Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Nadi Jnana Taranga

Bhagirat,.hariprashad · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

पुम (4)
गर्भाशयका शिनः
width
पररात्रि
धनवान
हसिन
माराम
ACT मम

यन गर्भकारिन
भूगा मिनिमदर्शक
সুনিতাম
मट गान प्रदर्शक चित्र
धमत्री प्रदर्शक

सामर्शक दिन अनुक्रमणिका, .... ... .... .... .... विषय. पृष्ट. विषय. पृष्ठ. मंगलाचरणम् कफपित्तनाडीगतिः .... लोलाक्ष्याःमश्नर २) अन्यमतेस्थानपरत्वेन कजरम ३/ स्फुरदद्वजगतिः 'नाडीदेवता ३ ज्वरकामादिनाडीगतिः १५ नाडीज्ञानयोग्यवैद्यः ४ सन्निपातनाडी. १६ नाडीज्ञानायोग्यौवैद्यः ४साध्यनाडी नाडौंद्रष्टुंयोग्योरोगी ६ असाध्यनाडी.... नाडौंद्रष्टुमयोग्योरोगी ५ असाध्यापिगतिवशात् स्त्रीपुरुपनाडीज्ञानेभेदः साध्या. २१ खीसो डीभेदेकारणं ६ भारमवाहादिनाडी नाडीस्पर्शनविधिः ... ७ भूतावेशादिनाडी २२ नाडयादोपस्थानानि ८ असाध्यचिन्हेपिसाध्या २२ सस्यस्यनाडीलक्षणं १० आहारनाडीगतिः 'वातादिनाडीगतिः ११ मैथुनांलादिनाडी २५ वातमाडीगतिः ११ अजीर्णनाडीगतिः पित्तनाडीगतिः ११ ममेहमदरादिनाडी २५ कफनाडीगतिः १२/मतांतरेणस्वस्थनाडी- वातपित्तनाडीगतिः वातकफनाडीगतिः १२/ नाडीगतिकारणं कफपिचनाडीगतिः १३/नाडीज्ञानावश्यकता अन्यरीत्पागतिः १३ नाडीज्ञानमाप्तिः वातपिचनाडीगतिः १३ नाडीज्ञानमाप्तिकारणं वातकफनादीगतिः .... १३ ग्रंयकर्तुःपरंपरा. .... ... १२/ गतिः ... ...

(२) .... .. . ... 40.0 .... .... ... ... ६० ... .... ... ... ... ६४ विषय. विषय. मंगलाचरणं ३१ नागदोपशांतिः कविमियामश्नः ३२ नागानुपानम्.... कवेरुत्तरं ३३ नागेश्वरानुपानं सप्तधातुनाम... ३४/वंगविधिःशोधनंच कांस्यपित्तलोत्पत्तिः ३४ यंगमारणं धातूशोधनम् ३४ वंगवरविधिः वर्णशुद्धिः ... ३५ वंगगुणाः स्वर्णमारणं ३६ यंगेश्वरगुणाः स्वर्णभस्मगुणाः २८) अपकदोपाः अपकस्वर्णदोपाः ३८ वंगदोपगांतिः.... स्वर्णविकारशांतिः २९ वंगानुपानानि अनुपानानि ३९ जसदाविधिाशुद्धिश्च रौप्यविधिःशुद्धिय. जसदमारणम्... रौप्यमारणं ४१ जसदगुणाः रौप्यगुणाः ४ अपकदोपाः अपफरीप्यदोषाः ४४ जसदविकारशांतिः रौप्यविकारशांतिः .... ४४ जसदानुपानं रौप्यानुपानानि नाम्रविधिभुद्धिय ....४५ लोहपरीक्षादिय ताम्रमारणं ताम्रभस्मगुणाः ५० लोहगुणाः अपकताम्रदोपाःशांतिश्च ५१ अपकदोपाः अनुपानं ५२/लोहविकारशांतिः नागविधिःशोधनंच ५२/लोदकरणेमंत्रः नागमारणम् ५३ लोहानुपानानि नागेश्वरविधिः ५६/मंहविधिर्गुणाच. सामान्यगुणाः ५५/धातुसेविनोवानि पदोपाः ५६मयमातीचि .. .... .... ... ४४ लोहविधिः .... ४८ लोहमारणं ... ७२ .... .... ७६ ...

एष्ठ. ९९ १०३ १०४ १०७ १०७ . १०९ विषय विषय अथोपधातुविधिस्तत्रस अभ्रकानुपानानि ख्या ७७ मनःशिलाशोधनम् स्वर्णमाक्षिकशोधनं ७७मनःशिलागुणाः स्वर्णमाक्षिकमारण ७८ मनःशिलानुपान स्वर्णमाक्षिकगुणाः ७९ अशुद्धदोपास्तच्छांतिश्च १०६ अपकदीपाः ८७ खर्परशुद्धि. माक्षिकविकारशाति. ८० खपरगुणाः माक्षिकानुपान ८० अशुद्धदोपास्तच्छातिः १०७ रौप्यमाक्षिकविधि: ८० सर्परानुपानानि तुत्थविधिः ८१ द्वितीयावीचिः तुत्थगुणदोषौ ८१ अथरसविधिः तुत्यविकारशातिः ८२ पारदोत्पत्तिः ११० अनुपान ८२ पारदस्यवर्णभेदाः हरितालशोधनम् ८३/पारदेस्वाभाविकदोपाः १११ हरितारमारण ८३ पारदशोधनम् ११२ हरितालगुणाः ८५ रमजारणम् ११५ अपकदोपाः ८६/पगुणगधकजारणफल ११६ हरितालविकारशाति: ८६ जारणमाहात्म्य हरितालानुपानानि ८६ पारदयुभुक्षितकरण ११८ नीलाजनविधिः ९० पारदमारण १२० अभ्रकविधिः ९२ पारदभस्मगुणाः १२४ अनकजातिभेदाः अभ्रकशोधनम् ९४ पारदानुपानम् अभ्रकमारण ९५/पारदविनःपध्यापथ्य १२८ १०९ अभ्रकमस्मगुणाः अपक्दोपाः ९९ रसकर्पूरशोधनम् अनकदोपशाति ९९ रसकर्पूरानुपानं ११७ १०२ ९३ प्रारदविकारशातिः १२४ ९८ अयरसकर्पूरविधिः १३० (४) एंछ. पृष्ठ. .... .... .... .... , .... विषय. 'विपय. अशुद्धदोपाः १३१ अश्विनीकुमारविधिः १५५ रसकर्पूरविकारशांतिः १३१ अश्विनीकुमारानुपा- रससिंदूरविधिः १३२ नानि १५५ रससिंगुणाः १३४ पंचमीविचिः रससिंदूरदोपाःशांतिश्च १३६ अथरत्नादिविधिः १५८ रससिंदूरानुपानानि १३६ रत्नवर्णभेदाः तृतीयावीचिः रत्नगुणाः १६१ अथ गंधक विधिः १३८ अशुद्ध पुदोपाः गंधकशुद्धिः रत्नविकारशांतिः .. १६२ • गंधकानुपानं.... गंधक विकारशांतिः.. १४१ प्रवालविधिरनुपानंच. १६३ चतुर्थीवीचिः १४२/पष्ठीवीचिः .... अथोपरसविधिः १४३ अयौपधानुपानानि लोकनाथरसविधिः.... १४३ त्रिफलानुपानं १६६. लोकनाथानुपानानि १४४ गुडूच्यनुपानं १६६ वाजिवर्माविधिरनुपा- सामान्यौपधानुपानानि १६८ नानि १४७/कवे कुलपरंपरावर्णनं २७८ १३९ रत्नानुपानानि .... .... .... V . .

नाडीज्ञानतरंगिणी प्रारंभः श्रीर्जयति॥ ॥अथातोनाडीज्ञानतरंगिणी रचयिष्यामः ॥ नत्वाश्रीराघवंदेवभूमिजा रमणहरिम् ॥ रचयाम्ययिलोलाक्षिनाडीज्ञा नतरंगिणीम् ॥ १॥ ज्ञात्वाकालंबलंबाले नृणामाधुनिकंवयः ॥ पराशरादिकर्षीणांवा क्यैःसिद्धांतिनामपि ॥२॥ नीरतीरादिरू पैश्चस्वर्णरत्नादिकैर्यथा ॥ किरीटभूमिपाला नांमहर्धेःसुषमाप्रदं ॥३॥ टीका-अथ शकुनज्ञानतरंगिणीरचनानंतर, नाडी- ज्ञानतरंगिणी रचता हो. तहां प्रथम निर्विभसमाप्त्यर्थ स्वइष्ट देव राघवजीको नमस्कार करिके मंगलाचरण करता हौं. अथ श्लोकार्थ-हे लोलाक्षि, प्रथम भू- मिपुत्री जो श्रीजानकीजी तिनके पति श्रीरघुकुलो- त्पन्न रामचंद्र साक्षात् हरि भगवान्को नमस्कार करिके औ उनकी रुपासें इस समयका काल ओ मनुष्योंका अवस्था औ बलको जानिकै फिरि परा- नाडीज्ञानतरंगिणी. शरादि जे सिद्धांतके करनेवाले मपि तिनके वाक्य तेई जल औ किनारेरूप है, तिनकरिके यह नाडी- ज्ञानतरंगिणी में रचता हौं जैसे अमौल्य स्वर्णरत्ना- दिकरिकै राजोंके परम शोभा देनेवाला, मुकुट रचते हैं तैसे ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ चापल्यंमेक्षमिष्यतिविद्वांसोगतमत्सराः। मू आंणांमत्सरवतांविरोधैःकाक्षतिर्मम ॥४॥ टीका-हे प्रिये, जे विद्वान् औ ईपारहित हैं ते मेरी चपलताको क्षमा करें औ जे मूर्ख है ओ ईर्षा करनेवाले हैं तिनके विरोधसे मेरी क्या हानि हे याने कुछभी हानि नहीं हैं ॥ ४ ॥ लोलाक्षीप्टच्छति।वदभिषग्वरकंजविलोचन पवनपित्तकफैर्धमनीगतिशतवमुखाजवचोड मृतपानतोभवतिमेमनसिप्रवरंसुखं ॥५॥ टीका-लोलाक्षी पूछती हे हे वेद्यश्रेष्ठ, हे कमलन- यन, वातपित्तकफकरिके जो जो नाडीकी गति होती हे सोई सोई कहो. तुमारे मुखरूप चंद्रमासे वचनरूप अमृतपान करनेसे मेरे मनमें परम सुख होता है।५॥ केचिदातंवदंत्यादौकेचित्पित्तंभिषग्वराः॥नि श्चितंब्रूहिकश्चादौकोमध्येऽतेचकाटथक् ॥६

नाडीज्ञानतरंगिणी.
,
टीका-कितने विहान् वैद्य आदिमें वात कहते
हैं. कितने पित्त कहते हैं, तहां आप निश्वे करिके
कहाँ की, कौन दोप आदिमें, औ कौन मध्यमें,
औ कौन अंतमें है सो पृथक् पृथक् कहौ ॥ ६ ॥
'केदेवाःसंतिनाडीनांकथंतांश्चपरीक्षयेत्॥अ
नाप्टष्टंचयत्किंचित्तदपिप्रवदप्रिय ॥७॥
टीका-हे प्रिय, वात, पित्त, कफ, इनकी नाडि.
योंके देवता कौन हैं और नाडीकी परीक्षा कैसे
करना? औरभी जो मैनें न पूछा होई सोभी कहौ।।७।।
रघुनाथप्रसादः ॥ अयिशृणुकुंजरगामिनि
कांतेऋषिवचनानिवदाम्यहमदा ॥ धनकु
चयुग्मवरेविधुवक्रमतिमतिबुदिमदात्मभवा
खम् ॥ ८॥
टीका-अयि कुंजरगामिनि हे कांते, तुम सुनौ.
मैं साक्षात् ऋपिनके वचन कहाँगा. हे धनकुचयु-
ग्मवरे, हे चंद्रवदने, हे बुद्धिमति, तुम बुद्धिवानकी
पुत्री हो, इसवास्ते तुम प्रीतियुक्त सुनौ ॥ ८ ॥
श्रीश्रीनिवासतातार्यःसुप्रसन्नोमयिस्थितः॥
रघुनाथप्रसादोऽपिकवित्वेतोऽश्रमंक्षमः॥९॥

૨ नाडीज्ञानतरंगिणी. शरादि जे सिद्धांतके करनेवाले ऋपि तिनके वाक्य तेई जल औ किनारेरूप हैं, तिनकरिके यह नाडी. ज्ञानतरंगिणी में रचता ही जैसे अमोल्य स्वर्णरत्ना- दिकरिके राजोंके परम शोभा देनेवाला, मुकुट रचते हैं तैसे ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ चापल्यंमेक्षमिष्यतिविद्वांसोगतमत्सराः।। मू र्खाणांमत्सरवतांविरोधैःकाक्षतिर्मम ॥४॥ टीका-हे प्रिये, जे विद्वान औ ईपरहित है ते मेरी चपलताको क्षमा करें औ जे मूर्ख हैं ओ ईर्षा करनेवाले हैं तिनके विरोधसे मेरी क्या हानि है याने कुछभी हानि नहीं हैं ॥ ४ ॥ लोलाक्षीटच्छति॥वदभिषग्वरकंजविलोचन पचनपित्तकफैर्धमनीगतिशतवमुखाजवचोऽ मृतपानतोभवतिमेमनसिप्रवरंसुखं ॥५॥ टीका-लोलाक्षी पूछती है हे वैद्यश्रेष्ठ, हे कमलन- यन, वातपित्तकफकरिके जो जो नाडीकी गति होती है सोई सोई कही. तुलारे मुखरूप चंद्रमासे वचनरूप अमृतपान करनेसे मेरे मनमें परम सुख होता है।।५॥ केचिद्वातंवदंत्यादौकेचित्पित्तंभिषग्वराः॥नि श्चितंब्रूहिकश्चादौकोमध्येऽतेचकःष्टथक् ॥६. --

नाडीज्ञानतरंगिणी.
टीका-कितने विहान वैद्य आदिमें वात कहते
हैं. कितने पित्त कहते हैं. तहां आप निश्च करिके
कही की, कौन दोप आदिमें, औ कौन मध्यमें,
औ कौन अंतमें है सो पृथक् पृथक् कहौ ॥ ६ ॥
'केदेवाःसंतिनाडीनांकथंतांश्चपरीक्षयेत् ॥ अ
नाटष्टंचयत्किंचित्तदपिप्रवदप्रिय ॥७॥
टीका-हे प्रिय, वात, पित्त, कफ, इनकी नाडि.
योंके देवता कौन हैं और नाडीकी परीक्षा कैसे
करना? औरभी जो मैनें न पूछा होई सोभी कहौ।॥७॥
रघुनाथप्रसादः ॥ अयिशृणुकुंजरगामिनि
कांतऋषिवचनानिवदाम्यहमदा ॥ धनकु
चयुग्मवरेविधुवक्रमतिमतिबुद्धिमदात्मभवा
खम् ॥ ८॥
टोका-अपि कुंजरगामिनि हे कांते, तुम सुनौ.
मैं साक्षात् अपिनके वचन कहौंगा, हे घनकुचयु-
ग्मवरे, हे चंद्रवदने, हे बुद्धिमति, तुम बुद्धिवानकी
पुत्री हौ, इसवास्ते तुम प्रीतियुक्त सुनौ ॥ ८ ॥
श्रीश्रीनिवासतातार्यःसुप्रसन्नोमयिस्थितः॥
रघुनाथप्रसादोऽपिकवित्वेतोऽश्रमंक्षमः॥९॥

नाडीज्ञानतरगिणी. टीका-श्रीश्रीनिवास ताताचार्य, अतिप्रसन्न मेरे हृदयमें स्थित हैं; इसवास्ते में कवितामें विनाश्रम समर्थ हो. इहां केवल गुरुकृपामात्र समर्थताके कारण है. यह निश्चै जानो ॥ ९ ॥ वातिकायाःपतिर्ब्रह्मापत्तिकाया स्त्रिशुलधृक् ॥ श्लैष्मिकाया पति विष्णुर्वदंतीतिविपश्चितः॥१०॥ टीका-वायूकी नाडीका देवता ब्रह्मा है, पित्तकी नाडीका शिव देवता है, कफकी नाडीका विष्णु देवता है ॥ १० अन्यच्च ॥वातिकायाःपतिर्वायुःपैत्ति कायादिवाकरः॥ श्लैष्मिकाया पति श्चंद्रोवदंतीतिमुनीश्वराः॥ ११ ॥ टीका-औरभी मुनीश्वर कहते है. वायूकी ना- डीका वायु देवता है, पित्तको नाडीका सूर्य है, कफकी नाडीका चद्र हे ॥ ११ ॥ अथनाडीज्ञानयोग्यवैद्यः॥ स्थिरचित्तोनि रोगश्चसुखासीनःप्रसन्नधीः ॥ नाडीज्ञान समर्थःस्यादित्याहुःपरमर्पयः ॥ १२ ॥ ।

नाडीज्ञानतरंगिणी. , टीका-स्थिरचित्त, निरोग, सुरवसें बैठा हुआ, प्रसलवुद्धि ऐसा वैद्य नाडीज्ञानमें समर्थ होता है. ऐसे श्रेष्ठ ऋपि कहते हैं ॥ १२ ॥ अथनाडीज्ञानायोग्यवैद्यः ॥ पीतमद्यश्चं चलात्मामलमूत्रादिवेगयुक्॥नाडीज्ञानेऽ समर्थःस्याल्लोभाक्रांतश्चकामुकः ॥ १३ ॥ टीका-अथ नाडीज्ञानमें असमर्थ वैद्य कहते हैं. जिसने मदिरा पियी होई, और जिसका मन चंचल होय, और जिसका मलमूत्रादि त्यागनेकी इच्छा होयरही है, औ जिसको लोभ अत्यंत होई औ कामकरिके पीडित होई सो वैद्य नाडीज्ञानमें असमर्थ है ॥ १३ ॥ अथनाडौंद्रष्टुंयोग्योरोगी ॥ त्यक्तमूत्रपुरीष स्यसुखासीनस्यरोगिणः ॥ अंतर्जानुकरस्या पिनाडीसम्यक्परीक्षयेत् ॥ १४ ॥ टीका-जो मल और मूत्र त्यागिके सुरवसें बैठा होई औ दोनों जानूके बीचमें हाथ किये होई तिस रोगीकी नाडी अछी तरहसे परवना ॥ १४ ॥ अथनाडींद्रष्टुमयोग्यः॥ सद्यःस्नातस्य

६
नाताननंगिनी.
भुजस्यतयातलावगाहिनः ॥ श्रुत्तृपात
स्यनुतस्यनाडीमम्यनयुद्यते॥१५॥
टीका-जो तत्काल नान किया होय, वा भो.
जन किया होप, अथवा तेल मटन कगया होय,
अथवा भृत्वापियासा होय अथवा सोता होई उसकी
नाडी अछी तरहसें देवनेमें नहीं आती है ।। १५ ॥
अथस्त्रीपुंसोर्नाडीज्ञानभेदमाह ॥ योपितोवा
मभागस्यदक्षिणस्यचनुभिषक् ॥ पश्येत्स्या
नुभवान्नादीमभ्यासेनापिरलवत् ॥ १६ ॥
टीका-अब स्त्रीपुम्पोंकी नाडीका भेद कहते हैं.
ग्नीक याम अगमें ओ पुरपके दक्षिण अंगमें वेय
साक्षात अपने अनुभवकारिक औ अभ्यासकारक
जागना. जमे जोहरि रत्नकी परीक्षा स्वानुभव
अम्गागरिक करता है ॥ १६ ॥
अग्यभेदग्यकारणंतंत्रांतरेचोक्तं ॥ विदे
हिनामरितनाभिस्थानेसदास्थितः ॥ स्त्रीणा
मूर्ध्वमुखःपुंसामधीवकःप्रकीर्तितः ॥ १७ ॥
तस्यैवदक्षिणेभागेनाडीनेयाभिपग्वरैः ॥ज
नेनकारणेनेवनारीपुंसोव्यंतिकमः ॥ १८ ॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. टीका-जो कहाकी, पुरुपके दाहिने औ स्त्रीके वामे अंगमें नाडीकी निश्वै करना चाहिये. सो इ- सका कारण यही है की, देहधारीमात्रके नाभिस्था- नमें कूर्म सदा रहता है, सो स्त्रीके ऊर्ध्वमुख रहताहै औ पुरुषके अधोमुख रहता है उसी कूर्मके दाहिने भागमें वैद्योंकरिके नाडी जानने योग्य है; इसवास्ते स्त्रीसें पुरुपके व्यतिक्रम है ॥ १७ ॥ १८ ॥ अथनाडीस्पर्शनविधिः ॥ वारत्रयंपरीक्षेतधृ खाधृत्वाविमुच्यच ॥ विमर्यवहुधाबुद्ध्यात तोरोगविनिर्दिशेत् ॥ १९॥ टीका-वैद्य रोगीकी नाडीपर तीनि वखत अंगु- ली धरि धरि औ उठाई उठादके अछी तरहसें बुद्धी- में विचार लेई फिरि रोग कहै ॥ १९ ॥ अन्यच्च ॥ईपहिनामितमयेविततांगुलिंचवा लेनिगृह्यकरमामयिनोजनस्य ॥ पुंसोपसव्य मपिसव्यकरणपश्यनाड्यांचशश्वदपसव्यक रांगुलीभिः ॥ २०॥ पित्तंसमीरणमथोहि कफंक्रमणामुष्ठमूलतइतिप्रवदंतिवेद्याः ॥

८ नाडीज्ञानतरंगिणी, नार्यास्तुवाममपसव्यकरेण धीरःसंगृह्यसव्य करकांगलिभिस्तथैव ॥२१॥ ' टीका-अब नाडीस्पर्श करनेकी विधि कहते हैं. रोगी पुरुषके दाहिने हाथको सीधी अंगुली करिके औ किंचित् नवाइके आपके वामे हाथसे पकडीके नाडीकेविषे अंगुष्ठाकी मूलसें लैके आपके दाहिने हाथकी तीनि अंगुली रखीकरिके क्रमसें तर्जनीके नीचे पित्त, मध्यमाके नीचे वायु, अनामिकाके नीचे कफको देखना. ऐसे वैद्य कहते हैं. और स्त्रीका वाम हस्त आपके दाहिने हाथसें पकडीके उसी क्रमसे आपके वामे हाथकी अंगुलीनसें देखना चाहिये ॥ २० ॥ २१ ॥ उक्तंचपराशरसनत्कुमाराभ्याम् ।। वाताधि कावहेन्मध्येत्वग्रेवहतिपित्तला ॥ अंतेश्लेप्म प्रतीज्ञेयामिश्रितेमिश्रिताभवेत् ॥ २२॥ टीका-वाताधिक नाडी मध्यमें चलती है, पि- वाधिक आदिमें वहती है, कफाधिक अंतमें वहती है, औ मिश्रित होनेसें मिश्रित चलती है ॥ २२॥ अत्रदृष्टांतः॥ तृणंपुरःसरंकृत्वायथावातोवहे ।

