख्यातस्य व्यापारमतया कृतिमाध्यत्वलाभार्थमेव विधिकल्पन- मिति पदयं । 'अर्थवादे' अर्थवादस्यले, 'अर्थवादादेवेति, अच विध्यर्थे लटोऽनुभिष्टत्वादिति भावः । 'कुत इति हेतु प्रश्नः फलानो वा, - न्यस्य साध्यत्वान्वयायोग्यत्वादेवेत्या, यत्रेदमनमिमतिवी इरमाधमता- विधिपक्षे कामगादेः साध्यान्तरस्याप्यन्वयसम्मवान्न खर्गान्वयनियमः । न चान्यनोपस्थितं कामना पन यागसाध्येययोग्यताज्ञानं तथान्वये इति वाणं । कामनाविशेषो यागसाध्यः स्यादिति योग्यतासंशयसम्भवात् सर्गन्षयेऽपि तत्संशय एव । मनु प्रवर्तकत्वतात्पर्य्यग्रहादन्यथानुपपत्त्यैव तक्षाभ इति चेत्, इन्तेवं सत एवेरसाधनत्वमेवाक्षिप्यता कृतं साधन- स्वाऽपि शमयति मोमांसका पाइते, "इयेति, रसाधनतामाविधिपचे इदं योध्यं, धन्यथा हतियाध्यखलामायैव विधिकल्पमस्यावश्यकत्वादर्थ- वादापतघेरसाधनलाभः। सपियं, यविनाभावमेव विरोति, 'तपाभूते. 35 ·२08 सावचिन्तामणौ विधेयत्वव्याप्तत्वात, व्यापकानुपलम्मवाधोदाराय वा प्रयोजनाभावान्न तत्कल्पनं तचेचप्याहुः । यत्त्विष्टसाधनत्वाभिधाने करणे सिङोनुशासनान दर्श-पौर्णमासाभ्यामित्यनभिहिताधिकारविहिता - तौया न स्यादिति । तन्न । उपायतामाताभिधा- वाद्ये वाह, 'अविनेति, अविनाभावमेव दर्भयति, 'तथासुतेति श्रौतेष्टमाघनत्वस्येत्यर्थः, अन्ये आह, 'यापति तेष्टमाधन व्यापक विधेयत्व नचाच नास्ति तो नेटसाधन मिति व्यापकानुए- खधिनिबन्धनो यो बाधस्तदुद्धाराय वेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं वल- वदनिष्टाननुबन्धित्वताभायेत्यपि बोध्य ! 'आहुरिति, बलवदनिष्टर- ननुपन्धित्वस्य न लाभ इति विधिकल्पनमावग्यकमित्यादिीजन मत्र बोध्यम्। वैयाकरणमतमागा दूषयति, 'यत्त्वित्यादिना, 'करण इति, ‘ ভিন্নমালা’ বিভীষনথিসান, সলঙ্গালীদাই यागनिएमाधनवस्य लिडाभिहितत्वे इत्यर्थः, 'उपायतेति लिडा माधनतामाभिधानेऽपौत्यर्थः, पाण्यातन कारजभिहित प्रथमे १९) विभदयतीति ग.. ति। अपयोजकत्वान्न तथा व्यातिरिति ये मन्यन्ते तम्मतमाह, 'प्रयोगनेति। ‘জয় নি, গোধুৰৰ ৰূর যামাই লিঙানিধান বা उभेदान्वयधोरित्यभिमान, 'उपापतेति तधानमाधादेव हिन्दुश्पर्फ तथाचालभितिकरणवाभिधानाय स्वोयेत्यर्थ । गनूपायवेवापि करत ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २०५ नेऽपि तदिशेपकरणत्वानभिधानात् । वस्तुतस्त्वभि- हितान्वयलभ्यं यागेष्टसाधनत्वं इष्टसाधनत्वमावस्य विध्यर्थत्वात्। त्यम्याख्यातेन कारकसयायामभिहितायां प्रथमेत्यर्थोऽवग्यं वाच्यः कर्बादीनामाख्यातावाच्यत्वात् तथाच प्रकृते कथमभिहितत्वमाख्या- तेन कारकमध्यानभिधानादित्याह,(९) 'वस्तुत इति, 'अभिहिता- भ्वयलभ्यं' लिड्पदप्रतिपाद्यं, 'यागेटमाधनत्वं' यागनिष्ठेटसाधनत्व- माचं, न तु तद्गतमझ्यापति शेषः(२) । तदेव कुत इत्याह, 'दऐति, विध्यर्थत्वात्' अत्र विधिप्रतिपाद्यत्वात्, सध्याभिधानेऽन- बयाचेत्यपि योध्यं । इदश्च दर्श-पौर्णमामाभ्यां यतेत्यादौ करणत्वे बतौया तम्य विध्यर्थेकदेशे दप्टेऽन्वयः तथाच दर्श-पौर्णमासकरण- केटमाधनं याग इत्यन्वयबोध इत्यभिमानेन । वस्तुतो धान्येन धनवानियादिवदभेदे रतीया न तु करणतायां, दर्श-पौर्णमामा- मिनो याग इएमाधन इत्येवाम्बयवोधः, एवमनिष्टोमेन यनेते- त्यादाविति बोध्यम्) । १५) लिवादिति क., ख.। (१) प्रशते इएसाधनतामात्रस्य विध्यर्यत्वेनास्यातेन समानभिधानादि- बाहेति घ.1 (२) म तु वर्षादीनां धाग्यातावास्यत्वात् सटूतसश्यापोति शेष इति ग.। (1) इति ध्येयमिति मागारभिधानात् पमिहिताधिकारविहिता तोया म स्यादेवेयरचे- राश, 'वस्तुतम्तिति, यागादेर्धातुभ्यत्वादनन्याम्भ्यस्य ध शम्दार्थत्वात् के.

·বৰক্তিনামী +4 नव्यास्तु चिकीर्षाहारा चानस्य तौ हेतुता चिकीच कृताविच्छा सनः प्रत्यर्धगोचरेच्छावाचि- त्वात् पिपछादिवत्। न तु कृतिविषयपाकादिविषये कृतिमाध्यत्वप्रकारकेच्छाभिधायकत्व पाकादेः प्रक- त्यनभिधेयत्वात् । न हि तिवाचकस्य तहिषयवार- कत्वं, करोतीत्युक्त तद्विषयसंशयात् । एवच कताधि- च्छष्टसाधनताज्ञानात् तत्साध्येष्टज्ञानादा ध्यादौ तथा कल्पनात् । यदा च छताविच्छा तदा सैव चिकीर्षा अन्यत्रैछामा न तु सतिसाध्यतानानात रुतौ कृति- साध्यत्वाभावात् । अथ पाकं सत्या साधयामोतो- च्छानुभवसिद्धा अनुभवापलापे उपेक्षयत्वापत्तः, सोन्दस्य पुनरपि मतं दर्शयति,(२) 'नव्या स्विति, प्रायनमि- अयवाह' बधावनभिधेयवान्, 'नदिषयमंशयादिति घटं पट वेति संशयादित्यर्थः । 'अनुभवमिद्धेनि प्रहः पूर्वमनुभवभिडे (तिसाध्यत्वप्रकारकेच्छादाचित्वमिति ख. (१) सोन्दडस्य पुनरभिमत दयनीति ग, सोन्दरमते विशिष्य महि সূল ব্রংফি মযৰীনি ঘ। मामि रूपेण न लिया करामिधानमिति भाव। यद्यपि धायातमा हर भिधानमत्येव तथापि पदार्थलया तदभिधानं नेत्येवागभिहितावा व दुधमानसिपकाशे शुटरवध भागेपसाधमखयोराश्यामिभार on ·शब्दास्यतुरोयखण्डे विधिवादः । सा च रुतिसाध्यताजानात्, सा च चिकौपीपदा- प्रतिपाद्यापि कृतिहेतुः समानविपयत्वात् न तु कृती. छा कतिहेतुः कृतिविषयाविषयत्वादिति चेत्, अस्ति तावत्याककृताविच्छा दृष्टीच्छावत, अस्ति च कृतिसा- ध्यत्वप्रकारिकेच्छा, पाके तथापि कृतीच्छेव कृतिकारणं लाघवात् न तु कृतिसाध्यत्वप्रकारिकेच्छा गौरवात् । धात्वर्थानुपरक्त कृतिस्वरूपे इच्छेव नोदेतीति चेत्, " त्यर्थः, 'समानविषयत्वादिति कृतिमाध्यताख्यविषयताश्रयविषयक- सादिव्यर्थः, लाघवादिति, समानविय्यकत्वस्य पाप्रयोजकत्वादिति भावः । “धात्वर्थ ति, तथाच धात्वर्थोपरमशतावेव इच्छेति भावः। दय इति योध्यं । न घेएसाधनखमिरसाधनत्वत्वेन शक्यं वाच्यं तच्चेएसा- धनर्धाटतं तदितरारतिवघटिसचेति लाधवादिएसाधनमेव सत्त्वेन प्रक्यम- भेद एवास्थय इति वाथं । प्रष्ठति-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयात्युत्पत्तेः किचेर- साधनस्य भक्यन्ये तइम्मामि शक्य इत्यत्र मानाभावः। न हि यच्छक्यं वहम्मेोऽप्यवयं शक्य इति नियम, प्रक्यानन्त्यापत्तः शक्यस्यैवोपाधिविशेष- स्यैकले तदनुगमार्थमपि तदनभ्युपगमात् गवादिपदे सु व्याोरनुगमार्थ गोवादेः प्रक्यत्वं । न चैवं लिपदाग्निर्विकल्पकापत्ति, उपाधिविरोषस्य भानापदापंघटितपेन सविकल्पमारविषयत्वात् । वस्तुतः सयानभिधानामि. धान पयोग पन्यथा कर्तुरवायत्वेनाभिहितवाद्देवदत्त पचतोपत्र प्रथमा म स्यादेवय लिटाकरणसध्यागभिधानात् एतीया स्यादेवेति सावं । भहित- मप्यधिशाभिधानापार, 'मथास्थिति, तपाप कतिसाध्यतामा प्रवर्तकं विकोपानदेव तपासादिति भावः । 'दादादिति तिमाध्यत्व.

·नावचिनामा न। पाकादिसतीष्टसाधनतानानात् पाककृताविच्चा ततः सतिरित्यभ्युपगमात् । न चावगति-प्रवृत्त्योः समानविपयत्वं उभयसिहं, नस्यैव विचार्यत्वात् । कथं ताई पार्क कृत्वा साधयामीतीच्छा, यथा वहिसाध्यत्वेन दएसाधनतावगमात् वहिना पाकं साधयामीतीच्या तथा सतिसाध्यत्वेन इटसाधनत्वात् पाकस्य पाक 'श्रगति-प्रत्योरिति कार्यकारणभावापनयोरिएमाधनताज्ञान- अयोरित्यर्थः, 'तस्यैवेति तवैव विवादादित्यर्थः । ननु मास्तु सानिमाध्यसप्रकारका प्रवृत्तिदेततथापि तादृशोछायां तब नये को हेतुः किमिटमाधनताजानमा निसाध्यताजानमा वा उभयं वेति(१) मानावेन पृच्छति, 'कथ तोति बेन हेतना तथापीत्यर्थ , उत्तरयति, 'यथेति, 'वझिमाध्यत्वेन' वहिमाध्यपाक- बावच्छेदेन, 'क्षतिमाध्यत्वेन' कृतिमाध्यपाकवावच्छेदेन, 'दरमाधन- (6) पूर्वमनुमवसिद्देश्यसाधनताशानं वा मम कृतिमाध्यतरज्ञानमाद धा उभय देतोति .1 সন্ধার্তাবাহা জবীদ্যালন্থ স্কাফনবিক লাহিলি भाव । ननू भिन्न विषयत्वात् कृतीछा न हेतुरियत याद, 'नचेति, तथा चोक्तलाघवात् चोच्छेव हेतुरिति भाव । पृच्छति, 'कचन्तहति यदि शलिसाध्यताज्ञानं न चिकौर्याहतुरिति शेष । उत्तर, 'यति, यद्यप्येतश्चि- ফীয়া লিবিয়াছি বসর সনি নীচ্ছার ·भन्दायतुरीयखण्ड विधिवादः । २७६ कल्या साधयामीतीच्छा अन्यथा तत्तदुपायसाध्यत्वेन इच्छा पाकादी तत्तदुपायसाध्यत्वप्रकारकजानात् स्यादित्यनन्तकारणकल्पना स्यात् । मम पायेच्छा- यामिष्टसाधनताज्ञानमेव हेतुः क्रियाद्वारा कृतेरि- एसाधनत्वनाने क्रियाया अपोष्टसाधनत्व विपयइति कृतीच्छा भवन्तौ क्रियाविषयापि भवतीति जानेच्छा- प्रयत्नानां समानविषयतापि । अतएव पाक चिकीर्ष- खात्' इएमाधनावावगमात्, 'अन्यथेति यदि कृतिमाध्यताज्ञान- मिटशाधनताज्ञानश्च दयं हेतरभ्युपेयते तदेत्यर्थः, 'उपायेच्छायां' तद्धर्मप्रकारकोपायेच्छायां, 'इष्टमाधनताजानमेवेति तद्धविच्छेदे- नेएमाधनताजानमेवेत्यर्थः । पूर्व कार्य-कारणभावापन्नानां ज्ञान- चिकोप-प्रवृत्तीनां समानविशेयकत्वमसिद्धमित्युक्तं ददानौं तेयां ममानविग्यकत्वमुपपादयति, 'क्रियाद्वारेति, 'ज्ञानेच्छा-प्रयनाना- मिति, कार्य-कारणभावापन्नानामिति शेषः, 'ममानविषयतापि' समानविगेय्यकतापि, 'पाकं चिकीर्षतौति सप्तम्यन्तं, 'विषयतया' पिको हतुवाकोकारेय प्रतिमाध्यत्वज्ञानस्य तथाप्यप्रवर्तकत्वात् इए. साधनताशातादेव तदुपपत्तेस्तथापि सतिसाध्यत्वपकरिछाया प्रवर्तकत्वेऽपि शतिमाध्यताशानं न प्रवर्तकं इएसाधनताझापादेव तस्या अभ्युपपत्तेरिति दर्शयितुं इदमुक्तमिति ध्येयं । समानविषयत्वेन हेतुत्वमभ्युपेत्वाह, "कियेति । -एवेति यत एव पाकोऽपि धिकार्याविषयः अतएवेत्यर्थ, धन्यथा ·२० चिन्तामण तौति चिको विषयतया पाकः प्रतीयते । यहादशा- विषयविपयतया पाका प्रतीयते इति तस्य कर्मता ग्रामं जिगमिपति शर्बु जिघांसतीत्यत्र ग्रामादे रिव, न हि प्रामादाविच्छा, मिहत्वात् । अंतराव भोगे सुखे च चिकौ तदनुकुलवरिष्टहेतुत्वात अन्यथा कृतिसाध्येष्टसाधनतापक्षे तधिकार्यासाम- ग्यन्तरं कल्प्येत । एवञ्च सन्ध्यावन्दनं दुःखसाधना- विशेष्यतया, 'प्रतीयते' द्वितीयातः प्रतीयते, 'इच्छाविषयविषयतया' पछाविषयविशेय्यतया, 'नथ' पाकपदस्य, 'कर्मता' दितीयामाता, 'जिगमिषतीति, अच गमधातुर्मानार्थकः, "जिघांमतीति, पर हनधातुदेवार्थकः, 'न हौति, तथाच मन्प्रत्ययान्तमविषयार्थक धातुयोगे द्वितीयाया इच्छाविषयविशेष्यत्वमर्थ इति भावः । 'त- एवेति यत एव कृतौष्टमाधनताज्ञानाच्चिकीर्षा श्रतएवेत्यर्थः, 'शति- साथैटमाधनतेति कृतिमाध्यत्वे मतौरमाधननाज्ञानस्य चिकीर्षा- हेतुले इत्यर्थः । सन्ध्यावन्दन' सन्ध्योपामने, 'तत्मानं पति- প্রনিল হায় শষাবমিনাশয়াদিমি খাবধাজখৈা- विषयवाभावेऽपि कर्ममत्वमुपयादयति, 'पहेति पछाविषयः क्षति मि सयेत्यर्थ', 'ग्रामादेरिति समापोशाविषयगमनादिविषयतमेव कमाव- मित्यर्थः, 'सामग्यन्तरमिति, एतच्च यमते भोग नेच्छा तब्र बोध्य । धन्यवर মুৰিীষা-নিৰী সুৰৰীক্ষার মধু স্বাদ - दिति । लोकदेमि सबोधगमेव प्रशमिया, 'एशि, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २५ वन्दनाभावरूपत्वेनेष्टं तत्साधनं कृतिरिति लिङर्थः, अन्यथा कृतिन कृतिसाध्या सन्ध्यावन्दनञ्च नेष्टसाध- नमिति कस्य कृतिसाध्यत्वे सतीष्टसाधनत्वं विध्यर्थः स्यात् । अतएवैकमत्ययाभिधेयत्वप्रत्यासत्तेरन्तरगतया विधिप्रत्ययाभिधेयेष्टसाधनत्वस्य कृतावेवान्वयो न प्रक- त्यर्थे तथैव चिकौर्याकारणज्ञानजनकत्वात् प्रकृत्वर्थस्य च कृती विपयत्वेनान्वय इति । रितीति मन्ध्योपासनविषयकततिः सन्ध्योपासनसाधनमितीत्यर्थः, 'लिडर्थः सन्ध्यामुपामौतेत्यादिनित्यविधौ लिङयः, 'अन्यथा' कृति- माध्यत्वे मतौरप्राधनवस्य लिडर्थवे । नन्वेवं स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ विधेथिकोर्षाप्रयोजकज्ञानजनकलानुपपत्तिः तत्र वाधकाभावेन क्रियानिठेएमाधनत्वस्यैव लिडा वोधनात्, न त तिनिष्ठस्येत्यत- बाह, 'अतएवेति कृतौटमाधनताज्ञानस्य हेतुत्वादेवेत्यर्थः, "एक- प्रत्ययेति, पाण्यातमामान्यतया तेरपि विधिप्रत्ययोपस्थापितला- दिति भावः । 'अन्तरगतया' स्वसम्बन्धितया, 'जनकत्वात्' जनकत्व- निर्वाहात्, 'प्रहरयर्थस्येति यागादेरित्यर्थः । न चैवं प्रत्ययानां प्रक्ष- त्यान्वितखार्थयोधकत्वव्युत्पत्तिभङ्ग इति वाच्यं । कृतिस्वरूपस्वार्थ- 'रसाधनमिति, काम्दत्वे नित्यताक्षतेरिति भावः । ननु कृतीयसाधनता- भानापन इपित् प्रवत्ते तेन्दत बाद, 'प्रत्यर्थस्य चेति, सद्याच सन्ध्यो- पायनयामादिविषयछतेरिएसाधनलावगमानान्यत्र प्रदर्गत इति भावः। याप्रत्ययानां प्रदपादितसाविमोधकत्तमुपपादयति, प्रवपर्यस्य चेति, 36 ·नावचिन्तामणी उच्यते । पहिसाध्यत्वेन तिसाव्यत्वेन वा न पाक- स्यौदनसाधनता इत्युक्तं । कथं तर्हि बहिना पार्क साधयामीतीच्छा इति चेत्, न, इष्टसाधनत्वेन जाते यत्र यत्साध्यत्वं जायते तच तत्साध्यत्वेनेच्या भवतीति, यथेष्टसाधनत्वेन जाते पाके वह्निसाध्यत्वज्ञानान वहिना साधयामीतीच्छा एवं कृतिसाध्यत्वेनावगते इष्टस्य साधनताज्ञानात् शत्या साधयामौतीच्या तथाचेष्टसाधनत्वेन कतिहाध्यत्वेन च जाते कृतिता- भादायेव तादृशव्युत्पत्तिस्थितेः, न हि प्रकृत्यान्चिततयैव यावत- स्वार्थबोधकत्वमिति व्युत्पत्तिः, परतीत्यादौ वर्तमानवादेरपि सतावनन्वयापत्तेः वर्तमानलाधतिरिकत्वेन स्वार्थविशेषणले किमय- राद्धमिष्टमाधनवातिरिहाल विशेषणेनेति भावः । 'उच्यत इति श्रव भयोच्यते इत्यर्थः, 'उसमिति, पाकालादिकमपेक्ष्य गौर- वादिति भावः । 'कथं तईि पाकं त्या माधयामीतीच्छति पाठ रएसाधनताज्ञानमात्रात् स्यादिति शेषः, तथा मति दृष्टायपि तादृशेच्छापतेरिति भावः । 'यति प्रमाध्यागको दृष्टान्तः, 'तपा घेति नविच्छिन्नविशेयकेटसाधनताज्ञानात्मविच्छिन्नविशेष नाक-कृतिमाध्यताज्ञानाञ्च तर्भावछिन्नविशेष्यताक-कृतिमायन इसाधनत्वस्य माचिद्यावान्धय इति भाव' । दृशान्त दूषयझेब दार्शनिक टूषयति, 'वहौति, 'तयाचेति, रखच्च शतिसाध्यत्वमपि प्रवर्तक विध्योति माया। निये औरसाधनसमुपपादितमेव । गवस्तु कृतिमाध्यलकारकेशाप ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादा । २८३ ध्यत्वप्रकारिकेच्छा न विष्टसाधनताजानमात्रादिति । प्रकारकेच्छेत्यर्थः, 'न विति, अतो न वृध्यादौ तथेच्छेति भावः । च मास्तु तदुपायसाध्यपाकत्वावच्छिन्नधर्मिकेष्टसाधनताज्ञानं पाकत्वाद्यवच्छिवे तत्तदुपायभाध्यत्वप्रकारकेच्छाहेतुर्गौरवात् तेन रूपेणेटमाधनत्वविरहाच्च तथापि तत्तदुपायसाध्यपाकवादिप्रकार- केटमाधनताजानं पाकवाद्यवच्छिन्ने तत्तदुपायसाध्यत्वप्रकारकेच्छा- इतरम्त यत्मकारिका उपायेच्छा तत्प्रकारकमिटसाधनताज्ञानं हेतुरिति सामान्यकार्यकारणभावेनैवोपपत्त्या कार्य कारणभाव- लाघवात् भवतु तत्तदुपायसाध्यपाकवादिना इच्छा तत्तदुपाय- माध्यत्वप्रकारकजानात् स्यादित्यनन्तकार्य कारणभावप्रसङ्गादिति वाच्यं । यत्त्व-तत्त्वयोरनुगतयोरभावात् तत्तदुपायसाध्यत्वान्तर्भावे- नानन्तकार्य कारणभावस्य तवाप्यावश्यकलात् तत्तदुपायसाध्यपा- कत्वादिप्रकारकेप्टसाधनताज्ञान(९) हेतुः किमिष्टसाधनपाकवादि- धर्मितावच्छेदककतत्तदुपायमाध्यत्वप्रकारकजानं हेतुः पाकवादि- धर्मितावच्छेदकक-तत्तदुपायसाध्यत्वेष्टसाधनलोभयप्रकारकजानं वा इत्यत्र विनिगमकाभावात् उद्देश्य-विधेयतावच्छेदकभेदेनानन्तकार्य- (१) तत्तदुपायसाध्यपाकत्वादिधर्मितावच्छेदककेयसाधनताज्ञानमिति ग। प्रतिसाध्यत्वप्रकारकज्ञानगन्यत्वं तथापि सा न कविहेतुः किन्तु लाघवात् अतीव सा च तोएसाधनवाज्ञानादेव उपपन्नेति छतिसाध्यताज्ञानं न प्रवर्तक शतिहेतुधिशोर्षानज्ञानस्यैव तधात्वादित्यत्र नव्यमते किमपि मोत्तरमुखमिति चेत्, पभाऊ, पाकादेरिएसाधनताशानं विना वत्छते- नदोधासम्भवन तत्प्राथमिकले इएसाधनोभूतपाकनिका छतिरिति ·२८४ বিদায়ী श्राचार्यास्तु प्रवर्तकमिष्टसाधनताजानमेव लिङर्थ- कारणभावकपनं पुनरधिकं दरमाधनलांशस्याप्यवच्छेदककोटि- प्रविष्टबादवच्छेदकगौरवच मम पाकवाचवच्छिन्नविधेय्यककृतिमाध्य- ताप्रकारकजानवेनैव हेतुलात शनिसाध्यसप्रकारके छानुरोधेन पाक- बादिमकारकेच्छालेन पाकलादिप्रकारकेटमाधनताजानवेन कार्य- कारणभावस्थावश्यकत्वात् ततएवानिप्रसङ्गादिविरहादिति भावः । यद्यप्येतावता तिमाध्यपाकवावच्छेदेनेष्टमाधनताजानं कृतिमाध्य- बप्रकारकेच्छायां इतरिति यवव्यक्तं तव दूषणाभिधानेऽपि साधवान नीचैव कृतिकारणं न तु तिमाध्यताप्रकारकेच्छा इत्यत्र न किमपि दूपश्मभिहित नथापि प्रथममेव नस्य दूषित- लात् नाच पुनर्दूषणाभिधानमिति मन्तव्यं । 'श्राचार्या.' उदयनाचार्याः, 'दृष्टसाधनताज्ञानमेव' बलवद- निशननबन्धीष्टसाधनताजानमेव, 'प्राप्ताभिताय इति प्राप्तवप्रका- रकेच्छेत्यर्थः, आपलञ्च माध्यवास्यभमानधोनातिविषयलं, अनेन इतना बलवनिष्टाननुबन्धौरसाधनवमनुमीयते चैत्यवन्दन-विष- जान एव तिमाध्येमागलयो प्राययानैव वदेतोरिति न्यायेन प्रवृत्ती सम्भवत्या न ववतिगोचरेशसाधनवधानपर्यन्तापेक्षा गौरवात् । र घ माकनिका छतिरिति बानेऽपि पाक सतिसाध्य इति बागालाम', শুদণবিলিৰৱন্য বঙ্গামাবিবি বঘি, ভলাঘৰৰ জনী সবা- काले सि तदुममारकालेन तत्पर्यन्नापेक्षाया गुरुवात् । वस्ततस्तु समाग- সকলের ভিীষিক মাহৰিহিষাসমিৰি মাৰি থা’ त्यसाध्य इति ज्ञानसम्मातेन च प्रतिप्रतिबन्धात् दिमाध्यतामा ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः । २८५ स्त्वाप्ताभिप्रायो लाघवात् पाकं कुर्याः कुर्यामित्यच विधिलिङः सम्बोध्य-स्वकर्वकक्रियेच्छाभिधायकत्वेना- भक्षणादौ व्यभिचारवारणाय भ्रमानधीनत्वं कृविविशेषणं, भोज- नादिनान्तरीयकजलताडनादौ व्यभिचारवारणाय जन्यत्वलक्षणं माध्यत्वं विहाय साध्यवाख्यविषयत्वानुधावनं, भ्रमभिन्नत्वेनापि इच्छा विशेषणीया तेन तादृशकृतिविषयसप्रकारकायथार्थच्छा- मादाय चैत्यवन्दनादौ विषभक्षणादौ च न व्यभिचारः, तो विध्यर्यान्वयनये तु भ्रमानधौनेच्छाजन्यत्वमाप्तपदार्थः, जन्यत्वपदेन च स्वाविषयकक्षत्यदारकजन्यताविशेषो याह्यः, तेन नान्तरोयकजल- ताड़नादौ न व्यभिचारः। न च तादृशजन्यत्वं यागादावमिद्धमिति वाच्य । तनये कृतौरसाधनताज्ञानस्य प्रवर्तकतया धागादावमिद्ध- वेऽपि क्षतिविरहात् द्वितीयेच्छा च पूर्ववत् भ्रमभिवत्वेन विशे- षणीयेति भावः । 'लाघवादिति, तव निषेधविध्यनुपपत्त्या बलव- दनिष्टाननुबन्धित्वेऽपि शनिः कल्पनीया मम तु तदिरहालाघव- मित्यये खयमेव विवेचयिष्यते । ननु तवाप्तत्वप्रा त्वप्रकारकत्वप्रवेशात भ्रम- भिनवप्रवेशाच गौरवमित्यरूराह, 'पाकमित्यादि वं पाकं कुर्याः अहं पाकं कुर्यामित्यवेत्यर्थः, 'सम्बोध्य-खकर्द केति सम्बोध्यकर्डका श्रात्मकर्टका च या क्रिया तहोचरेच्छाबोधकत्वेनेत्यर्थः, इच्छाविष- यपाकानुकूलकत्याश्रयस्वं इच्छाविषयपाकानुकूलकत्यायोऽहं इत्य- चयबोधादिति भावः । विषयवाचिधातयोग्याख्यातसामान्यस्यैवा- प्रवर्तकं, जनकज्ञानं विधटयत एव ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वादेवञ्च तजन्या कृतिसाध्यत्वप्रकारिकेच्चैव हेतुः, गौरवञ्च प्रामाणिकमेव । 'लाघवादिति ·पिनामा जा-मार्थनाशंसमादिलिही पक्षादौछाभिधायकत्वेन लिङ्मास्यावाचकाचकल्पनाश। स्यम्च स्वर्गकामो . अपये मिटमाणिकलाविधिनाश्रयवस्तामः, वं परित्यादौ तु राविषपणकारकमातिमस्तिमित्यवयवोधः श्राख्यातमामान्य- गया तिलाभादिति ध्येयं । 'आमेति, धनी भयादित्यादौ बोध्या 'वादीकाभिधायकलेनेति, 'अभिधायकत्वेन' नावेन, 'श्रादि- पदात् थप एकादौ वारीका बाधिता तच शिवकपुरुपेच्छापरि- যতঃ, হয় বন্ধঘল ব ন নজুইয়া মঞ্জিঃ দ্যাৰ্পন অঙ্গ হল रहावेन वरिछैव बोध्यते नान्यस्य युभदमदादिपदवव्युत्पत्ति- वैरियादिन्यवधेयं । “लिङमावस्येति, तदृष्टानेन( लिड्वेन हेतुना लिङमावस्यैव इच्छावाचकवानुमानाचेत्यर्थः, तथाच मामा- पिकं गौरवं न दीपायेति भावः । एतेनाप्तवं न वक्तृत्वं दृष्टमाधन- लानुमितौ तस्यानुपयोगितया यर्थविशेषएखात् अनेनैव हेतुना बलबदनियामनुवन्धीष्टसाधनत्वेऽनुमीयमाने धान्या क्रियमाणे चैत्यवन्दनादौ व्यभिचारममडात् न कवचं मवयेदित्यादौ निषे- धविधिबाधप्रसङ्गास । अतएव न समशून्यलं सर्वच रेश्वरमादायो- पपत्तावपि निषेधविधिवाधान् व्यर्थविशेषणवाध वज्ञवदनिष्टाननु- वन्धौरमाधत्वानुमाने व्यभिचारप्रमगाच । न च प्रतक्रियागोच- (१) साचादिलिइदृष्टान्तेनेति गा। 'कभिप्रायविधिपक्ष इत्यादिना वशमानादिवः । मन्यालविवेचने गौरव- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २८७ यजेतेत्यस्य स्वर्गकामस्य कृतिसाध्यतया यागो याग- रेष्टमाधनताप्रमावत्वं तत् तचेष्टसाधनत्वानुमाने व्यभिचारवारकतया न व्यर्थमिति वाच्यं । तत्तक्रियान्तर्भावेनानन्तयतयापत्त्या निषेध- विध्यर्थबाधेन बलवदनिष्टाननुबन्धित्वेऽपि पृथक्मत्यापत्त्या च वाघ- वादिष्टमाधनत्वस्येव शक्यत्वापत्तेः बलवदनिष्टाननुबन्धीमाधनत्वानु- माने मधु-विषसम्पृक्तानभोजने व्यभिचारप्रसङ्गाञ्च । श्रतएव प्रकृत- क्रियागोचर-वलवदनिशाननुवन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनताप्रमावत्वं तदि- त्यपि परास्तं तत्तलियान्तर्भावेनानन्तशक्त्यापत्तेनिषेधविधिस्यले- प्रसिधापनेश्चेति दूषणामप्यपास्त । केचित्तु खेच्छाधीनभ्रमानधौनकृतिमाध्यत्वमाप्तत्वपदार्थः, सा- ध्यत्वञ्च जन्यत्वं, अनेन हेतुना इष्टमाधनत्वानुमाने भोजनादिना- न्नरोधके जलताड़नादौ तादृशकृतिमाध्यत्वप्रकारकायथार्थच्छामा- दाय चैत्यवन्दनादौ च व्यभिचारवारणाय स्वेच्छाधीनेति भ्रमान- धौनेति च कृतिविशेषणं, स्वपदं प्रकृतक्रियापरमित्याः। तदसत्, न कलङ्गमित्यादिनिषेधविधिस्यले तादृशकृतेरप्रसिद्धेः । खेच्छाधीनत्वं न शक्ती प्रवेशनीयं किन्तु इष्टसाधनवानुमाने कर्तव्ये व्यभिचारवारणाय हेतौ स्वातन्त्र्येण नविशेषणमुपादेयमिति तथा सति भमानधौनकृतिमाध्यलमकारकत्वस्यापि शक्ती प्रवेशस्य वैयपित्तेरभिप्रायमात्रस्यैव सम्यकत्वात् अयथार्थच्छा- मादाय निषेधविधेरप्रामाण्यापत्तेशेति । 'वर्गकामस्य कृतिमाध्यतयेति विशेषणे तौया माध्यतासम्ब- मित्युपपादकत्तरमाइ 'माकमिति, 'यागो यागयत्नो वेति मतभेदेन, तथाच वाच्य ।

·२८ तामिमी यत्रो वा प्राप्लेष्ट इत्यर्थः। ततो यो व्यापारः यस्य धेन वर्गकामयतिमान्याग इत्यर्थः, श्राख्यातसामान्याशिवलच- भ्यायाः कृतेरम्वयावश्यकलादिदमभिहितं, 'यागयनो वेति वर्ग- कामस्य धागानुकूस्तो पत्र इत्यर्थः । इदश्च हतारमाधनताशानम्य हेततानये, मर्चच पछ्यर्थः ममर्गः,(९) यानेट इति प्राप्तलमकारक- भ्रमभिन्मेच्छाविषय इत्यर्थः, प्राप्तत्वञ्च उकाक्रमेण थथायुक्त पाय । पद्यपि स्वर्गकामपदस्य प्रथमान्नतया तदर्थस्य कृतौ नान्वयसमावः निराकालत्वात् प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्य गाब्दबोधे विशेष्यत्वादा- ख्यातार्थमुख्यविशेष्यकवनियमाच्च अन्यथा देवदत्तः पचतीत्या- दावपि देवदत्तनिष्ठा पाकानुकृला तिरित्यन्वयबोधापत्ते, तथाप्यत्रानुभववलादिस्तक्षणैव व्युत्पत्तिः, अतएव दृष्टभाधनत्लादिन- किमतेऽपि प्राचीनाः स्वर्गकामेष्टमाधनं यागः स्वर्गकामकतिमाध्यय इत्यन्वयवोधमङ्गोकुर्वन्तीति भावः । एतेनाख्यातोपस्थाप्यतेविष- यिवानुकृलवान्यतरसम्बन्धेन धात्वर्थविगेय्यतयैव भाननियमात् कथं सायतासम्बन्धन धावविशेषणतया भानमित्यपि परास्तं, अब विल- वणव्युत्पत्तेः । 'यस्य शनिमाध्यतयेनि यस्य छनिसाध्यत्वाख्यधमान- धौनशतिविषयतारूपेण, श्राप्तेनेव्यते' भ्रमभिनेचाविषय इत्यर्थः, (१) सर्वन वद्यर्थ कृतावित इतिगा। 'कृतिसाध्यतयेति न यत्नाधाय, एवमयेऽपि बोय। एवञ्च चविसाध्यत्वमपि शामिति धोयं । ननु यत्त्वं वर्ष वा नानुमतमिति नानुमानमव याह, 'ता- ·शब्दाख्यतुरौयखरहे विधिवाद । २६९ कृतिसाध्यतया यड्यापारविषयका प्रयत्नो वा यस्याप्ते- नेष्यते स तस्य बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनमिति व्याप्तिग्रहात् यागस्येष्टसाधनत्वमनुमिनोति । तथा हि यागो मदिष्टसाधनं मत्प्रयत्नविषयतया आप्तेने- प्यमाणत्वात् यथा मपिचा मत्मयत्नविषयतयेष्यमाणं 'श्राप्तेनेति प्रकारे हतीया, प्राप्तपदं माध्यत्वाख्यधमानधौनरुति- विषयत्वपरमिति स्फुटीकरणायाप्तेनेत्युक्तं, हेतच माध्यताख्यध- मानधौनयत्कृतिविषयत्वप्रकारकभ्रमभिनेच्छाविषयत्वमेवेति बोध्यं, एवं सर्वच । कृतीष्टमाधनताज्ञानस्य हेतुतानये श्राह, 'यड्यापारेति, 'यस्येति, भमानधौनेच्छाजन्यत्वरूपेणेति शेषः, यागस्य याग- यत्नस्य वा इष्टसाधनवं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे सतीष्टसाधनवमि- त्यर्थः, 'यागो मदिष्टसाधनमिति यागो बलवदनिष्टाननुवन्धिले सति मदिष्टसाधनमित्यर्थः, 'मत्प्रयत्नविषयतयेति माध्यत्वाख्यभमा- नधौन-मत्कृतिविषयवरूपेणेत्यर्थः, 'दुय्यमाणत्वात्' धमभिन्नेच्छा- विषयत्वात्, अत्र भान्या तत्पुरुषक्रियमाणे चैत्यवन्दन-विषभक्षणादौ व्यभिचारवारणाय भ्रमानधौनेति मछतिविशेषणं, भोजनादि- नान्तरीयकजसताड़नादौ व्यभिचारवारणाय जन्यत्वलक्षणं साध्यत्वं विहाय साध्यत्वाख्यविषयवानुधावनं, तादृप्रतिविषयत्वप्रकारका- यथार्थच्छामादाय चैत्यवन्दनादौ व्यभिचारवारणय भ्रमभिनेति होति । 'कलमभक्षणमिति, सत्यन्नं उदासीने यभिचारवारणाय, मद- 37 ·तत्वचिन्तामो मनोजनं मदिष्टसाधनं तथाचेदं तस्मात्तथा । एवं न कलनं भक्षयेदित्यस्य मम कलाभक्षणप्रयत्नो नाम- छाविषय इत्यर्थः। ततः कलचभक्षणं मम बलवदनिष्ट- साधनं मदिष्टसाधनत्वे सत्यप्यान मत्प्रयत्नविपयतया अनिष्यमाणत्वात् यथा मत्यित्रा मत्प्रयत्नविषयतया अनिष्यमाणं मधु-विपसम्पृक्तान्नभोजनमम बलवदनि- इच्छाविशेषणं । न च साध्यवाण्यभमानधीनमत्यातिविषयवादित्ये- वास्विति वाच्य। मिनधर्मिकत्वेन धूमप्रागभाववदवैधादिति ध्येयं) 'मत्प्रयत्नविषयतयेति साध्यवाण्यधमानधौन-मत्कातिविषयतयेत्यर्थः । 'नामेच्छाविषय इति नामसमकारकत्रमभिन्नाविषय इत्यर्थः, 'मदिएमाधनत्वे सत्यपौनि मदिरामाधनले मल्लतिसाथवे च सत्य- पौत्यर्थः, अयच्च भागः भायमः प्रमाणान्तरादुपस्थित इति द्रष्टव्यं । "श्रानेन मत्प्रयदविषयतयेति माध्यत्वाख्यभ्रमानधौन-मसतिविषयब- रूपेणनेत्यर्थः, 'अनिष्यमाणत्वात्' भमभिवेच्छाविषयत्वाभावान्, 'मत्पिति मत्पित्रापौत्यर्थः, तेन भ्रमानधौनमत्यतिमाध्यत्वप्रका- रवेच्छाविषयवसामान्याभावी लभ्यते यथायुते सामान्याभावस्य हेतौ प्रवेशादपङ्गतः। नन्वाज्ञादिलिडा दशावेन वरेवेच्छा बोध्यते स्वर्गकामो यजेत्यादौ च विधिलिडा कस्येच्छा बो- नान मंदिरसाधनस्यापि मत्प्रयानविषयतया थनिष्यमाणवाभिचार- इयत उहं 'यामेनेति, भगव एवेश्वरेशाविषयतया धप्रसिद्धिभयादा, ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे विधिवादः। २६१ * साधनं तथाचेदं तस्मात्तथा, स चाप्तो वेदव्याख्याता) भगवानीश्वर एव। यस्तु वेदे पौरुषेयत्वं नोपैति तं प्रति विधिरेव तावदर्भ इव श्रुतिकुमार्याः पुंयोगे प्रमाणं। न तहि लाघवं तात्पर्य्यगौरवादीश्वराद्यनन्त- कल्पनादिति चेत्, न, लाघवादिनेच्छाबोधकत्वेन लोके लिङः प्रमाणसिद्धत्वेन फलमुखगौरवस्यादोष- त्वात् । न तु कर्तुरस्मरणं बाधकं प्रागेव निरासात् तृप्तिकामनया विषभक्षणग्रत्तस्य विषभक्षणं तत्- कृतिसाध्यतया नेश्वरेणेष्यते ततो विपभक्षणस्य ईश्व- धनौयेत्यत पाह, 'म चेति तादृशेच्छाश्रयश्चेत्यर्थः, श्राप्तश्च प्रकृत- वाक्यार्थगोचरयथार्थज्ञानवान्, तथाचाचापि वक्रेवेच्छा बोध्यत- इति भावः। ननु यन्मते वेदस्य वक्ता नास्ति तन्मते किं स्यादत- बाह, 'यस्थिति, 'विधिरेवेति, वक्तृभिन्नस्येच्छाबोधने तस्य निरा- काश्त्वादिति भावः । 'कर्तुः' वेदवतः, 'असारणं' मन्वादिस्मत्या अयोधन, 'प्रागेवेति, “प्रतिमन्वन्तरञ्चैषा श्रुतिरन्या विधीयते"। इत्यादि सत्या कर्टबोधनादिति भाव.(२) । 'तत्क्रतिसाध्यतयेति (१) वेदवहोति ग। (९) कबोधनादित्यर्थ इनि ख०, श.. 'मत्प्रयत्नविषयतयेति, ईश्वरस्य तत्प्रकारिका न तत्रेच्छेति भाव । तात्पर्य्य- गौरवमेव विवृणोति 'ईश्वर इति इति प्रकाश । थाचहेतो मत्प्रयत्नविषयतयेत्यस्य फलं दर्शयति, 'मोति, द्वितीयानु- ·२६९ নন্দিী रेचाविषयत्वपि न तेन व्यभिचार। यहा यत्- कामक्रतिसाध्यत्वेन यो व्यापार आनेष्यते स तस्ये- দুনাঘন বিষময়ধ দিলামনিষাঘল ন- বানিয়ে সালাম। স্বনৰ ন ৰূল্প মণি ৰূর্য মিজান মগ্ন- সয়নয়ে জানিনাঘৰনাৰাখিয়া ঐনি নম্বই- লীলাঞ্জনিযলাবিষয়, এই স্বল্প পালা স্বাগসাগুবিবাথর। নন্তু বল্লাহি শহিষাণৰ ज्ञानमेव हेतः न लियत्वेन तक्ष ৭ গুন ধাব, ‘যনি, যাইনি অঘী, খাবি ‘মানীননি কবি- বিব । ননি নয়, দ্বিামঙ্কনীনি মালদ্বীদার্থিস্থানীয় মালামাধা’ বিধাৰা স্বাস্থ ধাবিলিযাবিথ, বিষাণ’ প্রার্থী নিখেন, খামনি লগিনঞ্জযুখ। নন মাদি অনুদাং ‘ননি, বহিনি, বাঘ বা বাংলা- নীষাঙালিৰ ল্য, অবয়ব সমবয়স মা মন- চুনি ৰাষ। অনলামমনিৰীগ ট ছুষিামন বিষয় নুযায়ি যবিদ্যায় বে ন Hিজামনিষাঘবশ্বদ্যাবিয়া। প ঘাগ মাদাৰ। ৰনাৰ মজলিসামব বন্ধাৰূনচ্ছািয় বয়- বনবিচ্ছায় মঙ্গলঙ্গান্ধা, প্রথা এ ঘৰণ নবিঞ্জাবির জি না। স হ বহুনিষ্ঠাবারি লিবিয়া, মহল্পনা বাহী মাৰি খ্ৰীনিয়ায় বন্যা ববি সম্বলিনম্বইচ্ছা বিলা সামাবিপ্রবি বিঘিাম। স্ক ·शब्दास्यतुरीयखण्डे विधिवादः । २६३ छाविषयत्वेऽपि विशिष्टनिषेध उपपद्यते, अभिप्राय- कुतो लाघवमित्यतः पूर्वोक्तं लाघवमेव विवृणोति, 'अभिप्राय- विधिपक्ष इति, अत्रेदमस्वरमवीज नवयेऽपि भ्रमानधौनत्व- भ्रमभिन्नत्वेच्छावादीनां प्रवेशादिपरोतमेव गौरवं श्राज्ञादिलिड्- दृष्टान्तेन लिइन्वेन हेतुना लिङमात्रस्यैव इच्छाशक्तत्वानुमानञ्चा- प्रयोजक श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यादिविधेरप्रामाण्यापत्तिश्च श्येनस्य बलवदनिष्टाननुवन्धित्वभ्रमाधौनकतिसाध्यवनियमेन तच तादृश- भ्रमभिन्वेच्छाविषयत्वस्य बाधितत्वादिति । अत्र नव्याः प्राप्तत्वप्रकारकत्वं भ्रमभिन्नत्वञ्च न प्रवेशनीयं किन्तु इच्छात्वेन इच्छैव विध्यर्थः, इएमाधनवादौ च निरूढलक्षणा प्रकारान्तरोपस्थितस्यैव तस्य लिङ्गविशेषणत्व, कृतिसाध्यत्वस्याप्यशक्यत्वा- मत्तेः तद्ददेव तस्यापि लिङ्गविशेषणत्वसम्भवात् । एतेन यद्यामारविषयः प्रयत्नो यस्थानेष्यत इत्यादिव्यातौ व्यभिचारो बोध्यः, एवच भमकृते कलञ्जभक्षणे विशिएनिषेधानुपपत्तिरेव उक्तगत्या तस्यापि तत्वतिसाथ्य- त्वेनेश्वरेच्छाविषयत्वादिति दिक । घ्यन्ये तु अनुमितेापकतावच्छेदकविषयकवादिएसाधनत्वप्रकारकानु- मितावपि प्रवर्तकस्वर्गसाधनताज्ञानमितो न भवतीत्यस्खरसमाहुः । विधिसनेकधा भिद्यते क्वचित् कियाविधिः यथोट्दिा यनेतेति, क्वचित् सम्बन्धविधिः, यथा यदायोऽयाकपालो भवतीति, कचिदिशिरविधिः यथा न जौर्णमलवदासा खातकः स्यादिति, अन हि नानुयाजेवितिवत् पर्युदासलक्षणया जीर्णमलवदन्यत्वविशियवासोविधिरेवायं प्यनन्यगतिक- खात् । न मन जौर्यात्व-मलवत्त्वाभ्यां विशिएं वासो निषिध्यते, विभिर- वासोनिषेधस्य विशेष्यवासोनिषेधेऽप्युपपत्तेमस्याप्यन्वयापत्तेरेकविशिष्ट- स्योपादानापतेश्च । नाप्येककविशिष्टमेव निषिध्यते, वाक्यमेदामते, दि- ·বলম্বিদাষী इति श्रीमद्गशशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ জায়নুৰীয়া বিঘিবা সমান। থাদিন ঘসজেনৰ ৰূপৰমাৰীৰৰ অন্যথা तामामा दुवारमिति प्रागेवावेदितवान् । न च तथापि पार्क ল যা যা ল ামিয়াবিজিলিভিৱদান- যলিৰি বাখ। ন ন্যয্য নিৱীবাধিনাযাদা- बेन वचिछाया एव विषयतया प्रभावबोधनात् । यदा तवेधावे- नैव वलिच्छाप्यारभावो ना वोयते अन्यत्र लिडोऽन्वयितार- উজোলিমাৰীঘললিমাৰি স্বৰ যদি বিশ্রয়- শাহিনি মার্চ। নি স্বীমত্মনাথ- নতীবিবির নলবিলামবিদ্বেষ্ট গায়েবী বিঘিৰত্বে অনুঘল ॥ সব গুল মৰব লম্ব অম্বিলি মনি ধূমৗনীলি- যু, মস্লিাযাৰ বৰ ম মজিয়ায় সবাই মলী- অবিনশ্বয়ালী গবান ওদমা বক্স বম্বয়ষী নথ আখাম্য খুৰবাৰিষধীয়ে বঙ্গো, বন্ধু নর-ঘ- সহসাবেৰীধৰ বৰ মন যা ব মা বনি বাচ্চা বিনি, ঘর্ষেীনিবাহবন্মিযােংগ্রিনল্যামাঘিয় বি- মারিয়া বাবনী বিষাসামনি নঘি। আগবাহিন- কলৰীয়াযহত্যাঘবশ্বমি হযহমিনাঈমহিষাসষ্ট গুনা বিষন্যৰি লিঘৱৰ বাজাঘৰীষিকা, অন্য ছযহিনি ৰে নল্যান্স-যুষমাকাবিনি মক্কায়।

·अथापूर्ववादः। अथ स्वर्गकामो यजेतेत्यादाविष्टसाधनत्वं कार्यत्वं प्रथापूर्ववादरहस्यं । प्रमादपूर्वस्य विधिप्रत्ययवाच्यता प्राभाकराभिमतां निराका विचारागसंशयप्रयोजिकां विप्रतिपत्तिमादर्शयति, 'अथेत्यादिना, 'यद्विधिः' यदिधिपदोपस्यापितार्थः, 'समभिव्याहतक्रियान्वयौति एतविधिसमभिन्याहतधातूपस्यापितार्थान्चयो तदन्यान्वयी वेत्यर्थः, तदन्वयित्वञ्च तदिशेयकलावच्छिनमाब्दवोधप्रकारताश्रयत्वं, अत्र विधिकोटिः विधेः कार्यत्वे शनिवादिनां नैयायिकानां तनये वर्गकामकृतिमायो याग इत्यन्वयात्, निषेधकोटिनु कार्यात्वरूपेणा- पूर्व शनिवादिनां प्राभाकराणां तनये स्वर्गकामस्य यागविषयक कार्यनिति यागवियककार्यवान् स्वर्गकाम इत्येव वान्वयबोधात्। अत्र विषयकलं जन्यत्वं, तच याग-कार्ययोः संसर्गः, कार्यवं कृति- বাঘ, অলঙ্ঘ বিবাহ্মিা স্বত্ত্বাধিনা নিধি- प्रसङ्गादाह, 'यथेति, यद्यपि गुरुमते विधि कार्यात्मा समभिव्या. हतक्रियान्वय्येव तथापि कार्यत्वाशमुभयवादिसिद्धं लिऽर्थमादायैव विपति- 38 ·२८८ तत्वचिन्तामणौ वा यदिधिः स समभिव्याहृतक्रियान्वयौ तदन्यान्चयो समभियाइतधावपस्थापितला विधिकोटी मिद्धमाधन निषेध- कोटौ बाध इति तदारणाय एतद्विधिममभियाइनेति धातु- विशेषणं, तदन्यावयित्नश्च तदन्यविभिन्नत्यं, यथाग्रुतस्य विरोधि- कोरिवाभावात् । इयमाधनावबादिना प्रत्येकरूयेण परत्वे दयो- रमसाइ! एमाधनताविधिपक्षे दरमाधनत्वस्यापि नन्नये विध्यर्थ- कार्ये वयादतः पचे 'यदिधिरिति, इत्यञ्च विन द्वयोरनु- गमायोकदोषः । 'इरमाधनलं कार्यवं वेति त स्वरूपकथनं न त तद्रपेण पक्षे मरेगा, 'इरमाधनवमिति प्राभाकरैकदेशिमते, 'कार्यान्वं' कृतिमाध्यत्वं । न च गुरुनये कार्य्यस्य धर्मिणो विध्यर्थतया कृतिमाथवरूपम्य कार्यवम्य विधिपत्ययप्रतिनिमित्तलमेव कुतो विध्यर्थवमिति वाय। कार्य्यस्य विध्यर्थबेोपि अवच्छेदकविधया कार्यवस्थापि विध्यर्थत्वात् । वस्तुतस्तु तन्मते कृतिमाध्यमरूपं कार्यवं न शक्यतावच्छेदकं, अपितु मागभावप्रतियोगिवरूपं धंसमति- योगितरूपं धर्मवरूपं वा लाघवात्, कृतिमाध्यत्वन्तु पृथगेव शक्य लिङ्मामान्यशक्यं वा पर्वतेत्यादिलौकिकस्थलानुरोधात् । अन्वय- मोधोऽपि यागविषयकं काय वर्गकामकृतिमाध्यमित्याकारकः कृतिमाध्ययागविषयककार्यन् स्वर्गकाम हत्याकारको वैति यथाश्रुतमेव माधु। पनावरछेदकावच्छेदेन विधिकोटिमिद्धे- रुद्देग्यतया बलबदनिशाननुवन्धित्वम्य प्रत्यर्थ चयमादाय नांशतः । पत्तिबोध्या, प्रसाधनत्वं विधिरिति न्यायमनाभ्युपगमादेश वा बोध्यं ।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववादः । २९६ सिद्धसाधनं, न वा कृतिमाध्यत्वेष्टसाधनलयोरन्यतरत्रांशतः माय- मिद्धिमादायार्थान्तरत्वं, प्रवर्तकज्ञानप्रकारोभूतलेन च विध्यर्थी विशेषणीयः तेन वर्तमानवादः कालस्य सङ्ख्यायाश्च तादृशविधि- प्रतिपाद्यत्वेऽपि न तत्र विधिकोटावंशतो बाधः, न वेटमाधनव- खादौ विध्यर्थतावच्छेदकांगतो बाधः प्रवर्तकज्ञानप्रकारोभूतत्वस्य प्रवृत्तिविशेष्यांशे प्रवर्तकज्ञानप्रकारवरूपत्वात् । यदा सद्ध्या- कालातिरिक्तवेन विध्यर्थोऽपि विशेषणीयः, विधिशक्यत्वरूपस्य विध्यर्थत्वस्य परतावच्छेदकत्वादिष्टसाधनत्वत्वादौ नांशतो वाधः, कृतिमाध्यत्वस्य पृथक् सक्यतया नैतदसवन्दः । निषेधमिद्धिस्तु पच- तावच्छेदकमामानाधिकरण्येन उद्देश्या नातो बलवदनिष्टाननुन्धित्वे- तो वाधः। प्रवर्तकज्ञानप्रकारोभूतत्वमात्रेण पक्षनायां श्रीदन- कामः पचेदित्यादिवियर्थ श्रोदनमाधनत्व-पाकमात्रविषयककृति- माध्यत्वादौ विधिकोटावंगतो बाध इति, वर्गकामो यजेतेत्यादि- स्थलीयतत्तदिध्यर्थत्वेन पचतालाभाय 'स्वर्गकामो यजेतेत्यादाविति विधिविशेषणमिति भावः । नयास्तु विज्ञातविधितत्त्वार्थस्तु तदबयिनं पृच्छति, 'अथेति, न तु विप्रतिपत्तिपरोऽयं गन्धः, गुरुणा समं विवादे तु कार्यत्वं विधिप्रत्ययशक्यतावच्छेदक न वेति विप्रतिपत्तिरूहनीया विधि- कोटिः परेषां । न च विधिप्रत्ययशक्यत्वेऽपि तस्य प्रत्यर्थ- यागादावभेदान्वयेऽपि नैयायिकानां विवचितार्थमिद्यार्थान्तरप्रमङ्ग- यद्यप्यौपादानिक साधनत्वादिक परमते पागेऽन्वेन्येव तथापि प्राथमिक- ·१." सावचिन्तामो वा, अत्र गुरवः, नाहत्य क्रियाकार्यतया लिडा बोध- इनि वाञ्छ। घाबर्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयबोधराव्युत्पबतया ता- दृशान्वयबोधाममात् अन्यथा पूर्वोक्त विप्रतिपत्तावपि यागनिष्ठ- कृतिमाध्यबस्य निरूपकतासम्बन्धन विध्यर्थे तापचयादपि नैया- यिकानां विचितार्थमिद्यार्थान्तरममङ्गस्य दुारवादिति प्राड- रिति दिक् । 'अव गुरुव दति, 'अच' विपतिपत्तौ पन्ने वा, 'ना हत्येति, 'पाहत्य' साक्षात्, अपूर्वकार्यवानुपपत्तिज्ञानद्वारा पद्यानु वाध्यत एवेनि भावः । 'किया' यागादि., 'कार्यतया' स्वर्गकामशतिमाध्यतया। न चेवं अनुपपत्तिज्ञानोत्तरकालिकोधमादाय विधौ मिद्धसाधन निषेधे च वाध इति वायं। तदनयित्वस्य शाब्दवघटितवादेव द्धिमाध- नादिनिरामात् अनुपपत्तिज्ञानोत्तरकालिकयोधस्यैव श्रीपादानिक- वोधत्वेन शब्दवविरहात्, श्रीपादानिकपञ्च प्रत्यक्षावादिनुभव- खव्याप्यो धर्मविशेषः तदवच्छिन्न प्रति १ श्रौतानुपपत्तिजान- सचिव. शब्द एव पुनरनुसन्धीयमानो हेतः श्रतएवानुपपत्तिज्ञान- मचियः शन्द एवं पञ्चमप्रमाणमिति परमिद्धान्त इति भाव(१) । (१॥ न धैवमित्यादि इति भाव इत्यन्त पाठ गपुस्तके गास्ति। शब्दोमस्थितान्वयवोधस्तमभिप्रयेदं बोध्यं । 'याहत्येति इएसाधनताशा- नात् प्रार्थि । 'सर्गेति वर्गकामस्य नियोज्यस्थ नियोध्यदेन योऽन्वय- बोधत्तम योग्यताज्ञानविरहादित्यर्थ । कुन रमित्यत शाह, 'कामनेति विशेष्यान्वयनन्वयिनो विशेषणवानुमपारिला । नभकामनोपणक्षण ·शब्दायतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । यितुं शक्यते स्वर्गकामनियोज्यान्वययोग्यताज्ञानविर- हात्, कामनाविशिष्टस्य हि ममेदं कर्यमिति बोड़त्वं 'स्वर्गकामनियोज्येति वर्गकामोयजेतेत्यत्र यो विधिवाक्यनियोज्य- स्तदीयातिमाध्यत्वान्वयबोधप्रयोजकौभूतस्य ज्ञानस्य विरहादित्यर्थः, वक्ष्यमाणयुक्त्या यागे वर्गकामशतिसाध्यत्वान्वयबोधे यागनिछेटमा- धनताजानम्य हेतुत्वेन प्रथमं तदिरहादिति भावः । प्रयोजकज्ञान- विरहमेवोपपादयति, 'कामनाविशिष्टस्य हौति, 'ममेदं कार्यमिति थागविगेय्यकस्वर्गकामतिमायत्वप्रकारकेत्यर्थः, 'बोद्धृत्वं' शाब्दबोधो- पयोगित्वं, तच कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणं तेन वक्ष्यमाण- मेव, व्यकामय्यारत्तोपलक्ष्याभावात् विशेषणत्वे बाधकामावाच । ननु करी- त्वेनाधिकारित्वेन वा तदन्वयसम्भवे कि नियोज्यत्वेनेति चेत्, रातिसम- वायित्वरूपस्य कर्तृत्वस्य खर्गरूपफलभाविविनक्षणस्याधिकारित्वस्य च का- मनानन्धयात् । न च कृतिजनकत्वेन कर्तुत्वेनान्वयोऽस्तु तच्च विशेषणो भूतकामनायामपि व्यन्यथा बोदव्यत्वान्चयोऽपि कथमिति वायं । न हि न्यायनय इव् फलकामना गुगमतेऽपि साक्षात्या हेतुः, किन्तु ममेदं कार्यमिति बोधहारेत्यस्यामि नियोज्यत्व एव विथामादिति वदन्ति । घ्यन्ये तु शुधिविहितकालनीवित्वे सति फलकामनावत्वमियोपायताज्ञान- वत्वचाधिकारित्व तच कामिनो यागे न सम्भवति तस्य क्षणिकत्वात् सर्गस्य ममिकत्वात् । न च फलसाम्बलक्षणेनाधिकारित्वेनान्वयोऽस्थिति वार्थ । पलवाचे घधिकारिता तया च तस्य क्रियान्वये सति प्रत्तो सत्या फलवावा मित्यन्योन्याययात् । नामि कर्तत्वेनान्वयः, तथा शि खर्गकाम इत्यादि- वायं तावत् इच्छाविषयत्वेन स्वर्ग बलवदिएप्रतिपादक । न चेदमन्या) ·तचिन्तामो नियोज्यत्वं, तत् कामनायास्तहोधोपयोगे सति भवति क्रमेण कामनाया अपि तादृशमान्दवोधोपयोगिवं मनछते, कामना- विशिष्टस्य तु तादृशोधोपयोगिवं समवायिकारणतया, 'नियोध- वं' भकलमामाणिकमिद्धनियोज्यव्यवहारविषयतावच्छेदकं, 'तदिति स्वर्गकामना विशिष्टस्य तादृश्योधोपयोगिलमित्यर्थः, 'तबोधोपयोगे मतौति तादृशकार्यतावोधोपयोगित्वे सतीत्यर्थः, विशेष्यावयिन एव विशेषणतया विशेषणस्य तदुपयोगित्वं विना विशिष्टस्य तदुपयोगि- भवति, नेसं परनिप्पत्तये रति न्यायात्, किन्वियार्थशान्यस्य सर्वस्य कामनामि तावत् काम्याव सा हि सगे भवन्तौ वत्साधने इटोमायता- धियं तत कार्यताधियं तत्रोत्माद्याधिकारियंवत्र प्रवर्य वर्गमञ्जयतीति, एवं थागोऽप्युपायतया वर्ष, एव सहेतुभूतापूर्वनियोज्यतया पुरुषोप स्वर्गार्थ एवेति न पुस कर्तृत्वेन कियायामन्वय युत्पादितसर्गप्राधान्य भङ्गापत्ते । तथा िवर्गकामकर्त को याग इत्यन्वये सर्गस्य कर्त कोटि- प्रवेमात् अन्यावा । ननु यजेतेत्यनेनोक्ता भावना शुद्धेन प्रातिपादि- कार्थेनान्वीयते उभयाकाडावलात् तदनुयायिनी लिहला सवाईम एक- अब्धयोपात्तत्वात्, एवोकैव सङ्ग्या मुप्तिभ्यामभिधीयते इति शाब्द- सामानाधिकरण्यं, तथाघ भावनान्वयेन पुरुष कर्ता भवन्नन्चीयते यागे एक्वाधिकारित्वेनान्वये प्यधिकारिणोऽलाभे प्रवर्तकत्यायोग तत्कथमेव- मिति चेत्, न, पश्चात् कर्तुत्वादिनाप्यन्वयस्याभ्युपगमेन सर्वस्योपपत्ते । तरकादयाथे तथैव सिद्धान्तितमिति वदन्ति । ननु निरामनियोज्य- वमनुपस्थित कथमन्वयप्रकार इति चेत्, न, योग्यतावच्छेदकप्रकारयोग स्थित रव इतरान्वय इति हिनेतरत्ववत् तस्य योग्यतावलादेवोपस्थित्ते संसर्गरूपतयैव तद्द्वानमित्यप्याहुः । 'बोलमिति बोधजनत्यमित्यर्थः ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववाद । स च कामनानन्तरं काम्यसाधनताबोधात् कार्यता- बोधे सति स्यात्, एवञ्च स्वर्गसाधनतावोधे सति स्वर्ग- कामनियोज्यान्वययोग्यता । न च कालान्तरभाविस्वर्ग क्रिया साक्षात् परम्परया वा साधनमिति शब्दो वासम्भवात् । न च रूपवति रस इत्यादिवत्कामना चोपलक्षणमिति वाचं। विशेषणत्वसम्भवे उपलक्षणत्वस्थान्याय्यत्वादिति भाव' | 'स चेति, कामनायास्तादृशवोधोपयोगश्चेत्यर्थः, 'कामनानन्तरं काम्य- साधनतावोधादिति, 'कामनानन्तर' कामनाप्रकारकज्ञानानन्तरं, यः काम्यसाधनताबोधः कामनाघटितकाम्यसाधनताबोध इति यावत्, तस्मात् कार्यताबोधे सति तज्जन्यो यदि कार्यताबोधस्तदैव स्थात् काममाया. कारणतावच्छेदकत्वात्, न हि कामनैव माक्षात्- कार्यताबोधजनिका, असम्भवात् इत्यर्थ , अतः काम्यमाधनताजानं वर्गकामकृतिमाध्यलान्वयप्रयोजक इति शेष.। 'स्वर्गकामेति वर्ग- कामो यो नियोज्यस्तदीयकृतिमाध्यमान्वयवोधमयोजकज्ञानमि- त्यर्थः । नन्वेवं प्रथम वेदाद् यागे स्वर्गमाधनताजाने मति तदनन्तर तच स्वर्गकामकृतिमाध्यताबोधो भविष्यनि कि कार्य्यत्वरूपेण विधेर- पूर्वगतयेत्यत श्राइ, 'न चेति, 'क्रिया' यागादिः, 'माचादिति । कामनाया साक्षात् तदोधोपयोगे याधात् तदारमाह, 'स चेति साक्षात् जनकत्वाधे दारानुपस्थिया कामनाया तइग्रहोसम्भवौत्यतो दारोम- स्थितिष्या हारशेयसाधनताजानं तदसम्भवे योग्यताज्ञानविरह इत्यर्थ- इत्यन्ये ।

·३०४ तावचिन्तामो बोधयितुमर्हति, पाशुविनाशित्वात् परम्पराघटकानु- पस्थितेय तृतीयप्रकाराभावाच । अन्यथा तमादाय श्यवहितपूर्ववमम्बन्धेन कार्याधिकरणीभूतक्षनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकान्यथामिद्यनिरूपकधर्मावत्व मावानसाधनल, तादृप्रधावधिनग्नकले मति कार्दनियतपूर्ववर्तितावच्छेदका- न्ययामिद्यनिरूपकधर्मवत्त्वञ्च परम्परामाधनलमिति भाव । माक्षात- भाधनत्वस्यावोधने हेतमाह, 'आश्विति यागादेरिच्छाविशेषरूपस्य बतौयक्षणवृत्तिध्वमप्रतियोगितात् इत्यर्थ, परम्परामाधनस्वस्थाबोधे हेतुमाह, 'परम्परेति श्रयवहितपूर्वत्वमानन्धेन स्वर्गविशेषाधिकर- पोभूतक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकान्यथा मिद्यनिरूपक- धर्मावच्छिन्नजनकले मति स्वर्गविशेषनियतपूर्ववर्तितावच्छेदका- न्यथामिद्यनिरूपकधर्मववरूपपरम्परामाधनवघटकन्यापूर्वस्यानुपस्थि- तेरित्यर्थ । न चापूर्वघटितविशिष्टपरम्परामाधनवस्यैव विध्यर्थतया नत एव विशिष्टोपस्थितिमम्भवात् किमपूर्वम्य पृथगुपस्थित्या इति वाय। परम्परासाधनवान्वयवोधे परम्पराघटकालपर्यन्नवायिव्या- पारोपधायकवस्यान्वयम्योजकरूपत्वेन योग्यतात्वात् प्रथम सन्तान विना तदन्वयबोधामगावादिति भाव । नवेतदुभयविलक्षणमेव माधनत्व बाधयियतीत्यत आह 'हतीयेति, 'अन्यथा' हत्तीय যত্মসি বন মীহাহালি নন্ন , নঘাষালম্বন सया शब्दाभ्युपगमादेतदुक्त । 'खगति साक्षात सर्गसाधनताईमित्यर्थ, धन्यथा क्रियातोल्ये दोषोल्यादित्यवधेय। एतच काम्यस्थले, नित्ये चेर साधनताज्ञान विनापि तम्भने कार्यताबुद्धेनियोन्यान्वयसम्मवादित्यवधेय।

·३०५ शब्दास्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववादः । साधनत्वसम्भवात् कल्प्यमध्यपूर्वं न स्यात्, इष्टसाधन- ताविधिपक्षे स्टैवानुपपत्तिः । कार्यताविधिपक्षे प्रकारमत्त्वे, 'साधनत्वसम्भवादिति अपूर्व विनापि यागस्य स्वर्ग- साधनत्वमम्भवादित्यर्थ:(२) । 'कल्यमिति तव नयेऽप्यपूर्लकन्पना न स्थादित्यर्थः, पाशविनाशिनो यागम्य कालान्तरभाविवर्गसाधन- वान्यथानुपपत्त्यैव वयापूर्वकल्पनादिति भावः । नन्वे प्रथमं पर- म्परासाधनत्वत्वरूपेण परम्परासाधनवावयासम्भवेऽपि सामान्यतः स्वर्गमाधनत्वत्वरूपेणान्वयः स्यादित्यत शाह, 'माधनताविधिपक्ष- इति सामान्यत दृष्टसाधनवम्य विध्यर्थवपक्षे इत्यर्थः, 'अनुपपत्ति- रिति साक्षात्परम्परोदामीनेन फलसाधनवान्वयेऽपि फलपर्यन्त- स्थायित्व-तादृशव्यापारोपधायकत्वान्यतरवत्त्वस्य योग्यतात्वेन तज्ज्ञानं विना सामान्यतोऽपि तत्साधनत्वावयासम्भवात् इति भावः । न च माक्षात्परम्परामाधनत्वोभयसाधारणं स्वर्गसाधनत्वत्त्वमनुगतमेव दुर्व- चमिति वाच्यं । स्वर्गवावच्छिन्नविजातीयवर्गनियनपूर्ववर्त्तिताव- छेदकान्यथामिद्यनिरूपकधर्मवत्त्वस्यैव तत्वात् । न चैवमव्यवधाना- भस्याप्रवेभात् खतो व्यापारतो वा स्वर्गाव्यवहितपूर्वक्षणममतोऽपि नियतपूर्वमतः कारणत्वापत्तिरिति वाच्यं । अन्यथामिद्यनिरूपकत्व- विशेषणेनैव तदारणत, विजातीयस्वर्गनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकलन्तु यावत्यो विजातीयस्वर्गप्यतयः प्रत्येकं तत्पूर्वक्षणत्तिनिष्ठत्वं विजातीयवर्गत्पत्त्यधिकरणनिष्ठस्वावच्छिन्नोत्तरत्वमम्बन्धावच्छिन्ना- ( इति भाव इति ख.. 39 ·सावचिन्तामको अन्वयप्रकारतया साधनत्वं शशब्दमिति पलतो न' भावप्रतियोगितावच्छेदकान्यत्वमिति यावत्, एवमग्रेऽपि सर्वत्र चौथ्य। कार्यवं कारणलश्चातिरिकपदार्थ इत्यभिप्रायेणेदमित्यपि कथित् । ननु भवन्मतेऽपि विधिप्रत्ययात् कार्यवरूपेणपूर्वावगमेऽपि तस्य वर्गमाधनलं नावगतं तथाच तावमात्रज्ञानात् कथं प्रवृत्यर्थमुत्तर- कालं यागे परम्परया स्वर्गमाधमत्वावगमः परम्परामाधनावस्यापूर्व- निष्ठमाधनाघटितवात्। न च कार्यवत्साशासाधनत्वस्यापि विद्यर्थतया तम्य च समानपदोपात्ततया कार्य एवावयादपूर्वय वर्गमाधनलावगम इति वाच्य। तथापि कार्यमाचम्य विध्यर्थव- पोऽप्रतीकारादित्यत श्राइ, 'कार्यताविधिपक्ष इति कार्यसमावस्य विधिप्रतिनिमित्तवपई इत्यर्थः, माचपदादिष्टसाधनलवमावस्य व्यवच्छेदः, तेन मध्यादैविध्यर्थत्वेऽपि न चतिः, कृतिमाथ्यावस्य पृथक् शक्यत्वपक्षे तु कार्यवमात्रय विधिमक्यलपोऽयीत्यर्थः, भाचपदा- दिष्टसाधनवव्यववेदः, 'अन्वयप्रकारतयेति कृतिमाध्यत्वावधप्रयो- जकरूपतयेत्यर्थः, 'माधनत्वं पदानुपस्थितमपि वर्गसाधना, घटेन जलमाहरोदित्यादौ अपदार्थस्थापि छिद्रतरत्वस्य भानवच्छाब्दमिति भावः। यद्यपि अपूर्व निमायावावयबोधे स्वर्गसाधनलस्यान्वय- प्रयोजकरूयतया योग्यताले गान्दवोधात् पूर्खमपूर्व नज्ञानमस- भवि अपूर्वस्य शाब्दयोधान् पूर्वमशानात् तथापि परनये बोध- नौयपदार्थ योग्यताज्ञान न कारणं वोधनौयपदार्थस्यापूर्ववान् किन्तु पदार्थतावच्छेदकावचित्रे क्वचित्तस्याज्ञानं तच प्रतापि ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । ३.७ कश्चिदिशेपः । अतः क्रियातोऽन्यत् स्वर्गसाधनताह क्रियाकार्यतानिर्वाहक लिङाद्यर्थः । ननु स्वजाती- येऽन्वयदर्शनं योग्यता दृष्टश्च पृतपानस्या शुविनाशिनः सम्भवति कार्य्यवरूपेण घटादावेव जलाहरणरूपकाम्यसाधनताजा- नमत्त्वादिति निगः(१) । स्वयमुपसंहरति, 'तदति, 'स्वर्गसाधन- नाहमिति साक्षात् स्वर्गभाधनत्वस्यान्वययोग्यमित्यर्थः, 'क्रियाकार्य- तानिर्वाहकमिति कार्योपस्थितेरिष्टसाधनताज्ञानं ततः कृतिरिति प्रणाल्या क्रियायाः कृतिमाध्यतानिर्वाहकमित्यर्थः, 'लिङाद्यर्थ इति, पादिपदात्तव्यादिपरियहः । 'मजातौयति तत्मजातीये तत्- मजातौयस्यान्वयदर्शनं संसर्गनिययः तत्र तस्य योग्यता न वन्वय- प्रयोजकरूपवत्त्वमित्यर्थः, तथाच सामान्यतः फलमाधनत्वस्यान्वये निरुतान्यतरधर्मवत्त्वस्य योग्यतावाभावात् परम्पराघटकापूर्णानुप- स्थितावपि प्रथमं सामान्यतः स्वर्गमाधनत्वत्वरूपेण परम्परामाध- नवस्यान्वयः स्यादिति भावः । ननु मजानौये वयदर्शनमप्यच नास्तीत्यत आइ, 'दृष्टश्चेति, 'पुष्टिहेतुत्वमिति काम्यसाधनत्वत्वरूपेण पुटितत्वमित्यर्थः, श्राशविनाशित्वे काम्यमानत्वत्वमेव माजात्य- मिति भावः । 'पदार्थतावच्छेदकेनेति प्रचयितावच्छेदकरूपे- होत्यर्थः, 'प्रशते ति अग्रिटोमेनेज्यादौ अनिशमलावच्छिन्ने {" निगम इति ख.। 'गम्पिति तथाध म योग्यताज्ञानविरह इत्यर्थः, 'यायेति पथा घेत ·अवचिन्तामो कालान्तरे पुष्टिहेतुत्वमिति चेत, न, यथाकश्चित् साजात्यस्यायोग्येऽपि सत्वेन योग्यताया अध्यावर्तक- स्वायत्तेः पदार्घतावच्छेदकेन साजात्यस्थाद्यजातः पयः पिवतीत्यादौ प्रकृते चासम्भवात् तस्मादन्वयग्रयोजक- रूपवञ्च साजात्यं । अतएव द्रवद्रव्यत्वं सेककरणत्वे प्रयोजक इत्ययोग्योवहिः, तदिहाशुविनाशिना काला- न्तरभाविफलजनकत्वे फलसमथपर्यन्तस्थायिव्यापार- जनकत्वं प्रयोजकमतोऽपूर्व विना साजात्यमेव न स्वर्गसाधनत्यत्वावनिम्यान्वयादर्शनादिति भावः । श्रन्चयायोज- करूपवत्त्व माजात्यमिति अन्चयायोजकरूपवावरूपं माजात्यमित्यर्थः, योग्यतेति शेषः । 'सेककरणत्वे सेककरणवान्वये, यद्धर्मवत्तथा जात एव यदन्नयधीस्तद्धर्मवत्त्वमेव तदन्वयप्रयोजकं भवति । द्रवट्यत्ववत्तया जातएव मेककरणबधौरिति द्रवद्रव्य तदन्वय- प्रयोजकमिति भावः। केचित्तु नदन्वयव्याप्यतावच्छेदकधर्मत्रत्वं नवं द्रवद्रव्यत्नपदञ्च तद्विशेषपरमित्याह: । 'तदिहति तथाचे हेत्यर्थः, 'शविनाशिन" थागस्य, 'फलन- मकवे' वर्गजनकालान्षये, ‘फलममयेति वर्गसमयेत्यर्थ , 'प्रयोजक- मिति, भाक्षात् स्वर्गसमयपर्यन्तस्थायित्वस्य बाधितलादिति भावः। ‘অল’ বিল্য ধুলাল বিন, ‘মালায়নি ঘামাঘললাম- तथा व्यारथात योग्यतालक्षणे। 'प्रकृते चेति. प्रथम तजधानस्यासम्भवादिति ·शब्दास्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववाद ! गृह्यते एतपानस्य तु वैद्यकोपस्थितधातुसाम्यमादाय पुष्टिसाधनत्वयोग्यताजानं विज्ञस्य । अथ बाधकप्रमा- णाभावो योग्यता । न च साधनत्वमा बाधकं, साक्षात्तहाधेऽपि परम्परासाधनत्वमादाय तद्दिश्रान्ति- समावात् । न च योग्यानुपलब्धया हारस्य बाधात् परम्परासाधनत्वमपि बाधितं, संस्कारस्येव तस्य यप्रयोजकरूपवत्त्वरूपं साजात्यमेवेत्यर्थः। नन्वेवं पुष्टिकामो इतं पिवेदित्यादौ पाशविनाशिनो तपानस्य कथं पुष्टिमाधनताजानं फलपर्यन्तस्यायित्व-तादृशव्यापारोपधायकलान्यतरवत्त्वज्ञानाभावादि- त्यत पाह, 'तपानस्येति फलपर्यन्तस्यायिधातुमाम्यरूपव्यापार- मादायेत्यर्थः, 'विजस्येति, अविज्ञस्य न भवत्यन्वयधौर्भवति वा एतपानस्यैव स्थिरत्वधमादिति भावः । भ्रमसारहौतासंसर्गकजा- नदयं विशिष्टज्ञानं वेत्यन्यदेतत् यथार्थतात्पर्य्यस्य शाब्दबुद्धिमा- मान्यहेतुत्वाच्च तद्धमान्नायोग्ये शाब्दधौरिति हृदयं । 'वाधक- प्रमाणाभाव इति, तद्धर्मावच्छिन्ने नविच्छिन्नाभावप्रमाविरह- इत्यर्थः, न त्वन्धयप्रयोजकरूपवत्त्वमिति भावः। 'साधनवमाच इति, यागवावच्छिन्ने स्वर्गमाधनत्वत्वावच्छिन्नाभावप्रमेत्यर्थः, 'साक्षात्त- हाधेऽपि' मावात्माधनत्वस्याभावेऽपि, 'नदियान्तिमभिवात् इति खर्गमाधनत्वमत्त्वसम्भवादित्यर्थः । 'याधात्' अभावनिययात्, 'बा- धित' नियिताभावक, 'मस्कारम्येव तम्येति संस्कारम्येवातीन्द्रि- भावः । 'संस्कारस्येवेति, योग्यस्य योग्यानुपलब्धग माधोऽप्रय इति ·तत्त्वचिन्तामणी सम्भवान्, अन्यथा वाच्येऽप्यपूर्वे क्रिया कामिकम्वत् न स्यात् काम्यासाधनत्वात् । न हि यदेवायक- तत्पश्चात् योग्य, अयोग्यत्वे च निष्फलः प्रयासः। नए कामिकार्यमपृच तर्थिका- च क्रियेति वाच्यं । यागे रागादित्यनेन विरोधात् । तथापि दारानुप- यस्य द्वारस्य मम्भवादित्यर्थ , तथाच योग्यानुपलख्या योग्यम्य दाराभावनिश्चयेऽपि न द्वारसामान्याभावनिश्यसम्भवति भाव । 'अन्यथा' यागे स्वर्गमाधनत्वमामान्यस्यैवाभावे, 'वाय' वाच्यपि, कचित्तथैव पाठ, 'कामौति स्वर्गकामेत्यर्थ , 'यदेव' क्रियाखरूप, 'योग्य' स्वगांसाधन, 'पथात्' अपूर्ववाच्यत्वज्ञाने, “योग्य' वर्ग साधन, 'योग्यत्वे चेति स्वर्गामाधनवे चेत्यर्थ , "नियाल प्रयाम- इति अपूर्ववाच्यताकल्पने यस्तव प्रयास म निष्फल इत्यर्थ 'न चेति, 'कामिकाये' वर्गकामकार्य, 'तदर्थिका- अपूर्वार्थ- कार्या, तथाच याग वर्गमाधनमेव नेति भाव । 'पागे रागा- दिति यागे रागादङ्गे वैधौत्यनेन विरोधापत्तेरित्यर्थ, तस्य हि राग स्वगांदिफलेच्छा, स्वर्गसाधनताजानजन्यचिकीर्षा वा, नया थागे मत्ति अङ्ग च विधिरपूर्व तदर्थितया प्रकृति, अन्यथा स्वार्थितया अङ्गे प्रवृत्तौ यागवदगस्य प्रधानलापत्तेरित्यर्थ इति भाव । मते, 'तथापौति, "किन्विति, विधे मामान्यत दरमा- भाव । 'अयोग्यल इति यागादिशिराया अयोग्याचे सद्गोचरी यजमानस्य प्रयत्नो विशल इयर्थ, इश्वरस्य तत्कार्थताबोधनाय प्रयासो ध्यर्थ इत्यन्ये । न चेति तथाच याम स्वर्गसाधनमेव नेत्यर्थ । 'पाग इति राग खादि .

·शब्दास्यतुरोयखण्डे ऽपूर्ववाद । गृह्मधा परम्परासाधनमिति ज्ञानं न भवेदिति चेत्, पुधि, किन्तु स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञानं साक्षात्पर- "परोदासीनं वस्तुगत्या परम्परासाधनत्वविपयकमुत्प- द्यमानं नायोग्यतया परिभवितुं शक्यम् । यदि च साक्षात्परम्पराविशेपदयव्यतिरिक्तं सामान्यं नास्त्येव धनत्वमाचशमत्वादिति भावः । 'परम्परासाधनवेति साधनत्वत्वेन परम्परासाधनत्वविषयकमित्यर्थः, 'अयोग्यतयेति अन्वयप्रयोजकरूप- वत्त्वलक्षणभवन्मतसिद्धयोग्यताज्ञानविरहेणेत्यर्थः । ननु साक्षात्सा- धनत्वत्व-परम्परासाधनवत्वाभ्यामतिरिक्तं साधनत्वत्वमेव नास्तीत्यत- पाह, 'यदि चेति माक्षात्साधनत्वत्व-परम्परासाधनत्वत्वातिरिक्तं यदि . फलेच्छा तया तत्साधने यागे प्रत्तेरड़े वैधौविधिरपूर्व तदर्थितयाले प्रर. त्तिरिति त्वदुक्तेन तवैव विरोधादित्यर्थ , सर्गसाधनताज्ञानजन्यचिकीर्या राग इत्यन्ये । ननु न्यायनये यद्यपूर्वार्थितयैवाने प्रतिस्तदा प्रथमं तद- नुपस्थिती मूकत्वमङ्गविधे स्यात्. खर्थितया चेत् तदा यागेनाविशेषात् विनिगमनाविरहात् तदङ्गत्वे न स्यादिति चेत् न, खांन्वयाविशेऽपि फलसमभिव्याहारेण यत्र विधिवाक्यं प्रवर्तते तत्प्रधानमिति निर्णयादि- त्येके । प्रथमं साधनत्वेनेरासाधनत्वेन वागविधिप्रस्तावपूर्वकन्न्पनोत्तरम- पूर्वरुपेशसाधनताज्ञानादले प्रत्तिरित्यन्ये। तदुत्तरमेवाहविधिप्रत्तिरि- त्यप्याड । ननु विशेषविनाकृतं सामान्य ज्ञान कथमित्यत ध्याइ, 'वस्तु- गयेति, विशेषमानमम्येव विशेषरुण भागनियमोऽसिद्ध यतरव घटत्वेन गोलघटादेविशेषस्य मानादिति भाव । ननु नोलघटखाद्यतिरिक्तघटत्य- वदुमयातिरिक्ततत्साधनत्वं नास्त्येवेचत स्याह, 'यदि चेति, योग्यम योग्य- ·तत्वचिन्तामणे , तदा अननुगमः, किं वा विशेषयसि साक्षात्परम्पग्या वेति । न च यावदिशेषबाधे तदाधितं, परम्परासाध- नत्वेऽवाधादिति। मैवं । योग्यता हि स्वबाधकामा- विरहो वा सकलवाधकामाविरहो वा, श्राद्ये वह्निना सिञ्चतीत्यादी स्ववाधकामा-तदिरही समयभेदेन स्त इति तदेव योग्यमयोग्यञ्चेति प्राप्त, द्वितीये तु योग्यानुपलब्धग सन्निश्चयोऽशक्यः परप्रमाया अयोग्य- त्वात्। न च वाच्यं सकलबाधकामाविरहः स्वरूप- सन्नेव भयोजक इति, अयोग्ये योग्यताममादन्वय- बोधाभावप्रसङ्गात् अन्यस्य तत्र बाधकामासत्त्वात् । थन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वेन बाधकप्रमाविरही निश्चीयते माधनत्वलसामान्य नासीत्यर्थ , 'नदाननुगम इति, भवन्मतेऽपि प्राक्यतावच्छेदकाननुगम दत्यर्थ (५) । 'कि वेति, धर्मितावच्छेदस्य- कस्याभावादिति भाव । भानाशङ्को निराकरोति, 'न चेति, सदाधित' माधनत्वमामान्य बाधित। 'परप्रमाथा इति, अनुमानस्य च मर्वत्र सर्वदा अनवतारादिति भाव । 'अयोग्य इति, भवन्मत- इति शेष , योग्यताश्रमादिति निरुतयोग्यताभ्रमस्थैव सत्त्वादित्यर्थ, . (१) मोमासकैकदेशिना इरसाधनत्वेऽपि शक्तिस्वीकारादिति भाव । धेति। न च विरक्षपदमत्यन्ताभावपर, तनियस्याशवरत्वादिति भाव । 'अशक्य प्रति । न च नित्य निर्दोषत्वेन वेदे तदनुमेय, तस्यैव प्रथम दुय ·शब्दाख्यतुरोयखगड़े ऽपूर्ववाद । २१२ इति चेत, तर्हि प्राथमिकत्वात् सैव योग्यता । न च सा प्रकृते सम्भवतीत्युनं, किच्चैकविशेषवाधे शाब्द- सामान्यज्ञानं तदितरविशेषप्रकारतानियतं छिद्रबाधे छिटेतरघटज्ञानवत् । न च हारानुपस्थित्या प्रकृते तथा घटते । एतेन यदुक्तं प्रशस्तरूपवान् चैच इत्यत्र गौर-श्यामविशेषानवगमेऽपि रूपमाघमवगम्यते तहत् 'मेव' अन्वयप्रयोजकरूपवत्तेव, 'सम्भवति' प्रथम ज्ञाता सम्भवति । ननु योग्यताया' समयमाधारण ज्ञान शाब्दधौकारण न त निश्चयमाच तथाच व परसाधारणबाधकामाविरहस्य सर्वच नियेतममक्यत्वेऽपि न उतिरित्यखरमादाह, 'किञ्चेति, 'मान्दमा- मान्यज्ञान' भामान्यप्रकारकशाब्दमामयौजन्यज्ञान, यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते प्रक्षते मामान्यप्रकारकत्वे विशेषप्रकारकत्वासम्भवात् । 'दारानुपस्थित्येति, विध सामान्यत इएमाधनत्वत्तस्यैव शक्यता- वच्छेदकलादिति भाव । इदमापातत छिट्वाधे तदितरघटत्वेन घटविषधौवदचापि मावादाधे तदितरसाधनत्वत्वेन व्यापारानु- पस्थितावपि माधनवधीमम्भवात्तस्यापि विशेषधर्मवादिति ध्येय । 'गौर-मामेति, गौर-सामयोर्याविशेषो गौरव-प्यामत्वरूप , 'रूप- माच' रूपत्व। स्वात् । वस्तुत सर्वत्र तनिश्चयासम्भवान सा योग्यतेति भाव । 'प्रसङ्गा. दिति, तन्मते व्यससर्गाग्रहलेऽपि न्यापनयमभ्युपेत्योत। मनु न योग्यता- सध्या माम्दयो हेतु सरपसतो योग्यताप्रमा हेतुरित्ययचेराप, किक्षेति । 40 ·३१० सावधिमामणे विशेषानवगमेऽपि साधनत्वमात्रमिति तत्प्रत्युक्तं, तत्रै- कविशेषबाधाभावेनौदासीन्यसम्भवात् । एतेन स्वर्गकामान्वयबलात् क्रियायाः फलसाधनत्वं तिहलाच पटोः संस्कारस्येव स्थायित्वं कल्प्यतां किम- भट्टैकदेभिमतं दुपयितुमार, एतेनेति, 'स्वर्गकामाचयति वर्गकामौयक्षतिमाध्यवान्वयेत्यर्थः, 'पटोः संस्कारस्थेवेति भवन्मते पटोः संस्कारस्येवेत्यर्थः, तन्मतेऽनुभवम्यापि स्थैर्यकत्पनयेवोपपत्त संस्कारकल्पनायां मानाभावेन यथाश्रुतामङ्गतेः, सर्वस्य संस्कारस्य फलसमयस्यायित्वाभावात् 'पटोरिति, पटुवं सतिफलोपहितत्व, सामान्यघटितविशेषहयमध्ये नियमोऽयं बोध्या, छिद्रतरत्वप्रकारकघटज्ञान- वदित्यर्थः, अत्रेदं चिन्त्यं यथा छिबाधे छितरत्वेन घटधौतथा साक्षा- त्ववाधे तदितरकारसत्वेन द्वारानुपस्थितावसि तौरस्तु तस्यापि विप्रेष- वात् । किञ्च परम्परामाधनत्वेनापि तौरस्तु छिद्रेतरत्ववयोग्यताबला- देव तम्मते तदुपस्थितिसम्भवात् । न च परम्पराधटकापूर्वस्य प्रागननुभवात् नोपस्थिति रिति वार्छ । न हि तन्मते यन्वयप्रतियोगिन एवोमस्थितिर. न्वयबोधाझं । यपूर्ववाच्यत्वेऽपि तदनन्वयप्रसङ्गात् कार्यत्वेन घटादेरेव भक्तिमहाविषयत्वेन पदार्थस्मरणे तस्यैव विषयत्वात् सघाध परम्परासाधन- लपकारकोपस्थितेर्वाच्यसमानप्रकारकत्वेन हेतुत्वात् । सा च न दुर्लभा वाफ्यार्थानुमवकाले च योग्यतावशात् परम्परावेनापूर्वमेव भासता, तथा किमपूर्ववाच्यतया । न च पदानन्धतया सोपस्थिति तिरोपस्थि- सावयि तुल्यत्वादितोति प्रकाशः। मट्टमतं निरस्थति, 'एतेनेति । संसारस्यापि र सर्चस्य तघावमत- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । २९५ पूर्वेण सङ्कल्पविशेषस्य यागस्याने प्रत्यक्षानुपलब्धि- रात्मविशेषगुणानां प्रथमक्षण एव स्वविषयकप्रत्यक्ष- जननस्वभावात् अस्तु, न चैवं क्रियान्तरमपि तथा, 'स्थायित्वमिति फलपर्यन्तस्यायित्वमित्यर्थः । न च योग्यात्मविशेष- गुणा स्वोत्तरोत्पनगुणनाग्यतया कथं यागादेरिछाविशेषरूपस्य नावत्कालस्थायित्वमिति वायं । स्वत्वस्यानुगतस्यैकस्याभावेन लाघ- वात्तत्तयतित्वेनैव नाश्य-नाशकभावात्तत्र स्वर्गव्यक्तरेव नाशकवाभ्युप- गमात् । न च तत्तयमित्वेन नाग्य-नाशकभावेऽपि तत्तत्क्षणोत्पत्र- जानेच्छादिकं प्रति तत्तत्तणद्वितीयोयोक्षणस्तदुत्पन्नत्वेन नाशकलं तथाच यागादिममानकालौनज्ञानाद्यन्नरवयागादेराशविनामित्व- मावश्यकमिति वाच्यं । एकस्मिन्नेव क्षणेऽनन्तवणमत्त्वेन विनिग- मनाविरवादनन्तकार्य-कारणभावस्यावश्यकतया लाघवेन तत्तय- मित्वेनेव माग्य-नामकभावादिति भावः। नम्वेवं दिनान्तरेऽपि पागम्य प्रत्यक्षापत्तिरत आह, 'सङ्कन्येति, 'सङ्कल्पः' इच्छा, 'प्रथ- मक्षण एवेति चतुर्थक्षणपूर्वक्षण एवेत्यर्थः, तेन विमग्यदवम्यप- रामदिरनुष्यबमाये न व्यभिचारः, अपेचाबुद्धे घणघयावस्यापित्वे तदितरत्वेनात्मविशेषगुपो विशेषणीयः, तेन विनग्यदवस्यतदनुव्यव- माथे म व्यभिधारः । 'क्रियान्नरमपीति जान-देषादिकमपौत्यर्थः, प्यार, 'पटोरिति, 'प्रथमक्षण एवेति उत्पादयिमक्षण एवेत्यर्थः, एतदपि निर्विकल्पकानपेक्षणपक्ष। कैधित 'प्रथमक्षण एपेत्यस्य दितीयक्षणान्यतरक्षण रपेयर्थः, तेवामु- मित्यनन्तरं परामांनुव्यवसायसम्मव इत्याहः । .

·सावचिन्तामो प्रमाणाभावात, एवं लोकप्रसिद्धक्रियाकार्यत्वव्युत्पत्ति- रपि भमा न भवतीति परास्तम् । स्वर्गसाधनतायोग्य- तया स्वर्गकामान्वयः तदन्वये च स्थायित्वं इत्यन्यो- न्याश्रयात् लोके धर्मिग्राहकमानेन क्रियायाः पाणि- कत्वनिश्चयाच। 'तथा' बहुतरचणावस्यायि, 'लोकप्रमिद्धेति शेदनकामः पचेते- त्यादिलौकिकविधिस्थलसिद्धेत्यर्थः, "क्रियाकार्यवेति विधेराहत्य कियानिठकार्यतावोधकत्वमपौत्यर्थः, 'स्वर्गसाधनतेति स्वर्गमाघनत्व- रूपयोग्यतानिधये सतीत्यर्थः, 'स्वर्गकामावयः स्वर्गकामौयकतिमा- भ्यलाचयः, 'स्थायिवं' स्थायित्वकल्पनं, स्थायित्वकम्पने च स्वर्ग- साधनवनिश्चय इति शेषः, 'लोके' लोकस्य, धर्मियाहकमानेन' प्रत्यक्षेण, 'क्षणिकलनिययाति इदानी नाहं यने दूदानौं मम यागोनट इत्याद्यभावनिश्चयाचेत्यर्थः, अन्यथा घट-तज्ज्ञानादेरपि नित्यावापोरिति भावः । ददमुपलक्षणं यागादेस्तावत्कालत्यायिने दिनान्तरेऽपि तत्प्रत्यक्षापत्तिर्दुबारा, न हि सामग्रीसत्त्वे नियम- महवैरपि कार्यात्पत्तिर्वारयितुं शक्या, श्रात्मविशेषगुणस्थले तादृ- , मनु नान्योन्याश्रय यथा वर्गकामान्वयानुपपत्या लिक कार्ये भक्तिस्तथा तत एव धर्मिकम्पनात इति न्यायेन क्रियाया एव स्थायित्वं कल्यतामि- त्येवाह, 'लोकेति किया तावत् फलपर्यन्तो व्यापार फलञ्चावच्छेदकं तस्य पसे सावध्वंस इवि तमायोऽयं यन्य सिद्ध क्रियान्तरवदिति लोक- ·शब्दास्यतुरीयरमगडे ऽपूर्ववादः । ननु देवपूजार्थो यजिः, पूजा चाराधना गौर- मनियमसत्वेपि गङ्गास्नानादिस्यले तादृशनियमे मानाभावेना) स्थायित्वासम्भवाचेत्यपि बोध्यं । तटस्यः शकते, 'नचिति, 'गौरवितेति गौरवित मिष्ठमीति- हेतुक्रियेत्यर्थः । यद्यपि गौरवितत्वं न स्वापेक्षयोत्कर्षवत्त्वं, उत्कर्षम्य गुण-कर्मगतजातिरूपतया(९) ट्रव्ये तदसम्भवात्, नापि स्वजानापेन- योत्कृष्टधीमत्त्वं, मूर्खायां मातरि नदसम्भवात्, नापि खगणापे- क्षया उत्कृष्टगुणवत्त्वं, राग-द्वेषाधर्मोत्कव्यैरपि तथात्वापत्तेः, नापि वसरुतापेक्षयोत्कएसकतवत्त्व, ऐन्द्रपदजनकसुकृतवति नौधेऽपि नथात्वापत्तेः, स्वसुतापेक्षयापलटसुकृतवति मारप्रभृतावव्याप्याप- त्य। तथापि भक्तिविषयत्व(२) गौरवितत्वं, भनित्यश्च प्रत्यक्षमिद्धो- () वर्गकामो गङ्गाया खायादित्यादौ सर्बाडोनालसंयोगादिरूपसाना- दिक्रियायाः स्थायित्वासम्भवादपूर्वकल्पनाया यावश्यकत्वाधेति भावः । (१) गुगतनातिरुपतयेति ख.. (२) भक्तिविशेष विशेष्यत्वमिति ख. । सिद्धक्षणिकवाया' शियाया न स्यैर्य कस्यते धर्मिग्राहकमानवाधादि- त्यर्थ इत्याहुः । तथाच प्रमाणान्तरबाधे न धर्मिकल्पनापि न्यायसी, ध्यन्यचा प्रतोत,सानामपि लोके तिरोभावमात्रकल्पने साध्यमतप्रवेश इति भावः । एवममुभवम्यापि स्थायित्वे संखारोऽमिन कस्येत तथाच संसार- स्येपेत्यययुकं स्यादिति योध्यं । तटस्थ मते, 'गन्धिति, पिलभ्यो दद्यात् सन्थामुपासीतेन्यादावपि ·तावचिन्तामणी नौषविषयकममूहास्तम्पनव्याहत्त: मानमत्वव्याप्योजातिविशेषः, सद- वधिलं प्रति कारणच मानव कार्यमाचवृत्तिजातेः कार्यताव- च्छेदकतानियमम्मामयोजकतया तम्या: कार्यतानवच्छेदफत्वेऽपि पतिविरहान् यथाकश्चित्तदनुगत कारणम्यापि वहुं शक्यवाच । ननु तथापि अनिमाराधयेदित्यादावश्चयानुपपत्तिः । न चामिना सह गौरवितस्याभेदेनाबय इति वाच्यं । गौरवितस्य पदार्थ कदे- भावात् स्तोकं पचतोत्यादाविव क्रियाविशेषणतया नपुंसकलिङ्ग- स्वापत्तेः । मापि गौरविलपीनावाधेयतया तदन्वयस्तस्याप्येकदेश- वात् गौरवितमम्बन्धितया उपस्थितेचेति चेत्, न, गौरवित- प्रौतिइतक्रियारूपविगिटेऽमेः कर्मत्वेनाम्वयात् । न चैवमनि- निष्ठपोतेरलाभ इति वाच्यं । धात्वर्थतावच्छेदकफलशालिवं कर्मत्व- मिति कर्मविभोरेव तलाभात् गौरवितादिषु खण्डाः सत्या प्रौतावेव वा श्राधेयतया तदग्वयात् । न च तथापि कृष्णमुपामौते- ज्यादावगतिरेख भगवतः कृष्णस्य प्रौतेरभावादिति वाचं । तचापि विषयितायाः कर्मविभत्त्यर्थत्वात् मा च गौरवितप्रौतितक्रियाया- मेवान्वेति । न च भगवदिषयकक्रियाया गौरवितनिष्ठनौतिशेतुत्वं बाधितमिति) वाचं । भौतिहेतुपदेन प्रौतिस्वरूपयोग्यस्य विव- चितत्वात् इति भावः । (१) नोचविशेष्यकसमूहालम्बनज्ञानव्यारत्त इति । (१) ईश्वरस्य गौरवितत्वेऽपि सन्निएपोतेरभावात् यन्यगौरविसनिलपोते- तादृशक्रियाया अजमकत्वाइवाधितत्वमिति भाव । देवताप्रीतिरेवान्यधावता दारमियभिमान । भनु मानान्तरं तत्र ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे ऽपूर्ववाद । वितप्रीतिहेतुः क्रिया, अतो देवताप्रीतिहारा यागस्य स्वर्गसाधनत्वं, प्रीतेः क्षणिकत्वेऽपि प्रीत्यनुभवजनित- संस्कारद्वारा ततसम्भवात् । अतएवामेयादौ प्रौति- भागितया अग्नादेरुद्देश्यत्वमिति चेत्, न, यज् देव- पूजायां इति हि शाब्दिकस्मृतिः स्मृतित्वादेव न स्वतः प्रमाणं । न च यागस्य देवताप्रीतिहेतुत्वे स्वर्गस्य देवतामौतिसाध्यत्वे वा मानान्तरमस्ति । वस्तुतस्तु नव्यास्तु भक्तिजन्यक्रिया आराधना कृष्णमुपामौतेत्यादौ च वैवस्य नप्ता इत्यादाविव विषयतया एकदेशे भनावेव कृष्णादे- रन्वयबोध इति प्राहु । 'देवताप्रतिद्वारेति, तथाच किमपूर्वेणेति भावः । ननु पोते. मुखस्याइविनाशितया कथ स्वर्गाधनवमत आह, 'पौरिति, 'प्रीत्यनुभवनितेति स्वस्लौकिकमत्यचद्वारा प्रौतिजनितेत्यर्थ', 'तत्- सम्भवात्' प्रौते. स्वर्गसाधनत्वसम्भवात्, 'आग्नेयादौ' पानेयादि- यागस्यले, 'भौतिभागितया' तज्जन्यपौत्याश्रयतया, 'माब्दिकल्पति' प्राब्दिकानामर्थवाद इत्यर्थ , ‘स्मृतित्वात्' अर्थवादत्वात्। नन्वर्थ- वादत्वापि महाजनपरिग्रहात् प्रामाण्यमित्यरुचेराइ, 'वस्तुतस्विति, मनु विष्णुप्रीतिकामो विष्णुं ध्यायेदित्यादिश्रुतिरेव देवताचैतन्ये . स्थादियाशयाए, 'न चेति, न चाविगोवत्वादिविशेषितस्मतिवाद वेदोऽनु- मेय इति वा । धनुकूलतकाभावादिति भाव । 'यत्र चेति, न घ यत्र ·३२. तत्वचिन्तामणौ चेतने देवे मानमेव नास्ति यच च विष्णुप्रीतिकामा- दिवादोऽस्ति तब विष्णुरेव प्रौतिः न तु विष्णोः पद्यर्थलक्षणादोपात् विष्णुशब्दस्य प्रौतिविशेषवाच- कन्वं वेद एव कल्प्यते। न च देवपूजार्थयज्यन्वय- बलात्तथा, अन्योन्याश्रयात्। नन्वेवं आग्नेयादीनां मानमित्यत आइ, 'चेतन इति, अतीन्द्रियप्रौतेरभावात् परकीय- सुखस्यापरामत्यचत्वादतः सुखमिद्धिदैवताचैतन्यविरहे न सम्भव- नौति भावः) । 'यत्र चेति, विष्णोः भौतिकामस्तं ध्यायेत् प्रौयते भगवान् हरिरित्यादिश्रुतौ १ मानाभाव इति भावः । ननु विष्णुशब्दस्य प्रौतिविशेषयोधकल क्वाप्यदृष्टचरमित्यत शाह, 'विष्णु- भन्दस्येति अन्यथा भवनयेऽपि विष्णौ मौतेर्वाधितवेन तनिध- प्रौते: फललासम्भवादिति भावः । “देवपूजार्थेति स्वर्गकामोयजे- तेत्यादौ देवपूजार्थकयजधातना देवतानिष्ठगौरवितमौतिहेतु- क्रियावेन बोधनादित्यर्थः, 'तथा' देवतायावेतन्यं, 'अन्योन्याश्रया- दिति यज्धातोदेवतानिष्ठप्रीतिहेतक्रियाबोधकत्वमिद्धौ देवता- ( चेतन इत्यादिन सम्भवतीति भाव इत्यन्त माठ कपुस्तके मास्ति। . वियोरियस्ति तत्र का गति, तघ मादामावादित्याऊ । नच वयय- प्रोतिरित्यादी का गति, तस्यापि प्रोलिविशेषवाचकत्वकल्पनात् । वस्तुत पूर्णे पागे देवताोतिरित्यन्तराएं विमा कथं निर्वाह , तदनुभवनित. संस्कारस्य च सनन्यसत्यादिगा ना पलाभावप्रसङ्ग रति बोध्यं । 'धन्यो- ·शब्दायतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३२१ चैतन्यसिद्धिस्तसिद्धौ च तादृशक्रियाबोधकत्वमिद्धिरित्यन्योन्याश्रया- दित्यर्थः । इदमापाततः यज्धातोस्तादृशक्रियाबोधकत्वमिद्धौ देव- तानिष्ठचैतन्यमिद्धेरनुपयोगात् महाजनपरिग्टहीतशाब्दिकपतित- एव तादृशक्रियाबोधकवसिद्धेः । किञ्च तनये चेतनस्य देवताले मानाभावेऽपि महसाचादिशरीरिणमभ्युपगच्छत्येव तत्प्रौतिरेव व्यापारोऽस्तु । न च प्रौतेः सुखस्याशविनाभिवात् संस्कारस्य च वध्वंम-स्मरणेतराजनकवनियमादिदमप्ययुक्रमिति वाच्यं। तादृश- नियमे मानाभावात् । वस्तुतस्तु देवतायावेतनत्वेऽपि मर्चच देव- तायाः प्रौतेन व्यापारत्वमम्भवः वैष्णवं घरं निर्वपेदित्यादिविधि- बोधितवैष्णवयागादौ सुवर्णदानादौ च तदसम्भवात् । तत्रापि विष्णुप्रीतिरेव व्यापार इति वाच्यं । विष्णुनिष्ठपोते- र्बाधितत्वात् । न च तथाप्यामेयादियागस्यले श्रावग्यकान्यादि- प्रौतिरेव व्यापारोऽस्तु किं तत्रापूर्वणेति वाच्यं । देवतानिएपौते: वर्गव्यधिकरणत्वेन व्यापारत्वासम्भवात् एतत्पुरुषोययागजन्यदेव- तामौतितः पुरुषान्तरस्यापि स्वर्गप्रमझात् तत्तत्पुरुषोयत्वान्त - वेन कार्यकारणभावेऽनन्तकार्य-कारणभावप्रमशात् गौरवाच। प्रथ देवतानिष्ठप्रौतिन व्यापारः किन्तु देवताविषयकस्खप्रीतिः, प्रौतिया- नुरमिः, एवं यत्र विष्णुप्रौतिकामादिवादोऽस्ति तत्रापि विष्णुविष- यकीतिरेवाः, अन्यथा विष्णुत्वादेः प्रौतिनिधत्वे विष्णोः मौति- कामः प्रीयते भगवान् हरिरित्यादिश्रुतेः मर्चमिद्धाया अपला- पापत्तरिति चेत्, न, यागादेः मासाद्देवताविषयकानुरागजन- फलम्य प्रत्यच्याधितलेनापूर्वदारव कालान्तरे नजनकत्वम्य वनव्य. 41 ·३२२ सावचिन्तामयो तया अपूर्वस्यावश्यकत्वात् कल्यवाविशेषेण विनिगमनाविरहेणा- पूर्वमिद्धेर्दुह्यरत्वाञ्च इत्येव दूषणमवमेयं । केचित्त यागादिगोचरसंस्कार एवावग्नकबाड्यापारोऽस्तु किम- पूर्वेण स च संस्कारो न मतिनाग्यतावच्छेदकवैजात्यावच्छिनोऽपित खर्गनाम्यः । न च संस्कारस्य विषयाजन्यतया यागादिगोचरसंस्कारस्य कुतो यागादिव्यापारलमिति वाच्यं । यागादेः खगोचरलौकिक- प्रत्यवदारा खविषयकसंस्कारजनकबमम्भवान् श्रतएवानुमित्यादिन- नितपरकीययागादिगो चरसंस्कारवतो न स्वत्पत्तिस्तस्य यागजन्य- लाभावात् । न चैवं घटादिलौकिकप्रत्यवान्यसंस्कारं प्रत्यपि घटादे- जनकत्वापत्तिरिति वाचं । तच मानाभावात् अत्र तु लाघनतमह- कतवर्गमाधनत्वान्यथानुपपत्तेरेव मानत्वात् । अथैवं गङ्गाखानादिस्यले परकीयगङ्गास्नानादिलौकिकमत्यदजन्यतहोचरसंस्कारतोऽपि स्वर्गप्र- मङ्गः कुष्ठाद्युपहतलचः अन्धस्य च प्रत्यक्षासम्भवात गङ्गाजलसंयोगात् खर्गानुत्पत्तिप्रसङ्गयेति चेत्, नर्हि तापूर्वस्यावश्यकत्वेऽपि यागादि- स्थले पूर्व मानाभावात् अज्ञातयागादेरनभ्युपगमादित्याः । ननु फलसाधनतान्वये फचसमयस्यायित्व-तादृशव्यापारोधायक- खान्यतरत्वस्य योग्यताले प्राग्ने यायाकपालयाग-ऐन्द्रदधियाग-ऐन्द्र- पयोयागात्मकयागयरूपस्य दर्शस्यामेयाराकपालयाग-उपांशया- गानौसोमौर्यकादशकपालयागात्मकयागचयरूपस्य पौर्णमासस्य चा- वान्तरकलिकापूर्वचयं चयं विना घड्जन्यकपरमापूर्वजनकल्लम- नुपपन्न युगपदामेयादीनां महानवस्थानादतो दर्श-पौर्णमामाभ्यां (1) कुलादापहवत्वचा प्रत्यक्षासम्भवादिति ग।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः । ३२३ पणां क्षणिकत्वात् योग्यतानवगतौ परमापूर्वकारण- यजेत वर्गकाम इत्यादिप्रधानविधिबोधितपरमापूर्वमाधनलान्य- थानुपपत्त्या तत्र परमापूर्वनाश्यकलिकापूर्वषट्कं कल्यते इति तव सिद्धान्तो व्याहतः योग्यताजानाभावेन प्रधानविधिवाक्यात प्रथम परमापूर्वमाधनताज्ञानस्यैवासम्भवादित्यागहते, 'नन्वेवमिति, 'एवं' साधनवान्वये निरकान्यतरवत्त्वस्य योग्यताले, 'क्षणिकत्वादिति पाशाविनाभित्खादित्यर्थः, परम्पराघटकानुपस्थितेथेति शेषः । 'कथमिति कथं प्रधानविधिवोधितपरमापूर्वमाधनवान्यथानुपपत्त्या कलिकापूर्वकल्पनमित्यर्थः । यदि च निरुतयोग्यताजानं विनापि परमापूर्वसाधनत्वावगमस्तदा परमापूर्वज्ञानं विना स्वर्गमाधनवस्या- पि ज्ञानसम्भवात् किं परमापूर्वस्यापि वाच्यतयेति भावः । न च तचापि प्रधानविधिवोधितपरमापूर्वसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या कलि- कापूाणि न कल्यन्ने अपि तु श्रामेयादिवोधकप्रत्येकवाक्यात् कलिकापूर्वीपस्थिती प्रधानविधिवाक्यात् परमापूर्वमाधनत्वावगमः प्रथमन्त प्रधान विधिवाक्यं मुकमेवेति वायं। अपमिद्धान्तात् आग्नेयाराकपालो भवत्यमावास्थायामित्यादिप्रत्येकविधिवाक्यानां दर्श-पौर्णमासस्वरूपमाचवोधकतया कलिकापूर्वावोधकलाचेति नि- गः । श्राइविनायित्वेन प्रतिसंहिते कर्मणि यद्रूपेण फस्तम्य न्याश्रयादिति पूनार्थकयज्यन्वये ति देवतायैतन्याह, तत्तिौ च पूनार्थकयज्यन्वय इत्यन्योन्याययादित्यर्थः । तुल्यन्यायतया माते, 'नन्विति, थाप्रेयोऽयाकमालो भवत्यमावास्यायामेन्द्र दधि मवत्यमावास्यायामित्यादयः बहुत्पत्तिविधयः दर्श-पौर्णमासाभ्या यजेतेति विधिवाक्यार्थीभूतप्रधानापूर्व ·m तत्त्वचिन्तामणौ त्वानवगमे कथमपूर्वकल्पनेति चेत्, न, काम्ये अपूर्व- कालान्तरभावित्वप्रतिमन्धान तद्रूपावच्छित्रफलमाधनवान्वये तत्य- य॑न्तस्यायिव्यापारोपधायकल योग्यता प्रष्टते च प्रधानविधिना कार्यत्वरूपेण परमापूर्व बोध्यते तथाच कार्यवरूपेण तब्बनकता दर्शादीनां पाया तत्र च परमापूर्ववरूपए कालान्तरभाविव- प्रतिसन्धानेऽपि न कार्यत्वरूपेण कालानरभावित्वप्रतिसन्धान कार्य- बावच्छिन्नस्य दाद्यव्यवहितक्षणेऽपि मम्भवादत परमापूर्वममय- स्थायिव्यापारोपधायकत्वज्ञान विनापि प्रथम कार्य्यत्व रूपेण मामा- न्यतस्तत्साधनत्वग्रह. उत्तरकालच्च स्वर्गसमयस्यायिकाऱ्यान्तराज- नकस्य नादृशकार्यजनकत्व परमापूर्वजनकतयैव पर्यवस्यनि नच माधान सम्भवति आग्नेयादैराशविनामित्वादत. पवम्पराजनकत्वं तचावान्तरव्यापार विना अनुपपन्नमित्यमुपपत्तिज्ञानात् कलि- कापूर्वापि कल्प्यन्ने स्वर्गस्य च देहान्नरभोग्यवेन कालान्त- रभाक्त्विमतिसन्धानात्तत्पर्यन्तस्थायिव्यापारोयधायकत्वज्ञानं विना सामान्यतोऽपि न नसाधनत्वयहसम्भव इति शुढाभिमन्ध्या समाधत्ते, "काम्य इति दर्भ-पौर्णमामाभ्यां यजेत वर्गकाम इति काम्य- विधावित्यर्थ , 'अपूर्ववायवस्थिताविति कार्यत्वरूपेण परमापूर्ववा- प्रति दधिशोमादीना साधनत्वं बोधयन्ति, तेषा तामाधनले तनिर्बा- छाप पडत्पध्यपूर्वाणि कन्यन्ते, एवञ्च सर्वध प्रधागोभूतमपूर्व वार्थ । उत्पत्यपूर्वाश कस्टयानोति तत्सिद्वान्त स न स्यात् क्रमिकप्रधानापूर्व प्रति क्षणिकानामागेयादिकमणामयोग्यतया साधनवयहासम्भवादित्यर्थः । 'काम्य इति, पलस्योत्कटरागगोचरतपा तत्पूरणक्षम कलिकापूर्वबोधक- ·शब्दास्यतुरीयखगडेऽपूर्ववाद । ३२५ वाच्यवस्थितौ थाग्नेयादौ तद्वारा साधनत्वस्य योग्य- तासम्भवात् न तु प्रथमं । व्यवस्थितावेवेत्यर्थः, 'तद्वारा मानवस्येति परमापूर्वद्वारा साधनव- स्थेत्यथ , सामान्यतः स्वर्गसाधनबत्व रूपेणान्वये इति शेषः। 'योग्यतास- म्भवात्' योग्यताज्ञानसम्भवात्, 'म तु प्रथममिति न तु परमापूर्व- . , इत्याह काम्यप्रधानविधिरेव, तथाच प्रथमप्ररत्तात् तमात् व्यपूर्वे प्रतीते अपूर्व- द्वारैव खर्ग प्रति यागस्येव नियोग प्रति ग्रामेयादीना कारणतास्विति प्रतीतावेवाग्नेयादौना नियोगसाधनताधौरदेति, तावत्पर्यन्तस्थायिव्यापार- वत्वरूपयोग्यताया ज्ञानात् न तु प्रथममुत्पत्तिविधिप्रक्तिरिति भाव- तचिन्त्य, न हि खं प्रति सं साधनं, तथाच तवारीभूतापूर्बा- नुपस्थितौ परमापूर्वकारणलावोधे कथ योग्यताज्ञान, कथ वा साक्षात्- साधनतावाधे परम्परासाधनत्वप्रकारकधौ । न च तज्जातीयपरमापू- ोपस्थितौ स्यायियापारवत्त्वरूपयोग्यतानिशयसम्भव इति वाच्यं । तज्जा- तौयसंस्काराद्युपस्थितावुक्तयोग्यतानिश्चयसम्भवे प्रधानापूर्वस्यापि वाच्यता- नापत्ते । तन्न तनातीयमिति चेत्, न, सर्वथा सामान्यम्य प्रकृतेऽप्यसम्भ- वात् गुणत्वादिना सामान्यस्य तत्रामि सम्भवात् प्रकृते तन्न योग्यताघटक- मिति तुल्यमिति । व्यवाझ देहान्तरोपभोग्यखर्गे याविनाशिक्रियाया' साक्षात् साधनताबाधे युक्तस्तत्र योग्यताज्ञानविरह, प्रशते च परमापूर्व प्रति साक्षादपि तस्य हेतुत्वसम्भवे योग्यताज्ञानसम्भव । न च योगपद्या- भावात् न तथा, ऋविभिरनेकैरेकदा नियमाखरना योगपद्यस्यापि सम्भ- व्यग्रे च यसामेककर्तृकत्वप्रतिसन्धाने व्यायमायिमनाशादनुपपच्या प्रथमहोतसाधनहानिर्बाहामुत्पत्यपूर्व कल्यत इति, तदिदमुलं 'तहा- रेति सत्प्रतीतेत्यर्थः। वात्।

·तत्वचिन्तामणी पाचवं विनेत्यर्थः, स्वर्गस्य देहान्तरभोग्यवेन कालान्तरभाविलमति- सन्धानात् तत्साधनवान्वये तत्पर्यन्तस्थायिव्यापारोपधायकबस्य यो- ग्यतात्वात् कार्यवरूपेण परमापूर्वभाधनबान्वये च न तत्पर्यन्त- स्थायिव्यापारोपधायकत्वज्ञानमपेक्षित कार्यवावच्छिन्नस्य काला- लरभावित्वामतिसन्धानादित्यभिमन्धिः । एतचापाततः स्वर्गस्य का- लान्तरभावित्वाप्रतिमन्याने क्रियायाः वणिकवाग्रतिसन्धाने वा वर्ग- माधनवान्वयेऽप्यपूचीपस्थिति विना योग्यताज्ञानसम्भवात् । केचित्तु दर्श-पौर्णमामाभ्यां यजेत स्वर्गकाम इत्यच विधिपत्य- यस्य कार्यत्वरूपेणापूर्वसामान्य एव मकत्वात् प्रथम कार्य्यवरूपेण कलिकापूर्वमाधनत्वावगमस्ततः कार्यवरूपेण परमापूर्वसाधनस्वाव- गमः न तु प्रथममेव परमापूर्वमाधनलावगमः। न च प्रथमं कार्य- वरूपेण कलिकापूर्वमाधनत्वावगमेऽपि तच परमापूर्वपर्यन्तस्थायित्वं न रहौतमिति वाच्यं । द्वितीयबोधे परमापूर्वं स्वर्गपर्यन्तस्यायि- स्ववत् प्रथमवोधे कलिकापूर्व स्वर्गपर्यन्तस्थायिव्यापारसमयस्यायि- लभानेऽपि वाधकाभावादिति समाधत्ते, 'कास्य इति दर्म-पौर्ण- मामाभ्यां यजेत वर्गकाम इति काम्यविधावित्यर्थः, 'अपूर्ववाच्य- बस्थिताविति कार्यत्वरूपेण कलिकापूर्वस्यापि वाच्यवस्थिता वित्यर्थः, 'तहारा माधनत्वस्येति कलिकापूर्वद्वारा परमापूर्वसाधनत्वस्येत्यर्थः, अन्वय इति शेषः, 'योग्यतासम्भवात्' प्रथमं योग्यताज्ञानमम्भवान, 'न तु प्रथममिति, परमापूर्वसाधनवावगम इति भेषः। प्रतीतपरमापूर्वसाधनत्वानुपपत्त्या कलिकापूर्वाणां कल्यवमिति मिद्धान्तयाघात इति वाच्यं । प्रधानविधिवाक्यात् परमापूर्वमा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । ३२७ धनत्वान्वयानुपपत्त्या कलिकापूर्वाणामेव प्रथमान्वयबोधविषयवं इत्येव तदर्थात् इति भाव इत्याहुः । ननु एकस्मिन्नेव परमापूर्व स्वर्ग च दर्श-पौर्णमासयोरुभयोः केन रूपेण जनकत्वमिति चेत्, उच्यते, दर्श-पौर्णमामोभयसाधार- णेन दर्शत्व-पौर्णमामत्वव्यापकीभूतेन वैजात्यविशेषेण विजातीयापूर्व विजातीयस्वर्गञ्च प्रति जनकत्वं विजातीयापूर्वजनकतावच्छेदकतयैव नदैजात्यसिद्धिः। न च दण्ड-चक्रन्यायेन दर्शव-पौर्णमासत्वाभ्यामेव जनकत्वमस्तु केवलदर्शात् केवलपौर्णमासादा फलानुत्पादस्य परस्पर- व्यतिरेकादेवोपपत्तेरिति वाच्य । कार्य-कारणभावदयकल्पने गौ- रवात् दर्शवादेर्जनकतावच्छेदकतापर्यन्तस्य विध्यर्थत्वाभावात् । न प नवापि दर्शलादिप्रत्येकधर्ममादाय विनिगमनाविरहात् कार्य- कारणभावत्रयमावश्यकमिति वाच्यं । केवलदर्शात् केवलपौर्णमामाञ्च फलोत्पादस्य वारणाय कार्य-कारणभावदयस्यावश्यकत्वेन गौरवस्यैव विनिगमकलात् । यदि च पौर्णमास विना कृते दर्श दर्शत्वस्य दर्श विना कृते च पौर्णमासे पौर्णमासत्वस्य प्रत्यक्षमिद्धत्वं नान्युपेयते किन्तु दर्शपूर्वकृते पौर्णमाम एव पौर्णमासत्वं पौर्णमामोत्तरकत- एव दर्श दर्शवमुपेयते, तदा तु प्रत्येक दर्शत्व-पौर्णमासत्वाभ्यामेव न तु व्यापकजात्या अतिरिक्रजातिकल्पने गौरवात् अतिरिक्रजातिकल्पनेऽपि दर्शत्वादिकमादाय विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावदयस्थावश्यकत्वात् । अथ यदि पौर्णमामोत्तरकते दर्श एव दर्शत्वं तदा दर्शत्वेनैव हेततास्तु किं पौर्णमासत्वेन हेतु- न च विनिगमनाविरहात् पौर्णमासवेनापि हेतुलमिति जनकत्व तया।

·३२० सावचिन्क्षामनौ वाय। केवलपौर्णमामत्वेन हेतुबे पोर्णमामानन्तरं दर्शात्पाद- प्राककाल एव परमापूर्वोत्यायापतेरेव विनिगमकत्वादिति चेत्, न, दर्श-पौर्णमामाभ्यां धनेत स्वर्गकाम इति श्रुत्या पौर्णमासस्यापि हेतुत्वबोधनात् पौर्णमामलेनापि हेतुखम्यावश्यकत्वात् दर्शवम्य पौर्णमामावृत्तित्वात्। एतेन पयोषागात्मकदर्शचरमयागस्यैव पयो- यागलेन हेतुत्वमस्वित्यपि निरस्तं । दर्श-पौर्णमामत्याकान्तानामन्ये- पामपि हेतुत्वस्य वेदबोधितत्वात्। अयोभयमाधारणवैजात्येन हेतुतापचे जातेरव्यामध्यत्तितया अामेयादियागयत स्थल एवं प्राग्नेयादियत्किञ्चिद्यागानन्तर परमापूर्वोत्पत्यापत्तिः कारण- नावच्छेदकावछिन्नयत्किञ्चित्कारणमावात् एवं दर्शव-पौर्णमाम- खादिना प्रत्येक तत्वपत्रेऽपि(१) पौर्णमासानन्तरं दर्शान्तर्गततया यत्किञ्चिद्यागे कृते एव परमापूर्वोत्पत्त्यापत्तिरिति चेत्, न, परमापूर्व प्रति व्यापारीभूतानां कलिकापूर्वयदानामपि तद्रूपेण दण्ड-चक्रवत् इतनया कलिकापूर्वपट्टानां सम्बद्धतया वा तदभावा- देव नत्र परमापूर्वानुत्पादात् । ननु तथापि दर्श-पौर्णमामस्यले कियन्यपूर्वाणोति चेदत्र प्राञ्चः, प्रथमतः पौर्णमासत्रयेण प्रत्येक कलिकापूर्वत्रयं जनयित्वा मध्ये एक परमापूर्व जन्यते एवं दर्शव- येणापि प्रत्येकं कलिकापूर्वत्रय जनयित्वा मध्ये एक परमापूर्व जन्यते ततम्ताभ्यां परमापूर्वाभ्यां परमं परमापूर्बान्तरं जन्यते इति न चापूर्वाणोत्याः । (२) दर्शव-पोय मासत्वान्या हेतुत्वपक्षे पौति ग.।

·शब्दाण्यतुरीयखण्डेडपूर्ववाद । ३२६ नयास्तु मध्यमपरमापूर्वइये मानाभावात् षड्भि कलिकापूर्वे- रेव चरम परमापूर्व जन्यत इति सप्तापूर्वाणि । न च पूर्वपूर्वक्रिया- भिर्जनित पञ्चमि कलिकापूर्वं सह उत्तरक्रिययैव चरम परमा- पूर्व जनयत कि चरमक्रियाजन्यकलिकापूर्वणेति वाच्य । तस्या- अपि स्वोत्तरागदक्षिणादानादिसाचिव्येनैव परमापूर्वजनकत्वोपगमेन तावत्कालानवस्थित्या चरमकलिकापूर्वसौकारात् दक्षिणादानाधु- त्तराङ्गश्च साक्षादेव परमापूर्वहेतुन तु तत्र द्वारापेक्षेति प्राड । उच्छृङ्खलास्तु षड्भ्य कलिकापूर्वभ्य एव स्वीपपत्ते चरमपर- मापूर्वऽपि मानाभाव । न च वर्ग प्रति षणामपूर्खाणा षडपूर्व- सम्बन्धेन दर्श-पौर्णमासानाञ्च हेतुत्वे गौरवमिति वाच्य । तवापि परमापूर्व प्रति पडाणा षड पूर्वसम्बन्धेन दर्श-पौर्णमासानान हेतुत्वेन तुल्यत्वात् षडपूर्खाणा सम्बन्धवन्तु मतदय एव । यदि पडपूर्खाणामपि पृथक् हेतुत्व तदाऽपूर्वत्वेनैव इतरथा तु षट्वेन इत्यन्यदेतदित्याद्ध । नदमत् परमापूानभ्युपगमे दक्षिणादानादेश्वरमाङ्गस्य स्वीप- योगित्वानुपपत्ते, न हि दक्षिणादान माहात् वर्गहेतु , अङ्गवात् श्राइविनाशित्वाच्च, तजन्यस्यापि पृथगपूर्वस्य स्वीकारे किमपराद्ध परमापूर्वण, परमापूर्व प्रति च दक्षिणदानादेश्वरमाङ्गस्य साक्षादेव हेतुत्व इत्युक्रमेव। न च परमापूर्वाभ्युपगमे तत्र घडपूर्वाण दक्षि- णादानस्य च कारणत्व कल्पनौयमतो गौरवमिति वाच्य । तथापि घडपूर्वाणा दक्षिणादानादिजन्यापूर्वस्य च स्वर्ग प्रति हेतुत्वेन तुल्यत्वात्, मम तु कलिकापूर्वषट्क परमापूर्वजनन एव दार न - 42 ·तत्वचिन्तामणी तु स्वर्गहेतुः मानाभावात् यागस्य हेतुत्वे च श्रुतिरेव मानमिति न किश्चिदेतत् । ननु तथापि नवावृत्त्यादिस्यले दापार्थिवशिवपूजादिस्यले च केन रूपेण परमापूर्वविशेष वर्गविशेषे च इतुत्वं तत्र नवाप्ति- बाद तिवाभावान् । म च तचापेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वरूपनव- वादिविशिष्टादत्तिवादिनच हेतुत्वं अपेक्षायुद्धिय प्रत्येकमहन्यपूर्व- कनवावृत्या दिव्याप्त्ता ग्राह्या इति वाच्या प्रत्येकनवावृत्यादि- मात्रहत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वेऽननुगमान् सकलनवावृत्त्या- दिवृत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वे अननुगमात् भकलनवावृत्त्यादि- वृत्त्यपेक्षाबुद्धेः कारणतावच्छेदकत्वे असम्भवात् । अथ चण्डीपाठा तितजनववेतरनवत्वत्वादिना नववादिकमनुमतौहत्य तद्विशिष्ट वेन हेतुत्वं वाय कारणतावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वर्ग प्रति परमापूर्वमेव परमापूर्व प्रति तु परमापूर्वतरापूर्वसामान्यमेव दशांदिस्यलवदचापि प्रत्येकात्तिजन्यकशिकापूर्वनयकादिवारैव परमापूर्वजननात् प्रत्येक- महत्त्वपूर्वकप्रत्येकात्तिजन्यापूर्वतो नवावृत्त्यादिस्थलीयप्रत्येकात्ति- जन्यकलिकापूर्वस्य न वैलक्षण्यमतः कस्तिकापूर्व प्रति चण्डीपाठ- वादिनैव हेतवं कार्यतावच्छेदकश्च चण्डीपाठसामान्यजन्यतावच्छे- दकतया मिको नवावृत्तादिजन्यतावच्छेदकजातिव्यापको जानि- विष एव धारावाहिकपरमापूर्वतयादिवारणाय परमापूर्वतरेति, भववादेः प्रत्येकापरिसमाप्तवादेकरमान्न परमापूर्वोत्याद इति चेत. भ, निखिलरपेचाबुद्धिधाधारणस्य नववलस्य एकस्यानुगतस्याभावेन नेन रूपेशनुगमासम्मवादिति। मैवं नवातिवादरपि नवपाठा- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । ननु* यो ब्राह्मणायावगुरेतं शतेन यातयेदित्यत्र ब्राह्मणबधोद्यमस्य शतयातनाहेतुत्वावगमे यथा दुरि- तापूर्वं कल्प्यने तथेहापौति चेत्, न, अवगुरेत् यात- येत् इत्यत्र हेतु-हेतुमतोर्लिडित्यनुशासनात् लिङा अवगोरण-शतयातनयोनियतं पौर्वापर्य बोध्यते प्र- नवहत्व: दिविषयकमानमज्ञानविशेषत्तिमानसत्वव्याप्यजातित्वात पठेत् दगपार्थिव शिवलिङ्गानि पूजयेदित्यादावपि तादृशज्ञानविशेष- एव धात्वर्थः, तादृशज्ञानविशेषश्च परमापूर्व प्रति साक्षादेव हेतु- रिति सझेपः । प्रतिबन्ध्यन्तरमाशझते, 'नन्विति, 'गतयातनेति शतवर्षावच्छिवयातनेत्यर्थ', 'यातना' नरकविशेषः, 'तथेहापौति तथा वर्गकामो धजेतेत्यादावपि स्वर्गसाधनत्वावगमानन्तर परमा- पूर्वकल्पनमस्वित्यर्थः, 'नियतमिति कारण-कारणव्यावृत्तान्यथा- मिद्धिचतुष्टयानिरूपकनियतपूर्ववर्जितावच्छेदकधर्मवत्त्वमात्रमित्यर्थः, (१) यथा दूरितापूर्वकल्प नमिति ख, ग । प्रतिबन्धिमाशते, 'नन्विति, "शवयातना' नरकविशेष, तथाचाव तव या गति सा समापौति भाव । 'नियतमिति अन्यथासिद्ध- चतुष्टयरहितनियतमौर्वापर्यमित्यर्थ, तेन मध्यवर्तिकल्पन निर्बहति, व्यन्यथा दण्डरूपादौ तत्कल्पनापत्तेरिति भाव नन्चेतदप्याभुविनाशिना मध्यवर्तिज्ञानेन विनाऽयोग्यतया दुर्ग्रहं यन्यथा व्यन्यथासिडियञ्चक- रहितनियतपो पर्यापर्यवसन्नस्य कारणत्वस्यामि ग्रह बाधकाभावात् ·सम्वचिन्तामणे त्यक्षेणानुभव-स्मरणयोरिव, तच्च साधनचे साधनसा- धनत्वे वा उभयमपि मध्यवर्तिघटितमिति दूरित- तेन 'मध्यवोत्यादि मङ्गच्छते, 'साधनमाधनले वेति च मङ्गच्छते, नियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वन्तु तदुत्पत्यधिकरणाचपनिठोत्तरवमय- धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकलमित्युतमेव । नन्वनन्यथा- मिद्धनियतपूर्वधनियमाचयोधने कथं दुरितापूर्वकनपनं दुरितापूर्व- कपनं विनापि तादृशपूर्ववर्तितोपपत्तेरित्यताह, 'तचेति, प्रकृत- इति शेषः, 'माधनत्ये तयातनापरम्परामाधनवे, “साधनमाधनले वा' तयातनामाधनमाधनले वा, सम्भवतीति शेषः, साधासाधन- त्वस्य बाधितत्वादिति भावः । 'घटितमिति व्याप्तमित्यर्थः, ११ विति वर्गकामो यतेत्यादौ बित्यर्थः, “विध्यनुशिष्टेति प्रवर्तक- जितं नैयायिक । एतेनोवम्य मध्यवर्तिमान विना ग्रहसम्भवेऽपि इरसाधनता दुर्यहा सा होरसहभावनिर्मिना, तत्समावस्य क्षणिकस्य यापारनिर्मितशरीरमेव यागस्य वर्गकाधनत्वं तत् क व्यापाराप्रतीतो प्रतीयता एकदेशम्यापरिचयादिति परास्त । एवमप्यनन्यथासिनियत. पूर्वसत्त्वादिएपकारणत्वबांधे बाधका मिधानादिति । यत्राडु, उक्त- लिहा नियतपौवापर्य मात्र बोध्यते तस्मान्द्रावगुरितयमिति निषेधक- वेदभागेनावगोरणामावविषयकापूर्वकार्थत्वे दोधित वदन्यथानुपाया ध्यवगोरणस्य शवयासनाहेतुत्वनिबन्धनपूर्ववमित्यनुमीयते । न शवगोरण- म्यानियसाधनत्व विना तदभावविषयकापूर्वकार्यत्वमुपपद्यते, प्रत्युत राग- प्राममवगोरथमेव कर्यात् तथाचोत्तरकालानुमितकारणत्वनिर्बाहाय ·शब्दास्यतुरीयणगडे ऽपूर्ववादः । ३३३ कल्पनं संस्कारवत्, इह तु विध्यनुशिष्टा लिड कार्य- तामाह। किञ्च कामी काम्यादन्यत् काम्याव्यवहित- ज्ञानजनकत्वेनाभिमतेत्यर्थः, 'कार्य्यतामाहेति, कार्यतान्वयबोधे चेष्ट- जनकत्वमेव योग्यता तज्ज्ञानञ्चाशविनाशिनो यागस्य वर्गसमय- स्थायियापारजनकत्वज्ञानं विनाऽनुपपत्रमिति कार्य पूर्वरूपव्यापारे लिङः शानिरावश्यकौति भावः । नन्ववारेदित्यचान्यथासिद्धिचत- टयराहित्ये मति नियतपूर्ववर्तित्वमावस्य लिङर्थत्वे शतयातनारूपा- निष्टमाधनत्वस्यावगोरणेऽलाभानिवृत्त्यनुपपत्तिः। न च तादृभनि- यतपूर्ववर्तित्वमाचस्य लिङ्प्रत्ययादवगतौ प्रमाणन्तरात् साधनवा- वगम इति वाच्यं। तथा सति यजेतेत्यादिप्रवर्तकस्यलेऽपि तथा सुव- चत्वेन तचाप्यपूर्ववाच्यत्वानुपपत्तेरित्यखरमान्मास्तु श्राशविनाशिनः फलसाधनलान्वये फलसमयस्यायिव्यापारोपधायकत्वं योग्यता तथापि अपूर्वकामनां विना यागे प्रवृत्त्यनुपपत्त्या अपूर्वकामनार्थमपूर्वज्ञान- स्यावश्यकत्वेनापूर्वशकिरप्यावश्यकौत्याह, 'किञ्चेति । केचित्तु लाघवानियतपूर्ववर्तिताजानमेव निवर्तकमिति तत्र साधनवानवगमेऽपि न पतिः। न चैवं प्रवृत्तावपि नियतपूर्ववर्ति- ताज्ञानमेव हेतुरस्त किं साधनताज्ञानार्थ प्रवर्तकस्थलेऽप्यपूर्ववाच्य- दुरितकल्पनं यागे तु नैवमिति न प्रतिवन्धिरिति दिक। 'ह विति तत्र चोक्लयोग्यताज्ञानविरहादिदोष इति न तौल्यमित्यर्थः। इतोऽपि क्रियायां न कार्यतान्वय इत्याह, 'किञ्चेति, नित्ये व्यभिचारादाह, 'कामीति, काम्ये व्यभिचारादाइ, 'काम्यादन्यदिति। न च पाकत्वात् पाकः कार्य इत्यनु- ·सत्यचिन्तामो साधनतया जातमेव कर्तव्यतयाऽवतीति नियमात न तयेति वायं । तत्र प्रत्यर्थ माधनताजानाननुमरणादपि त प्रवर्तककार्यताजानार्थ कार्यतान्चयबोधे च फलबलेन काम्यसाधन- खस्यैव योग्यतालादिति न कोऽप्यास्वरम इत्याहुः । 'काम्यादन्यदिति य: काम्य भिन्नत्वे सति यत्कामनाजन्यप्रवृत्ति- हेतुकार्यताज्ञानविषयो भवति सोऽवग्नं नव्यवहितमाधनतया ज्ञातो भवतीति नियमार्थः, अत्र यत्कामनाजन्यप्रवृत्तिविषयलमा- घोकौ अपूर्वमादाय हविराद्युपादाने व्यभिचार इनि प्रतिहेतु- कार्यताज्ञानविषयवपर्यन्तं, अपूर्व-यागोभयगोधरकार्यतासमूहाल- म्बनविषयत्वेनापूर्वमादायापूर्व व्यभिचारवारणाय विषयताविशेष- लाभार्थ सत्यन्तोपादान, विषयता विशेष प्रतिततावच्छेदको- भूतकार्यतां विशेष्यत्वं, यत्कामनापदेन च तिमाध्यत्वाप्रकारक- यदुद्देश्यककामना विवदिता, तेन चिकौर्यात्मकयागगोचरकामनाया- अपि प्रवृत्तिहेतुत्वेऽपि यागमादाय यागे न व्यभिचारः, न वा हविराघुपादानगोचरकामनाया अपि प्रवृत्तिहेतुत्वाद्धविरादिमा- दाय यागे यभिचारः, प्रवृत्तिश्च प्रमाजन्यत्वेन विशेषणीया तेना- पूर्वकामनया कृते चैत्यवन्दनादौ न व्यभिचारः । न च माध्ये ज्ञातवस्य भ्रम-प्रमामाधारणस्य प्रवेशान व्यभिचार इति वाच्यं । प्रकृतेऽपि स्वर्गाव्यवहितसाधनत्वधममादाय सिद्धमाधनापत्त्या माध्ये प्रमाविषयवरूपज्ञातलपर्यन्तस्याविवक्षितखादिति मन्तव्यं । 'कामिन- मिली व्यभिचार, तन्मते तत्रापि तहक्षाभ्युपगमादित्यास । न च तन्मते ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३३५ नियायां कामिनोऽन्वयो योग्यः । न च तृप्तिकामस्य पाके प्रवृत्तेर्व्यभिचारः, श्रोदनकामस्य तत्र प्रवृत्ते, तृप्तिकामना तु तत्कामनोपयोगिनी न तु साक्षात्, अन्यथा साधनसाधने प्रवृत्तिन स्यात् । काम्यसाधनत्वं प्रवर्तकं लावादिति चेत्, न, भोजनकामस्य सिद्धौ- दनस्य पाके प्रवृत्तिप्रसङ्गात् तस्यौदनहारा भोजन- इति स्वर्गकामनामावत इत्यर्थः, 'अन्वयः' प्रवृत्तिविषयत्वं, 'योग्यः' सम्भवी, क्रियायाः स्वर्गाव्यवहितसाधनत्वाभावादिति भावः । तथा- चापूर्व कामनयैव यागे प्रवृत्तेरपूर्वकामनार्थमपूर्वज्ञानस्यावश्यकत्वेना- पूर्व शकिरप्यावश्यकौति निगर्वः । 'टप्तिकामस्येति, पाकस्य दय- व्यवहितसाधनत्वाभावादिति भावः । 'तत्कामनेति श्रोदनकामने- त्यर्थः, 'न तु साक्षादिति, प्रवृत्तिहेतुरिति शेषः। 'अन्यथेति बप्ति- कामनाया श्रोदनकामनासम्पादकत्वाभावे इत्यर्थः, 'माधनसाधने' हप्तिसाधनम्यैव साधने वतावन्यथामिद्धे पाके इति यावत्, ‘प्रवृत्तिन स्यादिति तन्मते बप्तिकामस्य प्रवृत्तिर्न स्थादित्यर्थः, काम्यसाधनता- ज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वादिति भावः । 'काम्यसाधनवमिति साधन- तत्साधनसाधारणं काम्यप्रयोजकतामात्रमित्यर्थः, 'लाघवादिति कारणकारणव्यावर्तकानन्यथामिद्धत्वाप्रवेशेन मावासाधनत्वमपेक्ष्य साध्यत्व-साधमत्वयोरेकदा भाने विरोध इति वायं । वादिभेदेनाविरोधा- दियाइः। यवच्छेदभेदमादायादोष इत्यन्थे । 'काम्येति, तथाच व्यापके ·तापचिन्तामयो साधनत्वाविशेपात, विशेपणे तु यत्राव्यवहितसाधनं पाकः तत् न काम्यं यज्ञ काम्यं तव नाव्यवहितसाधनं पाकइति न प्रवृत्तिः । ननु पाकस्य सिद्धौदनद्वारा भोजनसाधनत्वं न सम्भवति हारस्यासाध्यत्वात् श्रोद- नान्तरदारा च तथा प्रतिसन्धाने अव्यवहितविशेष- णेऽपि कुतोन पाके प्रवर्तते श्रोदनान्तरे दारे साक्षा- साधनत्वादिति चेत, न, पाकस्य भोजनसाधनत्वे लाघवादित्यर्थः, 'साधनलाविशेषात्' मयोजकत्वाविशेषात्, 'विशेषणे विति सासाविशेषणे स्वित्यर्थः, 'यत्र' श्रोदने, 'अव्यवहितमाधन' माक्षात्माधनं, "तन्न काम्यमिति, मिस्वादिति भावः । “यच' भोजनं, 'अव्यवहितमाधनं' माचामाधनं । इदमापाततः बलवदनि- शानुबन्धित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया मिद्धोदनस्य पाके प्रवृत्त्यभाव- सम्भवादिति ध्येयं । पाकस्य' सिद्धपाकस्य, 'भोजनमाधनवं' भोजन- भयोजकत्वज्ञान, 'दारस्येति यस्य यद्वारं तस्य नत्माध्यत्वनियमा- दित्यर्थ', 'तथा प्रतिसन्धान इति भोजनप्रयोजकलप्रतिमन्धान- इत्यर्थः, "अव्यवहितविशेषणे' सातावविशेषणे, 'श्रीदनान्तर इति, तस्यामिद्धवेन तत्रौदनत्वरूपेण काम्यत्वस्यापि सम्भादित्याशयः । 'भोजनमाधनले भोजनप्रयोजकवचाने, 'विशेषस्य विशेषरूपेण व्यवहितपदवैयमिति भाव । 'यति योदन इत्यर्थः, 'यदिति मोजम- मित्यर्थः, 'योदनान्तरेति, तस्यासिदत्वेन काम्यत्वमित्यभिमान । 'योदन- ·३३० शब्दाख्यतुरोयखण्हे पूर्ववादः । विशेषस्याप्रयोजकतया ओदनमावस्य हारत्वात् तस्य च साध्यत्वाविवादात् । श्रोदनविशेषे च सिद्धे श्रोदन- कामनाविरहात् न तुल्यत्वं । नन्वोदने सिद्धत्वात् यथा न कामना तत एव हारतापि न, अथौदनान्तरस्या- सिद्धत्वमादाय) हारता तर्हि कामनापि स्यात् तस्यासिद्धत्वादिति चेत्, न, पाकस्यैकविशेषदारता- बाधो न विशेषान्तरदारताविरोधी सकलविशेषस्यैकत्र श्रीदननिष्टदारताज्ञानस्य, 'दारत्वात्' द्वारतया ज्ञानात्, 'तस्य' श्रोदनवाश्रयस्य, 'साध्यत्वा विवादात्' पाकमाध्यत्वाविवादादित्यर्थः । ननु तथापि पाके प्रवृत्त्यापत्तेस्तुल्यता दुरिवेत्यत श्राह, 'श्रोदन- विशेष इति, यत्किञ्चिद्विषयमियैव मामान्येच्छाविच्छेदात् । न च तथापि श्रोदनत्वरूपेण कामना सम्भवत्येवेति वाच्यं । तादृशकाम- नादशायां(२) प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति भावः । भावमविद्वानाशकते, 'नन्विति, 'दारतापि' द्वारताज्ञानमपि, 'दारता' द्वारताज्ञानं । भावमुद्घाटयति, ‘पाकस्येति, 'दारताविरोधी' सामान्यतोद्वारता- (१) योदनान्तरमसिद्धमादायेति ख• । (२) तादृशकामनयेति ग। विशेधे चेति, यत्किञ्चिविशेषसिझैव सामान्येच्छाविच्छेदादिति भावः । ग्राशयमविहान् शङ्कने, 'नन्विति, याशयमुद्दाटयति, 'पाकस्येत्यादि । नन्वेवमपूर्व कामिकर्त्तव्यतया न बुध्यते काम्यायवहितसाधनत्वेन प्रथम 43 ·तात्वचिन्तामणी द्वारत्वासम्भवात्, एकविशेपसिद्धी तु तन्मानकामना विच्छिद्यते, न हि सकलविशेषसिद्धत्वेन सामान्यकाम- नाविच्छेदः, सकलविशेषसिद्धरसम्भवेन तदनुच्छेदप्रस- झात्। अथ वा काम्यादन्यत् साक्षादसाधनत्वेन ज्ञाय- मानं यत्कर्तव्यतया कामी बुध्यते तत्काम्याव्यवहित- साधनमन्तरा कृत्वैव । यद्दा काम्यादन्यत् कामी प्रथम काम्याव्यवहितसाधनं कर्तव्यतयाऽवैति पश्चात् तद्- जानविरोधीत्यर्थः, 'तन्मावकामना' मामान्यकामना, थागेऽपूर्वार्थि- नया प्रवृत्तौ "यागे रागादङ्गे वैधीति सूवविरोधात्, अन्यथा च्याप्तिमाछ, 'अथ वेति, "अमानवेनेति तदमाधनलेनेत्यर्थः, 'कर्तव्यतया' तत्कामकृतिमाध्यतया, 'काम्याव्यवहितेति तदव्यव- हितमाधनजनकतथा जावेवेत्यर्थः, अत्र स्वर्गस्यापि स्वर्गकामशति- माध्यताज्ञानविषयत्वात् खर्ग व्यभिचारवारणाय विषयताविशेष- साभार्थ 'काम्यादन्यदिति, एवमयेऽपि । 'सहारेति काम्याव्यव- हितमाधने कार्यताज्ञानद्वारेत्वर्थः। न च यागस्य स्थिरत्व-निर्व्या- पारबधमवतोविनायपूर्वकार्य्यनाबोधं थागकार्यताबोधायभिचार- इति वाच्य । गुरुनये तदभावात्तनये कार्यवासमायइस्यैव तत्रो- सबोधामावादित्यरुचेराह, 'यप वेति। 'यति, न च यत्र साक्षात् साधन एव कामिप्रतिस्तत्र व्यभिचार इति वाच्य। परम्परासाधननिएपरत्ति- प्रयोगकेच्छावत कामियदेन विवक्षितत्वात् । न चैवमपि स्थिरत्व निर्या पारत्वममवता कामिना यत्र याग कर्तव्यतया बुध्यते तत्र व्यभिचार इति ·शब्दाख्थतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद' । ३३६ हारा अव्यवहितसाधनमिति प्रथम यागे कामिका- यंताबोधोऽयोग्यतापराहत एव । उत्तानास्तु विवादविषयोलिङ् समभिव्याहृत- क्रियान्वितकार्यताबोधिका प्रमाणलिङ्त्वात् लौकिक- दयादिति भाव । 'अयोग्यतापराहत इति काम्याव्यवहितसाधने कार्यताज्ञानात्मकयोग्यताज्ञानविरहपराहत इत्यर्थ । 'उत्तानास्तिति नैयायिकोत्ताना इत्यर्थ , उकवाधकमनिराश- स्यानुमानेन यागापितकार्यताबोधकत्वमाधनादुत्तामत्व न हि याधकमत्त्वेऽनुमानमहस्रैरपि विषयमिद्धिरिति भाव । 'विवादविष- योलिडिति, लौकिकलिडि अमत मिद्धसाधनवारणाय 'विवाद- विषय इति स्वर्गकामोयजेते त्यादावित्यर्थ , 'समभिव्याहते ति 'स्व- समभिव्याहतधात्वर्थविशेयककार्यत्वप्रकारकबोधजनिकेत्यर्थ, अपूर्व स्थापि क्रियात्वात् मिद्धमाधनवारणाय खममभिव्याधतेति । न चापूर्वकार्य्यतावोधानन्तर यागेऽपि कार्यतायोधामिद्धमाधनमिति वाच्य । पूर्वीपस्थिते प्रागिति माध्य विशेषणीयत्वादिति भाव । 'प्रमाणलिङ्लादिति कार्याचप्रमापकसिङलादित्यर्थः, तेनावगुरे- वाय । परम्परासाधनविषये याविनाशित्व ज्ञानवत्वेन कामिनो विशेष- सात । 'विवादविषय इति, एतच सम्मायमते लौकिकलिडा यशत सिमसाधनवारणाय । थपूर्वस्यापि कियात्वेन सिद्धसाधनादाह, 'समभि- प्याप तेति । न घावगुरेदित्यत्र व्यभिचार', लिविशेषतुस्वे तात्पर्यात् , ·३. तत्वचिन्तामणी लिङबत्, लिङपस्थाप्यं कार्यत्वं समभिव्याहृतक्रिया- वितं लिपस्थाप्यकार्यत्वत्वात् पचेतेतिकार्यत्ववत्, दित्यादौ हेतु-हेतमतोलिडित्यादिना विहिते धामंगा-प्रार्थना- दिविहिते ध लिडि न व्यभिचारः। न वा कुर्यादित्यत्र व्यभिचारः सच धावर्षे कार्यत्वस्य बाधेन कार्यान्वप्रमापकत्वाभावात् । न चैवं कुर्यादित्यत्र कथं व्यभिचारं वक्ष्यतीति वाच्यं । 'नान्यापित्युपक- म्यान्ययोरेव तदुद्भावनात् । केचिनु 'उत्ताना इत्यम्य मौमांमकोत्ताना इत्यर्थः, नियुक्रिक- मतमालम्बा खपदहानिकर्तृतया पोतानत्वं, इत्यञ्च 'प्रमाणलिड्- वादिति थपाश्रुतमेव माधु, हेतु-हेतमतोर्लिडित्यादिना विहि- तस्यामंगादिविहितम्य च मिद्धार्थकतया प्रमाणवाभावेन व्यभिचा- राभावात् । न च तथापि कुर्यादित्यत्र व्यभिचार इति वाच्यं । अन्यानुमानदयवदेतदनुमानेऽप्यस्य दोषम्योहनौयत्वादित्याः । 'लिडुपस्याप्यमिनि विवादास्पदलिड्जन्या कार्यवोपम्यितिः खजनकलिममभिव्याहतधात्वर्थविशेयककार्यत्वप्रकारकबोधजनिका लिजन्यकार्यवोपस्थितिवादित्यर्थ , अतएव वार्यवम्यकत्वेऽपि पचे- तेत्यादिकमादाय मिद्धमाधन, न वा कार्यात्वम्यानुगतस्य सुखादि- वृत्तेर्यागेऽपि मत्त्वेन व्यभिचाराभावाद्धेतौ उपस्याप्यान्तवैयर्थमिति 'लिहुपस्थाप्यमिति । नन्वन सिझमाधनं कार्यत्वम्यानुशतम्य मेन लिपस्थाप्य- स्यैव तस्य कदाचित् कियान्वयात् एवञ्च हैतो यर्थविशेषणत्वं कार्याचमान- स्यैवाव्यभिचारादिति चेत्, न, लिएजन्या कार्यत्वोपस्थिति तक्रियान्वित- ·शब्दाख्यतुरोयखाडेऽपूर्ववाद । ३०१ यागो वा कार्यात्वान्वितः लिड्सम्बलितधातुप्रतिपाद्य- त्वात् पाकवदित्यनुमानात् क्रियाकार्यत्वावगमेनापूर्व कल्प्यमिति, तत्र प्रथमे यागान्वितकार्यत्वबोधकत्वं लिडो बोध्यते न तु क्रियते। न च योग्यताज्ञानं विना तत्सम्भवतीत्युक्तमेव । न हि योग्यतादिकं विनैव तदनुमानप्रामाण्यप्रयोजनमावादन्वितमभि- धीयते शब्देन, नान्त्यौ, कुर्यादित्यत्र व्यभिचारात वेदस्यानुवादकतापाताच । ध्येयं । 'यागो वेति याग: स्वप्रतिपादकधातममभिव्याहतलिड्- जन्यकाय्यत्वप्रकारकज्ञानविशेय्य. लिड्समभिव्याहतधातुप्रतिपाद्यत्वात् पाकवदित्यर्थ , 'निडपदं विधिलिड्परं, तेनावगुरेदित्यादौ न व्यभिचारः। 'क्रियाकार्यत्वावगमेनेति क्रियाकार्यत्वावगमस्य प्रामा- णिकत्वेनेत्यर्थः, दूषयति, 'तचेति, 'योध्यते' अनेनानुमानेन बोध्यते, 'इत्युक्तमेवेति, दूषणमिति शेषः, 'अन्वितमभिधीयत इति शाब्द- वोधोजन्यत इत्यर्थः, तथाच वाध इति भाव । 'कुर्यादित्यचेति तत्र धात्वर्थ कार्यत्वस्य बाधेन माध्याभावादिति भावः । ददमुप- लक्षणं उतक्रमेण बाधोऽपि बोध्य । श्रोतुरकानुमानानन्तरमेव । कार्यत्ववोधिका लिजन्यकार्यत्वोपस्थितिवादित्या तात्पर्य्यात् । 'कार्य- खान्धित इति लिभन्यकार्यत्वप्रकारकबोधविशेष्य इत्यर्थः, 'लिड्पदश्च विधिलिड्परं यतो नावगुरेदित्यत्र व्यभिचार। दूपति, 'तप्रेति, सपाच वाध इति भाव । 'कुर्यादिति, धातु-प्रत्ययोपस्याप्यकृत्योः ·२४२ तत्त्वचिन्तामो नन्वपूर्चे व्युत्पत्तिविरहः तथा हि प्रसिद्वार्थस्वर्ग- कामयदसमभिव्याहारान्यथानुपपत्या उपस्थिते शक्ति- ग्रहीतव्या। न च शाब्दानुभवात् पूर्व अपूर्वमुप- स्थितं, मानाभावात् अपूर्वत्वव्याघातात् अवाच्य- विधिप्रवृत्तिरितिरि) परागय मत्वा दूषणमाछ, 'वेदम्येति, इदमा- पाततः भिन्नप्रकारारकतयाऽनुवादकवाभावादिति मन्तव्यं । 'व्युत्पत्तिविरह इति विधेः शनिग्रहाममाव इत्यर्थः, 'ममभि- प्याहारान्यथानुपपत्त्येनि नदुपस्यापितम्य स्वर्गकामनावतो यागे कृतिमाध्यवान्चयानुपपत्येत्यर्थ , 'ग्रहीत व्यत्यग्रेननेनान्वयः । ननु अन्य- थानुपपत्त्या जन्मान्तरोयमस्कारादेव तदुपस्थितिः कल्पनीयेत्यन- शाह, 'अपूर्ववव्याघातादिति, शाब्दवोधात्पूर्व प्रमाणन्तराविषय- {१) अपूर्वोपस्थितिरिति क.। (२) वेदप्रतरितौति ग.। परस्परमनन्वयादिति भाव ! न चाभेद एवान्वय , भिन्न प्रकारोपस्थिति विना तदभावात् अत्र बाधोऽपि बोध्य । ननु तद्यारत्तो हेतुर्वाश इति न व्यभिचार इत्यत याह, 'वेदम्येति वेदप्रतिपाद्यकार्यत्वादेोधावच्छेदक- तया प्रागेव सिद्धेत्तरानुमामयो स्वातव्येगेवेद्यर्ध । मध भिन्न प्रकार- कत्वान्नानुवादकत्वमिति वाच्य। समानविषयत्वेन तथावमितिमतेनोक्त- स्वात् । वस्तुतो नैवमनुवादकत्व अन्यथा तन्मतेऽप्यायत्ते कार्यत्वादे कदाचिदमितस्यैव तत प्रतीते। यदि घ नियमतस्तथाऽभावान्नानुवाद- कत, दस पहने.पि दुरी, मसात् प्रथमदूष्पक्ष, एक बाहय , 'सिझेत., इव्यवहारादेरमावादिति भाव । 'यपूर्ववेति प्राब्दानुभवात् पूर्व मा.

·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । त्वापाताच । न च लिङादिना तदुपस्थितिः, व्युत्पत्त्य- नन्तरं तत्पत्तावन्योन्याश्रयात् । न च कार्यत्वेनोप- लक्षिते तत्र शक्तिग्रहः, उपलक्षणं हि स्मरणमनुमानं वा अगृहौते सम्बन्धाग्रहादशक्यमिति । मैवं। कार्य धर्मिणि कार्यत्वेन शक्तिमहात् कार्यत्वविशिष्टञ्चोप- वस्यैवापूर्वस्वरूपत्वादिति भावः । ननु सवपि योगार्थाऽत्र त्यच्यते मण्डपपदवदित्यस्वरमादाच, 'अवाच्यत्वेति, प्रकारान्तरेनापूर्वस्योप- स्थितौ तवाच्यत्वं विनापि तद्दारा जनकत्वनिश्चयमम्भवादिति भावः । 'तत्मवृत्ती' लिडादिनाऽपूर्वपस्थिती, अपूर्वत्वेनैवोपस्थितिः प्राक् नास्तोत्याशयेनाशपाते, 'न चेति, 'उपलक्षिते' उपस्थिते, 'स्मरण' लिडादिना स्मरण, 'अग्रहौते सम्बन्धायहादशाक्यमितीति, स्मरणे सम्बन्धयहस्य अनुमितो माध्यव्याप्य हेतुसम्बन्धयहस्यापेचित- बादिति भाव.(१) । गुढाभिसन्धि समाधत्ते, 'मैवमिति, कार्य धर्मिणोति कार्यवाश्रये धर्मिणौत्यर्थः, 'कार्यत्वविशिष्टश्चेति घटा- (२) 'थरहीत इत्यादि इति भाव इत्यन्त' पाठ' कपुस्तके नास्ति। मान्तराविषयत्वमेवापूर्वत्वं तद्याइन्यत इत्यर्थ', 'चवाच्यत्वेति प्रकारान्तरेण सल्लाभे तदेव दारमादाय यागे साधनवान्वयसम्भवे क्रियाकार्यत्वमेव लिए- वाप स्यात् न त्वपूर्चमित्यर्थ , प्यनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादित्यर्थ इत्यन्ये, 'कार्य इति । नम्वेवमपि वर्गसाधनताबोधे सति वर्गकामनियोन्यान्वय- योग्यताशानं स्यात् स च घटादौ, ध्यपूर्वे वा, नाद्य' वाधात्, नान्त्य ·२४४ तत्वचिन्तामयो स्थितमेव ततोऽन्विताभिधानदशायां यागविषयक कार्यमित्यनुभवः स्वर्गकामान्वयायोग्यतया घटादिकं तिरस्कृत्य कियाभिन्ने योग्यतावशाद्यागविपयकापूर्वे 'पर्यवस्यति न त्वपूर्खत्वेन शक्तिग्रहः। न चापूर्व कार्यमित्यनुभवः, भवति च सामान्यतः सम्बन्धबुद्धिः सहकारियशात् विशेपबुद्ध्युपायः यथा तवैव कर्तृमाचे सम्वन्धग्रहात् कर्टविशेषसिद्धिः ।। ननु कार्यत्वेनापि किं घटादी शक्तिग्रहः उता उभयच वा, नाद्यः अन्यप्रतिपत्तावन्यशक्तिग्रहानुपयोगात् । नान्यौ प्राग- दिकमिति शेष , 'यागविषयक कार्यमिति, स्वर्गमाधनमिति शेष , 'खर्गकामेनि स्वर्गमाधनलान्यथायोग्यतयेत्यर्थ , 'विशेषयुयुपाय इति सामान्यरूपेण विशेषवुझुपाय इत्यर्थ , 'सम्बन्धग्रहात्' कृत न्धपहान, 'कर्ट विशेषेनि पत्यादौ पाककर्नादिविशेषमिद्धिरि- त्यर्थ ए। अभिसन्धिमुद्घाटयितु शकते, 'नन्विनि, प्रागनुपस्थिते. (१) कृत्प्रत्ययस्येत्यर्थ । (२) पाककर्तृत्वादिना विशेषसिद्धिरित्यर्थ इति क.। . प्यनुपस्थिते , अन्यथा कियाया तदन्वयेन किमपराइ इति चेत्, न, नित्य स्थल व यागविषयक कार्यमित्यनुभवे जाते तदादाय खर्गकामान्वय योग्यताबुद्धौ महावाक्या जानाभ्युपगमादित्याग । 'यागविषयकमिति, विषयत्व न प्रकार, किन्तु याग कार्ययोर्दिषय दियिभाव समर्ग इति ·३४५ शब्दास्यतुरीयखण्डे पूर्ववादः । नुपस्थितेरिति चेत्, न, येन हि रूपेण शब्देनानुभवो जन्यते तेन रूपेण शक्तिग्रहः पदार्थस्मरणञ्च शान्दानु- भवहेतुः, न हि प्रमेयत्वेन शक्तिग्रहः पदार्थस्मरणञ्च घटत्वेन शाब्दानुभवहेतुः । एवञ्च घटादावेव कार्ये शता लिडिति शक्तिग्रहस्ततः कार्यमिति स्मरणं ततो योग्यतादिवशात् प्रचुरद्रव्य-गुण-कर्माणि कार्याणि विहाय यागविषयक कार्यमित्यनुभवो भवन्नपूर्वमा- लम्बते योग्यत्वाच्च तस्य स्थायित्वलाभः। अतएव रिति अपूर्वस्य प्रागनुपस्थितरित्यर्थः, 'येन हौति शक्ग्रिह-पदार्थ-. स्मरण-गान्दानुभवानां समानप्रकारत्वेनैव कार्य-कारणभावो न तु समानविषयत्वेनापि गौरवादित्यर्थः । ननु समानविषयचेनैव कार्य- कारणभावो न तु समानप्रकारत्वेनेत्यत आह, 'न हौति, ‘पदार्थ- स्मरणच' प्रमेयत्वेन पदार्थमारणच, तथाच समानप्रकारकत्वस्यावाय- कत्वात्तेनैव रूयेण हेतुत्वमिति भावः । 'स्मरणं' घटादेः स्मरणं, मनु कार्यमाचमात्या कथं स्वर्गपर्यन्तस्यायिकार्यलाभ इत्यत आह, 'योग्यलाधेति यागविषयककार्य स्वर्गसाधनलाम्बये स्वर्गपर्यन्तस्या- यित्वस्य योग्यतारूपत्वाच्चेत्यर्थः । 'प्रतएवेति यत एव प्रथमं न योध्यं । ननु स्थायिषानुपस्थिती नियोन्यान्वयानुपपत्तिस्तदवस्यैवेत्यत प्याह, 'योग्यत्वाधेति । समानप्रकारकत्वमाघष न तन्वं किन्तु समानविषयवमपि ·মন্ত্রিাসী वाक्यार्थानुभवमानविषयत्वात्तदयूब्वे । न च स्मृता- नामाकासादियशादन्वयबोधः पदेन क्रियते, न घापूर्व स्मृतिगोचर इति वाच्यं । शक्तिग्रह-पदार्थस्मृति- शब्दानुभवानां समानप्रकारकतामाण हेतु-हेतुम- द्भावावधारणात् लापवादावश्यकत्वाच, न तु क्वचित सहचारमाचेण अन्वयप्रतियोगिन एवोपस्थितिस्तथा, गौरवात् गोपदादपूर्वगवाननुभवप्रसङ्गाच्च । विशिष्ट- वैशिष्ट्यवीधे सर्वच तथैव, अन्यथा पर्वतीयवहिाप- तज्ज्ञानमित्यर्थः, 'अपूर्व' अपूर्वव्यवहारः, 'पदेन कियत इति, नियम इति शेषः । 'मनिग्रहेति, तथाच तादृशनियमोऽसिद्ध इति भावः । नन्वाकागादिपदस्यले गाद्यपदार्थापस्थिते ईतत्त्वस्य दृरवाद- पापि तथेत्यात श्राइ, 'न विति, 'क्वचित् श्राकागादिपदे, 'तथा' भाब्दधौहेतः, 'अपूर्वति गनियाविषयीभूतेत्यर्थः । ननु विभिट- वैशियवोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषण ज्ञानस्य हेततया थागविषयक कार्यवान् स्वर्गकाम इति विशिष्टवैशिट्यवोधानुरोधाद- पूर्वजानमावश्यकमित्यताह, 'विभिष्टेति विशिष्टवैभिध्ययोधेऽपि विशेषपातावच्छेदकप्रकारकज्ञानमेव हेतुर्न त विशेषपविषयवस्थापि तत्र प्रवेश इत्यर्थः, 'अन्यथा' विशेषणविषयत्वस्यापि तत्र प्रवेमे, पन्यत्र तथा दर्शनादित्याशा निराकरोति, 'न घेति, 'भक्तिग्रहेति, पद्यपि शनिग्रहस्य शाब्दानुभवहेतुत्वे मानामावन्तयापि पदार्थम्मरणं प्रति हेतुत्वं मोध्यं, 'गोपदादिति, सामान्यतया नातीत्यभिमान, एवमपि ।

·शब्दायतुरोपखण्डे ऽपूर्ववाद । कतया नावगत इति कथं तदन्वयोऽनुमितौ। ननु सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या सर्वाएव व्यक्तयो व्याप्ति- ग्रहे शक्तिग्रहे च विपयोभवन्ति, कथमन्यथा पर्वतीय- धूमव्यात्यग्रहे तस्मादनुमितिरिति चेत्, न, येन रूपेण व्याप्तिग्रहस्तेन रूपेण व्याप्यत्वेन वा पक्षधर्माताग्रहो- ऽनुमिती कारणमस्तु किं तया। अपि च सा यद्यस्ति ममापि, नास्ति चेत्तवापि। किञ्च तव दर्शने सास्तीति 'व्यापकतयेति व्यापकताजाने न भात इत्यर्थ , 'तदन्वय' तद्विष- यल, 'तस्मात्' तदीयपक्षधर्माताज्ञानात, 'तेन रूपेणेति स्वमते, तन्मते व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपरधर्माताजानस्येवानमितिहेतुत्वान्, 'व्याप्यत्वेन वेति महानसौयधूमे ग्रहौतेन धूमव्यापकवहिममाना- धिकरणधुमत्व रूपेणा वझिमदन्यावृत्तिवरूपेण वा व्याप्यत्वेनेत्यर्थः, एतच्च न्यायनये, परनये वहिव्याप्यो धूम धूमवान् पर्वत इति जानादप्यनुमित्युत्पत्ते वहिव्याप्यवान् पर्वतदति ज्ञानादप्यनुमि- त्युत्पत्तेशेति ध्येय । 'सा' मामान्यप्रत्यामत्ति, 'ममापौति, तथा कार्यत्वरूपमामान्यपन्यामत्या पूर्वीपस्थितांगविषयककार्यवान् स्व- काम इत्यन्वयबोध इति भाव । ददश्चाभ्युपगमादेन तैरुपनौ- तदेवयितु भरते, 'मन्विति, 'यापकत्वेनेति परनयेनोक्त, 'यपि चेति, ग अभ्युपगमेनार्या क्रियन्ते, ख्यमभ्युपगमेन वा निवार्धन्ते इति भाव । 'सतरामिति, पत्रोतदोषामावादिति भाव। सदेव विष्णोति, कार्य ·तत्वचिन्तामो सुतरामपूर्ववाच्यता कार्यत्वेन हि रूपेणापूर्वस्यापि शक्तिग्रहविषयत्वं पदार्थस्मृतिविषयत्वञ्च । न चैवम- पूर्ववक्षतिः, यागविपयत्वादेविशेपस्य कार्य लिङ विनानुपस्थितेः, यथा पर्वतीयत्वभानं वह्नौ नानुमिति विना । ननु कार्ये यदि क्रियासाधारणेन लिडशक्तिः क्रिया चायोग्येति योग्यापूर्वलाभः तदा नित्यनिषेधा- पूर्वयोरलाभः, न हि तवायोग्यतया किया त्या शक्यते, फलाश्रवणात् कल्पनायाञ्च वीजाभावात् । . तभानानभ्युपगमादिति ध्येय(१) । 'समरामिनि, विवृणोति, 'कार्य- खेन हौति । 'क्रियामाधारणेन' क्रियामाधारणधर्माप्रकारेण, 'प्र- योग्या' साचात्फलजननायोग्येत्यर्थः, 'नित्य-निषेधेति मन्ध्यामुपा- मौतेत्यत्र सन्ध्यावन्दनजन्यापूर्वस्य न कलज भइयेदित्यत्र कस्त- अभचनाभावजन्यापूर्वम्य चास्ताम इत्यर्थः, तथाच नवापमिद्धान्त- इति भावः । 'अयोग्यतया' साचात्फलजननायोग्यतया, 'फला- अवणादिति नित्य-निषेधस्यले फलाश्रवणादित्यर्थः, 'कल्पनायाश्चेति फल कल्पनायावेत्यर्थः, 'वीमाभावात्' प्रमाणाभावात, 'कार्यण मम' . (0 'ममापोतीत्यादिः इति ध्येयमित्यन्त पाठ का पुस्तके नास्ति । वेनेति, 'यागेति, तथाच विशिध्य पूर्वाप्रतीतत्वमपूलत्वमिति भाव । 'नन्विति, तदुती काम्ये समलिलिडादिनित्ये निषेधे वाऽपूर्वमाहेतीति भाव' । 'न होति, न प तात्पर्यानियम, तथा तात्पर्थं मानामावादन्यथा ·शादायतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । २६ न च एकच निर्णीतः शास्त्रार्थोऽन्यत्र तथैवेति न्यायात तबाप्यपूर्वमेव लिडर्थ इति युक्तं, न ह्यपूर्वत्वेन शक्ति- ग्रहः किन्तु कर्यत्वविशिष्टे धर्मिणि क्रिया च तथा भवत्येव । न च कार्येण समं क्रियाया अन्वयानुपपत्त्या अपूर्वे पर्यवसानं, अभेदस्याप्यन्वयादिति । मैवं । न हि लोके पचेतेत्यादी कार्ये धर्मिणि शक्तिः कल्पिता, किन्त्वनन्यलभ्ये कृतिरूपे कार्यत्वमाचे धर्मिणः पाका- देर्धातोरेवोपस्थितिसम्भवात् क्रियाकार्यत्वस्यान्विता- भिधानलभ्यत्वात्तथाच धर्मिणि वेदे शक्तिः कल्पनीया मियारूपेण कार्यण ममं, 'अभेदस्यापौति । यद्यपि निषेधस्यले कस्तञ्चभवणाभावस्य कार्यालाभावेन कार्यत्वरूपेण लिडा न तद्बोध- सम्भवस्तथापि प्रभावस्योत्पाद-विनाशशालिवनयेऽभावस्थापि कार्य- वसम्भव इत्यभिप्रायेणेदं धर्मस्वरूपकार्यवाभिप्रायेण वा। केचित्तु कार्यत्वं कृतिमाध्यत्वं तच्च योग-हेममाधारणमित्यभा- वम्यापि कार्यत्वमग्भव दत्ताः । 'कतिरूप रति, साध्यत्वं संसर्ग इति भावः। 'प्रन्विताभिधानेति विवादाभावादियाजः । 'शतिरुम इति, जन्य-जनकभाक्रा संसर्ग इति मतेनेदं । वस्तुतः कार्यप एव तात्पर्य पिकोयर्यानुरोधेन प्रकारक ज्ञानम्येक प्रवकवादिति । 'वेद इति, विधिनिए इत्यर्थतेनावगुरेदित्यादौ न दोयः। न धामुकपापक्षयकामा गङ्गाया मायादित्यादौ विध्वंसकामस्य तवादि- विधौ वा गापूर्व दारं गौरवादिति न कियातिरिक्षान्वय इति वाच्यं ।

·२५. सत्वचिन्तामणे साच क्रियानिरासेनैव । न हि क्रियायाः कार्यवा- न्वययोग्यत्वे धर्मिणि शक्तिः कल्पयितुं शक्यते, तस्मा- दयोग्यतया क्रियानिरासानन्तरं तदतिरिक्त एव शक्तिः कल्पनीया न च क्रियातिरिक्त कार्यात् कार्यमा लघु ततः क्रियापि शक्य वेति वाच्यं । यतो न ब्रूमः क्रियातिरिक्त कार्यत्वेन शक्तिः किन्वयोग्यतया क्रियायां निरस्तायां धर्मिणि शक्तिकल्पनसमये यत् क्रियातिरिक्तं तव शक्तिः न तु शक्तिग्रहे क्रियानवेशः, न हि यत्प्रयुक्तानुपपत्त्या यत्कल्पनं तदेव तस्य गाब्दवोधेत्यर्थः, धर्मिणि' कार्य, 'कार्य्यत्वान्वयेति वर्गकामशति- माध्यवान्वयेत्यर्थः, "अयोग्यतया' स्वर्गकामानिमाध्यत्वान्चयायोग्य- तया, एवमग्रेऽपि । 'तब शक्तिरिति तत्र शकिग्रह इत्यर्थः, 'यत्म- युति यनिष्टवर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयानुपपत्त्येत्यर्थः, 'भकिकम्पना- (१) तदतिरिक्त शक्तिकल्पन मिति ख.। तद्भिनलिएस्तथात्वादिया ! मनु शक्तिम हैऽपि क्रियाप्रवेशामावाइयदि यग्यापि क्रिया नान्वेति तदाऽपूर्वमधि तथा स्यात्तस्यापि प्रागनुपस्थितत्वेन तदप्रवेशात् । यदि च समानप्रकारकत्वेन हेतुत्वात् तदप्रवियम्याप्यन्वये न विरोधस्तदा क्रियायामपि तुल्यमित्यत याह, न हि यदिति, तथाप क्रियायुक्तानुपपच्या तत्कन्पनादने योग्यापि क्रिया नान्वेति उक्तनियमाभ्युप- गमादत रव छिद्रेतरलवन क्रियानिरिक्लकार्यत्वमेवान्वययोधनकार इति वदन्ति, अपूर्वे सु मेवमनुपपत्तिरिति भाव इति प्रकाशः।

·शब्दाखातुरोपखवऽपूर्ववाद । ३५१ विषयः, एवञ्च कार्यत्वेनापि तदतिरिक्तकाय एव शक्तिकल्पनान्नित्य-निषेधयोरपि तदेवोपासनाद्यन्वय- योग्यं लिडाभिधीयते न तु कार्यत्वमा धर्मिणि वाधकाभावात् लक्षणाप्रसङ्गाच । घटादिस्तु लिङ-- दिति वैदिकलिङमाचस्य शक्तिकल्पनादित्यर्थः, 'उपासनादौति मन्ध्योपासनादौत्यर्थः, 'श्रादिपदानिषेधविधिस्यले कलञ्जभक्षणद्य- भावपरिग्रहः, 'लक्षणेति, वैदिकलिडः कार्य धर्मिण्येव शक्तिकल्प- नादिति भाव । एतच लोकस्यले लौकिकलिड्वं कार्य्यत्व शकता- वच्छेदकमित्यभिप्रायेण, अन्यथा तत्र लिड्त्वस्य शकतावच्छेदकत्वे लक्षणाया अमइते रिति ध्येयं । एतच्चापाततः तनयेऽपूर्वस्य पति- ग्रहाविण्यत्वेऽपि भाब्दबोधविषयत्ववक्रियाया अपि कार्यत्वरूपेण वैदिकलिडः शनिग्रहाविषयत्वेऽपि शाब्दबोधविषयत्वसम्भवात् । न हि न्यायनय इव तन्मते याद्यपदार्थव्यको निधौरपेचिता, किन्तु पदार्थतावच्छेदकरूपेण यत्रकुचचिद्धर्मिणि प्रतियहादेव मान्दवोधे योग्यव्यक्तान। किञ्चैवमपि निषेधस्यले पूर्खालाभः तत्र कला- भन्वेवमपि निषेधापूर्वभावो न स्यात् मियातिरिक्तनिषेधे कार्यता. बोधेनोपपसावपूर्वकार्यतावगमकल्पने मानामावात् । न च प्रागभावरूपे निषेधे कार्यत्वस्य पाधानैवमिति वाच्यं । क्षेमसाधारणस्यैव तस्य प्रवर्तक- स्वेन प्रागुतत्वात् तस्य चाराधादिति चिन्त्यं । 'लक्षणेति विशिएशक्त- पदस्य एकदेशे लाक्षणिकवादित्यर्थ । ननु परि घटादिकार्यत्वेन लिए- शक्लियहरूदा गापूर्वलाम घठाद्यतिरिक्त कार्यवेन चेत् तदा प्रतियह एवं र स्यात् तस्यानुपस्थितेरियत थाप, 'घटादिग्विति कार्यलमा पुरस्कृत्य ·तावचिन्तामणी शक्तिबहे न तिरस्क्रियते न पुरस्क्रियते उभयथापि गौरवात् । अन्विताभिधानदशायान्वयोग्यतया तस्या- प्रवेशः विधिमत्ययस्य च तवामयोगः केवलस्य तस्या- साधुत्वात् । धातुसमभिव्याहारस्थले च तदर्थेनान्वय- वोधजनननियमेन घदायप्रतिपादकत्वात् । अतएवान- भक्षणभावस्यापि क्रियातिरिकतथा कार्यवरूपेण लिडा नस्येव बोधमम्भवात् । वस्तुतम्त प्रकृति-प्रत्ययार्थयोरभेदाभ्वयम्याव्युत्पन्नतया खिड़ा क्रियादेनं बोधमम्भव इत्येव तत्त्वं । ननु घटादिलक्षणकार्यवस्था भक्यतावच्छेदकले यतेत्यादौ कथमपूर्वलाभः घटादिभिन्नकार्य- त्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे पूर्वस्यानुपस्थितत्वात् कुत्र कार्यवानियह- इत्यत पाइ, 'घटादिस्विति, 'उभयथापौति घटादिभित्रकार्यत्वस्य घटादिलक्षणकार्यत्वस्य वा शक्यतावच्छेद कन्वे इत्यर्थः, किन्तु कार्य- लमेव अकातावच्छेदकमिति भावः। ननु सामान्यतः कार्यवस्य शक्यतावच्छेदकत्वे यजेतेत्यादौ घटादेरपि शाब्दबोधे भानापत्ति- रित्यत आह, 'अन्वितेति शाब्दबोधदमायामित्यर्थ', 'अयोग्यतया' धावांन्वयायोग्यतया। नन्वेवं कार्यवेन घटादेरपि भक्यत्वात्तचापि लिडः कदाचित् प्रयोग: स्यादित्यत श्राह, 'विधौति, "केवलस्य' धात्वसमभियाहतस्य, 'तस्य' विधिप्रत्ययस्य । 'अप्रयोगादेवेति तब भक्तिमा इत्यभ्युपगमादन्योभयथा गौरवादित्यर्थः । 'यत्प्रकारिका शौति एकविधवा, विनेत्यर्थ, तेन कितावादी रु प्रसा । सध ·. शब्दास्थतुरौयखण्डेऽपूर्वनादः । ३५३ योगादेवाप्रयोगोऽपूर्वत्वं वा प्रयोगोपाधिरिति वदन्ति। अथाप्रतिपाद्यघटादित्तितया न कार्यत्वं प्रतिनि- मित्तं प्रतिपाद्यमाचतेरेव तथात्वात् अन्यथा प्रमेय- त्वमेव तथास्त्विति चेत्, न, यत्पकारिका हि प्रतिपत्तिः पदजन्या तदेव तत्र प्रतिनिमित्तं फलकलप्यत्वात् अमाधुत्वादेवेत्यर्थः, 'यप्रयोगः' विधिप्रत्ययाद्घटादेरप्रयोगः, 'प्रयो- गोपाधिरिति अतिप्रमाजन्यशाब्दवोधे( अभावसम्बन्धेन प्रतिबन्ध- कमित्यर्थः, तादृशवोधे पूर्वलं कारणमिति पर्यवसितोऽर्थः, 'प्रति- पत्तिः' शक्यप्रतिपत्तिः, 'तदेव तचेति तवृत्ति तदेवेति योजना, शक्यत्ति तदेवेत्यर्थः, तथाच तत्पदभक्यत्तित्वे सति तत्पदजन्यो- पस्थितिप्रकारत्वं तत्पदप्रतिनिमितवमिति लक्षणं फलितं, आट- तेरपि गोपदादिजन्यप्रतीतो गवाचं स्वसमवायिसमवेतवसम्वन्धेन मकारबातचातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं, श्रारतिस्तु अवयवसंयोग- विशेषरूपा न गोपदशक्यत्तिः स्वममवायिसमवेतवलक्षणपरम्परा- सम्बन्धस्य कृत्यनियमकत्वात् वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन तु न कोऽपि धर्मः कुचापि शक्यतावच्छेदकः, पापदादेरपि लोमवनाङ्कलादि- समवेतत्वादिकमेव मक्यतावच्छेदकं, न तु समवेतवसम्बन्धेन स्तोम- वरमालादिक, तदादिपदात कदाचित् परम्परासम्बन्धन कपाल- स्वादिप्रकारेण घटादियोधस्तु लक्षण्यैव, श्राफतेरपि द्रव्यादिपदश- ( शक्ति प्रमाय तज्जन्यमान्दवोध इति ग.। तोरवादौ प्रसङ्गः, तत्प्रकारिका मामयपतिपत्तिरित्यर्थात्, प्यातिनं . 15 ·२५४ शावचिन्दामो शक्तः न तु प्रतिपाद्यमावत्ति सानादौ व्यभिचारात् । क्यत्तित्वात् तत्पदेति । न चाहतेरपि कालिकादिसम्बन्धन शक्य- गवादित्तित्वादतिव्याप्तिस्तदवस्येति वाच्यं । तत्पदशक्तिविशेष्यता- बच्छेदकतानियामकमम्बन्धेन तत्पदशक्किमुष्यविध्यत्तित्वस्य विव- चितत्वान, मुख्येत्युपादानात् मूर्त्तादियदे परिमाणलादेः घटादिपदे प्राकृतिवृत्त्यवान्तराजातेच शक्यतावच्छेदकत्वयुदामः ज्ञानविषयक- यस्वादिपदे ज्ञानस्यापि गनिमुख्य विशेष्यतया ज्ञानवस्य शक्तिमुख्य- विशेष्यत्तित्वेऽपि न यथोक्तसम्बन्धेन तद्वत्तित्वं । म पाकाशत्वादे- रपि त्राकागादिपदशक्यतावच्छेदकलापत्तिरिति वाच्यं। नव्यमते घटवादेपटादिपद शक्यतावच्छेदकलवदाकामालादेरण्याका मादिप- दशकातावच्छेदकले इष्टापत्तः, मम्मदायमते चाकामादिपदमा- विशेय्यां निर्विकल्पकरूपतया विशेष्यतावच्छेदकलानियामकसम्बन्धा- प्रमिवातियाप्तिविरहात, अवयवावयविवाचिध्यादिपदे दयादेः शक्यतावच्छेदकलवारणाय विशेग्यदलं, उपस्थितिय लक्षण-कि- भ्रमाजन्यत्वेन विशेषणेया तेन लक्ष्यतावच्छेदके द्रव्यलादौ मानि- ममनः । न च समूहालम्बनमादायातिप्रमाः इति वाच्यं । धाप्रका- रताघटितधर्मावच्छेदेन नत्पदजन्यत्वं तत्वस्य विवक्षितत्वादिति मिगदः । तत्पदानिविशेश्यतावच्छेदकावं तत्पदप्रतिनिमित्तलं, संस्थानच गुरुनये मध्यनैयायिकनये च म आफ्यमिति न तत्राति- ध्यापिरिति तु ज्यायः । 'माघादौ' मानासमवेतवादो, 'मथा' . पकार इति मतेनेदं । 'सापादाविति, पद्यपि प्रतिपाद्यमानरत्येव प्रति.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पूर्ववाद । २५५ न च प्रमेयत्वं तथा, तहोधस्याप्रवर्तकत्वात् । अतएव लोके लिङ् लाक्षणिकी क्रियाभिन्ने धर्मिणि वेदे यथोक्कलक्षणाश्रयः, 'तबोधस्य' तत्प्रकारकज्ञानस्य, 'अप्रवर्तकत्वात्' मक्या अजनकत्वात्, घटा दिपदस्येति शेषः। ननु लौकिकलिडः कार्यवे भक्तिः वैदिकलिडः कार्य धर्मिणि अतिरित्यभ्युपगमे लौकिकत्तिइल वैदिकलिइन्वयोः शकतावच्छेदकले शकतावच्छेदक- गौरवमित्यत श्राह, 'श्रतएवेति शकतावच्छेदकगौरवादेवेत्यर्थः, 'लाक्षणिकी' कार्यत्वलाक्षणिकी, 'वेदे' वेदस्यले, 'शनिकन्पनादिति लिड्मामान्यस्यैव शक्तिकल्पनादित्यर्थ । न च लिड्मात्रस्य कार्यवे शक्ति.) वेदे च कार्य धर्मिणि लक्षणेत्येव कि न स्यात् कार्यत्व- (1) न च लौकिकलिए कार्यवे अतिरिवि ग०। . गिमित्तमित्याक्षेपो न यावत् प्रतिपाद्यमावति वावत्तथा, तथाच ध्या- पकयभिचारोऽयमयुक्त, तथापि तत्व न प्रतिनिमित्तत्वप्रयोजक सानादौ तत्त्वापि तथावाभावादिति तात्पर्य । 'यतरवेति, अतिदेश्यमाए, 'मिया- मिम इति यादी लोके लिए कार्यत्वे शक्तिकल्पनेऽपि वेदे कार्य प्रति- कल्पनसमये माधवात् जित्वावच्छेदेनैव क्रियाभिन्ने कार्ये शक्ति कल्यवे तथाच कियाया कार्यभेदान्वये कार्यत्वमात्रोपस्थितये लौकिको लिए साक्षरितकोत्यर्थः । केचित उमयशक्तिकल्पने गौरवात् लोके लक्षणा । न घ लोके । कार्यवशाया लिए वेद एव कार्ये लक्षयास्तु विनिगमकामावादिति वार्थ । प्यपूर्वाननुभवापत्तरित्यग्रे स्फुटमित्याइरिति प्रकाश ।

·सावचिन्तामयी शक्तिकल्पनात् । न च* लौकिकानामपूर्व तात्पर्य सम्भवति, पूर्व प्रमाणान्तरेणाप्रतीते, क्रियासाधा- रणशक्तावपि लोके लक्षणैव पचेतेत्यच हि पाककार्य- लायेवया कार्यक्लविशिष्टस्य कार्यलस्य शक्यतावच्छेदकस्य गुरुत्वान विनिगमकाभावाचेति वाचं। कृतिभाध्यवत्वरूपकार्यवत्यापेक्षया प्रागभावप्रतियोगित्वादिरूपस्य धर्मावरूपस्य वा कार्यात्वस्य लघु- खादित्यभिप्रायः । वस्तुतस्तु लाघवालिङमावस्य नावेव भक्रिः साध्यत्वं मंसर्ग: वेदे च प्रागभाववत्त्वादिरूपकार्यवाश्रये धर्मणि लक्षणेत्येव ज्यायः । ननु लोकस्यले कार्यवरूपेणापूर्वमेवार्थोऽस्त किं लक्षणयेत्यत पाइ, 'न चेति, 'पूर्वमिति, वेदे तु अनादि- लिड्प्रवाहादेवाध्यापकानामपूर्वावगमात्तच तात्पर्यसम्भव रति भावः । वस्तुतोऽपूर्व लोके बाधितं मानाभावादित्येव द्रष्टव्यं । ननु लिडः शतिग्रहे क्रियाभिन्नधर्मिणो विषयत्वेऽपि कार्यात्वस्य शक्य- तावच्छेदकतया क्रियायां गतिरस्त्येव तथाच लोकोऽपि पाक' कार्याभिन्न इत्यभेदान्वयवोधस्य गत्येवोपपत्तौ कि लक्षणयेत्यत- पाह, "क्रियामाधारणेति, 'लक्षणेव' कार्यवे लक्षणैव, 'पाककार्य- तावगम्यत इनि आधाराधेयभावमम्बन्लेन पाकनिमेव्यकतिमाध्य- बप्रकारकावयबोधो जायत इत्यर्थः, अन्यथा प्रत्यनुपपत्तस्तथाच प्रवर्तकजानानुरोधाममाणेति भावः । इदशाभ्युपगमवादेनोक्तं वस्ततो . दनु लोकेऽपि न लक्षणा किन्त्वपूर्वबोध एवास्तु इत्यत ध्याइ, ति, "क्रियेति, एतचाभ्युपगमवादेन अन्यथा नित्यस्थोऽगते रिति बोध्यं ।

·३५७ शब्दाख्यतुरौयखरहेऽपूर्ववादः। तावगम्यते, तब कार्यत्वे लिङस्तात्पर्य्य लाघवात् । न धर्मिणि क्रियाया धातुलभ्यत्वात् । तदाहुः, तात्पर्य्याद्धि तिर्न तु वृत्तेस्तात्पर्य्य मिति, तृतीयायाः करणत्वैकत्ववत् कार्य कार्यत्वञ्च न स्वतन्त्रं शक्यं धात्वर्थ-प्रत्ययार्थयोरभेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया क्रियामाधारण- कावपि शत्या नोपपत्तिरन्यथा नित्य-निषेधस्यलेऽपि तथान्वयबोध- सम्भवादपूर्खालाभापत्तेरिति ध्येयं । ननु लोके पचेतेत्यादौ कार्य्यवे लिडोलक्षणयां लिङ्पदात् कार्यत्वरूपेण पाकोपस्थितिद्वारा पाक- विशेय्यककार्यलप्रकारकान्वयबोधो जायतामिति वनुस्तात्पर्य्यमनुपपत्र लिडो लक्षणया कार्य्यत्वमाधोपस्यापकत्वादित्यत आह, तवेति, 'कार्यवे' कार्यवोपस्थिती। 'तात्पर्य्याद्धौति लोके लाघवात् केवल- कार्यत्वोपस्थितौ लिङस्तात्पर्य्यात् केवलकार्यत्व एव वृत्तिरित्यर्थः, 'न तु वृत्तेरिति, अन्यत्रेति शेषः । इदमापाततः लौकिकतात्पर्य्यस्य पुमिच्छानियन्त्रितलात्तत्र लाघवस्याकिञ्चित्करत्वात् । वस्तुतस्तु ता- त्पर्य्यमत्त्वेऽप्याकासानुरोधेन लक्षणाया अभ्युपगम इत्येव तत्त्वं । ननु तथापि यन्मते वेदस्यले कृतिमाध्यवरूपकार्यत्वाश्रये लिडः शति- स्तन्मते कृतिमाध्यत्वरूपकार्यत्वस्यापि विशेषणविधया शक्यतया लोके शत्येव तादृभकार्यत्वोपस्थितिसम्भवात् किं लक्षणयेत्यत श्राइ, 'हती- थाया इति। 'न स्वतन्त्रं शक्यमिति, धम्यगे विधेनिर्विकल्पकमायाप- तत्रापूर्बानडोकतमते इदमित्यन्ये । 'क्रियाया इति, प्यनन्यलभ्यतया न तत्र तात्पर्य तदभावाच सत्यपि रत्तिलबायोनिति भावः । न चैवं नौलो ·३५ सावचिन्तामो किन्तु विशिष्टं विशिष्टाच विशेषणमन्यदेवेति कार्यत्वे लक्षणा । न च कार्थत्वविशिष्टधर्म्युपस्थितावपि धर्म्य- शमपहाय कियायां कार्यत्वान्वयोऽस्तु किं लक्षणयेति वाच्यं । न हौतरधम्मिंगतत्वेनोयस्थितस्य धर्मान्तरा- काङ्गास्ति, श्रतः स्वतन्त्रकार्यत्वोयस्थितये लक्षणा यथा 'पुरोडाशकपालेन तुपानुपवपतीत्वच पुरोडा- शार्थितया तदन्वितत्वेनोपस्थितस्य कपालस्य नोपवा- तेरिति भावः । 'कार्यवे लक्षणेति कृतिमाध्यत्वरूपकार्यत्वविशिष्ट- गतिवादिनामपि तादृशकार्य्यत्वे सहवेत्यर्थः, 'गनवेन' विशेषणलेन, 'स्वतन्नेति इतराविशेषणतयेत्यर्थः, 'तुषानुपवपतीत्यति, पुरोडागाय कपालं पुरोडाशकपालमिति चतुर्थो ममासे सनीति शेषः, 'पुरोडा- मार्थिनयेति पुरोडाशप्रयोजनकस्वरूपेणेत्यर्थः, 'तदन्वितवेनेनि पुरो- डाशप्रयोजनकरूपपुरोडाशपदार्यान्वितत्वेन प्राब्दामुभवविषयस्य क- घट इत्यादौ नौलपदं नौलमात्रपरं स्यात् न तु धर्मपरं प्यन्यलभ्यत्वादिति बाथं । तुल्यविमक्तिकप्रातिपदिकार्थयोरमेदान्वयस्यैव व्युत्पत्तिसिष्टत्यादि- त्याहुः । याकाडानुपपत्तेस्तयात्यमित्यन्ये । ननु विशेषयस्य कार्यत्वस्य विशियप्रवियतया न शकासम्बन्धस्तस्य भेदाधिष्ठानत्वादियत ब्याह, 'वि- प्रियाचेति । न च 'किन्तु कार्यवमात्र इत्यग्रेतनेन विरोधः, तस्याभ्युपगम- शेत्या क्रियानिरासपरवादिधेके । मतान्तरेण तदित्यन्ये । 'यथेति, ननु घटार्थेन दण्डेन गामभ्याजेन्यादावपि लक्षणा स्यात् । यदि च वाक्येक वाक्य- बयेन निराकात्वं तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति चेदनाहः, वेदे न्यायकव्यं तात्पर्यमिति लाघवादुमययोजनान्वये तात्पर्य्याभावादन लक्षणा लोके छ ·शब्दाण्यतुरीयखण्डे ऽयूववादः। पाका ति स्वतन्त्रकपालोपस्थितयेऽधिष्ठानलक्षण । पालस्येत्यर्थः, 'नोयवापाकाङ्क्षति, एतच्च जिज्ञासायोग्यताकाझावा- दिमते, एकप्रयोजनकत्वेनावगतस्य प्रयोजनान्तरे जिज्ञामाया श्रम- भवात्, न यमुकस्यास्य किं प्रयोजनमिति जिज्ञासा समावतीति भावः। 'खतन्त्रकपालोपस्थितय इति पुरोडाशप्रयोजनकानन्वितत्वेन कपा- स्तनाब्दबुद्धये इत्यर्थः, 'अधिष्ठानलक्षणेति पुरोडाशपदस्य पुरोडा- भाधिष्ठाने मृण्मयपात्रे लक्षणेत्यर्थः, एवञ्च पुरोडागाधिष्ठानाभिन्न- कपालेन तुषानुपवपतौत्यन्वयबोधः, पुरोडाशस्य कपालमिति षष्ठी- तत्पुरुषः पुरोडाशश्च तत्कपालश्चेति कर्मधारयो वा समाम इति भावः । 'उपवापः' स्फोटनं, यद्यप्यच इतरविशेषणतया उपस्थिति- निपन्धनं न निराकाइलमपि तु प्रयोजनान्तरवत्वोपस्थितिनिबन्ध- नमेवेति दृष्टान्त-दान्नियोर्महदैषम्यमेव तथापि निराकासबनि- बन्धनलक्षणांशमाचे दृष्टान्तः । एतचापाततः जिज्ञामायोग्यताया- आकाशाखाभावात् घटभनकेन दण्डेन गामभ्याजेत्यचाप्येवंरूपेण नि- राकातयाचयबोधानुपपत्तेः । किश्चावान्तरवाक्यार्थयोधपूर्वकम- हावाक्यार्थबोधेऽप्येवंरूपेण निराकाइ तथापि खले कपोतन्यायेना) युगपत्तथान्वयबोधे न काप्यनुपपत्तिः। वसुतस्तु वेदस्यले एकमयो- ( सुद्धा युदान. मिशन कपोता खले यथामी युगमत् पतन्ति । तथा तधामो युगपत् पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्तीति न्यायेनेत्यर्थः । न्यायविषयेऽपि तात्पर्य्यादुमयत्र तदविरोधादुमयान्वयवोधाम लक्षति दिक । ननु लोके क्रियाकार्यत्वं वेदे तु यपूर्वकार्यत्व लिऽर्थ इति व्युत्पत्ति- ·तत्त्वचिन्तामो - न च व्युत्पत्तिविरोधः, न हि लोके कियाकार्यत्वे शक्तिरवधारिता, येन विरोधी भवेत्, किन्तु कार्य- त्वमा क्रियाया धातुलभ्यत्वात् । न च धयन्तरे शक्तावपि तद्भगम, तस्मात् प्रत्यर्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं जनकलविशिरस्य प्रयोजनान्तरेण नान्चयः प्रामुखों भेदेन व्युत्पत्ति- भेदात् वेदानुपूर्वोस्थले तथैव युत्पत्तेः सकलवैदिककवाक्यतया तथा निर्णतत्वादित्यधिष्ठानलक्षणेत्येव तत्त्वं । 'व्युत्पत्तिविरोध इति स्नो के लिड वावच्छेदेन कियानिष्ठकार्यताबोधकलमक्धारित वेदे च कार्य धर्मिणि लिडः गतौ ता इत्यर्थः, 'स्लोक इनि, लिलावच्छे- देनेति पोषः, "क्रियाकार्यत्वे शक्तिः' क्रियाविशेष्यककायंत्वानुभव- 'कार्यवमात्र इति 'शक्तिरवधारितेत्यनुज्यते, 'शक्तिः' अनुभवजनकता। 'न चेति, वेदस्यले इति शेषः, 'धय॑न्तरे' कार्य धर्मिणि, 'तद्भङ्ग रति, कियानिष्टकार्यत्वस्यैव लिडा वोधनादिति भाकः । ननु तथापि लोकस्यले लिडः क्रियानिष्ठकार्यताबोधकतथा प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वं लिवावच्छेदेन मिर्द्ध कार्य धर्मिणि भक्तौ च तद्भः कार्ये धर्मिण्येव लिडर्थकार्य्यवान्वयादित्यत आई, 'तमा दिति लोकस्यले लिडः क्रियान्वितकार्यताबोधकलादित्यर्थः, विरोध इत्यत घाइ, 'न चेति । नन्वेवमपि तथ कार्यत्वेन धम्मियोति विरोध रवेत्यत आइ, 'न चेति तस्यर एव शो क्रियालिरिक्तम्मिविभय- खमात्र कल्यते न तु वा इत्यर्थ । ननु प्रत्यर्यान्वितखार्थप्रतिपादकावं प्रत्ययानां शुत्पन्नं, न च यागान्धित कार्यत्व लिखा बोध्यत इति श्युत्पति- विरोध एवेन्यूमसहरमेव निरस्थति 'तम्मादिति । 'क्रियेलि जियोफ्लक्षित जनकता, ·शब्दाख्यतुरोयखगड़े ऽपूर्ववाद । प्रत्ययानां गृहीतं प्रत्ययार्थश्चापूर्वमपीति न विरोधः। अस्तु वा लोके लिङा क्रियाकार्यत्वे शक्तिः तथापि तद्भङ्गं विनैव नानार्थन्यायेन वेदे धर्म्यन्तरे शक्तिस्तां विना स्वर्गकामान्वयासम्भवात् । 'प्रत्ययानां रहौतमिति लिड्प्रत्ययत्वावच्छेदेन र हौतमित्यर्थः, न तु प्रकृत्यान्वितयावत्स्वार्थबोधकलमिति भावः । 'प्रत्ययार्थच' लिड्मत्ययार्थश्य, 'न विरोध दति, अपूर्वरूपस्वार्थस्यैव प्रकृत्यान्वि- तलादिति भावः । तथ्यत दुर्जनन्यायेनाह, 'अम वेति, "क्रिया- कार्यत्व इति, "क्रिया' कृतिः, तस्याः कार्यवे तत्माध्यत्वे इत्यर्थः, शतावच्छेदकञ्च लिड्वमेव वेदेऽपि अपूर्वनिष्ठ कृतिमाध्यवावग- मादिति भावः । 'नानार्थन्यायेनेति इय्यादिपदन्यायेनेत्यर्थः, यथा- श्रुते अभ्यापि नानार्थतया नानार्थतुल्यत्वाभिधानस्यामङ्गतत्वापत्ते, 'वेद' वेदस्यले, 'धर्म्यन्तरे' कार्यो धर्मिणि, शकतावच्छेदकन्तु अत्रापि लिड्वमेवेति भावः । तथाच यथा हOदिपदस्यले एकमेव हरि- पदत्वादिकं पकतावच्छेदक विष्णुल-चन्द्रत्वादिभेदेन मक्यतावच्छे- दकच नाना तथा अवाप्येकमेव लिङ्गत्वं शतावच्छेदक शक्यता- वच्छेदकच कार्यवत्वं कार्यनच दयमिति फलितार्थः । लिइलावच्छेदेन कार्य भको लोकेऽप्यपूर्वसाभापत्तिरिति वाच्यं । मागेव ममाहितत्वात् तचापूर्वम्य वाघितलाचेति भावः । कार्यस्व इत्यर्थः । न च पूर्वमपि प्रतिनिमितभेदानानाशक्तिरिति पूर्वा- मेद इति वायं । तप कार्यवशारेवातिरिकृम्मिविषयलमा कल्यवे শ মান্য অঙ্গ ও মাদষম। যব সাতানব শর 16 ·सावचिन्तामणी अन्ये तु पचेतेत्यादौ, धातुनैव पाकः कार्योऽभि- धीयते लिहतच तात्पर्यग्राहिका न तु शक्ता नियम- तस्तादृश्येव तत्प्रयोगात्, सामान्यशब्दस्य विशेपपर- केचित्तु कार्यत्वशकतावच्छेदकं सामान्यतो लिड्वमेव कार्य- शकतावच्छेदकन्तु वैदिकलिड्त्वं, अतएव 'नानार्थन्यायेनेत्यपि यथा- श्रुतं मनछते नानार्थम्यले शकतावच्छेदकैक्यादित्याहुः । तदमन, आमतावच्छेद के वैदिकत्वप्रवेणे प्रयोजनविरहादिति धेयं । 'तां विना' कार्य धर्मिणि शक्ति विना, 'वर्गकामान्वयेति प्रागनयुक्त्या स्वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयामम्भवादित्यर्थः । 'न तु केति न तु कार्यवे शका स्लायपिकी वेत्यर्थः, तात्पर्य्य- ग्राहकतामेवोपपादयति, 'नियमत इति, 'तादृपेवेति पाकादि- विशेष्यक कार्यात्वप्रकारकयोधयल एवेत्यर्थः, 'तत्प्रयोगात्' लिड्ययो- गात्, एतन्मते केवलं पचेतेयुतौ पदार्थोपस्थितिमा न वन्वय- बोधः पदार्थद्दयाभावात् किन्तु प्रोदनं पचेतेत्यादावेवान्वयबोध- इति ध्येयं । ननु पाकमामान्यवाचिनः परधातोः कार्यपाकाभि- धायित्वे लपणापत्तिरित्यत श्राह, 'मामान्येति, 'विशेषपरत्वं विजे- तनगयातथापि शक्ततावच्छेदकभेदात् तधात्वं लौकिक वैदिक विधिलिए: स्वावच्छेदेन शक्तिभेदानानान्तु नैवमित्याहुः । कैचिसु नाना परस्परासीर्याइये शल्दियं यत्र चैकशक्ति- विषयकार्यवघटिते विशिरोऽपरशक्तिरिति नानार्थ न्यायाभिधानमित्याहुः । नन्वेवं पचतीत्यादावपि तद्धौ' स्यादित्यत याच, 'लिडिति, शक्तिरेव कचं नात शाह, 'सामान्यति । यथा घटपदेन नौलघटधोः प्रत्यन्त ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे पूर्ववाद । त्वञ्च न वृत्त्यन्तरनिर्वाह्य, अतएव वर्तमानत्वादौ न लड़ादिशक्तिरिति लोके शक्त्यग्रहात् न व्युत्पत्तिवि- रोध इति, तदसत्, लिङः कार्य्यत्वेऽशक्तौ पचिपदात् कार्यत्वज्ञानानुपपत्तेः युगपद्दत्तियविरोधात्। न चाज- शवोधकत्वं, 'वृत्त्यन्तरेति लक्षणेत्यर्थः । 'श्रतएवेति धातुत एव वर्तमानबादिप्रकारेण क्रियावोधसम्भवादेवेत्यर्थः, लड़ादिकन्तु तत्तात्पर्य्यग्राहकमिति भावः । एवञ्च मागुतव्युत्पत्तिविरोधोऽपि नास्तीत्याह, 'दतीति, 'लोके' लोकस्थले, 'शक्यग्रहादिति लिङः क्रियानिष्टकार्यताबोधकलाग्रहादित्यर्थः, 'न व्युत्पत्तिविरोध इति न प्रागुमव्युत्पत्तिविरोधोऽपौत्यर्थः । 'कार्यत्वज्ञानानुपपत्तेरिति धातना वस्तुगत्या कार्यपाकाभिधानेऽपि कार्यत्वप्रकारकान्वयवो- धानुपपत्तेरित्यर्थः । ननु पचे कार्यवे लक्षण पाके व शक्तिस्भयो: परस्परमन्वयाच कार्य्यवप्रकारकाम्वयवोधोपपत्तिरित्यत श्राह, 'युग- पदिति, 'उभयसाधारणेति शाब्दवोधे उभयसाधारणधर्मस्य लक्ष्य- तावच्छेदकत्वेनाभिमतस्य प्रकारतया प्रमानादित्यर्थः, कार्यत्वाव- रूपेणैव कार्यत्वस्य पाकवावच्छिन्ने प्रकारत्वादिति भावः । ननु कार्यपाकवरूपेण कार्य पाक एवं धातोर्लक्षणास्तु । न च विनि- विनवेति मावः । 'यतएवेति, धातुनैद वर्तमानत्वादिविशियाभिधानं लडा. दिकन्तु तात्पर्य्याग्राहकमिति माव' । 'कार्यत्वेति कार्यत्वप्रकारकशाना- नुपपत्तरित्यर्थः, अतएव घटपदादमि गोलघटधोन नौलघटत्वप्रशारिकेति भावः । लक्षणया तत् स्यादत याए, 'युगपदिति । न ध प्रकृयजयवत् .

·सत्यचिन्तामणौ इस्वार्था, उभयसाधारणस्यानुपस्थितेरिति दिक् ।। गमकाभावात् प्रत्यय एव किमिति न लदण धातुम्त तापयेणा- इकोऽस्तु मध्याया एवं प्रत्ययस्य शक्यार्थत्वादिति वाच्यं । प्रत्ययम्य प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्व नियमभङ्गापत्तेः । न धानन्तधात स्तक्षणापेक्षया एका भफिर्नधौयमौति वायं । लक्षणकल्पनाया- भदोषलात् अन्यथा प्रयजनीत्वादावुपमर्गऽप्येवमेण सत्यापत्ते- रित्यखरमादाह, 'दिगिति, दिगर्थस्तु कार्यपाके धातोलतणायां वः पचेतेत्यादौ चैत्रादेरनन्वयापत्तिः धात्वर्थ-नामार्थयोरन्वयस्या- व्युत्पन्नतया कार्यवैकदेशे कृती पंचादेरवयामम्भवात् अन्यथा पच- तौत्यादावपि प्रत्यये शक्तिविलोपापत्तः धातोरेव पाकानुकूल- कृत्यादौ लक्षणामम्भवात् । न च सर्वच धातौ लक्षणायां मुख्य- प्रयोगालाभ इति वाच्य। गोभनं पाचक इत्यादौ तत्सम्भवात् नच धातोः पाककर्तरि लक्षणायां सुप्विभान्यानवयप्रसङ्गात्, न हि धातुम्त प्रकृतिः, पाकादिपदे मुख्यतायाः साम्राज्याच । न । कृतिमाध्यत्वस्य प्रत्ययार्थत्व एव वादेः कुबाचय इति वाच्यं । तदेकदेशे सतावेव चैत्रादेरन्वयात् क्षेत्रादेः प्रथमान्तपदोपस्याप्य- स्वेऽपि विधिलिड्स्यले व्युत्पत्तिवैचित्र्यात प्रत्ययार्थविशेषणतया {) स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ वैदिकस्यले तादृन- 1) ग्रन्वयस्य व्युत्पन्नत्वादिति गः । कार्यत्वविभिरे पाके लक्षवास्तु केवलस्य विशिष्टान्यत्वादिति वाच्या युगपद- सृत्तियागोकर्तृमतेन कवितस्योपपाद्यत्वात् तदिरोधाडोकलभते धान तदभावात् । एतदमिप्रायनगह, दिगिति । योग्यतावलान स्थायित्वादि- अन्वयो युत्पन्न ·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३६५ यहा जाने पदानां शक्तिः शक्यत्वात्, एवञ्च लिड्- व्युत्पत्तिभेदम्य त्वयाभ्युपगमात् । अस्तु वा पाण्यातसामान्यशनि- बललभ्यते विशेष्यतयैव वैवादरचयः कृतिमाध्यपाकानुकूलकृति- मांचेच दूत्यन्वयबोधस्य निरुपद्रवत्वात् । न चैवं कृतिमाध्यपाके धातोर्लक्षणापऽपि सामान्यशक्तिवस्तलभ्यतेविगेय्यतयैव वैचादे- रन्वयमम्भव इति वाच्यं । लिङः कृतौ शक्तिस्वीकारे तस्या एव साध्यतासभर्गेण धात्वर्थविशेषणतया अनुकूलतासंमर्गण धात्वर्थविशे- य्यतया चान्वयसम्भवाद्धातोर्विशिष्टलक्षणाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वात् स्लाघ- वात् माध्यतासंसर्गण कृतिप्रकारकजानस्यैव प्रवर्तकतया कृतिमाध्य- वप्रकारकजानविरहेऽपि पतिविरहात् । यदयुकमत एव वर्त- मानवादी न लड़ादिशतिरिति, तदपि तुच्छ, धातोर्वर्तमानपा- कादौ लक्षणायां लड़र्थकृतौ वर्तमानत्वाद्यलाभममङ्गात् । न च तत्र वर्तमानत्वाधलाभेऽपि न चतिरिति वाच्यं । तथा सति कृतिनि- वृत्तावपि पाकस्य विद्यमानतादमायां पचतौति प्रयोगापत्तेः कृते- विधमानवे भाविपाकदमायां तादृशमयोगानापत्तेयेति भावः । मन्वपूचे व्युत्पत्तिविरह इति पूर्वपले समाधानान्तरमाइ, 'यति, 'ज्ञान इति शाब्दबोधविशेषणतावच्छेदकधर्माप्रकारकचान- इत्यर्थः,(३) 'पदानां' पदज्ञानानां, 'मतिः' शनिग्रहः, 'भकात्वादिति 10 शाब्दबोधविषयतावच्छेदकधर्मप्रकारकज्ञान इत्यर्थ इति ग.। लाम इति मतेन कन्पान्तरमाइ, 'यदेति, रतन्मते कार्यत्ववत् साधन- पोधोऽपि शादोन विषद इत्यपि योध्यं । 'प्रक्यवादिति, भागस्येति ·सत्त्वचिन्तामणी पदं एकत्रोच्चारणे स्थायित्व-स्वर्गजनकत्व-कार्यत्वानां जाने शलमिति व्युत्पत्तिः स्थायिज्ञानादिकञ्चोय- स्थितमेव, ततो लिडपदेन एकचोचारणे योग्यता- दिवशात यागविषयक स्थायिस्वर्गजनक कार्यमित्येक जानमनुभवरूपं प्रचुरद्रव्य-गुण-कर्म विलक्षणविषयं क्रियते। न चैवं नानार्थवदेकैकनाने शनिग्रहादेकैक- विषयोऽनुभयो भवेत् न समुदितविषय इति वाच्यं । शाक्तिग्रहकाले एकचोचारण इति विशेषणमहिना अर्थस्य शक्यत्वेऽपि जानस्य पनिविषयलादित्यर्थः, तत्प्रकारकाशि- ग्रहादेव नत्प्रकारेण तदाश्रयव्यकिभानमिति भावः । 'लिड्- प कत्रोचारण दति लिड्पदविषयकमेकज्ञानमित्यर्थः, 'स्थापि- बेति स्थायित्वादिप्रकारकज्ञाने शक्तमित्यर्थः, 'व्युत्पत्तिः' गतिग्रह, 'स्यायिजानादिकञ्चेति म्यायिखादिप्रकारकज्ञानञ्चेत्यर्थः, लिडपदे- नैकवोच्चारश इति लिड्पदविषयकैकशानेनेत्यर्थः। 'एकैकजाने' एकेकमकारकज्ञाने, 'न समुदिनविषय इति, भवदुचरित इत्या- दिनियमात् इति भावः । 'गनियहकाल इति लिड्पदज्ञान- (२) सकृदुश्चरित' शब्द मलदर्घ गमयवौति नियमादित्यर्थ । शेष , शक्य एव शक्तचितत्त्वादिति भाव । व्यर्थस्य सु शक्यज्ञानविषयतया शक्यत्वोक्तिरिति ध्येय । 'स्थायित्वेति स्थायित्वादिप्रकारके स्थास्यादिज्ञाने शक्तमित्यर्थ । ध्यतएवाह, 'स्थायौति, प्रत्येकमिति शेष । 'एकैकेति, ·शब्दास्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववाद । तत्सम्भवात्, नानार्थे तु प्रमाणाभावेन गौरवेन च शक्तिग्रहे तस्याप्रवेशात्। तथाप्यमीयां समूहालम्बनं स्थान्न तु परस्परं वैशिष्ट्यज्ञानमिति चेत्, न, सा- काइधर्म-धर्मिगोचरैकज्ञानस्यैव विशिष्टज्ञानत्वात्, न च समूहालम्बनसम्भेदः। तस्य निराकाइविषय- स्थोकरीत्या शक्तियइत्यर्थः, तथाच तदतिरिक्तस्यले मकदुचरित- इत्यादिनियम इति भावः । 'प्रमाणाभावेनेति, युगपन्नानार्थानुभ- वाभावेनेति भावः। तथापौति, वैशिठ्यांशे भनिग्रहविरहादिति भावः। 'माकाङ्क्षति माकाझौ यौ धर्म-धर्मिणौ तदुभयगोचरैक- जानस्येत्यर्थः, 'ममूहालम्बनमम्भेदः' समूहालम्वनाविशेषः। 'निराका- क्षेति, श्राकासा च तन्मते पदार्थान्तरं तच्च न समूहालम्बनजाने इति भावः । वृत्तिरूपा गतिः कार्यानुकूला शतितोऽन्यैव अतः मा साचादर्थनिरूपितापि स्वचा इति मतमाश्रित्यापि व्यधिकरण- विशियस्य प्रागनुपस्थितेरिति भावः । 'प्रमाणामाषेनेति, प्रकृते च वर्ग- कामान्य पत्तेरेव मानवादत एव गौरवं न दोषायेति भावः। प्रकृते नानार्यानुभववलादेव तत्प्रवेश इत्यन्थे। 'तथापीति भक्तियहकाल इव स्थाय्यादीनां वैशिघ्यज्ञानमभेदज्ञानं न स्यादित्यर्थः । यहा स्थायित्वादीनां एकस्मिन् धम्मिणि सामानाधिकरण्यज्ञानं न स्यादित्यर्थः । यद्यपि प्रत्येक- मप्युपस्थितानामाकाहादिवशात् संसर्गयोधः सम्भवत्येव तथाप्यम्धुपेद्य स्व. मतेम समाधत्ते, 'साकाति यारहोतासंसर्गत्यर्थः, 'सम्भेद' व्यविशेषः । मम्वेवं नित्यस्थले का गतिः तत्र स्वर्गजनककार्याभावात् कथं वा यपूर्वलाम- ·ताचचिन्तामणी त्वात्। अस्तु वोपस्थितेष्वगृहीतासंसर्गेपु स्थायित्व- स्वर्गजनकत्व-कार्यान्वेषु शक्तिः अगृहौतासंसर्गक- स्थापि विशिष्टज्ञानसमानशीलत्वात् श्रत उक्त न्यायेन तावदिपयकमेकं ज्ञानं लिङपदेन जन्यते । एवमेवा- लौकिकार्थेषु स्वर्गादिपदेषु शक्तिग्रहः । ननु भव- नानाधर्मविशिष्टनिहापितकालिमभ्युपेत्य समाधत्ते, 'अस्तु वेति, 'उपस्थितेवग्टहौताममर्गम्वित्यनेन संमर्गानन्तर्भावेन धर्म-धर्मिशक्का- वपि विकलितोपस्थितेरेवाममर्गाग्रहमहकारेण समूहा काम्बनविल- क्षणशान्दबोधनकावमिति सूचितं)। 'निरिति शक्तियह इत्यर्थः, धर्म निग्रहादेव तत्प्रकारेण धर्मिण उपस्थितिः यथा जाति- प्रत्येव व्यकलाम इति भाव । অন্যায় গিঘামাল বিল धतिरित्याह, 'अटहोतेति, "अग्टहीताममर्गकम्य असमर्गाग्रहजन्य- ज्ञानम्य, 'विशिष्टज्ञानेति विशिष्टवैशियावगाहिजा नेत्यर्थः, 'अत- इति नानार्थेषु शतरेक्यादित्यर्थः, 'उकन्यायेनेति तावदर्थनिरूपि- नेकभक्तिमतवदित्यर्थः, एवमेव' विग्टस लविशेषण-विशय्यमवगावि, 'स्वर्गादिपदेश्चिति, नत्र दुःखामभेदादिविशिष्टसुखादेरर्थम्य प्रमा- पान्तरानवगम्यलादिशियविषयकशनिधियोऽमम्भवादिति भावः । एतच विधिशेषस्यार्थवादस्य प्रामाण्यं नाहौत्यभिप्रेत्य, अन्यथा यत्र . , (१) वृत्तिरूपयादि सूचितमित्यन्त पाठ गपुस्तके नास्ति । इति चेत्, न, ययोग्यत्रया वजनकत्वांशमवहाय स्थायिकार्यमित्येवा- न्वयादिन्येके । लक्षणमा तया बोध इज्यन्ये । न च वैद्यलिशाही का ·शब्दारख्यतुरीयखरडेपूर्ववाद' । ३६८ वक्तप्रकारेण शक्तिग्रहस्तथापि लिङ्पदात् यागवि- पयककार्यानुभवे सत्यपूर्वलाभात् स्वर्गकामान्वयः सम्भवतीत्युपपादकप्रतिसन्धाने प्रसिद्धार्थस्वर्गकामपद- समभिव्याहारान्यथानुपपत्त्या लिङः कायँ शक्ति- कल्पनं । न हि प्रथममुपपादकप्रतिसन्धानं विनार्था- दुःखेन सम्भिनमित्यर्थवादादिशिष्टार्थऽपि स्वर्गपदशक्तिग्रहसम्भवात् नचोकरीत्यनुशरणवैयर्थप्रसङ्गात्, उपपादकप्रतिमन्धाने लिङ्पद- स्य स्वर्गकामान्वितस्वार्थबोधकवरूपस्वर्गकामममभिव्याहारानुपपत्त्या कार्ये शक्तिः कल्या क्लृप्तायाश्च मनो अपूर्वोपस्थित्या नद्घटि- तस्य लिङो यागविषयककार्यानुभावकत्वरूपस्य उपपादकस्य यह- इत्यन्योन्याश्रयमाशङ्कते, 'नन्वित्यादिना, 'सम्भवति' उपपद्यते, तथाच लिङः कार्यानुभावकलं स्वर्गकामान्वितस्वार्थबोधकत्वोपपादकमिति पर्यवसितः प्रतिसन्धानाकारः, तदुपपादकत्वञ्च खाभावव्यापकतद- भावकत्वं, स्वर्गकामसमभिव्याहारानुपपत्त्या तदनुपपत्तिसिद्धका-- नुभावकताया अपूर्बानुभावकतायां पर्यवमानादिति भावः । का- र्याद्विपदे कार्यानुभावकत्वयहात् कार्यानुभावकत्वमामान्यस्योप- पादकत्वगहे उपपाद्यवत्तया प्रतीते लिङ्पदे कार्यानुभावकत्व- सामान्यं मिहात् कार्यान्तरानुभावकत्ववाधेनापूर्वरूपकार्यानुभाव- गतिः तत्र धादुसाम्यद्वारा साधनत्वज्ञानात् क्रियायामेव कार्यत्यान्वयादिति वायं। तदतिरितलिए एव उक्कपछिग्रहादियेके । सक्षण्या तधान्षय- इत्यन्ये ।

·तावचिन्तामगो पत्तिः समभवति । न च शक्तिकल्पनात् पूर्व उपपाद-: कशरीरनिविष्टमपूर्व जासमिति चेत्, तत् किं य एव विशेष उपपादकः पक्षधर्मतायलात् सिध्यति तत्प्र- तिसन्धानमर्यापत्तौ कारणं तथा पूर्व गृहीतमा- वस्य कल्प्यत्वे कल्पनोच्छेदापत्तिः। तस्मात यथा सामान्यतोभोजनस्य पौनत्वसम्बन्धावगमात् उपपाद- कतकें सति कल्पनातो विशेपावगमः यथा वा कवं पर्यवस्थति । न च तामविशेषस्योपपादकत्वेन जानमापत्ति- प्रवकमिति ममाधत्ते, “तकिमित्यादिना, 'कल्पनोच्छेदापत्ति- रिति देवदतादौ प्रतीयमानपौनत्वानुपपत्यापि तदुपपादकदेवद- नौयभोजनादिरूपापूर्ववतुमिहाकेदापत्तिरित्यर्थः, 'पीनत्वसम्बन्धा- वगमात्' पौनत्वोपपादकत्वावगमात्, 'विशेषावगम दत्यनेनास्यान्वयः, 'उपपादकतर्क मनौति यदि देवदत्तो भोजौ न म्याचदा पौनो न स्यात् इत्यादिविषयपरिशोधकतर्के सतीत्यर्थः, नदपेक्षा चानु- मान दुवार्थापत्तावपि बलवत्या इच्छाघटितविपरौताहामामय्या- निरामदारा इत्यवधेयं । अथ वा 'तर्कपदं मंशयपरं, संचयश्च पक्ष- नाघटक: अनुमान दुवार्थापत्तावुपयुज्यते । अथ वा 'पौनखमम्बन्धा- वगमात्' पौनवकारणतायहान्, 'उपपादकतर्के' पौनवरूपोपपाचे भोजनरूपोपपादकान्वय-यतिरेकथ्थापिञ्चान इत्यर्थः, तर्कपदस्य करण्युत्पत्त्या व्याप्तिज्ञानपरत्वान्, 'कल्पनाता' कल्पनामामयोतः न हि तन्मते अल्प्य ज्ञानमपि पूर्व म्ग्यते इति चिन्यं ।। मनु ·शब्दास्यतुरीयखरहे पूर्वाद । सामान्यशक्तव्यक्तिवाचकपदेन समभिव्याहारवशाहि- शेषाभिधानमेवमचापि कार्यमाववाचकन्वे कार्यवि- शेपलाभः सम्भवतीति तर्कितोपपादकप्रतिसन्धानाद्- भवत्यर्थापत्त्या शक्तिकल्पनं, यागविषयकच्च कार्य न घटादि तस्य सविपयकत्वाभावात्, विषयत्वच्च ज्ञान- घटयोरिव स्वभावसम्बन्धो वा तन्निरूपणाधीननिरूय- 'विशेषावगमः' भोजनत्वेन वस्तुगत्या अपूर्वदेवदत्तौयभोजनयनि- मिद्धिः । प्रमाणान्तरादपूर्वव्यनिलाभस्यले मामान्यतः मिद्धिं दृष्टा- न्तयति, 'यथा वेति, 'समभिव्याहारवशात्' ममभिव्याहतानयनाद्य- याधात्, 'विशेषाभिधानं' अपूर्वव्यमिविशेषलाभः, 'कार्यमात्रवाचकत्वे कार्य्यसामान्यानुभावकत्वे, सिध्यतीति शेषः। 'कार्यविशेषलामः' कार्यत्वेनापूर्वरूपकार्यानुभावकत्वलाभः । अपूर्वलाभवीजं कार्यान्न- रम्य यागाधन्वयायोग्यत्वरूप दर्शयति, 'यागेति, 'मविषयकाबा- भावादिनि यागविषयकवाभावादित्यर्थः, 'विषयत्वचेति, प्रकृत- रति शेषः । यागापूर्वयोस्तादृशखरूपसम्बन्धे मानाभावादाइ, 'तदिति तनिरुपलाधौननिरूपणविषयत्वमित्यर्थः, 'तत्' अपूर्व । न यागविषयकयत्किञ्चिन्निरूपणव्यकोर्पटाढिनिरूपणम्याप्यधौन- शाब्दबोधे घटादिकार्यान्वय व कप नेत्यत शाह, 'यारेति । नन्वपूर्ण मपि घटवनिविषयक मेवेति कथं तपेटत च्याह, 'विषयत्वति तदिधय. कपचेयर्थः । 'जानेति घटनागम्येत्यर्थः। ननु गमावसम्बन्धी विषदादि- साधारग इत्यत यार. 'तनिरूपणेति यागनित्यशाधान निरएपदमि.

·३०२ नावचिन्तामणौ णत्वं वा तत्सानसंविसंवेद्यत्वं वा व्याहत्तसाधनत्वं) वेति । अस्ति हि याग-दान-होमजन्यापूर्वाणां तुल्य- तया घटादेरपि यागविषयकावापत्ति.। न च तविरूपणाधीन- मावविषयत्व तद्विषयत्वमिति वाच्य । अपूर्वमप्रतीत्यापि धाग- पदादितो यागप्रतौनेरमम्भवापत्तेरित्यत श्राइ, 'तदिति। मनु सत्ममानमवित्मवेद्यत्व तद्विषयकधीविषयत्व तद्दिषयकथाबद्धीविष- यत्व वा, नाद थागे घटादिविषयत्वस्याप्यापत्ते, नान्य यागे- ऽपूर्वविषयवस्थाप्यनापत्तेरित्यत आह, 'व्यावृत्तेति असाधारण- कारणलमित्यर्थ , धागविषयककार्यवरूपेण ध्वमभानवारणाया- माधारणत्वप्रवेश । वमातम्नु पुरुषोत्तममुख पश्येदित्यच पुरुषोत्त- ममुखदर्शनविषयक कार्यात्वरूपेण मस्कारभानवारणय तत्प्रवेश, असाधारण्यञ्च अन्वयितावच्छेदकव्याप्यनानाव्यमित्तिधर्मावच्छिन- खमित्येव मार । असाधारणकारणत्वमेव व्यवस्थापयति, 'अस्ति हौति, "तुन्यरूपेति, यागनिष्ठतत्कारणताया मकस्लकार्यसाधारण- त्यर्थ, एतदपि यागज्ञानादावतिप्रसहमत व्याह, 'वत्स्मानेति, थदा कदाचित् समान वित्तियेद्यत्व घटादायि नियमेन प्रतेऽप्यसम्भवतीत्यत- ध्याइ, 'प्यारत्तेति व्यारत्तसाधनल यागस्य विषयत्व तत्साध्यत्वमपूर्व सविषयकत्व इत्यर्थ , एतच्च प्रागनुपस्थितमपि ससर्गमर्यादया भासत इति स्मर्तव्य । व्याक्त्तत्वमुपपादयति, 'अलि होति, अनभिसहितपरसत्यापत्ति फलस्त्यागो याग अभिसहितपरस्वत्वापत्तिफलस्त्यागो दान, देशविशेष गतद्रव्यप्रक्षेपोपाधिकस्त्यागो धोम इत्याज । 'तुल्येति यागामूर्ध्वस्य दाना- दिव्याहत्तो याग कारणमेवमन्यवायीत्यर्थ । यद्यप्येतदपि तमन्यसर्गादा- ·शब्दाख्यतुरीपखण्डेऽपूर्ववादः । रूपसाधनान्तरव्यवच्छेदेन प्रत्येकमाचजन्यत्वं । तदुक्तं, "विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोतिबन्ध उच्यते । विशे- पेण सिनोतौति विषयोऽतो नियामकः" इति । ननु येन रूपेण शक्तियहः तेन रूपेण कार्यत्वशक्ताल्लिङ्- पदालक्षणया कार्योपस्थितौ योग्यतादिवशादपूर्वला- ज्ञानाद्यात्मककारणान्तरव्याहत्तत्वेनेत्यर्थः, 'प्रत्येकमाचजन्यत्वं' यागा- दिप्रत्येकमात्रनिष्ठजनकतानिरूपकत्वं । विषयशब्दस्य व्याहत्तजनक- ताश्रयवाचित्वे साधकमाइ, 'तदुशमिति, 'विशेषार्थः' व्याहत्तत्वार्थः, 'वन्धः' जननं, “सिनोनौतीति, व्युत्पत्त्येति शेषः, "नियामकः' व्यात्तजनकताश्रयः । 'यक्तिग्रह इति मौमांसकस्य तव शनिग्रह- इत्यर्थः, 'तेन रूपेणेति 'कार्योपस्थितावित्य त्रान्वेति, अतएव(९) भकिलाघवं लौकिकव्युत्पत्त्यनतिक्रमश्च भवतीति भावः । नमु अपूर्वस्य सक्यमम्बन्धितया अनवगमात् कथं लक्षणयोपस्थितिः १) एवञ्चेति । वतिप्रसक्तं तथापि तद्यारत्तं निर्वाणं, एतदतिप्रसतिर्न दोषायेत्ययाः । वस्तुतः स्वमावसम्बन्धविशेष एवेतरप्यारत्तस्तदिति बोध्यं । अत्र शुद्ध- सम्मतिमाह, 'तदुक्तमिति, 'विशेषेणेति व्यन्यतो यारच्या व्यसाधारण्येने- त्यर्थः, सिनोति' समधाति नियतौति यावत् । ननु वेदेऽपि लिडः कार्य- त्वमात्र एव भक्तिरस्तु धर्मियोऽन्यलदत्वादित्यामइते, 'नन्विति, तथाच म व्युत्पत्तिविरोधोऽपौति भावः । 'कार्योपस्थिताविति येन रूपेण त्वन्मते शक्तिः तेन रुपेय लक्षणया कार्योपस्थिताविति बोध्यं । ननु लत्यापूर्वा ·३१ सत्त्वचिन्तामणो भोऽस्तु कार्यसमरणं हि अन्विताभिधानोपयोगिन वपूर्वस्मरणं तच्च पदेन पदार्थेन वेति न कश्चिदिशेषः, कार्यञ्च शक्यकार्यत्वसम्बन्धितयावगतमेवेति चेत्, न, लिडो लाक्षणिकात्वेनापूर्वाननुभावकत्वात् । न चेत- रान्वितस्वार्धशक्तस्य यज्यादिपदस्यतरदपूर्वमादायानु- भावकत्वमिति वाच्यं । इतरोपलक्षितस्वार्थान्वयमावे हि यदानां शक्तिन वितरच गौरवात् पदान्तरलभ्य- स्थादित्यत आहे, 'कार्यसारणं ौनि कायंवरूपेण यत्किञ्चित्- कार्यस्मरणं होत्यर्थः, अन्यथा कार्यात्मभ्युपगमेऽप्यगतेरिति भावः । 'नच्च' कार्यत्वप्रकारककार्याम्मरपाच, 'पदेन' लिड्पदेन, ‘पदार्थेन वा' पात्या लिड-पदोपस्थापितेन कार्यत्वेन वा, एतच लक्षणायां मुख्यार्य एव पदस्मारिनो लक्ष्यार्थम्मारक इति सम्प्रदायमतातुमारे- णोतं । 'कार्यञ्चेति कार्यवरूपेण यत्किञ्चित् कार्यश्चेत्यर्थः । “अपू- वाननुभावकत्वादिति अपूर्वाननुभावकत्वप्रमादित्यर्थः। अष्टा- पत्तिमाशङ्कते, 'न चेति, 'इतरान्क्तिस्वार्थतत्य इतरान्वितस्वार्था- नुभवशकस्य, इतरनिष्ठविषयतानिरूपितवार्थविषयतागाल्यनुभवश- कस्येति यावत्, 'यज्यादिपदस्य' यन्यादिपदस्यैव, 'इतरोपलचितेति दतरविषयत्वा विशेषित स्वार्थानुभवबावच्छिन्नेत्यर्थः, 'न बितरच' न स्मरयो कथं लक्षणेत्यत चाइ, 'कार्यस्मरामिति, धन्यथा शक्तिपीऽप्य- अनौकार इति अप ! पूर्वोत होरस्कारकवमिति नतमाह, पार्श- नति । न घ कार्यत्वोपस्थिति होवेति युगपत्तियविरोध, दिशि- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववाद । ३७५ त्वाच्च । लक्षणायाञ्च तौरोपलक्षितान्वयशालिवार्था- नुभावकत्वमितरपदस्य तौरस्य तु संस्कारादुपस्थिति- रसन्निहितेनान्विताभिधानाभावात्। न चापूर्व सं- वितरत्व-विषयत्वमन्तर्भाव्य । नन्वेव गङ्गायां घोष इत्यत्र कथं तौरत्तित्वानुभव:(१) इत्यत आह, 'लक्षायाञ्चेति गङ्गायां घोष- इत्यत्र चेत्यर्थः, 'तौरोपलचितेति वस्तुगत्या तौरनिरूपितत्तिता- शालीत्यर्थः, 'इतरपदस्थ' घोषादिपदस्य, न तु तौरानुभावकत्व- मिति शेपः । 'तौरस्य' तु तौरवृत्तित्वस्य तु, तथाच लवणास्थले लक्ष्यसतिरेव न तु तच तस्य शाब्दानुभवे प्रवेश इत्यभिमानः । नन्वन्वयबोधे तौरवृत्तित्वस्यामवे किं तस्य स्मतेरित्यत पाइ, 'मनिहितेनेति अनुपस्थितेनेत्यर्थः, 'अन्विताभिधानेति, तौर- वृत्तिर्घोष इति विशिष्टव्यवहारासम्भवादित्यर्थः, तथाच भाकाह- ज्ञानदयम्यैव तत्र विशिष्टव्यवहारजनकत्वमिति भावः । पिचरणम्तु ननु यदि तौरवृत्तित्वस्य संस्कारादुपस्थितिस्तदा कथं न शान्दानुभवे भानमित्यत पाइ, 'अमविहितेनेति मक्या- नुपस्यितेनेत्यर्थः, 'अग्विताभिधानेति मान्दानुभवासम्भवादित्यर्थ- इति प्राज्ञः। (२) तीरत्तिवान्वय इति का। यस्य केवलान्यतया प्रकृयजयवातदभ्युपगमात् । तर्हि गङ्गाया घोष इत्यत्र का गतिग्थित थाह, लक्षणयाति, 'यसद्रिधिनेनेति चनासमेनेन्यप, पदजन्योपस्थितेरेवासतित्वादन - पदार्थस्यैवोपम्यापकवाभ्युपगमादिति ·सत्यधिन्तामणौ स्कारविपयः। किञ्च यजिपदेन स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्यनुभवोभवेत् लक्षणायामितरपदस्य लक्षणी- यविशेषणवार्थविशेष्यकानुभवजनकत्वात्। न चैता- दृशो बोध आकासितः । न च यागाविशेपितकार्य- मात्रेण स्वर्गकामान्ययः प्रतीयते, किन्तु यागविषयक- ननु प्रकृतेऽप्यपूर्वस्य मस्कारादुपस्थितिरस्वित्यत आह, 'न चेति । ननु लक्षणाया लक्ष्यस्मतिरेव यदि तदा तव नये अपूब्वा- नुपस्थिततौरवृत्तिव न प्रतीयेते त्यत श्राइ, "किञ्चेति। ननु तथैवा- नुभवोऽस्तु को दोष इत्यत बाह, 'न चेति, "आकाशिन' यागविषयक कार्य कृतिमाध्य भवलित्यपूर्वविषयकचिकौर्षाजनक' । नन्वेतादृशवोधस्य तादृशापूर्वविशेश्यकरिकोषों प्रत्यजनकत्वेऽपि न पतिस्तस्थाप्रवर्तकवादित्यस्वरमादाह, 'न चेति म वेत्यर्थः, खर्ग- कामो यजेतेति वाक्यादिति शेष । 'स्वर्गकामान्वय' स्वर्गकाम- माव । ननु खन्मतेऽर्थाध्याहारवदासनवमितरपदेनानुभवविधय' स्यात्, किञ्च सोरस्य शाब्दबोधविषयत्वमवश्य वाच्य । चन्यथा विभत्यर्धानन्वयापत्ते', तथाच यथा तब प्राब्दत्व तथा प्रकृतेऽपि कार्यस्मरणे सति समानप्रका- रकत्वस्य नियामकत्वेन योग्यतया शाब्दानुभवोऽपूर्वमादाय पर्यवस्येदित्यय चेराइ, "किञ्चेति, 'लक्षणायामिति, यद्यपि मचा क्रोशन्तीत्यादौ व्यभि चार, तथापि व्यभिचारममु 'यथा हि मचा इत्यादिना हि छलको पन्यज्ञार एवाये विमावयिष्यतीति बोध्य । ततः किमित्यत था, 'चेति, कृतिमाध्यत्वाप्रकारकत्वादिल्याड, तश्चिन्य, काया कायंत्वप्रकारकावस्था- विरोधात् । तस्मात् स्वर्गकामबोधक यागविषयक कार्थमिति कार्यविए ·शब्दायतुरीयखगडेपूर्ववादः । ३०७ कार्यविशेषे, तथाच तथाविधबोधार्थ लिङः कार्ये शक्तिरेवेति। इति श्रीमदगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दास्यतुरीयखण्डे अपूर्ववादपूर्वपक्षः । रुनिसाध्यवान्वयः। 'यागविषयकेति यागविषयकतया भाते कार्य- विशेषे इत्यर्थः, तथैवानुभवादिति भावः । तथाचेति, लक्षाया- लक्षणीयविशेषणकतया अनुभवजनकत्वनियमादिति भावः । अच मयाः कोशन्तीत्यादौ व्यभिचारो पन्य कतैव स्वयं वक्ष्यते इति नामङ्गतिः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतुरीयखण्डरहस्ये अपूर्ववादपूर्वपचरहस्यम् ॥०॥ प्याज्ञानस्यैव प्रवकत्वाभ्युपगमात्तदनाकातिपमिति मन्तव्यं । ननु वर्ग- कामकार्यमिधेव ज्ञान कार्यदिशेयकतया प्रवर्तकमस्चिन्यत था, 'न 49 ·३० तत्वचिन्तामणी अथापूर्ववादसिद्धान्तः । अपीच्यते। श्रन्ययप्रयोजकरुपयाचं न योग्यता अनातोक्त पयसा सिञ्चतीत्वच सत्यप्यन्वयप्रयोजकद्रव- द्रव्यत्वे बाधकप्रमायामन्वयाबोधात् । अथ योग्यत्वपि स्वबाधकप्रमाविरहः कारणं तर्हि सोऽप्यवश्यापेक्ष- णीयइति लाघवात् सेव योग्यता, एवञ्च तदेव योग्य- मयोग्यञ्च स्यादिति चेत्, सत्वं, यथा दशाविणेपे तदेव साकामनाकामासन्नमनासन्नञ्च तथा खबाधक- अथापूर्वधादसिद्धानरहस्यं । 08.- 'अनातोक इनि करकाभिप्रायप्रयुक्त इत्यर्थः, 'द्रवद्रव्यत्वे' ट्रव- द्रव्यत्वज्ञाने, “योग्यत्वेऽपि' योग्यताजानेऽपि, खवाधकामेति, "प्रमा- पदमत्र निश्यपरं, तेनाप्तोक्ने बाधनमदशायां नातिप्रसङ्गः। शकते,(९) "एक्वेति, 'तदेव साकाक्षमिति जनितान्वयबोधकत्वमाकाक्षा (1) ययोग्यं तत् सर्चदेव योग्यं यदयोग्यं तत् सर्वदेवायोग्यं इत्यभि- पाये पक्षात इत्यर्थः। घेति । थापाततोऽभ्युपगमवादेनाइ, 'तहति । न चैवं सबाधकम्ममदभा- यामन्वयबोधापत्तिः, प्रमामदस्य निश्चयपरत्वात् । 'साकामिति प्यन्वय बोधजननाजननदशाया साकाशममाकागुइ, एवं मरणास्मरणदशायां या- ·शब्दास्यतुरीयसयतेऽपूर्ववादः । ३०६ प्रमा-तहिरहदशायां तदेवान्वयबोधे योग्यमयोग्यञ्चा- भिधीयते, स्वबाधकप्रमायां तदिरहे वा योग्यायोग्य- ताव्यवहारदर्शनात् स्वबाधकप्रमाविरहदशायां यो- ग्यतादिसत्त्वेऽपि वहिना सिञ्चतीत्यवान्वयबोधः अ- प्रमादोपवत्पुरुपप्रणीतत्वात् । सामान्यभानस्य किच्चि- विशेषभाननियतत्वात् विशेपाभाने कथं तद्भासत- इति चेत्, न, वस्तुगत्या परम्परासाधनं विशेपो भासत- एव परम्परासाधनत्वन्तु प्रकारो न भासते तत्प्र- कारभाने हि परम्पराघटकन्नानस्य हेतुत्वात् , यथा इत्यभिप्रायेणेदं, स्वौययाधनियाभावम्य योग्यताले साधकमाइ, 'खवाधकेति। नन्वेवं स्वीयवाधनिययविरहदशायां वाधितार्थक- म्यापि योग्यत्वे तचान्वयधीः प्रमा स्थादित्यत आह, 'स्व वाधकेति, 'दोषवदिति, नथाच दोषाभाव एव गान्दप्रमाप्रयोजक इति भावः । शकते, 'मामान्येति, 'विशेषाभान इति परम्परामाधनत्वाभान- इत्यर्थः, मातात्माधनलम्न च साध इति शेषः । 'ययेति, छिट्रेन- सामनासमवेत्यर्थः। मन्वेई शान्दप्रमाप्रयोजकयोग्यतासत्वे कधं शाद- मम इज्यत याच, 'सेति । यद्यपि भान्तप्रतारकवाक्यं करणापाटवजन्यच वा दोपजन्यदेऽपि प्रमाजनक, तथापि वातर्यथार्थवाफार्थ ज्ञान गुणः तद- भावो दोष इति मते तात्पर्य । तथाच यागे मांसाधनस्वान्धयो मायोग्यता- पगात इति भावः । शसे, 'सामान्येति, 'तथा सतीति । यद्यपि ·सत्वचिन्तामणो घटेन जलमाहरेत्यच योग्यतया छिद्रेतरघटे घटत्वेन भासते न तु छिद्रेतरत्वेन तथा सति लक्षणायां युगपत्तिदयविरोधेन घटानन्वयप्रसङ्गात् उभय- साधारणरूपेणानुपस्थितेश्च नाजहतस्वार्था। अथ राभिन्नघटवरूपेण घटपदस्य लक्षणामविदुषः पुरुपस्येति मेषः । 'न त छिद्रेतरत्वेनेति न तु छिद्रेतराभित्रनेत्यर्थः, 'लक्षणेति छिनेतरे घटपदस्य लक्षणेत्यर्थः, 'घटानत्रयेति घटलेन घटानम्वधाम- सङ्गादित्यर्थः, युगपत्तिदयविरोधादेकपदवृत्युपस्थापितयोः कृति- वर्तमानत्वाद्यतिरिकास्यले परस्परमन्वयबोधस्याव्युत्पन्नवाचेति भावः । ननु यस्किञ्चिद्धमेश छिद्रेतरल-घटत्वे अनुगतीसत्य नद्धमावच्छिन्न- वत्वरूपेण घटपदस्य घटे अजहत्स्वार्थलक्षणास्त्वित्यत आह, 'उभ- युगमदत्तियाङ्गोकर्तुमते प्रकृयजयवत्तेन भान सम्भवति, तथापि यत्र न तथा तात्पर्य्य तत्र योग्यतादिज्ञानसत्वे शान्दवोधोपपत्तो लक्षणाकल्पने मानामावान तथात्वेन भानमित्यत्र तात्पर्य । तन्मने गङ्गातीरत्येन यथा न शाब्दबोध पाकाहाविरहात्तथा प्रकृतेऽपीयन्ये । 'मस्कारेति संस्कारमह- कृतस्य घटपदम्यैव तदुपस्थापवात्वाभ्युपगमात्तस्यापि प्रकृत्यर्थतया छिद्रेतर- त्वावच्छेदेन विभनयान्वय इत्यर्थ । न च हत्या प्रकृतिप्रतिपाद्यस्वं प्रकृ. त्यर्थल, गौरवादित्याभय । 'शब्देति, वृत्त्येति शेष, प्यन्यथोकन्यायेम तोरेऽपि समन्यन्वयसम्भवे लक्षणोच्छेद स्यात् यदात् समदायसम्बन्धेना. कामोपस्थितौ तदन्वयबोधापत्तेशेति बोध्य। नन्वेतावता स्मरणनियम- सम्भवेऽप्यन्वयानुभवप्रवेशेन हेतुगत । न चोप स्थितपरित्यागे वीजामावा. मियतोस्थित भन्दाश्रयत्वमादायैवानुमव शंत वार्छ । छितरवपि ·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। संस्कारात्तदुपस्थितिः । न च सुविभक्तीनां प्रकृत्यर्थ- गतस्वार्थान्वयवोधकत्वव्युत्पत्तेस्तव विभक्त्यर्थी नान्चौ- येतेति वाच्यं । प्रकृत्यों हि प्रकृतिप्रतिपाद्यः लक्षणी- यान्वयानुरोधात्। स च संस्कारसहकारात् प्रकृतेऽपि। न च तस्यानियतोद्दोधकान्न नियता तदुपस्थितिः । फलबलेन तथा कल्पनादिति चेत्, न, शब्दोपस्थापि- तेनैव शब्दस्यान्वयवोधकत्वात् । न चैवमाकाशपदा- येति, 'अनुपस्थितेरिति घटत्व-छिद्रेतरत्वयोः शाब्दबुद्धिविषयत्वा- भावादित्यर्थः । 'संस्कारादिति, वृत्त्यतिरिक्तयत्किञ्चित्सम्बन्धेन घटपदादिति शेषः । तदुपस्थितिः' घटत्वेन घटोपस्थितिः, लक्षणया च घटपदाच्छिद्रेतरोपस्थितिरिति शेष., श्रतो न युगपत्तिदय- विरोध इति भावः । तत्र' घटवविशिष्टे घटे, 'प्रकृतिप्रतिपाधः' प्रकृतिजन्यस्मतिविषयः, न तु शत्या प्रकृतिस्मारितः, 'मस्कारसहका- रादिति, सत्यतिरिकप्रतिमम्बन्धज्ञानजन्यस्मृतिविषयलेनेति शेषः । 'तम्म' संस्कारस्य, 'अनियतोद्दोधकादिति त्यतिरिक्रघटपदमम्बन्ध- जानरूपस्योद्दोधकम्यानियतत्वादित्यर्थः, 'तदुपस्थितिरिति, स्यादिति पः । 'तथा कल्पनात्' नियतोद्दोधकत्वकल्पनात्, 'शब्दोपस्यापि- तथावापत्त। यदि च तत्तनियतोपस्थितिक, तदाएदयातिरितद्रव्यत्वेन शक्तिग्रहे पूब्दाश्रयत्वस्यापि तथात्वाभावात् तुल्यं सत्यनुपस्थापितस्याप्यन्वये मागुरूदोपश्य, सयपस्थापितत्ववनियमत इत्यादेरपि तत्प्रयोजकावरन्यने ·३२ तत्त्वचिन्तामणौ शक्यस्य संस्कारोपस्थितस्य शब्दाश्रयत्वस्य कथं शाब्दा- नुभवविययत्वमिति वाच्यं । नियमती यधर्मवत्वेनोप- स्थिते यत्र शक्तियहः तत्स्मरणजनकसंस्कारस्य तब- संविषयतानिरमेन तदुबोधकादेव तदंशेऽपि उद्दोध- नियमेनाकाशपदादशक्यस्यापि तस्य भानात्। अस्तु तेनैवेति वृत्त्या शब्दोयम्यायितेनैवेत्यर्थः, 'शाब्दानुभवविययनमिति आकाशपदजन्याकाणानुभवविषयत्वमित्यर्थः, 'नियमतः' निश्चयतः, बतौयान्नात्तसि, अभेदश्च स्तौयार्थः, अन्वयशास्य शालिग्रह इत्यनेन, 'यत्र' धर्मिणि, 'तत्सारणजनकति प्रालिग्रहसहकारेण तद्धर्मि- स्मरणोपधायकेत्यर्थः, 'नद्धांविषयतेति तद्धर्मस्प्रत्युपधायकतेत्यर्थः, 'विषयतापदस्य व्यापारानुबन्धिविषयतापरत्वात्, 'तदुद्दोधकादेवेति श्राकामोद्दोधकाच्छन्दाश्रयत्वविशिष्टे श्राकाशे श्राकाशपदशक्रियहा- देवेत्यर्थः, 'नदशेऽप्युद्दोधनियमेनेति शब्दाश्रयत्वांशेऽपि स्मरणनिय- मेनेत्यर्थः, 'शाक्यम्यापि नम्येति श्राकानिष्ठाकामपदत्यविषय- गौरवं । किञ्चैवं गोवादिकमपि शम्याश्रयत्ववन्न भयं स्यादित्यस्सरसादार, 'व्यस्तु ति, तथाच नृत्युपस्थापितमादायैवान्चयबोध छिद्रेतरत्वन्तु न तथेति भाइ । नियमत इति, नन्द एदव्यानिरिक्तव्यत्वेनायुपस्थित नियतोपस्थितिरतरवानुपद तथैव वक्ष्यति तयाच कथ तत्र भक्तिरिति चेत् । एनाज, नियमतोऽनुपस्थितावपि भब्दाश्रयत्वं प्रतिनिमितं वि- निगमकामावादक्षादिपवनानार्थत्वेऽप्युपपत्ते । न चैकस्था शकौ नानव १ प्रतिनिमित्तमिति दाच्य ! ध्यप्रयोकत्वात् । किश्च व तलामुग्यार्थत्वेनोप- ·पशब्दाख्यतुरीयखगडेऽपूर्ववादः। वा तदपि शक्यं यदि नियमत उपस्थितिः सहप्र- योगस्य वाच्यादिपरत्वेनाप्युपपत्तेः । वस्तुतस्तु निय- स्थापि(१) शब्दाश्रयत्वस्य भानादित्यर्थ , तथाच स्वप्रकारकपदवृत्ति- ज्ञानोपस्थापितत्वमेव विधेयतातिरिकवप्रकारताकशाब्दबोधे तन्त्र न तु स्वप्रकारकखनिष्ठपदवृत्तिज्ञानोपस्थापितत्वमिति भाव । ननु तथापि शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदशत्यविषयले श्राकाशपदशक्रिप्रमाज- न्याकामोपस्थितौ कथ तस्य नियमत प्रकारत्व तत्पदशनिप्रमाज- न्योपस्थिती नियमत. प्रकारत्वस्य तत्पदभक्तिविषयत्वस्य व्याप्यत्वा- दिति तटस्यामायामाह, 'अस्तु वेति, 'तदपि' शब्दाश्रयत्वमपि, 'समय' विशेषणीभूयाकाशपदभनिविषय, 'नियमत उपस्थिति' नियमेनाकामपदशक्तिममया शब्दाश्रयत्वप्रकारकोपस्थिति । ननु (1) व्याकाशपदशक्यविषयस्यापति क.। पसावुपचरितार्थत्वे मानाभावादिति । वस्तुतस्तु लाघवाच्छब्दाश्रयत्वमेव प्रतिनिमित्त न स्वपदयातिरिक्तद्रव्यत्वादिकमपि गौरवात् । कचित्तथा- खेन शक्तिभ्रमात्तदुपस्थिते । धन्यथा कम्युग्रीवत्वादिनापि शक्तियहात्तदुप- स्थितो तदपि शक्य स्यात् । यदि घ लाघवात् घटत्वमेव तथेति तत्र शक्ति- यहो भमस्तदा प्रक्षतेऽपि तुल्यमिति न नानार्थत्वमिति । नन्वत्र घट कुम्भ- इतिवदाका शम्दाश्रय इति सहप्रयोगो न स्यादत याइ, 'सहेति, थाका पदवाय इति तदर्ष' । 'वस्तुतस्विति तथाघ नियतानुपस्थितस्यापि प्रक्यस्व विनिगमकाभावेन मानार्थखमन्यथा न तथेत्यन्यदेतदिति माव । शालयमावपक्षे सकारस्य कदाचिदनुदोधमभ्युपेन्याइ, 'यस वेति, थवा- ·३८ सावचिन्तामणी तोपस्थितिरेव नास्ति । अस्तु वा पदादपि निर्वि- शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदप्रतिनिमित्तले श्राकाशं गदस्येति मह प्रयोगोऽनुपपत्रः श्राश्रयत्वम्य पष्टयर्थतया पचन् पचनौतिवनिराका- इत्यादित्यत श्राइ, 'महेनि, 'वाच्यादौति श्राकापदम्याकाशपदवा- घ्यादिपरत्वेनापीत्यर्थः, “श्रादिपदात् अष्टद्रव्यातिरिझट्रव्यपरत्वपरि- यहः । 'नियतीपस्थितिरेव नाम्तौति श्राकास पदाक्तिप्रमया शब्दा- श्रयत्वप्रकारकोपस्थितिरेव न नियते त्यर्थः, कदाचिदष्टट्रव्यातिरि- कद्रव्यत्व केवलट्रव्यत्वादिप्रकारेणाप्युपस्थितेरिति भावः। ननु तद्धर्म- विशिष्ट विशेष्यकतद्धविच्छिन्नमक्किममर्गकज्ञानमेव तद्धर्ममकारक- मान्दबोधकारणमन्यथा घटादिपदम्यापि घटत्वादेः परतावच्छे- दकालविलोपापतेः उतरीत्येव घटल्यादेः शक्यतानवोदकले पि शाब्दबोधे भानसम्भवात् । न च तत्पशक्तिप्रमाजन्योपस्थिती नियमतः प्रकारत्वस्य तत्पदभनिविषयत्वव्याप्यतया घटत्वादौ घटादिपदस्य गतिसिद्धिरिति वाच्च। श्राकाशपदमनिप्रमया शब्दाश्रयत्वेनेव घटादिपदशक्तिप्रमथापि घटस्वादिना निधतोप- काभपदाग्निष्पकारकमेवाकामस्मरण मते विधिरधानत्वम्य नियमोऽसिद्धो- एवेति भाव । न चाकामोद्रव्यमित्यादौ मिन्नप्रकारोपस्थिति विना कथम- भेदान्वय इति वाच्यं । विमत्युपनौतसंख्यामादाय तथात्वादित्याहु । 'तवायोति, न घान्दयप्रकारकता साधनत्वं मादमिति, काम्यायवदित- साधनतया ज्ञातमे घेति च परेण प्रागभिधानात्तद्विरोध । मतान्तरेया- स्पोक्सावादियो।

·शब्दास्यतुरोपखण्डेऽपूर्ववादः । ३८५ कल्पकं तान्वयबोधदशायामितरान्वयानुपपत्त्यभावा- स्थितेरसिद्धत्वात् द्रव्यत्वादिप्रकारकघटत्वावच्छिन्नघटपदशतिप्रमया तादृशकेवलघट पदशक्रिप्रमया वा द्रव्यत्वादिप्रकारेणापि घटोप- स्थितेः, परन्तु तदुपस्थितिर्न माब्दबोधाङ्गामित्येवाभ्युपगमात् तावता घटवादी घटादिपदस्य शक्तिमिद्धावपि हरिपदादैश्चन्द्रवादी शक्तिवितोपापत्तेढुंवारत्वाच तत्र कदाचित् सिंहवादिनाप्युपस्थितेः सर्वमिद्धत्वात् तथाचाकाशपदाशक्यतावच्छेदकस्य शब्दाश्रयत्वस्य कुतः भाब्दवोध इत्यत पाह, 'अस्तु वेति, ‘पदादपौति द्रव्यादि- पदादिवाकाशादिपदादपौत्यर्थः, भत्त्येति मेषः, 'निर्विकल्पक' आकाशादेः अब्दाश्रयत्वाधप्रकारकमेव शाब्दज्ञान। न चैवं तप कः प्रकार इति वाच्यं । सयादेः पदान्तरोपस्थितस्यैव तत्र प्रकारत्व- सम्भवादिति भावः । मौमांमकः शकते, 'तहीति अपूर्वस्यावाच्यत्वे इत्यर्थः, 'अन्वय- योधेति स्वर्गसाधनत्वत्वेन स्वर्गसाधनवान्वयबुद्धिदशायां यथा ना- पूर्वप्रत्ययस्तथेत्यर्थः, 'अन्वयानुपपत्त्यभावादिति तादृशान्वयबुद्धि- दमायां स्वर्गोपधायकच्यापारोपधायकवं विना थागस्य स्वर्गसाधन- लमम्बन्धोऽनुपपत्र इति स्वर्गसाधनत्वान्वयानुपपत्तिज्ञानाभावादि- विशेषरुपेयायमरोधमभिमेयेदमित्यन्ये । म धौपादानिकतर्गसा. धनत्वपक्षे कथं योग्यताग्रहः, यागविषयक कार्यमित्यनुभवानन्तरमनुम- पत्तिप्रभपेएसाधनताजाने सति वर्गकामबोधकयागविषयककार्यमित्यनु- भवादिया। कार्यवमानं नित्वस्यमवानानुपम वर्गकामकाय सदा ·३९ सावचिन्तामणौ दग्रेऽपि कल्पना न स्यादिति चेत्, तईितवापि कार्य- ताबोधानन्तरं श्रौपादानिकसाधनतावोधो न स्यात् श्रीपादानिकबोधेऽनुपपत्तिबोधस्य हेतुत्वात, कल्पना- त्यर्थः, 'अग्रेऽपि' तादृशान्वयद्युत्तरमपि, 'कल्पना न स्यादिति निरुझावयानुपपत्तिज्ञानादपूर्वकल्पना न स्यात्, प्रतौतानुपपत्ति- मूस्तकातौती प्रथममनौतिदयायां अनुपपत्तिज्ञानस्यापेचितवादिति भाव' । नयाचापूर्खामिद्धिप्रसङ्ग इति भावः । 'नति यदि प्रती- तानुपपत्तिमूलकमतीतो प्राथमिकमतौतिदमायामनुपपत्तिमानम- पेचितं तदेत्यर्थः, “कार्यताबोधानन्तरमिति अपूर्वनिष्ठकार्यना- बोधानन्तरमित्यर्थ, 'बापादानिकेति यागे काम्यसाधनवविभिष्ट- कामिकार्यवप्रकारकोपादानिकबोधो न स्यादित्यर्थ, अपूर्वका- र्यतावोधमायां थागविषयककार्यम्य कामिका>व न यागक्षति विना मा च कृतिन यागस्य कामिकार्यत्वविभिटकाम्यसाधनताधियं विना इत्यनुपपत्तिज्ञानाभावादिति भाव.। ननु प्रतीतानुपपत्ति- मूलकप्रतीतावेव प्राथमिकप्रतीतिदमायामनुपपत्तिमानमपेचितं पादानिकबोधय न सत्यत आह, पादानिकेवि भोपादा- निकशाब्दबोधे पौत्यर्थः, 'अनुपपत्तिबोधस्य प्रतीतानुपपत्तिमोधस्य, 'हेतुत्वादिति, भवबये हेतुत्लादित्यर्थ , प्रत्यक्षवादिवदौपादानि- (1) कामिकार्यस्वविशिरोएसाधनवाधियं विनेति ग. । चप्रतीतमेवेति कथमनुपपत्तिप्रभवतज्ञानमिति चिन्त्यं । मनु दोषस्यामामाएपयोगकावमुक्तयोग्यतापक्षे प्रागुरु तच भान्त-प्रता.

