·प्रकाशक:- सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालयः, वाराणसी। VIDYA ATIIA BOMBAY-7 BHAVAN 1. द्वितीयावृत्ति-दो हजार प्रतियाँ मूल्य-एक रपया बासठ नये पैसे - मुद्रक- चैजनाथ प्रसाद कल्पना प्रेस रामकटोरा रोड, पाराणसी।

·श्रावश्यकं निवेदनम् वर्तमानाया शिक्षा परीक्षा पद्धती निबन्धलेखनमपि एक परमा- यश्यको विषयो वर्तते । यधपि समृतशिक्षाविभागे पूर्व निषधविषये पूर्ण ध्यान न दीयते स्म परन्तु सम्प्रति शनैः शनै सस्कृत शिक्षायामपि श्रस्य विषयस्य समादो घद्धमानो विलोक्यते अत एव सस्कृतेऽपि बहूनि निबन्धपुस्तकानि लघुनि, मध्यमानि, वृहन्ति च प्रकाशितानि दृश्यन्ते । एतेषा पुस्तकाना पठनेन नूनमेव विद्यार्थिना सुमहान् लाभ सम्भाव्यते । परन्तु संस्कृतच्छात्राण भाषाशनवृद्धये यादृशानि सरलानि पुस्तकानि अपेक्ष्यन्ते ताणानि पुस्तकानि प्रायः विरलान्येव । अत एव घरमामि पुस्तकमिदं लिखित प्रकाशितं च कतिपयवम्य पूर्व यस्य इदं द्वितीय संस्करण सम्प्रति प्रकाश्यते । अस्मिन् पुस्तके यथासम्भव जटिलसन्धिरहिताया, स्वल्पसमासाया, सरल-ललितामा, प्रवाहपूर्णाया च सस्कृतभाषायाम् एकत्रिशत् निबन्धा लिखिता सन्ति । इद च पुस्तकं न केवल निबन्ध विषयज्ञानाय एव लिखित मत्युत सस्कृतभाषाया सरलतया प्रवेशाय तथा अनुवादविषयक- योग्यता संबद्धनाय अपि । अत एव निब धेषु स्थले स्थले सर्वाता विभधीना सपा तिदन्त-कृदन्त-पदाना च सामूहिकरूपेण विपुल सन्निवेशो विहितो वर्तते येन अनुवादलेखने, भाषणे भाषाविषयक व्युत्पत्ति वर्द्धने च छात्राणा महान् लामो जायेत । यदि अनया दृष्टया विद्यार्षिन पुस्तकमिद पठिष्यन्ति मुहुर्मुहुध वाचयिष्यन्ति ताई निस्सशय स्वल्पेनैव कालेन तेषा भाषाशन पर्दिभ्यते मापणादिषु च ते काम समय भविष्यन्ति । निब धै सदेव पुस्तकरय अते निदर्शनरूपेण कानिचित् पत्राषि अपि सन्निविष्टानि सन्ति । तथैव व्याख्यानदानस्य तदुपसहारस्य च .

·शैली सन्निवेशिता वर्तते । एव च एतत्पुस्तकद्वारा परलेखने व्याख्यान- दाने च सम्यक् साहाय्य लन्धु शक्यते । श्राशासे, भविष्णवो विद्यार्थिनः सेवामिमां सहर्ष स्वीकरिष्यन्ति मदीयमुद्देश्य च संपलीकरिष्यन्ति इति । अनन्सचतुर्दशी सस्कृतधानाणा हितचिन्तकः- २०२० लेखकः - सन्धिविषये एक निवेदनम् सन्धि विहाय पदानां पृथक पृथक लेखनन वाचने अर्थशाने च सौविष्य भवति इति सर्वेरेव अनुभूयते । श्रतः सस्कृतभाषायाः सारल्येन प्रचारः स्यादेतदर्थ सन्धिरहितायाः सत्वृत्तमापाया लेखनस्य अावश्यकता वर्तते । परन्तु सर्वथा सन्धिपरित्यागेऽपि भाषायाः सौन्दर्य नश्यत्ति, प्रवाहश्च रचित् चित् अवरुदो जायते । श्रतः सर्वथा सन्धिपरित्यागोऽपि भाषया सह अन्याय्य एवास्ति । अस्मिन् विपये बहुधा विचिन्तयनपि श्रह सिदान्तरूपेण इद निश्चेतुं न पारितवान् यत् कुत्र सन्धि पर्तन्यः कुध च न कर्तव्यः । श्रतः पुस्तकेऽस्मिन् कामपि नीतिम् अनिवार्य एव सरलतादृप्या सन्धेः प्रयोगः श्रप्रयोगो वा विहितो वर्तते एतद्विपये माननीया' पण्डिताः सादरं निवेग्रन्ते यद् "संस्कृत भाषायाः सौन्दर्य प्रवाह-परिरक्षणपूर्वक सरलतया प्रचाराध कुत्र सन्धि- विधेया कुन चन विधेया" इति विपये स्वीया मुविचारिता सम्मति दवा अनुकम्पनीयोऽय जन इति- विनीत-निवेदक:- लेरापः- -

·वर्तमानसंस्कृतशिक्षाया एको महान् दोपः
तन्निराकरणस्य श्रावश्यकता च
"भापणेनाथ लेसेन स्वाभिप्राय प्राशनम्"।
भाषायाः शिक्षणस्येदं फल सः प्रकीर्तितम् ।।
परं संस्कृत-मापायाः सुचिरं शिक्षपादपि ।
लेसने भापणे पारि योग्यता नेर जायते ।।
पठन्ति यहयरहानाः परीक्षा उत्तरन्ति ।
परन्तु लेसितुं पपर्नु यन्ते नेय ते क्षमाः ॥
उपित्या पायणि ररित्या च दिवानिशम् ।
व्ययित्वा पिपुग्ने धान्यं छापास्तिष्ठन्ति मूकपत्र ।
छात्रा आचार्यथर्गेऽपि पटन्तः स्मश्रुला अपि ।
संस्हन न हशमाः कषु सम्यक् भार प्रायशनम् ॥
पदन्त्य हाम्त्यर्फ सुप यह युर्वते ।
কানাঃ कुर्वतेऽशुधीरपि सामान्य-भापणे ।।
भयमेको महान् दोपो महतीयं बुटिस्तथा ।
भयं मस्तशिशाय लज्जाया पिपयो महान् ।।
तस्मादेतम्य दोषग्य मन्यम् नाशाय सस्वरम् ।
ছামাৰ मुपयलो रिधीयताम् ॥

·(२)
तदर्थमनुवादस्य नियन्यविषयस्य
शिक्षणे लेखने वापि ध्यान देयं विशेषत ॥
अस्माकं पाठशालासु पठन पाठने तथा ।
रटने चापि सर्वेपा दृश्यते याशी रुचि.॥
न तथा भाषणे लेखेऽनुवादस्य च शिक्षणे।
निबन्धलेसने वामि दृश्यते कस्यचिद् रुपिः।।
तस्याद् विद्यार्थिवर्गस्य बहूनां विदुषा तथा ।
न व्युत्पत्तिर्न भाषायामधिकारो विलोक्यते ।।
अनेन हेतुना सरें छात्रास्तिष्ठन्ति लन्जिता ।
तथा संस्कृतशिक्षाया उपहासथ
अतस्ता दूपिता रीतिं त्यक्त्वा विद्यार्थियन्धुभिः ।
पण्डितैश्चापि भाषाया जाने वृद्धिविधीयताम् ।।
एतकार्यालयद्वारा भाषाज्ञानस्य वृदये।
सरलं ललित चापि सत् साहित्य प्रकाशितम् ।।
तद् गृहीत्वा तदभ्यास कृपा चापि निरन्तरम् ।
भवन्तु सकलायात्रा
तारो लेखकास्तथा ।
विनम्र निवेदकः
साभौम संस्कृत प्रचार कार्यालयः
वाराणसी।
जायते॥

·विषय-सूची माता-पितृ-भक्तिः गुरु-भक्तिः विद्या पल व्यायामश्व देश-भ्रमणम् स्वास्थ्य-रक्षा स्वच्छता समयस्य सदुपयोगः एकता कर्तव्य पालनम् सत्यवादिता सच्चरित्रता परोपकारः उद्योग-परायणता शिष्टाचार: ईश्वरभक्तिः १ | विद्यार्थिनां कर्तव्यम् ६८ ५] परिश्रमः ७३ ८ | धनोपार्जनम् तदुपयोगश्च ११ | स्त्री शिक्षा १५ [ देश-प्रीतिः ८६ १६ | ग्रामोन्नवि-योजना २२ | समाज-सस्कार ६६ २६ | पुस्तकालयः ३० समाचारपत्राणि विधानस्य उपयोगिता ३६ | व्रतोत्सवानाम् उपयोगः ४२ महापुरुषाणां जीवनचरितावलिः११५ महात्मा गान्धी ५० | संस्कृतभाषा परिशिष्टम् ५८ | पनलेखन-पद्धतिः ६३ | प्रस्ताव-समर्थन-पद्धतिः व्याख्यान-पद्धतिः ५४ सत्सङ्कः ---

·निबन्ध-लेखकेभ्यः
[१]
रोति विचिन्त्य, विगणय्य गुणान् , विगाह्य
शब्दार्थसार्थ-मनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः ।
कार्यों निबन्ध-विषये विद्युपा प्रयल:
के पोतयन्त्र-रहिता जलधौ प्लवन्ते ।।
-राजशेखरस्य
[२]
शीर्षोपेतान् सुसम्पूर्णान् समवेरिणगतान् शुभान् ।
अक्षरान् वे लिखेइ यस्तु लेखकः स वरः स्मृतः ॥
-अग्निपुराणस्य
[३]
प्रतिकाश्यम्, अतिस्थौल्यं वैषम्यं पडिक्तवक्रता ।
अतुल्याना च सादृश्यम् अविभागः पदेषु च ।।
लेखदोपा इमे प्रोक्ताः संत्याज्या लेखक, सदा ।।
-कस्यापि प्राचीनग्रन्थस्य

·। वाग्देवतायै नम ॥ सरल- - संस्कृत-निबन्धादर्श: उपकृतये छागाणाम् सस्कृतभाषा-प्रचार-वृद्धध च। एप नियन्धादों विलिरयते सरलभाषयाऽस्माभिः।। माता-पितृ-भक्तिः। , इह जगतीतले जीवाना यथा मातापितरौ उपकार कल्याण च कुरुतो न तथा अन्य कोऽपि । अन्ये जना अल्पकालार्थ सहायका उप- कारिणो वा भवन्ति पर मातापितरौ तु जमफालात् पारम्प' मरणकाल यावत् । सर्वदैव स्वपुनाणा साहाय्ये, उपकारकरणे, कल्याण-सम्पादने च निरतौ तित। अवलोक्य तु तावत् । माता हि नव मास पर्यन्तं महता क्लेशेन पुत्र गर्भ धारयति । यथा च तस्य कष्ट न भवेत् तथैव चेष्टते तथैव च श्राचरति । अनन्तर पुर्ने उत्सन्ने तथ्य सेवाया रक्षाया च सलग्ना भरति । तस्यैव लालने पालने पोपणे सद्धने च सततं दत्तचिचा १--लेकर । २-तक । ३- सलग्न । ४-रहते हैं।

·महान्त चिकित्साधिकारिणमेव कर्तुं प्रयतते । कयनस्य इ. सापग वर्तने यत् सर्ये एक पितर स्वस्वपुत्रत्य अम्युनतये सुखसाधनाय च सर्वप्रकारेण प्रयन विदधति । इयमेव मातु पितुश्च उपकारस्य स्नेहस्य वात्सल्यस्य च क्या अस्ति । अत एवं अस्माक शास्त्र पु मातु पितुश्च सेवाया भक्तश्च महायान महिमा वर्णितो वतते । यदा अस्मानम् उपकाराय कल्याणय उन्नतये सुखाय च मातापिपरी एव प्रकारेण प्रयन कुरुत तदा अस्माभिरपि तनैव प्रकारेण तय' सेवा शुरूपा च क्वव्या । तयो शाज्ञाया पालन कतव्यम् । तथा च याचरर कतव्य यथा माता पिता च उभी श्री सुबिनो सतुध्या प्रसन्नमानसौ च स्याताम् । यथा तो श्रादेशेतातमा चलिन यम् । श्रया मक्त्या विनयेन च सदा तयो सत्कार समानश्च विधातव्य । अहरदश्च व नोयौ । न च तथा एक मपि काय कता येन तयो सलमान कष्ट भवत् , काचिन् । यस्ता घा उत्पात । इदमेर पुनाणा कतव्यम् । एए एव धम । इवमय शाम्ब काराणामाना । अयमर च लाक परलोकयो परम श्रयस्तर प था । अत एव शास्त्र पुलिपित वतन- य मातापितरौ क्लश सहेत सम्भवे नृणाम् । न तस्य निष्कृति कतुं शक्या वर्षशतेरपि ।। तयोनिय प्रिय कुर्यात् आचार्यस्य च सर्वदा तेप्येव निपु तुष्टपु तप सर्व समाप्यते [ मनु० २ २२७ २२८] अस्माक साहित्ये मातृभवाना पितृमत्ताना च अनेका कथा लिखिता मति । भगवान् रामचद्र पितु प्राज्ञया चतुदशरप-पयन्त चने वाममकरोत् । श्रमण कुमार स्वकीयौ अघी मातापितरौ स्वधयो - । १८-आदेश दें।

·उपरि एय सदा वहति स्म । महात्मा भीष्मः पितुरेव प्रसन्नतायै पानी- चन कठोर ब्रह्मचर्यव्रत धारितवान् । पितुरेव सुसोपभोगाय पुरुः स्वकीगं यौवन पिने दत्तमान् । एवम् अस्माक देशे ईशा अनेके माता-पितृ- मत्ता महापुरुषा वभूनुः येपा नामानि अद्यापि गृहे गृहे गीयन्ते । तथैव यदि वयमपि माता-पितृ-भक्ता भविष्यामः तदा अस्माकमपि परम कल्याण, सुमहान् समादः महती च कीर्तिः भविष्यति । अतः सबैरेय जनैः मातृभक्तैः पितृभक्तैश्च भवितव्यम् । गुरुभक्तिः। अस्माक शास्त्रेषु यथा मातापितृभक्ते. महिमा वर्णितो वतते तथैव गुरुभक्तैरपि । माता पुत्र जनयित्वा' तस्य लालन-पालनादिक करोति, पिता च त शिक्षणाय पाठशालाया प्रेश्यति, अार्थिक साहाय्य च कुरुते, परन्तु शिक्षा-दीक्षादिना तस्य वस्तुत. कल्याण तु गुरुरेव साधयति। सद्-गुमान विल विद्यामेव शिक्षयति । न च केवल पुस्तकाना पाठमेन पाठयति । अपि तु स शारीरिकी नैतिकी व्यावहारिकी बौद्धि की- मपि च शिक्षा ददाति । स सदाचारस्य सयमस्य, विनयस्य विवेकस्य, यमस्य नियमस्य, दयाया दाक्षिण्यस्य तथा शीलस्य सद्व्यवहारस्य च उपदेश ददाति । कि कार्य कर्तव्य किं न कर्तव्यम्, केन पथा' चलित. व्यम् केन न चलितव्यम्, कुन गन्तव्य कुन न गन्तव्यम्, कस्य सङ्गतिः कर्तब्या कस्य न कर्तव्या, इत्यादिक सर्वमेव शिष्याय बोधयति । गुरुः १-पैदा कर । २-फरता है । ३-मार्ग से ! ४-समझता है, चतलाता है।

·अशानान्धकार दूरे कृत्ला ज्ञानस्य दिव्य प्रकाश शिष्याय वितरति । शिष्यस्य पशुभावम् अपनीय गुरुः त वस्तुतो मानव कल्पयति । गुरुः उपदेशाऽमृत पाययित्वा शिष्य मृत्युभयात् मोचयति तस्मै नमरस्य च प्रयच्छति । श्रसन्मार्गात् निवार्य सन्मार्गे प्रवर्तयति'" न च चल शिक्षयत्येव प्रत्युत तस्य पुत्रवत् पालनमपि करोति । एवञ्च विविध- विद्या-शिक्षणेन, सदुपदेश प्रदानेन, सतत-संरक्षणेन, पुत्रवन् पालनेन, सन्मार्ग प्रदर्शनेन श्रसन्मार्ग निवर्तनेन च यथा गुरुयः शियाणा हित कुर्वन्ति, यथा च तेषा कल्याण साधयन्ति न तथा श्रन्या पोधि गर्नु पारयति । वस्तुतः अपारे संसार-सागरे निमज्जताम्" उन्मजता" जनाना पारेरणाय निपुणो नाविको" गुरुरेव । गुरुरेव च भयाटव्या महति श्रन्धारे इतस्ततो भ्रमता भ्रान्ताना पथश्युताना पथिकाना मार्गदर्शको महादीपः । स एव च अज्ञानाऽधानाम् इतस्ततो रागद्वैपादि- गतपु पनता निफ्तता च जनानाम् अभिनव-दृष्टि-दायको वैदराज । अनेनेव कारणेन शास्त्रेषु गुरुसेवाया गुरुभक्ते गुरुजायाश्च महत् माहात्म्य लिखितं वर्तते । अस्मिन् विपये शास्त्रेषु अनेथे श्लोकाः मिलन्ति । यथा- गुरुगरीयान् पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः । च शरीरमेन सृजत. पिता माता भारत। श्राचायशिष्ठा या जाति सा दिल्या साऽजराऽमरा ।। [म भा० शान्ति श्र० 10] श्रतोऽस्माभिः रारपि मर गुरुणा भक्तिः सेवा पूजा य ५-देता है।५-दटार। ७-बनाता है। - -मिला कर ६-छुड़ाता है। १०-देता है। ११-लगाता है। दुओ का। १३-उतराते हुओं का । १४- मलाइ ।

·७ कर्तव्या । प्रतिदिन तेया चरणे शिरसा प्रणामा कर्तव्या । तेषा सर्व एव यादेशा' पालनीयाः । न तु कदाचिदपि अाशाया उल्लघन फर्तव्यम् । ते यथा वर्तययु१५ तथैव चर्तितव्यम् । यथा चालयेयु तथैव चलि तव्यम्, यथा च अाशापयेयु तथैव विधातव्यम् । सर्वदा च तेषा सेवाया शुश्रूपाया स्वागतविधौ सत्कारे च सारधानै भवितव्यम् । अपि च । नहि कदाचित् गुरु-सल्लियौ' उच्चै हसितव्यम् । न च पादी प्रसार्य पुरस्तात् स्थातव्यम् । नहि तन चञ्चलता प्रकटनीया । न च उद्दण्डता श्रौद्धत्य वा कर्तव्यम् । न ते सह विवाद वर्तव्यः । न असत्य धक्तव्यम् । न अपलापो. विधेय । न अविनयो दर्शनीय । नहि अभद्रा वाचः समुच्चारणीया । न च तत्समन कलह कोलाहलो या विधेयः । न च स्वप्नेऽपि गुरुपु ईप्या ट्रेप मात्सर्ग या पदाचित् विदधीत । शिष्याणाम् इमे एवं याचारा इमे एव च घबहारा प्रशसनीया भवति । ईशैरेव प्राचारैः ईदृशेरेव च व्यवहार गुरव शिध्येषु प्रसीदन्ति, दया कुर्वन्ति, अनुरक्ता भवन्ति, सर्व वेदितव्य वेदयन्ति, अखिलम् च उपदेष्टव्य उपदिशन्ति । प्रसन्नेषु च गुरु शिष्याणा सर्वतोमुखी प्रतिभा जायते, बुद्धि विकास प्राप्नोति, विद्या सफलता गच्छति, परितो यश प्रसरति, सर्वविध च मङ्गल जायते । प्राचीनकाले एतादृशा बहयो गुरुभक्ता वभून येषामुपाख्यान श्रुत्वा पठित्वा च महद् अाश्चर्य जायते । अाणि निजगुरो क्षयरक्षणाय स्वशरीरमव ध ध रूपम् अकरोत् । एक्लब्या गुरी मृत्तिकामयीमेव मूर्ति पुरतो निर्माय तद्भक्त्या शस्त्रचालने महती कुशलता प्राप । अस्मिन् समय प्रायेण अनेके विद्यार्थिनो गुरुयु यथोचिता भक्ति न कुर्वन्ति | 7 तेभ्य सम्यक प्रणमन्ति ! न यथावत् तेषाम् अादेशस्यैव १५--कह । १६-रहना चाहिये । १७-पास म।१५-पसार घर । १६-यागे । २०--नहाना ।

·(८) पालन कुर्वन्ति । न च सविनय व्यवहन्ति । नाऽपि सेते। न च समाद्रिय ते । न च अनुशासन मन्य ते । नहि ईदृशा छात्रा शिष्यचार विचारयन्ति । यथेट ते पाचरन्ति यथेष्ट च व्यरहरन्ति । परन्तु श्रय कल्याणकर पन्या नास्ति । इंशेन शास्त्रविरुद्ध ने अनुचितेन च व्यहारेण विद्यार्थिना कथमपि हित न भवितुमर्हति । अतो ये बाना आत्मन कल्याणमिच्छन्ति, यश सगाइन्ते, मफलताम् अभिलपन्ति, विशिष्टञ्च वैदुष्य कामयते ते सदैव गुरुमक्ति कतव्या। विनयेन, सेरसा, श्रदया, सत्कारेण, आदेशपालनेन, पितृवयूजनेन, उपचारेण च सर्वदेव गुरव प्रसादनीया । . विद्या के सन्मार्ग वश्व संसारे नहनि वस्तुनि सन्ति पर तेषु सर्वश्रेष्ठ वस्तु विद्या एव वर्तते । रेवल जमना मनुष्य मनुष्यो न भवति अपि तु विद्यया एव | विद्यया होना मनुष्या मनुष्यरूप धृत्वा अपि पशुवन् श्राचरण कुर्वन्ति । किं कर्तव्यम् , किम् अकर्तव्यम् , को धर्म क अधर्म, असन्मार्ग इति ते सम्यग् न जानन्ति । अत एव ते विपरीतम् प्राचरन्ति पदे पदेच कष्ट लभन्ते । पर तु ये विद्या पठितवन्त ते सर्वमपि कर्तव्याऽनव्यादिकं जानन्ति । यथोचितम् आचरन्ति । अत एव च ते सुखमय जीवन यापयन्ति । अत एव विद्या सर्वेषु अपि वस्तुषु श्रेष्ट मन्यते । सर्वेषु धनेषु अपि प्रधान धन विद्या एवास्ति । स्थमिदम् । यतो हि श्रन्यानि सबविधानि बनानि चौरा चोरयन्ति, अग्नि भरमसान् करोति, अल बाहयति, राना हरण कारयति, दायादा विभजते, कीटका - ·(१०) भूपणानि धारयन्तोऽपि न शोभन्ते न च समाद्रियन्ते एव । तेश वारदेव शोमा भाति यावत् ते मौन धारयन्ति । पर बदनकाले समुपस्थिते तु माण्यपि तेग भूषणानि निरर्थकानि जायन्ते । अनो विद्या एव सर्वोत्तम भूपणम् । तथाहि- केयूरा न विभूपयन्ति पुरुपं हारा न चन्द्रोमला: न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालड कृता मूर्धाः । वाण्येका समलङ्करोति पुरुष या सस्कृता धार्यते क्षीयन्ते सलु भूपणानि सतत वाग्भुषणं भूषणम् ।। (भर्तृहरि शतकम् ) सर्वासाम् उन्नतीनामपि निदान विद्यय अस्ति ! व्यक्तः जाते. ममाजस्य राष्ट्रस्य वा समुन्नतिः विगया एव कर्तुं शक्यते । यस्या जातो, यस्मिन् समाजे राष्ट्र या विद्यागा यावान् प्रचारा वर्तते तायती एव तस्य समुन्नतिः दृश्यते । रूस, अमेरिका इङ्गलैएड प्रभृतयो ये ये देशाः सम्प्रति श्रेष्ठा मन्यन्ते ते विद्याया एवं बलेन श्रेष्ठता गताः । विद्याया लेनैव ते विशाने पारिन्ये शिल्लक्लाया शस्त्रनिर्माणे शास्त्रनिर्माणे च अन्यदेशेभ्यः समुन्नता मन्यन्ते । सर्वन च तेषा विजयपताका समुच्छ्रपति । विद्याया एवं प्रभावेण अनेके नव-नवा भाविष्कारा आविष्कृता विदेशवासिभि. वैज्ञानिकैः । सम्प्रति वायुयानद्वारा अल्पोयसा कालेन जना दूराद् दूरतर यान्ति । “तार द्वारा दूरस्थितेन अनेन सह जना धालाला दुन्ति । "रेडियो" द्वारा अति दूरदेशे जायमान गीत भापणादिक च जनाः समीपवत् शृएनन्ति । बहु-समय-साध्यानि नहुजन- माध्यानि च कर्माणि यन्त्रवलेन सम्प्रति अल्पकालेन अल्पैरेव च जनैः साधयितु शक्यन्ते । तद् इमानि अाश्चर्यजनकानि कार्याणि कथ सम्भान्ति ? विद्याया एक बलेन तु । कि नाम अधिकं निरूपयामः । सर्वथा सिद्ध खलु विद्याया ·( ११ ) माहाम्यम् । विद्यया हि विनयो विवेकः प्रतिष्ठा यशः सौजन्य महत्त्वं वित्त चेत्यादि सर्वमपि लघु शक्यते । अतः सर्वेरेव बालकैः पूर्ण- परिश्रमेण सह विद्याया श्रध्ययन कर्तव्यम् । स्वनमाजे सर्वन विद्याया: प्रचारः कर्तव्यः । तथा च श्रस्माभिः प्रयत्नो विधीयेत यथा प्रतिग्राम पाठशाला स्थापिनाः स्युः । सर्वे च भारतीया जना. शिक्षिता भवेयुः । एकोऽपि जनो निरक्षरो न मिलेत् । तदैव अस्माकमपि देशः पुनः पूर्ववत् प्रतिष्ठितो भविष्यति । अन्येषु च देशेषु सम्मान लप्स्यते । महयो विद्यार्थिनः परिभमेण अध्ययन न कुन्ति । इतस्ततः पलायन्ते । वृथा भ्रमन्ति । निरर्थक बहु जल्पन्ति ! सेलने कूदने शयने च दिनानि अतिवाहयन्ति । पुन पुनः प्रेरिता अपि ध्यान न ददते । ताडयमाना अपि स्वभावंन परित्यजन्ति । अन्ते च ते विद्याहीनाः सन्तो गुरोः पितुः मातुन महान्त क्लेश जनयन्ति । स्वय च पदे पदे कष्ट सहमाना., परामव प्राप्नुवन्तः दु खमय जीवन यापयन्ति । अतो विवाधिभि श्रालस्यादिकं विहाय परिश्नमेण यत्नेन च विद्याभ्यासः पर्तव्यो येन स्वस्य स्वदेशस्य च महान उपकारः सपद्यत । --- चलं व्यायामश्च सयामपि मनुष्याणां कृते यथा विनाश भारश्यकता वर्तते तथैव अलस्यापि । विद्या बलन उभी अपि पदार्थी मानवजीवनस्य समुन्नतये संरक्षणाय च परमोपयोगिनी परमाऽवश्यको च ! तनारि विद्या विना नु जने बाहुवलेन यथाकञ्चित् पनिमाई कर्तुं शक्नोति अपि, पर बल ६-पिताते हैं।

·(१२) विनातु क्षणमपि कार्य सञ्चालन न भवितुमर्हति । विद्याविहीना अपि जना यले सति परिश्रमं कृत्वा येन केनापि प्रकारेण जीवितु क्षमते, पर यदि वल न स्यात् तदा तु विद्वान् अविद्वान् , धनी निर्धनी वा किमपि स्वार्थ परार्थ वा कार्य कर्तुं न शक्नोति । अत एव छान्दोग्योपनिषदि लिसित वर्तते यत्-- “यदा मनुष्यो बलवाम् भवति तदेव स उत्थातुं शक्नोति, उत्त्थाय परिचरितु शक्नोति, परिचर्यया च सिद्धि लभते । वलेनैव मनुष्यः श्रोता भवति, द्रष्टा भवति, मन्ता भवति, योद्धा भवति, विज्ञाता भवति, कर्ता भवति । का कथा मानवानाम् ? ब्रह्मण प्रारभ्य कीट-पतग-पिपीलिका-पर्यन्तं समस्ताऽपि सृष्टि. वलेनैव जीवमाना वर्तते । अत सर्वरेव वलस्य उपासना कर्तव्या इति"। एतेन स्पष्टतया ज्ञातुं शक्यते यत् बलस्य जीवने कियती उपयोगिता वर्तते । परमात्मनः प्राप्तिरपि वलेनैव सम्भवति इत्यपि उपनिषदः कथयन्ति- "नायमात्मा वलहीनेन लभ्यः" इति । एवञ्च शौच स्नानादि नित्यकर्मण प्रारभ्य श्रात्ममाति पर्यत सपाणि अपि लघूनि महान्ति या कर्माणि बलस्यैव साहाय्येन सिद्धयन्ति । यद्यपि कार्यसिद्धी अन्यानि अपि कारणानि अपेक्षितानि भवन्ति पर सर्वप्रथम चलमेव श्रावश्यक भवति । अत एव भगवान् वेदव्यासो महा भारते वदति-"सर्व बलवता साध्यम्" इति । ये तु जना दुर्वला निर्वला वा भवन्ति तेषा जीवन महाक्लेशकर भवति । ते सर्वत्रैव पराभूता अपमानिता अनाहताश्च जायन्ते । न तान् तृणमदशमपि जना मन्यन्ते । पदे पदे श्रन्येषा साहाय्य प्रतीक्षमाणाः ते दिवानिश दीन-हीना महता दुःखेन दिनानि अतिवाहयन्ति । देवमपि तेषा साहाय्य न कुरुते ! सुम्प सम्पत्तिश्च तेभ्यः शत प्रोशान् दूरे तिवति । परिवारस्य समाजस्य च कृते ते भारभूता भवन्ति । अतः अस्माभिः तया- ·विधाः प्रयत्ना अनुप्ठेया येन समाजस्य सर्वेऽपि नरा नार्यश्च पूर्णरूपेण बलवन्तः स्वास्थ्यसपन्ना श्रात्मरक्षण-समांश्च भवेयुः । अस्मिन् समये सर्वाऽपेक्षया बलसञ्चयस्य महती अावश्यकता वर्तते । यतो हि अस्माकः वहयो विवेकशून्या मदोदत्ता याततायिनः शत्रवः शस्त्रास्त्रः, बलात्कारेण, छल कपटादिना, दुराचारेण सरेव च उपायैः श्रस्माष देशस्य धर्मस्य भाषाया धर्मस्थानाना सम्पत्तः सभ्यतायाश्च विलोपं कर्तु प्रयत्नशीलाः सन्ति । प्रतिक्षणम् अवसरं प्रतीक्षन्ते । लब्ध च नवसरे त्वरितमेव अाक्रमण कुर्वन्ति । अस्या सक्टापन्नाया परि- स्थितौ यदि मऽपि वय भारतीया दुर्बलता दूरे परित्यज्य वलव-तो न भविष्याम श्रात्मरक्षणाय च पद्धपरिकराः सुसन्नद्धाः सावधानाश्च न मनामः तावत् अस्माक जीवन धन मर्यादा वा सर्वमपि अरक्षितमेव मन्तव्यम् । अत एव सम्प्रति चल सञ्चयस्य उपरि ध्यानदानस्य विशेषावर सकता यतते । चल द्धनत्य थने उपाया मन्ति । यथा वायाम', मल्लयुद्धम, प्राणायाम, खेलन, बर्तन च । एतेषा प्रचारेण नमाजे बलस्य वृद्धिः कर्तुं शक्यते । इदानी ग्रामे ग्रामे व्यायामशालायाः स्थापना कर्तव्या। सर्वाणि च व्यायामोपयोगीनि दण्ड मुद्गरादीनि साधनानि एकन करणीयानि । तत्र प्रामस्य सर्वेऽपि यालका युवानश्च धागत्य अावश्यक- रूपेण यत्किञ्चिद् व्यायामादिक कुयुः। ग्रामेषु नगरेषु वा यत्र यत्र पाठशालाः चलन्ति तत्र तत्र व्यायामशाला अपि स्थापनीयाः येन विद्यार्थिनः प्रतिदिन विद्योपार्जनेन सह बल सञ्चयमपि कर्तुं समर्था भवेयुः । इदानीं शत्रुभिः छिन्न भिन्न-क्लेवरा भारतमाता न केवल स्वपुगान् विद्यागमेन निपुणान् द्रष्टु समीइते प्रत्युत शौर्य वीर्ये पराकमे च प्रक्लान् , वैरि निर्दलने निपुणान् , अात्म-सरक्षणे च समर्थान् ट्रष्ट समोहते । सम्प्रति स्वर्गादपि गरीयस्या बन्दनीयाया निजभारतमातुः प्रतिष्ठा-रक्षायै नहि दिवानिश विलासमग्नाना मसाधन- , , ·(१४) परायणाना सुकुमारशरीराणा युकाना प्रयोजन वर्तने अपि तु जिवेन्द्रि- याणा विलासविमुपाना उलिटकलेवराणा विशाल पक्षसा उतरता युवकाना वर्तते । अतो विद्यालयेषु पटत्सु, ग्रामेषु वा गृहका कुर्वसु, माध्यपि युपु नल-बद्धनाय स्थले स्थले प्रति गठशाल च विशेषरूपेण व्यायामशालाना सञ्चालनाय समुद्योगो विधेय सबै च नागरिका ग्रामीणा या युगानो व्यायाम करणार्थ मेरणीया । एवमेर विभिन्न प्रकाराणाम् ग्यासनानाम् अभ्यासेन प्राणायामेन च शारीरिकी शक्ति बर्द्धनीया । विशेषतो ये जना' शिक्षिता विद्वासो वा सन्ति ते व्यायामशालाया गत्वा व्यायामकरणे लज्जन्ते । तेषा कृते श्रयमेव प्रकारो विशेषरूपेण उपकारको भरति । अन्ये च सूर्यनमस्कारा- दयो ये ये अनेरे नवीनाः प्रकारा अाविष्कृताः सन्ति व्यायामविद्या- विशारदैः तेपामपि यथासम्भवम् उपयोगो विधय । इत्यमेव खेलनेन कूर्दनेन धारनेन उच्छलनादिना चापि अङ्ग प्रत्यानि बलवन्ति रवर्ति- मन्ति च भवन्ति । एतदर्थ प्रत्येक ग्रामे नगरे च सन्छ सुमनोहर विशाल समतल चोडाया. प्राङ्गणम् अपेक्ष्यते । अत्रय प्रतिदिन सायकाले तत्रत्या. सर्वेऽपि नालका युवानश्च समागत्य पैचन कन्दुकेन संचन पादकन्दुकेन अपरे गुलिका-दण्डा-या कतिपये वीटया च खेलन कुयुः। रेचन हनुमत्यूदनम् अङ्गदर्दन गजग्राहश्च विदधीरन् । अन्याश्च प्राचीना नवीना या गलबर्दिका पीडा कुयु लयाश्च बालकाः तत्र पृथा स्थाने वालानुसार क्रीडन कुन धारन प्रातनम् उत्पत- नच कुयु । सर्वत्र व ईदगी व्यवस्था विधेया । पुरुष समाजे च महिलासमा अपि बलवर्द्धनस्य आवश्यकता वर्तते । यद्यपि ग्रामोगा, तत्रापि साधारण-गृहस्थानां स्त्रिय प्रायशो गृहकार्यकरणेन पात्रमार्जनेन पुहनेन पेपणेन प्रस्फोटनेन इतरनतो गमनागमनाभ्या धारनेन च बलवत्य स्फूर्तिमत्यश्च भवन्ति परं पनि- काना स्त्रियस्नु नित्यकर्माणि विहाय सकलमपि समयं शयने उपवेशने ·शानोपार्जनस्य यानि अनेकानि साधनानि सन्ति तेषु देशभ्रमणम् तत् देशभ्रमणात् भवति । पुस्तकेगु वय विविघदेशाना नानाविष-नद. एव या यापयन्ति । अतस्ता नितान्तमैप सुकुमारशरा भरन्ति । अयच या इदानी कन्या विद्यालयेषु अध्ययन कुर्वने ता अपि बाहुल्येन विलास. परायणा भरन्ति सौकुमायें एव च श्वात्मनो गौरव मन्यन्ते । परन्तु मम्प्रति दुराचारमये समय एतादृशीना महिलाना मर्यादा रनण नितान्तम् असम्भव बनते । अतः सम्प्रति सौकुमामि यताम् अपनीय सिरोऽपि तथा शारीरिक शक्ति-सम्पन्ना भवेयुः यया न कोऽपि तामा धर्षणम् अपहरण बलात्कार वा कतुं शक्नुयात् । यदि च अर्यास् तदा ततालमेर ताडितो मारितश्च यमसदन नीयेत । अतो धनिकै जनैः तथा स्त्रियों जाधनीया येन ता अपि गृहकार्य करणे निःसङ्कोच प्रवृत्ता भवयुः । कन्याराठशालासु च सञ्चालक महाशयैः काचन ईशी योजना विधेया पथा बालिका अपि स्वस्या पलिष्ठ कलेवराश्च भवेयु' । अस्मिन् विपये बडोदास्य कन्यामहाविद्यालयादीनाम् अनुकरण पर्तव्यम् । एव प्रकारेण समाजस्य विभागदयेऽपि विद्याप्रचारेण सहैव यदा चल-बर्द्धनस्यापि कृते प्रचारो यत्नश्च भविष्यति, सर्वे च वालका,वालिका, नरा मार्यश्च विद्यया बलेन च मममैव सुसम्पन्ना' भविष्यन्ति तदैव आत्मन समाजस्य राष्ट्रस्य वा कल्याण भविता । देश-भ्रमणम् । अपि एक मुख्य साधन मन्यते । पुस्तकाना पठनात् यत् शान न जायते नदीनां विभिनाना गिरि पर्वताना च पाटे पठामः । परन्तु यायन् तेषा ·. वस्तूना ऐतिहासिकाना अनेकेषा दर्शनीयस्थलाना च साक्षात् निरीक्षण न भरति तावत् न तेषा यथार्थज्ञान जायते नाऽपि हृदयस्य परितोष एव भाति । इदानीं रासारे कतिपयवस्तुनि साधिधानि आश्चर्य- जनजानि मन्यन्ते । यथा-चीनदेशस्य भित्तिः, श्रागगनगरस्य ताजमहलनामक मानमित्यादि । एतेषा परिचय वय पुस्तरेषु पटाम चित्राणि च घर- लाकयामः । पर तेषा समीपे गत्वा सम्यक् अरलोक्नेन यथा वास्तविक ज्ञान सन्तोपश्च भविष्यति न तथा पुस्तकश तानामपि अध्ययनैन भनितु- महति । अतो देशभमण प्रशसन्ति कुरालाः । अन्यच देशभूमणात् कूपमण्यता नश्यति, बुद्धश्च विकाशो जायते । ये जनाः प्रायेण एकस्मिन् स्थाने निवसन्ति, न पदाचित् इतस्ततो गृहात् प्रामाद्वा बहिः निर्गच्छन्ति ते कूपमण्डूक भदसा मङ्कचितसुद्धयो मपन्ति । ये मएका' सदैन कूप निवसन्ति न कदाचित यदि मर रादिपु गन्ति ने कूपमेर बहु मन्यन्ते । तमेव सतोऽधिक विशाल गभीरच अवगच्छन्ति । इद न जानन्ति यत् पादपि विशाला जलायया सन्ति इति । तथैर ये जना पहिः विभिन्नस्थानेषु भ्रमण न कुर्वन्ति तेषामपि कूपमण्डूकस्य इव शङ्कचिता बुद्धिर्भवति । पर ते एव यदा वहिर्गच्छन्ति, विविधदेशेषु भ्रमन्ति, नानाविधानि नगराणि अवलोक्यन्ति, विविधै पुरुषः सह वार्तालाप कुर्वन्ति, अत्यह तानि वस्तूनि सातान्ति, मिन्न भिन्नान् श्राचारान, भिन्न-भिन्नान् व्याहारान् , नानाविधा वेषभूषा , चिनविचित्राणि रूपाणि, विविधा भाषा', अदृष्टानि अभूतानि अकल्लिनानि च जीवजन्तुना सरूपाणि निरीक्षन्ते तदा तेपा मोहो निश्पति, उपमएइक्ता पलायते, नद्रता अपयाति, बुदिश्च महान्त विकास प्राप्नोति, महायाच अनुभगो जायते । श्रतो यथासम्भन यधारानि यथासमयञ्च मरिच देशभ्रमण वर्तव्यम् । भ्रमरोनर श्रस्मा पविनाणा तीर्थानामपि दर्शन भरति । तग च दर्शनेन घमें बुदियिते, अधर्मबुद्धि' नश्यति, मनमि पवित्रता इत्यते, - ·साधनानि सन्ति । पर तस्य स्वास्थ्य समोचीन नास्ति । अस्वस्थो वर्तते । रोगशय्याया पतितोऽस्ति । तदा वि स उपरि लिखितम्या साधनेम्य सुख भोक्तु क्षमते ? नैव, कदापि नैव । न स मोक्तु शक्नोति । नच दधिदुग्धादिफमेव सेवितु प्रभवति । घृतस्य नु स्पर्शोऽपि तस्मै हानिरः । न च स यानेषु ग्राह्य विहारमेव बर्तु पारयति न च सेवका एव तत्व यथावत् सेवा कर्तुमर्हन्ति । अत अस्वस्थ पुरुष' स्वय तु किमपि सुखसाधनम् उपार्जितु मभवत्येव नहि अपितु पूर्वोपार्जितेभ्योऽपि साध- नेभ्यो वञ्चितस्तिष्ठति । अत अन्यधनाउपेक्षया अस्यैव धनस्य उपार्जन सरक्षणञ्च परमावश्यक वर्तते इति सिद्ध भवति । अतएव च कथ स्वास्थ्यस्य हानिर्जायते कथञ्च तत्य रक्षा क्तुं शक्यते इत्यस्यैव पिपयस्य उपरि सर्वप्रथम ध्यानदानाच उपदिशन्ति अायुर्वेदाचार्या । महाकविः कालिदासोऽपि कुमारसम्भवे एकर कथयति- शरीरमाद्य खलु धर्मसाधनम् , इति । यदि मातरि पितरि कश्चिद् दोषो रोगो था न भवति तर्हि प्रवृत्येप स्वस्था जमा उत्पद्यते । परन्तु विपरीते आहारविहारादिना जनाः स्वस्थमपि शरीर स्वयमेव अस्वस्थ कुन्ति । शयनस्य जागरणस्य भोजनस्य पानस्य, उधानत्य उपवेशनस्य, भ्रमणस्य विश्रामस्य च नियमानां प्रायेण नरा उल्लघनं कुर्वन्ति अतस्तेषा स्वास्थ्य विनष्ट भाति । यदा शयित यम् पदा जागरितव्यम् , किं भोक्तव्यं किं न मचव्यम् , किं पातम्यम् किन पातव्यम्, क्रयाम् जो कीदृशा श्राहार-विहारा हितरा भवन्ति कीदृशाश्च अदितकरी इत्यादीना ते विचार न कुन्ति । उपदिश्यमाना अपि ध्यान न ददते । यथेच्छ शेरते ययेच्छच जाप्रति, ययाकाम च भुते पियन्ति च । विपरीत वा समापि कार्यमनुतिरन्ति । अस्मादेव कारणात् घरमाक देशस्य बढ्दो जना. अल्पीयसि एप क्यसि स्वास्थ्य होना जायन्ते भारभूत निरर्थक च जीवन यापयन्ति ।