- नाडीज्ञानतरंगिणी. बली ॥ स्वानुगंचतणंग्राष्टथिव्यावक्रगोय था ॥२३॥ एवंमध्यगतोवायुःकृत्यापित्तंपुरः सरम् ॥ स्वानुगंकफमादायनाड्यांवहतिस र्वदा ॥ २४ ॥ अतएवचपित्तस्यज्ञायतेचप लागतिः ॥ चनाप्रभंजनस्यापिवैद्यैर्मन्दाक फस्यच ॥२५॥ वाताग्रेऽस्तिगतिःशीघ्रातृण स्येतिविदृश्यताम् ॥मंदानुगस्यवक्रावैमरुतो मध्यगस्यह॥२६॥ तथाऽत्रैवचज्ञातव्यागति र्दोषत्रिकोद्भवा ॥ नान्यथाज्ञायतेस्नायुर्गतिरे तद्विनिश्चितं ॥ २७॥ टीका-इहां दृष्टांत देते हैं. जैसे पृथ्वीमे जब ति प्रबल पवन चलता है तव देखने में आता है कि, तृणको अगाडीभी बडे वेगसे उडाता जाता है. औ पिछाडीकाभी तृण खीचता जाता है, औ आप वीचमे वक्रगतीसें चलता है ॥ २३ ॥ ऐसे नाडीमे सर्वदा आप मध्यमे चक्रगतीसें रहिके पित्तको अगाडी करिके कफको पिछाडी लिये चलता है ॥ २४ ॥ इसीवास्ते पित्तकी चपलगति वैद्योंकरिके जाननेमें आती है. और वायूकी वक्रग-

१०
नाडीज्ञानतरंगिणी.
ति कफकी मंदगति जानी जाती है ॥२५॥ देखो..
प्रसिद्ध है की, जव जोरसें हवा चलती है; जिसको
लोग आंधी कहते है, उसके अगाडी औ जो
तृण उडता हैं सो वडे वेगसें चलता है. औजो पीछे
उडता है सो मंदगतीसें चलता है. वीचमें वायु
आडाटेढा घूमता चलता है ॥ २६ ॥ तैसेही इहां-
भी नाडीमें वात पित्त कफकी गति जानना चाहि-
ये; और तरहसे नाडीकी गति बरोबरी निश्चै नहीं
होती है ॥ २७ ॥
तदिदंकारणं ॥ पित्तंपंगुकफापंगुः
पंगवोमलधातवः ॥ वायुनायत्री
यंतेतत्रवतिमेघवत् ॥ २८ ॥
टीका-तिसका यह कारण है की, पित्त औ क-
फ पंगुले हैं औ औरभी मलधातु पंगुले हैं; जहां
वायु ले जाता है वहां मेघ किसीनांई वर्पते हैं ऐसे
यहांभी वायुके आधीन पित्तादिक हैं ॥ २८ ॥
अथस्वस्थस्यनाडीलक्षणम् ॥ भूनागसदृशी
प्रायःस्वच्छास्वस्थस्यवैशिरा॥सुखितस्यस्थि
पालेयातथावलवतीमता ॥ २९ ॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. टोका-स्वस्थ सुखीकी नाडीके चुवा जंतुसरीखी बहुधा चलती है, औ स्वच्छ, स्थिर, बलसंयुक्त होती है ॥ २९॥ प्रातःस्निग्धाशिराज्ञेया मध्यान्हे प्युष्णतान्विता ॥ सायान्हेधाव मानाचसदारोगविवर्जिता॥३०॥ टीका- रोगरहित नाडी प्रातःकालमें लिग्ध याने स्थिर सचिकन सदा रहती है, मध्यान्हमें उष्णतायुक्त, सायंकालमें शीघ्रगति होती है ॥३०॥ अथनाड्यागतिरुच्यते ॥ वातावक्रगतिर्ना डीपित्ताच्चपलगाभवेत् ॥ कफान्मंदगतिश्चै पामिश्रितेमिश्रिगातथा ॥ ३१ ॥ टीका-यातसें नाडी वक्रगति होती है. पित्तसे चंचल होती है. कफसें मदगति होती है. मिश्रित- से मिश्रित होती हे ॥ ३१ ॥ अन्यच्च ॥ सर्पजलौकादिगतिंवदंति हिबुधाःप्रभंजनेनाडीम्॥पित्तेचकाक लावकमेकादिगतिंतथाचपलाम् ॥३२॥ टीका-यातरोगमें सर्प और जलोकादिककी

१२ नाडीज्ञानतरगिणी,
गति चलती है, पित्तरोगमें काक, लाव, मेडूक,
इत्यादि गति औ चपल चलती है ।। ३२ ॥
राजहंसमयूराणांपारावतक
पोतयोः ॥ कुकुटादिगतिध
धमनीकफसंगता॥३३॥
टीका-राजहंस जी मोर औ खबूतर पडूखी औ
कफुट जो मुरग इनकी गतीसे कफको नाडी
चलती हे ॥ ३३ ॥
सर्पादिगतिकांनाडीकाकादिगति
कांतथा ।। वातपित्तामयोन्मिश्रा
प्रवदंतिभिषग्वराः ॥ ३४ ॥
टीका-जो नाडी कहीं सादिक गति औ कहीं
काकादिक गति मिश्रित चले तिसको वेयश्रेष्ठ
बातपित्तमिश्रितरोगकी कहते हैं ।। ३४ ॥
दंदशूकगतिनाडौंकदाचिदंसगामि
नीं । कफवातामयोन्मिश्रांप्रवदंति
भिषग्वराः ॥ ३५॥
टीका-जो नाडी कदाचित् सर्पगति ओ कदा.
चित् हसगतीसें चलती है उसको श्रेष्ठवैद्य कफवात-
मिश्रितरोगको कहते है ॥ ३५ ॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. मंडूकादिगतिंनाडौंकदाचिदंसगामि नीं ॥ कफपित्तामयोन्मिश्रांप्रवदंति भिषग्वराः॥ ३६॥ टीका- जो नाडी कदाचित् मेडूककी गति औ कदाचित् हंसकी गतीसें चलती है उसको श्रेष्ठवैय कफपित्तकी नाडी कहते हैं ॥ ३६ ॥ अन्येऽप्याहुः ॥ क्षणेवकाक्षणेतीवा मध्यमातर्जनीतले ॥ स्फुटाभवति सानाडीवातपित्तगदोद्भवा ॥३७॥ 'टीका-जो नाडी क्षणमें वक औ क्षणमें तीन गतीसें तर्जनी औ मध्यमाके नीचे प्रकट होती है सो वातपित्तरोगकी है ॥ ३७ ॥ स्फुटावक्राचमंदाच मध्यमानामिका तले ॥ याभवेत्साहिविज्ञेया कफवा तसमुद्भवा ॥ ३८॥ टीका-जो नाडी क्षणक्षणमें वक्र औ मंदगतीसें मध्यमा ओ अनामिकाके नीचे प्रकट होती है सो वातकफकी है ॥ ३८ ॥ क्षणेमंदाक्षणेतीवाऽनामिकातर्जनी २ नाडीज्ञानतरंगिणी. तले ॥ स्फुटास्यात्साधराज्ञेया कफ पित्तसमुद्भवा ॥३९॥ टीका-जो नाडी क्षणमें तीन औक्षणमें मंद- गतीसें अनामिका औ तर्जनीके नीचे प्रकट होती है सो कफपित्तकी है ॥ ३९ ॥ अन्ये चान्यरीत्या स्फुटमाहुः॥ वातस्था नेचयातीव्रावातपित्तगदोद्भवा ॥ मंदावा तकफोन्मिश्रामध्यमाधोहिनाडिका ॥४०॥ टीका-जो नाडी मध्यमा अंगुलीके नीचे जो वात- स्थान है तहां तीव्र चलै तौ वातपित्तकी औ मंद चलै तौ वातकफकी जानना ॥४०॥ पित्तस्थानेचयावक्रापित्तवातोद्भवाचसा। मंदापित्तकफातंकसंभवातर्जनीतले ॥४१॥ टीका-जो नाडी तर्जनीके नीचे पित्तस्थानमें वक चले तो पित्तवात, औ मंद चले तो पित्तकफ- संभव है यह जानना ॥ ४१ ॥ कफस्थानेचयातीवाकफपित्तगदोद्भवा॥वका क्षेप्ममरुन्मिश्रातंकेसानामिकातले॥४२॥ टीका-जो नाडी अनामिकाके नीचे कफस्थानमें , नाडीज्ञानतरंगिणी, तीन चलती होय सो कफपित्तकी, औ वक होय सो कफवातकी है यौं जानना ॥ ४२ ॥ अथज्वरकामादिनाडीलक्षणं ॥ज्वरकोपे नधमनीसोष्णावेगवतीभवेत् ॥ कामको धावेगवहाक्षीणाचिंताभयप्लुता॥४३॥ मं दाक्षीणधातोश्चनाडीमंदतराभवेत् ।। असृक्पूर्णाभवेत्कोष्णागुर्वीसामागरीय सी॥४४॥ लघ्वीवहतिदीप्ताग्नेस्तथावे गवतीमता ॥ सुखितस्यस्थिराज्ञेयात थावलवतीस्मृता॥४५॥ टीका-अथ ज्वर औ कामादिकके नाडीलक्षण कहते हैं. ज्वरके कोपसें नाडी उष्णता औ वेगयुक्त होती है. काम औ क्रोधसे वेगयुक्त होती है. चिंता औ भयको नाडी क्षीण होती है ॥ ४३ ॥ जिसका जठराग्नि मंद औ धातुक्षीण होती है उसकी नाडी अतिमंद चलती है. जिसके रक्तविकार है उसकी नाडी पत्थरसी भारी औ किंचित् गरम चलती है. भी आमरोगयुक्त नाडी भारी लदेभैसेकी चालपर होती है ॥ ४४ ॥ जिसका जठराग्नि प्रदीप्त है उ- नाडीज्ञानतरगिणी, सकी नाडी हलकी औ वेगयुक्त चलती है औ सु- खीकी नाडी स्थिर औ वलयुक्त होती है ॥ ४५ ॥ अथसन्निपातनाडीलक्षणं ॥ लावतित्ति रवर्तीकगमनासन्निपाततः॥ अंगुलीत्रि तयेऽपिस्यात्प्रव्यक्तासाधराध्रुवं ॥४६॥ टीका-जो नाडी लावपक्षी ओ तित्तिर औ वटेर- की गतीसें चलती है सो सन्निपातकी तीनों अंगु- लोके नीचे प्रसिद्ध होती है ॥ ४६॥ अन्यच्च ॥ काष्टकुट्टोयथाकाष्ठंकुते चातिवेगतः ॥ स्थित्वास्थित्वातथा नाडीसन्निपातेभवेद्बुवम् ॥४७॥ टीका-जैसे कठफोरापक्षी अतिवेगसें काष्ठकों रहिरहिके फोरता हे तैसे सन्निपातमें नाडी होती है । अथसाध्यासाध्यविचारः ॥ स्पंदतेचैकमा नेनत्रिंशद्वारंयदाधरा ॥ स्वस्थानेनतदानून रोगीजीवतिनान्यथा ॥४८॥ टीका-जो नाडी एकलग निरंतर आपके स्थान- पर तीसवेर फरकै तो रोगी जीव, नहीं तो नहीं ४८ " नाडीज्ञानतरंगिणी, अथासाध्यनाडीलक्षणं ॥ स्थिरानाडीभवे यस्यविद्युट्युतिरिवेक्षते ॥ दिनैकंजीवितंत स्यद्वितीयेमृत्युरेवच ॥४९॥ टीका-जिसकी नाडी स्थिर होय औ विजुलीस- रीखी रहिरहिके चले तिसकी आयुः एक दिनकी है, दूसरे दिन मृत्यु है ॥ ४९॥ अतिसूक्ष्मातिवेगावाशीतलाचभवेद्यदि॥त दावैद्योविजानीयादयंरोगीविनश्यति ॥५०॥ टीका-जिसकी नाडी अतिसूक्ष्म अथवा अतिवे- गसें चलती है तो वैद्य ऐसा जाने की, यह रोगी मरेगा ॥ ५० ॥ तिर्यगुप्णाचयानाडीसर्पवद्वेगवत्तरा ॥ कफपूरितकंठस्यजीवितंतस्यदुर्लभं ॥५१॥ टीका-जिसकी नाडी वक्र औ सर्पसरीखी अ- तिवेगसें चलती होय और कंठ कफकरिके भरा होई तिस रोगीका जीवना दुर्लभ है ॥ ५१ ॥ दृश्यतेचरणेनाडीकरेनैवविदृश्यते ॥ मुखंवि कसितंयस्यजीवितंतस्यदुर्लभं ॥५२॥ टीका-जिसके पगकी नाडी चलती होय ी

१८
नाडीज्ञानतरंगिणी.
हाथकी न चलती होय ओ मुख फैलो रहा होय
तिस रोगीका जीवना दुर्लभ है ॥ ५२ ।।
कंपतेस्पंदतेऽत्यंतंपुनःस्टशतिचार
लीः ॥ तामसाध्यांविजानीयानाडी
दूरेणवर्जयेत् ॥ ५३॥
टीका-जिसकी नाडी कंपयुक्त चलती चलती
रही जाय, ओ फिरि अंगुलीनको स्पर्श कर तिसकी
नाडी असाध्य जानिके दूरिहिसे त्यागि देई॥५३॥
शीघ्रानाडीमलोपेताशीतलावाथदृश्यते ॥
द्वितीयेदिवसेमृत्युस्तस्यनुर्भवतिध्रुवं ॥५४॥
टीका-जिसकी नाडी शीघ्र औ मलयुक्त चलती
होई वा शीतला याने थंड चलती होई तिसकी मृ.
त्यु दूसरे दिन जरूर होती है ।। ५४ ॥
मुखेनाडीवहेत्तीबाकदाचिच्छीतलावहेत्॥आ
यातिपिच्छिलःस्वेदःसप्तरात्रंसजीवति॥५॥
टीका-जिसकी नाडी अग्रभागमें अतिशीघ्र
चलती होप औ कदाचित ठंडी होई ओ देहमें
चिकटापसीना आता होई तो सो रोगी सात दिन
जीवे ॥ ५५ ॥

नाडीज्ञानतरंगिणी.
मुखेनाडीयदानास्तिमध्येशैत्यंवहिःकमः॥
यदामंदावहेन्नाडीसत्रिरात्रंनजीवति ॥५६॥
टीका-जिसकी पित्तनाडी नष्ट होगई ओ म-
ध्यमें वातनाडी शीतल होगई औ वाहर ग्लानि
होय औ नाडी मंद चलती होय सो तीनिरात्रि
न जिवेगा ॥ ५६ ॥
शीघ्रानाडीमलोपेतामध्यान्हेऽग्निसमोज्वरः॥
दिनेकंजीवितंतस्यद्वितीयेऽह्निम्रियेतसः५७
टीका-जिसकी नाडी मलयुक्त होई ओ मध्यान्हमें
अग्मितुल्य ज्वर होई सो एक दिन जीवै ॥ ५७ ॥
हिमवच्छीतलानाडीज्चरदाहेनतापिनः॥ त्रि-
दोषरुग्विभजतोमृत्युरेवदिनत्रयात् ॥ ५८॥
टीका-जिसकी नाडी हिमसरीरवी ठंढी होय
ओ जो ज्वरके दाहकरिके तपापमान होई ओ त्रि-
दोपरोगको प्राप्त भयी होई तिसकी मृत्यु तीनि
दिनमें हे ।। ५८॥
स्वस्थानविच्युतानाडीयदावहतिवा
नवा ॥ ज्वालाचहृदयेतीनातदाज्या
लावधिस्थितिः ॥ ५९॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. टीका-जिसकी नाडी स्थान छोडीके कधी चले, कधी न चले औ हृदयमें तीव्र ज्वाला होई तो ज- हांतक ज्वाला है तहांतक जीता है ।। ५९ ॥ अंगुष्ठमूलतोबाह्येयंगुलेयदिनाडिका ॥ हरार्धाबहिर्मत्युंजानीयाचविचक्षणः॥६०॥ टीका-अगुष्ठाकी मूलसें दो अंगुल छोडिके जो नाडी होई तो आधे पहर पीछे मरै ।। ६० ॥ मध्यरेखासमानाडीयदितिष्ठतिनिश्चला॥ष- श्चिप्रहरैस्तस्यमृत्यु योविचक्षणैः ॥६१ टीका-जिसकी नाडी वातस्थानमें जो रेखा- सरीखी निश्चल चलती होई तिसकी छपहरमें मृत्यु है ॥ ६१॥ मंदमंदशिथिलशिथिलंव्याकुलंच्याकुलंवा स्थित्वास्थित्वावहतिधमनीयातिसूक्ष्मान राणां ॥ नित्यंस्थानात्स्खलतिपुनरप्यंगु लीःसंस्पृशेवाभावैरेवंबहुविधतरे सन्निपा तेवसाध्या ॥२॥ टीका-जिन मनुष्योंकी नाडी मंद मंद, औ शि- पिल शिपिल ओ व्याकुल व्याकुल चलती होई औ

क
।
नाडीज्ञानतरगिणी.
रहिरहिके अतिसूक्ष्म औ निरंतर स्थानको छोडिके
फिरिभी अगुलीनको स्पर्श करे ऐसे अनेकलक्षण-
युक्त सन्निपातकी नाडी असाध्य है ॥ ६२ ॥
अथचैतादशलक्षणापिअनयागत्यासाध्या ॥
पूर्वपित्तगतिप्रभंजनगतिश्लेप्माणमाविभ्र
तीस्वस्थानागमणंमुहुर्विदधतीचक्रादिरूढा
मिवातीव्रत्वंदधतीकदाचिदपिवासूक्ष्मत्व
मातन्वतींनाऽसाध्यांधमनीवदंतिसुधियो
नाडीगतिज्ञानिनः ॥ ६३ ॥
टीका-अब ऐसे लक्षणयुक्त नाडीभी इस रीतिसे
साध्य है सो कहते हैं, जो नाडी स्पर्शसमयमें प्रथम
पित्तगति, फिरि वातगति फिरि कफगति चले औ
आपके स्थानसें भ्रमती हुई वारवार जैसे चक्रपर स्थित
होती है, ऐसे चले. कभी तीव, औ फिरि सूक्ष्मभी
चले तो इस नाडीको नाडीज्ञानपाले असाध्य
नहीं कहते हैं ॥ ६३ ॥
भारप्रवाहमूर्छाभयशोकप्रमुखकार
णान्नाडी ॥ संमूर्छितापिगाढंपुनर
पिसाजीवितंधत्ते ॥६४॥

२२ नाडीज्ञानतरगिणी. टीका-भारले चलनेसें, मूर्छासें, भयसें शोकसें, जो नाडी मूञ्छितभी होती है तौभी साध्य है ।।६।। भूतावेशयुतस्यापिनष्टशुक्रस्यनाडिका ॥त्रि दोषगमनाचापिसूक्ष्माचापिनमृत्युदा॥६॥ टीका-भूतावेशयुक्तकी औ धातुक्षीणकी नाडीत्रि- दोपगतिभी चलती है. औ मूक्ष्म तौभी मृत्युदायक नहीं है । ६५॥ स्वस्थानहीनाशोकेचहिमाक्रांतेचनिर्गदाभि तिनिश्चलानाड्योनकिंचित्तत्रवैभयम्॥६६ टीका-शोकमे औ शीतलगनेमे स्थिर नाडी होय तौभी भय नहीं हे ।। ६६ ॥ स्तोकंचातकर्फनष्टंपित्तंवहतिदारुणम् ॥ पि त्तस्थानविजानीयात्तत्रभेषजमाचरेत् ॥६७॥ टीका-थोडा वात औ कफ नष्ट भया होई औ पित्त दारुण चलै तौ औषध करना ।। ६७ ॥ स्वस्थानच्यवनंयावदमन्यानोपजाय ते ॥ तत्स्थचिहस्यसत्वेऽपिनाऽसा ध्यत्वमितीरितम् ॥ ६८॥ टीका-जहातक नाडी विनकुल स्थानभ्रष्ट न होई नाडीज्ञानतरंगिणी. २३ औचिन्ह निदोपके होई तौभी असाध्य नहींहै ॥६॥ - अथाहारवशान्नाड्यागतिरुच्यते ॥ पुष्टिस्तै लगुडाहारेमाषेचलगुडाकृतिः ॥ क्षीरेस्ति मितवेगाचमधुरेहंसगामिनी ॥६९॥ टीका-अब आहारके चशसें नाडीकी गति क- हते हैं. सेल औ गुड खानेसें नाडी पुष्ट होती है, औ उडद खानेसे लकुटके आकार होती है, दूध खानेसें मंदगति होती है औ मिष्ट भोजनसे हंसकी गति होती है ॥ ६९ ॥ मधुरेवर्हिगानाडीतिक्तेस्थूलगतिर्भवेत् ॥ अ म्लेभेकगतिः कोणाकटुकै गसन्निभा ७० टीका-मधुर भोजनसें नाडी मयूरगति होती है, तिक्त भोजनसें स्थूलगति होती है, खटाईसें किंचित् उप्ण औ मेडूककी गति चलती है.कडूयेसें भ्रमरकी गति चलती है ॥ ७० ॥ कपायेकठिनाम्लानालवणेसरलाद्रुता ॥ ए वंद्वित्रिचतुर्योगेनानाधर्मवतीधरा ।। ७१ ।। टीका कपैले भोजनसें कठिन औ मलिन याने किंचित् मंद चलतीहै, लवणरस भक्षणसे सरल औ -- T --- नाडीज्ञानतरंगिणी. शीघ्रगति होती है. ऐसेही दो तीनी चारी वा सर्व मिलनेसें नानाप्रकारकी गति होती है ।.७१ ॥ द्रवेतिकठिनानाडीकोमलाकठिनाशने ॥द्र बद्रव्यस्यकाठिन्येकोमलाकठिनापिच॥७२ टीका-द्रव याने पतला जैसे कठिन इत्यादि म- क्षण करनेसें अतिकठिन नाडी चलती है औ कठिन आहारसे कोमल चलती है औ जो द्रवद्रव्य कठिन- तालियेहोई तो कोमल औ कठिनभी चलती है ।।७२॥ द्रव्यैश्चमधुराम्लायैर्नाडीशीताविशेषतः॥ चिपिटेर्धद्रव्यैश्चस्थिरामंदतराभवेत् ७३ टीका-मीठे और खट्टे मिश्रितसें नाडी विशेषक- रिक ठंढी रहती है औ चूरा जिनको पौहाभी कहते हैं इनसें औसिके चर्वनसें स्थिर औ मंद होतीहै १७३।। कूष्मांडैमूलकैश्चैवभवेन्मंदाहिनाडिका ॥ शाकैश्चकदलैश्चैवरकपूर्णेवसाभवेत् ॥७॥ टोका-कूष्मांड औ मूलीसें नाडी मंद होती है. शाक अरु केलेसे रक्तपूर्ण जैसी होती है ॥ ७ ॥ मांसात्स्थिरवहानाडीदुग्धाच्छीता बलीयसी ॥ गुडक्षीरैःसपिष्टैश्य स्थिरामंदाधराभवेत् ॥ ७५ ॥ , नाडीज्ञानतरंगिणी. . टीका-मांसरवानेसें नाडी स्थिर, दूधसें ठंढि औ वलयुक्त, गुड, दूध औ पिष्टसे स्थिर औ मंद हो- ती है।। ७५ ॥ मैथुनातेभवेच्छीघ्रासरलापिचनाडिका ॥ मलाजीनुननितरांस्पंदतेतंतुसन्निभा ॥७॥ टीका-मैथुनांतमें नाडी शीघ्र ओ सरल चलती है औ मलाजीर्णमें तंतुसरीखी किंचित् किंचित् च- लती है ॥ ७६ ॥ व्यायामेभ्रमणेचैवचिंतायांधनशोकतः ॥ नानाप्रकारगमनाजीवितज्ञाभवेद्भुवं ॥७७॥ टीका-कसरति करनेमें, फिरनेमें, चिंतामें, ध- नके शोकमे, नाडीकी नानाप्रकारकी गति होती हे७७ अजीर्णेतुभवेन्नाडीकठिनापरितोजडा ॥प काजीणेपुष्टिहीनामंदमंदंप्रवर्तते ॥७८॥ टीका-अजीर्णमें नाडी कठिन औ जड होती है औ पक्काजीर्णमें पुष्टिहीन औ मदगतीसें चल- ती है ॥ ७० ॥ विचिकाऽभिभूतेचनाडिकाभेकसंक्रमा ॥ प्रमेहेचोपदंशेचग्रंथिरूपाधरास्मता ॥७९॥ ,

