·No. 3.]
THE
To
C
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES,
PAKCH APÄDIKA
rred under Act' XXV ot 1867.
PADMAPÂDA
EDITED BY
RÅMASĀSTRÎ BHAGAVATÂCHIARYA,
ASSISTANT PROFDSSOR, SANSKRIT COLLEGE, BONARES.
VOL. II. PART I.
SANSKRIT TEXT.
CALL KIGHTS RESERVED.)
las
PRINTED PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BE HAD ROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES:
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY:
OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG. LUZAC AND 00. LONDON,
1891.
ta
PRICE, Rs. 1-4-0.

·கன்

·No. 3.]
THE
VIZIANAGRAM SANSKRIT SERIES
UNDER THE SUPERINTENDENCE OF
ARTHUR VENIS M. A. Oxon.
PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES:
ΤΗΝ
PAŃCHAPADIKA
PADMAPADA
EDITED BY
(ALL RIGHTS RESERVED.) Registered under Act xxv of 1867.
RÂMASASTRI BHAGAVATACHARYA,
ASSISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
VOL. II. PART I.
SANSKRIT TEXT.
PRINTED PUBLISHED AND SOLD BY
E. J. LAZARUS & Co., BENARES.
MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CHOWK, BENARES:
JAYESTHARAM MUKUNDJI AND CO., BOMBAY:
OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: LUZAC AND CO., LONDON.
1891.

·سس فی

·।
पञ्चपादिका।
श्रीपनपादाचार्यविरचिता
काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकन
श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण अंशाधिता।
काभ्याम्।
ई. जे. लाजरसकम्पन्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रिता ।.
संवत् १६४८।
TIMIMARY

·- AU ·PREFACE. The so called Panchapâdikâ of Padmapâda, the oldest of the commerßtaries on Sankara’s Sârîrakabhâshya, is a fragment of a fraganent. Its title would imply that the work treated of the first five pâdas of the Bhashya; 'but, as a matter of fact, all the MSS. hitherto examined of it and its related glosses* end abruptly with the chatuhsatrí . e. Adhy I. pâda 1, sû. 1-4. The fragmentary condition of the MSS. has not been satisfactorily explained. Beyond all doubtn Padmapâda intended a complete treatise. See below, p. 29, 11 3, 4 : 'svâvasara eva &c.,' which refers to Adhy. II, 2. 32 : anda p. 33. 11 12, 13 : 'tathaika &c.,' referring to III. 3, 53 : and p. 75.11 16, 17, where further general indications are given. But neither in these contexts, nor in the usual lengthy discussion of mangalâcharan.z (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to the incompleteness of their original. Vidyâranya also furnishes no clue in his Vivaranaprameyasangraha.t We are thus thrown back on what seems to be the later and doubtful testimony of one Madhava,f who in his San- The Panchapâdikâvivarana, Tattvadîpana and Bhâvaprakâsikâ. An edition of the former work, with extracts from the latter, now appears in this Series. † Will appear suortly. As against the identification of this Mâdhava with the renowned Vidyâranya, see Burnell's Vamsabrâhmaņa pref. p. xx and note. K. T. Telang discusses the historical value of the two Sankaravijayas in Ind. Antiq. Vol. V. pp. 287 et seq. He writes (ibid p. 293) :—A work on Sankara's victories is ascribed to another of Sankara's pupils-Chidvilâsa---who, I take it, is identical with Chitsekha. Not having access to the work, I am unable to say whether it was really written by a pupil of Sankara's, or whether the author was one of the "ancient poets” to whom Mâ:lhava refers. Nevertheless, the fact that it is attributed to Chitsukha induces me to express the hope that somebody may undertake to edit and publish it.' I regret having failed to procure a MS. of Chidvilâsa's Sankaravijaya. However, I may remark that this Chidvilâsa or Chitsukha (even if the names be taken as identical), a pupil of Sankaracharya, canno, though Telang's last sentence seems to imply that he may, be identical with the Chitsukha who wrote the well known Chitsukbî. For the Chitsukhi frequently quotes from the Nyâyakandalf of Sridhara (vide Pandit, New Series Vol. V. pp. 335-399, et passim), and must therefore be later than 991 A. D., the date of the Kandalî, cf. Bühler, Bo. R. A. S. Journal, 1877, p. 76.

·II PREFACE. karavijaya industriously recites the story of the Panchapadi. To enable the reader to judge for himself the outlines are here given. Suresvarâcharya, one of Sankara's pupils, seeks and receives permission to write a vârttika on the master's Bhashya. [xiii. si. 1-6. Other disciples secretly approach the master and express their disapproval of Suresvara's attempt, on the ground of his being devoted to karmakânda and, therefore, unfitted for the task of commenting on jnânakânda. They ask that another disciple Padmapâda, whbse san nyâsin name is Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21]. Permission is granted. But Padmapada must not write a vårttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43]. Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master to write an original work on Vedâata, he produces the Naishkarmyasiddhi*: not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' (sl. 44-53]. Padmapada Writes a țîkâ ‘the former portion of which is known as the Panchapâdikâ, and the latter portion as the Vritti.' [sl. 70-71] † The master consoles Suresvara. Of Padmapâda's work, five pâdas--in fact, only the portion on the first four sů tras shall be known in time to come. Reappearing in this world as Vâchaspati, 9 Suresvara shall write a complete and lasting ţikâ. [sl. 72-73]. Padmapâda's tîkâ is burnt in his uncle's house. (xiv. sl. 160]. Sankara recites it from memory, while the delighted Padmapâda writes it down. [sl, 167-170]. we need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sankara. Further, against sl. 70-71 we must balance the (fact already noticed) that Suresvara nowhere mentions these circumstances. 1 " यत्पूर्वभागः किल पञ्चपादिका तच्छेशमा वृत्तिरित प्रथीयसी" ॥ +• “वाचस्पतित्वमधिगम्य ag HITTUTE" I “Vâchaspatítva' may of nurse imply nothing more than mastery of style or language; but the personal reference to Vâchaspati, the writer of the Bhâmatî, would be irresistible to Mâdhava, the self-styled navakâlidâsa (cf. K. T. Telang, Ind. Antiq. Vol. I. p. 299).

·III PREFACE. an the gloss writers, and Vidyâraṇya, do not even hint at the work having ever existed in a complete form. Their silence may not be conclusive ; but it becomes all the harder to explain on the assumption that the Mâdhaviyasankaravijaya furnishes authentic and well known history of the Panchapadika. Our text is based on 4 MSS. : (a) No. 208, Benares Sanskrit College Catalogue, not dated, accurate ; (6) No. 195, Ben. Sans. Coll. Cat. not dated, but older than (a), accurate ; (c) lent by Mahâmahopadhyâya Gangadhara Såstrî, not dated, but a copy of the Vivaraṇa in the saine hanch bears date Samvat 1822: both copies have evidently been revised by a pandit ; (d) lent by Pandit Vibhavarâma of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin. The Panchapadikâ is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the Tikâ kur goxhv in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been supplanted by the Bhậmatî and the other commentaries on the Bhashya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedanta crux, adhyasa (see appended notice in Sanskrit), our work has merits of its own which, together with its historical interest, will, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared. ...

·Copy
W
ot
2
9.

·॥ भूमिका ॥ अधेयं पञ्चपादिका श्रीमद्भगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीत्वह्मसूचभाष्यस्य व्याख्या ततशव साक्षादधिगतसकलवेदान्ततत्त्वेन तच्छिष्यमुख्येन श्रीपद्ध- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चैव पादाः । प्रचरेयुस्तचापि आद्या चतुःसूत्येव प्रसिध्येदिति भगवता शङ्करभगवत्यादेन रचयिता ऽभिदग्धइति वर्णयन्ति स्म शङ्करदिग्विजये माधवाचार्याः । तदादेशानुसारेणैव चिरमन्विष्यमाणापि चतुःसूचीता नाधिका- सावुपलभ्यते व्याख्या चास्या विवरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूत्रे च- त्वारि वर्णकानि द्वितीयें चेकं तृतीये द्वे चतुर्थे चवे इत्येवं नव वर्णकानि विषयभे- देन तत्तद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसक्तानि विहितानि सुखप्रतिपत्तये ग्रन्यकृता। अयं च पनपादाचार्यो विष्णववतारो विमलनामकब्राह्मणपुचः शङ्क- रदिग्विजये स.३-श्लो २ अस्यैवारुणावतारत्वमिति ३-६ मतान्तरत्वेन पूर्वोत्या तद्विरोधपरिहारश्च तव टीकायाम् । अस्येव भगवता शङ्कराचार्येण चतुर्थाश्रमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति ६-१४ अस्याचार्यमुख्य- शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्यानिवारं भाष्यमपठदिति ६-६८ तस्यै- वाचायण गङ्गापारादाहूतस्य गणयाविभीवितेषु पद्वेषु पादविन्यासपूर्वकमागत. स्योपदर्शितप्रभावेण पद्वपादनामलाभ इति ६-७१ अयमेव सुरेश्वराचार्येण ब्रह्मसूत्रभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छद्भिः शिष्यरर्थितेन गुरुणोक्तो ब्रह्म- सूचभाये टीकां कृतवान् इति १३-५-७३ अयं च तीर्थयाचासमये स्वमा- तुलगृहे निहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण सदयं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्वोकां ग्राहित इति १४-१-६६ काश्मीर- मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्तावलम्बं चक्राइति १६-८२ एव- माचार्यप्रत्यासतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अचोपलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरत्नप्रभादौ संवादे ऽपि भगवतः पनपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्वात्तदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृतां प्रथममनेनैवाहिता उपपत्तयो ऽन्यः संगृहीता इत्यत्र न ·भूमिका। कस्यापि विमतेरवकाशः । नानाशास्त्रीयविषयग्नथनं युक्तिगाढत्वमुपपादनप्रोटि- श्चाच न कस्य सूक्ष्मदृशः श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात् स्वस्वमस्ति- संमानितेषु संगृहीतेष्दपि व्याख्याकृद्धिर्विषयेषु प्रसिद्धेष्वपि सन्ति भूयांसस्ता- दृशा विषया ये विहायाम प्रबन्धं नान्यचोपलभ्यन्ते तथा विशदरूपेण यत्प्रका- शनफलकोयं चिराद्वेदान्तरसिकैरन्विष्यमाणस्य प्रबन्धरत्नस्य मुद्रणप्रयासो नि-: राकुर्यात पिष्टपेषणधियं परीक्षकाणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अतिरोधात्यवं समन्वयप्रदर्शने उपपत्तिस्तमःप्रकाशयोर्विरोधही स्वरूपप्रदर्शनं नैमित्तिक- स्यापि व्यवहारस्य नैसर्दिकत्वोपपादनमध्यासस्य सद्भावात्पार्थक्येन संभव- प्रदर्शने बीजमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमाननमोषस्यान्नु- पपत्तिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मन: स्वयंप्रकाशत्वेपि तचाविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममात्रविषयकत्वोपपादनमर्थक्रिया- कारित्वरूपसत्तानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्यृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा. गताश्च विषयाः । तृतीयवर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपप्र- कारस्तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावर्थावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का तस्य सविस्तर निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरूपणावसरे विप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भोक्तृत्वानुपपत्ता युक्तिः शरीरे भोगासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूचोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरलो भाष्यकृतस्तात्पर्यनि- रूपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादया ये व्याख्यान्त- रेषु सूचिता अपि प्रतिपादनशैलीवैलक्षण्येन युक्तिभेदैश्चैतद्वन्टकपालोच- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्धं सावधान विचारयद्भिः शास्त्रारसिकैः । संस्कृतप्रौढप्रबन्धसकलतात्पर्यावगमसामर्थ्यविकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविद्वहितान् विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्नाचीवेदनेन नाति- चिरात् काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्ष श्रीमदार्थरवेनिससाहिबैर्महता प्ररि- श्रमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चिदिरन्विष्यमाणः प्रौढतमो ऽयं प्रबन्धः प्रमोदयतु दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·ALLAHABAD अथ शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पकी अशुद्धम् ५९ पृष्ठे पनी अशुद्धम् ४६ ५ध्यनय पूकाय कार्य ४ वासिन्दः। त्वासिद्धः विधितो २५ उपसरिति उपसदिति ५८. ५ भवति । यदि भवति यदि ८ उपेक्षिततव्यः ऽपेक्षितव्यः "१६,२० तादर्थ्यविगमाः तादावगमा- । " 6 २ किं “ ® १० शीर्षक अन्तस्त्वेक्तिः अन्तस्त्वोक्तिः २ निदश निदर्श ११ ज्ञाप्य नेदं ज्ञाप्यतो ने २४ तस्येव तस्यैव १४ बीजाङ्करा बीजाङ्करा २३ कटस्थ कूटस्थ १७ लोकिक लाकिक २० सम्यज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् ६ नव वत्तस्य किंवत्तस्य २२ रूपत्वे नात्म रूपत्वेनात्म २१ ४ पटमपराग पदमाग १६रस्त्यत्राह रस्ति । अत्राह २० विषयताफल विषयता पल २५ शीर्षके नालादि लादि ९७ दमल्लक्षण दसल्लक्षण २० जानाजन २१ त्यो त्येवा ११ अथैवि স্মঘানি १३ करणरम्भे জা १६ सर्व सर्वथा ११ शत्वादा रुशत्वादी मिथ्यागी मिथ्या गो- २२ आत्मकत्व कात्मकत्व- १३ विपर्यय पर्य १४ बाध्यते। तत्र 6 भवति । . 8000 २४ जिज्ञायाः ভিখায়াঃ પૂર ঃ আয়াল शब्दोपादान ६० ৫ তালায় তালালয় १३ सर्वयां सर्वेषां १निश्रेयस निश्प्रेयस २वसंविटाः स्वसंवेटाः ८वलक्षण्यं वैलक्षण्यम् । चित्वा चिद्वा १५ अतः शब्दो श्रत शब्दो ६४.२५ टास्ययतः दास्ययतः २० तत्कनुकताज्ञान तत्कर्तृकता ज्ञान १० भवति १२ जिज्ञासति । जिज्ञासति १३ प्रदर्शनार्थ प्रदर्शनार्थम् । ५ सितत्वम् । सितव्यम् । জিয়া লিয়ায় মিলিয়নায়ি २० कर्तव्यतामीम कर्तव्यता मीम ८कस्मात् कस्मात तदर्थी तदर्थी १६ पक्षता निदिष्टः निर्दिष्ट २२ सिद्धस्य सिदस्य। स्मीति २२ ह विषय हंविषय १७ विचार्य- विचार्य मुपचक्रम मुपक्रम १४ अनेन कर्व अनेककर्ट Patra ७ 4 बाध्यते तत्र ३ सारिता विद्या सारिताविया ६ २५ स्तीति ११ था ७७ शीर्षके निर्ति निवृत्ति २७ हुकल्ये ऽकल्ये था- शब्द আল্লা २४ मर्थन मनर्धक शेषताकतं शेषता। रुतं 'किमयरमम किमपरम १६ वेदार्था ऽस्ति वेदाऽस्ति जैमनिना। जैमिनिना न्यायान्तर २४ प्रासा ॥ ११ जन्य FC UTT १६ निर्णय ४ कल्पम् प्रत्यय সময় লিয়- ·पृष्ठे पङ्गी अशुद्धम् शुद्धिपत्नम्। पृष्ठे पट्टी अशुद्धम् तत धि १६ वस्तुत्य " " पर नरा ৫০ লাখ २० इत्येत २० दानि १ सिद्धर्थ १६ भेदे शुद्धम्. तज तदधि লিয়া भेदो दिना व्यक्ति तवारण २३ मानम्। त्वाच्च। वस्तुन्य बाध 'इत्यत दीनि सिद्धार्थ मानम् पर्यव विधीयत गतकर्म क्रियातो प्रीति नित्यत्वे. नावर्तन्त पर्ययव विधायत २० गतर्म ८क्रियाते २४ दिना। १२ १४ व्याक्त २४ तद् द्वारेण हत्यह १२ तथा प्र १८त्तरम्। त्यह नाथान . PH ५ शून C "त्पीति C १३ तटम २ऽस्ति क्रिया ३ भवन्तिपर a १६ नित्यत्व १८ न वर्तन्त २४ दशन ८ मोक्षन २५ संपादादिरूपेहा दर्शन मोक्षंन शून्ये तभू ऽस्तिक्रिया भवन्तीपर मतं दिव नज वात्तत्- दादिवद्धि प्रातःस 10 २१ दिवनज ४ ६ वात्तत संपदादिरूपे ही निरुप पत्त्यु ६ पत्यु १५ दादिद्वि १०० ४ अतःस। इति । - PAN e IHARAN ema line ·वर्यक्रमानुसारिसूचीपत्त्रम्। ... .. ०.. ... ... अथातो धर्मजिज्ञासेति न सा वेदार्थो विचारणीयत्वेन प्रतिज्ञातः किन्तु पृष्ठे पट्टी कार्यात्मक एक মংজন নায়িকা ল নাছিম अध्यासः ६।२४, ३० । ३४ । २० अध्यासभाध्यप्रतिपाटाम अध्यासभाध्यमावश्यकम् अध्यासलक्षणवाक्यस्य स्थलव्याख्या अध्यासलक्षणवाक्यार्थविचारः মামল্যানিম্যুনিষঃ १०।१३ अध्यासलक्षणात्पृथक् तत्स्वरूपसंभवोपन्यतिलाऽवश्यकतोक्तिः अध्यासव्यवहारस्याऽनादिपरम्परासिद्धत्वम् अध्याससाधनम् अध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणम् अध्यासस्य स्मृतित्व शङ्का अध्यासस्याऽहंममरूपतानिरूपणम् মাই সনাদন अध्यासाक्षेपवाक्यव्याख्यानम् अध्यासो लोकानुभवसाक्षिकः अनिवार्यप्रवृत्ती महानायत्तिः ७५ । १८ अनृतम् प्रविया अविद्यात्मकबन्धनिवृत्तिस्तत्त्वज्ञानात् अघियाध्यासः अविनायनयनातिरेकेण मोचे नान्यदप्रेक्षणीयम् अवियानयुक्तशरीरसंबन्धव्यभामे निवर्त्तत एव सुखदुःखानुभवः अविटासाधकश्रुत्यर्थापत्त्योः प्रमाणान्तरेणाविरोधोपपादनम् স্থায়ী ८३ अहंप्रत्ययी অনথয়াssলল দলিমান্সন্যাৱিমিলায় अहमितिप्रतीतेः स्थायिविषयावगाहित्वम् अहमितिप्रत्ययो देहादितिरिक्तभोक्तृविषयकः १५1१५. प्रात्मनश्चिन्मात्रमेव पारमार्थिक रूपं भोक्तृत्वादि त्वीपाधिकम् आत्मनोऽन्तःकरणोपरागनिमत्तमहकर्तुत्वं मिथ्येव आत्मनोऽविषयत्वेनाध्यासायोग्यताशङ्काया निरासः श्रात्मनो देहादिव्यतिरिक्तन्वेनोपपादनम् आत्मब्रह्मक्यमतोपन्यासः স্মার্শমিনিমনিন মালিয়াম্মিানি লায়ঠে নালাখিৱিনিয়নিন্দাযাদি। आत्महननम् UIAT क.. ... ... ...

·३९।२५ ४129 ६४१६ '.. ०७. ... वर्णक्रमानुसारिसचीपत्त्रम् । पृष्ठे पड़ा. आत्मान्तःकरणयारन्योन्याध्यास: श्रात्मकत्वसाक्षात्कारे ऽध्यासस्य समलोच्छेदात्संसारबिनिवृत्तिः अामायस्य क्रियार्थत्वादित्यादि कर्मकाण्डमात्रविषयं न तु निरर्गलम् इदं रजतमितिज्ञानस्यालम्बनविचारः इन्द्रियात्मवादोपन्यासः ईश्वराभिध्यानतो मलापगमशङ्का श्रापनिषदः श्रापनिपदपुरुषस्याऽनन्यशेषता क्रियापर्यवसाय्येव वाक्यमिति प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमां स्मरतः पाणिनिमु- नेनानुमतम क्षणिकविज्ञानात्मवादापन्यासः जगज्जन्माापलक्षितं ब्रह्म जगन्मिथ्या न स्वऽलीकम् जन्मन श्रादित्वोपपत्तिः ७६ । १६ जन्मादिपदस्य व्याख्या जनमादिपदेन श्रीता जन्मस्थितिभा रह्यन्ते न तु अस्ति भवतीत्यादयो नैरुक्ताः ७७ ॥ २४ जन्मादिपदेन श्रीतानां ग्रहणे सूत्रस्यार्थवत्ताप्रपाटन जन्मादिसूत्रवाक्यार्थापन्यासः जन्मादिसूत्रविषयवाक्यम् जन्माधिसूत्रस्य स्वतन्त्रानुमानपरत्वप्रतिषेधः जन्मादिसूत्रे अस्येतिपदस्यार्थः जन्मादिसूत्रेणैव युक्तिरप्युपदर्शिता ब्रह्मणि जन्मादिसूत्रे यतःशब्दार्थः जिज्ञासासूत्रे अतःशब्दार्थविचारः जिज्ञासासत्रे अथशब्दार्थविचारः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थपूर्वपक्षः जिज्ञासासूत्रे जिज्ञासाशब्दार्थसिद्धान्तः जिज्ञासासूत्रे साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्यमथशब्देनोच्यते जीवः जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमविट्याच्छन्न प्रकाशम् तत्त्वमसीत्यादीनां निरंशे वस्तुनि पर्यवसानम् तर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् दर्पणमुखप्रतिबिम्बदृष्टान्ततात्पर्यादिविचारः दर्शनादिविधिवाक्यानि न विधयः किन्तु प्ररोचनार्थी अर्थवादाः दर्शनादिविधीनामर्थवादत्वोपपादनम् বয়লায়ালামখিলিয়া: বাৱিনিৰিমাকান্সাৱালামু नार्थविचारः नामादिषु ब्रह्मदृष्टिानसी क्रिया न तु ज्ञानम् निदिध्यासनम् ३।२४ লিখিত্তানান্তারাম্রাঃ नतिनेतीतिनिषेध प्रात्सावधिक: पुरोऽवस्थितापरोक्षवस्तुन्येवाध्यास इति नायं नियमः २६।२३ पूर्वमीमांसायां धर्मविचारप्रतिज्ञयैव ब्रह्मविचारस्याऽपि कतत्वादपार्था ब्रह्म- जिज्ञासेत्याक्षेपः १ ... ... .. ६३।१५ ... ... ... .60 09. ९७।९० ... ... .. .....

·३ ... ... ... ... ६४।११ .. |" ७७ वर्णक्रमानुसारिसचीपत्रम् । गुण्ठे पडली पूर्वमीमांसारम्भभाष्यादिपर्यालोचनयैव लभ्यते अथातो धर्मजिज्ञासेति कर्मका- • गडमात्रविचारप्रतिज्ञेति प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धरूपत्वादधिष्ठानत्वोपपत्तिः प्रत्यगात्सा प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्मप्राप्त्यर्थोपासनविधिनिरास: মানুল্লাহিয়াৰ অলরালান্সাভাখিনান্সালজি: ११०० । १३ प्रयोजनविषयत्वे कीदृशस्य वस्तुनो भवतः प्राचीनकारिकाणां स्वार्थे प्रमाणदानम् १००।२ बाधः सर्वः सावधिक एव बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् बिम्बप्रतिबिम्बविषयकविचार ब्रह्मिजज्ञासापदे समासविचार: ब्रह्मजिज्ञासाया अनारम्भणीयताक्षेपपरिहार: अहा जिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का ब्रह्मजिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का प्रकारान्तरेण ४४। ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भणीयता एकदेशिमतेन ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भविषयकशङ्कासमाधयः, ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्मावबोधानन्तर्यम् ब्रह्मजिज्ञासाया विषय प्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः ब्रह्मजिज्ञासाशब्दार्थशङ्कासमाधयः ५३॥ ब्रह्मज्ञानफलविचारः ब्रह्मज्ञानं विना नैवाध्यासनिवृत्तिः ब्रह्मज्ञानात्मागेव विधिविधेयत्वाढिव्यवहारः १००। ब्रह्मज्ञानादविदयानिवृत्त्युपपादनम् ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वाच्छास्त्रविचार्यतासिद्रिः ब्रह्मणः सर्वात्मत्वादेव नाप्रसिन्द्रिः ब्रह्मणः सामान्यतःसिद्धत्वेऽपि विशषतोनानाविप्रतिपत्तिग्रस्तत्वादसत्येव मीमां- सनीयता ब्रह्मणः सिद्धस्वरूपत्वे ऽपि शास्वसमधिगम्यत्वम् ब्रह्मणः सिद्धार्थपरवाक्यवेक्षता ८५1१६ ब्रह्मणःस्वरूपलक्षणसूचनम् ८११ ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणनिरूपणम् १४ ॥७ ब्रह्मणि युक्तरिवानुभवस्याप्यवकाशः ब्रह्मणि वेदान्ताना समन्वयः ब्रह्मणोऽनुभवाईत्वेऽपि शास्त्र प्रमाणकत्वम् ८०। १५ ब्रह्मा ज्ञानाविध्यत्वेऽपि तत्रास्त्येव ज्ञानोपयोगः ब्रह्मणो वेदप्रमाणकत्वम् ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् । ब्रह्मशब्दव्युत्पत्तिपालोचनेनैव देशतः कालतो वस्तुतश्च निरवच्छिन्नोऽर्थः प्रतीयते লমালিহাঁকাহলি ब्रह्मशब्दार्थविचारः ब्रह्मात्मकत्वज्ञानं न संपदादिरूपम् ६० । १३ भावानां स्थामित्वेऽप्यक्रियाकारित्वोपत्तिः मङ्गलसद्भावो भाष्येऽर्थतः ... ... ७०।२३ ... . .... ...

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपन्नम्। पृष्ठे पङ्गो .. .". ... .... 9.. १२४ AMER .. ... 868 81 १०० मङ्गलाचरणम् मङ्गलाननुष्ठानानेयो भाष्यविषयः मनात्मवादिमतोपदर्शनम् मननम् मनुष्योऽहमितिप्रतीतगाणत्वनिरासः सिध्या मिथ्याज्ञानम् मोक्षः क्रियासाध्यश्चेन्नार्थवादैनित्यतासिद्रि: मोक्षस्य श्रुतितो न्यायतश्च नित्यत्वसिद्धेर्न क्रियासाध्यता योगमतसिद्धात्मप्रदर्शनम् रजताध्याससामग्युपपादनम् रजताध्यासे शुक्ते रजताकारपरिणामनिरास: वर्णकम् -१ वर्णकम् -२ वर्णकम् - अर्णकम् -१ वर्णकम् -५ वर्याकम् - वर्णकम् -७ वर्णकम् -८ वर्णकम् -६ विकारादिचतुष्टयक्रियाफलरहितो मोक्षः विदिक्रियाकर्मत्वेन ब्रम न वेदान्तसिद्धम् विद्या विधिनिरपेक्षशास्त्रप्रतिपाटाता ब्रह्मणः विधिविषयतयैव ब्रह्म वेदान्तः प्रतिपाद्यत इति शङ्का विधिविषयता न ब्रहणः विरोधः विषयः विषविषयिणाः परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः विषर्यावर्षायणोर्विरोधः कः विषयी নানিয়ালিসহ वेदान्तानां स्वप्रामापयसिद्धये न चक्षुरादिसंवादाऽवेक्षणीयः वेदान्तब्रहानाने सिनेमीमांसायाःक उपयोगः वेदान्तब्रह्मनिश्चये जननीये मीमांसायाः सहकारित्वम् মামালানলিমিনালিয়ান शारीरकः शास्त्रकौरवमात्रान शास्त्रे प्रवृत्तिसिद्धिः शास्त्रस्यारम्भणीयतापसंहारः शुक्तिचन्द्रद्वयोदाहरणतात्पर्यम् श्रवणम् सत्यम् संपत ... ... .... ३।६१४ .... .. ... ४०१ .. ... ... 90. ... 00. ... 4. ... '... .0. 0.00 ४० । १६ ४।१३ ...

·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्त्रम् ।
पृष्ठे पडी
92.
४१1१३
...
७..
समन्वयः
समन्वयसूत्रे पूर्वोदाहरणविलक्षणोदाहरणदानतात्पर्यम्
विद्रजतयारन्योन्याश्रितत्वनिरासः
सांख्यमतसिद्धात्मनिरूपणम् ...
सूत्रम्
सौषुप्तार्थपरामर्शविचारः
स्र्पोटकलोहियक्विारः
स्मृतिरूपत्वखण्डनमध्यासस्य
स्वस्मिन्युनायेध्यासस्य मुख्यत्वनिरूपणम्
स्वमार्थ आभ्यन्तरो न बायः
स्वोक्ताध्यासुलक्षणस्य निरवटात्वम्
..
-

·| \ ப ·पञ्चपादिका अनाद्यानन्दकूटस्थज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वैतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ ५ ॥ नमः श्रुतिशिरःपद्वषण्डमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसजाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभागिपरिवारसम्पदं निरस्तभूतिमनुमा विग्रहम् । अनुगमुन्मृदितकाललाञ्छनं विना विनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ यद्वक्रमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाष्यारविन्दमकरन्दसं पिबन्ति । -- प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनयभृङ्गास्तान भाष्यवित्तगुरून् प्रणमामि मूड़ी ॥४॥ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं बिभर्ति यत् । भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तयाख्यां श्रद्धया ऽऽरभे ॥ ५ ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तं भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मकत्वविद्यापति- पत्तये सर्वे वेदान्ता प्रारभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यच्छास्त्रस्य विषय: प्रयोजनं. चार्थात् प्रथमसूत्रेण * सूचिते इति प्रतिपादयति । एतच्च तस्माद् ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टुतरं प्रदर्शयिष्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मैक- त्वविद्यापतिपत्तये सर्व वेदान्ता श्रारभ्यन्त इति तिवानर्थहेतोः ग्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देश: आत्मकत्वविद्यापतिपत्तय इति विषयप्रदर्शनम् किमळेन युध्दस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिष्वहंममेद- मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानिमितत्वप्रदर्शनपरेण भाष्येण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूक्तिमनर्थहेतुनिबर्हणम् । अनर्थश्च प्रमातृ- ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् तद्यदि वस्तुकृतम् न ज्ञानेन निबर्हणीयम् यतो ज्ञान- मूत्रिते इति २ पु.। + अत्रेति ३ पुः। * निर्मितत्वेत्युपल्पितमास्ते २ पुः। । ।

·ग्रन्थारम्भः । मङ्गलसद्धावोक्तिः । मज्ञानस्यैव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञान- मनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्यत *। तेन सूत्रकारेणैव ब्रह्मज्ञान ज्ञानमनर्थहेतुनि- बर्हणं सूचयता अविद्यम्हेतुक + कर्तृत्वभोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तत्प्रदर्श- नद्वारेण सूचाथोपपत्त्युपयोगितया सकलान्तोपोट्रातः प्रयोजनमस्य भाष्यस्य । तथा चास्य शास्त्रस्य दम्पयं सुखेकता नसदात्मककूटस्थ दैतन्यकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिक स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यत्रस्यन्तीति प्रतिपादितम् । तच्चाहं कती सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अबाधितकल्पना- वभासेन विद्यते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते । तावज्जरगवादिवाक्यवदन- र्थक प्रतिभाति अतस्तनिवृत्त्यर्थमविद्याक्लिसिलमब्रह्मस्व || रूपत्वषामात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् । वक्ष्यति चैतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूचकारस्त- द्गणसारत्यादित्यादिना ।। यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मेवम् अर्थविशेषोपपत्तेः । अर्थविशेधे हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते । अन** दर्शिते पुनः समन्वयविशेषे तद्विरोधाशङ्का तन्निराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाष्यकारस्तु तत्सिदमेवादिसूत्रेण सामर्थ्यबलेन + सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थ वर्ण- यति इति न दोषः। ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानजस्कारण बुद्धिसन्निधापिताथवृशादिशब्देर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः + प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने 66 ग्रन्थमारभमाण प्य विध्यबाहुल्यं सम्भाव्यते प्रसिद्धञ्च श्रेयांसि बहुविघ्नानीति । विज्ञायते ||| चं तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति येषां च यन्न प्रियं ते तद्विघ्नन्तीति प्रसिद्ध बोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पापा विस्त्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते । * उपपद्यते-इति २ पुः । +कप्रत्ययो नास्ति १ पु.। प्रदीने-इति २ . । श्रतः शब्दो नास्ति २ पु. । ॥ स्वशब्दो नास्ति २ पुर। स्वरूपमिति ३ पुः । पात्वात्ययानास्ति १ पु.। ** प्रशब्दो नास्ति २ पुः । ++ सूत्रिमिति घु 11 प्रवर्त्तन्ते शिष्टा इति १ पु. मोक्षरूपप्रयोजननिमित्तमित्यर्थः |||| तस्मादित्यादिश्रुतितोऽगि विशेषेण ज्ञायते न केवलं लोकत एव संभाव्यत इति भावः। भाषा विश्रब्धमिति पुः । ।