·३८७ शम्दाख्यतुरीयखण्हेऽपूर्ववादः । माचोच्छेदश्चैवं स्यात् प्रतीतानुपपत्तिमूलकत्वात् कल्प- कत्वमप्यनुभवत्वव्याप्यो धर्मविशेषः, स च जातिरूप उपाधिरूपोवे- त्यन्यदेतत् । तदवच्छिन्न प्रति च प्रतीतानुपपत्तिप्रतिसन्धानसचिवः शब्द एव पुनरनुसन्धीयमानो हेतरतएवानुपपत्तिमचिवः शब्द- एव पञ्चमं प्रमाणमिति तव सिद्धान्तादिति भावः । 'एवं स्यादिति प्रतीतानुपपत्तिमूलकमतीतौ प्रथमप्रतौतिदशायामनुपपत्तिज्ञानस्या- येदितत्वे सति स्थादित्यर्थः, 'कन्पनाया इति, कल्पनात्वमर्थापत्तित्व- व्याप्यो जातिविशेषस्तदवच्छिवं प्रति प्रतीतानुपपत्तिज्ञानं कारण- मिति तव सिद्धान्तादिति भावः । ननु खौयवाधनिश्चयविरहो न योग्यता तथा मति शाब्दममां प्रति अनुगत कारणालाभात् । न च दोषाभाव एव तथा, भ्रान्त-प्रतारकवाक्य-शुकादिविसंवादिवाक्ययो- रव्याप्यतिव्याप्यापत्तेः शाब्दसामान्य प्रति कृप्तकारणभावस्यैव विशेष- रूपेण शाब्दप्रमाहेतुत्वनियमविलोपापत्तेथ । अतएव स्व-परमाधा- रणबाधकामाविरह एव स्वरूपमन् शाब्दप्रमाइतरित्यपि न तस्य गाब्दमामान्यकारणत्वेनास्कृप्तवादतः स्व-परमाधारणवाधकामावि- रह एव योग्यता वाच्या मा च न स्वरूपमती शाब्दमामान्यतः भाब्दभ्रमोच्छेदापत्तेः किन्तु तज्ज्ञानं शाब्दमामान्यतः तममा च मान्दप्रमायामित्येवोपेयं, तथाच प्रशते यागे परकौयपाधक- रकवाको तदमावादयुक्त, घ्यावश्यकयोग्यताप्रमात्वाप्रमात्वाभ्यामेवोपपत्ती चक्ष यथार्थवाफ्यार्थज्ञान-तदभावयोमुग्ग-दोषतया हेतुत्वकन्यका गौरवात्, किन्च परवाधकप्रमागिराये सवाधकप्रमाविरह-तमिश्यदशायामपि , ·श्र नावचिन्तामणौ नायाः। वस्तुतस्तु बाधकप्रमाविरहस्य योग्यतात्वे संशयसाधारणं जानमाचमेव तस्याः प्रयोजकं तेन यत्र बाधकामानिययस्तचैवान्वयवोधाभावोऽन्यत्र तु तौमाचाच्चान्दवीध इति यागेऽपि योग्यतासंशये- नान्वयवोधाप्रतिवन्धः बाधसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वात, अन्यथा अनुमानायुच्छेदप्रसङ्गात्।। अपूर्ववाच्यत्वे. प्रमाविरहस्य नितमशक्यतया कथमन्वयधीरित्यत श्राइ, 'वस्तु- तस्विति, 'बाधकप्रमाविरहस्य' स्व-परमाधारणवाधकामाविरहस्य, 'योग्यतावे' योग्यतात्वेऽपि, 'अन्यत्र विति यत्र न वाधकप्रमानिश्चय- एवेत्यर्थः, 'तद्धौमाघात' स्व-परभाधारणबाधकप्रमाविरहनाममा- चात् । ननु स्व-परमाधारणबाधकामाविरहमंगये तदाहितमाधमंग- यस्यावश्यकत्वात् कथं शाब्दबोध इत्यत आह, 'वाधसंशयस्येति, 'अनुमानादौति मन्दिग्धमायकानुमानादौत्यर्थः । अस्तु वा स्वर्ग- कामकृतिमाध्यत्वान्वये स्वर्गमाधनलं योग्यता तथापि संशयसाधारण- तज्ज्ञानस्येव तदन्वयबोधहेतनया यागेऽपि तत्मायादेव स्वर्ग- कामकृतिमाध्यत्वशाब्दबोधोऽस्तु किमपूर्ववाच्यत्वेनेत्याह, अपूर्ववाच्य- वेऽपौति माध्यतामम्बन्धेन कृतिमत्त्वलक्षणकार्यत्वरूपेणापूर्वस्य लिइ- १) चानुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्गादिति कः । शाम्दारिति तरिहोऽपि योग्यतान्तर्भूत इत्यरचेराइ, 'वस्तुतस्विति । "धन्यति, विशेषदर्यानेऽपि यो वर्तते छानुमित्या नाश्यते इति मतेनेद- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । ऽप्यपूर्वे स्वर्गसाधनतासंशयायोग्यतायाः संशय एव अपूर्वस्य प्रथमं स्वर्गसाधनत्वानिश्चयादुपादानस्यान्वि- ताभिधानोत्तरकालौनत्वात् साधक-बाधकप्रमाणा- भावेन हारसम्भावनया साधनत्वसम्भावनातः स्वर्ग- पदवाच्यत्वेऽपौत्यर्थः, 'अपूर्व लिड पदार्थतावच्छेदककार्यलावच्छिन्ने, 'स्वर्गमाधनतासंगयादिति कस्यचित् पुरुषस्य स्वर्गकामकृतिसाध्यत्वा- बयपूर्व स्वर्गसाधनतायाः संशयस्यैव मत्त्वादित्यर्थः, 'योग्यतायाः संशय एवेति स्वर्गसाधनत्वरूपयोग्यतायाः संशय एवेत्यर्थः, अपूर्व- निष्ठस्वर्गकामकृतिमाध्यत्वान्वयबोधे क्वचिद्धेतरिति शेषः । 'अपूर्वम्य' लिड्पदार्थतावच्छेदकनिस्क कार्यात्वावच्छिन्नस्य, 'प्रधममिति, सपा- मिति शेषः । नन्वनुपपत्तिज्ञानसहकारादौपादानिकवर्गमाधनता- निथयः सर्वेषामेव यागविषयकेऽपूर्व भविय्यतीत्यत आह, 'उपा- दानस्येति यागविषयककार्य्यस्य स्वर्गकामशतिमाध्यत्वं स्वर्गमाघनत्वं विना अनुपपत्रमित्यनुपपत्तिज्ञानस्येत्यर्थः, 'अन्विताभिधानेति अपूर्व वर्गकामतिमाध्यत्वान्वयबोधोत्तरकालीनत्वादित्यर्थः, तथा- चाचिताभिधाने उपादानेन वर्गसाधनवोपस्थितिः स्वगंसाधनलोप- म्यितो पान्विताभिधानमित्यन्योन्याश्रय इति भावः । 'माधकेति, तथाचेत्यादिः, 'दारमम्भावनयेति पुष्टिं प्रति तपानम्वेव स्वर्ग प्रति मित्येके । सन्देशोत्तरक्ष यत्र मरणात्मक परामर्शतदभिप्रायेदमियन्ये । 'ध्यपूर्वेति, न च यागविषयक कार्यमित्यनुमवानन्तरमौपादानिकसर्गसाध- नताबोधे सति सर्गकामान्वय इति वायं । सगकामकार मकार्यम्यैवानुपपन्नतया ·३६. सावचिन्तामयी कामान्वय इति तुल्यं । अपि च यथा न क्रिया स्थिरे. त्ययोग्या तथा कार्यमपूर्वमपि विशिष्टं न स्थिर कृतेविनष्टत्वात् । न चाधिष्ठाने अपूर्वमाचे साधनत्वं, तस्य पदार्थैकदेशत्वेनान्वयाप्रतियोगित्वात् । थागस्यापि किश्चिन्मध्यवर्तिदारं स्थास्यतौति गम्भावनयेत्यर्थः, 'साधनत्वसम्भावनातः' यागेऽपि स्वर्गमाधनत्वमम्भवनातः, 'स्वर्गकामा- त्रयः' वर्गकामक्षतिमाध्यत्वावयमभवः, 'तुल्यमिति, तथाच किम- पूर्वकाचवेनेति भावः। अपूर्वस्य लिङ्पदवाच्यत्वे साधकाभावमुक्का बाधकमप्याइ, 'अपि चेति, 'अयोग्या' भाक्षात्स्वर्गमाधनवान्चया- विण्या, "विशिष्टं' माध्यतामम्बन्धेन कृतिमत्त्वलक्षणकार्यावविशिष्ट, 'न स्थिरं न स्वगीव्यवहितपूर्ववर्त्ति । न च गौद्रव्य नौला गौरि- त्यादौ गोलोपलक्षिते द्रयवादेरन्वयवदनापि शत्युपलचिते स्वर्ग- भाधनवान्चयो भविष्यतीति वाच्छं। तथा मनि फलाव्यवहित- पूर्वस्थायिधर्मस्येवा) वैदिकविधिजन्यमाचात्फलमाधनताबोधे विशे- ध्यतावच्छेदकत्वमिति नियमभङ्गापत्तेरिति भावः। 'अधिष्ठाने' वस्तुगत्या माध्यतासम्बन्धन कृतिमत्त्वाश्रये, 'माधनत्व' एकच इय- (१) स्वर्गायवहितपूर्वस्थायिधर्मस्थैवेति ग. । तदुपपादकत्वेनैव तत्कम्पनात्, अन्यथा नित्येऽपि कार्यत्वमात्रानुपपन्या सत् कल्येतेति। 'यपि यति, यद्यपि घटमान येत्यादौ घटस्वमिवावच्छेदकापा वासती देवदत्तपदवाच्य इत्यत्र वास इवोपक्षक्षणतयान्वयो योग्य एव, तथापि विशेषणतयान्वये अयोग्यत्वं योध्यं, अतएव 'विशियामति । वस्त- मस्तु मूर्ध्वदोष एव तात्पर्य । 'तम्येति, यद्यपि आटु पागर एव इत्यादा- ·शब्दाण्यतुगैयखगडेऽपूर्ववाद । अन्ये त्वन्वयविरोधिरूपविरहो योग्यता, अतएव वह्निना सिञ्चतीत्वा तद्ममे भवत्यन्वयभ्रमः । यागे चान्वयविरोधिरूपविरहो योग्यानुपलब्या सुगम एव। न च यागे श्राशुविनाशित्वं कालान्तरभाविफल- जनकात्वविरोधौति चाचं। अनुभवे क्वाथपाने चाशु- मितियायेन यागविषयकव-साक्षात्साधनलयोरुभयोरन्वयः, न त माध्यतासम्बन्धेन कृतिविशिष्टत्व तच विशेष्यतावच्छेदकमिति भाव । 'अम्वयाप्रतियोगित्वादिति स्वरूपतोऽन्वयप्रतियोगित्वासम्भवादि- त्यर्थ । अस्तु वा पदादपि निर्विकल्पकमिति मते श्राकाममित्यादौ खरूपत एवाकाशस्य सह्याद्य विशेष्यत्वात् 'पदार्थैकदेशत्वेनेत्य- भिहित, पदार्थैकदेशवश्वावच्छिनानिविशेष्यत्व । 'अन्वयविरोधौति विशेय्ये विशेषणासमानाधिकरणधर्मविरह- इत्यर्थ, 'तद्भमे' वनिकरणकत्वविरोधिधर्माभावधमे, 'अम्बय- विरोधीति वर्गसाधनत्वविरोधीत्यर्थ , 'सुगम एव' सज्ञेय एव । . वयोगव्यवच्छेदादौ पदार्थेकदेशपाण्डरत्वाद्यन्षयो दृएतथाप्यगन्यगत्या तत्र तथा पत्र तुम तथेत्याशय । नन्वेकविशेषबाधे सामान्यधाममपरप्रकार नियतमवश्य वाच्य । व्यन्यथै कप्रकारवाधे सामान्यनिश्चयेऽपरप्रकारसाय कदाचित् स्यात् । न चैव, तयाघापूर्ववाक्यतेति। मैव, तादृशसामान्यस्या- परप्रकारच्याप्यतया तनिश्चयस्यैव विशेषदाखादित्या। 'धन्ये विति, यन्वयविरोधित्वमन्ययामावण्याप्यत्व यदि तदा केवना- न्यायिन्यष्यारिति ग्रन्यदुतयोग्यतापरत्वे यस्य पूर्वा विशेष इत्यमनिमति- पौनमत्याऊ । 'योग्येति, यद्यपि वाधकप्रमाविषयवादेरतोन्द्रिपस्याप्य- ·तचिनामको विनाशिनि कालान्तरभाविफलजनकत्वाद्यागेऽप्यन्त- तस्तत्सत्त्वात्, अन्यथापूर्ववैफल्यात् । अस्मादन्वयप्रयो- जकरूपवावं लध्विति चेत्, न, तत्सत्त्वेऽप्यनाप्तोते व्यभिचारादग्वधविरोधित्वेन यत्किञ्चित्प्रतिसन्धानं तवास्येव अन्ततो वाधकप्रमाविषयत्वस्यैव विरोधि- नोजानादिति । 'अन्ततस्तत्सत्वादिति व्यापारद्वारा तत्सत्वादित्यर्थः, 'अन्वयमयोज- केति, अन्बयप्रयोजकत्वमन्वयममानाधिकरणत्वमित्यभिमान., 'तत्स- क्वेऽपि तज्ज्ञानमत्त्वेऽपि, 'यभिचारात' वाधनिश्रयदायां भाब्द- बोधानुत्यादात, प्रकृते यागेऽपि यागलादेरेव तादृशरूपस्य सल- भवाचेत्यपि बोधं । नन्वन्वयविरोधिरूपविरहजानस्य हेतुत्वेऽपि अमाप्तोतो बाधनिययदायां कुतो नाचघवोधा वाधनिययदशा- यां नियमनोऽन्वयविरोधिरूपवताज्ञानाभावेन बाधनिययसत्त्वेऽपि तादृशरूपविरहज्ञाने बाधकामावादित्यात प्राइ, 'अन्वरविरोधि- बेनेति, 'तथास्येवेति तच बाधनिश्यदायामस्त्येवेत्यर्थः । एतद- पेट्या बाधनिश्चयाभावस्यैव लघुवं बाधनिश्चयदशाथामन्चयविरो- धित्वेनावग्यं कस्यचिद्ग मानाभावशाबाखरसो बोध्यः । न्धयविरोधित्वात्तदभावोऽशकानिश्चय एव तथापि योग्यमावाभिप्रायेदं । चयमपि वा यस्सरसोध बोध्य । 'घन्तत इति वस्तुतस्तादृशफलभनकत्व सत्त्वादित्यर्थ । 'व्यभिचारादिति, तज्ञानेऽप्यन्वयबोधाभावादित्यर्थ' 1 तु नायं दोष इत्याध, 'धन्वयेति ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ३६३ काम्यसाधनत्वज्ञानमेव प्रवर्तकं लाघवात्। सिद्धौ- दनस्तृप्तिकामो लघूपाये भोजने प्रवर्तते न तु पाके गुरूपायत्वात, जलाद्यौँ च सन्निहिते। अतएव ज्यो- तिष्टोमादौ श्रुतस्वर्गफलकत्वेऽपि गुरूपायत्वेनाननुष्ठा- नलक्षणाप्रामाण्यापत्त्या फलभूमा कल्प्यते, इष्टोत्प- किञ्च कामी काम्यादन्यदित्याधुक्तं नियमं दूषयति, 'काम्येति, 'एवकारात काम्याव्यवहितमाधननाजानव्यवच्छेदः, 'प्रवर्तक' प्रवृत्ति- प्रयोजक, तच न्यायनये प्रवृत्तिहेतुचिकौषी प्रति माताजनकतया परनये च कामौत्यादिनियमबलेन कृतिमाध्यताज्ञानद्वारा प्रवृत्ति- हेतुचिकीर्षाजनकतयेति मतदयमाधारण्यं । नम्वेवं हप्तिकामम्य मिद्धौदनस्यापि पाके प्रवृत्तिप्रसङ्गः पाकस्यापि परम्परया इष्टकृति- साधनत्वात्र) दूत्यत पाइ, 'सिद्धौदन इति, 'गुरूपायवादिति बलबदनियाजमकवज्ञानाभावादित्यर्थः। तादृशाजनकत्वज्ञानम्य प्रव- कत्वे युतिमाह, 'श्रतएवेति तादृशाजनकत्वज्ञानस्य प्रवर्तकत्वा- देवेत्यर्थः, 'ज्योतिटोमादौ' बहायाममाध्यज्योतिष्टोमादी, 'श्रुत- वर्गफलकत्वेऽपि' श्रुतवर्गफलकत्वस्या विशिष्टत्वेऽपि, ‘फस्लभूमा कल्प्यत- इति योजना, स्वपायाममाध्यज्योतिष्टोमादिजन्यस्वर्गव्यारत्तं ज्योति- (1) पाकस्यापि काम्यप्तिसाधमत्वादिति ग.। कामी काम्यादन्यदित्यादि दूषयति, 'काम्येति, 'भूमेति बाहुल्यमुत्कर्ष- रुपवैनायं वेत्यर्थः। विशिष्य कल्पकामावाईलक्षण्यत्वेन सामान्यतः कम्पन- मबाधितं विषयोकरोतीति बोध्यं । गुरुवमननुगतमतः प्रतिबन्धकान्तर- ·तावचिन्तामको त्यनान्तरीयकथमजनकात्वं वा प्रतिबन्धक। अपिच काम्याव्यवहितसाधनतया जातमेव यदि कामी कर्त- व्यतयाऽवैतौति नियमः तदा पूर्वमपि कार्य्यतया नावगम्यत अन्विताभिधानात् पूर्व काम्यसाधनताबो- धकाभावादुपदानस्यान्विताभिधानोत्तरकालीनत्वात् । टोमादिसामान्यजन्यतावच्छेदकवैज्ञात्यव्याप्य मुत्कर्षरूपवर्गनिष्ठवैजा- त्यान्तर' कार्यतावच्छेदकं कल्यन इनि तदर्थः, तत्र हेतमाह, 'गुरुपायत्वेनेति, यदि न तत्कल्पनौयं किन्तु ज्योतिटोमवेन विजातीयवर्गवेन मामान्यकार्य-कारणभाव एवाभ्युपेयस्तदा खप्पा- याममाध्यज्योतिष्टोमादेव ज्योतिष्टोमसामान्यजन्यतावच्छेदकवेजात्या- कानाखोत्पत्तिमम्भवज्ञानदशायां बलवट्वेषविषयदुःखजनकत्वज्ञा- नेनेत्यर्थः, 'अननुठानलक्षणेति प्रवृत्त्यविषयत्वरूपामामायापत्येत्यर्थः, स्वन्यायामसाध्यादेवेच्छाविषयतावच्छेदकबहायाममाध्यजन्यतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नोत्पत्तिमम्भवजानेऽपि बहायाममाध्यजन्यनान्तरोयक- दुःखेऽवग्न क्लबद्देषोत्यत्तिरित्यभिमानः । 'इष्टोत्पत्तीनि बलबद्- देषविषयमजनकत्वज्ञानमेवेत्यर्थः, 'काम्याव्यवहितेति यदि तद- ध्यवहितमाधनतया जातमेव नकामनाजन्यप्रवृत्तिहेतुकार्यताजान- विषयो भवतीति नियम इत्यर्थः, 'उपादानस्येति परम्परया स्वर्ग- माह, 'ऐति पल्वट्वेषविषयदुःख नकत्वज्ञानमित्यर्थ, 'बोधकामावादिति। मच ज्ञानपदं ज्ञायमानपर माब्दबोधदशाधाच्च तत्सम्भवत्येवेति वाच्य । तदा व्यानरप्रयोजकत्वात् तदोपादानिकत्वपक्षे दोघतावस्याच्च । पदा ·३८५ সুনুৰীয়ন্তঃমূল্ম । अतएव काम्यादन्यदित्यादि प्रकारहयं निरस्तं, कार्य- तावुद्धौ प्रवृत्तौ वा काम्यसाधनत्वस्यैव हेतुत्वात् । न च कायें घटादौ लिशक्तिग्रहः, यथा लिशक्ति- ग्रहकाले स्वर्गकामान्वयायोग्यत्वात् क्रियानिरासस्तथा यागान्वयानुपपत्त्या घटादिनिरासोऽपि स्यात्। नहि यागविषयको घटादिः सम्भवति, अन्यथा अन्विता- भिधानदशायामपि तन्निरासो न स्यात् । स्यादेतत्, माधनीभूतयागविषयककार्यस्य स्वर्गाव्यवहितसाधनत्व विना स्वर्ग- कामकृतिमाध्यत्वमनुपपत्रमित्यनुपपत्तिज्ञानस्य स्वर्गाव्यवहितसाधन- वजापकस्येत्यर्थ., 'अन्विताभिधानेति स्वर्गकामरुतिमाध्यताबोधेत्यर्थः। न च संशयात्मकमेव तज्ज्ञज्ञानं पूर्व भविष्यतीति वाच्यं । अपूर्वस्य पूर्वमनुपस्थित्या मशयस्याप्यसम्भवात् समयस्थ हेतुत्वे यागेऽपि नादृशमाधनवमम्भावनातः कर्त्तव्यतावोधमम्भवादपूर्ववाच्यताभ्युपग- मम्य व्यर्थत्वप्रमगाचेति भावः । 'प्रकारद्वयमिति, 'अथवा-यदेत्यादि- नोक प्रकारयमित्यर्थः, 'कार्यताबुद्धौ' प्रवृत्तिहेतुकार्यतावुद्धी, एतच्च परनये, 'प्रवृत्तौ वेति स्वमते, 'काम्यसाधनत्वम्यैव' साक्षात्- परम्परामाधारणकाम्यमाधनवज्ञानम्दैव । कार्ये लिडः गाभियहा- सम्भवमाह, 'न चेति, 'स्वर्गकामान्वयायोग्यत्वादिति प्रथम स्वर्ग- अथवहितलाशबोधकामावान तपासमिति भाव । 'यतरति वशमाया- देवत्वर्थ, चप्रयोगकत्वे तात्पर्य । व्युत्पत्तिविरमाइ, 'न चेति । 'न ·२६५ सत्वचिन्तामणी स्वर्गकामान्वयानुपपत्त्या तदन्वययोग्ये लिङशक्तिमः स्थायिकार्यञ्च तथा, अतः शक्तिग्रहकाले कियानिरा- सो युज्यते न घटादे। यजिपदमन्तर्भाव्य स्वर्गकाम- पद-लिपदाभ्यां अन्विताभिधानदशायां घटादिनि- रासो यागान्वयायोग्यत्वादिति, तत् किं शक्तिमइकाले यागान्वयानुपपत्तिहस्तपिहिता येन पटादिनिरासिका सा न प्रतिसन्धौयेत। प्रत्युत प्रत्ययस्यान्तरङ्गप्रकृत्यर्था- न्वयं बोधयत एवेतरान्वयबोधकत्वमिति तदन्वयानु- पपत्तिप्रतिसन्धानमेव प्राथमिक, पुरुषदोपादप्रति- सन्धाने शक्तिग्रहो भ्रम एव घटादेरशक्यत्वात् पुरुप- . कामकृतिमाध्यत्वाम्चयायोग्यवादित्यर्थ , । 'वर्गकामान्वयेति प्रथम खर्गकामशतिमाध्यत्वान्वयेत्यर्थ , 'स्यायोति स्वर्गाव्यवहितपूर्वस्यायो- त्यर्थ , 'तथा' प्रथम स्वर्गकामशतिमाध्यत्वान्वययोग्य, 'न घटादेरिति, तम्य स्वर्गाव्यवहितपूर्वमपि स्थायित्वमम्भवादित्यभिमान , दूषयति, 'तत्किमिनि, 'अन्तरङ्गेति स्वार्थनिष्ठेत्यर्थ, 'पतिमन्धान इति यागाचयानुपपत्तेरमतिमन्धान इत्यर्थ । ननु घटादिकमपि शक्य- मेव योग्यतावमाधापूर्वताभ इत्यत बाह, 'पुरुषविशेष प्रतीति यस्य हौति, प्रागुक्त विषयत्वमसम्भवौति भाव । 'बतिसन्धाने' घटान्धया नुपपत्तेप्रतिसन्धाने । नन्वंप्रतिपायघटादित्यपि कार्यत्व प्रतिनिमित्त मित्युक्त तदाश्रयतयैव घटादेरपि भूक्यत्व म्यादित्यत याह, 'पुनति, ·३९७ शब्दास्यतुरौयखण्हेऽपूर्ववादः । विशेष प्रति अपूर्ववाच्यतापत्तेश्च । घटादौनाम- नन्तत्वेन यदि तन्निरासो न शक्यः तदा अन्विता- भिधानदशायामपि न स्यात् पाकादीनां क्रियात्वेनेव पृथिवीत्वादिना निराससम्भवाच्च । एवञ्च प्रचुरद्रव्य- गुण-कर्मसु निरस्तेषु क कार्यो धर्मिणि शक्तिग्रहः । न च विशेषे निरस्तेऽपि कार्यसामान्यं न निरस्त- पुरुषस्य घटादौ शनिग्रहकाले यागान्वयानुपपत्तिर्न स्फुरिता तस्यैव पुरुषस्येत्यर्थः, 'अपूर्ववाच्यतापत्तेः' अपूर्वस्य लिड्पदप्रतिपद्यतापत्ते, अपूर्वस्य विधिजन्यशाब्दवोधविषयतापत्तेरिति यावन्, तथाच यस्य घटादौ यागान्वयानुपपत्तिः स्फुरिता तस्य लिडः कार्यशक्तिग्रहा- सम्भवेन यनेतेति विधिवाक्या धागविषयक कार्यमिति भाब्दवोधो न स्यात्, न चेष्टापत्तिः, तस्यापि पुरुषस्य विधिवाक्यजन्यशाब्दवो- धस्यानुभवमिद्धत्वादिति भावः । ननु घटादौनामनन्तलेन नचानुप- पत्तिप्रतिमन्धानमेवानुपपनमित्यत पाच, 'घटादौनामिति, 'तनि- रामः' तमिष्ठानुपपत्तियः, 'न स्यात्' अनुपपत्तियहो न स्यात्, 'निरामसम्भवान' अनुपपत्तियइमम्भवात् । 'निरस्तेयु' गनियाविष- यतावाधकविमिष्टेषु, 'निरस्तेऽपि' गमिग्राविषयतावाधकविमिटे- लगाए एवानुएमतिपतिमन्यानं तर परम्दयोधो न स्यात् । नापति, धनुभवविरोधात्, तदप्रतिसन्धाने क्रियायामपि कार्यवान्वयस्य सुवचत्व- मित्यपि योध्यं । 'एवञ्चेति, ननु सामान्यलक्षणाभ्युपगमपक्षे कार्यत्वेगोप. स्थिते पूर्वे शक्लियो यथारा नापूर्वावक्षतिस्तथा प्रागुतमिति घेत, न, ·तत्त्वचिन्तामगो मिति वाच्च । न हि विशेषाविषयं सामान्य ज्ञानं समभवति । एतेनापूर्वसाधारणधार्यत्वेन घटादौ श- लिग्रह इति परास्तं । अमहौतासंसर्गेषु स्थायित्व- कार्यत्व-स्वर्गजनकत्वेषु तज्ञानेषु वा शक्तिग्रह इत्यपि परास्त, स्थायिनां घटादौनां निरासात् धर्ममा च शक्तिग्रहस्य प्रकृतेऽनुपयोगात् । किञ्च नेषु शक्तिग्रहः ऽपि, 'न निरस्त' न शनिग्रह विषयताबाधकविशिष्टं । उपमहरति. "एतेनेति, 'जानेषु' तज्ज्ञानेषु, कचित्तथैव पाठः । म्यायिवादिषु धर्मपु नियहो धर्यतर्भावेन कैमोन वा, शथे स्थायिनामिति, 'निरामात्' यागान्वयानुपपत्त्या शक्तियइविषयत्वनिरामात, द्वितीये 'धर्ममात्रे चेनि, 'अनुपयोगादिति धर्म्युपस्थित्यननुकूलत्वेनानुपयो- সংঘি। নন্তু নিয়শিল্পী মিনি ঘষ্টি धर्मिणमुपस्थापयतीत्यत आह, 'किञ्चेति, समुदितेषु' मिथः सामा- तन्मते पूर्वदोष एव तात्पर्य्यात् । 'न हौति, ननु विशेषरूपेण बाधितेऽपि सामान्यतः कार्यवेन तत्रैव शक्तिमहोऽस्तु धन्यथा निर्धन्दिपर्वते पर्वतेतर- सिद्धिरन नास्तीति ज्ञानेऽनुमिते नि विषयत्वापत्तिरिति चेत्, म, विशेष- बाधकस्यापि दोयत्वात् यथार्थतत्तथानुमानप्रकारे विमच्चितं । एतेनेति, यद्यपि प्रागपि तदेव निरस्तं तथापि पूर्व घटत्वादिनोपस्थिते कार्यत्वेन पाक्लियह इत्यमारत, इदानी कार्यत्वेनोपस्थिते घटादौ पतिपद इति निरत्तमिति भाव । 'यद्देत्यादिमत यं निरम्यति, 'चारहोतेति, 'त- जाने विति । यद्यपि तेयामेकं ज्ञानं प्रागुक्त तथापि त्यभिप्रायकं बड़- वचनं । 'धनुपयोगादिति ध्यपूर्वलाभानामत्तरित्यर्थ, 'समुदितेविति, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः ।। ३६६ समुदितेषु प्रत्येक वा, नाद्यः प्रथमं समुदायस्यैकना- नाविषयत्वात् विषयत्वे वा पूर्व मेव विशिष्टस्य सत्त्वे- ऽपूर्वत्वव्याघातः एकज्ञानविषयसाकाङ्गधर्म-धर्मिणो- रेव विशिष्टत्वात् । न हितोयः एवं हि लिङ्पदात् स्मरणत्रयं यजिपदाच यागस्मरणं । न च चतुर्णी नाधिकरण्यावच्छिन्नेषु, 'समुदायस्य' सामानाधिकरण्यस्य, 'एकज्ञा- नाविषयत्वादिति स्थायित्वादिविषयकज्ञानाविषयत्वादित्यर्थः, अ- पूर्वरूपाधिकरणस्य सामानाधिकरण्यघटकत्वादिति भावः । 'पूर्व- मेव' गाब्दानुभवात्पूर्वमेव, “विशिष्टम्य' स्थायित्वादिविभिष्टापूर्व- ज्ञानस्य, 'अपूर्खत्वव्याघात इति, शाब्दानुभवात्पूर्व विशिष्टज्ञाना- विषयत्वस्यैवापूर्वतरूपत्वादित्यभिमानः । ननु मामानाधिकरण्य- घटकतया अपूर्वम्योपस्थितावपि स्थायित्वादिविशिष्टजानं न तच वृत्तमेवेत्यत आह, 'एकज्ञानेति साकाहधर्म-धर्मिणोरेकज्ञानस्यैवे- त्यर्थः, "विशिष्टत्वात् विशिष्टज्ञानत्वात् । ‘स्मरणचयमिति स्थाय्या- एकाधिकरणयत्तित्वं समुदाय , प्रथममिति, त्वयान्यथाख्यातेरनभ्युपगमा- दिति भाव' । 'एकपदं सम्पातायातं, अतएवाग्रे पूर्वमननुभवादित्येव वच्य- तौति ध्येयं । नन्वपूर्वमादाय तथा बोध स्यादित्यत याह, 'विषयत्वे वेति। मनु तावदम्र्मविभिएशरीरादेस्तथात्वमस्तु तथाचापूर्वस्य तदविषयत्वात् कथमपूर्ववयाघातः । न च कियान्तरभाविचमपि विवक्षितं परेणापूर्वत्व- नियत एवं शक्तियहाभ्युपगमादिति वायं । स्वर्गिशरीरादौ तथाप्यतिप्रसहो- रिति चेत्, म, धयवहितानन्तर्यस्य विवक्षितत्वादिति दिक् । 'सत्त्वे' उप- स्थितत्वे । तन्मतेनेवाह, 'एके ति । ननु समुदायमतिरिक्त म ब्रूमः किन्तु -- ·सावचिन्तामो नेपां योगपद्यमस्ति । न च प्रत्येक शक्तियोऽपि समु- दितविषयकमेकमेव स्मरणं लिपदादिति युक्तं, समु- दायस्य पूर्वमननुभवात् । स्मरणश्च यदि साकाहा- धर्म-धर्मिविपयकमेकं तदा अपूर्ववधतिः एकनाना- रूढयोः साकाङ्गधर्म-धर्मिणोरेव विशिष्टत्वात् तन्नि- यतत्वाहा । एतेन स्वर्गादिपदेपु अग्रहौतासंसर्गधर्म- दोनों स्मरणचयमित्यर्थः । 'अति' भम्भवनि, 'ममुदिनविषयक- मिति स्थाय्यादिवयविषयकमित्यर्थः, 'ममुदायस्येति स्थाय्यादिन- यस्येत्यर्थः । 'अननुभवात्' ममूहास्लम्वनानुभवविरहात् । नमु समू- हालम्बनानुभवविर हे युद्दोधकसमाजादार्थिक समूहालम्बनमेकं मारणं भविष्यतीत्यत आह, 'स्मरञ्चेति, धर्म-धर्मिविषयकमिति अपूर्व- स्थायित्वादिविषयकमित्यर्थः, 'एकजानेति, 'जानपदं सारणपर 'एवकारोऽयर्थ, तथाच भाकाहधर्म-धर्मियोरेकम्मरणस्यापि विशि- एजानवादित्यर्थः । ननु तादृशानुभव एव विशिष्ट जाने न तु स्मरणमित्यत आह, 'तनियतवादेति विभिटज्ञाननियतत्वादेत्यर्थः, स्थायित्वादिकमेव तथाच तत्तदुबोधकमानातत्समूहालम्बनमेकमेव स्मरण तदेव समुदिवविषयमित्यत याइ, 'मरणक्षेति, अन्यतरमात्रविषयत्वे निराकाइविययखे वा कृतानुपयोग एव दोप इति रहस्यं । लनि. यतत्वादेति साकाहधर्म-धम्भिगोधरैकनानारूत्वस्य विशियत्वनियतत्वा- देत्यर्थः । एतेन वन्मते झानामावकालेऽपि विशियसत्वमुपपादितमिति ध्येयं । 'एतेनेति स्वर्गस्य वाक्यार्थधौमात्रगोचरत्ववादिनस्तव मते स्वर्गपदे- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। धर्मिषु शक्तिग्रह इति व्युदस्तं। प्रत्येक समुदायविषय- कस्मरणविकल्पग्रासात। अस्तु वा लिङः काय लक्षणा, यथा हि मच्चाः कोशन्तीत्यादौ पुरुषविशेयः प्राग- अन्यथा स्मृतेरप्यग्रहीतग्राहितया प्रामाण्यापत्तः, तथाच स्मति- जनकीभूतविभिटजानमादायैवापूर्ववक्षतिः । न च स्थायित्वादि- रूपेण घटादिकमेव स्मरणविषयो नापूर्वमिति वाच्यं । तथामत्य- नुपस्थितस्यापूर्वस्य शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्तेः उपस्थितयोग्यतादि- विशिष्टार्थबोधकत्वस्वभावत्वात् पदानामन्यथाऽतिप्रमङ्गादिति भावः । एवमेवालौकिकार्थेषु स्वर्गादिपदेषु शक्तिग्रह इति प्रागुतं दूषयति, 'एतेनेति, 'धर्म-धर्मिषु दुःखामम्भिन्नत्वादिधर्मसुखादिम्वित्यर्थः, 'व्युदस्तमिति स्वर्गस्य वाकार्यानुभवमात्रगोचरत्ववादिनस्तव मते व्युदस्तमित्यर्थः । अभ्युपगमवादेन परसिद्धान्तमाचेणैवापूर्वस्य लिङ्- पदवाच्यता खण्डयति,) 'अस्तु वेति, 'लक्षणा' न तु भक्तिः। नन्वेवं लाक्षणिकस्यामनुभावकतया विधिवाक्यश्रवणानन्तरं यागविषयका- पूर्वमत्ययो न स्यात् । न चाग्रहौतममर्गक ग्रहण-सारणात्मक ज्ञा. मदयमेकच भवतीति वाथं । मामान्यस्याप्रत्यासत्तितया अपूर्वस्य पूर्वमननुभूतत्वेन स्मरणायोगादित्यत आह, 'यथा हौति, 'प्राग- (1) ध्यभ्युपगममाश्रित्यैवापूर्वम्य लिड्वाच्यता खगठयतीति गा। ऽप्येवं शक्तियको निरस्त इत्यर्थः। तम्मतेऽप्यपूर्वभक्तिकल्पनमत्यन्तासात- मित्यार, 'यक्ष वेति । मन्येवमपूर्व नानुभूयेतेव लाक्षणिकस्याननुभावक- पादित्यत प्याए, 'यथा होति । एतेन लक्षणायामितरपदस्येत्यादिप्रारात. 51 ·१.२ तत्वचिन्तामणी ननुभूतोऽप्यनुभूयते इतरपदालाक्षणिकस्यानुभावक- त्वात् तथा पूर्वमपि, अस्तु च स्वर्गकामकार्यविषयो याग इत्यनुभवे स्वर्गकाम-यागयोरन्वयप्रकारतया ननुभूमोऽपौति ममान प्रकारकरारणादेवेति शेषः । यद्यपि सर- सोयार्थस्य विशेषणतयैव भानमिति नियमस्य मचा: क्रोमतोत्या- दावेव स्फुटनरो व्यभिधारस्तथापि तादृश नियममत्वेऽपि न इति- रित्यभिप्रेत्याह, 'अन्तु चेति, वर्गकाम-यामयोरिति वर्गकाम- रुनिमाध्यत्व-यागयोरित्यर्थः, 'अन्वयप्रकारतया' विशय्य-विशेषण- तया, 'अर्थात्' अर्थापत्त्या । नन्वेवं विधिजन्यशाब्दबोधे तदुत्तरा- र्थापत्तौ वा क्रियायां कृतिमाध्यलस्यामकारवान् नमः क्रियायां कथं प्रवृत्तिः प्रत्तिविषयविशेष्यकातिमाध्यताज्ञानस्यैव प्रवर्तकवादित्यत- ध्याप्तौ व्यभिचाराप्रयोजकत्वमपि सुचितं इति मन्तव्यं । ननु पुरुष संस्था- सदुपतियते न त्वनुभूयत इत्यत याह, 'प्रागिति, एतच परमताभ्युपगमे- नैव । न च तचापि कथमनुपस्थितस्यानुभव', पुरुषत्वादिसामान्यप्रकार- स्मरणे सति योग्यतापला विशेषानुभवात् समानप्रकारकत्वेनैव तस्य हेतु- वाभ्युपगमात् । यद्यमि सार्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणा, न घेछ कार्यत्वादन्येन रूपेण तदुपस्थिति, तथाप्युक्तनियमोऽपयोगक, अतएव भोलोघट इत्यादौ तथैव लक्षणेति पराभ्युपगमानुसारेणेदमुक्तमिति ध्येयं । मनु विधौ न लक्षणा तदुक्तं “न विधौ पर शब्दार्थ इति चेत्, न, तस्य मतान्तरत्वात् । अतएव परस्य लौकिको लिइ लाक्षणिकौति । यजि- पदेन स्वार्थविशेष्यकं ज्ञानं स्वादियद्यापत्तिमाछ, 'यस्तु चेति, यथा तथा पोधोऽन्तपूर्वलाम पर मग्यत इति भाव । मन्बेतादृशो बोधो नाका .

·शब्दास्यतुरोयखण्डे ऽपूर्ववाद । 8.३ अपूर्वलाभः । यहा स्वर्गकामकार्यविपया याग इति शाब्दानुभवानन्तरमाद्यागविषयक कार्यमिति जानं अनुपपत्तिप्रभवं। अतएव शाब्दबोधानन्तरमौपा- दानिकबोधात्प्रवृत्तिः। किश्चापूर्ववाच्यत्वेऽपि न कलङ्गं भक्षयेदित्यादितः कलञ्जभक्षणाभावविषयकमपूर्वमव- गम्यापि न प्रवर्नेत तदभावे, तथाहि भक्षणे रागा- दस्य कर्तव्यताबुद्धिर्जाता शब्दाच्च भक्षणाभावे, निष्फ- लात् कार्यात् सफलं गरीय इति न्यायेन सुखहेतौ भक्षण एव प्रवर्तेत न तदभावे, निषेधापूर्वमेव फल- अाह, 'अतएवेति विधिजन्यवाक्यानुभवे क्रियायां कृतिमाध्यत्व- स्यामकारवादेवेत्यर्थः, 'श्रीपादानिकेति श्रीपादानिकक्रियाविशे- य्यकक्षतिमाध्यत्वयोधादेवेत्यर्थः, अपूर्वस्य विधिपदवाच्यत्वेऽपि तथैवा- भ्युपेयत्वादिति भावः । नित्य निषेधयोरपि तदेव लिडा विधीयत- इति प्रारानं दूषयति, 'किञ्चेति, 'रागात्' रागविषयमाधनताजा- मान, 'मब्दाचेति, उपादानसहकारेपोति शेष., 'भक्षणभाव इति, तथाचेति शेषः, 'निप्फलादिति निष्फलत्वज्ञानममवहितात् कार्यता- द्वित' कार्यविधेयकशानस्यैव प्रवर्तकत्वाभ्युपगमादित्यत प्यार, 'यदेति, 'नित्य-निषेधयोरपि तदेव लिहा विधीयत इति प्रागुकं दूषयति, "किञ्चेति, तयाघेरसाधनत्वशक्ति पूर्व इति भाव । 'न तदभाव रति, इएसाधनता- तिककार्यताधानम्य प्रवर्तकत्वादिति भाव । 'पलमिति, तपाप तदेव ·8.B सावचिन्तामो मिति चेत्, न, तस्य सुख-दुःखाभावान्यतया पण्डत्वेन सदजनकतया च गौण-मुख्यमयोजनवाभावात् । सुख- वदपूर्वमपि प्रयोजनमिति चेत्, न, लोके तथानव- गमात् । अलौकिकयोः स्वर्गापवर्गयोः लोकावगत- जानात्, 'सफलं' मफलत्वज्ञानममवहित कार्यताजानं,(१) 'फम्म दरं, "पण्डवेन तदजनकतया ऐति सुख-दुःखाभावाप्रयोजकत्वेन फलान- नकनया चेत्यर्थः, 'गौण-मुख्येति एमाधनताजानाधौनेच्छाविषयल- एख-दुःखाभावत्वज्ञानाधौनेच्छाविषयत्वयोरभावादित्यर्थः, 'सुखव- दिति यथा अखं फलसाधनताजानं विनापि सुखत्वप्रकारकजाना- देवेच्छाविषयम्तथा अपूर्वमपि फलसाधनताजानं विनापि अपू- लवप्रकारकजानादेवेच्छाविषय इत्यर्थः, 'लोके' लोकेन, तथान- वगमादिप्ति फस्तसाधनत्वेनाशानदयायामपूर्वन्येच्छाविषयत्वानवग- मादित्यर्थः। नन्वेवं निषेधापूर्ववत्फन्नमाधनताशानाभावेन(२) स्वर्गा- पवर्गयोरपौछाविषयत्वं न म्यादित्यत आह, 'अलौकिकयोरिति लौकिक सुख-दुखाभावभिन्नयोरित्यर्थः, 'लोकावगति सौकिकस- (१) निष्फलादिति निष्फलत्वज्ञानसमवहितात कार्यताशामात् सफलत्व । ज्ञानसमवहितं कायंताज्ञान बलवदिति न्यायार्थ इति ग• । (१) पनसाधनस्वाभावेनेति ग। फामादायएसाधनवसत्वानोक दोष इति भाव ! 'गौणेति तथाच स दोषत्तदवस्य एवेत्यर्थ । मन्वं सर्गापवर्गावपि न प्रयोगने स्याता बोके समानवगमादित्यत थाह, 'घलौकिकयोरिति । ननु वेदे नया स्यालोक- ·शब्दास्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववाद । 8०५ प्रयोजनसुख दुःखाभावजातीयत्या प्रयोजनत्वं, वेदे- ऽपि काम्यस्थले काम्यसाधनस्यैवापूर्वस्य गौणप्रयोज- नस्य लिडाभिधानं काम्यसाधनताजानं विना कामि- कार्यत्वस्य बोधयितुमशक्यत्वात् न तु स्वतः प्रयोज- नत्वेन तवासामर्थ्यादनुपयोगाच्च प्रत्तेजनादाविव लोकतृप्तकाम्यसाधनताज्ञानात् कार्यताज्ञानाहा गौ- णप्रयोजनत्वेनैवोपपत्तेः । नापि नित्य-निषेधयोरपूर्व ख-दुःखाभावगतेच्छाप्रयोजकसुखत्व-दुःखाभावत्व प्रकारकजानविषय- तयेत्यर्थः, "प्रयोजनवं इच्छाविषयत्वं । नन्वपूर्वस्यापि फलमाधनता- ज्ञानाजन्यापूर्ववप्रकारकजानजन्येच्छाविषयत्वं वेदगम्यमित्यत आह, 'वेदेऽपौति, तव मत इति शेषः, 'काम्यमाधनस्यैवेति काम्यसाध- नतया जातस्यैवेत्यर्थः, 'गौणप्रयोजनस्य' फलसाधनताज्ञानाधौने- च्छाविषयम्य, 'लिडाभिधानं लिडा कार्यात्वप्रकारेणाभिधानं, 'न तु स्वतःप्रयोजनत्वेनेति न तु यथोकेच्छाविषयत्वेनेत्यर्थः, 'तपा- मामर्थ्यादिति तेन रूपेण भफिविरहादित्यर्थः, 'अनुपयोगाचेति स्वतःप्रयोजनत्वप्रकारकजानम्यानुपयोगाचेत्यर्थः, अनुपयोगित्वमेवोप- पादयति, ‘प्रवृत्तरिति, 'लोककृतेत्यादि प्रकारद्वयं मतभेदेन, 'गौणप्रयोजनलेनैवेति अपूर्वनिष्ठखतःप्रयोजनत्वज्ञानं विनैवेत्यर्थः, एव लोकावगमादूरादत प्याए, 'पदेऽमोति, 'लिडेति, स्वम्मतइति शेष । धनु- पयोगमेवाए, 'प्ररत्तेरिति न प्रसत्ताउपयोगमदापि साप्यन्यथैवोपपन्नेत्यर्थः।

·तावचिन्तामणो स्वतः प्रयोजनं लिडाभिधीयते । काम्यस्थले हि धर्मि- ग्राहकलिङदिना प्रवर्तककार्यत्वेनापूर्वमभिहितम- तोनियादावपि कार्यत्वेनापूर्वबोधनं न तु स्वतः प्रयोजनत्वेन। ननु नित्ये लोक-वेदावगतगौण-मुख्य. प्रयोजनाभावे सति लिडन्यापूर्वस्य स्वतः प्रयोजनत्वं बोधयति तेन विना प्रवृत्तिपरत्वानिर्वाहादिति चेत्, न, निरुपधौच्छाविषयत्वं हि स्वतः प्रयोजनत्वं अपूर्वस्य 'धर्मियाहकेति अपूर्वरूपधर्मिग्राहकेत्यर्थः । 'प्रयोजनाभावे मतौति प्रयोजनान्तराभावमतीत्यर्थः, 'लिडेवेति सन्ध्यामुपाघौनेत्यादि- नित्यविधिष्यलोयलिडः प्रतिप्रयोजकत्वान्य यानुपपत्तिरेवेत्यर्थः, 'लिडे वेति यथाश्रुतन्तु न सहछते 'तचामामादिति पूर्वम- भिधानात् 'तोऽपोत्यादिवक्ष्यमाणयन्यस्य पुनरुतत्वममनाच, पूर्वस्य' नित्यापूर्वम्य, “नेन विनेति नित्यापूर्वष्य स्वतःप्रयोजनवे - नविनेत्यर्थः, 'प्रवृन्तिपरत्वेति नित्यविधिस्यस्लीयलिडः प्रवृत्तिप्रयो- जकलानिर्वाहादित्यर्थः, लिडो हि प्रवृत्तिप्रयोजकल तवेरमाधन- ताजानदारा, इएच नित्यापूवोतिरिकं प्रष्टते बाधितं, नित्यापूर्व- एलच न फस्तमाधनताज्ञानेन मग्भवति पण्डलादतोऽपूर्वस्य स्वतः- प्रयोजनले विमा म प्रतिपरब निर्वाह इति भावः । 'निरूपधौति परमतेनाए, 'कार्यत्वेति, तम्मतेमेवाह, 'काम्येति । मनु काम्ये यथालधास्तु निये तु तथा म्यादित्याह, 'मन्विति, सचाचानन्यगत्या लिएस्तत्र सामर्थममि ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । सिद्द लिङा बोधनीयं । न च तादृशेच्छाविषयोऽपूर्व क्वचिदपि सिद्धं । न च लिङबापूर्वेच्छशं जनयित्वा तां बोधयति तस्यास्तत्रासामर्थ्यादिच्छायाः सामग्र्यन्तरज- न्यत्वाच्च । अतोऽपि काम्ये नित्ये चेच्छाविषयत्वं प्रयो- जनत्वमपूर्वस्य लिङगदिना न बोध्यते अपूर्वेच्छायाः फलमाधनताजानानधौनेत्यर्थ , 'सिद्ध' वर्तमान, 'लिडा' लिड्. निहात्तिप्रयोजकलान्यथानुपपत्त्या, 'क्वचिदपि मिद्धमिति कचि- दपि वर्त्तमानमित्यर्थ , तृप्तकारणभावेनेच्छोत्पत्तेरमम्भवादिति भाव । 'लिडेव' लिनिष्ठमवृत्तिमयोजकत्वान्यथानुपपत्तिरेव, 'तस्या.' अनुपपत्ते । ननु तस्यास्तत्रासामर्थ्यममिद्धमित्यत अाह,(१) 'इच्छाया इति, 'मामय्यन्तरेति अनुपपत्त्यघटितमामग्रौजन्यत्वनिय- माञ्चेत्यर्थ । 'श्रतोऽपौति, 'अपिशब्दात् 'लिम्तत्रामामर्थ्यादिति पूर्वाकस्य ममुच्चय , 'इच्छाविषयत्व प्रयोजनवमिति निरुपीछा- विषयत्वरूप खत प्रयोजनवमित्यर्थ , पूर्वमर्थापत्त्या बोधयितु न शक्यते इत्यभिहितमिदानी लिङादिना मान्दवोधोऽपि तस्य न सम्भवतीत्युच्यते इति नाभेद । 'अपूर्वछाया इति फलमाधनता- ( तम्यास्तसामार्थमपि तथैव सिद्धमित्यत याहेति ग० । कम्प्यमिति भाव । 'न चेति, तथाधायोग्यत्वान्न तद्वोध इति भाव । तई कायंताज्ञामरूपसामग्रान्तरजनितामेवेच्छा सा धोधयवियत च्याह, 'यतो- ऽपोति, यद्यप्यनागतस्यामि शन्देन बोधने न दोष , तथापि लिस्तवासाम ·सावचिन्तामो शाब्दजानात् पूर्व' असत्त्वात् किन्तु शाब्दकार्यताजा- नात् सेति । अथ नित्ये कार्यत्वेनैवापूर्वस्याभिधानं न तु स्वतः प्रयोजनत्वेन विन्तु लिङन अपूर्वे बोधिते तस्य स्वतः प्रयोजनवमिच्छाविषयत्व सम्भवति सुख. जानवदपूर्वज्ञानस्यापि स्वत एवेच्छाजनकत्वान, नतः काम्यापूर्वसाधमतानानानिचे कार्यताबोधात् प्रवृत्ति- रिति चेत्, न, अपूर्वज्ञानस्येच्छा हे तुत्वेनाकृप्तत्वात् । काम्यापूर्वं हि लोककृप्तेष्टसाधनताज्ञानादेवेच्छा न जानानधौनाया अपूर्वछाया इत्यर्थः, 'भाब्दजानात् पूर्व' शाब्द- ज्ञानात्पूर्वमपि, अपिशब्दादुत्तरममुच्चयः, 'श्रमत्वान्' अप्रामाणिक- वात्, 'शाब्दकार्यताज्ञानादिति, फलमाधनताजानममवहितादिति शेषः, 'मा' अपूर्वेच्छा । 'अथेति, 'नित्यपट निषेधयाप्युपलचक, एवमयेऽपि, इच्छाविषयवमिति निरूपधाच्छाविषयत्वमित्यर्थः, 'म वति' तिष्ठति, 'सुखज्ञानवदिनि सुखवप्रकारकज्ञानवदित्यर्थः, 'अपू- वज्ञानस्येति नित्य-निषेधापूर्वविषयककार्यत्वप्रकारकजानस्येत्यर्थः, अपूर्ववप्रकारकज्ञानस्य लिड्पदजन्यलाभावेन यथाश्रुतासङ्गतेः, एव- भग्रेऽपि, 'स्वत एवं' फसमाधनताज्ञानं विनव, “काम्यापूर्वति, कास्य र्थमेव मूलदूषणं बोध्यं । 'नित्य इत्युपलक्षणं, निषेधेपोनि द्रश्यम् । व्यत- নিইজ্জা, অঙ্গুলি, ‘াকি জ্বা লমূলনি রূক্ষ্ম मित्यर्थः । 'काम्यापूचे हौति काम्य स्थलापूः होत्यर्थ 1 न च नित्य निषेध- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े ऽपूर्ववाद' । त्वपूर्खत्वज्ञानात् । शास्त्रस्थस्य शास्त्रजकर्तव्यताजानं बलवदिति चेत्, सफल विपर्य तथा इदश्च निष्फलवि- पयं । अथ प्रत्तिमतो नित्तिनियोगेऽधिकार इति यदा भक्षणप्रवृत्तस्तदा तनिषेधे शाब्दकार्यताधी- रिति तया विपरीतप्रयत्ने जनिते रागात् क्रियोत्पत्तिः तेनैव प्रतिबन्धात् रागकारितप्रत्तिमुपजीव्य हि यदपूर्व तत्साधनताजानात्कार्यतावोधानित्ये प्रवृत्तिरिति योजना। निप्फस्नात् मफलं गरीय इत्यत्र शकते, 'शास्त्रस्यस्येति, 'शास्त्रनेति शास्त्रप्रयोज्यत्यर्थः । प्रतियोग्यभावातिरिक्तस्यल एव निष्फबात सफल गरीय इत्यभिप्रायेणागते, 'अथेति, 'प्रवृत्तिमतः' प्रतियो- गिप्रत्युन्मुख म्य, प्रतियोगिगोचरप्रवृत्तिसामग्रौविशिष्टस्येति यावत्, 'निवृत्तिनियोगेऽधिकारः' तदभावत्वप्रकारकमहत्तौ अधिकारः, तद- भावत्यप्रकारकप्रत्तिमत्त्वमिति यावत्, 'भक्षणप्रवृत्तः' भक्षणगोच- रमत्तिमान्, 'तदा' नदेव, 'भाब्दकार्यताधीः' शब्दप्रयोज्यकार्य- ताधीः, एवम्भूता प्रवृत्युपधायिकेति यावत् । नन्वेवं युगपड़दण- तदभावयोरुभयोरेव प्रवृत्तौ कुतो न भक्षणोत्पत्तिरित्यत आइ, 'तयेति शान्दकार्यताधियेत्यर्थः, 'विपरीतप्रयत्ने' भक्षणाभावगोचर- प्रयो, 'तेनैव' भक्षणाभावगोचरप्रयनेनैव । ननु विनिगमकाभावा- विषयकापूर्वकार्यताज्ञानत्वेनैवेशहेतुत्वं कस्यं मानाभावात्, प्रटायादेर- न्यथैवोपपाधत्वादिति भावः । मनु राम-शास्त्रयोलवावे विनिगमकाभावा- देपरीत्यमेवान्सियत चाइ, 'रागेति, धन्यथा शाम्नवैयर्थ म्यात्तेन पन- 52 ·४१. तत्त्वचिन्तामो नित्तिकार्यता शास्त्रेण बोधिता अतस्तेन बोधने वफलं विपरीतकृतिरवश्वं उत्पाद्यति शास्त्रस्य बलव- 'वमिति चेत्, न, नित्तिकार्य्यताबोधेऽपि निहत्ती प्रयत्न एव नोत्पद्यते यस्य प्रतिवन्धकता स्यात् स्याच नित्तिकार्यताबोधकमप्रमाणं निष्फलत्वेन तत्र कृते. इक्षणगोचरप्रयत्नेनैव तदभावगोचरप्रवृत्तिः कुतो न प्रतिबध्यत- इत्यत आह, परागकारितेति रागकारितप्रवृत्तिमुपजीव्य या नि- सत्तिनिष्ठ कृतिमाध्यता रागकारितभक्षणगोचरमत्तिकालौना था कतिर्भवणादिनिहत्तिनिष्टतत्साध्यतेति यावत, अन्यथा भक्षणाभा- वगोचरमत्तेरलौकालादिति भावः । तेन' शारवजकार्यताबोधेन, 'स्वफल' परम्परया स्वफलं, “विपरीतछतिः' विपरीतम्योत्तरका- लानुत्तिरूपा कृतिः, भक्षणाभावम्योत्तरकालानुवृत्तिरूपं कार्य- मिति यावत्, कृतिपदम्य बहुषु कार्येषु प्रयोगात्, 'अवश्य मिति, अन्यथा मास्त्रम्यामामाण्वायत्तेरिति भावः । शास्त्रम्य गास्वजकार्य- ताजानम्यैव, 'बलवत्व' स्वफलस्य भक्षणाभावोत्तरकालमम्बन्धस्योप- धायकलं, 'नितिकार्यताबोधे पीति वेदाभक्षणाभावे कार्यता- ज्ञानेऽपौत्यर्थः, 'निवृत्तौ' भक्षणभावे, 'नोत्पद्यत इति, लोककृप्तका- रणस्वेटमाधमताज्ञानविमितिमाध्यताजानस्याभावादिति भावः । 'बोधकमिति, शास्त्रमिति शेषः, 'तेरभावादिति छतेरभावे बलात्तथा कल्प्यन इति भाव' 1 'निरत्तौति भक्षणादिनिधेत्यर्थः, 'घाममा. मिति । न पलभमाज्जायमानचतिमादाय तिसाध्यत्वमधितमिति ·प्रदास्यतुरीयणगडे ऽपूर्ववादः । 8११ रभावात । अथ कलञ्जभक्षणस्य निन्दार्थवादेन बलव- दनिष्टसाधनत्वावगमात् तद्भक्षणे न प्रवर्तत इति चेत्, एवमपि कलनभक्षणे निवर्त्ततां तदभावे निष्पयो- जनतया प्रवृत्तौ किमायातमिति । एतेन नित्यापूर्व- साधने सन्ध्यावन्दनादावपि प्रवृत्तिरपास्ता क्रियायाः कटत्वात् तदपूर्वस्य पण्डत्वात् स्वतोऽप्रयोजनत्वाच । तस्मात् लोके पचेतेत्यादौ कार्यत्वेष्टसाधनत्वरूपधर्म- शक्तत्वेन ज्ञाता लिङ्ग स्वर्गकामो यतेत्यादौ तदन्वयं यागे योग्यतादिवशाद बोधयतीति न वेदे धर्मिणि कृतिमाध्यत्वलक्षणास्य कार्यवस्थापि वाधादिति भावः च फलश्रमजन्यकतिमाध्यत्वमादायैव न वाध इति वाच्यं । तादृश- रुतिमाध्ययम्य वेदेनामोधनादिति हदयं। 'यस्तवदनिष्टेति, बलवद- निष्टाननुवन्धित्वविशिष्टेयसाधनतालिङ्गकतिमाध्यताज्ञानस्य प्रवर्त- कत्वादिति भावः । 'निवर्त्तता' मा प्रवर्त्तता, 'किमायातमिति, तथा- धनिषेधविधेरपार्थकत्वमिति भावः । एतेनेति, यदि नित्यम्य म फल मिति घोषः, 'अपास्ता' असम्भवा, 'कटत्वात्' इटामाधनत्वात, 'तदपूर्वस्य' तजन्यापूर्वम्यापि। नैयायिक स्वमतमुपसंहरति, 'तम्मा- दिति, 'धर्मिणि' कार्य, 'स्वर्गमाधनता' स्वर्गमाधनत्वत्वरूपेण वर्ग- तद्वोधक प्रमाणमिति वाघं। ममेदं कार्यमिति विज्ञानं ततस्तथा यम्य ग तभ्रमस्तं प्रति मदंभान्वितकृतेर्वाधात्तधात्वमित्याजः। उपसंह- रति, 'तमादिति । नन्येवमपूर्वमप्रमाणक स्थादित्यत था, 'प्रतीताये. न ·नावचिन्तामणे शक्तिकल्पना प्रतीता च स्वर्गसाधनता साधादसाध- नस्य यागस्य व्यापारमन्तरेणानुपपद्यमाना तन्निा- हकं व्यापारमपूर्व' कल्पयति । ननु निरुपधिपूर्व- वर्तिता कारणता सा व्यापारेण निर्बाह्यल इत्यच कोऽर्थः, किं कियते, उत ज्ञाप्यते, नाद्यः उत्तरवर्ति- साधनता । तटस्थः प्रदते, 'नन्विति, 'निरुपधौति अनन्यथासिद्धेत्यर्थः, 'पूर्ववर्त्तिता' पूर्वकालसम्बन्धिता, 'मेति, पागस्येति शेषः, 'क्रियते' जन्यते, 'उत्तरवनिवेनेति यागनिष्ठपूर्वकालसम्बन्धिताया उत्तरव- तित्वेनेत्यर्थः, 'व्यापारस्य अपूर्वस्य, 'असामर्थ्यात्' जनकलामम्भवात्, एतच पूर्वकालमम्बन्धिलं कारणवमित्यभिप्रायेण । वम्तनम्न निय- तपूर्ववर्तितावच्छेदकधर्मवत्वं कारणत्वं तस्य च प्रष्टते यागवादि- रूपतया नित्यत्वेन तचापूर्वस्य न जनकलसम्भव इत्येव परमार्थः । वेति । मनु यदौरसाधनतानिश्चय प्रवर्तकस्तदा यागे सत्यवश्यं फलमिति निश्श्याभावेऽपि तनिश्चयात् प्रवर्तत। न सापत्ति, बहुवित्तव्ययायास- साथै फलसन्देहे प्रत्यनुपपत्ते, वैदिककमयि फलनिश्चयादेव प्ररत्तेरि- शुक्लत्वाचेति चेत्, यथाश, साङ्गादिककम्मण इति न्यायादगाद्युपरित. यागादवयं फलमिति निशधादेव थागे प्रवर्तते । न च कम्मनाभापारग- मनादिशश्या प्रथम मलनिसयोऽशक्य एवेति वाच्यं । यतीन्द्रियोपा. धिशापिशाधीवत्तादृशापिप्राथा व्यकिञ्चित्करत्वात् । तादृशा पिरस्करण ख प्रदत हो।' ककपूर्वतये तस्य वाध्यत्वकान्वप्ने विवादा स्यातदेव तु नास्ति मानाभावादिति तटम्न शहते 'नन्विति । 'पन्य ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद त्वेन व्यापारस्य तचासामर्थ्यात्, नेतरः लिव तदोध- नात् चिरध्वस्तं कारणं व्यापारेण व्याप्तमिति चेत्, न, विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वादन्यथा ऐन्द्रियकं कारणमतीन्द्रियव्यापारकमिति यागानुभवयोर्दर्शनात् तथा कल्प्येत । "लि.वेति, तथाच व्यापारकल्पने मानाभाव इति भावः । व्यापारे मानमाइते, 'चिरेति, व्याप्यत्वं तादाम्येन व्यापकलश्च जनकता- सम्बन्धेन बोध्यं, 'अन्यथेति सहचारदर्शनमाचायाप्तिकपन इत्यर्थः, 'तथा कल्प्येते ति दण्डादावष्यतीन्द्रियव्यापारकपनापत्तेरित्यर्थः । न च व्यापारमन्तरेण यागादेः स्वर्गादिजनकले स्वर्गादिधाराया अनिवृत्त्यापत्तिरिति वायं । यथा हि अदृष्यस्वीकारे समयविशेष- एवं तम्य फलजनकता तथा यागादेरपौति सवचत्वात् । अथा- दृष्टाभ्युपगमे मिथ्यावामनाया विजातीयवासनात्वेन धर्माधर्मजन- कतया धर्माधर्मानुत्पादादेव तत्त्वज्ञानवतां कर्मणां न भोगः अदृ. शानभ्युपगमे च तत्त्वज्ञानिनामपि कर्मणां भोगप्रमशः। न च मिथ्यावामना भोगं प्रत्येव हेतरिति वायं । तत्त्वजानिनोऽपि भोगवणादिति चेत्, न, विजातीयवामनाकालोत्पन्नकर्मण एव स्वर्गादिहेतुत्वात् । अथ “पुपयदः पुष्यमानोतौतिस्मतेरपूर्वमि- (१) सर्ग-नरक हेतुत्वादिति ग० । धेति यदि महधारदर्शममानादस्तुसिद्धिमतदेत्यर्थः, एवं दण्डादावप्यती.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः। ४१५ सम्भवात् । न चारुतप्रायश्चित्तान्येव तत्तत्कर्माणि नरकं प्रति विशेषसामग्री, तथा मति प्रायश्चित्तवैफल्यापत्तेर्विशेषमामयौविर- हादेव नरकाभावोपपत्तेः । न च प्रायश्चित्तविशेषध्वंस एव नरक- विशेषप्रतिवन्धक इति वाच्यं । मायचित्तोत्तरोत्पन्ननिषिद्धकर्मणापि मरकानुत्पत्तिप्रसङ्गादिति चेत्, न, तत्तत्मायश्चित्तविशेषव्यक्रिमाग- भावकालीनविजातीयकर्मजन्यफलं प्रति तत्तत्प्रायश्चित्तविशेषव्यक्ति- नाशस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या प्रतिबन्धकत्वोपगमात् तादृश- फरलन्तु पुरुषान्तरे तत्पुरुषस्यापि जन्मान्तरे प्रसिद्धं। न चैकमिन्नेव माथित्तविशेषे कृते पूर्वोत्यबसर्वनावधानां नरकाजनकत्वमङ्ग- इति वाच्यं । इएवात् त्वयापि एकजातीयकर्मजन्यनामापापानां ममिकोत्पन्नानामेकेनैव प्रायश्चित्तेन नागाभ्युपगमात् । न चैवं मायथित्ते रुते पूर्वजन्मान्तरोणनिषिद्धकर्मणपि नरकानुत्पत्तिप्रमङ्गः तच्छरीरकतत्वेन कर्माविशेषणे तादृगकर्मजन्यनरकशाप्रमिद्या प्रति- मध्य-प्रतिवन्धकभावामम्भवादिति वाच्यं। तत्र पूर्वजन्मान्तरोयनि- पिद्धकर्मणा नरकानुत्पादम्य इयत्वात् अन्यथा तवापि जन्मान्तरीय- नादृशपापस्य तथाविधप्रायसित्तेन नाशभ्य दु रत्वात् । अस्त वा स्वममानाधिकरणवे मनि खपूर्ववर्तित्वविशिष्टोद्देग्यताखामबन्धाव- छिनप्रायथित्तविशेषाभाववत्कर्माविशेषवेनैव नरकविशेषजनकता । एतेन एकनायधमुद्दिश्य प्रायचित्ते कृते तदितरमावधादपि दुःखा- नुत्पत्यापत्तिरित्यपि निरम् । बयापि स्वममानाधिकरण-खोद्देश्य- अन्यत्वमम्बन्धेनैव प्रायश्चित्तम्य पापनाशकताया अभ्युपेयत्वात् । अथैवं व्यपूर्व सिध्यदिन्याश बाइ, 'प्रापरित्तादौनाचेति । न ध तत्प्रागभावस्या- ·तावचिनामो श्चित्तस्य "तस्मादेनसः पूती भवतीति यत् फलं श्रुतमस्ति तस्य निपिडकियातः फलभाक् न न येन कम्मणा फलं दत्तं अनन्तरच तत्कामोद्देशेम प्रायशितं हतं तत्र तत्कर्मणम्तादृशमम्बन्धन प्रायश्चित्ताभाववत्वाभावेन फलानुत्पा- दकलापत्तिः। न च तादृशप्रायश्चित्तान्यत्वं प्रायथित्ते विशेषणमिति वाच्यं । प्रदत्तफलक-दत्तफलकोभयकोद्देश्यकप्रायश्चित्ते तद्भिव- लाभावेनादत्तफलककर्मापोऽपि फलोत्पत्त्यापत्तेरिति चेत्, न, तत्तत्- कर्मभिन्नत्वविगियोद्देश्यत्वस्य तत्तत्कर्मविशिष्टोद्देश्यत्वातिरिकोद्देश्य- वस्य वा प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धघटकनया अभ्युपेयत्वात् । चैव भाययित्तस्य इष्टमाधनलाभावात् कथं तत्पत्तिरिति वायं । तत्र विष्टप्रयोजकोभूताभावप्रतियोगित्वज्ञानमेव प्रवर्तकं न विष्ट- माधमताजानमित्यभ्युपगमात् पापनाशादाविच्छानुरोधेन बिष्टर- भावत्वज्ञानस्य तवापि इच्छाजनकत्वावग्यकत्वात् प्रायश्चित्ताभावस्य विष्टतया तदभावस्य प्रायश्चित्तस्य यत्वेन तत्साधनताजानात्तदु पायादौ प्रवर्मते न तु प्रायश्चित्त इत्यस्यापि सुवचत्वाच्च । अन्यथा तथापि दाहादिवारणय मण्यादौ कथं प्रवृत्तिरित्यय दुःममा- धेयवादिति कृतं पलवितेन । ननु प्रायश्चित्तस्य नरकविशेषप्रति- बन्धकवे "तम्मादेनमः पूतो भवतीति पापनाशरूपफलश्रुतिविरोध दत्यत शह, 'प्रायश्चित्तम्येति, 'फलभागिति नरकभागित्यर्थः, न्यन्ताभावत्वापत्तिः। पापनाशे च पापान्तरमासाद्य तदुत्पत्तेर्न तथात्वमिति वाचं । निषिइक्रियाविशेपस्यैव प्रतिवध्यत्वात् कियानरमादाय तत्सम्भ• ·शब्दायतुरीयखण्डेऽपूर्ववाद । भवतीत्यर्थः, "धर्मः क्षरति कीर्तनादिति च कीर्तना- दिहितक्रिया क्षरति फलं न जनयतीत्यर्थः । क्षरती- त्यत्र बाधकं विना न लक्षणेति चेत्, न, उपस्थितत्वेन विहितक्रियायामेव धर्मापदशक्तिग्रहस्य बाधकत्वात् । न चैतस्य मुख्यत्वार्थ पदार्थान्तरे शक्तिः, लक्षणोच्छेदा- . म तु 'एनसः' पापात्, पूतो भवतीत्यर्थ इति भावः । ननु तथापि "धर्मः घरति कीर्तनादित्यादिश्रुतिवस्तादिहितकर्मजन्यधर्ममिद्धिः विहितक्रियायाः कीर्तनात् लब्जन्यो धर्मो नश्यतीति तदर्था- दित्यत आह, “धर्म इति, प्रचापि तत्तत्कीर्तनप्रागभावकालीन- तत्तत्कीर्तनविषयकर्मजन्यफलं प्रति तत्तत्कीर्तननाशस्य प्रतिबन्ध- कलं तत्तत्कीर्तनाभाववत्कर्मत्वेन कारणत्वं वा अवसेयं । 'धरती- त्यति, इरधातोशिशकवादित्यभिमानः। वस्तुतस्तु घर चस्तने इत्यनुशासनात् घरधानोर्गतिशततया नाऽपि लवणेवेति धेयं। 'उपस्थितत्वेनेति तृतत्वेनेत्यर्थः, 'बाधकत्वादिति, विहितक्रियाना प्रति कौर्तनस्याइतत्वादिति भावः । 'न चैतस्येति 'एतस्य' घर- धातोः, ‘पदार्थान्तरे' अपूर्वरूपे, 'गनिरिनि धर्मपदस्य गतिरित्यर्थः, 'लवणोच्छेदेति, गगायां घोष इत्यादावपि गङ्गापदस्य मुख्यत्वार्थ + वादिति भाव । 'उपस्थितत्वेनेति, पदार्यान्तरकन्पने गौरवादिति भावः । 'देवदत्ताधारीरमिति, पत्र देवदत्तपदमन्यदोयशरीराशे वाधवारणाय, 'धाचवममि अरोरविशेषवं योध्यं । यदाशत सिझमाधनं न दोष इति 53 ·शांचितामो पत्तेः विहितकियाकर्वत्वचानेन धार्मिकपदप्रयोगाच्च । एतेन देवदत्ताद्यशरीरं देवदत्तविशेपगुणमेरितमूतपू- . घोषपदस्य भले गति कस्यतामिति गङ्गापदेऽपि लक्षण न स्थादित्यर्थ , "विहितेति, इदमदृष्टजनक न वेति मन्देहेऽपौत्यादि । "देवदत्ताधारीरमिति, द्वितीयादिखण्डगरौरे पाहारादिद्वारा पूर्वगरौरोपवज्ञानादेईतवमादायार्थान्तरवारणाय 'आधेति. श्रा- चव देवदत्तारीरध्वमाकालौनल, पचिदाद्यपदान्य एवं पाठ, तच पचतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेद्देश्यवानोक्तदोष , सस्कार- अन्यत्वेनापि पक्षो विशेषणैय अतो न तेनार्थान्तर, 'देवदत्तेति देवदत्तौयविशेषगुणसहकत यत पृथिव्यादि तज्जन्यमित्यर्थ , ईश्वर- विशेषगुणामादाय मिद्धमाधनवारणाय देवदत्तौयेति, देवदत्तौ- पल देवदत्तशरीरावच्छिन्नात्मनिष्ठत्व, तेन वक्ष्यमाणदोषसङ्गति, मामान्यगुणमादायार्थान्तरवारणाय विशेषपद । न च देवदत्तीय- विशेषगुपजन्यमित्येव माध्यमस्नु कि भूतजन्यत्वदलेनेति वाच्च । नावन्माचस्यैव माध्यबात् भूतभन्योपादानन्तु अदृष्टस्य कारणान्तर- सहकारेणैव जनकल न लितरनिरपेचेणेत्याविष्कत, 'जन्यव- मतेनेद । ईश्वरराणमादायाान्तरवारणाय साध्ये 'देवदत्तेति, सत्यादिगा घान्तरवारणाय 'विगेति। न च सखारेणार्थान्तर, सखारान्यति विषेशगुणविशेषणादियेके । सकाराजन्यत्व पक्षविशेषणमित्यन्ये । था सस्कारस्य प्रेरकत्वामावात् प्रेरितपदेनैव तदारणमिति तचित्य । प्रेरितख हि सह सत्य तच तत्रापि मासि भिधारवारणाय, भारतमहोपात्तर- ·शब्दाख्यतुरौयखगडे ऽपूर्ववादः । १६ वकं जन्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात् तनिर्मितसग्व- दित्यनुमानात् तसिद्धिरिति परास्तं । जन्मान्तरीय- जानादिभिरेव तज्जनकत्वाभिमतैः सिद्धसाधनादिति, मैवं, चिरध्वस्तस्य व्यापारसत्त्वे कारणत्वमिति निरु- पाध्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्त्यवधारणात् यागस्य चिर- ध्वस्तकारणत्वेन व्यापारकल्पनात् । काये व्यापारस्य धन- एति, मनसि व्यभिचारवारणाय सत्यन्त । न चात्म-मनःसंयोगे व्यभिचारः तस्य भूतजन्यवाभावादिति वाच्यं। माथे भूतजन्यत्व- दलस्यानुपादेयत्वात् हेतौ वा जन्यपदस्य भूतजन्यपरत्वात्,(९) साध्ये भूतपदं द्रव्यमामान्यपरमित्यपि केचित् । 'तनिर्मितेति तद्भोगमा- -तनिर्मितसम्वदित्यर्थः, 'तजनकत्वाभिमतैरिति अदृष्टजनक- स्वाभिमतेरित्यर्थः, यागादिवञ्चिरातीतस्यैव तत्वावगमादिति भावः । 'चिरेति व्यापारमत्त्व एव चिरध्वस्तस्य कारणवमित्यर्थः, भ्रम्या दिव्यापारके दण्ड-चक्रमयोगादौ तथा दर्शनादिति भावः । "चिरध्वस्तम्येति वर्गपूर्व चिरध्वस्तस्येत्यर्थः, 'कार्य इति तदन्वय- व्यतिरेकानुविधायितया माक्षात्कृतव्यापारजनकलं नजनकव्या- (१) जयदत्यपरत्वादिति ग.। घटादी व्यभिधारवारणाय 'तदिति तदोगसाधनयवमित्यर्थ . तेग मात्मन संयोगादौ व्यभिधारः। निर्मिति, सहोगसाधनेत्यपि बोध्यं, 'सिद्धेति, यागादिवपिरातीतस्य नाकालाभ्युपगमादिति भाव । धिरेति, भम्यादि।

·४२. तावचिन्तामो पृथगन्वय-व्यतिरेकग्रहस्तयापारकावे उपाधिरिति चेत्, न, संस्कारे तदभावेऽप्यनुभवस्य तद्यापारकत्वात्। न चाप्रयोजकत्व, यागो यदि चिरध्वस्तत्व सति सव्या- पारो न स्यात् स्वर्गसाधनं न स्यात् घटवदिति विपक्षे . पारवत्त्वे माध्ये उपाधिरित्यर्थ , तदभावेऽपौति सारण प्रति अन्वय- व्यतिरेकमाक्षात्काराभावेऽपौत्यर्थ , “तयापारकत्वेति मरणजनक- मस्काररूपयापारवत्त्वदर्शनादित्यर्थ , 'चिरध्वस्तत्वे मतौति स्वर्ग पूर्व- कालौनध्वमप्रतियोगिले सतीत्यर्थः, 'सव्यापारो न स्यादिति माक्षात् स्वर्गजनकमाक्षान्जनको न स्यादित्यर्थ , अव्यवहितस्वर्गजनके व्यभि पारवारणाय मत्यन्तमभावविशेषण, प्रतियोगिविशेषणत्वे तद्दोध- नादवस्थ्यात् स्वर्गजनकारौरजनकत्वस्य परैरभ्युपगमात्तद्वारणाय साक्षादिति जनकविशेषण। यद्यपि व्याप्तियाहकतोपदर्शनमेव प्रते उचितमयञ्च विषयपरिशोधकतर्कतया न व्याप्तिग्राहकस्तथापि ध्यापारके चक्र दराडादिसयोगादौ वधा दर्शनादिति भाव । 'सस्कार प्रति, तनावश्य ततकल्पनमन्यथा नएसस्कारकत्वाभिमतानुभवादपि मरणप्रसा इति भाव । 'याग इति चिरद्वस्तत्वे सति व्यापारबभिन्नत्वमापादक तथाच चिरइस्तत्वस्य भिन्ने न्य अन्यथा प्रतियोग्यन्वयेऽव्यवहिवसर्गसाधने यभिचारवारणार्थीपात्तमयन्नदानेऽपि व्यभिचारतावस्थामा विप्रिय विरहस्य तत्र सत्त्वात सन्यन्तमाधे च कृतेऽन्तर, थवहितसर्गसाधने ध्यभिचारश्चेत्यायमपद, सम्पद दृष्टान्तासिद्धिवारणाय, खध्व सादिक प्रत्यपि तस्य हेतुत्वात् । न च विषयपरिशोधकोऽय न व्याप्तिग्राहक इति वाच्य ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । ४२९ बाधात् । न चाव कारणताग्राहकाभाव उपाधिः, अप्रयोजकत्वसंशयाहितपक्षीयव्यभिचारसंशयस्य प्रतिबन्धकतया तद्- विधूननद्दारा अस्य व्याप्तिग्राहकत्वमिति भावः । वस्तुतस्तु स्वर्ग- कारणत्वं न खर्गप्राक्कालवृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वं यागे बाधात् । नापि स्वर्गप्राक्कालव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकधर्मवत्वं किञ्चित्वर्गमाक्कालवृत्तिनो व्यभिचारिणोऽपि नयावेनातिप्रसङ्गात् अपि तु स्वर्गाव्यवहितप्राक्कालवृत्त्यत्यन्ताभाव- प्रतियोगितानच्छेदकधर्मवत्त्व अव्यवहितपूर्ववर्तित्वस्य तत्तद्व्यक्ति- घटितवेऽपि संसर्गतया प्रवेशानाननुगमः, यागस्य चाशविनाशितया न कालिकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- धर्मवत्त्वसम्भव इति व्यापारसम्बन्धेनैव तथात्वं वाच्यमिति सम्बन्ध- नया व्यापारमिद्धिः। न चैतावता कस्यचित् सम्बन्धस्य सिद्धावपि तस्य यागजन्यत्वे कि मानमिति वाच्यं । तस्य कारणन्तरकल्प- नापेक्षया स्लाघवेनोपस्थितानुगतयागस्यैव कारणत्वसिद्धेः। तथापि स्वर्गजनकत्वे मानाभावः यागस्य स्वर्गसाधनताया: श्रुति- मित्वेन विनिगमनाविरहाभावादिति वाच्यं । तथा मनि() च्यापारमावस्यैव कारणवविलोपप्रमङ्गादिति दिक् । 'कारणताया- (१) एवं सतौति ग। ध्यातिया पूर्व तत्परिपन्थिशापनायकत्वात् । न च पक्षे तच्छा न परिपन्थिनीति वाच्यं । घप्रयोजकत्वाद्याहितायास्तस्यास्तथावात्, अतएव पक्षेऽप्युपाधिसन्देहाहितायास्तस्यास्तयात्वं । यत्तु विषयपरिशोधकतर्कस्यापि विरोधिजिज्ञासानित्तिहारोपयोग इति स ग्वाभिहित इति, तन्न, तम्य ·१०२ सावचिन्तामणी तेनापि समं घ्यायवधारणे तस्याप्यापादनात् । न चैन्द्रियकस्यातीन्द्रियव्यापारवत्यनियमः, सव्यापारत्वे कार्याव्यवहितपूर्वसमये असत्त्वस्योपाधित्वेनामयोज- हकाभाव इति वर्गकारणत्वेनाग्रामाणत्वमित्यर्थ', 'तेनापि सम- मिति स्वर्गकारपत्वेनारामाणलरूपोपाधिनापि मममुकापादकस्य व्यायवधारोनेत्यर्थः, 'तस्थापि' उपाधेरपि, 'पापादनादिति श्रा- पाद्यतुल्यत्वादित्यर्थ , तथाच माधनव्यापकत्वमित्यर्थ । अन्यथेन्द्रियक कारणमिति पूर्लोक्त दूषयति, 'न पेति, “मच्यापारब इति सध्या- पारखमात्र इत्यर्थ , 'मात्रपदादतीन्द्रियव्यापारवत्त्तव्यवच्छेद , 'अस- स्वस्येति प्रसत्वे सति कारणवस्येत्यर्थ, 'उपाधिवेन' प्रयोजकलेन, . प्राधिताप्रयोजकत्वनिरासाक्षमत्वेन प्रकृतासगतत्वात् । यदि धोक्तरीत्या तथात्व तदा व्याप्तिया कत्वमेवेति । अन्यथैन्द्रियकमित्यादि प्राग दूषयति, 'न घेति, 'उपाधित्वेनेति, प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, तयाच कार्याश्यवहित- पूर्वसमयेऽसत्कारण सयापारकमेवेति मनियमस्य नियफलकत्वन नियमस्यैव परमप्रयोजकत्यादित्यर्थ । रतेनाप्रयोजकतया प्रामुक्त तोल्य मपात पोध्य। व्यतएव चक्षुरादाबुतोपाध' साध्याव्यापकत्व ऐन्द्रियकाव विशेषणे च शब्दादिमनके दण्डादौ साध्यास्थापकत्वमित्यपास्त । ननु त्वदुता सऽप्यप्रयोजकत्वमझा। न च निरुपाधित्वमेव विपक्षबाधक, प्रतीति विशेषविषयत्वादीनामुपाधित्वसम्भवात् । न च साध्ययापकालादिसन्देध' माप्युपाधित्य सन्देहस्य दूरीक मशकामात् । किच्च नादृशातीन्द्रिया तिरिकपदार्थकल्पने व्यापारकल्पने च गौरवमेव पलवक्षाधक । यत्तु कार्याच्याहसपूर्वकमार विधमाका करणार सर सरक्षात् परमारहारी षा, खामन्यवधायकमिविन्यायात तथाच व्यापारकल्पनमावश्यक मिति ·भन्दाख्यतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः । ४२३ 'उपाधिवेनेति यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते कार्याऽव्यवहितपूर्वममया- सत्त्वस्य चक्षुरादावतीन्द्रियव्यापारवत्त्वरूपसाध्याव्यापकत्वात् । न च साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकमिति वाच्यं । तथामि पतनजनक- गुरुत्वजनके घटादौ तथाविधसंयोगजनके चात्मनि माघ्याव्या- तन, नियमानन्यथासियोरवयं तत्र प्रवेमे चयवहितत्वस्य व्यर्थत्वात् । मच वयादिक्रियानियामकत्वेनादृरमिद्धिा, तादृशयागादिवदात्मसंयोगादा तदुपपत्तेः यागादेव खभावादेव नियतकालौन-वावधिफलजनकत्वं चन्यथा ध्यपूर्वेऽपि कल्पिते फलस्यानन्त्यापत्तिरिति चेत्, अत्राः, यदि नादृएं तदा प्रायश्चित्तादौनां वैफल्यं स्यात् । न च तेषां पलप्रतिवन्धकत्वं, तेषा- माशुविनाशितया तदभावानन्तरं पलप्रसङ्गात् । न च तदुत्तरं समयस्य प्रतिवन्धकत्वं, तस्य तथात्वे मानाभावात् तेषामप्रतिवन्धकस्वामाताच । न च तवमागमावसहभूतानिषिद्धफिया पलहेतुरिति वा । धन्यप्रायश्चितप्राग- भावमादाय पलप्रसङ्गात् तत्तत्कियोदेश्यक-तत्तत्प्रायश्चित्तप्रागमावस्य तथात्वं यत्र कम्मणि न प्रायश्चित्तं जातं तत्र प्रतियोग्यप्रसिद्मा सदभावा- सिद्धौ पलामावप्रसङ्गात्। एवं विहितक्रियायां कीर्तनादिवैफल्यममि दव्यं । किच्च सत्कम्मादिदानं ततश्च पलमिति श्रूयते तदिग्ध्येत, न हि तष प्राघोगविक्षितक्रियाया एव दाम, तस्याविनरत्वात् यदृष्टस्याभ्युप- गमात् यकर्मिकाया दानक्रियाया यभावात् भाषे वा तस्याः पलनमकाखे- ऽतिप्रसङ्गातसादृरदानेमादृशान्तरं मन्यत इत्यकामेनाप्यभ्युपेयं । यत्तु एवं सति गिरन्षयध्वस्तवीज-दण्डादेवर-भम्यादिकार्य कालाकारोऽपि स्यादिति बाधकमिति, सन्न, तत्र एलबलेन तथैव हेतुत्वात् यागादेख व्यवक्षितस्यापि हेतुखे विरोधाभावादिति । मन्यस्तु व्यापारस्तथापि संखार एवास्तिति चेत्, म, तस्य रमतिमाघहेतुतया खाद्यहेतुत्वापत्तेः धनुमवमानगन्यतया यागाद्यनन्यवाच । वैशात्यकल्पने घ सिई नः समाहितं । वेगादिवत्तदिभेषो. ऽस्त गुणान्तरकम्पने गौरवादिति चेत्, न, गुरावादेरपि सभात्यापरिति- ।

·828 तत्वचिन्तामो कत्वात । नन्वेवं सन्ध्यावन्दनाकरणस्य दुःख साधनत्व- श्रुतेः तत्करणप्रागभावो दुःखहेतुस्तथाच तस्य स्थिर- त्वेन दुःखजननसम्भवात् न पापे प्रमाणं। न च प्रायश्चित्तवैफल्यं, प्रायश्चित्ताभावसहशतस्यैव तस्य तजनकत्वात् । यत्तु प्रागभावनाश एव तेन कियत- इति, तन्न, ध्वंस-प्रागभावानवच्छिन्नकालस्य प्रतियोगि- कालत्वेन तदा करणापत्तरिति चेत्, न, सन्ध्याकाली- - पकवादिति शेय। नित्याकरणजन्यपापे प्रमाणाभावमामझाते, 'नम्वेवमिति, 'एव' कियाया अस्यै-देवाइएकन्पने, 'नस्करपाप्राग- भाव रति सन्ध्यावन्दनकरएमागभाव इत्यर्थ', 'पाप इति नित्या- करणजन्यपाप इत्यर्थ , 'प्रायथित्तेति विहिताकरणनिमित्तकप्राय- चित्तेत्यर्थ, 'प्रायविनाभावेति प्रायश्चित्तमुक्तरीत्या समसम्बन्धेन फलप्रतिबन्धकमेवेत्यर्थ , 'प्रागभावनाम इति सन्ध्याकरणादिमाग- भावनाश इत्यर्थ, 'सन्ध्याकालौनेति सन्ध्याकालवृत्तिव विशिष्टस्य दिक । एवच पक्षे साध्यसिहौ हितोपाधौना तत्रैव साध्यव्यापकत्व तदिद- मुक्त 'निरुपायन्वय व्यतिरेकाभ्यामिति । 'नन्वेवमिति, 'एख' चिरध्वम्त खस्य व्यापारकल्पनाप्रयोजकत्वे, 'पाप इति, यद्यप्यगम्बागमनादेरासुविना शिवात्तजन्यपाप बाधकामावस्तथापि सध्यावन्दनाकरणमन्यपापे प्रमासा भाव इथं, बति । म प्रागमावनाशस्यामि विरोधित्वा तदा पत्तिरिति वाथ । प्रतियोगिन एव समाशत्वादिति भाव । 'सन्थेति, मम्धव सन्ध्याकालौनकरणप्रागमायो हेतुरियायातं तत्र ततकालीन करण प्रति ·शब्दास्यतुरोयखयापूर्ववादः । ४२५ नाकरणस्य दुःखजनकत्वेन) विशिष्टस्य सन्ध्याकाला- पगमेऽनुपगमात् । न च सन्ध्याकालोनाकरणे विशे- पणं किन्तु प्रतियोगिनि करणे तथाच विशिष्टाभावः स्थिर एवेति वाच्छं। सन्ध्याया धकरणेऽन्वयस्तस्य " मन्ध्याकरणत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्येत्यर्थः, 'दुःखजनकत्वे- नेति मामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या दुःखजनकत्वेनेत्यर्थः, अन्यथा केव- करणभावस्य सन्ध्याकालत्तित्वोपलक्षितस्य करणाभावम्य वा नरकसाधनत्वे तादृशाभावस्याछतमन्ध्यावन्दनपुरुपे नरकजनन- ममये छतमन्ध्यावन्दनेऽपि सत्त्वेन तस्यापि नरकोत्पत्त्यापत्तिः काल- विशेषस्य पुरुषान्तर्भावेनाइतुत्वादिति भावः । 'विभिष्टस्येति, तथाच तादृमविमिष्टाकरणास्य नरकोत्पादमाक्कालेऽमत्त्वात्तचाप्यवग्यमधर्म- कन्पन मिति भावः। 'सन्ध्याया हौति, मन्ध्याकालौनाकरणं नरक- माधनमिति वाक्य इत्यादिः, ‘पदार्थत्वात्' प्रधानत्वात्, विशेष्यत्वा- 10 दुख साधनत्वादिति क, ख, ग । योगि यदि तदाऽसम्भवः प्रागभाव-प्रतियोगिनोरेककालत्वाभावात्, यदि धान्यकालोनं तदा तत्कारिणोऽपि पायापत्तेरिति चेत्, ग, तत्पुरये करण- सामान्यसंसगांभाव सन्ध्याकालेन स च तद्धेतुरित्यर्थात् । मनु सन्ध्या- कान उपलक्षणं, न च विशेषणत्वे वाधकामाशम्न तयावं, विशेषणस्यापि हेतुत्व कन्यने गौरवस्यैव धाधकालादिति चेत्, न, यारत्तोमनध्यतावच्छेदक- हपाभावादियाड । तचिन्य, सन्ध्याकालम्य सप्तिकरणामावोपनक्षकत्व- सम्भवात् यथासनसमयसमा पनत्वे सत्ममयम्य मतिसमाभ्युपलक्ष- 56 ·१२६ सम्वचिन्तामणौ पदार्थत्वात् न तु करणे तस्य पदार्थैकदेशत्वेनाप्रधान- दिति यावत्, ‘पदार्थकदेशवेनेति करणाभावरूपविशिष्ट विशेषण- बेनेत्यर्थ , प्रधान विशेषणत्वेनान्वये भन्भवति प्रधानविशेषणविशेषण- वेनान्वयम्याकल्पनादिति भाव । ददमुपलवण, वनतस्तु सन्ध्या- कालस्य प्रतियोगिन्यन्वये छतसन्ध्यावन्दनेऽपि मन्ध्याकालीनवन्दना- भावस्य तजन्यनरकोत्यादकाले मत्वात् नरकोत्पत्यापत्तिरित्व दूपण द्रष्टव्य। ननु सन्ध्याकालम्य करणाभावविशेषणत्वेऽपि उपा- सनाया पूर्व परतो वा तस्यामेव सन्ध्याया वन्दनाभावस्य प्रा- यिकलात् सर्वत्र पापोत्पत्तिप्रमग । न च यावनुसन्ध्याचत्ति- खविशिष्टाकरण पापहेतरिति वाच्य। यावत्मन्ध्याक्षणत्तिल विशिष्टस्याकरणस्थ कुचापि मन्ध्यायामसम्भवादिति चेत्, म, प्रति- । काव । वस्तुतस्तु घरखान्यायेन विशेषणत्व व्यन्यथोक्तगौरवेणारुण्यस्यापि यसाधनाव न स्यात् तस्यापि खाधिकरणव्यक्युपलक्षकत्वसम्भवाद्यदि बौत सर्गिक विशेषणत्वमिति गौरवमपि न्याय्य तदा प्रश्तेऽपि तुल्यमिति प्रागु तरीत्या प्रायश्चित्तवैफल्यमपि स्यादित्यपि बोध्य । “पदाथै केति । यद्यमि पदार्थत्वमेव करणस्य न तु पदार्थैकदेशत्व तथापि करणाभावरूपविशिया- पेक्षया प्रतियोगिन एकदेशोक्तिरिति ध्येय । गन्देव करण एव तदन्दयोस्तु तस्य वस्तुत पदार्थैक देशाखामावेन विनि- गमकाभावादिति चेदवाइ । तत्राकाहाविरह , न च चक्षुषा न पश्यतोन्यत्रैव तत्सम्भव, तत्र तथा तात्पर्येण तयात्वात् प्रकृते च तथा तात्पय्यानवधा रणत प्रयततिमाये समाति वरमयतालमेश्यालयमाकाडेति, रदिद मुक्त 'पप्रधानावादिति ! यस सन्ध्याकालीनकरणस्य तदीयस्थाभावो यदि ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे पूर्ववाद । 8२७ योग्यनधिकरणमन्ध्याकालवृत्तिवविशिष्टतत्पुरुषोयमन्ध्यावन्दनवा- वच्छिनाभावस्य तत्पुरुषोयपापविशेषे हेतुत्वात् नरकविशेष प्रति सामान्यतः सन्ध्यावन्दनवावच्छिन्नाभावत्वेनैव मामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्त्या हेतलं पापाभावादेव च कृतसन्ध्यावन्दनस्य न नरको- स्पत्तिः तेन नरकविशेषे तत्तत्पुरुषान्तर्भावेण(१) कार्य-कारणभावा- मम्भवेऽपि न पतिः । न च तथापि सन्ध्यावन्दनपूर्वोत्तरसन्ध्याक्षण- मादाय पापातिप्रसङ्गस्तदवस्य इति वायं। वणनां न सन्ध्याव- मपि तु तावत्क्षणराभिवृत्तिस्थलकालोपाधिरेव सन्ध्येत्यभ्युप- गमात् सन्ध्यावन्तु शक्तिविशेषसम्बन्धेन मन्ध्यापदवत्त्व तत्तत्काले- तरकातलं वा, नत्तत्पुरुषोयत्वविशिष्टत्वेनाभावोऽपि विशेषणैयः, तत्पुरुषोयाधर्म प्रति तत्पुरुषस्य वा तादात्म्यसम्बन्धेन हेतुत्वमतः पुरुषान्तरे न तत्पुरुषोयपापविशेषादेरुत्पत्तिः । दण्डदयात्मकतया दण्डदयेनैव धारावाहिकापूर्वोत्पत्यापत्तिः या- गादिस्यले च यागादेरुत्पत्तिमम्बन्धेन हेततया न धारावाहि- कापूर्वोत्पत्त्यापत्तिरिति वाच्यं । इयत्वात् । न च यत् पुरुषोय- सन्ध्यावन्दनमेवामिद्धं तत्पुरुषौयसन्ध्यावन्दनाभावस्य हेतुत्वासम्भ- वात् नस्य पापाद्यनुत्पत्यापत्तिः पुरुषपदेनात्मविवक्षणे शुद्रमरोर- न च सन्ध्यायाः १) सत्तछरीराम्तविणेति ग• । तथा तदा प्रतियोग्यप्रसिद्धि व्यन्यदोयम्य तदातिप्रसङ्ग इति तचिन्त्य, सन्ध्याकालोनकरणत्वावधिमामावम्य तत्पुरुषे तथास्वसम्भवात्, यत्र सन्ध्या- कालस्य विशेषरावसे विशिएस इन्यभ्युपगमेऽनुमानखण्डोक्सविभिएपति- ·१२० सावचिन्सामगो परिग्रहदशायामपि मन्ध्याकरणाभावे प्रत्यवायापत्तिरिति वा । यस्य मन्ध्यावन्दनमप्रमिटुं तत्पुरुपौयपापविशेषे मन्ध्याकालवृत्ति- वविभिएतत्पुरुषत्तिलविशिष्टमन्ध्यावन्दनमामान्याभावस्यैव हेतु- बात् पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेदात विशिष्टान्तदयमभावे विशेषणं। यदा द्वितीयविशियान्तं नोपादेयं तत्पुरुषोयाधम प्रति तत्पुरुषस्य तादाम्येन हेतुत्वादेव न पुरुषान्तरे तत्पुरुषायपाप- विपोषोत्पत्तिः । न च पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेदे प्रतियोग्य. नधिकरणमध्यावृत्तिवविशिष्टत्यभावविप्रोषणामनर्यकं तसन्ध्या- वन्दनपुरुषान्तर्भावेण कार्य-कारणभावविरहादेवातिप्रसङ्गभङ्गादिति वाच्यं । अकृतमध्यावन्दनस्यैव मन्ध्येतरकाले धारावाहिकपापा- नामुन्पत्तिवारणाय तदुपादानान् इष्टापत्तावनन्तापूर्वकल्पने गौर- वात् फलमुखगौरवस्थापि दोषत्वात् तस्यादोषत्वे तु विशिष्टा- न्सम्यानुपादेयत्वात्। ननु नथापि प्रयागावच्छिनोत्पत्तिकमरणा- देरपूर्वजनकावे मानाभावः मरणस्य स्वर्गपूर्वकालेऽपि सत्वात् । न च निर्यापारमरणस्य फलजनकत्वे फलधाराया अनित्यापत्तिः प्रयागावच्छिन्नोत्पत्तिसम्बन्धेन तस्य हेतुवे च स्वर्गाव्यवहितप्राक- काले तेन सम्बन्धेन तदमत्त्वात् तदनुत्पत्त्यापत्तिः) अतोऽपूर्वमा- वश्यकमिति वाच्य। अपूर्वाभ्युपगमेऽपि स्वर्गजनने कालविशेषस्य (१) स्वर्गानुत्पत्यापत्तिरिति ग । योगिकवंशानगीकाराहिरोश्चिन्त्य इति, अन्यथा विशेषणमावस्यैव था. पारकल्पनेऽकरणस्य मापहेतुत्वं न स्यादिति दृष्छेनैवोपपत्तौ भादृएकल्पन- ·शन्दास्यतुरीयखळेपूर्ववादः । २६ त्वात्, तथापि ध्वंस एव व्यापारोऽस्तु तव सहभावा- निरूपकस्यापि कारणत्वात् तस्यानन्तत्वेऽपि स्वभावात् सावधिफलजनकत्वं । यत्र यध्वंसोहेतुस्तन तत्याग- भावोऽपौति चेत्, न, दुग्धध्वंसजन्यदभि मिथ्याधौध्वंस- महकारित्वावश्यकतया तत एवातिप्रसङ्गभङ्गादिति चेत्, न, तत्रा- पूर्वानभ्युपगमादिति दिक् । ननु सन्ध्यावन्दनादिनित्याकरणजन्या- पूर्वस्यावग्यकत्वेऽपि यागादिस्यले पूर्व मानाभावः तत्र स्खध्वंमस्यैव व्यापारत्वसम्भवादित्याशङ्कते, 'तथापौति नित्याकरणजन्यापूर्वस्या- वश्यकत्वे पौत्यर्थः, यागादिस्यल इति शेषः । ननु कार्यसहवर्त्तिन- एव कारणतया ध्वंमस्य यागजन्यवाभावात् कुतो व्यापारवमित्यत- आइ, 'तवेति, अन्यथा प्रागभावादेरकारणवापत्तेरिति भावः । मनु ध्वंसस्य व्यापारत्वे वर्गादिधाराया अनिवृत्त्यापत्तिः ध्वसस्य नित्यत्वात् अदृष्टोपगमे तु तस्य चरमव्यरेव नाशात्र प्रसङ्ग इत्यत- आइ, 'तस्येति, 'अनन्तत्वेऽपि' ध्वंमाप्रतियोगित्वेऽपि, 'स्वभावादिति तत्तद्धमजन्यफलसामान्ये तत्तत्कालविशेषस्थ सहकारिवादित्यर्थः, अपूर्वाभ्युपगमेऽपि कालविशेषस्य सहकारिखावश्यकत्वादन्यथे। लोक- एव वर्गोत्पत्यापत्तिरिति भावः । 'यति, मस्यादिप्रतिबन्धकस्यले तथा दृष्टवादिति भावः । 'दुग्धध्वमेति, ददमुपलक्षणं, महापट- मित्याशयेनाइ, 'तपापोति । ननु ध्वंसो न यागव्यापारः यागासहमावित्वेन सदजन्यवादित्यत घाइ, 'तवेति धन्यथा याग स्वर्गेऽपि कारणं न स्यादि- त्यर्थः, । पलानन्यमाशाह, 'तस्येति, यपूर्वकन्यनेऽपि समावस्यैवाश्रय ·३. सावचिन्तामो बोध्य । साध्यमुक्तौ च व्यभिचारात् प्रतिवन्धकाभावत्वेन हेतुत्वे तथाभावाच । ध्वंसेनानुपपत्ति कथं तेनैव समाधातव्येति चेत्, न, ध्वंसे सति तद्यापारत्वज्ञानं विनानुपपत्तस्तद्यापारत्वकल्पनया शान्तेरिति । मैवं। प्रतियोगि-थ्यसयोरेकचाजनकत्वात् । न हि नियमतो यध्वंसे सति यद्भवति तत् तब कारणं । ध्धमजन्यखण्डपटे समवाय्यादिनामजन्ये द्रव्यादिना व्यभिचारो 'प्रतिवन्धकाभावत्वेनेति प्रतिबन्धकसमर्गाभावत्वेनेत्यर्थ , 'तथाभावात्' तत्प्रागभावस्य हेतुत्वात्, "ध्वसेनानुपपत्तिरिति वर्ग- माक्काले धमज्ञानप्रयुका स्वर्गकारणत्वाभावीरित्यर्थ', 'सेनेव समाधातव्येति ध्वसजाननेव निवर्तनौयेत्यर्थ , एकत्र निवर्तकत्व- प्रयोजकत्वयोर्विरोधादिति भाव । 'वसे सति' ध्वसशाने मति, 'नड्यापारवेति तयापारत्वज्ञानव्यतिरेकप्रयुतानुपपत्तिषुद्धेरित्यर्थः, 'कल्पनया' ज्ञानेन। अजनकत्वे हेतुमाह, 'न हौति, 'हि' यस्माद, यद्धमजन्य यत् तत्र तत्कारपाकमित्यर्थ , नया नकारणकत्वस्य नद्धमजन्यवाभावव्याप्यतथा स्वर्गों न थागध्धसजन्य यागकरणक- बादित्यनुमेयमिति भाव । म च चरमदु ख प्रति यागादिदार- ( मिथ्याज्ञानादिध्वसजन्यमुसौ चेति ख.। कोयत्वादिति भाव । 'म होषि, यद्यप्येवमपर्बपक्षेपि यागस्य वर्गकारणत्व भ स्यात् नियमतस्तवसे सत्येव तदुत्पने, यदि च तथापि वेदवोधित. कारणत्वमप्रत्यूह तदा तुल्य, वयाप्युक्तव्यामादेव तात्पर्य इति प्रकाश ।

·शब्दास्यतुरीयखरहेऽमूववाद' । न च संसर्गाभावत्वेन हेतुत्वे तथेति वाच्यं । व्यभि- चाराभावेन तस्यापि* प्रयोजकत्वात्। अथ शब्दाद्- कस्य मिथ्याज्ञानस्यादृष्टजनकस्य जनकत्वं मिथ्याज्ञानाभावस्थापि जनकत्वमित्युक्तव्याप्तिभङ्ग इति वाच्यं । तत्र मिथ्याज्ञानध्वंसस्य हेतुत्वे मानाभावात् । न च शब्दध्वंसप्रत्यचे विषयतया शब्दध्वसजन्ये श्रोच- व्यापारतया च शब्दजन्ये व्यभिचार इति वायं । शब्दध्वंसप्रत्यचे शब्दध्वंसस्य श्रोत्र-मनःसंयोगस्य वा व्यापारतया शब्दस्याव्यापारत्वात् । न च तथापि तत्ता-तदनुभवध्वंसविषयकसमूचालम्बनमत्यभिज्ञायां व्यभिचारः तत्र विषयतया तत्तानुभवध्वंसभ्य संस्कारद्वारा तत्ता- नुभवस्य च हेतुत्वादिति वाच्यं। संस्कारस्य सविकर्षविधया हेतवेऽपि तत्र तत्तानुभवस्य हेतुत्वे मानाभावात् । अथ तथापि यनये प्रत्य- भिजाया ग्रहण-स्मरणात्मकत्वं तवये तादृशममूहालम्बनप्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारः सारणरूपतया तत्र संस्कारद्वारा तत्तानुभवस्यापि हेतु- खावश्यकत्वादिति चेत्, न, ध्वसत्वावच्छिनकारणतानिरूपितजन्य- ताया व्याप्तिघटकत्वात् तादृशजन्यता च महापटमाशजन्ये खण्डपटे दुग्धध्वंमजन्ये दधि समवाविनाशजन्यसमवेतनाभादौ च प्रसिद्धवा समू- हालम्बनप्रत्यभिजायाच विषयत्वेनैव तत्तानुभवध्वंसस्य हेतुत्वात् । एतेन पूर्वानुभवजन्यस्मतौ तदनुभवध्वमस्य कालोपाधितया हेतु- त्वेऽपि न तिरिति ध्येयं । ‘हेतुल इति ध्वसस्य इतत इत्यर्थः, 'तथेति प्रतियोगिनो न हेतुतेत्यर्थः, 'तस्यापि' ध्वंसवेन हेतुत्वस्यापि, 'तस्यापि' धसत्येन हेतुत्वस्यायोत्यध, तथाच धंसदेनापि हेतुत्वे प्रति- योगी न कारणमिति च्यामिरेव व्यभिचाराभावादिति भाव । 'यथेति, ·५३२ सत्त्वचिन्तामणौ यागकारणता व्यापारं विना तदनुपपत्तेः तज्जन्यध्वंसस्य कारणत्वकल्पनमित्युभयमपि जनक, अन्यव तु माना- भावान्न तथेति चेत्, न, थागध्वंसस्य यागजन्यस्वर्ग प्रति जनकत्वस्य प्रमाणान्तरविरोधेनापत्त्याप्य- 'प्रयोजकवादिति प्रतियोगिनो हेतु ज्वाभावे नियामकवादियर्थः । उक्रयानौ तद्धम कारणकावेनाप्रमीयमाणत्वमुपाधिमाशङ्कने, 'ध: थेति, 'प्राब्दात्' वेदात, 'यागकारणता' यागस्य स्वर्गकारणता, 'कारणवकल्पनमिति स्वर्गकारणत्वकल्पनमित्यर्थः, तथाच स्वर्ग थागध्वंसकारणकत्वस्य प्रकाणमिद्धत्वेन पर्ने साधनाव्यापकतया त- लुमाकरणकत्वेनाप्रमीयमाणत्वमुपाधिरिति भावः । 'अन्यत्र विनि घटादिस्यले वित्यर्थः, 'न तथेति न दण्डादिरूपकारणध्वंमस्य कार- एतेत्यर्थः, तथाच घटादायेव माध्यव्यापकतेति भावः । 'प्रमाणान्स- तथाचोक्तव्यातौ कारणतायाहकामाव उपाधिरिति भावः । 'प्रमाणान्तरति ख» न यागध्वंसभन्या यागभन्यत्वादियाद्यनुमानविरोधेनेत्यर्थः । नन्व- प्राप्यप्रयोजकत्वं तथाघ तन्निराकरणे उक्तव्याप्तिरेव हि च मूल सा घो. सोमाधिनाप्रयोजकलकलितैव । न च यागस्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिरेव प्रमाणान्तरविरोध , ससर्गाभावत्वेनैव हेतुत्वे तथात्वात् । न च ध्वसत्वेनापि हेतुत्वे तथा खण्डमटोत्पत्तो महापटवदिति वाच्यं । तब कारणातायाइका. भावादत्र घ तत्सत्त्वे प्रतिबन्धकत्वं न किन्तु हेतुत्वमेव । किञ्च धर्मिकल्पनात. इति न्यायेन ध्वंसस्यैव व्यापारत्वमिति चेत्, न, प्रागुतारीत्या इसिद्धी नव व्यापारत्वं कल्यते लाघवान तु वसे तस्याभावतया गुरुत्वात्, एबच्च व्यभिधाराभाये उतन्यामिरविपला, तदिदमुप्त व्यभिचाराभावेनेत्यादि, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । १३२ रेति स्वगों न यागध्वंसजन्यः थागकरणकलादित्यनुमानस्य मत्- प्रतिपक्षतया विरोधित्वेनेत्यर्थः । न चास्य सोपाधितया दौनवल- वेन कथं सत्प्रतिपक्षलमिति वाचं । स्वर्ग यागध्वंसकरणकत्व- सिद्धावेव पचे साधनाव्यापकतया तस्योपाधित्वसम्भवादिति भावः । ददमापाततः तत्कारणकत्वस्य तद्वंसजन्यत्वव्यायवे मानाभावात् । न च यागध्वंसस्य वर्गहेतुत्वे यागादेः प्रतिबन्धकलापत्तिरिति वाच्यं । संसर्गाभावत्वेनात्यन्ताभावत्वेन वा हेतवे तथावात् अन्यथा समवाय्यादिनाशस्य द्रव्यादिनाश हेतुतया समवाय्यादेरपि प्रति- बन्धकवापत्तेः न च ध्वंमस्य व्यापारत्वे यागध्वंसलेन हेतुत्वं अपूर्वस्य व्यापारले जातिविशेषेण तत्त्वमिति लाघवादंपूर्वमिद्धि- रनन्तापूर्वव्यक्षिाकस्पनन्तु फलमुखमिति वाच्यं । ध्वंससम्बन्धेन यागस्य तिलोपगमात् ध्वंसस्य च ध्वंमत्वेन हेतुत्वमहेतुत्वं वा । अथ पुच- कृतगयाश्राद्धादेमसम्बन्धेन पिचादिवर्गहेतुत्वासम्भवः तवंयस्य पिपाधनिष्ठत्वात्। न च तत्र स्वाश्रयपिटकत्वसम्बन्धेन स्वर्गः कार्य- इति वायं । नानापुचस्यले तेन सम्बन्धेन स्वर्गस्यारुतगयात्राद्धेऽपि पुषे मत्त्वेन व्यभिचारापत्तेरिति चेत्, न, पुचादिनिष्ठध्वंसस्यैव पित्रादौ गयाश्राद्धादेः सम्बन्धत्वात् । न च तदसम्बद्धस्य कथं तत्सम्बन्धवमिति वायं। स्वप्रतियोग्युद्देग्यत्वमम्बन्धेन तस्य . ३.पित्रादि- सम्बद्धलान् सम्बन्धसम्बन्धगौरवस्य चादोषत्वात् तचापूर्वमिद्धावपि । प्रमाणान्तरविरोधोऽप्ययमेव बोध्य इति । ननु घरमदुःखोत्पतौ मिथ्या- शानध्वंसो हेतुरम्पय-यतिरेकात्तदपि च रागादिद्वारा कारणमिति दृए- 55 ·१३ तत्वचिन्तामयो यागादिस्यले पूर्वामिद्धे "पुण्यदः पुष्यमाप्नोतीत्यच च प्रथमपुण्यपदं यागादिक्रियापरमेव, दानपदन्तु इदं मम वर्ग न जनयतु अमुकस्य जनयलितीच्छापर, द्वितीय पुस्खपदन्तु स्वर्गादिपरमेव, तादृशेच्छा- रूपदानच धमसम्बन्धेन स्वर्गहेतुरिति तहलादपि भादृष्टमिद्धिः । न च मुक्तपित्रुद्देश्यकगयाश्राद्धादिना मुक्तस्यापि पितुः फलप्रम: श्राद्धध्वंसे फले वा दोषस्याडेतत्वात् अदृष्टं प्रति तु दोषस्या हेतुतया न तस्करपनायां तत्प्रसङ्ग इति वाच्यं । तत्र फलप्रागभावाभावेन फसानुत्पादात् स्वप्रतियोग्युद्देग्नदोषकालोत्पन्नध्वंमस्यैव वा नच सम्बन्धलाभ्युपगमात् । अतएव तत्वज्ञानिनोऽपि यागादिना न भोग- प्रभङ्गः तत्र तामभोगविशेषमागभावाभावात् नादृशध्वसविशेष- सम्बन्धेन थागादेरभावाच । ननु विजातीयगङ्गाजलाङ्गसंयोगाधा- मकगङ्गाखानादिस्यले नानाव्यकौनां जलमयोगादिधमानां सम्ब- धन्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादेकसेवापूर्वविशेषस्य सम्बन्ध कारणव वा कल्यते। न चैव विजातीयगङ्गाजलागसंयोगव्यक्तिः पानं म त नानाप्यतिरिति वाच्यं । विनिगमनाविरहेण युगपदुत्पधानां गगाजल-तदवयवादिपरम्परासंयोगानां सर्वयामेव जलमयोगतयों पानवादिति चेन्, न, युगपदुत्पन्न-विनष्टानां गङ्गाजस्त-तदवय- वादिपरम्परामचंयोगानामेव गङ्गाधानत्वं, न तु ममोपवानां मामिकविमष्टानां वा, तथाच चानयकौमां मामाबेपि एक एप ध्वंमः प्रतिरिकापूर्वधर्मिकल्पनापया नाघवेन नथैव कल्पनात् । एक व्यभिचार इसि चेत्, म, सदमोकारात्तथैव चतुर्थटोकादर्शनादि. याज च पदप्रत्यक्षे पूर्ववर्णी सइंयोथापार इति वायं। तदन- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववाद । ४३५ न च गङ्गाजल-तदवयवादीनामाश्रया भेदात् कथमेकध्वंस इति वाय। आत्मजलसंयोगध्वंसानामतीन्द्रियतया अाश्रयभेदेऽपि ध्वंस- स्यैक्ये वाधकाभावात् तावता गङ्गाखानादिस्यलेऽपूर्वसिद्धावपि यागादिस्यले पूर्व मानाभावाच । न चापूर्वानभ्युपगमेऽङ्ग-प्रधानयोः फलं प्रत्यविशेषादङ्ग-प्रधानव्यवस्थैव न स्यात् अपूर्वाभ्युपगमे परमा- पूर्वजनकापूर्वजनकस्यैवाङ्गत्वात्, न हि ध्वंसपचे तत्सम्भवः, तसस्य नईमाईतत्वादिति वाच्यं । प्रधानकथन्तामवृत्तिविधिविधेयत्वेने- वाङ्गपरिभाषोपपत्तेः कथन्तामधाननिर्वाहप्रकारकजिज्ञामेति न किञ्चिदेतत् । नव्यास्त यथा प्रामाणिकव्यवहाराविचिताव्यभिचारकरूपेण मन्दिग्धव्यभिचारकरूपस्य लघुधर्मण गुरुधर्मस्य व्याप्यधर्मणा व्यापक- धर्मास्यान्यथा सिद्धिस्तथा ध्वंमजन्यकाये प्रति प्रतियोगी प्रतियोगि- जन्यकार्य प्रति च ध्वंसोऽन्यथासिद्धः तथैव प्रामाणिकव्यवहारात । अतएवानन्तापूर्वव्यक्तिकल्पनागौरवमपि न दोषाय प्रामाणिकत्वात्। न च पञ्चस अन्यथामिद्धिपु नाम्यान्तर्भाव इति वाच्यं । व्याप्यधर्मा- दिना अन्यथामिद्धिवयवहारयतादधिकस्यैवतस्य स्वीकारात् । अन्यथा प्यवहारानादरे व्याप्यधर्मादिना व्यापकधर्मादेरनन्यथामिद्धत्वापत्तेः तेषामन्ययामिद्धले तत्तद्धर्मभेदामामपि कारणतालक्षणे प्रवेश- मौयलेन गौरवापत्तेः। न व कार्य-कारणभावम्य कार्य-कारण- भ्युपगमादभ्युपगमे वा तदंशे तत्प्रत्यक्षस्थालौकिकत्वेन विभयाजन्यतया सह्यापाराकस्पनात् । न च शम्दभ्यसपन्थक्षे शम्दस्य थोत्रयामारतया यमिः पारस, सच तइंसस्यैव व्यापारपसम्भवादिति दिक् ।

·तवचिन्सामयी वाभाव: कल्पनात् । अस्तु तर्हि देवताप्रीतिरेव व्यापार इति चेत्, न, यागस्य देवतामोतिहेतुत्वे मानाभावात् विशेष नियन्त्रिततया स्वध्वंशजन्य कार्यान्तर प्रति यागस्य यागजन्य- कार्यान्तरं मति नइंमस्याकारणत्वव्यवहारेऽपि याग-खर्गस्थ वे नथा- तच तादृव्यवहारस्य प्रामाणिकवानभ्युपगमादिति वाचं। तथा मति व्याय-व्यापकभावस्य व्याय-यापक विशेषनिय- त्रिततया व्याप्यधर्मान्तरेण व्यापकधर्मास्यान्यथामिद्धवव्यवहारोऽपि भरते तथालाभावः । अत्र तादृशव्यवहारस्य प्रामाणिकवानभ्युप- गमादिति व्याप्यधर्मेणान्यथासिद्धिस्यलेऽपि सुवचनेन नत्राप्यन्यथा- सिद्धनाभावापत्तेरिनि प्रातः । "अस्विनि, यद्यपि देवतामौतेापारवं पूर्वमेव निराहतं तथापि देवताचैतन्यस्यास्माभिरुपगमात् पूर्वोक्तदाधकासम्भवेन खम- तेन दूषणान्तरमभिधातुं पुनः गते, 'अस्विति, यद्यपि प्रौति- रयाविनागिनौ तथापि प्रौत्यनुभवजनितमस्कारद्वारा प्रौते- Oपारस्वमिति भावः । 'मानाभावादिति, यजदेवपूजायामिति शाब्दिकस्मतेरप्रामाणवादित्यर्थः, तथाष कस्यत्वाविशेषे किमप- राद्धमपूर्वयोति भावः। ननु भगवत्प्रणौताद्यव्याकरणमूलकलाच्छाब्दि- केचितु मलसमानाधिकरणमेव जनकमितिस्थिती पुण्यदानात्परलिन् दानभंसादेरभावादपूर्वमनन्यगत्याही कार्यमित्याऊ । 'बल्लिति, पूर्व- मन्बयप्रयोगकतया शशितमिल व्यापारतयेति विप्रेषयक । अधिक- निर्वचनाय तदेव स्मारितमित्यन्ये । "मानामावादिति, पणदेवपूजायामिति मान्दिकरसतित्वादेव न स्वत' ·शब्दापतुरीयखण्डे ऽपूर्ववादः । गङ्गास्नानादौ देवताविरहेण तदसम्भवात् । न च तथापि तत्प्रौतिः, तस्य तत्पीतिहेतुत्वे मानाभावात् लाघवेन कत्त-भोक्तगतष्यापारकल्पनाच्च । ननु नायं नियमः पुचरुतगयाश्राद्धादिना पितरि पिकृतजा- तेच्या पुढे चादृष्टोत्पत्तेः। अथ तत्रापि कन्यवाहष्टं कस्मतिरपि मानमेवेत्यरुचेराइ, 'गङ्गेति, 'देवताविरहेण' मौणनीय- देवताविरहेण, 'तदसम्भवादिति(१) देवतामौते-पारस्वामम्भवा- दित्यर्थः, 'तत्प्रीतिरिति गद्गाधिष्ठावदेवताप्रीतिरित्यर्थः, 'लाघ- वेनेति भाषासम्बन्धन कारणले लाघवेनेभ्यर्थः, 'की-भोकृगतेति कर्टरूपो यो भोक्रेत्यर्थः, भोकृपदं प्रताभिप्रायेण सम्पातायातं । 'मायं नियम इति कर्तगत एव व्यापार इति न नियम इत्यर्थः, 'पुत्रछतेति । न च गयाश्राद्धाघदृष्टयोः सामानाधिकरण्यप्रत्या- सदैव हेतुवात् कथं पिनादेरदृष्टोत्पत्तिरिति वाच्यं । उद्देश्यता- (५) 'तदसम्भवादित्यन 'सदभावादिति कस्यचिन्मूलपुस्तक्स्य पाठः तस्या- प्ययमेवार्थः, कस्मिंश्चित् टीकापुस्तकेऽपि तदसम्भवादितीत्यत्र 'नद- भावादितोति पाठो वर्तत इति । . प्रमाणमिति भावः। 'सत्प्रीतिः' गङ्गाप्रोति । न च सर्गिशरोरमेव व्यापार, पूर्वादृष्टग प्रलयोत्तरवर्गानुपपत्ते । 'लाधवेनेति छतिहेतुत्व- निर्वाहाय कल्यमागो व्यापारः तत्समानाधिकरण एव कल्यते एवं भोगोपपादकसत्समानाधिकरण इत्यर्थः, 'कर्ट-मोक्तगतेति मतभेदेन उभ- यथा देवतापोतिन थापार इति भावः। कर्टगतत्वनियममाक्षिपति, ·४८ ছিলামগ্রী विहितक्रियायाः यागस्येव कर्तुगतादृष्टजनकत्वात् । न च मुक्त पुचे तदष्टनाशात् पितरिन स्वर्गः स्यादिति वाच्च । अदृष्टस्य फलनाश्यतया पितरि स्वर्गाभारे- सम्बन्धेन तेषामदृष्ट हेतुत्वादिति भावः 'विहितक्रियायाः' विहित- क्रियावेन, पुष्यजनकक्रियावेनेति यावत, तेन भेषजपानादौन व्यभिचारः, तथाच पुत्रकृतं श्राद्धं स्वसमानाधिकरणारजनक पुण्यजनकक्रियात्वात् यागवदित्यनुमेयमिति भावः । न च नददरख्य कई निठलेन समवायटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या अदृरस्य वर्गहेतुलान् कथं तस्मात् पित्रादौ खर्गाद्युत्पत्तिरिनि वाध्यम् । स्वजनककोदेण्यत्वसम्बन्धेन तददृष्टस्य स्वर्गादिजनकत्वादिति इदया 'मुक्के पुत्र इनि पिढनिधभोगात् प्रागेव मुके पुत्र इत्यर्थः, 'तद ऐति गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टेत्यर्थः, 'न वर्ग इति, स्थादिति शेष (10) 'अदृष्टम्येति प्रायश्चित्साहनाम्यस्य प्रधानजन्यस्यादृष्टस्येत्यर्थः, तेना- अनितमधानापूङ्गिापूर्वन व्यभिचारः। नन्वेवं पुत्रस्यापविशेष- (१) स्यादितिपदपूरणेन कसिञ्चित् मूलपुस्तके स्यादिति पद मास्तो- त्यनुमीयते, असमालब्धादर्भपुस्तकेषु सर्वेष्वेव तादृशपदं वर्तत इति पूरणमकिश्चित्वमिति । 'अन्विति, विहि तेनि विहित क्रियाविशेषस्येत्यर्थः, तेन वैद्यकविहित क्रियायो न यभिचार इत्याहु । 'मलेति, न घालतप्रधानाहापूर्वे थभि- यत्र में प्रधान सत्र तदयूचे मानाभावात् भावे वा व्यरविणे. चार ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे ऽपूर्ववाद । नादृष्टानाशात् स्वत्तिभोगजनकादृष्टस्य मुक्तिविरोंधि- त्वात्, न तु पितृगतमदृष्टं जन्यते मुक्ते पितरि दोपा- भावेन योगिनामिव विहितक्रियायाः पित्रदृष्टाजनक- त्वात, तथाले च साङ्गमपि श्राहादिकं निष्फलं स्यादिति तद्धिधेरप्रामाण्यापत्तिः पुगतादृष्टेन च मुक्त राणोच्छेदरूपमुकिविरोध इत्यत श्राह, 'स्ववृत्तौति, तथाच स्वा- वृत्तिभोगजनकेतराशेषविशेषगुणोच्छेद एवं मुक्तिरिति भावः । इदमुपस्तवर्ण अमेषविशेषगुणोच्छदस्य मुमिवासिद्धेयेत्यपि योध्यं । पिलगतादृष्टजनकत्वे बाधकमाइ, 'न विति, 'विहितक्रियाया इति मुक्रपित्रुग्यकगयाश्राद्धादेरित्यर्थः, 'अजनकत्वादिति जनकावा- मम्भवादित्यर्थः । मनु तच मोत्पद्यत एवादृष्टमित्यत आह, 'तथाले चेति, 'अप्रामाण्यापत्तिरिति । इदमापाततः स्वरूपयोग्यवलक्षण- फलमाधनत्वस्य विध्यर्थतया कचित् फलाजननेऽपि प्रामाण्यसम्भवा- दिति योध्या। नवं पुचहतगयाश्राद्धादिना मुनस्यापि पितुः सुखाद्युत्पत्तिः स्यात् तत्वजानिमामपि भोगवणेम दोषस्य सुखाहेतवान् पिट निष्ठादृष्टाभ्युपगमे च पितोपाभाधेनादृष्टानु- स्पत्या न तत्प्रसङ्ग इत्यत पाइ, 'पुषगतेति, तथाचेष्टापत्ति- (1) इति ध्येयमिति ग.। धाभिप्रायकत्वात् । नन्वेवमदृसत्त्वे मुशिविरोध इत्यत याद, 'खर- तीति । मन्ये मुक्तस्यापि खगेपमोगः म्यादिन्यत थार, पति, तथा.

·BB. सत्त्वचिन्तामो पितरि सुखोत्पत्ती न विरोधः योगिनामिव मुखोत्पत्ती दोपस्याहेतुत्वात् । अथ पिट सुखं पिपुण्यजन्य- मिति पितरि पुण्यं तेन विना तदसम्भवात न पुत्र तष फलप्रसङ्गादिति पितृस्वर्गकामनाजन्यक्रिया पिपुण्य- हेतुरिति पुत्रक्रियापि तज्जनिति चेत्, एवं, पित- क्रियापि पिटपुण्यनिकेति न तो विना पितरि पुण्यं पुत्रक्रिया च पुचपुण्यजनिकेति पुचे पुण्यं पितृस्वर्ग- कामनाजन्यपुण्यन्वेन पितृस्वर्गहेतुरस्तु, तत्पुण्यं पित. वृत्ति तत्सुख हेतुपुण्यत्वात, न पुत्ति तनसुखाहेतु- रिति भावः । 'पिटसुखमिति पुधकृतगयाश्राद्धादिजन्यपिटसुखं पिपुषजन्य पिवमुखलादन्यपिवमुखवदित्यनुमेयमित्यर्थः, तर्क- माइ, "तेनेति पिढनिष्ठ पुण्येन विना गयानाद्धजन्यपिसुखासम्भ- वादित्यर्थः, यधिकरणपुण्यस्य त्यधिकरणभोगजनकवेतिप्रमा. दिति भावः । 'न पुचेति पुचस्तत्पुण्याभाववान् तज्जन्यवर्गाभाव- वत्वादित्यर्थः । ननु पिरक्रियायाः पिपुण्यजनकत्वात् पुचक्रिधात: कथं पितरि पुणं स्थादित्यत आह, 'पिवस्वर्गति, उफानुमाने बाधकमाइ, 'एवमिति। ननु तत्पुण्यस्य पुचनिष्ठत्वे तमान पिकवर्ग: कथं स्यात् व्यधिकरणस्यापि जनकत्वेऽतिप्रमादित्यत आह, पिट- स्वर्गकामनाजन्येति, पुण्यपक्षकमनुमानान्तरमागते, 'तत्पुष्यमिति, 'नसुखाइतपुष्यत्वादिति मत्सुखाइफस्त जनकपुणवादित्यर्थः, तेन (1) पिळगतसुखमिति का।

·शम्दायतुरोयखण्डेऽपूर्ववादः। पुण्यत्वादिति चेत्, न, तत्पुण्यं न पिवृत्ति तत्कृत्य- जन्य पुण्यत्वात् पुत्ति वा तत्कृतपुण्यत्वात, तस्मात् पिवस्वर्गकामनाजन्य पुण्यत्वेन पितृस्वर्गहेतुतेति पुत्र- एव तत्पुण्यमिति । मैवं । स्वर्गापपादकं ह्यपर्व स्वर्गा- श्रये कल्प्यते प्रथमोपस्थितत्वात् लाघवात् कल्पनायाः सुखानुपधायके तनिष्ठपुण्ये न व्यभिचारः। सत्प्रतिपक्षमाह, 'तत्- पुण्यमिति, 'अथ तथापि कर्त्तयवादृष्टमिति पूर्वपक्षीयखमतमुप- संहरति, 'तस्मादिति, 'पुत्र एवेति, तथाच 'कर्तर्येव व्यापार इति नियमोऽस्येवेति भावः । 'ननु नायं नियम इति पूर्वपक्षी दूषयति, 'मैवमिति, 'प्रथमोपस्थितत्वादिति पिकवर्गकामोगयायां श्राद्धं कुब्बौ तेति विधिवाक्ये पिढपदस्य प्रथमोपस्थितत्वेन स्वर्गाश्रयस्य पितरेव प्रथमोपस्थितेरित्यर्थः । ननु यच पिकपदस्य प्रथमं श्रवणे- ऽपि सक्रिज्ञानादिविलम्बेन पितुर्न प्रथमोपस्थितिस्तच यच वा विधिमापेक्षप्रवृत्तिकार्थवादादेव फल-तदाश्रययोरुपस्थितिस्तच (५) गयाश्राद्धादिक्रियेव प्रथमोपस्थितेति तदाश्रयएवादृष्टं कल्यता- (५) यत्र विधिसापेक्षाहतकाम्यपदादेव तदाश्रयस्य पितुरुपस्थितिक्तम चेति ख। पेशापतिरिति भावः । धनियमवादी पत्ते, 'तत्पुण्यामांत गयाश्रादादि- जन्यमित्यर्थः, नियमवादी दूषयति, 'नेति, एवञ्च भातेरिस्पलेपि कर्टगता. दादेव पलसिइिरिति सतयं । पनियमवादी समाधने, 'मैवमिति, 'प्र- धमेति पिटसर्गकामइत्यादिवः सर्गश्रयः पिता प्रथमोपस्थित इत्यर्थः । 56 ·१२ सत्त्वधिनामो साक्षादुपपादकविषयत्वाच। न च स्वर्गहेतुकामनाथये स्वर्गकामनाजन्यक्रियाकर्तरि वा, विलम्बोपस्थिति- कत्वात् गौरवात् परम्परया स्वर्गापपादकत्वाच्च । अदृष्टम्य क्रिया- मित्यस्वरमादाह(२) 'स्लाघवादिति कार्य-कारणभावे समवायघटित- मामानाधिकरण्यस्य प्रत्यामत्तिवे लाघवादित्यर्थः, 'माशादिति लाघवेनादृष्ट-वर्गयोः कार्य-कारणभावकल्पनायाः समवायलक्षा- मावासम्बन्धस्य कारणतावच्छेदकावविषयत्वाञ्चेत्यर्थः, मामानाधिकरप्ये स्वजनककोद्देश्यत्वसम्बन्धेन तस्य पिलस्वर्गहेततया परम्परासम्बन्धस्य कारणतावच्छेदकत्वापत्तेरिति भावः । स्वर्गहेतु- कामनाश्रयत्वम्याकर्त्तर्यपि मत्त्वेनानिममगादाह, 'स्वर्गकामनेति, ‘परम्परयेति खजनककर्माद्देश्यत्वलक्षणपरम्परामम्बन्धेनादृष्ट-वर्गजन- कत्वाद्गौरवाचेनि योजना। ननु गयाश्राद्धवादिजन्यादृष्टस्य स्वर्ग- मामानाधिकरण्येऽपि प्राद्धादृष्टयोः कार्य-कारणभावे कारणताव- च्छेदकसम्बन्धगौरवं उद्देश्यत्वस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वात् । न चोद्देश्यत्वापेक्षया वजनककाद्देश्यत्वं गुद्धिति वाच्च। ममापि तत्तदुद्देश्यताया एव सम्बन्धत्वात् खजनककर्मोद्देश्यत्वस्य च सम्बन्धता- नियामकसम्बन्धत्वात् तद्गौरवस्थादोषत्वात् । न च गयाश्राद्धादि- जन्यादृस्य कनिष्ठले एकोद्देश्यकानेककर्टकाद्धादिस्यले कर्टभेदेन (1) कल्प्यमियत व्याहेति ग.। 'लाधवादिति वाहतुकामनाथयावापेक्षया स्वर्गाश्रयत्वस्य लधुत्वादित्यर्थः, उत्सर्गमाघ,, 'साक्षादिवि साक्षात्मम्बन्धेनोपपादकविषयत्वादित्यर्थः ।

·88३ शब्दास्यतुरीवखण्डेऽपूर्ववादः। यदि च पुत्रकृतपुण्येन मुक्तस्य पितुः शरीराद्युत्पत्तिः सुखञ्च स्यात् तदा साक्षिविधया असत्याभिधानादि- पुत्रक्रियाजन्यपापेन “स विष्ठायां कृमिभूत्वा पिभिः सह पच्यते” इत्यादिबोधितनरकभागितापि मुक्तस्य पितुः स्यात्। तथाच पुत्रकृततथाविधशङ्कया न कश्चि-. न्मोक्षार्थ ब्रह्मचर्यादिदुःखेनात्मानमवसादयेत् “दुःखे- नानादृटकन्पने गौरवमिति वाच्यं । तदपूर्वस्य फलमामानाधिक- रण्येऽपि पटपुरुषाङ्कादावाश्रयभेदैन नानादृएकल्पने गौरवात् । म च गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य कर्मनिष्ठत्वे गथाश्राद्धादेः केन सम्बन्धन पिद्धनिष्ठस्वर्गहेतुता अदृष्टस्य व्यधिकरणत्वात् उद्देश्यतासम्बन्धेन गयाथाद्धादे. स्वर्गपूर्वमसत्त्वादिति वाच्यं। अदृष्ट-वर्गयोः भामा- नाधिकरण्यप्रत्यामत्या हेतुत्वेनैवातिप्रमङ्गभङ्गात् श्राद्ध-स्वर्गयोगिक- मामानाधिकरण्यप्रत्याभत्त्या हेतुत्वविर हेऽपि पतिविरहादित्य- खरमादाह, 'यदि चेति, 'चकारः किश्वेत्यर्थ, 'पुत्रक्षतपुष्येनेति पुचतगयात्राद्धादिजन्यपुप्लेगेत्यर्थः, ‘मुक्तस्य पितुः शरीराद्युत्पत्ति- रिति, सुखस्य शरीरसाध्यवादिति भावः । 'पुत्रक्रियाजन्यपापेनेति 'गुगतादृन घेति दूषयति, 'यदि चेति । यद्यपि शरीराद्युत्पत्तेः प्राक मोक्ता तथापि सर्गस्य तमन्यतानियमेन तदप्युलप्रायमिति दूषितमिति ध्येयं । मन्येवं दुखामावसिझनन्तरं परोर-सखादिसम्भवे को दोष इत्यस- ·888 वश्वचिन्तामो नात्यन्तं विमुक्तश्चरति न स पुनरावर्तने” इति श्रुति- विरोधश्च तथाच मुक्तस्य सुख-दुःखे शरीरश्च भवतो- त्यपदर्शनं मुक्ते पितरि श्राद्धादिना दोषाभावादेव पुनक्रियाजन्यपुत्रनिष्ठपापेनेत्यर्थः, 'आवर्तते' गरौरी भवति, 'अप- दर्शनमिति अयसिद्धान्त इत्यर्थः, नथाच गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य कर्दनिष्ठत्वाभ्युपगमे मुऋपित्रुद्देश्यकगयात्राद्धादिना मुक्तस्यापि पितुः स्वर्गाद्युत्पत्तिप्रसङ्ग इति तस्य फलसामानाधिकरप्यनियम पति सिद्धान्तनिष्कर्षः। ननु तददृष्टस्य पिकनिष्ठत्वाभ्युपगमेऽपि भुक्त पितर्यदृष्टोत्पत्या मुखाद्युत्पत्तिरित्यत पार, 'मुक रति, 'श्राद्धा- दिना' पुचवतगयाश्राद्धादिना, 'दोषाभावादेवेति दोषस्थादृष्टं प्रति सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या हेतुतया तदभावादेव नादृष्टमुत्पद्यत- इत्यर्थः । न च ममापि स्वर्गादिक प्रति दोषस्य मामानाधिकरण्य- भत्यासत्या हेतुत्वेन मुके पितरि न स्वर्गाद्युत्पत्तिरिति वायं । तत्त्वज्ञानिनामपि भोगवणेन दोपस्य स्वर्गाधहेतुत्वात् । न च गयात्रावादिजन्यपुत्र निष्ठादृष्टं प्रति पिवदोषस्थापि स्वाश्रयपिटकस्व- रूपपरम्पराभम्बन्धेन हेतुत्वान्मुक्कापियुद्देश्यकगयानाद्धादिना पुत्रस्याप्य- दृष्टं नोत्पद्यत इति वायं। गुरुतरातिरिक्तकार्य-कारणभावकल्पने गौरवात् । न प मुके पितरि गयात्राद्धादिजन्यस्वर्गादिप्रागभावा- भावादेव ज स्वर्गाधुत्पत्तिरिति वाच्यं । प्रागभाव एव मामाभावान् । खाद, 'म स पुनरिति न शोरो भवतीत्यर्थ, शरीरनिषेधे तत्करणक मुरुमाम निषिदमित्यर्थः । दिक्षप्रामाण्यमयाकरोति, 'भुत इति, 'विघ्न ·सदावतुरीयखगडेऽपूर्ववाद । नादृष्टमुत्पद्यते। न चैवं साङ्गश्राइस्यापि निष्फलत्वं अदृष्टोत्पत्तौ स्वरूपसतोदोपस्याङ्गस्य बैगुण्यात्, यथा विघ्नहेतुदुरितशून्येन कृतं मङ्गलं न पापध्वंसं जनयति स्वरूपसतः पापस्याङ्गस्याभावादेवञ्च) यागस्यापि किच गयाश्राद्धादिजन्यादृष्टस्य कई निष्ठत्वे यत्र तत्त्वज्ञानिना गया- श्राद्धादिकं कृतं तत्र पिचादेः खर्गों न स्यात् कर्टदोषाभावेना- दृष्टानुत्पत्तेः । म चेष्टापत्तिः, अपमिद्धान्तात् । न चैवं ग्यनस्यलेज्य- दृष्टस्य चुनिष्ठत्वापत्तियुनेस्तौल्यादिति वाच्यं । इयत्वात् । न चैवं कुसमानलिविरोध इति वाच्यं । कुसमाञ्जलावेकदेमिमतेन कर्ट निष्ठत्वाभिधानादिति भावः । केचित्तु यचैकेन बहनुद्दिग्य श्राद्धादिकं क्रियते तच कर्मनिष्ठ- मेवेकमदृष्टं लाघवान् यत्र च गोष्ठौश्राद्धादौ यइनामेकमुद्देश्यं तच भोकृनिष्ठमेवेकमदृष्टमित्यनियमपक्ष एव मम्यगित्याहुः। तटमत्, गयाश्राद्धादिजन्यादृरविशेषम्य कचित् परम्परामम्बन्धेन स्वर्गविशेषोप- धायकत्वं कचिच भावात्मम्बन्धेनेति सम्बन्धविशेषेणादृष्टविशेष- स्वर्गविषयोः सामान्यकार्य-कारणभावे व्यभिचारापत्तेः गया- श्राद्धादिक्रियायाः कचित् मादात्मम्बन्धेनादृष्टविशेषोपधायकवं शपिच परम्परामम्बन्धेनेति गयाश्राद्धाघदृष्टविशेषयोः मामान्यकार्य- कारणभावेऽपि व्यभिचाराचे ति दिक् । 'न घेवमिति, 'एवं' मुके १७ इति तस्मादिति ख.1 रेविति प्रतिबन्धहेवियर्धः। उपमहरनि, 'स्वति गातेचादिवद्याग.

·सावचिन्तामणी व्यधिकरणो व्यापारो भविष्यतीति । उच्यते। विहित- क्रियया कर्तगतव्यापारहारा कालान्तरभाविफलं ज- न्यत इत्युत्सर्गः, स च बलवता बाध केनापोद्यते, प्रकृते च वाधक नास्ति, यथा शास्त्रदेशितं फलमनुष्ठातरी- पिवरि गयाश्राद्धादिना अदृष्टानुत्पादे । 'मनु नायं नियम इति पूर्वपदी स्वाभिप्रेतमुपमहरति, एवञ्चति, कर्तगत एव व्यापार इति नियमाभावादिति भावः) 'यधिकरणो व्यापार इति देवतामोतिरूपो यधिकरणो व्यापारो भविष्यतीत्यर्थः । अव पूर्वपक्षे समाधत्ते, 'उच्यत इति, 'उत्सर्गदति श्रमति बाधके श्रावग्नक इत्यर्थः, " चेति, गयाश्राद्धादाविति पोषः, 'पौधने' परित्यज्यते, 'प्रकृते घेति । न चातिरिकधर्मिकल्पनागौरवमेव बाधकमिति वाच्यं । देवनानौत्यनुभवजनितमस्कारस्य फलव्यधिकरणतया परम्परासम्बन्धे- नैव हेतुत्वे गौरवापत्त्या स्ताघवात् माक्षात्सम्बन्धेनापूर्वनिहत- स्थापि कृतित्यधिकरणोयापारोऽस्वित्यर्थ । नन्वेवं यस्य कम्मरणो मह. पुरुषगत वर्ग' मस्त श्रूयते तत्रानेकादृशकल्पने गौरवं कथ वा नरकादि- स्थिताना तेमा शौशचभाषे अदृशोत्यत्तिरिति चेत्, न, उतममाणलेग सबस्योपपत्ते । प्रायश्चितादौ व्यभिचारादाह, 'कालान्तरेति । न च यत्रानेकनियामक प्रायश्चित्तं तत्र का गतिरिति वाच्च। सत्र पल- स्यापि कालान्तरीयतया प्यदृष्टापेक्षणेऽप्यदोषात् । यद्यपि बाधकेनोत्सर्गः सम्पायते, न तु बाध्यते तथा नियमापते । तथापि स चेत्यस्य नियम- स्पेयर्थ स्तेन बलवदाधादतर्ग, फालतोति भाउ, !, न.नूत्र यानियम इत्यनि- समवादिमतमेव साधितमित्यत याद, 'प्रकृते ति, तथा बलवदाधकंग ·शब्दाख्यतुरौयखगडे ऽपूर्ववादः । त्युत्स्वर्गः। पुचकृतगयाश्राइस्य पितृस्वर्ग प्रति पितृकृत- जातेप्टेः पुचपूतत्वादिकं प्रति हेतुत्वस्य शास्त्रेण बोध- नात्। नन्वयं नियम एव पित्यान-जातेध्यादौ पर- म्परासम्बन्धेन कर्तृगतमेव फलं । न हि यस्य कस्यापि पितरि पुत्र वा फलं, किन्तु स्वपिट-पुचयोस्तथाच स्वपितृगतत्वं स्वर्गभागिपितृकत्वं वा परम्परासम्बन्धः फलेन पुत्रस्य, एवं पूतपुत्रकत्वादिकमपि पितृगतमेव। त्तद्वैजात्यविशेषेण हेतुत्वकम्पने व्यक्तिकन्पनायाः फलमुखत्वादिति भावः । 'इत्युत्सर्ग इति, न त नियम इति शेषः । नियमाभावे हेतुमाह, “पुचकृतेति, 'नवयमिति, 'प्रयं' शास्त्रदेशितं फल- मनुष्ठातरीत्येवंरूपः, "पिढयजेति, यत इत्यादिः, परम्परासम्बन्धमेव विणोति, 'न हौति, स्वपिढगतवं फले पुत्रस्य सम्बन्धः न तु पुचे फलम्येत्यत आह, 'वर्गभागौति खाश्रयपिटकसमित्यर्थः, 'पिढ- गतमेवेति स्वायपिटवरूपपरम्परासम्बन्धेनेत्यर्थः, 'माचारसम्बन्धेने- (१) पूतपुत्रत्वादिकमपोति गः। गयाथाद्वादो पतियधिकरणयापाराभ्युपगमेऽपि यागे पतिसमानाधिकरण- एव व्यापारम्तन्मते तु थधिकरणो देवताप्रोत्यादिरिति विशेषः । कोधित उत्सर्ना नानियमः किन्तु सर्वत्र प्रसतिनिमिति यावत्, तस्य कधिदपवादरोग्याचार्यमिति नियमाद्वेदः, एवम् 'स चेत्यस्यापि यथा- युत एव वात्यमित्याः। दृयाम् दूषपति, 'नम्विति वादृशपलस्य कटंगामित्वे नियम एवं.

·तापितामको न च फलस्य कर्तुगतत्वं साक्षात्सम्बन्धेनैवेति वाच्यं । ग्राम-पशु-पुष-हिरण्यादीनां परम्परया कर्तुगतत्व- मिति व्यभिचारात्। न हि ग्रामादयः साक्षात् कर्व-सम्बद्धाः । एवं फलस्य साक्षात्कर्तृगामित्वबोधने शास्त्रस्योत्स! न तु फलस्य कर्टगामिताबोधने । यत्तु स्वर्गभागिपिटकत्वं न फलं तत्कामनाया- अधिकारिविशेपणत्वाभावात् पिटगतवर्गकाम इत्या- दिश्रुतेः । स्वतय तथा कामनया प्रवृत्तौ श्रुतकामना- वेति, परम्परायाः कर्तरि फलस्य सम्बन्धले मानाभावादिति भावः। 'परम्परयेति स्वामित्वसम्बन्धेनेत्यर्थः, अन्यथा मामान पत्रमान रति प्रतीत्यनुपपत्तेरिति भावः । ‘एवमिति एवं सतीत्यर्थः, 'कर्टगामितावोधन इति भावात्परम्परामाधारणकर्टगामिताबोधन- इत्यर्थः, नत्र तु नियम एवेति भावः। प्रचैव पूर्वपचे धान्तानां समाधानमाशा निराकरोति, 'यविति, 'स्वर्गभागौति स्वाश्रयपिढकवमित्यर्थः, 'अधिकारिविशेष एवाभावादिनि कर्ट विशेषणत्वेनाश्रुतवादित्यर्थ', 'स्वतश्चेति तत्काम- द्यर्थ', 'एवमिति पूतपुत्रकावादिना परम्परासम्बन्धेनेति शेष। 'ग्रामिति खाल्व हि तत्र सम्बन्ध, वच्च शास्त्रविरद्धोपायविषयत्वं इत्युपायादिघटितं न साक्षादित्या । एवं सयुत्मर्गववादं समर्धयति, 'एवमिति । सब श्वस्य मलवमिति भ्रमवतः समाधान निरस्यति, 'यविति, ताति, ·शब्दाख्यतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । BBE विरहेण प्रयोगेऽङ्गवैगुण्यात् फलाभावप्रसङ्गः1 किञ्च स्वर्गभागिपितृकत्वं विशिष्टं तच विशेष्यं तत्पितकत्वं न काम्यं न वा फलं सिद्धत्वात्तदसाध्यत्वाच्च, किन्तु वि- शेपणं पितृगतस्वर्ग इति स एव फलमिति । तन्न । न हि स्वर्गभागिपितृकत्वं फलं, अपि तु स्वर्गेण समं पुत्रस्य परम्परासम्वन्धरूपं तदुक्तमिति । उच्यते । यदि परम्परासम्बन्धेन पुचगतत्वं पितृ- स्वर्गस्य तदा संयुक्तसमवायादिना पुत्रेतरस्यापि फलं स्यात्। स सम्बन्धो न शास्त्रेण बोधित इति चेत्, तईि स्वर्गभागिपितृकत्वमपि न तथा शास्त्रेणाबोधितत्वात, नाया अधिकारिविशेषणत्वेनाश्रुतत्वेऽपि चेत्यर्थः, 'प्रयोगे' यागादौ । 'पिगतवर्ग इति, काम्य इति भेषः । भ्रमं निराकरोति, 'न हौति, गुढाभिसन्धिः ममाधत्ते, “परम्परेति । 'संयुक्नोति खममवायिमयुकशरीरमयोगममवायेनेत्यर्थः, 'पुत्र- तरस्यापति पुत्रेतरगतमपौत्यर्थः, नथाच परम्परासम्बन्धस्य सर्व- माधारणतया शास्त्रदेशितमिति सूत्रेण तद्दोधनं व्यर्थमिति भावः । गढाभिमन्धिमुद्घाटयति, ‘स मम्बन्ध इति, तथाच मास्त्रबोधित एव परम्परासम्बन्ध गास्वदेशितफलस्येति भावः। 'न तथेति न पुचादौ पिटस्वर्गादेः मम्बन्ध इत्यर्थः, 'शास्त्रेणेति, पिटवर्गकाम- मन्वेवमधिकारः पलसाम्यं तच एनसम्बन्धित्वमिति स न स्यादिवि चेत्, 57 ·४५७ तावचिन्तामणौ ग्राम-पशु-हिरण्यादीनाञ्च सिद्धत्वेन न काम्यत्वं किन्ते तविषयकं स्वत्वं काम्यं फलमपि तदेव तच्च साक्षादेव कर्तुगतमिति कर्तुगतत्वेन फलस्य साक्षात् सम्बन्धो- नियत एव तस्माद्यद्गतत्वेन फलकामना तहतमेव शास्त्रदेशितं फलं । श्रतएव कामनाविपयः स्वगत- इत्येव श्रुतेरिति भावः । ननु शास्त्रबोधितपरम्परैव सम्बन्धः शास्त्र- देशितफलरीति नियमे यामादेः कथं स्वामित्वसम्बन्धेन कर्डगतलं भारताबोधितलात तथाच ग्रामवानई पहमानहमित्यादिप्रतीत्य- नुपपत्तिरित्यत श्राह, 'ग्रामेति, 'मिद्धत्वेनेति संयोगादिना सम्बन्धेन मिद्धत्वेनेत्यर्थः, 'तविषयक स्ववमिति ननिरूपितस्वामित्वसम्बन्धेन तत्काम्यमित्यर्थः, 'तदेवेति स्वामित्वमम्वन्धेन ग्रामाधेवेत्यर्थः, 'तच' यामादि च, 'माधादेवेति स्वामित्वमम्बन्धेनैवेत्यर्थः, 'कर्टगतवेनेति वेदबोधितमम्बन्धेनेव ग्रामादे' कर्टगतत्वेनेत्यर्थः, कामनाघटकतया स्वामिल स्यापि वेदबोधितवादिति भावः । 'फलम्य शास्त्रदेशितफ- लस्य, साक्षात्सम्बन्ध इति भाम्बबोधितपरम्परैव सम्बन्ध इत्यर्थः । भन्येवं फल कचिदनुष्ठातरि क्वचिच्चान्यवेत्यनियमेऽतिप्रमग इत्युपमहरन् मिराकरोति, 'तस्मादिति, 'फलकामनेति यत्कर्मजनिकेति शेष, 'शास्वदेशितं फलमिति, तत्कमेणा जन्यत इति शेषः । यद्यपि नायं म, एतन्मने फलकामनाया एवाधिकारत्वात् । 'तश्चेति, स्वरुपसम्बन्धेनेति भाव । एवं फलम्यत्यादि दूषयति, 'काठंगतावेनेति । शाखदेशित पलमनु- उत्तरोत्सर्ग इत्युपसंहरनियमान्तरं दर्शयात, 'तस्मादिति, 'अतएवेति, ·शब्दास्यतुरीयखण्डेऽयूर्ववाद। ४५१ एव स्वर्गः फलं यागादेः स्वर्ग-पूतत्वादेश्च पिट-पुत्र- गतत्वेन काम्यत्वमिति श्राइ-जातेट्यादेः पिट-पुत्र- गतमेव फलं । एवञ्च मातापिनादिगतस्वर्गकामनया पुचादिना कृतं पुष्करिणीमहादानादिकं माता- पिचादिस्वर्गजनकमेव कामनाविपयस्वर्गसाधत्वेन तेषां श्रुतत्वात् । न हि स्वगतस्वर्गकामस्य कर्त्तव्यतां पुष्करि- ण्यादेविधिर्बोधयति तथा श्रुतेः, किन्तु वर्गकामस्य, नियमः स्वस्तगीन कृतगयाश्राद्धादौ पुचेतरपुतबादिकमुहिग्य कृते जातेश्यादौ च व्यभिचारात् तेषां संगतस्वर्गाद्यजनकलात्, तथापि तद्गतमेव शास्त्रदेमित फलमित्यम्य तदितरगतमास्त्र- देशितफलं तत्कर्मणा न जन्यत इत्यर्थ इति न दोषः । 'काम- नाविषय इति, स्वगतत्वेन कामनाविषयीभूतो यागादेः फलं वर्गः स्वगतएवेति योजना, 'स्वर्गसाधनत्वेनेति स्व-परमाधारणस्वर्ग- मात्रमाधनवेनेत्यर्थः, तेषां' पुष्करिणीदानादौनां, 'स्वगतेति खमा- यतस्ततत्वेन कामनेति भाव । 'यविपिरामिति, तथाच तत्र परगत. स्वर्गकामनैदाधिकार इति भावः । इतोऽप्यनुशातरोन्युत्मगं इति योध्यं । লম্ব ঘদ্বিপালা সন্নিহিনবিঘণমিনি ক্ষীয়মান সু योध्यत इति वाच्य । वर्गलेन तम्यापि बुद्धिविषयतया बुद्धिसनिधानस्याविपरी- पात् । गन्येवर्मातप्रसङ्ग येन केनचित् कृतस्य यम्य कचित् सर्ग- कामनया महादामादे पलोदय म्याप्तथाघ रागादिना परताव तत् सम्भवादुपोषवादिदुःखाननुभवप्रसङ्ग इति चेत्, न, यत्र सामान्यतोऽधि. कारमोधन विशेषतस्तबोधकं नामि सत्र वधावस्येयत्वात् अतएव परगत- ·१५ বধিসলামী स्वर्गथ स्वगतः परगतो वेति स्वर्गकामत्वमविशिष्एं, य- तेत्यामनेपदमपि कर्चभिप्रेत कियाफम्नमाषजनकत्वे, न च स्वर्गकामो दद्यादित्यादी, स्वगतस्वर्गकामनाया- पगनेत्यर्थः, 'नर्गकामलमविशिष्टमिति मातापिपादिम्बर्गकाममाया- अधिकारिविशेषतया युगतर्गकाममाययत्वमविशिष्टमित्यर्थः । मश्वेवं स्वर्गकामो यो तेस्यादावपि पिरम्वर्गादेः फनत्ये सब कथ- मात्मनेपदं स्यात्, “कभिमाये मियाफन ति सूघेण कार्टसमवेत- एव क्रियाफले मदिधामासघ हि कर्षभिप्राय इत्यम्य कत्तारम- भिति ममवतीति युत्याया कर्टममधेत इत्यर्थ इनि निमन्धभि- प्योण्यामादित्यस बाह, 'पोते ति, 'कभिप्रेतेति कर्ट ममवतेत्यर्थः, "कियाफातमात्रजनकत्व इति कियाफमानकत्वमात्र इत्यर्थः, तप ना करंगतफलाभिप्रायके पोते त्यायस्येव, न अकर्टगतफला- जनकले प्रात्मनेपदमिति भावः । परमपदन्तु परगतफलमाध- अमवाभिप्राये। नवं स्वर्गकामो दद्यादित्यादौ स्व-परमाधा- रएफसयोधके परम्मैपदमनुपपन्न मिति वाच्यं । तच हि परम्मैपदस्य लिडर्थमाचे तात्पर्य, न तु परम्मैपदार्थ नथैव गिटाचारादिति पक्षार्थितव दुर्गासवपाठाद्याचरन्ति । राभादोमा दुःखामनुभवस्य शुकतया कायलोभम्य पनाधिक्य हेतुलमित्यन्ये । नन्वेवं पतेति न स्यात् कर्टगतक्रियापन एवात्मनेपदस्मरणात् यतएव परार्थे पचतोति प्रदा रणं, अतएव यजेतेदामनेपदवलादपि पालम्य कगामितव प्रतीयत. इति हसौपटीकापि सहच्छत इथत थाइ, पनवेति । न च टोकाविरोध, तस्य मतान्तरस्वादन्यार्थवादा प्रत्युदाहरसमप्यनिष्शविषयकमेवेति । १५ ·४५३ शब्दाख्यतुरोयखण्डे ऽपूर्ववादः । अन्तरङ्गत्वादौत्सर्गिकत्वाच स्वर्गकामत्वेन स्वगतस्वर्ग- काम एवोच्यते सामान्ये बाधकं विना विशेषपरत्वे मानाभावात्। केचित्तु सम्यग्गृहस्थाश्रमपरिपालनस्य ब्रह्मलो- कावाप्तिः फलं श्रूयत इति जातेष्टि-पित्यज्ञयोरपि गृहस्थकर्मत्वेन तदेव फलमिति फलस्य कर्तृगामित्वे निगवः । 'वर्गकाम इति वर्गकामः पुष्करिणौं दद्यादित्यादा- वित्यर्थः, 'मामान्य इति । नन्वेवमग्निष्टोमादेरपि परगतवर्ग- कामनया कर्त्तव्यवापत्ति.। न च कर्तुरूपस्थितत्वात् स्वगतवर्ग एव तब शब्दार्थ इति वाच्यं । पुष्करिणौदानादावष्येवं तुल्यत्वादिति चेत्, न, तस्य स्वगतवर्गकामकर्तव्यप्रकरणे परिपठितत्वेन बाधक- सत्त्वादिति भावः । 'सम्यगिति ममस्तेत्यर्थः, 'ब्रह्मलोकावाप्तिः' मोक्षप्राप्तिः, 'तदेव फलमिति कर्वगतमिति शेषः । 'फलस्थति . - यत् ज्वलन्ति घि काठानि तत् किं पाकं न कुर्वत इत्यादावकत्रभिप्रायेऽपि तत्प्रयोगाभवमिति वाचं । तघात्मनेपदस्य प्रयोगसाधुत्वादित्येके । भिय- प्रयोगत्वमेवान समाधिरियन्ये । पत्तु पिढगतवर्गकामनया न कर्म फियते किन्तु पलमुत्पाद्य तस्मै दोपते "पुण्यदः पुण्यमाप्नोतीति वचनादिति, सन, उत्तरोत्या तथाले बाधकामावात् मतस्य खोकारामायेन सम्प्रदानत्वासिौ दानासिद्देय विष्ाये दधादित्यादी घ दानपर गौणं वेदवलादिह तु जीवने पुण्यदाने- वोपपत्तेमुरखापत्वे गधनाभावादिति दिक् । 'सम्बगिति समस्तेत्यर्थः । साई कपमुत्सर्ग इत्यत था, 'प्रातिसिकेति प्रत्येकेत्यर्थः । मनु सामन्या- ·88 तत्त्वचिन्तामणौ नियम एव, प्रातिस्विकफलाभिप्रायेणोत्सर्ग इत्याहुः ।। ननु यावन्नित्यपरिपालनस्य तत् फलं न तु काम्य- श्राबादेः, काम्यान्तर्भावे मानाभावात् यावतकाम्या- नुष्टानाशक्तश्च । यावच्छक्यानुष्ठानस्यापि नाचान्तर्भाव कामनाविरहादिनाप्यकरणात् यावन्नित्यानुष्ठाने तत्- फलाभावप्रसङ्गात् नित्यस्यैवावश्यकत्वेनोपस्थित्यान्व- याच । अपि च तैः कर्मभिः प्रत्येकमुत्पत्त्यपूर्व नैश्च परमापूर्व जन्यते इति न, गौरवान्मानाभावाच । शास्तौयक्रियायाः कर्टगतफलजनकले नियम एवेत्यर्थः, 'प्राति- खिकेति स्वर्गादिप्रत्येकफलेत्यर्थः । केषाञ्चिन्मत एव शकते, 'नन्विति, ननु यस्य कामनाविरहादकरण तस्य न भवत्येव तत्फल- मित्यरुचेराह, “याववित्येति यावबित्यमाचानुष्ठान इत्यर्थः, 'तत्- फलाभावेति ब्रह्मलोकाभावप्रमादित्यर्थः, तथाच सिद्धान्तव्याघात- इति भावः । 'श्रावग्यकलेनोपस्थित्यान्वयाचेति, नित्यघटितथावत्- कमीपस्थितौ यावनित्योपस्थितेरावश्यकत्वाञ्चेत्यर्थः, 'गौरवादिति अन्तिमक्रियामाचादेव तत्मम्भवेन पूर्व क्रियाया अपूर्वजनकत्वकल्पने गौरवादित्यर्थः, अन्तिमवनिर्वाहायेव पूर्वाशेषकर्मापयोगादिति भावः । ननु प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेत्यत आइ, 'मानेति, थकं सम्यक्रमदमेव मानमित्यत याह, 'यावत्काम्येति, तथाचानन्य गत्या सोच इति भाव ! एव सत्ययं दोष प्रत्याइ, 'यावन्नित्येति, नियं' त्यावश्यक, तेन मैमित्तिकस्यापि सङ्कहा, 'गौरवादिति व्यन्तिमक्रियामात्रात् ·४३५ शब्दास्यतुरीयखण्डेऽपूर्ववादः । किन्वन्तिमक्रियया परिपालनरूपक्रियान्तरेण वेति, न सर्व कर्म ब्रह्मलोकावाप्तिफलकमिति। मैवं। भग- वदुद्देशेन कृतस्य काम्यस्य नित्यस्य वा यस्य कस्यापि कर्मणः परिपालनाद्ब्रह्मलोकावाप्तिः फलं श्रुयत- इति जातेष्टि-पित्यजयोरपि तथा कृतयोस्तदेव फलं। तथाच भगवद्गीता "यज्ञायाचरतः कर्म कर्मग्रन्धि- 'परिपालनं' भगवत्समर्पणरूपकमान्तरं, 'तथा कृतयोरिति भगवदु- हेगेन कृतयोरित्यर्थः, 'तदेव फलमिति। न च तथापि भगवदुद्देन कृतयोतिरि-पित्यजयोः कनिष्ठफलजनकत्वाभावेन तचैव कर्ट- निष्ठफलजनकवनियमो व्यभिचारोति वाच्च । तयोरपि विधि- प्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपेणैव ब्रह्मलोकावाप्तिजनकजातीयत्वेन व्यभि- चाराभावात् विधिप्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपेण कनिष्ठफलजनक- जातीयत्वस्यैवोकनियमेन माध्यत्वादिति भावः । 'यज्ञायेति यज्ञो विष्णुः तदुद्देशेन कर्माचरतः पुरुषस्येत्यर्थः, 'कम्मग्रन्थिविलीयत- (१) ब्रह्मलोकावाप्तिफलजनकमितौति की। सत्सम्भवे क्रियान्तरहेसुत्वकल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु प्रामाणिकं गौरव- ममि न्यायमित्यत याह, 'मानेति । यद्यपि सन्ध्यावन्दनवत् सर्वकर्मा रत्नपातसम्बन्यो युच्यते, नदेपेलापूरिण, परमामूल्ये या सददेव र थक- धानेऽप्येक प्रयोगत्यं, तथापि काम्बान्तीवे मानाभाव इत्यादि दूपण एव तात्पर्यमित्याः । सध्यावन्दनेऽप्यन्तिमम्यैव प्रझलोकपाकवमित्यन्ये । परिपालनञ्च भगवत्समर्पयरुप कमान्तरमित्याशयः । 'भगवदिति, तथाच ·तत्वचिन्तामणौ बिलीयते। यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यच लोकोऽयं कर्म- बन्धनः"। इति, तच्च कर्म यन्नार्थतया प्रत्येकमेव तत्फलसमर्थ सम्बलनन्तु मङ्गलवदुपयुज्यते, अन्यथा एकप्रयोगस्य व्यवधानादसम्भवः, परिपालनन्तु कर्त्त- इति श्रात्यन्तिको दुःखनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः, 'यज्ञार्थादिति भग- वदुद्देशकृतकर्मभिन्ने कर्मणौत्यर्थः, 'कर्मवन्धनः' कर्मभिर्बध्यते दुःख- भागौ भवतीत्यर्थः । नन्वेवं भगवदुद्देशेन यस्य कस्यचित् कर्मणणे- इनुष्ठान एव ब्रह्मलोकावाप्तिः स्थादित्यचेष्टापत्तिमाह, 'तञ्चेति । मन्वेवं कान्तराचरणमनुपपत्रमित्यत अाह, “सम्बलनमिति कर्मा- न्तराचरणमित्यर्थः, 'उपयुज्यते' उपपद्यते, यथा साङ्गत्वमदया मगलान्तराचरणं तथावापि सागवाया कर्मान्तराचरणमित्यर्थः, 'अन्यथेति, यदि कर्मराशेरेव तत्फलं तदेत्यर्थः, 'एकपयोगस्येति एकस्य कर्मणोऽन्यकर्मकाले विनाधान फलासम्भव इत्यर्थः, प्रत्येका- पूर्वजन्यपरमापूर्वं च मानाभाव इति भावः । ननु परिपालन- रूपक्रियान्तरस्य तत्फलं न तु जातेध्यादेरित्यत श्राइ, 'परिपाल- नन्विनि, 'कतयमित्येवेति उत्कटफलकामनायतिरेकेण जातेया- दिरूपविहितकर्मण करणमित्यर्थः । भगवदुद्देशकतत्वं सम्यकत्वमिति भाव । 'यज्ञायेति, इज्यत इति यज्ञी विष्णु तत्प्रौलये, स च जगत्कर्ट भिन्न इति न तच प्रोतिर्विदा । तत्- समर्पणायेत्यन्थे, 'कम्भग्रन्थि' कर्मनितो धर्मोऽधम्मश, प्रथिन्धहेतु- वादित्यर्थः। 'महालवदिति, वधाच यथा वधानेकविनध्वंसस्नयात्राप्यनेक- ·४५७ शब्दाख्यतुरीयखडेऽपूर्ववादः । व्यमित्येव करणं। तदुक्तं “ददामि देयमित्येव यज्ञे यष्टव्यमित्यहमिति । यत्तु निषिद्धासम्बन्ध एव सम्यक्त्वं न तु विहित: मावानुष्ठानमिति । तन्न। यत्किञ्चिन्निषिद्धासम्बन्ध- स्याभावात् सर्वनिषिद्धासम्बन्धस्य सर्वत्र सुलभ- त्वादिति सम्प्रदायः। अब ब्रूमः । भगवदुद्देशेन कृतं किञ्चिदेव कर्म, सर्व काम्यं वा, सर्व नित्यं वा, सर्वमिति वा, नाद्यः यत्तु कर्त्तव्यताज्ञानमात्रात् जातेयादेः करणमित्यर्थ इति, तन, तावन्माचात् प्रवृत्त्यसम्भवात् । ननूत्कटफलकामनाव्यतिरेकेण विहितकर्मणां करणमेवामिद्ध- मित्यत आह, 'तदुक्रमिति जनकादिभिरिति भेषः । 'ददामि देयमित्येवेति उत्कटकामनाव्यतिरेकेणापि दानस्य कर्त्तव्यवादहं ददामि यागस्य कर्त्तव्यत्वादहं यने इत्यर्थः () निषिद्धासम्बन्धस्यासम्भवादिति क.। मालमित्याड । तच्चिन्त्यं मुक्वेर्नानात्वामावात् । सारूप्य-सालोक्यादिभेदात् तथालमित्येके । धन्ये तु एकस्य कर्मणस्तत्पलकावेऽप्यसाङ्गत्वशाया मङ्गलवत् कर्मान्तराचरणमित्यर्थ इत्याइ । ननु परिपालनरूपक्रियान्तरमेव तत्फलत्वेन श्रूयते न भातेश्यादौत्यत अाह, 'परिपालनन्विति, ‘एवकार; फलकामनायवच्छेदार्थः । तदुक्तं “यसझल्पितपलकाम्यकर्त्तारो हि हिरण्य- गर्भपदवीमवाप्यापरज्यन्त इति । न च फलकामना विना प्ररत्तिरेव न । 58 ·४५८ ताचचिन्तामणौ एकेनैव काम्येन नित्येन वा सानेन तथा कृतेन तत्- फलसिद्धौ बहुवित्तादिसाध्ये श्राडादावप्रवृत्त्यापत्तेः । नापरौ अश्यक्यत्वात् । न तुर्यः जातेध्यादेर्नित्यावा- भावात् । तस्मात् सम्यग्रहस्थाश्रमपालनस्य तत्फलं, सम्यक्वन्तु सामस्थमेव अतो गयाश्राद्धादेन ब्रह्म- लोकावाप्तिः फलमिति साधुक्तं “शास्त्रदेशितं फलं . 'विहितमावेति । 'मापदं यावदर्थक, 'एक वेति । न च माङ्गल गया तदाचरणमिति वाच्यं । साङ्गे धावधानेन सते- ऽयेकस्मिन् कर्मणि अपरानुष्ठानदर्शनादिति भावः । 'जातेध्यादे- रिति, तथाच जातियादावुतनियमो व्यभिचार्यवेवि भावः । 'सम्यक्कन्विति,(३) तदाश्रमविहितावश्यककर्मणामिति गेषः । देवा- देकस्याकरणे न भवत्येव तत्फलं । न च प्रत्येकजन्यापूर्वकल्पने (२) सामस्त्यमितौति ग.. स्यादिति वाच्यं । उत्कटंफलकामनानिषेधात् । 'एकेनैवेति, विशेषतः सासोक्यादिफलबोधकश्रुत्यादेरभावादेकेनैव तावत्सियापत्ते । तथापि चारपायासविषादिकमणैवोपपत्तो मजायासबहुलकम्मांकरणप्रसङ्ग । न धासागवाया तदिति वार्छ। सावधानं सारेऽपि कृतेऽन्यकर्मपलाद- गात्। 'सामस्त्यमेवेति, यावश्यककर्मणामिति शेष । तपाच तेषामेव कायमित्येव कृवानां ब्रझलोकावाप्ति पलं न तु जातथ्यादे । तत्र च विनियमनाविरहेण सन्यावन्दनवत् सर्वकर्मणामेव समलहेतुत्वमुत्माय- ·88 शब्दायतुरौयखण्डेऽपूर्ववादः । अनुष्ठातरीत्युत्सर्ग इति। तच्च फलं कचिद्दिधिवाक्य- श्रुतं वचिचार्थवादिकमिति । इति श्रीमद्गङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे अपूर्ववादः ॥ . गौरवमिति वाच्यं । मामाणिकत्वादिति भावः। 'कचिदिति यथा वर्गकामो वाजपेयेन यजेतेत्यादौ,(१) 'क्वनिचेति, अर्थवादस्त वेधा विधिमनिधिश्रुतो यथा “श्रात्मा ज्ञातव्यः न स पुनरावर्त्तत इति, क्वचिच विधिकल्पको यथा “तरति मृत्युमित्यादौ, तसिद्ध- मित्यर्थः। एतदुपलवणं क्वचिन्यायगम्यमपि बोध्यं यथा विश्वजिता यजेतेत्यादाविति ॥.1 • इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतुरीयखण्डरहस्यापूर्वदमिद्धान्तरहस्यं । (९) वर्गकामो राजसूयेन यजेतेत्यादाविति ग। पूर्बादिकल्पगमपि प्रामाणिकमित्युत्सर्ग एवेत्युपसंहरति, 'इति साधूक्त- मिति । 'क्वचिदिति खाराज्यकामो राजसूयेन यो तेत्यादौ। 'वचिति वरति म्रत्युमित्यादौ । इति प्रकाशः। r ·অফিলাসী अथ कार्यान्वितशक्तिवादः। नन्वर्थवादादौनां सिद्धार्थतया न प्रामाण्यं । का- यान्वित एव पदानां शत्यवधारणात् वृद्धव्यवहारा- अथ कार्यान्वितशनिवादरहस्यम् । प्रमशादर्थवादस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयितुं परमवमवतारयति, 'मन्वित्यादि। केचित्तु फलं कचिदार्थवादिकमिति पूर्वमुक्तं तवाधिपति, 'नन्नित्यादि, तथाचोपोहात एवात्र सङ्गतिरित्याइः। तदमत्, विष्येकवाकानापधार्थवादस्य नरपि प्रामा पाखौकारातमादायव सदुपपत्तेः। 'अर्थवादादौनामिति पटोऽस्ति घटोऽस्तीत्यादिवाक्यानां स्वरू- पाख्यानमाचपराणां काव्य-नाटकादौनाश्वेत्यर्थः, 'सिद्धार्थतयेति कार्य्यतावासकलिडाधसमभिव्यादतनयेत्यर्थः, 'न प्रामाण्य मिति न विमिशानुभवजनकत्वमित्यर्थः, किन्तु पदार्थोपस्थिति-तदसंसर्गा- ग्रामात्रजनकलमिति, अत्र गान्दत्वं कार्यवाप्रकारकज्ञानवृत्ति न वा शब्दप्रामानं कार्यत्वोपस्थापकपदनिराकाङ्क्षपदज्ञानवृत्ति न वा अनुमित्याधजनक घटपदजानं कार्यवानम्बितघटाउनुभव. जनक न वेत्यादयो विप्रतिपत्तय जहनीयाः । कुतो न प्रमाणं नदाइ, 'कार्यान्वित एवेति, प्रतिदिविधा एका कारणतारूपा, थार्थवादिमित्याक्षिपति, 'मन्विति । एतदेव कुत इयत याप, 'व्यव- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ६९ अन्या पदसङ्केतरूपा दयमेव स्मारिका शक्तिरिति गौयते, प्रकते च भक्तिपदं कारणतापरं यानुभाविका प्रतिरिति गौयते तथाच कार्यात्वान्वितघटभाब्दबुद्धित्वेन घटपदज्ञानत्वेनेत्यादिक्रमेण पदमात्राणां कार्यवान्वितस्वार्थबोध एव जनकलावधारणादित्यर्थः, शक्तिपदस्य स्मारकशक्तिपरत्वन्तु न सङ्गच्छते गुरुणा जातादेव घटादिपदानां स्मारकम त्यभ्युपगमात् । अतएव तन्मतेऽपि यज्यादि- पदात् स्मतिर्यागत्वादिरूपेणैव अनुभवस्तु लिङगदिपदसाचिव्यात् कार्यताविशिष्टस्यैव । किश्च घटादिपदानां कार्यात्वान्वितघटवादि- रूपेण स्मारकमायभ्युपगमेऽपि घटोऽस्तोत्याद्यर्थवादानां मामाश्य दुर्बारमेव घटादिपदात् कार्यवान्वितघटत्वादिरूपेण घटादेरुप- स्थित्या कार्यवान्वितघटोऽस्तीत्यादिरूपमाब्दयोधस्यैव सम्भवात् पदार्थोपस्थित्याकालाजानादिरूपमकतमामग्रीमत्त्वात् । न च भक्ति- पदस्यानुभावकशक्तिपरत्वेऽपि घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्याद्यर्थवादस्यले घटादिपदान कार्यात्वान्वितघटादिशाब्दबोध एव कुतो न जायत- इति वाच्यं । कार्यत्वोपस्थिति-घटादिनिष्ठकार्यत्वान्वयबुद्धिप्रयो- जकाकाहाज्ञानादिरूपकार्यवान्वयबोधसामग्रौविरहेण तदभावात् सामान्यसामग्रीसहिताया एव विशेषमामय्याः कार्योपधायकत्वात् । न च तथापि कार्यभावोऽस्तोत्याद्यर्थवादानां प्रामाण्यं दुर्वारमिति वाच्य। घटः कृतिसाथ इत्याद्यर्थवादवत्तस्यापि प्रामाण्ये दृष्टापत्तेः । न च तन्मते कार्यवान्वितघटादिशाब्दबोधाममिया कार्य्यता- वच्छेदके कार्यवान्वितविशेषणवैयर्थमव्यावर्तकलादिति वाच्यं। अव्या- वर्तकत्वेऽप्यविशेषदर्शिना बालेन प्रथमं तदन्तर्भावेणैव जन्यताया- ·र तत्वचिन्तामणौ स्टहौतत्वेन तदपरित्यागात् अन्यथा कार्यात्वान्विततत्तछाम्दबुद्धि- समपेक्ष्य लाघवात् तत्तछाम्दबुद्धिलमेव कार्यतावच्छेदकमित्य- स्यापि सुवचत्वात् । न च कार्यवान्वितबटशाब्दबुद्धिवं न कार्यत्व- विषयकघटशाब्दबुद्धिलं घटोऽस्ति पटमानयेत्यादौ विध्यर्थ-मि- द्धार्थयोः समूहालम्बनापत्तेः, नापि घटविशेयककार्यत्वप्रकारक- शाब्दबुद्धिलं तस्य कार्य्यतावच्छेदकले घटमानयेत्यादावपि घटा- दीनामन्वयवोधानुपपत्तेरिति वाच्यं । माहात्परम्पया घटविष- यितानिरूपितकार्यत्ववैशिष्यविषयितामालियाम्दयुद्धित्वस्य तत्त्वा- दिति ग्रन्यानुयायिनः । उच्छृङ्खलास्तु घटविषयकशाब्दबुद्धिवमेव घटपदादेः कार्य- तावच्छेदकं स्लाघवात, न तु कार्यत्वस्यापि तच प्रवेशः । न चैव- मर्थवादाघटादिशाब्दबोधो दुार इति वायं । तनये घटादि- भाब्दबोधस्य कार्यवान्वितस्वनियमेन कार्यवान्वितभाब्दबोधमा- भगौविरहादेव तच शाब्दबोधाभावादिति गुरुमतं परिष्कुर्वन्ति । यत्तु भाब्दमामान्य प्रति कार्यत्वप्रकारकज्ञानजनकमामपौत्वेन हेतुलानार्थवादाच्छाब्दबोध इति। तन्न । घटोऽस्ति पटमानयत्यादौ विध्यर्थ-सिद्धार्थयोः समूहास्तम्वनस्य दुरितापत्तः । केपितु घटगाब्दबुद्धिवेन भावात्परम्परया घटविषयिता- निरूपित कार्यत्वप्रकारिताकमान्दबुद्धिसामग्रौवेनेत्यादिक्रमेण हेतु- हेतमझावः पान्दवोधमाचस्यैव कार्यत्वमकारकतया कार्यवप्रका- रकबादम्तम्याव्यवनकले.पि. मिथार्थम्दान्ते, अमोथयारपाय का प्रवेश इत्यर्थ इत्याहुः।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ४६३ देव सवैपामाद्या व्युत्पत्तिः उपायान्तरस्य शब्द- व्युत्पत्त्यधीनत्वात् । तथा हि प्रयोजकवाक्योच्चारणा- नन्तरं प्रयोज्यप्रवृत्तिमुपलभमानो बालः प्रेक्षावदा- ननु घटपदादिज्ञानस्य कार्यवान्वितघटादिशाब्दबुद्धित्वं न कार्य्यतावच्छेदकमपि तु लाघवाघटादिशाब्दबुद्धिसमित्यत आध, 'व्यवहारादेवेति, 'शब्दव्युत्पपत्त्यधीनत्वादिति पञ्चम्यर्थ: समुदाये- ऽन्वेति, तेन यत इति लभ्यते, 'सर्वेषां' पुरुषाणं, 'श्राद्या व्युत्पत्ति- रिति प्रथमं पदत्वेन कार्यवान्वितशाब्दबुद्धिवेनेति क्रमेण सामान्यतः पदलावच्छेदेन कार्यत्वान्वितशाब्दबुद्धिजनकतायह इत्यर्थः । 'उपा- थान्तरस्येति विशेषतो घटादिपदानां घटादिशाब्दबुद्धिजनकता- ग्राहकस्येत्यर्थः, 'भब्दव्युत्पत्त्यधीनलादिति सामान्यतस्तादृशकार्य- कारणभावोत्तरकालीनलादित्यर्थः, तथाच प्रथमग्टहीतमामान्य- कार्य-कारणभावे कार्यत्वान्वितत्वस्य कार्यस्ववैभिध्यविषयता- भालित्वरूपस्य प्रवेशादिशेषकार्य-कारणभावे गुरोरपि तस्य प्रवेश- इत्यभिमानः । कथं व्यवहारात् प्रथमं पदलावच्छेदेन कार्यवा- चितशाब्दबुद्धिजनकत्वग्रहः कथं वा कार्य-कारणभावग्राहकस्य तदुत्तरकालीनत्वं तदुत्पादयति, 'तथा हीति, 'वाक्योच्चारणेति, घटमानयेत्यादिवाक्योच्चारणेत्यर्थः, 'प्रवृत्तिः' घटानयनादिगोचर- प्रवृत्तिः, "प्रेक्षावदिति प्रेक्षावदाक्योचारणस्य प्रेक्षावयवहारत्वेन हारादिति, 'उपायान्तरस्येति प्रसिद्धार्थपदसामानाधिकरण्य-वाक्यशेष- व्याकरण-कोषाप्तोपदेशोयमानादेरित्यर्थः। तदुक्तं "शक्तियह व्याकरणो.

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । ४६ देव सर्वेषामाद्या व्युत्पत्तिः उपायान्तरस्य शब्द- व्युत्पत्त्यधीनत्वात् । तथा हि प्रयोजकवाक्योचारणा- नन्तरं प्रयोज्यप्रत्तिमुपलभमानो बालः प्रेक्षावहा- ननु घटपदादिज्ञानस्य कार्यात्वान्वितघटादिशाब्दबुद्धिवं न कार्य्यतावच्छेदकमपि तु लाघवाघटादिशाब्दबुद्धिवमित्यत पाह, 'व्यवहारादेवेति, 'शब्दव्युत्पपत्त्यधौनत्वादिति पञ्चम्यर्थः समुदाये- ऽन्वेति, तेन यत इति लभ्यते, 'मषां' पुरुषाण, 'आद्या व्युत्पत्ति- रिति प्रथमं पदत्वेन कार्थत्वान्वितशाब्दबुद्धिवेनेति क्रमेण सामान्यतः पदत्वावच्छेदेन कार्यवान्वितशाब्दबुद्धिजनकताग्रह इत्यर्थः । 'उपा- यान्तरस्येति विशेषतो घटादिपदानां घटादिशाब्दबधीरणादि- त्यर्थः, तथाच व्यभिचारजानसत्त्वान्न प्रतिकारणताग्रह इति भावः। प्रवृत्तिगतविशेषस्य च तेनानवगमान्न विजातीयावृत्तिं प्रत्यपि हेतु- वग्रहसम्भव इति पदयं । नन्वेव कार्यत्वाचितज्ञानेऽपि व्यभिचा- रात् शब्दस्य न कारणता ग्टह्यत इत्यत आह, 'ज्ञाने चेति, 'ना- नोपायकत्वदर्शनादिति नानोपायकार्य्यतावच्छेद कसाक्षात्कारत्व-भा- दत्वादिरूपवैजात्यज्ञानादित्यर्थः, 'कार्य्यताज्ञानहेतुरिति, 'काऱ्या- तईि शब्दस्य ज्ञानद्वारा प्रतिहेतुत्वमस्वित्याशय निराकरोति, 'न चेति, 'पन्देति शब्दप्रयोज्यजातिमत इत्यर्थः, तथाच तत्र व्यभिचारादत्रापि ज्ञान. एवान्यथासिद्ध शब्द ! न च प्रत्तिविशेषे तस्य हेतुत्वं, सामान्यसामग्रोत- एवोमपत्ती तथा हेतुत्वकल्पने गौरवान्मानाभावाच्चेति भाव | तईि व्यभि- चारान ज्ञानेऽपि हेतुत्वं कल्पयेदित्याशयाच, 'ज्ञाने चेति, तथाचान्यया- . 58 ·तावचिन्तामणौ कल्पयति उपस्थितत्वात् पवादावापोहारेण क्रिया- कारकपदानां कार्यान्विततत्तदर्थेषु शक्तिं गृह्णाति प्रथमगृहीतसामान्यशक्त्यनुरोधात् । स्यादेतत्, यद्यपि सुव्यवहारादादी कार्यान्वितधौरनुमिता तथाप्य- वितमाचशक्त्यैव कार्यतावाचकपदसमभिव्याहारादा- वितेति माक्षात्परम्परया कार्यवान्वितेत्यर्थः, 'नत्तदर्थेषु' तत्तदर्थ- गान्दबुद्धित्वावच्छिन्नेषु, 'मति जनकता, 'मामान्यशक्त्यनुरोधादिति सामान्यकार्य-कारणभावे कार्यत्वान्वितत्वस्य प्रवेशादित्यर्थः । न च नावता कार्यान्वितज्ञानानिमिद्धावपि कार्यवान्चितज्ञाने भफ्रि- याता कार्यान्वितज्ञानस्याप्रवर्तकतया वालेन प्रवृत्त्या तद- मनुमानादिति वाच्य । कार्यान्विते मतिरित्यादिसर्वत्र कार्य- पदस्य भावव्युत्पत्या कार्य्यतापरतया कार्यवान्वितज्ञान एव नः सत्यभ्युपगमात् । ननु तनयेऽपि कार्यान्चितज्ञाने शक्ति: मा- मान्यकार्य कारणभाव एव कार्यवान्वितत्वस्य प्रवेश एव तदेव' नेत्यागते, 'यद्यपीति, 'अन्चितमात्रमत्येवेनि पदत्वावच्छेदेना चित- भाब्दबुद्धिवावच्छिन्नजनकत्वाभ्युपगमेनैवेत्यर्थः, 'अम्बितत्वं वैशिय- सिद्धान्वयादिना शब्दस्य पान हेतुत्वाइजात्याच न यभिचार इति भाव । विशिष्य शक्लियहार्थमाह, 'पश्यादिति, 'यावाय' सङ्कए, 'उदार' त्याग, माचित् 'उहापेति पाठ, 'कार्यान्वितेति । मम्बे कार्यान्वितघटत्यादिक भक्तादच्छेदकमिति घटपदादेतवारिसद पदार्थस्मति स्यादिति चेत्, म, धापरित्येके । वस्तुतस्तु यथा पदानामन्वितयानजनननिय मेऽप्यन्ध- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे शक्तिवाद । काङ्गादिमहिमा कार्यान्वितधीसम्भवात् न कार्यांश- ऽपि शक्तिः परम्परयापि शब्दस्य कार्यान्वितजाना- नुकूलत्वादापत्तौ अन्यथोपपत्तिरपि। अवश्यच्चा- काहादेः कारणत्वं का- शक्तावपि तयतिरेकाद. विषयकत्वं, एतच्चाव्यावर्त्तकतया नोपादेयमित्यनुपदं स्वयमेव व- ध्यते, 'कार्यान्वितधौषम्भवादिति कार्यत्वाचितधौमम्भवादित्यर्थः, 'न काऱ्यांशेऽपि न कार्यत्वांशेऽपि, 'भकिरिति कार्यतावच्छेदकतेत्यर्थः, गौरवादिति भावः । ननु प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेत्यत आह, 'परम्परयेति श्राकाशाज्ञानमहकारेणेत्यर्थः, 'अनुकूलत्वात्' अनुकूल- वसम्भवात्, उपधायकत्वसम्भवादिति यावत्, 'अर्थापत्तावन्यथोप- पत्तिरपीति अर्थापत्तिप्रयोजकान्यथानुपपत्यभावोऽपौत्यर्थः, तथा- चार्थापत्तेरेव प्रमाणतया तदसम्भवेन प्रमाणमपि तच नास्तीति भावः । ननु तवाकाशाज्ञानादेः पृथक्कारणत्वकल्पने गौरवञ्चेत्यत- आह, 'अवश्यञ्चेति, "आकाक्षादेः' श्राकाद्धाज्ञानादः, 'कार्यो माशे रूरूपसनौति शक्तिस्तधात्र कार्यान्वितत्वज्ञानजनननियमाभ्युपगमात् तव शक्तावपि तदंशे वरूपसतो सा व्याप्रियत इति न तथात्वमिति । मनु कार्याशे शक्ति विना कार्याध्वितधीन स्थादित्यन्यथानुपपत्या तदंश भक्तिकल्पनमित्यत बाह, 'परम्पत्येति । यद्यपि पदार्थस्मरणदारा ध्या- कालादिसहकारेणोभयमतेऽपि कार्यान्वितधौरिति पदस्यापि परम्परयैव तज्ञानानुकूलत्वं, तथामि कार्यानन्वितावान्तरवाक्यार्थज्ञानहारा तद्धी- रिति परम्परा, तन्मते तु कार्यान्वितज्ञान एवं पदसामर्थात् साक्षादेव ·तत्वचिन्तामो विताभिधानव्यतिरेकनियमात् । सति चाकाहादी कार्यव्यतिरेकदर्शनादन्विताभिधानव्यतिरेको न वा- प्यस्ति। अन्यथा गवादिपदानां व्यक्ताव शक्ति स्यात संस्कारादेव व्यक्तिलाभदर्शनान्न तथेति यदि तदा कार्यवाचकपदादेव कार्यान्वितलाभ इति किं शत्त्या, वृद्धव्यवहारे नियमतः कार्यान्वितज्ञानं तच दृष्टमिति तच शक्तिकल्पने व्यवहारे शब्दोप- माझावपति कार्यवम्य कार्यतावच्छेदकप्रवेशेऽपौत्यर्थः, 'कार्य- व्यतिरेकदर्शनादिति कार्यत्वान्वितज्ञानव्यतिरेकादित्यर्थः, 'अन्विता- भिधानव्यतिरेक इति मान्दवोधव्यतिरेक इत्यर्थः । 'अन्यथे दि प्रकारान्तरलभ्यार्थान्तर्भावणापि भप्तिकन्दने पौत्यर्थः, 'यशावेव' ध्यावपि, 'गमि: स्यादिति तव मते स्मारिका शनिः स्यादित्यर्थः, "संस्कारादेवेति जातिमनिज्ञानोद्दोधितायनिगोचरमस्कारादेवेत्य- थः, 'व्यक्तिलामदर्शनादिति व्यक्तिलाभमम्भवादित्यर्थः, 'किं गत्येति कार्यान्वित ज्ञानमित्यवान्तरवाक्यार्थबोधोऽपि कार्यान्धित विषयत्वनियत ए- वैत साक्षातत्वं । व्यतएव रूपिपूर्वकलक्षणास्यने अन्यकार एवं वक्ष्यति पथा पदभमानयेत्यत्र प्रथमं डार्थवाक्यार्थधौस्ततस्तदन्वितजन्मघौस्तदनु च तथाभूतजन्मनि पदपदार्यान्वयधो कार्यान्वितयुत्पत्त्यनुसारात् न तु सिद्ध 'पा-जन्म-कर्टवाना प्रथममन्वयधौरिति क्यमालोधयाम , तहतिरेका. दिति, सरूपसदाकाङ्गाहेतुत्वपक्षे 'मति चेति, सिद्धार्थेऽप्यन्वयबोधादि- त्याश्या "धन्यथेति उपस्थितवमानादेव पदि शक्तिकल्पमं प्रदेव, ·शब्दायतुरीयखण्डे शक्तिवादः । स्थापितेनैवान्वयवीधदर्शनाच्छब्दसन्निधेरेवान्वयबोध- हेतुत्वकल्पने हारमित्यादौ शब्द एवाध्याहियेत । क्व- चिदसम्पूर्णवाक्ये व्यवहारादाद्यव्युत्पत्तेः शब्दस- निधिय॑भिचरतीति चेत्, तर्हि, सिद्धार्थे ऽप्यन्वय- प्रतीतिदर्शनात् कार्यत्वमपि व्यभिचारि । न च तच लक्षणा, बाधकाभावात्। शक्तिकल्पनाभिया ह्यन्यच किं कार्यत्वांमान्तर्भावेणानुभावकशक्तयेत्यर्थः, 'शब्दसन्निधेरेवेति शब्दजन्यपदार्थोपस्थितरित्यर्थः, 'शब्द एवेति, लमतेऽपौति शेषः, तथाच तवापमिद्धान्त इति भावः । शकते, 'कचिदिति, 'अम- म्पूर्णवाक्ये असम्पूर्णवाक्येऽपि, मकलाग्ययप्रतियोग्युपस्यापकपदाभावे- ज्योति यावत्, 'प्रायव्युत्पत्तेरिति, श्राद्यव्युत्पत्तिस्थानेऽयोति शेषः, 'सिद्धार्थे पोति कार्यचोपस्यापकलिङाद्यममभिष्याहतवाक्यादपो- त्यर्थः, 'कार्यत्वमपीति कार्यात्वान्वितत्वमपौत्यर्थः, 'व्यभिचारौति शाब्दबोधत्वाव्यापकमित्यर्थः । 'लक्षणेति कुत्रचित्पदे कार्यत्वेम लक्षणेत्यर्थः, 'बाधकामावादिति स्वमालयान्वयबोधे बाधकाभावादि- मन्वन्वितशाब्दबुद्धावष्यनुभावकशक्तिकतनारूपगौरवमेव माधकमन्यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदादेरपि तौरे लक्षणा न स्यात् तौरे स्मारकशक्तिकन्पनागौरवरूपवाधकादेव तच तौरे लक्षणभ्युपगमादित्यत आह, 'शक्तिकल्पनेति शत्यन्तर- त्यर्थः । तब त्वम्मत इति शेषः। 'व्यध्यानियेति, वन्मतेऽपौति शेषः, 'भक्तीति माय- न्तरेत्यर्थः । ननु प्रथमं शक्तियइस्योपजीव्यत्वात् नबिरोध एव वाधक इति ·तत्वचिन्तामयो. लक्षणानुमता इह तु लघीयस्या उभयसाधारणपदा- र्थमावशक्त्या मुख्यस्यैवोचितत्वात् । किञ्च कार्यवा- चिलिङादीनां श्राकाहाद्युपेतपदार्यान्वितस्वार्थबोध- कत्वमवश्यं वाच्यमतो विशेपात् पदान्तराणामपि तथात्वमस्तु लाघवादिति । मैवं । व्यवहारहेतुतया- कन्पनेत्यर्थः, 'उभयसाधारणपदार्थमाच शत्यति एकयैव कार्य- लान्वितगाब्दबुद्धि-तदनवितभाब्दाभयमाधारणान्वितपदार्थशा- ब्दबुद्धिस्वरूपधर्मावच्छिन्नेऽनुभावकाशयेत्यर्थः, सिद्धार्थस्यले शाब्द- बोधापनेरिति शेषः। 'कार्यवानौति कार्यववाघौत्यर्थ , 'स्वार्थ- बोधकत्वं स्वार्थवोधकमात्वं, 'अवश्यं वाच्यमिति, कार्यवान्वया- सम्भवेन कार्यवान्वितस्वार्थबुद्धौ तस्य रायमम्मवादिति भावः । इदश्च स्वमतानुसारेणोक जन्मते लिडादे. कार्य धर्मिणि भत्तया कार्यत्वान्वितस्वार्थबोधकत्वस्य लिडादेरपि सम्भवादिति ध्येयं । केचित्तु कार्यान्वितस्वार्थबोधे भक्तिरिति भ्रमेण दूषणमाह, "किञ्चेति, 'अवश्यं वाचमिति, कार्य कार्यान्वयामम्भवेन कार्या- वितस्वार्थबुद्धौ तस्य भत्त्यसम्भवादिति भाव इत्याहुः । 'लाघवादिति पदभेदाच्छतिभेदाभावेन लाघवादित्यर्थः । 'स्यादेतदितिपूर्वपचे समाधत्ते, 'मैवमिनि, 'माचात्कारपसमिति लक्षणा स्यादित्यत याच, किञ्चति, कार्यकाचिनि कार्यान्विते शक्तिकल्प. नेऽनन्वय एवेति व्यभिचारात् प्रथममेव कार्यान्वितेन शक्तियहो भूतो वाये ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शक्तिवादः । ४७१ का- नुमिते हि कार्यान्वितज्ञानेऽन्वय-व्यतिरेकाभ्यां शब्दस्य साक्षात्कारणत्वमवधारयति न परम्परया, साक्षात्त्व- स्यौत्सर्गिकत्वेन तत्सम्भवे परम्पराया अन्याय्यत्वा- दिति तवैव शक्तिं कल्पयति नान्वितज्ञाने पदार्थज्ञाने कार्यान्वित भाब्दबुद्धिलावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्व- मित्यर्थः। 'न परम्परयेति। नन्वन्वितशाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नकार्य्यता- प्रतियोगिककारणतां कल्पयित्वा कार्यवाचकपदममभिव्याहारादि- वन कार्यत्वान्वितभाब्दबोधलाभ इति कल्यत इत्याह, 'माक्षात्त्व- स्यौतमर्गिकत्वेनेति बाधकाभावे मति कार्य-कारणभावग्रहदशायां कार्यत्तितयोपस्थितत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वव्याप्यत्वेनेत्यर्थः, येवान्वितशाब्दबुद्धित्वेन कार्यत्वमकल्पयित्वेति शेषः, 'तत्सम्भवे' कार्य- वान्वितशाब्दबोधोपपत्तिसम्भवे, ‘परम्पराया इति कार्यतावाचक- पदसमभिव्याहारादेरित्यर्थः, सहकारित्वकल्पनाया इति शेषः । उपसंहरति, 'दूतौति, "तत्रैवेति कार्यात्वान्वितशाब्दबुद्धिवावच्छिन्न- एवेत्यर्थः, 'नान्वितज्ञान इति नान्वितशाब्दबुद्धिवावच्छिन्न इत्यर्थः, वैशिध्यविषयत्वरूपस्यान्वितत्वस्यांशस्याव्यावर्तकतया व्यर्थवादाह, 'प- त्याज्य इति भावः । 'शब्दस्येति, पदार्थस्मरणव्यापारादिविशियस्येति शेषः। व्यन्यथा मरणद्वारा हेतुत्वे साक्षात्त्वानुपपत्तेः उक्तरीत्या साक्षात्परम्परे योध्ये। यत्तु कार्यवाचिपदसमभिव्याहारात् तल्लामो न्यायमते परम्परेति, तन्न, परमतेऽपि तत्समभिव्याहारस्यापेक्षणात् अन्यथा कार्यान्वितशक्तावपि सिद्वार्थान्वयवोधस्य दुर्वास्त्वात् । व्यवहारोपपादकतावच्छेदककार्या- पितज्ञानत्वावच्छेदेन कारणत्वमेव साक्षात् कारणत्वमिहेत्यन्ये। 'तत्रैवेति, ·०७२ तत्वचिन्तामणौ वा, श्रप्रवर्तकतया प्रत्त्या स्वकारणत्वेन तयोरनुप- स्थापनात् । न चान्वितन्नानशक्तावपि परम्परया का- र्यवधीः सम्भवतीत्यर्थापच्या सैव कल्प्यतां लाघवात् न तु विशिष्टजाने शक्तिरन्धलभ्यत्वात् इति वाच्यं । अापत्तेः साक्षादुपपादकमाविषयत्वेन न्यूना- दार्थज्ञाने वेति शाब्दबुद्धिवावच्छिन्ने वेत्यर्थः । ननु बाधकामाने मत्युपस्थितरूपस्य कार्यतावच्छेदकमध्यायले प्रश्ते तु गौरवमेव वाधकमित्यत आह, 'अप्रवर्तकतयेति, 'तयोः' अन्वितजानत्वा- वच्छिन्न पदार्थजानत्वावच्छिन्नयोः, युगपदुपम्यित्या न लाघव-गौर- वावकाश इत्यभिमानः । कार्यवान्वितशाब्दबुद्धित्वमध्येऽचिमणाब्द- बुद्धिव-गाब्द गुद्धिलयोरपि प्रवेशायुगपदुपस्थितिरस्येवेति सिद्धान्ने स्वयमेव वक्ष्यत इति नामङ्गतिः । गौरवं बाधकमुद्धृत्य अन्यलम्यान्न बाधकमाना निराकरोति, 'न चेति, परम्परया' कार्यवाचक- पदसमभिव्याहारादिना, 'अर्थापत्त्येति कार्यत्वादुभयशाब्दबुद्धिजन- कवं विना दारान्तररहितस्यास्य प्रवर्तकतानुपपवेत्यनुपपत्तिकरण- कार्थापत्त्येत्यर्थः। 'मैव' अन्वितज्ञानवावच्छिन्ने भफिरेव, न तु प्रथमोपस्थितवलाघवात् "विभिटज्ञाने' कार्यत्वान्वितज्ञानलावचिन्ने, (७ सम्भवतीत्यन्वित ज्ञान एवं पर्यापण्या शक्ति कख्या लापवाव नतु कार्यवाऽप्यन्यतो सभ्यत्वादिति का। प्रथमशेतमाशालारणतारक्षार्थमिसि भाव । 'साक्षादिति साक्षादुस- ·शब्दायतुरोपखण्डे शक्तिवादः । ४७३ धिकाग्राहकत्वात् साक्षादुपपादककार्यान्वितज्ञाने)- शक्तिः कल्प्यते लिङादीनां शतरल्पनात् अन्यलभ्यत्व- तकस्याप्यभावात् वा श्राद्यव्युत्पत्तेर्विचार्यत्वात्। किञ्च पत्तिकारणतयोपस्थित कार्यान्वितज्ञानमपहायानु- , 'शक्तिरिति योजना, 'साक्षादुपपादकेति प्रमति वाधके यद्धर्म- विशिष्टजनकत्वं विना अनुपपत्तिज्ञानं तद्धर्मावच्छिन्नकार्यतामति- योगिककारणताविषयत्वेनेत्यर्थः, 'न्यूनाधिकेति, तद्धर्माघटकौभूत- यत्किञ्चिद्धर्मानन्तर्भावेण तदघटकीभूतधर्मान्तर्भावेण कारणत्वा- याहकवादित्यर्थः, 'साक्षादुपपादकेति अनुपपत्तिज्ञाने जनकतांथे माचाविशेषणतया भासमान इत्यर्थः, 'कार्यान्वितज्ञाने' कार्यवा- वितशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्ने, कार्य्यत्वान्वितवैशिध्यविषकशाब्दबुद्धिवा- वच्छिन्ने इति यावत्, 'कल्य्यत इति अर्थापत्त्या विषयौक्रियत- दत्यर्थः। नन्वनन्यलभ्यत्वज्ञानमेव बाधकमस्तीत्यत श्राह, 'लिडा- दौनामिति, भक्तरकल्पनादिति बालस्य कार्यत्वे शोरज्ञानादित्यर्थः, "श्रन्यलभ्यत्वतर्कस्थापौति लिडादिसमभिव्याहाररूपान्यलभ्यत्वप्रति- सन्धानरूपस्य बाधकस्यापौत्यर्थः । कार्यत्वान्वितज्ञाने कल्पने परोकगौरवादिति बाधकमुद्धृत्यान्वितज्ञानातिकल्पनात्मक बाधकमाइ, 'किञ्चेति, 'शक्तिकल्पनमिति शत्यभ्युपगम इत्यर्थः, (९) साक्षादुपपादककार्यत्वान्वितज्ञान इति का। (१) अन्यलभ्यत्वतर्कस्याप्यसम्भवादिति क० । मादिका कार्यान्वितज्ञानशक्तिः कल्येवेत्यर्थः । यदा व्यवहारसाक्षादुप- 60 ·908 सवचिन्तामणे पस्थितान्वितज्ञानमा शक्तिकल्पनमयुक्तं हेत्वभावा- दुपस्थित्यन्तरे च गौरवात् । अथ कार्यान्वितजा- नोपस्थितावप्यन्वितन्जानमप्युपस्थितमिति लाघवात् काऱ्यांशमपहायान्विते शक्तियतामिति चेत, न, जाने हि पदानां शक्तिः शक्यत्वान्नार्थेषु, अन्यच्च का- यान्वितन्त्रानं अन्यदेवान्वितजानं विषयभेदेन ज्ञान- "हत्वभावादिति उपस्थित कार्यवान्वितजानपरित्यागे हेत्वभावादि- त्यर्थः, 'उपस्थित्यन्तरे चेति अन्चितगाब्दज्ञानम्योपस्थित्यन्तरकल्पने चेत्यर्थः, 'अन्विते' अन्वितजानवावच्छिन्ने, वैशियविषयकशास्दजा- नत्वावच्छिन इति यावत्, 'पहिरिति कारणतेत्यर्थः, 'सत्यवादिति ज्ञानस्यैव पदकार्यवादित्यर्थः, 'नार्थ स्विति नान्वयेम्वित्यर्थः, अन्वयाना शक्यत्व एवं कार्यवान्वितज्ञानस्योपस्थितिदशायां कार्य- बांगवदन्वयांशस्थाप्युपस्थितत्वात्तचैव प्रक्रियह इति सुवचं स्यादिति भाव) । मनु ज्ञानस्य पाक्यवेऽपि कार्यवान्वितजानस्योपस्थिति- दशायर्या अन्वित मान्दजानस्याऽयुपस्थितत्वात्तचैव शक्तिया इति सवमित्यत आह, 'अन्यथेति, कार्यान्वितजानमित्ति कार्यवान्वि- (१) तथाध विशियस्यातिरिक्तत्वेऽपि विशेषण विधेयोपस्थिति विना ना. तिरिक्तविधियोपस्थितिरिति भाव । धन्यथा तादृशविशिएविषयक- ज्ञानोपस्थितिकाले यन्वयाधुपस्थित्यनियमेन कथमषु भक्तिकल्पनस्य सुवचत्वं सहछत इति । पापले कार्यान्वितमाने व फस्येनेत्यर्थः, 'हेखमावादिति उपस्थिति।

·शब्दास्यतुरोखण्डे शक्तिवाद' । 891 । भेदात् । तदुक्तमभाववादे अन्यद्भूतलजानमन्यच्च घटवद्भूतल जानमिति अन्वितज्ञानमुपस्थाप्य तत्र शक्ति- ग्रह इति गौरवमेव । लघुनि शक्ये सम्भवत्यन्यलभ्यं गुरु न तथेति चेत्, न, युगपदुपस्थितौ तथात्वात्। न च तस्याप्यनुपस्थितिः, पुरुषविशेषदोषात, सर्वैरेवा- . तत्वविशिष्टशाब्दज्ञानमित्यर्थः, 'अन्वितज्ञानमिति अन्वितखविशिष्ट- शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, 'विषयभेदेनेति विशेषणभेदेनेत्यर्थः, विशिष्टस्यातिरिक्तवादिति भावः । 'घटवद्भूतलज्ञानमिति घट- प्रकारकत्वविशिष्टभूतलज्ञानमित्यर्थः। 'अन्वितज्ञानमिति अन्वित- शाब्दज्ञानात्वावच्छिन्नमित्यर्थः । अन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धान-गौरवज्ञानयो- धिकलसुद्धत्य स्वरूपसतोस्तयोर्वाधकलमागका निराकरोति, 'स्वधू- नौति वस्तुगत्या लघूनि धर्मे इत्यर्थः, 'शक्ये' शक्यतावच्छेदके, का- यंतावच्छेदक इति यावत्, 'अन्यलभ्यमिति, वस्तुगत्येत्यादि, 'युग- पदुपस्थिताविति कार्य कारणयप्राक्काले वास्तविकलघु-गुरुधर्म- इयोयुगपदुपस्थितिमत्त्व एवेत्यर्थः, 'तथास्यादिति वास्तविकलघु- धर्मस्य शक्यतावच्छेदकले सम्भवति गुरोरतथावादित्यर्थः, यथा- श्रुते पौनरुक्त्यापत्तेः । तस्यापति अन्वितज्ञानवावच्छिन्नस्यापी- त्यर्थः, 'अनुपस्थितिः' कार्य-कारणभावयहाक्कालेऽनुपस्थितिः । रूपहावभावादित्यर्थ , 'दोषादिति, 'न चेति सम्बन्ध, तन हेतुमाइ, 'सबै- रिति, 'सर्वपदानामिति । नन्वेवं कार्यान्वितशक्तो कार्यान्वितत्वेनैव पदा- थोपस्थितिपक्षे सिद्धार्थेऽपि विशेषणौमूतकार्यमादाय कार्यत्वविशिरधौ- ·१०६ सावचिन्तामंगो द्यव्युत्पत्तौ तथानवगमात् । तथापि न कार्यान्विते शक्तिः कार्यवाचिलिङगदीनां व्यभिचारादिति चेत्, न, सर्वपदानां कार्यत्वविशिष्टधीजनकत्वात् । तच्च कर्यान्वितस्वार्थप्रतिपादकतयेतरान्वितस्वार्थकार्यप्रति- पादकतया वेति । एवञ्च कार्यान्वितव्युत्पत्तौ सत्या- 'पुरुषविशेषदोषादिति पुरुषदोपविशेषयकोरित्यर्थः, तथाच कस्यधि- दुपस्थितिरस्त्येवेति भावः । पुरुषसामान्यस्यैव तदुपस्थितिर्नास्तीति समाधत्ते, ‘मब्वैरिनि, 'प्राद्यव्युत्पत्तौ' श्राद्यव्युत्पत्तिकाले। कार्या- 'वितस्वार्थबोधशक्तिभमेण भरते, 'तथापीति, पदमावस्येति शेषः, 'कार्यान्विते भक्तिरिति कार्यान्वितखार्थबोधमिरित्यर्थः। 'व्यभि- चारादिनि, कार्यान्वयासम्भवेन तेषां कार्यान्वितखार्थवोधा- जनकत्वादिति भावः । श्रम निराकरोति, 'मीपदानामिति, 'का- र्यत्वविशिष्टधीजनकलादिति कार्यान्ववैशिध्यविषयकशान्दधौजनक- वादित्यर्थः। तच्च तादृशभाब्दधौजनकत्वञ्च, 'कार्यान्वितेति इतर- पदार्थोपस्थापितकार्यात्वान्वितेत्यर्थः । 'स्वार्थकार्येति स्वीपस्यापित- कार्य्यत्वविशिएकार्यप्रतिपादकतया चेत्यर्थः, 'इतरान्वितेति ख- रूपकथनं। ननु पदमावस्यैव कार्यवान्विताब्दज्ञाने गती निरा- काझेऽपि कुतो न तादृशोध इत्यत आह, 'एवञ्चेति, 'व्यभि- जनकत्वमस्तु । न च कार्यवाचिलिडादिपदाभावात् न लौरिति वाच्यं । कार्यत्वोपस्थित्यर्थ हि तदपेक्षा सा च सिद्धार्थादेव जाता, तथापि.च. तदपे- 'क्षाया कार्यस्याध्याहारेण लक्षणया वोपस्थितौ तदिभिरधोर्न स्यात् खो- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । १७७ मनाकाझादौ व्यभिचारादाकाझादेरुपाधित्वं । तथा- चोपजीव्यप्रथमभाविकार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुरोधेन वि- ध्यश्रुतावपि कार्याध्याहारः, क्वचिल्लक्षणा क्वचिद- संसाग्रह इति सिद्धार्थेऽन्वयमतीतिदर्शनादुत्तरकाल- मन्वितमात्र शक्तिरेव कलप्यतां, प्राचीनकार्यान्वित- जानं वाध्यतामित्यप्यत एव निरस्तं । पूर्वकल्पनातः चारादिति अन्वयव्यभिचारादित्यर्थः, 'उपाधित्वमिति कारणीभूत- ज्ञानविषयत्वरूपं प्रयोजकबमित्यर्थः । 'उपजीव्येति क्रिया-कारकप- दानां विशेषतस्तत्तदर्थज्ञानमनिग्रहोपजीव्येत्यर्थः । अस्योपजीव्यत्व एव मानाभाव इति सिद्धान्ते स्वयमेव वक्ष्यते इत्यदोषः। 'प्रथमभावौति प्रथमोत्पनेत्यर्थः, 'लक्षणा' कार्य लक्षणा, 'असंसर्गति या पदार्थो- पस्थितिस्तदसंसर्गायह इत्यर्थः, "सिद्धार्थ इति सिद्धार्थवाक्यस्यान्वय- प्रतीतिजनकतादर्शनादित्यर्थः, 'अन्वितमात्र इति अन्वितशाब्दज्ञान- मात्र इत्यर्थः, 'कार्यान्वितज्ञान' कार्यवान्वितशाब्दबावच्छिन्नजाने शक्तिज्ञान, 'बाध्यतामिति अप्रमात्वेन कल्प्यतामित्यर्थः। 'उत्तरका- कृतश्चानुपदमेव तथा। किश्च कार्याभाव इत्यादिशब्दोऽपि तन्मते प्रमाणं स्यात्, यत्राज', प्रवृत्तिहेतुज्ञान एव व्युत्पत्तिग्रहाच्यादृशकायंत्वोपस्थित्या तथा निर्वहति तादृशस्य प्रयोजकत्वं प्रकृते तु न तथा । यदा घयममि दोषस्तन्मते बोध्य इति, 'उपाधित्वमिति प्रयोजकत्वमित्यर्थ , यत्र न तथा तात्पर्य्ययहस्तवासंसर्गायद इत्याह, 'क्वचिदिति । ननु पूर्वमपि भ्रमज्ञान- भन्यथासिद्धत्वेनोत्तरेण बाध्यत एवेत्यत्रापि तथा स्यादित्यत चाइ, 'अनन्य- थेति, 'उपनौव्येति, कार्यान्वितव्युत्पत्तिमुपनीय सिद्धार्थेऽन्वयप्रतौविरिति ·80 तापचिन्तामयो कल्पनान्तरप्रसङ्गात् उत्तरकालभाविसिद्धार्थप्रयोगस्य लक्षणादिभिरप्युपपत्तेः अनन्यथासियत्वाभावेन प्रा- चीनचानावाधकत्वात् उपजीव्यव्याघाताच । अथ सिद्धार्थेऽपि व्युत्पपत्तिः सम्भवति तथाहि उपलब्धचैत्र- पुषजन्मा बालस्तादृशेनेव वाताधारण समं चैत्र- समीपं गतथैव पुचस्ते जात इति वाताहारवाक्यं शृण्वन् चैवस्य मुखप्रसादं गृहन् श्रोतुईमनुमि- नोति, हाच तत्कारणं पुचजन्मज्ञानं कल्पयति, उप- लभावीत्यादि 'प्रवाधकवादित्यन्तमेको ग्रन्थः । 'मिद्धार्थप्रयोगयति सिद्धार्थकवाक्यजन्यशाब्दबोधस्येत्यर्थः, 'लक्षणादिभिरिति कार्येण लक्षणादिभिरित्यर्थः, 'अनन्यति शाब्दज्ञानवावच्छिन्न गत्यभावं विनाऽनुपपनस्वाभावेनेत्यर्थः, 'अवाधकत्वादिति अप्रामाण्याजापक- बादित्यर्थः, 'उपजीव्यव्याघाताचेति प्राचीनशानबाधोपजीव्यस्य मिवाऽन्वयप्रतीनिदर्शनस्यामिद्धेश्वेत्यर्थः, यथाश्रुते कार्यान्वित- व्युत्पत्तेः सिद्धार्यान्वयप्रतीतिदर्शनानुपजीव्यतया अमङ्गत्यापत्तः । 'मिद्धार्थ पौति कार्यवाविषयकज्ञानेऽपौत्यर्थः, 'युत्पत्तिरिति प्रथमजनकताय इत्यर्थः, तथाच प्रमावानुरोधादर्थतः शाब्दबाव- छिन्न एव पदानां निरभ्युपेयेति भावः । 'तादृशेनेव' उपलब्धच- तन्मूजिकान्वितशक्तिकल्पना न बाधत इत्यर्थ । 'यथेति, तथा कार्या- न्वितशत पनौव्यवमिति न तयाघातो न वा कल्पान्तरप्रसा इति भाव । 'यशक्यत्वादिति, व्यभिचारादिति भाव । ननु परिपोषाद्वोध्यमत चाह, ·शब्दायतुरीयखण्डे शक्तिवादः । स्थितत्वादुपपादकत्वादान्योपस्थितौ गौरवाच्च तच वा- क्यस्य कारणतां कल्पयति लाधवादिति चेत्, न, हर्पहेतूनां वहूनां सम्भवात् हर्पण लिङ्गेन पुषजन्म- ज्ञानस्य बालेनानुमातुमशक्यत्वात् प्रियान्तरज्ञानस्य परिशेषयितुमशक्यत्वाच्च । अथ पुचजन्मज्ञानाव्यभि- चारिद्धिश्राद्धादिक्रियाविशेषदर्शनात् पुत्रजन्मज्ञाना- नुमानमिति चेत्, तर्हि पुषस्ते जात इति वाक्यं तत् पुत्रजन्मनैव, 'उपस्थितत्वादिति पुत्रजनन एव उपस्थितत्वादित्यर्थः, 'उपपादकत्वादिति पुत्रजन्मज्ञानस्य हर्षोपपादकवादित्यर्थः, 'तर' तस्मिन् कार्यात्वाविषयकपुत्रजन्मज्ञाने, तत इत्यादिः। 'लावादिति, कारणान्तरकल्पने गौरवादिति भावः । 'हर्षदेवनामित्य शक्यत्वा- दित्यन्तमेको ग्रन्यः, "हर्षेण लिङ्गेनेति, व्यभिचारादिति भावः । ननु मियान्तरज्ञानाभावकालौनो हर्षो लिङ्ग स्थादित्यत श्राह, 'प्रियेति, “परिशेषयितुं' निरसितुं, तदभाववत्वेन निश्चेतमिति यावत्, तथाच विशिष्टहेतोरञानलक्षणामिद्धिरिति भावः । इदच समाधिभौकादुक्तं । वस्तुतस्तु पुत्रजन्यज्ञानानुमानेऽपि तस्य कार्य- खाविषयकवे मानाभाव., कुवचित्पदे लक्षणादिना तत्र कार्यव- विषयकलस्थासम्भवादिनि शेयं । 'वृद्धिश्राद्धादौति दृद्धिश्राद्ध- 'प्रियान्तरेति, परिशेषयितुमिति निरसितुमित्यर्थः। यदा प्रियान्तरज्ञानस्य सम्भवेन पुत्रजन्मज्ञानस्य परिशेषयितुमिति पूरयित्वा व्याख्येयं । यन्य- ·सत्यचिन्तामणौ क्रियाकर्मव्यपरमेवेति कार्यान्वितजामजनकत्वमेव तस्य प्रथमतो गृह्यते उत्तरकालं पुत्रजन्मज्ञानानुमानमिति न वुत्पत्तिः कार्य जहाति, यचापीह सहकारतरौ मधुरं पिको रौनौति प्रसिद्धार्थ पदसमानाधिकरण्यादि- भिर्युत्पत्तिस्तत्रापि व्यवहाराधौनव्युत्पत्तिपूबिका का- र्यान्वित एव युक्ता पिकपदशक्तिः, पूर्व नावड़तेति घेत, न, तत्र पिकमानयेत्यादौ कस्यचित् कार्यान्वित- विशेषादित्यर्थः, 'तौति यदि पुचस्ते जात इति वाक्य श्रवणानन्तरं वृद्धिश्राद्धादिक्रियादर्शनं तदेत्यर्थः। ननु पमिद्धार्थकपदमामानाधि- करण्यग्टदौतस्मारकाक्तिकपिकादिपदस्य कार्यवाविषयकशाब्दबो- धजनकखान्न पदमात्रस्य कायंत्वान्वितज्ञाने शक्तिरित्यत आह, 'यवापीति, पिकादिपद इति भेषः । महकारतस्थ श्राघवचः, 'पिको रौतौति, प्रचापि पिकपदवाच्ये लक्षणेति, 'मसिद्धार्थ- पदेति तादृशामिद्धार्थकयोधस्य विलक्षणमधुररवकटव-पिकपद- वायत्वसामानाधिकरण्यज्ञानादिभिरित्यर्थः, 'व्युत्पत्तिरिति उप- मानविधया कोकिल्लत्वादिविशिएसारिकायाः प्रकीरित्यर्थः । वापि सिद्धार्थे व्युत्पत्तिमामा निराकरोति, 'यबापौति । यद्यपि 'उपा- यान्तरस्येति प्रागुक्तं तथापि प्यधिकवचनाय पुनराशक्तिमिति ध्येयं । यद्यपि पिकपदायिनवधारणेऽपि सहकारादिपदयुत्पत्तिमूळकतगपि तथा यूज्यते तथापि अभ्युपगमरीत्या समाधत्ते, 'तप्रापीति, 'कस्यचिदिति प्रयो- ·शब्दास्यतुरोपखण्हे शक्तिवादः । ३९ एव व्युत्पत्तेः, उपजीव्यजातीयतया च तस्या बलवत्त्वं । किच्चेदमपि कार्यान्वितज्ञानशक्तं पदत्वादिति सामा- 'तथापौति, सा भनिधौरिति शेषः, 'व्युत्पत्तिपूयिकेति पिक- पदनिष्ठकार्यवान्वितपिकानुभावकमकिग्रहपूर्विकेत्यर्थः, 'कार्यान्वित- एवेति अध्याहारादिना कार्यात्वान्वितपिकानुभवमेव जनयतीत्यर्थः, अन्यथा प्राथमिकपिकपदवाच्यनिष्ठकाभ्वाचितानुभवजनकशक्ति- ग्रहस्याप्रमावापत्तेरिति भावः । न च प्रसिद्धार्थपदजन्यसामानाधि- करण्यज्ञानस्योपमानविधया शक्तिग्राहकले "शक्तियहं व्याकरणोप- मान-कोषाप्तवाक्याइयवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विशतेर्वदन्ति मा- विध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धवाः" ॥ इत्यच भकिग्राहकस्य माध्ये प्रसिद्ध- पदमामानाधिकरण्यस्य पृथक्पाठानुपपत्तिरिति वाच्यं। उपमान- पदस्य मादृश्यकरणकोपमानपरतया गो-वृषन्यायेन विभागात् । ननु पिकपदस्य सारकशक्तिग्रहपूर्व घटादिपदस्य कार्यान्वित- घटाद्यनुभाविकायाः शक्तहेऽपि पिकपदस्य कार्यवान्वितशतिर्म होतेत्यपि अङ्कते, "पिकपदेति, 'शतिः' कार्यात्वान्वितपिकानु- भावकशक्तिः, 'तत्र' पिकादिपदे, 'कस्यचित्' पुरुषान्तरस्य, 'का- र्यान्वित एवेति कार्यवावितपिकानुभव एवेत्यर्थः, 'व्युत्पत्तेः' प्रथम शनिग्रहात्. 'उपजीव्यजातीयतयेति उपजीव्यताश्रयतयेत्यर्थः, मा- थमिकत्वादेवोपजीव्यत्वं, 'बलवत्त्वं' प्रामाण्यं । तस्यापि पुरुषस्य प्रथम कार्यत्वाम्बितानुभावकसतिग्रहः सम्भवतीत्याह, 'किञ्चेति, 'इदं' रित्यर्थः, एवञ्चोपभोव्यकार्यान्वितव्युत्पत्तिजातीयतया इदानीन्तन्यपि मिकसदस्य कार्यान्वितशक्तिरेव बलवतीत्याह, 'उपजीव्येति, 'इदमिति 61 ·र वावचिन्तामणो न्यतोऽवगतं स्वार्थविशेषः परं नाधिगतः स इदानी सुहृदुपदेशादिभिरवगम्यते। अतः सिद्ध प्रतिपराणां शब्दानां प्रवर्तकन्जानजनकत्वं, तच्च कचित् साक्षात् कार्यान्वयात् क्वचित् परम्परया कार्यान्वयात् श्रत. एव विधिशेपीभूतार्थवादानां स्वर्गादिपदशक्रियाह- पिकपदं, 'मुघदुपदेशादिभिरिति पिकः कोकिल इत्याप्तवाक्या- दिभिरित्यर्थः। उपसंहरति, 'अतः मिमिति, घटमानयेत्यादा- विनि शेयः, 'शब्दानामिति नाम-कारक-विभक्ति-धालाख्यातादि- पदानां सर्वपामित्यर्थः, 'प्रवर्तकेति कार्यवान्वितखार्थजानत्वात्र- छिन्नजनकवमित्यर्थः, 'तच्च' तब तादृशज्ञानजनकलश्च, 'कचित्' पाण्यातपदे, 'माक्षात्कार्यान्चयादिति स्वार्थविषयितायाः भाक्षात्का- व्यववैशिध्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः, 'चिदिति नामादिपद- इत्यर्थः, 'परम्परया कार्याचयादिति स्वार्थविषयितायाः परम्परया कार्यववैशिध्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः । 'श्रत एवेति यत एव कार्यवान्वितखार्थबोधपदेन साक्षात् परम्परया स्वार्थविषयितानिरू- पितकायंत्ववैशिष्यविषयतामालियोधोविवक्षितः अत एवेत्यर्थः, 'वि- धिशेषोभूतेति "श्रात्मा साक्षात्कर्त्तव्य इत्यादिविधिशेषोभूतानां "न स पुनरावर्तत इत्याधर्थवादानामित्यर्थः, 'स्वर्गादिपदेति, वर्ग- पिकपदमित्यर्थ । प्रथममहोतसामान्यशक्त्यनुरोधाने न कार्याशयाग- इत्ययुक्तं प्रथमं वाक्यसामान्य-कार्यान्वित ज्ञान सामान्ययोहेतु-हेतुमदावामहे ·शब्दाख्यतु यखण्डे शक्तिवादः । ४८३ काणच्च प्रत्तिपरत्वेन परम्परया कार्यान्वयात् कार्या- वितस्वार्थबोधकत्वमिति । यव पुराण-भारतादि- पाठे फलश्रुतिरस्ति तथार्थवादकल्पितविधिशेयीभूत- त्वेन प्रत्तिपरत्वमेव तेषामतिपरम्परया कार्यान्व- यात कार्यान्वितस्वार्थवोधकत्वं, स्वरूपाख्यानपराणान्तु काव्य-नाटकादीनां पदार्थासंसर्गाग्रहेण संसर्गव्यव- हारो न संसर्गग्रह इति । इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे कार्यान्वितशक्तिवादपूर्वपक्षः । कामोऽमिष्टोमेन यजेतेत्यादिविधिशेषौभूतानामित्यादिः, परम्परया कार्यान्वयादिति स्वार्थविषयितायाः कार्यत्वविषयितानिरूयकला- दित्यर्थः, 'अर्थवादकल्पितविधीति भारतादिनाम पठेदिति विधी- त्यर्थः, 'अतिपरम्परया कार्यान्वयादिति स्वार्थविषयितायाः पर- परया कार्यववैशिध्यविषयितानिरूपकवादित्यर्थः, 'स्वरूपाख्यानेति प्रवृत्त्यपराणामित्यर्थः, ‘पदार्थति स्मारितपदार्थेत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये शब्दाख्यतरोयखण्डरहस्ये कार्याचितशक्तिवादपूर्वपदरहस्यं ।

·geg तावचिन्तामणी अथ कार्यान्वित शक्तिवादसिद्धान्तः । अचीच्यते, घटमानयेति वाक्यश्रवणानन्तरं प्रयो- ज्यस्य घटानयनगोचरप्रया पटानयनकार्यताजान- मनुमितं बालेन न तु कार्यान्वितज्ञानं, प्रत्तिविभेपे तस्याहेतुत्वाघटादिपदशक्तिग्रहे तस्यानुपयोगाच। तच तज्ञानविशेष घटमानयेतिवाक्यविशेपस्याना- कलितपदविभागस्य हेतुत्वमवधार्या घटपद-हिती- या-धातु-विधिप्रत्ययानां मत्येकमवापोहापहारेण घट- अथ कार्यान्विताकिवादसिद्धान्तर हस्यम् । 'घटानयनकार्यताज्ञानमिति घटकर्मकानयनविय्यककार्यता- जानलावच्छिन्नमित्यर्थः, 'न तु कार्यान्वितज्ञानमिति न कार्यववै- शिध्यावगाहिजामवावच्छिन्नमित्यर्थः, तन्मते अन्वितज्ञान-कार्यवा- वितज्ञानयोरिव घटानयनकार्यज्ञान-कार्यवान्वितज्ञानयोर्भदादिति भावः । 'प्रवृत्तिविशेष इति घटानयनगोचरप्रतावित्यर्थः, 'घटादि- पदानियह इति भावापोद्दरपदारेण घटादिपदानां प्रत्येकं विशिष्य तत्तदर्थशक्तिपा इत्यर्थः, 'अनाकसितपदविभागस्येति अनाफलितं विशेष्यपदान तत्तदर्थज्ञानजनकत्वं यच तादृशेत्यर्थः, घटपदेति यथासोन घटज्ञानादिष्वम्वयः, 'पावापोदापदारेणेति घटज्ञाना- ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शक्तिवादः । g८५ कर्मत्वानयन-कार्यत्वज्ञानेषु प्रत्येकं कारणत्वमवगम्य शक्तिं कल्पयति । पश्चात् प्रवृत्तिसामान्येनानुमितका- ान्वितजाने वाक्यमाचस्यान्यलभ्यत्वेन का शम- पहायान्वितज्ञानमाचे शक्ति कल्पयति, न तु प्रथम वाक्यमाचस्य कार्यान्वितज्ञानमाचहेतुत्वकल्पनं । अथ घटानयनक्रियायाः प्रथम क्रियात्वज्ञानात्मत्तिमा- दिकं प्रति प्रवृत्त्यन्वय-व्यतिरेकग्रहेणेत्यर्थः, 'शक्ति कल्पयतीति घट- शाब्दबुद्धिव-कर्मत्वशाब्दबुद्धिलादेः कार्यतावच्छेदकत्वं कल्पयती- त्यर्थः । ननु तदनन्तरं प्रवृत्तिमामान्येन सामान्यतः कार्यात्वान्वित- ज्ञानत्वावच्छिनत्वमनुमाय तत्रैव पदलावच्छेदेन भक्तिग्रहः स्थादि- त्यत आह, 'पश्चादिति, 'अनुमितकार्यान्वितज्ञान इति अनुमितेऽपि कार्यान्वितत्वावच्छित्रज्ञान इत्यर्थः, "अन्यलभ्यत्वेने ति प्रथमं विधि- प्रत्ययानां कार्यत्वज्ञान प्रकट होतत्वादन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानेनेत्यर्थः, अन्यथा घटाधन्तर्भावेणापि पदमात्रस्य शक्निग्रहः स्यादिति भावः । 'कार्यान्वितज्ञानमात्र इति, कार्यवाचितज्ञानत्वावच्छिनस्योपस्थित- वादिति भावः । 'प्रथममिति घटानयनकार्यताज्ञान-घटमानयेति- वाक्ययोर्विशेषकार्य-कारणतावग्रहात् पूर्वमित्यर्थः, 'क्रियावेति चे- प्रथमं सामान्यशक्तरग्रहादित्याइ, 'घटमिति, 'का-शमिति, प्रथमं वि- धिप्रत्ययानां शतिग्रहादन्यलभ्यस्वप्रतिसन्धानस्य सकरत्वादन्यथा घटाद्यन्त- विणापि सर्वत्र शक्तियहः स्यादिति भावः । 'क्रियायेति, यद्यपि तन्मने क्रियात्वं प्रवृत्ति व्यभिचरत्येव वथापि जन्यकृतिजन्य क्रियामा विशेषोऽस्ली- ·१८९ साचचिम्तामणौ चानुमानं तेन च कार्यान्वितज्ञानमनुमाय तब वाक्य- मावस्य हेतुत्वं कल्पयित्वा शक्तिं कल्पयति तदुत्तर विशेपयोः कार्य-कारणभावधौरिति चेत्, न, प्रथम प्रतिमाघ-कार्यान्वितन्जानमात्रयोरनुमानं वास्तस्य कमशोभवतीत्यन मानाभावात् घटादिपदशक्तिमहस्य तेन विनापि सम्भवात् । न च तदनुमानसामग्री तदारत्तेति वाच्यं । तदा व्यायादिस्मृतौ मानाभावात् । यावेत्यर्थः, अतस्तन्मते ईश्वरानडौकारात् क्रियामात्रस्य कृतिजन्य- वाभावेऽपि न व्यभिचारः । 'कार्यान्वितज्ञानमिति कार्यावान्वित- ज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, 'गति कल्पयतीति कार्यत्वान्वितशाब्दजा- नवं कार्य्यतावच्छेदकं कस्पयतीत्यर्थः, विशेषयो।' घटानयनकार्य्यता- ज्ञान-घटमानयतिवाक्ययोः, 'क्रमश इति पौर्वापर्यणेत्यर्थः । ननु घटादिपदानां विशिय्य तत्तदर्थज्ञानशक्निग्रहानुपपत्तिरेव मानमि- त्यत पाइ, 'घटादौति, मतिमहस्य' विशिय्य तत्तदर्थज्ञाने शक्तियह- स्यैवेत्यर्थः। 'न घ नदनुमानेति, तथाच सामय्येव मानमिति भावः। त्यभिमान इत्येछ । व्यभिचाराप्रतिसन्धानदमायामनुमानाविरोध इत्पन्थे । 'घटादौति, तथाच तदन्यथानुपपत्तिर्न तप मानमिति भावः । एतश्च पर- रोत्या परस्मै दूषणममन्नये कार्यान्वितज्ञानोपस्थितावन्धित सामववत् घटा- नयनकायंताज्ञानोपस्थिती कायंताज्ञानोपस्थितिधौयात् तदुपस्थितावमि सामान्यतो हेतुत्वामहान सामान्यशक्लियर वष का तात्यय । यतरव ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । BEO सामान्ययोः कार्य-कारणभावग्रहो विशेषयोस्तथात्व- ग्रहे हेतुरिति चेत्, न, विशेषयोरन्वय-व्यतिरेकाभ्या- मेव तद्ग्रहात्। यथा धूम-वह्निविशेषयोः कार्य-कार- णभावग्रहे तत्सामान्ययोरपि हेतु-हेतुमद्भावो भासते अन्यथा न ससदर्शनगम्या व्याप्तिः स्यात् तथानापि विशेषयोः कार्य-कारणभाववित्तिवेद्य एव सामान्य- योस्तथाभाव इति चेत्, न, प्रत्यक्षेण विशेषग्रहे योग्यत्वात् सामान्यमयि भासते प्रकृते च कार्यविशे- ॥ शकते,'सामान्ययोरिति। न च तावता मामान्यकार्य-कारणभावपरि- ग्रहस्यावश्यकवेऽपि कार्यवान्वितज्ञानत्वेन पदत्वेन कार्य-कारणभावे मानाभावः अन्वितज्ञानत्वेन पदजानत्वेनैव मामान्यकार्य-कारण- भावसम्भवादिति वाच्यं । अन्वितज्ञानत्वावच्छिन्नस्यानुपस्थितत्वात्का- र्यत्वान्वितज्ञानत्वावच्छिन्नस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वेनैवानुमानसम्भवादित्य- भिमानः। ननु हेततया तस्योपस्थितिर्मास्तु समानवित्तिवेद्यतया तु नियतोपस्थितिः स्यादेवेत्याशङ्कते, 'यथेति, स्वमतेनाह, 'अन्यथेति, 'व्याप्तिः' कारणताविशेषः घटानयनकायंताज्ञानरूपः, 'न सामा- सामान्य हेतुत्वग्रहमेव शकते, 'सामान्ययोरिति, विशेषहेतुत्वग्रह एव प्रा- थमिक इति वैपरीत्यमित्याह, 'विशेषयोरिति । शकते, 'यथेति, खमत- दार्चुनार, 'अन्यथेति, यद्यपि कार्य कारणभाव एव न व्याप्तिर्दण्ड-घटयो- स्तत्सत्त्वेऽपि तदसत्त्वात् उपाध्यमावस्य तन्मते यामित्वाच, तथापि मत- .