नाडीज्ञानतरागणी.
।
टीका-विचिका रोगमे नाडी मेडुकगती चलती
हे, प्रमेह औ उपदशमें ग्रंथिरूप चलती है. ॥ ७९ ॥
प्रदरेरक्तपीतेचश्वेतेथिवदच्छति ॥ क्षत
कासेतथाराजयक्ष्मणिग्रंथिरूपिणी ॥ ८०॥
टोका-श्वेतप्रदर, रक्तपीत ओ क्षतकास, तथा
क्षयीरोगमें ग्रंथिरूप चलती हे ॥ ८ ॥
वांतस्यशल्याभिहतस्यजतोर्वेगावरोधाकुलि
तस्यचैव॥ गतिविधत्तेधमनीगजेंद्रमराल
कानांचकफोल्वणस्य ॥ ८॥
ठीका-जिस पुरुपने वांति किमी होई, अथवा
जिसके तीर वगैरे लगाहोई अथवा जो मलादिक-
वेगसे व्याकुल होई, अथवा जिसके कफ बहुत
होई तिसकी नाडी हाथी औ हसकी गतीसें चल-
ती है ।। ८१ ॥
अथान्यमतानुसारेणस्वस्थनाडीलक्षणम् ॥
अयिप्रियेशृणुप्वैववदाम्यहमतांतरं ॥ नर
स्यजन्मकालतोह्यशीतिवत्सरावधि ॥शि
शोर्हिजन्मकालतः पलावधिप्रकंपते ॥ धरा
रसेपुवारकंनिरंतरंशिशुप्रिये ॥ ८२॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. २७ टीका-हे प्रिये, अब मैं मतातरसें स्वस्थनाडीका लक्षण कहता हौं, जन्मकालसें असी वर्षपर्यंत कह- ता हों, जन्मकालसे एक पलपर्यंतमें नाडी ५६ छ- प्पन्न वार फरकती है ॥ ८२ ॥ पलादारभ्यवर्षांतपलकेनचनाडिका । नेत्रे पुकृत्वश्चलतिमत्नकुंजरगामिनि ॥ ८३॥ टीका-जन्मकालसें पलपरमितकाल पीछे एक वर्ष पर्यंत एक पलमें वावन ५२ वेर चलती है।। ८३॥ अब्दादब्दद्वयंनाडीपलकेनप्रवेपते ॥ वेदा ब्धिवारंलोलाक्षिचलकुंडलशालिनि ॥८॥ टीका-एकवर्ष पीछे दोवर्पपर्यंत एकपलमें नाडी चौवालिश ४४ वेर कंपती है ॥ ८४ ॥ वर्षद्वयाविवर्षांतंपलैकेनचतंतुकी । खवेद कृत्वश्वलतिपीनोत्तुंगपयोधरे ।। ८५ ।। टीका-दोवर्षपीछे तीनिवर्पतक एकपलमें चा- लीश ४० र नाडी चलती हे ।। ८५ ॥ त्रिवत्सप्तवातंषट्त्रिंशद्वारकंप्रिये ॥ के पतेचपलैकेनजीवितज्ञाप्रियंवदे ॥ ८६ ॥ टीका-तीनिवपकी अवस्थापीछे सातवर्षकी आ-

नाडीज्ञानतरंगणी.
टीका-विपूचिका रोगमें नाडी मेडुकगती चलती
हे, प्रमेह औ उपदंशमें ग्रंथिरूप चलती है. ॥ ७९ ॥
प्रदरेरक्तपीतेचश्वेतेग्रंथिवदर्छति ॥ क्षत
कासेतथाराजयक्ष्मणिग्रंथिरूपिणी ।। ८०॥
टीका-श्वेतप्रदर, रक्तपीत ओ क्षतकास, तथा
क्षयीरोगमें ग्रंथिरूप चलती है ॥ ८ ॥
वांतस्यशल्याभिहतस्यजंतोर्वेगावरोधाकुलि
तस्यचैव।। गतिविधत्तेधमनीगजेंद्रमराल
कानांचकफोल्वणस्य ॥ ८१ ॥
टीका-जिस पुरुपने वांति कियी होई, अथवा
जिसके तीर वगैरे लगाहोई अथवा जो मलादिक-
वेगसे व्याकुल होई, अथवा जिसके कफ बहुत
होई तिसकी नाडी हाथी औ हंसकी गतीसे चल-
ती है ।। ८१॥
अथान्यमतानुसारेणस्वस्थनाडीलक्षणम् ॥
अयिप्रियेशृणुष्वैववदाम्यहमतांतरं ॥ नर
स्थजन्मकालतोह्यशीतिवत्सरावधि ॥शि
शोर्हिजन्मकालतः पलावधिप्रकंपते ॥ धरा
रसेपुवारकंनिरंतरंशिशुप्रिये ॥ ८२॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. २७ टीका-हे प्रिये, अब मैं मतातरसे स्वस्थनाडीका लक्षण कहता हौं. जन्मकालसें असी वर्षपर्यंत कह- ता हौं, जन्मकालसें एक पलपर्यंतमें नाडी ५६ छ- प्पन्न वार फरकती है ॥ ८२ ॥ पलादारभ्यवर्षांतंपलैकेनचनाडिका ॥ नेत्रे पुकृत्वश्चलतिमत्तकुंजरगामिनि ॥ ८३॥ टीका-जन्मकालसें पलपरमितकाल पीछे एक वर्ष पर्यंत एक पलमें वावन ५२ वेर चलती है।। ८३ ॥ अब्दादब्दद्वयंनाडीपलैकेनप्रवेपते ॥ वेदा ब्धिवारंलोलाक्षिचलत्कुंडलशालिनि ॥४॥ टीका-एकवर्ष पीछे दोवर्पपर्यंत एकपलमें नाडी चौवालिश ४४ बेर कंपती है ॥ ८४ ॥ वर्षद्वयाविवर्षातंपलैकेनचतंतुकी ॥ खवेद कृत्वश्चलतिपीनोत्तुंगपयोधरे ॥ ८५ ॥ 1 टीका-दोवर्षपीछे तीनिवर्पतक एकपलमें चा- लीश ४. बेर नाडी चलती है ।। ८५ ॥ त्रिवर्षात्सप्तवातंषट्त्रिंशद्वारकंप्रिये ॥ कं पतेचपलैकेनजीवितज्ञाप्रियंवदे ॥ ८६ ॥ टोका-तीनिवर्पकी अवस्थापीछे सातवर्षकी आ- नाडीज्ञानतरंगिणी. युःपर्यंत नाडी एकपलमें छचिसवार ३६फरकती है८६ सप्तमान्मनुवर्षांतवेदाग्निवारकंधरा ॥ तत श्वत्रिंशद्वर्षातंद्वात्रिंशद्वारमेवहि ॥ ८७॥ टीका-सातवर्षपीछे चौदहवर्पतक नाडी एकप- लमें चौतीस ३४ वार चलती है औ चौदवर्षपीछे तीसवर्पतक एक पलमें वत्तीस ३२ वार चलतीहै८७ त्रिंशदव्दासमारभ्यखशराब्दांतमेवच ॥खा निवारान्विशालाक्षिजीवितज्ञाप्रकंपत।।८८॥ टीका तीसवर्षसे पचासवर्षतक नाडी एकपलमें तीश ३. वार चलती है।॥ ८८ ॥ शतार्धवर्षादारभ्याशीतिवर्षातमेवहि ॥ च तुर्विंशतिवारान्चैकंपतेधमनि:प्रिये ॥ ८९ ॥ टीका-पचास वर्षके पीछे अशीवर्पतक चोवीस २४ चार नाडी एकपलमें चलती है ॥ ८९ ॥ एवमुक्तप्रमाणाञ्चभवेन्यूनाधिकंयदि ॥ न्यू नाधिकेकमात्स्यातांशीतोष्णेचघटस्तनि ।। ठीका-ऐसे उक्त प्रमाणसें जो न्यून चले तौ शीतत्व औ जो जादा चले तो उष्णता है ।। ९० ॥ अथनाडीगतिकारणम् ॥ हृदयंचेतना.

नाडीज्ञानतरंगिणी.
स्थानंतज्ज्ञासुखदुःखयोः ॥ तत्संकोच
विकाशाभ्यांजीवितज्ञाप्रकंपते ॥९१ ॥
टीका-अथ नाडीके गतिका कारण कहते है.
चेतनाका स्थान हृदय है सोई सुखदुःरवका ज्ञाता है.
तिसके संकोच औ विकाशसें नाडी चलतीहै।।११।।
वायुरंतर्वहिर्यातितत्संकोचविकाशतः ॥ ते
ननाड्यांवहत्यमुक्तेनतस्यागतिर्भवेत्॥१२॥
टीका-उसी संकोचविकाशते वायु अंदर औ बाहर
चलता है, उस चलनेसें नाडीमें रक्त वहता है. उसी
प्रवाहकरिके नाडीकी गति जानी जाती है ॥९२ ॥
अथनाडीज्ञानेप्रयत्नोऽवश्यमेवकर्तव्यः॥स
यथा ॥ नाडीज्ञानंविनाकश्चिद्वैद्यःसद्भिर्नपू
ज्यते ॥ ततश्चातिप्रयत्नेनतज्ज्ञानगुरुतो
लभेत् ॥९३॥
टीका-अथ नाडीज्ञानमें प्रयत्न तो अवश्य कर-
ना सो कहते हैं. नाडीज्ञानविना कोईभी वैद्य श्रेष्ठ-
जनोंमें पूज्य नहीं होता है. इसवास्ते वडा प्रयत्न क-
रिक नाडीज्ञान गुरुसें लेना ॥ ९३ ॥

नाडीज्ञानतरंगिणी. कचिग्रंथानुसंधानाद्देशकालविभागतः ॥ कचित्प्रकरणाचापिनाडीज्ञानंभवेदपि॥९॥ टीका-कहीं ग्रंथके अनुसंधानसें, कहीं देशकाल- के विभागसें, कहीं प्रकरणसें नाडीज्ञान होता है।।९॥ यथावीणागतातंत्रीसर्वान्रागान्प्रभाषते॥त थाहस्तगतानाडीसर्वात्रोगान्प्रकाशते ॥९५ टीका-जैसे वीणामें तांति सव रागौके भाषण करती है, तेसे हाथमें नाडी सर्व रोगोंका प्रकाश करती है ।। ९५ ॥ सद्गुरोरुपदेशाच्चदेवतानाप्रसादतः ॥ नाडी परिचयःसम्यक्प्रायःपुण्येनजायते ॥ ९६॥ टीका-सद्गुरुके उपदेशसें देवताकी प्रसन्नतासें औबहुधा पुण्यसें नाडीका पहिचानना आता है।।९६॥ अथग्रंथकर्तुःपरंपरा ॥ वालाशर्माऽभवद्विप्रः सुकल कुलवर्धनः ॥ कान्यकुलोहितद्वंभव द्गोवर्धनोभिषक् ॥ ९७ ॥ तापीरामःसुतस्त स्यतस्यासंस्तनुजास्त्रयः।।सीतारामश्चदत्त श्चमोतीरामइतिप्रिये ॥९८॥ सीताराम प्रियालक्ष्मीस्तत्साकंयादिवंगता ॥ दग्ध्या ।

नाडीज्ञानतरंगिणी,
नौप्राकृतंदेहंतच्छरीरेणसंयुतं ॥ ९९ ॥ त
स्याएवहिपुत्रोऽहंपतिदेववरेंगने॥निर्मितेयं
मयावालेनाडीज्ञानतरंगिणी॥१०॥
टीका-अथ ग्रंथकर्ताकी परंपरा. अगाडी एक
वालाशर्मा कान्यकुब्ज ब्राह्मण सुकल होते भए.
सो आपके कुलके बढानेवाले होते भए. तिनके वं-
शमें गोवर्धन सुकल भए ॥ ९७ ॥ तिनके तापी-
राम भए, तिनके तीनि पुत्र भए; सीताराम, दत्तप्र-
साद, मोतीराम ॥ ९८ । तिनमें सीतारामकी स्त्री
लक्ष्मी जो आपकी प्राकृत देह आपके पतिके देह-
के साथ जलाइके औ उनके संगही स्वर्गकों गई
॥ ९९ ॥ हे पतिव्रतनमें श्रेष्ठ मैं उसी माताका पुत्र
ही यह नाडीज्ञानतरंगिणी मैने रची है. ॥ १० ॥
लोलाक्षी ॥ पंपय्यानामगंधाविलग्रामेऽभ
वकिल ॥ तस्याहमौरसीकन्यादासीत्वच्चर
णाब्जयोः ॥ १०१ ॥ तवरूपगुणौदार्यविश्रु
तंगुणवारिधे ॥ जनैःख्यातंतथादृष्टंकृतक
त्यास्मिसांप्रतम् ॥ १०२॥

. . ३२ अनुपानतरंगिणी. इतिश्रीमत्सुकलसीतारामात्मजरघुनाथ प्रसादविरचितानाडीज्ञानतरंगिणीसमाप्ति- मगात्. टीका, हे गुणवारिधे, पंपयानाम गंधर्व विलग्राम- नामनगरमें होता भया तिसकी मैं कन्या हो. 'औ आपके चरणकमलकी दासी हौं ॥१.१ ॥ लो- कौकरिके विख्यात आपका रूप, गुण, उदारता, सु- निके आपके सन्निध में आई सो जैसा सुना तैसा- देखा. अब मैं कृतकृत्य भई ॥ १०२ ॥ ॥ इतिश्रीरमणविहारीविरचिता नाडीज्ञान तरंगिणीटीका तरणीसंज्ञिका समाप्ता ॥ श्रीः अनुपानतरंगिणीमारंभः। नमोगजास्येश्वरदेवदेवत्वत्तोऽस्यजन्मादय एवतुभ्यं । भवंतितस्याअतईशरक्षधन्वंतरि र्य कृपयाऽभवस्त्वम् ॥१॥ टीका-अथ कवि प्रथम निर्विनसमाप्तिके वास्ते इष्टदेवताकों नमस्कारपूर्वक मंगलाचरण करते हैं.

अनुपानतरंगिणी. ३३ नमोइत्यादि करिके हे गजास्येश्वरदेवदेव, तुमकों मे. रा नमस्कार होई, तुमहीसें इस जगतके जन्म रक्षा प्रलय होते है और जो आप इस जगतपर कृपा क- रिके धन्वंतरि होते भए इसवास्ते आप रक्षा करौ॥१॥ अथकविप्रिया ॥प्राणेशधातवःसप्ततथास तोपधातवः ॥ शोधनमारणतेषामनुपानंग णागुणम् ॥२॥ टीका-कविप्रिया पूछती है की, हे प्राणनाथ, सा- तधातु औ सात उपधातु है, तिनका सोधन, मारण, अनुपान, गुण औ अवगुण कहो ॥२॥ तथान्येषारसानांवाऔषधीनांचमानद॥प्री तयेममकंजाक्षवदवैद्यशिरोमणे ॥३॥ टीका-तैसेही और रसोंका और औपधिनकामी मेरी प्रीतकेवास्ते कहो. आप कमलनयन हैं औवैद्यों में श्रेष्ठ हैं ॥ ३ ॥ कविः॥अयिनितंविनिकंजविलोचनेघनकुचे वनितामदमोचने ॥ शृणुवदामिहितांहिन णामहंगदवतामनुपानतरंगिणीं ॥४॥ टीका-कवि उत्तर देताहे हे नितविनि, हे कंज. .

अनुपानतरंगिणी. विलोचने, इत्यादि संबोधनयुक्त प्रिये, तुम सुनी. मैं अनुपान तरंगिणी कहता हो. केसी हे यह अनु- पानतरंगिणी की रोगी मनुष्योंकी हितकारक है || अथसप्तधातवः ॥ स्वर्णतारंप्रियेता नागवं गंमनोहरे॥ स्वांगिजसदलोहंसप्तैतेधातवः स्मृताः॥५॥ टीका-अब सप्त धातु गनातेहैं. हे प्रिये, सोना १, रुपा २, तांवा ३, सीसा ४, रांगा ५, जिस कलईभी कहते हैं. जसद ६, लोह (ये धातु हैं ॥५॥ जसदादित्यजविदिपित्तलंप्रियवल्लभे ॥ रवि रंगभयंकांस्यंकश्यपान्वयरत्नजे॥६॥ टीका-हे प्रियवल्लभे, जसद और ताम्रसे पितल होता है, औ हे कश्यपान्वयरत्नजे, तान रांगेसे कांसा होता है. ॥६॥ अथशुद्धिप्रवक्ष्यामिधातुदोषापनुत्तये ॥ तैले तक्रेचगोमूत्रेकांजिकेकेकुलत्थजे ॥७॥ सूक्ष्म पत्राणिसंताप्यनागवंगेसुगालिते॥जसदंग लितंचैवसप्तवारविनिःक्षिपेत् ॥ ८॥ शुद्धि मायांतिसंशुदकुलोद्भूतवरांगने ।। नागवंगे , अनुपानतरंगिणी. तुवार्कस्यदुग्धेवारत्रयंक्षिपेत् ॥९॥द्रवीभू तेविशुद्धतेअमीषांमारणंशृणु ॥ मृताहेमा दिकाःसर्वेधातवोगदघातकाः ॥१०॥ टीका-अथ धातुनके दोप दूरिकरनेकेवास्ते शु- दि कहते हैं. तेलमें १, तक्रमें २, तक्रको मठा औ छाछीभी कहते हैं, गोमूत्र में ३, कुलथीकी काढेमें ४, औ कांजीमें ५ कांजीकी विधि भातका मांड अथवा कुलथीका जूसमें सोठी, राई, जिरा, हिंग, लवण ये माफिकसा मिलाइके तीनि वा चारी दिन रवि छोडै. जब खट्टा होई तब काममे लेवै. इन पांचोंमे तपाई २ सात सात वरवत वुझावै तौ शुद्ध होई. तहां सोना १, चांदी २, तांवा ३, लोह ४, पितल कांसा ६, इनके बारिक पत्र करिके तप्त करि करिके वुझावै. औ संगा सीसा जसद गलाइके बुझाई लेई, अथवा रांगे सीसेको आंकके दूधमें तीनि वरवत बुझायलेनेसे शुद्ध होते है. अथ इनका मारण कहते है. क्यों की, मरे भये धातु रोगके मारनेवाले होते है ॥ १० ॥ तत्रादोस्वर्णविधिः ॥ तत्रापिशुद्धस्वर्णपरी अनुपानतरंगिणी. क्षा ॥ वन्हितप्तहियच्छीतेरक्तत्वंभजतेचतत् शुद्धश्वेतत्वमपियनजतेऽशुद्धमीरितं ॥११॥ टीका-तहां प्रथम धातुनमें सोनेका मारना क- हते हैं, तहांभी प्रथम परीक्षा कहते हैं, जो सोना अग्निमें तपाइके ठंढा किए पीछे लालरंग रहै सो श्रेष्ठ. श्वेत नहीं ॥ ११ ॥ अथमारणं ॥ शुद्धसूतसमंखल्वेस्वर्णगोलं विधायच ॥ द्वयोस्तुल्यंवलिंशुदंदत्वाधश्यो लमेवहि ॥ १२॥ शरावसंपुटेदत्वापुटत्रिंश द्वनोपलैः ॥ चतुर्दशपुटैरेवंनिरुत्थंभस्मजा यते ॥१३॥ टीका-शुद्ध पारा औ सोनेका चूरन खल करिके गोला बनावै फिरि दोनोंकी तुल्य शुद्ध गधक नीचे ऊपर रखिके शरावसंपुटमें तीस जंगली कंडोंकी आंच देई ऐसे चौदह पुटमें निरुत्थ भस्म होता है. निरुत्य उसको कहते हैं की, जो मधुघृतटंकण- युक्त आंच देनेसें न जियै ॥ १३ ॥ अथान्यप्रकारः॥गालितेहाटकेनागंषोडशां शंविनिःक्षिपेत् ॥ शीतेतस्मिन्सुसंमनिंबु

॥श्री॥
LIBKARTE
नाडीज्ञानतरंगिणी
औ
अनुपानतरंगिणी.
यहपुस्तक
प्रसिद्ध कर्ता
हरिप्रसादभगीरथ गौडब्राह्मण.
मुंबई
निर्णयसागरछापसाना.
संवत् १९४६
७ का आपट २५ प्रमाणे रजिस्टर किया है

अनुपानतरंगिणी. लेप लगावै और शरावसंपुटमें पुट देई तो एकहीं गजपुटमें शुद्ध भस्म होई ।। १७ ॥ १८ ॥ अथहेमभस्मसामान्यगुणाः ॥ तपनीयम तंकार्तिकंदर्पतनुतेतथा ॥ वातपित्तंप्रमेहंच कासंश्वासक्षतक्षयं ॥ १९॥ ग्रहणीमतिसारं चञ्चरंकुष्ठंविषहरेत् ॥ वयसःस्थापनंस्वयं बल्यंतण्यरुचिप्रदं ॥ २०॥ ठीका-अथ सोनेकी भस्मके सामान्य गुण कहते हैं. मरा सोना कांति औ कामदेवकी वृद्धि करता है, औ वात, पित्त, कफ, प्रमेह, श्वास, घाव, क्षयरोग, संग्रहणी, अतिसार, ज्वर, कुष्ठ, विप इन रोगोंका नाश करता है ओ अवस्थाका स्थापन करनेवाला है, स्वर सुंदर करे है, वल बढाता है, स्त्रीगमनकी इच्छा जादा बढाता है ओर अन्नपर रुची वढाने. वाला है ।। १९ ॥ २० ॥ अथापक्कदोपाः ॥ स्वर्णमपकहरतेवलंचवी बैंकरोतिरोगचयम् ॥ सुखस्यनाशंमरणंत स्माच्छुदंचसेवेत ॥२१॥ टोका-अव अधपके सोनेके अवगुण कहते हे --

