·No text on this page.

·लघुकौमुदीव्याकरणम्।
श्रीवरदराज कृतम्।
पण्डितकुलपतिना
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यण
संस्कृतं प्रकाशितचा
चतुर्थसंस्करणम् ।
1
कलिकातानगम्ि
गोवईनयन्ले मुद्रितम् ।
ई १००६।

·विषयः। पृष्ठाः। १ यडन्ताः १२० १२१ नामधातवः १२२ सूचीपत्रम् । पृष्ठाः। विषयः । संज्ञाप्रकरणम् सन्नन्ताः अच्सन्धिः हल्सन्धिः १० यड्लुगन्ताः विसर्गसन्धिः अजन्तपुंलिङ्गाः १८ कण्डादयः अजन्तस्त्रीलिङ्गाः २३ आत्मनेपदप्रक्रिया अजन्तनपुंसकलिङ्गाः ३६ परस्मैपदप्रक्रिया हलन्तपुंलिङ्गाः ३६ भावकम्प्रक्रिया इलन्तस्त्रीलिङ्गाः ५५ कम्भकर्तृप्रक्रिया हलन्तनपुंसकलिङ्गाः ५६ लकारार्थप्रक्रिया अव्ययानि ५७ वदन्तप्रक्रिया १२४ १२४ १२६ १२६ १२ १२ स्वादयः उणादयः कारकप्रकरणम् १४५ अदादयः जुहोत्यादयः दिवादयः ८६ समासप्रकरणम् १०० अव्ययीभावः १४८ खादयः १०४ तत्पुरुषः १५१ तुदादयः १०५ / बहुब्रीहिः रुधादयः तनादयः क्रमादयः चुरादयः प्यन्ताः ११२ समासान्ताः ११४ तद्धिताः ११७ / स्त्रीप्रत्ययाः ११८ इति सूचीपत्रम् ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। नत्वा सरखतौं देवौं शुद्धा गुण्यां करोग्यहम् । पाणिनीयप्रवेशाय लघुसिद्धान्तकौमुदीम् ॥ अथ संज्ञाप्रकरणम् । अ इ उ ॥ १ ॥ ऋ लक् ॥ २ ॥ ए अोङ् ॥ ३॥ ऐ औच ॥४॥ इ य व रट्॥५॥ लण ॥ ६॥ ज म ङ ण न म्॥७॥ झ भ ञ् ॥ ८॥ घढ ध प्॥८॥ ज ब ग ड द श्॥१०॥ ख फ छ ठ थ च ट त व्॥ ११॥ कप य् ॥ १२ ॥ श ष सर इति १४श माहेश्वराणि सूत्राणि अणादिसंज्ञार्थानि । एषामन्त्या इतः। हकारादिषु अकार उच्चारणार्थः। लण मध्ये वित्संज्ञकः। हलन्त्यम् । १।३।३॥ उपदेशेऽन्यं हल् इत् स्यात् । उपदेश आद्योञ्चारणम् । सूत्रेषु अदृष्टसम्पदं सूत्रान्तरात् अनुवर्तनीयं सर्वत्र ॥ अदर्शनं लोपः । १ । १ । ६० ॥ प्रसक्तस्य श्रदर्शनं लोपसंजू स्यात् ॥ तस्य लोपः। १।३।६॥ तस्येतो लोप: स्यात् णादयोऽणाद्याः ।

·२
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
आदिरन्त्येन सहेता। १।१ । ७१ ॥
अन्त्येनेता सहित आदिमध्यगानां वस्य च संज्ञा स्यात् ।
यथाऽणिति अइ उ वर्णानां संज्ञा । एवमच् हल अल् इत्यादयः ।
जकालोऽझखदीर्घप्लुतः । १ । २ । २७ ॥
उश्च जश्व उ ३ श्च वः वाङ्काल इव कालो यस्य सोऽच क्रमात्
इखदीर्घलु तसंज्ञः स्यात् । न प्रत्येकमुदात्तादिभेदेन निधा ।
उच्चैरुदात्तः । १।२।२६ ॥
नौचैरनुदात्तः । १ । २ । ३० ।
समाहारः स्वरितः। १।२।३१ ॥
स नवविधोऽपि प्रत्येकमनुनासिकाननुनासिकत्वाभ्यां विधा।
मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः । १।२।८॥
मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णो ऽनुनासिकसंज्ञः
स्यात्। तदिस्थम् । अ इ उ ऋ एषां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश
भेदाः। लवर्णस्य हादश तस्य दीर्घाऽभावात्। एचामपि
हादश तेषां हवाऽभावात् ॥
तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । १।१।६॥
ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेत्येतद् इयं यस्य येन तुल्यं
तन्मिथः सवर्णसंज्ञं स्यात् ॥
ऋलुवर्णयोमिथः सावण्यं वाच्यम् ॥
अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः । इचुयशानां तालु। ऋटु
रषाणाम्मू । टतुलसानान्दन्ताः। उपूपध्मानीयानामोष्ठी।
जमङणनानां नासिका च। एदैतोः कण्ठतालु। ओदौतो:
कण्ठोष्ठम् । वकारस्य दन्तौष्ठम्। जिह्वामूलीयस्य जिह्वा-
मूलम् । नासिकाऽनुस्वारस्य ।

·संज्ञाप्रकरणम् । प्रयत्नो विधा। आभ्यन्तरो वाह्यश्च । आद्यः पञ्चधा । स्पृष्टे- षत्स्पृष्टेषदिसतविकृतसंवतभेदात् । तत्र स्पृष्टं प्रयत्न स्पर्शानाम् । ईषत्सृष्टमन्तःस्थानाम्। ईषतिमूमणाम् । विकृतं स्वरा- णाम्। इखस्याऽवर्णस्य प्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशायान्तु विकृतमेव। वाद्यास्त्व कादशधा। विवारः संवारः श्वासो नादो घोषोऽघोषोऽल्पप्राणो महाप्राण उदात्तोऽनुदात्त: खरितश्चेति । खरो विवारा: खासा अघोषाश्च । हसः संवारा नादा घोषाश्च । वर्गाणाम्प्रथमटतीयपञ्चमा यणश्चाऽल्पप्राणाः। वर्गाणां द्वितीय- चतुर्थों शलश्च महाप्राणाः। कादयो मावसाना: स्पर्शाः। यणोऽन्तस्थाः। शल ऊष्माणः । अचः स्वराः । ख इति कखाभ्यां प्रागई विसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः । पफाभ्यां प्रागईविसर्गसदृश उपध्मानीयः। अं अः इत्यचः परा- वनुखारविसरें। अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः । १।१ । ६६ अविधीयमानोऽणुदिच सवर्णस्य संज्ञा स्यात् । अवैवाण परेण णकारेण । कु चु टु तु पु एते उदितः । तदेवम् इत्यष्टा- दशानां संज्ञा। तथैकारोकारौ। ऋकारस्त्रिंशतः। एवं लका- रोऽपि। एचो हादशानाम्। अनुनासिकाननुनासिकभेदेन यवला विधा। तेनाऽनुनासिकाननुनासिकास्ते इयोईयोः फ इति संज्ञा। परः सन्निकर्षः संहिता। १।१।१०६ ॥ वर्णानामतिशयित: सविधिः संहितासंज्ञः स्यात् । हलोऽनन्तराः संयोगः।१।१ । ७॥ अभिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
सुप्तिङन्तं पदम् । १। ४ । १४ ॥
सुबन्तन्तिङन्तञ्च पदसंन्नं स्यात् ।
इति संज्ञाप्रकरणम् ।
अथ अच्सन्धिः।
दूको यसचि।६।१ । ०७॥
इकः स्थाने यण् स्यादचि संहितायां विषये। सुधी उपास्य
इति स्थिते।
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य । १ । १ । ६६ ॥
सप्तमीनिर्देशन विधीयमान कार्य वर्णान्तरेणाऽव्यवहितस्य
पूर्वस्य बोध्यम्।
स्थानेऽन्तरतमः। १।१ । ५० ॥
प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेश: स्यात्। सुध् य उपास्य
इति जाते।
अनचि च।८।४।४७॥
अच: परस्य यरो हे वा स्तो न बचि।
भलाजश्झशि । ८।४ । ५३ ॥
स्पष्टम् । इति धकारस्य दकारः ।
संयोगान्तस्य लोपः। ८।२।२३ ॥
संयोगान्तं यत् पदन्तदन्तस्य लोपः स्यात् ।
अलोऽन्त्यस्य ।।१। ५२ ॥
षष्ठीनिर्दिष्टन्त्यास्यादेश: स्यात्। इति प्राप्ते ।
यणः प्रतिषेधो वाच्यः । सुद्धापास्यः । मद्दरिः ।

·अच्सन्धिः। ५ । धात्रश: । लालतिः। एचोऽयवायावः । ६।१।७८ ॥ एचः क्रमादय् अव् आय आव् एते स्युरचि । यथासंख्यमनुदेशः समानाम् । १।३।१०॥ समसम्बन्धी विधियथासंख्यं स्यात्। हरये। विष्णवे । नायकः । पावकः। गोपयसोय॑त् । वान्तो यि प्रत्यये।६।१।७६॥ यकारादौ प्रत्यये परे ओदौतोर आव् एतौ स्तः। गव्यम् । नाव्यम्। अध्वपरिमाण च । गव्यूतिः । अदेङ्गुणः । १।१।२॥ अत् एङ् च गुणसंज्ञः स्यात् । तपरस्तत्कालस्य।१।१ । ७० ॥ त: परो यस्मात् स च तात्यरचोचार्यमाणः समकालस्येव संज्ञा स्यात्। आगणः। ६।१।८०॥ अवर्णादचि पर पूर्वपरयोरेको गुणादेश: स्यात् । उपेन्द्रः । गगोदकम् । उपदेशेऽजनुनासिक दूत् । १ । ३ ॥२॥ उपदेशे ऽनुनासिको ऽजित्संज्ञः स्यात् । प्रतिज्ञानुनासिक्या: पाणिनीयाः। लण सूत्रस्था ऽवर्णेन सहोचार्यमाणो रेको रलयोः संचा। उरण रपरः। १।१।५१ ।।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। * इति त्रिंशत: संज्ञेत्युक्तन्तत्स्थाने योऽण स रपरः मन्नेक प्रवर्तते। कृष्णर्डिः। तवल्कारः । लोपः शाकल्यस्य।८।३।१६ ॥ अवर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्यवयोर्वा लोपो ऽशि परे। पूर्वत्रासिद्धम् । ८।२।१॥ सपादसप्ताध्यायोम्प्रति त्रिपाद्यसिद्धा त्रिपाद्यामपि पूर्व प्रति परं शास्त्रमसिद्धम् । हर इह । हरयिह । विष्ण इह । विष्णविह। वृदिरादैच् । १ । १ । १॥ आदेच वृद्धिसंज्ञः स्यात् । वृद्धिीचि।६।१।८८ ॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेश: स्यात् । गुणापवादः। कृष्ण कत्वम् । गङ्गौषः । देवैखर्यम् । कृष्णौकण्यम् । एत्येधल्यूट्सु । ६ । १ । ८६ ॥ अवर्णादेजाद्योरेत्ये धत्योरूठिच परे हतिरेकादेशः स्यात् । उपेति। उपैधते। प्रष्ठौहः। एजाद्योः किम् ? उपेतः। मां भवान् प्रेदिधत्। अक्षादूहिण्यामुपसंख्यानम् । अक्षौहिणी सेना। प्रादूहोढ़ोव्य घेथेषु। प्रौहः। प्रौढ़ः। प्रौढ़िः। प्रैषः । Sin । । प्रेष्यः। ऋते च हतीयासमासे। सुखेन ऋतः सुखार्तः। तीयेति किम् ? परमत्तः प्रवन्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे। प्राणम् । वत्सत- राणम् । इत्यादि। ।

·अच्सन्धिः । प्र। परा। । उपसर्गाः क्रियायोगे । १।४ । ५६ ॥ प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । अप। सम्। अनु। अव । निस्। निर् । दुस्। दुर्। वि। आङ्। नि। अधि। अपि। अति । सु। उत् । अभि । प्रति। परि। उप । एते प्रादयः । भूवादयो धातवः । १।३।१॥ क्रियावाचिनो वादयो धातुसंज्ञाः स्युः । उपसर्गाहति धातौ। ६ । १। ६१ ॥ अवर्णान्तादुपसर्गाकारादौ धातौ परे वृदिरेकादेशः स्यात् । प्राईति। । एडि पररूपम् । ६।१।६४ ॥ आटुपसर्गादेडादौ धातौ परे पररूपमेकादेश: स्यात् । प्रेजते। उपोषति। अचोऽन्त्यादि टिः।१।१।६४॥ अचानमध्ये यो ऽन्त्यः स आदिर्यस्य तटिसं स्यात्। शक- स्वादिषु पररूयं वाच्यम्। तच्च टेः। शकन्धुः । कर्कन्धुः । मनीषा । लाङ्गलोषा । आवतिगणोऽयम् । मार्तण्डः । ओमाडोश्च । ६।१।६५ ॥ ओमि आडि चात्पररूपमेकादेश: स्यात् । शिवायोनमः । शिव-एहि, शिवेहि। अकःसवणे दोषः। ६।१।१०१ ॥ अकः सवर्णेऽचि पर पूर्वपरयोर्दी एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीश; । विष्ण दयः । होतृकारः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
एडः पदान्तादति। ६ । १ । १०६ ॥
पदान्तादेडो ऽति पर पूर्वरूपमेकादेशः स्यात्। हरे ऽव ।
विष्णो ऽव।
सर्वत्र विभाषा गोः । ६ । १ । १२२ ॥
लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः स्यात् पदान्ते ।
गो अग्रम् । गोऽग्रम् । एडन्तस्य किम् ? चिनम्वग्रम् । पदान्ते
किम् ? गो:।
अनेकाल शित् सर्वस्य । १ । १ । ५५ ॥
इति प्राप्ते।
डिच्च ।। ५३ ॥
डिदनेकालप्यन्त्यस्यैव स्यात् ।
अवङ् स्फोटायनस्य । ६ । १ । १३३ ॥
पदान्ते एडन्तस्य गोरवङ् वाचि। गोऽग्रम् । गवाग्रम्।
पदान्ते किम् ? गवि।
इन्द्रे च । ६।१। १२४ ॥
गोरवङ् स्यादिन्द्रे। गवेन्द्रः ।
दूराडूते च । ८।२।८४ ॥
दूरात् सम्बोधने वाक्यस्य टेः तो वा।
मतप्रगृह्या अचि नित्यम् । ६ । १ । १२५ ॥
एते ऽचि प्रवत्या स्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अन गौश्वरति ।
दूदेद् द्विवचनं प्रगृह्यम् । १ । १ । ११ ॥
ईदूदेदन्तं दिवचनम्परा स्यात् । हरी एतौ विष्ण इमौ ।
गङ्गे अमू।

·अच्सन्धिः । । अदसो मात् । १ । १। १२ ॥ अस्मात्परावीदूतौ प्रग्यौ स्तः। अमी ईशाः। रामकृष्णा- वमू आसात। मात्किम् ? अमुकेऽत्र । चादयोऽसत्वे । १। ४ । ५७ ॥ अट्रव्यार्थाश्चादयो निपाता: स्युः । प्रादयः॥ १॥ ४॥ ५८॥ एतऽपि तथा। निपात एकाजनाङ् । १ । १ । १४॥ एकोऽज् निपात भाड्वयः प्रययः । इ इन्द्रः । उ उमेशः । वाक्यस्मरणयोरङित्। आ एवब्रु मन्यसे। आ एवकिल तत् । अन्यत्र डित् । ईषदुष्णम् । ओष्णम् । ओत् । १।१ । १५ ॥ ओदन्तो निपातः प्रग्टह्यः स्यात् । अहो ईशाः । सम्बुद्धौ शाकल्यस्येतावनाई । १ । १ । १६ ॥ सम्बुद्धिनिमित्तक ओकारो वा प्रग्रह्यो ऽवैदिके इतौ परे । विष्णो इति। विष्ण इति । विष्णविति । मय उजो वो वा।८।३। ३३ ॥ मयः परस्य, उजो वो वा अचि । किम्बुक्तम् । किमु उक्तम् । दूकोऽसवर्ण शाकल्यस्य हखश्च । ६ ॥१॥१२७॥ पदान्ता इको इखो वा स्युरसवर्णे ऽचि। इखविधि- सामान स्वरसन्धिः । चक्रि अत्र चक्रान। पदान्ता इति किम् ? गौयौँ। ।

·१०
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
अचो रहाभ्यां ।।८।४। ४६ ॥
अचः पराभ्यां रैफहकाराभ्याम्परस्य यरो हे वा स्तः ।
गौयौँ। न समासे। वाग्यवः ।
ऋत्यकः।६।१। १२८॥
ऋति परे पदान्ता अक: प्राग्ववत् वा। ब्रह्म ऋषिः । ब्रह्मा
ऋषिः । ब्रह्मर्षिः। पदान्ताः किम् ? आच्छत् ।
इति स्वरसन्धिः।
अथ हल्सन्धिः।
स्तो चुना चुः । ८।४। ४० ॥
सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गों स्तः ।
रामशेते। रामश्चिनोति । सञ्चित् । शाङ्गिज्जय।
शात् । ८।४।४४॥
शात्परस्य तवर्गस्य चुत्वं न स्यात् । विश्नः । प्रश्नः ।
ष्टुना ष्टुः । ८।४। ४१ ॥
स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः। रामष्षष्ठः। रामष्टोकते। पेष्टा।
तडीका। चक्रिण्डौकसे।
नपदान्ताट्टोरनाम् । ८।४ । ४२ ॥
पदान्ताहवर्गात्परस्याऽनाम: स्तोष्टुन स्यात् । षट् सन्त ।
षट् ते । पदान्तात्किम् ? ईट्टे । टोः किम् ? सर्पिष्टमम् ।
अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम् । षस्याम् । षणवतिः ।
असगर्य:।
?

·हल्सन्धिः।
तोः षि।८।४। ४३ ॥
तवर्गस्य षकारे पर न टुत्वम् । सन् षष्ठः ।
भलाञ्जशोऽन्ते।८।२ । ३६ ॥
पदान्ते भलाञ्जशः स्युः । वागीशः ।
यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा।८।४ । ४५ ॥
यरः पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् ।
एतन्मुरारिः । एतमुरारिः।
प्रत्यये भाषायानित्यम् । तन्मात्रम् । चिन्मयम् ।
तोलि । ८।४। ६० ॥
तवर्गस्य लकार पर परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विहां-
लिखति। नस्याऽनुनासिको लः ।
उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य । ८।४ । ६१ ॥
उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् ।
तस्मादित्युत्तरस्य । १ । १६७ ॥
पञ्चमौनिर्देशन क्रियमाणं काय वर्णान्तरणाऽव्यवहितस्य
परस्य ज्ञेयम्।
आदेः परस्य । १।१ । ५४ ॥
परस्य यदिहितं तत्तस्यादेोध्यम् । इति सस्य षः ।
भरो भरि सवर्ण । ८।४ । ६५ ॥
इल: परस्य मरो वा लोप: सवर्णे झरि।
खरि च । ८।४। ५५ ॥
खरि भलाञ्चरः स्युः इत्युदो दस्य तः । उत्थानम् । उत्तम्भनम् ।

·१२
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
भयो हो ऽन्यतरस्याम् । ८।४। ६२ ।
झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्ण: वा स्यात् । नादस्य घोषस्य
संवारस्य महाप्राणस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थः एव आदेशः ।
वाग्धरिः । वाग्हरिः।
शश्छोऽटि।८।४।६३॥
भयः परस्य शस्य छो वा स्यात् अटि । तद् शिव इत्यत्न दस्य
चुत्वेन जकारे ते खरि चेति जकारस्य चकारः । तच्छिवः ।
तद् शिवः।
छत्वममोति वाच्यम् । तच्छोकेन ।
मोऽनुखारः। ८।३।२३ ॥
मान्तस्य पदस्यानुखार: स्यात् हलि। हरिं वन्दे।
नश्चापदान्तस्य झलि। ८।३।२४ ॥
नस्य मस्य चापदान्तस्य झलि अनुस्वारः । यशांसि ।
आक्रस्यते। झलिकिं? मन्यसे।
अनुखारस्य ययि परसवर्णः । ८।४ । ५८ ॥
वा पदान्तस्य । ८।४ । ५६ ॥
पदान्तस्य अनुखारस्य ययि पर परसवर्णों वा स्यात् ।
त्वङ्करोषि। त्वं करोषि ।
मो राजि समः की।८।३ । २५ ॥
किबन्ते राजतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । सबाट ।
हे मपरे वा।८।३।२६ ॥

·हल्सन्धिः । मपरे हकारे परे मस्य मः वा स्यात् । किम् हालयति । किं ालयति। यवलपरे यवला वा। किंधः किंधः। किंबह्वलयति । किं वलयति। किल्लादयति। किंवादयति । न परेनः। ८।३॥ २७॥ नपरे हकारे मास्य न: स्यात् वा। किन्ते किं कुते । ड: सि धुट । ८।३।२६ ॥ डात् परस्य सस्य धुड़ा स्यात् । आदान्तौ ठकितौ। १ । १ । ४६ ॥ टिकिती यस्योत्तौ तस्य क्रमादायन्ती अवयवी स्तः । घट्सन्तः । षट्तसन्तः । जोः कुक्टक शरि । ८।३ । २८ ॥ डकारणकारयोः कुक् टुको आगमौ वा स्तः शरि परे। प्राषष्ठः प्राङ्खषष्ठः प्राक्षष्ठः। सुगषष्ठः। सुगण्टषष्ठः । सुगण्टषष्ठः। नश्च । ८।३।३०॥ नकारान्तात् परस्य सस्य धुड़ा स्यात् । सनत्सः । सन्सः । शि तुक् । ८।३ । ३१॥ पदान्तस्य नस्य शे परे तुग् वा स्यात् । सञ्छम्भुः सच्छम्भुः। सञ्चशम्भुः। सञ् शम्भुः। ङमो इखादचि डमुर स्।८।३। ३२॥ खात् परो यो उम् त् पदं तस्मात् परस्याचो २ ·लघुकौमुदीव्याकरणम् । नित्यं ङमुट आगम: स्यात् । प्रत्यड्डात्मा। सुगसीमा सन्नच्युतः। समः सुटि॥८॥३॥ ५ ॥ समो रुः स्यात् सुटि। अवानुनासिकः पूर्वस्य तु वा । ८।३ । २ ॥ अत्र रुप्रकरणे रोः पूर्वस्यानुनासिको वा स्यात् । अनुनासिकात् परोऽनुवारः । ८।३ । ४ ॥ अनुनासिकं विहाय रो: पूर्वस्मात् परोऽनुस्वारागम: स्यात् । खरवसानयोर्विसर्जनीयः । ८।३। १५ ॥ खरि अवसाने च पदान्तस्य रस्य विसर्गः स्यात् । सम्युकानां सो वक्तव्यः । संस्कर्ता। संस्ककर्ता। पुमः खय्यम्पर।८।३।६ ॥ अम्परे खयि पुम्शब्दस्य रुः स्यात् । पुस्कोकिलः । पुस्को- किलः । पुस्पुनः पुंस्पुनः। अम्परे किं ? पुंक्षौरम् । खुशि किं ? पुंदासः । ख्याजादेशे न। पुंख्यानम् । नश्छव्यप्रशान् । ८।३ । ७ ॥ अम्परे छवि नकारान्तस्य पदस्य रुः स्यात् । नतु प्रशान्- शब्दस्य। विसर्जनीयस्य सः । ८।३ । ३४॥ खरि विसर्जनीयस्य सः स्यात् । चक्रिस्वायख । चक्रिस्तायस्व ? अप्रशान् किम् ? प्रशान्तनोति। पदस्थति किम् ? हन्ति । अम्परे किम् ? सन् सरुः ।

·हल्सन्धिः । नृन् पे।८।३।१०॥ नृनित्यस्य रुः स्यात् वा पकारे परे । कुप्वोःक पौ च । ८।३। ३७॥ कवर्गे पवर्गे च परे विसर्गस्य क्रमात् जिह्वामूलीयोपाध्मानीयो स्तः । चाविसर्गः। 'पाहि। पाहि। तृ: पाहि। नृ: पाहि नृन् पाहि। तस्य परमामेड़ितम् । ८।१।२॥ हिरुतास्य परमानेडितं स्यात् । कानामोड़िते । ८।३ । १२॥ कानकारस्य रुः स्यात् आम्बेड़िते परे। कास्कान्। कांस्कान् । के च। ६।१। ७३ ॥ हस्वस्य छे परे तुक्'आगम: स्यात् संहितायाम्। शिव- चाया। । पदान्ताहा।६।१ । ७६ ॥ दीर्घात् पदान्तात् छे परे तुग् वा। लक्ष्मीछाया। लक्ष्मी- छाया। इति हल्सन्धिः। HINDUSTRALEESMATERINEER

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
अथ विसर्गसन्धिः।
विसर्जनौयस्य सः । ८।३ । ३४ ॥
विसर्जनीयस्य सः स्यात् खरि परे। विष्णुस्त्राता।
वा शरि।८।३। ३६ ॥
शरि परे विसर्गस्य विसर्गो वा स्यात् । हरिः शेते हरिशशेते।
समजुषो रुः । ८।२।६६ ॥
पदान्तस्य सस्य सजुषशब्दस्य च रुः स्यात् ।
अतो रोरप्लुतादल ते । ६ । १ । ११३ ॥
अम्लु तादतः परस्य रो रुः स्यादप्नु तेऽति। शिवोऽर्थः ।
हशि च । ६।१।११४ ॥
अम्ल तादतः परस्य रो रुत् स्यात् हशि। शिवोवन्धः ।
भो भगो अघो अवर्णपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७॥
एतत्पूर्वस्य रो र्यादेशः स्यात् अशि। देवा इह। देवायिह
अशि किम् ? देवाः सन्ति । भोस् भगोस् अघोस् इति सका-
रान्ता निपाताः। तेषां रोयत्वे कृते।
हलि सर्वेषाम् । ८।३ । २२ ॥
भोभगो अघो अपूर्वस्य लघूञ्चारणस्य यकारस्य लोपः
स्यादलि सर्वेषां मतेन। भो देवाः। भो लक्ष्मि । भोविद्वद्वन्द
भगो नमस्ते । अघो याहि । देवा नम्याः। देवा यान्ति । हलि
कम् ? । देवायिह।
रोऽसुपि । ८।२।६६ ॥
।

·विसर्गसन्धिः ।
अहो रफादेश: स्यात् नतु सुपि । अहरहः । अहर्गणः ।
असुपि किम् ? अहोभ्याम् ।
रोरि।८।३। १४ ॥
रेफस्य रेफ पर लोप: स्यात् ।
द्रलोप पूर्वस्य दौर्षीऽणः । ६ । ३ । १११ ॥
ढरेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः। पुनारमते ।
हरीरम्यः । शम्भू राजते । अणः किम् ? । टढ़: बढ़ः मनस रथ
इत्यत्न रुवे कृते हशि चेत्युले रो रीतिलोप च प्राप्ते।
विप्रतिषेधे परं कार्यम् । १।४।२॥
तुल्यबलविरोध पर कार्य स्यात् । इति लोपे प्राक्षे पूर्वना-
सिद्धम् इति रोरीत्यस्यासिहत्वादुत्वमेव । मनोरथः ।
एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनङ्समासे
हलि । ६।१।१३२ ।।
अककारयोरतत्तदोर्य: सुस्तस्य लोप: स्यात् हलि नतु
नञ् समासे। एष विष्णुः । स शम्भुः । अकोः किम् ? । एषको
रुद्रः। अनञ् समासे किम् ? । असः शिवः । हलि किम् ?
एषोऽत्र।
सोऽचि लोप देत् पादपूरणम् । ६ । १ । १३४ ॥
स इत्यस्य सोर्लोप: स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्वेत !
सेमामविड्ढि प्रभूतिम्। सैष दाशरथी रामः ।
इति विसर्गसन्धिः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । अथ अजन्तपुंलिङ्गाः । अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् । १ । २ ॥४५॥ धातुं प्रत्ययं प्रत्ययान्तं च वर्जयित्वा अर्थवच्छब्दस्वरूपं प्रातिपदिकसंगं स्यात्। कृत्तद्धितसमासाश्च । १।२। ४६ ॥ कत्तद्धितान्तौ समासश्च प्रातिपदिकसंज्ञाः स्युः । खोजसमौट् छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसि- भ्याम्भ्यस्ङसोसाम्योस् सुम् । ४ । १।२॥ सु औ जस् इति प्रथमा। अम् औट शस् इति द्वितीया। टा स्याम् भिम् इति रतीया . भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी। ङसि भ्याम् भ्यस् इति पञ्चमी। ङस् अोस् आम् इति षष्ठी । डि ओस् सुप् इति सप्तमी। याप् प्रातिपदिकात् । ४ । १।१॥ प्रत्ययः।३।१।१॥ परश्च । ३।१।२॥ इत्यधिकृत्य डान्तादावन्तात् प्रातिपदिकाच्च पर खादयः प्रत्ययाः स्युः। सुपः । १।४।१०३ ॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचन-दिवचनबहु- वचनसंज्ञानि स्युः।

·१८
अजन्तपुंलिङ्गाः।
होकयोईिवचनैकवचने । १। ४ । २२ ॥
हिलेकल्लयोरतौ स्तः ।
बहुषु बहुवचनम्। १।४। २१ ॥
बहुत्वविवक्षायां बहुवचनं स्यात् ।
विरामोऽवसानम् । १। ४ । ११० ॥
वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् कलविसर्गौ रामः ।
सरूपाणामेकशेष एकविभती। १ । रा६४॥
एकविभक्तौ यानि सरूपाण्य व दृष्टानि तेषामक एव
शिष्यते।
।
प्रथमयोः पूर्वसवणः । ६ । १ । १०२ ॥
अकः प्रथमाहितीययोरचि पर पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः
स्यात् । इति प्राप्ते।
नादिचि । ६।१।१०४ ॥
अवर्णादिचि न पूर्वसवर्णदीर्वः । वृद्धिरचि रामौ।
बहुषु बहुवचनम् । १।४।२१ ॥
चुटू। १।३।७॥
प्रत्ययादी चुटू इतौ स्तः ।
विभतिश्च । १।४।१०४ ॥
सुप्तिडौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः ।
तुस्माः। १।३।४॥
विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतः न स्युः । इति सकारस्थ
नेत्वम् । रामाः।
न विभक्ती

·२०
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
एकवचनं सम्बुद्धिः । २।३। ४६ ॥
सम्बोधने प्रथमाया एकवचनं सम्बुद्धिसंज्ञं स्यात् ।
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् ।
यः प्रत्ययो यस्मात् क्रियते तदादि शब्दखरूपं तस्मिन्
प्रत्यये परेऽङ्गसंजू स्यात् ।
एङ् इखात् सम्वुद्धेः । ६ । १ । ६६ ॥
एङन्ताद्धवान्ताच्चाङ्गाडल्लुप्यते सम्बुद्धेश्चेत्। हे राम ।
हे रामाः।
अमि पूर्वः। ६ । १ । १०७ ॥
अकोऽम्यचि परत: पूर्वरूपमेकादेश: स्यात् । रामम् ।
रामी।
लशक्व तड़िते। १।३।८॥
तद्वितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः ।
तस्माच्छसो नः पुंसि । ६ । १।१०३ ॥
पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकार: तस्य नः स्यात् पुंसि ।
अटकुप्वाङनुम्व्यवायेऽपि ।८।४।२
अट् कवर्ग: पवर्म आङ् नुम् च एतैयस्तैर्यथासम्भवं मिलि-
तैश्च व्यवधानऽपि रषाभ्यां परस्य नस्य णः । समानपदे इति
प्राप्ते।
पदान्तस्य।८।४।३०॥
पदान्तस्य नस्य णत्वं न स्यात् । रामान् ।

·अजन्तपुंलिङ्गाः।
टाङसिङसामिनात् स्याः । ७।१ । १२ ॥
अदन्ताहादीनामिनादयः स्युः । णत्वम् रामिण ।
सुपि च । ७।३।१०२ ॥
यजादौ सुपि प्रतोऽङ्गस्य दीर्घः। रामाभ्याम् ॥
अतो भिस ऐस् । ७।१।६॥
अकारान्तादङ्गात् मिस ऐस् स्यात् । अनेकाशित् सर्वस्य ।
रामः।
ड्यः । ७।१।१३॥
अतोऽङ्गात्परस्य डे इत्यस्य यादेश: स्यात् ।
स्थानिवदादेशोऽनविधौ। १ । १ । ५६ ॥
आदेश: स्थानिवत् स्यावतु स्थान्यलाश्रयविधी।
स्थानिवत्वात् सुपि चेति दीर्घः । रामाय । रामाभ्याम् ।
बहुवचने झल्येत् । ७।३।१०३ ॥
भलादौ वहुबचने सुपि परे अतोऽङ्गस्य एकारः स्यात् ।
रामेभ्यः। बहुवचने किम् ? रामः रामस्य। झलि किम् ?
रामाणम् । सुपि किम् । पचध्वम् ।
वावसाने । ८।४ । ५६ ॥
अवसाने झलाञ्चरो वा स्युः। रामात्। रामाद् । रामा-
भ्याम् । रामेभ्यः। रामस्य ।
प्रोसि च । ७।३ । १०४ ॥
ओसि परे अतोऽङ्गस्य एकार: स्यात् । रामयोः ।
।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। हखनद्यापो नुम् । ७।१। ५४ ॥ इखान्तात् नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्याऽऽमो नुडागमः स्यात्। नामि। ६ । ४।३॥ नामि परे अजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् । रामाणाम् । रामे। रामयोः। सुपि एखे कते। आदेशप्रत्यययोः । ८।३।५६ ॥ इण्कुभ्याम्परस्यापदान्तस्यादेशस्य प्रत्ययावयवस्य च यः सकारस्तस्य मूईन्यादेशः स्यात् । ईषधिकृतस्य तादृश एव षः । रामेषु । एवं कृष्णादयोऽप्यदन्ताः । सर्वादीनि सर्वनामानि। १।१।२७ ॥ सर्व विश्व उभ उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् व नेम सम सिम। पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यव- स्थायामसंज्ञायाम्। स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् । अन्तरं वहि- र्योगोपसंव्यानयोः। त्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक हि युष्मद् अस्मद् भवत् किम् । जसःशी।७।१।१७॥ अदन्तात् सर्वनाम्नः परस्य जसःशी स्यात् । अनेकालत्वात् सर्वादेशः। सर्वे। सर्वनाम्नः स्मै । ७।१।१४ ॥ अतः सर्वनाम्नो डेः इत्यस्य स्मै ङसिङयोः स्मास्मिनौ । ७।१ । १५ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङसियोरती स्तः। सर्वस्मात् । - स्यात्। सर्वसमै।

·२३ अजन्तपुंलिङ्गाः। आमि सर्वनाम्नः सुट् । ७।१ । ५२ ॥ अवर्णान्तात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडागमः स्यात् । एले षत्वे । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेषं रामवत्। एवं विश्वा- दयोऽप्यदन्ताः। उभशब्दो नित्यं दिवचनान्तः। उभौ २ । उभाभ्याम् ३। उभयोः २ । तस्येह पाठोऽकजर्थः । डतरडतमी प्रत्ययौ। प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणमिति तदन्ता ग्राह्याः । नेम इत्यद्धै। समः सर्वपव्यस्तुल्यपव्यस्तु न समानामिति ज्ञापकात्। पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्था- यामसंज्ञायाम् । १।१।३४ ॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्. सर्वत्र या प्राप्ता सा जसि वा। पूर्वे । पूर्वाः। असंज्ञायां किम् । उत्तगः कुरवः। स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था। स्थायां किम्। दक्षिणा गायकाः कुशला इत्यर्थः । खमज्ञातिधनाख्यायाम् । १ । १ । ३५ ॥ व्यव- ज्ञातिधनान्यवाचिन: स्वशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात्। खे खाः। आत्मीया इत्यर्थः आत्मान इति वा। ज्ञातिधनवाचिनस्तु खाः ज्ञातयो ऽर्था वा। अन्तरं वहिर्योगोपसंव्यानयोः । १। ४ ॥३६॥ वाह्ये परिधानोये चार्थे अन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात्। अन्तर अन्तरा वा ग्रहाः। वाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः। परिधानीया इत्यर्थः ।

·२४ लधुकौमुदीव्याकरणम् । । । पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा । ७।१ । १६ ॥ एभ्योः सिड्योः स्मात्स्मिनौ वा स्तः। पूर्वस्मात् । पूर्वात् । पूर्वस्मिन् । पूर्वे । एवं परादीनाम् । शेष सर्ववत् । प्रथमचरमतया ऽल्पाईकतिपयनेमाश्च ।।१३३॥ एते जसि उलसंज्ञा वा स्युः। प्रथमे। प्रथमाः। तयः प्रत्ययः । हितये। हितयाः । शेषं रामवत् । नेमे । नेमाः । शेषं सर्ववत् । तीयस्य डित्सु वा। द्वितीयौ। द्वितीयायेत्यादि। एवं तृतीयः । निर्जरः। जराया जरसन्यतरस्याम् । ७।२। १०१ ॥ जराशब्दस्य जरस् वा स्यात् अजादौ विभक्तौ। पदाङ्गाधि- कारे तस्य तदन्तस्य च अनेकालत्वात् सर्वादेश प्राप्ते निर्दिश्य- मानस्यादेशा भवन्ति । एकदेशविकतमनन्यवदिति जरशब्दस्य जरस् । निर्जरसौ । निर्जरस इत्यादि। पक्षे हलादौ च राम- वत् । विश्वपाः। दौर्धाज्जसि च । ६ । १ । १०५ ॥ विश्वपो। विश्वपाः । हे विश्वपा: । विश्खपाम् । विश्वपी। सुडनपुंसकस्य । १ । १ । ४३ ॥ स्वादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानसंज्ञानि स्युरलीवस्य । खादिष्वसर्वनामस्थाने । १ । ४ । १७ ॥ कप्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व पदं स्यात् । यचि भम् । १।४।१८॥ । ।

·।
अजन्तपुंलिङ्गाः ।
२५
यादिष्वजादिषु च कप्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु
परतः पूर्वम्भसंज्ञं स्यात् ।
आकडारादेका संज्ञा।१।४।१॥
इत अर्द्ध कड़ारा: कम्मधारये इत्यतः प्रागेकस्यैकैव संज्ञा
जेया। वा पराऽनवकाशा च ।
आतो धातोः । ६।४ । १४० ॥
आकारान्तो यो धातुस्तदन्तस्य भस्याङ्गस्य लोप: स्यात् ।
अलोऽन्त्यस्य। विश्वपः । विश्वपा। विश्वपाभ्यामित्यादि । एवं
शङ्खमादयः । धातोः किम् । हाहान् । हरिः । हरी।
जसि च । ७।३।१०६ ॥
इस्वान्तस्याङ्गस्य गुण: स्यात् जसि परे । हरयः ।
इखस्य गुणः । ७।३।१०८
इखस्य गुण: स्यात् सम्बुद्धी। हे हरे । हरिम् । हरी। हरीन् ।
शेषो ध्यसखि । १।४।७॥
अनदीसंज्ञो इस्खो याविवर्णोवौँ तदन्तं सखिवर्ज घिसंज्ञ
स्यात् । शेषः किं ? मत्यै । एकसंज्ञाधिकारात् सिद्धे शेषग्रहणं
स्पष्टार्थम् । ह्रस्वी किम् ? वातप्रम्ये । यू किम् ? माने ।
आङो नाऽस्त्रियाम् । ७।३। १२० ॥
धेः परस्याडो ना स्यादस्त्रियाम्। आडिति टा संज्ञा ।
हरिणा । अस्त्रियाम् किम् ? मत्या । हरिभ्याम् हरिभिः ।
घेर्डिति । ७।३ । १११ ॥
घिसंज्ञस्य डिति सुपि गुण: स्यात् । हरये। धेः किम् ?
?
?