·॥ विरोधनिरूपणम् । अझ उच्यते । युष्मदस्मदित्यादि तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुप- पतिरित्यन्तमेव * भाष्यम् । अस्य चायमर्थः सर्वोचलवरहितो विज्ञान- घनः प्रत्यगर्थ इति तत्कयञ्जन परमार्थत एवम्भते वस्तुनि रूपान्तरवदव- भासो मिथ्येति कथयितुं तदन्यपरादेव भाष्यवाक्यान्निरस्तसमस्तोपनवं चैत- न्यकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुतो विघ्नोपनवसम्भवः । तस्मादग्रणी: शिष्टाचारप्रतिपालने भाष्यकार: ॥ विषयविषयिणास्तमःप्रकाशवद्विस्टुस्व- भावयोरितरतरभावानुपपत्ता सिद्धायामिति ! कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेतो यस्यानुपपत्तेस्तमः- प्रसाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् सहानवस्थानलक्षणा विरोधः ततः प्रकाशभावे तमसो भावानुपपत्तिः । तदपत् । दृश्यते हि मन्दप्रदीपे वेश्म- न्यऽस्पष्ट रूपदर्शनमितरत्न च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते मन्दप्रदीये वेश्मनि || समसोऽपीषदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि आषण्यं तारतम्यनापलभ्य- मानम् आतपस्यापि तवावस्थानं सूचयति ! एतेन शीतोष्णयोरपि युगपदुप- लब्धः सहावस्थानमुक्तं वेदितव्यम् । उच्यते । परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः । न जातिव्यत्योरिव परमार्थतः परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विषयि- रणश्चिदेकरसत्वान्न युष्मदंशसम्भवः । अपरिणामित्वानिरञ्जनत्वाच्च न परतः । विषयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्वहानेः । न परतश्चितेर- प्रतिसक्रमत्वात् । टुर्माणामपि सुतरामिति । एवं स्थिते स्वाभयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवमुक्तेन,न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिइमंशश्विदेकरसः तस्मिंस्तटूलनिीसित- तया लक्षणतो युष्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स एव अध्यासः । तद्धर्माणाञ्जेति । यद्यपि विषयाध्यासे ताणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि वि पि विषयाध्यासेन तद्धाध्यासो बधिरादिषु नाचादिधर्मेषु * मङ्गलवाक्यामितिशेषः मङ्गलत्यमेवोपपादयति मस्येत्यादिना । + परिपालनइति घु.॥ भगवान्भाष्यकार इति ३ पु. कृतमस्ति प्रकाशस्येति २ पुः । वेश्मनीति ३ पु. नास्ति। swer ·con ४ अध्यासाक्षेपनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नैमित्तिकत्वेऽपि नैसर्गिकत्वयुक्तिः। विद्यते इति पृथग्धर्मग्रहणम् । तद्विपर्यायेण विषयिणस्तद्धर्माणाञ्चति.। चैत- न्यस्य तद्धर्माणां चेत्यर्थः । ननु विषयिणश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये ऽध्यस्यरन् । उच्यते । आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वमिति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्ते इति न दोषः । अध्यासो नाम अतघे तद्रूपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्याशब्दो या उपहूबवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अच* अयमपहूव- वचनः मिति भवितुं युक्तम् अभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिक प्रत्यक्पैतन्यसत्तामानानुबन्धी अयम् युष्मदस्मदोरित. रेतराध्यासात्मक्रो ऽहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहारः । तेन यथास्मद- धेस्य सद्धावो नोपालम्भमति एवमध्यासस्थापि इत्यभिप्रायः लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमान: प्राणिनिकाय उच्यते । व्यवहरणं व्यवहारः लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यभिमान इत्यर्थः । अत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपतोप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति च क्लाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादङ्गीकृत्य प्रयुक्तः भुक्त्वा बजतीतिबत्क्रिया- तरानुपादानात् । अध्यस्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमाच- पर्यवसानात् । उपसंहारे चैवमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति लावन्माोपसंहारात् । अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवापदेशमात्रं द्रष्ट- व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम् ! मिध्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति च जडात्मिका विद्याशक्ति ज्ञानपर्युदासेनोच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । कथं पुन नैमित्तिकव्यवहारस्थ नैसर्गिकत्वम् । अचाच्यते । अवश्य- मेषा अविद्याशक्तिर्बाह्याध्यात्मिकेषु वस्तुषु तत्स्वरूपसत्तामाचानुबान्धनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेः । सा च न जडेषु वस्तुषु तत्स्वरूपावभास प्रतिबध्याति प्रमाणवैकल्यादेव तदग्रहासिद्धः । रजतप्रति- । अति पुस्तकान्तरे नास्ति। + इत्यभिप्राये लोक इतीति ३ युः। चैवमयमनादिरिति ३ पुः। नैमितिकस्य लोकव्यवहारस्येति २, ३ पुः पाठः।

·RAL तु शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात.प्रागढ़ च सत्यामपि तस्यां स्वरूपग्रहणदर्शनात् । अतस्तच * रूपा- न्वरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि चितिस्वभावत्वात्स्वयम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवमासस्य अनन्यनिमित्तत्वात् तद्वनिसर्गसिद्धाऽविद्याश- क्तिप्रतिबन्धादेव तस्य अनवभासः । अतः सा प्रत्यचिति ब्रह्मस्वरूपावभासं प्रतिबध्नाति अहङ्काराद्यतद्रपप्रतिभासनिमित्तं च भवति सुषुण्यादौ चाहङ्का- रादिविक्षेयसंस्कारमाश्शेषं स्थित्वा पुनरुद्भवतीति । अतो नैसर्गिकोप्यहङ्का- रममकारात्मको मनुष्याद्यभिमानो लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्तुकत्वेन । तेन + नैसर्गिकत्वं नैमित्तिक्षत्वेन न विरुध्यते । * अन्योन्यधर्मांश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणं धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दर्शयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्त्यैवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणः कथं कुच चाध्यासो धर्ममात्रस्य वा क्वाध्यास इति भाष्यकार: स्वयमेव वक्ष्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । ननु अहमिति निरंशं चैतन्यमाचं प्रतिभासते नांशान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्तांशान्तभावस्तथा दर्शयिष्यामः । ननु इदमित्यहङ्कनुभागसाधनं || कार्यकरणसङ्घातो ऽवभासते ममेदमिति चाहना स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः तत्र न किञ्चिदध्यस्तमिव दृश्यते । उच्यते । यदैवाहकता अध्यासात्मकस्तदैव तदुपकरणस्यापि तदात्मकत्व- सिद्धिः । न हि स्वनावानराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रजालनिर्मितस्य वा राज्ञो राज्यापकरणं परमार्थसद्भवति । एवमहङ्कर्तृत्वप्रमुखः क्रियाकारकफलात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे आत्मनि अतस्तादृम्ब्रह्मा- त्मानुभवपर्यन्ताज्ज्ञानादनर्थहेतोरध्यासस्य निवृत्तिरुपपद्यते इति तदर्थविषय- वेदान्तमीमांसारम्भ उपपद्यते । आह कोऽयमध्यासो नामे वा त्याद्यारभ्य अध्याससिद्धिपरं भाष्यम् । तत्रापि कथम्पनरविद्यावद्विषयाणीत्यतः प्रागध्यासस्वरूपतत्सम्भावनाय स्वरूपति पुस्तकान्तरे। * नैसर्गिकनैमित्तिकत्वेन विरुध्येते इति पुस्तकान्नरपाठः । * अन्योन्यं धर्माश्चेतीति ३ पुः । || कार्यकारणसंघातइति २ घु. था इत्यायध्याति पु.। । S वाध्यास इति ।

·- ६ अध्याससंभावनास्वतन्त्रोतियुक्ति: । अध्यासस्य स्मृतित्वाभावनिरूपणम् । तदादि * तत्सद्भावनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं तत्स्वरूपतत्सम्भावना- पन्यासः पृथग्न कर्तव्यः । न हि अनिजातरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णायते चेति दुःसम्पादं विशेषतोऽध्यक्षानुभवनिर्णये। उच्यते। न देहे न्द्रियादिष्वहं- লালিলাম যম সলায়লাৰ নহয় স্বগ্রাসনা ধিনি। तत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे: हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल- क्षणव्यानस्य सद्भावः कथनीयः । नन्वेवमपि तल्लक्षणस्थ वस्तुनः सद्भावमाचमिह कथनीयम् । न हि यत्र यस्य सद्धावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तत्रैव तस्य असम्भावनांशडा येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेकम् । विषयविशेषस्तु प्रयत्नेन अन्वि- छद्भिरपि अनुपलभ्यमानकारणदोषे विज्ञाने ऽवभासमानो ऽपि पूर्वप्रवृत्तेन सकललोकव्यापिना निश्चित्लेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया पोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्पातिकः सवितरि शुषिर्यथा वा माहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादादेगिरण- मेवमविषये ऽसङ्गे केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क ভনয়ন স্বনাক্সায়ালালালালায়িলা- नकारण || दोषो विभ्रम इत्याशयेत तन्मा शङ्कीति समावातिरकेण सम्भ- वोपि पृथक कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं वृत्तस्य प्रश्ने वा आक्षेपे च प्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रेण वाक्यमु- चरितम्**तचापि प्रथमं प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमाख्याय पुनस्तस्यैव सम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तचैवम्भते विषये श्रोतृणां सुखप्रबोधार्थ व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तत्रस्यमिव समुत्थाप्य तेनाक्षिामनेन पृष्टमिति मत्वा प्रत्युक्तम् पुनरसी स्वाभिप्रायं विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्ववंविधे ग्रन्थसन्निवेशे एष एव व्याख्याप्रकारः । • स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाक्यस्थितमध्यासमुद्दिश्य लक्षणमभिधीयते । तत्र परचेत्युक्तेऽथात्परस्य अवभासमानत्य सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मयते इति स्मृनिः असजायामप्यकर्तरि कारके * तदादि सर्व तदिति पुस्तकान्तरे। । तद्पेति पुः । न देहादिष्विति ३ पु. । 8 सुपिरिति २ पुः। ॥ दोषोऽपीति पी मा प्रश्ने क्षेये चेति घु. ** उच्चारितमिति १ पु.। ++ प्रथममिति पुस्तकान्तरे नास्ति । तस्येहेति २ पु. 920 ·। KHAND सतज्जन्माननुभूतविषयकाध्यासोपपादनम् । धजादीनां प्रयोगदर्शनात् । स्मर्यमाणरूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मर्यत सध स्कटं पुरोऽवस्थितत्वावभासनात् * । पूर्वदृष्टावभास इत्युपपत्तिः स्मृतिरू- पत्वे । न हि पूर्वम + दृष्टरजतस्य शुक्तिसम्प्रयोगे स्जतमवभासते । यता ऽर्थातद्विषयस्य अवधासस्यापि इदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । तदु- च्यते । स्मृते उपनिव रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणविषयविशेषस्य तथानवभासमत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणद्वारसमुत्थत्वात् । न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विषयप्रमाणद्वारसमुत्थत्वमन्तरेण समुद्भवः सम्भवति । अपर प्राह ननु अन्यसम्प्रयुक्तो चक्षुषि अन्यविषयज्ञानं || स्मृतिरेव । प्रमोषस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां ज्ञानशारणानां केनचिदेव षा दोषविशे- घेण कस्यचिदेवाविशेषस्य स्मृतिसमुद्धोधः नियते सम्प्रयुक्तस्य च दोषण বিহীমনিমাজ অবস্থায় বিছন। নল বলনালিহীন- नयो: ** करणशेषादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्यारनुत्पन्ने सवैकत्वावभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादितलिक्तरसस्यापि बालकस्य । पित्तदोषान्मथुरे तिक्तावमासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेषे ऽत्यन्तमसन्नेव कश्चित्सप्रमो रसः किमि- ति नावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृतो तत्प्रमाणेच हेतुः । कार्यगम्यत्वा तुभावस्य । एतेन अन्यसम्पायोगेऽन्य विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतित्वतत्प्रमोषौ सर्वत्र व्याख्याता द्रष्टव्यो । उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत् ज्ञानानुविद्धतया গয়াল । न ह्यतिवृत्तस्य ज्ञानस्य ग्राह्यविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- इमेवार्थ स्मृतिरवभासयति न ज्ञानानुविद्धम् । तथा च पदात्यदार्टस्मृती न दृष्टो ज्ञानसम्मेंदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तथेष्टभूभागविषया स्मृतिः स सेव्य इति || ग्राह्यमाचस्था न ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च । भूयस्यो अवभासादिति ई पु.। घुस इति शेषः । * शुक्तिकेति युः। ६ लक्षणमित्युक्तमिति २ पुः। || अन्यविषयं विज्ञानमिति २ पुः । या एवमिति २ पु. ** कारणेति २ पु.। + अनुत्पन्ने एकैकत्वावभास इति ३ पुः । कप्रत्ययो नास्ति २ पुः । 88 अन्यविषयज्ञानस्य स्मतितत्यमाधाविति १,३ युः। | || ग्राहामात्रावस्या न जानपरामर्शनी इति क्वचित् । - ·সুয়াখালনলৰিশ্বৰ:। ज्ञानपरामर्शशन्या एव स्मृतयः । नापि स्वगतो ज्ञानस्य स्मरणाभिमानो * नाम रूपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव । सूब- सम्भिन्नं गृह्यते । अत एवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम नुमिमीमह इति ! अनाकारामनिरूपिताकारबिशेषामनिर्दिष्ठस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरणाभिमानात्मकता । नापि ग्राह्यविशेषनिमित्तः स्मरणाभिमान प्रमाण- याह्यस्यैव अविकलावधिकस्य गृह्यमाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाणफ- लविषयमावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुनः क चित्कदा चिदनुभूतचरे स्मरामि इत्यनुवेधः स वाचकशब्द संयोजनानिमित्तो यथा सास्नादिमदाकृतो गौरि- त्यभिमानः । तस्मात्पर्बप्रमाणसंस्कारसमुत्थतया तद्विषयावभासित्वमा स्मृतेः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थतो वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोषनिमित्तः प्रमोषः परिकल्प्येत । न चेह पूर्वप्रमाणविषयावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविषयलनं || स्मृति: किन्त्व- ध्यासः । नन्वेवं सति वैपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते पशुक्तिरालम्बनमिति । नैतत् संविदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तेः स्वरूपेणाप्य ** वभासने का संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सैवेदानी रजतव्यवहारयोग्या प्रतिभासते तच किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तः पारमार्थिकमुताहो न । यदि पारमार्थिकं नेदं रजतमिति बाधो न स्वात नेयं शक्तिरिति यथा । भवति च बाधः । तस्मान्नेष पतः प्रमाणवान् । अथ शुक्तरेव दोषनिमित्तो रजतरूपः परिणाम 6 उच्यते । एतदप्यसारम् । नहि क्षीरपरिणामे दधनि नेदं दधि इति बाधो दुष्ठः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती- तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण चेयरिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवतिष्ठेत । ननु कम्मलमुकुल वि- कास पाषा परिणामहेतोः सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- * स्मरणाभिमानात्मको नामेति २ घुः । + स्वशब्दो त्राधिकः २ पु. । 1. अनुमिमीमामह इति उपकल्पितमास्ते २ पुः । शब्देति नास्ति २ पु. । || अन्यविषयमिति २ पु.॥ था शुक्तिकालम्बन मिति पाठान्तरम् । ৫% মুনুললাল মুনি + वित्प्रयुक्तोति नास्ति २३ पु.। + बाध इति नास्ति २, ३ पु.। $इत्युच्यतेति २ पु. || कमलमुकुलस्य विका- बामा परिणतीति २, ३ पुः । । - सेति पुन ·8 शुक्तिरजतादिज्ञानसामय्युपपादनम् । मुकुलीभावदर्शनात्तथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न बाधनतीतिः स्यात् * । अथ पुनर्दुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतात्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कक्षम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्पादस्तस्यास्तावन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- :न्तरस्य पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गो में दुष्टसामग्रीजन्मनो हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्पादनेनैव उपयुक्तत्वात प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात । तदेवं पारिशेध्यात्स्मृतिप्रमोष एवावतिष्ठेत । ननु स्मृतेः प्रमोषो न सम्भवति इत्युक्तम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः ॥ अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोषा स्मृतिरिति । का तर्हि पा गतिः शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावभासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानात्संस्कारज स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथमेतत् । उच्यते । कारणदोषः कार्यविशेषे त्स्य शक्ति निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमप्युद्बोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोषशक्तेः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितका सामग्री । सा चैकमेव ज्ञानमेकफलं जनयति । तस्य च दोषा- त्थापितसंस्कारविशेषसहित सामग्रीसमुत्पन्नज्ञानस्याचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- रजतमालम्बनमवभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं न स्वतो ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामय्योः मेकज्ञानोत्पादनमिति चेन्नैष दोषः । दृश्यते हि लिङ्गज्ञानसंस्कारयोः सम्भय लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानोत्पादनञ्च अक्षसंस्कारयोरुभय- चापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुवोधे तदभावात् । तस्मा- ल्लिङ्गदर्शनमेव सम्बन्धमानसंस्कारमुबोध्य तत्सहित लिङ्गिज्ञानं जनयतीति कथ- * स्यादिति नास्ति २, ३ पुः। + तदयीति २ पु.। दिति नास्ति'२ पुः । अतिष्ठते-इति २, ३ पुः। ॥ अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मतिरिति पातञ्जलसूत्रपाठः, एवमनुभूती या विषया वृत्ति- सदारूठा तयारसम्प्रमोषों स्तेयमनपहरणं धर्मधर्मभेदातहतो तदुभयविषयिणीति यादिति सहार्तिकञ्च। परन्तु त्रिवपि एतत्पुस्तकोषु अनुभूविषयासम्प्रमोषा-इति पाठस्तत्रानुभूतवि- ध्ययोरसंप्रमोषो यस्यामिति बहुव्रीहिविशेषणं द्रष्टव्यम् । वा तर्हिस्थाने पुरिति २ पुः । सामग्याः कथमेकज्ञानोत्यादकत्वमिति ३ पु.] + ज्ञानति पु. नास्ति ।

·। -- १० शुक्तिरजतंमायिकं न पारमार्थिकम् । अध्यासलक्षणपरीक्षा। स्वामार्थान्तस्त्वोक्तिः । वक्तव्यम् । अयमेव च न्यायः प्रत्यभिज्ञाने * ऽपि । न पुनानद्वये प्रमाण- मस्ति । तथा भिन्नजातीयज्ञानहेतुभ्यो नीलादिभ्य एकं चित्रज्ञानं निदशनीयम् । तच लैङ्गिकज्ञानप्रत्यभिज्ञाचित्रज्ञानानामटुष्टकारणारब्धत्वाद् यथार्थमेवाव- भासः इह तु कारणदोषादतथाभतार्थावभास इति विशेषः । एवञ्च सति नानुभवविरोधः प्रतिभासमानस्य रजतस्यैवावलम्बनत्वात् । अतो मायामयं रजतम् । अर्थ पुनः पारमार्थिकं स्यात् सर्वेरेव गृह्येत । यतो न हि पारमार्थिकं रजतं कारणदोषं स्वज्ञानात्पत्तावपेक्षते । यद्यपेक्षेतं तदा तद- भावे न तच ज्ञानोत्पत्तिरालाकाभाव इव रूपे । मायामाचत्वे तु मन्त्राद्युप- हतचक्षुष इव दोषोपह तज्ञानकारणा एव पश्यन्तीति युक्तम् । किञ्च । नेदं रजतमिति बाधा ऽपि मायामयत्वमेव सूचयति । कथम् । तेन हि तस्य निरुपाख्यतापादनपूर्वकं मिथ्यात्वं ज्ञाप्यते । नेदं रजतं मिध्येवाभासिष्टेति । नच तत् केनचिद्रूपेण रुपवत्त्वे ऽवकल्पते सम्प्रयुक्त शुक्तिवन्नि || रस्यमान- विषयज्ञानवच्च । ननु न व्यापकमिदं लक्षणम् स्वप्नशोकादावसम्भवात् । न हि स्वप्नशोकादौ केनचित्सम्प्रयोगो ऽस्ति येन परच पराऽवभास: स्यात् । अत एव वासनातिरिक्तकारणाभावात् स्मृतिरेव न स्मृतिरूपता । अोव्यते । न तावत् स्मृतित्वमस्त्य परोक्षा बाथर्थावभासनात् । ननु स्मृतिरूपत्वमपि नास्ति पूर्वप्रमाणसंस्कारमारजन्यत्वात् । अवोच्यते । उक्तमेतत्पूर्वप्रमाणविषयाव- भासित्वमाचं स्मृतेः स्वरूपमिति । तदिह निद्रादिदोषोपटुतं मनो ऽदृष्टादिस- मुबोधितसंस्कारविशेष ** सहकार्यनुरूपं मिथ्यार्थविषयं ज्ञानमुत्पादयति तस्य च तदवच्छिन्नापरोक्षचैतन्यस्थाविद्याशक्तिरालम्बनतया विवर्तते । नन्वेवं सत्यान्तरेव स्वप्नार्थप्रतिभासः स्यात् । को वा ब्रूते नान्तरिति । ननु विच्छिन्नदेशो ऽनुभयते स्वप्नेपि जागरणइव न तदन्तर नुभवानयत्वे स्वप्नार्थ- स्योपपद्यते । ननु देशो ऽपि तादृश एव कुतस्तत्सम्बन्धाद्विच्छेदो ऽवभासते अयमपि तांपरो दोषः । नैष दोषो जागरणे ऽपि प्रमाणज्ञानादन्तरपरोक्षानु- । * प्रत्यभिजाज्ञानेऽपीति र पु.। तदा शब्दो नास्ति २ पुः । || निरस्यमानविषयकेति १ पु..! ** सहकार्यानुरूपमिति र पुः । न दोष इति २ पु.। + तच्छब्दोऽत्राधिकः २-पु.।" 8 दोषाहतेति २ पुः। पार्थप्रतिभासनादिति २ पुः। it अनुभावाश्रयत्वे-इति १ पुः ।

·॥ नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रिया न ज्ञानम् । अध्यासविषये ऽन्यवादिसंवादप्रदर्शनम् । ११ भवान्न विषयस्था उपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्तरपरो- क्षानुभवावगुण्ठित एव जागरणे ऽप्यथौ ऽनुभूयते ऽन्यथा जड़स्य प्रकाश- नुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुण्ठितो घटः प्रदीपप्रभावगुगठनमन्तरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । यः पुनर्विच्छेदावभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भितः सर्वस्य प्राञ्चजातस्य चैतन्येकानयत्वात्तस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनैव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिव बहिरिवान्तरिव * प्रका- शते । अथवा दिगामाशा मनोमाचगोचरी सर्वाध्यालाधारी विद्यते इति न परचेति विरुथ्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । किर कथम् । न तन कारणदोषो नापि मिथ्यार्थावभासः । सत्यम् । अत एव चोदनावशादिच्छाता ऽनुष्ठेयत्वान्मानसी क्रियैषा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यार्थः । न हि ज्ञानमिच्छ्रातो जनयितुं निवर्तयितुं वा शक्यं कारणकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभागेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्या । न स्मृत्युत्पत्तिनिरोधयो- स्तयोापारः किन्तु कारणव्यापार तत्प्रतिबन्ये च चक्षुष इयो || न्मीलननि- मीलने न पुनज्ञानोत्पत्ता व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽध्य- स्यते चोदनावशात्फलायैव मातृबुद्धिरिब रागनिवृत्तये पा परयोपिति । तदेव- मनवद्यमध्यासस्य लक्षणं स्मृतिरूपः परच पूर्वदृष्टावभास इति । तं केविदित्यादिनाऽध्यासस्वरूप मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यत्र शक्तिका ** दावन्यधर्मस्यार्थान्तरस्य रजतादेज्ञानाकारस्य बहिष्ठस्यैव वा ऽध्यास इति वदन्ति । के चितु यच यदध्यासस्तद्विवेका- ग्रहनिबन्धनो श्रम इति । यत्र यस्याध्यासस्तयोविवेकल्याग्रहणात्तन्निबन्धनो ऽयमेकत्वभ्रम इति वदन्तीत्यनुषङ्गः । अन्ये तु यत्र यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यच शुक्तिकादौ यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्यैव शुक्तिशकलादेविपरीतधर्मत्वस्य रजतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्यैवावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुसारित्वं * 'अन्तरिव चेति २ पु. ।। हि शब्दो नास्ति २ पु.। * वा स्थाने च शब्दः २ पुः । स्वकारणेति २ पुः । || उन्मीलने निमीलने इति २ पु. ! था रागविनिवृत्तये इति पाठान्तरम् । शुक्तिशकलादाविति ३ पु.॥ Hema ·নিথিলঙ্গলধাৰাৱৰাই:। ঘৰৰ জলান্ধাযায়নি স্বামীনাভিশ লাল লয ঘর্ষ त्युक्त ऽथीत्परावभासः सिद्ध इति यदवादिष्म तन्न व्यभिचरति । कथम् । पूर्वस्मिन् कल्ये ज्ञानाकारस्य बहिस्थस्य वा शुक्तिधर्मत्वा * वभासनान्न व्यभि- चारः । द्वितीये ऽपि शुक्तिरजतयोः पृथक् सतारपृथगवभासो ऽभिमानात् । तृतीये ऽपि शुक्तिशकलस्य रजतरूपप्रतिभासनात् पूर्वदृष्टत्वस्मृतिरूपत्वयोः: सर्वचाव्यभिचारान: विवाद इत्यभिप्राय: । तत्र स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टावभास ভুনামি লা লিথিয়ানাক্সাথি হি লিনি ঐ লম্বযমি: स्यादिति तन्निवृत्तये परचेत्युच्यते । कथं निरुपपत्तिको ऽयं पक्षः । न हि निरधिष्ठानो ऽध्यासो दृष्टपूर्वः संभवी वा|| । ननु केशोण्ड्रकाद्यवभासो निर- धिष्ठानो दृष्टः । न । तस्यापि तेजोवयवाधिष्ठानत्वात् । ननु रजते संवित संविदि रजतमिति परस्पराधिष्ठानो भविष्यति बीजाङ्करादिवत् । नैतत्सारंम् । न तच यतो बीजाद्यो ऽङ्कुरस्तत एव तब्दी- जमपि त्वङ्कुरान्तरात् इह पुर्यस्यां संविदि यद्जतमवभासते तयोरेवेतरे- तराध्यासस्ततो दुर्घटमेतत् । बीजाङ्करादिष्वपिन बीजाङ्करान्तरपरम्परामाचेणा- ऽभिमतवस्तुसिद्धिः प्रतीतितो वस्तुतश्चानिवृत्ताकाङ्कत्वात् तथा च कुत इदमे- वमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति पा तत्र च दूरं वा परिधाव्य ** मन्यथा हेतुपरम्परामेवावलम्ब्य व चिदप्यनवतिष्ठमानो नानवस्थादोषमति- वतेत । अपि च । नक्वचिन्निरवधिको नेत्येव बाधावगमो दृष्टः स्वाप्यनुमाना- दानवचनाद्वा न सर्प इत्येषावगमस्तचापि किं पुनरिदमित्यपेक्षादर्शनात्युरी ऽवस्थितं वस्तुमाचमवर्विद्यते प्रधानादिध्वपि जगत्कारणे चिगुणत्वादिबाधा अधिगता वधिरेव । अथवा सर्वलोकसाक्षिकमेतत् केशोराडमादावपि तद्वाथे तदनुषङ्ग एव बोधे बाध्यते न बोधः । अतस्तदवधिः सर्वस्य बाधस्तेन त- न्माचस्य बाधाभावात्स्वतश्च विशेषानुपलब्धः कृटस्थापरोलेकरसंचैतन्यावधिः सर्वस्य बाधः । नाप्यध्यस्तमप्यसदेव । तथात्वे प्रतिभासायोगात् । बहिस्थस्येवाशुक्तिकाधर्मत्वेति २ पुः । + अवभासाभिमानादिति २ पुः । निरुपतिका लक्षणव्याप्तिरिति २ पुः। || सम्भवी यति २ पु. नास्ति। ** अवस्थातव्यमिति २ युः । + अतिवर्सते इति २, ३ पुः । + अवगतावधिरोति २ पुः । $ केशोङ्कादाविति पुः। स्थातव्य- - अव्यभिचारे नेति २ पुः । पा तत्रैवेति २ पु.।

·अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । ननु सर्वमेवेदमसदिति भवतो मतम् । क एवमाह अनिर्वचनीयानाद्य- विद्यात्मकमित्युद्घोषितमस्माभिः । अथ पुनर्विद्योदये ऽविद्याया. निरूपा- ख्यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं नेदं रजतमिति वि* शिष्टदेशकालसम्बद्धं रजतं + विलोपयदेवोदेति न देशान्त- इसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरवर्तिनी रज्जं सर्प मन्य- मानस्तन्निकटवर्तिना ऽऽनेन नायं सर्प इत्युक्ते सपाभावमात्र प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्पत्तिपत्तावसामाद्वाक्यस्य । नार्थापत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्माणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जुवि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तचापि स एव न्यायस्तथा ऽनवगमातदेवं नक्क चिन्निरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात्सायक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदस्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- सूपत्वाव्यभिचारात् १ सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविषयस्याध्यासत्वमित्युक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परच स्मृति- रूपावभास इति । तत्र परचेत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परावभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्वाभावे स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टग्रहणमिति यथान्यासमेव लक्षणमस्तु । तथा च लोके नुभवइत्युदाहरणद्वयेन पा लोकिकसिद्धमेवेदमध्यासस्य स्वरूपं लक्षितं किमत्र युक्त्येति कथयति शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति । ननु न शुक्तिको प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन ** शुक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकायहणमुपरितनसम्यक्ज्ञान- सिद्धं परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतिग्रहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्व- रूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवावभासनमङ्गीकृत्य मिथ्यात्वमपि रजतस्या- गन्तुकदोषनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- द्रजतादन्यत्वमानित्थ, तत्रासंप्रयुक्तत्वाद्रजतस्य नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु विशिष्टदेशसम्बन्धमिति २ पुः । + विलापयदिति २ पु.। + दूरवर्त्तिनो रज्जुमिति २ पुः । तन्मात्रेणाऽपि तसिद्धिरिति २३ पुः । || सत्यमेवेति ३ पु.। पालोकिकसिद्धमिति ९ पुः । शुक्तिको रजतर्वादतीति- इति २ पुः । ++ स्वशब्दो नास्ति २ पु. + श्रवभाममिति २ पु.। PAHISAMAY ·१४ अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणापपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनापि रजतोल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियजज्ञानान्तभावाचेति द्रष्टव्यम् । तत्र शक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा रजतमिति * दर्शितम् । निरज्जनस्य चेतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा तदवभास्यत्वेन युष्मदर्थल + क्षणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति + प्रदर्श- नार्थम् । द्विचन्द्रोदाहरणेन जीवेश्वरयोर्जीवानां चानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु बहिरर्थे कारणदोषो ऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रूपलभ्यते तन्निमित्तश्चार्थस्य सांशत्वादंशान्तरावग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्धो युज्येत । न त्विह कारणान्तरायत्ता सिद्धियेन तदोषादनवभासो ऽपि स्यानि- रंशस्य चैतन्यस्य || स्वयंज्ोतिषस्तदद्योगात् । ननु ब्रह्मस्वलपमनवभास- मानमस्त्येव न तदनवभासनाज्जीवेऽनवभासविषयासौ भवतः । न हि शुक्रग्रहणात्स्थाणाव बाऽग्रहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणान्यो जीवो ऽनेन जीवेनात्मनेतिश्रुतेरतस्तदग्रहणमात्मन एव ** सुतरामविद्यायास्तचासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं भाती- ति तच्चैतन्येनैव सर्वस्य भासमानत्वात् ।। उच्यते । विद्यता एवा- चाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोषः प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । श्रुतेस्त- दीपत्तेश्च । श्रुतिस्तावदनृतेन हि प्रत्यूढा अनीशया शोचति मुह्यमान इत्येव- माद्या । तदापत्तिरपि विद्यैव सर्वत्र श्रुतिषु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवद्यते । तेनादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म स्वरूपता || नवगमो ऽविद्यात्मको মস্যা নিশান যাননি। ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाढम् । अत एवाऽज्जीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्प्यते ऽन्यथापरमार्थतस्तत्स्वरूपत्वे तदवबोधोपि यदि नित्यसिद्धः स्यातदा तादात्म्योपदेशो व्यथैः स्यात् अतो तत् । एवं तहि । * निदर्शितमिति २ पु.। + लक्षणापयन्न इति २ पु.। + प्रशब्दा नास्ति २ युः । युज्यते इति १ पु. उपहल्यतमास्ते। || चैतन्यस्येति २ पु. नास्ति । का स्थाण्वग्रहणमिति क्वचित् । ** तदिति २ पुस्तके लिखितमपि छिन्नम् । + विभातीति २ पु.। # भास्यमानत्वादिति २ पुः । ॥ अनवगमावियात्मक इति २ युः। SS स्वेति २ पु. नास्ति।

·-- अविद्यासाधकश्रुत्यापत्त्योः प्रमाणान्तराविरुद्धत्ववादः । ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नानन्तजीवनिर्गसास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति *- न्यायकोविदैरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृतिं पुरुषं चैव ब्रिानादी उभावपीतिक क्षेत्रक्षेचज्ञत्वनिर्मितामनादिसिद्धामनियां प्रकृतिशब्देनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मनो न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुनो यदा जीवः प्रबुद्धयते । अजमनिद्रमस्वममद्वैतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदापत्तिा नाविद्यां निवेद- यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोध: । निरंशस्य स्वयंज्योतिषः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तुः कार्यकारणसंघातायावृत्तता स्वयं- ज्योतिषो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयंज्यातिः किं त्वहंप्रत्ययेनाव- भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा वक्ष्यते । कथं पुनर्भता स्वयंज्योतिः कार्यकारणसंघातायावृत्तो न प्रकाशते मनुष्योहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गौणो ऽयं न मिथ्या । यथा न गौणस्तथा भाष्यकार एव वक्ष्यति ** नन्वहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तर्हि तयतिक्त आत्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वात्तस्य न विरोध इति चेत् कुतस्तर्हि मिथ्यात्वंम् आगमादनुमानाद्वा । अन्यथावगमादिति चेत् । मेवम् । अन्यो- न्यानयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्तो तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे तयोः प्रवृत्तिरिति । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तविषय एवायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा आत्मसिद्धिरमप्रामाणिकी स्यादतो गौणो मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एवायमहङ्कारस्तथापि तथा धनध्यवसायात्तद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्वन्तरभेदानध्यवसायातत्सम्भेदेनावभासः । यथैकस्मिन्नप्यकारे हूस्वादिसम्भेद:१ । न्यायेति २ पुः। + क्षेत्रेति २ पु. नास्ति ।. # निमित्तामित्यन्यत्र १ पाठः। $ स्वशब्दो ऽधिकः २ पु.। || प्रमाणविरोधे श्रुतीति २, ३ पुः । भाष्यएवेति २, ३ पु.। ** वक्ष्यतेनि २,३ पु.॥ ti अप्रमाणिकीति १,२ च पु.॥

·१६ । - । শক্লিনিয়মীনালি:। अथ पुनरेकान्ततो भिन्न एव देहादेरहङ्कता ऽवभासेत * रसादिव गन्धः । तस्तत्सद्भावे न विप्रतिपत्तिरिति तत्सिद्धये जिज्ञासा नावकल्पत। जिज्ञासोत्तरकालं तर्हि गौण एव युक्तः । कथम् । जिज्ञासा 'नाम युक्त्यनु- सन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग ज्ञानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यवाहप्रत्ययस्य विषयविवेचिनी । तस्याद्विविक्तविषयत्वाड्यतिरिक्तात्मानुभवपर्यन्य सवाई कारो जिज्ञासोरकालं युक्तः । न युक्तः अकारइव हूस्वत्वाभिमानः । ननु तचापि कथम् । अनुभव एव । एव महङ्कारेऽपि समानश्चर्च: । नन्वनु- भवस्तर्कबलाद्यथावभासिन्यकारे 'सम्भवति हस्वार्दैः . पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । एकस्य पृथके ऽप्यादितरस्यापि पृथकान । ननु महदेतदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेवावभासमानयोरेकत्वावगमो न गण इति । बाढम् । इन्द्रजालमेवैत- दविद्याकृतत्वात्तथाह्महंप्रत्ययस्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्यैव सतस्तदेकप्रतिष्ठिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविष- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिष्ठत्वमहंप्रत्ययस्याऽतो युत्या विषयविवेचने ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वम्याचं कृतं नाधिकमादर्शितम् । स्वविषयप्रति- ठत्वं च देहादिष्वहं || ममाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थातो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययम्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गौणः । पा तदेवं स्वयंज्योतिष एवं सतो जीवस्य कार्य ** करणसङ्घातव्यतिरिक्ततायास्तथा ++ ऽन वभासदर्शनान्मनुष्योहमिति चाध्यासोपलब्धे ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानवभासनं पूर्वकालकोटि- रहितप्रकाशाच्छादितमानिमित्तं श्रुतितदापत्तिसमर्पितं तन्निमित्ता हंकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च | पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथग्भोक्त- विषयानुभवफलाभावादोक्तचैतन्यसंवलितकानुभवफलत्वाच्च परच परावभास- । * अवभासते इति २ पुः । + अवकल्प्यते-इति २ पुः। विवेचनीति २ पुः । ६ अहंकारोऽपि समानचर्च इति पु.। 1 अहंमानेनेति २ पु.। था यदेवमिति २ पु.। ** कारणव्यतिरिक्ततायाः इति पु.। if अनवभासनादित्युपकल्पितं १ पु.। एवं ब्रह्मेति ९ पु. ब्रह्मात्मकत्यस्यति २ पुः । 88 अहंकाराटाध्यासश्चेति पुः । || || सदापूर्वदृष्टत्ममिति २ पु. १ पुस्तके तु सदाशब्दः सन्नपि छिन्नोऽस्ति ।