अनुपानतरंगिणी.
अधपका सोना वल ओ वीर्यका नाश करता है,
और सुखकाभी नाश औ मरणभी करता है. इस.
वास्ते शुद्ध भस्मका सेवन करना ॥ २१ ॥
अथतद्दोषशांतिः ।। अभयासितयाभुक्तात्रि
दिनंभिरंगने ॥ हेमदोपहरीख्यातासत्यं
प्राणकुमारिके ॥२२॥
टीका-अव अपक्कदोपशांति कहते है. हरडे और
शकर तीन दिन खानेसें स्वर्णविकार जाता है. हे
प्राणकुमारि यह सत्य है ॥ २२ ॥
अथानुपानं ॥ वाजीकरं,गरसेनतुर्णदुग्धे
नशक्तिप्रददातिनित्यं ॥ पुनर्नवायुग्नयना
मयनंजराहरंचाज्ययुनिराणां ॥२३॥
टीका-अथ अनुपान कहते है, सोनेकी भस्म
भांगरेके रसमें लेनेसे वाजीकरण है, वाजीकरण उसकी
कहते हैं. जिसके लेनेसे घोडासारिखा स्त्रीके संग
रमण करे. दूध संग लेई तो गक्ति बढावे, पुनर्न-
वासंग नेत्ररोग हरता है.अनसंग इन्दपनेको मिटायके
ज्वान करता है ॥२३॥
बुदिदंतुवचायुक्तंदाहनंकटुकायुतं ।।
कांतिदकुंकुमेनेदंकांतिजिन्नवनीरजे ॥२॥

. अनुपानतरंगिणी. टीका-वचके साथ बुद्धि देता है. कुटकीके सा- थ दाहशाति करता हे. कुटकीकों कडूभी कहते है. कैसरसंग कांति बढाता है ।। २४ ॥ सद्योदुग्धयुतहतियक्ष्माणमतिदारुणं ॥ ल वंगशुंठिमरिचरुन्मादंचत्रिदोषकं ॥२५॥ टीका-तुरत दुहे दूधसाथ क्षयरोग दुरि करता है. लवंग सोंठी काली मरीचके साथ उन्मादरोग हरता है. औ त्रिदोषकोंभी हरता है ॥ २५ ॥ मध्वामलकसंयुक्तंग्रहणींप्रवलाहरेत् ॥ मधुनावरखंहमविषदोषनिवारणं ॥२६॥ टीका--मधु ओ आमलाके साथ संग्रहणीकों, सो. नेके वरख औ मधुयुक्त विप हरता है ॥ २६ ॥ शंखपुष्पीरसैरायुःप्रदचंदनचर्चिते ॥ विदा रीकंदसंयुक्तंपुत्रदंपुत्रवत्सले ॥२७ ॥ टीका-संखाहुलीके रससंग आयुष्य बढाता है. विदारिकदसंग पुत्र देनेवाला है ॥ २७ ॥ इति स्वर्णानुपानानि. अथरौप्यविधिः ॥ तत्रपरीक्षा ॥ शृणुहिरू पमतिप्रमदोत्तमे वदभिषग्वररूपगुणाकर॥

अनुपानतरंगिणी, त्रिविधमाहुरयेरजतंप्रियेखनिजवेधजवंगज मार्यकाः॥२८॥ टीका-अथ रौप्यविधि, तहा प्रथमपरीक्षा, रूपा तोनि प्रकारका है. एक खानिसें पैदा, दूसरा वेधसें, तीसरा बंगसे पैदा होताहै ॥ २८ ॥ उत्तमवंगजवेधजंकीर्तितंयन्मृदुत्वंहिशौ क्ल्यंभजेदंगने॥शुभ्रवर्णमृदुत्वेनहीनंय तोऽग्राह्यमित्याहुराःिखनिस्थंततः॥२९॥ टीका-तिनमें वेधसें औ वंगसेंभी उत्पन्न रौप्य जो कोमल औ श्वेतवर्ण है सो श्रेष्ठ है ॥२९॥ अथमारणं ॥ तारपत्राणिसूक्ष्माणिकृत्वासं शोध्यपूर्ववत् ॥ तत्समौसूतगंधौचकांजिके नविलेपयेत् ॥३०॥ टीका-अथ मारणविधि. चांदीके कंटकवेधी सूक्ष्म- पत्रकरिके पूर्ववत् शोधन करै. उनपत्रोंकी समान पारा, गधककों कांजीमें घोटिके लेप करै ॥३०॥ स्थाल्यांपचेदिनरुध्वाभस्मस्यात्तीक्ष्णवह्निना ॥वालकैणाक्षिबिंबोष्ठिस्वर्णकुंभकुचेप्रिये३१ टोका-फिर उनको एक हांडीमें मुद्रित करिके एक दिन तीक्ष्ण अग्निकी आंच देइ तौ भस्म होई ३१ अनुपानतरंगिणी. अथान्यःप्रकारः ॥ तारपत्रचतुर्थांश शुद्धतालंविमर्दयेत् ।। जंबीरजैवैस्ते नतत्पत्राणिविलेपयेत् ॥ ३२॥ टीका-अब दूसरा प्रकार. रूपेके पनसें चतुर्थ माग शुद्ध हरिताल निंबू के रसमें घोटिके लेपन करै ॥३२॥ संपुटेपाचयेद्रुध्यात्रिभिरेवपुटैर्भवेत् ॥ त्रिंश द्वनोपलै तिःशीलरूपगुणान्विते ॥ ३३॥ टीका-फिरि शरावसपुटकरिके तीस जंगली कंडाकी आंच देई ऐसी तीनि पुटमें भस्म होता है.३३ अथान्यः ॥ रजतेनसमस्तपेषयित्वाप्रमेल येत् । तत्समंतालकंगंधनिघुनीरैर्विमर्दयेत्।। टीका-अथ तिसरा प्रकार. प्रथम रूपा औ पारा दोनो समभाग लेकै खल करे. फिरि इनि दोनौके बरोबर हरिताल ओ गधक मिलाइके निंबू- के रसमें घोटै ॥ ३४॥ संपुटेरोधयित्यातुपाच्यंत्रिंशदनोपलैः ॥ एवं रामपुटैस्तारंनिरुत्थंभसितंभवेत् ॥ ३५ ॥ टीका-फिरि डागवसंपुटमें तीस कंडाफी पुट देई ऐसे तीनि पुटमें भस्म होता हे ॥ ३५ ।।

अनुपानतरंगिणी. अथान्यः ॥ शुकप्रियापीतकपत्रकल्केचतुर्ग णेतारकमेवरुध्वा ॥शरावकेसंपुटकेपुटेच्चत्रि भिःपुटैरेववराहसंज्ञैः ॥ ३६॥ टीका-अथ चौथा प्रकार, दाडीम और वबूरके पत्र तोले चारिकी लुगदीमें एक तोला रूपा रखिके हाथ भरि गहिरे चौडे खाठेमें शरावसंपुटसे पुट देई तौ तीनि पुटसें भस्म होता है ॥ ३६ ॥ अथगुणाः ॥ तारंकरोत्यामयसिंधुपारंपित्ता पहंवातकफौनिहंति ॥ गुल्मंप्रमेहंश्वसनंच कासंप्लीहक्षयक्षीणयकृद्विषार्तिम् ॥३७॥ टीका-अथ सामान्य गुण. रौप्यभस्म रोग स- मुद्रके पार उतारता है. पित्त, कफ, वात, गुल्म,प्र- मंह, श्वास, कास, प्लीहा, क्षय, क्षीण, यकृत, विप इनरोगोंका नाश करता है ।। ३७ ॥ वलीपलितनाशनंक्षुधाकांतिपुष्टिदं ॥ पांडु शोफहंददातिचायुपंनृणामिदं ॥ ३८॥ टीका-औ वलीपलितनाशकभी है, क्षुधा औ तेजको बढाता है. पांडु औ शोधकों नाश करता है. आयुष्यदायक है ॥ ३८ ॥ " अनुपानतरंगिणी. अथापक्कदोषाः ॥देहेहितापंप्रकरोत्यपकंता रंविबंधकिलशुक्रनाशं ॥ अपाटवंचैववलप हानिमहागदान्पालयतीतिसत्यं ॥.३९ ॥ टीका-अथ अपक्कदोप, अपक्क रोप्य भस्म देहमें ताप, विवंध औ धातुका नाश, चातुर्य औ बलकी हानि करता है, औ बडे रोगोंकी रक्षा करता है ॥३९॥ अथतच्छांतिः॥ शर्करांमधुसंयुक्तांसेवयेयो दिनत्रयम् ॥ अपक्चरौप्यदोषेणविमुक्तःसुख मश्नुते॥४०॥ - टीका-अथ रौप्यदोपशांति. मिश्री औ मधु ती- नि दिन खानेसे रौप्यविकार मिटै ॥ ४० ॥ अथानुपानं ॥ दाहेशर्करयायुक्तंवातेपित्तेवरा युतं॥ त्रिसुगंधयुतमेहेगुल्मक्षारसमन्वितं। टीका-अनुपान दाहमें शकरयुक्त, वात औ पि नमें त्रिफलायुक्त, प्रमेहमें तज पत्र इलायचीके चूर्णयुक्त, गुल्ममें क्षारयुक्त देना ॥ ४ ॥ कासेकफेटरूपस्यरसेत्रिकटुकान्विते ॥ भा मविश्वयुतंश्वासेक्षयजित्सशिलाजतु ॥४२॥ टीका-कास औ कफमें त्रिकटु चूर्ण औ अरू- .

अनुपानतरंगिणी.
सेके रसयुक्त, श्वासमें भारंगी सोंठीयुक्त, औ क्षयमें
शिलाजितयुक्त देना ॥ ४२ ॥
क्षीणेमांसरसेदेयंदुग्धेवाललनोत्तमे ॥ यकृ
प्लीहहरंकांतेवरापिप्पलिसंयुतं ॥४३॥
टीका-क्षीणतामें मांसका जूस अथवा दुग्धसं-
युक्त, यकृत प्लीहामें त्रिफला भी पीपरीसाथ ॥४३॥
पुनर्नवायुतंशोफेपांडौमंडूरसंयुतं ॥ वलीप
लितहंकांतिक्षुत्करंघृतसंयुतम् ॥४४॥
टीका-शोधमें पुनर्नवासाथ, पांडूमें मंडूरयुक्त,
वलीपलितमें धृतयुक्त, क्षुधा औ कांतिकोंभी वढाता-
है ॥ ४ ॥ इति रौप्यविधिः.
अथताम्रविधिः ॥ तत्रमारणयोग्यं
ताचं द्विविधतायवैद्यैर्गदितम्लेच्छं
तथैवनैपालम् ॥ छालनतोयच्छ्या
मंतम्लेच्छरक्तमेवनैपालं ॥४५॥
टीका-अधरौप्यविधिकथनानंतर ताम्रविधिः कह-
ते है. ताम्रकों वैद्योंने दोनप्रकारका कहा है. एक
म्लेंच्छ, दूसरा नेपाल, जो मंजन करनेसें श्यामता
पकडता है सो म्लेच्छ, औ जो रक्तवर्ण रहता
है सो नेपाल ॥ ४५ ॥

अनुपानतरंगिणी. त्याज्यवालेम्लेच्छंग्राह्यनेपालकेहि शुद्धतरम् ॥ शृणुतहोपानशुद्देशो धनमपिसुप्रयत्नेन ॥ ४६॥ टीका-तिनमें शुद्ध नेपाल ग्रहण करना. ओ म्लेच्छको त्यागना. हे शुद्ध, उस ताम्रके दोष और शुद्धि सुनौ ॥ १६॥ वांतिभ्रांतिर्विरकत्वंलमस्तापस्तथैवच ।। वीर्यहंतत्वकंडुत्वेशूलंदोपाष्टकरवौ ॥४७॥ टीका-बांति , भ्रांति २, रचनता ३, ग्लानि, ताप ५, वीर्यनाशकता ६, कंडू ७, शूल ८, ये आठ दोष ताम्रमें सदा है. अब इन दोपोंको मिटाने के वास्ते शोधन कहता हौं ॥ ४७ ॥ वक्ष्यमाणेपुद्रव्येपुतप्तंतप्तंविनिःक्षिपेत् ॥ सप्तकृत्वःसुशुद्धःस्याद्रविरेवनसंशयः ॥४८॥ टीका-अगाडीके श्लोकनमें लिखेंगे जो द्रव्य तिनमे तपाइ तपाइके बुझाद, सात सात वर तो शुद्ध होई ॥१८॥ तैलंतकंचगोमूत्रवाहिन्याविचक्षणे ॥ का जिकंचकुलत्यांभोभ्रांतिहन्यात्सुदारुणां४९

अनुपानतरंगिणी.
टीका-तेल, मठा, गोमूत्र, वांति दोष दूरि
करता है. कांजी औ कुलथीका काढा भ्रांति दूरि
करता है ॥४९॥
वजीदुग्धंचगोदुग्धंलमहंतिविशेषतः ॥
चिंचांभोनिवनीरंचतापंपापंयथाहरिः॥५०॥
टीका-सेहुडथूहरका दूध और गोदुग्ध क्लम जो
ग्लानि तिसकों मिटाता है. अमिलीका पानी औ
निंबूका पानी तापकों हरता है ॥ ५० ॥
शीर्षिनोंभस्तथाकन्यारसःशुलंनि
वारयेत् ॥ कंडुतांगोघृतंदुग्धंहंति
खायथावलम्।। ५१॥
टीका-सारियलका रस तथा घी कुमारीकास्वरस
शूल निवारण करता है. कंडूताको गोघृतयुक्त दूध
हरता हे ॥ ५१ ॥
हन्यादैवीर्यहंतृत्वद्राक्षाक्षौद्रनितंविनि॥
रेचतांसोरणनीरहंतिमस्तुतथैवहि ॥५२॥
टीका-वीर्यनाशकपणा द्राक्षा ओर मधु दूरि
फरे है. रेचनता सूरणका पानी भी दहीका पानी
हरता हे ॥ ५२ ॥

अनुपानतरंगिणी. अथमारणं ॥ रविपत्राणितदर्धसूतं खल्वेविमर्दयेगाढं ॥ निंबुजनीरैस्ता यद्यावच्छभ्राणितानिस्युः ॥५३॥ टीका-अव मारण कहते हैं. ताम्र पत्र बहुत पतले सुईसे छिदनेमाफिक करिके पानसे आधे पारेके सा- थ मर्दन करै. जहांतक सव पर श्वेत्त होई ।। ५३ ॥ तद्विगुणशुचिगंधंधान्याम्लेनविमर्य संलिंपेत् ॥ पत्राणिहिदृढभांडेक्षिप्त्वा संपूरयेसिकतयाभूत्या ॥५४॥ टोका-तिनसे दूना शुद्ध गंधक, धान्याम्लमें पोसिके लेपन कर, धान्यान्ल उसको कहते है जो यव निस्तुप करिके चारि पांच दिन पानीमें मि. जोये राखै. जव खट्टा होइ तव कार्यमें लेइ. ताम्र पत्र दृढ हांडीमें रखिके कमसे उपर वालू, रेत, औ राव भरे ॥ ५४॥ रुध्वाशरावपुटकेपश्चानांडेविनिःक्षिपे हलने ॥ मंदाग्निनाधियामर्मियतेशु ल्बंनितंबविस्तारे ॥५५॥ टीका-पत्र सब पहिले दो सरावमें रखिके हांडीमें .

अनुपानतरंगिणी. धरै फिरि रेती भस्म भरिके मुद्रा करिके चूल्हेपर मंदा- निसें चारि पहर आंच देइ तौ ताम्र मरै ॥ ५५ ॥ पश्चात्तदर्थगंधंतदस्मनाविमर्दयेत्खल्वे॥ सू रणतोयैर्देयंपुटंगजाख्यंततश्ववैपाच्यम् ५६ टीका-फिरि उस ताम्रभस्मसें आधागंधक मि- लाइ सूरणरसमें खरल करिके गजपुट देई ।। ५६ ॥ चतुर्थीशेनगंधेनपंचगव्यैःप्टथक्पृथक् ॥ पं चकृत्वःपुटेतागंमधुनासितयापुनः॥५७॥ टीका-फिरि भस्मसें चौथा भाग गंधक मि- लाइ न्यारा न्यारा गोदुग्ध, घृत, दही, मठा, मूत्रमे खरल करि करि न्यारी न्यारी पुटै देई. फिरि मधु याने सहतके साथ उसी रीतिसें फिर शकरके साथ वैसेही पुट देई ।। ५७ ॥ सेवितंचेद्यदावांतिविधत्तेभावयेत्पुटेत् ॥ गो क्षीरेणततःशुद्धशिखिग्रीवनिभंभवेत् ॥५८॥ टीका-फिर जो खानेसें वांति करावे तो गोदु- ग्धकी पूट दैके आंच दे जब शुद्ध मोरकी गरदनीका रंग होई तो श्रेष्ठ है ॥ ५८ ॥ अथान्यः ॥ ताम्रपत्रसमंसूतंगंधम अनुपानतरंगिणी. म्लेनमर्दयेत् ॥ तेनसंलिप्यपत्राणि शरावपुटकेदहेत् ॥ ५९॥ टीका-अथ दूसरा प्रकार. ताम्रकी बरोवर गं- धक पारा खटाईसे मर्दन करिके पत्रोंके लेपन करिके गजपुट देई ।। ५९ ॥ गजाहेत्रिपुटैरेवपंचताजायतेध्रुवम् ॥ चल कुंडलशोभाट्येपीनोत्तुंगपयोधरे ॥ ६०॥ टीका-ऐसे तीनि पुटसें भस्म होता है॥६॥ अथान्यः ॥ तुर्योशेनशिवेनैवताम्रप त्राणिलेपयेत् ॥ अम्लपिष्टबलिंदद्या दूर्ध्वाधोद्विगुणंततः ॥६॥ टीका-अथ तीसरा प्रकार. ताम्रपत्रसें चौथे भाग पारसे तानपत्र लेपन करिके तिनसे दूना गंधक ख. टाइमें पीसीके नीचे उपर रखिके ॥ ६ ॥ चांगेरीकल्कगर्भेतयामंस्थाल्यांविषाचयेत्।। पंचत्वंजायतेशुल्वंसर्वरोगहरंभवेत् ॥१२॥ टीका-लोणीकी लुगदीमें रखिके हांडीमें एक पहरकी तेज आंच देई तौ भस्म होई इति ॥६२ ॥ अथसामान्यभस्मगुणाः॥

- अनुपानतरंगिणी. तंप्लीहानमुदरंकमीत् ॥ कुठंशूलंज्वरंतंद्रांव मिंशोफंचपांडुतां ॥६३॥ ठीका-अथ सामान्य भस्मगुण. कास, श्वास, कफ, प्लीहा, वात, उदररोग, कमी, कुष्ठ, शूल, ज्वर, आलस्य, छर्दि, शोफ, पांडुरोग ॥ ६३ ।। मोहमशौतिसारंचक्षयंगुल्मशिरोव्यथाम् ॥ हिकांमेहंभ्रमंहंतिरविर्वन्हिविवोधयेत॥६४॥ टीका-मूर्छा, अर्शरोग, अतिसार, क्षय, गुल्म, शिर, दर्द, हिचकी, प्रमेह, भ्रम. इतने रोगौंको हरता है औ भूख बढाता है ।। ६४ ॥ अथापक्कदोषाः ॥ ताम्रमपञ्चमनंविरेक तापादिकंभ्रममूच्छौं। मेहंवलस्यनाशंकरोति शुक्रस्यचायुषश्चापि ॥६५॥ टीका-अथ अपक्कदोप. अधपका ताम्रभस्म. व. मन, विरेचन, ताप, भ्रम, मूर्छा, प्रमेह,बलका नाश, वीर्य औ आयुष्यकाभी नाश करता है॥ ६५ ॥ अथदोपशांतिः ॥ मुनिव्रीहिसितापानंवाधा न्यासितांचकैः ॥ तापदोपमशेषवैपिव न्हन्यादिनत्रयात्॥६६॥कैःजलैरित्यर्थः ।। .

५२ अनुपानतरंगिणी, टोका-अथ ताम्रदोपशांति कहते है. तिन्नी अथवा धना, शकर जलसें तिनि दिन पियै तौ ताम्रदोपसे छूटै ॥ ६६ ॥ अथानुपानं ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तंसर्वरोगेषु योजयेत् ॥ स्वबुद्धयापिप्रयुंजीतरोगनाशन वस्तुभिः॥६७॥ टीका-अथ अनुपान. पीपरी सहत संग सब रो- गमे देइ अथवा आपकी बुद्धिमाफिक रोगनाशक वस्तुसाथ देइ तौ रोग जाई ॥ ६७ ।। अथनागविधिः ॥ पूर्वतच्छोधनं ॥ कुमारी स्वरसेवापिपराकाथेसुगालयेत् ॥ तप्तंतप्तं सप्तकृत्वोनागःशुद्धतरोभवेत् ॥६८॥ टीका-अधनागविधि कहते हैं. तत्र प्रथम शोधन कहते हैं. घीकुमारिपाठाके रसमें वा त्रिफलाके कपायमें सात वेर गलाइके वुझावै तौ नाग शुद्ध होई ।। ६८ ॥ तालकस्वरसेवारानचत्वारिंशद्विगालयेत् ॥ ततंततविशुध्धेतनागोनागेंद्रणामिनि ४६.१५. टोका-अथवा ताडीमें चालीश वार वुझावै तो शुद्ध होई ।। ६९ ॥ न

अनुपानतरंगिणी.
अथमारणं ॥ खर्परेनिहितंनागरवि
मूलेनघड्येत् ॥ यामत्रिकैर्भवेद्भस्मह
रिपूर्णमदूषणम् ॥७॥
टीका-अथ मारण, माटीके कूडेमें सीसा रखिके
चुल्हेपर आंच देइ औ आंकडेकी जडसें चलताजाय
तो तीनि पहरमें हरारंग भस्म होता है ।। ७० ॥
अथान्यः ॥ मर्दितोषतोयेननागः
कुंभपुटैस्त्रिभिः ॥ सशिलोम्रियतेस
त्यंसर्वरोगहरोभवेत् ॥ ७१ ॥
टीका-प्रकारदूसरा-सीसाकी बरोबर मैनशिल
मिलाइ अरुसाके रसमें मर्दन करि एक घडे में वहूतसे
छिद्र करि कोइला आधा घडा भरी वीचमे संपुटमें
सीसा रखिके उपर फिरि कोइला भरिके अग्नि
देवै. ऐसे तिनिवारमें भस्म होता है।। ७१ ॥
अन्योपि ॥ भूलताऽगस्तिपत्राणिपिष्ट्वा
पात्रंविलेपयेत् ।। वासापामार्गजंक्षारंत
नागेद्रुतेक्षिपेत् ॥ ७२ ॥ गुरूक्तित
चतुर्थाशंवासादाविघद्वयेत् ॥ यामैके
नभवेद्भस्मततोवासारसान्वितं ॥ मर्दये
संपुटेत्स्याद्वैनागसिंदूरकंशुभं ॥७३॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-तीसरा प्रकार. कचुवा औ अगस्तवक्ष- के पर पीसिके पानमें लेपन कर ऊपर सीसा धरि चूल्हेपर चढावै, जब सीसा गलै तब अरूसा औ अपामार्गका क्षार सीसासें चौथा भाग डारता जाई औ अरूसाकी मोटी लफडीसें चलाता जाइ तो एक पहरमें भस्म होइ फिरि अरूसाके रसमें खरल कार गजपुट देइ तौ लाल भस्म होई ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ अथान्यः ॥ शुद्धनागसमादायद्विगुणा चमनःशिला। पलाशदारुणासम्यग्घर्ष येतखर्परेशुभे ॥७॥ टीका-चौथा प्रकार, शुद्ध शिसांसें दूना मैनशील खरपरेपरमें चढाइ. पलासकी लकडीसे चलाये औ तीन आंच देइ तौ भस्म होई ।। ७४ ॥ तीक्ष्णाग्निनामृतनागंतुर्याशांचमनःशिलां ॥ तांबूलस्वरसैर्मर्यशरावेपुटकेपुटेत् ॥ द्वात्रिं शतिपुटैरेवनागभूतिर्भवेहुवम् ॥७५॥ टीका-फिरि चौथे भागकी मैनशिल मिलाइके नागवेलीके पानके रसमें घोटिकै पुट देह ऐसे ३२ बत्तीस पुढमें भस्म होता है ।। ७५ ॥ भागैकमहिफेनस्यनागभागचतुष्टयं ॥ घष,

