·Epapar
KCror
CHE
Initial
सरस्वती श्रुतिमहती महीयताम्
00000
200०००००००००००००
0900000
सरस्वतीसम्मेलनस्य
प्रथमो पता:
साल
वार्षिको
वृत्तान्तः
श्रीगुरुकुलमुख्याधिष्ठातुराज्ञया प्रकाशिताः
000000000000000000
0000
पं० अनन्तरामशर्मणः प्रबन्धेन
कांगड़ी गुरुकुलीये सद्धर्मप्रचारक-यन्त्रालये
१००००००००००
मुद्रितः
प्रथमावृत्ती
सूश्यम्
सं० १९६४ वि०
१०००

·* ओ३म् * * विषयसूचिः * .... ... १ १ ८ २ ... ३ .... ४ .... .... " मुद्दिश्य १७.१० . . १५ ... मुखबन्धः विवादः २७-२० सरस्वतीसम्मेलनस्य निमन्त्रणपत्रम् ० विश्वनाथस्य शक्तता सम्मलनस्य समयविभागः ब्र0 जयचन्द्रस्य वक्तृता भरस्वतीसम्मेलनेतिवृत्त पं० अखिलानन्दस्य पक्तता पं० शालिग्रामशास्त्रिणो कृता प्रथमदिनाधिवेशनम् ब्र० हरिश्चन्द्रस्य वक्तता मुख्याधिष्ठातुः प्रास्ताविकी वक्तृता पं० व्रजभूषणस्य वक्ता सभापतेनिर्वाचनम् निबन्धकर्तुरुत्तरम् सभापतेर्वक्तृता पं० अखिलानन्दशर्मणः “ संस्कृतसा- तृतीयदिनाधिवेशनम् । हित्यस्य वर्तमानदशा ब्रह्मचारिण इन्द्रस्य "पड्दर्शनी धर्मशास्त्र- निवन्धः पदयोग्या न वेति" विषयमधिकृत्य विवादः निबन्धः ३०-४६ पं० शालिग्रामशास्त्रियो वक्ता विवादः ४७-५० पं, मेलारामशास्त्रियो वक्तता पं० शिवशङ्करस्य वक्तता ७० हरिश्चन्द्रस्य वक्ता पं० प्रार्य मुनेई कृता विद्यार्थिनो देवदत्तपन्तस्य वक्ता पं० अखिमानन्दस्य वक्तता पं० पद्ममिहस्य वक्ता पं० व्रजभूषणस्य वक्तृता 50 जयचन्द्रस्य वक्ता पं० मेलारामशास्त्रियो वक्तृता ब्र० भारद्वाजस्य वक्ता पं० पूर्णानन्दम्य वक्तृता पं) रलारामशास्त्रिणो वकता पं० धर्मदेवस्य वक्तृता ४ पं० मुबोधानन्दस्य वक्ता ब्र० हरिश्चन्द्रस्य वक्तृता अध्यापक रामदेवस्य ६क्ता पं० शालिग्रामशाखियो वक्तृता कवे महाराणीशङ्करस्य वक्ता पं० शिवशङ्करस्य वक्तृता पं० मेलारामशालिग्रामयोः, ब्रहरिश्चन्द्रस्य परिहतार्यमुनिप्रमुखाणां पं0 अखिलानन्द- च वक्तृताः वहरिश्चन्द्र पंडित शालिग्रामशानिप्रभृ.. निबन्धकर्तुरुत्तरम् निबन्धकर्तुरुत्तरम् द्वितीयदिनाधिवेशनम् । सभापते धन्यवादः पं० शिवशङ्करकाव्यतीर्थस्य “पड्दर्शन- | श्री गुरुकुलमुख्याधिष्टातुर्वक्तृता ५२ विरोधाविरोधम" धिकृत्य निवन्धः२१-२६ ... ... १६ ४८ ४८ ४८ " ... १८ ४९ १९ " १९. लीनां वक्तृताः ·A Site कते ETAH १० . २३/११ ओ३म् > मुखबन्धः चिरस्य खलु कालस्य, अभिप्रेतोऽमृद् गुरुकुलमुख्याधिष्ठातुः कश्चि- प्राच्यसाहित्यविदुषां विवे वनार्थकः समागमः। कारणविशेषैः आगामिन, आ गामिने वर्षाय विलम्बमानोऽसावन्ततोऽस्मिरसंवत्सरे गुरुकुल वार्षिकोत्स- वावसर एव सङ्कटनसुलभतरङ गुरुकुल वा वारिणां हितकरज्य मन्यमान- स्त दनुष्ठातुम्बद्धममुत्साहोऽभवत् । तदनुसारमेव माहिणोच्चैतनिमन्त्रणपत्रम् भारतीयेभ्योऽन्येश्च पण्डितेभ्यः----- सरस्वतीसम्मेलनम् "सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्" श्रीमन्महोदय ! विदितमेवात्रभवतां यदेशिकास्सन्तोपि पाश्चात्याः परिउताः कि- यन्तमायासमङ्गीकत्यास्माकं प्राचीन साहित्यमधीयते । अधीत्य च तद्वि- षयकमन्वेषणं विदधति । एतस्मै प्रयोजनाय विविधाः संस्थाः संस्थापयन्ति, लुप्तप्रायांश्च संस्कृतग्रन्थान् प्रकाशयन्ति, एवं च हाद्दीप्यमानं सान्द्रम्प्रा. चीनसाहित्यप्रेमाणम्प्रकटयन्ति । अस्माकमत्रत्याः पण्डितास्तु संस्कृतसाहि- त्यमधीत्यापि, तत्र परन्नैपुण्यमुपलभ्यापि म तस्मिन् कल्याणकरे कर्मणि नेत्रपातमपि कुर्वन्ति । लजाकरमिदं तेषामौदासीन्यम् । एतदेवाकलय्य चिरादभिलष्यमाणमप्यतरायबाहुल्यात् कार्यरुपेणापरिणतं सम्मेलनमद्य समयानुकूल्यात कर्तुमुचक्र तम् । तच्च पुरातनां शिक्षाप्रणालीमुद्धर्नु स्या- पितस्य गुरुकुलस्य धार्षिकोत्सवावसरे भविष्यति । ( फाल्गुनस्य कृष्णपक्ष दशम्यामेका दृश्यां द्वादश्याच मार्च १२, १३, १४ तारीख़ ) भूयांसो निम- न्त्रितास्संस्कृतविदांसस्समागत्य परिष: मिमां सनाधीकरिष्यन्ति, तद्भवद्भि- रपि समेत्य भूष्यतामियमिति । साशमभ्यर्थयति, मुख्याधिष्ठाता ६ ·910 c दा (२) सम्मेलनस्य समयविभागः । दशमी ( १२ मार्च) प्रातः काले। वादनात् पर्यन्तम् । गुरुकुलमुख्याधिष्ठातुस्सम्मेलनप्रयोजनवर्णनपरा वक्तता, सभापतेर्निर्वाचनञ्च । सभापतेरारम्भिका वक्तता । श्रीयुत शिवशङ्करकाव्यतीर्थः “दर्शनानां मिथो विरोधी वर्तते न वे" तिविषयमधिकृत्य निबन्धं पठिष्यति । १०॥ निबन्धमभिलक्ष्य विवादः । १०॥ १०॥ निबन्धकर्तुरुत्तरम् । १०॥ ११ सभापतेवक्तता एकादशी ( १३ मार्च) प्रातः काले। श्री० अखिलानन्दशर्मा संस्कृतस्य वर्तमानदशामधिकृत्य निबन्धम्पठिष्यति । निबन्धमभिलक्ष्य विवादः । १० निबन्धकतुरुत्तरम् । १० १०॥ सभापतेर्वक्तता। सायंकाले , २ वादनात् ४ पर्यन्तम् । कयारीत्येदं सम्मेलनमियमबद्ध स्थिरज्च कर्तव्यमिति विषये विचारीभविष्यति। द्वादशी ( १४ मार्च) प्रातः काले। श्री० इन्द्रो ब्रह्मचारी "किं दर्शनानि धर्मशास्त्रस्थान लल्धुमर्हन्ति न वे"ति विषयमधिकृत्य निदधम्पठिष्यति। निबन्धमधिलक्ष्य विवादः । १० निबन्धकर्तुरुत्तरम् । १० १०॥ सभापतेर्वक्त ता। टि० सभार्थ निमन्त्रितानां विदुषणं भोजनप्रवन्धं गुरुकुलाधिकारिणः करिष्यन्ति । S" पा CL ८ ·(३) तदनुसारमेव निमन्त्रणपत्र मिर्दि'टायास्तिथी सम्मेलनमारम्भोऽभूत्। यद्यप्याद्यदिने पं० शिवशङ्करकाव्यतीर्थन निबन्धः श्रावणीयोग्भवत्तथापि काठयतीर्थमहोदयशरीरस्यास्वस्थत्याकविरखिलानन्द एघ स्वीयं साहित्य- विषयक निबन्धमपठत् । सरस्वतीसम्मेलनेतिवृत्तम् फाल्गुनशुक्लपक्षे-दशमी यथासमयमुपस्थितेषु परिहतवरेषु श्रीमान् गुरुकुलमुख्याधिष्ठाता प्रास्ताविकी वक्तृतामेतां ( आर्यभाषया ) विततार । ( मुख्याधिष्ठातुः प्रास्ताविकी वक्तृता ) " अयि श्रीमन्तः पण्डितमहोदयाः : साधारणजमवृत्तौ यद्यप्यद्यतन- न्दिनं सामान्यतामातिवर्तते, तथापि यद्यद्य प्रस्तुतङ्कार्यजिज्ञासया शु. भभावेन साधुतया धारभ्येत, तदा निःसंशयमेतदेव दिनकदाचित्पुण्यता- मीयादिति सम्भावयामि । सर्वेभ्योऽपि भवद्भयो मत्प्रत्ताः धन्यवादाः सन्तु, पैर्युष्माभिः कष्टमिदमनुभूय शोभावातमिदमरण्यं सम्मेलनञ्च । इदं गुरुकुलं श्रीदयानन्दशिक्षानुमारं यदा स्थापितमभूत, तदा मुख्यत एतस्य वेदार्थप्रसारोपायतैवाभीष्टाऽभूत् । वेदेषु या लोकसम्मोहिनी शक्तिरस्ति, तस्यां शार्मण्यो वीज़ ( Wicse ) महोदयो दृष्टान्ततया समुपात्तुं शक्यते । एतेन विदुषा यत्पत्रं स्थामिदयानन्दाय लिखितन्तन्मया वैदिकभेगज़ीने मुद्गाप्यते। तत्र हि तेन "वेदा एव शान्तिमाधातुमः" इति स्फुटमावेदितम् । एताह- शाङ्गुणगिरमयुतानां वेदानां सर्वाधिकः प्रचारक आर्यसमाज एव । वेद- प्रचारायैव चार्यसमाजिकैर्गुरुकुलमिदं स्थापितमस्ति । अतो वेदधिचाराय सम्मेलनानि गुरुकुलेपि यदि न स्युस्तहि कुत्र भवेयुः । "अस्मदीयोर्भाग्यादस्मत्कार्याणि विज्ञबहुलानि भवन्ति । तेषां वि. नानाम्प्रतिरोधाय वेदात्मकं शस्त्रकरे कृत्वैवास्माभिरग्रेसरैर्भाव्यम् । धेविष- याणां विधेवनाय, वैदिकार्थ मिर्णयाय पात एवास्माभिरीश्यका समिति रिष्यते, या ज्यात्मिकानां वैदिकानामन्येषान्ध तदनुबन्धिसंशयपदामानि- पक्षपाततया, निरीयतया घ आन्दोलनकुर्यात्, सत्यञ्चोदाधयितुं प्रयतेत।

·(४) एतेन च सम्भावितशुभोदण कार्येण , तर्पयामि गुरुकुलब्रह्मचारिणामपि महानेष लाभः कृतः स्यात्। सम्भाव्यते च इयमेव समितिः कदापि गवेषणस. मितिरूपम्प्राप्य महत्त्वम्पतिपद्यत । तत्राय कायं सभापतिनिर्वाचनमेवः । तदुत्तरञ्चादौ निबन्धपाठः, तदुत्तरप्तद्विषये वक्तृता, सर्वान्ते च निबन्धा- ध्येतुरुत्तरपक्षइत्येव प्रतिदिनवार्यक्रमः । अन्तेव सभापतिरूपसंहरिष्यति विवादम् । तत्राहमाशासे समितिक्रम तन्नियमांश्च मनसि निधाय भवन्तः सम्प्रति समितिकर्मणि प्रवर्तिव्यन्ते।" (सभापतेर्निर्वाचनम् ) तत्रादौ पं० शिवशङ्करकाव्यतीर्थः श्रीमन्तम्परितकाशीनाथशास्त्रिणं सभापतित्वेन प्रास्तावीत् । सोकथयद्यमान संसदिकोऽपिपमिडतोऽमुष्य विद- त्पतेरतिशयनङ्गुणगणैः कर्तुमर्हः । शिष्या विनेयाश्चैते वयं सर्वेऽपि श्रीमतः, अतः प्रार्थयाम्यहमेव समिति, यत्मा तत्रभवन्तं सभापतित्वोन वणुयात् । पं० अखिलानन्दशर्मा चैतन्वमोदत्त । सर्वसम्मत्या च प्रस्तावः परिपोषितोऽभवत् । ततश्च श्रीमान् गुरुकुलमु- ख्याधिष्टाता श्रीमन्तङ्काशीनाथशास्त्रिणमासनमध्यास्तुम्प्रार्थयत् । पतिश्चासनमलङ्कुर्वन् स्थान्तेषामिनं ब्रह्मचारिणमिदं स्थवक्तृतापठनाय " सभा- आज्ञापयत्। ( सभापतर्वक्तृता) "ओ: पारिषद्याः, विदितमेवात्रभवतां, यरिकलाद्य सम्प्राप्त एव सरस्व- तीसम्मेलनस्य शुभवासरो नाम । "यत्र महाशयैर्भवद्भिरहमयोग्योऽपि सभापतित्वेन नियुक्तोऽस्मि, एता. दृशं सम्मानं भवद्भयः प्राप्नुवन् कोटिधन्यवादपुरस्तरं तत्रभवत आवेद- यामि यत्--सम्मेलनस्य शुभ मुद्देश्यं श्रीमान् गुरुकुलमुख्याधिष्ठातृवर्यः निजवक्तृतायां यदुक्तवान्-तदतीव साधु प्रतिभाति मे । साम्प्रतमस्ति समयो- वक्तुम् तदनुसरन् महाशयो वक्ताखिलानन्दः कविः प्रारभतां कथामिति।" तदनु च पंअखिलानन्दशर्मा संस्कृतसाहित्यस्य वर्तमानामवस्थिति- मुष्टिश्य नियन्धमेतमत्रावयत्:

·* अथ * संस्कृतसाहित्यस्य वर्तमानदशा मुद्दिश्य, किमपि किञ्चित्प्रस्तूयते । .. भो भो बदुकालवियुक्तमरस्वनी मम्मेलनरसिकाः, महृदयहृदयहृद्यहादिक- बन्यवादप्रयागयोग्यचरिताः,प्रमुदितभारतभूमिभयभूपविभूषितभावुकविभावनी यभाग्यवगाविभासितकमलकलिका कोमलचरणकमलाः, समस्तकरकमलपल्ल ३१ल जप्रतियल्लपाणिपल्लयप्रतिवन्दनीयलोको यलोकोत्तर चमत्कारकारिकल्पनाकल्पितकल्पांत. कलनाऽऽकलनीयकांनिकमनीयकीर्तिकलाललामलालिनललित लावण्यलास्यलीला लंबनविलंबनालंबाः, किमियं न नेत्रपात्रीक्रियते संस्कृतसाहि सस्य वर्तमानदशा प्रतिदिनमघोऽधो यान्ती, येयं पुराणपक्षानुगमानमैधृताभवदेकानलंबिनामवलो- कयन्ती, नानामनकर्दमपरिप्लुतमकलमृणालनालनजितकोमलांगी, परिशुद्ध भवा- दृशां मानसे इव मानमे पुनरपिमान-सेवायसरं पकादुद्धरणसमयं च मुहुर्मुहुर्मी- मांसयन्ती, कदा विशुष्कपत्रापगमादनंतरं प्रतानिनीवोद्गतरम्यपल्लवाऽभविष्या- मीत संभावयन्ती, बहोःकालाद्विस्मृतनिर्मपं, भव्यार्यजनसमुद्वं गुरुकुलोद्भवं समीक्षमाणा, परित्रस्तनयनयुगला, धानुष्कभयभीता हरिणीव, मृगगनदलित- कुंभयुगला करिणीव, साक्रंदमानंदयन्ती प्राणेश्वरं, मनमदमाघन्मनुजमनोऽमनोज्ञ मनागनुगता, करालकलिकालकवलितकाव्यकल्पनाऽनुगमौहम्मदीशवीयपौराणि- कनैनवौद्धमभृतिभिरितस्ततः समावृता, दीर्घमुणं च निश्वसन्ती कथमप्यास्त । १ मानपूर्धकसेवावमरम् ।

·- कथम. भारतभूमेरस्याः, पायोगतपितया, पायोगतषितया, विलसितैरस्मादृशहतभाग्यजनाना- मुदयेन चादृष्टदौर्भाग्यमूचितविधिवैधुर्याणां निरस्तालंबनाम, अनिलंबायमान- दीर्घप्रयाणप्रयामेरितस्ततोपिशथिल्येन दृष्टि मुक्षिपन्तीम, “आदरणीयाहं भवद्भिर- नार्यजनैरनाहते"ति महिमान, गरिमाणं, गुणवत्तां चास्य सकलदेशमूर्धन्यस्य, धन्यस्य, मान्यचरितस्य, महर्षिभरितस्य देशस्य कथयन्तीम, अनाथां या- मधिगम्य मार्मनीय नापानीयप्रभृतयो वैदेशिकाः मपि पाश्चासाः स्मिन्विषये मनाथतामुपेत्य देशिका इत्र विभिन्न देशवपि, सकलकार्यपाटवमपट- घोषि दर्शयन्नो, महतोऽपहतः कार्याघाननाया मनवयं संस्कृतमाहि समणि स्तर- णिप्रभेव निरस्त समस्ततिमिरप्रत्यूहा माघयतीति हृदये ममालयन्तोऽस्याः प्रभा- वणेव, वायु-वायुमख वायुमखध्रुद्दवास्वान्याग्नय-वामणीय वायवीय-यानानि मं. पाद्य सम्पाघ समामादिताऽस्माभिरम्मिन्विषये परभागमुपयुषी कलाऽवशिष्टा सत्वरमुत्तरतया मपासादायप्यत इति संभावयन्तो वाद्याप्यस्याः गम्कृतभाहित्य- सरम-तरल-मरल-विश्ल पडते-रनौद्ध येन मत्रा सत्रासमपि, ममन्वेपणप्रयाशि- विलयंतीति दृश्यत एवैतत्पसक्षम । निबंधनीया नवीननिबंधरूपेण नितरां नव्यैः सामाजिकमार्गमभ्युपेस दत्त. मनोधनशरीरैरनार्यतिरस्कृतमाहियदशादर्शव, लोकस्य चराचरस्य या वैपरीय मनल्पमाप्तति स्वयमेव निजदशां प्रख्यापयंती, या यामिनी विश्रांतपायवत्पुनरुत्त- मजनानभ्युपेस विरलीवशीर्णधना मालनी कलि व ममुदयस्थलमनम्ममति पत्ता- अधरणभीरुत्वान्दं मंदं सकललोकमूर्धन्य-धन्यमान्यनर गुरुकुलमुख्याधिष्ठातृम- काश एवं प्रथममानिवेदयदारंभे प्रेमाणम् । नार्यसामाजिकजनाद् ऋते समुद्धरिष्यति कोपि मामिति हृदये समाकल. सर्वतः पूर्व केवलतदेकदनचित्तं वर्तमानकविरत्नमेव सादरपुररीचकार कथं नाम नादृशं जनं विद्रन्मानमई माधिवाह्या भगवनी भारती नांगीकुर्यात, यो बाल्य एव निरस्तसर्व विषयम,अत एव निर्विषयं मनः स्वकं केवले सदाराधन एव योमयांबभूव । रथ या, ·(७) समानोप्यार्याणाम, ऋो यां पम्हितसर्वस्य इच, निरस्तमाख्य इव, वंचिनजीवन इस किमगि हृदयेऽधारयन् विशुष्कवदनोऽद्यापि तामेवार्यमरस्वती संमेलनमभां,गा प्रतिपुरं पुराभारते भारत-भारतीभूपणे व्यायमानवक दवः सादरमाहतानीत, पुनरधिवेशयामास । - कथं नाम नीधवेशयत्, यस्याःप्रभावेण जावालिगौतमपराशरदाक्षिमनुव्यामात्रि- जमिनिकणादमरीचिमुख्याः कासायनादिपरमर्षिमुनीश्वरीघानिखिल वेदांगोपां. गदर्शनादिप्रदर्शयितारः प्राचीनेषु गुरुकुलेषु मनापि शरीरमनोधन नातं सादरमा दरणीय देशोपकारे च निरस्तनियोजनं प्रकर्षणोपायनीचक्रुः । सहृदयहृदयहृदयालवाललाल नीयललितलावण्यार्मिधुर मुत्थलमन्मुक्ताफलक- मनीयतरलतरनारहारहारिचमदंगाष्टिः, सम्ममरलपरलविरलअनि वर्णपदवा- क्येयास्पदचतुष्टयवती वैखरी-मध्यमा--पश्यंती-मुश्मादिनाना स्फोटबै- पुल्यभावभाविनांतःकरणा सा भगवती भारती, भारतमा-परिच्छुरित चरणकमलनलान, भूषणायिन स्वभावमुग्ध-मधुरधुर-पदविन्यासान् मुनीनपश्यंती भारते, दो ग्यिा देवस्य निसर्गदग्धविरहविधुरधुरीणधूलिधूमराधर्मधूमायिन- हृदयान खलान् कथमापेति विपये तु कारणोपचयं पश्चा-मीमांसयितुं प्रयत्नं प्रयोजनापेक्षतया विधास्यामः । सांपतं प्रमंगतस्तावत् तदुत्पत्तिनिदानादिविषये मुग्धामुग्धजन विप्रतिपत्तिनि- रामाय कश्चिद्राक्य कदंबो दंभोलिरिव तद्रिरुद्धपक्षावलंविजननिराकृतये प्रस्तुगत । स यथा:- "हलालंकारसमुद्भुतसंस्कृतसाहित्यविषयस नेदविरुद्धकल्पना परवे किं मानम्?" इति मया सर्वेपि पौराणिकपक्षमुद्दिश्य कृतपथे वैषयिकवेदविरुद्ध काव्याल्पनाः श्रीहर्ष-भारति-माघ-बाणभट्ट-मुक्न्धु-कालिदास-भवभूति -त्रिविक्रमभट्टानंतभट्ट भानुदस-विश्वनाथ-मम्मटायाः प्रतवन्ते ।