·१७ आत्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वादध्यासलक्षणव्यानिरिहाप्युपपद्यते । को- ऽयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्य प्रश्ने क्षेपे च समानवर्सिनो विशेषानुय- लब्धेः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनसतिनं मयेत्यभिप्राय विवृणोति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये ऽध्यासो विषय * तद्धर्माणामिति । बाढमेवलक्षणो ध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सर्वो हि पुरो ऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनो ऽविषयत्वं ब्रवीषि नाविषये ऽथ्यासो दृष्टपर्वः सम्भवी वा । उच्यते । न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । ननु विषयिणश्चिदात्मनः कथं विषयभावः पराग्भावनेदन्तासमुलेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वैपरीत्येन प्रत्यापेणानिदंप्रकाशो विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अचोच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदंरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित चेतस्तया निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवर स्वानुभवमऽप्रच्छादयन्तो वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणो न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदरूप, एवाहमित्यनुभवः । कथम् । प्रमातृप्रमेयप्रमितयस्तावदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरोक्षम् प्रमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाशः प्रमाणफलं तट्स- लेनेतरत्प्रकाश प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तवाह मिदं जानामीति प्रमातुज्ञानव्यापारः कर्मविषयो नात्मविषयः । आत्मा तु विषयानुभवादेव निमित्तादहमिति फले विषये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य एवात्ममात्र- विषयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निर्भासरूपत्वादहंप्रत्ययस्य ग्राह्मना- हकरूप आत्मा तस्मादिदमनिदरूपः प्रमेयांशस्येदं ष रूपत्त्वात्, अनिदं- रूपत्वात् प्रमाचंशस्य । नैतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्वाच्चात्मनः । * तदिति २ पु. नास्ति। । नेतीति पुन || प्रतिभासेति २ पु. कल्पितमास्ते। चेतस्कतयेत्यपरत्र १ पाठः। स्वशब्दो नास्ति १, २ पु.। का रुपवत्त्वादिति २ पु.।

·AMRATHIST १८ अहमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः प्रमेयस्य चेदंरूपतया परायपत्वादनात्मत्वात्तस्मान्नीलादिज्ञानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमानों ग्राह्यमिदंतया ग्राहकं * चानिदन्तया ऽवभासयति ग्रहणं चानुमापयतीति युक्तम् । अतो नेदमंशो ऽहंकारो युज्यते । उच्यते । तदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चैतन्यप्रकाशो ऽनुभवो जडप्रकाश उत सोपि चैतन्य- प्रकाश: अथवा स एव चैतन्यप्रकाश श्रात्मा जडस्वरूप इति । तच न तावत्प्रथमः कल्पः। जडस्वरूप प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात्। मैवम् । प्रमाता चेतनस्तद्द्वलेन प्रदीपेनेव विषयमिदन्तया ऽऽत्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवभासप्रसंङ्गः । तन्न । स्वयं ज्वैतन्यस्वभावो ऽपि सन् + विषयाप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नैतत्साधु लक्ष्यते । किं च । प्रमाणफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः । द्वितीये || कल्पे पा आत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षेत । अथ चैतन्यस्वभावत्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । वाच्यः। न हि चैतन्यस्वभावः सन् स्वयंपरोक्षो ऽन्यतो ऽपरोक्ष इति युज्यते। किं च । समत्वान्नेतरेतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि + कल्पे ऽनिच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश प्रापद्यते न तदरिक्ततथाविधफलसद्भावे प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतं च गोत्ववदनुभवमपरमी- क्ष्येत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेषपरामर्शशून्यः स्वगतो विशेषो लक्ष्यते। ननु विनष्टाविनष्टत्वेन विशेषः सिध्यति । सिध्येद्यदि विनष्टाविनष्टता सिध्येत् । सा च जन्यत्वे सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्वमिति परस्परा- यत्त स्थितित्वेनैकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभवभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिद्धेः । न हि चित्प्रकाशस्य स्वगतो भेदो न प्रकाशते विशेषे हेतु- । । mAP - *च शब्दो नास्ति २ पु.। + स्वशब्दो नास्ति २,३ पुः । * विषयप्रमाणेनेत्यस्य स्थाने विषयमवणेनेति कल्पितं २ पुः । न साधु-इति २ यु.। || अपिशब्दो ऽत्राधिकः २ पु.। पा विकल्ये इति १ पाठान्तरम् । ** विशेषतुरिति र पुः । ++ विकल्ये इति १ पुः । tो तेति २ पुः। S8 स्थितित्वे नकमणि सिदिति २ पुः ।

·१६ । -- आत्मनश्चिन्मानमेव वास्तवं स्वरूपं भोत्तृत्वादि त्वोपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन तदप्रकाशनात्सादृश्यनिबन्धनो विभ्रमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्वयंज्योतिषोऽपि स्वरूपमेव सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाशते तद्वत्स्यादिनि युक्तम् । अभिहितं तचाप्रकाशने प्रमाणम् इह तन्नास्ति । नहि सामान्यतादृष्टमनुभवविरोधे युक्तिविरोधे च समुत्तिष्ठति दर्शिते चानुभव- युक्ती । तस्मात् चित्स्वभाव एवात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपधीयमानोऽनु- भवाभिधानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्मादिशब्दरभिधीयते ऽवधीरित- वनाभिधाननिमित्तकदेशावस्थाना इव वृक्षा वृतादिशब्दरित्यभ्युपगन्तव्यम् । बाढम् । अत एव विषयानुभवनिमित्तोऽनिदात्मको अहङ्कारो वर्ण्यते । सत्यमे- वम् । किन्तु तथा सति सुषुग्ने ऽप्य हमित्युल्लेखः स्यात् । कथम् । नीलानुषको यश्चैतन्यस्य स नीलाभागा नासावहमुल्लेखाहः अहमित्यात्मावभासते तत्र यदि नाम सुषुप्ने विषयानुषङ्गाभावादिदं जानामीति विषयतदनुभवपरामशी ! नास्ति मा भूत् अहमित्यात्ममाचपरामर्शः किमिति न भवेत् । नन्वहमिति भोक्तृत्वं प्रतिभासते तदभावे कथं तथा प्रतिभासः । नैतत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेष चैतन्यमाचमस्मदर्थस्ततः सर्वदा ऽह- मिति स्यान्नैतच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चैतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम् । तत्परामर्शी हि तसिद्धिनिमित्तो न स्वरूपसिद्धिहेतुः पा स्वमाहात्म्येनैव स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभवात्मत्व ** शून्यः स्वरूपतो ऽहमिति सुषुग्ने ऽप्यवभ्यासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मर्यंत स्तन इवाहङ्कारः । अविनाशिन: संस्कारस्याभावान स्मर्यते इति चेत् । ह्य स्तना पिन समयत । नेन्वस्त्येव सुषुने उडमुल्लेखः सुखमहमस्वासमिति सुषुप्रोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात नात्मनो ऽन्यस्य तथानुभवः सम्भवति । सत्यमस्ति । न तत्स्वापे सुखानुभवसंस्कारज स्मरणं किं तर्हि सुखावमर्श दुःखाभावनिमित्तः । कथम् । स्वप्ने तावदस्त्येव दुःखानुभवः । सुशुमे तु तद- भावात्सुखव्यपर्देशः । तदभावश्च करणव्यापारोपरमात् । यदि पुनः सुषुप्रः सुख- * वनाभिधेयनिमित्तेति पुः। + अहमुल्लेखइति २ पु.। सनीलभाग इति २ पुः। नास्तीति २ पु. नास्ति। पराम नेतन्यमिति २ पुः । ** स्वशब्दो नास्सि२पुः। - । वा स्वमहात्म्येनेति पु.।

·। सौषुनानुभवविचारः। मिति च तद्विषयं स्मरणं स्या* तदा विशेषतः स्मर्यंत न च तदस्त्रि । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुना न किंचिन्मया चेतितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुप्नोत्थि- तरबाङ्गलाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवोन्नयनमिति । तदसत । अनुभूतं चेत्सुखं स्मर्यंत न तत्र लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुग्नोत्थितस्य कथं कस्य- चिदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उच्यते। जागरणे कार्यकरणानि लाम्यन्ति तदपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वापः तत्र यदि सम्यग व्यापारोपरम स्तिदाङ्गानि लघूनीतरथा गुरुणीति । तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययादन्य एवात्मविषयो ऽहं- प्रत्ययो नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकपुण्डरीकस्य लोकानुग्रहकरसतया सम्याज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यकारस्य मतमागमयितव्यम् । तदुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु भामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरग्रहणमव्यक्तं तमः कारणं लयः शक्तिर्महासग्निर्निद्रा क्षरमाका- शमिति व तत्र तत्र बहुधा गीयते चैतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरुपावभासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका ऽविद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- भित्तिः सुषुने प्रकाशाच्छादनविक्षेपसंस्कारमावरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्नयः कर्तृत्व- भोक्तृत्वकाधारः कूटस्थचैतन्यसंवलनसंजातज्योतिः स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थचैतन्यो ऽनिदमंश आत्मधातुरपि • मिथ्यैव भोक्तति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुषुग्ने समुत्खातनिखिलपरिणामायाम- विद्यायां कुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम् आश्चितपरिणतिभेदतयैवाहंकारस्य निर्भासे ऽनन्ततैव तन्निमित्तमिति तथा सत्यऽपाकृताहंकृतिसंसयौ भोक्त- त्वादिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयैवावभासत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिदञ्चिदात्मनो बुवा निष्कृष्य वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं मनो बुद्धिरहम्प्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्नित्य व्यपदिश्यते परि- स्पन्दशत्या च प्राण इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तं मिथ्यवाहकर्तृत्वमा- त्मनः स्फटिकमणेरिवो || पथाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके + तदङ्गानीति १ पुः, तदा लघूनीति २ पुः । * अवशब्दो नास्ति १, २ युः । स्वशब्दो नास्ति २ पुः । || उपाधिनिमित्त इति २ पु । * तति पुन ·स्फटिकलौहित्यमिथ्यात्वविचारः । लाहितिनो मिथ्यात्वमा उच्यते। यदि स्फटिक * प्रतिस्फालिता नायनरश्मयो जपाकुसुममुपसपैयुस्तदा विशिष्ठसंनिवेशं तदेव लोहितं ग्राहयेयुः । न हि रूप- माचनिष्ठश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृष्टपूर्वः नापि स्वानयमनाकर्षदूपमाचं प्रतिविम्बितं क्वचिदुपलब्धपूर्वम् । नन्वभिजातस्येव पदपरागादिमयेर्जपाकुसमादेरपि प्रभा 'विद्यते त्या आणत्वात् स्फटिको ऽपि लोहित इवावभासते । तथापि स्वयम- लोहितो मिथ्येव लोहित इत्यापद्येत । अथ प्रभैव लोहिता, ऽवभासते न स्फटिक इति । शौनयमपि तहि स्फटिके प्रकाशेत। अथ प्रभया उपसारितं तदिति चेत् । स तहि नीरूपः कथं चाक्षुषः स्यात् । न च रुपिद्रव्य ||- संयोगात् । वायोरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न प्रभानिमित्तं लोहित्यं तवोत्पन्नम् उत्तरकालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पदरागादि- प्रभा निराश्रया ऽप्युन्मुखोपलभ्यते न प तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकम- णावुपधानोपराग इवचिदात्मन्य ** प्यहङ्कारोपरागस्ततः सम्भिन्नोभयरूपत्वा- द्वयिरिव भवतीत्यहङ्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तच जडरूपत्वादुपरक्तस्य न सलादुपरागस्य साचाद्वावश्चिद्रपस्य पुनरुपरागस्तद्विषयव्यापारविरहियो ऽपि तद्बलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंशः कथ्यते न व्यवहारतः । व्यव- हारतः पुनर्यदुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या तदात्मनस्तापा- रेण व्याप्रियमाणस्यैव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स एवेदमात्मको विष- योऽत एवाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको ऽव भास इति विभ्रमः केषांचित् ।। दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराहापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो वृक्षविकारो मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्पन्नो ऽपि घटव ल्मीकवन्न मृन्मय- व्यवहारमैनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तयवहारमपि नातीवोल्बणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवदहङ्कारं निरूपयतां सम्भिन्नेदं- रूपः स इत्यभिहितम् ।। यत्पुनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि || प्रतिविम्बो- दाहरणं तदहङ्क रमिदमंशो विम्बादिव प्रतिविम्बं न ब्रह्मणा वस्त्वन्तरं । - * प्रतिफलिता इति ३ पुः । + नायना रश्मय इति १ घु.।। अति २,३ पु. नास्ति 8 च शब्दो नास्ति १ पुः। ॥ द्रव्येति २,३ पु. नास्ति। था नशब्दोनास्ति ३ पु.। ** अपिशब्दो नास्ति १ पु. It अवभासत इति २ पु.। + दृष्ठ इत्यधिकं ३ पुः । 8 वल्मीकादिवदिति २ पुः । || प्रतीति २ पु. नास्ति ।

·२२ । दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्ततात्पर्योक्तितद्विचारो। किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामाचं मिथ्यति दयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक + स्वलक्षणतावगमात् । तथाच यथा बहिःस्थितो देवदत्तो यत्स्वलक्षणः प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण एव वेश्मान्तःप्रविष्टोऽपि प्रनीयते तथा दर्पणतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच । अर्थाद्वस्त्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श एव विम्बसन्निधावेव तदाकारगर्भितः परिणत इति वाच्यम् विरुद्धपरिमाणत्वात्संश्लेषाभावाच्च प्रतिमुद्रेव विम्बलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावतिष्ठेत । न खलु संवेष्टितः कटो निमित्तलब्धप्रसारणपरिणतिनिमित्तापगमे तत्तणमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तच पुनः संवेष्टनिमित्तम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमित्ता- नुवृत्ता पुनः संवेष्टनोपजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति बारादर्शस्तथैव तदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठेत न च तथोप- लम्यते । यः पुनः कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेतोः सावित्रस्य । तेजसो दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमे तत्समकालं पुनर्मुकुलीभावः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिमित्तस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलब्धेनीदर्श पुनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यवाह भवतु न वस्त्वन्तरम् तदेव तदिति तु नक्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- वभासित्वदर्शनात् । मैवम् । तच हि बाधदर्शनान् मिथ्यावावो नेह स बाथो दृश्यते । यत्युनर्दपणापगमे तदपगमा न स बांधो दर्पणे ऽपि तत्प्रस- ननु तत्त्वमसिवाक्याद् बाधो दृश्यते । मेवम् । तत्र तत्त्वमिति विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरुपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य- था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । कि च । शास्त्रीयो ऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बैकरूपत्वं * खेति नास्ति २ पु.। * तथैवेति २ पु. नास्ति ।- ॥ चिरकालमिति २ पुः। * चेति २ पु. नास्ति । । मुकुलभाति २ पु.। । स्वलक्षणत्वावगमादिति २ पुः । संवेष्टने-इति २ पु.। बा तदपायेऽप्यादर्शस्तथैव यावढायुरिति २ पुः । ++ सावित्रतेजस इति २ पुः । . स्वेतिशब्दो नास्ति पु.। ।

·विम्बप्रतिविम्बविषयकविचारः । दर्शयति नेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृत्तनायनरश्मिभि- विम्बमेव भिन्नदशस्थं गृह्यते किन्तु दर्पणान * तिस्फालितः परावृत्त्य प्रत्यकुखैः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति तमनुभव एव निराकरोतीति न.पराक्रम्यते। कथं पुन: परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना ऽवभास- मानमुभयच पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं पारमार्थिकं ब्रमः कि त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिविम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- भासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निवर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्यैव प्रतिविम्बत्वात्सचेतनांशस्यैव वा प्रतिविम्बत्वे प्रतिविम्बहेतोः श्यामादिधर्मेणेव जाओनाप्यास्कन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्ब विम्बैकरूपतामात्मतो जानात्यचेतनत्वात् । तथा चानुभवो न विम्बचेष्टया|| विना प्रतिविम्बं चेष्टते । यस्य हि भ्रान्तिरात्मनि परच वा समु- त्पन्ना तद्गतेनैव सम्यगज्ञानेन सा निवर्तते यस्तु जानीते देवदत्तः प्रतिविम्ब- स्यात्मनो ऽभिन्नत्वं न स तद्गतेन दोषेण संस्पृश्यते नाऽपि ज्ञानमाचात्प्रति- विम्बस्य निवृत्तिस्ततार्दर्पणादेः परमार्थिकत्वात् । जीवः पुनः प्रतिविम्बकल्पः सर्वेषां नः प्रत्म्पश्चिद्रूपो नान्तःकरणजाडोनास्कन्दितः । स चाहंक पा र्तृत्व- मात्मनो झुपं मन्यते न विम्बकल्पब्रह्मकरूपतामतो युक्तस्तद्रूपावगमे मि**. थ्यात्वापगमः । ननु तत्र विभ्राम्यतो विभ्रमहेतुर्दर्पणानक्तकादिपरमार्थवस्तु संनिहितमस्ति न तथेह किञ्चित्सर्वचैव चिद्विलक्षणे विभ्रमविलासाभिमानिन इति मा भूदाशङ्कति रज्जुसर्पमुदाहरन्ति । ननु तंत्रापि यदि नामेदानीमसन्निहितः सर्पस्तथापि पूर्वनिर्वृत्ततदनु- भवसंस्कारः समस्त्येव । बाढम् । इहाप्यहङ्कर्तृतातत्संस्कारयोर्बीजाङ्कुरयोरि- वानादेः कार्यकारणभावस्य वक्ष्यमाणत्वात्संस्कारो विभ्रमहेतुर्विद्यते । तत्र * प्रतिस्फलितैरिति २ पु., प्रतिफलितैरिति ३ पुः ।। + परिच्छिनदेशमिति २ पुः । प्रतिविम्बितत्वादिति २ पुः । प्रतिविम्बितत्वे इति २ युः । || न विम्बचेष्टां विनेति ३ युः । या कर्तृत्वमेवात्मन इति २ . । * मिध्यागम इत्युपकल्पितं २ युः ।

·२४ अध्यासव्यवहारानादित्वम् । यद्यप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्य- स्याप्यसमभेदा* वभास: सिद्धस्तथापि तदासङ्गीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव, न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्थान्तेना ऽसङ्गो नहि सज्जते । असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता ऽसङ्गता ऽऽत्मनो न स्पष्ट दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तत्र हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्वमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्यार्थं च न वस्तुन एव साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चैतन्यकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कारे व्यवहारयोग्यो भवतीति गोण्या वृत्त्या ऽस्मत्प्रत्ययविषयतोच्यते प्रमेयस्य व्यवहारयोग्यत्वाव्यभिचारात् । ननु व्यवहारयोग्यत्वेऽध्यासोऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलाइयवहा- रयोग्यत्वमिति प्राप्तमितरेतराश्रयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तचैवम्भ- तस्याहङ्कतुरिदमंशस्य ज्ञानरूंशब्दिता व्यापारविशेष: सकर्मत्वात्कर्मकारका- भिमुखं स्वाश्रये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वाश्रयविकारहेतुत्वात्क्रिया- स च प्राप्नोतिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्बन्धो ज्ञातुर्जेय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बद्धमेवान्तःकरणं चैतन्यस्याव- च्छेदकं कर्मकारकमपि प्रधानक्रियासिद्धो स्वव्यापारात्रि, चैतन्यविवर्त्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितप्रमावस्थाविशेषावच्छिन्नापरोक्षतेकरूपामपपतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणापा वस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेषो विषयानु- भवसंशब्दितो विषयस्थापरोक्षकरसः फलमिति क्रियैकविषयताफलस्य युज्यते। एवं चाहती स्वांशचैतन्यबलेन व्यापाराविष्टतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतयत इत्युच्यते । तच च प्रमातुः स्वयंज्योतिषो विषयसम्बन्धसज्जात- विशेषो ऽनुभवो ऽपरोक्षतया सर्वान् प्रत्या विशिष्टोऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तनिष्ठ एव नान्यत्र कर्मकारकमपि येन सह साधनं तस्यैवापरोक्षम् गन्तृसम्बन्ध इव ग्रामस्य । या: । * अवमम इति २ पु. * उपेत्यधिकं २ युः। ॥ सम्बन्धादिति २ पुः । + सज्यत इति क्वचित् । $ चशब्दो त्राधिकः २ पुः!. मा अन्तःकरणस्यावस्थाविशेष इति पुस्तकान्तरे ।

·। अहमितिप्रतीते लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । ननु नीलादिविषयोपि चेदपरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं स्यात् । अतः स एव * माहायानिकपक्षः समर्थितः । मैवम् । परस्परव्यावृत्ती नीलपीताववभासते अपरोक्षता तु न तथा एकरूपावगमाद्विच्छेदावभासे ऽप्यतो न तत्स्वभावा । यदि स्यात्तदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽप्यवभासेत । न तथा । किंच तिरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराग्व्यावृत्तो परोक्षः प्रत्य- गवभासः स्वरूपमाचे पर्यवसितो विकल्प उपेयते प्रतीयते च नीलसंक्ति में प्रत्य- व्यावृत्तदन्तया ग्राह्यरूपा ततश्च वस्तुद्वयं ग्राहग्राहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नैतत् । द्वयोरपि स्वरूपमाघनिष्ठयोः कुतो विषयविषयिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तथागाह्मग्राहकतावभास: । नायं तदवभासः किन्त्व- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्पा एते । कथं पुन- स्तेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः । तद्वासनासमेतसम- नन्तरप्रत्ययसमुत्थं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेतन्नेह सम्बन्धावगमः। किं पुन- रेवमनुभवानारूढामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तेः । स्थायित्वे हि सत्यऽहमुल्लेख्यस्य स्थायिनैव नीलादिना क्रियानिमित्तः सम्बन्ध- स्ततश्च क्रियानिमित्तैव नीलादेरप्यपरोक्षता स्यात् न च स्थायित्वमस्ति । यद्येव- महमिति संविदः प्रतिक्षणं स्वलक्षणभेदेन भाव्यम् । स किं विद्यते नवेति स्वसंधि- दमगृहमाने का रेवाभिधीयताम् । अथात्यन्तसादृश्यान्न ** भेदो ऽवभासत इति संविदो ऽपि नेद स्वरूपं नावभासते आयातमान्ध्यम है शेषजगतः । अपि च । तद्रूपप्रतिमासे सादृश्यकल्पना प्रमाणविरुद्धा निष्प्रमाणिका च । तद्रूपप्रतीतामोहत्वान्न प्रमाणविरुद्धता । नाप्यप्रामाणिकता निर्बीज- भ्रान्त्ययोगादिलि चेत नेतरेतरानयत्वात्। || सिद्धे व्यामोहे सादृश्यसिद्धिः * महायानिकेति पुः, ऋतस्त्वयैव महायानिति ३ पुः । + अत्र तुशब्दाधिकः २ पुः । याीकरूपेति २ युः। व्यावृत्त्यति २ युः || अन्योन्यमीक्षमाणेविति १ पु., अन्योन्यमनिरीक्षमाणेविति पुः । था एवकारो नास्ति १, २ युः । न भेदोऽवभासत इति संविदोऽपि स्वरूप नावभासेत आयातमिति पु.। tt अशेषस्येति २, ३ पुः। निःप्रमाणकी चेति १ पु., निष्णामाणिकी चेति पुः। $ नाध्य प्रमाणिकत्वं चेति १ पु., नाप्रामाणिकतेति २ पु. II मिच्न ध्यामोहत्ने-इत्युपकल्पितं ३ पु.।

·- । । २६ अहमितिप्रतीतेर्नालादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्स्ववगाहित्वविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणसद्भावाच्च । सिद्धे च सादृश्ये * तन्निमित्ता+व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामोहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प- नाया : अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तद्रूपप्रतीतरव्यामोहम्यूम अव्यामो हत्वे चास्याः सादृश्यकल्पनायाः निष्प्रमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नैतत् । स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतेरनपेक्षम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना निमाणिशी प्रमाणविरुद्धा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्य मावहेदप्रामाण्यपूर्बिकैव सा । अथान्ते तयदर्शनादादौ क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदौ सन्नादर्शनादन्तेऽपि सा किं नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिति चेत् इहापि तद्रूपस | त्त्वानुभवविरोधः । न ह्युभयोरनुभवयोः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसौ स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लिखः स किं कांचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसल्लक्षणप्राग्गेर्न परमार्थवस्तु । अथ कुर्यात् न तर्हि स्यायो । स्थायिनो ऽर्थक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण पा कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालयो- स्तस्य विशेषाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्यमुलेखेषु तवुद्धिः सादृश्यनिबन्धनेति । उच्यते । अशा नेयमर्थक्रिया यदभावादसल्लक्षण ** त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राप्नं तर्हि सर्वासामेव संविदां स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसलक्षणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तज्जननम् अनैन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभावा +f- त्सार्वज्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गात् अतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ क्षणान्तरोत्पादो ऽर्थक्रिया । चरम- क्षणस्यासल्लक्षणत्वप्नसङ्गः । न च सर्वज्ञज्ञानजननेनार्थवत्त्वम् । चरमत्वानुपपत्तेः - - - * तन्निमित्तव्यामोहेति २ पु.। + व्यामोहत्वेत्युपकल्पितं ३ पुः । + अप्रमाणकत्वे-इति २ पुः । निःप्रमाणिकति २ युः । ॥ सत्तानुभवेति २ पुः। का क्रमेण वा कुर्यादिति २ पुः । ** त्वशब्दोनास्ति २ पुः । # न सार्वपि साक्षादिति र पुः, न सार्वज्ञपि ज्ञाने साक्षादिति ३ युः ·। स्थायित्वे ऽप्यक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । मुत्यंभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदो विषयः संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिष्पन्नस्य कार्यजननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या। तच तस्या * अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सत्तावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्वान्नानवस्था। न तहक्रियातः सत्त्वावगमः । न हि स्वरूपमेव स्वस्याक्रिया। यत्युनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य । विशेषाभा- धादिति । नैष दोषः। स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेत्तस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययुक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता अकार- णस्याऽपि नतरामित्यसहकारि विश्वं स्यात् । अथाकारणं कारणात्यत्तयेऽपे- लत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणंम कारणं वा । कारणं चेन्नापेक्षि- तुमर्हति आकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति ब्रयाद्द- र्शनेन बाध्येत । दृष्टं हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैव हेताहे- तुत्वं सति कार्य केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतसहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विज्ञेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषो हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणो ऽपेक्षायोषादिति । स वक्तव्या विशेषस्य स हेतुरहेतुर्वा । अहेतुश्चेद्वि- शेषोत्पत्तो ना पेक्ष्यत तत्र केवला एव सहकारिणो विशेषमुत्यादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अथ हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद् विशेषस्य वा जननेनिवस्था । अथ मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेतु- जन्यम् समयेधु हेतुषु तावत्ये शभवदङ्कुरादि तथा किञ्चि || सन्निहितसह- कारिहेतुजन्यं यथा ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तवाद्यो विशेषः सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानवदिति नानवस्था । अनुपकुर्वन्नपि तहि सहकार्यये पक्ष्येतं न हि तत्र हेतोः सहकारिभ्य आत्मभेदः । नानुप- -- * अपिशब्दोधिका २ युः । + अथाऽकारणमिति २ पु.। || तुशब्दोऽधिकः २ पुः। + विशेषस्याभावादिति २ पुः। 8 अपेक्षेति २ पुः। सअपेक्ष्यते इत्युपकल्पितं २ पु.।

·२८ । । - । स्थायित्वेऽप्यक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । कुर्व * नपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात स्वरूपे तु नोपकारोति किन्तु कार्य तत्सिद्धेस्त- बान्तरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तनाधेयातिशया भावः कार्यसिद्धये क्षणिक इव सहकारिणमपेक्षत इति शिवाभ्युपेयते । यथैव क्षणिको भाव सहकारिस- मवधान एल कार्य जनयति सामग्री साध्यत्वात्तथा नित्यो ऽपि स्वरूपानुपयो- गित्वे ऽपि उहकारिसमधानं कार्यपयोगादपेक्षेत । अथ मतं सणिकोऽपि नैवापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपपत्तेः । कार्य तु यदन्यसन्निधी भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा । जननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकन्तु यो जनको भाव: स न पुरस्तान्न पश्चादिति न पूर्वोत्तरकालयोः कार्यपादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमचायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष- त्वम् । तथाहि । यः कश्चित् कस्यचित् क्वचिन्नियमः स || तदपेक्षाप्रभावितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तच यदि न क्षणिक कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्काय कथं व नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतुः स्वरूपे सहकारिणमपेक्षते न कार्ये स्वयंजननशक्तः । नापि कार्यम् एकस्यापि शक्तिमत्त्वेन प्रसाजननात्तत्र सहकारिसन्निधिनियमो ऽनर्थकः स्यात् । काक- तालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहारा: सर्व म्वोत्सीदेयुः । तस्मात क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वरूपानुपयोगिन्यपि सहकारिणि कार्य- सिद्धये ऽपेक्षा वाच्या कार्यस्यैव वा सामग्रीसाध्यत्वात्तत्र नियमात तथा नित्येपीति न विशेषं पश्यामः । तदेवमहकर्तु: ** सदैकरूपावगमात्स्थायित्वे ऽप्यक्रियासम्भवान्न नीलस्य स्वगतापरोक्षत्व माण + माहायानिकपक्षः समर्थ्यते । किन्तु ग्राहकस्याहङ्कर्तुरात्मनः स्थायिनो ऽभावे । स चैकरूपो ऽनुभवाद्युक्तिबलाच्च प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिष्वपरोक्षता दृश्यते । उच्यते । नानुमेयादिष्व- * अपेक्षते-ति ३ पु.। + जननप्रसङ्गात् को हेतुरिति ३ पु. नः-इति २ पुः। अपिशब्दो नास्ति पु.. सर्दपेक्षः प्रभावितइत्युपकल्पित ३ पुः । পা ময় ঘাখিলির মুনি ** सदैकरूपत्वावगमादिति २ पुः । # स्वशब्दो नास्तिर-पु.। महायानिकेति १ पुः।

·प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्वादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोक्षत्वं स्वज्ञानात्यतावव्यापृतत्वात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टकार्थज्ञानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे • प्रमाणा- भावात् । अले प्रसङ्गागतप्रपञ्चेन स्वावसर एवैतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुण- तरमा म्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेवमहङ्कारग्रन्थिरस्मच्छ * ब्दसंशब्दितः प्रत्ययश्चासावादर्श इव प्रतिविम्बस्यानिदञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विष- यवदवतीत्युपचारेणानिदञ्चिदात्मधातुरस्मात्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरे- वम्भतो जाग्रत्स्वानयोरहमुल्लेखरूपेण सुषुने + तत्संस्काररज्जिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघना विज्ञा- नात्मा प्राज्ञः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा का भोक्ता क्षेत्रज्ञ इति च श्रुतिस्मृतिप्रादेषु गीयते। किञ्च । न केवलमस्म- त्प्रत्ययविषयत्वादध्यासार्हः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म. प्रसिद्धेरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्ध स्वपरसंवेद्य योर्विशेषः । न च संवेद्यज्ञा- नेनैव तत्सिद्धिरकर्मकारकत्वादतिग्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानवगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ह्येककालं विरुद्ध- विषयद्वय पाहिज्ञानद्वयोत्पादः । न हि देवदत्तस्यायपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाट्टयावेशो युगपदृश्यते । आह । माभूच्चलनात्मकं क्रियाद्वयं युग- पत् परिणामात्मकं तु भवत्येव । मैवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्यऽविरुद्ध यथा गायन् गच्छतीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यथा यौवनस्थाविरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानोपादाना- वधिः स्वयमहेंयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नवापरोक्षत्वादध्यासयोग्यः ॥ ननुन क्वचिदपरोक्षमाचेऽध्यासा दृष्टपूर्वः सर्वचाक्षिसम्प्रयोगितया पुरोवस्थितापरोक्ष एव दृश्यते इत्याशङ्कयाह न चायमस्ति नियम इति । अप्रत्यक्षे ऽपि धाकरश इति परोक्ष इत्यर्थः । अथवा अक्षव्यापारमन्तरेणाप्य- । । * प्रदर्शयिष्याम इति ३ पु. । + विषयमाहीति १ पुः। प्रमेयस्य चेति २-युः । + तुशब्दोऽत्राधिक ३ पुर। 8 पूर्वशष्ठो नास्ति २ पुः । शब्दति नास्ति २ पुः।

·३० नानाऽल्पविषयाः । परोक्ष आकाशे बाला अयथार्थदर्शिन * स्तमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृशं मलिनताञ्च धमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णताद्यऽध्यस्यन्तिं एवम- विरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्याक्षव्यापारमन्सराप्य- परोक्षता तथा दर्शयिष्यामः । ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु निबर्हणी प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूचि-' ता। ततः सैव कर्तृत्वाद्य नर्थबीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपञ्च्यते इत्या- शङ्याह तमेतमेबलक्षणमध्यासं पण्डिता: प्रमाणकुशला अविद्येति मन्यन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातद्रूपसर्पविलयनं कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जुरेवेत्यवधायद् विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धदेव लोके ब्रह्मविदी वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यत्नगी- रवादरमविद्येत्येवोपक्रमः कृतः। । नैतत्मारम् अथौवोत्येवोच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यत्तस्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यान्नातद्रूपावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतद्रूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपचिप्य पुनस्त- स्थाविद्याशब्दतया विद्यामाचा पनादनाहत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यत्र यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा ऽणुमारणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति । वास्तवत्वे हि न ज्ञानमाचातद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युष्माइस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यान्ते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भाष्येण सिद्धवटुपन्यस्तमात्मानात्मनेारितरेतरविषयमविद्याख्यमध्यासं सिपाधयिषु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तच स्ट्रावनि- श्चयमुपपत्तित उपपादयितुमिच्छन्नाह तमेतमविद्याख्यमात्मनात्मनारितरे- तराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लौकिकाः पा वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणीति । मोक्षपरत्वं च शास्त्रस्य * तलमिन्द्रनीलमातपत्रसदृशं मलितां च धूमादि अन्यच्च नीलपिलसमानवर्णतामप्यध्य- स्वन्तीति २ पुः। + निहिसीमिति ३ पु.। + अन्तरेणेति २ पु.। * अपनोदाईत्वमिति १, २ पुः । 8 नसर्गिको योऽयमिति ३ पुः । || पुनस्तत्सद्भावनिश्चयमिति २ पु. ! वैदिकाश्चेति नास्ति पु. ।