५५
अनुपानतरंगिणी.
णान्निंवकाष्ठेनमंदवन्हिप्रदानतः ॥ नागभू
तिर्भवेच्छेतावीर्यदाळकरीमता ॥७६ ॥
ठीका-पांचमा प्रकार.सीसासें चौथा भाग अफीम
खपरेमें दोनोंको आंच देइ औ निंबूकी लकडीसें चला-
ताजाइती श्वेतभस्म होइ.खानेसें वीर्य दृढ कर ॥७६॥
अथनागेश्वरविधिः ॥ पलद्वयंमृतंनागं
हिंगुलंचपलयं ॥ शिलाकर्पमिताया
ह्यासर्वतुल्यंहिगंधकं ॥७७॥ निंबुनीरे
णसंमद्यततोगजपुटेपुटेत् ॥ तदानागे
श्वरोऽयंस्यान्नगराजसुतोपमे ॥७८॥
टीका-अथ नागेश्वरविधि, सीसाभस्म तोला
आठ, हिंगुलू तोला आठ, मनसील तोला एक,
गंधक तोला सत्तरह निंबूके रसमें खरल करि गज-
पुट देद तौ नागेश्वर होता है ॥ ७७ ॥ ७८ ॥
अथसामान्यगुणाः ॥ वातरोगक्षयंगुल्मंपां
डशूलभ्रमानकफम् ॥ वह्निमांद्यशुक्रदोषका
सार्शीग्रहणीकृमीन् ॥७९॥अपमृत्युंनिहत्या
शुशतनागसमंबलम् ॥ ददातिचायुपोदि
चेत्कृतविधिनाप्रिये॥८०॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ नागविधिकथनानंतर वंगकी विधि क- हते हैं. प्रथमं तब वंगपरीक्षा.श्वेत औकठिन देखिके लेड, अन्यमें ओर धातु मिलि है सो त्याज्य है॥८॥ अथमारणं ॥ वंगतुल्यंवराचूर्णनिवकाष्ठे नधर्षयेत्॥खपरेभस्मतायातंसर्वकार्येषु योजयेत् ॥ ८८॥ टीका-अथ मारणं. रांगेको बरोवर त्रिफलाचू- र्ण खपरेमें चढाई निवके सोठेसें घोटै. जब भस्म हो तब सर्व कार्यमे युक्त करै ।। ८८ ॥ अथान्यः॥ वंगपादांशतोग्राह्यमपामार्ग भवंरजः ॥ स्थूलाश्रयालोहदाखपरेतं विधयेत् ॥ ८९॥ शनैर्भस्मत्वमायाति तावन्मयपुनःशनैः ॥ एकत्रचततःकृत्वा यावदंगारवर्णतां ॥९०॥ भजेत्पश्चाच्छ रावणन्तनेनविरोधयेत् ॥ ततस्तीवाग्नि संपकंवंगंभूतित्वमाप्नुयात् ॥ ९१ ॥ टीका--दूसरी विधि, वंगका चौथा भाग अपा- मार्ग जिसको लटजीरा औं चिरचिरा औ अन्दा झारो औ अधेडाभी कहते हैं, सो खपरेमें अग्निपर अनुपानतरंगिणी. चढाई बडी लोहकी करछीसें घोटता जाई. धीरे धीरे घोटनेसें जबतक भस्म न होई तबतक घोटना. फिरि एक जगह करिके खूब आंच देई. जब लाल अग्निसरीखा होई तव शीतल करि शरावसंपुटमें गजपुट देई तौ श्वेतभस्म होई॥८९॥९॥९१॥ अथवंगेश्वरविधिः ॥ भागचतुष्कवंगंमृतंहि शंखरसंविभागैकम् ॥ पृथग्द्विकंहरितालंकां जिकपिटंशरावसंपुटके ॥ ९२ ॥ पुटेद्गजा ख्येयंत्रेघनकुचयुग्मेनिशेशमुखिवाले ॥वंगे श्वरोऽयमवलेबलदोनृणांहिरसिकानां ॥१३॥ टीका-अथ वगेश्वरविधिः, वंगभस्म चारितोला, शंखभस्म एक तोला, पाराभस्म एक तोला, हरि- ताल दो तोला, कांजीमें पीसिके शरावसंपुटमें ग- जपुट देइ तौ वंगेश्वर होइ ॥ ९२ ॥ ९३ ॥ अथसामान्यगुणाः ॥ श्वसनमेहसमीरण नाशनःप्रदरशूलयकृत्कफपांडुहृत् ॥ भ्र मवमिक्षयजिबलवीर्यकृत्सकलरोगहरःशु चिवंगकः॥९४॥ टीका-अथ साधारणगुण. श्वास, प्रमेह, प्रदर, , , अनुपानतरंगिणी. शूल, यकृत, कफ, पांडु, भ्रम, उलटी, क्षय, सर्व रोगनाशक भी बल वीर्यका बढानेवाला है॥ ९४ अथवगेश्वरगुणाः ॥ भ्रमतिमिरकफप्रमेह कासान्श्वसनपवनपित्तरक्तदोषान् ॥ हणिगदसशूलकुष्ठपांडुज्वरगदमपिहंतिवं गराजः ।।९५॥ टीका-अथ वगेश्वरके गुण, भ्रम, तिमिर, कफ, प्रमेह, कास, श्वास, वात, पित्त, रक्तदोप, संग्रहणी, गूल, कुछ, पांडु, ज्वर इन रोगोंको हरे ॥ ९५॥ अथापक्कंदोषाः ॥ ययपक्वंभवेदगंगुल्मकुष्ठ प्रमेहकृत् ॥ वातशोणितमंदाग्निपांडदौत्र ल्यरुप्रदम् ॥१६॥ टीका-अथ अपक्क दोष, अधपका वंग गुल्म, कुष्ठ, प्रमेह, वात, रक्त, मंदाग्नि, पांडु, निर्बलता इतने रोग करता है ।। ९६ ॥ अथतच्छांतिः॥मेपश्चंगीसितायुक्तां यासेवत्तिदिनत्रयम् ॥ वंगदोपविसु कोऽसौसुखंजीवतिमानवः ॥ १७॥ टीका-अप बंगदोपकी शांति. जो मनुष्य मेढा- - ।

. अनुपानतरंगिणी. शिंगी शकरसंग तीनि दिन सेवन करे ती वंगवि. कार शांति होई ।। ९७ ॥ अथानुपानं । कर्पूरेणयुतंवंगंहरत्यास्य विगंधतां ॥ पौटिकेक्षीरसंयुक्तंजातीफ लयुतंतुवा ॥९८॥ टीका-अथ अनुपान, कपूरसाथ वंग सेवन क- रनेसें मुखदुर्गंध हरता है. दूधसंग वा जायफलसंग पुष्ट करता है ॥ ९८॥ प्रमेहेतुलसीपत्रैःखादेवेंगंप्रसन्नधीः ॥ गुल्मे टंकणसंयुक्तंपांडुरोगेघृतेनच ॥९९॥ टीका-प्रमेहको तुलसीपत्रसें, गुल्ममें टंकणक्षा- रसंग, औ पांडुरोगमें घृतसंग ॥ ९९ ॥ ऊर्ध्वश्वासेरक्तपित्तेनिशयाभक्षयेत्सुधीः॥पि तेशर्करयाखादेन्मधुनावलद्धये ॥१०० ॥ टीका-अर्ध्वश्वास औ रक्तपित्तमें हलदीसंग, पि- त्तमें शकरसंग, वलवृद्धीके वास्ते मधुसंग ।। १०.॥ वीर्यस्तंभायकस्तूर्यानागवल्दिलेनवा ॥ मं दाग्नौमगधाचूर्णकस्तूरीसंयुतंभजेत् ॥ १ ॥ कंकोलस्यरजोयुक्तंमंदाग्नौवाभजेन्नरः ॥ ख

६२ अनुपानतरंगिणी.
दिरवाथसंयुक्तंवर्मरोगेप्रशस्यते ॥ २ ॥
टीका-वीर्यस्तंभनकेवास्ते कस्तूरी वा पानसंग,
मंदाग्नीमें पिपरी औ कस्तुरीसंग, अथवा ककोल चू-
रणसंग, नेत्रके पंकलरोगमें खैरके काढेमें ॥ १॥ २॥
धात्रीफलयुतंवापिपूगचूर्णसमन्वितम् ॥से
वितंहरतेऽजीर्णरसोनेनास्थिगंज्वरम् ॥३॥
टीका-अजीर्णमें आमला वा सुपारीसंग, हाड-
गत ज्वरमें लहसनसंग ॥३॥
कुष्ठेसिंधुफलै सार्धनिडीस्वरसेनवा ॥ को
ब्जेपामार्गमूलेनलीन्हिटंकणसंयुतम्॥४॥
टीका-कुष्ठरोगमें समुद्रफल वा निर्गुडीके स्व-
रसमें, कुवररोगमें, अपामार्गकी जडमें, औ शोहारो-
गमें टकणक्षारसंग ॥ ४ ॥
दिव्यसमुद्रफलाभ्यांवंगसंमर्थनागवल्लिज
लैः ॥ प्राणप्रियेविलिंपतिनायदिलिंगंभवे
दिदीर्घतरम् ॥ ५॥
टीका-लवग औ समुद्रफलसाथ वग नागवे-
लोके पत्ररससे मर्दन करिके लिंगमें लेप कर तो
लिंग बडा होई ॥ ५ ॥

अनुपानतरंगिणी.
लवंगरोचनायुक्तंतिलकंजनवश्यकृतालवंगै
रंडमूलाभ्यांलेपश्चाविभेदके ॥ ६ ॥
टीका-लवंग औ गोरोचनसाथ तिलक करै तौ
जन वश्य होइ. लवंग औ एरंडमूल साथ लेप करे
तौ अविभेद याने अधासीसी जाइ ।। ६ ॥
यवानिकायुतंवातेवाजिगंधायुतंतुवा ॥जलो
दरेप्यजाक्षीरसंयुतंगुणकृद्भवेत् ॥ ७॥
टीका-वातरोगमें अजमा वा असगंधसंग, ज-
लोदरमें बकरीके दूधसंग ॥ ७ ॥
पुत्राप्त्यैरासभीक्षीरैस्तकाढ्यंवातगुल्मनुत्॥
कर्कटीस्वरसैःपंढोपुरुषत्वमवाप्नुयात् ॥ ८॥
टीका-पुत्रप्राप्तीकेवास्ते गधीके दूधर्म, वाता-
हममें मठासंग, नपुंसककों काकडीके रसमें ॥ ८॥
अपामार्गरसैवैगंशिरोरोगनिवारणम् ॥शा
लूकमालतीपत्रीलवंगैर्धातुदोपनुत्॥९॥
टीका-मस्तकरोगमें अपामार्गके रसमें, धातुवि-
कारमें जावत्री जायफल लवंगसंग॥ ९ ॥
जातीफलान्वगंधाभ्यांकटिपीडानिवारणार
सोनतैलयुग्नस्यमपस्मारनिपूदनम् ॥११०॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-कटिपीडामें जायफल औ असगंधसंग, अपस्मारमें लहसुन औ तेल युक्तनास देना ।।११०॥ जातीफललवंगाढ्यंमधुनाकसनंजयेत् ॥स्व रसास्वरसैबैगंवलदहिनणामिदम् ॥ ११ ॥ टीकाकासमें जायफल लवंग मधुसंग, अथवा तुलसीरससे सेवन किया मनुपकों बल देता है ।।११।। अथजसदविधिः ॥ तच्छोधनंवंगवत् ॥ अ थमारणं ॥ जसदस्यतुपत्राणिकृत्वासूक्ष्मत राणिच ॥ तत्पादांशौशिलागंधाचर्कदुग्धवि मर्दितौ ॥ १२॥ लेपयेत्तेनपत्राणिशरावा भ्यांनिरोधयेत् ॥ गजाव्हेसंपुटेदेवंद्वादशेर्यि यत्तेपुटैः॥ १३॥ टीका-अथ जसदविधिः तर शोधनं बंगवत. अप मारण, जसदके सूक्ष्म पत्र करे, तितका चौथा भाग मनसील औ गंधक आंकडेके दूधमें सरल करि पत्री- के लेप करि शरावसंपुटमें गजपुट देई. ऐसे बारह पुटमें गुद भस्म होता है ।॥ १२ ॥ १३ ॥ अथान्यःप्रकारः ॥ जसदस्यचतुर्थीशंपारद गंधकंप्रिये ॥ मर्दयेत्सल्वकेसम्यकन्यानिव . . -- १५॥ अनुपानतरंगिणी. रसैः :पथक् ॥१४॥ लेपयेत्तेनपत्राणिगजा व्हेपाचयेत्पुटे ॥ एवमेकपुटेनैवभस्मसाज सदंभवेत् ॥१५॥ टीका-अथ दूसरी विधि. जसदपत्रके चौथा भाग पारा औगंधक घीकुमारपाठेके रसमें खल करि फिरि निंबूके रसमें खरल करि पत्रोंके लेप करि दाराव संपुटमें गजपुट दे तो एक पुटमें भस्म होई ॥ १४ मारयेदंगवद्वापिनागवद्वाविचक्षणे ॥ तेन भस्मत्वमायातिसर्वकार्यकरंभवेत् ॥ १६ ॥ टीका-अथवा वंग वा सीसाकी रीतिसें मारे तो मरै ॥ १६ ॥ अथसामान्यगुणाः ॥ त्रिदोषप्रमेहाग्निमांद्या क्षिरोगानतीसारपित्तज्वराजीर्णकासान् ॥वि वंधामवातंहरेद्रीतिहेतुर्वमिंशुलसीतज्वरास्त्र त्रुतीश्च ॥ १७॥ टीका-अथ साधारणगुणत्रिदोप, प्रमेह, अग्नि- मांद्य, नेत्ररोग, अतिसार, पित्तज्वर, अजीर्ण, कास, विवंध, आमवात, वांति, शूल, शीतज्वर, रक्ताति- सार इनकों नाश करै ।। १७ ॥

अ. अनुपानतरंगिणी. अथापक्कदोषाः ॥ अपकंजसदंरोगान्प्रमेहा जीर्णमारुतान् ॥ वर्मिभ्रमंकरोत्येनंशोधये नागवत्ततः॥१८॥ टीका-अथ अपक्क दोप.अपक्क जसद प्रमेह, जीर्ण, वात,वांति, भ्रम,इनकों पेदा करता है ॥ १८ ॥ अथशांतिः॥ वालाभयांसितायुक्तांसेवयेद्यो दिनत्रयम् ॥ जसदस्यविकारोस्यनाशमाया तिसत्वरम् ॥१९॥ टीका-अथ शांतिः. वालहरड शकरसंग तीनि दिन सेवन करे तो जसदविकार जाई ॥ १९ ॥ अथानुपानं ॥ जसदंभिषजवसुदंललनेप्रव वदाम्यनुपानमहसुखदम् ॥ त्रिसुगंधयुतंभ सितंाशितंत्रिमलोद्भवमाशुनिहतिगर्द २० टीका-अथ अनुपान. तज तमालपत्र, इलायची- साथ जसद त्रिदोपका नाश करता है ॥ १२ ॥ अग्निमंथरसैहतिवन्हिमांद्यदुरासदं ॥ नेत्र रोगंगवाज्येनजीर्णेनैवांजनेकृते ॥ २१ ॥ अथवालालयाप्रातर्नेत्ररोगहिव्युष्टया ॥ अ अनुपानतरंगिणी, हिवल्लिदलोत्पन्नवीटकेनप्रमेहनुत् ॥२२॥ टीका-अग्निमांद्यमें अरनीके रसमें, नेत्ररोग जीर्ण गोघृतसे अंजन करै अथवा बासी थूकसे अंजन करे. प्रमेहमें पानके वीडासाथ खाई ॥ २१ ॥ २२ ॥ सतंडुलहिमैर्हतिखरैर्मायुजज्वरम् ॥ यवा निकालवंगाभ्यायुतंशीतज्वरंजयेत् ॥२३॥ टीका-पित्तज्वरमें चावलका हिम औ खजूरमें शीतज्वरमें अजमायन लवंग साथ ॥ २३ ॥ खजूरतंडुलहिमैरक्तातीसारनाशकृत् ॥शर्क राजाजिसंयुक्तमतीसारंवमिंजयेत् ॥२४॥ टीका-खजूर औ चावलके हिमसे रक्तातिसार जाई. अतिसार औ वांतीमें जीरा शक्कर साथ ॥२४॥ यवानिकालवंगजीरकैःसशर्करैःशिवायुधा ख्यमामयंनिहन्तिवामलोचनेप्रिये ॥ यवा निकाकवोष्णनीरसंयुतंविबंधनुत्तथामवातनु द्यवानिकालवंगसंयुतं ॥२५॥ टीका-शूलरोगमें अजमायन लवंग जीरा शकर- संग, विबंधरोगमें अजमायन औ गरम जलसंग, आ- मवातमें अजमायन लवंगसंग ॥ २५ ॥ , अनुपानतरंगिणी. महिषीनवनीतेनप्रमेहंजयतिध्रुवं ॥ वल्लंप थ्येचगोधूमकर्पटीघृतसंयुता ॥ २६ ॥ टीका-प्रमेहमें हँसके माखनसंगतीनि रति सेवन करे. पथ्यमें फकत गेहूकी भौरीया जिसको अंगाकडी औ वाटीभी कहते हैं सो घृतयुक्त खाई ॥ २६ ॥ यवानिकालवंगाभ्यामजीर्णकोष्ण नीरयुक् ॥ मधुपिप्पलिसंयुक्तका संजयतिसत्वरम् ॥ २७॥ टीका-अजीर्णमें अजमायन, लवंग औ गरम जल संग, कासमें मधु पिप्पलीसंग लेइ तो शीघ्र कास जाइ॥ २७ ॥ अथलोहविधिः। तत्रलोहपरीक्षा ॥ वामोरु त्रिविधंलोहप्रवदंतिभिपग्वराः ॥ कांती क्ष्णंतथामुंडंदिव्यमध्याधर्मक्रमात ॥ २८॥ टीका-अध लोहविधिः, तत्र परीक्षा. लोह तीनि प्रकारका है, कांत, तीक्ष्णा, मुंड; क्रमसें दिव्य, मध्य, अपम है ॥ २८ ॥ कांतश्रेष्ठतमंग्राह्यकांताभावेतुतीक्ष्णकं ॥ मुं उकसर्वथात्याज्यंयतोदोपाहिमुंडके॥२९॥ , -- , अनुपानतरंगिणी. टीका-सर्वमें कांत श्रेष्ठ है. कांत न मिलै तौ तीक्ष्ण औ मुंडकों सर्वथा त्याग करना दूपित है इसतें ॥२९॥ चतुर्धाकांतमप्यारोमकंभ्राजकंप्रिये ॥ चुंब कंद्रावकंतेषांगुणाज्ञेयायथोत्तरं ॥ १३०॥ टीका-कांतभी चारि प्रकारका है. रोमक,भ्राजक, चुंबक, द्रावक यथोत्तर एकसे एक श्रेष्ठ है ।। १३ ॥ तामवच्छोधयेल्लोहंविशेषात्रैफलेजले ॥ त्र योदशपलान्नो+तथापंचपलादधः॥३१॥ टीका-लोहकी शुद्धि ताम्रवत् है. विशेष त्रिफ- लामें सात बैर बुछाना तेरह पलसें जादा न करना. पांच पलसें नीचा करना ॥ ३१॥ अथमारणं ॥ मृदुमध्यखरै दैलॊहपाकस्त्रि धामतः । शुष्कपंकसमौपूर्वीसिकतासहशः खरः॥३२॥ टीका-अध मारण, मृदु मध्य रखर भेदकरिके लोहपाक तीनि प्रकारका है. सूखा कीच-सरीखा मृदु औ मध्य है. वालुरेतसरीखा खर है ॥ ३२ ॥ गंधलिप्तमयःपत्रंवन्हौतप्तंपुनःपुनः ॥ मीना क्षीस्वरसेक्षित्वायावत्तन्नोविशीर्यते ।। ३३ ।।

७० अनुपानतरंगिणी. ततःपारदगंधेनतुल्याशंमर्दयेदितत् ॥ मी नाक्षीटपनिडीरसैर्गजपुटान्मतिः॥३४॥ टीका-गंधक खटाइसें लेपन करिके अग्निमें तप्त करिके छभीके रसमें बुझाता जाई. जहांतक पत्र फुटै नहीं. फिर पत्रके समभाग पारा गंधक मि- लाई माछभी और निर्गुडीके रसमें घोटि गजपुट देह तो लोह मरै ।। ३४॥ अथान्यःप्रकारः ॥ अयचूर्णवराकाथेकृत्वा गोलंपुनःपुनः ॥ गतेनितिकेदेशेषोडशांगु लसंमिते ॥ ३५ ॥ पुटंदत्वाप्रत्यनेनचतुः पष्टिपुटैरयः ॥ भस्मीभूतंविशालाक्षिपद्मरा गनिभंभवेत् ॥३६॥ टीका-अथ दूसरा प्रकार. शुद्ध लोहका चूरण त्रि- फलाके काढेमें घोटिके संपुटमें रखिके सोलह अगुल गहिरे खाढेमें पुट देह ऐसे चौपठि ६४ पुट देई तो परागतुल्य रंग लोहभस्म होता है ।। ३५॥३६॥ अथान्यः॥ भागैकंपारदकांतेद्विभागंगंध कंशुचिम् ॥ तयोस्तुल्यमयश्चूर्णमर्दये कन्यकाद्वैः ॥ ३७॥ यामद्वयमितंप अनुपानतरंगिणी. श्चात्स्थापयेत्ताबभाजने ॥ व्याघ्रपत्रैः समाच्छाद्ययदोष्णप्रहरदयात् ॥३८॥ स्थापयेचततःपश्चादान्यराशौदिनत्रयं॥ ततःसंमर्दयेगाढमेवंवारितरंभवेत् ॥३९॥ टीका-अय तिसरा प्रकार. एक भाग पारा, दो भाग गंधक, तीनि भाग लोहचूरण, घीकुमारपाठेके रसमें स्वरल करि ताम्रके पानमें रखिके उपरसें एरंड- का पत्र ढकिके तीन सूर्यके तापमें दोपहर रखी देइ जव उष्ण होई तव अन्नकी राशीमें रखी छोडे. दिन तीनिपाछे निकासि खरल करै. पानीपर तिरेगा तव जान की भस्म भया ॥३७॥ ३८ ॥ ३९ ॥ अथसामान्यगुणाः ॥ मृगविलोचनिकुंजर गामिनिशृणुवदाम्ययिलोहगुणानहं ॥ सुवि धिमारितमेवहरत्यय कृमिसमीरणपांडुविष ज्वरान् ॥ १४॥ भ्रमवमिश्वसनग्रहणीग दान्कफजराकसनक्षयकामलाः ॥ अरुचि पीनसपित्तप्रमेहकान्गुदगुल्मरुगामसमी रणात् ॥४॥ टीका-अथ साधारण गुण, कृमिरोग, वातरोग,