·(८) "यतोऽभ्युदयनिःश्रेयमसिद्धिः स धर्मः" "तद्वचनानादायन्नायस्य प्रामाण्यम्" इति काणादमूत्रयोः सांगये धर्मप्रतिपादनमेव वेदानां विषम इति केन चाल. डोन्मत्तधूर्तनास्तिकेतरधिया सहप सादरच नांगीक्रियते । तत्रभवतो भगवतो वेदस्य धर्मपरत्वे वृत्तालंकारादिवेदांगानां निसर्गसिद्ध एव वेदप्रतिपाद्य एको धर्मविषया; परिदृश्यते च लोके यमर्थमधिकृय अंगी प्रवर्तते, तत्रैव तदनुगामिनामङ्गानां प्रवृत्तिरिति । चारितार्थमाप्तेऽस्मॅिल्लोकमिद्धे न्यायविषये कथं वेदांगभृतवृत्तालंकारजन्यसंस्कृत- साहित्यस्य वेदविरुद्धकल्पनापरत्वमिति विचार्य एषः सर्वैरपि वेदानुयायिभिग्लं पंथाः। काठिन्येन वेदद्वारा सिद्धे धर्मप्रतिपादने, स्वारस्येन सारस्येन च तत्प्रतिपादनं वेदांगरूपत्तालकारसमुत्थकाव्यानां विषयः, नद्राच अल्पधियामपि चतुर्ग- फलमाप्तिीरसत एव धर्मार्थकाममोक्षेषु सकललोकैककाम्यकलासु च सा. धुकाव्यनिषेवणं वैचक्षण्यं प्रतिपादयनीति सहृदयहृदयमूधन्यस्य कवेः विश्व नाथस्य मतमू। वेदमार्गमनाइत्य, यथेच्छमार्गण विचरतां, विधिनिषेधपरिसक्तसकलसम- दृष्टीना, पुराणपरिशीलनविनष्टमकष्टप्रदबुद्धीनां, शैवशाक्तरामानुजवैष्णव- राधावल्लभ नैनवौद्धमौहम्मदादिनानापक्षावलंविनां नये, भवतु नाम पाषाणपूनन· जलस्नानप्रसादरूपमद्यमांमनिपवण-तुलसी-रुद्राक्ष-माला-निलक-शंखचक्रगदा- पद्मसंधारणादिह वा, अमुत्र वा, चतुर्वर्ग फराप्तिः । परं, वैदिकानामायापमिद्धांतानुगामिनां धार्मिकाणां नये तु, न वेदानुकूल. कृसमंतरा कदापि चतुर्वर्गफलप्राप्तिरतो बहुमरलतया तत्प्रतिपादनाय संस्कृतसाहि- सविपयस्य प्रवृत्तिरिति सरप्पापैरनुमाद्यते । वेदप्रतिपाधधर्म एव यदि काव्यानामपि विषयः, तार्ह परिणतबुद्धिभिः सत्सु वेदादि सत्यशास्त्रेषु काव्यादौ किमिति यान करणीयः ? इसपि न वक्तुं शक्यते, ·- ( ९ ) कटुकोषधोपशमनीयस्य रोगस्य सितशर्करोपशमनीयत्वे कस्य वारोगिणः सितशर्क- राप्रवृत्तिः साधीयसी न स्यादिति नयात् । असुमेवार्थमाकलय्य विनेयमुकुमारमत्युपयोगि, सरलतया वैदिकशिक्षा- प्रवर्तकं गुणालंकारयुक्तमेकं काध्यमेव 'यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये सधःपरनि नये कांतासंमिततयोपदेशयुने' च मुनिर्भरतोप्यममंस्त । भष्टविषयानन्दा भपि परमदार्शनिकाः, निरस्तापरप्रयोजना अपि सम- स्त परप्रयोजनाः, निर्गनोक्तिमद्विषया भपि सर्वथा निरुक्तकाराः, निर्गतासकारा भपि काव्यालंकारप्रणेतारा, निरस्तच्छत्योपि सर्वथा छांदसिकाः, निर्गत- विकृतयोऽपि प्याकृतिदक्षाः, भपटितशिक्षा भपि प्रकटिसशिक्षा विषयाः, परित्यक्त कल्पना भपि कल्पप्रभषाः, नियोगमकुर्वाणा भपि योगनिपुणाः, अनासोचिसन्यायमाला भपि न्यायमार्गसंपादकाः, धर्म सर्कमस्वीकुर्वतोपि धर्माय तकपणेतारः, कार्यविशेषमतिवाइयंतोपि पैशेषिकविधानमादधानाः, प्रत्यक्ष फलवानिरस्तमीमांसना भाप मीमांसाफ्टवः, संख्यातीतप्रकृतिगुणाः अपि सांख्य वर्णितप्रकृतिगुणाः, स्वभावदांता भपि घेदतिदर्शनपराः, निसर्ग- शांता भाप शान्तरसतत्पराः, प्राचीना ऋषयो मुनयो नयज्ञा महर्षयश्च पुरस्ता- द्विरोधालंकाग्दर्शितकला, संस्कृतमाहिसमरणि की विधा कयमवर्णनीय- परिश्रमेण संपादयविभूवुरिति समालोचयंतापि निरस्सालोचनाः, सर्वयास्मि- विपर्य नैपुण्यपधिगतं प्राचीनसाहित्यदर्शनास्पलांडुगतरूपपित, श्यपनकुमारिका- लावण्यमित्र पर्थमेव संरक्षयन्तः, पास्तवे शोचनीयतामाधुनिकाः कवयो मारश- हतभाग्पननदोभाग्येन प्रपान्ती सहा निसर्गनियतं नियतिनै यत्यम् ! जनिमुपेस जनर जनालये मनमनःपरितोषकृते जवान कदापि रावणादिवत् परदाराहरणादिविषये प्रवत्तितव्यं, प्रत्युत रामभद्रवखितमातृसुहृद्भातृदिष्टधा- १ परमुत्कृष्ठम् । २ भूषणरहिताः । ३ पस्तगानुसंधान स धर्म वेद नेतरः । ४ विचाराः । ५ नितरामस्सं गतमासमंतालोचनयुगलं येषाम् । ( हितेन सह वर्तमान सहितं, तस्य भावः साहित्यम् । २ ·(१०) मिकविषय एव सर्वदा सर्वथा सर्वैः प्रकारैः सर्वत्र वजनैः प्रवर्तितव्यमिति प्रति- पदं वैदिकशिक्षापरकं वाल्मीक्या दिमहीपनिबन्धनं केन न प्राशस्यमानीयते ? तत,कथमेवंविधानेकसत्फलप्रदातृकाव्यालंकारविषयनिराकरण काव्यालापां- श्व वर्जयेदिति' शीर्षकलेखः साफल्यमनल्पमायेति मीमांसना सांप्रतमुपक्रम्यते । गबुद्धौ तु वेदमार्गमनाहय यादृच्छिक विषयपरतया प्रबन्धकल्पनमेव निराकर- णनिदानमाभाति, य दिदानी रघुवंशकुमारसम्भवमेवनमा घकिरातनैषधकादंबर्या- दिनानानिवन्धरूपेण तत्र तत्र परिणतमुपलभ्यते । पातजले महाभाप्ये 'भ्राना नाम श्लोकाः' इति शंका पुरस्कृय “किं च भोः, श्लोका अपि प्रमाणम् ? किं चातः, यदि प्रमाणमयमपि श्लोकः प्रमाण भवितुमर्ह- तिः; यदुदुंबरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत्पीतं न गमयत्स्वर्गकिं तत्क्रतुगतं नयेदि"ति प्रतिपाद्य च "प्रमत्तगीत एप तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीनस्तत्पमाणमिति" संहारापि वैषयिककाव्यनिराकरणपरकः प्रदर्शिन एव, अनुप्मुनत्तादि लक्षण लक्षितप्यस्मि- पये मुरापानादिवर्णनमेव वेदविरुद्धं प्रात्तगीतनां ध्वनयति; नै चेद्रदंतु सर्वेपि, किमत्र प्रमत्तगीतत्वम् ? समागतमेतावता सप्पपि पुराणपक्षानुगते पु काव्येषु वेद- विरुद्धवर्णनमेव निराकरण. मूत्रम् । सामान्यतया वाच्यमात्रनिगकरणपरं चेत्, कथं तत्रैव ब्राजा नाम श्लोकाः" इति विलिखितम् । अथ च, 'यस्तु प्रयुक्तं, यदधीनमिाने" पद्य योस्तत्रैव वेदाविरुद्ध निरुक्तप्रतिपाद्यविषयकल्पनापरतया प्रसले समुपलभान । वास्तवेपि देदप्र- तिपाद्यार्थविस्तारपरतया भुवनदीपकत्वाच्छोका भ्राजा एव । कस्तायदाधुनिक यनायपु पांगणिके षु विद्वन्स यमणि शक्कोते, यद्वेद विरुद्धविपयरहितानि रघुवंशादि काव्यानि वेदप्रतिपाद्यधर्मप्रवर्तकानीति; न कर्हि चित्। प्रयक्ष एव यत्र रघुवंशे तृतीयसर्गे मुदक्षिणायौवनवर्णनं, पष्ठे मदोत्पादकस्त्री- चेष्टावर्णनं, सप्तमे विषयानन्दवर्णनं, वेदविरुद्धवपयिकचेटावर्णनाय पूर्णतया प्रस ·११ ) कालिदासस्य वेदविरुद्धचेष्टापरतया प्रमत्तले, निरस्तापरप्रमाणापेक्षं परम प्रमाणम् । "ऋतौ भार्यामुपेयादि"तिनिधिषचनैर्गलों के स्वत:पदं विषयकरणं, तन्निरोध- एवं परमं वेदानुशासनम्, कि पुनः फलं स्वाभाविक स्त्रीप्रवृत्ती जनानां शृंगारादिना पुनरनुमोदनेनेति व्यर्थमेव कवीनां तत्र प्रयासकरणम् । कुमारसंभवे प्रथमाष्टमयोः सर्गयोमध्ये पार्वत्याः सर्वाङ्गवर्णनं, मुरत क्रीडा- वर्णनं च, प्रत्यक्षमेव कालिदासस्य वेदवैरुद्धये प्रमाणम् । मेघदूतकाव्यकल्पनं तु प्रत्यक्षरमेव वेदविरुद्वशृंगारपरम् । समुपलभ्यते चदं भोजप्रबन्धे वृत्तं, यद्भोजराज- वनितायामासक्तः कालिदासः कविः, एकस्यां रात्रौ तद्वारं गतः सन्नतर्गतं राजा- नमनुमीय मलंगममलब्ध्वा वियोग काव्ययत्रयमकल्पयत् । येषां ग्रंथानां मूलमेव प्रमादकाले समुत्पन्न, वियुक्तेनाऽत एव प्रमत्तेन कविना यानि प्रयुक्तााने, पुनस्तपां प्रमत्तगीतत्वे प्रमादमूलकवे च को नाम संशयो, यदर्थ प्रमाणांतरापेक्षा स्यात् । माघकविप्रणीतं शिशुपालवधन्तु ऋतुवर्णन--पुष्पावचय-- वनविहार- पानगोष्ठी--सुरत-चन्द्रोदय-पुनःपान-विषयक्रीडा--प्रभातवर्णनेः पूर्णमेव प्र- सिद्धं, लोके च दरीदृश्यते । एकस्यां रात्रौ यत्कृते काव्ये, मुहुर्मुहुर्मयपानविषय- क्रीडे समुपलभ्येते, कथं तस्य कवेः प्रमादे कोपि प्रमाणांतरमपि समाकांत । भारविप्रणीतं तु गंधर्व विषयक्रीडावर्णनैर्मद्यपानजलस्नानचन्द्रोदयायनकवद- बाह्यविषयैरभितोऽलंकृतं कन वा जनेन न नेत्रपात्रीकृतम् ? श्रीहपकृत नैषधकाव्यमाप केवलं नलदमयंत्योयौवनारंभसमुत्थविषयवर्ण- नेन परितः परिप्लुतं, विशेषतो दमयंसाः प्रसंगवर्णनेन तत्रापि कुचजधनादिवर्णनेन च, यत्सकलकाव्यमूर्द्धन्यं पामरैः स्वीक्रियते । द्विविधाःकिल कवयो-बिये किनोऽविवेकिनच समाविवेकिषु शास्त्रं नार्थ दनाय, तस्मादिमे कालिदामाद्याः सर्वपि कवयो विवेकशून्यमनम एव ' - •- ·(१२) कादंबरीवासवदत्तपोगंधर्वराजकुमार्योर्वर्णनाय कृतप्रयासौ बाणभट्ट-पुष- भुकवी तु प्रसिद्धावेव विश्व. याभ्यामेकामेकां स्त्रियमुद्दिश्यैव सर्वमपि नन्म नियापि- तमभूत् । इतरदपि ऋतुशृङ्गारादि काव्यनातं, रसमंजर्यादिकं शकुंतलाप्रभृति नाटक जातं च सर्वमपि समाक्रांतमेव विषयक्रीडा भिरभितः । किं बहुना, “काव्याला- यांश्च वर्जयेदिति" शीपंकलेखनिदानमेतदेव काव्यजातमुपलभ्यते । एकदेशस्थिता इमे दुष्टा विषयाः कथं काव्यमानं पयितुं समर्धा इति शं- कातिरोहितांतःकरणानां जनानां पुरस्तात्तु, विश्वनाथकविराजकथनमेव पूर्ण तया समुत्तपरम् । रसवत्पद्यांतर्गतनीरसपदानामिव पयरसे, प्रबन्धरसेनैव तेषां र सवत्तांगीकारा- दिसतो दोषवत्पद्यांतर्गताऽदोषवत्पदानामिव पद्यदोष, प्रवन्धोपेनैव तेषां दोपन तांगीकारादिति पक्षस्य सुतरां समुपलब्धेः । श्रत एवं पूर्वापरविचारदत्तदृष्टयो लोकोपकाराय परिसक्तसकलशागीरिक- मुखाः सर्वथा मंत्रद्रष्टारो वाल समचारिणः श्री १०८ मद्दयानन्दमरस्वतीस्वामि वर्याः "मर्वथा विपसंपृक्तानवदिमे सर्वेपि ग्रन्था हेया" इति प्रावदन् । श्रीमन्महर्षिदयानन्दोद्देश्यपरिपत्य विन्यस्तानि गुरुकुलान्यप्येवविधपुस्तको- पायनराकान्तानीति सर्वथा शोचनीयतरः पन्था। प्राप्तवंविधपुस्तकनिरीक्षणावसरे- को वा निरोद्धा स्यादिति प्रबलतरहेलोरत्र विद्यमानत्वात् । इतिहासपारवश्यानेषु काव्येष्वेवंविधप्रसंगसांगयमुपलभ्यत इति यत्कथनं तदपि बहु मन्दम्; नहि कवेरितिवृत्तमात्रेणात्मलाभः, इतिहासादेरेव तसिडेरिति ध्वनिकारमवस्याप्र सर्वथा जागरूकत्वात् । मागरूकेस्मिन्न्याये,'नलदमयंसोरितिहासपरं नैषधं, किरातार्जुनयोरितिहास- परं किरातार्जुनीयं, शिशुपालोपाख्यानपरं शिशुपालवध चान्यदपि तत्तदिति- हासपरं तत्तकाव्य सर्वमपि सर्वथा दोषनातपूर्णमेव । १ कथं पुम्भ काव्यमतिकासमुद्गमः ?