·विशेषतो विद्यार्थिभिः नवयुवश्व स्वास्थ्यरचाया उपरि पूर्णरूपेण ध्यान दातम्यम् । स्वास्थ्य-नियमानुसारमेव सदा वर्तितव्यम् । बाझे एय मुहूर्त अहरहो' जागरितव्यम् गनौ च यथासमयमेन शयन फर्नव्यम् । देश-कालो विचार्यय नाहार विहारादीना व्यवस्था विधेया । शरीरस्य पत्राणां स्थानस्य च स्वच्छताया सदा सावधानतया स्थातव्यम् । प्रति. दिनञ्च व्यायाम क्तयः । नहि मलिने रोगदूपिने च स्थाने पदागि गन्तव्यम् । न चापि ईदृशैः पुरुप सह मसगा विधेयः । साय प्रातच यथासम्म प्रतिदिवस स्वच्छ-वायु सेवन पतंव्यम् । न च काचित् मनसि दोधचिन्ता करणीया । प्रसन्न हदयेन च सर्वदा भवितव्यम् । नहि अनिष्टा वार्ता चेतमि चिन्तनीया नानि निन्दिते पधि पादी धारणायो। न च करिमश्चित् अणीयसि अपि रोगे समुत्पन्ने तत' प्रमदितव्यम् । परितमेव च तस्य प्रतीकाराय प्रयतितव्यम् । एवविधैः अनिश्च आयुर्वेदोपदिष्ट नियम. यदा वय स्वकीय स्वास्थ्य रक्षिष्यामः तदैव मर्वमपि कार्य साधयितु सुख च समासादयितु ममर्था भविष्यामो नाऽन्यथा । अत एवं प्राचार्यवर्या मादु.- "धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्य मूलमुत्तमम्" इति । स्वच्छता। स्वास्थ्य रक्षाये ये ये उगाया निर्दिष्टा' सन्ति तेषता अपि एष परमावश्यक उपायो घर्तने । पूर्णरूपेण स्वस्थोऽरि मानको पनि १--प्रतिदिन । २-बहुत छोटा ।

·स्वच्छनाया उपरि ध्यान न दत्वा मलिनानि वस्त्राणि परिधने,' मलिनाया शव्याया शेते, मलिने गृहे निवसति, स्वकीय शरीर च मलिन रक्षति तर्हि तस्यापि स्वास्थ्य नश्यति । का पुन वा अस्वस्थाना साधारण- स्वस्थाना वा जनानाम् ? अतः स्वरेव जनः देहस्य वस्त्राणा वासस्थानस्य पार्श्वभूमे. शरयादीनाञ्च स्वच्छताया उपरि पूर्णतया ध्यान देयम् । एषु वस्तुपु सम्यक् स्वच्छपु साधु परिष्कृतेषु च रोगाणा नाश, वायोः शुद्धि , चापोराह लाद', मनस' प्रसन्नता, आरोग्य-वृद्धिश्चेति प्रने के लाभा भवन्ति । परन्तु इद जानन्तोऽपि जना बहुधा दुरभ्यासेन पालत्येन च स्वच्छताया उपरि विशेष ध्यान न ददते । बहूना जन्मकालत एव मलिन- पत्रधारणस्य, मलिने स्थाने निवासस्य, सप्ताहे एकवार स्नानस, मलि- नातिमलिमाया शय्याया शयनस्य च अभ्यासो वर्तते । तादृशे एवं परिवारे रोपा जन्म अभूत् । अतो जन्मकालीनो दुरभ्यासरतेपा भारति न दूरीभवति । यथा दमस्य' कीटा' कर्दमे एव सुखमनुभवन्ति तथैव मालिन्ये एव तेपा मनो रमते । नहि ते स्वच्छतायै विशेषपरिश्रम पतु मीहन्ते । अपरे च केचन ग्रालस्यवशादेव स्वच्छताये प्रयत्नशीला म भवन्ति । ते मनसा स्वच्छता रोचयन्तोऽपि बालस्य वशीभता तदर्थ प्रयत्न न कुर्वन्ति, मालिन्यमये एव च वातावरणे जीवन यापयन्ति । इंशा जनाः स्वकीय स्वास्थ्य नाश यन्त परेपा पार्श्वयतिनामपि स्वास्थ्य- हानेः कारणीमता भवन्ति, परम्परया समाजस्य च । ईदृशा अपि जना यथा मलिनताप्रियताम् अपनीय स्वच्छता सम्पादने दत्ताराना भवेयुः तथा अस्मामि' प्रयतनीयम् । स्वच्छताया प्रभावो मलिनताया' सत्ता च अनेकप्रकारे १- पहनता है। २-पीचड़ का। ३–पसन्द करते हुए भी । ४-रहना, बने रहना।

·( २४ ) अस्मारम् अपसार करोति । देहे वस्त्रे यासस्थाने वा यन यत्र मालिन्य भवति तत्र तत्र रोगाणा वीजाणवः उत्पद्यन्ते । ते च योजाणव. अस्मार्क शरीरेषु श्राकमण कुर्वन्ति । श्राकम्प च नानाविधान् रोगान् उत्पाद- यन्ति । तेन च वयम् अकाले एव काल-कलिता भाम' | अन्यच, न केवलम् इयम् अस्वच्छतापिशाचिनी देहस्यैर स्वास्थ्य- हानि करोति अपितु मनसोऽपि । देहेन सह मनसो घनिष्ठ सम्बन्धो वर्तते । यदा शरीर स्वच्छ पवित्रं सुपरिष्कृतञ्च तिष्ठति तदैव मनोऽपि सुस्थ सुप्रसन्न च जायते । प्रसन्नेनैव मनसा सर्वाणि कार्याणि सुचारु रूपेण कर्तुं शक्यन्ते । यदा च देहादिक मलिन भवति तदा मनसि अपि प्रसन्नता न समुदेति न च किमपि कार्य सम्यकतरत्न सम्पद्यते । एतदतिरिक्तम्-मलिनवाससा' मलिनदेहाना च जनाना समीपे न केचन गन्तुमिच्छन्ति, न ते सह उपवेष्टुमीहन्ते नापि वार्तालापमेव कर्तुमभिलपन्ति । न केवल परकीयाः प्रत्युत स्वकीया अपि ब धुवान्धवाः तै. सह उपवेशने भोजनपानादौ च महतीं घृणा प्रकटीकुर्यन्ति । इमानि सलु मलिनताया दूपणानि सन्ति । अतो देहस्य,वेपभपाया , वासभमे ,शव्याया ,अन्येपा च पाववर्तिना वस्तूना स्वच्छतायै परिष्काराय च प्रत्येक पुरुषेण यथासम्भय पूर्णयत्नो विधेय' । प्रतिदिन शौचं, दन्त- घाग्न, हस्तपादादि प्रक्षालनन्, स्नान, वस्त्रपरिष्कार., देशप्रसाधनम् , गृहमार्जनम् समये समये केशकर्तन नसकृन्तन सम्यक् प्रकारेण वर्त- व्यम् । एतेन स्वास्थ्य-रक्षणे साहाय्य मिलिष्यति, सहैव सर्वन प्रति- हत प्रदेशः, सम्पसमाजे समादरः, भद्रपुरुपेतु गणना च भविष्यति । इय वाह्य स्वच्छताया वार्ता अभूतु | पर न क्यल वाह्य सच्छतया एव कश्चित् स्वस्थो भविनुमईति नापि सभ्यसमाजे समादरमेव लन शक्नोति । अतः एतदर्थम् श्राभ्यन्तरशुद्धरपि महती नावश्यक्ता वर्तते । :-गन्दा कपड़ा पहनने वालों था।६-बैठना चाहते हैं। - ·( २५ ) - यदि प्राभ्यन्तरे पपिनता नास्ति, भाष शुद्धिा नास्ति, मनमि विकृदा एव भाविद्यन्ते, हृदय दूषित पनते तर्हि बाह्य परिष्कारस्थ किश्चित् मूल्य नास्ति । तत् सलु याडम्मरमाT भवति, वञ्चनाया वा साधनम् । अस्मत् समाजे अनेरे एवविधा एव पुरुषाः सन्ति । ते प्रतिदिनं वय. मैन रमणि मुएडयन्ति । दिने वारय स्नान युवन्ति । अहरहः वा मनालयन्ति । श्रने साधने शरीर माजयन्ति । यदा यदा बहिर्गन्ति तदा तदा फऋतिकामि देशान् प्रसाधयन्ति । श्रतिशुध्नाणि बसनानि धारयन्ति । उपानही सतत प्रोऽधनादिना निर्मले रक्षन्ति | बासस्थान च सेपा सर्वया सुमार्जित मुररिप्पन नानाविधैश्च रमणीयैर्वस्तुभि सुमज्जित तिष्ठति । एव ते नाह्यपरिकारे पारश्यकताया अपि कदाचित् अधिक घन ददते । परन्तु आभ्य-तरो भागस्तेपा महामलिनो भवति । न ते अमत्यवदनात् विरमन्ते । न उत्कोचग्रहणात्'सङ्कचन्ति । न पर- प्रशारण"दूषण मन्यन्ते । न पर-दार-ससर्गात् लज्जन्ते । न कार्य- सिद्धये उचितमनुचित या रिचारयन्ति । पर किं घेपपरिकारेशैव एनाहशा जना सभ्नपद प्राप्तुमर्हन्ति ? सामाजिक समादरस्य या अधिकारिणो भवितु शस्नुपन्ति ! मनसि विविधान् दूपितान् विचारान् वित्रतः" श्रात्मान मर्वधा स्वस्थ रक्षित क्षमन्ते ? समाजस्य कृते च ते श्रादर्श पुरुषा धक्नु शक्यन्ते ? नै । एतदर्थम् उभयत्र परिष्कारस्य नावश्यकता पर्नते । यथा बहिः तथैव भाभ्यन्तरेऽपि । अस्माक शास्त्र तु शाशुद्धः श्रपेक्षया श्राभ्यन्तरशुद्धः एव अधिक महत्त्व पशित चतते । पर सम्प्रति तद्विपरीतमेव पाचरण दृश्यते । इदानीं वाह्य- चेपभूपादि-परिष्कार एवं सभ्यतायाः परिचायकः मन्यते । श्राभ्यन्तर ७-दादी 15-मार करते हैं। ६ छियों से । १०-घूस लेने के । ११-दूसरे को टगला ! १२-दूसरे की स्त्री चे समर्ग से । १३-धारण करते हुए ! १४--दोनों जगह ।

·( २६ ) यथा तथा वा अस्तु । पर नहि अनेन एकदेशिता परियारेण यते। समाजस्य वा लामो भवितुमर्हति । अतः ग्रस्माभिः उभयविधसमाधि परिष्कारस्य हने प्रयतितव्यमिति । समयस्य सदुपयोगः। समय य मदुपयोगः मानव-जीवनत्य एक परम हितकारि क्तं वर्तते । यद्यति मदुपयोगः सर्वेषामपि घरतूना रनव्यः । नहि किमपि पस्नु दुरुपयोगाय भगवता निर्मितम् । मुद्रतमत्वारि परयचिद् यस्तुनी यदि यश्चिद् दुवहार करोति ताई स, न तेन सद, प्रनि नु भगरता सह दुर्व्यवहार करोति । अतः सरल्याण वाञ्छता पुरुपेण सपामेव पदायांना सदुपयोगः सदुपयहारश्च विधेयः । पर तत्रापि ममपस्प मदु- पयोगाय विशेषरूपेण ध्यानदशनम् प्रारश्यक भवति ! इद तर कारगम् । समयो हि श्रन्यवलूनाम् अपेक्षया अधिक महत्वपूर्णम् अधिक च मूल्यबद् वस्तु वर्तते । अन्यानि वस्तूनि विनष्टानि पुनरि लमु शक्यते । पर समयो विनष्टोन पेनापि उपायेन पुनः परावर्तयितु शक्यने । यस वायुषा यावान् शो निरर्थक गत' म त एव । प्रतस्तया प्रतिय पुरुपेण यथा एक्स्यापि क्षयव दुरूस्यागा न भनेन् । अथ च ममऽनि समयः सम्यग् उपयुक्तः समुचितेन देव च प्रतिवाहितः' स्सा। दौर्भाग्यवशात् इद म जाननः प्रार माग समास्य द्विधा दु पयोग लनाः दुन्नि । व्यर्थ यारनेन' अमान च। अनेक थार्यसम्पादने माना रिनिरर्थक समय लि। इतो भ्रमनि नतो भ्रमन्ति । प्रयोजन गहे गहे पाहिनि । न ने सापांक एन किंचित ----- १-विताया गया। २-वेसार मिने!

·( २८ ) जीवनस्य उद्देश्य वर्तते । देव दुर्लमिद मानर-शरीर लम्मापि यो न धर्ममाचरति, न धनम् उपार्जयति, न विषयोपभोग दुरुते, न वा मुक्तये एव प्रयत्नमनुतिष्ठति स निरर्थक्मेन जीवति । तस्य जीवनस्य नापि आवश्यकता वर्तते न च अधिकार एवं । न च इय कर्मभूमिरेव पता- दृशाना निष्क्रियाणा भार चोमिच्छनि । वेदा श्रपि उपदिशान्ति- "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीषिपेत् शतं समाः" [ईशोपनिषद, २] अर्थात् यो हि कर्माणि कर्तुमिच्छति तेनैव जीवितव्य नतु निष्क्रियेण । अतः मामय सति सरेव शरीरधारिभिः सत्कार्य-मम्पादनैरेव समयो यापनीयः । न तु कदाचित् निरर्थक कालो नेयो म वा तस्य दुरुपयोग एय कर्तव्यः । श्रय हि समयस्य सदुपयोगो जीवन-सफ्लताया. प्रथम सोगनम्, सर्नविध समुन्नते मूलमन्त्रा, यात्म-निर्माणस्य च परम साधनम् अस्ति । अत एव अस्मिन् विपये सर्वेणापि सावधानतया पर्तितव्यम् । प्रवृतिरपि कार्य-परायणताया एव उपदेश ददाति । प्रकृती यापन्त पदार्था. सृष्टाः सन्ति ते सर्वेऽपि अहोरात्र कार्य-सलग्ना एव दृश्यन्ते । सूर्य चन्द्राभ्याम् भारभ्य कीट-पतङ्ग-पिपीलिका पर्यन्तं सर्वऽपिन - व्यापारे व्याहता विलोक्यन्ते । अत' प्रकृत्या अपि इयमेव शिक्षा मिलति यत् नाहि केनापि समयस्य अनुपयोगः कर्तव्य इति । अन्यच्च ! ये किमपि कार्य कर्नु न वाञ्छन्ति परिश्रमादा श्रात्मान चोरयन्ति नेपा चित् नियाहोऽपि दुर्लभ एव भवति । महि ईदृशान् जनान् केऽपि रोचयन्ति । न वा कश्चिद् अाश्रयमेर दातुमिच्छति । स पत्रय गच्छति तत एव यदिफियते सर्वत्र व तिरष्कृतो भनति ! सिमधिक, मातापित अपि एतादृश तनय न अभिनन्दन्ति का पुनरल्येगा १२-चीटी १३-सलग्न | १४-पसन्द करते हैं।

·(२६) पवासना यानां । एट्रिपरीतम्--ये ना. कदापि समयस दुरु- पपोग न कुन्नि, सटेर कार्यसलग्नाः तिष्ठलि न च परिश्रमाद् प्रात्मानं गोगन्ति ५ तेगा मुनेर नियांहो मगति । से यनय गच्छन्ति तय माटर रक्ष्यन्ते । गद्दे बदिव सर्वमेव समानरूपेण अभिनन्यन्ते । सचे एप तपा महयोगमिछन्ति । ते च न फेल स्वस्पेर प्रत्युन अन्येषामपि निबार कारयन्ति ! ताशा एक च कर्मवीरा जनाः समाजे सत्र ममा. द्रियन्ते श्रेष्ठपदं च लभन्ते । अवलोकयन्तु तारत् महापुरुषाणां जीवनचरितानि ! अद्यावधि में ये महापुरुषा जगति जन्म गृहीतवन्तः, इदानीमपि या यापन्तो महापुरुषा देशविदेशा विद्यमानाः सन्ति तेषां जीवनचरिनस्य अध्ययनेन ज्ञायते यत् ते यालामालादेव घागर फर्म परायणा श्रासन् , एकमरि क्षण नदि निरर्थ गौतमत: । फर्ममय पुरुषार्थमयम् उत्पादमयम् अध्यय- सायमस्य ते जीवनम् श्रासीत् । “कार्य या सापयामि शरीर वा पामि" इत्येन च तेरा लक्ष्य बन्न । यदेव कार्य ते श्रारेभिरे" तस्यैर पूरणे सम्पूर्णमपि स्यीय ममय यापयामासुः । इदमेव कारण याने यत् ते अद्यापि रहे गहे गौरवगाया गीयते श्रादर्श पुरुषाध ते मन्यन्ते। विचारयन्तु । यदि भगवान् शङ्करावायः अहोरात्र परिधम न श्रक- विप्पा, समरतेऽपि भारते दियानिश न प्रभामिप्यत् , स्थले स्पने विरो- धिना सिद्धान्त न अपरायिभ्यत्, ताई किं पुनः भारते थैदिकधर्मस्य पगारः अभविपणा अथरा यग्यताम इमं पुरातनो यातां । ननम् उदाहरण गधगम् । अस्मिन् एप समये गान्धिनादयः अन्ये था भारतीया तारो यदि शहनिसंग अपतिप्पना, मानो महत् फष्टन अमहियन्त १५-बनाते हैं, दिपाते हैं। १६-प्रारम किया । १७--विनारा। १८-प्रपल परते।

·परिश्रमात् या भयम् व्यधास्यन्त तदा किं गौराङ्गा इतः अपलायि- ध्यान भारतीयाश्च स्वायम् अलप्यन्त निरन्तर समय सदुपयोगस्य एव एतत् सर्व पल वर्तते । अत' अत्माभिरपि बालस्य विहाय सर्वदैव समयस्य सदुपयोगः कर्तव्य न तु कदाचित् एक क्षणमपि वृथा यापनीयम् "यथोक्त प्राचीनाचार्य न कार्यकालमतिपातयेत् । -चरसहिता न कालमति वर्तन्ते महान्तः स्वेपु कर्मसु । -योगवाशिष्ठ एकता। सासारिकजीवनत्य सम्यगरूपेए निर्वाजाय समाने परस्परम् एकताया महत्तो श्रावश्यक्ता भवति । गृहे परिवारे समाजे देशे या यदि परस्परम् एक्ता न स्यात् तहि क्षणमानमपि जीवन मुग्मेन चलिनु नाहीत । परि- वारटीर उदाहरण गृह्यताम् । यदि करिमश्चित् परिवारे सर्व एव जना बलिनो बुद्धिमन्त कार्यक्षमाश्च सन्ति पर तेषु परस्परम् एक्ता नास्ति, ऐक्मत्य नास्ति, सर्वेषामेव भिन्ना मतयो भिन्ना विचाराः सन्ति, पदे पदे विषदन्ते, मुहुर्मुहुश्च क्लहायन्ते, तदा दे कथमपि एकन सुखेन निन- सिनु न शक्नुवन्ति ! एरनेर यन्य समाजस्य जाते देशस्य वा पुरुषेषु ऐक्मत्य न भवति तस्य उन्नति दूरे सिउनु शीमनर विनाश सम्पद्यते । प्रत एव वेदाना मानवसमाज प्रति इयम् अाज्ञा वर्तते यत्-- सगच्छध्व सवदथ्य स वो मनासि जानताम् , इति [ऋग्वेद, १० १६१, २] १६-करते । २० पाने । २१-निताना चाहिये । ।

·एकता समाजस्य बल व यति राम्यो रक्षा करोति,प्रभाव विस्तार- सो, विपदो निवारयति, मुन्वसाधनानि च समुत्यादयति । नहि पृथक् पृथक प्रपिता व्यत्यः किमपि पार्ग साधयितु शक्नुपन्ति प्रत्युत परस्पर सम्मिलिता एव । सम्मिलितागि एवं तृणानि रन्नुरूपं धृत्वा गजरा- जस्यापि प-धन पर्नु प्रभवन्ति । सम्मिलिताभिरेव इस्टिकाभिः महतो मान्ति भरनानि निर्मायन्ते । परस्परं सम्मिलितान्येय इन्धनानि' अनन्ति कार्य च माथयन्ति । अन्यथा नु धूमायन्ते एव । एवमेव परस्परं सम्मिलिता लपीयासोऽसि जनाः सहपरलेन महान्ति अपि पार्याणि माधयिनुनमन्ते । असम्मिलितास्तु महान्तोऽपि धमत्यवशात् न किमपि पारयन्ति । श्रतः अस्माभिरपि ऐकमत्यस्य सदपटनस्य च यले स्पसमाजे पूर्णरूपेण प्रयासः कर्तव्यो येन अस्मा सर्वाणि कार्याणि निरन् जगतीनले च गौरव यत । শাধ : মালালাব রোযা স্নায়লা নমুন गया परन्तु अस्मिन् पुगे तु तस्या ततोऽनि विशेषरूपेण श्रावश्यक्ता वर्तते । पूर्वकाले नु समाजे एरे इंदृया अपि असाधारण शक्ति- मम्पन्ना मदापुरमा बभूवुः ये एपारिनोऽपि स्व-प्रभाव-बलात् महान्ति महानि कार्याणि साधयितु क्षमन्ले स्म । पर राम्नति तादृशाः पुरुषान उपलभ्यन्ते । दानी नु लनु महत् का कार्य ऐस्यालेनेर सम्पादयिए शरयते । अत एय विकालदर्शिभिः घरमार्क महर्षिभि शान्त्र पुर भनिनवाणी विहिता बनते यन्- सहघे शक्तिः क्ली युगे, इति । परस्परम् ऐकमत्येन पियानो साभा भवन्ति, अनेक्येन क्यिन्तो हानयः इत्पन्न अनेकानि उदाहरणानि संधारस्य इतिशमान्य मनोरन्। इदानीमारि पप रायटनस्य सहयटनस्य च लाभाइलामी निन्तरं परपाम एव । एतत्म पिनोर न पेनापि अधिनता पुरा -रमी का २-टो से} -सरहिया ४-पाये जाते हैं। , -- ·- ( ३२ ) एकनाया महत्त्वम् अस्वोक्तुं शक्यते । श्रत एव मऽपि विभिन्न देश- वासिनो मनुनाः स्व-व-देशे ऐक्य-स्थापनाय नहान्त प्रयास इन्तिो दृष्टि पथम् श्रायान्ति ! पर महतो दुःखस्याऽय विषयो वर्तते यत् अस्माक देशे हिन्दुममाजे या एक्ताया याशी यावश्याता यतते तादृशी नास्ति। घमें समा राजनीती या सर्वच मतभेदस्य सामान्य वर्तते । धार्मिके जगात शताधिकाः सम्प्रदायाः गन्ति । सेपाम् श्राचार्याः, मन्या', विचायः, व्यवहारा , वेषा, रीतयो, नौतय', स्तुतर , प्रमाद्याश्च सऽपि परस्पर विलक्षणा सन्ति । परस्परम् ऐकमत्यमपि नास्ति । सामाजिक क्षेने परस्परविरोधिनी विचारा सर्वदेय सभा मग्नेलनादिगुपन पनिकादिशु या सर्वेमा दृष्टिगोचरा भवन्ति एव । राजनीतिक मतमेदम् श्रादाय देशस्य स्थित्य संस्था प्रतिक्षण परतर याहापमाना' सघ-पगपाध मन्तीति देशकालविदाम् अविदितं नास्ति । मुण्डे-मुण्डे विभिन्ना मतय" मन्ति । श्रन्यविषयाणा यातां सत्यताम् । भोजन विषये एव अस्माक ममाने अनेरे परस्सरविरुद्धा विचायः प्रतिदिन मापनीभवन्ति । चन स्वकृतमेव मोजनम् उचित मन्यन्ते, पेचन परक्तमान । केचन स्वमम्य- धिनामेन गहे श्रोदनादिकं भवयन्ति माऽन्यत्र पेचन अन्यत्रारिन्ति पर सगतेरेय, नाऽन्यजातेः । पेचन धनसनस्य अन्नस्य सर्वत्र व भोजन समयन्ति । अन्य तत्र इद सोधनम् उत्स्थापयन्ति या शकुली अशनीपा पर शाफ लरपतिमेव प्राप्यन् | येचन धार्मिकामन्या जनास्तु शपुलो अपि यदि बनस्पर्श रहिता मरेत् तदे। प्रारति मिदान्तयन्ति । चन दूरानपि नानीत भोग्न में तुमईन्ति पर पनिग्ये पाकालये एर गत्या भोक्तु शक्नुवन्ति न अन्यय | पंचन यस्त्र परिधा. याऽपि भोजने दोप न मन्यन्ले । घरेलु तथा का महतीं पृणां प्रकटी- कुन्नि । पेचन धूमशकटेषु' दिने यारत्रय मुले । केनन पानान्येर सादन्ति मतु अन्नम् । पेचन च निगहारा एव निष्ठन्ति । निदर्शन- ५-सानी चाहिये। -रेलगानि में।

·( ३३ ) मेतत् । एपमेन अनेक भिन्न भिन्ना विचाराः सन्ति । तेषा मर्वेषां यदि गणना नियेत तर्हि एक स्थूलाकार पुस्तस्मेन निर्मितं स्यात् । एतादृश पिचार पेपम्यातिरिक्तम् ईयाद्वेष-वशात् रहे गृहे, प्रतिवेशे प्रतियेशे, माम मामे च यत् परसार वैमत्यम्, अनेक्यम्, असंघटनम् , विरोधो, वैरम् , अविश्वासश्च यतते तत्स तु पृथगेर वर्तते । मामे ग्राम दलबन्ध-परम्परा चलति । अतो न सर्व प्रामीणाः क्वचित् एकर स्नेहात् मम्मिलिता भरन्ति, न परिमधित् विपये ऐकमस्य भजन्ते, न च एक- मुरोन सपा हिताय किमरि कार्य क्तुं प्रभवन्ति । इदमेर कारण यतते यद् वयं बहनो भूल्याऽपि न किमपि यर्नु पारयामः । यद्यपि त्रिगुणात्मकोऽयं ससारः। विभिन्नाव रुचयो मानपानाम् । पत् एकरमै रोचते तदैव अन्यस्मै अपि रोचताम्' इति मया सभाग- विपरीता यार्ता वर्तते । अतः म विषयेषु सर्वथा ऐक्मत्य तु दुर्लभमेय । पर ये ये विषया: समाजस्य जातेः देशस्य या हितकारका उन्नायका पद्धपाथ सन्ति सेतु एक्ता तु अवश्यमेर अपेक्ष्यते । अथ च मामे मिथ्याऽभिमानेन, पक्षपातेन, इादे पाभ्या, मूर्वतया वा ये विरोधिनी भाग प्रचलन्ति तेग विनाशः तस्याने च परस्परम् एयतायाः सहयोग- स्य महकारितायाः स्नेहस्य च प्रमारः परमावश्यको यतते । एबताया प्रभारःस्थिती हानि समान फरोति इति विपये यहाभारतस्य दी रलोकी मदापि न विस्मरणीयी- नये भिन्ना जातु घरन्ति धर्म न वै मुसं प्राप्नुमन्तीह भिन्नाः। नये भिन्ना प्राप्नुयन्ति न थे भिन्ना. प्रशमं रोषयन्ति । नये सेपा पदने पथ्यमुस्तं योगक्षेमं फल्पने मैन सेपाम्, भिन्नाना ये मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते विधिदन्यद् विनाशान् । [उद्योग, ३६, ५६-५७] ७-वधा लगे। -प्रनग अलग रहने वाले, फूट याले । --अम्मा लगता है। परिणाम, प्रतिम गति ।

·श्रतस्तथा अस्माभिः प्रयत्नः पर्तव्यो यथा मतभेदो निश्येत् सर्वत्र च एक्तायाः प्रचारो मृद्धिश्च जायेत चस्पा: मुखदाया बायाया सबपि मुग्वशान्तिपूर्वक निवमितु सर्वविधम् अभ्युदयश्च कर्नु पारयेयुः । कर्तव्य-पालनम् । यस्य सत् नियन धर्म यतने तस्य समुचितरूपेण सन्मादनमेन पतर-पालन कम्यने । इद जगतीतल मक्षयमस्ति । श्रन यावन्तो' जमाः सृष्टाः सन्ति ते वारणायेव सुष्टा. सन्ति । अत्र यो मनुष्य- योनी जन्म गृहीत्वा स्वस्थशरीरः अविश्लेन्द्रियश्च भूता निस्फियः स्वार्तव्यपरामुपश्च तिष्ठति तस्य ने जीवनस्य र अधिकारी नास्ति । श्रत एप ईशोपनिषदि अयम् श्रादेशो यतते- कुर्वन्नेवेद्द पर्माणि जिजीविपेत् शत समा। अयान् यः कोपि नगे नारी का स्वस्वकर्तच्याना सम्यापेग पालन कति स एव अस्या फर्मभूमी बीपिनुमिन्छ। न तु निमियः । श्रत' स्थहिताय समाजहिताय च सपा इते स्वस्थकर्तव्याना पालन गितगम अावश्यक वर्तते। पर्तव्यशलनं हि मनुष्यमात्र परमो धर्मः अस्ति। यः रातु श्रारमनः पनव्यं न जानाति न च तस्य पान्नन परोति तस्य जीवन पेवल निरपंप प्रत्युत हानिकारकमारि । कर्तव्य-पासनेनेर जना श्रात्मनः समारसच हित माधन पर्नु रामपन्ति । गर्गमामपि समुन्नीनां मितीनां च मूसकारण तंव्यशालनगर भगति । यिपिया विषयाधाः सहमाना अपि ये जनाः स्याम्पगलना न रिमन्ते, "कार्य या माघ- यामि शरीर या पायामि" इति देगा प्रतिमा भरति ते पर पीरपुरमा १-जितने ।-नेवा।

·जगति माननीया भवन्ति महत्त्वं च प्राप्नुवन्ति । अत एव जगतो महान् कर्मयोगी भगवान श्रीकृष्णो गीतायाम् उपदिशति- स्वे से कर्मण्यभिरतः ससिद्धिं लभते नरः । वस्तुत कर्तव्यपालनस्यैव शिक्षायै भगवता भगवद्गीताया उपदेशो विहितः । गीताया ग्रारम्भिकी कथा स्मर्यताम् । उभयोरपि पक्षयोः सेना सुसज्जिता वर्तते । पदातय' अश्वारोहिणो गजारोहिणो रथिनो महा- रविनश्च सर्वे योद्धारो युद्धक्षेने अस्त्रशस्त्रादिसमन्विता परस्पराभिमुखम् उपस्थिता सन्ति । युद्धवाद्यानि वाद्यन्ते । सर्वे एव सेनापतय' स्वस्व- शङ्खान् श्राध्मायमानाः सयामारम्भस्य घोपणा कुर्वाणाः सन्ति । द्रुतमेव समरारम्भो भविता' अस्ति | एतादृशे अवसरे महाधनुर्धरस्य अर्जुनस्य हृदये व्यामोहो भवति । स का तरो भूत्वा अस्त्रशादिक नीचैनिधाय" भगवन्त प्रार्थयते । “भगवन्नाह युद्ध करिष्यामि । मन ये ये योद्धार. उपस्थिता सन्ति तेषु ममैव गुरव , श्राचार्या पितामहा , पितृव्या, भातरः, भ्रातुपुत्रा, दायादा , श्यालाः, श्वसुराः,सम्बन्धिन. सुहृदश्च नयनयोरने दृश्यन्ते । इमे एवं मम पूजनीयाः माननीया., रक्षीया , पालनीयाश्च । तत् किं तेषामेव शरीरेषु श्रह शस्त्रप्रहार करोमि ! इमानेव हत्वा राज्य करोमि श्रलम् एतादृशेन राज्येन । येषा- मैप मुम्बाय राज्य भवति ते एव यदि म्रिपन्ते तहिं मम एकाकिनो राज्य- भोगेन किम् ? इत्युक्त्वा शस्त्रशस्त्रादिक न्यस्व युद्धक्षेत्र एव अर्जुनो विपएणमानस तूमी " तस्थौ । अर्जुन स्वबुध्यानुसार वहून मनानादान्" उवाच पर तस्य इद कार्य सर्वथा असामयिकम् अधार्मिकम् अयौक्तिकम् अविचारितम् श्रमान्यम् श्शनार्यननोचित च नासीत् । अर्जुन क्षत्रियकुलप्रसूत 'यासीत् । छल- ३-न्याद कीजिये | ४-युद्ध के बाजे । ५-रक्ते हुए । ६-होने वाला। ७-रखकर । ८-चचा |६-भतीजे | १०-रखकर ११-चुप। १२-बुद्धि- मानी की पावें। १३-उत्पन्न ।