७२ अनुपानतरंगिणी.
पांडु, विप, ज्वर, भ्रम, वांति, श्वास, सग्रहणी, कफ,
जरा, कास, क्षय, कामला, अरुची, पीनस, पित्त, भ-
मेह, अर्श, गुल्म, आमवात जाते हे ॥४०॥४॥
प्लीहस्थौल्यविनाशनंवलकरंकांताजनानं
ददक्षीणत्वंविधुनोतिदृष्टिजनकंशोफापहं
कुटनुत् ॥ भक्तंशुद्धरसेंद्रसंयुतमिदंस
मियध्वंसनंकांताच्छ्रेष्टरसायनंनहिपरं
कांतेऽस्तिबिंबाधरे॥४२॥
टीका-प्लीह, स्थूलता इनरोगौंको हरै. वलको
बढावै, स्त्रीको सुख देइ. क्षीणता मिटावे. दृष्टि नि.
मल करे. सोजा दूरि करे. कुष्ठ हरै. जो शुद्ध
पारेसंग सेवन करै तो सर्व रोग जाई. लोहसे श्रेष्ठ
और रसायन है नहीं ॥ ४२ ॥
अथापक्कदोपाः ॥ विपक्लेदंकरोत्येवंची
यकांतिनिहंतिच॥ अपकहियतोलोह
ततःसम्यग्विपाचयेत् ॥४३॥
टीका-अधापकदोप. अपक लोह विप ी जी.
मतिलाना पैदा कर, वीर्य औ कांतिका नाश करे,
इसवास्ते शुद्ध भस्म लेइ ॥ १३ ॥

अनुपानतरंगिणी. अथशांतिः॥ खंडमाक्षिकसंयुक्तमेलाचूर्णदि नत्रयम्॥विकारोलोहजस्तस्यभुक्त्वानाशंस माप्नुयात् ॥४४॥ टीका-अथ लोहविकारशांतिः. खांड औ मधु साथ इलायचीचूर्ण तीनि दिन सेवन कर ती लो- हविकार जाइ ॥ ४४ ॥ अथान्यः ॥ सिंधूत्थंत्रिवृताचूर्णसेवितंकोष्ण वारिणा ॥ लोहजाविकृतिस्तस्यविनश्यति नसंशयः॥४५॥ टीका-अथ अन्यप्रकार. सैंधव लवण ओ निशोत्तर चूरण गरम जलसें पियै तौ लोहविकार जाइ ॥४५॥ अन्यच्च ॥ सितयामधुनावापिश्वेतदू रिसंपिबेत् ॥ विकारंलोहजत्यक्त्वा सुखमेवहिजीवति ॥४६॥ टीका-अथवा दूर्वारस शक्कर वा मधुसंग पिवै तो लोहविकार जाइ ॥ ४६ ॥ अथलोहयोनिरक्षामंत्रः ॥ ॐअमृतोद्भवाय फट् ॥ अथलोमर्दनमंत्रः ॥ ॐअमृतोद्भ वायस्वाहा ॥अथवलिदानमंत्रः॥ ॐनमश्चं अनुपानतरंगिणी. डवलपाणयेमहायक्षसेनाधिपतयेकुरुकुरुम हाविद्याविलायस्वाहा ॥ अथभक्षणमंत्रः ।। ॐअमृतंभक्षयामिस्वाहा।इतिमंत्राः॥अथा नुपानं रसराजयुतंलोहंसर्वरोगेपुयोजयेत्।। भाङीत्रिकटुकक्षौद्युतधातुविकारनुत् ॥४७ टीका-अथ लोहयोनिरक्षामंत्रः ओं अमृतोद्भवायफ- टू. अथ लोहमर्दनमंत्रः ओ अमृतोड़वाय स्वाहा. अथ. बलिदानमंत्रः ओं नमश्चंडवजपाणये महायलसेनाधि- पतये कुरु कुरु महाविद्याविलाय स्वाहा. अथ भक्षण मंत्रः अमृतं भक्षयामि स्वाहा. इति मंत्राः अथानुपानं. सर्व रोगमें लोहभस्म पारासंग देना, धातुविकारमें भार- गमूल, झुंठी, मिरच, पिपरी, मधुसंग देना॥४७॥ रसगंधयुतंलोहमाक्षिकेणकफप्रणुत् ॥ चातु जातसितासार्धरक्तपित्तंजयेत्सुधीः ॥४८॥ टीका-कफरोगमें पारा, गंधक, मयुसंग रक्तपित्तमें तज, पत्र, इलायची, नागकेशर, शकरसंग देना ॥४८॥ पुन रजसायुक्तंगोदुग्धेनवलप्रदं ॥ काथे पौनर्नवेपांडुखंडयेल्लोहमेवाह ।। ४९ ।। टीका-बलरदिकेयास्ते पुनर्नयाके चूर्ण औ गा.

अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ मंडूरविधि, जो गुण लोहमें है सो लोहकीटमेंभी है. लोहका कीट बहेडेकी लकडीकी अग्निमें तपाई गोमूत्रमें सात वेर बुझावै ।। ५३ ॥ निर्वाप्यचूर्णयेत्पश्चान्मर्दयेत्सुरभीजलैः॥ए कंगजपुटंदखामंडूरंसर्वकार्यकत् ॥ ५४ ।। टीका-फिरि चूरण करिके गोमूत्रमें खरल करै सुखाई गजपूट देई तो शुद्ध मंडूर होई ॥ ५४ ॥ लोहवत्सर्वमाख्यातंसेवनादिकमस्यवै । ता सवत्पित्तलंकांस्यंजानीयान्मारणादिपु॥५५ टीका-इस मंडूरका गुण अवगुण शांति अनुपान लोहबत्. कांसा पीतलका मारना गुणादि अनुपान बंगरे ताम्रवत् जानना ॥ ५५ ॥ अथधातुसेविनोवानि ॥ राजिकामद्यमा पानंतैलमम्लरसंतथा ॥ पत्रशाकंनसेवेत लोहभक्षीकदाचन ॥ ५६॥ टीका-अथ धातु सेवनीवालेको वर्जनीय प. दार्थ. राई मदिरा, उडदका व्यंजन, तेल, खटाई, पत्तेउकी भाजी || ५६ ॥ कूप्मांडंकदलीकंवकरमर्दचकांजिकं । कार -

अनुपानतरंगिणी,
वेल्लंकरीरंचषटककारादिकंत्यजेत् ॥ ५७ ॥
इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचितायामनु
पानतरंगिण्यांप्रथमा वीचिः ॥१॥
टीका-कूष्माड जिसकों कोला औ कुलडा ओ
राभी कहते है औ केलेका कंद, करौंदा, कांजी,
करेला, करील इनकों न खाई ॥ ५७ ।।
इतिश्रीमद्रमणविहारीकृतायांअनुपानतरंगिणीटी-
कायांनौकाख्यायांप्रथमकोष्टकः॥ १ ॥
अथोपधातुविधिः॥ तत्रोपधातुसंख्या ॥ मा
क्षिकंतुत्थकतालंनीलांजनमथाभ्रकं ॥ मनः
शिलाचरसकंप्राहुःसप्तोपधातवः ॥१॥
टीका-अथोपधातुविविः तत्र उपधातुसख्या. सो-
नामारखी १, नीलातूथा जिसको मोरतूथा औ तुटि-
याभी कहते हैं २, हरिताल ३, सुरमा ४, अभ्रक, ५,
मनःशिला ६, खपरिया ७, ये सात उपधात हैं ।। १ ।।
तत्रादौहेममाक्षिकशोधनं ॥ भागत्रयं
कांचनमाक्षिकस्यसिंधूत्थभागैकमयःक
रहे। वीरनीरैःपालपुरानारैर्विपणा
च्यललनेऽग्निनावै ॥२॥

. अनुपानतरंगिणी. टीका-तहां प्रथम सोनामारवीविधि. तत्र शो- धन. तीनि भाग सोनामारखी, एक भाग संघव नोन, लोहकी कडाहीमें डारिके जंभीरी वा बिजोराके रसके साथ पचावै ॥२॥ यावत्कटाहभजतेरुणत्वंतावद्विघटेदायलोह हा ॥ पश्चात्स्वयंशीतलतामुपेतमुत्तार्यशु दंसुरसेषुयोज्यम् ॥ ३॥ टीका-जबतक कडाह लाहलन होई तबतक लोहकी करछोसें घोटता जाई. फिरि उतारी ठंढा भएपर रसक्रिया में युक्त करै ॥ ३ ॥ अथमारम् ॥ कुलत्थस्यकपायेणवाजमूत्रे णमर्दयेत् ॥ वातेलेनारविंदाक्षितस्विर्ण माक्षिकम् ॥४॥ टीका-अब सोनामावीमारण. सोनामारवीकों कुलथीके काढेमें वा बकरेके मूत्रमें वा तेलमें वा छाछिमें खरल करे ॥४॥ पश्चात्संपुटकेरुध्वापुटेगजपुटहितत् ॥ रक्त वर्णमृतंसम्यक्सर्वकार्येषुयोजयेत् ॥ ५॥ टीका-फिरि शरावसंपुटमें रखिके गजपुट देई तो लाल भस्म होई सो सर्वकार्यमें युक्त करना ॥ ५ ॥ + ।

७९
अनुपानतरंगिणी.
अथान्याप्रकारः ॥ भागैकंगंधकंशुईचतुर्भा
गंसुमाक्षिकं ॥ संमद्येरंडतैलेनततोनागपुटे
पुटेत् ॥६॥
टीका-अथ दूसरी विधि, एक भाग गंधक,
चारिभाग शुद्ध सोनामारखी एरंडके तेलमे मर्दन क-
रिके गजपूट देई ॥ ६ ॥
सिंदूराभंमाक्षिकस्यभसितंभवतिध्रुवम् ॥अ
नेकैवैद्यशास्त्रज्ञैःकथितंप्रियवल्लभे ॥७॥
टीका-नौ सिंदूरवर्ण माक्षिकभस्म होता है. ऐसा
अनेक वेद्यशास्त्रज्ञ कहते हैं ॥ ७ ॥
अथगुणाः ॥ तृष्यंस्वयहिचक्षुष्यंव्यवाय्य
*पिरसायनं ॥ हतिवस्त्यर्तिशोफाशोंमेहकु
छोदरक्षयान् ॥८॥
टीका-अथ स्वर्णमाक्षिकगुण, वाजीकरण है.
स्वर शुद्ध होता है. नेत्ररोग हरता है. स्त्रीसगकी रुचि
वढाता है. रसायन हे. बस्तिपीडा, शोफ, अर्श प्र-
मेह, कुष्ठ उदररोग, क्षय ॥ ८ ॥
पांडुरोगंविपंपित्तंकामलांचहलीमकं ॥ वातं
वातात्मजःपुत्रंरावणस्ययथाऽहनत् ॥ ९॥

८२ अनुपानतरंगिणी. इतिशोधनमारणे ॥ अथगुणदोषौ ॥ तुत्थं भस्मकफंहंतिपामांकुष्ठंविपंकृमीन् ॥ चक्षु प्यंलेखनभेदिशुद्धिहीनंहिदोषकृत् ॥१६॥ टीका-अथ गुण औ दोष. तुत्थभस्म कफनाश- के है. कडू, कुष्ठ, विष, कमी हरता है. नेत्ररोग हरता है. फूली वगैरे काटता है,मलको फोडता है. औ अ- शुद्ध रोगकारक है ॥ १६ ॥ अथशांतिः ॥ जंबीरस्वरसंवापिलाजावारि समन्विताः ॥ लामजकजलंवापिपिवेत्तुस्थ कशांतये॥१७॥ टीका-अथ तुत्थविकारशांतिः, जमीरीका रस वा चावलकी खीलै जिनकों कुरमुरा औ धानी औ ला- ईभी कहते है तिन्हे जलसंग सेवन करै वा खस जिसको वालाभी कहते है तिसका अर्क पिये ती तुत्यविकार शांति होइ ।। १७ ॥ अथानुपानं ॥ नवनीतयुतकविषकुछ निवारणं ॥ कृमिरोगविडंगेनतांबूलेनक फैजयेत् ॥१८॥ टीका-अप अनुपान. मारवनसग खाज, विष . अनुपानतरंगिणी. कुष्ठ निवारण करता है. वायविडंगमें कृमिनाशक है. पानमें कफ हरता है ।। १८ ॥ माक्षिकेणांजितंहंतिचक्षुरोगसुदारुणं ॥ ए रंडतैलसंयुक्तंभेदयेदिदमेवहि ॥ १९ ॥ टीका-मधुसंग अंजन करनेसें नेत्ररोग हरता है. एरंड तेलसग रेचन है ॥ १९ ॥ अथहरितालविधिः॥ तत्रशोधनं ॥ तालक त्रिफलाकाथेस्वेदयेत्कांजिकेतथा ॥ कूष्मांड स्वरसेतैलेयामंयामंटथक्तुवा ॥ दोलायंत्रेसु धानीरेशुद्धस्यात्सर्वकार्यकृत् ॥२०॥ टीका-अथ हरितालविधिः, तत्रशोधन, हरतालको त्रिफलाके काढेमें कांजीमें औ भूरा कुमडाके र- समें, तेलमें न्यारा न्यारा पहरकी आंच दोलायत्रसें देना. अथवा चूनाके जलमें पहर चारि दोलायंत्रमें स्वे- दन करना तो शुद्ध सर्व कार्ययोग्य होता है ॥२०॥ अथमारणं ॥ अश्वत्थस्वरसैस्तालंमर्दयेदि नविंशकम् ॥ गोलकंतुततःकृत्वाशोपये दातपेहदम् ॥ २१ ॥ पश्चान्नांडेश्वत्थभूति पूरयेदर्दकेदृढां ॥ शनैर्गोलंनिधायाथततोभू,

अनुपानतरगिणी.
तिंप्रपूरयेत् ॥ २२ ॥ संयंत्र्यमुद्रयेत्पश्चाबु
ल्यांसंस्थाप्यदीपयेत् ॥ चतुर्यामावधिवन्हि
स्वांगशीतंसमुद्धरेत् ॥२३॥
टीका-अथ मारण, पीपरके रसमें वीस दिन
हरिताल खरल करिके गोला बनाईके धूपमे खूब
सुखाइलेइ ॥२१॥फिरि एक हंडीमें पिपरकी भस्म
आधी भरै खूब दवाइके तिसपर गोला धरिके ऊपर
वही भस्म फिरि दवादेइके भरै ओ हडीको मुद्रा
दैके चूल्हेपर चढाई चारि पहर आंच देइ सीतल
भये भस्म युक्तीसें निकालै ॥ २२ ॥ २३ ॥
अन्यःप्रकारः ॥ तालंपुनर्नवानीरैःपुटेदेक
दिनप्रिये ॥ कृत्वातगोलकंपश्चाच्छोषयेदात
पेसुधीः ॥२४॥
टीका-दूसरी विधि.हरितालको पुनर्नवाके रसमें ए-
क दिन खरल करिके गोला बनाई सुखावै ।। २१॥
तद्भूत्याभृतेभांडेगोलकंन्यस्यपूरयेत् ॥ व
भूभस्मनामुद्रांविदध्याचापिशोषयेत् २५
टीका-फिरि पुनर्नवाकी भस्म आधी हडीमें
भरिक ऊपरसें गोला रखिके फिरि भस्म दवाइके
भरि मुद्रा देके ॥ २५॥

..
अनुपानतरंगिणी.
चूल्यांखवेदयामांतमग्निदानात्सुनिश्चितं ॥
भवद्भतिस्तुगुंजैकाभक्षितारुग्विनाशिनी२६
टीका-चूल्हे चढाई चालीस ४ . पहरकी आंचसे
भस्म होता है. रती एक सर्व रोगहारक है ।।२६।।
अथान्यः॥ द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यतालकंन्यस्य
यंत्रके ॥ उर्ध्वपातनकेदत्त्वावन्हियामचतुष्ट
यं ॥२७ ॥स्वांगशीतंतमुदायचोर्ध्वलग्नं
हितालकं ॥ गृहीत्वाभावयेत्पश्चात्पूर्ववत्पा
चयेत्ततः ॥ २८ ॥ त्रिःसप्तपुटकैरेवंताल
भूतिर्भवेद्रुवं ॥ एवंहिकन्यकाद्रावैःशतकृ
खोविपाचयेत् ॥२९॥
टीका-अथ तीसरी विधि. गूमाके रसमें हरिताल
घोटिके डमरू यंत्रमें आंच देइ ठंढे भये पीछे ऊपरकी
हांडीमे लगा छोडाइके फिरि घोटिके आंच देइ. ऐसें
एकइस २१ आंचमें भस्म होता है. ऐसे ही कुमारिपा-
ठेके रसमें सौ आंचसें भस्म होता हे
॥ २७ ॥ २८ ॥ २९ ॥
अथगुणाः ॥ हतिवातामयान्सर्वानकफपि
त्तगुदामयान् ॥ हरितालंमृतंकुष्ठंप्रमेहंवैज्व
रादिकान् ॥ १३०॥

८६ अनुपानतरंगिणी.. टीका-अब हरितालगुण, संपूरण वातरोग, ओ कफरोग औ पित्तरोग, गुदाके रोग, कुष्ठ, प्रमेह औ ज्वरादिक सब रोग हरता है ।। १३. ॥ अथाशुद्धदोषाः ॥ अशुद्धपीतवर्णयन्मृतता लंसधूमकम् ॥ वातपित्तामयान्कुठंदेहना शंकरोतिच ॥ ३१॥ टीका-अथ अशुद्ध दोप. जो हरिताल अशुद्ध ओ पीला औ अग्निपर डालनेसें धूचा देवै सो वात पित्तकुष्ठादिक रोगकारक औ देहनाशकभीहै ॥ ३१ ॥ अथशांतिः ।। कूष्मांडस्वरसंवापियवासांच निपेवयेत् ॥ नाकुलीस्वरसंवापिसितायुक्तं वरांगने ॥ ३२॥ टीका-अथ शांतिः.सफेद कुह्मडेका रस वा यवासा वा कडुविनाइका रस शकरयुक्त सेवै ॥ ३२ ॥ ससितंजीरकंबालेयाखादेदिनसप्तकं ॥ हरि तालविकारेणमुक्तःस्यात्सुखसंयुतः ॥३३॥ टीका-जीरा शबर सात दिन सेवन करे तो ता. लविकार मिटे ॥ ३३ ॥ अथानुपानानि ॥ तालंछिन्नारजोयुक्ततत्का अनुपानतरंगिणी. थेनयुतंतुवा । वातास्रंकुष्ठकंहंतिचक्रपाणि र्यथाऽसुरान् ॥ ३४ ॥ टीका-अथ अनुपान. हरितालको गिलोइके चू- रणमें वा काढेमें लेई तो वातरक्त जाई ॥ ३४ ॥ रक्तदोषंनिशायुक्तांबूलेनक्षयंजयेत् ॥ तद्र जलोदरातंकहंतिसिंधुफलान्वितं ॥३५॥ टीका-हलदीमें रक्तदोप, तांबूलमें क्षयरोग, स- मुद्रफलमें जलोदरको नाश करता है ॥ ३५ ॥ कूष्मांडस्वरसैकंडमुपदंशंभगंदरं ॥ विसर्प मंडलंवातरक्तविस्फोटकंजयेत् ॥ ३६॥ टीका-भूरे कुह्मडाके रससे खुजली औ उप- दंश, भगंदर, बिसर्प, मंडल, कुष्ठ, वातरक्त, वि- स्फोटक हरता है ॥ ३६॥ पांडुक्षयज्चरान्हंतिहरितालसितायुतं ॥ भुलैवपथ्यमनीतगोदुग्धांधःसितायुतं ॥ ॥३७॥ अंधःओदनं ॥ टीका-शकरसंग खानेसें पांडु, क्षय, ज्वर नाश करे है. परंतु पथ्य गाईका दूध औ शक्करसग भात खाइ है ॥ ३७ ॥ .