·३१ । लौकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्युरुषामितत्वोपचादनम् । विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमावनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्य पृयक क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति । बाढमुक्तलक्षणाविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नैतावता तत्स म्भवः सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमा प्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामानयो नाविद्यावान् अनुपयोगादित्यभिप्रायः । अथवा । कथ- मविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि शास्त्राणि च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽश्रयदोषानुगभादप्रमाणान्येव स्युरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्वहममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्मानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति भाग्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चो नहीन्द्रियाण्यनुयादाये त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य सुषुनस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यता देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमानः आदिशब्देन बाहाद्यवयवग्रह- णम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्नो ऽवयव्यभिमतो न शरीरमाचम् देहो ऽहमिति प्रतीत्यऽभावात्सा हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषकाधिकरणे || चैतन्ये एव या प्रवर्तते इति स्वसाक्षिकमेतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यतेन वा चक्षुरादिना प्रमाचादिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुष्यावयविनापि अपर आह । अात्मेच्छानुविधायित्वं कार्य ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टविनियोजकत्वं तेन सम्बन्धस्तत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्वः क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चोत्तिष्ठामीति इच्छयोत्ति- छत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तत्र प्रमाचादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नैतत् संविदि बहुमानवता युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका संवित न मे मनुष्य इति । गौणोति चेदवानेवाच प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामविशेषः स कथमपरिणामिन आत्मनः स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्वलिताऽ ऽहकर्तृ- तत्सद्भाव इति २ पुः। + च शब्दो नास्ति पु.! इत्यादि-इति १, ३ पु. । स्वत्ययो नास्ति १,२ || समासो २ युः। या प्रवृत्त इति ३ पु.। th भवानेव प्रमाणमिति २ पुस्तके अपि चेदिच्छापीति ९ पु.। प्रसङ्गात् । । ** करणेति र पुः।

·- लोकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तरविद्यावत्युरुषाग्नितत्वोपपादनम् त्वमन्तरेण । तथा चानुभवो ऽहमुत्तिष्ठामीति इच्छयोतिष्ठत्युपविशति च । तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याविकारिणोऽविद्याध्यासमन्तरण न प्रमातृत्वमु * पपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृत्वशक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- वृत्ती निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- णाना + मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनार्थसिद्धि - विदधता बाधानुपलब्धेः प्रामाण्यमविद्यावद्विषयत्वं च विधिमुखोपदर्शितं न नेति शक्य- मपहातुम् । दोषस्त्वागन्तुक एव मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तथापलब्धः। न च सर्वसाधारणे नैसर्गिके दोषबुद्धिस्तथाहि क्षुत्पिपासा जनिते सन्ताये शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविशारे ऽन्नपाननिष्यन्दे वान रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- माचपरिवर्तिनि मन्दे ज्वरे प्रतिश्याये वाऽल्पकफप्रसूतावपिरोगबुद्धिरनैसर्गिक- त्वात् । अनैसर्गिकं च दोषमभिप्रत्योक्तं यस्य च दुष्ठं करणं यत्र च मिति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य इति । इतश्चैतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेषात् । तथाच पश्वादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्त्यौदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं कुर्वन्तीति प्रसिद्धं लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुष्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवेकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामी अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || त्कार्यकारणसंघातेऽप्यात्माभिमानः समानो युक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य वा कारणसंघातेऽहङ्कारानु बन्ध इति कुतो ऽवसीयते येन सिद्धवदभिधीयते। उच्यते । प्रौढमतिभ्य एव प्रत्यक्षादिवृत्त- कुशलरात्मा व्युत्पाद्यते ऽन्यथा तदनर्थकत्वप्रसङ्गात एवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्वः संप्रतिपद्येत । ननु गोपीलाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेव वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भोक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभिजव्यवहारमाचप्रमाणक त्वात् । तथाच ते पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीतिन विवो विशेषतः प्रसिद्धो लोके उपलभ्यत इति + प्रमाणानामित्युच्यत इबि १ पुः । प्रत्यय इति नास्ति पु.। ६ मतिसमर्था अपीति ३ पुः । || कार्यकारणेऽपीति २ पु.। ना करणेति २ पुः। अनुसम्बन्धति २ पु.। 1 प्रशब्दोऽधिकः २ पु.। प्रतिपटाते इति २ पु.। S8 प्रत्यायो नास्ति २ पु. ** ।

·लौकिकवैदिकसर्वव्यवहाराणाविद्यावद्विषयत्वम् । इति प्रतिब्रुवन्ति । तस्माद्युक्तमुक्तम् । पखादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकपू- वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाद्व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनिं प्रमा- णानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठानं 'च देहो न तेनानध्यस्तात्मभावेनासङ्गस्याविकारिणश्चैतन्यकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यत इत्यनुभवाठमविद्यावद्विषयत्वं प्रत्यक्षार्दानामुपदिश्य पश्वादिव्यवहारसाम्येन कार्यतो ऽप्यापाद्य शास्त्रं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेव तेन न तचाध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेषमाशय तस्याप्यविद्यावद्विषय- त्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपर्वकारी नाविदित्वा ऽऽत्मनः परलोकसम्बन्धधिक्रियते इति । ननु फलनैयमिकनैमित्तिकमायश्चित्तचोदना वर्तमानशरीरपातादूर्ध्व- कालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुवत एव । यथा चैतदेवं तथै- क आत्मानः शरीरे ऽभावादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि * पालोचनापरिनिष्पन्न प्रामाणिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाष्यकारः । तथाच विधिवृत्तमीमांसाभाष्यकारो ऽप्युत्सचमेवात्मसिद्धौ पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हेतोः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्थविचार प्रतिज्ञाय तदवगमस्य प्रामाण्ये ऽनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूचकारण विशेषाभावात्स्वरूपनिष्ठानामपि वाक्यानां प्रामाण्यमनुसृतं || मन्यते तथा चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमर्थं शक्नोत्यवगमयितुमिति वदंश्चादनाशे- षत्वेनापि स्वरूपावगमे ऽनपेक्षत्वमविशिष्टमवगच्छतीत्यवगम्यते। स च स्वस्- पावगमः कस्मिन् कथं व वेति धर्ममारविचारं प्रतिज्ञाय तत्रैव प्रयतमानेन भगवता जैमिना न मीमांसितमुपयोगाभावादगवांस्तु पुनर्बादरायणः पृथग् विचार प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तच च देहान्तरोपभोग्य: स्वर्गः स्थास्यति। तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन भोका विना न सिध्यति । तसिद्धिश्च नाममात्रायत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे तद्विरोधे वा শনাল হার * पालोचनया परिनिष्यन्नमिति ३ युः । भगवानित्यधिकं ३ पुः । ॥ अनुस्मृतमिति २ पुः। चेतीति २ पुः। 1. समासो ऽत्र २ पु.। आत्मसिद्धी-इति । । ** पृथक्तद्विचारीमति २ पुः ।

·। लौकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामविद्यावद्विषयत्वम् । शिलानधनवाक्यवदनामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तत्सिद्धी पराकान्तवान् । तेन सत्यं विनापि तेन सिध्येत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु तत्तस्मिन् विद्यमाने न तेन विना प्रामाण्यं सियति फलादिचोदनानामिति मत्वा ऽऽह शास्त्रीये, तु व्यवहार यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि म वेदान्तवेद्यमिति । किं तदित्यत आह असंसार्यात्मतत्त्वं न तदधिकारऽपेक्ष्यतेऽनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायाद्यतीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । अश- नायाद्युपलता हि * सो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमानः वर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयूं वा पश्यति । अयेतब्रह्मक्षचादिभेदमिलि प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमानं शास्त्रमविद्या- बद्विषयत्वं नातिवर्तत इति । तत्त्वमसीतिवाक्याथावामादावागऽविद्याकृतं + संसारमहमुल्लेखमानित्य प्रवर्तमानं शास्त्र नाऽविद्यावद् विषयत्वमतिवर्तते। तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्ता- ण्यात्मन्यतदध्यासमानित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयाध्यासः अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- योतेत्यादिः । आश्नमाध्यास न ह वै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयावी स्यात्स एताािष्ट्र निर्वयेदिति । आदिशब्देन यावज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्धावं प्रसार्थ्यं स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोपम् अध्यासो नामातस्मिंस्तबुद्धिरित्यवोचामेति परा मृशति । कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थं तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुष्मदर्थेऽनिदंचिति तद्बुद्धिर्युष्मदर्थावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुत्भार्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि पुचादीनां वैकल्यं साकल्यं वा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्या ह्यतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स । * सर्व इति २ पुस्तके नास्ति । मदुपप्रत्ययो मास्ति १ पु.। + अवियाकतं रसान्तरमिति २ पु. पाठः । आदिशब्दो नास्ति २..

·३५ । स्वधर्मिकपूचादिसाकल्यवेकल्याध्यासस्य मुख्यत्वोपवर्णनम् । एव * निदर्श्यते । कथम् । तद्यथा बालके प्रातिवेश्यमाघसंबन्धिना केनचिद्व- स्वालङ्कारांदिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यते पिता। पूज- यितापि पितरमेवा पूपुजमिति मन्यते । यतो न बालकस्य पूजित + त्वा- भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव राजानमुपहन्तुकामो ऽनन्तरो विजिगीषुस्त- द्राष्ट्र यात्रमात्रमप्यपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सो ऽशुपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एवाध्या दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्थलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कथयितुमाह अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधामात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्वादिषु पूजादेधर्म- मावस्येवं युष्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्थश्चाहंप्रत्ययिसम्भिन्न एवानिदंचिदंशा विषया न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्यायन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देवधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मिणा ऽपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन एवाध्यास न देहोऽहमिति कथयितुं तन्निमित्तश्च शास्त्रेणेतश्वेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममाचं तथान्तःकरणधर्मान कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्तःकरणमित्यहंप्रत्यायनो विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धमाः कामादयः । एवमहंप्रत्यायनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्येति प्रत्ययो अहं चासौ प्रत्ययो चेत्यहंप्रत्ययी तमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्म- न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहकारग्रन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामा यन्निमित्तं ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीपशिरा इव परवशो जन्तुर्बमभ्रमीति । त प्रचारमशेषमसङ्गितया ऽविकारित्वेन च हानापादानशून्यः साक्षा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया बहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाञ्चतीवो पपलक्ष्यते इति प्रत्यगुच्यते आत्मा च निरुपच- रितस्वरूपत्वात् । तचाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति । यदि युष्मदर्थस्यैव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्यासे शुक्तिः भ्रकाशते प्रकाशते चेह चैतन्यमहङ्कारादो तथा यदि चैतन्यस्यैवाहङ्का- निर्दिश्यते इति २ पुः। + अयुपूजमिति २ युः । । पूजिताभिमान इति पु.। चिस्वासुरिति २ पु.। प्रतिलोम्येनेसि.२ पुः। ॥ उपलभ्यते इति २ पु.।

·३६ आत्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः । ब्रह्मज्ञानं विनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादावध्यासो भवेत्तदा नाहङ्कारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरन्नाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादि- ध्वध्यत्यतीति । नाच दिवदितव्यमितरतराध्यासे पृथगवभासनान्न मिथ्यागौ- णोऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम । नन्धन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासो ऽन्यत्र पुनश्चैतन्या- ध्यास परिनिष्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तविपर्ययेण विष- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यास मिति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चैतन्यमात्रैकरसस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्येरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- चान्तःकरणं सचित्कमेवायस्यमानं यचाऽध्यस्यते तस्मैवात्मनः कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिष्ठति चिद्वपमेव सर्वचाध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- शान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुझ्यादिष्वेव चिदूपमनुस्यूतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियशरीरेष्वे कैकस्मॅिश्चेतनत्वेनाहङ्कर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति निगमयति! ननपन्यासकाले नैसर्गिक्रो ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नैस- गिक उक्तः कथमिहाध्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अचाच्यते। तापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारा पा ध्यास एव नैसर्गिको लोकन्यवहारो ऽभिप्रेतः । स च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नैसर्गिकस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकावापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्प्रहाणाय कथं वेदान्ता आरभ्यन्ते । अन्तवत्त्वेपि तर्हि कथं ** स्वतो ऽन्यतो वा तत्सिद्धेस्तस्माद- नन्तस्य प्रहाणाय | वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तऽथीदेष एव हाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते। मिथ्याप्रत्यय रूपइति रूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रुप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं * अभिमानादिति ३ पु.॥ +परिनिष्यन्नापरोक्षमिति १, २ पुः। कार्यकरणत्वमिति क्वचित् । एवशब्दोऽत्राधिकः २ पुः। || नैसर्गिको लोकव्यवहार इति ३ पुः। श्रादिशब्दोऽत्राधिकः २ पु. । स्वतो वा परतो वेति ३ पु.। कथमित्यधिकमन १, ३-पु. । स्पमितीति ३ पु.॥ ** ·। ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्त्युपपादनम् दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्तुीक्तुश्च सतो * मिथ्याज्ञानं दोषप्रवर्तनमिति येषां मतं तन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिष्वममा- भिमानहीनस्थेत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभवो मिथ्या- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सूत्रेणार्थो + पातयाविषयप्रयोजनया: सिद्धये जीवस्या ऽब्र- ह्मस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- शति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिकी यतः । नन्वनर्थहेतु- रध्यासो ऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमाचाध्या- सस्ततो विविक्ते ऽपि.न्यायतोऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्पर्ववद विकलो वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्यावह्मा || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्पत्तेरिष्ठ- त्वात् । तद्धि ब्रह्मणो ऽवच्छिद्यैव चैतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वप्रच्छादनेन जीवसू- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवोत्पद्यते । ततः कारणनिवृत्ता तत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व ** रूपता सपरिकरा निवर्तते इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनैव कार्य करणमात्रेण सहभावादविरोधान्न स्वरूपविवेकमात्रेण निवर्तते । नापि । ज्ञानान्तरसमुत्पन्नमिति विशेषः । ननु निरशियानन्दं ब्रह्म श्रयते ब्रह्मावाग्निसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वैतत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वाग्नये इति वक्तव्यम् । किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं श्रूयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान मेति वीतशोक इति च उभयं तर्हि वक्तव्यं श्रयमाणत्वात पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । आत्मैकत्व विद्याप्रतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य || ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पापा ब्रह्मस्व * रूपताप्राग्निर्जीवस्य विषयतयैव संवृत्ता न च सा । -- * जीवस्येत्यधिकं ३ पु.। । अर्थादुपातयोरिति २ यु.।। मनुष्यत्वादीति २, ३ पुः । $ अविचलति २ पुः। || ब्रह्मरूपतावगाहीति २ दु.।। विशब्दोऽत्राधिकः २ पुः। ** त्वप्रत्ययो नास्ति २ पु.11+ कारणेति पु.। जानान्तरमुत्यनमिति २ पु• ! 68 एतिस्थाने इतिशब्दः २, ३ पुः। in ब्रह्मात्मकतेति ३ पुः। पाशा कात्ययो नास्ति २ पु. । ** स्वशब्दो नास्ति २ पु.॥

·ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयावहियेन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनर्थहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- षयाद् * ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुग्रहाणमपि । तहि न पृथनिर्देष्ट- व्यम् । यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलौकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनपूर्बकमेव जीवस्य तद्रूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्युपक्रम्य- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स आत्मेत्यवसानं निरस्त है सनस्तप्रपञ्चं वस्तु तत्पदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदाथैन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्यैव निर्लेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथायहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं बह्मात्मावगतिनानतरीयकमनर्थहेतोरविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तक व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चैतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्त्वतो निर्णतुं शक्यम् । तस्मात् पूर्वावसितमतहमं निरस्यदेव तत्त्वावृद्योतिवाक्यं तत्त्वमवसाययति । ननु च नजादेर्निरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याश्नवणात्कथं सन्नि रस्यदेवेति । उच्यतेनेदं रजतमिति यच विपर्ययासमा निरस्यते न वस्तुतत्त्वमवबोध्यते । तच तथा भवतु । इह पुनर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्नं यद्विरोधिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ साधयितुमलम तुलानमनव्यापार } इवा- नमननान्तरीयकः । तथाान्नमनव्यापारः स्वविषयस्य वा तुलाद्रव्यस्योर्ध्वदे- शसम्बन्धं न साधयितुमलं तत्कालमेव तस्याधोदेशसम्बन्धमनापाद्य । न चान्नमनकारकस्य हस्तप्रयत्नादेरामनने ऽपि कारकत्वम् । प्रसिट्टाभावादनु- भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीते वस्तुनि तत्त्वावद्योतिशब्दनिमित्त आत्मनो ज्ञानव्यापारो नाहं कता ब्रह्माहमिति ग्राहयति । नेदं रजतं शुक्ति- केयमिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकाङ्क्ष वाक्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत एवाख्यातपदस्य वाक्यत्वे क्रियाज्ञानादेव तत्साधनमात्रे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुवादाय वेति न्यायविदः । तथाचाहु**. यंजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थत्वादिति । । * ब्रह्मात्मतास्वरूपादिति ३ पु.। नि तोति ३ पुः। * समस्तेति नास्ति १, सुः । 8 निरस्यटुच्यते-इति १ पु.॥ ॥ इवावनमनेति ३ पुः। तुति २ पु. न दृश्यते । ** यजतिचौदमा द्रव्य टेवसाक्रियासमुदाय इति ३ पु.।

·ABHARMERICARDAM/ARKI ३६ तर्कस्वरूपसदुपयोगनिरूपणम् । अपरेतु यजं व्याख्यास्यामा द्रव्यं देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- सवाचिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमित्तत्वं विहाय प्रत्य- क्षबाधस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वाद्वाधस्य । तदेवमशाब्दमविद्यावि- लयं मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदो भगवान भाष्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्य- स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्थीप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न तदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुरुषाकाझ्या स्वास्तु । न हि विद्या गवादिव- त्तटस्था सिध्यति येनाग्निः पृथगुपादीयेतं । सा हि* वेदिवाश्चया वेद्यं तस्मै प्रकाशयन्त्येवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतविषयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि तत्क- थंचिद्वैववशादुपलभ्येत तदा स्वयमीक्षमाणो ऽपि तावन्नाध्यवस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यगानमपि स्वविषयेऽप्रतिष्ठितमनवानमिव भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठायै तक सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुग्राहकस्तर्क इति तर्कविदः । 'अथ कोयं तको नाम । युक्तिः । ननु पर्याय एषः । स्वरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते । प्रमाणशक्तिविषयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं तर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानेरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नेव विषयाध्यवसायहेतुत्वात् । क्व तर्हि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभवफलानुत्पत्ती तत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिबन्ध- विगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये त्वंपदार्थो जीवस्तत्यदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च रूपं मन्वानः समुत्पन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- ध्यवस्यति यावत्तकण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति । ततः प्राग विद्योदितापि वाक्यादनवानेव भवति । अवाग्निप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । साक्षादनुभवफलोद्देशेन तेनोच्यते विद्यापतिपत्तये इति । नन्वात्मेकत्वविद्याप्रतिपत्तिनानर्थहेतुप्रहाणाय षा प्रभवति । तथाहि । * वेदिका श्रुत्येति १, २ पुः । तिदिति नास्ति ३ पु.। || शङ्कयोल, २ पुः। + विपरीतसंभावनेति क्वचित् । तेन स्वप्रतिष्ठाये-इति ३ पुः। प्रहाशाय भवतीति २ पुः ।

·वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुनिरूपणम् । जीवस्य कार्य * कारणसंघातादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरूपताप्रतिपत्तिर्न विशि- ध्यते उभयचाप्यहङ्कारग्रन्थमनुष्याभिमानपर्यन्तस्याविकलमनुवर्तमानत्वात् । उच्यते । भवतु तचाविद्याया अनिवर्तितत्वातदिह पुनरपसारिता विद्यादोषं ब्रह्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कथं तन्निमित्तं भोकादिग्रन्यिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य ब्रह्मात्मावगमस्तद्विषयानवगममऽबाधमान उदेति ॥ ननु ब्रह्मज्ञानादग्रहणापाये तन्निमित्तस्याहङ्कारग्रन्येस्तत्कालमेवाभावः प्रसज्येत । न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तेः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । सम्यगज्ञानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारादनुवर्तते कम्पादिनिमित्तं च भवति । तथा ऽग्रहणमपि स्वसंस्कारानुवर्ततेऽहकारग्रन्थेश्च निमित्तं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफला- यैश्वर्यायाभ्यदयार्थ कर्मसमृद्धये चौपासनानि विविधान्युपदिशन्नुपलभ्यते । सत्यम् । उपासनाकर्म तु ब्रह्म तच्चापावृताशेषप्रपञ्चं जीवस्य निजं रूपमिति निरूपपयितुमखिलनपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वज्ञं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्यैव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्चे- नोपधीयमानं ब्रह्म तस्मै तस्मै फलायो । पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा- थोपप्रणयनमिव गोदोहनापरक्तं पशुभ्यस्तस्मात्तदर्थोपजीवित्वादितरस्यात्म- कत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्त इति न विरुध्यते । • नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम् । तान्यपि कार्यब्रह्मावाग्रिक्रमेण मुक्तिफलान्येव । वक्ष्यत्येतत्सूचकारः कार्या- त्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानादिति । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा- न्तानाम् तथा व्यमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदयिष्याम इति प्रतिज्ञातेथ वेदान्तानां तात्पर्यमुपदर्शयितुं समन्वयसूचप्रमुखैः सूचवायथितो न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरकं शरीरके भवः शारीरको जीवः । तम- धिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवस्य सत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति कयितुं प्रणीतानां शारीरक जीव- तत्त्वमधिकृत्य कृतत्वमस्तीति शारीरकाभिधानम् । मुमुक्षुत्वे सत्यनन्तरं ब्रह्म- + उपास्यमानत्वेनेति १ पु.। । जीवसंतत्त्वमिति ३ युः । * कारणेति ३ युः।

·-- । अविद्यात्मकबन्धनिवृत्तिस्तत्त्वज्ञानादवतीत्ययमर्थः प्रथमसूत्रेण सूच्यते । ४१ झानं कर्तव्यमिति यद्यप्येतावान्सत्रस्य श्रीतो ऽर्थस्तथा ऽप्या * थाद् ब्रह्मज्ञा- नस्य मोक्षः प्रयोजनं निर्दिष्टं भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकामनानन्तरं यत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यान्निर्दिष्टं प्रतीयते । तथा सति कुतस्तन्माक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानं भवतीत्यपेक्षायामादस्माच्छास्त्रावतीति शास्त्रस्य ब्रह्मज्ञानं विषयो निर्दिष्टः । तदेवं मुमुक्षुत्वानन्तरं ,ब्रह्मज्ञान- कर्त्तव्यतोपदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशेऽप्याथ सूत्रस्य व्यापार दर्शयित्वा तदपोक्षतमप्यर्थात् + सूचितमविद्यात्मकबन्धमुपवर्ण्य प्रतिज्ञाता- र्थसिद्धये हेत्वाकाङ्काया सस्मिन्नेव तं प्रदर्शयिष्याम इति व्याख्येयत्व || मुप- क्षिप्य व्याख्यातुकामः प्रथम तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने निमित्तमाह वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येद म मादिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मजि- जासेति । अयमस्यार्थः । शास्त्रस्यादिरयम् । आदौ च प्रवृत्त्यङ्गतया प्रयोजनं विषयश्च ** दर्शनीयः । सूचं चैतत् अतो यः कश्चिदर्थः शब्द- सामर्थ्यनार्थबलाद्वान उत्प्रेक्षितः। स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलाप: तन्महिमाधिगतः । एवं सूत्रस्यादित्वेन कारणेन सूत्रतया च विषय- प्रयोजन तत्सिद्धिकरं चा विद्याख्यं बन्धं तत्सामविगतमापाद्य तच सूत्रसामर्थ्य दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते । ॥ इति प्रथमवर्णकम् ॥ * अदिति क्वचित् । + अर्थात् सूत्रस्थेति १, ३ पुः । । मूचितमिति २ पु. । 8 अस्मिन्नेव शास्त्रे इति २, ३ पुः। || उत्क्षियेति १, ३ पुः । पा आदिम सूत्रमिति ३ पु. ! ** प्रदर्शनीय इति ३ घुः। + उत्प्रेक्ष्यत इति ३ पु.। # सशब्दोऽत्र पुस्तकत्रयेऽपि नोपलभ्यते । SS अविटात्मक बन्धमिति ३ . ।

·जिज्ञासासूचावतारणम् । सिद्धेव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचार- स्यादिनत्वात् ब्रह्मज्ञानस्य च चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । अतः सिद्धव ब्रह्मजिज्ञासापि अभ्यधिकाशङ्काभावादिति । अत्र केचिदम्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते। केयमचाभ्यधिका शङ्का। चोदनालक्षणार्थों धर्म इति बुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अच केषुचिद्वाक्येषु विधिरेव न श्रूयते सदेव * सोम्येदमय आसीदित्येवमादिषु । यचापि विधिः श्रूयते आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वारा विजिज्ञासितव्यमिति । साथ यद्यपि कृत्या अविशेषेण विधा स्मर्यन्ते तथापि, या भावाभिधायी तव्य- प्रत्यय: स क्रियाप्रधानत्वान क्रियायां पुरुषं नियोकुं शक्नोति । यच पुनः कर्म प्राधान्येनोच्यते तत्र द्रव्ये गुणभूतां क्रिया कार्यान्तरसम्बन्धित्वेन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्पाद्यत्वादविकार्यत्वादनाप्यत्वादसंस्कार्य त्वास संस्कृतस्य च कार्यान्तरे उपयोगाभावादसंस्कार्यत्वम् । अत श्रात्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न सम्भवति । अथ पुनर्विपरीतो गुणप्रधान- भावः सक्तुन्यायेन कल्प्येत । तचापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना सत्कियत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् आत्मा च विषयभावेन त||नि- वर्तयतीति । एवं तर्हि तदेवायातं ज्ञानेना पात्माप्यत इति । सच्च कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्यत्वे चोपयोगाभाव उक्तः । श्रतो विध्यभावादविवक्षिताथी वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्नाने प्राप्ने इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्नात- व्यमित्यभिप्राय: । कर्माभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययान्न निया- क्तृत्वं निराकतुं शक्यते कटस्त्वया कर्तव्यो ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिवत् । यत्त- तम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादानर्थक्यं नियोगस्येति । तदसत् । अवि. द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारहेतुभता । अपरे पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभवात्य- रिनिष्यन्ने वस्तुनि प्रतिपत्तिहेतुतया सम्भावितसामानामप्याम्नायस्य पुनः * सौम्येदमित्येवं सर्वत्र पाठसत्त्वेऽपि सोम्येदमिति श्रीतः ठः। + सर्योत मास्ति । पु.। क्रियां नेत्येवमग्रिमो नकारः पूर्वमस्ति । पु.। हुकल्येतेसि १, २ पु. । ॥ निवर्तयतीति १ पु.। प्रात्मा प्राप्यत इति २ पुः । ** सध्यप्रत्ययादिमिर पु. ! त्याट्रीलि २, ३ पु. नास्ति । । 0 ·४३ । । जिज्ञासासूचावतारणम् । कार्यविषयतया सुतरामसंभवं मन्वानस्य भवति संकर्षपर्यन्ते वेदार्थविचारावसा- नमिति बुद्धिस्तन्निरासाथ पुनः प्रतिज्ञातमिहापि सर्वेष्वेवात्मज्ञानविधानेषु कार्यनिष्ठतां वर्षयन्ति समाम् । तत्त्वावबोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविषय- तयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्त्रमारब्धव्यमिति । अचाच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्वात् । कथम् । यस्तावप्रथम आर- म्भप्रकारः कर्मणि कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्वं दर्शितम् प्रसिद्ध चैतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । + नचाशङ्काकारणं किञ्जित । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उलः । यद्येवं .सतुन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्यैव पुनरभ्यासो विधिनिमित्त उपासनाख्यो भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । ननु न विधानतो ऽप्यात्मविषय- ज्ञानसन्तानः कर्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जायतः सिद्धः । एवं तह || थी विरुद्धेषु कालेष्वात्मन्येव चेतःसमाधानं भविष्यति । यत्युनरात्मज्ञानादवि- द्योच्छेदस्तदुच्छेदात्संसारनिवृत्तिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत । अहमि- त्यात्मानं नित्यमेव जानाति सर्वो लोकः न च संसारो निवृत्तः । अथ पुनरह- प्रत्ययावसेयादन्यदेवात्मरूपं पराकृतभोक्तृभोक्तव्यभोगग्रन्यि ज्ञेयत्वेनात्मज्ञा. नविधिना ज्ञाप्यत इति । तदसत् । विधिर्हि सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धौ प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसद्भावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोकेषा सिद्धं तथापि निरस्तप्रपञ्चात्म ** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहननवन्न विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मज्ञानं सिद्धं कि विधिना । यदपि मतान्तरं प्रत्य- क्षादेरगोचरत्वाच्छास्त्रस्य च कार्यार्थत्वात्संकर्षपर्यन्त एव विचारे वेदार्थपरि- समालो प्राप्तायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना । ब्रह्मतत्त्वावबोधश्च कार्यम अधिकारिनियोगविषयतया ऽवगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । सदप्युक्तेन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- • कााधिकारीति पु.। + सत्प्रत्ययेनेति १ पुः, कत्यप्रत्ययेभ न नियोगेति पु-शोधितमस्ति । * नात्र शङ्काकारणमिति २ पु. । श्रात्मन्यविषय ज्ञानस्येति १ पुः, आत्मविषयस्य ज्ञानस्योति ३ पु.। || अर्थाविरोधिध्विति ३ पुः । ॥ लोकप्रसिद्धमिति २ पु., लोके प्रसिद्धमिति ३ पु. ! ** श्रामविषयमिति ३ पु. ! - ·४४ जिज्ञासासूचावतारणम् । क्तम् । अपरं मतम् । सत्यं कार्यविषयो वेदो न तु तावन्माचे। तस्मिन् संति योया ज्यो ऽवगम्यते सस वेदार्थः यथा रूपे सति चक्षुषः प्रवृत्तिः न चरूपमाचं चक्षु- घो विषयः किंतु तस्मिन्सति द्रव्यमपि । एवमिहापि वस्तुतत्त्वमपि * विषयः । + कथम् । तदुच्यते । इदं सर्व यदयमात्मेति न तावत्सात्मरूपतात्मन, उपदिश्यते यदि सर्वरूपता मन उपदिश्येत ततः सर्वैस्याचेतनत्वात् तद्रूपत्वे बोद्धृत्वहानी बोधकत्वं शब्दस्य हीयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽनात्मस्वभावक्लियेन हि वस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टा । नन्वच विधिर्न श्रयते । एवं तर्हि अल्प्यतां विधिः । किं प्रतीते विध्याथै विधिः कल्प्यते उता- प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते कल्पनावैयर्थम् । अर्थप्रलीत्यर्थे हि शब्दो मृग्यते प्रतीते ऽर्थे शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । अथाप्रतीत एव विध्यर्थ विधिं कल्पयित्वा ततोऽर्थः प्रतिपत्तव्य इत्यपूर्व प्रमाणकोशलम् । नन्वय- माणविधि : ध्वपि तस्मात्यषा प्रषिष्टभागो ऽदन्तको होत्यादिषु विधि कल्पितः । सत्यम् । युक्तं न पूष्णः पिष्टद्रव्यसम्बन्धः समासाभिहितो न सिद्धो न वर्तते नापि कुतश्चिद्भविष्यतीति प्रमाणाभावात् । नाऽपि विधिना केनचित्यदैकवाक्यता येन क्योत्खननादिवत्कथंचिदालम्बन कल्प्येत । अता निरालम्बनत्वपरिहाराय कार्यपरता कल्प्यत इति । न स्वचाप्यात्मपदं चेतनस्य भोक्तुर्वाचकम् सूच लियोज्यत्वान्नियोग- माक्षिपति । नैतत्सारम् । नियोगो हि पुरुषविशेषमनाश्रित्यानुपलब्धा लोके तमाक्षिपेत् विश्वजिदादिषु । पुरुषः पा पुनः किं नियोगमन्तरेण नापलब्धो लोके येन विधिकल्पना भवेत् । अथापि भवतु नाम विधिः नासा धातुना विना केवलो लभ्यते । धातुनैव सह ** कल्प्यते । कोसी धातुः । यदि ताव- कर्तव्यमिति तचानात्मस्वभावता न निवृत्ता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्टपिगूडा: सिंहाः क्रियन्तामिति पिष्टस्वभावता+न निवृत्ता । इतिकर्तव्यता चानि- र्दिष्टा तच साकाङ्क्ष वचनमर्थनकं स्यात् । अथ ज्ञातव्य इत्यध्याहियेत। एव- मपि स एव दोषः अनात्मस्वभावता न निवृत्तेति अशक्याोपदेशश्च । । * तत्त्वमपि वेल्स्य विषय इति पाठी पुस्तके । + कथं तत् उच्यते-इति १, २ पुः । +विधिकेष्वपीति ३ पुः। कार्यता कल्प्यत इति २, ३ पुः। ॥ नन्वृिहापोति ३ पुः । पुनरिति नास्ति । पुः । ** कल्प्यत्यमिति : पुः । न न निवृत्तेति पुनर्नास्ति । पुः ।