·२६
लघुकौमुदीव्याकरणम्।
सख्ये। उिति किम् ? हरिभ्याम् । सुपि किम् ? पट्टी।
ङसिङसोश्च । ६।१।११० ॥
एडो डसिङसोरति पर पूर्वरूपमेकादेश: स्यात् । हरेः।
होः । हरीणाम्।
अच्च घेः । ७।३। ११६ ॥
इदुद्भ्यामुत्तरस्य डेरौ स्यात् घेरन्तादेशश्चाकारः। हरौ।
हो: हरिषु । एवं कव्यादयः ।
अनङ् सौ । ७।१।६३ ॥
सख्युरङ्गस्यानडादेश: स्यात् असम्बुद्धौ सौ परे। डिच्चे-
त्यन्तादेशः।
अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा। १ । १ । ६५ ॥
अन्त्यादलः पूर्वो यो वर्णः स उपधासंज्ञः स्यात् ।
सर्वनामस्थाने चाऽसम्बुद्धौ । ६ । ४ । ८॥
नान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने ।
अपृक्त एकालप्रत्ययः । १।२ । ४१ ॥
एकाल्प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ।
हल्ङ्याभ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् ।६।११६८॥
हलन्तात् परं दीर्थो यो ड्यापौ तदन्ताच परं सुतिसीत्ये-
तदपृक्तं हल् लुप्यते।
न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य । ८।२।७॥
प्रातिपदिकसंज्ञकं यत् पदं तदन्तस्य नकारस्य लोप: स्यात्।
सखा।

·अजन्तपुंलिङ्गाः। सख्युरसम्बुद्दौ । ७।१।१२॥ सख्युरङ्गात् परं सम्बुद्धिवजं सर्वनामस्थानं णिहत् स्यात्। अचो णिति । ७।२।११५ ॥ अजन्ताङ्गस्य वृद्धिर्जिति णिति च पर। सखायौ। सखायः । हे सखे। सखायम् । सखायौ । सखीन् । सख्या। सख्ये। ख्यत्यात् परस्य । ६।१।११२ ॥ खितिशब्दाभ्यां खीतीशब्दाभ्यां तयणादेशाभ्यां परस्य ङसिङसोरत उ: स्यात्। सख्युः । सख्युः। औत् । ७।३ । ११८॥ इदुद्भ्यां परस्य डेरौत् स्यात् । सख्यौ। शेषं हरिवत् । पतिः समास एव । १।४।८॥ पतिशब्दः समासे एव घिसंज्ञः स्यात्। पत्या। पत्ये । पत्युः २। पत्यौ। शेषं हरिवत् । समासे तु भूपतिना। भूप- तये। कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । बहुगणवतुडति संख्या।१।१।२३ ॥ डति च । १।१ । २५ ॥ डत्यन्ता संख्या षट् संज्ञा स्यात् । षड्भ्यो लुक् । ७।१। २२ ॥ षड्भ्यः परयो: जश्शसोः लुक् स्यात् । प्रत्ययख लुक्नुलुपः। १।१।६१ ॥ लुक्नुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात् तत्तत्संज्ञ स्यात्।

·२८ लघुकौमुदीव्याकरणम्। प्रत्ययलोप प्रत्ययलक्षणम् । १।१।६२ ॥ प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कायं स्यात्। इति जसि चेति गुणे प्राप्ते। न लुमताऽङ्गस्य।१।१।६३ ॥ लुमता शब्देन लुप्ते तबिमित्तमङ्गकार्यं न स्यात्। कति ।। कतिभिः। कतिभ्यः २। कतीनाम्। कतिषु । युभदस्मद्- षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः। त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । बीन् । त्रिभिः । त्रिभ्यः । स्त्रयः । ७।१। ५३ ॥ त्रिशब्दस्य नयादेशः स्थात् आमि। बयाणाम्। गौणत्वे तु नेति केचित्। प्रियत्रीणाम्। वस्तुतस्तु प्रियन्त्रयाणाम् । त्रिषु। त्यदादीनामः । ७।२। १०२ ॥ एषामकारोऽन्तादेशः स्यात् विभक्तौ । हिपर्यन्तानामेवेष्टिः। हौ २ । हाभ्याम् ३। इयोः २ । पाति लोकमिति पपीः सूर्यः । दीर्घाज्जसि च । ६।१।१०५ ॥ दीर्घाज्जसि इचि च परे प्रथमयोः पूर्वसवर्णदीर्घः न स्यात् । पप्यौ। पप्यः । हे पपीः । पपीम् । पपीन् । पप्या। पपीभ्याम् । पपीभिः। पप्ये । पपीभ्यः २। पप्यः २ । पप्योः २ । दीर्घत्वान्न नुट् । पप्याम्। डौ तु सवर्णदीर्घः । पपी। पपौषु । एवं वात- प्रम्यादयः । बयः श्रेयस्यो यस्य स बहुश्रेयसी। यू स्याख्यौ नदी । १ । ४ । ३॥ ईदूदन्तौ नित्यस्त्रीलिङ्गी नदीसंज्ञौ स्तः। प्रथमलिङ्ग- । ।

·२८ अजन्तपुंलिङ्गाः। ग्रहणञ्च। पूर्व स्याख्यस्योपसर्जनत्वे ऽपि नदीवं वक्तव्य मित्यर्थः। अम्बार्थनद्योखिः । ७।३।१०७ ॥ अम्बार्थानां नद्यन्तानाञ्च इस्वः स्यात् सम्बुद्धौ। है बहु- श्रेयसि। आण नद्याः। ७।३।११२ ।। नद्यन्तात्यरेषां डितामाडागमः स्यात् । प्राटश्च ।६।१।६० ॥ आटो ऽचि पर वृद्धिरेकादेश: स्यात्। बहुश्रेयस्यै। बहु- श्रेयस्या: २ । बहुश्रेयसौनाम् । डेराम्नद्याम्नीभ्यः । ७।३। ११७ ॥ नद्यन्तादावन्तानीशब्दात् परस्य डेराम् स्यात्। बहुश्रेय- स्याम्। शेषं पपीवत्। अड्यन्तत्वान्न सुलोपः। अतिलक्ष्मीः । शेषं बहुश्रेयसीवत् प्रधीः । अचि धातुधुवां खोरियडुवडौ। ६ । ४ । ७७ ॥ भु प्रत्ययान्तस्येवर्णेवर्णान्तस्य धातोचू इत्यस्य चास्येयडु- वडी स्तो जादौ प्रत्यये परे। इतीयडि प्राप्ते । एरनेकाचो ऽसंयोगपूर्वस्य । ६ । ४।८२ ॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातु- स्तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यण् स्यादजादौ प्रत्यये परे । प्रध्यौर । प्रध्यम् । प्रध्यः । प्रयि । शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणीः। डौ तु । ग्रामण्याम् । अनेकाच; किम् । नौः। नीयौ। नियः। अमि ·लघुकौमुदीव्याकरणम् । शसि च परत्वादियङ्। नियम् । नियः। डेराम्। नियाम् । असंयोगपूर्वस्य किम् । सुथियो। यवक्रियौ। गतिश्च । १।४।६० ॥ प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । गतिकारकेतरपूर्व- पदस्य यण नेयते। शुद्धधियो। न भूसुधियोः । ६।४।८५ ॥ एतयोरचि सुपि यण् न स्यात् । सुधियो। सुधिय इत्यादि। सुखमिच्छतीति । सुखीः। सुतमिच्छतीति । सुतीः। सख्यो। सुत्यौ। सुख्युः २। सुत्युः २। शेषं प्रधीवत् । शम्भुहरिवत् । एवं भान्वादयः। ढवत्क्रोष्टुः । ३ । १ । ६५ ॥ क्रोष्टुस्तृजन्तेन तुल्यं वर्तते असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने पर। क्रोष्टुशब्दस्य क्रोष्टशब्दः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । तो डि सर्वनामस्थानयोः । ७।१।११० ॥ तोऽङ्गस्य गुणो डौ सर्वनामस्थाने च इति प्राप्त । ऋटुशनस्यु रुदंशो ऽनेहसाच्च । ७।१।६४ ॥ ऋदन्तानामुशनसादीनाञ्चानङ् स्यादसम्बुद्धौ सौ परे। अतृन्तृच्खमनप्तनेष्टुत्वष्टृक्षत्तृहोटपोटप्रशा- स्तृणाम् । ६ । ४ । ११ ॥ अबादीनामुपधाया दीर्घः स्यात् असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने पर। क्रोष्टा। क्रोष्टारौ। क्रोष्टारः । क्रोष्ट्रन् ।

·-
अजन्तपुंलिङ्गाः।
विभाषा हतीयादिष्वचि । ७।१।६७॥
अजादिषु रतीयादिषु क्रोष्टुर्वा टज्वत् । क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे।
ऋत उत्।६।१ । १११ ॥
ऋतो ङसिङसोरति परे उदेकादेश: स्यात् । रपरलम् ।
रात् सस्य।८।२।२४ ॥
रेफात्संयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रस्य विसर्गः।
क्रोष्टुः । क्रोष्ट्रोः २।
नुमचिरटज्वद्भावेभ्यो नुट पूर्वविप्रतिषेधन ।
क्रोष्टूनाम् । क्रोष्टरि। पक्षे हलादौ च शम्भवत्। हहः ।
हौ। हहः । इहम् । इत्यादि। अतिचमूशब्दे तु नदीकार्य
विशेषः। हे अतिचमु। अतिचम्वै। अतिचम्वाः २। अति
चमूनाम् । खलपूः।
ओ: सुपि । ६ । ४ । ८३ ॥
धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य उवर्णस्तदन्तो यो धातु-
स्तदन्तस्थानकाचो ऽङ्गस्य यण् स्यादचि सुपि ।
खलप्वः। एवं सुल्वादयः। वभूः। स्वभुवौं । खभुवः।
वर्षाभूः ।
वर्षाश्वश्च । ६ । ४ । ८४ ॥
अस्थोवर्णस्य यण स्यादचि सुपि । वर्षाखौ इत्यादि । दृन्भूः ।
दृन्करपुनः पूर्वस्य भुवो यण वक्तव्यः ।
दृन्न्वौ। एवङ्करभूः। धाता। हे धातः। धातारौ।
खलप्यो।
धातारः।

·३२ my । । । लघुकौमुदीव्याकरणम्। ऋवर्णान्नस्य णत्वं वाच्यम् । धातॄणाम् । एवं नपत्रादयः। नपत्रादिग्रहण व्युत्पत्तिपक्षे निय- मार्थम् । तेनेह न दीर्घः । पिता । पितरौ। पितरः। पितरम् । शेषं धाटवत् । एवं जामानादयः । ना। नरौ। नरः । हे नः । च।६।४।६॥ नृ इत्येतस्य नामि वा दीर्घः स्यात् । नृणाम् । नृणाम् । गोतो णित् । ७।१।६० ॥ ओकारान्ताद्विहितं सर्वनामस्थानं णिहत् स्यात्। गौः । गावौ। गावः। औतो ऽमशसोः । ६ । १ । ६३ ॥ ओतो ऽमशसोरचि परे आकार एकादेशः स्यात्। गाम् । गावो। गाः । गवा । गवे । गोः २ । इत्यादिः । रायो हलि । ७।२।८५ ॥ रैशब्दस्याकारोऽन्तादेश: स्यात् हलि विभक्तौ । राः । रायो। रायः । राया राभ्यामित्यादि । ग्लौः । ग्लावी । ग्लावः । ग्लोभ्या- मित्यादि। इत्यजन्ताः पुंलिङ्गाः। । ॥ ।

·अजन्तपुंलिङ्गाः।
अजन्तस्त्रीलिङ्गाः।
रमा।
औङ आपः। ७।१।१८ ॥
आबन्तादङ्गात्परस्यौङः शो स्यात्। औडित्यौकारविभक्तो;
संज्ञा। रमे । रमाः।
सम्बुद्धौ च । ७।३ । १०६ ॥
आप एकारः स्यात्सम्बुद्धौ। एङ्गखादिति सम्बुधिलोपः ।
हे रमे। हे रमाः । रमाम् । रमे। रमाः ।
आङि चापः । ७।३।१०५ ॥
आडि ओसि च परे आबन्तस्याऽङ्गस्य एकारः स्यात् ।
रमया । रमाभ्याम् ३ । रमाभिः ।
याडापः। ७।३।११३ ॥
आपः परस्य डिवचनस्य याड़ागम: स्यात्। वृहिरेचि ।
रमायै। रमाभ्यः २ । रमायाः २। रमयोः रमाणाम् । रमा-
याम् । रमयोः । रमासु । एवं दुर्गाखिकादयः ।
सर्वनाम्नः स्याड्दखश्च । ७।३। ११४ ॥
आबन्तात्सर्वनाम्नः परस्य डितः स्याट् स्यादापश्च ह्रस्वः ।
सर्वस्यै। सर्वस्याः २। सर्वासाम्। सर्वस्याम् । शेषं रमावत् ।
एवं विश्खादय आबन्ताः ।
विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ । १ । १ । २८॥
अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै। उत्तरपूर्वायै ।

·३४
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
तीयस्येति वा संज्ञा । द्वितीयस्यै। द्वितीयायै। एवं तीया।
अम्बार्थेति इखः। हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल । जरा। जरसौ।
जरे। इत्यादि पक्षे रमावत्। गोपा विश्वपावत्। मतिः ।
मती। मत्या।
डिति इखश्च । १।४।६॥
इयडुवस्थानौ स्त्रीशब्दभिन्त्री नित्यस्त्रीलिङ्गावौदूतौ इखौ
च इवर्णोवर्णी स्त्रियां वा नदीसंज्ञौ स्तो डिति परे। मत्यै।
मतये। मत्याः २ । मतेः २ ।
इदुद्भ्याम् । ७।३।११७ ॥
इटुभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यां परस्य डेराम् स्यात्। मत्याम् ।
मतौ। शेषं हरिवत् । एवं बुद्ध्यादयः ।
विचतुरोः खियां तिस चतस्। ७।२।६६ ॥
स्त्रीलिङ्गयोरेतयोरतौ स्तो विभक्तो परतः ।
अचि र ऋतः । ७।२। १०० ॥
तिमृचतस् एतयो कारस्य रेफादेशः स्यादचि गुणदी?-
त्वानामपवादः । तिस्रः२। तिमृभिः । तिसभ्यः । आमि
नुट।
न तिसृचतस। ६ । ४ । ४ ॥
एतयोर्नामि दी? न स्यात्। तिसृणाम् । तिसृषु । हे २ ।
हाभ्याम् ३। इयोः २। गौरी। गौयौँ। गौर्य: । है गौरि
गोर्खे इत्यादि। एवं नद्यादयः । लक्ष्मीः। शेषं गौरीवत् ।
एवं तरीतन्त्रवादयः । स्त्री। हे स्त्रि ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गाः। ३५ स्त्रियाः। ६।४ । ७६ ॥ स्त्रीशब्दस्य इयङ् स्यात् अजादौ प्रत्यये परे। स्त्रियो। स्त्रियः। । वाम्शसोः । ६ । ४ । ८० ॥ अमि शसि च स्त्रिया इयङ् वा स्यात् । स्त्रियम् । स्त्रीम् । स्त्रियः। स्त्रीः। स्त्रिया। स्त्रियै। स्त्रियाः २। परत्वात्रुट स्त्रीणाम् । स्त्रीषु । श्रीः । थियौः । श्रियः । नेयड्वस्थानावस्त्री। १ । ४ । ४ ॥ इयडुवड़ोः स्थितियोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री। हे श्रीः । थियौ । श्रिय श्रिये । श्रियाः श्रियः । वामि । १।४।५॥ इयडुवस्थानौ ख्याख्यौ यू आमि वा नदीसंज्ञौ स्तो न तु स्त्री। श्रीणाम् । श्रियाम् । त्रियि । श्रियाम् । धेनुर्मतिवत् । स्त्रियाञ्च । ७।१।६६ ॥ स्त्रीवाची क्रोष्टुशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते । ऋन्ने भो डीप् । ४ । १॥ ५ ॥ ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां डीप स्यात्। क्रोष्ट्री। बधूः गौरीवत्। भूः श्रीवत् । स्वयम्भूः पुंवत् । न षट्खस्रादिभ्यः । ४।१।१० ॥ षट् संज्ञकेभ्यः स्वस्रादिभ्यश्च डोप्टापौ न स्तः । "स्वसा तिस्त्रश्चतस्रश्च ननान्दा दुहिता तथा ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। याता मातेति सप्तैते वस्त्रादय उदाहृताः ॥” खसा । स्वसारौ । स्वसारः। माता पिटवत्। शसि मातृः योर्गोवत्। रा: पुंवत् । नौग्लौवत् । इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अजन्तनपुंसकलिङ्गाः। अतोऽम् । ७।१।२४ ॥ अतोऽङ्गात् क्लीवात् खमोरम् स्यात् । ज्ञानम् । एङ्ग्रवा- दिति हल्लोपः । हे ज्ञान। नपुंसकाच्च । ७।१ । १६ ॥ लीवात् परस्यौङः शो स्यात् । भसंज्ञायाम् । यस्येति च । ६।४।१४८॥ ईकार तद्धिते च पर भस्येवर्णावर्णयोर्लोप: स्यात् । इत्य- कारलोपे प्राप्ते औङ: श्याम्प्रतिषेधो वाच्यः । ज्ञान। जशसोः शिः । ७।१।२० ॥ लीवात् अनयो: शि स्यात्। शि सर्वनामस्थानम् । १ । १ । ४२ ॥ शि इत्येतदुत्तासंन स्यात्। नपुंसकस्य झलचः । ७।१ । ७२ ॥ झलन्तस्याजन्तस्य च क्लोवस्य नुमागम: स्यात् सर्वनाम- स्थाने परे।

·। अजन्तनपुंसकलिङ्गाः। मिदचोऽन्त्यात् परः । १ । १ । ४७ ॥ अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात् परस्तस्यैवान्तावयवो मित् स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्त हत्। शेष पुंवत्। एवं धनफलादयः। अद्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः । ७।१ । २५ ॥ एभ्यः लोवेभ्यः स्वमोरडादेश: स्यात् । टः। ६।४ । १४३ ॥ डिति परे भस्य टेर्लोप: स्यात् । कतरत्। कतरद् । कतरे । कतराणि । हे कतरत् । शेष पुंवत् । एवं कतमत्। इतरत् । अन्य त् । अन्यतरत् । अन्य तमस्य वन्यतमम् इत्येव। एक- नरात् प्रतिषेधो वक्तव्यः । एकतरम् । खो नपुंसके प्रातिपदिकस्य । १ । ३ । ४७ ॥ लौवे प्रातिपदिकस्य अजन्तस्य हस्ख: स्यात्। श्रीपम् । ज्ञानवत्। खमोनपुंसकात् । ७ । १ । २३ ॥ क्लोवादङ्गात्परयोः स्वमो: लुक् स्यात् । वारि। दूकोऽचि विभक्तो।७।१। ७३ ॥ इगन्तस्य लोवस्य नुमागम: स्यात् अचि विभक्तो। वारिणी। वारीणि । न लुमवेत्यस्यानित्यत्वात् पक्षे संबुध्वि- निमित्तो गुणः । हे वारि। हे वारे । धेड़ितीति गुणे प्राप्ते। वृद्ध्यौवटज्वद्भावगुणेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेन । वारिणे । वारिणः २ । वारिणोः । नुमचिरति नुट् । नामीति दीर्घः। वारीणाम् । वारिणि । हलादो हरिवत् । । ४ ·लघुकौमुदीव्याकरणम् । अस्थिदधिसकटयक्षणामनडुदात्तः । ७।१।७५ ॥ एषामनङ् स्यात् टादावचि स च उदात्तः । अल्लोपोऽनः । ६ । ४ । १३४ ॥ अशावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याका- रस्थ लोप: स्यात् । दना । दने । दनः २ । दनोः २ । विभाषा डिश्योः। ६।४। १३६ ॥ अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपो वा स्थात् डिश्योः परयोः । दनि । दधनि। शेष वारिवत्। एव- मस्थिशक्थ्यक्षि । सुधि । सुधिनी । सुधौनि। हे सुधे । है सुधि । सुधिनेत्यादि। मधु। मधुनो। मधूनि । हे मधो। हे मधु । मुलु। सुलुनी। सुलूनि । मुलुनेत्यादि। धाट। धावणी । धातृणि । धातॄणाम्। हे धातः। एवं ज्ञानादयः । एच दूग्ध्रखादेश । १ । १ । ४८ ॥ आदिश्यमानेषु इखेषु मध्ये एच इगेव स्यात् । प्रद्यु प्रद्युनी। प्रद्यूनि। प्रद्युनेत्यादि। प्ररि। परिणी। प्ररीणि । परिणा। एकदेशविकतमनन्य वत्। प्रराभ्याम्। प्ररीणाम् । सुनु। सुनुनी। मुनूनि । सुनुनेत्यादि। इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गाः। । - MPSARImammigration ·। हलन्तपुंलिङ्गाः। हलन्तपुंलिङ्गाः । हो ढः।८।२।३१॥ हस्व ढः स्वात् झलि पदान्ते च । लिट् । लिड्। लिहौ। लिहः। लिहम् । लिहौ। लिहः। लिहा लिड्भ्याम् । लिट्सु । लिट्त्सु । दादेर्धातो घः । ८।२। ३२ ॥ भलि पदान्ते चोपदेशे दादेर्धातोहस्य ध: स्यात् । एकाचो वशो भए झषन्तस्य स्ध्वोः । ८।२।३७ ॥ धात्ववयवस्यैकाचो झषन्तस्य वशो भष् स्यात् से वे पदान्ते च । धुक् । धुम् । दुहो। दुहः । धुग्भ्याम् । धुक्षु । वा द्रुहमुहष्णुहणिहाम् । ८।२। ३३ ॥ एषां हस्य वा ध: स्यात् झलि पदान्ते च । पक्षे ढः । ध्रुक् । ध्रुम् । ध्रुट्। ध्रुड्। द्रुही। गुहः । ध्रुग्भ्याम्। चड्भ्याम् । ध्रुक्षु । ध्रुट्सु । ध्रुट्त्सु । एवं मुह् । धात्वादेः षः सः । ६।१।६४ ॥ मुट् । खुड्। बुक् । खुग । एवं स्निह् । दूग्यणः संप्रसारणम् । ११॥ ४५ ॥ यणः स्थाने प्रत्युज्यमानो य इक् स सम्प्रसारणसंज्ञः स्यात् । वाह उठ् । ६।४ । १३२ ॥ भस्य वाहः संप्रसारणमूठ स्यात् । संप्रसारणाच्च । ६।१ । १०८॥ संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेश: स्यात्। विश्वौहः । विखौहा इत्यादि।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
चतुरनडुहोरामुदात्तः । ७।१।६८ ॥
अनवोराम् स्यात् सर्वनामस्थाने पर स चोदात्तः ।
सावनडुहः । ७।१।८२ ॥
अस्य नुम् स्यात् सौ परे। अनडान् ।
अम् सम्बुद्धी । ७।१ । ६६ ॥
चतुरनडुहोरम् स्यात् सम्बुद्धौ हे अनन् । अनड्डाहौ २ ।
अनडुहः । अनडुहा।
वसुसंसुध्वंखनडुहां दः । ८।२। ७२ ॥
सान्तस्य ववन्तस्य स्खंसादेश्च दः स्यात् पदान्ते। अनडुट्या-
मित्यादि। सान्तेति किम् ? । विहान्। पदान्तेति किम् ? ।
नस्तम् । ध्वस्तम्।
सहे: साड़ः सः । ८।३। ५६ ॥
सस्य मूईन्यादेशः। तुराषाट् ।
तुरापाड्। तुरासाहौ। तुरासाहः। तुरापाड्भ्यामित्यादि।
दिव औत् । ७।१ । ८४ ॥
दिविति प्रातिपदिकस्यौत् स्यात्सो परे । सुद्यौः । सुदिवौ ।
दिव उत् । ६।१।१३१ ॥
दिवः अन्तादेशः उकार: स्यात् पदान्ते। सुद्युभ्याम् ।
इत्यादि। चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्थ्यः ।
षट्चतुर्थ्यश्च । ७ । १ । ५५
षट्सनकेभ्यः चतुरस्य परस्यामो नुड़ागम: स्यात् ।
सारूपस्य सहेः

·हलन्तपुंलिङ्गाः ।
रषाभ्यान्नो ण: समानपदे।८।४।१॥
अचो रहाभ्यां ।।८।४।४६ ॥
अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो हे वा स्तः ।
चतुर्णाम् ।
रो: सुपि।८।३ । १६ ॥
रोरेव विसर्गः सुपि। षत्वम् । षस्य हिले प्राप्ते ।
शरोऽचि।८।४। ४६॥
अचि परे शरो न हे स्तः । चतुषु ।
मो नो धातोः । ८।२।६४ ॥
धातोर्मस्य न: स्यात् पदान्ते । प्रशान् ।
किमः कः । ७।२।१०३ ॥
किमः कः स्यात् विभक्तो। कः। की। के। इत्यादि।
सर्ववत् ।
इदमो मः । ७।२।१०८॥
इदमो मस्य मः स्यात् सौ परे। त्वदायलापवादः ।
दोऽय् पुंसि ।।२।१११ ॥
इदम इदोऽय् स्यात् सौ पुंसि। सोर्लोपः। अयम् ।
त्यदायले।
अतो गुणे । ६।१।६७॥
अपदान्तादतो गुणे पररूपमिकादेशः ।
दश्च । ७।२।१०६॥
इदमो दस्य मः स्यादिभत्तौ । इमो। इमे । त्यदादेः सम्बो-
धनं नास्तीत्युत्सर्गः।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । अन्नाप्यकः।७२।११२ ।। अककारस्य इदम इदोऽन् स्यात् आपि विभक्तो। आबिति टा इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः। अनेन। । हलि लोपः । ७।२। ११३ ॥ अककारस्येदम इदो लोप: स्यात् आपि हलादौ । नान- र्थकऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकार। आद्यन्तवदेकस्मिन् । १।१।२१ ॥ एकस्मिन् क्रियमाणं कार्यमादाविव अन्त इव स्यात् । सुपि चेति दीर्घः। आभ्याम् । नेदमदसोरकोः । ७।१ । ११ ॥ अककारयोरिदमदसोर्मिस ऐस् न स्यात् । एभिः । असमै ! एभ्यः। अस्मात् । अस्य । अनयोः२। एषाम् । अस्मिन् । । द्वितीयाटीः ध्वनः ।२।४ । ३४ ॥ हितीयायां टौसोश्च परत इदमेतदोरेनादेश: स्यात् अन्वा- देशे। किञ्चित्कार्यं विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुम्युन- रुपादानमन्वादेशः। यथा अनेन व्याकरणमधीतमनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलम् । एनयोः प्रभूतं खमिति । एनम् । एनौ। एनान् । एनेन । एनयोः २। राजा। न सिम्बुद्धयोः । ८।२।८॥ नस्य लोपो न स्वात् डौ सम्बुद्धौ च । हे राजन् । डावुत्तरपदे प्रतिषेधः।

·४३ हलन्तपुंलिङ्गाः। ब्रह्मनिष्ठः । राजानौ। राजानः । राज्ञः । राज्ञा । नलोपः सुम्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ८॥२२॥ सुविधौ स्वरविधौ संज्ञाविधी कति तुविधौ च नलोपो सिद्धो नान्यत्र। राजाख इत्यादावित्यसिद्धत्वादावमत्वमस्त्वच न। राजभिः । राज्ञे राजभ्याम्। राजभ्यः। राज्ञः राज्ञाम् । रानि राजनि। यज्वा। यज्वानौ। यज्वानः । न संयोगाहमन्तात् । ६ । ४ । १३७ ॥ वकारमकारान्तसंयोगात् परस्य अनो ऽकारस्य लोपोन स्यात् । यज्वनः । यज्वना। यज्वभ्याम्। ब्रह्मणः । ब्रह्मणा । ब्रह्मभ्यामित्यादि। दून्हन्पूषार्यमणां शौ। ६ । ४ । १२ ॥ एषां शावेवोपधाया दी? नान्यत्न । इति निषेधे प्राप्ते। सौ च ।। ४ । १३॥ इबादीनामुपधाया दीर्घः स्यात् असम्बुद्धौ सौ परे । बत्रहा। हे वृत्रहन् । एकाजुत्तरपदे णः । ८।४ । १२॥ एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन् समासे पूर्वपदस्थानिमित्तात् परस्य प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिस्थस्य नस्य नित्यं णत्वं स्वात्। वृत्रहणी। हो हन्तेणिन्नेषु । ७।३ । ५४ ॥ जिति णिति प्रत्यये नकार च परे हन्तेहकारस्य कुलम् स्यात्। वृननः । इत्यादि । एवं शाङ्गिन् यशखिन् अर्यमन् पूषन्।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
मघवा वहुलम् । ६।४।१२८॥
मघवन् शब्दस्य वा ह इत्यन्तादेश: स्यात् । ऋ इत् ।
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः । ७।१ । ७० ॥
अधातोरुगितो नलोपिनोऽञ्चतेश्च नुम् स्यात् सर्वनामस्थाने।
मघवान् । मघवन्तौ। मघवन्तः । हे मघवन् । मघवद्भ्याम् ।
त्वाभावे। मघवा । सुटि। राजवत् ।
श्वयुवमघोनामतद्धिते। ६ । ४ । १३३ ॥
अवन्तानां भानामषामतद्धिते परे संप्रसारणम् स्यात् ।
मघोनः मघवभ्याम् । एवं खन् युवन् ।
न संप्रसारणे संप्रसारणम् । ६।१।३७॥
सम्प्रसारण परत: पूर्वस्य यणः सम्प्रसारण न स्यात् । यूनः ।
यूना। युवभ्याम् । इत्यादि। अर्वा हे अर्वन् ।
अर्वणस्त्रसावनञः। ६ । ४ । १२७॥
नजा रहितस्यावन्नन्तस्याङ्गस्य ह इत्यन्तादेशो न तु सौ।
अर्वन्तौ। अर्वन्तः । अवंदभ्यामित्यादि।
पथिमा भुक्षामात् । ७।१।८५ ॥
एषामाकारोऽन्तादेशः स्यात् सौ परे
दूतोऽत्सर्वनामस्थाने । ७।१।८६ ॥
पथ्यादेरिकारस्थाकारः स्यात् सर्वनामस्थाने परे।
थो न्यः । ७।१।८७॥
पथिमथोस्थस्य न्यादेश: स्यात् सर्वनामस्थाने परे। पन्थाः ।
पन्यानो। पन्थानः ।

·हलन्त पुंलिङ्गाः। ४५ भस्य टेर्लोपः । ७।१।८८॥ भस्य पथ्यादैष्टिलोप: स्यात्। पथः पथा। पथिभ्याम् । एवं मथिन् ऋभुक्षिन्। षणान्ताः षट्। १।१ । २४ ॥ षान्ता नान्ता च संख्या षट्संज्ञा स्यात् । पञ्चन् शब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । पञ्च। पञ्च। पञ्चभिः। पञ्चभ्यः २ । षट्चतुर्थ्यश्चेति नुट्। नोपधायाः। ६ । ४ । ७॥ नान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् नामि परे। पञ्चानाम् । पञ्चसु। अष्टन आ विभक्ती।७।२।८४ ॥ अष्टन: आत्वं वा स्यात् हलादौ विभक्तो। अष्टाभ्य औश् । ७ । १ । २१॥ कताकारादष्टन: परयोः जश्शसोरौश् स्यात् । अष्टभ्य इति वक्तव्ये कृतात्वनिर्देशो जशसोर्विषये आवं ज्ञापयति । अष्टौ २। अष्टाभ्य: २ । अष्टानाम् । अष्टासु। आवाभावे अष्ट पञ्चवत् । ऋत्विग्दवृक्स्रग्दिगुष्णिागच्चुयुजिक्रुञ्चाञ्च । एभ्य: क्विन् स्यात् अञ्चः सुप्युपपदे । युजि क्रुद्धोः केव- लयोः। क्रुञ्चेर्नलोपाभावश्च निपात्यत कनावितौ। कृदतिङ् । ३ । १ । ६३ ॥ सन्निहित धात्वधिकार तिभिन्नः प्रत्यय: कृत्संज्ञ: स्यात् ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्।
वेरपृक्तस्य । ६।१।६७॥
अपृक्तस्य वस्य लोपः स्यात् ।
क्विन्प्रत्ययस्य कुः । ८।२।६२ ॥
क्विन्प्रत्ययो यस्मात्तस्य कवर्गोऽन्तादेश: स्यात् पदान्ते ।
तस्यासिद्धत्वाचः कुरिति कुत्वम्। ऋत्विक् । ऋत्विम् ।
ऋत्विजौ। ऋविग्भ्याम्।
युजेसमासे । ७।३ । ७१ ॥
युज: सर्वनामस्थाने नुम् स्थादसमासे। सुलोपः। संयो-
गान्तलोपः। कुत्वेन मस्य ङः। युङ् । युञ्जौ। युञ्जः ।
युगभ्याम्।
चोः कुः । ८।२। ३० ॥
चवर्गस्य कवर्ग: स्याझलि पदान्ते च। सेयुक्। सुयुजौ
सुयुग्भ्याम् । खन् । खञ्जौ। खन्भ्याम् ।
वञ्चभ्रस्जसृजमृजयजराजधाजछशां षः।वारा३६॥
व्रश्चादीनां सप्तानां छशान्तयोश्च षकारोऽन्तादेशः स्यात्
झलि पदान्ते च । जशत्व चर्के । राट् । राड् । राजौ। राजः ।
राडभ्याम् । एवं विचाट । देवेट। विश्वसृट् ।
परी व्रजेः षः पदान्ते।
परावुपपदे व्रजे: क्विप् स्यात् दीर्घश्च पदान्ते षत्वमपि ।
परिव्राट् । परिव्राजी।
विश्वस्य वसुराटोः । ६ । ३ । १२८ ॥
विश्वशब्दस्य दीर्घोऽन्तादेश: स्यात् वसौ राट्शब्दे च परे।
विश्खाराट् । विश्वाराड् । विश्वराजौ। विश्वाराड्भ्याम् ।

·हलन्तपुंलिङ्गाः।
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ।८।२।२६ ॥
पदान्ते भलि पर यः संयोगस्तदाद्योः सकारककारयो-
लोप: स्यात्। भृट् । सस्य चुत्वेन शः। भलाञ्जश् झशि
इति शस्य जः । भृज्जौ। भृड्भ्याम् । त्यदाद्यत्वम्पररूपत्वम् ।
तदोः सः सावनन्त्ययोः । ७।२। १०६ ॥
त्यदादीनां तकारदकारयोरनन्स्ययोः सः स्यात् सौ। स्यः ।
त्यो। त्ये। सः। तौ। ते। यः यौ। ये। एषः । एतौ। एते।
● प्रथमयोरम् । ७।१ । २८ ॥
युष्मदस्मभ्यां परस्य ड़े इत्येतस्य प्रथमाहितीययोश्चामा-
॥
देशः।
वाही सो। ७।२।६४ ॥
युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वाही आदेशो स्तः सौ परे ।
शेषे लोपः । ७।२।६०॥
आत्वयत्वनिमित्तेतरविभक्तो परतो युष्मदस्मदोरन्त्यस्य लोपः
स्यात् । त्वम्। अहम् ।
युवावौ द्विवचने । ७।२।८२ ॥
इयोरुतावनयोर्मपर्यन्तस्य युवावी स्तो विभक्तो।
प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् । ७।२।८८॥
औड्यतयोरावं लोके । युवाम् । आवाम् ।
यूयवयौ जसि । ७।२।६३ ॥
अनयोम्मपर्यन्तस्य । यूयम् । वयम् ।
त्वमावेकवचने । ७।२।६७॥
एकस्योक्तावनयोर्मपर्यन्तस्य वमौ स्तो विभक्तो।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । द्वितीयायाञ्च । ७।२।८७ ॥ अनयोरात् स्यात् । त्वाम्। माम् । शसो न । ७।१।२६ ॥ आभ्यां शसो न: स्याद् योऽपवादः । आदेः परस्य । संयोगान्त- लोपः । युभान् । अस्मान् । यो ऽचि। ७।२।८६ ॥ अनयोर्यकारादेशः स्यादनादेशे ऽजादौ परतः । त्वया। मया। युप्मदस्मदोरनादेश । ७।२।८६ ॥ अनयोरात् स्यादनादेश हलादौ विभतौ। युवाभ्याम् । श्रावाभ्याम् । युभाभिः । अस्माभिः । तुभ्यमयौ ङयि । ७।२।६५ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तुभ्यमयो स्तः यि। अमादेशः शेष लोपः । तुभ्यम् । मह्यम् भ्यसोभ्यम् । ७।१ । ३० ॥ भ्यसोभ्यम् अभ्यम् वा आदेश: स्यात् । युमभ्यम् । अस्मभ्यम्। एकवचनस्य च । ७।१।३२॥ आभ्यां पञ्चम्येकवचनस्य अत् स्यात् । खत् । मत् । पञ्चम्या अत् । ७।१।३१ ॥ आभ्यां पञ्चम्या भ्यसोऽत् स्यात् । युमत् । अस्मत् । तवममौ ङसि।७।२।६६ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य तव ममौ स्तो डसि ।