·ववचिन्तामयी पेण कारणविशेषानुमितौ न सामान्यमिति न युग- पदुपस्थितिः । अथ विशेषयोः कार्य-कारणभावात सामान्ययोरपि तथात्वमनुमापयतीति चेत्, तर्हि विशेपयोः कार्य-कारणभावावगमः प्राथमिक इति तन्मूलकः प्रथमं पदविशेषे शक्तिग्रह एव स्यात् निष्प- योजनकत्वेनान्तरानुमितौमानाभावात यच्चोक्तं मत्ति- कारणतयोपस्थित कार्यान्वितन्नानमपहायान्वितज्ञानं कल्पयित्वा तब शक्तिकल्पनमयुक्तं उभयथा गौरवा- न्यमिति न कार्यवान्वित ज्ञानत्वावच्छिचमित्यर्थः, 'न युगपदुप- स्थितिरिति कार्यवान्वितजानव-घटानयनकायंताजानलरूपयोः मामान्य-विशेषधर्मयोर्न युगपदुपस्थितिः, प्रवृत्तिमामानेन तदनु- माने मानाभावादित्यर्थः, तथाच थन मामान्य-विशेषधर्मयोर्युगप- दुपस्थितिस्तत्रैव विशेषकार्य-कारणभावग्रहस्य सामान्यकार्यकारण- भावविषयतानियम इति भावः। 'पदविशेष इति घटादिपदानां प्रत्येकं घटादिजानेषु शनिग्रह इत्यर्थः । 'उभयथेति उपस्थितपरि- 'विशेषेणेदमुक्तमिधाइः । 'विशेषयहे कार्य कारणभावग्रह, 'सामान्यमपि' सामान्य कार्य-कारणभावोऽपौत्यर्थः, एतदपि क्वाचित्काभिप्राय, 'कार्यविशे- घेणेति, कारणदेनेति शेष', 'युगपदुपस्थिति', विशेष-सामान्यकार्य- कारयामादयोरिति शेषः । यद्दा प्रत्यक्षेण सामान्योपस्थिती सामान्यकार्य- कारणभावश्या प्रयते च तदनुपस्थितौ न तच्छदापोति यथाश्रुतमेव योज्यं । 'निष्प्रयोजनकलेनेति, व्याधादिस्मृतिविरहादिति भावः। प्रथम ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । 8t . दिति, तन्न, कार्यान्वितज्ञानेऽन्वितज्ञानत्वस्य सत्त्वात् तदिशेपत्वात् तस्य अतस्तचैव शक्तिग्रहो न कार्यत्वां- शेऽपि । अतएव घटवद्भुतलनाने भूतलज्ञानत्वमपौति तद्भिनं तज्ज्ञानमभावव्यवहारे कारणं त्वयापि स्वी- कृतं । अस्त्येवं किन्तु तदुपस्थितावप्यन्वितंज्ञानत्वं न विषय इति तस्यैवोपस्थित्यन्तर कल्प्यमिति चेत्, न, कार्यान्वितज्ञाने अन्वितज्ञानं विशेष्यमिति तदुप- स्थितौ तस्यापि विषयत्वात् विशिष्टजानसामग्रीतो- । त्यागे अनुपस्थितकल्पनायाश्चेत्यर्थः, 'कार्यान्वितज्ञान इति विशिष्ट- स्थानतिरिकत्वादिति भावः। तत्रैव' तदवच्छिन्न एव, लाघवादिति भावः । 'कार्यत्वांशेऽपौति कार्यत्वांशान्तर्भावणापौत्यर्थः, 'नज्ज्ञान भूतलज्ञानं । कार्यवान्वितज्ञाने अन्नितज्ञानस्य सत्त्वेऽपि नान्वित- ज्ञानवरूपेण तदुपस्थितमपि तु कार्य्यत्वावच्छित्रज्ञानत्वेनैव तदुप- स्थितमित्याशङ्कते, 'अस्तौति, 'तदुपस्थितावपि' कार्थत्वान्वितज्ञा- नत्वेनोपस्थितावपि, 'तस्य' अन्वितज्ञानत्वस्य, 'कार्यान्वितजाने' कार्यात्वान्वितज्ञानले, 'अन्वितज्ञानं' अन्वितज्ञानलं, इदश्च समाधि- मौक-दुतं । वस्तुतस्तु तन्नयेऽप्युपस्थित कार्यान्वितज्ञानलं न सामान्यस्योपस्थितिमभ्युपेत्य कार्यतांशे गौरवान्न शक्तिग्रह इत्याह, 'कार्यान्वितज्ञान इति, 'अतएवेति, 'विशिरोति, अन्यथा विशेषमस्याप्य- विषयतया विशिश्बुद्धिनिर्विधया स्यात् विशिष्टस्यातिरिकस्यानभ्युपगमा 62 ·तावचिन्तामयो विषेप्यभानावश्यम्भावात् अन्यथा अन्यजातिञानं अन्यच्च जातिविशिष्टज्ञानमिति व्यक्तिमानमपहाय जातिजानं वापि नोपस्थितमिति न तव जागिरेव पदार्थः स्यात् जातेः केवलोपस्थितौ च व्यक्तिसमान- संवित्संवेद्यत्वं न स्यात्। श्रथ जातिविशिष्टज्ञानो- पदजन्यतावच्छेदकं प्रत्यवादिना तादृशज्ञाने व्यभिधारान किन्तु कार्यवान्वितशान्दलमेव, तक्ष मत्तिइतकामुमानानोपस्थितमिति मायमनुयोग इत्येव तत्वं । 'जातिज्ञानमिति जातिप्रकारकजान- मित्यर्थः, 'जातिविभिटजानमिति व्यक्तिविषयकजातिप्रकारक- जानत्वमित्यर्थः, 'व्यक्तिमान' व्यक्तिविशेयकज्ञानत्वं, 'जातिजान' जातिप्रकारकज्ञानत्वं, 'जातिरेवेति जातिप्रकारकज्ञानवावच्छिन्न- एव पदानां प्रक्रियह इति न स्यादित्यर्थः, नातिप्रकारकज्ञान- लस्यानुपस्थितत्वादिति भावः) । ननु केवलजातिविषयकज्ञान एव जातिजानवमुपस्थितमिति तदेव लाघवाच्छक्यतावच्छेदकमि- त्यत आह, 'जातेरिति । 'जातिविमिष्टज्ञानोपस्थितेरिति व्यकि- (1) सन्मते आतिविशिरज्ञानं विना केवलभाविज्ञानाभावात् विभियोप- स्थितौ घ न जातिधानोपस्थितियाळयुक्त्या खोक्रियते कर्थ तप क्ति- यति भाव । दिति भाव । धनियान्तरमप्याह, 'यन्यथेति, व्यस्त तदुपस्थितिस्तथापि योगपरेनेति न वाधवावतार इत्या निराकरोति, 'न चेति, ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े प्रतिवादः । B६९ पस्थितेर्व्यक्तिज्ञानविषयत्वेऽपि गौरवाव्यक्तेरन्यलभ्य- त्वाच्च जातिविशिष्टज्ञानत्वं न शक्यतावच्छेदकं किन्तु जातिज्ञानत्वं लाघवादिति मतं तर्हि तुल्यं । न च युगपदुपस्थितौ लाघवावतारोन चार युगपदुपस्थिति- रिति वाच्यं । विशिष्टज्ञानस्य विशेष्यविषयत्वनिय- मात् । किश्च ममेदं कार्यमिति ज्ञानं साधादुपपादक प्रत्त्या स्वकारणत्वेनानुमितमतस्तव शक्तिं गृह्णीयात् साक्षादुपपादकविषयत्वात् कल्पनायाः। न विदं का- र्यमिति ज्ञाने, तस्य साक्षादुपपादकोपपादकत्वात् । विशेष्यकजातिप्रकारकजानत्वेनोपस्थितरित्यर्थः, 'व्यफ्रिज्ञानेति व्यक्ति विशेष्यक विषयत्वेऽपौत्यर्थः, विशेष्यविधया जातिमकारकज्ञानववि- शेष्यकतयेति शेषः । नन्वस्तु तदुपस्थितिस्तथापि न योगपोनेति कथं लाघवावतार इत्याशय निराकरोति, 'न चेति ।.'माचादु- पपादकमिति प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकावच्छिन्नमित्यर्थः, 'प्रत इति खचतिमाध्यताज्ञानत्वेन प्रवृत्तिजनकलादित्यर्थः, 'तति तचैवेत्यर्थः, 'माचादिति, तव मय इत्यादिः, तवनये मत्तिकारणतावच्छेदका- वछिनमाननिष्ठ क्रिविषयकवादित्यर्थः, 'कल्पनायाः' प्रवृत्त्यन्यथा- नुपपत्या कार्याताज्ञाननिष्ठशक्तिकल्पनायाः, तथाच मदंशान्त - 'विशिशेति, तथाच विशिय-विशेश्ययोयुगपदुपस्थितिरेवेत्यर्थः । यदि प्रतिसाक्षादुमपादकत्वेन तत्र शक्तिकल्पना तत्राए, 'किञ्चेति, तथापि मदंशोऽपि क्यः स्यादन्यलभ्यत्वं गौरवच तुल्यमिति भावः । परम्परा- ·८९ नाचिन्तामो अथेदं कार्यमितिजाने शक्तयैव परम्परयानुमानदारा ममेदं कार्यमिति ज्ञानसम्भवात् अन्यलभ्यत्वेन न शक्तिकल्पना, तहि इतरान्चितज्ञानशक्तयैव कार्यवां- चकपदसमभिव्याहारेणैव कार्यान्वितज्ञानसम्भवात् अन्यलभ्यत्वेन न तच शक्तिकल्पनमिति तुल्यं । नन्विदं कार्यमिति ज्ञानं साक्षादेव प्रवर्तकं कर्त- व्यताप्रयोजकयावदेकविशेपणस्य स्वगतत्वप्रतिसन्धानं सहकारि तेन नातिप्रसङ्गः। न च सहकारिविलम्बन वेणापि गतिः स्यादिति भावः। 'मावादुपपादकोपपादकति प्रवृत्तिकारणतावच्छेदकावच्छिन्नस्य मत्ष्टतिमाध्यताजानस्य विशे- पणजानादिविधयोपपादकलादित्यर्थः, 'मत्येवेति प्रत्यभ्युपगमेने- बेत्यर्थः, 'परम्परयेत्यस्य विवरणं 'अनुमानदारेति, 'अन्यलभ्यत्वेनेति, गौरवेण चेत्यपि बोध्यं, एवमग्रेऽपि । तत्र मदं विध्युक्तनवौनमतमाह, 'नन्विदमिति, 'इदं पाका- दिकं, 'माचादेव प्रवर्तकमिति प्रत्तिकारणतावच्छेदकावच्छिन- मेवेत्यर्थः, पाकवादिधर्मितावच्छेदकककार्य्यताजानत्वेनैव प्रवर्तक- वादिति भावः । नन्वेवं पाकादौ स्वकृत्यमाध्यताज्ञानद मायामपि प्रवृत्तिमसन इत्यत पाच, 'कर्त्तव्यतेति, 'यावदेकेति सकलेत्यर्थः, मेवाह, धनुमान हारेतीति प्रकाशः। नवीनमतेनाभवते, 'नन्विति, 'कर्तव्यतेति, तदुक्तं योदनकामस्य तण्ड- साधुपकरणवत इत्यादि । 'यावदेति जोकोल्या सकलेत्यर्थ , तेन मैक- ·शब्दास्यतुरौयखण्डे शक्तिवादः । १६३ कार्यानुत्पादे साक्षातसाधनत्वं निवर्तत इति चेत्, न, लाघवेन ममेदं कार्य मिति ज्ञानादेव प्रत्तेः, यथा च भविष्य विषया कार्य्यतानुमितिस्तथोक्तमधस्तात् । अपि च यादृशस्य पुरुषस्या विगीतकृतिसाध्यमिदं तादृशोऽहमिति धीन प्रवृत्तिहेतुः कृतक्रियमाणविषय- करुतिसाध्यताज्ञानस्य सिद्धविषयस्यासिविषयेच्छा- तथाच पुरुषान्तरौयपाककृतिमाध्यताप्रयोजकत्वेनावटतं मत् यत् प्रवर्त्तमानपुरुषविशेषणं तादृशमकलविशेषणस्य स्वगतत्वप्रतिसन्धान- मित्यर्थः, तच्च विशेषणं श्रोदनकामना-तत्साधनताज्ञान-तण्डुला- गुपकरणवत्वादिकं, स्वकृत्यमाध्यताज्ञानदशायाञ्च न तत् खगतत्व प्रतिसन्धानमिति भावः । 'साक्षात्साधनत्वं' कारणतावच्छेदकावच्छि- नत्वं, 'कार्यतानुमितिः' कृतिमाध्यत्वानुमितिः, 'यादृशस्येति श्रोद- नकामादिमत इत्यर्थः, 'अविगौतेति बलवदनिष्ठाजनकेत्यर्थः, 'दर्द' पाकादिकं, “कृत-क्रियमाणेति, परकौयपाकेति शेषः । ननु समान- प्रकारकत्वेनैव कार्यकारणभावो न तु ममानविषयत्वेनापि गौरवा- पदानर्थक्यानन्वयादित्यर्थः, 'ममेदमिति, यद्यपीएसाधनत्वविषयकत्वमपि तत्र तथापि तदन्यस्य परोक्तस्य एवकारव्यवच्छेद्यत्वे तात्पर्य । नन्वेव- दुर्यहं मदुःशान्तु परशतमामादौ समहमिद्यालय निराक्टे, 'यथेति, खसमानप्रकारकत्वेनैव हेतुत्वं । ननु समानविषयत्वमपि तन्वं गौरवा- दित्यत व्याह, 'इच्छाया इति, इदानी कृतिसाध्यताझानं हेतुः सिद्दे घ पाकादौ तद्बाधितमित्यपि दोषो बोध्यः । प्यौत्सर्गिकत्वेन साक्षात्- ·तापचिन्तामयो • नुत्पादकत्वात् इच्छायाः स्वमकारकधौसाध्यत्वेन त्या साधयामौतौच्छायाः स्वछत्यनन्तरभविष्यत्तारूपकृति- साध्यताधौजन्यत्वाच्च । अपि चास्तु प्रथम कार्यान्वित- जाने वाक्यस्य साक्षात्कारणताबोधातच शक्तिग्रह तथापि पवादावापोद्धारेण पदविशेपस्येतरान्वित- स्वार्थज्ञाने शक्ति कल्पयति लाघवात्। न तु कार्य- त्वांशेऽपि गौरवात् अन्यलभ्यत्वाच । न चैवं प्रथम- प्रवृत्तस्य साक्षात्कारणताबोधस्य तन्मूलककार्यान्वित- दियत पार, 'इच्छाया रति, 'कत्या माधयामीति मछतिसायं भववित्यर्थः, प्राथमिकसामान्य कार्य-कारणभावपहे कार्यवांशस्य प्रवेशेऽपि पवादावापोदायेन तत्तत्पदानां नत्तदर्थज्ञानेषु भनियहे न तस्य प्रवेश इत्याह, 'अपि चास्तिति, साक्षात्कारपातेति कार्यवा- वितभानवावच्छिन्नकार्य्यतामनियोगिककारताबोधादित्यर्थः, 'तर' कार्यवान्वित ज्ञानवे, “प्रक्रियहः' अवच्छेदकतापहः, "दतरान्वितेनि अन्विततत्तदजानलावधित इत्यर्थः । न विति सामान्यकार्य- कारणभावाड़े यस्य प्रवेशोविशेषकार्यकारणभावयपि तस्य प्रवेभ इन नियमे मानाभावादिति भावः । 'कार्यान्वित भक्ति- कारणवमवधारयतीत्यताइ, 'थमि चेति, 'धन्यलभ्यत्वाचेति, एतच लिङ्गादिशक्तिकल्पनौत्तरमिति मन्तयं । 'तन्मूलकेसि, यत्रैव कारणवस्यैथ्य सद सदवच्छेदकतया कल्पनामिश्च सम्मते पदार्थान्तरं बसम्मते घेवरेछेत्यन्यदेतदिति भावः । प्रदर्शने हेतुमाह, 'बालस्येति । 'स' ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रतिवादः । 882 शक्तिग्रहस्य च बाधा स्यादिति वाच्यं । इष्टत्वात् अन्यथासिद्धिमपश्यतो हि बालस्य स भूत इति तस्या- बलवत्त्वात् गौरवान्यलभ्यत्व-तर्क-सहकृतप्रमाणजन्य- त्वेनोत्तरस्य बलवत्त्वात् । न चोपजीव्यवाधान्न तथा प्रत्येतीति वाच्यं । उपजीव्यत्वे मानाभावात् । दैवाडि 'प्रथमं तत्तं न तु पदविशेषशक्तिग्रहे तस्य हेतुत्वं तेन विनापि तत्सम्भवात् । न च प्राथमिकत्वेन . ग्रहस्येति कार्यात्वान्वितज्ञानत्वेऽवच्छेदकतारहस्येत्यर्थः, 'बाधेति अप्र- मात्वमित्यर्थः, 'अन्यथामिद्धिमिति अन्यथोपपत्तिकमित्यर्थः, 'म:' माक्षात्कारणताबोध इत्यर्थः, 'अबलवत्त्वात्' अप्रमात्वात्, एवमये- ऽपि, 'अन्यलभ्यत्वेति, "तर्कपदमवोत्कटकोटिकसम्भावनापरं, 'बल- वत्त्वात्' प्रमाखात्, एवं सर्वच, 'माधान' अप्रमालप्रसङ्गात्, 'तथा प्रत्येतीति अन्वितस्वार्थज्ञानवावच्छिन्ने पदविशेषाणं भफ्रि प्रत्ये- तीत्यर्थः, 'उपजीव्यत्व इति सामान्यशक्तिग्रहस्य विशेषशक्रियहो-. पजीव्यत्वे मानाभावादित्यर्थः, 'देवादिनि मामय्या: प्राथमिक- कार्यान्वितशक्लियहः, अन्यलभ्यत्वं यद्यपि न तर्कस्तथापि यदि शंक्यं स्यादन्यलम्यं न स्यादित्यादितर्कप्रयोगकतया तकायोक्तिरित्या वर्कपदेन तर्कान्तरमेवोतं न तु तदुभयान्वितं तदित्यन्ये । तर्कपदं ज्ञानपरमित्यपरे। 'उत्तरस्य' थन्वितमात्रशक्तिग्रहस्य, 'तिन विनायोति, पूर्वोक्तन्याये- नेति शेषः, तथाच कार्यान्वितशक्तिग्रहस्य पदविशेषशक्लियहेयोपनीयत.

·६६ तत्त्वचिन्तामो बलवत्त्वं व्यभिचारात्। नापि सवैः प्रथम प्रतीय- मानत्वेन बलवत्त्वं सर्वेषां शरौराहम्प्रत्यये चन्द्रतार- कादिपरिमाणस्य सर्वैरल्यत्वग्रहे च व्यभिचारात् । अतएव पूर्वकल्पनातः कल्पनान्तरप्रसङ्गः स्यादिति निरस्तं। यधानन्यथासिद्धतयोपजीव्यतया वा बलवावं पूर्वकल्पनायास्तत्र तथात्वात । किञ्च प्रथम कार्या- न्वितजाने वाक्यस्य साक्षात्परम्परोदासीनं कारणत्व- बादित्यर्थः, 'व्यभिचारादिति दूद रजतमित्यादिभ्रमम्य माथ- मिकत्वे तदुत्तरवर्तिनो विशेषदर्शनजन्यज्ञानस्यैव प्रमालादित्यर्थ', 'बलवत्वमिति साक्षात्कारणवादेव बाधितमित्यर्थः, "अहम्प्रत्यये' बहम्प्रत्ययविषये, "अन्पत्वग्रहे। 'अनन्यथामिद्धतयेति प्रयोजनान्त- रचनिमिया उपजीव्यतयेत्यर्थः, 'तथालादिति पूर्वकम्पनानो विप- रोतकल्पनाया दोपलादित्यर्थः । पूर्वकल्पनातो विपरीतकल्पनेव न भवतीत्याह, "किश्चेति, 'माक्षात्परम्परोदामौनमिति कार्यवा- विज्ञानवान्वित ज्ञानावावच्छिन्न कार्यताप्रतियोगिकवेनान्वितज्ञान- मिति भाव । 'व्यभिचारादिति ममस्य ाथमिकस्याप्यदलवादित्यर्थ । 'सबैरिति सर्वस्य प्रत्ययत्वेनेत्यर्थ, तेन प्रत्यये व्यभिचारोऽग्रेन विराध्यत- इति बोध्यं । एतचाभ्युपगमवादेनेति मन्तव्य । 'यति, अन्यथा ज्ञान- जानं स्वविषये प्रवर्तकमिति प्रथमकल्पनाया प्यबाध्यत्वे तवान्यथासात्या. पसिरिति भाव ! एतचाभ्युपेत्य समाहित । वस्तुतस्तु माक्षात्कारणत्व यात एव नेत्याइ, "शिवेति, "उपायम्येति, यद्यपि प्रत्यक्षेऽदय व्यनि- रेकादियाय, दापि अनुमाने लिङ्गघटकत या धात्वे सात्पर्य्य | बनू- ·शब्दाख्यतुरौयखण्हे शक्तिवादः। B80 माचं गृह्यते न तु विशेषोऽपि उपायस्यान्वय-व्यति- रेकादेरुभयविशेषसाधारणत्वेन तत्संशायकत्वात्, उत्सगोऽपि बाधकाभावनिश्चयसहकतो निश्चायकः। न चान्यलभ्यत्वस्य बाधकस्याभावमापाततः स्वतो दर्श- नमात्रेण बालो निश्चेतुमर्हति। अतएव प्रामाण्यस्यौ- त्सर्गिकत्वेऽपि बाधकाभावसहकृतनिश्चयादेव निश्चयः, अन्यथा प्रमाऽममा वा साक्षात्परम्परासाधनं वेति बावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिकत्वेन चाविशेषितमित्यर्थः, अश्वमे- धादौ स्वर्गकारणताग्रहवाकार्यतावच्छेदकमविषयोकत्यापि कार- एतायहसम्भवादिति, भावः । न तु विशेषोऽपौति न तु निरुक्त- माक्षात्वविशेषितमपौत्यर्थः, 'उभयविशेषमाधारणत्वेनेति माहान- कारणत्वे परम्परया कारणत्वे च सम्भवेनेत्यर्थः । ननु कार्य-कारण- भावग्रहदशायां कार्यवृत्तितया उपस्थितख-कार्यतावच्छेदकत्वयोः सहचारदर्शनसहकारात् साक्षात्कारणत्वनिश्चयः कथं न स्यात् लाघ- वादिज्ञानवद्भूयोदर्शनरूपोत्सर्गस्यापि प्रमाण महकारिबादित्यताह, 'उत्सोऽपौति निरुक्तभूयःमहचारग्रहोऽपौत्यर्थः । 'श्रौत्सर्गिकत्वेऽपि' भूय सहचरितत्वेन ग्टहीतत्वेऽपि, 'माक्षात्परम्परेति, कारणल- मर्गसहकारात् साक्षात्वनिश्चयः स्यादित्यत याह, 'उत्म:पौति, कदा- चित्तनिश्चये वाय त्याग इति पूर्वोक्त एव तात्पर्य । ननु यदि बाधकामाव- निश्चयसहकृत एवोत्सों निश्चायकस्तदा किमुत्सर्गेण बाधकामावनिश्चया- - देव तनिश्चयसम्भवात् बाधकामावोऽप्यनियमरूपतया बाधनिश्चये परं नोत्सर्गावतार इति वनिश्चयाभावः परमपेक्ष्यता न तु तदभावनिश्चयोऽपि तथाच बाधकनिश्चयसन्देहेऽपि तदवतार इत्युपेयं इत्यत याह, 'अन्यथेति 63 ·যবিন্যাসী संशयः कापि न स्यात्। यच्च हर्षहेतूनां वहनां सम्भवादित्यादि, तन्न, स्वतोसहीतहर्ष हेतुस्तनपाना- देर्वाधावतारादन्यस्य इपहेतोरग्रहादुपस्थितत्वादुप- पादकत्वाच्च पुत्रजन्मज्ञानस्यैव हर्षहेतुत्वेन कल्पनात् । अन्यमियज्ञानं हर्पकारणं भविष्यतीति शङ्कायां कथ- मेवमिति चेत्, न, एवं हि कार्यान्वितजानेऽपि शक्तिन गृहोत, प्रयोज्यज्ञानहेतूनां बहुत्वादनन्यथा- सिद्धशब्दानुविधानस्य च तुल्यत्वात् अन्यप्रियस्याजा- साक्षात्कारणत्वयोर्भूय सहचारग्रहरूपस्योत्सर्गस्य सत्वादिति भावः । ददमुपलक्षण प्रस्तुतस्तु कार्यत्वान्वितज्ञानलावच्छिनखरूपयोग्यवेनेव पदवावच्छेदेन ग्टहीतस्य स्वरूपाको कार्यावान्वितत्वस्य प्रवेशेऽपि न बाधः, न वा विपरीतकल्पनेत्यपि बोध्य ) 'हर्षदेतत्वेनेति श्रयं हर्षः प्रियज्ञानजन्य. हर्षवादित्यनुमानेनेत्यर्थ., 'अन्यप्रियज्ञानमिति, 'तुल्यवादिति हापि हर्ष देत ज्ञाने भन्दस्यान्वयाधनुविधानसत्त्वा- न पोत्सर्ग- एवं सति सम्बत्रौत्सर्गिकातिश्चये तत्संशयो न स्यादित्यर्थ वैयय, अन्वय व्यतिरेकाभ्या तस्यापि लाघवादिवत् प्रमाणसहकारिषा- भ्युपगमादिति दिक इति प्रकाश । 'एव हौति, यदि च माया अनावश्यकत्वं शड्वापिशाचौत्वेन वा ध्यपति- बन्धकत्वं तदा तुल्यमिति भाव ! कोटिज्ञानामावादपि न प्रत्याद, 'धनोति, नियम इति तथाच यत्रैव तदनुपस्थितिस्तत्र सिद्धार्थशालिग्रहो। ऽविकल एवेत्यर्थ । नन्वेवमन्यप्रियज्ञानामावविप्रेमितो हो न पनजन्म- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवाद । BEE नाच ज्ञानेऽपि वा तदा तदुपस्थितिनियमे माना- भावात् सन्देहाभावोपपत्तेः लिङ्गाभासजन्यकाकता- लोयसम्पन्नसंवादानुमितिवडण लिङ्गेन पुत्रजन्मजा- नानुमानसम्भवाच । न चाभासजत्वेनानुमितेभ्रमत्वे त तुकशक्तिग्रहो भ्रमः, विषयस्य तथाभावेन तयो- यथार्थत्वात्। यथा कश्चित् सूचसञ्चाराधिष्ठितं दारुपुचकं घटमानयेति नियुक्ते स च तमानयति तदा चेतनव्यवहारादिव तद्दी वालो व्युत्पद्यते। इयं क्रिया दित्यर्थः, तच पुषजन्मज्ञानस्य हेतुत्व एव सम्भवतीति भावः । मन्देह एव न सम्भवतीत्याह, 'अन्यप्रियस्येति अन्यस्य प्रियवेना- ज्ञानाचेत्यर्थः, 'मन्देहाभावोपपत्तेरिति सन्देहस्यैवाभावाचेत्यर्थः, 'हर्षेण लिनेनेति व्यभिचारिणापि हर्षेण हेतुनेत्यर्थः, 'पुत्रजन्मति अयं पुत्रजन्मज्ञानवान् हर्षवत्त्वादित्यादिक्रमेणेत्यर्थः, 'तथाभावेनेति अबाधितत्वेनेत्यर्थः, 'तयोः' अनुमिति-भनिग्रहयोः, कारणस्य भ्रम- वेऽपि कार्य्यस्य यथार्थत्वे दृष्टान्तमाह, 'यथेति, तदन्बय इति शेषः । 'म च' दारुपुचकः, 'व्युत्पद्यते' अनुभाविकां भक्ति ग्वाति । ज्ञानानुमाने लिङ्गं तदनुपस्थितेः तदविशेधितं व्यभिचारीत्यत व्याइ, 'निगाभासेति, तथाच व्यभिचारास्फुरणदशाया लिङ्गभ्रमाव तत्सम्भव इति मावः । 'तयो' धनुमिति-पक्तिग्रहयोः, यत्रानुरूमं दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'सचेति दागपुनक इत्यर्थ', 'शतौति प्रात्मकृतिजन्येत्यर्थः, तथाच पक्ष- धमतावलात् तदीयत्वं कृतौ भातमिति धमत्वं । न चैवमये पक्षाप्रसिद्धिः, - ·तत्वचिन्तामको कृतिजन्या सा ज्ञानजन्या तत् वाक्यजन्यमित्यनुमिति- परम्पराया धमत्वेऽपि तडेतुशक्तिग्रहः तज्जन्यशाब्द- बोधश्च यथार्थ एव विषयस्य तथाभावादिति सिई प्रतियहमकारमेवाह, 'यमिति, कृतिजन्या' खसमानाधिकरण- कृतिजन्या, तेन भ्रमवं, 'मा' एतलियासमानाधिकरणा कृतिः, "ज्ञानजन्या' स्वममानाधिकरणकार्यवान्वितज्ञानजन्या, 'तत्' एत- कियासमानाधिकरणकृतिममानाधिकरणीभूतं कार्यत्वान्वितज्ञानं, 'अनुमितिपरम्पराया इति, तचेत्यादिः, 'तद्धेतुतिग्रह इति तद- धौनः कार्यवान्वितज्ञानवस्य पदमाचकार्यतावच्छेदकताग्रह इत्यर्थः, 'तमन्येति अनुमितिजन्येत्यर्थः, तदर्थज्ञापकत्वज्ञानस्य हेतुतया अनु- भावकमक्तिज्ञानमपि सान्दधौहेतुरिति मतेनेदं, 'तथाभावादिति प्रवाधितत्वादित्यर्थः, 'सिद्धार्थ पौति मिद्धत्वेन कार्यत्वानन्वितशाब्द- बोधे पौति यावत्, 'मझियह रवि शब्दस्य कारणताग्रह इत्यर्थः, 'इत्यन्तं 'सिद्धमित्यस्य कर्ट नातो नपुंसकलिङ्गतानुपपत्तिः । “अत- एवेति शब्दस्य कार्यवानन्वितभाब्दयोधं प्रत्यपि जनकत्वादेवेत्यर्थः, वि क्यश्रवर्ण विनापोनि शेषः, यथाश्रुते “यत्र दुःखेनेत्याधर्थ- . काक्षनमयोऽतिरितिवत् तदीयत्वेन प्रसिद्धकृतेरेव पक्षवात् व्यतएव तहदेव तदंश एव भमत्वं प्रसिद्धकृतौ ज्ञानजन्यस्वस्यावाधितत्वात्, एवं तदीयत्वेग प्रसिदशानं पक्षोकृत्य तदाकानत्वं साध्यं तव चोमयाश एव ममत्वं । यदा प्रतिसाक्षामन्येति माध्यं । न घेदममाधितं, अतएवानुमितेर्भमावात दायाचकिया सशतिजन्येवि सामान्यच्यामिपुरस्कारेख साध्यमित्याह ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शाक्तिवाद । सिद्धार्थेऽपि शक्तिग्रह इति । अतएव “यन्न दुःखेन वादस्यापि विधिोषीभूतत्वेन विधिवाक्यैकवाक्यतया कार्यताविष- यकशाब्दबोधं प्रत्येव जनकत्वात् तेन रूपेण शनिग्रहे बाधका- 'यतरवेति सिद्धार्थस्यापि व्युत्पन्नतया वाक्यार्थानुभावकत्वादेवैत्यर्थ । ननु दुःखासम्भिन्नत्वमत्रासम्भाव, याद्यन्तयोस्तनियमात् । यदि च तदसह- त्तित्वं तत् तदा यस्मदादिसुखेऽप्यस्ति । न चानन्तरमित्यनेनाविरललग- प्रवाहो दुखासम्मिन्न इत्यान्न दोष इति वाच्यं । कतिपयकालावच्छेदे- नास्मदादेरपि तथा सम्भवात् । न चाभिलाघोपनौतमित्यनेन तन्निरास., चक्रवर्तिमुखे तस्यापि सम्भवात्, अन्यथा तत एवातिप्रसानिरासे विशेषणान्तरवैयादिति। यत्र केचित् एकजन्मावच्छेदेन दुःखासम्भिन्न- वादिकं नानैव प्रवृत्तिनिमित्तं व्यन्यथा विशेषणवैयर्थ्यात् तदुपस्थि. तेस्तु तात्पर्यग्राहकत्वात् एवञ्च न चक्रवर्तिसुखातिप्रसङ्ग इत्याहु', तचिन्त्यं, एवं हि नानार्थत्वपर्यवसाने गौरवात् तथा तात्पर्यग्राहकाभावाच्च । या- वति न वैयर्थं तावदेकमेव परत्तिनिमित्तमभिमतमित्येके । व्यन्ये तु बध- जिन्यशरोरजन्यसुखत्वोपलक्षकमिदं । न च योगिनस्तादृशं शरीरं, तत्र दुखोत्पत्तरधर्मजन्यत्वात् मुखमाबावच्छेदके तच्छरौरे मानाभावात् । न च खर्गिशरीरेऽपि मरणजन्यदु खसम्भवात् व्यधर्मजन्यत्वं मरणस्य दुख- व्याप्यत्वात् “ते नरा सखम्टत्यव इति दुःखाल्पत्वमरमिति वायं । विपक्ष- बाधकामावेन व्यारसिद्धेः सिद्धौ वा मरणदु खजनकाधान्याधम्माजन्य- शरोरजन्यमुखत्वे तात्पर्य्यात् । न च स्वर्गहेतुपुण्यक्षयशया खर्गेऽमि दु. खोत्यत्तेषितादवस्था, तदुक्तं "खर्गेऽपि पातभौतस्येत्यादौति वा । तद- न्यत्वेनाप्यधम्मविशेषणादित्येके । वस्तुतस्तु खर्गिशरीरं सुख मात्रावच्छेदक- मिति यदि तत्र दुःखधोस्तदा भ्रान्ति यतएव तहममानजन्यमेव । केचित्त यविरललमप्रवाहचिरस्थायौच्छामात्रयोनिदु खासम्मिन्नसखत्व तथा, यत. एव तत्वकारिकैव धौ' चक्रवर्तिमुखे अवश्यमन्यतमविशेषणवैकल्यमित्याः।

·५.२ नवचिन्तामो . मभिन्न न च ग्रस्तमनन्तरं। थभिलापोपपनीतश्च भावात् । 'यन दुःखेन सम्भिनमिति, 'न दुःखेन पम्भि' न दुःख- भमानाधिकरणं न दुखावच्छेदकशरीरावधमिनि यावत्, अन्यथा स्वर्गिणः मुखस्याप्यात्मनि भावि-भूतदुःखममानाधिकरणवादमम्भवा- पत्तेः दुःखावच्छेदकात्तिजातिमच्छरीरावच्छेधमिति निष्कर्षः, तच्च एकजन्मावच्छेदेन दुःखानुत्पादएव सम्भवति तेन राजचक्रवर्तिनी- धारावाहिकमुखमात्रावच्छेदकपुष्पपरौपाकमाचजन्यखण्डशरीरमा- दाथ नवच्छिनसुखे नातिप्रसङ्गः, स्वर्गिणो मरणेऽपि न दुःखं "ते नराः सुखसत्यव इत्यादिवेदेन तथैव योधनात् पापजगरौरविरहाच । अतएव स्वर्गिशरोरेपि पातभयजन्यदुःखग्रवणदसम्भव इत्यपि निरस्त, पापजारौरविरहेपानायत्या नस्य मंमारनिन्दामाधपरसात, अतएव धर्मजन्यमाचत्तिजातिमच्छरीरावच्छेद्यसुखत्वं स्वर्गवमित्यपि . वदन्ति । 'दुःखपदं वा मरण-पातभौरवादिजन्यदुःखातिरिनदुःख- परं, 'पस्तमिति ग्रामो लौकिकमुखापेवयाऽपकर्ष. तच्छ्न्यमित्यर्थः, 'अनन्तरं' अन्तरा विच्छेदस्तहितं स्वाश्रयावच्छेच्चसुखानधिकरण- कालोत्तरोत्पत्तिकसुखावच्छेदकत्तिजातिमदनक्छेद्यमिति यावत्, खपदं जातिपर, स्वर्गिप: सुषुप्तावपि मानाभावात् युगपत्सकस- माण्डे खण्डप्रस्तथाभावात् मत्ता-द्रव्यलादेः खाश्रयावच्छेद्यसुखान- धिकरणकालाप्रसिद्या न तदादायामम्भवः, तादृशमुखावच्छेदका- वृत्तिजानिमच्छरीरावच्छेद्यमिति वा अनन्तरत्वं वक्तव्यं, अचापि खपदं 'स्वर्गिमरोरत्तिजातिपर, इत्यच्च युगपासकलब्रह्माण्डप्रल- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे शक्तिवादः । ५०३ तत् सुखं स्वःपदास्पदं" ॥ इत्यर्थवादोपस्थिते सुखे वेदादेव स्वर्गपदस्य शक्तिग्रहः न तु चन्दनादौ सुखो- याभ्युपगमेऽपि न पनि.१९) । 'अभिलाषोपनौतश्चेति सुखाभिलाषा- नन्तरं तत्साधनार्जन विलम्बासहमित्यर्थः, स्वसमानाधिकरणखविषय- काभिलाषोत्पत्त्यनियतमामय्यजन्यमिति यावत्, स्वर्गिणां तथैव विलवणमदृष्टं यतः सुखविषयकाभिलाषोत्पत्तिममय एवं तत्र कारणानां मर्चषां सम्पत्तिरिति भावः । खसमानाधिकरणेत्यभि- लापविशेषणात् संसारितादशायां स्वर्गविषयकाभिलाषे स्वानुत्पा- देऽपि न पतिः । स्वसमानाधिकरणत्वञ्च स्वावच्छेदकशरीरावच्छे- द्यत्वं, अभिलाषव्यतिरेकोत्पन्नवर्गऽव्याप्तिवारणाय निषेधदयगर्भता, 'स्व.पदास्पदमिति स्वरादिपदशक्यमित्यर्थः । न चायस्तत्वादिविशे- घणवेययं तादृश सुखस्यैव दुःखावच्छेदकात्तिजानिमच्छरौराव- छेद्यत्वनियमेनाव्यावर्त्तकतया तादृशजातिमच्छरीरावच यमुखवस्यैव • शक्यतावच्छेदकवौचित्यात ग्रामादिविशिष्टतादृशशरीरावच्छेद्यसुखे मानाभावादिति वायं । प्रवृत्तिनिमित्ते विशेषणवैयर्यस्यादोषत्वात् यत्प्रकारेण स्वारमिकबोधस्तस्याव्यावर्तकस्यापि गुरुतरस्थापि शक्य- तावच्छेदकलादिति भावः। 'वेदादेवेति 'स्व:पदास्पदमिति वेदादे- (१) तथाच पूर्वकल्पे सकलब्रह्माण्डेधु प्रलयानन्तरं पुन सृटी सत्या खर्गि- शरीरोत्पत्तौ सत्ता द्रव्यत्वादिकमादायासम्भवो बोध्य , व्यनादौ संसारे वर्ग-प्रलययोरसकृज्जावत्वादिति भाव । , स्थग्रस्तुत्वं चिरस्थायित्वं प्रवाहस्य बोध्यं । 'वेदादेवेति "ख पदास्पदमिति ·सत्वचिन्तामणी परागेण स्वर्गपद्प्रयोगाहेयतादशायाचाप्रयोगात् सुखमेव शक्यं, बहुवित्तव्ययायाससाध्ये तत्तत्कर्मणि सुखमाबाथी न प्रवर्तत इत्यर्थवादोपस्थिते स्वर्गपद- तात्पर्य । न चार्थवादस्योयजीव्यत्वात् तदुपनौते तत- एव शक्तिग्रहः, तस्य स्वर्गपदतात्पर्यविपयत्वेनास्पद- तथाच 4 वेत्यर्थः, "मुखोपरागेण सुखजनकताप्रतिमन्धानेन, 'हेयतादमाया- मिति सुखजनकत्वाप्रतिमन्धानदशायामित्यर्थः, 'सुखमेवेति अति- शयितसखमामान्यमेवेत्यर्थः, तननकतात्मकशक्यमम्बन्धेन चन्दनादौ स्वर्गपदप्रयोगो भान इनि भावः। नन्वेवं “यन्न दुःखेने- त्याधर्थवादम्य वैयर्थमप्रवृत्तियेत्यत पाह, 'वहवित्तेति, 'तत्तत्कर्मणि' अग्निष्टोमादौ, 'स्वर्गपदेति "खर्गकामोऽग्निटोमेन यजेतेत्यत्र वर्ग- पदनात्पर्य्यमित्यर्थः, तथाच मामान्यशब्दस्य विशेषे तात्पर्यग्राहक- तया अर्थवादमाफन्त्रमिति भावः। 'उपजीव्यत्वादिति तात्पर्यग्रहार्थ- मवण्यापेक्षणीयवादित्यर्थः, 'तदुपनौते' तदुपस्थिते सुखविशेषे, 'ततएवेति, नत्र स्वःसदास्पदमित्यभिधानादिति भावः। 'स्वर्गपहेति मुखमामान्यमनस्वर्गपदेत्यर्थः, 'श्रास्पदत्वोपपत्तेरिति स्वर्गपदविषय- तोपपत्तेरित्यर्थः, 'वायत्वाभिधायकत्वमिति “यन्न दुःखेनेत्यादे- विशेषरूपेण प्रत्यभिधायकवमित्यर्थः, श्रास्पदपदं हि न वायव- वाचकमपि तु विषयतावाचकं तच्च भामान्यायेत्र सामान्यशब्दम्य वियपरतया निवहतीत न विशेषरूपेण शक्तिबाधकलं तस्यात भाव.। कचिचाखदोतरिति पाठः तत्र 'तात्पर्यविषयत्वेन' तात्पर्य- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे शक्तिवाद । ५०५ त्वोपपत्तेन वाच्यत्वाभिधायकत्वं गौरवात्, सुखमात्र चाप्रयोगात् अतिशयितसुखत्वं वाच्यं प्रयोगोपाधिा- तिशयः। न चातिशयस्य सावधित्वेन चन्दनसुखेऽस्मा- दयं स्वर्ग इति धीः स्यात् , रसादाविवातिशयस्य जातित्वेनावध्यनिरूप्यत्वात् । अतिशयपदप्रयोगस्तु इतरज्ञानापेक्ष इति चेत्, न, विचिवहेतुसाध्यतया विषयार्थकत्वेन, 'त्रास्पदोक्नेः' श्रास्पदपदस्येत्यर्थो बोध्यः । 'गौरवा- दिति, तत्प्रकारेण स्वारमिकबोधस्वसिद्ध इति भावः । नन्वेवं मामान्यतः सुखत्वमेव शक्यतावच्छेदकमस्तु किमतिपयस्य शक्यताव- च्छेदकत्वेनेत्यत श्राह, 'सुखमात्र इति, 'अतिशयितसुखत्वमिति सुखत्वव्याप्योऽतिशय इत्यर्थ, 'वाय' शक्यतावच्छेदकं, 'प्रयोगोपाधि- रिति सुखत्वमेव शक्यतावच्छेदकमतिशयस्तु प्रयोगोपाधिरित्यर्थः, प्रयोगोपाधित्वञ्च विशेष्यतासम्बन्धेन शक्तिप्रमया स्वर्गपदजन्यशाब्द- बोधोत्पत्तिप्रतिबन्धकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, विशेष्यता- सम्बन्धेन तादृशशाब्दबोधोत्पादेऽतिशयावच्छिनान्योन्योभावस्य प्रति- बन्धकलादिति भावः। 'अतिशयपदेति अमादतिमयितमिति पदप्रयोग इत्यर्थः, 'दूतरजानेति अवधिज्ञानेत्यर्थः, अवधेर्वाक्यार्थ- घटकलादिति भावः । 'विचित्र हेतुमाध्यतयेति विचित्रो हेतु- + वेदारवेत्यर्थः। 'गौरवादिति विशिव्याप्यत्वे गौरवादित्यर्थः, स्वर्गपदशक्ति- ग्रहच प्रकारान्तरेणेति भाव | तईि सुखमात्र एव वर्गपदप्रयोग स्थादित्यत याह, 'मुखमात्रे चेति, विचित्रो हेतुग दानादि प्रत्येक ·तापिनामी विलक्षणातिशयस्यानेकवेनाननुगमात, सुखत्वावान्त- रातिशयत्वेनास्यानुगमेऽप्यनध्यवसायेन शक्यग्रहाद- प्रत्यापत्ते। सुखत्वावान्तरजातेश्च मुखमापसाधारण- स्वात् प्रयोगोपाथेनिराकर्त्तव्यत्वात् लोके च लक्षणा। पांगदानादिम्मामाध्यतया नजन्यतावच्छेदकतयेत्यर्थः, 'मुखवावामा- रेति सुखत्यतिशयपदवाच्यत्वेनेत्यर्थः, अतिपयवाध्यत्वच वाच्यता- समन्धेनातिमयपदवत्वं तेन वाध्यतावच्छेदकभेदेन याताया अननुगमेऽपि न उतिः, सम्मन्धाननुगमम्यादीयवादिति भावः । 'अनध्यक्षमायेनेति मा नातिरतिगयपदार्थ इति विमिय्या निययेने- त्यर्थ:, "अप्रत्यापत्तेरिति स्वर्गपदस्याप्रत्यापत्तेरित्यर्थः, अप्रतिः माम्दयोधाजनकलं, इदमुपलक्षणं विनिगमनाविर पातिशयपदो- त्कर्षपदादः शक्यतावच्छेदकतया मर्वस्यैवाननुगमतादवस्थाञ्चेश्यपि योध्यं । ननु सुखवावान्तरजातिबेनानुगमः नातिवच्च ममतल- मित्यत आइ, 'सखवावान्तरेनि, 'मुखमावेति, तथा सुखत्वमेवा- वच्छेदकमस्त प्रतिप्रमङ्गस्य विवचितेऽप्यनद्धारादिति भावः । एतच दूषणं पूर्वकन्येऽपि बोध्यं, श्रायन्नापलटसुखे मानाभावेन तस्यापि मुखमाचसाधारणत्वात् । नन्दास्तां तहि प्रयोगोपाधि । भर तत्राप्यननुगमो दोषः, तत्तदतिशयावछिनान्योन्याभावय हेतुला- दिस्यत श्राइ, 'प्रयोगेति, 'निराकर्मयत्वादिति मनिममया स्वर्ग- शाले मानार्थत्वापत्तिरिति भाव । 'मुखत्वावान्तरातिशयत्वेनेति । यद्यपि विलक्षनानातिशयसाधारणं कमतिशयपमिति दोषान्तरतादवयं ।

·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शक्तिवादः । ननु दुःखासम्भिन्नसुखस्य शक्यत्वे चन्दनादौ स्वर्गपद- प्रयोगोलक्षणयापि न स्यात् सातिशयसुखस्य शक्यत्वे तत्सम्बन्धितया चन्दनादौ लक्षणा भवति तस्मात् दुःखासभिन्नत्वादिनोपलक्षिता सुखत्वावान्तरजाति- पदजन्यस्वस्थानुगतानतिप्रभातस्य दुर्चचतथा खर्गवाचकपदभेदेना- नन्तप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमावापत्त्या च निराकर्तव्यत्वादिति भावः । ननु “यनेत्याद्यर्थवादोपनौतमुखस्य शक्यत्वे चन्दनादिजन्यलौकिक- सखे कथं स्वर्गपदप्रयोग इत्यात अाह, 'लोके चेति । वर्गलमधमे- धादिजन्यमकलखर्गमाधारणं चन्दनादिसुखसाधारणच कौटादि- सुखव्याहत्तैका जातिस्तदेव च स्वर्गादिपदशक्यतावच्छेदकमित्या- गरने, 'नन्विति, 'लक्षणयापीति, शक्यसम्बन्धाभावादिति भावः । 'मातिमयेति विजातीयेत्यर्थः, 'तत्सम्बन्धितयेति जनकतात्मकतत्म- म्बन्धितयेत्यर्थः, 'उपसचिता' लक्षणया बोधिता, 'सुखवावान्तरजा- तिरिति कौटादिसखव्यारत्ता अश्वमेधादिजन्यसकलस्वर्गमाधारण तथाप्यतिशयत्वं जातित्वमित्यनुगम इति भावः। तादृशातिशयस्य सुख- मात्रत्तित्वात् कुन शक्तिरित्यनध्यवसायः विशिष्याज्ञानमित्यर्थः । ननु सुखवावान्तरजातिमत्त्वेन सर्वत्रैव शक्तिग्रह इति माननुगमो न वानध्य- वसाय इत्यत थाइ, 'मुखत्वेति, वधाच मुखमात्र एव प्रयोगः स्यादिति भावः। तथाले लाघवेन सुखत्वेनैव शक्यतापत्तेश्चेत्यपि बोध्यं। 'तत्सम्बन्धि- तयेति तत्साक्षात्मम्वन्धितयेत्यर्थः, शक्यसाक्षात्सम्बन्ध एव लक्षणेत्यभिमानः । 'तस्मादिति, साधवानातिविशेषः शक्यः तदुपस्थापकतया च नार्थवाद- वैयर्थ्यमिति भावः। सखमा प्रयोग परिहत्तुमाए, 'मुखत्वेति ।

·Fuਬਾਸ ਨੂੰ रेय वाच्या लाययादिति चेत्, न, एकजातीयहेतु- साध्ये एकजातिसत्वेऽपि विलक्षण हेतुसाध्यस्वर्गेक- जाती मानाभावात्। विहितकर्मशन्यता च तत्त दिशेपत्वेनैव, अननुगतस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात पन्दवादिसरामाधारणौ च जातिरित्या, 'या' गातावच्छे- दिका, “लाघवादिनि “यत्र दुःनेत्याचपेक्षया लाघवादित्यर्थः, नत्प्रकारेण बारमियोधातमिद्ध इति भावः । मनु विदितकम- जन्यतावच्छेदकत्वेन मा नातिः मिहोदित्यत आइ, 'विश्तेिति । म च मानानातीनां जन्यतावच्छेदकत्वे गौरवामाघवेन विहित कर्म- जन्यतावच्छेदकमेकमेव सामान्यं कल्यत इति वाच्यं। तादृशकार्य- कारणभाव मानाभावात् विदितत्वम्य वर्गकारपत्वेन वेदबोधितव- रूपतया श्रात्माश्रयेण कारणताया अनवच्छेदकलाञ्च । न च धर्म- जनककर्मत्वं विहितसमिति वाच्यं । तथा मति मुखमाचम्यैव धर्म- जन्यवान समस्येव नदवच्छेदकलमम्भवेऽतिरिक्रजातो मानाभावा- दिति भावः। नव चन्दनादो वक्षणया कथं स्वर्गपदप्रयोग इत्यत- गनु विहितकर्मजन्यतावच्छेदकत्वेन सा जाति. सिद्येदिन्धत व्याध, "विदिति। गनु तत्तदिहितकर्मविशेषजन्यतावच्छेदकावं तैयामिति यदिशेययोरिति न्यायेग सामान्ययोरपि कार्यकारणभाव स्यात् अन्यथा जन्यसाक्षात्कारिखमपि अन्यतावच्छेदकं न स्यात् न स्याच कर्तजन्यता. बच्छेदकं अन्यत्वमिति । मैवं । यम्त्येवं तथापि लौकिकोत्कटमुखग्य विहितकाजन्यतया घन्टनादौ वजातीयमुखसम्बन्धाभावात् लक्षशानुप- पत्तेः । ननु लौकिकस्थाय्यदृण्वारा विहितकर्मजन्यत्वमिति चेत्, इन्त ताई ·খুৰান্তীয় মুনিনা। ५०४ सम्बन्धमावञ्च लक्षणावीजमिति वक्ष्यते। एवं देवता- आह, 'सम्बन्धमात्रञ्चेति भकास्य सम्बन्धमाञ्चेत्यर्थः, 'लक्षणावौज' लक्षणाखरूपं, प्रकृतेऽपि स्वर्गवृत्तिसुखत्वाश्रयजनकत्वादिरूपपरम्परा- सम्बन्ध एवास्तौति भावः । अत्र नव्याः, दुःखासम्भिन्नत्वादिरूपेण शक्यत्वेऽपि तेषां विशय्य- विशेषणभावे विनिगमनाविरहात् स्वत्वघटितत्वेनाननुगतत्वाच्च नाना- र्थत्वं दुरिं, तथाच लाघवादश्वमेध-वाजपेयादिजन्यतावच्छेदिकाः गङ्गास्नानादिजन्यतावच्छेदिकास्तत्तजातय एव स्वर्गादिपदशक्यताव- च्छेदिकाः दुःखासम्मिन्नत्वादिप्रकारेण स्वारमिकबोधस्यामिद्धत्वात् “यन दुःखेनेत्याद्यर्थवादस्य च शक्यतावच्छेदकत्वपर्यन्ताबोधकत्वान्न तद्विरोधः। नन्वश्वमेधादिजन्यतावच्छेदिका न जातिश्चन्दनसंयोग- पुष्पसंयोगजन्यतावच्छेदकजातिभिः मादात् विनिगमनाविरहेण चन्दनसंयोग-पुथ्यसंयोग-तरुणीसम्बन्धादीनां सर्वेषामेवाश्वमेधादि- जन्यस्वर्गोपधायकत्वात्। च चन्दनसंयोगादिजन्यतावच्छेदक- जातीनां नानात्वमिति वाच्यं। विनिगमकाभावात् । न चाश्वमे- धादिजन्यतावच्छेदकजातयद्य पुष्पसंयोगादिजन्यतावच्छेदकजातीनां मुखत्वमेव तज्जन्यतावच्छेदकं तस्यैव शक्यत्वे यतिप्रसङ्ग इत्युक्तमेव, तस्मात् लौकिकातिशयितमुखव्यावृत्तपारलौकिकसुखमानतिजातिर्न तज्जन्यताव- छेदकतया न वा मानान्तरेण सिद्यतीत्यत्रैव तात्पर्यमिति वयमालोचयाम'। के चित्तु विहितकम्मत्वं वेदवोधितकारणताककर्ममत्वं, तथाच तस्या- वच्छेदकत्वे कारणव कारणतावच्छेदिका स्यादित्याहु' । 'सम्बन्धेति खरत्तिमुखत्वजानिमज्जनकत्वरूपपरम्परासम्बन्धस्तथेत्यर्थ, एवं न ·तत्त्वचिन्तामयी विरुद्धवाः नन्नन्यस्वर्गाणां धर्ममात्र हेतुकवादिति वाच्छा अश्वमेधादि जन्यखर्गाणमुबगौसम्बन्धादिनानोपधायकलप्रवणादिति चेत्, न, विनिगमनाविरहादश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातीनां चन्दनसंयोगा- दिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य-विरुद्धभेदेन चन्दन योगादिजन्यता- वच्छेदकजातीनाशाश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य-विरुद्धभेदैन मानालाभ्युपगमात् । न चैवमश्वमेधादिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्य- चन्दनसंयोगादिजन्यतावच्छेदकजाति-चन्दनसंयोगादिनन्यतावच्छेद- कजातिव्याप्यायमेधजन्यतावच्छेदकजात्योस्तुल्यव्यतित्तितया कथं जातित्वमिति वाच्यं। जातिजन्याया एव जातेभयजन्यतावच्छेद- कलाभ्युपगमादिति प्रातः । केचित्तु निरुक्तदुःखामम्भिनसुखलमेव स्वर्गपदजन्यतावच्छेदक, 'न च यस्तमित्यादिकन्तु स्वरूपकथनं, न हि विगिरधर्मस्यावच्छेद- कत्वपर्यन्तं वेदेन बोध्यते, किन्तु तदाश्रयस्य वाचवमात्र वेदार्थः, विशिष्टधर्मण स्वारमिकबोधोऽप्यसिद्धः । न च तज्जातीनामेव मक्यतावच्छेदकत्वमुचित मिनि वायं। नानार्थवप्रयङ्गादित्याः । तदरुत्, प्रत्येकं तत्तनातिमादाय विनिगमकाभावेन जातीनामव- वेदकत्वस्य दुर्वचलात् जातिप्रकारेण स्वारमिकप्रयोगाभावस्य विवादग्रस्तत्वादिति दिक् । दुःखासम्भिमत्वादिसमानाधिकरणमुखत्वस्य विशियस्यैव स्वर्गपदान्यप्रतीति- प्रकारत्वात् सामानाधिकरण्याशेऽपि तो गौरव र दोघ प्रामाणिक लात् । यतर दुःखासम्मिन्नत्यादिकं शन्युपाधिरिति भाषिप्रसङ्ग तस्यामि प्रय घ गौरवमिति निरस्तं, पदानियतीपस्थित शक्तिसाध्यत्वात् ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । यामपि “इन्द्रमुपासौतेत्यादौ लोके प्रयोगस्यानियमात गौणतयैव व्यवहाराचार्थानध्यवसायेऽलौकिकसह- साक्षादाविन्द्रादिपदशक्तिग्रहः, प्रमाणञ्च “इन्द्रः सह- प्रसङ्गादिन्द्राय साहा अनये वाहेत्यादिमन्त्रात्मकाचेतनमेव इन्द्राग्न्यादिपदशकयं “इन्द्रमुपामौ तेत्यादावपि इन्द्रपदं तादृशमन्त्र- वारकमेव तदुपासना च तत्करणकइविस्त्यागादिस्तजपादिवेति मौमांसकमतं निराकर्तुमाह, ‘एवमिति, 'देवतायामपि' देवताबो- धकेऽपि, एतच इन्द्रमुपासौतेत्यादावित्यस्य विशेषणं, 'लोके' लौकिके ईश्वरे, 'प्रयोगस्य' इन्द्रादिपदस्य, 'नियमात्' भक्तिनियामक- वासम्भवात्, अनुगतानतिप्रसक्तशक्यतावच्छेदकासम्भवादिति यावत्, पामेश्वर-मण्डलेश्वर-पृथिवीश्वरादिभेदेन लौकिकानामौश्वराणं वि- भिन्नतया मर्वसाधारणानतिप्रसनशक्यतावच्छेदकस्य दुर्चचत्वात् । न चेश्वरत्वमेव तथेति वाच्यं । तस्याप्यनुगतस्य दुर्चचत्वादिति भावः । नन्वेवं विनिगमनाविरहान्नानार्थतैवास्त्वित्यत पाह, 'गौणेति नरेन्द्र- पदप्रयोगस्य गौणत्या व्यवहाराच्चेत्यर्थः, 'अर्थानध्यवसाय इवि लौ- किकेश्वरस्य इन्द्रपदार्थत्वाभावनिर्खये इत्यर्थः। ननु नत्र सहस्रामपुरुषे इन्द्रपदशकौ मानाभावः मन्त्रात्मकाचेतनस्यैव इन्द्रपदशक्यतया त- स्यैव तत्र तत्पदार्थवादित्यत बाह, 'प्रमाणञ्चेति, 'विधिसमभिव्या- इतेति "इन्द्रमुपासौतेत्यादिविधिशेषोभूतेत्यर्थः, विधिशेषोभूतत्वञ्च 'लोक इति राजादौ तत्प्रयोगस्यानियमादित्यर्थः। तर्हि तत्रैवोमयन वा शक्तिस्वित्यत ब्याह, 'गौणतयैवेति, 'विधौति, तथाच प्रत्यन्यथा- ·५१२ तत्त्वचिन्तामणी साक्ष इत्यादिविधिसमभिव्याहृतोऽर्थवाद एव स्वर्ग- पदवत् । अथ स्वर्गपदे प्रत्त्यन्यथानुपपत्त्या “तत्सुखं स्व-पदास्पदमितिथुतेश्वार्थवादादेव शनिग्रहः, न चेह तथार्थवादः, किन्तु “इन्द्रः सहसाक्ष इत्यादि स्ताव- कत्वेन प्रतिपरमिति चेत्, न, "इन्द्रः सहसाक्ष- विधिप्रयोज्याकाहोत्याप्यने, 'अर्थवाद एवेति, "इन्द्रः महसान- इत्यर्थवादस्येन्द्रपदप्रतिनिमित्नेन्द्रलाश्रये योगार्थमर्यादया महस- चचुर्विमिष्टपुरुषस्याभेदबोधकतया इन्द्रवानयाभेदेन हेतुना परम्प- रया महसाबपुरुष इन्द्रपदशक्तिमाधकवादिति भावः । यद्यपि विध्यममभिव्याहतार्थवादस्यापि न्यायनये प्रमाणतया विधिममभि- व्याहते ति व्यथे, तथाप्युभयवादिमिद्धप्रमाणताण्यापनाय तदुपात्त. मिति ध्येयं। मौमांसका प्रत्यवतिष्ठते,'अथेति, 'प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्येति खर्गपदस्य सुखमावशक्तत्वे बहुवित्तव्ययायाममाध्ये यागादौ स्वार्थि- प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्येत्यर्थः। ननु स्वर्गपदस्य सुखमात्रशनलेऽपि यागा- दिस्यले तस्य "यन दुःखेनेत्यादिसुखविशेषलाचणिकलान प्रवृत्त्यनु- पपत्तिरित्यत आह, 'तत्सुखमिति, 'नरेहेति, 'ह' इन्द्रमुपासोते- त्यादौ, 'नथार्थवादः' अर्थवादस्तथा, “इन्द्रः सहस्राक्ष इत्यर्थवादस्य इन्द्रपदशक्कियोधकत्वमिति यावत्, 'स्तावकबेनेति मन्त्रात्मकेषु मह- साक्षाभेदरूपोत्कर्षधमजनकत्वेनेत्यर्थः, 'प्रतिपरमिति मन्त्रोपा- नुपपन्या व्यवश्यं तस्य शक्तिग्राहकलमिति भाव । प्रामाण्यस्योभयसिइत्याय सदुतमित्यन्ये। किन्विति, तथाध न परोरियौ देवतेति तात्पर्य ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे पूक्तिवादः । इत्यादिप्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यश्रुतौ बाधकं विना सहसाक्षस्यैवेन्द्रादिपदवाच्यत्वावधारणात् प्रसिद्ध पद- समन्वयवलेन प्रतीयमानमर्थमबाधितमादायैव तेषां प्रवर्तकत्वात् (१) । मन्त्रप्रकाशितशशिशेखराद्युपेतमु- सनविषयकात्तिप्रयोजकमित्यर्थः, 'प्रसिद्धपदेति प्रमाणतया महाजनप्रसिद्धपदादिन्द्रपदप्रवृत्तिनिमित्तेन्द्रत्वाश्रये सहस्राक्षाभेद- शाब्दप्रमितावित्यर्थः, 'बाधकं विनेति वाधकाभावेनेत्यर्थः, 'इन्द्र- पदेति इन्द्रवाश्रयाभेदेन हेतुना इन्द्रपदवाच्यत्वानुमानादित्यर्थः । नन्वस्तु इन्द्रपदस्य महसाऽपि शक्तिस्तथापि “इन्द्रमुपासौतेत्यादौ इन्द्रपदं मन्त्रवाचकमेवेत्यत श्राह, 'प्रसिद्धपदेति प्रमाणतया महाजनप्रसिद्धपदममभिव्याहारबलेनेत्यर्थः, 'प्रतीयमानमिति इन्द्र- पदवाच्यत्वेन प्रतीयमानं सहस्राक्षमित्यर्थः, 'अबाधितमिति उपास्य- त्वबाधरहितमित्यर्थः, 'तेषां' “इन्द्रमुपासौतेत्यादिविधीना, 'प्रवर्त्त- कलादिति 'प्रवर्तकज्ञानजनकत्वमम्मवादित्यर्थः, नथाच किं वृत्त्य- न्तरेणेति भावः । ननु देवताया एवेरसाधनौभूतोपासनाविषयतया सहस्राचे तादृशोपासनाविषयत्वरूपमुपास्यत्वमेव बाधितं मन्त्रस्यैव देवतात्वेन सहस्राक्षे देवतावाभावादित्यत श्राह, 'मन्त्रेति, "शशि- (१) प्रतिपरत्वादिति क.। 'वाधक विनेति तथाच सामानाधिकरण्यानुपपत्तिरेव शक्तिग्राहिकेत्यर्थः । नन्वेवमपि सहसाक्षदेवतायामिन्द्रपदशक्तिग्रह इत्ययुक्तं देवतायास्वचैतन्य- नियमे सहसाक्षस्य तन्नित्वनियमादित्यत धाह, 'मन्तेति, धादिपदा. 65 ·५९४ तावचिन्तामणी दिश्य इविल्यागेन तचैव याज्ञिकानां देवताव्यव- हारात् । अपि च "शिवाय गां दद्यादित्यादिना देवतासम्पदानत्वश्रुतेः शिवादिसहस्रनाम्नां पर्यायत्वेन श्रुतेर्महाजनपरिग्रहेण प्रमाणत्वादाराधितदेवतायां खरादौत्यादिपदादतिसहसादिपरियघा, 'तचैव' महसाच एव । केचित्तु ननु देवनैव इन्द्रपदवाच्या महस्रावस्तु न देवता मन्त्रा- मकाचेतनस्यैव देवतात्वादिति कथं तस्येन्द्रपदवाच्यसमित्यत श्राइ, 'भन्तीत्याजः। 'शिवायेति देवायेत्यर्थः, 'सम्पदानवेति, न बचेतनस्य सम्प्र- दानवमिति भावः । "शिवादिसहस्रनाम्नामिति, देवतावाचकत्वेन प्रसिद्धानामिति गेषः, यथाश्रुते शिवादिपदस्यैतावता चैतने शनि- मिद्धावपि तस्य देवत्वामिद्या अमङ्गतलापत्तेः, 'पर्यायवेनेति अभिन्न- शक्यतावच्छेदककत्वेनेत्यर्थः, मन्त्रस्य शाक्यले च पदभेदेन मन्त्रभेदा- छक्यतावच्छेदकक्याभावेन पर्यायत्वं न स्यादिति भावः । 'वरेति न च मन्त्रस्य वरदाढवमिति भावः । 'देवताचैतन्यपक्ष इति(५) () देवताचैतन्य इति क• गुस्तकपाठ । दक्षिसहसादिसंग्रह । ननु वत्र भात प्रयोग त्यस्सरसादाद, 'यमि चेति सम्पदानत्वं चेतनवेत्यर्थ । मनु रक्षायोदकमासिञ्चतीतिवत् समदानत्वं वचिकमादाय चतुर्दा न तु वास्तवसम्पदानलं खोकरणरिमादिति यदि परो ब्रूयात् तदा दोषान्तरमाइ, भिवादोति पर्यायत्वमा एवेति ·शब्दास्यतुरौयखण्डे शक्तिवाद । ५१५ वरदातत्वश्रुतेश्च बाधकं विना चेतनैव देवता। अथ देवताचैतन्यपक्षे तत्प्रीतिरेव यागव्यापार इति नापूर्वसिद्धिरिति चेत्, न, प्रौतेः सुखस्य तदनुभवस्य चाशुतरविनाशित्वात् तज्जन्यसंस्कारस्य स्वाविषये फलाहेतुत्वात् फलहेतुस्थायिकृतिव्यापारापेक्षायां लाघवेन कृतिसमानाश्रयस्यैव व्यापारत्वकल्पनात् । नानायागेधेकदाहाने चैकदा सन्निधानं तद्बुद्धिविशेष- देवताचैतन्यामावादेव यजदेवपूजायामिति यागस्य देवताप्रौति- हेतुताबोधकमाब्दिकस्मतेरममाणत्वाभ्युपगमादिति भावः । 'तन्न- न्येति प्रौत्यनुभवजन्येत्यर्थः, 'खाविषय इति स्वविषयाविषयकफला- हेतुत्वादित्यर्थ', 'व्यापारापेक्षायामिति व्यापारे कल्प्यमान इत्यर्थः । नन्वेवमेकस्या एव देवतायाः कथमेकदा नानायागेषु मनिधानं स्यात् पारीरस्यावच्छिन्त्रपरिमाणवत्त्वादित्यत पाह, 'नानेति, 'बुद्धिविशेष- इति तस्य तत्तत्कर्मविषयकबुद्धिविशेष इत्यर्थः । ननु बोधककोटि- भिरेकदावाहने देवतानां सार्वयाभावात्कया प्रत्यासत्या तज्ज्ञानं । बोध्य । शब्दभिन्न एकोऽर्थ सिद्ध इत्यर्थ , धन्यथा बनेकदेवताकल्पनापत्तित्यपि ननु उपचरितार्थैव श्रुति स्यादत व्याह, 'बाधकं विनेति । निराकृतमपि प्रसङ्गान्तरेण शकते 'यथेति, 'लाधवेनेति, वाधक विनेति शेष , 'तदुद्दौति । अनु नरेन्द्रादे सार्बज्ञाभावात् सग्रामादि- थासङ्गदशाया याराधककोटिभिरेकदादाने कथं ज्ञानमिति चेत्, न, अदृश्विशेषस्मारितलिङ्गादिप्रतिसन्धानादित्येके । अदृश्विशेषप्रत्यासत्या ·सावचिन्तामयी एव प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादावहकारवत् । अथं रा- जस्यादिफलत्वेन श्रुतेरिन्द्रादिश्चेतन रव देवतात्वन्तु तस्य नास्ति मानाभावात्, किन्त देशनादेशितचतु- र्थ्यन्तपदनिर्देश्यत्वं देवतात्वमितीन्द्रायेत्यादिपदमेव न पानुमानात्तज्ज्ञानं, तर हे तयाप्यादेरयहादिति चेत्, न, भावा- हमजन्यादृष्टविशेषस्मारित प्रत्येकपदार्थाममर्गाग्रहमतिमनसैव तद्भा- नादिति भावः । वस्तुतस्वमान्मनेऽपि तन्मतवददृश्विशेष एव फलमद्द- कारोभूनावाहने न जन्यतेऽपत एव विटावावाहनमगतिरेवं प्रतिष्ठावि- धावपीत्येव तत्त्वं । यद्ययचेतनस्य देवता निराकृतं, नथापि वेतनम्य देवताले मौमामकोमवाधान्तर निरामाय पुनरागते, 'अर्थति, 'श्रुतेः इन्द्रत्वस्य श्रुने, 'इन्द्रादिः' इन्द्रादिपदवाया, 'देवताल' देवता- पदवाच्यत्वं, देगनादेगितेति, निग्यत्वं चतुर्यन्तनामोच्चार्यत्वं,तथाच देशना वेदः तद्देगितं नदोधित यवतर्थन्तपदनिग्लवं यचतुर्थ्यन्त- बनन्यगत्या मनचैव तज्ञानमित्यन्ये । 'यथेति, वरदाढत्वममि तम्यैव में देवताया इति भाव । 'देशनेति, "यागेयोऽयाकपाल ऐन्द्र दधोयादिना तद्धितेनामगादेः यर्थस्य चतुर्यन्तमदनियत्व मोध्यत- इति तत्र तत्र विपि तस्य देवतात्वं । मनु साम्य देवतेति देववाधिकार्य- वात् नदितस्य देवतामित्यर्थः, तदुस, "वहितेन चतुर्था वा मन्त्रलिग मा पुग। देवतासङ्गतिस्तत्र दुखेल्न्तु पररपा"। ति, तथाच देवतास्व- जाने मस्तित्मकदेशनाप्रवृत्ति सत्प्ररत्तो नु देशनादेशित सहुटिलदेवता. वज्ञानमियन्योन्याश्रय ति चेत्, न, देवलेकदेशम्य सदनि स्यात्वमा- श्वम्थेव तदर्थलात् तत्पुरस्कारेस प्रवृत्ते तहिते देशमादेशिनतत्पदनिग्य- ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड शक्तिवाद । पदव विशिष्टं चतुर्थन्ततयोचार्यलं तद्देवतापदशक्यतावच्छेदकमि- त्यर्थः, यादृशपदं चतुर्यन्ततयोचार्य्यत्वेन देशनया बोध्यते चतुर्थन् मत् नादृशपदं देवतापदशक्यमिति तु फलितार्थः। न च कया देश- नया इन्द्रादिपदस्य चतुर्थ्यन्ततयोचार्य्यत्वं बोध्यत इति वाच्यं । “ऐन्द्र दधि भवत्यमावास्थायामाग्नेयं चरुं निर्बपेदित्यादौ "मास्य देवतेत्यर्थ विहितेन तद्धितेनैव चतुर्थ्यन्ततयोचार्यत्वरूपदेवतावस्येन्द्राग्यादि- पदे बोधनादिन्द्राग्न्यादिपदस्य स्वभावत्वादिति भावः। श्रतएवे- न्द्रायागये इत्यादिपदमेव देवता न तु शक्राय वहये इत्यादिपदं शक-वयादिपदे चतुर्थ्यन्ततयोचार्यत्वस्थ वेदेनाबोधनात् । न चेन्द्राय वाहेत्यादिसमुदाय एव देवता तस्य चतुर्थ्यन्ततयोचार्यत्वं न वेद- बोधितमिति वायं । स्वाहेत्यादिस्यागमात्रपरत्वेन देवतानन्तर्गत- त्वात् । न च देवतार्थे विहितस्य तद्धितस्य देवतात्वमेवार्थः तच न चतुर्थ्यन्ततयोचार्यत्वमात्रमपि तु देशनादेशितषविभिष्टमिति वायं । विशिष्टस्यापि तद्धितार्थत्वे बाधकाभावात् ताघवादविशे- त्वरूपं तटात इति। न चैवं प्रकृत्यर्थस्य तद्धितादिना तथात्ववोधनात् तस्यैव देवतात्वं स्यादिति वाच्यं । शब्दात्मकस्यैव प्रकृत्यर्थत्वाभ्युपगमात् । जन्वेवमपि इन्द्रायेत्यादियदमेव देवतेत्ययुक्त । न हि चतुर्थन्तस्यैव तस्य तदन्तपदमिद्देश्यत्व तेन बोध्यत इति चेत्, यवाड, व्यर्थोपहितशब्दस्य देवतात्वमिति मते देशनादेशितं यस्य तत्पदनिर्देश्यत्वं तदर्थोपहित. चतुर्थन्तपदमेव देवतेत्यर्थः, एवञ्च यद्यप्यर्थस्यापि देवताशरोरान्तर्भाव- स्तथापि विशिष्टस्याचैतन्यं चतुर्थन्तपदस्यैव प्राधान्याचन्द्रायेत्यादिपदमेव देवतेत्युक्तमिति मन्तव्यं । यहा अर्धस्य उपलक्षणत्वाभ्युपगमेन तथोक्तं, एतेन नियंगधिकरणे तिर्यकपङ्ग-व्यायदेवतानामनधिकारइत्युक्तं, तत्र ।

·वावचिन्तामणौ प्यमात्रथैव तद्धितार्थवाच, एवञ्च "ऐन्द्रं दधि भवन्धमावान्यायामि- त्यादौ चतुर्थन्ततयोचार्यन्द्रपदकरणकाभिन्नदधियागोऽमावास्यायां भवतीत्यन्वयबोधः । यहा "नि ग्यत्वं' स्वरूपत्वं, तथाच देशनादे- शिता या चतुर्यन्नता तदिशिरपदलं देवतालमित्यर्थः, घटायेत्यादौ घटादिपदस्य चतुर्थन्तताविभिटवेऽपि मा चतुर्थन्तता न वेदवोधि- ति नातिममङ्गः, केवलेन्द्रादिपदम्य चतुर्थतताविभियत्वाभावादेव नातिप्रसङ्गः, एवमैन्द्रमित्यादौ नद्धिनस्य चतुर्थनवमर्थः, चतुर्थ- न्तेन्द्र पदकरणका भिन्नो दधियाग इत्यन्वययोधः । न च यथातथा- धोऽस्तु सर्वत्रैव तिः खाइत्यादौ प्रथमान्ते प्रत्यादिपदेव्याप्तिः चतुर्दान्तवाभावादिति वाच्यं । चतुर्थीपदेन चतुर्थ्ययंकपदस्थाभिधा- मात् धनिः खात्यादौ चतुर्थी निषेधान् प्रथमाया एव चतुर्थो म्या- नाभिषिक्रनया इन्द्राय वाहेत्यादौ चतुर्था इव तथा अप्युद्देश्यता- र्थकत्वात् प्रतिपदेन्द्रपदादेश न चेतनवाचकलं । वस्तुतस्तु चतुर्थ्यन्तस्वं तिरा विशिष्टान्त संज्ञाविरक्षात् पड़ोः प्रचरणविरहात विसो दृधि- श्रुति-वाचः याया ऋषियोग्याः खसविषये विमुखा तेषामन्ध बधिर- भूकानामवेक्षण-श्रवणोधारणाशक्ततया युक्तोऽनधिकार, देवतानान्व- त्यन्तविदुषोणा कयमनधिकार इति पूर्वपक्षस्तदचैतन्ये ने घटेत घटादि- वदप्रसङ्गात् । किञ्च देवतानामचैतन्ये यावाहनमन्वानर्थक बौद्धस्य शारीरस्य वा सन्निधेरसम्भवात्, एवञ्च तोमु देवतानां नित्य निहित- वादावाहनबाध इति यदुक्तं तहियेतेत्यादिनिरवका वेरितयं विशे- धीभूतार्थस्य चैतन्यमादाय सर्वस्योपपत्ते, तिहोमादापर्यंतचतुर्थी- ऊहनमन्यथा वाहेति न स्यात् इत्यादेनं देवतात्वमित्यप्याः । चतुर्थन्त- स्वेन धतुर्थ पकत्वं विवक्षितमिन्धन्ये । केचित्त देशनादेशितं यत्र चतु- ·शब्दास्थतुरौयखगड़े शक्तिवादः । वाच्यं । देवता, अतएवामिप्रकाशकमन्त्रेणामिप्रकाशनान- न्तरं अमय इति नियमतो इवित्यागो न पर्या- यान्तरेण । न चन्द्रोद्देशेन हविस्त्याग इन्द्रनिष्ठकि- ञ्चिज्जनकः तत्स्वरूपाजनकत्वे सति तदुद्देशेन क्रिय- वैज्ञानिक तथाच तिः खाईत्यादौ चतुर्था ऊहनानाध्याप्तिः । अतएव भूः खाइत्यादौ कृप्तचतुर्थी केऽपि नाव्याप्तिः। न चैव- मचेतनस्य देवतात्वे तिर्यपॉ-व्यायदेवतानामनधिकार इति सूत्रेण तिर्थक्वन्नान्ध-वधिर-भूकदेवतानां विहितकाधिकारनिषे- धोऽसङ्गतः देवताया अचेतनत्वेन तत्र कर्मकर्तृत्वस्याप्रमतत्वादिति तत्र देवतापदस्य सहस्राक्षादिपरतया भानत्वादिति दिक् । 'अतएवेति यतएव देशनादेशितत्वं विशेषणमत एवेत्यर्थः, 'श्रमिप्रकाशकमन्त्रेणेति अग्नये स्वाहेति मन्त्रणेत्यर्थः, 'अग्निप्रकाश- नानन्तरमिति अग्नरुद्देश्यताप्रतिपादनानन्तरमित्यर्थ., 'श्रमय दूतौति अग्नये इत्यनेनेत्यर्थः, 'न पर्यायान्तरेणेति न वहय इत्यादिनेत्यर्थः, देवतोद्देशानन्तरमेव हविस्त्यागविधानात्तस्य च देवतालविरहादिति भावः । देवतायाश्चैतन्यमनुमानेन माधयति, 'न चेति, 'किञ्चि- दिति, पक्षधर्मताबलात स्वामित्वस्य प्रौतेर्वा सिद्धिः उभयमपि यंन्तपदनिर्देश्यत्वमुच्चार्यत्व तत्तथा एवञ्चेन्द्रायेत्युच्चार्य्य दद्यादिति वेदेन बोधनात् तन्त्र लक्षणममनं । न च पिलभ्य इत्युच्चार्य दद्यादित्यादावति- प्रसङ्गः, तादृश्वेदाभावादित्याहुः । 'न चेति, 'इन्द्रपदं देवतापर, स च • जन्यः स-स्वामिभावः सम्बन्ध इवि देवताचैतन्यमिति भावः। 'तत्- खरूपेति, घटोत्पत्तये क्रियमाणे दण्डव्यापारादौ व्यभिचारादाह, 'सत्यन्तं, ·शापिकामयौ माणत्वात् ब्राह्मणाय दानवदिति वाच्यं । अप्रयोजक- त्वात् तदर्थत्वेन क्रियमाणत्वस्योपाधित्वाच । इन्द्राय . देवताया अचेतनले न घटत इति परिपाद्देवताचैतन्यमिद्धिरिनि भावः । यद्यपि तन्मतेऽपि इन्द्र येतन एवं नि मिद्धमाधनं, तथापि पछे माध्ये च इन्द्रपदं देवतापर, देवतावन्तु देवतापदाक्यत्वं तेनो- भयमनमाधारणदेवतावनिर्वचनासयत्वेऽपि न पतिः । न च तन्मते इन्द्रायत्यादिपदम्यैव देवतावेन इविस्त्यागम्य देवतोद्देयकलमेवा- मिद्धं इन्द्रादेवेतनस्यैव इविम्यागोद्देश्यत्यादिति वायं। इन्द्रादि- वदपेतनमन्त्रस्यापि तन्मते उद्देश्यत्वाददोषः । 'तत्स्वरूपति देव • तास्वरूपाजनकत्वे मति देवतोद्देगेन क्रियमाणवादित्यर्थः, यत्तयां भामान्यतोव्याप्तिः तेन तन्मते न माध्यामिद्धिः न वा दृष्टान्ते साध्य- साधनवैकल्यं, घटोद्देशेन क्रियमाणे दण्डादौ व्यभिचारवारणाय मत्यन्तं, 'फ्रियमाणत्वं गिप्टः प्रियमाणत्व, तेन भ्रमेण क्रियमाणे न व्यभिचारः । तदर्थवेनेति तद्गतफलार्थितयेत्यर्थः, हविस्तागम्त स्वनिष्ठस्वर्गादिफलार्थितयैव क्रियत इति पक्ष एव साधनाव्यापकव- "क्रियमाणत्वं प्रमाप्रयोज्यकृतिविषयत्वं! शियैरिति च विपोषणमतो न भ्रमेया क्रियमाणे व्यभिचारः, सामान्यव्यामिप्रायकमिमिति न तन्मते साध्याप्रसिदि। न वा दृशान्ते साध्यवैकल्यं । न चोभयमते नैक देवतात्वमनुगतं, देवतापददायत्वेनानुगमादित्याहु ! मनु निरा- पाधित्वमेव विपक्षधकमित्यत याह, 'सदत्वेनेति तनिष्पल- जननायेत्यर्थः। पयन्तु सनिष्फतजननाय नियत इति भाव। कथ सई तादर्थं चतुर्थोत्यत वाह, 'इन्द्रायेति, लाधवेन विशेषणीभूतार्थ- ·शम्दाख्यतुरौयखण्डे शक्तिवादः । ५२१ स्वाहेत्यच न तादर्थ्य चतुर्थों किन्तु स्वाहादिपद- योगे उपपदविभक्तिरेव अन्यथा “नमः-स्वस्ति-स्वा- हेत्यादिसूचवैयर्थ्यात्। मैवं । चतुर्थ्यन्तपदस्य देवता- त्वे मानाभावात् चतुर्थी विनापि इन्द्रो देवतेति व्यव- हारात् । अग्नये कव्यवाहनायेत्यादौ देवताहयप्रस- ङ्गात् “इन्द्रः सहस्राक्ष इत्यर्थवादस्य “इन्द्रमुपासौते- त्यादिविधिसमभिव्याहारेण एकवाक्यतया तस्यैवोपा- मिति भावः । ननु देवाय स्वाहेत्यादौ तादर्थ चतुर्थं देवतायाः खामित्व-पौत्यादौ मानं स्वाहापदार्थ त्यागे तनिष्ठफलजनक- त्वस्य तादार्थचतुर्थ्यर्थत्वात्तथाच परिशेषाद्देवताचैतन्यमिद्धिरित्यत- बाह, 'इन्द्राय स्वाहेति देवाय स्वाहेत्यर्थः, 'उपपदविभक्तिरिति उप समीपवर्ति पदं उपपदं, तद्योगादिभक्तिरित्यर्थः, अन्यथा तादी- चतुर्थीसूचवैयर्थात् सूत्रे वाहापदवैयर्थ्यात् । “देवताल इति देवता- पदवाच्यत्व इत्यर्थः, साधकाभावमुक्का बाधकमप्याह, 'चतुर्थों मिति, 'व्यवहारात्' अभेदव्यवहारात्। ननु तवेन्द्रपदं इन्द्रायेतिपदे भान- मित्यत पाह, 'अग्नय इति। ननु कव्यवाहनपदस्य चतुर्थन्ततयोचार्यत्वं चतुर्थन्तत्वं वा न वेदबोधितमतो न कव्यवाहनायेति पदं देवते- त्यत आह, 'इन्द्र इति, 'एकवाक्यतयेति मिलिया सहस्रावाभिवेन्द्र- (९) व्यवहारदर्शनादिति खः । स्यैव देवतात्वमित्याशयेनाह, 'चतुर्थन्तति, तर्हि विशेष्यमात्रस्यैव वधाव- मस्वित्यत याह, 'चतुर्थोमिति, 'देवताइयेति। यथास्मिन् हविधि 66 ·तापचितामयी स्यत्वात् "शियस्वन्नाददीनेत्यत्र महादेवमुदिश्य त्यक्त- ऽपि शिष्टानां शिवस्वत्वेन व्यवहाराछ। श्रमय इति पदेन नियमतस्यागश्रुतियोधितन्वेन तथा त्यागस्य मुपामौतेत्ययययोधननकतया रन्द्रपदम्य महस्राक्षे तात्पर्यवाहकतया वेध', 'तम्येयनि घेतमध्य मइसाचस्वेत्यर्थ , उपास्यत्वे देवताव- मावश्यक तेम विमा तदमुपयत्तिरिति भाव । मनु देवतात्वाभा- थेऽप्युपास्यत्व वाचनिकमियत बाह, शिवस्खमिति देवस्खमित्यर्थ, 'महादेवमिति, गरीरिणमिति गेय , शिवस्वत्वेन' देवस्खत्वेन, इदमुप- लक्षणमचेतनस्य स्खलासम्भवात्यपि द्रष्टय । ननु अनय इति पदम्य देवताखाभाधे कथं तेनैव नियमतो हविस्याग इत्यत आह, 'अग्रय- इतौनि, 'श्रुतियोधिनले ति अग्नये इत्युचार्य दद्यादिति श्रुतियोधित- वेनेत्यर्थ, 'तथा त्यागस्य' तथा त्यागम्येव । न च चेतनस्यैव देवताले थाकामाय स्वाहेत्यादावाकागादे कथ देवताल श्रूयत इति वाच्य । नदधिष्ठायपरत्वादाकामादिपदम्य । न चचेतनस्य देवतावे देवाय खाईत्यादौ तादर्थ एव पर्योमम्मशत् स्वाहायोगे पसुर्थनु- मामनवैयर्थमिति वाच्य । तादा विवक्षायां चतुर्थो विधायकवा- অনুঘলহনিয়নে বিস্মিত হব ইন ইনি নি জন্মবাছুন- विभिटामिरेव देवतेति चेत्, न, विशेषणचतुझे वैयापत्ते । विशिष्ठ- देवतात्वेऽपि तत्प्रयोगो देशनानुरोधादिति चेत्, तईि सामि चतुर्थों देशनादेशितैवेति देवताहयापत्तिरेवेति वदन्ति । 'शिवसमिति, व्यचेतनस्य खामित्वासम्भवादिति माव । म च देवताभिन्न शिवमादाय सदुपपत्ति , तथापि देवतास्वमित्यत्रागते । नपाकापादेरचेतनस्य कथ देवतात्वमिति वाच्य । ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः। ५२२ फलहेतुत्वात्। न च वीजाक्षराणं देवतात्वात् तचैव शिवादिपदशक्तिग्रह इति वाच्यं । वीजाक्षराणां चतु- यंन्तत्वानियमात्। तदप्रतीतावपि मन्त्रप्रकाशित- शशिशेखराद्युपेतमुद्दिश्य हवित्यागेन तवैव यान्जि- कानां व्यवहारः वीजाक्षराणां इवित्यागभागित्वेना- नुद्देश्यत्वात् शिवस्य प्रतिमन्त्रं वीजाक्षराणं नाना- त्वात् अननुगमेन शिवपदशक्तिग्रहस्थाशक्यत्वाच । न च मूर्निभेदेन शिवशरीराणामननुगतत्वेन तवापि न शक्तिग्रह इति वाच्यं । बाल्यादिना भित्रशरोरेयु दिति भावः । वौजावराण्येव देवताः भिव-महादेवादिपदशक्तिरपि तचेवेति मौमांसकैकदेशिमतं निराकरोति, 'न चेति। ननु चतुर्थ- न्तबीजाचरत्वं न लक्षणमत आह, 'तदातौतावपीति वीजाक्षरा- प्रतीतिदयायामपौत्यर्थः, 'नचैव' शशिखराधुपेत एव । ननु तत्र देवताच्यवहारो भात इत्यत श्राइ, 'वौजेति, 'हविस्त्यागभागित्वेनेति हविनिष्ठत्यागजन्यफलनिरूपकवेनोद्देश्यवाभावादित्यर्थः, तादृशोद्दे- यस्यैव देवतावनियमादिति भावः, तच फलं खत्वं। ननु तादृशो- द्देश्यस्यैव देवतात्वमिति नियमे मानाभाव इत्यत आह, 'शिवस्येति, 'मिवपदेति, देवतापदेत्यपि बोध्यं, 'न मनिग्रह' न शिवपदशकि- तदधिज्ञातुश्चेतनस्यैव देवतात्वात् । तदेकदेशिमतमामा निराकरोति, 'न चेति । नन्वेकदेशिनो न तत् देवतालक्षणमत व्याह, 'तदिति, वस्य च भाक्तत्वे मानाभावादिवि भावः। 'शिवादेवि, मानार्थत्वकल्पने ·सक्वचिन्तामयी चत्ववच्छिवत्वजारदृष्टविणेपोपगृहीतत्वस्य वानुग- तत्वात् अष्टशून्यस्य चेश्वरस्य न देवतात्वं, ईशानथ ऐति, अदृष्टस्य ग्रहः, 'शिवयमावरिति । न च शिवारीरस्य तेजसव-पार्थिववा- दिनानारूपताश्रवणानेका जाति: मम्भवतीति वाच्यं । तावता पार्थिववादिन्यायजातिचतुरयाय शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि वीजाचरा- पेक्षया लघूत्वादिति भावः । ननु नानरमर्गीयशिवारौरे शिवत्व- जातौ मानाभावः इदानीमपि पलेरिन्द्रत्वापत्तेथ बस्तित्वमादाय सार्यप्रसङ्गात् खपडरौरमादायोपपत्त्यसम्भवादित्यत श्राइ, 'दु- विशेषोविजातीयत्वं तदुपटहौतत्वं, परतोऽदृष्टानभ्यु- पगमेऽपि वारणादौनामदृष्टविशेषमादाय लक्षणमङ्गनिः बलेयेन्द्र- तादशायां खण्डारीरं तदवस्यमिति नोकदोष रति भावः । केचित्तु पतितत्राणे साह्मणत्वस्येव पलेरपीन्द्रत्वमिदानौमत्येव व्यवहाराभाववाधिकार विशेषविच्युतिमयुग दायाज । नन्वदृष्टोपाटहीतत्वं गौरवृत्ति न खात्मक्ति तथा परमा- त्मनो ब्रह्मणः कथं शिवत्वप्रवाद इत्यत श्राह, 'अदृष्टेति अदृष्टा- नुपरहीतस्येत्यर्थः, 'ईश्वरस्य परमात्मनः, 'न देवतात्वं न गिवत्वं । नन्वेवमौशानः शिवदति कोषविरोध इत्यत अाह, ईशानचेति, गौरवादिति भावः। गनु नानास्वरूपशिवे एकजातौ मानामाव' भावे का वीजाक्षराणामेव तथानुगमोवियत याह, 'यदृऐति, 'विशेषो जातिरूप. इत्यनुगमः। न चैन्द्रपदे तयात्वादिदानीन्तनेतावहारापत्ति, उत्तरकालोना- মুযয়ীইৗীকাল বুখ নাকিবি বি ‘ रस्थति, वयाभावेन तस्य विरसम्बन्धात्तथाघ यापीश्वरायाहुतिः सामो.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । પૂર । तद्भिन्न एव, तस्मान्मन्त्रकरणकहविस्त्यागभागित्वेनो- भावः। 'तङ्गिन एव' परमात्मभिन्न एव, ईशानत्वस्य शरीरत्तित्वादिति 'मन्त्रकरण केति मन्त्रकरणकहवित्यागोद्देश्यवमित्वार्थ:, "हविःपदं खरूपकथन, हविःपदस्य द्रयमामान्यपरतयाऽव्याप्तिवि- रहेऽपि व्यर्थलात्, उद्देश्यत्वञ्च यादाकादाचित्कं ग्राह्यं तेनोद्देश्य- ताविरहदशायामपि न देवतालविरोधः इविस्यागानुद्देश्यदेवे च मानाभावः अनन्तसंसारे याजिकानामप्यनन्तवात् । न च यदाकदाचिदुद्देश्यत्वस्य देवताबरूपत्वे इन्द्राद्यात्मन इन्द्रादिशरौरा- नवच्छिन्नतादायामपि देवतावापत्तिरिति वाच्यं । इन्द्रादिशरी- रस्यैवोद्देश्यत्वाद्देवतात्वाच्च श्रात्मव्याहत्तोद्देश्यताया लक्षणघटकलात् कदाचित् कस्यचिदात्मन उद्देश्यत्वेऽपि न क्षतिः। न चैवं देवताया- अचेतनत्वापत्तिरिति वाच्यं । अवच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानाधारतया शारीरस्यापि चेतनत्वात् । न चैवं गयानाद्धादौ मुक्तस्य पित्रादे- दैवतालप्रसङ्ग इति वाच्या इष्टत्वादिति भावः । छलतो 'मन्त्रकरण- शानाय तस्येश्वरभिन्नस्य देवतात्वसम्भवात् । 'मन्वेति मन्त्रप्रयोन्यहविः- सम्बन्धवलेनोद्देश्यत्वमित्यर्थः, हविष्टञ्च त्यागकम्मत्वं, तदुपादानञ्च तादृश- वर्गसम्बन्धसत्त्वेनोद्देश्यतया त्यागकर्तर्यतिव्याप्तिवारणाय । न चेवमपि प्रति- ग्रहीतुः कोऽदादिति मन्त्रप्रयोज्यतादिसात्वसम्बन्धवत्वेनोद्देश्यतया देवता- वापत्तिा, त्यागकर्तमन्त्रप्रयोज्यत्वस्य विवक्षितत्वादित्याहुः । न चौद्देश्यमदं व्यर्थ, पार्बयादौ पित्रादेवतात्वाभ्युपगमेऽपि तत्पन्या यपि देवतावापत्तिा, "न योषियः पृथगद्यादित्यादिना तस्या व्यपि तत्र तादृशहवि सम्ब- धित्वप्रतिपादनात् । न चैवं शूपित्रादेमि देवतादेन तत्र मन्त्रप्रयोज्य- ·तत्त्वचिन्तामणौ द्देश्यत्वं देवतात्वं, अन्येषां हविःसम्बन्धे मन्त्रस्याहेतु- त्वादिति। कचिच वाक्यशेयाच्छक्तिग्रहः, यथा यवमयश्चरुभ- कोत्यस्य व्यावृत्तिमाह, 'अन्येषां इविःसम्बन्ध इति माहाणााद्देश्यक- द्रव्यत्याग इत्यर्थः, तथाच ब्राह्मणादावविव्याप्तिवारणाय 'मन्त्रकर- एकलं त्यागविशेषणं, “इन्द्राय स्वाहेत्यादेरेव मन्नत्वादिन्द्रादौ लक्षणमद्भनिः, प्रेतश्राद्धकरणभूतस्य च न मन्त्रत्वमतो न प्रेतस्य देवतात्वं । अस्तु वा तस्यापि देवतास्वं प्रेतपदोल्लेखस्तु वाचनिकः, एवं कन्यात्यागादावपि "कोऽदादित्यादिमन्त्रस्य प्रतियहोरपठनीयखेन न करणवमतो जामाबादेर्न देवतात्वं, शूद्रादेव नमःपदस्यैव भन्नत्वात् पार्वणे तपित्रादेवतावं, तत्तश्राद्धे तु नमःपदस्य मन्त्रवातिदेश इति भावः। अर्थवादस्य शक्रियाइकवं व्युत्पाद्य प्रसङ्गादाक्यशेषस्यापि भनि- चाहकत्वं व्युत्पादयति, 'क्वचिच्चेति, 'वाक्यशेषादिति वाक्योषमह- त्वामावादण्याप्ति', तस्य देवतावानभ्युपगमात्, ध्यभ्युपगमे वा तघ्नातीय- हवि सम्बन्धस्य विवक्षितत्वात् । प्रेतस्येव देवतात्वमिएमेवेत्येके । तदन्यत्तेन विशेषणान्न तवातिव्यातिरित्यपरे। ननु नामगि देवतात्वं भरौरान्तरा• वच्छिन्नवदशायामतिप्रसङ्गात् किन्तु परौरे तथाचात्मन्यतिव्याप्तिरिति चेत्, न, तपात्वे उद्देश्यत्वेनैव तदारणात् देवतामुद्दिश्य हविस्त्यागात् । वस्तुतस्त विशियस्यवोद्देश्यत्वं देवतास्वञ्चेति गोक्तदोष इति दिक् । 'अन्येषामिति, उत्सर्गत इति शेष । 'वाय शेषादिति, प्रयोजकत्वे पञ्चमी, तेनार्यव्यवहाराच्छतिग्रह- त्युपसहारेण न विरोध । 'करस्येवेति, उपलक्षणं तत्, यदेव कङ्ग ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े शक्तिवादः । वति वाराही चोपानत् वैतसे कटे प्राजापत्यं चरं चिनोतीत्यत्र यव-वराह-वेतसशब्दाः किं कङ्गु-वायस- जम्बूनां वाचकाः, उत दीर्घशूक-सूकर-वञ्जुलानामिति म्लेच्छार्यव्यवहारदर्शनादिप्रतिपत्तौ मुख्यार्थानध्यव- सायात् तत्पदे प्रामाण्यानिश्चये व्यवहाराड्युत्पत्तिः, कृतव्यवहारादित्यर्थः, यथाश्रुते स्वर्गादिपदेऽपि विधिवाक्यमेषी- भूतादेव शक्तिग्रह इति पृथगपादानासनतेः 'पार्यव्यवहारात शक्ति- ग्रह इति वक्ष्यमाणयन्येन विरोधापत्तेश्चेति ध्येयं । अत्र भौमांसक- ग्रन्थं प्रमाणमाह, 'यथेति यस्मादित्यर्थः, 'वाराही चेति वराह- चर्मनिर्मिता चेत्यर्थः, 'वैतसे कट इति वेतमत्वचा निर्मित कटे प्रजापतिदेवताकं द्रव्यं स्थापयतीत्यर्थः, 'काः' सस्थविशेषः, काडन्न् इति यम्य प्रसिद्धिः, 'वायमः' काकः, 'जम्बुः' वृक्षविशेषः, याम् इति यस्य प्रसिद्धिः, 'दीर्घशूकः' यवः, 'वचुलः' जलजोवृक्षविशेषः, वयला इति यस्य प्रसिद्धिः, 'क्षेच्छायेति कडादौ स्वेच्छव्यवहारस्य दौर्घशूकादौ श्रार्यव्यवहारस्य दर्शनादित्यर्थः, 'विप्रतिपत्तौ' शक्ति- संशये, 'मुख्यार्थानध्यवसायात्' मुख्यार्थनिश्चयाभावात् तत्तदर्थ भक्ति- निश्चयाभावादिति यावत्, 'तत्पदे प्रामाण्यानिश्चय इति यवा- दिपदे तत्तदर्थप्रमाजनकबानिश्चय इत्यर्थः, तत्तदर्थाधिगम एव तत्तदर्थप्रमाजनकत्वनिश्चयसम्भवादिति भावः । ददश्च व्यवहारादेव व्युत्पत्ती हेतुः, तत्तदर्थप्रमाजनकत्वनिश्चय इनि व्यवहारं विना- प्यनेनैव व्युत्पत्तिसम्भवादिति भावः । 'यवहाराव्युत्पत्तिः' इतर- ·सत्वचिन्तामणी स चाविशिष्टः पिकादिपदेषु म्वेच्छव्यवहाराड्युत्पत्ते सूकरस्येव चर्मणा काकस्याप्युपानहोः सम्भवादिति पूर्वपो “वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनं । मोदनमानाः प्रदृश्यन्ते यवाः करिणशशालिन"। “वराहं गावोऽनुधावन्ति" । “अम्बुजो वेतसः" । इति । व्यवहारादेव व्युत्पत्ति, यवादिपदे वाचेनि शेष । 'अविशिष्ट' उभयत्राविशिष्ट , तथाच तस्मादपि नारहीताप्रामाण्यकशानियह- सम्भव इति भाव । यद्यपि व्यवहारस्योभयत्राविशिष्टत्वेऽपि नानार्थ- न्यायनोभयवेव मनिग्रहसम्मवस्तथाप्यन्यायद्यानेकार्थत्वमिति न्याये- नानेकार्थवाभावनिश्चयानोभयत्र तादृममक्रियहमभव इति हृदय। ननु म्लेच्छव्यवहारो न शक्रियाहक इत्यत श्राह "पिकादीति, 'म्लेच्छयवहारात्' म्लेच्छव्यवहारादपि। ननु काकेनोपानहोरममा- देव वराहपटश्य शूकरे प्रतिनिधय एव जम्बुना कटासम्भवादेव बेतमपदस्य वचुले शक्तिनिश्चय इत्यत शाह, 'शूकरस्येवेति, 'काक- स्थापौति, चर्मणेति शेष । 'उपानहोरिति पष्ठीदिवचन । ददमुप- लवण व लवकलेनेव जाम्बुकलेनापि कटसम्भवादित्यपि बोभ्य । 'दति पूर्वपक्ष इति, यवमयचर्भवतीयादावित्यादि, 'पत्रणातन' पत्रान्यत्व, 'मोदमाना इति कणिशमानिनो मोदमाना ये तिष्ठन्ति ते यवपदवाच्या इत्यर्थ , “कणि अन्यमनरौ,' 'वराह गावी- ऽनुधावन्तौति 'अनुधावन्ति' मदृशौकुर्वन्ति, वराहपदवाच्यमदृया- गाव इत्यर्थ , गोमदृगो वराहपदवाच्य इति फलितार्थ , 'अम्बुज- .

·शब्दास्यतुरौयखण्ड शक्तिवादः । ५२९ वाक्याशेषरूपवेदविरोधिनी म्लेच्छप्रसिद्धिः स्मृतिरिव वेदविरुवा हेयेति निरस्तायां म्लेच्छप्रसिद्धौ निष्पति- पक्षार्यव्यवहाराच्छक्तिग्रहः। ननु वाक्यथेषात् शूक- इति, वृक्ष इति शेषः, 'वेतसः' वेतसपदवाच्यः, 'वाक्यभेषेति यवमय- वर्भवतीत्यादिवाक्य शेषेत्यर्थः, 'वेदविरोधिनौति वेदबोधितार्थ- विरुद्धार्थसाधिकेत्यर्थः। यद्यपि वेदस्य दीर्घशूकादिशक्रिग्रहप्रयो- जकत्वमाचं न तु कवादिशक्तिविरहबोधकत्वं नानार्थत्वेनाप्युपपत्ते- रिति स्लेच्छप्रसिद्धेः कुतो वेदविरोधिलं, तथापि उतक्रमेण नाना- धावाभावनिश्चये सति तत्महकारेण दीर्घशूकादौ शक्त्यभावमाधकतथा स्वेच्छामिद्धेदविरोधित्वमिति भावः । 'स्मृतिरिवेति वेदविरुद्धा स्मृतिरिवेति योजना, 'हेया' वस्वसाधिका, “निरस्तायां खेच्छ- प्रसिद्धाविति खेच्छप्रसिद्धिविषये कमादौ शत्यभावज्ञाने सतीत्यर्थः, 'मनियहः' दौर्घशकादावेव यवादिपदानां शनिग्रहः, इति मीमांसकसिद्धान्त इति शेषः । यथाश्रुते पूर्वपक्ष इत्यस्यानन्वया- पत्तेः । न च म्लेच्छामिद्धिनिरासे वाक्यमेषादेवाग्रहौताप्रामाण्यक- शनिग्रहसम्भवात् किमार्यव्यवहारेणेति वायं। उपायान्तरस्य मायि घरोः वञ्जलवल्कलैरिव जम्बवल्कलैरपि कटस्य सम्भवादित्यपि हरव्यं । 'वेदविरद्धेति, यद्यपि वेदस्य दीर्घशूकादिशक्तियहप्रयोजकत्वमाचं न तु कग्यादिभक्तिविरहबोधकत्वं तथाच नानार्थत्वेऽप्युपपत्तेर्न वेदविरोधः, तथाप्यन्यायश्चानेकार्थत्वमिति निश्चये वेदस्य बलवत्त्वात् तत्सहलतार्थ- ध्यवहारस्यैव शक्तियाहकत्वमिति विनिगमकमुक्तमिति तात्पर्य । 'नन्विति, 67 ।

·तत्त्वचिन्तामयो रादिषु तात्पर्यनिश्चयो न शक्तिनिर्णायका काकादि- सदृशतया शूकरादी प्रयोगस्य गौण्यादिनापि सम्भवा- दिति चेत, न, शूकरादौ तात्पर्यवच्छतेरपि निश्च- यात् । तथा हि यद्यप्यनादिप्रयोगयोगिता न शक्ति- नियता वैदिकगीण्यादिना व्यभिचारात् तथापि शक्तिरनादिप्रयोगनियता अतो वराहशब्दस्यानादि- उपायान्तरादूषकवादिति पदयं । 'तात्पर्यनिश्चय इति "वाराही चोपानदित्यादौ वराहपदादेः शूकरादौ तात्पर्यनिश्चय इत्यर्थः, नथाच वाक्यशेषे यवा इत्यादेर्यवादिपदतात्पर्य विषय इत्यर्थ इति भाषः। मनु तिं विना तात्पर्य्यज्ञानमाचात् कथमन्वयबोध-- इत्यत श्राइ, 'काकादौति, 'शूकरादौ प्रयोगस्येति, "वाराही चोपानदित्यादौ शूकरादेरन्वयबोधस्येत्यर्थः । तात्पर्य्यग्राहकत्वमेवा- भ्युपेत्य समाधत्ते, 'शूकरादाविति, 'तात्पर्य्यवदिति “वाराही सोपानदित्यादौ वराहपदादेतात्पर्यवदित्यर्थः, 'अनादिप्रयोगयो- गितेति, तात्पर्यविषयतासम्बन्धेन जन्यज्ञानाजन्यतत्पदयोगितेत्यर्थः, 'न गनिनियता' न तत्पदम किनियता, 'कि' नत्पदामिः, 'अनादिप्रयोगनियता' उक्तसम्बन्धन जन्यज्ञानाजन्यतत्पदयाप्या, चैत्रादौ च चैत्रादिपदस्य न शफ्रिः किन्तु आधुनिकग त इति वैचादिपदम्य भगवदनुच्चरितत्वेऽपि न तिरिति भावः । 'वराह- वाचतादिप्रतिपादकास्पदादिधम्दाभावादिति भावः । 'प्रशिरिति स्थाधु- निकादियदशक्तिमिनभक्तिरित्यर्थः । “वरा शब्दादिति, न ध प्रतिमा ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । प्रयोगयोगिता शक्तिश्च काके कल्प्येति गौरवं श्रूक- रत्वेनादिवेदसम्बन्धात् प्रयोगोऽनादिसिद्ध एव शक्ति- माचं कल्प्यत इति लाघवमित्यनादितात्पर्यात् शूकरे शक्तिरेव । अथ काकवत् शूकरोऽप्यसदृश एव सुस- दृशस्य गवयादेः सत्वात् कथञ्चित् सादृश्यं काक- स्याप्यस्तौति चेत्, न, काक-शूकरयोवराहशब्दाद्- बुद्धिस्थत्वेऽनयोः को वाच्य इति जिज्ञासानुरोधात् प्राब्दस्येति अनादिवराहपदयोगितेत्यर्थः, 'अनादिवेदसम्बन्धादिति । "वाराही चोपानदित्यनादिवेदमत्त्वादित्यर्थः, 'प्रयोगोऽनादिमिद्ध- एवेनि तात्पर्यविषयत्वसम्बन्धेनानादित्वेन सिद्धो वराहपदप्रयोगो- ऽस्त्येवेत्यर्थः, 'अनादिनात्पर्यादिति अनादिवराहपदपर्यादित्यर्थः, 'यक्तिरेव' वराहपदस्य शक्तिरेव। ननु “वाराही चोपानदित्यत्र वैदिकवराहपदस्य शूकरवत् काकेऽपि तात्पर्य शूकरवत् काकस्यापि यथाकथञ्चिहोसदृशतया “वराहं गावोऽनुधावन्तौतिवाक्यशेषेण गोमदृशत्वरूपेण तत्रापि वराहपदतात्पर्य्यबोधनादित्याशयेन शङ्कते, 'अथेति, 'श्रम असुमन एव, 'वरामब्दादिति “वाराही सोपानदित्यत्र वराहशब्दादित्यर्थः, 'बुद्धिस्थत्वे' स्टनिविषयत्वे, 'को वाच्य इति वस्तुगत्या को वाच्य दूत्यर्थः, इदञ्च वाक्यशेषस्य मति- ग्राहकत्वपचे, तात्पर्यग्राहकवपक्षे तु कस्तात्पर्य्यविषय इति जिज्ञामा बोध्या, 'जिज्ञासानुरोधादिति जिज्ञासात्मकवाक्यशेषजन्यशाब्दवोध- पूर्व कथं ततस्तयोरुपस्थितिरिति वाच्यं । प्रथममुभयत्रैव शक्तिग्रहाभ्युपग- ·साचचिन्तामो तयोरन्यान्यापेक्षया गोसादृश्यमुद्भूतं जिज्ञासमानस्य स्मृतिविषय इति तन्निरासादन्यथा तात्पर्य्यग्राहक- वाक्यशेपस्यापि नियोजनत्वं स्यात् कथञ्चित् साह- श्यस्य सर्वच सत्त्वेन तात्पर्य्यानध्यवसायादिति । इत- रान्विते शक्तिरित्यपि गुडजिशिका, वस्तुतोऽन्वयेऽपि न प्रयोजकाकासानुरोधादित्यर्थः । अन्यथा यथाकथञ्चित् मादृश्यस्य वाक्यमेषार्थत्वे तादृशाकाहाया अनिवृत्तेरिति भावः । 'त्योरन्यो- न्यापेक्षयेति गो-काकयोरन्योन्यमादृश्यापेक्षया उद्भूतं प्रकृष्टं यगो- सादृग्यं तदेवेत्यर्थः, 'स्मृतिविषय इति "वराहं गावोऽनुधावन्ती- त्यवानुधावनपदजन्यस्मतिविषय इत्यर्थः, 'तन्निरामादिति काके वाक्योषाध्छत्यादिग्रहनिरामादित्यर्थ., तथाच प्रकृयमादृग्नमेवाबा- नुधाधनपदार्थ इति भावः । 'तात्पर्य्यवाहकेति तात्पर्यादिग्राहकेत्यर्थः, आदिपदान स्वमते शनिग्रहः, 'तात्पर्य्यानध्यवसायादिति नतोऽपि विभिय्य तात्पर्यानिशयादित्यर्थः। कार्यत्वांगमपहाय लाघवाद- चितगान्दजानवावच्छिन्न एवं पदानां निरन्वितत्वं वैभिध्यावगा- हित्वमिति पूर्वमुक्तमिदानौमन्वितत्वांगस्य न प्रवेशो गौरवादव्या- वर्तकलाचत्याह, 'तराबितेति, 'इतरेति स्वरूपकथनं, अन्चित- भाब्दज्ञानलं शक्यतावच्छेदकमित्यपौत्यर्थः, शक्यता कार्य्यता एव- मात्, ततश्चोतन्यायेने कार्यत्वनिश्चये कोऽनयोर्वाय इत्यत्र विनिगमकानु- सरणमिति माव । यन च विनिगमकामावस्तव नानार्थत्वमिति ध्येयं । 'थन्यपा' उद्भूतात्वखापुरसार इत्यर्थ । । नन्वन्यलभ्यत्वे गौरवमयोजक तथाच ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । शक्तिः। ननु व्यवहारेणानुमिते इतरान्वितज्ञाने पद- शक्यत्वग्रहात्(१) तचैव शक्तिं गृह्णाति उपस्थितत्वात् । न चाग्रे तत्त्यागो हेत्वभावात, न तु पदार्थज्ञानमात्रे, व्यवहारात् तस्यानुपस्थितेः, उपायान्तरात्तदुपस्थित्य- न्तरकल्पने मानाभावात्, अत इतरान्वितस्वार्थज्ञान- शक्तत्वेन ज्ञातपदं स्वार्थान्वयानुभावकः) इत्यन्विता- भिधानमिति चेत्, न, इतरान्वितपदार्थज्ञानोपस्थिती पदार्थज्ञानं विशेष्यमिति तदुपस्थितौ तस्यापि विषय- त्वात् विशिष्टज्ञानस्य विशेष्यविषयत्वनियमादिति मग्रेऽपि सर्वच । 'वस्तुत इति, 'न शक्तिः' न शक्यतावच्छेदकता, गौरवादव्यावर्तकत्वाच्चेति भावः। 'शक्यत्वं' कार्यत्वं, 'तत्रैव' अन्वित- माब्दज्ञानत्व एव, 'शक्ति' शक्यतावच्छेदकतां, ‘पदार्थज्ञानमात्र- इति शाब्दज्ञानत्व इत्यर्थः, एंवमयेऽपि सर्वच पदार्थज्ञानपदं शाब्द- ज्ञानपरं, 'अत इति, अन्वयानुभावकत्वेन ज्ञानस्य शाब्दबोधे हेतु- तया अनुभाविकाया अपि शक्तीनं शाब्दधौ हेतरिति मतेनेदं । 'व्यवहारात्तस्यानुपस्थितिरित्युक्त दूषयति, 'इतरेति, ‘पदार्थज्ञानो- पस्थितौ' शाब्दज्ञानलावच्छिनोपस्थितो, ‘पदार्थज्ञान' शाब्दज्ञानत्वं, "विशेय्यं विशेव्यतावच्छेदकं, 'तस्यपि' शाब्दजानत्वस्यापि, "विशि- ज्ञानस्यति नविच्छिन्नविधेय्यक जानस्य तद्धविषयवनियमा- (१) पदकारणत्वग्रहादिति क, ख, ग । (१) सार्थस्मरणदारानुभावकमिति कः ।

·५२४ सावचिन्तामणौ तत्रैव शक्ति कल्पयति लाघवात्, न त्वन्धयांशेऽपि गौरवात् । अस्तु वा प्रथममितरान्वितन्नाने शक्ति- ग्रहेने तत्त्यागः अन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानात् अनन्य- लभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्, प्रथमगृहौतमाचञ्च न दल- मित्युक्तमेव, तस्मात् सबै प्रथमव्यवहारादुपस्थिते कार्यान्वितज्ञानेऽन्वितजाने वा पदकारणत्वग्रहात्तव शक्तिग्रहोऽग्रेऽपि गौरवान्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानेऽपि न तत्त्यागः पूर्वकल्पनाया विपरीतत्वादिति स्वशिष्य- व्यामोहनं। अथ कार्यत्वस्येतरपदलभ्यत्वेन तथा न दित्यर्थः, “मति' शक्यतावच्छेदकता, 'इतररान्चितज्ञाने' इतरणाब्द- ज्ञानले, “मनिय३' शक्यतावच्छेदकतायहेऽपि, “प्रथमेति मः प्रथमग्टहीतमात्रञ्चत्यर्थः, 'न बलमिति न बोधितत्वव्यायमित्यर्थः, 'उनमेवेति, अात्मनि गरौरभेदप्रत्ययादिविषये व्यभिचारादिति भावः । तस्मादिति इति खशिययव्यामोहनमित्यतनेनान्वयः, 'तर भनिग्रह इति कार्यत्वान्वितज्ञानवादौ शक्यतावच्छेदकतायह- इत्यर्थः। 'अथेति, घटमानयेत्यादिवाक्य इति शेषः, 'इतरपद- स्लभ्यत्वे नेति लिडादिपदेन जानसम्भवेनेत्यर्थः, 'तथेति पदसामान्य- शक्यतावच्छेदकाप्रवेश इत्यर्थः, ‘एवं' इतरपदस्तभ्यत्वं, 'अन्वये कर्म- सदानोमन्यसभ्यत्वप्रतिसन्धानाभावाक्तिग्रह स्यादित्यवराध, 'यन्तु वेति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५३५५ वेवमन्वये तस्येतरपदाशक्यत्वाच्छक्यत्वे वा अविवादा- दिति चेत्, न, घटशतात्वेन ज्ञातं पदं स्वार्थस्मरण- द्वारा श्राकासादिसहकारिवशात् समभिव्याहृतपदा- चैन सह स्वार्थस्यान्वयमनुभावयति स्वभावादित्य- न्यथैवान्वयज्ञानलाभात् किं शक्त्या। अन्वयमावश- तावप्यन्वयविशेषज्ञानार्थमाकाहादेवश्यमपेक्षणात्, क्रिया-कारकपदयोः प्रत्येकमितरान्वितस्वार्थबोधकत्वे बादिनिष्ठघटाद्यन्वये, 'दूतरपदाक्यलादिति शाब्दज्ञानविषयतया प्रमादिपदशक्यतानवच्छेदकत्वादित्यर्थः, 'शक्यत्वे वा' प्रमादिपद- शक्यतावच्छेदकत्वे वा, 'अविवादादिति, विनिगमनाविरहेण घट- पदादौनामपि तदन्तर्भावेण शक्तिमिड्या पदमावस्यैवान्वितज्ञाने शक्रिमिद्धेरिति भावः । 'आकाक्षादौति श्रादिपदाद्योग्यता-तात्पर्य- परिग्रहः, 'स्वभावादिति तथैवाकाहादेः कार्य-कारणभावादि- त्यर्थः। नन्वेवमाकाहादेः सहकारित्वकल्पनाथामेव गौरवमित्यत- आह, 'अन्वयमात्रेति अन्वयसामान्येत्यर्थः, अन्वितज्ञानत्वमितर- विशेषणकखार्थविशेष्यकबोधत्वं तदेव निखिलपदकार्यतावच्छेद- कमित्यभिमानेन दूषणमाह, 'क्रिया-कारकपदयोरिति, घटमान- येत्यादौ कर्मतासंसर्गण घटानयनयोरन्वयबोध इति प्राची मते- नन्दाकालादिसहकारित्वकल्पनायामेव गौरवमत याह, 'यन्वयमात्रेति, छन्वयसामान्येत्यर्थः । 'फ्रियेति, यद्यप्येक एवान्वय उभयप्रतियोगिक इति न वाक्यार्थहयधीप्रसङ्गस्तथापि घटान्विवानयनस्यानयनान्वितघटस्य च विशे- ·सावचिन्तामयी वाक्यार्थहयधीप्रसङ्गात् । न चैकमेवान्विताभिधायक- मितरत्तु प्रतियोगिस्मारकमिति वाच्यं । अविशे- 'यादशक्यान्वयानुभवेऽतिप्रसङ्गात् । अन्वयेऽपि शक्ति- रिति चेत्, न, अशक्यमपि हि शक्यान्वयं बोधयति नेदम । नव्यमते तु कारकविभक्ति-नामपदयोरिति बोध्यं । 'दत- रान्वितेति इतरविशेयक-स्वार्थविशय्यकबोधत्वस्य कार्यतावच्छेदकल- इत्यर्थः, 'वाक्यार्थद्वयेति घटवदानयनमानधनवान् घट इत्युभय- विशेष्यकवोधापत्तेरित्यर्थः । मध्यमते तु घटवत्कर्मत्वं कर्मत्ववान् घट- इत्युभयविशेयकबोधापत्तेरिति द्रश्यं । 'अन्चिताभिधायक' इतर- विशेषणकखार्थविशेय्यकवोधजनकावं, 'अन्वयप्रतियोगौति अन्वयप्र- नियोगितार्थस्मारकमाचं न वितरविशेषणकखार्थविशेय्यकानुभव- जनकमित्यर्थः । 'अविशेषादिति मामय्या अविशेषादित्यर्थः । इदमा- पाततः श्राकाहादिविरहेणैव सामग्रौविरहात् । वस्तुनम गौरव- मेव बाधक मारं। "अशक्यान्वयानुभव इति शाब्दज्ञानविषयतया शक्यतानवच्छेदकस्यापि तदनुभव इत्यर्थः, शक्यता जन्यता, एवमये- ऽयि, 'अतिममङ्गादिति घटमानयेत्यादौ पटादिसमर्गस्यापि भान- ममहादित्यर्थः, 'यति' शक्यतावच्छेदकता, 'अशक्यमपि' प्रश्यतान- वच्छेदकमपि, 'क्यान्वयमिति मत्या स्वरसारितस्यान्वयमित्यर्थः, अप- यण-विशेश्यमावभेदेन भिन्नत्वात् तधात्वं योध्यं । घ्यन्वयप्रकारधीप्रसङ्ग- इत्यत्र तात्पर्यमित्यन्। 'यशोति प्रकृतपदप्रयोज्यनियतस्मृत्यविषयानुभव इत्यर्थः । तेन तम्मते व्यक्तरक्यतया न दोष इति ध्येयं । इति प्रकाश' ।

·शब्दायतुरोयखण्डे शक्तिवादः । नान्यत्' शक्यान्वयत्वस्य स्वरूपतोनियामकत्वात्, अन्यथा तवाप्यप्रतीकारात् । नन्वेवं पदानामन्वित- जानजनकत्वात् तर शक्तिरस्येव अशक्तस्याजनकत्वात् भंगे फिभ्रमादेव बोधो गौण-लाचणिकयोस्तु नानुभावकत्वमिति भावः। 'क्यान्वयत्वस्येति सत्या पदसारिततत्तदर्थान्वयविषयक- बोधत्वस्येत्यर्थः, "नियामकवादिति श्राकाहादिधौजनकतावच्छेद- कत्वादित्यर्थः, 'अन्यथेति पाकाहादेरनियामकल इत्यर्थः, 'तवापि' अन्वयमामान्यस्य शक्यतावच्छेदकत्ववादिनस्तवापि, 'अप्रतीकारादिति अन्वयान्तरभानप्रमङ्गस्याप्रतीकारादित्यर्थः, अन्वयविशेषस्य भवन्मते- ऽपि शक्यतावच्छेदकलादिति भावः । पदानामन्वितज्ञानलावच्छिषं प्रति जनकतात्मिका गति निरस्य पदार्थ स्मारकशक्तिवदन्वयेऽपि एदानां नित्यमम्बन्धविशेषरूपा किरस्तौति ये वदन्ति तन्मतमुप- न्यस्यति, 'नन्विति, 'त' अन्वये, 'शक्तिरस्त्येवेति नित्यसम्बन्धरूपा भफिरस्त्येवेत्यर्थः, 'मनस्येति तवामकस्य पदस्य लक्षण-गनिधमा- जन्यतच्छाब्दवोधाजनकवादित्यर्थः, एतन्मते जातिप्रकारेण व्यका- देव शक्तिः कार्यवादिवच्छतेरपि किश्चिदवच्छिववनियमेन केवल- जातौ गतवभावात् परन्तु जातिनिष्ठत्वेन ज्ञाता व्यक्ति स्मारयति 'नियामकत्वादिति, यद्यपि प्रयान्वयत्वं न कारणं न वा कारयतावच्छेदकं पन्वयबोधे तस्याकारणत्वात् पनवच्छेदकत्वाध, तथाप्यन्वयांविषयक- जानत्वमपि न कार्यतावच्छेदकं गौरवात् अन्वये धाकाहादिसामग्रीसत्त्वा. दन्यत्र तदभावामातिप्रसङ्ग इन्यत्र तात्पर्य, 'पशास्येति, चपमं चैतम्भते मनकत्वेग र व्यभिचार। सदभ्युपगमेपि भलिन्तवातोन्याच, 'सवा- ·५३८ सावचिन्तामणी नवापि पदादन्वयबोध इतौश्वरेच्चासत्त्वादिति सत्यं, किन्तु अन्वयबोधे स्वरूपसती सा व्याप्रियते, न तु जाता घटज्ञानशक्तत्वेन जानादेव घटान्वयबोधो- पपत्तेः, यथा नव जातिशक्तपदस्य आत्मव्यक्तिनाने, दृष्टश्च जातकरणे सामान्यसम्बन्धितया ज्ञातस्यापि - ननु व्यक्रिनिष्ठत्वेन जातेति न तच व्यभिचारः । 'अन्चयबोधः' अन्वयस्य बोध', 'ईश्वरेच्छेति ईश्वरेच्छायाः शरवयेऽपि सत्त्वा- दित्यर्थः, परन्तु मा अस्मन्मते नित्यमम्बन्धरूपोऽतिरिक्तपदार्थ इत्येव विशेष इति भावः । इष्टापत्या परिहरति, 'मत्यमिति, 'अन्वय- बोधे' अन्वयस्य बोधे, 'स्वरूपमती' अम्बयप्रकारेण ज्ञाता, "मा' भक्तिः, 'व्याप्रियते' उपयुज्यते, 'घटज्ञानशकवेनेनि घटज्ञानजनकत्व- प्रकारकेच्छा विषयत्वेनेत्यर्थः, शनिप्रकारकं ज्ञानं हेतरिति प्राचीन- मते ने दं, एवमग्रेऽपि, नयमते तु खजानजनकनप्रकार के च्छात्मक- मनिमम्बन्धेन घटप्रकारकज्ञानस्य हेतुलं बोय, लाघवापनि सम्बन्धन घटवत्ताजानस्यैव हेतुत्वात् । 'जातिगतपदस्थेति जाति- सवेन ज्ञातस्य यदस्येत्यर्थः, 'प्रात्मव्य विज्ञान इति वायव्यक्ति- जान इत्यर्थः, जनकलमिति शेषः, खपदं जातिपरं । ननु व्यकि. सम्बन्धितया जातस्य संमर्गबुद्धिजनकत्वं क्वाप्यदृष्टचरमित्यत पाह, 'दृश्चेति, 'ज्ञानकरले जायमानकरणस्थले, 'गामान्यमम्बन्धितयेति पौति, विधयाबाधादिति भाव । “किन्विति, तथाध यदिघयतया ज्ञाता हिरनुमावयति स एव शक्य इत्युचत इति नान्वय. शक्य इत्यर्थः ।

·भन्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । ५३६ विशेषबुड्युपायत्वं यथा वह्निसामान्यव्याप्ततया गृहौ-. तधूमस्य वह्निविशेपबुद्धिजनकत्वं । अथ घटज्ञानत्वं इतरान्वितघटज्ञानेऽप्यस्तीति तेन रूपेणान्वितघट- ज्ञानेऽपि ज्ञाता शक्तियामियत इति चेत्, सत्यं, किन्तु घटज्ञानत्वं शक्यतावच्छेदकं न त्वन्वितघटज्ञानत्वं गौरवात् अन्यलभ्यत्वाच्च । एवञ्च जातिवाचकपदस्य व्यक्ताविव एकैव शक्तिरन्वयांशे स्वरूपसती पदार्थी व्यक्रिमम्बन्धितयेत्यर्थः, "विशेषबुद्धीति समर्गयुद्धीत्यर्थः, 'वनि- विशेषबुद्धिजनकत्वमिति वहिसंमर्गबुद्धिजनकत्वमित्यर्थः । 'अथेति, घटजानवरूपेण शफ्रिज्ञानस्य हेतुत्व इति शेषः, 'तेन रूपेण' घटज्ञानत्वेन, 'अन्वितघटजाने पौति अन्चितघटज्ञानप्रकारेणापी- त्यर्थः, 'व्याप्रियते' व्याप्रियेत, हेतः स्यादिति यावत्। 'शक्यताव- च्छेदकमिति सक्रिज्ञान विशेषणतावच्छेदकोभूय कारणतावच्छेदक- मित्यर्थः, 'अन्यलभ्यत्वादिति, तेन रूपेण शक्तिजानं विनापि नि- रुकमणारया तमाभमम्भवादिति भावः। 'अम्बयांशे स्वरूपमतीति अम्बयप्रकारेणाजातेत्यर्थः, पदार्थांगे जातेति पदार्थप्रकारेण जाते- - प्रतिबन्ध्यभिप्रायेण दृशान्तमाघ, 'यथेति, वशिविऐति पर्वतीयत्वादि. विशिरेत्यर्थः । तत्तत्पदार्थसामान्यशक्तम्याप्यन्धितपदायोधकत्वं तत्र पक्षधर्मतादनात् पर्वतादिसम्बन्धमान यतएव योग्यतादिवसात् पदार्था- बयभाममिति माव । 'न विति, धन्वयाशे शतत्वज्ञानस्य गोरखाप्रयो.. अकवान तत्र पहिरिति माव । 'यसाविति, खम्मत इति शेषः । वैषम् ·५. सावचिन्तामणी . भाता व्याप्रियते । जाति-व्यक्त्योः समानसंविसंवेद्य- त्वात् तथा घटज्ञानादिकन्तु नान्वयविपयतानियत स्मरणे व्यभिचारादिति चेत्, घटानुभवविशेपं प्रति घटपदत्वेन कारणता स च शब्दानुभवोऽन्वयविषयता- नियत एव केवलस्य शब्देनाननुभवात् स्मरणञ्च प्रति पदत्वेन न जमकता व्यभिचारान् किन्तु सम्बन्धितया व्यर्थः । शकते, 'जाति-व्यकोरिति, 'तथेति जानिप्रकारेण जाता ध्यनि बोधयतीत्यर्थः, 'घटानुभवविशेषमिति, तथाच घटपदखा- वच्छिवकारणतामतियोगिककार्य्यताश्रयघटज्ञानमन्वयविषयतानि- यतमिति घटशतिज्ञानादेवाचयभानमिति भावः । ननु घटानु- भवविशेष प्रति घटपदवेन हेतुले स्मरणं प्रति केन रूपेण इतुते त्याकाक्षायामाह, 'सारणशेति, 'यभिचारादिति ज्ञाय- मानपदं विनापि मम्बन्धान्तरज्ञानेन पदार्थस्मरणोत्पत्या व्यति- रेकच्यभिचारात्तत्मत्त्वेऽपि कदाचित् पदार्थसारणानुत्पच्यान्वयव्यभि- धारात्यर्थः। 'सम्बन्धितयेति तत्तत्सतित्वेन तत्तत्सम्बन्धिज्ञानवे- श्यते 'जातोति, 'घटेति शब्दप्रयोन्यजातिविशेषांवशिरपटानुम श्ती- व्यर्थः, एवञ्चान्वयविषयत्वमन्यथासिहतया न कार्यतावच्छेदकतया प्रविधं च्यतस्तत्र न तिरिति । 'सारणञ्चेति, यद्यप्यनायि तत्वेन जतकत्वेऽननु- गतस्यापि जन्यतावच्छेदकत्वात् प्रवते न कोपि दोषः, तथायि मरोनक- रुपेगा अनकलमित्याकाडायामेतदुतमित्येके । प्यन्ये तु यत्र पदत्वेन कार- • यता तत्रान्वयविषयतानियम एवध शब्दनानुमवरत् तजन्यस्तरयोऽमि तथा स्यात् इत्याकाडायामेतदुक्कमियाड । 'किरिवति, यद्यप्रेतददृष्टा.

·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद' । ३१ सातत्वेन । स्यादेतत्, अन्वयतात्पर्य्यकतया तत्प्रति- पादक पदमित्यविवादं, तात्पर्य्यनिर्वाहिका च वृत्तिः, सा चेह न गौणौ न वा लक्षणेति शक्तिसिद्धिः। अथा- न्वये लक्षणैव स्वार्थसम्बन्धिनि तात्पर्य्यात् पदार्थोप- नेत्यर्थः, यथाश्रुते अदृष्टादिकारितस्मती व्यभिचारात् । नन्वन्वयां- मेऽपि शकिज्ञानमावश्यकमित्याशङ्कते, 'स्थादेतदिति, 'अन्चयतात्प- र्यकतयेति अन्वयतात्पर्य्यकत्वज्ञानसहकारेणेत्यर्थः, 'तत्प्रतिपादक' अन्वयप्रतिपादकं, 'तात्पर्यनिर्वाहिका चेति तात्पर्यज्ञानाधीनतद्दो- धनिर्वाहिका चेत्यर्थः, 'वृत्तिरिति तत्र तत्पदवृत्तिधौरित्यर्थः, एतन्मते व्यक्तावपि प्रतिज्ञानस्य हेतुतया न व्यक्तिशाब्दबोधे व्यभि- चारः घटेन जलमाहरेत्यादौ छिद्रतरत्वस्यापि योग्यतावलाद्वान- मिनि न तचापि व्यभिचारः। 'मा चेति, वृत्तिरिति शेषः, '' अन्वये, 'मतिसिद्धिः' शनि जानं, भावग्यकमिति मेषः। तटस्यः शकते, 'अथेति, 'लक्षणेव' लक्षणाज्ञानमेव, ज्ञानजनकमिति मेषः, 'स्वार्थमम्वन्धिनौति खार्थसम्बन्धित्वरूपेणापये तात्पर्यग्रहादित्यर्थः, दिकारितारणे व्यभिधापेव यदि च तहिशेषहेतुत्वं सदा पदत्वेनापि तस्य हेतुल्वे तुल्यं, तथापि इत्यादिदर्शनस्य हस्तिपकादिसरले सम्बन्धिशागत्वेन हेतुषमावश्यामिति सामान्यमामयो एवच तदुपपतो विशेषसामयान्तर. फत्पने मानामाव इत्यत्र तात्पर्य, 'शातत्वेनेति । यद्यपि घिरलरपदस्य न हेतु, तपामि सम्प्रदायमतेनेदं । प्रामाणिक गौरवमिधाशयेन पते, 'स्थादेतदिति, सटस्य यार, 'यथेति, 'तदन्वयासपोति, यथा पूरोप- ·१४२ तत्त्वचिन्तामणे स्थित्यनन्तरं तदन्वयोपपत्तेश्च । न च वृत्तिइयस्य विरोधः, अन्वयविशेषणतया पदार्थोपस्थितेः। न च लाक्षणिकानामननुभावकत्वादन्वयानुभवः कथमिति वाच्यं । पदार्थस्य स्मरणादन्वये शक्तत्वाच्च पदानां घटपदं घटमम्वन्धतात्पर्यक्रमिति तात्पर्य्यग्रहशरीरखातादृशतात्प- य॑ज्ञानजन्यबनियतमिति भावः । 'तदन्बयोपपत्तेवेति तदन्वयजा- मोदयाचेत्यर्थः, तथाच यथा गङ्गायां घोषदत्यादौ स्वशक्यमवाहो- पस्थित्यनन्तरं तौरावयबोधान लक्षणाज्ञानं तौरवोधजनक तथा- उपयोऽयोति भावः। 'हन्तिदयस्येति गल्या पदार्थस्य लक्षणया चान्वयस्य मान्दयोधजननादिनि भाव। 'अन्वयविशेषणतया अवयनिरूपकतया, सर्ववेत्यादिः, ‘पदार्थोपस्थितेरिति पदार्थानां बाधादित्यर्थः, तथाच फलात्तविरोध एव नागौक्रियतइति भावः । 'सावणिकानां' लक्षणात्तौना, 'अम्वयानुभव.' अवयस्यानुभव', लक्षणयेति भेषः। 'पदार्थस्येति शब्दार्थस्य प्रवाहादेरित्यर्थः, 'पर- पान' स्मरणमाचात्, माचपदाच्छादानुभवयवफेदः, 'अम्पप रति शाम्दबोधविषये तौरादावित्यर्थः, ‘पदामा' गङ्गादिपदागा, ' मति स्यियनम्तरं तोरावयबोधात् तत्र लक्षणा तघेहायोति भाव । 'घषय- विशेषणतयेति, यद्यपि प्रफ्यस्य प्रत्या विशेषतयोपस्थिती बदोबसे गाया घोष इत्यादावपि सपाखापतिस्तथाप्यन्वयभ्य सम्बन्धपतया पनि येन विना न मासते इति न्यायेग लक्षाधव पदार्थोपस्थितिरिति ग शिविरोध । अतएव रामपुरध इत्यादावपि तथा, गढ़ायामित्यादी तु नेमिया। सत्यकारमते तिदयविरोधामावादेतदुतामिन्यन्ये ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्हे शक्तिवादः । ५४३ शक्त्याननुभावकतया सर्वच लाक्षणिकस्यैवानुभावक- त्वादिति । तन्न । वृत्तिर्हि जातोपयुज्यते न स्वरूपस- त्यतिप्रसङ्गात् । न चेह स्वार्थसम्बन्धितयाऽन्वयः प्राग- वगतः, वाक्यार्थस्यापूर्वत्वात् । किञ्च शक्यसम्बन्धितया अन्वये लक्षणार्थ पदार्थे शक्तिकल्पनं तहरं लाघवाद- गङ्गायां घोष इत्यादौ लावणिकस्यले सर्वत्रेत्यर्थः, 'लाक्षणिकस्येति लक्षणात्तिज्ञानस्येवेत्यर्थः, तत्र घोषादिपद शनिज्ञानमेवानुभावकं लक्षणाजानन्तु तौरादिस्मारकतामाचेणोपयुज्यते इति चेत्, किं प्रकृतेऽपि पदार्थशमिज्ञानमेवानुभावकमन्वये लवणाज्ञानन्तु अन्वय- स्मारकतयोपयुज्यते स्मनस्यापि तात्पर्य्यमर्यादया संमर्गतया भाने बाधकामावादिति सुवचमिति भावः । 'अतिप्रसङ्गादिति अग्टही- तत्तिकादपि पदाच्छाब्दबोधप्रसङ्गादित्यर्थः। नन्वेकपदार्थ निष्ठा- परपदार्थनिरूपितसंसर्गत्वादिना प्रागनवगतत्वेऽयाधेयत्वादिना मा- मान्यतः सयसम्बन्धिताजानं मम्भवत्येवेत्यत आह, 'किचेति, 'शक्यसम्बन्धितयेति, अभेदे तौया, तथाचान्वये मक्यमम्बन्धित्व- रूपस्तक्षणसम्पत्त्यर्थमित्यर्थः, 'मफिकम्पन' तव पृथक्शफिकरपनं, श्रावण्यकमिति शेषः, 'लाघवात्' मलेक्यनाघवात्, 'अन्वये' पदार्थ- "पदानामिति, यदि च पदार्थमाव लाक्षणिकार्यानुभावकत्वं तदा प्रकृते- ऽपि तचाम्पिति भावः। 'लाधवादिति, विशिय एव प्राप्तिकन्पने लाघवं, गद्वापदे च भानासक्तिकन्यनामसाया न तधात्वमिति भावः । यद्यप्य. न्ययस्य लक्षणालयले विशिरमातारेव गौरवं। अतएव. शवादिपदस्य ·५88 सत्त्वचिन्तामणी न्वयेऽपि शक्तिरस्तु किं वृत्तिहयकल्पनया, एवं स्थिते प्रयोगोऽपि अन्वयः पदशक्यः वृत्त्यन्तरं विना पद- प्रतिपाद्यत्वात् पदार्थवदिति । उच्यते । तिं विनापि तात्पर्य्यनिर्वाहात् किं वृत्त्या पदानामुक्तकमेणान्वय- विशियान्वये, “किं वृत्तियेति। इदमापाततः अन्वये पदार्थ- विशिष्टे शत्यपेक्षया पदार्थमावातम्यान्वये लक्षणायामेव लाघवान् । वस्तुतस्तु वक्ष्यमाणक्रमेण शक्तिबलवर्ण विनाऽप्युपपत्त्या लक्षणाया- मपि मानाभाव इत्येव तत्त्वं । 'अवध इत्यादि घदमित्यादौ घट-कर्मत्वयोरन्वयस्य बोधः तविठघट्पदाम्पदान्यतरमिजान- जन्यः तनिष्ठतदन्यतरपदवृत्त्यन्तरजानाजन्यत्वे मति तदन्यतरपद- जन्यतच्छाब्दबुद्धिवात् यो यनिष्ठयत्पदवृत्त्यन्तरज्ञानाजन्यत्वे मति यत्पदजन्ययच्छाव्दबोधः स तनिष्ठतत्पदशक्ति जानजन्यः घटपदादि- जन्यपटशाब्दयोधवदित्यर्थः, यथाश्रुतेऽन्वयादिपद शक्यत्वात् पूर्व घटादिपदशक्यत्वाभ्युपगमाञ्च मिद्धमाधनापत्तेरिति ध्येयं । 'वृत्ति विनापौति घटमित्यादौ अन्वये घटादिपदवृत्तिज्ञानं विनापी- त्यर्थः । 'तात्पर्यनिर्वाहादिति घटादितात्पर्य्यज्ञानाधीनस्यान्वयस्य निर्वाहादित्यर्थः, "किं वृत्त्या' किमन्वयवृत्तिज्ञानेन, 'उतक्रमेणेति श्राकासाचानानामन्वयविशेषमन्तर्भाव्य कार्यकारणभावबलेनेत्यर्थः, प्रव्यलक्षणा तथाप्युक्तरीत्या लक्षणालभ्यत्वमेव नेति भावः । वृत्त्यन्तरं वि. नेति, यपि सम्म यस्तो छितरलादौ पश्यभिचारस, तथापि पररीत्या ·शन्दायतुरोयखगडे शक्तिवादः । ५७५ . बोधजनकत्वसम्भवादन्यथा शक्त्या तात्पर्यनिर्वाहोहष्ट- इति लक्षणोच्छेदः । अथ शक्तिं विनापि शक्यसम्बन्धात् तन्निर्वाह इति न तच शक्तिः, तईि वृत्तिं विनापि तनिर्वाइ इति किं हत्या। अतएवानुमानमप्रयोजक अन्यथा पदग्रतिपाद्यत्वादेव शक्तिसाधने वृत्त्यन्तरो- च्छेदः । श्रतएव धूमोऽस्तोत्यत्र धूमपदस्य वह्निबोधपर- 'अन्वयबोधेति अन्वयविषयकवोधेत्यर्थः, 'अन्यथेति करित्तात्पर्य- जानाधीनस्य बोधस्य वृत्तिज्ञाननिधित्वदर्शनात् सर्वच तथा करपने इत्यर्थः, 'तात्पर्यनिर्वाहः' तात्पर्यज्ञानाधीनस्य वोधम्य निर्वाचः, 'दृष्टः' कचिदृष्टः, 'लवमोच्छेदः' तौरादावपि गड्डा- दिपदस्य गत्तयभावोछेदः, नौरादावपि गङ्गादिपदस्य मनिग्रहामङ्ग- इति यावत् । 'मकिं विनापौति तौरादौ गङ्गादिपदस्य किं दिनापौत्यर्थः, 'तषिर्वाहः' तौरादेधिनिर्वाहः, 'त्तिं विनापि' अवयत्तिज्ञानं विनापि, "तधिहः' अवयस्य ज्ञानमितिः, 'किं सत्या' किं वृत्तिज्ञानेन । 'अन्यथेति, महचारदर्शनमाचादेव व्यास्यभ्युपगमे इत्यर्थः, 'पदप्रतिपाद्यवादेव' नापदमतिपायवादेव, 'पकिमाधने' मत्पदशक्रिसाधने, 'त्यन्तरोच्छेदइति तौरादावपि गनादिपदमायभावोफेद इत्यर्थः । तात्पर्यज्ञानाधीनत्वं यथाकथ- चित् तात्पर्यज्ञानप्रयोव्यवमित्यभिप्रायेणाह, 'अतएवेति तत्पद- तात्पर्यशानाधीनस्य तदोधस्य सघ तत्पदत्तिजानानिन्यायवादे- सदाभ्युपगमेन थापावत रमु । वस्तुतो भये यप्रयोजनवाभिधानं 69 ·५०६ सत्त्वचिन्तामणी त्वेऽपि वह्रौ न लक्षणा शक्त्या धूमोपस्थितौ अनुमान- द्वारा तत्प्रतीतिसम्भवात् । तथा "गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तवैव मूयाद्यच गती भवान्” इति ॥ वाक्यस्य मा गच्छेत्वच तात्पर्येऽपि न लक्षणा गमनस्य प्रियामरणहेतुत्वं हि वाक्यार्थः, तेन गमनं मया न कर्त्तव्यं प्रियामरण- हेतुत्वादित्यनुमानादेव गमने अकर्तव्यतावोधनेन वेत्यर्थः, 'वहिबोधपरत्वेऽपोनि धूमगाब्दबोधं जनयित्वा वझिज्ञानं जमयविति तात्पर्य पौत्यर्थः, 'न स्वक्षणा' न लक्षण ज्ञानं, वकि- बोधनिाहकमिति शेषः, 'धूमोपस्थिती' उफ्रतात्पर्यज्ञानाम- गाब्दबुद्धौ, 'तत्प्रतीतिमभवादिति लक्षाज्ञानं विनापि तात्पर्य- ज्ञानाधीनस्य वहिजानस्य सम्भवादित्यर्थः । 'शिवाः' कल्याणरूपाः, 'गतः' गमिष्यति, 'न लक्षणेति नामबोधे न लवणाजानं हेतु- रित्यर्थः, 'वाक्यार्थ इति, यद्यपि भरणमेव न वाक्यार्थः कुतः प्रियामरणस्य तद्धेतत्वं, तथापि मरणं विना पुनर्जन्माभावाप्लेन मरणमामिप्यते ततश मनमा तद्धेतवं उपस्थितमरणस्यैव प्रतीयत- उपलक्षणं यत्रापि दूषणे तात्पर्य, । 'गमनस्येति कान्तगमनस्येयर्थः । यद्यमि प्रियामरणहेतुत्वं न वाक्या पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थलात् किन्तु मरणं विना जन्माभावात् तेन तदाक्षिप्यते, तथापि वाक्यप्रयोज्यज्ञानविषयत्वेन वाक्यार्थ बोध्यं वाक्यतात्पर्य विधयत्वेन वा तदर्थवं । यदा , लिङ्गन्याया- घपतिसन्धानात् नानुमानेग तात्पर्यनिनाद वदा लक्षणाभ्युपगमे न क्षति- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । ५४७ तात्पर्य्यनिर्वाहात् । यत्र हि मुख्खया साक्षात्परम्परया वा न तात्पर्यनिर्वाह:() तत्र लक्षणा । ननु घट- मानयेत्यच प्रत्येकमन्वयविशेषे जिज्ञासा भवति । न च सामान्यानवगमे विशेष सा स्यात्, इत्यन्वयसा- मान्ये शक्तिरेवेति चेत्, न, कारकेण क्रियया च क्रिया- इति परम्परया वाक्यार्थत्वमवगन्तव्यं । 'तात्पर्यनिर्वाहादिति तात्पर्यज्ञानाधीनस्याकर्तव्यतावोधस्य निर्वाहादित्यर्थः। 'यत्र हौति, 'मुख्यया' मत्त्या, 'परम्परया वेति, अन्वये मावाच्छत्तया निवाहः धूमोऽस्तोत्यादौ वह्नौ परम्परया शक्त्या निर्वाह इति भावः । 'तात्पर्यनिर्वाह इति तात्पर्यज्ञानाधीनस्य बोधस्य निर्वाह इत्यर्थः । 'अन्वयसामान्ये भक्तिरेवेति, मामान्यतोऽन्वयस्मरणार्थमन्वयमामान्ये मानिधौरपेचिनैवेत्यर्थः, 'कारकेणेति यथा यत् कारक तत् मक्रियं था क्रिया मा सकारकेति व्याख्या कारकेण सामान्यतः क्रियानु- मानं क्रियया च सामान्यतः कारकानुनानं, यथा यत् कारक तकियासंदृष्टं या क्रिया मा कारकसंसृष्टेति मामान्यतो व्याप्या अम्बयमनुमाय तच विशेषतो जिजामोपपत्तेरित्यर्थः, एतच कया- कारकमामान्यापवत्तदुपपत्तेरिति पाठे, मिया-कारकमामान्या- (1) म तात्पर्य निर्बहतीति ख• । रित्याः। धतरवाए, 'यत्र होति, क्रियेति क्रिया कारकान्वयमामा- न्याक्षेपकवादियर्थः। नन्वेवमपि विशेषज्ञानं विना कथं विशेषनिशसेति घेत, म, प्यन्वपल्पमिशने सति तन रमत्युपनीतविशेपनिासासमा ·५ तत्वचिन्तामयो कारकसामान्याक्षेपात्तदुपपत्तेः दृष्टे फलादौ रसविण- पजिज्ञासावत्। एतेन यदुनमन्वितपदार्थे मम त्वेकैव शक्तिस्तव त्वेका पदार्थेऽपरा त्वन्वय इति निरस्तं । अन्वये शक्त्यभावात्। न चैवमन्ययानुभवे पदवि- नियोगो न स्यादिति वाचं। अन्वयानुभवार्थमेव पदार्थे पदानां शक्तिकल्पनात् । तस्मात् पदं करणं क्षेपात्तदुपपत्तेरिति पाठे तु फ्रियायाः कारकस्य र सामान्यतः संसर्गापादित्यर्थः, 'रमविशेषेति नम्बौरलादिना रसामान्यमनु- माय रमविशेषजिजामावदित्यर्थः, 'अचितपदार्थ इति अम्बित- पदार्थमक्तिभानवेनेकेन रूपेण मम कारणतेत्यर्थः, 'एका पदार्थ- इति पदार्थ प्रतिज्ञानवेनाचयमनिज्ञानत्वेन चोभयरूपेश कारण- तेत्यर्थः, 'अन्वये सवभावादिति अन्वये शक्तिमानस्य हेतुलाभावा- दित्यर्थः । 'म पैवमिति, “एवं' अन्वये मतिज्ञामाभावे, "विनि- योगः' उपयोगः, 'न स्यादिति, अवयस्मतिदारव तम्याम्बयामुभये उपयोगिलादिति भावः। ‘पदार्थ इनि, नथाप पदार्थसनिद्वारंव तस्यान्वयानुभव तत्वमिति भावः । केचित्तु 'न स्थादिनि, गनिजामविषयतयेव तस्योपायोगादिति भावः । ‘पदार्थ इति, नथाप पदार्यशक्तिमानविषयतयेव पदाना- मन्वयामुभवे उपयोग इति भाव इत्याः । वात्। पत रवानुम् इटरतमार, 'वृर ति हमविशेयेयाक्षिरम. सामान्धे स्मथुपयोतमधुरतविशेषगिशमादित्यर्थे । 'पदमिति, एतच , ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । ५४८ पदार्थस्मरणं व्यापारः आकाशादिसहकारिवशात् स्मारितार्थान्वयानुभवः फल पदार्थस्मरणं न व्यव- धायकं व्यापारत्वात् । न च स्मरणहारा पदार्थ एव करणं, तस्यानागतत्वादिना स्वस्मरणे अन्वयानुभवे धाजनकत्वात्। तथापि पदार्थस्मरणमेव करणमस्तु श्रावश्यकत्वात्, अतएव चिन्तावशोपनौतपदार्थाना- मन्वयबोधात् काव्यादिरिति चेत्, न, स्मरणस्य नि- ‘पद करणमिति वृत्तिलक्षणसम्बन्धेन पदार्थविशेषणतया पदार्थविशेष्यतया वा पदज्ञानमित्यर्थ , ‘पदार्थस्मरणमिति पदार्थ- मात्रस्मरणमित्यर्थः, 'भाषपदादन्वयव्यवच्छेदः, 'स्मारितेति वृत्त्ये- त्यादि, 'न व्यवधायकमिति न पदज्ञानस्यान्यथासिद्धिसम्पादक- मित्यर्थ , 'तस्य' पदार्थस्य, 'खस्मरण इति, तन्जनकत्वाभावे च नद्वारा कुतोऽन्वयवोधकारणव स्यादिति भाव । शकते, 'तथापौति, 'आवश्यकत्वादिति। न च व्यापारेण व्यापारौ नान्यथासिद्ध इति वाय। तड्यापारत्वस्येवासिद्धेरिति भाव । पदज्ञानस्य व्यभिचारम- प्याह, 'प्रतएवेति, 'चिन्ता' उदोधकसमवधान, पदज्ञान विनापौति शेष । 'स्मरणस्य' पदार्थस्मरणस्य। ननु व्यापाराभावेऽपि फलायोग- सम्प्रदायमत, 'याकाडादीति, खरूपसद्धेतुत्वपक्ष इद, धन्यथा तज्ञाने माया। भट्टमतमाशा निराकरोति, 'न चेति, 'धावायकत्वादिति, तथाच पदानामयमरय एवोपक्षीयत्वादन्यमासिदत्वमिति भावः । थामधारम- प्यार, 'पतएवेति, पलदैनात्य नास्तीत्यमिमान । 'सरणस्येति, तथा- ·सावचिन्तामयी ारत्वेनाकरणत्वात् अनन्यथासिडान्वय-व्यतिरेकाभ्यां श्राकालादिमतपदस्यान्वयानुभवविशेपे कारणत्वात पदार्थोपस्थितेः संसर्गधौमात्र हेतुत्वेऽपि शाब्दसंसर्ग- धीविशेपे पद्स्यैव हेतुत्वात्, गौः कर्मत्वमानयन- मित्यच पदार्थचानेऽपि थन्वयन्नानानुदयात् पदवि- व्यवच्छिन्नावेनैव कारणत्वं स्थादित्यत आह, 'अनन्यथेति, 'अन्वयानु. भवविशेष' मान्दानुभवे । ननु पदार्थमारणेनेवाचय-व्यतिरेका- वन्यथामिद्धावित्यत पाए, ‘पदार्थति, 'संसर्गधीमाति विशेषण- जानविधया विभिएबुद्धिमात्र हेतुत्वेऽपौत्यर्थः, "देतृत्वान' हेतुत्वा- वश्यकत्वात्, अन्यथा मनमोपनीतभानमात्र एव भाब्दयामौत्यनु- व्यवसायापत्तेरिति भावः । ननु भन्दजन्यपदार्थोपस्थिनिवेन हेतुत्वान सर्वब तादृशानुव्यवसाय इत्यत श्राह, 'गौरिति, 'पदविशेषेति धानन्यगत्या मदानामेव कारणत्वं न तु मरणे तदुपक्षौमत्वमिति भाव । न चासत्तिज्ञानरूमस्तज्ञानयापारोऽस्तिति वायं । तद्धेतुत्वस्य प्रागेव निराशतत्वात् । क्रियया अयोगयवच्छेदेन सम्बन्धित्व करयात्वमिति निर्ध्या- पारमपि करणमल मरण्यापारकं मन एव वा करणमस्तु तहेतुत्वस्या- वश्यकत्वात् यथा चैवं न मानसत्वापतितधोक्तमनुमानप्रकाशे, तथाच स्म. रण एव पदोपक्षय इत्यतो हेलन्तरमाह, 'यनन्यथेति, अतएव पदादमुमथ प्रत्येमौत्यनुभवोऽयोति भाव । 'विशेष इति शब्दप्रयोज्यजातिमतीत्यर्थः, तथाच नोक्लव्यभिचारोऽपोत्यर्थः । न च वैजायमसिई, अनुभवसिद्धत्वात् । पदहेतुत्वे मानान्तरमाइ, गौरिति वदुतसकलहेतुसत्वेऽप्यन्वयबोधानु- त्पाद पदविशेषहेतुत्वमाक्षिपतीत्यर्थ । व्यवच्छेदकत्येमान्यथासिद्धिमाशय ·शब्दास्यतुरौयखण्डे शक्तिवादः । ५५९ शेयोपस्थितपदार्थज्ञानस्य हेतुत्वे पदविंशेपस्यैवावश्य- कत्वेन हेतुत्वाच्च । काव्यस्थले च पदार्थज्ञानव्यापारक उत्प्रक्षादिसहकृतं मन एवान्वयानुभवकरणं । न चैव- गामानयेत्यादिपदविशेषजन्येत्यर्थः, 'प्रावश्यकत्वेनेति, लाघवेन चेत्यपि बोध्यं, 'हेतुत्वादिति वृत्त्यार्थजन्यपदार्थोपस्थितिसम्बन्धेन हेतुत्वादि- त्यर्थः, पदार्थोपस्थिते: शाब्दबोधस्य विशिष्टानुभवतया विशेषणादि- ज्ञानविधयेव हेतुत्वमिति भावः। एतेन वृत्त्या शब्दजन्यपदार्थोप- स्थितिं विना पदज्ञानमात्राच्छाब्दबोधानुदयात्तद्धेतत्वावश्यकला- तचैव शब्दविशेषान्तर्भावसाचिष्यादिदममगतमिति परास्तं । इद- मुपलक्षणं शब्दजन्यपदार्थोपस्थितेः कारणत्वे च तदवच्छेदककोटौ भब्दविशेषान्तर्भावो नोचितः श्रानुपूर्वीभेदेन पदार्थोपस्थितेर्गुरु- तरानन्तकारणतावच्छेदकप्रसङ्गान्, भानुपूर्व्याः पृथक्मयोजकत्वे च जन्यत्वोपस्थितिवादेरवच्छेदककोटावप्रवेशादनन्नकार्य-कारणभावा- विशेषेऽपि कारणतावच्छेदकगौरवाभावात् पदार्थोपस्थितेय मान- पूर्वोमाधारणशब्दजन्यपदार्थोपस्थितित्वेनैकेनैव लघुरूपेण सामान्यतो हेतुत्वादित्यपि बोध्यं । नन्वेवं काव्यस्यले चिन्तावोपनौतपदानां कथमनुभव इत्यत शाह, 'काव्येति, 'उत्प्रेक्षादौति, 'उत्प्रेक्षा' इच्छाविशेषः, पाहाय॑ज्ञानस्यले सहकारिणी, 'श्रादिपदात कचिद- निराघरे, 'पदविशेषेति । यद्यप्येवं तन्मतेऽपि कायस्यले व्यभिचारस्तथा- पान्चयबोधविधे भरणविशेषस्यैव हेतुत्वं न तु पदस्येति मावः । "हेतुत्वा- दिति, व्यापारावछेदकतया व्यापारिणोऽप्यन्यथासिद्धौ चक्षुरादेरपि तथा- ·सवचिन्तामयौं मुत्प्रेक्ष्याः पृथक् प्रमाणत्वं, व्यभिचारिजातीयतया लिङ्गादाविव प्रमाकरणतावच्छेदकानतिप्रसतानुगत- रूपामावान्निापारत्वाच्च, किन्तु प्रमाणसहकारिणी सा। श्रतएव मानसे लिङ्गपरामर्श व्याप्तिस्मृत्यादि न पृथक् प्रमाणं। अथ पदमन्तरेणापि योग्यतादि- समर्गाग्रहपरिग्रहः । न चैवमिति, बदमाधारण अहकाम्यांमाघेति न्यायादिति भाव । 'उत्प्रेक्षाया इनि, इदमुपलक्षणं पदार्थोप- स्थितेरपि बोध्यं । 'यभिचारिजातीयतयेति उत्प्रेचायाः कचिभ्रम प्रत्यपि जनकतयेत्यर्थः, 'लिगादाविवेति लिङ्गपरामर्गादाविवेत्यर्थः, तब मलिङ्गपरामर्गस्यैव गाब्दरूपलादिति भावः। 'करणता' कारपता, 'मेति, कचिदिति शेषः । अतिरिक्तनिर्वचनाय पुनः शकते, 'अथेति, 'अन्वयबोध.' शाब्दानुभव , “पश्यतः श्वेतमा रूप- त्वापत्ते उक्तयुक्तोशेति भाव । 'व्यभिचारीति, ननु तत्तद्वेक्षात कदाचित प्रमोत्पत्ते तत्तदिशेषहेतुत्वमावश्यकमिति तथैव प्रमाणत्वमस्त पदार्थज्ञानं वा तथास्तु या घ चक्षुरादौ व्यभिचारियादत्तं निर्दोषत्वादिकमवच्छेदक तथा प्रकृतेऽप्यस्तु । यदि घनिबारतया न तथात्वं तदा पदार्थोपस्थापक- चिन्तादिस्तथात्वमस्तु ! म घाननुगम', उपाधिविशेषस्य तथालापत्ते । यदि च तस्य स्मरण रखोपक्षय तदा पदेऽपि तुल्यं । किच्चानुमिते परा- मयापारकमन करणकत्यपक्षे यथा परामर्शस्य प्रमाणान्तरत्वं तथा प्रकृतेऽप्यस्विति चेत्, नैवं, मलबलेन परामर्शस्य विजातीयप्रमाजनकत्वं मते च न तथेति प्रमित्वन्तरासाधारणकारणासकृतमनोजन्यत्वेनास्य मानसत्वेन तत्करणस्यातयात्वात् यधिकमनुमानप्रकारे विचितं । अन्वय- विरोधिपदानन्यपदार्थोपस्थितिहेतुरित्यायेन शकते, 'अथेति । 'या रूप- -- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रतिवादः । ज्ञानेऽन्वयबोधो भवत्यतः पदार्थस्मरण एव पदाना- मुपक्षयः । तदुक्तं “पश्यतः श्वेतमा रूपं हेपाशब्दच शृण्वतः। खुरविक्षेपशब्दञ्च श्वेतोऽश्वोधावतीति धीः"। इति चेत्, सत्यं,) प्रयोजकवाक्योचारणानन्तरं प्र- योज्यव्यापारदर्शनात् अन्वितज्ञानोपपत्त्यर्थं पदस्यैव शक्तिः कल्प्यते प्रथमतस्तस्यैव कारणत्वावधारणात . मिति श्वेतं रूपमा पश्यत इति योजना, आपदमौषदर्थकं, 'प्रयोग जकेति प्रयोजकतत्तत्पदोचारानन्तरमेवेत्यर्थः, 'प्रयोज्येति प्रयोज्येन स्वस्य तत्तत्पदार्थशाब्दबोधदर्शनादित्यर्थः, अन्वय व्यतिरेकाभ्यमिति भेषः, 'अन्वित ज्ञानेति तत्तत्पदार्थशाब्दात्मकोपस्थितावित्यर्थः, 'पदस्यैव तत्तत्पदस्यैव, 'पतिः' ज्ञानविषयतया कारणतावच्छेद- कता, 'प्रथमत इति प्राद्यव्युत्पत्तिसमय इत्यर्थः, 'तस्यैव' पद- वावच्छिन्नस्यैव, 'कारणत्वावधारणादिति प्राब्दबुद्धिमामान्यं प्रति (१) इति चेत्, नेति क.। मिति, 'या' ईषत्, श्वेतं रूपं पश्यत इत्यर्थः, इत्येके । 'या पश्यत इति व्यव- हितोपसर्ग इत्यन्ये । पाल्पशब्दोऽस्पसार्थक इत्यप्याहुः । तथा हेतुल्ले गौरवमित्याशयमाछ, 'प्रयोगकैति, 'प्रथमत इति । ननूपायस्याम्पयादेः सा- धारणतया प्रयोगकत्वमात्रमवधारयति, न सु कारणत्वं सहीतमपि कारणदयकन्पनागौरवादग्रे त्याज्यं कार्यान्वितशक्तिवत् । न चैवं पदे प्रतिरपि न स्यात् इति वायं । प्रयोजकत्वगमाया रवेवरेशपाः मल्लि.' 70 ·सावचिन्तामो पदार्थेषु शत्यन्तरकल्पने गौरवात, तदाहुः, “प्राथ- म्यादभिधाटत्वात्तात्पर्योपगमादपि। पदानामेव सा कारणतावच्छेदकलावधारणदित्यर्थ । नन्वस्तु पदशानस्य करणलं कपापि पदार्थोपस्थितेरपि हेतुत्व दुरिमन्वय-व्यतिरेकयोरविणे- बादित्यन पाह, पदार्थ विनि, 'मत्यन्तरकन्पनइति तत्तच्छाब्दधु- हिलावकिय प्रति जागविषयतया कारणतावच्छेदकवान्तरकन्पन- इत्यर्थ, अचय व्यतिरेकयोजनिस्य कारणतावच्छेदकसम्बन्धतथा विशेषणशामादिरूपतया वोपपत्तैरिति भाव । 'प्राथम्यादभिधान- वादिति, प्राथम्यमभिधावावे हेतु, 'अभिधावत्व' बोधकब, तथाच प्रथमहोतवेन पदाना बोधकत्वावश्यकलादित्यर्थ, 'तात्पर्योपग- मादपौति पदविशेष्यकतात्पर्यज्ञानस्य शाब्दबोधे विशिय्य हेतुलो- पगमादपोत्यर्थ , ‘पदानामेवेति, 'एवकारात् पदार्थव्यवच्छेद , 'भा मानि" माब्दबुद्धि प्रति विशेषत गनिय ज्ञानविषयतया कारण- तावच्छेदकता । मन्येव श्वेतोऽयो धावतीनि धौ कप स्थादित्यन- वाभ्युपगमादिति चेत्, न, अनन्यपासिद्धान्पयादेस्तग्राहकार व्यापारेय घ मान्ययासिदिरियादिप्रागुक्त तात्पर्य्यात्, 'शत्यन्तरेति, । नइ कारणता यदि शक्ति सास्येव पदवत व्यतएव विषयावाधादोवरेछामि । घामा छम्दादिति सदगर्भा सा, तई तत्र बाधो न गौरव पदार्थान्ताल्पा तु पदेऽप्यनभ्युपगतेति चेत्, म, तदिषयतया नदिच्छाया शानहेतुत्वे गौरवा दिन्यत्र तात्पर्य । 'यभिधात्वादिति भट्टमते लिङ्गादिपटाभिप्रायेणाभि ·शब्दास्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । शक्तिवरमभ्युपगम्यतां ॥ इति, श्वेतोऽश्वोधावतीति धीश्च लिङ्गजा पदस्य स्कृप्तकारणभावस्याभावादिति । इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाख्यतुरीयखण्डे कार्यान्वितशक्तिवादः । पाह, “लिङ्गजेति, अनुमानञ्चायं येतोऽयो द्वेषावत्वात् । न र पाया जानेऽपि तदत्त्वं श्वेतेऽसिद्धमिति वाच्यं । द्वेषाया अश्रष- शरीराकाक्षायामुपस्थितश्वेत एव मनमा तहत्त्वग्रहात् ततोऽयं श्वेतो- ऽश्वो धावति खरविवेपशब्दविशेषवत्त्वात् पक्षधर्मतामिद्धिस्तु पूर्व- वदिति भावः । इदमुपलक्षणं क्वचिन्मनमापि तादृशधौष्टच्या। केचित्तु अयं श्वेतो धावदश्वः द्वेषावत्त्वे मति खरविपशब्द- विमेषवत्त्वादित्यनुमानप्रकारमाजः। सदसत्, तस्य श्वेतोऽयो धाव- तोत्याकारविरहादिनि समासः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्से शब्दायतुरीयखण्डर हस्ये काय्यां वितभकिवादरहस्य । धापास्तप रतेरियाहुः । लिङ्गति, ययं वेतो धापदयः माशब्द. कारित्वे सति पुरविक्षेपविशेषकारिवादिति लिङ्कनेत्यर्थः । इति प्रकाशः ।

·- तत्वचिन्तामणी श्रथ जातिशक्तिवादः। एवं पदार्धमाचे शाक्ती) पदार्थीनिरूप्यते । तच प्रा- : (१) कार्यान्वितशक्तिवादपर्यन्तं मूलं मधुरानाथकृतरहस्याभिधानन्या- ख्यया सहितं प्रकाशितं । तत्परवर्तिन' याख्यातवादपूर्ववर्जिना मूलभागस्य मधुरानाथकृतरहस्यनामकव्याख्याया दुर्लभत्वेन मथुरा- नाघोपजीव्यजयदेवमिथकृतालोकाख्यव्याख्यासाहित्येन प्रकारे प्रस्त- मस्माभिरिति । - - जातिशक्तिवादे 'एमिति एवम्प्रकारणेत्यर्थः, 'पदार्थमाचे शक्तो' सार्थ- भाब्दबुद्धित्वमानस्य पदाना कार्यतावच्छेदकत्वसिद्धौ, 'माधमदात् कार्य- स्वान्वितत्वाशपरिग्रह', 'पदार्थो निरूप्यत इति पदाना सारकशक्ति- विपोथ्यो विचार्यत इत्यर्थ, गवादिपदानां गोत्वादिजावावेव भक्तिन तु गवादिव्यक्तिधु व्यक्तीनामनन्ततया तत्र शक्तिसम्बन्धकल्पने गौरवात् । नय शक्तशाब्दबुद्धौ बोइव्येत्यादौछारूपवया यतौनामपि शक्तिसम्बन्धित्वं दुरिमिति वाच्यं । भक्तपदागोत्वप्रकारकवोधो भवत्वित्यादीच्छारूप- सया व्यतिरिक्तपदार्थरूपतया वा तादृशेच्छारूपत्वासिझे । न च गोस्वादेः भक्त्वे गोत्वत्वादिक भूकतावच्छेदकमिति महौरवमिति वाच्यं । गो. स्वादौ निरवच्छिन्नमतमभ्युपगमात् शक्तो किश्चिदवच्छिन्नत्यनियमे मागाभा- वात् । किञ्च गोत्वप्रकारकगोशाब्दबुद्धौ गोत्वविशिवशक्तिशामकारणत्व. मपेय लाघवादोत्वशक्तिशानमेव हेतु । न चैवं गोपदं गव्यशक्तमिति जामोद गापदादामाम्दवाधामारीत वाच्य। न्यायनयेपं गोपद मोवाममिति ज्ञाने गोपदावोवशाब्ददोधापत्तिरित्यनुयोगस्य तुल्यत्वात् ।

·शब्दायतुरौयखगड़े जातिभक्तिवादः । ५५० भाकराः । यद्यप्यानयनादिव्यवहाराव्यक्तावेव शक्ति- रुचितां तथाप्यानन्त्य-व्यभिचाराभ्यां तब न शक्ति- अथ जातिमनिवादालोकः । 'आनन्येति यदि यच शक्तियहस्तत्र माब्दधौस्तदानन्तासु व्यकिषु भक्रियहाभावात् अग्टहीतगझिके गान्दधौन स्यात् यद्यन्यच भकि- (1) धानन्यायभिचारादिति क.। न घ न्यायनयेऽपि गोत्वविशियशक्तिशानं न गोत्वप्रकारकशाब्दबोधे हेतु. र्मानाभावात् किन्तु पदार्थरस्तावेव तत्तयक्तित्वेनोद्बोधकविधया हेतुरिति न कार्य-कारणभावे लाघव-गौरवावतार इति वायं। तथापि पदार्थोप- स्थितेः कार्य-कारणमा लाघव-गौरवसत्वात् पदनिछगोत्वविशिएत्ति- जानजन्यगवोपस्थितित्वेन हेतुत्वमपेक्ष्य पदनिहगोत्वरत्तिज्ञानजन्यगदोप- स्थितित्वेन हेतुत्वे लाघवात् स्वरूपतो गोत्वनिष्ठशक्तिज्ञानाद्गोशान्दयोधव- सादृशगोत्वनिमुलक्षणाज्ञानादपि गोशाब्दबोधस्येपत्वात् । न चैवं गोपदं गोलवदित्याकारकं गोत्वं गोपदवदित्याकारकं वा शक्तिज्ञानं गोत्वप्रकारक- गोशाम्दयोधे गोवप्रकारकगोमतो वा हेतुरिति पलितं, तपाच क्षचित् समवायेन गोत्वप्रकारकगोशान्दधौर कषिष कालिकादिसम्बन्धेनेत्यत्र किं नियामक एवं क्वचित् समवायेन गोलाकारिका गोमतिः कचिच्च कालि. कादिसम्बन्धेनेत्यत्र वा किं नियामकमिति वाधं । एतत्पर्यन्तं जातिशतिगादस्य रहस्यनामकथायामममामिनयमिथे. सविज्ञापनमेवेतत्वण्डिताभसनिवेपनप्रयोजनमिति । 'धागन्त्येति सासामगन्तव्यक्तीनामुपस्यापनमश्कामिति कम्याचिदेव लियो वायः स च व्यभिचारी प्यान्नरम्याप्युपस्थितिवशंवादिन्यः ।

·सत्यचिन्तामणौ ग्रहः, समुच्चयेन शक्यत्वे गां दद्यादित्यादौ सापा- दानासामर्थ्य एकस्य शक्यत्वेनथ्यवसायः। न च गोव्यक्तिमाचमर्थः, मात्रशब्दस्य सर्वार्थत्वे उक्तदो- पात, सामान्यार्थत्वे व्यक्तरप्रतीतेः, नानार्थत्वे च सर्वासां प्रत्येकं ज्ञातुमशक्यत्वं, शक्ती शक्ये च गौरवं, अपूर्वगवि व्यवहाराभावश्च । नापि गोत्वेनोपलक्षिता पहोऽन्यत्र शाब्दज्ञानं तदा शनिधीः मान्दजाने व्यभिचारिणौत्यर्थः, यधन्यशकिजानादन्यधीस्तदा 'व्यभिचारात्' व्यभिचारप्रसङ्गात् मनि- घंहमाचं विनापि स्यादित्यपि कथित् । 'अनध्यवसाय.' का सा व्यकिर्या गोपदवाच्या इत्येवं रूपः । 'गोव्यक्तिमा' गोखमित्यर्थः, 'नानार्थल दति, तत्तयनित्वस्य तदा प्रतिनिमित्तत्वादिति भावः। 'अपूर्वगवौति समासान्तविधेनित्यत्वाबोध्य । नम्बस्त्येव मात्रा- वेचित्तु एकव्यक्तस्तदन्यसव्यस्यव्याप्यत्वाइव्यभिचारात्तद्याय्यत्वे चैकाधिका- रण एव सर्वव्यक्तिसम्म सर्वग्रहसम्मवोऽयोति भाव'। यानन्त्यदोघे सत्येव मिलिताना सर्वव्यप्तीना शक्यत्वे दोषान्तरमाह, 'समुच्चयेनेति, खान्यतमयक्ति शक्येति नोतदोषद्वयमित्यत व्याह, 'एकस्येति, इयं व्यक्ति शक्या धन्या वेयनिर्धारणात् गां दद्यादित्यादावरन्यापत्तरित्यर्थः, 'यप्र- सोतेरिति अप्रतीत्यापरित्यर्थ , धतरवेति मेघ । प्यानन्यायेन व्यक्ति- लामाभ्युपगमे क्षा मन्भवप्रवेश एवेति भाव ! मनु तत्तद्रूपेण सर्जा स्थति एका तथाध गोयदं मानार्थ यतएव नानध्यवसाय इत्यत थाह, पंच इति, प्रत्येकामति प्रत्येकरूपेणेत्यर्थ, 'शक्ती' मानाशतो, "एको भानाशक्यतावच्छेदक इत्यर्थ , 'यपूर्वगवीति तच तेन रूपेण प्राक्तरमझौत- मामा- .

·પદ शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवाद । व्यक्तिः शक्या धेनुपदवदतोन शक्यानन्त्यं, न व्यभि- चारः, न सर्वासङ्ग्रहः, न नानार्थत्वं, गोत्वेन तासामै- क्यादिति वाच्यं । रूपान्तरेण विज्ञातमन्येन रूपेण हि उपलक्ष्यते यथा काकेन गृहविशेपोगोत्वेन धान- कर्मव्यक्तिविशेपः स्वतोविलक्षणः, न तु काकाद्या- कारेणैव तत्प्रतीतिः । न च व्यक्तीनां जाति विना रूपान्तरमेकमस्ति ज्ञायते वा, गोपदाद्गौरित्येव प्रतीतेः, गोत्वविशिष्टे च कार्यान्वयाद्गोत्व विशेषणं नोपलक्षणं, तदन्येन कार्यान्वये उपलक्षणं, यथायं वत्त्वादौत्यत श्राह, 'जायते वेति, तदेवोपपादयति, 'गोपदादिति । . वाव्यवहाराभावप्रसङ्ग इत्यर्थ , एतच्च समासान्तविधिरनित्य इति साधु । 'न व्यभिचार इति, द्वितीयपक्षे दोषायेति शेष । तन्मतेनाइ, 'गोत्वेनेति । ननु तत्रोतृणवादिकमिवाधापि सानादिमत्त्वादिकमस्तोत्यत थाह, 'चा. यते वेति । ननु झायते चेत्यत याह, 'गोपदादिति यदि गोखोपलक्षित- तत्प्रकारावच्छेदेन शक्तिस्तदा सत्कारिका धी स्यादित्यर्थ । दोयान्तर- माइ, 'गोत्वेति गा पायेत्यादौ गोषविशिरो दर्शनाद्यन्वयादित्यर्थ, का-- भ्वयिविशेषणं तदन्वय्युपलक्षणमिति लक्षणानुसारेणेद । उपलक्षणमुदाह- रंति, 'यथेति वाससि तत्पदवाथत्वानन्वये तस्योपलक्षणमित्यर्थः । केपित गोत्व यदि वासोऽवच्छेदके गयुपलक्षण तदा देवदत्तपद- मन्याने वासस्तदोपदन्यत्राने गोलमपि न सरेदित्यत्र तात्पय्यांदि. त्याह ।

·वत्त्वचिन्तामो वासस्खौ देवदत्तशब्दवाच्य इत्यत्र वासः । न च गोत्व- कत्वेन व्यक्तीनामैक्यं क्रियते, अशक्यत्वात्। नापि जाप्यते, असत्वात् । न च तदेकत्वमेव व्यक्तरेकत्वं, असम्भवात् । नापि व्यक्तिः शक्या गोत्वमवच्छेदक कारणत्वे दण्डत्ववत्, एवं हि गोपदात् न गोववि- शिष्टवुद्धिः स्यात् शक्तिग्रहाहितसंस्कारसचिवादगो- पदादेव धेनुपदादिव गोत्वविशिष्ट जानं तदुबोधश्च तद्ददेव, परम्परासम्बन्धादिति चेत्, न, तत्र हि धान- कर्मव्यक्तिविशेषस्थावश्यशक्यत्वेनुगमाय गोत्वमव- च्छेदकमाचं न तु वैपरीत्यं गोत्वस्य पभेऽपि सत्वात, इह तु व्यक्तिरतिप्रसक्तति जातिविशिष्टैव सा शक्या गोलेन तासामैक्यादिति दूषयति, 'न चेति । 'एवमिति अथवच्छेदक- खेऽपि यथा दण्इवे न कारणत्वं तथा गोत्वेऽपि न शक्यत्वमिति तदुप- स्थितिन स्यादित्यर्थः। यसक्यत्वेऽपि तदुपस्थितिः स्यादित्याह, 'प्रतीति, . प्रापयत्तित्वं परम्परासम्बन्धः । गुरमतेन दूषयति, 'वत्र होति । गनु लाघवाद्गोत्वमपि शक्यमस्वित्यत चाह, 'न विति। गनु धानकम्म- विशेषवदिशापि यतिविशेषाब मक्यालमत। नपाननुगमः, गोले: वानुगमात् । न हि धानकर्मविषयेऽप्यन्यदनुगमक, पाले व्यनुग- मार्थ गोत्यमबच्छेदकमित्य सङ्गतं स्यात् । न च तत्र तत्तद्वानकम्मरमाम शक्यमित्यगतिप्रसा" हसु व्यक्तिरतिप्रसतेति बाथं । सत्तत्प्रकारक- प्रतीत्यापजे, अन्यथा नमामि तयाक्तित्वं शक्यमिति सवचं स्यादिति चिन्त्य।

·शब्दाख्यतुरौयखण्डे जातिशक्तिवाद । स्यात्। वस्तुतस्तु जातेः शक्योपलक्षणत्वे शत्यव- च्छेदकत्वे वावश्यकत्वात् लाघवाच्च जातिरेव शक्या स्यात् न तु व्यक्तिः, धेनुपदे तु गोत्वं न तथा अति- प्रसङ्गात् । अस्तु तर्हि जातिविशिष्टं शक्यं स्वव्यवहारेण च स्वहेतुतया जातिविशिष्टज्ञानस्यानुमितत्वादिति चेत, न, विशेष्यभेदादिशिष्टानामनन्तत्वेन व्यक्तिवा- च्यत्वे उक्तदोपग्रासात् । विशेषणस्येक्येन विशिष्टानामै- क्यस्योपलक्षणपक्षवदुष्यत्वात्, तस्माद्व्यतरपदार्थत्वे जातिरेव पदार्थः। वस्तुतस्तु व्यक्तौ जातिरनुगमिका विपिका चावश्यं वाच्येति नारहीतविशेषणान्यायेन सैव वाच्या । अथ जातावयि व्यक्तिरेव विशेषः धमा- न्तराभावात् गवेतरात्तित्वे सति सकलगोत्तित्वादे- रुपाघेरपि व्यक्तिघटितत्वात् नारहौतविशेषणान्या- योव्यक्तावपौत्युभयमपि वाच्यमिति, न, जातेः स्वत- केचित्तु एतदखरसादेवाह, 'वस्तुतरिवति । शलो नावश्यकत्वमित्व- रुचेराइ, 'लाघवाचेति, व्यक्तिधीच सस्कारादेवेति भाव । 'यतिप्रसहा- दिति, वृषभ इति शेष । यद्यपि लाघवादित्युक्तं तथापि विशियस्यै- वोपस्थितत्वात् तत्र शक्तिरित्याइ, 'यस्विति । नन्वेवमवच्छेदकै कोन धान- कमविशेषाणामपि नैक्यमिति वव धेनुपदेऽपि तुल्यं दण्डत्वादिविशिए- कारणत्वे का गतिरित्यत यार, 'वस्तुवस्विवि, लाघवादिति माव । 'विशेष इति विशेषिकेत्यर्थ , 'धर्मति विशेषकेत्यर्थ, 'गवेवरेति, योपद- मुभयध सासादिमत्परमिति नामाश्रय इत्याइ । 'उभयमपौवि) 11 ·तत्त्वचिन्तामणौ एव व्यावृत्तत्वात् । अन्यथा जाति-व्यक्तयोर्यात्तत्वज्ञा- नादन्योन्यव्यात्तत्वबुद्धावन्योन्याश्रयः । स्वतोव्यात. त्वच न स्वयमेव स्वव्यावर्त्तकत्वं स्वस्मिन् स्वायत्तेः। नापि व्यावर्तकं विनैव व्यात्तत्वं, असम्भवात् । किन्तु स्वाश्रयवत्स्वात्मनि व्याहत्तधोजनकस्वभावत्वं परेपा- मन्त्यविशेपवत्। व्यावर्त्तकधर्मेऽपि धर्मान्तरादेव व्या- वृत्तबुहावनवस्था स्यादतएव किञ्चिद्धि वस्तु स्वत एव विलक्षणमित्याहुः। अस्तु वा व्यत्या व्यास्त्ततया बोधिवा जातिरेव पदार्थोलाघवात न तु वैपरीत्यमुभयं वा गौरवात्, कुतस्तहि व्यक्तिधौः, जातिशक्तादेव कथमन्यशक्ताद- न्यधीः, स्वभावात्, तत्स्वभावत्वमेव व्यक्तिशक्ति विना ननु खतो व्यावृत्तायो जाती विशेषणं व्यक्तिरवग्य वाच्या व्यक्ति- विशिष्टज्ञानाभावे निर्विकल्पकविषयौतायां जाती सत्यवहार्वि- विकल्पकस्य व्यवहारालस्यत्वात् तथाच नाग्टहीतविशेषणन्यायमतुल्य- दत्यत आह, 'अस्तु वेति, 'प्यारत्ततया' विशेष्यतया, यदा स्वतएव विनिगमकाभावादिति भाव । 'सम्मिमिति, प्यारत्तिसमानाधिकरणस्यैव व्यावसकलादिति भाव । नापीति, व्यावकत्वचात्र थायधिकरयता- वच्छेदकारी न तु यातिधोपनकावमतो नायिम ग्रन्थविरोध । गौरवा.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवाद । ५६३ न निर्वहतीति चेत्, न, गोपदं हि नियमतोजाति- व्यक्ती बोधयति तत्रास्य जातिशक्तिधौरव सहका- रिणी कल्प्यते लाघवादावश्यकत्वाच्च, न तु व्यक्ति- शक्तिधौरपि गौरवात् । जातिशक्तिनाने सति तां विना व्यक्तिबोधे विलम्बाभावात् यथा तव पदार्थ- शक्तादेवान्वयधीः। यहा जातिशक्तमेव पदं व्यक्ति वोधयति अशक्यत्वेपि जात्याश्रयत्वमेव नियामक यथा अशक्यमपि स्वार्थान्वयं बोधयति । तन प्रयोज- कत्वेन तृप्ता शक्तिरेवास्तु जात्याश्रयत्वस्य तयात्वकल्पने गौरवादिति चेत, न, अन्यलभ्यस्यापदार्थत्वादन्यथा अन्वयोऽपि शक्यः स्यात् लक्षणाद्युच्छेदश्च । अथ वा व्यात्ततया व्यक्ति विशेषणतयाप्युपस्थितेरित्यर्थः, 'लाघवादिति तथाच न्यायसाम्येऽपीदमेव विनिगमकमिति भावः । 'नियमत दति, जातिपनि ज्ञानलं हेतुतावच्छेदकं जातिविशिष्टज्ञानत्वं कार्यताव- छेदकं इत्याधः कल्प', 'यद्देतिदितीयकल्पे जातिशतं पदं जाति व्यतिञ्च बोधयति तत्र जातिवोधे जातिनिधीः व्यक्तियोधे दिति व्यक्त नार्थत्वादित्यर्थः । 'व्यस्येति पदयेत्यर्थ, यथा पदार्थशलादन्वय- बोधे याकाडादिधौ सहकारिणौ तथा यशक्यत्वाविशेषेऽप्यन्वयबोधे न सा सहकारिणीत्यत्र स्वभाव एव नियामक इति भावः। नियामका- न्तरमाह, 'यदेति, 'चन्येति, तथाच प्रामाणिक गौरवमिति माव । एकवित्तिवेद्यत्वमेव वा नियामकमित्याइ, 'अथयेति, तहिषयमिति, यद्यपि ·सावचिन्तामणौ जातिशक्ति जानाजातिधीभवन्ती व्यक्तिमपि गोचर- यति । व्यक्तिं विना जातेरभावात्, यो येन विना न भासते तद्यौहेतुस्तमवयोधयति, यथा जानधी हेतुस्त- दिपयं, यथा वा तवाधिकरणसिद्धान्तो जानादिनि- त्यत्वं, अन्यथा पदं जातिमपि न बोधयेत् केवलाया- अयतीतेः, तथा जातिशक्तिकल्पनावैयर्थ्य तस्मात जाविज्ञानार्थ कप्ता शक्तिर्व्यक्तिमपि बोधयति एकवि- तिचयनियमात् । एतेनैकवित्तिवेद्यतैव व्यक्तिशति विना न स्यात् ज्ञापकाभावात् । न हि व्यक्तिज्ञानम- हेतुकं जातिहेतुकं वा, सदातनत्वप्रसङ्गात् । नापि जासिधौहेतुकं, संविभेदापत्तेरिति निरस्तं । जाति- खरूपमच्छमाजात्याश्रयत्व सहकारीति, 'अथ वेविरतीयकल्पे जाति- अभिज्ञानत्वं जातिबोधे कारणतावच्छेदक व्यकिबोधस्तु मामयो- महिवा जातिवोधकस्य व्यनियोधकत्वनियमादिति । 'अधिकर- भानमस्तोत्यादौ व्यभिधारस्तथापि सविषयकमेव ज्ञान तत्रापि भासत इति मतेनेदमित्येके । केचित प्रत्यक्षामिप्रायेयोदमित्याहु । 'यथा वेति, 'यधि- करणसिद्धान्त' पक्षमतावललभ्योग्र्थ यथा सानादिनित्यत्वमादाय सि- भ्यतीत्यर्थ । खमतोपरम्भेवाह, 'चन्यथेति, 'सदातनवेति, 'यहेतुकमित्यत्र समते भागभावाभावान व्यभिचार, भावत्वेग विषयादित्यन्ये। धनादि स्थादिन्यत्र तात्पर्यमापपरे। 'शातिहेतुकमिवत्र यद्यपि नातिसाक्षात्कारे ।

·शब्दाख्यतुरीयखगड़े जाति शक्तिवादः । शक्तरेव व्यक्तिचापकत्वात् । ननु जाति विना प्रत्यक्षा- दिना व्यक्तिन्नानादन्यैव व्यक्तिधीसामग्री जातिविशि- टज्ञानचोभयज्ञापकसामग्रौदयसमाजादार्थ । श्रतएव व्यक्तिं विना जातेरस्मरणेन जातिस्मरणस्य व्यक्तिवि- पयत्वनियमात् जातिज्ञापकमावमेव व्यक्तिनापर्क कल्प्यते सामान्यकल्पनायां वाधकाभावादिति परास्तं। जाति विनापि व्यक्तिस्मरणात्तवान्यैव सामग्री जा- तिविशिष्टस्मरणश्चोभयांशस्मारकसमाजादिति। अच ब्रूमः । जाति-व्यक्तिप्रत्यक्षादिबोधे तथैव सामग्रौद्दयस्य पृथगन्वय-व्यतिरेकग्रहाच्छाब्दे तु व्यक्तिबोधे जाति- ऐति पक्षधर्मतावललभ्योविशेष दूत्यर्थः, 'नातिं विनेति जाति- ज्ञापकसत्त्वे जातिज्ञानापत्तेः तच जातिज्ञापकं विनैव व्यनिज्ञान- मित्यर्थः । 'पृथगिति संयोगादेव्यक्कियाहकस्य संयुक्तसमवायादेाति- ग्राहकस्य प्रत्येकं पृथगन्वय व्यतिरेकयह इत्यर्थः, न तु जाति-व्यनिग्रहे पृथगजातियहस्य व्यभिव्यभिचाराभावादिति। 'माग्दे विति, नन्वेवं पूर्वकल्पनादविशेषः गाब्दव्यझिजाने जानिराफिजानहेतुत्वे पर्यवमा- ष्यभिचारः भातिमानहेतुत्वमप्रसिद्ध, तथापि यदि यहिज्ञानं जातीतरान- पेक्षं स्यादित्यप तात्पर्य । न घ जातोतरेति व्यर्थ, पाखण्डामावे तात्पर्य्यात् । 'धन्यैवेति, अन्यथेदं रमतमिति धमस्यन्ने व्यक्तिधोन स्यात् जातिधीसाम- सम्भावादिति भावः। 'सामग्रोदयम्येति, संयोगो यतो , संयुक्तसमवायो- ·तत्वचिन्तामणी शक्तिमानमेव हेतुर्लाघवात् न सामग्यन्तरं, तत्सत्त्वे तेन विना विलम्बाभावात् । एवञ्च जातिशक्तत्वेन नातं पदं जातिविशिष्टस्य स्मारकमनुभावकञ्च । ननु जाने शक्तिः शक्यत्वात् तथाच यस्य जाने शक्तिस्त- च्छवयं जाति-व्यक्तिनाने च शनिरिति जातिवयक्तिरपि शक्यति चेत्, न, यदिपयतया हि जाता ज्ञाने शक्ति- रुपयुज्यते तत् शक्तिनाने विषयतया शक्यतावच्छे- दकं शक्यं जातिज्ञानञ्च तथेति आतिरेव शक्या न तु व्यक्ति ज्ञानत्वमप्यवच्छेदकं गौरवात् । न च शक्यताने नियतविपयत्वमेव प्राक्यत्वं व्यवहारानुमित- नादिति, मैवं, स्मरण हेतुसंस्कारवजातिजापकसामय्या व्यक्ति- जापकत्वकल्पनादिति मामान्य-विशेषभेदेन कन्पभेदोपपत्तेरिति । 'जातिजान' जातिज्ञानत्वं, 'तथा' अवच्छेदक, 'जातमनौति स्वविषयज्ञातीत्यर्थः, अन्वये व्यभिचारवारणाय 'योग्यतादौति, . जातेरिति सामग्रीभेदस्य सन्न प्रमाणसिद्धत्वादित्यर्थ, 'म सामग्रान्तर- मिति, यद्यपि जाति-यस्योरुपस्थित्यनन्तरमन्यतरत्र धाधावतारादन्यतर- माजान्वयबोधसम्भवादत्रापि सामग्रीभेदसम्भवस्तधापि यत्रोभयत्र सा बाधप्रतिस्तदभिप्रायेण दमित्याहु । रतन्मते चाकृतिभानं नेत्येके। व्य- लिवदेव तद्वानमित्यन्ये । 'जातिज्ञानश्चेति, भातिश्च तथेत्या तात्पथ्यं । 'तत्सम्बन्धीति च्यन्वयसम्बन्धीत्यर्थ ।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे जातिपूक्तिवादः । ७ शक्यानुभवविषयाणामन्वये तत्सम्बन्धिमिति-मातॄणा- मपि शक्यतापत्तेः, एवञ्च जाति-व्यक्तिज्ञानजनकत्वा- दुभयचापि शब्दशक्तिः। जात्यंशे सा जाता व्यक्त स्वरुपसतो हेतुर्लाघवादिति कुजशक्तिवादः । एवञ्च सैव तदैव तेनैव ज्ञाता अज्ञाता च वाचिका अवाचि- कावेत्यच जातिव्यक्त्यवच्छेदकभेदेनाविरोधः, त्वया- प्यन्वये कुनशक्तिस्वीकारात्। व्यक्तः शक्यत्वेऽपि जात- शक्तिशब्दजनितज्ञानविपयत्वलक्षणं वाच्यत्वं नास्ति । न चैवं परिभाषा, शब्दजन्यज्ञानविषयत्वेन वाच्यत्वे लाक्षणिकादेरपि वाच्यत्वापत्तेः, व्यक्तः शक्यत्वेऽपि व्यक्तिशक्तिज्ञानं न कारणं व्यक्तिशक्तिन्नानत्वं नाव- च्छेदकमिति लाघवं। यत्तु तच्छतत्वेन ज्ञातादेव तदर्थवोधः शक्तिभ्रमा- दपि धौदर्शनात् । तथा योग्यताद्यन्वयानुपपत्ती विना १ (१) वाच्यत्वेऽपौति को । यद्यपि यत्रेयापत्तिः, तथापि मिलिताना शक्यत्वापादने तदभावइति भावः। मिति-मासणामिति समतावएम्मेन । 'धन्वयेति, न्यायमते परमनियामा- दनं बोध्यं, 'शातभालोति, तविषयलेनेति शेयः । व्यधिकोमपतिवधनाय मूब्बेक्तिमेव विस्तमिति म मौनमय दोषः । 'गावच्छेदकमिति न कारणता- बच्छेदकमित्यर्थः। 'शातादेवेति लक्षणादिकं दिनेति शेष । पक्षान्तरमाइ, 'तति, ·तत्वचिन्तामयो पदादुपस्थितिः शक्तिसाध्येति व्यक्तिरपि शक्येति । तन्न। अन्यलभ्ये शकरकल्पनात्, अन्यथा तवान्वयेऽपि शक्तिलक्षणाद्युच्छेदश्च । ननु न जातिरर्थः व्यवहारा- भावेन व्युत्पत्तेरसिद्धे, कारकोपरक्तक्रिया हि व्यव- हारगोचरः, जातिथ न क्रिया नित्यत्वात्, कारक न कर्षादि क्रियायास्तचासमवायात् परसमवेतक्रिया- फलभागित्वाभावात् कर्तृव्यापारानाश्रयत्वात् श्रचे- तनत्वात् तया सह विभागाभावात् क्रियानाधारत्वा- वेति चेत्, न, व्यक्तिव्यवहारादेव उक्तन्यायेन जाती स्तक्ष्ये व्यभिचारवारणाया 'अन्वयानुपपत्ति इति, "अन्यथेति अन्य- लभ्येऽपि भक्तो विशेषणदय त्यका पदादुपम्यिनिरित्येवा स्वित्यर्थ , 'न कर्नादौत्यच प्रत्येकं हेतुमाह, "क्रियाया इति, एतच्च वैया- करणमतेन अन्यथा कृतेरिति ध्येय । यन्वयलाक्षणिकार्थमादाय यभिचार इति विनान्त । 'शक्तिसाध्येति तदि- भयतया ज्ञातशक्तिसाध्येत्यर्थः, 'अन्यथेति, तथाचोक्तनियमेनान्पलभ्यत्वस्यैवो- पाधित्वादप्रयोगकात्वमिति भाव । 'न क्रियेति, यनित्यैव क्रियेत्यभिप्रा- येोदमित्येके। व्यानयनादिकियेत्यर्थ इत्यन्ये। प्रत्येकभेदे साध्ये क्रमेण हेतूनाइ, 'क्रियाया इत्यादि छरित्यर्थः, तेन पचतोत्यादौ पाकादे कर्त- पत्नसमवायान्न व्यभिचार । न चैवं साध्यावैशिष्य, कर्तृपदवाच्यभेदस्य सा- ध्यत्वेनोपाधिभेदात्, अन्योन्यात्यन्तामावभेदावेद इत्यप्याइ । 'कियाफनेति जान्यानाश्रयत्वादित्यर्थ, 'तयेति जावेत्यर्थ, 'यतीति, आति- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जाविशक्तिवाद । મૂહ शक्तिग्रहात, जातिसविकल्पकाद्यव्यायत्ततया ज्ञातायां व्यक्ती क्रियान्वयः, सविकल्पकञ्चालोचनद्दारा जाति- जन्यमिति परम्परया जातेरपि कारकत्वेनान्वयः ! यहा न केवलव्यक्तोः कारकत्वं, न हि गौर्गच्छतीत्यत्र व्यक्तिमाचं यातीति कस्यचित्प्रतीतिः, किन्तु जाति- विशिष्टायाः, तथाचोभयमपि कारक। श्रीकरस्तु केवलजाति-व्यक्त्योरकारकत्वात् क्रिया- न्वयोव्यक्लेराश्रयतया जातेरवच्छेदकतया भारुण्यादि- वत, एवञ्च जातिशक्तपदात् जातेरनुभवः शान्दोव्यक्ते- रौपादानिकः अशक्यत्वादिति । 'श्रीकर स्थिति, 'श्रौपादनिक इत्येतावतेव पूर्वकन्पतोऽस्य भेदोऽवच्छेदकताया. पूर्वकल्पेऽपि मत्त्वादिति । (१) निर्विकल्पकदारेत्यर्थ । प्यकिभावस्यैव नियामकत्वादिति भाव । 'यालोधनेति, यद्यपि तन्मवे म निर्विकन्यकमन्यत्व तथापि परमतेनेद । अनुगतत्ववुद्धौ तहेतुरिति छत्वा तथोक्तमिन्यन्ये । ननु तथापि प्रकृत शान्दज्ञान नाणेधनभन्य, शिवमपि माते सविकल्पके परम्परया कारकलेऽमि प्रतिक्रियान्वये कारका नोय. पादिमिदरसाद, 'पति, सिन्विति विशेष गोवेऽपि नमामिला- स्वभावगमात् तदपि कारकनियर्थ । ननु बाधात् तत्र न तदन्वय इदराचे. राह, 'श्रीकरपिति, 'चारग्येति "घरपायकवायन्यत्र गो करदत्वेना. राणस्य धारछेदकत्वेन पिपावरवदित्यर्थ। नन्वेवं गोवरकारकाम्द- 2 ·तत्त्वचिन्तामणौ 4 अन्ये तु जातिशतमेव पदं जाति-व्यक्त्योः स्मारक- मनुभावकञ्चेति व्यक्तरपि शाब्दत्वं । न च वृत्तिं विना- इन्वयानुभवेऽप्रवेशान व्यक्तः शाब्दत्वं, तिं विनापि एकवित्तिवेद्यत्व नियमेन जातिशतादेव व्यक्तरनुभवात, अन्यथा जात्यन्वयोऽपि न स्यात् व्यक्ति विना जातेरन- नुभवात् । अतएव जातिशक्तिरेव व्यक्तिं चोधयतीति गुरवः । किञ्च शक्त्योपस्थापितस्यान्वयानुभवं प्रति पदानां कारणत्वं अतो जातिवदुपस्थापिताया व्यक्त- रनुभवः पदात्, न तु तत्तच्छत्योपस्थापितस्य गौर- वात् । न चैवमशक्यपरत्वे लक्षणा, यथा धन्यत एव 'अन्ये वित्यनेन श्रीकरकन्यादयितुं पूज्याक एवानूदितो. ज्ञानानुपपत्तिरित्यरचेराह, 'बन्ये विति, यद्यपि प्रागेतदुक्तं तथापि श्रोकरमतेनात्यन्ततो दोषदर्शनाय पुमरभिधानमिति मन्तव्यं, व्यत्र मते व्यत्यं पोखरूपसत्यपि न शक्तिरिति वा मतान्तरत्वाभिधानं 'शाब्दवमिति भाब्दवोधविषयत्वमित्यर्थ । 'कृत्तिं विनेति स्ववृत्ति विनत्यर्थ , प्रत्युत स्वाश प्रवेशे गौरवमित्याह, 'किञ्चेति, 'अन्धत इति तुल्यवित्तिवेद्यत्वनियमादि- त्यर्थः । ननु जातिशक्तमिति ज्ञाने प्रातिविशेध्यकस्मरणात् कथं व्यक्ति- विशेष्यकाम्दोरिति चेत्, न, शब्दशक्तिवैधिव्यात् तदुपपत्तिरित्येके । गोपदेन गोत्वस्य विशेषगतयेवोपनयात् तहिशेयकम्मरणसिद्धिरिन्यन्ये । 'वस्तुतविति, नन्वत्र पोमरुन्त्यं कुत्र वा पूर्वपक्षे एतदुत्थानमिति चेत्, न, 'म चेत्यादिपूर्वपक्षे तौयसमाधिपरत्वात् । न च तथापि प्रथमसमाधिना ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिभक्तिवादः । पू०१ ज्ञानान्न शक्तिस्तथा लक्षणापि न तत् किमशक्येऽपि मुख्यः प्रयोगः, सत्यं, शक्त्या साक्षादुपस्थित एव तस्य मुख्यत्वात्वशक्त्येति त्वधिकं । वस्तुतस्तु जातिशक्तादेव व्यक्तिधीसम्भवान्न व्यक्तौ शक्तिः। यदि च ततो न तहौस्तदा तत्र शक्तिरेव स्यात्, अन्यथा तीन स्थादेव । ननु पद-जातिभ्यामप्येकोजाति-व्यत्यनुभवः क्रियते, तब जात्यंशे पदस्य व्यत्यंशे जातेरनुभाव- कत्वमयमेव उपादानार्थ इति चेत्, तहि जातेः कारणत्वापेक्षया शक्तिनाने उपस्थितव्यक्तेरवच्छेदकत्व- मात्रकल्पनैव लघीयसी जातेः प्रमाणान्तरत्वापातश्च । अतएव बीहीनवहन्तीत्यव व्यक्तौ न लक्षण तत्साध्यो- पौनयतयं, एकवित्तिवेद्यत्वेन व्यक्तिलाभाभिप्रायेण तस्योकत्वादस्य चान्यथा वहाभाभिप्रायकत्वादित्याहुः । केचित्तु 'बत्किमशकोऽपौति भक्तिसाधक- पूर्वपक्षे समाध्यन्तरमिदमित्याइ । 'अन्यथेति शप्त्यकल्पन इत्यर्थः, तथाच तत एव तडौरिति भावः। श्रीकरमतान्तरं शहते, 'नन्विति, 'जातेरिति । गनु प्रमाणसहकारितया यस्याजनकत्वे कथं प्रमाणान्तरत्वं व्यन्यथा यो- ग्यताज्ञानादेरपि तथाखापत्तेः, यदि च नियापारतया तस्य न तथात्वं तदानामि तुल्यमिति चेत्, न, तदंशे खातरव्ये शैव तहेतुत्वं निर्यापारस्य करणत्वमित्यभ्युपगन्तारं प्रति तदापादनात् । वस्तुतो जातिशयैव तथा घौसम्भये जातेः करणत्वकल्पने गौरवादिन्यत्र तात्पर्य । 'व्यतरवेति यत- एव जातिशतादेव व्यक्तयन्वयबोध इत्यर्थः, श्रीकरमते तु मोहित्वाश्रययावद- धातस्य शम्दात् प्रतीतेलक्षणा स्यादिति मावः । ननु तथापि यतिमाघा- ·तापचिन्तामणी पस्थित तिशक्तित एव सिद्धे। अस्तु वा गया- वच्छेदकत्वेनारुण्यादिवबौहित्वेऽप्यवघातान्वय इति । अचोच्यते । गोत्वनाने गोजाने वा शक्तं पदमित्या- कारः शक्तिग्रहः तथाच शक्यजाने विषयतया जाते. रवच्छेदकत्वं व्यक्तिमादायैव प्रतीयते न दोवलायाः व्यक्तिं विना जानेरमतीतेः, तथाच जातेरवच्छेदकत्वे- नाग्रहीतविशेषणान्यायेन व्यक्तरवच्छेदकत्वं वचले. पायितमिति शक्तिनाने विषयतया अवच्छेदकत्वात् जातिवत्सापि शक्या तस्मात् परिहरैकावित्तिवेद्यत्वनि- . ऽन्यथा पूर्वनिर्विशेषत्वे पौनरुत्यापत्तेरिनि ध्येयं । 'गोवेति गोल- ज्ञानलमवच्छेदकं न तु विशिष्ट विषयत्वं अतः स्वविषयज्ञातशक्ति- गाब्दजन्यज्ञानविषयत्वं शक्यत्वं न व्यतावित्युक्तं, तवेदमुच्यते गोल- ज्ञानवेऽवच्छेदके विशिष्ट विषयत्वमेवावच्छेदक निविशेषणस्य तम्या- नुपस्थितरुपस्थितौ वा न समानवित्तिवेद्यत्वं तथाच व्यकिभानार्थ- मेव किरित्युभयथापि व्यकाबुतरूपं शक्यत्वमित्यर्थः । ननु विशि- टमेव गोलं ज्ञानविषयत्वेनोपस्थितं तवावच्छेदकलं विशेषणीभूतां चये तन्मात्रोयस्थिय लक्षणैव स्यारत व्याह, 'यस्तु वेति, चानशक्तिपक्ष. माथित्याह, 'गोत्वज्ञान इति, मतभेदेनोमयोपन्यास , उभयमते व्यक्तरव- च्छेदकात्वमित्याह, 'तथासि, 'नागहोति । ननु यस प्रथमोपस्थितत्वं नत्र तमायावतारोन पात्र तथोलि चत्, न, सग्रहं बिना यत्र विशे- यस्य ग्रहो न सम्भवति तत्रैव तन्नायप्रहरी , यत्र घ्यायर व्यारत्ता जातिस्त- , ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े जातिशक्तिवाद । ५७३ यमं स्वीकुरु वा व्यक्तीच्यत्वं। अपि च यहर्मवत्तया जात एव यच यस्य ज्ञानं स तवावच्छेदकः व्यक्तिना- नत्वेन जात एव तब ज्ञाने शक्तिधौरिति व्यक्तिरपि शक्या । नन्वाद्यवुत्पत्तौ मिति माविषयत्वेन ज्ञात एव ज्ञाने प्रवर्तकत्वं ज्ञातं न च तयोर्ज्ञानं प्रवर्तकमतो व्यभिचारः, अन्यथा प्रवर्तकत्वेन मिति-मातृज्ञान- मपि प्रयोज्यस्या नुमाय बालस्तत्रापि शक्तिं गृह्णीयात्, एव तवापि कार्यान्वितज्ञान एव शक्तिः स्यात् तत्त्वेन ज्ञात एव जाने शक्तिग्रहादिति चेत्, मिति-माज्ञा- नत्वं कार्यान्वितन्नानत्वञ्च विनापि प्रवर्तकज्ञाने घट- ज्ञानत्वादिकं ज्ञातुं शक्यमिति तयो वच्छेदकत्वं किन्तु घटज्ञानत्वादिकमेव लाघवात तयोरपि तत- व्यभिमपहाय विगेय्यौभूतमातेरेव लाघवादित्यवरमादाह, 'अपि चेति । ननु स्वज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति कारणवयहे मिति-माविष- थात्वेन ग्राह्या तत्र प्रथमं व्यक्तिज्ञानमावश्यकमित्यप्याज । ननु जाति. व्यक्त्योरवच्छेदकत्वप्रतोतावपि यत्यशे सट्टान मम लाघवेन जातेंरेवावच्छेद- कारवादित्यत याह, 'यपि चेति, तथाच विषयाघाधात् तत्प्रमैयेति भावः । मिति माज्ञामत्वमिति, तथाच नियतोपस्थित्यमावादेव कारणघटितो- दोधाभावात् न व्यभिचार प्रति भाव । 'तयोरपोति, मिति-माट शानलाम- इति तु पररोयोक्तं । ननु 'यहमवतयेत्यत्र लघुत्वं धर्मविशेषणमतो न यातोरवच्छेदकत्वं तम्या नानात्वेन गुणवात् । न घ तत्प्रवेशे गौरव, एवं हि ·५७४ सावचिन्तामगो एव प्राप्तेश्च । किञ्च पदं व्यक्तिमानार्थ शक्यजाने विपयतया व्यक्तरवच्छेदकत्वमा कल्पयति लाधवात जातिविषयत्ववद्यक्तिविपयत्वस्य ज्ञानवित्तिवेद्यत्वेना- वश्यं शोप्रोपस्थितत्वात्, न तु जातिशक्तिस्तदोधे कारणान्तरं वा तवच्छेदकं गौरवाच्छतिग्रहकाले कल्पनीयोपस्थितिकत्वाच । यतया ज्ञात एव माने प्रन्सिहेतुतायहः स्वज्ञानयहस्य च तदि- धूमवर एवकारस्याप्यप्रवेशे मिति-मरट ज्ञानत्वादावतिप्रसङ्गात् । किश्चैवं दिकमवच्छेदक न स्यात् इदन्वादिनोपस्थिते व्याप्तियहसम्भवात् । यदि वा नियतीपस्थितत्वेऽप्यनुगतत्वात् लघुत्वाच्च तस्यैवावच्छेदकत्व तदर नियतीय- स्थितिकत्वेऽपि तत एव जातिरेख तथा, प्यपि च शक्तिग्रह विषयीभूते शाब्दक्षाने उभयविषयवनियमेऽपि व्यक्तिज्ञानत्वं दिनामि जातिज्ञानत्व यनु- मानेन शक्यग्रहमिति कार्यत्वादिवत् न व्यक्ति शक्या । न च व्यवहारानु- मिते तदज्ञाने शक्लियहयवहारश्च व्यक्तिविषय इति तहिषयत्वेनावश्य तदु- पस्थितिरिति वाच्यं । लिङ्गाभासादिना जातिविषयत्वमावेशानुमिते तत्र शक्तियो वाधकाभावात् मानान्तरेणापि तत्सम्म वाच उत्सर्गतोमानं कार्य- विविषयत्वेनापौत्यरचेराह, 'किवेति, तथाचोभयविषयशाब्दज्ञानत्वावच्छिन्ने पदस्य फरणतया तदवच्छेदकावेनोभयत्रैव शक्तिरिति भावः । न चान्धय- विषयताया नियमेऽपि तहिषयत्वं यथा नावच्छतक तथा व्यक्तिविषयत्वम- पोति वाच्य । तस्यावश्यकाकाहादिलभ्यत्वात् व्यक्तेधानन्यलभ्यत्वात् तल्लाभा- धमनावश्यककारखान्तरकल्पने गौरवमिन्यनुयदमेव स्फुट । 'ज्ञानवितीति, यद्यपि प्रत्यक्ष तथात्वेऽपि धनुमाने तथालानियम तथाप्युसर्गतस्तथा बोध्य । 'कारणान्तर' नात्याययत्वादि, 'पूक्तिग्रहेति, यशप्युत्तरकाल तई.

·शब्दाख्यतुरोयखगड़े जातिशक्तिवाद । पूज्यू अन्ये तु प्रथमं व्यवहारानुमितव्यक्तिज्ञाने शब्दानु- विधानात् पदं शक्तमित्यवधारयति न तु जातिज्ञाने, षयतानियततादित्यरुचेराह, "किञ्चेति, 'अन्ये वित्यखरसोद्भावनं, नदीजन्तु व्यक्ति ज्ञाने कारणत्वग्रह उपजीयो न तु व्यक्तिज्ञानवेन, ग्रह न दोष तथापि गौरवमेव मूलं । नन्वव्युत्पन्नस्य शाब्दानुभवाभावा- छक्तिबोधोऽवश्य हेतु । न च पदार्थस्मरण एव तदुपक्षय , तथापि प्रयोजकत्वसम्भवात् एवच्च आतिशक्तिधौरवश्यं प्रयोजिकेति तत एव व्यक्ति- धौ । किञ्च जातिरिव व्यक्तिरपि शक्य ज्ञानमवच्छिनत्तु तथापि न व्यक्ति- र्वाच्या प्रक्तिज्ञानं यदिघयत्वेनाङ्ग तदेव शक जातिश्च तथेति लाघवात् सैव शक्या । व्यतएवान्वयो न शक्य यक्तिविषयत्वेन च तस्य ज्ञान सामग्रौबलात् सम्पातायातं न तु तथात्वेन तदङ्गं गौरवात् व्यक्तिधीश्च तुल्यवित्तिवेद्यत्वादिति चेत्, न, शक्तिबोधस्य प्रयोजकत्वेऽपि व्यक्तिशाब्दवोधहेतुत्वकल्पनाया गौरवतादवप्प्यात् जातिशाब्दानुभवे पद व्यक्तिशाब्दानुभवे च जातिशक्ति- पोधो हेतुरिति सामग्रोदयकल्पने गौरवाच्च, तथाचानन्यलभ्यत्वाव्यक्ति- रपि शक्या, एवञ्च लाघवायत्तेरवच्छेदकत्वकल्पने विशिएशक्तिज्ञानमा गौरवञ्च प्रामाणिक । न च तुल्यवित्तिवेद्यत्वाद्यक्तिरपि शक्या, एवञ्च लाघ- वायक्रवच्छेदकत्वकल्पने विशिएशक्तिज्ञानमग गौरवञ्च प्रामाणिकं । माघ तुल्यवित्तिवेद्यत्वाद्य शिलाम , शक्तिं विना ज्ञापकत्वामावे तथात्वासिद्धे जातिशक्तियहे तथावस्यापास्तत्वात् । किञ्चैव वैशिष्ट्यलामो न स्यात्, महि तदपि तुल्यवित्तिवेद्यं, यालोधने तदमानेऽपि तदानात् भाब्दे तथात्वस्य निर्वागत्वात् । न घ गोमदं खमाबादेव गोत्वविशिरज्ञापक तच च जाति- शक्ततया ज्ञातत्वमेव प्रयोजक लाघवादिति वाच्यं । वैप्रियशक्ततया शात. खम्येव तथात्वापते तस्यापि समवायरुपस्यैकत्वप्रसाधनादविशियलाभ एवं सति तस्मादिति तुल्यं समावादिशियबोधकत्वमित्यपि तुल्यमिति दिक।

·तावचिन्तामणी व्यवहाराजनकत्वेन तदा तस्यानुपस्थितेः, पश्चायते- ात्त्यर्थ अनुगमार्थञ्च जातिरपि तद्दिपय इति मानान्तरेण ज्ञात्वा जातिज्ञानेऽपि तत्पदस्य कारणतां प्रत्येति, तथाच व्यक्तिशक्तिज्ञानमपि कारणं न तु जा- तिशक्तिज्ञानेनान्यथासिद्धिः व्यक्ति जानकारणतां उप- जीव्य जातिनाने कारणताग्रह इत्युपजीव्यविरोधात् । एतेन जातिरेव शक्या लाघवात् शक्तिमहजन्यसंस्का- रस्य व्यक्तिविपयत्वनियमेन पदात् जातिस्मरणमुत्पा- द्यमानमवश्यं व्यक्तिविषयं, संस्कारस्यानियतोहोकध- त्वेऽपि जात्यंशोहोधकादेव व्यक्त्यंशोद्दोधनियमकल्प- ना, यथा पदेनोबुद्धसंस्कारादेव नियता शक्तिस्मृतिः तथाच जातिज्ञानस्य कारणत्वग्रहेऽपि नोपजीव्यविरोधः तेन रूपेणापि व्यक्तिधौहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति। वयन्तु न जातिरेव पदार्थः जातिविमिष्टव्यक्तयनुभवानुपपत्ते:(१) । च समानवित्तिवेद्यतया व्यक्ति लाभः, वैशिष्येन सह तथानाभावात् अन्यथा निर्विकन्पको- न (९) जातिविभिव्यक्तिलामानुपपत्तेरिति ख.! 'धन्ये विति, 'उपजीव्यविरोधादित्यन्त मैतन्मतं । यत्रायमस्वरस', न धनेनैव न्यायेन जतिशक्तिकल्पना येनोपजीव्यतानियम', किन्तु लाघवा- दिना प्रकारान्तरेणापि, तधाचान्य लभ्यत्वे प्रथमशाला व्यक्तियक्तिधौम्त्याज्या धनन्यलभ्यत्वे किमनया कुदृष्टयेतोति प्रकाश ।

·शम्दाख्यतुरोपखण्डे जातिशक्तिवादः। पदं विनापि च सवी जातिस्मृतियक्तिविपया, अन्यथा केवलजातिमात्रस्मरणापत्तेः। संस्कारसहितात् पदादेव जातिविशिष्टानुभवोऽपौन्द्रियादिव प्रत्यभिज्ञा। अत- एव भाष्यं, "संस्कार-शब्दशक्तिभ्यां विशिष्टानुभव- इत्युन्नौतमतमपास्तं”, उक्तन्यायैर्जातिवड्यक्तरपि शक्य- त्वात् विशिष्टानामानन्त्येऽपि एकत्र विशिष्ट तत्त्वं विहाय गोत्वमादाय गोत्वविशिष्टं शक्य मिति शक्ति- ग्रहः, यथा च क्वचिदेव धूमे धूमोवह्निव्याप्य इति बुद्धिः, यथा वा तवैव कार्याणामानन्त्येपि क्वचित कार्य तत्त्वं तटस्थीकृत्य कृतिमादाय धर्मिणि कार्य शक्यमिति लिङगदेरपूर्वे शक्तिग्रहः, अवच्छेदकैक्या- च्चत्तरेकत्वं तहदेव, यथा वा व्यक्तिवाचकपश्वादि- छेदापत्तेः। तथाच नियमतोजातिविशिष्टव्यक्तिलाभाद्विशिष्टे गमिः 'तत्त्वमिति तद्यप्तिल्वादिकमित्यर्थः, तथाकथ्यताषेव शतिग्रहः समारप्रकारकत्वनियामक इति तम्मतमालम्बगोक्तं । 'यया पेति जाति- सार्येण शरोरत्वादिवत् पशुत्वादिलातेरभावात् लोमवालयोगित्व- लक्षणोपाधिमादाय व्यसापेव पशुपदशक्तियह इत्यर्थः । न चैवं शिख लाङ्गलानां पशुत्वेन स्यवहारो न स्यादिति वार्थ । तादृशलालवाय- न्यावयविमात्रतिभातिमत्त्वे तात्पर्यादित्येके । यदृरविशेषोपयोतभूत- भेदारधामन्यन्ये । पत व्यनुष्यप्रकामावरान पशुत्वं नातिरिति, सम, 73 ·सावचिन्तामणौ . पदानां, श्रथ वा गोत्वेन सामान्यलक्षणया जाते सर्वत्र गवि गोत्वमादाय शक्तिग्रह, प्रमेयत्वेन च सर्वज्ञाने सार्वजामिप्यत एव, नेप्यते तु घटत्वादि- सर्वप्रकारकज्ञानवत्त्वेन, सबैकोदासीनगोः शक्यत्वाद्- यत्किञ्चिदेकोपादानेऽपि गोरुपादानादन्योपादाना- शक्यत्वं एकोपादानेऽनध्यवसायो वा । अन्यथा तवा- प्येकवित्तिवेद्यतया सर्वेकपरत्वे उक्तदोघे का गतिः, का वा गतिर्व्यक्तिवाचकपश्वादिपदानां । भट्टमते तु जातिरेव शक्या लाघवात् व्यक्तिस्वाक्षेपलभ्या। ननु नाक्षेप एकवित्तिवेद्यत्वात्तयोः, समानानां हि भावः सामान्यं तच्च व्यक्तिं विना न भासते इति चेत् , न, अन्यथा समूहालम्वनरूपनिर्विकल्पकापत्तेरिति ब्रूमः । 'पश्चादीति, पदच तन्मते, पत्वं न जातिः उच्चैःश्रवाशरीरादिवत्तित्वात योग्यसंस्थानव्यङ्ग्यत्वनियमाच्च जातेः, अस्माकन्तु जातिरेव पशुत्वं अश्वत्वादिव्यापिका लोमवालाझूलवत्त्वव्यङ्गेति ध्येयं । 'नेय्यते विति, चतोपाधेरेव तथालोपपत्ते, यन्यथा किमवच्छेदेन व्यावावपि शक्ति स्यात्, यसम्मते पशुत्वस्य जातित्वेऽपि परानभ्युपगतत्वेन तथोक्तमित्यप्याज । रूमतमाह, 'यथ वेति, 'लाधवादिति, यावश्यकत्वानाहीतविशेष- खान्यायाचेत्यपि बोध्यं । तदुक्तं, "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशकि- विशेषण इति । सामान्यत्वपुरखारे सामान्य शक्यं तच्च व्यक्ति विमा म मासत इति भान्त' भरते, 'नन्विति, न भासत इति, सामान्यत्वेनेति ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड जातिशक्तिवादः । ५०६ , स्वरूपेण शाक्या जातिः, न च सामान्यत्वं तस्याः स्वरूपं, तद्धर्मत्वात, अन्यथा आलोचनेऽपि सा न भासेत। कथं सामान्यत्वेनाप्रतीता जातियक्तितोभिन्नतया शब्देनाभिधातव्येति चेत्, न, शब्देन व्यक्तितो भिन्न- तया जातेरबोधनात् । ननु व्यारत्ता जातिाच्या व्यात्तबुद्धिं विना व्यक्तिविशेषानाक्षेपात् व्यावर्निका च तब व्यक्तिरेव अनुगतत्वमप्यनुगम्यमानं विना न भासत इति जातिवित्तिवेद्यैव व्यक्तिरिति चेत्, न, स्वतोव्यात्तजातिस्वरूपस्य वाच्यत्वात् । व्यक्तधर्मा- न्तरस्य वा व्यावर्तकत्वेऽन्योन्याश्रयोऽनवस्था वा । ननु गौरितिपदात् जाति-व्यक्तयोयुगपत्प्रतीतिः । न च सूक्ष्मकालभेदाग्रहात् सा भ्रान्ता, बाधकाभावात, तथाच गोयदाद्गोत्वधीस्ततः क्रमेण व्याप्ति-पक्षधर्म- ताज्ञानं ततो व्यक्त्यनुमितिरिति ज्ञानपरम्पराकल्प- नावरं जातिवित्तिवेद्यत्व व्यक्तरिति चेत्, न, व्युत्प- त्यधीनं हि शब्दस्य बोधकत्वं, अतो व्युत्पत्तिप-- लोचनया युगपज्ज्ञानमसिडं । अतएव ज्ञानपरम्परा- सर्वशब्दात् मर्चज्ञानात्त्वयाप्येवं मन्यमानत्वादिति शेषः।मान्त एव भइते, 'कथमिति, पनुगतत्वस्य व्यावकत्वे व्यक्तिविशेषणा. क्षेपदोये सत्येवाह, 'अनुगम्यमानमिति, 'युगपत्प्रतीतिरिति योगपद्यधी- भावः।

·पृ. सावधिन्तामणी कल्पनमपि युक्तं, अन्यथा कर्तुरप्याक्षेपोन स्यात् शब्दात सकर्टकाया एव क्रियाया अवगमात् । न च जातिज्ञानत्वेन व्यक्तिविषयतानिममः, प्रत्यक्षादौ तस्य व्यक्तिधौहेतुसमाजाधीनत्वात्। अतएव न जाति- धौहेती व्यक्तिधौहेतुसहकारितानियमः समाजस्यार्थ- सिद्धत्वात् गोत्वं गवाविषयप्रतीतिविषयः जाति- त्वात् गोभिन्नभावत्वाहेति जातिमात्रधौसिझेश्च । अथ यत् यत्परतन्त्रं तत् तेनैकवित्तिवेद्यं यथार्थपरतन्त्र ज्ञानमर्थेन जातिश्च परतन्त्रेति व्यक्ती भासमा- 'जातिवादिनि, न च शवलवादी व्यभिचारः, वाल्य-कौमारा- दिना नमते गरौरभेदाभावेन तनातिवासिद्धः । नित्यत्वे मति समवेतवस्यैव मामणे व्यर्थविशेषणत्वमित्यरचेराह, गोमिन्नेति, भाववं गोनिरूपणानधौननिरूपणावं गवाभाववद्गोशाण्यादावपि व्यभि- धारात् तत्त्वच गव्येव व्यभिचारौति गोभिन्नत्वं विशेषणमिति भावः। रित्यय', 'व्युत्पत्त्यधोनमिति लाघवेन प्रातिमावस्यैव शक्यतया मदादुपस्थिते. रित्यर्थ । 'व्यवगमात्' धवगमाभ्युपगमप्रसङ्गादित्यर्थः, यदि च योगपद्यधौलत्र भमस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति भाव । 'गोत्वमिति, न च नित्यपदादिना गदादिविषयकप्रतीतिविषयत्वात् सिइसाधनमिति वाचं । जातिवागस्य व्यक्तिविषयतानियमाभ्युपगन्तारं प्रत्येव तदनुमानावतारेणापाततस्तदसिडे, अतएव सामान्यत एव तत्तिद्धिं वक्ष्यति, 'जातिमात्रधौसिरोति हतो जातिवनिर्वचने यावदेव याप्यं वावदेव विवक्षित, 'गोभिनेति । मनु भाव- ·शम्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः ! ५८१ नायामेव भासत इति चेत्, न, परतन्त्रत्वं हि न परसमवेतत्वं गन्धादिना व्यभिचारात्, न तही- निरूप्यत्वं असिद्धे, नापि तस्मिन् भासमान एव भासमानत्वं साध्याविशेपात्, नापि विशेषणत्वेनैव- जानं गौरित्येव प्रतीतेः। गवि गोत्वमिति कश्चित् प्रत्येतीति चेत्, न, बालोचने विशेषणत्वं विनापि 'विशेषणत्वेनैवेति यत् प्रतीयमानं यदिशेषणत्वेनैव भासते तद्विशेग्य- समानवित्तिवेद्यमिति नेत्यर्थः, 'गौरितीति, तथाच न व्यक्तिवित्ति, वेद्या जातिरिति भावः। 'गवीति, गोवि गोत्वमित्येव प्रतीतिरिति, 'कथित' परः, विशेषणत्वेनैवेत्यादिनियमवादीति यावत्, 'प्रत्येति' खीकरोति, तेन गौरित्येव प्रतीतिरिति परं प्रत्यमिद्धं तेन गवि गोलमित्येव प्रतीतिखौकारादिति भावः) | 'पालोचन इति, (१) स्वीकारादित्यर्थ इति ख.। पदं व्यर्थ नियेधपदादिना व्यभावमावस्यैव गवादिविषयकप्रतीतिविषयतया तत्र व्यभिधारामावात्, अन्यथा गोसादृश्यादौ व्यभिचारतादवप्प्यायो । मच प्रतौतिपदं प्रत्यक्षपरं भावपदश्वेतरनिरूपणानिरूप्यमरमिति वाथ। बाधापत्ते, किच गोघटितोपाधेरपि नियमतो गोविषयकप्रतीतिविषयतया तत्र व्यभिचार इति । मैवं । मावपदस्थाखण्डमावपरत्वेनोलदोयनिरासात् । नापि विशेषणत्वेनैवेति, व्यक्तिविशेषणत्वेनैव जातेनिं तस्याः व्यक्तिपार- तव्यमित्यपि नेत्यर्थः, 'गोरित्येवेति गोपदादिना गौरियाकारिकायाः प्रतोतेर्दर्शनात् तस्याः खव्यायाक्षेपवादिना मया जातिमात्रविषयत्वेनाप्युप- पाचवादित्यर्थ । 'गवौति, गवि गोखमिति प्रतीतो गोत्यशो गोला- ·५२ सावधित्तामणी खरूपतः प्रतीतेः जातिमावशतात् पदात् जातेः स्मरणमालोचनमेव जातिविशिष्टगोचरसंस्कारादेव पदेन जात्यशोदोध सति जातिमावस्मरणात्। अतएव ततो जाति विनापि कदाचित् व्यक्तिस्मृतिः। अस्तु वा गुरोरिवालोचनमपि संस्कारजनक शब्दव्युत्पत्तिबलेन गवि गोत्वमित्येव प्रत्यय इति तेनापि स्खौलाय्य विशेषणज्ञान विना विशिष्टज्ञानानुदयादिति बालोचने नियमभङ्गम्य ध्रुवत्लादिति भाव । ननु विशिष्टज्ञानस्यैव सस्कारजनकत्वेन तेन ममानप्रका- रकम्मरणजननात् जातिमात्रसारणममिद्ध, अतएव तथा शाब्दानु- भवोऽपि नेत्यत श्राद, 'जातीति, मस्कारमयेऽपि तदुद्दोधकवि लम्बेन व्यत्यास्मरणभावादिति भाव । नन्वेकदेशोहोधकादेवा- पराजस्मृति अन्यथा मदृशदर्शनादिना धर्मिस्मरणेऽपि तद्धा- मारणापत्ते, श्रतएवेत्यादिकममिद्धमेव, न हि जातिविशिष्टानुभ- बेन कदापि व्यतिमात्रस्य स्मृतिरित्यरुचेराह, 'अस्तु वेति, 'विशे- न्वयार्थ व्यक्तिमानस्यावश्य वाच्यत्वात् तत्र च गोत्वस्य विप्रेषणात्वेनैव भाव- खोकार इति गोरित्याकारकप्रतीवावमि तथैव वजज्ञानखोकार विम क्यर्थभेदेऽपि प्रकृत्यथालेखे विशेषज्ञानाभावादिति भाव । एवकारान्वितो हेतुस्तथाप्यसिद्ध एवेत्याह, 'यालोचन इति निर्विकल्पक इत्यर्थ । नन्व पदानिबिकल्पकात्तिरित्यशामत्तिमाह, 'भारतमात्रेति । 'अतएवेति सस्कारोबोधकप्रतिनियमादेवेत्यर्थः, 'गुरोरिवति, यद्यपि तन्मते तदनभ्युप तथापि व्यक्तिविशेषानवगाहिज्ञान तस्य निर्विकल्पकत्वेन बोध्य, तदेकदेशिमतेनेग्रन्थे। 'पूब्दयुत्पनौति जातिमाघशक्तपदात् तन्मात्र गम ·भन्दायतुरौयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५८३ जातिमावस्मरणसिद्धेः। न च स्मरणस्य विशिष्टज्ञान- त्वमेव, अनुभवस्यापि तथात्वेन निर्विकल्पकासिद्धि- प्रसङ्गात् एकवित्तिवेद्यत्वेऽपि प्रथमदर्शनवत् शब्दाद्- गोत्वस्मरणमालोचनमेव गोत्वे गोव्यक्तिरत्तित्वादि- वैशिष्ट्यस्याशक्यत्वेन तदविषयत्वात् । न चालोचनस्ये- न्द्रियजन्यत्वात् न स्मृतित्वं, ज्ञानत्वसाक्षायाप्यधर्म- त्वेन स्मृतित्वस्यालोचनत्तित्वात् । नन्वाक्षेपाव्यक्ति- धौन व्यक्तित्वेन न वा रूपान्तरेण गौरित्येव प्रतीते, नापि गोत्वेन गोत्वस्य गोत्वविशिष्टाभेदेनाक्षेपाभा- वादिति चेत्, न, विशेषण-विशेष्ययोर्भेदेनानुमा- नाविरोधात्। अतएव गोत्वं व्यक्त्याश्रितं जातित्वा- पणेति गोत्वं गवाश्रितं गोत्ववादित्यत्र गोत्वत्वे गवाश्रितत्वप्रवेशेऽपि विशिष्टाविशिष्टभेदादित्यर्थः, 'अतएव' विशिष्टाविशिष्टभेदादेव, 'जातिलादिति अचानेकव्यनित्तिवगर्भया जातिवस्य माध्यप्रवेश- ऽपि विशिष्टस्य हेतुत्वादित्यर्थः । ननु दयमप्यनुपपत्रं प्रथमे पक्ष- विषयकसंखारोवोधात् तन्मात्रस्मरणसिद्देरित्यर्थः । यम्युपेत्याह, 'एकेति, 'ज्ञानत्वेति, व्यनुमित्यादौ यभिचारादाह, 'साक्षादिति, यदि धानुमिति- विशिएस्मरणान्यतरवादिकमपि साक्षाहाप्यं तदा धर्मपदं भातिमरं बोध्यं । 'गोत्वविशियाभेदेनेति याक्षेप्यगोत्वविधियान्तर्गतत्वेनेत्यर्थः, तथाच न गोत्वांशापकत्वममेदादिति भावः। गोत्वांशस्य नादेयत्वमित्याइ, 'विशे- ·५८० वावचिन्तामणी दिति पक्षधर्मताबलात् गोत्वाश्रयव्यक्तिसिद्धिः, श्र- पित्तेर्वा तसिद्धिः। ननु व्यक्या विना किमनुपपन्नं व्यक्तिं विनापि गोत्वस्य तदुबुद्धेश्च सिद्धेः कथमर्था- पत्तिरिति चेत्, न, व्यापक विना व्याप्यस्यासिद्धेः । उच्यते। गामानयेत्यती गोत्वविशिष्टस्य क्रियान्वय- बोधाद्गौरित्याकारकगोविशेष्यकवुद्धिः कारणं सा चन शब्दं विना श्राक्षेपाव्यत्याथितं गोत्वमिति धीन तु गौरिति। न चैवं व्यक्त क्रियान्वयोऽपि, गोत्वाश्रिततया निराकाहत्वात राजपुरुपमानयेत्यय तावच्छेदकस्य हेतुल यच विमिष्टाविभिष्टभेदेन समाधान तदवि- शिऐन हेतुना विशिष्टमाध्यसिद्धौ सम्भवति विशिरस्थामिद्धलेन मिद्धमाधनाभावान् न बविशिष्टसाध्ये विशिष्टइती मिद्धमाधना- दित्यरुचेराइ, 'अर्थापनेरिति, गां विना गोलमनुपपन्नमित्यर्थाप- ज्या गोवविभिटमिद्धिरित्यस्मनातेऽनुपपत्तिज्ञानमपेचित न व्याप्यादिकमपि व्यधिकरणस्यैव जौविग्टहाभावस्य वहि सत्त्व विना- उनुपपत्तिज्ञानेन वहि मावमिद्धेरिति भाव । 'व्यापकमिति व्याप्ति रवश्यम्भाव तथाच व्यापिका व्यक्ति विना व्यायगोवान्चयोऽनुपपत्र- पणेति । ताई कथ गोत्वाश्रयक्तिसिद्धिरित्यत आइ, 'अतरवेति धों देनाक्षेप्यत्वविरोधादेव, पक्षधर्मतावलात् तसिद्धिरित्यर्थ । 'न तु गौरिति, ध्यनुमितापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादिति भाव - ·যুদ্বায়বীয়া সানিলিবাব। ५५ राज्ञः, अन्वये वा व्यक्तिमानयेति धीः स्यात् न तु गामिति । किञ्च गोत्वं न व्यक्तिव्याप्यं, न हि यव यदा वा गोत्वं तत्र तदा व्यक्तियत् सामान्य सा व्यक्तिरिति वा नियमः, व्यभिचारात् । नापि गोत्वं गवाश्रितं गोत्वादित्यनुमितिः, व्याप्तिग्रहशरीरत्वात्। न च जातित्वं व्यत्याश्रितत्वे लिङ्ग, जातित्वस्य पदाद- नुपस्थितेः, तथात्वे वा जातिवित्तिवेद्यैव व्यक्तिः। अपि इत्यर्थः । यहोवं मा गोरिति यत्र गोवतादात्यं तत्र गोतादात्म्य सम्बन्धमामानाधिकरप्यस्यैव सम्बन्धिव्याप्तित्वादिति भावः । 'व्या- नौति, पदतावच्छेदकस्यैव हेतुत्वादिति भावः । ननु माधनशब्द विनेत्यनुपपन्नं गां विना गोलमनुपपन्न मिति जानाङ्गोत्वविमिष्टस्यैव सिद्धेः, अतएव व्यत्याश्रितं गोत्वमित्याधनकोपारसम्भः, गोवं न हीति, यद्यपि प्रलयामावायदा गोत्वं तदा गौरिति प्यातिरस्त्येव तथापि समतावएम्भेनेदमुक्त । 'गोत्वादिति गोत्वत्वादित्यर्थः, गोत्वत्वस्य गोपदा. दनुपस्थितेरिति दोघे सयेव दोषान्तरमाइ,, 'व्याप्तोति हेवोरेव पक्षता- वच्छेदकतया व्याप्तिग्रहकाल एवोद्देश्यसिद्धे सिसाधनादित्यर्थः, 'भाति- स्वस्येति, तथा गोपदश्रवणानन्तरं नियमतो व्यक्तिधौरनुभवसिदा न स्यात् प्रकारान्तरेस तदुरस्थि नेरनावश्यकत्वादिति माव । 'तथा ऐति जाति- स्वस्य व्यक्तिघटितवादित्यर्थः । ननु गोत्वमेव लिङ्गं तच पदादुपस्थितमेवेत्यत- प्याए, 'यपि ति व्यधिकरणयोन गम्य-गमकभाव इत्यर्थः । 'प्रत्यर्थत्व' प्रातिप्रतिपाद्यत्वं, नन्वेतावतामि न पक्षणोछेदस्तात्पर्यनिर्वाहार्थमेव तत् ·বলুম্বিনাময়ী . च लिग व्याप्यमनुपपन्नं स्वाश्रये व्यापकमुपपादकञ्च वोधयति । न चेह गोत्वाश्रये व्यक्तिबुद्धिः। वयन्तु ब्रूमः, व्यतरपदार्थत्वे विभक्त्यर्थसझ्या-कर्मत्वादेव्यक्तावनन्वयः स्यात सुविभक्तीनां प्रत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्व व्युत्पत्तिसिहत्वात्मशतितात्पर्यविपये तदन्वयव्युत्पत्ती लक्षणोच्छेदो गौरवश्च । श्राख्यातार्थसयापि नानुमिते- नान्वेति, किन्तु भावनान्वयिना शुडेन प्रथमान्तादुप- व्यकिव्याप्यमित्यपि तथा व्याप्तिनरपेक्षेपार्थापत्तेरेरभावान गोलं गवाश्रितमित्यपि तथा जातिवेनाक्षेपस्वप्रमक एव शब्दाजातिवा- नुपस्थितिस्तु गोवत्वेऽपि तुन्या, परन्तु विशिष्टोपस्थितये पप्रकारकः प्रसज्यते जातित्वेनामसङ्गः एव न किश्चित, 'अपि चेत्यादि यदुक तदपि न श्रुतार्थापत्तौ तथा नियमस्य तन्मलेऽभावादित्यस्वरमा- दाह, 'वयन्विति, 'सब्विमतौनामिति, लिङ्ग-मययोः प्रत्यर्था- नन्वयादिशेषनियमः भोऽपि पाचक-पश्चादिपदे व्यक्तिवाचके व्यव- स्थित इति भावः । ददमुपलक्षणं "ग्राब्दी ह्याकारा शब्देनेव प्रपूर्यते" इति व्युत्पत्तेथेत्यपि हेतुटव्यः । अतएव तयभिचार- माशयोद्धरति, 'श्राख्यातार्थमझ्यापौति । ननु विशिष्टलक्षणावाद कल्पनादित्यरचेराह, 'गौरवश्चेति तत्पतीतीच्छयोचरितत्वस्योच्चरितत्वगर्भले गुरुत्वादित्यर्थ । नन्दाक्षि कर्ताख्यातासंस्थान्वयवातावप्याक्षिाया- मन्वयोऽस 'मुब्बिभक्तौना इत्यादियुत्पत्तिवासिवेत्यत ध्याह, 'याख्यातेति, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५८० स्थितेन पदान्तरादुपस्थितिरेव तवाक्षेपार्थः। अतएव न व्यक्तराक्षेपः किन्तु लक्षणया गोपदाद्गौरिति व्य- क्तिधोरिति मण्डनः। यदाह, “जातावस्तित्व-नास्तित्वे 'न हि कश्चिद्विवक्षति । नित्यत्वालक्ष्यमाणाया व्यक्त- स्ते हि विशेषमे" इति ॥ उच्यते । स्वार्थीदन्येन रूपेण जाते भवति लक्षणा, तीरत्वेन जाते गङ्गापदस्येव । न चेह गोत्वादन्येन रूपेण व्यक्तरुपस्थितिः, किन्तु गोत्वे- नैव, व्यक्तित्वेन सानादिमत्त्वेन चोपलक्ष्यत्वे गोपदा- द्यक्तित्वादिरूपेण धीः स्यान्न तु गौरिति । नापि गोत्व- सम्बन्धिनि गोत्वविशिष्टे लक्षणा, गोत्वे हि न साक्षा- दानयनाद्यन्वय इति व्यक्त्यवच्छेदकतया तस्यान्वयेऽमु- ख्यत्वं । लक्षणयापि गोत्वावच्छिन्नैव व्यक्तिः क्रियान्व- यिनी प्रतीयते न केवला व्यक्तिरिति गोत्वविशिष्टस्य भक्योपस्थितिर्खवण्यैवेति गोवेऽपि लक्षायामिष्टापत्तिरित्यरुचे. भाब्दी ह्याकाडा शन्देनैव पूर्यत इति न्यायात व्यतरव श्रुतापत्तिरिति भावः । 'व्यतरवेति विभक्त्यांन्वयादेवेत्यर्थः, 'यस्तित्व-नास्तित्वे' उत्पाद- विनायौ, तथाप गौरत्पना गोविनरोत्यादी जातो तदन्वयानुपपया ध्यलो लक्षणेत्यर्थः । मनु सार्यादन्येनेयप्रमाण तथाघ गोत्वेनैव व्यक्तरपलक्ष्यत्वम- स्विन्यत थाइ, 'भापोति, 'गोत्वसम्बन्धिनौति शक्यसम्बन्धो दर्शितः, यो उपस्थाप्यत्वे । बनु लक्षणयैव विशियोपस्थितौ नोक्तविरोध इत्यत- ·५८ तत्वचिन्तामणी लक्ष्यत्वे युगपत्तियविरोधः, गोत्वेऽपि वा लक्षणा। अपि च जातिमाचे न शक्ति वा व्यक्तौ लक्षणा जातो मुख्यप्रयोगाभावात् , तयोस्तन्मूलकत्वात्, प्रयोगो हि व्यवहार हेतुझानार्थः । न च जातिमानिर्विकल्प- कायक्तिमनादाय केवलजातो व्यवहारः, तस्य विशि- ज्ञानसाध्यत्वात, गां पश्य गौरस्तीत्वादावपि गोत्व- विशिष्टस्यैव जान व्यवहारश्च । तस्मादेकवित्तिवेद्यत्व- राह, 'अपि चेति, किच मुख्यार्थान्वयानुपपत्त्या लक्षण तथाच यत्र न मा नचापि व्यक्तिधौरिति मापि अश्येत्याह, 'गां पनि, प्यार, 'गोत्वेऽपि वेति, सा च न सम्भवति थभेदे शक्यसम्बन्धाभावादिति भाव । मनु विशियस्य केवलादन्यत्वात् गोस्वविशिरो लक्षणास्तु पतएव गुणवाचकस्य नोलादिपदस्य नोलादिविशिरो लक्षणेति सिद्धान्त, नद्याप खादन्येनेत्ययुक्त । न च तन नौलादिसम्बन्धित्वेनोपम्नस्यत्वं समन्धि- सक्षण्यैव "यति येन विनदादिन्यायेन नौलादिभानमिति वाधं । प्रधतेऽपि गोत्वसम्बन्धित्वेन तथात्वापत्ते । गोपदेन गोत्वमानप्रकारकानुभवान्न तथेति यदि तदा मोलादिपदेनापि नोलादिमावप्रकारकानुभवात् तत्तुल्य । यदि घ केवलवाचकस्य न विशिरो लक्षणा तदा 'प्रवटजये लक्षणेति वधमाल- विरोधशेयरधेराह, 'यपि चेति, 'तयोरिति शक्ति-लक्षणयो प्रयोगमूलका- वादित्यर्थः, मुगप्रयोगाच्छक्तिः मुख्याान्वयानुपपत्त्या व्यन्यत्र प्रयोगा- लक्षणेयर्थ । ननु गां पश्येत्यादादेव जातो मुग्यप्रयोगोऽस्तोत्थत था, 'गामिति, पत्र नातेरप्यन्वययोग्यत्वादम्चयानुभपायभावे लक्षणाविरधात् तरिभिलामोऽनुभूयमानो न स्यात् ! च तात्पर्य्यानुपपत्ये व यो ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े जातिशक्तिवादः । नियमात् जातिविशिष्टं शक्यं। यदि च तृतीयायाः करणकत्व इव गो-गोत्वे शक्ये तदा गोत्वं गोव्यक्तिश्चेति धीः स्यात् न तु गौरिति, वैशिष्ट्यञ्च सम्बन्धो वा जातो घट इत्यवेव विशेषणताविशेषोऽर्थान्तरं वे- त्यन्यदेतत्। जातिविशेषवदवयवसंयोगरूपालतिरपि 'जातिविशेषेति जातिविशेषवानवयवसंयोग इत्यर्थः, । नन्वन्यतर- कर्मजवादिव्यायाया नानाजातेः कथमनुगमकं विना पदादुप- स्थितिः, मैवं, अनुभव मिद्धतत्तजातिव्यनकतत्तत्मस्यामबैजात्य- व्याप्यनानान्यतरकर्मजवादिखौकारात् न त वैपरौत्यं, तत्तजाता- प्रवेशयेतिवलक्षणास्विति वाच्यं । उमयसाधारणतात्याग्रहेऽमि विशिष्टा- मुभवात् तदिदमुपसंहरन्नेव स्पश्यति, 'तस्मादिति, एवञ्च गौनित्येत्यादी भात्यादिपरत्व एव लक्षणेत्यवधेयं । यत्रेदं चिन्त्यं शक्लियहकाले लाघव- ज्ञाने लक्षणां विना विशिएलामोऽसिद्ध एव तदप्रतिसन्धाने च शक्तिधमात् तप्तामोऽन्यथा सिद्ध इति क्वचित् लक्षणया क्वधिच्छक्किममात् व्यक्तिलाम- इति जातिरेव शकोति। अनुभववलादेवानन्यलभ्यं दैभिध्यमपि, शक्य- मिया, 'यदि चेति, न चान्वयवदन्यलभ्यमिति वाच्यं । धन्वयो दिमयं- माणपदार्थयोग्यतादिवलनभ्यः । न च प्रशतेऽपि तथा, निर्विकल्पको- पस्थितयोिित-व्यत्योोग्यतादिप्रतिसन्धानासम्भवात् तत्प्रतिसन्धानेऽपि विशियोपस्थितेय । थतएव पदादिशियस्यैव स्मरणमपि न तु निधि कल्पकं । न चैवमातिवैशियमपि शक्यमियत्वात्, 'भातिविशेषवदिति जातिविशेषवान् योऽवयवसंयोगः संस्थानविशेषस्तदूपेत्यर्थः, तथाच जाति- विशेषस्यैवानुगमकतया व्यक्तिवदननुगतानां संयोगानां कर्य शक्यत्वमिति - ·तावधिमतामयो पदशक्या गोपदात् जात्वाकृतिविशिष्टस्यैवानुभावात, पिष्टकमय्यो गाव इत्यादी गवाकृतिसदृशाकृती लक्षणा पिष्टकसंयोगविशेपस्याशक्यत्वात्। जात्याकृति-व्यक्तीनां वनुगतप्रत्ययाभावप्रमादन्यतरकर्मजत्वेन उपाधिना नचानुगतबुद्धि- मगावात् । अतएव गत्व कल न नाना किन्तु तत्तयायं भावत्वमेव । न चेन्द्रिय-मन,मयोगेन जातिभेद इत्याशदायामन्यतरकामजवव्याय- जातिनानात्वे परौहारानुपपत्तिः तत्र तादृशजातेरवानुगतनु- भावादिति । नवाकृतेः शक्यत्वे पिष्टकमय्योगाव इत्यत्र लक्षणा न स्यात् इत्यताह, 'पिएरोति । ननु कारणले पति जातिविशे- निरत्तमिति वदन्ति, तच्चिन्त्यं । व्यन्यतरकर्मत्रत्वादिना सहरेण तादृश- मायसिद्धे । केचित्तु जातिविशेमवगोत्वादिवदिति दृशान्त इति, तदपि न, तथाप्यननुगताना कथ शक्यवमिति दोषस्यापरिहारात् । न च जातिपदं धर्ममावपरं तथाधोपाधिविशेष एवानुगत इति वाच्यं । तादृशोपाधेरनि. मक्के । न च जातिविशेषवत्त्वमवयवविशेषजं तथाच कपालसंयोगादिक मेव वधेति वाच्य । गवादिपदे सानाद्यवयवस्याप्यननुगतत्वेन दोषतादवण्या- दिति। अत्र वदन्ति भातिविशेषवतो गवादेरवयवसंयोगरूपेत्यर्थ , वि. शेषपदोमादानेन एथिवीपदादौ नाति शोति सूचितं, तथाच गवावयव. संयोगत्वादिकमेवानुगमकं । न चैवं तत्प्रकारिका धौ स्यादिति वार्थ । यापसे, व्यतएव तथा सति सासाद्यवयवस्थापि शक्यता स्यादित्यपास्त । गवादावाशतिवैशिष्यस्य परम्परासम्बन्धात्मकत्वेन तट्वटकतया तच्छक्यत्व- स्थावश्यकत्वाच । प्यन्यथा गोत्वविशिरमानमेवानुभूयते न त्वाशतिरित्य- खापि पावरलपसोऽवकामापत्तरिति दिका सदृशोति, तथाध सादृश्यमेव शक्यसम्बन्ध इति माव । 'नातोति, यद्यपि गोरुत्पन्न इत्यादी व्यक्तिमात्र.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५४९ प्रत्येकमाचपरत्वे लक्षणैव प्रत्येकस्य जात्याकृतिविशि- ष्टादन्यत्वात, यथा गुरूणां कार्यशताया लिडो लोके कार्यत्वपरत्वे । अतएव व्यत्याकृति-जातयस्तु पदार्थ- इति पारमर्पसूत्र, एकयैव शक्त्या एकवित्तिवेद्यत्वसूच- नाय पदार्थ इत्येकवचनं । एवं पद्मं पङ्कजपदशक्वं ततो नियमतः पङ्कजनिक पद्ममिति प्रतीतेः, अव- यवानां तवासामर्थ्यात् रूढिं विना योगमात्रात् पवत्संयोगवदवयवकत्वमाछतिर्विशेषणत्वेन सक्या सा च पिष्टकमय्यो- गाव इत्यत्राप्यस्तौति कथं लक्षणेत्यत श्राह, 'प्रत्येकेति समुदायमनस्य पदस्य प्रत्येके स्लादणिकत्वमिति पिष्टकमय्यो गाव इत्यत्रैव लक्षणे- त्यर्थः । “एवमिति यतो नियमतो यत् प्रतीयते तत् तत्पदशक्य- परत्वेऽपि न लक्षणा व्यक्त खातन्व्येणैवोपस्थिते गोत्वस्य चावच्छेदकतया. प्यन्वयात्तथापि तत्र व्यक्तिमात्रपरत्वमेव नारित जातेरप्यन्वयात् तथाच व्यक्तित्वादिना तदुपस्थिती यन तात्पर्य तत्र लक्षणा मात्रपदव्यवच्छेद्यच्च गोवादिकमतो व्यक्तिशक्तिवादिमतमादायात्रापि न व्यक्तिमानपरत्वमित्य- पात। 'व्यतएवेति प्रत्येक वायत्वे पदार्या इति स्यादित्यर्थ । प्रसङ्गादयोग साधयति, 'एवमिति, तत्र पइनसमुदाय' पने शको न वेति विप्रतिपत्ति', 'तत इति, प्रामाणिकानामिति शेष', तेन शक्तिधमादन्यादृशप्रोत्या न व्यभिचारः । यद्यपि पद्ममित्येव वक्तुमईति प्रकृतसाध्यव्याप्यत्वात् तथामि योगठित्वसाधनाय विशियमुपात, धन्य. घोदिदादिवद्यौगिकरूपत्वशका स्यादिति। 'अवयवानामिति पहादि- पदाना पद्मत्वे प्रमावादित्यर्थ', 'रुटि विनेति, महोतपनप्रयोगस्थापौति ·तत्वचिन्तामो कुमुदे प्रयोगधीप्रसङ्गाच्च । ननु रूढावपि योगात कुमुदे तो कुतो न स्याता, रूढ्या प्रतिवन्धादिति प्राधः। वयन्तु नियमतो रूख्या स्मृतं पद्ममेव व्यक्तिवाचक. डप्रत्ययेन पङ्कजनिकर्ट तयानुभाव्यते, वाधक विना व्यक्तिवचनानां सन्निहितविशेयपरत्वनियमात यथा- ग्नेयोति ढगन्तपदेन प्रकरणादिना सन्निहिता ढगभि- हिता ऋग्व्यक्तिर्वाध्यते, एवञ्च सर्वत्र पद्मानुभवसाम- ग्रोवेति न कुमुदे धोर्न वा तदर्थप्रयोगः। नन्वेवं रूढ़ि- मित्यस्मिन् भतौत्यर्थ , तत्र' पद्मांशे, 'प्रयोगप्रभङ्गादित्युपलक्षणं पद्मा- ननुभवप्रमादित्यपि द्रव्यं । ननु मामय्या मत्यां फलाभावे प्रति- बन्धकत्वं कल्यते नतु कारणाभावे का भाव इत्यरुच्या कारणा- भावमेव मिद्धान्तयति, 'वयन्विति । ननु पनज द्रव्यमित्यादौ यत्र सामान्यवचनत्वं तत्र कुमुदभाधारणवोधापत्तिः, मैवं, चैत्रो दण्डौ यमित्यवेव मामान्यवचननापि विशिष्टे पर्यवस्थति, न हि दण्डि- माने सामान्यवचनत्वं, किन्तु विशिष्टप्रतिपादकोभयपदे तेन याव- शेष , 'रूप्येति ज्ञातयेत्यर्थ । ननु रूविज्ञानं याह्याभावानवगाहितया जनक ज्ञानाविघटकतया घन प्रतिवन्धक ज्ञानस्य मणिमन्त्रादिवत् प्रति- बन्धकत्वानभ्युपगमात् । वक्ष्यमाणयुया सामग्रीविरहादेव कुमुदे प्रती. यादिविरहोपपतो तत्तयावे मानाभावश्चेत्यरुचेराध, 'वविवि, 'व्यति- वाचकति कर्तरूपव्यक्तिवाचक्रेत्यर्थ, 'यक्तिवधनानामिति किञ्चिद्यक्ति- तात्पयंकायामित्यर्थः, सनिधितवं बौई बोध्य । घटेन अलमाहरेत्यत्र ·शब्दास्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवाद । रेवास्तु तत एवोभयलाभात् किं योगरूड्या, न, अवयवशक्तोः तृप्तत्वात् यौगिकार्यानुभवाच्च । यदि च रूयर्थ एव यौगिकार्थ एव वानुभूयेत, तदा विवाद- एव न स्यात् अनुभवेनैव तदिच्छेदात् । अब मौमांसकाः। न तावत् स्मृत्यर्थं शक्तिः पङ्कजपदप्रयोगविषये नियतपद्मानुभवजनितसंस्कारात् स्मृतेरेवोपपत्तेः स्मृतेस्तजन्यत्वनियमात्। नाप्यनुभ- वार्थ, नियमतः स्मृतं पद्ममादाय व्यक्तिवचनन्यायेना- द्दण्डिचैत्रनिष्ठं व्यवं प्रतीयते, न तु परस्परनिर्मुकोभयविषयक- द्रव्यत्वं प्रतीयते, वाक्यभेदापत्तेः, तथेहापि पङ्कजनिष्ठकर्तत्वविशि- टपद्मप्रतिपादके पड़जपदे सामान्यपरलमपि यावद्विशिटपरताया- मेव पर्यवस्यति, न तु यावत्पङ्कजनिष्ठकढत्वमाचपरतायां, वाक्यभे- दापत्तेः । यदि वाक्यभेद एवाभ्युपेतस्तात्पर्यवशादिना न परस्प- रमन्वयबोधः, तदा दण्डिपदस्य दण्डिमात्रपरत्ववदस्तु पढ्नजपदे- ऽवयवानां यावत्पड्वजनिकर्डमात्रपरत्वे कुमुदसाधारपातापि कि- बस्छिन मिति, वस्तुतः माकाक्ष-योग्यासन्नपदसमुदाये परस्परार्था- चयनियम एव चैत्रो दण्डौतिवदिति तत्त्वं । 'तत एवेति, धेनुप- दवदिति भावः। 'अवयवेति, धेनुपदे तु प्रत्ययशकेरकम्पनादिति छिद्रस्य प्रथमोपस्थितत्वेऽपि नान्वय इति व्यभिचारवारणाय 'वाधकं विने- त्युक्तं । यद्यप्येवं पज प्रमेयमित्यादौ व्यक्तिवचनत्वाभावे कुमुदसाधारणबोधः स्थादेव तथापि “यक्तिवचनानामिति क्वाचित्काभिप्रायं । वाधकं विना 75 ·सावचिन्तामणौ क्यवैः पङ्कजनिकर्ट पद्ममित्यनुभवसम्भवात, स्मृतिश्च रुट्या अन्यथा वेति न कश्चिदविशेपः। शक्तिं विना - वक्ष्यत इति भावः । 'रूया अन्यथा वेति, तन्मने भान्दो छाकाहा शब्दनैवेत्यादिनियमामिद्धेरिति भावः । 'गति विनेति जापर्क पदाना पदोपस्थिताकाडादिविधियान्वयवोधकत्वनियमादित्यत्र तात्पर्य, तथाच पडून प्रमैयमित्यादावपि पद्मान्वयात् तत्रैव प्रमेयत्वान्चयो न कुमुदे- ऽपोति । वस्तुतोऽस्यापि व्यक्तिवचनत्वमेव काविशेषोभूतपदनम्मक पर- स्वादिति । व्याग्नेयोति वैदिक', घटादौति लौकिको दृष्टान्त , "यानेच्या ध्यमोध्रमुपतियते" इत्यत्र प्रकरणसनिहितव घटादिव्यक्तिध्यत इत्यर्थः। च्यवेद चिन्त्य, यदि कठिन प्रतिबन्धिका तदा पवजयदस्य यत्र पो तात्पर्य्या- भाव कुमुदै तात्पर्यञ्च सझते तत्र लक्षणा विनैव कुमुदबोध स्यात् तथाघ वक्ष्यमाण विरोध । न हि तत्रापि पभानुभवसामग्री, यो तात्पर्य्यामाब. निश्चयस्यैव व बाधकात्वात् बाधकं विनैव व्यक्तिवचनाना सन्निहितपरत्वाभ्युपग- मात् कुमुदं परममित्यत्र कुमुद एव प्रथमसनिहितत्वसम्भवाच । न च तत्र कुमुदं भिन्नपदोपस्याप्यमिति वाच्यं । प्रथमोपस्थितिमात्रस्यैव तन्वत्वात् ध्यवयवापेक्षया समुदायस्यामि भिमत्वाच । ननु तादृशस्यले शन्यैव कुमुदा- न्वयबोधोऽस्तु पवनपदम्य कुमुदे लक्षणेति सिद्धान्तस्य क्वाचित्काभिप्रायेणा- प्युपपत्ते । सम्प्रदायमते सर्बध लक्षणाभ्युपगमेऽपि सामग्रोवलात् पनाचिये कुमुदान्वयमभ्युपगच्छतो मणिकृत मतादृशान्धयोन्नयनाद एवञ्च सर्वच ममा- नुभवसामग्रेवेन्यपि तदभिप्रायकमेवेति चेत्, मैव, तथा सति क्वचिदपि लक्षयानापते । न च यत्र पद्मान्वयानन्तरं कुमुदतात्पर्य धोत्तत्र सतन्लोप- स्थितये अक्षया स्यादिति वाच्यं । वधायि परम्भकर्नलस्य कुमुदान्वय- तात्पग्रहकाले पुन स्तन पानपदेन शक्यैव तदुपस्थापन सम्भवात् । नहि तदापि तम्य पद्म एवान्वय, तत्र तात्पर्य्यामावनिश्चयात् मुदे ता.