·४५ जिज्ञासासूचावतारणम् । महि वस्तु वस्त्वन्तरात्मना ज्ञातुं शक्यते । एवं तर्हि ज्ञातव्य इत्य * ध्या- हियेत । तत्र धात्वानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्राप्नेरनुवादः । अभिधानत इति ब्रमः । एवं तर्हि विधानमनर्थकं स्वाध्यायकाल एव नि- व्यन्नत्वाज्ञानस्य पुनः कर्तव्यतया चोद्यते यथा मन्त्रेषु प्रयोगवचनस्तच विधायक इतीहापि प्रयोगवचनो विधायकः । ननु मन्त्रेषु स्वार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते इह तु स्वार्थविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं विरुध्यते । नैष दोषः । अन्यार्थ- मपि कृतमन्याथै भवति । तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं प्रीयते उपस्पृश्यते च । एवमिहापि । यथा पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि ॥ विधायकः । एवं स्वार्थस्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विपघा- यको भविष्यति । तदेतदनिरूपितमिव दृश्यते । कथम् । मन्त्राः ** स्वाध्यायविधिनापादापिताश्चार्थस्थान्यतःसिद्धत्वात् तं प्रमातुमशक्नुवन्तः प्रमाणत्वात् प्रच्युताः ब्रीह्मादिवत्प्रमेयतामापन्नाः श्रुत्यादिप्रमाणयुक्तम् यद्वि- नियुज्येरन् । विनियुक्ताश्चाऽनुष्ठेयस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षस्य स्मारकतया गृह्येरनिति । इह त्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्पदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- त्मस्वभावतासाहिविज्ञानं तत्स्वविषयस्यान्यता ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरत्वा- न विधेर्चिषयः । अथ विधेर्विषयो न प्रमेयमवगयितु मलम् । न च युग- पदुभयं सम्भनति वैकृप्यप्रसङ्गात् । नन्वेवं सति गुणकर्मणां सर्वच विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । यत्र प्रमाणान्तरसिद्धं गुणकर्मणः कर्मकारकं तच तस्योत्पत्त्या- द्य | न्यतमफलं तद्विधीयते । यत्र पुनः पाप प्रमाणान्तरादसिद्धो ज्ञानस्य कर्म- भूतो विषयः स तेनैव प्रमीयमाणो न सिद्धवदुद्देश्य: येन तदुद्देशेन तचा- तिशयांधानाय ज्ञानं विधीयते । तस्मादच युगपदुभयासम्भवाद्भवत्येव वैरू. प्यप्रसङ्गः । न च स एव समन्वयः स्वावयवाद्विविभक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- * अध्याहियते-इति ३ पुः । + धात्वर्थोऽनुवाद इति ३ पुः। इतिस्थाने एवशब्दः १,२ पुः। अत्र 'वा' शब्दोऽधिकः ३ पुः। || विधायकइति पुनास्ति ३ पु. । पा विधायकइति २, ३ पु-नास्ति * स्वाध्यायाध्ययनविधीति, पु.। ++ प्रमेयपरं न विधिविषय इति २, पुः । अलस्थाने क्षममस्ति । हो नास्ति युः। || अन्यतमत् फमिति ३ युः पाठस्तु न युक्तः१ लावा प्रमाणान्तरासिद्ध इति ३ पुः । - ·। जिज्ञासासूचावतारणम् । वाक्यस्य प्रमाणत्वायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परत:. संसृज्य कञ्चिदर्थमवबोध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । तदसत् । युक्तमर्थवा- दपदानि स्वार्थफलहितानि तच पर्यवसानाभावात्फलवदङ्गतामनुवीरनिति । इह पुनरपूरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयनिरस्तनिखिलप्रपञ्चावय- हमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवैकरसं शिवमद्वतमात्मतत्त्वमनगमयेत्ता कुतो विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं प्रापणीयम् । आत्मलाभान्न परं+ विधी- यत इति स्मृतेः । अथ पुन: शाब्दज्ञानान्न तथा ऽनुभवः । तेन साक्षात्क- रणाय विधिरिति । कि तज्ज्ञांनमनुभवाय विधीयते प्रत्यक्षदीनां तावद- गोचरः न चक्षुषा गृह्यत इत्यादिमन्त्रवर्णात् । शाब्दं च नेष्यते भवता । सत्यम् । न शाब्दज्ञानं विधिविकलमनुभवायालम विहितं त्वनुभवहेतु- रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधिमाहितात्यदसमन्वया- स्वभावतःसमुत्पन्नं तत्तावन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु- पपत्तरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव ज्ञानं सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्योानसन्तानवाचिनोरन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नापि ज्ञानेनैव स्वसन्तानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभावात् । नाप्यभ्यासात साक्षादावः सिद्धः । नापि प्रयते येन तदुद्देशेन ज्ञानसन्तानो विधीयेत। ननु किमत्र श्रवणेन स्वयमेव साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च ज्ञानाभ्यासः शास्त्रनवणादौ साक्षात्करणे|| हेतुः । यद्येवं कि विधिना । स्वयमेव पुरुषार्थे नि ते हेता प्रवर्तते । यत् पुनर्नि- दर्शनम् शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तच प्रत्यक्षत उभयार्थताया उपलभ्यमानत्वात् । इह पुनन्यायत: प्रतिपत्तव्यम् । स.च न्यायो वा युग- पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधिविषयमपि ज्ञापयिष्यतीति । तदप्यपेशलम् । यत्तावत्प्रत्येक प्रयाजादिविधयस्तः पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेमाः । प्रयोगवचनो ऽपि । । । आनन्दानन्यानुभवेति : यु.।। वियते इति २ पु. । शाब्दं ज्ञानमिति : पुः । . साक्षात्करणायेति ३ पु.। || साक्षात्कारणे इति १ पुः । न युगदिति ३ पु.। ** अन्न यथाशब्दाधिक मतासि पुः। * conts ·m - ভিন্নধাৰনাৰবা । प्रयुजानस्तानेव प्रयुङ्क्ते ते * न क्रम इत्युक्तम् । नच क्रमो नामकान्ततो नास्त्येव । सद्बुद्धिशब्दयोर्निरालम्बनत्वप्रसङ्गात् । तत्र क्रमो नाम, वस्तु- भूतो धौ विद्यात एव त एव केनचिदुपाधिना वनवत्झमबुद्धिशब्दालम्बन भवेयुः । स्मृति विज्ञानमेव वा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान् परामृत सर्वथास्ति तावदेकैकपदार्थालम्बनज्ञानातिरिक्तं ज्ञानान्तरम् । सच्चैकत्वात् करिनेकत्वाच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहितं च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदै- कात्म्ये विधिविषयत्वे चू वर्तेत । तस्मादिह विधेयाभावाद्विधानाश्रवणा- दध्याहारेच प्रमाणाभावान्न प्रयोगवचनास्ति येा मन्त्राणामिव ज्ञानस्यापि पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदो वस्तुतत्त्व- मवबोधयतीति । यत पुनिदर्शनं चतू रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येवं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयंतीति । युक्तं तत्र यादवबोधयति चक्षुस्तच स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यच तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्प- तीयते तस्य तस्येति वैषम्यम् । आह । मा भूज्ज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिविषय एव का भवतु तस्मिन् विहितेऽर्थात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य । एवमप्यविवतितो ऽर्थ: शब्दाद्विवक्षितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगत: प्रतिपत्तिविधिवास्तवं संसर्ग + गमयति भवन्ति हि परिकल्पितविषया अपि प्रतिपत्तयश्चोदनालक्षणाः फलवत्या वाचं धेनुमुपासीतेत्येवमाद्याः । एत- देवाच युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तथाध्यवसायहेतुत्वायो- गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे वस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनारथ एव । अतो ऽहंप्रत्य- यावसेय एघात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रूपान्तरमस्ति शब्दस्य सच सामाभावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म एष त आत्मान्तगम्यमृत इति ब्रह्मान्तयाम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेन स आत्मा नत्त्वमसीति विद्यमानेरारोपितेश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सर्वा- + विशब्दो नास्ति ३ पु.। परस्मैपदं *। अवशष्टो नास्ति ३ पुः। ॥ भवतीति ३ पुः । • चिन्तेति २ पुः । अवशब्दोऽधिकः३ पुः। तथाविधाध्यवसातिपश्चाक्षतम् । पु.। * नसे क्रमइति ३ पु.। +त एव वेति।

·४८ -- जिज्ञासासूचावतारणम् । त्मना विचारितत्वात किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुज्जीत । उच्यते । स्यादेतदेवम् यदि सर्व एव वेदार्थो विचार्यत्वेनाथातो धर्मजिज्ञासेति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात यावता कार्यनिष्ठ एव वेद- भागो विचारितो न वस्तुतत्त्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभिः रेवं निरूपितः । कथम् । धौ नाम कश्चित्साधयितुः कालान्चरे श्रेय साधना लोकाख्यप्रमाणाभासोत्थेन ज्ञानेन सामान्यतो विषयीकृतः तद्विशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीक्षकाः । केचिदग्निहोंचादिकं धर्ममाचक्षते केचिच्चैत्यवन्दना- दिकम् । तत्र अग्निहोत्रादिलक्षणे एव धर्माभिप्रेता न तत्प्रल्पिादकानां वेद- वाक्यानां विचारावसरो नापि,विवक्षितार्थत्वम् । अतश्चैत्यवन्दनादीन्समेवान्य- तमो धर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धादिवाक्यानामेवा * न्यतमंद्विचार्य न वा तदपि । नहि पौरुषेये वाक्ये शब्दशक्त्यनुसारेणार्थोऽपि तु तेन विवक्षित इत्येवमाश- किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारधिध्यस्तदर्थविवक्षाविचरावसरप्रदर्शनार्थ- मथाताधर्मजिज्ञासेति सूच्यामास जैमिनिः । वेदमधीत्यानन्तरं धर्मजिज्ञासा कर्तव्या न स्नानं गुरुकुलनिवृत्तिरूपमिति दर्शयितुमिति । एवं स्थिते शास्त्रा- रम्भे न सर्ववेदार्थविषयं शास्त्रमिति प्रतीतिः किन्तु धोतिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपो चेदार्थो ऽस्ति स च पर्युदस्तो जैमनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यत्तावदिदम् उच्यते धर्मा नाम लोकप्रवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्विप्रतिपत्तावन्निहोचादिरपि वेदार्थो धर्मतया विचारपदवीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचारावसरो विद्यते तेन विवक्षितो ऽसौ न चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तरं न गुरुकुलान्निवर्तितव्यम् किन्तु । वेदार्थो धर्मः किं वान्य एवेति- जिज्ञासा- महतीति वदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मजिज्ञासेति न वेदार्थजि- ज्ञासेति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियत्युनधर्मस्य -स्वरूपप्रमाण- कथनाय द्वितीयं सूत्रं तद्वेदप्रामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण इति तवनं न सा वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति कश्चि- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुत्तत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमंद्विचार्यमिति नियि पुस्तकेष्वस्तिः अभ्यतमं विचार्यमिति तु न्याय्यम् । + तदथो धर्म इति ३ पुः। नशब्दोऽत्र नास्ति १ पुः। || शून्य एव वसुनि-दृति पु.। धर्मज्ञाने इति पश्चात्कतम ३ पु. ।

·লিমাখনাযা । बनु चादनाग्रहणस्यान्यदेव प्रयोजनम् घुद प्रेरण इति * प्रेरणकर्मण- श्चोदनेति रूपम् । ततः प्रेरणात्मको विधिरपुरूषार्थे प्रेरयितुमशकुवन पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिकं भावनाकर्मतामापादयति एकपदोपादानात्संनिहि- सतरं धात्वयं विहायेति कथयितु मिति । नेतत्सारम् । अध्ययन- विधिरध्ययने • मांशवकं प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थस्पार्थावबोधकत्वमना- पाद्य न शक्नोति प्रेरयितुम् पारम्पर्येणाप्य ऽपुरुषार्थे विधेरपर्यवसानात् । अस्तदर्थ न चादनाग्रहणम् वेदग्रहणेनापि तत्सिद्देः । अपि च वेदग्रहण- मेव युक्तम् असन्देहाचोदनाग्रहणे हि संन्देहः स्यात् लोकेऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरणे वेदोश्चके सन्निकर्षमिति विशेषाभिधानाद वैदिकत्वसिद्धिरिति । सोऽयमाऽऽभाणको लोके पिण्डमुत्सृज्य कर लेठीति सूर- कारस्याप्यकौशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चादनाग्रहणादाचोदनात्मकोऽपि वेदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येनं वेदार्थमास्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार स्व स्वशास्त्रविषयातिरिक्तं वेदभागमविचा- रितमसूसुचत् । ननु दृष्टा हि तस्यार्थः कमावबोधन** तद्भूतानां ++ क्रियार्थेन सभाम्नायः आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति च सर्वस्य कायार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्प्रक्रमबलात्तनिष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वत्र । अपिच । दृष्टो हि तस्याः कर्मावबोधनमिति न सर्वस्य कर्मावबोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमानायमुपलभ्य वेदस्यानर्थकत्व आशङ्किते अतिक्रमिष्यांम इममा नायम् अनतिक्रामन्तो वेदमर्थवन्तं सन्त- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टो हि तस्याः कावबोधनमित्यर्थसद्धावः प्रदर्शिता नाथान्तरासदानः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्तदवबोधप्रवृत्ती वेदस्यार्थवत्त्व मृगयते किं वेदस्यार्थी विद्यते न वा स च धर्मत्वेनावगन्तुं शक्यते || न वेति । तस्मान्न कर्मावबोधनमेव बापावेदार्थोभिप्रेतो भाष्यकृतः । यत्पुनराम्ना- । प्रेरणाकर्मणा इति ३ पु. तरयः स्याने तमा ३ पु.।। इतिशब्दो नास्ति । पुः। अपिशब्दोऽधिकः १, २ युः। ॥ वेदाश्चैके- इति न्युः । । प्रशब्दो नास्ति ३ पु.। ** नामेति पश्चात्यूरितम् ३ पु. ! क्रियार्थे-इति ९ पुः । * दृढो हि इति १ पुः । Sঃ সুগন্দ্রনাথ ও যু। {| লরি লামিন ও যু। গা ন্যাষ্টিনদিতি a ।

·। मत्स्य ভিন্ন স্থানান্য । यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति । तत्र यद्यानर्थक्यमाभावः । तद- सत् । यत एव * मेवम्भतार्थमनुवदन्तीति दर्शितो ऽर्थः । अयं निष्प्रयो- जनत्वम् । । स्वाध्यायाध्ययनविधिनिष्प्रयोजनमक्षरमाचमपि न ग्राहयतीति भवतु सोरोदीदित्यादीनामपुरुषार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात् पृथक्कार्यक- ल्पनानुपपत्तेः पाकल्पयितुं चाशक्यत्वात् । यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमाल्मानमनुः भवपर्यन्तमवबोधयन्ति वाक्यानि तान्यानवद्यप्रयोजनत्वाद्भवन्ति ** तरामेव प्रयोजनवन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वात्तदोपकारितया कञ्चित् पुरुषा- थेस्तावकत्वेन प्रयोजनबत्त्वमुक्तम् न सर्वस्यैवाक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशङ्का क्रियार्थत्वनार्थवत्त्वमुक्तम् । तथा च तद्विधान्येव तच वाक़्यान्युदाहृतान्त्रि । যষি জন্মিত্যানা যায়নি। ন হি লি আন্ত प्रस्थितम् किं वेदलक्षणो धर्म उत बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तमुधीत- वेदस्य यो ऽथो वगर्तस्तत्रैव विप्रतिपत्तयः सन्ति किमयमसावुतामिति त निराकरणार्थः शास्त्रारम्भ इति । तचापिन निखिलवेदार्थविचारप्रतीतिः । ||| तत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थजिज्ञासेति स्यात् । यतो न धर्म इति कृत्वा विचारः किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां पुरुषार्थसिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पाषा कथनार्थ धर्मग्रहणमिति । एवम् तहि धर्म इत्येव कृत्वा विचारो भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध- त्वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूचमनुगुणं भवति चोदनालखणा धर्म इति धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्तो तन्निरासार्थ चोदनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यतो न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतियत्तिः शक्या निराकर्तुम् । कथम् । यतावच्चोदनालक्षणो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थों न्य इति न लभ्यते । अथ पुनः स धर्म इति नामनामिसम्बन्धी विधीयते । तदप्रक्रान्तम् निष्प्रयोजनम् अति- - । * एवंस्थाने एवशब्द: पु.। + भूतमर्थमिति ३ पु.। + प्रदर्शित इति ३ पुः। निष्प्रयोजना व्याख्यायेतेति २ पुः। || नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र ३ पुः । या कल्पयिमशक्यत्वादिति १, २ पुः । - ** अतितसमिति ३"पु.17 पुरुषार्थेति नास्ति'३ युः । 1 योऽर्थावगम इति ३. पुः । S तनिरासार्थ इति ३ पु.। II तदिति नास्ति ३ पु: मामा रूपाति अधिकम् ३ पु.। *** तदानेति क्वचित् ।

·ব্ৰিহ্মাৰাম্বাৰমাহাম্। प्रसङ्गश्चां* ऽऽपद्येत । अथापि कथंचिद्धर्मशब्देन वेदार्थ एवोच्यत इति कल्प्येत । तथा सति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात् उत्तरलक्षणंवत् । नचानन्तरं प्रामाण्यप्रति. पादनं न युज्येत ! वृत्तं प्रमाणलक्षणमिति च मन्त्रार्थवादेषु । कार्यार्थत्वे विप्रतिपत्तिर्न स्यात्सा चोत्तरचैव निरस्यते । अतः पूर्वोत्तोन न्यायेन काय- निष्ठ एव वेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यता वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥ ॥ इति द्वितीयवर्णाकं समाप्तम् ।। * शब्दो नास्ति पुः। + सिद्ध प्रमाणवेदेति पु.। * चशब्द पुनः । इति पञ्चपादिकायां द्वितीयवर्णक्षम-दति . !

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । तचाथशब्द आनन्तयार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादित्यादिभाष्यम् तज्जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थेनार्थवत्त्वे युज्य- ते। अधिक्रियायोग्यस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञानस्य * वा प्राधान्येनागिर्देशात प्रधान- स्य चेच्छिाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु जिज्ञासाशब्दो विचारवचनो मीमां- सापरपर्याय: प्रयुक्तो ऽभियुक्तः इदमतो जिज्ञासन्ते किं तुगुणकमुपासनं स्वामिकर्म उतविकर्मेति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विमौ || तप्यताप- कावेकस्यात्मना भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारोऽपि संघातमेव प्रयुते धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । संघातर्वाच्यत्वाद्विचारस्य अन्यथैवमवक्ष्यत धर्म ज्ञातुमिच्छेदिति। अत एव धाय विज्ञासा धर्मजिज्ञा- सेति संघातस्यार्थवत्त्वमङ्गीकृत्य चतुर्थीसमासो दर्शितः पातदनुसारेण चैतानि भाष्याणि एवं *वेदवाश्यान्येवैभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कर्थ वेदवाक्यानि विचारयेदिति च । युनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयार्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहापि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितोपकरणा निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्तयत इति । अतः संघातस्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । शास्त्रवचनो हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते । नायं जिज्ञासाशब्द: परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमांसापर्यायः प्रयुज्यमानो दृश्यते । नापि स्मरणमस्ति । न चावयवार्थनार्थवत्त्वे सम्भवति समु. दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननु । न वयं कल्पयामः दर्शित: शिष्टप्रयोगः । न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्तर्णीतविचारार्थ- त्वाज्जिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचसाध्यज्ञानविषया । एवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात तेन जिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । वाशब्दो नास्ति १, २ पु.॥ + चशब्दो नास्ति १, २ पुः । जिज्ञास्यत इति ३ पु.। नुशब्दो नास्ति १, २ पुः । ॥ तप्यतपकाविति १, २ पु.। वा समासो नास्ति १, २-युः । ** धामान्यर्भािचार्यन्त इति २ पु.। प्रसयत इति २ पुः । नशब्दो नास्ति १, २ पु.]

·। जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नन्वेवमपि कुत एतत् । अन्तर्णीतं विचारमाश्रित्य शब्दतो गुणत्वेऽप्य- र्थलक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतज्ज्ञानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमाणत्वमङ्गी- कृत्याधिकारपर्यत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दनक्षणेन प्राधान्येनेच्छाया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- 'म्भप्रसङ्गोदाधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे ह्यप्रयोजनं शास्त्र काक- दन्तपरीक्षावदनारभ्यं स्यात् । तत्र कस्याधिकार * उच्येत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्त्रारम्भः । न । ब्रह्मज्ञानेऽर्थित्वानु- पपत्तेः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो ऽपि वियोगाग्निखिलविषयानुषङ्गनिवृतिः अयंते । सा च सार्वभौमोपक्रमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं श्रयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानाद्विजते लोकः कुत स्तच प्रवृत्तिः । नन्वानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते, अतस्तदर्थी प्रवर्तते तव । मैवम् । न हि ब्रह्मानन्दो ऽननुभूतपूर्वी अनुभूतभोग्यसुखाभिलाषं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन तदुज्झित्वा ब्रह्मज्ञाने प्रवर्तेत । ननु परितृप्त रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृपः किं कामयते अतृग्निनिमित्तकत्वात्कामस्य । तथा च श्रुतिः || आग्नकामः आत्मकामः । स्मृतिरपि आत्मलाभानपरं विद्यते एतबुवा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । पान । तृप्न- रेवोद्वेग्दर्शनाद्विषयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्ट किमिति सृष्टिरेवं न बभूव यत् सर्वदैव भोतुं सामर्थ्यमऽतृग्नि- भाग्यानां चाक्षय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति ** अपि वृन्दा- वने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोक्ष कदाचिदपि गौतमेति । मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थावबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्यर्थावबोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा हधीयमानाऽवाप्निफलत्वादतरग्रहणान्ता । अथाक्षरग्रहणं । - • उच्यते इति ३ पु.। + तन्नेति २ पु. नास्ति। तद्धित्वेति १, २ पु.। 8 रूपशब्दो नास्ति ३ पुः । || प्रात्मकाम प्राप्तकाम इतीति ३ युः । भान शब्दः १,२ पुः । * वरं वृन्दावनेऽरगये शृगालत्वं बजाम्यहम् । न तु वैशेषिकी मुक्ति कदाचिदपि गोत- सेति ग्रन्यान्तरेपलभ्यते पाठः। ++ प्रथाक्षरग्रहणान्तेति १ युः, युनर्भवति ।

·५४ - जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न तच पर्यवसानं विधेः । भवतु तर्हि सक्तूनां गतिः । तदपि न । अक्षरेभ्यः प्रयोजनवदर्थावबोधदर्शनात् । न तर्हि निष्प्रयोजनान्यक्षराणि । अतस्तत्पर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽक्षरग्रहणादेव नियोगसिद्धः फलप्रयुक्त एवार्थावबोधः । अपिच । अक्षरग्रहणान्तो विधिनिष्प्रयोजन इति न सर्वच प्रयोजनवदर्थावबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते। तचावश्यं कल्प' नीया ऽक्षरग्रहणान्तता । तद्यथा राजन्यस्य सत्त्रवैश्यस्तोमवृहस्पतिसवाना- माम्नानं वैश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसत्त्राणां पाठः । न च तेषामनध्यय- नमेव । स्वाध्यायशब्देन सकतवेदवाचिना ऽध्ययनस्य विहितत्वात् । ननु चाशयमाणाधिकारोऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽथोवबोधः स कल्पनामधिकारस्य निसन्धन् स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्वाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तदुपलब्धावधिकारसिद्धिः । अतो ऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्थविचारः । अचोच्यते। भवेदध्ययनविधेरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुता अध्ययनात्यागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारज्ञानेन प्रयोजनम् । अतो न विधे- दृष्टाधिकारत्वेनार्थावबोधसिद्धिः । यद्येवमधिकाराश्रवणादर्थावबोधे च प्रति- पक्षकल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृत्तिरेवाध्ययने प्राप्ता । अब केचिदाहुः । आचार्यकरणविधिनयुक्तस्याध्ययनस्यानपानमाधान- स्येव कामभुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्यपरे । कथम् । अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- योतेति यायमाचार्यस्य नियोगः । माणवको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृत्तिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यक्षरणविधिर- नित्यः ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहा इति वृत्त्या ऽधिकारः । अतः स्वेच्छातः प्रवृत्तिः । उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः । अकरणे दोषश्रवणात अत अध्वं चयो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विहिताः ॥ नैतैरपूर्विधिवदापद्यपि हि कर्हिचित् । ब्राह्मान् यौनांश्च संबन्धानाचरेद् ब्राह्मणः क्वचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थ:- एवं च स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दानवणाम अनाचिया अननुवाक्या अनग्नयः शूद्रसधाग्यो भवन्तीति । एवं चेत् कथं नित्यमनित्येन ।

·- जिज्ञासामूपघटकपदार्थाषचारः। . प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावता वृत्त्या हि सः । नहि कश्चिद्विना धनेन जीविष्यति । तथाचोक्तम् । जीविष्यनि विना धनेनेत्यनुपमिति। अतः सर्वेषां सर्वदा समीहितफल सन्कथमनित्यः स्यात्। भवेदेवं नित्यता फलक्शेन न शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमाहितत्वा- दवश्यकर्जव्यता वास्तवी। तचासति शब्दव्यापारे इच्छातः कर्तव्यताप्रतिपत्तिः स्यान्न कर्तव्यताप्रतिपत्तरिच्छा । शाबद्यां हि नित्यकर्तव्यताप्रतिपत्ता शब्दस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात् । औचित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित क्वचित कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्तावन्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगवि- रोधः । फलवशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तो यद्यपि नित्याभिलषितं फलम् तथाप्यु- पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्यातया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुत्रोत्यादनविधिरनुशासनपर्यन्तः श्रयते तस्मात्युत्त्रमनुशिष्टं लोच्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति। अतः पुत्त्रोत्पादनस्य नित्यत्वात्तस्य चा- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिणत्वाच्चोपनयनाध्ययनयोः कथमाचार्यकरणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वा ऽध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत् । उच्यते। नानेन पुत्त्रानुशासनं विधीयते पुनीत्पादनविधिशेषत्वेन स्वतन्त्रमेव वा । किन्तु सम्प- त्तिकर्मविधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनैकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्राममनुशासनम नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं वा तत्प्रामवदनद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुत्त्रोत्पादनषिधेः प्रयोजनं यत् पितॄणां लुप्रपिण्डोदकक्रियाणां नरकपातश्नव- णात् पितृपिण्डोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातराणम् । न च शास्त्रीयेण परिज्ञानन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पिचा नित्यमात्मनः पुत्त्रोत्पाद- नाधिकार परिसमापयितुं पुत्त्रस्यावश्यकर्तव्यार्थविषयं गीष्टवर्षेण ब्राह्मणेन त्वयोपनयनाख्यः संस्कार: कारयितव्या यः स्वाध्याध्ययनार्थी विहित इति सदनुशासनम तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । श्वे- तकेतुहा ऽऽरुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वै * सो- * सौम्यति १, ३. यु०, श्रौतस्तु सोम्येत्येव पाठः ।

·। - । जच्चासासूत्रघटकपदार्थविचारः म्यास्मत्कुलीनो ऽननच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवमनित्येनाचार्यक- रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम्। किंच । आचार्य प्रेते आचाया- न्तरकरणं न प्राप्नानि । नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकारनिवार्थ साधनान्तर * भ्रघे साधनान्तरं । प्रतिनिधाय स्वाधिकार निर्वर्तयतीति युक्तम् । एवमेषा बहुदोषा कल्पना दृश्यते । तस्मान्माणवकस्यम नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थो भवति । यथैतया ग्रामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्रायो ऽनद्यते तस्य याजनस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृध्यापारो वृत्यर्थः त्वेन प्राप्नो ऽनूद्यते। अवैके प्रत्यवतिष्ठन्ते। युक्तं याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिना यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिमाणवकस्य व्यापार ब्रूयादाचार्यस्य वा। न तावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः कथं || नियुज्येत । न हि परव्यापार परो नियोक्तुं शक्यते स्वव्यापारहि पुरुषस्य नियोगः । तस्मान्नेष माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधिप्रयुक्तत्वादध्ययनस्य नााधिकारचिन्तया मनः खेदयि- तव्यमिति। उच्यते। माणवकस्यैवायं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कथं यावत्ताटुपनयीतेत्यस्याभिधानतो न्यायतश्च निरूप्रमाणेऽर्थ एतावान् प्रतीयते आत्मानमाचार्य कर्तुं कञ्चिदात्मसमीयमानीयाध्यापयेदिति । एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्वेन ब्राह्मणस्यान्यत एव प्राग्नम् नात्र विधातव्यम् । तत्र कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकाङ्कायां ब्राह्मणमष्टवर्षमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तत्र च प्राप्त व्यापारे ऽर्थद्वयविधानमेकस्मिन्वाक्ये न शक्यते वकुम वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिद्विधेयमिहास्ति । ननु माणवकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्तीति बमः । कथम् । यदैवोपनयीतेति श- ब्दतो न्यायतश्चात्मानमाचार्य कर्तुमुपनयनेन संस्कृत्यं वा कंचिदध्याप- * भेशे इति १ पु. । । प्रतिनिधीति २ पु० । * नकारो नास्ति २ पु०॥ किंचिदिति २ पु०॥ || नियुज्यते-दति , ३ ० ।

·। जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । येदिति -प्रतीयते तदैव यागश्रुतो द्रव्यदेवतामात्रप्रतीतिबदाध्ययनायो- पनयनेन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षाबता निष्प्रयोजने प्रवर्नयितुमशक्यत्वात् विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽर्थावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ. तिहेतुत्वासिद्धेः । विधितो ऽवश्वकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना- शुवर्षे ब्राम्हाणमुधनयतिति अष्टव! ब्राह्मण * उपसर्येदाचार्यमित्यर्थः नाम- कामं याजयेद्वामकामो यजेतेति यया । नन्वेवमप्यधिकारो न लभ्यते । अस्त्यचाधिकारहेतुर्नित्यं निमित्तम बयोविशिष्ठा जाति: जातिविशिष्ट बयो था । ननु जातिबयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषणधिकारहेतुरिति स्थितिः । सत्यमस्तीय स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिसा न्याय- विदः । किंच । इह न माणवको जातियोविशिष्ट उपाय उपनयने किं तपनयनमेव तदर्थ वियते संस्कारस्य संस्कार्योद्देशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं क्योजात्यवच्छिन्न । सद्भबति नित्यानिमित्तं माणवकाम्य संस्कार्यत्व इति ! तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिशारत्वाते- नचाधिकारेण साधिकारो ऽध्ययनविधिः । अक्षरग्रहणमाचे चाधिकारसिद्धि अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु चैत्रमधीतो बेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतुज्ञातः अनन्तरं थमा जि. ज्ञासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्यनिरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति वदन्ति । सन्यम् । तथैव तत को वा अन्यथा बदति अधीतबेदो हव- দুয়ীয়ালি লিললিনিজাম পা লায়লালি জাতি গুলি- द्यते । तान्यनन्तरमेवावश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनयानीत्यतः प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तेश्योग्यत्वादधीतवेदत्वमेवान्यनिरक्षार्थ वनाचतुरिति गी- यते । न तथा ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा नैवं ब्रह्मजिज्ञासा । तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहत्वादहयोश्च ++ ब्रह्मतज्ज्ञानयोरनयमान- * उपसरिति पाठः सर्वपुस्तकेषु लभ्यते । मदिति नास्ति ३ पुः। || धर्मस्य जिज्ञासाया इति २ः। ** ब्रह्माजानेच्छाया इति २ पुः। + तादयन विधीयत इति २ युः। ননথিজাঘিজানি ৫ • ? গী মাথমিনালীনি হ ! tt चशब्ढो नास्ति २९.