·हलन्तपुंलिङ्गाः। युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् । ७।१ । २७ ॥ तव। मम। युवयोः। आवयोः । साम आकम् । ७।१॥ ३३ ॥ आभ्यां परस्य साम आकम् स्यात् । युभाकम्। अस्माकम्। वयि। मयि । युवयोः। आवयोः। युमासु । अस्मासु। युष्मदस्मदोः षष्ठी चतुर्थीद्वितीयास्थयोवी नावी ।८।१ । २०॥ पदात् परयोरपादादौ स्थितयोः अनयोः षष्ट्यादिविशिष्टयोवी नावी इत्यादेशो स्तः । बहुवचनस्य वस्नसी।८।१।२१ ॥ उक्तविधयोरनयोः षष्ठ्यादिबहुवचनान्तयोर्वस्नसौ स्तः । ते मयावकवचनस्य ।८।१ । २२ ॥ उक्तविधयोरनयोः षष्ठीचतुर्थ कवचनान्तयोस्ते मे एती त्वामौ द्वितीयायाः । ८।१।२३ ॥ द्वितीयैकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः । श्रीशस्त्वाऽवतु मापोह दत्तात् ते मेऽपि शर्म सः । खामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः । मुखं वां नौ ददावीशः पतिर्वामपि नौ हरिः । सोऽव्याहो न: शिवं वो नो दद्यात् सेन्योऽत्र वः स नः ॥ 뻤

·लघुकौमुदीव्याकरणम्।
एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः। एकतिङ् वाक्यम्
तेनेह न। ओदनं पच तव भविष्यति। इह तु स्यादेव। एते
वां नावादय आदेशा अनन्वादेशे वा वक्तव्याः ।
अन्वादेशे तु नित्यं स्युः। धाता ते भक्तोऽस्ति धाता
तव भक्तोऽस्ति। तस्मै ते नम इत्येव। सुपात्। सुपाद् ।
सुपादो।
।
पादः पत्।६।४।१३० ॥
पाच्छब्दान्तं यदङ्गम्भन्तदवयवस्य पाच्छन्दस्य पदादेशः
स्यात् । सुपदः । सुपदा । सुपाभ्याम् । अग्निमत् । अग्निमथी।
স্মৃমিথ।
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति ।६।४।२४ ॥
हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः स्यात् किति
डिति च । उगिदचामिति नुम् । संयोगान्तस्य लोपः। नुमो
नस्य कुलेन ङः । प्राङ् । प्राञ्चौ। प्राञ्चः ।
अचः।६।४।१३८॥
लुप्तनकारस्याञ्चतर्भस्याकारस्य लोप: स्यात् ।
चौ
।६।३।१३८॥
लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । प्राचः ।
प्राचा। प्राग्भ्याम् । प्रत्यङ्। प्रत्यञ्चौ। प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्चम् ।
प्रत्यञ्चौ। प्रतीचः। प्रतीचा। प्रत्यग्भ्याम् । उदङ् । उदछौ।
उदञ्चः।
उद ईत् । ६ । ४ । १३६ ॥

·हलन्तपंलिङ्गाः। उच्छब्दात् परस्य लुप्तनकारस्याऽञ्च भस्याकारस्य ईत् स्यात् । उदीचः । उदोचा। उदग्भ्याम् । समः समिः । ६।३।६३ ॥ अप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे। सम्यङ्। सम्यञ्चौ। सम्यञ्चः । समोचः । समीचा। सम्यग्भ्याम् । सहस्य सध्रिः । ६।३ । ६५ ॥ अप्रत्ययान्तेऽञ्चतौ परे। सभ्राङ् । तिरसस्तिय॑लोपे।६।३।६४ ॥ अलुप्ताकारऽञ्चतौ अप्रत्ययान्ते पर तिरसस्तिर्यादेशः स्यात् । तिर्यङ् । तिर्यञ्चौ। तिय॑ञ्चः। तिर्यञ्चम् । तिर्यचौ । तिरश्चः । तिरश्चा । तिर्यग्भ्याम् । नाञ्चेः पूजायाम् । ६ । ४ । ३० ॥ पूजार्थस्याऽञ्चतरुपधाया नस्य लोपो न स्यात् । अलुप्त- नकारत्वान्न नुम् । प्राङ्। प्राञ्चौ। नलोपाभावादकारलोपो न । प्राञ्चः । प्राञ्चा। प्राभ्याम् । प्राक्षु। प्रा । एवं पूजार्थे प्रत्यङ्ङादयः। क्रुङ्। क्रुञ्चौ। क्रुञ्चः। क्रुभ्याम् । पयो- पयोमुग्। पयोमुचौ। पयोमुग्भ्याम्। उगि- । मुक्। त्वानुम्। सान्तमहतः संयोगस्य । ६।४।१०॥ सान्तसंयोगस्य महतश्च यो नकारस्तस्य उपधाया दीर्घः स्थात् असम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने पर। महान्। महान्तौ। महान्तः। हे महन् । महतः । महता। महद्भ्याम् ।

·५२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । अत्वसन्तस्य चाऽधातोः। ६।४। १४ ॥ अवन्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् धातुभिन्नासन्तस्य चासम्बुद्धौ सौ पर। धीमान् । धीमन्तौ । धीमन्तः। हे धीमन् । शसादौ महद्दत् । भादेर्डवतुः । डिवसामादभस्यापि टेर्लोपः । भवान् । भवन्ती। शवन्तस्य तु भवन् । उभे अभ्यस्तम् । ६।१।५॥ पाठवित्वप्रकरणे ये हे विहिते ते उभे समुदिते अभ्यस्त- संज्ञे स्तः। नाऽभ्यस्ताच्छतुः। ७।१। ७८॥ अभ्यस्तात् परस्य शतुर्नुम् न स्यात् । ददत् । ददद्। ददतौ। ददतः। जक्षित्यादयः षट् । ६ । १ । ६ ॥ षड़धातवोऽन्ये जक्षितिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जक्षत् । जक्षतौ। जक्षतः। एवं जाग्रत् । दरिद्रत् । शासत् । चकासत् । गुप् । गुपौ । गुपः । गुब्भ्याम् । त्यदादिषु दृशेरनालोचने कञ्च । ३।२।६० ॥ त्यदादिषूपपदेषु अज्ञानार्थदृशेः धातोः कञ् स्यात् । चात् क्विन् । आ सर्वनाम्नः । ६।३।६१ सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेश: स्यात् दृग-दृश्-वतुषु । तादृक् । तादृशौ। तादृशः। तादृग्भ्याम्। व्रश्चेति षः। जश्त्वचखें। विट । विड्। विशो। विशः । विड्भ्याम् । नशेर्वा । ८।२।६३ ॥

·हलन्तपुंलिङ्गाः। नशे: कवर्गो ऽन्तादेशो वा स्यात् पदान्ते । नक्। नट। नशौ। नशः । नग्भ्याम् नड्भ्याम् । स्प शो ऽनुदको विन् । ३।२। ५८ ॥ अनुदके सुप्युपपदे स्पशे: क्विन् स्यात् । तस्य क् । त- स्प शौ। तस्मशः। दक् । दषौ। ददग्भ्याम् । रत्नमुट् । रत्नमुषो। रत्नमुड्भ्याम् । षट् । षड्भिः । षड्भ्यः २ । षसाम् । घट्सु । रुत्वम् प्रति षत्वस्यासिद्धत्वात्ससजुषोरुरिति रुत्वम् । ऊरुपधाया दीर्घ दूकः । ८।२। ७६ ॥ रेफवान्तयोरुपधाया इको दीर्घः स्यात् पदान्ते। पिपठी: पिपठिषौ। पिपठीभ्याम् । नुम् विसर्जनौयशळवाये ऽपि । ८।३। ५८ ॥ एतैः प्रत्येक व्यवधानेऽपि इण कुभ्याम्परस्य सस्य मूर्धन्या- देश: स्यात् । ष्टुत्वेन पूर्वस्य षत्वम् । पिपठोष्षु। पिपठीःषु । चिकोः। चिकीर्षों। चिकीर्ष्याम्। चिकीर्षु। विद्वान् । विहांसौ। हे विहन् । वसोः संप्रसारणम् । ६ । ४ । १३१ ॥ वखन्तस्य भस्य सम्प्रसारणं स्यात्। विदुषः। वसुत्रंखिति दत्वम् । विद्दयाम्। पुंसोऽसुङ्। ७।१।८८॥ सर्वनामस्थाने विवक्षितेऽसुङ् स्यात् । हे पुमन्। पुमान् । पुमांसौ। पुंसः। पुंसा। पुम्भवाम् । पुंसु। ऋदुशनेत्यनङ । उशना। उशनसौ।

·५४ । लघुकौमुदीव्याकरणम्। अस्य सम्बुद्धौ वा ऽनङ् नलोपश्च वा वाच्यः। हे उशन । हे उशनन् । हे उशन: । हे उसनसो। उशनोभ्याम् । उशनस्म । अनहा। अनेहसौ। हे अनेहः। वेधाः । वधसौ। हे वेधः । वेधोभ्याम् । अदस औ सुलोपश्च । ७।२।१०७॥ अदस औत् स्यात् सौ पर सुलोपश्च । तदोरिति सः । असौ। त्यदाद्यत्वम् । पररूपत्वम् । वृद्धिः । अदसोऽसेर्दाद दो मः । ८।२।८० ॥ अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौ स्तो दस्य मश्च । आन्तर- तम्यात् इखस्य उ: दीर्घस्य जः। अमू। जस: शो। गुणः । एत (बहुवचने । ८।२।८१॥ अदसो दात् परस्यैत ईत् स्यात् दस्य च मो बह्वर्थीती। अमी पूर्वबासिद्धमिति विभक्तिकार्य प्राक् पश्चादुत्वमत्वे । अमुम् । अमू। अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः । न मुने।८।२।३॥ नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः स्यात् । अमुना। अमूभ्याम्। अमौभिः। अमुक । अमीभ्यः। अमुष्मात् । अमुष्य । अमुयोः। अमीषाम् । अमुभिन्। अमीषु । इति हलन्ताः पुंलिङ्गाः।

·हलन्ता: स्त्रीलिङ्गाः। नहो धः । ८।२। ३४ ॥ नहो हस्य धः स्यात् झलि पदान्ते च । नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ ।६।३।११६॥ क्विबन्तेषु परषु पूर्वपदस्य दीर्घः स्यात्। उपानत् उपा- नही। उपानत्सु । क्विनन्तत्वात् कुत्वेन हस्य घः। उष्णिक् । उष्णिहो। उष्णिग्भ्याम् । द्यौः। दिवौ। दिवः । युभ्याम् । गौः । गिरी। गिरः। एवं पूः । चतस्त्रः । चतरुणाम् । किमः कादेशे टाए । का। के। काः । सर्वावत् यः सौ। ७।२।११०॥ । । इदमो दस्य यः स्यात् सौ। इयम् । त्यदाद्यत्वम्। पररूप- त्वम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे। इमाः इमाम् । अनया। हलि लोपः। प्राभ्याम्। आभिः । अस्यै। अस्याः २ । अनयोः । आसाम् । अस्याम् । आसु । सक् स्रग् । स्रजी । स्रजः । स्त्रम्- भ्याम् । त्यदायत्वम् । टाप् । स्या। ये । त्याः । एवं तद् एतद् । वाक्। वाचौ। वाग्भ्याम्। वाक्षु । अप्शब्दो नित्यं बहुवच- नान्तः । अनुन्निति दीर्घः । आपः । । अपो भि। ७।४। ४८॥ अपस्तकार: स्यात् भादौ प्रत्यये परे। अद्भिः। अद्भाः । अपाम् । अप्सु । दिग् । दिक् । दिश: । दिग्भवाम् । त्यदादिष्विति दृशोः किन्विधानादन्यत्रापि कुत्वम् । दृगु । दृशौ। दृग्भ्याम् । विट् । लिषौ। विड्भ्याम् । ससजुसोरिति रुत्वम् । सजूः । ।

·५६
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
सजुषौ। सताम् । आशौः । आशिषौ। आशीाम् । असौ ।
उत्वमवे। अमू। अमूः। अमुया। अमूभ्याम् । अमूभिः ।
अमुथै। अमूभ्यः । अमुष्याः २। अमुयोः। अमूषां । अमु.
ष्याम् । अमूषु।
इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ।
ma
Home
।
हलन्तनपुंसकलिङ्गाः।
खमोलुंक। दत्वम् । वनडुत्। वनडुहो। चतुरनडुहो-
रित्याम् । स्वनांहि। पुनस्तहत्। शेषं पुंवत्। वाः । वारी ।
वारि। वारा। वार्ष्याम्। चत्वारि। किम्। के। कानि
इदम् । इमे। इमानि। अन्वादेशे नपुंसके एनहत्ताव्यः । एनत् ।
एने। एनानि । एनेन। एनयोः । ब्रह्म। ब्रह्मणी। ब्रह्माणि ।
विभाषा डिश्योः अही। अहनी । अहानि ।
अहन् । ८।२।६८॥
अहन्नित्यस्य रुः स्यात् पदान्ते। अहोभ्याम् दण्डि।
दण्डिनी । दण्डोनि । दण्डिना । दण्डिभ्याम्। सुपथि । टिलोपः।
सुपथी। सुपन्थानि । जक् । अर्जी । उनर्जि । नरजानां संयोगः।
तत् । ते । तानि । यत् । ये। यानि। एतत् । एते। एतानि ।
गवाक् । गोची । गवाचि। पुनस्तइत्। गोचा । गवाग्भ्याम् ।
शकृत् । शकती। शवन्ति । ददत् ।
वा नपुंसकस्य । ७।१। ७६ ॥

·अव्ययानि। अभ्यस्तात् परः यः शता तदन्तस्य लोवस्य नुम् वा स्यात् सर्वनामस्थाने। ददन्ति । ददति । तुदत् । आच्छौनद्योर्नुम् । ७।१।८० ॥ अवर्णान्तात् अङ्गात् परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा स्यात् शीनद्योः परतः । तुदन्ती। तुदती। तुदन्ति। भात् । भान्ती। भाती। भान्ति। पचत् । शपश्यनोनिखम् । ७।१।८१ ॥ शपश्यनोरात् परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नित्यं नुम् स्यात् शीनद्योः परतः । पचन्ती। पचन्ति। दीव्यत् । दीव्यन्ती। दीव्यन्ति । धनुः। धनुषो। सान्तेति दीर्घः । नोयेति षः। धषि। धनुषा। धनुर्ध्याम् । एवं चक्षुर्हविरा- दयः । पयः। पयसी। पयांसि । पयसा। पयोभ्याम् । सुपुम् । सुपुंसी। सुपुमांसि । अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू। अमूनि । शेषं पुंवत्। इति हलन्तनपुंसकलिङ्गाः। नुम् विसर्ज- अव्ययानि। खरादिनिपातमव्ययम् । १ । १ । ३७॥ खरादयो निपाताश्चाव्ययसंज्ञाः स्युः । खर, अन्तर, प्रातर्, पुनर्, सनुतर्, उच्चैस्, नौचैस्, शनैस्, ऋधक, ऋते, युगपत्, आरात्, पृथक्, ह्यस्, श्वस्, दिवा, रात्री सायम्, चिरम्, मनाक, ईषत्, जोषम्, तूष्णीम्, वहिस्, अवस्, ·लघुकौमुदीव्याकरणम् । समया, निकषा, खयम्, वृथा, नतम्, नज, हेतो, इडा, अद्धा, सामि, वत्, ब्राह्मणवत्, क्षत्रियवत्, सना, सनत्, सनात्, उपधा, तिरस्, अन्तरा, अन्तरण, ज्योक्, कम्, शम्, सहसा, विना, नाना, स्वस्ति, स्वधा, अलम्, वषट्, वौषट्, श्रौषट्, अन्यत्, अस्ति, उपांशु, क्षमा, विहायसा, दोषा, मृषा, मिथ्या, मुधा, पुरा, मिथो, मिथस्, प्रायस्, मुहुस्, प्रवाहुकम्, प्रवा- हिका, आर्यहलम्, अभीक्षणम्, साकम्, साईम्, नमस्, हिरुक, धिक्, अथ, अम्, आम्, प्रताम्, प्रशाम्, :प्रतान्, मा, माङ्, आवतिगणोऽयम्। च, वा, ह, अह, एव, एवम् नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्, कूपत्, सूपत्, कुवित्, नेत्, चेत्, चण्, कच्चित्, यत्न, तत्र, नह, हन्त, माकिम्, माकोम्, नकिम्, नकोम्, नकिर्, माङ्, नञ्, यावत्, तावत्, खै, वै, है, है, श्रौषट्, वौषट्, वाहा, स्वधा, वषट्, ओम्, तुम्, तथाहि, खलु, किल, अथ, सुष्छु, स्म, आदह। उपसर्गसुप्खरविभक्तिप्रतिरूपकाश्च । अवदत्तम्। अहंयुः । अस्ति क्षीरा। अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, पशु, शुकम्, यथा। कथाच, पाट्, प्याट्, अङ्ग, , हे, भो:, अये, द्य, विषु, एकपदे, युत्, आतः। चादिरप्या- कृतिगणः तसिलादयः प्राक् पाशपः। शस्प्रभृतयः प्राक् समा- सान्तेभ्यः अम्। आम्। कत्लोऽर्थाः। तसिवती। नानजी। एतदन्तमव्ययम् । अत इत्यादि। है, कृन्मेजन्तः । १।१ । ३६ ॥ कयो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययम्। स्मारम् स्मारम् । जीवसे। पिबध्ये। तातोऽसुन् कसुनः । १ । १ । ४० ॥

·स्वादयः। एतदन्तमव्ययम् । लत्वा । उदेतो। विस्त्रपः। अव्ययीभावश्च । १।१।४१॥ अधिहरि। अव्ययादापसुपः । २।४।८२ ॥ अव्ययादापः सुपश्च लुक् स्यात्। तन शालायाम् । सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्त्र व्येति तदव्ययम् । वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः । आपञ्चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा। अवगाह;। वगाहः । अपिधानम् । पिधानम् ॥ इत्यव्ययानि। स्वादयः। FEMA लट् । लिट् । लुट । हट । लेट। लोट् । लड्। लिङ् । लुङ् । टङ्। एषु पञ्चमो लकारः छन्दोमात्र गोचरः ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः । ३। ४ । ६६ ॥ लकाराः सकम्मकेभ्यः कम्मणि कर्तरि च स्युरकमकेभ्यो भावे कर्तरि च॥ वर्तमान लट् । ३।२। १२३ ॥ वर्तमानक्रियाहत्तेर्धातोर्लट् स्यात् । अटावितौ। उच्चारण- ·। लघुकौमुदीव्याकरणम् । सामालस्य नेत्वम् । भू सत्तायाम्। कविवक्षायां भू ल इति स्थिते। तिम् तस् भि सिप् थस् ध मिप् वस् मस् । तातां झ थास् आथां ध्वम् दूड् वहि महिङ् । ३।४ । ७८॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः। लः परस्मैपदम् । १।४ । ६६ ॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् । १। ४ । १०० ॥ तङ् प्रत्याहार: शानच कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः। पूर्व- संज्ञाऽपवादः। अनुदात्तङित आत्मनेपदम् । १ । ३ । १२॥ अनुदात्तेतो डितश्च धातोरामनेपदं स्यात् । खरितजितः कत्रभिप्राये क्रियाफले ।।३।७२ ॥ खरितेतो जितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात् कर्तृगामिनि क्रियाफले। शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । १।३ । ७८ ॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनात् धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् । तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः । १।४।१०१॥

·स्वाड्यः। SHY तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिका: क्रमादेतत् संशाः स्युः । तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकशः। लब्धप्रथमादिसंज्ञानि तिडस्त्रीणि त्रीणि प्रत्येकमेकवचनादि- संत्रानि स्युः। युभद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः।१।४।१०५॥ तिङ् वाच्यकारकवाचिनि युभदि अप्रयुज्यमाने प्रयुज्य- मान च मध्यमः स्यात् । अम्मद्युत्तमः । १।४।१०७॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तम: स्यात् । शेष प्रथमः । १।४ । १०८ ॥ मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् । भू तिप् इति स्थिते । तिङ् शित् सार्वधातुकम् । ३ । ४ । ११३ ॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः स्युः । कर्तरि शप् । ३ । १ । ६८॥ कतर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप स्वात् । सार्वधातुकाईधातुकयोः । ७ । ३ । ८४ ॥ अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुण: स्यात् । अवादेशः । भवति । भवतः। भोऽन्तः । ७।१।३॥

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। प्रत्ययावयवस्य भस्यान्तादेश: स्यात् । अतो गुण । भवन्ति । भवसि।भवथः। भवथ। अतो दी? यजि। ७।३।१०१ ॥ । अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्यात् यजादौ सार्वधातुके परे । भवामि। भवावः। भवामः। स भवति। तौ भवतः। ते भवन्ति । वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ । अहं भवामि । भावां भवावः । वयं भवामः। परोक्षे लिट् । ३।२। ११५ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोलिट् स्यात् । लस्य तिबादयः । परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ।३।४।८२॥ लिटस्तिबादीनां नवानां णलादयः नव स्युः । भू णल् इति स्थिते। भुवो वुग् लुङ्लिटोः । ६ । ४।८८ ॥ भुवो वुगागम: स्यात् लुङलिटोरपि। नित्यत्वात् बुग् गुणधी वाधते । लिटि धातोरनभ्यासस्य । ६।१।८॥ लिटि पर अनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य हे स्तः आदिभूतादचः परस्य तु द्वितीयस्य । भूव भूव अ इति स्थिते पूर्वोऽभ्यासः । ६ । १॥ ४॥ अब ये हे विहिते तयोः पूर्वः अभ्याससंञः स्यात् ।

·भवादयः । इलादिः शेषः । ७।४। ६० ॥ अभ्यासस्यादिहल शिवते अन्ये हलो लुप्यन्ते। इति वलोपः। इखः । ७।४।५६ ॥ अभ्यासस्याचः इखः खात्। भवतेरः। ७।४। ७३. ॥ भवतिरन्यासस्योकारवः स्यालिटि । अभ्यासे चर् च । ८।४ । ५४ ॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च। झां जशः खयां चर इति विवेकः । बभूवः । बभूवतुः। बभूवुः । लिट् च । ३।४ । ११५ ॥ लिड़ादेशस्तिडाईधातुकसं एव स्यात् नतु सार्वधातुक- संचः तेन शबादयो न । आईधातुकस्येवलादेः । ७।२। ३५ ॥ वलादेराईधातुकस्य इडागमः स्यात् । बभूविथ । बभूवथुः । बभूव । बभूव । बभूविव । बभूविम। अनद्यतने लुट् । ३।३ । १५॥ भविथत्यनद्यतनेऽर्थे धातोलृट् स्यात् । स्यतासी ललुटोः । ३ । १ । ३३ ॥ धातो: स्यतासी एतौ स्तो लुटोः परतः । शबाद्यपवादः । ल इति लड् लटोग्रहणम् ।

·लधुकौमुदीव्याकरणम्।
भाईधातुकं शेषः । २।४।११४ ॥
तिङ् शियोऽन्यो धातोरिति विहितः प्रत्यय एतत्संज्ञः
स्वात्। इट।
लुटः प्रथमस्य डारौरसः । २।४ । ८५ ॥
डारोरस एते क्रमात् स्युः डिवसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः ।
भविता।
तासस्त्योर्लोपः। ७।४ । ५० ॥
तामेरस्तेच सलोप: स्यात् सादी प्रत्यये परे ॥
रिच। ७।४। ५१॥
रादौ प्रत्यये तथा। भवितारी। भवितारः । भवितासि ।
भवितास्थः। भवितास्थ। भवितास्मि। भविताखः। भवि-
।
तासमः।
लुट् शेषे च । ३।३ । १३ ॥
भविष्यदर्थाहातोलृट् स्यात् क्रियार्थायां क्रियायां मत्या-
मसत्यां च। स्य इट्। भविष्यति । भविष्यतः। भविष्यन्ति ।
भविष्यसि । भविष्यवः। भविथथ । भविष्यामि। भविथावः ।
भविष्यामः।
।
है
।
लोट् च । ३।३ । १६२ ॥
विध्याद्यर्थेषु धातोर्लोट् स्यात् ।
आशिषि लिङ्लोटौ। ३ । ३ । १७३ ॥
एकः। ३।४।८६॥

·स्वादयः। है लोट इकारस्य : स्वात्। भवतु । तुधोस्तातडाशिष्यन्यतरस्याम् । ७॥१॥ ३५ ॥ आशिषि तुधोखातङ् वा स्वात्। परत्वात्सर्वादेशः । भवतात् । लोटो लड्वत् । ३। ४ । ८५ ॥ लोटो लङ इव कार्य स्वात्। तेन तामादयः सलोपश्च । तस्थस्थमिपान्तान्तन्तामः । ३।४।१०१ ॥ डितश्चतुर्णामषां तामादय: क्रमात् स्युः । भवताम् । भवन्तु । सद्यपिञ्च।३।४।८०॥ लोट: सेहिः स्यात् सोऽपिञ्च। अतो हैः।६।४।१०५॥ अतः परस्य : लुक् स्यात् । भव भवतात् । भवतम् भवत। मेनिः ।३।४।८६॥ लोट: मे: नि: स्यात्। पाडुत्तमस्य पिच्च । ३।४ । ६२ ॥ लोडुत्तमस्याडागम: स्यात् सपिञ्च। हिन्योरुत्वं न इका- रोचारणसामात् । भवानि । ते प्राग्धातोः । १।४।८० ॥ ते गत्युपसर्गसंज्ञका धातोः प्रागैव प्रयोक्तव्याः । पानि लोट् । ८।४ । १६ ॥ उपसर्गस्यानिमित्तात्परस्य लोडादेशस्थानीति नस्य यः खात्। प्रभवाणि।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । दुरः षत्वणत्वयोरुपसर्गत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । दुःस्थितिः। दुर्भवानि । अन्तःशब्दस्याङ् किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम्। अन्त- भवाणि । नित्यं ङितः । ३।४।६६॥ सकारान्तस्य डिदुत्तमस्य नित्यं लोप: स्यात् । अलोऽर स्येति सलोपः। भवाव। भवाम । अनद्यतने लङ् । ३ । २। १११ ॥ अनद्यतनभूतार्थवृत्तेर्धातोर्लङ् स्यात् । लङ्लुङ्लुङ्वडुदात्तः। ६।४ । ७१ ॥ एषु परेषु अङ्गस्य अड़ागम: स्यात् । सचोदात्तः। दूवश्च । ३।४ । १०० ॥ डितो लस्य परस्मैपदमिकारान्तं यत्तदन्तस्य लोप: स्यात् । अभवत् । अभवताम् । अभवन् । अभवः। अभवतम् । अभवत । अभवम् । अभवाव। अभवाम । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ । ३ । ३ । १६१ ॥ एवर्थेषु द्योत्येषु वाच्येषु वा धातोलिङ स्यात् । यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो डिच्च ३।४।१०३ ॥ लिङः परस्मैपदानां यासुडागमः स्यात् स चोदात्तः डिच । लिङ: सलोपोऽनन्त्यस्य । ७।२।७६ ॥ सार्वधातुकलिडोऽनन्त्यस्य सस्था लोप: स्यात् । इति प्राप्त ।

·भवादयः।
६७
अतो येयः । ७।२।८० ॥
अतः परस्य सार्वधातुकावयवस्य यास् इत्यस्य इय् स्यात् ।
गुणः ।
लोपोव्योबलि । ६ । १ । ६६ ॥
भवेत् । भवेताम् ।
झेर्जुस् । ३ । ४ । १०८॥
लिङः झर्जुस् स्यात् । ज इत्। भवेयुः। भवेः। भवेतम् ।
भवेत । भवेयम् । भवेव । भवेम ।
लिडाशिषि । ३।४ । ११६ ॥
आशिषि लिङस्तिकाईधातुकसंज्ञः स्यात् ।
किदाशिषि । ३।४ । १०४ ॥
आशिषि लिडो यासुट कित् स्यात्। स्कोः संयोगाद्यो-
रिति सलोपः।
डिति च । १ । १।५॥
गित्किन्डिनिमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धो न स्तः। भूयात् ।
भूयास्ताम् । भूयासुः। भूयाः। भूयास्तम्। भूयास्त। भूया-
सम् । भूयाख। भूयास्म ।
लुङ ।३।२।११० ॥
भूतार्थे धातोर्लुङ् स्यात्।
माङि लुङ । ३।३ । १०५ ॥

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । सर्वलकारापवादः। स्मोत्तरे लङ च । ३ । ३ । १७६ ॥ स्मोत्तरे माङि लङ स्यात् चाल्लुङ् च । चि लुङि । ३ । १ । ४३ ॥ शबाद्यपवादः। च: सिच् । ३ । १ । ४४ ॥ इचावितो। गातिस्थाधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु ।।४।७७ ॥ एभ्यः सिचो लुक् स्यात् । गापाविहेणादेश पिबती गृह्यते । भूसुवोस्तिङि । ७।३।८८ ॥ भूम् एतयोः सार्वधातुके तिडि परे गुणो न स्यात् । अभूत्। अभूताम् । अभूवन् । अभूः। अभूतम् । अभूत। अभूवम् । अभूव । अभूम। न माड्योगे। ६ । ४ । ७४ ॥ अडाटौ न स्तः । मा भवान् भूत्। मास्म भवत्। मास्म- लिनिमित्तेलु क्रियातिपत्तौ । ३ । ३ । १३६ ॥ हेतु हेतुमद्भावादिलिनिमित्तं तत्र भविष्यत्यर्थे टुङ् स्थात् क्रियाया अनिष्पत्तौ गम्यमानायाम् । अभविष्यत् । अभ- विश्यताम् । अभविथन् । अभविष्यः । अभविष्थतम् । अभविथत अभविष्यम् । अभविष्याव। अभविष्थाम। सुदृष्टिश्चेदभविष्यत् । -

·स्वादयः।
६८
।
तदा सुभिक्षमभविष्यत्। इत्यादि नेयम् । प्रत सातत्यगमन ।
२। अतति।
अत आदः। ६।४। ७० ॥
अभ्यासस्यादरतो दीर्घः स्यात् । प्रात। पाततुः। श्रातुः ।
आतिथ । आतथुः । आत । आत । आतिव । आतिम । अतिता।
अतिष्थति। अततु।
आडजादौनाम् । ६ । ४ । ७२ ॥
अजादेरङ्गस्याड् लङ् लुङ् सृञ्ज। प्रातत्। अतेत् ।
अत्यात् प्रत्यास्ताम् । लुङि सिचि इड़ागमे रुते ।
अस्तिसिचोऽपृक्ते । ७।३ । ६६ ॥
विद्यमानात् सिचोऽस्तेश्च परस्याएतस्य हल ईड़ागम: स्यात् ।
इट ईटि।८।२।२८॥
इटः परस्य सस्य लोपः स्यादौटि पर। सिज्लोप एकादेश
सिद्धो वाच्यः । आतीत्। आतिष्टाम् ।
सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च । ३। ४ । १०६ ॥
सिचोऽभ्यस्तादिदेश्च परस्य डिसम्बन्धिनो झर्जुस् स्यात् ।
आतिषुः । आती: । आतिष्टम् । प्रतिष्ट । आतिषम् । प्रातिष्व ।
आतिम । आतिष्यत् । विधु गत्याम् । ३ ।
इख लघु । १।४।१०॥
संयोग गुरु ।। ४ । ११ ॥
संयोग पर इखं गुरु ।
दीर्घञ्च । १। ४ । १२ ॥
गुरु स्यात्।
-

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । पुगन्तस्य लघूपधस्य च । ७।३।८६ ॥ पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुण: स्यात् सार्वधातुकाई- धातुकयोः । धात्वादेरिति सः। मेधति । षत्वम् । सिषेध । असंयोगाल्लिट कित् । १ । २ । ५ ॥ असंयोगात् परोऽपिल्लिट कित् स्यात्। सिविधतुः । सिषिधुः । सिषेधिथ। सिषिधथुः । सिषिध । सिषेध । सिषि- धिव। सिषिधिम। सेधिता। सेधिथति। मेधतु। असेधत् । मेधेत्। सिध्यात्। अमेधीत्। अधिष्यत्। एवं चिती संज्ञाने । ४ । एचशोके। ५ । गदव्यतायां वाचि । ६ । गदति । मैर्गदनदपतपदधुमास्थतिहन्तियातिवाति- द्रातिसातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेगधिषु च।८।४।१०॥ उपसर्गस्यानिमित्तात् परस्य नर्णः स्यात् गदादिषु परेषु । प्रणिगदति। कुहोचः । ७।४ । ६२ ॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेश: स्यात् । प्रत उपधायाः। ७।२। ११६ ॥ उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् जिति णिति च प्रत्यये परे। जगाद । जगदतः । जगदुः । जगदिथ । जगदथुः । जगद। णलुत्तमो वा । ७।१।६१ ॥ उत्तमो गल् वा णित् स्यात् । जगाद। जगद। जगदिव । जगदिम। गदिता। गदिष्यति। गदतु। अगदत् । गदेत् । गद्यात् ।

·भवादयः। अतो हलादेलघोः । ७।२।७॥ हलादेलंघोरकारस्य इडादौ परस्मैपदे पर सिचि वृद्धिा स्यात् । अगादीत् । अगदीत् । अगदियत्। णद अव्यक्त शब्द। णो नः । ६।१।६५ ॥ धातोरादेर्णस्य न: स्यात्। णोपदेशास्त्वनर्दनाटिनाथान- न्दनकननृतः। उपसर्गादसमासऽपि णोपदेशस्य ।८।४।१४ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तात् परस्य णोपदेशस्य धातोर्नस्य णः । प्रणदति । प्रणिनदति । नदति । ननाद । अत एकहलमध्येऽनादेशादेलिटि । ६।४।१२० ॥ लिनिमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्थासंयुक्त- हल्मध्यस्थस्यात एत्वमभ्यासलोप किति लिटि। थलि च सेटि।६।४ । १२१ ॥ प्रागुक्तं स्यात् । नेदिथ। नेदथुः । नेद। ननाद। ननद । नेदिव। नेदिम। नदिता। नदिष्यति। नदतु। अनदत् । नदेत् । नद्यात् । अनादीत्। अनदीत्। अनदियत्। टुनदि समृद्धौ ॥८॥ आदिब्रिटुडवः । १ । ३ । ५॥ उपदेशे धातोराद्या एते इतः स्युः । इदितो नुम् धातोः । ७।१ । ५८ ॥ नन्दति। ननन्द । नन्दिता। नन्दिष्यति। नन्दतु। अन- न्दत् । नन्देत् । नन्द्यात्। अनन्दोत् । अनन्दिश्यत् । अयं पूजा- । । याम्।। अर्चति।

·७२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । तस्मान्नुड् दिहलः । ७। ४ । ७१ ॥ हिहलोधातोर्दी|भूतात् अकारात् परस्य नुट् स्यात् । आना । आनचतुः । अर्चिता। अथिति । अर्चतु। आर्चत् । अर्चेत्। अर्थात्। आर्चीत्। आर्चिस्थत्। व्रज गतौ। १० । व्रजति । व्राज। ब्रजिता। ब्रजिष्यति। व्रजतु। अव्रजत् । ब्रजेत् । व्रज्यात्। वदवजहलन्तस्याचः । ७।२।३ ॥ एषामचो वृद्धिः सिचि परस्मैपदेषु । अवाजोत् । अव्रजिष्यत्। कटे वर्षाचरणयोः । ११ । कटति। चकाट। कटिता। कटि- थति। कटतु। अकटत् । कटेत् । कव्यात् । ह्यन्तक्षणश्वसजागणिश्वोदिताम् । ७।२।५ ॥ हमयान्तस्य क्षणादेण्यन्तस्य श्खयतेरेदितश्च वृद्धिः न स्यात् इडादौ सिचि। अकटीत् । अकटिथत् । गुपू रक्षणे । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः । ३।१।२८ ॥ एभ्य: आयप्रत्ययः स्यात् स्वार्थे । सनाद्यन्ता धातवः । ३ । १॥ ३२ ॥ सनादयः कमेर्णिडन्ता: प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञकाः स्युः । धातुत्वालडादयः। गोपायति । आयादय आईधातुके वा। ३ । १ । ३१ ॥ आईधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः। कास्वनेकाच आम् वक्तव्यः । लिटि आस् कासोराम् विधानान्मस्य नेत्वम् । अतो लोपः । ६ । ४ । ४८॥

·७ स्वादयः। ७३ आईधातुकोपदेशे यददन्तं तस्यातो लोपः स्यात् आई- धातुके परे। आमः । २।४।८१॥ आमः परस्य लुक् स्यात् । कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि। ३ । १॥ ४० ॥ आमन्ताल्लिट् पराः अस्वस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते । तेषान्दित्वादि। उरत् । ७।४ । ६६ ॥ अभ्यामवर्णस्य अत् स्यात् प्रत्यये परे। गोपायाञ्चकार । हिला परत्वाद्याण प्राप्ते । द्विवचनेऽपि । १ । १ । ५६ ॥ दिल्लनिमित्तेऽचि पर अच आदेशो न स्यात् हित्वे कर्तव्ये। गोपायाञ्चक्रतुः । एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् । ७।२। १० ॥ उपदेशे यो धातुरेकाच् अनुदात्तश्च ततः परस्य आईधातुक- स्येड् न स्यात् । जहदन्तौँतिरुक्ष्णुशोस्नुनुक्षु विडीङ् थिभिः । भ्याञ्च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः। कान्तेषु शक्लेकः । चान्तेषु पच् मुच् रिच वच् विच् सिचः षट्। छान्तेषु प्रोकः । जान्तेषु त्यज् निज् भज् भञ्ज भुज् वस्ज मस्ज यज युज रुज रज्ज विजिर् स्वञ्ज सञ्ज सृजः पञ्चदश । दान्तेषु अद् क्षुद् खिद् छिद् नु तुद् पद्य भिद् विद्य विनद् विन्द् शद् सद् खिद्य स्कन्दि हृदी षोड़श ॥ धान्तेषु क्रध् क्षुध् बुध्य बन्ध युध् रुध् राध् व्यध् शुध् साथ् सिध्य एकादश । नान्तेषु मन्यहनी हो। पान्तेषु आप क्षिप् कुप तप तिम् तृप्य दृप्य लिए लुम् वप् शप ·लघुकौमुदीव्याकरणम् । स्वप स्पस्त्रयोदश। भान्तेषु यम् रम् लभस्त्रयः। मान्तेषु गम् नम् यम् रमश्चत्वारः । शान्तेषु । क्रुश् दंश् दिश दृश् मृश् रिश रुश लिश् विश् स्मशो दश । षान्तेषु कृष् विष तुष बिष दुष, पुष्थ पिष् विष् शिष शुष लिष, एकादश । सान्तेषु । वस् वसती हो। हान्तेषु दह दिइ दुइ नह मिह रुह लिह वहोऽष्टौ। अनुदात्ता हलन्तेषु धातवस्त्यधिकं शतम् । गोयावाञ्चकर्थ । गोपायाञ्चक्रथुः। गोपायाञ्चक । गोपायाञ्चकार । गोपायाञ्च- कव। गोपायाञ्चकम । गोपायांबभूव । गोपायामास। जुगोप। जुगुपतुः । जुगुयुः। खरतिसूतिसूयतिधूदितो वा ।।२।४४ ॥ खरत्यादेरूदितश्च परस्य बलादेरादधातुकस्येड् वा स्यात् । जुगोपिथ। जुगोप्य। गोपायिता। गोपिता। गोता। गोपायिष्यति। गोपिथति । गोसाति गोपायतु1 अगो- पायत्। गोपायेत् । नेटि।७।२ । ४ ॥ । इडादौ सिचि हलन्तस्य वृद्धिर्न स्यात्। अगोपायोत् अगोपीत्। अगौसीत्। भलो भलि।८।२।२६ ॥ झलः परस्य सस्य लोप: स्यात् झलि। अगौताम् । अमौस:। अगोप्सीः। अगौप्तम् । अगौत। अगौसम् । अगोख । अगौ- पस्म । अगोपायिथत् । अगोपियत्। अगोप्सात् । क्षि क्षये। १३ । क्षयति। चिक्षाय। चिक्षियतुः। चिनियुः। एकाच इति निषेध प्राप्ते।