·( १३ ) विहाय तस्मादेतत्सकलमपि विकलं पौराणिकपक्षानुगत माघादिमाहित्य नातमाय्रापसिद्धांतानुगतं सर्वथा वैषयिकविनोदनोदनाभि रनाघातं वैदिक काव्य- मातं संपादनीयमेव, नोचेद गुरुकुलपतिष्ठितवर्णनीयवर्णवद्वणिनां कृते कानि काव्य- पुस्तकानि काम्यनिर्माणपाटबमापादायष्यंति ? संपादयिष्यन्ति चत्तान्पेव काव्यल- तिकावदेक कृतानि, किमन्यभव्यनव्यनिबंधबंधनप्रधरितिचेत् ? विषसंपृक्ताभव. सर्वथेमानियानीति पहर्दयानन्दस्य वचनपातन मापाततः समापतितं । पतितका- छपान्यतः परिहाय, पतितपावनानि वनानि संश्रितैः पतितपावनः काव्यान्यपि पतितपावनान्येव संपादनीयानि,यानि महर्षेनोरथपुरकानि भवेयुः,न कदापि यथा- काकेभ्यः कालिमा दूरीभवितुमर्हति, तथैवं काव्येभ्यो विषयकथेति, विचार्यमेव सर्वैरपि मदुक्तवाक्यनिर्वाचनम् । विद्यालय-विश्वविद्यालय-महाविद्यालयाद्यनेकप्रकारमवतनैरियमवे सकल- कामति केनचिन्मिषण कथयंतोप्यकथयन्त इवाकर्तव्यतयेति परिसाज्य या- नत्रसानेपा शेषामपि शरीरस्य वैशेषिकदशामशेषतया वेशाधिवाह्यामेवाकरोदिति सर्वथायं करुणावसारः । वेदिकसाहित्यसंकलने कृतमहत्परिश्रमस्य महर्दयानन्दस्य कियानम्मिविषये परिश्रमो दृश्यत इति समाकलय्य, दत्तशरीरधनादेस्तस्य ऋणनिर्यातनाय किमन्यद- तः परं कार्य भवितुमईतीति विचार्य च, मयाप्यत्रविषये महान्परिश्रमो विधीयते, य- स्फलमनतिचिरादेव भारते भावगविष्यति सहृदयहृदयैरनुमोद्यमानम् । हलायुधवामनविश्वनाथजगन्नाथकदारभट्टप्रभृतिभिरनार्यैर्वृत्तालंकारमये त- न्मूले विनाशिने शाखापरलवादिमयस्य काव्यनाटकजातस्य कथं न पिनाशा स्यादिति तु सर्वथा परभागमवाप्तमेव । सर्वथा निर्दोषस्य काव्यस्यैकांतमसंभवादित्यपि विश्वनाथकथनं मंदतरप; सर्वथानिदुष्टमहर्षिमानससमुत्थवृत्ताकारसूत्ररूपवेदांगस्यकांततया दोपराहित्य- संभवात् ।

·(१४ ) वैदिकविषयमवलंब्य प्रस्तुते काव्ये नवरसचमत्कारवैचक्षण्यं कथमाषाद- नीयम् ? इति समुत्थे शंकाप्रवाहे ऽथर्ववेदीयशस्त्र कांडमुद्दिश्य वीररसवर्णना,तथेश्वर- प्रार्थनाविषयमुपक्रम्प करुणरसप्रवर्तना, सृष्टिरचनाविषयमुद्दिश्याद्भुतरसवर्णना, शांतिप्रकरणमुपनिषजातं वा प्रस्तूय शांतरसवर्णना सर्वापि भवितुमर्हत्येवेति सु. वचं समाधानम् । संक्षेपेण मीमांमितेऽस्मिन्विषये भारताद्भारतीगमनं कथमभूदिति विचार्यते । मदनुमतौ तु वेदविरुद्धप्रयत्त कविकल्पनारंभ एवं भारतवर्षात्परस्वत्या गमनारंभ- दिनम; भारताद्धारनीगमनदिनमेव संस्कृतमादित्यस्य वर्तमानदशारंभदिनम् । किं बहुना; न केवलपियं संस्कृतमादित्यस्यैव वर्तमानदशा, प्रत्युत संस्कृतव्या- करणस्वापि शोचनीयैव वर्तमानदशा, या पामरपिशुनतरभट्टोज़िदीक्षितबुद्धिमा- न्धन भारतभूमिमुपागता। धकिज्जालमनागेशम योभारतं सर्वायुमुभिः शेखरप्रमृतिभिरमहंथै रापूरमास । कि केनचिदार्यमार्गानुयायिना कदापि वक्तुं शक्यते, यदेवंविधासदग्रंथपरिशीलनः कश्चिदपि सर्चता भवितुमर्हतीत, येवायो मुनित्रयमितिश्लोक एव प्रत्यक्षर मशुद्धः; किमपरमुदीरयेय, सर्वापि दीक्षितकृनिरशुद्धैव, शौंडिकाऽऽपणगतमद्यपा- त्रस्थितपयोवत् । अत एव मनोरमायाः खंडनं जगन्नाथेन, शब्देन्दुशेखरखंडनं च विरजानद- पादै विहितं, यदधुना मज न कुत्राप्युपलभ्यते, यद्वर्णनं च बहुधा मत्कृतपाणिनीय- सूत्रार्थप्रकाशे विशदतयोपनिबद्ध मस्ति । परं, यथा श्रीमद्विरजानन्द सरस्वती समुदयेन प्राचीनार्पव्याकरणरूपा सर- स्वती समुदयमाप, यथा च श्रीमद्दयानन्दसरस्वतीसमुद्गमेन वैदिकधर्मरूपा सरस्वती गताधि लोकांतरं पुनरुदयमवाप, तथैव शिवशङ्करशर्मप्रभृतिकाव्यतीर्थ- कविरत्नादीनां समुदयन संस्कृतसाहित्यस्य वर्तमानदशापि पूर्वभावमपहाय नियुक्तमरस्वतीसम्मेलनसभाऽजिरे वेदप्रतिपायधर्मानुकूल कल्पनाभिरुदयमवापेति सर्वमवदातम् ।

·ओ३म् ? तु पठिते निवन्धे पं० शालिग्रामशास्त्री निबन्धम.लोचयनित्थमवी. चत् "यद्यपि नात्र संशयः, प्रदर्शितं निबन्धका शसस नपाटवम्, थापि कविशिरोमणये कालिदासाथ दीक्षिताय च यह ली प्रदानं, तरल- भ्यजनव्यवहारविरुद्धमिव प्रतिभाति नः । यदपि माह कविरखिलानन्दः, 'पृङ्गाररसमयत्त्वाइवैदिकानि कालिदासादिकाव्यानि,' तदेतद्रसेभ्यः पृथ. क्रुत एव टङ्गाररसे वक्तुं शक्यते, नार यथा । अपि बाल्मीकि मुनेर्वाङ्मयेऽपि दृश्यन्ते शृङ्गारप्रमङ्गा इति कथन्तस्यापि न स्या वैदिक स्त्रम् ? पृथक्कृत्यापि घ शङ्गारसागं शक्या वर्णिनः काव्यान्यध्यापयितुम् । नहि धर्मप्रतिपादनाय प्रवृत्तानि काव्यानि, अपि “का तासन्मिततयो प्रदेशायै” वेति विछिन्त्य विरमणीयं पनि उतविगहणाच्छीमता। " ६० मलाराम स्तदनुरूमुत्थाया- वोचत्-"निबन्धा यर्थप्रतिपादनाय पयते, नानी यपद सञ्चयचातुरीप्रद- र्शनाय । किन्तैः विविधकाव्यजातात् महीरेकनकमुञ्चितैः पदैः, यः श्रो- तारो न किमपि बुध्यन्ते । श्वं हि दर्पणकारेण दूपणेधन्यतमभुक्तम् । नि- बन्धका पुनर्मात्राबधानमदायीति शोकास्य भेतत् । यदप्युक्तङ्कविरत्नेन गुरुकुले शृङ्गारवहुलानाम िकाम काव्यानाध्यापनपनुपितमिति, तदवि- धारनिदानमेव; न ह्यममीक्ष्य, अविचिन्त्य घ प्रबन्धकर्तारः काव्यानि ब्र. तिनाङ्करेषु समर्पयन्ति, येन तेषां क्षतिकरणे क्षमताऽऽशङ्कयत । अधीत्यापि च रघुवंशादिकाव्यानि शिवकुनारादयो विद्वांसः खलु सुकरिता एव सुधियश्च, तेन श्रीमतोऽनुमानेऽवापोदापाभावाद् व्याप्तिरेव नास्ति' इति । ततो ब्र० हरिश्चन्द्र इत्थमवोचत्, “शोकास्पदमिदं यदन्यत्रैव विवेचनायां कर्तव्यायां निबन्धकाऽन्यत्रैव स्थवाक्प्रयुक्ता। नहि केवलं कालिदासदीक्षितादिमिन्दा- जिरेव संस्कृतवर्तमानदशाविषयः समालोचितो अवति; यदि कालिदासो दुष्क.

·एव विवैरिकोव, यदि च दीक्षितो गर्भवासीपुत्रोऽपि पण्डितेषुसम्मानमवाप,तत्र को हेतुः ? कथनियं शोचनीया दशा निवर्तयितुं शक्या ? इत्यादि सर्वमपि पदार्थजातं यावा निर्णीतम्भवति, तावन् निरर्थक सर्वोऽपि प्राक्तनामां विवक्षणामा निन्दाकमः । संस्कृतपरिडताः कुतो मिथो व्यक्तिगतगुणदोषप्रद मिपुरस्तरमेव विन्ते ? इत्यत्रापि कारणं चिन्तनीयम् । तदेव च कथमपि संस्कृत दशा समुन्नेतुं शक्येति । यत्किमपि धोक्तं निबन्धकळ, सर्वमपि 'सत् मापीनान् परितान् अवलम्व्ययोक्तम्, नार्या धीमान् । नापि ध केवलं 8- गारवर्णनापरस्थादेव कालिदासप्रन्धालां गर्हणीयता सम्भवति। भूतवस्तु- प्रदर्शनपरा हि कषयः, यदि जनानां न स्याङ्गाररसकर्मसु प्रवृत्तिः, गुज्येत तदा कवेर्दूषणम्, सद्भावे तु जमानान्ताशप्रवृत्तेरनुचितमेव तदाख्यान- पराणां कवीनां कलङ्कनम् । वर्णिभिस्तु तत् सर्वथा हेपमेय; नात्र फस्यधि- दपि संशीतिरस्ति संस्कृतभाषादुर्गतिहेतु अन्यतमोऽस्याः भाषायाः सभासबहुलत्यमेव । यस्वाभाविकी वाणी भायाख्यों लधुमहति । अतो यथा भल्पसलासा स्याद् वाणी, तथैव यतितव्यम् । अपरो हेतुयन संस्कृतप्रचारः संस्कृतसौन्दर्यच सङ्कोच्यते, रा खरवस्या अधिगमस्य दुरधिगमव्याकरण- जन्यत्वमेव । अत एवं घ अतिशयघोषणेन बुद्धरस्फुरणशीलता जायते, ग- तानुगतिका एव संस्कृताध्यायिनो जायन्ते" । इति । सतो विद्यार्थी देवदत्त पन्तः प्राध्यविज्ञानाम् प्रशंसनमेष श्रेयस्कर म विगईणमिति स्थापयामास । तदनु परोपकारिसम्पादकः पं० पद्मसिंहो मिरदर्शयद् या केवलं वर्णि- भिरनादेयत्वादेव काठयानामुपेक्षणीयता आक्षेपयोग्यता च सम्पद्यतेोधयोति यथार्थवादिनो,न ते व्यक्तिविशेषधियमुद्दिश्य प्रवर्तन्तेातेन शृङ्गारादिरसवर्णन. परायणा अपि भूतवस्तुधादित्वात् कवयोऽगईणीया एवेति । तमनु ब्र. जयचन्द्रो निबन्धकर्तुः पक्षम्परिपुष्णन् 'कविर्धर्मोपदेष्टेव भवितुमईति, ·( १७ ) कालिदासादय एव तद्विपरीतार्थोंपदेतृत्वादकवय एवेत्याचष्ट । स इत्थमयूयु- यथा न केवलगुणार्थकथनादेव गन्धस्यानुपादेयता प्रसज्यते, अपि तत्र प्रवर्तकत्वमुपादायैष । न चेदेवं स्थात्, स्वामिदयानन्देन पदर्शिता अपि भूयांसः प्रसङ्गाः हेयत्वम्प्राप्नुयुः । कालिदासादिभिर्णिताः शृङ्गाररसमय्यो वर्णनास्तु खलु तमर्थं रोचकतया मनःप्रवृतेर्वियषयत्वनयन्ति।" तस्सिन्विरतवाक्ये ब्र० भरद्वाजः संस्कृतभाषाऽनुन्नतौ तदध्यापकाना- मलसतैव हेतुरित्यवर्णयत् । तड्नु पं० रलारामशास्त्री संस्कृतसाहित्य विषयं लक्ष्यी कृत्य इत्थम- भाषत, "संस्कृतसाहित्यस्य निपातक्रमो भारते यवनप प्रवेशदनादेव समा- रभ्यते । ततः प्राक् पुनर्विक्रमराज्ये धीवरा अपि, कुलाला अपि, कुविन्दा अपि च, संस्कृते परमपाण्डित्यमलभन्त । यवनानामागमे तु तदधीना भा. रतीयाः उदररक्षार्थलमत्वाद् वा, विदेशी यापार क्तचेतस्त्वादा, संस्कृतोन्न- तौ नाभ्यधिकम्मनो ददुः । ततः कालादद्यावधि तत एव कारणात् ना. भूत्तत्प्रचारः । अद्यच्चे संस्कृत प्रारम्भ कग्रन्थाः, तदध्यापनप्रण ली चेत्युभय- 'मपि न.त्युरकष्टम् । साधारणजनेषु संस्कृतप्रचाराय "संस्कृतप्रवेशिका सदृशाः प्रारम्भकोपयोगिनो ग्रस्थाः निर्मातव्याः।" योग्योवक्ता एतदप्यवदद् य, न स संस्कृतभाषां वजन प्रस्तां विधातुमुचितम्मन्यते, किन्तु स तद ध्य- मनन्तरस्पग्रन्थानाषायामनुबाद तुमेवास्याअधिग तुयोग्यत्त्वमसिनैति ततो निबन्धकर्तुर्माता पं० सुबोधानन्दी निबन्धक भातृत्वादाशकि- तसम्भवामाशङ्काम् पक्षपातिताया अपनुदन्, 'निबन्धका निधन्धे को मुद्याः साद्यन्ताया अशुद्धत्वमुक्तं, तत्कथमि' त्यपृच्चत् ? ततः केपि सदस्याः देववाण्यां वक्तुमशक वातः सभापतेरार्यभाषयैव बनुमादेशमपृच्छन्त । आप्ते चार्यभाषाप्रयोगे सभापतिना, अध्यापक- रामदेव इस्थमार्यभाषयां वक्तुमुपचक्रमे ।

·- (१८) " मान्यवर सभापते तथा सभ्यगण, यद्यपि दर्शनों के विषय में सं- स्कृत से विशेषतया विशता न रखने वाले मनुष्य का बोलना उचित तथा सम्बद्ध नहीं, तथापि आज के विषय पर बोलना संस्कृत के विद्वानों को छोड़कर अन्यों के लिये भी असम्भव नहीं है। विषय यह है कि संस्कृतसाहित्य की उन्नति कैसे हो सकती है। साहित्य शब्द बहुत व्यापक है। दर्शन, उपनिषद् तथा वेद यह सभी कुछ साहित्य या (literature) शब्द के अन्त- भूत समझा जाता है । परन्तु निबन्धकर्ता ने, तथा अन्य भी सब वक्ता. ओं ने साहित्य शब्द से काव्य का ग्रहण किया है। दर्शनादियों को छुआ भी नहीं । पहिली बात जो संस्कृत साहित्य के प्रचार को रोकती है वह संस्कृतभाषालेखकों की कठिनशब्दप्रियता है। संस्कृत के पण्डितों के सौ सौ गज लम्बे वाध्य तथा समास लिखने से इतना प्रेम है कि इन के योग से उन की भाषा साधारण लोगों से अज्ञेय हो जाती है। स्वामी दया- मन्द जी की भाषा को देखिये, वह कैसी सरल है, उस में कहीं परिडताई दिखाने की चेष्टा करने का चिन्ह नहीं । । एक महाशय ने कहा था कि कालिदास ने शङ्गाररसबहुल काव्य लिखकर पाप किया । परन्तु कवियों का काम ठीक ठीक चीज़ का वर्णन करना है। शेक्स्पीयर के नाटकों को देखिये, उनमें आप सब प्रकार के वर्णन पायेंगे। परन्तु क्या इस से किसी ने उसे पापी कहा ? और कुछ भी हो, परन्तु कालीदास को जो दूषित करता है तथा उसे अनुपादेय समझता है वह संस्कृत भाषा से विद्रोह करता है। यदि तुम कालिदास को संस्कृत से निकाल दोगे, तो गैटे जैसे विद्वान् किस ग्रन्थ पर मोहित होंगे ? कालीदास सारे संसार के महाकवियों में से एक है। वह कहां कहता है कि मेरे ग्रन्थ गुरुकुल में पढ़ाने योग्य हैं। मैं तो कहता हूं कि यदि सत्यार्थप्रकाशादि के गृहास्थाश्रमादि प्रकरणों से कुछ भाग निकालना ब्रह्मचारियों के लिये हितकारी समझा जावे तो कोई बुरी ·बात नहीं। कालीदास प्रकृति को समझता था और खब समझता था। इसी से उस का मान है । क्या कोई पुरुष सौगज़ लम्बे समास लिखकर ही पण्डित तथा कवि कहा सकता है ?" वर्णितवर्णनीये मरामदेवे कविमहाराणीशङ्करः साम्प्रतिककवीनां शृङ्गाररसप्रियवाद् दुराचारत्वाञ्च गर्हणीयतामेव प्रत्यपादयत् । सोकथयद् यन्न भाषालालित्यकारणात् तल्लेखको मिन्दामहति, भाषया भाव्यमेव सर- सया ललितया चेति। तदनन्तरम्परिडतधर्मदेवः संस्कृतभाषाया अनुन्नती तदध्यायिनामालस्यमेव कारणमित्याचष्ट । स प्रत्यपादयद्, यदभाषणमेव संस्कृताप्रचारे मुख्यो हेतुः, आदौ तावत् पण्डिताः संस्कृतसम्भाषणमेव न वि- दधति; विदधतिचेदतिजटिलाम् पद्धतीमाश्रितया, तेन भाषा न प्रचलितताम- भिगन्तुमर्हति । एवं च समाप्तेषु वक्तषु कालस्याबशिष्टत्यात् सभापतिर्वितीर्णयक्तृताका. नपि पुनर्विवतन् वक्तुमादिष्टवान् । तदनुसारञ्च पं० मेलारामशालिग्रामो ब्रह्मचारिहरिश्चन्द्रश्च स्ववक्तव्यानि व्यतार्षः। त्रयोऽपि ते संस्कृतसम्भा- षणस्यैवावश्यकत्वम्प्रत्यपीपदन् ब्रहरिश्चन्द्ररस्त्वेतावद् विशेषतः प्रतिपा- दयामास यत्, संस्कृतभाषा विदुषामेव भाषा, भावप्रकाशनद्वारञ्च स्यात् । एवं समाप्तासु सर्वासु वक्रुतासु, सभापतिर्निबन्धलेखकं पं० अ अखिलानन्द- माशङ्कानां समुत्तरणाय प्रार्थयत् । सोवदत्, “य महाशय रहङ्कालिदासादीनाक्षिपाभीत्युक्तं, तद्वयर्थमेव नाहंतमकविम्मन्ये; मन्येऽहन्तमशेषकविशेखरम्; परन्तस्यावैदिकत्वङ्कथमपि नापन्हीतुमुद्यतोऽस्मि । सम्बपि कविस्तो वैदिक इति नैतविरुद्धम् । यत्तु कैश्चिदवाचि, न शतगज़लम्बायमानानि वाक्यानि संस्कृतभाषामाभूषयितुं क्षमानीति, तत्तु तद्भाषासाहित्यानभिज्ञतामूलकमेव । यत्तु वक्तृभिर्वर्तमानभा- षास्थितेरुद्धरणार्थं सामयिकपुस्तकादिभावः आवश्यक इत्यभिहितं, तत्र न मे ·(२०) कथमपि विसंवादः । अनुमन्येऽहन्तत्, प्रयते च तदर्थसाधनाय यथाशक्ति सेवकोऽहं स्वामिदयानन्दस्य, आUणाचनमत्तोऽनसमुदय आशङ्कनीयो। “यत्तु सुबोधः कौमुदीविषयेऽपृच्छत्, तत्रोच्यते; सिद्धान्तकौमुदी साद्य- न्तमशुद्धेति मदीया स्थापना। तत्रोदाहरणरूपेण "मुनित्रय" मित्याद्या- दिममेव पद्यं समालोच्यमानं कौमुदीकृतः पाण्डित्यं द्योतयिष्यति । मुमित त्रयमित्यत्रादौ मकारविन्यास इत्याद्यं दूषणं साहित्यसम्बन्धि । अपरज्म दूषणमादौ जगणविन्यासः । तृतीयाऽशुद्धिः परिपूर्वकस्य भूधातोर्विवेचनार्थ प्रयोगः, “परौ अवोऽवज्ञाने” इति सूत्रे पाणिनिना परिपूर्वकस्य भूधातो. रवज्ञानार्थताया वचनात् । . . " यद्यन्यत्रापि काठ स्यादेतर्थकः प्रयोगः, सोप्पशुद्ध एवं विज्ञेयः। यवनैरेवास्माक देववाणी पातितेत्यत्र न मे विवादः । अनुमन्य हमिदम् । परं, नाहङ्कथमपि पृङ्गारवर्गनापक्षपाती अवितु शक्नोमि; अवैदिक हि तत् कत्यनिति"। एवं सर्वेषां वक्त णां वचनान्यालोचितवति निबन्धकर्तरि सभापतिरा- त्मीयमेकमन्तेवासिनं सर्वेभ्यो धन्यवादपुरस्सरं सभाविदृष्टिविज्ञापनाय आज्ञापयत् । अन्तेवासिना च पालितायामाज्ञायाम् पधलादिनस्याधिवेश. नमवसानमगात्। ६ ·. द्वितीय दिनाधिवेशनम् एकादशी यथासमयमुस्यिते पगितसमाजे सभापती ध, पं०शिवशङ्करकाव्यतीर्थः सभापतेराया स्वीयमिम निबन्धमपठतः- षड्दर्शन विरोधाविरोध विचारः उपोद्घातः अधिकृत्य पइदर्शनानि प्रतिष्यतेऽत्राव विचार इत्यवलोक्य समुद्भवत्यस्माक- मन्तःकरणे महान् समुल्लासः। प्रत्यब्दांमत्यमेव यदि दोपज्ञाः परीक्षकाः प्रेम्णा संगत्य जगदुपकाराय प्रमेयनिवार्थ प्रयतनाम, तर्हि, सन्तानानां पन्थाः सरलो निरुपद्रवो राजपथ इव भविष्यतीत्याशास्महे । मनुष्याः स्वल्पज्ञाः सन्ति, अतः पदे पदे स्खल- न्ति, भ्राम्यन्तिचेत्यत्र तु न सन्देशः । किन्तु, आत्मानं सर्वशं मन्यमाना इदानीमपि विद्यन्ते देशेऽस्मिन् पर:सहस्त्राः पुरुपाः, पश्यभाग्यमवेतदेशस्य । को हि खलु ईश्वर- स्यानन्तां विभूति परिच्छेत्तुं समर्थः । परन्तु, विशेषतो ज्ञानग्रहणाथैव मानवी सृष्टिः प्रकाशिता परमात्मना इत्यनुमिमीमहे । अत: ज्ञानोपलब्ध यावदायुपं यथाशक्ति .प्रव- तितव्यमित्यस्माकमाग्रहपुरःसरं सम्मतिररित । अतएव, आधुनिका इव पुरातनाः पुरुषाः अपि न सर्वज्ञा आसानत्यस्माकं निश्चयः । पडशास्त्रप्रणेतारस्तु उदारहदयाः स्वतन्त्र- मतय आसन; लोकोपकाराय च पडदर्शनानि विरचय्य, अनुसन्धानर्मागप्रणाली स्थापितवन्तः। वयं सर्वज्ञाः, अस्माकमुपदशः सम्यग्ज्ञानोपहितः, अतोऽत्रन विवादि- तव्यं, यथोपदिष्टमेवावधार्यम्, ईट्टगाशयास्ते महाशया न आसन् । अतः माग्विवे- चनाद् विनयपुरःसरं लब्धवर्णभ्यः परीक्षकेभ्योऽभ्यर्थयामहे यत्, 'पूर्वः पूर्वतरैश्च शिष्टः परिगृहीतत्वानात्र प्रत्यवस्थातव्यं, किन्नु यथानुशासनमेव प्रत्येतज्यम्, तथाच पूर्वाचार्याणां विशेषाऽऽदराद्वा, विज्ञानाधिक्याद्वा, सम्यगद्रष्तृत्वाद्वा, सिद्धत्वाद्वा, विका- लदर्शित्वावा, अस्माकन्तु तद्वैपरीत्यात् तदुक्तयो न निराकरणीयाः, न च संशयपदं ने तव्याः" इति न कदापि मनसाऽवधारणीयम्; सत्यासत्यविवेकलोपप्रसंगात् । दृश्यन्ते च.