·क्पादिना अपहृत स्वयीय राज्य पुनरपि धर्मयुद्धदाग परारयितुं विहितमपल्लो युद्धक्षेत्रे समुपागत प्रामीत् । तस्मिन् गमये तस्य पुद्ध करणमेवतव्यमासीत् । पर स सक्तंबालनान् पराइ मुखो बभूव । क्षरियाभूला अक्षत्रियानिता पातरता कर्तुमारे । अतो भगवान् श्रीरा' तस्मै पर्तव्यपालनस्य उपदेश दवा रणाय रामुखत" चार । अत एवं भगवद्गीता कर्मयोगशासमुच्यते । लापमयस्यायै वर्तव्यपालनस्य महती श्रावश्यक्ता यतते । यदि जना सरायोणि न पुर्युस्ताई लोकयात्रायां महती दुर्व्यवस्था समुत्स्येत । घेतिक पारवारिक सामाजिक वा जीया सबंधा असमन्जम मप्यविना. शान्मुसं च सम्पयेत । यदि सबै सफर्तव्यपालन न विधीयो तर क्षमार सामारेको व्यवहार चलिनु न शक्नुयात् । पलाना निमाम् । यदि सामका प्रजा न पालयेयु प्रजाम शामकान न मानयेयु , चितरी पुमान् न पालपा पुवाय पितये न र वेरन् , गुरु शिष्यार न प्रधान येयु शिष्याथ गुरुजनाना शुभ्रपान पुयुः, यदि शामिमा मृगन भृत्याध स्वामिना हित न साधयेयु, सदा एकदिनमपि करपारि नियाही भवितुदी। एयमेर यदि पुम्भकार पाागिन रचयन्, रामागिन प्रक्षालयेत् , नापित ८ पशान् न पाया, मुकारो ६ भूषणानि न परन्, यपि " पाठानि न भिन्या, लोहकारी" लोहार्य न कु, कृपको भूमि न करें, भारयादो भार न पहल, मैक सेवा न रिदयात् , साविध शकरे न चानया नाद सम्मार लोषिको व्यवहार छिन्नभिन अध्ययस्थितम मरिया। पटपालनस्य श्रादयं बाति उपाधापयितु भगवारि अरनार या मरे॥ १४-लौटाने के लिए | १५--पार । १६-मरएर । १७-ची! १८-नाई। १६-नार । २०-दी। २१-मोझार।

·( ३७ ) विविधानि कार्याणि कुरुते । श्रत एच मगरता श्रीकृष्णेन गीताया प्रतिपादित यत्- उल्मीदेयुरिमे लोका न कुया कर्म चेदहम् । कर्तव्यपालनस्य च धर्थ येन केनापि प्रकारेण कर्मकरण नास्ति । यदा श्रद्धया भक्त्या सावधानतया कर्तव्यबुद्वया च कार्य नियते तदैव तत् कर्तव्यपालन प्यते । यदि कश्चित् पाचको रसवती" करोति पर मनो लगयित्या न करोति । अप्रचालितमेव तण्डुल स्थाल्या "निक्षिपति । अपरिपक्रमेन अवतारयति । द्विदले हरिद्राधिक्य कुरुते शारे च लपण न्यूनम् । परिवेषण" च सम्यक न करोति । अर्थात् समाचौनान्यपि वस्तूनि दूपयित्वा पुर स्थापयति तदि तत् कर्तव्यपालन नाऽभूत् । तत्त यथाकश्चित् पर्तव्यटालन श्रभूत् । एवमेव बहया भयेन लोमेन या कर्तव्यपालनात् न्युना भवन्ति । केचन असावधानतया एव वर्तव्य सम्पर पालयितु म प्रभवन्ति । कतिपये श्रालस्यवशादेव कर्तव्यभार गृहीत्वापि तस्य निर्वाह गर्नु न पारयन्ति पदे पदे च श्राक्षेप तिरस्कार- भाजनानि भवन्ति । बहूना तु स्वर्तव्यस्य ज्ञानमपि नास्ति । ते उदर- पूरणमेव जीरनस्य परममुद्देश्य मन्यमाना निरईकमेव जीवन यापयन्ति । भूयास सकर्तव्य परित्यज्य दुष्टकर्तव्येषु एव लोना सन्ति । एवम् अनेक प्रकारैः कर्तव्यपराइमुसा पुरुषा समाजे उपलभ्यन्ते । पर तु हर स्थिति अतीव अनुचिता, व्यक्त. समाजस्य च कृते महता हानिकरी अस्ति । कर्तव्य विमुखो मनुष्यः सर्वत्र निराहत सन् स्वय तु दुसं प्राप्नोत्येर समाजस्यापि दुखकारण भवति । न स परिवारे पृच्छयते" म समाने एव । लोग्न सहा तस्य परलोकोऽपि नश्यति । स इतोऽपि भ्रष्टो भाति ततोऽरि भ्रष्टो भवति । एतद् निसरीत तु ये जना यथोचितरूपेण स्वक्तव्यपालने सलग्ना' भवन्ति, न लामन न - २२-रसोई । २३-चटलोही में । २४-परोसना २५ पूछा जाता है।

·( ३८ ) यशसे न परानुरचनाय अपि तु कर्तव्यबुद्धया कार्य सम्पादयन्ति ते गृहे तिष्ठन्तु बहिर्या, सर्वत्र व समादर लभन्ते ! बाहुबलात् सततमेव मुखिनः तिष्ठन्ति निर्मपाश्च विचरन्ति | समाजस्य सुखे शान्तौ सुव्यवस्थाया च ते हेतवो भवन्ति । इदानीं जगति सर्वेष्यपि क्षेत्रेषु महती दुर्व्यवस्था दृष्टिगोचरी भवति । अहोरात्रम् श्वान्दोलनानि उपद्रवाः हड़ताला सधः कोलाहलाः कलहानि च श्रूयन्ते । सर्वत्रच आकुलतायाः अशान्तेः साम्राज्य विजृम्भते"। मनुष्यता दानबताया भयङ्करैः प्राघातप्रतिघातैः छिन्न- भिन्नकलेवरा मृत्युशय्याया शयाना अस्ति । सालश्च ससारो नरक इच महाभयङ्करः क्लेशकरच सवृत्तो वर्तते । एतत् सर्वमपि सर्वे एर जनाः अनुदिन प्रत्यक्षीकुर्वन्ति । तत्र विशेषविवरणस्य अावश्यकता नास्ति | परन्तु श्रत्र कारण किं वर्तते ? स्वकर्तव्यपालनस्त अभाव एव । शासमाः प्रजाजना वा, श्रध्यापमा विद्यार्थिनी वा, अधिकारिणः अधिकृता वा, स्वामिनो भृत्या वा सर्वे एव श्रज्ञानवशात् लोभवशात् ईविशात् पवशात् क्रोधवशात् वा सक्तन्यपालनात् च्युता असत्कर्मपरायणाश्च जाताः सन्ति । न ईश्वरस्य मयं यतते न लोक्लज्जा अस्ति । यथेच्छम् अाचरन्ति यथेच्छं व्यवहरन्ति । कोऽहम् विश्च मे कर्तव्यम् इत्यस्य स्वप्नेऽपि ध्यान नास्ति । मनुष्याः पशुभ्योपि नोचता गताः सन्ति । रक्षकाः भक्षकाः सवृत्ताः । न्यायाधिशारिणो नि'सोचम् अन्याय कुरते । त्यागिनः सग्रहे सलग्नाः सन्ति । मध्यस्थाः पक्षपात विदधति । धर्मस्थानेषु अधर्माचरण भवति । नेतारः स्वार्थशात् लोग्सचनां कुर्वन्ति । एषः सर्वगैव अन्यायस्य अधर्मस्य च साम्राज्य दृष्टिगोचरी- भवति । अतएव सर्वत्र शान्तिः अव्यवस्था सघर्षश्च प्रतिदिन पद्ध- मानो वर्तते । परं यदि सर्वेऽपि स्वकर्तव्यपरायण मयुस्तदा ससारोऽयं २६-हड़ताल । २७-पला हुआ है । २८-हो गये।

·सत्यवक्त णा जनाना हृदये तथा महोयसी शक्ति समुदेति यया ते सर्वत्र अप्रतिहतगतयो भवन्ति सर्वत्र च विजयिनो जायन्ते सदैव च स्वस्थचिवाः निर्भयाश्च सुख निवसन्ति । विमधिक, सत्यव्रतपालनाद् भगवत्त्वम् अनि लब्धु शक्यते । अत एव उपनिषदि लिखित वर्तते- सत्येन लभ्यस्तपसा ह्य प आत्मा। इमे खलु गुणा सत्यभापणस्य सन्ति । एतद् विपरीत नु ये जनाः प्रति- दिन नि सशयम् अनृतमेव भाषन्ते ग्रनृतभाषणे एव च ख्याति लभन्ते तेषु कस्यचित् न श्रद्धा जायते नापि विश्वास ! का वार्ता अन्येषाम्, यात्मीया अपि जना माता, पिता, भ्राता, भगिनी, जाया, सन्ततिध ततो विरज्यते । सहवासिन प्रतिवेशिनश्चः सदा तस्य गर्हणा कर्वन्ति । विश्वासघातभयात् तस्य सत्यमपि वचन जना अनृतमेव मन्यन्ते । अत एव स सर्वे ध्वपि कार्येषु जनताया सहयोगाद् वञ्चितो भवति । समाजे, सभायर, गोष्ठीपु, परिवारे, सम्बन्धिना समुदाये च एतादृशा अन्त- भाषिणो जना सर्वत्र व लज्जिता नस्तमस्तका भयभीता इव च तिष्ठन्ति । एव च ते तथा प्रात्मानम् अध पातयन्ति यथा जन्मशतेनापि परमात्मन प्रातिः तेपा कृते सुदुर्लभा भाति । अन्यच्च सत्यभापणम् अन्येभ्योपि अनेम्य पापेम्यो जनान् रक्षति । नहि सत्यवादिनो जना कदापि चौर्य कुर्वन्ति, न वा क्वचिद् व्यभिचार कुर्वन्ति । न अपलपन्ति नापि कश्चित् वयन्ति । यदि ते चौर्य व्याभिचारादिक्ष च कृत्वा स्वयमेव प्रकाशयेयुस्तहि नाम लाम स्यात् तेपाम् । इदमेव विचार्य सत्यवादिनो जना सदैव दुष्कर्मम्यो दूरे एय तिष्ठन्ति । एतद्विपरीतम् अनृतमापणम् अनेपा पापकर्मणाम् उत्पादक प्रोत्साहकञ्च भवति । अन्तभापियो जना न चौर्याद् विम्पत्ति नापि व्यभिचारात् । न अपलापात् न परवञ्चनादेव । ते विचारयन्ति यदि ३-पड़ोसी । ४-निन्दा । ५-नहाना करते हैं। ६-डरते हैं।

·सर्यमपि दुष्कर्म कृता वय न अङ्गीकरिष्याम• यदि च कश्चित् सादव न दद्यात् तत् को नाम प्रस्माक किं दूपयितुमर्हति । एव मनसि निश्चित्य ते सततमेव दुष्कर्मपरायणा तिष्ठन्ति । अत एव अस्माभि सततमेव सत्यमापरणाय प्रयतितव्य तथा च प्रतिशतन्य यथा एकमपि अन्त वचन कदाचिदपि मुग्नात् न नि सरेत् इति । अस्माक गृहे गृहे सत्यनारायणवतकथा भवति । नहि कस्यापि हिन्दुजनस्य ईदृश ग्रह भविष्यति यत्र विवाहादिमङ्गलावसरेषु अत्या कथामा वाचन श्रवस् वा न सम्पयेत । परन्तु अल्पीयासो सना अस्या ब्रतकथाया शिक्षाया उपरि ध्यान ददते । इय प्रतकथा अपि अनेकोदा- हरणे श्रस्मभ्य सत्यभाषणशैव उपदेश ददाति सत्यभाषणादेव च भगवान् मिलतीति शिक्षयति । अस्माक पुराणेषु इतिहासमन्थेषु च सत्यवादिनाम् ईशानि अने- कानि चरितानि मिलन्ति यानि पठित्या महान् विस्मयो भवति | महा रानो दशरथ सत्यपालनाचैव स्वकीय प्रियतम तनय रामचन्द्र चतुर्दशवर्षेभ्यो बने विवासयामास । परमप्रसिद्ध सत्यवादी राजा हरिश्च द्रो बने बने वनाम, चाण्डालगहे दास्य च कार, आत्मनः तनय जाया च विचिकाय, विविधा यातना सेहे, पदे पदे च अपमानितो चभूर पर सत्यवदनात् पदमपि पृष्ठतो न जगाम । सत्यव्रतपालनस्यैव प्रभावात् अजातशत्रु धमराजो युधिष्ठिर कौरवाणा महतीं सेना विजित्य विजयश्रिय लेभे । राजा मयूरध्वजो निवपुत्रस्य शिरो भरया द्विधा चिच्छेद पर मत्म न परित्यक्तवान् । इय तु पुरातनी बातां अस्ति । अस्मिन् अपि युगे गतशताब्यामेव नत्र न कश्चित् असत्य वदति स्म न असत्यम् अभियोग" चालयति स्म न च असत्य साक्ष्य ददाति स्म इति भारतश्रमणार्थ समागताना निदेशिना यात्रिणा लेखेभ्यो ज्ञायते । ७- गवाही । -निफ्ले | ६-बैंच दिया ! १०-यारा से । ११-मुकदमा।

·(४२) ३ एव भारतीया जना सत्यभापणे सर्वेषु अपि देशेषु परा प्रसिद्धि गता श्रासन् । परन्तु दु खस्य अग विषयो वर्तते यद् इदानी सलु अमत्य- भापणे एव सर्वेचा प्रवत्तिर्विदते । न असत्यमापणात् कश्चित् लाजते । महतो महान्तोऽपि जनाः क्षुद्रस्यापि सार्थस्य कृते नि सङ्कोच मिथ्या- भाषण कुर्गणाः असत्यमेव अभियोग चालयन्तः असत्य च साक्ष्य ददतो' दृष्टिपथम् अायान्ति । बहूना तु असत्यभापपरय अभ्यास' सजातो वर्तते । अतस्ते स्वार्थ पराथ विनापि इतस्ततो मिथ्याभाषण कुर्वन्तो विलोक्यन्ते । एतादृशा जना यावद् दिने दशवायनपि मिथ्या न यदेयुः तापत् तेपा भुक्तमेव परिपक्य न भवति । एव ग्रामीणे नागरिके वा समाजे शिक्षितेषु प्रशिक्षितेयु वा सर्वनय मिथ्याभाषणस्य प्रचारम् अवलोकयामः । पर यदि वय निज कल्याण कामयामई, यदि पूर्वजाना गौरव सुरक्षितु वाञ्छाम , यदि सर्वत्र सम्मान समीहामहे, यदि च सर्ने कार्य साफ्ल्यम् अभिलपामः तदा पदापि मुखात् मिय्यावचन न निस्सारणीयम् । सच्चरित्रता। मानयोयेषु गुरणेषु सच्चरिनता नाम एक सतिशायी गुणः अस्ति। येभ्यो गुरोम्यो मनुष्या महत्त्व प्राप्नुवन्ति, उच्चपदवीम् अधिरोहन्ति, समाजस्व भूपणानि भवन्ति, मनुध्यत्त्य च अतिक्रम्य देवत्व प्राप्नुवन्ति तेषु सच्चरिनताया. प्रथम स्थानमस्ति । यस्मिन् मनुष्ये श्रय गुणो भपति स निर्धनो भनु धनवान् या, निगुणो भवतु गुणान् वा, दुर्वलो भवतु वलनान वा भवनु, सर्वत्र समाहयते, सर्वन मलियने सर्वत्र च सम्मान १२.--देते हुए।

·. { ४३ ) भते ! दिने रात्री वा स निर्भय विचरितु शक्नोति । सङ्कटे समुपस्थिते वें तस्य सहायका भवन्ति । सच्चरित्रता एकरताहशो मन्त्र अस्ति येन वेऽपि महावो लघवो वा जना वशीभूता जायन्ते । अनेन गुरोन न स चलम् प्रात्मानमेव प्रत्युत आत्मन परिवार देश जाति समान च चै पदे प्रापयति । सच्चरित्रतायाम् ईदृश कोऽपि लोकोत्तर प्रभावो तिने यस्य पुरस्तात् महतो महान्तोऽपि जना निष्प्रभा भवन्ति । तत् का नाम सच्चरितता ? के ये च गुणा सच्चरिनतायाम् अन्तर्भ- पन्ति ! सत्यवादिता, शील, सौजन्यम्, जितेन्द्रियता, गुरुजनेषु श्रद्धा, बेनय , अलोलुपता, मनसा अपि परदारेषु अस्पृहा, सता ससर्ग, असता परित्याग , अदम्म , अपासण्ड सर्वभूतै सह समीचीनो व्यव हारति गुणा एक्शब्देन सच्चरित्रता इति कथ्यते । एभिरेव गुणे जना सञ्चरिना इति म यन्ते । एतद्विपरी गम्-असत्यवादिता, अजि तेन्द्रियदा, दोर्जन्यम्, गुरुजनेषु अश्रद्धा, अविनय , लोलुपता, परदारेषु परधनेषु च स्पृहा, सताम् असङ्गति , असता ससर्ग , सर्व सह अनु चितो व्यवहारचोति दोषा यदा जनेषु श्रागच्छन्ति तदा ते दुश्चरित्रा इति कथ्यते । इतिहासग्र येषु लिखिताना चरिमाणाम् अध्ययनेन अहोरात्र प्रत्यक्ष दर्शनेन च ज्ञायते यत् दुश्चरित्रा जना जगति सर्वत्र दुर्गति लभन्ते, पदे पदे अपमानिता भवन्ति, गृहे वहिवां सर्वत्र व तिरस्कृता जायते । न तेषु कश्चित् विश्वास करोति नापि श्रद्धाम् । न कश्चित् तैः सह सङ्गति कतु पाञ्छति नापि सम्भाषण क्तु समीहते । न तेषा कश्चित् सहायको भवति नापि परित्राणकर । यव दुश्चरित्रा जना गच्छति तत्रैव काक्वत् दूरीरिय ते । न तेपा कृते लोरे स्थान मिलति नापि पर लोके । इतो भ्रष्टा ततो भ्रष्टाश्च ते न केवल अामानमेव अध पातयन्ति प्रन्युत स्वकीय परिवार समान देश आतिं चापि रसातल प्रापयन्ति । स्वय नष्टा परेपामपि सर्वनाशे कारणानि भन्ति । महतो १.-पहुंचाता है। .

·( ४४ ) महीयान् धनाढ्यो बलवान् विद्वान् वा भवतु पर यदि स दुश्चरितो भवति तदा तस्यापि इयमेव दशा भपति | काम स धनवलान् विद्या- चलात् शारीरिक्वलात् वा श्रात्मनो दुश्चरिनागि दश पन दिनानि गोपावितका प्रतिष्ठा प्राप्नुयात्, महत्त्व लभेत, यशो वा समुपार्जयेत्, पर यदा तस्य दुष्कर्मणा भागइरफोटो' माति, सर्वन च तेष प्रसिद्धिः जावते, मुग्गे मुग्ने च चर्चा भवति तदा तस्य न विद्यावल' न धनवल न देसल वा तस्य प्रतिष्ठा रक्षितु शक्नोति । तदानीं तु तस्याऽपि मा एवं दुर्गत्तिः दुर्दशा च भाति यादृशी अन्येपा दुश्चरित्राणाम् । विचारयन्तु नाम । केन यारणेन लक्ष्मणः शूर्पणखाया नासिम कणों च पर्तितवान् ! पेन या कारणेन मशास्त्र निष्णातो महा- उलगन् राक्षसाऽधिपतिः रावणो वा सवश गलकालितो बभूव १ फि नाम कारणमस्ति येन राजा नहुष' स्वर्ग गतोऽपि ततो नीचैःनिपा- तितः । अथवा नास्ति दूरे गमनस्य प्रापश्यक्ता । इदानी र पर:- सहरमा जनाः येन काररोन गृह यास परित्यज्य फागगारेषु वद्धा विविधा यातमा' सहन्ते ? अात्मनो दुश्चरित्रतया एवं । एप एक एव दोषः पर - शतानामपि शनांना जनकः, सविधायः अपि दुगतेः श्रादिकारणम्, समुन्नतेः सुमहत् प्रतिबन्धकम्, मानवताया महान् शनुः, सर्वनाशस्त च परम कारणमस्ति । अतो यथाशक्ति तथा प्रयतनीय पुरुषेण यथा दुश्चरित्रताया नामाऽपि न रसस्मिन् तिप्ठेत् । अयमेव प्रात्मकल्या. स्पस्य मूलमन्नः श्रवगन्तव्यः । बाल्यकालादेव चरित्र-निर्माण जायते । याल्यकाले एव उचितस्य अनुचितस्य या यस्य कर्मणः अभ्यासी जायते तदेव हदमूल सन् चरित्र. मिति कथ्यते । पाल्पकाले एष वमो घालका असत्यादिनी दुष्टा वचकाः चौरा लमटाश्च भवन्ति । यदि एतेषाम् उपरि वाल्लकाले एच २-क्षिाकर । ३--भएकाई । ४-काटा । ५-गिरा दिया गया। ६-जेलरानों में ।

·- मानुः पितु. या निय-यण न भवति तदा ते नाजीरन तथा यानरन्ति । रापिपरातम्-पेचन याला पाल्पालादेर सत्य गदिनः सौम्या अलोलु अलमटा' शिष्यस्वभाराश्च भान्ति | तेषाम् अस्मिन् यभारे यदि येनापि कारणेन असरान या परिवर्तन न जायते तदा तेऽसि श्राजीयन तथा तिष्ठन्ति । अत ए। चरित्र निर्माणस्य भूयान्' भारो मातु पिनुश्च उपरि भवति । ते बाल्यकाले पालकान् येनेर मागंगा गमयिष्यन्ति तेनर मागेए गमिध्यन्ति, यादृशमेय अभ्याम जनयिष्यन्ति ताहरा एव अभ्यासो भविष्यति, यदेव कतुंम् उपदेवरन्ति' तदेय परिष्यन्ति । श्रतो मात्रा पिनाच याल्यादेव यालाराना नरिय- निमांगाय प्रयत्न पर्तव्यो येन से प्रे सुचरित्रा भरेयुः । एवमेव चरित्र निमारो ससर्गरपानि मान प्रभावो भवति । संगांत् सज्जना अपि पालपा दुर्जना भान्ति दुर्जनाश्च सम्मना तो पाल्पकाले माना पिया, योगने च सयमपि दुर्जनसंसगांत् श्रात्मनो रक्षणाय अपि प्रस्तनीयत् । अत एप कथयात नीतिसारा- संमगंजा दोपगुणा भवन्ति, इति । तामात् गर्नथा मरुचरिप्रताया उपरि प्यान दातव्यम् । शहरः मारमाय मनसा विचारणीयम्-ये मपि दो पे च दुर्गुण इति । ये थे. गणे जना जगदन्दनीपा भवन्ति से मोमारिया ये नौतिशत लिगिताः । यथा- यादा सस्तन-सहमे परगुणे प्रातिमुरी नन्नता मिायां व्यसन स्ययोपिनि रतिः लोपापयादाद् भयम् । भक्ति शुलिनि शक्तिरात्मदमने ससर्गमुक्तिः गल- प्येत पत्र यसन्ति निर्मलगुणस्तभ्यो नरभ्यो नमः ।। -बात मा। - रायगे । ६-उादेय देंगे।

·. परोपकारः। परेपा हिताय यत् यत् कार्य कितते तत् सर्वे परोपकार इति कथ्यते । ये ये गुणा मानवजीवनस्य महत्त्व वर्धयति तेषु परोपकारस्य प्रमुख स्थान वर्तते । परोपकारस्य भावना हि अन्त करणे पविनताम् उत्पादयति, शुष्कऽपि हृदये स्नेहरस प्रवाहयति, भक्तिभाव भरति, दयाया उद्रक जनयति, ईर्ष्या द्वेषादिक नाशयति, प्राणिमाने च भ्रातृभाव यद्धवति । एप गुणेषु अनु गुण , धर्मेषु सर्वश्रेष्ठो धर्म , व्रतेषु च सर्वोत्तम व्रतम् सास्त । भगवान् वेदव्यासस्तु महाभारते परोपकारमेव धर्म परपीड़नमेव च अधर्म निरूपितवान् । इयमेन अष्टादशानामपि पुराणाना शिक्षाया सारभूता शिक्षा अस्ति । यथा- अष्टादश पुराणाना व्यासस्य वचन द्वयम् । परोपकार पुण्याय पापाय परपीडनम्।। श्रत सर्वेरेव पुरुपै स्कार्य-सम्पादनेन सदैव परोपकार-करो अपि यथाशक्ति अवश्यमेव प्रवर्तितव्यम् । यो नाम नरो नारी वा स्वकीयेन शरीरेण बुद्धया यलेन वैभवेन या क्षणमपि परेप म् उपकार करोति, क्षण मपि परेपा दुख-दैन्याऽयसरे च साहाय्य कुरुते म धन्यवादाई', स एव यथायों मनुष्य , तस्यैव च जीवित सफ्लम् । वहयो उना एव विचारयन्ति यत्-चय भिना अन्ये च भिन्ना । दत् किमर्थ तेषाम् उपकापय स्वार्थ-हानि कतन्या! इद धन मम, इदं क्ल मम, इय विद्या मदीया तत् कथम् अनेन धनेन क्लेन अनया विद्यया वा परेषा कार्य साधयामि वेन मम को लाभ ! दुग्ध पीत्वा धृत भुक्त्वा अहरहश्व व्यायाम कृा महता यत्नेन शरीरमिद पालित , चलाया।

·पोपितञ्च । श्रहोगा घार परिश्रम्य, माघमासस्य शीत ज्येष्ठमासस्य च घमा अविगणय्य सुधा पिपासा विरमृत्य, स्वास्थ्य नाशयित्वा चौरादिभिश्च सरक्ष्य महता क्लेशन समुपातिमिद धनम् । बहुषु विद्या लया भ्रमिना, अनेकान् गुरुजनान् उपास्य, दिवानश परिश्रम्य, कण्ठ शाप रटित्या अनेकान् क्लेशान् च सोदया दादशमि वष समुपार्जिता मया विद्या ! विद्या बल धन वा सपमपि मया स्वपौरपेण समुपार्जितम् । कि नाम तन अयस्य लगित येन स्वाथ विनैव तैरहम् अन्येषा काय साधयामि ? वयो पना एवमेव विचारयन्ति । अत एव ईशा जना मथा ममना सी कगचित् परोपकारयु प्रवृत्ता न भवन्ति । साथ साधने एव सरमपि धनादिक व्ययीनुवन्ति | परतु ईशा विचारा समुचिता श्लाघनीया' वा न भवन्ति । क्षुद्रहृदयाणा खतु पुरुषाणाम् इमे विचारा । अय मदीय अय च अय दीय इति लघुचेतसा गणना। वस्तुतस्तु या साप प्राणिन एकस्यैर परमा मन सततिस्वरूपा अतो वयमपि सर्वे एने एव । काम शरारे वणे जाती कमाण गुणे अवस्थाया वा भूयान् भेदो यतते अस्मासु । श्राहार व्यवहाराश्च बहुधा मिन मिना एय मति अरमाकम् । पर वाह्यभेदा इमे न तु वास्तामा । वास्तविक तु स्वरूपम् अस्माक सर्वेपा मपि एकमेव । श्रता भेनुद्धिं परित्यज्य सबैरेव परस्पर थामवत् व तंतव्यम् । एक एय अस्माक पिता एका एव च माता वय च सर्वे भ्रातरो भगि यच येव मनसि निश्चिय मियो भ्रातृवत् व्यवहत यम् । अरस्य दुख स्वकीय मवा तस्य अपनयनाय प्रयत्न कताय । अयस्व सुप सकाय माना गस्य सम्पादनाय प्रयतितत्यम् । अयमेव समो मानवा धर्म , शाते मुग्धस्य च परग साधनम् अस्ति। २-घाम । ३-उच न समझार । -सराहनीय ! ५-घाटे हत्य यालो का । ६-भले हो । ७-अापस म ।-दूर करने के लिय ।

·अयमेव च ऐसलौक्किय्य निःश्रेयसस्य च निष्कपटकः पन्थाः। श्रतो विश्या बुद्धया बलेन विरोन अन्येनापि या येन केनापि उपायेन यथा- , सम्मन परेषा हित-साधने प्रार्तितव्यम् । यदि ससारे परोपकारिणो जना न भवेयुस्तदा लौकिय मनहारे महती वाधा महती च असुविधा प्रापद्यत । एघम्भूतो जगतीतले कोऽपि जनो नास्ति या वेवल स्वकीयनैव धनादिना स्वकीय समिपि कार्य सञ्चालयिनु प्रमरेत् । सपामपि कृते जीवने अन्येम्यः सहायताग्रहणस्य अन्येषा या धनादिना सुग्बोपभीगस्य श्रवसरः समापतति । प्रायः सर्वऽपि जनाः कार्यशात् बहिर्गच्छन्ति । तर प्रायः सर्वेऽपि अन्यनिर्मितामु धर्मशालासु निवसन्ति, अन्यसानिताना उप-सड़ागादीना जल पिवन्ति, श्रन्यरोपिताना वृक्षाणा शोवलच्छायाम विश्राम्यन्ति, अन्येपाञ्च पदाचित् अन्नपानादिकमपि गृहन्ति । नहि कश्चित् महाधनिकोऽपि जनो यत्र यन गमिपति तर तत्र स्वीये एव हे निवत्स्यति सरोवस्य च अपस्य जल पास्वति इति कथमपि विश्वामा गर्नु शक्यते । दरिद्रा मवेयुर्धनिया वा, वेऽपि पर-साहाय्य विना कार्यसञ्चालन कर्तुं न शक्नु. यन्ति । अन्यकृतरस्तुभ्यः साहाय्य ग्रहणस्य श्रावश्यक्ता भवत्येव । श्रतो यदि न सर्तव्य-बुद्धचा ताई प्रत्युपकार युद्धया एय परोपकार, पर्तव्यो येन मनुष्यणात् मुक्तिभवेत् । प्रतिरपि अस्मभ्य परोपकारस्यैर शिक्षा ददाति । प्राकृतियाः सर्वेऽपि स्थानरा जङ्गमा या पदार्थाः परोपकरएक अहोरा प्रवृत्ता. सन्ति । विचारयन्तु मनाक मनमि । सूर्य तरति । चन्द्रमा वियोतने । वायु याति ! मेघा यन्ति । नदी प्रहति । तरको पलन्ति । मुमानि विशन्ति । मर्वेऽपि हमे दियानिश से फाय निरता. सन्ति । तत् लिम् एतेगा यश्चित् साया वतते ! कि तरसा रसय पलानि भवन्ति । ६-रहेगा।

·(YE ) अनुमानि कि सयं मन्धान निमनित | मेघानां कि ग्राणि सन्ति येगा मेचनाय ते वर्णन्त ! यायुः किम् अात्मनो जायनाय याति । चन्द्रमाः विम् वात्मानम् श्राहादयितु विद्योतरे ! दिवापर: किं स्वदिताय तान्यति । सरिती या किस्सा स्नानाय प्रवहन्ति ! नहि । अन्येागेक दिनाय सर्दनाय च दमाः समः प्रवृत्तय एनेपाम् । देश द्रवदयाणा मानवाना हृदये परोपकारमपी भावना नास्ति, ये रानी दिया च सत्रीयस्यैव उदरस्य पूरणे परायणा' सन्ति, स्वप्नेऽपि परेश हित न चिन्तयन्ति, ते मानवजातेः यलस्वरूपा अधमा जना पशुमाया एर मन्तव्या । येगा पठारे हृदये विषरसागरे पतितान् नान् चिलोपय घेटना न जायने, ये युभुक्षया । पीड्यमान म्लानमुल जनं निरीदा दुमत नाऽनुभवन्ति, पातंजमाना करुणापूर्ण फन्दन श्रुत्वा येषा हृदय द्रवीभूत न भवति ते पापाणहदयाः जना था जीवन्ति अशेष च मानपाल फलस्यन्ति । एतादृशाना स्वायपरायणाना परोपकार-गून्य- কান্দা থানা সদস্য স্কুল परमार देशे श्रने एतारशाः सनामयन्याः परोपकारियों महा- पुरमा यभूपु. । महाराजः शिविः शरणागतस्य कोम्परतणार मास यात्"श्याय समर्पितवान् । महागमोदधीचिः देयाना हिताप पानिधीनियरि तेभ्या दसमान महाराजो मयूरपरः अन्याय राय स्वकीयं पुभ तस्मै समर्पयामास । एताया एव भने। बारममताः पुरुषा गभूगु पेन यस पल दिए वा प्रत्युत पीय पैरमपि धायर हिताय पिरामितवन्तः । अत एव चाम् चापि द ग यगाथा गीयो । याम नामरमरपमा प्रामा सोरण समुन्नत भाति । दिनभरेण सरोरेण ते वाटश पशः १०- गोरे । १५-एपं । १२- भूग से। ११-ना। r-तक १५-पार के लिये । १६-पहियों।

·(५०) समुपार्जित येन साकल्यान्त न केवल भारतम् अपितु समस्तोऽपि मानव- समाजो जगति यशोभाजन स्थास्यति । इदानीमपि श्रीमालवीयमहोदय सहशा अनेके महापुरुषा जन्म गृहीतवन्तो येषा सम्पूर्णमपि जीवन परहित-सम्पादने एवं गतम् । ते परार्यमेव जीवितवन्तः परार्थमेव च हसन्तो मृत्युमालिगितवन्तः । अत सबैरेव यथाशस्ति परेपां हितसम्मा दनाय अवश्य यतनीयम् । - उद्योगपरायणता। कस्यापि कार्यस्य सिद्धये उद्योग महतो श्रावश्यकता भरति । नहि किमपि लघु महत् वा कार्य फेवलम् इच्छामात्रेण श्रारम्भमा ख या सिद्धपति प्रत्युत यदा तदर्थम् उद्योग नियते प्रयत्नो विधीयते तदेव सिद्धिर्भवति । उद्योगैन साधारणा अपि जना महतो महान्ति पार्याणि साधयितु शक्नुवन्ति । पर यदि उद्योगों न विधीयेत तर्हि भोजनप्राप्ति- रपि असम्भवा भवितुमर्हति । अत एव नीतिकाराः कथयन्ति- उद्योगेन हि कार्याणि सिद्धन्ति न मनोरथैः नहि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुसे मृगाः ।। सर्वदैव वयम् उद्योगस्य महत्वम् अवलोकयाम । पूर्वम् एफपारमपि भोजन येषा फनै दुर्लमम् आसीत् ते एवं उद्योगेन महान्तो धनयन्तः समन्ना अवलोक्यन्ते । ये कदाचित् शतशो रिशीपांगि' यत्रापि धारयन्तो महता क्लेशेन नलगोपन गर्नु शक्नुवन्ति स्म ते एव बहु- मूल्यै कौशेय' वसनः विभूषितशरीय राजभरने सुगपूर्वक विराबन्ते । मर प्रान्तान्' अनेो "मारवाही" जना एवं जलपानव श्रादाय १-पटे हुए। २-रेशमी।३-मारवाई से ।

·समागता अत्र पर ते एव सम्प्रति महान्दो घनिका लक्षाधीशाः कोटि- पतयश्च सम्पन्ना वर्तन्ते इति प्राय सबै जानन्ति । किमधिक कथ- पामः । उद्योगेन अलभ्यम् अपि लन्धु शक्यते, असाध्यम् अपि साध- यितु शक्यते, असम्भवमपि च सम्भर कर्तुं शक्यते । उद्योगेन मिचको राजा भवितु शक्नोति, दुर्बलो बलवान् भवितु शक्नोति, अविद्वान विद्वान् भवितु पारयति दुःखिवश्च परम सुख प्राप्तु शक्नाति । ये जना सततमेव उद्योगपरायणा तिष्ठन्ति तेषा कृते ससारे किमपि असाध्य दुलर्भ या नास्ति । उद्योगिन पुरुषरय दैवमपि साहाय्य बुफ्ते । सिद्धयः सततमेव तत्याने श्रद्धाञ्जलयः उपस्थिताः तिष्ठन्ति । कमलालया' किड्करी इव निरन्तर त सेवमाना तिष्ठति । विघ्नवाया भयमीता इय कदाचिदपि तस्य पुरस्तात् उपस्थातु न शक्नुवन्ति । सफलता जीवन-सङ्गिनी इव सदैव तस्य प्रालिङ्गन कामयमाना निवसति । प्रकृतिः प्रजा इव स्वकीय सर्वमपि वैभव तस्मै उपायनी. करोति । अपि च अप्रतिहता गतिर्भवति उद्योगिनः पुरुषस्य जले स्थले श्राकाशे धा । अद्य जगतीतले यद् वय सर्वतो भौतिक समुत्कर्ष पश्याम' स सर्व अपि उद्योगपरताया एव मङ्गलमय परिणाम अस्ति । यदि उद्योगिनो जना न स्यु', यदि उद्योग-दिवाकरः अस्व गच्छेत् , अाल स्व- निशीथिनी" च सर्वतो व्याप्ता जायेत तदा तत्कालमेव जगत: मलयः सम्पयेत। ससारे एकैक ईदृशा महापुरुपा जन्म गृहीतवन्तो ये स्वकीयोद्योग- बलेन असम्भवम् अपि कर्म सम्भव सम्पादयामासु । इतिहासे ईडसनाम् उदाहरणाना न्यूनता नास्ति । महाराजो भगीरथा प्रमल तपः क्त्वा भगवती गङ्गा वर्गात् महीतले पानिनाय । राजर्पिवरो विश्वामित्रा ५-लक्ष्मी । ५- चाहती हुई । ६-भेट के रूप में दे देती है। ७.-रात ।-ले नाये ।