·५८ । जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । त्वात् * जिज्ञासा ऽनुपपन्ना। मङ्गलस्यापि वाक्यार्थे समन्वयाभावात श्रुतिमा- चोपयोगाच्च साधक्तम् अथशब्द आनन्तार्थः परिगृह्यते । नाधिकारार्थ इति । दनु प्रक्रियमाणात्यर्वप्रकृतमपि किञ्चिनियमेन प्रतीयते ऽशशब्दात् ततस्त- त्प्रतिपत्त्यर्थ किमिति न गृह्यते । उच्यते । नैतदानन्तायतिरिच्यते । कथम् । एवम् । तत्प्रक्रियमाणस्य नियमेन पूर्ववृत्तं भवति । यदि तस्याव- न्तरं तन्मात्रायेदं तत्प्रक्रियेत एवं सति प्रक्रियमाणस्य हेतुभूतो ऽर्थः पूर्व- निवृत्तो भवति । अन्यथा यस्मिन् कस्मिंश्चित् पूर्ववृत्तापेक्षायामनुवादा- दृष्टार्थत्वयोरन्य तरत्वप्रसङ्गात् । अतो हेतुभतार्था उपेक्षिततव्यः तदिदमाह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तयाव्यतिरेकादिति । यति चानन्तार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाायानन्तर्यन्तु समानमिति । येन बिना नियमेनानन्तरस्य न प्रक्रिया स तादृशो हेतुः पूर्वनिवृत्तो वक्तव्यो यस्यानन्तरं ब्रहाजिज्ञाला प्रक्रियते । स्वाध्यायाध्ययनन्तु समानं साधारणा ইখা ভিন্নাই:। অনাগ্ৰানা জলিভানি গ্রহন ন- न्मारापेक्षणं व्यर्थ स्यात् । अथवा । समानं नात्यन्तमपेक्षितम् न स्क्यमेव सामर्थ्य जनयितुं प्रयोक्तुं च शक्तम् । अतः समानो हेतुनावश्यं निष्या- दक इत्यर्थः। नन्विहः कर्मविधिबोधानन्तर्य विशेषः । तथा छ वृत्त्यतरे वर्णितम् । লাথিজায়া যানী মা জানা ৰা যৰিণালনা নিত্যনাল্লিয়ালন্দাল্লালাহুল হান্দ্রা ঘিাষালনমিনি म.न्थैरपि स्वकृतो वर्षिता तथाथानःशब्दो प्रथम एनाध्याये प्रथमसूत्रे वर्णिता । अथेतिथूर्वप्रकृतां धर्मजिज्ञासामवेक्ष्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासाम्रारम्भार्थः । अत इति पूर्वनिर्दिष्टस्यैवार्थस्य हेतुतामाचष्टे ब्रह्मजिज्ञासां प्रतीति । अत्राह न धर्मजिजायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । वेदान्ता- ध्ययनं यद्यपि केवलं न पुष्कलं कारणम तथापि न तेन विनोत्पद्यते ब्रह्म- जिज्ञासा उपपद्यते तु धर्मावबोधनं विनापीत्यभिप्रायः । कथम् । तच तावद्ध-. -- * जिज्ञासानुपपत्तेः २ पु.। +नाधिकारार्थ इति भास्ति २ पुः। * कावबोधानन्तर्य विशेष इति र पुः। 8 पुष्टं कारणमिति २ पुः । Arabian ·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । मजिज्ञासायां वयं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदनुग्रहोपजातश्च वाक्यार्थनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोत्रादिकं कर्म । तत्र य: प्रश्नमसूत्रे ऽथशब्दापादानुसूचितो न्यायः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगप्रतिपत्तिहेतुः यद- प्योत्पत्तिकसूचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापोरुपयत्वेन भारणेनानवेक्षत्वं नाम प्रामाण्य कारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यतामपे- क्षितत्त्वात् । इतरस्य पुनायकलापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयेोगो ऽस्ति । यता निरस्ताशेषग्रंपञ्चं ब्रह्मात्मैकत्वं प्रतिज्ञातम् तत्र न तत्प्रतिपादने तत्म. तिपादनसामर्थ्य या शब्दानां कश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्पुनः प्रथमत- न्त्रसिद्धन्याधामजीवनम् अस्मिन्नपि तन्ते तत्सगुणविद्याविषयम् । तच च मानसी क्रियोपासना विधेया नित्यफला. धर्मविशेष एव । तदेवं न्यायक- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अतो न तदयक्षो ऽयशब्दः । यत्युनः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे ऽनपेक्षत्वेनं स्वत:प्रामाण्यसिद्धौ च न्यायद्वयम् तदपेक्षितमपि न केवलं ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् स्वाध्यायवदेव तेन न तद- पेक्षो ऽथशब्दः । य: युनर्वाक्यार्थनिर्णयः स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते। न ह्यान्यविषयं ज्ञानमन्यत्र प्रवृत्ती हेतुः । प्रतिपत्तो कदाचित् स्या- दपि यथा ऽनुमा नादौ । तदपीह नास्ति । धर्मब्रह्मणाः सम्बन्धानिकप- णात् । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तैरप्युक्तम् । नामेणाम- धिकारपरमाया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागं ताद वगामा- दिति । अवेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा तादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुरुनोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारो- हणहेतुर्न तथेह, ब्रह्मजिज्ञासां चिकीर्षाः कर्माणि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि तत्क्रियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अथ कामोपहतमानसस्तदभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभिन्तु कामावालौ तदुपशमाद् ब्रह्म- जिज्ञासायामवतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युत्तरोत्तरशतगुणोत्कर्शवस्थि. तान् । ब्रह्मलोकावाग्निमन्तिान कामानवापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्यरं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपत्तेः दग्धे न्ध- -- । * स्वाध्यम्यदेवेति नन तदेयक्षोऽप्यथशब्दः पु.। + कामोपहतमना:--इति । पु. ! ब्रह्मणो लोकावाप्तीति पु. ACHAR ·। जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । नाग्निबत्कानोपशमे ब्रह्मजिज्ञासां करोति । कर्मानुष्ठानान्तय तहि वक्तव्यम् न *धावाधानन्तर्यम् । कष्टी वा कामाशि: कामोपशमहेतुः। दृष्टान्तसामर्थ्यात् । यथा हविषा कृष्णावमा बर्द्धमानापि सर्वहविःप्रक्षेये सर्व दग्ध्या स्वयं शाम्य- ति । एवं विषयेन्धनः कामो यावद्विषयं । वर्द्धमानो ऽपि तत्क्षये क्षीजे- नाग्निवस्त्वयं शाम्भ्यस्तोति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगभापभो! नखीयेत । दीयते तु कृतमत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्क्षये पूर्व|| इन- वालो ऽवासव्या इति कालः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोषदर्शना- पात्यामापशमो हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चालम जानमन्नति यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टमम् इति । तस्मा- सर्वच कामस्य विषय दोषदर्शनमेवोच्छेदकारणं नित्यवस्तुदर्शनं च रसव रसो ऽप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतः । न चैवलक्षण आगम। ऽस्ति **हि- रस्यगर्भनिखिलविषयावाला कामोच्छेदो भवतीति । ननु कामावापो स्वस्थ हू- दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिको- पशदात् । तदुत्कलिकोपरामश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति च सामर्थ्य + स्वच्छ- दोपभोगसम्भवात् । यदि पुनरेकान्ततो निवृत्तमामा भवेत् न त विषय पुनः खलोपायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिबर्हणद्वारेण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनन अतो न कार्मावबोधापेक्षा ऽप्ययशब्दः । भवतु तर्हि संस्कारद्वारेण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्यतेऽष्टाचत्वारिं- शसंस्कारा अष्टौ चात्मगुणाः स ब्रह्मण; सायुज्यं गच्छतीति महायज्ञैश्च सश्च ब्राह्मीय क्रियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः । यथा दर्शतलनख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृतः विविदिषन्ति गुजेन दानेन तपसी ऽनाशकेनेति येन केनधन यजेतापि || दविहामेनानुप- हामना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूचकारः पापा अत एवाश्रमका- । . - * कमावबेति पुन + कामावाप्तिरिति ३ पु वर्तमानोऽपोति १ पुः । हरराति ३ पु ! || अनाप्त हलि के पु.॥ या कामापगम इति २ ** हिरण्मशापभोगानिखिोति ३ युः । + स्वछन्दोपगमसम्भवादिति ३ पुः । अष्टावात्मेति १ पु.। 8 आदर्शतले प्रख्ये पश्यत्यात्मानम् इति-पु.। | बिहामेति । युः । अत मात्र कर्मति चित् ।

·६० अथापि स्यान्न हेतुत्वेनानन्तरवृत्तकमावबोधायक्षमथशब्दं ब्रमः जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । पेक्षा सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरवदिति च । सत्यमेवन यदि समानजन्मानु- ठितमेव कर्म * संस्कुर्बट् ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नैयागिको फले कालनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मानुष्ठि पार्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासा तदनुलानं चाप्रतिग्यमान एक ब्रह्मजिज्ञालायां प्रतित इति नियमेन 'तदक्षोऽयशदो युज्यते । एतेन ऋणापाकरणद्वारेणापि नियमेन पूर्व- तत्वं । प्रत्युक्तम् । तथा च अशिष्मृती.। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रन- जेत तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधक्तम् धर्मजिज्ञासाया: प्रागप्यधीतवेदान्तस्य स्थि ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तरिति । । अपि तु क्रमप्रतिपत्त्यर्थम् यथा हृदयस्याये ऽवद्यति अथ जिहाया अथ वक्षस इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूत्रे ऽपि चैककर्तृकाणां बहूजां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाविनि क्रमे ब्रयादपि तन्नियममथशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेषशेषिणोः शेषाणां च बहूनामेकोषिसम्बहानामधिकारान्तरप्रयुक्त्युपजी- विनां च भवति नेतरथा । न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरेतेषामन्यतमत्वे प्रमा- गमस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यनदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवक्षितत्वान्न तथेह क्रमो विवक्षितः शेषशेषित्वे ऽधिकृताधिकारे वा সলামানালজিয়াযাহিনি। স্বামি स्याद्यथाऽग्नेयादीनां घण्णां यांगानामे फलं स्वर्गावशेषः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्येकं फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां तन्नियमार्यो ऽथशब्द इति । यथा वा द्वादशभिरपि লীখম যা জিন্নাহ: মনিলয়ঃযানৰিহালয়া। যা আ ऽस्मिन्नपि तन्वे चतुर्भिरपि लक्षणैरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम तर चांशान्तरपरिशो. धनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्त्रवयेनैकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तत्र क्रम- नियमार्थो ऽथशब्द इत्याशङ्याह फलजिज्ञास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास- यारिति सम्बन्धः । तमेव भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानु- ष्ठानापेक्षम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न || कस्यचिद्विसं- बादः । तदपि न ज्ञानस्य फलमपि तु ज्ञेयस्य । नस्यापि न ज्ञेयत्वादेव फलम् संस्कुर्यदिति ३ युः। अनन्तरपूर्वपत्तेति शु. +योगिके-इति पुः। प्रयुक्तमिति १ पु.। !- कधिचाहिसंबाद इति २ . ।

·६२ जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । किं त्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्प्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति ब्र- ह्मज्ञानस्य फलमपवर्गः। स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतो ऽवि- द्या संसारहेतुः । न विद्यामनिवर्तयन्ती विद्योदेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वगत्प्रस्थानभेदाच्च न फलद्वारेणाप्येकोपनिपातः । तेन न क्रमाकासा तन्तद्वयस्य । जिज्ञास्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यों धर्मः पुरुषव्यापार- तन्त्रः स्वज्ञानकाले सिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्ने जिज्ञास्यः । इह तु नित्यनि- वृत्तं पुरुषव्यापारानपेक्षं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च । इदमपरं प्रमाणापाधिप्रमेयवेलक्षण्यं धर्मचोदना हि प्रेरान्ती पुरुषमसति विषय प्रेरयितुमसमा सती विषयमप्यवबोधयति । ब्रह्म-प्रमाणं पुनबाधय- त्येव केवलं नावबोधे पुरुषः प्रेर्यते । अवबोधो हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुषस्येच्छामिप्यनुवर्तते तत्र कुतः प्रर्यंत यथा ऽक्षार्थयोः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्षणाक्षावगम्यार्थज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत् अनिच्छतो ऽपि स्वयमुत्यत्तेब्रह्मणि तु वित्यसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचाद- नेति चोदनाशब्दो भाष्ये प्रमाणविवक्षानयुक्तो न प्रेरणाविवक्षया तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये विनियुञ्जानैव पुरुषमवयो- धयति ब्रह्मचोदना पुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चोदनाज- न्यत्वान्न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्षणार्थावबोधे तद्वत तदेवं जिज्ञास्यैश्यनिबन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्त्रद्वयस्य । सेन तदपेक्षा ऽथशब्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्यते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थ ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसंपन्मुमुक्षुत्वं चोक्तम् पुरस्तात अधिकारार्थत्वे अथश- ब्दस्य शास्त्रारम्भवैयऱ्या प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यभावे च कारणमुक्तम् । अखिलसुखभोगाद्धिरण्यगर्भावाग्निपर्यन्तान्निवर्तयति ब्रह्मजिज्ञासा क्रियमाणा तेन तत उद्वेगो लोकस्य कुतस्तच प्रवृत्तिरिति । तेस्माद्यावदस्य हि- * ब्रह्मज्ञानमिति ३ पुः। f नकारो नास्ति १ पु.। अधिशब्दोनास्ति १ पु.। प्रेरणा-ति ३ पु.। ॥ विशब्दो नास्ति ३ युः । ॥ पुनःस्याने शब्दः ३ पुः । ** फलेति नास्ति १ पु. 1 + लोगो ३ यु. । हिरण्यगर्भावाप्तिरिति पु.। । ।

·जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । रण्यगर्भावाप्तिपर्यन्तस्य भोगस्योत्यादपरिच्छेदाभ्यां विनाशित्वादनित्यत्वं नावैति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निङ्ग- पादानस्य .पुनरुत्पत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्मवादभावो ऽभविष्य- दिति निरूपणात् । नित्यानित्यवस्तुविवेको यावन्न जायते तावद्विरक्तो न • जायत इत्यध्याहारः । यावञ्चाभिमुखं विनाशदर्शनाट्दुजानस्यापि भोगान् स्रक्चन्दनवस्त्रालङ्कारभोगानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- वाश्च तन्निमित्तां निर्वृतिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्ततो मुमुक्षत्वं तत्सा- धनशमदमोपरमनितिक्षासमाधानसम्पन्नो भूत्वा यावन्नालम्बते तावद् ब्रह्म- जिज्ञासाङ्क: रिपोत कथंचित् वा दैववशात्कुतूहलाढा बहुश्रुतत्वबु- टुमा वा प्रवृत्तो ऽपि नं निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं शक्नोति यथोक्ता- साधनसम्पत्तिविरहात् अनन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तवानाचार्यः । तदाह भाष्यकार- स्तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्द्धं च शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये तस्मादयशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अत: शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतकत्वपरिच्छेदा नै. कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयत: परमाणुषु पाकजालोहितस्य कृतकस्य तेषां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽध्यक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभमेत्यादिपुण्यफलस्याक्षय त्वनवणात् । अतोन विषयभोगाग्नियमेन विरागो विकिनामपि । नापि कूटस्थनित्यवस्त्व- वष्टम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरिग्रहः । यतो न तादात्म्यं भोक्तः सम्भाव्यतेनापि तदवानि:दुःखाभावे ऽपि सुखभोगाभावान्नानवद्यः पुरुषार्थः । अतोऽजीर्णभयान्नाहारपरित्यागो || भिनुभयान स्याल्या अनधियणम् दोषेषु प्रतिविधातव्यमिति न्याय: । अतो न तस्य ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुत्वमित्य- तस्तस्य हेतुत्वाप्रदर्शनार्थी ति:शब्दः । कथम् । यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनिफलतां दर्शयति तद्यथेह पा कर्मजितो लोकः क्षीयते श्वमेवामुच पुण्यजितो लोकः क्षीयत इत्यादिना । * इत्यध्याहार इति २, ३ पु. नास्ति । + निर्वत्तिमिति ३ पु.। * लाहित्यस्येति २, ३ पुः। त्वशब्दो नास्ति १, २ पु.। भिक्षुकमयादिति ३ पुः । मा कर्मचित इति नायो बहुत्र भवति तथापि कजित इति श्रीतो न्याय्यः पाठः । -- ·। जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः ननु * पुण्यस्याप्यक्षयफलत्वं वेद एवाहेत्युक्तम् । न । तस्य बस्तुबल- प्रवृत्तानुदानविरोथे ऽर्थबादल्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामर्थ्यात् । परमाणानां पाकजस्य च तद्गुणस्यानित्यत्वात् । अतो भवत्या नित्यत्वदर्शन विषयभागानां मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्युनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमितमुक्तम् तचाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि परं पुरुषार्थ दर्शयति ब्रह्मविदामोति परमित्यादि । अन्त उपसंहरति. तस्माद्यथोक्तलाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यतः परि- धों हेतुरनन्तरमवश्यं कार्यमारमते अतः कर्तव्येत्यावश्यकतामाह भाष्य- कारः । यतो द्वैतानुषङ्गादतितरांसुद्धिजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तप्राप्तमिव मन्यमानेन प्रवर्तितव्य मेव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रदीप्तशिरसेव जलराशा स्पृशतेव च सुस्वादु फलमङ्गुल्टयेणायपादस्थेन । एवं सत्याद्धर्मजिज्ञासाया नियमेन पूर्ववृत्तत्वमथशब्देन पूर्वोत्तोन न्यायेन निराक्रियते भब्रह्मणा जिज्ञासा ब्रह्म- जिज्ञामेति । अन्तर्णोतविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेव इत्यवयवार्थमडीकृत्य षष्ठीसमासो दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यार्थनिर्देशावसरे प्राग्ने सूत्रकार एव निर्देक्ष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- यस्ययत इति । तत्र यदन्यैर्वृत्तिकारैः ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमाशय निर- स्यते न खलु पब्राह्मण जातिरिह गृह्यते प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जिज्ञास्यत्वाभावात नापि तत्कर्तृका जिज्ञासा चैवर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरिग्रहस्तत्कर्तृ- त्वे विशेषणानर्थयात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेग्रहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्पत्तिकसूचाभ्यामर्थवावप्रमाणत्वयोर्निरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवानरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकताज्ञा- नवैराग्ययोः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न कर्तव्यमित्याह अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्यावार्थान्तरमाशङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । वृत्त्यन्तरे तु शेषलक्षणा व्याख्यातांता লিয়নি ল হয় নি। तत्र हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या इति । अथापि स्यादन्यज्जिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- । । * पुण्यस्याक्षयहेतुत्वमिति ३ युः। * अत इति १ पु.। ॥ ब्रह्मणो जिज्ञासेति नास्ति २, ३०ः। + प्रनित्यदर्शनार्मात २ पुः । स्पृशते न च सुस्वाद्विति पुः । मा ब्राह्मणवादीति २, ३ पु. ।

·जिज्ञासामचघटकपदार्थविचारः । निर्देशाचेति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽऽह ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेषे षष्ठीति सम्बन्धमाचे षष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते । बहवश्च सम्बन्धविशेषास्तचावश्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानु- पपत्तेः । तत्र प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वोरभावादाद्विशेषक्रियोपादानात कारकत्वेनैव सम्बन्धः तचापि सर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यर्हितमिति कर्मत्वं ब्रह्मणो न विरुध्यते । एबमपि साधारण शब्दे ऽभिप्रेतमर्थ विहायान्तरं परिगृह्य पुनस्तद्वारेणाभिप्रेतमा प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् । तदाह एवपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणाः कर्मत्वमुत्त॒ज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयांसः स्यादिति । ननु किमिति व्यर्थः शेषषष्ठीपरिग्रहे सामान्येन यत् किञ्चिद् ब्रह्म- सम्बन्धि येनयेन जिज्ञासितेन विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तत्सर्व जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतोन : विशिष्ट सम्बन्धो विवक्ष्यते सामान्ये तस्याप्यन्तभावादिति यद्युच्यते तदाह न व्यों ब्रह्माश्रिताशेषविचार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेव परोकमाशयोत्तरमाह न प्रधान- परिग्रहे तदपेक्षितानामधीक्षिणत्वादिति संक्षेपतो वस्तुसङ्ग्रहवाश्यम् । एतदेव प्रपञ्चयति ब्रह्म हि ज्ञानेनामिष्टतमत्वात् प्रधानम् तस्मिन्नधाने जिज्ञासाक- मणि परिगृहीते यौर्जिज्ञासितैर्बिना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्याक्षिणा- न्येवेति न पृथक सूचयितव्यानि यथा राजासा गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति तद्वदिति । यस्माद् ब्रह्मावाप्तिः पुरुषार्थः तेन तज्ज्ञाने- नागमिष्टतमङ्ग अतस्तदर्थत्वात्प्रवृत्तेः प्रधानं तत् तस्मिन् प्रधाने जिज्ञास्यमाने येन जिज्ञासितेन विना न सम्पर्णा जिज्ञासा तत्सामादेव तादर्सेन जिज्ञा- स्यते न पृथगभिधानेन कृत्यमस्ति । यथा राजासौ गच्छतीत्युक्ते यावता परिवारेण विना राज्ञो गमनं न सम्पद्यते तावतो गमनमाक्षिामिति न पृथ- गभिधीयते लोके तदिहापि स्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधन प्रयोजनानि ब्रह्मज्ञान- परिपूर्णतार्थमादेव जिज्ञास्यत्वान्न पृथक सूचयितव्यानि । किंच । शास्त्रप्र- * प्रतिपाटामानस्येति १ पुः । + विशिष्टशवेति २, ३ युः। + येनेति सकादेव १ घु। ६ कस्यमस्तीत्यस्य स्थाने समस्तीति पु.।

·६६ । जिज्ञासामपघटकपदार्थविचारः । वृत्तिरेव कर्मशि षष्ठीं गमयति । कथम् । एवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुण्यचिता लोकः तीयत इत्यादिश्रुतेन्यायतश्च पुण्यस्य क्षयदर्शनाद्विरक्तस्य ब्रह्मविदा- ऽऽग्नोति परमित्यादिश्रुतेब्रह्मज्ञानात्पुरुषार्थसिद्धिः परति । अतस्तज्ज्ञातुर्मि- च्छतः श्रुत्या यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्येवमाद्यया तत्प्रतिपादून- पूर्वकं तद्विजिज्ञासल्वेति साक्षादेव कर्मतया ज्ञेयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम, थातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूचितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायसूचनपर सूचं तदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्बद्धं स्यात् । तदाह श्रुत्यनुगमा- वेति वस्तुसङ्ग्रहवाक्यम् । * तंत्प्रपञ्चः यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यद्याश्च स श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति प्रत्यक्षमेव ब्रयो जिज्ञासाक- मत्वं दर्शयन्ति तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्म इति कर्मणि पष्ठी॥ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवाथै कथयति इच्छा- प्रदर्शनार्थं ततश्चेच्छाया: । फलविषयत्वात्तज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्तता सूचिता भवति तदाह । अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सन्त्राच्याया इच्छायाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति साक्षादनुभव उच्यते ज्ञानन्तु परोक्ष उनु वानाढेषि सम्भवति संनिहितेप्यसम्भावितविषयेऽनवसितरूपमित्युक्त पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणे नाव गन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतासाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूत्रमा अनेन व प्रयोज्य- सम्बन्धिन्योर्जिज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेकस्याः कारणान्तरसिद्धायाः पूर्ववृत्तत- या हेतुत्वमर्थादुपातमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्या भि. हिता तत्र जानात्येवासो मयैतत्व र्तव्यमिति उपायन्तु न वेद ततः तस्यो- पाय: कथनीयः शास्त्रस्य च सम्बन्याभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । इतरथा प्रेक्षारहितमिव सर्वमापद्येत । अतो || ऽनेनैव सूत्रणेदपि सर्व संचित- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णोतविचारार्थवि- धेयत्वाङ्गीकारेण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवतिम ब्रह्मज्ञानकामेनेदं * अस्यैव प्रपञ्च इति ३ पुः । + फलविषयत्वाज ज्ञानस्याऽदर्गतिफलपर्यन्तता मूचितति ३ पु. + प्रवर्गातपर्यन्तमिति २, ३ - एवमेव भाष्ये प्युपलभ्यते । भवतीत्येव १ पु.। || तत्रानेनैव सूत्रेणेति २, ३ पुः । ॥ ब्रह्म ज्ञातुकामेति ३ पुः । । -- C ·ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धाक्षेपः। शास्त्र श्रोतव्यम् * यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रेण निरूप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतापायः शास्त्रमित्यर्थाच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथितं भवति॥ .॥ दूति तृतीयवर्णकं समाप्तम् ॥ । -- तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात्। यदि प्रसिद्धम् न जिज्ञासितत्व- म्। अथाप्रसिद्धम् नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानाक्षिपति । कथम् । प्रसिद्धशब्देन प्रतिपंचमुच्यते तद्यदि प्रतिपनमन्येन केनचित् तदाऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात् प्रतिपाद्यत्वेन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषय: स्यात् । ततश्चानेनानवगमानास्य प्रयो- जनं ब्रह्मावगतिः स्यात् । अत: प्रयोजनमप्याक्षिणम् । अथाप्रसिद्धं न शक्यं जिज्ञासितुम् । कथम् । यन्न कदाचिदपि बुद्धौ समासूढविशेषम् कथं तत्प्रपाद्यत । अतः प्रतिपादनाशक्तर्न तत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्धं पुनर्यदि नामानेन प्रति- पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि न तेनाथैन निरालम्बनम् ! अप्रसिद्धं पुनराल. म्बनमपि नस्यात्। अतो न केनचिदर्थेन सम्बटुं शास्त्रमिति सम्बन्ध आक्षिप्रः । अस्ति तावद् ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधत्ते श्रोतृप्रवृत्त्यर्थम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृशो निष्प्रयोजनं नि- विषय | मसंबद्धं चारभंत इति तद्गारवादेव प्रवर्तन्ते श्रोतारः किमानेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त्वप्रतीतिः प्रणेतृगौरवात् न तु तावन्मात्रेण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत || प्रयोजनाय हि प्रवर्तन्ते न तन्निर्देशादृते शक्य- ते ऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशेष एव निर्दिश्यताम् । न च विषयभावमना- पन्नमशक्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवति छिदिक्रियाविषय एव वृक्षश्छिन्नः प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृद्विषयस्य मृदेव घटावस्था प्रयोजनम् । सत्यम् तथापि यथा चिकित्साजाने चरकसुश्रुताचेयप्रभृतीनि बहूनि यथा वा तण्डुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अवघातनखनि ददलनक्रिया बढ्यः । तत्र * यट् ब्रोति १ पु.। नैव शक्यमिति २ पु.। प्रयोजने इति. पु.। + इति पञ्चपाटयां तृतीयवर्णकं समाप्तमिति ३ पुः । असम्बन्धमिति ५ पुः । प्रयोजनावधातेति १ पुः ।

·। - অভিাষায়। নিয়ম্বয়ালনদস্যর। * नावश्यमेकचैव प्रवृत्तिः 'तथेहाप्यन्यस्मादपि कथंचिद्ब्रह्मावगतिसिवा नावश्यमत्रैव प्रवृत्तिः । अतो ऽनन्यसाधारणा विषया वक्तव्यः यथा ऽर्जुन- स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते । तेनानन्यसाधारणत्वाय विषयों निर्देश्यः प्रवृत्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनैव । यथा साधुशब्द- परिज्ञानं व्याकरणारम्भात्याङ् न केनचित्साध्यते तेन न केनचित् सम्बद्ध अतस्तदा न क्वचित प्रवर्तते । यथा वौदननिष्पत्तिरकनिया नियतापि न गमनायेकक्रियासाध्या तेन न नया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्थरूपता ऽनन्यसिद्धता शत्प्रतिपाद्यता चेति भिद्यन्ते विषयसम्बन्धप्रयोजनानि तानिच चीण्यपि प्रवृत्त्यङ्गमा नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां । तुषकण्डने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थे चिकि- त्साक्षाने सुश्तादिसिद्धे चरके नियमेन प्रवर्तते । नापि तगडुलेषु दलनसिद्धे- व्यवधाते । नाप्यनन्यसिद्धेऽपि साधुशब्दपरिज्ञाने पुरुषार्थे अतत्साधने वैद्य- कादी कश्चित्प्रवर्तते गमने वा उनादनसाधने । तत्र विनतिपत्यकान्ततःप्रसिद्ध- तामप्रसिद्धतां च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन वि- षयसम्बन्धी समर्थितवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्तं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर- गोपायन्यायविषयम तत्कथं शास्त्रस्य विषयसम्बन्यौ भवतः । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रणाड्या धर्मार्थविषययोरिव शास्त्रमाः कामावाप्तिः । नन्वा- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यतावद्वेदान्तानामप्यर्थमवबोध- यता | मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनार्थावबोधे वेदान्तानामुपकारकत्वावति शास्त्रमपि तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याङ्कुर जनयतः सहकारिणो जलादेर- न कार्यम् । तेन यद्यपि वेदान्ता एव ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा नेति- कर्तव्यतामागं पूरयति तथापि ब्रह्मविषयैव । न हिच्छेत्तुरुद्यमनिपातनलक्षण व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात करणस्य च द्वारत्वात् । अन्यथा ऽन्यच कर्तृव्यापारो ऽन्यत्र फलमिति वैयधिकरण्यं स्यात् । कुरो नावश्यकमेकोलि १ पु.। + तुषखण्डने-इत्युपकल्पितं २ पु.। ॥ इतिकर्तव्यमीमांसेति १, ३ पु.. । यथा चौदननिष्यतिरिति २ पुः । चकारो नास्ति २ पु.। . करणस्य तवारत्वादिति २.।

·-- - विषयाद्याक्षेपपरिहारः । उच्यते । विषम उपन्यासः । युक्तं यच यदुपकारमन्तरेण फलोत्पत्तिरेव न सिध्यति तस्यापि तद्विषयत्वम् इह पुनर्विनापि मीमांसया सम्बन्धग्रहणतद- नुस्मरणबुद्धिसन्निधानमाचोपकृतं वाक्यमर्थमवगममति नापरमपेक्षते । ननु संशयविपर्यासनिरासुद्वारेण निर्णयहेतुत्वान्निर्णयस्य च निर्णयप्रधानत्वा- द्भवति निर्णेयं वस्तु निर्णयहेतोर्विषयः । नैतत्सारम् । यत्र हनक विज्ञानं वाक्यनवणे * सति जायते मीमांसानिरपेक्षमेव । तचकं वाक्यजन्यमेकार्थनिय- तत्वादेकस्मिन्प्रयोगे वाक्यस्य इतराणि पुनः सामान्यतोदृष्टनिबन्धनानि । तत्र मीमांसया लोकप्रसिद्ध शब्दशक्यनुसारिण्येदं । शब्दजनितं ज्ञानमिति तदा- लम्बनं वेदार्थ हात-जात्वान्यदुपेक्षते न पुननिर्णयज्ञानोत्पत्तो व्यापारः शास्त्र- स्य । यथा चक्षुः कुतश्चिन्निमित्तात्संप्रयुक्ते ऽपि स्थाणु: + पुरुषो वेति संशयात्मकं पुरुष एवेति वा विपर्ययस्वरूपं ज्ञानमुत्पाद्य पुनर्निमित्तान्त- रानुगृहीतं सन्निर्णयात्मकं सम्यग्रपं ज्ञानमुत्यादयति नैवं शब्दो मीमां- सायाः प्राक् संशयितं विपर्यस्तं वा ज्ञानमुत्पाद्य पुनस्तदनुग्रहानिर्णयात्मकं सम्यग्ज्ञानं वा जनयति किन्तु प्रागेव मीमांसानुग्रहात् स्वसामर्थ्यजन्य ज्ञानमजीजनदेव । तस्मान्न ब्रह्मविषयं शास्त्रम् । अचोच्यते । यद्यपि वाक्यार्थज्ञानं शास्त्रानुग्रंहा || त्यागेवोदेति तथा- पिप स्वोत्पत्तिसमकालसमुत्येन सामान्यतादृष्टनिबन्धनेनार्थान्तरनिवेशिना समकक्षामभतेन ज्ञानेन विरोधादुन्मज्जननिमज्जनमिवानुभवदस्यामवस्थायां संशयज्ञानकोटिनिननं सन् मीमांसया शब्दशक्त्यनुसरणे सति प्रतिपक्षतान- स्यानुत्पत्ती निमज्जनाभावान्निश्चलं निर्णयज्ञानमिव जातमिति लक्षणया मी- मांसया निर्णयः क्रियत इत्युच्यते न पुनः साक्षान्निर्णयज्ञानहेतुत्वात् । तदेवं लक्षणया वेदान्तानां ब्रह्मविषयाणां सहकारिकारणं मीमांसति ब्रह्मज्ञानवि- षयं शास्त्रमभिधीयते । तच्चेदं चयमप्यवश्यं वक्तव्यम् प्रयोजनं विषयः सम्बन्धश्च शास्त्रादौ श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । यद्यपि प्रणेतृगौरवादेव सप्र- योजनत्वं शास्त्रस्य तथापि न प्रयोजनविशेषसिद्धिस्तत्प्रत्ययमात्रण निर्देशा- * सति मीमांसानिरपेक्षमेवोत्यढाते-इति २ पुः । । स्थाणी स्थाणुरिति २ पुः। !! प्रागेवोदणदीति २ पु.। + शब्दनजनितमिति पुः। । अत्र 'वा'शब्दोऽधिकः २ पु.! पतदित्यधिकमत्र २ पु.। - ·- विषयाद्याक्षेपपरिहारः । दृते । तस्मात्तन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनतां मन्वानो विहतश्रष्टुत्वान्न प्रवर्ततेति साध्यो निर्देश्यः। शक्यप्रतिपादनप्रतिपत्तावस्य- न्यतःसिद्धेर्थे निर्दिष्टः नैव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्रयमेकत्र समवेतं विभक्तं चोपलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति तावद् ब्रह्मेत्यादिना प्रसिद्धत्वप्रदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुर्व- छक्यप्रतिपाद्यतया सम्बन्धं समर्थितवान् । कथम् । ब्रह्मशब्दस्तावज्जाति- जीवकमलासनशब्दराशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सूचे प्रयुक्तः अनुपपत्तरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । तेन स्वर्गापूर्वदेवताद्यर्थवत्पदप्रयोगादेव कश्चिदर्थो ऽस्तीत्यवसीयते । नैतत्सारम् । नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीतपूर्व एवार्थे झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यतो ऽसिद्धमथै पदप्रयोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्यर्थो ऽपि नैव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अत्रोच्यते । यस्मिन् वाक्ये एकं पदं मुकेलरेषां पदानामर्थः सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- र्थसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धोपि कथंचिदवगम्यतेति । तत्र निगमनिरुक्तव्या- करणानामेवंरूपपदाथानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तगुलेनार्थमनुगम्य वाक्या- धावतिर्युक्ता न पुनरेकाप्रसिद्मा प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यक्तुं युक्तः । न हि प्रसि- द्विरप्रसिद्ध्या त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्प्यत इतिन्यायान् । ननु निगमादिवशेनार्थानुगमे सर्वचैव कथंचिदान्वयस्यावगन्तुं श- क्यत्वादव्यवस्थितः पदार्थः स्यात ततश्च वाक्यार्थो नावधार्यत न तर्हि निगमादीनामर्थवत्ता। भवत्यर्थवत्तायच स्वाथीदन्यचापिविनियोगात्प्रयोग:तच कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्गतस्यैवावयवाान्वयलेशस्यानुगमात् । एवं तर्हि एकार्थनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिदोषः । तदप ब्रह्मशब्दे व्यु- त्यद्यमाने बृंहतेधातोर्वृद्धिकर्मणोऽर्थानुगमात् प्रयोगानुगमेवा ऽमति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतोनिरवग्रहमहत्त्वसम्पनं वस्तु वाक्या- यान्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते। ततश्च कालकृतावच्छेदनिमित्तस्याल्पत्वस्या- । - * निगमादि ध्याप्रियते इतीति २ घुः ।

·२१ । . - विषयाद्याक्षेपपरिहारः। भावात् सदासत्त्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । तथा रुपान्तरस- दावे तद्रूपविकलत्वात्तदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात् तच्च ब्रह्मपदादेवा पास्यते। तस्मादेकरसमद्वैतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । एतेन देश्कृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्व स्त्वन्तरसद्धावे हि तदपेनयेतावति सद्रावो नातः परमस्तीति स्यादेतस्माझावृत्त इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च बृहत्यान्वयादेव। कथम्।अबोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्तारं प्रति शेषत्वान्निकृष्टम् । चेतनः पुनर्न कस्यचिद्रणभावमेति । तेनोत्कृष्टुं सर्वस्मात् बुद्धस्वरूपं किंचिदिति बृहत्त्यान्वयमेवानुसृत्य गम्यते। मुक्तमिति चाविद्या- कामकर्मपरतन्त्रस्तरितश्चांमुतश्च पशुवन्नीयमानो निकृष्टो भवति ब्रह्मश- ब्टस्तु स्वार्थप्रक्षेपेण वाच्यं किंचिद्गमयन् सदैवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्ये त्कृष्टमहत्त्वमाबेदयति । सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्म शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिद्वा कार्याया- वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्षः स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतोऽसिद्धस्य वस्तुनः पदप्रयोगादेव प्रतिपत्ता सिद्धे हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिद्धमेव महत्त्वं * विरुच्यते शब्दादेव तदर्थान्वयप्रतीतो निरङ्कुश ण्वार्थी ऽभ्युपेतव्यः । एवं च बुंहतरर्थः परिपूर्णो भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गोचरे वशे च वर्तेत तदेतदाह अस्तितावद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्व- शलिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयोः प्रती- यन्ते बृंहतेधातोरानुगंमादिति । नन्वेवमपि व्युत्पत्त्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतावता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेवम् अत एव जिज्ञा- सा धर्मस्येव लोकाख्यप्रमाणाभाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धा कारणंमुच्यते साध्यत्वसिद्धार्थम् सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सा ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नाहमस्मीति । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्मवा लोको नामस्तीति प्रतीयात् । आत्मा च ब्रह्मेति । कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि ब्रह्मशब्दप्रयोगादात्मानमेव च * निरुच्चोत-इति २ युः । + लोकादिनमाणेति २ पुः। शुद्धत्वादय इति २ पुः।

·- विषयाद्यायपरिहारः । लोकोहमिति व्यपदिशति तदेवमहंप्रत्यय एव ब्रह्मण: * प्रसिद्धत्वान्ना- प्रसिद्धशडा । यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्य- जिक्षास्यत्वं पुनरामन्नमिति विषयमाक्षिपति असिद्धं हि वस्तु साध्यमानं विषय: सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति विप्रतिपत्तेरिति विषयसम्बन्धी समयते। सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्यय: आत्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नेव विप्रतिपत्तयोऽयमसावयमसाविति । ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वान ब्रह्मशब्दस्य - ततः । मामा- नःसिद्धमपि विशेषतो ऽसिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यत: सिद्धत्वाच्छक्यते विशेषतः प्रतिपादयितमिति भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि समर्थितः । विप्रतिपत्तिं दर्शयति देहमा- चमित्यादि । तद्यथा गोशब्दस्य व्यत्याकृतिजातिक्रियागुणसास्नाद्यनेकार्थसं- निधौ प्रयुज्यमानस्य कैश्चिज्जातिरन्यैर्व्यक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम् एवं सचेत- न्य कार्यकारणसंघातसन्निधावहंप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कश्चित् किंचिदालम्बनं प्रतिपन्नम् तदाह देहमाचं चैतन्यविशिष्ठमात्मेति प्राकृता जना लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि । मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमाना गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमानो देहविषयत्व उपपद्यते । देहमाचमिति सशिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मावशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्त्रं चेतन्य- मन्यविशेषणं वा किन्तु देष्टाकारपरिणतभूतचतुझ्यान्तभूतमेति दर्शय- ति। आत्मेति अहंप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति। शास्त्रोपदेशासंस्कृत- मतयो दृष्टमाचाविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- चतुष्टयतत्त्ववादिनः प्रसिद्धाः । एवमिन्द्रियाण्येव चेतनानि आत्मत्यपरे । इन्द्रियाणां चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकैस्मिन्न सत्यपि शरीरे रूपादिज्ञा- नानामभावात तेषामेव व्यस्तानां चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्ते क्रमेण च वरगोष्ठीवदितरेतरगुणभावं च । तथाचेन्द्रियधर्मसामानाधिकर- ण्यमहंप्रत्ययस्य दृश्यते काणोऽहं मकोऽहमित्यादि । मन एक चेतनमहंप्रत्य- यस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हि स्वप्न इन्द्रियदशकोपरमे ऽपि मनस स्वा- * सिद्धत्वादिति २ पुः । 1. कार्यकरणसंनिधाविति पु. + सामान्यतःप्रसिद्धमपि इति २ पु.। अति सत्यपीति प.।