·भवादयः। ७५ कृसभृवस्तुद्रुस्र श्रवो लिटि । ७।२।१३ ॥ क्रादिभ्यः एव लिटि इट न स्यादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् । अचस्ताखत्यल्यनिटो नित्यम् । ७।२।६१ ॥ उपदेशेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट ततस्थल इण् न । उपदेशेऽत्वतः । ७।२। ६२ ॥ उपदेशेऽकारवान् यस्तासौ नित्यानिट ततः परस्य थल इड़ न स्यात् । ऋतो भारद्वाजस्य । ७।२।६३ ॥ तासौ नित्यानिट: ऋदन्तस्यैव थलो नेट् भारद्वाजस्य मतेन। तेन अन्यस्य स्यादेव। अयमत्र संग्रहः । अजन्तोऽकारवान् वा यस्तास्यनिट थलि वेडयम् । ऋदन्त ईट्टङ् नित्यानिट क्राद्यन्यो लिटि सेड् भवेत् । चिक्षयिथ। चिक्षेथ। चिक्षियथुः । चिक्षिय। चिक्षाय । चिक्षय । चिक्षियिव । चिक्षियिम। क्षेता। क्षेथति। क्षयतु । अक्षयत् । क्षयेत्। अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः । ७।४ । २५ ॥ अजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् यादौ प्रत्यये परे न तु वत्सार्व- धातुकयोः । क्षीयात्। सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष । ७।२।१॥ इगन्ताङ्गस्य वृद्धिः स्यात् परसौपदे सिचि। अवैषोत्। अक्षेप्थत्। तय सन्तापे। १४। तपति। तताप । तेपतुः । तेपुः । तेपिथ । ततण्थ । तप्ता । तपस्यति । तपतु। अतपत्। - । ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। तपत्। तप्यात्। अतासीत्। अताप्ताम् । अतसात्। क्रम पादविक्षेपे । १५। वा भाशभलाशचमुक्रमुलमुबसिटिलषः ।३।१ । ७० ॥ एभ्यः श्यन्वा स्यात् कर्तर्थे सार्वधातुके परे । पक्षे शप् । क्रमः परस्मैपदेषु । ७।३ । ७६ ॥ क्रमो दीर्घः स्यात् परस्मैपदे शिति। क्राम्यति। क्रामति। चक्राम। क्रमिता। क्रमिष्यति। क्रास्यतु। कामतु। अक्रा- म्यत् । अक्रामत् । काम्येत्। क्रामेत्। क्रम्यात्। अक्रमीत्। अक्रमिष्यत् । पा पाने । १६ । पाघ्रामास्थाम्नादाणदृश्यर्तिसतिशदसदाम्पिब- जिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यच्छधीशीयसौदाः । ७।३ । ७८ पादीनाम्पिबादयः स्युरित्मज्ञकशादौ प्रत्यये परे। पिबा देशोऽदन्तस्तेन न गुण: । पिबति । आत औ णलः । ७।१।३४॥ पपी। आतो लोप इटि च । ६। ४ । ६४ ॥ पपी। अजाद्योराईधातुकयो: डिदिटोः परयोरातो लोप: स्यात् । पपतुः। पपुः। पपिथ। पपाथ । पपथः । पप। पपिव। पपिम। पाता। पास्यति। पिबतु। अपिबत् । पिबेत् ।

·स्वादयः। अपुः। । एल्लिडि । ६ । ४ । ६७॥ घुसंज्ञकानां मास्थादीनाञ्च एवं स्यादाईधातुके किति लिङि । पेयात् । गातिस्थेति सिचो लुक् । अपात् । अपाताम् । प्रातः ।३।४।११० ॥ सिज्लुकि आदन्तादेव अर्जुस् स्यात् । उस्यपदान्तात् । ६।१।६६ ॥ अपदान्तादकारादुसि पररूपमेकादेशः स्यात् । अपास्यत् । ग्ल हर्षक्षये । १७ । ग्लायति । आदे च उपदेशेऽशिति । ६।१।४५ उपदेश एजन्तस्य धातोरात्वनतु शिति। जग्लो । ग्लाता। ग्लास्यति । ग्लायतु । अग्लायत् । ग्लायेत्। वान्यस्य संयोगादेः। ६ । ४।६८॥ घुमास्थादेरन्यस्य संयोगादेर्धातोरात एवं वा स्यात् आई- धातुके किति लिङि । ग्ल यात् । ग्लायात् । यमरमनमातां सक् च । ७।२ । ७३ ॥ एषां सक् स्यादेभ्यः सिच इट् स्यात् परस्मैपदेषु । अग्ला- सीत् । अग्लास्यत् । इ, कौटिल्ये । १८ । बरति। ऋतश्च संयोगादेर्गुणः । ७। ४ । १० ॥ ऋदन्तस्य संयोगादेरङ्गस्य गुण: स्यात् लिटि। उपधाया वृद्धिः । जह्वार । जह्वरतुः । जह्वरः । जह्वर्थ । जह्वरथुः । जबर । जह्वार । जह्वर । जरिव । जरिम । हर्ता। ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। ऋद्धनोः से।७।२॥ १० ॥ ऋतो हन्तेश स्यस्य इट् स्यात् । वरिष्यति । द्वरतु । अ- रत् । हरेत् । गुणोऽतिसंयोगाद्योः । । ४ । २६ ॥ अत्तैः संयोगादे दन्तस्य च गुण: स्यात् यकि यादावाई- धातुके लिङि च। हर्य्यात्। अह्वार्षीत् अवरिष्यत्। शू श्रवण । १९ श्रुवः सूच।३।१।७४ ॥ शुवः” इत्यादेशः स्यात् श्च प्रत्ययश्च । शृणोति । सार्वधातुकमपित् । १ ॥२॥ ४ ॥ अपित् सार्वधातुकं डिहव् स्यात् शृणुतः। हुश्रुवोः सार्वधातुके । ६ । ४ । ८७ ॥ हुश्रु बोरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यण स्यादचि सार्व- धातुके। शृण्वन्ति। शृणोषि । शृणुथः । शृणुथ । शृणोमि । लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्वोः । ६।४। १०७॥ असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्य लोपो वा स्यात् मवयो परयोः । शृण्वः । शृणवः । शृण्मः । शृणमः । शुश्राव । शुश्रुवतुः । शुश्रुवुः । शुश्रोथ । शुश्रुवथुः । शुश्रुव । शुश्राव । शुश्रुव । शुश्रुम । श्रोता। श्रोथति । शृणोतु । शृणताम् । शृण्वन्तु । उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् । ६।४।१०६ ॥ असंयोगपूर्वात् प्रत्ययोतो हेर्लुक् स्यात्। शृणु। शृणतात् शृणु तम्। शृणत । गुणवादेशौ । शृणवानि । शृणवाव । शृणवाम ।

·स्वादयः।
।
अशृणोत् । अशृणुताम्। अशृण्वन्। अशृणोः। अशृणुतम् ।
अशृणुत। अशृणवम्। अशृण्व । अशृणुव। अशृण्म । अशृ-
गुम । शृणुयात् । शृणुयाताम् । शृणुयुः । शृणुयाः। शृणुयातम् ।
शृणुयात । शृणुयाम् । शृणुयाव । शृणुयाम। श्रूयात्। अत्री-
षोत् । अश्रोष्यत् । गम्ल, गतौ । २० ।
इषुगमियमाञ्छ । ७।३ । ७७॥
एषाञ्छ: शिति । गच्छति। जगाम।
गमहनजनखनघसां लोपः कडित्यनडि
।६।४।६८॥
एषामुपधाया लोपोऽजादौ डिति नवङि। जग्मतुः ।
जग्मुः। जगमिथ । जगन्थ । जगमथुः। जग्म। जगाम !
जगम । जमिव । जमिम । गन्ता।
गमेरिट परस्मैपदेषु । ७।२। ५८ ॥
गमेः सादेरार्धधातुकस्येट स्यात् परस्मैपदेषु। गमिष्यति ।
गच्छतु। अगच्छत् । गच्छेत् । गम्यात् ।
पुषादिद्युतादिलदितः परस्मैपदेषु ।३।११५५॥
श्यन्विकरण पुषादेद्युतादेलूदितश्च परस्य च्लेरङ् स्थात्
परस्मैपदेषु । अगमत् । अगमिष्यत् ।
इति परस्मैपदप्रक्रिया।
एधवृद्धौ।१॥
टित आत्मनेपदानां टेरे। ३। ४ । ७६ ॥
टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम् । एधते ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । आतो डितः । ७।२।८१ ॥ अतः परस्य डितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेते। एधन्ते । थासःसे । ३।४ । ८०॥ टितो लस्य थासः से स्यात् । एधसे। एधेथे। एधके । अतो गुणे । एधे । एधावहे । एधामहे । दूजादेच गुरुमतोऽनृच्छः । ३।१।३६ ॥ इजादियॊधातुर्गुरुमातृच्छत्यन्यस्तत आम् स्यालिटि । आम्प्रत्ययवत् कृञोऽनुप्रगोगस्य । १।३ । ६३ ॥ आम्प्रत्ययो यस्मादित्यतगुणसंविज्ञानो बहुब्रीहिः। आम्प्रवत्या तुल्यमनुप्रयुज्यमानात् क्वजोऽप्यात्मनेपदं स्यात् । लिटस्त भयोरेशिरेच् । ३ । ४ । ८१ ॥ लिड़ादेशयोस्तझयोरेश् इरेचौ स्तः । एधाञ्चक्रे एधाञ्चक्राते। एधाञ्चक्रिरे । एधाञ्चकषे। एधाञ्चक्राथ। द्रण: षोध्वं लुङ् लिटां धोऽङ्गात् ।।३।७८ ॥ इणन्तादङ्गात् परेषां पीध्वं लिटान्धस्य ढः। एधाञ्च- कळे । एधांचक्रे । एधाञ्चकवहे। एधाञ्चक्कमहे । एधाम्बभूव । एधिता। एधितारौ। एधितारः। एधितासे। एधितासाथे। धि च।८।२। २५ ॥ धादौ प्रत्यये सस्य लोपः स्यात् । एधिताध्व । ह एति । ७।४। २५ ॥ तासस्त्योः सस्य हः स्यात् एति परे । एधिताहे। एधिता- वहे। एधितास्महे। एविष्यते। एवियेते। एधिष्यन्ते। एधि- एधामास।

·स्वादयः। ८१ यसे। एधिष्थेथे। एविष्यध्वे। एधिष्थे। एधियावह। एधि- यामहे। आमेतः । ३।४।१०॥ लोट एत आम् स्यात् । एधताम् । एधेताम् । एधन्ताम् । सवभ्यां वामी।३।४ । ६१॥ सवाभ्याम्परस्य लोड़ेत: क्रमादामौ स्तः । एधस्व । ऐधेथाम् । एधध्वम् । एत ऐ। ३।४।६३ ॥ लोडुत्तमस्य एत ऐ स्यात् । आमोऽपवादः। एधै। एधा- वहै । एघामहै। प्राटश्च । ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्त। ऐधयाः । ऐधेथाम् । ऐधध्वम् । ऐधे। ऐधावहि । ऐधामहि । लिङः सोयुट । ३। ४ । १०२ ॥ लिङात्मनेपदस्य सीयुडागम: स्यात् । सलोपः। एधेत । एधेयाताम् । भस्य रन् । ३।४।१०५ ॥ लिङः अस्य रन् स्यात् । एधेरन् । एधेयाः। एधेयाथाम् । एधेध्वम् । दूटोऽत् । ३ । ४ । १०६ ॥ लिडादेशस्य इटोऽत् स्यात् । एधेय । एधेवहि । एधेमहि । मुत्तियोः । ३ । ४ । १०७ ॥ लिङस्तकारथकारयोः सुट् स्यात्। यलोप: । आर्धधातुक- त्वात् सलोपो न। एधिषोष्ट । एधिषीयास्ताम् । एधि- ·- लघुकौमुदीष्याकरणम् । घोरन् । एधिषोष्ठाः । एधिषीयास्याम् । एधिषीध्वम् । एधिषीय एधिषीवहि। एधिषीमहि । ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् । आत्मनेपदेष्वनतः । ७।१ । ५ ॥ अनकारात् परस्थात्मनेपदेषु झस्य अत् स्यात् । ऐधिषत । ऐधिष्ठाः । ऐधिषाथाम् । ऐधिदम् । ऐधिषि। ऐधिष्वहि । ऐधि- महि। ऐधिष्थत। ऐधियेताम् । ऐधियन्त। ऐधियथाः । ऐधिष्येथाम् । ऐधिष्यध्वम्। ऐधिथे। ऐधिथावहि । ऐधिष्या- महि । कमु कान्तौ ॥२॥ कमेर्णिङ । ३ । १ ॥ ३० ॥ खार्थे । डिन्तात्तङ् । कामयते । अयामन्ताल्वाय्येन्विष्णुषु। ६ । ४ । ५५ ॥ आम् अन्त आलु आय्य इत्न, इष्णु एषु णे: अयादेश: स्यात् । कामयाञ्चके। आयादय इति णिड वा। चकमे । चकमाते। चकमिरे। चकमिषे। चकमाथे। चममिध्ये। चकमे । चकमिवहे । चकमिमहे। कामयिता। कामयितासे । कमिता। कामयिष्यते । कमिथते। कामयताम् । अकाम- यत । कामयेत । कामयिषीष्ट । कमिषोष्ट । णिश्रिद्रुसभ्यः कर्तरि चङ् । ३ । १ । ४८ ॥ यन्तात् श्यादिभ्यश्च चलेश्वङ् कर्वथै लुडि परे। कामि अत इति स्थिते। गोरनिटि।६। ४ । ५१ ॥ अनिडादावाईधातुके परे णेर्लोप: स्यात् । णौ चयुपधाया हवः । ७।४।१॥ चङ् परे णौ यदङ्गान्तस्योपधाया इखस्यात् ।

·स्वादयः। ८३ । । चडि।६।१।११॥ अनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य हे स्तोऽजादेस्तु द्वितीयस्य। सन्वल्लघुनि चङ्परोऽनग्लोप । ७।४ । ६३॥ चङ् परे णौ यदङ्गन्तस्य योऽभ्यासो लघुपरस्तस्य सनीव कार्यं स्यात् णावग्लोपेऽसति। सन्यतः। ७।४। ७६ ॥ अभ्यासस्यात इत् स्यात् सनि । दी! लघोः । ७।४।६४ ॥ लघोरभ्यासस्य दीर्घः सन्वद्भावविषये। अचोकमत । णिङ- भावपक्षे। कमेश्च लेश्चड वायः। परभावात् न दीर्घसम्बद्भावी। अचकमत। अकामयिश्चत। अकमिष्यत । अय गती।३॥ अयते। उपसर्गस्यायतो।८।२।१६ ॥ अयतावुपसर्गस्थ रेफस्य लत्वम् स्यात् । प्लायते। पलायते । दयायासश्च । ३।१। ३०॥ दय अय आस् एभ्य आम् स्यात् लिटि । अयाचक्र । अयिता। अयिष्यते। अयताम् । आयत । अयेत। अयिषोष्ट । विभाषटः । ८।३ । ७६ ॥ इण: परो य इट् ततः परेषां षोध्वं लुङ लिटा धस्य वा ढः । अयिषीध्वम् । अयिषोढम् । आयिष्ट। आयिध्वम् । आयिद्वम् । आविष्यत । द्युत दीप्तौ । ४ । द्योतते ·१ लघुकौमुदीव्याकरणम् । द्युतिखाप्योः संप्रसारणम् । ७।४ । ६७ ॥ अनयोरभ्यासस्य संप्रसारण स्यात् । दिद्युते । द्युयो लुङि । १ । ३ । ६१ ॥ द्युतादिभ्यः परस्मैपदं वा लुङि। पुषादोत्यङ । अद्युतत् । अद्योतिष्ट । अद्योतिष्यत। एवं खिता वणे ॥ ५॥ जिमिदा- रोहने ॥ ६॥ जिष्विदा नहनमोचनयोः ॥ ७॥ मोहनयो- रित्येके। जिविदा चेत्येके । रुच दीप्तावभिप्रीतौ च ॥ ८॥ घुट परिवर्तने ॥८॥ शुभ दीप्तौ ॥ १० ॥ शुभ सञ्चलने ॥ ११ ॥ गभ तुभ हिंसायाम् ॥ १२॥ १३ ॥ स्त्रंसु भंसु ध्वंसु अवस्त्रं- सने ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥ ध्वंसु गतौ ॥ १७॥ संभु विश्वासे ॥ १८॥ वृतु वर्तने ॥ १८ ॥ वर्तते । ववृते । वर्तिता। वृद्धाः स्यसनोः। १।४।६२ ॥ वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात् स्ये सनि च । न बद्भाश्चतुभ्यः । ७।२। ५६ ॥ वृतु वधु शृधुस्यन्भ्यः सादेराईधातुकस्येण न स्यात् तडा- नयोरभाव। वयं ति। वर्तिष्यते। वर्त्तताम्। अवर्तत । वर्तेत । वर्तिपोष्ट । अवतिष्ट। अवस्यत्। अवतिष्यत । दद दाने ॥२०॥ ददते। न शसददवादिगुणानाम् । ६ । ४ । १२६ ॥ शसेर्ददेवकारादीनां गुणशब्देन विहितो योऽकारस्तस्य एत्वाभ्यासलोपो न। ददते। दददाते। दददिरे। ददिता। ददिष्यते। ददताम् । अददत। ददेत । ददिषोष्ट। अददिष्ट । अददिष्यत्। त्रपूष् लज्जायाम् ॥ १२ ॥ त्रपते ।

·स्वादयः। ८५ । । तृफलभजवपश्च । ६ । ४ । १२२ ।। एषामत एबमभ्यासलोपश्च किति लिटि सेटि थलि च। नेपे। पिता। वप्ता। पिष्यते । लप्साते। बपताम् । अत्र- पत । त्रपेत । त्रपिषोष्ट । बसौष्ट। अत्रपिष्ट । अवस। अत्र- पिष्यत । अवसात। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया। विञ् सेवायाम् ॥१॥ श्रयति । श्रयते। शिवाय । शित्रिये। शयिता। श्रयिष्यति। श्रयिष्यते। श्रयतु । श्रयताम् । अश्वयत्। अश्रयत । श्रयेत् । अयेत । श्रीयात् । अयिषोष्ट । चङ् । अशिथि- यत् । अशिश्रियत। अथयिष्यत् । अवयिष्यत । भृभरणे ॥२॥ भरति । भरते । बभार। बचतुः। बभ्रुः । बभर्थ । बभूव । बभूम। बने। बभूषे। भर्तासि । भासे । भस्थिति। भरि- थते । भरतु । भरताम् । अभरत् । अभरत । भरेत् भरेत । रिङ शयग्लिङ्घ। ७।४ । २८ ॥ शे यकि यादावाईधातुके लिडि च ऋतो रिब् आदेश: स्वात् । रोडि प्रकृते रिङ् विधानसामान दौर्षों न । नियात् । उच। १ । २।१२॥ ऋवर्णान्तात्परौ भलादो लिङ् सिचौ किती स्तस्तङि। भृषौष्ट । भृषौयास्ताम् । अभार्षीत् । इखादङ्गात् । ८।२।२७॥ सिचो लोप: स्यात् झलि । अमृत । अमरिष्यत् । अभरिथत। हज हरणे ॥ ३॥ हरति । हरते। जहार। जह। अहर्थ । जहिव । जहिम। अहिये। हर्ता। हरिष्यति। हरिखते। ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । - हरतु। हरताम् । अहरत्। अहरत । हरेत्। हरेत । हियात् । वृषोष्ट। हषीयास्ताम् । अहार्षीत्। अहत। अहरिष्यत् । अहरिष्यत। वृञ् । धारण ॥ ४॥ धरति। धरते। धरते। णोञ् प्रापणे ॥ ५॥ नयति। नयते। डुपचष पाके ॥ ६ ॥ पचति । पचते। पपाच । पेचिथ । पपक्थ । पेचे। पता। भज सेवा- याम् ॥ ७॥ भजति । भजते । बभाज। भेजे। भता । भक्ष्यति । भक्ष्यते। अभाचीत् । अभक्त । अभक्षाताम्। यज देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु ॥ ८॥ यजति । यजते । लिय्यभ्यासस्योभयेषाम् । ६ । १ । १७ ॥ वच्यादीनां ग्रह्यादीनां चास्यास्य सम्प्रसारण स्यात् लिटि । इयाज। वचिखपियजादीनां किति। ६ । १ । १५ ॥ वचिखप्योर्यजादीनाञ्च सम्प्रसारण स्यात् किति। ईजतुः । ईजुः । इयजिथ। इयष्ठ। ईजे । यष्टा । पढ़ोः कः सि । ८।२।४१ ॥ षस्य ढस्य च क स्यात् सकारे परे। यक्ष्यति। यक्ष्यते। इज्यात्। यक्षोष्ट। अयाक्षीत् । । अयष्ट। वह प्रापणे ॥2॥ वहति । वहते। उवाह । उहतुः । अहुः । उवहिथ । भषस्तथो?ऽधः । ८।२।४० ॥ झषः परयोस्तथोई: स्यानतु दधातः । ढो हे लोपः। ८।३। १३ ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य । ६ । ३ । ११२ ॥ अनयोरवर्णस्य ओत् स्यात् ढलोपे सति। उवोढ। अहे। - ·अदादयः। वोढा । वक्ष्यति । अवाक्षीत् । अवोढाम् । अवाक्षुः । अवाक्षीः । अवोढ़म् । अवोढ़। अवाक्षम् । अवाव । अवाक्ष्म । अवोढ़। अवक्षाताम् । अवक्षत। अवोडाः। अवक्षाथाम् । अवोदम् । अवक्षि। अवक्ष्वहि। अवक्षाडि। इति स्वादयः। अदादयः। । अद भक्षणे ॥१॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः । २।४ । ७२ ॥ लुक् स्यात्। अत्ति। अत्तः। अदन्ति । अलि । अत्यः । अस्थ । अनि। अहः । पद्मः । लिप्यन्यतरस्याम् । २।४। ४० ॥ अदो घस् ल वा स्यात् लिटि। जघास । उपधालोपः । घस्य चत्वम् । शासिवसिघसीनाञ्च । ८।३।६० ॥ इणकुभ्यां परस्य एषां सस्य षः स्यात् । जक्षतुः। जचुः । जघसिथ। जक्षथुः । जच । जघास । जक्षिव। जक्षिम । आद। आदतुः। आदुः। दूड़त्यतिव्ययतीनाम् । ७।२। ६६ ॥ अद् ऋ व्यञ् एभ्यस्थलो नित्यमिट् स्यात् । आदिथ । अत्ता। अत्यति । अत्तु । अत्तात् । अत्ताम् । अदन्तु । हुभल्भ्यो हेधिः । ६ । ४ । १०१ ॥ होलन्तेभ्यश्च हेधिः स्यात् । अधि। अत्तात्। अत्तम्। अत्त। अदानि । अदाव । अदाम । ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । अदः सर्वेषाम् । ७।३। १०० ॥ अदः परस्य अपृक्तसार्वधातुकस्य अट् स्यात् सर्वमतेन भादत् । आत्ताम् । आदन् । आदः । आत्तम् । आत्ते। आदम् । आइ। आझ। अद्यात्। अद्याताम् । अद्युः। अद्यात् । अद्या- स्ताम् । अद्यासुः। लुङ्सनोर्घस्लु । २ । ४ । ३७ ॥ अदः घस् ल स्यात् लुङि सनि च। सृदित्वात् अङ् । अघ- सत् । आस्यत् । हन हिंसागत्योः ॥२॥ हन्ति। अनुदात्तोपदेश वनतितनोत्यादीनामनु- नासिकलोपो झलि डिति। ६ । ४ । ३७ ॥ अनुनासिकान्तानामेषां वनतेश्च लोप: स्यात् झलादो किति डिति चरे। यमि रमि नमि गमि हनि मन्यतयोऽनुदात्तोप- देशाः । तनु क्षण क्षिणु ऋणु टण घण वनु मनु तनोत्यादयः । हतः । प्रन्ति। हंसि । हथः। हथ। हम्मि। हवः । हृन्मः । जधान। जघ्नतुः। जः। अभ्यासाच्च। ७।३।५५ ॥ अभ्यासात् परस्य हन्तेर्हस्य कुत्वम् स्यात्। जघनिथ जघन्थ । जनथुः । जन्न । जघान । जघन। जनिव। जनिम । हन्ता। हनिष्यति । हन्तु । हतात् । हताम् । वन्तु । हन्तेजः। ६।४ । ३६॥ हो परे। असिद्धवदत्राभात् । ६ । ४ । २२ ॥ इत जईम् आपादसमालेराभीयम्। समानाश्रये तस्मिन् ।

·अदादयः। कर्तव्ये तदसिद्धम् स्यात् । इति जस्यासिद्धत्वान्न हेर्लुक् । जहि । हतात्। हतम् । हत । हनानि। हनाव। हनाम। अहन् । अहताम्। अनन् । अहन् । अहतम् । महत। अहनम्। अहन्व। अहम। हन्यात् । आर्द्धधातुके । २।४ । ३५ ॥ इत्यधिकत्य। हनो वध लिङि।२।४ । ४२॥ लुङि च । २।४। ४३ ॥ बधादेशोऽदन्तः। आईधातुक इति विषयसप्तमी। तेन आईधातुके उपदेशे अकारान्तत्वादतो लोपः । बध्यात्। बध्या- स्ताम् । अबधीत् । अहनियत् । यु मिश्रणामिश्रणयोः ॥ ३॥ उतो वृद्धिलुंकि हलि । ७।३।८८॥ लुम्विषये उतो वृद्धिः स्यात् पिति हलादौ सार्वधातुके नत्वस्य- स्तस्य । यौति । युतः । युवन्ति । यौषि । युथः । युथ । यौमि । युवः । युमः। युयाव। यविता। यविष्यति। यौतु । युतात्। अयौत् । अयुताम् । अयुवन् । युयात् । इह उतो दिन भाष्ये "पिञ्च डिन डिच पिनेति” व्याख्यानात्। युयाताम् । युयुः । यूयात्। यूयास्ताम् यूयासः । अयावीत्। । अयविष्यत्। या प्रापरी ॥४॥ याति । यातः । यान्ति । ययौ । याता। यास्यति । यातु। अयान् । अयाताम् । लङः शाकटायनस्यैव । ३।४।१११ ॥ आदन्तात् परस्य लडो झर्जुस् वा स्यात् । अयुः । अयान् । यात् । यायाताम् । यायुः । यायात् । यावास्ताम् । यायासुः। ।

·। । । । । लघुकौमुदीव्याकरणम् । अयासीत् । अयास्यत्। एवं वा गतिगन्धनयोः ॥ ५॥ मा दीप्तौ ॥ ६ ॥ णा. शोचे ॥ ७ ॥ श्रा पाके ॥ ८॥ द्रा कुत्साया तौ ॥८॥ मा भक्षणे ॥१०॥रा दाने ॥ ११॥ ला आदाने ॥१२॥ दा प्लवने ॥ १३ ॥ ख्या प्रकथने ॥ १४॥ असं मार्वधातुको एव प्रयोक्तव्यः। विद जाने ॥ १५ ॥ विदो लटो वा।३। ४ । ८३ ॥ वेत्तेल्लंट: परस्मैपदानां णलादयो वा स्युः। वेद। विदतुः । विदुः । वेत्य । विदथुः । विद । वेद । विद्द । विछ। पक्षे । वेत्ति। वित्तः। विदन्ति। उषविदजारभ्योऽन्यतरस्याम् । ३ । १ । ३८ ॥ एभ्यो लिट्याम् वा स्यात् । विदेरदन्तत्वप्रतिज्ञानादामि न गुणः । विदाञ्चकार। विवेद। वेदिता। वैदिष्यति । विदाकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् । ३ । १ । ४१ ॥ वेत्तेलौट्याम् । गुणाभावो लोटो लुग् लोड़न्तकरीत्यनु- प्रयोगश्च वा निपात्यते। पुरुषवचने न विवक्षिते । विदाइरोतु। तनादिकाअभ्य: उ: । ३ । १ । ७६ ॥ सनादेः कजच उप्रत्ययः स्यात् । शपोऽपवादः । अत उत् सावधातुके । ६ । ४ । ११० ॥ उप्रत्ययान्तस्य कजोऽत उत् स्यात् सार्वधातुके डिति । विदाङ्गुरुतात्। विदागुरुताम्। विदाङ्गुर्वन्तु । विदागुरु । विदाङ्करवाणि । अवेत् अवित्ताम् । अविदुः । दश्च । ८।२ । ७५ ॥ धातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि रुर्वा स्यात्। अवः। अवेत्।।

·अदादयः। ८१ । विद्यात् । विद्यास्ताम् । अवेदोत् । अवेदिष्यत् । अस भुवि ॥१६॥ अस्ति। सोरल्लोपः। ६ । ४ । १११॥ अस्यास्तेश्चातो लोपः सार्वधातुके डिति। स्तः। सन्ति । असि । स्थः । स्थ । अस्मि । स्वः । स्मः। उपसर्गप्रादुभ्या॑मस्तिर्यच् परः । ८।३ । ८७॥ उपसर्गेभ्यः प्रादुसश्च परस्य अस्तेः सस्य ष: स्यात् यकारेऽचि च परे । निष्थात् । प्रनिषन्ति। प्रादुःषन्ति । यच् पर: किम् । अभिस्तः। अस्तभूः । २ । ४ । ५२॥ आईधातुके । बभूव । भविता । भविष्यति । अस्तु । स्तात् । स्ताम् । सन्तु। सोरेडावभ्यासलोपश्च । । ४ । ११६ ॥ घोरस्तेश्च एवं स्यात् हौ परे अभ्यासलोपश्च । एधि । स्तात् । स्तम् । स्त। असानि । असाव । असाम। आसीत् । आस्ताम् । आसन् । स्यात् । स्याताम् । स्युः । भूयात् । अभूत् । अभविष्यत् । इण गतौ ॥ १७॥ एति। इतः । दूणो यण् । ६।४।८१॥ अजादौ प्रत्यये परे। यन्ति । अभ्यासस्यासवर्ण । ६ । ४ । ७८ ॥ अभ्यासस्य इउवर्णयोरिवडुवडौ स्तोऽसवर्णेऽचि। इयाय । दीर्घ दूण: किति । ७।४ । ६८ ॥ इणोऽभ्यासस्य दीर्घः स्यात् किति लिटि। ईयतुः। ईयुः । ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । इययिथ। इयेथ। एता। एथति। एतु। ऐत् । ऐताम् । आयन् । इयात्। यात्। एतेलिडि ।७।४।२४॥ उपसर्गात्परस्य इणोऽणो ख: स्यात् आईधातुके किति लिङि । निरियात् । उभयत आश्रयण नान्तादिवत्। अभी- यात् । अण: किम् ? । समयात् । इणो गा लुङि। २।४। ४५ ॥ गातिस्थेति सिचो लुक्। अगात्। ऐथत्। शोङ् खतं । १८। शीङ सार्वधातुके गुण: । ७। ४ । २१ ॥ शेते। शयाते। शोडो रुट । ७।१।६॥ शोडो झादेशस्यातो रुट् स्यात्। शेरते। शेषं। शयाथे। शे। शये। शेवहे। शमह। शिश्ये। शिश्याते । शिश्यिरे। शयिता। शयिष्यते । शेताम् । शयाताम् । शेरताम् । अशेत । अशयाताम् । अशेरत । शयीत । शयौयाताम् । शयोरन् । शयि- पौष्ट । अशयिष्ट । अशयिथत । पङ् अध्ययने । १८ । इडिकाव- ध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अधीते । अधीयाते । अधीयते । गाङ् लिटि।२।४।४६ ॥ इङ, गाङ् स्यात् लिटि। अधिजगे। अध्येता। अध्ये यते। अधीताम् । अधीयाताम् । अधीयताम् । अधीष्ध । अधीयाथाम् । अधीध्वम्। अध्ययै। अध्ययावहै। अध्ययामहै। अध्येत । अध्ये याताम् । अध्ये यत । अध्ये थाः । अध्ये याथाम् । अध्यध्वम् । । । । ।

·अदादयः।
८३
।
अध्ये यि । अध्ये वहि । अध्ये महि। अधीयोत । अधीयौयाताम् ।
अधीयोरन् । अध्ये षोष्ट ।
विभाषा लुङ् लङोः । २।४ । ५० ॥
इडो गाङ् वा स्यात् ।
गाङ्कुटादिभ्योऽशिङित् । १।२।१॥
गाडादेशात् कुटादिभ्यश्चापित: प्रत्यया डितः स्युः ।
घुमास्थागापाजहातिसां हलि।६।४।६६ ॥
एषामात ईत् स्यात् हलादौ ङित्याईधातुके। अध्यगोष्ट,
अध्यष्ट, अध्यगीथत, अध्य थत, दुह प्रपूरणे । २० । दोग्धि,
टुग्धः, दुहन्ति, धोक्षि, दुग्ध, दुहाते, दुहते, धुक्षे, दुहाथे,
दुग्वे, दुहे, दुदहे, दुह्महे, दुदोह, दुदुहे, दोग्धा, धोक्ष्यति,
धोक्ष्यते, दोग्धु, दुग्धात्, टुग्धाम्, दुहन्तु, दुग्धि, दुग्धात्,
टुग्धम्, दुग्ध, दोहानि, दुग्धाम, टुहाताम्, दुहताम्, धुत्व,
दुहाथाम्, 'धुग्ध्वम्, दोहै, दोहावहै, दोहामहै, अधोक्, अटु-
ग्धाम, अदुहन्, अदोहम्, अदुग्ध, अदुहाताम्, अदुहत, अधु-
गध्वम्, दुयात्, दुहीत।
लिङ् सिचावात्मनेपदेषु । १ । २ । ११ ॥
इक् समीपाइलः परौ झलादौ लिङ्सिचौ किती स्तस्तङि ।
धुक्षीष्ट।
शल इगुपधादनिटः क्सः।३।१। ४५ ॥
इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनिटश्चलेः क्सादेशः। अधुक्षत्।

·८४ लघुकौमुदीव्याकरणम्। लुगवा दुहदिलिहगुहामात्मनेपदे दन्थे ।७।३। ७३॥ एषां क्सस्य लुग्वा दन्ये तङि । अदुग्ध । अधुक्षत। क्सस्याचि । ७।३ । ७२ ॥ अजादो तङि क्सस्य लोपः। अधुक्षाताम्, अधुक्षन्त, अदुग्धाः, अधुक्षथा, अधुक्षाथान, अधुगध्वम्, अधुक्षध्वम्, अधुक्षि, अधुक्षावहि, अधुक्षामहि, अधोच्यत, एवं दिह उप- चये । २१ ॥ लिह आखादने ॥ २२ ॥ लेढ़ि, लोढ़ा, लिहन्ति, लेक्षि, लोढे, लिहाते, लिहते, लिथै, लिहाथे, लो, लिलेह, लिलिहे, लेढासि, लेढासे, लेक्षाति, लेक्षाते, लेढु, लोढ़ात्, लोढ़ाम्, लिहन्तु, लीढ़ि, लेहानि, लोढ़ाम, अलेट, अलेड्, अलिक्षत्, अलिक्षत। अलोढ़। अलेक्षात्, अलेक्षात। बञ् व्यक्तायां वाचि ॥ २३॥ ब्रवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः ।३।४।८४ ॥ ब्रुवो लटस्तिबादीनाम्पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युब्रुवश्चाहा- देशः । आह । आहतुः । आहुः । प्राहस्थः । ८।२। ३५ ॥ झलि, चत्वम्, आत्य, आहथुः । ब्रव इट् । ७।३।६३ ॥ वो हलादेः पित ईट्। ब्रीति। ब्रूतः । ब्रुवन्ति। ब्रूते । ब्रुवाते । ब्रुवते। ब्रुवो वचि । २ । ४ । ५३ ॥ आईधातुके । उवाच। जचतुः। ऊचुः। उवचिथ । उव ·अदादयः। ८५ । क्थ । जचे। वक्ता। वक्षाति। वक्षाते। ब्रवीतु। ब्रूतात्। बताम् । ब्रुवन्तु । ब्रूहि । ब्रूवाणि। ब्रूताम् । वै। अब्रवीत्। अब्रूत । ब्रूयात् । ब्रुवीत । उच्चात् । वक्षोष्ट । अस्थतिवतिख्यातिभ्योऽङ् । ३। १ । ५२ ॥ एभ्यः च अङ्। वच उम्।७।४।२०॥ अडि परे। अवोचत् । अवोचत। अवक्षात् अवक्षात। चकरीतञ्च। चर्करीतमिति यङ्लुगन्तं तददादौ बोध्यम् । अणुज आच्छादने ॥२४॥ उतिर्विभाषा। ७।३।६०॥ वृद्धिहलादौ पिति सार्वधातुके। जर्णोति । अर्कोति। अणुतः । ऊर्युवन्ति। अणुते । अणुंवाते। अणुवते । जीते- रात्र ति वाच्यम्। नन्द्राः संयोगादयः । ६।१।३॥ अचः पराः संयोगादयो न द रा दिन भवन्ति। नु शब्दस्य दित्वम् । अनाव । जणुनुवतुः । अणुनुवुः । विभाघोर्यो। १।२ । ३ ॥ इडादिप्रत्यक्षा का डित् स्यात् । अणु नुविथ । अणु नविथ । जणु जण विथति। अर्णोतु । जीतु । जण वानि । जण वै। गुणोऽपृता । ७।३।६१॥ अर्गातेगुणोऽहलादौ पिति सार्वधातुके। और्णोत्। । जणु विता। राग विता 'विथति।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। ओर्णोः । अणुयात् । अणुयाः । अणु वीत । जणं यात् । अणु- विषोष्ट । जस विषीष्ट। जर्णोतविभाषा । ७।२।६ ॥ इड़ादी परसौपदे सिचि वृद्धिः । पक्षे गुणः। और्णावीत् । और्ण वीत् । औण वीत् । और्णाविष्टाम् । और्ण विष्टाम् । औणु- विष्टाम् । और्ण विष्ट । और्ण विष्ट । औण विष्थत। और्ण विष्थत। । । इत्यदादयः। अथ जुहोत्यादयः । हु दानादनयोः ॥ १॥ जुहोत्यादिभ्यः श्नुः । २ । ४ । ७५ ॥ शपः नुः स्यात्। नौ ।६।१।१०॥ धातो. स्तः । जुहोति । जुहुतः । अदभ्यस्तात् । ७।१।४॥ भस्य । हुनु वोरिति यण । जुह्वति । भौहोमहुवां श्ल वच्च । ३।१ । ३६ ॥ एम्यो लिव्याम् वा स्यादामि श्लाविव कार्य च। जुहवा- ञ्चकार। जुहाव। होता। होथति। जुहोतु। तात्। जुहुताम् । जुनतु। जुहुधि । जुहवानि। अजुहोत् । अजुहुताम्।