·यशिष्ठेन पुनः पुनः प्रतिषिद्धोऽपि उद्योगरलेन बहार्पिता माय । उद्योग- स्यैव प्रभावेण समुद्रपारे नीता भावती सीता हनूमतो हस्तगता बभूव । उद्योगस्यैर अय प्रभावो वर्तते यत् दुर्योधनेन निर्वासिता अपि पाएडयाः पुनरपि स्यीय राज्य लन्धु समर्थ वभूवुः । अथवा स्वप्यताम् इद सर्व वृत्तम् । सदेशस्यैव पराधीनतायाः स्वाधीनतायाश्च इतिहास पश्यत । क्यिता उद्योगेन वैदेशिका वणिजः अस्माक देशस्य उपरि शासन कर्तु शेकुः । भनेकानि शैलशिरसराणि उल्लघ्य , शहराततरङ्ग सकुल सागर पारेकृत्वा, महाफ्लेशकरी मरुमयी-म्मी अनिमाम्य, विविधानि कष्टानि महित्वा, अनेक घाराणि घोर परिधाम्य, अनेत्र भनेकानि युद्धानि कृत्वा, सहस सहल प्राणानाच शातीर्दत्वा ते श्ररय देशस्य उपरि अधिकार विस्तारयामासु । समारस्य इतिहासे वैदेशिका- नामिद शार्यम् उद्योगपरतायाः प्रकृष्टतमम् उदाहरणम् अस्ति । पराधीनता स्यापि देशस्य को महान् क्लबो भवति । अत एव विदेशिना राज्यस्थापनायाः पश्चात् कतिपयनन्तरमेव देशवासिनी हृदये साधीनताया भावः समुदियाय तदर्थ च शनैः शन: समुद्याग श्रारम्धः । राष्ट्रियमहासभायाः पृते अननया विपुलरूपेण प्राईलन चालितम् । महता उत्साहन च श्रसरूपा नरा नार्यश्च अस्मिन् सातव्य समामे श्रारमसमर्पण चक्रुः। यद्यपि अस्य श्रादोलनत्य निर्मूलनाय वैदेशिक विविधा उपाय पिहिताः । समासम्मेलनादीन अशानि, जनताया भयहरं दमन इतम्, नेतारी मुहर पारागारे यदा , सहस- महन्त्र-युगानो गुलिकाभिः " मृत्युमुन् पातिताः, धनानि पिटतानि, गृहाणि प्रग्यलितानि, मातरो भगिन्य निर्मयादा यता., रामावकारि- एश्व अत्याचारा अभवन् , पर स्वतन्त्रताये देशवासिनो हदये जामल्प मानो यहि उपमितो न था । स्पाणि पप्टानि विधान च श्रत्या चारान् सदमाना अस्मदीया देय यासिनो नेनारच कदाचिपियस्मात् :-नया-गोलियों से।

·ममुगान् रिसा न यः। नन्दा दिने दिने अधिकाधिक प्रयत्न पांमारमन्न । तरपैर उगोगार फलमिदं बनते यत् मम्मति पय दिशा नगपांगता येदेशिकाना शासनात् मुदि लगा सदेश राय राज्य स्थागत गर्ण भूताः स्म । कथनस द हारा यी पद गारे सिमरि मार पायं गालिया माधयितु न रास्येत । दुभराति दुपगगि पानांत गायिने । पारसना पति पेयम तर उदोग परापतापा, प्रपलशीलतापाः । पात्या प्रति उपोगरनार एक शिक्षा मिलति मावियग्ये सा. पन्नीलिते मोऽरि उद्योगायणा एयरपन्ते । पिहनाना" गरे दाता । सेरि गदेय सो भ्रमये, स्वभोग्य. पापा मारणे, पनीर" निर्माण, रिशुगनने, राशुभ्यः भारत- मार निरता अपलोरपने पति स्यालेषा लपी पिपीलिए "गरम् इतस्ततो धायन्ती, लावावाम पन्नी, मालमेर उमंग- प्रगगा एप पिचर मापा चन्येऽपि गुपचन्द्रादयो मानपत्रा- ६५म गरिमामपादेय मास-मस्ये समाना उघोगरगरपाया पप उपदेश मानपारा दिने सोदयात् परमरि पाना अपापले पर परिपारा ताः पुष मागता यसकार्य-लग्ना मापन्ते । सभी दियभाने याविषीरस गुपण उगारता यमनमाना मगुस्स पर उग मशः मानसरयी. भाप निमे सौपन पारपुः सररताप विमपिता मांगो ममिति! मोल मनु-नरेः नारी मार उदंगरम भवितमम्। दुमा SAE मा पने भारपादनः गाना Fig"गरिसराचे माकन- १५-रस। १२-१५-बी।

·भाग्यनैव सव भवति । व्यर्थमेव बना “हाय हाय” इति कालाहर पुर्याचा सन्ति । यद् भाग्ये लिखित भविष्यति तत्तु स्वयमेव भविष्यति । का पुन अावश्यक्ता तदर्थम् इतस्ततो धावनस्य? परं तेषाम् इय धारणा युक्तियुक्ता नास्ति । नहि ईदृशेन विचारेण देशस्य लामो भविनुमति नापि समाजस्म । न च अय सिद्धान्त अस्माक शास्त्रेषु एव लिखितो यतते । शास्त्राणि तु सवारयेय उद्योगस्य महिमान गायन्ति उद्योग परा यणनायाश्च उपदेशं ददते । अत एव नीतिकारा उद्योगिन पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी देवेन देयमिति कापुरपा वन्ति । इत्यादिभि श्लो है उद्योग प्रशमा दैववादस्य च निन्दा सुर्वन्ति । उद्योगेनैव श्रामनो देशस्य वा फल्याए कतुं शक्यते । उद्योगमलादेव सम्प्रति अमेरिका रूम प्रभृतयो देशा सर्वप्रकारेण धनधान्यसपना' सन्तो जगति सश्रेष्ठता गता सन्ति श्रतो यदि जना मुग्येन जीवितु वाञ्छयु सहि सवेरेव भाग्यवाद निक्षिप्य यालरपंच सर्वथा विहाय उद्योगपगयणे भवितव्यम् उद्योगदेवस्य च शरणे ममागन्तव्यम् । शिष्टाचारः। मुशिक्षिता सभ्या सदाचार सम्पन्नाथ जना 'शिप्टा' इति प्यते । तेशामा प्राचार पत्रहार -शिणचार पति पदन पाहिद यते । अथात् शिष्टजना गमने प्रागमने, उत्थाने उपराने, सपने जागरणे, श्रादाने प्रदाने, भोजने पाने, याला सलापे, प्रश्न समायो, हास पाहासे, से विधादे, सपची सित्तो, भामाद मनोदे, पादे ·प्रतिवादे, वेली कुतूहले, घाते प्रतिघाते, जये पराजये, अनुरागे चिरागे, उको अपक, पुरस्कारे विरस्कारे, उपकारे अपकारे, प्रणामे आशीर्वादे, पुरीपे' प्रसावे', तथा अन्येषु च लघुषु महत्सु या कार्येषु यथा पाचरन्ति यथा च नवहरन्ति स एव प्राचारो व्यवहारश्च शिष्टाचार इति उच्यते । मुख मम्मान-पूर्वक स्वकीय जीवन यापयितु शिष्टाचार-पालनस्य अतीव अावश्यक्ता भवति । ये जना. शिष्टाचार विरुद्धम् श्राचरन्ति, उचित करोमि अनुचित वा इति विषये ध्यान न ददते, युक्ताऽयुक्त- विवेक विहाय यथेच्छ व्यवहरन्ति । ते सभ्य समाजे कुत्रापि समादर न लभन्ते । एतादृशेषु जनेषु स्ववी अथया सर्व एव जना घृणा कुर्वन्ति, सर्वे एव निन्दनि, स एव च तेषाम् असहयोग पुर्वन्ति । एतद्विपरात ये जनाः शिष्टाचारानुसार सर्वदा श्राचरन्ति, उचिताऽनुचिते विचार्य व्यवहरन्ति ते शिष्टसमाजे सदैव सम्मान प्राप्नुवन्ति सर्वत्रेव च समा- द्रियन्ते । ते सर्वे अपि समाजेषु सादरम् शाहूयन्ते । नरो नारी, बालको वृद्धो, ब्राह्मण' चाण्डालो वा सर्वे एव गृहे बहिर्वा शिष्टजनसम्मतेन व्यवहारेणेव समाजे सम्मानयोग्या भवन्ति म अन्यथा । अतः सवरेष नरैः नारीभिर्वा शिष्टाचाराऽनुकूल एव व्यवहार. वर्तव्यो येन समाजे सुस-सम्मान पूर्व जीवन यापयितु शक्येत । समाजे बहयो जना अनेकानि शिष्टाचार विरुद्धानि कार्याणि कुर्वन्ति । वहूना निरर्यकमेव गालि प्रदानस्य थम्यामो भवति । ते साधारण वाता- लाप हाले परिहासे च पदे पदे उद्वेगजनकान् अपशब्दान् उचारयन्ति । धहयो यत्र व भुञ्जते तव गएडूपादिक कुर्वते । अनेके अाज्ञा विनापि परपस्तूनि गृहन्ति । न च पुन प्रेरण विना पुन परावर्तयन्ति । केचन १-शौच में। २-पेशाब करने में । ३-बिताने के लिये। ४- बुलाये जाते हैं। ५-दुल्ला वगैरह । ६-लौराते हैं।

·.. ( ५६ ) यव उपविशन्ति तव परितः टीवन्ति । महको गुरुजनानामपि समतम् उच्नेहसन्ति, उन्जेल्पन्ति, उद्त च व्यासारं कुर्वन्ति | वेचन कार्याभावे अाल्या नासिकामेव निकुष्णन्तः तिष्ठन्ति । विपन्तः प्रयोजन विनापि परस्परं संलपतो. योमध्ये उपतिष्यन्ति । यदवः चलन्तो- ऽपि पादन्ति, उत्तिष्ठन्तोऽपि पिवन्ति, भक्षयन्तोऽपि वहु कृपा बलान्ति । अपरे विस्तृतेऽपि मार्ग अपरान् धायन्तो मर्दयन्तः श्राप्नन्तध" गमन कुर्वन्ति । बहवः श्रप्रक्षालितो अपि पादौ अन्यस्य श्रासने धरन्ति, अनावृतमुपा एर जामन्ते" विवन्ति च, धूमपीटिका" च पीला सम्मुगमेव धूममुत्स्नन्ति । फेचन असमय गायन्ति, श्रममय सदन्ति, समय च वार्तालाप बुगन्ति । फियतः अनाचारान् गणयामः। दशा एव अनेफे शिष्टाचार विकला व्यवहाराः चलन्ति । मम पेन आचररोन फरय किं कष्टं जायते इति स्वप्नेऽपि म विचारपन्ति । न च इमे दोगः फेवलम् अशिक्षिषु एव वर्तन्ते । शिक्षिता अनि यहयो दुरभ्यासात् अनवधानात्" अशनात् वा शिष्टाचार विरुद्धानि पहूनि फर्माणि कुन्तो दृष्टिपथ गन्दन्ति । "सुल-मालेगा" दीनां छायेगुनु बाहुल्येन इमे दौरा उपलभ्यन्ते । भोजन पानादी असंयमः, गुरुमनेषु अपि अविनयः, उन्याला व्यपहाराः, सपीभूय यस्य कस्यारि परिहासकरणम्, छात्रीभिः सह वीभत्सा व्यवहायश्चेति साधारण कार्य वर्तते । मागें यस्किमरि धादाप भवयन्तः, शिक्षक राह विचाद पुर्वन्त', कदाचित् गालिमदान कदाचित् च प्रहारमपि युवाणाः, अन्यान् गहा जनान अविस्मन्दः, निरर्षकमेय अदा कुर्वन्तः, अपारस्यमाप पेनानि छह मधीभूय विवदमानाच ते सात्मनो महत्वं मन्यन्ते । एवं मिश्तेि - ७-धूकते हैं।८-उदएकतापूर्ण । ६-निखारते हुए। १०-चोट पहुचाने हुए । १५-माई लेते हैं । १२-१५- असापानी से।

·(५७) प्रशिक्षितेषु वा सर्वत्रय अशिष्टजनोचिता अनेचे व्यवहारा अहर्निश 'वलोक्यन्ते अस्माभि' । यस्य कस्यापि भान्तु, परम् ईदृशा व्यवहारा: संपामपि कृते अप्रिया अगचिकरा उद्वेगजनका क्लेशकराश्च भवन्ति । श्रतः शिष्टाचाराऽनुकूलमेव सदा व्यवहर्तव्यमस्मामि न तु तद्विपरीतम् । अनेनैन कारणेन प्रस्माकं शालेयु शिष्टाचारस्य विस्तरेण उपदेशः हता बनते । सर्वेषु अपि धर्म यु एकैस्मिन् प्रकरणे "सदाचार" नाम्ना "सद्ध त" माम्ना वा शिष्टाचाराणाम् अतीय रमणीय वर्णन मिलति । पाठकाना हिताय यत्र परक सहिताया. सदृत्तान्यायस्य कानि- चित् यास्यानि धयम् अधस्ताद उल्लिसाम । तद् यथा-- "न अनृत पू यात्, न अन्यस्त्रम् श्रादीत, न अन्यस्त्रियम् अभिलपेत् न अन्यश्रियम्, न वैर रोचयत्, न कुर्यात पापम्, न पापेऽपि पापी स्यात, न अन्यदोषान् व्र यात्, न अन्यरहस्यम् आगमयेत्, न अधार्मिके न नरेन्द्रद्विष्ट सह पासीत, न उच्च. हसेत,न शब्दवन्त मारुत मुम्चेत्,न अनावृतमुखो जम्भा क्षवधु'५ हास्य या प्रवर्तयेत् , न नासिका फुप्णीयात्, न दन्तान् विघट- येत्, न नसान वादयेत्, न अस्थीनि अभिहन्यात्, न भूमि विलि. सेत्, न चिन्यात् तृणम्, न सोप्ठ मृद्गीयात्, न रिगुणम् अङ्ग चेष्टेत, न पापसान स्त्रीमिनभृत्यान् भजेत, न उत्तम विरुद्धच ते, नवरान् उपासीत, न जिम रोचयेत्, न अनार्यम् श्राश्नयेत्, न भयम् उत्पादयेत्।" "न अति समय जह्यात् ,न नियम भिन्द्यात् , न मक्त अदेशे चरेत्, न सन्ध्यासु अभ्यवहाराऽध्ययनस्वास्वप्नसेवी स्यात्, न बाल-वृद्ध-लुब्ध-मूर्स स्लिट क्लीवैः सह सरय शून वेश्याप्रसङ्ग-रुचिः स्यात्, न गुह्य विवृणुयान्, न कश्चित् १४--नीचे । १५-धीक। कुर्यात्, न मद्य- ·( ५८ ) अवजानीयात्, न हम्मानी स्यात्, न अदक्षः नादक्षिणो नाइ- सूयकः, न ब्राह्मणान् परिवदेत्, न वृद्धान् न गुरून् न गणान् न नृपान वा अधिक्षिपेत्, न च अतिन यात् । न कार्यकालम् अतिपातयेत्, न अपरीक्षितम् अभिनिविशेन, न इन्द्रियवंशगः स्यात्, च चञ्चल मनः अनुभ्रामयेत्, न युद्धीन्द्रि- याणाम् अतिभारम् श्रादध्यात्, न च अतिदीर्घसूनी स्यात् । इति" आत्मन प्रतिकूलानि परेपा न समाचरेत् । (महाभारतम्) पन्था देयो ब्राहाणाय गरे राजे धचपे। वृद्धाय भार तप्ताय गर्भिण्यै दुर्घलाय च ॥ (पौधायनधर्मसूत्रम्) पश्यन्तु, कीडशा मानवमात्रस्य अशेषरल्याण साधका श्रमूल्या उपदेशा इमे सन्ति । यदि ईदृश मानसुन्दरो निसिनजनमनोहर उम्पन च अमित हित को व्यवहार स्यात् तदा सर्वेषा सद्रा सामाजिक जीवन सर्वथा मुखमय स्वास्थ्यमय सम्मानमयञ्च सरयेत । श्रत शिष्ट- जनाना सङ्गेन, गुरुजनानाम् उपदेशेन, एतद्विषयकानाम् पुस्तकाना पटनेन च तथा स्वकीय अभ्यास. कर्तव्या यथा एकमपि पार्य शिष्टा- चारविरुद्ध न जायेत । तत एवं वयमपि समाजे शिष्टजनोचित समादर लब्धु समर्था मविध्यामः। ईश्वर-भक्तिः। मनुप्यारा मासारिक मुगलामाय यथा धनादीना मुराधनानाम् भारश्यक्ता अस्ति तथैव प्राध्यामिक मुचनामायं ईश्वराऽराधनभ्यापि ·. (५६) श्रावश्यकता अस्ति । अथवा यथा ज्वरादिरोगाणा विनाशाय औषधानाम् श्रावश्यक्ता भगति तथैव जनन मरणादि रोगाणा नाशाय ईश्वराराधन- स्यापि प्रयोजन मयति । मानयजाते लौकिकस्य वा कल्याणस्य सिद्धये शास्त्र' यायन्ति फर्माणि निर्दिष्टानि सन्ति तेषु ईश्वराऽराधन मुख्यतम कर्म अस्ति । सर्वे चेदा , सर्वाणि शास्त्राणि, सर्या उपनिषद , अथया समस्तमेव थार्यसाहित्य मानधक ल्याणाय ईश्वराराधनस्य महती श्रावश्यक्ता प्रतिपादयति । नरो भवेत् नारी वा, ब्राह्मणो भवेत् चाण्डालो या, महापण्डितो भवेत् मूखों वा, सर्वरेव स्वशक्त्यनुसार प्रतिदिन नियमपूर्वक येन पेनापि प्रकारेण ईश्वराराधन फतव्यम् । ईश्वराराधनेन अनेरे लामा' सन्ति । प्रतिदिन नियमेन यदि ईश्वराराधन विधोयेव सहि मन शान्तिः, चित्तै काग्रता, धर्मबुद्धि , यात्मिक शक्ति वृद्धि, इन्द्रियसयमश्चति बन्यो लाभा भवन्ति । ईश्वराराधनेनैव जनन मरणादिना मुत्तो भूत्वा मानवो मोक्षमपि लघु शक्नोति । बगतो वौदिनकात् अानन्दात् परमानन्द सागरे अवगाहन पर्नु शक्नोति । श्राराधनेनैव यः कोऽपि नरो नारी वा ब्राह्मण शूद्रो श्रात्मनो जीवनस्य अन्तिमम् उद्देश्य पूरयितु शक्रोति । ईश्वराऽरा- पनेनर अतीतकालस्य वर्तमानकालस्य च भनेरे मानवा जनन-मरण- गोर्यन्धनात् मुक्तिपद प्रापु' ! अव श्रन्यानि साण्यपि कार्याणि कुर्वद्भि अस्माभिः सहैव दैनिकरूपेण ईश्वरोपासना अपि कर्तव्या एव । अन्यच ईश्वरेए अनन्ता उपकारा वृता अरमाकम् । ईश्वरस्यैव कृपया श्य तयाभूत मानवशरीर लब्धवन्त स्म यस्य कुर्वन्ति । यदि ईश सर्यागपूर्ण सकल-साधना मूलम् अमूल्य शरीर ने अमिलिप्यत् तर्हि कथमिव यय सामारिक सुख मोच समर्था श्रमविष्यान काय च वा साधनाऽराधनाम्या मोक्षरूपं परम पद मासु अवसरम् अल- स्यामहे । अरमा रक्षायै हिताय च परमेश्वरेण ये ये उपाया विहिता यानि यानि च घस्नूनि उत्पादितानि तदपि सर्वम् अवर्णनीयमेव अस्ति। अपि कामना ·(६.) स एवं श्ररमा गर्भ रक्षा रोति | जननानन्तरं च स एव मातु स्तनो पूरयित्वा अस्माक जीवनोपाय कुरुते । श्ररमाकमेव भोजनाय तेन नानाविधानि अन्नानि पलमूलादीनि च सृष्टानि । रोगे सति तस्त्र विनाशाय विविधा श्रौषधयोऽपि तेनैव सृष्टा । सूर्ये सन्ताप., शशाह' प्योत्स्ना', अग्नौ दाइ, जले शीतलता, भूमौ उत्पादनशक्तिश्च अस्माक मेर पार्यसाधनाय भगरता विनिर्मिता इमानि सांसि मुग साधनानि उत्साय स अस्मभ्यम् एतादशीम् एकाम् चुदि दत्तगन् यस्या महीतले काचित् तुलना नास्ति । वृदिरेव तद् वस्तु विद्यते येन वय समस्तायागार सप्टो भेटता भजामहे । वुदरेव वलात् स्वल्पकायाः स्वल्यवनाथ वय महाकाय गज महावलवन्त सिंह च यशीक्तुं पारयामः । बुद्धरेव श्रय परिणामो परते यत् मानवाः ससारस्य विशालतमे रङ्गमञ्चे प्रकृतिनी यथा इच्छन्ति तथा नर्वयन्ति । यत् पतु इदानी बना द्वितीय ईश्वर इव बले स्पले नाकाशे या यथेच्छ गन्दन्ति, नवनया सृष्टि कन्ति, कर्नु अकर्तु अन्यथाक्र्नु च सामर्थ्य भजने सत् काय प्रभावात् । बुद्धरेव । ततश्च यः बलु इंटी सफलफार्यसाधिका कर. वृक्षोपमा बुद्धिं दत्वा श्रस्मा महतो महान्तमुपकार कृतवान् तस्य परि कदाचित् अम्माभिः अाराधना न क्रियते, यदि क्षण कृतयतापूर्वक स्मरण म विधीयते, यदि च तस्य अनन्तान् उपकारन् रमा रमार वय अदया श्रवनतमस्तफा न मगमः तदा कोदशाः पृतना पय भविष्याम को च गति लप्स्यामहे इति सरेव विचारणीम मनमि । पारं विनय एतत् गर्व समुत्पन्नमिति कथन तु माथा सिविपिरीत युधिरहित च अस्ति । अतो यथाशक्ति भरेय मानः इश्वराराधन पलंगम्। श्रा नस्य साधारणत: प्रयो मागः मन्ति) भास, स्वातंत्र्यपालनम्, अन्यै मह सद्व्यवहारश्च | सेतु भक्तिः नविधा याने यपिता यतते । यपा- १--चन्द्रमा में | २--चाँदनी ।

·नाम श्राश्रमः कोऽहम् । किन्च मे ऋतंव्यम् । इत्या ते विचार नाईति । यदि कश्चित् बाहण शुद्रकमाए कुरुते, सन्यानी मा. 'महन्तो' या कश्चित् यम नियमादिसाधना-रहितो गहस्थात् कामिनी काननादिपु भासत्तो भवति तर्हि तस्य श्राकन्दनेनापि भगवान प्रसन्नी महान्त भत्त मन्यन्ते । रामनामाहित पत्र धारयन्ति, ग्ले अनेसाः परटमालिकाः परिदधते, सम्पूर्णमान शरीर भस्मना लेपमन्ति, विविधाकार चन्दनै ललाट भूपयन्ति, थापादलम्बिनी जरा विभ्रति, सदैव च करमालिका हस्ते धारयन्तो जान्तश्च इतस्ततो भमन्ति, अहर्निश कीर्तन बुयते गायन्ति नृत्यन्ति च । एतेने ते श्रात्मानं मगरद्मरत मन्यन्ते सवतच प्रशसा लब्धुमिच्छन्ति । को नाम मीयो ग.१ को अषण कीर्तनं विष्णोः स्मरण पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्य सरयमात्मनिवेदनम् ।। एमि अयणादिभिः कार्यः ईश्वराराधन सर्वेरेव यथाशक्ति कर्नु शक्यते । यथापि शास्त्र पु निर्गुणोपासनादयः अन्येऽपि श्रने मार्गा निर्दिष्टाः सन्ति पर ते अतीव पठिना असाध्याच वन्तेि । श्रत एवं भगवता श्रीकृष्णेन भगवद्गीताया प्रतिपादित यत्- कष्टोऽधिकतरस्वैपाम् अव्यताऽसक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हिं गतिस देहवद्भिरखाप्यते ॥ स्पर्तव्यपालनञ्च ईश्चराराधनस्य द्वितीयो मार्गः अस्ति । वाश्रम- धर्माऽनुसार यस्य यत् कर्म शास्त्रेषु निर्दिष्ट यतते तस्य यथावत् सम्पा- दनम् अपि ईश्वरस्य आराधनायाः प्रसन्नतायाश्च परम साधनम् अस्ति । यदि काश्चत् पुरुप सवर्णाश्रमधमाऽनुसार कार्याणि न कुरते तदिपनीत या पाचरति तदा तस्य भवणेन पीर्तनेन वा भगवान् प्रसन्नो भारत न भवति । वहयो जना वेपनिर्माणेन नामकीदनादिना च ग्राम -पहनने है।५-पारण ३---चिल्लाने से भी । ४-- पाते हैं।

·(६२) कुर्वन्ति । परन्तु अयम् ईश्वराराधनस्य मार्गो नास्ति । अत एव श्रीमद् भागवते लिखित वर्तते यत्- वर्णाश्चमाचारखता पुरुपेण परः पुमान् । हरिराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोपकारणम् ॥ श्रत कीर्तनभजनादिना सहैव स्वकर्तव्यपालनस्य उपरि पूर्णरूपण ध्यान दातव्यम् । यद्यपि इदानी वर्णाश्रमव्यवस्था शिथिलता गता वर्तते तथापि यस्य यत्कर्म अवश्यक्तव्य वर्तते तत्तु क्तव्यमेव । एतदतिरिक्त सर्वं सह सद्व्यवहारो विश्ववन्धुत्वश्चापि भगवदाराध नस्य सर्वधर्मसम्मत श्रेष्ठतमश्च मार्गों वर्तते । स्मरणकीर्तनादिना भक्ति कुर्वन्नपि तथा स्वकर्तव्य पालयन्नपि यदि कश्चित् अन्य प्राणिमि सह सद्व्यवहार न करोति न च तेषु भ्रातृबुद्धिं भजते दहि स उत्तमो भगवद्भक्तो न भवितुम् अर्हति । शास्त्रेषु सर्वोत्तमो भगवद्भक्त स एव मतो वर्तते य सर्वानपि प्राणिनो भगवत पुत्रान् मत्या सर्वैः सह समुचित व्यवहार कुरुते सर्वाश्च भ्रातृवत् मन्यते । य अन्येपा सुखे सुखितो भवति, अन्येषा दुःखे दु खितो भवति, सकटे साहाय्य कुरुते, विपदो निवारयति, स एव भगवता स्वकीय सर्वश्रेष्ठो भका मतो वर्तते । एतविपरीत यदि कश्चित् सर्वमपि कीर्वनभजनादिक कुवाणोऽपि परेपा हर्ष विपीदति, विषादे दृष्यति, सहायताऽवसरे अपसरति, विपत्ती पलायते, धनम् अपहरति, वञ्चना कुरुते, असत्य वदति, निष्ठुर भाषते, दुराचरण करोति, अकारण युपित तिष्ठति, स्वार्थ साध्यति पराथ च नाशयति तहि न तस्य कीतनेन नापि क्बल सव्यपालनेन वा भगवान् प्रसीदति । भगवता स्वयमेव अनेकेषु अवसरे स्पष्ट प्रतिपादित यत् “य मदीय सर्वेरेव पुरै सह सद्व्यवहार करोति, भ्रातृवत् वर्तते, ६-माना गया। ७-दुसी होता है।-खुश होता।६-हट जाता है। , ·गएर मम शिया सिम एयर मासद सपा रानानि । शाम पि नियमामि। यदि पेनारि मागिना गइ परिचा मुगार पति और या तिपाति तास मग पूपा विपना ति। पर पूरा भर पदापि प्रसन्नी नमामि । प्रतः साध्या मा समरिमा दिपा मापान मयति । यपा- अहं गयेषु भूनेषु भूतात्माऽरस्थिनः सदा। रामवहाय मां गत्यंः पुरतेऽनां पितम्याम् ।।२।। यो मां मा भने सन्तमात्मानमीश्वरम् । दित्याऽषा भजने मोस्चात् भरमन्येय जुहोति सः ॥२२॥ अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं एनालयम् । पायेद् मानमानाभ्यां मध्याऽभिन्नर पशुपा ॥ এর নাগাবে মিশা। ঘুম ভাষা गगनापा पाप्रपारि मानीपानी मार्गः प्रति খে নি যে সব মা বায়না । এখা पपाली मम्गानेन धाममा सौगाया गयासिरन शयो। मयमा माननाए एभिः पांगत. CARE: भए पगालो मगरमाभिः पूरिता प्रमादिनम बसपाया।

·( ६४ ) - उत्पद्यन्ते तथापि जीवनस्य उपरि ससर्गस्यापि विशेषरूपेण प्रभाव' पतति । यो यादृशेन पुरुपेण सह सङ्गतिं करोति यादृशेन पुरुपेण च सह उत्तिष्ठति उपविशति, सादति पिवति, नालाप-सलापौ कुरुते तस्य तादृश एव स्वभावो भवति । सज्जनै सह सङ्गतिः भविष्यति चेत् सामनता श्रागमिष्यति, दुर्जन सह सङ्गति मविष्यति चेत् दुर्जनता। अत एव नीतिकारा' कथयन्ति- ससर्गजा दोपगुणा भवन्ति । व्यावहारिके बीयने नहि एकोऽपि जनो जगति एकाकी निरसित शक्नोति । जीवने सामपि बहुन गमनस्य, बहुभिः सह मिलनस्य, अनेकै परिचिताऽपरिचित सह कार्यकरणस्य अावश्यकता भवत्येव । एषु प्रसङ्गेषु प्रायश अनेके सज्जना अपि मिलन्ति दुर्जनाश्च । पर समर्गस्य गुण दोषो विचार्य स्वक्ल्याण कामयमानेन पुरुषेण सदैव सजनपुरुपाखामेव सङ्गति कर्तव्या न तु समीपेऽपि कदाचित् दुर्जनाना गन्तव्यम् । दुर्जनाना ससों हि नहूनाम् अनर्थ-परम्पराणाम् उत्सादको भरति । दुर्जने सह ससर्गेण विशुद्धा अपि बुद्धिा मलिनताम् उपयाति, सच्चरिनता नश्यति, सद्गुणा दूरीभवन्ति, सम्पद पलायन्ते, मुहुन्जना अपरज्यन्ति,' कुल कलङ्कित भवति, सर्वत्रैव च दुर्नामता प्रसरति । ये जना दुर्जन सह वसन्ति दुर्जनैश्च सह प्यमहरन्ति ते पदे पदे यात्मानम् अध पातयन्ति । असत्सङ्गो नाम तादृशः पहिल पन्या अस्ति यदुपरि चलनेन स्खलनस्य,' पतनस्य, फ्लपक लगनस्य च पदे पदे भय तिष्ठति । असत्सङ्गात् जना अविश्वासभाननानि भनि सर्वनैव च अपमानिता वहिष्कृता निन्दिता धिकृताश्च जायन्ते । यद्यपि बहर ईदृशा अपि सुदृढसंवारा जना भनन्ति येषामुपरि असत्म- स्य कश्चित् प्रभावो न पतति तथापि साधारणलोकाः तेपामपि उपरि १-नाराज हो जाते हैं। २-पिसलने का।

·( ६५ ) श्राशका कुर्वन्ति एव । यथा अचौरोऽपि जनः चौरैः सह गच्छन् जनैः रक्षापुरुपैश्च चौर इति श्राशङ्कयते तथैव सज्जना अपि अमत्सहात् समाजे असज्जना एव मन्यन्ते । असत्सङ्गेन च स्वभावो यदा एकवार दूषितो भवति तदा शतशत प्रयत्न करणेनापि स सुगमतया न अपयाति। श्रतो बुद्धिमता पुरुपेण दुर्जनैः दुराचारिभिः अन्तभाषिभिः परदार- लम्पटैः दुःशीलैः श्रसभ्यः अपहरणशीलैः अविवेकिभिश्च अनैः सह कदापि सङ्गति. न विधेया। विशेषतः स्वकीया बालका यथा दुर्जनानां दुष्टयालकाना च ससर्गे न गच्छेयुः तथा प्रयत्नः कर्तव्य । यतोहि बाल्यकाले यादशः सरकारो जायते स एव सुहृदो भवति । महता प्रयत्नेन च तस्य परिवर्तनम् असम्भर भवति । श्रतो वाल्यकाले एव अस्य विषयस्योपरि विशेपसावधानताया श्रापश्यक्ता भवति । अत एव नीतिकाराः कथयन्ति- नव हे द्रव्यं येन येन अर्थजातेन उपदिह्यते तत्तत् प्राचूपति । [ कौटलीय अर्थशास्त्र १-१६] अपिच यथा दुर्जनाना ससर्गेण अनेकविधा हानयो भवन्ति तथैव असान्याना पठनेन, असचिवाणा दर्शनेन, असद्धार्ताना श्रवणेन च विविधा हानयो जायन्ते । एवम्विधानि पुस्तकानि प्रकाशितानि सन्ति येषा पटनेन मनसि नानाविधा विकारा असद्धिचाराश्च उत्पद्यन्ते । एतादृशानि पुस्तकान्यपि चरित्रनिर्माणे तथैव बाधकानि भवन्ति यथा असज्जनाना सङ्गतिः । अनेके नवयुवानः श्रादौ मातापितृभ्यो गोयि- त्वा ईशानि पुस्तकानि पठन्ति । पर यदा तेषा मनसः उपरि एतादृशपुस्तकानां कुप्रभावः पतति तदा ते पश्चाताप कुर्वन्ति । अब श्रारम्भमालादेव दुर्जनवत् एतादृशानि पुस्तकान्यपि परिहर्तव्यानि । ३-दूर होता है । ४--लीपा जाता है । ५-चूस लेता है, ग्रहण पर लेता है। ६--छिपा कर । 1 ·देशानि च पुस्तकानि पठनीयानि येन मनसि सदैव सद्भावानां सद्विचागणां च समुदयो जायेन चरित्र-निर्माण च साहाय्य मिलेत् । विद्यार्थिभिरतु अस्मिन् विपये सदेव अवधानतया स्थातव्यम् । असमन्यवत् असचित्राणामपि दर्शन सर्वथा वर्जनीयम् । दर्शकाना मानसपरले चारचित्राणां यथा श्रद्धतः प्रभावः पतति न तथा अन्य पाम् । रमणीयानि चित्रापि मटियेर मनोनोहनानि बुदयानकारि च मनन्ति । अपरिपक्वत्रुद्धीनाम् अल्सयस्काना पालकाना तु तानि विशेषरूपेण । इद पर्व मर्यदेव प्रत्यक्षम् अनुभामो यत् पारयानि मित्रापि भवन्ति तादया पव भागा मनसि उदयन्ति । वीरपुरुशायरी चिनारनोनेन दुर्वल स्यापि हृदये चीरस्वस्य मारना बागति, हारमय- चिमाया दर्शनेन च वीराणामपि दृदये चार कामविकारा उसपन्ते । अत एव युद्धाले सैनिकाना हृदये वीरभागमार उत्साहवर्दनार च युद्धसम्बन्धीनि चित्राणि प्राश्य परितः पश्यन्ते । अतः सीये निवासरहे गयनागारे श्रमयनागारे जावेशनशालाया' गोठीगो सार्वजनि च स्थानेषु तादृशानि चित्राणि मिति लागनीयानि ये दर्शनने मनसि वीरतायाः परमायाः भक्त राष्ट्रवायाः उपका- सस्प पीतः धर्मस्य च शुभा मापनाः उराधे रन् । एयभव अमदातांना असद्गीतानाय भनयान मारे था- तम्यम् । यत्र असजना नरा नायरों वा श्रसदातां गुणा रा नाम अष्टभा असद्गीतानि गाफ्नो भवेयुः सत्र एमाप्रार्थना मगन्तान पनि भेनम्यम् । पहेनारि मनाम नानाधिारा गर्दिनाथ माग स्त्रचन्ते । समयम्य या अपव्ययो मानिस भवस्य । एया असत्पुरुगरा अमद्दमानो अमचिपाप माना अगद्गीतानां च विनाशकारिणय संसोग शाति प्रारमार्ग अापनो . ७-पेठरे में। दीवालो पE-उपम है।