·शब्दास्यतुरौयखण्डे जातिशक्तिवादः । ५८५ नियमतः प्रयोग एव कुत इति चेत्, न, पूर्वप्रयोग- मपेक्ष्य अवयवानामुक्तन्यायेन पद्मानुभवजनकत्वनि- यमात् । पूर्वप्रयोगोऽपि तत्पूर्वप्रयोगमपेट्येत्यना- दितव। अथानियतोदोधस्य संस्कारस्य शक्तिं विना नियतोदोधे हेत्वभावात् नियता स्मृतिरेव न स्यादिति सम्बन्धमपश्यतोऽनेनेदं ज्ञानं जनयितव्यमित्यज्ञात्वा तज्ज्ञापनाय प्रयोगोऽनुपपन्न इत्यर्थः, 'पूर्वति विशेषतस्तदग्रहेऽपि सम्बन्ध विना ज्ञापनाय कथं पूर्वप्रयोग इति पूर्वप्रयोगादेव ज्ञापकसम्बन्धनिश्चयः शतरपि सामान्यत एव ज्ञानं न विशिष्येति वक्ष्यते सम्बन्धश्च न शनिः किन्तु प्रयोग एव परिशेषादित्यर्थः, 'शक्ति विनेति मम्ब- न्धग्रहे मति सम्बन्धितावच्छेदकावच्छित्रज्ञानात् संस्कारोबोधे त्पर्यनिश्चयाच, अन्यथा लक्षणाया अयसम्भवात् । ननु तथापि लाघवात् लक्षणास्तु लक्षणया पद्धजन्मकर्तृत्वस्य पदार्थविधया लघुपस्थितिकत्वात्, व्यवयवशत्या च योग्यतादिवलेन वाक्यार्थविधया प्रथमोपस्थितिकत्वादिति चेत्, न, पङ्कजन्मकर्तारमानयेत्यादिवाक्यमात्र एवं लक्षणापत्तेः, यदि च प्रत्येक शक्तयैवावश्यकयोग्यतादिवलात् तल्लाभान तथा तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं, तस्मात् रूपिज्ञानप्रतिवन्धकत्वपक्ष एव लक्षणा युज्यते । न च विरोध्य- विधयतया तन्न प्रतिबन्धक, धनुमितो साध्यज्ञानवत् तथात्वसम्भवादिति, तदिदं नव्यमते वक्ष्यति, स्मृतपनत्वस्यान्वयानुपपत्त्यनन्तरमेव कुमुदधौरिति तत्र लक्षणाव्यवहारों वस्तुतो मुख्यत्वेत्यादि । 'उभयलामादिति पद्मानु- भवस्य कुमुदधौप्रतिवन्धस्य च लाभादित्यर्थः । 'यदि चेति, योगार्थानुभवा- मभ्युपगमे पनानुमवार्थमेव परेण ठिखौकारप्रसङ्गादिवि भाव' । 'कुत- ·तत्वचिन्तामणी चेत्, न, कदाचिच्छक्तितोऽपि उद्दोधाभावेन शक्या- स्मरणात् शक्तिं विनापि नियमतः शक्तिस्मरणाच्च । उद्दोधकञ्च न नियतं सहश-पदशक्ति-सम्बन्धिनाना- नां प्रत्येक व्यभिचारात्, किन्तु यच स्मृतिस्तच तत्- कालोत्पन्नमनियतमेवोद्दोधकं कल्प्यते फलबलान, कार्योन्नेयधाणां यथाकार्यमुन्नयनात् । न च पद्म- त्ववत्तद्यापकादेरपि स्मृतिप्रसङ्गः, स्मृतिबलेनोद्दोधक- रूपनमिति तच स्मृत्यभावेन तदुद्दोधाभावात्, तस्मा- च्छक्तिं विना शक्नोरिव पद्मत्वस्य नियता स्मृतिः । स्मरण भम्बन्धश्चात्र शक्तिरेव तम्येव पदे कृप्तत्वात् प्रयोगादीनां तथावेनाकल्पनादित्यर्थः । ननु शब्दस्यले भने स्मारकत्वेऽस्मारकले उभयतोनियमव्यभिचार दूत्याह, 'कदाचिदिति, 'कार्यति, तथा- चात्र पूर्वप्रयोगादिकं अन्यत्रालप्तमप्यनन्यगतिकतया सारणाय कल्प्यमिति भावः । ननु पदादाक्यस्यापि स्मृती पालवत्तद्धार- पकस्यापि सतिप्रमङ्ग इत्याशय निषेधति, 'न चेति । पदाद- इत्याक्षेपे, तथाच शक्ति विना नियतप्रयोग एव न स्यादित्यर्थः, प्रश्नार्थवे- नेत्यम्यासलतत्वापातादिति । शक्तोरन्वययभिचारमाह, 'कदाचिदिति, व्य- तिरेकभिचारमाइ, 'शक्तिं विनामोवि । नन्वेवमपि नियत संस्कारोबोध- कानुयपत्तिस्तदवस्यैवेत्यत याद, 'उद्बोधकच्चेति, पले प वैजात्यमिति भाव । 'तधापकादेरिति पदनपदप्रयोगविषयत्वे कुमुदत्व-पुण्डरीकत्वादरप्यनुभवा- पातादित्यर्थः । ‘स्मृतिबले नेवि, कदाचित् सामग्रोवलात् बत्तत्तौ तात्मा LY ·शब्दाख्यतुरोयखण्ड़े जातिशक्तिवाद । ५६० . न चैवं गवादिपदेऽपि न शक्तिः स्यात् व्यवहार- कालोनसस्कारादेव गवादिस्मृतिसम्भवादिति वाच्यं । न हि तब स्मृत्यर्थं शक्तिः, किन्वनुभवार्थ पदादन्यतो गवादेरनुभवासम्भवादव्युत्पन्नस्य ततोऽनुभवासम्भवा- च, पद्मानुभवश्च योगादेवेति न समुदायो हेतुरन्य- थासिद्धत्वात्, अतो नानुभवबलात् समुदाये शक्तिक- ल्पनं । नन्वेव गवादिपदानां प्रमेयत्वे शक्तिरस्तु गवा- दिस्मृतिः संस्कारादिति चेत, न, गोव्यवहारेण स्वोप- . तथाच न्यतोऽननुभवात् अस्तु पदमनुभावक तावतापि तत्र शक्ति सिद्य- त्यतो हेत्वन्तरमाह, 'अव्युत्पन्नस्येति, 'व्युत्पत्ति' शक्तिग्रह , शत्यभावे व्युत्पत्त्यपेक्षा न स्यादित्यर्थ , 'पद्मेति । ननु चाग्टहीत- पद्मप्रयोगनियमस्य पद्मानुभवनियम कुमुदसाधारणबोधात् प्रयोग- नियमगहे तु स एवानुभवनियामक, तथाच गवादिपदेऽपि -भावान तत्प्रकारिका धौ तद्ग्रहे चेयापत्ति अन्यथा लवापि लक्षया न स्यादिति भाव । 'किन्विति, भक्तस्यैवानुभावकत्वादिति भाव । नन्वे वमपि गवादिपदे अनुभवननकतावच्छेदकत्वेन शक्तिरस्तु वनज्ञानस्य च प्रयोजकत्वे मानाभाव उक्तन्यायेन गवादिस्मृतिसम्भवादित्यरचेराह, 'अव्यु- त्पन्नस्येति बारहौतशक्तरित्यर्थ, तथाचान्वय व्यतिरेकाम्या तहेतुत्वमिति । अनुभवजनकतावच्छेदकमपि शक्तिमत्तया ज्ञातत्वमेव अन्यथा अपभ्रशस्थानुभावकत्वानुपपत्ते । न च साधुशब्दस्मरण, तहिरहिणामप्य- नुभवादित्यपि द्रव्य । 'योगादेवेति अन्वयादेवेत्यर्थ, अर्थाध्याहारव- दन्चयबोध इति भाव । 'अनुभवबलादिति यनुभवार्थमित्यर्थ , 'गोज्ञान- भाव ·सावचिन्तामणौ पादके गोजाने पदस्य शक्तिकल्पनं न त्वनुपपादके प्रमेयत्वेन गोजाने गोपदात् प्रमेयो गौरित्वननुभ- पाच । अथैवं संस्कारादेव तीरादिस्मृतिसम्भवे गौण- लाक्षणिकोच्छेदः, तौराद्यनुभवार्थ हि न तत्कल्पनं तदनुभवस्येतरपदादेव सिह तयोरननुभावकत्वात्, तस्मानियता स्मृतिः रत्तिसाध्येति तयोः कल्पनात्, तथाच नियत पद्मस्मृत्यर्थं पङ्कजपदेऽपि वृत्तित्वेन शक्ति- कल्पनमावश्यक लक्षणाद्यभावादिति चेत्, न, गङ्गा- यामित्यादौ तिं विना तीरादेर पदार्थत्वे विभक्त्य- र्थान्वयस्तव न स्यात् विभक्तौनां प्रत्यर्थगतस्वार्थान्व- स एवास्तु अनुभवनियामकः, मैवं, भकिहि अनुभावकतावच्छेदको धर्मः तं विना नानुमावकत्वमिति सकस्यावयवस्थास्वनुभावकत्वं न लस्य गोपदस्य, सारकता तु विनापि प्रयोगादिनियमादपि सम्बन्धमाचादेव स्मृत्युपपत्तेरिति । ननु गोज्ञाने शक्ति कल्पयित्वा पशालाघवात् मज़पदानां प्रमेयत्वे कि कल्पयवियतो हेल- न्तरमाह, 'प्रमेय दति, पदस्थ गयोयस्थायकवनियमादिति भावः । 'विभकोमा' सब्बिभनौनां, 'प्रत्येति। ननु प्रकृत्यर्थत्वं वृत्त्या प्रक- (तरपदादेव सम्भवादिति क। प्रति गोत्वप्रकारकज्ञान इत्यर्थ , तहिं सदनुभवार्थमेव तत्कन्यनमस्तित्तात- थार, 'तोरादौति, "विभासोमामिति प्रत्यान्वितेत्यर्थः, तेक तिशमपि ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । यबोधकत्वव्युत्पत्तेः। पद्मस्य तु पङ्कजवाक्यप्रतिपाद्यत्वेन पाचकादेरिव विभक्त्यर्थान्वयोपपत्तिः । यत्तु शब्दोपस्थित एव शाब्दान्वयबोधः अन्यथा प्रत्यक्षोपस्थिते कलाये पचतीत्यन्वयबोघः स्यादिति । तन्न । पदस्य तत्र तात्पर्याग्रहात् तद्ग्रहे भवत्येव किं पचसौत्युक्ते बधूपदर्शितकलायादौ, अन्यथा दैवात् श्रुत-स्मृतकलायपदात् कुतो नान्वयबोधः। हारमि- त्यादावपि न पिधेहिपदाध्याहारः किन्तु तदर्थस्यैव त्युपस्याप्यत्वं वृत्तिश्च शाब्दानुभवानुकूलपदार्थस्मृतिजनकः पद- पदार्थसम्बन्ध इति वक्ष्यते, तथाच संस्कारवशादुपस्थितेऽपि प्रक- त्यर्थलमस्त्येव, न हि संस्कारमात्रात् स्मृतिः, किन्तूबुद्धसंस्कारात, उद्बोधकञ्च सम्बन्धिज्ञानं प्रकृत्या स्मरणे यः कश्चित् सम्बन्धस्तना- तथात्वान व्यभिचारः । सुपामिति शेष इत्यन्ये । 'पङ्कजवाक्येति पद्धजरूप- वाक्येत्यर्थः। 'अन्यथेति तात्पर्यग्रहमनपेक्ष्यैव शब्दोपस्थितत्वमात्रादर इत्यर्थः। 'गौर- वादिति लक्षणया कुमुदादिपरस्यापि पद्मादिपदस्य पद्मानुभावकत्वापत्त्या पद्मान्वयबोधतात्पर्य्यकत्वस्यावश्यकत्वादिति भावः। न चैतच्छुकवाक्ये व्यभि- चारि तन्मते तत्र तात्पर्य्याभावादिति वाच्यं । तदिन्नस्थले तहेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् । वस्तुतो लाघवादर्थाध्याहारसिद्धौ पद्मोपस्थापकपदत्वं व्यभिचारोति भावः। योगमात्राभ्युपगमपक्षे परमयं दोषो न तु योगप्पिक्ष इति भ्रमवान् ·सत्यचिन्तामणी लाघवात् । न च पद्ममानयेत्यादी शाब्दानुभवे पद्मो- पस्थापकपदजन्यत्वादन्यत्रापि तथेति वाच्यं । शाब्द- पद्मानुभवे हि तदन्वयवोधतात्पर्य्यकपदत्वेन कारणता न तु पद्मोपस्थापकपदत्वेनापि गौरवात् । अथैर्य जनिकाल एव प्रयोगः स्यात् न तदत्ययेऽपि, न ह्यसति हि दण्डे दण्डीति व्यपदिश्यत इति चेत्, न, पाचकादिपद इव प्रत्ययस्य योग्यताशतत्वात् तल- वम् वाच्य इति, मैवं, प्रकृत्या आत्युपम्याप्यम्य प्रकृत्यर्थत्वात् शनिथ कचित् माक्षात् क्वचित् परम्परया वा इत्यन्यदेतत्, पाचकादि- प्रशतेरप्यवयवशक्तिभिर्वाक्यार्थोपस्थितेस्तत्र शत्युपस्याप्यत्वं । न चाव- यवो न प्रकृतिः समुदाये च न शक्तिरिति कथं पङ्कज-पाचकादि- प्रकृतिशतयुपम्याय्यता वाक्यार्थ रति वाच्यं । यावदवयवघटितत्वात समुदायस्य तत्प्रकृतित्वेऽवयवस्यापि तत्प्रविलात् । अतएव कृत्त- द्धित-समामात्यर्थवादादिसूचप्रपञ्चतया सिद्धान्तितं । समुदाथम्यानर्थकतया अर्थवादा दिसूत्रेणासंग्रहात् वदित्यादिसूत्र विधायकमेव स्यात् । श्रतएव गवादिपदानां क्रिकल्पनं तेन विमा तदर्थस्य प्रकृत्यर्यवान अन्यथा तब शक्ती प्रमाणाभावः स्मर- णस्य सस्कारवादनुभवम्य विभक्तिबलादुपपत्तः पनजादिपदेऽपि अावश्यकयोगवलादेवानुभवसम्भवे समुदायशक्त्यभाववत्सब्विभक्रिमा- इते, 'अपैवमिति कात्वशास्य डप्रत्ययस्य कृतिविरहदशाया न प्रयोग- इत्यर्थ, 'प्रत्ययस्य' हप्रययस्य, 'योग्यतेति कृतियोग्यताविशिएशकत्वादि- अन्यथा ·शब्दाख्यतुरीयखराई जातिशक्तिवादः । ६.१ क्षकत्वाद्दा उपसर्गादौ तथा निर्णयात, अन्यथा योग- रूढावपि अनिकाल एव प्रयोगः स्यात, योगत्यागे केवलरूढिवादे विवादाभावश्च, तथापि कुमुदे लक्षणा न स्यात् योगार्थस्याबाधादिति चेत्, न, वक्ष्यते हि तच तस्यासाधुत्वं । नव्यास्तु नियमतः स्मृतपद्मस्यान्वयानुपपत्त्यनन्तर- मेव कुसुदधौरिति न तत्र लक्षणव्यवहार वस्तु- तो मुखनैव तवापि पद्मत्वस्यायोग्यतया अनन्वये योगादेव कुमुदधौर्न लक्षणयेति। उच्यते । अस्ति व्यु- त्पन्नस्य पदज्ञानानन्तरं नियमतोऽन्वयप्रतियोगिस्मृति- रतस्तहेतुसंस्कारोबोधकं प्रतिबन्धकं विना पदज्ञान- मेव दृष्टानुविधानत्वादनुगतत्वालघुत्वाच्च, न तु प्रति- घादेवानुभवसम्भवे गवादिपदानामपि शनि कल्प्येत, नहि सब्वि- भक्तिं विना कृतं किञ्चिदाक्यमिति दिक् । 'शब्देति शब्देन भत्तयो- पस्थापित एवेत्यर्थः, तथाचास्तु तौरस्य पदान्तरादनुभवो न पद्म- स्येति भावः । 'पदज्ञानमिति पदत्वं शब्दत्वं तथात्र शक्त्याश्रयताव- त्यर्थः, 'तवापोति व्यक्तिवचनन्यायात् पद्मान्वयेन कुमुदानन्वयखौक - रित्यर्थः । “व्युत्पन्नस्येति रहौवशक्तिकस्येत्यर्थः, 'प्रतिबन्धकं विनेति बाधकं विनत्यर्थः, 'पदज्ञानमिति रहौताक्तिकपदज्ञानमित्यर्थः । 'दृश्शेवि गवा- दिपदे दृष्टान्वय-व्यतिरेकवादित्यर्थः, 'लघुत्वाचेति दृटेनैवीयपत्तावदृष्यस्य तथात्वकल्पने गौरवमित्यर्थः । भनूक्तरीत्या पद्मानुभवोपपत्तौ पद्मन सम 76 ·तावचिन्तामयी पदार्थस्मृति-तत्कालोत्पन्नमनन्तमद्दष्टचरमनिर्वचनीयं गौरवाल, अतः पद्मस्मृतावपि गृहीतप्तम्बन्धं पङ्कजप- दमपि तथेति सम्बन्धत्वेन शक्तिसिद्धिः। एवञ्च रथ- कारशन्देऽपि जातिविशेष रूढिर्न स्यात् संस्कारादेव तदुपस्थितिसम्भवात्। तथाच “वर्षासु रथकारोऽमी- नादधौतेत्यच रूढ्यर्थस्य बलवत्त्वेन शीघ्रमुपस्थितत्वात् जातिविशेषवत एवाधानं विधीयत इति राधान्तव्या- च्छेदकावच्छिनजाममित्यर्थः । भनु. रथकारशब्दे अनुभवार्थमेव गफिन हि पहजपदवत्तवावयवानामनुभावकत्व भिति न राद्धान्त- । व्याघातो न वान्तीत्यादिभमाधानमिति पूर्वपदानास्कन्दनादित्य- - मजपदस्य ग्रहीतसम्बन्धत्वमेवासिद्ध व्यन्यथा रौतसम्बन्धस्य तस्य सारकत्वे शक्तिसिद्धिस्तत्सितौ च सहीतसम्बन्धम्य सारकत्वमित्यन्योन्या- श्रयापत्तिरित्यरचेराइ, "एवमिति, 'आतिविशेष सहरातिविशेष । तदुक्ल, "शूदाया करणो वैश्याम्माहिघ्यो विटस्त्रिया नृपात् रथकारख माहियात् करण्या यस्य सम्मः" इति, 'वयाचेति, प्रतएव तत्र विद्या. प्रयुक्तिकल्पनमपि, व्यन्यथा योगेन पर्णिकपरत्वेन तदपि न स्यादिति माव । ननु जातिविशेषस्य सस्कारोपस्थितावपि तदनुभवार्थमेव रूयिका ! न हि तस्यापि यात्वववयवैरेवानुभव, अवयवार्थानुपस्थितस्यैव जातिविशेषस्य नियमवगते । न च पहजपदवत्तपापिदि योगयोरविरोधेन योगार्थी- पहिवरुष्यर्थप्रतीतो बाधकाभावात् रथकरण्योग्यजातिविशेषवत एवा- धाविधिरिति कार्य । परस्यैवमनन्धुमगमात् । व्यतरव रूप्यर्थस्य शोध- मुपस्थितत्वादियुक्त ! यन्यथा रोगार्थसाहित्येनैवोपस्थिती तदनुभयो ।

·शब्दास्यतुरीयखगड़े जाविशक्तिवादः । घातः। यथाच शाब्दः सन्निधिरन्वयबोधाङ्ग तथोक्त- मासत्तिप्रस्तावे। स्यादेतत्, पद्मे नियतप्रयोगरूपस- म्बन्धेन पङ्कजपदादेव पद्मस्मृतिरस्तु, एवञ्च पद्मे वि- भक्त्यर्थान्वयः शाब्दानुभवप्रवेशश्थोपपद्यते पङ्कजपद- प्रतिपाद्यत्वात् । न च प्रतिपाद्यता इत्येव तदुपयो- गिनी, पाचकमानयेत्यादी वाक्योपस्थाप्ये तदभावात् । न च पदावत्यैव स्मृतिः, किन्तु सम्बन्धिज्ञानाद्वृत्ते- रपि सम्बन्धत्वेन स्मृत्युपयोगात्, अन्यथा पदाच्छक्तः म्मृतिन स्यात्, गवादिपदे त्वेवं स्मृतिसमावेऽप्यन्वयानु- भवार्थं शक्तिरित्युक्त। एतेन पङ्कजपदान्नियमतः पद्मनानं न वृत्तिं विना अतोलक्षणाद्यभावे शक्तिरि- स्वरसादाह, 'यथाचेति, तथाच शक्ति विना उपस्थितपद्मस्य शाब्दा- नुभवप्रवेश एव न स्यादिति शक्तिमिद्धिरिति भाव । उनममा- धिमबुद्धा यथाश्रुते शङ्कते, 'स्यादेतदिति, नियतप्रयोगेत्युपलक्षणं उतक्रमणेत्यपि द्रष्टव्य, ‘पाचकमित्यापातत , वस्तुतोऽवयवशत्युप- स्थाप्यत्वमेवेति, 'अनुभवार्थमित्युएलक्षणं विभक्त्यर्थान्वयार्थमित्यपि यन्यथा पद्धजपदवत् तत्रापि योगरूपिरेवेति कचित् परस्य तदभ्युपगम क्वचिन्नेति व्यसम्भवदुक्तिकमापाद्यतत्यनुश यान शब्दाध्याहारयुक्तिमेव स्मार- यति, 'यथा चेति, शब्दाश्रयत्वे शक्तिरित्येव मत सम्यगिति भाव । यस्तु गृहीतसम्बन्धं पड्वजपदं पास्मारक तथापि न शक्तिसिद्धिरित्याह, 'स्यादे- तदिति, तथाच नशाब्दसन्निधिभद्रगोऽपौति भाव । 'हायवेति, यद्यपि शाब्द- ·सावचिन्तामो त्यपास्तं । ज्ञानं हि स्मृतिरनुभूतिश्च शनिं विनाप्युप- पन्ना न तां कल्पयति धनन्धलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्, अन्यथो शक्तिं विना पदान्नोपस्थितिरित्यन्वयापि शक्तिलक्षणोच्छेदश्च । पङ्कजं पद्ममुच्यत इति प्रसि- द्वार्थपदसामानाधिकरण्यात् पद्मस्य ज्ञापकं तत् सिध्य- ति न तु तच्छत । अत एव पराजपदं पद्मशक्तं निय- मतस्तत्स्मारकत्वात् पद्मपदवदिति निरस्तं। शक्ती व्यभिचारात् अनन्यलभ्यत्वस्य पद्मानुभावकत्वस्य चो- पाधित्वाचेति । उच्यते। नियतपास्मृतेरुक्तसम्बन्धेन द्रष्टव्यं । 'अनन्येति अनन्यलभ्यार्थकलं, नदपि मामान्ययाप्तौ यत् यत्रानन्यलभ्यबोधक तत्तत्र शामित्यत्र,(१) विशेषव्याप्तावुपाधिमाह, 'पोति, 'नियतेति, अत्र पद्महत्यर्थ न सम्बन्धापेक्षा उपदान कर्दत्वेन स्मरणस्य ममुदायादाक्यार्थोभावेन चानुभवस्य सम्भवात् यत् यत्र नियतस्मारक तत् वन शक्तमिन्धति ख• । बोधहेतुपदार्थोपस्थियनुकूलपद पदार्थसम्बन्धत्वं चिवमनामि, नथापि मृत्तिपदमत्र शक्ति लक्षणान्यतरपर, साक्षादिति शेष । व्यन्यथा पाचक- स्यापि परम्परया वृत्युपस्थाप्यत्वेनाग्रिमदोषम्यासङ्गतत्वापत्तः । 'मोपस्थिति. रिति नानुभव इत्यर्थ , पदादन्वयस्मतेरभावात् । 'यतरथेति नियमतस्तत्. स्मारकत्वस्य हेतोरन्यथासिद्धवादित्यर्थ। लाक्षणिक व्यभिचारवारणाय 'नियमत इत्युक्तं । दोषान्तरमाह, 'मसाविति, सामान्यव्यासाविति घोष । विशेषयातावाद, 'अनन्येति थगन्यतभ्यार्थकत्वस्येत्यर्ष', 'पति, पजशन्दे ·शब्दास्यतुरोयखाड़े जातिशक्तिवाद । ३.५ पङ्कजपदसाध्यत्वे पद्मवत्ताप्य-यापकयोरपि नियमतः स्मृतिप्रसङ्गः । अथ पझे प्रयोग एव पद्म एव प्रयोग- इति नियतसम्बन्धेन पद्मतरव्यारत्तेन पद्मस्यैव पदात् स्मृतिः। न चैवं नियतप्रयोगादेव शक्तिसिद्धिः, अन- न्यलभ्यस्यैव पदार्थत्वादिति चेत्, न, तर्हि ज्ञानस्यास्य हेतुत्वे सकलप्रयोगादर्शिनो बहुधा पद्म एव गृहीत- प्रयोगस्य समव्याप्तिज्ञानाभावान्न नियता पद्मस्मृतिः स्यात स्वरूपसतस्तथान्वे वा अगृहीतपद्मप्रयोगस्यापि ततो नियतपद्मस्मृतिप्रसङ्गः। अथ यादृशः प्रयोगल्वया तथाच पद्मत्वस्मृत्यर्थ सम्बन्धानुसरण तेन नियतपकजपदप्रयोगवि- षयत्तित्वमुक्तमम्बन्धो वाच्य' तथाच तनिष्ठरूपादि-प्रमेयत्वयोरपि स्मरणप्रसङ्ग इति भाव । 'अथेति यविशिष्ट प्रयोग एव यदिशिष्ट- एव प्रयोग इत्येवंरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः, तेन प्रमेयत्वविशिष्टे पवाज- पदप्रयोग एवेत्यमिद्धं घटादौ तदप्रयोगात् तत्रैव प्रयोग इत्यनेन रूपादिवारणं तत्त्यागेन पद्मान्तरेऽपि प्रयोगादित्युभयानतिप्रसङ्ग- शक्तानामवयवानामेवानुभावकत्वमत पङ्कजसमुदाये पक्षे न साधनव्यापकत्व- शतापीति भाव । यद्यपि शक्तिवदनुभावकत्वमपि सन्दिग्ध तथापि सन्दि- ग्धोपाधि स्यादिति भाव । 'पद्मवदिति यात्ववदित्यर्थ । पहजपद प्रयोग- विषयत्तित्वेन सम्बन्धेन यदि स्मारकता सदेद दूषणं, यदि पनत्वविशिये नियतप्रयोगरूप एव सम्बन्धस्तथा तदा तत्पकारकप्रतीत्यापत्त्या कुमुदत्वा- दिविशिष्ट तत्प्रयोगाभावात् न तन्नियतस्मृतिप्रसङ्ग , एवञ्च तत्र वक्ष्यमाण- ·ताचचिन्तामो . शक्तिग्राहकत्वेनाभिमतः स एव पद्मस्मारकोऽस्तु । न च पद्मत्वस्येव प्रयोगसमव्याप्तत्वेन गृहीतस्य सौर- भादेरुपाधेस्ततः स्मृतिप्रसङ्गः, तवापि शक्तिमहास- ङ्गात् । तयोस्तुल्यत्वेऽपि शक्तिग्राहकप्रमाणे लाघवा- दितर्कावताराबोपाधौ शक्तिरिति यदि तदा तर्कसह- कृतएव शक्तिपादकत्वाभिमतः सम्बन्धः पद्मस्मृतिहेतु- रस्त, तर्काद्यनवतारेऽपि बहुधा गृहीतप्रयोगस्य पद्म- स्मृतिदर्शनान्न तथेति चेत्, तर्हि तवापि तर्क विना शक्तिग्राहकाभावात् कथं पद्मस्मृतिरिति तुल्यं । न चैवं तत एव शक्तिमहोऽपि स्यात्, अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वादिति, मैवं, एवं गवादिपदेऽपि शक्तिग्राह- कत्वाभिमतादेवंविधप्रयोगादेव ज्ञाताद्गवादेः स्मृत्य- इति भावः । 'पोतरेति पद्मवेतरेत्यर्थः, एवमयेऽपि, 'सौरभादेः' दोषो बोध्य , 'यस्येति समनियमस्यैवेत्यर्थः । 'मौरभादेरिति सौरभविशेष- वत्त्वादेरित्यर्थः, तथाच पनेतरयारत्तत्वमप्यसिद्धमिति भाव । 'तयोरिति पनत्व सौरभविशेषवत्वयोरित्यर्थ , 'तदेति, यद्यपि स्मारकसम्बन्धे सति गुरोरपि स्मरणान्न तर्कस्य प्रतिबन्धकत्व तथात्यादर्शनात् भक्तिसहस्तु पनवे लघुनि युच्यते, तथापि लधुत्वे सति नियतप्रयोगविषयत्तित्वमेव स्वसम्बन्ध स्मारक स च सौरभविशेष इति तात्पर्य । 'तत एवेति वाद- प्रयोगविषयत्वादेवत्यर्थ , 'मृत्यनुभवाविति, शप्तिवत्तस्याप्यनतिप्रसप्ताया- दिति भाव । मनु शक्तियारकालाभिमतप्रयोगान शक्तरन्यपासिडि, म ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः । नुभवौ स्यातां किं शक्त्या, तस्मात् पदाधौना नियता स्मृतिः शक्तिसाध्या वा नियतसम्बन्धसाध्या वा दृत्ति- साध्या वा, तच परिशेषादिह शक्तिसाध्यैव । न च शक्तिस्मृतौ व्यभिचारः, शक्तिस्मारकत्वाभिमताद्धि मौरभविशेषवत्त्वादः, 'किं शक्तयेत्यापाततः, वस्तुतः प्रयोगविषयवृत्ति- बस्य स्मारकत्वे तर्कापेक्षाया अदृष्टचरत्वात् सम्बन्धिज्ञानात् सम्ब- धिसहस्रस्य गुरोलघोश्च युगपत् स्मरणदर्शनात् भक्तौ च तदपे- हायाः प्रामाणिकत्वात् । किञ्च प्रामाणिक सम्बन्धमपश्यत प्राप्तस्य तादृशप्रयोगाभावेन सम्बन्धान्तरस्य तदुपजीव्यस्यावश्यकत्वात्। अत- एवाप्ततात्पर्य्यमाचादेव नार्थोपस्थितिरिति वक्ष्यत इति दिगिति तत्वं । 'नियता' अावश्यकी, "नियतेति प्रयोगादिनियामकसम्बन्ध- हि शक्ति प्रयोगादेव ज्ञायते, तथाच व्यवहारादिना शक्तिग्रहेऽन्वयबोधो न स्यात् न स्याच सादिदेवदत्तादिपदादन्वयवोधो नियतप्रयोगाज्ञानादिति चेत्, न, प्रकृतेऽपि तुल्यत्वात् । किच्चैवं गवादिपदे पदाधीननियतस्मृतित्वा- वच्छेदेन शक्त प्रयोजकत्वकल्पनादत्रापि तथा, तदिदमाह, 'तस्मादिति, 'शक्तिसाध्येति शक्तिप्रयोज्येत्यर्थ , तेन लाक्षणिकार्थस्मृतौ न व्यभिचारः शक्योपस्थितिद्वारा शक्तस्तत्रापि प्रयोजकत्वात् । यहा नियतगर्भहेतोरेव तत्रामावान्न व्यभिचारः। न च समदायेन पदादाकाशस्मृती व्यभिचारस, पदाधीनत्वेन शाब्दबोधानुकूलत्वस्य विवक्षितन्यात्, एवञ्च 'न चेत्यादिशाहा यथाश्रुत इति बोध्यं । अग्रिमसाध्यदयेऽपि सामान्येन रूपेण शक्तिरेव सिद्ध्यतीत्याह, 'परिशेषादिति, नियतप्रयोगादिसम्बन्धस्य दूषितत्वात् लक्ष- गादेवामावादिति भावः । ‘हेत्वभावादिति शक्तिस्मरणानुकूलशल्यभावादि- ·सत्वचिन्तामणौ पदात् पदार्थस्यैवाहत्य स्मरणं न शक्तत्वभावात् कल्पनागौरवाच्च सम्बन्धि विना सम्बन्धस्यास्मरणेन प्रथमं पदार्थस्मरणस्यावश्यकत्वाच्च । पदार्थस्मृतेश्च श- क्तिविषयत्वे मानाभावात् उबुहसंस्कारविषयत्वाद- यदि शक्तिरपि तहिपयः, तथापि पदार्थशक्तत्वेनैव जातस्य पदस्थ शक्तिस्मारकता न तु शक्तिसम्बन्धित्वेन साध्येत्यर्थ. । ननु पदार्थस्टत्यन्तरं शकिस्मृति न घूमः किन्वे- कैव उभयस्मतिरित्यत आह, 'पदार्थेति मम्बन्धिमतेः सम्बन्धविष- थवानियमेन निविषयत्व नियमे मानामावादित्यर्थ (न विति, तथाच महिमाध्यत्वेनैव नियमो न तु तच्छक्तिमायावेनेति भावः । ननु पदानच्छतोति नियमः शक्तिमात्रेण वा प्राधे शकिस्मतावेद व्यभिचारः अन्ये चेष्टापत्तिरवयवशक्तरेव परम्परया पद्मत्वममार- १७ सम्बन्धिस्मृते सम्बन्धविषयत्वे मानामावादित्यर्थ इति खः । त्यर्थ, नत्कल्पने तु गौरवमित्याइ, 'कल्पनेति, 'सम्बन्धिनमिति । यद्यपि संयोगादिपदजन्यस्मृतौ व्यभिचार , तथापि सम्बन्धिपक्तिरूपेण सम्बन्ध- स्मरणे तथा नियम, शक्तित्वस्य सम्बन्धिघटितत्वादिति भाव । मन्वेद विस्मतशतरपि पदात् पदार्थरमति स्यात् तथाच भातशेऽमि संस्कान रोहोध प्यावश्यक इति सामयौवलादेव विशिएस्मरण । न च प्रथम पदार्थामरणे विशेषणमामाभावान्न विशियस्मरणं गवादिपदादपि विशिष्ट- मरणाभावापते । यदि च मरणे तम हेतु पूर्वानुभवरूपण्व वा हेतुस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमिति शक्तिस्मतो व्यभिचारतारवष्यमित्याह, 'उबुद्धेति, निराकरोति, तथापीति, तथाचानन्यगव्या. पदार्थशासात्वनैव ज्ञातं पदं ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे आतिशक्तिवाद । अन्यथासिद्धत्वात् । यदा पदानियमतः स्मृतिनियतस- म्बन्धसाध्या शक्त्यापि समं पदस्य शक्त्याश्रयत्वमेव नियतः सम्बन्धः। अपिच कुमुदेवयवशक्तिप्रतिबन्धार्थ रूदिः। न च नियतपद्मस्मृतिरेव प्रतिबन्धिका, रूढिं कत्वात् इत्यरुचेराह, 'अपि चेति, तथाच 'नियतेत्यपरान्वय- व्यवच्छिन्ना अपरान्वयप्रतिबन्धिकेति यावत् । न च शनिस्मृति पद्मस्पतिवदन्यान्वयप्रतिबन्धिकेति भावः । ननु रूढ़िजा पद्मस्टतिर्न तत्र तन्त्रमपि तु पद्मस्मतिरेवेति कथ विशिया स्मृतिः रूढौ लिङ्ग इत्याशय निषेधति, 'न चेति, 'रूढ़ि विनेति, पद्मस्मतिरेव शक्तेरपि स्मारकं कल्यत इति शक्तिस्मृतिरपि शक्तिसाध्येति न व्यभिचार। न हि स्वशक्तिसाध्येति साध्यमिति भाव । 'न विति, येन शक्तिनिरूपित- सम्बन्धस्य भक्तिभिन्नत्वेन व्यभिचारशड्वा स्यादिति भाव । 'अन्यथेति पदार्थ- शायैवान्यथासिद्धत्वादित्यर्थ । ननु पदस्यापि सम्बन्धित्वेन स्मारकता न तु पदत्वेन मानाभावात् गौरवाच्च । न च शक्तिसम्बन्धित्वेन पद ज्ञातमतो न तत् स्मारकमित्यरचेराह, 'यदेति, उक्तबाधकाग्नियतप्रयोगरूपसम्बन्धेन नार्थान्तरं, 'सम्बन्धसाध्या' सम्बन्धज्ञानसाध्येत्यर्थ , तेन शक्तिभ्रमजन्यस्मृ- त्यादौन व्यभिचार । यद्यपि शक्त सम्बन्धत्वाच्छक्तिग्रहकाले तत्सम्बन्धस्यामि भाने मानाभाव , तथापि शक्ते खरूपतो ज्ञान नान्वयबोधप्रयोजक कि- न्त्वनुभवजनकतावच्छेदकत्वेनेति पदस्य तहत्त्वेन भाने शक्तरपि सम्बन्धो भासत इति भाव । न चैवं पदविशेष्यकमेव स्मरणं स्यान्न पदार्थविशेष्यक- मिति वायं । इस्त्यादिना इस्तिपकादिस्मतेईस्लादिगोचरत्वादर्शनेन तदश- एव संस्कारोबोधकल्पनात् । पदार्थविशेश्यकसस्कारानन्तरमेव पदमुबोध- यतोत्यमि कश्चित् । 'रूदिं विनेति, उक्लयुक्तरिति भाव । 'व्यतएवेति ·१९० तत्वचिन्तामणो विना नियतस्मृतेरभवात्। अत एव न व्यक्तिवचनन्या योऽपि । नचैकं पदमेकदैकेनैव रूपेण प्रवर्तते अतो न पद्मत्व-पसजत्वयोधौरिति वाच्य । अवयव-समुदा- ययोर्भेदात् लम्बकर्णादिपटे व्यभिचाराच। ताई तद- देव रूढ्या नावयवशक्तिमतिबन्ध इति चेत , न, नत्रा- . प्रत रूढौ कार्य्यतया लिङ्ग मा स्वभावात् कुमुदाम्वथप्रतियन्धिका शनिस्तावेव व्यभिचारवारणाय तादृशस्रतिलिंग मिति भाव । नन्वेक पद इत्यत्र न पदव शकत्व अपितु विभत्यन्त तथाचैक पद योग-रूयोरन्यतरणव रूपेपा प्रवर्तत इत्यत्र व्याप्तौ नाय दोष इत्यरुचेराह, 'सम्वेति, सन्मते बहनौहा- वन्यपदार्थ रूढिमत्त्वादिति भाव । 'तौं ति, इतरान्वयपति- वन्धकरूढि योगयोरन्यतरप्रवृत्तिनियमो न रूढि-योगमायो- रिति न व्यभिचार इति भाव । 'तचावयवेति, प्रशतेऽपि न रूढि प्रतिवन्धिका अपि तु स्मारिका सती यचाकाहादि- ममवहिता तमनुभावयति तत्समवधानञ्च पद्म एव न कुमुदे- हति विना नियतस्मृतेरभावादेवेत्यर्थ । 'लम्बकर्णेति समासशक्तिवादिन घम्स्य मते तद्गुणस विज्ञानबहनोहौ योग भ्यिा क्षम्वकर्णवत्पुरुषप्रतो तेरित्यर्ष ৰিম ধৰয়হ অন্যান্য মন ধৰৰনি যবিমিনি কার कर्णत्वेन कर्णाध्यत्वेन घ युगपदेव प्रवर्तत इत्या ! 'तहदवेति लमकर्यादिपदवदेवेत्यर्थ , 'तति, पस्तवलेन कनिदेव प्रतिबन्धो न सर्वति माव । यत्रापि प्रतिबन्ध कुमुदमभिप्रेत्य पनेऽवयवा- .

·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े जातिभक्तिवादः । वयवार्थक्रियान्वयेनाप्रतिबन्धान्नानार्थे च नानार्थानु- भवात् नैकशक्त्यान्यशक्तिप्रतिवन्धः । यत्तु अवयवशक्तिस्मृतिकाले समुदायशक्तिस्मृति- नियमे हेत्वभावान्न तया प्रतिबन्ध इति । तन्न । समुं- दायस्य तावदवयवरूपत्वेन सर्वावयवादेवीभयशक्ति- स्मृतिसमभवात् मण्डपपदे तथा दर्शनात् । अथ पकोत्तरजपदं प्रतिबन्धक गो-वलौववत पङ्कजनिपदप्रयोगे उप्रत्ययस्य कविशेषपद्मपरत्वं वा ऽपौत्यन्यदेतत् । अत्र च क्रियया सम तत्समवधानात्तया सहावय- इति न कचित् रूढ़ेः प्रतिबन्धकत्वमिति विशेषणप्रक्षेपेऽपि प्रकृते व्यभिचार एवेति भावः । ननु सकृदुचरितान्सकदर्थप्रत्ययनियमा- देकरूढिरेवापरान्वयप्रतिबन्धिकेत्यत आह, 'नानेति, सैन्धवमा- नयेति युगपदुभयार्थतात्पर्य्यग्रहेऽन्वयानुभवदर्शनात् मादित्याद्य- सिद्धेरिति भावः । ननु पड्कोत्तरजपदमित्याच पद वर्ण: म चेन् पोतरान्वयप्रतिबन्धकः तदा चैत्रवदाधुनिकसङ्केतितषट्कजपदादपि तदनुभवो न स्यादिति कल्पान्तरमाह, 'गो-बलौवईति । नन्वत्र- न्याये पौनरुत्यापत्तिर्मानं तेन विशेषपदसमभिव्याहार एव मामा- र्थस्य भानादिति ध्येयं । 'मण्डपेति, अन्यथा मण्डपानकर्तरि रूप्पूिर्विका लक्षणापि न स्यादिति मावः । 'यथेति, तथाच न प्रतिबन्धार्थ रूकि धन्यधासिद्धेरिति भाव । 'गो-वलोवईवदिति बलोवईपदसमभिव्याहृतस्य ·तत्वचिन्तामगो जनेः पद्मजनिविशेपपरत्वं वा स्वभावादेव कुमद- बोधाजनकत्वं वा चक्षय इव रसे कुमुदेऽवयवशक्ति- कुण्टनं वा कल्प्यतां तेन कुमुदे न धौरिति चेत्, ता- जातपद्ममयोगस्य कुमुदसाधारणबोधो न स्यात् । न भवत्येवेति चेत्, किमवयवव्युत्पन्नस्य । ततोऽर्थप्रत्यय- एव न भवति, यहा पङ्कजत्वेन पद्ममेवानुभूयते, वाद्ये मन्दुरजादिपदादिव सामग्रीसत्त्वे कथं नानुभवः, हितीये कुमुदमप्यनुभूयेताविशेषात् । न चैवं पराश- शब्दस्य सामान्यशब्दत्वात् तात्पर्यवशेन विशेषतः पद्म-कुमुदधौसम्भवात् न रूढिर्न वा लक्षणा स्यादिति वाछं। न हि प्रयोजनक्षतिभयेन सामग्री नानुभा- वयति । यदि च पद्म-कुमुदयोस्तुल्यता तदा श्र- न्यपदस्य तदितरविशेषस्मारकावमित्यरुच्या कन्पान्तरमाइ, 'स्व- भावादिति । नववधानां शनिमत्त्वे कुमुदबोधजनकत्वस्वभावतोहि भानाजनकत्वसभावतेत्यवयवानामेव शक्तिकुण्ठनमाह, 'अवयवेति, गोपदस्य स्त्रोगवीमात्रपरत्वादित्यर्थ, 'तेनेति धम्भिकल्पनात इति न्याया- दित्य । 'न चैवमिति, 'एव' कुमुदसाधारण्येन बोधकत्वे, पाचकशब्दव- दिति भाव । 'न होति, सथाचावयवथुत्पन्नस्य कुमुदसाधारणबोध स्यादेव साममम सवादिय! कुललाई सशति मुसुदे का क्षया सामप्या- शब्दवेभेवोभयबोधोपपत्ते रित्यत याच, 'यदि चेति, पुण्ठने दोघान्तरमाम, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवाद । हौतपद्मप्रयोगस्य पद्मान्वयानुपपत्तिपुरःसरैव कुमु- दधीन स्यात् स्याच कदाचिदैपरीत्यं अतः यमे रूढि- रेव, कुमुदे यथा लक्षणा तथा वक्ष्यामः । कुण्ठनच शनिवृत्तिधम्मान्तरं वा शक्तरनुद्भवो वा अभिभवी वा तत्र कारणान्तरं वा अदृष्टचरं कल्प्यं । रूढेः प्रयोगप्रतिबन्धकत्वं मण्डपादौ दृष्टमेव । अतएव पक्काद्यवयवैः पद्ममेवानुभाव्यत इति, अवयवनियमस्य कल्पनान्न कुमुदे धी-प्रयोगौ। अन्यथा रूढावपि योगान्न कुतस्तौ कुमुदे, यथा उद्भित्पदस्य योगात् खनिचे रूढ्या कर्मविशेषे प्रयोग इति निरस्तं । अगृहौतनियतपद्मप्रयोगस्य कुमुदसाधारणबोधदर्श- नात्, रूढिवादे तु सैव प्रतिबन्धिका मण्डपपदवत्, ज्ञातस्य चावयवनियमस्य प्रयोजकत्वे पझे शक्तिरेव पद्मज्ञानजनकत्वज्ञानस्य शक्तिनिवाह्यत्वात्, उद्भित्प- 'एवमिति अविशेष इत्यर्थः, 'ज्ञातस्येति, अस्मात् पदादयमों- 'कुण्ठनश्चेति, 'धर्मान्तमिति पदार्थान्तमित्यर्थ , 'कारणान्तर' अभि- भवादिकारणान्तर, पदार्थान्तरश्चादृश्चरमित्यर्थः, 'यवयवनियमस्येति पद्मानुभवचनकलस्त्यर्थ , नियममर्मस्प प्रयोगकले मालाभावात् गौरवाच्च, यतरवाह, 'पद्मज्ञानजनकत्वज्ञानस्येति, 'शक्तीति जनकतावच्छेदकशक्ति विना जनकत्वस्यासम्भवादित्यर्थ, तथाचात्र सैव प्रतिबन्धिकेति भाव । उत्पिदे तु न रूदे प्रतिबन्धकत्वं तद्धि योगरूप्यर्थयोर्विशियप्रतीतिविर- ·तत्वचिन्तामणौ दे त्ववयवार्थः कर्मण्ययोग्यत्वादेव नान्वीयते न तु रुब्या प्रतिबन्धात् । अवयवान्वययोग्य खनिचेऽपि न प्रतिबन्धः योगेन खनिचेपि प्रयोगात् । एवञ्च रुढि- योगाभ्यामुद्भिन्पदस्य नानार्थतुल्यतैव उभाभ्यामेका- नवगमात् । ननु गृहीतपद्मप्रयोगस्यावयवैः सह प्रयोगे पद्ममेवानुभाव्यत इति स्वभावकल्पनमस्तु । नचैवं व्युत्पत्त्यन्तरं, स्वरूपसत एव प्रयोगग्रहस्य शक्ति- ग्रहस्येवोपसन्धानत्वात् उपसर्गस्येव धातोः प्रकर्यादि- बोधकत्वे, उपसन्धानं विना कुमुदबोधोभवत्येव । उनुभत इत्यस्य ज्ञातस्य शक्तिकल्पकत्वादनुभवजनकतावच्छेदक विना अनुभावकत्वाभावेनावच्छेदकतया गनिकल्पनमिति भावः । 'नानाति, एकत्र वर्षे मतिदयाभावात्तुल्यसमिति द्रष्टव्यं । 'व्युत्पत्त्यन्त ज्ञापकसम्बन्धान्तरकल्पन । हेण वा योगेनान्यप्रयोगाभावेन वा कल्प्यं, तथाघाये अन्यथासिदिमाह, 'ध्ययोग्यत्वादिति, अन्ये व्यसिद्धिमाइ, 'योगेनेति । शक्ततावच्छेदकैक- रूपामावास्लुतो न नानार्थत्वमिति विभावयन्नाह, 'तुल्यतैवेति, 'उमाभ्या- मिति, यद्यप्येवमुद्भित्पदतुल्ययोगक्षेमतया मण्डपपदेऽपि लक्षणा न स्यात्, तथापि तत्र रूष्पर्धान्वयानुपपत्तिपुर सरमेव योगार्थभानमिति विशेष. इति वदन्ति । उत्पिदे तु कथं न तथेति चिन्यं । नन्ववय सह प्रयोगे सहीतपद्मप्रयोगस्य पामेव समुदायेनानुभाव्यत इति स्वभावकल्पने समु दाये भक्तिरेव स्थादित्यत याह, 'न चैवमिति, 'युत्पत्यन्तरं' अवयव शक्तियहायेक्षया प्रतियदान्तमित्यर्थ, 'खरूपसत एवेति, व्युत्पत्तेय - ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवाद । ६१५ यत्तु पदानां स्वार्थान्वयबोधसामर्थ्य उपजीव्य कुमु- दाबोधार्थ नान्विताभिधानेऽवयवनियमः कल्प्यते उ- पजीव्यविरोधात्, किन्तु समुदायस्य कुमुहे स्वार्थत्वा- भाव एवेति । तन्न । एवं स्वार्थत्वाभावेन समुदायात् कुमुदधौन स्यात् अवयवेभ्यस्तु स्यादेवेति । मैवं । न हि पदानां स्वभावाधीनं बोधकत्वं किन्तु शक्तिज्ञानाधीनं अजातशक्तरबोधकत्वाच्छक्तिभ्रमेण बो- धकत्वाच । तथाच बोधकशक्यभावादेवाबोधकत्वं कार्याभावे हेत्वभावस्यैव तन्त्रत्वात् । धातोश्योपसी- 'धातोश्चेति, तथाच तत्र तदुत्तरत्वेन शक्तिरेवान्यादृमस्योप- ज्ञाताया एव प्रयोजकत्वादिति भाव । 'उपसन्धानत्वात्' सहकारित्वात्, उपसन्धान सान्निध्यमिति कश्चित् । न चैतददृश्चरमित्याह, 'उपसर्गस्ये- बेति, 'उपसन्धान विनेति पने प्रयोगग्रहं विनेत्यर्थ , पूर्व प्रयोगग्रहस्य उपसन्धानत्व नाशितमित्यपौनरात्य । ‘पदानामिति अन्यथा कुमुदवोध- स्याप्रसक्तत्वे तबोधार्थ नावयवनियम कल्येतेत्यर्थ , एव सति कुमुदाबोध- मुपपादयति, 'किन्विति, 'कलयत इत्यनुघन्यते, 'एवमिति, तथाच कुमु- दाबोधार्थमवयवनियम एव कल्प्यते न रूष्गैिरिवादिति भाव । 'यबो धकत्व' कुमुदस्थति शेषः । बोधक शक्तिमत्वाच पद्मवोधकत्वमित्यमि बोध्य । न चोक्तप्रयोगग्रहादेवोभयोषयत्तिरिति वाय। गवादिपदेऽपि भत्तिविल. यापत्ते पद्मत्वस्य पदादनुपस्थितौ तेन रूपेणानुभवानुपपत्तेश्चेति भाव । तहि पदानुपस्थितप्रकर्षस्य कथमनुभव इत्यत च्याह, 'धातोश्चेति, 'उच्चा- ·तवचिन्तामो पसन्धानात् प्रकर्यादौ शक्तिरेव । स्थादेतत् यथा सर्व- नामत्वमहम्पदेषु बुद्धिस्थत्व-सम्बोध्यत्वोच्चारयितृत्वानि प्रयोगोपाधयस्तेन बुद्धिस्थादिकमेव तहोधयति तचैव प्रयुज्यते च न तु बुद्धिस्थत्वादिकं शक्यं तेन रूपेण ज्ञानाभावात् तथा पद्मत्वमपि प्रयोगोपाधिरिति चेत्, न, तेन हि नाक्यवशक्तिर्विच्छिद्यते पद्मे नत्सत्त्वात् । नापि कुमुदे तात्पर्य्यमपोद्यते, वाधकं विना तस्यौत्स- र्गिकत्वात् । नाप्यवयवाधौनजानं प्रतिवध्यते, शक्त्या- काङ्गादि-तात्पर्याणां सत्त्वे अन्वयज्ञानस्यावश्यकत्वात् मन्धानम्य क्वचिदप्यदर्शनात्तदुपसन्धानस्य नियतानुभावकत्वकन्यन- मित्येव व्युत्पत्त्यन्तरकन्यनमितिभावः । ननु शक्यतावच्छेदकातिरिक्त- नियामकत्वकम्पनादन्यव क्वचिदप्यदर्शनाट्युत्पत्त्यन्तरकन्पना गौरवाया न च तस्या प्रदर्शनमिति शकते, 'स्थादेतदिति, स्वमहमिनियम- दरमदर्थ कनिपातयं । नन्वेवं पङ्कजनिकटवेन पद्मानुभवी न पद्मत्वेन बुद्धिस्यत्ववदप्रकारोभूतस्य प्रयोगोपाधित्वादित्यनुभवविरोधं दोषं रयित्व खतन्त्रोच्चारयित्वं । यद्यपि पनत्वं शब्दानुमवगोचरत्वेन धेनुपदे गोत्ववच्छन्तयुमाधिः, तथापि यहमादिपदेषु उच्चारयिटत्यादिवदनिप्रसङ्ग भञ्जकत्वेन प्रयोगोपाधित्वं न तत्र प्रयपाधित्वं प्रकोऽनुगमाथें गोत्ववत्तद- कल्पनात् । अनुगमय भागरिकाविगैव भावात् कुमुदधौप्रयोगपत प्रतिबन्धस्य तावतव सिद्धौ पनत्वस्यानुभवगोचरत्वमनङ्गौलत्यैवाम्योक्तत्वा.

·शब्दायतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । उपाधेरन्वयबोधप्रविबन्धाहेतुत्वात्। नामि प्रयोगो- वार्यते, इष्टकुमुदघौहेतुतया इष्टसाधनताज्ञानस्य तल्लिगककार्थताज्ञानस्य वा प्रयोगहेतोः सत्त्वे अप्र- योगस्याहेतुत्वात् । अहमादिपदे त्वात्ममावशक्ते स्फुटतयोपेक्ष्य दोषान्तरमाइ, 'तेन हौति। 'उपाधेरिति, आकाङ्क्षा- दिसत्त्वे मण्यादिवत् पद्मत्वज्ञानमात्रस्य तदितरावयप्रतिबन्धकला- सम्भवात् क्वचिदप्येवमदर्शनादिति भावः । 'दत्यादिकल्पदयं मतभे- देन द्रष्टव्यं । 'श्रात्मेति, अन्यस्य सम्बोध्यतोचारयित्वाभावादिति भावः। "नौति, शक्यतावच्छेदकोपलक्षणतया स्वरूपसदेव शक्य- मावच्छेदकलेनाग्टहौतमेव स्वभावात् शब्दान्तरे एवमकल्पनेऽप्यचैव- प्रकारकज्ञानसामार्थकल्पनादिति भावः । इदमचाकूतं मव॑नाना (७) अन्वयबोधाप्रतिबन्धकात्वादिति ख•। दिति, ‘पद्म इति, पजनिकर्तृत्वेनैव तदनुभवादिति भावः । 'उपाधेरिति, तथा प्रदर्शनात् उच्चारयित्वादिवत् खरूपसत एव तथात्वेऽवयवव्युत्पन्न- स्थापि कुमुदसाधारणबोधो न स्यात् तदिदं वक्ष्यति 'पद्मत्वं न तथेत्यादि, 'यहमादौति, सर्वनामादिपदेभ्यो बुद्धिस्थत्वादिना नोपस्थितिः किन्तु देव- दत्तवादिनेत्यनुभवसिद्ध तत्र देवदत्तत्वादीनामननुगमावुद्धिस्यप्रकारत्वाद्यनु. गतीकृततत्तद्देवदत्तवाद्यपाधिविशिरोऽनन्यगत्या शक्तिग्रहः । न चैवं बुद्धि- स्थत्वादिनैवोपस्थितिः स्यात् तेनैव रूपेण शक्तियहादिति वाच्यं । न हि येन रूपेण पूक्तिहते तेनैव धौः, ज्ञाने पदानां शक्तिग्रहे ज्ञानत्वस्यामि धी- प्रसङ्गात्, किन्तु यत्प्रकारकशानजनकत्वं यस्य महोतं ततस्तादृशानुमव. 78 ·तत्त्वचिन्तामणौ शक्तिग्रहसहकारितया स्वरूपसदेव उच्चारयित्वा- दिकं धीनियामकं स्वभावानियमतस्तस्यैव बोधना- दिति स्वरूपसत एवोपाधित्वं । पद्मत्वन्तु न नथा, कु- मुसाधारणबोधदर्शनात्। ननु कुमुदे पूर्वेषामप्रयो- गादाधुनिकानामप्रयोगः । न च प्रयोगमाने कोहेतु- रिति वाच्यं । प्रयोगाणां हि न मेलनकायंता किन्तु प्रत्येक, तबोत्तरस्य पूर्बोहेतुः यथा पूर्वगौरुत्तरस्य, अन्यथा गोमाचे कोहेतुरित्यच किमुत्तरं तवेति चेत्, न, प्रयोगहेतोः सत्त्वात् पूर्वप्रयोगस्य चाहेतुत्वात् पूर्वप्रयोगमज्ञात्वाप्यवयवव्युत्पन्नेन पाचकादिपदानां नवकाव्यानां गौणलाक्षणिकदेवदत्तादिपदानाञ्च प्र- योगात् । स्यादेतत्, ग्रामगामादिपदेन्वयबोधाभा- मां बुद्धिस्थमाववाचकता, बुद्धिस्यत्वञ्च न प्रतिनिमित्तं तेन रूपेणनुपस्थितेः सर्वेषां पर्यायतापत्तेच, किन्तूपलवणं, तेन तदुप- लचितेषु चैव-मेशादिपु गनियहः प्रत्येकन्तत्र तर भक्रियहासम्भवान अपूर्वशिलाभामम्भवाच्च । तथाप बुद्धिसप्रकारावच्छिन्नमेतेषां पदानां वायमित्याकारके शनिग्रहे योयदा बुद्धिस्यस्तत्मकारिका धौस्तैस्तैः पर्जन्यते, न च पर्यापता, बुद्धिविशेषेणैव विशेषाम् । तथापि रति भावः । 'वामन इति, न तु गोत्यादिवच्छक्यतयायौत्यर्थः । 'प्रयोग- हेमोरिति पूर्वोक्तस्येत्यर्थः, 'मूर्वति, मानाभावादिति भावः । व्यभिधार' ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे नाविशक्तिवाद । वात् साघुत्वज्ञानमपि हेतुः। न चैवं तदेव हेतुरस्तु कि शक्त्या गौण-लाक्षणिकविवेकश्च सोपाधित्वानुपाधि- त्वाभ्यामेवास्तु इति वाच्यं । प्रथमं व्यवहारेण शब्दस्य जानकारणतावगमात् तचैव शक्तिकल्पनं ततो ग्राम- गामादौ व्यभिचारादाकाहादेरिव साधुत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात् । साधुत्वञ्च न पूर्वप्रयोगप्रवाहा- विच्छेदः नवकाव्यादौ तदभावात्, किन्तु भ्रमादि- अन्यत्वाभावः। कुमुदे च तत्प्रयोगोबोधकत्व- मात्। न चैवं समजन्यवादबोधकत्वं अबोधकत्वे च उद्देश्यतावच्छेदकवुद्धिविषया यावन्तस्तावत्प्रकारेषु सर्वपदं, प्रापि क्रमबुद्धिविषयप्रकारे किन्पदं, उद्देश्यबुद्धिविषये यत्पदं, अवान्तर- वाक्योद्देश्यविषये तत्पदं, प्रत्यक्षबुद्धिविषये इदमेतत्पदयोः, व्यवहित- बुद्धिविषये अदःपदस्य शनिग्रहः, तथाच तेः तैः पदैस्तत्प्रकारिका तदा तदा धौः, एवं लमहम्पदयोरपि नात्ममावशनत्वं नात्मत्वं वा प्रतिनिमित्तं, तेन रूपेणानुपस्थितेः अन्यथा त्वमहं वेति विकल्पा- मप्याह, 'पूति, 'साधुत्वज्ञानमयोति, एवञ्च तदभावान्न प्रकृते कुमुदधौ. रिति भावः । 'सोमाधिवेति इतरान्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानानन्तरमेव शनोऽन्यत्री स गौणादितया व्यवहर्तव्य इत्यर्थ | राहोतशक्के माधुन्त- ज्ञानेऽप्यन्वयाबोधात् तदावश्यकत्वमित्यभिप्रेत्याह, 'प्रथममिति, 'व्यभिचा. रादिति इतरकारणे सत्यमि साधुत्वज्ञानं विना बत्रान्वयबोधापत्तेरित्यर्थः । 'किन्विति, न च अकोलग्रामगामपदेऽविप्रसङ्ग, श्रमादिजन्यजातीयत्वा.

·१२॥ --- সঘঘিামী भ्रमजन्यवं) इत्यन्योन्याश्रयः, पूर्वभ्रमजन्यन्वेनोत्तर प्रति बोधकत्वभ्रमात् उत्तरस्य प्रयोगोभ्रमजन्यः, एवं पूर्वस्यापीति तब भ्रमपरम्परैव मूलं एवं ग्रामगामा- देरपि। कथमिदं जातव्यमिति चेत, ग्रामगमनकर्तरि ग्रामगामपदस्येव प्रामाणिकानां कुमुदे तस्य निरु- पाधिप्रयोगाभावात्। अतएव साधुत्वभ्रमात कुमुद- नुपपत्तेः विरोधं विना तदसम्भवाद्दयोः पर्य जेश। न च सम्वोध्यत्वमुच्चारयित्वं तथा, 'स्वरूपमदेवेति ग्रन्थविरोधात् । न पर खरूपमनियामकले तयोरसम्बोध्ये अनुच्चारयितरि च तदुभयच धमेपा ताभ्यां पदाभ्यां अनुपस्थापनापत्तिरिति वायं । तावतापि ग्रन्थविरोधानुद्धारान्, तथाचाच सम्योध्यतावच्छेदकबुद्धिविषयप्रका- रावच्छिन्ने त्वम्पदस्य उच्चारयितावच्छेदकधीविषयप्रकारावच्छिने अम्पदस्य शक्तिस्तच चैत्रत्वाद्येवेति न काप्यनुपपत्तिर्न वा ग्रन्थ- विरोधः, प्रक्यतावच्छेदकत्वेनाग्रहीतवमानस्य तदर्थविनोकवादत- एव विकल्पोऽपि मगच्छते। उच्चारयित्वञ्च स्वातन्त्र्येण विवक्षितं (१) बोधकत्वममजन्यत्वमिति ख•। मावस्य विवक्षितत्वात् । 'निरुपाधोति लक्षणा विनेत्यर्थ, एवञ्च लक्षण विनापि यदि वन धौलदा साधुत्वभ्रमादित्याइ, 'घतग्वेति । यद्यपि पु मुदयोधकावे विषयावाधात् बोधकत्वममासम्भव साधुत्वममासम्भवस्तथापि बोधकरण बोधरननतरूपयोग्यता विवक्षिता सा च प्रामालिकाना दिह- माधिपयोग एवेति तद्धमात् बाधुत्वभ्रम इति भाव । समुदायालया ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे जातिशक्तिवादः । साधारणोबोधोऽपि। कुमुदे ह्यसाधुत्वात् समुदायेन तच पङ्गजन्मकर्तृत्वं लक्ष्यते। न चासाधुत्वे ग्रामगाम- पदवत् लक्षणापि न स्यात्, पद्मे तस्य साधुत्वात् । उच्यते । पङ्कजन्मकर्तरि तत्प्रयोगस्य भ्रमाद्यजन्यत्वेन साधुत्वं । कुमुदे न तथेति चेत्, न, पुण्डरीकवनवप- अवच्च तस्य व्यक्तिस्थानीयत्वात, प्रतिवाक्यार्थञ्च सा- धुत्वज्ञानस्य हेतुत्वे अभिनवव्यक्तौ भ्रमाद्यजन्यत्वस्य ग्रहीतुमशक्यतया पाचकादिपदप्रयोगो न स्यात्, पा- तेनानुवाद वाच्यस्वया मदचनात् स राजेत्यादौ न कवेरेव मत्प- दोपस्याप्यतातिप्रसङ्ग इति(१) मझेपः । पद्मवन्तु न तथा खरूपस- छक्यतावच्छेदकत्वेनाग्रहौतमेव नियामकं तथावे कुमुदमाधारण- बोधानुपपत्तेरिति ध्येयं । ननु कुमुदावगमप्रतिबन्धार्थ न पने रूढ़िः तदनवगमस्यान्यथामिद्धेरित्याशङ्कते, 'स्यादेतदिति । 'समु- दायेनेति वाक्यलक्षणापक्षमाश्रित्य, अन्यथा रूढ्यभावे समुदायस्या- (१) कविरेव मत्पदोपस्थाप्य इतौति ख० । बोधकत्वभ्रमात् साधुत्वभ्रम इत्यन्ये। साधुत्वधमविरहदशायान्तु लक्षणयैव तद्धीरित्याह, 'कुमुदे हौति, यद्यपि समुदाये शक्यनभ्युपगमान्न तत्र लक्षणा तथापि वाक्यलक्षणावादिमतेनेदं । 'साधुत्वमिति साधुत्वाश्रयत्वमित्यर्थ, ध्यतो न साध्याविशेष, अन्यथा पजनिकर्ततया पद्ममपि नानुभावयेदिति माव । ननु साधुत्वनिश्चयत्वेन न हेतुता किन्तु तज्ज्ञानत्वेन लाघवात् तथाच तत्सन्देहमादायाभिनवव्यक्तौ नान्वयप्रतिवन्ध कुमुदे घासाधुत्व- ·तावचिन्तामणी ककर्तृजातीये भ्रमाद्यजन्यत्वस्य सुग्रहत्ववत् पङ्कजन्म- कर्वजातीयेऽपि सुग्रहत्वात् येन रूपेणान्वयबोधस्तस्य कुमुदत्तित्वात् ।। : पथ पङ्कनपद कुमुदे इत्यन्तरं विना न साधुश्त्य न्तरं विना वृद्धस्तत्राप्रयुज्यमानत्वात, यः शब्दो यत्र वृत्त्यन्तर विना वृद्धन प्रयुज्यते स तव हत्त्यन्तरं विना न साधुः यथा गङ्गापदं तौरे, यथा वा ग्रामगामपदं ग्रामगमनकर्तरि, न प्रयुज्यते च वृत्त्यन्तरं विना पङ्क- जपदं कुमुदे, तस्मात्त्यन्तरं विना न तब साध्विति चेत्, न, व्यर्थविशेषणत्वात् नचाप्रयुज्यमानत्वस्यैव व्या- प्यात्वत् श्राकाहादिमड्याक्यासाधुत्वे अवयवार्थान्वया- भक्तत्वे शक्षणानुपपत्तरित्यवधेयं । 'येन रूपेणेति प्रवियितावच्छेदक- धाववि धमाधजन्यत्वप्रहस्य सम्वत्वादिति भावः। 'यथा वेति, भामान्याभावादेव ग्रामगामे विशेषाभावादिति भावः । 'आकाङ्क्षा- निश्चयान तथेत्याह, 'यथेति, बाधवारणाय साध्ये अत्यन्तरं विनेति, धमिद्धिवारकतया सार्थकलमभ्युपेत्य हेतो तदुक्तं, विशेषयाप्तिसत्वेऽपि दृष्टान्तमौकर्याय सामान्यव्यामिमाह, 'य इति, विशेषणामावेन विvिer- भावादृष्टान्तमुक्ता विशेष्याभावादिशिधाभावेन तमाह, 'यथा पेति, घर सिद्धिवारक न सापकमित्यभिप्रेत्याइ, 'व्यति, 'तति, तच्च स्वरूपाति- इमेति भाव । असाधुपदै अवयवापसिद्धेः बाध्याथापकत्वादाकाहादि- मदाक्यवं पक्षधम्म साध्यावच्छेदकमाइ, 'याकाडादीति । यद्यपि वाक्य- ·शब्दास्यतुरौयखण्डे जातिशक्तिवादः। दर बोधकत्वस्य व्याकरणस्मृत्यनुपगृहीतत्वस्य पक्षधमीव- च्छिन्नसाध्यव्यापकस्योपाधित्वाच । पधे उभयाभावेन साधनाव्यापकत्वात्। पङ्कजशब्दः कुमुदे साधुः साघुत्वे सति कुमुदबोधप्रयोजकाकाङ्क्षादिमदाक्यत्वात्, साधुत्वे दौति अत्र वाक्यलमाषपञ्चधर्मावच्छिवव्यापकत्वादाकाक्षादौति समव्याप्तमभिप्रेत्यान्यथाकाक्षाद्यभावे यचायोधकत्वं तत्र माधुलसत्त्वा- यभिचारः, श्राकाहादिमदाक्यलावच्छिन्नावोधेकत्वेऽसाधुत्वनियमः कारणान्तरमाकल्ये माधुवं विना फलाभावाभावात्, श्रच यद- वच्छिवमाध्ययापकत्वं तदवच्छिन्नस्यैव माध्यच्याप्यत्वे समव्याप्तवादिति स्वमात्रेणेव तनिरासस्तथामि साधुत्वभ्रमेणान्वयबोधकतया ग्रामगामवाक्ये साध्याध्यापकत्वादाकाडादौत्युक्तं । तत्र च नाकाडादौति मतेनेदं, तदिदं वक्ष्यति तत्राकाझैव नास्तीति, एवञ्च वाक्यत्वं स्वरूपनिर्वचनं । न चैवमा- कासादिमदाक्यासाधुत्वमप्रसिद्ध, पाचकादेरमि घटादौ सत्यन्तरं विना यसाधुत्वात् तत्रावयवार्थान्वयावोधकत्वाच । केचित्तु गङ्गाया घोष इत्यत्र वृत्त्यन्तरं विना यसाधुत्वं तौरे सप्तम्यर्थ- रूमावयवार्थान्वयबोधकत्वञ्चेति साध्यात्यायकत्वादाकाहादीयुक्त, गौमसाक्ष. णिकयोरननुभावकत्वपक्षे च तत्र नाका त्याहुः । व्याकाडादिमत्त्वं वाक्यत्वञ्च पक्षधर्मदयमेवेत्यन्ये । 'व्यवयवेति स्वावयवेत्यर्थः, 'याकरणति, दाधति-ग्रामग्राम इत्यादी चानभिधानेन निषेधान्न व्याकरणस्म्रत्युपसह इति भावः। ननु गङ्गाया- मित्यत्र साध्यायाप्तिः सामीप्यविवक्षादिना लाक्षणिकस्यापि थाकरणम्रत्यु- पाटहीवत्वादियुक्तं स्मारयति, 'पक्षधर्मेति याकाडादिमत्वेत्यर्थः, 'उभ, ·६२४ वायचिन्तामो सति यदाक्यं यट्बोधप्रयोजकाकाहादिमद्भवति तत्तत्र साधु यथा तहमखनशब्द' कुसुमे, यथा वा पाचकशब्दः पाककर्तरि, तथा पङ्कजपदं कुमुदे तस्मात्तथेति सत्प्र- तिपक्षत्वाच्च । वस्तुतस्तु साधुत्वज्ञानं न हेतुः अवय- भाव । 'वस्तुतस्वित्यादि वस्तुगतिमनुरूध्य, अमाधुत्वनिश्चयप्रति- मन्धकवेपि पूर्वप्रयोगत कुमुदेामाधुवनिशये ततएव कुमुदा- नम्पयन तत्प्रतिबन्धकपद्मरूध्यकम्पनरूपपूर्वपचानास्कन्दिनवादिनि ध्येय। 'समययेति, अतएव माधुत्वनिथयो न हेतु यत्समय-व्यति- रेकनिश्यौ यत्प्रतिबन्धको तनिश्चयस्यैव तच हेतुत्वादिति भाव । येति । यद्यपि कृत्वन्तर विनापि कुमुदे प्रयुज्यमानत्व पवनशब्दस्य कुमुदे. ऽवयवार्थान्वयायोधकत्वञ्च सन्दिग्ध तथापि सन्दिग्धोपाधित्व स्थादिति माव । 'कुमुद इति, इत्यन्तर विनेति शेष, तेन न सिइसाधन । चतराव पूर्वसाध्यविपरीतत्वाभावात् न सत्प्रतिपक्षनेत्यपात । व्यत्र वाक्यस्य शब्द त्वमिति, कुमुदबोधकापभशे व्यभिचारवारणाय साधुत्वे सतीति । यकु मामगामपदेऽप्याका तिमते सामान्यथातो तत्र यभिचाराद तदुपादानमिति, बन्न, ग्रामगाममदस्थापि कदाविद्युत्पत्त्या काप्यर्थे साधुत्वेन दोपवादवस्यात् तदर्थसाधुत्वविवक्षायाश्च व्यर्थविशेष्यत्वात् । कुमुदलाक्षणिके पनादिपदे व्यभिचारादाइ, 'याकाडादीति, याकालादिमत्त्व सैकस्यैव पदस्थेतीतरमद । नन्वस्तु सतप्रतिपक्षनथापि सन्देश एव न तु साधुत्वनिश्चयत्वेन हेतुवमित्यर्थः, समयसाधारणन्तु तत्रज्ञान हेतुले अन्यथा असाधुत्वनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकत्वानुममत्ते, जनकज्ञान विघटयव एव ज्ञानस्थ प्रतिबन्धकत्वात् । अतएव च तत् ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे गाविभक्तिवाद । ९२५ वादिव्युत्पन्नेन भ्रमाद्यजन्यं पूर्वप्रयोगमज्ञात्वापि नव- काव्यादिप्रयोगात, कुतस्तहि ग्रामगामादौ नान्वयबो- धः, असाधुत्वनिश्चयादिति ब्रूमः, साधोरप्यसाधुत्वनि- श्चयेनाबोधकत्वात् अभिनवकाव्यादौ नासाधुत्वनिश्च- यः, संशयश्च न प्रतिबन्धकः, अन्यथा योगरूढिसंशये सत्यभिनवव्यक्तौ पाचकादिप्रयोगो न स्यात् । अन्ये तु ततोऽन्वयबोधोभवत्येव, अपभ्रंशादिव यथा तव साधुत्वभ्रमात्, साधुत्वं तस्य नास्ति तहदेव । 'श्रन्ये विति अखरमोदभावम तौज इदमेव, यदसाधुलनिश्चये- नापभंगादप्यन्वयधीस्तन्निश्चये तु भवन्यन्वयधीस्तदमाधुत्वनिश्चय- सयेऽप्यन्वयबोध वक्ष्यति 'सश्यश्च नेति, तदभावकारणत्वापेक्षया साधु- त्वज्ञानहेतुत्वे लाघवाच । अन्यथा योग्यताज्ञानस्यामि हेतुत्वं न स्यात् । न च साधुशब्दमजानता पामराणामन्चयबोधाद्यभिचार, उक्तयुक्त्या तहेतु- त्वसिद्धौ साधुत्वभ्रम सशयान्यतरकल्पनात् । धन्यथा योग्यताज्ञानेऽपि- तुल्यत्वात् । थुत्पन्नस्य चापधशस्थले साधुशब्दस्मरणमेव । एतदपि वक्ष्यमाणव्याकरणोपरहौतात्वरूपसाधुत्वमभिप्रेत्योक्त । भमादिजन्यत्वाभाव- ज्ञानन्तु न हेतुरेवेत्याह, 'व्यवयवादीति, 'भमादौति प्रयोगे भ्रमादि- जन्यत्वाभावमज्ञावापौत्यर्थ । 'यसाधुत्वेति व्याकरणानुपरहौतत्वनिश्चया- दित्यर्थः। केचित्तु अनुमितो साध्यज्ञानवदस्य साक्षादिरोधित्व, साक्षादविरो- धिन एव जनकज्ञानविघटकतया प्रतिबन्धकावमेवच्च साधुत्वसशयस्तथापि तत्प्रयोजक इति इति चत्वोक्त । 79 ·६२६ सावधितामणे अपरे त्वत्राकाव नास्ति घंटः कर्मत्वमानयनमित्य- नेव। यत्तु गमाद्यनुत्तराणत्वेन गमादिपूर्वेतराणत्वेन वा शक्तिः काशपूर्वतरकुशत्वेनेवेति । तन्न। कम्माप- पदधातूत्तराणत्वेनैव शक्तेन तु तत्तद्वात्वनुत्तराणत्वेन गौरवात, तत्तहातूनां विशिष्याज्ञाने शक्तिमहानुप- पत्तेः कर्मण्यरिणति सचार्थमजानतः कुम्भकारादिप- दप्रयोगानुपपत्तेश्च शक्तिसन्देहात् । असाधुत्वञ्च न भ्रमादिजन्यत्वं अनाप्तीने थमा- धुत्वापत्तेः शुकाधुदीरिते ग्रामगामादौ भ्रमाद्यजन्य- प्रतिबन्धकतायां पर्यवस्यति न साधुलनिश्चयहेतुतायामिति । 'अपरेवियत्र योग्यतादिमकाकारणोच्छेदोऽस्वरमवीजं व्यहं । 'तत इति ग्रामगामादेरियर्थः, 'साधुत्वममात्' याकरणोसटहोतय. झमात्, तत्समयावयि बोध्यं, तथाच तज्ञान हेतुरेवेति मावः । 'यविति, तथाच भक्तिविरहादेव ततो न ग्रामगमनकर्तुगपस्थिति- रित्यर्थः। 'काशपूर्वेतरेति, काश इति पूर्व यस्य तदितरकुशत्वेन इन्द्वसमासभक्तिपक्षे कुश-काशमित्यत्र शक्ति, न तु काशकुमित्यत्र लवक्षर पूर्वमिति सूत्रात्, क्षचित् 'कुशपूर्येतरेति पाठस्तत्र कुशवपूर्वो या काश- रूसदिलरकाशत्वेनेत्यर्थ इति प्रललो न कश्चिदिशेयः, एतच्चाभ्युपेत्य समाहिती वस्तृतस्तु त्वदुक्त नासाधुत्वमि याह, 'यसाधलशेति, वाकाम्येति प्रेयः। ननु व्याकरणतिर्न निषेधित व्यरुपैराध, 'तदिति, तथा ·शब्दायतुरीयखण्टे जातिशक्तिवाद । त्वाच। किन्तु महाजनपरिगृहीतव्याकरणस्मृतिनि- पिद्धत्वं तदपरिगृहीतत्वं वेति वक्ष्यते । पदस्य साधुत्वं वृत्तिरेव वृत्तिश्च शाब्दवोधहेतुपदार्थोपस्थित्यनुकूल- पद-पदार्थयोः सम्बन्धः, वाक्यसाधुत्वञ्चाकाहादिमत्- स्वार्थान्वयबोधकत्वे सति व्याकरणस्मृत्यनिषिद्धत्वं, तस्मात् कुमुदे पङ्कजशब्दस्य साधुत्वे सति प्रयोगप्रति- बन्धकत्वेन समुदायशक्तिसिद्धिरिति। न चैवं लाघवात् जशब्द एव शक्तिरस्तु न समुदाये, मन्दुरजादौ पद्म- 'श्राकासादौति, अत्र सत्यन्त वाक्य लक्षणमविशिष्टं साधुत्वस्येति सार्त्तव्य । ननु प्रतिबन्धकत्व रूढेस्तबुद्धेर्वा तजन्यपद्मत्वरमतेर्वा, श्राद्ये कदापि कुमुदसाधारणबोधो न स्यात्, अन्न्ययोर्मानाभावः, ज्ञानस्य हि प्रतिवन्धकताविषयविरोधेन बाधवत्कारणविरोधेन वाच्ययभिचारादिज्ञानवदनयोस्तु नैकमपौति दूषणं स्फुटतयोपेक्ष्य महाजनपरिटहीतत्व साधुत्वमिति भाव । व्याकरणत्वञ्च प्रकृति-प्रत्यय- विभागकल्पनया शब्दार्थाख्यापकत्व, एवञ्च कल्पितव्याकरणयुत्पाद्येऽति- व्यामिवारणाय महाजनपरिरहीवत्व विशेषणं । 'तिरेवेति, न तु पूर्वोक्तमत पदविशेधे तस्याव्यानि दोष इति भाव । 'वृत्तिश्चेति, प्याकाशपदे याकाशोपस्थित्यनुकूल सभवायोऽपोत्यविव्याप्तेराह, 'हेत्वन्तं पदार्थोपस्थितिविशेषणं । न च दृत्तिजन्योपस्थितित्वेनैव शाब्दबोधहेतुत्व ग्राहमित्यन्योन्याश्रय, शक्तिजन्योपस्थितित्वादिना शाब्दबोधविशेषजनक- स्वग्रहानन्तरं तद्ग्रहसम्भवात् टणादौनामप्रिजननत्ववत् । 'वाक्येति, घट .

·तावचिन्तामणी धीप्रसङ्गात् । पकोत्तरजपदत्वेन शक्तिरिति चेत्तईि सर्चच तत्तणीतरान्यवर्ण एव शक्तिरिति समुदाय- शक्युच्छेदः, न चैवं, विनिगमकाभावादिति सम्प्रदायः। अब ब्रूमः माता हि या शक्यमनुभावयति सा शक्तिः। न च समुदायः पद्मानुभवहेतुः, अवय- वादेव तदुपपत्तेः। एवञ्च प्रतिवन्धकमाचे शक्तिपदं पारिभापिकं, शतित्वादनुभावकावसाधनेऽन्योन्याश्र- यः प्रतिवन्धकत्वेनावगने शक्तित्वासिद्धिश्च । मण्ड- दोषान्तरमाइ, "जावेति, यत्सम्बन्धावच्छिन्नतया ज्ञातस्य प्राब्दस्या- नुभावकत्वमिति भाव.(१) । अनुभवजनकतावच्छेदकोऽन्यमम्बन्ध रति (१) शब्दस्यानुभावकत्वमित्यर्थ इति ख.। कम्मत्वमित्यादिवाक्येऽतिष्यामेराम, सत्यन्तं । यद्यपि तस्य साधुत्वमेव तथा- प्याकाहादिमदाक्यस्य साधुत्वमिदमुक्तमित्याङ । ग्रामगामादावयाका. तिमते मनाविव्याने राइ, विशेष्यमिति । केचित्तु घट कर्मत्वमित्यादि माध्येवेति ग्रामगामयावनार्थमेवा- काहादौत्युक्तं, तत्र नाका तिमताभ्युपगमादेवश्च लक्षणहये तात्पर्य मित्या विनिगमकेति, यद्यपि शक्तिरीश्वरेच्छा प्रयासज्यत्तिरित्येकवर्ण- रतितया मरजादावतिप्रसङ्गस्तदवस्थ एवं तथाप्यपेक्षाबुद्विवदीश्वरेच्छापि व्यासज्यत्तिरिति भाव । 'पारिभाषिकमिति शक्तिभिस्यामि प्रति- पन्धकत्वसम्भवादित्यर्थ, 'प्रतिबन्धकत्वेनेति शक्तरनुभवप्रयोजकतया पति- } ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवाद । ६२६ पादौ त्वनुभावकत्वेनैव शक्तिसिद्धिः । किञ्च रूढि- योगयोर्विरोध एव परं रूढ्या योगप्रतिबन्धः मण्ड- पादौ तथा निर्णयात् । अन्यथा लम्बकर्णादावपि योगप्रतिबन्धः स्यात्। न चेह विरोधः, पद्मे समा- वेशात् योगादर्थधीश्चोभयत्र तुल्या। यत्तु पङ्कजमानयेत्यादौ रूढ्या शीग्रोपस्थितं पद्ममेव क्रिययान्वौयते, न पङ्कजन्मकर्ट, तस्य वाक्यार्थत्वेन यावदिति भावः । नन्वेवं गोपदादौनपदादेरपि पङ्कजपदवदस्तु योगरूढता तथाच केवलरूढोच्छेदः, अहौनपदे च यौगिके द्वादशी- बन्धकत्वविरोधादित्यर्थ', 'मण्डपादौ विति रहविशेषेऽवयवार्थान्वयाननु. भवादित्यर्थः । ननु प्रतिबन्धार्थ कल्पितापि समुदायशक्तिरवयवशक्तिवदनु- भावयिष्यति अविशेषात् व्यन्यथा स्मृत्यर्थ कल्पिताया अननुभावकत्वेन सिद्धान्तेऽप्यगते । न च शक्तिभिन्नस्यापि प्रतिवन्धकत्वसम्भवाच्छक्तित्वेन तत्कल्पनमेव न स्यादिति वाच्यं । यरहीतसमुदायशक्ते कुमुदसाधारण- धौदर्शनात्, व्यतएव नान्योन्याश्रय अवयवशक्तिप्रतिवन्धकतया शक्तित्वेनैव तत्कल्पनात्, प्रतिबन्धकत्व-प्रयोजकत्वयोश्चावच्छेदकभेदेनाविरोधात् अन्यथा मण्डपादायि रूटोगप्रतिबन्धकलानापत्ते । किञ्च रम्त्यर्थमेव कल्पि- ताया रूठे कुमुदे योगप्रतिवन्धकत्वमित्यत्र नैवमपि दोषाभिधानमित्य- रुचेराइ, 'किञ्चेति, यद्यप्येवममि यदवच्छेदेन विरोधस्तदवच्छेदेन प्रति- बन्धकत्वं स्यात् कुमुदे समावेशाभावात् रूया योगप्रतिबन्ध स्यादेव तथापि व्यक्तिवचनन्यायेन पद्मान्वयात् कुसुदान्वयोपपत्तौ रूपिति- बन्धकवे मानाभाव इति निगर्व । यत्र विरोध एवेत्यभिधानादविरोधे ·सवचिन्तामणी , विलम्बितप्रतीतिकत्वात् । एवञ्चाविरोधेपि रूढयो- गापहारितेति । तन्त्र । क्रियापद-तदर्धयोग्यतादिजा- नाधीनत्वेन क्रियान्वयबोधस्य विलम्बितत्वात् रून्य- वयवार्थयोरन्वयबोधस्य सामग्रीसत्वेन प्राथमिक- त्वात् । तस्मान्न प्रतिबन्धकत्वेन रूढिसिद्धिर्न वा तया योगप्रतिबन्ध इति। अत्रोच्यते। नियमतः पद्मस्मृत्यर्थ- मेव रूढिः रूल्या च नियमतः स्मृनं पद्ममेवावयवैः पशजनिकलनानुभाव्यते, वाधकं विना व्यक्तिवच- नानां सन्निहितविशेषपरत्वनियमात् । अतः सर्वच पद्मानुभवसामग्रेश्वेति न कुमुदे घी-मयोगी। न पसन्दोहीनस्येत्यत्र न दोनोऽहोन दवि योगदर्शनात् दहियाम- मात्रस्य न द्वादशोपमत्ता अपि तु कढाहीनपदोपस्याप्ययागविशेष- प्रतिबन्धाभाव इत्यत्र तात्पय्य न तु विरोधे प्रतिबन्ध एवेति उद्भिदादौ व्यभिचारात् योगेनामि प्रयोगेन फलकल्य्यप्रतिबन्धकत्वस्य तवानभ्युप- गमात् । 'अविरोधेऽपौति पदोऽपि रू-गामहारितेत्यर्थ, 'विलम्बित- लादिति, यद्यपि रूश्चवयवार्थान्वयवोधे मि योग्यतादिज्ञानापेक्षाम्त्येव तथापि योगापहारितानियमखण्डने तात्पर्य । यवयव समुदाययारेको पस्थिति क्रियापदस्य ोपस्थित्यन्तरमिति विलन इत्यन्ये । 'पाहत्यमे- वेति, यद्यपि शक्तिकल्पमसमये व्यवहारहेतुतयर पारतियस्थिता किन्तु बदनुमव इत्यनुभवार्थमेव रूट्रिाधिता, तथापि प्रकारान्तरेणोपल्यापित म्याध्यक्यतैरनुभव इति पराभ्युपगमादाइथ न तदर्थ तत्कल्पना किन्तु मदाभियतस्मति भक्तिसाध्येति समर्थनात् प्रकारान्तरोपस्थिविरतन्त्रमिति ·शब्दावतुरीयखण्डे जातिशक्तिवाद । चैवमनुभवाजनकत्वेन न सा शक्तिः या नाता निय- मतः शक्यं ज्ञापयति सैव हि शक्तिः, ञप्तिश्च स्मृति- रनुभूतिश्चेति नियतस्मारिकापि शक्तिः। वस्तुतः स्वार्थ- स्मृतिद्वारा अवयवानामिव समुदायस्य स्वार्थानुभाव- कत्वमविशेयादिति पश्चादनुभाविकापि रूढिः पङ्कज- मानयेत्यादावानयनादिना स्वार्थान्वयानुभवे समुदा- यावयवयोहेतुत्वाच्च तस्मान्वियतम्मृतिहेतुत्वेनैव रूढि- सिद्धिः न तु प्रतिबन्धकत्वेन । यदि च नियता स्मृतिः प्रकारान्तरेण भवति तदा योग एव न रूढिः। रूढि- स्यैवेति सिद्धान्तो भज्येत, अनि भवोऽकौन इत्यत्रापि योगमत्त्वेन नियतस्म्टत्यर्थ कृप्ता समुदायहरवयवशक्तिवदविशेषादनुभाविकापौति समुदायार्थः । अतएव वक्ष्यति यदि च नियता स्मृति प्रकारान्तरेणेत्यादि, 'या ज्ञातेति, सामान्यबाधके सत्येव विशेषनिष्ठत्वकल्पनादिति भाव । 'समुदायावयवयोरिति, विनिगमनाविरहादिति भाव । नन्वेव लक्षणेवास्तु न रिन्यलभ्यत्वात् । न च शायभावे लक्षणापि न स्यादिति वाच्यं । पवाद्यवयव एव तदभ्युपगमात् । न चैव युगपत्तियविरोध शक्य- लक्ष्यसाधारणतादृशैकरूपामावाञ्च नाजहत्वार्थेति वायं । मणिकृन्मते तविरोधाभावात् । न चैव शक्यसम्बन्धग्रह विनापि तदुपस्थितिदर्शनात् रूपिरिति वाच्यम् । शक्तिभमादपि तदुपपत्ते । अन्यथा गङ्गापदमपि तौरशक्तं स्यात् । न चैवं लम्बकर्णदिपदेऽपि रूटिन स्यादिति वाच्यम् । इयत्वात्, व्यतएव समासेऽपि शक्ति नाङ्गोकुरुधे । न चैकपदेन रत्ति- दयोपस्थापितयो. परस्परमनाका ति वाच्यम् । रथो गच्छतोत्यादौ ·६३२ नावचिन्तामयी न्यायेनैव कुमुदे धी-प्रयोगयोरभावादिति । गोपदस्य गवि वेदेऽहौनपदस्य कर्मविशेपे रूढिरेव लाघवात् । न तु गमेडीरहः खः क्रतावित्यनुशासनायोगोऽपि, डो-खप्रत्ययोलके कर्तरि कर्मविशेपे च शक्तिन कृप्ता अतः प्रत्यये शक्तिः नियामकञ्च गमिपदोत्तरत्वं अहःपदोत्तरत्वञ्च कल्प्यं, तथाच गौरवं । एवं धेनु- पदेऽप्येकैकस्यातिप्रसन्नत्वात् गीत्वविशिष्टधानकर्मणि विनिगमनाविरहादित्यत पाइ, 'गोपदस्थति, 'लवनि प्रलं (७ गवाह पदोत्तरत्वञ्चेति ख.। वर्तमानव-यापारयोव्यभिचारादिति, मैवं, शयान्वये वाधकामावेन लक्ष- णोपनौतानपेक्षणे कुमुदसाधारणबोधापत्ते । तदाह, "शुतान्वयादनाका- इमित्यादि । न घ तात्पर्य्यानुपपत्त्या यशो प्रवेशयेतिवल्लक्षणास्तु, कुमुदेऽपि कदाविलक्षणया पद्म कुमुदयोस्तुल्यत्वायत्ते । यतएव प्रागुक्तं 'यदि च प:- कुमुदयोस्तुल्यता तदा रहौतपद्मप्रयोगस्य पद्मान्वयानुपपत्तिपुर सौव कुमुद- धौनं स्यात् स्याच्च कदाचिपरोयमिति । यतएव भक्तिभ्रमोऽप्यपारत, कुमुदेऽपि कस्यचिद्भमस्य सम्भवेन तुल्यत्वापत्ते । किचैव तम पदादेरा- लोकाभावत्वादिविधि शक्तिर्न स्यात् तदिदं वक्ष्यति यौपाधिककारणादि- पदाना विशिय शक्तिर्न स्यादिति । विशेष्यशक्लस्य सूक्षणया शक्तिभ्रमेण वा तदुपस्थापकत्वसम्भवादतएव धेनुपदेऽपि गोत्वं शक्यमित्यनुपदमेव सुट- मिति दिक् । नन्वेवं गवादिपदमि योगरूप्मवियत घाइ, 'गोपद- स्येति, कर्मविशेषे' ऋतुविशेथे। 'डो खेति, यतएव गमनकरीत्यादिना ततो गोपस्थितिरिति भाव । 'एकैकस्येति गोवस्य वृषभ धानकमत्वस्य मधि- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ६२३ रूढिरेव नियमतो गोत्वविशिष्टोपस्थितेः, न तु योगी- ऽपि, दानु-भानु-कशान्वादौ भिन्नार्थत्वेन नुप्रत्ययशक्तो- रकल्पनात् गमेडीरहः खः क्रतो दा-भाभ्यां नुर्धेट- इञ्चेत्यादिस्मृतिश्चालवड्डादिवत् कश्चिद्व्युत्पादन- परा, अतएव भगवान् पाणिनिरर्थाननुगमात् समु- दायशक्त्यपेक्षया गौरवादुणादिप्रत्ययेषु न शक्तिरिति पञ्चपादिकाविहितानुणादिप्रत्ययान् उणादयो बहु- लमित्येकेनैव सचेण विहितवान्, यत्र तु प्रत्यये शक्तिस्तच प्रत्येकमेवाखूचयत् । यत्तु धेनुपदे गोत्वं न शक्यं, किन्तु शक्योपलक्षण- तया शक्युपाधिः, यच गोत्वं तद्धानकर्म शक्यं शक्या- स्तूपलक्ष्या महिष्यादिव्यास्त्ता धानकर्मव्यक्तिविशेषा- एव, अनुगमस्तूपलक्षणैक्यात् । न चैवं लाघवाद्गोत्वं शक्यं धानकर्मत्वमुपाधिः, उपलक्ष्यस्य गोत्वस्यातिप्रस- वदतौति अलवत् तं डाति विपतीति अलवत इत्यर्थः, 'उपलक्ष्य- प्यादाविद्यर्थः, "भिन्नार्थत्वेनेति नानार्थत्वापत्त्येत्यर्थः, दानु रित्यादौ कर्तृत्वं धनुरित्यादौ कम्मत्वं तदुत्तरत्वञ्च नियामकमिति गौरवमिति भावः । 'यलवडादिवदिति, प्यलवड्डादेः क्षघिदर्षे कथविद्युत्पादनसम्भवेऽप्यवपवान- पेक्षस्यैव कायप्रतिमाकारदाचित्वं तथोसादिकप्रत्ययान्तस्यापोति । धाड- बडादिवदिति पाठे याट व्यत् घट इत्यादेरभक्तस्यैव यथा शक्तिसाधुत्वार्थ- मनुशासन तथा प्रकृतेऽपौत्यर्थः। गुरुमतमाए, 'यविति, 'धानकर्मष ७ , 80 ·तावचिन्तामणी कत्वात्। गोत्वविशिष्टधानम्मृतिस्त्वेकैव शब्द-संस्का- राभ्यां जन्यते न नूभयस्मृत्यनन्तरं परस्परमन्वयवोधः अवयवशक्तरभावादिति । तन्न । शक्ति विना नियत- स्पति, गोलस्य शक्यत्वेन गोव्यक्रिः शक्या गोपदवदनन्यलभ्यत्वात् नाग्रहीतविशेषणान्यायाचेति गोवमा वृधमेतिप्रमक धानकर्मल- शक्य तस्योपाधितया नान्यतो व्यक्तिलाभः पश्यादिवदतो धानकर्म- खादिविभिव्यक्तिविशेष एवानतिप्रमकः शक्योऽतोऽनुगमार्थ गोल- भुपाधिरित्यर्थः, 'गब्देति, धानकर्मणि शायुद्दोधितसंस्कारात् गो- खाँच केवस्त संस्कारात् कथं एकदेशोहुकारादिमिष्टरमनि- रिति घन्, मैवं, विशिष्टविषयकसंस्कारस्य एकदेशोदोधकादेवी- दुद्धसंस्कारादिशिष्टस्मृतिरित्यर्थात् । 'अवयवेति, अनुभवोगोलांने समुदायगत्या प्राधागांगे चावयवशतया वायोऽन्यथा समुदायेनैव धानकर्मापस्यापनेन गोत्वस्य शक्यवच्छेदकवाभावेनाशक्यानुभवस्या- मिति तद्वानकम्मत्वमित्यर्थः, व्यन्यथा गोलवदस्यापि महिय्यादावतिप्रसात- वयाग्रिमग्रन्थस्थासह तेः अस्यैवानुगततयाननुगमहाविरहे पूर्वग्रन्यास नेश्च । यतएव महिण्यादिव्यारत्तधानकमत्वेऽपि न तिरिति सिद्धान्त वक्ष्यति । यहा तत्तद्वानकम्मविशेया प्रत्यर्थः, तथाध ये सहानकम्मवि- शेषास्तत्तिगोत्वं भक्यमिति तेषामेव शक्योपखक्षणत्वमिति वैमरोय. मेवास्विति महा। न चैवं गोपदवदधेनुपदादपि गोलमात्रप्रकारका प्रत्ययापति, धानस्याशयस्यापि प्रकारत्वादिति, 'यस्यवशारिति, यद्यपि तेदभाषेऽपि समुदायशनमुपस्मापितमेव धानकर्मत्वमादाय स्मुथारोप- स्थितगोलमान्वय' सम्भवत्येव, अधामि योग्यतादिप्रतिसन्धान विनव विभि- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ६३५ गोत्वोपस्थित्यभावादुपलक्षणक्येन उपलक्ष्यैक्याभावाच। अन्यथा महिष्यादिव्यात्तधानकर्मत्वेऽपि न शक्तिः धान-गोत्वे शक्त्युपाधी, अग्रे च संस्कारादुपस्थितयो- स्तयोः कर्मणि धेनुपदादन्वयोभासत इति धानमपि न शक्यं । यदि चानुगतं विशेषणं शक्त्युपाधिर्विशेष्ये च शक्तिरननुगमातिप्रसङ्गाभावश्चोपाधिनैव, तदौ- पाधिककारणादिपदानां विशिष्टे शक्तिर्न स्यात् । नन्ववयवात् पङ्कजनिकर्तृत्वानुभवः समुदायाच्च पद्मस्मरणं स्यान्न तु पङ्कजनिकट पद्ममित्यनुभव इति चेत्, न, अवयव-समुदायस्मारितपङ्कजनित पद्मानां नुक्तिसम्भवात्तथासतीदमुत्तरमित्यर्थः, 'शन मिति, पदानियमतः स्पतेः मनिमाध्यत्वादिति भावः । 'उपलक्षणेति, गोत्वविशिष्ट धानकर्मा शक्य मित्याकारके शक्तिग्रहे गोवं विशेषणमेव, धानकर्म सक्यमित्याकारके तु गोत्वस्य तज्ज्ञानागोचरतायां नदैक्येन धान- कर्मक्यापत्तिरिति भावः । ननु गौत्वविशिष्टं धानकर्म सक्ष्यमित्या- कारकेऽपि वाघवाहोलां न अतिरित्यत आह, 'अन्यथेति भनि- ग्रहगोचरस्याप्यशकवे इत्यर्थः, 'अञ्चयो भामत इति तदुभयवैशिट्य सोपस्थितेने क्यान्वमन्यथा तथापि वैशिष्यमशक्यं स्यादिति भावः । मन्या- काश्मदाष्ठन्दाश्रयत्ववदस्यापि नियतीपस्थिविः स्यादुमलक्षणेकरं प्रयोजक- मिति घूमः किन्वगनुगमनिवारकमियरवेराइ, 'अन्यथेति, शब्दाथयस्वय प्रधमेति भावः । तटस्थ प्रवे, 'नन्विति, 'यवयवेति, प्रत्र वाशब्दो.

·तत्वचिन्तामण पानिकर्ट पद्ममित्यनुभवोऽवयव-समुदायाभ्यां स- म्भूय जन्यते समुदायोपस्थितपद्मन समं स्वार्थान्चयो- ऽवयवै| अवयवजनितानुभवोपस्थितपङ्कजनिकर्व- त्वेन समं स्वार्थान्वयः समुदायेन वा अनुभाव्यते, आकाशाद्युपेतशब्दानां तात्पर्यविपयोपस्थापितस्वा- र्थान्वयबोधकत्वनियमात् । न च वाक्यान्तरे तथात्वा- दर्शनेन मैवं व्युत्पत्तिरिति वाच्यं । वाक्यान्तरे हि समु- दायशत्यभावेन तथा अत्र तु समुदायशक्तिबलात् पदविधया वाक्यविधया वा एकस्मादेवोपस्थितयोः पक्षजनिकर्ट-पभयोरन्वयोबोध्यते समुदायेन पदैक- वाक्यतावत् पङ्कज कुमुदमित्यत्र समुदायेनैव पङ्कज. निकरीत्वमशक्यं स्वार्थपद्मसम्बन्धि लक्ष्यते। कुमुद्दे सार्यते तदुभयविभिटोऽर्थ. सपर्यत इति यावत्, न खन्वयानुभवो जन्यत इति भ्रमः कर्तव्यः अनुभवस्य पदाभ्यामेव सम्भवादिति । 'अवयवैर्वा समुदायेन वेत्यनास्यायां वा, प्रनयोरन्यतरेपौवानुभाव्यता तावनापि समोहित सिद्धिः। वनतस्त उभाम्यामेवानुभवो विनि. गमकाभावादिति ध्येयं । 'समुदायेनैवेति, अवयवानां तब लक्ष. नास्यापा सर्वथेरसिद्धिरिति भाव । सर्वत्र हेतुमाह, 'याका ति, 'पदैकवाक्यतादिति भिन्नश्रुतपदवाकी कवाक्यतावदित्यर्थः, 'योगादेवति, सभ तस्य साधुत्वादिति भाव । प्राचीनमतेन समाधने, 'कुमुद इति ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े जातिशक्तिवादः । साधुत्वात् कथं तब लक्षणेति चेत्, न, समुदायस्य तचासाधुत्वात् । यत्तु तव पद्मत्वमयोग्यतया नान्वेति योगादेव मुख्यया वृत्त्या कुमुदे परजनिकरीत्वं अनुभूयते इति तन्न, कुमुदेऽवयवशक्तः समुदायशक्त्या जातया प्रतिब- न्धात् तथैव तदवगमात् । ननु यदा व्यक्तिवचनन्यायात् न कुमुदे धौर्न त्ववयवशक्तिप्रतिबन्धात् तदा पकाशब्दादुपस्थिते पङ्कजं पद्ममिति वाक्याथेयोग्यतया पद्ममपहाय पद- वाक्यैकवाक्यतया पशजनिक कुमुदमित्यनुभव इति चेत, तर्हि पद्मान्वितत्वेनोपस्थितस्य पवजनिकर्तृत्वस्या- श्रयाकाझा नास्तीति स्वतन्त्रोपस्थित्यर्थमवश्यं लक्षणा, यथा पुरोडाशकपालपदेधिष्ठानलक्षणा । ननु प्रथ- ममेवावयव-कुमुदपदैरन्वययोग्यतया स्मृतं पद्मं त्यका स्वार्थान्वयानुभव इति चेत्, । कुमुदपद-तदर्थयोग्य- तादिज्ञानात् पूर्वमेव पक्षजशब्दात् पङ्कजं पद्म- पायां वृत्तिदयविरोधात पनवोपस्थितौ कुमुदानन्वयापत्तेयेनि (1) न चेति का। (३) वाध्यमिति क.। मणिकम्मते लक्षणानुपपतिमामाते, 'नम्विति, तम्मतेनैव समाधत्ते, ·तत्वचिन्तामणी मित्यनुभवात् विलम्बे हेत्वभावात, स्थलपहाजन्त विजातीयमेव, साजात्येऽपि तच लक्षणा । यत्तु अयोग्यतया योगार्थानान्वेति किन्तु योग्यतया रुट्युपस्थितं पद्मत्वमेवान्वीयते इति। तन्न। पद्मत्वस्य योगार्थगतत्वेन उपस्थित्या निराकाइत्वात् । स्वतन्त्रो- पस्थितये लक्षणाया अवश्यं वाच्यत्वादिति । नन्वेवं पङ्कजपदस्येवापभ्रंशानामपि शक्तिस्तती नियमेनार्थप्रतीतेः व्यवहाराधौनव्युत्पत्तेरविशेपात् - द्रष्टव्य "विलम्ब इति, यदि च तात्पर्यादिविलम्बात् तदम्पयधी- विलम्बस्तदा लक्षणं विनापि पइजनिकढवं कुमुदेऽन्वेत्युत्सर्गतस्तम- क्षणेति प्रकृतयन्यार्थः । 'विजातीयमेवेति, अतोऽशक्यत्वात्तत्र लव- लेति भावः । 'स्वतन्त्रेति स्वतन्त्रपङ्कजपदेन पावं लक्ष्यते न तु (१) कुमुदानन्वयप्रसङ्गाऽत्यमि दरव्यमिति ख.। 'सहीति, "स्थलेति, तथाध तथ ममत्वज्ञातेरभावात् सर्वेषामेव पद्मवाधि- प्पणादिमदानां पाविसदृशाहतो स्पलपनत्वविशिरे का लक्षणेसर्थः । यदि चानुगतप्रतीतिबलात् तथापि या मातिस्तदापि स्वतन्तोपस्थितये पक्षणेत्याए, 'सामात्येऽपीति । एत्रै भ्यते, 'यविति, 'सतन्वेति । यद्यपि शक्ये पो समुदायस्य लक्षणा न थुला खादन्येनेति पूर्वक्तिग विरोधश्च । न चान्येनैव रूपेण तदुपस्थिति, खतन्त्रोपस्थितय इत्यनेन विशेधात्, तदा छुपस्थिधर्थमेव लक्षणा स्यात् तथापि कर्तवाचक हपद- एष लक्षणेत्याः। ननु मणिन्मवे कुमुद लक्षणा न सादिति प्रागेव .

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । 'अन्यथा असति हत्त्यन्तरे तेभ्योऽर्थधौन स्यात् । न च लक्षणा, मुख्यार्थाबाधात् न चापधंशेन स्मारितसा- धुशब्दादन्वयवोधः, साधुशब्दमजानतामपि पामराणां ततोऽर्थप्रतीतेः तदर्थकसंस्कृतेनाप्रतीतेश्च । शत्या- रोपात्ततोऽर्थप्रत्यय इति चेत्, न, मानाभावात् व्यव- हारादिनारत्तशतिग्रहे बाधकाभावाच । न च शक्ति- साध्यं शत्यारोपाद्भवितुमर्हति, आरोपितादपि दहनाद्दाहापत्तेः। अथ ज्ञायमानकरणे प्रयोजकरूपवत्तया ज्ञायमा- नादेव फलं वाष्ये धूमारोपाद्ययनुमितिवदिति चेत्, समुदायेनोक्तयुक्तः यदि च कारणाभावात् पङ्कजनिक वानन्वयस्तदा पूर्ववच्छत्यैवान्वयधीरित्यवधेयं । एवञ्च प्रथममिति प्रताभिप्रायं, प्युत्पनस्य माधुस्मरणादन्यस्य प्रत्यारोपादिति भावः । श्रच वदन्ति ननु गावौभन्दात् प्रर्यानुभवश्चेत्तदा भफिरेवामाच्छन्दादयमों विपञ्चितं तमगयेनैवात्रापि सा न युक्ता मलपदसमभियाहारेण महानि- कर्तृत्वस्य यमान्वयतात्पर्याभावग्रहे तदनन्वितपद्मस्य साकाइत्वात् यत्रापि प्रथमं सदन्वयस्तत्रापि स्थलीयपमतात्पर्य्यग्रहानन्तरं पुनः सतेन तत्पदेन लक्षणया सतन्तपनोपस्थितिर्वाच्या, एवञ्च तदा शव तदुपस्थितिरस्त ययोग्यतया योगार्थस्थानन्वयात् । किञ्च श्येनेनामिघरन् यजेतेत्यत्र यया विशेषयागस्यायोग्यतया ष्यनन्वयेऽपि विशेप्यान्वयस्तपा प्रकृतेऽप्यस्त । म घ योगार्थस्यैव विशेष्यत्वं तथासति पानं कुमुदमित्यत्र तस्य साझाहता, लक्षणानुमपत्तेरिति चिन्त्य । 'एवं' पदानियतीपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वे ।

·सावचिन्तामणी न, तर्हि तहदेव फलस्यायथार्थत्वापत्तिः। अन्यथा अपभ्रंश एव शक्तिः साधशब्द एव तथेति किं न स्यात् । न च सादित्वात् देवदत्ता दिशब्दवदाधुनिका एव तत्र शकताः गवादिपदे त्वनादित्वात् शक्तिरिति वाच्यं । सजातीयप्रयोगजन्यप्रयोगत्वस्य भ्रमाद्यजन्यत्वस्य वा अनादित्वस्यापभ्रंशेऽपि सत्त्वात् । तत्तद्देशीयापभ्रंशेऽपि शोतयितृणामस्मरणाच्च । न चापदंशानां देशभेदेन एकचार्थे वहुत्वात् संस्कृतस्यैकत्वासाघवेन तवैव शक्तिः, प्रमाणवतो गौरवस्थापौष्टत्वात् । अन्यथा नानार्थी- च्छेदः प्रतीत्यन्यथानुपपत्तिस्तुल्यैव । ननूभयोः शक्तत्वे साध्वसाधुविभागाभावात् तावहारविरोधः साधु-' बोद्धव्य . तोवराभिप्रायमम्भवात् ईश्वरेच्छायाः मर्चवनविषयत्व- नियमात् । किञ्च गावीपदे लता न स्यात् अपवंशस्य वोधक- नया खज्ञाप्यसम्बन्धमत्वात् गौरायां नद्यामित्याधनुरोधेन शक्य- सम्वन्धस्यालक्षपात्वात् तथाच गावौपदं लक्ष्यसाध्वपि स्यात् वृत्तेरेव 'तहदेति, निर्वहिस्थलाभिप्रायेस लिङ्गोपहितलैनिकभानमतेन वेदं । मनु विषयावाधादव याथाय स्यादित्यरुचैराह, 'धन्यथेति तथा प्रत्यारोप प्रत्या 4. । 'प्रोतथितृणामिति, स्मरण इव देवदत्तादिशब्दवच्छतत्वेऽप्यविरोध इत्यपि बोध्यं । 'प्रमाणेति, शलिग्राहकमानस्याविशेषादिति भाव । ति. सहिरहनिबन्धन एव साध्वसाधुव्यवहार इति मचानः शहते, 'गन्विति । न चैवं नागार्थोच्छेदः, तत्र विनिगमकाभावादिति भाव । यत्र विनिगमक- ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े जातिशक्तिवादः । ६०१ भि पितव्यं नापभ्रंशितवै न म्लेच्छितवै इत्यादिकवै- दिकविधि-निषेधानुपपत्तिश्चेति चेत्, तईि शक्तत्वा- विशेषेऽपि तदभियुक्तेन्द्रपाणिन्यादिप्रणीतव्याकरणोप- गृहीतानामेव संस्कृतानां साधुत्वमस्तु, न धपभ्रंश तैः साधुत्वं समय॑ते, तदिषया एव साधुभिर्भापितव्य- मित्यादिविधयः तेषामेव धम्मीपयोगित्वं स्वभावात् वौजस्येवाङ्गुरे, तस्मादपभ्रंशोऽप्यर्थप्रत्यायकत्वाच्छक्त- इति । उच्यते। एकत्र शत्याप्यन्यत्र लदारोपात्तदर्थ- प्रतीत्युपपत्तावेकचैव शक्किाघवात् अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । अन्यथा त्यन्तरोच्छेदः । तदाह भग; वान् जैमिनिः “अन्यायश्चानेकशब्दत्वमिति । सा च शक्तिः संस्कृत एव सर्वदेशे तस्यैकत्वात् नाप_शेषु तेषां प्रतिदेशमेकवार्धे भिन्नभिन्नरूपाणां तावच्छक्ति- कल्पने गौरवात पर्याय बहुतरत्वञ्चोभयत्रापि । न च देशभेदेऽपि प्राकृतस्यैकरूपत्वात् तत्रैव शक्तिः, संस्कृत- पदमाधुत्वरूपत्वादिति। अत्र धूमः। अस्मात् पदादयमोंयोध्य व्य- इतीच्छयेश्वरेण स्वासव्येपोचरितलमेव गाभिः ईश्वरेच्छायाः स्व- विषयमकियोधादिमा नियन्त्रितत्वादपभ्रंमादौ न दोपः। म वैचादिपदाव्याप्तिः, "दादोऽकि पितेत्यादिनो नामलेन तेषामपी- - , मस्तोत्याए, 'सा चेति । न धोभपनारोपः, तस्य प्रमापूर्वकालात्, एत. 81 ·नाचिननामको प्रभवतत्समदेशिभेदेन तस्याप्यनेकत्वात् । एवमेकत्र शयारोपादर्थप्रत्ययोपपत्तौ नापर्ध शक्तिः। ननु मेच्छादीनां संस्कृतमजानतां कथं सच्छतारोपः। उच्यते। केनचिद्गौरिति शब्द प्रयोक्तव्ये प्रमादाद्- गावौशब्द प्रयुक्त व्युत्पन्नस्तेन गोशब्दमुन्नीय ततो गां प्रतीत्य व्यवहृतवान्, यथाः, "अम्बाम्बेति यदा बाल शिक्ष्यमाणः प्रभापते। अव्यक्तं तदिदा तेन व्यक्त भवति निर्णयः" ॥ इति पाश्वस्थश्च व्युपित्सुर्गावी- शब्दादेव अयं गां प्रतीतवान् इत्यवगम्य गावौशब्द- मेव गोशक्तत्वेन प्रतीत्य अन्येषां व्युत्पादको बसूवेति स्वरोचरितवात् । न च नापभनेत्यादिश्रुतेरपभ्रंशस्यापि तदुचरि- तत्वं, तब तदिच्छयोचारणाभावादिह तु नामपदालोचनयेव तपा- देवाभिप्रेत्य पाते, 'नन्विति, 'गोभक्तत्वेनेति । ननु युत्पित्तोलस्य गो. शक्तत्वप्रमाविरहै कथं तत्त्वेन श्रमः कथं वा सोऽन्येषा पामराणा युत्पाद- करतेषामप्युशन्यायेन भक्तत्वममासम्भवादिति चेत्, मैवं, RTE कित्येक अलिशान भयोजक, धन्यथा मौमासकस्यातिरितिज्ञानादन्यस्येवर- भावशावादप्रत्यय इति व्यभिधाराप, किन्तु वदोशनकतावच्छेदक स्येन, तप कस्यघिच्छति', कस्यचित् सप्त इत्यन्यदेतत् । तथाध गावी- शम्दस्य गोजानजनकत्वज्ञानानन्तरं नदवच्छेदकल्पवानमिति भम. सम्म वत्येव तस्य गोप्रधाजनक्रमवादावेव प्रसिद्धत्वात् । यदा नहोजगकरवशाना- नगर साजरकवा शाम्यसम्बन्धाधोनेति प्रत्यक्षादौ दर्शमात् तत्सम्बन्ध- ·शब्दारयतरोयखाई जातिशतिवादः । ततः प्रभृत्यप, शक्तत्वभ्रमः। पवश्व प्रथमव्युत्पन्नस्या- पभ्रंशादेव स्मारितसाधुशब्दादर्थप्रत्ययस्तन्मूलकश्चान- नात्पर्य्यकोचारणसत्त्वात् स्तक्षणा च शक्यसम्बन्धो न तु जाप्यसम्बन्ध , ज्ञप्तिप्रयोजकसम्बन्धाश्रयमम्बन्ध पर्यवसनश्चेत माक्षात- तथा . त्वेन शक्तिज्ञान प्रयोजक प्रचते १ गोज्ञानजनकताप्रयोजकसम्बन्धवानय मित्यारोप सम्भवत्येव व्यस्यापि गव्येव प्रसिद्दे, तदिद वक्ष्यति तवापि ज्ञान जनकत्वज्ञानेनैव प्रत्यक्षादिवदवापि सम्बन्धत्वेन शक्तिकल्पनादिति । ननु तथापि कथमपभशात् तङ्गम ततोऽर्थप्रत्यये व्यस्मादयमथोयोध्य इति ईश्व रेष्छाया विषयावाधेन सत्वात् तत्सत्त्वे च विषयावाधेन शक्तिग्रहस्यापि प्रमावादिति चेत्, यत्र वदन्ति, तदिच्छया ईश्वरोच्चरितत्व शक्तिर्न चाप धणे तदिति तथम इति तचिन्त्य, तदुश्चरितत्व हि न तजन्यत्वमपभोऽपि गतत्वात् । नापि तत्कण्ठवाल्वाद्युदीरितत्व व्याधुनिकपदाण्यापनात् । न च "दादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादिति नामवेन नदुधारणमस्त्येवेति वाथ । नापयशितवै इत्यादिना व्यपभशत्वेन तदुच्चारणमादाय तपातिव्यम् हरयो हेऽलय इत्यपधशेऽलिशन्दे गतत्वाच । वयन्तु घूम , तादृशेश्वरेच्छा रूपपद पदार्थसम्बन्धत्व शक्तित्व, अतएव पद पदार्थयो सम्बन्धो तिरिति मागुप्त, सम्बन्धवेन शक्तिकल्पनादिति च वक्ष्यति, थपम तादृशेवरे. छाया सत्वापि तस्या सम्बन्धले मानाभाव' । उरोत्यैव ततोऽर्थप्रत्ययो पपते । तथाच सम्बन्धत्वामान शक्लिविरक्षात् तम' यथा घटवति भूतलामावखरूपयो सम्बन्धत्वाभावादेव घटामावमम । सादिमैत्रादिपदे चान्यथानुपपत्त्या सम्बन्धत्व कल्यते अन्यथा यशवनिरर्थकात् तस्मात् प्रातिपदिकाधिकारोया विमक्तिर्न स्यात् न म्याच यादौ तत्प्रयोग । एव लाक्षणिकपि वस्या सम्बन्धवाभावादेव शालिदिवसमायरोन्या दवाप्ययंप्रन्ययोपपतो तत्सम्बन्धलाअल्पनात् । न च जाषिकस्यामनुभाव , ·तत्वचिन्तामणी संस्कृतश्रोवायत्वात् । न च संजाशब्दानामसाधु- वापत्तिः, तत्रापि प्रकृति-प्रत्ययोहसम्भवात् । गाव्या- दिशब्देऽपि तत्सम्भवात् साधुत्वञ्च स्यादिति चेत्, न, यथार्थे तथा सम्भवः तत्र तथैव गवादौ न तथेति तवासाधुत्वमिति चेत्, न, जातिरूपत्वे सप्रतियोगि- कत्वानुपपत्तो सर्वस्य सर्वत्र साधत्वापत्तेः । ननु गो- शब्दः अश्वे प्रयुक्तः साधुरेव ज्ञापकस्तु न भवति तच्छक्त- त्वेनानानादिति चेत्, एवं गावीशब्दोऽपि कयाचिद- व्युत्पत्त्या कचिन साधुरिति साधुत्वजातियोगात् ग- यपि साधुः स्यान, प्रतिशब्दश्च भिन्नत विषयजाति- पापतिर्वाक्ये तथा प्रत्ययानुपपत्ति. देवदत्तीयवाद्यनुमापकजानि- महारापत्तिथेति दूषपचय स्फुटनयोपेक्ष्य दूषणन्तरमाइ, 'जानीनि, "एवं गावौति गंगपणापति अवितु प्रोणयितु गोलमस्येति गावौशब्दापि माधुता कचित् साधुवादेव च गव्यपि माधुत्व प्रतिपादकता वा- भाव । अर्थविशेष ध्ययधप्रस्थापि साधुत्वमेवेत्यग्रे स्फुटमिति यथाश्रुतेऽप्य- दोर इत्यन्ये । 'सशेति, तथ थाकरणसरकारामावादिति भाव । 'यनार्थ- ति गा यवतोत्यादिव्युत्पश्येत्यर्थः, 'गश्थपोति, तच्च व्यवहारविशद्वमिति भाव । 'प्रतिभन्दमिति गोपतिपादकप्रदेषु गोमाधुत्वं जातिरियादिक्रमे- न घोतरूपेणानुगम, तदप्रतिसन्धानेऽप्यनुगतव्यवहारादिति भाव । ममु मातिपदिक सप्रतियोगिका तदा तारखादिकं कथं जाति. न्य।

·एम्दायतुरोयखगड़े जातिशतवाद। ६०० स्वीकारेननुगमः। तारत्वादेस्तु जातित्वेऽप्युत्कर्षरूप- तया अधिनिरूप्यत्वं । नापि यज्ञप्रयोगाईत्वं साधुत्वं एकमवच्छेदकं विना प्रतिशब्दमईत्वस्य दुर्निरूप्यत्वात्। साधुत्वेनैव यज्ञ विधानात्। चाण्डालाधुच्चार्यमाण- स्यापि साधुत्वात् । यज्ञाग्रहणेऽपि साधुत्वव्यवहा- राच्च । नापि धर्मजनकशब्दत्वं अपभ्रंशेऽपि गतत्वात पतितोचार्यमाणस्यापि साधुत्वाच्च । नापि वेदस्थश- स्तौति गोपदवगावौगन्दः गव्यपि माधुः स्यादित्यर्थः। ननु नातिर्यदि म प्रतियोगिनिरूपणनिरूप्या तदा तारत्वजातिरपौतरनिरूपणनि- रूप्या म स्थादित्यत पाह, 'तारत्वादेरिति, कुचापि नानिमतर- निरूपणनिरूप्या किन्तु तदुत्कर्षवत्त्वं तथेत्यर्थः, 'माधुत्वेनैवेति "माधुभिर्भाषितव्यमित्यादिश्रुनित एवेत्यर्थः, 'चाण्डाले नि, एतच्च फलोपधानपरे, स्वरूपयोग्यताया अईत्वस्येत्यनेनैव निरस्तत्वादित्यर्थः, 'अपभ्रंग इति, परोपकारार्थकस्य व्यापारमात्रस्य तथात्वादिति भावः। 'पतितेति, घटमानयेत्यादेरिति मेषः । इदमपि दयं फत्तोप- रित्यत पार, 'तारत्वादेरिति, एतचाभ्युपेत्योक्तं । वस्तुतस्तदपि नावधि- निरूप्यं किन्तु सनातीयसाक्षात्कारपतिबन्धकतावच्छेदकजातिवं तस्योत्व तदेव तमिप्यमिति गोध्यं । 'साधुत्वेनैवेति, "साधुभिभाषितष्यमित्यादि. नेति मेध, तथाधामाश्रय इति भाव । 'पपयश इति, पात्रासावर्ष- मुपारित इति शेषः। यथातिमाछ, 'पतितेति, न च ननका परुप. धोग्यत्वं तत्रापोति वायं । तदवोदकाग्रतादिति भाव । 'वेदसति पेदस्य.

·३८ सावचिन्तामणी है ब्दत्वं अपभ्रंशेऽलिशब्दपि गतत्वात, संज्ञाशब्दे नद- भावात् । भायायां सदवसभुव इत्यादेः साधुत्वानुशा- सनविरोधात् सर्वेषां साधुत्वेन सप्रतियोगिकत्वानुप- पत्नेश्च । न हि कचिदिपये नवेदस्थं कचिन्नेति युज्यते, विरोधात् । नापि व्याकरणव्युत्पाद्यशब्दत्वं संज्ञाशब्दे तदभावात् साधुत्वेन सिद्ध व्याकरणप्रतः साधुत्वान्वा- यापकस्य व्याकरणशब्दवाच्यत्वात् । उच्यते। यः शब्दो यचेश्वरेण सङ्केतितः स तच शक्तः साधुरित्युच्यते, धानपने स्तरूपयोग्यतापक्षे तदवच्छेदकरूपाजानादमभवः मम्मवे वा नदेव लक्षणमुपजीव्यवादिन्यपि द्रव्य । मन्वननुवादग्या वेदस्यत्वं विवक्तिगतो दोषान्तरमाह 'सजेति । ननु नामत्वेन तदपि वेद- स्थमतो दोषान्तरमाह, 'भाषायामिति । ननु मजाशब्दे निर्वि- भकिक माधुन्द मेव भविभकिके तु व्याकरफ्युत्पाद्यवमेव तथेति कुतोऽव्याप्निरत उत्पत्तावन्योन्याश्रयरूप दोषान्तरमाइ, 'माधुत्वेनेति, शब्दशातीयत्वमित्यर्थ, 'भाषायामिति, मायामात्रप्रयुक्तसाधु शब्दाव्याधि- रिति भाव। 'सजेति, प्रत्यायूएक्स्पने मानाभावादिति माव' । 'य. इति, सप्रतियोगित्वायं यत्र तत्रेयुक्त, ईश्वरपदचाच वादिसतितायवंश- वारणार्थ, "एकादपणे हाद वाशि पिता नाम कुर्यादित्यादिना सामा- न्यस ईश्वरमाताम चैधादिशब्दाव्याप्तिरित्यग्रे स्फुटं । यत्र च नामहया- दिक छतं तत्र प्राथमिक एव सत्सङ्केत , "शाम कुर्यादित्येकवचन- खरसात् । न हि धबिरुमयावदस्माधि एकलमविवक्षितमि वा, इविविधायकनाक्यानुसारेण तत्र दिवस्याविवक्षणात्, विनिगमका ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे जातिलिवादः । (०८ परेषां शब्दार्थयोः स्वाभाविकसम्बन्धवत् अस्माकमी- श्वरसङ्केतस्य नियामकत्वात् यथा या काचिदोषधी नकुलदंष्ट्रास्पृष्टा सा विषं हन्ति तथा प्रतिपादकत्वावि- शेषेऽपि ईश्वरसङ्केतिता एव शब्दा धौपयोगिनः खभावात् तद्दिषया एव "साधुभिर्भाषितव्यमित्यादि- विधयः। ईश्वरसङ्केतज्ञानञ्च व्यवहारात् उपमानात् प्रसिद्धार्थपदसामानाधिकरण्यात प्राप्तोपदेशात् यव- वराहेन्द्रादिशब्देषु वाक्यशेषात् कोपात् तदभियुक्तेन्द्र- पाणिन्यादिप्रणीतशब्दानुशासनास तेषां साध्वसाध- विभाग एवाधिकारात्। तदुक्तं “तच तत्त्वमभियोगात् स्यादिति । “अभियुक्ताश्च ये यच यन्त्रिबद्धप्रयोजनाः। ते तब गुण-दोपाणां जाने चाधिकृता मता:" ॥ इति। न च साधुत्वे सिद्धे शब्दानुशासनं तस्मिंश्च सति 'प्राप्तोपदेशादित्यन्तेनैव, चिप्रमाणीकथनादवशिष्टं त्रयमेतत्प्रपञ्च- स्तबापि चव-वराक्षादौ वाक्यशेषस्य व्यवहारयोः मत्प्रतिपक्षितयो- रेकतरमिननुकूलतोपस्यापकतया व्यवहारादेव शनिग्रहः स- चानुमानात्मा कोष-व्याकरणे तु शब्दविधया प्रसिद्धार्थपदसामा- भावात् सर्वश्रेषेश्वरसङ्केत इत्ययाइः । “ईश्वरेति, तदुक्तं, “मक्तियाएं ध्याकरणोपमान-कोषाप्तवाक्य-यवहारतश्च । वाकास्य शेषादिश्तेर्वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य रहाः" इति कोपादेरातोपदेशत्वेऽपि गो-पन्या- 82 ·तत्वचिन्तामणो तद्वीरित्यन्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वशब्दान्वाख्यानेन साधु- त्वमवगम्य उत्तरोत्तरानुशासनप्ररत्तेः। सर्गादी भग- चात एव ताणीतव्याकरणाद्दा साधुत्वनिश्चयेन उत्त- रव्याकरणपत्तिः। विश्राम-विश्रमशब्दयोश्च साधुत्वे पाणिनि-चन्द्रगोमिव्याकरणविरोधे “वौ श्रमे विकल्प- द्रष्यत इति महाभाष्यकारवचनादुभयमपि साधु । ननु मैत्रादिशब्दानामौश्वरसङ्घताभावादसाधुत्वे यजा- दौ न प्रयोगः स्यादिति चेत्, न, “हादशाहनि पिता नाम कुर्यादित्यनेन सामान्यतस्तेषामपौश्वरसक्षेत- विषयत्वात् । ननु वासुदेवशब्दस्य घसुदेवापत्ये व्याकरणेन व्युत्पादनात् तत्रैव साधुत्वं न त्वाधुनिकस- तविपये। श्रथ सब प्रकृति-प्रत्ययविभागपरिकल्पः ना कर्तव्या, तर्हि गाव्यादिशब्देऽपि तथात्वं सम्भव- तौति तस्यापि साधुत्व स्यादिति चेत्, न, “हाद - नाधिकरण्यविधया वा प्राप्नोपदेशोऽनुमानं वेति, प्रत्यचन्त न नत्र सम्भवत्येति ध्येयं । 'मक्षति-प्रत्ययेति, वासुदेवादिपदं मानिः, 'प्रत्ययः' विभायादिः, यथाश्रूयगाणम्तव स्तुप्तः कल्यत इत्यर्थः, 'तहाँति, 'गावौतिपदं प्रतिस्ततो विभक्तिरिति तचापि मुभव- तौत्यर्थः, 'दादन दति, तथाचार्थवत्त्वेन(क्षेत्रादिशब्दस्यास्तीति (१) तयाचाचपरत्वेनेति ख.।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे जातिशक्तिवादः । ऽहनि पिता नाम कुर्यादिति सामान्यतः तस्येश्वर- सतितत्वेन तस्य साधुत्वनिश्चयात् व्याकरणस्य तद्दि- शेषविपयत्वमस्तु न तु गावीशब्दे तथा । अथ शास्त्र- कारसतितशब्दादश्वादिपु सङ्केतितगवादिशब्दादा कथमर्थप्रत्ययः शक्ति-तदारोप-वृत्त्यन्तराणामभावा- दिति चेन, न, येन शब्देन उपस्थितेऽर्थे गवादिशब्द- सङ्केतग्रहः तस्मादेव गवादिपदेन स्मारितादर्थप्रत्य- यात् चेष्टास्मारितपदादिवेति सम्प्रदायः। अच वदन्ति, नेश्वरसङ्केतितत्वं साधुत्वं तस्य निष्पति- योगिकत्वेन सर्वत्र सर्वस्य साधुत्वापत्तेः। नापि यः शब्दः यचेश्वरेण सङ्केतितः स तब साधुः गौण-लाक्ष- प्रकृतित्वमतो विभशिकत्पना युका न तु गावौशब्दे नम्यानर्थकत्वेन प्रतिपादकलाभावादित्यर्थः । 'कोति, शतिरीश्वराभिप्रायः, परा- भिप्रायमिययादेव म नदारोपः, शत्यभावादेव महत्त्यन्तरमि- व्यर्थ., 'येनेति, यच पराभिप्रायनिश्चयः नमूलकायिमशब्दमयोगे तु यात् पृथगुपन्यासः । 'व्याकरणस्येति, वासुदेवशाब्दम्य सार्थकतया प्राति. पदिकाधिकारीयविमझिविधामादिति भावः । 'शास्त्रकारोति मदी-पद्यादि- प्राम्दादित्यर्थः, 'तदारोपेति, विशेषदर्शनादिति भावः। मनु पदमाधुत्वमिदं तपाय बाधत इत्यादाक्याप्तावपि म दोषः । न च माधोत्यादावतियामिः, प्रहयादेः प्रत्येकं साधत्वात् । समुदाये शनयमावादिति यदि ब्रूयात् तदाप, "बरेति, प्रन्यादेः प्रत्येक साधुत्वे यज्ञादी प्रयोगापत्तिरित्यपि बोध्य । - ·सावचिन्तामणी णिकयोरसाधुत्वापत्तेः। केवलयोः प्रकृति-प्रत्यययोः बाधति-ग्रामगाम इत्यादेश साधुत्वापत्तेः बाधतीत्यादौ समुदायस्यासङ्केतितत्वादसाधुत्वे बाधत इत्यस्यापि साधुता न स्यात् प्रकृति-प्रत्यययोः प्रत्येक सझेतितत्वात अन्वयस्य प्रत्येकशक्तिलभ्यत्वात् प्रत्युत प्रकृति-प्रत्यय- समुदायो न साधुः स्यात् समुदायस्यास तितत्वात् ईश्वरसोतमज्ञात्वापि व्याकरणव्युत्पाद्यत्वमवधार्य सा- धुत्वव्यवहाराच । शक्तत्वं साघुत्वमित्यपि न, ईश्वरसङ्के- तोतदोपग्रासात्। अघोच्यते। व्याकरणव्युत्याद्यत्वं नदारोपः, एवं कचित्यन्तरमपौति भावः । नवौयरसङ्केतवला- दीपस्यापकवं माधुत्वं तच्च माक्षात् परम्परया वेति क गौणा- घव्याधिरित्यखरमात् दोषान्तरमाइ, "केवलेति । ननु पदमाधुन्वं मतितत्वं बाधतीत्यादि वाक्यं नत्माधुत्वं अन्यदेवेत्यपरितोषादाइ, 'ईश्वरेति, 'मकत्वं' म तितत्वमित्यर्थः, 'व्याकरणेति, अस्थायमाप्रथः ईश्वरमद्धेतितत्वं वृत्तिमचं वा पदमाधुत्वमिति न युक्तं केवलस्य मा- मौमासकमतमाह, शाक्तत्वमिति । न च सापधशम्य नामवेन शव- सम्भवात् "साधुभि धित व्यमित्यादौ व्यावयाप्रसिद्धिरिति वाच्यं । यस्य यत्र शक्ति तत्र तत् साध्विति तात्पर्य्यात् । 'ईश्वरति गौणाद्ययारियर्थ । म च कृत्तिमत्त्व तत्त्व, साधुत्वसामान्यस्यैव लक्ष्यत्वेन बयारिति । एतरख वाक्यसाधारणमेव सिद्धान्तलक्षणमाड, 'व्याकरणेति, घट कम्मत्वमि- त्यादौ च साधुत्वमिटमेव चाकाहादिगर्भश्च पूर्वाशलक्षणं मतान्तरेण ·भन्दायतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः। साधुत्वं यः शब्दो यस्मिन्नर्थे व्याकरणव्युत्पादितः स तत्र साधुः । अतरव गावौशब्दोव्याकरणोक्तव्युत्पत्त्या यमर्थ प्रतिपादयति स तच साधुरसाधुरन्यच नाम्नामप्युणा- दयो बहुलमित्यादिना व्युत्पादनात्। केवलप्रति- प्रत्यययोधिति-ग्रामगाम इत्यादेश्च न व्युत्पाद्यत्वं तत्प्रयोगस्यानभिधानात् निषेधाच्च । गौण-लाक्षणिक- योश्च यथा प्रतिपादकत्वं तव्युत्पादनपि तत्र तथेति तयोरपि साधुत्वं तस्माच्छक्तत्वमौश्वरसङ्केतितत्वं वा धुवापत्तेः । म चेटापत्तिः, केवलस्थापि यज्ञे प्रयोगापत्तेः तदर्थमेव साधुवविचारणादन्यथा प्रतिपादकालाविशेषे तदिधारस्य काकदन्तवि- चारत्वापत्तः, प्रयोगश्च वाक्यम्यैवेति तत्साधुत्वमेवेह विचार्य तनेश्वर- मोनितलमममवादतो व्याकरणव्युत्पाद्यवमेव साधुवं । किच वाक्य- माधुलार्थ नभ्यावश्यं बया निवांचत्वमतो न पदमाधुत्वाय लक्षणा- नतरं। यत्तु पदमाधुत्वे ईश्वरस निलमजावेत्यादि दूषणं । तत्र । नदजाने व्याकरणव्युत्पादनस्यात्रामात् मातिपदिकवाज्ञाने प्रत्य- पाजामादिनि । 'नानामपौत्यादि ममाधिनौकर्यादुकं, केवलस्या- मोध्यं । मैमादिपदास्याप्तिमाशाह, 'मामामयोति, एवर विमतिमन्य- स्यापि यज्ञादी प्रयोगमाशयाइ, 'केवलेति, एवञ्च यद्यपि वाकासाधुत्व- मात्रमेवात्र लयं इति पर्यवस्यति, तथापि सन्तादिमावस्य पदत्वापा गमादुमयसाधारण्य योध्यं । 'गोणेति, यद्यपि गझायामित्यादिपदं न तोरे प्याकरणेन व्युत्पादित तथाप्यवतः सपो विधानादर्यवत्वेन सामान्यतयामि ·६५४ सत्वचिन्तामणे अन्नात्वापि साधुत्वयवहारात जात्वाप्य व्यवहाराचे न तत्साधुत्वं किन्तु व्याकरणपरिगृहीतत्व-तदभावा- भ्यामेव प्रामाणिकानां साध्वसाधुव्यवहारात तावेव ते। न च साधुशब्दव्युत्पादकत्वमेव व्याकरणत्वं इत्या- माश्रयः, शब्दगुण-दोपविद्भिरभियुक्तः प्रकृति-प्रत्य- यादिकल्पनया शब्दान्वाख्यायकस्य व्याकरणत्वात् । न च साधुत्वे सिद्धे व्याकरण थुत्पाद्यत्वं तदव्युत्पाद्यत्वे साधुत्वं इत्यन्योन्याश्रयः, पूर्वपूर्वव्याकरणतः साधुत्व- मवगम्य उत्तरोत्तरव्याकरणेन व्युत्पादनमित्युक्तत्वात् । ननु तद्धौनकतावच्छेदिकायाः शक्तः तीजनकता- विप्रयकेश्वरसङ्केतस्य वा ज्ञानादर्थप्रत्यय इत्यावश्य- कत्वात् लाघवाच्च तद्वौजनकत्वज्ञानमेवार्थप्रतीतो हेतुरस्तु किं शक्तेरौश्वरसकेतस्य वा ज्ञानेन अन्यथा साधुलादिभक्त्यन्तस्य व्याकरणयुत्पाद्यवेनार्थवत्त्वात् प्रातिपदिकादि- भक्तिविधानादतो नामांशस्य व्याकरणाय्युत्पाद्यत्वेऽपि. धतेरभावा- दिति ध्येयं । सप्तावन्योन्याश्रयमाशय निषेधति, 'न चेति, 'शब्द- गुपोति । न च गुणवत्वं दोषवत्त्वञ्च माध्वमाधुवमिति तथैवान्योन्या- तात्पर्य कल्पितं, व्याकरणातियातेराइ, 'शब्देति । न च व्याकरणकदेशे- तिव्यामि, तस्यापि याकरणत्वात् । सिहावलोकितन्यायेन तटस्थ शकते, 'अग्पिति, शक्तरिति स्वाभाविकसम्बन्धरूपाया इत्यर्थ , 'धन्यथेति । नम्वे.

·शब्दास्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः । ६५५ मीमांसकस्य शक्तिज्ञानादर्थप्रत्ययोनैयायिकस्येश्वरस- तज्ञानादिति व्यभिचारेणैकस्यापि कारणता न स्यादिति, अतरव लौकिकानां शक्तीश्वरसझेताज्ञाने- ऽपि हव्यवहारादर्थज्ञाने शब्दस्य जनकत्वमवधार्य अग्रे शब्दादर्थप्रत्ययः । न चैवं लक्षणोच्छेदे गङ्गापदात् विलम्बितार्थधौर्न स्यादिति वाच्यं । लाक्षणिकस्याननु- भावकत्वात् , तथात्वेपि तीरजानजनकत्वेन ज्ञातस्य न तौरजापकत्वं किन्तु प्रवाहजानजनकत्वेन लाघ- वात्। श्रथ ज्ञानजनकता ज्ञाप्यसम्बन्धाधीना प्रत्य- क्षादौ तथा दर्शनादिति सम्बन्धत्वेन शक्ति-सङ्केतयो श्रयत्वमिति वाध्या धर्माजनकलाधर्मजमकवयोरेव गुण-दोषत्वादिनि भावः । उत्पत्तावन्योन्याश्रयमा निषेधति, 'न चेति, नौजन- कत्वं तद्वौजननस्वरुपयोग्यत्वमेव यदि स्वरूपयोग्यतावच्छेदकोधर्मः सच प्रातिखिकेन रूपेणोपम्यितो हेतुरित्यर्थः, तेन रूपेण पहे व्यभिचारान्तरमार, 'श्रतएवेति । 'न विति, हेतरित्यन्ते भेषः। वमिएसाधमताज्ञानमपि प्रवर्तकं न स्यादिति घेद, भान्तोऽसि, नहि मौमांसकस्य तत्सामग्रोवैकल्यमेव, किन्तु तववर्तकतायामनभ्युपगममात्र, पत्र महि-सदेतयोरन्योन्यस्य बाधात् समानासम्मवेन यमिधारादिति । एतदपि परिवादिना तभानहेतुलमभ्युपेत्य । सम्बन्धत्यादिमा तज्ञान- हेतुवपक्षे दोधाभावादिति । एतदभिप्रायेवाइ, 'चतरपेति, 'लाक्षवि. पस्येति याच म सहोमनसत्वं तस्येति न सामग्रोतोल्यमिति विशम्म.

·तत्वचिन्तामो रन्यतरसिद्धिरिति चेत्, न, तहौजनकत्वेन ज्ञातत्वस्यैव सम्बन्धत्वात् । न च तद्वौजनकत्वमेव न गृह्यते सम्ब- धज्ञानं विनेति वाच्यं । तवापि जानजनकत्वनाने- नैव प्रत्यक्षा दिवदचापि सम्बन्धत्वेन शक्तिकल्पनात, अन्यथा अन्योन्याश्रयः सम्बन्धनाने सति जानजन- कदजानं तस्मिन् सति सम्बन्धजानात् । यथार्थतहोज- नकत्वज्ञानं यत्र भवति तत्र तत्पूर्व सम्बन्धोऽस्त्येवेति चेन, अस्त्येव पूर्वपूर्वेषां तहौजनकत्वेन जातत्वस्य पूर्वमपि सत्त्वात् । एतावतापि शक्तिः सङ्केतो वा सम्ब- धोऽस्तु तथान्वेऽपि तद्दोधस्य नार्थप्रत्यायकत्वं गौर. वान, किन्तु सहिषयधीजनकत्वज्ञानस्यैव, एवञ्च तद्धी- जनकत्वेन जातं यत्पदं यदनुभवं जनयति तस्यैव तच शक्तत्वं न तु शक्तिरीश्वरसझेतोवेति । उच्यते । देव- 'देवदत्तेनि, नौजनकवं जननयोग्यता मा च तदवच्छेदकोधर्मः इत्यर्थः । मनु शातत्वेनानुभावकावानभ्युपगमे तदेवासिमित्यत यार, 'तधा- त्वेऽपौति शालिस्थानीयतद्धोगमकवधानात् पूर्बोपस्थितौ ज्ञाप्यसम्बन्धेन तोरधौरन्धयामिति युक्तो विलम्ब इत्यर्थ, 'पूर्व-पूर्वेषामिति । ननु शावत्वं ज्ञान सञ्चामाकमसम्भवात् मर्गादावोबरस्यैव वाध्यमितीच्छातौल्य- मिति चेत्, न, तदोजनकत्वज्ञानस्योपस्थितत्वेन तव सम्बन्धकल्पनात् । सदा एतदखरसादाए, 'एतावतापीति, 'एवञ्चेति, न चैवममधं या- पत्तिः, एत्वादिति भाव' । 'देवदत्तादिपदादिति । ननु गवादिषदे सोत- ·"शब्दायतुरोयखण्डे जातिशक्तिवाद । ६५० दत्तादिपदादर्थबुद्धौ सोतज्ञानस्य कारणतावधारणात् अन्यत्रापि तत्कल्पनात् । न ह्यस्माच्छन्दादयमों- नदवच्छिन्ना या अत्युभयथा तद्धर्मजानमपेक्षते तज्ज्ञानमपि न कल्पकस्य मानान्तरस्यामावाद्देवदत्तादिपदे सतिज्ञानस्य हेतुत्य यावनाव. ধার নানীৰৰমবােৰ সৰিয়হাঘীনি যমিনায় सवज्ञानं न हेतु किन्तु तहोजनकत्वज्ञानमेव । न च देवदत्तादिपदे तस्यापि व्यभिचार इति वाघम्। यस्मादयमों वोडष्य इति सजाने तत्पदे तौजमकावविशिएस्यावश्यं भानात् । न पैतदर्थज्ञानमेतच्छब्दगन्य- खेनेच्छाविषय इति झाने कथं वदानमिति वाच्यम् । टतीयार्थप्रकारव- भागवभिट्यमानस्यावश्यकत्वात् सातव्येण तु वैशिध्यं न भातमित्यन्यदेव- दिति चेत्, घर म, खावळ्येय तहीजनकलवैशिघ्यावगाहिज्ञानस्यैव परेण हेतुतया खोकार्यस्वादन्यथेद म तौजनकमिति विशेषदर्शनेऽपि प्यमादयमों बुद्ध एतदर्थज्ञानमेतच्छध्दजन्यत्वेन शानविषय इति ज्ञानेऽपि कथञ्चित्तशिष्यज्ञानात्ततलवुड्यापत्ति । यदि घन सत्र तहानं पार- तग्व्येण वा तदानं तदा प्रष्टतेऽपि तुल्यं तस्मादिदं तद्वोजनकमियाकारक ज्ञानं सहेतुरिति वाचं तप देवदत्तादिपदे व्यभिचार्य तदिदमाह, 'तद- ग्रस्य वा सम्भवादिति । २१ सतज्ञानस्यापि व्यभिचार, सडेतत्वेग सज्ञानहेतुत्वस्यानभ्युपगमे तेन रूपेण व्यभिचारेऽप्यदोगात् तदोशनकता- वोदकत्यादिना ॥ ज्ञानहेतुत्वम्य पूर्वमपि सम्भवेन तेन रूपेण व्यमि- धाराभावात् ध्यन्यथा लाघवावतारपूर्व भेदायहादेव प्रतितिति व्यभि- चारादिशिरज्ञान लहेतुर्न स्यात् । यदि च लाधवातहेतुत्वे निशिते पूर्व- मपि सत एव प्रशमिरभूदिति कल्पनान व्यभिचारावकाशस्तदा देवदत्तादि. पदे त तुत्वनिर्णये पूर्वमपि सौगनकतावच्छेदकवादिना सङ्केतज्ञानादेव सौरभवदिति तत्वल्पनान तथेति मुल्यं तदिदमाह, 'धन्वनापि तत्वल्पना. 83 ·(५८ तावचिन्तागयो बोडव्य इति यस्लव सङ्केतः दोध विना ततस्तेदर्थ- विशेषाकारेण प्रत्येकजानव्यभिचारस्योगाबादिति । घटपदं घटानु- भवजनकतावच्छेदकधर्मवदित्याकारक: नियः स एव धावच्छे- दकधर्मः पदार्थसम्बन्धरूपय, तथाच तथा भक्तिग्रहे तत्सम्बन्धिता- दिति । इदन्त चिन्त्यं देवदतादिपदे यथा तौजनकत्वादिशानं तपा तद्वौजनकतावच्छेदकत्वादिप्रकारकज्ञानमयोयनुभवसिद्धं, तज्ज्ञानेनैव तद- बच्छेदकतया तनिर्वाहकसम्बन्धत्वेन वा तत्कल्पनात् किन्तु विधीयप्रकारक- सतज्ञानादेव ततोऽर्थप्रत्यय', तदिदमाह, 'न घसाहन्दादयमों थोडय इति, 'यरूव सङ्केतस्तद्वोधं विना ततस्तदर्थप्रत्यय' इति, तथा 'तादृप्रसङ्केतज्ञानस्य व्यभिधारो दुर्वार एव गवादिदे व्यवहारकाले तम्- धानासम्भवात्, तदिदमुक्त 'लौकिकाना प्रतीश्वरसङ्केताज्ञानेऽपि वृद्धव्यव-- हारादर्थशाने शब्दस्य जनकत्वमवधा-ये शब्दादर्थप्रत्यय इति । किञ्चैवमपों- श्वरेच्छारूपसङ्केतज्ञानादेव शाब्दबोध इति सिद्धान्त उभयत्रैव । म च सङ्केत- 'भानवेन हेतुत्वं तयाधुनिकसङ्केतसाधारणमिति वाच्यं । गवादावाधुनिका- आदिपदसङ्केतस्थापि शक्जित्वापत् । न चेयापति कपमन्यथा शास्त्रकार सङ्केतितनदो-दृयादिधदानां प्रातिपदिकसंज्ञा स्यात् इति वाच्च । गवादी गाय्यादिपदस्याधुनिकसङ्केतसम्मवेन शक्ततया साधुत्वापत्तेः । तथाच साध्व- साधुयवहारोच्छेदः । यतएव 'शास्मारितपदादिव ततोऽर्थप्रत्यय इत्युक्तं । एवञ्च तत्र प्रातिपदिकसंज्ञा विरहेऽपि न क्षति', लक्षणया वा तथावं । नच सादिपदेऽपोश्वरच्छेव सङ्केतस्तषशानादेव घार्थ प्रत्यय इति वाच्यं । थाधु- বিনালি মনীসআৰুবান্ মাল বহুমাৰ বিনামি सदुदयाच । किञ्च तज्ञानात् ततोऽर्थप्रत्यये नियतपदविषया भगवदिच्छा न निर्बाधिका तत्पूर्व तस्याः साधारणत्वात् । न चाधुनिकसङ्केतज्ञानादये- यतो यधोनदिषया प्रागपि बदिच्छा वस्या धनायतविषयवादिति ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवादः। प्रत्ययः, सङ्केतज्ञानात पूर्व तवीजनकत्वस्य तद्ग्रहस्य वा असम्भवात् । सादियदे तथा अनादियदे त्वर्थ- प्रत्ययस्य अन्यथापि भावात् न तत्कल्पनेति चेत्, न, पदत्वस्यैव प्रयोजकत्वे सम्भवति तब विशेषणे गौरवात् सङ्केत एव मुख्या वृत्तिः तात्पर्यनिवाहकत्वात् अन्वय- वच्छेदकोत्तरघटत्वज्ञाने सम्बन्धिनोऽर्थस्य स्मरणं सम्बन्धितावच्छेदक- हस्तित्वावच्छिन्नवग्रहे हस्तिपकरणतिवदच्छेदकत्वेन ग्टहीतः सम्बन्ध शक्तिरूपपदार्थान्तरं वा भगवदिच्छा वा पर्यवस्यतीतिसन्देहे इच्छायास्तथात्वकल्पनात् सैव कल्प्यते तृप्तायाञ्च तस्यान्तत्तदिच्छाथा- अननुगमेन लाघवादनुगतत्वाच्च भगवदिच्छैव कल्प्यत इत्यर्थः । ननु । वाच्य । तर्हि तादृशतदिच्छायामाधुनिकसङ्केतज्ञानमुपजीव्यमिति तद्धेतुत्व- धौथात् तस्मात् सादियदे व्याधुनिकसङ्केतज्ञानमनादिपदे च तद्दोजनकाल. ज्ञान विशेषसामग्री सामान्यसामग्रौ च योग्यतादिज्ञानमित्येवास्तु । न च गौरवं, प्रामाणिकत्वात् । न च तद्वौजनकतावच्छेदकत्वादिना ईश्वरसङ्केत- जानमेव वत्र विशेषसामय्यविति वाच्यं । गौरवात् । न च सादिमदे सप्तत्वात् वथेति वाच्यं । तेन रूपेण तथा व्यकल्पनादिति। न च तदौ- जनकत्वं न फलोपधानं प्रथमं दुर्निरूपत्वात् किन्तु स्तरूपयोग्यता तदवच्छे- दकः सङ्केत एव सादिपदे समत्वादिति वायं । तथापि तज्ज्ञानहेतुत्वे भानामावात् गौरवाच । न घावच्छेदकाग्रहे तदेव दुर्घई, व्यवच्छेदकरहस्य हणारणि मणिवद्भावात् तविषयत्वेन तथाप्यहेतुत्वादिति । 'पूर्वमिदुप. लक्षणं सतज्ञानेऽपि तहिषयत्वासम्मवादित्यपि योध्यं । 'तात्पर्योति, सा.

·বাঘিন্নামী प्रतियोग्युपस्थापकत्वाच्च । लक्षणा च वृत्त्यन्तरं यत्र वाच्यार्थीग्वयानुपपत्त्या वाच्यसम्बन्धोपस्थापिते वा- क्यान्वियः, यथा गङ्गायावीप इत्यत्र गङ्गापदस्य तौरे। तदुच्यते, "वाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे सम्बन्धानुप- पत्तितः। तत्सम्बन्धवशप्राप्तस्यान्वयात् लक्षणोच्यते"। मुख्येति विशेषणस्य यावाप्रसिद्धिरत पाह, 'शक्षण चेति, सर्वमतमाधारणं बक्षणास्वरूपमाछ, 'यति, 'वाच्यस्येति, 'वाक्याचं सम्बन्धानुपपत्ति.' विधेयार्थ वयानुपपत्तिः। एतेन "विधौ म पर: ब्दार्थ रति सूचित। न च गौण्याचतिव्याप्ति, तस्था अपि स्तक्षणाप्रभेदल्यात् मादृश्यात्मक प्रकासम्बन्धस्वरूपवान गो-मशीपईन्या- यात् गौ-लावणिकव्यवहारोबलौवव्यावतस्त्रीगौवच गौणी- व्याहत्तविशेषस्थाने निर्वचन न तु लक्षणे, लक्षपस्य तस्य कस्यैवा- नुमतव्यत्वात् । यदा गौणुपारादीनां भेदेऽपि विभाजकोपाधिरणं क्षादिति रोष । मनु मुख्येति व्यर्थमष्यावतकालादित्यत थारु, 'लक्षणा ति, एवञ्चाये तबादत्त लक्षणं मतान्तरेण बोध्यं एवं लक्षित. लक्षणामि लक्षणेव लक्ष्यभमरमदटितपरम्परासम्बन्धेन दिरेयपदस्य मधुपार्थोपस्थापकत्वात् शक्यसम्बन्धमावस्यैव लक्षणात्वात् । न च शक्ष्यपदा. देव तदुपस्थितिा, दिरेफपदसमभिष्याहतविमाययस्य तनावयमसात् । "वाति, वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपनि विधयाऽन्धमानुपपत्तिरिधाइः । सचिन्त्य, लिडादिलक्षणायां सदभावात् ! म घम विधौ पर भन्दाधं', विहिवन लक्षणााधकामादेन तववादस्थामामायिकत्वात् समान ·शब्दायतुरीयखण्डे जातिशक्षिवादः । इति। अथ तौरे शक्तिरेव शक्तिग्राहकव्यवहारस्य मुख्य लक्ष्यसाधारणत्वात् पदानां सम्भूय वाच्यार्थान्व- यबोधकत्वव्युत्पत्तेः पदजन्योपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वात् । अन्यथा न तत्र शाब्दत्वं तात्पर्य वा तयोः शक्तिनिय- तत्वात् । किञ्च तीरे यदि तात्पर्य्यमवष्टतं तदा तन्नि- र्बाहकत्वेन शक्तिरेव कल्प्या कृप्तत्वादक्षादिपदवन्ना- नार्थतैव युक्ता न त्वकृप्तत्यन्तरं कल्य्यत इति । उच्यते । गङ्गापदस्य लक्षणीयनौरादिसहसेषु प्रत्येक शक्तिकल्पनं तद्ग्रहार्थ लक्षणीयेषु प्रत्येकं दृट्वव्यव- हारान्तरापेक्षा स्यात् तथा च गौरवमननुभवश्च, भाधारणनिरुत इति वे एव वृत्तौ विवचिते श्रये तु व्यावर्तक लक्षणमुक्त, लचितलक्षणा तु स्फुटैव लक्षणलक्ष्यपदं सम्बन्धमन्तर्भाव्य दिरेफपदेनार्थोपस्थापनात् । नच स्तक्ष्यपदादेवार्थोपस्थितिः, दिरेफ- पदसमव्याघनविभकेस्तदुपस्यापितधमरपदानुगतस्त्रार्थबोधकवे व्युत्- पत्तिविरोधादिति भावः। 'सम्भूयेति, वादणिकले वननुभावकतया नङ्ग इति भावः । हेवन्तरमाह, 'पदेति शाब्दबोधानुकूलपद- जन्यौपस्थितेरित्यर्थः, अत्र चकारः पूरणीयः, 'लक्षणीयतौरादौति। वाक्यार्थपदं तात्पर्य विषयपरं बोध्यं । तटस्थः शमते, 'यथेति, हेवन्तर- भाह, ‘पदानामिति, लाक्षणिकावे अननुभावकतया तइति भावः। देवन्तरमाह, 'पदेति, शाब्दबोधानुकूलपदजन्यौपस्थितरित्यर्थः, तभ ·सत्त्वचिन्तामणी लक्षणा तु शक्यसम्बन्धस्वरूपैका लक्षणीयविषयक- व्यवहारान्तरानपेक्षा चेति लाघवात् सैव युक्ता । न च गौरवमपि नाय्यं प्रामाणिकत्वात् लक्ष्यत्वाभिमता- न च लक्ष्यमहसस्य प्रथमलक्षणाकल्पनकालेऽनुपस्थितिः, तदानों शक्तिकल्पनेऽपि पदोकगौरवप्रतिमन्धिस्तदा तत्कापन मिायये स्फुट- मेवेति भावः । 'सेवेति, वस्तुत' शक्यसम्बन्धस्तस्य सम्बन्धिस्मारकत्वञ्च धकार पूरणीय इत्याइ। 'लक्षया विवि, ननु शक्तिरपौवरेष्कारूप- तथा मा एका च । न च तोरादिसम्बन्धिभेदात् नदेद', लक्षणयामपि सुल्यत्वात् पूरप्रतियोमिकतौरादिसंयोगस्य सरूपतोऽपि नानात्वाध । शक्यसम्बन्धत्वेगानुगमे शक्तिनायुगमस्य तुल्यत्वात् । एतेन शक्यसम्बन्ध- स्वस्य सम्बन्धिस्मारकत्वच न कल्प्यं सातत्वात् तज्जन्यरसने शाब्दबोधा. नुकूलत्वं धर्ममा कप्प्यते न तु तिरूपमिकल्पनमिति निरस्त, ईश्वरेछापा यपि समत्वात् । न घामादयमयों बोध्य धाकारा शति- स्तादृशो घातयेति वाच्यं । गङ्गापदाद तीराग्वययोधे सर्व विषयलया सस्थास्तादृप्रत्यधीयात् । न च लाक्षणिकस्याननुभावकवया न तयात्वमिति वार्थ । धन्योन्यानयात् यमनुभावकत्वे सयभाव तस्मिन् सत्यननुभावक- वमिति । अत्र घूम', थप शक्तियमानुरोधेन वादृशेष्यामात्र न भति. किन्तु समन्प्रत्यगर्भा प्रामुला तथाप तस्यां तत्तदनन्ततीरादिनानासम्बन्धप- कल्पनं सान्यरसते मान्ददोधानुकूलत्वकल्पनति गौरवं प्रष्टते च सम- सम्बन्धस्य सदमुकूलत्वमाधकल्पनमिति । किच्च वध्यमारोत्या अध्याइत. वदितरपदेलादृशानुभवोपपत्तौ तस्यां सादृप्राकारत्वमसप्तमेव कस्यमित्यपि गौरवं । पदि ध नान्यथा सदुपपत्तिस्तदा प्रामायिकतया गौरव मग्भूिय মদি নাইব। অন্য নাম বিৗনি, ‘ন নি, মামাত্রিক ·शब्दायतुरीयखण्डे जातिपक्तिवाद । न्वयबोधस्य शक्तिं तदग्रहं वा विनानुपपत्तेः लक्षणायाः कापि कारणत्वाग्रहादिति वाच्यं । शक्तिं विनापि तौरान्वयबोधोपपत्तेः । तथाहि व्युत्पन्नोनिरूपिताप्त- भावस्य गङ्गायां घोयः प्रतिवसतीति वाक्यं श्रुत्वा विमृशति इदं प्रमाणं श्राप्तोतत्वात् सम्भवति चेदं तथा, यथा वस्त्रेण पिधेहौत्यच कर्मत्वापन्ने बारे अध्याहृते योग्ये इतरयदैः स्वार्थान्वयो बोध्यते तथा शक्त्या गङ्गापदस्मारितमुख्यार्थरमारिते तौरे योग्या- न कल्यं कृतवात् तजन्यस्मतेः शाब्दबोधानुकूलत्वं धर्ममा कल्यते न तु निर्धर्मिण्यपीति लाघवं। किञ्च गङ्गापदजन्यतौर- स्मतेः शाब्दबोधानुकूलत्वमुभयपक्षमाधारण्यात् तृप्तमेव तस्थास्तु स्वरूपतः कारणतश्च तृप्तशक्यसम्बन्धजन्यत्वं कल्प्यते न वक्तृप्तशक्ति- जन्यत्वं गौरवादये मम मतेप्येष एव निगर्व. । शब्दश्राविणोऽर्थानु- भवादापत्त्या हि कारणता कल्पणौया तृप्तायाश्च तस्यामवच्छेदक- मेवाह, 'लक्ष्यत्वेति, 'इद प्रमाणमिति, वच्च सम्भूय विशिकार्यानुभावक- मित्यपि बोध्यं । 'अध्याहृत इति, एतच्चाध्याहारमतमाश्रियोक्तं । वस्तुतः शब्दाध्याहारेऽपि तदुपमादकशब्दवेनाक्षयात्, तत्त्वज्ञ शक्त-लाक्षणिक- साधारणमिति, शक्तत्वेनानिश्चयात् तस्थाननुभावकतया इतरपदैरेवा- न्वयानुभव इति भाव । 'वथेति, शक्तिप्रयोज्यपदार्थोपस्थितित्वेनैव प्रयो- अकत्वं न तु शक्तिजन्यत्वेन । अनन्यथासियंशप्रवेशे गौरवादिति भावः । अस्मारकत्वपक्षे चाधान्वयप्रतियोग्यस्मारकतया निर्व्यापारत्वेन लाक्ष- ·तत्त्वचिन्तामयो काशिते इतरपदैः स्वार्थान्वयबोधोऽत्रापि सम्भवति इति ततोमुख्यार्थस्मारित तौरे घोपादिपदैः स्वार्था- न्वयबुद्धिरस्य उत्पद्यते । एवञ्च तौरान्वितवाक्यार्थबुधिः तौरप्रतिबदरव्यवहारादिदर्शनं विनैव जायते पदा- नां स्मृतयोग्यान्वितस्वार्थप्रतिपादनस्य मागेव व्युत्पन्न- त्वात् । एवञ्च तौरस्मृत्यनुभवयोः शक्यसम्बन्धज्ञाना- तथा पदार्थान्तरमोधराभिमन्धिी प्रतिपदार्थः कपणेयः मेवर नद्वावभाविलमात्रेण न शक्तिकल्पना तावन्माषेण पौापौर्यनियम- मापमिद्धेः स च कारण-तस्कारणमाधारण इत्यन्यथापिद्धिमा- नवकाचे अनन्यथासिद्धतया प्रथमकस्यो थवतिष्ठते, महते बध्या- शतवत्स्मतस्य पदान्तवानुभवसम्भावनया अन्यथामिद्धतया स्मार- कतामात्रेण हेतु-हेतुसया भक्तिकल्पनानन्तर्यनियमेन प्रक्षते- ऽन्यथापिद्धियधोव्यादित्यखण्डतात्पर्य्यार्थः एवमयेऽप्ययमेव भावः । 'मोति, भक्यान्वयानुपपत्तिज्ञानय लक्ष्यानुभषे कारणबादिति पिकपदं भानुमवकरणमिति सूचितं । 'तत इति पूर्वोक्तविमशानन्तर. मित्यर्थः । भनु विमर्शम्य कथमपेक्षा सम्बन्धिदर्शनगन्याया' स्मतेस्तदन- पेचवात् सतपदार्यान्वयानुमवस्यापि योग्यतादिज्ञानसहकारेणोपपत्तो বলব। ও দাগহনৗযানুঙ্কুলবনায় বাঘ, सबोधस्यान्वयबोधानत्वात् । न च योग्यतादिप्रतिसन्धान एव तदपेक्षा, तम्य मागेव जातपात्, तदिदमार, 'योग्याकाहित इति । नच तात्पयंत्राने तदुपयोगः, तदननावाभ्युपगमस्याये स्फुटखाद, तपाघ स्मवादिप्रतिसन्धा. मात्मकविमस्य कथमुपयोग इति चित्त्यं । 'तौरपतिबदेति, प्रतिपचे ·शब्दाख्यतुरौयखयडे आतिशक्तिवाद । उ देवोपपत्तेः न शक्तिः स्वार्थसम्बन्ध एव च लक्षणों पश्चात्तु परम्परया गङ्गासम्बन्धितौरप्रतिपत्तये अने- नाप्तेन गङ्गापदं प्रयुक्त मिति तात्पर्य धौर्जायते । गङ्गास्मारिततौरान्वयबोधश्च न तात्पर्य ज्ञानमपेक्षते न्यायत एव तौरस्य प्रथम वाक्यार्थान्वयबोधोत्पत्तेः । अथवा निश्चिते स्वार्थसम्बन्धिनोऽन्वये तविशेषज्ञानार्थ तदपेक्षास्तु, न च तदर्थमपि, योग्यतादेव तहिशेष- लाभात् । अन्यथानुपस्थिते विशेषे तात्पर्यस्यावगन्तु- मशक्यत्वात् । शक्तिस्मारितशक्यसम्बन्धो वा तज्जन्या शक्यसम्बन्धस्मृतिर्वा लक्षणा उभयथापि लक्षकपदस्य लक्ष्ये तात्पर्यज्ञानं लक्षणायामनुपयुक्तमेव । उक्तन्या- येन शब्दात् परम्परया अशक्यस्मृतेस्तात्पर्यग्रहात् भावः । 'पश्चात्त्वित्यादि, तात्पर्यायहं विना लक्षणकल्पणमन्वया- नुभवश्व न भवतीति न न्यायतोयोग्यतावशतय भवेत् क्वचित्तात्प- >तोविनिगमनापि तनियामकं कल्पयति तत्रापि वा तद्ग्राहक- तग्रहार्थं तदपेक्षाया गौरवमिति भाव । 'खार्थसम्बन्ध एवेति, व्यञ्जनादि- कमपि लक्षवेति भाव । 'न्यायत एवेति तात्यर्ययाकरकरणादित एवे. त्यर्थ, 'यथ वेति शक्यसम्बन्धिनो योग्यस्यान्वय इति सामान्यतो निश्चये विशेषतौरादिज्ञानार्थ तदपेक्षेत्यर्थ ! 'अस्त्वित्यरुचौ तामेवोभावयति, 'न चेति, प्रकरणादित एव तल्लामादिति भाव । 'घन्यथेति, तथाचा . 8* ·सवचिन्तामणौ पूर्वमेव स्कृप्तकारणादुपपत्तेः। शत्योपस्थापितार्थे शब्दतात्पर्यात् लक्षणेति तात्पर्याहि वृत्तिरिति च लक्षणास्थले लक्ष्ये वस्तुतस्तात्पर्य्यमस्तीत्येवम्परं । नन्वेवं तात्पर्यानपेक्षणे यत्र तौरं नौपञ्चान्वययोग्य तब कदाचित्तौरान्ययोऽपि योध्येतेति चेत्, न, श- क्युपस्थापितेन योग्याकाद्भितेनैवान्विताभिधानमिति व्युत्पत्ते. शब्दत्वन्तु तौरस्याथ्याहृतस्येव इतरपदस्ती- रान्वितस्वार्थान्वयाभिधानात् । तदेव वृद्धव्यवहारादि- दर्शनं विनय तौरादी लक्षणेति स्थितं । अथ वा गङ्गायां घोपः प्रतिवसति तमानयेति वाक्यश्रवणा- नन्तरं प्रयोज्यस्य तौरोपितघोपानथने प्रवृत्तिमुपलभ्य कि तौरेऽपि गङ्गापदस्य प्राक्तिरुत स्वार्थेन सम्बन्धात् प्रकारणदिनैव तत्सम्भवादिति भाव । ननु स्वार्थानुभवे पदानां हेतुवामाक्षणिकम्बाशकत्वे नदनुभावकशब्दाभावात् कथ शाब्दख- मित्यत आह, 'शाब्दवमिति, इतरान्वितस्वार्थानुभावकत्वस्य पदे कृप्तत्वात् तौरान्वितानुभवस्येनरपदादेव भावादिति भाव । 'अध्या- न्योन्याश्रय स्यादिति भाव । 'मलयेति, तदन्वयस्यौत्सर्गिकवादिति भावः । गन्वेवमुभयोरन्वययोग्यत्वे यच और एव तात्पर्यघान तत्र न तोरावयबोध ख्यात्, किच्च प्रकरणादौनाममनुगततया तैस्तदन्यथासियभावात् तात्पर्य पान हेतुरिति प्रागेव लिमौतमित्यरपेस्तहेतुश्वमभ्युपगम्या, 'यथ पैति, ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े जातिशतवादः। स्मारिततौरे तात्पर्य्यमाचं, तौरान्विताभिधानन्तु पदा- न्तरः, एवमप्ययोग्यार्थपरत्वाभावेन प्रामाण्यादाप्तोक्त- त्वोपपत्तेरिति विचिकित्सन् बालः तौरादौ न शक्तिः तथासत्येकार्थसम्बन्धिषु बहुधेकपदस्य बह्रो शक्तिरेवं पदान्तरेष्वपि तेषु तेषु च शक्तिग्रहार्थ दृव्यवहारा- पेक्षा च, तथाच गौरवमतः स्मार्थसम्बन्धिनि तौरादौ तात्पर्य्यमाचं लाघवादिति तब तब लक्षणामेव कल्य- यति ।, यस्य चैवं विमर्शः प्रथमं लाक्षणिकपदश्रव- गोन जायते तस्य तव शक्तिबुद्धावपि यदा लक्षणास्य- व्यात्त्यन्तरजानं पूर्वोतन्ययेन जायते तदा प्रथमा- वगतशक्तिज्ञानं मम भ्रम प्रति कल्पयति लाघवात् । . इतस्येवेति, यद्यर्थाध्याहारस्तदा स्फुटमेव यदि च पदाध्याहार- स्तदाप्यन्वयप्रतियोग्युपस्यापकत्वेनापासवञ्च गान लाक्षणिकमाधा- रणमेवेति मनत्वेनाज्ञानात् तस्याननुभावकत्वादुमयथापि यदान्तरा- देवानुभव इति भावः । 'यस्य चैवमित्याधुपलक्षणं, यदा प्रथम लक्ष्य एव भक्तिं शक्य एव लक्षणां कल्ययति तदा प्रथमकल्पनं भ्रम- इत्यपि कल्पयतौति द्रष्टव्यं । एवमुभयमकवेलादिपदेऽपि, यद्येकच लक्षणां कन्पयनि तदा तत्रापि विशेषदर्शने प्रथमकन्दनां त्यजतो- 'लक्षणामेवेति, लक्षणात एव प्रयोज्यस्य तौरधौर्न तु वत्र शक्तिरिति कल्पयतीत्यर्थः । 'भम इति, अपघंशवत् सम्बन्धत्वाशे भमो बोथ्या, 'एवञ्च ·सावचिन्तामो अन्यच तु यत् प्रथमावगतस्य सत्यत्वकल्पनं तदुपपा- दककल्पनञ्च तल्लाघवादेव अव तु न तथा। अन्यथा सम्बन्धिसहरूपपि शक्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । एवञ्च लक्ष- णास्थले यस्य प्रयोज्यव्यवहारादाद्या वुत्पत्तिः तौरादौ स यदा तौर-नौरयोरन्वयवोधयोग्यप्रयोगे तोरे व्यव- हारं पश्यति तदा तचैव शक्तिः तौरधीस्तु प्रयोज्यस्य लक्षणावशात् मम तदनाकलनात्तत्र शक्ति ज्ञानं भ्रम- इति कल्पयति । यदा तूभयानुगतमेकमेवावच्छेदक- मक्ति उभयत्र प्रयोगश बमोमय शक्तिरेव न लक्षणा तुल्यवयत्यत्तेरेकच मुख्यत्वोपमहे हेत्वभावात् । त्यपि द्रष्टव्य। 'अन्यत्र' अन्यथाख्यात्यादौ, 'तदुपपादकति दोषकारण- वमित्यर्थः । 'तबोभयवेति, यद्यप्येतावतेव मम्यक् तथापि यत्रोभयत्र लक्षणास्थस्न इति, गवादिपदवत् विधिकित्सा विनैवेति शेष, तेन न मौनराय। 'सयदेति, ननु नीरतात्पर्य्यादेव तौरव्यवहारोऽन्यथासिद्धो न शक्ति कल्पक यन्यथा तौरव्युत्पन्नम्य तौर नौरयोरवययोग्यप्रयोगे तात्पर्य- वशेन नौरव्यवहारात् तत्रैव शक्तिकल्पने गोरगतिधीरेप वम इति वैष रौत्यकल्पनापते । यद च लक्षणयापि तात्पर्यनिर्बाहाल न तोरे शक्ति तदा नोरेमि तुल्यं तस्मात् सर्वस्य ने प्रथम नीरेऽपि व्युत्पत्ति केषाचित् और योति विनिगमकामावादन्यतरक्तियहममत्वकल्पकामावादक्षादिपद- वधानाधव युक्तति चेत्, न, तनुशयेनैव 'किञ्चे त्यग्रिमययावतारात् । नम्वेव नील मौतघटयोरपि दयोन शक्ति स्यादित्यत याह, 'यदा विति, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे जातिशक्तिवाद । यब तु न तथा तानेकार्थत्वमेव। अक्षादिपदे तावद- न्यतरत्वं तत्राप्यनुगतमस्तौति चेत्, न, तावदन्योन्या- भाववदन्यत्वं हि तत्। न च तावदन्योन्याभाववद- न्यत्वेन रूपेण तावतामक्षपदादवगतिः, किन्तु पाश- कत्वादिनैव। किञ्च यदि तौरेऽपि शक्तिस्तदा न तौर- तुल्यः प्रयोग इत्येव व्यापकं, तदिभागस्तु यद्येकमवच्छेदकं तदा न नानार्थता, यदि तु तन्नाना तदा नानार्थतेति भावः। 'यत्र तु न तथेति, तुल्यवत्प्रयोगे नैकमवच्छेदकमिति भावः । न च तावदिति, वस्तुतस्तावदन्यान्यत्वं न मनानात्वव्यापकं अर्थशब्दस्य धन-प्रमेयवा- चकस्य तावदन्याप्रमिया तदभावेन नानार्थत्वस्यैयादिति द्रष्टव्यं । एकत्र शक्तिनिश्चये सत्यपरत्र प्रयोगाप्राचुर्य लक्षणावोजमुकलाघव- स्यापि तदपेक्षणादन्यथा वेलापदादावुभयत्र शकावन्यत्र लक्षणायां विनिगमकं न स्यादित्यवधेयं । एतदवष्टम्भेनैव 'किञ्चेत्यादिग्रन्थः, अन्यथा मत्सरशब्दादौ धर्मिणि शतिर्न स्यात् यदि प्रयोगप्राचुर्य 'यत्र तु न तति तुल्यवत्प्रयोगे नैकमवच्छेदकमित्यर्थ , विनिगमकाभावा- दिति भाव । 'किन्विति, ननु बुद्धिस्थपकारकज्ञानजनकलवत् तावदन्यान्य- त्वप्रकारकज्ञानजनकत्वग्रहात् तत्पदे बुद्धिस्थत्ववदन्यान्यत्वस्य स्वरूपसत एवं शक्यतावच्छेदकतया कथमक्षादिपदं नानार्थ । न च तावदन्यान्यत्वं न सर्व- नानार्थव्यापकं अर्थशब्दस्य धन-प्रमेयवाचकस्य तावदन्याप्रसिद्ध्या तदभावेन नानार्थत्वस्वादिति वार्थ । तस्य प्रकारानुगमकतया धनत्व-प्रमेयत्वप्रकार- रान्यप्रसिझा वत्सम्भवात् यक्षादिपदे तथापि नानार्थत्वानुपपत्तेश्च ।

·. सवचिन्तामणी माचे किन्तु गङ्गातीरे तथाच विशिष्टशक्ती विशेपणे शक्तिरावश्यकी नागृहौतविशेषणान्यायात् । श्रथ ला- णापचे यथा प्रवाहेणोपलक्षणेन व्यावृत्ततौरविशेपस्या- न महकारि भवेदिति । 'पावश्यकौति, तथाच तच्छायवोककमेपा तौरोयस्थितिाघवादिति भावः । ननु शब्दाश्रयत्वम्यापि विशेषणवं सम्भवत्येव अर्थगौरवात्तदमम्मवन्य प्रकृतेऽपि तुन्यत्वादित्युपलवावं एकात्वसम्भवे नानास्पस्यान्याप्यत्वादिति चिन्त्य । 'यावश्यकौति, सपाच नव्हत्येवोक्त कमेण तौरघोसम्भवे तत्रापि न शक्तिरिति भाव । अतएव वेला- दिपदवदुभयत्र पक्तिरस्वित्यमारलं । तम्य स्वातन्त्रेण तौर-नौरशक्ततया विप्रियशनयमावेन तन्नगयानवतारात् । नन्वेव मत्सरशब्दादावपि धर्मिणि शक्लिन स्यात्, चातएव गुणशक्लनोलादिपदम्य न गुणिशक्तत्वं । यदि चोह- न्यायात् लाघवेन विशेषणमात्रे प्रतिस्तदा मत्सरमब्देऽपि तुल्यं । रतेन प्रयोगवाचूय॑ शक्तिनियामक मत्सरशब्दम्य घ धर्मिणि तुल्यवत्प्रयोगात् सचापि शक्तिरित्यपास्त । नौलादिपदस्य गुगिनि प्रयोगप्राचूयेऽप्यशक्तत्वात् समासस्य तथात्वेऽयशक्तत्वाच । लक्षणवोपपत्ता र शक्तिरिति तुल्यमिति चिन्त्य ! ननु तौरे प्रत्यन्तर वन विभिटशकात्वे गौरवादुपलगत्व स्यादित्यत- प्यार, किच्चेति, शक्यतावच्छेदकत्वे गोत्वादिवच्छत्तौ विशेषणत्वमेव स्यादन्यथा शब्दात् सदुपस्थितिर्न स्यात् तथाच पक्तिगौरवाविशेषणमा शक्तिरेवा स्वित्यर्थः, भक्त्युपाधावपि गौरवेण भोरखौकारे धेनुपदात् गोत्वप्रकारिका धोनं स्यात् ष्यन्यथा धानमपि शक्यं न स्यात् धानोमस्थिवर्थ निमित्तान्तर- कन्पनागौरवच गोत्वेऽपि तुल्यमिति भाव । कथन कल्पयेत् यदि बोतं और वायक प्रतिसन्दथ्यदिति च । प्रथम तौरव्युत्पन्नम्य व्यवहारवैभरो- त्यमेवेत्यपि योध्या 'किन्विति, रतच यत्र तीरत्वेन मूव तज्ज्ञानं तदभिप्रेत्य, ·शब्दास्यतुरोयखगडे जातिशक्तिवाद । ६०१ न्वयोन तु तौरान्तरस्य तथा प्रवाहोपलक्षिते तौरे शक्तिरस्तु न तु तौरे प्रवाहेऽपौति चेत्, न, गङ्गापद- शक्तौ प्रवाहस्य शक्यत्वेन विशेषणत्वे सम्भवति नोप- लक्षणत्वं विशेषणत्वासम्भवे सत्येव उपलक्षणत्वादतः प्रवाह एव शक्तिः। किञ्च तीरशक्तौ उपलक्षणत्वं प्रथ विकल्पयति, 'किञ्चेति, व्यक्तयः शक्याः व्यवहारात्तामामानन्येन व्यभिचारेण च पदशनिग्रहासम्भवादुपक्षणास्य परिचायकत्वमस्य व्याव- नार्थमनुगमार्थञ्च अपेक्ष्यते यथा गोपदे गोत्वस्येति वा । वा शक्तावुपलक्षणत्वमविषयं धेनुपदे परमते यथा गोवस्याद्यशक्य- बमेवान्यथा भब्दात्तदनुपस्थित्यापत्तेः अन्यस्य गौरवेणाखौकार, अन्यथा धानमपि न शक्य स्याद्धानोपस्थित्यर्थ निमित्तान्तरकल्पना- गौरवच गोत्वेऽपि तुल्यमित्युतमिति भावः । कथं न कल्पयेत् यद्यु- यदा तु गङ्गासम्बन्धितौरत्वेन ज्ञानं तदा तेनापि प्रकारेण तज्ञानसम्भवात् सम्बन्धिदर्शनं हि येन प्रकारेण सम्बन्धी ज्ञातस्तत्प्रकारकसकारमुद्दोध्य तत्कारिकामेव स्मृति जनयति । न च गङ्गासम्बन्धित्वावच्छेदेनामि कथं गङ्गासम्बन्धानुभव स्यादिति वाच्य । घटेन घटवद्भुतसमितिवइगङ्गास- म्बन्धौति बुद्धिसम्भवात् । न च वृत्तिद्दयविरोध , गङ्गाया व्यप्युक्तक्रमेण लक्ष- ययेवोपस्थिते , शक्यसम्बन्धो हि तौरे वर्तमानस्तत् मारयन् तौरत्ववदुक्त- क्रमेण गङ्गासम्बन्धित्वमुपस्थापयतीति किमनुपपन्न । नहि तौरवोपस्थित- येऽप्युक्तकल्पादन्य कल्पोऽस्ति, शक्यतावच्छेदके शक्तिवत् लक्ष्यतावच्छेदकेऽपि लक्षणाया धभावादिति वदन्ति । तत्र बम एवं हि गोस्वादावपि शतिर्न कल्पेत उतक्रमेणैव वत्प्रकारकस्मतिसम्भवात् । यदि च उत्युपस्थापितस्यै- - ·तत्त्वचिन्तामणी प्रवाहस्य न शक्यतावच्छेदकात्वं, नापि धेनुपदे गोत्वस्येव शत्युपाधित्वं गौरवात्। अन्धे त तौरे नौरे च व्यवहार एव विलक्षणः नौरे स्वनुपपति विनैव व्यवहारो निरुपाधिकत्वाच्छत्युप- पाद्यः, तोरे त्वनुपपत्त्या ह्यौपाधिक एव व्यवहारः, स च शक्त्यभावोपपाद्य इति, तन्न, लक्षणायामव्युत्पन्नो बालः प्रयोज्यस्य तौरान्वितानयनादिरूपं व्यवहार पश्यन्नन्यव दृष्टां शहिं कथं न कल्पयेत् । फरूपं बाधक न प्रतिमन्दध्यादिति शेषः । 'तौरान्तरेति, न च गगातीराचयापत्तिरिति तुल्योऽनुयोगः, तथापि योग्यतामत्त्वे गङ्गातीरानुभववत्तौरान्तरानुभवाभावेन तस्याप्यापाद्यत्वादिति भावः। वार्थस्यान्वय इति तत्र प्रतिस्तदा तौरवामि तुल्य तस्मात् तीरत्वेऽयि पर- म्परासमन्धात्मिका लक्षणैव । न च गङ्गासम्बन्धित्वेऽपि तथैवास्विति वाच्यं । तत्र तत्सम्बन्धाभावात् तदिदं वक्ष्यति तत्सम्वन्धे तत्सम्बन्धाभावादिति । न च सयोगे समवायवत् तत्सम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धान्तरं यन्यथा गङ्गाया' सम्बन्ध इत्यत्र पठानुपपत्तिरिति वाच्य । गङ्गाशे तथापि तदनुपपत्ते- रिति । इदन्त स्थात् गौलोघट इत्यादाविव विशिय एवं लक्षणास्तु धन्यथा तत्रापि उत्तियविरोधस्य बञ्चलेपरवापत्तेः । केवलादिशियस्यान्यत्वात् प्रजय- तोत्यवाये तस्य स्फटत्वात्, एवं यथा व्यक्ती शतिस्तथोक्तं । यहा तत्सम्बन्ध वत्सम्बन्धान्तरसम्भवात् लक्षणेव, यडि येन दिने धादिन्यायेन गङ्गाशलाभो. ऽप्यस्तु । चतराव राजपुरुष इश्यचापि राजसम्बन्धित्वेनैव पुरुषानुभव । तस्मात् पपेश पूर्व तीरभान लेनेवाये बदनुमव इति सत्य किन्तु तल्लाम- उक्तभकारक न किन्तु लक्षण्यति ।

·शम्दाण्यतुरोयखगडे शक्तिवादः । अथ लक्षणया तौरत्वेनोपस्थितौ तौरान्तरान्वयो- ऽपि स्यात् गङ्गातीरत्वेनैवोपस्थितौ युगपत्तिद्दय- विरोधः गोपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वादिति चेत्, लक्ष- णाधीनतौरस्मृतेर्न गङ्गासम्बन्धित्वेन तौरं विषयः, किन्तु यहस्तुगत्या गङ्गासम्बन्धि तदेव तौरत्वेन परि- चौयते सम्बन्धिदर्शनजस्मृतेस्तत्सम्बन्ध्यविषयत्वात् यथा 'न तौरमिति, नियमत इति शेषः । 'किन्विति, सम्बन्धिदर्शनं संस्कारोबोधकं थेन रूपेण सम्बन्धी प्राक् ज्ञातस्तत्प्रकारकसंस्कार- मुद्दोध्य तत्कारिको तगोचरामेव स्मतिं गमयति म बन्यपकारिका अन्यविषयां वा तथाच नौरत्वेन सम्बन्धिज्ञाने समकारिकैव तम्मा- अगोचरैव पतिः, षदा तु गङ्गासम्बन्धितौरत्वावच्छेदेन तौरत्वानु- भवस्तदा तथैव स्मतिर्म प्रकारान्तरेण । न च गङ्गासम्बन्धित्वावच्छे- देन कथं तत्सम्बन्धित्वानुभव इति वाच्यं । घटेन घटवद्धतस्त- मितिवद्गङ्गासम्बन्धि तौरं गङ्गासम्बन्धौति बुद्धिसम्भवान् । नच वृत्तिद्वयविरोधः, गङ्गाथा अयुकामेण लक्षणयैव उपस्थितेः शक्य- सम्बन्धी हि तौरवर्तमानस्तत्मारकस्तौरत्ववदुमक्रमेण गङ्गासम्ब- न्धिलमुपस्थापयतीति किमनुपपत्र, न हि तौरवोपस्थितावा- प्रकारादन्यप्रकारोऽस्ति शक्यतावच्छेद के शक्तिवलक्ष्यतावच्छेदके- ऽपि लक्षणाचा प्रभावादिति सबै मुस्थमिति । 'तत्सम्बन्ध्यविषय- केचित्तु मणिकृन्मते रत्तिदयविरोधस्यादोमत्वेन उपस्थिततीर-नौरमोर- न्ययस्य गहरतौरवनानुभव इत्याहुः। 'तत्समध्यविषयावान्' सम्बन्धिविषयत्वानियतत्वादित्यर्थः । 'न पद-शस्ति- 85 ·६७४ तत्त्वचिन्तामणो पद-हस्तिदर्शनात् पदार्थ-हस्तिपकस्मृतेर्न पद-हस्ति- विषयत्वं। अतएव तौरान्वितवाक्यार्थबोधेिऽपि न गङ्गासम्बन्धित्वेन तीरं विपयः। अपि च गङ्गायामि- त्यादिपदानां प्राप्तोत्तात्वेन प्रामाण्यात् संमूय पदप्रति- पाद्यान्वयबोधकत्वमेकवाक्यत्वमवगतं मुख्यार्थश्चायोग्य- इति योग्य श्राकाभितश्चामुण्यार्थोऽपि पदप्रतिपाद्यः कल्प्यते, अन्यथैकवाक्यत्वभङ्गाप्रसङ्गात् । न चापदा- स्वात' सम्बन्धिविषयवानियतवादित्यर्थः, 'म पद-इस्तिविषयत्वं' नियतमिति शेषः। 'तौर विषय.', नियमेनेति शेषः । नम्वध्यात- तौरपदाभ्यामेव शास्त्येव प्रामाण्ये किं वृत्त्यन्तरेणेत्युकलाघवे व्युत्पत्त्य- नुपपत्तिमपि सहायमाह, 'अपि चेति । वस्तुतस्तदेकवाक्यत्वग्रहेऽपि मन्दार्थोभयकन्पनापेक्षाया अर्थकल्पनापचे ज्ञाघनमित्येव वीजमध्या- हारकल्पने तु शब्दकत्त्पना गौरवमिति वृत्त्यन्तरमेव कस्यमिति तत्वं विषयत्वं', नियतमिति मेघ । तीरं विषय', नियमेनेति शेष । मनु नीलोपट- इत्यादावपूर्वनोलधर्मानुभवो न स्यात् तत्र नौलसम्बन्धग्रहेण तदनुप- स्मितेरिति चेत्, नोलसम्बन्धिलेन सामान्यतस्तत्सम्बन्धिमात्रोपस्थित- योग्यताबलेन विशेषनामात् । ननु गङ्गाया जलं तोरे घोषइत्यध्याहतपदा- भ्यामेवोतवाक्यप्रामाण्योपमत्तौ कि लक्षवाकल्पनेने व्यरचेयान्यायानुग्राहक सिंहावलोकितन्यायेनाह, 'यपि चेति, 'धन्यथेति पधाहारादिकल्पन- प्रत्यर्थ । न पेशापत्ति , तस्यौत्मगिकत्वात्, व्यध्याहारे शब्दार्थोभयकस्पन- मिति गौरवमपि बोध्य । 'गङ्गापदेयामातत. शब्दानुययाप्यस्य शान्दा ·शब्दायतुरोयखण्डे प्रतिवादः । ६०५ फैनैव योग्यतादिमतान्वयबोधकत्वमस्त्विति वाच्यं । गङ्गापदवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । प्रतिपाद्यता च लक्षणीयस्य कृप्तेनैव स्मार्थसम्बन्धेन न तु शक्त्या गौरवात्तदन्वय- बोधश्चेतरपदेनैव । शत्योपस्थितस्य पदेनान्वयो बोध्य- तेऽन्यत्र तथा दर्शनात् इति चेत्, न, लाघवेन पदोप- स्थापितत्वस्यैव तन्त्रत्वात् । यद्यपि लाक्षणिकस्य पदा- न्तरेण सम्भूय न प्रतिपादकत्वं अननुभावकत्वात् लक्ष्यस्मृतौ च न सम्भूयकारित्वं अतएव नैकवाक्य- त्वमपि, तथापि घोषादिपदानां समभिव्याहृतपदप्रति- पाद्यान्वयबोधकत्वमवगतं तच्च न लक्षणां विनेति तां कल्पयति । यत्तु सामान्यतो गङ्गादिपदार्थान्वयो ज्ञात इति 'गङ्गापदेत्यापाततः, शब्दानुपस्याप्यस्थ माब्दधौवधिर्भाव एवाकाङ्क्षा- विरहादिति परमार्थः । 'लाघवेनेति, पदबावच्छिनोपस्थापितत्वा- पेचया शक्तिपुरस्कारेण पदलावच्छिनोपस्थापितलस्य गुरुत्वादिति भावः। वस्तुतः प्रत्त्या पदोपस्थापितत्वं तन्त्र लाघवात् न तु खमत्या पदोपस्थापितत्वं गौरवादस्ति च प्रवाहात्या तौरोपस्थापकलं गङ्गापदस्य श्रतएवाकाशपदोपस्थाप्यशब्दाश्रयवस्थापयधौविषयल- . मोधवहिर्भावापत्तेरित्यमि बोध्यं । 'प्रत्येति सशक्तयेत्यर्थः, परशत्या गङ्गा. पदस्थापि तौरोपस्थापकत्वात् साशपवेशे गौरवमित्याद्यलाघवेनेति । 'ल ·तापितामणी तद्रधार्थ परम्परया गङ्गादिपदार्थमारिते तीरादौ लक्षणा कल्प्यत इति, तन्न, प्रथमं गङ्गापदार्थान्वय- बोधकाभावादन्वयबोधेऽपि लक्षणया गङ्गापरिचित- तौरस्य घोपान्वयबोधेपि गङ्गाया अन्वयबोधाविषय- त्वेन तदन्वयस्यारक्षणात् । यतु गङ्गायां घोप इत्यादेरेकवाक्यत्वं पदस्मारि- तार्यान्वयबोधकत्वरूपमवगतं तच्च यद्यपि गङ्गापदा- र्धस्य साक्षाघोपाधारत्वायोग्यत्वात् न सम्भवति, तथापि गङ्गासम्बन्धितीरे योग्य घोपान्वयात् तीरा- वच्छेदकतया गङ्गापदार्थस्य घोपाम्बयादेकवाक्यत्वं सम्भवति । अत एवैकवाक्यत्वस्य सामान्यतोऽवगत- पदार्थान्वयस्य च रक्षार्थ गङ्गापदस्मारितस्वार्थस्मारिते तौरे हत्त्यन्तरं लक्षणा कल्प्यते तयोरन्यथा भङ्ग- मिति । 'स्तक्ष्येति प्रशताभिप्राय, मामान्यत एव मतिं प्रति पदाना सम्भूयाजनकत्वादिति । 'गङ्गादिपदार्थति प्रवाहेत्यर्थः, एव- मयेऽपि । ननु गद्गातीरत्वेनाम्चयबोधनियम एव तदुभयरक्षा । म च सम्बन्धितावच्छेदकतथा गङ्गातीरत्वभाने नौनियमः, तौरव- माचेणापि तत्सम्बन्धियहादतः शया प्रवाही क्षण्या तौरल. प्येति प्रकृताभिप्रायक, सातिमात्र एव सम्मयाजनकत्वात् । 'गङ्गादिपदाति प्रवाहित्यर्थ, 'प्रथममिति, अयोग्यलादिति भाव 1 'गङ्गाया इति तौरन ·प्रध्दास्यतुरौयखण्डे शक्तिवादः । २७० प्रसङ्गादिति, तन्न, तौरार्थस्य घोषान्वयबोधेऽपि गङ्गा- पदार्थस्य तदन्वयबोधाविषयत्वात् । अथ गङ्गातोगत्वेनोपस्थिते घोषान्वयबोधात् भवति गङ्गायास्तीरावच्छेदकतया अन्वयबोधविषयत्वमिति चेत्, न, गङ्गापदाद्गङ्गा-तौरयोर्युगपदुपस्थितौ वृत्ति- इयविरोधात्। न झुभयोः शत्या लक्षणया वोपस्थितिः सम्भवति। अथ लक्षणास्वाभाव्यात् लक्षकपदेन स्वार्थ- सम्बन्धित्वेनैव लक्षणीयतौरादेरुपस्थितिः, अन्यथा तौरमाचावयप्रसङ्गात् । तथाच लक्षणयैव गङ्गोपस्थि- तिरिति चेत्, न, गङ्गासम्बन्धात् तौरस्य स्मृतिः सम्भ- वति न तु गङ्गासम्बन्धस्य तत्सम्बन्धे तत्सम्बन्धाभा- मित्युभयवृत्तियोगपद्यनियमात्तथा धौनियमो वाच्यः । सम्भवतीत्याह, 'गङ्गति, 'त्तियेति वसुगतिमनुरुध्य, वस्तुतो हत्ति- दयप्रवृत्तावपि स्वतन्त्रपदार्थद्वयोपस्थित्या घटः कर्मत्वमित्यच घट- कर्मत्ववगङ्गासम्बन्धितीरामवृत्तरिति दूषणं द्रष्टव्यं । मनु शब्दस्य स्वभावाधीनं न बोधकत्वमपि तु बोधकसम्बन्धबोधाधीन तथा गङ्गासम्बन्धित्वं तौरववत्सम्बन्धबोधप्रकारत्वेम भासत इति पद्य- भिमतं तदा नियमो म स्यादित्युक्तं । तथाच लक्षणयैव तौर- वदुपतिष्ठत इति तथा पत्याह, 'न तु गजासम्बन्धस्येति, 'सम्बन्धि- पूर्व तदानपक्षे इदं । तदभिप्रायेणैवाह, 'तौरस्येति, 'तत्सम्बन्ध इति, पामाश्रयादिति भावः । एतच वक्ष्यसम्बन्धस्यैव लक्षयात्वे, धन्यथा सम्बन्ध- ·तत्वचिन्तामणौ वात्। श्रतएव एकसम्बन्धिनानात् अपरसम्बन्धि- स्मृतेरपरसम्बन्धिसम्बन्धाविषयत्वनियमः यथा पद- हस्तिनानात् पदार्थ-हस्तिपकयोः स्मृतौ न पद-हस्ति- नोविपयत्वं पदे पदस्य हस्तिनि इस्तिनः सम्बन्धा- भावात् । सामान्यतो गङ्गापदार्थान्वयो नावगम्यते बोधकाभावात, लक्षण च शब्दात् परम्परया अश- क्यासशस्यान्वयपरोपस्थितिरूपा शक्यसम्बन्धादशक्या- सम्बन्धाविषयलनियमः' सम्बन्धिमम्बन्धविषयलानियमः, नञ्यत्या- सान्, 'न पद-हस्तिनोविषयत्वं', नियमेनेति भेषः । नन्वेवं लक्षण कल्यताध्याहारतोऽपि प्रामाण्यसम्भवादित्यत पाह, 'मामान्यत इति, उकरूपैकवाक्यत्वप्रहो न कल्पनामूलं किन्तु घोषादिपदानां म- मभिव्याहतपदमा रितार्थ विमिष्टस्वार्थानुभावकत्वलक्षणेकवाक्यत्वग्रह- एवेति भावः । 'परम्परयेति सक्यसम्बन्धेनेत्यर्थः, अत्र गौणोप- सम्बन्धस्य भिन्नत्वेन तदभावात् यतएव वक्ष्यति, 'रागनिरूपितपुरुषसम्बन्ध. स्वेत्यादि । 'सामान्यतोऽवगतेत्याधुक्तं दूषयति, 'सामान्यत इति । प्राचीनम. तमाह, 'लक्षणा चेति, शब्दाजन्यापि तादृभतोराद्युपस्थितिलक्षया स्यादत. उक्तं, 'ब्दादिति । घटपदशक्तिप्रमात् पटोपस्थितावतियामेराह, 'पर- म्परयेति । व्यन्वयपरत्वं व्यन्वयानुकूलत्वं कारणकारणसाधारणं तेन प्रतिमतिरपि तपाभूता लक्षणा स्थादत उक्त, तदित्यन्थे । शक्तिरसति- जन्धत्वमते शक्यस्मतावतिमसतराह, 'ययेति, गोणपस्थितिवारणाय 'यसदृशपदं सादृश्यान्यसम्बन्धेन तदुपस्थितिरूपेत्यर्थः। एतेन प्रमेयवादिना सर्वत्र सादृश्यादसमाप्रसिद्धिरित्ययास्तं । नन्वन्वयपरत्वमन्वयानुकूलत्वं ·शब्दास्यतुरीयखण्ड़े शक्तिवादः । सदृशान्वयपरोपस्थितिरूपा वा अशक्यासहशान्वय- प्रतियोग्युपस्थितिहेतुः स्वशक्यसम्बन्धी लक्षणेति पर- मार्थः, उपस्थितिहेतुर्हि वृत्तिः शक्तिवत् । अतएव तृप्तेन स्वार्थसम्बन्धेन लक्ष्योपस्थितिसम्भवात् न तदर्थं शक्तिः । न चैवं राजपुरुषादौ पद्यर्थलक्षणाद्यव्याप्तिः स्थितिवारणाय असदृशस्येति, अत्र सादृग्यस्यैव सम्बन्धत्वात् । न चामदृशाममिद्धिः, असशस्येत्यर्थविशेषणेन सादृश्यान्यशक्यसम्बन्धला- भात् । न चाशक्यपदवैयर्थं, शक्करपि शक्यसम्बन्धत्वात् तदर्थोऽपि शक्यान्यत्वं पर्यवमितं, तथाच शक्ति-सादृश्यान्यशक्यसम्बन्धेन शब्द- जन्यान्वयपरोपस्थितिरिति विवचितविवेकेन लक्षणं एवमयेऽपि । न चाभेदः, तत्रान्वयप्रतियोगित्वेनैवानतिप्रसङ्ग भब्दपदपरित्यागेन विशेषादिति । 'अशक्येति शक्तिसादृश्यान्यान्वयपरोपस्थितितः खशक्यसम्बन्ध इत्यर्थः, तादृगुपस्तिति हेतुरिति हेतुगर्भविशेषण- मतस्तविणोति, 'उपस्थितीति, 'श्रतएवेति, यत्कल्प्यं तत्स्थानीयेन तत्तात्पर्य्यकत्वं वा, नाद्य शब्दपदवैयापातात्, नान्त्यः घटपदादिना सम. वायटितपरम्परासम्बन्धेनाकाशधर्मोपस्थितावतिप्रसक्तः पाहत्य पदार्थस्यैव स्मरणमिति प्रागौरशक्यपदवैयर्थ्याचेत्ययचेराइ, 'शक्यसम्बन्धादिति, शक्तिरभि शक्यसम्बन्ध एवेति नाशक्यपदवैययंतादवण्यं, तथाच शक्ति-सादृ. ध्यान्यशक्यसम्बन्धेनान्वयानुफूलोमस्थितिख्या वेत्यत्र तात्पर्य । 'यसक्यति प्रतिसादृश्यान्वयानुकूलोपस्थितिहेतुशक्यसम्बन्ध इत्यर्थः । 'धतएवेति श. जयन्यथासिद्धिप्रयोजकतया कल्प्यमाना लक्षणा सत्कार्यकारितया सूक्य- .

·सावचिन्तामणौ राजसम्बन्धे राजसम्बन्धाभावादिति वाच्छ । शक्येन राजा स्वसम्बन्धं विना सम्बन्धस्य लक्षयितुमशक्यत्वात्, श्रन्ययातिप्रसङ्गात् । न चात्माश्रयः, राजनिरूपित- पुरुपसम्बन्धस्य स्वसम्बन्धसम्बन्धस्य च भिन्नत्वात् । अथैवं मुख्यपरत्वेऽपि लक्षणा स्थाच्छक्यसम्बन्धस्य तौरादी सत्त्वादिति चेत्, न, लक्षणायां तात्पर्याभावेन शक्ती- तस्यान्यथासिद्धिरतो यधुपस्थितिलक्षणा तया गत्तयन्यथामिद्धि- रतस्कार्यकारित्वात् तथाच लक्षणया तदन्यपापिद्धिस्तदा ध्यान पदि सा तत्कार्यकारिण तच्च तदा पदि सम्बन्धरूपा स्यादिनि भावः । एवं सम्बन्धस्य क्षक्षणावे मन्मते खूपमितिस्तत्राविरुद्धति भावमयं योऽनुयोगः, 'मयसम्बन्धादिति कासम्बन्धमामा- दिव्यर्थः। तथाच विनापि सम्बन्ध सम्बन्धज्ञानादुपचितिस्तचाविषद्धा मतु दक्षतः समन्ध इति तात्पर्य्यात् । 'प्रोनेति, विमा सम्बन्ध सन्जानं न सम्भवति । नभमरूपं तत्, कचिवमस्य विशेष- दानवमासम्मवादिनि भाका मक्ये मति उपस्सिनिकेततथा लथापि सम्बन्धाभ्युपगमादिति भावः । 'थैवमिति, उपस्थितिरच मास्ति त सय सम्बन्धोऽस्तौति भावः । उपस्थितिहेतुः समयसम्मन्धोखा- पोति स्वरूपपोग्यताग) यदि लक्षणार्थमापाद्यते तदेष्टापतिः फली- सम्बन्धहपैव न तदुपस्थितिरूपेत्यर्थः । 'एवं' शुकासम्बन्धस्य लक्षणाल. इन्धर्षः, 'भक्येनेति, उपस्थितिलक्षात्वपक्षेऽपि तहेतुलयावश्यमभ्युपगमा- दिति माद'। 'यधैवमिति, उपस्थितिय तदा मातीति सन्मते दोपामाव- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे सिवादः । रिव मुख्यपरत्वेऽपि लक्षणाया मूकत्वात् वृत्तेस्तात्पर्य्या- नुरोधित्वात् । तदुक्तं "तात्पाद्धि वृत्तिर्न तु वृत्ते- स्तात्पर्य ' इति, गोपदादेश्च स्वपरत्वे लक्षणैव न शक्तिः स्वार्थसम्बन्धेनैव स्वोपस्थितिसम्भवात् । अन्ये तु पदानामौत्सर्गिकमर्थपरत्वं तदभावे स्वप- रत्वं गामुच्चारयेत्यादौ वाच्याविवक्षया पदेन स्वान्वि- ताभिधानादिति, तन्न, वृत्तिं विना स्वपरत्वस्यानिर्वा- हात् अन्यथा इत्यन्तरोच्छेदः तत्पदादेव तदन्विताभि- धानसम्भवात्। पधानगर्भ नास्त्येवेत्याह, 'लक्षणयामिनि, 'तात्य-द्धि त्तिरित्युप- हिताम्बयपरसम्बन्धाभिप्रायेण । ननु यदि शनि-सादृश्यान्यः सम्बन्धो सक्षण तदा स्वपरत्वे शफिरेवार्थेन समं पदे फेरेव मम्वन्धस्य मत्वादिति तच लक्षणेति कथमित्यत श्राह, 'गोपदेति, स्वार्थसम्बन्ध- रूपा हि शकिस्तच म तु शामित्वेन विषय एव मक्केस्तत्त्वेन सम्बन्धत्वात्। मच पदं तदिषयः, किन्तु तदाश्रयः, तदुक्तं 'खार्थति, खगकि- विषयेति यावदिति भावः । 'त्यन्तरेति, अत्रान्तरशब्दः सम्पाता- इति भावः । 'लक्षणायामिति तात्पर्य्याभावेन लक्षणास्थाने शतरिव मुख्य- परत्वेग लक्षणाया मूकत्वादिति भावः । ननु यदि भक्ति-सादृश्यान्यशक्य. सम्बन्धो लक्षणा तदा पदम्य खपरत्वेऽपि लक्षणेव म्यादित्ययापत्तिमाह, 'गोपदेति । 'तदमावे' प्यनुपमयादिना यर्थपरखामा, नदेव दर्यात, 'गामिति वाचार्ये उचारणानुपपत्तेरियर्थः, सपाच किं लक्षणयेति मावः। 86 ·तत्त्वचिन्तामो ननु पदगोचरश्रोचजनितप्रत्यक्षोपस्थितस्वपरत्वमेव पदानां, सन्वितस्वार्थाभिधानन्तु पदान्तरेण । न च सृज्युपस्थितेनैव स्वार्थान्वयः पदेनाभिधीयत इति व्युत्पत्तिः, किन्तूपस्थितिमात्रेण लाघवाद्ध्याहारे तथैव खौकारात लक्षणादौनाञ्चोपस्थितिरूपतया तद्दारा चान्विताभिधानोपयुक्तत्वात् लक्षणात्वाद्यसाधारण- रूपेण तदुपयोगे परस्परव्यभिचारादिति चेत्, न, वर्णानां अयोगपद्येन पदगोचरप्रत्यक्षस्याभावात्, भावे यातः, वसुतः तात्पर्यान्ययासिद्धौ शक्करप्युच्छेदसम्भवादिति ध्येयं । 'अध्याहार इति खमते । ननुपस्थितिमात्रस्य तन्त्रत्वे किं लक्षणा- वृत्त्येत्यत पार, 'लक्षणादौनामिति, तचोपस्थितेरेव तां विना अप- मावादिति भावः । 'उपस्थितिरूपतया', 'उपस्यापकमम्वन्धरूपतया देति शेषः। उपस्थितित्वेनैव जनकले बौजमाह, 'लवणालेति, हन्तित्वं पदि मान्दान्वययोधानुकुलोपस्थितिगर्भ तदान्योन्याश्रय इति लक्षणा- स्वादिपरं वाच्यं तथाचाननुगमादुपस्थितित्वेनैव जनकत्वमिति भावः। मनु तदुपनीता च श्रोत्रविषय इत्युनामत एवं पद टणोमीत्यबा- धितानुव्यवसाय इत्यत आए, 'भावे वेति । ननु प्रत्यक्षमूलिका मतिः नन्दमन्वय प्रतियोग्यमुपस्थापकतया तदनुमावकं न स्यादित्यत याच, 'तद- न्धितेति, 'अध्याहारे' व्यर्याध्याहारे। शक्यसम्बन्धो लक्षणे विमतमाधि- त्या, 'सहारा चेति उपस्थितिहारा चेत्यर्थः, सा चोपस्थिति प्रत्यक्ष व यदि सिड़ा तदा कि लक्ष्यायेति भाव , बाहि, शाशोपस्थिति खेगव हेतुत्वमिति भाव ! भारे वेति, उपरयवशादिति भाव । ननु .

·शब्दास्यतुरौयखण्हे शक्तिवादः । वा योग्यतादिविमर्शापेक्षया प्रत्यक्षस्यातीतत्वात् । किश्चैवं गामुच्चारयेत्यादौ विकृतं गांपदमेव उच्चारण- कर्म स्यात् तस्यैव श्रोत्रप्रत्यक्षत्वात् न त्वविकृतं गोपदं, एकमुच्चारयेत्युत्तौ च न प्रकृतं पदान्तरमुच्चारणकर्म स्यात् किन्न्वेकमुच्चारयेति पदमेव, सत्यन्वययोग्यसम- भिव्याहृते प्रकरणादेरनुपयुक्तत्वात्। अपि चाध्या- हारे वृत्त्युपस्थापितेनान्विताभिधानमस्तु तस्यापदार्थ- त्वेऽपौतरपदैरन्वयबोधात् श्रच तु स्वरूपस्य पदार्थत्व- मवश्यं वाच्यं तच्च वृत्त्यन्तर्भावादेव, अन्यथा गाम- चारयेत्यादौ द्वितीया अच्छावाकीयं सामेत्यादौ च छ- स्थादित्यपरितय्यन्नाइ, 'किञ्चेति। ननु विकृतस्य प्रत्यक्षोपस्थितस्यापि कर्मत्वेनानुपस्थितेञ्चिारणान्वयः किन्त्व विकृतस्य तस्य तत एवद्विती- थाश्रुतेरित्यस्वरमादाछ, 'उच्चारयेत्युका विति, इदमपि न प्रक- रणस्य तात्पर्य्यवाहकत्वेन बलवत्त्वादित्यस्वरमादाद, 'अपि चेति, 'वृत्तीत्यस्मन्नते। नन्वर्थत्वं प्रतिपाद्यत्वं तच्च शाब्दबोधानुकृतोपस्थिति- प्रत्यक्षमूलिका स्मृतिः स्यादित्यरचेराह, 'किच्चेति । ननु विज्ञतम्य प्रत्य- क्षोपस्थितम्यापि कर्मत्वेनानुपस्थिते!चारणान्वयः किन्त्वविकृतस्य तत एव द्वितीयाश्रुतरित्यरचैराह, 'उधारयन्युक्तो चैति । ननु प्रकरणम्य तात्पर्य- ग्राहकावेन बलत्वमित्याचेरयांध्याहारमधुपेत्याह, 'अमि चेति । 'यच्छा- वाकोयमिति, व्यछावाकशब्दम्य यदि लक्षणया न खपरत्वं तदा निरर्थकात् तस्मात् शम्दार्थप्रत्ययो म स्यादिति तदीयत्वेन सामान्यान्वयो न स्यादि- ·(८० অভিমানী प्रत्ययो न स्यात् अर्थशून्यत्वेनाप्रातिपदिकत्वात् तस्माञ्च छप्रत्ययानुशासनात् । किञ्च गौरस्तोत्यादौ उभय- परत्वसम्भवे स्वपरत्वमेव स्यात् स्वस्य प्रत्यक्षेण शीघ्रमुय- स्थितत्वात् । प्रत्यक्षमूलकस्मृतपदार्थस्यान्वयो भवतीति चेत्, न, उक्तदोषात् पदार्थस्मरणस्य अन्वयपरत्वा- निश्चयाच्च तत्परसन्निधानस्य अन्निताभिधानोपयो- गात् । किश्व विभक्त्युपनौतान्वयमकारकर्मत्वादिना- नुपस्थितस्याकाहाविरहेण कियाद्यन्वयो न स्यात् । स्मृतपदै द्वितीयार्थकर्मत्वान्वय इति चेत, न, विभन्नो विषयत्व तच प्रत्यचौपस्थिते तदनुकृलले नास्तीत्यरुचेराह, 'किञ्चेति, प्रत्यक्षमूला स्मनिरङ्ग न त प्रत्यक्ष मा च न भौघ्रत्याशते, 'प्रत्यक्षेनि, "उतदोषादिनि तादृशमतेरप्यर्थोपस्थित्यपेक्षया गौववादित्यर्थ । ननु तात्पर्यग्रहाद्विलम्बितापि मा बलवतीत्यत आह, ‘पदार्थति उभयत्र तात्पर्यानिश्चयेऽप्यनुभवस्यैव मर्चवानुभविकत्वादित्यर्थः । ननु व्युत्पत्तिवलादेवार्थान्वषयोधकलमनएवौत्सर्गिक तदित्यन- आह. 'किञ्चेति । 'महत्ययति मतिमत्त्युपस्थापितत्यर्थ , तश्चोभय- त्यर्थ , समसत्वे हेतुमाह 'प्रत्यक्षेति प्रत्यक्षमूलकस्मृतिविषयपदार्थस्येत्यर्थः, शक्लियहकाले गो. प्रत्यक्षवादिति भाव । 'उक्तदोधादिति तादृशमृत्यपे. क्षया प्रत्यक्षोपस्थिते पौनवादित्यर्थ । मनु तात्पर्यग्रहादविलम्वितापि सा बलवतोयताह, 'पदार्थेति प्रथम शोप्रोपस्थितखपरवम्यैव निश्चयात् ·शब्दाख्यतुशैयखाडे शक्तिवादः । ६८५ प्रकृत्यान्वितस्वर्थान्वयबोधकत्वस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । अतएव गङ्गायामित्यच सप्तम्यर्थान्वयार्थ तौरे लक्षणा अन्यथा स्मृत्युपनौततौरस्यान्वयवोधसम्भवे लक्षणो- च्छेदः। नन्वेवं जवगड़दशमाहेत्यादौ निरर्थकेषु लक्षणा न स्यात् स्वार्थसम्बन्धाभावात् प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृते वा स्वरूपे क्रियान्वय इति दूषितमेवेति चेत्, न, न हि जवगड़दशमाहेत्यत्र समुदाये क्रियान्वयः, समुदायस्योच्चारणासम्भवात्, किन्तु इन्दानन्तरश्रुत- क्रियापदेन प्रत्येकवणे स्वार्थान्वयबोधनं, प्रत्येकवर्णस्य च शक्तत्वेन स्वार्थसम्बन्धादेव स्वस्मिन् लक्षणा स्तोभे- ऽप्येवं, स्वार्थसम्बन्धाग्रहे च स्वरूपोपस्थितिः शक्ति- वृत्तिमाधारणं तत्तात्पर्यविषयलादिकच तत्साधारणं राबिति भावः । 'सतणोच्छेद इति पदनिठलवणारूपवृत्त्युच्छेद इत्यर्थः । 'उच्चारणामम्भवादिति मम्भवप्राचुर्य्यादुतां । वस्तुतो जवगडदयाः तस्यैवान्वयः स्यादित्यर्थः, 'प्रकृत्यति तच रसिं विना नेति खपरत्वे लक्ष. वेत्यर्थः, 'उपारणासम्भवादिति सम्भवप्राणुादुकं । वस्तुतो जवगडदशाः प्रमेया इत्यत्रापि प्रत्येकमेवान्वयस्तावतैव स्वार्थसम्बन्धेनान्वये मिलते तमिन् शक्तरकल्पनादिति । न च ते घड़ियत्र पटवान्चयो न प्रत्येक थासयत्तित्वादिति वायं । तथापि प्रत्येकलक्षणाभिरुपस्थापितष पटवा- न्धयसम्भवात् घट-पटौ दावितिवत् उक्तलक्षणयेवोपपत्तो शक्तिकल्पने मानाभाव इत्यनुभयमाविम्कोति, 'यारिति, । .