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः। हमिति सर्वव्यवहारास्पदत्वमिति वदन्तः । विज्ञानमा क्षणिकमित्येक इति। माचग्रहणेन नाहमित्यकारादिवर्णच्यातिरिक्तं किंचिदवभासते यदहंप्रत्ययस्य विषयः कल्प्येत । तेन विज्ञानमेव स्वरसभङ्गुरमविरत्नोदयमखिललोकया- चानिलयमनुभवभग्नपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शून्यमि- त्यपर इति । सुषुप्ने विज्ञानलेशस्याप्यभावादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- कारणस्य कादाचित्कस्य परमार्थवस्तुत्वाभावादसदश्वभास एवाहङ्कार इत्य- परे सङ्गिरन्ते । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी का भक्तित्यपर। इति । अहमुल्लेखशून्यस्थ भोक्तृत्वस्यादर्शनात्तस्य च प्रत्यभिज्ञानात स्थिरत्वसिद्धेः स्थिरस्य चा अधिहेत्वनुपलब्धेनित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भोगासम्भवाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात् क्रियावेशात्मकत्वाच्च कर्तृत्वस्येवमात्मकत्वाच्च संसारित्वस्य देहादेश्च बुद्धिपर्यन्तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेस्तयतिरिक्तः संसारी कता भोक्ताहंप्रत्ययविषय इत्यपरे प्रतिजानते । कथं पुनस्तयतिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तरित्युक्तम् । कथं तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तिरिति । उच्यते । ॥ भूतसंघातस्तावच्छरीरम् । तत्र व्यंस्तानां समस्तानां वा युगपत्क्रमेण वा भोगः परिकल्प्येत । सर्वथा- प्यसम्भवः । यदि तावड्यस्तानां युगपत्परिकल्प्यत ततः स्वार्थप्रयुक्तत्वात प्रवृत्तेरङ्गाङ्गिभावो मा नावकल्पेत। न चाङ्गाङ्गिभावमन्तरेण संघात** उपपद्यते । तस्मान्नं व्यस्तेषु युगपदोगः । अस्तु तर्हि क्रमेण विरोधाद्वरगोष्ठीवदिति । नेत- देवं युक्तम् । तत्र याम्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं च प्रतिपुरुषनियमात् । इह पुनर्विपरीतम् बहूनां सन्निधौ साधारणे च भाग्ये प्रतिनियतभोगव्यवस्था- हेत्वसम्भवात् । अस्तु तहि समूहस्य तिलज्वालावच्चेतनासमन्वयोपप- तेः। मा भूत् प्रत्येकं युगपत्क्रमेण वा । नैतदेवम् । भागेषु समूहासम्भवात् । कथमसम्भवः । भोक्तु गं प्रति प्राधान्यात् । ननु भोर्गेपि समूहा दृष्टो यथा स्त्रीपुंसयोः । नैतत्सारम् । संदिग्धत्वात् समूहस्योत तयतिरिक्तस्येति । तिलज्वालायान्तु विपरीतम् समूहकार्ये समूहिनां गुणभावोपपत्तेः । अस्त्वेजस्य * मन एवाहमिति सर्वव्यवहारास्पदमिति २ पुः । +इतिशब्दो नास्ति १,२ युः। • अवधिहेतुत्वानुपलब्धेरिति तु त्रिष्वपि पुस्तकेषु भवति । नित्यत्वादिति ३ पु.॥ ॥ भूतचतुष्टयं तावच्छरीरमिति १ पु, भूतसंघातः शरीरमिति र पुः। ना नावकल्प्येतेति २, ३ पु. । * उत्पतेति १, २.पु.। हेतुत्वासंभवाटिति १ घु। । -- - ·। विषयाद्यापपरिहारः। सहि नियते भोगः । न । तचापि कस्यैकस्येत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन विवक्षितार्थोपपत्तेः । यद्येवं समेषु केषांचिद् गुणभावानुपपत्ते* र- युक्तः कार्यात्मकेषु । एवं कारणात्मकेष्वपि समानश्चर्च: भूतस्वाभाव्याविशे. यात् । तथोभयात्मके समूहे । तस्माद्वेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तब केवलं न कर्तेत्येक इति । पूर्वोक्तस्यैव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ. त्वमतत्स्वभावं मन्वाना भोक्तव केवलो ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुज्जे चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुषङ्गः । तेन नायं तद्विषयः । यदि स्यात् न तदुल्लेखविकल । उदियात् । ननु भोक्तापि तर्हि नासा । तदुल्ले. खाभावात् । नैतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्मकमेव भोक्तृत्वमिति भोक्लेव केवलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तअतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशतितरति केचिदिति । तस्मा. दपि देहादिव्यतिरिक्तादहंप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चेशितव्यस्य सर्वात्मना बेत्ता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणां मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपात्तनु- भुवनविरचनकार्यात्प्रेक्षावत् कर्तृकत्वमन्तरेणासम्भाव्यमानात कुलालादिरिव घदादिकार्यात्प्रतिपन्नः सातिशयानां काठाप्राप्तिः || परिणामानामुपलब्धासास्ति- शयं च ज्ञानम् अतः क्वचिकाष्ठां प्रश्न सर्वविषयमितिमा सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वरः प्रतिपन्नो ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्प्रतिपेदिरे । नन्वहमिति सा लोक आत्मानं प्रत्येति आत्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन तद्विप्रतिपत्तो ब्रह्मविप्रतिपत्तिं दर्शयितुं प्रक्रान्तम् ** मनहंप्रत्ययविषये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वविप्रतिपतिः। प्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रक्रान्तत्वादहंप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाड्या ब्रह्मविप्रतिपत्ति कमरेव निर्दिश्यते । यतो नाहं विषयविप्रतिष- त्तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्वेतत् । - रयुक्तमिति ३ पुः। + एवं कारणात्मकेषु तेष्वपि समानच! भूतभाव्यानिशेषादिलिप युः। 1 उदीयादिति १ पु.। कर्तृत्वमिति १ पु.! ॥ परिमाणानासित यु.। पा वाशब्दोत्राधिकः ३ पुः। १६५ अनहप्रत्ययविषयविषये-इति । पु. । निर्दिश्यत इति ३ पु.। ब्रह्मविप्रतिपत्तिरित्येवेति में घु.। SS अहंप्रत्ययविषये विप्रतिपत्तीति २ पु.॥

·विषयाद्याक्षेपपरिहारः । श्रात्मा स भाकुरित्यपर इति । योयमहमित्युल्लिख्यमानश्चेतनो भोक्ता सब्रह्मेति कश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो भोक्तृत्वावभासः स मिथ्यैवानिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसितः। परमार्थतस्तु यः सर्वज्ञ ईश्वरो ऽहं- प्रत्यय्ये ऽनन्तर्भूतः प्रमाणान्तरानवसितः सोस्यात्मा स्वरूपम् । एवयसो बृहत्य. धीन्वयाट् * ब्रह्मशब्दाभिधानीयहां लभते । इतरथा सदूपविक्रलस्य न निरङ्कुशं बृहत्त्वमिति न ब्रिह्मशब्दाभिधेयः स्यात् । एवं बहवो विप्रतिपन्नाः युक्तिका- क्यतक्षमाससमा नयाः सन्त इत्युपसंहरति । एवमुक्तेन प्रकारेण केचित् किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मनो रथमाण नेत्याह युक्ति प्रमाणानां स्वविषयनिश्चयेनुपाहिका तर्कशब्दपायां वाक्यं चं प्रतिवेदान्तं यथावद्ब्रह्मस्वरूपंप्रतिपादनपरमालोचयन्तः । आत्मा स भाकुरिति युक्तिवाक्याभ्यामन्त्यं पतं निश्चितवन्तः सम्यगदर्शिनः । इतरेतु युक्तय इवावभासन्त इति युक्त्याभासाः न परमार्थता युक्तयः ताः समा- श्रित्य वाक्यानीवावभासन्तन तानि वाक्यान्यऽतत्परत्वात् तानि वाक्याभा- सानि परिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः । युत्याभासत्वं लेशतो दर्शितमेव देहादि- व्यतिरिक्तात्मपक्षं दर्शयद्भिः । इतरेषां च युक्त्याभाससिद्धत्वं स्वावसरे दर्श. যিল:। হুথিন লয়ন নবীনববন্ধাযৱনল। আমামা- सतां तु तत्र तचाधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिष्यामः । तदाऽविचार्य- यत् किञ्चित्यतिपदामानों निश्प्रेयसात प्रतिहन्येता || नर्थ चेयादिति । तत्रैवं स्थिते मुमुक्षुब्रह्मचानेन पर निश्प्रेयसमागकामो ऽविचार्यंतच्छास्त्रमश्रुत्वा प्रध- तमानो पाऽन्त्यपक्षादाचीनं कञ्चित्पक्षं परिगृहीयात् तदा मोक्षस्य सम्यगजा- नफलत्वात्तस्यं चातथाभावानिशप्रेयसात्प्रतिहन्येत मोक्षफलं न प्रामुया**दनथ च प्रतिपद्यत। अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये केदात्महनो जना इतिश्रुतेः । अनात्म- दर्शनेनात्मनो ऽसत्किल्पत्वापादनमात्महननम् । एवंरूपस्यात्महननस्य कृतत्वात् अन्यथा ऽऽत्मनो हननासम्भवात् प्राणत्यागस्य प्रकृतानुपयोगादिति। - ब्रह्मशब्दाभिधानीयकं लभत इति ३ पु. । ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वं स्यादिति । धुः । + युक्तिवाक्याभ्यामिति नास्ति २ युः। यत्किञ्चित्प्रतिपाढामाने-ति १ पु.। || अनर्थ चदिति कुत्रचिद्भलि, अनर्थ वेयादिति पु.। का अत्यन्तपडादर्वाचीनं किञ्चित्यक्षमिति १ पु । ** अनर्थ वा प्रतिपठतेति पुः । कल्यापाटनमिति २पुः ।

·६ जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- तोपत्करणा निश्श्श्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासव्याजेन जिज्ञासाएदेना * न्तर्जातमीमांसा वेदान्तवाश्यानामारभ्यते। अथवा ब्रह्मज्ञाने कर्तव्यतयोपदिष्टे तज्ज्ञानाय प्रवृत्तेभ्योऽर्थादेव तत्प्रतिपादनं प्रतिज्ञातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किंप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते । तदविरोधितोपकरणा निश्श्यसप्रयोजना चेति । तेर्वेदान्तरविरोधी तो युक्तिरुपकरणमितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्तरविरुद्धम् तदऽर्थप्रतीतरेव दृढत्वहेतुतयोपकरणमस्या इत्यर्थः । ॥ इति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् ।। ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् ।। । ब्रह्म जिज्ञासिलव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्त्र श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदैवेदमित्युक्तम् तदैव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाणं युक्तिः साधनं प्रयोजनमिति सर्व व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञातम् । तत्र स्वरूपस्याभ्यहि- त्वात्तत्प्रथमं निर्देष्टव्यं किंलक्षणं पुनस्सद् ब्रह्मत्यत आह भगवान सूचकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् सूचितेव । जन्मोत्य- तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानो ब्रहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- विसह इत्येतत् चितयमपि व्याख्यानाङ्गं सम्पादयलि । तद्गुणसंविज्ञाने प्रयो- जनमाह जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशात्संहतिप्रधान समासार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा- दिरित्याशड्याह जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुवृत्तापेक्ष चेति । यद- नेन सूत्रेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तत्रादौ जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं वस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिष्ठति स्थित्या वा जायते नापि जनित्वैव || प्रलीयते वणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्य- * अनमीता मीमांसेति = पु.! । इति पञ्चपादिकायां प्रथम सूत्रं समाप्तमित्येतावदेवास्ति ३ पुः । ब्रह्म ज्ञातुकामेनेति ३ धुः। संहतिप्रधानं धर्मजातं समासार्थ इति ३ पु.॥ नश्यतीति, पु.॥

·। जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । दमः प्रातिपदिकमात्रस्यार्थनिर्देशः । तथाहि। सर्वत्र सर्वनाम प्रक्रमादिकारणा- न्तरबलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमाणविषयमाचाभिधाय- कम् तेनाह प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देश इति। षष्ठी जन्मा- द्विधर्मसम्बन्धार्थेति सर्व एवेह सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेष आदरणीय इति कथयति। यत इति कारणनिर्देश इति । प्रकृतित्वनिबन्धना * हि पञ्चमी नान्यनिबन्धनेति दर्शयति । अस्य नगत इत्यादिना भाष्येणं लक्ष्यस्य ब्रह्मण: स्वरूपलक्षणं कथ- यितुमुपचक्रमते । द्विविधं हि लक्षणमुपलक्षणं विशेषलक्षणं च । तचेदं लक्षणं प्रपञ्चधर्मत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्षति न विशेषणत्वेन अतः पृथकस्व- लक्षणकथनम् । नामस्वरूपाभ्यां व्याकृतस्येति । कार्यप्रपञ्चं केचित्कथंचित्स्व. प्रक्रियानुसारेण विभजन्ति तद्व्युदासाय प्रसिद्धार्थानुवादश्रुतिबलेन द्वैराश्यं कृत्वा उह नामरूपाभ्यामिति । इत्यंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हि वस्त्व भिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन कर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभोक्तृत्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायोति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलानय- स्थति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियतो देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं ग्रामादिफलस्य भूमण्डलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूवं पुत्त्रफलस्य बालभावा- निमित्तमपि । उत्तरायणादि ना मरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति। न हवागदर्शी ** कचिदहिलाकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रतिनियतार्थक्रियास- मावयवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुपि समर्थः किं पुनर्वि रचयितुम् । जन्मस्थिबिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद् भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इति साकाङ्कस्य सूत्रवाक्यस्याकाङ्कितपदपूरणमुपलक्षितब्रह्मस्वरूपं लवणं च दर्शयति । नन्वन्ये ऽपि परिणामादयो भावविकाराः सन्ति ते किमिति न संगृ. ह्यन्त इत्यमशङ्कयाह अन्येषामपीति । न क्वचिद्वस्तुनो व्यवस्थाविशेषो हिशब्दो नास्ति १,२ पुः। * अभिधेयरूपमिति ३ पु.। || अपति २ पु. नास्ति। ** क्वचिदिति नास्ति पु.३ + नामरूपाभ्यामिति पु.। 8 बालभावादूर्ध्वमिति ३ पुः । मरणमित्येव तु त्रिवपि पुस्तकेयस्ति । 11 किं पुनर्विचारयितुमिति १ः।

·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । विनाशरहितो नाप्यनिवृत्तजन्मनो ऽस्थितस्वभावस्य विनाशः । अतस्ति- ध्वेवान्तभावान पृथगुपन्यासस्तेषाम् । ननु * षड् भावविकारा इति नेरुक्ताः तेषां ग्रहणे ऽन्तभावोक्तिप्रयासो ऽपि परिहृतः स्यादित्याशङ्कयाहू यास्कपरिप- ठितानां तु .जायतेऽस्ती + त्यादि । पृथिव्याजासु जगढ़चनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावानां सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित-. त्वाशङ्का स्यात् न च तद्युक्तम् । अतः सूत्रार्थवत्त्वाय श्रुतिनिर्दिष्टा स्वोत्य- त्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्सूत्राणाम् । अतो यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मेति सूत्रार्थः । ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूत्रमर्थशून्यं स्यात् । न हीमा पृथिवी जायमानां पश्यामः नाऽपो न तेजः कथं सिद्धवलक्षणत्वेनापादीयत इति। उच्यते। तेज- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्मे इन्धनक्षये बिनाशः । अपामपि चन्द्र- कान्तादिषु जन्म क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्श- नात् तन्निमित्ती जन्मविनाशावनुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यवयवसंयोगविभा- गकृतो पृथिव्यैकदेशस्य जन्मविनाशौ । वाय्वाकाशकालदिशामपि यावद्विकार तु विभागो लोकवदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मविनाशौ । न यथेम- तविशेषणस्येत्यादिना भार्येण 'युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनेव सूत्रेण तन्त्रेणावृत्या वा जन्माद्यस्य यत: सम्भवति इति सूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्यत्याद्यभिहितविशेषणचतुष्टयस्य, यथा- क्तविशेषणमीश्वरं मुक्केति सर्वशं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनामचेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तः संसारिणो हिरण्यगी- दुत्यत्त्यादि सम्भावयितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तावदचेतनात्वादेवानुपपन्नम् । चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तित्वात् । अभावात्पुन चेतनत्वादेव केवलादनुपपत्तिरपि तु निरुपाख्यत्वादतीतकल्यसंस्काराभावात् पूर्वकल्य- करूपो वर्तमानो ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न क्वचित्कश्चिन्नियमो ऽभविष्यत् । न च स्वभापन: विशिष्ट- देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापेक्षवानुप्रपन्ना । * बड़ भावविकारा नरुक्ता इति १ पु, षड्भावविकारास्तै रुक्ता इति तु कश्चित् । इत्यादीनामिसीति क्वचित् । कश्चिदिति नास्ति पु.।

·जगज्जन्मायुपलचितं ब्रह्म। कुतो नियमसम्भवः । अतो युत्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भावना- निराकरणेन पारिशेष्यात्पर्वोक्तविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । एतदेवानुमानमिति । येयं युक्तिरभिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्का नान्यतो जगतो जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमानमीश्वर- सिद्धौ सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धा च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यस्तिीश्वरकार- णिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसूचलक्षितान्यपि वाक्यानि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि पराधीनुमानवाक्यसमानि दृश्यन्त इलि वदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धूमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चसन्निवेशविशेषस्य सर्वज्ञत्वादिगुणकारणत्वमिति । न वेदान्तवा- क्यार्थग्रथनार्थत्वात् सनणामिति । सत्यम तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न तत्र तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाक्यग्रथने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानोति । समन्वयसूचप्रमुखोपात्तैः शब्दशस्यनुसारिभिन्यायवाक्यानां ब्रह्मणि तात्य- याध्यवसाननिवृत्ता ब्रह्मावगतिनानुमानादिप्रमाणान्तरनिर्वृत्ता। सत्सु तु वेदा- न्तवाक्येषु तदविरोध्यनुमानमपि भवन निवार्यते श्रुत्यैव सहायत्वेन तर्कस्या- प्याभ्युपैयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या यथा श्रवणं ब्रह्माव- गतिहेतुरनूद्यते तथा मननस्यापि सिद्धवदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपरा श्रुतिः पण्डितो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुषबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्थनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा- यांपादनं तदा ऽऽचार्यवान् पुरुषो वेदेत्यनद्यते। न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह श्रुत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । आदिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । तत्र हेतुमाह अनु- भवावसानत्वाद् भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्येति । सिद्धे वस्तुनि सम्भ- वत्यनुभवस्तदवसाना आकाङ्गानिवृत्तिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां विना ऽप्य- नुभवेन शब्दशृल्यनुसरणमात्रेणैव निराकाङ्क्ष फलपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यपेक्षते तथेहापि स्यात् प्रमाणत्वाविशेषाद्वेदान्तवाक्यानामित्याशय m । * वेदान्तवाक्येति २ पुः। + अधिकारशिकचःयुः। + न्यायैरिति नास्ति १ घुः । स्वरूपवस्त्विति पु., ·tum - । ॥ । जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म । विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूत्व- स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिंद्धस्वभाव नानुभवितुं * शक्यमिति न तदाकाला। इह तु सिद्धस्य साक्षादूपेण विपर्यास- गृहीतस्य । सम्यगज्ञानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृत्तिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद वबोधनप्रकारेऽपि साम्यम् । यदि स्यात पुरुषेच्छावनिष्पाद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युच्चयव्यवस्थितविकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् निःस्वभावत्वप्रसङ्गात् तथा चैकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः पुरुषो वेति विकल्पो .न. वैकल्पिकद्रव्य- त्यागज्ञानवत्सम्यगज्ञानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितैकार्थतापरमीथै यतो वस्तुस्वभावपरतन्त्र सिद्धवस्तुज्ञानं न ज्ञानपरतन्तं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर. जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनर्वैपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा वाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तजेवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतवस्तु- विषयत्वात् । अतो युक्तो युक्तो || रनुप्रवेश: अनुभवापेक्षा च नेतरत्र । का अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुविषयत्व इत्यादिना । अयम- भिनायः । भूतत्वाद्युक्तेरपि चेदनप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यर्बिचारितः यथाहुरीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूत्रेण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च ** हे- त्वभिधानमित्युत्तरमाह नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमात्र गृहन्ति न तत्कारणम् । यदि तद्ग्रहणमपि स्यान्नानुमानोपन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतोदृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माज्जन्मादिसूत्रं नानुमानोपन्यासार्थ । किं तहि वेदवाक्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि तदुपकरणान्तदर्थानुभवप्रयोजना सूचयतीत्युक्तम् । शक्यत इति । पु.। + अग्रिमो नत्रास्ति ३ पुः । + पुरुषस्येच्छावशानिरिति ३ पुः । वैकल्पिकद्रव्यजन्ययागज्ञानवदिति २ पु., वैकल्पिक द्रव्ययागज्ञानदिति ३ पुः । 1 জিয়াকান্দি = ৫ वापर इति १ पुः । ** हेतुत्वाभिधानमिति पु. 11 किंस्विति ३ यु. पाठो भाष्यशैलीविरुद्रः । * मूत्रयतीति HEAT ·जगज्जन्माद्युपलक्षितं ब्रह्म । नम्वेवं सति कथं युक्तिरब्रह्मविषया * सती तद्विषयाणां वाश्यानामु- पकरणं भवति । उच्यते । ब्रह्मपरेषु वाक्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तय उपन्यस्यन्ते ताश्च विधिप्रतिषेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकाङ्कितस्तुतिनिन्दार्थवाद- वत स्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तापेक्षितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपद्यमानास्ता * श्रुतिसाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते। किं पुनस्त द्वेदवाक्यं सूत्रणेह लिलत- यिषितमिति ।। सर्वस्मिन्नेव वेदान्तवाक्ये ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्वान्न स्वार्थ विशे- व्यत्वेन विशेषणत्वेन वा वाक्याथै समर्पयितुमलमित्याक्षिपति येषां वेदान्तः वाश्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थितस्त- लक्षणार्थ सूद्धयमिति तथैवोदाहरणमाह भृगुर्वे वाणिरिति । अथशब्दोपात्त- न्यायेन ग्रंथमसूचस्योदाहरणं यतो वा इमानि भूतानीति जन्मादिसूरस्य कंथम ! पूर्वोक्तेन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनात्तत्कारण एकत्वनानात्वयार- न्यतरावगमे प्रमाणाभावाद् बुद्धिमत्कारंणपूर्व प तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा इमानीति कारणस्यैकवचननिर्देशात्तदर्थमावस्यैव विधित्सितत्वादात्सर्व सर्वशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते ! पुनस्तद्विजिज्ञास- स्वेताना तद् ब्रह्मेति तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगाद् ** बृहत्यर्थान्वयेन सर्वतो- उनवच्छिन्नस्वभावं जगत्कारणं ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते। तस्य च निर्णय वाक्यमध्यानन्दाझेव खल्विति प्रसिद्धावद्योतकेन हिशब्देन संयुक्तमानन्दा- वद्योतकमुपपद्यते ! अन्नानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द का प्रयोगो न युज्यते । न हि तस्यापेक्षणीये विषये स्वार्थप्रक्षेषेण वृत्तिः समञ्जसा । तस्माद् ब्रह्मपरे वाक्ये जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसंस्पर्शाभावात्सर्वज्ञ सर्वशक्ति समन्वितं परमानन्दं ब्रह्मति जन्मादिसूण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- मिति सिद्धम् । ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं वर्णकम् द्वितीयसूत्रञ्च समाप्तम् ॥ * सतीति गस्ति ३ पुः । + वाक्यस्यापि फलपर्यन्ततो ऽपेक्षितेति । श्रुतीति नास्ति । पु.। वेदान्त वाक्यमिति २ पु.। || माध्यमिति अत्राधिक ३ पु.। मा तलत्र नास्ति ३ पुः । वृहत्यर्थात ++ ततोऽस्य निर्णायमानन्दाद्धि खल्विति सिद्धावति ३ पु.। * प्रयोगस्तत्र न युज्यत इति ३ पुः । IS समन्वितमिति नास्ति पुर ||| इति पश्वपादिकायां पञ्चमं समाप्तम् इति द्वितीयं मूत्रमिति ३ पु. ।

·८२ ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेदप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्त्रयोनित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञत्व हेतुः अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपबृंहितस्य वेदाख्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्त:- पातित्वात्तत एव जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य सदावे •प्रमाणमस्ति । अतः सर्वविषयत्वात्सर्वज्ञ तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगा भाष्ये बोद्धृत्वाभावन्दी- पदापरिसमाया । ततश्च कारणं तद्विषयादप्यधिकतरग्रहणसमर्थ गम्यते । दृश्यते ह्यद्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्वेवं सति बुद्धिपूर्वत्वात्सापेक्षं स्यात्। न स्यात् ब्रह्मवंदानादित्वात् । कूटस्थनित्यत्वाच्च कथं पुनस्ततो जन्म । तत्परतन्त्रत्वाद्रगन्जुसर्पवत् । तथा च श्रुति: निश्वसितमेतदिति १ यथा ऽपेक्षारहितेव लोके * निश्वासप्रवृत्तिस्तथा ऽस्थापीति न सापेक्षता दोषः । नन्वेवं सति कथं सर्वज्ञता । तस्यैव ज्ञानशक्तिविवतात्मकत्वात् । नाम - विकल्पप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्चस्यापि तदानित्य विवर्तनात्तज्जन्मता नासतः प्रादुर्भावात् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां घष्ठं वर्णकम् ॥ m - अथवा यथोक्तमृग्वेदादीत्यादिना सूत्रस्य प्रमाणप्रतिज्ञामर्थान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूचस्यार्थद्वयम् । सूत्रत्वादेव । तथा च पौराणिकाः अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्र सूचविदो विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह । अतोऽलङ्कार एव सूत्राणां यदनेकार्थता नाम । ननु पूर्वसचे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मावगमे शास्त्र प्रमाणं प्रतिज्ञात- मेव । सत्यमेतत्सरबलेन तदादुहृतम् । अन्यथा सचे शास्त्रोपादानाभा- बादनुमानाशङ्कायां यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणा || ज्जगतो जन्मादि भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इत्यस्यो पा पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र- पञ्चं पृथक्कारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वज्ञत्व ** सबंक्तित्वासिद्धलाके च । * निश्वासस्य प्रवृत्तिरिति ३ पु.। । इति षष्ठवर्णकमिति १, २ पुः । जगतो नास्ति पु.। १ उपकारेति ३ घु. + विकल्पोत नास्ति ३ पु. । पूर्वसूत्रे इति २ पुः । * सर्वेति पुनास्ति ३ धुः ।

·-- वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्रप्रमाण- कमित्येतावदिदं सूत्रं सदऽसंदिग्धमनुमानशङ्कानिवृत्तेः पृथक्करणं * प्रपञ्चा- न्तःपातिनः शास्त्रस्यापि हेतुत्वेन सर्वज्ञत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण कथयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णक्रम तृतीयसूत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त्र प्रमाणकत्वमुच्यते यावता ऽऽम्बायस्य क्रियार्थत्वादानथैक्यमतदानामिति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामामर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि वाक्यानि सर्वज्ञत्वा- . दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात्तरसंवादे न प्रामाण्यं प्रतिलभन्ते। नन्वपौरुषेयत्वात्तज्जन्यं स्वार्थपरिच्छेदे ऽनपेक्षं कथमप्रमाणम् सत्यम् । तथापि यथा चाक्षुषं स्पर्शनगोचरचिचनिनोन्नतज्ञानं तेनासंवा- दादप्रमाणम् तथेहापि स्यात् । किंच! पुरुषार्थशून्यत्वादप्यमामाण्यम् । पुरुषार्थों हिं नाम सुखावाग्निर्दुःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्धानोपादानविषयौ न सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशेषे सम्भवत: । ततो नं क्वचिद्वेदवाक्यानां विधिस्पर्श- मन्तरेणार्यवत्ता दृष्टोपपन्ना वा । किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमारस्य प्रामाण्यम शास्तस्यैष स्वभावो यदनवगतार्थाबोधकत्वम् । शब्दमावस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन एव सामर्थ्य दृष्टम् नानवगतार्थप्रकाशने । त- स्मादनर्थका वेदान्ता न तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोषरा वेदान्ता इति केषांचिढुगारः । यत्युनभाष्यकारेण कर्तृ|| देवता पा स्वरूपप्रकाश- नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्ववाक्यगतो- पासनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनावि ** धिशेषत्वेऽपि संवादा- भावाज्जगत्कारणे न सर्वज्ञत्वादिसिद्धिः। सत्यम् अनुमानतोऽनिर्दिष्टविशेष । । *तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः। प्रमाणत्वमिति ३ पु.. देवतेति २, ३ पु. नास्ति । ** विधीति नास्ति। + कथयितुमितीति पुः । 8 स्पर्शगोचरेति ३ पु.। वा स्वरूपादीति पु.॥ th यतःशब्दोत्राधिक १ पुः ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तस्मिन्नवगते समारोपितैर्थ मरुपासनानियोगः सेत्स्यति । एवं चाध्ययनविधि- ग्राहितानां वेदान्तानामेकान्ततो नानर्थक्यं * भविष्यतीत्यभिप्राय: । तत्तु समन्वयात् । तद् ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीते हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । तत्र तात्पर्येण वेदान्तवा- क्यानां समन्वयादित्यर्थः । सम्यगन्वयः समन्वयः । अथ केये सम्यक्ता ऽन्वयस्य । पदानां परस्परानवच्छिन्नार्थानामनन्याकाङ्क्षाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमाचान्वयः । सायमित्यादिवाश्यस्थपदानामि प्रकृष्टप्रकाशश- ब्दयोरिव चन्द्रपदाभिधेया थैकथनेन । तथाच व्यक्तिविशेषः कश्चिच्चन्द्र- प्रातिपदिकाभिधेय: केनचित् पृष्टो ऽस्मिज ज्यातिमेण्डले कश्चन्द्रो नामेति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेवं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्तम् तथा ऽऽभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत एवं च सति नीलोत्य- लवदऽयुतसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्यन्वयो दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षणः सम्बन्धः । तथाविधान्युदाहरति सदेव । सोम्येदमन इत्यादीनि । ननु जन्मादिसबोदाहरणेष्वेव प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरेश। बाढम् अस्त्यचाभिप्रायो भाष्यकारस्य ! तच ब्रह्मणो लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्यत्र ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्त्वमसीति ब्रह्मात्मतावगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न तटस्थमेव जगत्कार प्रति- पाद्य पर्यवस्यन्तीत्यतस्तथाभूतान्येव वाक्यान्युदाहृतानि सदेव सौम्येद- मय आसोदित्येवमादानि । यत्युनः सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवात्तद- भावे मिथ्यात्वाशङ्कायामप्रामाण्यमिति। तपाद्यभावान्नेन्द्रयगोचर इति प्रत्यु- क्तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यक्षाद्यविषयत्वान्न शब्दमात्रस्य तत्र प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमावस्य प्रत्यक्षादिविषय एव प्रयोगा दृष्टः । व्युत्पत्ता तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मूलं बालानां व्युत्पत्तेः । स च श्रोतुानान्तरानिमित्ततापरिशुद्धः शब्दसामाव- * भविष्यति फलं च तत्र रात्रिसत्रवाक्यानामिवार्थवादसर्पितं भविष्यतीत्यभिप्राय इति । पुः कथने तथेति । पुः । तदेवं होति ३ यु.। सौम्येमित्यादीनीति ३ पु. ।

·। वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । गमहेतुः । अतो न प्रतिपत्तुज्ञानान्तरा* सिद्धर्थावबोधकत्वं सामावगमकाले ऽवगतम् । तेनानवगम्यैव तद्विषयं ज्ञानं सामावगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पत्तिः । युदा पुनर्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुक्षते । परप्रतिपत्तये तदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसाक्षिकं विवझन् सामावगमकाले ऽपि तयोः सत्ता प्रति- पद्यते केवलं न ज्ञानोत्पत्ती तयारूपयोगम् । तस्मान्न शब्दस्य प्रमाणान्त. रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति || काले ऽवगतम् किन्तु चक्षुरादिवदन्य. आनिरूपेक्षा यथावगत**सामर्थ्य च शब्दो विज्ञानं जनयति । तस्मान्न प्रमेयस्थ प्रत्यक्षादिविषयत्वं शब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते । अपि च । अपौरुषेये शब्द चक्षुषीव विज्ञानोत्पत्तावनपेक्षे कथमप्रामाण्यमाशयेत । नसूक्तमाशङ्काकारणं । स्पर्शनगोचरचित्रनिनोन्नतविषयस्य चाक्षुषस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभावा दप्रमाणत्वम् । न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपौरुषयत्वाददुष्टः । प्रमेयस्य | युनानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्यैव तदेकनिष्ठत्वेन तन्नियमात् । चित्रस्य तु चाक्षुषज्ञाने सामग्र्यन्तःपातिनः श्यामादिरेखासन्निवेशविशेषो दोषः । तदभावे तिमिराभाव इव सम्यगदर्शनोत्पत्तेः । अतः प्रवर्तमानमपि प्रमाणं संवादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संवादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि तु बोधलक्षमिति प्रमाणविदां स्थितिः । अतो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमा प्रामाण्यम एवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद पापा सामान्यात् । ननु विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । क्रियार्थत्वादाम्बायस्य । न इतरेतराश्रयत्वात् । विधिवाक्यानामेव हि प्रामाण्य सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्येत् क्रियार्थत्वे च सिद्ध तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**नयत्वं स्यात् न होकमप्यन्यतः सिद्धम् । अतो यदवगमयत्याम्नायस्तदर्थः सः । तस्माद्यथाका- यमवर्गमयंस्तदर्थः एवमैकात्म्यमप्यवगमयंस्तदर्थो भवितुमर्हति । प्रतीतिकृ- । - * सिद्धावबौधेति । पुः। + परस्मैपदं पु.॥ * परस्य प्रतीति ३ पुः । उपयोगः-त ३ पु.। || कालावगतामिति । पुः। गा निरपेक्षमिति २, ३ पुः। * सामर्थ्यश्चेति २ पु.। th विज्ञान हेताविति २, ३ पुः। 1 स्पर्शगोचरति पु.। ss अप्रामाण्यमिति ३ पुः। IIll अग्रिमो नजनास्ति ३ पुः । आया साम्याधिति २ पु. प्रायः स्यादिति ।