·जुहोत्यादयः। जुसि च । ७।३।८३ ॥ इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि । अजुहवुः । जुहुयात् । इयात्। अहौषीत् । अहोथत्। जिभी भये ॥२॥ बिभेति। भियोऽन्यतरस्याम् । ६ । ४ । ११५॥ इ: स्वाइलादौ डिति सार्वधातुके । बिभितः । बिभीतः बिभ्यति। विभयाञ्चकार । बिभाय । भेता। भेष्यति। बिभेतु । बिभितात्। विभौतात् । अबिभेत्। बिभियात् । बिभीयात् । भौयात् । अभेषोत् । अभेष्यत् । हो लज्जायाम् ॥ ३॥ जिति। जिङ्गीतः। जिनियति। जियाञ्चकार। जिह्राय। हता। हे थति। जिह तु। अजिरेत् । जिहीयात् । होयात्। अहै. षोत् । अह थत् । पृ पालनपूरणयोः ॥ ४ ॥ अतिपिप|श्च । ७। ४ । ७७॥ अभ्यासस्य इकारोऽन्तादेश: स्यात् लौ । पिपर्ति। उदोष्ठापूर्वस्य । ७।१ । १०२ ॥ अङ्गावयवौष्ठयपूर्वो य ऋत् तदन्तस्याङ्गस्य उत् स्यात् । हलि च।८।२ । ७७॥ रेफवान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्घः स्यात् हलि। पिपूर्तः। पिपुरति । पपार। शृट्टप्रां ह्रखो वा । ७। ४ । १२ ॥ एषां किति लिटि इखो वा स्यात् । पप्रतुः । ऋच्छत्वृताम् । ७।४ । ११ ॥ तौदादिक ऋच्छे दन्तानाञ्च गुण: स्यात् लिटि । पपरतुः । पपरः।

·-- लघुकौमुदीव्याकरणम् । वृतो वा । ७।२।३८॥ वृड्वम्यामृदन्ताञ्चेटो दी? वा स्थान तु लिटि। परिता। परीता। परिथति। परोथति। पिपर्तु। अपिषः। अपि- पूर्त्ताम्। अपिपरः । पिपूर्य्यात् । पूर्यात् । अपारीत्। सिचि च परस्मैपदेषु । ७।२। ४० ॥ अत्र इटो न दीर्घः । अपारिष्टाम् । अपरोष्यत् । अपरिष्यत् । ओहाक् त्यागे॥५॥ जहाति । जहातेश्च । ६।४ । ११६ ॥ इट् वा स्याइलादौ डिति सार्वधातुके। जहितः । ई हल्यघो। ६।४। ११३ ॥ नाभ्यस्तयोरात ईत् सार्वधातुके क्डिति हलि । जहीतः । श्राभ्यस्तयोरातः । ६ । ४ । ११२ ॥ अनयोरातः लोप: स्यात् डिति सार्वधातुके। जहति । जहौ । हाता। हास्थति। जहातु। जहितात् । जहीतात् । हो जहाते: हो परे आ स्यात् चादिदीती। जहाहि । जहिहि । जहीहि । अजहात् । अजहुः । लोपो यि । ६ । ४ । ११८ ॥ जहातेरालोपो यादौ सार्वधातुके। जह्यात्। एसिडि । हेयात् । अहासीत्। अहास्यत् । माङ् माने शब्द च ॥ ६ ॥ भृजामित् । ७।४ । ७६ ॥ भृञ् माङ् ओहाङ् एषामभ्यासस्य इत् स्यात् नौ । मिमान।

·जुहोत्यादयः । । । हाता। । । । । मिमाते। मिमते। ममे। माता। मास्यते। मिमीताम् । अमिमीत। मिमीत । मासौष्ट । अमास्त । अमास्यत । ओहाङ् गतौ ॥ ७॥ जिहोते जिहाते। जिहते। जहे। हास्यते । जिहीताम् । अजिहोत । जिहीत । हासोष्ट । अहास्त। अहास्यत । डु भृञ् धारणपोषणयोः ॥ ८॥ विभर्ति । विभृतः । विश्वति। विभृते । बिचाते। विधते। बिभराञ्चकार । बभार । बमर्थ। बभूव । बिभराञ्चके। बचे। भर्ता। भरिष्यति। भरिथते । बिभत्तुं । बिभराणि । विभृताम् । अविभः । अनि- भृताम् । अबिभरुः । बिभ्यात् । बिचौत । स्त्रियात् । भृषीष्ट । अभार्षीत् । अभृत । अभरिथत् । अमरिष्थत डुदाञ् दाने। ॥ ८ ॥ ददाति । दत्तः । ददति । दत्ते। ददाते। ददते । ददौ। ददे। दाता। दास्यति । दास्यते। ददातु। दाधाघुदाप् । १।१।२० ॥ दारूपा धारूपाश्च धातवो धुसंज्ञाः स्युर्दापदेपौ विना। घुसोरित्येत्वम् । देहि । दत्तम् । अददात्। अदत्त । दद्यात् । ददीत । देयात्। दासोष्ट । अदात् । अदाताम् । अदुः। स्थाघोरिच्च । १ । २। १७ ॥ अनयोरिदादेश: स्यात् सिञ्च कित् स्यात् आत्मनेपदे । अदित। अटास्यत् । अदास्यत। डुधाञ् धारणपोषणयोः ॥१०॥ दधाति । दधस्तथोश्च । ८।२। ३८ ॥ हिरुक्तस्य झषन्तस्य धाजो वशो भष् तथोः परयोः मध्वोच्च परतः। धत्तः। दधति। दधासि । धस्थः । धत्ते। दधाते।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । दधते । धन्झे । धद्धे । धूसोरेवावभ्यासलोपश्च । धेहि । अदधात् । अधत्त । दध्यात्। दधौत । धेयात् । धासोष्ट । अधात् । अधित । अधास्यत्। अधास्यत। णिजिर शौचपोषणयोः ॥ ११॥ इर इत्संज्ञा वाया। निजां त्रयाणां गुणः श्लो। ७।४ । ५७ ॥ निविविषामभ्यासस्य गुण: स्यात् श्लौ । नेनेति । नेनिक्तः । नेनिजति। नेनित। निनेज। निनिजे। नेता। नेक्ष्यति। नेक्षाते। नेनेतु । नेनिन्धि । नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ।।३।८७ ॥ लघूपधगुणो न। नेनिजानि । नेनिक्ताम् । अनेनेक् । अने- निक्ताम् । अनेनिजुः। अनेनिजम्। अनेनिक्त। ननियात् । निज्यात्। नेनिजीत । निक्षीष्ट । दूरितो वा।३।२। ५७॥ इरितो धातोश्च्लेरङ् वा स्यात् परस्मैपदेषु। अनिजत् । अनेक्षीत् । अनिक्त । अनेक्ष्यत् । अनक्षत। इति जुहोत्यादयः । अथ दिवादयः। दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्ति- गतिषु ॥१॥ दिवादिभ्यः श्यन् । ३।१।६६ ॥ शपोऽपवादः हलि चेति दीर्घः। दीव्यति। दिदेव देविता। देविष्यति । दीव्यतु। अदीव्यत्। दीव्येत् । दोव्यात् ।

·दिवादयः।
१०१
।
अदेवीत्। अदेवियत्। एवं षिवु तन्तुसन्ताने ॥२॥ नृती
गावविक्षेपे ॥३॥ नृत्यति। ननर्त्त । नर्तिता।
सेऽसिचि कृतवृतच्छृदटदनृतः ।।२।५७ ॥
एभ्यः सिभिन्नस्य सादेराईधातुकस्येड् वा। नर्तियति।
नयंति। नृत्यतु । अनृत्यत् । नृत्येत्। नृत्यात् । अनत्।
अनतिष्यत् । अनस्य त् । बसी उद्देगे ॥ ४॥ वाचाचेति श्यन्वा ।
वस्यति । त्रसति। तत्रास ।
वा जुधमुत्रसाम् । ६। ४ । १२४ ॥
एषाङ्गिति लिटि सेटि थलि च एत्वाभ्यासलोपौ वा।
वेसतुः । तत्रसतुः । बेसिथ। तत्रसिथ । वसिता। शो तन-
करणे ॥५॥
श्रोतः श्यनि। ७।३। ७१ ॥
।
लोप: स्यात् श्यनि। श्यति। श्यतः। श्यन्ति। शशौ
शशतुः । शशुः । शाता। शास्यति ।
विभाषा घ्राधटशाच्छासः । २। ४ । ७८ ॥
एभ्यः सिचो लुग्वा परस्मैपदेषु। अशात्। अशाताम् ।
यमरमनमातां सक्च । ७।२ । ७३ ॥
एषां सक् एभ्यः सिच इट् परस्मैपदेषु । इट्सको। अशा-
सीत् । अशासिष्टाम् । छो छेदने ॥ ६ ॥ छाति। पोऽन्तकम्मणि
॥ ७॥ स्यति। ससौ। दो अवखण्डने ॥८॥ यति। ददो।
देयात् । अदात् । व्यध ताड़ने ॥८॥

·१०२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । । ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिश्चतिपृच्छति- भृज्जतीनां डिति च । ६ । १ । १६ ॥ एषां संप्रसारण स्यात् किति डिति च। विध्यति । विव्याध । विविधतुः । विविधुः । विव्याधिय। विव्यछ । व्यड़ा। व्यत्यति। विध्य त् । विध्यात् । अव्यासीत् । पुष पुष्टौ ॥ १० ॥ पुष्यति। पुपोष। पुपोषिथ । पोष्टा। पोक्ष्यति। पुषादीत्यङ्। अपुषत्। शुष शोषणे ॥ ११॥ शुष्यति । शुशोष । अशुषत् । णश अदर्शने ॥ १२॥ नश्यति । ननाश । नेशतुः। रधादिभ्यश्च । ७१२॥ ४५ ॥ वलाद्याईधातुकस्य वेट । नेशिथ । मस्जिनशोझलि । ७ । १ । ६० ॥ नुम्, ननंष्ठ, नेशिव, नेशिम, नशिता, नंष्टा, नशिथति, नक्ष्यति, नश्यतु, अनश्यत्, नश्येत्, नश्यात्, अनशत्, षूड प्राणिप्रसवे ॥ १३॥ सूयते, सुषुवे, क्रादिनियमादिट, सुषुविष, सुषुविवहे, सुषुविमह, सोता, सविता, दूङ् परितापे ॥ १४ ॥ टूयते। दोङ् क्षये ॥ १५ ॥ दीयते । दौडो युडचि डिति । ६ । ४ । ६३ ॥ दौङः परस्याजादेः डिदाईधातुकस्य बुट् । वुग्युटावुवङ यणो: सिद्धौ वक्तव्यौ। दिदौये। मौनातिमिनोतिदीपि च ।६।११५०॥ एषामावं ल्यपि, चादशित्येज् यत्ते । दाता, दास्यति, अदास्त, डोङ विहायसा गती ॥ १६ ॥ ते, डिड्य, डयिता, ·दिवादयः । १०३ पोङ् पाने ॥ १७ ॥ पोयते, पेता, अपेष्ट, माङ माने ॥ १८ ॥ मायते, मने, जनी प्रादुर्भावे ॥ १८ ॥ ज्ञाजनोर्जा । ७।३। ७६ ॥ अनयोः जादेशः स्यात् शिति। जायते, जसे, जनिता, जनिष्यते। दीपजनबुधपूरितायियायिभ्योऽन्यतरस्याम् । एभ्यश्लेश्चिण्वा स्यात् एकवचने तशब्दे परे। चिणो लुक् । ६ । ४ । १०४ ॥ चिण: परस्य तशब्दस्य लुक् स्यात् । जनिवध्योश्च । ७।३।३५॥ अनयोन वृद्धिश्चिणि णिति कृति च। अजनि, अजनिष्ट. दीपो दीप्तौ ॥२०॥ दीप्यते, दिदीये, अदीपि, अदीपिष्ट, पद- गतौ ॥ २१ ॥ पद्यते, पेदे, पत्ता, पत्सोष्ट । चिण ते पदः । ३।१।६० ॥ पदश्च्लेश्चिण ते परे। अपादि, अपत्साताम्, अपत्सत । विद सत्तायाम् ॥ २२ ॥ विद्यते, वेत्ता, अवित्त, बुध अव- गमने ॥ २३ ॥ बुध्यते, बोद्धा, भोत्स्यते, भुत्सोष्ट, अबोधि, अबुद्ध, अभूत्साताम् । बुध सम्प्रहार ॥ २४॥ युध्यते, युयुधे, योद्धा, अयुद्ध। सृज विसर्गे ॥ २५ ॥ सृज्यते, ससृजे, जिये। सृजिशोभल्यमकिति। ६ । १। ५८ ॥ अनयोरम् झलादावकिति । स्रष्टा, स्त्रक्ष्यति, सूक्षीष्ट, ·१०४ लघुकौमुदीव्याकरणम् । असृष्ट, अमृक्षाताम्, मृष तितिक्षायाम् ॥ २६॥ मृष्थति, मृष्यते, ममर्ष, ममर्षिथ, समृषिष, मर्षितासि, मर्षितासे, मर्षिष्यति, मर्षियते । णह बन्धने ॥२७॥ नह्यति, नह्यते, ननाह, ननद, नेहिथ, नेहे ॥ नद्धा, नत्स्यति, अनात्सीत्, अनड। इति दिवादयः। खादयः। घुञ् अभिषवे ॥१॥ खादिभ्यः वः । ३।१॥ १३ ॥ शपोऽपवादः, सुनोति, सुनुतः हुनु वोरिति यण् । सुन्वन्ति, सुन्वः, सुनुवः, सुनुते, सुन्वाते, सुन्वते, सुन्वहे, सुनुबहे, सुषाव, सुषुवे, सोता, सुनु, सुनवानि, सुनवै, सुनुयात्, सूयात् । स्तसुधूअभ्यः परस्मैपदेषु । ७।२। ७२ ॥ एभ्यः सिच इट् । असावीत्, असोष्ट, चिञ् चयने ॥ २ ॥ चिनोति, चिनुते । विभाषा चेः । ७।३। ५८ ॥ अभ्यासाचेः कुवं वा सनि लिटि च। चिकाय, चिचाय, चिक्ये, चिच्थे, अचैषोत्, अचेष्ट। स्तृञ् आच्छादने ॥ ३ ॥ स्तृणोति । स्तृणते। शपूर्वाः खयः । ७ । ४ । ६१॥ अभ्यासस्य शपूर्वाः खयः शिथन्तेऽन्ये हलो लुप्यन्ते तस्तार । तस्तरतुः । तस्तरे, गुणोतॊति गुणः, स्तात्।

·तुदादयः। १०५ ऋतश्च संयोगादेः। ७।२।४३ ॥ ऋदन्तात् संयोगादेर्लिङ् सिचोरिडा, स्तरिषीष्ट, स्तृषीष्ट, अस्तरिष्ट, अस्तृत। धूज् कम्पने ॥ ४ ॥ धूनोति, धूनुते, दुधाव, खरतीति वेट, दुधविथ, दुधोथ । श्राकः किति । ७।२।११ ॥ विञ एकाच उगन्ताच गित् कितोरिण न। इति प्राप्त । क्रादिनियमान्नित्य मिट्। दुधुविब। दुधुवे। अधावीत् । अध- विष्ट। अधोष्ट। अधविष्यत्। अधोष्थत्। अधविथताम् । अधविष्यत । अधोष्थत। इति स्वादयः। । तुदादयः। तुद व्यथने ॥१॥ तुदादिभ्यः शः । ३।१। ७७॥ शपोऽपवादः । तुदति। तुदते। तुतोद । तुतोदिय । तुतुदे । तोत्ता । अतीत्सीत् । अतुत्त । णुद प्रेरण ॥ २॥ नुदति । नुदत । नुनोद । नोत्ता । भ्रस्ज पाके ॥ ३॥ अहिज्येति सम्प्रसारणम् । सस्य चत्वेन श: । शस्य जश्त्वेन जः । भृज्जति । भृज्जते । भस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम् ।६।४।४७ ॥ वस्जो रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वाईधातुके । मित्वादन्त्यादचः परः। स्थानषष्ठीनिर्देशाट्रोपधयोनिवृत्तिः । बभर्ज । बभजंतुः । बभर्जिथ। बभर्छ। बधज्ज । बञ्चज्जतुः । बन्धज्जिथ । स्कोरिति सलोपः । ब्रश्चेति षः। बभ्रष्ठ। बभर्ने ।

·। लघुकौमुदीव्याकरणम्। बचने । भी । भ्रष्टा । भ्रष्यति । भक्ष्यति । डिति रम बाधित्वा सम्प्रसारणं पूर्वविप्रतिषेधेन । भृज्यात् । भृज्यार भृज्यासुः । भर्तोष्ट । नक्षीष्ट । अचाक्षीत् ॥ प्रभा:त् अभष्ट रूष विलेखने ॥ ४॥ कषति। कषते। चकर्ष। श्थति, अनष्ट। चकले। मोचने ॥६॥ अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ।६।१।५६ ॥ उपदेशेऽनुदात्तो य ऋदुपधस्तस्यां वा झलादावकिति । क्रष्टा । की। कक्षोष्ट । स्मृश मृष कष टप दृपञ्च्ले: सिज्वा वाच्यः। अक्राक्षीत् । अकार्सीत् । अवक्षत् । अवष्ट । अवक्षाताम् । अवक्षन्त । मिल सङ्गमे ॥ ५॥ मिलति । मिलते। मिमेल । मेलिता। अमलीम् । मुचल शे मुचादीनाम् । ७।१ । ५६ ॥ मुच्लिविद् लुप्सिच् कृत् खिद् पिशां नुम्। मुञ्चति । मुञ्चते। मोक्ता। मुच्यात्। मुक्षीष्ट । अमुचत् । अमुक्त। ममु- क्षाताम् । लुप्लछेदने ॥ ७॥ तुम्पति । लुम्पते । लोप्ता। अलु- पत् । अलुप्त । विदललामे ॥ ८॥ विन्दति। विन्दते। विवेद । विविदे। व्याघ्रभूतिमते सेट। वेदिता। भाष्यमतेऽनिट् । परि- वेत्ता। षिच क्षरणे ॥८॥सिञ्चति । सिञ्चते। लिपिसिचिह्वश्च । ३।१। ५३ ॥ एभ्यश्लेरङ् । असिचत्। आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । ३ । १ । ५४ ॥ लिपिसिचिह्नः परस्य चरङ् वा। असिचत ॥ असिक्त । ।

·तदादयः। लिप उपदेहे ॥१०॥ उपदेहो वृद्धिः। लिम्पति। लिम्पते। लेता। अलिपत् । अलिपत। अलिप्त ॥ इति उभयपदिनः ॥ । । । । - तुदादयः। कृती च्छेदने ॥ ११ ॥ कन्तति । चकर्त्त । कर्तिता। कत्ति- थति । कस्य॑ति । अकौत् । खिद परिघाते ॥१२॥ खिन्दति । चिखेद। खेत्ता। पिश अवयवे ॥ १३॥ पिंशति। पेशिता। ओव्रश्चू च्छेदने ॥ १४ ॥ वृश्चति । वव्रश्च । वव्रश्चिय । वनष्ठ । व्रश्चिता। व्रष्टा। ब्रश्चिथति। व्रक्षाति । वृश्चात् । अवचीत्। व्यच व्याजीकरणे ॥ १५॥ विचति । विव्याच। विविचतुः । व्यचिता। व्यचिथति। विच्यात्। अव्याचीत्। अब्बचीत्। व्यचेः कुटादित्वमनसोति तु नेह प्रवर्तते। अनसीति पर्युदा- सेन कमानविषयत्वात्। उछि उच्छे ॥ १६ ॥ उछ: कलश- पादानम् । कणिशायर्जनं शिलमिति यादवः। ऋच्छ गती- न्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु ॥ १७॥ ऋच्छति। ऋच्छत्यतामिति गुणः। दिहल्ग्रहणस्थानेकहलुपलक्षणत्वात् मुट् । आनन्छ । आनच्छतुः । ऋच्छिता। उम उत्सर्गे ॥ १८॥ उज्मति । लुभ विमोहने ॥ १८॥ लुभति । तोषसहलुभरुषरिषः । ७।२।४८ ॥ इच्छत्यादेः परस्य तादेराईधातुकस्येडा स्यात् । लोभिता । लोधा। लोमिष्यति। हप हम्फ हप्तौ॥२०॥११॥ पति । ततर्प । तर्पिता। अतीत् । म्फति । शे टम्फादीनां नुम् वाच्यः । आदिशब्दः प्रकारे। तेन येऽत्र ·-- १०८ लघुकौमुदोव्याकरणम् । नकारानुषतास्ते म्फादयः । तटम्फ । म्फयात् । मड़ पड़ सुखने ॥ २२ ॥ २३ ॥ मृड़ति। पृड़ति। सुन गतौ॥ २४ ॥ सुनति। इषु इच्छायाम् ॥ २५॥ इच्छति। एषिता। एष्टा। एषिथति। इष्यात्। ऐषोत्। कुट कौटिल्ये ॥ २६ ॥ गाङ् कुटादीति डिलम् । चुकुटिथ। चुकोट। चुकुट । कुटिता। पुट संश्लेषणे ॥ २७॥ पुटति । पुटिता। स्फुट विकसने ॥ २८ ॥ स्फुटति । स्फुटिता । स्फर स्कुल सञ्चलने ॥२८॥३०॥ स्फुरति। स्फु लति। स्फ रतिस्फुलत्योनिनिविभ्यः । ८।३ । ७६ ॥ पत्वं वा निस्फ रति निष्फ रति। गण स्तवने ॥ ३१ ॥ परिणतगुणोदयः। नुवति। नुनाव। नुविता। टुमस्जो शुद्धौ ॥ ३२ ॥ मज्जति । मसज्ज । मस्जिनशोरिति नुम् । मस्जेरन्त्यात् पूर्वो नुम् वाच्यः । संयोगादिलोपः। मम- क्थ । ममज्जिथ । मङ्क्ता । मङ्ख्यति। अमाझौत् । अमाङ- ताम् । अमाक्षुः । रुजो भङ्गे ॥ ३३ ॥ रुजति । रोता रोक्षाति । अरोक्षीत् । भुजो कौटिल्ये ॥ ३४ ॥ रुजिवत्। विश प्रवेशने ॥ ३५॥ विशति। मृश भामर्शने ॥ ३६॥ आमर्शनं अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम्। अनाक्षीत् । अमाझेत्। अमृक्षत्। षलु विशरणगत्यवसादनेषु ॥ ३७ ॥ सौदतीत्यादिशद्लू शातने ॥ ३८ ॥ शदेः शितः । १।३।६०॥ शिद्धाविनोऽस्मात्तडानौ स्तः । शोयते । शौयताम् । शौयेत। अशीयत। शशाद। शत्ता। शत्यति। अशदत् । अशक्यत् । क विक्षेपे ॥ ३८॥ स्पर्शः।

·तुदादयः। । ऋत दूधातोः । ७।१।१०० ॥ किरति। चकार । चकरतुः । चकरः । करिता। करीता। कोर्यात्। किरतो लवने । ६ । १ । १४० ॥ उपाकिरते: सुट छेदने। उपस्किरति। अडभ्यासव्यवायेऽपि । ६।१ । १३६ ॥ सुटकात्पूर्व इति वक्तव्यम् । उपास्किरत् । उपचस्कार। हिंसायां प्रतश्च । ६।१।१४१ ॥ उपात् प्रतेच किरते: सुट् हिंसायाम् । उपस्किरति। प्रति- स्किरति । गनिगरण ॥ ४० ॥ अचि विभाषा । ८।२।२१ ॥ गिरते: रेफस्य लोऽजादी प्रत्यये। गिलति। गिरति। जगाल। जगार। जगलिथ। जगरिथ। गलिता। गलीता। गरिता। गरीता। प्रच्छ ज्ञोपसायाम् ॥ ४१ ॥ अहिज्या इति सम्प्रसारणम् । पृच्छति । पप्रच्छ । पप्रच्छतुः । पप्रच्छुः । प्रष्टा । प्रक्ष्यति। अप्राक्षीत् । मृङ् प्राणत्यागे ॥ ४२ ॥ मियतेलुंडलिङोश्च । १।३ । ६१ ॥ लुङ् लिडो: शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ नान्यत्र । डिवं खरार्थम् । रिङ् । इयङ । म्रियते । ममार। मर्त्ता । मरिष्यति । मृषीष्ट । अमृत। पृव्यायाम ॥ ४३ ॥ प्रायेणायं व्यापूर्वः । व्याप्रियते । व्यापप्रे व्यापप्राते । व्यापरिष्यते । व्याप्त । व्यापृषा- ताम् । जुषी प्रौतिसेवनयोः ॥ ४४ ॥ जुषते। जुजुषे । ओविजी भयचलनयोः ॥ ४५ ॥ प्रायेण उत्पूर्वः। उरि ने - । । ।

·११० लघुकौमुदीव्याकरणम् । विज इट।१।२।२॥ विजे: पर इड़ादिप्रत्ययो ङिइत् । उद्दिजिता। इति तुदादयः। । । रुधादयः। रुधिरावणे ॥१॥ रुधादिभ्यः श्रम् । ३। १ । ७८ ॥ शपोऽपवादः। रुणद्धि । असोरल्लोपः । रुन्डः । रुन्धन्ति । रुणत्सि । रुन्द्धः। रुन्धद्ध । रुणष्मि। रुन्ध्वः । रुन्धमः । रुन्डे । रुन्धाते । रुन्धते। रुन्त्से। रुन्धाथे। रुन्के । कन्धे । रुन्ध्वहे। रुन्धहे । रुरोध। रुरुधे। रोड़ा। रोवस्यति । रोत्स्यते। रुणडु। रुन्द्वात्। रुन्डाम् । रुन्धन्तु । रुन्डि । कणधानि। रणधाव। रणधाम। रुन्डाम् । रुन्धाताम् । रुन्धताम्। रुन्तव। रुणधै। रणधावहै। रुणधामहै। अरुणत् । अरुणद् । अरुन्डाम् । अरुन्धन्। अरुन्छ । अरु- न्धाताम् । अरुन्धत । रुथ्यात् । रुन्धौत। रुध्यात्। रुत्सौष्ट । अरुक्षत्। अरोत्सीत्। अरोस्यत। भिदिर् विदारणे ॥ २ ॥ छिदिर इधोकरणे ॥ ३॥ युजिर् योगे ॥ ४॥ रिचिर् विरे- चने॥५॥ रिणति। रिडत। रिरच। रेता। रेक्ष्यति। अरिणक्। अरिचत्। अरैक्षीत्। अरिक्त । विचिर् पृथग- भावे ॥ ६ ॥ विनति । वित्त । क्षुदिर् संपेषणे ॥ ७ ॥ क्षणत्ति । चन्ते । क्षोत्ता। अक्षुदत। अक्षौत्सीत्। अक्षुत्त। उच्छृद्धि दौतिदेवनयोः ॥८॥ कृणत्ति। कृन्ते । चच्छई । सेऽसिचीति बेट् चच्छृत्से। चच्छृदिये। छर्दिता। छर्दिथति । यति ।

·रुधादयः। १११ । । अच्छुदत् । अच्छीत्। अच्छर्दिष्ट । उटदिर हिंसानादरयो: Reu वृत्ति। टन्ते। कती वेष्टने ॥१०॥ कणत्ति। वह हिसि हिंसायाम् ॥ ११ ॥ १२ ॥ टणह दूम् । ७।३।६२॥ हहः अमि कृते इम् हलादौ पिति। टणेदि। हण्टः । ततह । तर्हिता। अटणेट् । श्राबलोपः । हिनस्ति। जिहिंस। हिंसिता। उन्दी क्लेदने ॥ ३१॥ उनत्ति। उन्तः। उन्दन्ति । उन्दाञ्चकार । औनत् । प्रौन्ताम् । औन्दन् । श्रीन: । औनदम् । अञ्ज व्यक्तिम्म्रक्षणकान्तिगतिषु ॥ १४ ॥ अनक्ति । अङ्क्तः । अञ्जन्ति । आनञ्ज। आनजिथ। आनङ क्थ । अजिता । अता । अधि। अनजानि। आनक् । अनेः सिचि। ७।२।७१ ॥ अञ्ज सिचो नित्यमिट् । आञ्जीत्। तच् सोचने ॥१५॥ तनक्ति । तड ता । तञ्चिता। ओविजी भयचलनयोः ॥ १५ ॥ विनक्ति। विडतः। विज इडिति डित्वम्। विविजिथ । विजिता। अविनक्। अविजीत्। शिष्टविशेषणे ॥ १७ ॥ शिनष्टि । शिष्टः। शिंषन्ति । शिनक्षि। शिशेष। शिशषिथ । शेष्टा। शेक्ष्यति। हेधिः। शिण्टि। शिनषाणि। अशिनट । शिंथात् । शिथात्। अशिषत्। एवं पिल्लू सञ्चूर्णने ॥ १८ ॥ भजो मर्दने ॥ १८॥ श्रान्नलोपः । ६ । ४ । २३ ॥ श्रमः परस्य नस्य लोप: स्यात् । भनक्ति। बभजिथ। बभड क्थ । भडता । भन्धि । अभाङ क्षोत् । भुज पालना- भ्यवहारयोः ॥ २०॥ भुनक्ति । भोता । भोक्ष्यति । अभुनक् । । ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । भुजोऽनवने । १।३। ६६ ॥ तडानौ स्तः। ओदनम्भुङ तो। अनवने किम्। महौं भुनक्ति । जिइन्धी दीप्तौ ॥२१॥ इन्द्धे । इन्धाते । इन्धते । इत्स। इन्डे । इन्धाञ्चक्र । इन्धिता। इन्द्दाम् । इन्धाताम् । इनधै । ऐन्ध । ऐन्धाताम् । ऐन्धाः । विद विचारण ॥ २२ ॥ विन्ते। । । वेत्ता। इति रुधादयः। तनादयः। । । । । तनु विस्तार ॥१॥ तनादिभ्यः उः । ३ । १ । ७६ ॥ शपोऽपवादः । तनोति । तनुते । ततान । तेने। तनितासि । तनितासे । तनिष्यति । तनिष्यते। तनुताम् । अतनोत् । तनु- यात् । तन्वीत । तन्यात् । तनिषोष्ट । अतनोत् । अतानोत् । तनादिभ्यस्तथासोः । २।४। ७६ ॥ तनादः सिचो वा लुक् तथासोः। अतत अतनिष्ट । अतथा: । अतनिष्ठाः । अतनिष्यत् । अतनिष्यत । षण दाने ॥२॥ सनोति । सनुते। ये विभाषा । ६ । ४ । ४३ ॥ जनसनखनामात्वं वा यादौ डिति । सायात् । सन्यात्। जनसनखनां सन्झलोः । ६ । ४ । ४२ । एषामाकारः सनि भलादौ डिति। असात। असनिष्ट । । ।

·तनादयः। । । करणे ॥६॥ असाथा: । असनिष्ठाः। क्षणु हिंसायाम् ॥ ३॥ क्षणोति । क्षणुते । झान्तेति न वृद्धिः। अक्षणोत् । अक्षत। अक्षणिष्ट । अक्षथाः। अक्षणिष्ठाः । क्षिणु च ॥ ४ ॥ उप्रत्यये लघूपधस्य गुणो वा। क्षिणोति । क्षणोति। क्षेणिता । अक्षणोत्। अक्षित। अक्षेणिष्ट । तृणु अदने॥ ५॥ तृणोति। तर्णोति। खुते । तणुते। डुकृञ् अत उत्सार्वधातुके । ६ । ४ । ११० ॥ कुरुतः। न भकुर्कुराम् । ८।२ । ७६ भस्य कुर्छरोरुपधाया न दीर्घः । कुर्वन्ति । नित्यारोतेः । ६ । ४ । १०८॥ करोतः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपो म्बोः। कुर्वः। कुमः । कुरुते । चकार । चक्र । कर्ता । करिथति। करिष्यते । करोतु। कुरुताम् । अकरोत् । अकुरुत । ये च।६।४।१०६ ॥ कज उलोपो यादौ प्रत्यये। कुर्यात्। कुर्वीत। क्रियात्। कषोष्ट । अकार्षीत्। अक्कत। अकरिथत् । अकरिथत । सम्परिभ्याकरोती भूषणे । ६ । १ । १३७ ।। समवाये च । ६।१। १३८ ॥ मुट् । संस्करोति। अलङ्करोतीत्यर्थः। संस्कुर्वन्ति । संघी- भवन्तीत्यर्थः। सम्पूर्वस्य क्वचिदभूषणेऽपि सुट्। संस्कृतम्भक्षा इति ज्ञापकात्। । । ।

·११४ लघुकौमुदीव्याकरणम्। उपात् प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ।६।१।१३६ ॥ कञः सुट् । चात् प्रागुक्तयोरर्थयोः । प्रतियत्नो गुणाधानम् । विकतमेव वैकृतं विकारः। वाक्याध्याहार आकाक्षैकदेश- पूरणम् । उपस्तता कन्या । उपस्कृता ब्राह्मणाः। एधोदकस्यो- पस्कुरुते । उपस्कृतं भुते । उपस्कृतं ब्रूते। वनु याचने ॥ ७ ॥ वनुते। ववने । मनु अवबोधने ॥ ८॥ मनुते। मैने। मनिता। मनिष्यते। मनुताम् । अमनुत। मन्वौत। मनिषोष्ट । निष्ट । अमनिष्थत। । इति तनादयः। क्रमादयः। डुक्रौञ् द्रव्यविनिमये ॥१॥ क्रमादिभ्यः श्रा।३।१।८१ ॥ शपोऽपवादः। क्रोणाति। इहल्यघोः । क्रोणीतः। शाम्य- स्तयोरातः। क्रोणन्ति। क्रोणासि। क्रोणीयः। क्रोणोथ । क्रोणामि। कोणीवः । क्रोणीमः । क्रोणोते। क्रोणाते। क्रोणते। क्रोणीषे। क्रोणाथे। क्रोणोध्। क्रोणे। क्रोणीवह। क्रोणी- महे । चिक्राय । चिनियतुः । चिक्रियुः। चिक्रेथ । चिक्रयिथ । चिक्रिये। क्रेता। क्रेथति। ऋष्यते। क्रोणातु। क्रोणीतात् क्रोणोताम् । अक्रोणात् । अक्रोणीत्। क्रोणीयात् । क्रोणीत क्रीयात् । ऋषोष्ट । अक्रषोत्। अवेष्ट । अक्रयत्। अवेष्यत । प्रौञ् तर्पणे कान्तौ च ॥२॥ प्रोणाति। प्रोणोते श्रीज् पाके ॥ ३ ॥ श्रीणाति । श्रीणोते । मौहिंसायाम् ॥ ४ ॥ । । an

·क्रमादयः।
हिनुमोना।८।४ । १५ ॥
उपसर्गस्थानिमित्तात् परस्यैतयोर्नस्य ण: स्यात् । प्रमो-
गाति। प्रमौणोते। मीनातीत्यात्वम्। ममौ। मिम्यतुः ।
ममिथ । ममाथ। मिम्ये । माता। मास्यति। मौयात्। मासोष्ट ।
अमासीत्। अमासिष्टाम्। अमास्त । षिञ् बन्धने ॥ ५ ॥
मिनाति । सिनौते। सिषाय। सिष्थे । सेता। स्कुञ् आपल-
।
।
।
वने ॥ ६ ॥
स्तन्मुस्तुन्भुस्कन्भुस्कुन्भुस्कुभ्यः श्रुश्च
।३।१।२।।
चात् ना। स्कुनोति। स्कुनुते । स्कुनाति । स्कुनीते ।
चुस्काव। चुस्कुवे। स्कोता। अस्कोषोत्। अस्कोष्ट । स्तन्-
स्वादयश्चत्वारः सौत्राः सर्वे रोधनार्थाः परस्मैपदिनः।
हलःश्नःशानभौ । ३। १।८३ ॥
स्तभान।
जुस्तुन्भुमुचुम्बुचुगुचुग्लुचुम्लुञ्चश्विभ्यश्च
।३।१ । ५८॥
चरङ् वा।
स्तनभेः । ८।३।६७॥
स्तनभेः सौनस्य सस्य षः स्यात् । व्यष्टभत्। अस्तम्भीत् ।
सु बन्धने ॥ ७ ॥ युनाति । युनीते। योता । कञ् शब्दे ॥ ८ ॥
क नाति । ऋ नीते । कविता । दृञ् हिंसायाम् ॥ ८ ॥ दृणाति ।
दृणोते । दूञ् हिंसायाम् ॥ १० ॥ द्रूणाति टूणोते । पूज्
पवने ॥ ११॥

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। । प्वादीनां इखः। ७।३। ८० पूज् लुञ् स्तृज कृञ् वृञ् धूञ् शृपृवृ भृ मृतृ धनु व कृ ऋगृ ज्यरोलोब्लोग्लीनाञ्चतुर्विंशतः शिति इस्वः । पुनाति। पुनीते। पविता लूञ् छेदने ॥ १२॥ लुनाति । लुनौते स्तृञ् आच्छादने ॥ १३ ॥ स्तृणाति। शपूर्वाः खयः । तस्तार। तस्तरतुः । तस्तरे। स्तरिता । स्तरोता । स्तृणीयात् । स्तृणीत । स्तीर्थ्यात्। लिसिचोरात्मनेपदेषु । ७।२। ४२ ॥ वृभ्यामृदन्ताच्च परयोलिङ्सिचोरिड्डा स्यात् तङि। न लिडि।७।२। ३६ ॥ वृत इटो लिङि न दीर्घः। स्तरिषीष्ट । उश्च । अनेन कित्वम्। स्तोर्पोष्ट । सिचि च परस्मैपदेषु । अस्तारीत्। अस्तारिष्टाम् । अस्तारिषुः। अस्तरिष्ट। अस्तीट कृज हिंसायाम् ॥ १४ ॥ कृणाति । कणोते। चकार । चकरे। वृञ् वरणे ॥ १५ ॥ वृणाति तृणोते। ववार। ववरे। वरिता। वरीता। उदोष्ठे प्रत्युत्वम् । वात्। वरिषौष्ट। वर्षीष्ट । अवारीत् । अवारिष्टाम् अव- रिष्ट । अवरोष्ट । अवष्टं। धूञ् कम्पने ॥ १६ ॥ धुनाति । धुनौते धोता। धविता । अधावीत् । अधविष्ट । अधौष्ट । ग्रह उपादाने ॥ १७॥ यहाति । ग्रहोते । जग्राह । जरहे। ग्रहोऽलिटि दीर्घः । ७।२।३७॥ एकाचो ग्रहविहितस्येटो दौ! न तु लिटि। ग्रहोता। - । । - । हलः नः शानज्यो।३।१।८३ ॥ हल: परस्य अशानजादेशो हो। यहाण। गुयात् ।