·(.६७ ) चालवालिकाच रक्षित्वा सरपुरुषाणा ससर्गाय, सद्ग्रन्थाना पठनाय, सचिनाणा दर्शनाय, सद्धार्तागीतादीना च श्रवणाय प्रयतनीयं पुरुपेण एमि उपाय सर्वेऽपि मानया नात्मान सम्यक् प्रकारेण उन्नमयितु रावन्ति । एषु सज्जनाना ससर्गस्तु मर्त्यलोक्रय कल्पतरुः एवास्ति । अत एव भर्तृहरिणा नीतिशतके एकर लिखित वर्तते यत्- जाड्य धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्य मानोन्नति दिशति पापमपाकरोति । कीर्ति तनोति वितनोति च दिनु लक्ष्मी सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पु साम् ॥ अस्य श्लोकस्य एकैकानि अक्षराणि सर्वथा सत्यभूतानि सन्ति । ससगेन विद्या बुद्धिः विवेक भक्ति श्रद्धा सद्भावना सद्विचार शान्ति. सौजन्यं चेत्यादयो गुणा एकमालमेव मनुष्ये प्रादुर्भवन्ति । सत्सङ्गो हि एतादृश सोपानमस्ति यद्वारा उन्नतोन्नते अपि पदे जना निर्भय ग्रारोटु शक्नुवन्ति । अत एव शास्त्रेषु सत्सङ्गस्य अतीव महत्त्वं वर्णित वर्तते । भगवान् रामचन्द्रस्तु नवविधभचि -निरूपणे सता सङ्गतिमेव प्रथम भक्ति- साधनमाद-"मथम भक्ति सन्तन कर सगा।" श्रतो यथाशक्ति सत्पुरुषाणामेव सङ्गति कर्तव्या । कार्यकारणवशात् अनेचे जनाः प्रति- दिन मिलन्ति सधैश्च यथाऽवसर वार्तालापादिक कर्तव्यमेव भवति पर तेलु षस्य कोहश चरित्र, फीदृशः समावः, कीदृशा विचाराः, योदशीच मनोवृत्ति' इति सर्व सम्यक् परीर केनापि सह संसर्गः स्थापनीयः । ऐतिहासिककथाना पठनेन वयं सम्यगवगच्छामो यत् सत्सगप्रमा वात् कीदृशाः कीदृशा निन्दिताचरणा अपि जना महापुरुषाणा पद पापु । श्रादिमहाकाव्य-प्रणेता महामुनि वाल्मीकि सत्संग प्रभावादेव जीवहिंसादिक विहाय ईश जगदुरेण्यं पदं लब्धवान् इति प्रायः सर्वे एव आनन्ति । सत्सगस्यैव च श्रम प्रभाव नासीत् यत् मिल्लनातीया अश्विना नारी भमणी साधनारहिताऽपि भगयतो रामचन्द्रस्य साक्षा- ·(६८) दर्शनम् श्रातिश्यं च कृत्वा निजजीवनं सपरलीचकार । एवं यहूनि उदाहरणानि सन्ति । पद्यपि अमानबहुले अस्मिन् युगे सम्जनाना प्रायेण सर्वन अभाव एव दृष्टिगोचरीभवति । सज्जन-दुर्जनयोः अभिशन" सम्मति निता- न्तमेव पटिन जात वर्तते । सज्जन वेषधारिणोऽपि जना याहुल्येन हृदयेण श्रसज्जना एव घर्तन्ते । तथापि यथासम्म राजनानाम् एर संगतिः क्त-या येन सर्वविध यल्याण सम्पधेत। विद्यार्थिनां कर्तव्यम् शार्यधर्मानुसारं मानवजीवन चतु प्राथमेषु विभक्त यति । प्राचाँधमे गृहस्थाश्रमे वानप्रस्थाश्रमे सन्यासाश्रमे च | पशु यः प्रथमो प्रहाचांभमकालो वर्तते तस्य विद्याध्ययन मुख्य पर्म अस्ति । परिमन् एप बाले जनाना विद्यार्थिजीवन व्यत्येति । अर्थात् जन्मनः पञ्चमां- दारम्य द्वाविंश' चतुर्विश' वर्षपर्यन्तम् अथवा उपनयनालादारभ्य समावर्तनकालपर्यन्त यावान् कालो विद्याध्ययने याति तावत् जना विद्यार्थिनः छात्रा वा मन्यन्ते तेषां जीवनं च विद्यार्थिजीवनं छापजीवन या उच्यते। मानवजीयने अन्यकालापेक्ष्या अक्ष्य कालस्य माहात्म्यं सर्वाधिक पतते । अस्मिन्नेव समय भाविजयनस्य कृते शक्तिमतयः नियते । जीयनस्य सपलता असफलता या अस्यैर कालस्य उपरि निर्भगमवति। १०-पहिचान । २-बाईसग। ३-चौबीसौँ।

·. समाचपांथमो दि अन्याश्रमाणा मूलभित्तिस्ति । यथा मूलभित्ती मुदाया मुनिमिताया तदुपरि निर्मिता सौधा अपि दृढा चिरस्थायिनश्च भवन्ति तथैव प्राथमिके ब्रह्मचर्याश्रमे विद्यार्थिजीवने वा सुढे सुसम्पने सुनिमिते मुख्य स्थिते च श्रन्यान्यपि गृहस्थाश्रमादीनि सुदृढानि सुसम्पन्नानि मुनिमितानि मुव्यवस्थितानि च भवन्ति | मानवानाम् इय प्राथमिकी परीक्षा अस्ति यस्या समुत्तीणो नर अन्यास्वपि परीक्षासु सफलता प्राप्त । मानवजीयास्य विकासाय, निमांणाय, सफलताये सम्पूर्णताये चय ये गुणा , या या साधना , यानि यानि च तत्वानि अावश्यकानि भवन्ति तेषा सर्वेषामपि उपार्जनस्य, साधनस्य, सम्पादनस्य सइग्रहत्य च श्रयमय मगलमय मुहूर्त अस्ति । जीवनस्य इय मामातिको वेला यरमे मगलमयी अभूत् तस्य समग्रमपि जीवन मगलमय भविष्यति इत्यर नास्ति सदेवलेशोऽपि । अत एवं श्रय प्रारम्भिक कल समधिक- महत्वपूर्ण मयते सर्व । एतत् स विचार्य मानवसमारस्य श्रादि पथ प्रदर्शक विश्वा अस्माकम् भूपिमहर्षिभि श्रस्य प्रारम्भिकजीयनस्य कृते यानि यानि फायारिण निर्दिष्यनि' ये ये च नियमोनियमा निर्मिता तेषामनुप्टान विद्यार्थिना कृते नितान्तम् श्रावश्यकं वर्तते । प्रधानतया चत्वारि कार्याय विद्यार्थिना कृते परमावश्यकानि सति वियोपानम्, शारीरिक शक्ति समय , नियमितता, चरित्रनिर्माणञ्चेति । अवकाशदिनानि विहाय स्वशक्त्यनुमार सर्वदेव विद्याभ्यासाय प्रयतितव्यम् । पाट्यसमानुसार यन् यत् परन लेसन च आवश्यक मोत् तस्य समीचीनतया अभ्यास पर्तव्य । तदीिरिस्त पुस्तकालग्भ्यो वाह्यपुस्तकात अपि अानाय. शान नृदि विधाता। पालरप चञ्चलताम् अन्यमनस्कताम् च V--नी।। ५-महल। ६-पतलाये गय। ५-लार । ८-करनी चाहिये।

·- , परिहाय तथा प्रयत्न कर्तव्यां यया पाठयग्रन्थाना समभ्यासे, बाह्य पुस्तकद्वारा वाह्यज्ञानसम्पादने, वक्तृत्वकलाया सुदरलेसने च कापि जुटिर्न तिष्ठेत् सर्वत्रैव मुसमीचीना योग्यता च सम्पर्धेत । विद्यातिरिक्त शारीरिकवलस्यापि समुपाजने अस्मिन् एव समये पूर्ण रूपेण ध्यान दातव्यम् । वीर्यरक्षा, टैनिको व्यायाम , खेलन कूर्दनम्, पाणायाम , दण्डमुद्गरादिचालनम् , परिश्रम एतस्य साधनानि सन्ति । एतेषामनुष्ठानेन शरीर सरल, स्फूर्तिमत् , उत्साहयुक्त सुसरित सुन्दर स्वम्यञ्च तिष्ठति । यदा च शरीर सवल स्वस्थञ्च भवति तदैव पटन, लेखन, मनन चिन्तन, कल्पना कवित्वञ्च गर्वमपि सम्यगरूपेण भवितुमर्हति । अतो बलोपार्जनेऽपि छात्रै सदा सावधान पर्तव्यपरायणेश्च भवितव्यम् । एवमेव नियमानुवर्तिता अपि विद्यार्थिना ते परमावश्यक वस्तु अस्ति | प्रभाते जागरणादारभ्य रात्रौ शयनपर्यन्त वहूनि कार्याणि कर्तव्यानि भवनि । पर सर्वेषामपि पृथक पृथक समयो भवति । यस्य कार्यस्य य समयोऽस्ति तस्य भार्यस्य तरिमन् एव समये परणेन समुचितो लाभो भवति । अन्यथा करणेन तु हानिरेप सम्पद्यते । शयनकाले जागरण जागरणाकाले च परिश्रमो रिधीयेत'' तहिं स स्वस्थ न स्थातु शक्नोति न वा अन्यान्येव कार्याणि सम्यक् सम्पादयितु प्रभाति । अतोनयमितताया श्रपि वाल्यकालादेव अभ्यासो विधेय । अस्मिन्नेव समये यदि समयाऽनुसार कार्यकरणस्य श्रभ्यासो न भविष्यति तर्हि अग्रिममपि जीवन अनियमितमेव भविष्यति । प्रताऽस्मिन् एव समये सारधानता रक्षणीया । बाझे मुहर्ते उत्थातव्यम् । प्रातरेव सां स्नानस यादिका नित्यानया अनुष्ठेया । भोजन, शयन, भ्रमण, पठन, निश्रामश्च सर्वमपि कार्य यथासमय क्तव्यम् । एव करोनैव समयस्य सदुपयोगो भविष्यति । इद कार्यनयम् अतिरिच्य'२ विद्याथना वृते सांपेक्षया अदिकम् ६-फुतोला । १०-होती है । ११-किया जाय | १२-छोड़कर ।

·श्रापश्याम, अधिक ध्यानानयोग्यम्, अधिकाहितर च यद् वस्तु वर्तते तत् चरितनिर्माणम् अस्ति, सच्चरित्रता अस्ति । मातापितृभक्ति , गुरुशुश्रया, मान्यतनाना सम्मान , इदियसयम , अविलासिता, सत्य- भाषणम्, हितभाषणम्, मितभाषणाम्, मद्रता, विनय , विवेक शान्ति , मुशीलता, दया, दाक्षिण्यम्, अलोलुपता अतुद्रता, श्रचौर्यन, च इत्यादि गुणगो चरित्रनिर्माण क्रियते । येषा वाल्यकाले एष चरित्र भ्रष्ट, दुधरिनाथ जाता ते नानीवन दुखिनो भविष्यन्ति अत्र स्यापि सन्देहो न भवितुमर्हति । अतो विद्याध्ययनेन व्यायामादिना च सह अस्मिन् अपि विपये पूर्णरूपेण ध्यानदान विद्यार्थिना प्रथम क्तव्यमस्ति । चन्नुतो विद्याध्ययनस्य इदमय पल वर्तते । इदानी धनार्थ जना परन्ति । पर प्राचीनकाले चरित्र निर्माणमेर अन्यतममुद्देश्यमासीत् विद्याध्ययनस्य । श्रत एव शास्त्रेषु "पण्डित" शब्दस्य इद लक्षण लिखित वर्तते यत्-~- मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् । श्रात्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ।। विचायता क्षण मनसि । यस्य वाल्यकाले एव ईदृशी सुधुद्धि भविष्यति समीरने कदापि कुत्सित म फतु शक्नोति करिष्यति वा स किं परदारेषु दृष्ठिनिक्षेपमनि पर्नु शदोति ? परद्रयाणि मृत्तिका मन्यमान एक कणमपि प्रदीतु शनोत ? अथवा पिपीलिकामपि पीडयितुम् उत्सहिंध्यते । इमान्येव सच्चरित्रताया लक्षणानि सन्ति येषा भवनेन । नरो न केवल सपरिवार स्वदेशे एव प्रत्युत सम्पूर्णेऽपि विश्वे व दनीयो भरति । स एव सर्वोत्तमो नागरिको भवितुमर्हति । अतो विद्याधिभि क्दापि अस्मिन् विपये असावधानता न कर्तव्या | सदैव च सद्भ याना परनेन, स जनाना सङ्गन, सादरयाणा दिवनेन सतर्मणामनुष्यानेन च चरित्रनिमायाय प्रयतितव्यम् । हमानि एव चत्वारि छात्र जीवनस्य -- १३- हो सकता है। १४--होने से !

·( ७२ ) प्रधानमयाणि सति येषा सम्यगनुानेन मम्पूर्णमपि बीवन सफल क्तुं शक्यते । प्राचीनभारते छात्रा वाहुल्येन एतेषामनुष्टान कुन्ति स्म । पर टु सस्य लज्जागश्च प्रय विषयो वर्तते यत् साम्प्रतिया विद्यार्थिन एषु स्वर्तव्यपु पूर्णतया ध्यान न ददते । प्र येण ते ज्ञानोपार्जन दृष्टया श्रध्ययन न कुर्वन्ति पर धनार्जन दृष्ट्या | तो येन केनापि प्रकारेण परीक्षामुत्तीर्य प्रमाणपत च ल या इतस्ततो वृत्तिमन्वेषमाणा दृश्यते । बलापाजनादपि ते उदासीना एव तिष्ठन्ति ! प्रतिशत द्वित्रा एवं छात्रा व्यायामादिक कुर्वाणा दृप्रिपथमायान्ति | नियमिततायाः अपि ते सदा दूरे एव तिरन्ति । विद्यालये गमन विहाय अन्यत् सर्वमपि कार्य प्रायेण अनियमितमेव चलति । द्विवादनपर्यन्त'५ ते "चलचित्र" हटवा अष्टवादनपर्यन्त "शेरते । एवमेव न यत्रापि । सर्वतो महान् तेपा दोष श्रय यतते यत् ते चरिवनिर्माणस्य उपरि अल्पमपि ध्यान न ददते । धार दिने दिने सचरित्रताया अमार एवं वर्तमानो विलोक्यते । अजितेन्द्रियता, असयम , अविनय , श्रीदत्यम्, गुरुजने सह सघर्ष, विलासिना, अनास्तिक्यम्, क्षुद्रता, लम्पटता घेति दोपस्तेषां जीवन अतीत दूषित मलिनताश ग त वर्तते । यद्यपि एतस्य अपवादभूता अपि वेचन विद्याथिनो मिलन्ति परन्तु अधिकाश तेषामीदृश एषारित । भारतीयात्रामा तु ते अय महत्या लज्जाया विषया वर्तते । श्रत धानका सत्यादि सस्थामि छानश्च तथा प्रयतनीय यथा ते पुनरपि पूर्वरदेव शानिनो बलिना नियमिता सचरित्राच भूत्वा अन्यदेशीय धानाणा पुरस्तात् परमाम् श्रादर्श स्थापयेयु । वसुनस्तु अस्मिन् पिये केवल विद्यार्थिन एव अपराधिनी न सन्ति । पाश्रात्य सभ्यताऽनुशारिणी शिक्षापद्धति , श्रादहीना १५-दो बजे तक। १६-ग्राट बजे तक । १७-पापित करें।

·(७४) ता गच्छन्ति । ल विद्या या, सुस सम्पचिर्वा, यश. प्रतिष्ठा या सर्वमपि परिश्रमसाध्यमेन वर्तते । परिश्रमोनाम मनुष्यस्य महतो महत् साधन बनते यद्वारा स लघुनि महान्ति या सर्वाणि कार्याणि सम्पाद' सुग्वपूर्वक जीवितु शन्नोति । भगवता ससारे सर्वागि अपि क्लूनि मानरसमाजस्व मुखसाधनाय एव सृष्टानि । तेभ्य साधनेभ्यो नरा न वल प्रात्माननेव प्रत्युत सपूर्णमपि जगत् मङ्गलमय गर्नु पारयन्ति । पर न तत् केवलम् अभिलाषमाण भवितुमर्हति । तर परिश्रमस्यावशक्ता भवति । परिश्रम कृता जनो निरर्थक्मपि वस्तु सार्थक नर्तु शनोति । दु सदायिनापि वस्तुना मुग्योपभोग क्तुं पारयति । दुर्लभादपि च दुर्लभ वस्तु सरलतया एवं हस्तगत पतु प्रभवति । प्रत परिश्रम एव मानवाना कृते सर्वसौमा- ग्यमूलमिति सिद्ध भवति। इदानी जगतीतले वय सर्वत्र अपारमैश्वर्य पश्याम । विभिन्न देशाना विशालानि नगराशि, गगनचुम्बिनी अट्टालिका, महा कायान् यन्नालयान् च दृष्टया मनसि महान् विस्मयो जायते ? पर निम् एतत् सर्व स्वयमेव समुत्पन वर्तते आकाशाद्वा भगवता पातितम् । नहि, परिश्रमस्यैर इमा सर्या विभूतय । बहुकालव्यापिनो बहुनन- कृतस्य अक्लान्तपरिश्रमस्यैव इद सर्व पल वर्तते यत् यग अनायास्नैप सुखोपभोग गुर्म । वग रूप्यकाणि श्रादाय अापणे गच्छामो यथेच्छञ्च विनिधानि अन्नानि पदफ्लमूलशाकादीश्च यानीय गृहे सुखपूर्वक भश्याम । पर क्यिता परिश्रमेण इद सर्व समुतादित मनति ! श्रो श्रमशीलता कष्टसहिणुता च पकाणाम् । ते हि, माघमासस्य भाकर शैत्या भवेत् ज्येष्टमासस्य शरीरदाही सतापो वा, मुनिजना इच, सर्वमपि क्लेश सहमाना महता परिश्रमेण अन्नादिक समुपार्जयन्ति । प्रातरेव १-सम्पन्न कर । २- अाकाश को चूमनेवाली । ३-अटारियाँ । ४--पाजार में। Annaram ·६ हल गृहीत्वा क्षेवेषु गच्छन्ति, हल चालयन्ति, द्वितीया कुर्वन्ति, तृतीया कुर्वन्ति, शम्याकुर्वन्ति, बोजापुर्वन्ति, लोष्टानि भिन्दन्ति, समीकुर्वन्ति शोधन च कुर्वन्ति । प्रारानि जाग्रत लुएटकै चौरै कुरशृगालादिना च क्षेत्राणि रक्षन्ति । तदनन्तर शस्यानि अन्तन्ति, नन्ति, पले श्रानयन्ति, करडन पवनादिना" च निस्तुपीवन्ति । तत तत् अन्न हाटो श्रागच्छति यतो वयम् श्रादाय गृहे यानयाम । विचारयन्तु, कियान् परिश्रमी लगति ? आपणात् भरिति शमादाय वय रस रघयाम पिवामश्च । पर कियता परिश्रमेण शानिर्माण भवति इति ते एव जानन्ति 4 फदाचित् शर्वरायन्त्रालये गत्वा तवत्त कार्यकलाप स्वलोचनाभ्या दृष्टयत सन्ति । कथनस्य तात्पर्यमिद वर्तते यत् यकि- श्चित् ससारे ऐशय वर्तते यानि वा सुखसाधनानि सन्ति तानि सर्वाणि अपि परिश्रमेणैर समुत्पादितानि सन्ति । परिश्रमकरणेन यात्मगौरवमपि पद्धते समाजे च सर्वत सम्मानः भाति । ये स्वय परिश्रम कृत्वा जीनन्ति, समुन्नति कान्ति, समाजे च प्रगतिं लभन्ते तपा शिर सदा ग्रात्मगौरवेण समुन्नत तिष्ठति, तपामेव श्रादर्शपुरुषेषु गणना भवति । ईदृशा एव पुरुषा देशस्य समुन्नायका भवन्ति । ये वेचन धनिना फुले समुत्तन्ना जना पूर्वपुरुषोपार्जितन धनेन सुग्व कुर्वते ये च निर्धन कुलोत्पन्ना अपि जना स्वय कठोर परिश्रम वृत्ता धनमुपार्जयन्ति तेन च मुग्योपभोग विदधति तयोर्महान् भेदो भवति । अनयोर्मध्ये द्वितीयस्यीय गौरव भवति प्रशसा च । प्रथम तु योऽपि गौरदृष्टया नावलोकयति । परन्तु एव उना श्राक्षिन्ति- अन्योपार्जिता धनेन सुस भुक्ते। यदि स्वय परिश्रम कर्तव्यो भवेत् तदा ज्ञात भविष्यति यत् कियता परिश्रमेण धनोपार्जन नियते इति । पर य परिश्रम कृता सुख मुक्तेन तर यस्यापि असूया भवति याक्षेपो या । प्रत्युत सर्वे एव त हृदयेन प्रशसन्ति तस्य समादर च कुर्वन्ति । ५-देले । ६-पोहते हैं । ७-दंबरी श्रोसबनी श्रादि से ।

·परिश्रमरऐन अन्यलाभ सह या शरीरपुदिति सापि महान् लाभ अस्ति । परिश्रमपूर्वक कार्यकरणेन अङ्गसञ्चालन रक्तसञ्चालनञ्च भवति येन सायपि अङ्ग प्रत्यङ्गानि सुपुष्टानि शोभनानि स्फूर्तिमन्ति च भवन्ति । अररिश्रमेया जायमाना उदरविकारादयो रोगा अपि परि अमकरऐन विनश्यन्ति पाराग्य सास्थ्यच अतीव शोभन तिष्ठति । परि अमेण हृदय एको महान् श्रानन्द सन्तोपश्च भवति । "यह कदापि निरर्थको न तिष्ठामि सदैव परिश्रम करोमि । सपरिश्रमेपोर मया सर्वमिद समुत्पादितम् एवं यदा मनुजा विचारयन्ति सदा महान् अान्तरिको हर्ष परितापश्च भवति । आत्मनिर्भरता च श्रायाति परि श्रमेण । परिश्रमशाला जना यदा विघ्नबाधाभि मध्ये मध्ये भाइय माना अपि परिश्रमयलेम सकार्य साधयन्ति तदा तपा मनसि यात्म- निर्भरता आयाति । अात्मविश्वासश्च समुत्सद्यते । एव परिश्रमे अने कानेके गुणा वर्तन्ते । अत एव अरमाक शास्नेषु ऋग्वेदस्य ऐतरेय- भारणे परिश्रम प्रशसा प्रसङ्ग मानवसमाज पनि अयमुपदेशो वर्तवे यत्- चरैवेति चरेवेति । अर्थात् परिश्रम कुरु परिश्रम कुछ। इतिहासग्र-थानाम् अवलोकनेन शायने यत् साधारण अपि अनेक पुरुपा स्वपरिश्रमपलेनैर महापुरुपता प्रापुः । वर्तमानस्य रूसदेशस्य निर्माणे स्टालिन महोदयः अस्य विषयस्य प्रष्टतमम् उदाहरणम् । अमेरिकाया युक्तराष्ट्रस्य परिषदः समापतिः "बाहीम लिङ्कन" प्रथम जीयने दद्धि ग्रासीत् । पर पश्चात् स एव स्वपरिश्रमवलात् राष्ट्रपने योग्यता प्राप । हेनरी फाई, एण्ड्र काशी प्रभृतयो जना अपि परिश्रम द्वारैव दरिद्रावस्याता धनकुरा भूत्वा जगति यशस्विनो यभूवुः । एक रालु अवर्णनीय परिश्रमस्य माहात्म्यम् । तयारि अस्माक देशे तथा परिश्रमशीला जनान उपलम्यन्ते यथा अन्यदेशेषु । एतस्य गुणस म तथा भूयान् समादरः अस्माक देशे यथा अन्यन वय पश्याम ·( ७७ ) अस्माक देशे अनेनै ईदृशाः पुरुषाः सन्ति ये स्वकीयेन साधारणेनैव धनेन सन्तुष्टा सन्तो विशेषपरिश्रम कर्तुं न कामयन्ते । अपि च श्रम- हीनताया दोपो देशेऽस्मिन् तथा वृद्धि गतो वर्तते यत् वयस्तु जना- किञ्चिदपि परिश्रमम् अकृत्या इतस्ततो याचनेनैर कार्य चालयन्ति । अत एव अस्माक देशे हृष्टपुष्टक्लेवगणा भितुकाना सख्या अतीव वृद्धि गता वर्तते । एवम्भूता अपि बहवो जना मिलन्ति ये परिश्रमकरणे पनिन्दा मन्यन्ते । ते यप्टिका गृहीत्वा इतस्तता भ्रमणेन एव यात्मनो गौरव महत्ता च अवगच्छन्ति । ईदृशा एव च जनाः सहस्तेन शौच समये जलस्य नयनेऽपि अपमानमनुभवन्ति । श्रत इदमपि वार्य भृत्य एव सम्पादयति ] बहवो दुस भुजते, कष्ट सहन्ते पर श्रालश्य- वशीभूता परिश्रम कर्नु न उत्सहन्ते । एवमेर परिश्रमविमुखताया रोगों न केवल वैयक्तिमः अपितु सामाजिकः सवृत्तो वर्तते । गृहे गृहे अलसा जना वर्तन्ते । यस्मात् समयात् श्रग दोषो भारतीयेषु समागत तस्मादेव समयात् अस्माक दीनताया दुःखस्य परतन्त्रतायाश्च प्रारम्भो जात ! श्रद्यारधि च वय तेनैव दोपण तस्मिन्नेव दुखसमुद्रे पतिता स्म । तारकालपर्यन्त च अस्माकं समुद्धारो न भविष्यति यावत् पुनरपि वय अन्य देशवत् परिश्रमशीला न भविष्यामः, स्वमार्यम् अन्यकार्य या परिश्रमेण मनो लगयित्या न करिष्याम । . धनोपार्जनं तदुपयोगश्च । इह ससारे यावन्तो नरा नायर्यों का सन्ति ते सर्वेऽपि सुसमेव समी- ते न तु कदाचिद् दु खम् । सर्वपाम् इयमेव इच्छा भवत्ति यद् अह ८-छड़ी।६-ले जाने में भी ।

·( ७८ ) - सर्वप्रकारेण सुवी भूयासम् । कोटिकोटिमितेषु माननेषु एकोऽपि इंदशो जनो न मिलिष्यति यः स्वप्नेऽपि दुःखस्य अभिलाषा कुर्यात् । परिधा- नाय सुन्दराणि पन्नाणि, धारणाय मणिमुक्तादिभूपणानि प्रारोहणाय' गजाश्चादीनि वाहनानि,' भोजनाय दधि दुग्ध-घृतादि-समन्वितानि भोज्वान्नानि, निवासाय सुधा-धवलितानि भव्यभरनानि, अन्यानि च मुसमाधनानि विविध वस्तूनि स एव जना अभिलपन्ति । एतदर्थमेव सर्वे दिवानिश चिन्तयन्ति विचारयन्ति,तया सर्वविधान् प्रयत्नान् कुर्वन्ति । परन्तु एतेषु एकोऽपि मनोरथो, यावद् धन नास्ति, तारत् कथमपि सपलीकर्तुं न शक्यते । अत एव मानवजीवने धनस्य महती उपयो गिता वर्तते । जीवने धनस्य श्रावश्यक्ताया इयत्ता नास्ति । पदे पदे धनस्य नावश्यकता वर्तते । विद्योपार्जने, धर्मकार्य, परिवारपोपणे, यात्राया, गृह- निर्माणे, भोजने, पाने, विवाहादी, स्वागते, सत्कारे, भागे, विलासे, गीते वाद्य,यस्मिन् फरिमन् वा विपये सर्वौष धनमेव श्रावश्यक भवति । धने नैव मनुष्य' स्वार्य परार्थ या साधयितु शक्रोति । यज्ञदानादिक धर्मपार्य मपि धन विना न भवितुमर्दति । यस्य समीपे धन वर्तते स सर्वमणि ऐहलौकिक सुख मोक्तु शक्नोति, दानादिना समाजसेवा गर्नु शक्नोति, सत्कारेण गुणिनो जनान् अनुकूलयितु शक्नोति, वीर्यनतादिना यह यागादिना च पारलौकिकमपि श्रेय सम्पादयितु क्षमते । धनिनो जना. समाजे सर्वनैव सलियन्ते सर्वनर समाद्रियन्ते ! विशेषतरू यस्मिन् धन प्रधाने समये यस्य समापे धन वर्तते स एव सर्वया माननीया अंगो वरियश्च मन्यते । एतदिपरीत ये ना निर्धना. सन्ति तेपर गम थपि अभिलापा मनसि एव विलीयन्ते । स्वप्नेऽसि सुप सेवा ते दुर्लम . १-~-होऊँ। २- पहिनने के लिये। ३-चढने के लिये | ४-- सवारियाँ । ५---सीमा ।

·- . ( ७६ ) भरति । अहोरात्र परिवारपोषणे ते व्यग्रा एव व्याकुलाश्च तिष्ठन्ति । पदाचित् लवण नास्ति, कदाचित् इन्धन नास्ति | पश्चित् प्राघुरए अतिथिर्ग नायाति चेत् महान् सकटः समुपस्थितो भवति । ते इन्दन्तोऽपि यथेच्छ सत्कर्तु न पारयन्ति । अन्नवस्त्रयोरेव समस्याया. तेपामवकाशो न मिलति तत् कथ ते तीर्थभ्रमण कुयु. क्य वा यज्ञ- यागादिकमेव सम्पादयेयु । एतादृशं जन न परिवारः समाद्रियते न भ्रातर पृच्छन्नि, न नाया सेवते, न समाजः स कुरते नापि सुहृद तत्य वचन शृण्वन्ति । सर्वत एव ते अपमानिता प्रतारिता विम्विता पृथकताच आजीवन दुःसदैन्यमयानि दिनानि यापपन्ति । धनस्य धनाभावस्य च अयमेव परिणाम प्रतिदिन प्रत्यक्षीभवति । अत एव अस्माक शास्त्र पु सपा कृते धनोपार्जनस्य अनिवार्यता प्रति- पादिता अस्ति । वैदिकधर्मानुसार चत्वारः पुरुषार्था मनुष्याणा कृते पर्तव्यतया निदिष्टा सन्ति । धर्म अर्थ काम मोक्षश्चति । एषु यथा धर्म साधन सर्वेषा कृते परमावश्यक वर्तते तथैव धनोपार्जनमपि ! अस्माक धर्मशास्त्राणि सदैव दीनताया दरिद्रतायाश्च दूरीकरणाय उपदिशन्ति । सरपि जनै धनधान्य सम्पनैः सुसमृद्ध । सुवर समलतेश्च भाव्यमिति अस्माक धर्मस्य सिद्धान्त अस्ति । अतो व्यवसाय वाणिज्यम् , शिल्पकला, कृषिकर्म, राजसेवा अध्यापनञ्चेति यावन्तो वनोपार्जनस्य पन्थान सन्ति तेषु येनापि अनुकूलेन पधा धनोपार्जनाय प्रयत्नों विधेयः । पर यथा धनत्यावश्यकता पर्वते तथैव तस्य उपार्नने उपभागेच समार्गावलम्बनस्य अपि । धनेन मुख भवति इति उपरि लिखित वर्तते । परन्तु यदि समुचितरूपण सन्मार्गेण च तस्य उपार्जन उपभोगो ६. पाहुन । ७-ठगे हुए। -अलग किये हुए ।

·भृतिधर्मणि, १४ (८०) चा न क्रियते तहि तदेव दुखकारणामपि भवितुमर्हति । पूर्व ना धर्मपूर्वक धनोपाजन कुवान्त स्म। पर सम्प्रति नना धनोपार्जने धर्म य अधर्मस्य वा ध्यान न कुन। येन केनापि उपायेन धनाजने प्रवत्ता सन्ति । लुण्ठनेन" चौर्यण, वञ्चनेन' उत्कोचाहणेन, असत्यभापणेन, भयप्रदर्शनेन, विश्वासघातेन, दायापहरणेन च स्वार्ध साधय तो जना दृश्यते । राजसेवाया, पाणिज्ये वा सर्वत्रच अध्यचारस्य साम्राज्य दृष्टिपथमायाति । अत एवं परस्पर घृणा अशान्ति अविश्वास अस तोप उपद्वनः कलह कोला हलो युद्ध च दिने दिने बर्द्धमान विलोक्यते । अतो धानुसारमेव स धनोपार्जन कर्तव्यमिति भारतीयसस्कृते सिद्धान्त अस्ति । यथा धनोपार्जने तथैव धनस्य उपभोगेऽपि ध्यानदानएर श्रावश्यक्ता अस्ति | धनस्य हि द्विविधरूपेण सदुपयोगो भवति । भोगेन दानेन च । बहवो जना धनम् उपार्जयति पर न तस्य उपभोग कुर्वति नापि दानमेव ददते । ते न कदाचित् शोभन वस्त्र दधत न च समीचीनम् अन्नमेव भुञ्जते । प्रभूत • घन राक्ष वाऽपि दु खे नैव दिनानि यापयन्ति । एवमेव ते दानमपि न किञ्चित् कुगन्ति । भिक्षुक हटवा दूरादेव श्रानन भृकुटी-युटिल विदति । साधून दृष्टना विलीयन्ते । सामाजिक हितकार्येऽपि एक पण व्ययीस्नु न अभिलपन्ति । एवम्भूता अनेक जना ग्रामे मामे सन्ति । परतु श्रय शास्त्रीय पन्या नास्ति, धनस्य समुचितो व्यवहारो नास्ति । याद धन भवेत् तर्हि तस्य सम्यक उपभोग कर्तव्य सपा च दान धर्तव्यम् । सामाजिकेषु कायषु अपि यथासम्भव सहायता कर्तव्या । १०-लूरने से | ११-टगने से । १२-घूस लेने से । १३- दूसरे का हिस्सा ले लेने से । १४- सरकारी नौकरी में १५-मजदूरी से । १६-धारण करते हैं । १७-पर्यास, पापी । १८-पैठा ।

·( ८१ ) दुःसत्याग विषयो वर्तते यत् बद्दयो धनरय महत् दुरुपयोगमपि यन्ति । समाने इंशानामपि जनाना न्यूनता नास्ति । एतादृशा जनाः सत्यागें तु धन न व्ययीकृन्ति परन्तु सत्कार्येषु मुख दस्ता भवन्ति । मादक्ट्रव्य. सेबने, असत्सानदाने, तनोदायां, गणिकानृत्यकर्मणि, पासबिहमन- मलारे, व्यभिचारे च प्रायेए एतादृशा जना धनस्य विनाश कुर्वन्ति । एक प्रकारेण, न जानीमः, कियतो धनस्य प्रतिवर्ष विनाशो माति । भारतवर्षस्य दुःसपारणेषु दरिद्रतायात अयमपि एको महान् हेतुरस्ति । अतः तथा श्ररमाभिः प्रयत्नो निवेयो यथा कोऽपि अनुचितेषु कार्येषु धनस्य उपयोग पर्नु न पारयेत् । यदि च कुर्यात् तहिं तरमै सामाजिको दएटो दीयेत । एष च ये धनानि रक्षिा तस्य येवल सत्यमेव कुन्ति न भोग न च दानम्, तेऽपि भोगाय दानाय च प्रेरणीयाः । एय प्रसारेण यदा धनस्य उपार्जन उपभोगो व्ययश्च समुचितम्पेण भविष्यति तदेव अरमार पस्याए भविष्यति देशरप चेति मन्या सरिय अस्या दिशि पूर्णरूपेण ध्यान देयम् । स्त्री-शिक्षा। समानस्य हिताय यथा पुरुषाणा मध्ये शिक्षाप्रसारस्य प्राररपक्ना पतने तर स्त्रीणामपि । यदि यल पुरुषा एवं शिक्षिता भनेयुः जियध अशिक्षिता सदा न तु तयोः जोवनं मुगमयं भचिनुमति न च मगर हितमेव | अतः पुराणाम् इय म्बीणां शिक्षणस्यापि महती पारश्या यतते। पदस्थानमः च अपि प्राभमे भेप्टो मन्यते । स च गुरूपाणा मीणा सम्मिलितेन सहयोगेन, पारस्परिपेष प्रेम्णा, अभिन्न ६ ·(२) ऐकमत्येन च समीचीनतया चलति । परन्तु यदा पुरुष शिक्षितो भवति स्त्री च अशिक्षिता तदान तयो स्त्रीपुरुषयो सर्वेषु कार्येषु परस्पर सहयोगो जायते, न परस्पर प्रीति तिष्ठति, नापि विचारेषु ऐक्मत्यमेव भवति । उभौ अपि प्रायेण भिन्नकाणी भिन्नभिन्न विचारो भिनव्यवहारौ च भक्त । अत' उमयोरपि जीवन सुखमय सतपमयश्च न भवति । यथा कश्चित् रथ एक्स्य चनस्य समीचीन- वेऽपिअपरश्य चक्ररय दुग्तया सम्पक न चालतु शक्नोति तथैव गारथ्य-जीवनमपि एक्स्य शिक्षितस्वे अपि अारस्य अशिक्षिततया रारूपण यान दमय न भवति ! परन्तु यदा उभौ अपि शिक्षिती भवत ता इयं दशा न भाति । अता यथा वय स्वपुनाया शिवाय प्रयत्न कुर्म तथैर पुत्रीणामपि शिहाया उपरि ध्यानं दातव्यम् । सदैव दम्पत्तो परिवारस्य समानस्य च यथेष्ट हित भविष्यति । श्रत एवं शाम्न पुलिसित वर्तते यत्- स्न्याऽप्येव लालनीया शिक्षणीया प्रयत्नतः । [महानिर्वाणत] स्त्रीणा शिक्षाया विपये अस्माक समाजे परस्परविरोधिनी द्विविधी विचारौ चलत । य नवीन शिक्षा दीक्षा सम्पन्ना जना पाश्चात्य शिक्षाया अनुकरण कुर्वन्ति ते स्वकीयाभ्यो बालिकाम्यो न क्वल साधारणीमेव प्रत्युत महतो महीयसी शिक्षा दातुमिच्छन्ति । तेपाम् अय विचारो वर्तते यत् यथा पुरुषा उच्चशिक्षा लम्पा राजकीया अये वा कार्यक्षेत्रेषु उच्चपदानि लभन्ते तथैव उच्चशिक्षा सम्मा सोसमातेनापि उच्चपदानि लभु शम्यते। घत लोणार ते तादृश्या उच्चशिक्षाया प्रबन्धः कर्तव्यो येन सा पुरुप सह प्रति. यागिता गर्ने शक्नुयु , पुरुषा इव च उचादुन्चतरपु पदेषु पार्य फर्नु १-अच्छा होने पर भी ! २--खराब होने से। -मुकाबला | ·सम्पम्ना , मम्मईनगरे अध्यापयति पनी च कालिकात्तायाम् । यस्मिन् समये बम्बईनगरे पत्युः शिरसे वेदना जायते तरिमम् समये पत्नी पालि. पालाया गन्दुक क्रोन'परायणा तिप्रति । कार्यालयात् निवासस्थान- मागत्य पतिः भृयादिना परिश्रमम् अपनोदयति पत्नी च पुकार लालनेन मनो विनोदयति । 'प्राजीयन पृषा नियासेन कदापि ती पूर्ण सहबासमुख नानुमायः । श्रत पारिवारिक सुप दृष्टया स्त्रीयाने उच्चशिक्षामा विशेषावश्यकता न प्रतिभाति । यद्यपि प्राचीनले गागों मैं नेयो प्रभृतय' पतिश्या प्रायमहिला श्रासन्नेव विशिष्ठ-ग्यता- पर साधारणतया उच्चशिक्षायाः प्रचारेण पधित् लामो दृष्टिगोचरी न भवति । ये च पेचन पुराणा: पुरुषाः सबंधा एव स्त्रीया यते शिक्षाया निषेध कन्ति, अशिविता एप च ता रक्षितम् इन्धन्ति तेगमपि विचारो श्रान्त एकास्ति । यतो हि शिक्षाया श्रमायनेर स्वोर भने दोषा अरि दश्यन्ते । क्याम् स्मृती किं स्तु सारघ्यार किच अस्वास्थ्यवरम् ही तासा ज्ञान न भरति । अन्धविश्यामग्य भात धारणाया मूदाग्रहस्य च ता मारागाराणि एप भान्ति । मदेव विदन्ले, प्रतिक्षण फलदायन्ते, पदे पदे शपथं पुर्यन्ति, मुह अश्लीलशन्दान उधारयन्त्योऽपि न मधुचन्ति न च लग्जन्ते । शिक्षा यिनैव ता देशकानयो वनमानारपिने सपा अनिचिता भवन्ति। अनेन कारण-ममुदायेन साणा धिक्षपेतु "ननुनच" शचित् भावस्परने नास्ति । पर बीगी शिक्षा देया हाते विरत अवश्यमेव विचारणीयो पर्तमानसमये । पाधायदेशानाम् अादानुसार या रिक्षा प्रनाल्यमाना यन्ति मातुनि सरायमेव हानिकरी पर्नेमा बने । न शनया शिश्या तु मारतीया चादयां एय प्रान्त ७-दूरपरना है।