·पूर्वाऽऽचार्या अपराचार्यै निगृह्यमाणाः । यास्काचार्याचरणा गार्ग्यकोत्सयोर्मतं प्रत्याचक्षाणा दृश्यन्ते । श्रीमच्छङ्कराचार्यो ब्रह्ममीमांसाव्यतिरेकेण अन्येषां सम्यग- दर्शनापदिष्टानामपि शास्त्राणामसारतामुद्भावयति । स्वयमेव पदशास्त्राणि अन्योऽन्येषां वादानां प्रत्याख्यायकानि प्रतिभान्ति, न वयं षट्पदार्थवादिनों वैशेषिकादिवत् " " नाविद्यातोऽप्यवस्तुना बन्धायोगात्" इत्यादिना सूत्रजातेन, सांख्येन वैशेषिक- मायावादाभ्युपगमा नाक्षिप्येते किम् ? " रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् " “पयोऽम्बुव- वेत्तत्रापि" " ईक्षते शब्दम् " " महविद्वा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् " " उभयथापि न कर्मातस्तदभावः” इत्यादीनि सूत्राणि प्रारभमाणेन वेदान्तेन सांख्यवैशेषिकप्रभृ- तीनां प्रगाहयुक्तिभिदृढीकृतान्यपि, आप्नाक्षसाधनत्वेन परिगृहीतान्यपि, श्रुतिस्मृति- प्रमाणैराभासितान्यपि मतानि किं न प्रत्याख्यायन्ते ? आस्तां तावत् । यस्मिन् देशे वि- चारस्वातन्त्र्यं लोकर्नाभिनन्द्यते, प्रत्युत निन्धत एव, न कदापि स देशः कल्याण- श्रेणिपम्परामारोहन्नभ्युदयागिरिशिखरं प्राप्स्यति । इह खलु सर्वे आचार्या भगवद- वतारत्वेन वा, देवतांशत्वेन वा, येन केनापि महाऽद्भुत्प्रकारत्वनैव स्वीकृत्य यदाप्रभृ- त्यवलोकिताः, ब्रह्मवत्पूजिताश्च एवं वेदवाक्यवत् तद्वाक्यान्यपि अप्रत्याख्येयानि, अ- मीमांसनीयान्येवचेत्यवधारितं जनैः,तदाप्रभृत्येव नैष देशोऽनुगृहीतो महर्षिभिर्महाभाग्यैः। व्यासो भगवदवतारः,कपिलस्ताहगेव,पाणिनिः साक्षाच्छङ्करः,पतञ्जालः सहसमूर्धा शेषः, भास्कराचार्यो भास्कर एव, कालिदासो भगवत्या पुत्रीकृतः, धन्वन्तरिवारिधिमथ- नोभृतः परमेश्वर एव, इत्थं सर्वे पुरातना विद्वांसो देवतांशप्रभवा एवाङ्गीक्रियन्ते; किन्त्वेषा मतिः सर्वथा द्वासकुपथगामिन्येव । 'पूजिता आहताश्चैते माभूवन्नाम', एवंविध- स्याऽऽशयस्याऽऽस्पदं वयं न भवेम कदाचिदपि; वयं सर्वान् चिरन्तनानाचार्यान् भूयो भूयो नमस्कुर्मः, हृदा वयं तानाद्रियामहे; किन्तु, “यद्यत्तैरभिहितं तत्तत् सर्वमेव तथैवाभ्युपगन्तव्म्, तैश्च यथार्थ एव सर्वो विहितो, नचात्र अयथार्थलेशोऽपि विद्यते, न तदुक्तमस्माभिरर्वाचीनः प्रत्याख्येयं, विचिकित्सितव्यंवा," इति वयं नोररीकुर्मः । अतः सरदारहृदयः पक्षपतिपक्षविरहितैयथार्थ बुभुन्मुभिः सत्यं जिज्ञासुभिश्च भाव्यमिति सर्वानुपस्थितान् महाभागान् प्रार्थयामहे ।

·- (२३ ) सन्ति लोकेषु मुप्रख्यातानि सम्यगदर्शनानि सांख्य-योगन्याय-वैशेषिक-कर्म- मीमांसा-ब्रह्ममीमांसाभिधानि पदशास्त्राणि । तत्रोत्तरे मीमांसे न स्वातन्त्र्येण कमप्य- पूर्वमर्थ निरूपयितुं प्रवृत्ते स्तः । वेदान् ब्राह्मणानि च समन्वेतुं कर्मामीमांसा, वेदा- नुपनिषदश्च संगमयितुं ब्रह्ममीमांसा प्रवृत्तेत्येतत्तच्छास्त्राऽध्ययनेन प्रतिभाति । अव- शिष्टानि सांख्यप्रभृतीनि चत्वारि शास्त्राणि श्रुतीरनुरुन्धानान्यपि न पारतन्त्र्यमनु- ज्झित्वा शासतीत्येषोस्ति वहनां शिष्टानामभ्युपगमः। तत्र पदार्थानधिकृत्य ब्रूमस्तावत् । सांख्याः खलु प्रधानपुरुषो द्वावेव पदार्था- वभ्युपयन्ति, अत्रेश्वरस्य प्रतिपिध्यमानत्वात् । योगमतावलम्बिनः, तावीश्वरश्चेति पदा- यंत्रयं मन्यन्ते । गोतमः "प्रमाणप्रमेयसंशयादि" पोडशपदार्थवादी । कणादः खलुः 'द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया' इति पदपदार्थान् स्वीकरोति । कर्ममीमां- सायाः प्रायः पदार्थानामियत्ताकरणे नाग्रहोस्ति, कर्मनिरूपणे निष्प्रयोजनत्वात् । ब्रह्ममीमांसा ब्रह्माख्यमकमेव पदार्थमभ्युपगच्छति । जीवात्मानमधिकृत्य तावत्रूमः। अस्त्यात्मा शरीरेन्द्रियपञ्जराध्यक्षः शरीरेन्द्रियव्यक्ति- रिक्तो ब्रह्मणो भिन्नो नित्यःकश्चित्ममेयविशेष इत्यत्र वेदान्ताद् ऋते सर्वास्तिकशास्त्राणा- मैकमत्यमित्यत्र तुन संदिमः। किन्तु, सकोगस्ति? अणुपरिमाणः, आहोस्विन्मध्यमपरि- माणः, उत विभुपरिमाणः? पुनः सगुणो वा, निर्गुणो का? पुनरेक एव प्रतिशरीरमुत प्रति- शरीरं भिन्नोऽनन्तोस्ति? पुनः, कादाचित्कचैतन्यः, उत नित्यचैतन्यः ? इत्येवंविधेष्वर्थेषु सर्वेषामास्तिकशास्त्राणां विरोधोऽस्ति नवेति प्रथमं तावद्विचार्य्यते । तत्र सांख्यानामेषोऽ भ्युपगमः, जीवात्मा नित्यचैतन्यः शुद्धो बुद्धो मुक्तखरूपः सर्वज्ञो विभुपरिमाणोऽनेकश्च । चेतनोपि सन् जीवात्मा न किमपि चेततीत्याश्चर्यमेव सांख्यमतं प्रतिभाति परीक्षकाणाम् । एवमस्तु । अयमभिप्रायः सांख्याचार्याणाम्, नायं जीवः मुखी, सुखगुणानभ्युपग- मात् । नायञ्च दुःखितः, दुःखधर्माऽनङ्गीकारात् । नायं प्रयत्नादिमान्, निखिल गुणाधानप्रतिषेधात् । एष जीवः कर्तापि सन् न किमपि करोति, द्रष्टापि सन् न किमपि पश्यति, भोक्तापि सन् न किमपि मुझे, अर्थात् कर्तृत्व-द्रष्तृत्व-भोक्तृत्वायेव धर्माः ·(२४) वास्तिविकत्वेन जीवात्मनि न वर्तन्; किञ्च, अचेतनागां बुद्धो वर्तमानाः, आत्मनि प्रति- फलिताः, आत्मानं कर्तारमिव द्रष्टारमिव भोक्तारमिव सुखिनमिव दुखिनमिवेत्वेवंविध विदधति । प्रथमन्तु, एष पक्षः सर्वथा दुर्बोध एवास्माकम् । कथं ? जीवात्मा पश्यापि न पश्यति, कुर्वनपि न करोति इत्येवंजातीयकानां वाश्यानां कोभिप्रायः सेत्स्यति ? यद्यात्मा स्वयं न पश्यति, किन्तु बुद्धिः पश्यति, तात्मनि दृष्वृत्वमुपचर्यते; तर्हि, अचेतना बुद्धिः कथं पश्येत् ? कथञ्चात्मने निवेदयेत ? निवेद्यापि किं करिष्यति ? निवेदनेन किं प्रयोजनं निःसरियति ? अविकारित्वात, निवेद्यमानोऽपि भूयोभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि बोध्यमानोऽपि जीवो जडवत् न किमपि वक्ष्यति; अतो निवे निष्प्रयोजनमेव । अहो ! 'चेतनो जीयो न किमपि करोति, अचेतना बुद्धिः सर्व सम्पादयति, इति वोढुं कः शन्यान् ! अन्यच, नित्यचतन्यो जीवात्रोनि सारख्या- चार्या अभ्युपयन्ति; तर्हि सुषुप्तिमूर्जाद्यवस्थायां कथन चेतयते ? एवं, वाद्येन्द्रिया- णामपि अनर्थकत्वमेव समायाति । विपयाभागान तमिलना मुशिमूर्छाद्यवस्था- यामिति चेत्, एतदप्यसमंजसम् तत्रैव सर्वविश्लोपलब्धेः । अन्यच, 'जीवात्मा विभु- रस्ति' एषोप्यभ्युपगमोऽस्माकं दुर्योध एव । एकको जीवात्मा याबद्ब्रह्माण्डपभिव्याप्य तिष्ठति; योऽयमात्मा मयि सएव भवत्वपि, स एव सूयाद्यविलपदार्थप्वपि, तस्यै- वैको भागः सूर्याग्निना दह्यते, एकत्राची निपजाति, सिंहे तिष्ठन् आक्रामति, अजे तिष्ठनाक्रम्यते; एवं न कर्मफलभोगाय देह देहान्तरं गच्छनि, न च पुण्यभोगाय कु- त्रापि याति आयाति वा, मृतेऽपि दे नव तिष्ठति, तत्र गुसगीत, तत्रैव स्थास्यति, अचेतने लिङ्गमेव सर्वत्र गमनागमनं करोति इनीहक सिद्धान्तः कस्य पुरुषस्य बुद्धिपथ- मारोक्ष्यति? अन्यञ्च, विभुत्वमभ्युपगम्यापि तद्विरुई जीवात्मनो भिन्नत्वं प्रशास्ति, इदमपि सांख्यमतेन दुर्जयमेव । जीवस्य विभुत्वं स्वीकृत्यापि प्रतिशरीरमकैको जीयो मिनो भिन्नो व्यवस्थित इत्युपदिशता सांख्यानां मते कथं न वक्ष्यमाणा दोषाः प्रसज्यरेन् । एकस्मिन् मृते कथं न सर्व म्रियन्ते ? एकरिमन दुःखिते कथन सर्वे दुःरिख- नोभवन्ति ? यदि ते ब्रूयुः, उपाधिभूते लिने सबै सुखदुःरवादिक दर्तते, तच प्रतिशरीरं मिश्र परिच्छिन्नञ्च, अत एकस्मिन् विकृतेऽपि अन्योऽविकृतस्तिष्ठतीति; एतदप्यस- मंजसम्ः कथम् ? तेनलिनेन सर्वात्मनां सम्बन्धोऽस्ति नवा ? यद्यस्ति, बर्दि, एकस्मिन् ·( २५ ) दुःखिनि भवेयुः सर्वेऽपि दुःखिनः । यदि येन लिङ्गात्मनोपहितश्चेतनः कर्म करोति स एव तेन फलभोक्तति अयुः इत्यपि असमञ्जसम् । कयम् ? यस्मिन् काल एको जीवात्मा लिङ्गात्मके देहे निजचैतन्यच्छायां प्रतिफलयति तदा किं तत्र स्थितानामनन्तानां जीधा- ना स्वस्वचैतन्यप्रतिबिम्बप्रदाने अस्ति कश्चित् प्रतिबन्धो येन तर्कतुमनहास्ते भविष्यन्ति। इत्यवस्थायामेकैनव जीवेनोज्वलितं लिङ्ग नान्यैरिति कथमवधारयितुं शक्यम् ? अगत्या सर्वैरुज्ज्वलितं लिङ्गं सर्वानेव जीवान् दुःखिनः कर्तुमर्हति । इत्थमेकस्मिन् मृते भ्रियेरभान सर्वे । पुनश्थ, सर्वज्ञो जीवात्मेति अभ्युपगम्यते सांख्यैः । कथं न सर्वस्मिन् काले सर्व जानाति ? उपहितः सन् न सर्व जानातीति चेत्, अहो नहि कश्चित् गृहादिना वा वस्त्रा- दिना वोपाधिविशिष्टो ज्ञानी अज्ञानी भवति, पण्डितोऽपण्डितो दृष्टः । एवं विवादोपि माभूत्, चेतन आत्मैव विवदते, अहमस्मि, नास्मि, अहं सुखी, अहंदुःखीति । एवमस्तु । तत्र सांख्यकल्पितप्रधानस्य सिद्धि प्रत्याख्या "रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम || प्रवृत्तेश्च । २ । पयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापि । ३ । व्यतिरेकानवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् । ४ । अन्यत्राभावाच न तृणादिवत् । ५ । अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् । ६ । पुरुषाश्मवदि- तिचेत्तथापि । ७ । अंगित्वानुपपत्तेश्च । ८ । अन्यथानुमितौ च शशक्तिवियोगात् ।९। विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् । १०।" इति दशसूत्राणि एकस्मिन्नेव स्थाने, “ईक्षते - शब्दम् । कामाच्च नानुमानापेक्षे" त्यादीनि चानेकानि सूत्राणि निर्मितानि न दृश्यन्ते वेदान्तशास्त्रे ? ब्रह्ममीमांसा पदे पदे सांख्याभ्युपगमं प्रत्याचष्टे । उक्तसूत्रा- णि व्याचक्षाणेन श्रीमता शङ्कराचार्येणाभिधीयते, "तब सांख्या मन्यन्ते-इत्यारभ्य- तस्मादप्यसमञ्जसं सांख्यदर्शनम्" इत्यन्तम् । सम्पति कणादपरिकल्पितपरमाणुकारणवादादि मतं कृष्णद्वैपायनो व्यासो व- क्ष्यमाणसूत्रजातेन प्रत्याचष्टे :- (i) रचनानुपपतष नासुमानमित्यादीनां (०२ पा०३.१०१) विप्रतिधामासमंजसमित्य. मामा (अ6 ३ पा० २०१०) दशप्राणी व्याख्यानावसरे, (निर्णयसागर मुद्रिसे वेदान्तभाध्ये ४१. पठादा ५२५ पृष्ठम् ) ·(२६ ) "महदीर्घवदा इस्वपरिमण्डलाभ्याम् ।। अ० २ पा० २ सू० ११ ॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभावः । १२ । समवायाभ्युपगमाञ्च साम्यादनवस्थितेः। १३ । नित्य- मेव च भावात् । १४ । रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् । १५ । उभयथा च दो- पात् । १६ । अपरिग्रहच्चात्यन्तमनपेक्षा । १७ ।" एतैः सप्ताभिः सूत्रैवैशेषिकाभ्यु- पगमस्य वेदान्तविरुद्धत्वं श्रुतिविरुद्धत्वं च सर्वथा प्रसाधितं वेदव्यासेन । अत्र सूत्र- त्रयस्य भाष्यं पठामः-: "उभयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति तस्मादप्यनुपपन्नोऽयं परमाणुकारणवादः ॥नित्यत्वमे- व च भावात् ॥ अपि चाणवः तस्मादप्यनुपपन्नः परमाणुकारण- वादः ॥ अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा । प्रधानकारणवादो वेदविद्भिरपि कै- श्चित अत्यन्तमेवानपेक्षाऽस्मिन् परमाणुकारणवादे कार्या श्रेयोऽर्थिभिरिति वाक्यशेषः (१)" ॥ (१) उभयथापि न कर्मातस्तदभाव मित्यत्यमेव च भावात् । अपरिग्रहाचात्यन्तममपेक्षा ॥ वेदा०, १० २, पा० २, पू० १२, १४, १७ ॥ इति सूत्रनयन्य भाम्यम्, नि० सा० मुद्रिते. वेदान्त ४३४-५४९ पृष्ठ प्रष्टुं शक्यते ।