·বাঘিনারী भ्रमात्, निरर्थकस्य स्वरूपे शक्तिरेव रत्त्यन्तरं विनै- वोपस्थितेः शक्तिसाध्यत्वात् इत्यप्याहुः । अन्ये तु पदस्य स्वबोधकत्वं अत्तिं विनैव स्वभावात् अन्येन ह्यन्यवोधनेऽतिप्रसङ्गात् शक्तिकल्पनं स्वबोध- कात्वे च न तया, यथा घटस्य स्वबोधकत्वं वसम्बन्ध विनैव । एवञ्च खबोधिते स्वसिान् विभत्त्यर्थान्वयोऽथि। न च पदस्य स्वभावात् स्वबोधकात्वे सर्वच स्वबोध- प्रसङ्गवति याचं। इत्यादिपदस्य स्वार्थान्षयानुप- पत्त्यादे: सहकारित्वात् यथा घटस्य स्वबोधकत्वे इन्द्रियसम्बन्धाद्यपेवेति । यत्तु स्वार्थसम्बन्धिनि तात्पर्य्यमेव लक्षाणा तत्- तात्पर्यञ्च तत्तौतिमुद्दिश्योच्चरितत्वमिति, तन्न, लक्ष्यस्मृतये लक्षणा सा च स्वार्थसम्बन्धञानादेवेत्य- प्रमेया एत्यचापि प्रत्येकमेवान्वयः तावतैव स्वार्थमम्बन्धेनान्वये मिलिते स्वस्मिन् मनोरकन्पनादिति तव। श्रतएवास्वरमादेक- देशिमतेऽस्वरसोऽपि नादृतः । 'अन्येविति, स्वबोधकत्वेऽपि स्वस्थ प्रत्यर्थवाभावेन विभप्त्यर्थानन्वय इति तथाच युत्पत्यन्तरकल्पन- मित्यस्त्ररमो द्रव्यः । 'प्यन्ये विति, एवमपि खस्य प्रत्यर्थवाभावेन विभन्यानन्वय इत्यखर- सोध बोध्य । 'यधिकस्य' तात्पर्यस्य, 'अन्योन्येविषयानुपस्थितौ तात्पर्य- ·शब्दास्यतुरीयखगड़े शक्तिवाद । ६८७ धिकस्य व्यर्थत्वात् । सम्बन्धधौः स्मृतिहेतुः तृप्ता न तु तात्पर्य धौरपि तस्या लक्ष्यस्मतिजन्यत्वेनान्योन्याश्रय- प्रसङ्गात् । तात्पर्य चानच्च लक्षणावौजानुपपत्तिज्ञाने- इन्वयानुभवे चोपयुक्तमतोऽशवयोपस्थितिस्तहेतुः शक्य- सम्बन्धी वा लक्षणेति त्तस्वरूपे तात्पर्य्यमनुपयुक्तमेव। लक्ष्ये तात्पर्य्यात लक्षणा "तात्पर्य्याद्धि त्तिरिति च लक्षणास्थले, वस्तुतो लक्ष्ये तात्पर्य्यमस्तीत्येवम्परं । किञ्चैवं मुख्येऽपि तत्तात्पर्य्यकत्वमेव वृत्तिरस्तु किं शक्त्या, तात्पर्य्यमेव वृत्तिं विना न निर्वहतीत्युच्यत- . "अधिकग्य' तत्तौतीच्छयोच्चरितवस्रा, 'अन्योन्येनि, उपस्थिती तत्र तात्पर्यधीस्तस्याञ्च सेत्यभ्युपगमादिति भावः । नन्वेवं लक्षणा- स्यले तात्पर्य्यार्थविधानं कोपयुक्तमत आह, 'तात्पर्येति, 'त- इति, मतभेदेन कम्पदयेऽप्युभयथा तात्पर्य न लक्षणेति भावः । 'अनुपयुक्तमिति न स्वरूपं न वा कन्पनावीजमित्यर्थः, कल्पनावीजवे तद्हावश्यकतया ततस्वरूपत्वशङ्काप्यवतरेन तदपि नेति भावः । ननु यदि न तदौज तदा यन्यविरोध इत्यत पाइ, 'तात्पर्यादिति, मोऽपि स्वरूपनियममाइ न तु धौनियमं यतो विरुध्येतेति भावः । स्यापि ग्रहीतुमशक्यत्वादित्यर्थः। नन्वेवं लक्षणास्थले तात्पर्य्यान्वयाद्यनु- विधान भ स्थादित्यत प्यार, 'तात्पर्यज्ञानक्षेति, 'लक्षणावोजेति लक्षणा- कम्पनाउौजेत्यर्थः । पूर्वेया ग्रन्थविरोधं परिहरति, 'लक्ष्य इति, व्यन्यथा ·(८८ सावचिन्तामणी इति चेत्, तहि लक्षणापि ननिर्वाहिकैव न तु तदेव । अपि च तात्पर्य्यानुपपत्तिलक्षणावीजं न तु तदनुप- पत्तिरेव तबीजं विरोधात् । अतएवाशक्ये तात्पर्य न लक्षणा वृत्तेस्तात्पर्यनिर्वाहकत्वात्। निर्वाहक- सम्बन्धमपश्यत प्राप्तस्य तात्पर्याभावात्। शक्त्या शक्यसम्बन्धेन वा पदादमुमर्थ जानावित्यभिप्रायेण पदप्रयोगो न तु तात्पर्य्यादेवायममुमर्थ ज्ञास्यतीति बुड्या तात्पर्य्यमाचस्य वृत्तित्वे सर्वस्य सर्वच प्रयोगो नानार्थोच्छेदश्च । स्वार्थसम्बन्धेनेदं पदमर्थ बोधयि- प्यतीति वक्तरभिप्रायोलक्षणा तदभिप्रायज्ञानं विना श्रोतुर्लक्ष्यानुपस्थितरित्यन्ये । तन्न। अयं ह्यभि- 'एवं' तात्पर्य्यस्य वृत्तित्वे, 'अपि चेति, यद्यपि तात्पर्य्यानुपपत्ति- लक्ष्यतात्पर्यज्ञानशेव पर्यवसितं न तु लक्षणाचौजमित्यम्यापि न वक्ष्यानुभवे कारपमित्येवार्थ इति न करपनानार, तथापि सामा- न्यतोऽन्वयानुभवमाचे तात्पर्य्यधौतुर्लक्ष्यानुभवरूपे विशेष वेति मतभेदेन कल्यभेदोयादानं द्रष्यं । 'विरोधात्' एकस्योपपादको- पपायलविरोधादित्यर्थः । 'शक्यमानन्ध एवेति, मानन्धिज्ञानमाच- पञ्चम्यनन्दयोऽपि स्यादिति भावः। 'अतएवाशक्य इति, यत्र पूर्वोक्त वैययं भावतरतोति विशेष । 'सर्वस्येति, शक्यसम्बन्धयर्थ विनापोति शेष, 'मानाति, उलक्षण्यैव शक्तेरन्यथासिरिति भाव । ननु प्रयोगनिमि- ·शब्दाग्यतुरोयखण्डे शक्तिवाद । ६८ प्रायः प्रयोगनिमित्तं यथा शक्यायमर्थ बोधयिष्यती- त्वभिप्रायः न तु स एव लक्षणा गौरवात्, किन्तु स्वा- र्थसम्बन्ध एव लक्षणा तत एव लक्ष्योपस्थितिसम्भवात् वृत्तस्तचैवोपयोगात् तस्य - चाबोधकत्वे स्वार्थसम्बन्धे- नायं बोधयिष्यतीत्यभिप्रायवान् वक्ता नाप्तः स्यात् । तात्पर्यधीस्त्वन्वयबोधे हेतुरित्युक्तम् । शक्यसम्बन्धश्चा- विनाभाव एव यष्टौः प्रवेशय मञ्चाः क्रोशन्तीत्यचापि प्रवेशन-क्रोशनसमये यष्टिधर-मञ्चस्थ पुरुपयोर्यष्टि-म- वाविनाभाव एव । एवञ्च छविणोयान्ति काकेभ्योदद्धि रक्ष्यतामित्यवाजहत्वार्थलक्षणायामपि छत्रिणस्तत्समू- हानन्तर्गतेनाच्छविणाप्यविनाभाव एव । काक-कुक्कुरा- दीनां दध्युपघातकत्वेन युगपदुपस्थितिसमये काकस्य कुक्कुराद्यविनाभावः । यत्र तूपघातकत्वेन काकमात्र- स्यैवापरसम्बन्धिमारकत्वान्नाविनाभूतज्ञानमाचस्यैवेत्यर्थः, 'अविना- भाव एवेति, गङ्गागदस्य तौरवन्मस्यादावणविनाभावादिति भावः। सखेपि तत्त्वविरोध इत्पत ब्याह, 'गौरवादिति, तस्य च तदुपस्यापकत्व खयापि मन्तव्यमेवयाए, 'तस्य चेति, 'यविनामाव एवेति, अन्यथाति- प्रस्तादिलि माद ! 'परिणति, सामससमय जि शेअनु छरिशदे म लक्षणा वाफ्यत्वात्, नापि छत्रपदे तदर्थस्य त्यागादत्तार्थतानुपपत्ते । किये कसार्थगन्तृत्वं न मध्यतावच्छेदकं गन्तृत्वेनोपस्थितस्य गमनाकाहाविर- हेब पान्तीत्यनेनामन्वयापत्तरिति, बचाऊ, छत्रपद एव पक्षणा, एकसार्थ- . 87 ·६. तावचिन्तामो मुपस्थितं न कुक्कुरादि तब काकपदेऽप्युपघातकत्वेन लक्षणापि नास्ति दयुपपातकत्वेनातर्किताद्रक्षणोपदे- भानईत्वादिति सम्प्रदायः । वस्तुतः शक्यसम्बन्धएव लक्षणा अतिप्रसङ्गय सम्ब- न्धस्याविनाभावस्वरूपत्वेऽपि, तात्पर्य्यादन्वयनियमः शक्यसम्बन्धमाचलवाणापक्षेऽपि, लक्षणावी तात्पर्य्या- नुपपत्तिः पदस्य वृत्ति विना लक्ष्ये तात्प-निर्वाहात, न तु शक्यान्वयायोग्यत्वं वीज यष्टी प्रवेशयेत्यचाज- हत्खायाञ्च शक्यस्यान्वययोग्यत्वेऽपि स्तक्षणासात्वा- तात्पर्य्यानुपपत्तिसपापि लध्ये तात्पर्य विना लक्षणा- नुदयादिति सम्प्रदायः। वस्ततोऽविनाभावस्य लक्षणाले खपरत्वे क्षक्षणा न स्यादथम समं पदस्य देशतः कालनोवाऽविनाभावाभावात् स्वार्थमम्बन्धस्तु प्रक्रिलपणस्तत्रापि। न चैवं मुख्य एवं प्रयोगः भक्तरेव तम्लत्वादिनि वाचं। भक्तिविषये प्रयोगस्य मुख्यत्वात् पदस्थ तु तदाश्रयत्वा- वस्त्वमेव लक्ष्य, तथाधैकसाधवन्तो यान्सौत्येतहाक्यार्थ , पाहत्वार्थतोशिस्त त्रिवाक्यपक्षणाभिप्रायेणार्थपदस्य प्रतिमाद्यपरत्वाभिप्रायेश वेति । एकसावाचेन छत्रस्याप्यन्वयात् तपास्वमत एव शूका लक्ष्यसाधारण्य. मुपपद्यत इयन्थे। बेचित्त न प्रक्षती लक्षणा किन्तु प्रत्यय एवेत्या । 'चतिप्रथा इति, पूरस्य तौरवामस्यादावप्यविनाभावादिति भाव ।

·शम्दायतुरीयखण्डे शक्तिवाद । वस्तुतोऽन्वययरप्रमाणशब्दस्य मुख्यान्वयायोग्यत्वमेव लक्षणावीजम् गङ्गायां धोपइत्यादौ पूर्वोक्तन्यायेन लक्ष्ये तात्पर्यग्रहात्पूर्वमेव मुख्यस्यान्वयायोऽग्यत्वज्ञानेन लक्षणोपपादनात् । अस्तु वा तचापि लक्ष्ये तात्पर्य- ग्रहः तथापि मुख्येन्वयानुपपत्तिरेव लक्षणावौज प्रथ- मोपस्थितत्वात् तात्पर्य्यानुपपत्तिं विनैव लक्षणावी- जत्वसम्भवाच। यष्टीः प्रवेशयेत्यचाजहत्स्वार्थायाश्च मुख्यस्यान्वयानुपपत्तिरेव तथाहि प्रकरणादिना प्रवेश- येत्यस्य भोक्तृप्रवेशनपरत्वं यान्तीत्यस्य छवि-तदितर- घटितसमूहगमनकर्तृपरत्वञ्च ज्ञातम् । तादृशमवेशन- ·सावचिन्तामणौ गमनयोरन्वयायोग्यावेव यष्टि-च्छविणौ। अथ प्रकर- णदिनैवेतरपदवत् यष्टि-च्छविपदयोरपि लथ्ये तात्पर्य्य- मवगतमतस्तदनुपपत्तिरेव तद्वीजमिति चेत्, न, लक्षणातः पूर्वमवश्यं लक्ष्योपस्थितौ तत्र तात्पर्य्यग्रहे मानाभावात् लक्षणाया अन्यथाऽपि सम्भवात् । भावे वास्तु तपोभयानुपपत्तिस्तथाप्यन्वयानुपपत्तिरेव लक्ष- णावीज, गङ्गायां घोपइत्यादौ पक्तिन्यायेन स्लक्ष्ये . गङ्गापदादौ मा न स्यात् तथाच प्रकरणात् प्रवेशनादिविशेषे तात्पर्य्यपहात् तच चायोग्यावेव थष्टि-छचिषणवित्यर्थः । ननु यत- एव प्रकरणात् नयोर्विशेषे तात्पर्यग्रहस्तन एव लक्षकपदस्य तक्ष्य- इति तात्पर्यानुपपत्तिरेव वौजमित्याशङ्कते, 'प्रयति । ननु लक्षणात्तित्वकल्पकत्वाविरोध । न धन्दयानुपपत्तेरपि तत्कन्यकस्वादन्यत् तहीनत्वं माम । न च स्वतन्त्रान्ययानुविधायित या धनुपपत्तिशानं लक्ष्या. न्वयबोधे हेतुरित्येव तद्दोश्त्वमिति वाच्यं । लक्ष्ये तात्पर्य यह एव तस्योप- क्षीणत्वात्, अतएव शब्दादिना तदिनेव यत्र लक्ष्य तत्पर्य्यग्रहस्तत्रापि तद्- न्वयवोधोऽनुभवसिद्धस्तपाच व्यभिचारोऽपि । न च तमुपपत्तेसवाहेतुत्वे यत्रोभयोग्यत्व तत्र कदाचिलयान्वयोऽपि स्यादिति वार्छ । लध्ये ना- त्पाग्रहात् तद्ग्रहे च युगपच्छक्य-लक्ष्ययोरन्वयबोधस्येएत्वात् तस्मान्मुख्या. र्थान्वयानुपपत्ते ख्यार्थान्वयबोधप्रतिवन्धकत्वं न तु लक्ष्यान्वयबोधकावं, एवञ्च पूर्वोक्तदिमर्षस्यामि लहतात्पर्य यह एवोपयोग । न च पूर्वोक्ता मोक्तत्वकवाक्यत्वादिज्ञानं तईि लक्षणात्तित्वकल्पन एवोपयुक्तं तच्च नान्वयबोधाइमिति कथं तदपेक्षा, वदनपेक्षायाश्च घनामदाकोऽपि तनणा ·शब्दायतुरीयखण्हे शक्तिवाद । तात्पर्यग्रहात्पूर्वमेव मुख्यार्थाऽनुपपत्तेः स्कृप्तत्वात् । ननु पदार्थविशेपस्मृतौ तदन्वयबोधे वा प्रकरणादेः सह- कारिता न तु तात्पर्य्यग्रह इति चेत् । न । शब्दसह- कारित्वेननुगमात् तात्पर्यग्रहे तु तद्याप्यत्वेनानु- गमः तात्पर्यव्याप्यत्वग्रहे तात्पर्यग्रहः सम्भवत्येव । वहुव्रीहौ चिचगोपदार्थस्यान्वयायोग्यत्वादन्यपदार्थे तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव लक्षणवीजमिति चेत् । न। तचापि चिचगोस्वाम्यानयनपरानयनपदार्थान्वयानु- पपत्तेः। यद्यपि लक्षणायामन्वयायोग्यत्ववन्निराकास- प्रकरणदिमे तात्पर्ययहो न सम्भवतीति भइते, 'नम्विति । ननु यदि तात्पर्य्यानुपपत्त्युपगोव्यतया अन्वयानुपपत्तिऴजं तदा तदनु- पपत्युपशीव्यतया तदयोग्यत्वं वौजमस्तु न तु त्यत आह, 'यद्य- पोति । वस्तुतस्तु लक्षणवीज यदि लक्ष्यान्वयबोधहेतरित्यर्थस्तदा अन्वयानुपपत्तिरपि न वौज, न हि शक्यान्वयानुपपत्तिर्मक्ष्यान्वय- धौहेतः मानाभावादपि तु तदन्वयानुपपत्त्या तदन्वयो न भवति नदम्बयाभावे तृतमामय्येव लक्ष्यान्वयबोधः । न च तदनुपप- स्थात् तस्यापि तात्पर्पयहोपक्षोणत्वाभ्युपममे यत्रानातवाकोऽपि तदयाह- समापि सा म्यादियापत्तो सिद्धान्तविरोध इति वाधा प्यन्वय-यतिरेकाभ्या तस्यापि लाक्षणिकार्यानुभवहेतुत्वात् तदवच्छेदकालादेति विपचिदिः परि- चिन्तनीयमिति ! तटस्य माते, 'नन्विति, यद्यप्यननुभावकत्वरुपाकाहा ·सत्त्वचिन्तामणी त्वमप्यस्ति तथाहि गङ्गायां घोष इत्यत्र घोयस्थ निविडाधाराकाशितत्वेन न प्रवाहाकाङ्क्षा एवं समू- हगमनस्य छत्रिषु नाकासा तेपपरिसमाप्तः, तथापि नोभयं निमित्तम् अन्यतरजानेऽपि लक्षणासम्भवात् । नैकैकमेव निमित्तम् अननुगमात् । अन्वयानुपपत्ति- व्याप्यत्वेन वानुगमेऽन्वयानुपपत्तिरेव लक्षाणावीज तस्या उभयत्र सत्वात् । लक्षणास्थले च स्मृतशक्या- म्वयानुपपत्तिजनानन्तरं गङ्गापदान्पुनः शक्यस्मृतिः स्मृतशक्यात्वसम्बन्धेन तौरस्मतिः शनोः शक्यस्मृती तत्र नेम्सवातन्त्रवे यत्रीभयोर्योग्यत्वं कदाचिलक्ष्यान्बयोऽपि स्यादिति वाच्यं । तत्तात्पर्य्यग्रहविस्तम्बेन तदुपगोव्यप्रकरणादिवि- लम्बेन वा विस्तम्बान् । अत एवोभयत्र तात्पर्यग्रहे युगपच्छक्य- लक्ष्योभयान्वयबोधाविरोध इत्याकरमिद्धान्तः, नात्पर्यग्रह एव तत्र नाम्चयानुपपत्तिं विनत्यन्यदेतत् । न चोपजीव्यतथास्यैव हेतरस्थिति वायं। शब्दादिना तात्पर्य्यग्रहेऽपि लक्ष्यान्वयवोधसमावेन व्यभि- तत्रापि अन्यथा वजिना सिञ्चतीत्यत्रापि सेकस्य दवदव्याकाडरवेग निरा- कासतर्यवान्वये योग्यताया व्यनङ्गत्वायत्ते, तथाप्यभ्युपेत्याइ, 'तथासोति, 'यन्वयानुपपत्तिरेवेति । यद्यपि यथा तात्पर्य्यानुपमन्युपौयतया अन्वया. नुपपत्तिवानं तथा सदुपजीव्यतया सदयोग्यत्वमेव वौभमस्तु, वापि यत्र योग्यताग्रहेपि तात्पर्य्याधभावान्मुख्याधांनन्वयन्तत्साधारणादेतदुक्तं, बदि. दमाह, 'तस्या इति । यद्यपि सम्बन्धिदर्शनस्य तत्तत्सम्बन्धिवेग मारकत्वं ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । प्रवाहस्य स्वप्सम्बन्धेन तौरस्मृती सामर्थ्यावधारणात् । अतः शक्यस्मारिततीरस्येतरपदादेवान्वयबोधः । अत- एव लाक्षणिकं पदं नानुभावकम् अन्वयप्रतियोगि- नस्तीरस्य ततोऽनुपस्थितेः अन्वयप्रतियोग्युपस्थापक- त्वेन पदानामन्वयानुभावकत्वात् । न च गङ्गा- पदातस्वशक्यसम्बन्धेन प्रथम तौरस्मृतिरेव पुनः शक्य- स्मरणे गौरवादिति वाच्यम् । गङ्गापदस्य स्वशक्यस- म्बन्धेनान्वयप्रतियोगिस्मारकत्वाकल्पनात्। न चेहैव तत्कल्पनं, क्लृप्तकारणताकस्मृतियादेव तौरोपस्थिति- सम्भवादिति प्राचः। तन्न। गङ्गापदात्तीरस्यानु- चारात् । यदि च लक्षणवौज लक्षणया वृत्तित्वकल्पकं तदोभयो- रपि वीजवं न लसाधारणमुभयज्ञानतः प्रत्येकमेव तत्कल्पनात् प्राप्तवाक्यत्वेन प्रतीतप्रामाण्यनिर्वाहायान्वयानुपपत्त्या प्रकारान्तरम- तौताप्तलक्ष्यतात्पर्यनिर्वाहाय च तत्कन्यनस्यावश्यकत्वात् कल्पकान- नुगमस्यादोषत्वादिति मारं। 'श्रतएवेति अन्वयानुभावकत्वं पदाना- मौत्सर्गिकं बाधकेन लक्षणस्यले त्यज्यते तत्रान्वयप्रतियोगिपदार्थ- सारकः पदार्थ एवेति पदस्य तत्स्मारकत्वाभावाचानुभावकतेत्यर्थः । 'गौरवादिति प्रष्टत्यर्थत्वस्य प्रत्युपस्याप्यत्वात्मकतया तदर्थप्रतिपाद- म कल्यते गौरवादननुगमाच, किन्तु सामान्यतस्तथाच शक्यसम्बन्धेनापि मारकत्वं स्कृप्तमेव, वापि समाधिसौकर्यादाए, 'गङ्गापदादिति, गौरवा.

·तचिन्तामो पस्थितौ तब सप्तम्यान्वयानुपपत्तेः विभक्तः प्रस- त्युपनौतस्वार्थान्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेः प्रकृत्यर्थोपस्था- प्यस्य विभक्त्यान्वयोतिप्रसङ्गोऽननुगमय। न च प्रकृतितात्पर्य्य विययस्वार्थान्वयबोधकत्वं विभक्तीनां, गौरवात् । एवञ्च प्रमत्यर्थे विभक्त्यर्थान्वयनियमा- च्छक्यसम्बन्ध एव कृप्तस्तीरस्मारकन्वेन कल्पाते। न चैवं गङ्गापदात् साक्षात्तौरोपस्थितौ शक्तिः, नां विनापि तदुपस्थितिसम्भवात् । नन्वेवमन्वयप्रतिया- ग्युपस्थापकतया इतरपदवलाक्षणिकमप्यनुभावक स्या- - नेच्छोक्षवचरितप्रकृतिकात्वस्य गुरुत्वादित्यर्थः। वस्तुतस्तु प्रशतितात्पर्य- विषये विभाषांपये धूमोऽस्तीत्यत्र वहिताग्पयंकधूमपदोत्तर- विभायर्यान्वयस्य वनौ भानापत्तेः, तथाच प्रकृत्यर्थ एव तदन्वय इति नवं। 'नौरफारकत्वम' विशेष्यस्मारकत्वेनेत्यर्थः, परम्परामम्बन्धस्थापि स्मारकत्वकल्पनाच्छाब्दबोधानुकूलतत्स्मारकलं प्रक्षते कल्प्यत इति भायः । 'तां विनति, तथाच शब्दात् मादादुपस्थितिः शनिमा- थैव अन्यथा शब्दान मादादुपस्थिती गनिकरुपने परम्परामम्बन्धन एपस्थिती लक्षणेति धूमोऽस्तीत्यचापि लक्षणा स्यादित्यपि द्रष्टव्यं । दिति प्रकृतिप्रतिपाद्यवापेक्षया सत्यतिपादनेच्छोचरितस्वस्य गुरुवादित्यर्थः । यद्यम्यतिप्रसङ्गभिया कृत्या तत्प्रतिपाद्यत्वं वाच्यं तथाच यत्तित्वविवेचने गौरवं तुल्ये, तथामि वहितात्पर्यके धमोऽस्तीति वाक्ये धूमपदोत्तरविभ- ·शब्दायतुरीयखण्डे शक्तिवाद । ६८० दिति चेत्, न, तरपदार्थैः सह स्वशक्यान्वयानु- भावकत्वेन तृप्तादितरपदादेव तौरानुभवसम्भवेन लाक्षणिकस्याननुभावकत्वात् स्वशक्यान्वयानुभवे पदा- नां कारणत्वावधारणाच । अथ यदि गङ्गापदं नान्वयबोधकं तदा गङ्गापदान्तर्भावेन सम्भूयान्वयवो- धकत्वलक्षणं नैकवाक्यत्वं स्यान्न वा प्रमाणत्वं तथाच तदुभयरक्षार्थ न लक्षणाकल्पनम् । न च परम्यरया 'दतरपदार्थरिति, न च स्वशक्यानुभवत्वापेक्षया स्वोपस्थाप्यानुभव- त्वमेव मामान्यतो लघु अतएव खशक्यानुभव इत्याद्यपि हेवन्तरं हेयमिति वाच्यं । तथासत्यतिप्रसङ्गात् । न च वृत्त्युपस्याप्यत्वं तत्, मा हि शाब्दयोधानुकूलपदार्थोपस्थितिगर्भा, तदनुकूलत्वञ्च यदि वृत्तिनिवन्धनं तदान्योन्याश्रय इति शक्निगर्भ वाचं तथाची- त्यर्थस्य बहावन्वयायत्तिरिति दूषणं वोध्यं । 'इतरपदार्थोरिति, न च ख- शक्यानुभावकलापेक्षया खोपस्थाप्यानुभावकत्वमेव सामान्यतो लघु व्यतरव खशक्यान्वयानुभव इत्यादि इत्वन्तरमपि हेयमिति बाधं। तथा सत्यति- प्रसङ्गात् । म च सत्योपस्थापकत्वं तत्, सा हि धानुकूलपदार्थोप- स्थितिगर्भा, तदनुकूलत्वञ्च यदि वृत्तिनिबन्धनं तदान्योन्याश्रय इति शक्ति- गर्भ वाच्यं तथाच प्रथमोपस्थितत्वादुपजीव्यत्वाच सशक्तयान्वयानुभावकत्वमेव पदाना कृतं । किञ्च शक्तेरौश्वाभिप्रायस्य पदार्थान्तरस्य वा तत्त्वेन ज्ञान नानुभवप्रयोजक व्यभिचारात् किन्तु अनुभवानकतावच्छेदकत्वेन ज्ञान तथा शक्ति विना अनुभवजनकत्वमवच्छेदकं विना जनकत्वमिति पर्यव. सितं, तथाच व्याघात इति वदन्ति । तत्र ब्रूमः, शक्तित्व लक्षणात्वाभ्या 88 ·সাব্বিাসী साक्षादान्वयप्रतियोगिस्मृतिहेतुत्वेन प्रमाण, स्मृतेर- प्रमाणत्वात् । न चैकवाक्यत्वं, वाक्यभेदेऽपि पदार्थ- स्मृतिसत्वादिति चेत्, न, अप्पोक्तत्वात् गङ्गापदान्त- र्भावेनान्वयनमाप्रयोजकत्वं सम्भूयान्वयबोधप्रयोजक- त्वञ्च गृहीतं तदुभयमपि तौरोपस्थितिद्वारा निर्व- इति । पजीव्यत्वात् प्रथमोपस्थितत्वात् माघवाच्च स्वशक्यानुभावकलमेव पदानां कृप्तं । किञ्च गरौश्वर।भिप्रायस्य पदार्थान्तरम्य वा ज्ञानं भानुभावकं व्यभिचारादिति वक्ष्यते किन्त्वनुभवजनकतावच्छेदक- खेन जानं तथाच गति विनानुभावक्रत्त्वं प्रवच्छेदकं विना जनकल- मिति पर्यवमित, तथाच याधातः तमात् मनस्व जनकतावच्छेद- कावच्छिन्नम्यवानुभावकत्वं न तु लाचणिकस्य, इदमेवारचिवौजमग्रे नवौना इत्यनेन सूच्यत इति ध्येयं । 'तदुभयमपौति समाधिसौ. शाब्दबोधविशेषजनकत्वग्रहानन्तरं तयो माब्दबोधानुकूलत्वगर्म तित्वमहे धन्योन्याश्रयानवकाशात् गत्वादिना बहिविशेपानुकूलत्वग्रहानन्तरं रणा- दोगा वयानुकूलत्वग्रहवत्, यदि ध शक्तिगर्भमेव शाब्दबोधानुकुलत्वं तदा सदभवत्तिलक्षणं लक्षणायामव्याप्तमेव स्यात्, व्यतएव 'किच्चेत्यायप्ययुक्त शक्ते शाब्दानुभवविशेषजनकतावच्छेदवतोपि शक्ति बिना बदतिरिक्तानुभव. विशेयजनकत्वे याघातविरहात् । वस्तुतोऽनुभव जनकतावच्छेदकत्वं न शक्ल- रन्यथा यसकोऽपि शक्तिधमेणावयबोधकावे उक्तव्याचातापत्ते, किन्तु प्रति- मत्तया जाता तथा, एक्च रत्तिमत्तया ज्ञातत्वमेव तथास्तु, सामान्यत्वेन जाघवात्, यतएव तेरप्यक्तं 'सामान्यतो लध्विति ।

·शब्दाख्यतुरोयखगड़े शक्तिवाद । नव्यास्तु लाक्षणिकमप्यनुभावकम् । न चैवं जाने शक्तिः शक्यत्वादिति लक्ष्यमपि शक्यं स्थान, प्रवाह- शक्तत्वेन ज्ञातादेव गङ्गापदाच्छक्तिं विनापि तौरानु- भवसम्भवात् । यथा परेपां जातिशतात्वेन जातादेव व्यक्त्यनुभवसम्भवात् यथा वास्माकं पदार्थशक्तत्वेन जातादेवान्वयानुभवसम्भवान्न व्यत्यन्वययोः शक्ति- रिति । क्वचिद्योगार्थान्वयसम्भवेऽपि रूढ़िपूर्विका ल- क्षणा यथा मण्डयं भोजयेत्यच रूढ्यर्थगृह विशेषस्या- न्वयायोग्यत्वात् रुढ्यर्थगृहसम्बन्धिजनजानं लक्षणया क-दुक्तं । वस्तुतस्तु घोषादिपदे गङ्गापदार्यान्वितस्वार्थान्वयानु- भावकत्वमेवैकवाक्यत्वं प्रमाणत्वञ्च ग्टहीतं तदुभयरचार्थमेव लक्षणा- कल्पनमिति सारं । 'कचिदिति, अत्रानुभवोमा निर्णायकः अनुभव- एव विमतेः मीमांसकस्य मते सम्बन्धितावच्छेदकमण्डपानकत्व- चचत्वादिना उपस्थितिः यौगिकार्यान्वये योगोपस्थितमण्डपानकर्ट- एतदनुशयादेव स्वमतमाह, 'नव्यास्त्विति । एतेन लाक्षणिकाननुभावकत्व- प्रवादोऽन्वयप्रतियोग्यनुपस्थापकतया प्राचीनमवेनेति सूचितं । यदि च नैवं तदा नौलं घटं करोतीत्यादौ नौल घटशब्दयोर्लाक्षणिकत्वेन तदुपस्याप्य- योरभेदानुभवो न स्यात् तस्य स्वशक्यान्वयाभावेन विमत्यापि तदनुपपत्ते, नदीत्यादौ प्रकृति-प्रत्यययोरपि लाक्षणिकत्वसम्भवाच । तथाचार्थस्मारकताया प्राचीनमते विमात्यर्यान्वयानुपपत्तिवत् लक्ष्ययोरन्वयानुपपत्तिरपि दोषो प्रव्य इति युक्तमुत्पश्याम । 'योगार्थान्वयसम्भवेऽपौति, तथाचान्वयानुम- ·तामचिन्तामणी मण्डपपदेन कियते न तु योगान्मण्डपानकर्तुरिति मीमांसकाः। ननु रूढिपूर्विका लक्षणा न युक्ता श्रौतार्थपरत्वे सम्भवति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् रून्या योगापहारान मुख्यतेति चेत् । न । अपहारी हिन यौगिकार्थस्मतिः, स्मारकसम्बन्धस्य शक्तः रूट्यर्थ इव यौगिकेऽपि सत्त्वात् । नापि योगार्थस्य प्रथमभस्मृतिः, यदैव हि समुदायेन स्वार्थस्मरणं तदा अवयवैरपि स्मारकसमुदायजाने अवयवानामपि विपयत्वात्, प्रत्युतावयबैरेव शीघ्र स्वार्थस्मरणम् अश्यवज्ञानपूर्व- कत्वात् समुदायज्ञानस्य । विलम्बेऽपि यदा रूट्यर्थेन लक्षणया स्वार्थसम्बन्धिस्मरणं तदा यौगिकार्थस्मरणं 1 वेनेव । न च मण्डपानकर्टलेनोपस्थितौ इयोरविशेषः, तन्मने मण्डपानकर्टवस्य पदार्थवादन्यत्र वाक्यार्थवादिति भावः। 'स्मारके- ति, नन प्राप्तभावादसति का अपि तु रून्यर्थ स्मृन्या वा तत्मा- मय्या वा प्रतिबन्धान जात्यापहारस्य प्रतिवन्धपर्यायवात् तथाच कि भक्तिमत्त्वकथनेनापति, मैवं, भावानवगमात् प्रतिबन्धो हि जानात् तत्मामय्या वा फलविरीधे मति स्यात् । न च स प्रकृते, पत्तिरेव - लक्षणावोजमित्यभिसन्धिप्रसङ्गादिदमुक्तमित्यन्थे। मैयायिक शहते, 'गन्विति, 'घवयवज्ञानपूर्वकत्वादिति । यद्यपि समूहालम्बनस्पती न तस्यूचकत्व, तथामि मूर्बवाना उत्तरवर्गानुभवविषयलमभ्युपेत्वेदमुक्तं, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रतिवादः । याच्यं तथाचौत्सर्गिकान्वयाभिधायकत्वानुरोधाद्यो- गिकार्यान्वयावबोधोऽस्तु । नापि स्मृतस्याप्यवयवार्थ- स्यान्वयवोधवहिर्भूतत्वमपहारः, योग्यतादिबलादव- यवार्थस्यान्वयबोधः स्यादेव, न तु रूट्यर्थस्यायोग्य- त्वात् । नापि लक्षणया स्मारितस्यार्थस्य, लाक्षणिक- स्थानभिधायकत्वात् । अथ मण्डपशब्दस्य गृहविशेष प्रयोगदर्शनादवयवशक्त्या च तदनिर्वाहात्तव समुदाये समूहालम्बनसम्भवात्, जात्यपहारः फस्ताभावो वा स्तः स च साम- यौसत्त्वे सम्भवतीति एवमग्रेऽपि । 'तथाचेति अन्वयानुभावकत्वं पदानामौत्सर्गिकं तद्बाधकेन लक्षणास्थले त्यज्यते तवान्षयप्र- नियोग्युपस्थापकः पदार्थ एवेति तत्स्मारकत्वाभावान्नानुभावकत्वं इत्यर्थः । 'योग्यतेति, अपापहारः फलाभावो यदि कारणाभावात् तबेदमुत्तरं, अथ प्रतिबन्धात् तबाह, 'न विति, रूट्यान्वयमामय्याः प्रतिबन्धिकाया प्रभावादिति भावः । 'न तु रूट्यर्थस्येन्,ि अत्रा- बय इति शेषः, एवमग्रेऽपि, तथाच तदनुभवसामय्यपि न प्रतिब- न्धिकेति भावः। ननु प्रतिवन्धः फलाभावकल्यो न तु फलविरोध- प्रयोगानिश्चीयत इति स्मारकमत: सत्त्वमेव यदुक्तं तनेत्यागकते, 'अथेति, तप्ते पयसि दध्यानयती- 'लाक्षणिकस्येति, तथाचौत्सर्गिक पदानामन्विताभिधायकत्वं भव्यतेति भावः । मौमासका प्रावते, 'यथेति, 'प्रयोगदर्शनादिति पराभिमानः। अवयव. माधयुत्पन्नस्य तत्ययोगे वाधकाभावात् प्रयोगप्राचू-भावमभ्युपेत्येदमित्यन्ये। मानकल्यः फलाभाव:

·७.२ सावचिन्तामणी शक्तिकल्पना तथाच मण्डपानकर्तरि सत्यपि योगे मयोगादर्शनात्तवावयवशक्तिकुण्टनमपि कल्प्य कार्या- नुरोधित्वात् कल्पनायाः । अन्यथा अनेकार्थरूढा- धादिपदादिव कचित् मण्डपानकर्तुरप्यवगमः स्याद्- बहुव्रीहौ समुदायशक्तावपि नावयवशक्तीनां कुण्ठनम् अवयवार्थे लम्बकर्णादी प्रयोगमाच-त, कुण्ठनस्य प्रयोगाभावकल्प्यत्वात, एवञ्च मण्डपादिपदेवियव- शक्तः कुण्ठितत्वात् रूट्यर्थस्योपस्थितस्य परम्परयापि वाक्यार्थप्रतीत्यन्वयाय तत्पूर्विका लक्षणेति चेत्, न, तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमित्यनामिक्षाया उत्पत्तिशिष्टत्वेन विश्वेदेव- त्यादे व्यदेवतासम्बन्धात्मकयागप्रथममापकलेन उत्पत्तिवापरलं प्रथ- मयागप्रापकवाक्यस्यैव उत्पत्तिवाक्यत्वात् तथाच तेनोन्पत्तिवाक्येन नने पयसोत्यादिनकदेशेनामिक्षाया उत्पत्तिशिष्वं विहितं, तप्ते पयषि दध्यानयतीत्यादिना वाक्यनामिक्षोत्पत्तिः कथ्यते तथा- चौत्पत्तिरुत्पत्तिवाक्यं । नेनैव विश्वेदेवदेवताकत्वमनुशिष्यते इति तदनुशिष्टत्वेनामिक्षाया विश्वेदेवदेवताकत्वं इति धौस्त्पत्तिशिष्ट- वेनेत्यादिफक्किकार्थः, एकत्रामिचाया अपरत्र विश्वेदेवदेवताकावं धामिक्षाधिकरणविरोधमाह, 'तप्त इति, 'उत्पत्तीति, थामिक्षा- पोगोत्पत्तिवाक्यप्रतिपादितत्वेन हय्य देवतासम्बन्धप्रतिपादकवाक्यस्योत्पत्ति- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे शक्तिवाद । देवताकत्वं, वाजमन्नमामिक्षारूपं तोपामस्ति ते विश्वे- देवा देवता इति चतुर्दान्तवाजिपदायोगेनामिक्षा- रूपान्नयोगिनां विश्वेदेवानामुपस्थितेर्वा जिनस्यापि विश्वेदेवदेवताकत्वमेव । ननु वाजिपदात् रूढ्योपस्थि- तानामश्वानां वाजिने देवतात्वमिति सिद्धान्तः स न स्यात् रूढ्या योगापहारादश्चानामेव तत्र देवतात्वा- पत्तेः। न ह्यच लम्बकर्णादिवहाजिपदस्य विश्वेदेवेषु विशेषणमिति विशेषः। 'वाजिनस्थापौति अन्योद्देशप्रवृत्तति- साध्यत्वेन क नाश्यतां क्व दुय्यतामित्याकाक्षायां देवतान्तरकल्पने गौरवादुपस्थितानां विश्वेदेवानामेव कथञ्चिदाजिपदादुपस्थितानां तद्देवतावं कल्यत इति सिद्धान्तोऽत एव वाजिनापचारे पुनस्त- दुपादाने न प्रयत्नः तदुपादनस्याशास्त्रार्थत्वात् आमिक्षोत्पादनस्य विनियुकत्वात् । यदि च तत्र देवतान्तरं कल्यत तदा वाजिनाप- चारे नद्धोमाभावात् पुनाजिनापचारावश्यकतापत्तौ शिष्टाचार- । वाक्यत्वादिति भाव । 'चतुर्थ्यन्तेति, तद्धिते धतुर्था वा देवतानुशिएप्रत्ययत्वस्य तुल्यत्वादिति भाव । 'वाजिनस्यापोति क्षीरसारपानीयस्यापीत्यर्थ । बन्यो- प्रपत्तकविसाध्यतया क नाश्यता व दूष्यतामित्याकाडाया देवतान्तरकल्पने गौरवादुपस्थितानामेव विश्वेदेवाना योगेन वाजिपदादुपस्थिताना देवतात्व कल्यत इति सिद्धान्त', अतएव वाजिनाममारे न पुनस्तदुत्पादन प्रयत्न तस्याशास्त्रार्थत्वात् च्यामिक्षोत्पादनस्य विनियुक्तत्वात् । यदि ध तत्र देवतान्तरं कल्प्येत सदा वाजिनायचारे नदीमाभावात् पुनर्वामिनावश्यकता- ·७.१ सावधितामो प्रयोगमाचुर्यमस्ति । अथान्वयनकारोविभक्त्योपनी- यते, सा च यतः समभिव्याहृता तस्यान्वयं बोधयति विभक्तिश्च समुदायात, अतः समुदायोपनीतस्य रू- दार्थस्यैवान्वयवोधोनाक्यवोपनीतस्येति चेत्, न, पस- जनिकर्तुरिव मण्डपानकर्तुरप्यन्वयबोधसम्भवात् । न- न्ववयवार्थानां परस्परमन्वयोयोग्यतादिसापेक्षतया विलम्बितः रूव्यर्थधीस्तु न तथेति चेत्, अस्तुतावद- वयवार्थस्यान्वयधीविलम्बिता न तु स्मृतिरूपापि सा तथा, सा चान्वययोधीपयोगिनी, एवञ्च यथा पङ्कज- मानयेत्यत्र प्रथमं डार्थ-वाक्यार्थान्वयधीः ततस्तद- . विरोध । न च विश्वेदेवदेवताकत्वेऽपि स दोष , तदामित्येव तत्पीतिमम्भवेनान्यथामिद्धोत्पत्तिकस्य वाजिनस्थापचारेऽपि न पुन- सदाचरण, म चायमनन्यथामिद्धोलाघवाघुपटक मिद्धान्तोभव- दुकयुत्या नग्येदिति भाव । “पद्धजनीति, यद्यपि मन्दुरजेत्याधुदा- घरण भवितुमईति पड़ेत्यादे समुदायार्थपद्मविशेषणवे नौल घट- मित्यचेव चावात्तत्र विभत्तयर्थानन्वयात्, तथापि पोत्यादिविषयत्व पत्तौ भिशापारविरोध । न च विश्वेदेवदेवताकत्वेऽपि स दोष', तदा मिक्षयेव तत्वोतिसम्भवे अन्यथासिद्धोत्पत्तिकस्य वाजिनस्थापचारेऽपि न पुनसदापरण सोऽय तव सिद्धान्तत्वदुक्त युतया भन्यतेति भाव । विश्वदेवतात्वाइौका मिश्रमतन्तु न सिद्धान्त उक्तयुक्तरिति निर्गर्व । 'रूषार्धम्यवेति, परम्परयापीति भेष ।

·शूम्दास्यतुरोयख शतिवादः । - न्वितजन्मधीः तदनु च परम्परया तथाभूतजन्मनि पङ्कपदार्थान्वयधीः कार्यान्वितव्युत्पत्त्यनुसारान् न तु सिद्धपशजन्मकर्तृत्वानां प्रथममन्वयधीः तथा मण्ड- पादिपदेऽप्यस्ति । यदि च सिद्धार्थेऽप्यन्वयधीयोग्य- तादिवशात्तदा रूढार्थावयवार्थानां स्मृताववयवार्थान्व- यबोधसम्भवात्। रूढ्यान्वितबोधस्येतरपदात्तदर्थस्मर- णाकासा-योग्यतादिजानसापेक्षतया विलम्बितत्वात् । अथ यावतसु वर्णेचेका शक्तिस्तावतां वर्णानां स्मृति- रप्येकैव कार्यबलात् कल्प्यते, अत एकदा स्मृतसमु- दायनिष्ठशक्तिस्मृतिः शौघ्रा अवयवशक्तौनान्तु स्मृति- विच्छिद्य कतिचिवर्णस्मृताविति विलम्ब इति चेत्, न, यथा हि मण्डपसमुदायगोचरैका स्मृतिस्तथा मएडादिपदविषयापोति न कश्चिविशेषः अतः कथं योगाढेबलवत्त्वमिति। उच्यते। यदा मण्डपपदाद- गृहविशेषस्मृतिस्तदैव प्रथमं मण्डार्थोपस्थितिः तदुत्तर- पास्यापि सम्भवति । कामचारादित्यभिमेत्यो 'उध्यत इति, मौमांमकरर्थात् तसिद्धान्तमुपक्रम्यैव पूर्वपदावतारात् । 'प्रथम मण्डार्थोपस्थितिरिति यद्यदाकाशितमित्यादिक्रमेणान्वयधौरिति 'उच्यत इति, मौमांसकैरिति शेष , 'तदुत्तरमिति, यद्यप्येतत्परा- भिमानमात्रं मण्डपसमुदायगोचरस्मतेमण्डादिगोचरतया तदैव तावद्गी- घरसमूहालम्बनमानिसम्भवात् तदिदं वक्ष्यति, 'प्रथमं रूप्यर्थस्मृतिका 89 ·तावचिन्तामणे म्पिवत्यर्थस्य तदनन्तरं प्रत्ययार्थस्य ततो मण्डपानकर्ट- त्वेन ज्ञातस्य स्मृतिः तदेवं रूढि-यौगिकयोबलावलं शोपविलम्बितधीकृतमेव, तथाच रूट्यर्थस्य शीघ्रोप- स्थितत्वाबलवत्त्वमौत्सर्गिकम् । यच तु प्रकरणादिना यौगिकार्थस्य शीघन्धीविषयता तब रूढयोग एव बल- वान्। यथा “अग्निर्वसुभिः सोमो रुट्रैरिन्द्रो मरुद्भि- वरुण आदित्यैर्वृहस्पतिर्विश्वेदेवैरित्यत्र विश्वेदेवपदाद- योगेन सकलदेवप्रतिपादकात प्रकरणवभेन सन्निहि- तवसु-रुद्र-मरुदादित्यरूपसकलदेवतानां शीघं बुद्धि- मते, यदा तु समूहालम्बनस्मत्या युगपदेवान्वयधीस्तदापि वाक्या- थोपस्थित्यपेक्ष्या पदार्थापस्थितिस्तरितेति द्रष्टव्यं । अतएवाये कल्पवयं खयमेव वक्ष्यति 'विश्वेदेवपदादिति । यद्यपि "श्रादित्या- विश्ववमव इत्यादिकोषदर्भ नाविन्यपदस्यैव पुरुरवोमाद्रव प्रति- गणवाचित्वान्न रूढियोगमम्भवः उभयथापि विश्वदेव इति योग- एव परन्तु पूर्वस्य विश्वपदस्य सकलवाचिवं गवाचित्वचेत्यक्षपदस्थेव वा मतस्य मण्डाद्यवयवार्थस्येति, तथापि वाक्यार्थोपस्थित्यपेक्षया पदार्थो- पस्थिति शोघ्रा इत्यत्र नात्पर्य। 'ज्ञातस्येति, यद्यमि ज्ञानमित्येव वस्तुसत् तथायि महावाक्यार्यानुभवकाले अवान्तवाक्यार्थज्ञानस्यातीत- त्वात् स्मतिपय॑न्तमुक्त, एवच सिद्धान्तविरोध परिहरति, 'यत्र विति, ध्यतएवोत्सर्गोऽन्यथा नियम एव स्यादिवि भाव । ननु सकलवाचि- विश्वपदार्थानन्वयान यौगिकार्यान्वय इत्यत याच, 'सन्निहितेति, यथा सण घटेन जजमाइर सर्व ब्राह्मण भोजयेत्यादौ प्रकरणाद्युपस्थिता.

·शब्दास्थतुरोयखण्हे शक्तिवादः । ७.७ स्थता प्रकरणादवयवार्थे संस्कारोबोधात्, न तु पूरु- रवोमावाप्रभृतिषु गणेषु रूढादपि विश्वेदेवपदात्तयां धीः। एवं सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्योवाजिनमि- त्यामिक्षारूपार्थस्योत्पत्तिशिष्टविश्वेदेवदेवताकत्वं जातं, वाजिभ्य इति चतुर्थ्यन्तपदादश्वे रूढादपि वाजमन्नं तद्यस्यास्तौति व्युत्पत्त्या वाजनामकामिक्षारूपानयो- गिनां विश्वेदेवानाञ्च प्रकरणात् शीघ्रमुपस्थितिः । न च रूढ्याश्वानां, तेन वाजिनस्यापि विश्वेदेवदेव- ताकत्वं प्रतीयते। ननु रूढेर्बलवत्त्वादनापि रूड्यर्थधी- रेव स्यादिति चेत्, न, योरुपस्थितयोरनुपस्थित- योवी रूढिर्बलौयसी। अच तु प्रकरणरूपहेत्वन्त- रादुबुद्धसंस्कारेण योगार्थ एव ज्ञाने सम्भृतसामग्री- नानार्थतयैकार्थीपस्थापकप्रकरणापेक्षा, अतएव विश्वभ्योदेवेभ्य इत्या- दित्यागोऽन्यथा विश्वदेवेभ्य इति स्थात् । न चैवं देवेभ्य इति व्यर्थ, अग्नये कव्यवाहानायेति वचतुर्थोदयस्यैव देवतावादिति, तथापि विश्वदेवपदस्थापि तद्रूढलमस्तौति तदुदाइत। अतएव वा अवर- सादाह, “एवमिति, 'उपस्थितयोरिति उपस्थापकप्रकरणादिमतोर- द्वतोवैत्यर्थः । श्रच लिति योग एव प्रकरणमाचियादुभयच न तत्सत्त्वं नामेवान्वयस्तथानापोति भावः। 'उपस्थितयोरिति उपस्थापकप्रकरणा- दिमतोरतदवोरित्यर्थः, 'योगार्थ एवेति तत्रैव प्रकरयसाचिष्यादुभयन न ·सावचिन्तामणौ का । ननु शाब्दानुभवे शब्दकारिता स्मृतिरुपयोगिनी न तु प्रकरणादिकारितापि उच्छृङ्खलजानकारिता- यास्तस्या अन्विताभिधानानुपयोगादिति चेत्, न, प्रक- रणदुबुद्धसंस्कारस्यैव शब्दादप्युद्दोध इति प्रकर- णसहकृतशब्दादवयवार्थसंस्कारोबोधादवयवार्थस्मृतिः शब्दकारिता शीघ्रा वा न तु रूब्यर्थस्मृतिः तत्र च संस्कारोबोधकाभावात् । न चैवं लोकेऽपि मण्डपादौ योगस्य बलवत्त्वान्न लक्षणेति वाच्यम् । प्रकरणाद्यभावे हि शीघ्रं रूड्यर्थोपस्थितौ रूढिपूर्विका लक्षणा प्रकर- पादिसत्त्वे तु मण्डपादिपदेऽपि योगार्थ एव बलीया- नितिन लक्षणा । अतएव रूढिच्युतकप्रकरणादिसत्त्वेन रूयास्मरणान्न लक्षणा किन्तु योग एव । तस्मा- न वोभयव तदभाव इत्यर्थः। तत्रेति संस्कारोबोधकप्रकरणभावा- दिव्यर्थः । यद्यपि पदमानमेवोद्दोधकं तथाप्यन्यतरस्पतिमावहेतु- संस्कारोबोधकं प्रकरणाधेव तचाच प्रकृतमतस्तदभाव उतोऽन्यतर- प्रकरणजन्यस्मतेरपरस्मतिप्रतिबन्धकवादिति भाव.। 'अतएवेति, तत्सत्त्वं न वा तदभाव इति रूबलवत्त्वमित्यर्थ । तति संस्कारोद्रोधक- प्रकरणाद्यमावादित्यर्थ । यद्यपि पदज्ञानमेव तदुवोधकं यतएव प्रकरणा- বিষ্ণু বিধি দ্বন্ মহামুনিবন্তি, নাহি লহ্মীব प्रतिबन्धकामिनि पराभिसन्धिः । 'यतएवेति, एवं तत्र रूप्तिकं ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े शक्तिवाद । प्रकरणाद्यभावे रूढ्यर्थस्य शीघ्रमुपस्थितत्वादिपूर्विका रूयर्थसम्बन्धिनि लक्षणा प्रकरणादिसद्भावे तु रूट्य. र्थस्य न स्मृतिरिति योग रवेति तत्त्वम्। न चैवं प्रोहा- तृणामित्यत्रोहौथाख्यसामभागयोगिनां चयाणां प्रक- तत्वाद्योगस्यैव बलवत्त्वं स्यात् न तु रूढिपूर्विकानुवाके लक्षणेति वाच्यम् । तत्र हि रूढौ योगे च प्रकरणस्य तुल्यत्वाद्र्व्यर्थस्य शीघ्रोपस्थितत्वेन बलबत्वाढिपूर्वि- का लक्षणैव । अत्र वदन्ति । भवतु रूट्यर्थस्य शीघ्र- मुपस्थितिस्तथापि तस्यायोग्यत्वादनन्वयेन शक्त्योपस्था- पितावयवार्थस्यैव योग्यतादिमत्त्वादन्वयबोधो भवेत् न च तत्रापि लक्षणैव, तथा मति रूढिच्युतकस्य गुणत्वापत्तेः न हि महीमहेन्द्र इत्यत्र सहसाचे रूढिच्युतौ दोषः, किन्तु खुल्यलक्षणया गुणत्व। यदि परमेश्वरार्थकोयोगोभवेजदा योगार्थस्य ६ दूषणमपि नेति भाव । 'प्रकरणादिसट्राव इति योगार्थसकारोबोधक- प्रकरणादिसत्वे तेनैव प्रतिबन्धान रूक्ष्यर्थस्मृतिरित्यर्थ । न चैवमिति, प्रो. दातार प्रथमभक्ष्यश्चमस इत्यत्रोद्गौथाख्यसामभागयोगिनामुदाट प्रस्तोट- प्रतिहणा धयाणा प्रकृयोद्भावनयोगित्वेन योगार्थानामेव सताञ्चमसरूप- भक्ष्यान्वय स्यात् तेया प्रकृतल्न योगस्य बलवत्त्वात् न त्वेकस्मिनवोद्गातार रूयर्थे बहुत्वान्वयानुपपत्त्या एकानुवाकगायकत्वेनोक्तत्रिषु लक्षणा स्यादित्यर्थ , 'धनुभावक इति क्वचित् पाठ तदापि प्रस्तोत्रादावित्यर्थ । 'यच बदन्तीति, नैयायिका इति शेष , 'लाक्षणिकार्थस्येति मुख्यार्था- ·सत्त्वचिन्तामणी प्रतिबन्धकस्य रुढ्यान्वययोधस्वाभावात् लाक्षणि- कार्थस्य विलम्बितीपस्थितिकात्वात्। नन्वेवं मण्डपं भोजयेत्यचावयवार्थपरत्वेऽवयवार्थानां प्रथममेकम- विताभिधानं तदनन्तरं तस्य वाक्यार्थे परमन्विताभि- धानमिति तात्पर्ये गौरवं रूढिपूर्वकलक्षणायान्तु एक- घान्विताभिधाने तात्पर्यमिति लाघवमिति चेत् । न। सामग्रीसचेनावयवाान्वयवोधस्यागौरवेणाप- हस्तयितुमशक्यत्वात्। लक्षणीये तात्पर्यग्राहकस्या- भावात् भावे वा न्यायाभिधानस्य व्यर्थत्वात् । ननु रूव्यर्थस्य प्रथमं स्मृतत्वात्तस्य च लक्षणया परम्परया- पि प्रयोजकत्वसम्भवे तत्त्यागायोगादरं खक्षितस्यान्व- यबोध इति चेत्, ताई, प्रथमं रूख्यर्थस्मरणसमकालं विलम्बितोपस्थित्या स दोषो भवतीति भावः। ननयोग्यताज्ञानं रब्यान्वयबोधनिबन्धक योगाधियोनाशकच तथाच कथं यो- गार्यान्वयधौस्तथाच रूढिपूर्विका लक्षणैव युक्तोत्यत पाइ, 'लावणि- केति, नया रूझ्यापस्थितेरपि नागात् पुनरुपस्थित्यन्तरकल्पने न्वयानुपपत्तिप्रतिसन्धानाद्यपेक्षया विलम्बादित्यर्थः । ननु लक्षणोये तात्पर्य यहादवयवार्थे च तदभावात् सामग्रोवैकल्यमित्यत याह, 'लक्षणीय इति, 'भावे पेति, न तर्हि न्यायलभ्या लक्षणा किन्तु तात्पर्य्यानुपपत्यैव वत्र श्रेष्ठापत्तिरित्यर्थः । ननु रूष्यमृतिरेव प्रतिबन्धिका सामान्यतस्तथाख्ने ·शब्दास्यतुरोयख रहे शक्तिवाद । वा स्मृतस्य मण्डाद्यवयवार्थस्य बाधकं विनान्वयरक्षार्थ तयागोऽपि नोचितः तत्त्यागहेतोः रूट्यान्वय- बोधस्याभावात् । अथ रूब्यर्थस्योपस्थितिरेव योगा- थीन्वयबोधप्रतिबन्धिका न तु रून्यान्वयवोधे गौर- वात् यच च प्रकारणादिना योगान्वयवोधस्तव रूव्यर्थस्य स्मृतिरेव नास्ति संस्कारोबोधाभावात् किन्तु प्रकरण-शब्दाभ्यामवयवार्थस्य संस्कारोबोध- नादवयवार्थस्यैव स्मृतिरिति चेत्, न, अवयवार्थस्य स्मृतावन्वयबोधे वा रूव्यर्थस्य स्मृतेः प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् मण्डपपदस्य गृहपरत्वे रूट्यर्थस्यान्वय- बोधो योग्यत्वात् स्मृतस्याप्यवयवार्थस्य नान्वयवोधः योगार्थधौरेव गौना अन्वयानुपपत्तिपुरःसरलक्ष्योपस्थितेविलम्बित- स्वादिति भावः । 'प्रतिबन्धकवे मानाभावादिति साचादविरोधि- नोज्ञानस्य जनकज्ञानं विघटयत एव ज्ञानस्य प्रतिबन्धक तथाच रूढ्यान्वयबोधोयोगार्थ श्राकाहाविघटनद्वारा प्रतिबन्धको भवति जनितान्वयबोधस्य निराकात्विात् न तु तदुपस्थितिमात्रमित्यर्थः । ननु परपदेन सहास्वनाकाशिता रूल्यथैनैव कुतो न योगार्थान्वयो- लाधवादित्याइ, 'यथेति, 'प्रतिबन्धकले मानामावादिति, साक्षादविरो- धिनो जनकज्ञानविघटकस्यैव प्रतिवन्धकलात् तदान्वयबोधे च जनितान्वय- बोधनेन निराकाइवया तथाखमिति भाव । अनुमितौ च सिझे प्रति- ·तत्वचिन्तामगे कृप्तकारणयोग्यताविरहान्न तु रूझ्यर्थस्मृत्या प्रति- बन्धात् । इह तु रूट्यर्थस्यायोग्यत्वान्नान्वयबाधा अव- यवार्थस्य योग्यतादिसामग्रीसत्वादन्वयवधिा भवत्येव । यदि च रूयर्थस्मृत्या प्रतिबन्धानावयवार्थस्मृतिरन्व- याधी वा तदा त्वन्मते लम्बकर्णमानयेत्यच तद्गुण- संविनाने बहुव्रीहावयवार्थान्वयवोधा न भवेत् किन्तु रुन्यान्यपदार्थस्यैव । तस्मादरूढेोगापहारिता रू- ढि-योगयाविरोधे मण्डयादौ न तु लम्बकादौ । अपहाराप्ययमेव यद्योग्यतया रूट्यर्थस्यान्वयबोधा भवति नावयवार्थस्यायोग्यत्वात्, न तु योग्यतादिम- तोऽप्यवयवार्थस्यान्वयवोधो भवति अनन्वितरूट्यर्थ- स्मृत्या प्रतिबन्धात् । तस्मान्न न्यायलभ्या रूढिपूर्विका लक्षणा किन्तु यत्र रूट्यर्थसम्बन्धिनि तात्पर्य माना- यदि न व्यापस्थितिमा प्रतिबन्धकमत श्राह, मण्डपेति, 'किन्तु यति, 'प्रोङ्गाहणामित्यत्रापि रूल्यर्थसम्बन्धिनि तात्पर्य- ग्रहात् लक्षण अन्यथा तत्रापि योगार्थ एव बलवान् स्यादिनि बन्धकल । रुयोगापहारितेति प्रवाद सहमपन्नाइ, 'वस्मादिति, प्रका. रानरेण प्पूिर्चिका लक्षणामुपपादयनुपसंहरवि, 'तस्मादिनि, रूच्यर्थ- महसम्बन्धिपुरुधज्ञानच पूर्वग्रहोतसम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकमित्यवधेयं । 'प्रोदातगामित्यत्रापि रूवर्षसम्बन्धिनि तात्पर्यायहादेव लक्षणेति बोध्यं ।

·शब्दारथतुरोयखण्ड़े शक्तिवादः । ०१२ - न्तरादवधार्यते तत्र रूढिपूर्विक्षा लक्षणा रूढ्यर्थसम्ब- न्धिविशेषज्ञापनार्थ विशेषे तात्पर्यग्रहस्यावश्यकत्वात् । यब तु प्रकरणाद्यभावान्न योगबलवत्त्वं तब रूख्यर्थस्य शीघ्रोपस्थितत्वात्तेनैवेतरपदार्यान्वय इति रूढयोगा- पहारः। उपपदधातुप्रत्ययार्थानां स्मृतिस्ततस्तेषां योग्यतादिशानं ततोऽवयवार्थान्वयवेध इति यौगि- कार्थस्य विलम्बितोपस्थितिकात्वात् यथा “वर्षासु रथकार श्रादधीतेत्यच रथकारशब्दादरूच्या जाति- विशेपवत्प्रतीतेः शीघ्रत्वात्तस्यैवाधानं प्रतीयते तदर्थ तदनुकूल विद्याप्रयुक्तिरपि तस्याक्षिप्यते न तु रथ- कारशब्दस्य योगोपस्थितरथकरणयोग्यान्यतोलब्धवि- द्यचैवर्णिकपरत्वं, विद्याप्रयुक्तिकल्पनातो रथकारशब्दे योगसक्कोचमावस्य लघुत्वादिति युक्तं, शब्दार्थानु- भाव. । 'जातिविशेषेति “वैश्या-शून्योस्तु रानन्यान्माहिय्यौ तौ सतौ सती । वैश्यात्तु करणः शूद्यां" इत्यादि जातिविशेषवाक्यतः "मारिय्येन करप्यान्तु रथकारः प्रजायते" इति जातिविशेषवा- क्यतच प्रतिनिश्चयात्तत्तत्पदं रूढमित्यर्थः, 'न विति, तथापति "फुलेनाप्यगय शम्मन इत्यादिशुतावप्यस्यमापदं विद्याप्रयुशिकल्पना- 'ग विति, प्यन्यथा "साप्तेनाप्यन्त्यसम्मन इति श्रुतेरन्यजन्मपदं विद्याप्रयुक्ति- भयेन लक्षणदिनान्यपरम्भवेदिति भाव । श्राबादौ तु शूद्रादीनां न विद्या. 90 ·वाधिनतामयो रोधिन हि कल्पना न तु कल्पनाभयेन शब्दार्थत्यागः प्रमाणशब्दमूलकत्वेन फलमुखगौरवस्यादोपत्वात् । अतएव च कतुविशेपे "हिरएमयो प्राकाशावध्वर्य भयेन लक्षणादिनाप्यन्यपरं भवेदिति भावः । 'फस्लमुखेनि विद्या- प्रयुक्तिकल्पनाया हि रथकारस्य जातिविशेषवत एवाधानप्राप्तिः फलं नथाप नन्फस्लमाश्रित्य पद्गौरवज्ञानं तत्तामेव न यान्युपजौ- यविरोधादित्यर्थः, 'हिरण्मयाविति, ज्योतियोमे प्रकृती तं गतम दौख्यतौति गतं गावोदक्षिणात्वेन श्रुताः, तच गोडपबिंजः किं ममुदायेन सम्पदानमेकदेशस्य वैकदेशेन वा इति मंगये "परि- पदि दत्तमदत्तमिति सूत्रेण समुदायदानं निषिद्धं, दानं हि यमु- द्दिश्य त्यागस्तम्य स्वीकारेण निर्वहनि, न हि चिमुद्दिश्य त्यो मेच- खोकारेण दाननिर्वाः, स्वीकारय मानविशेषः। न च ममुदायमु- हिग्य त्याऽपि समुदायस्य खौकारः सम्भवति, जानभ्य प्रत्येकनि- त्वेन समुदायवृत्त्यभावात नथाच एकदेशस्य सम्प्रदानता वाधा सा च "समं स्थादश्रुतत्वादितिन्यायेन समांसकम्पनथा वाघ्या सांगता चाममाविनी गोडपसु पट्फत्वा भागपरिकल्पनया गोचतरायस्योद्- वृत्तत्वात, तथार “सर्वेषामर्द्धिनोमुख्या द्वितीयास्तु नदर्शिनः । बतौयिनस्तृतीयाम्न अतुर्थास्वेकपादिनः" । र पोडभर्तिी प्रयुक्तिकल्पनं "यमन्त्रम्य तु शृदस्येतिविशेषश्रुतेरिति ध्येयं । 'फलमुखेति, विद्याप्रयुक्ति कदधनाया रथकारस्याधानप्राHि. फलं, तथाघ तत्फणमानिय पगौरव ज्ञानं तत्तज्ञानमेव न प्याहतं उपभोपविरोधादित्यर्थ । न निविशेश, हिंस्याहिकारिता विश्वपरवात्। तरपति, ·शब्दास्यतुरौयखराठे शक्तिवादः । ७१५ चवारोमुख्यास्तेषामर्द्धभागप्रानौ भागानुरोधादेकदेशवाचका पदे- नाटचत्वारिंभोरुपस्थापनादपरचतुणों चतुर्विंशतिरपरचतीं षोडश अपरचतों द्वादशति कृत्वा भागकल्पना एवं सत्यध्व-यजुर्वेदि- कुण्डमुख्यस्य प्राकाशस्वत्वविधिना तदीयभागबादशगोषु न गोशतं दक्षिणा, तथाहि कात्यायनसूत्रं “दादा दादशान्येभ्यः षट् षट् द्वितीयेभ्यश्चतसश्चत स्वस्तृतीयेभ्यसिसस्तिस्र इतरेभ्यः" इत्यादि- क्रमेण षोडशानां भागाः कृप्तास्तदिक्षतावभिषेचनौये प्रकृतिधर्म- ग्राहकतथा तददेव दक्षिणप्राप्तौ हिरण्मयौ प्राकाशावध्वर्य्यवे दक्षिण ददातीत्यध्वर्यो प्राकाशवत्वविधौ ब्राह्मणेभ्योदधि दीयतां त] कौण्डिन्यायेतिवत् सामान्य-विशेषन्यायेन मामान्यदक्षिणायां तस्य भागबाध इत्यर्थः । ननु स्वत्वलक्षण: सम्बन्धीविधीयत इत्यसङ्गतं ऋतुविशेषे ज्योतियोमविकृतिभूते अभियेचनीये प्रकृतौ ज्योतियोमे तं शतेन दीक्षयतौति शतं गावो दक्षिणाखेन श्रुताः, तत्र घोडविंशः कि समुदायेन सम्प्रदानमेकदेशेम वेति संशये परिषदि दप्तमदत्तमिति समुदायदानं निमिड, दानं हि यमुद्दिश्य स्वत्वत्यागसत्खौकारेण निर्व- पति, न हि धैवमुद्दिश्य त्यक्ते मैत्रखौकारेण दाननिर्वाहः, खौकारश्च ज्ञानविपोषः। न च समुदायमुद्दिश्य त्यतो समुदायस्य स्वीकारः सम्भवति, ज्ञानस्य प्रत्येकनिष्ठत्वेन समुदाये इत्यभावात् तथाचैकदेशस्य सम्प्रदानता वाच्या सा च "समं स्थादश्रुतत्वादिति समांशकल्पनया प्रसता, समशिता पासम्माविनो। घोड़ास घट् कृत्वा भागकल्पनया गोचतुथ्यस्योइत्तत्वात् "सर्वेषामईिनो मुख्याः द्वितीयास्तु तदर्शिनः । तौयिनस्तृतीयास्तु चतु- स्वेिकपादिनः । इत्यादि मुख्यानामध्वर्युप्रस्तौनां चतुर्णभईभागानुरोधा- दश्चत्वारिंशद्गोषु साम्ये वधा द्वितीयानां प्रस्तोत्रादौनां चतुणां तद? साम्ये ·१५ तावचिन्तामणी दक्षिणां ददातीति श्रूयते, तबाध्वर्युशब्दाढ्या चा- त्विग्विशेषस्य शीप्रमुपस्थितेः तस्यैव प्राकाशस्य स्वत्वल- क्षणसम्बन्धी विधीयते ददातीत्यनुवादः । तेन कतुद- क्षिणायामध्वर्युभागमाचवाधः अन्येपाम्मृत्विजां प्रा- काशस्वत्वाभावात् क्रतुदशिणायामन्वयः । यदि चा- ददामोतिश्रुतेनस्यैव विधेयत्वादित्यत श्राइ, 'ददातीति मामा- न्यतोयजाङ्गवस्तुनामविग्भ्योदानस्य विधानादित्यर्थः, 'यदि पति, यस्मै कम्मैचित् विजे प्राकागदाने तस्य तद्भागवाधापत्तेः नथा- तथा टतोयाना नेवादीना चतुर्ण दक्षिणाईस्य हतीया साम्ये तथा चतु- नामुनेत्रादौना चतुणी दक्षिणाईम्य चतुर्था साम्ये वदिकृतावभिषेचनीये प्रशातिधाभग्राहकतया तहदेव दक्षिणाप्राप्तौ "हिरण्मयो प्रकाशावध्वर्यवे दक्षिणा ददातीत्यादिना यध्वों प्राकाशयोश्च नैरन्तर्योपस्थितयो स. म्बन्धयोग्ययोरन्वयाकानि ख-स्वामिभावेनान्वयो विधीयते । तथाच प्राकाशावध्व वा खौका-वित्यर्थ पर्यवस्यति। न च तस्मै तावहत्तौ खौकत्तुं प्रभवति, इत्यर्थत एव तम तयोर्दाने प्यवगते पञ्चायत्तिप्रतीतार्थसमर्म गाय ददातिरयमर्थवादविधया प्रवर्तत इत्यनुवाद इत्युच्यते, एवक्षाध्वर्यो भाकाशवत्व विधौ ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तक कौण्डिन्यायेतिवत् सामान्य- विशेषन्यायेन सामान्यदक्षिणायामध्यभागमाघबाध इत्यखण्डनकार्थ । केचित्तु सामान्यतो यज्ञवसूना ऋत्विाभ्यो दानस्य विधानात् यत्र दान न विधेय किन्तु स्वत्वलक्षण सम्बन्ध एवेति ददातीत्यर्थानुवाद इत्याछु । एवचाभियेचनीये यध्वर्युमागन्यूनैव दक्षिणा तद्भागो मुख्यैरेव वा चिभिर्याध इति विद्विविवेधनौय । 'यदि चेवि, यदि च परिषदिन दान ·शब्दास्यतुरीयरषगड़े शक्तिवाद । ध्वरं युनतीतियोगोपस्थित ऋत्विङ्माचे प्राकाशसम्ब- न्धविधिः स्यात्तदा सर्वेपामेव त्विजां ऋतुदक्षिणा- बाघो नाध्वर्युभागमावस्य । नन्वेवं स्वर्गकामो यजे- तेत्वच स्वर्गकामशब्दात् स्वर्गकामत्वेन स्त्री-शूद्रयोर- प्युपस्थितेरधिकारो वाध्येत शब्दाधीनुराधाविद्याप्र- युक्तिरपि तयोराक्षिप्यतेति चेत् । न । स्त्री-शूद्रयावि- द्यानिषेधात् स्वर्गकामपदस्य स्त्री-शूद्रेतरपरत्वं तेन पाचारविरोधोऽन्यथा दृष्टापत्तिरिति भावः । 'स्त्री-शूद्रयोरिति, न च विद्यापदमेव यज्ञागभूत विद्यातिरिक्रविद्यापरं कल्प्यतां, यदा स्त्री-शूट्रपदं स्वर्गकामेतरस्ती-शूद्रपर रथकारादिविद्याप्रयुकि- कन्पनानुरोधेन स्त्री-शूट्रपदसङ्कोचस्यावाट्नकालादिति वाच्यं । प्रमकं हि प्रतिषिध्यते, न च स्त्री-घट्यो. स्वर्गकामत्वेन सामान्यतो विधि विना अन्यत् प्रसनकमस्ति, विद्यायास्तदध्यायनस्योपनयनाभावेन निषेधात्तदध्ययनाप्रसकेस्तथाच स्वर्गकामलेन सामान्यतः प्रभङ्गेन स्त्री- यसै कस्मेचित् ऋत्यिजे प्राकाशदाने नदागबाधायत्तेस्तत्रापि भागकन्पना- मत्तेर्वेति भाव । स्त्री-दयोरिति, म च विद्यापदमेव यमाहभतविद्या- तिरिक्तविद्यापर व त्यता, स्त्री-गृहपदं वा वर्गकामेतरस्त्री-भूदयर, रथ- कारादिविदाप्रतिफल्पनानुरोधेन দী সুমহানুয়াহিনি या। प्रसक्तं हि प्रतिबिध्यते, न । स्त्री-गृदयो बर्गकामत्वेन सामान्यतो विधि विना पन्न् प्रसन्नकमरित, विद्याया तदध्यापनम्योपनयनामायेन मिधादयपनाप्रमा नयाच सांकामदेन सामान्यत प्रस बोहयो- ·०१० सावचिन्तामणी स्वर्गकामपदार्थे सकोचमाचं न वाधः सङ्कोचे च न शब्दार्थक्षानं स्वर्गकामवर्णिकस्याधिकारबोधनात् रथकारशब्दे च पदार्थमावस्यैव वाधः स्यात् । यद्यपि सोचोऽप्येकदेशबाध एवेति सेाऽपि न युक्तः तर्दश शब्दार्थहानप्रसङ्गात, तथापि सामान्यबाधादेकदेश- बाध एव लघुरिति । लक्षणा च पददत्तित्तित्वात् शक्तिवत् । ननु गभीरायां नद्यां घोप इत्यत्र नैकपदे लक्षणा तीरस्थानदीत्वादगभीरत्वाच्च मुख्य-लक्ष्ययो- . शद्रयोस्तनिषेधो न वैपरौत्य कल्पयत्युपजीव्यविरोधादिति भाव । 'पदन्ति' शल्यवच्छेदकावच्छिन्नवर्णत्ति, गम्भौरपदलक्षणायां तेन नौरस्य लक्ष्यवे नदीपद प्रकृतमेव, तथाच तयोरम्बये दोषमाह, 'तौरस्थति, एवमयेऽपि । 'वाक्यार्थति वाक्यार्थीगपीरनदी-तत्स- स्तनिषेधो न वैपरोद्य कल्पयतीत्युपजोयविरोधादिति वदन्ति । तचिन्य, रागादिप्रातनिषेधेनापि चरितार्थत्वादिति । 'तचापौति, यद्यप्येकत्रोभय प्रसको जाधवमिद विनिगमक स्यादत्र च विषयभेदतथाचैकदेशवाधोऽप्यु- कायुकोरसङ्गतस्तथापि विधानियेधादेवैकदेशबाध इत्यत्रैव तात्पर्य । न च विद्यानिधेधेऽपि प्राइवदमन्स एव यागस्तयोरस्विति वाथ। घमन्त्रवाडा भिप्रायकशब्दवदमन्तयागाभिमायकशन्दाभावादिति माव । 'पति' शक्ततावच्छेदकावछिन्नदर्श वृत्तिरियर्थ, तेन वाक्यत्तित्वेऽपि यदत्ति खान सिद्धसाधन । पदस्यैव रत्तिरित्यर्थ इत्यन्ये । गम्भौरपदलक्षणाया तेन तोरस्य लक्ष्यत्वे नदीपद प्रकृतमेव तथाच तयोरन्योन्यान्वये दोषमाइ, -- ·शब्दायतुरोयखण्डे शक्तिवाद । १६ रनन्वयापत्तेः । नापि पदइये प्रत्येकशक्त्या सम्बन्धिनो गभौरनदीतीरस्याप्राप्तिप्रसङ्गात् । तस्माइभौर-नद्यो- रन्वयवोधानन्तरं वाक्येन स्वजाय्यगभौरनद्यास्तौर लक्ष्यते । वाक्पार्थगभीरनदौसम्बन्धिनस्तीरत्वेन प्रती- तेः। न च वाक्ये शत्त्यभावात्तत्सम्बन्धं विना न लक्षणेति वाच्यम् । स्वज्ञाप्यसम्बन्ध एव हि लक्ष्यस्मृतौ म्बन्धिन इत्यर्थः, 'स्वज्ञाप्येति स्वज्ञापकतावच्छेदकसम्बन्धविषयसम्बन्ध- इत्यर्थः, अन्यथा यथाश्रुते अपभ्रशगङ्गापदेन समभियाइतघोष- पदादौ स्वज्ञाप्यसम्बन्धन तौरज्ञापकापभ्रंशस्य लारणिकत्वे साधु- वस्यापि वडलेयतया यन्नमयोगापत्तेः, विवचिते तु ज्ञापकतावच्छे- दकसम्बन्धः शफ्रिस्तच नास्ति किन्तु तदारोपादुपस्यापकत्वमिति नातिप्रमङ्गः, प्रकृते च गम्भौरपदममभिव्याहतनदीशक्तत्वमेव विशि- बोधकतावच्छेदक नदौपदस्य तद्विषयश्च गम्भौरपदोपस्थापितार्था- 'तोरस्यति । मदोपदलक्षणाया दोषमाद, 'व्यगभीरत्वाचेति वाक्यार्थेति वा- क्यार्थी गभीरनदो तत्सम्बन्धिन इत्यर्थ , 'सज्ञाप्येति । मन्वेवमपभोऽपि लक्षणा स्यात् । न चेयापत्ति , तथा रुति वृत्तिमत्त्वेन तस्यापि साधुत्वापत्ती यज्ञप्रयोगापत्ते रत्तेरेव पदसाधुत्वात्मकत्वादिति चेत्, न, सिद्धान्तस्यामि दोषस्य वोध्यत्वात् । म घोक्तदोषभिया सिद्धान्तेऽपि सज्ञाप्यसमन्ध एव সখ নয়া কীৗ বহর স্বামীহী सोति वस्यतीति वायं । सशक्तिशाप्यत्वस्य तदर्थत्वात् । म च गौरवं, उदोषापाया प्रामाणिकवादिति । कैपितु साक्यसम्बन्ध एव तदर्ध , नद्या इव गभौरनद्या व्यपि सक्य- , - ' ·सावचिन्तामणौ तन्तं । न तु सम्बन्धविशेषः शक्तिौरवात् जाप्यश्च स्वशवयवदाक्यार्थोऽपि । घोप-नद्योरन्वयबोधाहभीर- नद्योरन्वयवोध एव नेति चेत्, न, प्रथमोपस्थितत्वेन गभीर-नद्योरन्वयवोधस्य शीघ्रत्वात् । घोषे तदनुप- पत्तिज्ञानाधौनतया तौरस्मृतिविलम्वेन नदी-घोपया- रन्वयबोधे विलम्बात् । न चैवं वाक्यभेदः, कर्तव्या- न्विताभिधानान्तरानुकूलत्वेन वावकवावयतावच्छेदे- मत्तिमती नदीति न काप्यनुपपत्तिः। अतएव 'न त सम्बन्धविशेष: गकिरित्यविमग्रन्थोऽपि सङ्गच्छते, अन्यथा प्राक् सम्बन्धस्याप्रवेश कस्य विशेष प्रक्रियेन गौरवं निर्वहेदिति भाव' । 'प्रथमोपस्थित- लेनेत्यापाततः, वस्तुतस्तु नदी-घोषयोरन्वयवोधे विशिएनदीमम्व- न्धितौराप्राप्तिप्रसङ्गादित्युनामेव दूषणं अन्यथा घोषोनद्यां गभौरा- यामित्यत्र का गतिरित्यवधेयं । 'वाक्येकवाक्यतावदिति वाक्येकवाक्य. तायामवान्तरवाक्यार्थो महावाक्या विशेषणतया भामते दूत त्थात्, तात्पर्य्यवशेन धाम्पयनियमात् व्यन्यथा वीरान्तरान्वयोऽपि स्यात्, तात्पर्य्यग्राहकच गभीरपदमिन्याहु । तदर्थलमेवामा थापालत उक्तमेव गौरवमाह, 'न निति न तु प्रसिग सम्बन्धविशेष इत्यर्थ, यथाश्रुतस्यालयकखात् । 'प्रथमोस्थिकत्वेने- थापातत , वस्तुतो गभीर-नद्योरन्वयबोधाभावे विशिष्टनदौसम्बन्धितौरा- पानिप्रसङ्गादित्युषामेव दूषणमन्यथा घोषो नधा गभीरायामित्यत्र का गसिरित्यवधेय । 'वाकवाक्यतावदिति, वत्रावान्तरवासार्थो विशेष यतया ·प्रदास्यतुरोयखण्ड़े शक्तिवादः । ७२९ कवाक्यत्वादिति । श्रच नव्याः । वाक्यस्य चाप्याभावेन जाप्यसम्बन्धाभावान्न लक्षणा । अथान्वयवोधक वाक्यं पदानि हि सम्भूयार्थान्वयं बोधयन्ति न प्रत्येकमाव- मिति चेत् । न । पदं हि स्वार्थान्वयं वधियति न तु समूहः समूहे स्वार्थाभावात् । न च पदेषु व्यासज्यट- त्तिधिकता, न वेतरपदावच्छिन्न इतरपदे गौरवात्। किञ्च गभीरायां नद्यामित्यच विभक्तिं विना अन्व- यबोधाभावादिभक्त्यन्तर्भावेन वाक्यत्वं, तथाच लक्ष्ये विभत्त्यर्थान्वयो न स्यात् लक्षकार्थस्य लक्ष्येऽनन्वय- न तथेत्यभिप्रायः, माम्यन्तु महावाक्यार्थबोधानुकूलबमाचेणेत्यर्थः, समुदितानि पदानि वाक्यमतस्तच लक्षण तस्य ज्ञाप्यमत्वात् समुदा- योवाक्यमेव न तस्याभब्दात्मकवादित्यखरमं 'नव्या इत्यनेन सूचयवेव मिद्धान्तयति, 'अवेति । ननु समुदायोऽस्वनर्थकः समुदिताना- मर्थोऽस्त्येवत्यत आह, न च पदेविति, 'गौरवादिति, पदवेनैवानु- भावकलादिति भावः । ननु बोधकता यदि खरूपयोग्यता नदेद यदा तु फलोपधानं तदा इतरपदावच्छिन्ने एवमुक्क्रमित्युक्रिसम्भव- मावास्यरसादाह, 'किञ्चेति, फलोपधानस्य विभनिसाध्यत्वादिति भावः । 'लतकार्थस्य' लवकपदशक्यस्य, 'लक्ष्य इति महताभिप्रायं, भासते पातु नेति तददिन्युक्तं, साम्यन्तु महावाक्याबोधानुकूलनमा लेति ध्येयं । ननु पलोपधानरूपयोधकखमितरपदावष्छिम एवेत्यरचेराह, "किलि, लक्षकार्यस्य लक्षकपदशाक्यस्य । मनु पभेदान्वये विमतिरपि 91 ·तत्वचिन्तामणे नियमात् । नापि गभीरायां नदीतिविभक्तिशून्ये ल- क्षणा अन्वयस्य तदज्ञाप्यत्वाद्विभक्तिश्च प्रकृतिनदी- गत स्वार्थमभिदध्यान्न गभौरनदीगतं तस्या अप्रक- तित्वात् । वस्तुतः पदलक्षणयैवोपपत्ता न वाक्यलक्ष- णा, तथा हि गभीर-नद्योरन्वयबोधोत्तरं नदीपदं गभीरपदं वा स्वज्ञाप्यगभौरनद्यास्तौर लक्षयति न वाक्यम् । न च विनिगमकाभावान पदयालक्षणायं घ.क्ये चैकैव लक्षणेति युक्तं, पदे कृप्तत्वाद्वाक्यापेक्षया लघुत्वाक्ष पदण्व लक्षणा अन्यथा विनिगमकाभा- वस्तुतोलक्ष्योपस्थितौ वृत्तियविरोधेन शक्यानुपस्थित्या प्रक्यान- प्पयनियमादित्येव विवक्षितं । ननु अभेदान्वये विभक्तिरपिन बोधि- सत्यरुषान्तरमाह, विभक्रियेति । नन्वेवं नौल घटमानयेत्यचापि विभिटकर्मता न प्रतीयतेत्यरुचेर्मूलसिद्धान्तमाइ, 'वस्तुत इति । ननु शापकत्वं लक्षणामूलं तच्चेदाक्य-पदसाधारणं नटुंभयत्रापि साम्या- दित्याशय निषेधति, 'न ति, 'पदे तृप्तलादिति, इत्तेरिनि शेषः, न दोधिके त्यतराह, 'विभक्तिति, 'प्रकृतिनदीगतमिति प्रकृत्यर्थन- दोगतमिन्ययं, 'यप्रकृतित्वात्' धमकृत्यर्थखादित्यर्थः । नन्वैवं नील घटमाग येवनामि विप्रियकर्मताप्रतीतिर्न स्थात् इति गथमते व्यतु- व्यन् सिद्धान्तसारमाह, 'वस्तुत इति, 'सज्ञाप्येति । ननु नौलं हिरेप- मानयेत्यादौ लाक्षणिकमदइये तदितरबिशिएसम्वन्धिलक्ष्यले खजाप्यापसि- दि. नापणिकस्यामनुभावकखात् । न प सक्तिनाप्यवं विवक्षितमिति ·शब्दास्यतुरोपखण्हे शक्तिवादः । ०२३ वालक्षणादयं पदे एका वाक्ये चापरा लक्षणेति गौरवं स्यात् । अन्वयबोधपूर्विका प्रत्येक पदइये लक्षणैव वाक्ये लक्षणेति च परिभाषा पद-वाक्ययाभिन्नत्वात, वस्तुतस्तु गभौरपदात् स्वार्थपरम्परासम्बन्धेन लक्ष्योप- स्थितौ विलम्बान्नदीपदात स्वार्थसाक्षासम्बन्धेन शीघ्र तौरोपस्थितिसम्भवात्तचैव लक्षणा । अथ “पदं पांशु- 'गौरवं स्यादिति, तवापौति भेषः। ननु भवतु पद-वाक्यभेदः भवत पाकृतत्वादाक्यलक्षणायां गौरवं तथाप्येकलक्षणातो मानालक्षाकल्पने गौरवमित्यरुचेराह, 'वस्तृत इति। मनु स्वभाप्यसम्बन्धी लक्षण विभिष्टार्थज्ञापकता चोभयत्र तुल्या तथा कि विनिगमकं । न प नीलायां यमुनायां घोष इत्यादौ नौलपदस्य गणिपरत्वेन लक्षणायां तच विभिष्टतौरलक्षणायां सक्षितलक्षपोति गौरवादिष्य क्षक्षण- कल्पनादन्यत्रापि तथैवेति वाच्यं । तच हि लाक्षणिकस्याननुभावक- नया खचाप्यतेव न विशिष्ट इति विशेष्ये सक्षणा भयो- पिकलादुभयचापि लक्षणा । न च गभौरपदोत्तरसप्तमौविशेषण- विभकिः मन्दमाधुत्वार्थमतो मदोपदोत्तरमतम्या नदौपदार्थानु- गतस्वार्थमाचबोधकत्वात्तचेव लक्षणेति वाय। एकयेवोपपत्तौ हि गाध्यम् । भक्तरेपि तत्सहकारेणेव शमिप्रयोजकलात्, तथाघ तुल्यमिति चेत्, न, अतएव तद्भुभावकत्वमित्युक्तवादिति । 'पदे ममत्वादिति, लक्ष. पाया प्रति शेषः, 'गौरवं स्यादिति, तसापोति प्रेषः । ननु तपाप्येक- पक्षणातो मामालयाकपने गौरवमेपेत्यत पाइ, 'वक्षतस्विति, रतब , ·नावचिन्तामो ना यूपमनक्ति सप्तमं पदं गृलातीत्यत्र पदस्य ग्रहणकमीन ईत्वेन ग्रहणकीयजनसाधनत्वेन नि- रूढेषु सेामक्रयार्थीमीयमानैकहायन्युपलधितसप्तम- नोभयार्थः साधुम्तथाचान्या विशेषणविभारिवाच विशेयविभकरेव नथावमस्त प्राथम्यात् गभीरपद एव लक्षणथा तदुत्तरविभकरेवा- माधुनौचित्यादिति, मैवं, अनवोधात् गभीर नघोरभेदेन तौरसम्बन्धस्य साम्येऽपि गभौरवविशिष्टनदीसम्बन्धस्य प्रतीती गौरार्थस्य तौर परम्परामम्बन्धमानात् नथार नद्रानुरोधात् मन परम्परामतीतेः सर्वच विशेष्यपदे लक्षणेति दिक् । मुख्या- वियातपपत्तिमार, 'ग्रहणेति, उपलक्षणश्चैतन, मतमत्वासम्भवेने- गम्भौरपदस्य नौशादियदवाणमात्रवाचकत्वमन्युपेत्यो । वस्तुतस्तु तस्य गाम्भीर्यगुणविधियवाचकावमेव गुणमात्रे नीलादिपरवदप्रयोगात्, यन्यथा धौरोदारपदस्य पदमावस्यैव वा धमिवाधकत्वं न म्यात्, तथाचाघामि तोरे खार्थसाक्षात्सम्बन्ध एव, तस्माविशेषणविमक्ति साधुत्वार्थ मित्यभ्युप- समानदीपदलक्षणायामेव विभक्त्यर्यान्वय इति विशेष्यवाचिपद एव लक्षणा। न च प्राथम्यागाम्भौरपद एव लक्षणास्तु तथाचान्यत्र तथात्वेऽप्यन्त्र विपरीय- विभक्तरेव शब्दसाधुत्वं कल्यमिति वाच्यं । विशेषणविभशिवेन सामान्यत. रख तथात्वकल्पनात् । किञ्च शुक्लाया नद्यामित्यादावुक्तयुतया विषयपद एवं वाक्षणाकस्पनादन्यत्रापि तथा । न च समापदस्य लाक्षयिकखेनानुभावकत्वा. भावेन खचाप्याभावान लक्षणेति वाच्यं । सुसरां तर्वि विशेष्यपद रव साक्ष- याकल्पनं । वस्तुतस्तु तदमुभावकमेवेत्युक्तमित्यच तात्पर्य । उदाहरणभेटे- माइते, 'यति । मुख्याधयानुपपत्तिमाइ, 'पदस्थति, निरू' नि. - ·शब्दास्यतुरीयखगई शक्तिवाद । ०२५ पदपांशुषु सप्तमार्यान्वितपद-पदार्थान्वयवोधके सप्तम पदमिति वाक्ये लक्षणेति चेत्, न, अवापि हि सप्त- मपदयोरन्वयबोधानन्तरं सप्तमपदार्यान्वितस्वार्थवा- धके पदे लक्षणा न तु वाक्ये । अतएव "पुरोडाशक- पालेन तुपानुपवपतीत्यवावधातजनितीहितुपाणां पुरोडाशकपालेनोपवापो विधीयते पुरोडाशश्रपण- प्रयोजनत्वेनोपस्थिते च कपाले नोपवायग्रयोजनाका- हा। न होकप्रयोजनस्य किं प्रयोजनमित्याकाझा भवति। अन्यच विनियुक्तत्वेन शब्दादन्यचाकासा- विरहेण विनियोगाप्रतीतेरेव हि विनियुक्तविनि- त्यपि द्रष्टव्यं । 'अञ्जनमाधनत्वेनेति, पूर्खचानुपपत्तिएच्या, पुरोडा- पाकार्थमेवावहतवौस्तिषाण कथमुपवाप इत्याकासाथामपि पुरोडाशाय कपातमिति तादर्थचतुर्थार्थतवण्या तत्प्रयोजनत- योपस्थितं कपालं किमप्यस्य प्रयोजनमिति नाका ति उभयाका- झायाचावयधौन बन्यतराकाङ्क्षायां अतः पठीतत्पुरुषेण भविष्यत्- पुरोडामाश्रयकपाले नेत्यर्थोऽवगम्यते, अतएव च म कपालपदे थितेषु । माक्तरोत्यैव परिहरति, 'यत्रापि होति, न हीति, रोमाशाप कपाणमिति तादयं चतुर्थपभाने तत्पयोगमतयोपस्थितं पपालं न प्रयोगना- मारमाकाइति धन्यतरमाधाकाहायाय माम्षयधोरिति भावः । एवध घटान दरडेन गामभ्याजेन्यादौ यथा नाकाहानुपपतिस्तपोक्तं । उदोष.

·०२६ तत्वचिन्तामणौ योगविरोधः। अत-भाकाहोत्थापनार्थ पुरोडाशक- पालवाक्यस्य पुरोडाशार्थाधिष्टाने आश्रयस्वरूपे लक्ष- णेति निरस्तम् । अवापि हि पुरोडाशपदेन पुरो- डाशश्रपणप्रयोजनकाधिष्टानमाश्रयस्वरूपं लक्ष्यते। कपालपञ्च तत्र कपालत्वविशिष्टवोधकमिति पुरो- डाशपदे लक्षणा न पुरोडाशकपालवाक्ये। इति श्रीमदगङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी शब्दाख्यतुरीयखण्डे शक्तिवादः । लक्षण तथामति पुरोडामपदस्य तदर्थकत्वपर्यवसाने अनुपपत्यप- रीतारात् । एतेन घटजनकेन दण्डेन गामन्यानेति लौकिकवाक्य- दर्भनात् तदर्थकतयोपस्थितेनाप्यपरान्चय इति निरस्तं । तत्र न्या- यानपेक्षणात् इह तु न्यायार्थसाधिततात्पर्य्यकतयैव नादृशाकासा- निवांहादित्यखण्डनकार्थः । इति श्रीमयदेव मित्रविरचिते तत्त्वचिन्तामयालोके भन्दाख्यतरीयखण्डालोके मभिवादालोकः । भयादाह, 'याश्रयसरूपमिति यधिष्ठानवादिनैव सस्य तस्य लक्ष्यत्वान्दोक्त. दोष इत्यर्थ, एक्वात्र कर्मधारयो न पुनश्चतुर्थीलतपुरम इन्यवधेयं । एसि प्रका। , ·प्रदायतुरीयखण्डे समासवादः । २७ अथ समासवादः। ननु बहुव्री है। चित्रगुमानयेत्यत्र वाक्यार्थचित्र- गोस्वामिनः सम्बन्धितया अन्यपदार्थस्य मतीतेवाक्य- एवान्यपदार्थे लक्षणा। अथ चित्रा गोर्यस्येति विग्रहवा- क्यस्थं लुप्तं यत्पदं स्मृतमन्यपदार्थ बोधयति यथा दधि पश्येत्यादौ लुप्ता द्वितीया स्मृता कर्मत्वं अन्यथा तच कर्मत्वे लक्षणापत्तेः। अज्ञातविग्रहस्य बहुव्रीहै। शक्ति- भ्रमादन्यपदार्थधौरिति चेत्, न, स्मृतयत्पदान सम्ब- न्धितयोपस्थिते अन्यपदार्थे कर्मत्वेनोपस्थितिं विना श्रानयनान्वयानुपपत्तेः राज्ञः पुरुपमानयेत्यब राज- उपोघातसङ्गत्या समासविचारमवतारयति, 'नन्विति, 'चित्रगोखा. मिन इति, चित्रगोखामिनोऽन्यपदार्थस्य सम्बन्धितया प्रतीतेरिति योजना, 'धन्यपदार्थस्य' समस्यमानपदातिरिक्तपदार्थस्य, 'सम्बन्धितया' चित्रमोस- नन्धित्वरूपेण, 'वाक्य एवेति, तथाच वाक्ये लक्षया नातोति प्राक् कथमुक्त मिति भावः । 'लुममिति प्रकृतवाक्यघटकत्वेनाश्रुतमित्यर्थः, एवमयेऽपि । 'योधयतीति पुरुषत्वेन बोधयतीत्यर्थः, 'मोहाविति चित्रगुवाक्य इत्यर्थः, 'रमतयत्पदादिति सतार्थकयत्पदादित्यर्थः, 'सम्बन्धितया' मध्यघसम्पन्धवि- यणतया, 'उपस्थिते' व्यवान्तरवाक्यार्थबोधविषये, 'कर्मत्वेनोपस्थिति विनति कर्मवसंसर्गक-धावपविशेष्यक-गामाप्रकारकशष्दयोधानुकूलक- पावोपस्मिन्यमावेनेत्यर्थ, 'पानयनाम्बयति कमावसंसर्गेण विशेष्यतया ·०२९ तत्त्वचिन्तामणी इव विशेषणत्वेनोपस्थिते क्रियान्वयाभावाच। विभ- क्तिशून्ययत्यदादुपस्थिते च चित्रगुपदेन क्रियया चान्व- यो न स्यात् अन्वयप्रकारबोधकविभक्त्यभावात् । न च चिचाया गोर्य प्रति विग्रहे स्मृतमथमान्त-य इति यदा- दुपस्थितिः प्रथमान्नेनानयनानन्वयात् । प्रथमान्त- अथ ममामवादालोक । 'राज इति पूर्वमन्वयबोधानुकृस्लोपस्थित्यभावादनाकाइलम- 'राक्ष इति, पूर्वमन्दयबोधानुकुलोमस्थित्यमावादनाकाइत्वमन्नेतरा न्वितत्येनेति विशेष । यद्मागण्येयादो लम्बकर्णमानयेत्यादौ च विप्रेषणेऽपि चायनबोधानुपपरित्यर्थ । भेदससर्गेण नामार्थविशेष्यक-नामाप्रकार. कशाब्दवोधे तन्नामोत्तरविभक्तिजन्यभेदससौपस्थितेस्तन्वत्वादिति भाव । इदमुपलक्ष्य प्राययाना प्रत्यान्वितस्वार्थबोधकवनियमेन कम्मत्वेऽपि तदन्वयानुपपत्तेचेत्यपि बोध्य { "विशेषणत्वेनेति कम्मत्वेतरस्य पवर्षस्य वि मेषणत्वेनेत्यर्थ , 'कियान्वयेति कर्मताससर्गेय विशेष्यतया क्रियाया बोधा- सम्भवाच्चेत्यर्थः, पूर्व कर्मत्वससर्गदोधानुकूलकम्मत्योपस्थित्यमावानिराका स्वमन कम्मत्वेतरविशेषणत्वेनोपस्थित्या निराकाजुत्वमिति भाव । ननु विभ हिशून्ययत्पदमनुषञ्जनीयमतो न कम्मत्वेतरविशेषत्वेनोपस्थितिरित्यत ब्याह, 'विभक्तिशून्येति, 'चित्रगुपदेन' चित्रगुपदान चित्रगवा, 'चन्वयप्रकारेति यत्पदोत्तर स्वस्व कर्मवरूपससपस्थापकविमतिविरहादित्यर्थ', नामार्थ- यो मार्थ-धात्वर्थयोश्च भेट्ससर्गकाचयबोधे नामोत्तरविभक्तिजन्यससर्गोप- स्थितेस्सन्चात्तात् चित्रपदोजरद्वितीयायाश्च यत्पदानुत्तरवादिति भाव । 'उप स्थिति' खामिन पुषम्योपस्थिति , 'प्रथमान्तेनेति, धात्वर्थ नामार्थमोमें- .

·शब्दायतुरोयखण्ड़े समासवाद । ७२९ विग्रहे तदभियुक्तैर्वहुव्रीहेः साधुत्वनिषेधाच्च । न च चित्रा गौर्यस्य तमानयेति तत्पदार्थस्य क्रियान्वय- इति वाच्यम् । तथाननुभवात् चित्रगोसम्बन्धिन- मानयेति हि वाक्यार्थधीः विग्रहे तत्पदस्याप्रयोगेण स्मृत्यभावाच्च । यत्तदोर्नित्यसम्बन्धात्तत्पदस्मरणमपी- ति चेत, न, अध्याहारापत्तेः, तथापि चित्रगुमानये- त्यत्र विभक्तिस्तत्पदार्थगतं न स्वार्थमुपनयेत् किन्तु । तरान्वितलेनेति विशेष । 'तथाननुभवात्' वाक्यार्थद्वयान्वया- ननुभवात, 'अध्याहारापत्ते', तथाच तदपेक्षया लक्षणाथा एव कन्य- क्रियान्वयस्तथापि पूर्वदोष एव तात्पर्य, 'प्रथमान्तेति । यद्यपि पुत्रेण सहा- गत पिता सपुत्रक इत्यादौ प्रथमान्तविग्रहेऽमि बहुब्रोहिरिति व्यभिचार- स्तथापि तदतिरिक्त नियमो बोध्य इत्याहु । 'तथाननुभवादिति वाक्यार्थ- इयागनुमवादित्यर्थ । नन्वेतदेव कुन इत्यत याह, “चित्रेति, 'यध्याहा- रेति, पदकल्पनापेक्षया घ लक्षणया पदार्थमानकल्पनस्य लघुत्वादन्यथा देनान्वये विभक्तिजन्यससगेपस्थितेक्षन्नत्वादिति भाव । मनु प्रथमाया एव कम्मत्वे लक्षणेत्यत थाह, 'प्रथमान्तति । यद्यपि पुत्रेण सह वनते य स सपुत्रक इत्यादौ प्रथमान्तविग्रहेऽपि बडबौदिदृयस्तथापि तदतिरिक्तस्थले नियमो वोध्य । 'तत्पदार्थस्येति सततत्पदेनोपस्थापितस्यार्थस्येत्यर्थः । 'तथा- भनुमदादिति अन्यपदार्थस्य सम्बन्ध कमलोभयविशेषणतयाननुमवादि- त्यर्थ, 'यत्तदोरिति तत्पद विना यत्पदस्य निराकासवादित्यर्थः, 'तत्पदम्मरणमपीति वियहवाक्यस्ययत्पदानुषड्न तत्पदस्मरणमपौत्यर्थ । 'वध्याहारापत्तेरिति तत्स्मरण कल्पनापत्तरित्यर्थ, तथाचैतदगौरवमयादेव । 92 ·७३. तत्वचिन्तामो गो-गतमेव विभक्तः प्रत्यर्थगतखार्थबोधजनकत्वव्यु- त्यत्तेः। अत एवान्यपदार्थोपस्थापकेन समासेनोक्तार्थ- त्वात् यत्पदाप्रयोगः। अन्यथा यत्पदप्रयोगोऽपि स्यात्। न च यत्पदप्रयोगः सधुत्वार्थमेव स्त्रीप्रत्ययस्येवेति वाच्यम् । “गो-स्त्रियोरुपसर्जनस्येत्यनुशासनबलात्त- तथैव साधु यत्पदे तूतार्थत्वं विना असाधुत्वादन्वये न निमित्तान्तरमस्ति, बहुबौहे नित्यसमासत्वेन विग्र- नौचित्यापदकल्पनापेक्ष्या पदार्थमाकम्पनभ्य लघुलादन्यथा लक्ष- णोच्छेदापत्तेरिति भावः । ननु यव पद कल्स्य तचेयं व्यवस्था इह तु तत्पदाध्याहारस्याप्यावश्यकत्वावमित्यरुचेराह, 'तथापौति। लक्षणोच्छेदापत्तेरिति भाव । ननु यत्र पद कल्प्य तव तथास्त प्रकृते च तत्पदाध्याहारस्यावशकत्वानेवमित्यरुचेराह, तघापोति, 'उतार्थत्वादिति, उतार्थानामप्रयोग इत्यभिधानादिति भाव । 'बहुव्रीहरिति, धिपा गौर्य यत्पदमपि नामुषच्यते सदनुषले व्याकाडासम्पादनाय तत्पदस्मरणस्यावश्य- कत्वात् इति भाव । ननु स्कृतसमासस्थपदोपस्थितेस्तदर्थोपस्थितेरेव वा तत्पदादिविषयकत्वकल्पनान्न गौरवमित्यरर्दोषान्तरमाह, 'तथापौति सत्पदमारोऽपौत्यर्थ, 'विभक्ते' वाक्यसमभिव्याहतविमक्ते । श्रतएवेति यत एव बहुमोहावन्यपदार्थे लक्षणेत्यर्थ , 'उतार्थलात्' बोधिवार्थकत्वात्, 'स्त्रौप्रत्ययस्येवेति चित्रपदोनर खोपययस्येवेत्यर्थ , 'उपसर्जनस्येति, भरत स्वीप्रत्ययोलोप्योमवतीति शेष, उपसर्जन' विशेषणं, तथैवेति स्त्रीप्रत्यय- प्रयोग विनत्यर्थः । सर्व यस्येतिपद अन्यपदार्थ बोधयतीत्यत्र दोषसाह, 'बडोहेनियसमासत्वेनेति चित्रवादिवाक्यस्यैव चिधाभिन्न मोखामिवादि- ·शुदायतुरोपखण्डे समायवाद। हाभावाच । चिचा गौर्यस्येति वाक्यं बहुब्रीहेरन्यपदा- र्थकथनाय । अन्यथा चित्रगुमानयेत्यत्र प्रक्रान्त-प्रक- ननु यदि विग्रहोनास्ति तदा चित्रा गौर्यस्येत्यादिकिमित्यत आह, 'चिति, समस्यमानपदेनैवार्थकम्पनस्य विग्रहवाकालादिह स्वममस्य- मानेनापि यत्पदेनार्थकथनादिति भावः । अब च नित्यममामत्व- मस्तीत्युपन्यस्त, वस्तुतोनित्योऽस्वगित्यो वा समास उभयथापि विग्रहानुभवनियमोनास्ति येन तत्मारणं कल्प्यत इति ध्येयं । ननु मा भूदयं विग्रहः तत्प्रतिरूपकस्याप्यनुभवनियमेम स्मृतयत्प- दादन्यपदार्थापस्थितिस्तदा स्यात् यदि बुद्धिस्यः कोप्यन्यः स्यात् नदा यत्पदस्य तत्रैव गफिर्यदि तु लक्षणयान्यपदार्थधौस्तदा पूर्वम- बुद्धिस्यस्यापि चिचगोखामित्वेनोपस्थितस्य लक्ष्यस्यान्वयधौरित्याह, 'अन्यथेति,। स्थेत्यादि तु न विग्रहः समस्यमानपदेनेवार्थकथनस्य विग्रहलादन त्वसमस्य- मानयत्पदेनाप्यर्थकधनादिति भावः । वस्ततो वियहसत्वेऽपि तस्य निय- मतः मागुपस्थितौ मानामावादन्यपदाचे लक्षणैव अन्यथा पठीतत्पुरमे- ऽपि सा न स्यादिति ध्येयं । एतेन वियप्रतिरुपतदाक्यस्यमेव यत्पदमा- दायान्षयोऽस्विति परास्तं । वियहवत्तस्यापि नियमतोऽनुपस्थितेः। प्रका- प्रकारकोधमाकाहवाक्यत्वेनेत्यर्थः, 'विग्रहामावाति तादृशवाक्यायोध- समर्पयत्मदघटितवाक्यान्तरामावापेत्यर्थः । नन्वे चित्रा गौपम्येति वाक बिमिथस थाह, 'भिति। मप वियहाभावेऽपि विग्रहमतिरपतदा. पास्ययत्पदादेवान्यपदार्थलामोऽस्तिति वा । एतदाफ्यम्य नियमत एप- स्तिो मानाभावादिति भावः। 'धन्यति यदि विग्रहवाषयस्यपत्पादन्य.

·७३२ तत्त्वचिन्तामणो स्यमानयोरभावे यत्पदार्थव्यवहारो न स्यात् । न च चिचापदं चिचगोस्वामिलक्षक, तब गोपदार्थानन्व- यात्। नापि गोपदं लक्षक, गोस्वामिनि चिवा- पदार्थानन्वयापत्तेः । तस्मादाक्यार्थचिचगोसम्बन्धितया पुरुपस्य प्रतीनेबहुव्रीहौ वाक्य एव लक्षणोति । वार्त- न्नेति, यद्यप्ययं चित्रा गौर्यस्येत्यर्थकधनवाक्य एव कथं यत्पदार्थान्वयत्तथापि तन तमानयेत्यायध्याहारात् तथा पहने च तस्य दूषिवत्वादिति भाव । पदार्थ प्रत्ययस्तदेत्यर्थ , 'यत्पदार्थव्यवहार इति यत्पदार्थशाब्दबोध इत्यर्थ, यत्पदस्य सर्वनामसया प्रक्रान्त-प्रकस्यमानान्तरस्यैव परामर्शकत्वादिति भाव । 'पक्रान्त' शब्दान्तरेण पूर्वोक्तं, 'प्रकस्यमान' शब्दान्तरेणानुपद वक्ष्यमाणं । नन्वेव चिना गोयंस्येत्यर्थकथनवाक्य एव कथं यत्पदान्वय इति वार्य । समासादेरन्यपदार्थस्य प्रक्रान्तत्वात् तस्य तदर्घकथनरूपत्वादिति हृदय । 'व्यनन्वयात्' यन्वयासम्भवात्, न च गोमदं तात्पर्य्यग्राहकमिति वार्थ । तथापि विभक्तयन्वयासम्भवात् प्रकृत्यर्यान्वितखार्थबोधकत्वात् प्रत्ययाना मिति भाव । 'तघ गोपदार्थति, गोसामिनस्तन्तत्वाभावादिति भाव । नच गोपदार्थस्य गोखामिन एकदेशे गवि चित्रपदार्थस्याभेदेनान्वय' घटात्पर! चैत्रस्य गोत्यादाविव पदार्थैकदेशनान्वयस्याप्यच व्युत्पनत्वादिति वाचा पदा- चैकदेशे भेदेनान्वयस्य चित्पन्नत्वेऽप्यभेदान्वयस्यात्यन्तमयुत्पनत्वादन्यथा गौनिया द्रव्य नित्यमित्यादौ गोत्व द्रव्यत्वादावपि नित्यान्चयापत्तेरिति हृदयं । यदि ध व्युत्पत्तिदेचिन्यात् ष्यभेदेनाप्येकदेशेऽन्वायोऽप्राभ्युपेयते तदा त्वयमपि पक्ष साधीयानिति मन्तव्य । 'वाक्य एवेति, न च चित्रपदस्य च सामिनि क्षक्षणया चित्रगोखामिनोलामसम्मवात् कथं वाको लक्षणेति वाच । मदा- कदेयान्वयस्य नामापयोर्भेदान्वयस्य चाव्युत्पन्नतया गोपदार्थैकदेशे सा- मिले धिवगोरन्ययासम्भवान् । एतेन चित्रपद चित्रगोपर गोपदव खा.

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे समासवाद । ७३३ मेतत्, वाक्ये निरर्थकतया खार्थसम्बन्धाभावेन लक्ष- णानिषेधात् अत्रापि पदलक्षणयैवोपपत्तेश्च । तथा हि चित्र-गोपदयोरन्नयबोधानन्तरं गोपदं चित्रगो- स्वामितक्षकं स्वज्ञाप्यचिचगोसम्बन्धेन तत्स्वामिस्मार- कत्वात् । चिचापदं गवान्वितस्वार्थबोधकतया मुख्या- र्थमेव । कर्तव्यान्वयबोधानुकूलत्वेन न वाक्यभेदोऽपि । पदलक्षणा दूषयन्नेव वाक्यलक्षणा व्यवस्थापयति, 'न चेति, 'कर्तव्येति सम्ब- न्युपस्थितिहेतुचिचगवोपस्थित्यनुकूलवादित्यर्थ , 'गोपदस्थति गोपदमान- मित्वपरमित्यपि प्रत्युक्त नामार्थयोर्मेदान्वयस्थाव्युत्पन्नतया खामित्वे चित्र. गोरन्वयासम्भवात् धम्मिण साभिनोऽलामप्रसङ्गाचेति भाव । 'निरर्थकत- येति शक्तिशून्यवयेत्यर्थः, 'सार्थेति यमक्यतयेत्यर्थ । ननक्तप्रणाल्या खजा- प्यसम्बन्ध एव लक्षणारिखत्यरचेराह, कनापीति बहुबौहावपौत्यर्थ, 'चित्र- गोपदयोरिति चित्रपदार्थ-गोपदार्थयोरित्यर्थ, 'यन्वयवोधानन्तर मिति पभेदान्वयबोधानन्तरमित्यर्थ, 'चित्रगोखाभिलक्षकमिति लक्षणया चित्र. गोखामिदोधकमित्यर्थ , एतच्च यत्र मुण्यार्थस्यापि क्रियाद्यन्वयो न बाधित- तत्सामग्रौ च प्राथमिकी तदभिप्रायेणोक्तमन्यत्र तु चित्रपद तात्पर्य्यया- हक, व्यन्यत्र चित्रगोखामिलक्षकमिति मन्तव्य । 'खार्थबोधकतयेति चित्रगुणविशिएवोधकतयेत्यर्थ , 'मुख्यार्धमेवेति । यद्यपि चित्रपदस्य चित्रगुणा- विशिएबोधने लक्षव लाघवाचित्रगुण ख मक्ते "गुणिलिङ्गाख तहतोत्य- मरकोषस्तु निरूपलक्षमाप्रतिपादक इति कुतो मुख्याधत्व, तथापि 'मुण्या- चमेवेत्यस्यामरकोषादिवोधितार्थकमेयेत्यर्थ । ननु चित्रपद-गोपदयोर्षिभिः मान्वयबुद्धिजनकत्वे मिन्नवाक्यलापत्तिरियत थाह, 'कर्त्तयति चित्रपदस्या पि तात्पर्ययइदारा कर्तव्यान्वयबुझिप्रयोगकवादित्यर्थः, एकान्वयबुद्धप्रयो- ·तत्त्वचिन्तामणौ न चैवमेकस्यैव गोपदस्थान्यपदार्थे रत्तो समासो न स्यात् अनेकस्यान्यपदार्थे वर्तमानस्य समासानुशास- नादिति वाच्यम्। चिचापदस्थापि परम्परथा अन्य- दार्थयोधकत्वात्। अस्तु वा चिचापदेऽपि लक्षणा चिचापदार्थस्य परम्परया चित्रगोस्वामिसम्बन्धात् । स्थेत्यर्थः । चित्रपदस्य मुखमानवाचित्वमाथित्याच, 'परम्परयेति, 'चिति, ध्ययचाभ्युपगमवादोऽस्तु वेत्युमक्रमात् । वस्तुत भाक्षात्सम्बन्धेन उपस्थाप- . जकत्वस्यैव भिन्नवाक्यतारूपत्यादिति भाव । 'बत्तौ' लक्षणायां, 'धन्यपदार्थ वर्तमानस्येति धन्यपदार्थबोधकस्येद्यर्थः, 'परम्परपेति तात्पर्यग्रहादिद्वारे- त्यर्थ, चित्रयदं चित्रगोसम्बन्धित्वेन चित्रगोसम्बन्धिनं गोयदश्च पुरयत्वेन पुरुषं सक्षयतीति पदद्वय एव लक्षया यन्वय धौरमि चित्रगोसम्बन्यभिन्न पुरुषमानयेत्याकारेत्यभिप्रायेणार, 'यस्तु वेति । हनु चित्रपदस्य चित्रगो- खामिनि सशक्यसम्बन्धाभावात् कुतो लक्षणेत्यत थाइ, 'पिचापदार्थस्येति चित्रपदशक्यस्य चित्ररूपस्येत्यय , 'परमारया' स्वाश्रमवामित्वलक्षणपरम्प- रासम्बन्धेन । न च तथापि चित्र पुरुष इत्यादौ एथक पुरुषवाचकपदसावे पदहये न लक्षयासम्भव इति वाच्छ । तत्रापि विधगोखाम्पभिन्न पुरषाभिन्न' पुगध इत्यन्वयबोधसम्भवेन पदइये लक्षणासम्भवात् । यदि 'चोद्देश्यतावच्छे- दकस्य विधेयतावच्छेदकान्तर्भाव एव निराकासत्वं दण्डोरक्तदण्ड घटो नो- लघट इत्यादयोऽपि व्यवहारा निराकाहास्तदा तु तच गोमदस्य पुरुषत्वा तिरिक्तत्वेन मनुष्यत्वादिना पुरषे पक्षोति न काप्यनुपपत्तिरिति भाव । एबहारज्वानरो वृक्ष इत्यादावपि थारूठपदं तात्पर्यग्राहकं वानरपदर वानरारोहणकशि जाषिक तस्य इक्ष यमैदेनान्वयः । यदा बार- प्पदं प्रकृति-प्रत्ययविभागेन वानरारोष्यकर्मपर वानरपद देशपरं सथा.

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवाद । ७२५ । न चैवमेकपदे लक्षणायामितर पदवैयर्थ्यम्, इतरपद- महिम्मैव विशेषस्य लक्षणीयत्वात् । न चैवं वाक्यार्थ- बोधकपदलक्षणाद्दयमेव वाक्यलक्षणा, पद-वाक्ययो: भिन्नत्वात्। यत्तु चिचापदेन गोपदसन्निधानात् स्वार्थसम्बन्धि- नौ गौलक्ष्यते चिचगवा च स्वामी लक्षित इति 'चिचगवेति लक्ष्यचित्रगोदारा नत्मम्बन्धीत्यर्थः, लक्ष्यमेक- मन्तरा कृत्वा पदेन परम्परासम्बन्धेन लक्षणया एव लक्षितलक्ष- कावाइगोपद एव लक्षणा व्यतएव तत्रैव दूषणमाशय परिहरति, 'न चैव- मिति, एवं सर्वनामपदहयेन वबौहावपि लक्षणैव । न च सर्वनाम्नि न लक्षणा, निरूपलक्षणातिरिक्तलक्षणायामेव तथा नियमात् । प्यतएव तत्- पुत्र इत्यादौ पठीतत्पुरुषेऽपि लक्षणेति वदन्ति । 'गोपदेति, तथा च तात्पर्यग्राहकतया न गोपदवैयर्थमिति भाव । 'चित्रगति, लक्षितार्थस्य च वानरारोहणकामिनो रक्ष इत्यन्वयवोधः । यथ वा वानरपदं वान- रारोहणकर्मपरं धारूपद प्रकृति-प्रत्ययविमागेन कर्टपरं तस्य चैकदेशे वानरे यन्वय पदार्थंकदेशान्वयस्यापि क्वचिदभ्युपगमात् तथाधारोष्णक- भिनवानरारोहणकाभिन्नो दक्ष इत्यन्वयबोध इत्यादि खयमूझं । पूर्व मिन् कल्पे पड़ते, 'न चैवमिति, 'एकपद इति उत्तर इत्यर्थ , "इतरपदेति, यत्र पूर्वपदार्थोत्तरपदार्थयोरमेदेनान्वयबोधे न तात्पर्य तत्र पूर्वपदवैपर्थ- मित्यर्थ', 'विशेषस्य' चित्रगोखामित्वादिरूपविशेषस्य, तथाच तात्पर्य्यग्राह. कतया पूर्वपदसार्थकतेति भावः। उत्तरकन्पे पाते, 'न वैदमिति । 'सार्थसम्बन्धिनौति विनाभिन्नेत्यर्थ', 'वित्रगदा चेति लक्षितेन चित्राभिनगा चेत्यर्थः, 'सामोति चिनगोसामित्वेन चित्रगोखामोत्या, ·७३६ सावचिन्तामसी लक्षितलक्षणया अन्यपदार्थधीरिति । तन्न । एकपद- लक्षणातीलक्षितलक्षणायाजघन्यत्वात् । भुवादयोधा- तवः चैत्रादौन भोजय लम्बकर्णमानयेत्यादितद्गुणसं- लक्षकतया लक्षितलक्षणेति भावः । वस्तुती तशचित्रगोघटितपरम्पराम- म्वन्धेन चित्रापदम्यैव तल्लक्षाकत्वं लक्षणाया पदधगत्यात् । 'एकेति, गौर- वादिति भाव । न च परम्परासम्बन्धेन तदुपस्थापकत्वसम्भवादे कैव लक्षणा- स्विति वाथं । साक्षात्सम्यन्धेन गोपदस्य तदुपस्यापकत्ये लाघवादियुक्त- वात्, धन्यपदार्थस्य घ सम्बन्धितावच्छेदकतया पूर्व मातेन सामित्व चैनवा- दिनव भानं तीरत्ववचित्रगोसम्बन्धित्वनैव वा गढ़ातीरत्ववदिति ध्येयं । नन्वेद चित्रगुमानयेयवेव लक्षकपदार्थे भुवादय इन्यादावपि कार्यान्वयो न स्या. दित्यत याह, 'भुवादय इति, जात्सायामेव तथेति भाव । 'किया- गोमदस्य तु तात्पर्यग्राहकतया सार्थकतेति माव । 'जघन्यत्वादिति गौर- वादिति भावः। इदमुपलक्षणं वस्तुतो लक्षितस्य चित्रगोलाक्षणिकत्वे वि. भक्त्यर्यान्वयानुपपत्ति प्रकृतीभूतेन गोपदेनानुपस्थितत्वात् । किञ्च सत्या पद- जन्यपदार्थोपस्थितेरेव शाब्दधी हेतुतया व्यापस्यापितस्य चित्रगौखामिना शाब्दानुभव एवानुषपन्न । न च लापवात् पदज्ञानप्रयोज्यपदार्थोपस्थितिरेव शब्दयोधाहमिति वाच्यं । तथासति शाब्दबोधनन्यसंस्काराधीनपदाजन्योप- स्थितेरपि शब्दवोधामरित्यपि बोध्य। ननु भुवादयोधातवोभवन्ति चैत्रा- दौर मोजयेत्यत्र तद्गुणसविज्ञानवहुमोको लक्षणया यादिपदोयस्थापि- तस्यान्यपदार्थस्यैव क्रियान्वयसम्मवात् कथं भू-चैत्रादेरपि क्रियान्वय, न घि चिघगुमानयेत्यत्र विश्रेण क्रियान्वय इत्यत घाट, भुवादयोधावंव इति, तेनाग्रे क्रियान्चय इति सत्छते, 'वामति, यत्र पूर्वप- दार्थस्थापि क्रियान्वये तात्पर्य तदेव तदगुणसंविज्ञानवद्रोधि, विशेषण- , भवन्तीति परोध, ·शम्दास्यतुरौयखरहे समासवादः । ०३० विज्ञानबहुब्रौहौ चित्रादेविशेषणस्यापि कार्यान्वयात्। क्रियावाचित्वनियन्त्रितत्वादिरूपेणाजहत स्वार्थलक्ष- णेति सम्पदायः। पात्वादिति भावः । 'श्रादौति लम्बकर्णावय विनो यः सम्बन्धस्तदव- छिन्नत्वादिनेत्यर्थः, 'सम्प्रदाय इत्यखरमोद्भावानं, तदीजन्तु लम्ब- वाचित्वेति, यत्र च लक्षकसम्बन्धस्यैव लक्ष्यतावच्छेदकतया क्रियावाचित्वादि. कमेव शक्यसम्बन्धः प्यादिपदाच लम्बकर्यावयविनो या सम्बन्धः तदवन्छि नत्वा- दिपरिग्रहः, 'सम्प्रदाय इत्यखरसोद्भावनं, तद्वौजन्तु लम्बकर्षमानयेत्यादौ यद्य- जहत्वार्था तदोभयसाधारणेनोक्तरूपेण सम्बकर्यस्याम्यन्ये तस्यामि विशे- प्यत्वेनैवान्वयः स्यात् चैत्रवत्, न चेयामत्तिः, ध्यनुभवविरोधात्, तयाचोभय- त्रापि महत्वार्थेव विशेष्यत्वेन विधेयान्वये खार्थत्यागात् विशेषणत्वेनापि वार्थस्य विधेयान्वय इति तदगुणसंविज्ञानोक्तिः, लम्बकर्णसम्बन्धित्ववत् चित्रगोसम्बन्धित्येन उपस्थितावपि स्वार्थस्योपलक्षणतया विधेयानन्वयेना- तदगुणसंविज्ञागोक्तिस्तति वदन्ति । केचित्तु विशेष्यतया विशेषणतया वा खार्थान्वयादेवागहत्वार्थे- त्याहः । स्पेति पूर्वपदार्थस्येत्यर्थः, 'कार्यान्वयात्' क्रियान्वयात्, "क्रियावाचियेति वायतासम्बन्धेन फ्रियावत्त्वेत्यर्थः, तेन नातिप्रसङ्गा, क्रियावत्वच सङ्केतविशेष. सम्वन्धेन कियापदवत्त्वं, एतच भुवादयोधातव इत्यत्रोत, चैत्रादौन भोग. येयमार, नियन्त्रितत्वेति, नियन्त्रितत्वच चैत्रविषयकद्धिविशेषविषयत्वं, "धादिपदात् लम्वकर्यमानयेषत्र लम्बकर्णावयविनो यः सम्बन्धः तनिरूपक- त्वस्य लम्वकर्ण पुरषोमयसाधारणस्य परिग्रहः । 'पाहत्वार्थलक्षणेति प्यादिमरे भू-क्षेत्रादिपूर्वपदसाधारणौ लक्षणेत्यर्थः, भू-क्षेत्रादिकन्तु तात्पर्य ग्राहकमिति भावः । 'सम्प्रदाय' कसम्प्रदायः । 93 ·०१८ तावचिन्तामणी अचाहुः अनस्तमितपद-पदार्थविभागस्य चित्र- गुसमुदायस्यान्योन्यान्वितावयवार्थसम्बन्धिन्यन्यपदार्थे शक्तिः कल्प्येत अतोनानेकार्थत्वम् न वा अवयवार्थ- त्यागो न वा तद्गुणसं विज्ञाने लक्षणा योगरूढिस्वी- कर्णमित्यादौ यद्यमहत्वार्थलवणाया एव लक्षितलक्षणावादिति तदुपस्थितिस्तदा विशेष्यत्वेनैवोभयावद्यापत्तिः । 'अवारिति, वैयाकरणा प्रति शेष । योगार्थमानार्थमाह, 'नस्त- मितेति, 'अत इति, सम्बन्धित्वेन शक्तिर्न चैधावादिनेत्यर्थ । 'तदाणेति धन्यथा व्यन्यपदार्थस्यैव शक्यत्वे समुदायखावयवार्थे लक्षणा स्यादित्यर्थ', उभयसिद्वादयवार्थमानार्थ 'तगणेत्युक्त । अन्यथा धन्यवातद्गुणाभ्युमगमा 'बनाइरिति, वैयाकरणा इति शेष, 'अनस्तमितेति प्रतीयमानाव. यवार्थस्येत्यर्थ, 'चन्योन्यान्वितेति चिनाभिन्नगोसम्बन्धिनीत्यर्थः, शशि कल्प्येतेति चिनाभिन्नगोसम्वन्धित्वरूपेण शक्ति कल्प्येतेत्यर्थ, शक्ततावच्छेद कन्तु चित्रगुपदत्वमेवेति भाव । 'यत इति यतश्चित्रगोसम्बन्धिष-स्तम्ब कर्ण- सम्बन्धनिरूपकत्वादिना शक्तिर्न तु चैत्र मैचत्वादिदेत्यर्थ , 'अनेकार्थत्व' चित्र- गुपद लम्पकर्णपदादेरनेकार्थत्वं । न वा अवयवार्थेति, चैत्रल-मैवत्लादिना शताववर वार्थत्यागापचिरिवि भाव : 'सगुग्यम विज्ञान प्रति लम्बकर्णादिय- दइत्यर्थ , 'लक्षणेति, चैत्रत्व मैपत्यादिना आयपदार्थस्य प्रक्यत्वे धावयवार्थ- मानार्थ समुदायस्यावयवार्थ लक्षया स्यादिति भाव | 'सगुणस विज्ञान- इत्युपलक्षण, घताय विज्ञाने चित्रगवादिपदेऽपि धैवत्व मैत्रतादिना शक्यत्वे पवयवार्थभाना समुदायस्यावयवाथै लक्षणा स्यादिन्यपि बोध्य । न च तथापि मुदादयो धातद चैत्रादीन भोजयेत्यादौ का गति' नत्र कियावाचित नियन्त्रितत्वादिना शत्यभ्युपगमे घवयवार्थ त्यागापनेरिति वाच्यं । .

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवाद । ०३९ कारात् अवयवार्थाज्ञाने तत्सम्बन्धिनोऽज्ञानात् । मण्डपादौ तु अवयवार्थनिरपेक्षैव गृहविशेषधौरि- त्यवयवार्थत्याग एव समुदाये रूढिः । देव तदवापत्तिरित्यपि परोमादिति, 'घवयवार्थेति । न चैवं चिचगुमान- येत्यादावयवयवार्थत्यागे तगुणावगुणविभागो न स्यादिति वाच्य । विधे- बनायत्या सत्रावयवार्थत्यागाभ्युपगमात् भूत्व-सत्त्व मैवत्व चैत्रत्वादिना नामा- र्धत्वाभ्युपगमाद्देति भाव । सर्वत्र हेतुमाह, 'योगरूपोति योगार्थान्तर्मावेग खिोकारादित्यर्थः । योगार्थान्तर्भावे हेतुमाह, 'यवस्वार्थेति, 'तत्सम्ब- निधनोजानादिति तत्सम्बन्धित्वेनाज्ञानापत्तेरित्यर्थः । नन्वेव मण्डपादिपदे- ऽपि योगार्थान्तर्मान रूयापत्तिरित्यत थाइ, 'मण्डपादाविति, निरपेक्षव' प्यविषयिकैव, 'यवयवार्थत्याग एवेति व्यवयवार्थानन्तभवनेत्यर्थ । केचित्त पनजादिवचित्रवादिपदमपि योगरूक व्यवयवमत्या चित्रग- वादे समुदायशत्या च सम्बन्धित्येन सम्बन्धिम उपस्थिते' यवयवार्थ समुदा. यार्पयो परम्परमन्वयाच चित्रगोसम्यन्ध्यादेविभियस्य लाम न च नामा. चयोदेनान्षयस्याव्युत्पन्नतया कथमक्यवार्थ-रूप्यर्थयो' परस्परमन्यय. परमपदे वभेदससर्गेणैवान्चय इति नानुपपत्तिरिति वा । समासाति- शिवस्यले तथा व्युत्पत्तेरिति वैयाकरणमतमाशते, 'यत्रारिति, अतएव 'योगदिखोकारादिति यथाश्रुत सङ्गच्छते । 'व्यन्योन्यान्वितेति सम्बन्धित्व- रूपेणान्योन्यान्वितावयवान्पयिनीत्यर्थ , पक्ति कस्येतेति सम्बन्धित्वेन रूट कम्प्येतेत्यर्थ, 'पत इति यत सम्बन्धित्वेन रूनि तु चैत्र-मैत्रखा- दिनेत्यर्ष', 'मानेकार्थत्व' चित्रगवादिसमुदायम्य मानेकार्थत्व । योगादरे हेतुमाए, 'यश्यति । नन्वेवं मण्डपादियदेऽपि योगरूपल कुतो नाम्यु पेयत इत्यष था, 'मण्डपति, 'पिरिति, बोधिकेति मेष , पन्यास पूर्ववदित्याछु । ।

·सत्त्वचिन्तामयी तथास्ति चित्रग्वादिपदस्यान्यपदार्थे तात्पर्यमेव तत्रैव च तात्पर्य नियमतोऽन्यपदार्थस्य प्रतीतेः तदन्या- किच्चैवं लोहितोष्णीषा इत्यप गुणविधिर्न स्यात् लौहित्याप्रत्य- चाधुगपत्तिदयविरोधेन जहनुस्वार्थान्युपगमान्। अपि च लक्षणया अन्यपदार्थस्य चित्रवादिनोपस्थितौ भक्त्या लम्बकर्णप्रतीतो प्रतीति- थान्वये विशेष गाव-उपलक्षणत्वाभ्यामेव तदुपपत्तेरिति भावः । नन्वन्यजभा- तया न करित्यत याह, 'तथाहीति, "चित्रग्वादिपरस्येति । यद्यपि शक्ती. स्यापि शक्ये तात्पर्यानियम एव लक्ष्येऽपि तात्पर्य्यात् तथाचोसनियततात्प- ननु समुदायशक्ति विनाप्नक्रमेणैवोपपत्तिसम्भवात् किं समुदाय- मात्या शक्त्यन्तरकल्पने गौरवान्मानाभावाच । न चैवं घटादिपदेऽपि समु- যলিৰ বান্ধায় মন্ত্রমলিঅলালাহুদবী প্রত্যয় घटादिबोधोपपत्तेः पूर्ववर्णनान्तु चित्रादियदवत् तात्पर्य्यमाश्यापकताया सवचत्वादिति वाच्यं । प्रत्येकवर्णशक्तिमविदुषः प्रत्येकवर्णलक्षणापतिमन्धान विनापि घटपदश्रवणानन्तरं घटादेरुपस्थितेस्तत्र समुदायशक्तरावश्यकत्वा. दिह तु चित्रादिप्रत्येकपदाक्तिमविदुषोऽन्यपदार्थबोधस्यासिदत्वादिन्यतः समुदायप्रक्तौ वैयाकरणोक्तं युक्त्यमावं युत्यादयति, तथाहीवि, 'चित्रग्वादि- पदस्पति सतात्पर्यकचित्रग्वाद्यानुपूवर्ग इत्यर्थ', 'व्यन्यपदार्थे' यत्पदाएँ, 'तात्पर्यमेवेति समस्यमानपदार्थान्यतात्पर्यकत्वव्याप्यवमित्यध, शुकाधु- चरितासात्पर्यकचित्रवादिपदे व्यभिचारवारणाय सतात्पर्यकत्यानुपूर्ती- विशेषणं, 'तत्रैवेति समस्यमानपदार्थातिरिक्ततरतात्पर्यकत्वामावव्याप्यत्व- वेत्यर्ध, कदाचिदपि चित्ररूपपतीति यता गोसदृशप्रतीतिर्मयतामित्या दौष्ट्या विधवादिपदानुच्चारणादिवभिमान। यद्यपि चित्रगोसम्बन्धान दावन्यपदार्थतात्पर्येपि विशेषणविधया चित्ररूयादौ तात्पय्यमत्स्येव तचामि ·शब्दायतुरीयखगडे समासवाद । ७११ प्रतीतेश्च, नियततात्पर्य विना अन्यपदार्थे बहुव्रीहौ नियमतोलक्षणापि न स्यात्। तस्मानियततात्पर्य निर्वा- हिका बहुब्रौहेरन्यपदार्थे शक्तिरेव, लक्षकपदस्य लक्ष्ये कम्तहादेव विवादविच्छेदे विनिगमकन्यायाभिधानानौचित्यात वरमान तद्गुणमविज्ञाने अजहत्वार्था न वा अतद्गुणमंविधाने महत्वार्थति विभागः, किनभयत्र जनस्वार्था उभयत्र च लम्ब- कर्णसम्बन्धित्लेन चित्रगोखम्बन्धिलेन चोपस्थितिर्विशेषणवोपलक्षणत्व- भेदादुभयभेदः, उपलवणवन्तु विधेयापेचया जाने तूभयो विशेषण- खमेव । न च वृत्तिदयविरोधः, सम्बन्धलक्षणयेव सम्बन्धिनोभानात, यद्धि येन विना न भासते नद्धी हेतोस्तोधकवनियमेन मम्बन्ध- यस्य शक्तिनिवाह्यत्वं नोमयसिई तत्रैव तथात्वकल्पने निरुलक्षणामिर्जा- यस्व नोभयसिई तत्रैव तथात्वकल्पने निरूप्लक्षणानिवीयत्वकल्पनेऽपि तुल्यं, तथाप्यामातत इदं, यतएवाग्रे तदेवाशक्य युक्त्यन्तरं वक्ष्यति । इया- विशेषणविधया तात्पर्येतरतात्पर्याभावस्य विवक्षितत्वाददोमः । धन्यपदार्थ- तात्पर्ययाप्यवमन्यपदार्थेतरतात्पर्सामावण्याप्यनधोपपादयति, नियमत- इति, तात्पर्यप्रमात इति शेषा, तदन्याप्रतोतेचेति धन्यपदार्थान्या- प्रतोतेचेन्यर्थ , तात्पर्यप्रमात इत्यत्रापि सम्बध्यते, 'नियततात्पर्य विनेति व्यन्यपदार्थेतरतात्पर्यकत्वाभावल्याप्यवानन्धुपगम इत्यर्थ , 'व्यन्यपदार्थ इति, तात्पर्यप्रमात इति शेष', 'लक्षणापि न स्यादिति लक्षणया शायदयोध- जमकता ममतेऽपि न स्यादिन्यर्थ । कचित् तात्पर्यप्रमातोऽन्यपदार्थ- सरस्थापि प्रतीति स्यादिति भावः । नन्वेतावता विधवाद्यानुवर्ग धन्य- पदार्थ नियमतस्तात्पर्य्यमस्त तध तति कषं स्यादित्यत उपसंहरति, 'तमादिति, नियततात्पर्य निवाहिकति चित्रग्वाद्यानुपूवर्ग प्यन्यपदार्थ- ·68 तापविनाम तात्पर्यानियमात तात्पर्यनियमे च कचिदाहुबीहे. पक्षणयैव सम्पन्धिनोभामाननीरतपणया तौरवम्येव तेन विना सौरामारणात् निर्विकल्पकरूपायाः पतेरभावादिष्यपि द्रष्टय । नत्र नात्पर्यमेव नत्र तारपर्यमिति नियमो प्रत्येकमेव किमियती म तु व्यापको महतानुपयोगात् मानार्य यभिचाराच । मरत- तात्पथ्यंकादम्य तदितरतात्पयंकालामावग्य वा याप्यत्तनिव्वांहिकेत्यर्थ, मोहे' चित्रगद्यामुमूवर्गदेः, तत्तात्मयंकावण्याप्यसतात्पथ्यंकानुपूर्वोकावाय सदिसरतात्पर्यकस्वाभावयाप्यानुपूर्वोकत्वम्य पा सकतात्याप्यत्वादिति भाव । गम् तत्तात्पयंकास्पय्याप्यानुपूर्वी कात्याय सहावयाप्यख्य कुवावरतं न तावघटादिपदै तत्र लाये सत्तात्पमेशा शक्ये तात्परमादेन क्य- तात्यम्बकत्वयाप्यवस्यवाभावादेवं तदितरतात्पयंकत्वयाप्यानुपूर्वोकालस्य तशतवयाप्यत्वमपि न कुवापि दृएं घटादिपदे लये तात्पर्यशापा शक्यतरतात्पर्यकत्वमा शक्यतासात्पथ्यकत्वामावयाप्यत्वम्यवासिरिति घेत, ग, योऽपूर्वपदविशेष शरीरविशेयशक्तो लक्ष्यपरतया तात्पर्यसामान्य विना च न प्रयुक्तलम्यैवोमयत्र दृशान्तत्वसम्मवात् । केचित्तु व्यन्यपदार्थतात्पयंकावयाप्यानुयूबौंकाव-तदितरतात्पर्यका- खामवाण्याप्यानुपूर्वी काययोरन्यपदाघशक्तत्वस्यान्वयथानियहस्यलाभावेऽमि व्यतिरेकव्याश्या च्यन्यपदार्थकत्वमनुमेयमिति भाव । नन्वत्र तनात्यय्यकत्ययाप्यानुपूर्वोकलं न तच्छतावस्याप्यं लक्षकपदस्य नत्यतात्पर्यकत्वादिव्याप्यानुपूर्वोकनेपि तच्छतावाभावादित्यत था, 'लक्षकपदस्थति, 'लक्ष्ये तात्पथ्यानियमादिति लक्ष्यतात्पर्यकत्वस्य लक्षेतर लात्पर्यकस्वाभावस्य वा व्याप्यत्वविरहादित्यर्थ, केवल लाक्षणिकानुपूवर्ग- पवित्वादिवि भाव । ननु बोहरनन्यतात्पर्यपदार्थ नियमोऽसिद्ध अत्यन- प्यार, 'तात्पर्यनियमे चेति, बनौहेरमोत्यादि, 'बद्रोह, सतात्मक- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७४३ रन्यपदार्थपरत्वमपि न स्यात् । अथ कचिबहुब्रौहे- रन्यपदार्थे तात्पर्यमेव न भवति थथा “यजमान- पञ्चमा ऋत्विजोलोहितोष्णीपा ऋत्विज इत्यत्र यज- मानपञ्चमत्व-लौहित्ययोर्विधेयत्वेन प्राधान्यात्तत्परत- या अन्यपदार्थे तात्पर्याभावादेवं क्वचिल्लोकेऽपीति चेत्, नहि तचान्यपदार्थे तात्पर्याभावात् तदनुपपत्ति विना लक्षणाविरहादन्यपदार्थे शक्तिरेव। अन्यथा मियमस्लेकार्थ एव सुग्रहः । न च प्रथमनियमोऽसिद्धः, लक्ष्यता- त्पर्येऽपि वाक्यतात्पर्य्यसम्भवात् ाक्यसम्बन्धिनि वाक्याविशेषणवादि- ति भावः । लक्ष्यतात्पर्यविशेषत्वेनापि लक्ष्यतात्पर्यनियमादित्यत्र पत्तिमाइते, 'व्यथति, 'धन्यपदार्थ इति, “सोणीया ऋखिनः मचरन्ती. न्यादिना उष्णोषस्यान्यपदार्थस्य प्राप्तत्वेन विधेयत्वाभावादिति भावः । वालानुपपत्तिरेव लक्षणावोजमितिमतमाश्रित्याइ, 'तोति, 'यामि- बमोहा, 'व्यन्यपदार्थपरत्वमपि न स्यादिति व्यन्यपदार्थतात्पर्य्याभाववत्त्वमपि स्यादित्यर्थः। यत्रेयापत्तिमाते, 'व्यथेति, तात्पर्यमेव न भवति तात्पर्या- भावोऽस्त्येवेत्यर्थः । 'यजमाने ति यजमानपञ्चमा ऋत्विनः प्रचरन्ति लोहितो- योषा रखिनः प्रचरन्तीत्यर्थः, प्रचरन्तीत्यस्य यज्ञशालायां गच्छेयुरित्यर्थः, 'यनमानपञ्चमत्व लौहित्ययोः यजमानपञ्चम-लोहितोष्णोधयोः, प्रवरणस्यै- वेति शेषः, 'विधेयषेन' पूर्वाज्ञातत्वे सति ज्ञापनोयत्वेग, ऋत्विकरचरणस्य মানইয়ামি বাহিনি মাষঃ। মধ্যন্যান্ বনুৱান, 'कपिलोकेऽपोति लम्बकर्षमानयेत्यादादपोत्यर्थः, तदनुपपत्तिं दिना' सदमुपपतिज्ञान विना, 'लक्षणाविरक्षात्', 'भक्तिरेवेति, वोधिति शेषः ।

·७88 तस्यचिन्तामणौ तवान्यपदार्थबुड्यनुदयापत्तिः। न च तवान्यपदार्थबुद्धि- राभिधानिक्येव न भवतीति युक्तम्, ऋत्विभिः सा- मानाधिकरण्यानुदयात् तस्मादबहुनौहेनियमतोऽन्य- पदार्थबुधुदयात्तव शक्तिरेव । यद्यपि शक्तस्य शक्य न तात्पर्यनियमः लक्ष्यापि क्वचित् तात्पर्यात् । तथापि नियम उभयरूपोवाच्यः, ये चान्यपादार्थपरत्वमपि न स्यादित्युप- लक्षणमन्यपरत्वमपि स्यादित्यपि द्रष्टव्यं । 'प्राभिधानिकौति :- ब्दौत्यर्थः । ननु वस्तुगत्या शक्यमम्बन्धिनि तात्पाविशेषणत्वेनापि भक्ये तात्पर्यनियम इत्यभिमन्वाय नियमपदमुत्सर्गपरतया नियम- इन्तर्भावयति, 'यद्यपीति, नादृशोत्सर्गस्य मक्तिनियमादिति भावः। शनिमित्यापाततः परमार्थतस्तु लाक्षणिकत्वपक्षे बडबौहिस्यपदे लक्षणा वाच्या तच्च केवललामणिकमेव नगरादिपदानां मकवादि- হনগ্ধ ভাবন্ধিায়ীর্ঘ সয়ানিমালায় সাম্রাল পলখি तात्पर्यज्ञानं हेतुर्न शक्यान्वयबोधे इत्यभिप्रायेण, यथाश्रुते तत्पर्यज्ञान विना भक्तिरेव कथं घोधिका स्यादित्यसतखापत्ते, 'व्यन्यथा' शक्तरसोधकत्ये, 'थाभिधानिकीति शाम्दौत्यर्थ , 'मामामाधिकरण्यानुदयादिति बमो. धार्थस्याभेदान्वयवोधानुदयप्रसङ्गादित्यर्थ, यसमानादिना ऋत्विज्ञामभेद- विरहादिति भाव । 'भक्तिरेवेति तात्पर्य मेवेत्यर्थ । नमु तचापि यथा घटादिपदस्य न घटादितात्पर्णकत्वनियम क्वचिलक्ष्ये तात्पर्यात् तथा चित्रग्वाद्यानुवर्ग व्यपि कथमन्यपदार्थतात्पर्य कखनियमोमवम्मनेऽपि लक्षणया धन्यपदार्थादन्यत्र कदाचित् वत्पयोगादित्यत पाइ, 'पद्यपोलि, 'भक्तम्य' शक्तपदान्तरस्य, तथायोति, पदान्तरकृत्यानूपूर्वग इति शेष, .

·प्रदायतुरीयखण्डे समासवादः । ७४५ शक्ये तात्पर्यमौत्सर्गिक क्वचिदन्यत्र प्रयोगादपीद्यते । बहुबौहौ चान्यपदार्थादन्यवाप्रयोगाच्छक्यार्थेऽपि ना- त्पर्यनियमोभवति। यत्तु केवललाक्षणिकस्याभावादबहुव्रीहौ शक्यनि- यमे परिशेपादन्यपदार्थ एव शक्य इति । तन्न । शक्ति विनापि तात्पर्यनिर्वाहात् । अब ब्रूमः । बहुव्रीहौ न वाक्ये लक्षणा किन्तु पदे धानिकी' शाब्दो, 'तथापौति, औत्सर्गिक' औत्सर्गिकमेव, तात्पर्य शक्ति- नियतमिति भावः । 'बहुबोहाविति, यजमानपञ्चमा इत्यादावयुक्तसामा- गाधिकरन्यानुपपत्त्या यन्यपदार्थान्वये तात्पर्य्यमस्त्येव विधेयतया परं न तम तात्पर्यमित्यवधेयं । 'केवलेति यशोत्यर्थः, शकरसम्बन्धस्य लक्षणात्वादिति भावः। 'शक्ति- मिति समुदाय शक्ति विनाप्यवयवलक्षण्यैव तात्पर्यनिर्वाहादित्यर्थः । 'मत्सर्गिक पार्गिकमेव, भूयः सहचरितमेरेति यावत्, एवकारादराप. कत्त्यवच्छेदः, यपोयते' ध्यभ्युपगम्यते, 'व्यप्रयोगात्' लक्षणायप्रयोगात् । 'केवललाक्षणिकस्येति यशलाक्षणिकस्येत्यर्थः, 'पकनियमे' लक्षणा- धादिमते शक्य नियमे, 'शक्ति विनापि' समुदायक्ति विनापि, 'तात्पपर्य- मिळतादिति धवयवलक्षणयैव तात्पर्यविषयान्पयवोधनिबांहादित्या, लक्षणायामेव समुदायशक्तेरावश्यकलादितिमावः । वैयाकरणमतं दूषयति, 'यत्र बूम इति, सक्षति न्यायगयेपि वक्षयया यन्यपदार्थशाम्बुद्धि- जनकतेत्यर्थः, तथाप तस्यान्यपदार्पशाब्दबुद्धिनकवाभावान तत्र सात्पर्य- नियम इति भावः मनु बमोहिम्मपदे तात्पर्यनियमात् तस्यैः तत्र 94 ·०४६ साचिन्तामणी तस्य च नान्यपदार्थे तात्पर्यनियमः क्वचिच्छक्येऽपि तात्पर्यात् । श्रथास्ति बहुव्रीहिस्थपदद्दयस्यान्यपदार्थे तात्पर्यनियमः ततोऽन्यवाप्रयोगनियमात् अतस्तन्नि- वाहिका पदहये शक्तिः सैव च वाक्ये वाक्यस्य पदद- यात्मकत्वादिति चेत्, अस्तु तहि बहुव्रीहिस्यपदद्दये निरूढा लक्षणा तयैवान्यपदार्थे तात्पर्यनियमोपपत्ती समुदायशक्ती मानाभावात् । नवौनास्तु बहुब्रोहावन्यपदार्थस्य लक्ष्यत्वे नियम- स्यपि ट्रष्टव्यं । 'निरूढेति पदान्तरसमभिव्याहारनियमे लक्ष्यमाब- मात्पर्य एव निरूढलक्षणा, यथा यमार्थकपदममभिव्याहारे कर्म- बडबीहाविति, तथाचावयवतात्पर्यनिर्वाहाय न समुदायशक्तिरिति माव' । पतु तई समुदायतात्पर्य निर्बाधाय शक्तिरिति पाते, 'यथेति, पन्यलभ्यत्वाम शक्तिरित्यार, 'पस्तिति, नियततात्पर्य ग शक्तिनियत भागलाक्षणिके हेतुवाको घटं करोतीत्यादाववयवलाक्षणिके घ व्यभि- धारादिति भाव' । प्रामाणिझेन तदर्थमात्रपरतया लक्षणया प्रयुज्य- - शक्तिस्वित्यत याह, 'तस्य चेति पदस्य चेयर्थ', 'अन्यत्राप्रायागनियमा- दिति, साक्षात् परम्परया यन्यपदार्थशाब्दबोधानुफूलत्वाचेत्यपि बोध्य । 'पददयइति, निरूका लक्षणा' उक्तक्रमेणान्यपदा निरूका लक्षणा, 'तये- पेति, नियततात्पर्य हि न शक्तिमात्रनियतमपि तु शक्लि-लक्षणान्यतर- स्थाप्यमिति भाव । 'मानाभावादिति, गौरवाचेत्यपि बोध्यं । 'नवोना' वैयाकरणनवौना', 'लक्षयोयपदेति लक्षणीयवाचकपदेयर्थः ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवाद' । ७०७ तोलक्षणीयपलिङ्गता न स्यात् लक्षकपदस्य लक्षणी- यपदलिङ्गाग्राहकत्वनियमात् स्वलिङ्गापरित्यागाच। अतोऽन्यपदार्थे शक्तिरेवेति । अत्र ब्रमः । बहुब्रौहेर्ला- क्षणिकत्वेन विशेषणपदत्वनियमानियमती लक्षणी- यविशेष्यपदलिङ्गकत्वं । समानाधिकरणस्य समानवि- विभक्त्यन्तस्यावयवे घटं करोतीत्यादी लक्षणेति भावः । 'समाना- धिकरणस्येति तत्राद्यं पदं चैत्रस्य पन्याः स्वमित्यत्र व्यभिचारवार- मानत्वं निरूलाक्षणिकत्वं, अतएव निरूपलक्षणा शक्तितुल्येति वदन्ति । ननु मनाः क्रोशन्तीत्यत्र लक्षणीयपुरुषपदलिङ्गग्राहकत्वात् व्यभिचार- इत्यरचेराइ, 'स्खलिहेति। ननु च्छत्रिणो मचा इत्यादौ व्यभिचार इयत- वाह, 'बनौहेरिति, तथाच बहुबौहावयं नियम इत्यर्थः, 'समानाधि- गनु मञ्चाः पुरुषाः क्रोशन्तीत्यत्र लक्षणीयवाचकपुरुषपदलियाहकत्वाद- व्यभिचार इत्यरुचेराइ, 'खलिङ्गेति, "विशेषणपदत्वनियमादिति विशेषण- वाचकपदावनियमादित्यर्थः। न च मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादी मचादिपदस्य लाक्षणिकत्वेऽपि विशेषणशब्दलामावाद्यभिचार इति वाच। तत्रापि किञ्चिदिशेयवाचकपदाध्याहारनियमेन विशेषणवाचकालादित्यमिमानः । यहा 'लाक्षणिकत्वेनेतिविशेषणपदत्वनियमोन हेतुरपि तु विशेषणे रतीयया लाक्षणिकत्वेन विशियस्य बडुबोहेरित्यर्थः, तथाघ बनौहेरेव विशेषण- वाधकपदवनियमः चित्रगुरतीत्यादावपि यत्किञ्चिदाचकपदाध्याहारादिति भावः। 'लक्षणीयविशेष्यपदलिङ्ग कवमिति व्यध्याहतस्य श्रुतस्य या सह- योयोमस्यापस्यापकविशेष्यपदन्निनग्राहिलमिया, 'समानाधिकरणस्ये- त्यादि, तस्य दौधिकाया पय इत्यत्र तच्छन्दस्य विशेष्यपलिङ्गयाफला. धमिधारवारणाय साधं पद्यन्तं, अमेदाम्बयबुदिसाकाडम्येति तदर्थः, ·08 सावचिन्तामणौ भक्तिकस्य विशेषणपदस्य विशेष्यपलिङ्गत्वनियमात् । भिन्नविभक्तिकयोरिव भिन्नलिङ्गकयोरपि सामाना- धिकरण्येन विशेषण-विशेष्यपदभावाभावात् । अजह- पाय, दितीयन्तु चैत्रीगच्छत्तीत्यरेत्यर्थः, विपक्षबाधकमाइ, 'भिवति, 'अभइदिति, तथा विशेषानुशासनावतार इति पूर्वनियमे विनो- पएं देयमिति भावः । करणस्येति, एतच मैत्रस्य पन्या स्वामीत्यत्र यभिचारवारयाय, मैत्र पतीपत्र तहारणाय 'समान विभक्तिकस्यति सतिष्ठोय न समानत्व- मित्यर्थः । न च करवाच्यतया तत्र सामानाधिकरण्यमेव नेति वाच्यं । समानसंख्यामिधायकविभक्तिप्रकृतित्वस्य तत्त्वात् वस्य च तत्रापि सलात् । नतु विशेषणविभक्त साधुत्वार्थत्वेन न तथाल्पमिति चेत्, न, तमिधानस्य विशेविमायलिरितार्थनिषेधररत्वात् मतान्तरत्वादा । अतरव वत्यति, एकसयावाचकमेव हि शाब्दसामानाधिकरण्यमिति । प्रयोगका निरस्यति, भिन्नति, 'घनइदिति, तथाच लिङ्गनियमानुशासनाभावे मनोति लोक पचतीत्यादी लोकशब्दे विशेष्यस्य धातोलिङ्गविरहाहिय्यपद्. खिडकवामावेन व्यभिचारवारणाय द्वितीयं पश्चन्त । न च तथामि लिङ्करहितयुमदादिविशेषणे त्वमुत्तम इत्यादौ व्यभिचार ससिङ्गविशेष्यक- त्वेन विशेषणपदविशेषग्यो दितीयययन्तदैयपित्तरिति वाच्यं । युष्मदादरपि सालिङ्गकत्वात् लिङ्गाधिकारविहिनटापडीवादिशून्यत्वेन चालिङ्गकत्लयर- देशादिति भाव । यद्यप्येवं नेयं नबधकामेत्यादिवत्रीही स्त्रीलिङ्गकत्वानुप- पनिस्तत्र नमो विशेष्यपदयात् समानाधिकरणविशेषणवाभावाच । तथापि नेय दविनीत्याधबोहाविव तत्रापि युत्पत्यन्तर कल्यमिति हत्यं । उक्तनियमे विपक्षमाधकमाइ, भिन्नविभक्तिकयोरिति भिन्नविलिकनामार्थ- योरित्ययी, 'मिनलिङ्गकयो ' तदर्थयो, 'सामानाधिकरण्येन' अभेदसंमोगा।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवाद । 988 लिङ्गे तु लिङ्गविशेषनियमानुशासनान्न तथा, अन्य- दन्यस्य लिङ्गं गृह्णातीत्यत्र विशेषण-विशेष्यपदस्य भावत्वमेव नियामकम् । अथ नियमतोविशेष्यलिङ्गतैव यत्तु अजलिङ्गवं प्रकृतेऽपि चित्रगुपदेऽपि गोपदादेरजहलि- गलमिति, तन, तत्र विभत्यन्तस्य पदतया गोपदमावस्यापदत्वात् समुदायस्य विभक्त्यन्तवादत एव परवलिङ्गमित्यादौ वतिः परवत्- समुदाये लिङ्गमित्यर्थादिति । 'अन्यदिति विशेषानुशासनाभावे विशेषणपदं विशेष्यपदलिङ्गयाहकमित्यर्थः । ननु भकत्वमलाचणि- पूर्व नियमे विशेषणमिति भाव । न च चित्रगुपदेऽपि गोपदमज- हलिङ्गमेवेति वायं । विमस्यन्तत्वेन समुदायस्यैव तत्परत्वात् । विशेषयोति तादृशविशेषण-विशेष्यपदभावत्वमेवेत्यर्थ । परोक्तनियमे व्यभिचारमयाह, मनु समानाधिकरणस्येत्यादिनियमे परमेश्वर प्रमाणं रूप गुण इत्यादौ कथं नपुसकलिङ्गकत्वमित्यत याइ, 'यमहदिति, तथाचोक्तनियमे ध्यनहलिग- कतत्तत्पदभिन्नत्वेन विशेषणीयमिति भाव । व्यतएव पश्नपदादेर्मत्स्यादी लक्षणायामपि प्ययं पड़नमित्यादिकं साधु मद्दजपदादेरजहलिकत्वादेवं खड्गादिकं यदा पुसो नाम तदापि ययं खट्दैवेति स्त्रीलिङ्गव साध्यौ । नन्वेवं दृएसागरा योषित् लब्धधन पुमानित्यादौ सागरशब्द-धनशब्दयो- रजवलित्वाविशेष्यलिङ्गमाहित्वानुपयति सागरमब्द-धनशब्दादेरगह- लिङ्गत्वेऽपि त प्रवेशे जलमेतत् सागर' पुत्रो धनमियादावसमासेऽपि विशेष्यलिङ्गयाधित्वापत्तिरिति चेत्, न, दृरसागराद्यानुपूर्वोघटकसागरा. दिशब्दभेदस्य निवेशनीयत्वादिति न काप्यनुपपत्ति । नन्वेवमन्यदन्यलिही महातीति सामान्यतोऽनुशासनानुपपत्तिरित्यत याह, 'अन्यदिति, 'विशे- घणविशेष्यपदेति निरुतविशेषणविशेष्यपदत्वमेव नियामक निमाविशेषण- ·७५. सावचिन्तामण विशेषणपदस्य वहुवी हे शक्ति विना न निर्वहतीति चेत्, न, विशेषणपदत्वमेव हि विशेष्यलिजकत्वे तन न तु शक्तत्व सति गौरवात् । दण्यादिवाक्यस्याशक्त- स्थापि पुरुषादिविशेष्य लिङ्गकवान, गुणवाचिशुक्ला- दिपदानां शुक्का पट इत्यादी लक्षणया विशेषणानां विशेष्यलिङ्गत्वाच । ननु शुक्लादेर्गुणिपरत्वे लाक्षणिक- कवं दण्ड्याद्यपि तथा, न च गौरवं, गम्भीरनद्या देशे घोष इत्यादौ वाक्ये परखिङ्गग्रहणादित्यतो व्यभिचाराकरमाह, 'गुणेति, गभीर- 'गुणति, विशेषणानामिति विशेषणोपस्थापकानां विशेष्यपदलिङ्गकवा- दित्यर्थः । 'नन्विति, तथाच ममापि लिदानुशासनामाघे सतीति विशे- पदं विशेष्यपदनिहं म्हातीत्येवार्थ इति यावत्, अन्यथा पतिप्रसङ्गादिति भावः । इददापतितः सर्वत्र बहुव्रौधौ विशेयपदाध्याहारे मानाभावात् । वस्तुतो दनादिवबौहेरपि विलिङ्गकवं वक्तृविवक्षया च प्रयोगनियमः विशेष्यपदसावे तु समानाधिकरणस्येत्यादिनियम एव वकृविवक्षा बाधि- केत्येव तत्त्वं । 'विशेषणपदस्येति बहुव्रीहविशेषणं, 'शक्तिं विनेति, पद- त्वस्य शक्तिमत्वरूपतया शक्ति विना विशेषणपदत्वस्यैवासम्भवादिति माव। 'विशेषणपदत्वमेवेति विशेषणोपस्थापकमब्दत्वमेवेत्यर्थः, 'शक्तये सतीति शक्तने सति विशेषणोपस्थापकत्वमित्यर्थः, 'दण्डमादौति, तथाच शक्तत्व प्रदेशे एषामसंग्रह इति भावः । गुरुवाचौति, यद्यपि शुलादिशन्दा- ना प्रक्षते लक्षणायामपि शक्तत्वमस्त्येवेतिनैतदूषणं घटते तथापि लक्षक पदेन स्खलिईन परित्यज्यत इति परोल्लनियमे व्यभिचारपरोऽयं पायो मनु भनवप्रवेशे दूपणा इत्यवधेयं ! यतवानव शाते, 'नन्विति, ·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७५१ त्वेन स्वलिङ्गप्राप्तौ “गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलि- जास्तु तदतीत्यनुशासनालाक्षणिकस्यापि विशेष्यलि- ङ्गकत्वम् । न च बहुब्रीहौ तथानुशासनमस्तीति चेत्, न, तस्य न्यायप्राप्तानुवादकत्वात्। अतएव शुक्लं रूप- मिति शुक्लगुणवाचकत्वेऽपि लिङ्गानुशासनं परिभूय विशेषणपदत्वात् शुक्लपदं विशेष्यरूपपदस्यैव लिङ्ग नघादावसमासेऽजहलिङ्गतया ममासे कर्मधारयस्थापि तत्पुरुष- प्रभेदत्वेन परवलिङ्गमित्याद्यनुशासनेनैव व्यभिचाराभावेन विशष- णान्तरदानाभावाचेति भावः । 'तस्येति व्याकरणमिद्धमनूयते कोषेण, न हि कोषस्य तदनुशासनमामर्थमिति भावः। शुक्रोरूप- यणमिति भावः । 'तस्येति उक्तन्यायसिद्धमनूबते कोषेण न तु तस्य तदनुशासनसामर्थ्यमित्यर्थः। नन्वेतदेव कुत इत्यत थाह, 'धतरवेति उक्तकोषस्य खातन्वेग्ण तदनुशासनसाम मावादेवेत्यर्थः । ननु “गुणे असा- दय इत्यस्य गुणे विशेष्यपदे इत्यर्थः, थत्र घरूपं विशेष्यपदमित्यरघराह, 'खलिङ्गप्राप्ताविति सलिङ्गप्राप्नेगचितखेऽपोत्यर्थः, 'लाक्षणिकस्यापोति, त. स्येति शेषः। 'तथानुशासन' लिङ्गानुशासनं, 'तस्य' "गुणे असादयः घुमायादेो, 'न्यायप्राप्तति, समानाधिकरणस्येत्याद्युलन्यायसिद्धत्वानुवाद- कत्वं न तु वासन्तरण लिगविधायकवमित्यर्थः । 'यतएवेति यत एव न सातन्त्रण तस्य लिइविधायकालमत एवेत्यर्थः । यथ "गुणे असापः पुंसी- त्यनाससि गुणवाचकविशेष्यपदासन्निधाने इति विशेषणानतादृशः प्रयोग- ·OUR सावचिन्तामयो गृह्णातीति। अन्यथा शुक्नोरूपमिति स्यात्। किच्च बहुनौहेलिङ्गानुशासनाभावेन स्वस्लिङ्गाभावाविशेय- णोपस्थापकवाक्यत्वाच विशेष्यपदलिङ्गतैव युक्ता यथा दण्डौ पुरुष इत्यादौ। वस्तुतो बहुब्रीहेरन्यपदार्थे शक्तावपि कथं नानालिजकत्वं तथा लिङ्गानुशासना- भावात् । अथ विशेपणपदत्वादिष्य पदलिगता विशे- प्यपदच नानालिङ्गमतो नानालिङ्गनेति चेत्, नहि लाघवालक्षणैवास्तु उक्तन्यायेनैव लक्षणीयविशेष्यपद- लिङ्गत्वोपपत्तेरिति। मिति नान्वयः, राणे शक्कादय इत्यस्य गुणविमेय्य इत्यर्थ इत्य- रुचेराइ, 'किञ्चेति । "किञ्चेति, 'तोति । नन्वेवं चित्रशुधनमित्यादौ बमोहिलक्षणानन्तरं तत्पुरुषलक्षणायां लक्षितलक्षणा स्यात्। न च परम्परासम्बन्धाद कैव पक्षणा अन्यपदार्पसम्बन्धिनि बनोहरनुशासनामावात् नरमाइवहमोशे कि- रेवेति चेत्, न, बहुमोहिषक्षणया चित्रगुपदस्य व्यन्यपदापरत्वे तत्म- म्बन्धिनि परम्परासम्बन्धेन तत्पुरुषलक्षयायाछ लक्षणाइयादेव युगपद- न्वयरोधोपपत्ते. युगपतिदयविरोधस्य मणिकन्भतेऽभावादिति । इत्यत याद, 'विश्वेति, 'सलिङ्गाभावादिति, तथाघ लाक्षणिकपदे खलिपरित्याग इति नियमस्याधावकाश इति भावः । तथा लिदानु- मारुति गालालिवियाकामुशायमानावाहित्यर्थः, 'लावादिति, पति- रितमतिकल्पने गौरवादिति भावः । इति बद्रोहिरहस्य ।

·शब्दाख्यतुरीयखरहे समासवाद । ७५३ तत्पुरुपेऽपि राजपुरुष इत्यादौ पूर्वपदस्य यद्यर्थ- सम्बन्धे निरूढलक्षणयैव राजसम्बन्धिपुरुषबुड्युपपत्तेन समासे शक्तिरनन्धलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् । ननु तत्पुरुषस्यले समासत्वेनैव भक्तिकल्पनादनौहावयि शकिरित्यत श्राह, 'तत्पुरुषेति, 'षष्ठ्यर्यमम्वन्धे' सम्बन्धिनौत्यर्थः, ननु तत्पुरुषस्यने समासत्वेनैव शक्तिकन्पनाद्वबोहावपि शक्तिरित्यत- याह, तत्पुरष इति । ननु कर्मधारयस्यापि तत्पुरुषतया तत्साधारण्येन लक्ष- गोपपादनमयुक्तमि यतोविपिनएि, 'राजपुरमइत्यादाविति, 'पद्यर्षसम्बन्ध- इति सम्बन्धिनीत्यर्थ, इमो प्रातिपदिकार्थयोरभेदान्वयबोध एव सामय . . ननु तथापि तत्पुरुषस्यने समुदायशक्तिरावश्यकीयत याह, 'तत्- पुरुषेऽपोति, कम्मधारयस्यापि वत्पुरुयतया तत्र लक्षणाविरहात् तद्या. वर्तनायाए, 'रामपुरुषइत्यादाविति, 'पूर्वपदस्येति राजपदन्येन्यर्थ, 'पद्यर्थ- सम्बन्ध इति पद्यर्थराजसम्बन्धिनि लक्षोत्यर्थ , तस्य चाभेदेन पुरयेऽन्वय. इति भाव । यथाश्रुतन्तु न सगछते राजसम्बन्धनक्षणाया तस्याश्रय- तया पुरुधे यन्वय तादाम्पसम्बन्धेन वा, नाय नामार्यायोरभेदाति- रितसम्बन्धेनान्वयम्यायुत्पनत्वादन्यथा रासम्बन्ध पुरुष इत्यत्राप्याय यतया पन्वयापने, नात्य वाधितलात् । न च राजसम्बन्धिनि लत- माया नौनोत्पसमित्यादाविन वर्मधारयत्वापत्तिरभेदेनान्वयस्य तुल्यत्वा- दिति वाघ । किचिद्विपिछरितोयादिदिममवर्यतावच्छेदकविभिवता यभ्र नाभेदधोन्तत्रैव कर्मधारयाभ्यपगमात्, यतम्व राजपुगषयत्र रामप्रकारेश राभवति लक्षदायां कम्मधारयत्व, नीलोत्पलमित्यत्र नोमपदम्य नोन- गग कारेय पक्षणायामेव कम्मेधाम्यत्व नौसम्बन्धित्वेन महायान्तु सत्पुरुषत्वमेव रामपदम्य सम्बन्धिमानपरत्वे कम्गेधारयतासम्पपये किधि ·७५४ सावचिन्तामो यत्तु समस्यमानपदातिरिक्तं न समासपदं समस्य- , द्विशिरो.त्युक्त, पाकरको घट शोमनरामपुरुष इत्यादौ तु रतमद राज पदादेरेव पाककरणकरतात्वाश्रय मोभमरानसम्बन्ध्यादिषु लक्षणा साक मद राजमदादिकन्तु तात्पर्य ग्राहक । यत्तु पाकपद पाककरणकपरमेव तस्य चामेदेन रक्तपदार्थकदेणे रातत्वे तादात्म्येनान्वय , एव भोमनराजपुरुष इत्यादावपि राजपद राज सम्बन्धिपरमेव तदेकदेशे राजि शोमनस्याभेदेनान्वय इति । तदसत् । यभेदेन पदार्येक देशान्वयस्यान्यन्तमव्युत्पनस्वात् । उमाध्यायास्तु निपातातिरिक्त इव समासातिरिक्त एव नामार्थ योर्मेदान्वयस्थाय्युत्पन्नतया रामपुरुष इत्यादौ राजादिपदस्य राजसम्बन्धादा वेव पाक्षणा तपाच पद्यर्थसम्बन्ध इति ययातमूलमेव साधु । अतएव कर्म धारय षष्ठीतत्पुरुषयोर्मेदोऽपि स्फुटतरमुपपद्यते, कर्मधारयेऽमेद सस गर्गाऽन तु भेद ति भेदात् । न प समासातिरिक्त एव नामार्थयोर्भेदान्वय स्यात्पन्नत्वे राज पुरुषयो ससर्गमर्यादयैव सम्बन्धमानसम्भवात् सम्बन्ध लक्षणापि वृषेति वाच्य । विग्रह समासयोस्तुल्यार्थकत्वानुरोधेन सम्बन्ध लक्षणायुपगमादित्याहु । तदसत् । व्युत्पत्तिसहाचे मानाभावादगौरवाच्च विग्रह समासयोस्तुल्यार्थकत्वस्य पासिद्धत्वादिति दिक । 'धनन्यलम्पस्येति, न ध लक्षणया रागसम्बन्ध्यभिन्न पुरुषवुड्युपपा दनेऽपि राजपुरुष इत्यादी राजवत्यरुषमोधस्यानुभवसिद्धस्य न तयोपपत्ति रिति तदर्थ समुदायक्तिरावश्यकोति वाच्य। तादृभयोधस्यवासि सादृश बोधस्यानुभवसिद्धत्वापि पुरुषपदस्य राजवतएरघे लक्षया रामपद तात्पर्य ग्राइकमित्यस्य सुवधतया समुदायशयसि । न चैव घटादिपदेऽपि समुदायमायुच्छेद तघाप्यन्तिमवर्ण लक्षणयैव घटादियोधोपयोरिति वाथ । तत्रैकाक्षरकोषमविदुषोऽन्त्यवर्गलक्षणाप्रतिसन्धान दिनापि घटादियोध स्थानुमसिहतया समुदायशक्तिसिझेरिति भाव । समस्यमानयदाना ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे समायवादः । ०५५ मानपदानां प्रत्यभिज्ञानादतो न समासे शक्तिरिति । तन्न। पद-तत्समुदाययोभिन्नत्वात् । नन्वनुपपत्तिं विना कथं पद्यर्थे लक्षणेति चेत्, दयोः प्रातिपदिकार्थयोः स्वभावादभेदान्वयवोध एव सामय अत- एव विभत्यादिपदेषु सम्बन्धादिधर्मपरोकप्रातिपदिकार्यान्वयबोध- कवं अर्थविशेषयोधे पदविशेषस्य तन्त्रवादत एव व्यासेन तदर्थ- खभावादत एव नौलो इत्यधामेदोपचारोऽन्यथा समवायस्यैव गुण- गुणिसंसर्गत्वसम्भवादिति वदन्ति, तचिन्त्यं घटोनेत्यत्र प्रातिपदिकयोदे- नाप्यन्वयदर्शनेन तथा धनियमात् । यदि ध नजादिपदे भिन्नैव व्युत्प- तिरिति तदितरत्र तथा नियम इति मन्यसे तदा समासेऽपि भिन्दैव व्युत्पत्तिरिति तदितरत्र तथा नियम इति तुल्यं । किञ्चैवं राजसम्बन्धी पुरुष इति वियहवाकां स्थान तु राजः पुरुष इति समाससमानार्थ- समामारम्भकपदसमूहस्यैव विग्रहत्वात् तथा सति च कर्मधारयत्वापत्ती पछीसमासोच्छेदापत्तेः । न च शया अभेदप्रतियोग्युमस्थापने कर्मधारय- इति वाच्यं । नौलोत्पसमित्यादौ तदभावापत्तेः नीलपदस्यौपचारिकत्वात् तस्मात् सम्बन्ध एव लक्षणा राजसम्बन्ध-पुरुषयोच धम्म-धर्मिनमाव एवा. न्वय इति युक्तमुत्पश्यामः । न च षधर्थस्य लक्षणया नामाले भेदेनाप्यन्द- योग स्थात् विमलयापेक्षो भेदैन नामार्थयोरन्वय इति वक्ष्यमाणव्युत्पत्ति- विरोधादिति वायम्। तस्य विभक्त्यतिरिक्तनामार्यान्वयपरत्वात् । मिति समस्यमानपदस्वस्थानुमसिहलादित्यर्थः, 'म समासे तिरिति न समासस्य विशिक्षा अधिरित्यर्पः, समस्यमानपदानां प्रत्येकमन्यत्र शक्लि- कल्पनादिति भावः । 'भिवत्वादिति मिन्नानुपूर्वोकवादिव्यर्थः । 'पद्यर्थ इति घधर्थसम्बन्धप्रकारेज लक्षणेत्यर्थः, एवमग्रेऽपि । राज.

·- ७५६ तत्वचिन्तामण यदि पद्यों न लक्ष्यते तदा राजपुरुपादौ लाघवा- दिना प्राक्सामानाधिकरण्यावगमाद्राजवविशिष्टपु- रुपस्यैव वैभक्तिकोऽन्वयः स्यात्, राजवाहनमानयेत्यादी वाहनपदे वाहनवलक्षणा स्यात् । अथ राजत्ववि- शिष्टेऽस्मदाद्यानयनान्वयोऽयोग्य इति चेत्, तानयवा- नुपपत्त्या तात्पर्यानुपपत्त्या वा पथ्यर्थे लक्षणा, विभ- बोधनमन्यथा म एवार्थोऽभावमदृशादिपदैनान्यथा योध्यते कचित् संसर्गविधया क्वचित् प्रकारतया सम्बन्धभानात् अत: पटोनेत्यादौ नषष्ठी पटस्याभाव इत्यादी षष्ठौ । न च राजपदादेः मम्बन्धिपरत्वे कर्मधारयापत्तिः, समासपूर्व तत्परत्वाभावात् मति तत्पुरुषेऽनु- पूर्वोत्तरोत्या राजपदार्थस्यापि मानमतो विग्रहसमानार्थत्वं रत्तिदयविरो- धेन तवापि भममिति दूषणमनव का बोध्यं । 'यदीति, यत्र तत्सम्बन्धिनि तात्पर्य ग्रहस्तचैव घश्यलक्षणा व्यन्यच तु कर्मधारयादभेदान्वयधौरिण- वेति भावः। 'विभन्यर्थेति, नामार्थयोर्भ देनाम्चयो विभक्त्यर्थदारैवेति व्युत्प- रिति भावः । न च भेदेनेति व्यर्थ, नौलोघट इत्यादौ व्यभिधारवारक- सम्बन्धिपुरुषबुझनुपमन्या लक्षणोति ममाधत्ते, 'यदोति, 'यश्चर्थो न लक्ष्यन इति यधप्रकारेण लक्षणा न क्रियत इत्यर्थः, 'लाधवादिनेति, तुमपठी- स्मरणकल्पने गौरवादिति भाव। 'यादिपदात् सर्वत्र नुप्तपठोमरणे मानामावस्य परिग्रह', 'प्राकसामानधिकरण्येति प्रथम राज-पुरुषयोरभेदा- न्वयबोधादित्यर्थः, 'वैमक्तिकोऽन्वय इति विभयान्वय इत्यर्थः । अनुप- पच्यन्तरमा, 'राजवाइनेति वाहनेन समं राज्ञोऽभेदान्वयबोधासम्भवा- दिति । 'तात्पर्य्यानुपपधेति तात्पर्य विषयोभूतस्य राजकीयपुरुधवोधस्यानुप- पत्त्येत्यर्थः । नंनु विग्रहवाक्यस्थषधसम्बन्धेन पुरुधे राज्ञोऽन्वयादेव राग- ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ०५७ त्यर्थापेक्षो हि सर्वच नामार्थान्वयः। अतः श्रुतवि- भक्त्यर्थासम्भवे विभक्त्यर्थलक्षणैवोचिता। अथ राज- पुरुपादावन्वयप्रकारतया पट्यर्घसम्बन्धबुद्धिरतो न पपत्त्या सम्बन्धलक्षणापर्यवसानादिति भावः । 'नामेति, इदन्तु समाधिसौक-दुक्तं । वस्तुतः षष्ठ्यर्थीपस्थितावपि नामार्थयोर्नान्वय- वात् विशेषणविभक्तः साधुत्वार्थत्वात् तस्या यभेदार्थकत्वस्यैकदेशिमतत्वात् ध्यन्यथा नोलघट इत्यादौ कर्मधारये वियहसमानार्थतया विमत्यर्थ लक्ष- णापत्ती निघादाधिकरणविरोधापत्तेः। एवञ्च कर्मधारयेऽपि व्यभिचार- वारक तदिति ध्येयं । नन्वेवमपि भूतले घटो नास्तीत्यादी व्यभिचारः तत्र पद्यर्थलक्षणानभ्युपगमात् । न घायय-निपातातिरिक्तस्थले उक्तव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । प्यघट इत्यादौ सम्बन्धलक्षणाभावप्रसङ्गादिति चेत्, न, घटो नास्ति घटो नर इत्यादौ विभक्त्यर्थसह्यान्वयस्थानुभविकत्वेन तद्दारैवोक्त- व्युत्पत्तेरप्रत्यूहत्वात् । यतएव तब विभक्तिप्रयोगः साधुरेवेत्यपारतं । तथा च तवान्ययप्रकारतयैव सम्बन्धी भासते घटस्य नेत्यादिर्न प्रयोगः ध्यसाधु- त्वात् । न चैवमपि तदनमित्यादौ यभिचारः सर्वनाम्नि लक्षणाविरहा- दिति वाच्यम् । तत्रापि तस्या व्यवस्थापितत्वात् । न च सम्बन्धस्य तत्पद- शक्यतया तत्र न लक्षणेति वाच्यम्। शक्यसम्बन्धम्य तत्राप्यनपायादिति दिक । 'धन्वयप्रकारतयेति छिदेतरत्ववत् प्रकारान्तरोपस्थितस्यैान्चय- प्रतियोगितयेत्यर्थः । ननु तदनुपस्थिती तत्र तात्पर्याग्रहे तब लक्षणापि कोयपुरुपयोधोपपत्या किं लक्षणयेत्यत थाह, 'विभक्लयर्थापेक्षो सोति विभक्त्यर्थविशेष्यको हौत्यर्थः, 'नामार्यान्वयः भेदेन नामार्थप्रकारकोऽन्वयः, 'श्रुतविभत्ययति विग्रहवाक्यश्रुतविमत्यर्थसम्बन्धेनान्वयासम्भव इत्यर्थः । 'विभारलक्षणेवेति, 'यन्वयप्रकारतया' राग-पुरुषयोरन्वयप्रतियोगितया, राम-पुण्ययोर्विशेय-विशेषणतयेति यावत्, 'यद्यसम्बन्धबुद्धिरिति छिद्रेत- ·७पून तत्वचिन्तामणी पूर्वपदे लक्षणा न वा समासे शक्तिरिति । तन्न । मामार्थयोरन्वयाभिधानेऽन्वयप्रकारतया नियमतः पध्धीपस्थिती हेत्वभावात् शब्दादनुपस्थितस्यान्वय- प्रकारतया भाने मानाभावाच्च । चैवस्य नप्तत्यादौ पुत्रस्य नतृपदाच्छक्यतावच्छेदकतयोपस्थितस्यान्वयप्र- कारत्वेन जानं । प्रकारतया तमान अभेदेनैव तयोरचयबोधकत्वत्पत्तः, अन्यथा नौलोघट इत्यचाभेदोपचारो न कल्येत समवायस्यैव गुण-गुणि- समर्गत्वमम्भवादिति तत्त्वं । 'नतृपदादिति, षध्यर्थपरम्परामम्बन्ध पुचस्य सम्बन्धघटकनया भानादिति भावः । न स्यादिति तदुपस्थितिरावश्यको। किच पटो नेत्यवान्वयरूपतयैव तद्भानमस्वित्यत याद, 'शब्दादिति । न च तत्प्रकारकानुभवोऽसिद्ध एवेति वायम् । विग्रहतुल्यप्रकारकज्ञानजनकलात् विभयर्थोपस्थिति विना भेदेनान्वये पूर्वव्युत्पत्तिविरोधाच्च । 'नमुपदादिति पुत्र पुत्रस्य शक्यत्वे पुत्रम्यावच्छेदकत्वमित्यर्थ । रत्ववत् प्रकारान्तरोपस्थितस्यैव पद्यर्थसम्बन्धस्य बुद्धिरित्यय ! 'नामार्थयो' राण पुरषयो, 'धन्वयाभिधाने शाब्दबोधे, जायमान इति प्रेम । 'अन्वय- प्रकारतयेति अन्वयप कारोभूतधर्मप्रकारेणेत्यर्थः । मनु भक्तोनियमतो लक्षणया सम्बन्ध्युपस्थितिवत् नियमत स्वतन्त्रसम्बन्धस्मृतिरपि यथाधकधित् स्यात् कार्योनेयधर्माणां यथा कार्यमुनयनादित्यत याह, 'शब्दादिति, 'मानामावाचेति सामग्रम्भावाचेध, पदजन्यपदार्थोपस्थितेरेख भाम्दधो- हेतुत्वादिति भावः । नन्वेद चैत्रस्य नप्तेत्यादौ चैत्रएघस्य पान्दादनुपस्थितस्य कुतोऽन्त्यप्रकारतया भानमित्यत घार, 'चैत्रस्येति, 'शक्यतावच्छेदकतयेति, ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७५१ रानः पुरुष इत्यादौ विग्रहे समासाभिधानालुप्ता स्मृता पथेव सम्बन्धमारिका अतो न लक्षणा न वा शक्तिरित्येके । तन्न । राजपुरुपमानयेत्युक्त पूर्व निय- मेन विग्रहाश्रवणात् । शान्दिकानान्तु विग्रहाभिधानं 'विग्रहाश्रवणादिति । न च दधि पश्येत्यादाविव लुप्नविभक्तनियतो- पस्थितिः स्यादिति वाच्यम् । तत्र क्रिया-कर्मभावनाम्चयस्य विमक्ति विना. कालाविरहेणानुपपत्तेः घटः कर्मत्वमित्यत्रेव समासे तु विभक्तिमन्तरेणा- प्याकाडादर्शनात् लाघवेन लक्षणाकल्पनात् तदिदमुक्त व्यभिकरणकोदन- पुत्रपुत्रत्वरूपेण शक्तौ पुत्रस्यावच्छेदकत्वादिति मावः । 'यन्वयप्रकारत्वे- न ज्ञानमिति यन्वयबोधे प्रकारतया भानमित्यर्थः । कपाश्चिन्म दूषयितुमाशहते, 'राज्ञ इति। न चैवं षष्ठीतत्पुरधे- ऽपि लक्षणाविरहे "निषादस्यपतिं याजयेदित्यत्र कुतो निघादस्य चाण्डालस्य स्थपतिः निषादस्थपतिरिति घठौतत्पुरुषमपहाय निघावादी स्थपति- खेति कम्मधारयादर कर्मधारये निघादस्य चाण्डास्तस्यापि वैदिकमन्त्रा- ध्ययनप्रसन्या "स्त्री-शूद्रौ नाधीयतामिति विधिसकोचापया तत्पुरुषस्यै- वोचितत्वात् लक्षणाविरहस्य चोभयत्राविशियत्वादिति वार्थ । लुप्तविभक्ति- स्मरणकल्पनाप्रसङ्गादेव तत्पुरुषपरित्यागात् वेदे तत्पुरुष-कर्मधारययो- भयोः सम्भवे कर्मधारय एवादियते न तत्पुरुष इति सकलमीमांसा- सिनियमलेग परित्यागाध, व्यन्यथा षष्ठीतत्पुरुषे लक्षणापक्षेऽप्यनिस्ता- राशि-लक्षणयोरुभयोरेव त्तिस्यतया लक्षणाकल्यनस्थादोयत्वादिधि- सबोधकल्पनस्यैव घ दोषत्वादिति भावः । 'विग्रहाश्रवणादिति, तथाच यत्र म विमतिमरणं तम लक्षणावश्यकौति भावः । ननु यदि वियधाप्रतिस- न्धानेऽप्यन्वयधीस्तदा विग्रहप्रतिसन्धाना समासस्थने शान्दिकानां विग्र. प्रतिसन्धानवैयमियत पाह, 'शान्दिकानान्विति, विग्रहाभिधान' ·तत्त्वचिन्तामणो समासार्थकथनपरं विभापाधिकारे च समासानुशा- सनं समास-विग्रहयोः पर्यायत्वं साधुत्वं वा बोधयि- तुम्। विशेषस्तु विग्रहे सोऽर्थीनाम-विभक्त्यादिभिः शत्याभिधीयते समासे तु राजादिपदेन लक्षणया । 'कथनपरमिति न तु ममानार्थ केऽन्यतरोपस्थितावपरोपस्थिति- नियम इत्यर्थ । नन्वन्यबानियमेऽपि अब विभाषावणानियम- इत्यत आह, “विभाषेति, 'वोधयितु', न भयोपस्थिति नियम कर्मकपाकविषयककृसिरियसाधमिति तु वाक्यमिति। यत्र च दैवाद विभक्त्युपस्थितिस्तत्र समासशक्तिधमवत इव लक्षणाविरहेऽपि न क्षतिरित्यपि वदन्ति । 'कथनपरमिति, न च समानार्थकत्वे अन्यतरोपस्थितावपरोप- स्थितिनियम इति भाव । अन्यथा व्यपभो स्मृतसाधुशब्दवदियह एव अस्मिन् विग्रहे व्यय समास इत्यभिधान, 'समाचार्थकथनपरमिति समासम्य तात्पर्यविषयोभूतोऽयमर्थ इति प्रतिपादनार्थमित्यर्थ , न तु समासार्थबोध- पूर्व वियहप्रतिसन्धानामिवि भाव । ननु यदि वियहप्रतिसन्धाननियमो नास्ति तदा तदर्थ विभाषया समासानुसरणमफलमित्यत याह, “विभाति, 'बोधयितुमिति, न तु नियमत उपस्थित्यर्थ मिति भाव । यद्यपि विग्रह- समासयो कथ पर्यायत्वमर्थभेदात् । न च विग्रहेपि सम्बन्धिान महा लक्ष- योति वाच्च । 'नयाभिधीयत इत्यग्रिमग्रन्थविरोधापत्ते सुवर्थ नामार्थयो रभेदान्वयबोधम्याव्युत्पन्नतया यनन्दयापत्तश्य, अन्यथा प्रमेय ग्राम घटस्य सयोग इत्यादी ग्रामकर्मत्वाभिन्न प्रमेय घटसम्बन्धभिन्न सयोग इत्यन्वय बोधायत्तेस्तथापि पय्यायत्व रकमुख्यविशेय्यकबोधनकत्व, साधुल एक मुख्यविशेष्यकशाब्दबोधसाकाइत्व ! यहा पर्यायत्व यन्यूनानतिरिक्त विष ·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । समस्यमान- बहुब्रीहौ तु नित्यसमासत्वाभिधानं विग्रहस्यासाधुत्व- ख्यापनार्थम् चित्रा गौर्यस्येति विग्रहाभिधानं बहु- ब्रौद्यर्थकथनपरम् । स्यादेतत् “विभाषेति सूत्रेण कर्तुमिति भावः । नन्वेवं समासोऽप्ययं नित्य एव विग्रहपूर्वकत्वा- नियमादिति बनौछौ विशेषविधिविरुद्ध इत्यत शाह, 'बडबी- हाविति' ‘ण्यापनार्थमिति, तथाच विग्रहमाधुलासाधुत्वप्रयुक्तएवा- नित्यत्व-नित्यबविभाग इति भावः । 'अर्थकथनेति, बोधकोन समास इत्यपि कल्प्यतेत्यपि बोयं । 'विग्रस्येति समाससमा- नार्थकसमस्यमानपदमावस्येत्यर्थः । 'विवेत्युपलक्षयं चित्राया गो सम्बन्धौ- त्यादिकमपि न विग्रह इत्यपि बोध्यं । तथाच विग्रहसाधुत्वासाधुत्वकृत एवं यकमाब्दवोधजनकत्वं, साधुत्वं तादृशवोधसाकाङ्गत्वं, सम्बन्धितादाम्यस्य सम्बन्धात्मकतया समासेऽप्यतिरिक्तामानादिति हृदयं । केचित्तु मनु यदि वियहप्रतिसन्धाने नियमो नास्ति तदा समासार्थ- मोधे विग्रहस्योपयोगिताबोधनार्थं विभाषया समासानुशासनमालमित्यत- या, "विमाषेति, न तु समासार्थबोधे विग्रहस्योपयोगिताज्ञामनार्थमिति भाव इत्याडः। नन्वेई बहनोहौ विग्रहाभावरूप नित्यसमासानुशासनं समाखान्तरे नियमतो विग्रहप्रतिसन्धानख्यापनार्थं तचासङ्गतमित्यत याह, 'वनीही विति, 'यसाधुत्वस्थापनार्थमिति समासे यो मुख्यविशेष्यस्तन्मुथविशेष्य. काम्वयवोधे निराकाइवण्यापनार्थमित्यर्थः, सपुवक इत्यादिप्रथमान्तान्य- पदार्थवद्रोधित न नित्यसमास इति भावः। नन्वेवं चित्रा गौर्यस्पति वाक्यस्य कुतो बहुमोहिसमासमुख्य विशेष्यकज्ञानभनकवमित्यत याह, 'चित्रेति, 'विग्रहामिधान विग्रहवाक्यं, 'वहनीयर्थकथनपरमिति बहु- 96 ·०१२ तावचिन्तामणे वाक्य-समासयोस्तुल्यार्थता दर्शिता वाक्ये च मुख्या वृत्तिरतः समासेऽपि सैव वृत्तिः अन्यथा अतुल्यार्थ- तापत्तेः वाचकस्यैवानुशासनाच यथा लिङादेः। न च लाक्षणिकं वाचकम्, अन्यथा गाव्यादेरण्यनुशा- सनापत्नः। श्रथ वाचकव्युत्पादनवलाक्षणिकव्युत्पादन- मपि उभयोरपि ज्ञानयोः पदार्थोपस्थापकत्वादिति चेत्, न, वाचकत्वज्ञानं विना वाच्याज्ञानायुक्तं वाच- कत्वानुशासनं, लाक्षणिकञ्च शक्यव्युत्पत्त्यैव परम्परया लक्ष्यस्मारकमतो न तस्य व्युत्पत्त्यन्तरापेक्षा । न च प्रयोगानुशासनं व्याकरणं स च लक्षणायामप्यस्ति अतस्तस्याप्यनुशासनं घोषसमभिव्याहारे गङ्गापद- नियत्वानियत्वविमाम इति भाव । ननु तुल्यार्थत्व न तुल्यप्रतिनिमित्तकत्व वाक्ये प्रजयभावेन तदभावात् किन्तु तुल्यप्रतिपाद्यकात्व, तच्च लक्षणायामपि तुल्पमित्यगचेराइ, 'वाचकस्यैवेति, 'अन्यथेति व्यवाचकम्याप्यनुशासने ब्रोह्यर्थमात्रबोधक, न तु बबीहिसमानपुण्यविशेष्यकानजनकत्वमि- ग्यर्थ', 'सेव वृत्तिरिति वाक्यसमानार्थे सैव वृत्तिरित्यर्थ । ननु तुल्यार्थकत्व तुल्यप्रतिपादकत्व तच्चोत्तरपदे राजसम्बन्धवत्पुरुषे लक्षणायाममि निर्बह सोत्यत ध्याह, 'वाचकस्यैवेति तवाचकस्यैव तवानुशासनादियर्थ, 'लाक्षणिक वाचकमिति तलाक्षणिक तहाचक मित्यर्थ', 'यन्यथा' थवा धकस्याप्यनुशासने, 'वाथ्याशानात्' वायास्मरणात्, 'शक्ययुत्पत्त्यैवेति शो भक्तिग्रहेणैवेत्यर्थ , ‘परम्परया' शक्यस्मृतिदारा, ‘युत्पत्त्यन्तरापेक्षेति लक्ष्ये पक्षणायहापेक्षेपर्थ, 'यक्ति' भवति, 'सममियाहार इति तथाच न ·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवार। ०६३ स्येवेति वाच्यम् । गङ्गायामितिमा झनुशिष्ठं तच नातिसमभिव्याहाऽप्युपपन्नं न तु तत्तद्दाक्यस्थत्वेन । किञ्च गङ्गायामितिपदं नानुशिष्टं किन्तु विभक्तिः सा चोभयत्र वाचिकैवेति न प्रातिपदिकवृत्तेर्मुख्याया वा लक्षणाया वा अपेक्षा, अतएव विभक्तौ न लक्षणा अवाचकस्थाननुशासनादिति। उच्यते। साधुपदस्या- नुशासनं व्याकरणं तस्य साधुत्वज्ञापकत्वेनैव मामा- णिकप्रसिद्धिसिद्धत्वात् । अतएव न गाव्यादेरनुशासनं तस्यासाधुत्वात्। अस्ति च समासः साधुरतोयुक्त तस्य साधुत्वानुशासनम्। साधुता च लाक्षणिकेनापि इत्यर्थ, 'गायामिति गहायामितिपदमेवेत्यर्थः । ननु सामीप्ये तदनुशास- भादर्थप्रतिपत्तिवदवाक्यस्यत्वेनाप्यनुशासनमित्यगचेराह, 'किञ्चेति, 'प्राति- पादिकेति गङ्गापदटत्तेरित्यर्थ । व्यतरवेत्यस्य परामर्शनीयमार, 'यवाप- स्येति, टापोवादीना गङ्गानद्यादिपदे शूहा-माझण्यादौ तु स्त्रोत्ववाधकल- मेव तयोरित्याइ । 'यतरवेति व्याकरणस्य वाचकमावानुशासकवा. लाक्षणिकमिति माव । 'तत्तदाक्यस्थत्वेनेति गङ्गाया घोष इति वाक्यस्थत्वेने- त्यर्थ', 'किन्तु विमक्तिरिति, व्यधिकरणत्वेऽनुशियति शेष, इदमुपलक्षण, गङ्गापदश्य प्रवाहेऽनुशियमित्यपि बोध्य । 'उभयत्र गहापदस्य लाक्षणिक शासत्वे च, 'वाचिव धिकरणत्ववाचिकैव, “प्रातिपदिकहते' गड़ा- पदो, 'न लक्षणेति संस्थाया कर्माबादौ वा न लक्षणेत्यर्थ, 'छतरपेयेव विरोति, 'यवाधकस्यति तदवाधकस्य तथानुशासनादित्यर्थः, 'साधुपद- स्थानुशासनमिति पदानां साधुतावोधकमित्यर्थ, साधुत्व बोधकानुपूवी. , ·तत्त्वचिन्तामयो सम्भवति पदवाचकता चानन्यलभ्यत्वादवगम्यते, न तु व्याकरणं वाचकत्वानुशासनम् , प्रयोगमाचे साधूनां टापडीवादीनां शपश्यनादिविकरणना इ-ई-नुमा- द्यागमानां वर्णविकारयकार-णकारादीनां निरर्थ- कानामपि साधुत्वार्थमनुशासनात् । अतएव “धेकयो- रित्याद्यनुशासनस्यैकत्व रवैकवचनप्रयोगः साधुरिति साधुत्वज्ञापनार्थत्वेन सार्थकता, अन्यथैकत्वे एकवच- पदेनेवार्थकथनस्य विग्रहत्वावनीको वसमस्यमानयस्येत्यादिपदे- नापि तदर्थकथनादवियहत्वमिति भावः। 'टाप्डौवादौना- भावादेवेत्यर्थः । 'घन्यथेति, यद्यपि खादिसूण खादिमानं विवक्षितं न खेकवादावेकवचनत्वादिकं, तथापि “तान्येकवचन दिवचनेत्यादिसूत्रेणान्वर्थ- मा ननु व्याकरणस्य साधुतामावानुशासनत्वे पदानां वाचकतासिदि कथं स्थादित्यत ब्याह, 'पदवाचकता चेति, 'वाचकत्वानुशासनमिति वाचकत्वानु- शासनमिवेत्यर्थ । 'प्रयोगमाने साधूनामिति प्रयोगसाधुतासम्पादकाना- मित्यर्थ', 'टापौवादोनामिति, यद्यपि शूद्रा ब्राह्मणोत्यादी टापौवादीना स्त्रीत्वमेवाय । न च तत्र शूद्र-ब्राह्मणादि सामान्यमब्दस्यैव सामान्यरूपेश शूद्रादिस्त्रियां विशेधे तात्पर्य मिति वायं । कृतगृहबधे शूगावधोनास्तीति भमन्ययानुपपत्ते शूदबधत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य बाधितत्वात् । च शूद्रादिपदस्यैव शूद्रादिस्त्रियां लक्षणा टावादयक्ष द्योतका इति वाप्यं । सवादेरमि संख्याशक्तिविलयापत्ते, तथापि श्रदा-तटीयादियद. ममित्य इदमुक्तं । 'यतएवेति याकरणस्य वाचकतामात्रानुशासकत्वा- भावावेत्यर्थः, 'होकयोरिति, दिवचनकवचन इति शेष, 'यादिपदाद ·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । नस्य स्वादिसूत्रेण विहितत्वाद्वैयर्थं स्यात्। हित्वादा- वशक्तत्वादेवैकवचनाप्रयोग इति चेत्, न, लक्षणया मिति गङ्गा नद्यादिपदे, शूद्रा-ब्राह्मण्यादौ तु स्त्रीत्ववाचकत्वमेव तयोरित्यवधेयं । 'खादिसूत्रेण' "तान्येकवचनेत्यादिसूणेत्यर्थः । संक्षाविधाने तलामे यीशद्वेति ध्येयं । सबिभक्तौ तथा सत्यसाधुत्या- पत्तेरिति भावः। नन्वेकस्यां पाथाकणिकायामाप इति प्रयोगानुपपत्तिः । न चावयवमादाय तब बहुत्वान्वय इति वाच्यं । एकमिन् पाथ परमाणी तथाप्यगतेः दारा इत्यत्रागते । न च तवापि तदुतवहरूपादिकमादाय बहुत्वान्वयः, तस्य प्रत्यर्थस्वाभावात् । न च प्रकृतिलक्षण्यैव तदुपपत्तिः, तथाधानहदसार्थतापत्योमयसाधारणरूपामावादिति । मैवं, तत्र बह- वधनस्य प्रयोगसाधुत्वात् । प्यतएव प्रमाणोपाये वईमानघरयास्तथैवाइ- रिति । गड-बहुवचनमित्यस्य परिग्रहः । 'एकत्व रवेत्येवकारात् द्वित्वादि. অবচ্ছ, ‘বিগ বিছিনৰারিনি নাঘণ-ভবঘবালীনি संज्ञासूचे योगार्थमर्यादया प्रामवादित्यर्थः। यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते सादिसूत्रं हि “मम् पौ जस् यम् यौट घसियादिसूत्र तच्च नैकत्वे एक- वपन विधायकमिति मन्तव्यं । ननु भवन्मनेऽपि दिखादायकवधनस्यासाधुत्वं शान्त्यमावादेव भविष्यतीति व्यर्थं तदर्थं सर्च इत्याशाते, 'हिवादाविति, + लक्षति पत्र यत्रा गुभासनं तदतिरिक्त लक्षणेयर्थः, "कयो। रित्यायनुशासनवलादविमान सानुशासितातिरिमोऽर्थे न पक्षणया साधुत्व- मिति सामान्यतो नियमलामादिति भावः । “खानुशासितातिरिक्त इत्यनु- সালাম্ সুন্নিয়ামান্তিন বসা মুচৰি ৰ ঘলিং, लक्षपयेत्युपादानात् धान्ग धनवान् इत्यादागनुशासितेऽप्यभेदादौ ·सत्यचिन्तामणौ दित्वादौ प्रसक्तः प्रयोगोऽसाधुरितिज्ञापकत्वेन सार्थक- वस्तुतोऽन्वर्थसजायैव वाचकवमिद्धिरिति तत्त्वं । 'दित्वादाविति, केचित्तु एवं सति रथो गच्छतोत्यादावपि प्रयोगसाधुत्वापत्तो लक्षणा विमलो लक्षणा नेति न नियमः किन्तत्सर्ग इत्याइ । 'हतीयाया धपोति, ननु रथेन गम्यते इत्यादौ व्यभिचार रथो गती- स्थात् तथाच द्वतीयादे साधुत्तेऽपि न क्षति, प्राचीननये अमेदादावपि टतोगदेः शक्लयम्धुपगमात् उक्तनियमन प्रामाणिकतया गौरवस्यादोषत्वात् । न चैव रथेन गम्यते रयो गच्छतौयादावाख्यातादेः कृत्यतिरिक्तव्यापारे लक्षणया कथं माधुत्वं कधं वा चतुर्विशतिर्गुणा इत्यादावपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वे लक्षणया साधुत्वमिति वाच्यं । तत्राप्यनायत्या तेषा शक्तिखौकारात्, एवं गुरौ वा यत्र यत्रायें विभक्त प्रसिद्धप्रयोगोवर्तते विशिष्य च नानुशासन तत्र सर्वत्रैव तस्या शक्ति एवमेकस्यां पाथ कणिकायामेकस्मिन् पाथ • परमाणौ वा यत्राम' सन्तोलि प्रयोगस्तत्रापि बहुवचनस्य नैकत्वे लक्षणा यपि दु प्रकृतिविशेषसमभिव्याहारेण बहुवचनमेकवे भक्त प्रयोग- साधुत्वार्थ वा तब बहुवचनमेवं दारा इत्यादापति ग्रन्धरतोनिगम्य । एतचापातत , “ोकयोरित्याधनुशासनवैयर्थ्य मिया हित्वादावेकवचनादे- লদাষ স মুমিই নিয়মৗ অসুস্থ মালী লিঘমলন यमंदादिम्वपि रतीयादे शक्तिकल्पनापरित्यवधेयं । केचित्त विभक्तनिरूटलक्षणेतरलक्षणाया न साधुवमिति नियम तेन रथेन गम्यते रयोगच्छतोत्यादी तौयादेापारलक्षणायामपि म क्षति तल्लक्षणायानिरुत्वादेवमन्यत्रापि, अतएव सुबिमक्तयंत्ययानु- शासितेऽर्थ लक्षणायामपि न क्षति तदर्थस्थानमामितत्त्वेन तष लक्षणाया- पपि निरूत्वादित्यर्थः ।

·शन्दास्यतुरोयखण्डे समासवादः । न, त्वम् । एवञ्च विभक्तौ न लक्षणा लिङादेस्त्वपूर्व्व क्का- तथासत्यसाधुतापातादिति भावः। 'विभक्ताविति, अनुशासनं विना नियमाभावादिति भावः । 'एवञ्चेति विभनरर्थविशेषतत्वप्रति- त्यत्रेव कर्तृत्वशकायास्तृतीयायायापारे लक्षणया प्रयोगादिति चेत्, प्रकृतिलक्षणयबोपपत्तौ तवाय लक्षणाविरहादित्याहुः । वस्तुतो विभतौ न लक्षणेत्यनुशासनं विरुद्धार्थपरं । प्रकृते च कर्त- करणयोस्तृतीयेत्यादौ कर्तृपदस्य क्रियानुकूलव्यापारमागिपरतया नानुशा- सनविरोधः । न चैवमुमयसाधारणशक्ती लक्षणैव न स्यादिति वाच्यं । धनु- शासनस्योभयत्र साधुत्वमात्रबोधकत्वात् शक्तश्च लाघवानन्यलभ्यत्वादिकल्य- त्वेन कर्तत्व एव कल्पनात् । एवं यत्र यत्र प्रयोगो दृश्यते विशिष्य नानु- शासनं तत्र व्यत्ययो बहुलमिति बलग्रहणेन समर्थनीयमिति । केचित् विभक्तः स्वानुशासितातिरिक्त स्वसमानशातीयविभक्त्यन्तरानु- शासनविषयेऽर्थे न साधुत्वमिति नियमार्थः, तेन धान्येन धनवानियादा- वमेदादौ वतीयादेाक्षणिकत्वेऽपि न क्षतिरभेदादेविभक्त्यन्तरार्थत्वेनानु- शासितत्वाभावादेव रथेन गम्यते रथोगच्छतोत्यादौ हतीयाख्याताऱ्यामारे लक्षणायामपि न क्षतिः, व्यापारस्य सजातीयविमत्यन्तरानुशासनविषयत्वा. मावात्, साजात्यञ्च सम-तिम्रादिनेति प्राः। तदसत्, 'लिडादेरित्यग्रिम- ग्रन्थासहते। नन्वेवं मौमांसकनये लौकिकलिऽः कथं क्रियाकार्यत्वे लक्षणे त्यत- व्याह, 'लिडादेस्थिति, ‘ध्यपूर्वे' व्यपूर्बमाधे, 'व्यनुशासन' शक्तिविधायक सूत्रं, 'यलक्षणेत्यकारप्रलियः पाठः, 'न लक्षणा' किन्न शक्तिरेवेयर्थ, कचित्त 'न लक्षणेत्येव पाठ , तदा तु नन्वेवं मौमासकनये लौकिकालिए: कथं क्रियाकार्यत्वे लक्षणा व्यपूर्व एवानुशासनसत्त्वेन क्रियाकार्यत्वस्थाननु- शावितत्वादियत घाइ, 'लिडादेखिति, यपूर्व इति किच क्रियाकार्यव- ·सामचिन्तामयो प्यनुशासनं नास्तीति लोके क्रियाकार्यत्वे न लक्षणा) एवञ्च तृतीयाया अपि लक्षणया न कर्मवादौ प्रयोगः सामान्यतः साधुः “कर्तृ-करणयोस्तृतीयेत्यनु- पादकवायम्भवादर्थविशेषमाधुलनियमयोधकावेनार्यान्तरेऽमाधुवनि- थमान वापि लक्षणेत्यर्थः, 'बिडादेरिति । नन्वे रयोगच्छ- तौत्यादौ व्यापारलक्षणायाममाधुत्वापत्तिः “कई-कर्मणोरित्य- मामनववादिति चेत्, न, यत्रानुशमनाचियमस्तच तथा थथा योगवलादेकवार्थले “धेकयोरित्यादि, इह तु प्राप्तकर्टलादि- वाचकत्वमित्यादि सूचार्य इति लवमा न बाधिता एवञ्च लिहा- दावयुक्रममाधौ तिहादीति ममाधिमौकर्यादित्यवधेयं । नवं "कर्ट-करणयोस्तृतीयेत्यनुशामनस्यापि तदर्थविधायकवादेववेत्या- दिकमयुतं यत्ययानुशासनबलेन तथापि नियमात्मकवादत एवाह, 'सामान्यत इति । (१) क्रियाकार्यत्वेऽनक्षणेति पाठान्तरं । केचित्तु यवानुशासनानियमनत्र तथा यथा प्रयोगवस्तादेकाद्यत्वे धेकयोरिन्यादि इतु प्राप्त कादिवाचकत्वमेव सूधार्थ इत्यत्र न लक्षणा- बाध इत्याहु । 'सामान्यत इति धनुशासनविरोधो यत्रेत्यर्थः । एवानुशासनमस्तीत्यर्थः, तथाच क्रियाकार्यवमनुशासितमेवेति भाव इति व्याख्येयं । यन्मने नियम लक्षवारदं निरूल्लक्षणेतरलक्षखापरं तन्मते खा क्षक्षणायदं निरूपलक्षखापरमित्यवधेयं । 'सामान्यतः सामान्यनिय- मता, कर्तृकरणयोरिति, तथाच कर्तुत्वादेरेवानुशामितत्वेन कमलादेरननु- . ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । शासनबलात् । व्यत्ययेऽपि च साधुत्वमनुशासनान्तर- बलात् । तस्माद्यदि समासोनानुशिष्येत तदा तस्य लोके साधुत्वं न ज्ञायेत प्रत्युत गाव्यादिशब्दवदप- शब्दतैव स्यात्। यदि च विभाषेति सूचं न प्रणीयेत तदा तथाभूतेऽर्थे समासस्यैव साधुत्वं जायेत न वाक्य- स्य तदभिधानशक्तस्यापि शैवाल इव पङ्कजादेः । विभायाशब्दः समास-विग्रहयोः साधुत्वज्ञापनार्थो न तु विकल्येन समासस्य साधुत्ववोधकः। अवाचक शब्दः समासोऽतोऽसाधुर्गाव्यादिपदवत्, वाक्यमेव वाचक- त्वात्साध्विति शङ्का “तुल्यार्थी वाक्य-समासाविति 'न विति, व्यन्यथा समासः साधुरसाधुश्चेति सूत्रार्थे विरोधः स्यादिति शासितत्वमिति भावः । 'व्यत्ययेऽपि चेति, 'साधुत्वं' लक्षणया साधुत्वं, 'धनु- शासनान्तरेति, अनुशासितातिरिक्तार्थ एव लक्षणया साधुत्वामावनियमा- दिति भावः । 'अपप्रध्दतैवेति थपशब्दतावुद्धिरेवेत्यर्थः । ननु तथापि "विभाषेति सूत्रं व्यर्थमेव समाससाधुत्वस्य समासविधायकसूत्रादेव सिद्धे- रित्यत व्याध, “यदि चेति, 'तदभिधानशक्तस्यायोति तद्बोधनसमर्थस्यामी- त्यर्थी । ननु “विभाति सूत्रादेव कचं वाक्यम्य साधुत्वसिद्धिस्तेन समास- स्यैव विकल्पेन साधुत्ववोधनादित्यत याह, 'विभाषाशब्द इति, 'साधुत्व. ज्ञापना' साधुत्वबोधकः । 'न विति, एकत्र साधुत्वासाधुत्वयाविरोधा- दिति भावः । 'व्यवाचक इति राजसम्बन्धावाधक इत्यर्थः, 'यसाधुरिति रागसम्बन्धविषयकबोधे व्यसाधुरियर्थः, 'वाचकवादिति रागसम्बन्धवाचन- पदघटितत्वादित्यर्थः, 'साचिति रामसम्बन्धविषयकोधे साचित्यर्थः, तथाघ 97 ·सावचिन्तामणी बोधयदिभाषापदमेव निराकरोति । न च साधुत्वादेव शतत्वम्, अन्यलभ्यत्वेन शक्तिनिरासात् तिहन्त- सुवन्तयोर्व्यभिचाराच्च। तब हि समुदाये साधुत्वं प्रत्येकं शक्तिरसाधुत्वञ्च। ननु नामार्थयोः राजसम्ब- धि-पुरुपयोर्विभक्ति विना अन्वयाभावाद्राजसम्बन्धि- पुरुषामतीतेः विभक्तेः प्रत्यर्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्प- 'अन्येति अनुशासनवलात् माधुलमात्रं न त शनत्वं मिद्धानि सिद्धे च तत्रानन्यलभ्यत्वप्रतिसन्धानाच्छात्वमिति पर्यवमितार्थः । भनु राजसम्बन्धिपुरुषे विभक्त्यान्वय: विशिष्ट विशेषणविभक्ति विमा नोपस्थितमतोविशिष्टे कथमन्वय इति यदि समासे पति- रास्यीयते तदा विशिष्टं पदार्थतयेवोपस्थितं भवतीत्याह, नन्विति । नवे कर्मधारयेऽपि विभक्तिं विना विशिष्टानुपस्थितेः पमासमात्र- एव भक्तिरभ्युपेया तथाचार्थवदधातरगत्यय इति सूत्रतएव प्राति- समासासाधुत्ववोधकमनुशासनमप्रमाण वाक्यसाधुत्वबोधक विभाषासूत्रमेव प्रमाणमिति भावः । इति पदा' इति पूर्वपक्षं, 'तुल्यार्थाविति व्यन्यूना- मसिरितविषयकशाब्दबोधजनकावित्यर्थः, सम्बन्धितादाम्यस्य सम्बन्धात्मक तया समासस्यानतिरिक्तविषयकशाब्दयोधजनकलमिति भावः । विभाषा- पदमेवेति प्रमाणत्येनोमयसिद्धं विमापासूत्रमेवेत्यर्थः। व्यभिचारमेव विध- योति, 'तधेति । शक्तरपि साधुत्वयभिघारमा, 'यसाधुत्वक्षेति प्रत्येकम- साधुत्ववेत्यर्थः, 'यन्वयाभावादिति यन्वयासम्भवादित्यर्थः । नौल घटमानये. त्यादौ नामार्ययोरन्वयबोधमात्रे विमा सहकारित्वकल्पनादिभिमानः। घुलयन्तरमाए, 'विभरिति, 'प्रकृत्येति, प्रकृतिाई यत्र समासवाक्यं, सञ्च ।

·शब्दास्यतुरोयखण्ड़े समासवादः । ०७१ तेश्च राजसम्बन्धिपुरुष समासस्य शक्तिरेव, एवं बहुबौहि-कर्मधारयादावपि सार्थकत्वेऽपि प्रातिपदि- कवविधानमर्थवदादिलचस्य प्रपञ्च इति चेत् । उच्यते। नौलं घठमानयेत्यादौ नामार्थयोविशेषण- विशेष्ययोरन्वयबोधे श्राकासादिकमेव हेतुन तु विशे- पदिकसंज्ञायां सिद्धायां “त्तद्धितेत्यादि सूत्रमनर्थक स्यादि- त्यत शाह, 'एवमिति, 'नौलं घटमित्यादि, यत्रापि विशेषण- विभक्तिस्तत्रापि साधुत्वाय नार्थ ब्रुते अभेदतु विशेषण-विशेश्य- पदाभ्यामेवानुभाव्यते प्रकृते च साधुत्वविभक्ति विनापि समासानु- भासनवलात् अभेदस्तु व्यासवदुभाभ्यामेव, यदि च विभक्तरभेदार्थः तदा तदभावात् समासे अभेदः प्रकारो न स्यात् संसर्गविधया तु भामत एव विभक्तिं विनापि दृष्ट-वर्गयोरभेदानुभवादित्यखण्ड- नकार्थः । न तु विशेषणविभक्तिरौनि, इष्ट वर्गयोरभेदानुभव भावः । राजसम्बन्धिपुरुषयोरित्यत्र तात्पर्य विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्थ- मिति मतमाश्रित्य नामार्थयोविभक्ति विनान्वय इति दर्शयति, 'नौलमिति । वन्मते निरर्थकमेव, राजपुरुषमानयेत्यादौ कथं दितीयाद्यान्वयः स्यादिति भावः । नन्वेवं समासस्यापि सार्वविकले "अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्राति- पदिकामायनेनैव प्रातिपदिकवे सिहे "कृतिसमासाचेत्यत्र समास- ययमनर्थकमेवेत्यत याह, 'एवमिति, 'प्रपञ्च' विवरणं, 'न तु विशेषण- विभलिरमोति, मानाभावादिति भावः । ननु तत्र कर्मतासंसर्ग नीलस्य घटेन्वयात् कर्मचोमस्थापकत्वेन विमक्लेरेवश्य हेतुत्वं नामार्थयोरमेदान्चय- ·ताप चिन्तामो पणविभक्तिरपि नीलस्य घटकर्मत्वाभावात् शब्दा- तथाऽननुभवाच्च, नौलविशिष्टस्य कर्मत्वं विभक्त्यर्थ- वहिर्भावेनैव नौल-घटयोरन्वयवोधे स्यान्न त्वन्यथा । न च विभक्तिं विना समस्यमानपदानां साधुत्वन्नति वाच्यम् । विभक्तिं विनापि समासस्य साधुत्वानुशास- व्यभिचारादिति भाव । 'नौलस्येत्यादि तु वम्तगतिमनुरुध्य, तत्- कर्मत्वेऽपि तद्दोधार्थ नदपेक्षा न बभेदानुभवार्थमिनि प्रकते तु तदुपन्यासवैयर्थात् एवमग्रेऽपि तमादभेदानुभवार्थ न विशेषण- विभकिरपेक्ष्यते किन्तु साधुवायैव इति इदि निधायाह, 'नौलेनि, ताई तदर्थमेव प्रश्तेऽप्यपेक्ष्यतामित्यत आह, "विभकि- पचामि विशेषणे विमलिस्तधान्चयो विशेषणविशेश्य मदाभ्यामेवानुमायवे तस्या' साधुत्वार्थत्वात् प्रकृते च विमति विनापि समासानुशासनबलाद- न्वयानुभवस्तु व्यासवदुभाभ्यामेवास्त्वित्यर्थ । 'नौलम्येति, तथाच न नौलमानस्य बोधे विमतिभन्यससपिस्थितहेतुत्वादित्यत याह, 'नीलस्येति, 'घट कम वाभावादिति, तथाच तत्र बाधान कर्मताससमें नौलस्य घटेऽन्वय इति भाव' । 'घटवकम्मेवाभावादिति पाठस्तु प्रामादिक । ननु वाधेऽपि ममात् तधान्वयबोध इत्यव प्याह, 'ब्दादिति, 'नोलविशिएस्थेति तादात्म्यसम्म धन बोलविभियस्य घटस्येत्यर्थ , 'कर्मत्व' कर्मलान्चयबोध , विभक्त्यर्थव हि वनेति हितोयाविभत्यर्थ कम्मतासगंव्यतिरकेत्यर्थ । 'न खन्यति न सु कम्मताससर्गेश नील घटयोरन्वयबोध इत्यसाधत्व यभेदान्वयबोधे सा काइत्वमेव नेत्यर्थः, नामार्थयारमेदान्वयबोधे विशेषण विशेष्ययो समानवि भक्तिकत्वस्य तन्त्रत्वादिराविमतिराहित्यम्य सन्नत्ये घट नील पश्येत्यादापि नौल घटयोरन्धयाफ्तरिति भाव 'विभक्ति विनापोलि, तथाच समासा- - ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े समासवाद' । नात्। तस्मान्नामार्थयोरन्वयबोधे विशेषणविभक्तिः साधुत्वार्था न तु कर्मत्वोपनायिका। एवञ्च राजस- म्बन्धिपुरुषस्य विभक्तिं विनापि पुरुषपदादुपस्थितिः । अतएव ताशपुरुषपदार्थे विभक्त्यर्थान्वयः। यदि च मिति, पुरुषपदादुपस्थितिरनुभवरूपा लाचणिकस्याननुभावकलेन शमस्य पुरुषपदस्यैव विशिष्टानुभावकलादिति भाव । 'यदि चेत्य- भ्युपगमवादः, अरुणान्यायोऽपि यच विशेषणविभक्तिस्तत्र विशेषण- कर्मत्वेनान्वयो येनान्वयस्य विभक्तिनिहितानियम स्यादिति भाव । 'उपस्थिति' अनुभव , लाक्षणिकस्याननुभावकतया शक्तस्य पुग्धपदस्यैव विशिष्ठानुभावकत्वादिति भाव । परमतेनापि सङ्गमयति, 'यदि चेति, द्यतिरिक्तस्थल एव समानविभक्तिकत्व तन्त्र नीलोत्पलमित्यादौ लुप्तविभक्ति स्मृतिविधुराणा समुदायस्य विशिक्षार्थे रत्तिप्रतिसन्धानविधुराणामपि वि- प्रियार्थान्चयबोधस्यानुभवसिद्धत्वादिति भाव । 'तस्मादिति, नोलघटमान येवादाविति पोष , 'उपनायिका' उपस्थापिका, प्रकते उपसहरति, 'एव- क्षेति, 'पुरुषपदादिति राजसम्बन्ध्युपस्थापकराजपदसहितपुरुषपदादित्यर्थ, 'उपस्थिति' शाब्दानुभव । प्रागत विभक्त्यानन्वयप्रसङ्गमुद्धरति, 'व्यत- एवेति, राजसम्बन्धिपुरुषस्य प्रकृतीभूतपुरुषपदार्थत्वादेवेत्यर्थ, 'तादृशेति राजसम्बन्धिपुरुषरूपे पुरुषपदार्थ इत्यर्थ, तथाच न प्रत्यर्थताद- च्छेदकल्पेणैव विभक्त्यर्यान्वयनियमोमानाभावात् राज्ञ पुरुषमानयेत्यादी व्यभिचाराचेति भाव । नामार्थयो परस्परमन्वय एव नास्तीति नौलघट- मानयेत्यादौ च नौल घटयो न्वयोऽपि तु नौलकर्मत्व घटकर्ममत्वयोरुभयो- रेव क्रियायामन्वयोऽन्यथा विशेषणवैयापत्तेरिति मौमासकमतेनापि तत्- पुरुषस्थले यन्वयबोधमुपपादयति, 'यदि चेति, 'विभक्तिवलादिवि विशेषण- ·098 तत्त्वचिन्तामणी विभक्तिवलात क्रियान्वयोनीलमित्यस्यारुण्यान्याया- दार्थः समाजस्तथापि राजसम्बन्धिपुरुपयोः क्रिया- न्वयादार्थः समाजोऽस्तान च राजसम्बन्धिनः कर्मत्वे- नानुपस्थितेन क्रियान्वय इति वाच्यम् । समस्यमान- पदार्थान्वयार्थ समासादिभक्त्यनुशासनमतो विशेषणे- विभक्तरर्थमाधुलानुरोधादिह विशिष्टानुभवस्थापि सर्वसम्मतलादिति ध्येयं । नन्वनन्तमतिकल्पनवदनन्तव्युत्पत्तिकम्पनमपि मामान्यतोय- चेक तर्हि ममामलेन ममस्थमानपदार्थ विशिष्ट प्रमिरिति माय- 'शनसम्बन्धोति रात्रसम्बन्धेयर्थः । न च सम्बन्धे यानयनाद्यन्वयविरोध, गोलं घटमित्यादौ परम्परया नौल-तदन्वयवदुपपत्ते' । 'समासादिति, प्रकृत्यर्था- न्वयव्युत्पत्तिस्तु समासातिरिक्तविषयेति भाव । नन्वनन्तशक्तिकल्पनवदनन्त- व्युत्पत्यन्तरकल्पनं तुल्यं, यदि ध समासत्वेन सामान्यतस्तत्कपनं वदापि विमा सार्थक्यानुरोधादित्यर्थ । नन्वेवं नोल-घटयोः परस्परमम्बये नौल- विभिघटकर्मतावैशिष्ट्यप्रत्यय मियामा कथं स्यादिवत पाह, 'अराण्या• न्यायादिति यथा “अयणया गवा कोणावोत्यादौ व्यापकरणकत्व-गोकरण- कालयो प्रत्येक क्रियान्वयानन्तर मनसा प्रायणादावागण्यविभिगोकरणक. त्वभिध्यप्रत्ययस्तयेहामि प्रत्ययान्मानसोयथोक्तविशिष्टवैशिट्यप्रत्यय इत्यर्थः, ‘क्रियान्वयात्' प्रत्येक क्रियान्धयानन्तरं, 'यार्थ' समानोऽस्तु' मानसोराजस- बन्यभिन्नपुरपशिष्यमययोऽस्तु, 'कर्मत्वेनानुपस्थितेरिति पुरुषपदोचरहि- तोयाविभत्यर्थन कर्मत्वेनानन्धयादित्यर्थ', 'न क्रियान्वय ति, धाव-ना- मार्थयोर्भेदेन साक्षादन्वयस्थाव्युत्पनत्वादिति भाव । 'समस्यमानेति क्रिया- या समस्यमानमदार्यान्वयार्थमित्यर्थ, 'विशेषणेऽपोवि पूर्वपदाऽपौत्यर्थः। .

·मन्दायतुरीयखगडे समासवादः। ७७५ ऽपि विभक्त्यर्थान्वयादन्यलभ्ये शत्यभावनियमात् । समासान्निरर्थकादिभक्तिश्च समस्यमानपदार्थमात्र- गतमेव स्वार्थमाइ तथैव व्युत्पत्त्यन्तरकल्पनात् समा- सेघनन्तशतिकल्पनातो लघुत्वात् । यदा विभक्तोः क्यमपौत्यस्वरमादाह, 'यति, न चाईपिप्पच्यादौ पूर्वपदार्थप्रधान- ममासे तदसम्भवः, तथापि सन्निधानादानुशामनिकमन्निधेर्विवक्षित- बात् तथाच यत्पदानन्तरमनुशिष्टा या विभक्तिः सा तद्गत स्वार्थ बोधयतीत्यर्थः पर्यावमितः, समासे च समस्यमानपदोत्तरमेवानु- शासनमतस्तदनुगत स्वार्थ बोधयति अत्र च पूर्वोत्तरपदयोोग्य- तुल्यमित्यरुचेराह, 'यदेति । न चोयकुम्भमईपिप्पलोन्यादौ पूर्वपदार्थ- प्राधान्ये व्यभिचारः, तत्रापि सन्निधानादानुशासनिकसनिधेर्विवक्षितत्वात् तथाच यत्पदानन्तरमनुशिया ततं सार्थ बोधयतीत्यर्थः पर्यवस्यति । समासे च समस्यमानपदोत्तरमेवानुशासनमतस्तदर्यगतमेव खार्थ बोधयति तघ घ पूर्वोत्तरपदयोग्यतादिकमेव विनिगमकमिति भावः। बौद्ध- भन्चेतादृशकल्पनापेक्षया समासस्यैव विशिय शक्ति कल्प्यतामित्यत थाह, 'धन्यलभ्य इति । ननु प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् प्रथमं पूर्वपदार्थे कथं विभनयान्वय इत्यत याह, 'समासादिति, 'निरर्थकात्' कृत्तिशून्यात्, 'समस्यमागपदार्थमात्रगतमिति, समस्यमानपदार्थ मूर्चपदार्थोऽयोति भाव। 'सवेति, तथाच प्रकृत्यान्वित्यादिव्युत्पत्तिः समासातिरितस्यल रवेति भाव । व्यस्त या प्रकृत्यपांवितेत्यादियथाश्रुतव्युत्पत्त्यनुरोधात् रामपुरष- मागयेयादानुत्तरपद एव राजसम्बन्धवत्पुरुपादौ विशिरो लक्षणा पूर्वपदन्तु तात्पर्पयामित्यत प्यार, 'यदेति, 'सन्निहितपदार्पति ययक्तिपूर्तीय- ·००६ सत्वचिन्तामो सन्निहितपदार्थगतस्वार्थबोधकत्वमतो वहुव्रीहादाव- न्वययोधपर्वकोत्तरपदलक्षणायां पष्ठीतत्पुरुपे च विभ- क्तिसन्निहितोत्तरपदार्थगनस्वार्थबोधकत्वं विभक्तिस- निहितपदस्यार्थय मुख्यया लक्षणया वा । तादिकमेव विनिगमकमिति भावः । ननु बौधौ नान्यपदार्थः समस्यमानपदार्थः तथासत्यन्यपदार्थतेव न स्यात् तत्पदार्थेऽन्यप- दार्थत्वाभावादित्यत पाह, 'लक्षणया वेति । एवमिति मविहितप- नुरोधादाह, 'लक्षणया वेति, 'न शक्तिरिति, ध्यभेदबोधनायेति पोष । दार्थत्यर्थ, 'बडवोह्यादाविति, बडोहिपदं चित्रग्वादिबद्रोहिविशेष- पर, तेनादिपदादारुवानरेत्यादिबड्यौह्यन्तरपरिन । 'यन्वयबोधपूर्व- केति राजसम्बन्धादिप्रकारेण रामसम्बन्धवत्पुरुपादावारपदे लक्षाया- मित्यर्थ', 'सन्निहितोत्तरपदेति पूर्वपदन्तु तात्पर्य्ययाइकमित्यर्थ , 'मुख्यया' शल्या, यद्यप्येवंरूपेण रामपुरुषमित्यादावन्वयबोधापत्तिसम्भवेऽपि पिप्पल्या- बईमईपिप्पलीत्यादौ पूर्वपदार्थप्रधानतत्पुरुषे का गति । न च तत्राप्युत्त- रमदे पिप्पल्यादौ लक्षणा पूर्वपद तात्पर्ययाहकमिति वाच्यं । पूर्वपदार्थ- प्रधानत्वयाघातात् पूर्वपदार्थप्रधानव हि पूर्वपदोपस्थापितार्थविशेथ्यका. न्वयबोधजनकत्व, तथापि यत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वमनुशासनसिद्ध तत्र प्रष्ट त्यान्वितेत्यादिव्युत्पत्ति परित्यज्यते किन्तु पूर्वपदार्थस्यामात्यर्थत्वेऽपि तवैव विभक्त्यर्धान्वय, एवञ्च द्य पिप्पल्यादौ मीमासकमते यदियूज़प- दस्यैव पिप्पल्यादी लक्षणा पिप्पल्याद्युत्तरपदन्तु तात्पर्यग्राहक, समायो- परविमत्यर्थस्य चाप्रकृत्यर्थे पूर्वपदार्थ एवान्वय । न्यायमते तु मिप्याल्या द्युत्तरपदस्य पिप्पल्यादिसम्बन्धिनि लक्षणा तस्य चादौ पूर्वपदार्थेऽमेदा• बम विभस्वऽमि बपदार्य स्वान्वति, एवमुपकुम्ममियादाक्ययोमावे- ·शब्दास्यतुरौयखण्डे समासवाद । एवं नौलोत्पलमानयेत्यादौ कर्मधारये विभक्ति विनैव नामार्थयोरन्वयबोधानन्तरं विशिष्टस्य कर्मत्वेन क्रियान्वयः। कर्मधारये तु न शक्तिर्न वा लक्षणा ताभ्यां विनापि विवक्षितान्वयबोधोपपत्तेः। ननु दार्थगतेत्यादिव्युत्पत्तेरित्यर्थ, 'विभक्ति' विशेषणविभक्ति, दमपि वस्तुगतिमनुरुध्य, वस्तुतोव्यासेऽपि विशेषणविभक्त' सत्त्वेऽपि साधु- बमाचप्रयोजकत्वादिशिष्टस्य विशेष्यपदार्थस्य कर्मत्वं तदुत्तरदि- तौययैव बोध्यत इति ध्येयं । ननु विशेषणविमनिरभेदार्था न प्रयोगसाधुत्वार्था तथाच कर्मधारये पूर्वपदार्थ तत्पुरुषे षट्यर्थ व विभक्त्यर्थ भिवे लक्षण वाया तथाच नौलाभित्राभिवत्वेन घटधी. स्यान तु नौलाभिन्नत्वेन पदार्थसमर्गस्यानुभवविषयत्वात् ततोऽनुभ- वानुरोधाद्विशिष्ट कर्मधारये शक्तिरेव वाच्या मा च समामलेनैव लाघवात् कल्यतां न विशेषत' कर्मधारयत्वेनेत्यत पाह, 'कर्मेति, ऽपि तत्राप्युपपदस्य सामीप्याश्रयैकदेशे सामीप्ये कुम्भपदार्थस्य विशेषणत- यान्वय विभत्यर्थस्य चाप्रकृत्यर्थे पूर्वपदार्थसामीप्याश्रये यन्वय पूर्वपदार्थ प्राधान्यानुरोधात् । मोमासकमते तु उपपदस्यैव कुम्भसमीपे लक्षणा उत्त- रपदन्तु तात्पर्यग्राहक विमत्यर्थश्च पूर्वपदार्थ एवान्वेति न काप्यनुपपत्ति । समाप्तचाय पठीतत्पुरुषवाद, समाप्तञ्च षष्ठीतत्पुरुषवादरहस्य । 'विमक्तिं विनवेति विशेषणविमक्तिं विनैवेत्यर्थ, 'कर्मधारये विति नौलोत्पलसमुदाये विद्यर्थ, 'न शक्तिरिति, गौरवादिति माव । 'न वा लक्षणेति न नौलादिप्रत्येकपदेषु लक्षणेत्यर्थः, 'ताम्या विनापोति पाठ , 'तेन विनापोतिपाठस्तु प्रामादिक । यद्यपि नीलादिपदस्य लाघवागुणवाचकतया . १४ ·७७८ तावचिन्तामयो नौल-घटयो सामानाधिकरण्यप्रतीतेस्तव लक्षणेव अन्वयप्रकारत्वादिना च तस्य भाने राजपुरुपादौ पध्योपस्थितिरपि तथास्तु । अत्र ब्रूमः । कर्मधारये सामानाधिकरण्यं नामार्थयोरभेदो वा गुण-गुणिनोः समवायो वा अनुमूयते स चान्वय एवन त्वन्वयप्रति- योगी अतोऽन्वय प्रतियोगिनोरुपस्थिति मपदात् श- न प्रतिौरवात् न वा लक्षण विशेषणविभक्तरभेदवाचकवपक्षे- ऽपि समासे पूर्वपदार्थममर्गौवातुभवमिद्धवेनाभेदपदार्थाननुभवादेव सचणकल्पकाभावादित्यममाम-समामयोः मर्वच प्रतौतिभेदान, न घि राज्ञ इत्यत्रापि सम्बन्धी भासते, अपि तु मम्वन्धः, प्राति- पदिकार्थयोरेवाभेदाम्वयवोधव्युत्पनेरिति भावः । 'गुण-गुणिनो- एवञ्च पुरुषव्याघ्र इत्यादी सादृश्यलक्षणा निरूति ध्येयं । परमतमभ्युय- गमवादेनाइ, 'गुण-रागिनोरिति । 'राजसम्बन्धोति राजसम्बन्धेत्यर्थ', 'धनु- भूयत इत्यनेनानुभव एवार नियामक इति सूचित। अन्यथा पार्थोऽप्य- गुणिनि लक्षणैव तथापि कोषस्य शक्तियाकतया गुणिन्यपि गोलादिपदस्य शक्तिरित्यभिमानेनेदं । 'तन्त्र' सामानाधिकरण्ये, 'लक्षणे भोलपदस्य लक्ष- शैव, 'यन्वयप्रकारत्वादिनेति संसर्गविधयेत्यर्थः, 'वादिपदात् लुप्तविभत्त्या वदुपस्थित परिया'वथास्थिति, किं राजसदस्य राजसम्वन्धिनि लक्षण- येति भाव । सामानाधिकरण्यपदार्थ विकल्प्य दूषयति, 'कर्मधारय इति, 'मामायोरिति मौलपद-घटपदार्धयोः गोलरूपायय-घटयोरित्यर्थः, गुगा- राखिनोरिति गौसपद-घटपदार्थयोः नोलरूप-घठयोरित्यर्थः, 'स चान्वय- - ·शब्दारयतुरीयखण्डे समासवाद । ७७६ तयैवेति न तदर्थ लक्षणा ! राजपुरुष इत्यत्र तु राज- सम्बन्धि-पुरुषयोरन्वयोऽनुभूयते राजसम्बन्धिनश्चान्वय- प्रतियोगिन उपस्थितिन राजपदे पक्ष्यर्थलक्षणां विना राजः पुरुषं राजसम्बन्धिनं पुरुपं राजपुरुपमानये- त्यादौ पर्यायत्वात् । राजसम्बन्धिनः पुरुपेऽन्वयोऽनु- रिति मतभेदेन, प्रातिपदिकयोः स्वार्थाभेद एव व्युत्पत्तेः, 'रानेति, श्रचोकयुक्त्या अभेदानुभव एव व्युत्पत्तेरिति भावः । “पर्यायवा- दिति, दूदञ्च राजमम्बन्धपुरुषविषयतामात्रेण न त्वन्यूनानतिरिक- न्वय एव न त्वन्वयप्रतीयोगीति न लक्षणा स्यादिवि ध्येयं । 'राजसम्बन्धिन- इति राजसम्बन्धस्ये व्यर्थ । अतएवाह, 'राज्ञ पुरुषमिति, 'पर्यायवादिति, एतच्च सम्बन्धप्रकारवामात्रेण, न स्वन्यूनानतिरिक्तविययतया, दितीये भतुम सम्बन्धिवचनतया राजसम्बन्धाश्रयाभेद समर्ग इत्यतिरेकादिति भाव । एवेति स च संसर्ग एवेत्यर्थ । यद्यपि नामार्थयोर्भेदान्वयस्यायुत्पन्नतया नोलरूम-घटयो समवायस्य कथं ससर्गमर्यादया मान, तथापि समासाति- रितस्यलएव सा व्युत्पत्तिरिति मतेनेद, 'उपस्थिति' मान्दानुमवः, 'नाम- पदादिति नीलादिप्रत्येकपदादित्यर्थ, 'लक्षणेति नीलादिप्रत्येकपदे लक्षणे- त्यर्थः । नम्वेवं राजपुरुष इत्यादापि संसर्गमर्यादयैव सम्बन्धमानमस्तु कि राजसम्बन्धिनि लक्षणयेत्यत याह, 'रागपुरुय इति, एतच्च समासातिरिक्त- स्थल एव नामार्थयोर्मेदान्वयोऽयुत्पन्न इति मतेनेदं समाहितं, सर्वध तम्याथुत्पन्नत्वमते तु राज-पुरुषयो ससर्गमर्यादया सम्यन्धमानासम्भवादेव रागसम्बन्धिनि लक्षणाभ्युपगम इत्यपि योध्यं । मनु राजपुरुष इत्यन राज- सम्बन्धि पुरुपयोरन्वयोऽनुभूयत इत्येवासिहमित्यत ब्याह, 'राज्ञ इति, 'पर्यायवादिति, पर्यायत्तस्य सर्वसिइत्वादिति भाव । यद्यपि पर्यायत्वं ।

·७९. सत्त्वचिन्तामणी भूयते राजसम्बन्धी अन्वयप्रतियोगित्वेन। एवञ्च बहुनीही सर्वपदानां पठौतत्पुरुपे पूर्वपदस्यान्यपर- तया लाक्षणिकत्वात्ताभ्यां कर्मधारयोवलवान् तत्र सर्वेषां पदानां स्वार्थपरतया मुख्यत्वात्। अतएव विषयतया प्रथमे पध्यर्थस्य सम्बन्धस्य पुरुष प्राश्रयत्व सम! द्वितीये मतप सम्बन्धिवचननया राजसम्बन्धसम्बन्धिनोऽभेदः ममर्ग. समासे राजसम्बन्धिनोऽभेद इत्यस्य नून्याधिकभावादिति भाव । 'एच' समासे भक्त्यभावव्यवस्थिती, ममामाको सर्वेषां तुल्यवादबलाबला- निरूपण स्यादिति भाव । 'सर्वपदानामिनि, "अनेकमन्यपदार्थ इति सूत्रानुरोधात् द्रष्टय । वस्तुतस्तवान्त्यपद एव वक्षपोत्युक्त्वात् । 'श्रतएवेति, “वास्तुमय पर निर्दपेदित्यनेन बोधितायामिण्टौ "एतयैव निषादस्थपति यानयेदित्यनेनानयवेक्ष्या निषादस्यपतिमि- 'एवञ्चेति समासशालयमावव्यवस्थितावित्यर्थ , समासशक्तौ सर्वेषा तुल्यत्वात् बलावलानिरूपणादिति भाव । 'सर्वपदानामिवि 'धनेकमन्यपदार्थ इति नायूनानतिरिक्तविषयकशानभनकत्व राजसम्बन्धिनभिवत्रार्थघटकतया सम्बन्धनिरूपितसम्बन्धस्थापि सम्बन्धमानेनायोति विवेकात्, तथापि राज सम्बन्धप्रकारकमानजनकत्व पर्यायत्वमिति भाव । 'सर्वपदानामिति, रतध चित्रगुरियादौ चित्रपदस्य चित्रगीसम्बन्धिनि गोपदस्य गोसम्बन्धिनि लक्ष योति क्रमेण पददय एव लक्षदि दिलीयमतेन, पूर्वमते तु विशेष्यपदस्यैव लाक्षणिकत्व बोध्य । 'लाक्षणिकलादिति सर्वत्र लाक्षणिकालादित्यर्थ', 'ताभ्यामिति, कचिदिति शेष, 'त' कर्मधारये, 'मुख्यत्वात्' मुख्यत्व , .

·शब्दायतुरीयखण्डे समासवाद । "एतया ऋचा निपादस्थपतिं याजयेदित्वच कर्मधा- रयएव मुख्यत्वे शब्दस्वरसात् पष्ठीतत्पुरुषे च षष्ट्यर्थ- लक्षणापत्तेः । एवञ्चेश्वरनिषादप्रतौतेस्तस्यैवाधिकारा- त्तदपूर्वेण स्वनिर्वाहकतयैवेश्वरनिपादस्यैव यागानु- कूलविद्याप्रयुक्तिराक्षिप्यते, अन्यथा मुख्यार्थहानि- प्रसङ्गात् । नन्वत्र पट्यर्थलक्षणया लव्यविद्यस्त्रैवर्णिक- एव निपादानामौश्वरोऽधिकारी बोध्यते न त्वीश्वर- निपादोऽक्लुप्त विद्याप्रयुक्तिकल्पनातः पाट्यर्थलक्षणाया- लघुत्वादिति चेत् । उच्यते । मुख्यान्वयाधौनकल्य- नागौरवेण मुख्यार्थी न होयते किन्तु बाधकं विना मुख्यार्थान्वयबोधस्य प्राथमिकत्वात्तदनुरोधेन तदुप- पादक कल्प्यते फलमुखच्च गौरवं न दोपाय प्रमाण- त्यर्थक निषादस्यपतेरधिकारोबोध्यते । अब सन्देहः, किनिषा- दानामौश्वरस्वैवर्णिकः, उत निषाद ईश्वरो वा यस्य तादृक् चैव- सूत्रानुरोधादुक्त । वस्तुतस्तु विशेष्यपद एव लक्षणेत्युक्तत्वात् घठीत्युपलक्षणं बहनोहावन्यपदार्थलक्षणापत्तेरित्यपि वोध्य। ननु गौरवमेव वाधक- मस्वित्यत व्याह, 'फलमुखति, 'शूद्रपद इति । ननु शूद्रपदे रथकार- निषादेतरपरताया निषादादे सर्ववेदपाठाधिकारापत्ति वेदपाठनिषेधक- स्यामि सम्भवात्, 'कर्मधारय एवेति निघादशासौ स्थपतिथेति कर्मधारय- एवेत्यर्थः, निषाद' चाण्डाल', 'स्थपति ईश्वर', 'मुख्यत्व इति, इति रहस्य ।

·०२ तत्त्वचिन्तामो वतो गौरवस्य न्याय्यत्वात् । न चाकृतकल्पनामसङ्ग- एव मुख्यार्थान्वये वाधकः, अकृप्तस्य प्रागनवगमात् मुख्यार्थान्वयवलादेव तदवगमे उपजीव्यविरोधात् । अन्यथा प्रतीतानुपपत्तिवलात कल्पना कापि न स्यात् अकृप्तकल्पनागौरवेण कल्पकस्य बाधितत्वात् । अथ शूद्रस्य वेदपाठनिपेधादीश्वरनियादोऽधिकारी बोध- यितुं न शक्यत इति मुख्य बाधकान्न कर्मधारयः। न चेश्वरनिपादे विधिवलाद्देदपाठनिषेध एव बाध्यत इति युक्तम् । पद्यर्थलक्षणया अवाधे सम्भवति निषेधकवेद- वाधकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति चेत्, न, सामान्य- निषेधस्य तदिपविधाने तदितरपरत्वात । यथा “न हिंस्यात्सर्वाभूतानि" श्वेतं छागमालभेतत्वत्र। एवं निपादपदस्य मुख्यत्वे शूद्रपदै सोचमाचम्। शूद्र- र्णिकः, उत निषादरूप ईश्वरः, तचोकयुक्त्या चरमः कल्प प्राट्रियन- इति भावः । पठीत्युपलक्षणं, बडबौहावपि तदापत्तेरिति ध्येयं । एवमयेऽप्युपलक्षणं द्रश्यं । 'शूद्रपद इति, ननु एद्रपदै निषादेत- रपरतायां निषादस्य मर्चवेदाधिकारापत्तिः । न च शूद्रपदस्येत्य- वाक्ये वेदपदस्यैव प्रकृतोपयोगिवेदेतरवेदपरताया तद्देदस्य सर्वभूदयाय- त्वापत्तिरिति चेत्, न, वैदपदस्य विशेषत प्राप्तेतरवेदपरत्वात् तेन निषा• दादौना विशेषतो यावत्प्रापिस्ताददन्यपाठनिषेध भूदान्तरस्य यावत एव वेदान्तदितरतया यर्थात् सर्वनिषेध इत्याहु ।

·शब्दास्यतुरीयखण्डे समासवादः । ७८३ पदस्य निषादपरत्वे निपादपदस्य मुख्यत्ववाध एव । यद्यपि सोचेऽप्येकदेशवाध एव तथापि सङ्कोचेऽहयो- रपि मुख्यत्वरक्षणादबाधाच्च सङ्कोच एव ज्यायान् । अन्ये तु। नाच पध्य_लक्ष्यते अनुपपत्त्वभावात् । अतः समासस्य पध्यर्थमन्तर्भाव्य शक्तिरेव । अन्यथा कर्मधारयेऽपि पदार्थसामानाधिकरण्यप्रतीतः तत्रापि लक्षणेति तुल्यम्। अथान्वयप्रकारतया सामानाधि- करण्यप्रतीतेन तच लक्षणा, तर्हि पट्यर्थेऽपि तथैव न स्य शूद्रपदसमभियाहतवेदपदस्थेत्यर्थः तेन शुद्रवेदपाठनिषेधक- वाक्ये वेदपदं प्रकृतोपयोगिवेदेतरवेदपरमिति वाच्यं। तथासति तवेदस्य सर्वशूद्रसंयारतापत्तेरिति, अचाः, वेदपदस्य विशेषतः प्राप्तेतरवेदपरत्वं तेन निषादस्यपतिरथकारादौनां विभेपतो यावत्- प्राप्तिस्तावदन्यवेदपाठनिषेधः शूट्रान्तरस्य तु यावत एव वेदराशे- स्तथावात् सर्ववेदनिषेधः । ननु विशेषत इत्यधिक प्राप्तेतरत्य- स्यैव सम्यकलात् तथाच स्वर्गकामो यजेतेत्यच वर्गकामत्वेन स्त्री- शुदयोरपि वेदप्राप्तेयांगोपयोगिवेदान्यवेदपाठनिषेधः स्यादिति तयोरपि यागाधिकारोऽस्तु न तु वेदपाठनिषेधात्तयोयोगानधि- कारः पाठनिषेधकवाक्ये वेदपदस्य सोचावग्नकत्वे स्वर्गकामादि- 'तुल्यमिति, तथाच न कर्मधारयस्य बलवत्त्वमित्यर्थः। 'न चेति, यद्यपि तात्पानियमः सम्भवत्येव तथाप्यायावत इदं, एवं सति कर्म- धारयस्य बसवाववादं समर्थयति, 'कर्मधारये विति। नन्वेवं कथं ·तावचिन्तामो रणक्षणा । नचान्वयप्रकारतया नियमतीविशेषोपस्थिती : प्रमाणं तस्मादुभयच समासस्यैव बोधकत्वम्, कर्मधारये तु बलवत्त्वमुत्सर्गतः सामानाधिकरण्यस्योचितत्वात् । निपादस्थपतौ तु स्थपतिपदार्थस्येश्वरस्य प्रतियोग्यपे- क्षत्वात्तत्पूरणसमर्थः यष्ठीतत्पुरुष एव नियप्रतियोगिके कर्मधारयः नौलोत्पलमित्यादावुत्पलस्य नियमतियो- गिकत्वात् । तथाच निपादेश्वरस्याधिकारः, ऐश्वर्यस्य . पदे महोचस्यान्याय्यत्वात्() । मैवं । सामान्यतः माप्तस्यैव निषेध- कवाक्येन निषेधात्, न हि उपनौताधिकारित्वेन प्राप्तस्य वेदाध्य- यनस्य तयोः प्रमको येन निषिध्येत्, किन्तु वर्गकामो यजेतेत्या- दिना मामन्यतः सर्वस्य च यागपाश्या प्रसको वेदपाठः प्रतिषियते, अतः स्वर्गकामपदे युनः मद्दोधः, अन्यथा अप्रसनत्वेन प्रतिषेधानुप- पतिः। न च जीविकालेन पाठपमङ्गः, तस्याध्यापनादिवाधेन महत्त्य- भावानिष्टप्रसङ्गमम्भवेन नच्छवानुदद्यात् । ननु विद्याप्रयुकिबाधेन यागवाध' यावत् तद्रहितक्रियाया अवाधनात् अन्यथा स्त्री- सट्योः श्राद्धयनधिकारापत्तेरिति कथं स्वर्गकामपदमबोच इनि चेत्, न, तब तूष्णीमेव “शूद्रोऽप्यमन्ववदित्यादिना वैदिकमन्त्रशू- () अपामाणिकत्वादिति का। निबादरूपेश्वरलाम इत्यत याद, तथा चेति, नियादेश्वरस्यावशिकस्येत्या, 'ऐश्वर्यस्येति, उत्सर्गत इति मेघ, तेन गजपतिपदादौ न व्यभिचार।

·शब्दास्यतुरोयखण्हे समासवादः । ७८५ सजातीयापेक्षत्वात्। नरपतिपदान्नरपतेनरस्येव नि- पादस्थपतिपदान्निपादस्येश्वरस्य प्रतीतेरिति । तन्न । राजवाहनादौ पूर्वपदे पद्यर्थलक्षणयैव राजसम्बन्धि- प्रतौतेः समासे शक्त्यभावात् अनुपपत्तिरुक्तैव । उपकुम्भमित्याद्यव्ययीभावोऽईपिप्पलीत्यादिश्च तत्- न्यश्राद्धादिप्राप्तः। न च यागेऽपि तथा शब्दोऽस्तौति, करणबाधेन क्रियाया एव बाधादिति । न च पत्ये भायंत्यङ्ग वाक्यात स्त्रियाः श्राद्धाधिकारप्राप्तौ रथकारादिवत् विद्याप्रयुभिरपि कल्यता "शूद्रोऽप्यमन्त्रवदित्यादिवदत्र पर्युदामाभावादिति वाच्यं । 'शूट्र- पदस्य वर्णसङ्करादिमवहानुरोधेनाविद्यमापरत्वात् । ननूपकुम्भादौ ममासे तदर्थ गतिकच्पनादन्यचापि ममासे शक्तिरित्यत श्राई, 'उपकुम्भमिति । अत्र वदन्ति तत्पुरुषे भवति पट्यथै लक्षणा न त्वव्ययीभावे श्रव्ययस्य विभत्यन्तरान्तपदेनानम्व- यात्, न हि भवति घटय पटश इतिवत् घटस्य पटम्य चेति प्रयोगः, तमिान् एवार्थे पदान्तरप्रयोगे घटस्य समुच्चयः पटस्य ममुच्चय इति । तदु प्रयोगे स्वार्थादभिद्यमानरूपा निपाता इति, नथार कुम्भस्य समीप इति भवतु पठौ न तूपाम्दे निपाते षष्ठ्यन्तमाकाइता यतस्तदर्थं लक्षण कल्येतेति, मैवं, यत्र या - धनुपपत्यमावादित्यचाइ, 'धनुपपत्तिरिति, 'पदि यद्यों न लयत इत्या. दिना प्रागुशेनेति शेषः । मनूपकुम्भमिपादौ समासे शक्तिकल्पनादन्यप्रापि तथेत्याभक्ष्याइ, 'उपकुम्भमिति, ययाध पूर्वपदार्थविमायान्वयम्तधोर, 99 ·तावचिन्तामणौ पुरुषः पूर्वपदार्थमधान एव कुम्भस्य समीपे पियल्या- अर्धे तात्पर्यादतस्तवोत्तरपदे पथलक्षणा न तु समासे शक्तिः । नसमासे अब्राह्मणमानयेत्यत्र पर्यु- दासे पूर्वपदे नमि उत्तरपदार्थसदृशे क्षत्रिये लक्षणा। प्रयोगः तत्र तथा शुत्पत्तिः, म च घटश्य पटश्येत्यादिवत् उपकुम्भ- इति व्यासप्रयोगोऽस्ति पेन तथा व्युत्पत्तिरवसीयेत, किन्तु उप- कुम्भमित्येव प्रयोगोनित्यममामत्वात् श्रत उत्तरपदे थध्यर्थलक्षण विना मार्थमङ्गतिरित्यत्रापि लवणेति । न च मपदेन महाव्ययो- भावनोत्तरपदे पथ्यौलक्षणा स्यादिति वाच्यं । नपदेन मह तत्पु- रुपानुशामनेन तचाप्यव्ययीभावनिषेधान् तच च पर्युदापनियमा- लक्षण-पशिभ्यां पर्युदाम-प्रमज्यातिषेधयोः मौतेः 'अव्ययं विभ- क्रौत्यादिसूत्रणामौवर्थषु वर्तमानमव्ययं प्रसज्यत इति बोधितेऽस्य नञ्तत्पुरुषानुशामनवलेन सङ्कोचात् । न चैवं निष्कोणमित्यादि- विधायकसूत्रमहोचात् निम्मेक्षिकमित्यादि न स्यादिति वाच्यं । नवार्थभेदात् निर्मक्षिकमिति मक्षिकाथा प्रभावः निर्विघ्नमिति विज्ञानिकान्त इत्यर्थेन विघ्नाभाववानित्यथा न तु विप्नाभाव इत्यर्थः, अतएव निर्विघ्न समाप्यतामिति मामानाधिकरणमिति मारं। मनु विषार्थः समामेन योधमानस्तद्धेत विभनयमावे तदर्थ लाथ- ब्राह्मणो घट इत्यत्र न सदृशलक्षणेति विशेषयति, 'पयंदाय इति पर्यासविशेष इत्यर्थ । तदुक्तं "पदास सदृशमाहोति, उत्तरपदेऽपि मधलक्षणा मामार्थयोरित्यादिप्रागुक्तव्युत्पत्तेरिति ।

·शम्दाख्यतुरोयखण्डे समासवादः । ७८७ अघटः पट इत्यादौ च प्रसज्यमतिपेधार्थे नजि सामा- नाधिकरण्यादभाववलक्षणा व्यासेऽपि न घटः पट- इत्यादौ यथा शुलः पट इत्यत्र शुक्लवलक्षणा। न णिकोऽस्तु अत्राह्मणपदेन स्ववियहार्थस्य सादृश्यस्य प्रतिपादनात् तच मकिरेवेत्यत पाह, 'अब्राह्मणमिति, विपहाधिकार्थ एव भासते इत्युभयभिडूं, तथाच प्रत्यर्याभुरोधावृत्तौ कल्प्यमानायां लक्षणैव कल्यते लाघवाब शकिरिति तच मानाभावादिति भावः । 'अघट इति संमर्गाभावत्वेन नत्रस्तवाचकवेन सामानाधिकरण्य- बलादभाववलक्षणा पत्र मामानाधिकरण्यार्थमभाववालवणा यत्र तु म तथा तत्र समासे नाभाववलक्षण प्रभाववत्वलक्षणेत्यर्थः, तत्र सामानाधिकरण्यादित्यभिधानात् यच न तथा तत्र समासेऽपि नाभाववालवण किन्वभाव एव वाध्य एवं वादिनामविवाद एवे- स्यादाविति भावः । मनु संसर्गाभावगतस्य नञोऽभावांशेऽपि शकि- रित्यभाववति लक्ष्येऽभावांमस्य शक्यत्वेन युगपहनिदयविरोध इत्य- तोऽनुरूपं दृष्टान्तमाइ, 'यथा शक्करदिति, सम्बन्धलक्षणेव येन " केधिनु पश्यय-निपातायतिरित एव तथा शुत्पत्तिरिति वाक्यार्थविधयेव सद्वानमित्याहः। 'प्रसज्येति, संसर्गाभावशानमीत्यर्थः, अतएव इह घटोनेव्यत्र संसर्गा- भावस्येव प्रतीतिः न वन्योऽन्यामावस्य धन्यथा तत्र संसगांमावसंशयास- ात् सथाध केवलान्योन्याभावेऽप्रयोगात् संसर्गाभावशाहस्य सामानाधि- करण्यामुपपत्यादिमा बन्योन्यामावदति लक्षति भावः । 'थासेऽपोति, सामानाधिकरस्यानुपपत्ततुल्यवादिति भावः। गवान्योन्याभावति लभ्ये.