·+ यथा भवन्त्यति । । वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्यकात्म्ययोस्तुल्या । प्रत्यक्षादिष्वाप्येतदेव प्रमाणवृत्तम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेक्षान्तराभावात् । आम्ना- यस्य त्वध्ययनविधिनोपादापितस्य न पुनः पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवमानं लभ्यते विधानानर्थश्यप्रसङ्गात् । तस्मादैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमात्रनिष्ठता न युक्ता । उच्यते । पुरुषो ह्येतावदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भदिति न त्वित्थमन्यथा वेति । न चास्य स्वयमीष्ट.। द्विविधं चेष्टं प्रेप्सति । किंचि- त्प्राप्यं यथा ग्रामादि । किञ्चित्यानमपि भ्रान्त्या यथा हस्तगतमेव विस्मृ. तसुवर्णादि । अनिष्ठमपि द्विविधं परिजिहीर्षति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि सर्पादिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनज्ञानायत्तत्वात्पुरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ। इतरयो - स्ताव भ्रान्तिमाचव्यवहितत्वान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वेनापेक्षते ।। तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्भवति नान्यथा । एवमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां चाभिनन्दति । साधनायत्तो हायासाल्लभ्येत ज्ञानायत्ते न्वायासोपि परिहियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिवात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य सर्वानर्थशून्यात्मतत्त्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाश्यानां स्वार्थमाचनिष्ठत्वे ऽपि न विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मण; शास्त्राप्रमाणत्वम्। ॥ इति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकम् ॥ अचापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तथा- ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तद्रहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा.शब्दप्रयोगानुप- पत्तेः । पुरुषेच्छासमुत्थापितो हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारवि- षया । न च पारम्पयेणापि सुखदुःखे विहायेष्टानिष्ट सम्भवतः । न च विस्मृ- तसुवर्णारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविव तदनन्तरं शास्त्रादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्ती सुखावाग्निर्दुःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलब्धः । प्रतीत्यु- * पुनरिति नास्ति ३ पु.। । तत्तदैकात्म्यति प्रायः पाठः । ६ इतरयोस्तु प्रान्तीति २, ३ घु. || सटपनयनमिति ३ पुः। ा प्रमाणकत्वमिति घुः । * इति श्रीपटापादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णमिति यु.।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तरकालं च ध्यानोपदेशात् । तस्मात्सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्तानि वाक्यानि । वेदे तु न तद्रहितानां तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिज्ञास्यवैलक्षगूयं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्नेन । तथापि सो ऽन्वे. टमः स विजिज्ञासितव्य इत्यादि * विधिषु को सावात्मेत्याकाङ्क्षायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वेनोपयुक्त: न स्वतन्त्रमेव ब्रह्मा प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनैव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । यः पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यमिलि भाष्ये पूर्वपक्षापसंहारः तच प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मनो- व्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कैश्चित् कथंचित कल्पितः तस्य सर्वस्य संग्रहार्थी द्रष्टव्यः । अवोच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्माकर्मक विधीयते । न तावच्छब्दज- न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः । अथ शब्दजन्यस्यैव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्विष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते। यद्येवम् । तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ युन: साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नेतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति । न हि लैङ्गिको ऽर्थो लिङ्गजन्मनैव ज्ञानेन सहस्रशो ऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात् क्रियते मा मूत् || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य- मानात्सावाझावः । तज्जन्मना ज्ञानान्तराइविष्यति । नेत्यंभावे प्रमाणम- स्ति । अस्तु तर्हि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारो विधीयत इति । किमर्थं तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न तस्य संभवः । न.हि परोक्षं ध्यायमानं साक्षादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षादावमापन्नं कामाद्युपलवे । मैवम् । न तयाय- मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधा न भवेत् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनमनद्य निदिध्यासितव्य इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते । उक्तमेतत् न दृष्टाधिकारो विधिरसंभावित पा दृष्टफलो भवतीति । विधिषु सतिति २ पुः। + सर्वस्योपसंग्रहार्थ इति ३ युः । 1 शब्दजन्यस्य ज्ञानस्यैवेति । ३ पुः। 8 तद्वदेवैति २ पु. नास्ति । || शाब्दजानादिति ३ पु.। ा दृष्टफले भवतीति । । ।

·। । वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । न हि ध्यानं ध्येयसाक्षादावहेतुः क्वचिद् दृष्टम् । अथापि * भक्तु नाम ध्यानाझेयसाक्षादाव: ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम् । शब्दस्तांवत्साक्षा- त्करणोपायोपासनविधाने पर्ययवसितो न तत्सद्भावे । सत्यम् । तथापि तत्त्वं सिध्यति वक्ष्यमाणेन देवताविग्रहवत्त्वन्यायेन विषम उपन्यासः । तत्र हि.न तथात्वे साध्नकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणैस्तथा ऽभ्यपेयते । न तथेह सर्व. स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात् । आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः । पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपक्षेष्व + नयैव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिनिराकार्या। यत्युनः कैश्चिदुच्यते शब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तमलोकिकं वेदा- न्तेषु कर्तव्यत्वेन विधायत इति । तत्र वदामः । तत्पुनः किसाधनं किंक- म चेति-वक्तव्यम् । न ह्यनवगतमकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन विना साकाङ्क्ष वच- नमनर्थकं भवेत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नैतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम् । तदु- क्तम् । गुणाद्वा ऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्र हेतुत्वादिति । तदेवेमयुक्त- मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परे। || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देव- ताविग्रहवत्त्वन्यायसंभवान्मोक्षकामस्य ब्रह्मोपासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदारोहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्त्वम् । शब्दगम्यत्वादना- वृत्तेर्न च पुनरावर्तत इति । न ह्येष तर्कगम्यो येन तणास्य तत्त्वं व्यव- स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयोलखण्यादिति । वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत् । अस्यैव प्रपञ्चो ऽतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशा युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम् । अस्यायमर्थः । संक्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेन क्रियासाध्यो मोक्ष इति । कथम् । यदि सन्थ्योपासनवन्मानसं पा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफलः स्वादिफलयागवद्विधीयते! तथा भवतु ध्यानाद्ध्यानादिति पुः । + सतयैवेति ३ पु.। किंकर्मकं चेति ३ पु.। कर्मकारणमिति घु। | दिवो ज्योतिरिति श्रीतः पाठः। नां कर्मति अधिकमत्र पु.। । । - * ·। वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सति शरीरवतैव तत्फलं भोक्तव्यमित्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यशरीरमोक्षा * नुवादा योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निसालम्बनी स्याताम् । न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम् स्वाभाविक्रत्वात्तस्य । तेनानुष्ठेयफ- लविक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तचापि कथं 'चित्परिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तम् यत्स्वरूपावगमो जीवस्य मोक्षो ऽभिप्रे- यते। तच यदि हस्तगतविस्मृतसुवर्णादिवद् भ्रान्तिमाचव्यवहितं मोक्षं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषय यागादिव । त्प्रीतिविशेषो भाग्यो मोक्षः कल्प्येत । ततस्तेष्वेव तारतम्यावस्थितेमु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्व- यमपि तथाभतः स्यात् । ततस्तद्यथेहकर्म जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुत्र पुण्य जितो लोकः क्षीयत इतिलिङ्गदर्शनोपबृंहित || न्यायावगतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । पान च तथाभ्युपगमो मोक्षवादिनाम् । अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहार । यत्युनर्न च पुनरावर्तत इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तामिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात् । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति । परमाणनां पाकजो गुणो नित्यत्व नादाहरणम् प्रक्रिया** मारसिद्धत्वात् । किंच । तेषामिह न पुनरावृत्तिः इमं मानवमावत नावर्तन्त इति अतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पे ऽनावृत्तिं दर्शयति नान- वधिकामनावृत्तिम् । | अपि च । अभ्युप्रेत्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगत: पद सम वयः । तथाच ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं माझं दर्श- यन्त्यो मध्ये कार्यान्ता वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयारेककालत्वनिर्देशात् । अती न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा तद्वैतत्पश्यन्नृषिवामदेवः प्रतिपेद इति ब्रह्मदशन सर्वात्मभावयो रेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तरं अनुवादभोग्यप्रियाग्रियस्पर्शनाभावानुवादाविति द्वन्द्वो ऽस्ति ३ पु. । + परिणतिनित्यमिति ३ पुः । * प्रीतीतिभाग्य इति ३ पुः । चित इति २ पुः । || न्यायावगतो ऽनित्यो मोक्ष इति ३ . । पन तथेति २ पुः। ** मात्रेति नास्ति १, २ पुः। tt अपिण्यति३ पु। # एककालत्वनिर्देशादिति २, ३ : नास्ति।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । वारयति पश्यन्निति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया इति क्रियाया हेतु- भूताहातोः शतृप्रत्ययस्मरणात क्रियायाश्चान्यव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात् । यथा तिष्ठन् गायतीति, तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये क्रियान्तराभाव; * प्रतीयते तद्वत् । अत्र अस्थितिक्रियांसामादेव गीतिक्रियानिवृत्तिः अपि तु प्रयत्नान्न- रात् शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम् । इह पुनर्न: सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते । किंच । तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारन्दर्शयतीत्याद्याः श्रुतय- स्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनो उपनयनमाचं दर्शयन्ति मोक्षन क्रियासाध्यम् । इतश्चैतदेवम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं टुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मकंत्ववि. ज्ञानाद्भवति न क्रियातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति मिथ्यैव भेदावभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यान्नैकत्वविज्ञानं + यथावस्थितवस्तुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति। संपन्नामाऽल्पमपि वस्त्वालम्बनीकृत्य केनचि सामान्येन दर्शनमात्रान्मह- द्वस्तुसम्पादनम् । ततश्च तत्फलावाग्निः । फलस्यैव वा संपादनम् यया मनसो वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलोकजयः । एवं जीवस्य चिद्रपसामान्येन ब्रह्म पसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वब्रह्मणि मनादित्यादौ ब्रह्मदृष्ट्यो || पासनं जीवस्यापि ब्रह्मदृष्ट्योपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वापा संपाद्यमानस्यैव प्राधा- न्येन मनसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगो वायोरगन्याद्रीनां संहरणात्संवर्गगुणत्वेनोपासनम् । एवं जीवस्य स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनं कार्यन्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः आज्यस्येवावेक्षणम् । अवोत्तरं संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां ॥ . । * प्रमीयते इति १ पु.॥ समानत्वेनेति ३ पु.॥ || उशासनमेव जीमेति । । यथावेति १, २ पु. नास्ति । चिद्रूपत्व सामान्येनेति २ पु. संपढामानस्येति १ पु.॥

·22 वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नरूपचरितब्रह्मात्मकत्वावगमपरः पदसमन्वया विना कारणेन स्वेच्छामाचेण संपदादिपरः परिकल्प्येत । तदवगमनिमित्तं च मिथ्याज्ञानापायपूर्वका विस्मृतहस्तगतसुवर्णावाग्निवद्ब्रह्मावाप्तिः फलमनुभवास्ढमपहूयेत। नेह नाना- स्ति किंचनेति च भेदाभावश्रुतिरुपरूट्येत । तस्मान्न संपदादिवत्पुरुषव्यापा- • रपरतन्त्रा ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानव- स्तुस्वरूपमावनिष्ठेत्यभ्युपगन्तव्यम् । तत्रैवं सति कथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकतां बीयेत। ततज्ज्ञानं वा* तद धिगमफलपर्यन्तं सद् विधिविषयो भवेत् । अतो मिथ्यैब भेदावभासः तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादायनयः । तस्मान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तिमा मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ॥ विदिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभाविते भवति विंधेरवसर इत्याशमाह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । आह सायं शान्तिकर्मणि वेतालोदयो ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेश निराकर्तुं ज्ञानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयोनित्वमपि । निराकृतमेव तदाह विष- यत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरिति चेदिति। अशोत्तरम् नाविद्याकल्पित- त्वादित्यादि । शास्त्रं हि सायमित्यादिलौकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम् । तथा- हि। सायमिति देशकालभेदेपाधिप्रविलयेनाभेदो ऽवगम्यते तथा त्वंपदार्थोऽ- प्यात्मानमहंरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यात्तत्पदार्थकतामुपगच्छन् सायमिति- वदऽहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितृवेदनात्मकप्रपञ्चेनार्थात्पलीयमानेना- विच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाश: प्रमाणफलं || दर्शितः । तदप्यवच्छेदक- विनाशे तदैव विजहनिर्विशेषतामापद्यते । तेनपा प्रमाचादिचतुष्टयस्य युगप- ** प्रलये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिबन्धनम् । अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे। तथाचैवंविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशका अन्नब्राह्मणवादा भाष्ये दर्शिताः । एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्ष- स्यानित्यत्वदोषः । यस्य तत्पाद्यो मोक्ष इत्यादिना । तस्माज ज्ञानमेकं मुक्का क्रियागन्धमावस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन भाष्येणा ऽविद्यानिवर्त- । सदवगमपर्यन्तमिति पु.। + निरासतमेतदाहेति १, २ पुः । उपाधिकृतभेदविलये इति ३ पु. अवच्छिव्यमानानिदंप्रकाश इति : यु.। || दर्भाित इति ३ पु. नास्ति । प्रमाणादीति २ पुः । प्रमाणादीति २ पुः । **प्रविलये ऽयोति २ पुः ।

·। वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । नेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतो ऽपि न तस्य तत्र संभव इति* दर्शितम् । कथम् । यदि तावदुत्पाद्यो विकार्यों वा मोक्षः तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेशी युक्तः तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्व- मित्युक्तम् न कर्मब्रह्मविश्वाफलयोःलक्षण्यादित्यादिभाष्येण । अथानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्यैवाऽऽप्यत्व + मुच्यते। तदपि न । आत्मस्वरूपस्य क्रिया- पूर्वकाऽऽप्यत्वानुपपत्तेः । व्यतिरेकेपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्नत्वादाकाशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारावर्तिनो ऽप्यथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इति श्रयमाणस्य प्राप्तये क्रियापेवेति । न । विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसंस्प- शीभावादविशेषात् । अथ विकारावत्यैव ब्रह्म नं विकारदेशेऽस्तितेन तत्याप्रये क्रियापेनेति । सा तर्हि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिस्तं स्वेनैव रूपेण तवा- वस्थानम् । यदि पूर्वकल्पः तदा स्वरूपनाशः । अथ द्वितीयः । संयोगस्य विप्रया- गावसानत्वात्पुनरावृत्तिः । न चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं | प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोषयोराधेयापनेययोस्तचासम्भवात् । अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शस्येव निधर्षणेन। तच्च न आत्मनः क्रियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्यनपत्वात्। नन्वीवराभिध्यानान्मलापगमो भविष्यति दीपप्रभयेव घटावगुण्ठ- नेन पातमापनयः । उच्यते । किमसो मल: ** परमार्थः सन्नताविद्यात्मकः। यदि **परमार्थः सन् । न तर्हि स्वाश्मयविकारमन्तरेणापसारयितुं शक्यः । न हि विकार आत्मन: संभवति । अविकारित्वश्रुतेः । अथाविद्यात्मकः । न तह ऽविद्यावद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विना तस्यापनय: लोके तथादृष्टत्वात् अन्यथा चादृष्टत्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः ! अहंकतुरिदमंशस्यैव तत्र संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कार्यापि मोक्ष इत्युपसंहरति । अथापि त्वान्यदपि कियाफलमस्ति तद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याशमाह अतोन्यन्मोक्षं प्रतीत्यादि । न हि दृष्टमदृष्टं वा क्रियाफलमुत्पत्त्यादिचतुष्ट- है । * दर्शयतीति पु.। + उच्चाति ३ पु.. अपिशब्दो नास्ति०३ युः । व तमोऽधगम ति ३ युः। 8 अवसानादिति २ पु प्रमाणमिति ३ पुः । ** परमार्थसन्निति पुनहि स्वाति १, ३घुअधिकार रिति ३ ० ।

·। Daya - वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । यातिरिक्तं शक्यं केनचिट्टर्शयितुम् । तस्माज्ज्ञानस्येव मोक्षो गोचरो न क्रियायाः। ननु * च ज्ञानस्यापि न गोचरो ब्रह्मत्युक्तम् न, विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मण इति वद्धता । सत्यम् । कर्मत्वं ज्ञानं प्रति निषिद्धम् न मुनरनुपयोग एवैकान्ततो ज्ञानस्याभिहितः । तथा च तत्वोपयोगप्रकारो दर्शितः अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्ति + परत्वादित्यादिना भाष्येण । मा तर्हि बोचः क्रियाया गन्धमावस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञात मानसी क्रिया र वैलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं वैलक्षण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्य फलत्वमहङ्कार टीकायाम् । इदमपरं वैलक्षण्यम् ज्ञानं न चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थि- तम् । अतस्तत्तन्वं ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कर्तुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्षं वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तचापि लिङ्गादिपरतन्त्रम् न चोदनायास्तवानुप्रवेशः । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्ततो वस्तुपरि- च्छेदकम् योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुविषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वेऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्त्रत्वम् एवं सम्यग्ज्ञानत्वोपपत्तेः अग्नाविवाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- त्मकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अतो न विधेरचीवकाशः । अतः 'प्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्र ज्ञाने ऽकिंचित्करत्वात् कुराठीभवन्ति । अतो ऽर्थवादतया ऽऽत्मज्ञानस्तावकत्वेन तदुन्मुखीकरणात सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमा. नत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते । तथा च श्रवणं नाम आत्मावगतये वेदान्तवाक्य- विचारः शारीरकश्रवणं च । मननम् वस्तुनिष्ठवाझ्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज. न्मस्थितिलयवाचारम्भणत्वादियुत्यर्थवादानुसंधानं वाक्यार्थाऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च । निदिध्यासनं मननोपबृंहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्फलत्वात्। || दर्शनम् ततो वाक्यार्थे स्थैयान्निरस्तसमस्त. 'चेति नास्ति पु.। टीकायामित्युक्तम् । इदमपरमिति ३ पु.। ॥ दर्शम यतो वाक्यार्थस्थति ३ पु.। पिरत्वादिभाष्येणेति । पुः। स्वस्वरूपेणेति । पु.

·MARW स ॥ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । प्रपञ्चावभासविज्ञानधनकतानुभवः । कः पुनरचार्थवादः । इदमच प्रस्तुम क्रि- याकारकफलात्मकात्संसाराद्विरक्तायै मैत्रेय्यै मुमुक्षवे मोक्षसाधनमात्मज्ञानं प्रतिपिपादयिषन्न वा. अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीति पत्यादेरीप्सि- तत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईसित * तमत्वमाह । ननु नैवात्मन ईप्सित * तम- त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुचते आत्मनस्तु का. माय पतिः प्रियो भवतीति । मेवम् । नहि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्थमिष्टं भवति । तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम् । ईप्सितश्चेद् द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्येषो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूत्रेणैव सूचितं विवृतं च भाष्ये । अपि । नवायं विधौ कृत्यः । किं तर्हि । अर्हे कृत्यतचश्चेत्यई कुत्यः । एते- नात्मेत्येवोपासीत आत्मानमेव लोकमुपासीतेत्येवादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अतो हानापादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरण वा ज्ञानव्यापारण विधीयमानत्वेन कल्पितेन । संस्पर्शी ब्रह्मण इति । || यदपि केचिदाहुरित्यादि । अस्यायमर्थः । यदि स्वरूपमाचनिष्ठा ऽपि वेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति । अस्योत्तरम् । तन्न औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वादिति वस्तुसंग्रहवाक्यम् । वा अस्यैव प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः । अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मनो ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकर्तुरपि साक्षिभूतो न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेषतां नीयत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धि- तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतिपाद- कोपनिषत्यदसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. षयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नैष प्रतीयमानो ऽपि । । तमब् नास्ति । पु.। तेनेति पु.। यत्वपि कचिदिति पु.॥ किञ्च नैवेति ३ युः। संसर्गी ब्रह्मण इति ३ पु आ तस्यैवेति ३ पु.. .

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । शुक्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं वकुम बाधाभावात् । इतश्च न शक्यते मि- येति विदितुम् तस्मिन्नोपनिषदे पुरुषे स एष नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् । आत्मनश्चानिराकार्यत्वात् य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वत्रसङ्गात्। न च तस्य कदाचिदभावः सम्भवति अभाक्हेतूनामविषयत्वात् । न च निहतुको विनाशः चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽवच्छेदत्रयशः तस्मि- न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावर्धािर्वनाशः सा काष्ठा सा परा गतिः । तदेवमसंसायात्मनि प्रमाणान्तरागोचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात् प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदश्वगो न भवेत् कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत । नन्याम्बायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदष्टानामित्यक्रियार्थानां पदा- नामर्थशून्यत्वं शास्त्रतात्पर्यविद आहुः : तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थ- वादिनां * निरालम्बनत्वान् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतादृष्टनिबन्धनो भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अत एव तन्मि- थ्येति शक्यते वतुम् । प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुनः प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । शब्दस्य तत्र सामाग्रहणात् । नचागृहातसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विज्ञानं जनयति । सामर्थ्यग्रहणं च ज्ञानकार्योन्नेयम् । ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्त्या || ऽवगम्यते। तद- भावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अकृपसामर्थ्यश्च शब्दो मा क्रियाशेषे ऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नैव सूचकारभाष्यकारयोरभिप्रायो लोकिको वा न्यायः सम्य- गवगतो भवता पश्यतु भवान् । देवदत्त गामभ्याज शुक्लां दण्डनेति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरेकिणां देवदत्तादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रव. र्तकादेव वाक्यादतवस्तुविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि- प्रयोजनत्वमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच आम्ना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण । प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखा- वाप्ति **दुःखमरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाचिनां सो ऽरो- *"निरालम्बनत्यो इति ३ पु• I + तत एवेति ३ पु.। + तदिति २ पु. तास्ति। ६ तद्विषये संभवादिति ३ पुः। || अवेति नास्ति ३ युः । बा अनिविशेषे ऽर्थे इति ३ पु.। सुखावाप्तिदुःखपरिहारौ इति २ धुः । ।

·। वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । दीदित्यादिपदानां भवत्वानर्थक्यम् ब्रह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमयु- रुषार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम् । स्यादेतत् । यदापि प्रवर्तकादेव वाक्या- द्भतार्थविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपन्नभूतार्थागतेः संभवः । *क्रियार्थतवैव संसर्गावर्गमात् । न हि गोपदातदर्थः सानादिमपिण्डधर्मत्वे- नावगतो व्युत्पत्तिकाले पुनः प्रयोगान्तरेष्वप्रतिष्ठित: केसरादित्पिण्डधर्मत्वेन वा प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदस्थाभिधेयसम्बन्धन नानाविधसाम- य॑मुपलब्धम् । अतो युक्तीकरूपैव प्रतीतिः । शब्दान्तरान्वये पुनः प्रतिवि- भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोग भेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकाल एवाऽऽवापो द्वापनिबन्धनः समन्वयो दृश्यते । तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिवित्तिसंयुक्तः प्रयोगदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्धो व्युत्पत्तिकाले निरूपितः । तथा च वषट्का: प्रथमभक्षः तस्मात्यषा प्रपिष्टभाग इत्येवमादौ क्रियाशून्यानों समन्वयो दृश्यते । यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्धः स समन्वनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः । यत्तु तद्ध- तानां क्रियार्थेन समानाय इति सूत्रयामास जेमिनिः । तदपि सिद्धेषु रूपादिष्व ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वयो विशेषणविशेष्यत्वेनापि || क्रियाथैनेति तु धर्ममाजि- ज्ञासोपक्रमात्मकृतोपयोगितया ** सूचितम् । तथा च भाष्यकारोपि दृष्टा हित- स्यार्थः कर्मावबोधनमित्यर्थसद्भावमाचे कथनीये कमावबोधनमिति प्रकृतीपयो- गित्वेनैवोक्तवान् । तदेतदाह भाष्यकारः यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमण- मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रेणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तच हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूपे च विज्ञानोत्पत्तो शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियार्थेन समानाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्ततु समन्वयादिति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गौण মরি কালালাথিয় নিয়ামজমিন্নিা থিকাৰ নমনীনি স্বল্প * क्रियाऽथतैवेति ३ पुः। + उद्धारनिबन्धन ति । || क्रियार्थत्वेनेति ३ धुः। ** सूचितमिति १ पु.६ । भेदेनान्यथा चान्यथा चेति । युः । इस इति नास्ति १, २ .! पा जिज्ञासा प्रक्रमादिति २ दुः। tt अपिशब्दः पुनास्ति पु .।

·। वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्त * प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरति ना ऽस्ति क्रियाकर्तये । वातिरिक्तेऽर्थे । तेन च कात्यायनस्या. स्तिर्भवन्तिपर, इति मतं नानुमन्यते । दृश्यते च फलिता अमी द्रुमा राज्ञो- ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः । नाचापि ये फलिता द्रुमास्ते सन्ति यो राज्ञः पुरुषः सो ऽस्तीति विवक्षितम् । अपित्वेते द्रुमाः फलिता: अयं घुरुषो राज्ञ इति सम्बन्धमाचावसितं वाक्यम् । एवं सामान्यत:सिद्धस्य जग- त्कारणस्य सर्ववत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वसा वेदान्तवाक्याना-सिद्धः न तचास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूपान्तर्वर्तिन्या अप्यनुप्रवेशी टूरत एव बाह्यायाः । "किञ्च । ब्राह्मणो न हन्तव्य इतिप्रतिषेधवाक्यसमन्वये न क्रिया कियार्थी वो ऽवगम्यते किन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते । ब्रतशब्द- समन्वयात्तु प्रजापतिब्रतादिषु नेताद्यन्तमादित्यमित्यादिष्वनीक्षणं || मानसी संकल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात् मा नेक्षे ऽहमिति संकल्पयेदिति।न नञः समन्वयमाचात् तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्वात् । न च स्वभाव- प्राम्हन्त्यानुरागणेत्यादिभाष्यस्यायमर्थः । स्वभावत एव रागादिनिमित्ता- छास्त्रमन्तरेणेव हननक्रिया प्रामा यदि नजीनुरज्यते विशेष्यते तदा भवत्यहननमिति। ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात् न हननं न कुर्या- दिति हुननक्रियानिवृत्यौदासीन्यम् । अतो न हन्यामिति मानसी संकल्यक्रिया पूर्वा ऽभिहिता स्यात् । न चैतद्युक्तम् नजः सम्ब बन्थ्युपमर्द **सूपत्वात् । अनी- क्षणे तु व्रत शब्दबलात्तथासमन्वयो न नजः सामादित्युक्तम् । ननु नजथै नियोगः प्रतिषेधेषु । तेन यागाद्यनुष्ठानादिवनअर्थानुष्ठा- नान्नियोगः साध्य: किमुच्यते क्रियानिवृत्त्योदासीन्यं प्रतीयत इति । वार्तमे- तत् । नजों हि नाम न क्रिया : नापि साधनम् अपि तु येन संस्तुज्यते तस्याभावो न तत्सिविहेतुः । एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति। अन्यथा Ganna - * प्रातिपादिकमात्र इति ३ पु. । । एव यतिरिक्तार्थ इति ३ पु.। 1 किन्त्वेते इति ३ पुः । S "दूतर एव अन्याया: बायायाः" इति ३ पुः । ॥ नामेत्यत्राधिकं ३ पु.। वा नेक्षे इतीति पु.। रूपवादवीक्षणेविति ३ पु.। | शब्दसमन्वयात्तथेति पुः । न साधनमिति ३ पु. ।

·६८ । । वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । बिधिरेव * सर्व स्यात् । तस्मात् संसृज्यमानाभावमाचे प्रांतषेधवाक्यं पर्यव- स्यति। तच न विधिगन्धा । पि विद्यते । तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त्र- हामन्त्रणाधीष्ठसंप्रश्न्मभ्यनुज्ञानानामऽभावात्प्रतिपाद्यधर्मः प्रतिषिध्यमानक्रि- या फलं प्रार्थनाप्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः । नेन तदभावः प्रतिषेधार्थ स च प्रागभावः स्वभावसिद्धः । ॥ तस्मात्संस्कारोबोधनिर्मितसन्निधावपि तत्प्र. तिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः । स च यद्यपि साध्यः तथाप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो + शब्दार्थः तत्प्रतिपादकपदाभावाचं एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरेकेणान्यत्र वाक्यार्थत्वाभावाच्च । अतो यश्चादर्थो न स चोदनार्थः । वाक्यन्तु क्रिया- शून्यमेवावतितम् न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम् औदासीच्यमाचावसित- अथ पुनर्नजर्थविषयो नियोग एव प्रतिषेधे.ऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनि- वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमानवियानिवृत्त्या स सिध्यति क्रियोपादाने च सत्फलप्रार्थनैव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयत्नास्थानान्नियोगसिद्धिः । तच्चान्वयव्यतिरेकावसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान्न विशिष्यते । तदेवं वृद्धव्यवहा- रानुसारेणैव समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न धर्मवच्चोदनागम्यम् । दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्ये सिद्धे तद्विशेषावगमाय सम- वितानि यता वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च । यत् पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्यवत्त्वमस्य समन्वयस्य ततो न तन्माचे तस्य पर्यवसान- मित्यचोत्तरम् नावगतब्रह्मात्मभावस्येत्यादि । अस्यायमर्थः न कर्मनिमित्त स्तावच्छरीरसम्बन्धः इतरेतराश्रयदोषात्क्रियादिरहितत्वाच्च चैतन्यस्य । अनादित्वे ऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठत्वात् । तन्निमित्तत्वे च पुत्त्रादिशरीरेष्विव गौणत्वप्रसङ्गात तथानुभवाभावात् प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात् पुत्त्रादिशेरी रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभावप्रसङ्गात् । पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरी- रसम्बन्धः । तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्तो कथं पूर्ववस्त्र ऽनिमित्तः न तत्रेति पु.। • सर्वः स्यादिति । पु.॥ $ फलप्रार्थनेति पु.। * अधिर्नास्ति ३ पु.॥ तस्मात्तत्संस्कारेति, पु. ४ PDhega ·SINGER EE वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहृता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम् तदभिमानविरोधात् । वैषयिकस्तु साक्षादनुभवाभिमानः संसारविषय प्रारब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत् । मनभनिदिध्यासनयान ब्रह्मावग- त्युत्तरकालीनता किन्तु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् । तदेवं सिद्धस्य वस्तुन: स्वरूपसत्तामात्रणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया प्रमेयत्वाद्विधीयमाननियाकर्मत्वे तु कारकत्वस्य प्रमाणान्तरसिापेक्षत्वान्तः सिद्धानुपपत्तेवायभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धेवी- क्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्य तचासम्भवात्तत्- कर्मकोपासनादेवताकर्मयागादिवत्स्वर्णोपमो मोक्षः फलं कल्प्येत । तस्य तवदेवानित्यत्वप्रसङ्गाद ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवती * त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन- মঙ্গলযানিনসনিয়াহুম্মা মালাঘালনল জিসালমলি- करणात तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमाचस्यैवा- त्मज्ञानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मायक्याधिकरणस्य संपदादिद्विकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिक्रि- यायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद्वि- दिक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचेतन्यस्य ब्रह्म- स्वरूपतासमर्पणाद्वाक्यविषयत्वोपपत्तेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य च विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात्संसारनिवृत्तश्च ज्ञानफलस्य दृष्ठत्वात् । अतो विधिनिरपेक्ष स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकम् वेदान्तवाश्यसमन्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति + वेदान्तानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरकेण वशुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभावा । तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- थाचापि बोधकत्वातिरेकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत् अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- ञ्चत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाम्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति । तथाप्यथात: परिशिष्ठधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात् प्रवर्तकविशेषजिज्ञास- * इत्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मेति २ पु.। + पदानां परस्पति पुः । वृद्विषयएथशास्त्रारम्भ उपपटात इति पुः । - ·। वेदान्तानां ब्रह्मगि समन्वयः । नात् । तदेवं ब्रह्मावगमात् प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । परतस्तु प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सद्धाव इति । अपि चाहुरिति । प्रसिद्ध- मेतद् ब्रह्मविदामिनि पूर्वोक्तं न्यायं संक्षपतः श्लोकः संगृह्णाति * गौ- मुख्यात्मन इति गौणोहंमीनो ममत्वेन सम्बन्धात्युत्दारादा। अत: । गौण आत्मा मिथ्या देहादारभ्याहङ्कर्तुरिदमंशपर्यन्तो ऽहंमानो नात्मन्या. त्माभिमानात् अतः स मिथ्यात्मा । तस्योभयस्याप्यात्मनो मुख्यपरमार्थब्रह्मा- त्मावगमेन तदाधारपुत्तदेहादिबाधनाद ऽसत्त्वे तन्निमित्तं शास्त्रीय नियोज्यत्वं + शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथंचिदुद्वेदित्यर्थः । तदेतद् : द्रढ- यज्ञाह अन्वेष्टव्यात्मेति । सोऽन्वेष्टव्य इत्याद्युपक्रमेणापदिष्टापास्ताशेषसंसार- रुपब्रह्मात्मावगमात्यागेव प्रमातृत्वाभिमानः प्रत्यचितेर्यदा || पुनस्ताद्धं विस्मृतसुवर्णवदवाप्तम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः संपन्नः । कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः ।। यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखममातृत्वादिव्यवहारः कल्पितः कमिदानीमस्य प्रामाण्यमित्याशमाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे विशिष्टजातीये ता- तिरिक्तस्याहङ्कतु पा रहमानसम्बन्धः कल्पितो ऽपि स्वनिबन्धने लोकना- स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतितत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पितो ऽप्यलौकिकात्मस्वत. पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्वाधानुपलब्धेश्चेति ॥ इति नवमं वर्णकम् । इति श्रीपद्नपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायां चतुःसून्नी समाना । परिसमाप्तश्चायमुपलभ्यमानो ग्रन्थः ।। . * गाणमिथ्यात्मन इति पु.। । सांसारिकञ्चति र पु., सांव्यवहारिक ति यु 1 दर्शयन्नाहेति ३ पु. 8 प्रत्यगात्मन इति २ पु.। || पुनः स्वरूपमिति : युः। का अहमानबन्ध इति १ पुः! ** इति पञ्चपादिकायां नवमो वर्णकः समाप्तः इति चतुस्सूत्री-ति : पुस्तक बाटोऽस्ति !