·* ओ३म् * श्रावितनिबन्धे काव्यतीर्थमहोदये ब्र.विश्वनाधा निबन्धमालोचयितमित्यम्मा- वर्तत । सोऽकथयद्, यद्, यदुक्तं निबन्धका"नवयं षट्पदार्थवादिनः" इत्यादि सांख्य- सूत्रात्मतीयते दर्शनानां मिथो विरोधः, तोचितम्, एतदुत्तरसूत्रसङ्गत्या अस्य सूत्रस्थ पूर्वपक्षसूचितत्वविनिश्चयात् । यदप्युक्तं, 'सांख्यानाम्पदार्थद्वयमेवेष्टं,' तदपि न, तस्य षोडशपदार्थवादित्वात् । न च पदार्थोदेश 'इयन्त एव पदार्थाः, नाधिका' इति विनि- श्चयार्थः, अपि तु, इयन्त एव पदार्था अत्र शास्त्रे समस्य विवेचनीयाः, मुक्तयुपयोगि- नश्चेत्येतावत्येव तस्य प्रयोजनम् । न च ईश्वरवादाभावादेव सांख्यमीमांसयो स्ति- कता ईशानभ्युपगन्तृता चाभ्युपेयाः तयोस्तदनावश्यकत्वाभ्युपगमाङ्गीकारादेष कार्य- निर्वाहात् । समापिसवचनश्चायं ब्रजयचन्द्रणानुगतोऽभवत् । स एवमाचष्ट स्वमतम् "काव्यतीर्थमहोदयेन मुश्रवस्वरेण श्रावितो निबन्ध इति, धन्यवादमर्हति । प्रति- पायवस्तुनि तु मम मतप्रभेदः । आदौ तावत् ‘पदामोद्देशे भेद' इति यदुक्तं, तन्न स- हटते, अन्तर्भावन एव भेदात् । यचापि सांख्यस्यानीश्वरवादित्वमुक्तं, तदप्यप्रामाणि- कं,तस्यावाच्छतत्वांच नास्तिकताऽसम्भवात्। सांख्ययोगयोकतामाचक्षते सद्विदः,सा कथं सांख्यस्यानीश्वरवादित्वे घटेत ? अपरमप्यत्रोच्यते; दर्शनानाम् मिथो विरोध इति कथम्? एकस्यैकेन, अनेकस्यैकेन, एकस्यानेकेन, सर्वस्य सर्वेण वा ? नात्र पक्षचतुष्टये कश्चिदपि पक्षः सम्भवति । एकस्यैकेन चेत् ? कथं दर्शनानाम् मिथो विरोधो न पु- नर्दशनीयः ?, द्वितीयतृतीयपक्षयोरपि एष एव दोषः, सांख्ययोगयोरेकत्वप्रसिद्धिवि- रोधभवः । नापि सर्वेषां सर्वेः, एवं सति सर्वतन्त्रसिद्धान्ताभावप्रसङ्गः स्यात् । कि- ञ्च, न दर्शनेषु कथमपि विरोध उपपद्यते। न हि सूत्रभाष्यकृतोः कापि विरोधो दृष्टः । अत्र पुनः पदस्वपि दर्शनकृत्सु सूत्रभाष्यकृत्सम्बन्धेन सर्वेऽपि मिथः सम्बद्धा एव । काणादभाष्यकृगौतमः, गौतमसूत्रभाष्यकद्वात्स्यायनः, स एव व्याससूत्रभाष्यकृत, यो- गदर्शनभाष्यकृदयासः, इत्येवं सर्वेऽपि दर्शनकृत एकसिद्धान्तपरा एव प्रतीयन्ते । अत " ·( २८ ) एव चोक्तं स्वामिभिः, यदेते पडपि बहुषु जगत्कारणेष्वेकमेकमुपादाय तद व्याख्यातु- म् प्रवृत्ताः"। तदनु पं० अखिलानन्दशर्माऽपिधर्मे दर्शनानामविरोध इति पक्षमवलम्ज्य किमप्यवोचत् । तदनु पं० शालिग्रामशास्त्री स्वां वक्तृतामारभत । स आदौ पद्यमेतदुचारयामासः- गरीयान्विषयोऽस्त्यध,लघीयाम् सङ्गमो मम,वर्षीयांस्तत्र विश्वासोहणीयान्त्समयो मम । तदनु सोऽकथयद् , यावद् यथा सर्वेन्द्रियाणां विषयभेदेऽपि न विरोधः, तथैव दर्श- नानाम् । ते हि सर्वेऽपि समुचिताः क्रमशः पुरुषमुपर्य्यपरि भूमिकामारोपयन्ति । यत्तु काव्यतार्थनैतदगादि, यत्, 'न दर्शनकृतामाग्रहः तद्वचनन्तथ्यमेवेति' ; तत्र वक्ततद- वादि, यत्, कथमाहार्यप्रामाण्यास्कन्दितज्ञानमृते प्रवृत्तिदर्शनेषु सम्भवतीति । 'ईश्वरा- सिद्धरति' च सूत्र शास्त्रिमते पूर्वपक्षिण एव, न तु सिद्धान्तिनः । यदपि काव्यतीर्थः सांख्यमते 'जीवशुद्धत्वेऽपि कथन्तस्य ज्ञानादिक्रिया' इत्याशङ्कतः तत्र वक्ता- "तस्मिंश्चिदर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः इति पयानुसारम् प्रक्रियामाचक्षणेनोत्तरमदीयत । यद्यपि च काव्यतीथेन सा- मळ्यायर्यात्मविभुवादस्यानवस्थापकतोक्ता, तत्र तु कर्मभिरेव व्यवस्थिारीतीतशास्त्रिणः समुत्तरमासीत् । इत्येवम्, आत्मीयमनोगतम्प्रकाशितवति शास्त्रिाण, पण्डितपूर्णानन्दः पूर्वोक्ता एव दर्शनाविरोधप्रदर्शिनीरुपपत्तीयाहत्त्य विरराम । ततो ब्रहरिश्चन्द्रण'न कथमपि पक्ष- पातासुराक्रान्तमानसेन निर्णयोऽर्थस्य कर्तुं शक्यते, ततोऽपहायैव पक्षपात कार्यों विनि- श्चय' इति प्रत्यपादि। वितीर्णवक्तृत्वे प्रतिनि, पं० ब्रजभूषण इत्थमारेभे स्ववक्तृताम् "नैकमूलाश्रितासु शाखासु यथा भेदो भवति,नैवमेवैकवेदमात्राश्रितेषु दर्शनेषु भेदो वक्तुं शक्यते । दर्श नाविरोधाय च श्रीमधुसूदनसरस्वतीभिर्विज्ञानभिक्षुणा च कृतः प्रयवः। अथ च दर्शने घु विरोधस्तदैव वक्तुं शक्यते, यदि मन्त्रोक्तार्थे विरोध: स्यात् नतु स दृश्यते । पर- ·( २० ) मात्मसत्यादौ कस्याप्यविरोधात् । भिन्नाङ्गानि पुनरादाय दर्शनानां व्यारय्या पवनने, नैकमङ्गमादाय । यस्तु कोऽप्यस्ति भेदः, सोऽपि मार्गेषु, न लब्धव्ये वस्तुनि । न्याया- दौ च परमाणुवादे सत्यपि, परमाणूनामपि अमाधीनतैव । साङ्ख्येऽपि य ईश्वर- प्रतिषेध उच्यते, स न वास्तविकः; ईश्वरासिद्धरित्यादिसूत्राणाम्प्रत्यक्षप्रसङ्ग- परिपतितत्वेनेश्वरनिषेधपरकत्वासम्भवात् । तस्मादीश्वरासिद्धरित्येतस्य सूत्रस्य, ईश्वरे प्रत्यक्षलक्षणासिद्धरित्येवार्थः श्रेयान् । “मुक्तात्मनः प्रशंसे" त्यादि सूत्रश्चेश्वरावतार- वादी निषिद्धः, न पुनरीश्वराभावः प्रतिपादितः । 'मायान्तु प्रकृति विद्यात्' इत्यादि- कारिकाऽनुसारञ्च मायावादसांख्यवादयोरनन्यतैव । अणुवादप्रकृतिवादयोरपि न भेदः, अगुसंहस्यैव प्रकृतित्वेनाभिमतत्वात् । नापि तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इत्यादिवाक्यम्ब्रह्मण उपादानकारणताप्रतिपादन- परमिति वाच्यम् , तच्छब्दैतच्छब्दयोरेकाधिकरणत्वादेतच्छन्दस्य च प्रत्यक्षगम्ये वस्तुनि प्रयोगात्, तच्छन्देनापि प्रत्यक्षप्रमाविषयभूतायाः स्थूलप्रकृतेरेव वचनात् । तथा चैव- माकाशशब्देनापि आकर्षणशक्तिरेव ग्राह्येत्येवम्प्रकारेणैव समन्वयो नव्यविज्ञानानुसारी विधेयः।" एवं प्रतिपादितप्रतिपादितव्येषु पण्डितेषु, निवन्धलेखकः पं०काव्यतीर्थ इत्यं सर्वेषां कथनीयान्यालोचयत्, “अद्यतनं कार्य सन्तोषदपभूदिति परमो ममानन्दहेतुः। नहि केनाप्यन्यविचारदासेन भावितव्यं, सर्वैरेवात्मनीनोऽर्थोऽङ्गीकार्य इत्येव प्राची- नीणाम्, आर्याचार्य्यस्य दयानन्दस्यापि चै मतम् । न च सर्वेषान्दर्शनानाम्मतानि मम मनोरमाणि प्रतीयन्ते। नाहमात्मविभुत्वोचिती कथमपि कल्ययितुम्पभवामि । सांख्यदर्शनस्यापि भूयांसि मतान्यायेमतेन विरुध्यन्ते । प्राचीनोऽयं लोकवादः "मुनीनाञ्च मतिभूमः" इति । किमन्येन ? पाणिनेरेव तावद बव्यस्त्रुटयः सन्ति । एवञ्च सर्वेषामेव मानवाना सम्भवति भ्रमः; तत्र नास्ति कापि भयापेक्षा । बहवो वक्तारस्तावत्सांख्यश्वरवादं साधयितुमयीतपन्त, मया तवोहड्डयते, यदि मतोऽपीश्वरः सांख्येन, किन्तेनेश्वरस्य कनम् ? किंवा तेन प्रयोजनं साधितम् ? " इति तदुत्तरञ्च प्रधानाज्ञया सभा विसृष्टाभूत् ।

·तृतीयदिनाधिवेशनम त्रयोदशी। समवेतेषु पण्डितेषु, गृहीतासने च सभापतौ, श्री० इन्द्रो ब्रह्मचारी स्वकीयं निबन्धमश्रावयत् :- पड्दर्शनी धर्मशास्त्रपदयोग्या नवा ? मान्यसंसत्पते पारिषधाश्च, पुरातनार्पग्रन्थेषु भृशमर्वाचीनैरपि दर्शनैः, न केवलन्देववाणीसाहित्यमेव, अपि तु पौरस्त्यानान्धीप्रकर्षाऽपि द्योत्यते । योवा कोवा तिष्ठतु तेषां रचनाकालो नास्माकमत्र काप्यम्त्यवधानापेक्षा । अद्य तु वयोऽनपेक्षं, धर्मप्रामाण्यतुलायान्निवेशितेषु दर्शनेषु को- वापतेदेषामर्य इत्येव विवेचनीयमस्ति । ये तावद्ग्रन्थप्रामाण्यं समालोचयितृम्मवृत्ताः केवलं समयमेवोपजीवेयुः, अपि च समयमेवाश्रित्य तिष्ठेरन् , ते खलु-"गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्कन च वयः" इतिन्यायानुसारमपथप्रवृत्ता एव । ये हि भूतन्धर्म चा- चारे च प्रमाणभावमापादयन्ति, कुतो न ते "तातस्य कूपोऽयमिति बुवाणाः क्षारक्ष- लङ्कापुरुषाः पिवेयुः" । नास्त्वक्तियः क्रमविकाससिद्धान्तः, न चास्त्वनुसतव्यः पा- श्रात्योत्कर्षवादः, नवीनमेव साध्वित्यपि भवेदुद्भ्रान्तवादः, तथापि “पुराणमित्येव न साधु सर्वनचापि सर्व नवमित्यवद्य" मिति कविवाक्यमेव सर्वत्र राद्धान्तनीय- मिति वार्ततरम् प्रतिभाति नः । तदित्थं, दर्शनानि नवीनानि घा सन्तु पुरातनानि वा, विवेचनीयमेतावदेष, किन्दर्शनानि धर्माचारिणाम्मामाण्यमर्हन्ति न वा ? न केवलम्पामाण्ये एव विवादः, अपि तु तेषान्धर्मशास्त्रत्वमस्ति न वेत्येषाऽप्याशङ्का समुदयन्ती जनानाञ्चेतांसि वाधते । पण्णामपि दर्शनानान्निबन्धनकृतो मिथो भिन्ना एव । एतच्चाबाधितलोकवादोपपन्न- मेव सत्यकोटीमारोहति । बहोः कालाद् यद्यपि षडपि दर्शनानि "उपाङ्ग" इत्यविशि- शामभिख्यां लेभिरे, तथापि तानि नैकत्वेन कदापि व्यपदिश्यन्ते स्म । न वयङ्कस्मि- ·( ३१ ) न्नपि पुरातने ग्रन्थे षडङ्गाभेदधर्णनाचिन्हमपि पश्यामः । प्रत्युत, अवान्तरमतेषु तत्र तत्र मिथो विभिन्मतालक्षणान्येवोपलभामहे । तथाच, सांख्ये "न वयं पदपदार्थवा- दिनो वैशेषिकादिवदि" तिसूत्रस्य सूत्रकारेण, “अनियतत्वेऽपि नायौक्तिकस्य सङ्ग्र- होऽन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वमि" तिसूत्रे समुत्तरणं व्यधायि सहयोगिदर्शनमतपो- पणोपेक्षयैव । पुराणेष्वपि वहुत्रोपलभ्यन्ते दर्शनानां विभेदिका उक्तयः । तत्तद्दर्शनार्वा- चीनाचार्या अपि, वात्स्यायनव्यासादयः शङ्करोदयनादयश्च प्रत्येकं दर्शनानामनन्या- नवलम्बितत्वमभिमन्यमाना एव तत्तदर्शनानि व्याख्यन् । अंशतो योगसांख्ययोः, न्यायकाणादयोः पूर्वोत्तरमीमांसयोश्चाभेद इति च बहुकालमेव विदुषामवास्थन् मतिः । तथा च वचनमुपलभ्यते :- "सांख्ययोगी पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।। मीमांसयोस्तु गुरुशिष्यप्रवक्तृकत्वादेकाख्यानलभ्यत्वाच्च व्यक्तमेवाभेदः प्रवादा- गतः । न्यायवैशेषिकौ च क्वचिद्रेभिद्यमानावपि नव्यतर्कनिबन्धकाररेकीकृतो पयसी इव विमिश्रितौ। परं, नातोऽशताब्दीतः प्राक् केपामपि गणनीयसवानां दर्शनकोविदानामन्त- ३चेतसि पडदर्शन्येकतावादः सुदृढम्पदमाससाद । एतत्तत्वविस्तारजं यत्किमपि पुण्य- न्तन्निःशेषमपि श्रीमति दयानन्दे स्वामिन्यवतिष्ठते । न चैतद्विप्रतिपत्तन्यं यदमुष्य प्रसङ्यानवतो घटकलसयोरिवारयन्ताभेद एव दर्शनानामभिप्रेतः, प्रमाणाभावात् । अस्तु नाम गौणप्रतितन्त्रसिद्धान्तव्यवस्था, मु- ख्यसिद्धान्तेष्वभेद एवेत्येतावदेवाचार्याणामाकृतम् । कथञ्चागाणेष्वभेद इति तु प्रतिपदमेव प्रतिपादयितास्मि संक्षेपतः । आर्यदेशिकेन प्रदर्शिते षड्दर्शन्यविरोधे, आतत्वेनोपातेषु तेषां सूत्रेषु तदनु- यायिना "किममूनि धर्मशास्त्राणी ? " त्येष विशयो नातिशेते युक्तियुक्तताम् । चि- राय किल यतमाना अपि मिथ एव विवदमानाः, सिद्धिमनुपलभमाना अद्यापि तद- वस्था एवार्या रकान्यतिकराक्रान्तचेतसः । न केवलमार्यसामाजिकानामेव स्थान्तेषु Pr ·(३२) मागीयमुत्कट भुत्सा, अपि तु पौराणिकाचा अपि नैवात्र निश्चलचेतसः सन्ति । परन्तथापि, किञ्चिद्विस्तीर्णाभ्यन्तरत्वादार्या एवात्र निष्पक्षपातविचारणा कर्तुमर्हन्ति । यदाहमेतच्छीर्षर्कमाधाय निबन्धं विलिखितुङ्कथितोऽभवं, तदा, शीर्षकमात्रादेव आर्यसामाजिकानामन्तस्सु, बाधमान एको विचारसंग्रामो मम स्मृतिपयममात् । स खलु को नाम विचारसंग्राम इत्यत्रोत्तरवितरणाय, एतस्या आशङ्काया आर्यसमाजे किम्मूलमित्येवालोचयितुम्पर्याप्तम् । एतस्मिन्नेव च प्रसङ्गे, प्रकृतमप्युत्तरं स्फुटीभ- विष्यति । तदेतदुत्तरन्न सार्वत्रिकदृष्टया, अपि तु सामाजिकोपयोगितादृष्ट्यैव भवि- ष्यति । आर्यसमाजप्रवर्तकेन श्रीमता दयानन्देन तावदस्य वेदा एव मुख्यधर्मशास्त्रत्वेन निर्णीताः, इतरेषाम्ब्राह्मणादीनामपि चन्द्रवदन्याश्रयमेवप्रामाण्यनिश्चितम् । नचैतत्कि- मपि नव्यम्मतमुत्थापितं श्रीमता, किन्तु प्राचीनजैमिन्यादिमुनीनां "शब्दस्य धर्ममूलत्वा- दशब्दमनपेक्षं स्यादित्यादि" सूत्राणामनुध्वनिरेव कृता । एवश्व- "श्रुतिः, स्मृतिः, सदाचारः, स्वस्य च प्रियमात्मनः" "एतच्चतुर्विधम्प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम्" इति मनुवाक्यमृज्वर्थतात्पर्य्यमेव, न तु पारमार्थिकार्थपरम् । धर्मे स्वतन्त्र मामाण्य- निगमस्यैव । इतरेषान्तु तदनुपदानुसरणात्तदुपजीवनादेव च । यद्यपीत्यं व्यक्तमेव देशिकेन धर्मपुस्तकैक्यं स्वीकृतन्तथापि "स्वभावो मूर्वि व- सते" इत्युक्ति यथार्थयन्तः पौराणिकभावसहिताः, केचित्परे पुनस्तानेव भ्रमेण श्रेष्ठ- तयाऽऽभिमन्यमाना "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः" इति ताननुसरन्तः, अन्ये च "गड्ढलिकाधाहेणैव" सदनुपातिनः, एकमेव धर्मपुस्तकेनातृप्तमानसा बहुनि धर्म- पुस्तकान्वन्विष्यन्तो भ्रमन्ति, न तु तदौचितीम्यपश्यन्ति । अयं हि पौराणिकानाम्भकारी यत्तन्मते वधकिमयापितयाऽनुश्रूयेत, तदेवं "ब्रह्मवाक्य" मितिकृत्वा श्रुतित्वं वा समते, धर्मपुस्तककाशवं पा । एवं तसंस्कारानुमाणितसंस्कारा पायंसामाजिकी:

·(३१) "प्राचीनं वाक्यम्ब्रह्मवाक्यमिति" सिद्धान्तीकृत्य, तं वा वेदानुकूलतामुपनेतुं स्पृहयान्त प्रयतन्ते च, वेदमन्त्रं वा कमपि तत्प्रतिपादितार्थवन्तगवेषयन्ति; नचेदायस्यन्तोऽप्युप- लभन्ते, कस्यापि मंत्रस्यायमेव व्यत्यस्य तदनुलोमतामानयन्ति । अयं हि गईणीयः आर्येषु केषाञ्चिद्विदुषां वेदार्थपभ्रंशनप्रकारः । न चानेकैर्धर्मशास्त्रैः किमपि लभ्यम्, अपितु क्षतिरेव सम्भाव्यते विषमेव बहुधर्म- शास्त्रवादः कस्मैचिदपि धर्माय । बहुधर्मशास्त्राद् ग्लायन्त एवापरे समुदाचक्षतेः- "श्रुतिविभिन्ना स्मृतयो विभिन्नाः, नैको मुनिर्यस्य वचः प्रमाणम् । धर्मस्य तत्वनिहितगुहायाम्महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ एवञ्च, निष्पत्यवस्थान एष बहुशास्त्रवादप्रत्याख्यानहेतुः । वहुधर्मशास्त्रवादस्य अन्येऽप्यनुपेक्षणीयाः सन्ति दोषाः,ते विस्तरभिया नावाशेषतो निवेशयितुं शक्यन्ते । सोपतस्तु मुख्ये भक्तयभावः, शाखाविसम्भेदः, सिद्धिविडम्बनाचेत्येतानि त्रीण्यद्या- नि प्रत्युद्भवन्ति अनेकधर्मशास्त्रोररीकारात् । तत्रायस्तावन्मुख्ये भक्तयभावः। मानसविकाराणाम्मित एव राशिर्जनमनस्सु वर्तते, नामितः । येषां ह्यमेकत्र सक्तम्मनः, तेपामेकत्रलग्नचेतोऽपेक्षयकस्मिन्वस्तुनि प्रेम्णो गाढताऽल्पतरेत्यत्र न कोऽपि विसंवदेत् । एवं यैस्ताववेदेषु ब्राह्मणेषूपनिषत्सु दर्श- नेष्वन्येषु तत्तन्मुनिकृतभाष्येषु धर्मशास्त्रधीसमानविपया भक्तिमतिर्धार्येत, तेषां वेदे भक्तिधनता कियतीङ्कामतां ब्रजेदित्यत्र नास्ति विचारापेक्षा । अपरश्च दोषः शाखाविसम्भेदः । जनानाम्बुद्धिबैलक्षण्यात, परम्परागतप्रवादसा- हाय्याच्चैषु ग्रन्थेषु पम्परप्रभेदाः पुरुषाणाम्मनस्युदयेयुरेव । वेदच पुनरेकत्वेनैव सिद्धः, न च प्रवादागतमप्यस्यानेकत्वम् । विरोधश्च गौतमेन "अभ्युपेत्य कालभेदे दोष- वचना" दिाते सूत्रेण परिहृतः । स्वमतसिद्धिविडम्बना च तृतीयं दूषणम् ! तथा हि, यदा केनचित्परमतवादिना सार्द्ध स्वमतालम्बो विवादः प्रवर्तते, बहुषु ग्रन्थेषु धर्मप्रमाणत्वेनाभ्युपगतेषु प्रत्येकाविरोधप्रदर्शने महानायासो, महती च विडम्बना स्यात् । नचैषा सम्भावनैव, ५ ·(३४) परन्तु वृत्तमेवैतत् । अद्यत्वेऽपीय पिंडम्बना नापरीक्षानिन्द्रियगोचरा वा । एवं हि वयंमाकुलीक्रियामहे, "कथं वो मत ईश्वराभ्युगमः, सांख्यजैमिनीयाभ्यां तदविरोधानात् । कथं वोऽपवर्गो विनाशी, व्यसनिनामेवानित्यो मोक्षः, शङ्करेण 'कश्चिद्वा व्यसनी मोक्षमेवानित्यमभ्युपगच्छन्' इत्युक्तत्वात्। न केनापि दर्शनकारेणाभ्युपगती मोक्षविनाशवादः । " तत्रोत्तरणायास्माभिस्तत्तदर्शनमूत्रार्थ- सन्दर्शने वृथा नन्वायासोऽनुभूयते । एतदादिशाविधुरितत्तिभिश्च स्वात्मनः स्व- परिस्थाध्यात्मनाञ्च विशुद्धिरपि कर्तु सङ्कटाक्रान्ता खलु । नहि सङ्कटबहुलेऽत्र संसारे नरेणैकैकशः सकला विजेतुं शक्याः, सहस्राणि हि परेषान्नराय द्रुह्यन्ति तिष्ठन्ति । यद्ये- कैकस्तेषामेकैकसाधनवाधनीयः स्यात् तदापि सहस्र साधनानामनुष्ठेयम् अपारश्च कालो 'दुर्व्ययितव्यः । यदि तुपुनस्तेषां समराङ्गणेऽवतार एव न स्यात् न तावान्त्समयोऽपि वृथा व्यव्येत, स्वोन्नतिश्च सुलभसिद्धिः सम्पद्येत । एवञ्चात्मोन्नतये केवलवेदाश्रयणमेव युक्तम् । अन्येषान्तु न्यायादिग्रन्थानां दर्शनकोटावेवान्तःकृताखिलदेशीयदर्शनश्रेणी- कायाम्पवेशः कर्तव्यः, न धर्मशास्त्रेषु । श्रीमतस्स्वामिनोऽपि तद्वाक्यानान्तत्र तत्रोपनिवेशनेन, न तद्धर्मशास्त्रत्वमभीष्टमा- सीत् अपि तु स्वेन तेषामेकमतिताप्रदर्शनमेव न हि स्पेन्सरोक्ति स्वव्याख्याने भाषमाणः कोऽपि तेषां सूर्यवदवितथालोकत्वं तद्वयलीकत्वञ्चाभिमन्यते । अत एव स्वामिभि- मुक्तिप्रसङ्के न्यायस्य "तदत्यन्तक्मिोक्षोऽपवर्ग"इति सूत्रपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्य तद्विषय- शङ्काविघटकम्प्रमाणन्नोपन्यस्तम् । एतावता प्रबन्धेन मम त्वेतावानेवाभिप्रायः, यदस्माकं धर्मशास्त्रं वेदमृते नान्यत्कि- मपि भवितुमर्हम् । नचार्षत्वमस्खलितत्वञ्च पर्यायवाचकौ शब्दौ, नाष्युपाङ्गत्वनि- यभिचारप्रमाणत्वञ्चेति समानार्थ पदद्वयं, तस्मादेषाम्पामाण्यं वेदोपजीवनांसे, सं- शये तु नैवैषाङ्कथमप्येपक्षा कर्तुं शक्यते; तथाचाह मीमांसाकृत- "धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात्" अस्य भावार्थो यद्धर्मस्य वेदमूलत्वात्तद्वयतिरिक्तमप्रमाणमेव धर्मे । ܕ܀ ·"अपि वा कर्तृसामान्यात्ममाणमनुमानं स्यात्" अपि चान्येषाम्यामाण्ये, धर्मप्रामाण्ये स्वीकृते, तदपमाणभागानामपि कर्तृसामान्या- दनुमानप्रमाणेन सत्यत्वप्रतीतिः स्यात वेदानुकूलभागवत् सद्विरुद्धभागानामपि प्रामा- ण्यमभ्युपगतं स्यात् । तथाच- - "विरोधे त्वनफेक्षं स्यादसति हनुमानम्" पत्र तेषां वेदविरोधस्तत्रैषान्नापेक्षा कर्तव्या, यत्र त्वविरोधस्तत्र तेषां वेदसमुपजी- धनात्सत्यताऽभ्युपेया। एतदेव चान्यत्र स्पष्टितममुना- "चोदितन्तु प्रतीयेताविरोधात्प्रमाणेन" यत्तु वेदे चोदितम् अन्यत्रापि च, तत्प्रामाण्य मेवाभिसम्पद्यते, नैगमप्रमाणपरि- पोषितत्वात् । अत्र प्रत्यवस्थास्यते, “अयि भोः, कोयन्तवाकालीनो निरुपयोगश्च वाणीप्रसारः; न तावदद्यत्वे कोऽप्याय॑सामाजिको वेदभिन्नं किमपि स्वतन्त्रप्रामाण्यपात्रम्मन्यते " परम्, इयं प्रस्तुता शङ्का तु नैतमर्थन्द्योतयति, “किन्दर्शनान्यस्माकम्भवितुमर्हन्ति धर्मशास्त्राणि?" अहं वदे-यदि न सन्ति वेदाः। यदि सन्ति वेदाः, पुनरस्य प्रकरणस्यैव नार्थमपलभे। एतावता प्रबन्धेन, मया, प्रतिपाद्यवस्तुनिरपेक्षमेव दर्शनानान्धर्मशास्त्रत्वस्वीकार- विप्रतिषेधः कृतः, साम्प्रतं तद्विषयमपेक्ष्य किञ्चिद्वक्ष्यते । आदित्याभावे यदि कोऽपि दीप मादद्यात्, न कोऽपि खलु तमहयेत, अथ तु पूर्णप्रभामण्डलोयोतिनि भगवति भास्करे तदादद्यात्, हन्त भोः विचक्षणैर्वलक्षणीयः एव स्यात् । सति वेदे किं हि नः तदङ्गैरूपाङ्गैर्वा ।

·' (३६) न चतद्वक्तव्य, वेदार्थपरिज्ञानाय तत्मामाण्याभ्युपगमोऽहय इति; नहि को शिष्यो गुरोरधीयानो गुरुवाक्यमेव प्रमाणत्वेनाभ्युपगच्छति । गुरोरधीत्य . तत्साहा- ग्येन स्वमेव मतं संस्थापयति, एवं वेदमामाण्यप्रतिपत्तिभिः सर्वैरपि, अङ्गोपाङ्गानां वेदार्थव्यञ्जने सहायत्वमेव राद्धान्तनीयं; नतु निरुपाधिप्रामाण्यं वा, तेषान्धर्म- पुस्तकत्वं वोद्घोषणीयम् । वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तृभ्यस्तावदार्येभ्यो धर्मशास्त्रत्वन्दर्शनानां युज्यते नवेत्यत्र कृतो विमर्शः, सम्पति तु सर्वपुरुषसाधारणी धर्मशास्त्रता स्यान वा ? इति विचार्य्यते। ननु च भोः, को नाम धों यत्प्रतिपादकता दर्शनेषु विचारणीया ? यदि, वेदः स्मृति: सदाचार: स्वस्य च प्रियमात्मनः एतच्चतुर्विधम्प्राहु स्साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम् । इतिलक्षणक एव धर्मः, स तु न युज्यते, वेदप्रतिकूलस्मृतिसदाचारादीनां धर्मे प्रामाण्यस्य वाधितत्वात् । तेपाम्पृथगुपादानाद् वेदविरुद्धा अपि स्मृत्यादयः प्रामा- ण्यमीयुः । नापि- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रह: धीविधा सत्यम क्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्, निदर्शनमात्रपरत्वादस्य । अथ च भोः, अन्यत्रोक्तमन्वभिमतयज्ञादीनांक समावेशः। चोदना लक्षणो @ धर्मः" इति चेत्, तदपि न, अद्यत्वे चोदना- लक्षण एव विवादात् । चोदनालक्षणं, किमेतत्तण प्रमाणान्तरेण वाऽनुगन्त- व्यमित्यपि न वक्तुं शक्यं, वेदानामन्यालम्बनमामाण्ये स्वायत्तप्रमाणताविघातापत्तेः। किञ्च, साम्प्रतम् 'कवयो मस्सरपस्ता प्रभवः स्मयदृषिताः' 'अयोधोपहताश्चान्ये, जीर्णमङ्गे सुभाषितम्' इत्युक्तिं जना 'श्रुतयो मत्सरिग्रस्ताः स्मृतो मलदूषिताः' 'अबोधोपहताचाम्य, जी धर्मों निराश्रयः ·(३७). इति पयसाहितापरिपुष्णन्ति । नापि "सतां हि सन्देह पदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः करणप्रवृत्तयः" इत्येवं कव्युक्ति- राश्रयणीया, चित्तपत्तीनां विचित्ररूपत्वात् । अयि मान्यसभ्याः, 'धर्मो दुरधिगमः, इति विगतकाले भवन्त्यप्यत्युक्तिः, परमद्यत्वे तु सर्वथा सत्यतामवगाहते । वेदाः स्वतन्त्रप्रमाणं, किं तत्र प्रतिपादितमित्यवगन्तुं तावदतीव दुष्करम् । स्वाधीनी रसनाञ्चल:, परिचिताः शब्दाः कियन्तः क्वचित् , क्षोणीन्द्रो न नियामकः, परिषदः शान्ता:, स्वतंत्र जमत , ते प्रयङ्कवयो वयं वयमिति प्ररतवना कृति- स्वच्छन्दम् प्रतिसद्भ गर्जत, वयम्मौनवतालम्बिनः इयमेव दशाऽद्यतनवेदभाप्यनिवन्धनकृतां दरीदृश्यते । मम तु “सदाचारपरि प्राप्ता,उपयोगिनी चाचरणपद्धतिरेव धर्मः" इत्येव धर्मलक्षण समीचीनतम म्पति- भाति । वैज्ञानिकसिद्धान्तेष्वाध्यात्मिकसिद्धान्तेषु च विश्वासप्रभेदाः धर्मप्रभेदना पादयन्ति, अपि तु मतप्रभेदमेव । एवं स्थिते च, दर्शनानान्धर्मविषयकमैकमत्यं सुव्यक्तञ्जायते । माभूत् तेपान्दार्शनिकविषयेष्वकमत्यम्, धार्मिकविचारेण तु तदि- रोधो नास्त्येव । दर्शनानि हि मननशास्त्राणि, न धर्मशास्त्राणि । मत्कृतधर्मलक्षणेन व्यक्तमेव विज्ञायते, यद्वैज्ञानिका आध्यात्मिका वा विश्वासा न धर्मः,अपि तु शुद्धाचरणपद्धति- रेव धर्म इति । न वयन्दर्शनेषु शुद्धाचरणपद्धतिविधानं सविशेष लभामहे, येन धर्म- शास्त्रत्वममीषामभिमन्येमहि । किञ्च, धर्मशास्त्रत्वामिभिमन्तव्यम् ? किञ्चिदेशेन धर्मप्रतिपादकत्वमिति केन् ? एवमनन्तानां ग्रन्थानान्धर्मशास्त्रता आपद्यते । धर्मविरुद्धापतिपादकत्वे सति धर्मपति- पादकत्वमित्यपि न वक्तुं शक्यते, एवमपि धर्मशास्त्रसाहसीपातप्रसङ्गात् । मन्मते निरपेक्षप्रमाणवे सत्येव धर्मप्रतिपादकत्वं धर्मशालालाम्प्रयोजयति । इतरथा काश्चदवे ·( ३८) वेदात् तांस्तान्मन्त्रानाहत्य तदर्थम्भाषायां विलिख्य सत्य पर्वकासाल्न प्रत्याश्येत् । आनोक्तत्त्वे सस्पेव नियम इति चेत् ? एवमपि न नियमः कर्तुं शक्यते नाहि स्वतन्त्राणा- मेषामाप्तत्वं, सन्दिग्धञ्च तत् । अथ च, अनेकेपामनेकत्राप्यत्वबुद्धेः सद्भावात्, अनेकधर्म- शास्त्रप्रसङ्गः स्यात् । “ भित्ररुचिर्हि लोकः," एकसमाजमाश्रिता अपि जनाः, विभि- अमतित्वादनेकानातानूररीकुर्वन्ति । तत्र सत्तजनस्य मतेन तसद्ग्रन्थस्य धर्मशा- स्वता प्रसज्येत । एतावद्भिपपत्तिभिनॆष ममाभिप्रायो वेदितव्यो यदइन्दर्शनानाम्महत्त्वमपलपा- मि । महत्त्वं हि सर्वेषां सापेक्षम्भबति; वदन्ति च, " अधोधः पश्यतः कस्य महिमा नौपचीयते? “ उपयुपरि पश्यन्त: सर्व एव दरिद्वति ।" स्खलक्षणप्रामाण्ये वेदे स्थिते सति न दर्शनानि प्राप्तुमर्हन्त्यनुपाधिमहत्ताम् । वैदस्य सर्वविद्याकोपस्य सतस्तावन्महिमागाचरा वाचाम्। तदवलम्बितानि तदुद्भूतानि च पडपि दर्शनानि,यानि चाप्यन्यान्यार्षपुस्तकानि । कथं हि नाम गङ्गां विहाय, पयसे कुल्यासमाश्र- यणीया " को वा स्तनाग्राण्यवधूय धेनो दुग्ध विदग्धो ननु दोन्धि शृङ्गम्" । तदेवं वेदे सति न कस्यापि ग्रन्थस्य धर्मशास्त्रताऽभ्युपगमस्वप्नोऽपि युज्यते । माहिमा तु षड्दर्शिन्या न मया, नान्येन वा केनापि ग्रावरेखायमाना ब्यपोहितुं शक्यते । महत्त्वोपतानि हि दर्शनानि; न जगति काऽपि घटना, नापि प्रकृतेः कापि रचना, या न नियम्यते पड्दर्शिन्या । सम्पूर्णताम् प्रापितम् ब्रह्मविज्ञानं वेदान्तशास्त्रे अनतिरिक्ततत्त्वः कृतश्चितनिरोधविधिर्योगकृता; अनुपेक्षितसाहाय्यो न्यायशास्त्रीयः प्रमाणवादःअवस्थतास्वपि महतीपु, तत्वावस्कन्दिनीषु च बहीषु विप्रतिपरिषु अप्रतिमेमनीयम्पदार्थनिरूपणचातुर्य वैशेषिककृतः, साइख्यदर्शनमपि स्खपणालीम- सुसरापेक्षणीयचरितम् एवं सकलान्यपि दर्शनानि वस्त्राविषये मातिभतामेव भज- मनानि क्यिोतन्ते । वत्प्रतिपादितार्थपोषकत्वाच्च भजन्ते धर्मशाखाहताम् । सर्वाण्यामि चमदीतविभिन्यायेने' कस्सिनेलाः समवेतानि । एकातिपादितल्या पारिभाषण ·(३९) मेव तेषां विभेदकम् । एकस्यैवावयविनो ज्ञानस्य प्रतिपादनाय यथा चत्वारो वैदा प्रवृत्ताः, तथैव नानेकस्य ज्ञानस्य तदनुकूलवृतिकर्मणश्च व्याख्यानाय, युक्तिपुरस्सर- विवेचनाय च षडपि दर्शनानि प्रवृत्तानि, वेदनिरपेक्षदृष्ट्या धर्मार्थप्रतिपादकत्वात् तद्ग्र- ज्यताख्यापात्रता लभन्त एव । एकार्थप्रतिपादकानि दर्शनानीत्यत्र भूयांसो, महान्तोऽपि च विप्रतिपद्यन्ते । भेदमेव ते दर्शनप्रतिपाद्यानाम्प्रतिपादयन्ति । क्षुद्रकथासु प्रसङ्गागतासु भेदास्तावन्न भेदा इति गणयितुं शक्यन्ते । मुख्यार्थेषु भेदानव भेदइति ब्रुवते । तत्र मुख्यभेदशङ्कास्थला- 'नीमानि :- (१) आयन्तावदीश्वरवादः । वेदान्तयोगन्यायवैशेषिकेषु मतं साङख्यमीमांस- योश्च निपिद्धम्ब्रह्मेति हि नावाचीनस्ताद्विदां वादः।तथा च केचित्-: “ यत्र पश्यन्ति योगीन्द्राः साङख्या अपि महेश्वरम् " " अनादिनिधनन्देवन्तमेव शरणं ब्रज " साइख्यसूत्राणाम्भाष्यम्प्रणयता विज्ञानभिक्षुणा च साडख्येश्वरवादः साहु- ख्येषु न्यूनताऽभ्युपगमवादश्चोक्तः । (२) अपरञ्च विवादास्पदञ्जगत्कारणवादः।साङ्ख्यीयानाम्प्रकृतिवादो, वैशेषि- काणाञ्च परमाणुकारणवादो मत इति तद्वादिनां स्थापना । ब्रह्मवादिनाञ्च ब्रह्मका- रणवादोऽभिमत इत्यपि केचिदभ्युपगच्छन्ति । तत्रादौ तावत, ईश्वरवादविपायणीं विप्रतिपनि समालोचयामि । साङ्ख्यमते योऽयमीश्वरनिषेध आपायते, सर्वथैव निर्मूल एपः । साङ्ख्यसूत्रेषु तावन्न वापि परमात्मवादनिषेधः समुपलभ्यते । यत्र कुत्रापि तनिषेधो दर्यते, तत्रापि विचार- दृष्ट्या कृते समालोचने निर्मूलैव सा कल्पनेत्युपलभ्यते । साख्येश्वरवादनिषेधतद्विमतिषविषयको यो विवादः, तत्र बहूनि रमणीय- -दृश्यानि निरीक्षितुं शक्यन्ते । ये माध्यमिकदार्शनिकाः साङख्यनिरीश्वरवादिनमा- चक्षते, तेऽपि प्रवादानुगतमर्थ समर्थयितुमेव मताः न भूतार्थोपलम्भे बद्धपरिकरः । येऽपि तान्मत्याचक्षते, तेऽपि नोद्यतन्ते निगूढमर्थमवबोद्धम् । केवलं यथातथा तदर्था- ·.) वभासमात्रमेव प्रदर्शयन्ति । अद्यावधि भूयोभिरेवायसामाजिकपण्डितः सर्वतन्त्र- स्वतंत्रायमाणैः कृते यत्नस्तदर्थसाधने । एकस्तावत् पण्डितवरिष्टः संवतन्त्रस्वतंत्रता यथार्थयनिव, - साङख्यनिरीश्वरवादाभिमानिनो वाइमात्रेणेव, दृष्ट्यव कपिल- मुनिः, दिधिक्षन्निवेत्थ व्याहरति । " नेश्वराभाववादः साख्यिकाराभिमतः, साङ्- ख्ययोगयोरेकत्वाद् योगस्य च तदभ्युपगमात्, सात्र्यस्य वेदप्रामाण्याभ्युपगमद्वारा 'दण्डापूपन्यायेन' तदभ्युपगन्तृत्वात्, ईश्वरासिद्धेरिति सूत्रेण तत्प्रतिपादनात इत्यादि। त एते हेतवो यथार्थमर्थमनुसरन्तोऽपि न वलिनः,स्युरेव चैते हेतवः,प्रबलतमान्य प्रमाणपरिपोषिताश्चेद्भवेयुः । तत्रोत्तरं हेतुयुगलं साध्यसमत्वाद्धेत्वाभासः । आद्यमपि स्यादेव साधयित्, यदि साङ्ख्यस्य सूत्रेषु प्रतिषेध्यम्प्रतिषिध्येत । अप्रदर्शिते तु तस्मिन् तृणपतिकासारमेवाद्यम्प्रमाणम् । न केवलं रामनाम्नेव हेतुनाम्नैव शक्याः परे भापयित, नापि केवलं सख्याचतुष्टयमेवाईति एकहेतुं चतुर्गुणायितम्, इप्यते तु तत्र हैतो हेत्वाभासताभावः । नान्यथा प्रयोजकत्वमुपयाति हेतुम् । नहि योगसाङ्ख्ययो रस्त्येकतेत्येव तयोः सर्वकमत्यं युज्यते । नहि देवदत्तयज्ञदत्तयोरेकं मन इति तदद्वैत- मेवापद्यते । भवति तु तत्र भूयोऽविशेषगुणवत्त्वमेव । अत एव च गीतायामेवान्यत्र- एपा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिोंगे त्विमां शृणु ।" एतेन 'साङ्ख्ययोगौ पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः' इति पद्यसमानाश्रयेण श्लोकार्थेनापि तयोः कास्मिॉश्चदर्थे भेदोऽपीत्येव विज्ञायते । यथात्वीश्वरवादे न विरोधः तथा मूत्रमात्रावलम्वेन प्रदर्शनीयम् । तत्रादी, "इश्वरासिद्धेः"इत्यारभ्य यथेश्वरविधानं तत्समीक्षायम् । श्रीमत्पण्डिता- र्यमुनिभिरस्य सूत्रस्य "ईश्वरे पूर्वोक्तदोषाणामसिद्धः" इत्येवम्पकारकोऽथों विहितः स्वकीये सांख्यार्यभाष्ये । तदेष महानितररप्रयत्नागम्यः सुपथप्रदर्शनपरश्वाध्वा । एवं कृते च "ईश्वरासिद्धे" रित्येकस्मादेव सूत्रादशेषेश्वरनिबद्धार्थप्रवचनकर्तुं शक्यम् । यदि ईश्वरशब्दासिद्धिशब्दयोगर्भ " प्रकृतिप्रत्ययोरिवोपसर्गः" कोsपि शब्दो नि- विशति, स. सर्वोऽपि पूर्वोक्तन्यायेनोद्धृत्य पृथक् स्थापनीयः । दिङ्मात्रमेतदयन- सिसापिपाया मयोक्तम्, प्रसङ्गपतितत्वेनापरिहरणीयत्वादुक्तञ्चैतच्छ्रीमता सर्वतन्त्रेण क्षन्तुमहम् ।