·८८ तापचिन्तामो पचनौत्यादौ कियासम्बन्ये भूतले न घट इत्यादौ प्रस- ज्यप्रतिपेधे नभोमुख्यार्थता सुवन्तसम्बन्धोपि न समासः विभाषाधिकारादिकल्पेन समासानुशासनात् । “यज- तिषु च ये यजामहे करोति नानुयाजेधित्वच पर्युदासे विनेति न्यायान् मम्बन्धिनोऽपि लक्षणथैवोपस्थितिरिति म युगप- हनिदयविरोध इति भावः । ननु व्याम-ममामयोरभयत्रापि लव- पायां मुख्यप्रयोगो न वापौति कथं मापौत्यत आह, 'न पक्ष- तौति । ननु न घटः पट इति व्यामो नास्त्येव सुप् सपेति ममा- मातुशासनात् तथाच समास एवं लक्षणा व्यास एव भक्तिरित्येव विभागोऽस्वित्यत श्राइ, 'सुवन्तेति, तथार समामानियमात् सामानाधिकरध्ययलायामेऽपि लक्षणेति नौकविभागो युक्त इति भावः । ननु ममास एवं लक्षणेति न युनं मानुयालेस्वित्यच समासे- इननुयाम्वित्यापच्या स एव काव्यः नयाचाचापि लक्षण न स्यादि- त्यभिप्रेत्याह, 'यजतिविति, 'अन्यपरवमिति, गम्भौरायां नद्या- मितिवत् न बन्यत्र वृत्तिरित्येतत्पर, प्रब्राह्मणोऽधट इत्यादौ प्रति- भावाशस्य शक्यत्वेन युगपत्तियविरोध इति वाच्यं । विधिपक्षण्यै- वोमयभानात् मशिन्मते वदिरोधाभावाच्च ! यतएव तदनुरूपं दृष्टान्त- मार, 'यथेति । ननु व्यास-समासयोरुभयत्रापि लक्षणायामुख्यप्रयोगामारे कथं लक्षणापोत्यात याह, 'म पचतीति । न घट पट इति व्यासमभिप्रेत्याह, 'सवन्तलि, यदा न घट इयत्राघट इति स्यादित्यत था, 'सवन्तति, प्रसादाद, 'यतिविति, मन्त्र करोति प्रयुत इत्यर्थ । 'पदहयस्यामोति, ·शब्दास्यतुरोयखण्डे समासवादः । नन् तेनायमर्थः 'यजतिषु' यागेषु, 'नानुयाजेषु' अनुयाजव्यतिरिक्तेपु, ये यजामह इति मन्त्रं करोति । अथ नानुयाजेधित्यत्र न पर्युदासे नन तदा हि पद- वयस्यान्यपरत्वं स्यात्समासापत्तिश्च तस्मादनुपङ्गात् करोतिना नमोऽन्वयात्प्रसज्यप्रतिषेधः तेनानुयाजेषु ये यजामह इति मन्त्रं न करोतीत्यर्थः, एवञ्च नानु- यानेथिति पदद्दयस्य नान्यपरता न वा नोमुख्यार्थ- त्यागः समासाभावेन साधुता च इति चेत्, न, समा- सस्यानित्यत्वात् नानुयाजेविति वाक्ये पर्युदासे नञ् । न चैवं वाक्यत्तिपदत्वान्नञोऽन्यपरत्वाभावः, गौर्वा- हीक इत्यादी वाक्येऽपि गवादिपदस्यान्यपरत्वात् । योगित्वपठ्यादीनां मानेऽपि न प्रकारतया भानं किन्तु वैशिष्य- नया अमादाण दूव घटो नेत्यादौ तथा व्युत्पत्तेः व्यामातिरिका- पदेन तदर्थाभिधान एव सत्प्रकारोपस्यापकपदापेक्षेति व्युत्पत्ति- रतो पाहायस्य सदृशो घटस्याभाव इत्यव विभययेचा तदभावे तेनायमर्थः समासे तदर्थस्लपणेति भावः । 'वाक्यवृत्तीति विग्रह- वाक्यवत्तीत्यर्थः, ममासे मनि भवति लक्षण राजपुरुष-चिचम्बादौ न त विग्रहवाकोऽपि तथाच ममासे मति भवति ननि पर्युदासे लक्षण न विग्रहवाक्य इति भावः । 'गौरिति गौवाहीक रति एसपानुपाजपदेऽपि प्रतियोगित्वलक्षयामभिप्रेत्योत, वाक्यार्थविधयैव तदाने भम रवान्यपरवं स्यादित्यवमोथ्य एतदभिप्रायेण वक्ष्यति न वा नसो.

·०६. सावचिन्तामणी यदि च प्रसज्यप्रतिषेधे नञ् नदा मन्त्रविधायक-तन्नि- पेधयोविरुद्धार्थत्वेन वाक्यसेदापत्तिा तस्मात् प्रथमम- तीतेकवाक्यताबलादेकवाक्यत्वे सम्मवति वाक्यभेदस्या- न्याय्यत्वात् नश्पदे लक्षणा करप्यते न तु नभूपदे मुख्यत्वानुरोधादेकवाक्यतात्यागः। न हि पदार्थानुरो- धेन वाक्यार्थकल्पनं, किन्तु वाक्यार्थानुरोधेन पदार्थ- कल्पना। नपञ्च केवलं नास्येव नापदादेव सर्वत्र समासानित्यत्वेन प्रयोगोपपत्तेः । अन्यथा प्रसज्यप्र- कर्मधारयविग्रहवाक्यस्ये गौळहौक इत्यच गोपदस्थापि लाक्षणिक- बादित्यर्थः, 'नपद इति। ननु व्यामलक्षणायां अनुयाजे- विति सप्तम्यप्रत्यर्थ ननर्थस्वरूपे भिन्ने स्वार्थ न बोधयेदिति नदनुपपत्या वाकाभेद एवास्तिति, मैवं, माधुत्वमाउप्रयोजिकाया- विशेषणविभक्तरबोधकत्वात्। यद्वा ब्राह्मणमिव पाय ब्राह्मपोनेव कल्यत इत्यादिदनात् निपातसमभिव्याहतविभक्त्यों निपातार्थ- एव भायते । न च सुविभकोनां प्रत्यर्थगत स्वार्थबोधकवयुत्प- तिभङ्गः, प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्वैव व्युत्पत्तिमिद्धत्वादिति भावः । ननु नामुयालेष्वित्यच नन् न भवति किन्तु मपदमन्य- देवत्यत पाइ, 'नपदमिति, 'पदमेवेत्यच विनिगमकाभावेना- मुख्यात्याग इति । बन्दननुयाम्वित्थान र नन किन्तु सपदभेदेयह प्यार, 'नपदति, नन्वेवमनासमित्यादावपि नमसमासो न स्यात् व्यय देनैव ·शम्दाख्यतुरीयखण्डे समासवाद । विषेधे न न स्यादेव नपदेनैव गतार्थत्वात् । श्रमा- नोना इत्यवापदमेव निषेधवाचकं समास-वाक्यभेदेन नोदैविध्यादा तथाभिधानम्। इतरेतरहन्दे च धव-खदिरौ च्छिन्धीत्यादौ विभक्त्युपनौतदित्वस्य धव- खदिरयोः प्रत्येकं न योग्यत्वं न वा साकाङ्गत्वं द्वित्व- मपि प्रत्येकं न योग्यं न वा साकाङ्गम् एकत्र हित्वा- भावात् । न च व्यासज्यत्तित्वेन दित्वमेकाश्रित- मपौति वाच्यम्। स हि द्वित्वमाकासति दित्वञ्च तं यत्र हित्वं परिसमाप्यते, एकस्य तथात्वे हो वहव- खरसादाइ, 'समामेति। ननु न योग्यमित्यमङ्गत दिवसंसर्गस्यैव धवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वादिस्यत आह, 'न वेति, 'दित्व- मपीति वस्तुगतिमनुरुभ्योकं, तामाकाहत्वेऽपि अन्याकाहाविरहेण- वानन्वयादित्यवधेय । 'यत्र दिवमिति परिममाप्यतावच्छेदकधर्म- शोपतिहत इत्यर्थः, 'एकन्य' ममाप्यतावच्छेदकानवच्छिन्नस्य, 'एकम' निषेधवाचिना गताधीवादित्यत थाह, 'व्यमागोगा इति, 'यपदमेवेति गम्- प्रकृतिकमित्यर्थः, तथापापदमपि भिन्नं नास्त्येवेति भाव। नन्वे कथं तस्य एचमिधानमियत व्याइ, 'समासेति, यतरदामवतीत्यादिप्रयोग समासा. भावात् साधुरिति भावः । एतदपि हाधित्वाभिप्रार्थ, यत्र तु नमुत्तरं पदं सर्वोत्तरं भवति तत्र समासेऽपि नलोपोन मति गमिकम्मोहतको हतेयादौ, अतएव कप नैक या कमोसिरियादि पूर्वपक्षयित्वा सर्वो. तरपद विवक्षितं यथा वारण इत्यादौ तह नास्तीति समादधुः। 'साका- इखमिति, 'म योग्यमिति म दित्वाम्ययप्रयोगकल्पावछिनमित्य निर्व , ।

·०६२ तत्वचिन्तामणौ इत्येकचापि स्यात् श्रतोदन्वे पदशक्यस्य नान्वयबोधः, वोधे वा धवदयधीः खदिरहयधीय स्यात् । तस्मात्पद- शको हित्वान्वयानुपपत्त्या सहितावस्थमुभयं हित्वा- न्वयावगमयोग्यं तत्साकाइश्चेति खदिरसहितधवोय- स्थितये धवपदे साहित्यलक्षणा । ननु खदिरसहित- धवस्यैकत्वात् खदिरसहितो धव इतिवद्दिवचना- नुपपत्तिः धवसहितखदिरसाहित्यावस्थालक्षकत्वे च तस्या एकत्वादेकवचनापत्तिः अवस्थाश्रययोरुपसर्जन- त्वेन द्विवचनान्वयानुपपत्तियेति चेत्, अच कश्चित्, समाप्यतावच्छेदकानवच्छिने, एकत्वेनोपस्थित इति यावत् । ननु धव खदिरवृत्तिद्विवपरिममाप्यतावच्छेदक धव-खदिरत्वमेवेत्यत- श्राद, 'धवैति धव-खदिरत्वं नैक किन्तु धवत्वं खदिरवञ्च तयो- ईयो दित्वममाप्यतावच्छेदकले धवदयधीः स्यात् खदिरदयधौ. स्यात् इत्यर्थ., 'माहित्येति। ननु भवतु अन्वयाथ माहित्योपस्थिति- द्वित्वाश्रयोधव इत्यपि योग्य न स्यादिति वाच्य । तत्र दिवसमवायस्यैवान्यय- प्रतियोगित्वात् तस्य चाव्यासज्यरत्तित्वात् । 'धवपद अति, प्राथम्यादिति भाव । यद्यपि योग्यतावच्छेदकछिद्रेतरववत् प्रकारान्तरोपस्थितमेव साहि- त्यमादायान्चय सम्भवति तथापि मतान्तरेणेदं, तथाचैतम्भते छिद्रेतरदेऽपि लक्षणेव तदिद वक्ष्यति छिद्रतरत्वविशिय घ घटपदस्य लक्षणय वेलि। नन्वेद धक्-खदिर पलाशरूपमित्यादौ न पक्षणा स्यात् अनुपपत्त्यभावात् । म छ पद्यर्थबहुखान्वयानुफ्यत्त्या सेलि वाच्य । विमत्यर्थसख्याया समासादप्रतीने ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे समासवाद' । अस्यालक्ष्यत्वेऽपि तदाश्रयगतस्वार्थबोधकत्वमेव हि- वचन-बहुवचनयोः पदवृत्तिवैचिव्यात् तथैव व्युत्पत्तेः यथा गुणवाचि नौलादियदं क्वचिद्गुणमाषवाचक क्वचित्तदुपलक्षितद्रव्यपरम्, अन्यथा नौलः पट इति सामानाधिकरण्यं न स्यात् एकच वृत्त्यभावात् । यत्तु लक्षिता साहित्यावस्था स्वाश्रयमुभयं लक्षय- तौति, तन्न, लक्षितलक्षणाया जघन्यत्वात् । नियमः तथापि योग्यतावच्छेदकलेन छिट्रेवरत्ववत् साहित्यमुप- तिष्ठता किं लवणयेति, मैव, आकाक्षायां पदविशेषोपस्थापनस्य प्रयोजकत्वादतः पदोपस्थिति विना नाकाहा योग्यतायान्तु नैवं नियम इति भावः । 'यथा गणेति वैचित्रमावमुदाहरणं, प्रकृति- भेदेन प्रत्ययस्य स्वार्थान्वयवैचिचोदाहरणन्तु क्वचित् प्रत्ययस्य प्रह- त्यर्थगतखार्थबोधकवं क्वचिन तविशेषणगतस्वार्थबोधकत्वं तर- तमादौ द्रष्टव्यं । मचाजहत्वार्थलवणायां दथुपघातकवादेवि- शेषणीभूतस्यैव लक्ष्यत्वमिति तदाश्रये विभत्यांचय इति व्युत्प- तदुक्तं सड्या तु व्यनकामावादयुक्तति चेत्, न, एकधर्मावच्छेदं विना खरूपनये रूपान्वये धवथ खदिरश्चेतिवदाक्यमेदः स्यादिति परसिद्धान्तात् । समासारम्भकविय तथात्वात् समासेऽपि तथात्वमिन्यन्ये । समासादपि विमलयसंख्यामतोतिरिति मतेनेदमित्यपरे। वैषियमात्रे उदाहरणमाह, 'यथेति । 'यत्त्विति, तथाच दिवघनोपपत्तिरिति माव' । मनु सर्वत्राजहत्- खाया दयुमधातकत्वादेविशेषणोभूतस्यैव लक्ष्यत्वं सदाश्रये विशेष्य रख 100 ·OF8 नाचिन्तामणौ वस्तुतस्त साहित्याश्रयः प्रधानं साहित्यन्ववच्छेदक- तया गुणभूतं पदेन लक्ष्यते तेन साहित्याश्रयस्थानेक- त्वाद्दिवचन बहुवचने भवतः। श्रतएवेतरेतरहन्छः सर्वपदार्थप्रधानः धवथ खदिरश्चेति विग्रहेण तथैवा- विवरणात्। समाहारे तु साहित्यावस्था प्रधान पदार्थो गुणमूतः तेन तस्या एकत्वाभेरी-पटहमित्या- दावेकवचनम्। धर्मे धर्मिणि घ तात्पर्यादन्यो- भैदः। अतएव युगपदधिकरणवचन इतरेतरबन्द- इति शाब्दिकाः। अधिक्रियत इत्यधिकरणं पदार्थस्तेषां युगपद्दचन- भेकेनैकदोपस्थापनं तच न शक्त्या एकपदस्यतरपदार्थे शक्यभावात्। अन्यथेतरपदवैयर्थप्रसङ्गः। अनेका- त्तिवैतिव्यमसिद्धमित्यस्वरममत्र कचिदित्यनेन दर्शयिता तथैव सिद्धान्तमाह, 'वस्तुतस्विति । विभक्त्यर्थान्वय इति प्यूत्पत्तिवेचिव्यमसिद्धमिन्यस्वरसं कश्चिदित्यनेन द - यित्वा तथैव सिद्धान्तमाह, 'वस्तुतस्विति, अन्यथा समाहारेऽपि द्विवचना- दिकं स्यादिति भावः। 'समाहारे विति, न चैवं भेरो पटई वादयेत्याराव. मन्वयापत्तिरिति दार्थ। परम्परासम्बन्धेन धम्मेऽपि तदन्वयात् योग्यतावशाद- अधानेऽपि धम्मिणि तदन्षयोपपत्ति' वृत्तिविदित्यन्ये। बतएवेति साहित्यलक्षणासत्वादेवेत्यर्थः ।

·भन्दायतुरोयखण्ड़े समासवाद । ७६५ . १ । र्थत्वेऽप्येकस्यैकचानेकार्थपरत्वाभावात् । नापि पदद्दयं मिलितमुभयोरुपस्थापकं, मिलितस्य मिलिते शक्त्य- भावात् । नापि इन्वे शक्तिरेव, पदलक्षणयैवानेकार्थो- पस्थितिसम्भवात् । अतरवाङ्ग-वाङ्ग-कालिङ्गशब्दाद्- द्वन्दे बहुषु वर्तमानात् परस्य तद्राजस्यानादेः “तद्रा- जस्य बहुषु तेनैवास्त्रियां" इत्यनेन लोपे अङ्ग-वङ्ग- कलिङ्गा इति भवति । अन्यथा साहित्यलक्षणां विना तेषां प्रत्येकपदस्य बहुषु इत्यभावादलोपो न स्यात् । घटी घटा इत्यचापि घटसहितघटत्वेन द्विवचन- बहुवचनान्वययोग्यतेति तदुपस्थितये घटपदे साहि- त्यलक्षणा। तदर्थप्रदर्शनार्थ इन्दापवादकं सरूपाणा- मेकशेषानुशासनमपि । तदुक्तम् “सहभावविवक्षायां वृत्तिईन्दैकशेषयोः। क्रमेणार्थप्रतीतौ हि न स्याद्- दिवचनादिकम्" ॥ इति । ननु स्वरूपडयमेव साहि- 'तदर्थप्रदर्शनार्थमिति इन्दे साहित्ये लक्षणयां स्थितार्या पदि दन्दसमानार्थकं तद्भवेत् तदा इन्दप्रमको नदपवादकं सूचं प्रमज्येत अन्यथा अर्थभेदादेव द्वन्दाप्रसको तदपवादकं म 'धनेकार्थत्वेऽमोति, सकृदुश्चरितादिति न्यायात्, धन्यथेत्यन्य विव- रणं 'साहित्यलक्षणा विनेति, प्रत्येकपदस्थति, एतेन सर्चपदे साहि- न्यलक्षणेति सूचितं धन्यया एकपदलक्षणायामपरपदस्य बहत्वे श्य- भावात् था-वाइ-कालिगा इत्यायेव स्यादिति । तदर्थेति रन्दममा- ·तत्वचिन्तामणी त्यमतिरिक्तस्याभावात् स्वरूपयोश्च धवपदादुपस्थिती युगपत्तियविरोधः। न चाजहत्वार्था, साधा- रणरूपाभावात् । एकक्रियान्वयित्वमेकान्वयप्रकारत्वम् अपेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वादिकं दित्वान्वयात् पूर्वम- विद्यमानममतीतञ्च धव-खदिराविति हि मतीतिः न तु रूपान्तरेण । न च धवपदस्य खदिरे स्वार्थ- सम्बन्धोलक्षणावीजमस्तीति चेत्, न, साहित्य हि तुल्यदारता सा च धातूपनौतफलानुकूलसजातीय- विजातीयव्यापारप्रचयस्यैकरूपस्तुल्यः सम्बन्धः । इन्हे- ऽन्योन्यसम्बन्धोऽप्ययमेव । धव-खदिरौ छिन्धीत्यत्र छिदानुकूलोयावान् व्यापारः सतयोस्तुल्य एव भासते च। अतएव स्वर्गकामादौ पत्नगः सहत्वेनानुप्रवेशेऽपि कियतेत्यर्थः । “एकक्रियेति छिदादिलक्षणेकक्रियान्वयित्वं, 'एका- न्वयेति कर्मत्वमेकोऽग्वयस्तत्प्रकार द्वयोरित्यर्थः, श्राद्यदयम- विद्यमान शेषमप्रतीतच तदेव विवृणोति, 'धव-खदिराविति । सार्थत्वामा उन्दाप्रमतो तदपवादकमेकशेषानुशासन म स्यादित्यर्थ , "एकति एकोऽन्वयप्रकार कम्मत्वादि । याद्ययाराह 'विद्यमानमिति, च्यन्त्ये त्वाइ, 'प्रतीतञ्चेति, एतदेव विवणोति धव खदिरावितीति । 'सा चेति, सनातीयत्वादिक स्वरूपनिर्वचन व्यतरवाग्रे तदनन्तर्भावणेव वति । पूर्वोक्तदोष निरग्यात, 'भासते चेति, दित्वान्वयात् यूमिति शेष । ननु धव-खदिरावित्यादौ क्रियारहिते धातूमनोतफलानुकूलव्यापार- वत्त्वाप्रतीतौ कथ हित्वान्वय इति चेत्, न, कार्यान्वितयत्यत्ते क्रियारहिते ·शब्दास्यतुरीयखगडे समासवाद । न द्विवचनायत्तिरेकत्वविरोधो वा अतुल्यबारकत्वात् दम्पत्योरेकरूपसजातीय-विजातीयव्यापारप्रचयसम्व- न्धरूपसाहित्याभावात् । एवं छिदानुकूलतुल्यव्यापार- वेन साहित्यरूपेण शक्य-लक्ष्यसाधारणेनाजहस्वार्थ- लक्षणया धवपदादुपस्थिते धव-खदिररूपे विभक्त्यर्थ- दित्वान्वयः धवपदार्थस्य खदिरेण सम्बन्धोऽपि तुल्यदा- रत्वमेव। न चास्य लक्ष्यत्वान्न सम्बन्धरूपतेति वाच्यम्। अजनस्वार्थायां हि येन रूपेण लक्ष्यता स एव सम्बन्धः यथा छघि-काकपदयोः छविघटितसमृहतित्वं दध्यु- पघातकत्वञ्च लक्ष्यमेव सम्बन्धः । न चैवं खदिरपदव यी लक्षणायां लक्षणीयपदानुपयोगादिति वाच्यम् । खदिरपदं विना न नियता खदिरोपस्थितिरिति साहित्याश्रयहितीयविशेषज्ञापनाय पदसार्थकत्वम् अन्यथा लक्षणाविरहेण धवद्दयधीप्रसङ्गात् । अत- एवानीपोमोये अग्नीपोमो देवते इति हित्वान्वयबला- देव साहित्यावस्थयोः सापेक्षयोदेवतात्वं वन्दे श्राद्य पदं लक्षकं प्राथम्यात् द्वितीयं पदं साहित्यनिरूपका- संसर्गाग्रहाभावाभ्युपगमेन हित्वानन्वयात् । वस्तुतस्तुल्ययापारवत्वमा साहित्यं तप तत्रापि यन्यथा धव-खदिरौ त्यजेत्यादौ सयो/तूपनोतपला- मुफूलव्यापारवत्वामान दिवानन्वयाप तदपि विवक्षासिद्ध बोध्यं, तदुक्तं "सहभावविवक्षायामिवादि, च्यन्य पैशम्यापि प्राधान्यविवक्षाया तव ·तत्त्वचिन्तामणी काशितसमर्थकं मुख्यमेव उभयोरमुखार्थत्वे हेत्व- भावात्। अन्ये तु द्वितीययदेपि लक्षणा समभिव्याहृतवि- भक्त्यर्थान्वयानुरोधात् । अन्यथा समभिव्याहारभङ्गा- पत्तेः पदार्थगनस्वार्थबोधिका वि विभक्तिः। न च समासे पदमन्यदस्ति, समस्यमानपदात् समासे शक्यभावान, तेन धवपदार्थगनं खदिरपदार्थगतश्च द्वित्वं तन्त्रण विभक्तिराह, अतोधवपदवत् खदिरपदे- ऽपौतरसम्बन्धावस्थस्वार्थपरता प्रातिपदिकार्थे इतर- पदार्थान्वयस्य विभक्त्यर्थगर्भवादुभयपदार्थगत एव हित्व-कर्मत्वे विभक्तिराह । न च दयोः सहितावस्थ- वार्थपरत्वे धवयं खदिरहयञ्च वाक्यार्थेन्विौयेत न त्वको धक खदिरशेति चतुष्टयापत्तिरिति वाच्यम् । पदद्दयेन हि सहितयोरेकमेव साहित्य लक्ष्यते तच्च न चतुएयरत्ति। 'अन्ये लित्यस्वरमोद्भावनं सदीमिदमेव थत्ममस्यमानयावत्पदा धंगतवार्थबोधकत्वं विभौमामिति शुत्पत्तिरमिद्धा किन्तु समस्य- खदिरमदितवं हिन्धोति कम्यषित् प्रयोगोऽमाधु म्यान एम्दापत्तरिति । 'यन्ये विश्वसरमोदावनं तीजन्तु समम्यमानपदामिगतस्वार्थमोधकार्य विभागोगामित्येव व्यूत्पतिनं तु पावस्पदानुमतत्वगर्मा, सा चैकपदार्थ पक्षणच नियतीति । तयेगति युगपदित्यर्थः, 'पदइयेनेति । न पर्व ·शब्दास्यतुगेयखण्डे समासवादः । ७९ अपरे तु द्वितीयपदं फलतोऽनुवादकं यथान्विता- भिधाने एक पदम् । अतएव समुच्चये अन्वाचये च नयोः साहित्यानवगमान्न दिवचन-बहुवचने न वा इन्दः । यद्यपि चार्थमाचे इन्दानुशासनं तथापि यघान्योन्यसाहित्यान्वयपूर्वक इतरेतरपदार्थान्वयस्तत्र समासः साधुस्तेनेतरेतरयोग-समाहारयोस्तवाभावात् समासः । समुच्चये अन्वाचये च न तथा असम्बद्ध- एव एकैकशः क्रियान्वयात् । एवं धवं खदिरञ्च छिब्धौ- त्यादो समुच्चये तुल्यवदसम्बद्धयोः क्रियान्वयधौः पश्चात्तु तयोरेकरूपसजातीय-विजातीयव्यापारमचययोगित्वं साहित्यञ्चकारादवगम्यते। क्रियाभेदेऽन्वाचयः यथेन्ध- मानपदार्थगतमेव म कपदलवण्यैव निर्वहनौति। 'श्रपरे वित्यपि तथा अनुवादस्य प्रकारभेदेनासम्भवादिति, तस्मादितौयं पदं 10 न तेषां सम्बन्ध इति क.। पौनव्याय, करोतीवादाविव सम्भेदे दोधाभावादिति, 'मलत इति, साहित्य- निएकतया सामान्यत उपस्थितस्य हितोयपदार्थस्य विशेषयोपस्थिति- रनुवादप्रयोगमिति भावः । 'यथेति इसरान्वित शायुपस्थापितस्येतरस्य पदान्तरेण पूगर्बपनमनुवाद इत्यर्थ', 'क्रियामेद इति क्रियागुण-प्रधागमाव- प्रत्ययः, तेन ध छिन्धि खदिरमपोयचान्दापये गाव्यानि वा घटं पश्य पट वा धागयेत्यादात्मयत्रैव प्राधान्येन क्रियान्वयतात्पर्य्यात् समुधयेऽतियाप्तिः पतरवाहवनमानयनमेवेति न क्रियाभेद निरुपकमेदेन च भेदे समुपयेऽपि ·C.. तचिन्तामगो नमाहर्तुं वनं व्रज शाकमप्यानेष्यसीति । गौशाश्वश्चेति इन्हसमानार्थक वाक्यमेव साहित्यं परमनेन न स्फोरितं द्विवचन-बहुवचनयोरेव तान्नकत्वात् । यत्तु हित्वान्वयार्थ तदन्वययोग्यार्थोपनयनं अपे- क्षाबुद्दिविषयत्वावस्थया च हित्वान्वय इत्यपेक्षाबुद्धि- विषयत्वावस्थस्वार्थपरतास्तु इदमेव च साहित्वं न त्वेकक्रियान्वयः तस्य च विभक्तयैव बोधितत्वात् । एक- कियान्वयाभावेऽपि च हित्वान्वयदर्शनादिति । तन्न। अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वार्थमप्येक उपाधिरवश्यं वाच्य इति) तथैव लक्षणाया युक्तत्दात लाघवात् । (१) धपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वानुगमेऽप्येक उपाधिरवश्यं वाच्य- इतौति ख.1 तथात्वापत्तिरिति निरस्त । नन्वेवं गौश्चाश्वश्चेति न स्यात् शियायोगामायेन समुच्चयाचाचयत्वामावादित्यत याद, 'गौशेति, इयानेव विशेष घट्दन्द्र खार्थसम्बन्धेन स्वक्षमया साहित्योपस्थितिस्त्र पश्चाबकारणेत्याह, 'साहित्या परमिति, यनेन चकारेण पश्चादिति शेषः। नन्ववापि कथं न लक्षणेन्यत- प्याह, 'विवधन-वहुवचनयोरिति दित्वान्वयानुपपत्यैव सेत्यर्थः, एतदपीत- रेतरयोगहन्दाभिप्रायेण, समाहारे तदभावेऽपि तत्मत्त्वादिति ध्येयं । क्वचित्त 'न कोरितमिति पाठ तत्र प्रामिति शेष । 'न विति, यद्यप्येकक्रियान्वय' साहित्यं न प्रामुक्तमिति तनिषेध- खूल्लोपालम्भ , तथापि परग्रन्यस्य तादृशस्यैवात्र लिखनमिति न दोष । "विमान्यवेति चिन्धोतिविमायन्तेनेत्यर्थ , 'सपेति. दिनादिवतमामूछा- लम्बनरुपापेक्षावुद्धिविषयत्वस्याप्येकधाममारित्यर्थ, यतएव राणादौ ·शब्दास्यतुरौयखण्डे समासवादः । ८.१ न च विना लक्षणामप्यन्यसम्बन्धस्य सतः सापेक्षस्य क्रियान्वयोऽपि विभक्त्या वोध्यत इति । अघोच्यते । एकस्मृत्यारूढपददयात् स्वस्य शक्त्या स्व-स्वार्थयोरेकदा स्मृतिसम्भवादनेकस्मृत्यर्थ न साहित्ये लक्षणा एकैकमात्रगोचरसंस्कारहयाद्धि यदयोस्तदर्थ- योथैका स्मृतिरित्यनुभवसिद्धम् प्रत्येकेन्द्रियसंयोगात् समूहालम्बनमिव। अन्यथा इन्दे न लक्षणा न वा तया अनेकस्मृतिः पदयोस्तदर्थयोश्चैकस्मृत्वभावात् । एवञ्च पदद्दयादुपस्थिते धव-खदिरादिस्वरूपे विभक्त्या द्वित्वान्वयोबोध्यते । यथेन्द्रियसन्नितप्टे जाते वा धव- खदिरादिस्वरूपे प्रत्यक्षेण हित्वं बोध्यते । न च तच तयोः स्वरूपातिरिक्तं तुल्यहारत्वादिकं साहित्यमस्ति तात्पर्ययाहकमित्याध पक्ष एवेति । 'अपेक्षेति तस्याः ममूहालम्बन- रूपाया एकत्रासमाप्तेरित्यर्थः । 'न च विनेति, 'अन्यमम्बन्धस्य' " क्रियान्वयो बोध्यत इति ख. ग.। . तदिषयापि दित्वादिधीनॆ कति भावः । 'तस्य च विभक्तयैवेति, दूषयति, 'नचेति। 'धन्यसम्बन्धस्य' इतरसहितावस्यस्य, 'सापेक्षस्य' साकाइस्य, साहित्यलक्षणे विनाकाहाविरहेण दिवानन्वये क्रियानन्वयात्, तदुर प्रातिपदिकार्थे इतरपदार्यान्वयस्य विभक्त्यर्थगर्भवादिति । एकदा पदार्थ- योगपस्थितिरई न त्वेकपदेन गौरवात् मा घ पदयादेवोपपनेति न साहित्यलक्षोन्याच, 'एकेति, प्रत्यक्षादिममापते, 'नन्निति, 101 ·तावचिन्तामो जायते वा तथा विभक्त्यापि विलक्षणस्वरूपे दिवं बोध्यते। उभयोदित्वान्वयवोधकत्वे विशेषाभावात् । ननु योग्यतावच्छेदकरूपेणोपस्थिते इतरपदादन्वय- बोधः साहित्याश्रयत्वेन च धव-खदिरौ तथा न प्रत्येक छिद्रेतरत्वविशिष्टे घटपदस्य लक्षणैवैति चेत्, न, उप- स्थिते योग्येऽन्वयवोधोऽधिकस्य गुरुत्वात् । घटपदादपि योग्यस्यान्वयो बोध्यते न तु छिद्रतरत्वेनेत्युतम्। स्यादे- तत् । पदयात स्व स्वशत्या एकदा स्मृतेनैकन इत- रपदार्थस्य विभक्त्यर्थस्य चान्चयबोधोन स्यात् इतर- पदार्थे इतरपदानां नामार्थे विभक्तीनां स्वार्थान्वय- बोधकत्वमिति व्युत्पत्तेः व्याप्तेश्च । अनेकञ्च न पदार्थो- नापि नामार्थः मिलितपदहये पदत्व नामत्वयोरभा- अन्योन्यसम्बन्धस्य, श्रतएव सापेक्षस्य ५ क्रियान्वय स विभक्त्यापि- लक्षण विना न वोध्यन इत्यर्थ , लक्षणा विनान्योन्यसम्बन्धा- भावेन मापेक्षत्वाभावादिति भाव । एकदान्वयप्रतियोगिनोरुपस्थि- तिर्मन्यते न वेकेन पदेन गौरवात् मा च पदद्दयादेव सम्भवतीति न लक्षणेत्याह, 'एकेत्यादि, योग्यतावच्छेदकत्युपलक्षण, अकाला- वच्छेदकेत्यपि द्रष्टव्य । अतछिट्रेनरवस्थाकाक्षावच्छेदकलमाश्रित्य "छिद्रतरत्वेति मतान्तरेण बोध्य, योग्य इति, योग्यता च बाधकमानामाव रूपा न खन्वयप्रयोजकरूपाचादिकमिति भाव । लक्षणास्थले पदार्थम्यैव ·शब्दास्यतुरीयखण्हे समासवादः । ८.३ • वात्। अतोदित्वान्वययोग्यस्य पदार्थत्व-नामार्थत्व- निर्वाहाय इन्दपदे साहित्यलक्षणेति । तन्न । पदार्थ- त्वं हि वृत्त्या पदोपस्थाप्यत्वं पदतात्पर्यविषयत्वं वा। अस्ति च द्वन्द्व पदस्यानेकमुपस्थाप्यं तब तात्पर्य्यच्च ननिर्वाहश्चानेकैकस्मृतिहारा लक्षणया पदेन वा स्व- स्वशक्त्या पदाभ्यां वेति न कश्चिविशेषः। एकपदोप- स्थाप्यत्वञ्च न पदार्थत्वं गौरवात् । एवं नामार्थत्व- मपि तत्तात्पर्यविषयत्वमेव । श्रथ पदार्थतावच्छेदका- वच्छिन्ने विभक्तः स्वार्थान्वयबोधकत्वमतोमिलिते तद- वच्छिन्नत्वं न मिलितत्तिपदार्थतावच्छेदके लक्षण विनेति चेत्, न, धव-खदिरस्वरूपदयस्य प्रत्येकं तदव- च्छिन्नत्वमेव मेलकञ्च न स्वरूपदयातिरिक्त प्रत्येक लक्षणेत्युकमन्यथा संस्कारादेव तदुपस्थितेः तच लक्षणाभ्युपगमस्या- नुपपत्तेरिति ध्येयं । एवमयेऽपि योग्ये भाका इति पूरणीयं । 'पदतात्पर्यति मतान्तरेण, यदा पदेन पदार्थस्तेन च सम्बन्धी उपस्याप्यतइति मतं तदा तच पदवृत्युपस्थापनाभावादिति । 'एक- स्मतीति एकपदरमतीत्यर्थः, यथाश्रुतम्यानभ्युपगमादिति भावः। 'धव- खदिरेति, पदार्थतावच्छेदकत्वमा तन्त्रं न वेकपदार्थावच्छेदकत्वप- स्मारकवमिति मतमाथित्याइ, 'पदतात्पर्येति, 'धव-खदिरोति। पदार्थ- सावच्छेदकलमा तन्वं न खेकपदार्थतावच्छेदकलपर्यन्तं गौरवादिति भावः। 'प्रत्टेकस्येति, प्यासन्यतितया प्रत्येकमात्राम्षपायोग्यत्वं दिखस्वेत्यर्थः, ·ताधिन्तामणौ स्थायोग्यत्वात् न हित्वान्वयः। तथापि यादृशे हित्वा- न्वयस्तादृशो न तट्वच्छिन्नस्तट्वच्छिन्ने च न हित्वा. न्वय इति चेत्, न, स्वरूपदयातिरिक्तस्य यादृशपदार्थ- स्थाभावात् । वस्तुतः समभिव्याहतपदार्थे विभक्त्यर्था- न्वय इति व्युत्पत्तिाघवान तु पदार्थतावच्छेदका- वच्छिन्ने गौरवात् । ननु विभक्त पदार्थतावच्छेद- कधर्मव्याप्यसङ्ख्याबोधकत्वं दन्दादन्यत्र तथा व्युत्पत्तेरि- ति उभयगतपदार्थतावच्छेदके साहित्य लक्षणेति चेत्, न, पदार्थतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणस्वार्थबोधकत्वे विभक्तिव्युत्पत्तिाधवात् न तु सामानाधिकरण्ये नियमांचाऽपि प्रविशति गौरवात्। नन्वेवं घटावानय र्यन्तं गौवरादिति भावः । 'योग्यवात्' अन्वयशन्यवादनाकाई- वादिति यावत् । नन स्वार्थान्वयितावच्छेदकपदार्थतावच्छेदकाव- किने विभनेः स्वार्थसंख्यावोधकत्वमिति व्युत्पत्तिः दिवाचयिता- वच्छेदकोभयत्तिधी न च धववादिकं तथेत्यखरसादाद, 'वस्तुत- रति, अफव्युत्पत्तेगौरवग्रासेन मममियाचतेत्याद्येव व्युत्पत्तिरिति भावः । ‘पदार्थतेति उन्नपदार्थतेत्यर्थः । 'नियमेति, वस्तुतस्ताप इत्यादेरेकपाथःपरमाणावपि प्रयो- गात् तद्गुणनादाय बहुवचनमुपपादनौयं । 'यादृश इति, मिलित इत्यर्थः, प्रत्येकस्य पदार्थतावच्छेदकानदछिनत्वम- भुपेत्याह, 'वस्तुत इति, समभियाहाराभावात् पटे न बदन्वय इति यदि न घ प्रचतो ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े समासवाद । ८०५ पटञ्चेत्यत्र घटत्वसमानाधिकरणं द्वित्वं समभिव्याहृते पटेऽपौति तमादायान्वयवोधः स्यादिति चेत्, न, विभक्तौना योग्यतादिमत्प्रकृत्यर्धगतस्वार्थान्वयबोधकत्वं व्युत्पन्नम् । न च घटावित्यत्र पटपदं प्रशतिः। धव- खदिरावित्यष धवपदं व्यवहितमपि विभक्तिसमभि- व्याहृतमेव तदन्तर्भावेनैव समासस्य प्रातिपदिकत्वात् लक्षपा, रत्तिदयविरोधापत्तेः । न चाजहत्खार्था, उभयसाधारण- धामतीते रिति गुणादीनादाय यत्परमाणोर्वहुत्वं तदेव परमाणु- गतत्वेन भामत इति व्यक्तव्यं, तथाच पदार्थतावच्छेदकव्याप्य- मयाबोधकले व्यभिचार एव । न चाप इत्यादेबा प्रापः वहवो- दारा इत्यनुभवावमिति वाच्य । एकपाथःपरमाणवाप रति एते वयममौ दारा इति प्रयोगानुपपत्तेः। न च घटा इत्यत्राप्येवं ममङ्गः, तत्रैकघटे घटा इति प्रयोगाभावेन नियमात् श्राप- इति शब्दानां घटादिशब्दवैषम्यस्य सर्वमिद्धत्वात्। न चैको- ऽयं द्वौ बहव इत्यपि स्यात्, एकत्वावरुद्धत्वेन निराकासत्वात् । ननु यद्यप्यप्रतीयमानलमादाय पहुलं आप इत्यादौ तईि गणना- दायेति व्यर्थ घटादिकमादायेत्यपि स्यात् इति चेत्, न, न ही- हापोदारा इत्यादौ घट-पटादयोऽपि येन तनिवन्धन बड़वं प्रती- येत अपि ववयवगुणदिकमादायेति दिक् । 'प्रत्यर्थति प्रत्यर्थ- सुयातदार, 'समभिष्यात इति, व्यतराव पटवेत्युक्त इति भावः। यथा- कमिममियाचारोन प्रयोजक इत्या, "विमतोमामिति ।

·सावचिन्तामो विभक्त्यर्थान्तर्भावेनैव नामार्थस्य क्रियान्वयित्वात् । विभक्तरेकपदार्थमाचगतसङ्ग्याभिधायकत्वं नानापदा- र्थगतसयान्वयाबोधकत्वश्चेति चेत्, न, श्राद्ये एकमात्र- पदयोर्युत्पत्तावधिकत्वात् द्वितीयेऽन्वयाबोधकत्वे योग्य- ताविरहस्योपाधित्वात्। न चैकधर्मावच्छेदकं विना यदि स्वरूपदये हित्वान्वयस्लदा धवञ्च खदिरञ्चत्वचेव वाक्यभेदः स्यात् द्वित्वविशिष्टैकार्थाप्रतिपादकत्वादिति वाच्यम् । श्रानयनान्वितद्दित्वविशिष्टैकार्थबोधकत्वात् । धव-खदिराविति च न वाक्यं क्रियायाः प्रत्येकमन्वये वाक्यभेद इत्यपि न लक्षणापक्षेऽपि प्रत्येकमेव क्रिया- नैवान्वयोनामकृत्यर्थ नेत्यर्थः, दारा इत्यादिवत् तदादाय हित्वं प्रक- त्यर्थ एवान्वेतीत्यपि न तथा प्रयोगाभावात् प्रयोगमूलबादम्बयनि- यमस्येति भावः। 'समभियाइतमेव प्रकृतिरेव, 'एकपदेति एक यत्पद नदर्थ इत्यर्थः, एवमग्रेऽपि, 'एकमाचेति । यद्यपि मावान्त- 'यानयनेति, यद्यप्यानयनान्वितेत्यधिक हित्वाम्वयमाधादेवकवाक्य- तासिद्धेस्तथापि कार्यान्वितव्युत्पत्ते तथाच कृतं ववेकवाक्यत्वचिन्तया मन्मते तु दिल्यविष्ट्रिकार्यवोधकत्वान्नकवाक्यतामङ्गप्रसङ्गोऽमोति भाव । 'लक्षणापेक्षेऽपौति, एकजातीयक्रियान्वयम ममापि तुल्य समुच्चये च कमिक एव क्रियान्वयबोधति नैकवाक्यतेति भाव । 'प्रत्येक मिति, यद्यप्य-व-कलिङ्का इत्यत्र न प्रत्येकं बहुत्यान्वय. खदिरावियत्रापि दित्वान्वयापत्ति यदि विमक्वेरेव संख्याभिधायकत्व- घान्यथा धव- ·शब्दाख्यतुरौयखण्डे समासवाद । न्वयित्वात् गमनादिक्रियाया व्यासज्यत्तित्वाभावात् । तद्राजानान्तु प्रत्येकं तेनैव बहुषु वर्तमानात्यरस्यात्रा- देलीपो भवति “तद्राजस्य बहुषु तेनैवेति वचनात् न त्वेकत्वबोधकात् । श्रतएवाङ्गानामपत्यानि राजानो वा अशा इत्युदाहरणं अङ्गानामपत्यं राजा वा श्राङ्ग इति प्रत्युदाहरणं वृत्तिकारोदर्शयति स्म, तस्मान्नानापदादप्युपस्थितेऽनेकव द्वित्वान्वयइति ना- नेकोपस्थित्यर्थं साहित्यलक्षणा। अतएव "चन्द्रे कलसः सुजने दरिद्रता विकाशलक्षीः कमलेषु चञ्चला। मुखाप्रसादः सधनेषु सर्वदा यशोविधातुः कथयन्ति खण्डितं” ॥ इत्यादावेकैकस्मृत्वारूढना- नापदानितैकस्मृतिविषयेषु कलशादिषु बहुत्वान्वय- र्भाव श्रावग्यकस्तथापि वोधकलांगे तथा न त पूर्वप्रतीके गलपर्यन्ते मात्रार्थान्चयोदारा इत्यादौ व्यभिचारादित्येकमाषपदयोरित्युक्त, 'नद्राजानान्विति समाधिमौक-दुक्तं, प्राङ्गय वाङ्गय इत्यादिवि- ग्रहेण इन्हेषु वडषु वर्तमानत्वमस्येवेति ध्येयं । 'नानेकोपस्थितौति। व्युत्पत्तिः तदा तुल्यं तथापि प्रत्येक वधु तात्पर्य विवक्षितं तच्च समुदिते बहलान्ययेऽप्यस्येवेति भावः । 'न विति, न तु साहित्यरूपै- कधम्मावछिन्नमवोधकात् परस्येत्यनुषङ्गः, 'यतएवेति, यतएव ता. जान्तप्रकृतिकृतमेव बहुलं प्रयोगकमित्यर्थः, इन्दे त्युपलक्षयं एकघामावा. चयपि बोध्यं । ननु तत्रापि इन्व एव तानीन्येकशेषो वा कल्यत इत्यत.

·८.८ तत्वचिन्तामणो वोधः मेलकोपस्थापकस्य इन्दस्य तचाभावात् तत्- कल्पने मानाभावात् एकवचनान्तानां वाक्यॉनन्व- यमसशाच्च । नन्वेवं धव-खदिरौ छिन्धौत्यच तयोग्छि- दानुकूलव्यापारवत्त्वं साहित्यं न प्रतौयेतेति चेत्, न, द्वित्वान्वयवोधात्पूर्व तन्न प्रतीयत एव तदुत्तरन्तु विभक्त्या क्रियापदेन च सम्भूय लिदानुकूलसजातीय- विजातीयव्यापारमचयस्य तुल्य एव सम्बन्धो धवे खदिरे च बोध्यते यथा धर्व दिन्धि खदिरञ्चेति समुच्चयेन । न चैवं इन्दसमानार्थीवन समुच्चयपि समासः स्यादिति वाच्यं । इन्हे युगपदुपस्थिते दये एकदा क्रियान्वयवोधे तात्पर्यन्तेन तब समासः समु- नये क्रमेणोपस्थिते क्रमेण क्रियान्वयबोधे तात्पर्यमित्य- समासः। अन्वाचयेऽप्येवम् । किञ्च यदि तुल्यव्यापार- नप युगपदधिकरणवक्षनवविरोधः, नानापदादपि युगपदुपस्थि- तेरेकलान्तर्भावस्यातदर्थवादिति भावः । प्यार, 'तत्कल्पन इति, 'एकेति, यद्यप्येकत्व-वद्दत्वयोर्विरोधे बहुत्वान्वये सदापि तदनन्वयखल्यक्तधामि प्रवेकमेकत्वान्दये मिलते बहुत्यान्वयोऽवि. गद्ध प्यतएव तथानुभवोपोऽति भाव । यद्यपि सत्पिड्भ्यामेकसंख्यानभिधा- मात्र सामानाधिकरभङ्गस्तथापि मतान्तरेरोदं, 'इन्हे युगपदिति । वस्तुत' समासानियलादिति बोध्यं यन्यथा चन्द्र कनक इत्यादौ युगपक्रियान्वय- ·शब्दाख्यतुरोयखण्ड़े समासवादः । ८०६ । त्वेन साहित्येन योरुपस्थितिः पदार्थता च तदा तुल्य- व्यापारौ सहितौ वा गच्छत इति धौः स्यात् न तु चैत्र-मैवाविति पदार्थतावच्छेदकरूपेण पदार्थे विभक्तः क्रियापदस्य चान्वयबोधकत्वव्युत्पत्तेाप्तेश्च यथा दध्यु- पघातकत्वेन काकादेरितरपदार्थान्वयः सहितावस्थ- चैच-मैचत्वेनोपस्थितौ प्रत्येक हित्वान्वयानुपपत्तिईत्ति- दयविरोधश्च । अपि च चैत्र-मैवौ गच्छत इत्यच गमनस्य व्यासज्यत्तित्वाभावात् चैवत्वेन गमनान्व- यार्थ चैत्रपदात् चैवत्वेन हित्वान्वयार्थ' मैवसहित- चैत्रत्वेनोपस्थितौ युगपत्तियविरोधः सहितावस्थे च गमनकर्तृत्वाभावात् श्राख्यातार्थसयान्वयोऽपि न सहितावस्थे । न च सहितत्वेनोपस्थिते पदार्थैकदेशे तात्पर्ये समासापत्तिरिति तुल्ययापारवत्त्वेनेत्यस्य विवरणं, 'साहित्येनेति, एवमग्रेऽपि । 'इति धोरिति, स्यादिति शेषा, व्यभ्युपेत्याह, 'सहितेति चैवसहितमैत्रत्वादिनोपस्थितान्यतरसाहित्यनिरूपकतया यप्राधान्येनोप- स्थितौ चैत्रसहितोमैत्र इत्यत्रैव प्रत्येकं हित्वान्वयः स्यादित्यर्थः । ननु सहि- ततेनोभयोः प्राधान्येनोपस्थितो नोक्तदोष इत्यत याह, 'त्तिइयेति मैश- त्यादिगोपस्थितेरनुभवादित्यर्थः । ननु गङ्गातीरत्ववदिभिरलक्षमायां नोक- विरोध हत्याराध, 'यपि घेति, ननु मणिकारमते वदिरोधामावादुमय- रुपेयायपस्थितिः स्यादित्याराह, 'सहितावस्ये चेति छतेः प्रत्येकविश्रान्त. खात् संख्यायारा मावनानुगामित्वादित्यर्थः, 'सहित इति, मावनान्ययिनैव संख्यान्वयात् प्रत्येकमयोग्यत्वान्न, हित्वान्धयः स्थादित्यर्थः, 'न घेति, यद्यपि 102 ·८१. सत्त्वचिन्तामणी चैत्रे मै च धात्वर्थगमनान्वय इति वाच्यम्। सहितो गच्छतौति धीप्रसङ्गात् । न च धात्वर्थगमने याख्यातार्थहिन्वान्वयः, सामानाधिकरण्यभङ्गप्रसङ्गात् सुवन्त-तिङन्तयोरेकसंख्याभिधायकत्वात् । एवं गर्गा- भुजत इत्यत्र भोजनस्यैककर्तृकत्वनियमात् अनेककर्वक भोजनंन सम्भवतीति तन्त्र हत्या गर्गत्वेनोपस्थितेनेकत्र सुप्तिर्व्यवहुत्वान्वयः न तु सहितत्वेनोपस्थिते । यत्तु तचापि धात्वर्थभोजनगतं बहुत्वमाख्यातेनो- च्यत इति । तन्न । तिङन्त-सुवन्तयोः सामानाधिकर- ण्यानुपपत्तेः भोजनानां सहितत्वेनानुपस्थितेश्च । यदा चानुगतं रूपं विनवैकैकपदात् स्व-स्वशत्योपस्थिते- हुनेकच योग्यतया हित्व-बहुत्वान्वयस्तदा सुवन्त-तिड- न्तसंख्यान्वयः प्रातिपदिकार्थे भवतीति नैते दोपाः। यत्तु साहित्यं नोभयानुगतं तुल्यव्यापारत्वादिकं तेन रूपेण धव-खदिरयोविभक्ति-धात्वर्थान्वयाप्रतीतेः किन्तु प्रत्येकविलक्षणं स्वरूपदयमेव प्रत्येकाचोभय- मन्यदेव भवति हि इयादन्य एका धवोन धव- खदिरौ तौ च न धय इत्यनुभवात् । तथा चैकमाव- साहित्येनोपस्थिति विना धात्वर्थेऽपि हित्वान्वयानुपपत्ति तथापि प्रकृतदूष योहारमात्रे तात्पर्य । 'तन्तस्येति एकयारत्त्येत्यर्थ, 'सामानाधिकरप्रति , ·शब्दास्यतुरौयखण्डे समासवाद । वाचकेन इयमशक्यं लक्ष्यत इति न उत्तिदयविरोधः । धवपदस्य च स्वार्थनिरूप्यत्वमेव लक्ष्ये स्वरूपदये सम्बन्ध एकनिरूप्यत्वाद्दयस्य । अनुगतधर्म विनापि धवपदादनेकोपस्थितिध्रुवपदादिव चतुर्दशानाम् । यो- ग्यतया विभक्त्यर्थस्य स्वरूपइये धात्वर्थस्य च प्रत्येक- मन्वय इति, तन्न । उक्तरीत्या हि स्व-स्वशत्या नाना- पदजनितकस्मृतिविषयेऽनेकव हित्वान्वयवोधसम्भवात् न तदर्थ साहित्यलक्षणा घटी घटा इत्यच द्वित्व-बहु- त्वान्वययोग्यानेकोपस्थितिः शक्तित एव तन्त्ररत्त्या घटपदात् सम्भवतीति न तदर्थं लक्षणा। यथा ग्रहं 'न उत्तिदयविरोध इति, न चैवं गगातौरोपस्थितिरप्येवमस्त, शुद्धपदार्थयोरवमुपस्थितावपि गङ्गायाः सम्बन्धित्वेनानुपस्थितेरिति भावः। एकसण्यामिधायकतयैव तयाखादित्यर्थ , 'ध्रुवपदादिवेति, यथा ध्रुवपदादेक. येव शझ्या ध्रुवत्वादिना प्रातिखिकरूपेण चतुर्दशानामुपस्थिति तथा सार्थ- गिरुप्यत्वेन कैकेनैव सम्बन्धन धवत्वादिनोमयोपस्थितिरित्यर्थ । न च ध्रुवपदे प्रययतावच्छेदकोदेन शक्तिमेद स्यादिति वाथं । सरतस्यैकनोधारणगर्भ- सया पुष्पदन्तादियदवतदेखि मायमेदादिति भाषा 'तन्वायेति, एकेगरस घटनेनेत्यर्थ इत्येके । धन्ये तु एकयार घेत्यर्थ', বলম্মিীৰিমলিশিখিনি মঞ্জিন বলল মাসামিউল प्याट।

·९९२ नावचिन्तामणी सम्माष्टोत्या. ग्रहपदात्तन्त्र रत्योपस्थितानकग्रहे सम्मा- र्गान्वयः, तर्हि तानेकमहस्वरूपमाच ज्ञानवदिहाप्य- नेकघटस्वरूपधीः स्यात् न तु नेपां सहितावस्थत्वधी- रिति चेत, न, तां विनापि द्वित्व-बहुत्वान्वययोग्योप- स्थितेः। सहितावस्थत्वेनानेकस्य हित्व-बहुत्वान्वय- योग्यतेति चेत्, न, प्रकृत्युपस्थितानेकत्वेनैव तद्योग्य- त्वात् लाघवात्। भवत्वनेकत्र दित्वान्वयवोधस्तेपां साहित्यधौस्तलक्षणां विना न स्यादिति चेत्, न, विभक्त्यर्थ-धात्वर्थव्यापारान्वयबोधानपूर्वमनेकर तुल्य- व्यापारवत्त्वस्याप्रतीतेः। किञ्चैवं न विभत्यर्थदित्व- बहुत्वान्वयानुपपत्त्या लक्षणा किन्तु साहित्यप्रतीत्यनु- रोधात् । न चैवमपि, धातुनैव तुल्यव्यापारवत्त्वस्थ वोधनात् तदन्वयबोधात्पूर्व तत्प्रतीत्यसिद्धेः। समा- हारे तु पाणि-पादं पञ्चपूलौत्यादी तावत्येकधर्मा- भिधानं लक्षणयैव तदेकत्वादेकवचनम् । तदाहुः शान्दिकाः समाहरणं समाहारोऽनेकस्यै- 'यह' यज्ञमान, रहते व्यनेनेति युत्यत्ते, इशापतिमाह, 'तामिति सहितावस्यत्वधियं विनापोत्यर्थ, 'धातुवेति धातुसमभिव्याहतपदेनेथे- वर्थ, तदसममियाइततौरसिद्धेवेति माद । नन्वेवं धन खदिरावियत्रेय पाणि-पादमित्यत्रापि दिवधनं स्यात् प्रकृत्युपस्यामितानेकत्वस्याविरोधादि. स्थत थाह, 'समाहारे विति एकत्यान्वयानुपपन्या धर्मे लक्षणेत्यर्थः ।

·शब्दायतुरीयखण्डे समासवाद । १३ कौकरणम् एकोधर्म इति यावत् । स चैकोधर्मः सेना- वनादाविव दित्व-बहुत्वसङ्ख्यापेक्षाबुद्धिविशेषविपयत्व वा। विरूपैकशेपे तु पितरावित्वकस्य पितृदया- भावात् अगत्या पिढपदेन जनकदाम्पत्ये लक्षणा विभक्त्युपनौतञ्च हित्वं विरूपयोरेव माता-पिबोरव- नन्वेवं पाणिपादं चलतीत्यादौ धर्मे चलनाद्यन्वयानुपपत्तिरिति चेत्, न, परम्परासम्बन्धेन तदुपपत्ते । न च पाण्याद्यनन्वयापत्ति, विभिएलक्षणया तदुपपते । यत्त साक्षात् पाण्यादावेद घलनान्वयस्यानुभवान्न धर्मे लक्षणा । न चैकत्वान्चयानुपपत्ति , पदयात् स्वशक्युपस्यापितयो प्रयेकमेकत्वान्वयात् । न चैवं धव खदिरमियपि स्वादिति वाच्य । यसाधुत्वात्पकतस्य इन्दस्य पाणि-पूर्यायादिसूण साधुत्वादिति । तन्न । विभक्लेरेकसझ्याभिधायकत्व- व्युत्पत्ते प्रत्येकमेकत्वदयानन्वयात् एकस्य चैकत्वन्यापरवायोग्यत्वात् व्यन्यथा धव-खदिरादित्यत्रापि प्रत्येकं हित्वान्दयापत्तिरिति । केचित्तु व्यनुशासनबलात्तत्रैकवचनं प्रयोगसाधु तथा चैकत्वानन्ध- येऽप्यदोष इति न लक्षणेत्याइ । ख्यन्ये तु धर्मलक्षणायामपि पदार्यतावच्छेदके पाण्यादो घलनाम्पयः शब्दवैचिव्यात् उत्करः पण्डित इत्यादाविवेति वदन्ति । 'जनकेति, जनकत्वमेव सम्यन्य सूक्य-लक्ष्यमाधारयति मात्र । भयान्तु जनकत्वलक्षणाया पुम्वादिविधियान्वयोऽनुमवविडो न स्यादित्येक- शान दयमशम सार्थनिरप्यत्वेन सम्बन्धेन जनकत्रोत्यादिना भितरूपेणेदो- परमाप्यते धापदे शक्तावच्छेदकवानपतावछेदकमप्यनेकमिति वदन्ति । 'माता-पिचोरिति, लक्षया तयो' प्रयवादिति माव' । पुरुवं ·८० सत्त्वचिन्तामणौ गम्यते, सरूपस्य तु पितृदयस्य मातृदयस्य वैकं प्रत्य- जनकत्वात् । श्वशुरावित्वच श्वशुरपदे पत्नौजनकदा- म्पत्ये लक्षणा पत्नौजनकहित्वञ्चोतन्यायात् एनीमा- ता-पित्रोरेव । ब्राह्मणावानयेत्यव दम्पतिपूजाप्रकरणे मानान्तराद्ब्राह्मण-ब्राह्मणोपरत्वावगमे “पुमान् स्त्रि- येति विरूपैकशेयत्वाद्ब्राह्मणयदे स्त्री-पुंसलक्षणेवा- नन्यगतिकत्वात् । पुंलिङ्गत्वन्तु पदार्थैकदेशगतमन- द्यते। स्वीपरत्वाजाने च ब्राह्मणपदेन तन्त्रत्त्या 'विरुयेति, अत्र सर्वच पदान्तरविभक्त्या दिसतो नत एवार्थ- प्रत्ययः तदस्मती लक्षणेति यदा लक्षणा तदा प्रकारोऽयं एकत्र १ पिलपेवान्चेति न तु मातरि अयोग्यत्वात् । 'सरूपस्येवि, यद्यपि 'माटह यस्येति प्रकृतानुपयुक्त तथापि दृशान्तपर तदिति भाव । 'उक्तन्यायादिति, यद्यप्यच सरूपदयस्यापि सम्भव इति नोक्तन्यायस्तथाप्येकयोकत्वेन प्रमिने गतिरियं सरूपैकशेषगका वारयति । 'दम्पतीति, 'ब्राह्मणपद इति, यद्यपि वाझयत्वजातिमत्त्वाट्राझयपि शकौति न लक्षणा तथापि याद्यवर्णत्व- खोत्वादिप्रकारकप्रतीतिपरत्वशाने तन्निबीहार्य मा तदिदमुक्त 'वाक्षणी- परत्वावगम इति, ब्राह्मण्याविति तु स्त्री पसलक्षणायामसाविति भाव । यत्तु ब्राह्मण्या न ब्रह्मणत्वं विभुइमाता पिटयोनिजगुरुत्वस्यैव ता- नकत्वात् प्यन्यथा तदधे प्रायश्चित्तहासो न भूयतेवि, तन्त्र, घुमवस्य शुगमात् प्रायश्चितभेदस्य चामवरनाथमध इवान्यथाप्युममतेरिति । मन्त स्वो एसयोः पदावे विभवापुस्तावोस साद उसमस्य स्यामावादित्यत शाह, मुसिइवन्विति, 'बनूद्यते' ब्राझवपदेनादावतावाद ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे समासवाद । १५ पुंडयमेवोच्यते न तु स्त्री-पुंसौ सरूपैकशेपापेक्षया विरूपैकशेपस्य लाक्षणिकत्वेन जघन्यत्वात् । यदि च सरूपैकशेषेऽपि लक्षणा तदाप्यौकारान्तपदात्सदि- तीयपुबुद्धौ द्वितीयापेक्षायां तत्पदवोध्यस्य पुमवरु- दत्वात् लिङ्गानुरोधात् ङौवाद्यर्थकल्पने मानाभावात् पुन्वयमेवावगम्यते न तु स्त्री-पुंसौ। शिवौ नमस्क- यादित्यव नमस्यशिवान्तराभावाविरूपैकशेप इत्य- गत्या शिवपदेन शिवश्च शिवा च लक्षणयोच्यते । भ्रातरौ पुचावित्यचापि मानान्तरात् स्त्रीपरत्वज्ञाने "भ्राहपुचौ स्वसृदुहितृभ्यामिति विरूपैकशेपाभ्राट- जनकावित्यर्थे जनकदयाभावादस्तुगत्यैकोजनकः पुमानपरा स्त्री भामते जनकलेन मामान्येन, यदा तु स्वौत्वं प्रकारस्तदापि ग्रन्थ- जन्मते दृत्तिद्वयाविरोध एव, प्राचौनमढे वेकशनेन द्वयमप्यशक्य (१) सरुपैकशेषादिति ग.। विमायेति शेषः । न च पदापैकदेशेनान्वययुत्पत्तिविरोध , योग्यतावशेन चैत्रस्य गत्यप्रेष तथाप्यन्दयाविरोधात् ध्रुवपदादिव प्रातिसिकरूपेश पुस उपस्थितेरितरपारतव्याभावात् चन्दयाविरोध इत्यन्ये । 'यदि घेति, सम्मत इति शेप', एवं वद कुटिलदाय वरदण्डावियत्रापि ग लक्ष. या वरस्य कुटिलपर्यायवे तन्वरायोपस्थितिसम्भवात् । मनु माझयपि तत्पदयोध्येन्यरुचेराम, टिजानुरोधादिति, शिवपदेनेति, देवतावादिनेति ·१६ तस्वचिन्तामणी पदेन भ्रास्वसारी पुत्रपदेन पुत्र-दुहितरी लक्ष्येते । स्त्रीपरत्वाजाने च तन्त्रवृत्त्योक्तयुक्त्या मारवयं पुत्र- इयमेवीच्यते। नन्वेवं "शौमे वसानावनौनाधीयाना- मित्वचाप्यौकारान्तवसानपदात सहितौयपुबुद्धौ हि- तौयापेक्षायां तत्पदबोध्यस्य पुमवरुदत्वात् टरावाद्यर्थ- कल्पने च हेत्वभावात् पुंदयबुद्धौ पुरुपदयविधिराधाने स्यात् वसानपदात्तन्त्रवृत्त्यापि स्त्री-पुंसयो नासम्म- वात् । न चैवं “पुमान् स्त्रियेति विरूपैकशेपोच्छेदः, यत्र तु मानान्तरात् स्त्रीपरत्वधीस्तत्र स्त्रीहितीयस्य प्रातिपदिकार्थत्वात् । उभयसमवेतहित्वस्य पुंस्यपि सम्भव इति विभक्त्या तहतसयाभिधाने विरूपैक- शेपसम्भवात् । इह तु स्त्रिया उपनायकाभावात द्वितीयत्वेन स्त्रिया अप्राप्तत्वात् वसानपदस्योक्तयुक्त्या तदुपस्थापकत्वाभावात् सरूपैकशेषतैव स्वादिति । मैवम्। क्षौमे वसानावित्यच यत् कर्तव्यं तदनया सहेति विधिना अमाधाने सहत्वेन प्राप्तया पत्न्यैव पुंसः सहितीयत्वात् न त्वप्राप्तेन पुमन्तरेण वाक्य- ध्रुवपदवत् प्रत्येकप्रकारेणोपनिष्ठत इत्येव मर्वत्र तत्त्वं। पनौत्युपलक्षणं शेष । 'बाळपदेनेवि, सोदरत्वेनेति शेष, 'एचपदैनेति, व्यसत्यत्वेनेति शेष 1 ·शब्दास्यतुरौयखण्डे समासवादः। भेदापत्तेः। पुंस्त्वन्तु विभक्त्या नामार्थगतमेवानूद्यते न तु नामार्थेकदेशगतम् अन्यसहितावस्थपुमर्थस्यैव नामार्थत्वादिति। पतिरित्यपि द्रष्टव्यं । 'वाक्यभेदेति, पुमन्तरयोरुभयोर्विधेयतायां वाक्यभेदापत्तेरिति भावः । 'नामार्थगतमिति, नामार्थप्राप्तं, स्वर्ग- कामपदानामार्थतथा प्राप्तमाचैकदेश एवानूद्यते सम्पूज्य विजदा- 'वाक्यभेदेति, क्षौम-पुसयोरभयोर्विधेयताया वाक्यभेदापत्तेरिति भावः । उत्पतिवाक्पश्रुतेकककत्वबाधापरित्यपि बोध्य 'नामार्थगतमिति, ननु ब्राह्मणावित्यत्रव स्त्री-पुसयो मार्थत्वात् पुस्त्वं नामाकदेशगतमेव । न घात्र पत्न्या. महत्वेनान्वयात् घुमात्रस्यैव प्राधान्येन क्रियान्वयात् समानेव नामार्थ इति वाच्यं। तथा सति वसानाविति दिवचनानुपपत्तेरिति । थवा 'मामार्थगतं' उत्पत्तिवाक्ये नामार्थतया प्रार्फ, 'न तु नामार्थैकदेशगत' न तु नामाकदेणूतया प्राप्तमित्यर्थः, "खपत्नीकोऽमोनादध्यादिति विधी पनौमधितस्य पुस एव नमार्थत्वात् सर्गकामो यजेतेत्यत्र प्रधानविधी सर्गकामपदानामार्यतया प्रातमात्रैकदेश एवानुद्यत इत्यन्ये । ब्राह्मणावि. स्यत्र तु न तथा सम्पज्य दिदाम्पत्यमित्यत्र पूपये दिगदम्पती इत्युत्पत्ति- विधी व स्त्री-एसयोरेव प्रातिखिकरपेख गरमार्थत्वश्रवणात् तथा धात्री- मयोरेव नामावादेकदेशगतमेवानूचत इति न दिवघनानुपपत्तिः । न धैवं तुल्यादुभयोरन्दयात् स्त्रियः क्षोमपरिधानवदग्न्याधानमपि स्यात् धन्यथा सवन्त निन्तयो सामानाधिकरण्यानुमते, स्थाय रथकारादि- 103 ·१८ सावचिन्तामयो इति श्रीमद्गशशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी शब्दास्यतुरौयखण्डे समासवादः । म्पत्यमित्यत्र पनिशब्दादेकदेश एवाप्रतयैवानूदत इति भावः । इति श्रीजयदेवमिथविरपिते तत्त्वचिन्तामन्यालोके समामवादालोकः। बहियाप्रयुक्तिकल्पनमिति वाच्यं । धनुमत्यवेक्षणादिहारामि तत्कनुस्खोप- पत्तरिति दिक । इति प्रकाश ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे व्याख्यातवादः । २६ श्रथाख्यातवादः। भावातस्य यत्नवाचकत्वादचेतने रथोगच्छती- त्यादौ पाख्याते व्यापारलक्ष्णा । तथाहि पचतीत्या- दावाख्यातस्य यत्नोवाच्यः पचति पाकं करोतीत्यादि- यत्नार्थककरोतिना सर्वाख्यातविवरणात् । वृद्धव्यवहा- रादिवबाधकाभावे विवरणादपि व्युत्पत्तेः। इन्दा- दिसमासस्य विग्रहेण विवरणेऽपि विग्रहार्थे न शक्ति- रन्यलभ्यत्वात् । किं करोतौतियत्नप्रश्ने पचतीत्युत्तरस्य अथाख्यातवादालोकः । 'विवरणदिति, तस्य प्रसिद्धार्थपदसामानाधिकरण्यरूपत्वा- दिति भावः । 'अन्येति, शनिग्राहकमात्र एवानन्यलभ्यत्वतर्कसह- कारिबादिति भावः । नन्वाख्यातस्यैव कृतिवाचकवे भावनाख्या- (७ रइयवहारादिव बाघ विनेति ग.। 'याख्यातस्येति, तथाच लक्षणप्रसनैवाख्यातार्थनिरूपणमति नानवसरपराधात इति भावः । 'विवरणादपोति, तस्य प्रसिद्धार्थपदसामा- गाधिरण्यापर्यवसमत्वादिति भावः । 'बाधकं विनेत्यस्य यावय॑माह, 'इन्दा- ·२. सावचिन्तामणी यत्नार्थत्वं विना अनुपपत्तेग्त्यिाचाUः। अव वदन्ति श्राखातस्य करोतेश्च न यत्नार्थत्वं रथोगच्छति जानाति यतते निट्रातीत्यादौ धात्वर्थानुकूलयत्नाभावेऽप्याख्या- तप्रपोगात् गमनं करोतीति करोतिना तचाख्यात- विवरणाच तच व्यापारस्य करोत्यर्थत्वे चेतनेऽपि तथा। न च तवाख्यात-करोत्योर्गौणत्वम्, मुख्य बाधकाभावान्। असराव प्रश्नोत्तरयोन यत्नार्थत्वं किन्तु कत्रः क्रियावा- चित्वमेव तेन किं करोतीतिक्रियामाचप्रये पचति- गच्छतौति-क्रियाविशेपेणोत्तरमपि समञ्जसम्भवति । अथ क्रियाजन्यत्वाविशेषेऽपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वाभ्यां घटाकरयोः कृताकृतव्यवहारात् तृजन्तनधातुव्यु- पन्नकर्ट पदस्य कृत्याश्रयवाचकत्वाच्च जोयत्नार्थत्वम् क्रियामानार्थत्वे कृजः क्रियाश्रयः कर्तृपदार्थः स्यात् तथाच कारकमावेऽतिप्रसङ्घः। एवञ्च वजो यत्नार्थत्वे तेन चाख्यातविवरणात् तस्यापि यत्नोऽर्थः । तदुच्यते, "कृताकृतविभागेन कर्टरूपव्यवस्थया। यत्न एव कृतिः दोति, 'पति, भट्टा इति शेष । 'करोतेश्चेति, 'तथा', तेन विवरणोऽपि न यनासमिति भाव । करीतेश्चेव्यत्र हेतुमार, 'गमनमिति, उक्त युक्तयाख्यातस्य व्यापारार्थत्वे रथोगछति गमनं करोतोत्याख्यातस्य करोतिना विवरणा- भस्यापि व्यापारार्थत्वमिति भाव । 'क्रियेति, व्यापारेत्यर्थ , 'कृतिरिति, करोवर्थ इत्यर्थ । नन्वेवमास्थातस्य कृतिवाचकत्ये भावनाख्याता इति ·शब्दाख्यतुरौयखण्ड़े याख्यातवाद' । २१ पूर्वा परस्मिन् सैव भावना"। सैवाख्याता_भावनो- च्यते इति चेत्, न, वौजेनाङ्गुरः कृतः सगादिना मुखं कृतं वोजमगुरं करोतौति यत्नं विनापि व्यवहारात् । कर्तृपदञ्च न यौगिकम् तथाहि कृजोयत्नार्थत्वे वृचश्च कृत्यर्थत्वे कर्थत्वे वा धातु-प्रत्ययार्थयोः कृत्योः कृति- तार्थो न स्यादित्यत आह, 'पूर्वति पूर्वापरीझतव्यापारकदम्ब- इत्यर्थः, तथाच पूर्वापरीभृतव्यापरकदम्वरूपधात्वर्थविषयतया फल- भावकलेन सैव कृतिर्भावनेत्युच्यत इति भावः । विभाग एवामित्- इत्याद, वौजेनेति। दितीयं हेतुं दूषयति, 'कर्टपदमिति, न तावदाश्रयत्वं बजर्थः, पनत्यादौ पाकाययप्रतीत्यापत्तेः । श्रतएव कृत्याश्रयपर्यन्तं बजर्थः, तथापि प्रातिपदिकयोरभेदरूपान्वयबोध- कवनियमोनास्ति, अन्यथा पदयोरेव परस्परं तथा नियमव्युत्पत्ती कषुरपि पाण्यातवाच्यतापत्तिः, अप्रयोजकतया नेयं व्युत्पत्तिरिति यदि तदा प्रातिपदिकयोरपि तथा । अतएव गुण-गुणिनोः सम- वाय एव संसर्ग इत्युक्तं, नौलोघट इत्यादावित्येवं मतान्तरं मनमि- याह, 'कृत्योरिति । ननु प्रातिपदिकयोरभेद एव संसर्गः मामा- भज्येतेत्यत घाइ, 'पूर्वेति पूर्धापरीभूतयापारकलाप इत्यर्थः, तथाध पलानुफूलपर्खापरीभूतव्यापारकलापरुपधात्वर्थविषयतया फलमावकत्वेन सैव कृतिविनेत्युचत इति भावः। उक्तविमागोऽसिद्ध इत्याद; 'वौजेनेति, कर्ट- स्पेयेन्यादिकमन्यथासिमित्याए, 'कर्ट पदचेति । नन्वेवं चैत्रः पक्तत्यादी विनाश्रयायिभावेनान्वयः स्यान्न त्वमेदेनेति नामार्थयोरियादियुत्पत्ति- विरोध इत्यरचेराह, 'कर्षयत्वे वेति, व्याद्य याद, 'कृताविति, दितीये ·२२ सावचिन्तामो क! परस्परमनन्वयः सतौ कृतिजन्यत्वस्य तदिपय- त्वस्य चाभावात् कृतिविशिष्टस्य क्षतिनिराकाङ्गत्वाच । एवं कृजः कियार्थत्वे तृचश्च क्रियाश्रयवाचकत्वे तयोः परस्परमनन्वय एवेत्युभयदर्शने कर्तृपदं कर्मादिपद- वद्ढमेव। रूढिश्च कृत्याश्रये क्रियाश्रये वेत्यन्यदेतत् । तस्मात् कृताकृतविभागेन कर्वरूपव्यवस्थया च न नाधिकरण्यात् एकसंख्यावोधकत्वस्य च सामानाधिकरण्यरूपत्वात् । न च गुणवाचिनौलादिपदोत्तरविभावुपनौततद्वत्त्वं घटपदार्थ भासते, अप्रत्यर्थत्वात् नौलवत्परत्वे तु नौलवतोघटाभिन्नत्वेन द्वाभ्यामेक- विषयत्वस्य विशिष्टवोधनसम्भवात् । न चैवमर्थपरत्वे विशेषणविमक्रिः माधुत्वार्थमिति सिद्धान्तव्याघातः, नौल घटमित्यादौ विशेषणवि- भक्तिर्न कारकार्यिकेति तदर्थात् । प्रथमायाः माधुविभक्तः मझ्या- वाचकलस्य मर्चमतमिद्धत्वात् श्रख्यातमझ्याबोधनियामकसमा- नपदोपात्तभावनान्वयवदिहाप्रकृत्यर्थगतसझ्यावोधनियमाभावादिति मुख्यमिद्धान्तमारादाह, 'हति-कोति, प्रथम पाह, 'कृताविति, द्वितीय श्राइ, 'कृतीति, 'उभयेति क्रियामात्रायः कृत्यायो वा कतैत्युभयमत इत्यर्थ., 'कर्मादौति, कर्म-करणपदे अपि शधातोः वाह, 'कृतीति,. 'उमयेति कृत्याश्रयः क्रियाश्रयोवा कर्तेयुभयमत इत्यर्थ, 'कम्मादौति, कर्म-करणपदयोगणादिप्रत्ययान्तवधातुव्युत्पादितयो प्रत्यय- शाक्यकल्पने योगाभावात् यथा केवलपित्तथेहापौत्यर्थः । यदि स्थादि- साधारण कार्ट पदप्रयोगस्तबाइ, 'क्रियाश्रये नि । ननु पोनरायमनुवादे न ·शब्दाख्यतुरोयखड़े याख्यातवादः । २३ कृजोयत्नार्थत्वमिति। किञ्चाख्यातस्य करोतेश्च न यत्नार्थत्वम् पाकाय यतते पाकं करोतीत्यादौ यत्नदयस्य यत्नविषयकयनस्य वा प्रतीतः प्रकृति-प्रत्ययार्थयोः साम्येनान्वयानुपपत्तेः पौनरुत्यात एकचैव विध्यनुवाद- दोपाच । ननु प्रकृतेस्तदर्थत्वेऽपि प्रत्ययस्य तदर्थत्वं न दोपाय। एको द्वौ बहवः इपिपिपतीत्यव च व्यभिचारात् । . यत्तु द्वितीयसयेच्छादिकल्पनवदिहापि दितीय- यत्नकल्पनमिति। तन्न। द्वितीयसभेच्छा-यत्नाभा- वात् । वस्तुतस्तु प्रत्येकं सामर्थ्यावरतौ सम्भेदे तूभ- मत्ययान्तस्य रूपे तचाप्यव्याश्यादितो योगमपहाय यथा केवल- रूढिस्तथेहापि तचोणाधन्तवत्वेन योगाभावनिश्चयादिति भावः । ननु म कलभं भवयेदित्यत्र बलवदनिष्टाननुवन्धित्वान्चयवदि- हापि आश्रयत्वमाचं छतोपस्थाप्यं कर्तत्यच धातु-प्रत्ययार्थान्वयोऽस्तु कर्मादौ तु प्रत्ययययभावात् केवलरूढिवाद इत्यरुधेराह, 'किवेति । दोष इत्यत याद, 'एकति केवलयोर्धात्वारयातयोरसाधुत्वात् परस्पर- समभियावहारमान्यतरस्य यविधायकालमपरस्यानुवादकावमिति प्रास्य- प्रातिनिबन्धनयोतयोरेकत्र वाको विरोधइत्यर्थः । केपि तदं सहीतग्राहिलेनाप्रामारणं स्यादिति मट्टनयमाप्रिय दूपमिदमित्याः।

·२४ सत्त्वचिन्तामणौ योपस्थितेरावश्यकन्वेऽप्येकस्यानन्वयेऽप्यदीपात्याकाय यतते पाकं कुर्यादित्यच कृत्यर्थकाख्याते त्वयापि तथैवाङ्गीकारादिति चेत्, न, एको द्वौ बहव इत्यत्र नामार्थस्य विभक्त्युपनीतसह्यान्वयावगमयोग्यत्वात् । लडादेयंने सामर्थ्यानवधारणालिङः पचेतेत्यत्र कृतौ सामर्थ्यावधारणाच्च। श्रथायानार्थकधातुपराखातस्य यतार्थत्वं तेन यतत इत्यत्र नानन्वयः अचेतने चाख्या- तप्रयोगो गौण एव । न च वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगसम्भवे शक्तिकल्पना युक्ता। यहा अनुकूलयत्ने प्रवृत्तं पदं तदेकदेशेऽनुकूलमात्र प्रयुज्यते विशुद्धिमार्च पुरस्कृत्य 'विशुद्धौति विद्यमाता-पिजन्यमाङ्गवेदाध्येतरि शक श्रोत्रि- 'एकस्येति, नन्नेकस्य प्रत्ययार्थस्य नामन्वय भावनानन्वये करि सझ्यानन्वयप्रसङ्गात, नापि प्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तिमा पत्तिरित्यत प्रतिबन्धिमाह, पाकायेति, एकोहाविति, तत्र प्रत्येकसामर्थ्या- वधारणात् यन्वययोग्यत्वमस्ति केवलमाकाहाविरहात् प्रत्ययार्थस्थानन्वय', 'लडादेरिति । न चैवमपि प्रकृत्यधंगतयुत्पत्तिविरोध इति वाच्य । बोधकत्वे सायेव वधा नियमात् लडादेव यत्नसामर्थ्यमेव नावधारित मानाभावाद तस्तन नेय गतिरिति माव 1 यतेत्यादौ तु सैव गतिरित्याह, 'लिए अति, 'यति, यवार्धकयोगातु सध्या वर्तमानत्वादिकमेवार्थ इति भाव । 'यद्देति, एतच्चानुकूलत्वारोऽमि शक्तिमभ्युपेत्योक्त । वस्तुतस्तस्य ससर्गमर्या दया भानसम्भवात् न तत्र शक्ति तथा सति लाधवेगानुकूलत्वमावस्यैव शक्यत्वापत्ती रथादौ गौणत्वादिकल्पनाप्रसङ्गाभावाश्चेति बोध्य । 'विशुद्धीति ·शब्दास्यतुरोयखण्डे व्याख्यातवादः । २५ ब्राह्मणे श्रोचियपदवत् । अचेतने च मध्यमपुरुषोत्तम- पुरुषो न भवत एवोपपदयोर्युष्मदस्मदोश्चेतनार्थत्वात् । भवतु वा गौण एव लोकस्यापर्य्यनुयोज्यत्वादिति चेत्, न, अचेतने श्राख्यातस्य मुख्यत्वे बाधकाभावेन गौण- त्वाभावात् तस्मादास्यातस्यानुकूलत्वेन व्यापारो वाच्य- इति भट्टाः तेन चेतनाचेतनयोर्धात्वर्थानुकूलव्यापारस्य सत्त्वादाख्यातप्रयोगोमुख्य एव । न चैवं पथिश्रमशयाने पचतौति स्यात् श्रमशान्तिहारा शयनस्य पाकानुकूल- व्यापारत्वादिति वाच्यं । तव प्रयत्नविशेपस्येवानुकूल- व्यापारविशेषस्य वाच्यत्वात् । अन्यथा यत्नवाच्यत्वेऽपि तण्डुलानुकूलयत्नवति पचतौति स्यात्। एवमचेतनेऽपि करोतिना श्राख्यातविवरणात् करोत्यर्थोऽपि व्यापार- विशेष एव, कथं तर्हि चैत्रः पचतीत्यत्र पाकानुकूल- यत्नवत्यतीतिः, श्राक्षेपादिति चेत्, न, श्राख्यातार्थेन व्यापारेण सह्यया वा यत्नानाक्षेपात् तयोः प्रयत्न विनापि सत्त्वात् । नापि का, द्रव्यमानस्य कर्तृत्वात, . विशुद्धमाता-पिजन्यसारेदाध्येतरि भलमेकदेशे यथा प्रयुज्यत इत्यर्थः, 'भवत्त्विनि, भित्तिलिखितोहस्तोत्यादौ । 'धनुफूलत्वेनेति, थापारवापेक्षया तग्य लघुत्वादित्यमिमानेनेदं, व्यापारवेग वेत्यपि योध्यं । 'नापि कति, धारयाता नेत्यनुपङ्गः, कटं पदं व्यापारवत्परं यत्नवत्परं वा याद्ये 'यति 101 ·२६ तत्त्वचिन्तामणी यनवतय कत्वेन श्राख्यातेन तदभिधाने यनस्याप्य- भिधानात्। नापि धात्वर्थमात्रेण, तस्य प्रयत्नं विनापि सत्यात्। नापि यनोधात्वर्थः, क्रियायास्तत्फलस्य वा धातुवाच्यत्वात् । अन्यथा पाक इत्यचापि यत्नानुभव- प्रसङ्गादिति चेन, न, धात्वर्थविश्पपाकादिना यत्रा- क्षेपात्तस्य प्रयत्नं विनानुपपत्तेः। अथ पचतीत्यस्य पाकयत्नवानिति विवरणादयत्नार्थतेति चेत्, ताई कर्षयतापि स्यात् । न हि पाकयन इत्येव विवरणम्। पचतीत्यस्य तात्पर्यविवरणं तत् तवाक्षेपेण निर्वहतीति चेत् तुल्यं यत्नापि । कथं तईि रयोगच्छति विद्यते व्योमेति भावनानुभव इति चेत्, न कश्चिन, भावनायाधात्वर्थान्वयायोग्यत्वेन त्वयापि तच गौण- त्वाभ्युपगमादिति । उच्यते। चैवः पचतीत्यच पाका- कलयत्नानुभवाद्यन एयाख्यातार्थो लाघवात् न त्वनु- कूलोव्यापारः यमत्वापेक्षया व्यापारत्वस्योपाधित्वेन पपदमेकदेशमापमेव मस्यौपम्यापयतीत्यर्षः. 'यति। मनु थापारयामात्रस्य हतियभिचारिलादित्य, पश्ये 'पोलि'यायानेति, অন্যথাথঘিাষবানুমযিনি মা। “ছিয়া বি - খ, মশন খা, স্বনিয়াব্যাহিনি, অমৗরি र स्यादिति भावसमते पनत्वं गतिरिदमिप्रेचार, 'यमलेति, थापाराष. स्टेपर, पनुकूवम्याप पोध्यं म चाय सामान्यषेत्र तपालमत एव A ·शब्दास्थतुरीयखण्डे याख्यातबादः । • गौरवात् । न चाचेतनेऽपि पाण्यातस्य मुख्यत्वार्थमनु- गतोव्यापार एव शक्यः मुख्यत्वसम्भवे त्यागायोगादिति वाच्यम् । शक्तिग्राहकेन प्रमाणेन लघुनि शक्तिपरि- च्छेदात् अचेतने प्रयोगस्य वृत्त्यन्तरेणापि सम्भवात् मुख्यत्वार्थ शक्तिकल्पने च वृत्त्यन्तरोच्छेदः। एतेन व्यापारवाचकाख्यातस्य यत्नसाध्यार्थकपच्यादिधातूप- सन्दानेन व्यापारविशेययनोपस्थापकत्वमिति निरस्तं। लाघवेन यत्नस्यैव शक्यत्वात् । ननु यत्नोनाख्यातार्थः पाकत्वेन पाकस्य यनसाध्यत्वानुमित्या यनलाभादि- यमवं सामान्यमिति तदेव शयं सामान्यममाणपक्षपातात् अन्यथा कार्यतापेक्षया घटत्वादेनोतिरूपतया कर्तजन्यतावच्छेदकत्वापत्तेः । वस्ततो व्यापारलं यवत्वं वा न शाक्यं येनान्यतरत्र नियामक चिनयेत, किन्वनुकूलवमाचं तथाच क्षेत्र-रथयोरुभयत्र गमनानुकृल- वाधित्वादिष्यविगिरप्रत्ययेनानुकूलत्वेन च योग्यतावमादेकत्र यत्रो- ऽपरच प्रेरणाकर्षणादि प्रतीयत इति, मैवं, अनुकूलत्वस्य विषयल- रूपतया संमर्गलात, तथा पाकविषयकयक्षवानित्यनुभवः सर्वसिद्धः म थववाचकतया पाण्यातस्य मयोधते । परेण तु पाकविषयक- व्यापारवानित्यनुभवानन्तरं पाकविषयकयनवानित्यनुभव आक्षेपा- -- कार्यावं कटजन्यमावदकमिति वा । लघोविशेषस्य सम्भव सामान्यस्यापि सरोम्यागात् दयोखल्ययो सामान्यादरात् कार्यस्वे खनेकवटावायपेक्षया सम्येव सामान्यतया लघवात् । 'नन्विति यन्यसभ्यत्वान तत्र शक्तिरित्यर्ष, ·२८ तावचिन्तामणी युक्तमिति चेत्, न, चैत्रः पचतीत्यत्र चैवः पाकानुकू- लवर्तमानयत्नवान् प्रतीयते, न च पाकस्य वर्तमान- यत्नेन व्याप्तिरस्ति, अतीतानागते व्यभिचारात्। न च धात्वर्थेनानुमिते यत्ने धाख्यातेन वर्तमानत्वान्वयवोधः सम्भवति, यत्नस्यापदार्थत्वात् स्वार्थव्यापारस्य वर्त्त- मानत्वबोधनेनाख्यातस्य पर्यवसितत्वाच्च । अथ चैचः पाकानुकूलवर्तमानव्यापारवानिति शाब्दबोधानन्तरं चैत्रः पाकानुकूलवर्तमानयत्नवान् चेतनत्वे सति याकानुकूलवर्तमानव्यापारवत्त्वात् मैत्रवत् अनुमान दित्युच्यते, नचानुभवदयकल्पनागौरवायापारपस्य उपाधिनया गौरवाच यत्र एवं मक्यः । न च व्यापारत्वस्य मामान्यतया द्वितीयं न गौरवं, लघोविशेष्यस्य मम्भवे मामान्यस्यापि गरोस्या- गात् दयानन्ययोः मामान्यादरात् । कार्यत्वे बनेकरूपलघट- खाघवान्तरजात्यपेवया कार्यवमामान्यस्यैकतथा लघोरौचित्या- दिन्यतो यबवाचकवे मिद्धे पाण्यातमिद्धाद्धादातरविभक्रित्वादाशे. पानुपपत्तेः। भामदयकल्पनागौरवमेव दातुं महामुत्यापयति, 'पति, भागदपकम्पनागौरवदोषोऽस्येवलाह, 'धेच इति नपाच तादृशमतोति. पानववर्ष, सक्षयति । शाया वर्तमानवाभिधारे पुगपति যধি বনি বাহু। বিমিশuীঘলা মমিন ববি धाभावासा ·शब्दास्यतुरौयखण्डे याख्यातवाद । २९ विना च पाकयत्ने वर्तमानत्वज्ञानमाख्यातस्य यत्ने शक्तिभ्रमादिति चेत्, न, यत्नाभावकालेऽपि तज्जन्यव्या- पारस्य वर्तमानतया व्यभिचारात् । किञ्च व्यापारस्य वाच्यत्वं तल्लिङ्गकं वर्तमानयत्नानुमानमिति च कल्पनाहयाद्वरं यत्नवाच्यत्वं लाघवात् । न चाचेतने भास्यातस्य व्यापारवाचकत्वावधारणात् एवं कल्पनेति युक्तम, गौणतया शक्तिभ्रमेण वा तवाख्याताद्व्यापा- रावगमोपपत्तेः। यत्नविगमदशायां तज्जन्यव्यापार- काले पचतीत्यत्र वर्तमानव्यापाराभिधानमाख्यातेन लक्षणया यथा रथोच्छतीत्यच अतोऽन्यलभ्यत्वान्न तद- नुरोधेन व्यापारे शक्तिः । अन्यथा तवापि यत्नकाले पचतीति न स्यात्। तस्मालडाख्यातं यत्नवाचक 'नन्विति, म्यूलकालोपाधिमादाय यत्ने वर्तमानत्वं वायं तथाच न व्यभिचार इत्यरुराह, 'किश्चेति, 'वर्तमानव्यापारेति यदि गर्भ तेनायमर्थः, यदि वर्तमानव्यापारत्वमकारिका तच प्रतीतिः तदा भव्यास्तु यो शक्तिमपेक्ष्य या लक्षणाभिधीयते ताभ्या शक्ति-लक्षणाभ्या एकदा परतो तदिरोध प्रकृते च विमतित्वेन सयाया व्याख्यातत्वेन भाव- नाया लत्वेन वर्तमानत्वे शक्तिवमिति न दायावकाश इति वदन्ति । 'यनकाल इति यत्नत्यप्रकारकप्रतीतिपरत्वज्ञानकाल इत्यर्थः, अन्यथा व्यापारवेन यत्नस्यापि शक्यतया यसवेरिति, 'यत्नवाचर्क', यानत्वेनेति पः । न चैवं तस्य यत्नपदपर्यायत्वापत्ति, इयत्वात् व्यतिरिकवर्तमानवा- ·तत्त्वचिन्तामो पाण्यातत्वात् लिङादिवत्" तर्कश्चोक्त एव। रतेन फलानुकूलो व्यापारोधात्वर्थः पाण्यातवाच्या सदैव तेन चैवः पचति रथोगच्छतीत्वत्र चैत्र-रथयोर्धात्वर्था- नुकूलव्यापारवत्यप्रतीतेर्मुख्य एव प्रयोगः, पचतीत्यच यत्नलाभोधात्वर्थेनाक्षेपादिति विक्षिात्त्यनुकूलव्यापारस्य. यत्नं विनानुपपत्तेरिति गुरुमतमपास्तम्। पचतीत्यस्य पाकानुकूलयत्न-वर्तमानत्वस्याऽपादलाभेनाख्यातार्थ- त्वात्। यत्तु रत्नकोशकारोक्तं धात्वव्यापारः आस्वातार्थ- उत्पादना सा चोत्पादकता सैव भावना पचतीत्यादौ श्राख्यातस्य पाकमुत्पादयतीति विवरणात् । धात्व- थोत्पादना च चेतनाचेतनयोरिति सर्वचाख्यातप्रयो- गोमुख्य एव। यतते जानातीत्यादावपि यत्नं ज्ञान- लक्षणेव, परन्तु स्थलकालमादाय यनगतमेव वर्तमानत्वं भामते अन्यथा क्षणस्यातीन्द्रियतया वर्तमानयनधीः कापि न स्थादेवेति भावः । 'धावनि, 'धावर्ष,' अनुकूलव्यापार इत्यर्थः, 'प्रलाभादिति, (1) लिडाख्यातवदिति ख.. मियायपात्यातयात्वादा। सद्ध्यैवति, एवकारव्यवच्छेद्यं व्यापारमा तेग वमानवादेलदर्यत्वेऽप्यविरोध , 'धात्वति धात्वर्थतावच्छेदकपतानुकूने- ·शब्दास्यतुरोयखण्डे याख्यातवादः । चैत्र उत्पा- मुत्पादयतीत्यर्थात् । न तु व्यापारोयत्नोवाख्यातार्थः यतत इत्यादौ मुख्यत्वे सति गौणत्वस्यान्याय्यत्वात् श्राख्यातार्थविवरणं करोत्यर्थोऽप्युत्पादकतैव पाकं करोतीत्यादी करोतीत्यस्योत्पादयतीति विवरणात् । घटं करोतीत्यत्र समर्थ उत्यत्तिरेवावगम्यते। अतएव किं करोतीति सामान्येनोत्पादनाप्रश्ने पचतीति पाकोत्पादनाविशेषणोत्तरमपि समन्जसम्। दयतीत्यव धात्वर्थ एवोत्यादना चेत्रेणान्वेति । आख्या- तार्थ उत्पादनानन्वितैवोत्यत्तरुत्पत्त्यभावात् । वस्तु- तस्तूत्पादयतीत्यच धात्वर्थ एवोत्पादना अतोऽनुत्पादन परधातूत्तरवर्तिन आख्यातस्यानन्यलभ्यतयोत्यादना वाच्या । पचतीत्वादी यनलाभः पाकादिना धात्वर्थे- नाक्षेपान्न तूत्पादनामावेण व्यभिचारादिति तदप्यत- एव निरस्तम्। पचतीत्यत्र यत्नप्रतीतेर्यन रवा- ख्यातार्थीलाघवान्न तूत्पादकत्वमुपाधितया गौरवात् पाकानुकूलवर्तमानयत्नस्याक्षेपादिनाप्यलाभाच्च । वस्तु- त्यर्थः । थावानुकूलयापारयोः कर्मधारय इत्यन्थे । 'स्यलामेनेति, यद्यपि भन्दा मुस्विसेऽपि यत्ने लार्थवर्तमानस्यान्वयस्तम्मते सम्मयो । न च प्रत्यया- चंस्य प्रकृत्यर्यान्वयनियम, प्यास्यावरुझ्यायामेव व्यभिधारात् तथापि शानदयकन्पनागौरवमभिसन्धायेतदुलं । मनूत्पतिराधक्षयसम्बन्धः स घ तत्सत्पात्मकएवेति तस्योत्पत्तिरस्यवेवरचेराप, 'वस्तृत इति, वाक्यात- ·ताचिन्तामो तस्तु चैवोजानातीच्छति यतत इत्यादौ जानादिमत्त्वं चैत्रस्य प्रतीयते न तुत्पादकत्वं श्रचेतनेऽपि ज्ञानोत्- पादक शब्द-लिङ्गन्द्रियादी जानातीत्यादिप्रयोग- प्रसङ्गात् घटं जानातीत्युक्ते घटज्ञानवान्न वेति संश- यापत्तेश्च । श्रचेतनस्यापि नानोत्पादकत्वात् । शब्दा- दिक ज्ञापयतौति चानुभवोन तु जानातीति तस्मा- लाघवात्पचति-पक्ष्यत्यपाधोदित्यचातीतानागतवर्त- मानयत्नप्रतीतेश्च यत्न आण्यातवाच्यस्तेन यत्नस्य वर्त- मानत्वादिकमाख्यातेनाभिधीयते प्रकारान्तरेण तद- लाभात् । जानातीच्छति यतते निद्रातीत्यत्र धात्वर्थ- एव यत्नादिचत्रेणान्वेति यत्नादिमांश्चैच इत्यनुभवात् । धात्वर्थे च यत्नादौ नाथातार्थयत्नान्वयः। यत्नादिवि- पयकयनस्याभावात् रथोगच्छतौत्यवाख्याते व्यापार- लक्षणा तेन गत्यनुकूलव्यापारवत्वमा रथस्य प्रती- यद्यपि तन्मते शब्दानुपस्यापितेऽपि यत्ने तदर्थवर्तमानत्वान्चयः सम्भवी, न च प्रत्यर्थ एव प्रत्ययार्थभाननियमः, श्राख्यातमझाया- एव धातु निचोयत्पत्तिहेतुत्वार्थकतया तल्लाभान्न तस्य वत्र शक्तिरित भाव । मनु जानातीत्यादौ तथाप्यसङ्गतिरित्यत याह, 'जानातीति, 'धात्वर्थ एवेति विमलीका प्रत्यर्थेत्यादियुत्पत्तरिति भाव । न चैवं भावनानन्वये यास्या- वार्थसझ्यान्वयोन स्यादिति वाच्यं । अग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । तटस्य प्याह, ·शब्दास्यतुरीयखण्हे याख्यातवादः । .. यते। अथ पाकानुकूलैककृतिकाले पचतौतिवत्हते- रत्ययेऽग्रिमझतेरनुत्पादे च मयोप्यपाक्षीत्यक्ष्यतीति च स्यात् । न च ध्रुवपदवत्ततिप्रचयस्य शक्यत्वात् मच- यस्य ध्वंसे प्रागभावे वा अपाक्षीत्यक्ष्यतीतिप्रयोग इति वाच्यम्। एवं हि पचतीति न स्यादेव एकदा कृतिप्रच- यस्यासत्त्वात् । अथ भूत-भविष्यतोः कृत्यभावनिरूप्यत्वं कृतिकाले च कृत्यभावोनास्ति प्रतियोगिजातीयवत्य- भावस्यासत्त्वादिति चेतन,प्रागभाव-प्रध्वंसयोः कृति- विशेषप्रतियोगित्वेन कृतिकालेऽपि सत्त्वात् तयोः सकल- कृतिप्रतियोगिकत्वासम्भवात्। ननु फलायोगव्यव- छिन्ना कृतिः शक्या अत एव पाकानुकूलतण्डुलक्य- काले पचतौति न प्रयोगः, एवं चरमकृतिकाले पचति तत्यागभावकाले पक्ष्यति तध्वंसकाले चापाक्षीदिति मेव व्यभिचारात्, तथापि पूर्वत्र ज्ञानदयकल्पनागौरवमभिसन्धा- येतदुर्फ । वस्तुतस्त फलानुकूलव्यापारवस्य कारकमात्रसाधारण्यात् कर्ट- बादिप्रतीत्यवैचिव्यं । न च विशेष्यत्वेन नियमः, कर्माख्यातेऽति- प्रमादित्यपि दृश्यं । 'सत्यभावेति कृतिसामान्याभावेत्यर्थः, 'प्रागभावेति, अब तदु- 'धति, 'सत्यमावेति शतिसामान्याभावत्यर्थः। विद्यमानध्वंसप्रतियोगित्वं भूतवं विद्यमानमागमावप्रतियोगिवं मविष्यत्त्वमिति न सयोः सामान्यामाव- 105 ·तत्वचिन्तामणो मुख्यप्रयोगः तत्पूर्व पचतीति गौण एवेति चेत्, न, नई मध्येऽपि पक्ष्यतीति स्यात् तदा चरमकृतेरनाग- तत्वात्, एवं व्यापारमचयस्याख्यातार्थत्वे धात्वर्थत्वे वा मध्ये पक्ष्यत्यपाक्षीदिति स्यात् । उच्यते । यचाख्यात- याच्थे प्रचये एकैकस्य वर्तमान व्यवहारनिमित्तत्वं तत्र तावतां ध्वंसैः प्रागभावैश्च भूत-भविष्यद्व्यवहारः, न वर्तमानव्यवहारनिमित्तं किञ्चिदभावात्। चेतना- चेतनयो जन-गमनादौ तथैव प्रयोगात् मयोगे सति निमित्तानुसरणात् धातीराख्यातस्य वा पाकानुकू- लव्यापारवाचकत्ववादिभिरप्यनन्धगतिकतया तथैव स्वीकाराच्च । स्यादेतत् चैवस्तण्डुलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र कर्तरि कर्मणि चाख्यातार्घसंस्थान्चया- भयसामान्याभावादिति भावः । प्रारब्धपाकानुकृलष्यतिप्रागभाव- ध्वमयोवित्तदुभयरूपत्वेन यावत्तदुभयाभावव्याप्यतदुभयमामान्या- भावरूपत्वेन वा तीतानगतप्रतीतिरुपपाद्या अनन्यगतिकला- दिति भावः । निरूप्यत्वमित्याह, 'प्रागमावेति, 'व्याख्यातार्थेति । नन्वाख्यातस्य सङ्ख्या वाचकत्व एव मानाभाव प्रतोते सबिभत्यर्थमाध्ययवोपपत्ते । न च विनि- गमनाविरह , प्रथमान्तादिकर्ट-कम्मादिवाचकपदं विनास्याताप्रयोगात्रो. दसीयादावास्यात विनापि सब्विभनया सयोपस्थापनादिति, मैवं, चन्द्र ·शब्दाख्यतुरीयखण्ड़े व्याख्यातवादः । ८३५ त्कर्ट-कर्मणो अपि यत्न इव लकारवाच्चे तेन वाच्य- गामिनी सयेतिनियमो भवति अन्यथा शाक्षिप्त- सोयमावान्वये नियमो न स्यादिति वैयाकरणाः। तन्न । कर्टगता सङ्ख्या यत्र वाच्या तब की तदन्वयः प्रतीयते इति तदुपपत्तेः । कर्टगतैव सङ्ख्या क वाच्येति चेत्, कर्ता व वाच्य इति तुल्यं । यत्र कर्तृगता सह्या प्रतीयत इति चेत्, न, अन्योन्याश्रयात् कर्तृवाच्यत्वे तद्गतसङ्ख्याधीः तहतसङ्ख्याप्रतीत्या च तहाच्यतेति, यचाख्यातेन कतर्विवक्षा तच कर्ता वाच्य इति चेत्, न, यत्र कत्तुंगतसङ्ख्या विवक्ष्या तच सा वाच्येति 'मोति, गवाख्यातस्य सझावाचकवे मानाभावः प्रतीते. सुब्बिभत्यर्थमस्येवोपपत्तेः । न च विनिगमनाविरहः, प्रथमान्त- कर्म-कर्नादिवोधकपदं विना श्राख्याताप्रयोगात् । न च तिङन्त- ममभिव्याहारनियमः, नत्र जैवो दण्डोत्यादावास्यातेन विनापि सुविभत्या सयोपस्यापनादिति, मैवं, पन्ने कलक इत्यादी बहत्व- प्रत्ययस्य वारयातमझाग िविनानुपपत्तेरिति । 'कति, कस्यचित् कारकम्य कत्ता वाच्यः कस्यचित् कर्मति कला इत्यादौ मुविमापर्यवहवामानारथातवाथम्यैव तस्यान्थयात् । 'तेन वायेति, एकपदोपासवप्रयासरन्तरङ्गवात् इति भावः । 'कटंगतेति, धामनेपदस्पारिक प्रयोग मठत इत्यादी भिधारादिति। 'कटगति, ·तत्वचिन्तामणी तुल्यम्। एवं कर्मापि न शक्यं किन्तु तहतसयेव, कर्तृ-कर्मणो लकारवाच्ये इत्यस्यायमर्थः तहतसङ्ख्या वाच्चेति । सम्पदायस्तु सङ्ख्येयमाचसाकाङ्क्षापि सङ्ख्या भावना- न्वयिनैवान्वेति एकपदोपात्तत्वमत्यासत्तेः । भावना च व्यापारत्वेन शुद्ध प्रातिपदिकार्थमाकाइति न तु कर्म-करणादि द्वितीयादिना तस्य व्यापारवत्वेनोप- स्थितेः। अतएव कर्माद्यपि न व्यापारमाकासति । अतः प्रथमानिर्दिष्टेनैव भावनान्वयः प्रातिपदिक- स्थापि क्रियान्वयार्थ व्यापाराकाहितत्वात्। शुद्धश्चा- मिना वैचस्तण्डुलं पचतीत्यच कर्ता चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र कर्म अतस्तत्रैव भावनान्वय इति सङ्ख्या- वयोऽपि तचैव। तदुक्तं, “यं यं भावनानुधावति तं तं नियमोऽनुशासनपारतव्यात् बया वाच्यः मयावचनव एक मोऽस्तु लाघवान् अनुशामनस्य लक्षणयाप्युपपत्तेरिति भावः । 'एकपदेति, भावनया महेति षः, 'प्रतिपदिकस्य' प्रातिपदि- कार्यस्य, उभयाकासायास्तन्त्रत्वादिति भावः । चोदनं पचतीत्यादि कम्मगतसमाविवक्षायामसाविति भावः । 'एकापदेति, भावनया सहति शेषः । मुद्धति, 'शुद्ध' व्यापारानबाई- मित्यर्थः । ननु यापारस्योद्देश्यत्वेन विषयत्वेऽपि व्यापाऱ्यात्वेन तण्डलस्यैद ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे व्याख्यातवादः । सङ्ख्यापीति स्थितिरिति । स्यादेतत् चैचस्तण्डुलं पच- तीत्यत्र भावनान्वयश्चैत्र सम्भवति आश्रयत्वात्, चैत्रेण तण्डुलः पच्यते इत्यच भावनान्वयस्तण्डुलस्य न विष- यतया यत्नस्य विक्लित्त्यनुकूलव्यापारविषयत्वात् । वि- पयत्वेनान्वये वा तण्डुलं पचतीत्यवापि तण्डुलस्य विषयत्वेन भावनान्वय इति तद्गव सङ्ख्या स्यात् नाश्रयतया तबाहत्तेश्चैत्रेऽपि न यत्नान्वयः तृतीयार्थयने- नावरुद्धत्वात् इत्यनन्वितैव तत्र भावना। अचेतने च भावनान्वयाभावात् कथं सयान्वयनियम इति न, यत्नविशेष्ये सङ्ख्यान्वयात्, चैचस्तण्डुलं पचतीत्यत्र तण्डुलस्य कर्मन्वेनान्वयात्तण्डुलवृत्तिफलजनकव्यापा- रजनकयत्नाश्रयश्चैत्र इति प्रतीयते इति स एव विशे- 'भझ्यापौति, अश्रितवतौति शेषः । 'तण्डुलमिति, द्वितीया- नस्तण्डुलवृत्ति फलं तेन सममनुकुलव्यापार विशेषस्य धात्वर्थस्यान्वये तण्डुलवृत्तिफलानुकुलव्यापारोपस्थितौ तेन महाख्यातायनापये तम्जनकतया यनोपस्थितिः तेन सह चैत्रान्वये तादृशयनवायैव- इति प्रतीतिः, 'चैत्रणेत्यत्र बतौयातः समवेतकृत्युपस्थिती तया मह चान्वये पैचममवेता कृतिरुपस्थिता तया मह धात्वर्थव्यापारान्वये चैत्रसमवेतप्रयवजन्यव्यापारोपस्थितिः जन्य-जनकभावस्य सम्बन्धत्वात् । विषयता कृतेः सिइत्तित्वादित्यभिप्रेत्याइ, 'विषयत्वेनेति, 'माश्रयतया', ·शब्दाख्यतुरीयखगड़े व्याख्यातवादः । ८३६ सङ्ख्यान्वयात् स च यत्नाव्यापारो वा। चैत्रेण सुप्यत- इत्यत्र चैत्रो न भावनाविशेष्यः तृतीयार्थावरुद्धत्वात् । कर्म च तच नास्त्येवातोधात्वर्थ एव भावनाविशेष्यः फलत्वादिषयत्वादेति तब सह्यान्वयः । दिवचन बहुव- चनयोस्तवासाधुत्वमेव। तदुक्तम्। “आक्षेपलभ्ये सयेये नाभिधानस्य कल्पना। सोयमाचलाभऽपि साकारण विशेष्य इति तत्वं । व्यापारश व्यापारवेन यत्नत्वेन वा उपतिष्ठतां उभयथापि व्यापारोभवत्येव, यथाश्रुते दृष्टसाधनवविशय्ये धात्वर्थ लिडाख्यातमद्ध्यावोधापत्तेरिति ध्येयं । 'भावनेति, मत्यन्तं मावलकारान्तधात्वर्थे, द्वितीयं कान्ता- मति साक्षात् परम्परया तदिशेय्यत्वं विवक्षितं एतच लडाख्यातमभिप्रेत्य लिडादौ च तत्तात्पर्य्यविषयेयसाधनत्वविशेष्ये धानर्थयागादौ सयानन्चया- दन्यदेव तदन्वयनियामकमनुसन्धेयं व्यनुगतन्तु तनियामक चिन्त्यं, चैत्रेणेति, एतच्च सापादावेकत्वप्रकारकप्रतीतिमभ्युपेयोक्त । वस्तुतस्तत्र खापैकत्वाने- कात्वसंशयानुभवात् न तत्र सध्यान्वयः, व्यतएव खापस्य बहत्वेऽप्येकवचन- स्यैव साधुत्वेन प्रयोगक्षेत्या। 'साकाऽक्षण' भावनासाकऽक्षेण तदर्थान्वयिनेति यावत्, नन्वेवं जानातीत्यादौ सयान्वयोन स्यात् तत्राख्याततात्पर्यविषयभावनादेरनन्व- दिति चेत्, न, तत्र वर्तमानयादरेवास्थाततात्ययविषयत्वात्तस्य च धात्वर्थान्वयित्वे परम्परपा चैत्रादेस्तविशेष्यत्वादिगः । 'भावनेति, सत्यन्तं मावलकारार्थे, द्वितीयं वान्तादिपदोपस्याप्ये गत- मित्युभयमुपातं इत्येके ।

·8. तत्त्वचिन्तामणौ व्यवस्थितिः ॥ इति । इदमेव च कर्तुः कर्मणश्चाक्षेप- लभ्यत्वं यद्भावनाविशेष्यत्वे सति प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यत्वं न तु सङ्ख्यालिङ्गकानुमितिविषयत्वम् अनु- मित्या सयेयमाचगतत्वेन सङ्ख्याप्रतीतेः। ननु नामार्थे भावनान्वयेऽपि न सङ्ख्यान्वयः प्रथमोयस्थितसयान्व- येन तस्या निराकानत्वात्। न च प्रथमा न सङ्ख्यावा- चिका किन्तु प्रयोगसाधुरिति वाच्यम्। चैत्र इदानौं राजत्यत्र केवलादपि एकत्वमतीनेः । अन्यथा प्रथमोप- स्थितसङ्ख्यया कर्तृ-कर्मान्वये सङ्ख्या न तिङर्थ इत्यपि कल्प्येतेति चेत्, न, एकैव हि सङ्ख्या प्रथमाख्याताभ्या- दिपदोपस्याप्ये गतमित्युभयमुपात्तमित्यर्थः । 'अन्यथेति यदि न केवल प्रथमाप्रयोग इत्यर्थः, चन्द्रे कलङ्क इत्यादौ व्यभिचार स्फुट- तयोपेक्ष्य नियमपवेऽपि न दोष इत्याइ, 'एकव हौति, सामाना- थत प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमत एव भावनाविप्रेष्यत्वमित्यर्थ इत्यन्ये । 'घनमित्येति, 'प्रतोते' प्रवौतिप्रसङ्गादित्यर्थ , कट कम्मादिविशेष लाभोन स्यादिति भावः । शब्दामुपस्थितेनानन्वयापत्तिरित्यपि बोथ्य । ' ति, शुद्धप्रातिपदिकार्थ एव प्रथमाविधानादिति भावः। केवलादपोति क्रियाशून्यादपोत्यर्थ, मुदत्वन्तु दितीयादिवदन्धयप्रकारराधियमिति भाव । ननु चाप्यस्तोतिपदाध्याहार इति यदि यातनाइ, 'यन्यथेति, एवं सति वैपरीत्यापत्तिरिति भाव । पन्द्रे कला इत्यादौ व्यभिचारं फुटतयोपेश्य नियमपक्षेऽपि न दोष इत्याइ, 'एकै होति । यद्यपि सामानधिकरवं भैकसझ्याभिधायकवमेव साध्याविशेषात्, नापि भिन्न प्रतिनिमित्तकयोरे- ·शम्दाख्यतुरीयखण्डे याख्यातवाद । ८४१ मभिधीयते समानाधिकरण्यानुरोधात् यथा चैत्रोद- ण्डौत्यच, अन्यथा त्वन्मतेऽप्याख्यातेन चैवसङ्ग्याभिधा- नात् प्रथमावाच्यसयान्वयश्चैत्रे न स्यात् । श्रोदन- कामः पचेतेत्यच त्वयाप्येपैव रौतिरगन्तव्या तच कर्तुरवाच्यत्वादिति वक्ष्यते । अथ क प्याख्यातवाच्यः चैत्रः पचतीति समानाधिकरण्यात् अन्यथा नामाख्या- तयोभिन्नप्रतिनिमित्तकत्वेऽप्येकच दृच्यभावे सामा- नाधिकरण्यं न स्यादिति चेत्, न, नौलः पटश्चैत्रः पचति पच्चते तण्डुल इत्यादौ नानोर्नामाख्यातयोर्वा धिकरण्यात्' उभयपदार्थाभेदादित्यर्थः, अन्यथा भेदान्वयव्युत्पत्तिः न तु सुवन्त-तिडन्तयोरिति लडाख्यातादौ न धर्मिणि शामिः किन्तु धर्म एवेति भावः । कत्र वृत्तिः कर्ट वाच्यत्वानभ्युपगमेन तदसिडे, व्यतएषोभयपदार्थाभेदम्त- दित्यप्यात, तथाप्यविभक्त्यर्थदारकविशेषण-विशेष्यमावापनार्थत्वे सति বিলমিল ভাষায়িত্ব বা যুব হাবী বিমঘাৰ বি- घय विमेध्यभावात् सच विभन्नयोरेकसमाभिधायकवं विनानुपपनमित्यत्र तात्पर्यमिवाडः। एवं मति चन्द्रकला इत्यादौ कथं सामानाधिकरस्यमिति चिन्त्यं व्यन्यथा उमाम्पामेकसयानमिधाने थास्थातासङ्ग्यान्वये निराकारक्षवा- दिति भावः । 'एथैव रोतिरिति एकसयाभिधायकत्वेनैव सामानाधिकरणं न लेकत्र येत्य'पन्यथेति, इदमेव सामानाधिकरण्यमित्यभिमानः । . . 106 ·४२ तत्वचिन्तामणौ। एकसङ्ख्यावाचकत्वमेव हि शाब्दसामानाधिकरवं न तु भिन्न प्रतिनिमित्तस्यैकवार्थे वृत्तिौरवात् श्रोदन- कामः पचेतेत्यादौ व्यभिचाराच्च । विध्याख्यातस्य हि कृतिशक्तस्य नामसामानाधिकरण्यं तयोरेकसझ्याभि- धायकत्वात् न त्वेककर्तृवाचकत्वेन । तचापि कर्तुर्वा- च्यत्वे तस्येष्टसाधनत्ववोधने अप्रत्तिस्तस्यासाध्यत्वात् । अयोग्यतया कर्तारं विहाय कृतिविपये पाके पाक- विषयकृतौ वेष्टसाधनतान्वये कर्तुरनन्वयादप्रतीतेश्च नाभिधेयत्वम् । पचतीत्वस्य पाकयत्नवानिति विवर- णात् कर्ता वाच्य इति चेत्, न, इन्दादिसमासस्य विग्रहेण विवरणेऽपि विग्रहार्थे शत्यभावेन व्यभिचा- रात् कर्तुरन्यलभ्यत्वेनावाच्यत्वस्थितौ विवरणस्य तात्प- 'पाके' 'पाकविषयकृताविति सिद्धान्तभेदेन तत्राद्ये दरमाधन- यागकर्ता स्वर्गकाम इत्यन्वये व्युत्पत्तिविरहः एकखार्यान्वयमपर- पदार्थ बोधयित्वा तदिशिष्टापरपदार्थबोधनेऽसामर्थात्, द्वितीयेऽपि तथा पदार्थः पदार्थनाचेनौति व्युत्पत्तेरिति दूषण स्फुटवानोक- मित्यव धेय । यमिचारं विणोति, 'विधोति, तस्येति एकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तरित्यर्थ, कृतोरसाधनताज्ञानप्रवर्तकत्वमतेनेदं, पाके पाकविषयककृताविति मतभे देन, 'यनन्वयादिति, एकार्यान्वयमित्यादियुत्पत्तेरिति भाव । 'यप्रतोते.

·588 शब्दास्यतुरौयखण्डे बाण्यातवादः । यविषयज्ञापकत्वात् कर्तृशक्तिभ्रममूलत्वादा। वस्तुतः पचतीत्यच यत्नवतः शक्यत्वे धात्वर्थस्य विपयत्वेन साध्यत्वेन वा कृतावन्वयो न स्यादितरपदार्थविशेषण- तयोपस्थिते पदार्थैकदेशे इतरपदार्थस्यानन्वयात् । राजपुरुपमानयेत्यच राज इवानयने पदार्थे पादार्था- न्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । यत्नस्याश्रयान्वितत्वेनोप- स्थितस्येतरानाकासात्वात् । पाक-यत्नवतोरन्वये च यत्न- वत्साध्या पाकः पाकजनको यत्नवानिति धौः स्यात् न तु पाय-यत्नयोर्विषय-विपयिभावधीः। पाककर्ता इत्यचापि न पाकस्य कृतावन्वयधीः कृतेरपदार्थ- त्वात् । किन्तु सत्याश्रयः पाकजनक इति प्रतीतिः। अतएवापचत्यपि पाचकपदप्रयोगात् वुणः कृतियो- ग्यता वाच्येति निरस्तम् । पाकस्य कृतावनन्वयप्रसङ्गा- दिति तब पाचकपदं गौणमेव । ननु कर्तृ-कर्मणौ नवं क्षेत्रस्य मातेत्यादौ का गतिः, तवानन्यगतिकतया एक- देशापयखौकारात् पदार्थान्वये दम्भवति तदेकदेशाचयस्यामा- वादिति व्युत्पत्तेः, पदविशेषे चापये अनन्यगतिकत्वादिति भावः । 'पापकपदं न वुण्पदमित्यर्थः, पाचकपदवाक्यसमिद्धान्तमा- ति, पदार्थकदेशत्वादियपि योध्यं । 'वस्तुत इति, पदाधान्यये सम्भवति न तदेकदेशान्वयम्तथैव हुत्पत्तः चैत्रस्य मोत्यादौ धानन्यगतिकतया एकदे- ·cas तपपितामयी लकारवाच्चे तेनाभिहिते कर्तरि कर्मणि चानभि- हिताधिकारीया कर्त-कर्मविभक्तिर्न भवति किन्तु प्रथमैव लकारेण तयोरनभिधाने च चैत्रेण पचति तण्डुलः चैत्रः पच्यते थादेनमित्याद्यपि स्यादिति चेत्, न, कर्तृ-कर्मगतसझ्याभिधानानभिधानाभ्यामे- वाहितानभिहितकार्योपपत्तेः तादृशप्रयोगस्यासाधु- त्वाच्च । साधुत्वे हि सत्यनुशासनं न त्वनुशासनानुरो- धेन साधुत्वम् ग्रामगामादौ साधुत्वापत्तेः । नवीनास्तु सुपः प्रकृत्यर्थगतस्वार्थसङ्ख्याबोधकत्वं थित्य प्रकृतग्रन्थावतारात्, यदुत भट्टेन, “पाकन्तु पचिरेवाह कर्तार प्रत्ययोएकः। पाकयुक्तः पुमान् कर्ता वायो नैकस्य कस्यचित्" । रति, तचापि धर्मिणि न शक्तिः किन्तु कृतिमात्रे ममवायः समर्ग- इति मतं प्रहातं, कर्तृरूपवायवे कृनियोग्य एव रूढ्या पचत्ति; पाचकपदस्य गौणत्वानुपपत्तेरिति ध्येयं । 'नवीनवोद्भावनं अखरम- शान्वय इति भाव । 'पाचक्रपदमिति, यद्यपि पचायपि पाकपदप्रयोगो न स्यात् पाकस्य कृतावनन्वयात् धर्मिणोऽपि शक्यत्वेन पदार्धकदेशत्वात् । यदि तन यौगिकं किन्तु हम्मेव यदि वा योग्यतया एकदेशनाप्यन्वयः तदा योग्यताशक्यत्वेऽपि तुल्यं, तथापि गौरवान्न योग्यता प्रोत्यपचयपि पाचकपदं गौणमिति भावः । धर्मिणि न भक्ति किन्तु कृतिमात्रे समवायः संसर्ग इति मतेनेदमित्यन्ये । 'ग्रामगामादाविति, कम्यनित्यनुशासनस्य तत्रापि सत्यादिति भावः । 'नवीनास्वित्यस्वरसोदावनं सदीजम्नु सामय्यभावादेव पलामावे ·शब्दाख्यतुरोयखगडे व्याख्यातवादः । ८५ तिङः प्रथमान्तपदार्थगतसङ्ख्याबोधकत्वमिति व्युत्प- तिरेव व्युत्पत्तिश्च तस्वभावत्वं तक फलोनेयम् । प्रथमान्तपदार्थः कर्ता कर्म वा। अतरव चैत्रेण सुप्यते इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावान्न सङ्ख्यान्वयः। न च धात्वर्थे सङ्ख्यान्वयः, स्वापस्य हित्व-बहुत्वेऽपि हिवचन-बहुवच- नयोरभावात्सुप्यत इत्येव प्रयोगः स्यात् । अतरव स्वापमानावगमात् श्राख्यातार्थयत्न सध्ययोरनन्वये आख्यातं प्रयोगमाचे साध्विति तिडं विना धातोः केवलस्थासाधुत्वात् । अतो न सङ्ख्यानुरोधेन कर्तृ- कर्मणी लकारवाच्ये। वयन्तु ब्रूमः। चैत्रेण पच्यते तण्डुलः रथेन गम्यते ग्राम इत्यव तण्डुल-ग्रामौ कर्मणी प्रतीयेते अस्ति च तयोः परसमवेतक्रियाफ- लशालित्वं कर्मत्वं तच्चाख्यातवाच्यमेव । तण्डुलं पच- तीत्यच द्वितीयात इवान्यतः कर्मत्वालाभात् । तस्मा- माविष्कन, नदीजन्तु सामय्यभावादेव फलाभावे सम्भवति न स्वभाव एव मूलं सहकार्युछेदापत्तेः क्वान्तादिपदे व्यभिचारयेति । 'कर्टलवत् कर्मवमपौति रुतिवदाश्रयत्वमपौत्यर्थः । पूर्व ममवा- यस्य संसर्गलादुत्तरच परममवेतव्यापार-फसादीनां पदान्तरलम्य- सम्भवति न समावावलम्बनं सहकायुंदाप कान्तादिपदे मिधार- रोति । 'पर्गत, योगपतीपत्र गमनक्रियापप्लस्योत्तरदेशसंयोगस्य चैत्रे- ऽपि सत्त्वादतियातिशरणाय । यद्यप्येतदात्मानं नागामोदधामन्ययाम, .

·पद ताचचिन्तामणौ कर्तुत्ववत्कर्मत्वमपि लकारवाच्यं तद्धर्मिणोः कर्तृ- कर्मणोरन्यत एव लाभादिति । इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दायतुरीयखण्डे धाख्यातवादः । बात् अनन्यलभ्यस्यैव पदार्थत्वात् । 'द्वितीयात दवेत्यव दितीयादा- वप्याथितत्वादिमात्रम्यैव तदर्थत्वात् अन्यस्य तत्र पदानरस्वभ्यत्वा- दिति भावः । इति श्रीजयदेव मित्रविरचिते तत्त्वचिन्तामण्यालोके शब्दाख्य- तरौयखण्डालोके श्राख्यातवादालोकः । तथापि करणयापारस्य विषयत्वादिकं तदुबोध्य । 'कर्टववदिति कृतिक दित्यर्थ, समदायस्य संसर्गत्वात्, 'कर्मत्वमपोति। यद्यमि वाक्यार्थतया तदासत एष तथापि सपकारकप्रवीतिमभ्युपेयोक्तं । वस्तुतस्तु चैत्रेण पश्यते तण्डुल इत्यत्र चैत्रमियत्नजन्यव्यापारजन्यपलाश्रयस्तण्डल इति प्रतीतेः सोयात समवेतमन्युपस्थितौ धातुना व्यापारस्य जनकत्वस्य संसर्गरूपतया चोपस्थितावन्यलभ्यतया विशिरे, न शक्ति किन्त्वनन्यलभ्यतया पलाश्रयत्व. माने। यदि ध फलावच्छिन्दव्यापार एव धात्वर्थस्तदाश्रयत्वमात्र एख, द्वितीयार्थोऽप्येतदेव तण्डलं पचतीत्यत्र तलत्तिपालजनकव्यापारजनक- यत्नाश्रय इति प्रतीतेस्तत्राप्युक्तरीत्या तन्मात्रस्यैवानन्यलभ्यत्वादिति वदन्ति । यत्तु व्याश्रयत्वमपि संसर्ग रवेति तम्म, तत्प्रकारकत्वयानुभवसिद्धत्वा- दिति। इति प्रकाश ।

·शब्दाख्यतुरीयखण्डे धातुवाद । ga अथ धातुवादः। धात्वर्थः फलमिति मण्डुनाचार्याः, तथा हि पच्यविक्तित्तिर्जाघवान्न तु तत्फलकोव्यापारोऽधःस- न्तापनादिौरवात् गमेरुत्तरसंयोगः पतेरधःसंयोगः त्यजेविभागोऽर्थोन तु तत्फलजनकः स्पन्दः । हन्तेरपि मरणमर्थः न तु तत्फलजनकोव्यापारः खगाभिधा- तादिः गौरवात् । यजत्योऽपि देवतोद्देश्यकत्यागफलं स्वस्वत्वध्वंस एव । जुहोत्यर्थल्यागफलं प्रक्षेपः। ददा- त्यर्थः सम्प्रदानस्वीकारपूर्वकत्यागफलं स्वस्य स्खत्वध्वंसः परस्वत्वं वा न तु तत्तत्फलकत्यागो गौरवात्। न चैवं व्यापारविगमे फलदशायां पचति-गच्छति-ददातीत्या- दिप्रयोगः स्यान्न त्वयाक्षीदित्यादिः व्यापारकाले च पचतीत्यादि न स्यादिति वाच्यम् । धात्वर्थानुकुल- व्यापारवर्तमानत्वमाख्यातार्थः तेन व्यापारकाले पच- तौत्वादि भवति न तु व्यापारविगमे। न च स्पन्द- जन्यसंयोग-विभागाश्रयत्वेनाकाशो गच्छति पतति त्यजतीति स्थान विनश्यदवस्थे वार्मणि च न स्यात् प्रसङ्कादाह, 'धालयं इति, विनश्यदवस्य इति पताजनक इत्यर्थ, ·तत्त्वचिन्तामो संयोग-विभागाद्यभावादिति वाच्यम् । व्यापारवति व्यापारकाले आख्यातप्रयोगात् । नन्वेवं धात्वर्थन्वेन फलं किया तथाच तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डलादेः कर्मतापि न स्यादिसित्त्यादिरूपक्रियाजन्यफलशालि- स्वाभावादिति चेत्, न, परसमवेतव्यापारफलशालित्वं कर्मत्वं स च व्यापारोधात्वर्थ अख्यातार्थोवेत्युभयथापि परसमवेतव्यापारफलशालिनस्तण्डुलादेः कर्मत्वं वि- क्लित्त्यनुत्पादे व्यापारकाले पाकोवर्तत इत्यत्र पाकपदे व्यापारलक्षणा लाघवेन विलितः शक्यत्वात् । जाना- तीच्छति-यतते-विद्यते-तिष्ठतीत्यादौ ज्ञानेच्छा-प्रयत्न- सत्ता-गतिनित्तिरेव धात्वर्थः, न जानादिफलं न वा जानाद्यनुकूलोव्यापारः जानादिमत्वमाधमतीतेरिति। अबोच्यते। श्रोदनकामः पचेतेत्यत्र विधिप्रत्ययेन धात्वर्थे प्रत्यर्थ कतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्वञ्च बोध्यते। न च फले विमित्यादावोदनसाधनत्वं न वा फले प्रवृत्तिः सम्भवति, उपायमकृत्वा फलस्य साक्षात् सत्या साधयितुमशक्यत्वात् उपायकतिसाध्यमेव हि फलं न 'व्यापारवतीति पल्सरुपयोग्यव्यापारवतीत्यर्थ, 'याख्यानेति लडाख्याते. त्यर्ष , 'परेति । नन्वैवं वृक्षात्पर्ण पतवोत्यादौ रक्षारपि कम्मत्वापत्ति, यदि च धात्वतावच्छेदकत्वं पलविशेषणं वदा प्रकृतेप्यसमिरिति चेत्, तम्य कर्मरत्वेऽपि तदा तत्रापादानविभक्तरेव साधुवादित्यागः -- ·शब्दाख्यतुरोयखण्डे धातुबादः । RE तु तदन्यतिसाध्यम् उपायहतित एव तत्सिद्देरध:- सन्तापनादेः रुतिसाध्येप्टसाधनत्वं विना विक्तित्यर्थ- महत्तथ । उपाय एवाधासन्तापनादिक्पारः प्र- त्तिविपयत्वात् कृतिसाध्यत्वेनेष्टसाधनत्वेन च विधिन- त्ययेन बोध्यत इति फलानुक्लोव्यापार एव धात्वर्थः ।। अथोपायस्य कृतिसाध्यत्वज्ञानं प्रवर्तकमिति सत्यं किन्तु विधिबोधितफलकतिसाध्यत्वेन तदुपायततिसा- ध्यत्वमाक्षिप्यने तेन विना तदनुपपत्तेरिति चेत्, न, व्यवहारात्पत्तिजनके जाने विधिप्रत्ययस्य शक्तिग्रहात् प्रतिसादादुपपादकविषयत्वात्कल्पनायाः। एवं य- अथ धातुवादालोकः । एवं पचतीत्यच दयौ मिद्धान्तगतिः फलावच्छिन्नस्यैव व्यापा- रस्य प्रतीतेरव्या-केनापि फलेनावच्छिन्न एव व्यापारो धावों वस्तुतः पलपदं धात्वर्थफलपरमित्यदोषः, 'सत्तेति सत्तासहिता गति- नितिरिति मध्यपदलोपो समास', च्यन्यथा बहुवचननपुंसकलिङतान्य- तरापरिति, 'व्यवहारादिति, प्रतिहेतुतयोपायगोचरकृतिसाध्यताज्ञा- नस्यैवोपस्थितल्लात् तत्रैव विधिप्रत्ययस्य भक्ति कम्पनं तम्यैव साक्षादुपमा- दकत्वादिति भावः । न तु लाघवात् तस्यैव साक्षादुपपादकत्वादिति भावः । ननु लाघवात् फलस्यैव शाखयत्वे व्यवस्थिते पचेतत्यादौ व्यापारलक्षणस्तु प्यन्यथा रयोगपतीत्यादौ व्यापारप्रतोतेम्सम्यवारयातवायत्वं स्यात्, यदि च ·५. तत्वचिन्तामको जि-गमि-पचि-जुहोति-ददातीनामपि व्यापार एव वाच्यः फले प्रशच्यसभवात्। तत्र पच्यर्थोऽधःसन्ताप- नमेव तच्च रूप-रस-गन्ध-स्पर्शपरावृत्तिफलाविनाभूतं, अधःसन्तापने च जातिविशेपोरूपादिपरात्तिजनक- तावच्छेदकोऽवश्यं वाच्यः। अन्यथा फलार्थमधःसन्ता- वाच्यः, अतएव त्यजि-गम्बोर्विशेषः अन्यथा कर्ममात्रम्यैव संयोग- विभागोभयजमकतायामपि तदुभयफलजमकत्वाप्रतिमन्धाने कर्म- - लाघवेन यत्नार्थ त्वसिद्धौ नत्र लक्षणा तदा प्रकृतेऽपि तुल्यं । किश्चैवं कार्या- वितव्युत्पत्तिरपि स्यात्, व्यपि च व्याख्यातत्वेनाख्यातवाच्य एव व्यापारस्तत्र विधित्वेन तदर्थः कृतिसाध्येयसाधनत्वमेकपदोपात्तत्वप्रत्यासत्ते. व्यन्वेतु । यदि च तस्य यत्नार्थस्तदा व्यापारलक्षणास्तु कृतिनिछेएसाधनत्व विधिपक्षे दोपप्रसङ्गोऽपि नेति, मैवं, फलस्य धात्वर्थत्वे स्पन्दजन्यसंयोगाद्याश्रयतया ग्रामाकाशादिक गमनवदित्यादिप्रतीते१र्बारदात् तथाच गौरवमपि न्याय्यं प्रामाणिकत्वादिति, यत्रेदं चिन्त्यं यस्येवं तथापि पयादौ फलमेव धात्यों- ऽस्तु तत्र लाघवदाधकाभावात् । न चोक्लयुक्त्या गम्याापारार्थत्वेनैव तथात्वकल्पनात् यचापि तथेति वाच्यं । नानातीत्यादौ विद्यत इत्यादौ च तथात्वापत्ते। यदि च तत्तद्वाली तत्तदर्थ शक्तिभेदादन वाधकान तथा तदा प्रश्तेऽपि तुल्य । नन्छेवं व्यापारकाले पचतीति न स्यात् । न च व्यापार- व्याख्यातायं यूोल्लयुक्त्या तम्य यत्नार्थत्वादिति चेत्, न, छतेरसि तदर सत्वे वामादाय वत्प्रयोगसम्भवात् तदसत्ये व्यापारलक्षणया तथात्वात् तदुकं प्राक यदिगमदशायामित्यादि। ननु व्यापारमतो सलवधिर्माव तदन्यतरमात्रशक्यत्वे कथं लाघव फलव-व्यापारवयोश्याधित्वेनाविशेषादिति, मैवं, फलावच्छिन्नस्यैव व्यापारस्य त्वया धात्वर्थलेनाभ्युपगन्तव्यत्वात् यन्यथा ·शब्दास्यतुरीयखण्डे धातुवाद । ५१ पने प्रत्तेः व्यापारस्यास्थातवाच्यत्वेपि विशेषस्यावश्यं वाच्यत्वात् । पच्यर्थे च फलं न विशेपणं न वोपलक्षणं लोकधःसन्तापनविशेयस्य रूपादिपरावृत्त्यव्यभिचा- रेण व्यावाभावात् । वेदेधःसन्तापनमात्रं पाक- पदार्थः कृष्णलं अपयेदित्यादौ फलाभावात् । यस्तु वोपलक्षणं रूपादिपराशत्तियोग्याधःसन्तायनं पाकप- माववाचकयोस्तयोः पर्यायतापत्ते । अतएव बौहान् पोचती- त्यच जलसंयोगे फले प्रोक्षणपदार्थकदेशत्वमित्याशय उपलवण- त्यजि-गम्यो पर्यायत्वायत्ते फलाशम्यापि प्रतीतेश । एतेन गमनत्व-त्याग- कम्मत्वयोर्मेदान्न पर्यायतेत्यपास्तं । न च संयोग-विभागादिफवस्याव्या. वर्तकतया तदवच्छिन्नत्वेन न शक्यत्वमित्यायमग्रन्थविरोध इति वायं । प्ययावतकतया व्यापारविशेषयोभूतस्य न शक्यत्व किश्चित् परं भनकतया शक्यज्ञान विषयत्वेन फलमपि शक्यमेवेति तदर्थत्वात् । बोहोन् प्रोक्षतीत्यत्र जलसयोगम्य न प्रोक्षणपदार्थत्वमिति प्रागुतस्याप्यत्रैव तात्पर्यमित्युपमा- दितमाधेयको । म च पचतोत्या पलानुकूलव्यापारानुकूलत्वनाएयातार्थ- प्रतीतेव्यायारो धात्वयं इति वायं मलानुकूलत्वेनैव तस्य प्रतीत्वा तदसिद्ध धन्यथा प्रतीतिवलादेव सदस्वसिद्धी लान्यायानुसरणानुपपत्ते लक्षणया तादृशप्रतीत्युपपत्तेति न विशेषणं प्यावर्तक । व्यधसन्तापनविशेषस्य फनाभिघारात् मोपलक्षणं शताविति प्रेष, उपरशकतया शक्रय ज्ञान- विषयत्वेन पलस्यापि शक्यत्वात् व्यापारे तु तस्योपलक्षणत्वमेव यथाशति- शेने वियपतया विशेषसाध्ये चोपलक्षमित्युक्तमाकरे । एकतिसम्म शामिदपकल्पनमय यत पाह, 'यस्तु पेति, 'योग्यता चेति, सहकारि- ·पूर तत्वचिन्तामणी दार्थः याग्यता च सन्तापने कृपणलादादप्यस्ति । गमेः स्पन्दविशेप एव वाच्योन तृत्तरदेशसंयोगजनक- त्वेन स्पन्दस्य वाच्यता सर्वस्पन्दानां तथात्वेन व्याव- ाभावात् । स्पन्दे च विशेषः संयोग-विभागजनक- तावच्छेदकः सर्वसिद्ध एव । त्यजेथ कर्ममाचं शक्यं न तु पूर्वदेशविभागफलककर्मत्वेन शक्यत्वं सर्वकर्मणां तथात्वेन व्यावाभावात् । त्यजतीतिप्रयोगे च तद्- बुद्धिनिमित्तं । पतत्यर्थोऽपि कर्मविशेष एव गुरुत्वा- समवाधिकारणप्रयोज्याधासंयोगफलजनवार, फलन्तु कर्मविशेपपरिचायकमाघम् । यजति-ददाति-जुहोती- नामिदं न ममेल्यादितत्तत्सकल्पविशेपपर्वत्याग एव वाच्यः सङ्कल्पे च विशेपस्तु तत्तविशेपवतस्तत्तत्- फलविशेषजनकतावच्छेदकोमानसप्रत्यक्षसिद्ध एव न विरहात् फलामुत्पादेऽपि न योग्यताहानिरिति लोक-वेदयोरेकैव भक्ति- रिति भाव । स्पन्दवियोगमनत्वालिङ्गित इत्यर्थः, गमनत्वे मानमाइ, 'स्पन्दे वेति । न लिवि, विमागल्पफलस्य विशेषणोभुय न मक्यत्वमित्यर्थ, कथमेतदत याह, 'सबैति व्ययावर्तकतया विशेषणत्वाभावादित्यर्थ । मन्वेवं कधं तस्य प्रतीतिरिक्त या, 'बजतीति, उपरङ्गकतया तस्यापि शक्य खादिति भाव' । एतच्च पलाशं प्रतीत्यवतम्भन व्याख्यातं । केचित्तु तत्प्रतीतिरसि व 'गमे स्पन्दविशेष इत्यादिग्रन्यवरसेग বৰৰ মহাকালুমিৰি জীৱাবলীল এ এমামে- मेंदादेव नोकृपयायत्वमिति तेन रूपेण व्यापारमानमेव धात्वर्थ इत्या।

·शब्दाख्यतुरौयखगड़े धातुबाद । ८५३ तु तत्तत्फलजनकसङ्कल्पविशेषे शक्तिः गौरवात्। देव- तोद्देश्यकस्वस्वत्वध्वंसफलकत्वागत्वं सम्प्रदानस्वीकरण- पूर्वकस्वत्वध्वंस-परस्वत्वापत्तिफलजनकत्यागत्वं देवतो- द्देश्यकप्रक्षेपफलकत्यागत्वञ्च तत्तत्सकल्पविशेपपरिचा- यकमात्रमिति। इति श्रीमद्गङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दाव्यतुरीयखण्डे धातुवादः । तया समाहितमित्येका, अन्या च व्यापार एव वाच्यः शक्यस्यापि फलस्य ज्ञानमाचं तत्तत्प्रयोगे विनिगमकं फलोपस्थितिः द्वितीया- दित श्राख्यातादितश्च क्वचिदिति । इति महामहोपाध्यायतार्किकचूड़ामणिश्रीजयदेवमिश्रप्रकाशिते शब्दचिन्तामण्यालोके धातवादालोकः । तत्तजातिपरिचायकमाइ, 'देवतेति, न च देवतादानाविव्याप्तिः, तत्र तस्य देवताखत्वस्योद्देश्यत्वात् यारो ययुः खत्वध्वंसस्यैवोद्देश्यत्वात् होमस्तु यागात्मक एव किन्तु जुहोतिप्रयोगे प्रक्षेपधौनिमित्तं । 'सम्पदानेति, रतच खीकरणस्थलीयत्यागकरणमभिप्रेत्य न दानसिद्धि किन्तत्सर्गमात्र, व्यवएव पुष्करिणोजलादेरुत्सर्गमात्रं न तु दानमतएव शिवाय गां दद्यादित्यादावपि न दानमपि तूत्सर्गमानं, एवं श्राद्वादावपि सम्प्रदानखौकरणामावादिति भावः इति सद्धेपः । इति प्रकाशः।

·ya तत्वचिनामो अथ उपसर्गवादः। उपसर्गास्तु द्योतकाः न वाचकाः। द्योतकत्वञ्च धातोरर्थविशेषे तान्पयंग्राहकत्वं तदुपसन्दानेन तत्र शक्तिर्वा न तु धात्वर्थाभिधायकत्वं पौनरुत्यापत्तेः । ननु प्रजयतीत्वादी प्रवर्षस्य विजयते इत्यादावतिश- यस्य श्रभ्यागच्छतौत्वादावाभिमुख्य-सामीप्ययोः प्रती- तावुपसर्गान्वय-व्यतिरेकानुविधानात् पदान्तरवदना- पि शक्तिः। न च प्रतिष्ठत इत्यत्र गतिधीने स्यात् प्रशब्दस्य प्रकर्पवाचित्वेनातिशयेन गमनार्थधौ- प्रसङ्गादिति वाच्यम् । तच प्रशब्दस्य धात्वर्थावरुद्धार्थ- त्वात् तञ्च गमनमेव । धातोरिव तस्याप्यनेकार्थत्वात् । न च धातोः सार्थकत्वं कृतमततवानेकार्थता युक्ता उपसर्गे तु नैवमिति वाच्यम्। धावूनां बहुत्वान्न प्रकर्य- अथ उपसर्गवादालोकः । 'प्रोसरस्थवेनेति, एतच गममत्वप्रकारकप्रतौनिदायनोतं । " प्रसद्गादाद, 'उपसर्गस्विति, सत्र साविशेधे शर्धािवोरिति शेषः । 'धातोरिवति, न चैवं नानार्थदेऽपि प्रकर्षार्थमादाय प्रतिमन- ·शब्दास्यतुरीयखण्डे उपसर्गवाद । ५५ वाचित्वं गौरवात् किन्तु प्रशब्दस्यैकस्येति तस्यापि सार्थकत्वात् । धातोरनेकार्थत्वं तृप्तं तदभियुक्तीप- सर्गस्येति चेत्, न, तहि धातो नार्थत्वे उपसर्गानु- विधानमर्थविशेषे न स्यात् अक्षादिपदे तथा दर्श- नात। उपसर्गस्यायि शक्तत्वे धात्वनुविधानं न स्यादिति चेत्, न, साधुत्वार्थ तच तदनुविधानं तेन विना प्रयोगाभावात् न तु शक्त्यै। धातोस्तु शक्तावेव तदपे- क्षेति वैपम्यम् । अथ प्रजयत्यभ्यागच्छतीत्यादौ सामा- न्यवाचकाद्धातोरेव प्रकर्ष-सामीप्यादिविशिष्टस्य विशे- पस्योपस्थितिः। तात्पर्यग्राहकत्वमात्रमुपसर्गाणमिति चेत, न, प्रकर्षादेविशेषस्थाशक्यत्वेन तत्र लक्षणायां युगपत्तियापत्तेः। एतेनाभ्यागच्छतोत्यादौ सामी- प्यादिविशिष्टधात्वर्थप्रतीतेर्वाचकत्वमुपसर्गाणां, प्रति- ष्ठत इत्यादौ धातोरेव गमनार्थत्वं तात्पर्यग्राहकस्तु इत्यादौ स्थितिप्रकर्षधौ स्यादिति वाच्य । स्थापूर्वप्रशब्दस्य गतावेवा- नादितात्पर्येण तत्र तस्यासाधुत्वात् तात्पर्य्याभावेनैव तदबोधकत्वाहा । 'तेन विनेति, यद्यप्युपकुम्भमित्यादौ धातु विनापि तत्प्रयोग तथापि तदतिरिक्त- स्थले धातो प्रागेत तसाधुत्वमिति भाव । 'धातोस्विति, चौपसन्दानिक- शक्तस्त्वयाङ्गीकारात् । 'सामान्येति, पराजयस्यामि जयत्वादिति भाव । एव जयत्वेनैव तस्य घौ स्यादित्यत याह, 'प्रकर्षादेरिति, 'याख्यातस्येति । यद्यपि .

·तत्वचिन्तामणी प्रशब्दः । अन्यथा धातूपसर्गार्थयोर्विरोधेनान्वयानुप-. पत्तेः । एवं यब धातूपसर्गयोर्विरोधस्तव द्योतकत्व- मन्यच वाचकत्वमिति मतमयास्तम्। अगमनविरोधि- गमनस्यैव प्रशब्दार्थत्वात् । अवोचते। श्राख्यातस्य धात्वर्धन सह स्वार्थान्वयबोधकत्वमतः प्रतिष्ठत इत्यव गमनं धात्वर्थ एव । प्रशब्दार्थत्वे भावनान्बयो न स्यात् प्रकृति-प्रत्यययोः सम्भूयान्वयवोधकवनियमात । एवञ्च प्रोत्तरस्थत्वेन गमने शक्तिरिति प्रशब्दः शततावच्छे- दको न प्राक्त इत्यौपसन्दानिकी शक्तिरेव द्योतकत्वम् । यदि गमनाभावाभावत्वप्रकारिका धौर्भवेत् तदा उपमर्गवाचकाव- पत्रेऽपि नान्वयानुपपत्तिः विशिष्टस्यार्थत्वादिति । न चैवं वृत्तिदय- (९) उपसर्ग धात्पर्धयो विरोधनानन्वयापत्तेरिति ख० । वर्तमानत्वस्य खतावेदाम्बयान तदर्थस्य धात्वर्थान्वयनियमस्तथापि तदि- शिक्षतेस्तदन्चयोऽस्त्येवेति माव । 'शब्दार्थत्व इति, एतच गमनाय - प्रकारकप्रतीतिदायनीत 1 यदि घ गमनाभावविरोधित्वप्रकारिका घौस्तदा गमनामावधातु प्रशब्दविरोधित्वमाहेति तदिशियधात्वर्यान्वयोभावनाया भवत्येवेति । वस्तुतस्तु प्रकर्षविशिधाव व विरोधियविधिएगमनाभावे भावनान्वय स्यात् तथैव व्युत्प, न तु धात्व विशिष्ट प्रशदाईं तथा घ गमनत्वप्रकारिकव धोः, यतएव सदुपेक्ष्य सिद्धवदुक्तवान् गमनं धात्वर्थ- एवेति, 'प्रकृतीति, न च सुपा तथा नियम', प्रकृत्यर्थगतत्वगर्भस्य तविषय- त्वेऽमि सम्मयान्वयबोधकत्वगर्भस्य तस्य सामान्यविषयत्वात् । नन्देवं गमनस्य धात्वर्धत्वे निसतीत्यचापि गमनधीप्रसका इत्यत याह, 'एवति, तथा च .

·शब्दाख्यतुरीयखपड़े उपसर्गवाद । ८५७ प्रकर्षाभिमुख्यसामीप्यादेरुपसर्गवाच्यत्वेऽपि तद्दिशिष्ट- धात्वर्थान्वयः सम्भवत्येव भावनाया श्रोदनं पचतीत्य- चौदनविषयकपाकान्वयवदिति यद्यपि । तथापि उप- सर्गस्य शक्ततावच्छेदकत्वं न शक्तत्वं गौरवात् तथाच प्रोत्तरजित्वेन प्रकृष्टजये शक्तिः। एवं हि कृप्तविशेष्य- शक्तर्विशेषणविषयत्वमाचं कल्प्यते अन्यथा तु शत्य- न्तरमेव । न चैवं जिपूर्वप्रत्वेन तचैव शक्तिरत्विति वाच्यम्। धात्ववाच्यत्वे भावनानन्वयप्रसङ्गात् प्रतिष्ठत- इत्यवोपसर्गस्य शत्यवच्छेदकत्वमाचकल्पनाच्च। अथ वा तत्र मक्ततावच्छेदकत्वकल्पनादन्यत्रापि तथा एकत्र निर्णीतशास्त्रार्थ इति न्यायादिति भावः । तदेवाह, 'तथापीति । नव्यास्तु प्रोत्तरजित्वादिकं न शक्ततावच्छेदकं गौरवात् किन्तु जित्वा- दिकमेव उपसर्गाणा तात्पर्य्ययाहकत्वमात्र तदेव च तेषां द्योतकत्वं । न चैवं केवलधातोरपि बत्प्रत्ययापत्ति , केवलस्य तत्राप्रस्तुतत्वादिति वदन्ति । ननु शक्तयन्तरकल्पनं तुल्यमेव तथा च प्रकृछत्रयत्वापेक्षया प्रकर्षवमेव लध्विति तत्रैवोपसर्गस्य शक्तिरस्वित्यत-धाह, 'एवं होति, 'न चैवमिति, तथैव विनिगमनाविरहादर्णयमेव शक्तं न वेकमवच्छेदकं अन्यथा घटादि. पदेऽपि तथा स्यादिति भाव । 'धाग्विति, घटादिपदे तु विनिगमकामावा- दानुपूर्वोविशिएसकलवर्ण एवं शक्तिरिति भाव । ननु तथापि शक्त्यन्तर- मेव प्राक्ततावच्छेदक-शक्यतावच्छेदकयोभदे शक्लिभेदावश्यकत्वानिरवयवत्वेन शक्तिविस्तारस्याप्यन्यत्र सम्भवाच्च एवञ्च प्रत्वेनैव शक्तत्वं प्रकर्षेणैव शक्यत्वं लाघवाज्जयोपस्यान्यनभ्यत्वाचेत्यरचेराह, 'यथ वेति, नचैवं कृत्तियविरोधा- पत्ति, मणिकृन्मते तङ्कायेन प्रकृयाशस्य लक्षणया जयाशस्य शक्या 108 ·५ तचिन्ताम। प्रतिष्ठत इत्यत्र विरोधिलक्षणया धातोर्गमनोपस्थितिः प्रशन्दस्तु तात्पर्यग्राहका अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् प्रजयतीत्यादावपि विशेष्यवाचकस्य धातोविशिष्टे लक्षणा विशेष्यादिशिष्टस्यान्यत्वात् प्रादेस्तात्पर्यग्राह- कत्वम् । न हि शक्तिं विनापि धातुतः प्रतीतिसम्भवे विरोधोछेदः, दृज्ञिदयेनोपस्यापन एव तद्विरोधात् न बेकया वृत्त्या एकया लक्षणयेवोपस्थापनादिति भावः । वयन्तूपसर्गस्य वाचकवे नियातस्यानर्थकस्येति सूत्र न क्रियेत चोपस्थिताइन्वयसम्भदात् विशिष्टस्य लक्षण्यैवोपस्थिते!क्त दोय इत्यन्ये । प्रतियत इत्यत्र च विरोधिलक्षणाया एव निरुपलेन स्थितिप्रकर्षधोरिति ध्येयं । नन्वेवं विभक्त कर्मत्वादौ पतिनं स्यात् प्रततिलक्षणयैव तदुपस्थिति- सम्भवात् प्रादिविभक्तस्तात्पर्यग्राहकवादिति चेत्, न, विनिगमकामावेग वैपरोत्यापत्तेः । नन्वेवमप्योपाधिककारणादिपदानां विशिष्टोपाधौ प्रालिन যা ব্যাঘৰৰ বিয়ায় যুক্ত যুদ্ধ বন্যায় বিভিৗঘিনিষ वादिति चेत्, न, विशेषण-विध्ययोरन्यतरत्र शतो विनिगमकामावात् प्रकृते च केवलधातुपयोगे विशेष्यवाचकतानिर्णयात् । यत्तु प्रतिएत इत्यत्र मुख्यार्थोपस्थितिं तदनुपपत्तिश्च विनैव नानार्थवत् प्रस्थानप्रतीतेपटपस्य धातोरेव उन शक्तिरिति, वन, बन्यच स्टहीत. मोर्धातोर्मुख्यार्थीपस्थितो बाधकाभावात् पशब्दयाहितात्पर्य्यानुपपन्या लक्षणासम्भवाचेति दिक् । 'विशेष्यादिति, तथा च शक्तसम्बन्धोऽप्यविरुद्ध इति भावः। यदि घोपसर्गस्य वाचकलं तदा निपातस्थानर्थकस्यति सूत्रमनधक स्यात् व्यवदादिसूणैव तस्य प्रातिपदिकसंघालाभात्

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे उपसर्गवादः ।
५र
तत्कल्पनमहम् । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वात् व्यतिसे
इत्यादौ तु लुप्तः स्मृतो धातुरेवार्थप्रत्यायकः धातुलो-
पमजानतस्तवार्थप्रत्ययाभावादिति कृतं प्रसक्तानु-
प्रसक्तया।
इति श्रीमदगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ
शब्दावतुरीयखण्डे उपसर्गवादः ।
अर्थवदादिसूत्रेणैव प्रातिपदिकवलाभात् प्रपञ्चकलभ्याया गौरवात्
इति ब्रुमः ।
इति महामहोपाध्यायतार्किकचूड़ामणिश्रीजयदेवभिश्रप्रकाशित
शब्दचिन्तामण्यालोके उपसर्गवादालोकः ।
प्रपक्षार्थत्वकल्पनायां गौरवादित्यपि वोध्यं । ननु व्यतिस इत्यत्र धातोरभा-
वादुपसर्ग एव वाचक इन्यत थाह, 'यतिस इति । इति प्रकाशः।

·ताधिनतामो अथ'प्रमाणचतुष्टयमामाण्यवाद। स्यादेतत, तथापि सङ्केतपद्दे चेष्टातोऽप्यनुभव- सम्भवाच्छन्दवत्सापि प्रमाणमतश्चत्वारि न प्रमाणा- नौति चेत्, उच्यते, शब्देन चेष्टायां सङ्केतग्रहाच्छन्द- स्मृत्युपयोगिनी चेटा लिपिवत् शब्द रव प्रमाणमर्थे कृप्तत्वात् । नन्वेवं सति कथमेड-मूकस्य व्यवहारस्तस्य शब्दास्मरणादिति चेत्, न, अव्युत्पन्नत्वाञ्चेष्टायां तस्य तस्य शन्देन न सकतग्रहोन मानान्तरेणेति समया- अथ प्रमाणचतुष्टयप्रामाण्यवादालोकः । ननु चेष्टा महोतमन्दं मारयति नबनुमापयतौति न युद्ध तेन सह सम्बन्धापहात् अर्थन ममं मकेतस्यैव सम्बन्धलात, भब्दन धम्मिणि धर्ममा इति न्यायेन धर्मनिरूपणं धम्मिनिरूपणानन्तरमाध, 'स्वादेतदिति, न हि सा शब्दान्तभूता नियत तामावात्, भानुमानम- বিনাৱাৰা, মহাহিসাব ননি শাব। মনিমঘমিমাইশ दृशानमाइ, लिपिदिति, रतेन समपाधौनप्रतिकात्येन शब्द रवान्त- भवतु नानाशब्दवदनियतपदेतोऽप्यविरुद्ध इत्यपारतं, उकरीत्या प्रमाणत्व- ভাব্য মুফ আল্লখিয়ে নেলি নল দুসনুষাবিনি ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे प्रभाणचतुझ्यप्रामाण्यवादः । ग्रहाच्छन्दवत् चेष्टापि तं प्रति कुण्ठिनैव । व्यवहारस्तु एड-मूकस्यैतद्दिषया मम प्रवृत्तिर्नितिर्वा एतस्याभि- प्रेता यदा भवति तदा मामुद्दिश्यायमेतां चेष्टां करोति इत्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां व्याप्तिग्रहात्तथाभिप्रायमनुमाय प्रवृत्ति-निवृत्तौ। कशानुशाभिघातादिव करि-तुर- गादेः। न च कृतसमयापि चेष्टा अभिप्रायानुमापि- कास्लु किं शब्दस्मरणेनेति वाच्यम् । अविनाभावा- भावात् । न चैवं शब्दऽप्यभिप्रायानुमानादेव प्रत्त्या- द्यस्त्विति वाच्यम् । शब्दादेव प्रत्येमौत्यनुव्यवसायात्त- दनुभावकत्वे स्थिते तदनुकूलशक्तिकल्पनात् । एड-मू- समं सम्बन्धमहे तत्म्मरणेऽपि सङ्केतवलासोपजनितैवार्थोपस्थिति- रन्वयमोधाङ्गं प्राथमिकत्वात् न स्मृतशब्दजा विलम्बितत्वात्, अन्यथा अलौकिकस्वर्गादिपदस्थापि अर्थानुपस्यापकत्वं श्रावश्यकसङ्केतक- (२) चेयाभिप्रायमनुमाय प्रवर्तिकास्विति ख. । भावः । 'अयुत्पन्नत्वादिति, शब्द इति शेषः, 'चेटापौति, वन्मत इति शेषः। कस्यचिन्मतमाशय निराकरोति, 'न चेति, 'अविनेति, तदप्रतिसन्धानेऽपि ततोऽर्थप्रत्ययात् एवं मूकस्यानन्यगत्या तमादिकमपि कल्यं इति भावः । ननु चेमा सङ्केतग्राहकशब्दं स्मारयति न त्वमिति न युक्त शब्देन सह सम्बन्धामात् यर्थेन सह सङ्केतस्यैव सम्बन्धत्वात् । यदि च शब्देनापि सम्बन्धग्रहस्तदा तवः शब्दमरणेऽपि सङ्केतवलाचेष्टाजनितार्थोपस्थितिरे- ·६२ तत्वचिन्तामणी कादौ तु मानाभावात्तत्प्रवृत्तेरन्यथाप्युपपत्तेः। रवमन्य- चापि शब्दप्रयोजकत्वे स्थिते तदारैव चेष्टायामनु- भावकत्वं सम्भवतीति न सा पृथक् प्रमाणम् । अथ वा स्मारयतु चेष्टा पदार्थानेव न तु शब्दांस्तथापि सा न प्रमाणम्, ऊर्दाङ्गुलौकरणे यानां करिष्यसौत्यादिका कृत्यायनी प्रयोजकाभिप्रायं स्मारयन्ती प्रमाणमेव न, शङ्खध्वनौ याचा करिष्यसौत्यत्र शङ्खध्वनिवत् । जयन्वयिनी तु कारकेषु प्रातिपदिकार्थप्रधानक्रिया श्रानयनादिस्वरूपप्रधाना तथाच गौरव पुरुप इत्या- दिपदैरिव स्वतन्त्रेषु पदार्थेषु स्मारितेषु परस्परमन्य- यायोगः प्रातिपदिकार्थे कर्मत्वादेरानयनादिवती- वाक्यादेव वाक्यार्थीभनतदर्थोपस्थितेः । यदि शब्दादर्थ प्रत्येमि इत्यनुव्यवसायो विनिगमक उतः मोऽपि चेष्टातोऽमुमर्थ प्रत्येमी- त्यनुव्यवमायत्वेनानिर्णायक इत्यस्वरमादाह, 'अथ वेति, प्रापि वान्वयबोधाझं प्राथमिकत्वात् न तु स्मृतशब्दना यतिविलम्बितत्वादिति । अन्यथा यावश्यकसङ्केतग्राहकवाक्यादेव वाक्यार्थीभूतख!पस्थिति- सम्भवेन वर्गादिकमध्यर्थोपस्थापक न स्यात् । यदि शब्दादमुं व्यर्थ प्रत्येमौत्यनुयवसायो विनिगमक उत सोऽपि चेष्ठातोऽमुमय प्रत्येमोत्यनु- व्यवसायेग तुल्य इत्यापेराइ, 'यथ वेति, शारशीतसमये भवतीति शेष । 'छत्यन्धयिनो, 'कृत्यभिप्रायपूर्विकेत्यर्थ, स्मृतेरममात्वेन तत्फलकस्य * प्रमावमित्थर्य' । 'शस्यन्वयिनो' जयभिप्रायपूर्विक्रेत्यर्थ । न च यत्र ।

·शब्दाख्यतुरोयखण्डे प्रमाणचतुण्यप्रामाण्यवाद | • तानागत-वर्तमानत्वस्य चान्वयप्रकारस्यानुपस्थितेः। पदैकदेशविभक्तिविशेषवच्चेष्टैकदेशविशेषात् प्रकरणा- दिविशेषाद्दा कर्मत्वादि-वर्तमानत्वादिस्मृतिनियम- इति चेत्, न, कर्मत्वाद्यतीतत्वाद्युपस्थापकचेष्टैकदेशा- भावात् । प्रकरणादयस्तु विषयविशेषे शब्दादौन्निय- मयन्ति न त्वन्वयप्रकारकर्मत्वादौ कालविशेषे वा प्रवर्तयन्ति । अन्यथा गौरश्व इत्यादावपि प्रकरणा- दिभिः कर्मत्वाद्युन्नीय विवक्षितार्थाध्यवसायः स्यात् । न हि चेष्टाकलापप्रकरणादयः कारकविशेषानाक्षेत्र- मलं न तु पदकदम्ब इत्यस्ति नियमः, तथाच काल- सङ्ख्या-कर्मत्वादिप्रतिपादकविभक्त्यादिसमभिव्याहार- वैयर्थप्रसङ्गः। कथं तहि ततोऽर्थव्यवहारः संशय- प्रतिभयोरन्यतरस्मात् चेष्टालारितशब्दानामपि कर्म- त्वाद्यन्वयप्रकारोपस्थापकविभक्त्यादेरभावात् । कथ- कम्मत्वादिविशिएवाक्यार्थ एव सङ्केतः तत्र का गतिरिति वायं । तत्र वाक्यार्थस्यैव सद्देतविषयत्वेन पदार्थस्थानीयतया वत्स्मारकत्वेऽप्यननुमावक- तया प्रमाणत्वाभावात्, उत्तरं 'संशयेति उत्कटकोटिकसंशयेत्यर्थः, विशे- घोन्मेषः 'प्रतिभा'। याद्यपक्षमाक्षिपति 'पेशामारितेति, 'शब्दमानेणेति सतग्राहकप्राब्दस्य विभक्त्यादिमत एवानुभूतत्वात् तस्यैव स्मरणमित्यर्थः । नन्वौदृशचेशायां गेहे दश घटान्ज्ञास्यतीत्वाकारेण तेन शब्देन न चेठान्यथासिद्धि तस्याः गेहे दश घटाः सन्तौति मिनप्रकारकज्ञानजनक.

·सत्त्वचिन्तामणौ मन्वयवोधकत्वमिति चेत्, न, विभक्त्यादिमतामेव शब्दानां स्मरणात् शब्दमात्रेण सङ्घताग्रहात् । नवप- भ्रंशात् कथं वाक्यार्थधीः तत्रान्वयप्रकारोपस्थापक- विभक्तवादेरभावात् । न च साधुशब्दस्मरणादिति वाच्यम् । साधुशब्दसङ्कथाविरहिणामपि पामराणा- प्रमाणान्तरकन्पनागौरवमूलं, श्रतएव समपाधौनप्रवृत्तिकत्वं यदेव विभतिसमभिव्याहारसहकारितावच्छेदकत्वेनोन तदेव विभाज- वात् । न घ कम्मत्वाद्यनुपस्थिते न सान्वयबोधिका, स्वतन्त्रच्छाया नियन्तुम- शम्यतया यच घेयादिविशेधे कम्मवादिसतिस्तत्रागते. । यो समया- धोनप्रतिकमानमात्र प्रतीत्यादि तदप्ययुक्त तथा सति मानमात्र एव तत्सहकारित्वायत्ते लाघवात् । यदि घ तहिनापि प्रत्यक्षादिप्रवृत्तिदर्शनात् न तथा तदा चेयायामपि तुल्यं । यत्तु संशयादिनव व्यवहारान्यथासिदिन सा प्रमाणमिति, तदपि न, तथात्वे शब्दादेरपि प्रमाणत्वानुपपत्ते. शब्दादर्थं प्रत्येमौव्यनुव्यवसायस्या- त्रापि तुल्यत्वात् तस्माचेयापि प्रमाणमेव समयाधौनप्रवृत्तिकत्वस्य विमान- कोपाधितया न विमारायाघातोऽपौति, मैवं, संशयादेर्मानसनिश्चयादा यवहारोपपत्तौ तत्प्रमाणत्वकल्पने गौरवात् । न चैवं शब्दादेरप्यनुपपत्तिः, इति भाव । धनुमिनोमोत्यादिना विजातीयप्रमाणसिही सलबलेन तदनुकूलकल्पनात् । न हि तद्दिषपकनिश्चायकान्तराभावस्तत्कन्यनायो पक्ष साध्याद्यपस्थिती सर्वच कविकाव्यमूलज्ञानवमानसससर्गप्रत्ययसम्भवात् प्रकृते च विनातीया. नुव्यवसायामावेन प्रमाणान्तरत्वाभावात् शाब्दच नानुव्यवसायाभावेन | ·शब्दास्थरीयखण्डे प्रमाणचतुझ्यप्रामाण्यवादः । ८८५ : मर्थप्रत्ययात् साधुपमात्रस्मरणेऽपि कर्मत्वाद्युपस्थाप- कविभक्त्याइरभावाचेति चेत्, न, यथा हि पदार्थशक्त- त्वेन जातादपभ्रंशात्पदार्थोपस्थितिः तथा विभक्त्यर्थ- कर्मत्वादिशक्तत्वेन ज्ञातादपदंशैकदेशात् तत्तत्स्वराव- च्छिन्नात् कर्मवाद्युपस्थितिः। अथ साधुशब्देऽन्वयम- कारविभक्त्यादेः सहकारित्वं न तु चेष्टायां किन्तु तात्पर्यग्राहकत्वमा सहकारोति चेत्, न, समयाधी- नप्रत्तिकमानमाचं प्रति तत्सहकारित्वात् । तदिशेप- शब्दस्य गुरुत्वादिति न सा प्रमाणान्तरम् । ऐतियञ्चा- प्तीक्तत्वेन शब्द एवान्तर्भवति । अर्थापत्त्यनुपलब्थ्योस्तु यथायथमन्तर्भावः प्रागेव चिन्तितः। अतः सिद्ध कोपाभिलेनोच्यतां तो न विभागव्याघात दूयपि निरस्तं, मति प्रमाणभेदे अनुगमकगवेषणदिनि । प्रदातर्भावाभावाच्च चेठातोऽर्थ प्रत्येमौत्यनुव्यवसायस्य च तत्प्रयोजक- लामादाय मानसज्ञानविषयत्वेनाप्युपपत्तेरिति दिक् । 'प्रमाणान्तरमिति । यद्यपि न प्रमाणमित्येव वक्तुमुचितं प्रमाणत्वस्यैवानभ्युपगमात्तथापि प्रमाणा- न्तरत्वमेवाङ्कितमिति तदेव दूषितं । 'ऐतिहाति, अनातोक्तत्वे तु प्रमाणान्तरमपि न बाधितत्वादिति भावः । न च सम्भवो मानान्तामिति वाच्यं। विधा सम्भव योग्यताकारो यथा सम्भवति मेधे जलमिति, निश्चयाकारच यथा सम्भवति सहसे शतमिति तत्राद्यो न प्रमाण थनि- 109 ·भादाण्यरौपखण्डे चत्वारि प्रमाणानीत्यपरम्यते। धौराः कुशाग्रमतयो- भवतः प्रणम्य मौलौ निधाय करवारिरहे समौहे। वाणोयमर्थरहितापि विशृहालापि सानुग्रहेण हृदयेन विलोकनीया। इति महामहोपाध्यायश्रीमद्गङ्गेश्वरविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ शब्दायतुरीयखण्डे प्रमाणचतुष्टय- प्रामाण्यवादः समाप्तः, समाप्तश्च शब्दास्यस्तुरीयः परिच्छेदः॥ इनि महामहोपाध्यायतार्किकचूड़ामणिश्रीजयदेवमिश्रप्रकाशित शब्दचिन्तामधाशोके प्रामाणचतरथप्रामाण्यवादालोकः । वायकत्वात्, द्वितीयस्वविनाभावपुरखारादनुमानमेव, पार्षश्च भानं पूर्वोतन्यायेन मानसमेव, एतच्च सबमभिसन्धाय सिद्धवदाइ, 'सिमिति । इति प्रकामा ·शिरोमणिकृताखातशक्तिवादः । अथ शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । श्राख्यातस्य* यनवाचकात्वं पचति पाकं करोतीत्यादि- अथ शिरोमणिकृताख्यानशक्रिवादविवृतिः । कुचिताधरपुटेन वादयन् वंशिका प्रचलद्गुस्तपतिः। मोहयन्नखिलवामलोचनाः पातु कोऽपि नवनौरदच्छविः । श्रीमता मथुरानाथ-तर्कवागौशधौमता । श्राख्यातशकिवादस्य क्रियते वितिः शभा ॥ आख्यातस्य ममि निरूपयति, 'आख्यातस्येति, पाख्यातं यत्र- * यद्यपि तत्वचिन्तामणिकारप्रणीतारयातवादग्रस्थः पूर्व मुदितः तथापि पिरोमिणिप्रणोताख्यातशक्तिवादग्रन्थः तदपेक्षया युक्तिपूर्णत्वेन थभिनव- रोत्या निर्मिमतत्वेनामिन् लोके दुर्लमवेनामस्तब्धपुस्तकस्य गोर्णप्रायत्वेग দ্ব নবিঘিামযিযয যয়নাঘবিনিমন্যায়ান নং स्वातन्त्रग्या मुमित इत्यलं पझवितेम। 'घायातस्येति थास्थानत्वं शतावच्छेदकं यनत्वच शक्यतावच्छेदक- मित्यर्षः, समास्यासवं लत्वं वर्णवयाप्यशातिविशेषा, त्यादयो लकारादेशा', सपापाप्रामस्य पचलोवादावादेशेन त्यादिना धादेशिनो लकारस्य मरणादेव ·द शब्दाख्यतुरीयखरे लावच्छिन्नशक्यताकमित्यर्थः, तेन वक्ष्यमाणहेतोर्न वैयधिकरण्यं । श्राख्यातलञ्च गतविशेषसम्बन्धन प्राण्यानपदववं, न तु जाति:, तिवादिना माहात् मानाभावाच । नातावच्छेदकश्च न तत्, किन्तु प्रत्येक तिवादिकगेव, पाण्यातवप्रकारेणाज्ञानदशायां तिलादिना ज्ञानात् मान्दवोधमात्रम्य गनिमजन्यत्वममगात्, ति- वादिना प्रकारेणाज्ञानदशायां तत्प्रकारेण ज्ञानात् मान्दवोधानुद- यस्य मर्वमिद्धत्वात् । यनत्वच्च प्रवृत्तित्वं, प्रवृत्तित्वश्च रागजन्यता- वच्छेदकतया सिद्धं, अहं यते अहं प्रत्तोऽमिम अहं करोमौत्यनुव्य- वमायमाविको निवृत्ति-जौवनयोनियारत्तो जातिविशेषः, निवृत्ति- जीवनयोनियत्नयोः रागाजन्यत्वात् तथामुव्यवसायविरहाच्च । चेष्टा- जनकतावच्छेदकः स एव निवृत्तेथेष्टाजनकलविरहात् । सुषुप्ती शरीरकर्मण:(१) चेष्टावे मानाभावात् (२) तचापि चेष्टावण्यानुभव- १३) धाकुञ्चनादेरित्यर्थ । (१) न जीवनयोनियनस्य चेष्टाजनकत्वमिति शेष। (२) ननु चेसावत्वं शौरवं सषप्तौ चेशविरहे शरीरव्याधात इत्यत- याद तत्रापति। पनवविशियस्योपस्थिति-भाब्दवोधी विशेषदर्शिनः। भ्रान्तम्य पत्यादादेव यानपविशिवशक्तिममादन्वयबोधः । न च त्यादेः ककारादेशबमादाय विनिममहाभाषः, सर्वज्ञेन पाणिनिमुनिना त्यादीनां लकारादेशत्वबोधन भ तु ककारादोगामित्वस्यैव विनिगमकत्वादिति सम्प्रदायविदः । बास्थात- पदात् त्यायो पोइया प्रत्याकारकवैयाकरणपरिभाषाविषयत्वसम्बन्धे- नात्यातपादवत्त्वमेवास्यासत्वं तेन रूपेण त्यादिषु तथा परिभाषा कृता म तु ·शिरोमणिकृताख्यातल्लिवादः । मिद्धत्वे रागजन्यतावच्छेदकात्तित्वव्यापकोनिवृत्तिव्यावृत्तो जीवन- योनियत्नमाधारण जातिविशेष एव चेष्टाजनकतावच्छेदकः, म र नाख्यातस्य शक्यतावच्छेदकः तथासत्याख्यातस्य धातपर्या- यत्वानुपपत्तेः । सुषुप्तौ जीवनयोनियत्नसत्त्वेऽपि स्वारसिककरोति- व्यवहाराभावेन रागजन्यतावच्छेदकप्रवृत्तित्वस्यैव वधातयक्यतावच्छे- दकत्वात् । एतेन प्रवृत्ति-निवृत्ति-जीवनयोनिसाधारणं गुणविभा- नकं प्रयत्नवमेव आख्यातस्य शक्यतावच्छेदकं । न चैवं पाकगोचर- निवृत्तिदभायामपि पचतीत्यादिः प्रयोगः स्यादिति वायं । निवृत्तेः क्रियानुकुलत्वाभावात् क्रियानिष्ठमाध्यत्वाख्यविलक्षणविषय- वानिरूपकत्वाच्च । तथाच व्यवहारासम्भवात् श्राख्यातार्थप्रयत्न-धाव- र्थयोस्तादृशमम्बन्धेणैवान्वयस्य सकाङ्गत्वात् योग्यताभ्रमात् तथा प्रयोगस्येष्टत्वात् । प्रवृत्तित्वस्य शरतावच्छेदकत्वेऽपि लक्षणया ककारादीनामिवस्यैव विनिगमकत्वादिति, तित्यादिना वा यनत्वविशिष्ट- गोचरपदार्थस्मृति-शाब्दबोधावभ्रान्तस्य, भ्रान्तस्य च तित्यादिना शक्ति- धमादेव नाविन्यन्ये। विनापि लवाण्यातपदवत्वयोर्शनं पचतात्याराव- मान्तस्य शान्दवोधदर्शनेन लत्वादिना शक्तिः तथाच तित्वादिकमेका- ख्यातत्त्वं । म चैवं तिवादिभेदेन शक्तिभेदकल्पने गौरवं, प्रामाणिकतया वस्यादोयत्वात् । न च तिमसादौना विद्या-नारायणशदादोनामिव पर्याय- नापत्तिः, इयत्वादित्यपरे । वेदत्वादिक्दाख्यातत्वमखण्डोपाधिरिति नयाः। एतेन धातुत्व-विक्तित्वादयो व्याख्याताः। यत्नत्वच घटं करोमि घटाय यतते इत्यादिप्रतीतिसिद्धनातिविशेषः। न च यत्नत्वं प्रत्ति-जीवनयोनि- यानसाधारणो जातिविशेषः इति सिद्वान्तः तद्याप्यापि जोवनयोनियन- प्यारत्तप्रतिवायनातिरति तपाघ ताप्यप्रत्तिवनातेरप्याख्यातथक्य.

·মুবাত্মীয় योग्यताभ्रमात् तदानों तादृशप्रयोगस्य दुवारत्वात् इति कस्यचित् प्रचपितमप्यपास्तं । तथा भति श्राख्यातस्य धातपायवानुपपत्तेः गुणविभाजकप्रयत्नलस्य जानिखे मानाभावेन प्रतित्वमपेय तस्य गरुत्वाच । न च प्रवृत्तित्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे चैत्री निश्व- मिनीत्यादौ कथं स्वासानुकूलप्रयत्नानुभव इति वाच्यं । नर 'खामाश्रयत्वमाचप्रतीते: भरीरक्रियाविशेषस्य श्वासलात् । न च तथापि प्रवृत्तिलस्य शक्यतावच्छेदकले परमेश्वरो वेदं पक्कि परमे- खरो वेदमुच्चारयति परमेश्वरी वेदं प्रयुक्त इत्यादौ कथं वेदा- भित्रशब्दानुकुलयनवालानुभव: वेदजनककण्ठायभिधानानकूलयन- बवानुभो वा इति वायं । कार्यमामान्य प्रायतिलघुतया व्याप्य- धर्मतया च प्रवृत्तिवस्यैव अनकतावच्छेदकलेऽपि भागवतप्रयत्नेऽपि प्रवृत्तिवन्य धर्मियाहकप्रमाणमिद्धत्वात् । यद्दा तच वचादिधाती- रेव यनमामान्यमर्थः, अनुकूलत्वं विषयत्वं वा कर्मविभत्त्यर्थ', पाण्यातस्याश्रयत्वमर्थः, पाख्यातस्यैव वा यत्नमामान्ये लक्षणा वधा- दिधातुश्च कण्ठाघभिघातपर एव । तावच्छेदकत्वसम्भवेन तदादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यम् । तथा सति समिकाले चैत्रो निश्वसितोति प्रयोगामावप्रसङ्गात् तदानी प्राणक्रिया- रूपनिश्वासानुकूलपरत्तेरभावात् प्रतिहेविरसाधनताज्ञानादेस्तदानीम- भावेन प्रयुत्पादासम्भवात् । न हि यानत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽप्ययं दोष, निश्वासानुकूपनोवनयोनियनस्य धर्माधर्महिनाममनोयोगमाघ. जन्यस्य सुषुप्तिकालेऽप्युत्पते । न च निराज्याख्ययनत्वम्य कुवाप्याख्यातपदा- प्रतिपाद्यतया यत्नत्वस्यातिपसात्वेन न पूवातावच्छेदकावं अन्यथा सत्य-गुण- ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः। ८०१ केचित्तु परमेश्वरपदं तदीयकण्ठपरं, वचादिधातोः कण्डाद्य- भिघात एवार्थः, पाख्यातस्य श्राश्रयत्वमेवार्थः, श्राख्यातस्यैव वा परम्परासम्बन्धविशेषणाश्रयत्वमर्थः, तथाच परमेश्वरपदं यथाश्रुत- मेवेत्याः । नथामति प्रतिपादकताविशेषसम्बन्धेन कृधातमत्त्वादिति हेतु- रूप', विशेषेत्युपादानात् श्रात्मादौ न व्यभिचारः । नन्वयं. हेतरसिद्ध इत्यत पाह, 'पचतौति, पचति पाकं करोतीत्यादि- वाक्यमध्यवर्तिना यनार्थककरोतिना यात्रशतधातुना मोख्याता- स्वादेरप्याख्यातशकातावच्छेदकत्वं अनुकूलताविशेषस्य संसर्गत्वाच पचतो. त्यादौ न जानादौनां बोधः इत्यस्य सवचत्वादिति वाच्यम् । पचतोत्यादौ साच-गुणत्वादिनैव यत्नस्य शाब्दबोधाभ्युपगमे पचतोत्यादिशाब्दबोधानन्तरं चैत्र, पाकानुफूलयनवान्न वेति संशयादिप्रसङ्गात् अप्रसङ्गाच पाकानुकूलगुणवान वेत्यादेरिति नित्तिसाधारणमपि यत्नत्वमेव शक्यता- वच्छेदक खोवियते । न च ईश्वर पचतोति प्रयोगापत्तिः कार्यमानहेतु- भूतापा ईश्वरकृतेः पाकस्याप्यनुकूलवादिति वाच्यम् । ईश्वरकृतियारत्तस्य पाकानुकूलत्वस्यैव पचतोत्यादौ वाक्यार्थत्वाभ्युपगमात् । यस्तु वा ईश्वरो जगत् सनसोत्यादिवदीयरः पचतोत्यादिप्रयोगे इयापत्तिरिति । यत्तु रागजन्य तावच्छेदकं प्रवृत्तित्वावान्तरबैजायमेवास्थातशकता. यछेदकमिति पाकानुकूलतादृशवित्रातीयपरत्तेरोबरारभित्वादीवरः पच- सोति म प्रयोगः इति तदसत्, तथा सतीश्वरो जगत् नतोति प्रयोगा- भावप्रसङ्गात् सुषुप्तिदशायां चैत्रोनिश्वसितोति प्रयोगाभावप्रसङ्ग इत्यस्या. प्यावाच इति दिक । नन्दास्थातस्य यत्नत्वविशिरे भक्तियाः कुत इत्या- काइयामाइ, 'पभोत्यादि, 'यत्वार्धकेति यवार्यको यः करोतेः धातु- ·८७२ शब्दाख्यरोयखणे यत्नार्थककरोतिना सबास्यातविवरणात् । व्यवहारा- दिव बाधकं विना विवरणादपि व्युत्पत्तेः किक- नां लट्वादिरूपमकलाख्यातविभाजकतावच्छेदकधामावच्छिन्नानां विवरणात् खशकप्रतिपादकताम्माजनमात् । 'प्रादिपदात् पक्ष्यति पाकं करिष्यति अपचत् पाकमकरोत् इत्यादिपरिग्रहः, श्रादि- पदापूरणे पाकं करोतीत्यत्र करोतिना पक्ष्यतीत्यादेरविवरणा- दमङ्गतत्वापत्तेः । 'माख्यान विवरणादित्यस्य मराण्यातविवरणा- दित्यर्थः, इति केचित् । अयं भावः पचति पार्क करोतीत्यादि- विवरणेषु परतिपदं खपरतया पचपदपरं तिपदपरक्ष, पाकपद- ममभिव्याहारेण सधातुः पाकसमानार्थकल-कमसमानार्थकलपरः, श्राश्रयत्वमाख्यातार्थः, एवञ्च पचपदं पाकसमानार्थकं, तिपदं कृन- समानार्थकमित्या दिवोधः । एवं सर्वश्चैव विवरणे चरमपदे एव तत्पदममभिव्याहारेण तत्तत्समानार्थकचे लक्षणा । श्रतएव रेन समानार्थकतया यत् बोधते तत् तस्य विवरणमिति प्रामाणिकाः। ननु नथापि शक्यप्रतिपादकता विशेषमम्बन्धेन कृधातुमच' लक्षणा- दिना सधातुसक्यप्रतिपादके पाब्दे अनेकान्तिकमित्यत आध, 'व्यवहारादिवेति, 'बाधकं विना' स्वमाध्यबाधकं यद्विशेषणं तद- भाववाचविशेषणमहकारेण, 'युत्पत्तेः' व्युत्पत्तिमम्भवात् शनिग्रह- स्तेन सवाण्यासार्थकथनादियर्थः । मनु विवरणस्य शक्ति पाएकात्ये व्यय- सिहान्तः जिग्रहस्य मध्ये विवरणस्यामानादि शाह, 'बाधकं विनति गौरवस्यान्यनभ्यत्वादिरूपबाधकामाचे सतोत्या, तेन स्यालो पतावादी है ·शिरोमगिकृताख्यातशक्तिवादः । ९७३ सम्मवादिति यावत् । गवादिपदव्यवहारो यथा गवादिपदशक्यत्व- खरूप-स्वसाध्यस्य बाधकं यदिशेषणं लक्षणा-शक्तिभ्रमजन्यप्रति- पत्तिविषयतासम्बन्धेन गवादिव्यवहारवत्त्वं तदभाववत्त्वे मतीति विशेषणविशिष्टीभूय प्रतिपाद्यतासम्बन्धेन गवादौ गवादिपदशक्ति- माधकः, तथा धातुमत्त्वादिरूपविवरणमपि प्रवृत्तित्वावच्छिन्न- शक्यताकवादिरूपस्खमाध्यस्य बाधकं यदिशेषणं लक्षण-पति- धमजन्यस्खशक्यप्रतिपत्तिजनकतासम्बन्धेन धातमत्त्व तदभाववत्त्वे मतौति विशेषणविशिष्टौभूय स्वशक्यप्रतिपादकताविशेषसम्बन्धेन महत्तावाख्यातादेः भक्तिसाधकमित्यर्थः, तथाच निरुवाधकाभाव- वर्ष हेतौ विशेषणं देयमिति भावः । श्रतएव "निग्रहं व्याक- रणोपमान-कोषाप्तवाक्यायवहारत । वाक्यस्य शेषादितेर्वदन्ति मानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धवाः" ॥ इति पठन्ति । तत्रानुमानपदं ध्यवहारादीतरानुमानपरं, तेन व्यवहारादेन पृथगुपादानविरोधः । पाकानुकूलयापारस्य विवरणेऽपि न व्यापारत्वविशिय शक्तिः यत्नत्वापेक्षया ध्यापारत्वस्य गुरुत्वमेव साधकं एवं पचति पाकयत्नवान् इत्यादिना धम्मिणो विवरणेऽपि सत्रान्य लभ्यत्वमेव बाधकमिति भावः। तदाः "शक्तियाई व्याकरणोपमान-कोयामवाक्याइव्यवहारत। वाक्यस्य शेषादियतेवदन्ति सानिध्यतः सिइपदस्य रवा"'वितिः' विवरणमित्यर्थ इति, तथाच भक्तियाहकायां मध्ये विवरणस्यापि शक्तिमाइकत्वमुक्तमिति न सिद्धान्त- विरोधः । विवरणस्य शक्तियाहकता घ व्यवहारस्यैव व्यनुमानौस्यापकतया तथा हि पचतोत्यादावाण्यातपदं यत्नत्वविशिये शतं यत्नत्वविशियायक- कृधातुप्रतियाद्यार्थकशब्दत्वादित्यायेवानुमान, यत्र च धातुप्रतिपाद्या. धंकवरूम विवरयं हेतुघटकमिति शक्तियारकानुमामहेतुघटकत्वमेव 110 ·SOB মূৰাৱৰীয় साम्प्रदायिकास्तु नवाण्यातस्य किं शक्यमित्यत श्रा, पाख्यात- खेति या पाण्यातस्य वाथ इति यथाश्रुत एवार्थः । मनु मस्या- ख्यातपदवाच्यत्वे कि मानमित्यत आह, पचतौति, अभेदे बताया, अवयवाय विवरणे, विवरण खसमानार्थकत्वज्ञापन, ज्ञायनं भाना- नुकूलः शब्दः, प्रमाप्यत्वं पञ्चम्यर्थः, तथाच विवरणमेव मानमिति भावः । ननु विवरणस्य गक्रिप्रमापकत्वं न शब्दविधया : पदार्थ- व-वाक्यार्थव योरभावादत पाह, 'यवहारादिवेति, तथाचानुमान- विधयेव तस्य गरिसाधकत्वमिति भावः । अनुमानचोकरूपमिति प्याचा। मनु विवरणेन धानुसक्यप्रतिपादकवं तिवादेन मोधिनं, , विवरणस्य शतिग्राहकत्वरदार्थ इति भावः । न च व्यवहारस्य हिया. कस्वाभान व्यवहारादिवेति दृष्टान्त विरोध इति वाच्यम् । घटपद বেবিঘিষ্ট যুদ্ধ শুয়াঘবেবিহিষঙ্গলহাবিশ্বমান घटावविशिरबोधकत्वरूपव्यवहारस्य हेतुधटकतया प्राक्तियाधकानुमानो- स्थापकत्वसम्भवात् 'युत्पते' प्रतियहाद, व्युत्पत्तिपदस्य शिवाचनात्यवत् पलियच्यापकत्वादिति भावः । मनु नैयायिकानो यत्नत्वविशि. पाण्या- तस्य विवरणवत् मौमासकाना व्यापारेऽपि विवरणात् व्यापारत्वविधियामि शक्ति स्यादिति न विवरणस्य शक्तियाहकतेत्यत पाइ, 'किंकरोतीति चतिविमिरम्भिव-विधिद्धम्मप्रकारकजिप्रासाविषयः विजदार्थ, fe. मिति कियाविरोधणे, तपाच किं करोतीवस्य तादृशनिशासाविषया- भिन्नतिमानिया, क्रियाविशेषणस्याभेदेनाम्ययस्य शुत्पनत्वात् । पर क्रिमियान हितोपापा अमलाप का अति पिपेणारयातुपपाति- पसङ्गादिति भावः । एव का विषयत्वमेव हितोपाय, तानशासाच .

·शिरोममिकताख्यातातिवाद । COY रोतीत्यादियानप्रश्ने पचतीत्याधुत्तरस्य यानार्थकत्वं विनानुपपत्तेश्च । अचेतने रथो गच्छतोत्यादौ च अनु- . अपि त कधातप्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वं, तच लवणया धातोः प्रतिपाद्यस्य व्यापारादेः प्रतिपादकत्वेऽपि निर्बहतीत्यरुचेराह, किं करोतीति किंविषयकलप्रकारकमत्तिव विशिष्टविशेय्यकप्रने मतो- त्यर्थः, किविषयकवं जिज्ञामितविषयकवं, किंशब्दम्य जिज्ञामित- वाचकत्वात् । 'यनार्थकत्वं विना' श्राख्यातस्य प्रवृत्तित्वविशिष्टार्थ- कवं विना, 'अनुपपत्तेरिति जिज्ञामानिवर्तकवानुपपत्तरित्यर्थः । पद्रूपविशिष्टे मिजासितस्य तत्सम्बन्धः मनवाक्येन बोध्यते परिशिष्टे विशिय तहमन्वज्ञानेनैव जिजामानिवृत्तेरिति भावः । तथाच पाख्यातं प्रशत्तित्वावच्छिनशक्यताकं प्रत्तित्व विपिटे जिज्ञासाया- निवर्त्तकस्य जामस्य जनकत्वात् इत्यनुमानप्रकारोऽवसेयः । तथापि लक्षणा गनिममाजन्यत्वेन ज्ञान विशेषणीयं, तेन लक्षणय, पत्ति- बोधके गन्दे न व्यभिचारः। न चलवणा-मनिधमाधजन्यमन्ति- सविशिष्टविषयकजानजनकवादित्येवास्विति वायं । हेवन्नरसम्भ- वस्य हेत्वन्तरादूपकवादिति मिगः । ननु पूर्वहेतौ निरुकवाध- किंशब्दार्थ इति, 'यनार्थकत्वं विनेति पचतीत्यस्य यनवविभिशार्थकाव- विरहे पधतोपतो यत्नत्वविधियधम्भिकपाकप्रकारकबोधो ग स्यात् नयाच प्रनप्रतिपादितजिज्ञासानिवकमानजनकवाक्यस्वरूपमुत्तरत्वं पचतोति वाको नस्यादित्यर्थः । नन्वाख्यातस्य यत्नत्वविशियायकत्वे रयो गछतोयादि- वाक्यस्यायोग्यत्वापत्ति धचेतने रथादौ गमनानुकूलातेधादियत थाह, 'बचेयम इत्यादि बचेतनविशेयरोधमनक इत्यर्थ, 'चनुचेत्यादि ·पदाग्मतुरोधखड़े कलव्यापारे लक्षणा। श्रन्यदौयगमनानुकूलनोदना. फाभाववत्त्व विशेषणं अन् तु नक्षपा-मनिधमाधमन्यत्वं जानविशे- पपमममिढे प्रवृत्तिलम्याण्यात मक्यतावच्छेदकले रपो गच्छतोत्या- दिवाक्यस्यायोग्यत्वापाया अनुकृव्यापारादावाख्यानम्य : रथा. देरचेतमतथा चैतन्याचमवच्छेदकतथा प तप प्रवृत्तिमत्वामभवात् । अपचयपि पादौ कालिकादियत्किसितमम्बन्धन प्रवृत्तिमत्त्व- मादाय क्षेत्रः परतीत्यादिव्यवहारवारणाय ममवायावच्छेदकतान्य- नरमम्बन्धेनेव कर्त पदार्थ प्राण्यानायनाम्ययम्म माकाइत्वमित्य- भ्युपेषावात्, आत्मा पचतीत्यादिप्रयोगानन्युपगमे समवायोऽपि मान्तर्भावनीयः, परमेश्वरो वेद वोत्यादौ परमेश्वरपदस्य तकरीरपरत्व एव योग्यत्वं न तु परमात्मपरत्व इति चाकामेन खोकरयमित्यागदां प्राचीनमतमाथिस्य परिरनि, 'अचेतन- इत्यादिना, 'अचेतने अचेतनविशेष्यकाण्यावार्थप्रकारकबुद्धिगनने, 'अचेतमत्वं' समवायावच्छेदकत्वान्यतरमम्बन्धेन चैतन्यवतो मित्रत्वं, तेन चैचः पचतीत्यादेनं मदः, तण्डुस्तः पयत इत्यादेर्व्यवच्छेदार्थ- मुक्तं 'रयोगछनोत्यादाविनि, नेन कर्तृरपिताण्यात इति सभ्यते, 'च.' त्वर्थः। 'अनुकूलव्यापारे लक्षणेति अनुकूलव्यापारे निरूढलक्ष- सपाध रयोगच्छतोत्यादौ गमनानुकूलव्यापारात्मकगोदनाभिधासादिरोख रपादास्तीति नायोग्यतेति मावः । इदक्ष प्राधीनमतं एसम्मतं दूषयितुं खमतं दयितुचाप, 'धन्यदौयेत्यादि, 'पन्यदीयेयादिकमारभ्य 'नया- इत्यन्त एको ग्रन्थ । रोयगमनाललनोदमादिमति निसले इसादा- विवर्ष । तनु गमनोपहिसष्यापार एव गतीत्यस्यार्थो वाथ इति - ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ८७७ दिमति गच्छतीत्यप्रयोगात् जानातीच्छति-यतते-द्देष्टि- णेत्यर्थः, यादृशस्तक्षणया प्रयोगे कथायां वादिनो न नियहः मेव लक्षण निरूढ़ा, अनुकूललस्य धावाख्यातार्थव्यापारयोः संसर्गतया स्फोरणयानुकूलत्वेनोपादानं, न तु लक्ष्यतावच्छेदके तदन्तर्भावः । व्यापारलच्च कार्यत्वं तच्च प्रतियोगितासम्बन्धेन ध्वंभवत्व, प्रागभाव- वत्व वा व्यापारलं । व्यापारे निरूढिलक्षणामतं दूषयन् मतान्तर- माइ, 'अन्यदीयेत्यादिना 'नया इत्यन्तेन, 'अन्यदौयत्वं रथादि- निष्ठत्वं, 'नोदनादिमतीति, नियल इति भेषः, 'आदिपदादभि- घातादृष्टक्दात्मसंयोगादिपरिग्रहः, 'अप्रयोगादित्यादेः पञ्चम्यन्तत्र- यस्थ 'पाश्रयत्वे निरूढ़िलक्षणा' इत्ययेतनेनान्वयः । ननु विमिष्टाधार- त्वसम्बन्धेनैव कर्तृपदार्थ गमनवव्यापारान्वयस्य साकाहासात् गमन- विशिष्टव्यापारस्य च नियले विरहानाथमतिप्रसङ्कः इत्यत प्राइ, 'जानातीत्यादि, तथाचावश्यकल्पनौयाश्रयत्वे निरूढिलवणयैवोप- पत्तौ नानुकूलव्यापारे निरूदिलक्षण कल्प्यत इति भावः । पत्र चतुर्जानातीत्यादौ व्यापारस्यापि प्रत्ययादुकं 'रच्छतौति, पत्र चाग-श्राद्धलक्षणेशाय तदनुकूलप्रवृत्तेरपि मस्ययादुकं यतते बेटौति, यन-देषयोस्तु पत्तिजनकत्वममम्भाव्यमेवेति भावः। उन्यु प्रवृत्तिव्यापारयोरप्रनीतावपि प्रात्म-मनोयोगादिरूपो व्यापार- वात्मनि मम्भवत्येव, अतिप्रमनिरामोऽपि धात्वर्थविशिष्यनिरूपि- मोसोय इत्यत पार, 'जानातोति, 'गतीत्यादित्रिकमुदाहरणाल्य- पदर्शनाय । नमु गामातीत्यादौ शानानुफूलोयापार यात्मगि मनो- ·cot মুহিয়া विद्यते-निद्रातीत्यादौ च क्रियानुकूलकृति-व्यापारयो- ताधारत्वस्य सम्बन्धवनियमाभ्युपगमादेव सम्भवतीत्यनुशयेनोक्तं 'विद्यते निद्रातीति, विदेः कालसम्बन्धित्वमर्थ., तदनुकूलाति- व्यापारयोश्च न घटत्वादौ मम्भव', एवं मध्याख्यनाडीविशेषावच्छेदे- नात्ममन.मयोगो निद्रा, मेध्यात्वञ्च पुरौतनिसाधारणोनाडौविशे- पतिनातिविशेषः, तेन सुषुप्तौ निट्रातीनि प्रयोगो नानुपपत्रः । तादृशनिद्राश्रयत्वव्यवहारयात्मनि मनोव्यावृत्तेनात्मत्वविषियममवा- यसम्बन्धन, भरीरे च स्वममवायिसमवेतादृष्टारभ्यत्वलक्षणपरम्परा- मम्बन्धेन, अमाधारणतदनुकृप्तताश्रयो व्यापारय न कचिदात्मनि सम्भवतीति भावः । वस्तुतस्तु 'विद्यते इत्यस्य पूर्व "निद्रातीति पाठः, 'निद्रा च मेध्याख्यनाडौविशेषमन.संयोगः, तदाश्रयत्वव्यव- . . योगादिरेव प्रतीयता इत्यत याह, “विद्यत इति धात्वर्थस्य वर्तमान फालसम्बन्धादेरनुकूलव्यापारम्य गगनादौ वाधात् गगनं विद्यत इत्यस्या- नुपपत्तिरित्यर्थ, निद्रातीति, मेध्यानामनाडौविशेषेण मनसः संयोगी निद्रा स च संयोग यात्मनि खाश्रयमन प्रतियोगिकविलक्षणयंयोग लक्षणपरम्परासम्बन्धन वर्तते इत्यय पुरुषो निहातोति प्रयोग उप. पद्यते विलक्षणसंयोगश्च तत्तदात्मीयादृष्टाकरमनसि तत्तदात्मीयतायव हारनियामकतया सिद्ध केवलमात्म-मनसोरेव एवं मन प्रतियोगिकसंयो- गेग मनो न भनसोति मेध्या निहाति मनो निहाति इत्यादयो म प्रयोगा। न च निगलपरम्परासम्बन्धेन मेध्यान्त करणसंयोगो यथा यात्मनि वर्तते तथा तदनुफूलव्यपारो मेध्याक्रिया मन क्रिया का ख. जन्यमेध्यान्त करणसयोगाश्रयमन प्रतियोगिविलक्षण्मयोगेनामानि वर्तते ·शिरोममिलताख्यातशक्लिषादः । हारथ अात्मनि स्वसमवायिसमवेतशरोरारम्भकादृष्टवत्त्वरूपेण, स्वसमवाय्यारम्भकादृष्टवत्त्वरूपेण वा परम्परासम्बन्धन, रौरेच स्व- समवायिसमवेतद्रव्यत्वलक्षणेन परम्परासम्बन्धेन, अमाधारणतदनु- कूलताश्रयो व्यापार न क्वचिदात्मनि सम्भवतीति भावः । यथा खममवायिसमवेतारौरारम्भकादृष्टवत्त्वादिरूपपरम्परासम्बन्धेन ता- दृशनिद्राश्रयत्वमात्मनः तथा तदनुकूलव्यापारस्य नाडौक्रियादे- रण्यात्मनि तेन सम्बन्धन सत्वमम्मवादुक्तं 'विद्यत इति, कालसम्ब- धित्वरूपस्थ विद्यमानत्वस्य चानुकूलव्यापारी न कश्चिद्घटत्वादौ सम्भवतीति भावः । यत्तु विदेः सत्तार्थकतया तदनुकूलव्यापारएवामभव इति भाव इति, तर, सत्ताजातेस्तदर्थत्वे अविधतेत्यादौ हस्तन्या- चर्थातीतत्वाद्यन्वयापत्तः । इत्यत्र क्रियानुकूलव्यापारवोधः सम्भवत्येवेति वाच्यम् । तादृश्यरम्परा- सम्बन्धेन तदनुकूलव्यापारस्यात्मनि विशिरवुयभावेन तादृश परम्परायाः सम्बन्धखे मानाभावात् मेध्यान्तःकरणसंयोगस्य च उत्तपरम्परासम्बन्धेना- त्मनि विभिएबुया उक्त परम्परायाः सम्बन्धलमावश्यक अन्यथा खनिद्राया. विशिबुयनुत्पादापत्तेः। यतएव यत्र प्रयत्नयोग्यनाधवच्छेदेन प्रयत्ने जाते तेन प्रयत्नेन तन्नाडीकम्म जायते तेन च कमया तमाया मनसि मेध्यायां वा नोदनाभिधातो जायते ततो मनसो मेध्याया वा कम्ोत्पत्तिः तदनन्तरं उत्तरदेपो मनसि मेध्याया वा मेध्याया मनसो वा संयोगस्तत्र मेध्या-मन संयोगानुकूलायातत्तनाद्यवच्छिन्द्रकृतेरात्मनि सम्भवेन कथं तादृ- प्रकृतेरप्रतोत्यभिधानमित्यपास्तम् । ईदृशानुकूलत्वसम्बन्धेन धात्यस्या- ख्यातार्थे यन्वयविरहात् । अन्यथा तण्डलक्रयणानुकूलकृवावपि तुल्य- ·“प्रदायतुरोपखण्डे रमतीतेः गत्यादिमत्वमाचप्रतीतेश्चाश्रयत्वे नश्यती- ननु जानातीत्यादावानयत्वस्य रयोगच्छतोत्यादौ गमनादि- विशिष्टव्यापारवत्त्वस्यापि प्रत्ययात् नचापि निरूढिलक्षणा दुर्बार- वेत्यत पाइ, 'गत्यादौति रथो गच्छतोत्यादौ गत्याद्याश्रयत्वमाच- प्रतीरित्यर्थः, 'श्रादिपदादर्थस्यजतोत्यादौ त्यागादः परिग्रहः, न तू पूनिषु जानातीत्यादिषु जानादेः परियह मात्रांशस्य पुनरुक- तापत्तः । अतएव जानातीत्यस्य पूर्व गच्छतौति पाठः मामादिका, कपिात्र मात्रपदसम्वलितो न पाठः जानातीत्यस्य पूर्व गच्छतो- स्यपि पाठः । तच गच्छति-जानातीत्यादौ धात्वर्थानुकूलकृति- न्यायेन पाकादेरनुकूलत्वसम्बन्धेनान्वयायत्या व्यपचयपि तादृशक्रयकारि पचतोतिप्रसङ्गात्, यत्र च क्रियानुकूलपति-यापारयोरपतोतेराश्रयत्वे निरूलक्षणेत्यर्थ , गच्छतोत्यादौ कर्नाख्याते पाश्रयत्वे निरूपलक्षया वाच्येत्यर्थः, कियानुकूलकृति-यापारयो. प्रतीतो प्रात्यैव बोध. स्यादिति निरूक्षणाया मानाभाव एव स्यादित्यप्रतीत्यन्तमुक्ती, लक्षणाया निरू. त्यञ्चानादितात्पर्य्यानादिप्रयोगयो सामानाधिकरण्यम् । न चैवमनादितात्य- व्यागादिप्रयोगयो सत्त्वे घटादौ घटपदादिवत् काख्यातस्याप्याश्रयत्वे शक्ति- रैव कख्यतामिति वाच्यम् । यत्र लध्वर्थे गवर्थ घानादितात्पर्यानादि- प्रयोगौ तुल्यौ तत्र लाघवेन लवर्षे शक्ति[व निरूलक्षणेति सर्वसिड, व्यन्यथा नोलादिमदस्य नौलल्यादाविव नौलरूपवदादावपि शक्तिप्रसङ्गात् धनादितात्पयानादिप्रयोगयोरभयत्र तुल्यत्वात्, तथा प्रकृतेऽप्याख्यातस्य तो च्याश्रयत्वे च तयोस्तुल्यत्वे कृतावेव शक्तिकल्पन युक्त न त्वाश्रयत्वे, धाश्रयतात्वस्य जातीतरत्वेन कृतित्वज्ञात्यपेक्षया गुयत्वात् सामान्यत्व-विशे- धत्ववत् जातित्ववदितस्त्वावादावपि लाघव-गौरवपदार्थत्वादिति भावः ।

·शिरोमणिकृतात्यातशक्तिवाद । ८८१ त्यादौ प्रतियोगित्वे निरूदिलक्षणा। चैत्रः पति व्यापारयोरपतौतावप्याश्रयत्वस्य प्रतीतौ न तत्र लक्षणासम्भव इत्यत- उक्र 'गत्यादौति, 'अदिना ज्ञानादिपरियहः इति ध्येय। 'श्राश्रयत्व- इति 'निरूढिस्तक्षणा दत्यचेतनेनान्वयः, ज्ञानादौनां चतुर्णामाश्र- . रस्थ निरूत्वेन पलिकल्पनासल्लिवारणाय 'निरूदत्युक्त, तथाच निरू- जापि धनादितात्पर्य्यानादिप्रयोगसमानाधिकरणाप्याश्रयत्वाशे घाख्यातस्य वृत्तिलक्षणैव न तु शक्तिरक्तयुक्तरिति निरूढलक्षणोत्यस्यार्थी बोध्य , अन्यथा निरूतत्वप्रदर्शनस्थानुपयोगित्वापत्तेरिति दिक । 'गच्छतौति, गच्छतोत्यादि- प्रयोगनियतत्वमेव निरूत्वमित्यपि कश्चित्। ननु गच्छतोत्यादौ कियानुकून कृति-व्यापारयोरप्रतीत्या व्याख्यातस्य कृति व्यापारबोधकत्वाभाव एवायाति भ तु सघाश्रयत्वे निरूपलक्षणेत्यत याह, 'गत्यादौति, 'यादिपदेन ज्ञानादिपरिग्रह , 'मतुवर्थ याश्रयत्वं, 'मात्रपदञ्च सम्पातायात, गत्याश्रयत्व- प्रती तेरेव तत्राश्रयत्वलक्षणासाधकत्वात् । यहा अननुगत्या याश्रयत्व- प्रवीतिमात्र यदि याश्रयावनिरूलक्षणासाधक तदा गाया घोष इत्यादी तोरादिवोधकत्वेन गङ्गापदादेरपि तौरादौ निरूलक्षणायत्तिरित्याशणा- मपाकहुँ माघपदमुक्तं, तथाघ गङ्गाया घोष इत्यादौ गापदात् कदाचित् तौरवोध कदाचिच्च रहादिबोध इत्येकत्राप्यनादिप्रयोगानादित्यर्ययोर- भावेन न निरूढलक्षणा गच्छतोत्यादौ सर्वस्मिन् काले सर्वेण पुरुषेण गत्याश्रयत्वमेव प्रतीयते न त्वर्थान्तरमिति तमाश्रयत्वे निरूल क्षणेत्यर्थ । यत्तु अचेतनस्थलीये रयोगच्छतोत्यादौ गत्याश्रयत्व सचेतनस्यलोये चैत्री गच्छतोत्यादौ १ गमनानुकूलतातिर सापि यात्मा गच्छतीयादौ समवायेन चैत्रो गच्छतोत्यादाववच्छेदकतासम्बन्धेनेति, तत्तुच्छम् । तथा- सत्यर्थतोमेदेन व्युत्पत्तिभेदकल्पनापत्तेस्तस्मात् चेतनाचेतनसाधारणमा प्रयत्वमेव गच्छतोत्यादावर्थ याश्रयतात्वञ्च सर्वाश्रयत्वसाधारणमेकं तेन च 111 ·शम्दायतुऐयखण्डे यत्वं समवायेनावच्छेदकतया च बोध्यं । तेनात्मनि दिशरोरे च जानानौत्यादिप्रयोगोपपत्तिः न वा घटो जानातीत्यादिप्रयो- गापत्तिः, गत्यादेराश्रय पञ्च ममवायेनैव वाच्यं तेन यथाकथ- चित् माबन्धनाश्रयत्वमादाय नातिप्रमङ्गः । न चैवमात्मा गच्छती- त्यादिप्रयोगो न स्यादिति वायं । इएवात् । श्रहं गच्छामि त्वं गच्छमौत्यादी उच्चारयिधादिशरोरस्यैव चैत्रत्वादिरूपेणस्मदादि- पदशक्यतया नानुपपत्तिः । श्रतएव आत्मा पचतीत्यादिप्रयोगवार- णय अवच्छेदकतासम्बन्धेनैव कर्तृपदार्थस्य प्राण्यानार्थयात्रावयस्य साकासलवादिनयेऽपि वं पचमि अहं पचामौत्यादौ नान्वयानु- पपक्तिः । उच्चारयित्रादिारीरस्यैव चत्वादिरूपेण युभदादिशब्द- वायतया अवच्छेदकतासम्बन्धेनैव प्रवृत्तेस्तवान्वयसम्भवादिति धेयं । ननु तथाप्यनुकूलव्यापारे निरूढिलक्षण आवश्यकी वर्णानग्यतो- रूपेण कचित् समवायसम्बन्धावच्छिन्नं क्वचिदवच्छेदकतासम्वन्धावच्छिन्नं वचित् परम्परासम्बन्धावच्छिन्नं व्याश्रमत्वं प्रतीयते, याचं धैत्री गच्छतोत्यादौ, दिलीयं चैत्रो जानातीत्यादी, टतोयं चैत्रो निहातो त्यादौ। मनु घटो नायतीत्यादौ नामानुकूलकृति-व्यापारयोर्माधादेव नान्वयः । न च संयोगा. दिनाभानुकूलव्यापारम्य क्रियादेचंटादित्तित्वेन न तत्र बाधा, तथा मसि विद्यमानेऽपि तादृशे घटे व्ययं घटो नश्यतोति प्रयोगप्रसङ्गात्, एतेन गच्छतोत्यादौ गत्याश्रवत्वादिवन नश्यतीत्यादावपि नाशाश्रयत्वमर्थ इत्य. पास्तम् । तथासति विद्यमाने संयोगादिशालिनि व्ययं मश्यतीत्यादि. प्रयोगप्रसङ्गात् इत्यस व्याह, 'नयतीन्यादाविति, 'प्रतियोगिल इति । न বশি শবিৰামুৰিঘৰিলাহার বিলাত্তি ঘই লায়নীতি অর্থ- नापत्ति, याख्यातार्थवर्तमानत्वस्य धात्वर्धनाशान्वयित्वखौकारात् एवम- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ८८३ तण्डुलः मैचः पच्यते तण्डुल इत्यादावन्वयाबोधात् त्यादौ वर्णादिषु वर्तमानोत्पत्तिकनाशविशिष्टव्यापारवत्वातीते:() तादृशव्यापारवत्ता च नाशकतावच्छेदकसम्बन्धेन इत्यत श्राह, 'नश्न- तोत्यादाविति, तत्त्वेनैवानुभवादिति भावः । यद्यपि प्रतियोगिता- सम्बन्धेन श्राश्रयत्वमेवार्थस्तत्रापि सम्भवति श्रात्मा निद्रातीत्यनुरो- धेन सम्बन्धितामाधारणाअयत्वस्यैव लक्ष्यत्वात् । तथापि प्रति- योगितावप्रकारेनैवानुभवस्य तत्र सर्वजनसिद्धत्वात् तत्परित्यागः । ननु रथो गच्छति चैत्रो जानातीत्यादौ वर्णे नश्यतीत्यादौ प धात्वर्थ-कर्तृपदार्थयोश्च संसर्गमर्यादया आश्रयत्व-प्रतियोगित्वयो- निमम्भवात् किन्तत्र लक्षणाभ्युपगमेन श्राख्यातस्य तु वर्तमानत्वं सया च यथायथमोऽस्तु इत्यत आह, 'चैत्र इति। 'अन्वया- बोधादिति धात्वर्थे कातासम्बन्धेन तण्डुलस्य कर्ततानिरूपकम- सम्बन्धेन चैत्रस्यान्वयाबोधात् एवं धात्वर्थपाकस्य कर्तृतामम्वन्धेन चैत्रे कर्मतासम्बन्धेन च तण्डुले अन्वयाबोधाचेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं ज्ञानं चैत्र इत्यादौ श्राश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादौ ज्ञानादेरन्वया- बोधाचेत्यपि द्रष्टव्यं । एतेन पचति तण्डुल इत्यादौ कर्मतासम्बन्धम (१) खाव्यवहितपूर्वक्षणत्ति-स्वसमानाधिकरण-विभूसमवेतविशेषगुण. रूपव्यापारवत्वप्रतीरित्यर्थः । न्यबोध्यम् । न च गच्छतीत्यादौ गत्यादेराश्रयतासम्बन्धेन नश्यतीत्यादौ प्रतियोगितासम्बन्धेन नामस्य च प्रथमान्तपदोमस्थाप्य एव साक्षात् प्रका- रतया यन्वयोऽस्तु किमाश्रयत्व-प्रतियोगित्वयोनिरूलक्षणयेत्यत ध्याह, ·प्रदास्यनुरोयखण्डे धात्वर्थ-मातिपदिकार्थयोर्भ देन साक्षादन्वयस्याव्युत्- पन्नतया सम्बन्धमर्यादया तदानस्थासम्भवात् इति तण्डुलादेर्धात्वर्थपाकविगेश्यकत्वेनान्वयबोधवारणाय धात्वर्थस्य नामार्थ- विशेष्यतथा अन्वषयोधस्याव्युत्पनत्वात् प्रश्ते च नामार्थक-विशेषण- तथा गमादिधात्वर्थस्यान्वये न किमपि बाधकमित्यपि प्रत्युक्तं । स्तोक पचतीत्यादौ धात्वर्थ-मामार्थयोरभेदसंसर्गणापथबोधदर्शनादुकं 'भेदेनेति अभेदातिरिक्रमम्बन्धेनेत्यर्थः, अभेदस्तादार, 'मावाद- स्वयम्य' मातात्वनाचयम्य, 'अव्युत्पन्नतथा' शब्दाजन्यतया, नामा- वितस्य विभत्यर्थस्य धाबर्थ धावर्यान्वितस्य विभायर्थस्य च नामा मोधस्य शब्दजन्यत्वादुफ 'सादादिति, 'नहानेति श्राश्रयत्व-प्रतियो- गिवयोर्भानेत्यर्थः । अत्र प्रातिपदिकमव्ययातिरिकत्वेन विगेयं, तेन न कलचं भवयेदित्य न्यायनये ननर्यस्य विशेषताविशेषसम्बन्धेन 'धात्वर्थति, वथाघ धात्वर्धगत्यादेराश्रयत्वादिसम्बन्धन प्रातिपदिकार्यक्षेत्रा- दावम्ययस्य धात्वर्थेशादिव्युत्पत्तिविरोधेनासम्भवात् तत्र तत्राश्रयत्वादौ नि- रूदलक्षणावश्यकोवर्थ , जोकं पचतोवादी क्रियाविशेषणस्य तोकस्याभेद- सम्बन्धन धावणं पाके साक्षादन्वयादाह, 'भेदेनेति चाभेदातिरिझवत्तदि- भयर्थसम्बन्धेनेत्यर्थः, घटमानयेत्यादी घटविशिएकमलं कामतासम्बन्धेन घटादिकचानयने धात्वर्थ प्रकारतया मासते तथैव कम्मलादीनां प्रकारत्व- संसर्गत्वाख्यविधेयतादयानुभवादित्यत उक्त 'साक्षादिति विभक्त्यर्यान्वयं विनेत्यर्थः, यत्र निपाताव्ययातिरिक्तत्वेन प्रातिपदिक विशेषणोयं देन चैत्रो बहुल पचति न लोकमित्यादी धात्वर्थे पाके प्रातिपदिकार्थस्य स्त्रोकभेद- स्थाश्रयतासम्बन्धेनान्वयेऽपि न क्षतिः । 'तदानस्य' गच्छतोत्यादौ यानय- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ९८५ धात्वर्थ अन्वय (१) गुरुनये अनुयोगितासम्बन्धेन धात्वर्थस्य नर्थ अन्वोयो नानुपपन्न । अतएव ज्ञानवदिच्छा इत्यादावपि वत्यर्थस्य धावर्थ अनुयोगितामम्बन्धेन प्रतियोगितया च भाचादन्वयो नानु- पपन्न । न चाभेदातिरिकसम्बन्धेन पाक ज्ञानादिप्रकारक-चैत्रादि- विशेष्यक शाब्दबोध. पचति चैत्र ज्ञानञ्चैव इति वाक्यात् योग्यता- तात्पर्यादिज्ञानसत्वेऽपि कुतो न जायते सति कारणस्तोमे कार्यानुत्पादस्थामम्भवादिति वाच्य। यादृशानुपूर्वोनस्तादृशान्वय- बोधोऽनुभवसिद्धस्तदानुपूर्वास्तव या यावद्विशेषकारणविरहा- देव ततस्तदनुत्पादात् । (१) बलवदनिशाननुवन्धौरसाधनत्वाभाववत् कलझलक्षणमियन्वय इत्यर्थ । त्वादिभानस्य । नन्वीदृशव्युत्पत्ती मानाभाव इत्याशङ्काया धात्वर्षे त्यादिव्युत्पत्ती यक्तिमाह, 'चैत्र पचतोत्यादि, तथाचेदृशव्युत्पत्त्यनगोकार चैत्र पचति लगडल इत्यत्र क्षेत्र कर्ममत्वसम्बन्धेन तण्डुलौयपाकानुफूलकृतिमान् इत्या- कारकस्य मैत्र' पयते तण्डुल इत्यत्र कर्तत्वसम्बन्धेन मैत्रीयपाकजन्यफलवान् तण्डुल इत्याकारकस्य चान्वयबोधस्यापत्तिरित्यर्थ । यद्यप्यत्र तादृशान्वय- बोधस्यापसिद्भतया च्यापत्तिर्नसम्भवति क्वचित् प्रसिद्धस्यैवान्यवापाद्यत्वात् तथापि विभक्तिजन्यकम्मत्वाद्यनुपस्थितिविधियतण्डलपदादिजन्योपस्थित्यधि- करणक्षणो यदि कर्ममतासम्बन्धेन तण्डुलप्रकारक पाकविशेष्यकान्वयबोध- सामग्रीक्षण स्यात् तदा तादृशान्वयबोधोत्पत्तिक्षणाव्यवहितपूर्वक्षण स्थादित्यापतिध्या लादृशान्दपबोध तथा पचत्तीत्यादरावथयौभूततचापदो- पस्थापितस्य तण्डलस्य कम्मतासम्बन्धन पाके यत्रान्वयस्तत्र प्रसिद्ध । यत्तु कमवादौना सम्बन्धत्वे मानाभाव इत्यापाद्याप्रसिद्धिरिति, तत्तुच्छ, तथा सति तण्डुल पचतोत्यादौ कम्मेवादेदिविविषयवसिद्धान्तविरोधा- ·शब्दास्थतुरोयखण्ड केचित्तु धात्वर्थनिठविषयतानिरूपिततादाम्यानिरिकसम्न्धा- वच्छिवनिपातातिरिकपदार्यनिष्ठ विषयतासम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्ति पनि धावृत्तरप्रत्ययजन्योपस्थितिर्विय्यतासम्बन्धन कारणं । यदा तादृशविषयतानिरूपितोकसम्बन्धावविनामार्थनिविषयतासम्ब- न्धेन शाब्दवोधोत्पत्ति प्रति निपातजन्योपस्थितिविशेष्यतासम्बन्धन कारणमतो न तस्मात् तादृप्रबोधः इत्याः । तदमत्, धावर्ष- पत्त्या कमत्वादौना सम्बन्धत्वाभ्युपगमात् । न च तथापि चैत्र पचतीत्या रसाधुत्वेग साधुत्वज्ञानविरहादेव तत्र न मादृशान्वयवोध इति वाच्यं । साधुत्वममदभाया व्यापत्तिसम्भवात् साधुत्व ज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वे मानामाव इति मतेनेदमिति कथित् । एतेन कर्मत्यादौना सम्बन्धत्वा भावेऽपि घटोजानातीत्यादौ विषयवसम्बन्धेन घटे ज्ञानान्वयापत्तथैत्री প্রায়ন হত্যৰী ৰমৰামল শন মাসালুয়াঘলয় মাথায় লালানী थय निरूत्पक्षणा सोक्रियते इति गुणानन्दमतमपास्तं । धाश्रयत्व विषय- स्वक्षणामहीकारोऽपि जामातीत्यादिसमभिष्याहारस्याश्रयतासम्बन्धेन का मप्रकारकशास्दत्वावच्छिन्न प्रति ज्ञायत इत्यादिसमभिन्याहारस्य च विषय. तासम्बन्धेन च ज्ञानप्रकारकशास्दवावच्छिन्न प्रति हेतुताभ्युपगमेन ताशा पत्तियारणात् । गुरवस्तु चैत्र पचलि तारल इत्याद्यतिप्रसङ्गवारणाय साक्षातदर्थ प्रकारेश धात्वर्थविशेयकान्वयबोधोमाऽस्तु गतीति भागातीत्यादी घ साक्षादात्वर्यप्रकारेण नामाविष्यकान्वयपोधे बाधकामाव एव तस्मात् मतोबादावाश्रयत्वपकारकथाम्दयोधस्यानुभवसिद्वत्वेनाश्रयत्वादौ निरूप लक्षणा खोक्रियत इत्यत्र दोधितिकृतस्तात्पर्य । मणिकृतचाययत्वसम्बन्ध नैव पत्रादौ नानादिरचय वदन्ति तैराश्रयत्वप्रकारकानुभवानीकारात् एवं नासतीयादी प्रतियोगितलक्षणामोकार घटोन नायीत्यादी गण ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । ८८७ मामार्थयोरनुगतानतिप्रमकयोर्दुर्वचत्वादिति ध्येयं। करोतेः प्रवृत्ति- वाचकत्व एव कृधातशयप्रतिपादकत्वेन प्रवृत्तित्वविशिष्टविधेय्यक- जिज्ञासानिवर्त्तकज्ञानजनकत्वेन वा हेतुना श्राख्यातस्य तदाचकत्वं सिद्यति, तस्य क्रियादिवाचकवे क्रियादिवाचकपदे प्रथमहेतोर्य- भिचारात् द्वितीयहेतोश्च किं करोतिप्रश्नस्य यनविषयकवामिझा र्यान्वयानुफ्पत्तिस्तथाहि यद्याश्रयतासम्बन्धेन नाशस्याभावः प्रत्येतव्यस्तदा खत्तिसंयोगादिगामस्य घटे सत्वेन वाधापत्तिः। यथ प्रतियोगिता- सम्बन्धेन नाशस्यामावः प्रतोयतामिलि चेत्, न, निरूपकावादिवत् प्रति. योगित्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वविरहात् प्रतियोगित्वलक्षणा- खोकारे घ माशप्रतियोगित्वस्य खरूपसम्बन्धेनामाव एव प्रतीयते तत्र चन कोऽपि दोषः। एवं घट जागातीत्यादौ कम्मत्वस्य केवलसम्बन्धत्वे घंटे न मानातीत्यादौ नमन्वयानुपपत्तिर्विषयत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धत्वाभावादेवमन्यदोध्यमित्याहुः । नव्यास्त चैत्रो ज्ञानमित्यादौ समवायसमन्धन धैत्रविष्यक ज्ञानप्रका- रकान्वययोधवारणाय चैत्रविशेष्यक ज्ञानप्रकारकशाब्दबुद्धि प्रति शाधातू- तरविमतिभन्याश्रयत्वोपस्थितित्वेन हेतुता वाया तथाच चैत्रोशानातीत्यादी याश्रयत्वलक्षयाविरहे तादृशोपस्थितिविरहादेव नान्वयः इत्याश्रयस्वलक्ष- यागोक्रियते, एवं पाकस्तण्डुल इत्यादौ पाकवियोप्यक-तण्डलप्रकारकशास्द- योधवारणाय याविशेष्यकतण्ड सप्रकारकशाब्दबुद्धि प्रति तण्डुलपदोत्तर- विभक्विन्य-कभवाघुपस्थितिलेन हेतुला वायेति तदभावादेव धैनः पति तण्डल इत्यादौ कमात्वादिसम्बन्धेन पाकादौ तगडाप्रकारकाम्यययोधो न नायते, यदा घ तत्रापि तण्डुलमदोत्तरप्रथमाविभक्तो कर्मवादिलक्षणा कियते तदा गायत एव पाशादौ तण्डुलप्रकारको बोधः । नन्वे तडलं पवतीत्यादौ विधिजन्य-कम्मस्वोपस्थितिसहकारय माकादो कर्मतासम्ब- ·शब्दास्यतुरीयखगडे नयाः। कृञश्च यत्नाभिधायकत्वं क्रियाजन्यत्वप्रति- धायकत्व। पचत्तिवामिद्धरत छनोऽपि प्रष्टत्तिवाचकल्प प्राचार्ययुनिया व्यवस्थापयति, 'कृडशेति, 'यत्नाभिधायकत्व' प्रतिवविशिष्टाभि- नन्धिदमसिद्ध क्रियाया एवं तत्मक्यत्वात् पाक करोतीत्यादौ स्तोक पचतीत्यादाविवाभेद समर्ग , पाको करोति पकान् करोति पाक क्रियते इत्यादौ च कर्मविभोरेवाभेदोऽर्थ , तथाचाभेदप्रकारकोऽन्वयबोध इत्यत आह, "क्रियेति, "क्रिया' न्धेन तण्डुलप्रकारकान्वयवोधोऽस्तु न तु कर्ममताविशेष्यकतालप्रकारको पोध वण्डुल पचतीत्यादिसमभिव्याहारस्य पाकविशेश्यकतण्डुलकम्मकत्व মাহিলাম লাঘৰৰ মাৰিঅনাদনলক্ষা रकशाष्ट्रवादौना कायंतावच्छेदकत्वकल्पनाया एव न्याय्यत्वादिति चेत सत्यमेतत् यदि नानुभवविरोधोमवेदिति । वयन्तु केवस्ततण्डुलमित्यादौ कम्म ताशे तण्डलपकारकबोधस्यानुभवसिहतया तण्डुलमिति वाक्यस्य कर्मता विशेष्यकतण्डलप्रकारकशाब्दत्व कार्यतावच्छेदक वाच्य तथाच वण्डल पचती. त्यादायि सामग्रोरलादेव तण्डलकामकत्वेन पाकविशेष्यकान्थयबोधोऽवश्य वाच्य । न च कर्ममत्व तण्डलीय पाकलण्डुलौय इत्यन्वयबोध स्यान्मार वाझ्यार्थबोधे कम्मत्यविशेष्यकत्वप्रवेशे गौरवादिति वाच्य ! तथा सति तपाल पघतोत्यादौ एकवाक्यतामङ्गप्रसङ्गात् विधेयभेदस्य वाक्यभेदकत्वात् । किस चैत्रोमास पति न तण्डलमित्यादौ पाके नमर्धतण्डलकामवाभावस्य মনীয় কল্পনাই নয় সন্ধানী কাব্য গালিয়ান कर्ममतासम्बन्धावचिनप्रतियोगिताक-तण्डुलाभावबोधस्यासम्भवात् धाश्रय वादिसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकतण्डलामावबोधाभ्युपगमे च तलपाक स्पलेऽपि तथा प्रयोगप्रसङ्गादिवि वदाम ।

·शिरोमणिकृताख्यातशतिवादः । सन्धानाविशेषेऽपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वप्रतिसन्धानात् अवयवविश्रामानुकूलस्पन्दः, 'यनजन्यत्वाजन्यत्वेति, 'यत्नजन्यत्वं' यत्ननिरूपितफलोपधानात्मकजन्यत्व-साध्यवाख्यविषयवोमयसम्बन्ध- वत्त्वं, 'पत्नाजन्यवञ्च' यननिरूपिततादृशोभयसम्बन्धवजिन्नत्वं, तादृ- शोभयत्वेन तादृशोभयसम्बन्धविशिष्ट एव धातसमभिव्याहतनिष्ठा- प्रत्ययेन बोध्यते, धमात् प्रवृत्तस्य गुरुतरभारोत्तोलनादौ कृत- यत्तु विमतिजन्यकम्मत्वोपस्थितित्वेन पाकविशेष्यकतण्डलप्रकारक- शाब्दयोधे न हेतुता तदादिना तण्डलकम्मकपाकशाब्दबोधस्थले व्यभिचारा. दिति, तदसत्, पाकोद्देश्यकतण्डुलकम्मत्वविधेयकशाब्दत्वादोनामेव तादृशो- पस्थितिकार्यतावच्छेदकत्वाभ्युपगमेन व्यभिचारविरहादिति । एतेनाव्यया. दिपदात्तण्डुलप्रकारेण पाकविशेष्यकबोधे व्यभिचारेण विभक्तिभन्योपस्थिते- स्तादृशहेतुता न सम्भवतीत्यपास्त । निमाताद्यन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदके निवेशनीयत्वात् । व्यस्तु वा ध्यसाधुप्रथमाविभक्तिकत्वमेव प्रकृते विभक्तित्व व्यत्ययात्तरं प्रथमोपस्थितत्वेन प्रथमाविभोरेव साधुत्वसौकारात् तथाच ध्यध्यय-निपातयोरपोदृशविभक्तित्वेन विभक्तिजन्योपस्थितिस्तत्राप्यन्नौति नो. व्यभिचारः । न च तथापि आनामि सौता जनकप्रसूतेत्यादौ विमतिमन्य कम्मत्वोपस्थिति विनापि जाने कार्यतासम्बन्धेन सीतादेरन्ययेन व्यपिचार- इति वायं। तम प्रथमाविभक्तो कागत्वलक्षणाखौकारात् सब्विभक्तो न लक्षणेतिसिद्धान्तस्य च सब्विभक्तिलक्षणया यज्ञादौ सइन्यवाक्यादिकं न कर्मष्यमित्यर्थकत्वात् । एकदेशिनल चैत्रीज्ञानं पाकस्तण्डुल इत्यादौ भेदान्वयबोधमारणाय विमतिमन्यकर्ममत्वोपस्थितेः न हेतुता येनोहस्थले व्यभिधारः स्यात् किन्तु ज्ञानादिप्रकारेण चैत्रादिशाब्दं प्रति चैत्रो ज्ञानं इत्यादिवाक्यमन्यज्ञानाशुपस्थितिः प्रतिवन्धिका तादृशोपस्थितिकालेऽपि 118 ·शब्दायतुरोयलण्डे व्यवहारवारणाय फलोपधानात्मकजन्यत्वप्रवेशः, नान्तरीयके शत- व्यवहारवारणाय माध्यवाण्यविषयत्वप्रवेशः । अतएव नान्तरोयके मत्तोमृतं न तु मया सतमिति व्यवहारः । व्यवहारं मति व्यवह व्यज्ञानस्वैव हेतृत्वात् प्रतिमन्धानप्रवेशः । तथाच क्रियाया. छत्रर्यत्वे क्रियाजन्यत्वस्यैव नादृशष्यवहारविषयतावच्छेदकतया तब्ज- न्यत्वप्रतिमन्धानदभायां निरुक्तयत्नाजन्यत्वप्रतिमन्धानादकृतव्यवहारा- नुपपत्तिरिति भावः । इदमुपलवणं नाम्तरीयकऽपि मया कृतमिति व्यवहारप्रसङ्गान्मया न तिमिति व्यवहारप्रसङ्गाचे त्यपि बोय । चैत्रीभानातीत्यादिवाक्यजन्यज्ञानाद्युपस्थित्या तादृशान्वयवोधदर्शनेन चैत्रो- जरवातीत्यादिवाकरजन्योपस्थितीनामिव अध्यय-तदादिमद-जानामि मौतेत्यादि वाक्यजन्योपस्थितीनामपि फलबलेन उत्तेजकार्य कल्पनीयमिति न कोऽपि दोय इत्याहु । मनु करोनेर्यनार्थकावे निरुतविवरणवलादाख्यातस्य कृति वाचकत्व सिध्यति नदेव च न सिद्ध परेश तस्येव करोतेरपि व्यापारार्थक खाभ्युपगमादिन्यत व्याइ, 'कृन्नति कृधातोरित्यर्थः, “यत्नाभिधायित्व' यत्नशक्तत्वं, ध्यत "कृताकृतविभागेन कर्तरूपव्यवस्थया । कृषो यत्नाभिधा- यित्वं न व्यापारप्रसकता" : इत्याचार्यकारिकोक्तकृताकृतविभागेति प्रथ- मयुक्तिमाह, “क्रियेति, यत्रायं भाव पटादि कृतोऽहुरादिर्न कृत इत्यादी নয় যদি জিয়াগনিষ্টিীয় নবাদতব ঘনি প্রনয়ৰছা- रापनि यारम्भकसंयोगादिरूपक्रियानन्यत्वप्रतिसन्धानस्य व्यवहर्तव्यताव च्छेदकविशिर छानविधया भवन्मते कृतव्यवहारनियामकस्य तप सावादिति क्रिया - कृधावोर । ननु कृधातोर्यनार्थकत्वेऽयीश्वरोयमनजन्य व मादाय उभयत्र कृतव्यवहारापत्तिर्दुबारवेत्यत याह, 'यत्नजन्यवेति, ईश्वरीयकृते. रनुपस्थितिदशायामहरे यमाजन्यत्वममात्मकप्रतिसन्धानेनाकृतव्यवहारो जायते इतरथा तु पट व तत्रापि कृतथ्यवहार एव जायते इति भावः ।