·गृहकार्य- ( ८५ " रास्नुपन्ति, नापि ता गृहकार्य कुशला एच भवितुमर्हन्ति । अतो वर्तमान- शिक्षापद्धती परिवर्तनं विधाय स्त्रीणा कृते तथाविधायाः शिक्षायाः प्रय-ध' कर्तव्यो यथा ता इतिहास भूगोल-गणित-स्वाध्यादिविषयैः सह पारिवारिकीमपि शिक्षा प्राप्नुयुः । अन्यभाषाभिः सह तासा कृते साधारणी सस्कृतभाषाया अपि शिक्षा देया येन शास्त्रपुराणादीना पठनेन स्तुति-प्रार्थना-पूजादिना च भारतीयसभ्यतायाः सरक्षण प्रचार चापि कर्तुं शक्नुयु.। सहेव पाकविद्याया धात्रीविद्यायाः सोवनादिल- लितकलायाः कृषिविद्यायाश्च शिक्षण कर्तव्य येन सञ्चालनेऽपि ताः मुविचक्षणा मवेयुः । प्रत्येककन्यायै एतादृशी शिक्षा देया येन सा श्रादर्शभगिनी श्रादर्शगृहिणी प्रादर्शजननी च सपथेत । एतादृशी एव स्त्रीशिक्षा स्त्रोणा पुरुपाणा परिवारस्य समानस्य राष्ट्रस्य च कृते हितायहा क्ल्याएकरी च भवितुमर्हति । अतः सम्प्रति तथा प्रश्नः वर्तव्यो येन सर्वत्रय स्त्रीशिक्षाया प्रचारः स्यात् स्त्रियश्व शिक्षिताः सत्यो गृहस्य राष्ट्रस्य च भूपणानि भवेयु । धामिरेषु विपयेषु अपि तासा सर्वथा भ्रान्तमेव शान वर्तते । अधर्ममेय धर्म मन्यमानाः ता. पदे पदे धूर्तजनै पासारडमिश्च वञ्चिता भवन्ति । एव च शिक्षा विना प्रायेण तासाम् श्रभरमेव रूपम्, अभद्रा व वाच., अभद्र एव व्यवहारः, विपरीता एव च विचारा भवन्ति ! एभिश्न दोपै. न केवल ता अात्मानमेव दूपयन्ति अपि तु समाजमपि। श्रतः स्त्रीशिक्षायाः प्रचार. सर्वथा परमावश्यक इत्यत्र नास्ति सन्देक्षा- यसरः । अशिक्षिता स्त्रियो बालक-गालिकादीनामपि अशिक्षाया मारणानि भवन्ति । यतो हि माता एच प्रथमो गुर्भनति वालकालिका- नाम् । तासां कोट एय च प्रथमा पाठशाला । अस्यामेव पाठशालाया माधमिफी शिक्षा मिलति सर्वेभ्यो मानवेभ्यः। पर यदा अशिक्षिता मोदी।

·मातरो भवन्ति समानता वालपेपः शिक्षा दातुं शक्नुवन्ति, न
सत्यये एव नान प्रानपिनु क्षमन्ते 1 प्रत्युत मानव दोषण तेऽपि दूषित
सभात असन्मार्गगामिनो दुगाराश्च डायग्ने । एतदिपरीदे तुर
मातरः शिक्षिता भवन्ति ता निजगन्ततीः शैशवादेय शिक्षति
सदाचारान् उपदिशन्ति, सत्यये प्रवर्तयन्नि, दुरभ्यासान् दूरीमति
महापुराणा व चरितानि भावपिनाते समरिषताया मदतर
चमार भरन्ति । एताया एव च पालमा श्रमे गला समायः
आदर्शपुरुषा भान्ति ।
-
देशभीतिः
मपि मनुष्याचा इश्ये सरदेशस्य रक्षापा: ममुनते तर
वायाध या भावना भवति गाएर देशीतिः देशभधितोपा
क्ष्यते । स च मारना स्वाभाविषी भरति गम् । परिमन देरो
मनुष्यो जाम पारो, यस्य देशस्य अन्नग लेन यायुना मो
औरति पते परिपुष्ट भति प्रति सम्म जम्मान Pati
नेही मायने । नरप देशस्य धनोरयनानि, मरितः शेषग, पिप:
पंगाः, परामा पसिनो लता विवादमा रहन सय सि SN
एमुरारपाना रदेशस्य गौरक्षामु, माचीन परणाम, प्रा.
विवादित, वीतिनीसित, मोटापा घालीपराय:
भलाग्ने शातिराया जायने र तयारदे शरण । गुगलुग का रस
गुयामिभिः पुरुषः मम ममम एक गागात शेतु गाय: UT.
t-मापन से हा.-मुग

·(८०) रितायाः समतायाः पक्षपातस्य च दृदा मायना भवति । अत एव सदेश प्रनि मानपाना प्रीतिः राहना स्वाभापिसी च । श्रत्याश्च स्वदेशप्रीतेः समये समये सर्वेषामेव अनुमयो जायते । जीपने बयः किल एयम्बिधा अवसरा भायान्ति यदा हृदयं स्वदेशप्रेम्णा हिलता प्रयाति । नापि हेतुना परदेशे गच्छतः पुरुषस्य स्वदेशत्याग- समय कश्चित् अवर्णनीयः स्नेहातिशयो हृदय व्याकुलीकुरुते । चिर- भगसानन्तर च पुनः सम्मिलितेषु स्वबन्धुषु अवलोक्तेिषु च सदेशीय- गिरिनदी पुरमामेषु अपूर्वण श्रान देन महता च समुल्लासेन हृदय गद्गद भयति श्रामान च जना विस्मरन्ति । लवायाः परावर्तनकाले सदेशस्य चिरयियुक्तानि यनि सतृष्ण समवलोक्यमानायाः मीताया हृदय कियत् श्रानन्दितम् श्राहादित च भवति स्म इति करिलशिरो- मपिना पालिमासेन स्वकीये श्रमरकान्ये रघुपशे अतीय समीचीनपण यर्णितं वर्तते । भगवान् रामचन्द्रः स्वयमपि चतुर्दशवानन्तर प्रमासाद् पिनिनृत्य सीया जन्मभूमिम् अयोध्या,कलक्लनिमादेन मवान्नां मातरं मायूव विलोक्य क्षण यत् विस्मृतमानमो बभूव तनापि पदेशानुराग- म्यैर मारनाम् अवलोक्याम । परन्तु एतदंपेक्षया अपि स्वदेशप्रीते स्पष्टतरं सरूप तदा पुरतः ममायाति यदा स्यदेशस्य स्वाधीनताया सम्मानस्य रक्षायाश्च यमरः ममुपस्थितो भाति । ससारे भारोम्यः प्रियतन विमपि वा नास्ति। परम् एतादृशे अवसरे माणान् अपि जनाः सहर्ष परित्यजन्ति । सैनिकाः समराहणे अाहार-विहारादित विस्मृत्य, शपूणा शमदारान् अरिगणस्य' यत् अविरत युट्यन्ति महता च उत्मादेन श्रा'मान मृत्युमुग समपन्ति तदार स्वदेशीतेः एव पेरणया । इतिहास स्वदेशमोतेः परनि पवादशानि उदाहरणानि मिलन्ति यानि टेवा १-धन समझ पर।

·श्रुत्वा च मनसि महान् श्रानन्दः समुत्साहम जायते । स्वदेशीतील प्रभाषए पुरुराजी महालक्तः अलक्षेन्द्रस्य विजययात्रापा विप समुपस्थापितवान् । महाराणाप्रतापस्य चित्तोररक्षायै श्रामविसर्जनम्, छनपतेः श्री शिवाजीयस्य गिरिंगहरेषु भ्रमणम्, पृथ्वीराजस्य च मुहम्मद गोरी नामरेन ययनराजेन सह युद्ध वृत्वा प्रायपरित्यागः स्वदेशीतरेव उत्कृष्तमम् उदाहरणम् अस्ति । राजपुत्राणां प्रात रमरणीया योगदानाः स्वहस्ताभ्या पतिपुत्री श्रखशम्पादि-मुसजिम्तो कृत्या समरक्षेत्र स्वयमेव प्रेषयामासुः । यच लक्ष्मीबाई प्रभृतयो वीरयुवतयः अन्ततः समान युद्धक्षेत्रे अवतीय भयानक युद्ध चक्र: तत् स्वदेशस्यैर प्रेम्णा । सदेशस्यैव प्रेग्गा विगते रूम-जान युद्ध अनेका जापानदेशीया महिला अात्महत्या कृत्वा स्वकीयपुत्राणा युदयात्रा निप्प एटयां तपस्य। सम्प्रति भारते अपि स्वतन्त्रताप्राप्तये सहसाधिका नवयुरानो श्रीयन प्रददु , अनेके राजनीतिका नेतारो जीवनपर्यन्तं कारावासदएE SIS, शताधिकाः क्रान्तिकारिणो जीवनमोह परित्यज्य सहप मृत्यम् नालिदि- तवन्तः, लक्षलक्षाः स्वयमेरकाः पशुमारं मारिताः, सचीन नाशिता श्रम परियाग-, यह सच निस्तिः। श्ररमाक दृदय सम्राट नेताओं मुभास चन्द्र बोसः सर्वस्यापि सांसारिक मुगस्य उपरि पादपार हत्या, भाजीरनं च ब्रह्मानपत्रत रहिन्ना लोकोत्तर कार्य नवान् अन्त च विदेश स्वकीयान् प्राणान् उत्ससर्ज । तत्र किनिमित्तमामीत् । अनि हृदय प्रायसन्ती देशसेवाया भारतमानुश्च सतन्नाया मध्यभायना एवं । एनस विलोकन विचार्य च स्वदेशीतः भावना कारणी मामा- विधी प्राला च भवति इति मुगमतया एप अवगन्तु शक्यते । अर्य प्रागिना जन्मसिदः स्वभावः, पर्तव्येषु परमोनम वर्तव्य, परावं. अयोधमंच प्रति संदेशोत्या त्यदेणार्य प्रारदानेन चयन स्वदेशस्यैर रक्षा गौरव या भयति धपि न प्रारमनोऽपि मनखि महान् २-देश से सारर निकाल दिये गये।

·(६) उल्लामो भाति, स्वाभिमानस्य भावना जागर्ति, न मभूमे श्राशी दो मिलति मरणान तर च प्रक्ष्या लोका लोकोतरा च कीर्ति इति अनेके लामा गुणाश्च सन्ति सदेशनीते । इय च स्वदेशनीति न क्वल युद्धद्वारा राजनीतिकेन श्रादालनेन एक या मक्यतुं शक्यते । शातिसमये अपि साहित्य निर्माणेन, चाणि व्यवसाय विस्तारेण, शिल्पकला सपद्धनेन, शिक्षाप्रसारण, नानपपदार्थानाम् अाविष्कारेण च स्वदेशस्य समुन्नात नियते साऽपि स्वदेश प्रति गादानुरागस्यैर कारणात् । अतो युद्धकाले युद्ध वृत्ता, नातिकाले था दोलनेन, शान्तिसमये च साहित्य विज्ञानादि विस्तारद्वारा स्वदेश सेवाकरण सर्वेपामपि मानवाना परम वर्तव्यमिति विषये नास्ति मतभेदस्य कृते अवसर । श्रतएव सम्प्रति सर्वेऽवि भिन्नभिन्न देशवासिना जना स्वदेशप्रम-परवशीभूता अहोरान स्वदेश सवायै स्वदेशरक्षणाय स्वदेशगौरय पद्धनाय च वद्धपरिकरा दृश्यते । पर तु स्वदेशप्रीति एव प्रीते अन्तिम सीमा नास्ति । सदेश मोत्या सहैव यदि जन सम्पूर्णेऽपि ससारे प्रीतिविस्तार उयात् तदा स इताऽपि समधिक जगत कल्याण क्तु पारयति । स्वदेशवासिना कल्याण साधय तो जना यदि भौगोलिक सीमानम् उल्लय समस्तनापि विश्वेन सह स्नेह सम्बध स्थापयेशु , सर्वेषामपि मानवाना हितचितन युयु, समग्रा च मानवजाति एकस्मिन् स्नेहसून बेनीयु तहि न कालम् एकस्यैव देशस्य प्रत्युत सर्वेषामा देशाना सगस्तायाश्च मानपनाते महान् उपकार सम्पादित स्यात् । पर साम्प्रदायिक्ताया स्वार्थभावनायाश्च प्रबलया वा यया विश्व म पुत्वस्य सर्वमुखपदो विशालवृक्ष सम्प्रति समूलम् उम्मूलित इव सवृत्ता वतते । सर्व एव सम्प्रति क्वल रसदेशस्यैव समुन्नति सायने ३-गाँधी से।

·(६०) सलग्ना सन्ति । स्व स्वदेशहितसाधनार्थम् अन्यदेशाना विनाशकारी पश्यामि सङ्कोचो नास्ति । दुलरय उपरि श्रारमणाय सपला देशात सतवमेव अवसर प्रतीक्षमाणाः सन्ति । विश्वशान्ते प्रचार कुर्वतोऽपि स्वकीयसाम्राज्यस्य विस्तारलोमात् मुक्ता म सन्ति । अत एव जगति सर्वत्र महीयसी युद्धज्याला, भयहरो ररुपात , मुमहान् सघर्ग, विपुलश्च विप्लवों दृष्टिगोचरो भवति । अनेकानि सुम्पसाधन सम. न्वितानि नगणि श्मशानभूमिता गतानि सन्ति । अतो देशप्रीत्या सह रिश्चनीतेरपि प्रचारस्य महती आवश्यक्ता वर्तते । श्राशास्महे स्वतन्त्रता प्राप्त सम्प्रति भारतवर्ष एव पुराफाल इव भूयोऽपि समस्ते जगतीतले विश्वप्रीते विश्वबन्धुत्वस्य च विस्तार परिष्यतीति । ग्रामोन्नति-योजना अरमाक देशो ग्रामप्नधानदेश अस्ति । अत प्रामाणा सरुवा मायशः समलन परिमिता वर्तते । देशस्य प्रतिशत नरतिनना' एए एष प्रामे निवसन्ति । अत एव द मिश्चित वन्ते यत् प्रामा समुभस्या एव भारतवर्षस्य वास्तविकी समुवति मयितुम् अहति । परनु दौर्भाग्यवशात् अरमाक मामाणा दशा सम्प्रति नितान्तरण दयनीया यतते । मुस शामि-पूर्वक जीवनयापनाय येगा साधनाना- मानश्वरता भवनि नेपा प्रामेषु मया श्रमार एस दृश्यने । ग्रामीण जीवन सम्प्रति सर्वप्रकारेण नीरस निरानन्द काटयालय सजा यतते । मरिपि जीरनाम्योगिभि साधनोपादान यांना ग्रामीण जनता ४-उयल पुषन । १-नवे श्रादमी।

·(६१) कियना पटेन काल नयति इति ते एव शातु शक्नुवन्ति येषा द्विवाणि अपि दिनानि ग्रामवासस्य अवसरो मिलित स्यात् । मानवजीवनस्य कृते शिक्षायाः सर्वाधिक महत्व धर्तते । अत एवं सर्वेऽपि विभिन्न देशयासिन पुरुषा निजीज देशेषु शिक्षाया प्रसारस्य उपरि मर्वाधिक ध्यान दत्तवन्त सन्ति । तस्यैर इद पल वर्तते यत् शेतु देशेषु शचित् प्रतिरास नवति', कचित् पञ्चनयति ' कचित् च नष्टा- नवति 'जना शिक्षिता जाता सन्ति । पर तु अस्माक देशस्य तत* सर्वथा विपरीता दशा वर्तते । तत्रापि ग्रामेषु विशेषत । अत्र अभिरुचे उत्साहस्य साधनाना च अभाववशात् प्रतिशत दश द्वादश पञ्चदश अपि जना कठिनतया साक्षरा सजाता सन्ति । न तु एताय तोऽपि सम्यक रूपेण शिक्षिता । दूरे दूरे पाठशाला सन्ति । जनता शिक्षाया महत्त्व न जानाति । दरिद्रता पृथगेव दण्डम् श्रादाय मार्गे विनयाधा उपस्थापयन्ती तिष्ठति । काष्ठपट्टिका' अपि न मिलति वालपेभ्य का पुन कथा शुल्फदानस्य ? परिणाम तस्य अय वर्तते यत् बालका बाल्य फालादेव प्रात क्षुरन बुद्दाल' च गृहीत्वा कृषिकर्मणि प्रवृत्ता भवान्त, अपराहसमये गोमहिपी * चारयन्ति, अशिष्ट च समय कलहे कोला हले पृथालापे शयने श्राहिएहने "सुतीतमाकू"-भक्षणे च यापयन्ति । य समयो विद्यार्जनस्य ज्ञानसत्रयस्य च भगाते स समयो गच्छति तेरा घासकर्तन परीचारणे इतस्ततो भ्रमणे व । श्रत पायेण बहव मामीणजना भाजीवन अक्षरज्ञान रहिता एव तिष्ठति । अत एव च न तेरा स्वकर्तव्यशान वर्तते नापि अधिकाराणाम् । श्रत एव च त पदे पदे शासकै पीड्यते, अधिकारिभि अपम य ते धूर्तजनैश्च वन्य ते । इय- मेर दशा वर्तते ग्रामेषु शिक्षाया । २-पचानथे । ३- पठानये । ४-पाठ की पटरी । ५-खुरमा । ६-कुदारी । ७-गाय भैंस । ८-घास काटने में ! ६ चकरी चराने म ।

·(१२) द्वितीय मानवजीवनस्य कृते प्रावश्यक वस्तु पलते रगम्यम् । अस्मति मदती न्यूनता वर्तने । तर अनेकानि कारणानि सन्ति । प्रथ- मन्तु स्वास्थ्य सम्पादने ध्यानमेन नास्ति सपाम् । द्वितीयनो दारिद्रपर- शात् सास्पकर भनित न मिलति । तृतीयत तेपा गृह, दार, पाचर तिनी भूमिः, पशुपन्धनस्थानम्, कृपतहागाडीग जलम, प्राममाग, जगनिस्मरण'' चेति समपि यसन्छ, सारथ्यहानिकर च भाति । न तम् एतापदेव । शरीर यत्र चापि यायो महामलिन धूनि धूमरित दुर्गन्धपूर्ण च रक्षन्ति । शौच स्नानादीना मधिन् नियमा न मनति । स्थले स्थले च अपारा निक्षिता दृश्यन्ते । धानका यौन इच्छन्ति तर विष्टा कुर्वन्ति । एभिरेय पारणे ग्राम्यजना' स्वास्थ्यसम्पत्तः अपि यश्चित्ता एय सन्ति । तृतीय जीयाध्य साधन वर्तते अन पत्र च । यदि उदरेशन शरीरोपरि पत्र च न भनेत् तदा पथ पश्चित् जीवितु शबमोती कध च चित् कार्य गर्नुम् ! पर ग्रामेषु अनयोग यारशी यूनता यर्तने सा सर्वथा वर्णनातीता अस्ति । अग्नयनयोः यया कष्ट घरमा मामीगा जना अनुमति तद् दृष्ट्वा यस्य सचेततो हृदय पर्न लोधने च प्रभुपरिप्लुते न भविष्यतः १ अनेक ईसा प्रामागिन सन्ति ये कदाचित् एकानमेर भुक्त्या, कदाचित् अघौदर "भुक्पा, चित् सत्त न पोत्या, पदाचिन् नुदण्डम् , पूपित्या, पशाचित ए.दान भयित्वा सांभाये च पशाचित् निगमरमर स्पिचारिन रानि च यायन्ति । इतोऽपि दयनीया दशा यतते सेपो मनाना य गोनयेग्यो" गोधूमान् एरोस्यो निःणार्य" कदानित रोटिकामद एस्प अयसर लभन्ते । दिने भोजन मिलात घेत राधी नदि, गयो निलनि चेत् दिने नदि । पदाचित् च उमयोः शमध्यको उरयास ११-पानी निकामा ११-या, क्यार । १२-माया पेट। ११-गोचर से। १४-निकामार।

·अनेकधा यतमाना (६५) ये प्रामेषु समीचीना गृहस्था मन्यन्ते तेषामपि गृहे द्विदल ५ वर्तते पेत् शाकम्प प्रभा। का पुनः वात दना दुग्धस्य अथवा घृतम्य ? एउमेर वनस्यापि महकप भाति । ग्रामधनाना कृपाषा कस्यापि रहे पनि यत्र नास्ति । एपेनैव वस्त्रेण बहव कार्य चालयन्ति । अनेरे स्त्रीपुरुषा माघमामरय भयानरे शैत्ये" एकमेर यन्त्र नीचैः उपरि च कृत्वा कालरात्रि यापयन्ति । नहाहा का नाम दशा वया वाला प्रामयुवतीना यासाम् एषा एवं शारी' वर्तते । साऽपि सहसच्छिद्रा । सीबनाय' सूचीमलिता चेत् दोरयस्य "श्रमाव । यपि अङ्गानि गोरायिनु अशक्नुवन्त्या दरिद्रतायै लग्नाम् उपायनीकृत्य यथाकयचित् कार्य सञ्चालयन्ति । अभाना देव यूपकजना यस्याणा स्वच्छता सम्पादनेऽपि असमर्था भवन्ति । एफमय यस ते धारनाय जयगृहे दन्तु अथवा धारयन्तु । श्रत एय तेग यम्माणि मलिनमायाः स्वेदस्य" यूवादीनान नियास- स्थान नि मान्ति । वियती वर्णना क्रियताम् । अन्न यत्रयो पाटस्य इयत्ता नाति अन्न बनादीनाम् उत्पादनस्य साधन पर्तते दृषि । पृष्या न पेचन मामीया एव जना जीवन्ति प्रत्युत सम्पूर्णस्यापि देशस्य जीवन कृप्या उपरि एव निर्भर वर्तते । नगरेषु महामहान्ता धनसम्मन्ना जना सति ! ते सौ" नियमन्ति, गाईकामु शयनं कुर्वन्ति, याने चलन्ति, यहुमूल्याी यात्राणि धारयन्ति, महतो महान्ति च कार्यम्या. नानि चामपन्ति पर जीवाय तेगमरि कृते अन्नस्यैर श्रापश्य- पता पर्तते। १५---दाल । १६-जाई में । १७--साडी.- १६--पूई । २०-चारे का । २१--प्रपल करती हुई भी । २२-में पर । २१-धोने के लिए | २४-पीने का । २५-न प्रादिका २६-मालो पर । २७- गदियों पर । २- सारसाने । -सीने क लिये।

·( ६४ ) परं कृषिकार्यमपि ग्रामेषु सम्प्रति साधनाऽमागत् श्रने विधवा- टिन्याच सम्यक् प्रकारेण न भरति । बलीवानाम् श्रमावान् सम्यक वर्षण न भवति क्षेत्राणाम् । समीचीनानि बीजानि न मिलन्ति । क्षेत्राणाम् उत्पादनशक्ति-वर्धमाय तेगु पर्यास "खाद्यम्" अपेक्ष्यते पर तस्यापि अभार एव वर्तते । गोमयैः बहुधा इन्धनकार्य चलति । यानि वैशानियानि साधनानि विदेशेषु प्रचलन्ति तेषामपि अन प्रचारो नास्ति न च वैशानिकी प्रक्रिया एव अयगता वर्तते अप्रत्यानाम् । एवं न सम्यक प्रकारेण सम्प्रति कृषिभवति न च पर्यातमन्न समुत्सयते । तेन सम्प्रति याही दशा गताः स्म सा सर्वेषामपि प्रत्यक्षा एगस्ति । इमानि एव ग्रामाणा वर्तमानाया दुर्दचायाः मुख्यानि पारणानि सन्ति । एतदतिरिक्तम्-नोरंशस्य दिने दिने यद्धमानो हासः, अभियोगप्रियता", ऋणभारः, पारस्परिक मनोमालिन्यम्, पक्ष गतः, सहानुभूतैः सहकारिताया राष्ट्रियभाषनायाश्च प्रभाव', शिशिवानी शरिरमधि उदासीनता व अस्या दयनीय परिस्थिती देतयः सन्ति । एभिः कारणे: प्रामा प्रामीणजनाथ योदशी दयनीय दशा प्रारिताः सन्ति इति माम-परिचिताना तिरोहित नास्ति । नारी- शीर्णानि ग्रहाणि, स्वल्पयस्यानि क्षेत्राणि, वृश लेसरा वनीवर, अर्धनग्ना लिया, अनसनक्लिप्या पालकाः, दुर्गमाः मदीपांश मागाः, प्रचित् दुधा-पीडिताना रोदनन्, पवित् रोगानां अन्दनन्, पचिन् लहायमानानां क्लरला, चित् पुरुषाणा दगडादाएछ, पचित् स्त्रीणा शाशि, इदमेव साधारणतया प्रामाण प्रामगसिनाव चिभमस्ति येणाम् उपरि सम्पूर्णस्यापि राष्ट्रस्य भीमाग्य समुन्नतिम अलग्यिता वर्तते । अतः राप्रति देशप गलतये प्रामस्या मान्तिकारियः परिवर्तनम्प श्रापकना यतते । जगनो गनभूताना , - ह-मादमेशजी या शोका-विराना।

·- (६५ ) कृपकदेवाना यावत् यथोचिता पूजा सम्मानश्च न भविष्यति तावत् श्रयेपामपि जीवन कष्टमयमेव स्थास्यति इत्यन सन्देहलेशस्यापि कृते अवसरो नास्ति । दौर्भाग्यस्य श्रय विषयो वर्तते यत् यय स्वराज्य लब्ध्वापि शासकाना प्रबन्धदोषात् दु समेव सदा सहामहे । श्रत शासकसमुदायेन, नेहादै, साधारण जनैश्च अस्मिन् विषये शीघ्रमेव ध्यान दातव्य निम्नलिखित उपायैश्च प्रामाणाम् समुन्नते चेप्टा वर्तव्या- ग्रामे ग्रामे पाठशाला व्यायामशाला , औषधालया , पुस्तका- 'लयाश्च स्थापनीया । चलचित्र प्रदर्शनद्वारा व्यवहारोपयोगिनो विषया. शिक्षणीया । उद्योगस्य व्यापारस्य गृहशिल्यानाञ्च प्रवर्तन विधेयम् । समये समये सभा कृत्वा विभिन्नविपयेषु व्याख्यानदानस्य याजना विया । 'पञ्चायत' द्वारा न्यायपूर्वक विवादाना निर्णय कर्तव्य । मलिग्रामञ्च एक सार्वजनिक मन्दिर स्यात् । तन समये समये धामिक- व्याख्यानस्य कीर्तन भजनादीना कथावाचनस्य च व्यवस्था कर्तव्या। स्वच्छताया स्वास्थ्यस्य च कृते समीचीन प्रबन्ध स्यात् । पयोत्सवादीन सामूहिकरूपेण मानितानि स्यु । कुमार्गगामनो जना दण्डिता भवेयु । युसस्काराणा कुरीतीना च निवारणाय उपदेशा दायरन् । इपिष्मणः समु ातये वैज्ञानिकानि साधनानि वैज्ञानिकी प्रक्रिया च प्रथार्तता भनेत् । या एतादृशे उपाय प्रामाणा वर्तमानदशाया पयात परिवर्तन करिष्यते" तदैव दशा नति भविता । अत एव अथर्ववेद प्रामाणा कल्याणाय एग प्रार्थना विहिता अस्मै प्रदिशश्यतस्र ऊन सुभूत स्वस्ति सविता न कृणोतु ।। -बतते यत्- मामाय [श्रधर्ष, ६-४०-२] ३१-क्यिा जायगा।

·समाज-संस्कारः। गुणा अपना दोपा यषा यस्पाचिद् व्ययतेः अभ्युदयरस प्रधानमरर या पारणानि भवन्ति नर समाजस्यामि । यया यमित अनी गुतः परते, प्रतिष्ठा प्राप्नोति, अभ्युदय च गद्धति म एप कालान्ती रे. क्षीयते प्ररमन्यते अध परान च प्राप्नोति तथैव समानेऽपि यदा गर भवन्ति तस तस्य धिः सम्मान गमुन्नतिश्च जास्ते यदा व ममागे दीपा श्रापान्ति तदा तर शनैः शनैः शय. तिरस्कारः प्रधानमय जायते । श्रतो यथा पक्तेः अभ्युदयाय गुणानां पदण दोबारा परिवर्जनम् श्रापश्या मजति तथा समारस्पापि समुन्नाये गुवामान श्रानयनस्य दोषाणां दूरीकरणस्य च ग्राश्यकता भवति । रमेश गुसाना प्रहण दोराणा परिमार्जन च संस्कार शरदन पदियो । अग च मयारो पा रयतीना कृते परमारयो भरति तपैर मनाम पारिवृते इति तु पूर्व प्रपोतमेव । अत्र तु समाजसस्कारमा मन्ये एव पिचित् ममुल्लिएरते। इतिहास प्रन्यानान अध्ययनेन शायते यत् अरमा ममात्र पूर्ण सर्वथा यादसमान भागीन् । सऽपि नग नापंध स्पं समुचितम्पए पानयन्ति स्म । दुगुंगेम्पो दोरम्पध ने शतं मोगान्दो तिलिस्मान ते पदाचित् मिप्पा यदन्ति रम नारे मिपा गाना रम । गदै तामकम् अादत्र बना यहिंगंग्दन्ति रम पर नीयंग मामारि म भक्ते स्म । अन्यस्य पन बना लाप्टपन्' प्रगति म', र. स्त्री मातृय पसहरन्ति रम। सुबमार माग मायाम। Home Pum- 2-मेगा-तासा-देले समान |Y-मममी।

·- . (६७) स्त्रिय' पुरुषाः, सेक्का स्वामिनः, पुरोधसो यजमानाः, गुरष शिष्या', उत्तमर्णा अधमर्णाश्च परस्पर सर्वदैव यथोचित व्यवहार कुर्वन्ति स्म । अत एव समाजे श्रव्यवस्थायाः, श्रशान्तेः, उपप्लवस्य, पारस्परिक- विरोधस्य, अधिकारार्थ कलहस्य, सघर्षस्य च सर्वथा अभाव नासीत् । सर्वप्रकारेण समाजो निरुपद्रयः सुसी शान्तो धनधान्यसम्पन्नः स्वस्था, सुव्यवस्थित', शिक्षित. समादरणीयश्च श्रासीत् । यद्यपि त्रिगुणात्मि- काया सृष्टौ न फश्चित् समाजः सर्वांशेन निर्दोपो विशुद्धश्च भवितुमर्हति तथापि अस्माक समाजस्य प्राचीन स्वरूप बहुधा निर्दोप निष्कलङ्कम् अनुकरणीयञ्च श्रासीदिति तु साभिमान वक्तु शक्यते । न च इद केवल वयमेव कथयामो नापि श्रात्मनो मिथ्याप्रशसा कुर्म' प्रत्युत वैदे- शिका अपि ये ये पक्षपातरहिता विद्वास. पर्यटका अस्मिन् देशे पर्यट- नार्थ ८ समागताः तेऽपि श्यनत्यस्य श्रादर्श-समाजस्य मुक्तकपठेन प्रशसा कृतान्त सन्ति इति तेपा पुस्तकानाम् अवलोकनात् सम्यक् अवगन्तु शक्यते । पर साम्प्रतिक स्वरूप तु अस्म-समाजस्य सर्वथा सदोष घृणास्पद च जात वर्तते । यथैव पूर्व समुन्नतेः उत्तुङ्गशिखरे समारूढमासीत् वि सम्मति अधोगतेः भयानरे गर्ते'पतित वर्तते । दृष्टी प्रसारि. Irया सर्षन दोषा एव दृष्टिपथम् भागन्ति । समाजस्य सर्वविध कल्या- शाय श्ररमाफ प्राचीन समाजव्यवस्थापकैः ऋषि महर्षिभिः श्राचार्यश्च वेदशास्त्रादिषु ये ये नियमा या याश्च व्यवस्था निर्मिता अासन् तास्तु विलोपं गता. तत्याने च स्वास्थ्यस्य सदाचारस्य प्रार्यसभ्यतायाश्च विना- शका व्यवहारा. प्रचलिता दृश्यन्ते । प्रतिदिन बालविवाहस्य वृद्धविवा- हस्य कन्याचित्रयस्य च अनेका घटना जायन्ते । मादपद्रयाणा सेवन ५-पुरोहित । ६-साहु महाजन । ७–कर्जदार । - के लिये । ६-ऊँचे शिखर पर । १०-गड्ढे मैं । -घूमने ७ ·(६८) रामाजे प्रचलित मेव पर्तते । "सुनी तमा" भक्षणं नु पण्विसमाजेडी निष्पएटम प्रचलति ! धार्मिकस्याने प्रधार्मिका अधिपतयो बिराजन्ते । विद्यार्थिनां बडाचर्य तु सहशिक्षणा "सिनेमा" ग्रहेण च सुदूरम् अप सारितम् । निरतभट्टाचार्या गुग्वः सन्ति । साधय साधारायणा जाता ते गृहस्येभ्योऽपि अधिक कामिनी याचनादिरा सेवन्ते । धर्म- स्थाने धर्मनाम्ना अधर्मस्य दम्मपाराएडादौनाश्च प्रचारो धर्तते । राती- पस्य तु नामानि न भूयते । स एर अन्यायेन धनोगजंगे तो पायो भोटयित्वा सातिताः सन्ति । इन्द्रियनिग्रहात प्राचीनपुस्ता धेर प्रश्. स्थितो यतते । राना सयमस्य समारो विलासितायाध सि इमिगो. चरी भरनि । मातापित्मक्तेः गुरुमक्तेश मप्रति माहात्म्य नास्ति । श्रमत्यादिनां यञ्चकाना न परितः प्रमुत्य वर्तते । एल-मपानीमा मात्र प्रचुरता यर्तत । श्राहार-विहायदाना दूषितनपा प्रत्यारपरय दुध. लतायाश्च साम्राज्य यतते । अशिक्षा शिक्षा कुसंस्कारः युरीता गो गहे प्रताधिकाराः सनि । वियतो दुगान् गणयामः । धमि, इना- शैरेव श्रन्येध अनेरे दोषः अरमारे समाजः चिरयालात् रागिरा मस्तो वनने । न च दोषाः पेवलन् अशिक्षितममा एव मन्ति प्रत्युन शिक्षित समाजेऽपि अनेः महान्तो दोगा विद्यन्ते । मदीयसा शिक्षा, महतो महत् च प्रतिष्ठित पदं सम्म्या अपि अनेने महामनाः वाममोध- सोमादिना यशोत्तचेतमो विस्मयारान् अनर्थान उापारिलोन्ते । प्रहरहः पूजापादादि वर्षन्तः, सांई चन्दनमाला धापना, मझा. सम्मेलनादिगु तारस्वरेश मनाइनान् धमांन उपदिशन्तोऽरिजना मन यञ्चना मियामाण-लोमन्दम्मादिदोनः पपीतान्तरण दरी. श्यन्ते । उरिहमात् शुस्मयपधारिणः सभामग्चे उत्तर " मम्यतारा सिरिहमपंप बुर्माण अनी नेतारः मामानिमारच पुरुषा अन्तातो निशानामाममिनासया दुदंदपाश्च मियन एवं मिति ११-उधस उदल पर।

·( ६६ ) तप अशिक्षितेषु, पुराणेषु नवीनेषु, सभ्येषु असभ्येषु च सर्वरैव दोषा दृष्टिपथम् श्रायान्ति । इमानि एव कारणानि सन्ति येन अस्माक समा- जस्य सम्प्रति एतादृशी शोचनीया दशा सवृत्ता वर्तते । ऋते 'एभ्यो दोपेभ्य समाजे यत् आर्थिक वैषम्य वर्तते तदपि समाजस्य कृते साधारण हानिकर नाशकर च नास्ति । अवलोकयन्तु नाम विषमताया विस्मयकर चिनम् ? एकतस्तु कतिपये अगुलिगणनीया धनकुवेरा मामइत्सु सुधाधवलितेषु मासादे निवसन्ति अपरेच असख्या निधना नरा मार्य अस्वाथ्यजरेणु जीर्णशीर्णेषु तृणाकाष्ठादि- निर्मितेषु बुटीरेषु कथमपि कालयापन कुर्वन्ति । एकत्र धनवन्तो जना नानाविधानि सुस्वादुभोजनानि दुग्ध दधि घृतादीथि च भुञ्जते श्रन्यन असरया जना एकवार शुष्करोटिकाभ्योऽपि स्पृह्यते पर तेषा इते तदपि मुन्नभ नास्ति । वेचन सुमनोहराणि विविधानि वस्त्राणि धार यन्ति, विविधानि सुगन्धि-तैलानि लगयन्ति, बहुमूल्ये पादुपे धारयन्ति, - अनेकानेकानि च विलासवस्तूति उपयुञ्जते अन्यन च अगणिता जना एकमर परत वर्षपर्यन्त धारयति, विषादिका पीडिता अपि नग्न चरणा एव परिघ्नमति, शिरसि शरीरे च लगयितु सर्पपस्यापि तेल तेपा कृते दुर्लभ वर्तते । वे पाञ्चित् मनोविनोदाय नानाविधानि नृत्य गीत नाटक प्रहसनादीनि साधनानि सन्ति अपरत्र असख्याना ग्राम वासिना कृषकाणा मनोविनोदस्य कृते न तु किमपि साधन वर्तते न च समय नापि तदर्थ वित्तम् । वस्तुतस्तु अन्नचिन्ताऽतुराणा तेपा मनो विनोदस्य कृते जीबने अवसरोऽपि कदाधिदेव आयाति । केपाञ्चित् गृहे अधिकतया मोदकाना दुरुपयोगो भवति वचन च एकैकस्य कणस्य कृते लालायिता सन्ति । एवं कैचन जना धनाधिक्यात् आवश्यक्ताया श्राप अधिक भोगविलासादिक कुर्यते । अन्ये च असख्येया बना दरिद्रतया १२–अलावे । १३-महलों पर ! १४-वेवाय । १५-नगे पैर।