·चुरादयः। । ग्रहीषीष्ट । ह्मान्तेति न वृद्धिः अग्रहीत् । अग्रद्दीष्टाम् । अग्र होष्ट। अग्रहीषाताम्। कुष निष्कर्षे ॥ १८ ॥ कुष्णाति । कोषिता। अश भोजने ॥ १८ ॥ अनाति। अाश। अशिता। अशिष्यति। अश्नातु। अशान । मुष स्तेये ॥ २० ॥ मोषिता। मुषाण । ज्ञा अवबोधने ॥ २१ ॥ जज्ञौ। वृङ् सम्भुतो ॥ २२ ॥ वृणोते । ववषे । ववृद्ध । वरिता । वरीता । अवरिष्ट । अवरोष्ट । । । अवत। इति क्रमादयः। चुरादयः। चुर स्तेये॥१॥ सत्यापपाशरुपवीणातललोकसेनालोमत्वचब- मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् । २ । १ । २५ ॥ स्वार्थे । पुगन्तेति गुणः । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । तिपशबादि। गुणायादेशौ । चोरयति। शिचश्च । १।३ । १४ ॥ णिजन्तादात्मनेपदं कर्तृगामिनि क्रियाफले। चोरयते । चोरयामास। चोरयिता। चोर्यात् । चोरयिषोष्ट। शिश्रोति चङ्। णौ चडीति ह्रस्वः। चडि हित्वम्। हलादिः शेषः । टो/ लघोरित्यभ्यासस्य दीर्घः। अचूचुरत् । अचूचुरत। कथ वाक्यप्रबन्धे ॥२॥ अल्लोपः । अचः परस्मिन् पूर्वविधौ। १ । १ । ५७ ॥ परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत् स्थानिभूताटच: पूर्वत्वेन ·कथ- । ११८ लघुकौमुदीव्याकरणम् । दृष्टस्य विधौ कर्तव्थे। इति स्थानिवत्वाबोपधाधिः । यति। अग्लोपित्वाद्दीर्घसम्वद्भावौ न। अचकथन् । गण संख्याने ॥३॥ गणयति। ईच गणः । ७।४।१७॥ गणयतरभ्यासस्य ईल्याच्चादञ्चङ् परे णौ। अजीगणत् । अजगणत् । इति चुरादयः । अथ ण्यन्ताः। खतन्त्रः कर्त्ता। १।४। ५४ ॥ क्रियायां स्वातन्त्य ण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् । तत्प्रयोजको हेतुश्च । १।४। ५५ ॥ कर्तुः प्रयोजको हेतुसंज्ञ: कर्तृसंज्ञश्च । हेतुमति च । ३ । १ । २६ ॥ प्रयोजकव्यापार प्रेषणादौ वाच्चे धातोणिच् । भवन्तम्प्रर- यति । भावयति। ओ: पुयण ज्यपरे । ७। ४ । ८० ॥ सनि पर यदङ्गन्तदवयवाभ्यासात् इत्यात् पवर्गयण जकारेष्ववर्णपरेषु परतः। अवीभवत् । ठा गतिनिवृत्तौ। अतितीव्लोरी गयौक्ष्माय्यातां पुणो ।७।२।३६॥ स्थापयति।

·सबन्ताः।
।
तिष्ठतेरित् । ७।४।५॥
उपधायाश्वङ परे णौ। अतिष्ठिपत् । घट चेष्टायाम् ।
मितां इवः । ६।४।६२ ॥
घटादीनां झपादीनाञ्च खः । घटयति। ज्ञप ज्ञाने ज्ञापन
च। जपयति । अजिज्ञपत्।
इति ण्यन्तप्रक्रिया।
।
अथ सन्नन्ताः।
धातोः कर्मण: समानकर्तृकादिच्छायां वा
।३।१।७॥
इषिकम्मणो धातोरिषिणैकककात् सन् वा इच्छायाम् ।
पठ व्यक्तायां वाचि।
सन्यडोः । ६।१।६॥
सनन्तस्य यङन्तस्य च प्रथमस्य एकाचो हे स्तोऽजादेस्तु
द्वितीयस्य । सन्यतः। पठितुमिच्छति। पिपठिषति। कर्मणः
किम् । गमनेनेच्छति । समानकर्तृकात्किम् । शिथाः पठन्विती-
च्छति गुरुः । वाग्रहणाहाक्यमपि । लुङ सनोर्घस्ल ।
सः स्याईधातुके । । ४ । ४६ ॥
सस्य तः स्यात्सादावाईधातुके । अत्तुमिच्छति जिधत्सति ।
एकाच इति नेट।
अमनगमां सनि । ६। ४ । १६ ॥
अजन्तानां हन्तेरजादेशगमश्च दीर्घो भलादौ सनि।

·१२०
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
दूको झल् । १ ।२।६॥
इगन्ताज्मलादिः सन् कित्। ऋत इदातोः । कर्तुमिच्छति
चिकीर्षति।
सनि ग्रहगुहोश्च । ७।२। १२ ॥
अहेर्नुहरुगन्ताञ्च सन् इल् न स्यात् । बुभूषति ।
इति सन्नन्ताः।
अथ यङन्ताः।
धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ्
।३।१ । २२॥
पीन:पुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यड ।
गुणो यङ्लुकोः । ७। ४ । ८२ ॥
अभ्यासस्य गुणो यडि यड्लुकि च। डिदन्तवादात्मने-
पदम् । पुन: पुनरतिशयेन वा भवति। बोभूयते। बरेभूया-
चक्रे । अबोभूयिष्ट।
नित्यं कौटिल्ये गतौ। ३ । १ । २३ ॥
गत्यर्थालौटिल्य एव यङ न तु
क्रियासमभिहारे
दौ? कितः । ७। ४ । ८३ ॥
अकितोऽभ्यासस्य दी| यड लुकोः। कुटिलं व्रजति। वा
व्रज्यते।
यस्य हलः । ६।४।४६॥
हल: परस्य यस्य लोप आईधातुके । आदेः। परस्य । अतो
लोपः। वावजाचक्र वात्रजिता ।
।
।
।

·यलुगन्ताः। १२१ । रोरदुपधस्य च । ७।४ । ६० ॥ ऋटुपधस्य धातोरभ्यासस्य रोगागमो यङ्लुकोः । वरी- वृत्त्यते । वरीयताञ्चके । वरीकृतिता। चभ्नादिषु च ।८।४ । ३६ ॥ णत्वं न स्यात् । नरोनृत्यते। जरोराह्यते। इति यङन्तप्रक्रिया। INS अथ यलुगन्ताः। यडोऽचि च।२।४।७४॥ यडोऽचि प्रत्यये लुक् स्याञ्चकारात्तं विमापि कचित् । अनैमित्तिकोऽयम् । अन्तरङ्गत्वादादी भवति । ततः प्रत्ययलक्ष- णेन यङन्तत्वाद हित्वम् । अभ्यासकार्यम् । धातुत्वालडादयः । शेषात् कर्तरीति परस्मैपदम्। चकरीतञ्चेत्यदादौ पाठाच्छपो नुक्। यडो वा । ७।३।६४ ॥ यङ्लुगन्तात् परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येड् वा स्थात्। भूसुवोरिति निषेधो यङ्लुकि भाषायां न। बोभूतु तेतितो इति छन्दसि निपातनात्। बोभवौति। बोभोति । बोभूतः । अदभ्यस्तात् । बोभुवति। बोभवाञ्चकार। वोभवा- मास । बोभविता। बोभविथति। बोभवोतु। बोभोतु। बोभू- तात् । बोभूताम् । बोभुवतु। बोभूहि। बोभवानि। अबोम- वोत् । अबोभोत् । अबोभूताम् । अबोभुवुः । बोस्यात् । बोभू- याताम् । बोभूयुः । बोभूयात्। बोभूयास्ताम् । भूयः ।। ११ । ।

·१२२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । गातिस्थेति सिचो लुक् । यडो बेतोट्पक्षे गुणं बाधित्वा नित्य- बाबुक् । अबोभूवीत् । अबोभौत् । अबोभूताम् । अबोभूवुः । अबोभविष्यत्। इति यलुगन्ताः। नामधातवः। सुप आत्मनः क्यच । ३।१।८॥ इषि कर्मण एपितुः सम्बन्धिनः सुबन्तादिच्छायामणे क्यज वा। । सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । २। ४ । ७१ ॥ एतयोरवयवस्य सुपो लुक् । क्यचि च।७।४। ३३ ॥ अवर्णस्य ईः। आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति । नः क्ये। १।४।१५ ॥ क्यचि क्यडि च नान्तमेव पदं नान्यत्। न लोप: राजी- यति। नान्तमेवेति किम्। वाचति । इलि च। गौर्यति । पूर्यति। धातोरित्येव। नेह। दिवमिच्छति। दिव्यति । क्यस्य विभाषा।६।४ । ५० ॥ हल: परयोः कचक्यडोर्लोपो वाईधातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः। तस्य स्थानिवत्वामधूपधगुणो न। समिधिता! समिध्यिता।

·भनेपा। नामधातवः। कृष्ण काम्यञ्च । ३।१।६॥ उक्तविषये काम्यच् । पुनमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति । युवकाग्यिता। उपमानादाचारे । ३ । १ । १० ॥ उपमानात् कर्मण: सुबन्तादाचारेऽर्थे क्यच् । पुत्रमिवा- चरति पुत्रीयति छात्रम् । विष्ण यति विजम् । सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किव्वा वक्तव्यः । अतो गुणे । इवाचरति कृष्णति। स्व इवाचरति स्वति । सखी। अनुनासिकस्य क्विझलोः डिति ।६।४।१५ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्को झलादी च डिति। दमिवाचरति इदामति । राजेव राजानति । पन्था इव पथौनति। कष्टाय क्रमणे । २। १ । १४ ॥ चतुर्थ्यन्तात् कष्टशब्दादुत्साहे क्यङ् । कष्टाय क्रमते कष्टा- यते। पापं कत्तुमुन्सहत इत्यर्थः । शब्दवैरकलहाचकण्वमेधेभ्यः करणे ।।१।१७ ॥ एम्यः कम्मभ्यः करोत्यर्थे क्यङ । शब्दकरोति शब्दायते । तत्करोति तदाचष्टे इति णिच । प्रातिपदिकाद्वात्वर्थे बहुलमिष्टवञ्च। प्रातिपदिकारात्वर्थे णिच् स्यात् । इष्टे यथा प्रातिपदिकस्य पुंवद्भावटिलोपविन्मतुब्- लोपयणादिलोपप्रस्थस्फाद्यादेशभसंज्ञास्तहसावपि स्युः। इत्य- ग्लोपः। घटनरोत्याचष्टे वा घटयति । इति नामधातवः।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । कण्ड्वादयः। कण्डादिभ्यो यक् । ३।१।२७॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात् खार्थे । कण्डूञ् गात्र- विघर्षणे ॥ १ ॥ कण्डूयति । कण्डूयते । इत्यादि । । इति कण्डादयः। आत्मनेपदम् । कर्तरि कर्मव्यतिहारे। १।३ । १४ ॥ क्रियाविनिमये द्योत्ये कर्तव्मनेपदम्। व्यतिलुनीते। अन्धस्य योग्यं लवन करोतीत्यर्थः। न गतिहिंसार्थेभ्यः । १।३ । १५ ॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्रन्ति । नेविंशः । १३ । १७॥ निविशते। परिव्यवेभ्यः क्रियः । १।३।१८।। परिक्रोणीते। विक्रोणोते। अवक्रीणीते विपराभ्याञ्जः। १।३।१६॥ विजयते। पराजयते। समवप्रविभ्यः स्थः। १।३।२२॥ सन्तिष्ठते। प्रवतिष्ठते। प्रतिष्ठते । वितिहते। अपइवे तः। १।३।४४॥ शतमपजानीते। अपलपतीत्यर्थः। । । है ·आत्मनेपदम्। १२५ अकर्मकाच्च । १ । ३ । ४५॥ सर्पिषो जानौते। सर्पिषोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः । समस्तृतीयायुक्तात् । १ । ३ । ५४ ॥ रथेन सञ्चरते। दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे । १ । ३ । ५५ ॥ समो दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्थात् सतीया चेञ्चतु- र्थ्यर्थे दास्या संयच्छते कामी। पूर्ववत् सनः । १ । २ । ६२॥ सन: पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादग्यात्मनेपदं स्यात् । एदिधिषते। हलन्ताच्च । १।२।१० ॥ इक्समीपाइल: परो भलादिः सन् कित्। निविविक्षते। गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथ- नोपयोगेषु कृजः । १।३ । ३२ ॥ गन्धनं सूचनम्। उत्कुरुते सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपण भत्सनम् । श्येनो वर्तिकामुत्कुरुते भत्सयतीत्यर्थः। हरि- मुपकुरुते। सेवत इत्यर्थः। परदारान् प्रकुरुते। तेषु सहसा प्रवर्त्तते। एधोदकस्योपस्कुरुते गुणमाधत्ते। कथाः प्रकुरुते । कथयतीत्यर्थः । शतम् प्रकुरुते धर्मार्थ विनियुक्त । किम् । कटङ्करोति। भुजोऽनवने। ओदनं भुक्त। अनवने किम् । महौं भुनक्ति। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया।

·१२३
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
परस्मैपदम्।
अनुपराभ्यां कृञः । १ । ३ । ७६ ॥
कर्तृगे च फले गन्धनादौ च परस्मैपदं स्यात् । अनु-
करोति। पराकरोति ।
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः। १।३।८० ॥
क्षिप प्रेरण । खरितेत् । अभिक्षिपति।
प्रादहः। १।३।८१॥
प्रवहति।
परेप॑षः । १।३ । ८२॥
परिमृषति।
व्यापरिन्यो रमः । १।३ । ८३ ॥
रमु कोड़ायाम् । विरमति ।
उपाच्च। १।३।८४॥
यज्ञदत्तमुपरमति। उपरमयतीत्यर्थः अन्तर्भावितों-
ऽयम्।
इति पदव्यवस्था।
भावकर्मप्रक्रिया।
भावकर्मणोः । १ । ३ । १३ ॥
लस्यात्मनेपदम्।
सार्वधातुके यक् । ३ । १ । ६७ ॥
भावकर्मवाचिनि धातोर्यक् सार्वधातुके । भावः क्रिया सा

·भावकर्मप्रक्रिया। च भावार्थकलकारणानूद्यते । युष्मदस्मयां सामानाधिकरण्या- भावात् प्रथमः पुरुषः। तिङ् वाच्यक्रियाया अद्रव्यरूपत्वेन हिलाद्यप्रतीतेन द्विवचनादि किन्वेकवचनमेवोत्सर्गतः । त्वया मया अन्यैश्च भूयते । बभूवे । स्यसिसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽजझ- नग्रहट्टशां वा चिण्वदिट् च । ६ । ४ । ६२ ॥ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनाञ्च चिणीवाङ्गकार्य वा स्यात्यादिषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिड़ा- गमश्च । चिण्वद्भावपक्षेऽयमिट । चिखद्भावाद वृद्धिः। भाविता। भविता। भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत। भावि- षोष्ट । भविषोष्ट। चिण् भावकर्मणोः । ३ । १ । ६६ ॥ चश्चिण स्याद्भावकर्मवाचिनि ते परे। अभावि। अभा- विथत। अभविष्यत्व। अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात् सकर्मकः । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च। अनुभूयेते। अनु- भूयन्ते। वमनुभूयसे । अहमनुभूये। अन्वभावि । अन्वभावि- षाताम् । अन्वभविषाताम् । णि लोपः। भाव्यते ॥ भावयाञ्चके। भावयाम्बभूवे । भावयामासे। चिखदिट भाविता। आभीयत्वे- नासिद्धत्वात् णिलोपः। भावयिता। भावयिषीष्ट । अभावि अभाविषाताम्। अभावयिषाताम्। बुभूष्यते। बुभूषाञ्चक्रे । बुभूषिता। बुभूषियते ॥ बोभूय्यते । बोभूयिष्यते । अक्कत्सार्व- धातुकयोर्दीर्घः । स्तूयते विष्णुः । स्ताविता । स्तोता। स्तावि- थते। स्तोष्यते। अस्तावि। अस्ताविषाताम् । अस्तोषाताम् । ऋ गतौ । गुणोऽौति गुण;। अर्यते। स्मृ स्मरणे । स्मर्य्यते । - । ।

·। । । लघुकौमुदीव्याकरणम् । सस्पर । उपदेशग्रहणाञ्चिखदिट् । आरिता । अर्ता । स्मारिता। स्मा। अनिदितामिति न लोपः । सस्यते । इदितस्तु । नन्द्यते। सम्प्रसारणम् । इज्यते। तनोतर्यकि। ६ । ४ । ४४ ॥ आदन्तादेशो वा । तायते । तन्यते । तपोऽनुताप च । ३।१। ६५ ॥ तपश्चेश्चिण न स्यात्कम्मकतर्यनुताप च। अन्वतप्त पापेन । धुमास्थेतीत्वम् । दीयते । धीयते । ददे। आतो युक चिण्कृतोः । ७।३। ३३ ॥ आदन्तानां युगागमश्चिणिणिति कति च। दायिता। दाता। दायिषोष्ट । दासीष्ट । अदायि। अदायिषाताम् । भज्यते। भञ्चेश्च चिणि । ६ । ४ । ३३ ॥ न लोपो वा स्यात् । अभाजि । अभजि । लभ्यते। विभाषा चिणमुलोः । ७।१।६६ ॥ लभनुम् वा स्यात् । अलम्भि । अलामि। इति भावकम्पप्रक्रिया। । । अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया। यदा कर्मैव कत्लेन विवक्षितं तदा सकर्मकाणामप्य- कर्मकत्वात् कर्तरि भावे च लकारः । कर्मवत् कर्मशा तुल्यक्रियः । ३ । १ । ८७ ॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात्। कार्या- ·लकारार्थः। । तिदेशोऽयम्। तेन यगात्मनेपदचिचिखदिटः स्युः। पच्यते फलम् । भिद्यते काष्ठम् । अपाचि। अमेदि। भावे । भियते । कान। इति कर्मकर्तृप्रक्रिया। लट लकारार्थः । अभिज्ञावचने ।३।२।११२॥ स्मृतिबोधिन्युपपदे भूतानद्यतने धातोलूट। लडोऽपवादः । स निवासे। स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्यामः । एवं बुध्यसे वेतयसे । इत्यादिप्रयोगेऽपि । न यदि।३।२।११३ ॥ यद्योगे उक्त न। अभिजानासि यहने अभुञ्ज महि । लट् स्मे । ३।२।११८॥ लिटोऽपवादः । यजति स्म युधिष्ठिरः । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवहा । ३।३ । १३१ ॥ वर्तमान ये प्रत्यया उत्तास्ते वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वा स्युः । कदागतोऽसि । अयमागच्छामि । आगमं वा । कदा गमिष्यसि । एष गच्छामि । गमिष्यामि वा। हेतुहेतुमतोर्लिङ् । ३ । ३ । १५६ ॥ वा स्यात् । कृष्ण नर्मचेत् सुखं यायात् । कृष्ण नस्यति चेत् सुखं यास्यति। भविष्यत्येवेथते। नेह। हन्तीति पला- यते । विधि निमन्त्रणति लिङ्। विधि: प्रेरणम् । भृत्यादेनि- कष्टस्य प्रवर्तनम् । यजेत। निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आव- श्यके श्राधभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत । । ।

·।
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
आमन्त्रण कामचाराऽनुज्ञा। इहासौत । अधीष्टः सत्कारपूर्वको
व्यापारः। पुत्रमध्यापयेत् भवान्। सम्प्रश्नः सम्प्रधारणम्
किम्भो वेदमधीयौंय उत तर्कम् । प्रार्थनं याजा। भी भोजनं
लभेय। एवं लोट।
इति लकारार्थप्रक्रिया।
इति तिङन्तप्रक्रिया समाप्ता।
।
कृदन्ताः।
धातोः । ३।१।६१ ॥
आटतीयान्तं ये प्रत्ययास्त धातोः परै स्युः । अदतिडिति
कत्संज्ञा।
वासरूपोऽस्त्रियाम् । ३।१।६४ ॥
अस्मिन् धात्वधिकार सरूयोऽपवादप्रत्यय उत्सर्गस्य बाधको
वा स्यात् सत्यधिकारोक्तं विना।
कृत्याः । ३।१।६५ ॥
राखुल्टचावित्यत: प्राक् कत्यसंज्ञाः स्युः ।
कर्तरि कृत् । ३ । ४।६७ ॥
इति प्राप्ते।
तयोरव कृत्यक्तखलः । ३।४ । ७० ॥
एते भावकर्मणोरेव स्युः ।
तव्यत्तव्यानीयरः । ३।१।६३ ॥
धातोरेते स्युः । एधितव्यम् । एधनोयं त्वया। भावे औत्-
मर्गिकमेकवचनं लौवत्वञ्च । चेतव्यश्चयनीयो वा धर्मस्वया।

·कदन्ताः। केलिमर उपसंख्यानम् । परेलिमा माषाः। पत्तव्या इत्यर्थः । भिदेलिमाः सरलाः भेत्तव्याः । कर्मणि प्रत्ययः। कृत्यल्युटो बहुलम् । ३।३। ११३ ॥ कचित् प्रवत्तिः कचिदप्रवृत्तिः । क्वचिदिभाषा कचिदन्यदेव ॥ विधेविधानं बहुधा समीक्ष्य चातुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥ १ ॥ स्नात्यनेनेति स्नानीयं चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः । अचो यत् । ३।१।६७ ॥ चेयम् । ईद्यति । ६ । ४ । ६५ ॥ यति पर आत ईत् स्यात् । देयम् । ग्ले यम् । पोरदुपधात् । ३ । १ । ६८॥ पवर्गान्ताददुपधाद्यत् । यतोऽपवादः । शप्यम् । लभ्यम् । एतिस्तुशास्त्र जुषः क्यम् । ३ । १ । १०६ ॥ एभ्यः क्या इखस्य पिति कृति तुक । ६ । १ । ७१॥ इत्यः । स्तुत्यः । शासु अनुशिष्टौ । शास इदङ् हलोः । ६ । ४ । ३४ ॥ शास उपधाया इत्स्थादङि हलादो डिति च शिष्यः । वृत्यः । आदृत्यः । जुष्यः । मृजेविभाषा । ३ । १ । ११३ ॥ मुजे; काबू वा । मृज्यः। ।

·१३२
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
ऋ इलोण्यत् । ३।१।१२४ ॥
ऋवर्णान्तावलन्ताच ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । धाय॑म् ।
चजोः कुधिण्ण्यतोः । ७।३ । ५२ ॥
चजो: कुवं स्थात् घिति ण्यति च ।
मृजेर्वृद्धिः । ७ । २ । ११४ ॥
मृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकाईधातुकयोः। मायः ।
भोज्यम् भक्ष्ये । ७।३।६८ ॥
भोग्यमन्यत्।
इति कृत्य प्रक्रिया।
ण्वल्टचौ । ३ । १ । १३३ ॥
धातोरेती स्तः । कर्तरि कदिति कर्तर्थे ।
युवोरनाको । ७।१ । १॥
युवु एतयोरनाको स्तः । कारकः । कर्ता।
नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यच: ।३।१११३४ ॥
नन्दादेल्युर्घद्यादेणिनिः पचादेरच्। नन्दयतीति नन्दनः ।
जनार्दनः । लवणे, आहो। स्थायो। मन्त्री । पचादिराकृति-
गणोऽयम्।
गुपधज्ञाप्रीकिरः कः । ३ । १ । १२५ ॥
एभ्यः कः। बुधः । वशः । ज्ञः। प्रियः । किरः।
आतश्चोपसर्गे । ३। १ । १३६ ॥
गेहे कः।३।। १४४ ॥
गेहे कर्तरि ग्रहः कः स्यात् । यहम् ।

·कृदन्ताः।
१३३
कर्मण्या । ३।२।१॥
कर्मण्य पपदे धातोरणप्रत्ययः स्यात्। कुम्भं करोति कुम्भकारः ।
आतोऽनुपसर्गे कः । ३।२।३॥
आदन्तात् धातोरनुपसर्गात् कर्मणि उपपदे कः स्यात् ।
अणोऽपवादः । गोदः । धनदः। कम्बलदः । अनुपसर्गे किम् ।
गोसम्प्रदायः।
मूलविभुजादिभ्यः कः। मूलानि विभुजति मूलविभुजो रथः ।
आकतिगणोऽयम् । महीध्रः । कुध्रः ।
चरेष्टः । ३।२।१६ ॥
अधिकरण उपपदे । कुरुचरः ।
भिक्षासनादायेषु च । ३।२।१७ ॥
भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् । आदायचरः ।
कृत्रो हेतुताच्छोल्यानुलोम्येषु ।शरा२० ॥
एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ।
अत: ककमिकसकुम्भपावकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य
।८।३ । ४६॥
अदुत्तरस्यानव्ययस्य विसा य समामे नित्यं सादेशः करो-
ल्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या। श्राद्धकरः । वचनकरः ।
एजे: खश् । ३।२ । २८ ॥
ण्यन्तादेजे: खश् स्यात्।
अरुद्दिषदजन्नस्य मुम् । ६ । ३ । ६७ ॥
अरुषो द्विषतोऽजन्तस्य च मुमागम: स्यात् खिदन्ते उत्तरपदे
नत्वव्ययस्य। शित्वाच्छबादिः। जनम् एजयतीति जनमेजयः ।
१२

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । प्रियवशे वदः खच् । ३ । २॥ ३८॥ प्रियंवदः। वशंवदः। आत्ममाने खश् च । ३।२।८३ ॥ वकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यते: सुपि खश स्यात् चामिनिः। पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितम्मन्यः । पण्डिन- मानी। । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते । ३।२। ७५ ॥ मनिन् कनिए वनिप विच् एते प्रत्ययाः धातोः स्युः । नेशि कृति । ७।२।८॥ वशादेः कृत इण् न स्यात् । शू हिंसायाम् । सुशर्मा प्रातरित्वा। विडनोरनुनासिकस्यात् । ६ । ४ । ४१॥ अनुनासिकस्यात् स्यात् । विजायत इति विजावा। ओगण अपनयने। अवावा । विच् । रुष् रिष हिंसायाम् । रोट् । रेट् । सुगम् । क्विम् च । ३।२ । ७६ ॥ अयमपि दृश्यते । उखासत् । पर्गध्वत् । वाहनट् । मुप्यजातौ णिनिस्ताछोल्यो । ३ । २ । ७८ ॥ अजात्यर्थे सुपि धातोणिनिस्ताच्छोल्ये द्योत्ये । उणभोजो। मनः।३।२।८२॥ सुपि मन्यतेर्णिनि: स्यात् । दर्शनीयमानी। खित्यनव्ययस्य । ६ । ३ । ६६ ॥ पूर्वपदस्य खः । कालिं मन्या। ।

·करणे यजः । ३।२।८५ ॥ करणे उपपदे भूतार्थयजेणिनि: स्यात् कर्तरि। सोमेनेष्ट- वान् सोमयाजी। अम्निष्टोमयाजी। दृशः क्वनिप् । ३।२।६४ ॥ कर्मणि भूते। पारं दृष्टवान् । पारदृश्वा । राजनि युधि कृजः । ३ । २! ६५ ॥ कनिए स्यात्। युधिरन्तर्भावितण्यर्थः । राजानं योधित- वान् राजयुवा । राजकला। सहे च।३।२।६६ ॥ सह योधितवान् सहयुध्वा । सहकत्वा । सप्तम्यां जनेड: । ३।२।१७ ॥ सरसिजम् । मन्दुरायां जातः मन्टुरजः । तत्पुरुष कृति बहुलम् । ६ । ३॥ १४ ॥ डेरलुक् । सरसिजम् । सरोजम् । उपसर्गे च संज्ञायाम् । ३२ ॥ ६६ ॥ प्रज्ञा स्यात् सन्ततौ जने। ततवतू निष्ठा। १।१ । २६ ॥ एतौ निष्ठासंझौ स्तः । निष्ठा।३।२।१०२ ॥ भूतार्थवृत्तेर्धातोनिष्ठा। तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः ताः । कर्तरि वदिति कर्तरि क्तवतुः । स्तुतस्त्वया विष्णुः । विख कृतवान् विष्णुः । स्नातन्मया।

·खघुकौमुदीव्याकरणम् ।
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ।बारा४२ ॥
रदाभ्यां परस्य निष्ठातस्य नः स्यात्। निष्ठापेक्षया पूर्वस्य
धातोर्दस्य च । शृ हिंसायाम् । शोण: । भिन्नः छिन्नः ।
संयोगादेरातोधातोर्यण्वतः । ८।२।४३ ॥
निष्ठातस्य न: स्यात् । ट्राणः । म्लानः ।
ल्वादिभ्यः । ८।२। ४४ ॥
एकविंशतेलूजादिभ्यः प्राग्वत्। लूनः। ज्या धातुः । अहि
ज्येति सम्प्रसारणम्।
।
अङ्गावयवाइलः परं यत् सम्प्रसारणं तदन्तस्य दीर्घः। जीनः ।
ओदितश्च । ८।२। ४५ ॥
भुजो भुग्नः । टु ओश्वि । उच्छृनः ।
शुषः कः। ८।२। ५१ ॥
निष्ठातस्य शुष्कः।
पचो वः । ८।२। ५२॥
पक्कः । तै हर्षक्षये।
क्षायोः मः।८।२। ५३ ॥
क्षामः।
।
निष्ठायां सेटि।६। ४ । ५२ ।।
लोपः । भावितः । भावितवान् । दृह हिंसायाम्।
दृढ़ः स्थूलबलयोः । ७ १२ । २० ॥
स्थले बलवति च निपात्यते।

·कृदन्ताः।
।
दधातेर्हिः । ७। ४ । ४२ ॥
तादौ किति। हितम् ।
दोदहोः । ७।४ । ४६ ॥
घुमंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् तादौ किति । चत्वम् । दत्तः ।
लिटः कानडा । ३ । २ । १०६ ॥
कसुश्च। ३।२। १०७ ॥
लिटः कानचक्कसू वा स्तः । तङानावात्मनेपदम् । चक्राणः ।
बोश्च । ८।२।६५॥
मान्तस्य धातोर्नत्वं म्बोः परतः । जगन्वान् ।
लटः शटशानचावप्रथमासमानाधिकरण
।३।२।१२४ ।
अप्रथमान्तेन समानाधिकरण लट एतौ वा स्तः । शवादिः ।
पचन्तं चैवं पश्य।
आने मुक् । ७।२।८२॥
अदन्ताङ्गस्य मुगागम: स्यात् आने परे। पचमानं चैत्र
पश्य । लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लङ्ग्रहणात् प्रथमासामानाधि-
कर खेऽपि कचित् । सन् दिजः ।
विदः शतुर्वसुः । ७।१ । ३६ ॥
वेत्तेः परस्य शतुर्वसुरादेशो वा स्यात् । विदन्। विहान् ।
तो सत् । ३।२ । १२७॥
नौ शटशनची सत्संजौ स्तः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
टट: सहा।३।३।१४ ॥
करिष्यन्तं करिष्यमाणं पश्य ।
आक्वेस्तच्छोलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ।३।२।१३४ ॥
क्विपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणास्तच्छोलादिषु कर्तृषु व्योध्याः ।
टन्।३।२।१३५ ॥
कर्ता कटान्।
जल्पभिक्षकुट्टलुण्ठवङः षाकन् ।३।२।१५५ ॥
षः प्रत्ययस्य। १ । ३ । ६॥
प्रत्ययस्यादिः ष इत्संज्ञ: स्यात् । जल्पाकः । वराकः ।
सनाशंसभिक्ष उ। ३।२।१६८ ॥
चिकीर्षः । आशंसुः । भिक्षुः ।
भाजभासधुर्विद्युतोर्जिपृजुग्रावस्तुवः क्विम्
।३।२।१७७॥
विचाट्। भाः।
राल्लोपः। ६ । ४ । २१ ॥
रेफाच्छोलापः को भलादौ डिति च । धूः। विद्युत् ।
जर्क । पूः। दृशिग्रहणस्यापकर्षाज्जवर्दीवः । जूः । श्रावस्तुत् ।
क्विब्वचिप्रच्च्यायतस्तुकटग्रुजुषीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणञ्च ।
वत्तौंति वाक् ।
च्योः शृडनुनासिके च । ६ । ४ । १६ ॥
सतुक्षस्य छस्य वस्य च क्रमात् श् उट् एतावादेशौ स्तः को
अनुनासिकादौ झलादौ डिति च । पृच्छतीति प्राट् ।

·उणादयः।
१३८
आयतं स्तौति आयतस्तूः। कटं प्रवते कटमः। जुरुक्तीः ।
श्रयति हरिं श्रीः ।
दावीशसयुयुजस्तु तुदसिसिचमिहपतदशनहः
करणे । ३।२। १८२ ॥
दावादेः ट्रन् स्यात् करणेऽर्थे । दात्यनेन दानम् ।
तितुत्रतयसिसुसरकसेषु च । ७।२।६॥
एषां दशानामिण न स्यात् । शस्त्रम्। योत्रम् । योताम् ।
स्तोत्रम् । तोत्रम्। सेत्रम् । सेक्त्रम् । मेलम्। पत्तम् । दंष्ट्रा। नड्रो।
अतिलूधूसूखनसहचर दूत्रः । ३ । २ । १८४ ॥
अरित्नम्। लवित्रम् । धविनम्। सवित्रम्। खनित्रम् ।
सहितम् । चरित्रम् ।
पुवः संज्ञायाम् । ३।२। १८५ ॥
पवित्रम् ।
अथोणादयः ।
कवापाजिमिस्खदिसाध्यशूभ्य उण् ।
करोतीति कारुः। वायुः। पायुर्गुदम् । जायुरौषधम् ।
मायुः पित्तम् । खादुः। सानोति परकार्यमिति साधुः। आश
शीघ्रम्।
उणादयो बहुलम् । ३।३। १ ॥
एते वर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिदविहिता
अम्यूह्याः।
।

·१४०
लघुकौमुदीव्याकरणम्।
संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे ।
कार्याविद्यादनबन्धमेतच्छास्त्रमणादिषु ॥
तुमुन् ण्वुलौ क्रियायां क्रियायाम् ।।३।१० ॥
क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थे धातोरेती स्तः ।
मान्तत्वादव्ययत्वम् । कृष्ण द्रष्टुं याति । कृष्णन्दर्शको याति ।
कालसमयवेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ ॥
काल: समयो वेला वा भोक्तम् ।
भाव। ३।३। १८॥
सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्घञ्। पाकः ।
अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ।।३।१६ ॥
कर्तृभिन्न कारके घञ्।
पनि च भावकरणयोः । ६ । ४ । २७ ॥
रञ्जनलोप: स्यात् । रागः । अनयोः किम् । रज्यत्यस्मिन्निति
।
.
निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादश्च कः
एषु चिनोतर्घ आदेश्व कः । उपसमाधानं राशीकरणम् ।
निकाय:। कायः । गोमयनिकायः ।
एरच। ३।३। ५६ ॥
इवर्णान्तात् । चयः । जयः।
ऋदोरम् । ३।३ । ५७ ॥
ऋवर्षान्ताटुवर्णान्तादए । करः । गरः । शरः । यवः । स्तवः ।
लवः । पवः। घार्थे कविधानम् । प्रस्थः विघ्नः ।

·कदन्ताः।
१४१
डितः त्रिः। ३।३।८८॥
वर्म नित्यम् । ४ । ४ । २० ॥
विप्रत्ययान्तात् मप निवृत्तेऽर्थे । पाकेन निवृत्तं पत्रिमम् ।।
डुवप् । उपनिमम् ।
ट्रितोऽथुच् । ३ । ३ । ८६॥
डुवेट कम्पने। वेपथुः ।
यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।३।३।६० ॥
यतः । याजा । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । रक्षाः।
खपो नन् । ३ । ३ । ६१ ॥
स्वप्रः।
उपसर्ग घोः किः । ३।३। ३२॥
प्रधिः । उपधिः।
स्त्रियां तिन् । ३।३।६४ ॥
स्त्रीलिङ्गे भावे तिन्। घञोऽपवादः । कृतिः। स्तुतिः ।
ऋल्वादिभ्यः तिन् निष्ठाववाच्यः। तेन नत्वम्। कौर्णिः ।
लूनिः । धूनिः । पूनिः।
सम्पदादिभ्यः विप् । सम्पत्। विपत्। आपत् । तिनपी-
थले । सम्पत्तिः । विपत्तिः । आपत्तिः ।
जतियू तिजूतिसातिहतिकोर्तयश्च । ३ । ३ । १७ ॥
एते निपात्यन्ते।
जुरत्वरस्रिव्यविमवामुवधायाश्च । ६ । ४ । २० ॥
एषामुपधावकारयोरूट् अनुनासिके वो झलादौ डिति
च । जनिः । क्विम् । जूः । तूः । सुः । जः । मूः ।
।

·१४२
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
दूच्छा।३।३। १०१ ॥
इनिपातोऽयम् ।
अः प्रत्ययात् । ३ । ३। १०२ ॥
प्रत्ययान्तेभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात्। चिकीर्षा ।
कोर्षा पुत्रकाम्या ।
गुरोश्च हलः । ३ । ३ । १०३ ॥
गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामः प्रत्ययः । ईहा।
ण्यासश्रन्यो युच् । ३।३। १०७ ॥
अकारस्यापवादः । कारणा। हारणा।
नपुंसके भाव क्तः । ३।३ । ११ ॥
ल्युट च। ३। ११५ ॥
हसितम् । हसनम्।
पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण । ३ । ३ । १८८ ॥
छादैर्धेऽद्ययपसर्गस्य । ६ । ४ । ८६ ॥
हिप्रभृत्युपसर्गहीनस्य छादेह वो घे। दन्तच्छदः । आकु-
वन्त्यस्मिन्निति आकरः।
अवेतृस्त्रोध । ३ । ३ । १२० ॥
अवतारः । अवस्तारो यवनिका ।
हलच। ३।३।१२१ ॥
हलन्ताद् घञ्। घापवादः। रमन्ते योगिनोऽस्मिनिति
रामः । अपमृज्यतेऽनेन व्याध्यादिरित्यपामार्गः।