·शिरोमणिकृताख्यातशतिवाद' । पटाकुरयोः कृताकृतव्यवहारात् जाचादिवदाश्रयपर- तृजन्तकर्तृपदस्य यत्नाश्रयबोधकत्वाच्च । क्रियायास्त- 'ज्ञात्रादिवदिति ज्ञानपदादिवदित्यर्थः, 'पाश्रयपरेति, तथाच कृतः कृतिमति शकावपि सविषयधावत्तरस्य तस्याश्रयत्वे निरू- टिशक्षण अन्यथा कर्त्तत्यच कृतिकर्ता इत्यन्वयः स्यात् म चायोग्य- इति भावः। नन्विदमेवामिद्धं किन्तु कर्तृपदं क्रियाश्रयबोधकमनु- कूलव्यापाराश्रयबोधक वेत्यत बाह, 'क्रियाया इति, 'क्रिया' स्पन्दः, . यतएव प्रतिसन्धानपर्य्यन्तानुधावनं । न च वधातो क्रियार्थकत्ववादिमतेऽपि यदावरे क्रियाजन्यस्वप्रतिगन्धानं नास्ति व्यथ च क्रियाजन्यत्वामावस्य भमर- त्मकप्रतिसन्धानं तदैवावरे कृतव्यवहारो भविष्यतीति वाच्यं । व्यनुभवविरो- धात् क्रियाभन्यत्वप्रतिसन्धानस्योमयन्त्र तुल्यत्वेऽप्यकुरेऽकृतव्यवहारस्य सर्व- सिइत्वादिति उक्तकारिकोक्ता छर्टरूपव्यवस्थयेति दितीया युक्तिमाइ, 'शात्रादौति ज्ञाधातोर्टानं टचप्रत्ययस्य चाश्रयोऽर्थ इति ज्ञाटशब्दस्य ज्ञानाश्रयबोधकत्ववदित्यर्थ, याश्रयपर' याश्रयलाक्षणिक टच् यन्ते यस्य तदाश्रयपरटजन्तपदं तस्येत्यर्थ , तथाच कृधातोयलार्थकत्वाभावे कर्तपदाद- यत्नाश्रयवोधो न स्यादिति कृधातोर्यनोऽर्थ इष्यते इत्यर्थ । ननु धातोः कृत्यर्थकत्वे पक्तत्यादिवत् हृच' कर्तुषोधकत्वेन कर्तृपदादयत्नानुफूषकाति- मानित्यर्थ एवावगन्तव्यो न तु कत्याश्रय याश्रयस्य नर्थत्वामावात् । न घ यत्नानुकूलकृत्याश्रयदोध एव वक्तव्य , बाधितत्वात् व्यस्मादादो कर्तरि यत्रा- नुकूलकृतिमत्त्वस्याभावादिन्यापदामपाकतुं 'ज्ञानादिवदिति दृष्टान्तप्रदर्शन कृतं तथाघ टचो यथा शात्रादिस्थले याश्रययोधकता तथा कर्तपदस्थले- ऽमि याश्रयबोधकत्वमिति कर्तृपदादयत्नाश्रयबोधोनानुपन्न इति भावः । कियायाः अर्थत्वे दोबान्तर क्रियानुकूलव्यापारम्य तदर्थत्वे दोषचाइ, ·शुदायतुरोयखएडे दनुकूलव्यापारस्य वा कृमर्थचे तदाश्रयः कारकमात्र वा कर्तृपदार्थः स्यात्। अथ रथो गच्छति गमनं 'अमुकुलय्यापारम्य वेति पाठः, 'तदनुकूस्तव्यापारस्थति पाठः प्रामा- दिकः । घटं करोति घटम्य कर्त्तत्यादौ स्पन्दानुकुलव्यापारस्य फार्थवानभ्युपगमात् पाकं करोतीत्यादिम्यन्न विशेषएक नदभिधान- मतस्तादृशपाठेऽपि न दोष इत्यपि कश्चित् । प्रथमे दोषमाद, 'तदाश्रय इति क्रियाश्रय इत्यर्थः, नथाप तण्डुलः पाककर्ता इत्या- घेव व्यवहारः स्यादिति भावः । एतच साचादिक्तित्त्यनुकूलस्य स्पन्दस्य पाकत्वमते । दितीये दूषणमाइ, 'कारकमाचं वेति, स्थाली-काष्ठादेरपि पाकानुकृतमयोगादिमत्वान् पाकादिक- व्यवहारः स्यादिति भावः । वनधातोराख्यातस्य च अनकव्यापार- त्वमेव शक्यतावच्छेदक इति केचिद्वदन्ति तन्मतं शकते, 'अथेति, क्रियाया इत्यादि, 'तदनुकूलेति क्रियानुकूले त्यर्थः, 'तदाश्रम' पाकक्रियाद्या- श्रयः, तगडुप्तादिकर्तृपदार्थः स्यादित्यन्वयः, क्रियानुफूलण्यापारस्य कर्तृपदा- चत्वे दोपमाह, 'कारकमा वेति, 'मानपदं कम्नार्थक, तथाच क्रियानु। फूलव्यापाराश्रयस्य कर्तृपदार्थत्वे कारकसामान्यस्यैव क्रियानुकूलयामारवत्तया कपदार्थता स्यादित्यर्थी लभ्यते । यद्यपि क्रियायास्तदनुकूलण्यापारस्य वा शुभत्ववादिनये क्रियाश्रय कारकमात्र वा कर्तृपदार्थः स्यादिति न वाधक तन्मये तयोरियापत्तिसम्भवात् तथापि क्रियात्वं तत्तद्भाव/त्वं तदनुकूलव्या- पारत्वञ्च तत्तदावर्षानुकूलव्यापारखं तदुभयममि यत्नत्वमात्यपेक्षया गुरुतर- मिति यत्नत्वमेव तदुभयापेक्षया लघुत्वेन अधातुणकातावच्छेकमुष्यते इत्यत्र तात्पर्य । भइते, 'यथेति, तथाघ रयोगमनं करोतोव्यादौ रयोगमनानु- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । करोति वौजादिना अङ्कुरादिः कृत इति विनापि यत्न कक्षा प्रयोगान्न तस्य यत्नवाचकत्वं, कर्तृपदे च 'रथोगच्छति गमनं करोतौति, तथाच तदिवरणवशात् यत्नो न कृनर्थः, किन्तु जनकव्यापार एवार्थः, रथोगमनं करोतीत्यादौ च कर्मविभक्तनिरूपितत्वमेवार्थः, छत्रथैकदेशे जनक्रयत्ने च तदन्वयः, श्राख्यातस्याश्रयत्वमर्थः, गमनविभिष्टनिरूपिताधारत्वसम्बन्धेन रथादौ तदन्वयः, तेनान्यदौयगमनानुकूलनोदनादिमति निश्चले गमनं करोतीति न व्यवहार इत्येवमाशयः । 'वीजादिनेति, निष्ठत्वं बतौयार्थः, अन्वयश्चास्य कृत्रर्थ व्यापारे, जन्यत्वरूपेण जन्यमा निष्ठार्थः । न चैवं क्रियाजन्यत्वप्रतिसन्धानदशायां निरुक्रयत्नाजन्य- त्वप्रतिसन्धानादरे अकृतव्यवहारो न स्यादिति वाच्च। तदानौं नव्यवहारे तच कत्रो यत्ने लाचणिकत्वात् निरुतोभयत्वेन निरुक्तो- भयसम्बन्धविशिष्टस्य च निष्ठार्थत्वात् । अतएव नान्तरोयके मया न तमिति व्यवहारोऽपि व्याख्यातः । क्रियाजन्यत्वमादाय तत्र कृतव्यवहारे यापत्तिरित्येवमाशयः । नन्वेवं कारकमाच एव कर्तृव्यवहार इत्यात पाह, 'कर्नुपदे चेति, 'निरूदिलवणेति प्रवृत्ती निरूढ़िलक्षणेत्यर्थः, भवतां कारकपदे सनो व्यापार दव, अन्यथा कूलव्यापारवानित्यायोऽवगम्यते इत्यनायत्या उठलाघवं त्याकापि धातो- ापारार्थकत्वमुपेयमिति भावः । कताकृतविभागेनेत्यादियुक्त्या कृतिवाचकत्वं निराकरोति, वौजादिनेति, तथाच कृजः कृत्यर्थत्वे वीजादेः शत्यर्थे वाधि- तत्वं स्यादिति भावः । नन्वेवं कर्तृपदे का गतिरित्यत याद, 'कर्तपदे चेति, ·te पादारयगयागडे कृमो याने निरूदिलक्षणा, यदि क्रियाद्याश्रयमाचे न कामांदी कारकव्यवहारी न स्यादिति भावः । 'यदौति, "क्रिया- घालयमाचे' फ्रियादिरूपजनकल्यापाराग्नयमाचे कर्मादाविति यावत्, 'न तत्प्रयोगः' न कत्तपदप्रयोगः । वस्तुनम्नु कर्मादावपि कारक- पदप्रयोग व कर्तपदप्रयोगोऽभ्युपेयः, अतएव "विवक्षातः कारक- विभागयो भवन्ति" इति शाब्दिका: 1 इत्यभिप्रायोयदौत्यनेन सूचितः । “एवञ्चेति एनो यनावाचकवे इत्यर्थः, 'जनकन्यापार- एवाख्यातार्थ इत्यतनेमान्वयः, उनहेतदयस्य प्रवृत्तिवविशिष्टे शनिमाधकलाभावादिति भावः । व्यापारत्वञ्च धर्मत्वं, तच यनमा- धारणमपि, तेन परमेश्वरो वेदं वक्रीत्यादिप्रयोगोपपत्तिः । अत्र पभानुभवोऽनुभवमिद्ध इत्यभिप्रायेण अन्यथा परमेश्वरपदम्य शरी- 'निहाति। मन्वेवं योग्य प्रयोगसत्वे लाघवेन यत्ने अथातो. शहापारे लक्षणेत्येव किं न स्यादिति चेत्, प्रयोग प्राप्यस्य प्रतिनियतत्वेन तवलेन नोव्यापार प्राप्तो सिद्धायामन्यायम्यानेकार्थत्वमिति न्यायेन न यत्ने शक्ति फष्यते । न च प्रयोगप्राघुर्य योऽपि वर्तते, तथा सति गङ्गामदादेरधि तौरशक्तावापत्तेस्तनापि गङ्गापदप्रयोगमाधुर्य्यस्य वात शक्यत्वात् । किंञ्च प्रयोगमा यदि पाक्तिग्राहकं तदा काष्ठादी व्यापारवाचिकृधातुघटित- कारकपदप्रयोगवलेन कृधोतोयापारशक्तनैयायिकानामपि प्रसङ्गादिति । ननु क्रियाश्रये तदनुकूलव्यापाराश्रयमात्रे दा क पदप्रयोगे इशापत्तिरेवेति कचं कर्तपदे धजोगने विलक्षणा बाछेद्यत शाह, 'यदौति, 'न तत्प्रयोग' न कर्तपदपयोग , वैयाकरणमते विवक्षात कारकानि भवन्तो यस्यायुप. गमेन करणोभूतकाष्ठादावषि कारकप्रयोग इए एवेति 'यदोत्युक्त ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ८८५ तत्प्रयोगः, एवञ्चाचेतनेऽपि पचतीत्यादिप्रयोगात् क्रियानुकूलव्यापारप्रतीतेबाधकं विना गौणत्वायो- रपरत्वे वेदाभिन्नमम्दानुकूलकण्ठाद्यभिघातव्यापारवानिति बोधी व्यापारबोधकत्वेऽपि स्यात् । असाधारणजनकताया एव शक्यता- वच्छेदकतया च नेश्वर' पचति कृष्ण पचतीत्यादिप्रयोग, अन्यथा प्रवृत्तिवादिनामप्यप्रतीकारात् प्रवृतित्वस्य भगवद्यन्नेऽपि सत्त्वात् ईश्वरोवेद वकीत्यादौ वेदाभिन्नासाधारणशब्दजनकता भगवद्- यनेऽपि खौकरणोया अतो न दाप, श्रात्मा पचतीत्यादिप्रयोगे चेष्टापत्तिरिति निगर्छ । ननु तथापि विनिगमकाभावात् शनि- साधकतनैव प्रवृत्तित्वविशिष्टे शक्ति सेत्स्यतीत्यत अाह, 'अचेत- नेऽपौति अग्नि-काठादावपौत्यर्थ, 'पचतीत्यादिप्रयोगात्' व्यापा- रत्वे वुद्धिविगेथ्यतासम्बन्धेन पचतीतिप्रयोगमत्त्वात्, रथोगच्छती- त्यादावाश्रयत्वप्रतीतेरेव नव्यैरुतत्वात् तत्परित्याग । ननु तत्रा- ख्यातस्य व्यापारे लक्षणा ईत्यत आह, 'क्रियेति, 'क्रिया' पाक, 'गौणत्व' लक्षणाजन्यत्व । नन्वेव तण्डुलक्रयणदेरपि पाकानुकूल- 'एवञ्चेति कृधातोर्यापारवाचकात्वे स्थिते तदिवरणवलेनाख्यातस्यापि व्यापा रशक्तत्वे चेत्यर्थ, 'यचेतनेऽपि वहि काष्ठादावपि, कृताकृतविभागेनेत्यादि- बाधकस्य निरासात् यत्नत्वनात्यनभ्युपगमादगौरवमपि नास्तीति बाधक विनत्यस्य नासिद्धिरिति भाव । 'गौणत्वेति लाक्षणिकत्वेत्यर्थ, 'गौणत्वा- योगादिति पञ्चम्यन्तं जनकव्यापार एवास्यावार्थ इत्यत्र हेतुत्वेन बोध्य, व्यापारत्वमिह जन्यत्व धम्मत्व वा यत पचतोत्यादे पाके जनकयनाऽर्थक- धर्ममवोधकतयोपस्थिति सम्भवतीति । नन्वेव तण्डलक्रयणकालेऽपि पचतीति ·पादास्यतुरोयखण्डे गात् जनकव्यापार एवाख्यातार्थः, तण्डुलक्रयणादेश न पाकादिजनकत्वमिति नातिप्रसङ्गः, कथन्तईि पचतीत्यादौ पाकजनकयत्नानुभव इति चेत्, यत्ना- विनाभुतपाकादिना क्रियाविशेपकारणस्य यत्नस्या- बात् तदानीमपि पचतीत्यादिप्रयोगः स्यादित्यत आह, 'नाडु- लेनि। एतेन शक्यतावच्छेदकजनकपदले अनन्यथामिद्धलांशस्य भवेये प्रयोजन हलतो दर्मिनं 1 जनकप्रवृत्तित्वस्याख्यात शक्यतावच्छेदकल- वादी प्रहते, 'कथमिति, 'तौं ति पाण्यातम्य जनकप्रवृत्तिवविशि- टाकवे इत्यर्थः, "पत्तीत्यादौ' चैत्रः पचतोत्यादौ, 'पाकजनक- यनानुभवः' पाकजनकमत्तिवनानुभवः, 'यत्नाविनेत्यादि चैवला- दिविशिष्टजनकतासम्बन्धेन पाकजनकव्याप्येनेत्यर्थः, 'क्रियाविशेषका- रणस्येति पाठः पाकलक्षणक्रियाविशेषजनकस्य यमस्येत्यर्थः, "क्रिया- विगोषणेति हतीयानपाठेऽपि कारणत्वान्वितनिरूपितत्वस्य पती- प्रयोग' स्यात् पाकमनकोभूततण्डलकयणात्मकय्यापारस्य तदानी सामादि- त्यत थाह, 'तण्डलेति व्यन्यथासिद्धतया तस्य न पाकशनकत्वमित्यर्थ । इत्य- धानुकूलव्यापारस्याख्यातार्थत्वे 'चार्य दोष तण्डुलक्रयणस्य पाकानुकूलत्वा- दिति लक्षितमित्यमि भूचितं । नैयायिक भइते, 'कथं व ति, 'पाकचन कैति, यद्यपि यनस्यापि पाकनकथामारत्वेनानुभवे बाधकामाव- स्तथापि चैत्र पाचतोद्यादौ पाकनरकयानत्वेन रूपेण पाकजनकपत्रानुभव कथं स्यादित्यामधार्थ, 'यत्नाविनेवि पाकजनकालाविनाभूतेनेत्यर्थ , पवि- गाभूतत्वं व्याप्यत्व, 'कारणस्य' पाकादिकारणस्य, तेन चैन पाकजनकयन- वान् पाकवत्त्वादित्यनुमान फलित, पाकवत्ता च यप पाकचौर इत्यादि- ·शिरोमणिकताख्यातभतिवादः । नुमानात् । पचति पाकविषयकयत्नवानिति तात्पर्य- यार्थवादयमेवार्थः, तथाच चैत्रः पाकजनकयत्नवान् पाकवत्त्वादि- त्यनुमानप्रकार इति भावः । केचित्तु 'यत्नाविनाभूतेति तादात्म्यसम्बन्धेन जनकथनव्याप्येने- त्यर्थः, 'क्रियाविशेषेण' धातूपस्यापितपाकादिविशेषणत्वेन, 'कार- णस्य' जनकत्वविशिष्टस्य, 'अनुमानात्' जन्यतासम्बन्धेनानुमानात्, अयं पाकोजनकयनवान् पाकात् इत्यनुमानप्रकारः, पौरादिपाके- ऽप्यन्ततीभगवद्यत्नस्यैव मत्त्वात् न व्यभिचारः, तदनन्तरञ्च अनु- मानोपस्थितस्य जनकताविशिष्टयत्नस्य एकदे जनकत्वे निरूपित- त्वसम्बन्धेन धावपस्यापितस्य पाकस्य विशेषणतया अन्वयः भाग्द- इति भावः । एतेनानुमानात् पाकोजनकयत्नवानिति प्रतीत्युपपा- दनेऽपि पाकजनकयान इति विलक्षणानुभवस्थानुपपन्नत्वादिदमम- गतमिति परास्तं । अग्रे च 'अथैवमित्यत्र वर्तमानपदं पाकवत्व- स्याप्युपलक्षणमिति व्याचक्रुः । नन्वेवं पचति पाकजनकयत्नवानिति विवरणममगतं तेन प्रकृततिप्पदस्य यत्नपदोस्थापकत्वबोधनादित्यत आह, ‘पचतीति, 'तात्पर्यविवरणमिति परम्परया यत्नपदशक्यप्रतीतिप्रयोजकताम- प्रतीतिनियामकखरूपखम्बन्धेन व्यतोनासिद्धिरिति ध्येयं । ननु मास्तु करो- तिना विवरणवलेनाख्यातस्य यत्नवाचवावं वनोयापारवाचकत्वं कृतिवाच. कत्वञ्चेति विवाददशायां छनः कृतिवाचकात्वसंशयात् पचति-पाकजनकयत्न- वानिति विवरणवलात् स्यादेवाख्यातस्य यत्नवाचकत्वं इत्यत याह, 'पच- तौति, 'पाकयत्नवानिति पाकजनकयत्नवानित्यर्थः, 'तात्पर्यविवरण' पच- 113 ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे विवरणं । अन्यथा धर्मिणोऽपि वाच्यतापत्तेः। अथैवं वर्तमानत्वं यत्नस्य न प्रतीयेत तस्यापदार्थत्वात् । श्राद, कारकतदिच्छयोचरितवस्य तिप्पद चौधकं न त तदुपस्थिति- जनकताबोधकमित्यर्थः । यदा तात्पर्यविवरणमिति तत्परत्वमात्र- वोधकं यत्नपदशक्यप्रतीतौ निप्पदज्ञानोत्तरत्वमाञ्चोधकमिति यावत्, न तु तिप्पदं तदुपस्थितेर्जनकत्ववोधकमित्यर्थः । ननु विवरऐन स्वप्रतिपाद्योपम्यापकायमेव विनियमाणे वाध्यते इत्यत. 'अन्यथेति विवरणस्य स्वप्रतिपाद्योपण्यापकत्वबोधकत्वनियमे रत्यर्थः, धर्मिणोऽपि' श्राख्यातार्थविजेयत्वेनाभिमतस्य यत्नाश्रय- स्थापि, वाच्यतापत्तो' भवन्मते पाण्यातम्य वाच्यतापत्तः, मतप्त पदशक्योपस्थापकत्वस्य यथोकविवरणेन तिपोऽबोधनात् न तन्नियम- इति भावः । 'प्रथेवमिति, “एवं' प्रतिवविशिष्टस्य पाख्यातानु- पस्याप्यत्वे, 'वर्तमानलं' प्रास्यातोपस्यापितं वर्तमानत्वं, 'यनस्य' प्रवृत्तिखविशिष्ट म्य, 'अपदार्थत्वात्' पदानुपस्थितत्वात्, "शाब्दी- तोत्यस' पाकचनकव्यापारप्रतीतो तेन व्यापारेयानुमितोय. पाककयान- स्तस्य ञापन, 'यन्यथेति विवरणविषयतामात्रेणारयातस्य यत्ने प्रक्तिखोकार- इत्यर्थ, 'धम्भि' पाकजनकयानवत , 'वाचतापते' याख्यातवाच्यतापने, तस्यापि पाकपत्रवानिति मतुपा विवरणादिति भाव । शशाते, 'यथैवमिति, 'एवं' पनवविशिष्टस्याख्यातवाच्यत्वविरहे, 'यानस्य' यवत्वविधियम्य, 'तम्य' यतापविप्रियस्य, 'यपदार्थत्वात्' पचतोयादाशापातानु पस्थाप्यावान, मधाच शाम्बोलाकारति न्यायेन तम्यापदार्थत्वे तत्र वर्तमानत्वेन मान्दयोधविषयता व साहित्य, पञ्च न्यायगये दूपणं, प्रध्याहारमते मदानुपस्थितस्य ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ६९ अन्यत्र धात्वर्थक्रियायां स्वार्थव्यापारे वा लड़ादेवत- मानत्वाद्यनुभावकत्वव्युत्पन्नत्वाच्च । न च पाकजनक- ह्याका ति नियमादिति भाव । श्रर्थाध्याहारवादिमतमालम्ब्य कदाचिदपदार्थेऽप्यन्वयोवन शक्यते इत्यतो व्युत्पत्तिविरोधमप्याह, 'अन्यति। केचित्तु नन्वयाइतपदाद्यनोपस्थितौ वर्तमानवस्याम्पयो भविय्यतीत्यत श्राह, 'अन्यत्रत्याहु । 'अन्यत्र' चैत्र पचतीत्यादरन्यत्र, 'क्रियाया' स्पन्दे, एतच्च चलति गच्छतीत्यादौ । ददमुपलक्षण, जानातीत्यादावपि धात्वर्थ- वर्तमानत्वान्वयोबोध्य । 'स्वार्थव्यापारे वेति, 'वाशब्दश्चार्थे, एत- चाग्नि पचतीत्यादौ, 'लड़ादेरित्यादिपदादाख्यातान्तरोपसग्रह , 'वर्तमानत्वादीत्यादिपदादतीतत्व भविष्यत्त्वोपग्रह । न च पचती- त्यादावपि धात्वर्थे वर्तमानत्वाद्यन्वये को दोष इति वाच्य । माचादिक्लित्तिजनकस्य स्पन्दस्य पाकत्वमते पाकभविष्यत्तादशाया तदनुकून्नकर्तृव्यापारस्य विद्यमानतादशायामपि पचतीतिप्रयो- गात् पक्ष्यतीत्यप्रयोगात् कर्तृव्यापारस्थातीतत्वद्शाया तादृशपाकस्य वर्तमानत्वदाया पचतीत्यप्रयोगादपचदित्यपि प्रयोगाच्च । नन्वेष- शाब्दविषयत्व सम्भवतीति तन्मतेऽपि यत्ने वर्तमानत्वपतीत्यनुपपत्ति दर्शयति, 'अन्यत्रेति खार्थव्यापारादन्यत्र धात्वर्थ जानातीत्यादौ, 'खार्थव्यापारे वेति ध्यमि पचतीत्यादौ पाकानुकूलव्यापारे, 'लडादेरित्यादिनाख्यातान्तरपरि ग्रह , वर्तमानत्वादीत्यादिपदेनातीतत्व भविष्यावयो परिमह, तथाचाख्या तार्थवर्तमानत्वादे प्रतिनियतान्वयव्युत्पत्तिविरोधानुमाने तदन्दयो भवन्मते ·मम्दापनुरोपण मग्मिना पच्यते चेचेण पच्यते इत्यादौ यत्र वर्तमानत्वाद्यन्वयः तत्राख्यातेन व्यापार-त्योरवोधनात् साचाद्विक्तित्तिजनकस्पन्दस्य पाकत्वमते पाकानुकूलव्यापारासत्त्वगायां पाकसत्त्वेऽपि तादृशम- योगाभावेन कर्तव्यापारसत्त्वदशायां पाकामत्त्वेऽपि नाशप्रयोगम- चेन च धात्वर्थे तदम्बयस्य वनुमशक्यत्वात् । न च तच सुवर्यव्या- पारादावेव तदन्वय इति वाच्यं । तथासत्युक्रव्युत्पत्तिभापत्तेः तथा दतौयाद्यन्तपदासमभिव्याहतपच्यते तण्डुस्त इत्यादौ वर्तमा- नत्वाधनन्वयप्रमगस्य दुवारवाच । न च तवानन्वितत्वमेव वर्तमा- नत्वादिकमिति वायं । पाकानुकुलकर्तृव्यापारस्यातीतलानागतत्व- दशायामपि पच्यतेऽय तण्डस्ल इत्यादियवहारापत्ते रिति चेत्, न, तत्र वर्तमानयापारजन्यवादिरूपपारिभाषिकवर्तमानवादेराख्या- तार्थत्वात् तस्य च धात्वर्थेऽन्वयात्, धातोः पाकानुकूलव्यापारे लाक्षणिकतया धात्वर्थ एव वर्तमानत्वाद्यन्वयसम्भवाचेति भावः । मन्वेवं काल पाकजनकवर्तमानयनवान् पाकजनकवर्तमान- व्यापारवत्त्वादित्यनुमेयं, यदा पाकजनकपत्पत्तिव्यापारस्तदा पाकजनकतत्क्षपत्तियन्न इति सामान्यमुखौ च व्याप्तिरित्यागका सम्भवतीति भाव । ननु चैत्र पचतौरतक्षेत्र पाकननकवर्तमानय्यापारवा. नियन्धयबोधे जाते तत एव पक्षधर्माताज्ञानात् पाक जनकवर्तमानव्या- पारत्वावच्छेदेन पाकजनकवर्तमानयत्रव्याप्तिप्रकारकम्मरणसहितात् चैत्र पाकजनकवतमाश्यवानित्यनुमितिभविष्यति तथाघ चैत्र पचतोत्यादौ चैत्र पाकननवर्तमानयत्नवानिति प्रत्ययस्य नानुमपत्तिस्तादृशानुमितेरेव तादृशप्रत्ययवादित्याशय निराकुरुते, 'न चेति, निराकरण हेतुमार, , ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । वर्तमानयत्नानुमानं, यत्नविगमेऽपि व्यापारानुत्तेः। धर्मिविशेषनिष्ठता च यत्नस्य न स्यात् तद्यधिक- भाव। निराकरोति, 'न चेति, 'यत्नविगमेऽपौति, तथाच संयोगात्मक- पाकजनकल्यापारवत्यपि क्षणे पाकजनकयत्नाभावायभिचार इति ननु समारस्थानन्तलात् सर्वदेव पाकजनकयत्नमत्त्वात् स्यलकालस्य वर्तमानत्वघटकलादा न व्यभिचारः । यदा चेष्टोत्- पत्तिक्षणो वर्तमानत्वघटक तदिशिष्टव्यापारवत्त्वच हेतुः विशेष- मुखौ च व्याप्तिरतो न व्यभिचार इत्यत आह, 'धर्मोति चैत्रा- दिनिष्ठतेत्यर्थः, तथाच पाकजनकवर्तमानयत्नवान् चैत्र इति धौर्न 'यनविगमेऽपौति पाकजनकवर्त्तमानयत्नविरहेऽयौत्यर्थ, 'व्यापारानुसत्ते' पाकजनकव्यापारस्य सत्त्वादित्यर्थ , एतावता च पाकजनकवर्तमानव्यापारस्य पाकजनकवर्तमानयनस्य कालिको व्याप्तिनिराकृता । ननु चैत्र मचतीत्यादौ कृतिनिष्ठानुकूलताविपोषसम्बन्धेन व्यापारत्वविशिट धात्वर्थमाकान्वयो वाच्य- स्तथाच तादृशानुकूलतासम्बन्धेन पाकविशिएव्यापार पाकजनकव्यापार एव यत्न एव स च यबविगमे न तिष्ठन्ये वेति कालिकव्याप्तौ नोक्तव्यभिचार इत्यत- याह, 'धम्मविश्येति चैत्र पचतीत्यादौ चैत्रादे समवायेन पाकजनकवतं. मानयत्रवत्ता न प्रतीयेतेत्यर्थ, कालिकसम्बन्धेन व्यापकताज्ञानात् कालिक- सम्बन्धेनेव काले माकजनकयनानुमितेरेवोत्पत्तेरिति भाव । ननु तादृश- व्यापार प्रति तादृशयत्न समवायेन व्यापक इति व्यापकताज्ञानादेव धम्मि- विशेषनियताप्रतीतिर्भवतीत्यत व्याह, 'तत्यधिकरणेति पचतीति वाक्यात् पाकजनकवर्तमानपत्रानधिकरणरत्ते. पारस्यापि पाकजनकत्वेन प्रतीते. रित्यर्थ, यत्राय भाव चैत्र पचतोत्यादौ यत्ननिष्ठानुकूलवाविशेषसम्बन्धेन पाकस्य व्यामारेऽन्वय कार्य पचतोत्यादौ चानुकूलवासामान्येन सम्बन्धेन ·दास्यतुरोपखण्डे करणव्यापारस्यापि पाकजनकत्वात, चैतन्याविनाभूत- चैवत्वादिविशेपितेन तेन यत्नानुमानमिति चेत्, स्यादिति भावः । ननु चैचः पाकजनकवर्तमानयनवान् पाकजन- कवर्तमामव्यापारवत्त्वात् इत्याद्यनुमेय, स्थानकालोविभिय्य चेष्टोत्य- तिक्षणो वा वर्तमानत्वघटकः तेन न व्यभिचार इत्यत श्राहा 'नाधिकरणेति यनत्यधिकरणस्यापि स्थास्यादिकाहान्यादिमयोगस्ये- त्यर्थ , समारस्थानन्नवात् तथाच व्यभिचार इति भावः । ननु चत्वे मतीत्यनेन हेतुर्विचपणीय इत्यागते, 'चैतन्येति, अचेत- नेऽपि चैवत्वादिमकेतसत्वात् उमा 'चैतन्याविनाभतेत्ति, 'चैत्रत्वादीति, चस्व स्वरूपतो विशेषण तेन चैवत्वत्वेन चत्वस्य प्राब्दानुपस्थितत्वे . याकस्य व्यापारेन्वय इति लोकारे व्युत्पत्तेर्मेदापच्या गौरव स्वादियुभयसा- धारण्यायानुकूलतासामान्यससर्गेण थापारे सामान्बयो वायरलथाधानुकू लतासामान्येन पाकविशिरव्यापारस्य चैन पचतीत्यादी प्रतीयमानस्य पाकनकवतमानयत्ने व्यभिचारितया न तेन तदनुमान विशेषदर्शिना स्था. हिति । ननु चैन। पाकजनकवर्तमानयत्रदान पाकचनकवर्तमानापारव- वादित्यनुमितिमीयतामिन्याशङ्कते, 'चैतन्येति, व्यविनाभूत व्याय यचैव- बादि सहिशेधित नेत्यर्थ , 'तेन' पाकानुकूलवर्तमानव्यापारण, “यत्वानुमान' पाकशन कवर्तमामयवानुमान । शोभनत्व सुन्दरत्व, 'शोभन इति कामादि. साधारण बोध्य तथाच मोभनवे सति पाकजनकवतमानयापारवत्व शोभन• फायादौ पाकनमकवर्तमानयत्ने व्यभिचारोति तत्र तादृशानुमानानुपपत्ति- रिपर्ध । न च सवामि चैत्रत्वादिविशेषितेन तदनुमान, तब चैत्रत्वादे शब्दादनुपस्थिते प्रमाणान्तरेण च तदा नियमतस्तदनुपस्थिती मानाभाव- एव सघाच शोभन पचतीत्यादो प्रमाणान्तरेण चैत्रत्वाद्यनुपस्थितिदशायाँ ·शिरोमणिकृताख्यातशतिवादः । सत्यं, चैवत्वाद्यप्रतीतावपि शोभनः पचतीत्यादौ शोभ- नादेः पाकयत्नवत्त्वप्रतीतेः तत्राख्यातस्य जनकयने लाक्षणिकत्वात् । मैवं, अविनाभावमपेक्ष्य लाघवेन न क्षतिः । तेन पाकजनकवर्तमानव्यापारेण यत्नानुमानम् । 'गोभ- नादेरिति, शोभनात्वस्य स्याल्यादिसाधारणतया शोभगत्वे मति तादृशव्यापारवत्त्वं न यत्नानुमापकमिति भावः । इदमुपलक्षणं चैवः पचतौत्यादौ शाब्दबोधात्मकतादृशप्रतीतेरानुभविकत्वाचेत्यपि मन्त- व्यम्। 'तवेति यत्र यनशाब्दबोधस्तवेत्यर्थः, जनकव्यापारवत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि कचिल्लक्षणाया श्रावश्यकत्वे लाघवं किमित्या- शयेन जनकयत्ने शक्तिवाद्येव दूषयति, 'मैवमिति, 'जनकव्यापारः' जनकव्यापारत्वं, 'जनकयत्नस्य' जनकपत्तित्वस्थ, 'शक्यत्वात् शक्यता- वच्छेदकत्वात्, जनकत्वप्रवेशस्याविशिष्टत्वेऽपि प्रवृत्तित्वस्य जातितया तदपेक्ष्य धर्मत्वरूपस्य व्यापारत्वस्य उपाधित्वाद्गुरुत्वमिति भावः । जनकयत्नत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि जनकत्वप्रवेशस्यावश्यकतया जन- तदनुमानानुपपत्तिरिति भावः । 'व्यथैवमितिपूर्वपक्षसमाधानमाह, 'सत्य- मिति, 'तत्र' शोभना पचतीत्यादौ, प्रत्यञ्च काउं पचति व्यमिः पचतीत्यादि. बहुतरप्रयोगे समावसम्पादनाय परं याख्यातस्य थायारे शक्तिः कल्यते शोभनः पचतीत्यादिप्रयोगानाञ्चाल्पत्वेन तत्र लक्षणाकल्पनैव युक्तति पूर्व- पक्षिहृदयम् । 'लाघवनति जन्यत्वं धर्मत्वं वा व्यापारत्वं चपेक्ष्य यत्नत्वस्य लघुत्वेनेत्यर्थः । ननु पततीत्यादौ पतनानुकूलगुरुत्ववदिति स्यन्दत इत्यादी घ स्पन्दानुकूलवेगवदिति प्रतीयते इति गुरुत्वत्वं वेगवञ्चाख्यातशक्यतावच्छेदक स्यात् यानतुल्यत्वादिति चेत्, तत्र तत्र तेन तेन रूपेण प्रतौतेरानुभविकत्वे ·६.8 দায়ী जनफयत्नस्यैव शक्यत्वात् । यत्नं विहाय जनकमाचे शक्तिरस्तु लाघवात् तथाचाचेतनेऽपि प्रयोगो मुख्यर- वेति चेत्, न, अपचत्यपि पाकजनवादृष्टवति पचतीति प्रयोगापत्तेः। पाकजनकादृष्टजनकरुतेश्य न पाकजन- . कत्वमेव भक्यतावच्छेदकमस्तु लाघवात् किं यत्नत्वमोनेत्यभिप्राये-- पणामते, "यन विहायेति, 'यत्र' यत्नत्वं, 'मात्रे' मामान्ये, 'तथा- चेति जनकमामान्ये शनी घेत्यर्थ , 'अचेतने पौति, च्यापारानु- बन्धिविशेष्यता मप्तम्यर्थ, अचेतनमुख्यविशेश्यकोऽपीत्यर्थ', 'प्रयोग' यतीत्यादिप्रयोगः, अग्निः एतीत्यादिप्रयोगोऽपीति ममुदितार्थ । 'अपचयपीति, 'पाकजनकादृष्टवति' भोकरि, पचतीतिप्रयोगः स्यादिति । ननु यनशक्तिवादिनम्तवापि तददृशुजनककृतिकाले तामादाय तब सप्रयोगो दुरिः जनकताविशेषनिवेशनातिप्रमङ्ग- धारणन्तु ममापि नाशयमित्यत श्राह, 'पाकजनकेति, 'श्रतएव' जनकादृष्टजनककृतेः खाजनकत्वादेव, 'कृत्यादिजन्यत्व इति. 'श्रादि- . यापत्ते । वस्तुत: यततीत्यादौ पतनाश्रयत्वादेव प्रतीतेरानुभविक्रत्वा- दिति भाव । जनकयानले जनकत्वं प्रविमिति तदेवाख्यातशक्यतावच्छेदकं स्थालाघवादित्यामते, 'यन्नं विहायेति, लाघवात् जनकयबत्वापेक्षया जनकत्वम्य लघुत्वात्, यत्रत्यागे वोजान्तरमप्याह, 'तयाचेति जनकाव - मानस्यारयात शक्यतावच्छेदकत्वे चेत्यर्थः, अचेतनेऽपि काएं पति अनि मवतीत्यादावाख्यते प्रयोगोमुख्य एव भवनोग्यर्थ । ननु जनक यन्त्रस्य शक्य- त्वेऽपि पाकननकादृशमनककृतेरपि पाकनकतया स एव दोष स्यादित्यत- याह, 'पाकजनकेति, 'यतएव' कब्जनकादृयजनककृते स्तचनका मानाभा- , ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ૯૦૫ कत्वं मानाभावात् । अतएव क्षित्यादेः कृत्यादिजन्यत्वे साध्ये तज्जनकादृष्टजनककृत्यादिना अर्थान्तरप्रसङ्गो- ऽपि प्रत्युक्तः। भावे वा तादृशतिनिवारणायादृष्टा- हारकजनकतायास्त्वयापि वाच्यत्वात् । यत्नमाचं शक्यं पदादिच्छादिपरियहः, 'माध्ये' कार्यत्वेन हेतुना माध्ये, 'तजन- केति तित्यादिजनकेत्यर्थः। अभ्युपेत्याह, 'भावे वेति, 'तादृशेति पाकजनकादृष्टजनकेत्यर्थः, 'वयापि' जनकमामान्ये शनिवादिना त्वयापि, अन्यथा तदा तादृशप्रयोगापत्तेस्तत्रापि दुर्वारत्वादष्ट- मादायातिप्रसङ्गस्तु तव दुर्बारः, अदृष्टस्यादृष्टमदारौ कृत्यैर पाक- जनकत्वात् इति भावः। ननु कार्यस्य समवायो जनकस्य विषय- तेति सम्बन्धनियतफलोपधानात्मकजनकतानिवेगात् अष्टमादाय नातिप्रसङ्ग इत्यतो नव्यमतमाह, 'यत्नमा शक्यमिति प्रवृत्तिव- वादेव, क्षिायादेरिवि, क्षितिः कृतिजन्या कार्यात्वात् घटवदित्यनुमानबले- नामदादिकृतिजन्यताबाधेन भगवत्कृतिजन्यता सिध्यतीति सिद्धान्तः । स घ तन्ननकादृयजनककृतेस्तजनकत्वे भमः स्याद्वाधाभावेनादृयमनकामदादि- कृतिजन्यतामादायार्थान्तरप्रसङ्गेन भगवत्कृतेरसियायत्तेरिति दोषोनि- रम्त इत्यर्थः । ध्यभ्युपेत्याह, 'भावे वेति तज्जनकादृराजनककृतौ तन्ननकत्वस्य प्रामाणिकत्वे वेत्यर्थः, 'वयापीति जनकमात्रे घाख्यातशक्तिवादिनापि, 'वा- चत्वादिति, प्यन्यथा पाकजनकादृएजनकयनस्यापि पाकजनकत्वेन तमादाय व्यपचयमि पाकजनकादृएजनकीभूतगगास्नानादिगोचरयत्नवति पचतौति प्रयोगप्रसङ्गस्य तवापि दुह्यरत्वादिति भावः । वस्तुतः कार्योभूतपाकस्य समवायः कारणीभुतकृतेविषयता इत्येवं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यवश्चि- 114 ·. शदायगयखगडे विषयित्वं जनकत्वं वा सम्बन्धमर्यादया भासत इति मापं यावदकमित्यर्थः । न च प्रवृत्तिवदेव शक्यतावच्छेद- कवे पद्यत स्यादौ पाकजन्यमानास्तित्वरूपपाकादिकर्मत्यप्रतीतिः कथं स्यादिति वाच्यम् । तवात्मनेपदम्य कर्मवे लाक्षणिकलात्, कर्मवं फलतत्त्वं, तम फलमेव, शन्यतासम्बन्धेन पाकादेर्धात्वर्थस्य चान्वयः, फानत्वच कार्यवं, प्रतियोगितामम्बन्धन प्रागभावादिमत्व- मिति यावदिति भावः । विषयिवं जनकलं वेति तात्पर्य्याधीनो वस्थितो विकन्यः मम्वन्धानरेणान्यस्य निराकाइलबोधकः न त पूर्व बरसे विकत्या, तेन जनकत्वस्य विषयिलमपेक्ष्य गुरुत्वेऽपि घरमनि.. नानुपपन्नः। अथैवमस्मदादौना पाकानुष्ठानदणार्या 4 होतगडासानादिगोचरकृतिमादायाति- नजनकत्वस्य शक्यतावच६५ प्रसङ्गम्तम्य पाकसमवापिस्यास्यादिविषयकापा म निगाभाधिक- रणप्रत्यासत्यवछिनपाकनन कावासम्भवादिति तत्वं । नन्वदृपयारत्तं वित- क्षणजनकत्वमेवाल्यात शक्यतावच्छेदक वाच्यं यतो न याकनकायमादायो- तालिप्रसङ्ग इत्यती नव्यमते यत्ने भक्तो युति दर्शयति, यत्नमात्रमिति पत्न- पमान व्याख्यातक्यतावच्छेदकमित्यर्थः । मात्रपदेन अनकयनत्यस्य जनक- खस्यधाख्यातशक्यतावच्छेदकत्वव्यवच्छेदः । तयोर्यत्नलजात्यपेक्षया गुरुला- दिति माग धात्वर्थमाकादेयंत्रे फलसम्बन्धेनान्वय हत्याकाहायामाइ, 'वि. ययित्वमिति, तथाघ पचतोत्यादौ विपरितासम्बन्धन पाकविशिष्यत्रवानि- व्यर्थः। नन्त पधतीत्यादौ पश्ये पाकवलक्षणयामपि पाकस्वविषयकयकवा- निदन्वयबोधापत्ति पाकविषयिन्यास्तत्तत्छते पाकविषयकास्वनियमात् । भए विशेष्यत्वाख्यमेव विषयित्वं सक्ष तथापि निगडनिश्चलदेवस्थामा- तजोकृतकलेवरस्य धोत्यानविषयककृति यते उत्यानन्तु न शायते निगड ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ६.७ परमेश्वरः पचतीत्यपि प्रयोगापत्तिः तत्कते: सर्वविषयकतया कार्यमानजनकतया चासदादिकर्तृकपाकस्यापि तद्विषयत्वात् तब्ब- न्यत्वाच्च । न च प्रवृत्तित्वस्य शक्यतावच्छेदकस्य तत्ातावभावात् न तथा प्रयोग इति वाच्यम्। तत्रापि धर्मिग्राहकमानमिद्धत्वात् । न चाख्यातार्थयत्न-कर्तृपदार्थयोरवच्छेदकतासम्बन्धेनैवान्वयस्य साका- क्षत्वात् न तथा प्रयोगः श्रात्मा पचतीत्यपि प्रयोगो नेय्यते अहं पचामि वं परमोत्यादौ उच्चारयित्रादिशरीरमेव चत्वादिमा अस्मदादिपदाका परमेश्वरो वेदं वेत्तीत्यत्रापि परमेश्वरपदं शरीरपरं न तु परमात्मपरमिति वाच्यम् । तथापि तदानों कृष्णः पचतौति प्रयोगापत्तेढुङ्घरवादिति चेत्, न, माध्यताख्यविषयिताविशेषस्य चेष्टादिद्वारा फलोपधानाख्यजनकताविशेषस्य च समर्गवनियमात्, भगवत्कातिश्च नास्मदादिछतपाकस्य तादृभविषयितावती तादृशजन- कतावती वा, अतएव पाकत्वेन पाकविषयिष्याः कृतेश्च पाकत्व- विषयतानियमेऽपि पचेः पाकवे लक्षणायां पचतौति प्रयोगो न योग्यः, न वा उपादानतादिरूपपाकादिविशेय्यताकप्रवृत्तिमत्त्वेऽपि पचतौति प्रयोगो योग्यः, न वा क्रियान्तरगोचरप्रवृत्तिदशायां खरूपयोग्यतामादाय पचतीत्यादिप्रयोगः, नापि पाकजनकादृष्ट- जनककृतिमादाय पचतीत्यादिप्रयोगः । न च तथापि विषयिताया- अपि संसर्गत्वे पाकाद्यनुत्पत्तावपि पाकादिसाध्यकप्रहत्तेर्वमानत्वा- बन्धनामवातादिना दोषेण प्रतिबन्धादिति सिद्धान्तस्तथाच यदा निगड- निश्चलदेहस्योत्थानविषयिणी कृतिस्तदा निगडनिलश्चदेह उत्तिष्ठतीति प्रयोगामत्ति एवं ग्रामवातमहीकृतकलेवरस्योत्यानविषयिततिदशाया ·६.८ शम्दारमतुरोयखण्डे नौतखदायां पचत्यपचदित्यादिप्रयोगापत्तियारा पचतीत्यादा- वाख्यातार्थवर्तमानवादेराख्यातायवादावेवाम्ययस्य निरूढ़िवा- दिति वाच्यम् । विषयितामम्बन्धमादाय तब तदानी तादृशप्रयो- गस्य दलात्, फलोपधानात्मकजनकतासमर्गस्य विषयत्व एव तत्र तदानौं तथा प्रयोगम्यायोग्यत्वाभ्युपगमात् । श्रतएव विषयितायाः संमर्गत्वचाम्या वृध्यादिमाध्यकप्रवृत्तिमति पुरुष वर्षतौति मयोगापत्तिः भमादुत्थानमाध्यकात्तिमति निगडनिश्चलदे हे उत्थानानुत्पत्तावपि उत्तिष्ठतौति प्रयोगापत्तिरित्यपि निरस्तम्। साध्यवास्यविषयिता- संसर्गमादाय नच तादृशप्रयोगस्थेयत्वात्, कलोपधानात्मकचेष्टादि- हारजनकता विशेषसंमर्गविषयकत्व एव नाशप्रयोगस्यायोग्यत्वाभ्युप- गमादिति भावः। केचित्तु विषयित्वस्य संसर्गवे सर्वमेतद्दोषमभिमन्धाधैव जन- यावेत्यभिहितमित्याः। केचिनु माध्यत्वाख्यविषयिता द्विविधा स्वरूपयोग्यतात्मिका फलोपधानामिका च तच फलोपधानात्मिकायाः साध्यावास्यविष- यिताया एव प्रश्ते ममर्गत्वाभ्युपगमाबोकातिप्रमङ्गः। अतएव भौज- नाद्यनुत्पत्तिस्थले भोजनादिनाध्यकप्रवृत्तिमत्वेऽपि भोजनं करोति भोजनं क्रियते इत्यादयो न व्यवहाराः फलोपधानाध्यमाध्यत्वाख्य- विषयिताया एष धानुप्रयोगे कर्मप्रत्ययार्थत्वात् । न च साध्य- वाख्यविषयित्वादेः नादृशविये मानाभावति वाच्यम् । कियानु- মানসীকল্পবহঃলীবি সমৗৰ ঘা তে মুন্তী নিলামে भमे हरि विषयियो क्षति यते रितु न आयते हरि प्रति परिविषय- ·शिरोमणिशताख्यातशतिवादः । tot. तु नव्याः। कर्तृ-कर्मणी लकारवाच्ये चैत्रः पचति पच्यते तण्डुल इति सामानाधिकरण्यानुरोधात् त्पत्तिदशायां तादृशमतीत्यभावस्य मानवादित्याः। तदसत । क्वचित् स्वरूपयोग्यतात्मकमाध्यतावतौ प्रवृत्तिः, क्वचित् फलोएधा- नात्मकतदतीत्यत्र नियामकस्य दुर्वारत्वादिति दिक् । वस्तुतस्तु साध्यताख्यविषयता-फलोपहितजनकलोभयसम्बन्धेनेव धात्वर्थस्य छतावन्वयोऽभ्युपेयः, अन्यथा जनकतायाः सम्बन्धत्व- कल्पे विषयतासम्बन्धकल्पोक्नपूर्वदोषोद्धारेऽपि नान्तरीयकमौन- भोजनादौ मौनं भुत इत्यादिप्रयोगस्य दुर्वारत्वात्, दौधितिकार- लिखनन्तु वाकारस्य समुच्चयार्थतैवेत्युपपादनौयमिति विभावनौ- वैयाकरणमतमुत्थापयति, 'कर्तृ-कर्मणे इति, 'लकारः' पाख्यातं, 'इति मामानाधिकरण्यानुरोधादिति, 'इति' अच, चैत्र-तण्डुलादि- पदाख्यातपदयोरेकधर्मियोधकत्वानुरोधादित्यर्थः, विभिन्नप्रवृत्ति- ककृतेः स्वरूपायोग्यत्वादिति मते चैत्रे रिविषयकृतिदशायां चैत्रोवर्षतीति प्रयोगापत्तिरित्यत व्याह, 'जनकत्वं वेति पलोपहितजनकात्वमित्यर्थः, तेन निगडनिश्चलदेहादिप्रसङ्गाभाव इति भावः। वैयाकरणमतमाह, 'कर्ट कर्मणी इति, 'लकार' व्याख्यातं, वैयाकरणैस्त्यादीनां लत्वेन परिभाषितत्वा- दित्यर्थ, कटत्वं कम्मत्वञ्च समवायेन विषयतया वा, कृतिरेख शक्यतावच्छेदि- केति पचतात्यादौ समदायेन कृतिप्रकारेण पच्यते इत्यादौ च विषयतया कृतिप्रकारेण तत्तदर्थवोधस्यानुभविकवादित्यर्थः, 'सामाना- धिकरण्येति चैत्रपदास्थातपदयोर्मिनल्याभ्याक्षेत्रत्व-कृतिभ्यामेकस्य चैत्रस्य 'इति' इत्यत्र, ·शब्दास्यतुरीय वडे अन्यथा पचतीत्यादावपि कर्नरिवतीया पच्यत इत्यच कर्मणि द्वितीया स्यात् तयोरनभिहिताधिकारीय- निमित्तकयोरेकर्मियोधकत्यलक्षणस्य शाब्दमामानाधिकरण्यम्यान मामानाधिकरण्यपदार्थत्वात् । ननु च-तण्डुलपढाख्यानपदधोरेक- धर्मियोधकालमेवामिद्ध तथाच लाघवान प्रवृत्तित्वमाख्यातस्य शक्य- तावच्छेदकमित्यत पाह, 'अन्यथेति तयोरेकधर्मबोधकत्वे इत्यर्थ । केचित्तु 'इतिसामानाधिकरण्यानुरोधादित्यत्र क्षेत्र-तगडतपदा- थाख्यातार्थयोरभेदसमसकान्वयानुरोधात्। नन्विदमेवानमिद्ध तथाच लाघवात् प्रवृत्तित्वमेवाख्यातस्य शक्यतावच्छेदकमित्यस्खरमात् माध- कान्तरमाइ, 'अन्यथेति कर्तृ-कर्मणोरनभिधाने इत्याहु । 'नयो' बताया-द्वितीययो, 'अनभिहिताधिकारीयत्वादिति कर्तृ-कर्मणेरनभिधान एवानुशिष्टवादित्यर्थ । ननु द्वितीया- धम्मियोबोधकत्वमेव शाब्दसामामधिकरण चैश्रेय पच्यते तण्डल इत्यादी च तण्डुलपाख्यातपदयोभिन्नरूपाभ्या तण्डलत्व विययसासम्बन्धेन शतिभ्या- मेकस्य तण्डुलधर्मिणो बोधकत्व शाब्दसामानाधिकरण्य व्यनुभवसिद्ध तदनु रोधाचाख्यातसामान्यस्य समवायेग कृतिः शक्यतावच्छेदिका यात्मनेपदस्य च विषयतासम्बन्धेन कृति शक्यतावच्छेदिकेति समुदायार्थ । यद्दा सामाना धिकरण्यानुरोधादित्यस्य चैत्रादिपदार्थे वादात्मरसम्बन्धेनाख्यातार्थप्रकारक वोधस्यानुगेधादित्यर्थ , 'अन्यथेति व्याख्यातस्य कर्तरि कर्माणि च पाय- नहीकारे इत्यर्थ, 'तयो' टतोया दितीययो , यनमिहिताधिकारीयसुधान्या साधुत्वेन प्रतिपादनादित्यर्थ , थास्यातेन कर्तुरनभिधाने समभिथाहत प्रातिपदिके टतीया एव थायावेन कम्मणोऽनभिधाने समभियाहतप्राति- ·शिरोमणिशताख्यात शक्तिवादः । ६११ त्वात् कृत्यभिधानस्याविशिष्टत्वात् । कर्तृ-कर्मसङ्ख्या- बतीयानुशासनस्थाख्यातेन कृत्यनभिधाने न कर्मणि दितीयेत्यवार्थ- दत्यताइ, 'अत्यभिधानस्येति, 'अविशिष्टत्वादिति भवन्मते कर्तृ- कर्माख्यातमाधारणत्वादित्यर्थः, तथाथ तण्डुलं पचतीत्यत्रापि द्वितीया चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि तौया न स्यादित्यर्थः । एतच कर्मा- ख्यातस्यापि कृतिबोधकत्वमिति प्राचीनमतानुसारेण, तन्मते अन्वय- बोधप्रकारचाये व्युत्पादनीयः। वस्तुतस्तु कृत्यनभिधानाभिधानस्य हतीया-द्वितीयानियामकत्वे चैत्रो घटं जानातीत्यादावपि कर्त्तरि हतीयापत्तेः कर्मणि द्वितीयानापत्तेः। न चाख्यातेन मुख्य-भातसा- धारणकर्मवानभिधानाभिधानाभ्यामेव रतीया-द्वितीयानियम इति वाच्यम् । चैत्रेण भूयते इत्यादौ भावाख्यातस्यले कर्तरि हतीया- मुपपत्तेरिति ध्येयम् । नियमान्तरमाशय निराकरोति, 'कर्तृ- कर्ममयेत्यादिना, 'इत्यपि नास्तौत्यन्तेनाचयः । कर्तगतमयायाः पदिके द्वितीया इति टतीया-दितीयादिविधायकसूत्रस्यार्थस्तथा च कृतिः कम्मत्वं वा यद्याख्यातशक्यं न तु कर्त्ता कम वा तदा टतीया-हितीयाविधा- यकसूत्रबलेन चैत्रः पचतीत्यादौ टतीया चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ दितीया स्यादेवञ्च चैत्रेण तण्डुलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डुलमित्यादिप्रयोगस्यापि साधुत्वापर्त्तिनचेशापत्तिस्तथा सति यज्ञादौ तादृशप्रयोगेऽप्यसाधुशब्दप्र- योगकृतदोषविरहपसङ्गादित्यर्थः । यत्र हेतुमाह, 'कृत्यभिधानेति कृत्यभि- धानेत्यान्तरं मात्रपदाध्याहारेण कर्ताख्यातस्थले कम्माख्यातस्थले च कर्तुः कम्मणवानभिधानेऽस्य भवन्मते तुल्यत्वादित्यर्थः करणीयः । यहा ननु कृते. रनभिधाने टतीया कृतेरभिधाने द्वितीयेत्यनभिहिताधिकारौयसूत्रार्थोवाच्यः इति नोक्त दोघ इत्यत याह, 'मत्यभिधानस्येति, 'यविशिष्यत्वादिति चैत्रः ·६१२ प्रदायितुरीयखण्डे भिधानानभिधानाभ्यां नियमः । न चैवं वेण दृष्टो घट इत्यादौ विनापि तिडं सह्यामतीतः कृप्तशक्तः सुप- एव सह्योपस्थितिसम्भवे तिडी न तदभिधायकत्व- प्रत्ययेनाभिधाने कर्तरि प्रथमा, तेन तदनभिधाने हतीया, एव प्रत्ययेन कर्मगतमयाया अभिधाने कम्मणि प्रथमा नदनभिधाने तत्र द्वितीया इति नियम इत्यर्थः । अन्तरा सकते, 'न चेति, 'सप एव' प्रथमाविभनित एव, ‘मयोपस्थितिसम्भव इति चैत्रः परति तण्डुल. पच्यते इत्यादौ मयोपस्थितिमम्भव इत्यर्थः, 'न तदभिधायकवं' न मझ्याभिधायकव, नथाच तथापि तीया- पवतोबादाविव घेण पच्यते इत्यत्रापि कृत्यभिधानस्याविभिखादित्य, नपाच चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि पतीपा न स्यादित्यर्थः। मनु कर्तगत- समाया प्रत्ययेनानभिधाने रतीया एव कम्मगतसझ्याया प्रत्ययेनानमिधाने हितीयेत्यनमिहिताधिकारीयसूत्रावाच्य इति नोजातिप्रसङ्ग इन्याशय निराकुरुते, 'कर्तृ-कम्मत्यादि, यच च कर्तृ-कर्मेन्याद्य 'इत्यपि नास्तौ त्यन्त- एकोयन्य' । नन्वाख्यातस्य मध्यावाचकवे उक्तनियम सम्भवति मन च प्रमाणं नास्तोत्याशय निराकुयते, 'न चेति, यद्यपि चैत्रेण दृय इत्यस्योप- दन निरर्थक घट इत्यत्रैव सपः तृप्तसझ्याप्रतिकात्वात् तथापि आत्ममभि- व्याहारस्यले सप समाबोधकत्वे प्रदर्शित कृत सयासतो मानाभाव. इत्युकं भवति तथाच ऋता सध्यानभिधानादिति वक्ष्यमाणदूषणस्य स्फुटता भवतीत्यभिप्रायेण तदुपदर्शनमिति ध्येय । 'समाप्रतीतेरिति एकोपटक्षेत्र- त्तिदर्शनविषय इत्यन्वयबोधे एकापसमादिप्रतोतेरिधर्ष, इदश्च कृतमतो. रित्यत्र भक्तिकन्पने हेतु 1 'सप एवेति प्रथमाविमोरेवेत्यर्थ, 'सयोप- स्थितिसम्म इति वैधोगति ग्रामोगम्यत इत्यादौ एकत्वादिपतीति- ·शिरोमणि कृताख्यातशक्तिवादः । "मिति वाच्यम् । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादौ विनापि तादृशसुपं दित्वादिप्रत्ययात् लाघवादेकवचनत्वादि- द्वितीयापत्तिस्तदवस्येति भावः । यद्यपि घट एतावतैव सयायां सुपः कृप्तशक्तिकत्वमुपदर्शितं भवति किं वेणा दृष्ट इत्यनेन, तथापि आता मयानभिधानादिति वक्ष्यमाणदूषणेऽस्य विशिष्टोपदर्शनस्य फलं भविष्यति। केचित्तु कियारहितं वाक्यमेव नास्तीतिमते घटइत्यत्र क्रिया- पदाध्याहारस्यावश्यकले अस्तीत्यादितिङन्तमेवाध्याहर्त्तव्यम् । तथाच विनिगमनाविरह इति कदाचित् ब्रूयादतस्तदुपेक्ष्य मक्रियमेव वाक्यमुदाहृतम् । न च तथापि चैवाभ्यां पच्यते तण्डुलान् पचती- त्यादि विहाय कदन्तपर्यन्तानुधावनं विफलमिति वायं । प्रथमायाः मझ्याशक्तिमिद्धेरेव प्रकृतोपयोगित्वात् प्रथमेतरसविभक्तः सयान- निमिद्धा निङः मझ्यातिनिराकरणाशक्यत्वात् इत्याः । 'इत्यादाविनि, 'श्रादिपदात् चैत्रोमैत्री विष्णुमित्रच गच्छ- न्तीत्यस्य परिग्रहः । तादृति दिलादिबोधकेत्यर्थः, द्वित्वा दिपदाद- ग्रह, सम्भव इत्यर्थः, 'न सङ्ख्याभिधायकत्व' व्याख्यातस्य न सयाबोधकत्वं । 'चैत्री- मैत्रश्चेति, 'इत्यादाविति, 'व्यादिपरेन चैत्रोमैत्रोदेवदत्तञ्च गच्छन्तीत्यादिसं- 'तादृशमुपमिति दित्वादिबोधकसपमित्यर्थः, तथाच अत्र हित्वादि- सङ्ख्यावाचकसुपोऽभावात् यकामेनापि व्याख्यातम्य सङ्ख्यावाचकत्वमङ्गी- कार्यमिति भावः । न चोक्त प्रयोगे लक्षणयैव एकवचनात् द्वित्वादिसङ्ख्या- बोधसम्भवे किमनुरोधेनाख्यातम्य सङ्ख्यावाचकत्वमङ्गीकार्यमिति वाच्यं । लक्षणावौजाद्यप्रतिसन्धानदशायामपि उक्तवाक्यात् दित्वादिसध्यान्वयबोधस्य 115 ·शम्दारातुरीयखडे नैव एकत्वादी शक्तत्वाच्च । इत्यपि नास्ति कता सड्या- इत्वपरिग्रहः । न चात्र सुपैव दित्वादियोधमम्भवः सब्विभनौ न लक्षणेति प्रवादम्य यदिभात्य यदिभनयंत्ययानुशासनं तदिभत्तय- तिरिके विभत्त्यन्तर शक्ये तदिभनेन लक्षणेत्येव विषयत्वादिति वाच्यं । सुपो द्वित्वादिषु लक्षणानुमन्धानं विनापि हिलादित्य- यादिति भावः । केचित्तु चैत्रादिपदोत्तरसुपो द्वित्वादिलक्षणायां क्षेत्रप-- मैत्रपदोत्तरसपो द्वित्वादिलक्षणायां मैत्रपार्दिवादेरेव प्रतीत्या चैव-मैचोभयपर्याप्तद्वित्वा चलाभात् पैच-मैचोभयमिति प्रतीतिर्न म्यात् स्याच चैदद्वय मैत्रयमित्येव प्रतौतिः सुविभक्तः प्रकृत्यर्थग- तमात्रमझ्याबोधकत्वनियमात् । न चैवं चैत्र-मैत्रपदोत्तरमया कथं चैत्रादावन्तौति वाच्यं। इन्दसमामाद्यतिरिमस्थल एव नया नियमादित्याः । सर्वानुभवसिद्धत्वात् धन्यथा व्यन्यत्रापि शक्युच्छेदप्रसङ्गात् । ननु उक्तवाक्य- प्रामाण्यामुरोधात् व्याख्यातद्विवचनादेदित्यादिसध्यावावकत्वम्य सिइत्वेऽपि व्याख्यातेकवचनम्य सङ्ख्यावाचकत्व न सियतीत्यत याह, 'लाधवादिति सिवाद्यनन्तधर्मेषु शक्ततावच्छेदकत्वकन्यनापेक्षया व्याख्याते कव घनसाधा- सैकवचनन्दम्य शक्ततावच्छेदकत्वे लाघवादित्यर्थ , एकवचनस्वञ्च लक्षणा- यहाजन्यैकत्वमझ्याबोधनकतावच्छेदकानुचौंमत्त्वमिति नान्योन्याश्रयादि- कमिति । सम्प्रदायविदस्तु चैत्रोगच्छतोत्यादौ सुवैकवचनस्य प्रातिप्रतिसन्धान विनापि सङ्ख्यान्वयबोधम्य सर्वजनानुभवसिद्धत्वेन सुवैकवचनम्येव व्याख्याते- कव वनस्यापि सङ्ख्यावाचकत्व निर्विवादमिति वदन्ति । 'कतेति, तथाच कम्मेवाचवत्प्रत्ययघटितवाक्ये कम्मपदम्य द्वितीयान्तता कर्तवायवन्यन्धय- ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । ३ यत्नु चैचोमैत्रश्च गच्छत इत्यादी लक्षणयवास्यातदित्वादिप्रत्य- यमम्भवात् किन्तस्य तत्र शनिकल्पनेन । न चात्र वा द्वित्वादावा- ख्यातस्य लक्षणा दृष्टौ घटौ दृष्टा घटा इत्यत्र प्रथमाया वा द्वित्वा- दिषु लक्षणेत्यत्र विनिगमनाभावात् उभयोरेव शक्तिमिद्धिरिति वाच्य। सङ्ख्यातिरिक्तस्य प्रथमाविभक्तः शक्यस्याप्रमिया तत्र प्रथ- माविभः सह्यायां लक्षणाया वकुममक्यत्वात् शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षणात्वादिति । तन्न । प्रथमाविभक्तेः सङ्ख्यायां लक्षणाया वकुम- शक्यत्वेऽपि गतिभ्रमस्य सुवचतया विनिगमनाविरहस्य दुारत्वा- दिति । नन्वेतावता पाख्यातद्विवचनादेर्द्धित्वादौ भक्तिरायातु तदे- कवचनस्य एकत्वे भक्तौ तु कि मानं, तथाच तत्रैव तृतीया-द्विती- यानियमार्थ कर्त्तादिराख्यातपदवाच्यः स्थादित्यत श्राह, 'लाघवा- दिति, मित्यादिना एकत्वादिषु शनिकल्पने शनातावच्छेदकता- बाहुल्यापत्या लाघवादेकवचनत्वादिनैव प्रथमैकवचनादेरेकत्वादिपु शनिः, तथाचायातमाख्यातेकवचनादेरप्येकवचनत्वादिपु मत्येत्यर्थः । अत एव “ोकयोर्दिवचनैकवचने” इत्यनुशासनं । यद्यप्येक- वचनत्वं नैकत्वमकत्वं श्रात्माश्रयात्, नाप्येकत्वबोधकत्वं पदमावस्यैव लक्षणादिना एकत्वबोधकत्वात् । तथापि सङ्केतविशेषसम्बन्धेनक- वचनपदवत्त्वं एकवचनत्वादि, "तान्येकवचन-द्विवचन-बड़वचनान्ये- का इत्यनुशामनेन तिसवेकवचनादिपदस्य सङ्केतितत्वात् । न घटितवाक्ये कर्तपदस्य टतौयान्तता स्यादिति भावः । ननु याण्यातघटित- वाक्य एव तादृशनियमः छत्प्रत्ययघटितवाक्यस्थले तु नियमान्तरमेवेन्यत- ·दाख्यरोयखगड़े चैवं तेन रूपेण जानं विना मिवादिना जानादेकत्वादिमत्ययो न स्यादिति वाधं । विना गनिधममिष्टत्वादिति भावः । अत्र नव्याः मिवादिना प्रातिखिकरूपेण सुविभक्तरेकलादिषु शतावपि तिवादिना तिड्विभक्तरेकलादिपु गकिरावलको चैवः परतीत्यादावरहीमसपायागशिकानां कदाचित्तिवादकत्वादि- निष्ठत्तिज्ञानादेकत्वादिवोधो भवत्यविवादं । तथाच तिवादेः प्रह- त्तित्वं शाक्यतावच्छेदकमेकत्ववादिकं वेत्यच विनिगमकाभावादुभयो- रेव सशक्यतावच्छेदकत्वमिद्धे एकल्पवादः शक्यतावच्छेदकलेऽपि प्रवृत्तित्वप्रकारेण बोधस्य लक्षणदिना सुवचत्वात् प्रवृत्तित्वमकार- कतिवादिजन्यबोधन्येव एकलादिप्रकारकतजन्यबोधस्थापि स्वारमि- कत्वस्य प्रामाणिकमिद्धत्वात्, अन्यथा बोधस्य स्वारभिकत्वमादाय विवाद पवादिपदस्थापि प्रत्येकमादाय विनिगमनाविरहेण लाप- वात् हरिणत्वादेरशक्यतावच्छेदकतापत्तेः नानार्थोच्छेदापत्तेय । एवञ्च प्रथमैकवचन-दिवचन बहुवचनानां वा एकत्व-द्वित्व-बडवेषु शकिः, तिडेकवचन-द्विवचन बहुवचनानां वा इत्यत्र विनिगमकामावाद- फत्वादिषु गनिसिद्धि, चैत्रः पचतीत्यादौ असोतसुपायाशक्ति- कानां कदाचित् तिवादेरेकत्वादिनिवृत्तिज्ञानादप्येकवादि- बोधस्य सर्वमिद्धत्वात् । न च तदृत्तिज्ञानं लक्षणाज्ञानरूपं गति- भ्रमरूपं वेति वाच्यं । तदृत्तिज्ञानं लक्षणाज्ञानादिरूपं प्रथमैक- वचनवादायकत्वादिषु वृत्तिज्ञानं वा गतिममरूपमित्यत्र विनि- गमकाभावात् प्रत्येकमादाय विनिगमकाभावेन तिडेकवचनादे- वडिल्यस्याकिञ्चित्करत्वादिति वदन्ति ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६५७ नभिधानात् । किञ्च एकत्वादिसयाभिधाने न नि- केचित्तु केवलात् पचति-पचत इत्यादितः निङः कर्तरि साक्षणा-. दिना वा वैयाकरणमते तिङः शत्या वा एकः पाककतत्यादिबुद्धे-- रनुभवभिलादाख्यातस्यैकवादी शक्तिमिद्धिः । न च तत्रैकवादि- विशिष्टकर्यव लक्षणा शक्तिभ्रमोवेति वाच्यं । केवलकर्तरि लक्ष- णादिनापि तादृशबोधस्थानुभवसिद्धत्वादित्याहुः । केचित्तु वारि तिष्ठति स्वस्तिष्ठति इत्यादौ विनापि लुप्तसपः प्रतिसन्धानं एकत्वादिप्रतीतेरेकवादिषु तिङः प्रतिसिद्धिरित्याः। 'कृतेति, तथाच चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादावपि कर्मणि द्वितीया स्यात् न प्रथमा चैत्रः पक्रेत्यादावपि कर्त्तरि हतीया स्यान्न प्रथमेति भावः । तस्मात् प्रत्ययेन मझ्याभिधानानभिधानं न प्रथमा- बतीयानियामकं, किन्तु प्रत्ययेन कर्तृ-कर्मणोरभिधानानभिधान- मेव तन्नियामकमिति वैयाकरणनिगर्भः । नन्वारयातस्यल एव तथा वक्तव्यं कृत्स्यले तु कर्तृ-कर्मोरभिधानानभिधानाभ्यामेव नियम- इत्यत शह, 'किञ्चेति, 'संख्याभिधान इति श्राख्यातजन्यमयरमकर- रकबोध-दूत्यर्थः, 'न नियम इति कृतिमनिवादिनां विशेग्यता- नियमो नास्तीत्यर्थः, क्वचित् कतैव तदिशेयः कचित् कर्मत्यत्र नियामकस्य दुर्चचत्वादिति भावः । एतदेवाह, 'पदार्थति श्राख्या- स्याह, 'किचेति, 'एकदादिसयाभिधान इति, स्यास्यातजन्य एकत्वादि. सश्याप्रकारकान्वयरोध इत्यर्थः, 'न नियम' अतिशक्तिवादिनां मते न . विशेष्यत्वनियमः, तथाच कुत्रचित् कर्तुः कुत्रचित्कर्ममयश्च तदिशेष्यत्वे ·६१८ शब्दाख्यतुरीयखण्डे यमः पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नस्याकाङ्गादिवशात् कत्त- कर्मसाधारण्येनान्वयबोधस्य दुळरत्वात् । कञवात्व- वादिनाभिधानेऽपि कर्चादेरप्यभिधेयत्वं, शक्ती शक्त- तोपस्थापितस्यैकत्वत्वाद्याच्छिन्नम्येत्यर्थः, 'कर्तृ-कर्मति, तथाचोभय- चैत्र मयान्वयात् देवदत्तः पचति तण्डुनमित्यत्र कर्मणि प्रथमा देवदत्तेन पच्यते तण्डुल इत्यत्र कर्तरि प्रथमा स्यादिति भावः । ननु कर्बकत्वत्वादिना शक्यत्वादयोग्यतेव नियामिका इत्यत श्रा, 'ककत्व त्वा दिनेति, 'अभिधेयत्व' विशेषणविधया शक्यत्वं । यदि च कृतिविशिष्टकलं ककत्वं तदा संसर्गविधया शक्यत्वं । ननु मुख्य- विशेग्यविधयेव मया कात्वं नाभ्युपेयते इत्यत आह, प्रकाविनि, कर्चकत्यायोः सम्बन्धी मम वाक्यार्थः, तब घ तशपि शक्ति- विषयत्वं । किञ्च मम एकवचनलादिना सुप्-तिड्माधारणं विनिगमकस्य वक्तुमक्यत्वादिति भाव । एतदेव स्पश्यति, “पदार्थतावच्छे दकावच्छिन्नम्येति यारयातोपस्यापितस्यैकत्वत्वाद्यवच्छिन्नस्येन्यर्थ', 'याका- हादिवशात्' याकाक्षादिसापिथात्, 'कर्त-कर्मेति, तथाचोभयत्रैव सध्यान्वयात् चैत्र' तण्डुल पचति इत्यत्र कम्मपदं प्रयगान्तं स्यात् स्याच मैत्रेय पच्यते तण्डल इत्या कर्तपदं प्रथमान्त इति भाव । 'कर्वेकत्व- वादिनेति । यद्यपि देवदतेऽप्याख्यावार्थमध्यान्वयापत्त्या चैत्रेण देवदत्तोऽयं गच्छतोत्यादिप्रयोगापत्तिरव, तथापि वप्रश्यकियाककत्वलादिना प्रशिकल्पने तात्पर्य । नचैव म्वत्वाननुगमस्यायि सत्देन तदनभिधाने न्यनता, प्रामा मते याव-तत्त्वादिवत् स्वत्वस्याप्यनुगतत्वेन सन्मतमाश्रियैतदभिधानात् । 'क देरपीति, 'प्यादिपदेग कम्परियह, विशियम्य शक्यत्वे विशेषणा.

·शिरोमणिकृताख्यात शक्तिवादः । ८१ - तावच्छेदक-शक्यतावच्छेदकयोर्गौरवमधिकम् । तस्मा- सह्यायां शक्तित्रयं, तव श्राख्यातेकवचनलादिना कर्बकत्वादिषु भक्तिचयं, श्रात्मनेपदैकवचनालादिना कमैकत्वादिषु शक्तित्रयं, सुवेकवचनवादिना एकत्वादिषु शक्तित्रयमिति नव शकय इत्यर्थः । 'शकतेति ममैकवचनवादिना मानत्वं, नव चाख्यातेकवचनवादिना कर्तरि विहितकवचनवादिना वा शतलं इति शकतावच्छेदक- गौरवमित्यर्थः । तत्तद्रूपेणैव शक्तत्वस्याये वक्ष्यमाणत्वात् शकता- वच्छेदकशरीरमुभयमते समानमित्यत आह, ‘शकतेति ममै- कत्ववादिना शाहवं, तव कर्षकत्वत्वादिना प्रक्यत्वमिति शक्यता- वच्छेदकगौरवमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं, कर्बकत्वत्वादिना शक्यत्वे च योग्यताभ्रमात् कर्त-वार्मसाधारण्येनान्वयस्य दुारत्वमित्यपि बोय। नव्यास्त नन्वाख्यातस्य एकत्वलादिना पृथगेकवादौ न शक्तिः किन्तु श्राख्यातेकवचनस्य कर्बकत्वेन ककमिन् शक्ति', श्राख्यात- दिवचनस्य कर्तृदयत्वेन कर्तृदये भक्तिः, श्राख्यानवहुवचनस्य कर्तृ- शेऽमि शक्तिरावश्यकौति भाव । 'अभिधेयत्वं' शक्यलं, तथाच रश्चिकमिया पलायमानस्येत्यादिन्यायावतार इति भाव ! इदमुपलक्षयं ययमश्वस्तमश्वं गच्छतीत्यरदाभयकमजसंगसले स्वपकरक्रियाकरीत्वस्य कारी-कर्मसा- धारणतयाख्यातस्य निठत्वाशे स्वप्रकृत्यर्थत्वाशे च शक्तिसम्बन्धकल्पने गौरवं, एवं कर्येकवचनात्यातवादिकं शक्तावच्छेदकमिति शलतावच्छेदकगौरवं, एवं शक्यतावच्छेदकगौरवच स्मटमेव ककत्वत्वादे शक्यतावच्छेदकत्वादिति तथाच ककत्वत्वादिना शक्तिकल्पने कर्तरि कम्मणि च विशेषणतया शक्तिः खोकतैव भवता अधिकच तव शल्यादिगौरवमिति समुदायार्थ । वैयाकरण समतमुपसंहरति, 'तसादिति, एकवचनत्वम्याखण्डस्या- ·1६. সুমন্ত্রী . दाख्यातत्वेन कर्तरि कर्मणि च श्रात्मनेपदवेन एक- बहुवेन कर्तृवापु गनि:, श्रात्मनेपदैकवचनम्य कर्मेकलेन कम- कस्मिन् कि: प्रात्मनेपदविधनस्य कर्मादयत्वेन कर्मदये शतिः पात्मनेपदववचनम्न कर्मवहुत्वेन कर्मवषु शक्तिः, तथाच कत- कर्ममिवादिना वैयाकरणानां कर्तृ-कर्मणौरभेदममर्गणाचयनि- यामकस्यैव अम्माकमयि कर्बकादौना नादाम्यसम्बन्धेनान्वये निया- मकत्वाचातिप्रमङ्गस्तवस्य इत्यत पाइ, 'ककलादिनेति, कर्ब- कववादिनेति पाठम्नु मामादिकः, "अभिधानेऽपि' पाण्यातस्य कावपि, 'अभिधेयत्वं शक्तिविशेष्यावं। नत्र इष्टापत्तिः किन्तु केवलकर्तृलादेः शक्यतावच्छेदकत्व एव विवाद इत्यत आह, 'मना- विति, व्याख्यानच पूर्वकिमिति प्रातः । वैयाकरण: स्वमतनिष्कर्षमाइ, 'तम्मादिति, 'श्राख्यानवेनेनि पचते इत्यादावात्मनेपदेनापि कर्तृबोधनादिति भाव । 'भावाने- पदलेनेति, परस्मैपदवेन कदाचिदपि कर्माबोधनादिति भावः । नभ्युपगमे त्याच, 'नत्तणेति सित्वादिनैव तिवादिना केत्यर्थः । अाख्यातत्वच दशलकारसाधारण तत्वमन्यत्रेति प्रागेवोमं तत्रैवानुसन्धेयं । नन्वेवं कर्म- कर्मसाधारण्येन सङ्ख्यान्वयस्य दुरित्वादिति दोषम्यापरोहार एवेन्यत- ध्याह, एके लि, रकेनाख्यातपदेन क-सङ्ख्ययोरभिधानात् छति-वर्तमान- स्ववत् कर्तृ-सझ्ययोरेव परस्परमन्वय यासत्तेस्त्कटत्वादिति सम्प्रदाय । नव्यास्तु काण्यातजन्य सयाप्रकारकमाटत्वावच्छिन्नं प्रति व्याख्यात. নাজম্মিল্লিন হাসুৰা ঘা নগ্নয়ারি মুনি चैत्रादिपदजयोपस्थितौनामनन्तानां परामर्शानुमितिवत् कार्य-कारणमाव- • कल्पने महागौरवप्रसङ्गादित्यत्र तात्मप्यमित्याहु ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६२१ वचनत्वादिना तत्तद्रूपेण वा एकाख्यातस्य च एकत्वादौ शक्तिः सङ्ख्यायावाच्यगामित्वं कर्तृ-कर्मवोधकत्वञ्च 'एकवचनलादिनेति, श्रादिना दिवचनव-बहुवचनवपरिग्रहः, एक- वचनलादिरूपेणज्ञानदशायां विवादिप्रकारक ज्ञानादिना शनिश्रम एकत्वादियोधो यद्यनुभवसिद्धस्तदा लाह, 'तत्तद्रूपेण वेति, एव- माख्यातलादेः शक्ततावच्छेदकलाभिधानमण्यापाततः । वस्तुतस्तु प्रागुनयुक्त्या तिवादिकमेव बोध्यं । ननु भवतामपि सङ्यान्वय- नियमः कथमित्यत श्राह, 'एकेति, 'स्वर्थ, एकेनेवाण्यातपदेनोप- स्थापितत्वाच इत्यर्थः, 'वाच्यगामिलमिति सङ्ख्या-कालाद्यतिरिका- ख्यातबोध्यावयित्वमित्यर्थः, तथाच विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन श्राख्यातजन्यमझ्याप्रकारकशाब्दवोधोत्पत्तिं प्रति कालत्वैकत्वला- त्तिप्रकारतासम्बन्धेनाख्यातजन्योपस्थिते: कारणतथा नान्यत्र नद- चैत्रः पचतीत्यादौ एकश्चैत्रः एकपाककर्षभिन्न-इत्याद्येवाचय- बोधः । अत एव सुवेकवचन-तिकवचनवाद्योरुभयोरेव मार्थक- तेति भावः । केचित्तु कर्तृलावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेनाण्यातपदजन्यमया- प्रकारकशब्दवोधोत्पत्तिं प्रति श्राख्यातपदजन्यकर्तृत्वप्रकारकोप- स्थितिः कर्मवावच्छिन्नविशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातपदजन्यमयामकारक- न्वयः, नन्वाख्यातसामान्यस्य कर्णशक्ततया यात्मनेपदस्यापि कर्तबोधकत्वं कमवोधकत्वञ्च तस्य प्रसिई तथाचैकदा कर्त-कम्मतात्पर्य क्षेत्रः पक्ष्यते तण्डल इत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यत याह, 'करी कर्मेनि, 'ययुत्पन्न मिति, 116 ·८२२ शब्दायरोयखण्डे 'एकदाऽव्युत्पन्न। अतएव मैनः पच्यते तण्डुल इत्यादयो शान्दयोधोत्पत्तिं प्रति श्राख्यातपदजन्यकर्मवोपस्थितिर्विशेष्यता- सम्बन्धेन कारणं, तदुभयानिरिमविशय्यतासम्बन्धेनास्यातजन्यमध्या- भकारकशाब्दबोधोत्पत्रलोकतया यावद्विशेषकारणबाधादेव मझ्या- कालादौ न समाया अवय-दत्याः ! ननु पक्ष्यत इनि प्रयोगस्य कर्तृ-कभियसाधारणतया चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रः पाककर्ता तण्डुल. पाककर्मति बोधो जायतां श्रात्मनेपदस्य कर्तृ-कौभयवाचकवादिस्यत पाह, 'कर्तृ- कर्मति, बोधकत्वं स्मारकत्वं, 'अय्युत्पन्न' एकाख्यानपदविषयक- भानस्यामिद्धं, , पदजानस्य उद्बोधकविधयैव पदार्थस्मारकतया फलबलेन तत्तज्ज्ञानव्यक्निभिनाख्यातपदज्ञानस्यैव कर्तृ कारोध- कलात्, अन्यथा न्यायनयेऽपि तत्र कर्तृत्व-कर्मत्ववोधस्य दुर्वारला- दिति भावः । चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यचापि पक्ष्यतेपदस्यानु- वृत्त्या क-कर्मस्मरणादुक्त “एकदेति, चैत्र; पच्यते तण्डुलं मैनेण पक्ष्यते तण्डुल' इत्यत्र समूहालम्बनाख्यानपवयज्ञानस्यैकदेव कर्मा- कर्नुस्मारकबादेत्याख्यातपदविशेषएं, मैत्रेण पक्ष्यते श्रीदनः विस्तेमनं इत्यादिष्वयात्यैव कर्तृ-कर्मबोध । यदर 'बोधकर' अनुभावकल, 'अव्युत्पन्नं एकाण्यानपदविषयकैकजानजन्यक- एकदा तदुभयबोधाय कार्य कारणभावाकन्पनादिति भाव । न चैकस्या- ख्यातस्यैकदा कर्त कर्मबोधकत्वामा मैत्रेण तगल पच्यते चैत्रस्त तेमनं इत्यादावेकम्मादाण्यातात् तण्डुले क्षेत्रककयाककर्मवस्य मैत्रे तेमन- कर्तत्वस्य च समूहालम्बनधान्दबोधो न स्यादिति वाच | व्याख्यातान्तरा• ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । ८२३ न प्रयोगाः।, कर्तरि यकोऽसाधुत्वाच पच्यते चैत्र: कम्मापस्थितेरसिद्धं, पदज्ञानजन्यकर्तृ-कर्मापस्वितः शाब्दबुद्धि- कारणतायां तत्तदुपस्थितिव्यक्तिभिन्नत्वविभिटजन्यावस्य ममर्गत्वा- दिति भावः । 'न प्रयोगा इति न विना श्रावृत्तिं चैत्रः पाक- का तण्डुलः पाककर्णेति बोधजनका इत्यर्थः, एतच्चापाततः, मति तात्पर्यज्ञाने श्रावृत्तिं विनापि तादृशयोधस्यष्टत्वादिति ध्येयं । ननु तथापि चैत्रः पच्यत इत्यत्र चैत्रः पाककर्त्तति बोधों- दुर्वारः प्रात्मनेपदस्य कर्त्तर्यपि शकत्वादित्यत आह, 'करीति, 'साधुत्वात्' अनाकासितत्वात्, यगाद्यममभिव्याहतानुपूया एवं तत्राकासात्वादन्यथा न्यायनयेऽपि तत्र कर्तृत्वबोधस्य दुर्वारत्वा- दिति भाव । 'चस्त्वर्थः, 'इत्यादयोऽपि न प्रयोगाः' इति . ध्याहारस्थल एवेदृशसमूहालम्बनशाब्दबोधागोकारात् यत्र च नाध्याहार- स्तकस्मादेवाख्यातादात्या क्रमेणैव कर्तृत्वस्य कर्मत्वस्य च शाब्दोधो न समूहालम्बनं । नचायत्तिस्वीकारे एकस्याख्यातस्य एकदा कर्तृ-कम्मबोध- कत्वाभावव्युत्पत्तिमन एव, एतादृशव्युत्पत्तावेकानुसन्धानावच्छिनतयैक- खाख्यातस्य विशेधितत्वादिति दिक् । ननु मास्तु उक्तव्युत्पत्तिविरोधेनैक- दोभयवोधकत्वं, तथापि चैत्रे पाककत्वमात्रतात्पर्यशाया चैत्र' पच्यते इति प्रयोग स्थादित्यत याह, 'कतरौति, 'यसाधुत्वाच्चेत्यत्र चोऽवधारणे । ननु कर्णसङ्ख्याभिधानानभिधाने प्रथमा टतीयानियामके कम्ममयाभिधाना. नभिधाने च प्रथमा द्वितीयानियामके वक्तये सद्ध्यान्वये च भावनाविशेष्यत्वं नियामकमिति का कर्मसाधारण्येन बोधस्य दुरत्वादित्युक्तदोषविहरत- थाच कर्ता कम्मणोरवाच्यत्वेऽपि चैत्रस्तण्डुल पच्यते इत्यादिप्रयोगो भवती- ·६२४ शन्दायतुरीयखण्डे इत्यादयोऽपि कर्तरि नेति वैयाकरणाः। अब वदन्ति भावनाविशेष्ये सयान्वयः समानपदोपात्तत्वेन एका- सम्बध्यते, न कर्तृबोधका इति तदर्थः । इदमुपलक्षणं, कर्मणि सपोऽमाधुलान् तण्डुलः परते इत्यादयोऽपि न कर्मयोधका इत्यपि मन्तव्यं । लाघवादाण्यातस्य यम एव शतिः मध्याभिधानानभि- धानाभ्यामेव प्रथमा-बतौयादिनियमः तच च मयायाः कर्तृ- कर्मसाधारण्येनान्वयबोधापत्तिरेव मूलवाधिका अतस्तामेवोद्धरति, 'भावनेति श्राख्यातार्थभावनाविशय्ये इत्यर्थः, तादृशभावना- विशेषणोभूतधात्वर्थादिवारणाय विशेष्येति, नथाच तादृशभाव- नाया विशय्यत्वेनान्वये वनियामकं तदेव मझान्वयेऽपि निया- मकं, विशेष्यत्वच्च प्रतियोगितेतरसम्बन्धेन बोध्यं, तेन न पचती- त्यादौ न नार्थ समान्वय इति भावः । भावना चात्र यनो- व्यापार आश्रयवादिश्च न त यनमाचं, तेनाग्निः पचति चैत्री त्याशयेन समाधो, 'यत्र वदन्तीत्यादि, 'भावनेति, भावना च कचियापारः कुत्रचित् कृति क्वचिदाश्रयत्वं कुत्रपिच्च प्रतियोगिवं, पाद्यं प्राधा मते रथोगच्छतौन्यादौ, दितीयं चैत्रः पधतोत्यादौ, तोयं चैत्री भानातत्यादी, चतुर्थ घटो नश्यतोत्यादी, तथाचाख्यातायायारादेविशेष्यत्वेनान्वयिन्येवा- ख्यातासयान्वय इति पलितं । ननु भावनाविशेष्यभिन्नएव स्वार्थमध्यान्वयः कथ न भवतीत्यत याद, 'समानेति कृति-सझ्ययोविभिन्नशक्त्यैकपदोपात्तवे- नैकम्र्मिण्यन्वयम्य साकांक्षत्वादित्यर्थः, भक्तिभेदसूचनायकपदं त्यक्षा समानपदमुक्त। ननु समानयदोपात्तान्वयित्वं खबोधकपदप्रतिपाद्यार्थान्त- रान्वयित्वं व्याख्यातार्थसझ्यान्वये नियामकमित्यायातं, तथाचतदपेक्षया खयोधकपदप्रतिपाद्यार्थान्तरान्वयित्वमेव वैयाकरणमतमेव युक्त लाघवा- ·६२५ शिरोमणिकताख्यातशलिवादः । न्वयित्वस्योचितत्वात । भावनायाश्च विशेष्यत्वेनान्वय- जानातीत्यादौ लक्ष्यार्थस्यापि संग्रहः, वर्तमानत्वादेः कृतिमाध्येष्ट- साधनलादेश्चासंग्रहः । केचित्तु कालेष्टसाधनवाद्यतिरिकाख्यातार्थी भावना इत्याहुः । तदसत् । तथा सति कर्मविभक्त्यर्थस्य फलस्यापि भावनात्वेन पच्यते तण्डुल इत्यादौ व्यभिचारभयेनाये मतान्तरानुसरणस्यामङ्गतत्वा- पत्तेरिति ध्येयं । 'एकान्वयित्वस्येति एकविणव्यान्वयित्वस्यानुमितत्वादित्यर्थः । अनुमानप्रकारश्च श्राख्यातोपस्थापितमङ्ख्या भावना विशेष्यान्वयिनी कालाद्यनिरिकले सति तदुपस्यापकपदस्मारितखात् भावनादिव- दिति भावः । नन्वाख्यातार्थभावनाया एव विशेष्यत्वेन कुत्रान्वय- इत्यत आह, 'भावनायाश्चेति, प्रथमान्तपदानुपस्थाप्यस्यापि धात्वर्था- दिति चेत्, ग, कर्तुत्वस्य कृतिमत्त्वरूपस्य हि शक्यतावच्छेदकत्वेऽनन्तकृतौनां शक्यतावच्छेदकत्वापत्तिः धर्मिणोऽन्यलभ्यस्य शक्तत्वामत्तिश्चेति महागौरवं स्यात् । न च खाश्रयसमवायित्वादिलक्षणपरम्परासम्बन्धेन कृतिमत्त्वमेवा- যানজনাব আব্দমনীনি ব মুনাজানালালী- मिति वाच्यं । समवायेन कृतित्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वायेक्षया निरुतपर- म्परासम्बन्धेन इतित्वस्य तथात्वे गौरवस्यापरोहारात् । उक्तसमानपदो. पात्तान्वयित्वस्य नियामकत्वे तु न गौरवं वैयाकरणस्याख्यातजन्यसङ्ख्या- प्रकारकशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति व्याख्यातजन्यकर्बुपस्थितित्वेन हेतुतावदस्माक. मपि तादृशशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थिनित्वेन हेतुत्वकल्प- नादिति भावः । ननु चैवम्तण्डुलं पचतीत्यादौ भावनान्वय तण्डुलादावपि स्यात् तथाच क कर्मसाधारण नेत्यादिवाधकापरौहार इत्यत थाइ, 'भावनायाश्चेति, प्रथमान्तपदानुपस्थाप्यस्यापि धात्वर्थस्य भावनायां विशेष ·ह शब्दायतुरोपखण्डे योग्यः कर्मत्वाचनवरुद्धः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः। चैवः देर्भावनाथां विशेषणत्वेनाच्यादुन विशेष्यत्वेनेति, 'कर्मत्वाचनवरुद्ध- इति, अत्र प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्वमात्रीपादाने तण्डुलः पचति चैत्र- इत्यादौ प्रथमायाः कर्मत्वे मित्रमेण लक्षणाजानेन वा यदा तण्डुलकर्मवेत्यादिवोधम्तदापि तले भावनाचयापत्तिरतः 'कर्म- खाद्यनवरुद्ध इति कर्मत्वाधविशेपणीभूत इत्यर्थः, तेन पकं भुन्यते तण्डुलस्थ पाकोभवतीत्यादौ पाककर्मत्व-तण्डुलकर्मत्वादिविगेय्यक- तदम्बयो नानुपपन्न', कर्मवादिपदश्च स्वरूपकथनं अविशेषणत्वमा यात्वेनान्वयादाह, वियत्वेनेति। ननु कर्मगलादेवियखतयोपस्थित चैवस्तण्डुल पचतोत्यादौतण्डुलादिकमेव भावनाविशेष्यतया प्यन्वितमिति किं नाङ्गीक्रियते इत्यस्योत्तरदानायाह, 'कम्मदादीति, 'यादिपदेन करणा- त्य-सम्प्रदानत्वापादानाव सम्बन्धधिकारवादौना सवर्थाना परिग्रह', नयाच तेधा कम्मत्वादिविशेषणतया उपस्थितत्वेन भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये निराकात्वमित्युत्तरमभिप्रेत । ननु यदि कर्ममत्वादिविशेषणतयोपस्थितत्व- मेव भावनाविशेषणत्वेनान्वये निराकाडतादोज तदा धात्वर्थस्य भावना- विशेष्यतयान्वये निराकाद्धता न स्यात्तस्य कर्मत्व करपात्वादिविशेषणतया- नुपस्थितत्वादित्यत याह, 'प्रथमान्तति, तथाच कम्मत्वादिविशेषणतयोप- स्थिते धात्वर्थे घ भावनाया विप्रेष्यत्वेनान्चयाविशेष्यत्वेनान्वयबोधस्यानाय. मानतया सहारणाय मावनाया विशेष्यलेनान्वयबोधं प्रति प्रथमान्तपद. जन्योपस्थितित्वेन हेतुता कल्यते इत्यर्थ । ननु विशेषणतयोपस्थित एव कथमाकाडा नास्तीत्यत याह, 'तधैवेति वर्मत्वादिविशेषणतयानुपस्थितेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्येनैव विशेष्यत्वेन भावनान्वयम्य साकाहत्वादित्यर्थ , घवायम्भार प्रथमान्तीपस्याप्यस्य विशेष्यतयैवान्दनियमेन विशेषणसा- काङ्गता भावनायाश्च विशेषणत्वेन विशेय्यसाकाइतेति भमाश्वदग्धरयन्धायेन ·शिरोमणि छताख्यातशक्तिवादः । १२० . विवचितं । अत एव यदा माक्षात्परम्परामाधारणपञ्चनौकानिरूपि- नारम्भकताश्रयत्वप्रकारकान्वयबोधे वारभिप्रायः तदा एको वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्येव प्रयोगः, तत्र नौकायाः प्रथमार्थनिरूपितत्व- 'विशेषणतया तच भावनान्वयासम्भवेनाख्यातार्थमध्यान्वयासम्भवात् । यदा च पञ्चनौकासु वृक्षनिरूपितोत्पत्त्याश्रयत्वप्रकारकान्वयबोधे वरभिप्रायः तदा तु भवनौत्येव प्रयोगः, प्रथमस्य साचात्परम्परा- साधारणत्वस्य उपादानात् साचादृचारमकमहावयवानां नाशेऽपिन "धतिः, द्वितीयस्य तस्योपादानात् साचात्परम्परया वृक्षारम्भकता- शून्यानामेव खण्डावयविनां साक्षात्नौकारम्भकत्वेऽपि न पतिः। प्रथमान्तोपस्थाप्यं विशेष्यौहत्य भावनायास्तविशेषणत्वेनान्वयः । न च प्रथ- मान्तोपस्थाप्यस्य भावनायां विशेषणतया व्यन्वयोऽस्तु चैत्रः पचतीत्यादौ चैत्रीया पाकानुकूना कृतिरित्यन्वयबोधसम्भवादिति वाच्यं । सुवर्णातिरि- विभक्त्यर्थसाक्षाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थे शाब्दबोधविषयवानगीका- रादिति । एतेन प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्वमेव भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये नियामकमस्तु बावतैवानतिप्रसङ्गादिति किं कर्मवाद्यमवरुद्धत्वस्य वनिया- मकत्वकल्पनयेत्ययास्त । कर्मत्वाद्यनवरुद्धत्वस्यापि तन्नियामकत्वेन नामिधानं किन्तु कम्मत्वाद्यवरुद्धे भावनाया याकासा नास्तीत्यगल्या प्रथमान्तपदोप- स्थाप्येने वाकाडेति प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वमेव तन्नियामकमिति सूचनाय परं तदभिधानमिति । केचित्तु कर्ममत्वाद्यनवराइत्वमात्रोक्तौ धात्वर्थसाधारण्यमिति प्रथमा. न्तोपस्थाप्यत्वं रतन्मात्राभिधाने चन्द्र इव मुखं तिठतोत्यादौ इनार्थसादृश्य- विशेषणीभूतचन्द्रसाधारण्यं स्यादिति कम्मत्वाद्यनवराहत्यमुक्तमित्याज' । तदसत् । उक्तरीत्या प्रथमान्तमदोपस्थाप्यत्वमावस्य तन्नियामकत्वकल्पनयैवा. नतिप्रसङ्गेन कामीत्वाद्यनदरुदत्वस्य तन्नियामकल्वे मानामावादिति । एतेन । - ·६२८ शब्दास्यतुरोपख केपितु एकवृक्षपदं परस्परैकवृत्तारमा कारभ्यट्रय्यपर, धातुपदश्च माचादारभकतापरमेव । यहा नौकापदं माशान नदारम्भकपर, धात्वर्थचाभेद इत्याहुः । नौकायाः मयुनायाः संयुझावयविप्रचयरूपले तु नौकापदं नादृशविलक्षणमयोगपरमित्यलमप्रक्षतेन । न चैवं भूतले घटो नास्तीत्यादी घटस्याभावांगे विशेषणलात् पाख्यातार्थाश्रयत्वस्याभाव- एवान्वयात् घटे मझ्यान्वयोऽपि न स्यादिति वाच्यं । तादृशः- व्युत्पत्तिवैचियेण तत्र भावनाविण्यप्रतियोगिन्येव मझ्यान्वयादत- एवानुपपत्त्या विशेषणतासम्बन्धेन भृतलहस्तित्वाभावस्य प्रतियोगिता- सम्बन्धेन भूतलनिष्ठाभावस्य वा घटे विशेषणतयैवान्चयाभ्युपगमा- चेति भावः । धावकृतिमाध्यत्वेष्टमाधनत्व-वर्तमानत्वादीनामपि कर्मवाचनवद्धतया तत्र तदन्वयवारणाय प्रथमान्तपदोपस्थाप्येति, तथाच तद्विशेष्यक-भावनाप्रकारकशाब्दबोधे तदुपस्यापकपदे प्रथमा. प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमात्रम्य नियामकवे चैत्ररतण्डुन पचतीत्यादौ साधुत्व- धमदमाया तण्डलपदोत्तरप्रथमाया कर्मवादिशक्तिभमदशायाध तण्डुले भावनाया विशेय्यवेनान्वयापत्तिरिति कमगत्वाद्यनवाद इति । एतन्मात्रा- भिधाने च धात्वर्थस्यामि तथाल्दापत्तिरिति 'प्रथमातेति ! यदा चैत्र स पश्यतीत्यादी व्यययोभूतख पदार्थ प्रथमान्तोपस्थाप्ये भावनान्वयापत्तिरिति 'कमवादीति, तन प्रथमाया एव कीत्वार्थकत्वादिति तेन तद्दार धात्वर्थकारणाय प्रथमान्ततीत्य मास्त। सहरीत्या प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमान- स्यैव नियामकावेनानतिप्रसङ्गादिति । यत्तु प्रथमान्तपदजन्योपस्थिति कर्मवादिविशेषशतयोपस्थित्यभाव. सहकारिणो मानविशेष्यत्वेनान्वयबोधहेतुरिति, तदपि तुच्छ, लामो- ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः। १२९ विभक्तिसमभिव्याहारोधात्तरमाख्यातञ्चाकाहा तस्याश्च तन्मुख्य- विशेष्यक-भावनाप्रकारकशाब्दवं कार्य्यतावच्छेदक अतः प्रथमार्थ- कर्मवादिविशेषणे ते तण्डुलादौ न तदन्वयः । द्विविधविषयता- शालिबोधश्च तात्पर्य्यसत्त्वे व्यत एव । श्रत एवायमेव दृश्यत- इत्यादौ एवकारान्यविशेषणत्वेन उपस्थितस्य भावनाविशेय्यत्वे- नान्ययो नानुपपन्नः । ननु तथापि चैत्रः पचतः चैत्रः पचन्ती- त्यादौ चैत्रादिषु कथं न भावनान्वयः । न चाख्यात-प्रथमयो- वचनसाम्यस्यापि तन्त्रत्वमिति वाच्य। चैत्रो मैत्रश्च छत इत्यादौ व्यभिचारादिति। मैवं, श्राख्यातेकवचनोपस्याप्यस्य यनादेः प्रथमैक- वचनान्तोपस्याप्य एवान्वयः, तट्विवचनोपस्थाप्यस्य भावनादेः क्वचित् दिवचनान्तोपस्याप्ये कचिदेकवचनान्तदयोपस्याप्येऽपौत्यभ्युपगमात् । एवमन्यत्रापि शब्दैक्यस्यानुपादेयत्वादिति भावः । केचित्तु दृश्यते चैत्रः पचति, गच्छति चैत्रः पचतोत्यादौ एकत्र द्वयमितिवदेकाख्यातार्थ मुद्देश्यतावच्छेदकौशल्यापराख्यातार्थान्वयवार- णाय 'कर्मवाद्यनवरुद्ध इति श्राख्यातोपस्थाप्यकर्मत्वाद्यविशिष्ट- पस्थित्यभावस्य सहकारित्वे मानाभावात् चैत्र पश्यतीत्यादौ यतिप्रसङ्ग- वारणाय कर्मत्वादितात्पर्य्यरहितप्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन हेतुताया- गुरुलघुत्वात् । यस्तु वा ख पदादेरपि तत्र हितौयान्तता व्यव्ययोत्तरं प्रथमैकवचनमेव भावाख्यातवदित्यत्र मानाभावात् भावाख्यातस्थले च भावः सत्ता यौत्सर्गिकमेकवचनमेवेति विशेषानुशासनस्य सत्वादत्र तु तदभा- वादिति संक्षेपः। नन्वाख्यातेन कर्तसङ्ख्यानभिधान एव ढतीयेति पर्यवसितं तथाच यत्राख्यातभेदेन युगमत् कर्त-कमसझ्याभिधान तत्र टतीया न स्यादिति 117 ·प्रदायरोयखण्डे पचति पच्यने तण्डुल इत्यादौ कर्तृ-काणी प्रथमा- तपदोपस्थाप्यतया भावनाविशेष्ये इति तवैव सध्या- इत्यर्थः, तेन पक्कं भुज्यते, तण्डुलम्य पाको भवतीत्यादौ पाककर्मत्व- तण्डुनकर्मत्यादिमनि भावनाया अन्वयो नानुपपन्नः । नवं एत्यु- हेग्मकत्यागे दर्शनविषयत्वतात्पर्यण प्रयुक्त तिः खाहा ज्ञायते इत्यादी अन्चयापत्तिः नत्र प्रथमाया एव चतुर्थथ वाचणिकतया तदवरुद्धवेऽप्याख्यातोपस्याप्यतदवरुद्धवाभावादिति वाच्या रस्त्यात, अन्यथा प्रथममतेऽप्यप्रतीकारात् । कतिमाध्यवएमाधनवादावकर्माक- क्रियायां धात्वर्थ च तदन्वयवारणाय प्रथमान्तपदोपस्याप्येति, तथाच तदिशेय्यक-भावनाप्रकारकगाब्दबोधे पूर्वानदयमाकासा पद्यदानुपूर्वी ज्ञानात् तत्तद्धर्ममुद्देश्यतावच्छेदकोष्ठत्य तत्तद्धर्म- प्रकारकान्वयबोधोऽनुभवमिद्धः तत्तदानुपूर्वो ज्ञानस्य विशिय्य ताद- शान्वयबोधे हेतुत्या दृश्यते चैत्रः पचतीत्यादौ न तथान्वय इति भाव इत्याज:1 '. चैत्रस्तण्डुल पसि चैत्रेण पद्यते तगडन्त इति युगपत् प्रयोगोऽसाधुः स्या- दित्यत धाह, 'चैत्र इत्यादि, 'तत्रैव सयान्वय. चैत्रः पचौत्यत्र को ख्यातेन कर्तव्येव सझ्यान्वय धैत्रेण पश्यते तण्डुल इव्यप च कणि सण्डल- एव कर्ममारयातासयान्वय तथाच तदाख्यातपदेन यत्र कर्तसयान भि- धानं तव तदाख्याले कवाक्यतापनप्रातिपदिके तृतीया तदारयातेन पत्र कर्ममध्यानभिधानं तच तदाकातकवाक्यतापनपातिपदिके द्वितीयत्वाल्या. नभेटेगानभिहिताधिकारीयरुघा वक्तव्य इति नोसदीय इति भावः । ननु भावनाविशेष्ये प्रथमान्नोपशाप्य एव यदि सङ्ख्याचपस्तदा प्रेस सुप्यत- ·शिरोमणिकृताख्यातशतिवाद । न्वयः तथैवाकाशितत्वात् । चैत्रेण सुप्यते गगनेन स्थीयते इत्यादौ प्रथमान्तपदाभावात् धात्वर्थस्य ननु प्रथमान्तपदोपस्याप्यस्य भावनायां विशेषणवेनैव कुतो- नान्वय इत्यत आह, 'तथैवेति विशेष्यत्वेनैवेत्यर्थः, बोधस्येति शेषः, 'श्राकास्तित्वात्' श्राकाहायाः कार्यवात् । नन्वेवं भाव- प्रत्ययस्थले भावना विशेय्यविरहात् मध्यान्वयो न स्यादित्यत्रष्टा- पत्तिमाइ, 'चैत्रेणेति, 'इत्यादाविति ‘भावनाविभेय्यविरादनन्वितेव मोत्यग्रेतनेनान्वय. । भावनाविशेष्यविरहे हेतुत्रयमाह, 'प्रथमान्ते- त्यादि । ननु उपस्थितभावनाया अनन्वयापत्तिदोषेण भावाति- रिक्तस्थल एव प्रथमान्तपदापेक्षा भावस्थले तु धात्वर्थ एव भावनाविभव्य इत्यत आह, 'धात्वर्थस्येति। ननु अनायत्या तादृशव्युत्पत्तिरपि भावप्रत्ययस्यले त्यज्यतामत शाह, 'भाव- इत्यादौ प्रथमान्तपदाभावात् सझ्यान्वयो न स्यादित्याप्रदायामियाययो- तरमाह, 'चैत्रेयेति । ननु चैत्रेण सुप्यत इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावेऽध्यबाधेन चैत्रवृत्तिचक्षुर्निमोलनाद्यनुकूलकृतेर्जन्यतासम्बन्धेन खापे धात्वर्थेऽन्वयोऽस्तु तथाच स एव भावनाविशेष्यतया सद्ध्यान्वयौ भवितुमईत्येवेत्यत याह, 'गगनेनेति व्यत्र घ गगनवृत्तिस्थितिरित्यर्थ , तथाच पूर्ववत्र भावनान्चयो- धात्वर्थे न सम्भवति धात्वर्थस्य नित्यत्वेन भावनान्वयस्य बाधितत्वादित्य गत्या सङ्ख्यानन्वय एव खौक्रियत इति भाव । ननु गगनेन स्यीयत इत्यत्रामि प्रथमान्तपदाभावेऽपि जानातीत्यादाविवाश्रयत्वात्मिकाया भावनाया एष विशेषणत्वेन धात्वर्थेऽन्वयोऽस्तु तपाच गगनरत्याश्रयतानिरूपिका स्थिति- रित्यन्वये भावनाविध्योभूताया स्थितावेव सङ्यान्वय स्थादित्यत याह, 'धात्वर्थस्येति गगनं तिसतीत्यादावाश्रयत्वरूपे भावनाविशेषणत्वेनैव धात्वर्थ- ·८२२ शब्दारयतुरोपखण्डे भावनाया विशेषणतयैवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् भाव- नाया बाधितत्वाच्च भावनाविशेष्यविरहादनन्वितव नाया दति क्षेत्रवृत्तिखापनिरुपिताश्रयत्व-गगननिष्ठस्थितिनिरू- पिताश्रयत्वादेरेव प्रकृते भावनात्वेन तस्य धात्वर्थखाप-स्थित्यादौ बाधादित्यर्थः । एतचापाततः निरूपकत्वसम्बन्धेनैव तस्य तवान्वय- सम्भवात् । वस्तुतोऽत्र चैचनिष्ठः स्वापः गगननिष्ठा स्थितिरित्यादा- वाख्यातार्थाविशेषणकान्वयबोधस्यैवानुभवमिद्धत्वात् धात्वर्थो न भाव- नाविणेथ्य इत्येव तत्वं । यदा एतदखरमैनवाह, 'प्रतएवेति धाव भावनाया अनन्वितलेन मयाया अपि तत्रानन्वयादेवत्यर्थः, स्थित्यन्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया तङ्गप्रसडेनाश्रयत्वविशियतया धात्वर्था- न्वयो न सम्भवतीत्यर्थ । ननु विनिगमनाविरहेण उभयत्र भिन्नभिन्ना- व्युत्पत्ति कल्पनीया व्यन्यथा भावाख्यातस्थनीययुत्पत्तिविरोधेन गगनं लिए- नौत्यादावन्वयोऽव्युत्पन्न इत्यस्यापि वशिक्यत्पादित्यत थाइ, 'भावनाया- इति गगनतृत्त्याश्रयत्वरूपभावनायास्तवृत्तिस्थितौ बाधेनान्वयासम्भवादित्यर्थः । यद्यपि निरूपकतासम्बन्धेन गगनवृत्त्याश्रयत्वं तदृत्तिस्थितावमाधिवमेव तथापि प्रलये गगनेन स्यीयते न नयघटेन इत्यादौ नमर्यान्वयानुपपत्या निरूपकत्वसम्बन्धेन तदन्ययो न सम्भवति निरूपकत्वस्य हत्यनियामकतया प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वविरहेण तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक घट- कृत्याश्रयत्वाभावबोधस्यासम्भवादिबन्न तात्पर्य । न ध न नरघटेनेत्यतो. घटत्याचयताया याश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव प्रतौयन सामिति मोक्तदोष इति वाय । तथा सति न घटेनेत्यादिवत् न गयनेन स्थौयते इत्यादेरपि प्रसङ्गात् गगगरत्याश्रयताया याश्रयतासम्बन्धेनामावस्य गगनतिस्थितौ बवादित्यलमधिकेनेवि दिक।

·शिरोमणिकृताख्यावशक्तिवाद । सह्या एकवचनन्तु साधुत्वार्थम् । अतएव स्वापस्य द्वित्व- बहुत्वेऽप्यौत्सर्गिकमेकवचनमेव । एवञ्च भावत्तिङ 'श्रौत्सर्गिक' द्विवाद्यन्वयबोधासम्भवस्थल एवानुशिष्ट, 'श्रौत्सर्गिक प्रथमोपस्थितमित्यपि कश्चित् । नन्वेव भावप्रत्ययाना निरर्थकत्वा- पत्ति चैत्रेण सुप्यते गगनेन स्थौयते इत्यादौ चैत्रनिष्ठखापाश्रयत्व गगननिष्ठस्थित्याश्रयत्व इत्यादिवोधस्यानुभवसिद्धलादित्यत आह, "एवञ्चेति, 'यथायथमिति लटो वर्तमानत्व इष्टसाधनत्व लिड- ननु यदि भावाख्याताना सङ्ख्याबोधकत्व' तदा गगनेन स्थीयत- इत्यादौ वर्तमानत्वाद्यन्वये तात्पर्य्याभवस्थले भावाख्यातपयोग एव न स्यात् प्रयोजनाभावात तेषा सङ्ख्याबोधकत्वनियमे च नियमेन सङ्ख्याबोधार्थमेव तत्तत्प्रयोग उपपद्यते इत्यत याह, 'एकवचनन्विति वर्तमानत्वादितात्प- र्याभावदशायामपि गगनेन स्थीयते इत्यादावाख्यातेकवचनन्वित्यर्थ । 'साधुत्वार्थ' तत्रत्यधातो साधुत्वसम्पत्तये, भावाख्यातसमभिव्याहार विना तत्र धातोरसाधुत्वापत्त्या अन्वयाबोधकत्वप्रसङ्गात भावाख्यातप्रयोग सप्रयोजन इत्यर्थ । न चावोधकपदसमभिव्याहारो न साधुत्वसम्पादक- स्तथा सति यानयनादीना खार्थकविकरणादौना समभिव्याहारस्यामि साधुत्वसम्पादकत्वाभावप्रसङ्गादिति भाव । भावाख्यातस्य सख्याबोधकत्वे माधक भावाख्यातस्यैकवचनताया युक्तिच उपयम्मकस्थनेन दर्शयति, 'यतरवेति भावाख्यातस्थले सख्यानन्वयादेवेत्यर्थ , 'खापस्य हित्व वहुत्वे. ऽमोति, तथाच यद्येकवचनभावाख्यातस्य एकत्वसख्याबोधकत्व तदा तुल्य- न्यायतया सापादिगतदित्वादितापर्यसत्त्वे भावस्थले दिवचन बहुवचन- योरापत्ति । यदि च भावस्थले धात्वर्थगतदित्व-त्रिवादिसख्याया कदापि कस्यापि न तात्पर्यमिति न तत्र दिवचनादौत्युच्यते तदा एकत्वसख्याया- मपि तथैवत्येकवचनस्याप्यनुपपचिरिति बाधकमित्यर्थ , 'यौत्सर्गिकमिति ·शब्दारयतुरीयखोटे यथायथं वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्वादिकमर्थः, तच्च . - इत्यर्थः, 'वर्तमानयादीत्यादिपदादतीतत्व-भविष्यत्त्वपरिग्रह , 'दए- भाधनवादीयादिपदात् कृतिमाध्यत्वादिपरिग्रह । नन्वेव प्रथमान्त- पदाभावात् तम्याप्यनन्चितत्वापत्तिरित्यत श्राइ, 'तचेति, जानाती- त्यादौ धात्वर्थेऽपि वर्तमानत्वादीनामन्वयादिष्टमाधमत्वादौनाञ्च धावर्थ एव मर्चवान्चयादिति भाव । नन्वाख्यानार्थम्य धात्वर्थ- विषय्यतानियमात् कथा नविशेषणत्वेन तथान्यय इत्यत आई, गणनामेण प्रथमोपस्थितमित्यर्थ , तथाच साधुत्वा दिवचनादै सम्भवेऽपि विलम्बोपस्थितिकत्वान्न तस्य साधुत्वनियामकत्व कल्यते किन्तु मोनोपस्थि सिकसयैकवचनस्यैव तथालमिति युक्तिरित्यर्थ । मनु भावाख्यातस्थले यदि शातिापारो वा नार्यस्तदा भावाण्यातस्य कोऽर्थ' कुन वा भावाख्यातेन वर्तमानत्वादिबोध इत्याकाडायामाह, 'यतएवेति भावास्याताना सख्या- वोधक त्वविरहावेत्यर्थ , यथायथमिति भावलटस्थले वर्तमागत्व भावविधि- स्थले इएसाधगत्वञ्चेन्य, ल' वर्तमानत्वादिकच्च । ननु वृतौ व्यापारे वा सदश्वयोऽनुभवसिद्भो न तु धात्वर्थेऽपौत्यत याह, 'तथैवति भावाख्यातस्यले धात्वर्थगतत्वेनैव वर्तमानत्वेरसाधनत्वप्रत्ययादित्यर्थ, भावास्यातादिएसाधन- ताप्रतीतिस्तु चैनेन पच्यतेत्यादौ विधिभावस्टले बोडव्या । यदि ध धात्वर्थे वर्तमानत्वादिबोधो नाङ्गीक्रियत तदा चैत्रीज्ञानातीत्यादौ धात्वर्धज्ञानादि- गतवेन वर्तमानत्वयोधानुपपत्तिरिति भाव । यद्यपोरसाधनत्व धात्वर्ध एव सर्चच मणिकारमते भासते इति तदभिधानमसङ्गत, तथापि कृतौरसाध मतावादिमतमाश्रित्य इदमुक्त, दृशान्तार्थ तदुक्तमिति मान्या । ननु यथा पाक इत्यादौ घनादौना प्रयोगसाधुतामात्र प्रयोजन न तु वर्तमानत्वादि- बोधकत्व तथा भावाख्यातानामप्यतु तदेव प्रयोजन न तु वर्तमानत्वादि- ·शिरोमणिकृताख्यावशक्तिवादी धात्वर्थ रवान्वेति, तथैव प्रत्ययात्। तदेवोधकानान्तु घनादीनां प्रयोगसाधुत्वमानम् । भावनायाश्च कर्तरि 'तथैवेति एषां धात्वर्थविशेष्यत्वेनैव प्रत्ययादित्यर्थः, तथाच भावनाया- एव धात्वर्थविशेष्यतानियमादिति भावः । तदवोधकानां वर्त- मानत्वादीष्टसाधनत्वाद्यबोधकानां, 'घनादौना' भावविहितघना- दौना, 'प्रयोगसाधुत्वमात्रमिति, 'प्रयोग' सुन्दरः पाक इत्यादी पाकविशेयकान्वयवोधः, तत्राकाहालमित्यर्थः, 'माचपदान मार्थ- कवयवोदः, 'घनादौनामित्यादिपदेन भावविहितल्युड़नादीनां भावविहिततिप्रत्ययम्य च संग्रहः, भावविहितेत्युपादानात् कर- बोधकतापीत्यत याह, 'तदवोधकानामिति वर्तमानत्वाद्यबोधकानामित्यर्थः, 'तुशब्दोऽवधारणार्थ', तथाच घजादिस्यले वर्तमानत्वानुभवाभावेन वर्त- मानत्वबोधकत्वामाव , भावाख्यातस्थले वर्तमानत्वबोधस्यानुभविकत्वेन न तथेति दृष्टान्त दार्यान्तिकवैषम्यमित्यर्थ । ननु चैत्र पचतोत्यादौ प्रथमा. न्तपदोपस्थाप्ये येन केनापि सम्बन्धेनान्वयखौकारे अपचयमि मैचादौ कालिकसम्बन्धादिना पाकानुकूलकृतिमत्त्वात् पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिरेवं तादात्म्येन पाकानुकूलते खात्मकगुणे सत्त्वाद्गुण पचतीति प्रयोगात्त- रित्यत याह, 'भावनायाश्चेति, स्थाच चैत्र पचतीत्यादौ यदि चैत्रपदार्थः शरीर तदा व्यवच्छेदकताख्याश्रयतासम्बन्धेन कृतेरन्वय यदि च शरीर. विशेषावच्छिन्नात्मा तदर्थस्तदा समवायाख्याश्रयतासम्बन्धेन तत्र तदन्वय इति नियम खौकार्यो न तु येन केनापि सम्बन्धेन तदन्वय स्खौकर्तव्य इति नोक्त- दोष इति भाव । एवमन्यत्रापि वोध्यं । नन्वेव चैत्रेन पच्यते तण्डुल इत्यादौ भावनायाश्चैत्रतिपाकाटतेराश्रयत्वस्य तण्डुलादो बाधेन कथं तन्न वद. वयस्तथाच तब भावनाविशेष्यविरहात् सङ्ग्यान्वयो न स्यादिव्यत यार, ·शुदायतुरोपाखर स्वाश्रयत्वेन कर्मणि पुनरन्यथान्वयः, तव कर्तृ-कर्मा- पादिविहितघनादौना कर्मविहितक्तिप्रत्ययस्य च धात्वर्थेऽपि न पति । न च कर्मणि तिप्रत्ययोऽसिद्धः तस्य भावप्रत्ययानुशिष्टतात, "या सृष्टिः स्रष्टुरायेत्यभिज्ञानपद्ये सृष्टिपदस्य भावमाधनत्वेऽपि "सदभिहितेति न्यायेन मर्जनकर्मनाभसम्भवादिति वाच्या इच्छा- विषयेऽपि दृष्टिपदप्रयोगस्य दृष्टतया भाव इव कर्माण्यपि तस्य भाधु- बात् । न च तत्र तत्प्रयोग' कायदृष्ट इति वाच्य। अनये विष्टि- क्षते स्वाहेति विष्टिकद्धोममन्त्र तथा दर्शनात, तस्य शोभनेका- विषयकर्ष अनये इत्यर्थकतया प्रामाणिकर्याख्यातत्वात् । न च तत्र खिऐति निष्ठान्त एव पाठ इति वाय। बहुविकारान्तपाठस्यापि दृष्टलात्। श्रवण व्यन्ननविषयेऽपि श्रुतिपद-व्यतिपदप्रयोगाच। कर्म- वाचकपदाभावेन “कृदभिहितेति न्यायस्य तबामगावादित्यलमप्रक- तेन । ननु यदि भावनाविशेष्य एव मख्याच यस्सदा पयते तण्डुस्ल इत्यादौ तण्डुला दिपु कथ नदन्वय नायतासम्बन्धन भावनाया- बाधितलेन भावना विशेष्यत्वाभावादित्यत आह, 'भावनायायेति, 'स्वाश्रयत्वेम' स्वायतासम्बन्धेन, 'कम्मणौति कर्मप्रत्ययस्यत इत्यर्थ , 'कमरिण पुनरिति कम्प्रत्ययस्यने तगडलादावियर्थ , 'यन्यथा' वक्ष्यमाण- कारण । ननु पचतोतिपरस्मैपदाख्यातस्य यदा कत्विबोधे तात्यविरह किन्तु कर्ममत्वे तदा तण्डलस्यैव भावनाविशेष्यतया मझ्यान्वयित्वेन कत्त सङ्ग्याया- प्यनुकत्वात् टतोयापति , एव पच्यत इत्यादौ कमाख्यातम्य यदा कर्मबोधे तत्यय नास्ति किन्तु कर्तुत्ववोधे तदा चैत्रम्यैव भावमान्वयितया तण्डलादेर्भा- बनाविशेष्यत्वविरहितया सध्यानन्वयिले कम्ममयाया व्यनुतत्वे द्वितीयापच्या ·शिरोमणिकृताख्यातातिवादः । भिधायित्ववत् अस्माकमपि तथान्वयबोधकत्वम्। अतो 'श्रन्यथा' वक्ष्यमाणक्रमेण, तथा चाश्रयतासम्बन्धन बाधेऽपि प्रकारा- न्तरेण विशेष्यत्वे न वाधकमिति भावः । ननु कदाचिदाश्रयता- सम्बन्धन कर्तर्यान्वयः कचिच्च कर्मणि अन्यथान्चयः इत्यत्र किं नियामकं श्रत श्राह, 'तवेति तवाख्यातस्य कर्तृ-कर्मबोधकत्वं तुल्य ममापि श्राख्यातस्य कर्त्ताश्रयत्वेन भावनाबोधकत्वं कर्मण्यन्यथा तदन्वयबोधकत्वं इत्यर्थः, तथाच यथा वन्मते परसौपदस्य न कर्म- बोधकत्वं तथा ममापि परस्मैपदस्य न कर्मणि भावनाया अन्यथान्वय- बोधकत्वं किन्तु कर्त्ताश्रयत्वेन तद्बोधकत्वं, यथा तव कर्तरि यको- ऽसाधुत्वं तथा ममापि कर्त्ताश्रयत्वेन भावनान्वयबोधे तस्यामाधुवं, यथा तव एकदा न कर्तृ-कर्मबोधकत्वं तथा ममाप्येकदा न कर्तव्ययत्वेन कर्मणि न्यथान्वयबोधकत्वमिति भावः । क्रमेणा- तगडलं पच्यत इति प्रयोगापत्तिरित्यत प्राइ, 'तवेति वैयधिकरणस्येत्यर्थः, तथाच भवन्मते यथा परस्मैपदेन नियमतः कर्तुंरभिधानमिति तत्र न ढतीया एवं चैत्रेण पच्यत इत्यादौ कमबोधकत्वमेव न तु कर्तबोधकत्वमिति तत्र न दितीया तथा ममापि परस्मैपदेन कर्तुत्वं बोध्यते न तु कम्मत्वं पच्यत- इत्यादौ घाख्यातेन कम्मत्वं बोध्यते न तु कर्तृत्वमिति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु पति पश्यत इत्यादावसाधुत्वात् कर्तत्व-कम्मत्वबोधोमास्तु पक्ष्यत- इत्यादावाख्यातम्योभयत्र साधुत्वात् एकदा कत्रीत्व-कम्मत्वदोधमादाय दिली. या-टगीययोरनुपपत्तिरियत थाह, 'पक्ष्यत इति, तथाच पक्ष्यत इत्यादाव- साधुतया व्यन्यथा वा यथा नेकदा कर्ण कम्झेभयबोधकता तथा ममापौति नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु भावना कृतिस्तथाच रथोगच्छतोत्यादौ भावना- 118 ·शब्दास्यतुरीयखगई मैत्रेण पचति तण्डुलः तण्डुलं पच्यते मैचा मंचः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयो न प्रयोगा। भावना च व्यायार- मावोयलक्षिता अचेतनानुरोधात् । भिन्नाभ्यां रूपा- महोणे प्रयोजनमाह, 'मैत्रेणेति, परस्मैपदेनापि तिपा कर्मणि वण्डले विषयतया भावमाया अवयबोधने तदर्थमंख्याथा अपि तत्रैवान्चयात् तव प्रथमा स्यादेकदोभयान्वयबोधकवस्याव्युत्पन्नतया मैचे श्राश्रयतया भावनानन्वयात् तदृत्तिसंख्याया अप्यनभिधानान नत्र हतीया स्थादिति भावः । 'तण्डुलमिति, कर्तर्याश्रयतया भावनावयाबोधेऽपि यकः साधुल्वे पचते इत्यात्मनेपदेन कर्त्तरि मै तेन सम्बन्धन भावनाया अचयबोधनात् तदर्थसंख्याया अपि नवाचयात् तन मथमा स्यादेकदोमयान्वयबोधकलस्यायुत्पवनया तण्डुले भावनाया विषयत्वेनाचयात् तदृत्तिसंख्याया अप्यनभि- धानात् तत्र द्वितीया स्यादिति भावः । 'मैच दूति, एकदा उभयान्वयबोधस्याप्यभ्युपगमे पक्ष्यत इत्यनेन भावनायाः कर्ता- श्रयतया कर्मणि पान्यथान्वयबोधनात् तदुभयत्तिसंख्याया अय- भिधानेनोभयवैव प्रथमा स्यादिति भावः । 'पाख्यातार्थभावना- विशेष्ये संख्यालय इत्यच भावनापदार्थ निक्ति, 'भावना रेति भावना न प्रयत्नलमात्रविशिष्टा अपि तु व्यापारत्वविशिष्टापौत्यर्थः, व्यापारलं धर्मवं, 'अचेतनेति अनि पचतीत्यादावचेतनेऽपि संख्या- विहिण सदिष्यासिझा सयान्वयो न स्यादित्यल व्याह, 'भावना चेति, 'व्यापारति, 'माघपदं शनायक, तथाच रयोगम्छतोत्यादौ धात्वर्थानुकूल- व्यापार एव मावनापदार्थ इति मोलदोष प्रति भावः। 'अचेतमानुरोधात्' ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ९३६ भ्यामेकर्मिबोधकत्वलक्षणं सामानाधिकरण्यमप्रसिद्ध सम्भवदन्यादृशं न वार्यते । अथ तण्डुलं पचति चैत्रः न्वयानुरोधादित्यर्थः, 'व्यापारेत्युपल्लवणं श्राश्रयत्व-प्रतियोगित्व- मपौति बोध्य । भब्दैक्यस्यानुपादेयत्वात् तेन वोजानाति घटो नग्यतीत्यादेरपि संग्रहः । केचित्तु व्यापारमात्रोपलक्षिकेत्यस्य कालेष्टसाधनत्वाद्यतिरिका- ख्यातार्थोपलक्षणं इत्यर्थ इत्याहुः । तदसत् । तथा सति कम्मा- ख्यातार्थस्य फलस्थापि भावनालेनाग्रिमयन्यासगतेः । वैयाकरणेनाख्यातस्य कर्तृकर्मभनौ वैचादिपदाख्यातादिपदयोः मामानाधिकरण्यान्यथानुपपत्तिं प्रमाणीकृतां निराकरोति, 'भिन्ना- भ्यामिति, एकधर्मिबोधकलमात्रस्य सामानाधिकरण्यपदार्थत्वे कल- मादिपदेऽपि घटादिपदमामानाधिकरण्यव्यवहारापत्तिरतः 'भिन्ना- भ्यां रूपाभ्यामिति उनम् । घटोऽस्ति नौलमानयेति वाक्यदय- स्थलीयनौलपद-घटपदयोरपि सामानाधिकरण्यव्यवहारस्येष्टत्वात् । एतच्च सामानाधिकरण्यपदार्थनया अभिहितं न तु कादिशक्ति- माधकहेतुघटक वैयर्थ्यादित्यवधेयं । 'अन्यादृशमिति आख्यातपद- चैत्रादिपदयोरेकाधिकरणवृत्तित्वरूपमित्यर्थः । 'न वार्यते' कर्तृ- रथो गच्छतोत्याद्यचेतनविशेष्यकवोधानुरोधात् । ननु कर्तरि कर्मणि च यदि नाख्यातस्य शक्तिस्तदा चैत्रपदाख्यातपदयोविभिन्नरूपाभ्यामकधम्म- शक्तत्वरूपसामानाधिकरण्यं न स्यादित्यत याह, 'भिन्नाभ्यामिति, एक- धम्मिशक्तत्वं व्यसिद्धमिति नैयायिकैरनभ्युपगमादिति भावः। 'सम्भवदिति, भिनाभ्यां एकम्मिविशेष्यकशाब्दबोधजनकत्वलक्षणसामानाधिकरण्यं न - ·पदारयतुरोपखण्डे इत्यचाथयतया चैवस्तु भावनाविशेष्यः चैत्रेण पच्यते तण्डुन इत्यादौ तण्डुलस्तु कथं, विपयतयेति चेत, रथेन गम्यते ग्रामः इत्यादो सविषयकव्यापारानभि- वादिशात्यापि न निवार्यते, कर्तृवादिशया प्युपपद्यत इति यावत् । केचित्तु 'अन्यादृश' यत्राण्यातेन निर्याध्यते तत्र दादिपदे- नापि वैचादिक योध्यते इत्येवरूपमित्यर्थ , इत्या । 'कर्मणि पुनरन्यथा' इत्यन्यथा शब्दार्थ विवेचयितु शकते, 'अनि, 'कथमिति केन सम्बन्धन भावनाविशेय्य इत्यर्थ । उत्तर- यति, 'विषयतयति, उत्तर निराकरोति, रमेति कथमाख्यातोप- स्थिताया गमनाद्यनुकूलव्यापाररूपाया भावनाया विशेयोग्रामादि- रित्यर्थः, तत्र गमनानुकृलव्यापारम्य नोदनादेविषयाममिद्धेरिति वार्थते न भैयायिकैरम्माभिरपि निवार्यते कृत-चैत्रत्वाम्दा भिन्नाभ्या या ख्यातपद चेप्रपदाभ्या एकस्य क्षेत्रम्य शाब्दबोधनननादित भाव । ननु भावनाविशेध्ये यदि सद्ध्यान्वयस्तदा कम्मप्रत्ययस्थन्ने भावनाविशेष्यत्वविरहा- दाख्यातार्थसयान्वयित्वानुपपत्तिरित्याशयेन पाइते, 'यथेति, भावना. विशेष्य इति, व्याख्यातार्थसत्यान्दयौ च स्यादिति शेष 1 'कथमित्यत्र भावनाविशेष्य इत्यनुज्यते । यवान्तरमाशकते, "विषयतयेतीति चचेन पच्यते तगाल इत्यत्र तण्ड लश्चैवत्तिमाकभावनाविषय इत्यन्चयों वाच्यस्तयाध नत्र तण्डुलस्य भावनाविशेश्यत्वेनाख्यातासङ्ख्यान्वयिच भानुपपन्नमित्यर्थः । 'रयेनेति रथहत्तेर्गमनानुकूलव्यापाररूपभावनाया सत्वापि तस्या नोदवाद- रूपतया निर्विघयत्वेन वदिषयवान्वयासम्भवादि छर्थ , सचेतनककक्रिया स्थले सर्वच तात्पर्यभेदन दि धान्वयबोध प्रदश्य ध्यचेतनकत्र्तकक्रियास्थले .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ८०९ धाने का गतिः, अच प्राञ्चः मैत्रेण पच्यते तण्डुलइत्यत्र मैत्रनिष्ठपाकभावनाविषयः, मैचनिष्ठभावनाविपय- भावः । 'मैत्रनिष्ठेति अत्र निष्ठता हतौयार्थः, मा चास्यातार्थभाव- नावयिनी, 'विषय इत्यत्र विषयत्वं समर्गः, पाकाकर्मण्यपि तण्डुले तण्डुलत्वरूपेण मैचनिष्ठपाकभावनाविशेष्यत्वस्य सत्त्वात् तत्रापि मैदेणे पच्यताति प्रयोगप्रसङ्गात् । कर्माख्यातस्यले फलवत्ताप्रतीतरनुभव- सिद्धत्वाधाह, 'मैत्रनिष्ठेति, अत्रापि निष्ठत्वं बतौयार्थः, भावना आख्यातार्थः, न तु निष्ठवं संसर्गः, भावना हतीयार्थः, समानपदो- पात्तत्वेनाख्यातार्थभावनाविशय्य एव तदर्थसध्यान्वय इति प्रागुत- व्युत्पत्तिभङ्गापत्तेः। भावनाविषयत्वञ्च भावनाविषयकत्वं भावना- जन्यत्वमिति यावत्, अन्यथा पाकवरूपेण मैत्रातिविषयक्षेत्र निष्ठ- छतिजन्यपाककर्मण्यपि तण्डले मैत्रेण पच्यतेऽयं तण्डुल इति प्रयोगा- पत्तेः। फलमपि कर्माख्यातार्थः, फलत्वं कार्यत्वं, प्रतियोगितासम्बन्धन प्रागभावादिमत्त्वमिति यावत् । अत एव व्यापारतो भेदः, जन्यत्वं शालिवच संसर्गः, पदानां स्वार्थान्वयपुटितपदार्थान्तरावोधकत्व- व्युत्पत्तशाच नादरः। वर्गकामो यजेते त्यादौ विध्यर्थे एमाधनत्व - कृतिभ्यां पुटितस्य धात्वर्थस्य घटोभविष्यतीत्यादावाख्यातार्थ- वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिवाययत्वाभ्यां पुरितस्योत्पत्तिरूपधाबर्थस्य एकविधमन्चर प्रदर्शविष्यति, 'मैत्रेणेत्यादि, 'पाकमावनाविषय इत्यम्य वश्य- माणतण्डल इत्यनेनान्वयः । 'मैत्रनिति, यत्र निहत्वं यतीमार्थ, भावना चारधातार्य, विषयत्वं जन्यावच्च संसर्गः, पलमात्मनेपदार्थः, शालिखमा.

·शन्दास्यतुरीयखडे पाकजन्यफलशाली वा तण्डुलः प्रतीयत इति साक्षा- परम्परया भावनाविशेष्यस्तण्डुलः, रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र रनिष्ठगमनानुकूलव्यापारजन्यफलशाली ग्रामः प्रतीयते इति व्यापारविशेप्योग्राम इति । नव्यात्तु भावनादेराण्यातलभ्यत्वात् श्राधेयत्वमा चाम्वयाभ्युपगमेन तयत्पत्तेरमार्वत्रिकत्वादिति भावः । नन्वेवमा- ख्यातार्थभावनावविशिष्टविशेयः कथं तण्डुलः भावनात्वस्य प्रयन- व्यापारवादिरूपतया फन्नवस्यातथावादित्यत आह, 'माचादिति पूर्वच पालादुत्तरच परम्परयेत्यर्थः । 'रथनिष्ठेति, प्रचापि शालिवं जन्यत्वं अनुकूस्तत्वञ्च संमर्गः, फलस्य व्यापारजन्यत्वं धात्वर्थद्वारा तत्प्रयोज्यत्वं, निष्ठत्वं हतीयार्थः, अन्वयस्तस्य धात्वर्थगमने न त व्यापारे, अन्यदीयग्रामगमनानुकूलनोदनादिमति नियलेऽपि रथे अनेन रथेन गम्यते ग्राम इति प्रयोगापत्तेः। अतएव प्रागेव रथ- निश्व्यापारजन्यगमनजन्यफलशाली ग्राम इत्यन्वयोनोकः। 'व्यापार- विशेय्य इति परम्परया व्यापाररूपाख्यातार्थभावनाविशेष्य इत्यर्थः । प्राचा मते दूषणाभिधानपूर्वकं मतान्तरमाह, 'नव्या स्विति । श्रयत्वरूप संसर्ग इत्यर्थः, 'साक्षादिति प्रथमवोधानुसारेण, 'परम्परयेति दितीयबोधानुसारेणेति, चचेतनरीकक्रियास्थले एकविधमेवान्वर्य दर्शयति, 'रथेनेति, 'थापारविशेष्य इति, तथाच परम्परया भावनाविशेष्ये ग्रामे सध्यान्वयो नानुपपन्न साक्षात्यपरम्परया वा भावनाविशेध्यत्वमावस्याख्या- तार्थमयान्वयनियामकत्वादिति भाव । एवमन्यनापि कमप्रत्ययस्यने, मक्षस्यात्मनेपदावं व्यवस्थापयितुं नव्यमतं दर्शयति, 'नष्यास्विति, तत्र ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । ८४३ तृतीयार्थोऽस्तु सङ्ख्यामाचं वा, सम्बन्धस्तु पचतीत्यादा- विव वाक्यार्थः। अस्तु च फल-कर्मणोरपि सम्बन्धस्तथा 'भावना' यत्नः, 'श्रादिपदात् व्यापारत्वविशिष्टपरिग्रहः, 'मझ्या- मात्रं वेति, चैत्रेण पच्यते इत्यादावित्यादिः, 'सम्बन्धस्तु' निष्ठता- रूपसम्बन्धस्तु, 'वाक्यार्थः' संसर्गमर्यादया लभ्यः, रथेन गम्यते इत्यादौ पुनराधेयत्वं रतीयाविभोरेवार्थ., नामार्थ-धात्वर्थयोर्भदा- वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न च चैत्रेण पच्यते इत्यत्राधेयत्वस्य संसर्गवे चैत्रः पयते तण्डुलः इत्यादावपि तथा स्यादिति वाच्यं । नादृशा- वयबोधे बतौयायाः महकारित्वात् । चैत्रं पच्यते तण्डुलः पच्यते तण्डुल इत्यादौ द्वितीयाधुपस्थिताधेयत्वाद्यन्वयाभावेन त्वयापि आधेयत्वे हतीयोपस्याप्यत्वस्य नियामकल्यावश्यं वनव्यत्वादिति भावः। पलम्य पदान्तरालभ्यत्वं दर्शयितु भावनादेरित्यादिकस्यार्थ इत्यन्त, चैत्र- निष्ठभावनाविषयेत्यादी भावनादेरित्यर्थः, 'यादिपदेन वर्तमानत्वपरिग्रहः, 'व्याधेयत्वमात्रमिति, 'मात्रपदेन छतिव्यवच्छेदः । ननु चैवेण पच्यते तगडल- इत्यादौ याधेयत्वम्य टतोयार्थत्वे घेत्रः पचति तण्डसमित्यादौ यावन्तोऽर्था- शाब्दयोधविषयाम्तावदधिकपदार्थम्य शाब्दयोधविषयत्वापत्तितचाचानुभव- विरोध', कर्तप्रत्ययस्यने यावन्तः पदार्था भासन्ते तावत्समसया एवं पदार्थाः कर्मप्र ययरलेऽपि मासन्ते इत्यम्य सर्वसिद्दवादित्यत याह, 'संस्थामा यी, 'मावयदेनायल्यवच्छेदः । ननु हतीयाया व्याधियत्वार्थ- कावाभाव कृती क्षेत्रनिहलस्य कुतो लाम इत्यत याद, 'सम्बन्धस्विति वैन. कृत्योराधेयत्वरूपः सम्बन्धस्वित्यर्थः । पचतोत्यादाविति, यथा चैत्रे पाका- नुकूमतेराययत्वं संसर्गस्तथा चैत्रेण पच्यत इत्यादौ चैत्र छन्योरप्याधेयता- , ·489 शम्दारमतुरोयरवगडे फलन्तु कस्याः। न च तदपि तथा, प्रकारोभूय भासमानत्वात्। फलावच्छिन्न कियाथा धात्वर्थत्वेऽपि कियाजन्यफलालाभात् विशेष्य-विशेषणभावविपर्याय- 'फन्न कम्मति, 'सम्बन्धः' मालिवरूपः, 'तथा' वाक्यार्थः, 'अपि- भन्दात् क्रिया-फन्नयोर्यापार-फलयोः ममुघयः, तथापि जन्यत्वस्य वाक्यार्थत्वात् । 'न घेति, 'तदपि' फलमपि, 'तथा' भमर्गः, तथाच मैत्रनिष्ठपाकभावनावान् तण्डुल इत्यादिरन्वययोधः, स्वजन्यफलवत्त्वं खविषयक्रियाजन्यफलवत्त्वं वा मम्वन्धः न तु मैत्रनिष्ठभावनाविषय- पाकगालितण्डुल इत्यचयबोधः, अतो धात्वर्थ-नामार्थयोर्भ देना- न्वयस्याप्यत्पनत्वेऽपि न उतिरिति भावः। ननु फलावच्छिन्नक्रियाया- धात्वर्थत्वात् धात्वर्थ एवं फलं .इत्यत पाह, 'फलावच्छिति विक्निन्ति-संयोगाद्यात्मकफलविमिटेत्यर्थः, वैशिट्यश्च जन्यनिकभावः, 'क्रियाजन्येति पच्यते तण्डुल इत्यादौ पाकजन्यफलशाली तण्डुलः रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र रथनिठगमनजन्यफलशाली ग्राम इति बोधस्यानुभवमिद्धस्याभावप्रमादित्यर्थः । “विशेष्य-विशेषणभावेति, संसर्ग इति तस्य पदार्थ त्वविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः। 'पलेति पाकभन्य- मानविलित्यादि-तण्डुनादिरूपकमोराश्रयस्वरूपा सम्बन्धोऽपि वाक्यार्थ- प्रत्यर्थ, वाक्यार्थत्वञ्च तत्तत्पदद्दयाकाद्धादिलभ्यत्वं, 'सदमि' फलमपि, 'तथा' मंसर्गरूपो वाक्यार्थ, 'प्रकारेति, तथाघ पमप्रकारकबोधानुपातिरिति भाव' । ननु फलावच्छिन्नयामारबोधकपचधातुत एव पललाभ इत्यत याह, 'मलावछिन्नेति, “विशेषणेति, यादृविशियोयत्पदार्थ. तत्तत्यदात् तादृश- विशिधार्थ एवावगम्यते अन्य यातिप्रसङ्गात् तथाच फलावच्छिन्नय्यापार- ·शिरोमणिकृतासातशतिवादः । ६४५ . . स्यावश्यकत्वात् तस्मात् फलमात्मनेपदार्थः, इत्यञ्च श्राख्यातोपस्थायिताया भावनायाः लियाविषयिण्या: यद्र्पविशिष्टे वृत्तिग्रहः तद्रूपविशिष्टस्यैव पदेन वोधनादिति भावः । इदमुपसाचणं, धात्वर्थ-नामार्थयोमैदान्दयस्यायुत्पनत्वात् इतरविणे- घणवेनोपम्पितस्य अन्यत्र विशेषरावेनान्वयस्थाव्युत्पन्नवास धात्वर्थक- देशस्य फलस्य कर्मणि साचादवयासम्भवात् फलत्वेन फलाभाव- प्रसङ्गाच्च विकित्ति-मयोगत्वादिरूपेण फलस्य धात्वर्थतावच्छेदकला- दित्यपि बोयं । 'यात्मनेपदार्थ इति, एतावत्पर्यन्तं प्राचीनमत- विवेचन, तदूषयनि, 'दत्यञ्चेति, 'भानायाः' यत्नम्य, एतच्च पयते तण्डुल इत्यादौ, तथाच तत्र पाकविषयकशतिजन्यफलगालो तण्डुल- इति बोध इति भावः । ननु भावनैव धात्वर्थ विशेषणीय भामते तथाच भावनाविषयपाकजन्यफलशाली तण्डुलः इत्येवान्वयवोध- वोधकातुना फलादच्छिन्नय्यापारबोधनेऽपि पले क्रियानन्यत्वालाम ग्व स्यादिति भाव । नन्वेव फलाभाव एव न स्यादित्यागवायामाइ, 'तस्मा- दिति चैत्रेण पच्यते तयडन इत्यादौ पलस्य पदान्तरालभ्यत्वादित्यर्थ', 'यात्मनेपदार्थ इति यात्मनेपदत्वावच्छेदेन फले शक्तिरित्यर्थः । यास्थातत्वञ्च म पान वातावच्छेदकं परस्मैपदस्य कुत्रापि पावोधकत्वेन तम्यातिप्रसााला. दन्यथा शब्दावादेरेव पनशतावच्छेदकालापत्तेरिति भाव। कम्मप्रत्ययस्यले तोयाकृतेरम्वय इति खमत प्रमाणयितुमाग्यातार्थकृतेरन्चय इति प्राधां मतं दूधयति, 'इत्यति कमायातस्यने फलस्यात्मनेपदार्थत्वे इत्यर्थ', पलस्यात्मनेपदार्थत्वामा पले भावनान्वय एव नास्ति छ त हिवारवार्ता- पोतोस्थत्यम्य नानुमपत्तिरिति भाव 1 'द्यारथातेति चैत्रेण पथते तण्डल- इत्यादी प्रतिपाकमाउनाप्रयोज्यमनशानी तान्न इत्यन्वय स्वीकारे 119 ·पदारयतुरीयखगडे फलेन्वये फलस्य क्रियाजन्यत्वं न लभ्येत भावना- विषयक्रियायाः फलेऽन्वये तिहुपस्थापितभावनाया दत्यत आइ, 'भावने ति, भावनायो' मया-कालेरामाधनार्थयति- रिकार्थ, 'अन्यचेति पचतीत्यादावित्यर्थः, 'अन्वयः' अन्वयबोध- नियमः। न च कियायाः फल-भावनयोरुभयात्रैव विशेषणतया अवयपोधोऽस्त क्रियावत् तविषयकभावानापि जन्यतामम्बन्धेन फल- विशेषणमस्त फस्तञ्च तण्डुले विषेषणमस्विति वाच्यं । तादृश- दत्यर्थ, 'न लभ्यतेति, तपाचानुभवविरोध इति भाव । ननु चैप्रति- भावनाविषयपाकनन्यफलहालो तण्डल इत्याकारक व्याख्यातार्थभावना- विषयकः शाब्दवोधो वाय इत्यत प्याच, 'भावनेति व्याख्याताधमावनेत्यर्ष, 'यय ये' थन्वयखीकारे, 'तिपस्या मितेति काख्याते थैमन्तगत पती- त्यादौ चैत्रस्तण्डलकर्मकपाकानुफूल तिमानित्यन्यययोधस्तत्र च धात्वर्थ- विशेषणकखार्थकृतिविशेष्यकान्वयवोधन कन्दव्युत्पत्ति लता सा च भमा स्थात् यदि घेत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ याख्यातार्थचतिविप्रेषणको धात्व- थंपाकविशेष्यकश्ववृत्तिभावनाविषयपाकजन्यफलमाशी तगुरुल इत्याकार- कान्वयबोध सौकियत इत्यर्थ । ननु पचधातुसमभिव्याहतकर्ताग्यात- जन्यशन्युपस्थिते अतिविशेष्यक परकप्रकारकमान्दत्व यचधातुममभिव्याहृत- कम्मात्यातजन्यकृत्युपस्थितेश्च पाकविशेयक कृतिप्रकारकशाब्दत्व कार्य तावच्छेदकमिति विशेषत एव युत्पत्ती व्यङ्गोकार्थे तयोश्च न भङ्ग । सामान्यतश्च पचधातुसमभिव्याहृताख्यातजन्यकृत्युपस्थितित्वावच्छिन्नम्य न कृतिविशेयक-पाकप्रकारकशाब्दत्व कार्यतावच्छेदकमुच्यते येन तविरोध स्यादिति चेत्, न, उक्त कार्य कारणभावद्दयकल्पनमयेक्ष्य लाघवेन सामान्यत तादृशस्यैकस्यैव कार्य-कारणभावस्य कल्पनाया युक्तस्वात् तथाच तादृश- सामान्य कार्यकारणभावयलेन चैत्रेण पचते तण्डल इत्यादौ चपि धति.

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । क्रियाया विशेषणत्वेनान्यचान्वयः कृप्तो भज्येत । तस्मात् कृत्यनभिधायकभावकार्मऋद्योगे कृप्तशतोः सुपोलब्धया भावनया विशिष्टायाः क्रियायाः फलेऽन्वयः, सुवर्थ- बोधस्यापि तभानुभवसिद्धलादिति भावः। 'भाव-कर्मति धेचेष पक्कं चैत्रेण पक्क श्रोदन इत्यादावित्यर्थः, 'सुपः' हतीयाविभमितः, 'भावनया' कृत्या, तथाच क्षेत्रण पच्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रनिष्ठ- कृतिजन्यपाकजन्यफलगालौ तण्डुलइत्यन्वयवोधः, उभयत्रैव जन्यवं . विशेष्यक पाकप्रकारक एकबोध स्यादित्येव प्रकृते कृप्तव्युत्पत्तिमङ्गप्रसङ्गा- पदार्थ । अयञ्च बोध फन्नस्य क्रियाजन्यत्वालामप्रसङ्गेन दूषित एवेति भाव । नन्वेवं कमाख्यातस्थले कृतिलाम एव न स्यादिति तल्लाभाय खमत दर्शयति 'तस्मादिति, कम्मपत्ययस्थले याख्यातोपस्थाप्यमावनाया बन्वयासम्भवा- दित्यर्थ, 'कृन्यनभिधायकेति चैवस्य पाक इत्यादिभावकृत्स्यले पद्यर्थ. छतेन्यतासम्बन्धन पाके यन्वयः, चैत्रेण पक्कलण्डल इत्यादिकम्मरुत्स्थ से टतोतार्थकृतेर्जन्यतासम्बन्धेन धात्वर्थपाकेऽन्वय इत्यर्थे । 'समशक्तरिति माता भक्तिर्यस्या इति वमोहि, तथाघ लाघवेन पठी तीयासाधारण- समावच्छेदेन छतिशक्तिकल्पने कमास्यातस्यनेऽपि सुप एव ढतीयातः कृतिलामो भविष्यतीति भाव । सुपस्यो च पचधातुसमभिव्यादतमपन्य- कृत्युपस्थिते पाकविमेय्यक-कृतिप्रकारकशाब्दत्वमेव सामान्यतः वार्यता- वच्छ कमिति न तु गौरव न वा तत्र तङ्ग इत्यभिप्रायेणाइ, 'सुवर्यकृते- खेति । ननु तथापि भाव-कर्मशतेरेव अतिशक्तिरस्तु विनिगमकामावा- दिति चेत्, ग, कर्त-कर्मणो कृति नित्यमित्यनुशासनेन पयो के सिइ- स्वात् । तसादेव कारि वेत्यादि तोयाविधायकसुत्रापि टतोयायामपि तिमिसिद्धि यन्यथा तत्सूत्रम्य तौयावाधकलानुपपत्ति समान·te शब्दाग्यतरीयखण्डे - फतेवितियां विशेषणत्वेनेवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात कत्तु कर्मवच्च कृति-फनयोरप्यभिधाने नियमान्ना- भग्नन्ध , 'तण्डुगपाच तलावयवपर, तेन विक्लितिरूपस्य नस्य तण्डुम्नावृत्तिवेऽपि न क्षतिः । एवमोदन पच्यते तण्डुल इत्यादावो- दनादिपदमपि बोध्यं । न च तथापि यत्रावयवविक्लित्तिकप फलं नोत्पल तवैव सदाक्यम्यायोग्यत्वापत्तिरिति वाच्यं । एत्वादिति भावः । ननु कृते क्रियाविशय्यत्वमेवेति व्युत्पत्ते, कथमेतदित्यत- प्राइ, 'सुवर्थति, “युत्पनत्वादिति चैत्रेण पक्षमित्यादौ युत्परुत्वादि- त्यये , तथाच तिर्यटतेरेव तथात्वमिति भावः । 'नियमादिति शवादे महकारेणैव कृते, णकः महकारेणेव फलम्य मार्चधातु- केनवाभिधान युगपत्तातिफलयोरभिधानसु नाण्यातमात्रेण इति विषयत्वामावादिति भाव । इदन्तु बोध्य सबावच्छेदेन कृतिशक्ती हामाया प्रघमासप्यपि कृतिशक्तिरायाता तथाच चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी प्रथमा ढतीयाभ्यामेव स्मृताया कृते पाकेन्वय खौक्रियते सम्भेदे नान्य- तरवैयर्थ्यमिति न्यायात् । व्यतएव सुवर्यक्षतेश्चेत्युवाच ग्रन्थकार, व्यन्यथा ढतीयार्थयतेश्चेत्येव उत्तवान् स्यात् इत्यस्मदीयो बुद्धिप्रकाश सघोमि माघनीय । ननु चैत्रेण गुण पयते इति प्रयोगापत्ति चैत्रवृत्तिकृतिजन्य- पाकनन्यविलित्यादिरूपतगडसावयवरत्तिविजातीयसयोगात्मकपलस्य तादा- तम्येन सस्मिन् गुणे सत्त्वादिस्थत ब्याह, 'कत्त-कम्मवश्चेति तथाच भवन्मते पच्यते इत्यादौ व्याश्रयतासम्बन्धेन कमैत्वविशिष्म्यैव तादात्म्य लण्डन्नादावन्वय इतिनोक्तदोष तथा व्यस्मन्मतेऽपि पलस्याश्रयता- सम्बन्धनैव तत्रान्वय इति नोक्तदोष इत्यर्थः, कर्तु भयोरभिधानन्तु दृष्टान्तार्थमनुवादमात्र भावनाया कर्त्ताश्रयत्वेनेत्यादिपूर्वग्रव्ये कृत्यन्वये यथा ·शिरोमणिकृताख्यातभक्तिवाद । तिप्रसङ्गः । न वा पक्ष्यते तण्डुलो मैच इत्यादयः प्रयोगाः। तिकुपस्थापितायाः सयाया भावनाया- इव प्रथमान्तपदोपस्थाप्येनैवान्वयो व्युत्पन्नः । “चैत्रो नियमादित्यर्थः। 'नातिप्रसङ्ग इति चैत्रः पच्यते इत्यादौ क्षतः तण्डुलः पचतीत्यादौ फलस्य न प्रत्ययप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'प्रयोगाः' युगपति-फलबोधकाः। नन्वेवं कर्माख्यातेन भावनाया अनभिधाने प्राप्यातार्थभावनाविशेष्यत्वस्य तदर्थसध्यान्वयानियामकत्वात् तत्र किं नियामकं स्यादित्यत शाह, 'तिङपस्यापिताया इति, 'भावनाया- दूव' कर्ताख्यातार्थभावनाया दव, 'प्रथमान्नेति, तथाच यथा कर्ता- ख्यातभावनान्वये कर्मताद्यनवरुद्धप्रथमानापदोपस्याप्यत्वं नियामक नियमस्योक्तत्वात् तेन न पौनरुत्यमिति भावः। 'नातिप्रसङ्ग' न चैत्रेण गुणः पच्यते इत्यादिप्रयोगप्रसङ्ग । ननु एकस्मादेव पक्ष्यत इति वाक्यादे- कदा चैत्रे पाककविम्य तण्डुले पाककर्मत्वस्य च बोधे तात्पर्य्यदशायां चैवस्तण्डुलः पक्ष्यते इति प्रयोगापत्तिरित्यत याह, 'न वेति, तथाच तदा- ख्यातजन्यकर्तत्वशाव्दं प्रति तदारयातजन्यकर्ममत्वशाब्दसामग्री एवं तदा- ख्यातजन्यकर्तृत्वशाब्दं प्रति तदाख्यातजन्यकत्वशाब्दसामग्री प्रतिवन्धि- कत्येकदोभयमाब्दसामग्रौस्थले परस्परप्रतिबन्धेन न कस्यापि भाब्दवोध- इति न तथा प्रयोगापत्तिरिति भावः । इदमपि प्रागुक्तस्य स्मरणाय तेन न मौनगन। मनु यदि घेत्रेण पचत इत्यादौ यास्यावार्थमावनाया नान्चयस्तदा भावनाविशेष्यविरहात् कुत्र कमाख्यातार्थसंरयान्वयो भविष्यतीत्यत ध्याह, 'तिऽपस्थापिताया इति, यथा पचतोत्यादौ प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वं भावनान्वये नियामक तथा चेत्रेस तण्डुलः पयत इत्यादौ थप्यारयातजन्य संस्याप्रकारक- शाप्दयोधे प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमेव नियामक वलयं इत्यर्थः, 'व्युत्पन्न इति .

·पादाग्यरोपखण्डे गन्ता गतोग्रामो मिना पत्नी गतं पुरं। भोक्ता वृष्यति तथा निडर्थमध्यान्वयेऽपि इति भावः। एतश्च प्राचीनग्रन्यानुरोधे- नोक । तत्र पाण्यातार्थभावनाविशेग्ये तदर्थमस्वामय इति नियमे पनत्वव्यापारत्वविशिष्टम्यैव भावनापदार्थतया विशिष्य व्याख्यातत्वात्। वनतम्त भावनापद व्यापारत्वविशिष्टम्मेव वर्तमानवत्वादीष्टमाधन- बादौतराण्यातप्रतिपाद्यतावच्छेदकरूपधर्मवत्त्वरूपभावनात्वविगिरव- रूपेण फलपविशिष्टम्याप्युपलइक, नथाच भावनात्वविशिष्टविगेय्ये मध्यान्वय इत्येव नियमोज्यायान् इति योध्य । नन्वेव कर्तृ कर्मणौ कृतोऽपि वाच्चे न म्याता तथापि लाघवेन कृति-फलयोरेव शकेह- चितत्वात् इत्यत आह, 'चैत्रो गन्तेति, कर्तरि कर्मणि चोभयवेव शनिव्यवस्थापनाय कर्तृ कर्मभेदेनोदाहरणद्वय। ननु एकधर्मियोध- चित्र पचतात्यादो लम प्रत्यर्थ, तथा पाख्यातजन्य सख्यानकारकशाब्दत्या. वच्छिन्न प्रति प्रथमान्तपदजन्यो पस्थितित्वेन का कमाण्यातजन्योपस्थिति- साधारणौ हेतु तेति भाव । ननु यदि कनी कम्मे घ नास्यावार्थः किन्तु कति कम्मवच्च तदा कर्नु कम्मविहितपतेरपि तदत्वति कम्मतायोध. कत्वमङ्गोक्रियतामविशेषादित्यत कृतां कत कर्मयोधकता व्यवस्थापयितुं कारिकामाद, 'चैत्रो गन्तेयादि, चैत्रो गन्ते त्यादौ चा कर्ता, गतोग्राम- इत्यादी प्रत्ययेम कम्म, मित्रा पक्षीयादौ टया की, गत पर इत्यत्र प सप्रत्ययेन कर्ता कम्मै च प्रतीयते एमयत्र साधुत्वात् तथाच हजादौना- मायातवत्कोधकत्वाभावे चैत्रोगन्तव्यादावभेदाम्वयवोधानुपपत्तिरिवि भाव । नन्वत्र चैत्र पचतीत्यादिवत् भेदान्वयवोध एव वक्तव्य इत्यत घाइ, 'भोलेबारि, बाद मोसोधन र शक्मिावपोषकत्वात् मोमदार्थ विशेष्योहत्य प्यतो त्याख्यातायटायाश्रयत्व मोधोन स्यात् भोजनानुफूलकृती .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः। ६५१ पक्कानि भुङ्क्ते पक्कापसार्यतां" ॥ इत्यादौ सामाना- धिकरण्याद्यन्यथानुपपत्त्या कर्तृ-कर्मणो कहाच्ये । कवरूपं सामानाधिकरण्यममिद्धं हजादौनां प्रत्ययतया भेदेनाप्य- न्वयोपपत्तेरित्यतः समानलिङ्गकवरूपं मामानाधिकरण्यं प्रमाणयितुं क-कर्मशक्तिसाधकमुदाहरणदयमाइ, 'मिति । न च स्वसमान- लिगकत्वं कथं धर्मिमाधकमिति वाच्यं । भेदान्वयबोधे समानलिङ्ग- कत्वस्यातन्त्रत्वात् । न चाभेदेनान्वयेऽपि समानवचनत्ववत् समान- लिङ्गकत्वमपि न तन्त्र “वेदाः प्रमाणं" इत्यादौ "जात्याकृति-व्यक्त- यस्तु पदार्थः" इति न्यायसूचे च उभयोरेव व्यभिचारादिति वाच्य। अजहलिङ्गस्यले अभेदाचयबोधे तदुभयोरतन्त्रत्वेऽपि तदतिरिक्तस्यले तदुभयोरेव तन्त्रत्वादिति भावः । ननु लाघवेन कृतः कृति-फनयोः गतौ व्युत्पत्तिवैचित्र्यादेव तत्र भेदान्वयेऽपि समानलिङ्गकत्वम्योपयोगो भविष्यतीत्यत पाह, 'भोति, कृति- फलयोः छदाध्यत्वे अत्रान्वयवोधो न स्यात् कृतौ प्याश्रयत्वस्य भोजने पाकफलविक्लित्तिकर्मकत्वस्य च बाधादिति भावः । एत- दपि कत्त-कर्मशक्रिसाधारण्यायोदाहरणद्वयं । कृतेः छदाच्यले कदर्थ कर्ताख्यातार्थस्याश्रयत्वस्यान्वयानुपपत्तिमभिधाय तत्र कर्मा- ख्यातार्थस्य फलस्याम्बयानुपपत्तिं दर्शयति, 'पति, 'मामानाधि- करण्यादौत्यादिपदात् भोता हप्यतीत्यादौ प्रथमार्थ प्राधेयताम्बय- भोक्तृपदार्थे यादाश्रयत्वस्यायोग्यत्वादिति भावः । एवं पानि भते इत्यादी घ मोध्यं, 'थपसार्यता, प्रपलाय्यता, 'सामानाधिकरण्यं चैत्रादिपदार्थ- ·५२ धम्दाग्धतुरोपखगडे चैत्रस्य नप्ता मैत्रादन्यो घटात् पृथक परोऽपरी वेत्या- . न च बौधम्य परिग्रह , 'कर्तृ-कर्मणो सदाच्य इति, कर्ता जाता नष्ट- इत्यादौ च हजादेरामय प्रतियोग्यादो निढनक्षणा । ममवायित्वलक्षणाश्रयत्वस्य हनिमत्त्वादिरूपकर्तृत्वादिकमपेक्ष्य नघु. तया तस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वमुचितमिति वाय । तम्य लघुत्वेऽपि बादिपदजन्यताप्रकारकशब्दयोधे खारमिकवाभावस्य प्रामाणि- कानुभव मिद्धतया शक्यतावच्छेदकलामगावात् । न च कृतिमत्त्वप. कर्तवमपेच्य फलवत्त्वरूपकर्मवस्य गुरुतया कथ तम्य शक्यतावच्छेद- कत्वमिति वाच्य । पोत्यादौ कर्तृलप्रकारकप्रत्ययवत् पकमित्यादौ कर्मस्व प्रकारकप्रत्ययस्यापि स्वारमिकवम्य प्रामाणिकानुभवमिद्ध- नया गोरवस्या किञ्चित्करत्वादिति भाव । कर्तरि शनि कर्मणि च निरूढलक्षणेत्यपि कशित् । घानीय चर्ण दानीयो ब्राह्मण पतनीयो वृक्ष श्रामितमिदमामन इत्यादो करण-सम्पदाना- पादानाधिकरणदिकन्तु कृतो लक्षणमेव । न च कर्तवमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्य। कर्तृत्वस्य करणत्वादिकमपेक्ष्य गन्त्रादिपदार्थयोरभेदाम्चयबोध । ननु यदि कृत्स्यले कर्म कम च तदर्थस्तदा गन्तेत्यादौ एकदेशोभूतकृती गमनादेरग्वयो न स्यात् पदार्थ पदार्पनान्चेतीति व्युत्पत्तिविरोधेन कृतावेकदेशे पदार्थस्य धात्वर्थस्थान्यया सम्भवादिन्यत याह, क्षेत्रादन्य इत्यादि, यत्रान्यमदाकदेशेनान्यदादिना पदार्थभूतपञ्चम्यवाधितत्वादेरन्वयवदिहापि चैकदेशान्वय सौकार्य्य इयर्थ, 'चैत्रस्येति, नतृत्वञ्च पुत्रपुत्रत्व, यत्र चाद्ययुचे पद्यर्थान्वयखौ- कारात्, 'इत्यादावित्यादिपदेन पटो घटात् एथगिन्यादिपरिग्रह । यत्र .

·शिरोमणिकताख्यात शक्तिवादः । ८५३ दाविव पदार्थतावच्छेदकेनैव कृत्यादिना धात्वर्थेऽन्वयः लघुत्वात् करणादौ तत्ताप्रत्ययस्य स्वारसिकप्रयोगविरहाच । करपात्वं हि व्यापारवदसाधारणकारणत्वं, प्रतिकारणत्वमा वा, सम्पदानलं स्वत्वविशेषभागित्वेन इच्छाविषयत्वं, विशेषपदोपादानात् विक्रयादौ केवादेर्न सम्प्रदानत्वं, श्राद्धादौ पिवादः खत्वविशेष- भागितया नोद्देश्यत्वं, अपि तु पौतिभागितया तो न तस्य मन्प्रदानत्वं, अत एव "नम -स्वस्तोत्या दिसूत्रान्तरेणैव तत्र चतुर्थी- विधानं। ब्राह्मणाय गां ददातीत्यत्र इच्छा चतुर्थ्यर्थ: मा च ममूहालम्बनव्यावृत्तविषयतामम्बन्धेन ददायर्थतावच्छेदकस्वत्वविशेषे पन्वेति, स्वत्वविशेषानुकूलत्यागस्य ददात्यर्थत्वात्, त्यागो ज्ञानं इच्छा वा, इच्छायाश्च विलक्षणविषयतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयः, आधेयत्वञ्च दितौयार्थः, तस्यापि धात्वर्थतावच्छेदकस्खत्वविशेषेऽन्वयः, तथाच विप्रविषयके छामकारोभूत-गोवत्तिस्वत्तविशेषजनकत्यागानुकूलक- तिमानित्यन्वयबोधः, विषयत्वं प्रकारोभूतत्वं, जनकत्वं अनुकूलत्वच संसर्गः। मृचायोदकमामिवतीत्यादौ च वृतादिपु मम्पदानप्रयोगो गौणः चतुर्थोप्राप्यर्थः, तत्र चतुर्थी-द्वितीययोराधेयत्वमर्थः, तत्र चतुर्याधेयत्वं मिचधात्वर्थतावच्छेदकघटके संयोगे अन्वेति, संयोगा। वधिनद्राद्रव्यकियानुकूलकतक्रियाया एव मिचधात्वर्थत्वात्, दि- तौयाधियवच्च माचाद्धात्वर्थतावच्छेदककियायामति, 'नचैव दितीयाधेियत्वस्य व्युत्पपनत्वात्, अत एव वृक्ष उदकं सिञ्चतीति न प्रयोगः । न चैवं “कर्मणा यमभिप्रेति तत्सम्प्रदान" इति पाणिनि- सूचविरोध इति वाया नम्यापि कर्ता कर्मजन्यम्खत्वभागिवेन 120 ·যুৎীয় पत्तनाश्रयस्य यमिति तत्सम्पदानमित्यर्थात् शेषमास्तममकिवाद अनु- सधे। अपादानवच परकीयक्रियाजन् विभागाप्रयावं, वृधात्पर्ष यातीय पर्णादरपादानववारणाय जन्यान विभागविमेष, न पञ्चम्या विभागः समवेतवधार्थः, नपाच वृक्षनिष्ठविभागजनकक्षभिवममवेतपतनाश्रयः पर्ण इत्यम्बयधीः, सवणे धावतानवच्छेदकत्वेनापि विभागो विशेभ्यः, तेम एवं त्यति खगः इत्यादौ वृक्षस्य नापादानलं, "ध्रुवमपायेऽपादानं" इति पाणिनिसूचस्थापि 'अपाये' विमागे, यत् 'ध्रुवं' यदधिकरणं, नदपादानमित्यर्थः। वस्तुतस्तु अवधिलमेवापादानत्वं, अवधित्वच्च खरूपसम्बन्धविशेषा, वृवात् विभन्नते इत्यादौ च धितानिरूप- कलं पक्षम्यर्थः, वृक्षनिष्ठावधितानिरूपकविभागाश्रयः पर्णमित्य- म्वयधीः, अन्यत्र पापादानप्रयोगो गौणः, भेषमस्मसतसपाति- वादेऽनुसन्धेयं । प्रस्थ कर्तवापेक्षया गुरुत्वाभावपि एतमकरणे समत्ययस्य स्वारमिकप्रयोगविरहादेव तस्य न झामत्ययस्य मयता- पच्छेदकत्वं । अधिकरणलन प्रतियोगिलानुयोगित्ववदाधारलापर- मामकक्षरूपमानन्धविशेषः। तस्य कर्तृवापेक्षया गुरुत्वाभावेऽपि तत्प्रकारेण खारसिकप्रयोगविरहाब शत्प्रत्ययस्य शकतावच्छेदकल- मित्यसमप्रहतेन । मनु कर्तादेः कृत्प्रत्ययार्थवे तदेकदेने छत्यादी धावषयो न स्यात् नत्मकारक-तदिशेयकमान्दबुद्धिं प्रति तत्रि- रूपितविप्रेष्यतातिरिक्तविशेषणतान्यविषयत्वेन नदुपस्थिनिरूपाया- आकाक्षायाः स्वरूपसत्कारएवात्, अन्यथा नित्योत्पलमित्यादौ उत्पसलादिमातेरपि अभेदसम्बन्धेन नित्यस्यान्वथापत्तः, चिचगुरि- - ·शिरोमणि छताख्यातशक्तिवादः । स्यादौ चित्रपदं तात्पर्यपाइकं गोपद एव चित्रगोस्वामिनि लक्षण, न तु गोपदे गोखामिनि लक्षणा, तदेकदेशे गवि तादात्म्यसम्बन्धन चिचपदार्थस्यान्चयः, केवलचित्रगुपदात् पदार्थोपस्थितिमाछ, न त मान्दवोधः पदार्थदयाभावात् । अत एव पदार्थः पदार्थनाचौयते, म तु पदार्यतावच्छेदकेनेति प्रामाणिकाः । न च पदार्थतावच्छेदक- जात्यपण्डोपाधरेवापरस्यान्चयो नाम्युपेयते तदनिरिकेषु च पदार्थता- वच्छेदकेऽयपरपदार्थाचयः, अत एव चिचगुरित्यादावपि पिचपदं न तात्पर्ययाइक, अपि तु गोपदं गोस्वामिपर, तदेकदेशे गवि तादाम्यसम्बन्धेन चित्रगुपदार्थवावयः, केवलचित्रगुपदादपि ग्राब्द- वोधादिति वायं। तथापि शकं द्रव्यं नित्यं चैवस्व नप्ता सुन्दरः इत्यादावयेकदेशीभूते शक्तरूप-पुत्रादौ नित्य-सन्दरादेरभेदमम्बन्धे. नावयापत्तेर्दारलादित्यत पाह, चस्येति, यया जन्यगरौरजन्य- गरौरं नतृपदार्थः, पुचस्य पुत्र कन्ये इव कन्यायाः कन्या-पुचावपि नामुपदार्थः, तदेकदेशे प्रथमजन्यतायां षड्यर्थस्य निरुपितत्वस्यान्वयः, पदा मरौरजन्यमरीरमेव नप्तृपदार्थः, तदेकदेशे प्रथमशरोरे पछ्यर्थस्य नन्यत्वस्य अवयस्तयेहापौत्यर्थः । न च तच षष्ट्यर्थस्य नप्तयेवावय रति वा । षष्ठ्यपी हि जन्यत्वं, प्रयोज्यलं वा, माघः माधात्, नान्यः पैचपुचे नाप्रपौत्र र नथा प्रत्ययप्रसङ्गात् इति भावः । मनु प्रयोज्यत्तविशेष एवंह पाध्यक्षस्तथाचानतिमपट्टायप्तयेव तदम्पयः, यदा मरोरमेवाच मनुपदार्थः, षष्ठ्यर्थश जन्यवस्य च साश्रयमरौर- अन्यत्वसम्बन्भेन सवाषयः, अथवा पठ्यर्थस्य जन्यत्वस्थात्रयतामम्बन्ध- मैव परौरेऽनयः, परीरस्य च जन्यतासम्बन्धेन पुनः रोरेपयः, ·२५६ যুগীয়াই तथैव साकाहत्वात् । अस्तु वा सत्यादिघटित रथ एकपदार्थम्यापि वारदयावयाभ्युपगमात्, नामार्ययोरपि भेदेनाभ्य- थम्य जनकादिपदम्यम्नेऽपि खाडयनिवादिमा विगिरवाचकपदम्पले- ऽभ्युपगमात्, केवस्तनपदे च विगिरे मिरलो नत्रपद-पुचपदयोर्न पर्यायता तयोः पर्यायत्वम्येटत्वे च मल-पुत्रादिपदयोः शरीरमेव सक्य, केवलनान-पुत्रादिपदे विशिष्टनिकढ़लक्षणे त्यत आह, 'मैत्रा- दन्य इत्यादि, 'अन्यपदम्य भेदवानर्थः, तदेकदेशे भेदे पञ्चम्यर्थम्य प्रतियोगित्वेन यथा अन्वयः इत्यर्थः। पञ्चम्यर्थ प्रतियोगित्वे प वत्तिमैवत्वावच्छिन्नवमम्बन्धेन मैत्रादेरम्वय इति नातिप्रमग इति भावः। 'घटादित्यादि, पृथक्वगुणविशिष्ट पृथक्शब्दार्थ, परत्वगुण- विशिष्ट परशब्दार्थ, अपरत्वगुणविगि, अपरशम्दार्थः, नेपामेकदेणे पृथक्त्व-परवापरत्वादौ घटादिति पञ्चम्पर्यस्य अवधिमत्वस्य यथा अन्वय इत्यर्थः । उदाहरणवाहुल्यं भूयस तथा दर्शनादयुत्पत्तिदा- व्यर्थि । 'तथैवेति नत्र यथा श्राकार वर्त्तते तथैवात्राम्याकाहा- भत्तादित्यर्थः, अन्यत्र तादृशोपस्थितेराकाहावेऽपि तवानापौतर- विशेषणवेनोपस्थितेराकाहावादिति भाव । यद्दा तादात्म्यसम्व- न्धन तत्प्रकारक-तद्विगेय्यक माब्दवोधं प्रत्येव यथोकतद्विषयकता- दृशोपस्थितिरेव हेतु भेदमसर्मेणान्वयवोधे तु इतर विशेषणत्वेनोप- स्थितिरप्याकाङ्क्षति भाव । अभ्युपेत्याइ, 'अस्तु वेनि, 'सत्यादि- चैक देशान्य पदाधि नानास्थानमुक्त। तथैवलि अन्यन्न यथा पदार्थेन पदार्थम्यान्वयः साकार न तु पदार्थकदेशेन तथाच पदार्थकदेशेने व पदार्थस्यान्वय साकाहो न तु पदार्थेन पदार्थम्यान्वय इत्यर्थ , प्याका- ·शिरोमणिकताग्यातशक्तिवाद । । घटितएनेति वजनककृत्याश्रयत्व-रूजन्यफलाश्रयत्वरूप एवेत्यर्थः, 'कर्त्तादिनेत्यादिना कर्मपरिग्रह इति, "अन्वयः' धात्वर्थम्य भाब्द- योधविषयीभूतपरम्परासम्बन्ध , तथाच नैकदेशान्वयः, मैचादन्य- इत्यादावपि विशेय्य एव पञ्चम्यर्थादेः परम्परासम्बन्धनान्वय इति न तत्राप्येकटेशान्वय इति भावः। अत्रानुभवविरोधः तत्तदाक्यजन्य- शाब्दवोधानन्तरं कृतिः पाकवतो न वा, भेदोमैत्रप्रतियोगिको न वा, पृथक्क घटाबधिकं न वा इत्यादि मंजयापतिर्दोषः। प्राचौ नरा- ख्यातेन कर्मादिगतमझ्यायाः कृता च कर्मादेरनभिधाने द्वितीया- दय इति नियमदयं कल्यते अतस्तबिरासाय दाख्यातसाधारण- शाया पलवनक्ल्प्यत्वादिति भाव । सर्वत्रैकदेशानन्वयमुद्धरता मतमाह. 'यस्तु वेति, गन्तेत्यादौ खानुकूलकृतिमत्त्वसम्बन्धेन टमर्थकतर्येव धात्वर्थस्य गमनादेरन्वय, चैत्रस्य नप्त्यादिस्यलेऽपि क्षेत्रसम्बन्धस्य पद्यर्थस्य निरूपित- स्वस्य खाययभन्यताश्रयभन्यत्वसम्बन्धेन पुनपुत्र एवान्वय, तथाच चैत्र- निरूपितत्ववान् पुत्रपुत्र इत्यन्वयबोध, चैत्र पतन्यादौ चैत्र याकोयकर्तेय- न्वयवोध, पाकौयत्वञ्च खानुकूलततिमत्त्वसम्बन्धेन पाकविशियत्वं, सच कर्तृत्वं धाितावच्छेदकोकृत्य मासते, न तु चैत्रत्व, तथा सति प्रकृत्यान्वित- सार्थबोधकत्वं प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तिमहापत्ते । एव चैत्रादन्य इत्यादावपि चैधानिसप्रतियोगित्वस्याषधित्वस्य वा पञ्चम्यर्थस्य सनिरूमितानुयोगिता- श्रयान्योन्यामाववत्वसम्बन्धेनान्यस्मिन् धर्मिण्येवान्वय धन्यत् स्वयमूहा । तपाचर कुत्राप्येकदेशान्वयखोकार इति भाव । 'व्यस्तु पेत्यादिना व्यस्वर- साविस्कार' स च तत्तत्स्यले एकदेशान्वयसीकारे वाधकाभावे निगह- परम्परासम्बन्धेन तत्तत्पदार्थप्रकारकान्दयबुद्धिं प्रत्याकाडाज्ञानादौना हेतुत्व. कन्पने गौरवं मानामावयेत्यादि । सुवर्थकृतिवादिनवोनमते प्रत्ययेन पत्र तेरमभिधानं सत्र टतोया यत्र च कम्मत्वस्यानभिधानं तत्र दितीयेत्य- ·शब्दास्यतुरोयखो कादिना सममन्वयः। मुख्य-भाक्तसाधारणस्य फला. दिलक्षणकर्मत्वस्य कृत्यादिलक्षणकर्तृत्वस्व धानभि- मेकमेव नियममाह, 'मुख्य-मानमाधारणस्येति, एनच कर्मवस्य कर्तृत्वस्य विशेषणं, मुख्यं कर्मत्वं फस्रवत्वं तत्प्रत्ययः पश्यते तडुलः पक्वस्तण्डुल इत्यादौ, भातं कर्मत्वं विषयवादि, तत्प्रत्ययः जातो घटः ज्ञायते घट इत्यादी, मुख्यं कर्तृत्वं कृतिमत्त्वं, तत्प्रत्ययः पति क्षेत्र: पता व इत्यादौ, भाकं कवि आश्रयलादि, तत्प्रत्ययश्च चैत्रो जानाति पैचो जाता इत्यादाविति भावः । 'फलादौत्यादिपदात् विषयत्वादिलक्षणमातकर्मवपरिग्रहः, 'हत्या- दौत्यादिपदान् श्राश्रयत्वादिलक्षणभानकर्तृत्वपरिग्रहः । 'अनभि- धान इति प्रधानक्रियोत्तरशदाख्याताभ्यामनभिधान इत्यर्थः, तेन चेण भुक्का गम्यते पक्का चैत्रेण भुन्यते इत्यादौ ता त्य- भिधानात् हनीया न स्यादिति दूषणमपास्त । सता इत्यभिधाने- ऽपि प्रधानकियोत्तरख्यातेन कर्तृवानभिधानादिति भावः । "द्वितीयादय इत्यादिपदात् हतीयायाः योगे पध्याय परिग्रहः, ग्रामोगतीची गतवान् चैवी गन्ना इत्यादी वितीयाधभावमुप- मभिहिताधिकारसूत्रस्याः सभामुपपन्नः चैत्रो भागातीयादावाण्यानेगा. श्रयत्वस्यैव उक्तत्वेन कृतेरनभिधानात् हतीयाप्रसङ्गात् धैवेश घटो ज्ञायते व्यादौ याख्यातेन विषयावस्यैवोक्तत्वेन कमावस्यानभिधानात् हितीया. प्रसाधेश्चत पाह, 'मुख्येति, 'मलादोत्यादिपदेन विषयवाद। 'त्यादी- न्यादिपदेव याश्रयत्वस्य ध परियहः, मुख्यं कम्मत्वं तहलः पच्यत इत्यादौ, मा कम्मत्वं धैवेश घटो शयत इत्यादौ, एवं मुख्य कर्तत्व धैत्र मचती ·शिरोमणिकृतारयात शक्तिवादः। ६५८ धाने द्वितीयादयः। कृता विशिष्टाभिधाने विशेपण- स्याप्यभिधानात्। यत्तु धातूत्तरप्रत्ययत्वेनैव कृतौ शक्तिः पाचकादिपदे तु सामानाधिकरण्यानुरोधात् कृतिविशिष्टे लक्षणेति, पादयति, 'कृतेति कर्मवविशिष्टस्याभिधाने कर्मत्वादेरप्यभिधाना- दित्यर्थः । 'यत्तिति, श्राख्यातस्य कृतौ शक्तिकल्पनदमायां तथैव लाघवेन कल्पनादिति भावः । अव द्वितीयादिवारणाय धात्त- रेति। नन्वेवं पाचको भुक्के इत्यादौ पाककर्तृबोधः कथं स्यात् इत्यत बाद, 'पाचकादौति, 'पादिपदात् चैत्रो गन्तेत्यादौ गन्तादिपदपरियहः, 'लक्षणेतौति, एवञ्च मुख्यप्रयोगाभावेऽपि कृतः सक्रिकपनं शक्यसम्बन्धरूपायाः लक्षणयाः सम्पादनार्थमेवेति भावः। 'भावकतोऽपौति घनादेरपौत्यर्थः, तथाच तस्य निरर्थकत्वप्रवाद- बादौ, "मात कर्तवं धैत्रेण घटो शायत इत्यादौ, 'दितीयादय इत्यादि- पदेन बतीयायाः परिग्रहः, तथा मुख्य-मानसाधारणकर्ममत्वानमिधाने द्वितीया मुख्य-भातसाधारणकत्यानमिधाने तोयेति तसूधार्थी वक्तव्य इति गोलदोष इति भावः । ननु तथाप्याख्यातेन कम्मत्व-कवा- मभिधाने द्वितीया-टवोये इति सूत्रार्थकरणे छत्स्यले दिवोया-टतोपा. नियामकान तथानियमप्रसङ्ग इत्यत ब्याह, 'छतेति छवधयेनेत्यप, 'विभिाभिधाने' छतिविशियामिधाने, 'विशेषणस्य' कृतेः, तथाघ प्रत्ययेन कर्म-कवानभिधाने दितीया-रतीये इत्याख्यात-कृत्माधारण- सूचार्य इति भावः। छतः छतिविमियप्रत्ययस्य पक्षखाव एवेतिमतं ·शब्दाग्यतुरीयखगड़े तन्न, भावशतोऽपि कृतिवाचकतापत्तेः धातुत्वादि- घटितात् तस्मादाख्यातत्वस्यैव लघुत्वाच्च । यदपि कर्तृ- कृतोऽपि कृतौ शक्तिः कृतिविशिष्टे तु लक्षण वेति, तदप्यसन, यतो विनावच्छेदकरूपं शक्यत्वासम्भवात्, गोत्वत्वादिना शक्तौ चातिगौरवादस्तु गवादिपदानां व्याघात इति भावः । ननु भावकृतो घनादे. कृतिवाचकवेऽपि निराकालतया न ततः कस्यापि अर्थम्य प्रत्यय इति व्यवहारः, अन्यथा भावविहिनधनादेरपि घन्वादिना करणेऽधिकरणे वा शकतया भवतामपि नत्र निरर्थकलव्यवहार. कथं स्यात् । वस्तुतस्तु प्रतीयते येनार्थः स प्रत्यय इति व्युत्पत्तिमिद्धस्य तावदन्यान्यवरूप- प्रत्ययत्वस्य अन्तर्भावादेव भावविहितपत्रादेर्व्यवच्छेद इत्यत शाह, 'धातुत्वादौति, 'श्रादिपदेन उत्तरत्व-प्रत्ययत्वपरिग्रहः, 'पाण्यात- त्वस्यैवेति तिवादेरेवेत्यर्थः, 'शतोऽपौति, हवादिनेति षः, 'कताविति, लाघवादिति शेषः । गवादिपदानां विशिष्टे गति व्यवस्थापयति, 'यत दति, 'शक्यत्वायम्भवादिति, कार्यत्वादिवत् शक्यत्वस्यापि अवच्छिन्नत्वनियमात् इति भावः । 'विशिष्टान्तरा- प्रसनो निरसयितुमाइ, 'यदपोति, रतन्मते यद्यपि गवादिपदानामेव गोत्वादिविशिऐ शक्तिरायाति, तथापि शब्दविशियादिबोधकानामा. काशादिपदाना शम्दविशिशादौ शक्तिर्न स्यात् तत्रापि लाघवात् शन्दत्य- विशिऐ. शक्ति शब्दविशियादी लक्षणेत्यस्य वक्तुं पाकशावादिति दोषमाछ, 'यतोविनेति, 'यत इत्यस्य विशियान्तराणा शक्यत्व विलीयेतेत्यनेनान्वय, - ·शिरोमणिकृताख्यात शक्तिवाद । गोत्वविशिष्टं शक्यं विशिष्टान्तराणान्तु शक्यत्वं विलौयेत पन्विति गुरुत्व-महत्त्वादिविशिष्टानान्तु गुरुपद-महत्पदादिशकयत्वं विलौयेतेत्यर्थः, तत्रापि गुरुत्वत्व-महत्त्वत्वादिजातिरूपेण गुरुत्व- महत्त्वादावेव शकि गुरुत्वादिविशिष्ट लक्षणा इत्यस्य सुवचत्वादिति भावः । अथ यत्र यत्पदस्य शत्या प्रयोगस्तत्रैव तत्पदस्य शक्तिः . तत्र च 'विशियान्ताराणामित्यस्य गोत्वविशियादिभिन्न शब्दविशियादौना- मित्यर्थ , 'शक्यत्व' याकाशादिपदशकयत्व, 'विलीयेत' न स्यात् । ननु विशिान्तराणामित्यत्रान्तरपद किमर्थमुक्त विशिएसामान्यस्यैवोक्तरीत्या शक्यत्व विलयसम्भवादिति गवादिपदस्य गोत्वादिविशिराशक्तिव्यवस्थापनेन खोतमन्तरपद सार्थकयति, 'विनेति, विनेत्यादि गौरवादित्यन्तं गवादि- पदाना गोस्वविशिय शक्यमस्तु इत्यत्र हेतु, यत्रायमर्थ गवादिपदाना यदि गोत्वे शक्तिरुच्यते तदा शो खावच्छेद्यत्वनियमाद्गोत्वत्वं शक्यता- वच्छेदकं वाय तथाच खरूपतो गोस्वविशियापेक्षया गोत्वत्वविशिए गुम इति तन्न शक्यमिति लाघवेन गोयदादौना गोत्यादिशातिविशिएशक्ति- रस्विति । मन्वाकाशादिपदाना शुद्धशब्दादौ मुख्यप्रयोगविरहेण न शक्ति कृत्युपलक्षित एव कृत्प्रत्ययम्य शक्ति न तु कृतिविशिएकत्योऽपि छत्प्रत्यय- प्राप्तिकल्पने गोरवादितिमतेन शता कृतेरभिधानमिति तन्मते व्याख्यात. कृत्साधारणसूधार्थरक्षण ये कुर्वन्ति तन्मनमाह, 'यत्त्विति, तथाच चैत्र पोत्यादौ छता कृत्यभिधामान ढतीयेति भाव । मन्वेवं चैन पचतौन्या. दाविव पाचकादिपदात् पाकानुकूलछतेराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादावन्धय एव योध्यतयाच चैत्र पापक इत्यादौ चैत्रे पाककरभेदाम्यययोधो न स्यादि- स्वत धाह, 'पापकादीति, 'सामामाधिकरण्येति माचकादिपदार्थभेदान्वय- पोधानुरोधादित्यर्थ , पाषकादोधादिपदेन समन्तादिपरिग्रह , व्यादिपदेम 121 ·शादायतुगेयखगड़े केवलविशेपणे स्वारसिकप्रयोगविर इस्तुल्य एवेति । एवञ्च गतीग्रामोगम्यत इत्यादी फलस्य कृदात्मनेपदा- अतो गुरुत्वादौ न गुवांदिपदाकिरित्यत श्राइ, 'केवले ति विशे- पणतानापन्ने प्रत्यर्थः, 'तुभ्य एवेति, शापि कृत' तो भक्त्या प्रयोगस्य विरहादिति भावः । 'एवञ्चेत्यारभ्य 'केचिदित्यन्त एकमत, 'एवज्ञ' कम्वरूपस्य फप्नस्य विशेषणविधया कृतो विशेयविधया चात्मनेपदस्य शक्यत्वे चैत्रपद पाचकादीनां भिनाभ्या रूपान्या एकम्मिमतत्वरूपसामानाधि- करण्यस्य परिग्रह, 'भावकृत प्रति, न पेशापत्ति, प्यपमिदान्तादिति भाव । नियुक्तिकसिहान्तमझे न दोष इत्यत या, 'धातुस्वादीति, तस्मात् धातूत्तरप्रत्ययत्वात् धात्वाद्यन्यतमत्वघटितधातूत्तरप्रत्ययत्वमपेक्ष्याग्यातत्व लघु इति तदेव कृतिशक्ततावच्छेदकमिति भाव । रत्यञ्च रुत्पत्य यम्य कृति- विशिय एव भक्तिर्न तदुपलक्षित इति मतमाश्रित्येवानमिहिताधिकार- सूत्रार्थो निर्बहतीति तदेवमादरोमित्यवधेयं । याख्यातम्येव कर्तुष्कृतः कृतौ न शक्ति वात् यपि तु सर्वत्र । ननु प्रदविशिसे. तत्र मुख्यप्रयो- गात् भक्ति भन्या मुख्यार्थबोधकत्वनियतत्वात् इत्यत ग्राह, 'केवनेति, 'तुल्य इति ककृतोऽपि कृतौ मुख्यपयोगविर हेग्य तुल्यतेव्यर्थ । यद्यपि भब्दोऽस्तोति प्रयोग एव मुख्य प्रयोग याकाशपदस्थन्ने एवं गतं प्रमेय- मित्यादावेव ककृत कृनौ मुख्यप्रयोग इत्येतदसहत, तथापि तथा प्रयोग- मनभ्युपगम्य इदमुक्तमिति संक्षेप । नन्वात्मनेपदम्य फलवाचकत्वेन घेण ग्रामो गम्यते इत्यादी ग्रामस्य गमनजन्य फलशालिस्वरूपकमत्वलाभेऽपि चैत्री ग्राम गच्छतोत्यादौ तम्य कय कर्ममतालाम इत्याप्रशाया 'एवरे- न्यादि "केचिदित्यन्त एक मत दर्शयामास, 'एवञ्च ग्राम गच्छतीवादी मलस्य पदान्तरालभ्यत्वे चेयर्थ, एतस्य च ग्राम गच्छति ग्रामस्य मन गन्तेन्यादौ ·शिरोमणिकतिाख्यातशक्तिवाद । भ्यामेव लाभात् लाधवात् धातोरनन्यलभ्यव्यापारवि- शेषमाववाचकत्वस्थितौ ग्रामं गच्छति ग्रामस्य गन्ते- त्यादौ द्वितीयादेः फलजनकत्वलक्षणं कर्मत्वमर्थः फले च, 'कदात्मनेपदाभ्यामिति, कृता विशेषणतया विशेष्यतया चात्म- नेपदेन लाभ इति भाव । 'व्यापारविशेष' पाकादिकिया, धातोः फलावच्छिन्नव्यापारवाचित्वे तत एव फललामसम्भवेन द्वितीयादः फलमों न मियतीत्यतस्तव्यवच्छेदाय मात्रपद । 'द्वितीयादे- रित्यादिएदात् षष्ठीपरिग्रह । 'फलजनकप' फलत्वविशिष्टजनकलं, "अर्थ इति, अन्यथा तच तत्प्रतौतेरनुपपत्तेरिति भाव । 'फले ध' द्वितीयादे पलजगकत्वलक्षणकर्मत्वमर्थ इत्यग्रेतनेनान्चय | गनु फला. वच्छिनष्यापारोधकधातुत एव चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यादौ फलनाभोऽस्तु कि द्वितीयाया' पलभगकत्वलक्षणकर्ममत्वे शक्तिकल्पनेनेत्यत थाह, 'गतोग्रामो- गम्यत इत्यादि चैपेण ग्रामोगत इत्यत्र पलविशियवाचिकृत्प्रत्ययात् पदार्थता. वच्छेदकतया फलस्य लाभ , चैत्रेण ग्रामोरम्यत इत्यत्र चात्मनेपदात् फल- विशेष्यकशक्त्या पललाम इत्यर्थ , सथाचान्यलभ्यत्वरूपपाधकेन धातो पाने म तिरिति भाव । 'लाघवादिति फनानष्छिनच्यामारविशेयत्वापेक्षया व्यापारविशेषत्वस्य शरीरलाधवादित्यर्थः, 'व्यापारविशेषेति पचधासोहि स्थालासयोगादिरूपयापार गम्यादिधातो स्पन्दरूपो व्यापार त्यधातो रपि स एवेत्यादिर', 'मात्रपदेन पदार्यतावच्छेदकतया पलवाचकत्वस्य व्यवच्छेदः, 'याममित्यादि तथाचानन्य लभ्यत्वात् पलम्य दितीयादे पनगम- कवलक्षसम्मत्वे शक्तिरमायत्या करपत इत्यर्थ , द्वितीयादेरियादिपदेन ग्रामस्य गन्तत्यादौ यठोपरिग्रह, धातूनामनेकार्थकतवञ्च तत्र पधा कर्म- स्वार्थकत्वात् । ननु चैत्रो याम गच्छतोत्यादौ पललामाय कि हितोयादै ·६६ शशावातगेघरवगडे च प्रातिपदिकार्थोऽधिकरणत्वेनान्वेति, फलमा वा अर्थः, जनकत्वन्तु संसर्गमयादया लभ्यमिति केचित्, . द्वितीयाद्यर्थैकदेशे फले च, प्रातिपदिकार्थ:: प्रत्यर्थः, 'अधिकरण- खेन' प्राधेयतामम्बन्धेन । एतेन श्राधेयतावत् फलजनकत्वमर्थः, तदेकदेशे साधेयले निरूपितत्वमम्वन्धेन प्रत्यर्थीइन्वेति इति कन्य- चिन्मत निराकृत । एकदेशान्वयप्रमङ्गेन लाघवानुरोधेन चाह, 'फल- मात्रमिति फलत्वविशिष्टमामित्यर्थः, फलवच्च कार्यत्वं, 'मंगर्ग- मर्यादयेति फल-धावर्षयोः ममर्गविधयेत्यर्थः । अत्र केचित् फलमात्रम्य कर्मषष्ठ्यर्थत्वे वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावमतियोगिता- नवच्छेदकत्वनये पाको न तेमनस्येति व्यवहारानुपपत्ति जनकना- हलजनकत्व शकि, किंवा तत्तद्वातो फलजनकत्वे शक्तिरित्यत्र विनिगमना. विरहा धातूनामनेकार्थकत्ववच्च द्वितीया यादीनामपि चनेकार्थकत्यमिति न तदिनिगमकमिनि चेत्, न, सम्यक देशोभु०फले ग्रामादे प्रातिपदिकार्थ स्यानन्ययप्रसङ्गात् । न चयापत्तिः, पदृयत्वात् । यदि चाख्यातवावच्छेदेन फले शक्तिरिति कर्त-कम्मेप्रत्ययस्यले तत एव पलम्नाभ इत्युच्यते, तदा ख्यावार्थफलम्य धात्वर्धविपोप्यतया अन्वयस्य चैत्रेण गम्यते ग्राम इत्यादी व्युत्पन्नस्य भङ्गप्रसङ्गात् काख्यात कर्ममाख्यातभेदेन व्युत्पत्तिहयकल्पने च गौरवमित्यादि स्वयम् हनीयं । ननु हितोयाद्यर्थफलजनकत्वस्य ग्रामेऽसत्त्वात् कथं तेन सह ग्रामम्यान्चय इत्यत ग्राह, 'पले चेति, विभक्त्यर्थैकदेशेन सह प्रातिपदिकार्थस्यान्वय फलावछिन्नयापारस्य धापयत्वे ब्राह्मणाय गा ददातीत्यादौ स्वामित्व-जनकत्वरूपचतुर्थकदेशीभूतखामित्वे ब्राह्मणस्य प्राति. पादिकार्यस्यान्वयदर्शनेनाव्युत्पन्न इति लाघवादेकदेशान्वयानन्युपगमाचार, 'पलमात्र घेति, 'मात्रपदेन जनकत्वाव्यवच्छेद, केपिदित्यन्तं मत दूषयति, ·शिरोमविकृताख्यातशक्तिवाद' । ८६५ तदसत्, ग्रामं गच्छति त्यजतीत्यादौ द्वितीयादितः सम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वात्, वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकलनयेऽपि तदभावम्य केवलान्वयित्वनियमेन तेमनौयपाके- ऽपि न मनस्येति व्यवहारापत्तिः, एवं फलमात्रस्य द्वितीयार्थले- ऽपि यदि कर्मजमयोगानधिकरणद्रव्यं प्रसिद्धं, तदा तत्रामुं न गच्छतौति प्रयोगानुपपत्तिः तत्कर्मकगमनम्याप्रमिया तदाश्रयत्वा- भावस्य तत्र प्रत्येतमशक्यत्वात्। जनकतासम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकतया गमनत्वावच्छेदेन द्वितीयार्थस्य ननिष्ठसंयोगस्य तेन मम्बन्धनाभावप्रत्ययासम्भवात् तस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकले तद- भावस्य केवलान्वयित्वनियमेन गमनकर्मण्यपि देणे अभं न गच्छ- तौति प्रयोगप्रमशः गमनत्वावच्छेदेन जनकतासम्बन्धेन तनिष्ठ- मंयोगाभावस्य सत्त्वात् तस्मात् फलजनकत्वं खण्डमः फलं जनकत्वं वा द्वितीयादेरर्थः । नचैवमपि रूपं न गच्छतौति प्रयोगानुपपत्तिः तनिष्ठमयोगप्रमिद्धेरिति वाच्य। फलजनकत्ववदाधेयत्वस्थापि दिती- याद्यर्थतया मंयोगत्वावच्छेदेन रूपाधेयत्वाभावस्वैव तत्र प्रत्ययात्, रूपं न गच्छति रम इत्यादौ चाकाशं न पश्यत्यन्ध इत्यादाविव मर्यस्य वारदयमन्वय इत्याः। तदमत् । स्लाघवात् द्वितीयादेः संयोगाधात्मके फले शकावुदाप्तस्यले मंयोगजनकलादी लक्षण- भ्युपगमात्, सत्यनियामकमम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमावस्य 'सदसदिति, नियतेति गछतीत्यादी विभागस्य तर त्यति खग इत्यादी संयोगरूपपलम्य लामप्रसा' इति वैपरोयमेव कथं न स्यादित्यर्थः, 'मन- ·पादास्यतुरीयखगडे भिव्याहारादेव, यथा इप्टसाधनत्ववाचकाद्विधरेव स्वर्गकामादिपदसमभिव्याहारात् स्वर्गादिजनकन्वं, प्रतीतिस्विष्ट-फलयोरिट-फलत्वाभ्यां स्वर्गत्व-संयोग- व्यर्थः, 'ममभिव्याहारादेवेविच्छेदः, गम्यते पाम इत्यादी ग्रामादेः संयोगमालित्वं प्रतीयत इति पूर्वणन्वयः, तवापि धातुविशेषमम- भिव्याहारात्तथा सम्भवेऽपि त्यजि-गमिप्रतीनां पर्यायतापत्ते- टुरिलादिति भावः। समभिव्याहार विशेषाद्विशेषप्रत्यये दृष्टान्त- माछ, 'यथेत्यादि, 'स्वर्गादिजनकावमिति, 'प्रतीयत इत्यनुषज्यते । ननु वच्छिनण्यापारवाचित्यजिसमभिव्याहतात्मनेपदस्य विभागात्मकमलाबोधकत्ल- मित्यादिशुत्पत्तिकल्पनेनोक्तदोषो वारणीय इत्यर्थ । यद्यपि केवलयापार धातुक्तिवादिनाप्येवं वक्तुं शकते, तथापि तम्मते त्यजि-गम्योः पायता. पत्तिरेख दोष इति ध्येयं । ननु सामान्ययोधकशम्दस्य समभिव्याहार- विशेषवलेन विशेषयोधकत्वं कुन दृएं इत्याकाहायामाह, 'यथेति, खर्गकामोयजेतेत्यादौ इएसाधनत्वमात्रम्य विध्यत्वेऽपि स्वर्गकामपद- समभियाहारवलेन विशेयवोधकतापर्यवसानं पलं दृष्यं । नन्वेवं वर्ग- कामोयत्यादौ यथा स्वर्गसाधनत्यत्वरूपेण विधिप्रत्ययम्येएसाधनषबोध- कता तथा संयोगवादिमा पलबोधकता स्यादित्यत ब्याह, 'प्रतीतिविति, तथाध तत्र यदि स्वर्गवादिना सप्रेएबोधस्तदा प्यचापि संयोगवादिना च्यात्मनेपदात् फलप्रतीतिर्वाया। यदि च रसस्वरुपेण स्वर्गरूपेयबोधकता तदा यत्रापि पनत्वरूपेणात्मनेपदम्य संयोगादियोधकता वाति मावः। मन्येवं यदि संयोगवादिरूप्रेणात्मनेपदस्य प्रतियहस्तदा तेन रूपेणा- नुपस्थितिकाले महौतात्मनेपदपलकिकम्य कालाकारे संयोगवादिक धर्मिमतापदकोशव्य पनत्वज्ञानसत्वेऽपि संयोगत्वादिना पकारणाने- ·शिरोमणिकृतास्यावशक्तिवाद । त्वाभ्यां वेत्यन्यदेतत् । अस्तु वा बद्धिविषयवाचक- तदादेरिव व्युत्पत्तिवशादेव प्रत्यर्थतावच्छेदकफल- तच्छालिवाचकाख्यात-कृतोरपि विशेषरूपेण बोध- फलत्वेन प्रतीतो इत्यनुभवविरोधः मयोगवादिनैव प्रत्ययस्यानुभव- सिद्धत्वात् मयोगवादिना प्रतीतौ तु तेन रूपेण भक्तिरावश्यकी तथाच सत्यानन्यमित्यत आह, 'अस्तु वेति, 'बुद्धिविषयवाचकेति बुद्धिविषयत्वप्रवृत्तिनिमित्तकेत्यर्थ , 'वुत्पत्तिवशादेवेति मामान्य- रूपेण शफिजानस्यैव विशेषरूपेण शाब्दबोधे तज्जनकपदार्थापस्थिती च कारणतावशादेवेत्यर्थः, 'प्रकृत्यर्थतावच्छेदकेति फलवरूपेण महत्यर्थतावच्छेदकफल-तच्छालिवाचकेत्यर्थः, 'प्रकृत्यर्थतावच्छेदकेति स्वरूपकथन, 'विशेषरूपेणेति शक्यतानवच्छेदकेनापि विशेषरूपेणे- त्यर्थः । न च येन रूपेण पदार्थापस्थितिस्तेनैव रूपेण पदे शकि- जानस्य हेतुतया कथ मामान्यरूपेण भफिजानाविशेषरूपेण उप- स्थितिः विशेषरूपेणोपस्थित्यभावे च कथ विशेषरूपेण शाब्द- पदात् पननाभो म म्यादिन्यत याह, 'अस्तु वेति, तथाच तत्पदं बुद्धि- प्रकारवति शतमिति शक्तिशानस्य घटोऽस्य बुद्धिप्रकारवान् इतिज्ञान- सहकारेण यथा घटत्व-पटखादिरूपविशेषधर्मप्रकारेण बोधकत्वं तथा ध्यात्मनेपदं परतावच्छेदकविशिरो शक्तमिति भक्तिदानम्य समवन्य चनावदकतावखेद कफलमिति ज्ञानसहकार मंयोगत्वादिना फान बोधकता, एव कर्मकृत्फलविभिए भक्तमिति शक्तिनानम्य म्वप्रत्यर्थता वोदकानमिति ज्ञानसहकारेन संयोगविधियबोधकता स्यादित्यर्थ, एवं विभागादिकमादाय पोथ्य, 'धाग्यात तोरपोयपिकारेण गम्यादिधातो 12.

·(७० शब्दास्यतुरोयखण्डे वोध पदार्थापस्थिति-गब्दबोधयोरपि ममानप्रकारकत्वेन कार्य- कारणभावादिति वाच्च। तदभेदेन शक्तिमान-पदार्थापस्थित्यो कार्य-कारणभावभेदात्, अन मामान्यरूपेण शकिजानादेव विशेष रूपेण पदार्थोपस्थिति-गाब्दबोधयोरभ्युपगमात् । परे तु 'बुद्धिविषयवाचकतदादेरिवेति, यथा तदादिपदस्यले विशिय्य घटत्व-पटत्वादिरूपविशेष धर्मविशिष्टे न कि मनस्य- प्रमङ्गात्, नापि स्वप्रयोक्तृबुद्धिविशेषविषयलविशिष्टे, तदादिपदजन्य- शाब्दबोधानन्तर घटत्वादिप्रकारकमायस्य मानुभवविरुद्धवान्, किन्तु स्वप्रयोक्तबुद्धिप्रकारत्वेनानुगतीष्तघटत्व-पटत्वादिविमिष्टे नदादिपदशक्ति, तो न घटत्व पटलादिभेदे शानण्यामङ्ग- इति प्राऊ । न चैव नानार्धाच्छेद हरिपदादेरपि मत्तावत्वादेरेव शक्य- नावच्छेदकत्वम्य सुवचत्वादिति वाच्च । तत्रामरकोषात् तत्तद्रूपेणेव शक्यत्वप्रनौते रिति भाव । एतच्चाभ्युपेत्योक, एवमपि फलत्ववद- बुद्धौछाविषयत्वभेदवत्त्वादेरपि विनिगमनाविरहेण शक्यतावच्छे- दकत्वापत्त्या आत्यानन्यस्य दुर्वारत्वादिति ध्येय। त्यजि-गम्यो पय्यायलाभावस्य कम्मासमभिव्यांइते गच्छति-त्यतीत्यादौ विल- उपनौते म्बारमिकत्वस्य च कदाचिदपलापमम्भवात् यामादे- गेमिकर्मल व्यवहारानुपपत्त्या फलस्य धात्वर्थनावच्छेदकल व्यवस्थाप सयोगावच्छिन्नव्यापारवरूपेण बोधकत्व समुच्चय , सन घ शक्तियहो गम भानु सपनाभिरबादशा इवादिस्य पति शेष' स्वार्थ । गजु बाबा सर्वनामा नानाप्रतिनिमितकत्वेऽपि नानार्घश्यवहारविषयता नागा ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । कत्वं। अपि च धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वं। . यति, 'अपि चेति, 'धात्वर्थतावच्छेदकेति धातुप्रतिपाद्यतावच्छेद- केत्यर्थः । धातुत्वञ्च सङ्केतविशेषसम्बन्धेन धातुपदवावं शालिवञ्च संसर्गः, न तु शक्यतावच्छेदके तदन्तर्भावः । न चैवमनौ जुहुयादि- त्यादावनेरपि जुहोति कर्मत्वापत्तिः अग्निमयोगावच्छिन्नक्रियाया- जुहोत्यर्थतया धात्वर्थतावच्छेदकसंयोगात्मकफलशालिवस्याग्नेरपि सत्त्वादिति वाच्यं। अग्निसंगोगानुकूलतादिफ्रिया न धात्वर्थः तथा मति तं जुहोतीत्यत्र द्वितीयार्थस्य परसमवेतत्वम्य धात्वर्थे अन्व- यानुपपत्तेः, अपि तु संयोगावच्छिन्नएतादिकियानुकूलकच्या- पारस्यैव जुहोत्यर्थतया क्रियाया एव धात्वर्थतावच्छेदकत्वात्, अमा- विति सप्तम्यर्थः स्याल्यां पचतीत्यादाविव परम्परासम्बन्धावच्छिन्ना- धेयत्वं तच्च धात्वर्थव्यापारे अन्वेति मप्तम्यर्थाधेयत्वस्य पदार्थान्वि- नवनियमात्, इत्यञ्च ग्रामो गमिकर्मत्यादौ कर्मपदार्थकदेशे धातुत्वविशिष्टगम्यादेवभेदमम्बन्धेनान्वयः व्युत्पत्तिवचिच्यादभेदार्थक- लुप्तषष्ठीस्मरणदभेदस्य प्रकारतयैव भानं, यच च न ततस्मरणं तच गभ्यादिपदं तात्पर्यग्राहक कर्मपदस्यैव गम्याद्यभित्रधात्वर्थ- तावच्छेदकफलवति लक्षणेति भावः । व्यवहारविश्यतावच्छेदके सर्वनाममिनत्यविशेषणोपादानात् तथा त्यनि- गम्योर्यापारमात्रवाचकत्वेऽपि पर्यायव्यवहारविषयतावच्छेदके त्यनि-गमि- भिनवविशेषणादेव न पर्याययवहारविषयता इत्यतो युक्त्यन्तरेण गम्या- दोनो मंयोगादिरूपपक्षावकिमयापारे शति व्यवस्थापयति, 'यपि रेति, 'धावति तहात्वतावक्षेदकपलमालित्वं तहावर्षकमवष्यवहारविषयता- ·६७२ शब्दाख्यतुरोयखण्डे न तु धात्वर्थजन्यफल शालितामा गमि-पत्योः कर्म- त्वस्य पूर्वस्मिन्देशे त्यजेयोत्तरमिन्देशे स्पन्दः पूर्वापर- ननु धात्वर्थजन्यफलशालिवमेव कर्मत्वमतो न ग्रामादेर्गम्यादि- कर्मत्वयवहारानुपपत्तिरित्यत पाह, 'न विति, 'कर्मत्वम्य' कर्मब- व्यवहारस्य, 'पूर्वस्मिन् देश इति 'प्रसङ्गादित्ययेतन मर्चच सम्ब- हाते, पूर्वदेगस्यापि गमि-पत्यर्थजन्यविभागात्मकफलबत्त्वादिति भाव । यद्यपि पतधातोरकर्माकतया पूवोत्तरदेशयोरुभयदैव तत्- कर्मत्वव्यवहारापादनमुचित, तथापि नरक पतित नरकपतित- दत्यत्र द्वितीयातत्पुरुषानुशामनखरमात् उत्तरदेशम्य नत्कर्मन्व- मस्त्येवत्यभिप्राय । नभ उत्पपातेत्यच नभम कर्मतया उत्तर- देशस्य तत्कर्मत्वमम्त्येवेत्यभिप्राय इत्यपि कथित्। 'उत्तरम्मिन् देश- इति, तस्यापि त्यज्यर्थमयोगात्मकफलवत्त्वादिति भाव । 'पूर्वापर- - बच्छेदकामन्यध, तेन न गमिधात्वर्थतावच्छेदकालशानिनि त्यजिमगाव प्रसङ्ग तथाच यदि व्यापारमात्र गम्बाद्यर्थ न तु सयोगावच्छिमव्यापारादि तदा गम्यादिकर्ममत्वश्यवहार विषयतावच्छेदकम्य दुबारवायत्तरिति भवन्मत फलम्य शक्यतावच्छेदकावविरहात् धात्वर्यतावच्छेदक फलशालिवस्याप्रसिद्ध प्रकारान्तरस्थासम्भवाच । फलस्य धात्वधतावच्छेदकत्वमनङ्गीथ धात्वर्थता वच्छेदकफलमालित्वमेव तत्तहात्वर्थ कामतायवहारविषयतावच्छेदक वक्तव्य मिति भाव । ननु वर्थचन्यालशालिवमेव तत्तद्वाल यहारविषयता वच्छेदकमिति नतम्य दुर्बघतेत्यत घ्याइ, न तु धात्वर्थेति कम्मत्वमिन्यनु सज्यते, 'पूर्वमिनिति तत्रापि गम्य पद्यस्पन्दरूपयामारभन्यपूर्वदेश विभागलपपलशालिवस्य सत्त्वादित्यर्थ, बनेरिति स्वार्थ स्पन्दयापार अन्योसरसयोगमालिषम्य उत्तरदेोऽपि सत्त्वादित्यर्थ, 'स्पन्देरिति स्पन्द ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ६७३ देशयोः प्रसङ्गात् फलावच्छिन्नव्यापारबोधकत्वादेव देशयोरिति, उभयोरेव स्पन्दजन्यविभाग संयोगात्मकफलवत्त्वादिति भावः । 'प्रवङ्गादिति, अस्मन्मते तु गमि-पत्योः संयोगावच्छिन्नायां, त्यविभागावच्छिन्नायां, स्पन्देश्य केवलायां क्रियायां शकिरिति नेतदोषावकाशः । पतनत्वच्च गुरुत्वासमवायिकारणकक्रियामात्र- वृत्तितजन्यतावच्छेदकजातिविशेषः, तस्यैव पतधात शक्यतावच्छे- दकतया न गमि-पत्योः पर्यायतेति भावः । ननु कर्मपदं तत्त- द्धातबोधकपदसमभिव्या हारात् फलत्वेन तत्तत्फलस्यैव बोधमाका- समिति नेतद्दोषः। न च तथापि पूर्वोत्तरदेशयोः स्पन्दिकर्मत्य- व्यवहारो दुर्वार इति वाच्यम्। कर्मपदस्य धातुत्वेन सकर्मक- तत्तद्धातघटितकर्मत्वस्य बोध एव माकाइतथा तस्य उपयोगित्वा- दित्यत श्राइ, “फलावच्छिन्नेति, 'च्छिन्नान्तात् स्पन्दिव्युदामः । भन्यविभागम्योत्तरसंयोगस्य वा पूर्वापरदेशयोः सत्त्वेन स्पन्दस्य कम्मत्व- प्रसङ्गादित्यर्थ । न चयापत्ति, स्पन्देरफम्र्मकधातुत्वादिति भाव । धात्व. र्धतावच्छेदकत्वेन प्रालित्वस्य कमावविषयतावच्छेदकत्वे च नोत दोष' स्पन्दे केवलस्पन्दशक्तत्वेन फलस्य स्पन्दिधा चर्थतावच्छेदकत्वाभावादिति ध्येयं । मनु यावर्षभन्ययत् पनवत्येव यहावर्धकर्ममत्यत्यवहारस्तद्वात्वर्थभन्यतत्पल- मालित्वं तहात्वर्थकमत्वमित्यनुगतमेव पलानुसारेण कमवलक्षणं कर्तव्य- मित्यत प्यार, पले ति, 'धातूना' पयादिधातूना, तथाच पचिधातुः सकम्मक. म भूधातुरियादियवहारविषयतावच्छेदकं सकर्मकत्वं वायं तत्र पलाव- हिन्यापारबोधकत्वादन्यन्न सम्भवतीति पचधाबादौ भूधात्वादियारत्तस. कर्मकत्वय्यवहारवलेन पचधातादौ पनावछिमयापारतिसिद्धिरिति ·सदायगंधारे च धातूनां सकर्मकत्वव्यवहारः। भातस्तु जानात्यादे. वार- 'भकामकसय्यवहार: मुग्यमकाफमवारः, सपाच गम्यादे. मिकमकमेकलयवहारोपपल्या पानावनियमिपादिवाचितमिद्धि- रिति भावः। केषित भमूकमामान्यधामी म पद शक्यतावाटकः म वा मामान्यतो धापर्यजन्यकमामि सत्रयतावादकमपि तु विशिय गम्ययंजन्यमयोगमानित्य-रयज्यपंन्यविभागनिन्दादिक- मेव त छक्यतावादक, प्रामोगमिकामेरयादौ गम्यादिपद तापE- माइकम्। म वं मामार्थत्वापतिरिमि वाध्यम् । प्रत्येकमादाय विभिगममाविरहेण तवापि नानार्थवम्य दुपारयात् तत्तद्धात- विशेषवाचकपदभमभिव्याहारम्य नियामकतया गमिकत्यादी म त्यज्यादिपटितकर्मत्वातौतिः, ग्रामः म्पन्दिकत्यादौ व्यवहारर मायोग्यो न वा योग्य, किस्वपार्थक. कर्मवम्य धातुविशेषटित- नया पन्दादिधातोम्ननिरुकावप्रयेादित्यत पाह, 'फस्तावपछि- तौरयाहुः। नम्वेवं जानात्यादी मकार्मकत्वव्यवहारो न स्यात् तत्र फलम्य प्राक्यतानवोदकत्वात् इत्यत प्राध, 'भानम्लिनि, 'जानात्यादे- भाव । नमु यदि फनावच्छिन्नयापारपोधकधातुवमेव मम्मकथातुस्वं तदा सुधागादिवाधिज्ञाधावादीनां मकर्ममत्वय्यवहारानुपपसि सपाच तत्र सककधातुयोगविहितकम्म प्रत्ययादिनं म्यादिन्यत शाह, 'भातम्विति गोस , मानादेजोधाबाद मम्मकत्वष्यवहार प्रत्ययापति या घ घाधावाद्यन्यतमत्वमेव भक्ति । नन्वेवं सकामकधातुयोगविहित- ·शिरोमणिकृताग्यातशक्तिवाद । ९७५ स्तादृशप्रयोग एव च कर्मप्रत्ययाः तत्र च दितीय- रिति, मकर्मकत्वव्यवहार इति शेषः। तथाच यतिप्रतिभिन्नत्वे मति सविषयकवाचिवमेव तत्र सकर्मकावमिति भावः। नन्वेव तद्योगे कथ कर्मप्रत्यय इत्यत आह, 'तादृशेति उनमुख्य-भाक- माधारणसकर्माकव्यवहारविषयधातुयोग एवेत्यर्थः । 'कर्ममत्ययाः' द्वितीयादयः, श्रादिपदात् भोजनाय यतते पुष्पेभ्यः स्पृहयति मात स्मरतीत्यादौ चतुर्थी-षष्ठ्यादिपरिग्रहः । केचित्तु ननु यादृणधातयोगे कर्मप्रत्ययोऽनुशिष्यते तस्यैव सकर्मकतया कथं गम्यादेर्मुख्य जानात्यादेश भान भकर्मकत्वमित्यन- आह, 'तादृशेतीत्याहुः । नन्वेवं धात्वर्थतावच्छेद के फले कथ प्रातिपदिकार्थस्य माकाक्ष- वादग्वय इत्यत आह, 'तच चेति फलावच्छिन्त्रव्यापारवाचिधातु- हितोयादिविधायकसूचे सकर्मकपटेन यदि फलावच्छिन्नव्यापारबोधक. धातुरुच्यते तदा ज्ञानार्थादियोगे द्वितीयानुपपत्तिश्च। यदि च ज्ञाधावा- धन्यतरधातुरेव तत्रस्यसकर्मकपदार्थस्तदा पयादियोगे कर्मप्रत्ययानुप- पत्तिरित्यत व्याह, 'तादृशेति फलावच्छिन्नव्यापारयोधकपच्यादि-ज्ञादिधा. स्वाद्यन्यतमयोगे द्वितीयादय इति तत्सूत्रार्थ इति नोक्तदोष इत्यर्थ । मनु फलावच्छिन्दव्यापारम्य धात्वर्थत्वे द्वितीयादेर्न फलमर्थोऽन्यलभ्यत्वात् सघाघ कथं धात्वर्थप्रतिपादकायोर्मे दन साक्षादग्वयबोधोमविष्यतीत्यत- 'तत्र तण्डुल पचतीत्यादौ, 'हितीययेति, तथाच तत्र हितीयार्याधयत्वस्यैव धात्वन्धियो न तु प्रातिपदिकार्थम्येति नोक्तदोष- इति भाव । ननु धात्वर्थफले दितीयाधेियताया धनन्वय एकदेशत्वात् पलावच्छिमप्यापार घ तण्डुनाद्याधेयतायाश्च नान्वय ध्ययोग्यवादित्यत. धा, तति, , ·१७६ शब्दाग्यरोयखण्डे याधेयत्वमभिधीयते तत्वाकाङ्क्षावैचिव्यात् धात्वर्थता- वच्छेदकफले न्वेति, अत एव चास्याः पदार्थान्विता- योगे चेत्यर्थः, 'नञ्च' श्राधेयलच, 'आकाक्षावैचित्र्यात्' पदार्थता- वच्छेदकान्वयित्वस्यैव अत्र माकाशत्वात्, इत्यञ्च तण्डुलमोदन वा पचनौत्यादौ उस्लौदनादिपदे तालावयवपरे तहृत्तिविक्तित्ति- जनकस्पन्दानुकूलयत्नवांश्चैत्र इत्यादिवोध इति भावः । ननु यदि सवधियवस्य धास्वर्थतावच्छेदकेऽप्यन्वयः तदा ग्रामे गच्छति ग्रामे त्यतीत्यादौ अपि समवेतवं मप्तम्यर्थोऽस्तु, तञ्च धात्वर्थतावच्छेदक- फले अन्वेतु, द्वितीया-सप्तम्योर्बोधकतायामविशेषात् इत्यत आह, 'श्रतएव चेति धात्वर्थतावच्छेदकफलान्विताधेयत्वबोधकलादेव चेत्यर्थः, 'अस्याः' द्वितीयायाः, 'भेदः' वोधकतायां विशेष', तथाच पदार्थ- तावच्छेदके मतभ्यर्थान्वयस्थाव्युत्पन्नतया न तत्र धात्वर्थतावच्छेदका याह, 'तच्चेति द्वितीया_धेयत्वञ्च इत्यर्थ, 'तश्चेत्ययान्तीत्यनेनान्वय , 'याका ति व्यन्यत्रैक देशान्वयस्थ निराकाडत्वेऽप्यत्र माकाजुत्वे पदार्थंक- देशोभूतफलान्वितखार्यान्वयखोकारादित्यर्थ । नन्वेव तत्र तत्र द्वितीया स्थने सप्तम्यापति' याधेयत्वतात्पर्य्यदपाया सप्तम्या एव साधत्वादित्यत घ्याइ. 'अत एवेति, 'यत एव' दितीयाया पदार्थतावच्छेदकान्विताधेयत्वबोधक- वादेव, तथाच पदार्यान्विताधेयत्व तात्पर्य्यदशायां सप्तमौपदार्थैकदेशान्विता- धेयत्वतात्मर्यदशामाञ्च द्वितीयेयर्थ । नवं कर्मप्रत्ययस्थले ये ये यदार्था- येन येन रूपेण विशेषोभूय मासन्ते त एव पदार्था कर्ट प्रत्ययजन्यबोधे विशेषम्य मासन्ते प्रति सचैरवारित, कम्मप्रत्ययस्थले धात्वविमेष्यो- भूय भासमान म्य धात्वर्थजन्यफलम्य कर्ट प्रत्ययस्थले धात्वर्थविशेषणत्वेन ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । 209 , घेयत्वबोधिकायाः सप्तम्या भेदः । अस्तु वा कमी- ख्यातस्येव द्वितीयाया अपि फलमर्थः। स्याहा फल- न चितममयेनत्वं सप्तम्यर्थः, किन्तु स्थान्यां पचतीत्यादाविव धावा- विपरम्परामम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वमेव तदर्थः । च तथापि दिनोया-मनग्योः पायतापत्तिर्दुवारैव इति वाच्यम् । द्वितीयाया- प्राधेयत्वे निरूढ़लाक्षणिकत्वात् लाघवादेकत्वादावेव तच्छतरिति भावः । एकटेशामहिष्णुतायामाह, 'अस्तु वेति, इत्यञ्च ग्राम गच्चतीत्यादौ ग्रामनिष्ठभयोगजनकर्मयोगावच्छिन्नक्रिया इत्यादिको वोधः, जनकत्वं संसर्गः दण्डवान् रक्तदण्डवानित्यादिवच न निरा- काइवमिति भावः। फन-व्यापारयोः मम्बन्धेऽपि धातोः शकि- कल्पने गौरवं तादृशमयोगस्य वारद्वयबोधशानुभवविरुद्ध इत्यान- शाह, 'स्थाति, 'फल' मंयोगत्वादिविशिष्ट, 'व्यापारः' स्पन्दादिर्वा, धात्वर्थजन्यफलगालिमेव च कर्माचमुकदिशैव (१) पूर्वोकव्यवहा- रातिप्रमग १) वारणीय इति भावः । केचिनु ननु द्वितीयायाः फलार्थकत्वे प्राचीननये ग्रामं गच्छतो- त्यानिराकाहत्वापत्तिः प्राचीनैर्दण्डवान् रक्तदण्डवान् इत्यादेरपि निराकाहत्वाभ्युपगमादित्यत आह, 'म्यादेतीत्याहुः । ' कर्मपदम्य सभाम:कधातुविशेषमभिव्याहारात् फन्लेन मंयोग विभागाधच्छिन्नवोधमाकाहृत्वखोकारेणेत्यर्थ । २) गमि-पतिप्रतौना पिरदेशयो कावयवहारप्रसङ्ग इचई। भानादित कार, 'इस चौत, तथाघ नातासम्बन्धन दितीयाचपन्नम्य भाष ग्वालय यस गकटेशान्वयोऽपि नातोति भाव । ननु विही .. 10 ·शब्दाख्यागीयम्वडे व्यापारो पृथगेव धात्व? विशिष्टस्तु अन्नयबललभ्यः । . 'विशिष्टम्विति गच्छतोत्यादो जनकतासम्बन्धेन फलविशिष्टो व्यापार , गम्यत इत्यादौ जन्यतामम्वन्धेन व्यापारविशिष्ट फलमित्यर्थ, कत्वाख्यातम्यने फन विशेषण व्यापारी विशेष्य , कर्माख्यातम्दले फल विशेय्य व्यापारी विशेषण, व्युत्पत्तिवैचियात् कर्मविहितमुपा- माधेयत्वमर्थ , तेग ग्राम गच्छति चैत्र इत्यादो ग्रामक्तिमयोग- जनकस्पन्दानुकृस्नकृतिमान् तादृशस्पन्दाश्रयत्ववान् वा चैब इत्याद- न्वयधौ , कर्माख्यातम्याश्रयत्वमर्थ , तेन गम्यते ग्रामथै बेणेत्यादौ चैत्रनिक्षतिजन्यम्पन्दन यमयोगाश्रयो ग्राम इत्य जयधी कर्मरत- थाययोऽर्थ तेन गतो ग्रामथैत्रेण इत्यादो यथोकरपन्दजन्य मयोगाश्रयाभिन्नो ग्राम इत्याद्यन्वयधीरिति भाव । केचित्तु क ख्यातम्यल दव कमा स्यातस्यलेऽपि फम्न विशेषण व्यापारी विशेय्य व्युत्पत्तिभेदकल्पनाया मानाभावात् किन्तु कम्मास्यातस्यापि फलमर्थ तेन गम्यते ग्रामश्चेत्रणेत्यादो चैत्रनिष्ट कृतिजन्यमयोगावच्छिनस्पन्दजन्यफलशाली ग्राम रत्यव्यधी , कर्मा कृतश्च फनविशिष्टोऽर्थ तेन गतो ग्रामौत्रणेत्यादो यथोन स्पन्द जन्यफलविशिष्टामिना ग्राम इत्यन्वयधी, अतएव परल सुपा महत्यथापेक्षिक तिडादिना च स्वार्थफलाश्रयापेक्षिक प्रत्याय्यते - भूमि प्रयातोतिवत विहा स्वात्मान प्रयानोतिप्रयोग म्यात न म्याच विय स्वात्मान न प्रयातीव्यादिम तम्य भूमित्तिसयोगात कफनभन प्रयायवक्त स्वामत्तिप्तयोगात्मकफरमनप्रयामाययत्वा सयोगस्य ·शिरोमणिकताख्यातशतिवाद । ९७६ भूमि प्रयाति विहगोविजहाति महोरुह न तु वा- त्मानमित्याद्यनुरोधात, क्रियान्वयिपरसमवेतत्वमपि इति वक्ष्यमाणव्युत्पत्ति साधुमगछते, अन्यथा तिडादे फन्नार्थ- कवाभावाटत्र कन्ये तदमङ्गतत्वापत्तिरित्याह । 'अनुरोधादिति गमनादिफलस्य भूमि-वृक्षादिनिष्ठसयोग- विभागादेरात्मनिष्टत्वेऽपि आत्मान प्रयाति श्रात्मान विजहातौ- त्याद्यव्यवहारादिति भाव । परममवेतत्वस्य फलान्वयित्वे तद्दोष- तादवस्यादुक 'क्रियान्वयोति धात्वर्थाचयौत्यर्थ, तच्च कुत्र प्रयाण दिष्ठत्वादित्यत याद माम प्रयातोति, प्रयातीत्यत्र सयोगावच्छिनथापारी- धात्वर्थ, द्वितीयाया सयोग , 'विज़हातीत्यत्र धातोर्विभागावच्छिन्नव्यापारी द्वितीयायाश्च विभाग इति नाविशेष , 'व्यनुरोधादिति, पञ्चम्चन्त परसमये तत्व कम्मेप्रत्ययार्थ इत्यत्र हे गुत्वेन योज्य, परसमवेतत्व कान्वेतीत्याकालाया माइ, 'क्रियान्वयोति, फलान्चयित्वे च फलस्य दिछतया पूर्वोक्त एव दोष स्यादिति भाव । परत्वञ्च भिन्नत्व तथाच विहगोभूमि प्रयातीयादो विहग भूमिभिन्नसमवेतभूमिवत्तिसयोगजनकप्रयाणाश्रय इयन्वयबोध, गमन समतान्त जनकातच प्रयाणान्वित, एव विहातीयादो विहग भूमिभिनसमवेतभूमित्तिसयोगजनकविहानाश्रय इन्यच्चयबोध , भिन्नघट कभूमे प्रतियोगितासम्बन्धेनान्वय एक देशत्वेऽप्याकाडावलेन तम्य व्युत्पन्न स्वात् । न च तथापि उभयकर्मभसयोगस्थले विहम स्वामान प्रयातीति प्रयोगापत्ति तन प्रयाणस्य स्वात्मभिन्नसमवेतत्वात स्वामरत्तिजनकत्वाचेति वाथ । तादृशप्रयाणम्य विहगे बाधादेव तथा प्रयागासम्भवात । ननु भेदे भूम्यादे मिलावच्छिन्न प्रतियोगिताकतसम्बन्धेनान्वयखौकाराम शवौं प्रयाति विहग इत्यादौ वोध विहर स्यापि एथिवीत्वेन विगतिप्रयागम्य ·L शब्दाखातुरोगावगाड़े । तम्यान्वय इति बोधनाथ, न तु नटन्तभावनार्थः, ममवेतत्वमपि तेन मम्बन्धेन परम्यान्वयबोधनाय परमेव चार्थः, परवं भिन्नत्वं यथाकथञ्चित् मम्बन्धेनान्वये कालिकादिसम्बन्धमादाय उक्तदोष- तादवस्यादिति ध्येयम् । किमपेक्ष्या परत्वप्रतिपत्तिरित्यत श्राह, एथिवीत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेदवन्ममवेतत्वाभावात्. यदि घ रथिव्या केवलीयोगित्वसम्बन्धेन भेदेऽन्वय स्मात्मानं प्रयातीत्यपि म्यात् लात्मनोऽपि सात्म-घटोभयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेदवत्त्वेन तथात्वात् । मैव, ताह्य- क्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमम्बन्धेन एथियादग्न्वयम्वौकारात् अन्चयिता- वच्छेदकावच्छिन्नपतियोगिताकत्वबोधम्य चा-नभ्युपगमात् । यहा भेदप्रति- योगिलावच्छेदकत्वमेव परसमवेतवपदेन विवक्षितं तथाच खात्मरत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छेद काययम्य म्वम्मिन् नाधानुरोधेन तथा प्रयोग इत्याशयात् रत्यञ्च भूमि प्रयाति विहणे न वात्मानमित्यादौ नमा खात्ममिनसमवेत- त्वम्यामावो वा धावर्थे प्रयाणे प्रतीयते तथाच विद्या भूमित्तिसंयोग अनकभूमिभिन्न सम तस्ववत्कामसमयेतत्वाभाववत् पयाणानुकूलवत मारक तिमानिन्यन्वय बोध, छत्र चे जनकान्तं भूमिभिन्समवेतत्व खभिनसमवेत वाभाववाविच एकत्र इयमिति गैला प्रयाविशेषणं एव विहशीमधीमई विहातीति न मान या विग महौरइभिन्नममतमहोगह- सत्तिविभागजनकम्मात्मभिन्नसमवेत्रलाभावविहानानुकुम्नवर्तमान कृतिमानि त्यन्वयबोध , विहानञ्च विभागावच्छिन्नस्पन तदवच्छिन्न चञ्च जनकतासम्बन्धेन विभागविशिएल विशेष पूर्ववदित्य न्यत्र विस्तर । ननु भूमि प्रयातीत्यादी यथा कम्मा त्ययेन हितोयया प्रकृत्यर्थभूम्यपेक्षया परममतत्वं प्रत्याय्यते तथा विन भूमि प्रयातेत्यादावपि कर्मप्रत्ययेनाग्यान म्वप्रकृत्यर्थधा स्वप्रयाजापेक्षया परसमवेतत्व प्रत्याय्य ते तथाच वितिक्षतिजन्य प्रयागनिसमर्वतप्रयाणमन्यफलाथयो भुमिरित्यन्वयवोध पन मयोग इति पर्यवमित। न चेद सम्भवति, विहान सात्मा प्रयाय ते इत्यारे प्रसगात् ·शिरोमणिकृताख्यातनवादः । कर्मप्रत्ययार्थः। इयांस्तु विशेषो यद्यत्परत्वं सुपा ग्रहः। 'इयां स्विति, 'सुपा' कर्मविहितसुपा, 'प्रकृत्यर्थति स्वार्थाधेयत्वादि- प्रकारीभूता या व्यक्तिः तदपेक्षिकमित्यर्थः, 'आदिपदात् अस्तु वा कर्माख्यातम्यैव द्वितीयादेरपि फलमर्थः दतिमते स्वार्थफलपरि- दत्यन भूमि प्रयाति दूत्याही भूभित्तिसंयोगजनक- अभिभिन्नममवेत म्पन्दाय इत्याद्यन्वयबोध' भूम्या दे दवदेकदेश- भेदेऽन्वयश्च द्वितीयार्थाधेयत्वादो प्रकारोभता या भूम्यादिव्यक्ति- स्तब्यक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन तथैव व्युत्पत्तेः, न तु प्रतियोगितासामान्येन, प्रकृयर्थतावच्छेटकावच्छिन्नमतियोगिता- कत्वमम्बन्धेन वा, श्राद्ये विहगस्य महौरुहगमनदशायां विहगो विहग गच्छतोति प्रयोगापत्तेः विहगस्यापि व्यासज्यत्तिधर्मा- वच्छिन्नमतियोगिताकविहगभेदवत्त्वात् । द्वितीये प्रमेयं गच्छ- तौन्यादिव्यवहारस्यायोग्यत्वप्रमङ्गात्, विहगस्य विहगान्तरगमन- शायामपि विहगो विहगङ्गच्छतौति व्यवहारम्यायोग्यत्वप्रसङ्गाच्च। उभयकर्माजमयोगम्यलेऽपि मनो मन्मं गच्छति मेयो मेषं गच्छति इत्यादयः प्रयोगा इष्टा एव, स्वस्मिन् स्वनिमयोगगनकवभिन- ममवेतस्पन्दाययवाभावाच्च ममः स्व स्वयं गच्छतोत्यादिको न तब प्रयोगः। अथेवं दीर्घतन्त्वादिम्य ने तन्तुः तन्तुं गच्छति दति विगरतिकृतिजन्य प्रयाणमिनसमवेतप्रवासाजन्य क गायव य भूमावि विहगेऽपि सत्त्वात् संयोगम्य दिलवादियन याह, दयान्विति, 'पर' परममयतत्वं, 'सुपा' दिसोयादिना, 'प्रा यापेक्षिा' म्बप्रकृययभूम्यादि.

·६२ शब्दाग्यतुरीयखगडे व्यवहारो न स्यात् तन्नोर्गमने तन्तुभिन्नगमवेतत्वस्य बाधात् । न च मयोगस्य विष्ठतया स्वमिान् स्वस्योगाभावेन तद्वाक्यमयोग्य- मेवेति वाद्यम्। संयोगम्य झलच्छिन्नत्यनियमपि दिममवतख- नियमे मानाभावेन स्वस्मिन्नपि स्वक्रियया श्रवच्छेदकान्तरे स्वम- योगे वाधकाभावात् अन्यथा एकतन्तुकपट प्रति श्रममवायिकारण- स्थासम्भवात् अंशुद्धयमयोगस्य विरुद्धत्वात्, न हि घाशइयमेव पटममवायिकारणं, द्रव्यवति द्रयान्तरानुत्पत्या तन्तुमत्यंगौ पठोत्पत्तेरमभवात् मुर्तयो समानदेशताविरोधाच । न च द्रव्या- रम्भकतावच्छेदकसंयोगनिष्टवैज्ञात्य स्य फलयलकल्प्यतया ननुनिष्ट- पवनादिसयोग एव तत्र पटाममवायिकारण नन्तोम्तादात्म्य- सम्बन्धेन पटसमवायिकारणतया १ पवनादौ न पटोत्पत्तिः समवायिमात्तिमयोग एवासमवायिकारणमिनि नियमस्थ पाकजन्यल एव व्यभिचारादिति वाच्यम् । तथापि तत्र मूलाग्रा- वच्छेदेन तन्तुमयुक्तम्तन्तुरिनि प्रत्ययस्य विना बाधक भ्रमवायोगात् इति चेन्. न, साभिन् स्वरुयोगाभ्युपगमेऽपि तन्तुस्तन्तु गच्चती- त्यच तन्तुपददयस्य तन्त्ववयवे लाक्षणिकत्वात् राम-रावणयोर्यद्धं राम रावणयोरिवेत्यादौ मादृम्यघठकतद्भिन्नत्वांगास्येव कर्मप्रत्य- यार्थस्य परममवेतत्वाप्रस्थापि बाधेन तत्रानन्वयेऽपि सतिविरहाच । न चैव परममवेतवस्यायोग्यनया अनन्वयोपि केवलाधेयत्वांगमादाय विहगस्य महौरुहगमनदशाया विहंगो विहग गच्छतौत्यपि प्रयो- गापत्तिरिति वाच्यम् । दितीयाया' कर्तृले लक्षणयेव केवलाधेय- वाजमादायापि नव नाशप्रयोगम्येष्टत्वात् ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । ६३ प्रकृत्यर्थाद्यपेक्षिकं तिङादिना च स्वार्थफलाश्रयापे- केचित्तु परममवेतत्वाधेयत्वाशुभयविषयकशाब्दत्वस्यैव गम्यादि- धातुभमभिव्याहतद्वितीयादिजानकार्यतावच्छेदकतया देवलाधेय- त्वांशमादाय विहगम्य महौरुहगमनदशायां विगो विहगं गच्छ- तौति न प्रयोगः तन्तुस्त गच्छतीत्यादौ तन्तुइयपदै लक्षणे गतिः, गम्या टिपदममभिव्याहतत्वम्य दितीयादिविशेषणतया पचेः माकाहत्वादविक्नित्तिजनकफियायां शक्तिरितिमते पाके परसम- 'वेतत्वस्य बाधितत्वेऽपि तण्डुलं पचतौत्यादिवाक्यम्य नायोग्यत्वापत्तिर्न वा अात्मविषयकमाक्षात्कारम्य अात्मभिन्नममवेनत्वेऽप्यात्मानमात्मा माक्षात्करोतीत्यादिवाक्यम्यायोग्यन्वापत्तिरित्याहुः । 'तिडादिना चेति कर्मविहिततिडादिना चेत्यर्थः, 'श्रादिपदात् कर्मविहितसत्परिग्रहः । 'म्वार्थफलाअयापेक्षिकमिति खार्थफलांश विशय्यौता या व्यनिम्तदपेक्षिकमित्यर्थ, प्रकृत्यर्थापेक्षया परत्व- बोधने महौरुहगमनशायामपि विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोगापत्तेः गमनम्य गमनभिन्नममवेतत्वात्, एवञ्च भूमिर्गम्यते विहगेनेत्यादौ विहगनिष्टक्षतिजन्यभूमिभिन्नममवेतमयोगावचिन्न- म्पन्दफलगासिनी भूमिरित्यन्वयवोधः । भेटे भूम्यादेः ममर्गश्च । भितसमयेतत्व, तिहा' कांग्यातेन. 'चार्थेति वायों यत्फलं तदायय- भन्यादिमिनसमवेतत्व मित्यध, तथाघ भूमिभिन्नसमवेतत्वादिप्रत्यय कर- कर्मस्यले तुल्य रव किन्तु कर्णप्रत्ययस्यने कर्ममप्रत्ययमान्यर्थोभूमि कर्म प्रथयाने घन प्रकृयर्थ दयेव विशेष इत्यर्थ । न चैवं प्रत्यान्वितखार्थ- बोधकत्व प्रत्ययानामिनि व्यत्पत्तिविरोध कम्मेप्रत्ययस्यने परसमवेतत्वम्या.

·(18 शब्दास्यतुयखगडे निडर्थफनांगो विकोप्योभना या व्यक्रिस्ताकिलावञ्चिनप्रतियोगि- नामम्वन्धेन तथैव व्युत्पो, व्यपतिवैचिश्याच प्रथमान्तपदोपदा- प्यम्याख्यातार्थ पाख्यातार्थस्य धात्वर्थ विशेषणतया अवयः, स्वर्ग- कामो यजेतेत्यादाविध श्राख्यातार्थदयपुटितम्यापि धात्वर्थ स्यान्वयः, खभिन्नसमयेनगमनम्य म्वकर्तृकत्वाभावादुभयकर्मजमयोगन्दले मनः स्वं खेन गन्यते इति न प्रयोगः इति भावः । एतच फलावच्छिन्न- व्यापारस्य धात्वर्थत्वमिति प्रथमकन्पानुमारेण, म्यादा फल-व्यापा. राविति द्वितीयकरूपे बाययत्वस्य कर्माख्यातार्थत्वमते श्राश्रयत्वांगे विशेयीभूता या व्यक्तिमतदपेचिकमिति बोध्यम् । अन्वयबोधे त्वयं विशेष. यत्तदेतनाते संयोगावच्छिन्नं न म्पन्दविशेषणं मालित्वच प्रकार इति ध्येयम्। केचित्तु भेद एवार्थी न तु भेदवदेकदेशान्वयापत्तेः भेदस्य च क्रियायां विशेषणत्व ममवायोभयघटितमामानाधिकरण्यमम्बन्धना. . न्वय इत्याः । केचित्तु परममवेतत्वं परो वा न द्वितीथार्थ: किन्वन्योन्धा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं प्रतियोगितावच्छेदकता मम्बन्धनान्योन्या- भावो वा द्वितीयादेरर्थः, अन्योन्याभावे च द्वितीयाधेियत्वादी प्रकारौझना या व्यकिः गैव निष्ठतासम्बन्धेन प्रकार इति व्युत्पत्ते प्रकृत्यर्यभूम्यन्वितत्वादिति वार्थ । व्यप्रकृत्य भुम्वन्वितम्यापि तम्य प्रकृत्य- प्रयाणे विशेषणटेम सदन्वयम्याप्रत्ययेन तादृशव्युत्पत्तरविरोधात् । म हि शकई मादलमायकोषकवयुवति, अरुम्मात् बढमानवादापयि घटान्वित कमलम्यान यनेऽप्यन्वयादिति दिक् ।

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६५ .. क्षिकं प्रत्याय्यते । घटं जानाति इच्छति कुरुते चैत्रः मैत्रेण ज्ञायते इष्यते क्रियते घट इत्यादौ सविषयक- तेन विहगस्य महौरहगमनदशायां विहगो विहगं गच्छतीति प्रयोगो न योग्यः योग्यश्च विहगस्य विहगान्तरगमनदशायां विहगो विहगं गच्छतौति प्रयोगः, कर्माख्यातस्यले तु तदर्थफलांश विशे- व्यौता या व्यक्तिः सैव निष्ठतासम्बन्धनान्योन्याभावे प्रकार इति व्युत्पत्तिः तेन विहगस्य महौरुहगमनदशायां विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोगो न योग्यः योग्यश्च विहगस्य विहगान्तर- गमनदशायां विहगो विहगेन गम्यते इति प्रयोग इत्याहुः । तद- सत् । जात्यतिरिक्तपदार्थस्य स्वरूपतोऽनवच्छेदकतया प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वस्य विकल्पामहत्वादिति ध्येयम् । मुख्यमकर्मकधातयोगे कर्मप्रत्ययस्थले अन्वयबोधं कुत्पाद्य भातमकर्मकधातुयोगे कर्मप्रत्ययस्यले अन्वयबोधं व्युत्पादयति, 'घटमित्यादिना । केचित्त घटं जानातीत्यादौ घटो ज्ञायत इत्यादौ च कर्म- प्रत्ययस्थाधेयत्वार्थकत्वे चानन्यप्रसङ्ग इत्यत अाह, 'घटमितीत्याः। 'इत्यादावित्यादिपदात् इष्टि दिय्यत इत्यादेग्रहणम् । 'म- विषयकेति, तथाच तादृभधातुसमभिव्याहार एव विषयित्वादि- ननु दितीयाया यात्मनेपदस्य च फलार्थत्वे चैत्रेण घटोज्ञायते इत्यादी चहितीयात्मनेपदार्थयोरनन्वयापत्तिः धात्वर्थज्ञानादेर्घटादिनिष्ठपलाजनक- वादियत था, 'घटमित्यादि, 'सविषयकेति ज्ञानेच्छा-कृति-देष-भावना- 124 ·ए शम्दायतुगैपखण्डे पदार्थाभिधायिधातुयोगे कर्मप्रत्ययेन यथायथं विप- यित्त्वं विषयत्वञ्च कर्तृतिहा म्वाश्रयत्वं तृतीयया मम्बन्धस्य प्रत्ययनियामक इति भाव । 'यथायथमिनि सुपा विषयित्व कर्म- निडा च विषयवमित्यर्थ, सपा विषयवाभिधाने च घट जाना- तोत्यादावयोग्यतापत्ते विषयत्वम्य घटत्तित्वेन घटानिरूपित- त्वात् ज्ञानम्य तदनाश्रयस्वाच्च । न चाधेयतामम्बन्धेन घटस्य विषयत्वे निरूपकतामम्बन्धेन च विषयत्वस्य ज्ञाने अन्चय इति वाच्यम् । इद ज्ञान न घटस्य इति व्यवहारानुपपत्ते निरूपकता वृत्त्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकलान श्राश्रयतासम्बन्धेन विषयत्वाभावस्य तदर्थत्वे घटोयजानेऽपि नेद ज्ञान घटस्थेति व्यवहारापत्ते । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रति- थोगितावच्छेदकत्वनयेऽपि तदभावस्य केवलान्वयित्वाभ्युपगमेन घटोयजानेऽपि नेद घटस्य ज्ञानमिति व्यवहारापत्ते । एव कर्म- तिडा विषयित्लाभिधाने ज्ञायते घट इत्यादिव्यवहारानुपपत्ते विषयित्वस्य जानवृत्तित्वेन ज्ञानानिरूपितत्वात् घटादेतदनाश्रय- खाच्च । न चाधेयतासम्बन्धेन जानस्य विपयित्वे विषयित्वस्य च निरूपकतासम्बन्धन घटादावन्वय इति वाच्यम् । तथा मति घटज्ञानदशाया घटो न जायत इति व्यवहारापत्ते, निरूपकता- बोधकधातुस्थले इत्यथी, 'कर्मेति हितौयया क्वचित् घशा च्यात्मनेपदेश चेत्यर्थ , 'यथेति घट जानामौत्यादौ कर्तृप्रत्ययस्यले द्वितीयाया वियित्व चैनेया ज्ञायते घट इत्यादौ घात्मनेपदस्य विषयवमित्यर्थ , विषयित्व .