·अन याम्योरपि मुखेन धिता महाग्लेखमय जीवन यापयन्नि। स्थितिरपि परयाऽपि सम्यसमाजस्य कृते श्लाघनीया नामि। एत सामाजिकी धार्मिकी राजनीतिक पार्थिकी च धास्था विगुनिता महा यतते । अत एव एषां दोपायां निराकरऐन पुनावि चादर्शममार- निर्माणस्य महती आवश्यक्ता यतते । यावद् इद कार्य न भी एफैराश्च सर्वे दोग न पिनाश्यन्ते तावत् देशस्य दुप देन्याम्पिो मुधिः पदापि न मवितुमर्हति । नव एव भाचागरायरसचम्- व्यवस्थिताऽर्यमर्यादः पृत-वर्णाश्रम-स्मितिः । प्रय्या हि रहितो देशः प्रसीदति न सीदति ।। पुस्तकालयः। मषा पटनाय यत्र पुस्तकानां महाविपते म पुग्नकालय पाते। शिवा-प्रसारस्य साधनेर भेटतम सापनमाला स्वतायो पा पस्तपालमान दाग शिक्षाया अधिकाधिक प्रधागे मपितुन मन तथा अन्यन मार उपायेग। श्रन एय सम्पति जननाया मास च पुस्तकालयानां स्थापने यिरोपण पान गत पर्ने । अरमार देश तु शिविता एप न्यूनाः गन्ति पर ये शिक्षित गरे नेगरि पटनाय पर्यातानि पुराकानि न मिलन्ति । शमविपन घने गनि । धर्मः गाहित्यम् पशुनम् इनिधामः भूगोल. गरी कला पति परमायो विशनम्नति माया पिा: मनि ॥ गराए पद परे प्रारयता माति । पशु प्रकापारिरि उपर प्रगान पुरयानि लिवियानि मना दिने निच पुकार भत्र पसी । प्रसि पासात अभिनयान ·( १०१) काश्यन्ते । परन्तु नहि सर्वे स्वमूल्येन सर्वाणि पुस्तकानि क्रेतु शक्नु- बान्त । विशेषतः साधारणा लोकाः । श्रनेके निर्धना छात्रास्तु पाट्य- अलकानामपि रघद्रव्येण अयणे असमर्था भवन्ति का पुनः वार्ता बाह्य पुस्तकाना प्रयणस्य ? शिक्षाम सारे इय महतो महीयसी बाधा अस्ति । पर पुस्तकालयानां प्रचारेण अरसा. सुगमतया एव निराकरण कर्तुं शक्यते । सर्वेषा सहयोगेन सर्वेपा द्रव्यसाहाय्येन च पुस्तकालयस्य स्थापना भवति । तत्र भिन्न-भि न विषयाणां परःसहस्राणि पुस्तकानि सगृहीतानि भवन्ति । सर्वेग पठने समानः अधिकारी भवति । किञ्चित् किञ्चित् मासिक धार्षिक वा शुल्क दत्वा सर्वेऽपि पुस्तकालयात् पुस्तकानि स्वगृहे श्रानीय पठितु मभवन्ति । पुस्तकालये उपविश्य तु शुल्क विनापि पुस्तकानि पत्राणि वा पटितु शक्यन्ते । एवम् अतिस्वल्पेन व्ययेन धनिका दरिद्रा या विद्यार्थिनः साधारणा वा जना विभिन्न विषयाणा शान लब्धु शक्नुवन्ति । या पुस्तकालयो भवति तन अनिश्छ्या अपि ये जना गच्छन्ति तेऽपि निश्चित् पठन्त्येव । यदि न पठन्ति तथापि पठने अभिरुचिस्तु उत्पद्यते एच । अनेन प्रकारण सुगमतया समाजे शिक्षाया प्रचारो भवति । अत एव पुस्तकालयाना महती उपयोगिता वर्तते । नयायधि प्रायेण नगरेष्वेव पुस्तकालया स्थाप्यन्ते रम' तेन च नगारेकाणामेच लामो भवति स्म । पर प्रसन्नताया अय विषयो वर्तते यत् सम्पति ग्रामेषु अपि शनै शन. पुस्तकालयाना प्रचारो वर्धमानो दृश्यते । इद परमावश्यकमपि वर्तते । यतो हि भारतवर्ष ग्रामप्रधान- देश अस्ति । अत्र मामा एवं अधिकाः सन्ति नगराणि च अति-यूनानि । भना नगराऽपेक्षया ग्रामेध्वेध अधिका जना निवसन्ति । एव च यदि ग्रामीणजनताया शिक्षाया. प्रसाराय मामे प्रामे पुस्तकालया न स्पाप्यन्ते तदा भारतवर्षस्य यास्तबिकी उन्नति कदापि भवितु नाइति । तस्मात् १-खरीदने मे । २- लाकर । ३-स्थापित किये जाते थे।

·( १०२) ग्रामेषु अपि पुस्तकालयाना महतो आरश्यकता वर्तते । एष करणेन ये ग्रामीणा धनाभावात् , सत्यपि धने बालस्याद् या स्वय पुस्तकानि श्रीत्या पटितु न पारयति, इतस्ततो भ्राम भ्राम जल्प जल्प वा पृथैव कालयापन कुर्वन्ति, श्राजीवन च साधारणेनापि उपयोगिना शानेन रहिता' तिष्ठति तेपामपि महान् लाभो भविष्यति, सर्वे एव च प्रामवासिनो यत्किञ्चित् अवश्यमेव ज्ञान प्राप्स्यन्ति । श्रतो यदि वय सर्वत्र शिक्षाया पूर्णरूपेण प्रसार कर्तुं कामयामहे अशिदायाश्च मर्वतो नाश तदा अवश्यमेय प्रामे प्रामे पुस्तकालयाया स्थापनाय प्ररन कतव्य । , परन्तु पुस्तकालयाना स्थापनेन सदैव तेषा सुव्यवस्थाया उपरि अपि पूर्णरूपेण ध्यान दाराध्य भवति । यावत् सुव्यवस्था न भवति तावत् तेपा स्थापनात् कश्चित् रिशेपलाभो न भवति । ग्रामेषु अनेके ईदृश। पुस्तकानया सन्ति य एकगार तु सर्वेषा क्षणिक्न उत्साहन सस्थारिता परतु भने नपा दशा शोभना न तिष्ठति । न कश्चित् प्रबधको मति नापि निरीक्षक , T उद्घाटनस्य कश्चित् निर्धारित समयो भवति न चविधानस्य । केचन अनकानि पुस्तकानि नयन्ति पचन एकमपि न प्राप्नुवन्ति । न पुस्तकाना सूचीपुस्तक समीचीन भवति नापि नादान प्रदानस्यैर । केचन पुस्तकानि स्वगृह नयाँ त परं पुन परात्यन्ति' नहि । गृहे एव रक्षति गुप्त या स्थापयन्ति । यस्नु पुस्तकालयस्य अधिकारी नियुज्यते स ससकीयमेव धन मत्वा यथा इच्छति तथा व्यवहरति । मया एकस्मिन् प्रापणे एक पुस्तकालय स्यारित । पुस्तकानि सगृहीतानि । एक कायस्थबुलापन्ना नवयुक्क सञ्चालकपदे नियुक्त । एकस्या यो प्रमादात् तानकम् अलगयित्वा एव म गृह । ४-सरोद वर । ५ -सोलने का।६-१द करने का -लौगते हैं। ८-नियुक्त किया जाता है । ६-याजार म।

·गत्वा गत । तत अवसर दृष्टया एक तत्रत्य एव हिन्दी पाठशालाया' शिक्षक सर्वाणि पुस्तकानि गृहीत्वा अन्यन प्रेपितवान् । सञ्चालन गृह शून्य दृष्टम् । तत स इतस्ततो मार्गणाम् श्रारब्ध- वान् पर यदा कुनापि पुस्तकाना प्राप्तिर्न अभूत् तदास्थाने" स्थानाऽधिपतिं निवेदितवान् । स्थानाधिपस्य श्रागमन श्रुत्या तस्मिन् श्रापणे यस्य यस्य समीपे पुस्तकालयस्य पुस्तकानि वासन् ते तानि सर्वाणि अपि पुस्तकानि क्पै पातितानि श्रथवा अग्नौ स्वालितानि ! वेनचित् च अतीय दूरे प्रेषितानि । एष सर्वोऽपि परिश्रमो निष्पलताम् अगमत् । एतादृशी एव दशा दुर्व्यवस्था च प्रायेण बहूना पुस्तकाल- याना दृष्टिगोचरी भाति । श्रत पुस्तकालय स्थापनेन सदैव तेषा सुव्यवस्थाया उपरि ध्यान- दानस्य महती आवश्यकता अस्ति । शोभने स्वच्छ विस्तृते च मयने पुस्तकालय स्थाप्येत । सज्जनो विनीतो मधुरभापी जनप्रियश्च सञ्चालको नियुक्त स्यात् । निधारिते समये उद्घाटन भवेत् निर्धारिते च समये पिधानम् । पुरताना प्रदाने सर्वं सह समानरूपेण व्यवहारो विधीयत, पुस्तकालयस्य कागद पनादिकं सवमपि सुव्यवस्थित रक्ष्येत, ग्रामीणजनाना हृदये हठात् पुस्तक पत्रादि-पठनाय अभिरुचि उत्पादनीया । किमपि पुस्तक केनापि यथा छिन्न भिन मलिन गोपितम् अपहृत च न भवेत् कर्तव्य । उपयोगिना पुस्तकाना सग्रहो विधीयेत न तु गणनायै १५ निरर्धकानाम् । एव यदि सुव्यवस्था स्यात् समये समये च निरीक्षण सम्पटोत वार्षिकोत्सवध जायेत तदा एवं पुस्तकालये-यो जनताया पास्तविको लामो भविष्यति । श्राशासे इमान् सर्वान् लामान विचार्य सज्जना स्व स्व ग्रामे पुस्तकालयाना स्थापनाय तेषा सम्यक् सञ्चालनाय च अवश्यमेव उद्याग १०- खोज, तलाश 1 ११-याने पर । १२-गिनती के लिये । तथा प्रयत्न ·( १०४) फरिपन्ति । वस्तुतस्तु सर्वपा रहे एकैको लघीयानपि पुस्तकालय प्रार. श्यको यतते । शिक्षिताना मामे तु एवेन पुस्तकालयेन भवितव्यने । समाचार-पत्राणि । वैज्ञानिके अस्मिन् युगे ज्ञानप्रसापय यानि यानि गाधनानि प्रावि- पतानि सन्ति तेषु समाचारपत्राणामपि प्रधान स्थान पतते । पस्या- ऽपि ज्ञातव्ययिषयस्य श्रलीयसा पालेन व्यापक प्रचारो यथा समाचार- पनद्वारा पतुं शक्यते न तथा अन्येन पेनापि उपायेन । श्रत एप शानविस्तारतेने समाचारपनाणा महती उपयोगिता यतते । समाचारपनाणा जन्मक्या अतिपुरातनी नास्ति । अस्मिन् विपये प्रकाशितानां पतिपयलेखानाम् अवलोकन शायते यत् सर्वप्रथम पृष्टा दस्य एकादशे शतमे चीनदेशे एतादृश पन प्रकाशित यभून । मुगल- शासन-समये भारताऽपि हस्तलिखित समादप प्रचलति स्म पर तत् चल शासनषिमागे एव सीमितम् ग्रासीत् । यूरोपे तु सर्या समा. चारपरस्त्र प्रादुर इटलोराज्यस्य "वेनिय" मगरे अभूत् । तत. परं धर्मनीदेशे तस्यात् च इग्लेएडे समाचारपत्रस्य प्रकाशन प्रारम्धम् । अनन्नर गौराङ्ग समागतेषु भारतरऽपि समाचारपत्राणा प्रचलनम् अभवत् । यते "समाचार दर्पण" नामक पत्र समयम प्रचलितम् ताभ शनैः शन. अगनि पाणि प्रचलितानि । इदानी तु भारतया एवं प्रतिदिन एतावन्ति' पत्राणि प्रशशितानि भवन्ति येा संरना पाठिन्येन क शक्यते । इदानी निखिलमपि भूमरल समाचारपत्रैः परिपात यतते। १-इतने।

·मरति तस्या पधादिद्वारा एम जनताया प्रचारः क्रियते । अनेन उसायन जनताऽपि शीघ्रमेव राजकीया व्यवस्थाम् श्रादेश वा ज्ञाता (१०५) पत्राणि अपि दैनिक-साप्ताहिक-पाक्षिक-मासिक-पाएमासिक यार्षि- कादिभेदेन विषयभेदेन च अनेक प्रकाराणि सन्ति । एषा मध्ये दैनिकेषु सातारेषु च पोषु विशेषरूपेण समाचारा एव प्रकाशिता भान्ति पर मासिकादिषु पनेषु तु बाहुल्येन विभिन्न विषयेषु निबन्ध प्रबन्धा एव प्रवाश्यन्ते । वर्तमानयुगे इमानि पत्राणि मानवसमाजस्य यावतः उपकारान् मुन्ति तेषाम् इयत्ता नास्ति । वाल्यकाले ये जनाः पूर्णशिक्षा न लब्ध- चन्त तेऽपि समाचारपत्राणा प्रतिदिन पठनेन अनेकविपयाणा ज्ञान लन्धु शक्नुवन्ति । तथैव पूर्णशिक्षितानामपि कृते पाणा महान् उपयोगो वर्तते । दैनिकसमाचाराणा परिज्ञानम्, विविधविपयेषु लिरिंग- ताना निमन्धाना पठनम्, नानाविधाना चित्राणा निरीक्षणम्, सामयिक- परिस्थिति-परिहानम्, प्रकाशिताना प्रकाश्यमानानाञ्च नूतन नूतनाना ग्रन्धाना पत्रपत्रिकादीनाच परिचयः, विविध सिद्धान्तानामध्ययनम्, मनोरञ्जनलेखैः मनोविनोदनम्, स्वाभिप्रायप्रकाशने सौविश्यम् परस्पर विचाराणा विनिमयश्चेत्यादयः अनेरे लाभाः सन्ति । समाचारज्ञाना- तिरिक्त पर पत्रिकादीना पठनेन असरूपाना नित्यप्रयोजनीय विषयाणां सामन्ये ज्ञान जायते । यथा---राजनीतिः, समाजनीतिः ; धर्मः, दर्शनम्, स्वास्थ्यम्, साहित्यम्, इतिहासः, भूगोलः, आयुर्वेदः, श्रीडाकौतुकादिकम, बाणिज्यम्, विज्ञानञ्च | एषु विषयेनु यादृशा महत्त्वपूर्ण सारगर्भिता लेगा अालोचना वा पत्रपत्रिकादिषु निःसरन्ति तेषाञ्च पठनेन यारा शान जायते तत् अन्यसाधनै सर्वथा असाध्य वर्तते । श्रता विद्याया उन्नती ज्ञानस्य प्रचारे च श्रपर्णनीया उपकारिता पत्राणाम् । शासनविषयेऽपि पत्राणि इमानि महत् साहाय्य कुर्वते । शासन. विभागतो या काचन नधीना व्यवस्या धारा वा जनतायाः वृत्ते निर्मिता ·तदनुकूलम् श्राचरति । अथ च यदा कस्मिंश्चित् विवादास्पदे विषय जनताया मतामत परिधानस्य धारश्यकता भवति तदानीमपि समाचार- पत्राणि महत् साहाय्य कुर्वन्ति । एषदतिरिक्तम्-यदा केचन शासना- धिकारिणो यथेच्छमाचान्ति, अनुचित कुर्वन्ति, अन्यायम् अत्याचार पा विदधति तदा पनाएयेव समालोचना द्वारा जनमत प्रकाशनद्वारा च तेपा नियन्त्रणे दोषदूरीकरणे च समर्थानि भवन्ति । एवमेव व्यापारक्षेनेऽपि अनेकविधा उपयोगिता वर्तते पत्राणाम् । परन्तु यथा ससारस्य किमपि वस्तु सर्वथा निदीप नास्ति तथैव पत्राणि प्रपि सर्वथा दोषरहितानि न सन्ति । अत' उपकारस्थाने यदा- कदाचित् बरकारमपि जनयन्ति । मिथ्यासमाचाराणा प्रकाशनेन भान्ति- जननम्, पक्षपातपूर्णलेपाना प्रचारेण पारस्परिक विद्वेष-पर्धनम्, ईयां द्वेषमयोभिः समालोचनामिः साहित्यिकक्षेत्रे कटुलाया उत्सादनम्, श्रश्लील विज्ञापनाना प्रकाशनेन समाजे नैविस्ताया अध पातनचे स्यादव. पत्रपनिकादीना कतिपये दोषा. सन्ति । यदि हमे दोपान स्तु' यदि र सम्पादरमहाभागा निदोष सम्पादने समधिक ध्यान दा स्तदा पनादि- भिर्यया बगतो महीयान् उपकारः कर्तुं शक्यते न तथा अन्या उपाया इस्पन मास्ति सन्देहलेशोऽपि । एवं निर्विवाद सिद्ध ऽपि पत्राणामुपयोगित्ते यथा एतेषा मुंदर प्रकाशन यथा व्यापकः प्रचारो यथा च सम्पादकाना लेखकाना च यार्थिनी अवस्था अपेक्ष्यते तथा नास्ति । परन्तु अवसान गता सम्प्रति श्रस्माक परतन्त्रतायाः क्यला पालगविः । गमागता च रगतम स्योदयवेला । तद् अाशात्महे यत् स्वतन्ने मारते या अन्य समुन्नति विधास्यते तथैव पत्रपत्रिकादीनामपि दशा दिने दिने समो. चीनता यास्यति इति ।

·यावन्ति इदानीं मिलति तेपामेर अवलोक्नेन ज्ञायते यत् अयशास्त्र विज्ञानस्य उपयोगिता मानवसमाजस्य सर्वविध सुखाय यानि यानि शास्त्राणि मणीतानि सरित तेषु विज्ञानशास्त्रस्यापि महत्त्वपूर्ण स्थान वर्तते । विज्ञान हि जगत सर्वेषामपि भौतिकपदार्थाना सुपरीक्षण कृत्वा, अर्थात् कस्य पदार्थस्य किं स्वरूपम्, तस्मिन् व गुणा, का शक्ति, कुत्र वा तस्य उपयोग कर्तव्य "त्यादि विषयाणा सूक्ष्मरूपेण निरीक्षण कृत्वा तत्तद्वस्तूना यथोचित पेण समाजस्य उपकारे विनियोग करोति । यदि विज्ञानशास्त्र न स्यात् शाानकदृध्या च सर्वेषा पदार्थाना तात्यक ज्ञान न स्यात् तहि समाजो भौतिकपदार्यानामुपयोगेन रहित एव तिष्ठेत् जीवने च पदे पदे महती कठिनताम् अनुभवत् । विज्ञानशास्त्रस्य अनेके भेदा सति । यथा-ज्योतिर्विज्ञानम् श्रायु विज्ञानम् धनस्पतिविज्ञानम्, शरीरविनानम्, भौतिकविशानञ्चति । अस्माक पूर्व प्राचार्य ऋषिमहाभिश्च विज्ञानशास्त्रस्य निमाणे महती समु नति विहिता श्रासीत्। जीवानाम् श्राध्यामिक्सुखाय यथा उपनिक दादीना दशनशास्त्राणा च ते रचना कृता यथा या रसानुभूतये साहित्यस्य विभिनानाम् अङ्ग प्रत्यक्षाना निमाण कृत तथैव भौतिक्सुखाय विविधविज्ञान शास्त्राणामपि महता परिश्रमेण सम्पादन कृत्वा जगतो महान् उपकार साधित । एतदथमेव अायुर्वेद , धनुर्वेद , स्थापय सङ्गीतशास्त्र ज्योतिषशास्त्र च, इत्यादीनि नानाविधानि शास्त्राणि विरचितात । एतदतिरिक्तम् यिविधय नाणा साहाय्येन जलयानानमाये विमाननिगाणे नानाविध शस्त्रास्त्रादिनिर्माणेऽपि तै महत् कौशल दर्शितम् । यद्यपि अनेकानि वैज्ञानिकपुरतकानि विलोप गतानि तथापि , , ·(१०८) सह विज्ञानशास्त्रस्य वहूना वैज्ञानिकाना सिद्धान्ताना चापि अस्मत्पूर्वनैः यहोः कालात् पूर्वमेर अाविष्कारो विहित यासीदिति । परन्तु अस्मिन् समये विजानशास्त्रस्य महती समुन्नतिः सर्वतोऽधिका च समृद्धि सजाता वर्तते । अस्माक पूज्यपादः महर्पिवये रोपितो विज्ञानवृक्षः सम्प्रति वैदेशिकाना विदुषा प्रयत्नेन पूर्णतया अकुरित. पुचिन पल्लवितो पलिवच अनेकाऽनेक शाखा प्रशाग्वादि-समन्विता महाविशालकायो महान् यानन्दप्रदश्च सवृत्तो वर्तते । विज्ञानशास्त्र- स्थैर समुनतेरय परिणामो वर्तते यत् इदानी विश्व-विस्मयकराणि नानाविधानि यन्त्राणि विविधाश्च नवनगा याविष्यारा दृष्टि- गोचरी भान्ति । यदिदानी स्वल्पकायः स्वल्पवलश्च मानवो जले स्पले श्राकाशे च अप्रतिहत राज्य कुरते तत् विज्ञानाध्यैव प्रभावेण । निशान- बलेनैर अगम्यमपि मुगम, असाध्यपि सुमाध्यम् , अलभ्यमपि मुनमम, अदृश्यमपि प्रत्यक्ष कर्तुं शक्नुवन्ति बना । अद्य गमने श्रागमने, भोजने पाने, कोहाया पौतुके, खेलने कर्दने, पटने लेखने, व्यवसाय वाणिज्ये, विमधिकं जीयनस्य सर्वेष्वपि क्षेषु यदरमामि महत् सौविष्य सुम्वच अनुभूयते तर विज्ञानमेव हेतु' । अथ च न वैवल विधान बनतायाः शारीरिक-मुरत शान्विमाप्रमेय समादपति अपरन्तु अशानान्धकार दूरे कृत्वा शनालोकविस्तारेऽपि अस्प महानुपयोगी घर्तते । पूर्व जनाः गुरुभुसात् श्राव भाव ताडपत्रेषु या लिसितानि पुस्तकानि पटित्वा शनलाभ दुर्वन्ति स्म । श्रत. सर्व साधारणे शिक्षाया व्यापकरूपए प्रचार सर्वया दुष्पा प्रासीत् । पर सम्पनि तु मुद्रायन्त्र साहाय्येन संसारस्य सऽपि नरा नार्यश्च नानाविधानि पुस्तकानि पटित्वा सुलमतया एव यथेच्छ शानलाम गर्नु शानुगन्ति । ससारस्य सर्वेषु मुद्रायनेषु प्रतिदिन यान्ति पुस्तकानि प्रकाशितानि भान्ति तेभ्यश्च शान विज्ञानविस्तारे शिक्षाप्रचारे च यारान् लाभी भरति तस्य इयत्ता नास्ति । एतदतिरिक्त समाचारपत्रद्वारा यद् पये ·(१०६) अतिदूरस्पमपि नूतनात् नूतन समाचार स्वल्पकालेन एव सभामहे यच्च गृहस्थितैरेव अस्माभिः देशविदेशाना या व्याख्यानानि गीतानि च अयन्ते तद् विज्ञानशास्त्रस्यैव वरदानमस्ति । एवञ्च अद्यावधि विज्ञानयलेन श्राविधतानां नवनवाऽविष्काराणां दैनिककार्योपयोगिना विविधवस्तूनाञ्च उपरि यदा दृष्टिपातः क्रियते तदा विस्मय मुग्ध मानसा भगामः । पर विज्ञानस्य एतावतैव कार्य समाप्त नास्ति । विभिन्न देशेषु अद्यापि परम्शता वैज्ञानिकाः मयोगशालासु नव- नरतत्त्वान्वेपणे नयनवयन्त्रनिर्माण च अहोरात्र व्याप्ताः सन्ति । वैज्ञानिकी उन्नतिरेव सम्प्रति सोचसभ्यताया निदर्शनमस्ति । येन देशेन विज्ञाने यादृशी समुन्नतिविहिता स देशः तेनैव अनुपातेन सभ्यो मन्यते । अत एय सम्प्रति सर्वेऽपि वैज्ञानिके एव पायें प्राधान्येन सलग्नाः सन्ति । अतोऽनुमीयते यत् इतोऽपि अधिकाधिक चमत्कार दर्शयिष्यति विज्ञानशास्त्रमिति । परन्तु विज्ञानशास्त्रद्वारा अनेकानेकेषु उपकारेषु जायमानेष्यपि ये वेचन महान्तः अपकारा अपि दृष्टिपयमायान्ति नेपामपि चर्चा श्रवश्यारणीया अलि । सुसेन सदैव यदिदानी नानाविधैः नवनवैः रोगर्जना अनुदिन असमये एव मृत्युमुपे गच्छन्ति, विषयामिलापपई विविधैपिनासमयैः वस्तुभिः समाकृष्टचेतसो नरा नार्यच यदिदानी विलामबही स्वकीय स्वास्थ्यम् आरोग्य सच्चरिनता च जुहन्त " दृश्यन्ते, यच्च नवाविष्कृतः महाभयकरैः मारणास्त्र क्षणमाने लक्षलक्षाधिकाः प्राणिनो निर्मम मार्यन्ते गगनचुम्बिनध विशाल विशाला. सौधा धराशायिनो विधीयन्ते तदपि विज्ञानस्यैव साहाय्येन । एव लाभेन रहेर अनेका हानयोऽपि विहिता विज्ञानेन । पर तत्र विज्ञानस्य दोपो नास्ति अपि तु व्यवहारकर्तीणा दोघो घर्तते । लामकरस्यापि वस्तुनो दुरुपयोगेन हानय. सम्भाव्यन्ते । मार्ग कुरादिभ्यः अात्मरदार्थ दण्डधारणस्य उपयोगिता न देनापि अत्यीकर्तुं शक्यते । श्रावश्यक तत् । परन्तु यदि करते । १-हवन ·पबित् दण्डधारी पधिरः तेनैव दएडेन प्रशारण सः यह युद्ध पाव भतिवानं च कर्तुमारमेट तर्हि स एव रक्षणार्य रजनी दातरम माराकारण भवितुमर्हति । स एव दशा दानी विकास अस्ति। अर्थकामयोः दासभूना स एप जनाः सम्प्रनि सार्थमिदये विनम्र दुरुपयोग बर्याणा श्यन्ते ! यदि जनानां साविकी युमा सार पदिम विशानस सदुपयोगी विधीयत तर्हि विणने न कोपि दोरो प्रगफ्यते । अत एव परमार शास्त्र भातिपविशनेन मह प्राध्यामिकरान स्थापि प्रापश्यता प्रतिपादिता यतते । अत एव प पुसमास पामाम्यां सह धर्ममारयोरपि अयश्पवर्तगत प्रतिगान गानादि। यदि श्राध्यात्मिशानरहित भनिविशन भविष्यति यदि च पगार धुदि परिहाय येवलम् नामयोः पत्य सनाप्रपन्ले सप्रन परम्परा अश्य मायिनी । यदि वनेप्राध्यात्मिक शान स्वार-सरि पय मानमा मातर, माऽपि ममानाः, एकापेर परमात्मनः प्रया सरिय यस्माभिः भ्रातृवद् पनिंगव्यम् , न पाप र कब नारी विरोध:-यदि यी मद्युदिन दियार न निकारक कि- नर्मदति । न मेपल अपामशान यापम भोहिनीय मसारस्य पूर्णतया पल्यार भविमरति । पहा माननिय उमपमान गमदिन मुमम्पर महकारि ने भाति तदर रोमारा पूरेय अभ्युदयो मविप्पणी ग घ मुग्ग-शान्तिमयानि दिनानि पास्पति। अतो विगनेन गई। देरो मादामसममिती गी: पतंपाइप च सामाभ्यां मरममावती धारणा. मन्तामा पेन विशन पिगुदस्य मा. उसकारे मार्ग पर। सायासे समान्यता प्राप्ती मारमा पुगामासानीमपि दरानेर मौव विहानी मरमामुन्नति पता उमरोगी मामा मदेश सारति गमरोजर रिपे स्वामीजीपी की।

·नुसार कर्तव्यानि इति शास्त्रकाराणामादेशो यतते । अत एव अधा- मिनेऽपि अस्मिन् युगे परम्परया अद्यापि भनेकानि प्रतानि नरनारी- व्रतदिवसेषु पालनार्थ ये ये नियमा निर्मिता सन्ति तेषा सम्यक यदि पालन क्रियेत सदा सत्यमेव श्रनेके लाभा भचिनुमन्ति इति श्राघु- निका अपि मन्यन्ते । तेषु किल नाहारविहारादिविषये सयमस्थ उपरि व्रतोत्सवानाम उपयोगः। अस्मा वैयक्तिकजीवनत्य सामाजिकजीवनस्य या हिताय अभ्युद- याय च धर्मग्रन्थेषु ये ये विधया निर्धारिताः सन्ति तेषु बतानाम् उत्स- पानाञ्च अतीव महत्वपूर्ण स्थान वर्तते । एतेषा विविध-व्रतोत्सवानाम् यदि विधिपूर्वकम् अनुष्ठान पालन च क्रियेत तदा तेम्यो नानाविधा लामा भयिनुमईन्ति । मनसि पवित्रता श्रायाति । पुरातनकथाना स्मरण जायते । सयमशक्तिः बद्धते । सघटनात्मको भावो जागर्ति । महान् समु. लासो भवति । अन्ये च अनेके लाभा भवन्ति । अत एव अरमाक पूर्वझै ईदृशानि अनेरानि प्रतानि उत्सवदिनानि च निर्धारितानि । एनमेव अन्यान्यधर्मेनु अपि व्रतोत्सवाना विधानम् अवलोक्यते । वतानि अनेकविधानि सन्ति | कानिचित् नित्यानि, कानिचित् नैमित्तिकानि कानिचित् च काम्यानि । नित्यानि ब्रतानि सर्वदैव विधी. यन्ते यथा एकादशीव्रतम् । यानि मतानि पेनापि निमित्तेन नियन्ते तानि नैमित्तिकानि फय्यन्ते या चान्द्रायणादिकम् । यानि च कस्या अपि कामनाया. पूर्तये क्रियन्ते तानि काम्यग्रतानि भवन्ति । यथा पुत्र- कामनया । एषु नैमित्तिकानि काम्यानि च बतानि तु श्रावश्यकतानुसार यदा कदाचित् विधीयन्ते । पर निस्ययतानि तु सवदैव सर्वैरपि नियमा समाजे प्रचलितानि सन्ति । स्त्रियस्तु तत्रापि विशेषरूपेण प्रतानुाना- दिक कुर्वन्ति ।

·(११२) विशेषरूपेण ध्यान दातव्यं भवति । थाहारे, शयने, भारणे, हासे, सर्थ- चैव सयम रक्षणीयो भवति । एतेन सयमशक्तिः बद्धते । श्राहारनिरोधेन स्वास्थ्य समीचीन तिष्ठति | उदरविकाराव नश्यन्ति । इन्द्रियसयमेन च मनोविकारा नश्यन्ति । धार्मिकग्रन्याना पाठेन कीर्तन भजनादिना च मनसि धार्मिको भाव' समुदेति । चेतसः चञ्चलता नश्यति, अपूर्ण शान्तिः समायाति । प्रतिपक्षम् एकस्मिन् अपि दिने यदि ईशी साधना विधीयेत तदापि यात्मनो बहुम्ल्याण कर्तुं शक्यते । एवमेव उत्सवा अपि बहुविधाः सन्ति । यथा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, रामनवमी, नवरायम्, रथयाना, विजयादशमी, दीपावली, सरस्वतीपूजा, दुर्गापूजा इत्यादयः । एतेभ्य उत्सवेभ्यो व्यक्तिगतलामापेक्षया सामाजिको लाम प्रचुरो वर्तते । उत्सवेषु सर्वे सम्मिलन्ति, सर्वे सङ्गच्छन्ते सर्वच सहयोगेन परस्पर सर्वाणि कार्याणि अनुतिष्ठन्ति । एतेन पारस्परिक रैरविद पादिक नश्यति, स्नेहः सौहार्द साग्मनस्य सहकारिता च सबदते । संघटनात्मक्श्च भावो जागर्ति । अथ च उत्सवः समाने सर्वश्रेव सुमहान् श्रानन्दसन्दोहः समुल्लसति । नीरसे निरानन्दे च जीने काचित् अपूर्वा सुप्रसन्नता समायाति । नृत्य-गीत वाद्यादिना, मुदत्म- मागमेन, परस्पगलापेन, क्रोडाकौतुकादिना, प्रियजनाना स्वागत सम्भापणा-या च सर्व एव नरा , नार्य , बालका, उद्धाथ परमानन्द- मग्ना प्रमुदितमानमाश्च इतस्ततो हसन्तः, सेलन्तः, क्रोहन्त , गारन्ता, यादयन्त , नृत्यना, प्रमोदमानाश्च दृश्पते । उत्सदिनेषु बालकानाम् उल्लासातु दर्शनीय एव भवति । ते हि चित्रविचित्राणि नानाराग- रजितानि वस्त्राणि परिधाय' मोदवाना प्रयणाय इतस्तत पणानि" एकापुर्वाणा उत्सरे सम्मिलनार्थ सुधापिपासादिक विस्मरन्ति । पदातयश्च महता उत्साहन वैगेन च उत्मपरपले गच्छन्ति । एषा . १-~पहनकर । २- खरीदने के लिये। ३-पैसे।