·कृदन्ताः।
ईषदुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ।३३३३१२६॥
एषु दुःखसुखार्थेषूपपदेषु । खल् । तयोरेवेति भावे कर्मणि
च । कच्छ्र । दुष्करः कटो भवता। अवच्छ्र । ईषत्करः ।
सुकरः।
आतो युच । ३ । ३ । १२८ ॥
खलोऽपवादः। ईषत्यानः सोमो भवता। दुष्पानः ।
सुपान:।
अलं खल्वोः प्रतिषेधयो: प्राचां ता ।३।४.१८॥
प्रतिषेधार्थयोरलं खल्वोरुपपदयोः बा। दोदधोः ।
अलन्दत्वा । धुमास्थेतीत्वम् । पौत्वा खलु । अलं खल्वोः किम् ।
मा कार्षीत् । प्रतिषेधयोः किम् । अलङ्कारः ।
ममानकर्तृकयोः पूर्वकाले । ३ । ४ । २१ ॥
ममानकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातो: क्ला ।
स्नात्वा व्रजति । हिलमतन्त्रम् । भुत्वा पौत्वा व्रजति ।
न तासेट् । १ । २ । १८ ॥
सेट वा किन्न स्यात् । शयित्वा। सेट् किम् । कृत्वा !
रलो व्युपधाइलादेः संश्च । २ । २ । २६ ॥
इवर्णोवर्णोपधाधलादेरलन्तात्परी वासनो सेटौ वा किती
तः । द्युतित्वा । द्योतित्वा। लिखित्वा। लेखित्वा । व्युपधा-
किम् । वर्तिला। रल: किम्। सेवित्वा इलादेः किम् ।
एषित्वा। सेट किम् । भुत्वा ।

·१४४
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
उदितो वा । ७।२। ५६ ॥
उदितः परस्य व इड्डा। शमित्वा। शान्त्वा । देवित्वा ।
यूत्वा । दधातेर्हिः । हिवा।
जहातेश्च ति। ७।४। ४३ ॥
हित्वा । हाङस्तु हात्वा ।
समासेऽनपूर्वे तो ल्यम् । ७।१ । ३७ ॥
अव्ययपूर्वपदेनञ् समासे वो ल्यबादेशः । तुक्। प्रक्लत्य ।
अनञ् किम् । अक्कत्वा । अव्यय पूर्वपदे किम् । परमकत्वा ।
आभौक्षणे णमुल च । ३। ४ । २२ ॥
आभौक्षणे द्योत्ये पूर्वविषये णमुल् वा च ।
नित्यवीप्सयोः । ८।१ । ४ ॥
आभीष वीप्सायाञ्च द्योत्ये पदस्य हित्वं स्यात् ।
अभीक्ष्णं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञकेषु कदन्तेषु च। स्मारं स्मारं
नमति शिवम् । स्मृत्वा स्मृत्वा । पायं पायम् । भोज भोजम् ।
श्रावं श्रावम् ।
अन्यथैवकथमित्य मुसिद्धाप्रयोगश्चेत् ।३।४।२७॥
एषु कञो णमुल् स्यात् सिद्धोऽप्रयोगो यस्य एवम्भृतश्वेत
ऋज । व्यर्थत्वात् प्रयोगानह इत्यर्थः। अन्यथाकारम् ।
झारम् । कथङ्कारम् । इत्यकारं भुते । सिद्देति किम् । शिरो-
ऽन्यथा कृत्वा भुक्त।
इति कृदन्तप्रक्रिया।
एव.
।

·कारकम्। कारकम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । नियतीपस्थितिक: प्रातिपदिकार्थः। मावशब्दस्य प्रत्येक योगः। प्रातिपदिकार्थमाने लिङ्गमानाद्याधिक्ये संख्यामाने च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्ने। उच्चैः। नौचैः। कृष्णः । ओः । ज्ञानम्। लिङ्गमाले। तटः । तटी। तटम् । परिमाण- मात्रे। द्रोणो ब्रीहिः वचनं संख्या। एकः । बौ। बहवः । सम्बोधने च । २।३ । ४७॥ प्रथमा। हे राम। कर्तुरीप्सिततमं कर्म ! १ । ४ । ४८ ॥ कत्तुः क्रिययातुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञ स्यात् । कर्मणि द्वितीया। २।३।२॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया। हरिं भजति। अभिहिते तु कर्माटो प्रथमा। हरिः सेव्यते। लक्ष्मया सेवितः । अकथितञ्च । १।४ । ५१ ॥ अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंजू स्यात् । दुह्याच्यच्दण्ड्रुधिच्छिचिबशामुजिमन्यमुषाम् । कर्मथुक् स्यादक थितन्तथा स्थानीहक्कवहाम् ॥ १॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम्। तण्डुलानोदनं पचति। गर्गान् तं दण्ड्यति। ब्रजमवरुणद्धि गाम्। माणवकं पन्यानं पृच्छति। वृक्षमवचिनोति फलानि। माणवक धर्म ब्रूते । १३

·लघुकौमुदीव्याकरणम्।
शास्ति वा। शतं जयति देवदत्तम्। सुधां क्षीरनिधि मथ्-
नाति। देवदत्तं शतं मुष्णाति। ग्राममजां नयति हरति
कर्षति वहति वा । अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा। बलिं भिक्षते वसु-
धाम् । माणवकं धर्म भाषते अभिधत्ते वक्ति इत्यादि ।
साधकतमं करणम् । १।४ । ४२ ॥
क्रियासिद्धौ प्रकष्टोपकारक करणसं स्यात् । स्वतन्त्र
इति कर्तृसंज्ञा।
कर्तृकरणयोस्तृतीया । २।३ । २८ ॥
अनभिहिते कर्तरि करणे च रतीया स्यात् । रामेण बाणेन
हतो बालो।
कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानम् ।।४।३२॥
दानस्य कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानसंज्ञ: स्यात् ।
चतुर्थी सम्प्रदाने । २।३। १३ ॥
विप्राय गां ददाति।
नमःखस्तिखाहाखधालंवषड्योगाच्च
।२।३।१६ ॥
एभिर्योगे चतुर्थी स्यात् । हरये नमः। प्रजाभ्यः स्वस्ति ।
अग्नये स्वाहा। पिटभ्यः स्वधा। अलमिति पर्यास्यर्थग्रहणम् ।
तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि।
ध्रुवमपायेऽपादानम् । १। ४ । २४ ॥
अपायो विश्लेषस्तस्मिन् साध्ये यद्धृवमवधिभूतं कारक
तदपादानसंज्ञ' स्यात् ।

·समासः। अपादाने पञ्चमी। २।३ । २८ ॥ ग्रामादायाति। धावतोऽखात्पतति । इत्यादि। षष्ठी शेष। २।३। ५० ॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिः शेषस्तत्र षष्ठी। राज्ञः पुरुषः। कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्र विवक्षायां षष्ठे प्रव। सताङ्गतम्। सर्पिषो जानीते। मातुः स्मरति । एधोदकस्योपस्कुरुते । भजे शम्भोश्चरणयोः । आधारोऽधिकरणम् । १ । ४ । ४५ ॥ कर्तृकर्मद्वारा तनिष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् । सप्तम्यधिकरणे च । २।३।३६ ॥ चकाराट् दूरान्तिकार्थेभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽनि- व्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा। कटे आस्ते। स्थाल्यां पचति। मोक्षे इच्छास्ति। सर्वस्मिन्त्रात्मास्ति । वनस्य दूरे अन्तिके वा। इति विभक्त्यर्थाः। समासः। समासः पञ्चधा। तत्र समसनं समासः। स च विशेषसंज्ञाविनिर्मुक्त: केवल- समासः प्रथमः। प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावो हितीयः । प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषस्तृतीयः। तत्पुरुषभेदः कर्म- धारयः। कर्मधारयभेदो हिगुः । प्रायेणान्यपदार्थप्रधानो बहु- ब्रोहिश्चतुर्थः । प्रायेणोभयपदार्थप्रधानो इन्दः पञ्चमः ।

·१४८ लघुकौमुदीव्याकरणम् । समर्थः पदविधिः । २।१।१।। पदसम्बन्धी यो विधिः स समर्थाभितो बोध्यः । प्राक् कड़ारात्समासः । २।१।३॥ कड़ाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते । सह सुपा । २।१।४ ॥ सुप् सुपा सह वा समस्यते। समासत्वात् प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुक् । परार्थाभिधानं वृत्तिः। कृत्तद्वितसमासैकशेषसना- द्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः। वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्य विग्रहः । स च लौकिकोऽलौकिकश्चेति विधा। तत्र पूर्वं भूत इति लौकिकः । पूर्व अम् भूत सु इति अलौकिक: । भूतपूर्वः । भूत- पूर्वे चरडिति निर्देशात् पूर्वनिपातः। इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च । वागर्थौ इव वागार्थाविव । इति केवलसमासः प्रथमः । । अव्ययीभावः। अव्ययीभावः । २।१।५॥ अधिकारोऽयम् । प्राक् तत्पुरुषात् । अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्दिव्युध्यर्थाभावा- त्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोग- पद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु ।२।११६ ॥ विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं सम- स्यते । प्रायेणाविग्रहो नित्यसमासः। प्रायेणावपदविग्रहो वा । विभक्तौ इति ङि अधि इति स्विते ।

·१४८ अव्ययीभावः । प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् ।।२।४३ ॥ समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनं स्यात् । उपसर्जनं पूर्वम् । २ । २।३०॥ समासे उपसर्जनं प्राक् प्रयोज्यम् । इत्यधेः प्राक् प्रयोगः । सुपो लुक । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् प्रातिपदिकसंज्ञायां खाद्युत्पत्तिः । अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात् सुपो लुक् । अधिहरि। अव्ययीभावश्च । २।४ । १८ ॥ अयं नपुंसकं स्यात् । गाः पातीति गोपाः । तस्मिन्नित्यधि- गोपम् । नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः ।।४।८३ ॥ अदन्तादव्ययीभावात् सुपो न लुक तस्य पञ्चमौं विना अमादेशः। तृतीयासप्तम्योबहुलम् । २ । ४ । ८४ ॥ अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमभावः । उपवष्णम् । उपक्कण न। मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम्। यवनानां व्यधिदुर्यव- नम् । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम्। हिमस्यात्ययोऽतिहि- मम्। निद्रा सम्प्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् । हरिशब्दस्य प्रकाश इति अधिहरि। विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यतावीप्सा- पदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः। रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशति । अव्ययीभावे चाकाले । ६।३।८१॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले। हरेः सादृश्य सहरि । ज्येष्ठस्यानुपूर्थेणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत् सचक्रम् । ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । सदृशः सख्या समखि। क्षत्राणां सम्पत्तिः सक्षत्रम्। वणमय- परित्यज्य सरणमत्ति। अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि । नदीभिश्च । २ । १ । २० ॥ नदीभिः सह संख्या वा समस्यते। समाहारे चायमिथते । पञ्चगङ्गम् । दियमुनम् । तद्विताः। ४ । १। ७६ ॥ आ पञ्चमसमाप्त रधिकारोऽयम् । अव्ययीभाव शरत्प्रभृतिभ्यः । ५। ४ । १०७ ॥ शरदादिभ्यष्टच स्यात् समासान्तोऽव्ययीभावे। शरदः समी- पमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् । जराया जरस् च । उपजरसम्। इत्यादि। अनश्च । ५।४।१०८॥ अन्नन्तादव्ययीभावाँटच् । नस्तद्धिते। ६ । ४ । १४४ ॥ नान्तस्य भस्य टेपिस्तद्धिते । उपराजम् । अध्यात्मम् । नपुंसकादन्यतरस्याम् । ५ । ४ । १०६ ॥ স্বলুন यत् लीवं तदन्तादव्ययीभावाट्टज् वा। उपचर्मम् । उपचर्म। भयः। ५।४।१११॥ भयन्तादव्ययीभावावा। उपसमिधम् । उपसमित् । इत्यव्ययीभावः।

·तत्पुरुषः। १५१ तत्पुरुषः । । तत्पुरुषः।२।१।२२ ॥ अधिकारोऽयम् । प्राग् बहुव्रीहः । विगुश्च । २।१।२३ ॥ तत्पुरुषसंज्ञकः । द्वितीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापनः ।२।१। २४॥ द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकः। सुबन्तैः सह वा सम- स्यते। कृष्णश्रितः लणधिनः। इत्यादि। तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन ।२।११३० ॥ हतीयान्तं रतीयान्तार्थकतगुणवचनेनार्थेन च सह वा प्राग्वत् । शङ्खलया खण्डः शङ्खलाखण्डः । धान्येनार्थः धान्यार्थः । तन्वतेति किम् । अक्षया काणः । कर्तृकरणे कृता बहुलम् । २ । १ । ३२ ॥ कर्तरि करणे च हतीया कदन्तेन बहुल प्राग्वत्। हरि- त्रातः। नखभिन्नः । कटुग्रहणे गनिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् । नखनिर्भित्रः। चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितैः ।।२३६ ॥ चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तहाचिना अर्थादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं वा ग्वित्। यूपाय दारु यूपदारु। तदर्थेन प्रकृतिविक्रतिभाव वेष्टः । तेनेह न। रन्धनाय स्थाली। अर्थेन निलसमासो विशेथलिङ्गता चेवि वक्तव्यम् । हिजाय । ।

·१५२ लघुकौमुदोव्याकरणम् । अयम् । हिजार्थः सूपः । हिजार्था यवागूः । हिजार्थं पयः। भूत- बलि: । गोहितम् । गोमुखम् । गोरक्षितम् । पञ्चमी भयेन । २।१।३७॥ चौराह्मयं चौरभयम् । स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि तोन । २ । १ । ३६ ॥ पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः । ६ । ३।२॥ अलुगुत्तरपदे। स्तोकान्मुक्तः । अन्तिकादागतः । अभ्यासा- दागतः । दूरादागतः । कच्छ्रादागतः । षष्ठी। २।२।८॥ सुबन्तेन प्राग्वत्। राजपुरुषः । पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे ।२।२।१॥ अवयविना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्वसंख्याविशिष्ट- श्वेदवयवो। षष्ठी समासापवादः । पूर्व कायस्य पूर्वकायः । अप- रकायः । एकाधिकरणे किम् ? पूर्वश्छात्राणास्। अड़े नपुंसकम् । २।२।२॥ समांशवाचईशब्दो नित्यं लोवे प्राग्वत्। अर्द्व पिप्पल्याः आईपिप्पली। सप्तमी शौण्डैः । २।१ । ४० ॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्वत् । अक्षेषु शौण्ड: अक्षशौण्डः । इत्यादि। द्वितीयाटतीयेत्यादि। योगविभागादन्यत्रापि द्विती- यादिविभतीनां प्रयोगवशात् समासो ज्ञेयः ।

·तत्पुरुषः। १५३ दिकसंख्ये संज्ञायाम् । २।१ । ५० ॥ संज्ञायामेवेति नियमार्थ सूत्रम्। पूर्वेषु कामशमी पूर्व- कामशमो। सप्त ऋषयः सप्तर्षयः । तेनेह न। उत्तरा वृक्षाः । । पञ्चब्राह्मणाः। तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ।२।१।५१ ॥ तद्धितार्थे विषये उत्तरपदे च परत: समाहारे च वाच्ये दिक्संख्य प्राग्वत्। पूर्वस्यां शालायां भवः पूर्वाशाला इति समासे जाते। सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । दिक् पूर्वपदादसंज्ञायां ञः । ४।२।१०७॥ अस्माद्भवाद्यर्थे ञः स्यादसंज्ञायाम् । तद्धितेष्वचामादेः । ७।२। ११७ ॥ जिति णिति च तहितेष्वचामादरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च। पोवंशालः । पञ्चगावो धनं यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ। इन्हतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् । गोरतडितलुकि । ५ । ४ । २ ॥ गोऽन्तात्तत्पुरुषाट्टच स्यात् समासान्तो न तु तद्वितलुकि । पञ्चगवधनः। तत्पुरुषः समानाधिकरण: कर्मधारयः ।१। २ । ४२।। संख्यापूर्वी दिगुः । २।१ । ५२ ॥ तद्धितार्थे त्यत्रोक्तस्विविधः संख्यापूर्वो हिगुसंज्ञः स्यात् । .

·१५४
लधुकौमुदीव्याकरणम् ।
दिगुरेकवचनम् । २।४।१॥
दिग्वर्थः समाहार: एकवत्यात् ।
स नपुसकम् ।२।४ । १७ ॥
समाहार विगुईन्दश्च नपुंसकं स्यात्। पञ्चानां गवां समा-
हारः पञ्चगवम्।
विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । २।१ । ५७ ॥
भेदकं भेद्येन समानाधिकरणन बहुलं प्राग्वत्। नौलमुत्पलं
नौलोत्पलम् । बहुलग्रहणात् क्वचिन्नित्यम् । कृष्णसर्पः । कचिन्न ।
रामो जामदगाः।
उपमानानि सामान्यवचनैः । २।१ । ५५ ॥
घनश्यामः।
शाकपार्थिवादीनामुत्तरपदलोपो वक्तव्यः । शाकप्रियः पार्थिवः
शाकपार्थिवः । देवब्राह्मणः ।
न।२।२।६॥
नञ् सुपा प्राग्वत् ।
न लोपो नञः । ६।३ । ७३ ॥
नञो नस्य लोप उत्तरपदे । अब्राह्मणः ।
तस्मान्नड़चि । ६ । ३ । ७४ ॥
लुप्तनकाराबञ उत्तरपदस्यादेर्नुट्। अनश्वः । नैकधेत्यादी
तु नशब्द न सह सुपसुपति समासः ।
कुगतिप्रादयः । २।२।१८॥
एते समर्धेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ।

·तत्पुरुषः। १५५ जादिचूिड़ाचश्च । १।४। ६१ ॥ जादयः च्व्यन्ता डाजन्ताश्च क्रियायोगे गतिसंज्ञा स्युः । अरोकत्य । शुक्लीकत्य । पटपटाकत्य। सुपुरुषः । प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया। प्रगत आचार्यः । प्राचार्यः । अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया। अतिक्रान्तो मालामिति । । विग्रहे। एकविभक्ति चापूर्वनिपाते। १।२ । ४४ ॥ विग्रह यन्नियतविभक्तिकं तदुपसर्जनं न तु तस्य पूर्व- निपातः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । १।२। ४८॥ उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तञ्च तदन्तस्य प्राति- पदिकस्य इस्खः । अतिमालः । अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया। अवक्रुष्टः कोकिलया अव- कोकिलः। पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या। परिग्लानोऽध्ययनाथ पर्य- ध्ययन:। निरादयः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । निष्कान्तः कौशाम्बयाः জ্জিালি:। तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । ३।१।६२ ॥ सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादी वाच्यत्वेन स्थितं यत् कुम्भादि तहाचकं पदमुपपदं स्यात् । उपपदमतिङ् । २।२॥ १६ ॥ उपपदं समर्थन नित्यं समस्यतेऽतिङन्तश्च समासः । कुमः

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
करोतीति कुम्भकारः। अतिङ् किम् । मा भवान् भूत् । माडि
लुडीति सप्तमीनिर्देशात् माडुपपदम्। गतिकारकोपपदानां
वद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः । व्यानी। अश्वनौती।
कच्छपी। इत्यादि।
तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः १५१४।८६ ॥
संख्याव्ययादेरङ्गल्यन्तस्य तत्पुरुषस्य समासान्तोऽच् स्यात् ।
हे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्यङ्गुलम् । निर्गतमङ्गलिभ्यो निरङ्गलम् ।
अहः सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रातः ।।४।८७ ॥
एभ्यो रात्रच् स्यात्। चात्संख्याध्यादेः। अहर्ग्रहण
इन्दार्थम्।
रावान्हाहाः पुंसि । २।४ । २६ ॥
एतदन्तौ इन्हतत्पुरुषौ पुंस्येव । अहश्च रात्रिश्चाहोरात्रः ।
मर्वरात्रः । संख्यातरानः। संख्यापूर्व रान क्लोवम् । हिरानम्
নিন।
राजाहःसखिभ्यष्टच । ५। ४ । ६१ ॥
एतदन्तात्तत्पुरुषाच् । परमराजः ।
आन्महत: समानाधिकरणजातीययोः ।६।३।४६॥
महाराजः । प्रकारवचने जातीयर। महाप्रकारो महा-
जातीयः।
अष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशील्योः । ६।३।४७ ॥
आत्यात् । हादश । अष्टाविंशतिः ।
परवल्लिङ्ग इन्द्वतत्पुरुषयोः । २ । ४ । २६ ॥
कुछ टमाविम। मयूरोकुक्छ टाविमी। अईपिप्पली ।
।

·बहुव्रीहिः। १५७ हिगुप्राप्तापवालं पूर्वगतिसमासेधु न। पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपाल: पुरोडाशः । प्राप्तो जीविकां प्राक्ष- ओविकः । आपत्नजीविकः । अलं कुमार्य अलंकुमारिः । अत एव ज्ञापकात् समासः । निष्कौशाम्बिः । अर्धाः पुंसि च । २।४ । ३१॥ अर्धादयः पुंसि क्लीवे च स्युः । अर्धचः। अर्धचम् । एवं अजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाश्शकलशपात्रसूत्रादयः । सामान्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रात: कमनीयम् । इति तत्पुरुषः। - बहुव्रीहिः। शेषो बहुव्रीहिः । २।२।२३ ॥ अधिकारोऽयम् । प्रागृहन्दात् । अनेकमन्यपदार्थे । २।२ । २४ ॥ अनेकं प्रथमान्तमन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानं वा समस्यते स बहुव्रीहिः। सप्तमौ विशेषणे बहुव्रीहो। २।२। ३५ ॥ सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुव्रीही पूर्व स्यात्। कण्ठ काल: अत एव भापकाधिकरणपदो बहुव्रीहिः । हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम् । ६ । ३।६॥ हलन्ताददन्ताच सप्तम्या अलुक् । त्वचि-सारः । प्राप्तमुदकं यं प्राप्तोदको ग्रामः। आढरथोऽनना। उपसृतपशूरुद्रः । उद्धृतोदमा स्थाली। पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुषको ग्रामः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् । प्रादिभ्यो धातुजस्य वायो वा चोत्तरपदलोपश्च । अपति- सपर्णः प्रपर्णः। नजोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः। अविद्यमान- पुनोऽपुत्रः। स्त्रियाः पुवज्ञाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणौप्रियादिषु । ६ । ३ । ३४ उक्तपुंस्कादनूङ जङोऽभावो यत्न तथाभूतस्य स्त्रीवाचक- शब्दस्य पुंवाचकस्येव रूपं समानाधिकरण न तु पूरण्यां प्रियादी च। गोस्त्रियोरिति इखः। चित्रगुः। रूपवार्यः । अभड़ किम् । वामोरूभायः। अम् पूरणीप्रमाण्योः । ५ । ४ । ११६ ॥ पूरणार्थप्रत्ययान्तं यत् स्त्रीलिङ्गं तदन्तात् प्रमाण्यन्ताञ्च बहुव्रीहरप् स्यात्। कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः कल्याणीपञ्चमा रात्रयः। स्त्री प्रमाणो यस्य स्वीप्रमाणः । अप्रियादिषु किम् । कल्याणीप्रियः । इत्यादि। बहुव्रीही सक्थ्यच्चोः खाङ्गात् पच् ।५।४।११३ ॥ स्वाङ्गवाचि सक्थ्यक्ष्य न्ताद् बहुव्रीहेः षच । दीर्घसक्थः । जलजाक्षी। खाशात् किम् । दीर्घसक्थि शकटम् । स्थलाक्षा वेण्यष्टिः। अक्षणोऽदर्शनादिति वक्ष्यमाणोऽच । हित्रिभ्यां षो मूEः । ५। ४ । ११५ ॥ हिमूर्द्धः । त्रिमूढः। अन्तर्वहिर्म्याच लोम्नः । ५। ४ । ११७ ॥ अप स्यात् । अन्तर्लोमः । वहिर्लोमः ।

·बहुव्रीहिः। व्यात्र- पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । ५।४। १३८ ॥ इस्यादिवर्जिताटुपमानात् परस्य पादस्य लोपः । स्येव पादावस्य व्याघ्रपात् । अहस्तपादिभ्यः किम् । हस्तिपादः । कुसूलपादः। संख्यासुपूर्वस्य । ५।४।१४० ॥ लोप: स्यात् । दिपात् । सुपात् । उहिन्यां काकुदस्य । ५।४। १४८॥ लोपः प: स्यात् । उल्काकुत्। विकाकुत्। पूर्णादिभाषा। ५। ४ । १४६ ॥ पूर्णकाकुत्। पूर्णकाकुदः । सुहृदुहृदो मिवामिवयोः । ५ । ४ । १५८ ॥ सुहन्मित्रम् । दुर्हदमित्रः। उरःप्रभृतिभ्यः कम् । ५।४। १५१ ॥ कस्कादिषु च । ८।३।४८॥ एविण उत्तरस्य विसर्गस्य षोऽन्यस्य तु सः। इति सः। व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः । निष्ठा ।२।२। ३६ ॥ निष्ठान्तं बहुव्रीही पूर्व स्यात् । युक्तयोगः । शेषादिभाषा। ५।४। १५४ अनुक्तसमासान्ताद् बहुव्रीहे: कप वा। महायशस्कः । महायशाः। इति बहुव्रीहिः।

·लधुकौमुदीव्याकरणम् इन्दुः। चार्थे हन्दुः । २।२।२६॥ अनकं सुबन्तं चार्थे वर्तमान वा समस्यते स इन्ह: । समुच्च यावाचयेतरेतरयोगसमाहाराचार्थाः तत्रेवरं गुरु च भजखति परस्परनिरपेक्षस्थानकस्यैकस्मिन्बन्वयः समुच्चयः । भिक्षामट गां चानयेति। अन्यतरस्यानुषङ्गिकत्वेनान्वयोऽन्वाचयः। अम- योरसामर्थ्यात् समासो न। धवखदिरौ किन्धोति। मिलिता- नामन्वय इतरेतरयोगः । संज्ञापरिभाषमिति समूह: समाहारः । राजदन्तादिषु परम् । २।२। ३१ ॥ एषु पूर्वप्रयोगार्ह परं स्यात् दन्तानां राजा राजदम्तः । धर्मादिष्वनियमः । अर्थधर्मों। धर्मार्थों । इत्यादि। इन्दु घि। २।२ । ३२ ॥ पूर्व स्यात् । हरिहरौ। अजायदन्तम् ।२।२॥ ३३ ॥ ईशकष्णी। अल्पाच् तरम् । २।२। ३४ ॥ शिवकेशवौ। पिता मावा। १।२।७० ॥ मात्रा सहोलो पिता वा शिष्यते । पितरौ मातापितरौ । इन्दुश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २ । ४ ॥२॥ एषां हन्द एकवत् । पाणिपादम् । मार्दङ्गिकपाणविकम् । रथिकाखारोहम्।

·तद्धिताः।
इन्दाबदबहान्तात् समाहारे । ५। ४ । १०६ ॥
चवर्गान्ताद्दषहान्ताच इन्हाट्टच स्यात् समाहारे। वाक
त्वचम् । त्वक्स्रजम् । शमोदृषदम् । वाक्त्विषम्। छनोपा-
महम् । समाहार किम् । प्राइटशरदो।
इति इन्दः ।
समासान्ताः।
।
टक्पूरब्धः यथामानक्षे। ५ । ४ । ७४ ॥
ऋगायन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः अक्षे या धू
स्तदन्तस्य न । अर्धचः । विष्णुपुरम् । विमलापं सरः । राजधुरा।
अचे
तु। अक्षधूः। दृढ़धूरक्षः । सखिपथः । रम्यपथो देशः ।
अक्षणोऽदर्शनात् । ५ । ४ । ७६ ॥
अचक्षुः पर्यायादक्ष्णोऽच् स्यात् । गवामक्षीव गवाक्षः ।
उपसर्गादध्वनः । ५। ४ । ८५ ॥
प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः।
न पूजनात् । ५। ४ । ६६ ॥
पूजनार्थात् परेभ्यः समासान्ता न स्युः। सुराजा । अति-
राजा।
इति समासान्ताः।
तद्धिताः।
समर्थानां प्रथमाहा। ४।१।८२ ॥
इदमधिक्रियते। प्राग्दिश इति यावत् ।

·लघुकौमुदोव्याकरणम् ।
अश्वपत्यादिभ्यश्च । ४।१।८४ ॥
एभ्योऽण् स्यात् प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ।
तद्धितेष्वचामादेः। ७।२।११०॥
जिति णिति च तद्धिते परेऽचामादरचो वृद्धिः स्यात् ।
अश्वपतेरपत्यादि। आखपतम् । गाणपतम् ।
दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाणण्यः ।४।२८५॥
प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु । दितेरपत्यं दैत्यः। अदितरादित्य स्य
वा आदित्यः । प्राजापत्यः । देवाद्यञो। दैव्यम् । दैवम् ।
वहिषष्टिलोपो य च । वाह्यः । ईकक्च ।
किति च । ७।२।११८ ॥
अचामादरचो वृद्धिः स्यात् । बाहोकः ।
गोरजादिप्रसङ्गे यत् । गोरपत्यादि। गव्यम् ।
उत्सादिभ्योऽञ्। ४ । १ । ८६ ॥
औत्मः । इत्यपत्यादि विकारान्तार्थाः प्रत्ययाः ।
स्त्रीपुंसाभ्यां नमो भवनात् ।४।१।८७ ॥
धान्यानां भवन इत्यतः प्रागर्थेवाभ्यामती स्तः। स्वैणः ।
।
पोस्नः ।
तस्यापत्यम् । ४।१।६२ ॥
षष्ठान्तात् कृतसन्धेः समर्थादपत्वेऽथे उक्ता वक्षामाणाश्च
प्रत्यथा वा स्युः।
ओर्गुणः । ६ । ४ । १४६ ॥
उवर्णान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते। उपगोरपत्यमोपगवः ।
आश्वपतः। दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पौंस्नः ।
।

·तद्धिताः। अपत्यं पौवप्रभृति गोत्रम् । ४।१।१६२॥ अपत्यत्वेन विवक्षित पौत्रादि गोवसं स्यात् । एको गोत्रे । ४।। ६३ ॥ प्रत्यय: स्यात् । उपगोर्गोवापत्यमोपगवः । गर्गादिभ्यो यञ्। ४ । १ । १०५ ॥ गोलापत्ये । गर्गस्य गोत्रापत्यं गायः । वात्यः । याञोश्च । २।४।६४ ॥ गोत्रे यद्यजन्तमजन्तञ्च तदवयवयोरेतयोलुक् तत् कृते बहुवे न तु स्त्रियाम् । गर्गाः । वत्साः । जीवति तु वंश्ये युवा।४।१। १६३ ॥ वंश्ये पित्रादौ जीवति पौनादेर्यदपत्यं चतुर्थादि ताव- संजभव स्यात्। गोवायून्यस्त्रियाम् । ४ । १।६४ ॥ यून्यपत्ये गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्यय: स्यात् स्त्रियान्तु न युवसंज्ञा। यजिओश्च । ४।१।१०१॥ गोले यो यजिजौ तदन्तात् फक् । आयनेयोनीयियः पाढ़खछघां प्रत्ययादीनाम् ।७।१।२॥ प्रत्ययादेः फस्य आयन् ढस्यैय् खस्य ईन् छस्य ईय् धस्य इय् एते स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः । दाक्षायणः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
।
अत दूञ्। ४।१।६५ ॥
अपत्येऽर्थे । दाक्षिः।
बाह्वादिभ्यश्च । ४।१।६६ ॥
वाहविः । औडुलोमिः । आक्षतिगणोऽयम् ।
अनुष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ् । ४ । १ । १० ४॥
ये बनानृषयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोवे। विदस्य गोत्रं
वैदः । वैदौ। वैदाः। पुत्रस्यापत्यं पौत्रः। पौत्रौ। पौत्राः ।
एवं दौहित्रादयः ।
शिवादिस्योऽण् । ४।१।११२ ॥
अपत्ये । शैवः । गाङ्गः।
ऋष्यम्बककृष्णिकुरुभ्यश्च । ।। १ । ११४ ॥
ऋषिभ्यः । वासिष्ठः । वैश्वामिनः। पन्धकेभ्यः । खाफल्काः ।
वृष्णिभ्यः। वासुदेवः । कुरुभ्यः । माकुलः । साहदेवः ।
मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः। ४।१ । ११५॥
सख्यादिपूर्वस्य माटशब्दस्य उदादेशः स्यादण्प्रत्ययश्च ।
ईमातुरः । पाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्रमातुरः ।
स्त्रीभ्यो ढक् । ४ । १ । १२० ॥
स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ।
कन्यायाः कनीन च।४।१।११६ ॥
चादण । कानीनो व्यासः कर्णश्च ।
राजश्वशुराद्यत्।४।१ । १३७॥
राज्ञो जातादेव।
।
।

·तडिताः।
ये चाभावकर्मणोः । ६ । ४ । १६८ ॥
यादौ तद्धितेऽन् प्रश्नत्या स्थान तु भावकर्मणोः । राजन्यः ।
जातावेवेति किम् । राजनः ।
अन् । ६।४।१६७॥
अन् प्रत्याणि परे। राजनः । खशर्यः ।
क्षवाद घः। ४।१।१३८॥
क्षत्रियः । जातावित्येव । क्षाविरन्यः ।
रेवत्यादिभ्यष्ठक् । ४ । १ । १४६ ॥
ठस्येकः । ७।३ । ५० ।।
अङ्गात्परस्थ ठस्येकादेशः । रैवतिकः ।
जनपदशब्दात् क्षत्रियादञ्। ४ । १ । १६८ ॥
जनपदक्षत्रियवाचकाच्छब्दाद स्यात् अपत्ये। पाञ्चाल: ।
क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् ।
लाना राजा पाचालः।
पुरोरण । पौरवः ।
पाण्डोद्यए । पाण्डाः।
कुरुनादिभ्यो ण्यः । ४ । १ । १७२ ॥
कौरव्यः। नेषध्यः।
ते तद्राजाः। ४।१।१०४॥
अजादयस्तद्राजसंज्ञाः स्युः
तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ।।४।६२ ॥
बहुवर्थेषु तद्राजस्य लुक् तत्वते बहुवे न तु स्त्रियाम् ।
पञ्चालाः । इत्यादि।
पचा-

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
कम्बोजाल्लुक् । ४ । १ । १७५ ॥
अस्मात्तद्राजस्य लुक् । कम्बोजः । कम्बोजो। कम्बोजादिभ्य
इति वन्तव्यम् । चोलः । शकः। केरलः । यवनः ।
इत्यपत्याधिकारः।
तेन रक्तं रागात् । ४ । २। १॥
अण स्यात् । कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् ।
नक्षत्रेण युक्तः कालः । ४ । २।३ ॥
श्रण स्यात् ।
तिष्यपुथयोनक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम्। पुष्येण युक्त
पौषमहः ।
लुबविशेषे । ४ । २।४॥
पूर्वेण विहितस्य लुप् षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्थावान्तर
विशेषश्चेव गम्यते। अद्य पुष्यः ।
दृष्टं साम। ४ । २।७॥
तेनेत्येव । वसिष्ठ न दृष्टं वासिष्ठ साम ।
वामदेवाडू घड्यौ। ४ । २ । ६ ॥
वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम्।
परितो रथः । ४।२।१० ॥
अस्मिन्नर्थेऽण्प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिवतो वास्त्रो रथः ।
तबोद्धृतममत्रेभ्यः । ४ । २ । १४ ॥
शरावे उद्धृतः शाराव: पोदनः ।

·तद्धिताः। संस्कृतं भक्षाः। ४।२।१६ ॥ सप्तम्यन्तादण स्यात् संस्कृतेऽर्थे यत् संस्कृतं भक्षाश्चेत् ते युः । मादेषु संस्कृता वाला भक्षाः । साऽस्य देवता । ४।२।२४ ॥ इन्द्रो देवता अस्येति ऐन्द्र हविः। पाशुपतम्। वाई- स्पत्यम्। शुक्राद् घन्। ४।२। २६ ॥ शुक्रियम्। सोमाट् ट्यण् । ४ । २ । ३० ॥ सौम्यम् । वायचतुपित्रुषसो यत् । ४ । २ । ३१ ॥ वायव्यम् । ऋतरम् । रोड ऋतः । ७।४ । २७ ॥ अद्यकारे असार्वधातुके यकारे च्वीच परे ऋतो रोडा- देशः । यस्येति च । पिनाम् । उषस्यम् । पिव्यमातुलमातामहपितामहाः । ४ । २ ॥३६॥ एते निपात्यन्ते। पितुर्वाता पिटव्यः। मातुर्धाता मातुल: । मातुः पिता मातामहः। पितुः पिता पितामहः । तस्य समूहः।४।२। ३७॥ काकानां समूहः काकम् । भिक्षादिभ्योऽण् । ६ । ४ । १४६ ॥ भैक्षम्। गर्भिणीनां समूहो गार्मिणम्। इह भस्याढ़े नद्धित इति पुंवड़ावे कते।

·लघुकौमुदीव्याकरणम्।
दूनण्यनपत्ये । ४।२।३७ ॥
अनपत्यार्थेऽणि इन्प्रकृत्या। तेन नस्तधित इति टिलोपो
न । युवतीनां समूहो यौवतम् ।
ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् । ४ । २ । ४३ ॥
तलन्तं स्त्रियाम् । ग्रामता । जनता । बन्धुता।
गजसहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् । गजता । सहायता। अतः
खः क्रती। अहीनः ।
अचित्तहस्तिधनोष्ठक । ४ । २। ४७ ॥
इसुसुतान्तात्कः । ७।३। ५१ ॥
इस् उस् उक् तान्तात्परस्य ठस्य कः। सानुकम् । हास्ति-
कम् । धेनुकम्।
तदधीते तबेद। ४ । २। ५६ ॥
न वास्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच ।।३।३॥
पदान्ताभ्यां यकारवकाराभ्यां परस्य न वृद्धिः किन्तु ताभ्यां
पूर्वी क्रमादेतो भागमौ स्तः । व्याकरणमधीते वेद वा
वैयाकरणः ।
क्रमादिभ्यो वुन् । ४।२।६१ ॥
क्रमकः । पदकः । शिक्षकः। मीमांसका।
तदस्मिन्नस्तौति देश तन्नानि । ४ । २। ६७ ॥
उदुम्बरा; सन्त्यस्मिन् देशे भौटुखरो देशः ।
तेन निर्वृत्तम् । ४ । २ । ६८॥
कुशाम्बेन निवृत्ता नगरी कौशाम्बी ।