·शिरोमणिकृतास्यातशक्तिवाद । हट सम्वन्धस्य चाधेयत्व बोध्यते । अन्वयबोधे त्वयं विशेषः यदेकर वृत्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदकलात, वृत्त्ययिमामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकले तदभावस्य केव- लावयित्वाभ्युपगमेन घटजानद शायामपि घटो न जायत इति व्यवहारापत्ते'। अतएवाश्रयत्वमम्बन्धेन ज्ञानविषयित्वाभाव एवं घटो न जायत इत्यस्यार्थ इत्यपि परास्त । तथा मति घटज्ञान- दशायामपि घटो न ज्ञायत इति व्यवहारापत्ते घटस्य विषयि- त्वानाश्रयत्वात् । च धातुयोगे कर्मप्रत्ययेनापि विषयत्व- विषयित्वयोरभिधाने खगें करोति याजिकः इविः करोति याजिकः स्वर्गः क्रियते याज्ञिकन हविः क्रियते याजिकेन गगनं करोति श्रीकृष्णः गगन क्रियते श्रीकृष्णेन इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात् इति वाच्य। माध्यत्वाख्यविषयित्व-माध्यत्वाख्यविषयत्वयोरेव धातुयोगे कर्त-कर्ममत्ययार्थलात् धान्या गुरुतरभारोत्तोलन- दशायां तदुत्तोस्लमानुत्पादेऽपि गुरुतरभारोत्तोलनं करोतीति व्यवहारस्येप्टत्वात् । न चैव गुरुतरमारोत्तोलनं न कृतमिति व्यव- हारो न स्यादिति वाध्य । फस्तोपधानात्मकजन्यताविशिष्टसाध्यवा- ख्यविषयत्वाश्रयम्य कर्तृ-कर्मर दर्थत्वात् । वैशियच कियाघटित- सामानाधिकरण्य माध्यत्वास्यविषयत्वप्रवेशात नान्तरोयके मत्ती- भत न तु मयाकृतमिति यवहारोपपत्तिरिति भावः । 'एकति विषयवमियम्य 'योध्यते' इवनेनान्वय', एवमयेऽपि तेन चैत्रो घट भागातीयादी घटविषयकशामाश्रपत्र इत्यन्धयमोध क्षेत्र घटोशायते इत्यादौ च प्रतिज्ञाविषयो घट इत्य बोध एवमन्यदूछ । क्षेत्री ·एस ब्दास्यतुरीयखाई कन्याश्रयत्वं तच क्रिया तब विपयित्वं तत्र कर्म- विशेषणं । अन्यत्र कर्मणि विषयता तब किया तबा- धेयत्वं तच च कर्तेति । ज्ञातो ज्ञाता नष्ट इत्यादौ घटं जानाति चैत्र इत्यादौ इत्यर्थः, 'कर्त्तरि' चैत्रे, 'तत्र' पाण्या- तार्थानयत्वे, 'क्रिया' धात्वर्थः, 'तत्र' धात्वर्थ, 'तत्र' विषयितायां, 'अन्यत्रेति चैत्रेण जायते घट इत्यादावित्यर्थः, एवञ्च घट जनाति चैत्र इत्यादौ घटवद्विषयितावज्ञानवदाश्रयत्ववांश्चैत्र इत्यादिको- मोधः, मैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ मैचवदाधेयत्वज्ञानविषयतावान् घट इत्यादिको बोध इति भावः । ननु मुख्य-भातसाधारणसक- कधातयोग एव यदि द्वितीयादयः तदा घटं यतत इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात् यत्यादिधातोरपि सविषयक्रियावाचित्वेन भातमक- घटं जानातीत्यादौ कर्तरि तिडा याश्रयत्वं चैत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादौ च व्दतीयया याधेयत्वं बोध्यते । ननु चैत्रेण घटी ज्ञायते इत्यादौ यदि कर्मप्रत्ययस्य विषयत्वं ढतीयायाश्चाधेयत्वं व्यर्थस्तदा चैत्रो घटं आनाती- थादौ वाक्ये चैत्रेण घटो आयते इत्यादिवाकयैकवाक्यतानुपपत्ति- विशिरी- कार्यप्रतिपादकावविरहादित्यत थाह, 'यन्वयेति, 'एकत्रेति चैत्रोटं जानातीत्वादावित्यर्थः, 'तत्र' कर्तरि मुख्यविषय्ये, 'किया' ज्ञानादि, 'तच' झियाया ज्ञानादो, 'त' विषययिताया, 'कर्म' घटादि, 'अन्यत्र- चत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ, 'कर्ममणि' घटादो मुख्य विशेय्ये, 'विषयते- पादौ विशेषणमित्यस्यानुया, 'त' वियिताया, 'किया' ज्ञानादि, 'तत्र' फियाया, 'लव च्याधयत्वे च, 'कला घेवादिः, तथाच चैत्रोघट जानाति क्षेत्रेण घटो ज्ञायते इत्यादौ विशेष्य-विशेषणभावभेदादेकवाक्यताभङ्गः सर्व ·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवाद । हर कर्तृ-कर्म-कृतां विषयाश्रय-प्रतियोगिबोधकत्वं। यतत- इत्यादौ यत्यादिनोपस्थिते यत्ने विपयित्वेन नान्वयः मकवादित्यत पाह, 'यतत इति, कत्रादिना उपस्थिते यत्ने माध्यत्वाख्यविषयलेनैवान्वयो न वृद्देश्यत्वेन भोजनाय करोतीत्य- प्रयोगात्, अत उन्ना 'यत्यादिनेत्यादि, 'श्रादिपदात् यसमयने इति यमधातोः परिग्रहः । अतएव पाकाय प्रयासो न त पाक- भ्येति भाव । यत्यादिना लक्षणया उपस्थापिते ज्ञानादौ विषयता- मामान्येनान्वयादक 'यन्न इति, 'विषयित्वेन' विषयित्वावच्छिन्नत्व- प्रकारेण, आदिना माध्यतापरिग्रह', 'उद्देश्यत्वेन' उद्देश्यत्वत्वावच्छि- वादिसिद्ध इति माव । गनु सविषयकार्थकधातुहकर्मप्रत्ययेन यदि विषयत्व प्रतिपाद्यते तदा घेण ज्ञातो घट इत्यादौ कम प्रत्ययार्थ- घटयोरभेदाग्वयमोधो न स्यादिति एवं सविषयकार्थकधातुयुक्तकर्तप्रत्ययेग यद्याश्रयत्व प्रतिपाद्यते तदा चैत्रो घटस्य ज्ञाता इत्यादी घट-ज्ञापोर- भेदान्वयबोधो न म्याहाधात् एव घटो नए इत्यादो घटो नश्यनोनिवत्- प्रतियोगितात्मकस्वेम नएपदार्थ घटयोरमेदान्वयबोधानुपपत्तिरित्यत थाह, 'मातोशाते यादि, 'कर्मेति, प्रेज घटो ज्ञात इत्यादौ कर्महतो- विषयोऽर्थ चैत्रो घटम्य शातत्यादो कर्तप्रत्ययम्य ढघ व्याश्रयोऽयं घटो नए इत्यादी करप्रत्ययम्य शत प्रतियोग्यर्थ इत्यादि सयमूछ। यतो भा- भेदापयोधानुपपत्तिरिति भाव । ननु घट करोतोत्यादिवत् घटं यतते इत्यपि स्यात् दितीयाविषयत्वम्य बोधादिन्दत पाए, 'यतत इन्धादाविति, 'विषयित्वेनेति, द्वितीयाधर्ष विययित्व यदि धातुजन्योपस्थितिसहकारेण यो मायति धाकाहाविरुधादित्य ताई कथं ता घटादेरम्पप इत्यत.

·पाम्दाधतुरोयखगडे किन्तुद्देश्यत्वेन पदखाभाव्यात् । अतरवाभुचानेऽपि भोजनाय यतते इत्यादयः प्रयोगा। सलमकारण, तथाच द्वितीयाया उद्देश्यत्वलावच्छिन्नावोधकतया नबोधकचतुर्था घटाय यतत इत्यादिरेव प्रयोग इति भावः । केचित्तु छत्रादिना उपस्यापिते यान व यत्यादिना उपस्या- पिते यनेऽपि माध्यत्वाख्यविययित्वप्रकारेणेवान्वयबोधः । न चैवं घटं यतत इत्येव प्रयोगापन्तिरिति वाच्य । स्पृहधावत्तरधानुयोगे चतुर्या व थत्यादिधातयोगेऽपि चतुर्थ्या द्वितीयार्थयोधकत्वा- दित्याज । तन्मतं निराकरोति, 'अतएवेति, 'अभुनानेऽपि' भोजनमाध्य- कप्रतिशून्येऽपि, भोजनोद्देश्यकप्रवृत्तिमतौति शेषः, भोजन करोतीति च न तत्र प्रयोग इति भावः । याध, 'किन्नूद्देश्यत्वेनेति, उद्देश्यत्वञ्च तत्प्रयोजनकत्व विषयताविशेषावे वन्य- दलत्, तथाच उद्देश्यत्व घोधाय यतियोगे च चतुर्थी प्रयोग एव साधुरिति भाव । ननु द्वितीयया यते कथं नाकाडा इत्यत वाइ, 'पदेति, स्थान पलबलेनाकाड्डाकल्यन यत्र च फलामाधात् न तथाका ति भाव । मनु न केवलं यत्यर्थे दिसौयार्थविषयत्वान्वये याकाडाविरमा वाधकमपि तु योग्यताविरहे पोत्याह, 'व्यव एवेति यत्यर्थे हितीयाद्यर्थविषयित्वादेस्न्दया. नहोकारादेववर्य, 'यमुनानेऽपि' भोजनविषयकयत्नविरहिण्यमाद्युपादाम कतर्यपि, व्यनाद्युपादान काले च भोजनोद्देश्यकामाद्युपादानानुकूलतिरेव वर्मते इति न तादृशप्रयोगानुपपत्तिरिति भाव ।

·शिरोमणिकृताण्यातशक्तिवादः । धातोरर्थः फलमनुकूलव्यापारो व्यापारमा वा, आख्यातस्य जन्य-जनकभावः संसर्गमर्यादया लभ्यः । मण्डनमतमाह, “धोतोरिति, ‘फलमिति संयोगवादिविशि- टमित्यर्थः, एवञ्च यादृभफलावच्छिन्नव्यापारवत्त्वं यद्धातो यायिक- रुपेयते तद्धातोस्ताद्रूण फलमित्यर्थः, तच्च पचेविक्लित्तिः, त्यजे- विभागः, गमेः संयोगः, ददाति-क्रोणातौत्यादेविलक्षणस्वत्वादि, त्यजि-गमिप्रभृतीनां पर्यायतावारणस्य तावतापि सम्भवेन व्यापा- रान्तर्भावेन शक्यतायां गौरवादिति भावः । अनुकूलतान्तर्भावे गौरवादेकदेशान्वयापत्तेचाह, 'व्यापारमावं वेति, 'श्राख्यातार्थ इत्यनुषज्यते, व्यापारत्वं धर्म । नन्वेवं गौरवं धर्मत्वस्याखण्डो- पाधित्वेऽपि प्रवृत्तित्वस्य जातित्वेन तदपेक्षया गुरुत्वात् । न च व्यापारत्वं प्रवृत्तित्वमेवेति वाच्यं । पचेतेत्यादौ विध्यर्थस्य छति- माध्यत्वस्यानवयप्रसङ्गादिति चेत्, न, पचतीत्यत्र पचेवितित्ति- जनकक्रियात्वस्यानन्तपदार्थघटितस्य शक्यतावच्छेदकवकन्पनामपेक्ष्य पर्विक्तित्तित्वस्य तिपोधर्मवरूपव्यापारत्वस्थाखण्डधर्मस्य शक्यता- वच्छेदकलकन्पनाया एव लघीयस्वात् । न च तिवादीनां लघुतरं प्रवृत्तित्वमपहाय धर्मत्वरूपव्यापारत्वस्योपाधिरूपस्य शक्य- मण्डनमतं दूषयितुमुत्यापयति, 'धातोरर्थ इति फलावच्छिन्नव्यापार बोधकत्वेन सिद्वान्तसिद्धस्य गम्यादिधातोः पलमर्थ इत्यर्थः । लाघवादाह, 'व्यापारमाणमिति व्याख्यातस्यार्थः इत्यन्वयः, 'मात्रपदेनानुकूलत्वयवच्छेदा । नम्वेवं पचतीत्यादो व्यापारे कथं धात्वर्थपनानु फूलत्वस्य लाभ इत्यत- था, 'थायातम्येति, 'जन्येति धात्वर्थपलास्यातायापारयोजन्य-जनक- ·९९२ शब्दाख्यतुरौयखण्डे लडादितिङाद्यर्थी वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्वादिकमेक- पदोत्तरत्वप्रत्यासत्या तवैवान्वेति भावप्रत्ययस्य घना- नावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य धावना किया तत्तत्फलजनक- तत्तयापारत्वस्य शक्यतावच्छेदकारकपनमेव साध्विति वाय। तिवादिकमपेक्ष्य धावना स्वल्पत्वाभावादिति भावः । 'जन्य-जनक- भाव इति फल-व्यापारयोर्जन्य-जनकभावस्तयोः संसर्गमर्यादया लभ्य- दूत्यर्थः, पचति चैत्र इत्यादौ पाख्यातार्थव्यापारस्य क्रियादिरूपस्य वजनकलत्याश्रयत्वसम्बन्धेनैव चैत्रादावन्वय इति भावः । 'वर्त्त- मानवादीत्यादिपदात् प्रतीतत्व-भविष्यत्वयोरुपग्रहः, 'इष्टसाधन- लादिकमित्यादिपदान कतिमाध्यत्व-बलवदनिटाननुबन्धित्वांशपरि- ग्रहः । तत्रैवेति श्राख्यातार्थव्यापार एवेत्यर्थः । जानाति-जानी- यादित्यादाविव धात्वर्थ एव तदनये फलानुत्पाददशायां व्यापार- सत्त्वेऽपि पचतीति प्रयोगो न स्यात, क्याच पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगः, न स्याच व्यापारातीतबदशायां फलमत्त्वे पपाचेति प्रयोगः, न स्याच कामों गच्छेदित्यादौ काशीमयोगजनकक्रियाया दरमाधन- वादिलाभ इति भावः । भावविहितघनादेर्निरर्थकत्वेन वक्ष्यमा- प्रदूषणापतिरत प्राइ, 'भावेति, भविष्यत्वस्य घनर्थव्यापार एवा- । भाव इत्यर्थः। 'लडादौति चैत्र पचनात्यादी लडविर्तमानत्वं चैत्र. पचे तेत्यादौ लिएर्थ इथसाधनत्वं यन्वेतीत्यवान्वितं, 'एफप देति, एकेना. हातपदेन व्यापारवर्तमानत्वाद्योधीधनादिति भाव । 'लव' व्याख्याता- व्यापार एक, 'भावप्रत्यास्येति याक इत्यादिस्यले भावविहितस्य धमादेरित ·शिरोमणिकताख्यातशतिवादः ! ८६३ देरनुकूलव्यापार एवार्थः । तेन व्यापारसत्त्वे फला- नुत्पाददशायां पाकोभविष्यतीति न प्रयोगः। न वा व्यापारविगमे फलसत्त्वे पाको विद्यते इति । नापि घट-भूतलयोर्मियःसंयोग इतिवत् मिथोगमनमि- न्वयात् तस्य च तदानौं बाधान्न तत्मयोग इति भावः । 'विद्यत- इतौति 'न प्रयोग इत्यनुपज्यते, 'मिथ इति, गमधात्वर्थस्य सयो- गात्मकफलम्य विष्ठत्वेऽपि लुर्थस्य तदनुकूलव्यापारस्य स्पन्दरूप- स्थाविष्ठत्वादिति भावः । 'दत्यादौत्यादिपदात् महौरह-विहगयो- मिथस्याग इत्यादेः परिग्रहः । ननु धात्वर्थत्वे धात्वर्थतावच्छेदकी- भूतफलमालित्वं कथं कर्मत्वमित्यत आह, 'प्रत्ययेति तत्तद्धातुसम- भिव्याहतप्रत्ययोपनौतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफलशालिवं तत्त- धातुकर्मत्वमित्यर्थः, अत्र तत्तद्धात्वर्थफलगालित्वमाचोमो क्षेत्री- त्यर्थः, व्यापारोऽर्थ धनुकूलत्वं संसर्ग इति भावः। नन्वतन्मतेऽपि धो ध्यापारबोधकले मानामाव इत्यत च्याप, 'तेनेति, व्यापारस्य घअर्थत्या- भावे पाको भविष्यतीत्यादौ धात्वर्थफले एव भविष्यत्वादेरन्वयोवक्तव्य- स्तपाप विसित्तिरूपमलानुकूलयापारस्य वर्तमानत्वेऽपि विसित्यनुत्पाद. दमाया पाको भविष्यतीति प्रयोगो वस्तुगत्या न मवति स स्यादिव्यर्थः । थापारस्य अर्थवाभावे दुषणान्तरमाह, 'म वेति, 'यापारविगमे व्यापारीभूतस्याल्यगिसंयोगादिमाशे, 'पालसत्त्वे विसित्तिरुपपनसत्वे, रती. त्यस्य 'म वेत्यनेमान्वय । ष्यनयोषियोरियापत्तावपि न प्रतिकार इत्यभि- प्रेत्याच, 'नापोति, गमगमित्यत्र मावयुटो व्यापारार्थकतामा गमनमित्यस्य संयोग इत्येवापः, तथाघ घट-भूतलयोर्मियोगमनमित्यस्य योग्यवापत्तिः 125 ·868 मंदावतुरीपणगड़े त्यादि, प्रत्ययोपनौतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफ- लशास्तित्वच कर्मत्वं फलनिष्ठाधेियत्वं द्वितीयादिना व्या- पामं गच्छतौयादी ग्रामस्येव त्रस्थापि कर्मवापत्तिः गम्यर्थस्य फलम्य ग्राममंयोगस्य चैवेऽपि सत्त्वादकोजन्यान्तं फलविशेषणं, पारजन्यत्वमाचोकावपि तद्गम्यर्थफलस्य ग्रामसंयोगस्य चैत्रसमवेत- 'फियाजन्यतया नदोषतावस्थां अतः परसमवेतवं व्यापारविशेषणं, चेवसमवेतक्रिया च न चैत्रान्यममवेता तद्गम्यर्थफलस्य ग्राममंयोग- स्थापि वैचान्योयामावयवः तत्समवेतव्यापारी ग्राम एक नजन्यत्वात् नदोषतादवस्यमत उपनीतान्न व्यापारविशेषणं, चैवो ग्रामं गच्छ- नौत्यच च ग्रामो न तिड्प्रत्ययोपनीतः किन्तु चैत्रक्रियेव तदुप- नौता, क्षेत्री ग्रामम्य गन्तेत्यत्र कन्प्रत्ययोपनीनः वान्यचैत्रावयव- समवेतः चैत्र एव तजन्यप्रातगम्यर्थमयोगायये चेतिव्याप्तिरतो- व्यापारस्य युडर्यत्वे व स्पन्दरूपरव संयोगानुकूलव्यापारोगमनमिन्यस्यार्थी भविष्यति स च नोभयत्तिरिति नोक्तप्रसङ्ग इति भावः । ननु फलमात्रस्य धात्वर्थत्वे धात्वर्घतावच्छेदकफलमालित्वं कमी लक्षणं न सम्भवति च्यसम्भवात् बन्यच कम्मत्वं दुर्बचमिति कथमेतदित्यत पाच, 'प्रत्यय इति, प्रत्ययोपनौतो यः परसमवेतव्यापारस्तष्जन्यं यत्पल सच्छालित्वमेव की- त्वमित्यर्थः, परत्वं खभिन्नत्वं, स्वपदच यत्र ग्रामादौ कर्ममत्वं ग्राझं तत्पर, रस्यश्च प्रत्ययोपनौतपरत्वानुपादाने गमिधात्वर्थकम्मत्वस्य खसिन् स्यात् खभिन्नसमवेतादृशात्मकच्यापारजन्यधात्वर्थशालित्वस्य खस्मिन्नपि सत्वादिति 'भन्थयोपनौतेति नहातूताप्रत्ययप्रतिपाद्येत्यर्थः, राष्छतोत्यादौ पादृशादि- ध्यासानुकूलताविशेषसंसात्वात् स्पन्दस्यैव बोध इति न तत्रादृष्टस्य .

·शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । ६६५ व्यापारनिष्ठञ्च तृतीयादिना अभिधीयते एवञ्च त- ण्डुल पचति चैच इत्यस्य तण्डुलत्तिफलविशेषजनक- व्यापारवांश्चैत्रः मैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यस्य मैत्रनिष्ठ- 'व्यापारेति, तथाच व्यापारखेन प्रत्ययोपनौतेत्यर्थः । चैत्रोयामं गच्छतौत्यत्र तादृशव्यापारजन्यसाक्षात्कारमाल्यात्मनि तादृशव्यापा- रजन्यविभागाश्रयपूर्वदेशेऽतिव्याप्तिवारणय तद्धावति फलविशेषणं, फलपदश्च स्वरूपकथन मिति भावः । फलस्य धातलभ्यत्वादाधेयत्वं दितीयाद्यर्थमाइ, 'फलेति, 'आदिपदाभ्यां रुद्योगे कर्तृ-कर्मषम्योः परिग्रहः, 'फलविशेषेति विक्लित्तीत्यर्थः, "व्यापारः' क्रिया, तदत्ता च चैवस्य वजनककृत्याश्रयत्वसम्बन्धेन, न तु व्यापारः प्रकृते रुतिरेव, क्षेत्रः पचेतेत्यादौ विध्यर्थस्य कृतिमाध्यत्वस्य तत्रानन्वयापत्तेः। 'मैत्र- निछेति, निष्ठता च स्वनिष्ठकृतिजन्यतासम्बन्धेन, 'फलविशेषणाती- प्रतिपाद्यतेति भावः । परसमवेतत्वानुपादानेऽपि स एव दोषः स्यादिति तदुपादानं, वर्तमानत्वादेस्तत्तक्रियादिरूपकालोपाधिरूपप्रपयोपनौत- परसमवेतव्यापारतया तज्जन्यधात्वर्थसंयोगादिशालिवमादाय स एव दोष इति 'यापारति, व्यापारपदोपदानाच व्यापारवेन प्रत्ययोपनीसत्य- लामानोक दोषः, धारवर्धपदानुपादाने घ पूर्वदेशादौ गम्यादिकमत्वापत्तिः प्रत्ययोपनोतपरसमवेतस्पन्दरूपयापारजन्यविमागादिशालित्वादिति सदु- पादानं, विभागादेश न गम्याद्यर्थस्वमिति नातिप्रसङ्गः, 'एक्वेति दिनोया- देराधेयत्वार्थत्वे धेयः, 'पलविशेषेति विसित्तीत्यर्थ । नन्वेवं क-कर्म- प्रत्ययस्यले मुल्यवत्पदार्थयोधाद्युपगमे वैपरोदेन करी कर्ममयवहारापतिः इत्यत प्याड, 'पजेसि, तपाच धास्ववियणक प्रत्ययार्थप्यापारविशेष्यक.

·L प्रादास्यतुरोयख रहे व्यापारजन्यफलविशेषशाली तण्डुल इत्यर्थः। फल- व्यापारयोविशेषण-विशेष्यभावभेदादेव कर्तृ-कर्मग्र- नि, गालियमपि कर्माख्यातस्यार्थः, नामार्थ-धात्वर्थयोर्भदेनान्दया- नभ्यूपगमान् एतन्मतेऽपि कर्मप्रत्ययस्य परममवैतत्वमप्यर्थः, तच्च व्यापारेऽन्वेनि परत्वन्तु कर्मविहितसपा स्वाधेियत्वान्वितव्यत्यपेचया, कर्मविहिततिहाच खार्थाश्रयत्ववियोम्योभृतयायपेक्षया प्रत्याय्यते । अतएव चैचोयाम गच्छतौत्यव पश्येचं गच्छति चैत्रवेण गम्यते इत्यादयो न प्रत्ययाः इत्यञ्च ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यव ग्रामत्ति- संयोगजनकग्रामभिन्नममवेतव्यापारवांत्र इत्यचयबोधः, चैत्रेण ग्रामो गम्यत इत्यत्र चैत्रवृत्तिग्रामभित्रममवेतव्यापारजन्यमयोगा- श्रयत्ववान् ग्राम इति बोधः, शेषं पूर्वोतदिमावसेवं । ननूभय- चेवाख्यातस्य व्यापारबोधकवे कर्तृ-कर्यप्रत्ययव्यवहारभेदः कुत- इत्यत आह, 'फल-व्यापारयोरिति, तथाच फचविशेषणकखाव्या- पार विशेष्यकबोधजनकप्रत्ययवं कर्तृप्रत्ययत्वं, स्वार्थव्यापारविशेषणक- फलविशेष्यकबोधजनकत्वञ्च कर्मप्रत्ययसमिति भावः । ननु चैत्रण- पक्कस्तण्डुल दूत्यत्र बतौयाया व्यापारार्थकदमावश्यकमन्यथा कृत एव यापाराश्रयार्थकले कर्मणा सममनन्वयप्रभङ्गात्, तथाच मझ्या-काल- भोधनकपत्ययस्व कर्तप्रत्ययः धात्वर्धविशेष्यकपत्ययार्थव्यापारविशेषण बोधननकप्रत्ययश्च कम्प्रत्ययः इति + वैपरोत्यमिति भावः । व्याख्याताय. व्यापारस्य धात्वर्थविशेष्यतया थन्वयस्य पचतोयादिस्थने ध्युत्पन्नत्वेन पयत इत्यादौ व्यापारविप्रेषणकधात्व विशेष्यकान्चयबोधो न सम्भवति उक्तव्युत्प- ·शिरोमणिकताख्यात शक्तिवादः । ८६७ त्ययव्यवहारः। वस्तुतस्त्वाख्यातस्येव तृतीयाया अपि व्यापार एवार्थः कमाख्यातस्य च धात्वर्थफलनिरूपित- मधिकरणत्वं, कर्मकृत आश्रयः, ककृतश्च व्या- पाराश्रयः, कर्म-कर्वसामानाधिकरण्यानुरोधात् जा- घटितधर्माद्यतिरिकाख्यानार्थम्य धात्वर्थविशेष्यत्वमेवेति युत्पत्तिभ- ङ्गो नोचित इत्याशयेनाह, 'वस्तु तस्वति, 'आख्यातस्येव' कर्तृविहि- ताख्यातस्येव, 'बतीयाया अपौति कर्मविहिताख्यातस्यले कर्मवाच- कपदोत्तरदतीयाया अपौत्यर्थः, । 'अधिकरणवमिति, धात्वर्थ- नामार्थयोदेनान्वयवोधासम्भवादिति भावः । एतच्च पूर्वकल्पमा- धारणं परन्तु तत्कल्पे व्यापारोऽर्थः, प्रचाधिकरणवमा । 'कर्म- छत इति, एतदुभयमपि पूर्वकल्पमाधारणं, 'व्यापाराश्रयः' व्यापा- रवान् । नन्वचापि श्राश्रयत्वे व्यापारे च शक्तिः क्रियता किं वि- शिएशशिखौकारणेत्यत आह, 'कर्म-कर्चिति 'कर्म-कर्तृभ्यां प्रदर्थ- स्याभेदान्वययोधादित्यर्थः, जानातीत्यादौ फल-व्यापारयोरप्रतीते- पतिविरोधादित्यत धार, 'वस्तुसस्विति, तथाच कम्मप्रत्ययस्यले थारया- सायापारो न भासते किन्तु हतीयार्थयापार एवेति नोव्यत्पत्तिमा इति भावः । मनु कर्मप्रत्ययस्यले पलस्य धात्वर्थस्य कथं भामार्थे तण्डलादी भेदेन साक्षादन्थयो व्युत्पत्तिविरोधादित्यत व्याइ, 'सामानाधिकरण्येति च स्थले नामार्थ-प्रत्ययार्पयोरभेदान्वयबोधस्यानुभवसिद्धम्यानुरोधादित्यर्थः । गन्धेतन्मते यदि प्रत्ययार्थवर्तमानातीतत्वादिक भानातोन्यादिवत् धात्वर्षपते ऽम्बितं तदा तस्य पलम्य माविश्वमायां व्यापारस्य वर्तमानवापि पचत- इत्यादिप्रयोगो न स्यात् एवं व्यापारस्यातीतत्वे पलस्य विद्यमानतादशायां ·सम्दारयतुरोपाखडे नातीत्यादिप्रयोगे तु पूर्वोक्लव रौतिरनुसतंच्या । चैत्रेण पच्यते पक इत्यादी सुवर्थ एव व्यापारे वर्त- एव नन- ननु चैण राह, 'जानातीत्यादि, 'पूर्वोतवेति, धानोर्जानादिक प्रत्ययस्य यथायथ माश्रयत्व विषयत्वादिक अर्थ इति भाव । तोत्यादावपि प्रतियोगिवादिकमी बोध्य । पचत इत्यादौ यदि हतीयाया एवं व्यापारोऽर्थ म तु धाला- ख्यातयो तदा व्यापारे वर्तमानखान्वयो न स्यात् जानातीत्यादौ धावर्थे पचतीत्यादी स्वार्थ एव वर्तमानत्वाद्यनुभावकस्य लड़ा- देयुत्पनत्वात् धात्वर्थफल एव तदन्वयाभ्युपगमेऽपि फलस्य वर्तमान- त्वदाया तथा प्रयोगापत्तेरत आह, 'वेचेणेति, तथा फलबला- देवमपि कवियत्यत्तिरिति भाव । पूर्वकल्येऽपि चैत्रेण पक्कस्तण्डल- इत्यध इद खौकार्य तत्र तौयाया एव यापारोऽर्थ, कृतयात्र- थभाच, अन्यथा तो व्यापाराश्रयार्थकवे कर्मणा सहानवयममात् इति बोधनाय 'पक इत्युक्त । एतचापातत खतौयान्तपदममभि- व्याहते पाले तण्डुल तण्डुल पक इत्यादौ वर्तमानवादेरनन्वय- प्रसङ्गात् । न च वर्तमानलादिकमनन्वितमेवेति वाच्य । तथा मति यक्ष्यमाणे तण्डुले अय तण्डुल पच्यते अय तण्डुल पक्क- इति व्यवहारापत्ति । न चैव पूर्वकोऽपि वैत्रए पच्यमानस्तण्डुल्त पचन्तण्डुल इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिरित्यत यार, 'चैत्रेणेति, 'सुवर्थ एवेति, 'वस्तृतस्वितिमतानुसारेण पूर्वमते चारशालार्थयामार वान्बयो बोय । ममु पचमान इत्यादौ व्यापाराश्रयस्य तदर्थत्वेन व्यापारस्य तदेकदेशतया ·शिरोमणिकृताख्यातशतिवादः । ९ मानत्वाद्यन्वयः पचमानः पक्ववानित्यादौ पुनर- नायत्या पदार्थतावच्छेदक एव व्यापारे तदन्वयः । स्तां वा व्यापाराश्रयी शक्यौ विशिष्टमन्वयबललभ्यं रव- इत्यादौ वर्तमानवाद्यन्वये का गतिरिति वाचं। वक्ष्यमाणदिशैव तस्योपपादनौयत्वादिति ध्येयं । 'पचमान इति, एतदपि पूर्वकल्प- साधारणं, ‘पदार्थतावच्छेदके' कृत्प्रत्ययार्थतावच्छेदके, 'तदन्चयः' वर्तमानत्वाद्यन्वयः । एकदेभान्वयासहिष्णुनायामाह, 'स्तां वेति, व्यापारवानात्रय इति चान्वयवोधः अन्यथा आश्रयत्वे निरूपित- वसम्बन्धेन व्यापारस्थान्वये तवैकदेशान्वयतादवस्थ्यात्, एवञ्च पूर्वकन्ये हतीयार्थ वर्तमानत्वान्चयो व्यापारोऽत्र बतौयार्थोऽनभ्यु- पेयः किन्तु चैत्रेण पच्यमानस्तण्डुल इत्यादौ कर्मकृतोऽपि व्यापा- राश्रयो पृथगेव शक्यौ व्यापारस्तृतीयार्थाधेयत्वस्य विशय्यतया जन्यतासम्बन्धेन धात्वर्थे फले विशेषणतया चाचेति, फलञ्चाश्रये, प्राश्रयथाभेदेन कर्मणौति ध्येयं । नन्वेकपदजन्योपस्थितिविशेय्ययोः , कथं तत्र वर्तमानत्वान्वय इत्यत च्याए, 'पचमान इत्यादि, 'गायत्या' धन्यवानुपपत्त्या, 'तदन्वयः' शानभाद्यर्थे वर्तमानत्वाम्पयः, ईदृशमेक देशा- न्वयमनभ्युपगम्याए, 'क्षा घेति, 'प्रफ्यौ' माननादिशक्यौ, 'विशिर' व्यापा. राश्रयस्वरूपं, 'धन्वयबललभ्यं' व्यापाराश्रययोः पदार्थयोः परस्पराकाहा- योग्यतादिगम्यं । ननु म्गोऽस्तोत्यादी सामान्यपरिणपशुविशेषवाचकान्मग- पदात् परिण इत्याकारकशाब्दबोधवारणाय एकपदोपात्तयो विशेष्य. विशेषयमावेनान्वयः प्रतिसिद्ध इति कथमेकपदोपात्तयोवारायययो- ५ ·शब्दारयतुरोयखण्डे कारस्येवान्धयोगव्यवच्छेदादो अन्ययोगतियोगिक- व्यवच्छेदस्यातिप्रसक्तत्वात् अन्ययोगत्वावच्छिन्नमति- योगिकव्यवच्छेदस्य शक्यत्वे शक्यामसिदिः बाधितत्वञ्च ननु तत्रापि परस्परमनचयात् कथमेवमत श्राइ, 'एवकारस्येवेति, तथाच नवे- वात्रापि एकपदार्थ योरन्चयोनायुत्पन्न इति भावः । अन्ययोगव्यवच्छेदविशिष्ट एवार्थी न तु अन्ययोगव्यवच्छेदी पृथक् शक्यौ इत्यत श्राह, 'श्रन्ययोगेति, 'अतिप्रमतत्वादिति पार्थान्य- स्मिन्नपि मत्त्वादित्यर्थः, तथाच पार्थ एव धनुर्धर इतिवत् पार्थ- एव द्रव्यदित्यादेरपि प्रमङ्गः पार्थान्यगुणदितादात्यव्यवच्छेदस्य द्रव्यलावच्छेदेन मत्त्वादिति भावः । 'क्यामिद्धिरिति, पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ तादाम्यरूपान्ययोगस्यले अन्यत्वस्य केवलान्वयि- विशेषण-विशेष्यमावेनान्चयो भविष्यतीत्याशङ्कामपाकर्तुमाह, 'एवकारस्ये- ति, पार्थएव धनुर्धरत्वमित्यादौ धनुर्धरत्वे पार्थान्ययोगव्यवच्छेदबोधाय यथा अन्ययोगे व्यवच्छेदे च खण्ड शक्तिरेकपदोपात्तयोच विशेषण-विशेष्य. भावेनान्वयोव्युत्पत्रस्तथा माननादिस्थन्नेऽपि वक्तव्यमित्यर्थः । ननु पार्थ एव धनुर्धरत्वमित्यादौ खण्डशक्तिखौकारेऽप्येकदेशे ध्यन्यत्वे पार्थादेरवयो वायतथाच तत्र लाघवादन्य योगव्यवच्छेदे एकैद शक्तिरिति दृष्टान्त- दार्शन्तिकवैषम्यमित्यत चाइ, 'चन्ययोगप्रतियोगिकव्यवच्छेदस्येति उमया- भाव-विशियाभाव साधारणस्यान्ययोगव्यवच्छेदस्येत्यर्थः, 'यतिप्रसक्तत्वात्' पार्थएष धनुर्धरत्वमित्यादी प्रार्यान्श्योग-टोभयत्वावच्छिन्नमतियोगिताक- व्यवच्छेदस्यान्ययोगव्यवच्छेदस्य इयत्वादावपि सनात जान पाएन यात्व मित्या देरपि प्रसह इति भावः । 'क्याप्रसद्धिरिति, धन्ययोगस्य केव.

·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवाद । वेन तत्तादात्म्यस्यापि केवलान्वयितया तत्सामान्यव्यवच्छेदाप्रसिद्धि- रित्यर्थः । 'वाधितत्वञ्च पार्थ एवेत्यादावितिच्छेदः, पार्थ एव धनु- धरत्वमित्यादौ समवेतत्वादिरूयान्ययोगव्यवच्छेदस्यले बाधितत्वञ्चे- त्यर्थः । गुरुधर्मस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकवनये अन्यसमवेतत्वस्य समवेतत्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि तदवच्छिन्नाभावस्थासमवेतप्रमिद्धम्य धनुर्धरत्नादौ बाधितत्वात् पार्थस्यापि किञ्चिदपेच्या अन्यत्वादिति भावः। दूषणान्तरमाइ, 'पार्थान्ययोगवेति, 'योगत्व' समवेतत्वं, 'तस्य' अन्यसमवेतत्वावच्छिनव्यवच्छेदस्य, 'ततः' पार्थान्यसमवेतत्वावच्छिन्न- व्यवच्छेदतः, सामान्याभावस्य विशेषाभावतो भिन्नत्वात् अन्यनिष्ठज- ज्या च नान्यमतिपत्तिरिति भावः । यतु 'बाधितत्पञ्चेतिच्छेदः, पृथिव्यामैव गन्ध इत्यादौ समवेत- वरूपान्ययोगस्यले बाधितत्वञ्चेत्यर्थः, पृथिव्या श्रपि किञ्चिदपेच्या लान्चयित्वात् तत्त्वावच्छिमप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । नन्वन्य- समवेतत्वावच्छिनप्रतियोगिताकव्यवच्छेदे एवकारस्य शक्तिर्वाच्या स घामम वेतामवादापेव प्रसिद्ध इति नाप्रसिद्धिरित्यत ब्याह, 'वाधितत्वमिति, पार्थ एवं धनुर्धरत्वमित्यादौ धनुर्धरत्वेऽन्यसमवेतत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक्व्यव. छेदस्य बाधितत्वमित्यर्थ तथाच पार्थएव धनुर्धरत्वमित्यादिप्रयोगोऽयोग्य स्यादिति भावः । इदश्च रागधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमते व्यन्यथान्य- समयतत्वामावस्य लाघवेन समवेतत्वावष्टिन प्रतियोगिताकत्वेनाप्रसिद्देर. परोहारादिति ध्येयं । नन्वन्यसमवैतत्वत्तिप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेद- कताकत्वमेव एवकारशक्रतावच्छेदकं तच्च पदार्थान्यममवेतत्त्वत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्यवच्छेदेऽपि तिमति मार्यान्यसमवेतवस्वावछिन्न प्रतियोगि- ताकव्यवच्छेदम्याप्यधिकन्विति न्यायेन तादृशप्रतियोगिताकव्यवच्छेदत्वात् 126 ·शब्दास्यतुरोयखगडे पार्थ एवेत्यादौ, पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्या- प्रतीतिप्रसङ्गः। तस्य ततोऽन्यत्वात् स्वान्धयोगव्यव- अन्यत्वादिति भावः। 'पार्थ एवेत्यादाविति परावयि पार्य- एवेत्यादौ पार्थान्यतादाम्यत्लावछिन्नम्यवच्छेदयामाययप्रमजाचेत्यपः, रति व्याचवते, तदमत, अन्यतादात्म्यत्वावछिनप्रतियोगिताकाभा- वस्थाममिद्धतया 'ततोऽन्यत्वादित्यचिमग्रन्थामङ्गः । केचिनु 'पार्थ एवेत्यादाविति 'भक्याममिहिरित्यत्राप्यन्वितं, 'बाधितत्वञ्चेति, 'चकारोवार्थ, नधाच पार्थ एव धनुर्धर इत्यादौ सयाममिद्धिचितवंश इति योजना, अन्ययोगाय अन्यतादा- व्यरूपतया तस्य केवलान्वयित्वेन तत्मामान्य व्यवच्छेदरूपस्याप्रसिद्धि- रित्यर्थः । ननु धनुर्धरत्वं जानविशेषरूपं येन ममवायादिसम्बन्धेन तादात्म्यं तेन मम्बन्धेनान्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नाभावी नाप्रसिद्धः असम- याय्यादाषेव प्रसिद्धवादत पकं 'याधितत्वचेनि धनुर्धरे बाधितब- वेत्वर्थ, पार्थस्यापि किञ्चिदपेच्या अन्दवादिति भावः । दूषण- तरमाह, 'पार्थ इति धनुर्धरत्वं येन सम्बन्धन तादाम्यं तेन सम्ब- न्धेन पार्थान्यतादाम्यत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्यत्यर्थः, 'तस्य' तत्सम्बन्धे- नान्यतादाम्यत्वावच्छिनाभावभ्यासमवाय्यादौ प्रसिद्धस्य, 'ततः तत्- गोरवेश पर्या रविवक्षणादिधव याह, 'पार्थ एवेत्यादाविति, मार्थपदं साम्यन्तं धनुर्धरलमिति विशेष्यत्वं, अन्यथा पदस्य प्रथमान्तये 'वस्थ ततोऽन्यत्वादित्यस्यासत्यापत्ते, 'तस्य' पार्यान्यसमवेतत्वावावछिनपति. योगिताकव्यवच्छेदस्य, 'ता' धन्यसमवेतवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकया. पात्, यद्यधिकन्वितिन्यायेन सोऽपि भूक्य एव तथापि अन्यसमवेत.

·शिरोमणिहताख्यातशक्तिवादः । च्छेदेन शक्यत्वे च स्वत्वस्याननुगमाच्छक्यानन्यं सव्यन्धेन पार्थान्यतादाम्यत्वावच्छिन्नाभावात्, 'अन्यत्वादिति सामा- न्याभावस्य विशेषाभावतोभिन्नत्वात्, अन्यशया च नान्यप्रत्ययसम्भव- इत्याहः। 'अननुगमादिति पार्थवादिरूपत्वादित्यर्थः, 'शकानन्य' सक्य- तावच्छेदकानन्यं, एतचापाततः प्रतियोगितामामान्यसम्बन्धनान्ययो- गवतो व्यवच्छेदस्य विशिष्टस्यैव तच्छक्यत्वस्य सुवचत्वात् । न चैवं पार्थ एव धनुर्धर इतिवत् पार्थ एव द्रव्यमित्यपि व्यवहारः स्यादिति वाच्यं । नौलो घटोनास्तोत्यादाविव अन्वयितावच्छेदका. वछिन्त्रप्रतियोगिनाया एव संमर्गलस्य ध्युत्पत्तिसिद्धतया प्रतियोगि- तासामान्यस्य शक्यतावच्छेदकान्तर्गतत्वेऽपि यद्धर्मविभिटयोधकपद- समभियाहारेणैव कारमयोगः तद्धर्मावछिन्नान्ययोगत्वरूपान्वयिता- वच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताव्यतरेव शकौ संसर्गतया भानेन ता- भव्यवहारासम्भवादिति ध्येयं । नम्वन्ययोग-व्यवच्छेदयोः खण्डगः शक्यत्वेऽपि पार्थान्ययोगवावच्छिनव्यवच्छेदस्याप्रत्ययप्रसङ्गस्तदवस्य- । स्वखरतिप्रतियोगितावच्छेदकताकव्यवच्छेदत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे विशिया. मावोमयामाश्मादायातिप्रसनान्यसमवेतत्वत्वपापप्रतियोगितावच्छेदक- साकेति वक्तव्यं तत्रायं दोष इति मामको सूक्ष्मदृषिः। 'खेति पार्यान्य- समवेतत्वावशिमप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैवकारस्य शक्तिकन्पने चेत्यर्थ, 'थगनुगमात्' पार्थ-धियादिभेदेन मानावात्, 'शक्यानन्त्ये' एपिण्यामेव गन्धरयादौ सथियन्यसमवेतत्वत्वावछिनप्रतियोगिताकव्यवच्छेदम्य प्रफ्यत्वेन प्रधानन्यमित्यर्थः। गम्बन्यसमवेतवादी व्यवच्छेदे च खण्डकावपि कथं ·शम्दाग्मतुरीयखगड़े नौलो घटो नास्तीत्यादी नीलघटत्वाद्यवच्छिन्नस्येव पार्थ एवेत्यादावपि पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नस्याभाव- प्रतीतिः समानञ्चेदं कृतौ कालान्वयवादिनां । धात्व- कल्पना इत्यत बाह, 'नौलोघट इति, अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताया एवं संसर्गवम्य व्युत्पत्तिमिद्धत्वात् इति भावः । नन् सवथै पदार्थतावच्छेदके व्यापारे चाख्यातार्थवर्तमानलान्वयबोधे व्युत्पत्त्यन्तरकन्पना एवं व्यापाराश्रययोः पृथक् शाक्यले गनिद्रय- च मण्डनमते दोष इत्यत श्राह, 'ममानमिति, 'इदं' एतादृशकम्पनं, 'कालावयेति वर्ममानवाद्यन्वयेत्यर्थः, तन्मतेऽपि चैबेण पच्यते इत्यादौ हतीयाथै कति वर्तमानखान्वयात् पचमान- इत्यादौ रुदर्थस्य करेकदेशे वर्तमानत्वान्चयात् किं वा कृति- नदाश्रययोः पृथगेव प्रत्ययस्य शक्यत्वादिति भावः । केचित्तु नन्वेकपदार्थयोः परस्परमन्वययोधस्याव्युत्पन्नत्वादना- यत्या तब भक्त्यानन्त्यमास्थीयते इत्यत श्राइ, 'ममानञ्चेति, 'इदं' पार्थ एवेन्यादौ पार्थाच्यसमवेतत्वत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदम्य बोध- स्तेन रूपेन शतरकल्पनादित्यत ध्याह, 'नौलाइत्यादि नौलघटत्वावछिम- स्याभावम्य प्रतौतियथेत्यर्थः, ध्यन्वयितावच्छेदकावछिन्नमतियोगिताकत्वस्य थुपत्तिवललभ्यत्वेन पार्यान्यसमवेतवरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- साकत्वं व्यवच्छेदे प्रतीयते इति भावः । नन्वेशपदोमायोर्विशेषण-विशेष्य- मावेनान्वयस्यानोकारे धगया सूक्यानन्यं सौकार्यमित्यत याह, 'समानच्चेदमिनि, 'कृतो व्याख्यातातो. 'कालेति वर्तमानलादौत्यर्थ, तथाच नैयायिकमते एकपदोपानयोविष्य-विशेषयमावेनान्वयः यथा ·शिरोमणितताख्यातशक्तिवाद । १०.५ नुकूलव्यापारविरहिण्यपि महौरुहादौ संयुज्यत- इत्यादिव्यवहारात् संयोगवत्वमाचप्रतीतेः न तु तत्र प्रत्ययस्य व्यापारवाचितेति न सकर्मकत्वं, संयोग- एकपदार्थयोः परस्परमन्वयित्व, पचतीत्यादावेकपदार्थयोरपिछति- वर्तमानलाद्योरन्वयस्य तैनाभ्युपगमात् स्वलविशेषे तयोरन्ययस्यायु- त्पन्नत्वादिति भावः । इति व्याचकु ननु फलमात्रस्य धात्वर्थले फलावचिन्वव्यापारवाचित्वं न मुख्यमकर्मकल किन्तु फस्तवाचकत्वमेव तथाच मयुजिप्रकृतेरपि मुख्यसकर्मत्वापत्तिरित्यत आह, 'धावति, 'महौरहादाविति ग्येनमात्रकर्मजन्यग्येनसंयोगवति महौरहादावित्यर्थः । ननु मही- रुहः संयुज्यते इत्यत्र बाधेन व्यापारानभिधाने इत्यत्र व्यापाराभिधानमन्त वाधकविरहादित्यत श्राइ, 'सयोग- वत्वमावेति संयोगाश्रयत्वमाचेत्यर्थ , न तत्र प्रत्ययस्य व्यापार- वाचितेति किन्तु यथायथमाश्रयत्वमेव प्रत्ययार्थ इति भावः । 'न सकर्मकत्वमिति, तथाच यद्धावृत्तरप्रत्ययेन व्यापारो योध्यते ताडातुरेव मुख्यमकर्माक: अनुगतमकर्याकलानिकतावपि पति- पपोत्यादौ तथा पचमान इत्यादौ मण्डनस्यापोति भाव । ननु चैत्रेण तण्डुल पच्यते इत्यादिवत् महोरहेण विहग संयुज्यत इत्यादावपि मझो. राहत्तिव्यापारजन्यधात्वर्थसपोगणालिदमोवाचस्तयाध नियले विह. गादिकमजन्यमयोगशानिनि मोराहादो महोरहेण विहग संयुज्यते इति प्रयोगे योग्य स्थादित्यत याद, 'धावर्षेति, ईदृशष्यवहारानभ्युपगमे 'संपोति मधोगपत्तिसंयोगाथयोविहग इत्याकारिकाया एव प्रतोतरेत्यर्थ', 'सकर्मरत्वं मयुक्तधात्वादीनां सम्मकालमपोत्धर्ष । नन्ये प्रग्नेनः संयुज्यते ·शम्दास्थगेयखगडे तप तप तत्तत्रफलानुकम्मतत्तव्यापारविशेप एव धात्वर्थः सर्वव धात्वाश्रयत्वमेव कर्तुत्वं संख्या-वत- मानत्वादिकं कचिदाश्रयत्वादिकमपि वा ग्राखावार्थ- वादिप्रकारकमोधम्य स्वारमिकलेन प्रामाणिकानुभवमिद्धम्यापनाप- ममग रमेव तन्मते दोयो योयः । रारुमतमाह 'तप तत्रेत्यादिना, 'नत्तत्फनेति तानि नानि फलानि भयोग विभाग-विहित्ति-वयविशेषादिरूपाणि, नदनुकृन्लो व्यापारविशेषः गमि-त्यजि-पचौमां कषुः स्पन्दम्प-ददात्यादेशान- रूप-रत्यादिव्यापार विशेष इत्यत्र विशेषपदोपदानात् मोदनादृष्ट- नजनकटत्यादिव्युदामः, पचेः मानादिक्रित्तिभनकस्य तण्डुला- वयवकिपादेव्युदामः, नरम पच्यर्थले नपडतं पचतीत्यादौ तण्डुल- पदस्य तण्डुलावयवपरतया परसमवेतस्य दितीयार्थस्य पावर्य- भावाद्विसित्तिजनकरुपन्दम्य पद्यर्थत्वेऽपि पचतीत्यादौ चादः खजनकलत्यादिमावमम्बन्धेन धावांययत्वादिति भावः । चत्वादिकमिति, 'श्रादिपदात् प्रतियोगित्वपरिग्रहः, भाव कमी- गुगमतं ययितुमाघ, 'तत्र तत्रेति पचति-गच्छतोत्यादावित्यर्थ, पचतो. त्यादौ विशित्त्यनुकूलव्यापारोऽध सन्तापनादि' गच्छतोदो सयोगानुकूल- यामार इत्यर्थः । नन्वेवं न्यायमताविशेष इत्यत ग्राह, 'सर्चति धात्वर्या- श्रयावश्च कचित् परम्परया कचि साक्षादित्यर्थ, तथाचानयतासम्बन्धेन धात्वर्थस्य चैत्रादावन्वय' साक्षादेन नामार्थ धात्वर्थप्रकारान्वयबोधचा- व्युत्पन्न एवेति भाव । नन्वेवमाख्यातार्थ को भविष्यतीत्याकाडायामाह, 'संख्येनि पचतोत्यादौ वर्तमामत्यादिकमास्यावार्थ', नामा-धात्वर्थयोर्भदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नाषमते त्याह, 'वचिदिति, पचलीयादावाश्रयत्वमा. 'प्राथ- ·शिरोमणिकताख्यातशक्तिवादः । इति गुरुमतमपि तब तब तादृशयमाननुभवप्रसङ्गा- दनुपादेयम् । इति महामहोपाध्याय-श्रीरघुनाथशिरोमणि- भट्टाचार्यकृत आख्यातवादः समाप्तः । ख्यातवारणय क्वचिदित्युक्तं, कर्माख्यातस्य पलमेवार्थः । 'तादृशति वर्तमानत्वादिविशिष्टेत्यर्थः, तादृशानुभवः खारसिकत्वेन विशेष- णीयः, तेन लक्षणया तत्र यत्नानुभव इति निरस्तं । इदमुपलक्षणं यन्नवादिकमुपेच्य प्राश्रयत्वादेर्गुरुत्वादित्यपि योध्यमिति दिक् । इति महामहोपाध्याय-श्रीमथुरामाथतर्कवागीशविरचितं श्राख्यातवादरहस्खं समाप्तं । ख्यातार्य इति न नामार्थ-धात्वर्थयोरित्यादिव्युत्पत्तिविरोध इति भावः । नध्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वस्यैवाख्यातार्थत्वे कचिदित्युत्ता, 'पाश्रयत्वादी- न्यादिपदेन कचित् प्रतियोगित्वमिथस्य संग्रह', 'गुरुमतमपोत्यस्यानुपादे- पादेयमित्यनेनान्वयः, धनुपादेयले हेतुमाह, 'तत्र तत्रेति पचति-गच्छतो- त्यादाविन्यर्थ । वस्तुतस्तु चैत्र पचतीत्यादिप्रयोगो न स्यात् पाकादेविकि- धनुकूलव्यापारस्य स्यालो-वनिसंयोगादेराश्रयत्वस्य क्षेत्रादावभावात् पाक- विशेष्यकानुकूलकृतिमत्त्वादिरूपपरम्परासम्बन्धनाश्रयत्वञ्च न प्रामाणिक तथानुभवाविरहान्, यमि ध तादृश्यरम्परासम्बन्धावच्छिमाश्रयत्वखापेक्षया लाधवम कृतित्वज्ञातेः शक्यतावच्छेदकतायारव युक्तलादित्यादि खयमूह- नौयमिति संक्षेप: इति श्रीमहामहोपाध्याय रामचन्द्रन्यायवागौश-भट्टाचार्य विरचितास्थातवादटिप्पनो समाप्तिपदमारवती। 121 ·अथ शब्दखण्डे नवादः। संसर्गाभावोन्योन्याभाव) नोऽर्थः । तब चान्व- अथ शब्दखण्डे नवादविवृतिः । राधामुखममधुमत्तमधुवनयी- छप्णस्य पादयुगलं भिरमा मणम्य । नवादमगतशिरोमणिगूढभावं श्रीमान् गदाधरसुधौनिषदीकरोति । यद्यपि मादृश्यादयः षडेव नत्राः, नदुनं,-- "तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं नदन्पता। अपागम्यं विरोधय नमः षट्मकीर्तिताः" ॥ इति, (१) मभपदार्थमपालोपयस्तित्त्वचिन्तामणिकारश्रीमद्ले शोपाध्यायः प्रोतस्य सत्त्वचिन्तामण्यन्तर्गतशम्दपरिच्छेदम्य अश्यदाया- लोचनरहितम्य व्यसम्पूर्णभावमाकलयतिरसामिन्तावचिन्तामण्य - न्तर्गतभन्दपरिच्छेदम्य शेधे ताकिंकायमरणचिन्तामणिदोधिति. कारथोरधनाशिरोमणिमट्टाचार्यप्रगत-नभवादप्रबन्ध' मदाधर- मट्टाचार्यशतटोकया सइ परिशियभावेग मुद्दापित इति । • 'संसर्गमाव इत्यादि, शक्यतावच्छेदकोदेन प्रतिभेदस्य सूचनाय उहिमेद, पाच संसर्गाभावार्ष बन्योन्यामावविध नमः प्रक्यतावच्छेदक- ·शिरोमणिकतनवादः । तथापि लक्षणयेव मादृण्याद्यर्थ प्रयोगनिर्बाहे मादृश्याद्यर्थ शक्तिकल्पनमयुक्त अपि स्वभावान्यत्वरूपार्थदये, सादृश्यायपेक्षया अभावत्व-भेदत्वयोलघुतया तयोः प्रवृत्तिनिमित्तत्वे विनिगमकम- चादित्याशयेनाह, 'संसर्गाभाव दूति, 'ननोऽर्थः' नपदवाच्या, संसर्गाभावे अभावत्वेनैव शकिन तु तादाम्यातिरिक्तसंमगांवच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाववरूपसंसर्गाभावत्वेन गौरवात् तेन रूपेण बोध- स्थाननुभविकत्वाच्च । अतएव "तत्सादृश्यमभाववेत्यादिकारिकाया- मभावत्वेनैव संसर्गाभावस्थोयादानं न तु संमर्गाभावत्वेन । संयोगादिरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववेनाभावभागानुप- गमे भूतले न घट इत्यादिशब्दजन्यबोधस्य संयोगादिसम्बन्धेन भूतलादौ घटादिविभिएबुद्धावविरोधित्वापतितासम्बन्धन तदिशि- प्रबुद्धौ तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिकत्वावगाहिन्या एवाभावयुद्धे प्रतिबन्धकलादिति वाच्यम्। निरकममर्गाभावत्वेन शकावपि तादा- म्यातिरिकसम्बन्धत्वेनानुगतरूपेणैव संसर्गाभाववारौरे संयोगादीनां निवेधानपद या विशिष्टमयोगादिमम्बन्धावच्छिषप्रतियोगिक- वालाभात तादृशशाब्दबोधस्योतविशिष्टबुद्धिविरोधिलानुरोधेना- काहादिवलादेव तादृशप्रतियोगिताकत्वस्य(१) विभिष्टप्रतियोग्य- ( संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्न प्रतिताकत्वम्येत्यर्थः । मित्यर्थ । न घ लाघवात् सर्वसाधारणमभावत्वमेव शक्यतावच्छेदकमस्त तत्तत्समभिष्याहारपलात् समवायाचछिनायास्तादात्म्यावच्छिमायाच प्र- तियोगिताया' मंसर्गतया भानादेव बोधवलक्षण्यमिति वाथं । घटोगाती- बादौ संसर्गभावत्वम्यैव घटो न इत्यत्र भेदत्वम्यैव प्रकारतया यानुभविक- ·भान्दास्थातुरोयलगड़े भावयो. सम्बन्धविधया भानस्योपगन्तव्यत्वात्(), भूतले घट इत्या- दिवाक्यजन्यबोधे कदाचित् संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्व कदाचिच्च समवायाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व भामते इत्यत्र नत्तत्सम्बन्धतात्पर्य्यमेव नियामक, भयोगेन घटो नास्तीत्यादौ सयोगेनेत्यादिवतौयान्तार्थ. मयोगावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व प्रकार- तयापि भासते। अथ सयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटवावच्छिनाभावस्य समवाया- वच्छिनघटसंयोगाभावममनियततया तदभिनवेन कपाले सम- वायेन घटो नास्तौति प्रतीत्यापत्ति (२)। न च बतीयार्थाऽवच्छिन्न- (1) तथाचामावत्वेन तावपि याकाहादिबलात् तादृशपतियोगिताका विस्य सम्बन्धविधया भानान्मन्मतेऽपि तादृशबु विशिरद्धिविरो. विवोपपत्तिरिति भाव । (१) कपालतिसयोगावछिनघटाभावे समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताक. त्वस्य तौयान्तार्थस्यावाधादिति भाव । खेग तयाभिधानात् । ससर्गाभावत्वञ्च धस प्रागभावयोरप्यनुभवबलादनुगत प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकमावबलाध सिद्ध, भवायत्यन्तामावस्येव ध्वंस प्रायभावयो- रपि बुद्धी नियमत तत्कालावच्छेदेन तद्देशे प्रतियोगिमताधीप्रतिबन्ध , यत्र च समदावादिना नहटवत्ताबुद्धि प्रति सट्वटलावच्छिनप्रतियोगिताकान्यन्ता भावधस-प्रागभाववत्त्वादिबुद्धिवादिना प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् लाधवेन समवायेन तहटवावच्छिमप्रतियोगिताकाभावबुद्धिवमेव प्रतिबन्धकताव छेदकमिति कथ्यते, तञ्च ध्वस प्रागभावयो समवायाचवच्छिन्न प्रतियोगि- ताकत्वेनैव नितीति प्राधोना । नयास्त ससर्गाभावत्व न ससर्गारोम पूर्वकप्रतीतिविषयतावत्त्व असर्गावकिमप्रतियोगिताकामावरत्व वा थारोप ·शिरोमणिकृतनवादः। १०१३ लमेव तस्य च घटत्वावच्छिनप्रतियोगितायामन्वयानायमतिप्रसङ्गः( इति वाच्यम् । घटवावच्छिन्नप्रतियोगितायाः संसर्गतया तत्र पदा- र्थस्य प्रकारतया अन्वयासम्भवादिति चेत्, न, बतौथार्थसमवायाव- छिन्नप्रतियोगिताकत्व-घटपदार्थघटत्वविशिष्टयोरेकविशिष्टे अपर- वैशियमिति न्यायनाभावांचे अन्वयबोधखौकारेणानुपपत्तिविर- हात(२) । अथाभावावस्यान्योन्याभावमाधारणस्थ प्रतिनिमित्तत्वेऽन्योन्या- भावे पृथक्शक्तिकल्पनमनर्थकम् । न चान्योन्याभावत्व प्रकारकवोधा- नुरोधेन तत्र शत्यन्तरकन्पनमावश्यकं अन्यथा तादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगिप्रकार के अयं घट इत्यादिवोधे नायं घट इत्यादिवाक्य- जन्यबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वापातात् अन्योन्याभावत्वावगाहिबुद्धेरेव तथा- विधवोधविरोधित्वात् अन्यथा अयं घटाभाववानित्यादिबुद्धेरपि (९) तथाच संयोगसम्बन्धावच्छिन्न-घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव-सम. वापावच्छिन्नघटसंयोगत्वावच्छिन्नाभावयोरभेदेऽपि कपाले घटामावीय- घटत्वावच्छिमप्रतियोगिताया. समवायावच्छिन्नत्वविरहानातिप्रसर- इति भाव । (१) एकविशिरे थपरान्वयस्यने उद्देश्यतावच्छेदक-विधेययोरवच्छेद्या- बच्छेदकभावो भासत इति भावः । स्याभावप्रत्यक्षे हेतुत्वे मानामावात् व्यतीन्द्रियामावायाच संसर्गाचवछिन्न- प्रतियोगिताच नियतः संयोग्यन्योमावाद्यतिव्याप्तेय संयोगितादात्म्यम्य संयोगरूपतया तम्य पलत संयोगावश्मिप्रतियोगिताकत्वात् संयोगतया तादाम्यतया धावछेदकताया कैलक्षणम्य निर्वानुमशक्यत्वात् एवमन्योन्या- भावत्वमपि तादाम्यावधिमाभावत्वं उक्तरोत्या संयोगेन संयोग्यत्यन्ता.

·१०१४ शब्दास्यतुरीयखगडे तादृभयोधविरोधित्वापातादिति वाच्यम् । श्रभावत्वस्य नपद- अत्यातादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य समानविभक्तिका- नुयोगि-प्रतियोगिवाचकपदममभिव्याहाररूपाकाक्षावलेन भानात् तादात्म्यमम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभावत्वरूपान्योन्याभावत्वलाभेन तेन रूपेण सतरकिञ्चित्करत्वात्। न च नास्येवान्योऽन्या- भावे पृथक्शतिः संसर्गाभावान्योन्याभावयोयोर्विशेषयोः पृथगु- पादानं अभावमामान्यस्य नपदार्थत्वलाभाय यथा यत्संशय- व्यतिरेकनिश्चया वित्यत्र विशेषट्योपादानं व्यतिरेकज्ञानमामान्य- प्रतिवन्धकतालाभायेति वाच्यम् । पृथक्शति विना नअर्थाः पट् इत्यस्यायनेर्दुवारलादिनि चेत्, स्यादेवं, यान्योन्याभावत्वं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वरूपं भवेत, तदेव न, संयोग्यादितादाम्यस्य संयोगादिरूपतया मंयोगसम्बन्धावच्छिन्न- संयोग्यत्यन्ताभावस्यान्योन्याभावत्वापत्तेः, अपि बनुयोगिताविशेष- एव, एवञ्च तादाम्यस्यान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्व- मप्यप्रामाणिकं दह संयोगेन घटो नाम्तीत्यादिवत् अयं तादात्येन न घट इत्याचप्रत्ययात्, एवञ्च तादृशानुयोगिताविशेषप्रकारकन- मेवाभेदसम्बन्धन प्रतियोगिप्रकारकधीविरोधिवे तन्त्र तथाच तेन रूपेण पृथभक्तिकन्पनं तत्प्रकारकबोधानुरोधेनावश्यकम् । न . भावेऽतिमान, किन्वयन्ताभावादी संसर्गाभाव इत्याकारानुगतपतीति- साक्षिकमखण्डोपाधिरूपमेव तत्, एवमन्योन्यामावलमपि तथा प्रतौति- सिहमखाडोमाधिरूपमेवेति तदेव प्रकातावच्छेदकं । यदि घ घटोगास्तो यादवयम्ताभावत्वप्रकारेखेव बोध यानुभविक न तु ध्वंसादिसाधारण- ।

·शिरोमणिकृतनजवाद । चाभावत्वावच्छिन्ने प्रतियोगिसम्बन्धविधया अन्योन्याभावत्वरूपविल- क्षणानुयोगिताया भानमेवाभेदमसर्गक-प्रतियोगिप्रकारकधीविरो- धित्वे तन्त्र प्रास्ता तथाघाभावलविशिष्ट शक्त्यैवोपपत्तौ कि भेदे शक्य- न्तरेणेति वाच्यम् । यतो नाय घट इत्यादौ घटत्वावच्छि- नस्य घटत्वावच्छिन्ननिरूपितत्वसम्बन्धेनैवानुयोगिताविशेषरूपभेदत्वा- धशे भानमावश्यक अनुयोगिताया एव प्रतियोगिरूपसम्बन्धिविनि- केपा प्रत्यक्षेऽभानात् अभावस्य चेन्वादिनापि भानात् प्रतियो- ग्युपरागेणैव भानमित्यनियमात् एवञ्चाभावे धर्मिणि प्रतियोगिन प्रकारत्व तत्राप्रामाणिकमित्यनुयोगिता प्रतियोगिप्रकारकत्वमेव प्रतियोगिप्रकारकधौविरोधिवे तन्त्र तथाच भेदत्वरूपानुयोगिता- विशेषविशिष्टे शस्यन्तरमावश्यक तदन्तरेण(१) अनुयोगिताविशेषण- तया प्रतियोगिनोऽन्वयामम्मवादित्याशय (२) । रजवस्त नञ्यदजन्यमातिपदिकार्थ भावाचयबोधे सप्तमीमम- भिव्याहारज्ञान हेतुम्तजन्यान्योन्याभाववोधे समान विभक्रिकनाम- समभिव्याहारज्ञान तथेति व्युत्पत्तिभेदसूचनायैव पृथगभिहित न तु शतिभेद इत्याज। (१) घमुयोगिताविशेषविपिरो शक्ति विनेत्यर्थ । (१ यपदार्थ पदार्थस्य प्रकारतया व्यनन्दितत्वनियमादिति भाव । ससर्गाभावत्वेन ध्वसादिस्यने ऽपि ध्ययन्ताभावमादायैव नास्तीत्यादिधौर- बाधिता तदा व्यचन्तामावत्व भन्योन्याभावत्व इयमपि शक्यतावच्छेदकमिति प्राध ·शब्दास्यतुरीयखण्डे नचिह घटो न अय घटो म इत्यादौ घटादेरभावे प्रतियोगि- नयाचये पि घटवादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानं विना तादृश- वाक्यजयुद्धीनां घटत्वादिविशिष्टघटादिविशिष्टधीविरोधितानुप- पत्तिः । इह घट-पटौ न स्तः नोलघटो नामित नायं नौलघटः इत्यादियुद्धीनां घटवाद्यवचित्रविमिष्टाविरोधितया नदिशिष्ट- बुद्धिविरोधितायां शुद्धघटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकवावगाहि- तायाः भयोजकत्वात् । न चाभावांगे शुद्धघटवाद्यवच्छिन्नभकारते- वोपदर्शितबुद्धिविरोधितामयोजिका न तु तादृशप्रतियोगिक- त्वावगाहितेति वाच्यम् । अभावम्य तद्रूपावच्छिन्नवत्ताविरोधिव- प्रयोजकं यत्तद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं नदवगाहितामनादृत्य तद्रूपावच्छिवप्रकारनामाचेणाभावबुद्धेः प्रतियोगिमत्ताधीविरोधि- वासम्भवात् घटो नास्तौति जाने शुद्धघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वा- नवगाहनेऽपि तस्य घटसामान्यवत्तावुद्धिविरोधित्वे नौलघटवा- वछिन्नवत्ताबुद्धेः शुद्धघटवावच्छिन्नाभाववत्तावुद्धिविरोधितावत् नौलोघटो नास्तौति ज्ञानस्यापि अधिकन्वित्यादिन्यायेन तद्वि- रोधित्वौचित्येन() तस्याम्तचाविरोधित्वं न तु घटो नास्तीत्यादि- बुद्धेरिति विशेषानुपपत्तेः । एवमुक्तस्यले घटखादेः प्रतियोगिता- (३) घटसामान्यवनाज्ञानविरोधित्वौचिन्येनेत्यर्थ । ननु यत्किञ्चिद्दटवति घटोनास्तीति यत्किविघदे वा घदोनेति धौ घटान्तरस्य ससर्गाभावं धन्योन्याभावं का अवलम्बा कुतो न स्यादित्यत- साह, 'तरेति, 'तर' संसर्गामारे व्यन्योन्यामा च ननार्थे, 'अन्वयितैति प्रतियोगितासम्बन्धेन नगर्थे योऽन्वय तत्त्वावच्छेदकं घटोनान्तीत्यादौ घट- ·शिरोमणिकृतनवादः । २०१७ . यितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं व्युत्पत्तिवललभ्यं, वच्छेदकलाभावे वक्ष्यमाणातिप्रसङ्गोऽपि दुर्बारः। तद्भानन्तु न पदार्थविधया उक्तवाक्ये तदुपलम्भकाभावादिति कथं तदित्याका- ज्ञायां श्राकाहादिक्लात् प्रतियोग्यभावयोः सम्बन्धघटकतया नदानमित्याह, 'तच चेति, 'तत्र' नर्थ संसर्गाभावे, भेदे च, 'प्रचयितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकत्वमिति येन रूपेण प्रति- योगिनोऽभावांश विशेषणता तद्धर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकता- कत्वमित्यर्थः, 'व्युत्पत्तियतलभ्यमिति अपदार्थोऽपि तद्रूपावच्छि- बोपस्यापकशब्दविशेषरूपाकासावलान प्रतियोगिसंमर्गतया लभ्य- इत्यर्थः। घटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकवच घटत्वावच्छिनप्रति- योगितानिरूपितलविगेषितानुयोगिता, मा च घटादिरूपविशेषण- प्रतियोगिकेति तत्सम्बन्धतया भामते, अनुयोगिताया दर्शितवियो- पणञ्च(५) संमर्गतावच्छेदकतया भासते, नञ्पदार्थतावच्छेदकानुयो- गितायो घटादेरबयोपगमे तु तत्र(९) तादृशप्रतियोगितानिरूपित- त्वमेव सम्बन्धः घटादिनिष्ठप्रतियोगिताप्रतियोगिकं निरूप्यत्वं घटा- दिरूपप्रतियोगिमतियोगिकमपीति तस्य घटादिमम्बन्धता। (1) घटत्वावच्छिमप्रतियोगिनिरूपितत्वञ्चन्यर्ध । i) व्यनुयोगितायामित्यर्थ । स्वादिकं सदछिनप्रतियोगिताकत्वमित्यर्थ, 'युत्पत्तोति पदान्तरासम- मियाहतघटस्वविभिएघट रत्तिमत्परसमभियाइनभपदनन्यसंसर्गाभावोप- नितेचंटस्वावनिप्रतियोगितासम्बन्धेनैव घटत्वविशिएप्रकारकान्ययबोध- जनकलमाभायं युत्पत्तिम्तालात् मिई मान्दबोधविषय इत्यर्थः। तेन 128 ·प्रदारधतुरोयखड़े केचित्तु अभावे घटादेः मम्वन्धोऽनुयोगिता तत्सम्बन्धतथा भासते, घटादिपारतत्र्येण च घटवादेरपि अभावविशेषणतया तस्य सम्बन्ध. स्वावच्छिनप्रतियोगिताकन, अनुयोगिताया घटाद्यबय- पत्रेऽपि तस्या घटादिपारतन्त्र्येण घटत्वादेरवयोबोध्य , मर्चव विशिष्टवैशिष्यबोधे ईदृशौ रोतिरनुमरपौया। एवञ्च कम्बुनौवा- दिमत्तादेगुरुतया अनवच्छेदकत्वपचे कम्युग्रीवादिमत्तावच्छिन्न- प्रतियोगिताया अप्रसिद्भावपि न चति । अवच्छिनप्रतियोगिता- कलस्य कम्युग्रौवादिमत्त्वस्य च खण्डम प्रमिद्येव तादृशमम्बन्धेन तस्य विशेषतासम्भवात् । न चान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नव विशे- पितप्रतियोगिताया' मम्बन्धप्रवेशपत्रेऽपि विशेव्य-विशेषणयो खण्डमा प्रसिद्या विशेष्य-विशेषणभावेन सम्बन्धमा निर्वहत्येवेति वाच्यम् । एवं मति तादृशयुद्धेर्धमत्वासम्भवान्, तथाहि तादृमजान न विभिष्टसम्बन्धेनाभावाभे प्रतियोगिनो भ्रम विशिष्टसम्बन्धाप्रमिया तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्थाप्रसिद्धे तत्मम्बन्धावच्छिन्नत दभाववती- त्यादेतत्सम्बन्धघटितधमत्वस्य दुर्निरूप्यत्वात्, तज्ज्ञान प्रतियो- गिताशे कम्बुद्यौवा दिमत्वाद्यवच्छिनवस्य भ्रम तदवच्छिन्दत्वप्रसिद्धिश्च विषयितासम्बन्धावच्छिन्नतदिभिटाभावस्य घटवादिविशिष्टाभावा- गोलोघटो नालीत्यादौ न घटत्वावच्छिन्नाभावधौ तत्र धदपदस्य नौलपद समभिव्याहारात् तदसमभिव्याहतत्वञ्च तत्समभियावृतत्वेनाज्ञातत्व तेन नौलोदटो नाम्नौति प्रयुक्त गोल इत्यश्रुत्वा घटो नास्तीति यत्र शाब्दबोध वत्रापि नानुपपति, अन्वयितावच्छेदकच वैज्ञानिकं तेन लोहितो वह स्तोत्यादौ लोहित वहिवस्याप्रसिद्भावपि न क्षतिः, तत्र लोहितस्यान ·शिरोमणिकृतनवाद ! समनियतस्थ प्रतियोगितायां वृत्त्यनियामकतया विषयिताया- भावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धताविरहेऽपि तेन सम्बन्धेन तदि- शिष्टवभेदप्रतियोगितावच्छेदकतायामित्यपि न, भ्रमत्वस्य प्रकारता- घटितत्वेन संमर्गतावच्छेदकीयविषयतायां विशेषणज्ञानानपेक्षायां प्रकारत्वासम्भवेन तदं भ्रमवासम्भवात् । यत्तु तद्रूपावच्छिन्त्रप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धताक-तदभाववति तद्रूपेण तसंसर्गक-तत्प्रकारकज्ञानं तद्रूपावच्छिन्नतत्सम्बन्धेन नमः विशिष्टमम्वन्धाप्रसिद्धिस्थलेऽपि व्यधिकरणतद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धताकाभावप्रमिद्या तादृशाभावमादाय तद्रूपा- वच्छिन्नतत्सम्बन्धेन भ्रमत्व निर्वाहात् कम्युग्रीवादिमानास्तीत्यादि- जानं कम्बुयौवादिमत्ताद्यवच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितत्वादिविशेषि- तानुयोगितासम्बन्धेन प्रतियोगिन एव भ्रमः, व्यधिकरणधर्मा- वच्छिन्नाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्याभाव- धौहेतुतया तादृशकारणबाधेन तादृशाभावमतीत्यसम्भव इति मणिकारेण खण्डितः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्त्रप्रतियोगितावच्छेद- कसम्बन्धताकाभावखण्डनन्तु तादृशरीत्या न मम्भवति विशिएसम्ब- धावच्छिन्नाभावबुद्धौ विशिष्टमम्बन्धज्ञानस्याहेतुत्वादिति तदपि न सत्, तादृशभावस्थाननुभवात् । योगितावच्छेदकलया भातवशित्वम्यवावच्छिन्नत्वे तादृभावच्छिन्नवस्य प्रति- योगिताकत्वे तस्य चामा सम्बन्धः संसर्गविधया मानेऽप्येतादृश परस्परोप- मेषो प्यनुभवमानात् सम्बन्धविधयैव विषयः । इयास्तु विशेषः यत्र तादृश- परस्परोयलेप एव सम्बन्धतास्थविषयता पर्याप्ता त तादृशावच्छिमस्या- ·शब्दास्यसुरोयखगडे अथ स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वमम्बन्धन प्रतियोगिविशेषणम्य प्रतियोगिवियाभावांगे प्रकारतोपगमे पौतघटवति नौलघटो- नामीति बुद्धेरनुपपत्ति' स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य वपर्याप्त- प्रतियोगितावच्छेदकताकवरूपतया नौलघटवावच्छिन्नाभावे घट- बादेविशेषणस्य तादृशमम्बन्धविरहात् । म हि तादृयाभावप्रति- योगितावच्छेदकता घटत्यादौ पर्याप्ता, नौललादेरपि तदवच्छेद- कत्वात् घटादिमामान्याभावम्य च नादृशमम्वन्धेम घटत्वादिमम्व- धिनः पौतघटादिमत्यमम्भवात् । श्रतो नौलसहितघटत्वादिरूप- प्रतियोगिविशेषणधर्मपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकतावत्वं प्रतियोगि- सम्बन्ध एव इत्युपेयं इति चेत्, न, नौलघटो नास्तीत्यादौ नौलादिमहितवपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वस्थ घटवादि- सम्बन्धोपगमेन सामञ्जस्यात् । न च स्वपदार्थस्य सम्बन्धिनो घट- त्वा मम्बन्धाघटकलेन नौलादिसहितत्वेन घटलादेर्घटत्वादि- सम्बन्धघटकत्वामम्भवात् नौलादिसहितवपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताकत्वस्य घटत्वादिसम्बन्धतेति वाच्यमें । अगत्या पत्र सम्बन्धिनो- ऽपि सम्बन्धघटकलोपगमादिति वदन्ति । तदमत्, कम्बुग्रीवादि- मानास्तीत्यादौ कम्बुगौवादिमत्वादौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वप- र्याप्तिभानस्यावश्यकतया स्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वमेवा- दौना प्रकारता। यत्र च तादृशविशिए एव वैज्ञानिके पारमार्थिक वा सा पर्याप्त सत्र न तादृशसम्बन्धघटकस्य सा किन्तु सम्बन्धोभूसतादृशविशिर- प्रतियोगिन रवेति । अतएव लोहित फटिक इत्यादी लोहित्यसमवायि- प्रतियोगिक सयोगस्य सम्पन्धत्वेन ससगारे लोहियसमदापिनोऽपि प्रति- ·शिरोमणिकृतनवादः । भावे तत्सम्बन्धः(९) इत्युपेयम् । तदर्थश्च स्खभिन्नधर्मानवच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वं, तब च स्वपदार्थस्य कम्बुद्यौवादिमत्त्वादेरनिवेशो न मन्भवति भिन्नत्वस्य केवलान्वयित्वात् भित्रधर्मानवच्छिन्नलस्या- प्रसिद्धेः। तनिवेशे ९ि) सम्बन्धाप्रमिद्धिर्दुारैवेति । वस्तुतः कम्बुग्रीवादिमान्नास्तीत्यादिवुद्धौ कम्युग्रौवादिमत्त्वाच- वच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितत्वविगेषितानुयोगितायाः प्रतियोगि- सम्बन्धतथा भानमतेऽपि नानुपपत्तिः, यादृशसम्बन्धे यद्रूपवत्व- यत्प्रतियोगिकब-यद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिकत्वानां त्रयाणामभावस्त- द्रूपविशेषिततत्सम्बन्धेन तत्प्रकारकं तद्धर्मिविशेश्यकं ज्ञानं नपा- वच्छिन्नतत्सम्बन्धेन तस्य तद्धर्मिणि भ्रम इति भ्रमत्वनिरुत्या तादृश- बुद्धः कमुपौवादिमाचाधवच्छिन्ननिरूपितत्वविशपितानुयोगिता- मम्बन्धेन प्रतियोगिधमत्वोपपादनसम्भवात् । तद्धविच्छिन्ननिरूपि- नत्वच विषयवादी प्रसिद्ध, सम्बन्धधर्मिकोभयाभावघटितञ्च धमलं श्रवण्योपेयं, अन्यथा नृत्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छे- दकलमते तत्सम्बन्धेन तस्याभाववति तेन सम्बन्धेन नामकारकलं भेमतमिति निज़चनासम्भवान्, तथा निर्वचने तृत्त्यनियामकमम्ब- (१) कम्युयोवादिमत्त्वादेः सम्बन्ध इत्यर्थः । ११) कम्युयौवादिमत्वादिनिवेशे घेत्यर्थः । योगिवम्य संसर्गतया मानेऽपि न लौहित्यसमवायिनः प्रकारतेति ध्येयं । घटस्वमछिमत्वं प्रतियोगित्वचेति विसकलितमेव सम्बन्ध न तु तेयां पर. स्परोपलेयोऽपोति केचित् । तत्तएं, एतत् त्रितयं यदि घटत्वस्य संसर्ग- स्तदा प्रतियोगितायामपि घटखस्य सम्बन्धमाने पनुमवविरोधः ।

·शब्दापयतुरीयखण्डे धावच्छिन्नाभावाप्रमिद्या तासम्बन्धावगाभिमामंग्रहात, तेन मम्द- न्धेन नन्दनिवेशे च यधिकरण सम्बन्धेन भ्रमामंग्रहात् । एवञ्च खममवायिर्मयोगमम्वन्धेन स्फटिकविय्यक-लौहित्यप्रकारकप्रमाया- मतिव्याप्तिवारणकारोऽसासनव्युत्पत्तिविचारे अनुसन्धेयः । कम्यु- यौवादिमाखास्तीत्यादिवाक्यस्य प्रामाणे च तदन्यथानुपपत्या गुरु- धर्मास्य प्रतियोगितावच्छेदकलमावश्यक, अन्यथा भोलोघटो नास्ती- त्यादिवाक्यस्याप्रमाण्यं स्यात् । तचाभेदमम्बन्धेन नौलरूपादिमतो- अन्वयितावच्छेदकत्वात् तेन मम्वन्धेन तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गौरवणामम्भवात् ममवायादिना तत्र नौलरूपादेरवच्छेदकवे लाघ- वात् । न चान्वयितावच्छेदकविशिष्टव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमति- योतियोगिताकत्वमेव सम्बन्धो वायः कम्युग्रीवादिमत्त्वादेरभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि तद्विशिष्टव्यापकतावच्छेदकघटत्वाव- छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रमिद्या नोक्तवाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरिति वा- यम्। गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे कम्युग्रीवादिमत्त्वादिघ- टिततविशिष्टवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्य गुरुतया नदव- छिषाभावरूपव्यापकतावच्छेदकत्वाप्रमिया यापकतावच्छेदकशरीरे प्रतियोगितानां विशियोपादेयतया तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्व- वावच्छिन्नाभावकूटस्य च दुर्जेयतया तस्य शाब्दबोधविषयत्वामम्भ- - ध्यप घरस्य सम्बन्धस्तदवच्छिन्नत्वेऽपि धटस्य संमर्गभाने स एवं विरोध , घटत्वावछिनप्रतियोगिता यखण्डेवेति कश्चित् । तदपि न, लोहितवहिनोंस्तोत्यादौ तदसम्भवात् घटो नास्तीत्यादापि घटत्वादेर- वच्छेदकत्वमानस्यापि यानुभविकत्वेन तदनभ्युपगमे यनुभवविरोधात् ।

·शिरोमणिशतनवाद । १०२३ वात् । प्रत्यक्षात्मकविशिष्टवुद्धौ सम!पस्थितेरनपेक्षितत्वेऽपि भाब्द- बुद्धौ समर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुतया मसौपस्थित्यपेक्षणात्। तथाहि घटमानयेत्यादौ दद वाक्य कर्मवविशेश्यकाधेयत्वमसर्गक-घट- प्रकारकवोधपर इत्याकारकस्यैव समर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुता वाच्या, तत्र चाधेयत्व प्रकार एव न तु ससर्ग । न च तत्राप्याधेयव ससर्ग- तयैव विषय तथाचैतद्वाक्य घटवत्कर्मत्वातौतिपरमित्याकारक- ज्ञानमेव हेतुरिति वाच्यम् । तादृशवाक्यार्थस्यापूर्वतया शाब्द- बोधात् पूर्व तज्ज्ञानस्याप्यसम्भवात् कथञ्चित् सम्भवे शब्दस्यानु- वादकतापत्ते। यदि चेद वाक्य घटवत्प्रतीतिपरमित्याकारकमेव ममर्ग- तात्पर्यज्ञान हेतु प्रतीत्य ससर्गविधया भाममानघटमम्बन्धश स्व-निष्ठाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितकर्मत्वनिष्ठविशेष्यता- कत्वमेवेति प्राधेयत्वस्याप्रकारतया न तज्ञानापेक्षा न वा शब्द- स्थानुवादकतेति मन्यते तथापि तद्धर्मावच्छिन्न प्रकारकवुद्धौ नद्ध- माणे स्वरूपमम्बन्धरूपप्रतियोगितावच्छेदकत्वबुद्धेरेव लाघवेनानुभवे- न च विरोधित्वात् कम्बुपौवादिमानातीनिवाक्यजबुद्धे कम्बुपौ- वादिमत्वाधणे तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वानवगाहिले तस्या कम्बुपौवादिमवाद्यवछिनविमिष्टधीविरोधिलानुपपत्ते । पत्र च घटो भारतीयादी घट प्रतियोगितया घटत्वच सावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन सम्बन्धेनामा प्रकारोभूय भासते, घटत्वच प्रतियोगि- विशेषणतापनमेवाभावे प्रकार न तु सातन्त्रेण धूमवान् पर्वतो डिमान् इत्यादौ पर्चतविशेषतापने धूम इव बदौ तेनामावो घटीय घट गया कारोनेति नया।

·१.२४ शब्दाख्यसुरोयखण्डे धन्वयितावच्छेदकता यच रूपान्तरावच्छिन्ना तच तद्रूपविधि- यावछिनप्रतियोगिताकत्वमेव भामते अतो घटलादिरूपंकजात्यव- छिन्नाभाववति पटवादिरूपापरजात्यादिविशिष्टवति जातिमाना- स्तौति वाक्यमप्रमाणं तदेणे जातित्याधुपलचिताभावामत्वेपि नदि- मिष्टावच्छिन्वाभावमत्त्वात् तदिगिष्टावच्छिन्नाभावश अवच्छेदकवि- शेषणतधर्मान्तर्भावन पर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकः तद्विशेषणा- वच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकताकोवाऽभाव: येन सम्बन्धन यस्याम्ब- यितावच्छेदकता थत्र स्यले तत्र तत्सम्बन्धावच्छिनमेव प्रतियो- गितावच्छेदकप तत्र भामते तेन विषयितासम्बन्धेन गुणलाधव- चिकनप्रतियोगितावच्छेदकताकाभाववति घटादौ गुणो नास्तीति वाक्यस्याप्रामाण्योपपत्तिः । समवायेन गुणत्वादिविशिष्टवाचकराणा- दिपदात्तेनैवषाबन्धेन तदवच्छिन्नस्यान्वयबोधाद्विषयितादेस्त्रान्वयि- नावच्छेदकतानवच्छेदकत्वात् । अथ घटत्वेन पटो नास्तीत्यादौ यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकोऽभावः प्रतीयते इति मोन्द- इमतेऽन्वयितावच्छेदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया भाननियमो न । धन्ये तु घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकावं घटस्यैव सम्बन्ध न तु घटत्वम्य इति नोक्तातिप्रसत इयाऊ । तादृशव्यत्पत्ती व्यन्वय-व्यतिरेको प्रमागायति, 'नौलघटवतीत्यादिना, यद्युक्तव्युत्पत्ति भ्युपेयते तदा नोलघटवायपि पौतघटसंसर्गाभावम्य गोलघटे पतिधटम्यान्योन्याभावस्य सत्त्वात् घटप्रतियोगिकन तदानमपि नमा क्रियत इत्यर्थ , संसर्गान्योन्याभावभेदेनोदाहरणप्रदर्भनं, व्यतिरेकमुक्कान्वय- , ·शिरोमणिकृतमभ्वादः । १.२५ सम्भवति तत्र प्रतियोगितावच्छेदकतया भायमानस्य घटलादेरम्ब- यितानवच्छेदकत्वात् । न च हतीयार्थो वैशिश नस्य च प्रतियो- गिन्यवयोपगमात् घटत्वादेरचयितावच्छेदकत्वं निराबाधमेव तस्य प्रतियोगिविशेषणवैशियपारतव्येण प्रतियोगिन्यपि विशेषणलोप- गमादिति वाच्यं। तथा सति प्रतियोगिनि बाधितधर्मस्य तदंमें प्रकारतया बोधनेन तदाक्यस्थाप्रामाण्यापत्तेः । एवं यधिकरणध- पस्य प्रतियोगिनि प्रकारतोपगमेऽपि अन्वयितावच्छेदकता ने व्यधिकरणधर्ममात्रपर्याप्ता अपि तु समानाधिकरणधर्ममन्तर्भाव्यैव तथा च समानाधिकरणधर्मस्य तत्र प्रतियोगितावच्छेदकानन्न - वात् । अवयितावच्छेदकतापर्यायधिकरणपर्याप्तप्रतियोगितावच्छे. दकताकत्वभानासम्भवः । म चावयितावच्छेदकैकदेशपर्याप्तमतियो- गितावच्छेदकताफलमपि भामत इत्युपगमसम्भवः । तथा सति घटसामान्याभावतात्पर्यणापि मौलघटो मास्तौति प्रयोगापत्तेः नमी प्रतियोगितावच्छेदकलपर्याप्निभाने तद्धर्मपर्याप्ताम्वयिताव- छेदकताकबोधसामध्यपेक्षाया अवश्योपेथावात् । न च तावरीव कथं घटमामान्धाभावतात्पर्येण तथा प्रयोगापत्तिवारणं शुद्धघटत्वा- दिपर्याप्तमकारतावच्छेदकताकयोधोत्पादकसामय्या घटोमास्तौति शाक्यघटिताया अधिकस्वित्यादिन्यायेन नौलोपटो नास्तीनि प्रयो- गस्यलेऽपि सत्वादिति वाच्यं । अगत्या पदार्थान्तरविणेषितखार्या- वयपरत्वेनारिखमाएपदजन्यघटलावच्छिनोपस्थितेः शुद्धघटलाव- हिमप्रकारकवोधहेतुत्वमुपगम्य दर्मितस्यले तादृयोधमामय्य- भावस्योपपादनौयवात् । न च थप तीयान्तेन घटलावधिष- 129 ·१.२६ शम्दाग्यशैयखगडे प्रतियोगिताकत्वं प्रकारतया न प्रत्याय्यते तचैवान्वयितावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदकलम्य संमर्गतया भाननियमः घटलेन पटों भास्तीत्यादौ घटत्वाद्यन्चितमवच्छिन्न प्रतियोगिताकलं हतौयया भावप्रकारतया प्रत्याय्यत इत्यन्वयितावच्छेदकं घटवादिकं उपनवणतयैव भामते श्रतः ममानाधिकरणधर्मास्य व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यं । प्रतियोगिन्युपलक्षातया उकस्यलेऽन्वयितावच्छेदकभानोपगमे घट- वति नौलघटत्वादिना पौतघटाधभावमादाय घटत्वेन घटो नासोतिव्यवहारस्य खप्रक्षयर्थपर्याप्तमतियोगितावच्छेदकतायास्त- तौयार्थवमुपगम्य घटवेने त्यस्य घटत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदक- वार्यकतया नौलघटत्वावच्छिन्नाभावे तबाधेन वारणसम्भवेऽपि घटवावच्छिवट्रव्यवाद्युपलचितपटाभावमादाय घटवति घटत्वेन द्रयं नास्तौति व्यवहारस्य दुरित्वात्। न च बतौयया समभिच्या- हताभावान्वयितावच्छेदकव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकलमेव बोध्यत इति घटत्वस्य द्रव्यत्वाच्यधिकरणनया न तथा प्रयोग इति वाच्य। अवच्छेदकस्य वास्तववैयधिकरण्यविवक्षणे घटत्व द्रष्यत्वयोर्च- यधिकरणश्रमदभायां घटत्वेन ट्रय नास्तीनि वाक्याधीनबोधानु- पपत्तेः। व्यधिकरणत्वेन ज्ञायमानव विवक्षणे तज्ज्ञानद शायर्या घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन पटाभावबोधकतया तदाक्यस्या) प्रामाण्यापत्तेः । न च तदाक्यस्य घटले द्रव्यत्वयधिकरणत्ववोधक- 10 पटवति घटत्वेन द्रव्यं नास्तीति वाक्यस्येत्यर्थः। ग ·शिरोमणिकृतनवादः । १०२७ भासत- तथा न प्रामाण्यप्रसङ्ग इति वाच्यं । तदुभयवैयधिकरण्ये पदार्थत्वस्य वाक्यार्थत्वस्य चाभावेन तदाक्यतो बोधासम्भवात् । वस्तुतोन्यूनत्तिघटवाद्यवच्छिन्नद्रव्यादिसामान्याभाववति घटा- दिशून्यदेशे तथा व्यवहारात् वैयधिकरण्यमयुक्ततरं । बतौयान्तेन यत्र घटखाद्यवछिनप्रतियोगिताकत्वमभावे बोधते तत्रान्वयितावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकत्वं सम्बन्धतया इत्युपेयं । तथाच घटवति घरवावच्छिन्नपटाभावमादाय न तथा प्रयोगप्रमङ्गः तादृशाभावप्रतियोगिताया द्रव्यत्वाव्यापकत्वादिति वायं। एवमपि घटवति घटवावच्छिन्नप्रतियोगिताक-घटाघटो- भयाभावमादाय घटवेन घटाघटौ नस्त इतिवत् घटत्वेन प्रमेयं नास्तीति व्यवहारापत्ते?ारबात् । तादृयाभावप्रतियोगितायाः सकलप्रमेयत्तित्वात् । अत्र वदन्ति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य यधिकरणधर्मवत् प्रतियोगिविशेषणतया भासमानः समानाधिक- रणधर्माऽपि प्रतियोगितावच्छेदकः, अत एव घटलेन घट-पटोभयं नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयाभावस्थ प्रतियोगिताया अव्यासज्यत्ति- वेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकवनिर्वाहः घटलादे- स्तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकतापर्या- स्यधिकरणस्य घटबादिसहितघट-पटोभयत्वादेः प्रतियोगिलाधिक- रणघट-पटयोरपोरिति । यद्यपि पटादिनिष्ठप्रतियोगिताया- व्यधिकरणघटत्वावच्छिन्नलेनैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कपनि हस्तथापि तदभावस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तिः प्रतियो- गितावच्छेदकतापर्यायधिकरणधर्मविभिष्टप्रतियोगिनिरूपिताधि- ·१.२८ प्रदास्यतुरीयखण्डे फरणतया सममभावस्य विरोधात् घटवति भूतस्तादौ तादृशामा- वासत्त्वप्रसङ्गात् । वमन्मते च व्यामवृत्तितदभावप्रतियोगिताव- परदकतापर्यायधिकरणघटत्व-पटत्वयोरधिकरणाप्रमिद्या नादृया- भावविरोध्यधिकरणताया अयप्रसिधा तस्य केवलाम्बयिलनिवाः । न चैतदनुरोधेन बहिलविमिष्टाधिकरणतावनि पर्वतादौ महान- सोयवजिवावचिनामावसत्वानुरोधेन च प्रतियोगितावच्छेदक- तापाप्यधिकरणधर्मविमिष्टनिरूपिताधिकरणतयेव समश्चेदभावस्त्र विरो तदा घट-पटौ मस्त इतिप्रतीतिविषयघट-पटोभयता- वच्छिन्नाभावस्यापि केवलावयित्वप्रसङ्ग, तथापि तामाभावल प्रतियोगितावच्छेदकलपर्णप्तिाभयसमावे केवलघटनादौ वा था- किचिदुभयवति केवलघटादिमति च तादृधाभावामत्वप्रसङ्गात् । मापि घट-पटवृत्तिलविशिष्टदिवे, तादृशविमिष्टानुपस्थिती तथा प्रतीत्यनुदयप्रसङ्गात, अपि तु उभयत्वे नद्धर्मितावच्छेदकनापत्रे घटत्वे पटवे पेति वाच्छं। स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिर्या- दृशे नादृशपयाप्तनिरूपकतावच्छेदकताकाधिकवणतया सममभावस्ख विरोधात् घट-पटावनिप्रतीतिमाधिकदित्व-तद्धर्मितावच्छेदकमा- पषघटत्वादिसमुदायपर्याप्तनिरूपकतावच्छेदकताकाधिकरणतावति अच घट-पटौ नस्त इतिप्रतौतिमितादृशममुदायपर्याप्तमतियो- गितावच्छेदकताकाभावासत्त्वात् तादृशाभावस्य केवस्ताम्बयित्वप्रसा- विरहात् । केचिनु नदभावप्रतियोगिलमगत्या व्यासध्यत्ति खौक्रियते तथा प यद्यविच्छिषे प्रतियोगितायाः पर्याप्तिः प्रतियोगिताव- ·शिरोमणिकृतनवादः। १.२६ च्छेदकविभिष्टस्य तदवच्छिमस्वैव चाभावविरोधितया न समाना- धिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं विना तादृशाभावस्य केव- लान्वयित्वानुपपत्तिरित्याः । घटवेन पटो नास्तीत्यादौ पद्धविछिनप्रतियोगिताकलं बतौयान्तेनाभावाशे प्रत्याय्यते यश्च धोभावनिरूपितप्रतियोगि-, निष्ठप्रकारतावच्छेदकतया भामते तदुभयपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेद- कताकत्वमभावे प्रतियोगिनः सम्बन्धतया भासत इत्युपेयते, अभावांशे धर्मान्तरावछिनप्रतियोगिताकलवोधकटतीयान्तासमभिव्याहार- स्यले च यादृभधोऽन्वयितावच्छेदकस्तत्पर्याप्तानियोगितावच्छेद- कताकत्वमेव सम्बन्ध इति न काप्यनुपपत्तिः। घटत्वेन द्रव्यं नास्तौ- स्यादिबुद्धौ द्रव्यवादावपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वभानात् घटत्वेन पटो नास्तीत्यादिधीविषयाभावस्य च प्रतियोगिताया द्रव्यत्वाद्यनव- छिन्नत्वात् । अत एव घटवविशिष्टपटवानिति प्रत्ययेऽत्र घटवेन पटो नास्ति घटत्ववाम्पटो नास्ति इति वाक्यजबुद्धावेकमेव प्रति- बन्धकलं उभयत्र घटत्व-पटत्वयोः प्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्नेः संसर्गतया भानात्तदुभयावच्छिन्नप्रकारताघटितस्य तदुभयपर्याप्तम- तियोगितावच्छेदकताकत्वसंवर्गावगाहिबुद्धिवरूपमतिबन्धकतावच्छे- दकस्योभयसाधारपालादिति ध्येयं । अथ घटो नास्तीत्यादिवाक्याद्- घटवादिरूपमामान्यधर्मावच्छिवातियोगिताकलशून्ययोम-भाग- भावयोरचयितावचोदकावच्छिनप्रतियोगिताकत्वविरहेणामत्ययात् ध्वंस-प्रागभावमाधारणनपदशतिर्न सम्भवतीति चेत्, न, ध्वंस-प्राग- भावयोरत्यन्ताभावविरोधितामते अन्तरा ग्यामे रकं रूपं नास्तीति ·शब्दारयतुरीयसाडे नौलघटवति न घटः नीलघटो न घटः इत्याद्यव्यव- व्यवहारानुरोधेन ध्वंस-प्रागभावयोरपि ममयविशेषावच्छेदेन मामा- न्यावच्छिनप्रतियोगिताकतोपगमस्यावग्यकतया तयोरपि नना प्रतिपादनात् । व्युत्पत्तिविरोधेन तयोम्तेनाप्रतिपादनेऽपि मदात- नवघटिनात्यन्नाभावत्वापक्षया ध्वंसादिसाधारणाभावत्वस्य लाघ- वेनामदातनभावरूपाभावाभावमाधारण्यानुरोधेन च प्रवृत्तिनिमित्त- नया नञ्पदवायत्लानपायात् । न चात्यन्ताभावत्वमखण्डधर्मान्तरं अनुयोगिताविशेषरूपं वा न मदातनवघटितमिति न गौरवमिति वायं । तादृशधर्मान्तरे मामाभावात्। तय किनास्तीतियाक्यान नयमिवावच्छिवातियोगिताकयोध्वंस-मागभावयोवधिनात् ध्वम्- मागभावमाधारण शकरावश्यकलाच । न च ध्वंस-मागभावयोरत्यन्ता- भावविरोधस्थाप्रामाणिकतया तब्यक्तित्वावच्छिन्नध्वंसाधिकरणे तादृ- गात्यन्ताभावमत्त्वात् म एवोक्तवाक्यात् प्रतीयतइति वाच्यं । धंमा- घधिकरणे तादृशात्यन्ताभावस्थाप्रामाणिकत्वात् अन्वयितावच्छेद- कावच्छिन्नत्वाविप्रेषितायाः प्रतियोगितायाः नपदार्थसंसर्गाभावे प्रतियोगिमानन्धतोपगमे बाधक दर्शयति, 'नौलघटवतीति, 'न घट इत्यायव्यवहारादित्यनेन सम्बध्यते । तादृश्याः प्रतियोगितायाः नपदार्थ भेदे प्रतियोगिसम्बन्धवे बाधकमाह, 'नौलघट इति, 'श्रव्यवहारादिति व्यवहारस्थ प्रमाएवाभावादित्यर्थः । पद्धप्रति- माछ, 'ह नौलेन्यादिना, नीलघटवत्यमि क्वचित् पौतघट सञ्चात् यर- च्छेदकावच्छेदेनान्वयबोध इति तदारणाय 'हेति । इदमप्रावधेयं न पोतो घट इत्यादौ पौतगुणवतो थभेदसम्बन्धकानुयोगितावच्छेदकं घटत्वं ·शिरोमणिकतनवाद। योगितायाः सम्बन्धले बाधितविशेषान्तराभावबोधकतया तद्वा- क्यानां प्रामाण्यस्य दुरतया व्युत्पन्नैरपि तथा प्रयुज्यत इति भावः । तद्रूपविशिष्ट प्रतियोगिविशेषिते धर्मिणि शुद्धतद्रूपविशिष्ट- प्रतियोगिविशेषितसंसर्गाभावस्य तद्रूपविशिष्ट प्रतियोगिनि शुद्ध- लद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिविशेषितभेदस्य च बोधने नत्रोऽसामर्थापग- मेन दर्शितप्रयोगवारणसम्भवेऽपि वस्तुगत्या नौलघटादिमति नौ- लघटादौ च अत्र न घटः अयं न घट इत्यादिप्रयोगस्य प्रामा- ण्यप्रसङ्गो दुबार इति वाच्यं । न च वस्तुगत्या अन्वयितावच्छेदका- वच्छिन्ना या प्रतियोगिता तस्याः सम्बन्धतानियमेथुनातिप्रसङ्गः शक्यवारण इति किमचयितावच्छेदकावच्छिववभानोपगमेनेति वाच्य । लोहितवहिनीस्तोत्यादौ लोहितवहेरपमिद्या अन्वयिता- वच्छेदकावच्छिनत्वेन वास्तवेन प्रतियोगिताव्यावर्तनासम्भवात् अन्वयितावच्छेदकावच्छिववाभाने विपरीतज्ञाननिवर्तकलायोगस्य दर्भितलाच । सामान्यतो घटमनुपादाय नौलत्वेन तदुपादानञ्च तदधिकरणे तत्र च विशेषान्तरात्यन्ताभावान्योन्याभावयोर्वाधितत्व- प्रकाशनाय । केचित्तु अभावाधिकरएतायामन्वयितावच्छेदकावच्छिनत्वभान- मुपगम्यापि घटवति न घटः घटो न घट इति प्रयोगः शक्यवा- रण: पौतघटादिरूपविशेषात्यन्तान्योन्याभावाधिकरपातायाः प्रति- धन्वयितावच्छेदक नामार्थयोरभेदस्यैव संसर्गत्वात्, तच्च समवायेन मौत- गुणामुयोगितावच्छेदकं घटत्वमपेक्ष्य गुरुतरमतो गावच्छेदक, पोतगणानु- योगितावच्छेदकच घटलं नान्वयितावच्छेदक तथाध तत्पदेनाबोधनात् ·मन्दास्थरोयखण्डे योगिसम्बन्धतादाम्यवत् माधारणघटवत्व-घटत्वाभ्यामनवच्छेदात् श्रतो मौलपदोपादानमित्याः । तब माधु, घटप्रतियोगिकस्य पटाकाशोभयवावच्छिन्नात्याना- भावस्य घट-पटोभयत्वावच्छिन्नभेदस्य चाधिकरणतायामननिप्रमाक्त- घटवाद-घटवाभ्यामवच्छेदसम्भवेन तादृशाभावमादाय तथा प्रयो- गस्य दुर्वारत्वात् । प्रत्येकाभावातिरिक्तव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन- प्रतियोगिताकाभावामभ्युपगमेऽपि घटप्रतियोगिकाभावत्वेनानुगता- भावाधिकरणतानां घटवत्त्वादिना अवच्छेदे बाधकाभावात् अन्यथा घमांद्यभावाभावानां प्रत्येकनिरूपिताधिकरणताना धूमवावच्छे- देन सत्त्वासम्भवेन धूमवनि वड्यभावोनास्तीति व्यवहारानुपपत्तः । प्रतियोगिवोधकपदोपस्याप्यतावच्छेदकावच्छिषप्रतियोगिताभाननि- यमे माधकमाह, दह नौ स्वघटवतीति। व्यवहाराचेति, घटपदार्थता- बच्छेदकशघटवावच्छिन्नाभावासलेपि पौनपदसमभिन्याहारलभ्य- पौवघटवरूपापयितावच्छेदकावच्छिवाभावमादाय ईदृशव्यवहारस्य प्रमाणसावेत्यर्थः । न केवल नत्रादिपदजन्यमान्दवाने प्रतियोगि- नारूपसंसर्ग प्रतियोगितासमावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकतापास्य- धिकरणपर्याप्तावच्छेदकताकत्वभाननियमः अपि तु प्रतियोगिता- सम्बन्धन प्रतियोगिप्रकारक ज्ञाममात्र एवं उतरूपानवछिनमति- योगित्वमांसर्गिकविषयताया अप्रामाणिकत्वादित्यवधेयं । पतो गुराधमस्यावच्छेदकालकल्प रवैतादृशा शाब्दबोधो विशेषदर्शिना- मिलि ! अदु भूत घट इत्यादी भूतलादी घटादिसंसामावधी स्थान। न च संसर्गामाबोधे अनुयोगिनि सप्तम्यपेक्षिता घेवो न पचतोयादौ ·शिरोमणिकृतनवाद। १०३३ हारात, इह नौलघटवति न पौतोघटः पौतोघटो न नौलः इत्यादिव्यवहाराच्च प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्य- न चैव सकलमाध्याभाववनिष्ठेत्यादिलक्षणे साध्यविशेषाभाव- मादायाव्याप्तवारणय माकल्यस्य माध्यविशेषणतया वर्णनविरोध- इति वाच्य । तत्र साध्यस्याभाव साध्याभाव इति षष्ठीतत्पुरुष- जन्याभावबोधे षष्ध्यर्थप्रतियोगिताया प्रकारत्वात् न तु ससर्गत्वात् । ननु नर्थाभावम्य प्रतियोगिनेवाधिकरणेनापि समर्ग समर्गतयापि भामते नामार्थयोर्मेदान्वयबोध साक्षात्र सम्भवतीति व्युत्पत्ती निपातातिरिकत्वस्य नामविशेषणत्वात् नत्रश्च निपातत्वात् । अन्यथा प्रतियोगिताबोधकपदाभावात् घटोनास्तीत्यादौ नर्थाभावे घट- प्रतियोगिकत्वभानानुपपत्ते । न पचति चैत्र इत्यादावभावाधार- ताबोधकानुयोगिवाचकपदोत्तरविभत्यभावेन पाककृत्यभाववाश्चैत्र- इत्यादिबोधम्य नाय घट इत्यादाविदमाद्यर्थ घटभेदाद्यधिकरण- नाया योधस्यानुपपत्तेश्च । न च भिव एव नञोऽर्थ । न तु वा- तन्व्येण भेदस्तस्यानुयोगिन्यभेदान्चयो न तु भेदारय । चायमघटो न घट इति ममाम-व्यामयोरविलक्षणवोधजनकत्वानु- तिषम्य इत्यादे ससर्गाभावबोधो न स्यात् यत व्याह, 'प्रतियोगीति, 'तुल्येति, प्यभावान्षय' प्रतियोग्यन्वयेन तुल्ययोगक्षेम तेनानुयोगिनि प्रति योग्यन्वयस्य यष सम्बन्धत्व तत्र तदमावान्वयम्यापि तथात्व यत्र च प्रति योग्यन्वयस्य प्रकारत्वं तत्र सदभावान्षयस्यापि प्रकारत्व तथाच तत्तत्पदोय स्थाप्यम्य प्रतियोगिनोऽनुयोग्यन्वयमोघे यदपेक्षित तप तदभावान्चयबोधेऽपि सदपेक्षितमिन्धर्ष पर्यवस्यति, एतदेव यलमुखेन दर्शयति, तिनेत्यादिना । प्रतएव 130 ·शब्दायतुरीयणगडे भवोऽपि, एवक्ष पर्युदरमस्यले भेदवतोगुरुतया न मुख्यनत्रता अपि तु नन्यार्थतेवेति प्रतिषेध एवं नञोमुख्यार्थ दति शून पापनादि- मम्मतमिति वाच्या तथा मति मंभर्गाभावोऽन्योन्याभावनि विशेषणद्वयोनार्थताकथनानुपपत्तेः। एवं तादाम्येन विशिष्टबुद्धौ विशेषणताविषेश भेदमकारकधौरेव विरोधिनी न त्वभेदसम्बन्धेन भेदवत्प्रकारकधीरपि गौरवात्, तथाच मति() नायं घट इत्या- दावधिकरणे भेदस्य भेदान्चयानुपगमे तादृशवाक्यजबुद्धेरयं घट- इत्यादिवाक्यबोधं प्रत्यानुभविको विरोधिता भज्येत । तथाच भूतलं न घट इत्यादौ भूतनादावाधारतासम्बन्धेन घटादिसमर्गा- भावयोधामम्भवात् अन्योन्याभाववोधतात्पर्येणेव संसर्गाभावबोधता- त्पयेणापि तथा प्रयोग: स्यात् । एवं भूतले न घट इत्यादी घट- ममर्गाभागधिकरणनावपटभेदाधिकरणता कुतो न प्रतीयते इत्यन- आह, 'प्रतियोग्यभावाचयो चेति, अधिकरण इत्यादिः, अन्वय- पद मंसर्गभानपरं, तथाचाधिकरणे यादृशपदोपस्याप्यस्य प्रतियो- गिन प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धमानं यादृशाधिकरणवोधकया- दृशपदममभिव्याहारमापेक्षं तादृशपदोपस्याप्यप्रतियोग्यन्विताभाव- म्यापि आधाराधेयभावरूपमम्बन्धम्य भानं तादृशाधिकरणबोधकता- दृशपदसापेक्षच्चेत्यर्थः। 'अनुयोगिनोनि, यदृशपदोपस्याप्य इत्यादिः । (१) भेदप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे च सतीत्यर्थ । 'यत्पदोपस्यापितस्येति, तथाघ पदविशेषजन्यप्रतियोग्युपस्यियन्ता वेग कार्यकारणभावो वोध्य अन्यथा चैत्रो न पाककृतिबिनामि कृतिसंसर्गा- भाइयो म्यादिति माव । तिखाद्यर्थस्यापि कन्यादेालय जनकत्वेन समर्थ ·शिरोमणिकृतनवाद । १०३५ योगक्षेमौ। तेन यत्पंदोपस्थापितस्य अनुयोगिन्याधारा- धेयभावसम्बन्धनान्वयस्तच तत्संसर्गाभावस्यापि तथा 'श्राधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वय इति श्राधाराधेयभावनियामकमति- योगितावच्छेदकमम्वन्धस्य समवायादेः सम्बन्धमादया भान इत्यर्थ., 'तत्समाभावस्थापि तथेति तत्यदोपस्याप्यमतियोगिविषित- तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्थाधारतासम्बन्धोऽपि(१) तादृशपदोपस्याप्य(२) अनुयोगिनि सम्बन्धमर्यादया भासत इत्यर्थः । 'तिडाद्यर्थस्थति, नञोऽसत्त्व इत्यादिः, श्रादिपदात्सुप परिग्रहः, ‘कृत्यादेरित्यादिना तिडाश्रयत्वादि-सुवर्थस्खत्वादिपरिग्रहः, प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्वस्य विशेषता नियामकवाभिधान निडान्द्रयाभिप्रायेण, नस्य धन्न पश्यतीत्यादौ द्वितीयाद्यन्नपदोपस्याप्येनापि धनादिना षष्ठ्यर्थखत्वा- धन्वयात् सुवर्थविशेष्यतया अन्वये प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्वस्यानियाम- कत्वात् । सुपश्च कारकपदोत्तरस्य योऽर्थस्तदिव्यत्वे धावपस्थाप्यत्व नियामक भेषषष्ठ्यर्थविशेय्यत्वे च प्रातिपदिकोपस्याप्यलं प्रत्ययान्योप- १९) चैत्रा न पाककृतिरित्यादितस्तादृशसम्बन्धस्य सम्बन्धमर्यादया मान- वारणाय तत्पदोपस्थाप्येति । (१) चैत्रे न पचति इत्यादितस्तादृशसम्बन्धमानवारयाय तादृशपदीय- स्थाप्य इति । प्रतियोगित्वेनान्वयादाधाराधेयभावसम्बन्धेनैवेत्युपपन्नमित्यत 'यनुयोगिनीति यधिकरणत्वेनान्वयबोधविषय इत्यर्थ, 'तत्ससर्गाभावस्यापि तत्पदोपस्था- प्यप्रतियोगिन संसांभावम्यापि, 'तपा' व्याधाराधेयमावसम्बन्धेनान्वय , पति चैत्र इत्यत्र प्रतियोग्यन्धयस्य सम्बन्यत्वं दर्शयित्वा तदभावान्वयम्य ·१०३६ भदायतुरोयखण्डे 5 यथा पचति चैत्रः न पचति चैवः चैचस्येदं नेदं चैवस्य इत्यादौ तिडाद्यर्थस्य कृत्यादेः प्रथमान्तपदोपस्थापित एव तथेति तदभावस्यापि तब तथा। पधादेश्चैवादिनिरू- स्थाप्यत्वं वा, गुरु-विप्र-तपस्वि-दर्गतानां प्रतिकुत्यादौ प्रती- कारादिक्रियायामपि तदन्वयात्, उपपदविभनयश्च यद्यत्पदयोगे या विहितास्तत्तदर्थ विशेष्यत्वे नत्तत्पदोपस्याप्यवं, यथा चैवादन्य- इत्यादौ प्रन्यादिपदयोगे अनुशिष्टानां पञ्चम्यादीनामर्थस्य प्रतियो- गित्वादेविगेष्यत्वेऽन्यत्वादिनिछेऽन्यादिपदोपस्याप्यत्वं, 'तति अनुयो- गिनौत्यर्थः, 'तथा' श्राधाराधेयभावमम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः, 'तदभाव- स्थापि' तिडाद्युपस्यापितकृत्यायभावस्थापि, 'तच तथा' प्रथमाद्यन्त- पदोपस्याप्ये आधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः । पचति ने न इत्यादितथैचादौ नत्रर्थम्याभावस्य विशेषणत्वेनानन्चयात् चैत्रो न पाककृतिरित्यादित न घेचे न पचतीत्यादितचैत्रवृत्तित्वप्रकारेण पाककृत्यभावावोधाश्चेति भावः । चैत्रस्य धनमित्यादौ षष्ठ्यर्थः (९) नियामकमिति पूर्वणान्चय । तदर्शयति, 'न पति चैत्र इति । वैयाकरणमते कर्तुराख्यानवायत्वात् तम्य च व्यभेद एव ससर्ग इत्यतः सुधिभक्तिमुदाहरति, 'चैत्रस्येदमित्यादिना, 'विहादीत्यादिना पद्या कृयादेरित्यादिना खत्वम्य संग्रह । 'प्रथमान्तति, तथाच विमतिजन्यकृत्युपस्थितिजन्य हातिसंसर्गाभावम्याधाराधयभावेनान्वय बोधे नञ्पदजन्यप्रथमान्तपदजन्याधिकरणोपस्थिति कारणमेवं रोत्या कार्य कारणभाव एवं मोइय, एवमुजरत्रापि, 'तत्र अनुयोगिनि धैरे धने च, 'तथा' छाधाराधेयभावसम्बन्धेनान्वयः, 'तदमावम्यापि' कृयादिमसर्गा- - ·शिरोमणिकतनवादः । पितं स्वत्वादिकमर्थो न तु तन्निष्ठं स्वामित्वादिकं, तस्य धनाद्यत्तित्वेन चैनौयेऽपि धने नेदं चैवस्येति प्रसङ्गात् . स्वामित्वादिकं तच्च प्रकृत्यर्थक्षेत्रादिविशेषणतया भामते स्वामित्वा- दिप्रकारेण क्षेत्रादेरेव धनादौ स्वत्वादिसम्बन्धेनान्वयः, विभत्स्वर्थ- विशेष्यतापनप्रातिपदिकार्थस्य प्रातिपदिकार्थे मातादपि भेदाचय- बोधोपगमानामार्थयोर्भदानये प्रकारीभूतविभत्स्यर्थीपस्थितन्तन्त्र- त्वात्। अथ वा षष्ठ्याद्यर्थः स्वामित्वादिकं प्रकृत्यर्थविशेग्यतयैव भामते धनादेस्तदनाश्रयत्वेऽपि तन्निरूपकतया निरूपकनामम्बन्धेन तत्र तदन्वय इति प्राचीनमतं दूषयिष्यन् स्वमतमाह, 'पठ्यादेचेति, 'आदिपदाद्वितीया-तौययोः परिग्रहः। 'चैत्रादिनिरूपितमिति, 'स्वत्वादिकमित्यादिना कर्मत्व-शतिजन्यत्वादिपरिग्रहः, निरूपित- खमम्बन्धेन चैचादिरूपप्रष्टत्यान्वयौत्यर्थः, "तनिष्ठमिति पाययता- मम्बन्धेन विशेषणतया चेचाद्यन्वयि श्राधेयतासम्बन्धन चैचादिरूप- विशेषणेनान्वयि वेत्यर्थः । 'स्वामित्वादिकमित्यादिना कर्मत्व-कर्ट- वपरिग्रहः । तस्येति चैत्रनिष्ठस्वामित्वादेोत्यर्थः । 'धनाधत्तिवे- भावस्यामि। ननु पद्या यर्थः खामित्वं सम्य च धने निरूपकात्वसम्बन्धेन वान्वयो न त्वाधाराधेयभावसम्बन्धेनेत्यत व्याछ, 'पधादेरिति, सत्यम्य यथर्थत्वे प्रत्यर्थम्य चैत्रादेः केन सम्बन्धम तत्रान्वय इति तदर्शयति, 'चैत्रादिनिरू- पितमिति, तथाघ निहापवत्वसम्बन्धेन तत्र प्रत्यर्थस्यान्वय इति भाव । 'समिट' चैत्रादिनिलं, रतेन स्वामित्वस्य पयर्थत्ये प्रवयन तस्या- न्वयनोधे नियत्वमेव सम्बन्ध इयुत, 'तस्य' चैत्रादिनिएखामित्वम्य, "धनाचरमिलनेति, सपाच रमितानियामकेन सम्बन्धेन सामिलामावोध.

·शब्दारयातुरोपखण्डे निरूपकत्वादेः सम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादि- । नेति वृत्त्यनियामकस्खत्व-निरूपकत्वादिसम्बन्धेन धनादिमम्बन्धित्वेऽपि धनाद्यवृत्तितयेत्यर्थः । धनादौ श्राश्रयतामम्बन्धेन चैत्रादेस्तनिष्ठ- स्वामिलादेशाभावसत्त्वेनेति शेषः । 'प्रमगात्' भवन्मते अबाधित- तादृात्राद्यभावबोधकस्येत्यादिप्रयोगस्य प्रामाण्यप्रसङ्गात् । ननु खामित्वादेः प्रकृत्यर्थविशेय्यतापक्षे स्वामित्वादेर्निरूपकतासम्बन्धाव- छिन्त्राभावस्य प्रकृत्यर्थविशेषणताप नदिशियप्रकृत्यर्थचादेः खत्वादिमम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य नत्रा प्रत्यायनोपगमात् नोमाति- प्रसङ्गावकाशः तादृशाभावस्य धनादौ बाधादित्यत आह, निरू- पकत्वादेरिति, 'श्रादिषदात् स्वत्वादः परिग्रहः । 'पतियोगितान- वच्छेदकत्वादिति त्यनियामकतयेत्यादिः, वृत्त्यनियामकसम्बन्धाव- छिन्नमसाभावस्थाप्रामाणिकत्वात् येन हि मम्बन्धेनायमिहेनि प्रात्यय. ताससम्बन्धमादायेव नायमिइति प्रत्ययः निरूपकतासम्बन्धेन धमे स्वामित्वमित्यप्रत्ययात्तेन मम्बन्धेन नात्र स्वामित्वमिति प्रतीते- रप्यभावः । अत एव धनमात्रे स्वामित्वस्याश्रयतासम्बन्धावच्छिना- भावमत्त्वेनेत शवृत्तिवायौ नौलरूपाभाव इतिवत् अवेचौयधने न चनिष्ठस्वामिवमिति धने अत्रीयत्वस्य खामित्वे च चनिष्टत्व- नेवाधित एवेति तथा प्रयोग म्यादिति भाव । मनु खामित्वस्य पद्यर्थत्वं तम्य निरूपकत्वेन सम्बन्धेन धनेऽन्वय सत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक ग्व तदभावो नभा प्रत्याय्यते चैत्रोयन्तु धनं तनिरुपकमेवेति कथं सत्र नेद घेवस्येबाद प्रसङ्ग इयत याह, 'निरूपकत्वादेरिति, निरूपकत्वादिसम्ब- न्धस्य प्रतियोगितावच्छेदक कि बाधकमियत च्याघ, "दिगिति, प्रमाणा- ·शिरोमणिकतनवाद । त्येषा दिक् । यत्र चाधाराधेयभावो न संसर्गमर्यादया लभ्यस्तचानुयोगिपदे सप्तम्यपेक्षा यथा भूतले घटो न अन्यथा स्थाव्यावर्तकतया न व्यवहियते अपि तु धने न स्वामित्वमित्येव, निरूपकतासम्बन्धावच्छिनखामित्वाभावतात्पर्येण तथा व्यवहारस्य(१) दुवीरतापत्तेः । अत एव कृतिमत्त्वरूपकर्तत्वसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया न पचतीत्यत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नक्रियाभावबोधा- सम्भवेन पचतीत्यादौ कृतिमत्त्वसम्बन्धेन पाकादेः कर्त्तर्यन्वयबोधं मणिकारोनोपजगाम उपजगाम तु जानातीत्यादौ प्रश्रयतासम्बन्धन ज्ञानादेरिति भावः । वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावखौकारे स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नचैवाभाव-स्वत्वामावयोः समनियत- नया अभिनवेनाभावकल्पनाधिक्यविरहेऽपि अतिरिक्तप्रतियोगि- नाकन्पनाधिक्याहौरवं बोध्यं । 'यत्र चेति ययोरित्यर्थः । “संसर्ग- मर्यादया लभ्य इति भेदान्वये निराकाहतयेत्यादिः । तादृशौ च प्रातिपदिकार्थो, 'तबेति, तत्पदार्थ तत्पदार्थसंसर्गाभावबोधे अनुयो- गिवाचकपदात्तरं सप्तम्यपेक्षेति तत्राभावसम्बन्धम्याधारतारूपस्य मंमर्गवामम्भवेन तदर्थकविभक्ति विना तभानासम्भवादिति भावः । (१) चैत्रीयधने न चैत्रनिहस्वामित्वमिति व्यवहारम्येत्यर्थः । . नरसिदमेवार्थ शब्दो बोधयति न तु शब्दवलादेव वस्तुसिद्धिः। “यन्त्र घाधारे ति, यत्पदोमस्थाप्यस्य प्रतियोगिनोग्नुयोगिनोव्यनुयज्यते, व्यत्र घ नामपदजन्यघटोपस्थितिजन्ये नभयदभन्यघटसंसर्गामावबोधे अनुयोग्युप- स्थापकपदोत्तरसामोसमभिष्यातनपदजन्या संसर्गाभावोपस्थितिः कारणं ·शम्दाख्याँरोयखण्डे अन च भूतल-घटाभावाद्योः माझेदान्नययोधस्याप्रमिद्या तासा- मच्या प्रकल्पमात् भृतलं न घट इत्यादिवाक्याष तादृाशाब्दबो- धापत्तिः । यदि च घटाभावादिविशिष्टभूतस्लादिपरतदादिपद- घटितात्तदम्तौतिवाक्यान् भूतलाचं घटाद्यभावप्रकारकबोधः प्रसिद्ध इत्युच्यते तदा तादृशयोधोत्पत्तौ तादृशवाक्यज्ञान-तइटक- तदादिपदजन्यतादृशविशिष्टार्थीपस्थित्यादिघटितमामय्या एव प्रयो- जकत्वात्तदभावादैव नोक्तस्यले नदुत्पत्तिप्रसङ्गः, भूतले न घट- इत्यादौ प्रमिबोधथ घटाभावे भूतलादितित्वप्रकारकस्तदु- त्पादप्रयोजिका सामग्रौ च परस्परममभिव्यादतनथमान्तघटादिपद- नपद्जन्यघटादि-तदभावोपस्थितिभ्यामिव तत्तत्पदममभिव्याहत- सप्तमौजन्याधेयत्वोपस्थिति-तन्मकृतिजन्यभुतलोपस्थित्यादिनापि घ- टिता भूतलं न घट इत्यादौ तदभावादेव न नदुत् पादप्रसङ्गः । एवं न पचति क्षेत्र इत्यादौ प्रसिदस्य चैत्रादिविमेश्यकपाककृत्याय- भावप्रकारकबोधस्य सामग्री प्रथमान्तजन्यानुयोग्युपस्थिति-विभक्ति- जन्यहत्यादिरूपमतियोग्युपस्थितिघटिता नदभागन् पाककृतिन चैत्र इत्यादौ न तत्प्रसङ्गः, एवं पाककृतिन क्षेचे इत्यादिस्यलपति- इस्याभावांश चादित्तित्वप्रकारकबोधण्याकरीत्या वारणमिति बोध्यं । ननु सप्तम्यन्तभूतलादिपदेन नाभावे आश्रयतामम्वन्धेन इत्यच्च यावत् सातम्यन्तपदसमभिव्याहारो नपदे न जायते तावन्न घट- इत्यादितो घटसंसर्गामावधीन भवत्येवेति । रत्तितानियामक सम्बन्धपुर- स्कारेणैव सव्र्वत्राभावप्रतीतिरस्ति रतनखामित्व मैत्रे नास्ति चैनवत्वं व्यत्र नास्तीत्येवाभावप्रत्ययात् न तु निरूपकेन्यादिमम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदको- ·शिरोमणिकृतन वाद। २०७१ घट इत्यत्र तात्पर्यवशात् कदाचिद्भूतलादौ घटाभावः कदाचिवटादौ भूतलत्तित्वाभावः प्रतीयते, अतएव भूतनादिवृत्तित्वबोधने तादृशपदेन नेदं चैवस्येत्यादौ षष्ठ्याद्यन्त- पदेन प्रथमान्तार्थविशेषण-नाभावेऽपि कदाचित् प्रतियोगितया स्वार्थान्वयवोधजननवत् प्रथमान्तार्थविशेषणतापन्नाभावे स्वार्थान्वय- बोधजनमात् घटाभावोभूतले भूतलत्तित्वाभाववान् घट इति विविध एव भूतले न घट इति वाक्यजन्यबोधः, एवञ्च तादृशवा- क्यात् कदाचित् प्रथमबोधः कदाचित् द्वितीयबोधः इत्यत्र किं नियामकमिन्याकाक्षायां तात्पर्यभेदस्य नियामकत्वमाह, 'अबेति, 'अत्र' भूतले न घट इत्यादिवाक्यम्बले । ननु सर्वच सप्तम्यन्ता- स्याभावनिष्ठतयैवान्वयोऽस्त न तु कदाचिदपि तत्प्रतियोगितया विनिगमकञ्चाये व्यक्तीभविष्यतीत्यत श्राह, 'अत एवेति कदाचित् सप्तम्यन्तार्थप्रतियोगिकामावस्यापि नना बोधनादेवेत्यर्थः । 'इत्यादौ' कृत्य चिद्रावधोरस्ति इति भाव । यहा भूतले न घट इत्यत्र घटपदोपस्था- प्यस्य घटस्य नष्पदजन्ये भूतलाधेयत्व प्रकारकससर्गाभावबोधे भूतलोपस्या- पकमदोत्तरसप्तमीपदसमभिव्य इतमपदजन्यसंसर्गामावोपस्थिति कारणं भूतल न घट इत्यादौ पलाभावात्तथा विशेषसामग्री न कल्यते सामान्य सामयो च विशेषसामग्री विना कुतो न कार्यजनमोति एया दिक् । ननु सप्तम्यर्थस्याभावो मजा योध्यते तस्य चानुयोगिनि घटे व्याधाराधेयभावः सम्बन्धएवेति पूर्बोदाहरणमेवेत्यत याह, 'यवेति, 'कदाचितलादा- विति, तदानोमेव घरमोदाहरमिति भाव । घरमबोधोमरम्मकमाह, 'यतर येति, एक विशेष्यकत्वेति, एथिवोत्तिर्गन्धोजलयत्तित्वामाववाश इति 131 ·१.४२ प्रध्दास्यतुरोयखण्डे पृथिव्यां गन्धो न जले इत्यादी प्रतीतेरेकविणेप्य- कत्वानुभवः। इत्यादिदिविधवाक्ये, 'प्रतीतेरेकविष्यकत्वानुभव:' गन्धाघेकविणे- स्यक्रमतौतिजनकलवानुभवः, 'न जल इत्यतोगन्धाभावस्यैव जवत्तिव- पोधोपगमे तत्मतौतावभावम्यैव विशेष्यतया पृथिव्यां गन्ध इत्यतच तदिशेयकवोधानुत्पत्त्या तयोरेकविशेष्यकबोधजनकखानुभवोविरुध्येत इति भावः। नाभावनिष्ठाधेयताबोधकलं मतम्या: खण्डयतां मतमुपन्य- स्थति, 'केचित्चिति, विशेष्ये विशेषणस्याभाव इति ननोऽसत्वे यापदार्थ यत्पदार्थाविशेषणतया भासते तत्र नना नत्यदार्थाभावो विशेषणतया प्रत्याय्यत इत्यर्थः, तथा च भूतले घट इत्यतो घटे भूतलत्तित्वस्य विशेषणतया बोधनात् भूतले न घट इत्यतोऽपि घटे भूतलवृत्ति- लाभाव एव विशेषणतया प्रतीयते न तु घटाभावे भूतलहत्तित्वं, एकाकारवाक्यस्य विविधवोधमनकलोपगमे नञ्पदे मातम्यन्तभूतसा- दिनमभिव्याहारजानस्य विविधकारणलकन्पनापत्तेः । उमयमाधा- रणतत्कार्य्यतावच्छेदकस्य() कथञ्चित् मम्भवेऽपि तादृप्रवाक्यधर्मिक- (1) धन्यतस्त्वादेरित्यर्थः। उमयत्रैव गन्धो विपथ्यः पाद्यकल्पानुसारे तु रथिवीपत्तिर्गन्धो भले गन्धा- माव इति बोधे मिनविशेष्यकत्वं स्यादिति भावः । साम्यस्यैवाभावो भासते इति नियमवादिना मते याह, 'केचिस्विति, मोऽसमभिव्या शरे यद्विग्रेये यद्विशेषयतया भामते नमसमभियाहारे तदिशेषणस्य तदिध्येऽभावो नभा बोध्यते तथाच भूतचे घट इत्यादौ घट- ·शिरोमणिकृतनवादः । १०४३ केचित्तु सर्वत्र विशेष्ये विशेषणस्याभावो नना प्रत्याय्यते। अतएव भूतले घटो नास्ति घटौ न स्तः घटा न सन्ति इत्यादी घटोऽस्तोत्यादाविव वचनैक्य- " दिविधवाक्यार्थतात्पर्यज्ञानस्य पृथक्कारणतया तत्कारणताधिकस्य दुरित्वादिति भावः। एतन्मते युक्त्यन्तरमाह, 'अत एवेति, 'घटो- ऽस्तोत्यादाविवेत्यादिना घटौ स्तः घटाः मन्ति इत्यादिपरिग्रहः, 'वचनैक्यनियम इति विशेष्य-विशेषणपदयोः समानवचनलनियमेन सुप्निडोवचनसाम्यनियम दूत्यर्थः, भृतले घटोनास्तीत्यादौ अभावस्य भूतलास्तिवविशेष्यत्वे तदैक्यनार) घटौ न स्त इत्यादौ दिवचनानुप- पत्तरिति भावः। न चैतन्मतेऽपि घटोनास्ति घटौ न त इत्यादा- वाख्यातार्थस्य प्रतियोगितया अभावविशेषणत्वमेव न तु घटविशे- पाव मिति कथमाख्यातान्तम्य समानवचनत्वमिति वाच्या विशेषण- पदस्य साचात्स्वार्थविशेष्यपदेनेव स्वार्थविशेयनिपातार्थविशेष्यपदे- नापि समानवचनववियम इत्याशयात्। न च घटौ न त इत्यादी () ध्यभावैको नेत्यर्थः। एव भूतलत्तित्वस्य विशेष्य इति तत्रैव भूतलत्तित्वामावो नना योध्यत- इत्यर्थः । 'यतएवेति यतएवाभावान्वयेऽपि घटस्यैव विशेष्यत्वमित्यर्थः, 'वानियम इति व्यमावस्य विशेष्यत्वे विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमान- वचनवनियमात् घटौ न स्त इत्यादौ दिवचनादिकं न स्यात् किन्त्वभावस्यै- कागत् घटो गालो येकवचनमेव स्यात् घटस्य विशेष्यत्वे च तख दिव- वत्योः क्रियापदस्थापि दिवचनादिकं स्फुटमेवेति भावः । यद्यपि भूतले ·१.४४ शादायतुरीयावाडे अस्तित्वाभावम्य घटादौ बोधपचे एक घटवति घटौ न त इनि व्यवहारी न स्यात् घटे तद्देशातित्वसत्वे द्वित्वाचवच्छिन्नेऽपि न मदभावामत्त्वादिति वाच्यं । दिखाधवच्छेदेन प्रतियोग्यमाचे प्रति- योगिमत्यपि तदवच्छिन्ने तदभाव इत्यस्यैतदादिनीपगमात् । केचित्तु अच घटौ म म्त इत्यादी घटद्वयत्वमामानाधिकरण्येनेत्र नदेशास्तित्वाभावः प्रतीयो यच चैक एव घटस्तच तादृशद्विव- सामानाधिकरण्येन घटानरे तादृशास्तित्वाभावस्याराधादन घटौ न स्त इति वाक.स्य योग्यता । न चैवं यचाधिकरणे घटदयं वर्तते नद्धिकरणस्तित्वाभावस्यापि घटपर्याप्तदित्वाश्रयतद्देशान्तिघटा- न्सरे मत्त्वात्तदधिकरणपरमव घटौ न स्त इति वाक्यं प्रमाणं स्यादिति वाच्यं । घटपर्याप्तदिवत्वावच्छेदेन नाभावमामाना- धिकरण्यभानोपगमादयद्देशे यकिञ्चित्घटदयमत्त्वं तदुघटद्वयदिले नशत्तिवाभावामानाधिकरण्यामत्त्वेन न घटपर्याप्त द्वित्वत्वाव- च्छेदेन तद्देशत्तित्वाभावमामानाधिकरयं इति नबोधकतादृश- वाक्यस्य प्रामाण्याममरित्याः । तच्चिन्यं, तादृशहिले तद्देशास्ति- । घटो गास्तोत्यच साम्यनिरूपितत्वं तच्च धात्वर्थे विद्यमानान्ये, तचापातार्थे ध्याश्रयत्वे, तच्च नगर्थे ध्यभावे, स च घटेऽन्वतौति भूतलनिरूपितविद्यमान- वाश्रयत्वाभाववान् घट इति शाब्दबोधेऽभावएव साक्षापटे विशेषणं न त्वाख्यातार्थ , तथापि परम्परया विशेषणस्यापि विशंयसमानवचनवमी- मनिकं चैत्रो न पचतोत्यादौ यत्लादित्याशय । न चैकधटवति भूतले घटौ न त इति न स्यात् द्वित्ववहटत्यावच्छेदेने ततलनिरूपितविद्यमानस्या- थ यत्वामावस्याभावात् तादृशमामानाधिकरण्येन नमर्थस्यान्वये घटदयव- ·शिरोमणिकृतननवाद । २०१५ वाभावसामानाधिकरण्यभान हि धर्मितावच्छेदकतादृशादित्वप्रकारेण भासमानधर्मिणि तादृशाभावरूपविशेषणसम्बन्धमान न तु तादृश- द्वित्वे तादृशाभावाधिकरणवृत्तित्वस्य प्रकारतया ससर्गतया वा भानं नत्र तथा() तगामकाभावात् । तथा च तादृशदित्वत्वे तादृशाभाव- सामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य तमामानाधिकरण्ये वा तादृशद्वित्व- वावच्छिन्नत्वस्य भानमप्रसक्तमेव एकदेशवृत्तिधर्मस्य दिवाद्यवच्छे- देनाभावीपगमे तु अब घटौ न स्त इति वाक्याटुकद्दित्वत्वा- वच्छेदेन तद्देशास्तित्वाभावावच्छेकत्वभानोपगमात् घटद्वयाधिकरण- देशास्तित्वाभावस्थ तदधिकरणन्तिघटसाधारणदिलावच्छेदैन सत्वेऽपि नातिप्रसङ्गः । तादृशादित्वत्वावच्छेदेनाभावावच्छेदकल- भानञ्चाभावरूपविशेषणे धर्मितावच्छेदकतावच्छेदकतादृशद्विवल्या- वच्छिन्नावच्छेदकताकावरूपधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वभानं सम्भवत्येव अवच्छेदकावच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ विशिष्टधर्मिता- बच्छेदकावच्छेद्यतया विशेषणभानस्य मर्चमम्मतत्वात् । यद्ययुकयुक्त्या अच घटोनाम्ति घटौ न स्त इत्यादावभावेस्तित्वादिक्रियान्वय- (1) तादृशदित्वे तद्देशास्तित्वाभावसामानाधिकरण्यभानं इत्यर्थः । त्यपि भूतले घटौ न स्त इति स्यादिति वाच्य ! सदृशादित्वलावच्छेदेन नमर्थसामानाधिकरण्यस्थान्दयात् घटइयवति भूतले प्यधिकरयान्तरोय- घटदित्वे तद्भुत लास्तित्वामावसामानाधिकरण्यसत्त्वेऽपि तट्वटहयदित्वे तद- भावेग घटौ न त इति प्रयोगस्य बाधितार्थकत्वात्, एवं घटा न सन्तोत्य- चापि दोध्यं । तियामिति, व्यनियमपते तु तव सत्त्वामावो जातित्ति- रियन्वयबोधेम नानुपपत्तिरिति भाव । समदायेन सम्बन्धसामान्येन वा ·प्रदास्यतुरोपखण्डे नियम इत्यप्याहुः। तेषां जातौ न सत्तेत्यच गतिश्चिन्त- नीया जातिसमवेतत्वस्यामसिद्धेः, सम्बन्धान्तरेण जाति- वृत्तित्वस्य सत्तायामपि सत्त्वात् । एव खण्डयितुं शक्यते न तु च न घट इत्यादौ प्रभावे मतम्यन्तार्थान्वयबोधः, तथापि क्रियां विना न वाक्यसमाप्तिरिति न घट इत्यादावण्यस्तीत्यध्याहारेण विडन्तार्थस्येवाभावे- इन्वय इत्यभिप्रेत्येतदभिहितं, अस्तीत्यस्य समभियाहारे पाधार- सप्तम्या निरूपितवमर्थः, वृत्त्यर्थकधातयोगे मिरूपकस्यैवाधारत्वात् । भूतले वर्तते भूतलेऽस्तोत्याद समानार्थकतथा वृत्तिरस्त्यर्थः, 'गति- चिन्तनीया' मत्ता शब्दस्य सत्ताममवाये सत्ताप्रतियोगिकवविशिष्ट- मत्तासमवायानुयोगिकत्वे वा स्वचण्या उपपत्तिप्रकारचिन्तनीयः। यथाश्रुतार्थऽनुपपत्ति दर्शयति, 'जातीति, 'अप्रमिद्धेरिति तदभावस्थ भत्तायां ना बोधयितमशक्यवादिति शेषः, ददचाच समवायन वृत्तः सप्तम्यर्थले बोध्य, वृत्तिमामान्यस्य सप्तम्यर्थतोपगमे तु अपमिद्धि- विरहेण तत्पचे बाधकमाह, 'सम्बन्धान्तरेणेति एकार्यसमवायेनेत्यर्थः । गुण-कर्मान्यत्व विशिष्टसत्तावादिना मत्तादौ गुणदित्तित्वाभावानुप- गमे गुणेन विशिष्टमत्ता इत्यादावपि विशिष्टनिरूपिताधिकरणले जातिवृत्तित्व म्यामावो ना प्रत्याय्य , ध्याये 'भातिसमवेतत्वेति, हितीये 'सम्पन्धान्तरेणेवि एकार्थसमवायादिने व्यर्थ । वस्तुतस्तु जातो न सत्तेत्यादी सत्तारदं सत्वासमवायपरं साम्यर्थश्चानुयोगित्व तथाच जात्यनुयोगित्वा- भाववान् सत्तासमवाय इयन्वयबोधे नानुपपत्ति न तु गतिरेव नास्तीति तदर्थ, यतएव गतिश्चित्तनोयेन्युक्तं ।

·शिरोमणिकतनवादः । १०० सप्तम्यान्विताभावस्य विशेषणतया प्रतियोग्यन्वय- इत्यपि कश्चित् । लक्षणया योग्यवमुपपादनीयं, लक्षणा च भावमत्ययस्यैव, समुदा- यस्य(१) प्रश्यप्रमिया लक्षणाया असम्भवात् । मतान्तरमाह, ‘मप्तम्यर्थति भूतले घटोमास्ति जाती सत्ता नास्तीत्यादौ भूतल-जात्याद्यस्तित्वरूपसप्तमौसममिव्याहतक्रियापर्य- न्तार्थस्य आश्रयतया अन्वयी योऽभावः प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारोभवतस्तस्य विशेष्यतया प्रतियोगी भासत इत्यर्थः, एवञ्च परम्परया क्रियाविशेष्यप्रतियोगिवाचकघटादिपदसमामवचनवं क्रियापदम्य निर्वहतौति द्रष्टव्यं । येन रूपेण प्रतियोगिनोविशेष्यत्वं तद्रूपावच्छिन्नवविरोपितेव प्रतियोगिता सम्बन्धतया भामते अतो घटादिमति विशेषाभावमादायाच घटोनास्तीत्यादयो न व्यवहाराः, अवच्छिनत्यच नान्यनत्तित्वं श्रपि तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, तेन (१) पदस्यैव शक्तिर्न वाक्यस्यति समुदायस्य वाक्यतया न तच्छक्तिरिति माव। 'सप्तम्यर्थति, यद्यपि विशेषणम्यैशमायो बोध्यते इति नियमस्यैव न रक्षयं तथापि प्रथमान्तस्यैव विशेय्यत्वे वचनैश्यनियमोपपत्तिस्तावताप्युपपन्नैवेत्या- शयः। यत्र साम्यन्वयेन जातिवृत्यभाव प्रतियोगितया सत्तायामन्वयेग जातिपयमावीया सत्तेत्यन्वयबोध तथाघ द्रव्ये न सत्यपि स्यात् तत्र सत्ताया विशियामावस्य सत्त्वात् । न च सत्तालावच्छिन्न प्रतियोगितासम्बन्ध, प्पनतिरित्तित्वस्यावच्छेदकत्वस्य तवामि सत्त्वात् व्यनुयोगितावच्छेदक- खरूपसम्बन्धल्यावच्छेदकलमन्तर्माश्य व्यत्पश्यन्तरकल्पने गौरवादित्यसरस' कपिदित्यनेन मुधितः । वस्तुतस्तु घटो न स इत्यादितो दिवामि- ·সুনুমী वह्यादिमनि ताताणभयवहौ न स्त इतिवत्तादृशाभावमादा- याच वहिनम्तिोत्यादयो न प्रयोगाः न वा गुण-कर्मान्यत्वविशिष्ट- सत्तावाद्यवच्छिन्नाभावमादाय गुणादी सत्ता नास्तोत्यादयः, अभावे प्रतियोगिनोऽन्वयितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वस्य मंमगता- पचेऽपि तादृशातिप्रमङ्गस्य तथैव वारणीयत्वात् । अत्र चाभावेऽनु- योगितासम्बन्धन प्रतियोगिप्रकारको घठोनास्तीत्यादिरेवानुभवविकः प्रत्ययः न त प्रतियोगिनि प्रतियोगितामम्बन्धनाभावप्रकारकोऽभा- वौयो घट इत्यादिः। अथव प्रतियोगिन्यभावस्य प्रतियोगितामम्बन्ध- एव न स्यादिति चेत्का पतिः नञ्पदघटितवाक्यात्प्रतियोगिन्यभाव- प्रतियोगिताप्रकारकबोधच न मम्भवति मतियोगिताया अपदार्थ- वात् । न च नपदोत्तरविभनिरव प्रतियोगित्वार्थिका, तत्कल्पने गौरवात्, प्रथमाविभकः भातिरितपरत्वेऽमाधुन्चात् निपातोत्तरं विभक्त्यन्तरानुदयात् तदनिश्चयेपि(९) शाब्दबोधस्थानुभधिकलात् । प्रतियोग्यभावयोः सम्बन्ध सम्बन्धविधया श्रवगाहमानस्यैव ज्ञानस्य लाघवेन प्रतियोगिविशिष्टधी विरोधितया जातो न सत्ता इत्यादि- वाक्यानातिधर्मिकसत्तादिसशयादिनिवर्तक ज्ञानानिश्चेित्याच- स्वरसः। यत्र नमोऽसले प्रतियोग्यनुयोगिनोर्यः सम्बन्धोभासते तत्रैव (१) नयदे विमजयन्तरानिश्चयेऽपौत्यर्थे । घटाभावएव विशाध्यतया प्रतीयते नन क्रियापदसमभिव्याहार तस्य प्रति- योगिपदेन समानवचनत्वमपि तन्त्र, व्यतएव घटौ नास्तीति न प्रयोग दिव- चनादिकन्तु प्रयोगसाधुत्वाध एवञ्च भूतले घटौ न त इत्यादेर्भूतलाधेयत्व- योदित्वादिनामावोऽस्तोन्येव वाक्यार्थ इति ध्येयं 1 फनमुखेन नियामकं ·शिरोमणिकतनवाद । १४८ यत्र च विशेषण-विशेष्ययोरभेदेनान्वयो व्युत्पन्नस्त- चान्योन्याभावो ना बोध्यते यथायं घटो नौलः नायं घटो नौल इति तच विशेपण-विशेष्यपदयोः समान- नना तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तदभावः प्रत्याय्यते इति व्युत्पत्यनुसारेण भूतले न घट इत्यादितो भूतलादौ घटान्योन्या- भावबोध वारयति, 'यत्र चेति यादृशप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपद- समभिव्याहारस्थल इत्यर्थः, 'विशेषण-विशेग्ययोः' प्रतियोग्यनु- योगिनोः, 'अभेदेन' तादाम्येन, “अन्वयः' विशेषण-विशेयभावः, 'त' तत्रैव, 'अन्योन्याभावोनत्रा वोध्यत इति, तस्य तादाम्य- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिति भावः । एवञ्च भूतले घट- इत्यादौ घट-भूतलाधोस्तादात्म्याप्रती तेर्भूतले न घट इत्यादौ न भेदवोध इति सूचित । 'श्रय घटोनौल इत्यादि प्रतियोग्यनु- योगिनोरभेदान्बयोदाहरणं, नाय घटोनौल इत्यादिरन्योन्या- भावोदाहरणं, भूतले घट इत्यादावेव कथ न घट-भूतलाद्यौर- भेदबोध दूत्यत बाह, 'तति नामार्थयोरभेदवोध इत्यर्थः, समान- विभकिकताविरहेऽपि स्तोकं पचतोत्यादौ स्तोक-पाकाद्योरभेद- बोधात् न स्तोक पचतीत्यादौ पाकादिक्रियायां स्तोकभेदबोधात् वक्तुं अन्योन्यामावस्थल द्रष्यति, 'यत्र चेति, 'तत्रान्योन्येति, यभेदेन विशेषणात्वयोग्यस्य विशेष्येऽन्योन्यामावो ना बोध्यते इत्यर्थः, अयं घटो नौल इत्यनेनाभेदान्वयो दर्शित व्यत्र नजाऽन्योन्यामाववोधने । 'समानेति दधि सुन्दरमियादावपि लुप्तविभक्त्यनुसन्धानेनैव शाब्दधीरिति भाव । क्षेत्रों 132 ·शब्दाल्थतुरोपखण्डे विभक्तिकत्वं विरुद्धविभक्तिराहित्यं वा तन्त्र, श्रतएव भामार्थयोरित्युक्त। 'ममानविभक्तिकत्वं' एकजातीयविभत्तपन्तलं, एक- जातीयत्वञ्च प्रथमाव-दितीयावाद्यन्यतमरूपेण न लानुपूर्या, अतो- वेदाः प्रमाणमित्यादावपि अभेदान्वयबोधः, नौलघटेत्यादिममाम- साधारण्याय 'विरुद्धति, विशेव्यपदे यज्जातीयविभक्तिराहित्य विशेषपापदेऽपि तन्नातीयविभफिराहित्यं न तु विशय्यपदप्रकृतिक- विभक्तिविजातीयविभनिराहित्यं विशेषणपदै नौलघटरूपमित्या- दितो नौलघटाद्यमेदवोधानुपपत्तेः घटादिपदाननरविभोरप्र- सिद्धेः, विप्रोग्यपदानन्तरकालीनात्तिप्रथमात्वाद्यन्यतमरूपवदिकि- राहित्यं वा विवचितं। रदन्तु चिन्यते, विरुद्धविभफिराहित्यं न स्वरूपसदपेचितं विरुद्धविभझिकयोरपि ममान विभक्तिकावभ्रमे अभेदबोधात् ममानविभक्रिकयोरपि विरुद्धविभतिकबभ्रमे अभेदा- नमस्तीवादी बवाना पिरनामा एकका पति न लोक- मित्यादौ पाके तोकाभेदस्य प्रतिपादने समानविमतिकत्वामावादाह, 'विरुद्धविभक्तिराहित्य वेति, निर्विभक्तिकासमस्तनौलादियदसमभिव्याहत- नभूपदस्थने विगइविभक्तिविरहेऽप्यसाधुत्वादेव नान्वयबोध । वस्तुतस्तु उत्य- ध्यमातमेतत् न त्वनेन रूपेण हेतुत्वं यनुयोगि-प्रतियोग्युपस्थापकनामपदयोः सममियाहारे समाविभक्तिमत्वं तन्त्र तथाच घटोन नौल इत्यादौ घट- पदार्धान्वितनौलपदार्थान्योन्यामावबोधेन घटपदसमानविभक्तिकनीलपद- सममियातनपदत्वेन चैत्रो न पचतोत्यादौ धर्मिपराख्यालसमभि- स्थाहतनजपदत्वेन न स्तोक पचतोत्यादौ फियाविशेषणसममियाहारे हित्यल्सोवादियोमव्याहतत्वेन विव्यद हेतुत्वं बोध्य सन्ध न पचतोन्मादी धर्मिपराण्यातप्रतियोगिपदोत्तरविभक्त न तीक ·शिरोमणिकृतनवादः। १०५१ यजतिषु ये यजामहं करोति नानुयाजेधित्यादावेक बोधात्, नापि ज्ञातं, विरुद्ध विभक्त्यनुपस्थितिदशायां विरुद्ध- विभक्तिराहित्याज्ञानेऽपि नौलोघट इत्यादौ प्रानुपूर्वो विशेषरूपेण भासमानायाः स्वादिविभक्तविशेष्य-विशेषणपदयोस्तदन्तवरूपानु- पूर्वांज्ञानात् नौलघट इत्यादौ च नौलपदाद्यव्यवहितघटपदत्वादि- रूपानुपूौंज्ञानात् नौल-घटाद्योरभेदान्वयवोधात् । तस्मात्ता- शाभुपूर्वी ज्ञानानामगनुगतानामपि तदानन्तर्यघटितधर्मावच्छिन्न- मभेदान्वयबोध(५) प्रति हेतुता दौधितो वाकारोऽनास्थासूचक- इति युक्तमुत्पश्यामः। ननु प्रतियोग्यनुयोगिनोः प्रथमान्तत्वमेव नामार्थ नामार्थाभेदबोधे तन्त्र किन्नोध्यते तावतैव भूतले न घटः नौले न घट इत्यादौ भेदधौवारणसम्भवात् इत्यत आह, 'प्रत- एवेति प्रवियोग्यनुयोगिपदयोः प्रथमान्तत्वमुपेक्ष्याभेदान्वयबोध- प्रयोजकतत्समभिव्याहारस्यान्योन्याभावबोधे तन्त्रतोपगमादेवेत्यर्थः । 'नानुयाजेस्वित्यादाविति, प्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदयोः प्रथमान्त- खाभावेऽप्यभेदान्वयप्रयोजकममानविभक्तिकतामात्रेण नत्रेति शेषः, (१) तत्तदानुपूर्वोज्ञानानन्तर्यघटितेत्यर्थः, कारणानन्तर्यस्य कार्यता- वच्छेदककोटिनिवेशस्तु व्यभिचारवारणाय । पतीत्वादावनुयोगिक्रियापदोत्तरसविमक्तचाप्रसिद्धतया प्रतियोगिपदोत्तर विभक्तिविरुद्भविभक्तिशून्यानुयोगिपदसमभिव्याहतनजपदत्वेनानुयोगिपदोत्त- रविमतिविण्इविभक्तिशून्यप्रतियोगिपदसमभिव्याहृतनजपदत्वेन वा हेतु- स्वस्थानुगतस्थासम्भवादसङ्गत्यापारिति ध्येयं । 'यतएवेति यतएव समान- ·१.५२ प्रदाण्यतुरीयखगडे वाक्यत्वानुरोधात् ये यजामहमित्यादेरनुपने गौरवाच यजतिप्पनुयाजसेदो बोध्यते विशेषणविभक्तिस्तु योग- 'यातियवानुयाजभेदो योध्यते इत्यनेनामिसम्बन्ध , तिवन्तोऽपि यजतिशब्दो यागरूपधावर्थवाचकः “ईचते गब्दमित्यादौ तादृशे- क्षत्यादिपदमिव ज्ञानादिवोधकः। ननु ये यजामहमित्यादेरनु- मङ्गेन नानु याजेम्बित्यनेनानुयाजेषु ये यजामह न करोतीत्येव प्रत्याय्यते तथा च "राचौ श्राद्ध न कुर्बोत" इत्यत्र यथा रात्रि- श्राद्धकरणे पाण्यातायटमाधनलाभावो नमनिपाद्यम्तथा प्रकृतेऽपि विध्यर्थकतिवर्थस्य इष्टमाधनत्वस्यात्यन्ताभाव एव ये यभामहमन्त्र- पाठकरणे नप्रतिपाद्य म त यजतिम्वनुयाजभेद इत्यागका निरा- करोति, 'एकवाक्यत्वानुरोधादिति अन्यथा वाक्यभेदेन गौरवादिति भाव । तदुक “सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदी हि नेय्यते” इति । (३) श्रतपदस्य पुनरनुसन्धानमनुषङ्ग । . विमलिकत्व तन्वमत एवेधध, 'यजतिष' यागेछु, 'ये यजामह' ये पत्रा- 'महपदवन्त मन्त्र, 'करोति' उधारयेत्, 'अनुयार' यागविशेष , 'एक- वाक्यत्वेति, अनुयागभिन्नेषु यजतिषु ये यजामहमन्नकरणविधावयैक्या देकवाक्यत्व यजतिघु ये यजामहकरणविधौ धानुयाजेधु ताकरणनिषेधे च विधौ व्यर्थभेदाहिनवाक्यता स्यादिति भाव । 'ये यजामहमित्यारिति, प्रथमानुसन्धानम्य एकवाक्यार्धबोधेनैव पर्यवसितत्वादिति भाव । व्यादिना करोतीत्यस्य सवइ , इदश्च मणिकारादिलिखनमनुसृत्य व्याख्यास, 'नानु- थाजे करोलीत्येव वैदिकसम्मत पाठ । ननु नानुयाम्वित्यस्य निषे५- विधिलेऽनुयानाधिकरणकतादृशमन्तकरणमनिएसाधनमिति वाक्या ·शिरोमणिकृतनवादः । १०५३ गौरवान्तरमयाह, 'ये यजामहमिति । ननु भेदप्रतियोगितया अनुयाजान्वये अनुयाजपदोत्तरसप्तम्या वैयर्थप्रसङ्गः तया अाधारत्व- रूपस्वार्थाबोधनादित्यत आह, विशेषणेति, यथानुयाजेषु यजति- वित्यादौ तादाम्यसम्बन्धन साचाद्यजत्यादिविशेषणानुयाजार्थक- पदोत्तरविभक्के धारत्वाद्यर्थपरवं अपि तु निर्विभक्रिकप्राति- पदिकस्यामाधुतया माधुलार्थकतैव तथा नानुयाजेषु यजतिश्वित्या- दावपि अन्तराभासमाननञर्थदारा यातिविशेषणार्थकानुयाजपदो- 'तरविभक्तिः माधुत्वमाचार्थत्यर्थः । न चैवं पदसाधुत्वाय धटो न नौल- इत्यादौ नौलादिपदोत्तरमिव प्रकृते प्रथमेव स्यान्न त सप्तमौति वाच्यं । अभेदेन साचाविशेषण-विशेष्यभावापन्नार्थकयोरिव नत्रर्थ- भेदद्वारा विशेषण-विशेष्यभावापनार्थकयोरपि प्रातिपदिकयोः समानविभकिकतानियमेन प्रक्षते प्रथमाया श्रप्रसक्तः। ननु घटः कर्मत्वमित्यादौ घट-कमावादौनां आधाराधेयभावादिना अनन्वयात् नामार्थ नामार्थस्य विभात्यर्थप्रकारेणैव तत्सम्बन्धेन साचादन्वयः विभक्त्यर्थमन्तराकृत्यैव वा अन्वय इति व्युत्पत्तिरुपगन्तव्या तथाच घटो नौलः अनुयाजेषु यजतिषु इत्यादितः प्रतियोग्यनुयोगिनोरभेदा- न्वयामम्भवात् घटो न नौलः नानुयाजेषु यजतिम्वित्यादौ घट- यागादौ नौलानुयाजादिभेदो नना कथं बोधनीय इत्यत श्राह, सप्तम्यर्थस्थान्वयात् सप्तम्याः सार्थकत्वं स्यात् पयुदासे तु तद्वैयर्थ्यमत- स्तदनुरोधात् गौरवादिकमपि न्याय्यमत अाह, 'विशेषणेति, विशेषण- विभक्तः पदसाधुत्वप्रयोजनसत्त्वान्न वैयर्थमिति भावः । नन्वेवं प्रकारी- भूतविभक्तयोंपस्थिति विना कथं नौलो घट इत्यादौ नामार्थयोरन्वय- ·शम्दाण्यतुरीयस साधुः नामार्थयोर्भ देनान्वयबोध एव प्रकारीभूतविभक्त्य- 'नामार्थयोभैदेनान्वयवोध इति श्राधाराधेयभावसम्बन्धेनाम्वयबोध- इत्यर्थः, 'प्रकारौभूत विभत्तय पम्यितेरिति विशेषणीभूतनामा प्रकारतया तादृशमम्बन्धभानप्रयोजिकाया विभभिजन्यतदुपम्यिते- रित्यर्थः, एतच घटे कर्मत्वमित्यादौ विभक्त्यधिारतादिविगेषितम्य घटादेराधेयतासम्बन्धेन कर्मवादावचय इति प्राचीनमतानुसारेणोक, अन्यथा तादृशोधामसिद्धरमङ्गत्यापातात् नामार्ययो. मादाढ़ेदा- वयो न भवत्येव भवति तु विभायर्थमन्तराहत्येति व्युत्पत्तिः घटे कर्मलमित्यादौ घटादिविपिताधेयवादिरूपविभाज्यर्थस्यैव कर्मवादौ प्रकारतया भानादिति तु तत्त्वं । अन्यथा मप्तम्यर्थाधार- वादिविशेषितप्रकृत्यर्थस्याधेयतादिसम्बन्धेनापरनामार्थेऽन्वयेन नन्- समभिव्याहारस्यले प्राधेयत्वादिसम्बन्नावच्छिमनामार्थाभावस्यैवा- परनामार्थ भानस्थोपेयतया वृत्त्यनियामकमम्पन्धस्यात्यन्ताभावप्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्धत्वविरहेण तदसम्मवादमामञ्जस्यमापद्येत । वस्तुतो नामार्थयोरन्वयबोध इत्यत्र भावादन्वयवोधो न विवक्षिती- ऽपि तु नामार्थप्रकारतानिरूपितनामार्थविशेषताकवोध एव, निरू- पितत्वञ्च साचात्परम्परामाधारण, प्रकारोभूतविभायाँपस्थिते- स्तन्त्रत्वादित्यस्यु ए विशेय्यौभवामार्थमकारतया प्रकारीभवना- मार्थविध्यतया अर्थान्तरमामकविभकिजन्यतदुपम्यित्यादेम्तन्त्रला- रयत थाह, 'नामार्थयोरिति, ननु यत्र च विशेषण-विशेष्ययोरभेदान्वय- रोधो व्युत्पनस्तत्र भेदो ना बोध्यते इति नियमात् कप यति स्थनुयाजभेदान्वय तत्र प्रभारीभूतविमन्जयोपस्यियमावेन विशेषन- ·शिरोमणिकतनवादः। १०५५ पस्थितेस्तन्त्रत्वात् लाघवेन तयोरन्वयबोधमात्र एव दित्यर्थः, नामार्थविशेष्यकाभेदान्यसंमर्गक-तत्प्रकारकान्वयबोध एव विभकिजन्यतदुपस्थितेईतत्वादिति पर्यवसितार्थः, ईदृशकारणबा- धान्नामार्थ नामार्थस्य साक्षान्नाभेदातिरिक्तसम्बन्धन प्रकारत्वमेवञ्च भेदान्वय एव उक्तव्युत्पत्तेर्यजतिष्वनुयाजेम्वित्यादौ अभेदसम्बन्धेना- नुयाजादेर्यागादिविशेषणत्वे बाधकामावान्नानुयाजेषु यजतिम्चि- ज्यादौ यागादावनुयाजभेदबोधो निरपवाद एवेति भावः । येषां मते नौलं घटमानयेत्यादौ विशेषणविभक: सार्थकत्वाय तस्या- अभेदार्थकत्वं न तु नौल-घटयोस्तादात्म्यं संसर्गः तन्मते नत्रा नामार्थ नामार्थप्रतियोगिविशेषितभेदो बोधयितुं न शक्यते इति न भवत्येव तरोधः अपि तु नामार्थविशेषितविभायभेदाभाव- एव, नेदं चैत्रस्य इत्यादौ चैवस्वत्वाभाववनमा प्रत्याय्यते एवञ्च नोभेदे न शक्त्यन्तरमपि त्वनौलो घटइत्यादावनौलादिपदेन विभत्त्यर्थाभेदविशेषणतया नौलादिभिन्नस्य बोधानुरोधेन भेदवानेव लक्षणया नार्थः । अत्यन्ताभावापेक्षया अन्योन्याभावविशिष्टस्य धर्मिणो गुरुतया विनिगमकसत्त्वेन तत्र प्रत्यमिद्धरित्याह, 'लाघवेनेति, उनकार्य-कारणभावेऽभेदातिरिकसंसर्गकवानिवेशा- विशेष्यामेदान्दयासम्भवादित्यत याइ, 'नामार्थयोरिति अव्यय-निपाताति- रितनामार्थयोरित्यर्थ इत्यपरे । एतत्तत्त्वं ग्राख्यातवादार्यविवेचने प्रप- चितमस्माभि । मतान्तरमाह, 'लाधवेनेति, अभेदातिरिक्तसम्बन्धेन नामार्थान्वयबोधत्वापेक्षया नामार्थान्वयबोधत्वस्य लघुत्वादिति भावः ।

·शम्दास्यतुरोयखगडे तथात्वं, विशेषणविभक्तिस्तु अभेदार्थिका, नौलोत्पलं चित्रगुरित्यादौ लुप्ताया विभक्तोरनुसन्धानमिति मते तु दित्यादिः, 'तयोः' नामार्थयो., अवयवोधमा' भेदाभेदमाधा- रणवयवोधमामान्ये, 'तथाव' अन्तराभाममानविभक्त्यपस्थितेस्त- नवं, तथाच नामार्थयोरभेदेमापि न माचादवयबोध इति भावः । नम्वेवं नौलो घट इत्यादौ नौल-घटाद्यौरभेदान्वयवोधा- नुपपत्तिः अभेदोपस्यापकविभक्त्यमत्त्वादित्याशङ्का निरस्यति, विशेषण- विभकिरिति विशेषणपदोत्तरविभक्रिरित्यर्थः, 'भेदाथिंकेति, अभेदे प्रथमाविभतरनुशासनविरहान्न तदर्थकत्वमम्भव इति न गवां विशेषणपदे विशेष्यपदममानविभक्तिकत्वानुशासनमत्त्वात् अन्यथा अभेदसमतामतेऽपि विशेषषपदोत्तरद्वितीयादेः कर्मत्वाधबोधक- नया भानुशामनिकलानुपपत्तेस्तदनुशासनस्यैवाभेदार्थकताग्राहक- बोपगमात् । नन्वेव नौलोत्पलमित्यादिसमासवाक्यान्नीलोत्पलाद्यो- रभेदबोधो न स्यात् तदर्थकविभकिविरहादित्यत आह, 'नौल- विति, 'चित्रगुरिति । यद्यपि वनौहिममासे गादिपदमेव 'तथात्व' प्रकारोभूतविभक्त्यर्थीपस्थिनिहेतुत्व, वाई नौलो घटइत्यादौ का गतिरत याद, 'विशेषयोति, शुचि पुष्पमित्यादौ यसमासे लुप्त- विभक्त्यनुसन्धान विना साधत्वमेव भारतीति यत्र विभत्यनुसन्धान विभाभि साधुत्वं तत्र व्यभिचार मुद्धरति, 'नौलोत्पलमिति यत्राप्यनित्यसमाससत्वेग विग्रहवाक्यानुसन्धनादेव शाब्दशोध इति यदि द्रूयात्तदाह, 'चित्रगुरिति कडोनिवसमास विद्यावाक्यानावेऽपि विषगवार मेदान्चयबोधोत्तर चित्रगोखामिनि लक्षणाया फलबलेन विभक्त्यनुसन्धान कल्प्यमित्यर्थः, तध ·शिरोमणिकृतमञ्वाद । १०५७ न राजइत्यत्र पद्यर्थसम्बन्धस्येव अवापि सप्तम्यर्था- भेदस्याभावो बोध्यतां। चित्रगवादिसम्वन्धिनि लाक्षणिक पूर्वपदं तात्पर्यवाहकमिति चिचादिपदोत्तरलुप्तविभवनुसन्धानमनर्थक, तथापि पूर्णपदस्य निरर्थक समस्यमानपदयोः सार्थकत्वघटितसामानुपपत्त्या समा- मानुपपत्तेरित्युत्तरपदं पूर्व्यपदार्थाविशेषितस्वार्थसम्बन्धिन्येव लाच- शिकं पूर्वपदममभिव्याचारादेव तदाभेदो लक्ष्यार्थकदेशीभूते उत्तरपदमुख्यार्थे व्युत्पत्तिवैचिच्याझामन इत्याशयेन चित्रगुरित्यादौ चित्रादिपदोत्तरविभक्त्यनुसन्धानाभिधानम् । न चारूढवानरोक्ष- इत्यादिवहनीही समस्यमानपदार्थयोरभेदभाने च वानरकर्तृ- कारोहणकर्मवादिना वृक्षादिभान वानरादिपदस्य तेन रूपेण लक्षणां विना न निहतौति आरोहणादिरूपपूर्वपदार्थघटितोक- रूपेण उत्तरपदलक्षणया श्रावश्यकत्वात् ममस्यमानपदवयाम्वयस्य समासनियामकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। तत्रोतलक्षणार्थ घटक- वानरादावपि पारुढ़ादिपदार्थस्थाभेदभानोपगमात् अभेदस्याभावो- बोध्यतामिति तावतापि यजतिविन्यादारेकवाक्यत्वाक्षतेरिनि भाव.। अभेदाभावस्य नना बोधने यजतिम्वित्यादौ पर्योदाम एच विभयनुसन्धान विनापि शाब्दधिय यानुभविकत्वात् नौलो घट इत्या- दावभेदस्य संसर्गतयैदानुभवाचाह, 'मत इति, विभक्त्यर्धाभेदाभावान्वय- बोधने व्युत्पतिविरोधो नास्तीति दृष्टान्तमाइ. 'न राज्ञ इत्यत्रेति, 'एक- वाक्यतानुरोधादित्याधनुषच्यते, विशेषणविभक्तर्यद्यभेदार्थकत्व तदा, अभेद- 133 ·२.५ शम्दायतुशैयखण्डे "प्रा- -अभावम्याविधेयतया प्रधान्याभावेन प्रमज्यप्रतिषेधत्वाभावात् धान्यं विधेर्यच प्रतिषेधे प्रधानता 1 प्रमज्यातिषेधोऽमौ क्रियया सह यच नम्” ॥ इति प्रमज्यप्रतिषेधलणत् । अथैवमयमश्राद्धभोजी असूर्यम्पयेत्यादौ नत्रः ममामनिविश्स्य भिन्नार्थकतया भिनाभेद- स्व विभयन्तार्थस्य विधेयतया नर्थाभावस्याप्राधान्येन प्रमज्य- प्रतिषेधानुपपत्तिरिति चेत्, भवतु तत्र पर्युदामएव श्राद्धभोजन- सूर्यदर्शनरूपकियाकर्तृभिन्नाभेदस्य विधेयले तादृशक्रियाकर्ष भिन्नभेदम्य सादृशक्रियाकर्तृवरूपतया श्राद्धं न भुको सूर्यमपि न पग्मतीत्यादिस्यत्रीयतादृशक्रियाकर्तृवाभावरूपविधेयपर्यवमानेन. प्रमज्यप्रतिषेधतुम्यतया च तथा व्यवहारः । अत एव पर्युदासस्यल- एव नञ्तत्पुरुषः अत्र वादिनामविवाद इत्यत्राभावम्य प्राधान्येन श्रममम्त एव नममानार्थ: अशब्द इति वदन्ति । सूर्यम्पग्नशब्देन नत्रः ममामादेव सूर्य न पश्यन्तीत्यर्थपर्यवमानात् सूर्यपदेन नमोऽसमामे च असूर्यपदस्य दृश्युपपदत्वाभावात् “असूर्य-खलाट- योद्देशि-तपोरिति खुशप्रत्ययानुशासनविषयत्वमसूय्यपण्या इत्यत्र प्रयत्नेनोपपादानीयम् । विशेषयत्वेनोपस्थितस्य नामार्थम्य अमर्थान्योन्याभाये विशेषणत्वेनान्वया- योगात् योगेऽपि वा विभक्त्यर्थान्वयत्यागस्यैव दोपत्यादिति मात्र । प्रत्यञ्च चैत्रो न पचतीत्यादौ तिको धम्भिपरताया बनोभेदत्वेन प्रतीतेजननात् एथक कल्पन मिति ध्येयं । एकवाक्यत्वानुरोधादित्याद्युक्तयुक्तमैदपरतेति स्वयमुक्त नानुयाजे स्वित्यत्र विश्वरत्वे तन्य प्राप्तिपूर्वकत्वात् यतिम्वित्यनेन सम्य प्रामिष्या तथाकविषयकविधिनिषेधे विकन्पापत्तेः भेदपरतेति साता युक्ति ·शिरोमणिकतनवादः । यत्तु करणनिषेधे विकल्पापत्ते दपरतेति, तदसत्, विशेपनिषेधे सामान्यविधेस्तदितरपरतायाः "ब्राह्म- णेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय न दातव्यं” इत्यादौ व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् विकल्यानवकाशात् । न च तचापि नानुयाम्वित्यस्य क्रियाप्रतिषेधपरत्वं बाधकान्तरेण खण्डयतां मतमुपन्यस्थति, 'यत्तिति, 'करणनिषेधे नानुयाजेविति नञोऽनु- याजे ये यजामहमन्त्रपाठकरणप्रतिषेधपरत्वे, 'विकल्पापत्तरिति थतिपदार्थामकोचेन यजतिस्वित्यादिनाऽनुयाजेऽपि मन्त्रपाठ- विधानात् विरोधेनैकस्याप्रामाण्यापत्तेः प्रतिरात्रे षोडणिग्रहणा- ग्रहणयोरिव अनुयाजे तन्मन्त्रपाठ-तदभावरूपवैकल्पिकाङ्गदयस्य विधायकतया विरोधपरिहारसम्भवेऽपि अनुयाजजन्यपरमापूर्वस्य भावाभावरूपाङ्गदयघटितमामयीभेदकल्पनेन तत्सामग्रौदयप्रयोज्य- फलप्रकर्षायकर्षकल्पनेन च गौरवापत्तेरित्यर्थः, "विशेषनिषेध इति तर्मन्यूनत्तिधर्भावच्छिन्नविषयकतन्निषेधवाक्यमत्त्वे तदिधायक- वाक्यस्थतद्धर्मावच्छिन्नार्थकपदस्य निषेधविषयतावच्छदकविशेष- रूपावच्छिन्नेतरत्वविशितिद्धर्मावच्छिन्नपरताया इत्यर्थः, 'ब्राह्मणेभ्य- इनि, ब्राह्मणपदस्य विरोधवारणाय कौण्डिन्येतरब्राह्मणपरत्वादिति भावः । तत्रापि' ब्राह्मणेभ्यइत्यादावपि, ‘कौण्डिन्येति ब्राह्मण- दूषयितुमुत्यापयति, 'यत्विनि, 'वदितरपरताया' विशेषेतरपरतायाः, वैदिकशब्दस्य पक्षसमत्वाल्लौकिकशब्दे व्युत्पत्तिं द्रव्यति, 'ब्राह्मणेभ्य इति 'विकल्पानवकाशादिति, तथाचात्रापि यजतिस्वित्यादिसामान्य विधेरनुयाभ- भिनयागपरत्वमित्येकविषयकविधि-निषेधयोरप्रसङ्गादिति भावः। तत्रामि' ·शब्दाख्यतुरीयखण्डे कौण्डिन्यभेदो बोध्यः, कौण्डिन्यपदस्य विरुद्धकवचनाव- रुदत्वात, न खलु महतो राज्ञः न महतो राज्ञ इत्वचेव बयो कौष्ठिन्यभेदो न कौण्डिन्यायेत्येतत्प्रतिपाद्य इत्यर्थः, नथाच ब्राह्मएपदस्थ न विशेषेतस्परता इति भावः । “विरुद्धकवचनाव- रुद्धत्वादिति कौण्डिन्यपदस्यानुयोगिवाचकनाझएपदोत्तर चतुर्थी- बहुवचनविजातीयनदेकवचनान्तवादित्यर्थः, तथाचानुयोगि-प्रति- योगिवाचकपदयोर्विरुद्धवचनराहित्याभावेन नना तदनुयोगिक- तत्पतियोगिकभेदवोधनं न सम्भवतीति भावः। ननु विरुद्धवचन- विरुद्धलेपि विभनिविभाजकप्रथमावादिना विजातीयविभमि- राहित्यमक्षतमेवेति न ब्राह्मणपदार्थ कौण्डिन्यपदार्थभेदबोधानु- पपत्तिरित्यत आह, 'न खल्विति, 'इत्यनापि राजनि महदभेदो प्रतीयते इत्यनेनास्य सम्बन्धः, 'दत्यचेवेति व्यतिरेकदृष्टान्त', तथाच थथा महतो राज इत्यत्र राजनि मइदभेदः न महतो राज- इत्यच राजनि महछेदः प्रतीयते तथा महतां राजदत्यत्र राजनि महदभेदः म महतां राज इत्यत्र रागनि महङ्दच न प्रतीयत- इत्यर्थः, तथार वचनमाम्यमपि भेदाभेदबोधेऽपेक्षितमितिभावः । "एकोन दावित्यवेति यथा एकोन दावित्यवानुयोगि-प्रतियोगि- वाचक-यादिपदयोविरुद्धवचनावरुद्धत्त्वेऽपि ममानविभक्रिकता- कौण्डिन्याय नेत्यवापि, 'विरुदेति, समानविभक्तिकत्ववत् समानवचनस्यापि नियामकत्वादिति भाव । इदमेव दृष्टान्तेन इक्ष्यति, 'न खन्धि व्यादिना, 'मासो राश इति यभेदाम्बयमोधकसमभिय्यारेनमा प्यन्योऽन्याभावम्य पोधनात् भेषबोधेऽपि समानवधनत्वस्य नियामकत्वमुक्त धादिशब्दार्गा ·शिरोमणिकतनवाद । महतां राज्ञो न महता राज इत्यचापि राजनि महदभेद- भेदौ प्रतीयेते, एको न दावित्यव कथञ्चित् तत्सम- र्थनेऽपि द्वितीयस्य दातव्यमित्यस्यानन्वयप्रसङ्गात्। अत- एव "राचौ श्राद्धं न कुर्वीत"इत्यादौ करणनिषेधेऽपि मात्रण भेदयोधस्तथेत्यर्थः, 'कथञ्चित् तत्समर्थनेऽपीति कथञ्चिदुन- स्थले भेदबोधसमर्थनेऽपौत्यर्थः, यादिशब्दस्य नित्यद्विवचनान्तता कौण्डिन्यादिशब्दस्य च न नित्येकवचनान्तता एतादृणविशेषसत्त्वेऽपि अनुयोगि-प्रतियोगिनोविरुद्धमाया अविरुद्धस्थलएव विरुद्धवच- नावरुद्धवं भेदयोधविरोधीत्युपगमेन प्रकृतस्यले विरुद्धमझ्याविव- इया एकोन द्वावित्येतत्साम्यमित्याभयेन कथञ्चिदित्युक्तं, कौण्डिन्य- स्थानेकत्वेऽपि तगतजातावकत्वविवक्षया परम्परया तविशेषणत्वे- नैकत्वमझ्याविवक्षासम्भवो बोध्यः । “दितीयस्य' द्वितीयक्रियापदस्य, 'अनन्वयप्रसङ्गात्' ब्राह्मणे कौण्डिन्यभेदान्वयपचे अनन्वितार्थकत्व- प्रसङ्गात्, एकवाक्य-क्रियापददययोगाभावादितिभावः । 'श्रत एवेति विशेषनिशेधस्यले विधिवाक्यस्थमामान्यशब्दस्य विशेषतरमामान्य- परताया व्युत्पन्नत्वादेवेत्यर्थ', 'करणनिषेधेऽपोति कुर्चीतेतिक्रिया- नित्य दिवचनान्तत्वेन तथा व्यत्र तु न तथा व्युत्पत्तिरत. 'कथञ्चिदिति, द्वितीयस्येति, ब्राह्मणेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय नायत एव कौण्डिन्य- भिन्नभ्यो दधि दातमित्यर्थलाभादिति भावः । वस्तुतस्तु विभक्त्यर्थंकत्व- दित्वादेविवक्षितत्वेन भूपास्तृणमित्यादौ भूपा एकटणतुल्या इति बुाद- यादियद्धवचनाभ्यामप्यन्वयबोधो भवत्येव परन्तु न कौण्डिन्यायेत्यादौ विभात्यर्थैकत्वादिविवक्षाया वीजाभावान तथात्वसम्भव । 'यतरवेति यतरव ·१.९२ शम्दापयतुगैयखणे न विकल्पावकाशः, न हि तचापि राचीतरपरता, वैयर्यप्रमनेन "अमावास्यायां पिटभ्यो दद्यात्" इत्यादिविधिवाक्यम्य- पदयोध्यामावस्यादिकाले "न राषावित्यनेन राविभेदयोधस्वीकारा- खम्भवगत् अगत्या वाक्यभेदोपगमेन रात्रौ श्राद्धकरणनिषेधपरत्वे- पौत्यर्थः, 'न विकल्पावकाग: अमावस्यादिरापियाद्धकरणे विधि- निषेधवाक्ययोगिद्धमफम्नव-निष्फलत्वयोधकवेन एकवाक्यम्यामामा- पप्रमहः, अमावस्यादिपदार्थ राचिभेदम्य “न राञ्चावित्येतदर्थम्यान वयेऽपि श्रमावम्यादिपदस्य राबिभिनामावस्यार्थकतया राचे श्राद्ध- करणविध्यविषयत्वादिति भावः। अमावस्यापद-राचिपदे म उपाधि- विशेषावच्छिन्नमहाकालपरे, माहाकालम्यैक्येनामावस्यायां राचि- भिन्नत्यम्य बाधपमहात्, अपि तु कालोपाधिविशेषपरे कालोपा- धोनामपि वाधारलोपगमात् नाधारमप्तम्यनुपपत्तिः वने सिंहनाद- इनिघदवच्छेदकलमेव वा मप्तम्यर्थः, अमावस्यादिरूपकालोपाधयय न पछिदण्डाधवस्यायौनि अखण्डवस्वन्तराणि तथा मति प्रमावस्था- रायो दनियमेन तब तऽदस्याच्यावर्तकतामसङ्गात् किन्त्वमाव- स्यापदं घरमोत्पत्रकलारम्भकसंयोगनाशानुगुणक्रियाकलापपरं पर- परया तस्कलारम्भकट्यणुकपर्यन्तजनकर्मयोगामामपि तदारम्भकावं, तादृप्रक्रियाकलापान्तर्गता एव काशिकलावयक्रिया राधिरूपाः यतोऽदृश्यदेशविशेषावच्छिन्ना दृश्यदेशविशेषानवच्छिन्ना वा सूर्य- क्रिया न राचिपदार्थ: अपि तु दृश्यदेशवृत्तिलविशिष्टसूर्यानधि- करणकाल एव, तत्त्वच्च कलावयव क्रियाविशेषमाधारणं । अथामा- वस्थाकासावच्छिन्नस्याधिकार्यात्मनिष्ठश्राद्धकरणभावस्य प्रत्यवाय ·शिरोमणिकतनवाद। १.६३ जनकले अमावस्यान्तर्गतभागविशेषे श्राद्धकर्तर्यपि तदन्यभागे श्राद्धकरणभावसत्त्वात् प्रत्यवायप्रसङ्गः। नतदतिप्रसङ्गवारणाय तब तावत्कालवस्थायिवस्वन्तरमखण्डममावास्थायदार्थः प्रवेश्यः न तु क्रियाविशेणः तादृशक्रियारूपामावस्यावच्छिन्नश्राद्धकरणभावस्य उनस्थलसाधारण्यात् । यद्यपि दर्शितस्यलेऽपि अवान्तरकालावच्छि- बाखण्डामावस्याकालस्य कर्तुनिष्ठश्राद्धकरणभावस्थावच्छेदकतया तादृशकालावच्छिन्नत्वस्याभावविशेषणत्वेऽप्यतिप्रसङ्गो दुवारः, तथापि तादृशामावस्यादिनिष्ठावच्छेदकतायामनवच्छिन्नवनिवेशेनेतन्मते प्र- तौकारसम्भव इति वाच्यं । "श्रमावस्थायां पिलभ्यो दद्यादिति नित्यविधेः प्रत्यवायपरीहाररूपेष्टमाधनताबोधकतया अर्थतएव तद्विधिविषयामावस्यापदार्थ काले श्राद्धकरणाभावे प्रत्यवायसाध- नत्ववोधात् विधावमावस्यापदम्य क्रियाकलापार्थकत्वे प्रत्यवायज- नकतावच्छेदकगर्भ श्रखण्डवस्वन्तररूपामावस्यापदार्थान्तरनिवेशा- सम्भवादिति चेत्, सत्य, तर्हि "श्रमावस्यायामित्यादिविधौ तावत्कालस्यायिवस्वन्तराण्येवामावस्यापदार्थः निषेधविधिस्यराचिप- दश्च तादृशामावस्यासाधारणदेशविशेषावच्छिन्नसूर्य्यक्रियाविशिष्ट- कालत्वावच्छिन्नपरं तद्विशेषणविशिष्टे काले निषेधमहिना च नादृशविशेषणविशिष्टवैधविशिष्टे श्रमावस्यापदार्थ श्राद्धकरणं प्रतीयते, विशिष्टवैधयं विशिष्टान्तिधर्मविशेषे वैशिध्यं यत्र धर्मिणि तत्रापि तदैभिध्यविरहदशायां तदिशिष्टात्तिधर्मावे- शिष्यमवतमेव । प्रतएव "ब्राह्मणाय दौयतां शौचिने न दातव्यं" इत्यतो भेदस्थ व्याप्यत्तितानियमेन शचेरपि कदाचिदशचितया ·शब्दास्तुरोयखगड़े राविभिन्न श्राद्धविधावपि “अमावास्यायां पितृभ्यो नागौचविभिष्टभेदामत्त्वेऽपि शौचकाले नमै दानं प्रतीयते, भेदस्याच्याप्यत्तितामते विशिष्टभेदप्रतीतिरेवोपेयते । ननु विशे- यनिषेधस्यले सामान्यविधिम्यमामान्यशब्दस्य विशेपेतरमामान्यलाच- णिकलाभावेऽपि "रात्रौ श्राद्धं न कुचौत" इत्यादौ न विक- स्थावकाशः "न रावावित्यत्र नानुयाजेबितिवन्नोभेदार्थकतया राविभिन्ने काले कुर्बोनेत्यर्थकलेन निषेधवाभावादित्याशयां परिहर ति, 'न हौति, 'तत्रापि' न रावावित्यत्रापि, 'राचौतर- परतेति नञ्पदस्य रात्रौतरवार्थकतेत्यर्थः, न त निषेधार्थकतति शेषः, 'राविभिन्न इति, "श्रमावस्यायामित्यादिवन राचावित्यादेः राविभिन्न काले पृथक् श्राद्धविधायकत्वेऽपि श्रमावस्यायामित्यादि- विधावमावस्यादिपदार्थस्य सङ्कोचेन ततो राविमाधारण्येन श्राद्ध- करणलाभादमावस्यादिराचौ श्राद्धानुष्ठानप्रमङ्गस्य दुवारवादि- त्यर्थः । इदमुपलक्षणं “राविभिन्ने कुर्बोनेति विधियलात् सर्व- तिषिष्वेव श्राद्धानुष्ठानस्य दुरितापि वोध्या । न चायन श्राद्धानरविधिरपि तु श्रमावस्थादिविहितश्राद्धे रात्रिभित्रकाले विधिरेवाको नायमतिप्रसङ्ग इति वाच्छ। “श्रमावस्यायामित्यादित एव कालस्ताभेन कालाकाहानियत्त्या तत्प्राप्तवाद्धे कालवि- विशेषनियेधे सामान्य तदितरमत रयेत्यर्थः, तत्रापि ययुंदासमाना निषेधति, 'न होति, “रात्रौ श्राइं न कुर्बीतेत्यस्य राविभिने श्रावं कुतित्यर्थः, तथाचामावाम्यायामिन्यादितो रात्रौ श्राइप्रसक्ति म्यादिति भाव । नम्चेकवाक्यतया राविभिन्नायाममावास्यायां श्राई कुबा तेत्यर्थ- ·शिरोमणिशतनवाद १०६५ दद्यात्" इत्यादितो राश्रिाइप्रसक्तत्वस्य दुर्बारत्वात् । न खलु क्रियारहितं श्राइविधायकं वाक्यान्तरमस्ति येनेदं तेन समं एकवाक्यतामासादयेत् । नापौदं धानासम्भवात् । विकल्पेन कालविधाने उक्तातिप्रसङ्गानिवृत्तेः । ननु श्राद्धनिमित्ततया प्राप्ते अमावस्यादिकाले भागविशेषाकाहायाः श्राद्धप्रयोजकत्वेन रात्रिभित्राविधिरयमित्यतो नामावास्थादिरात्रौ नामावस्यादिभिन्न दिवसे श्राद्धानुष्ठानप्रसङ्ग इत्याशङ्ख्यामावस्थाया- मित्यादिविधिस्थामावस्यादिपदात् प्रतीयमाने श्रमावस्यादौ रात्रि- भेदस्यान्वयं विना न तत्सम्भवः "न राजावित्यादिवाक्यम्यस्य कुतित्यस्य वैयर्थन "श्रमावस्यायां पिटभ्यो दद्यादित्यादिना क्रियान्तरघटितवाक्येन सह तदेकवाक्यताकल्पनञ्च न युज्यत इति कथं तत्र तस्यान्वयः तदाक्यस्यस्य कुवानेत्यस्य सार्थकलोपगमे तु "अमावास्यायामित्यादिवाक्यस्थददादिनिक्रियानर्थक्य क्रियारहित- चामावस्थादिश्राद्धकालवोधक वाक्यान्तरं नास्ति येन तदुपस्थित- काले “न राचा वित्येतदुपस्थितरात्रिभेदाचयेन श्राद्धं कुर्वीतेत्ये- तद्भागबोध्यश्राद्धकरणन्वयेन च भामञ्जस्यं स्थादित्याह, 'न खल्विति, 'श्राद्धविधायक' श्राद्धकालबोधकं, 'इद' “रात्रौ श्राद्धं न कुर्वी- तेति वाक्यं, 'एकवाक्यतामासादयेदिति तादृमक्रियारहितवाक्येन सममकवाक्यले एनाक्यस्यत्रियाया अन्वयातादृशवाक्ये च कत्वे कुतो रात्री प्रसक्तिरत याह, 'न खल्विति, क्रियायुक्तवाक्ययोरेक- क्रियापदार्थस्यानन्वयेन तथैकवाक्यत्वासम्भवादिति भाव । 'येनेदमिति, 'इद' रात्रौ श्राद्धं न कुर्चीतेति वाक्यं, 'तेन' श्राइविधायकवाक्येन | 134 ·शम्दाग्यसुरोयखण्डे नानुयापितिवत् पृथक्रियारहितं । अथ रात्री क्रियाविरहान क्रियावयानवकागादिति भावः । “न राचावित्यच चित् क्रियानिर्देशो न स्यात् तदा क्रियाघटितामावस्यादिकाल- बोधकवाक्येन एकवाक्यतयैव मामञ्जस्यं भवेत् तदपि नेत्याइ, 'नापीति, 'नानुयाजेवितिवदिति नानुयालेवितिवाक्यं यथा क्रियान्तररहितमित्यर्थः । एतेन मियावयांप्रमत्या नामुबाजे- विनिवदनयोरेकवाक्यत्वसम्भव इति दर्मितं । न चाच क्रियाया-- अमत्त्वेऽप्यमावास्यायामित्यादिना अस्सैकवाक्यत्वे अटकादिवियेक- वाक्यत्वायम्भवादय कादियाद्धस्य राबावमुष्ठानप्रसङ्ग इति क्रियारा- हित्याभिधानममगतमिति वाच्यं । एकपदोपस्थितस्यानेकवाक्यार्थ- प्रवेमे बाधकविरहेणमावस्याश्राद्धविधायकवाक्यार्थ वाष्टकादि- विध्यर्थेऽपि न रावाक्त्यिर्थस्य रात्रिभेदस्य प्रवेशसम्भवात् । श्रमा- वस्माष्टकादिबोधकतत्तद्दिधिस्यपदानां भवनमतेऽपि लक्षयोपस्थि- तराविभेदविभिटतदर्थपरताया श्रावश्यकत्वादस्मन्मतेऽपि न रात्रा- वित्येतदर्थरात्रिभेदविशिष्टखार्थपरत्वकल्पनसम्भवात् । संसगांभावस्य मत्यक्ष व शाब्दबोधेऽपि धर्मिणि प्रतियोगिसंसर्गधोहिंतरित्यभि- मानेन शङ्कते, 'अथेति, 'राचौ श्राद्धस्य प्रसन्नाविति अमावस्याया- मित्यादिविधावमावास्यादिपदस्य महोचे निषेधानुपपत्त्या तद- सहोचेन विधितोराचिश्राद्धकरणे सफलत्ववोधोपगमे इत्यर्थः, 'विकत्यापत्ति' विरुद्धार्थकयोर्बिधि-निषेधवाक्ययोरेकतराप्रामाण्य- 'नापौदमिति, 'इदं श्राइविधायकं वाकां, नानुयाजेम्बियादेरम्यानुहिक- ·शिरोमणिकृतननवाद । श्राइस्य प्रसत्तौ विकल्पापत्तिरप्रसक्तौ कथं निषेधः(१) प्रसक्तं हि प्रतिषिध्यते इति चेत, साधीयानयं मन्त्र- पाठो यबलात् जलहदे दहनो नास्तीत्यादौ शाब्द- बोधेऽपि परमप्रयत्नेन तत्र दहनप्रसक्तिरुपादीयते, , प्रसङ्ग , 'अप्रसनाविति विकल्पभयेनामावस्यादिपदसोचेन विधे राविश्राद्धकरणे सफलत्वबोधकत्वानुपगम इत्यर्थ , 'कथ निषेध' कथ न रात्राविति वाक्याद्राविश्राद्धकरणे निष्फलत्वबोध, 'प्रसक हि प्रतिमियत इति तद्धर्मिकससृष्टतया ज्ञातमेव तद्धर्मिनिष्ठा- भावप्रतियोगितया ज्ञायत इत्यर्थ , प्रत्यक्ष एवं प्रतियोग्यारोपस्य हेतुत्व अप्रामाणिक कुत शाब्दबोधे तद्धेतत्वमित्याशयेन तद्धत- तावदिनमुपहमति, 'साधीयानिति, 'श्रय मन्त्रपाठ मन्त्रपाठ- तुल्यतयाभ्धुपगत प्रसत होत्यादिप्रवाद , 'यबलात्' यत्प्रवाद- बलात्, 'दहनप्रमक्किरिति, जलदादावित्यादि, 'उपादीयते' अपेक्षणीयतयोपेयते । ननु यत्र निषेधवाक्य विना क्रियाया प्रवृत्ति प्रमज्यते तवैव तदाक्यमार्थक्य विधिवाक्यस्य प्रवृत्तिफलक- (१) रात्रौ श्राद्धस्याप्रसक्तौ निषेधानुपपत्तिरिति पाठान्तर । क्रियावत्वात् 'एथगिति, 'विकल्पापत्तिरिति रात्रौ श्राइस्य रागजप्रसत्य भावेन वैधौ प्रसक्तिर्वाचा तदर्थममावास्यायामित्यादिविधेरेव रात्रिपरत्व मपि कल्यमित्येकविषयकतया विकल्प स्थादित्यर्थ , 'निषेधानुपपत्ति- रिति, प्राचा मते वैधस्य रामाधीनस्य वा कर्तव्यताज्ञानस्य निषेधविधि- जन्यशाब्दबोधहेतुत्वादिति भाव । यत्र सोपहासमाह, 'साधीयानिति, 'भाब्दवोधेऽमीति, यभावलौकिकप्रत्यक्षे याहार्यारोपरूपा प्रसक्ति ·१०६ शब्दावतुरोयखण्डे लवनिषेधस्याप्रतिफम्नकवान एवञ्च विधावमावस्यादिपदम्य रात्री- वरपरले राजिनाद्धम्य विथविषयतया तत्राप्रष्टत्तिनिर्वाहेश न रावाविति वाक्यं व्यर्थमेव स्यात् । न च “नान्तरीचे अग्मितव्य- इति वेदो यथा निष्फलोवेद्यामग्निचयनविधानादन्तरोऽमियय- माविधानादेवाप्रवृत्युपपत्तेस्तथा राऔ श्राद्धमित्यादिरपि निम्मान- एव भवन्विति वाध्य । सफलत्वे सम्भवति निष्फलवानौचित्यान अगत्या "नान्तरीक्ष इत्यादेस्तथालोपगमात्, प्रकृते तु क्रियापद- वैद्यर्थमुपगम्य विधिस्सामावस्यादिपदेन "न रात्रावित्यम्यकवाक्यतया तत्मार्थकतोपपादस्योचितत्वात् । एतेन पर्युदामपचे नमो भेदरूप- मुख्यार्थपरता न सम्भवति नत्रोऽपि प्रातिपदिकतया प्रातिपदि- कार्ययो देन नान्वय इति व्युत्पत्तौ निपानभेदनिवेशे गौरवेण मदिरोधादमावस्यादिपदार्थ भेदस्यान्वयामम्भवादतो भेदवति लक्षणेवोपगन्तय्या अयुक्तय मुख्यार्थपरित्याग इति प्रहते निषेधप- रतेव नन इत्यपि निरस्त, तदाक्यमार्थक्यानुरोधेन लक्षणोपगमौ- चित्यात् प्रातिपदिकार्थनेव धावथेनापि प्रातिपदिकार्थस्य भेदे- भानन्ययात् नत्रः प्रतिषेधपरत्वपक्षेऽपि न कुर्वी त्याच धात्वर्थ- श्राद्धकरणे नाइएमाधनवाभाववोधकत्वामम्भवादभेदान्वयानुरोधेन तस्याभाववति लक्षणाया श्रावश्यकलाच प्रसक्तं हि प्रतिपियत इति प्रवादस्यापि यत्र निषेधं विना तत्तक्रियायां प्रवृत्तिप्रममितचैव निषेधमाफच्यमित्येवार्थः । पतु प्रतिषेधपणेऽपि विधिस्यामावम्यादिपद न रात्रीनरपरं पेन निषेध विना राचिश्राद्धे प्रवृत्तिप्रमशिन म्यादिति निषेधबैयर्य ·शिरोमणिकृतनञवाद । १०६८ निषेधविधिवैयर्थ्यमिति चेत्, तात्पर्य्यानवबोधनिवन्धन- स्यात् । न चैव सति विकल्पोऽपि, निषेधविरोधेन मामान्यशास्त्रस्य राचित्राद्धांभे सफलत्वससर्गबोधकत्वानुपगमात् । न च तथा सति कथं प्रवृत्तिप्रसक्तिरिति वाच्य। श्रससर्गाग्रहस्य प्रवर्तकतामते समर्गा- यहेऽपि प्रवृत्तिप्रसनः । न च सामान्यशास्त्रस्य प्रवर्तकासमर्गाग्रह- महितधर्म-धर्मिज्ञानरूपभ्रमजनकले तद्विरोधेन निषेधवाक्येना- समर्गाग्रहजननासम्भवाविषेधस्यापि कथ निवर्तकतेति वाच्य । निषेधेवाक्यस्य सामान्यशास्त्रापेक्षया बलीयस, ससर्गाविषयकल्वरूप- भमत्वकल्पकतया प्रवृत्तिविरोधित्वात् । अत एव बलीयसा दुर्बलं बाध्यत इति न्यायाद्रागतः प्रवृत्तिप्रमन्निविषये अगम्यागमनादौ निषेधवाक्यस्य बलौयसो लौकिकमानवाधकतया निवर्तकत्वमेव न तु विकल्प', एव पशुयागे आघाराज्यभागाङ्गकयागतुल्यताबोध- कानिदेश प्राप्ताघाराज्यभागनिषेधकस्य “न तो पशौ करोतौति वाक्यस्थाघाराज्यभागनिवर्तकवेऽप्यनिदेशबाध एव न तु विकल्पः, षोडशियहणायणवाक्ययोस्तुल्यबलतया बाय-बाधकमावासम्भवा- विकल्प इति, तन, मामान्यशास्त्रस्यैवोपजीव्यतया बलवत्त्वेन बाधा- योगादिकन्त्यभयेन पर्युदासपक्षावलम्बनस्य युक्त्वात् इत्याशयेनाह, 'निषेधेति, निषेधविधिः निषेधबोधकवाक्य, 'तात्पर्य्यानवबोधेति कारण कदाचित् सम्भवदपि शाब्दबोधे तादृशप्रसक्त कारणत्व न कस्याप्यनुमतमित्यर्थ , शसते, 'वैयर्थमिति, रात्रौ श्राइकरणस्य रागा- दिधितो वा अप्रामौ तनिषेधप्रतिपादनं निष्पयोजनमिति भाव । यद्यपि ·भन्दायतुरौयखगडे निषेधवाक्यामत्त्वे विधिवाक्यम्यामावस्यादिपदम्य रात्रौतरामावस्या- परत्वग्राहकप्रमाणाभावेन रात्रिश्राद्धेऽपोष्टमाधनताथा सामान्यपर- नया गृहीतामावस्यादिपदघटितवाक्येन वोधनमम्भवाद्राचियाद्धे प्रवृत्तिप्रमत्या तत्प्रवृत्तिवारणस्यैव निषेधवाक्यप्रयोजनवादित्यर्थ । केचित्तु “रात्रौ श्राद्ध न कुति" इत्यस्य क्रियावैयर्थभयेनामा- वस्थायामित्यादिविधिवाक्येकवाक्यत्वामम्भवेऽपि अमावस्याष्टकादिया- द्धविधायकवाक्येष्वमावस्याद्यनेकपदाना रात्रिभिन्नामावस्यावादिना लवणामयेक्ष्य निषेधवाक्य एव कालसामान्ययोधकमातम्यन्तपदाध्या- धारोयुक्त तथाच नत्र पर्युदामार्थकतया श्राद्धनिमित्तौमन- तत्तत्कालेपु रात्रिभिन्नत्वरूपविशेषणस्यैव विधिरय। एवञ्चैतद्वाक्या- द्राचिकालत्वेन श्राद्धजन्यापूर्वमामान्ये रात्रिभित्रकालहेतुल्यलाभेन रावितश्राद्धे अपूर्वरूपफलानुपधानग्रहान्न रात्रिश्राद्ध करणप्रमति- रिति पय्युदामपक्ष परिष्कुर्वन्ति, यत्र नञ्पद नास्ति अपि तु न कुतितिसमानार्थक वर्जयेत् त्यजेत् इति क्रियापद यथा "याम्यायने हरौ सप्ते भर्वकर्माणि वर्जयेदित्यादौ, तत्र न कुर्ची- तेत्यादितो यथा श्राद्धादिकरणे विध्यर्थेष्टमाधनलाभावबोधस्तथा तत्तक्रियायामिष्टसाधनबाभावबोधो न सम्भवति अपि तु धात्वर्थ- ऽकरणे दृष्टसाधनत्वमेव लिडा प्रत्याय्य तथार हरिशयनादिकृत- न कलन भक्षयेदित्यादाविव निषेधविधे प्रत्यवायरूयानिएसाधनत्वमेवार्थ तथापि तत्र भक्षणस्य इरासाधनत्वेन तदभावस्य बाधेन बोधयितुमशक्य স্কার বিশ্বদ্বিতীষ্মালিধানৰ বিশ্ববি। ए तु इएसाधनत्वामावबोधने बाधाभावानिन्दावादाद्यभावात् प्रत्यवाय ·शिरोमणिकृतनजवाद । राविश्राइकरणवारणस्य तदर्थत्वात्, एकविषयतया पुन- रनन्यगत्या पोड़शिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्प इति, अब च पुष्करिणीयागादौनां निष्फलत्वानुपपत्तिः तदकरपस्य प्रत्यवाया- भावरूपेष्टसाधनलसम्भवेन करणं प्रत्यवायमप्यावहेदित्यत्र समाधिः परिचिन्तनीयः । ननु विधिनिषेधस्यले विधेर्निषेधविषयेतरविषय- कत्वे विकल्पस्थलमेव दुर्लभमित्याशङ्कामतिरात्रे षोडशिनं ग्रहाति नातिराने घोडशिनं ग्रहातीति विकल्पस्थलस्य प्रकृतादिशेषं दर्शयन् निराकरोति, 'एकविषयतया पुनरिति एकरूपावच्छिन्नातिराच- विषयकयोविधि-निषेधवाक्ययोः प्रष्टते दिवा-रात्रिविषयकला- सम्भवे वित्यर्थः । 'घोडभिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्प इति हानि न ग्रहातीत्यनयोरतिराचे विरुद्धयोरपि षोडशिग्रहण-तदग्रहणयोः कल्पयोरङ्गतया विधायकवोपगम इत्यर्थः, राजानमिव याज्ञिका- इत्यत्र चन्द्रवाचकराजन्शब्दस्येव षोडशकलावत्वेन चन्द्रबोधक- षोडशिशब्दस्य स्वमसोमपदस्य वाच्यत्वरूपाक्यसम्बन्धात्मकलक्षित- लक्षणया सोमलतार्थकता तयोश्च नैकव्यक्त्यङ्गता विरोधात् अपि खेकजातीयव्यक्किदयाङ्गता, नातिराचे दनि वाक्यस्य प्रकृते रात्रि- श्राद्धकरण द्वातिराचे घोडभिग्रहणे इष्टसाधनलाभावार्थकत्वे तद- भावस्य नातिरात्राङ्गता निर्वहति ग्रहणविधिना तत्र इष्टसाधनता- बोधादेकतराप्रामाण्यञ्च स्थादिति प्रकताविशेषमाह, 'अत्र चेति, कल्पनागौरवाच इरसाधनत्वाभाव एव विध्यर्थ, इञ्चामावास्यायामि- त्यादिविध्युपस्थितं ग्राह्यं प्राकरणिकत्वात् तथाच यमावास्थायामित्यादि- विधे रात्रौतरामावास्यापरत्वे विधानाभावादेव तादृशेयसाधनत्वाभावो .

·१.७२ शब्दास्थ तुगैयखगड़े पोड़शिग्रहणं नेष्टसाध्नमित्यादिकमोंग्रहणविधिविरो- थात्, अपि तु योड़शिग्रहणाभाव इष्टसाधनमित्यादिकं, व्युत्पन्नश्च नभ्समभिव्याहृतधात्वर्थस्याभावेपि विभत्य- र्थान्वयः। 'अत्र' नातिराचे इत्यादिवाक्ये, 'ग्रहणविधिविरोधादिति ग्रहण- विध्यर्थविरुद्धार्थकताप्रमङ्गादित्यर्थः । तथाच विरुद्धयोरेकचासत्त्वेन विरुद्धार्थकवायदयस्थ प्रामाण्यानुपत्त्यैकवाक्यस्याप्रामाण्यं स्यात् । न च वेदवाक्यमप्रमाणीभवितुमहतीति भावः । 'दष्ट साधनमितौति, अर्थ इत्यनुसन्यते, दरञ्चानानिराधे घोडभिग्रहएजन्यं परमापूब्ध न तु नजन्यं प्रधानफलं अङ्गताविरोधात्। तदीयप्रधानफलाजनकत्वस्य तदङ्गताघटकवादित्यग्रे व्यनीभविष्यति । नन्वेवं विधिप्रत्ययार्थस्येय- साधनवस्य प्रतियोगितया क्रियान्वयम्बयित्वे प्रत्यान्वितेति व्युत्पत्तिविरोध इत्यागय नत्रद्वारा प्रष्टत्यान्वयित्वेन न तादृश- व्युत्पत्तिभङ्ग इत्याह, 'व्युत्पनयेति,(१) 'धात्वर्थयाभावेऽपौति प्रति- योगितया धात्वान्विते नत्रर्थाभावेऽपौत्यर्थः । 'विभक्त्यर्थान्वय.' (९) नन्वेवं विधिप्रत्ययार्थरसाधनलस्य प्रतियोगितया क्रियान्वितनन- र्थाभावेनान्वयो न व्युत्पत्तिसिद्ध "नानुपम्मद्य प्रादुर्भावादित्यादौ नामार्थप्रादुर्भावाद्यभावेन तत्प्रकृतिकपञ्चमौविमत्यर्थान्वयस्य दृयत्वे- ऽपि धात्वर्थामावेन तत्प्रतिकविमत्यर्थाच्चयस्य काप्यदृयत्वादिल्या- शहा निराचिकौथुराह, 'युत्पन्नतोति कचित् पुस्तके पाठ । बोयते इति तद्वोधनाय श्राद्धं न कुबीतेति वाक्यं व्यर्थमिति भाव । 'तात्पर्येति, यदि रात्री प्राई न निषिध्यते तदा कदाचिदमावास्थान ·शिरोमणिष्टतनमवादः । १००३ अचं प्राभाकराः “न कलङ्गं भक्षयेत्” इत्यादिश्रुतेः तिर्थस्यान्वयः, 'गुरवः' प्राभाकरा:(१), 'दत्यर्थमारित्यनेनास्य सम्बन्धः, 'कस्लमभक्षणभावविषयकं कार्यमितौति, एतादृशार्थभाने तन्मतमिविध्यर्थकार्यस्य भतणवितेन नर्थाभावेन महान्वयादुप- एम्भसङ्गतिः। नममभिव्याहतविधिप्रत्ययेन क्वचिदभावे श्राश्रयता- सम्बन्धेनेसमाधनवं प्रत्याय्यते यथा “नातिरात्र इत्यादौ, कचिव तच प्रतियोगितया तत् प्रत्याय्यते यथा "रात्रौ श्राद्धं न कुर्बोते- (१) यस्मल्लब्धमूलपुस्तके प्राभाकरा इत्येव पाठः । यामित्यादिविधेः रात्रौतरामावास्यातात्पर्य्याननुरोधेन रामावपि श्राद्ध- करणं प्रसन्येत यतो रात्रौ श्राद्धकरणे निषिद्धेऽमावास्यापदस्य रानी- तरामावास्यापरत्वनिश्चयानेषा प्रसक्तिः एवञ्चामावास्यायामित्यादिविधेस्तात्- पर्वग्राहकतयैव तस्य सार्थक्य मिति भावः । यत्र मीमांसकाः। एकवाक्यत्वं हि विविधं विशिरीकार्यप्रतिपत्ति- जनकत्वं तत्तात्पर्यजनकत्वच, "राषौ श्राई न कुर्वीतेत्यादैः क्रियान्तरवैयर्थ- माद्यस्यासम्भवेऽपि दितीयस्य सम्भवे न किञ्चिद्वाधकं यथा व्यमिहोत्रं जुहोवि दधा जुहोति इत्यत्र, तच हि अग्निहोत्रं जुहोतौतिप्रधानविधि- प्रदत्तो केन द्रष्येणेति प्रथाकाडायां दधा जुहोतीति विधिपत्तिः तेन हि प्रधानविधेरैकदेशं जुहोतीत्यनेनानूद्य दधिरूपं दर्य करणत्वेन विधीयते, यजुहोति तना इत्येवं वोधिते दधिकरणकोऽमिहोत्रहोम इय- साधनमित्येवं रूपं विशिष्टकार्थपरत्वं विधिद्दयस्य निर्वहति तथामावास्था- यामित्यादिप्रधानविधिप्रवृत्तौ कालविशेषाकाहायां यत् श्राई कुबीत तद्राबिभिन्ने इति रात्रौ श्राइं न कुब्बौंतेत्यनेन पर्युदासलक्षणया बोधिते राधिभिन्नामावास्याधिकरणकश्राइकरणमिठसाधनमित्यर्थपरवं 135 ·१.०० মুন্তী कलञ्जभक्षणाभावविषयकं कार्यमित्यर्थ इत्याहुः। निय- मतस्तु तात्पर्य्यादिवशात् मुख्यफलाजनकत्वेऽपि अगस्य त्यादौ, इत्यव किं नियामकमित्याकाक्षायामाह, 'नियमतलिति, 'तात्पर्य्यादौत्यादिना योग्यतापरिग्रहः, "रावी श्राद्धं न कुर्वोत" विधिदयस्य निर्वहति । न घ मुख्यार्थानुरोधानिषेधविधित्यमेव युक्त, एकप्रकरणामातत्वेन तदारभ्याधीनत्वेन चामावास्यादिविशेषणरानिभेद- परत्व-विधिस्वे निहिते मुखार्थत्यागस्याप्यदोषत्वात् । यत एव नेतो- धन्तमादित्यमित्यादेतप्रकरणामातत्वेन मुख्यार्थ परित्यज्य लक्षणया रक्षणविरोधिसोचं कुर्यादित्यर्यकत्वं सिद्धान्तितं । यत एव दौक्षितो म ददाति इत्यादरमि न निषेधविधित्वं किन्तु दौक्षितस्य दानामावादि- रूपाविधित्वं इत्याः । तदर्थत्वात्' निषेधविधिप्रयोजनकावात् । नन्वेवं विकल्पस्थलमेव दुर्मिलमिन्धत प्यार, 'एकविषयकतयेति, 'अनन्यगत्येति, तप सामान्य-विप्रेषभावामावेन विशेषतरपरावस्थासम्भवादिति भावः । ननु नकलनं भक्षयेदित्यादौ नभय विध्यर्थस्य इएसाधनत्वादेः प्रतियोगि- वयाम्बयस्य व्युत्पत्तिसिदत्वात् यत्र तथान्वये यायविधिना तट- साधनवाधिनादिरोध इत्यत याद, 'पत्र चेति, धादिभ्यां बलवद- निशाननुबन्धि-तिमाध्ययोः परियः। नन्वेवं हम धरत्यर्थस्य पति- योमिवेनान्ध्यात् नगर्थे विभत्ययस्यान्वये च व्युत्पत्तिविरोधा इत्यत धाइ, 'युत्पनश्चेति, 'नमिति नसमभियाहतो योधातुस्तदर्थस्येत्यर्थ , 'व्यतएवं धात्वस्यामावेऽपि विभक्तयन्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादेव, 'प्राभाकरा इति, मेषां वैदिकालमा कार्य शक्तिः तर घ प्रत्याविषयतया कान्वेति, तथाच वर्गकामो यजेत्य वर्गकामस्य यागविषयक कार्यमित्यन्वयचौः, नकलनं मक्षयेदित्यत्र कलनमक्षयस्य मम भावेऽभावस्य च लिपर्थे कार्ये गियधापूर्वरूपे विध्यत्वेनान्वये फलजमक्षणामावविषयक कार्यमित्य- ·शिरोमणिकृतमञ्वादः । १.७५ इत्यत्र राचिश्राद्धकरणाभावस्य फलजनकत्वबाधेन फलजनकत्वाभाव- एव तात्पर्य कल्यते, "नातिराव इत्यादौ प्रतिराचे षोडशि- पहणस्येष्टसाधनताया ग्रहणविधिना बोधनात्तत्र तदभावम्य बाधेन सदभावस्येष्टसाधनल एव तात्पर्यमिति भावः । नन्वङ्ग विधिभिः कथमिष्टसाधनवं बोधनीयं “फलवत्सविधावफलं तदङ्गमित्या- लक्षणेनाङ्गानां निष्फलानोपगमादित्याशशामङ्गलक्षणो फलसामान्या- भावरूपाफलवनिवेशाभिमानविजृम्भिता निराकुरुते, 'मुख्येति श्रङ्गलवणे अफलपदस्य मुख्यफलाजनकत्वार्थकतया तादृशाफलत्व- सत्त्वेऽपि परमापूर्वरूपफलजनकन्यवोधनाविरोधादित्यर्थः, अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तः, अत एव "यागे रागादङ्गे वैधौति प्रवादोऽपौति भावः। दृष्टप्रयोजकबरूयेष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वे प्रधानफलरूयेष्ठ- साधनताबोधनमयविरुद्धमिति बोध्यं । ननु षोडशियहणं विनापि नदभावाङ्गकातिराषात् परमापूयसमावेन षोडभिग्रहणे परमापूर्व- रूपेरमाधनताबोधेऽपि प्रवृत्त्यनुपपत्तिः तज्जन्य जन्यश्रमादौ बलवद्वेष- म्वयधोरिति मालवलाव्युत्पत्त्यन्तरं कल्प्यमिति भाव । अतएव च “नामूज- स्थेतरोत्मत्ते" "मानुपम्टद्य प्रादुर्भावादित्यादेन वर्थे विभक्त्यर्थस्यान्वयादमूल- स्येतरोत्पत्यमावात् प्यनुपम्टद्य प्रादुर्भावाभावादित्यर्थमाजः । क्वचिदिभात्यर्थ- प्रतियोगिकामावस्य धात्वर्थे क्वचिच धात्वर्थप्रतियोगिकामावे विभक्तार्थान्चये कि नियामकमत याह, 'नियतमस्विति, 'तात्पर्यादीत्यादिना प्रकरणादि- परियहः । ननु घोडशिग्रहणस्याङ्गत्वेनापलकत्वादिरासाधनसामावबोधने. ऽपि न यहणविधिविरोध एवं ग्रहणाभावस्याप्यङ्गत्वेनाफलकालाजत्रेय- साधनत्ववोधने वाध इत्यत याह, 'मुख्यफलेति, मलबत्समिधावपलमङ्ग- मित्यलक्षणे चापलयं मुख्यपानाजनकावं न तु सर्बधैव मलशून्यत्वमिति ·भदायतुरीयखरहे परमापूर्वरूपोपकारसाधनत्वं अविरह,ग्रहणविध्यन्यथा- नुपपत्त्या पोड़शिग्रहणादतिशयितं परमापूर्व, तस्मा- चातिशयितं मुखं फलं कल्पाते इति सर्वसमञ्जसं। मति- . सम्भवादित्याशङ्का फस्लभृमानमभ्युपेत्य समाधत्ते, 'यहणविध्यन्यथानु- पपज्येति ग्रहणविधे प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्येत्यर्थ , 'अतियित' अति- भयरूपजातिविशेषवत्, प्रधानफला निशथविरहेण स्वतोऽसन्दरे परमापूर्वऽतिशयरूपजातिविशेषखौकारेऽपि तचीत्कटरागामभयेन पोइमिग्रहपजन्यश्रमादौ बलवद्वेष इत्यत प्रधानफलप्रकर्षस्यापि फल्यतामाह, 'तम्माचेति अनिययितपरमापूर्खाचेत्यर्थ , “फल' अतिराचप्रधानफरत, 'कल्यत इति, नथाय नादृशफले उत्कटरागा- तजनकातिगयितापूर्वप्युत्कटरागोदयन तज्जनकयोइमिग्रहणजन्य- अमादौ वलयद्देषतिरस्कारेण तच प्रवृत्तिनिर्बाह इति भाव' । अच च वाकारामत्वेऽपि विकल्पनिो , तथा हि यो. कल्पयों- रन्योन्यजन्यफलविरोधिता तयोरेव विरुद्धकल्परूपविकल्पता, बौरि- भाव । 'उपकारेति प्रधानोपकारेत्यर्थ, 'यविराई' यङ्गत्वेनाविरद्ध, ग्रहणाभावेनैवेरसिद्धी करसाध्ययरणे कथ प्रतिरत व्याध, 'यह विधोति, यतिणयितपलाकल्पने व्यननुसामलक्षणाप्रामाण्य ग्रहण विधे स्यादिति भाद । पतिशयितपरमापूर्व सत काम्य यत कथ सदिच्छया यहणे प्रत्या विधावननुपानलक्षणाप्रामाण्य न स्यादत घाह, 'तमाघेति, मुष फल खर्गादिरूप । ननु भूतले न घट इत्यादौ प्रतियोग्यभावयो মনিয়াসিসৰ সুৰক দ র ন্ত্রী প্রাধাবিকাজিয়ে राधाराधेयभाव म प्रकारतया भासते तदुपस्थापकपद्यादेरभावात् न ·शिरोमणिकृतनवाद। यवयोः समुचितयोरपि फलजनकत्वसम्भवेन तच तनिराकरणाय तयोः फलजनने परस्पराभावसहकारिताप्रमाणमावश्यकं तच्च गकारं विना न सम्भवतीति वाकारापेक्षा तो यत्र यवैर्यजेते- त्यादौ वाकारो न श्रूयते तत्रापि स कल्यते अत्र च कल्पयोर्भा- वाभावरूपतया विरोधेन मिलनासम्भवादेकस्यापरकारणप्रतिक्षेपक- तया अन्योन्यफलविरोधिताया अर्थती लाभान्न वाकारापेक्षा। अथ नौहि-यवविकल्पस्यले वाकारेण यागरूपकार्ये बौहि- यवयोः परस्पराभावमाहित्येन करणतामत्यायनासम्भवः एकस्यापि यागस्य देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागरूपस्य त्यागविषयपुरोडाशरूपद्रव्य- निष्पत्तिद्वारा ब्रीहि-यवोभयसाध्यतामम्भवात् । न च वर्ग प्रति ब्रौहित्याग-यवत्यागयोः परस्पराभावसाहित्येन करणता वाकारवशात् प्रतीयत इत्यपि सम्यक्, तथा मति बौहियाग-यवयागयोरेव विरुद्धकल्पवयरूपतया क्रमेण यागद्वयकर्तुः खर्गानुत्पादमसङ्गात् यवैर्यजेत इत्यस्य प्राप्तयागे करणीभूतद्रौहिरूपद्रव्यलाभेन द्रव्या- कासानिवृत्तावपि विकल्पमुख्या द्रव्याकाझ्या यवरूपद्रव्यविधायक- नाया मौमांसकसिद्धान्तसिद्धाया भङ्गप्रसङ्गाच। एतेन गुरुमते प्रधा- नविधेरपि यागजन्यत्वेनापूर्वबोधकतया अपूर्व प्रत्येव ब्रोहि-यवया- गयोः परस्पराभावसहकारेण करणता वाकारसमभिन्याहारवयात् प्रतौयते एकेन च एकदा यागदयानुष्ठानासम्भवात् क्रमेण याग- दयानुष्ठानस्थले च एकदा तयोरमत्त्वेन क्रमेणापूर्वइयोत्पत्तौ वाध- काभावः अपूर्व यागस्य साक्षात्कारणतावत्साक्षादेव प्रतिवन्धकल्ला- दित्यपि निरस्तं, विधिपत्ययस्यापूर्वांवाचकववादिनैयायिकादिमते ·शस्दायतुरीयखगडे अपूर्व यागयोवैकसिककारणताया विधिवाक्यतोऽप्रतोतेथ । एवं वाकारेण करणयोोहि यवयों परस्पराममवहितत्व प्रत्याय्यते दण्डासनादा घट इत्याद्यप्रयोगात् । बौद्यममवहितयवम्य करणता- लाभादेव च मौशममवधाने कथ याग इत्याकारावयववियुत्थाप- काकाहाया भान्तिन तु परस्परामावसकतलपर्यन्त वार्थ बण- दरा वर्जाियत इत्यादिप्रयोगमत्त्वात् न हिदारण्यादिभि परस्पराभावमहकारेण वयादिकार्य जन्यते मिलितादपि तादृश- कार्योत्पत्ते, तथाच कथ बौद्धि यवयोर्मिलितयोरशास्त्रार्थतेति चेत्, सत्य, बौहिभिर्यवेर्वा यजेत इत्यतो व्रीहिकरणकत्व यवकरण- कत्वयोर्यागविशेषणयोांगनिष्ठेएमाधनतावच्छेदकत्व प्रतीयते एक- विशिष्टेऽपरवैशिष्ट्यबोधकशब्दस्य धर्मिविशेषणे विशेषणन्तरावच्छेद- कववोधकताया व्युत्पत्तिमित्वादौत्सर्गिकविमिष्टाम्यये मम्भवति चोपलचितान्वये तात्पर्याकल्पनात् । एवञ्च बौहिकरणकाव यवक रणकल्लयो कल्पयोयागनिष्ठस्वगात्पादकतावच्छेदकत्वरूपप्रयोजकत्वेन विधायक तादृशवाक्यदय तयोस्तत्प्रयोजकत्वश्च न मिलितयोरेक- करणकत्वान्वयितया भासमानयागेऽन्यकरणवाभावस्य वाकारण बोधात्तस्यापि स्वर्गसाधनवान्वयियागविषयातया तुम्चन्यायेन एककरणकलप्रयोज्यस्वर्गऽपरकरणकवाभावस्य प्रयोजकत्वलाभात् श्रत कल्पयोर्विरोधेन विकल्पता वाकारकन्यनवौजन्तु बौद्धकरणक वर्गमाधनबौहियागजातीययाग किट्रव्यकरणक इत्येतादृशविकल्प मुख्याबोधकरणकत्वविमिटे करणान्तराकाहायास्तदिमिरे करणा- न्तरखाभेनेव निवृत्ते तदिशिष्ट करणान्तरबोधस्य तद्वोधकवाकार ·शिरोमणि कृतनमवादः। मन्तरेणानुपपत्तिः, तृणदरणेवा वहिः पाकतरित्यादौ प्रमा- णवाक्ये चैककारणसाध्यत्वान्वयिनि वाकारेणापरमाध्यत्वाभावबोधने- ऽपि तदभावस्यागत्या उपलक्षणतयैव भाने तात्पर्य्यमुपेयते न तु विशेषणतया तङ्गाने मिलिताभ्यामपि तत्तत्कारणाभ्यां जनितेन वयादिना पाकादिकार्यजननस्य प्रामाणिकतया एकसाध्यकार्ये- ऽपरमाध्यत्वाभावप्रयोज्यत्वाभावात् । अथ दूडोयजति समिधोयजति इत्यादिविधियोधितानामङ्गानां न कथं विकल्पता तापि प्रथमा- गविधितोऽङ्गाकाहानिवृत्त्या यवविधिवद्विकल्पमुख्याकाश्यैव विध्य- न्तरप्रवृत्तेर्वाकारकल्पनाया श्रावश्यकत्वात्तबलाबैकाङ्गममवधाना- भावरूपवाकारार्थविशिष्टस्यैवापराङ्गस्य परमापूर्वसाधनतावगमान विशेषणीभूतस्याभावस्य फलप्रयोजकताया आवश्यकत्वादिति चेत्, न, अङ्गानां यच क्रमः श्रुतस्तत्राङ्गविकल्पासम्भवेन समुच्चिताना- मनेकेषामङ्गत्वप्रदर्शनादेकाङ्गलाभेऽपि किमन्यदङ्गमित्यङ्गान्तराका- झयैव द्वितीयादिविधीनां प्रवृत्तिसम्भवेन विकल्पमुख्या श्राकाहा- यास्तदुत्थापकत्वानुपगमात्, तथा सति परस्पराभावसापेक्षता- कल्पने गौरवात् । न चैवं "अयभागं ततस्ते श्रादद्यान्मूख्यञ्च जौवता" इति विधिवोधितयोः परभम्यधिकरणकाद्धागयोरग- भागदान-मूल्यदानयोर्विकल्पो न स्यात् विकल्पमुखौमाकाझामन्त- रेणाप्युक्ताकाश्या मूल्यदानविधेः प्रवृत्तिसम्भवात् इति वाच्यम् । तयोः “तद्भूमिखामिनस्तस्य हरन्ति पितरो बलात्" इत्यर्थवाद- बोधितहरणनित्तिद्वारा श्राद्धाङ्गलादयभागदानमात्रेण हरणनि- वृत्तिसम्भवात् हरणनिवर्तकतया तलाभे हरणनिवर्त्तकान्तराका- ·१.८० शम्दास्यतुरोयखण्डे शाया अनुदयेन विकल्पमुख्यैवाकाइया मूल्यदानप्रवृत्तेथकारस्य विकन्यार्थताया श्रावसकत्वात् । न च तथापि तत्र विवन्पातुपप- त्तियतो हरपनिवर्तकायदान-मूल्यदानयोः क्रमेण विधानोपगमे एव प्रथमविधितोऽग्रदानम्य हरणनिवर्तकत्वलाभेन तनिवर्त्तकासा- धरणाद्विकल्पः मम्भवेत् तदेव भोपेथत रति युगपत्ममुचितोभय- दानविधाने वाधकाभावादिनि वाच्यम् । अग्रदान-मूल्यदानयोः सम्प्रदाननियमेनागदानव-मूल्यदानत्वावच्छिन्नयोः पृथक्सम्प्रदानद- यान्वयादाक्यभेदस्यावश्यकतया युगपदभयविधानामम्भवात् । अथैवं यत्र धवच्छिदाव-खदिरनिदानावच्छिन्नयोः पृथग्दाच-कुठार- करणकत्वान्वये तात्पर्य तत्र वाक्यभेदेन मामार्थविरहात् धव-खदिरौ दाव-कुठाराभ्यां छिनत्तौति प्रयोगानुपपत्तिः समामासम्भवादिति चेत्, न भवत्येव तथा तात्पर्येण तादृशप्रयोगः, थच छिदात्वरूपैक- धर्मावच्छिन्नायामेव विभिन्नव्यक्तौ युगपत् धवकर्मकत्व-दाचकरण- कलयोः खदिरकर्यकत्व-कुगरकरणाकवयोयुगपदचये-तात्यय्यै मर्चव च तथा प्रयोगः, प्रकृते च भूखामिपिचाधुग्मकलविशेष्यतावच्छेक- तापन्नाय भागदानवादिना प्रवृत्तिनिायाग्रभागदानवादिरूपवि- भिन्नधर्मावच्छिन्ने पृथकसम्पदानाम्ययस्यावश्यकतेत्यलमप्रकृताधिक- विचारेण । भूतले न घटः भूतलं न घट इत्यादौ प्रतियोग्यभा- वयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावस्य भूतलं न घटः न पचति चैत्र- इत्यादौ प्रभावाधारयोराधाराधेयभावस्य च संसर्गतया भानं मनः সালিহিন্দি সিভিল হল বাহুদ্ধ বুলি व्युत्पत्तौ निपातातिरिकन्वन्य प्रातिपदिकविशेषपातया नानुपपत्रं ·शिरोमणिकृतनवाद। १०८१ . योग्यभावयोः प्रतियोग्यनुयोगिभावो अभावाधिकरणयो- राधाराधेयभावश्च सम्बन्धविधया भासते, निपाताति- रिक्तस्थल एव प्रातिपदिकार्थयो देनान्वये प्रकारीभूत- विभक्त्युपस्थितेस्तन्त्रत्वात् । अत एव इवाद्यान्वये न इत्याह, 'प्रतियोग्यभावयोरिति, तद्विशेषणप्रवेशः प्रयोजमाम्तरानु- रोधमाप्यावश्यक इत्यत पाह, 'श्रत एवेति यतोनिपातार्थस्य प्राति- पदिकाग्तरेण साधाझेदाम्वयोमानुपपषः प्रत एवेत्यर्थ., “दवाद्यर्था- न्वय रति चन्द्र व मुखमित्यादौ इवार्थसादृश्यस्य प्रतियोग्यनु- योगिनो चन्द्र-मुखयोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वभान इत्यर्थः, 'न षध्याचपेोति प्रतियोगिपदोत्तर षष्ट्या अनुयोगिपदोत्तरं सन- म्याश्च नापेवेत्यर्थ । सथो मादृश्यरूपनामर्थन माघादन्वये प्रति- योगिलादे. प्रकारताथा उपगन्तव्यतथा तदुपस्थापकषध्यादिविभ- तपपेक्षा स्यात् रति भाव । मन्वेव अघट भूतलमित्यादिवत्रीहौ असमोदेश रस्त्यादिनमत्पुरुषे च मुख्ययोर्नत्रर्थयोरस्यन्नान्योन्या- . संसर्गतया नामार्थयोर्भ देन साक्षादन्ययस्यायुत्पनत्वादत याह, 'प्रतियोग्य- भावयोरिति, निपातातिरिक्तति, फलवलानिपातजन्यतदन्वयवोधे विभाज्य- थपस्थितेस्तन्त्रत्व न कल्प्यमिति भाव । एतच्च एवकारार्थसारमचा- मभिहितममाभि । 'अतएवेति यत एव निपातार्यान्वयमात्रे न विमाक्य- र्यापेक्षा अतएवेद्यर्थ । 'वादीति, चन्द्र इव मुखमित्यादौ श्वार्थे सादृश्ये चन्द्रस्य प्रतियोगितया मुखस्याधिकरणतया ध्यन्वय , यादिना एव वा-तु चा.. दिपरिग्रह । ननु ननोऽभावमानार्थकत्वे पघट भूतलमिधादौ भिन्नाभ्या रूपाभ्यामेकाम्वोधकत्वरूप सामानाधिकरण्य न स्यात् एवमघट पट- 136 ·शब्दायतुरीयखण्डे पद्याद्यपेक्षा, अघटं भूतलं असमोदेश इत्यादी समासे सामानाधिकरण्याद्यनुरोधात् ननोऽभाववत्परता । भावयोरेवाधारतासम्बन्धेम भूतप्तदेशादावश्वथसम्भवेन च तचा- त्यन्ताभावान्योन्याभाववतोधर्मिणोर्नो लक्षण भवमिद्धा नोचिता इत्यत पाइ, 'अघटमिति, 'मामानाधिकरप्यानरोधादिति एक- धर्मियोधकलाधनुरोधादित्यर्थ , अन्यथा समानशिङ्ग-वचनलाउनुप- पत्तरित्यर्थ, प्रथमे धर्मिणि लक्षणं विनान्यपदार्थावोधकत्वेन पनौझनुपपत्ति प्रभावार्थकत्वेनाव्ययीभावापत्तिय द्रष्टव्या। इत्यादौ ष्यम्बयश्चेत्यत यार, 'यघटमिति, समभावान्योन्यामावार्थकन भेटेगोदाहरणहय, घघट पट इत्यत्र सामानाधिकरण्यानुरोधात नमो लक्षणया यमाववत्परतेति मणिकारोक्त, तप च तत्पुरुषसमासेऽपि यधट- इत्यस्यैव सम्भवात् तेन घटभिन्नस्यैव बोधनात् ससर्गामावरूपवत्व नमो न लभ्यते इत्यतो बहुनौहि स्पपीकत 'यघटमिति नपुसकलिङ्गामेव निर्दिए, तत्र च न विद्यते घटो यत्रेति विग्रहेण ससर्गाभावदोधनात् । न च चित्र- गुरित्यादौ उत्तरपद एव लक्षणाया युत्पादितत्त्वात प्रकृते घ घटपदस्यैवा भाववक्षाणिकत्वे सङ्गतिरिति वाथ। चिनगदोरभेदान्वयबोधपुर सर चित्रगोसम्बन्धिनि ललगाया गोपदार्थस्य साक्षात् सम्बन्ध चिन्नपदार्थस्य परम्परासम्बन्धो मासते इति साक्षात्सम्बन्धलाघवात गोपद एज लक्षणेति तहोग, पत्र तु घटाभावयोरन्वयबोधोत्तर घटाभावसम्बन्धिन उपस्थिती नक्षपदार्थस्यैव साक्षात्सम्बन्धमानमिति मूर्खपद एवं ननि लक्षयाया' सर्वसम्मतत्वात् । एतेनाघटमिति तत्पुरुषसमास एव हितोयान्त मध्यति किया चायादार्या प्रथमान्तयेत् परवल्लिज इन्द-तत्पुरुषयोरियनुशासनात् पघटो भूतल इति स्यादिति व्याख्यान धनादेय ससगामावार्थ कनषसत्- परषस्यासाधुवाद ।

·शिरोमणिकृतनवादः । १०९३ केचित्तु प्रतियोगिपदोत्तरसुपः प्रतियोगित्वे अनु- उक्तव्युत्पत्तौ निपातातिरिकावविशेषणमाक्षिण्यैव षष्ठ्यादिविभ- तिमन्तरेणैव प्रतियोग्यनुयोगिभावादिमानमुपपादयतां मतमुप- न्यस्यति, "केचित्त्विति, 'सुप इति घटोनास्तीत्यादौ प्रथमाविमने- नानुयाजेम्वित्यादौ सप्तम्यादिविभक्तरित्यर्थः, 'प्रतियोगित्व इति, श्राधेयतासम्बन्धेन विशेषौभवतः प्रत्यर्थस्य विमेय्यतया निरूपक- तासम्बन्धेन चाभावविशेषणतया भाममान इत्यादिः, एतच स्वामि- वादेः षष्ठ्यर्थतावादिनाचौनमतानुसारेण, सर्वत्र सप्तम्यन्तेऽयिमस्य लक्षणेत्यस्य सम्बन्धः, स्वमतानुसारेणाह, 'अनुयोगिले वेति, निरू- व्यवसम्बन्धन विशेषणीभवतः प्रत्यर्थस्य विशेष्यतया पाश्रयतासम्ब- न्धेन चाभावविशेषणतया भासमान इत्यादिः, यथा स्वामित्वादेः षष्ठ्यर्थतामतेनेदं चैवस्येत्यादौ निरूपकतासम्बन्धावच्छिन्नाभावोध- नामार्थयोर्मेदान्वयवोधे प्रकारौभूतविभक्त्यर्थोपस्थितेस्तन्त्रत्वे निपा- सातिरिक्तत्वविशेषणमनिवेशयता मतमाह, 'केचित्विति, घटस्यामाव- इत्यादौ पधाद्यर्थोऽनुयोगित्वं, तत्र घ घटस्य निरूपितत्वेनामावस्य चाधि- करणत्वेनान्वयः, न तु प्रतियोगित्वं पश्चर्थ, तथा सति घटस्याधेयत्वेनामावस्य च निरूपकत्वेनान्वय इति घटौयाभावेऽपि न घटस्थेवि स्यात् घनिरुपति- योगित्वस्याभावेऽभावसत्वात् निरूपकत्वादे सम्बन्धरण चाभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वात् एवञ्च न घट इत्यादौ प्रतियोगित्वस्य सुवर्थत्वे घटस्य तबाधेयत्वेनान्वयकल्पने घटस्याभाव इत्यादौ विभक्त्यर्थे निरूपितावसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयोऽन्यत्र लामोभव्येत एवं घटस्थाभावो म घट इत्यत्र प्रथमायाः पद्यर्थलाक्षणिकत्वे घटानुयोगिकत्वाभाव प्रतीयते प्रतियोगित्वस्य प्रथमा- चवे नमर्यान्वयानुपपत्तिश्च इत्यतः 'चनुयोगिले देवि, परन्तु बोध्य ·१०८० भदायतुरीयाण्डे योगित्वे वा नजुत्तरस्याधिकरणत्वेन नमो वा अभाव- वति लक्षणा विभक्त्यर्यानुयोगिसमानविभक्तिकस्यैवा- स्यैवोपेयतया तादृशमम्बन्धस्य पाभावप्रतियोगितानवच्छेदकल्या असामनस्य तथात्र घटो नेत्यादौ प्रतियोगित्वस्य सपर्थतामते न काचिदनुपपत्तिः। नत्राभावानुयोगिकमतियोगिवाचकपदोत्तर- विभक्षयर्थाभावस्य नत्रा प्रबोधनात् नेदं चैववैतिवत्तादृशाभाव- तात्पर्यण न घटो नेत्यप्रयोगादतः प्रथममतेऽस्वरमोनास्ति परत्व- सुयोगित्वस्याप्युझस्यले सुवर्थना सम्भवतीति तस्य सुवर्थताकल्पानु- सरणं, एतावता नर्थ प्रतियोगिनः साक्षादिभेषणत्वं निराकृत्य भूतस्तं न घटः न पचति चैव इत्यादौ नत्रयस्थानुयोगिनि भेदेन साक्षात्तथात्वं निराकरोति, 'नत्रुत्तरस्येति, सुप इत्यनुसज्यते, निपातीसरविभनोनिरर्थकतामतानुसारेणाह, 'नो वेति, "प्रभाव- वति स्वक्षणेति, तथाच नर्थनानुयोगिनोऽभेदान्वय इति भावः । म पनिपातोत्तरप्रथमाविमरेव सर्चचोपगमात् भूत न घट भूलले न धट इत्यादौ प्रथमास्यानुयोगित्वस्य मनः धिकरयत्नान्वयः घटामावो र घटः इत्यादौ तु पतियोगित्वेनान्वयस्तष प्रकरणादिकमेव नियामकं पधाद्यर्थस्यानुयोगित्वस्य मनर्थेऽधिकरणत्वेनान्वये पद्यादेविप्रो. षयविमद्वित्वं तन्वं यव सु घलौविनिमपविमतितत्र तदर्थस्यानुयोगित्वस्य नार्थे प्रतियोगित्वेनैवान्ययः, ध्यतराव ययमभावो न घटस्ोत्यादी यमावे घटानुयोगिताभावा प्रतीयते न तु घटामावस्यानुयायिकत्ववान् घमाव- इति नजुत्तरस्य सपोषधिकरणत्वं, नत्र ध लक्षणा इत्युभयकस्यनापेक्षया श्रूयमाणनभोभावाशक्षणा युवा इत्याशयेनाइ, 'नमोवेति । .

·शिरोमणिकतनवादः । न्योन्याभाव-संसर्गाभावयोधिने नञोऽसामर्थ्य, तेन न इत्यादी भूतलादिपद-मञपदयोः ममानविभक्तिकवेपि नानु- याजेषु यजतिम्वित्यादौ नञः सप्तम्यन्तताविरहेण यजत्यादिपद- समानविभतिकताविरहात् तदर्थस्याभाववतो यजत्यादावभेदान्वया- सम्भव इति वाच्यम्। निपातोत्तरं सर्वविभाज्यत्पादाभ्युपगमात् । अतएवैवकारवादे पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौ एवकारोत्तरमप्तम्यर्थ- व्यवच्छेदबोधो दौधितिकतैवाभिहितः । अयं न पचति इदं न राज दत्यच प्रतियोग्यनुयोगिभावसम्बन्धन न कथं विभत्यर्थविशे- घितभेदबोधः न कथं वा भूतलं न घट इत्यादौ भूतलादौ घटादिसंसर्गाभावबोध: ननर्थसंसर्गाभावे घटादिपदोत्तरप्रथमाया- घटादिप्रतियोगिकत्वस्थ नञ्पदोत्तरप्रथमायाथाभावाधारत्वस्य भूत- स्नादौ बोधनसम्भवादित्याह, 'विभक्त्यर्थति विभत्तयर्थान्योन्याभावस्य समानविभन्निकपदार्थयोः संसर्गाभावस्य वोधने नञो न सामर्थ- यत्तु विशेषणविपिएपदयोर्विरदविभक्तिराहित्यं प्यन्योन्याभावबोधे प्रानियामकमुक्तं तच विरुद्ध विरार्थकत्वं वन्यथा अव्ययस्थले कम्म- त्वाधर्थकप्रथमान्तार्थस्य मुझप्रथसान्तार्थेन ननोऽन्योन्याभावदोधापातात् तथाच यथा ब्राह्मणस्य धनं न मूर्दस्य इत्यादौ नबर्थे भेदे मूर्खानुयोगित्वस्य बोधे नषर्थस्थाधिकरणत्वेनान्वये मूर्खभिन्नस्य ब्राह्मणस्येत्यर्थोलभ्यते तथा प्रतियोगिपदोत्तरस्य सपः प्रतियोगित्वादो लाक्षणिकत्वेऽनुयोगिपदस्य शुद्ध- सवन्तत्वे विरुद्धार्थकत्वमेव विभक्तरिति प्रागुक्तनियामकासम्भवात् धनियमेन सुवर्धप्रतियोगित्वादेखि तिहादि-पद्याद्यर्थशतिसम्बन्धादरपि ननर्थेऽन्यो- न्याभावे साक्षादन्वयेन न पचति न राज इत्यादौ कृति-वन्धयोर्मेदवोधा-

·যথাহী
पचति न रान इत्यादी कृत्यादेरन्योन्याभावो भूतल
घट इत्यादी घटादेः संसर्गाभावो न प्रतीयते इत्या
इति महामहोपाध्यायथौरघुनाथशिरोमणिभट्टाचा
विरचितं नश्वादरहस्यं सम्पूर्ण।
पचय
मित्यर्थः । भामर्थच तादृशतावप्रतियोग्यनुयोगिवाचकपदान्या
मञ्पदममभियाहारमानस्य तादृशफलानुत्पादकतया तत्कारणाला
नुपगमादिति भावः। 'पाहुरित्यस्वरमसूचनाय मघ प्रथमा.
विभत्त्या पक्ष्याद्यनिरिकार्थवोधने नस्या प्रमाधुखापत्तेरिति ।
इति महामहोपाध्याय-श्रौगदाधरभट्टाचार्यविरचिता
नवादटिपानी समाप्त।
पति, एवं नम संसर्गाभावे मेदान्वयोपपत्यर्थमनुयोगिपद सप्तम्यपेक्षा
অ অ অঙ্গদয়ে মীষিদ্ধ দ্বমযীঃ মনি সঙ্গীসাবধা-
क्षणिकत्वे तु भेदान्वयप्रसङ्गामावात पभेदान्वये साम्या थप्रयोजकत्वं
নি হুমমগ্নীৰ ।