·घनिकाश्च स्वखभयनानि चूणः चमत्कृतानि युर्वन्ति । सशोधिते (१९३) उत्सपदिनानि नानाविधदु सदैन्यादि कारणे सत्पपि किश्चित्तालार्थ नहान्तमानन्द जनयित्वा महान्तमुत्साह समुत्सादयन्ति । एतदतिरिक्तम् एकः अन्योऽपि महान् लाभो वर्तते । ये ये उत्सवाः सनि ते सर्वेऽपि जातेः समाजस्य राष्ट्रस्य च हितदृष्ट्या प्रचारिताः सन्ति । तेपाम् एकमेकम् उद्देश्य वर्तते । यदि तदनुसार सर्वेऽपि उत्सधा मान्येरन् तदा समाजस्य राष्ट्रस्य च महान् लाभः स्यात् । विनाणि उदाहरणानि गृह्यन्ताम्। अस्मसमाजे एको दुर्गापूजोत्सव' प्रचलति । षड्गपु अस्य महान् प्रचारो वर्वते । अस्य उत्सवस्य उद्देश्य समाजे शारीरिकशक्ति-चीन दुष्टदमनञ्च । अस्मिन्नुत्सवे महाचण्डिकाया मूर्तिः निर्मायते । देवो देशभुजान् धारयति । प्रतिभुज विभिन्नानि शस्त्रास्त्राणि भवन्ति । भयङ्कराकारः सिंहः तस्या वाहन भवति । महिषासुर सम्म भगवती अन्येषामपि असुराणा विनाशाय विराजमाना तिष्ठति । इद मूर्ते. स्वरूप वर्तते । एतदतिरिक्त उत्सवेऽस्मिन् जना अस्त्रशस्त्रादि-चालनस्यापि अभ्यास कुर्वन्ति । एतत्सर्व कि सूचयति ? एतदेय यत्-यदि यात्मनः समुत्कर्ष शत्रूणा च विनाशः अभीदिसतः स्यात् ताई शक्तेपासना विधेया। शस्त्रास्त्राणि सर्व धारणीयानि । तया च बलोपार्जन कर्तव्य येन सिंहसदृशा अपि वलवन्तो घीभूता भवेयुः, महिषासुरसमानाश्च जगत शान्तियिघातका उद्दण्डा दुर्दान्ता दुराचारिणोऽपि पादाभ्या सम्मर्दिता. स्युः। यदा समाजस्य सर्वेष्वपि पुरुषेषु स्त्रीषु च अय भाव समागमिष्यति तथैव च ते समाचरिष्यन्ति तदैव श्रात्मनो धर्मस्य जाते राष्ट्रस्य मर्यादायाश्च सुरक्षा कर्तुं शक्यते न अन्यथा । द्वितीयमुदाहरण गृह्यताम् । एतदनन्तर कार्ति दीपावली महोत्सर' समायाति । अस्मिन् उत्सवे सर्वेऽपि जना निजनिजगृहाणा सशोधन- सम्मार्जनादिक कुर्वन्ति । साधारणा गृहस्था गोमयादिना गृह लेपयन्ति ·मुसम्मार्जिते मुलिप्ते समलक ते च रहे लदम्या पूजनं मरति । सत्र न दीपागल्य प्रगलिता पिते। अनन्तर धनिया' समोर पाकि श्रायव्ययादिक गणयन्ति । पूतादिना सहयोजिमाप्यारीचा दुर्धते । दरसा एप राने अन्तिम प्रहरे शाणि यादयन्स्यो गृहिण्यो पात् दरिद्रतायाः निस्सारण यन्ति । सामपि निशा पूजागटादिना श्रामोदामोदाम्या च जना प्रतिवादयन्ति । अय सयोऽपि कार्यकलाप विमुद्देश्य प्रकटीकरोति । इदमेय यत् कम्यारि पुरुषस्य परिधारस्प बाते राष्ट्रस्य वा प्रभूत वित्त मा विना श्रीयन न स्याहमहति । अब समति यपादित विविधतायै धनोगाउँनय दरिद्रताया निस्सारणाच उपाया विषयों येन सयामपि मोयनं मुग्नमय शान्तिमय सम्मानम प सम्पद्यते । थथ यगन्तवमी सताम् । अस्मिर उत्तरे कि भारी पुरिदे- बताया भीमरावत्या शान्ति माधुर्यमयी मनोहरा मूति: निर्मायने । शारदा नारकीरधिवेक यला बुरालरय सध्य उपरि विरासते । एकालिन रस्ते सालभनमनोविनोदिनी योग्णा अस्मिन् न अशानान्ध निरक शानालोक्यमारक पुस्तकम् । अस्मिन् दिने च पावालादेव सारखी पूबने पुस्तपत्रादिपूजनं च भाति | मनोगताना विदुषा विद्यार्थिना समुदायो महता समागोण उत्ममिन मुगमन विदधाति । एता मकरीमवति । विद्योपार्जनस्य पारसना । एप मरमर भरेमिम दवाति यत् मलेसिसी च सत्यपि पावत् देशे विद्याया प्रमान भविष्यति सच मग नापंच साया' मा अमात् मुसिविता विद्यापन्दी दिवशीलारन न भविष्यन्ति तामा गएकामा घसम्भवं यात। एयमेव होलिकोत्सर सप्तर भी पाररिक गापा इस प्रयास सपा मुगामलितः प्रामदगोरगपरत पन् इति गुनपते । अनेने प्राग मोर उमा सिस्कार ·अपि सततमेव बहि प्राभ्यन्तरे च युद प्रचलति । यथा रहि. यो विरोधिनोर्मध्ये युद्ध माति तथैव याभ्यन्तरे मुख दुःखयो , दर्प-विषादयो, जय पराजयो, लाभाइलामयोः, प्राधान्नैराश्ययो, धमाऽयमया, ( ११५) सन्देशमिय दातु, किमपि शिक्षयितु, किमपि च स्मारयितुमिव समा- यान्ति । अत एव यदि यथाविधि महोत्सवा सम्मानिताः स्युः तदा राष्ट्रस्य महान् लाभो भवितुमर्हति । एवमेव केपाञ्चित् महापुरुषाणा ये ये जन्मोत्सवा जायन्ते तैरपि सामाजिकजनेषु कृतज्ञताबुद्धि, स्फूर्ति , उत्साहश्चेत्यादयो अनेरे लामा समवन्ति । इमानि एव फ्लानि उद्दिश्य मतोत्सवाना विधान कृत शास्त्रेषु । अतो यथासम्भव विधिपूर्वक व्रतोत्सव- प्रचाराय प्रयत्नो विधेय । तथा च लिखित वृहद्धर्मपुराणे- कुर्याद् गृहस्थः सर्वपा देवानामुत्सदकियाम् । सम्प्रति व्रतोत्सवाना यत् स्वरूप समाजे प्रचलित वर्तते तत् सर्वथा निरर्थक दूपित विधिहीन च वर्तते । अत एव यथा लाभा अपे- च्यते तथा न भवन्ति । न जना विधिपूर्वक श्रदया भक्त्या च ब्रतानि कुर्वन्ति न च उत्सवेषु सामूहिकरूपेण परस्पर सम्मिलन्त्येव । नाममात्र पर्वमनुष्टीयते । अत समाजसुधारकाणा धार्मिकाणा च इद प्रथम कर्तव्य वर्तते यो पुनरपि मतासवाना समुचितरूपेण प्रचाराय समुद्याम कुयु येन ययार्थलाम. सम्भवेत् । प्राशासे सस्कृतपण्डिताः छात्राश्च अस्मिन् विषये विशेषरूपेण ध्यान दास्यति इति । महापुरुषाणां चरितावली-पाठः। मनोपिणो हि मानयजीवन सग्राम इति कषयन्ति । यया सग्राम विरोधिनो जना परस्पर संघर्ष युद्ध च कुर्वन्ति तथैव मनुष्याणा जीवन ·परोपकार-भावना न समुदेष्यति ? नेताजी गुभाषचन्द्रयोसस्य यदेशानुराग पश्यत । स्वकीया मातृभूमि परतन्त्रतायाः प्राविनतमात् पाशात उन्मो. चयितुं तेन महापुरुए कि कि काटने उरोहतम् १ स हि महानुभार शीघ्रातिशीय स्वतन्त्रताप्राप्य राष्ट्रिय महासभायाः सम्बन्ध विद स्वा अप्रगामिदलस्य सघन चकार, देथे नवीनमुत्साह जनयामास, येप परि घर्त्यर यहिर्गत्वा विदेशे सैन्यनिर्माण च अरोत् । पर प्रतिकूल परिस्थिति पणत् तेनापि सफलताम् अलभमानो निवान् प्राणानपि वन समुरमतर्ज। एवादशस्य त्यागमूत• बीरपुष्पस्य परमपविन जीवनचरित पठित्वा को नाम पाषाणहृदयोऽपि जनो देशसेवाया भावनया वर्ण परिपूहृदयो न भनेत् १ एवमेव लोकमान्यः तिलषः, महात्मा गान्धी, जगदीशचन्द्र योस, रवीन्द्रनाथ ठाकुरः, योगिराज श्री अरविन्द श्चेत्यादयोऽसाशा ग्रामचिन्त नसत्यया साधवच इंदृशा लोकोतया पुरुषा बभूवुः येषां चरितापपनेन पदे पदे उत्तमोत्तमा शिक्षा मिलति । एवमेव विदेशेषु अपि एक के इंशा महापुरुषा भताः सन्नि देपा जीवनचरित्रस्य अपठनम् श्रात्मनो महती हानिः सानु शक्यते । ते अपि अरमाक कृते तथैव माननीया अनुकरणीयाथ सन्ति यया स्वदेशयासिन । महात्मा गान्धी श्रीमद्भगवद्गीताया दशमाभ्यायस्य श्रध्यापनात् शायते यत् ये पंचन अलोरिक शक्ति सम्पन्ना महापुरुषा महोतले अतरनि' ते परस्पर वेशभूता भवन्ति । ते देशकालयोः श्रावश्यक्तानुमार गादिया 1---दुदाने के लिये। २-या पर । ३-श्रपतारहता ·( ११६ ) प्रायान्ति अलौशिकानि च कार्याणि कृत्या पुनरपि निवर्तन्ते । वलुतः इंदशा एव पुरुगः परसापि देशरय विभूतयो भवन्ति । नहि कस्यापि देशस्य गौस विख्याति तत्स देशप नटनीभिः गिरिपतिया भरति अपितु तवत्यैः विलक्षण प्रतिमा सम्पन्नः शौकिपशक्तिशालिभिः महा- पुरपरेव । अस्माकं ते महतो गौरवस्य श्रय पियो वर्तते यत् अति प्राचीनकालात् भारतवर्षे ईशानां महापुरुषाणा पुण्यपरम्परा अागच्छति । पाल्मीकिः व्यास, बुद्धो महावीरः, शङ्करः चैतन्यः, दयानन्दो विनेकानन्दश्च ईशा एव भगवदशभूता महामानवा वभूनुः येषा नामस्मरणमा नेण श्ररमा मस्तक श्रद्धया नतं विन्तु गौरवेण समुन्नत भवति । ईशेतु एवं जगदन्दनीयेषु कतिपय महापुरपे विश्वविश्रुतस्यमहात्मनः गान्धी- महोदयस्यापि गणना अस्ति यस्य सक्षिततम परिचय, पाठकाना पुररतात अर दीयते । महात्मनो गान्धिमहोदयस्व जन्मभूमिः गुजरात प्रान्तस्य प्रसिद्ध पेग्मन्दरनाम रच्यमासीत् । तत्रैव १८६६ तमे ईशयाययत्सरे एक- स्मिन् प्रतिष्ठिते वणिग्यशे एतेषां जन्म अभूत् । तस्मिन् समये अस्य पिता श्री करवा गान्धी राजकोटराज्यस्य प्रधानमन्त्री श्रासीत् अतो गान्धिजीवस्यापि शैशवकालः तर यत तो बभूव । एतस्य कुल वैष्णव- धर्मानुयायि नासीत् माता चास्य परममिष्ठा । अतः बाल्यकालादेव श्री गान्धिजीव धर्मस्य सदाचारस्य च प्रभावेण प्रभावित श्रासीत् । इदमेव च कारणमासीत् येन गान्धिमहोदयस्य नादित श्रारम्य अन्तपर्यन्तं समस्त- मपि जीवनं धर्ममय सदाचारमय च नासीत् । अस्तु । तदानी समाजे घालविवाहस्य प्रथा पूर्णरूपेण प्रचलिता श्रासीत् । श्रत. प्रचलितरीत्यनुसार गान्धिजीवशापि विवाहः त्रयोदशे एव वर्षे श्रीमत्या फतूरबा नाम्न्या कन्यथा सह बभूव । विवाहानन्तर मैडकलेशन १-लौट जाते हैं।

·(१२० ) परीक्षामुत्तोरने "वरिस्टरी" शिक्षामह शार्य जाँड देखें गाः। तत्र चतुवा इमा शिश तमाय ते पुनः स्वदेश तमगत': पजहोट नगरे च मायालरे यास कार्य कर्नु प्रारमन्त । परन्तु पालिका मायेय अपचपूर्ण राजापटमय अस पमममित घ भपति अतः सधुद- येन माविमहात्मना च गान्धिमहोदयेन एतस्मिन् पायें समीचीना सा- लता न लगा। पथ च साला लभत सः ! यो ह स ममता मारतभूमी नहि स्वोदरपूरणाय धनार्जनाय या प्रेषित मासीत् अपितु भारतमुो भाग्यनिर्माणाप कोटियोटिमितानो भारत यानो समुहागर । गाभिजीयः पाचौलायं कुर्यन एकदा एप अभियोगमादाय सीमा देशे गतगन् । तर पूर्वत एव बहवो भारतीया निवसन्ति रम | पर यां दशा तत्र तीन शोचनीया क्याला पयासीर । १६ रष्ट्या गान्धि- बीवस्य हृदये मय दासमभद । "डरयन" नगरस्य न्यायालये व पहा मारतीयेपानुसार शिरसि उपाय पस्या गताः तदा प्रत्येन पापा पंशेन ते नितानपमानिता इणीपर प्रातारदाय पाग! मारत पानामीरा अपमान रण्या रेषाहदये जोडपे अधिना चिन्ना मन उदगध समुपदे । ततस्ते शासकीय न्यायालयाय परिपन सार भारतीयाना दशासितन य गुमरा छान्दोलन चालिबपन्तः। एतेषा ने हत्येन तरत्या मारत या श्री साटिदा यथाः। धन्ते घ १८६४ तमे यो नेटारा इशिष्टयन कांग्रेस नाम सस्पाय: सपना प्रभूत् । गायिनी दस गेटवे नया संस्था साय मारलीयानी जीवनय सर चा महती मान्तिः पृता । अनासन् माय मोसार राजन को प्रयसभारम्भिक पारः। परिसद साये मनायः पागोरो मायोजन फुयांग वामन चस्मन् रामपे मारले.प पन्नात पप्रमुसमा शाहीम 1-पास कर। २-गदी। -सर देनेलिये।।

·( १२१ ) शफीकात निवृत्य गान्धिमहोदयः १६१६ तमे वसरे भारतीय काग्रेस- सभाया सम्मिलितो वभूव, १९२० तमवर्याच "असहयोग" अान्दोलन चान्य मास । एतस्वैव नेतृले ११३० तमसव सरे च काग्ने समस्या पूर्ण- स्वतन्त्रता प्रस्तावः स्वीकृत तदनुसारं च देशे पूर्वतोऽपि अतिकोत्साहेन असहयोगादि अान्दोलन चलितुमारेमे । १६३२ वत्सरे यदा याङ्गलशासकैः हरिजनाना कृते पृथक नि निर्वाच- नन्य प्रस्तावः कृत तदा तस्य विरोधे महात्मना अामरणमनशनं प्रार- व्यम् । तेन शासक': पृथक् निर्वाचनस्य प्रस्ताव परावर्तितवन्तः ।। २९४२ तमे सवत्सरे 'भारत छोडो' नाम्ना अन्तिममान्दोलनं चालित गान्धिमहोदयैः यत्कारणात् सार्द्धवर्षद्वयं कारागारं भुक्त्वाऽपि १६४७ समयसरे पूर्णस्वतन्त्रता लम्ययन्त अनेकशतवर्षेभ्यश्च पराधीनं भारत पराधीनताया उन्मोचितवन्तः । हट जानन्त्येन सर्वे यत् सतन्त्रतामातिसमये देशस्य हिन्दुस्तान पाकि- स्तान रूपेण द्विधा विभाजनं जातम् । अतः विभाजनात् पूर्व विभाजनानन्तरं च कलकत्तानगरे नोग्रासालीनगरे च हिन्दू मुस्लिम सन्याये भयानक रूपेण उपद्रवा पारधाः । तस्य स्फुलिङ्गाथ प्रायेण समस्तेऽपि देशे र विद्वे पागल प्रचालितान्तः। अस्मिन्नपि प्रशान्तिमयपे उपद्रवपूर्णेच समये महात्मा गान्धिमहोदयः शान्तिस्थापनार्थ सुमहान्त प्रयास कृतवान् । भन्ने च अनेन शान्तिप्रयासेन सहैव १६४८ तमे वल्सरे जनवरी मासस्य त्रिशतारिकाया प्रार्थनासमाया गच्छन् एकेन यवनोत्पातपीडितेन गान्धि- महोदयत्र च यवनपक्षपातपट न “नाथूराम गोडसे' नामकेन युक्कैन गुलिकया हन. सन् पाञ्चभी तक शरीर परित्यज्य चरमा शान्ति लेभे । इदमेव महात्मनः प्रतिसक्षिन्तम जीवनचरित वर्तते । यमीका- गमनादारम्प मरण कालपर्यनं भारतीयसतन्त्रतायै भारतीयाना सचिव १-तौटाया । २-छुडाया । ३-चिनगारियाँ । ४-गोली से।

·(१२)
समुलत र महामना गनिमोदय या अपनीला परतर,
यानि यन च अभूतपूणि काराशि वन, नत्र रात्र च पाणी
सालता लमा तत् सा बनाती दी। पलम् अहम
प्रदेण च या पनपतालमा पिमहादय सापतिद्वारा प्रभा
पूषा घना पाते । एतदतिरन' शिदास गप, मामोद्योग मनाय,
स्वसिद्ध तासारं हरिजनानामसागप, सिमपुरवि निवारणाय -
स्यशक्षा सह समागताया विलासितापा दूरीकरणाप, सशक्त
चराय, प्राच्यसम्मता-प्रपनाय, मेतकामा या परयय,
समन्नेगु च मानवनियमनविंशप सोदारयापनाय प गान्धिमाका
पानि यानि कायाति घृतानि, ये ये च माया उपरपारितसे मरल
तिहसे चिरस्मरस्यीया मपन्त । किमधिन् गजमोदया मार
भरा भून्यापि अमानुपसिम्पसा महामानस मारा।
पांका असन् । एतादृशा महापुरुषा पुनरपि भारतम्य सोमाय नम
अरोपमानाबानेश पल्प सागदनाय समये समपे जाना
माया मायनो पिसनायो मुहारम्पयन ।
संस्कृतभाषायाः प्रचारस्य श्रावश्यक्ता ।
अमाम् अपंपरजानां पते पटन पाटन दाग भयान
प्रचारस्य किती भाषा पोत सिये गिनि
प्रपोजन नास्ति। इदमा पर मारप पुर्वापराया
स्यमरम्म मास पानन् अहिर यांनं माघमारे
साशन रेगन मारमनाया TATI
पद पर समान पटेर
मन प्रग

·( १२३ ) तहि न ते श्रात्मन. पुरातनम् इतिहास नाप शानविज्ञानादिकमेव ययार्थरूपेण अवगन्तु शायनि। यद्यपि भूभण्डलस्य विभिन्नभापासु सरतप्रधानाम् अनेके अनुवादाः प्रकाशिता. सन्ति तथापि यथा मूल- ग्रन्थानाम् अध्ययनेन कस्यापि विषयस्य यथार्थज्ञान भवति न तथा अनु- वादग्रन्यानाम् अध्ययनेन इति सर्वसम्मतः सिद्धान्तः अस्ति । यथार्थ- शान तु दूरे तिष्ठतु, श्वनुयादकाना बुद्धिभेदात् , विचारभेदात् अज्ञानात् , अर्थपरिवर्तनाद्वा पदे पदे भ्रान्तिरेव जायते । अतो य वत् सस्कृताऽध्ययन न नियते तावत् कोऽपि भारतीय स्वकीय साहित्यम् इतिहास वा वारत- विकरूपेण वेदितुं न प्रभवति । तस्मात् अवश्यमेव सस्कृतभाषायाः सवरेव भारतनिवासिभिः प्रशासिभिर्वा आर्यसन्तानः अध्ययन कर्तव्यम् । बुद्धि विकाशाय वित्तोपार्जनाय कीर्तिविस्ताराय वा यथेच्छम् अन्यदेशीया श्रीप भाषा अनुशीलनीया. तत्र नास्ति वस्यापि मतभेदः । यथा यथा अन्य- भाषाणाम् अध्ययन करिष्यते तथा तथा युनिः विकास लप्स्यते, ज्ञाने वृद्धि भविष्यति, यासता नक्ष्यति, यहुशता च वद्धियते । अतः सर्वथा उचित मिन्नभिन्नभाषाणाम् अध्ययनम् । पर भारतीयत्वस्य हिन्दुत्वस्य भार्यत्वस्य चा छानाय तु सर्वत पूर्व सस्कृताऽध्ययन नितान्तमेच यावश्यक वर्तते । एतदतिरिक्त भारतीयसस्कृते. सरक्षणार्थमपि सस्कृतप्रचारस्य श्रार श्यकता वर्तते । भाषाया साहित्यस्य या तत्पाठकानाम् उपरि कीदृशः मभाव पतति इति बुद्धिमताम् अविदित नास्ति । श्रतो यदि वय सस्कृत पटिप्यामः तहि हठात् अस्माकम् अादर्शा विचारा व्यवहाराश्न भारतीया मयिष्यन्ति । सततमेव क्यम् अवलोक्यामः । ये वेवल अालभाषा पटि- तवन्तः ये च फेवल सस्मृतं तेषा विचाराऽचारादिषु पूर्व-पश्चिमयोरिख महान् भेदः प्रतिभाति । अतो यथा श्ररमा भारतीयरव तिष्ठेत् यथा च अरमाक वेषभूषा श्राचार व्यवद्दारा रीतयो नेत्तयश्च भारतीयससने अनुरूपा ख तथा प्राचरणीयम् । तस्य च मधान साधन वर्तते संस्कृत भापाया अध्ययनभेव।

·(१२४ ) अन्यच्च संस्कृतपउनेनैव पर राष्ट्रभाषाया हिन्द्या सकीयामु मातृ- भाषाम् च नैपुण्य लधु शक्नुमः । यावत् समीचीन संस्कृतवानं नास्ति वायत् न प्रामु भाषासु उत्तमोत्तम निबन्गादिक लेखिनु शक्यने, न रमणीया कविता करें शक्यते नापि समालोचनादिकमेव । नच मा भाषा विना विश्वमान्याना वेदोपभिएदा गीतादिग्रन्थानाच वय मौलिक स्वाभायं कर्नु प्रमयामो येग सस रत्य सःवरि सभ्यदेशेषु मुमहान् प्रचार समा- घरच वर्तते । अपि च सतगान होनः अस्माभिः स्वकीयानि धार्मिका. नुष्टानानि अपि न विधिपूर्वक सम्पादयितु शस्यन्ते नाऽपि सरकारा एव । यदि वय सरसृतं न पठिष्यामः तर्हि स्त्रपूर्वजानां महान्तम् अपमान फरि- प्यामः । तेपान उपकारेण च वञ्चिता भविष्यामः । श्रस्माकमेव हिताय पूर्वः सर्वमपि भौतिकमुस परित्यय अरण्येषु उपित्वा विविधरास्त्राणां रचना कृता । अस्माकमेर निःश्रेयसाय कपिलादिमहर्पयो दर्शनशाखाणि विरचितवन्तः । वेदानानि अस्माकनेव विविधज्ञानलाभाय विनिर्मितानि । मादिकविना रामायणों क्या, विशालबुद्धिना भगरता ध्यान महाभार- रव अरनाकमेव कल्पापाय विनिर्मितम् । कवितशिरोमणिना कालि- दासेन वकीयाना काव्यनाटकादीना स्वना विधाय अरमायामेव शिरामि उन्नमितानि । क्रियत् गण्याम. १ समातमरि याङ्मयं धामत् पूजे. अस्माकमेव समुन्कोच हितसाधनाय च महता परिश्रमेण तपश्वयंया च रिचित वर्तते । सात साहित्य खलु प्रश्मा परम्परागत समारष्ट पैतृक धनमस्ति । अस्यान अवस्थायामपि यदि षय संपत न परिभ्याम', तस्य समादर न नियास्याम', पठन पाठन परम्परया च रक्षण न करिष्यामः तहि कोदशा वयं बुद्धिहोना तशाच मवियामः । श्रतः अन्यमापा- रणान् अध्ययनेन सहैव येन केनाम प्रकारेण संवस्थापि अपश्यमेव अध्ययन क्तव्यम् । अत एव इदानीं भारतहितषिणः सर्वरि मनीषियों मेतारश्च सत्कृतप्रचारस्य मावश्यात समर्थयन्तो दृश्यन्ने। प्रनेके जनाः संस्कृतभाषाम् नतीय कटिना माया तस्या अध्ययनराद , ·६-सस्कृतस्य अध्यापकै छाने तथा सस्कृत ज्योतिर्विद्रिं वेधैक्ष ( १२५) विरता जायन्ते । परन्तु अय भनादोऽपि सर्वथा असत्य एवास्ति । स्वमातृभाषा परित्यय अन्यस्या कस्याश्चिदपि भाषायाः सस्कृताध्ययन सर्वथा सुगम सरलञ्च वर्तते । पठन पाठन पद्धतिः अवश्यमेव सम्प्रति ईदृशी दूषिता वर्तते येन पठने विद्यार्थिनो महत् काठिन्यम् अनुभवन्ति । अत एव अय प्रवादः प्रचलितो वर्तते यत् सस्कृतभाषा अतीव कटिन- भाषा वर्तते, परन्तु यदि समुचितरूपेण वैज्ञानिकपद्धत्या च शिक्षण भवेत्तर्हि अल्पीयसा कालेन सस्कृतस्य पठने लेखने च समुचिता योग्यता लन्धु शक्यते । अतो यथा स्वल्पतरेण कालेन विद्यार्थिन पठने लेखने भाषणे च समर्या भवेयु तथा प्रयतनीय शिक्षकप्रवरै । - . अथ सस्कृतभापाया' प्रचारस्य केचन उपाया अधस्ताद् निर्दिश्यन्ते येपासुपरि सस्कृताऽध्यापके छान सस्कृतानुरागिभिश्च पूर्णरूपेण ध्यान दातव्यन् । १-पाठशाला अतीव सरलया शैल्या अध्यापन स्यात् । २-अध्ययने अध्यापने, यादे विवादे, खेलने कूदने, भोजते पाने तथा च समस्तेषु कार्यषु अध्यापकै. छात्रैश्च परस्पर सस्कृतभापाया एक नवहारः पर्तव्य । ३-परलेसनादिकम् अपि सरत सरकृतभाषायामेव कर्तव्यम् । -प्रतिग्राम, यदि न भवेत्तर्हि प्रतिनगर तु अवश्यमेव तत्रत्य सस्कृतप्रचारिणी सभा कर्तव्या यत्या अधिवेशने सस्कृतप्रचार विपये भाषणादिकं भवेत् । ५-नगरेषु सस्कृतकन्यापाठशाला अपि स्थापनीया' । गृहस्थ- जनाश्च कन्याना सस्कृतशिक्षणाय प्ररणीया। स्वकीया कन्या अभिनवा वधश्च अवश्यमेव सस्कृत शिक्षणोयाः ।

·. ( १२६) ७-राजकीयः शिक्षाविभागः संस्कृतशिक्षायाः प्रचारविषपे पूर्ण- ध्यानदानाय मेरणीयः प्रोत्साहनीयश्च । E-सर्वेऽपि सस्कृताऽध्यापका छात्राश्च संस्कृतभाषाया महत्वादि- विपये व्याख्यानदानाय अभ्यास कुयुः । यदा तदा जनसमूहे व्याख्यानं च दुः। ए-सस्कृतणनो जीविका निर्वाहोचितवृत्ति-स्थिरीकरणाय राज- पीयशिक्षाविभागाः प्रेरणीयाः । इमे अत्र कतिपये उपाया अमिनिर्दिष्टाः । अस्मिन् विपये विशेपना- नाय सार्वभौम सस्कृत प्रचार कार्यालयस्य साहित्यम् अवलोकनीयम् । इति कतिपये नियन्धा लिसिता ज्ञानानुसारमस्माभिः । या काचित् त्रुटिरस्मिन् भवेत्तदर्थ क्षमा याचे ।।

·पत्र-लेखन-पद्धतिः अत्र अभ्यासाय कानिचित् पनाणि लिख्यन्ते । तदनुसार छात्रै परलेसनस्य अभ्यासः कर्तव्यः । सदैव च निवेदनपत्र समाचारपत्र वा सस्कृतभाषया एव लेख्यम् । विद्यालये प्रवेशार्थ निवेदनपत्रम् (१) श्रीमन्तो माननीयाः अध्यक्षमहोदयाः सस्कृत महाविद्यालय , वाराणसी, मान्याः! सविनयमिद निवेदन वर्तते यत् अहमस्मिन् वर्षे देवरियास्थ. श्रीराधाकृष्ण सस्कृत महाविद्यालयत प्रथमपरीक्षाया सफलता लन्ध- वान् अस्मि । इदानीञ्च भवता महाविद्यालये मध्यमवर्गे पठितुमिच्छामि। श्रत सकीये विद्यालये मम नाम उल्लिख्य ग्रह श्रीमद्मि शिष्यस्वेन खीकरणीय इति में सविनयप्रार्थना अस्ति । श्राशासे, मदीयमिद निवेदन स्वीकृत्य श्रीमन्तो श्रग्श्यमेव मामनु- कम्पयिष्यन्ति इति । विनीत निवेदक:- राधामोहन पतुर्वेदी (२) श्रीमन्माननीयाः प्रधानाध्यापकमहोदयाः सस्कृत महाविद्यालय अयोध्या, ·( १२८) मान्यवर्याः ! श्रीमत्सु सविनय प्रसातिपुररसरमिद निवेदन वसते यदह बर्वेऽस्मिन देवरिया मण्डलान्तर्गत मानीछापर मामस्प-श्री विद्याधर्म प्रचारिणी संस्कृत पाठशालातः व्याकरणशास्त्रस्य पूर्वमध्यमरीक्षाया प्रथमश्रा समुत्तीणोऽस्मि । अतः परं श्रीमता विद्यालये पठितुकामोऽह स्वनामो- ल्लेखनाय निवेदनमिद समर्पये | अन्यञ्च महर्षतामये अस्मिन् समये अह न खलु अत्रत्य सर्वमपि व्ययभार स्वशिरसा एव योद समर्थ इति समुचितवृत्तिप्रदानार्थमपि तत्रभवतो मुहुर्मुहुरम्यर्थये । थाशासे श्रीमन्तो निवेदनद्वयमपि इद स्वीकृत्य अकिञ्चनमिर्म रन दयादृष्टिपातेन अनुग्रहीयन्तीति- माम कोरया पोस्ट जगतौली भावत्को वशवदा जिला सारन घच्युतानन्द दीक्षितः अवकाशार्थ पत्रम् माननीया अध्यक्ष महोदया: श्री नारंग संस्कृत महाविद्यालयः, धुघुली, श्रीमत्सु सविनयमिद निवेदन वर्तते यत् प्रागामिन्या माघ शुक्लास्ट- म्या मम निष्ठभ्रानु, विवाहोत्सयो भरिता । अतोऽह माघशुक्लपटोन: प्रारभ्य माघशुक्लद्वादशोपर्य-त एक्सप्ताहय अवकाश प्रार्थये । ग्राशासे विवाहोत्सरे मम सम्मिलन परमावश्यक मत्वा श्रीमन्तः अपराशमदानेन मामनुग्रहीध्यन्ति इति । विनीत निवेदक-- कृष्णदेव उपाध्यायः (मध्यमवर्गीयः) ·( १२६) (ख) लक्ष्मीपुरत कार्तिक, शुक्ल १० बुधे, २००८ श्रीमत्सु पाठशालाध्यक्ष महोदयेषु सविनय निवेदनम्, महोदया ! श्रहम् अद्य विशेषकारणवशात् विद्यालये उपस्थितो भवितु न शक्नोमि । अागामिनि दिनेऽपि उपस्थिते श्राशा नास्ति । अतो दिनद्वयस्य अवकाशाय निवदनमिद श्रीमता सेवाया प्रपयामि । अाशा करोमि, श्रीमन्त अवकाशप्रदानेन माम् अनुग्रहीष्यन्ति इति । विनीत निवेदक राजकिशोर सिंह (प्रवेशिकावर्गीय) मित्रं प्रति पत्रम् श्रीनगरत सोमवासरे २००७ माननीयेषु सुहृत्प्रवरेषु श्रीद्विवेदिमहोदयेषु सस्नेह-जमरकारा वहूनि दिनानि व्यतीतानि पर भवताम् एकमपि पन मम हस्तगत नाऽभूत् । भवन्त सम्पति कुत्र वर्तन्ते किं च कार्य कुवन्ति इति किमपि मम विदित नास्ति । अत एव सम्प्रति वयं अतीच चिन्ताऽकुला सजाता रम नाशासे इत पर भवन्त पत्रप्रपणे विलम्ब न करिष्यन्ति, शीघ्रमेव च स्ववीयेन शुभसमाचारेण अस्मान् श्रान दयिष्यन्ति इति । अस्माक गृहस्य सर्वोऽपि समाचार समीचीन एवाऽस्ति । अहमपि पाठशालाया परिश्रमेण पठन अस्मि । विशेषसमाचार भक्त पत्र समा गते पुन लेसिष्यामि । शीघ्रमेव परमदानेन अनुप्राह्या वयमिति- भवता भासुरेन्द्र भाद्र शुरु -- स्नेहभाजनम्-

·मित्रं प्रति पत्रम्
प्रिय रेवतीरमण शर्मन् ।
भरता गमनाले कथित यत् गह गत्वा यह शोममेव पर्न परि-
म्यामि, परन्तु अद्य मासाधिक कालो व्यतीत पर मयत पत्र न सस
यातम् । धन्या सन्ति मवन्त ! रिम् इंदशी एव मवता प्रतिश भवी!
अस्तु । इदं मदीय पत्र पटित्या शोममेव पत्रोत्तरं देयम् I रानी मान्
कुन निवसति, किं करोति, किं पठति लिखति, क्या पश्रम श्रागमिष्यति,
गृहस्य च कोहरा समाचार वर्तते, स्वास्थ च भरत पीरा सम्पति !
इति सर्वमपि शोप्रतया पत्रद्वारा सूचनीयम् । अषऽपि भवदीयरत्रस्य
प्रतिदिन प्रतीक्षा सुर्वन्ति ।
निजपितादेभ्यो मम सार प्रपत्य सूचनीपा । धाशास मया
अस्मिन् वारे मटित्येव पन प्रदाम्पत्तीति ।
सस्नेहम्
भंवरा म्युस्याकांची
प्रियमत शमा
गुरुसमीपे पत्रम्
गोरम्पपुरत
श्रारियाइ.५-गरी २०
श्रीमत्सु प्रद्धयपरणकमलेषु
सविनय कोटि प्रणामारनय !
पूरानो पापा यई गति लिन म । धाशमी
भीमन्तोऽपि सारियायः पूनिनो मविभ्यन्ति ।
विरोषसमाचार प्रय यति या प्रदम् अस्मिाया प्रमोश
ममुखीय रिम | मरियानपाव घय प्रापि विधायिन ममुरमा

·रामलखन पाण्डेयः
। कानिचित् निदर्शनानि दीयन्ते । छान एतेषामन्यासं कृत्वा अस्मिन्
। १३१)
सन्ति । अस्य वर्षस्य परीक्षाफल बहु ममीचीनं वर्तते । ग्रीष्मावकाशा-
नन्तर पुनरपि वय परिश्रमेण पठिप्यामो येन अग्रिमयऽपि परीक्षायां
सफ्ला भविष्यामः।
श्रीमता वशवदा
पितुः समीपे पत्रम्
अयोध्या-गुरुचुलतः
भाद्र कृष्णाष्टमी २००८
श्रीमत्सु पूज्यपितृचरणकमलेषु
कोटिशः सविनय-प्रगतिततयः।
बहूनि दिनानि व्यतीतानि परं श्रीमता किमपि पत्रं न वागतम् ।
अहमत भयतामादेशानुसारं परिश्रमेण स्वपाठयप्रन्धानाम् अध्ययन
परोमि । परन्तु मम समीपे सम्प्रति भनेकानि अावश्यकवस्तूनि म
सन्ति । पाठयपुस्तकानि सर्याणि न सन्ति, लेखनी-मसीपानादिकमपि
समीचीन नास्ति । साद्यपदार्यानामपि अल्पता वर्तते, वस्त्राणि च मम
मायेण जीर्णता गतानि सन्ति । अतः श्रीमद्भिः शीघ्रातिशीघ्र ५०)
रप्यकाणि प्रेपणीयानि । अत्र बिलम्बो न कर्तव्यः । श्रह नवरानावकाशे
नागमिष्यामि।
भवदीयः प्राजाकारी
अत्र सभापतेः कृते प्रस्तावकरणस्य, व्याख्यानारम्भस्य तदुपसंहारस्य
.
ब्रह्मचारी श्रीकृष्णः
प्रस्ताव-समर्थन-पद्धतिः
पुरतरे लिहितानां निनन्धाना व्यारम्यानरूपेणापि पथनरय अभ्यामः
पर्तव्यः।

·नाईति । अतोऽह सभापतिपदाय समादरणीयाना श्रीपं
महोदयानां
नाम मरमान प्रस्तौमि।
मये, भात समर्यनेन अनुमोदनेन च सहर्षमिम प्रस्ताव
स्वीरिष्यतीति।
अनुमोदनं समर्थनं च।
(१) प्रमेतस्य प्रस्तावस्य हृदयेन समर्थन करामि ।
महोदयेन योऽय प्रस्तार सभापतिपदाय
विहित स साया श्लाघनीय सर्वेषा च कृते उत्साहवद को वर्तते ।
अतोऽई अस्य प्रस्तावत्य हादिक समथन करामि ।
(२) श्रीमता प.
अथ व्याख्यान पद्धतिः।
(क)
परमसम्माननीया सभापतिमहोदया ।
श्रादरणीया सभासदच!
'पा यह भीमतामा विद्यारिपये किमपि वामिछामि । यद्यपि
अस्मिन् विपये मम अधिक शान नास्ति । शुदगुद-संसदभारगरपापि
प्रभास नास्ति । तथापि उत्साहवशात् यथाशक्ति विमपि अवश्यमय
परित समीक्षा यतते ।
प्राया करोमि, श्रीमन्त मम घुटीनाम् उपरि ध्यान न दास्यन्ति
मम्पा च घ्याख्यानं श्रुत्वा मम उत्साह वपि पन्ति । (यत पर स्वविपये
व्यारण्या दयम्)
(ख)
परमद या सभाप्पर महोदया ! अनुपस्थिा मा या मनारिष ।
मारए या सभासद ! प्रयासमात्रा परम!

·(१३४) महतः समुल्लासस्य परमानन्दस्य च अय विषयो वर्तते यत् वयमद्य सर्वेऽपि सुरभारतीसेवका नानास्थानेभ्यो भारतीयस्तरकृतेः प्राणभूतायाः संस्कृतभाषायाः प्रचारविषये विचारविनिमय कर्तुं समुपस्थिताः स्म । भवादशानां विद्वद्वरेण्यानां महति समुदायेऽस्मिन् यद्यपि मादृशस्य. खल्मबुद्ध बालकस्य व्याख्यानदान धृष्टतामात्र साहसमात्रमेव वा वर्तते तथापि यथाशक्ति मातुः सेवायां सर्वेऽपि बालकाः समानाधिकारा भवन्ति इति नियमानुसारं अहमपि ययाति यथानुदि च मातुः मुरभारत्या: समुद्धारविपये किमपि यस्तुमिच्छामि । श्राशासे महानुभावाः श्रीमन्तो मदीयमिद बालचापल्यं मदीयाः श्रुटीच अवश्यमेव क्षमित्या माम् अनु- अहिष्यन्ति इति । श्रीमन्तो माननीयाः सभापतिमहोदयाः, श्रादरणीयाः, सभासद, प्रिया विद्यार्थिना अद्य खलु महतः सामाग्यस्य अयं विषयो वर्तते यदह श्रीमतों पुरस्ताद संस्कृतभाषायाः प्रचारविपये किमपि कथयितुं श्रीमना सभा- पतिमहोदयेन श्रादिष्टोऽस्मि । यद्यपि विद्यावयोवृद्धानां श्रीमता पुरस्तात् मम भाषण सर्वथा अनधिकारचेष्टितमेव वर्तते तथापि मन्ये क्षमाशीला: श्रीमन्तों मम इदं वालचापल क्षमिध्यन्ते, मम भाषणे याः काश्चन घुटयो भवेयुः तदर्थमपि च क्षमाप्रदान करिष्यन्ति । उपसंहारः। १-माननीयाः! मया पूर्वभेन निवेदित यत् अस्मिन् विश्ये मम शान स्वल्पं वर्तते । अतः सम्प्रति थह स्वच्याख्यानं समाप्त करोमि ।

·( १३५) २-मान्यसभासदः अत पर अभ्यासाभावात् मया अधिक वक्नु न शक्यते । अतोऽहम् श्रात्मनो व्याख्यानम् श्रव समाप्य विरमाभि । ३-माननीया पारिषद्या। भूयान् खलु मया समयो गृहीत श्रीमताम् । अन्ये च अनेके भुयोग्या वातारो वर्त ते येषा व्याख्यानश्रवण नितान्तमावश्यक वर्तते । अतोऽह स्वकीया वक्तृता श्रनैव उपसहरन् श्रीमत क्षमा याचे । ४ - सभापतिमहोदया सभ्याश्च ! एव मया अस्मिन् विपये यथाशक्ति खकीया विचारा भवता पुर- स्तात् उपस्थापिता | अत्र यदि काचित् त्रुटि स्यात् अनुचित या किमपि उक्त स्यात् तर्हि तदर्थमह क्षमा याचे । TA BAL 46564 ARVE