·( ४१ ) प्रसङ्गपस्पितिता समीक्षा चैषा, मत्तुच्छधीकल्पितं तत्सूत्रसम्बन्धम्भवच्छ्वसामतिथीकत तीर्थायते । मन्मते "ईश्वरासिद्धः" इत्यत आरभ्य "उभयथाप्यसत्करत्व" मितिसूत्रान्तम् पूर्वपक्षः; "मुक्तात्मनः प्रशंसे" त्याद्युत्तरमकदेशिनः, तटस्थस्य वा । तदुत्तरार्थञ्च तदुत्त- रसूत्राण, तथा च "तत्सन्निधानादधिष्ठातृत्वमणिवत्"इतिसूत्रेण परमात्मनः सनिधा- नमात्रेणेवाधिष्ठातृत्वं; यथा मणिदीपनशक्तिमान् अरक्तोऽपि दीपयत्येव, तथेश्वरोऽपि कृतिधृतिहतिशक्तिमानरत्तोऽपि करोति, धारयति,हरति चेति प्रदर्य,"विशेषकाव्येष्वपि जीवाना"मितिसूत्रेण मनुष्यकर्मानुसारमेव तस्य कर्तृत्वादिकामति प्रतिपाद्य, "सिद्धरूप- बोकृत्वाद्वाक्यार्थोपदेश"इतिसूत्रेण तस्याम्नायवक्तृत्वनिगमयति । अन्यत्रापि पञ्चमाध्याय नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धे" रित्यतेन पूर्वपक्षायन्या, "स्वापकारादधिष्ठानम्पूर्वव" दितिसूत्रेण स्वीयो य आत्मा तदुपकारार्थमे- वाधिष्ठानमिति सिद्धान्तयित्वा, उत्तरसूत्रैस्तदेव दृढीकृतम् । अन्त्यसूत्रैश्च "अस्तु कश्चि- सिद्ध एव कर्माधिष्ठातेति" खण्डितम् । अन्यत्रापि " स हि सर्ववित्सर्वकर्ता""ईदृशे- श्वरसिद्धिः सिद्धा"इतिसूत्राभ्याम्परमात्मैव सत्त्वेनाङ्गीकृतः। एवञ्च सुव्यक्ते साव्ये- श्वरवादे कपिलस्य नास्तिकतामभ्युपगच्छतां शेमपीदीपः स्वीयमन्तस्तलराहित्य गज- भुक्तकपित्थसमानतां च व्यञ्जयति । मीमांसंश्वरवादविषये नाहं विशेषतो वक्तुं शन्कोमि । असमीक्षितमनालोचितञ्च तदर्शनम्मयातिदवोदरच त्वेकस्य विदुषा मतिमाहस्तद्विषये कृताधों भविष्यामि । 'मित्रगोष्ठी'मासिकपुस्तकस्यायव श्रीविधुशेखरशास्त्री मीमांसेश्वरवादविषये किमपि लिखन् न सूत्रेष्वस्ति तद्वीजमिति स्पष्टमेव राद्धान्तयामास । एतावतंव तृप्तिमाधातुमी- प्सन वः म्याशक्तेहतीः सन्तुष्टिमकुर्वन अमाई एव । यद्यपि धर्माशासंस्पर्शित्वात् सृष्टिकारणवादो भेदाध्यवसायपात्रं सन्नपि नास्मद- भिमतां तदेकतां व्यपहन्तुमीष्टे; तथापि तस्यायकारणाविपयकत्वेन परमात्मप्रत्यासत्तेर- नुपेक्षणीयतैव आपतति। न तावद वैशेषिकसूत्रषु कापि परमाणुवादस्वाभिख्ययाऽऽख्या तः,नापि प्रकृतिकारणताविप्रतिषेधः स्वशब्दैव विहितः । वेदान्तानाम्ब्रह्मवादस्तु विज्ञा- ·(४२) नभिक्षुप्रभृतिभिः पुराप्तनाचाय्यः,पं०आर्यमनिप्रभृतिभिर्थ :संवतन्त्रस्वायमाणाव कदलीकाण्डखण्डं खाण्डितः । 7 , ये त्वन्ये दर्शनानाम्मिथः प्रभेदाः, ते मुख्यभागास्पशित्वान मुख्यभेदापायकत्वन न यान्त्येव ।उक्तञ्च कैश्चित्-: एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ' पूर्वम्मिन्वापगस्मिन्वा तस्ले तत्वानि सर्वशः ' इति नानाप्रमख्यानन्तत्वानाम्मुनिभिः कृतम् ' 'मव मिदं पुक्तिमत्वा द्विदुपाहिमशोभनम अस्मिन्नेतामदर्शने ममत्वतावदेव प्रयोजनं, यदीस्त किञ्चिदर्शनपद केऽपि मिथ:- प्रतिसन्धायकं, यनैतेषामेकान्तनोच्येत । जगतः किल बहूनि कारणानि । प्रकृति- मुख्या; सा साङ्ख्ये विशेषतो व्याख्याता । तदुत्तरन्तनः सर्वकार्यद्रव्यावयव- भूतानाम्परमाणूनामुत्पत्तिरिति तत्प्रक्रियान्यायवैशेषिकयोः प्रधानतो विस्तारिता। जगतो निमित्तकारणमीश्वरः; भ ब्रह्ममूत्रेवशेषनो व्याख्यातो निर्णीतश्च । एवं वेदान्ते तावदुपनिषत्मारः श्रुनि पुरस्मरम्मतिपादितं, स एव न्याये तर्को पपत्तिपुरस्सरम् । मर्वदर्शनानि च न्यायशास्त्रीयामेव तर्कनाप्रणालीमनुसरन्ति, तेनाभेदमेवात्मीयं व्यन्जयन्ति ! योगनैमिनीये तु न तत्वविनिश्चयविधानपरे,किन्तु विधेयविनिश्चयपर एव । तेऽनुमरन्नेव तत्त्वजिज्ञामुरन्तम्प्राप्तुं शक्नोति, नाननु. सरन् । तथा च योगिन आहुः "योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षय ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातः" एकतरदर्शने व्याख्यानञ्च विषयमन एव नान्यतरदर्शनकृद विशेषेण व्याचष्ट । न्यायदर्शने विस्तरेण ममीक्षितः प्रमाणभागो ननरस्मिन्दर्शने विशेष आलोचितः । पूर्वमीमांसया वेदितवोदितव्यश्व कर्मकाण्डो नान्यत्र दर्शने ममीक्षादृष्टिपातविषय- तानीतः । योगे तत्त्वत उपदिष्टानि साधनानि नान्यदर्शनकृता सयपि प्रसङ्गे वनितानि । एतावता चं दर्शनानि इतरेतरोपमहारवन्तीति विज्ञायते । -: - ·( ४३ ) एकरचे मति चैषाम्प्रायः सम्पूर्णविज्ञानप्रकाशकत्वं सकलकर्मजातमिनिथापक- खभ्य विवादपदवीमतिकान्तमस्ति । सर्वगुणवत्वोत्कदिव चैषामास्तिकार्यमते माननीयता । मायो वेदानुकूलार्थाभिधायित्वेन च धर्मशास्त्रवाभिमान एषु । न तेषां धर्मशास्खता युक्ता । न चैतदाप विप्रतिपत्तव्यं, यन्निदृषणानि सर्वदर्शनानि । सम्भाव्यन्ते बहवो हासाः, पहयटयो, चहनि च स्खलितान्येषु । सर्वकल्पनानमदेषां नात्र माकृति- कतत्वान्वेषणेऽपि वास्तविकदृगधिकलेनाभिमता व्यवहृता च । स्वीयम्पञ्चवि. धपरमाणुवादमवलम्ब्य प्रतृत्तौ न्यायवैशेपिककृतौ, मर्वन्तत्रैवान्तर्भावयितुमिच्छन्ती कियनाम न थाऽचेष्टन्ताम् । सुवर्णादिसरलानां तेजस्यन्तर्भावा न कस्यान्तर्द- नयति विज्ञानविदः । जलाणूनामकार्यतास्वीकारः प्रयक्षविरुद्धत्वाद्वितथ एवं दृश्यते । ज्ञानम् प्रशंसितुम् प्रवृत्तः माङख्यकृद वेदविहितान्यपि कर्माणि व्यक्त- मेवान्तःफल्गृनि, निस्सारोदाणि चाचख्यौ । साङ्लयदर्शनीयश्चतुर्थाध्यायो न कथमपि दार्शनिकतत्वं बुभुत्भूनामन्तसन्तापाय अवधूतपर्यन्तः । एवमेवान्ये- अपि दर्शनेष्वनुपेक्षणीया विकटपणमम्भृताः कतिचित् शब्दार्थप्रमादि. विधुरताः सन्ति । परम्, "कथासु वः प्रत्तानाङ्कण्टकानि पदे पदे" इतिवाक्यानुमारं द. र्शनकलङ्कनाध्या नास्माकम्निष्पत्यूहः । महान्तो हि व्यायाकृतो न कथमपि क्षमन्ते परेषामर्थकल्पनाम् । मन्यामहे, सर्वाण्युपर्युक्तमूत्राणि शक्यन्ते वैदि- कार्थपरतया नियोजयितुम् । नचास्माकरेऽस्ति किमपि स्वकृतार्थपुष्टिकृत ईश्वराज्ञप्तिपत्रम् | न चास्ति मादृशे जने सर्वतन्त्रस्वतन्त्रभाष्यकृतप्रसवस्थानतेजः। तथाऽप्यहम् प्रचलितार्थमेव सङ्गृह्य स्वार्थमापादयितुमयतिषि । शक्याश्चेदे- तेषां सर्वेषामपि सूत्राणामर्था अन्यथयितुम मम तत्र ग्रहः, सन्तु ते । श्रुतमस्माभिः केनापि सुप्रसिद्धन वाराणसीस्थेन परलोकमुपेयुषा कविवरेण रघुवंशं गोपाल- कथानकत्वेन विपयसितम् । न तत्रैतदपि चित्रन्नाम । नेतादृशी प्रणाली नवी. ना, आप तु पुराननी । ये नना प्रत्यक्षप्रतीपार्थमपि स्वमतानुकूलार्धाभिधायित्वेन ·(४४) कल्पयितुमिछयुः, न परन्ते कदापि वास्तविकसत्यार्थीवलम्भ सार्थमयमा, कृत. कृत्याश्च भवन्ति । ये तु नात्मविश्वासभारेण परमनामि दलयितुं कृतचेतसा, स्वाभिप्रेतन परे समासम्मयितुं कृतप्रतिज्ञाः, न ते कदापि स्वाकृतावरोधिपतीस्था आप्तवाक्यं विगणय्य, मजगत स्वार्थकमेव परिकल्पयन्ति । भवेयमहमपि ई. श्वरासिद्धेः' इत्यादिमत्राणामीश्वरपरककथने मदुक्तदूषणान्तःपान्येव, यहम्तत्र कुर्यामाग्रहम् । नन्मया स्वमतमात्रमुक्तं, सन्तु तेषां मूत्राणाम्प्रमिद्ध एवार्थः, न तथापि मत्स्थापनाविरोधः सम्भवति । महचान विवेचनीयमम्ति दर्शनानाम्प्रामाण्यविषये । धर्मविषये न दर्शना. नाम्पियो भेदः, नाप्यार्यननाभिमवदिकमतविरोधः। आस्तां तावद्भेदस्य वार्ता, अत्र धर्मविषये तु दर्शनानाम्प्रायः परस्परम्परिपोषणजागरूकतैव । तदपि न सर्वाशे । तथाच-"दुख जन्मप्रत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापा. यादपवर्गः" इतिसूत्रे, "नियतकारणात्तदुच्छित्तिन्निवदिति” मूत्रे च, न्याय- माङ्ख्याभ्यां तत्वज्ञानान्मुक्तिगित प्रतिपादनम् । नात्र कर्मव्यतिषङ्गेण मुक्तिरि- त्यर्थोऽभिहितः । वस्तुतस्तु, "विपाश्चाविधान यस्तद्वेदोभय सह .. "अविद्यया मृत्युन्तीळ विद्यया:मृत मनुते ' इतिश्रुत्यनुसारज्ञानकर्मणी उभे अपि मोक्षम्प्रयोजयतः, नकम् । एवम, "अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः' इत्यत्र दुःखात्यन्तनिवृतिः पुरुषार्थः, इति सारूयकृन्मतम् । एतत्संवाघेव च "तदत्यन्तविमोक्षोऽवर्ग:" इति न्याय- मूत्रपि मोक्षस्यात्पन्तिकत्वमेव ख्यापीत । परन्ननदा-भ्युपगमलापि । न चात्मन्तशब्दोऽधिककालार्थका कल्पनीयः, अनुचितापसिद्धार्थकल्पनायाम प्रमाणाभावात्। एवमेव च "न कर्मणाऽन्यधर्मत्वादतिमसक्तेश्च" "न कर्मणाऽप्यताम- स्वादि" स्यादिखत्रैः मारल्यकृना मृष्टेकनिमिलताऽभिमना, मा व श्रुति- ·(४५) स्पत्याप्तीकादिसमस्तप्रमाबजातेन विरुध्यते; विषाञ्चाविद्याम्सादिश्रुति विषादेरात्मन्येव मृत्युपारगमकवाभिधानात् । "शरीरजः कर्मदोरि" सादि- स्मृतिषु चात्मनः कर्मनिमित्तकबन्धोपादानस्य प्रत्युपस्थापितत्वात् "दोषसम्मप्र- सीसादौ" प्रवृत्यपाये च जन्मापायसङ्कीर्तनात् । "नानुश्रविकादपि तसिद्धिः, माध्यत्वेनात्तियोगादपुरुषार्थत्वम्" इति- मूत्रण हि सांख्यकृता न वैदिककर्मभिर्मोक्ष इति समुद्घोषितम् । तदेतन्निन्दनीयतम वैदिकपथावलम्बिभिः । “निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुते" रिति च मूत्रेण, अरुङ्ग आत्माभिहिनो न चैतन्मतङ्कथमपि वैदिकमतानुयायिनापभिमतम् । परमा- स्मनः एवामगावस्वीकागत । वैशेषिकदर्शनकृता च 'अनित्यश्चायङ्कारणतः' इति शब्दानित्यता स्वीकृता, मा चायभिमतशब्दनिसत्वेन विरुध्यते । “वृक्षाभिमर्पणमित्यदृष्टकारित" मिति, 'अग्नेहर्बज्वलनं वायोस्तिर्यगगमनमणूनाम्मनसश्चाधर्मादृष्टकारितम्' इसादयः मिद्धान्ता न केनापि वैज्ञानिकनाङ्गीकर्तुं शक्यन्ते । ब्रह्मसूत्रेष्वपि च “उभय. थापि न कर्मातस्तदभावः" इतिमत्रेण कर्मकारणता प्रतिपादिता, माऽपि मांख्या. भ्युपगमवत्समुपेक्षणीयैव दयानन्ददर्शितदिगनुगामिभिः । एवमनेकविरोधासम्बद्धानाप्तसिद्धान्तोपेनानि, कचिद वैदिकपथस्वलितानि च कथन्धर्मशास्त्रताम्प्रतिपधेरन पडपि दर्शनानि । मान्य सभापते सभ्याश्च, 'ये वेदप्रमाणका न तेषाम्मने दर्शनानान्धर्मशा. स्वता भवितुमईतीति' मे प्रथमा स्थापना । 'धर्ममतयोर्भदाद वैज्ञानिकादिसिद्धान्ता. नाम्मतत्वाभ्युपगमाच, दर्शनानागनेकदोषस्पर्शित्वाञ्च न धर्मशास्त्रतेति च दि. तीया । नाहमाप्ताप्रामाण्यवादी, नाप्यहन्दर्शनमतास्वीकारी, उभयासत्वेऽपि नापि मन्मते दर्शनानि सत्यापेव, नाप्यसस्थान्येव, अपि तु पौरपेयत्वादुभयपक्षब्यास- जानीत्येव मम सम्यक् प्रतिभाति । न मम मते दर्शनानि वेदानुकुलान्येव । मन्ति ·( ४६ ) भूयस्पस्तन वेदविरोधिन्य उक्तयः, याः सर्वथा अमाननीया एव । सन्ति च प्रत्यक्षविज्ञानविरुद्धानि बहूनि मतानि यानि न कथमपि मन्तव्यपदवीं लभेरन् । आत्मविभुत्वादीनि च बहून्यस्मन्मतासंवादीनि मतानि शास्त्रेषु बहुशः प्रतिपादि- तानि तत्कथन्नाम तेषान्धर्मशास्त्रताऽभ्युपगन्तुं शक्यते ? अपि च सभ्याः ! उद्देश्यैक्येऽपि भिन्नशाखाप्रवृत्तीनि भिन्नार्थानि भिन्न- प्रकाराणि भिन्नप्रवक्तृकाणि च दर्शनानि कथनाम सम्भूयकशास्खतामीयुः, येन "धर्मशास्त्र" त्यविरुद्धाम्पदवी लभेरन् । एवं यथा यथा दृश्यते, तथा तथा दर्शनानां धर्मशास्त्रत्वम्प्रतिषेधन्त्य एवं युक्तयस्समुपलभ्यन्ते, न साधयन्त्यः । स्वविषये मौहला सम्पूर्णप्रायता च तेषामनिषिद्धवनि शम् ।