·तदिताः।
तस्य निवासः । ४।२।६६ ॥
शिवीनां निवासो देश: शैवः ।
अदूरभवश्च । ४।२। ७० ॥
विदिशाया अदूरभवं वैदिशम् ।
जनपदे लुप् । १ । २ । ५१ ॥
जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप् ।
लुमि युक्तवातिवचने । १।२। ५१ ॥
लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः । पञ्चालानां निवासी
जनपदः पञ्चालाः । कुरवः । अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः ।
वरणादिभ्यश्च । ४।२।८२॥
अजनपदार्थ प्रारम्भः । वरणानामदूरभवं नगरं वरणाः ।
कुमुदनडवेनसेभ्यो ड्मतुम् । ४।२।८७ ॥
झयः । ८।२। १०॥
भयन्तामतोर्मस्य वः । कुमुद्दान् नान् ।
मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः ।बारा॥
मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावोंपधाच्च यवादिवर्जितात् परस्य
मतोर्मस्य वः । वेतवान्।
नडशादा ड्वलच् । ४।२।८८॥
नडुलः।
शिखाया बलन् । ४।२।८६ ॥
शिखाबलः।
इति चातुरर्थिकाः।
१५

·लघुकौमुदीव्याकरणम्। । शेष। ४।२।१२॥ अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राणादयः चक्षुषा ग्राह्यते चाक्षुष रूपम्। श्रावणः शब्दः। औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सतावः। चतुर्भिरूयते चातुर शकटम्। चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः। तस्य विकार इत्यतः प्राक्शेषाधिकारः। राष्ट्रावारपाराद् घखौ ।४।२।६३॥ राष्ट्र जातादौ राष्ट्रियः । अवारपारीणः । अवारपाराद्विग्रहीतादपि विपरीताचेति वक्तव्यम् । अवा- रोणः । पारीण:। पारावारीण: । इह प्रकृतिविशेषात् घादय- ध्य व्यु लन्ता उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्तयश्च वक्ष्यन्ते। ग्रामाद्यखजौ। ४।२।८४॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः। नद्यादिभ्यो ढ़क । ४।२।६७॥ नादेयम्। माहेयम् । वाराणसेयम् । दक्षिणापश्चात्पुरसत्यक् । ४।२।६८॥ दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः। पौरस्त्यः । प्रागपागुदप्रतीचो यत् । ४।२।१०१ ॥ दिव्यम् । प्रायम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् । अव्ययात्त्यप्।४।२।१०४ ॥ अमेहकतसित्त्रेभ्य एव। अमात्यः । इहत्यः। कत्यः । ततस्ततः । तत्रत्यः।

·सचिताः। त्यवनेध्रुवे। नित्यः। वृदियस्थाचामादिस्तदृतम् । १ । १ । ७३ ॥ यस्थ समुदायस्थाचां मध्ये प्रादिवृद्धिस्तवृक्षसंन स्यात् । त्यदादौनि च । १ । १। ७४ ॥ वृद्धसंज्ञानि स्युः। वृद्धाच्छः।४।२।११४॥ शालीयः । तदीयः। वा नामधेयस्य । वृक्षसंज्ञा। देवदत्तीयः । देवदत्तः । गहादिभ्यश्च । ४।२।१३८ ॥ गहोयः। । युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च । ४ । ३ ॥ १ ॥ चाच्छः। पचेऽण । बुवयोर्युमाकं वायं युभदीयः । अस्मदीयः। तस्मिन्नणि च युनाकास्माको। ४।३।२। युभदस्मदोरतावादेशौ स्तः खजि अणि च । यौष्माकोणः । आस्माकीनः । यौष्माकः। श्रास्माकः । तपकममकावकवचने । ४।३।३ ॥ एकार्थवाचिनोर्युष्मदस्मदोस्तवकममको स्तः खत्रि अणि च। तावकीनः । तावकः । मामकीनः। मामक;। छेतु । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । ७।२।१८॥ मपर्यन्तयोरनयोरेकार्थवाचिनोस्त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तर- पदे च परतः । त्वदीयः मदीयः । त्वत्पुत्रः । मत्पुत्रः ।

·१७२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । मध्यान्मः। ४।३।८॥ मध्यमः। कालाट्ठञ् । ४।३ । ११ ॥ कालिकम् । मासिकम् । सांवत्सरिकम् । अध्ययानां भमाले टिलोपः। सायंप्रातिकः। पौन:- पुनिकः। प्रावृष एण्यः।४।३।१०॥ प्रावृषण्यः। सायचित्र प्राहे प्रगेऽव्ययभ्यछ्य व्युलौ तु च ।४।३॥ २३॥ सायमित्यादिभ्यश्चतुर्थ्य: अव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यध्य व्यु लौ स्तस्तयोस्तुट् च। सायन्तनम्। चिरन्तनम्। प्राहे प्रगे- ऽनयोरदन्तत्वं निपात्यते। प्राह तनम्। प्रगतनम्। दोषा- तनम्। तव जातः।४।३।२५ ॥ सप्तमी समर्थाज्जात इत्यर्थेऽणादयो घादयश्च स्युः । सुन्ने जातः सौनः । उत्से जातः औत्सः। राष्ट्र जातः राष्ट्रियः । अवारपार जातः अवारपारीणः । इत्यादि। प्राषष्ठम् । ४।३।२६ ॥ एण्यापवादः । प्राकृषिकः । प्रायभवः।४।३३८ ॥ तवेत्येव । सघ्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति स्रौनः ।

·तडिताः। १७३ सम्भूते । ४ । ३ । ४१ ॥ सुघ्ने सम्भवति । सौन्नः। कोशाड्ढ । ४ । ३ । ४२ ॥ कौशयं वस्त्रम् । तत्र भवः। ४।३।५३ ॥ स्त्रोतः प्रोत्सः । राष्ट्रियः । दिगादिभ्यो यत् । ४ । ३ । ५४ ॥ दिश्यम् । वय॑म् । शरीरावयवाच्च । ४ । ३। ५५ ॥ दन्त्यम् । कण्ठयम्। अध्यात्मादेष्ठजियते। अध्यात्मे भव- माध्यात्मिकम् । अनुशतिकादीनाञ्च । ७।३ । २० ॥ एषामुभयपदवृद्धिर्जिति णिति किति च। अधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । आकतिगणोऽयम् । जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः । ४ । ३ । ६२ ॥ जिह्वामूलीयम् । अड्डलीयम्। वर्गान्ताच्च । ४।३।६३ ॥ कवर्गीयम् । तत आगतः।४।३। ०४॥ सुनादागतः । स्त्रौत्रः। ठगायस्थानेभ्यः । ४ । ३ । ७५ ॥ एल्कशालायाम् प्रागनः । शोल्कशालिकः ।

·लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यो वुञ्। ४।३ । ७७ ॥
औपाध्यायकः । पैतामहकः।
हेतुमनुष्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्यः । ४ । ३।८१ ॥
समादागतं समरूप्यम् । पक्षे गहादित्वाच्छः। समीयम् ।
देवदत्तरूप्यम्। देवदत्तम्।
मयट् च । ४।३।८२ ॥
सममयम् । देवदत्तमयम् ।
प्रभवति।४।३।८३ ॥
हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ।
तगच्छति पथिदूतयोः । ४।३।८५ ॥
सुन्न सङ्गच्छति स्त्रोतः। पन्या दूतो वा।
अभिनिष्कामति द्वारम् । ४ । ३ । ८६ ॥
सुघ्नमभिनिष्कामति सौधम् । कान्यकुबहारम् ।
अधिकृत्य कृते ग्रन्थे।४।३।८७॥
शारीरकमधिकृत्य तो ग्रन्थः शारीरकीयः ।
सोऽस्य निवासः । ४ । ३।८६ ॥
सुघ्नो निवासोऽस्य सौनः।
तेन प्रोक्तम् । ४।३।१०१॥
पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ।
तस्येदम् । ४।३। १२० ॥
उपगोरिदम् औपगवम्।
इति शैषिकाः।

·तद्धिताः।
१७५
तस्य विकारः। ४।३।१३४॥
अश्मनो विकारे टिलोपः। अश्मनो विकार; आश्मः ।
भास्मनः । मार्तिकः।
अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः । ४ । ३ । १३५ ॥
चाहिकार। मयूरस्यावयवो विकारो वा मायूरः । मौर्वम् ।
काण्डम् । भस्म वा । पैप्पलम् ।
मयड्वेतयोर्भाषायामभक्षाच्छादनयोः ।४।३।१४३ ॥
प्रशतिमात्राम्मयडा स्यात् विकारावयवयोः अश्ममयम् ।
आश्मनम् । अभक्षयेत्यादि किम् ? मौहः सूपः । कार्यासमाच्छा-
दनम्।
नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । ४ । ३ । १४४ ॥
आत्रमयम्।
गोश्च पुरीष। ४ । ३ । १४५ ॥
गोमयम्।
गोपयसोर्यत् । ४ । ३ । १६० ॥
गव्यम् । पयस्यम् । इति प्राग्दीव्यतीयाः ।
प्राग्वहतेष्ठक् । ४।४।१॥
तहहतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ।
तेन दीव्यति खनति जयति जितम् । ४४२ ॥
अर्दीव्यति खनति जयति जितं वा। आक्षिकम् ।
संस्कृतम् । ४।४।३॥
दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । मरिचिकम् ।

·१०६
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
तरति। ४।४।५॥
उडुपेन तरति औडुपिकः।
चरति । ४।४।८॥
हस्तिना चरति हास्तिकः । दधा चरति दाधिकः ।
संसृष्टे । ४ । ४ । २२ ॥
दना संसृष्टं दाधिकम्।
उञ्छति।४।४। ३२॥
बदराण्य व्छति बादरिकः ।
रक्षति । ४।४ । ३३ ॥
समाज रक्षति सामाजिकः ।
शब्दद१रं करोति । ४ । ४ । ३४
शब्द करोति शाब्दिकः। दर्दुरं करोति दाटुरिकः ।
धर्म चरति । ४।४। ४१ ॥
धार्मिकः । अधर्माचेति वक्तव्यम् । अधार्मिकः ।
शिल्पम् । ४।४।५५ ॥
मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ।
प्रहरणम्।४।४।५७ ॥
असिः प्रहरणमस्थ मासिकः । धानुष्कः ।
शीलम् । ४ । ४ । ६१॥
अपूपभक्षणं शोलमस्य आपूपिकः।
निकटे वसति ।४।8। ७३ ॥
नैकटिको भिक्षुकः । इति ठगधिकारः ।

·तद्धिताः। प्राधिताद्यत् । ४।४। ७५ ॥ तस्मै हितमित्यनः प्राक् यदधिक्रियते। तहहति रथयुगप्रासङ्गम् । ४।४। ७६ ॥ रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासङ्गतः । धुरो यड्ढ़कौ। ४ । ४ । ७७ ॥ धुर्यः । धौरेयः । नौवयोधर्मविषमूलमूलसौतातुलाभ्यस्तार्यतुल्य- प्राप्यवध्यानाम्यसमसमितसंमितेषु ।४।४।६१॥ नावा तार्यम् । नाव्यं जलम् । वयसा तुल्यो वयसः । धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विषेण वध्यः विथः । मूलेन प्रामाय्यं मूल्यम् । मूलेन समो मूल्यः । सोतया समितं सोत्यं क्षेत्रम्। तुलया । सम्प्रितं तुल्यम्। तव साधुः।४।४।६८॥ सामसु साधुः सामन्यः। कर्मण्यः । शरण्यः । सभाया यः।४।४।१०५ ॥ सभ्यः। इति यतोऽवधिः। प्राक् क्रीताच्छः । ५ । १ ॥ १ ॥ तेन क्रीतमित्यत: प्राक् छोऽधिक्रियते । उगवादिभ्यो यत् । ५। १।२॥ उवर्णन्तावादिभ्यश्च यत्। छस्यापवादः । शङ्गव्यं दारु । गव्यम्।

·१७८ लघुकौमुदीव्याकरणम् । नाभि नमन। नभ्योऽक्षः । नभ्यमजनम् । तस्मै हितम् । ५।१।५॥ वत्स भ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् । शरीरावयवाद्यत् । ५। १॥ ६ ॥ दन्तम् । कण्डपम्। नस्यम् । आत्मन् विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः ।५।२८॥ आत्माध्वानौ खे । ६।४।१६६ ॥ एतौ खे प्रक्वत्या स्तः । आत्मने हितम् आत्मनीनम् । विश्व- जनीनम् । माटभोगौणः। इति यतोः पूर्णोऽवधिः। प्राग्वतेष्ठञ् । ५। १ । १८ ॥ तेन तुल्यमित्यतः प्राक् ठजधिक्रियते । तेन क्रीतम् । ५। १ । ३७ ॥ सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् । प्रास्थिकम् । तस्येश्वरः । ५। १। ४२ ॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणजी स्तः । अनुशतिकादीनाञ्च । सर्व- भूमेरीखरः सार्वभौमः । पार्थिवः । पङ्क्तिविंशतित्रिंशञ्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टि- सप्तत्यशौतिनवतिशतम् । ५। १ । ५६ ॥ एते रूढ़शब्दा निपात्यन्ते।

·तद्धिताः। १७८ तदर्हति । ५। १ । ६३ ॥ खेतच्छुत्रमहति खैतऋत्रिकः । दण्डादिभ्यो यः । ५। १।६६ ॥ एव्यो यः । दण्डमहति दण्डाः । अर्घ्य: । बध्यः । तेन निवृत्तम् । ५ । १ । ७६ ॥ अहा मित्तम् पाह्निकम् । इति ठोऽवधिः । तेन तुल्यं क्रिया चेदतिः । ५। १ । ११५ ॥ ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवत् अधौते। क्रिया चेकिम् ? गुण- तुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्य: स्थूलः । तत्व तस्येव । ५।१।११६ ॥ मथुरायामिव मथुरावत् । स्त्रुघ्ने प्राकारः । चैत्रस्येव चैत्र- वम्मत्रस्य गावः । तस्य भावस्त्वतलौ। ५। १ । ११६ ॥ प्रकतिजन्यबोधे प्रकारो भावः। गोर्भावो गोत्वम्। खान्त क्लोवम् । आ च त्वात् । ५। १ । १२० ॥ ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् बतलावधिक्रियेते। अपवादः मह समावेशार्थमिदम्। चकारो नञ् सञ् भ्यामपि समा- वेशार्थः। स्त्रिया भावः स्वैणम्। स्त्रीत्वम् । स्त्रीत्वम्। स्त्रोता। पौंस्त्रम् । पुंस्त्वम् । पुंस्ता। । ।

·१८०
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
।
पृथ्वादिभ्य बूमनिज्वा । ५। १ । १२२ ॥
वा वचनमणादिसमावेशार्थम्।
र ऋतो हलादेलघोः । ६ । ४ । १६१ ॥
इष्ठे मेयः।
टः।६।४। १५५ ॥
टेपि इष्ठे मेयर । पृथुमृदुभृशक्तशट्टढ़परिबढ़ानामेव
रत्त्वम् । पृथोर्भाक प्रथिमा। पार्थवम्। भ्रदिमा। मार्दवम् ।
वर्णदृढ़ादिभ्यः ध्यञ् च । ५। १ । १२३ ॥
चादिभनिच् । शोक्लाम् । शक्तिमा। दायम् । द्रढिमा।
गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ५।११२४॥
चाद्भावे। जडस्य भावः। कर्म वा जाधम् । मौव्यम् ।
ब्राह्मण्यम् । आकतिगणोऽयम्।
सख्युयः । ५ । १ । १२६ ॥
सख्यम्।
कपिज्ञात्योटा । ५ । १ । १२७ ॥
कापेयम्। ज्ञातेयम् ।
पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् । ५। १ । १२८ ॥
सैनापत्यम् । पौरोहित्यम् ।
इति नवजोरधिकारः।
धान्यानां भवने वे खञ्। ५।२।१ ॥
मुहानां भवनं क्षेत्र मौहीनम् ।

·तद्धिताः। १८१ बौहिशाल्योक् । ५।२।२॥ बेहेयम् । शालेयम्। हैयनवीनं संज्ञायाम् । ५। २ ! २३ ॥ नवनीते निपातितोऽयम् । तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य दूतच ।५।२।३६॥ तारकाः सञ्जाता अस्य तारकितं नमः। पण्डितः। आकतिगणोऽयम्। प्रमाणे इयसज्दनञ् मावच: । ५ ॥ २ ॥ ३०॥ ऊरू प्रमासनस्य जरुहयमम्। जरुदघ्नम्। जक्मात्रम् । यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुम् । ५।२।३६ ॥ यत्परिमागमस्य । यावान् । तावान् । एतावान्। संख्याया अवयवे तयप । ५ । २॥ ४२ ॥ पञ्चावयवा अस्य पञ्चतयम् दारु। हिविभ्यां तयस्यायवा ।५।२।४३ ॥ इयम् । हितयम् । त्रयम् । त्रितयम् । उभादात्तो नित्यम् । ५ । २।४४ ॥ उभशब्दात् तयपोऽयच् स्यात् । स च आद्युदात्तः । उभयम् । तस्य पूरणे डट् । ५। २।४८॥ एकादशानां पूरण: एकादशः । नान्तादसंख्यादेर्मट् । ५ । २ । ४६ ॥ डटो मड़ागम: स्यात् । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । नान्तात् किम् ? विंशः । असंख्यादेः किम् ? एकादशः ।

·१८२ लघुकौमुदीव्याकरणम्। ति विंशतेडिति। ६ । ४ । १४२ ॥ विंशतर्भस्य तिशब्दस्य लोपः स्यात् डिति परे। आसन्नविंशाः । षट् कतिकतिपयचतुरां थुक् । ५। २ ॥५१॥ एषां थुगागम: स्यात् डटि। षखां पूरणः षष्ठः । कतिथः । कतिपयशब्दस्य असंख्यालेऽपि अत एव ज्ञापकात् डट्। कति- पयथः। चतुर्थः। हे स्तौयः । ५।२। ५४॥ डटोऽपवादः हयो: पूरणो द्वितीयः । त्रे: सम्प्रसारणं च।५।२।५५ ॥ तृतीयः। । श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते । ५।२।८४ ॥ श्रोत्रियः । वेत्त्यनुवृत्तेश्वान्दसः । पूर्वादिनिः । ५। २।८६ ॥ पूर्वं ज्ञातमनेन पूर्वी। सपूर्वाच्च । ५।२।।८७॥ कृतपूर्वी। इष्टादिभ्यश्च । ५। २।८८॥ इष्टमनेन इष्टी। अधीती। तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप । ५।२। ६४ ॥ गावोऽस्यास्मिन् वा सन्ति गोमान्। तसौ मत्वर्थे । १।। १६ ॥ तान्तसान्तौ भसंज्ञौ स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे। वसोः समा- सारणम्। विदुष्मान्। ।

·तदिताः।
गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः। शलो गुणोऽस्यास्तीति
शुक्लः पटः। कृषाः।
प्राणिस्थादातो लजन्यतरखाम् ।।२।६६ ॥
चूड़ालः। चूड़ावान् । प्राणिस्थात् किम् ?। शिखावान्
दीपः। प्रास्यङ्गादेव नेह । मेधावान् ।
लोमादिपामादिमिच्छादिभ्यः शनेलचः
।५।२। १००॥
लोमादिभ्यः श: । लोमशः । लोमवान् । पामादिभ्यो नः ।
पामनः।
अङ्गात् कल्याणे । अङ्गना।
लक्ष्मया अञ्च । लक्ष्मणः । पिच्छादिभ्य इलच् । पिच्छिलः।
दन्त उन्नत उरच । ५।२।१०६ ॥
उन्नता दन्ता सन्ति अस्य दन्तुरः ।
केशाहोऽन्यतरस्याम् । ५।२। १०६ ॥
केशवः । केशवान् ।
अन्येभ्योऽपि दृश्यते। मणिवः ।
अर्णसो लोपश्च । अर्णवः ।
अत इनिठनौ। ५।२। ११५ ॥
दण्डी। दण्डिकः।
जौह्यादिभ्यश्च । ५। २।११६ ॥
वीही। बोहिकः।
अस्मायामेधास्रजो विनिः । ५.२ । १२१ ॥
यशस्वी । यशस्त्रान् । मायावी । मेधावी। खग्वी।
।

·१८४ लघुकौमुदीव्याकरणम् । वाचो ग्मिनिः । ५। २ । १२४ ॥ वाग्मी। अर्श आदिभ्योऽच् । ५ । २ । १२७ ॥ अर्शी विद्यते अस्य अर्शसः। आकृतिगणोऽयम्। इति मत्वर्थीयः। प्राग्दिशो विभक्तिः । ५ । ३ ॥ १ ॥ दिक्शब्देभ्य इत्यतः प्राग्वक्ष्यमाणा: प्रत्यया विभक्तिसंज्ञाः स्युः । अथ खार्थिकाः प्रत्ययाः । किं सर्वनामबहुभ्योऽग्रादिभ्यः । ५ ॥ ३ ॥२॥ किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच्च प्राग्दिशोऽधिक्रियते। पञ्चम्यास्त सिल । ५। ३ । ७॥ पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल वा स्यात् । कु तिहोः । ७।२ । १०४ ॥ किमः कुः स्यात् तादौ हादौ च विभती परतः। कुतः । कस्मात् । इदम दूश् । ५। ३ । २॥ प्राग्दिशीये परे । इतः। एतदोऽन् । ५।३।५॥ प्राग्दिशीये। अनेकाल त्वात् सर्वादेशः । अतः । अमुतः । यतः। ततः । बहुतः । यादेस्तु । हाभ्याम् । पर्यभिभ्याश्च । ५ । ३।६॥ आभ्यां तसिल स्यात्। परितः। सर्वत इत्यर्थः । अभितः । उभयत इत्यर्थः।

·तडिताः। सप्तम्यास्त्रल। ५। ३। १० ॥ कुत्रायन। तन। बहुत्र। इदमो हः । ५।३।११ ॥ वलोऽपवादः । इह । किमोऽत् । ५। ३ । १२ ॥ सप्तम्यन्तात् किमोऽत् वा स्यात् । क्वाति । ७।२। १०५॥ किमः कादेश: स्यात् अति । कुन । इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते । ५। ३ । १४ ॥ पञ्चमीसप्तमीतरविभक्त्यन्तादपि तमिलादयो दृश्यन्ते दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव। स भवान् । ततो भवान् । तत्र भवान्। ततो भवन्तम् । तत्र भवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवानां प्रियः । आयुष्मान् । सर्वैकान्यकिं यत्तदः काले दा । ५ ॥३॥१५॥ सप्तम्यन्तेभ्य कालाषेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् । सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि। ५ । ३।६ ॥ दादौ प्राग्दिशौये सर्वस्य सो वा स्यात्। सर्वस्मिन् काले सदा। सर्वदा । अन्यदा। कदा। यदा। तदा। काले किम् । सर्वत्र देश। इदमोहिल् । ५ । ३ । १६ ॥ सप्तस्यन्ताम् ।

·१८६
लघुकौमुदीव्याकरणम् ।
एतेती रथोः । ५।३। ४ ॥
इदम् एत इत् एतौ स्तोरफादौ थकारादौ च प्राग्दिशीये
परे। अस्मिन् काले एतहि । काले किम् । इह देशे।
अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम् । ५। ३ । २१ ॥
कहि । कदा । यहि । यदा। तहि । तदा।
एतदोऽन् । ५।३।५॥
एतदः एततौ स्तो रेफादौ थादौ च प्राग्दिशीये। एतस्मिन्
काले एतहि।
प्रकारवचने थाल । ५। ३ । २३ ॥
प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यः थाल स्यात् खार्थे । तेन प्रका-
रेण तथा।
इदमस्थमुः। ५। ३।२४
थालोऽपवादः। एतदोऽपि वाचः । अनेन एतेन वा प्रकारेख
इत्यम् ।
किमश्च । ५।३ । २५॥
केन प्रकारेण कथम् ।
इति प्रान्दिशीयाः।
अतिशायने तमबिष्ठनौ।५।३।५५ ॥
अतिशयविशिष्टार्थवृत्तः खार्थे एतौ स्तः। अयमेषामति-
शयेनान्यः अाब्यतमः । लघुतमः लधिष्ठः।
तिङञ्च । ५।३।५६ ॥
तिङन्तादतिशये द्योत्ये समप स्यात् ।

·तद्धिताः। १८७ तरप्तमपौ घः । १ । १ । २२ ॥ भामेत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे । ५। ४ । ११॥ किम् एदन्तात्तिडोऽव्ययाञ्च यो घस्तदन्तादामुः स्यात् । न तु द्रव्यप्रकर्षे । किंतमाम्। पचतितमाम्। उस्तिमाम् । द्रव्यप्रकर्षे तु। उच्चैस्तमस्तरः । द्विवचनविभज्योपपदे तरबौयसुनौ ।५।३॥५॥ इयोरेकस्यातिशये विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेतो स्तः । पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुर्लधुतरः । लघीयान् । उदीयाः । प्राच्येभ्यः पटुतराः पटीयांसः । प्रशस्यस्य श्रः। ५।३।६० ॥ इष्ठ यसोः परतः। प्रकृत्यैकाच । ६ । ४ । १६३ ॥ इष्ठादावेकाच प्रकृत्या स्यात् । श्रेयान् । ज्य च।५।३।६१ ॥ प्रशस्यस्य ज्यादेश: स्यात् इष्ठे यसोः । ज्येष्ठः। ज्यादादीयसः । ६ । ४ । १६ ॥ आदेः परस्य । ज्यायान् । बहोर्लीपो भू च बहोः । ६ । ४ । १५८॥ बहोः परयोरिमेयसोर्लोप: स्यात् बहोश्च भूरादेशः । भूमा। दृष्ठस्य यिट् च । ६ । ४ । १५६ ॥ बहोः परस्थ इष्ठस्य लोपः स्वाधिड़ागमश्च । भूयिष्ठः।

·१८८
लघुकौमुदीव्याकरणम्।
विन्मतोलुक् । ५। ३ । ६५ ॥
विनो मतुपश्च लुक् स्यात् इष्ठे यसोः। अतिशयेन स्वगीये
स्त्रजिष्ठः । स्त्रजीयान् । अतिशयेन त्वग्वान् त्वचिष्ठः । त्वचीयान्
ईषदसमाप्तौ कल्पदेश्यदेशीयरः। ५।३ । ६७ ॥
ईषदूनो विद्वान् विकल्पः । विद्दद्देश्यः । विहद्देशीयः ।
पचतिकल्पम् ।
विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात् तु। ५। ३।६८॥
ईषदूनः पटुः बहुपटुः। पटुकल्पः । सुपः किम्। पचति-
कल्पम्।
प्रागिवात् कः । ५। ३ । ७० ॥
इवे प्रतिकतावित्यतः प्राक् काधिकारः।
अव्ययसर्वनाम्नामकच प्राक् टेः। ५। ३ । ७१ ॥
कापवादः।
अज्ञाते।५।३। ७३ ॥
कस्यायमखोऽखकः। उच्चकैः । नौचकैः। सर्वकैः ।
कुत्सिते।५।३।७४ ॥
कुत्सितोऽश्खोऽखकः।
किं यत्तदोर्निर्धारणे योरेकस्य डतरच ५।३।३२॥
अनयो: कतरो वैष्णवः । यतरः ततरः।
वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतरच् । ५। ३।६३॥
बहनां मध्ये एकस्य निर्धारणे उतमच् वा स्यात्। जाति-
परिप्रश्न इति प्रत्याख्यातमाकरे। कतमो भवतां कठः । यतमः ।
णमकजर्थम् यकः । सकः ।
इति प्रागिवीयाः।
।
ततमः । वा ग्रहणम

·तद्धिताः। . दूर्व प्रतिकृती।५।३।६६ ॥ कन् स्यात् । अश्व इव प्रतिकतिः । अखकः। सर्वप्राति- पदिकेभ्यः खार्थे कन् । अखकः । तत्प्रकृतवचने मयट । ५। ४ । २१ ॥ प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रवतन्तस्य वचनं प्रतिपादनम् । भावे अधिकरण वा ल्युट । आये प्रकृतमन्नमन्त्रमयम् । अपूपमयम् । द्वितीये तु। अन्नमयो यज्ञः । अपूपमयं पर्व । प्रज्ञादिभ्यश्च । ५। ४ । ३८॥ अण् स्यात् । प्रज्ञ एव प्राज्ञः। देवतः । बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ।५।४।४२॥ बहनि ददाति बहुशः। अल्पश:। आद्यादिभ्यस्तसेल्प- संख्यानम् । आदौ आदितः । पार्श्वत: । आकृतिगणोऽम् । स्वरेण स्वरतः । वर्णनः । कृम्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि चि: । ५। ४ । ५०॥ अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् । विकारात्मतां प्राप्न वत्या प्रकृती वर्तमानादिकारशब्दात् स्वार्थे चिर्वा स्यात् करोत्यादिभिर्योगे। अस्य चौ। ७।४ । ३२॥ अवर्णस्य ईत् स्यात् चौ। अकृष्णः कृष्णः सम्पद्यते तकरोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मोभवति । गङ्गीस्यात् । अव्ययस्य चावीत्वं नेति वाच्यम्। दोषाभूतमहः । दिवा- मध्यतः। अन्ततः पृष्ठतः। - भूता रात्रिः। विभाषा सातिः कात् सन्ये । ५। ४ । ५२ ॥ चिविषये सातिर्वा स्यात् साकल्ये। ।

·१८० लघुकौमुदीव्याकरणम्। सात्पदाद्योः । ८।३। १११ ॥ सस्य षत्वं न । दधि सिञ्चति । वत्सं शस्त्रमग्निः सम्पद्य- तेऽग्निसाद्भवति। चौच । ७।४ । २६ ॥ दीर्घः स्यात् । अग्नीभवति। अव्यक्तानुकरणाद यजवरार्धादनि तौ डाच् ।५।४।५०॥ ग्रजवरं न्यून न तु ततो न्यूनं अनेकाजिति यावत्तादृशमधु यस्य तस्मात् डाच् स्यात् कम्वस्तिभिर्योगे। डाचि बहुल हे भवतः । इति डाचि विवक्षित हित्वम् । नित्यमानेड़िते डाचौति वक्तव्यम् । डाच् परं यदानेड़ितं तस्मिन् पर पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपका- रयोः पकारः । पटपटाकरोति। अव्यक्तानुकरणात् किम् । दृष- करोति। बजवरार्धात् किम् । अत्करोति। अवरति किम् । खरटखरटाकरोति। अनितो किम् । पटिति करोति । इति तद्धिताः। अथ स्त्रौप्रत्ययाः। अजाद्यतष्टाप् । ४।१। ४ ॥ अजादीनामकारान्तस्य च वाच्यं यत् स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टाप् स्यात् । अजा। एड़का। अखा। चटका। मूषिका। बाला। वत्सा । होडा । मन्दा। विलाता। मेधा। इत्यादि। गङ्गा । सर्वा।

·स्त्रीप्रत्ययाः।
उगितश्च । ४।१।६॥
उगिदन्तात् प्रातिपदिकान् डीप् । भवन्ती। पचन्ती।
टिड्डाणञ् यसज् दघ्नज्मावच्तयप्ठकठञ्
कक्करपः।४।१। १५ ॥
अनुपसर्जनम् यहिदादि तदन्तं यददन्तं ततः स्त्रियः डीय।
कुरुवरी। नदट् । नदी। देवट। देवी। सौपर्णेयो। ऐन्ट्री ।
ओत्सी। जरुहयसी। अरुदनी। अरुमावी। पञ्चतयो।
आक्षिकी। प्रास्थिको। लावणिको। यादृशी। इत्वरी।
नञ् स्नोकख्यस्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम्। स्त्रैणी।
पौंस्त्री। शातीको । आब्यङ्कारणी । तरुणी। तलुनो।
।
यमच।४।१।१६ ॥
यजन्तात् डीप । अकारलोपे क्कते।
हलस्तद्वितस्य । ६।४। १५० ॥
इल: परस्य तद्धितयकारस्य लोप ईति परे । गार्गी।
॥
प्राचां फस्तद्धितः । ४।१।१७॥
यजन्तात् ष्फो वा स्यात् स च तद्धितः ।
षिगौरादिभ्यश्च । ४ । १ । ४१ ॥
डोष् स्यात्। गाायणी। नर्तकी। गौरी। अनडुही।
अनडाही आकतिगणोऽयम्।
वयसि प्रथमे । ४।१।२०
प्रथमवयो वाचिनोऽदन्तात् डीप । कुमारी।

·१८२ लघुकौमुदीव्याकरणम् । । दिगोः।४।१।४१ ॥ अदन्ताद् दिगोझैप। त्रिलोकी। अजादित्वात्रिफला। नानीका। वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः । ४ । ४ । १। ३०॥ वर्णवाची योऽनुदात्तान्तस्तोपधस्तदन्तादनुपसर्जनाहा डीप तकारस्य नः । एता एनी। रोहिता। रोहिणी। वोतो गुणवचनात् । ४।१ । ४४॥ उदन्तागु णवाचिनो वा डोप् । मृद्दी । मृदुः । वह्वादिभ्यश्च । ४।१।४५ ॥ वा डोष् । बह्वी। बहुः। कदिकाराक्तिनः । राती। रात्रिः। सर्वतोऽतिन्नादित्येके । शकटी। शकटिः । पुंयोगादाख्यायाम् । ४ । १ । ४८ ॥ या पुमाख्या पुंयोगात् स्त्रियां वर्तते ततो डोष् स्यात् । गोपस्य स्त्री गोपी। पालकान्तान्न। गोपालिका। अश्वपालिका। प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ।।३।४४॥ प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्याकारस्यकार: स्यात् प्रापि परे म आप सुपः परो न चेत् । सर्विका। कारिका । अत: किम् । नौका। प्रत्ययस्थात् किम् । शनोतीति शका। असुपः किम् । बहुपरिव्राजका नगरी। सूर्य्यादेवतायां चाम्। सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या। देव- तायां किम् । सूर्यागस्त्ययोछ च ड्याञ्च यलोपः । शूरो। कुन्ती । ।

·स्त्रीप्रत्ययाः। । । इन्द्रवरूणभवशवरुद्रमृड़किमारण्ययवयवनमा- तुलाचार्याणामानुक् । ४ । १ । ४६ ॥ डोष् च। इन्द्रस्य स्त्री इन्द्राणी। वरुणानी। भवानी। शर्वाणी। रुद्राणी । मृडानी। हिमारण्ययोमहत्वे। महधिमं हिमानी। महदरख्यम् अरण्यानी। यवादोषे । दुष्टो यवो यवानी। यवनालिप्याम् यवनानां लिपिर्यवनानी। मातुलोपाध्याययोरानुग्वा। मातुलानी। मातुली। उपा- ध्यायानी। उपाध्यायो आचार्य्यादणत्वञ्च । प्राचार्यानी। अर्यक्षत्रियाभ्यां वा खार्थे । अर्याणी। अर्या। क्षत्रियाणी। क्षत्रिया। क्रौतात् करणपूर्वात् । ४ । १।५० ॥ डोष् । वस्त्रक्रीती । कचिन्न । धनक्रीता खानाञ्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् । ४ । १ । ५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं यत् स्वाङ्गं तदन्तात् डोष् वा । केशानतिक्रान्ता अतिकेशी। अतिकेशा। चन्द्रमुखी। चन्द्र- मुखा। असंयोगोपधात् किम्। सुगुल्फा। उपसर्जनात् किम् । सुशिखा। न क्रोड़ादिबतचः । ४ । १ । ५६ ॥ क्रोड़ादेवचश्च स्वाङ्गान डीए । कल्याणकोड़ा। आकति- गणोऽयम् । सुजघना। । ।

·१८४
फला।
।
लघुकौमुदीव्याकरणम्।
नखमुखात् संज्ञायाम् । ४ । १ । ५८
न डोष्।
पूर्वपदात् संज्ञायामगः । ८।४ । ३ ॥
पूर्वपदस्थानिमित्तात् परस्य नस्य ण: स्यात् संज्ञायां न तु
गकारव्यवधाने। शूर्पणखा। गौरमुखा। संज्ञायां किम् ।
तासमुखी कन्या।
जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्। ४ । १। ६३ ॥
जातिवाचि यन्त्र च स्त्रियां नियतमयोपधं ततो डोष् ।
नटी । वृषलो। कठी। बल ची जातैः किम् । मुण्डा। अस्त्री-
विषयात् किम् । बलाका ! अयोपधात् किम् । क्षत्रिया।
योपधप्रतिषेधे गवयहयमुकयमत्यमनुष्याणामप्रतिषेधः ।
गवयो। हयौ। मुकयो। हलस्तद्धितस्येति यलोपः। मनुषो ।
मत्स्यस्य यां यलोपः। मत्सी।
दूतो मनुष्यनातेः । ४ । १।६५ ॥
डोष् । दाक्षो।
जडुतः । ४।१। ६६ ॥
उदन्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिन; स्त्रियामूङ्। कुरूः ।
अयोपधात् किम् । अध्वर्युर्ब्राह्मणी।
पङ्गोश्च । पङ्गः।
खशरस्योकाराकारलोपश्च । खः ।
उरूत्तरपदादौपम्ये । ४ । १ । ६६ ॥
उपमानवाचिपूर्वपदमुरूत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूङ्।
करभोरूः।

·स्त्रीप्रत्ययाः । १८५ । संहितशफलक्षणवामादेश्च । ४ । १ । ७० ॥ अनौपम्याथै सूत्रम् । संहितोरूः । शफोरूः । लक्षणोरूः । वामोरूः। शारवाद्यडो डौन् । ४ । १ । ७३ ॥ शारवादेरजोऽकारस्तदन्ताञ्च जातिवाचिनो डोन् । शाहरवी। वैदी । ब्राह्मणी। नृनरयोवृद्धिश्च । नारी। यूनस्तिः । ४ । १ । ७७ ॥ युवन् शब्दात् स्त्रियां ति: स्यात् । युवतिः । इति स्त्रीप्रत्ययाः । भास्वान्तरे प्रविष्टानां बालानाञ्चोपकारिका। कता वरदराजन लघुसिद्दान्तकौमुदी ॥१॥ इति श्रीवरदराजकृता लघुसिद्धान्तकौमुदी समाप्ता । इति लघुकौमुदी समाप्ता। । প্রকাশক-জীবানন্দ বিদ্যাসাগর বি, এ, ২ নং বমানাথ মজুমদাবেব ষ্ট্রীট, কলিকাতা। প্রিন্টার—শ্রীগগাবর্ধন পান, ৪৩ নং তুলাপটিী, বড়বাজাব, কলিকাতা।