·. *ओ३म् पठितनिवन्धे मिबन्धकर्तरि पं० शिवशङ्करमाव्यतीयों निबन्धं समा. लोचयितुं प्राक्रमत् । सोऽवोचत “मन्मते वेदानामेव स्वतःप्रामाण्यम्, नान्येषां ग्रस्थानाम् । यत्रैव संस्कारादीनां विधानं, तदेव धर्मशास्त्रम् ; तच्च वेदेषु, अतो. वेदा एव धर्मशास्त्रवाच्याः । दर्शनादीनां च वेदाद् विरोधो दृश्यते । यथा, वेदानां मते अणुरात्मा, दर्शनानां मते तु विभुः । तत्रोभयो धर्मशा. खत्वे कस्य मतं स्वीकार्यम् ? मन्मते तु वेदानाम् । दर्शनानि तु वेदानां संर- क्षणार्थ मेव, न तु स्वतःप्रमाणानि अत एव स्वामिदयानन्दोपि वेदानुकूला- न्येय दर्शनानि प्रमाणानि, तद्विरुद्धानि, तु न प्रमाणानीति प्रतिपादयामास । ममापि च तदेव मतम् । तदनु पं० आर्यमुनिरुत्थाय विस्तरेण निबन्ध समालोचयत्, यस्यायं संक्षेपः । यदि संस्कारादिविधायकत्वमेव धर्मशा- स्त्रत्वमुच्यते, तदा ब्राह्मणान्यपि धर्मशास्त्राणि, ततश्च वेदव्यतिरिक्तमपि धर्मशास्त्रमभ्युपगन्तव्यमेव केचिद् । दर्शनेषु विरोधं पश्यन्तस्तेषां न धर्मशा- स्त्रत्वमङ्गीकर्तुमिच्छन्ति, अस्माकं मते तु दर्शमानां मुख्यविषयेषु विरोधो. मास्त्येव । स्याद् दर्शनेषु विरोधो यादृङ्कितविरोधानां स्थलानां लापन न कर्तुं शक्यत, अस्माभिस्तु कर्तुं शक्यते। किञ्च दर्शनेषु यमनियमादिविधामं दृश्यते, किं स न धर्मः ? यच्च आचरणपद्धतिधर्मः" इति लक्षणं निब- न्धका स्वीकृतं; तत्तु तादृशमेव, यथा उवरस्य किमौषधमिति पृष्टे कश्चिद् ब्रूयात, 'येन माशः स्याउज्वरस्य' । का ह्याचरण पद्धतिः, या धर्मशब्देनोच्यते ? किच "आचरणपद्धतिर्थमः' इति ब्रुवता निबन्धका धर्मस्य नामार्थकत्वं म समीक्षितम् । वासनापरोऽपि धर्मशब्दो दृश्यते । “ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः, तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्” इति वेदवचनेन ज्ञानपरत्वमपि धर्म- शब्दसाम्युपगमाव्यम् । ज्ञानपरे च धर्मशब्देऽभ्युपगम्यमाने कथं न ज्ञान- 'पराणां दर्शनानां धर्मशास्त्रत्वम् भवेत् ? यदि शामकाण्डस्य महत्वं स्वीक्रियते, ·( ४८ ) तहि तत्त्वज्ञानबोधकस्य न्यायशास्त्रस्यावश्यमेव धर्मशास्त्रत्वमङ्गीकर्तव्यम्। मम मते तु गीताया उपनिषदां चापि धर्मशास्त्रत्वमस्ति । दर्शनानां धर्म- शास्त्रत्वानङ्गीकारे वेदस्य रक्षेव न कतु शक्यते । यद्यपि मुख्यं धर्मशास्त्ररवं वेदानामेव, तथापि गौणं धर्मशास्त्रत्वं दर्शमानामपि स्खीकर्तव्यमेव।" तदनु पं० अखिलानन्दशी तमेव विषयमधिकृत्य किञ्चिदवोचत् । स आहे, "तद्वचनादानायस्थ प्रामाण्यमिति कणादझाषणाद् यदेव धर्मप्रतिपादक तदेव प्रमाणमिति वयं मन्यामहे, तथा च धर्मप्रतिपादकत्वाद् दर्शनानि धर्मशास्त्राणि । परन्तु यदि वेदवचनात् स्पष्ट दर्शनानां विरोधः प्रतीयेत, तहि त्याज्यान्येव तानि वचनानि दर्शनानाम् । यदि वेदमतिरिच्य नान्यः कश्चिद् ग्रन्यो धर्मशास्त्रत्वेन खीकरिष्यते, तर्हि " सन्ध्याकर्तव्येति" वेदेनोपदिष्टेपि “ सा कथं कर्तव्येति ” विधेरनुपदिष्टस्वात् सन्ध्योकत्य- स्याशक्यतैवापत्स्यते । तस्माद् वेदवद् दर्शनानाञ्चापि धर्मशास्त्रत्वाङ्गीकारः समुचितः प्रतिभाति नः। पं. व्रजभूषणः पं० अखिलानन्दशाणमनूद- तिष्ठत् । सोऽकथयद् यत् निमन्धकर्तुराशयमनवबुध्यैव कैश्चिद् वक्तृभिः खण्डनमकारि । पण्डितबरोग्दर्शयद् यत, नायं निबन्धकर्तुराशय आसीद् यद् दर्शमामां मास्त्येव धर्मशास्त्रत्वं, किन्तु तेषाममुख्यं धर्मशास्त्वमित्येव तस्य पक्षः प्रतीयते । वेदामामर्थावबोधाय च केचिद् ग्रन्थाः महायरवेमाव- श्यमभ्युपगन्तव्या इति चान्ते सम्यगुपपादितमासीद् वक्त्रा। पं० ब्रजभूषणे उपविष्टपति पं० मेलारामशास्त्री वक्तृतां व्यतरत् । सोऽकथयत्, “अद्य खल्वत्र निबन्धस्य गुणानपन्हूय दोषा एव सर्वैर्वतभि दर्श्यन्ते इत्यस्माभिर- भिनव एवायं समालोचनाप्रकारो दृष्टः । महि दोषा एष दर्शनीयाः, अपि तु निबन्धस्य गुणा अपि प्रकटनीयाः । यदि सूक्षमेक्षिकयावलोक्येत, वेदा एव धर्मशास्त्राणीत्येव समुचितः पक्षः प्रतिभाति नः, तदनुकूलत्वेन च दर्शनानां कथंचित् प्रामाश्यं स्वीकर्तुं शक्यते, न तु धर्मशास्त्रत्वम्, अन्यथा भाशयामपि लिखिता ग्रन्था धर्मशास्त्रतां लभेरम् ।” तदल पं० पूर्यानन्दो लम्बायमानायामेकस्यां वक्तलायां दर्शनानां धर्मशास्त्र प्रत्य- ·(४९) पादयत् । सोऽकन्यत्, ' अस्माभिर्वेदानां स्वतःप्रामारये स्वीकृतेपि नान्येषां प्रामाण्यं निषेदु शक्यते। वेदानुकूलाना दर्शनानालस्त्येव धर्मशास्त्रत्वम् । यदि मेवं मम्पेत, तहिं घेदवाक्यानां दुरूहत्वात् तदर्षावगम एव कथं स्यात; अत एवं पासहितस्यैव वेदस्याध्यापनं सर्वत्रादिष्टम् । यत्तु कैश्चिद् दर्शनेषु पारस्परिको विरोध सद्भावितः, स सर्वथा निष्प्रमाणकः; मया सर्व एव विरोषाः परिहतुं शक्यन्ते । अस्मदा यो दयानन्दोऽपि दर्शमानामवि- रोधमेव मन्यते । पाश्चात्यविधानविरोथस्तूपेक्षणीय एव, तस्यैव मामारया नभ्युपगमात् । दर्शनेषु विभुवादप्रतिपादनं तु तु भान्तिमेव दर्शयति । अतो वेदार्थविवृतौ सहायत्वाद् वेदाविरुद्धत्वाश्च दर्शनान्यपि धर्मशास्त्रा- णीत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम्" । तदनु पं० धर्मदेवो पराला दर्शनानामवि. रोधं धर्मशास्त्रत्वमेव च प्रतिपादितवान् । पं० धर्मदेवे वक्तृतां वितीर्णवति प्र० हरिश्चन्द्रो दर्शनानां धर्मशास्त्रत्वं निषेधन यकृतामदात् । • सोडवा- दीत् तद्धनादाम्रायस्य पामारयमिति कणादवचनादिदमेव पतीयते, यदीश्वरोक्तत्वादेव वेदामा प्रामाण्यं वर्तते, अत एव ईश्वरानुक्तवाद् दर्शनानां न वेदवत् प्रामाण्यं भवितुमईति । यत्तु कैश्चिदुक्तं, यत, स्वामिदयानन्द्रवधनात् तेषां धर्मशास्वत्वमङ्गीकर्तव्यं,तत्तु निर्मूलकमेव महि स्वामिना कचिदपि दर्शनानां धर्मशाला स्वमुद्घोषितं, पर तेन स्वीये सत्यार्थप्रकाशे वेदानामेव धर्मशालत्वं स्त्रीकम् । किऊच, पुरुषसाल्पन- स्वात् अस्त्येष मनुष्यकृतेषु ग्रन्थेषु धमसम्भाधनेति वेदस्यैव प्रामाश्य धर्मशास्त्रत्वाच स्वीकर्तव्य, न तु दर्शनानाम् । यत्तु कैश्चिद् यमनियमादीनां संध्याप्रकारस्य च शानाय दर्शनानां ब्राह्मणाना व धर्मशाखत्वं स्वीकर्तव्यमित्यु तमासीत्, तत्तु नाई युक्तियुक्तिं मन्ये, यतो वेदेषु स्थले स्थले यमनियमा- दयो वर्णिता एव, संध्याकर्मणि च संध्यानमेव मुख्यं, तत्प्रकारास्तु गौणा एव।" तदनु पं०शालिग्रामशास्यपि विविध हेतु भिस्तमेवार्थमपुष्णात् । पं०आर्य- सुमिना अ जीवविभुत्वसराहनाय दशिर्तिस्य " जीवो विभु भवितुर्महति, गतिमत्त्वात, पटादिवत् " इत्यनुमानस्य “ जीवो विभुः, अगतित्वात ·प (५०) आकाशवत्" इत्यनुमानेन सत्प्रतिपश्चतामसाधयत् । तदुनम्वरं परिहत- श्रीरामसुवोधानन्दाभ्यां स्वीये वक्तते कुर्वनां दर्शनानामविरोधप्रदर्शनायव प्रयत्नो व्यधायि। एवं निजनिजवक्तता धितीर्णवस वषु: समयस्यावशिष्टस्यात् पुकरण , वक्तारः सम्भाषणायः सभापतिनादिष्टाः समभूवम् प्रथमं सावन प०शिवशङ्करकापतीर्थो दर्शयद, मद् वेदा: मुख्य प्रमाणाहन्तीत्या न कश्चिद् विप्रतिपद्यते, विप्रतिपद्यन्ते तु बाड्यो दर्शनानां प्रामारथे । तत्रा स्मरसम्मतौ वेदामामेव मुख्यं प्रामाण्यं धर्मशास्त्रत्वं च, दर्शनानां तु वेदान नुकूल्यादेव प्रामाण्यं, न तु कथंचिगुर्मशामत्वम् । तदनु पं० ब्रजभूषणः पुराणेतिहासादीनां सर्वेषामेव वेदमूलकत्वाद् दर्शनानामपि वेदमूलकत्वम्, अतोन तत्र प्रामाण्यविप्रतिपत्तिरिति पत्यपादयत्। अतः परं पशिडतार्य मुनिपमुखाः पं. अखिलानन्दब्रहरिश्चन्द पं० शालिग्रामशास्त्रि पीतयो वक्तारः पोग्वितीर्णासु वक्तृतासूप यस्तानेव हेतूनपुष्णन् । इत्यमुक्तवत्सु सकलेषु वक्तृषु निबन्धकर्ता ब्र० इन्द्रः सर्वेषां वचनानि समालोचयितुं सभापतेराशया समुदतिष्ठत् । सोऽवोचत्, “ सभापते सभ्या. श्च, मदीयं निबन्धं समालोचयनिं भवद्धि नितान्तमहमनुगृहीतोऽस्मि; तथापि शोकार राकुलीक्रियेऽहं, यदाहं पश्यामि यत्, मदीयमाशयं सम्यग- नवबुध्येव कैश्चिद् विद्वद्भिः स्ववाकपसारो व्यधायि । कैश्चित्तु कृपालुभि- मेंदीयमाकूतं सर्वथैव विपरीतीकृत्य स्वप्मेप्यचिन्तितामा विविधानां दो- षाणां भाजमीकतोहम् । न मया कचिदपि दर्शनानां परस्पर विरोधः पति- पादितः, एत्युत भया स्वयमेव मुख्येषुसिद्धान्तेषु विरोधपरिहाराय पायत्य- त । मुख्येषु सिद्धान्तेष्वेव दर्शनालामविरोधः, गौणोदास्तु न तेषां भेदं जनयितुमन्तिीति मम दृढतमंमत मस्ति। कश्चित्तु विद्वद्वरी मां “समाजा- क्षक" मेव प्रतिपादयतिस्म। मया तु ततः सविनयं निवेद्यत-महात्मन, म मया सुप्तावपि "समाजशक्षण" चिन्तितमभूत, प्रत्युत सर्वथा सर्वेः प्रकारैः "स- ·MM म - . (५१) माजरमण" मेव ममाभीष्टतममस्ति। परन्तु माहं मन्ये यद्, दर्शनानां धर्म- भावत्वस्वीकारेण समाजस्य रक्षणं भवितुमईति। दर्शनानि नश्यन्तु पश्यन्तु वा, न तेन समाजस्य समुच्छेदो भवितुमहति । वेदा एवं सामाजिक धर्मशा- बत्वेन अभ्युपगम्यन्ते, तेव्वेव नष्टेषु अभ्युदितेषु वा समाजस्य नाशाम्यु- दयो सम्भवतः । कश्चित्तु प्रामाण्ये गौणमुख्यादि स्वीकृत्य दर्शनानां मुख्य प्रामाण्याभाापि तेषां गौणं प्रामाण्यमभ्युपगम्यते । परन्तु मम मते तु में प्रमाणानि गौणमुख्यभविभाजि भवितुमर्हन्ति, परं तेषु मया परतस्त्व- स्वतस्त्वे एवं स्वीमियते । अत्रैव शाखकाराणामपि सम्मतिरस्ति । अती वेदानां स्वतःप्रामाण्यं, दर्शनानां तु परतः । तत्र ममें मत निरपेक्षमाणत्व सति धर्मप्रतिपादकत्व' मेव धर्मशास्त्रलक्षणम्, तस्माद् वेदानामेव धर्मेशा- स्वत्वं, नेतरेषां दर्शनादीनाम् । अन्यथा धर्मशास्त्रबाहुल्ये सिद्धान्तसंकरः सम्भवतीति मया स्वनिबन्धे सम्यक् प्रतिपादितमस्ति । केचित्तु वेदार्थस- हायानीत्येव तेषां धर्मशालतामिच्छन्ति, परं न मम समम्जसं तत् प्रति- भाति; नहि वेदार्थसहायत्वं धर्मशाखतां प्रयुक्ते, किन्तु स्वतःप्रमाणत्वे सति धर्मप्रतिपादकत्वम् । अधीयते शिष्या गुरोः; परन्तु किं तैर्गुरुवचनं वेदवचनवत प्रमाणीकर्तव्यं, यहि न कदापि अन्यथयितुं शक्यते। इत्पं साहाय्यं विदधन्त्यपि दर्शनानि न स्वतःप्रामाण्यं भजते । पुनरपि वनिवेदनान्ते भ्रान्तिनिवा. रणाय मया स्वमतं संक्षिप्य प्रदश्यते, आशासे च, तत् सानुग्रहं विद्वद्वरेण्यः कर्णभूषणीकरिष्यते । मम मते, महर्षिदयानन्दमतेपि च वेदा एक स्वतःप्र- माणानि; इतराणि सर्वाणि शास्त्राणि, सर्वपि च ग्रन्थाः, तदानुकूल्य नैव प्रमाणतां भजन्ते, तद्विप्रतीपं तु सकलमपि ग्रन्थजातं हेयमेव । तेषामेव च वेदाना 'निरस्तापरप्रमाणापेक्षं' धर्मशास्त्रत्वम्, नान्येषां ग्रन्थानाम् । मनु- व्यबुद्विरचित्वाद् दर्शनेषु भ्रमसम्भावना सर्वदा जागत्येव, तस्मात् तेषां न कदापि धर्मशास्त्रत्वमङ्गीकर्तुमुचितं सामाजिकैः, तदितरैश्चापि । इत्थमुत्तरं वितीर्य स्थितयति निबन्धकर्तरि सभापतिः स्वान्तवासि. मुखेन सर्वेन्योरपि वक्तभ्यो धन्यवादमदात् । तदनु श्रीगुरुकुलमुख्याधिष्ठता ·( ५२ ) कैश्चित्प्रियवचनै रभ्यागतान् सभ्यान् अभिनन्दन सम्मेलन' विसष्टिमुद्यो- षयत् । स आह, “प्रियमहाभागाः, दिवसनये यदपि 'सम्मेलन' कृत्यमभूत, तत् समवलोक्य आहादरेण समुनसतीव मे घेतः । एतेन येऽप्युपकाराः भविष्यन्ति, तेऽद्य न वर्णयितुं शक्यन्ते, तान् समय एव स्वयं प्रकाशयि- ध्यति । यदीत्थमेव वैय्यक्तिकाक्षेपान् वैमनस्यं च विहाय प्रतिवर्ष शासीयाः विचारा भवेयुः, तर्हि कृतार्थः स्यात् सर्वथा मम भवतां च विदुषामयमु. द्योगः । आशासेहं, यदागामिनि वर्षे, अतोऽप्यधिकेन समुत्साहन समागम्य भवहिरमुग्रहीध्यामहे वयं धनस्थाः । ततः सभा विसष्टाभूत्। " ·The Vedic Magazine A.IND GURUKULA SAMACHAR. (Urqan of the Hurukula fiamari Hardwar Published by the Manager from Lahore. Annual Subscription Rs. 3 only. A High class ournal well spoken of by the leading journaists of India. It is an independent and cathoie exponent of the enternal Vaidic truths. Idited by Professor Ramdeva B. A. ॥ सद्धर्मप्रचारक ॥ आर्यभाषा का साप्ताहिक पत्र । प्रत्येक बुधवार को गुरुकुल भूमि से प्रकाशित होता है । अग्रिम वार्षिक मूल्य । सर्व साधारण से ३॥) विद्यार्थियों से २॥) भारत विभिन्न देशों से ४।८) यदि गुरुकुल सम्बन्धी सर्वप्रकार के समाचारों के अतिरिक्त सार्वभौम दिक धर्म सम्बन्धी उत्तमोत्तम लेख पढ़ने में रुचि हो तो इस पत्र को अवश्य गाकर देखिये। प्रबन्धकर्ता सद्धर्मप्रचारक गुरुकुल भूमि काङ्गड़ी (हरद्वार)

·* ओ३म् *
साहित्यपरिषत्
सरस्वती श्रुतिमहती महीयताम् ।
इह गुरुकुले विद्भिश्छात्रैश्च सम्भृय साहित्यपरिषदभिधा
परिषदेका स्थापिताऽस्ति । प्रतिपक्षमस्या अधिवेशनं जायते
तत्र च प्रतिवारमेको निवन्धः, आर्यभाषया गीर्वाणवाण्या च नि-
बद्धः श्राव्यते । यमधिकृत्य च विवादोऽपि प्रवर्तते । अस्याः
सभासत्वमीप्सुभिः प्रतिवर्ष रूप्यकद्वयं प्रदातव्यं भवति ।
इन्द्रः
मन्त्री साहित्यपरिषदः

·No text on this page.