अनुपानतरंगिणी. अल्पाहारंप्रकुर्वीतनीरमपंप्रियेपिवेत् ॥सदु ग्धालप्सिकांपीत्वाभक्षयेचसितोपला॥३८॥ टीका-औ अल्प आहार कर. जल थोरा पिये. औ दूधसंग लापसी पिवै. मिश्री खाई ॥ ३८ ॥ सायंतनाशनेखादेत्कृसरांलवणंविना ॥ वर्ज येत्प्रमदासंगस्वपेद्धन्वंतरिस्मरन् ॥ ३९ ॥ टीका-संध्याको अलोनी खिचडी खाई. स्त्री- संभोग त्यागै, सोवनेके वख्त धन्वंतरिका स्मरण करिके सोवै ॥ ३९ ॥ श्रृंगवेरांवुनावातंशुलंसूतिगदंजयेत् ॥ कृस रांतघृतांखादेत्पथ्येदुग्धौदनंतुवा ॥४०॥ टोका-वातरोग शूल सूतिकारोगमें अदरकके रसमें लेई अदरकको आदाभी कहता है. पथ्यमैं घी खिचडी वा दूधभातभी रवाता है।॥ १० ॥ भेषजादनमारभ्यमुहूर्तद्वितयावधि ॥ पानी यंनपिवेदालेपिपासुरपिरोगवान् ॥४१॥ टीका-जिस वख्त औषध रयाय तवसे दोमुहूर्त पियास होई तौभी पानी न पिये ॥ ४१ ॥ शृतशीताचुनातालमशक्तःपुरुपःपिवेत् ॥ स अनुपानतरंगिणी. निपातंवातगुल्मंवायुम/गकंजयेत्॥४२॥ टीका-अशक्त पुरुप शक्ति प्राप्तिकेवास्ते दूध ग- रम करि ठढा करिके उसमें लेई औ इसी अनुपानसें स- निपात, वातगुल्म,वातरोग, अर्धांग इनमें देई ॥ ४२ ॥ निर्वलोवलसंप्राप्त्यैजातीफलसमन्वितं ॥र तपित्तेनिशासार्धवीर्यस्तंभायपर्णयुक् ॥४३ टीका-बलप्राप्तिकेवास्ते जायफलमें देई, रक्तपि- त्तमे हलदीसग, वीर्यस्तभनको पानमें ॥ ४३ ।। ऊर्ध्वश्वासंशिवायुक्तंशुव्यालस्यंजये त्सुधीः ॥ त्रिसुगंधान्वितंतालमास्य दौर्गध्यनाशनम् ॥४४॥ टीका-ऊर्ध्वश्वासमें हरडयुक्त, आलस्यमें सोंठी- संग, मुखदुर्गंध जानेकों तजपत्र इलायचीमें ॥ १४ ॥ जलोदरमजामूत्रैःप्रमेहंस्वरसारसैः॥ जाति पत्रीकुंकुमाभ्यांप्रतिश्यायनिवारयेत् ॥१५॥ टीका-जलोदरमें बकरीके मूत्रसंग, प्रमेहमें तुल- सीके रससग, जायपत्री सरसग प्रतिश्यायमें, जिसको जुकाम औ सरदीभी कहते हैं॥ ४५ ॥ अग्निमांद्यजयेत्कांतेपिप्पलीमधुसंयुतं ॥का ९० अनुपानतरंगिणी. संक्षयंसितायुक्तंनाशयेद्विषमज्वरान् ॥४६॥ टीका-मंदाग्निमें मधु पिप्परीसंग, कास, क्षय, विपमज्वरमें शक्करसंग ॥ ४६॥ लवंगतजकपूरैर्वीर्यस्तंभायतालकम् ॥ गो क्षीरेणयुतंसेवेद्वीर्यटयघटस्तनि ॥४७॥ टीका-फिरि वीर्यस्तंभकेवारते लवंग, तज, कर्पू- रसंग, वीर्यद्धिकेवास्ते गौके दुग्धसंग ॥ ४ ॥ अथनीलांजनविधिः ॥जवीरस्यांबुनाभाव्यं नीलांजनमथातपे ॥ शोषयेचदिनैकेनशुदि मायातिनिश्चितम् ॥४८॥ टीका-अथ नीलांजनविधि. सुरमाको जंभीरीके रसकी पुट दैके एकदिन धूपमें सुखाइ लेइ तौ शुद्ध होता है॥ १८ ॥ अथान्यः ॥ सौवीरंकांजिकेस्विनंयामैकेनवि शुद्ध्यति ॥ अथगुणाः॥सौवीरंशीतलंग्राहि चक्षुष्यंमधुरंस्मृतम् ॥ सिध्मानंक्षयपित्तास्त्र कफंहंतिविशेषतः॥४९॥ टीका-अथ दूसरी विधि. सुरमा एक पहर कांजीमें दोलायंत्रमें पचावै तौ शुद्ध होई. अथ गुण. सुरमा सीत 44 17

अनुपानतरंगिणी.
ल हे. ग्राही है. नेत्र निरोग करता हे. मीठा है. सहुवो,
सय, पित्त, रक्त, कफ इनको मारता है ॥ ४९ ॥
नीलांजनमतीसारंग्रहणीमपिनाशयेत् ॥ का
श्मीरनागफेनाभ्यामरविंदविलोचने॥५०॥
टीका-औ केशर अफीमसंग संग्रहणी अतीप्सा-
रकोंभी दूरी करता है ॥ ५० ॥
समंवैपारदंनागंदयोस्तुल्यमयेऽजनम् ॥शु
दकर्पूरकंबालेपारदापंचमांशकम् ॥५१॥ वि
मर्यखल्वकेसम्यगंजयेन्नेत्रयुग्मके ॥ नेत्रदो
पविमुक्तःसन्सुखंसौंदर्यमाप्नुयात् ॥५२॥
टीका-पारा सीसा समभाग, दोनोंके सम सुर-
मा, पारासें पंचमांश शुद्ध कपूर, सवको खरल करिके
अंजन करै तौ नेत्ररोग जाई ॥ ५ ॥ ५२ ॥
सौवीरसैंधवंकुष्ठंवीजान्येडगजस्यच ॥ विडं
गंसर्पपान्पिष्ट्वाकांजिकेनप्रलेपयेत् ॥ सिध्मा
नमंडलंकुष्ठंदद्रुमेवजयेत्क्षणात् ॥ ५३ ॥
टीका-सुरमा, सैंधव लवण कुट जिसको उपले-
टभी कहते हैं. पमाडका वीज, वायविडग, सरसो,
कांजीमें पस्केि रुपले नौ सेहुगा, मंडल, कुष्ट,
दाद इनको नाश करै ॥ ५३ ॥

२० अनुपानतरंगिणी. संक्षयंसितायुक्नाशयेद्विषमज्वरान् ॥ ४६॥ टीका-मंदानिमें मधु पिप्परीसंग, कास, क्षय, विषमज्वरमें शकरसंग ।। ४६ ॥ लवंगतजकर्पूरैर्वीर्यस्तंभायतालकम् ॥ गो क्षीरेणयुतंसेवेद्वीर्यध्यैघटस्तानि ॥ १७ ॥ टीका-फिरि वीर्यस्तंभफेवास्ते लवंग, तज, क. रसंग, वीर्यद्धिकेवास्ते गौके दुग्धसंग ॥ १७ ॥ अथनीलांजनविधिः ॥ जंबीरस्यांबुनाभाव्यं नीलांजनमथातपे । शोषयेचदिनैकेनशुद्धि मायातिनिश्चितम् ॥४८॥ टीका-अथ नीलांजनविधि. सुरमाको जंभीरीके रसको पुट देके एकदिन धूपमें सुखाइ लेइ तो . शुद्ध होता है। ४८ ॥ अथान्यः ॥ सौवीरंकांजिस्विनंयामैकेनवि शुद्ध्यति ॥ अथगुणाः ॥ सौवीरंशीतलंयाहि चक्षुष्यंमधुरंस्मृतम् ॥ सिध्मानक्षयपित्तास्त्र कहंतिविशेषतः॥४९॥ टीका-अथ दूसरी विधि. सुरमा एक पहर कांजीमें दोलायंवमें पचावे तो शुद्ध होई. अथ गुण, सुरमा सीत अनुपानतरंगिणी. लहे. ग्राही है. नेत्र निरोग करता है, मीठा है, सहुवो, क्षय, पित्त, रक्त, कफ इनको मारता है ॥ ४९ ॥ नीलांजनमतीसारंग्रहणीमपिनाशयेत्॥ का श्मीरनागफेनाभ्यामरविंदविलोचने ॥५०॥ टीका-औ केशर अफीमसंग संग्रहणी अतीसा- रकॉभी दूरी करता है ॥ ५० ॥ समंवैपारदंनागंद्वयोस्तुल्यमयेऽजनम् ॥शु दकर्पूरकंबालेपारदापंचमांशकम् ॥५१॥ वि मध्खल्वकेसम्यगंजयेनेत्रयुग्मके ॥ नेत्रदो पविमुक्तःसन्सुखंसौंदर्यमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥ दीका-पारा सीसा समभाग, दोनोंके सम सुर- मा, पारासें पंचमांश शुद्ध कपूर, सबको खरल करिके अंजन करै तौ नेत्ररोग जाई॥ ५१ ॥ ५२ ॥ सौवीरसैंधवंकुष्ठंबीजान्येडगजस्यच ॥ विडं गंसर्पपान्पिष्ट्वाकांजिकेनप्रलेपयेत् ॥ सिध्मा नमंडलंकुठंदद्रुमेवजयेत्क्षणात् ॥ ५३ ॥ टीका-सुरमा, सैंधव लवण कुट जिसको उपले- टभी कहते हैं. पमाडका वीज, वायविडंग, सरसी, कांजीमें पीसिके लगावै तौ सेहुवा, मडल, कुष्ठ, दाद इनको नाश करै ॥ ५३ ।। .

९२
अनुपानतरगिणी.
शर्कराज्ययुतंपित्तंकफंशुंठ्यभयागुडैः ॥५४॥
टीका-पित्तरोगमें घी शकरसग, कफरोगमें हरड
गुड सोठीसग ॥ ५४॥
नीलांजनंकनकजंवरखंविशुहैयंगवेनससि
तामधुनैकएंजं ॥ खादेन्नरःक्षयनिपीडितआ
शुकांतेकांतिलभेतविपुलंबलमंबुजाक्षि ५५
टीका-शुद्ध सुरमा एक रती सोनेका वरख दो-
नौको एकत्र करि मारवनमिश्रि सहतसंग खाई तौ
क्षयीरोग जाई ॥ ५५ ॥
अथाभ्रकविधिः ॥ तत्तुचतुर्विधं ॥ श्वेतंकृ
प्णंतथापीतंधूम्रवर्णक्रमात्प्रिये ॥ ब्राह्मणंक्ष
त्रियवैश्यंशूद्रप्राभिषग्वराः ॥५६॥
टीका-अथ अभ्रकविधि. सो अभ्रक चारि प्रका-
रका है. श्वेत, कृष्ण, पीत, धूम्र.श्वेत ब्राह्मण, कृष्ण
क्षत्रिय, पीत वैश्य, धूम्रवर्ण शूद्र ॥ ५६ ।।
कृष्णेहेमगुणान्प्राहुःश्वेतेरौप्यगुणानपि ॥
पीतेताघारवंगादिगुणानधूम्रनिरर्थकम्५७
टीका-कृष्णमें सोनेके गुण है. श्वेतमें रूपेके
गुण है. पीतमें ताम्र, पित्तल वगादिके गुण है.
धूम्र निरर्थक है ॥ ५७ ॥

अनुपानतरंगिणी. अन्यच्च ॥ नागंभेकंपिनाकाव्यंवव म_चतुर्विधं ॥ नागमनौसुसंतप्तंफू कारंकुरुतेभृशम् ॥ ५८ ॥ भेकाव्हं दादुरंशब्दंपिनाकंदलविस्तृतिम् ॥ वजमेववरतेषांविकारंनयतोव्रजेत्॥५९॥ टीका-औरभी भेद है. नाग १, भेद २, पिनाक ३, वज ४, ए चारि भेद है. नागजातीका अभ्रक अ- ग्निमें तपाया फूंकार करते है. भेक मेडकका शब्द क- रता है. पिनाकके वरख फैलते है. वज ज्यौंका त्यों रहता है सो श्रेष्ठ है ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ गृण्हीयाच्चततोवजंजराव्याधिविनाशनम् ॥ कफवातकरंचाभ्रमशुदंमृत्युदंस्मृतं ॥६०॥ टीका-इसवास्ते वजही ग्रहण करना. जो जरा- व्याधिका टालनेवाला है. जो अशुद्ध है सो कफवातका करनेवाला है औ मृत्युकारक है ॥ ६ ॥ तस्मादिशोधनंवक्ष्येविशेषामयनाशनं ।।ग गनंवन्हिसंतप्तंगवांक्षीरेविनिक्षिपेत् ॥६॥ टीका-तिसवास्ते शोधन कहते हैं. जो विशेष- कारिक रोग नाशक.है. अश्रक अमिमें तराइके गर- इके दूधमें बुझाई लेना ।। ६१॥ .

अनुपानतरंगिणी. शर्कराज्ययुतंपित्तंकफंशुंठ्यभयागुडैः ॥५४॥ टीका-पित्तरोगमें घी शकरसंग, कफरोगमें हरड गुड सोंठीसंग ॥ ५४॥ नीलांजनंकनकजंवरखंविशुद्धहैयंगवेनससि तामधुनैकगुंजं ॥ खादेन्नरःक्षयनिपीडितआ शुकांतेकांतिलभेतविपुलंवलमंबुजाक्षि ५५ टीका-शुद्ध सुरमा एक रती सोनेका वरस्व दो- नौको एकत्र करि माखनमिश्रि सहतसंग खाई तौ क्षयीरोग जाई ॥ ५५ ॥ अथाभ्रकविधिः ॥ तत्तुचतुर्विधं ॥ श्वेतक प्णंतथापीतंधूम्रवर्णक्रमात्प्रिये ॥ ब्राह्मणक्ष त्रियवैश्यंशूद्रप्राहुभिषग्वराः ॥५६॥ टीका-अथ अभ्रकविधि, सो अभ्रक चारि प्रका- रका है. श्वेत, कृष्ण, पीत, धूम्र,श्वेत ब्राह्मण, कृष्ण क्षत्रिय, पीत वैश्य, धूम्रवर्ण शूद्र ॥ ५६ ॥ कृष्णेहेमगुणान्प्राहुःश्वेतेरौप्यगुणानपि ॥ पीतेतामारवंगादिगुणानधूनिरर्थकम्५७ टीका-कृष्णमें सोनेके गुण है. श्वेतमें रूपेके गुण है. पीतमें ताम्र, पित्तल वंगादिके गुण है. धूम्र निरर्थक है ।। ५७ ॥ 7 . अनुपानतरगिणी. अन्यच्च ॥ नागंभेकंपिनाकाख्यंवज म_चतुर्विधं । नागमनौसुसंतप्तं कारंकुरुतेभृशम् ॥ ५८ ॥भेकाव्हं दार्दुरंशब्दंपिनाकंदलविस्तृतिम् ॥ वजमेववरतेषांविकारंनयतोव्रजेत्॥५९॥ टीका-औरभी भेद है. नाग १, भेद २, पिनाक ३, वज, ए चारि भेद है. नागजातीका अभ्रक अ- ग्निमें तपाया फूकार करते है. भेक मेडकका शब्द क- रता है. पिनाकके वरख फैलते है. वज ज्योंका त्यों रहता है सो श्रेष्ठ है ॥ ५८ ॥ ५९ ॥ गृण्हीयाच्चततोवचंजराव्याधिविनाशनम् ॥ कफवातकरंचाभ्रमशुद्धमृत्युदंस्मृतं॥६०॥ टीका-इसवास्ते वजही ग्रहण करना. जो जरा- व्याधिका टालनेवाला है. जो अशुद्ध है सो कफवातका करनेवाला है ओ मृत्युकारक है ॥ ६ ॥ तस्मादिशोधनंवक्ष्येविशेषामयनाशनं ॥ ग गनंवन्हिसंतप्तंगवांक्षीरेविनिक्षिपेत् ॥६॥ टीका-तिसवास्ते शोधन करते हैं. जो विशेप- करिके रोग नाशक है. अभक अनिमें तपादक गा- इके दूधमें वुझाई लेना ॥ ६१ ॥ .

अनुपानतरंगिणी, भिन्नपत्रंततःकुर्यात्तंडुलीयाम्लयोवैः ॥ भा वयेदष्टयामांतमेवमभ्रंविशुध्यति ॥ ६२ ॥ ठीका-फिरि जुदे जुदे पत्रकरिके तांदुलिया जि- सको चोलाईभी कहते हैं ओ खटाईके रसमें आठ पहर भिजाये रखना तो शुद्ध होता हे ॥ ६२ ॥ पश्चात्कांजिकसंपिष्टंकंवलेबीहिसंयुतं ॥ व ध्यासंमर्दयेगाढंसद्भांडेकांजिकान्विते ॥६३॥ टीका-फिरि कांजीमें पीसिके चतुर्थांश ब्रीहिसं- युक्त कंवलमें वांधिके एक बासनमें कांजी भरिके उसमें खूब मर्दन करना ॥ ६३ ॥ मर्दनाद्यद्गलेत्पात्रेधान्यानंतंविदुर्बुधाः ॥अ थवावदरकाथेनिःक्षिप्तंवह्नितापितम् ॥ मर्दि तंसुदृढंशुष्कंधान्याभ्रादतिरिच्यते॥६४॥ टीका-जो मर्दन करनेसें पात्र में कबलके छिद्रनमे होइके गिर सो धान्यानसेंभी उत्तम होता हे ॥ ६४ ॥ अथमारणं ॥ अर्कक्षीरेणसंपिष्टमभ्रकंगोल कीकृतम् ॥ संवेष्ट्यार्कदलैःपश्चात्संपुटेत्संनि रोधितम् ॥६५॥ पुटेल्गजपुटेनैवंसप्तवारंप

अनुपानतरंगिणी.
यत्नतः॥कपर्दिनोजटाक्वाथैरेवंदत्वापुटत्रय।।
रक्तवर्णभवेद_सर्वकार्येपुयोजयेत् ॥ ६६॥
टीका-अथ मारण. अभ्रकको आंकडे के दूध
खरल करिके गोला वनावै. फिरि आंकके पत्रऊपर
लपेटिके संपुट करै ।। ६५ । फिरि गजपुट देई.
ऐसे सात पुट देई. फिरि तीनि पुट वडकी जटाके
काढेकी देई तो लाल अभ्रक होता है. सर्व का-
यम लेना ॥ ६६ ॥
अथान्यःप्रकारः ॥ मुस्ताशुंठ्योःष्टथग्भागं
पड्भागंशुदमभ्रकम् ॥ कांजिकानिरसैघस्त्रं
मर्दितंपुटितंपुनः॥६७॥
टीका-दूसरा प्रकार. नागरमोथा औ सॉठिका एक
एक भाग छ भाग शुद्ध अभकके कांजी औ अर-
नोके रसमें मर्दन करिके पुट देना ।। ६७ ॥
मर्दयेत्रिफलाक्काथेनैवंदत्वापुटवयं ॥ बला
नीरेश्चगोमूत्रैर्मुशलीशरणद्रवैः ॥६८॥
दीका-औ तीनि गजपुट त्रिफलाके काढेमें देना.
भी वरिपारा जिसकों चिकणाभी कहते हैं उसके
बीजको वरवीज कहते हैं. लिसके रसमें ओ गोमू-
धमें मुसलीके रसमें शूरणके रसमें ॥ ६८ ॥

अनुपानतरंगिणी. स्वरसास्वरसैरम्येष्टथग्दत्वापुटत्रयम् ॥ ग गनंसुमृतंरक्तशुदंरम्यमिदंभवेत् ॥ ६९ ॥ टीका-तुलसीके रसमें इनमें तीनि तीनि पुंट जुदे . जुदे देई तो मरा अभ्रक रक्तवरण रमणीक होता है ६९ अथान्याप्रकारः ॥ वजीक्षीरैरर्कदुग्धैर्धेनुमू लाजलैः ॥ ब्राह्मीरुदंतीस्वरसैर्यासाग्नि शाल्मलीद्रवैः ॥ ७० ॥ कूष्मांडस्वरसैरेवंदा डिमीसलिलैस्तथा ॥ वराकाथेनगोजिव्हा सलिलैरमृताद्रवैः ॥ ७१ ॥ जातीगोक्षुरमे घानांकषायैवैर्वरीद्रवैः ॥ शंखपुष्पीरसैीक्षा रसैर्मूलकजैरसैः ॥ ७३ ॥ राक्षसीतुलसीमुं डीविशालासलिलैरपि ॥ विदारीलतिका गीमदाकाथैःष्टथक्पृथक् ॥ ७३ ॥ सेतिका तपनकाथैरुपगंधशृतैरपि । सप्तकृत्योविशा लाक्षिपाचयेदभ्रकंततः ॥७॥ टीका-तीसरा प्रकार. सेहुड थूहरके दूधमें '१, आंकटेके दूधौ २, गोमूत्रमें ३, वरियासके. रसमें ४, ब्राह्मी ५, रुदंती ६, अरूसा ७, चित्रक ८, सेमर १, भूराकोहला १०, दाडीम ११, इनके र . अनुपानतरंगिणी. समें त्रिफलाके काढेमें १२,गोभीके रसमें १३,गि- लोयके रसमें १४, जाई १५, गोखरू १६, नागर- मोथ १७, इनके इनके काढेमें वबईके रससें १८, शंखाहुली १९, द्राक्ष २०, मूली २१, ववई जिसके बीजको तुकमरिआं औ तुप्मरेहांभी कहते हैं. २२, तुलसी २३, गोरखमुंडी २४, इंद्रवारुणी जिसकों इंद्रायणभी औ इंद्रारुणभी कहते हैं २५, इनके र. समें विदारी कंदकी वेली २६, जलभांगरा २७, धवईके फूल जिसको धाई औ धावडीभी कहते हैं २८, इनके काढेमें सौंफ जिसकों वरियालीभी कहते है २९, भिलामा ३०, लहसुन ३१, इनके काढेमें इन एकतीसी ३१, औपधीनमें न्यारा न्यारा खरल करि करि सात सात पुट देना. इतने दोसी दसपु २१७ होइंगे ।। ७० ।। ७१ ॥ ७२ ॥ ७३॥७॥ वटारोहकपायेणकुकुद्रुस्वरसैस्तथा ॥ कपि स्थस्याम्लिकायाश्चफलोद्भवरसेनच ॥७५॥ पृथग्विशपुटैरेवंपाचयेद्गगनंततः ॥ निवूक स्वरसैःपंचदशकृत्वोविपाचयेत् ॥७६॥त संख्याकै पुटैरेवंगुडदुग्धविमिश्रितम् ॥ ग वांदधियुतंतदृतखंडविमिश्रितम् ॥ ७७॥ . ..

अनुपानतरंगिणी.
पाचयेदभ्रकंशुदंरम्यरक्ततरंभवेत् ॥ चंद्रि
कारहितंशुद्धमशुद्धस्यात्तदन्वितम् ॥ ७८॥
टीका-फिरि वडकी जटाके काढेमें वीस पुट १
औ कुकरौंधेके रसमें २ ओ कैथके फलके रसमें
जिसको कोठभी कहते हैं ३ औ आमलोके फलके
रसमें ४ इन चारोंको वीस २० वीस पुट देई. फिरि
निंबूके रसमें १ औ गुडयुक्त दूधमें २ औ गाइके
दहीमे ३ औ घीशकरमें ४ इन चारोंमें पंदरह १५
पदरह १५ पुट देई तो रक्तवरण औ चमकरहित
शुद्ध होता है. जी चमक होई तो अशुद्ध हे फिरिभी
पुट देना चाहिए परतु यह तो निश्चंद्रही होता है
1) ७५ ।। ७६ ॥ ७७ ॥ ७८ ॥
पुटान्येवंसहस्राणिभिपग्वुध्याप्रदापयेत् ॥
अथवाकन्यकाद्रावैःपुटेद्वारसहस्रकम् ॥७९
टीका-ऐसेही वैद्य अपनी बुद्धीसे हजार पुट देई.
अथवा कुमारी पाठेके रसकी हजार पुट देई सौभी
शुद्ध भस्म होता है ॥ ७९ ॥
अथगुणाः ॥ वातपित्तकफान्मेहकुष्टश्वास
विषभ्रमान् ॥ गुल्मकासक्षतक्षीणग्रहणीपां
डुकामला ॥ भगंदरादिकान्हन्याद_कामय
लप्रदम् ॥८॥

. अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ गुण, वात, पित्त, कफ, प्रमेह, कुष्ठ, श्वास, विप, भ्रम, गुल्म, कास, क्षतक्षीण, संग्रहणी, पांडु, कामला औ भगंदर आदिक रोग दूरि क- रिके काम औ बलकों देता है ।। ८० ॥ अथापक्कदोषाः ॥ अपक्कमभ्रकंयस्यात्तथा चंद्रिकयान्वितम् ॥ करोतिविविधानुरोगा प्राणानपिक्षयंनयेत् ॥ ८१॥ टीका-अथ अपक्कदोप, जो अपक्क औं चमक- युक्त अभ्रक है सो नानाप्रकारके रोग करता है.औ प्राणनकाभी घातक होता हे ॥ ८१ ।। अथतच्छांतिः ॥ पिष्ट्वायुनापिवेत्कांतेधात्री फलमतंद्रितः ॥ अपक्काभ्रविकारेणमुक्तःस्या दिवसत्रयैः॥ ८२॥ टीका-इसवास्ते इसकी शांति कहते हैं. अथ शांति. आमला जलसे पीसिके तीनि दिन पिय ती अनकविकार जाई ॥ ८ ॥ अथानुपानं ॥गुंजैकंवाद्विगुंजवात्रि गुंजंगगनंनरः ॥ गुंजाचतुष्टयंवापि भक्षयेद्रोगशांतये ।। ८३॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ अनुपान, शुद्ध अभ्रकभस्म एक रती चा दो वा तीन वा चारितक वलदेषिके रोगशांतिके वास्ते भक्षण करना ॥ ८३ ॥ मधुपिप्पलिसंयुक्तंकासंश्वासंविषंभ्र मम् ॥ नाशयेत्कामलांगुल्मंपांडुसंग्र हणीमपि ॥ ८॥ कफक्षयंप्रमेहंच ललनोत्तमभूषणे ॥ वातपित्तकफान कुठंजीर्णज्वरमरोचकम् ॥ ८५॥ टीका-कास, श्वास, विप, भ्रम, कामला, गुल्म, पांडु, संग्रहणी, कफक्षय, प्रमेह, वात, पित्त, कफ, कुट, जीर्णज्वर, अरोचक इन रोगोंकी शांतिकेवास्ते मधु पिप्पलीमें ॥ ८४ ॥ ८५॥ विडंगत्र्यूपणैर्युक्तंवल्लम_निषेवितम् ॥ पांडुसंग्रहणीशुलक्षयश्वासारुचिप्रणु त् ॥ ८६ ॥ तथामकुष्टमंदाग्निकोष्ठ रुकासमेहनुत् ॥ नवकंजविशालाक्षि शुक्रबुद्धिविवर्धनम् ।। ८७॥ टीका-पांडू, संग्रहणी, शूल, क्षय, श्वास, अरे- ची, आम, कुष्ठ, मंदाग्नि, कोष्ठरोग, कास, प्रमेह, "201414 १०१ औ वुद्धीकी अनुपानतरंगिणी. इन रोगोंमें वायविडंग, सोंठि, मिरच, पीपरी,इनके चूरणमें देई, औ इसी अनुपानमें धातु वृद्धि करता है ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ शिलाजतुकणाचूर्णमाक्षिकैःसर्वमेहनुत् ॥क्ष यस्वर्णान्वितंहतिधातुटदिकरोतिच॥८८॥ टीका-शिलाजित, पीपरीचूर्ण सहतसंग प्रमेह- कों हरता है. क्षयकों सोनेके वरवसंग नाश करता है. औ धातु बढाता है ॥ ८८ ।। कायस्थागुडसंयुक्तवातलोहितकंजयेत् ॥ र तपित्तंनिहत्यभ्रंद्राविडीसितयान्वितम् ८९ टीका-वातरक्तमें गुड हरडसंग, रक्तपित्तमें इ- लायची शकरसंग ॥ ८९ ॥ त्रिकटुत्रिफलात्रिसुगंधसितागजकेशरमाक्षि कसंयुतखम् ॥ द्यतिपांडुगदंक्षयमुत्पललो चनिसत्पथगाग्रसरेललने ॥१०॥ टीका-सोंठी, मिरच, पीपरी, हरड, आमला, ब- हेडा, तज, परज, इलायची, शकर, नागने नका चूरण औ सहतमें अभ्रक लेई। पाडु राजयक्ष्मा जाई ॥ ९. ॥ SN............ २०414 BHAVAN

अनुपानतरंगिणी.
भूधात्रीशर्कराव्यालदं लाक्षीरसंयुतम् ॥ मू
कृच्छंप्रमेहंचहत्य_नवयौवने ॥ ९१॥
टीका-
-भूआमला, शकर, गुखरू, इलायची,
इनका चूरण औ गाईके दूधमें अनक लेई तो मू-
प्रकृच्छू प्रमेह जाई ।॥ ११ ॥
सितोपलाऽमृतासत्वयुक्तमेहगणंजयेत् ॥ म
ध्वाज्याय्यारजोयुक्तंचीर्यकृनेत्ररोगहत् ९२॥
टीका-प्रमेहमानमें गिलोइका सत्व, औ मि-
श्रिसंग. त्रिफलाका चूर्ण औ मधुधीसंयुक्त लेई तो
वीर्यरद्धि होई औ नेवरोग जाई ॥ १२ ॥
आरुष्करयुतंहन्यादीसिविविधानिवै॥धा
तुंस्तंभकरंभंगासंयुतमधुरस्वरे ॥ ९३॥
टीका-भिलामायुक्त नानाप्रकारका अर्शरोग हरे.
भांगसंग वीर्यस्तंभन करै ॥ १३ ॥
भाजीपौष्करविश्वाश्वगंधामध्वन्वितंजयेत् ॥
वातंकटफलपांचालीमधुयुक्तंकफामयम् ९१
टीका-भारंगी, पुष्करमूल, सौंठी, असगंध,
जि.
सको आसंधभी कहते हैं. इनका चूरण औ अभक
मधुसंग लेख ती वातके रोग जाई. कायफल, पीपरी,
मधुसंग लेई ती कफरोग जाई ॥ ९ ॥

. , अनुपानतरंगिणी, सर्वक्षारयुतंवहिंदीपयेदलिकुंतले ॥ मूत्रक च्छृतथामूत्राघातकंघातयेडुवम् ॥ ९५॥ टीका-सर्व क्षारोमै लेई तो मंदाग्नि, मूत्रकृच्छ्र मूत्राघात जाई ॥ ९५॥ लवंगमधुसंयुक्तंशुक्रवृद्धिप्रदंप्रिये ॥ गोदु ग्धशर्करायुक्तंपित्तातंकप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥ टीका-लवंग औ मधुसंग लेई तौ धातुद्धि होई. गोदुग्ध औ शकरसंग पित्तरोग हरे ॥ ९६ ॥ अन्यानरोगानुजयेद्युक्त्यागगनेनभि पग्वरः ॥ निश्चयंमृगशावाक्षिप्रिये प्राणकुमारिके ॥ ९७॥ टीका-और रोगोंको वैद्य अपनी बुद्धिसें अभ्रक अनुपानयुक्त करिके देई तौ जीते. हे प्राणकुमारी,यह निश्चै है ।। ९७ ॥ अथमनःशिलाशुद्धिः ॥ अजामूशिलापा च्यादोलकेदिवसत्रयम् ॥ तप्तपात्रेततःपा च्याक्षणैकंचविशुद्ध्यति ॥ ९८॥ टीका- अथ मनःशिलाविधि. तत्रशुद्धि, मन- शील बकरीके सूत्रमें दोलायंत्रमें तीनि दिन पचावे.

अनुपानतरंगिणी. फिरि गरम खपरा वा कुरछी वा तवापर छिनभरि राखे तो शुद्ध होई ।। १८॥ अथान्यः ॥ श्रृंगवेरस्यतोयेनाऽगस्तिपत्रां बुनाऽथवा ॥ सप्तकृत्वाप्टथग्भाव्यामनोव्हा शुद्धिमृच्छति ॥ ९९॥ टीका-दूसरी औ तीसरी विधि, आदेके रसमें अथवा अगस्तीके रसमें सात भावना देई तो शु. द्ध होई ।। ९९ ॥ अन्योपिप्रकारः ॥ गवांतणयामैकंमर्दना च्छुभखल्वके ॥ नागमाताविशुद्धास्याच्छु द्धचित्तेवरांगने॥१०॥ टीका-चौथी विधि.गाईके मठामें एक पहर स्वरल कर तोभी मनशील शुद्ध होता है ।। १०. ॥ अथगुणाः ॥ ज्वरनेत्राभयंश्वासंकासंभूतभ यंकफम् ॥ कृच्छंविषमनोगुप्ताहतिकुष्ठादि कामयात् ।।१॥ टीका-अथ गुण. ज्यर, नेत्ररोग, श्वास, कास, भृतपीडा, कफ, कच्छ, विप भी कुमादि रोगीको हरता है ॥ १॥ अथानुपानं । पिप्पलिनिवफलाभ्यांशिलावि १०५ अनुपानतरंगिणी. मर्यासुकेरिवाल्लरसैः ॥ गुटिकाज्वरामयन्त्री त्रिदोषभूतंज्वरंनिहत्येव ॥२॥ टीका-अथ अनुपान. पीपरी, नींबके फल, मन- शील करेलाके रसमें घोटिके चनाप्रमाण गोली त्रि- दोपज्वरमें देना ॥ २॥ शिलायाद्विगुणंशंखमधमारीचकंरजः ॥ सै धवंस्याचतुर्थाशचूर्णनेत्रगदापहम् ॥३॥ टीका-मनःशिला एक भाग, शंख दोभाग, मि- रच मनशीलसें आधा, सैंधवलोन मिरचसे आधा भाग इनका सूक्ष्म चूरन नेत्ररोगकों नाश करता है॥ ३ ॥ शुक्रंतिमिरकंहंतिमाक्षिकेणचपिञ्चटम् ॥ अ बुदंदधितोयेनकंजाक्षिप्रमदोत्तमे॥४॥ टीका-फूली तिमिर सहतसंग हरता है. औं चिपकापनभी जाता है. दहीके पानीसें अर्बुदरोग हरता है ॥ ४ ॥ कणामरिचसंयुक्ताशिलापिष्टांबुनांजिता ॥ भूतावेशहरानेत्रेसन्निपातज्वरापहा ॥५॥ टीका-पीपरी मिरचसंग जलमें पीसि गोलि करिके अंजन करनेसे भूत ओ सन्निपात जाता है।॥ ५॥ भाङ्गीविश्वान्वितंश्वासंविपस्वर्णसमन्वितं ।

अनुपानतरंगिणी. वासकस्वरसव्योपैःकफकासंजयेच्छिला ॥६॥ टीका-श्वासकों भारगी सोठिसंयुक्त; सोनसग- विपको; सोंठी, मिरच, पीपरी, अरूपेके रसमें कफ औ कासको हरती है ॥ ६॥ शिलैलार्जुनकासीसग्रहधूमाव्दसर्जकैः ।। स रोधरोचनैर्लेपःसर्षपःस्नेहसंयुतः ॥ ७॥ कि लासंकिटभंदटुंकुष्टंपामांभगंदरम् ॥ इंद्रल प्तमथाशीसिहन्यादेवनणामियम् ॥८॥ टीका--मनशील, इलायची, अर्जुनरक्ष जिसकी कोहामी कहता हैं तिसकी छाल, काशीश, घरका धुवां, नागरमोथ, राल, लोध, गोरोचन सरसौका तेल लेप करनेसें फिलासरोग, किटभरोग, दाद, कुष्ट, खाज, भगदर, इवलुप्त, अर्ग इतने रोग जाते है ॥ ७ ॥ ८ ॥ अथाशुद्धदोपास्तच्छांतिश्च ।। अशुदाकुनटी कुर्याद्वांतिभ्रांत्यादिकानूगदान् ॥ तच्छांत्ये त्रिदिनंपीत्वामधुभारंविशुद्ध्यति ॥ ९ ॥ टीका-अथ अशुद्ध दोप औ दोपकी शांति, शुद्ध मेनशील उलटी भ्रांत्यादि रोग, करता है. तिसरी 'शांतिकेयास्ते तीनि दिन मधु दुध पी ॥९॥ . , अनुपानतरंगिणी. अथखपरशुद्धिः ॥ रसकंनरमूत्रेणपा चयेदिनसप्तकम् ॥ दोलकेवाथगोमू त्रेशुद्धिमायातिखर्परः॥११०॥ टीका-अथ रखपरियाशुद्धि. खपरियाको दोलायंत्र- करिके मनुष्यके मूत्रमें सात दिन पचावै अथवा गो- मूत्रमें पचावै तौ शुद्ध होई ॥ ११ ॥ अथगुणाः ॥ रसकोहरतेरोगानुरक्त दोषंगुदामयम् ॥ जीर्णज्वरमतीसा रंप्रदरादिगदानपि ॥ ११ ॥ टीका-अथ गुण. वपरिया गुदाके रोग, जीर्णज्व- र, अतिसार, प्रदर इत्यादि रोग हरता है ।। ११ ॥ अथदोषास्तच्छांतिश्च ॥ अशुद्धाद्रसकाद्रो गाजायतेचेत्कथंचन ॥ गोमूत्रेणशमंयांति प्रकाशेनयथातमः॥१२॥ टीका-अथ दोप औ शांति. जो अशुद्ध खपरि- या सेवन करै तौ अनेक रोग होई. ती गोमूत्र पी- नेसे शांत होते है ॥ १२ ॥ अथानुपानं ॥ एकांशंमारिचंचूर्णहावंशौरस कस्यच ॥ तद्वयोरप्टमांशेननवनीतेनमर्दये। m

अनुपानतरंगिणी.
त् ॥ १३ ॥ पश्चानिंबुकनीरेणघृतंयावन्निग
च्छति ॥ मर्दयेचततःकृत्वावटींवल्लमितामि
यम् ॥ १४ ॥ कणामाक्षिकसंलीढानाशये
द्विपमञ्चरान् ॥ ज्वरंधातुस्थितंघोरमशासि
प्रदरंतथा ॥ १५॥ जीर्णज्वरनेत्ररोगपित्ता
तिरक्तवैकृतिम् ॥ रक्तातीसारकंहन्यात्पथ्ये
क्षीरोदनंहितम् ॥ १६ ॥
टीका-अथ अनुपान. एक भाग मिरचका चूरण,
दोनभाग खपरियाके, दोनोंके आठवे अंश गाई
मारवनमें, मर्दन करे. पीछे नींबूके रसमें मर्दन के
जबतक घी न सुखा होई जब चिकनई जाती र
तव रती तीनिकी गोली बनावे. गोली एक मधु
पी
परीसंग खाई तो विषमज्वर, धातुगतज्वर, अर्श
प्रदर, जीर्णज्वर, नेत्ररोग, पित्तरोग, रक्तविकार, र
तातिसार इतने रोग जाई. पथ्यमें दूधभात अथवा
दूधरोटी देना ॥ १३ ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥
इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिताया
मनुपानतरंगिण्यामुपधात्वनुपानकथनेद्वि
तीयावीचिः॥२॥

अनुपानतरंगिणी. १०९
टीका-इति श्रीरमणविहारिकतायामनुपानतरंगि-
णीटीकायां नौकाख्यायां द्वितीयः कोप्टकः ॥ २ ॥
अथरसशोधनमारणानुपानानि
तत्र पारदविधिः तत्रादावुत्पत्तिः॥
यदादेवाविधिंगत्वातारकासुरपीडिताः ॥त
दोवाचामरान्ब्रह्माशृणुतादितिनंदनाः ॥३॥
टीका-अथ रसोंका शोधन, मारण, अनुपान,
कहते हैं. तहां प्रथम पारेका कहते हैं, तहांभी प्रथम
पारेकी उत्पत्ति कहते हैं. जब देव तारकासुरदैत्यक-
रिके पीडित होते भए, तब ब्रह्माके पास जायके
विज्ञापन करते भए की, हे महाराज, हमकों तारका-
सुर अति दुःख देता है. तब देवतासें ब्रह्मा बोले की,
हे अदितिके पुत्र तुम सुनो ॥ ३ ॥
शिवशुक्रोद्भवेनायंमरिष्यतिरिपुर्हिवां ॥ त
दादेवाःसमाजग्मुःशंकरलोकशंकरम् ॥२॥
टीका-महादेवके वीर्यसें उत्पन्न भए पुत्रसे तु-
मारा शत्रु तारकासुर मरेगा. ऐसा सुनीके देवता
महादेवजीके पास गए ॥२॥
विवाहंकारयामासुःपार्वत्यासहधूर्जटेः ॥ प
श्यात्तयोर्गतःकालासुरतंकुर्वतोमहान् ॥३॥

११.
अनुपानतरंगिणी,
टीका-औ शिवका विवाह पार्वतीके संग करा.
वते भये, फिरि शिव पार्वतीको सुरत करते करते
वहुत काल वितीत भया ।। ३ ॥
तदावन्हिपुरस्कृत्यदेवाजग्मुस्त्रिलोचनम् ॥
दृष्ट्वातान्त्रीडितादेवीहरंत्यक्त्वारतोत्सुका ?
टीका-तब सब देवता अमिकों अनकरिके शिव-
जीके पास गए तव पार्वती देवतनकों देखिके लज्जा
करिके महादेवकों छोडिके अलग जाई वेठी, परंतु
मनमें सुरत इच्छा बनी रही ॥ ४ ॥
रेतोऽपतत्तदाभूमौतगृहीत्वाहुताशनः ॥ ते
नतप्तःपुनःक्षिप्त्वादिक्षुभूम्यांप्टथक्टथक्॥५
टीका--तब महादेवका वीर्य पृथ्वीपर पड़ता भया.
सो वीर्य अग्नीनं ग्रहण किया. फिरि उस वीर्यके सेज-
करिके तप्त भया अग्निभी चारों दिशोंके विपे .
थ्वीमें डालि टिया ॥ ५ ॥
तत्रजातोरसःकांतेकांताधररसप्रिये ॥ गौरी
शप्तउदीच्यादित्रिदिशास्थोनकार्यकृत् ॥६॥
टीका-तहां पारा उत्पन्न भया. सो पारा पार्वती-
की झापफरिके उत्तर पूर्व दक्षिण दिशामें स्थित
रसादि किया योग्य नहीं है ॥ ६ ॥

१११ अनुपानतरंगिणी. पश्चिमायांतुयजातःसरसःसर्वसिद्धिदः ॥ एषोत्पत्तिःसमाख्यातारसज्ञेस्यरसस्यवै॥७॥ टीका-जो पश्चिममें पैदा भया सो सर्व कार्य योग्य है. हे रसके जाननेवाली प्यारी, यह पारेकी उ- त्पत्ति कही ॥ ७ ॥ वर्णभेदंप्रवक्ष्यामितंशृणुष्वसमाहिता ॥ श्वेतोविप्रोविशालाक्षिरक्तस्यात्क्षत्रियः प्रिये ॥ ८॥पीतवर्णोरसोवैश्यःश्यामः शूद्रोऽलिकुंतले॥ ब्राह्मणःश्रेष्ठएतेषांशो धितःसर्वरोगहृत् ॥९॥ टीका-अब वर्णभेद कहता हौं सो सावधान व्हेके सुनो. हे विशालनेत्रे, श्वेत पारा ब्राह्मण है. रक्तवर्ण क्षत्रिय है. पीवला वैश्य, औश्याम शूद्र है इनमें ब्राह्मण श्रेष्ठ है. . शुद्ध भयेसें सर्व रोग हरता है ॥ ८ ॥ ९ ॥ अथरसेदोषाः॥ नागोवंगोऽग्निचांचल्यमस ह्याग्निर्विषंमलम् ॥ गिरिश्चैतेमहादोपारसे ऽशुद्धेवदंतिहि ॥ १०॥ टीका-अथ पाराके सोभाविक दोप कहते हैं. नाग १, वंग २, अग्निमें रखनेसें चंचलता ३, औ अग्नि- ११२ अनुपानतरंगिणी. कों नसहना ४, विप ५, मैल ६, पर्वतका भाग ७, ए सात दोप अशुद्ध पारेमें सदा रहते हैं ॥१०॥ अशुद्धोजाड्यतांकुठंदाहंवीर्यप्रणाशनं । मू छौस्फोटंचमृत्युंचक्रमाकुर्यान्मलैरसः ॥११ टीका-अथ दोपौंका कार्य, अशुद्ध पारा इतने रोग करता है. नागसें जडता १, बंगसे कुष्ठ २, अग्निकी चंचलतासें दाह करता है ३, अमिकी असह्यतासें वीर्यनाश करता हे , विपसें मूळ ५, मैलसें देहमें फोडे ६, पर्वतके भागसें मृत्यु करता है , इति ॥ ११॥ अथतच्छोधनं॥ दरदनिंबुनीरेणदिनमेकंवि मर्दयेत् ॥ ऊर्ध्वपातनकेयंत्रेवहिंदत्वात्रिया मकम् ।। १२ ॥ स्वांगशीतेसमुदाट्यलयमू वरसंनयेत् ॥ पुनर्विवस्यनिंबोरिसर्यामवि मर्दितः ॥ कंचुकै गवंगाद्यैर्मुक्तःस्यात्पार दोत्तमः ॥ १३॥ टीका-अथ शोधन कहते हैं. हिंगलको नियुके रसमें एक दिन मर्दन करना, फिरि डममयंनमें ती. नि पहरकी आंच देना, फिरि आपसे ठंडे होनेपी- छे उपरके पात्रमें लगा पारा ले लेना.फिरि निरया

अनुपानतरंगिणी. ११३
निवूके रसमें एक पहर मर्दन करनेसे नागवंगादिक कां.
चलीसें छूटा पारा शुद्ध होता है ॥ १२ ॥ १३ ॥
अथान्यः ॥ रसोनराजिकेपिष्ट्वामूषायुग्मंत्र
कल्पयेत् ॥ तत्रसूतंसुसंरुध्यस्वेदयेत्कांजि
कैरूयहम् ॥१४॥
टीका-दूसरा प्रकार. लहशून औ राई पीसिके
दो मूसी वनावै. मूसिकों घरियाभी कहते हैं. उन
मूप्तिके संपुटमें पारेको बंद करके कांजीमें दोलायंत्र
करिके स्वेदन करै ।। १४ ।।
ततःकुमारिकानीरैमर्दयेद्वारसंरसम्॥चित्र
कस्वरसैःपश्चाद्वासरंमर्दयेत्ततः॥१५॥का
कमाचीद्वैर्घस्रवराक्वाथैस्ततोदिनम् ॥ त
तस्तेभ्यःसमुद्धृत्यरसंप्रक्षाल्यकांजिकैः ॥१६
टीका-फिरि कुमारिपाठेके रसमें एक दिन स्वरल
करे. फिरि एक दिन चित्रकके रसमें खरल करे. फिरि
एक दिन काकमाचीके रसमें जिसको मकोई औ
पीचूडीभी कहते हैं. फिरि एकदिन त्रिफलाके काढेमें
खरल करिकै कांजीसें धोवै ॥ १५ ॥ १६ ॥
ततःखल्वेविनिःक्षिप्यतर्धसैंधवान्वितम् ॥
दिनैकनिंबुनीरेणमर्दयेदयिवल्लभे ॥ १७॥

- अनुपानतरंगिणी. टीका-फिरि पारासे आधा सैंधव मिलाइके नी. बूके रसयुक्त एक दिन खरल करै ॥ १७ ॥ ततःसूतसमानेतान्गृहीत्वानवसादरम् ॥रा जिकांचरसोनंचप्रियेचैतैस्तुषांबुवा ॥१८॥ संमर्यचक्रियांकृत्वाशोपयित्वाप्रलेपयेत्॥हिं गुनाशोषयेत्पश्चादूर्ध्वपातनकेन्यसेत् ॥१९॥ टीका-फिरि पारेकी बरोबर नवसागर, राई, लह. शून इनकों लैके इनमें मर्दन करिक टिकिया बना- इके सुखावे, फिरि हिंगेलपन करे, फिरि सुखाइके डमरूयंत्र धेरै ॥ १८ ॥ १९ ॥ तांचक्रिकामधस्थाल्यांपूरयेल्लवणेनहि ॥ अ धःस्थालींततोमुद्रांदबाढढतरांबुधः ॥२०॥ टीका-नीचेकी हाडीमें यह टिकडी धरिक ओ उस हड फोलवणसें भरि देई. फिरिदृढ मुद्रादेई ॥२. विशोप्यस्थापयेचुल्यामधोवह्नित्रियामकं ॥ दत्त्वातीक्ष्णमुपर्यबुनिपिंचेत्सुप्रयत्नतः॥२१ टीका-फिरि सुखावै. सुरखे पीछे चूहेपर रखिके तीनि पहर तीक्ष्ण अनि देई. ओ उपरकी हाटी ज. लसें ततवीरसाथ भीजी रा ॥ २१॥ स्वांगशीतंसमुद्घाट्यतिर्यकृत्वाप्रयत्नतः ॥

अनुपानतरंगिणी. अथोर्ध्वभांडसंलग्नंगृहीयाद्रसमुत्तमं॥२२॥ टीका-स्वांगशीतल भये पीछे तिरछी करिके यत्न- से खोले.ऊपरकीहंडीमें लगा शुद्ध पारा लेलेई॥२२॥ पश्चादलप्रकर्षायस्वेदयेहोलयंत्रके ॥ सिंधू स्थचूर्णगर्भस्थंवस्त्रेवध्वोत्तमोरसः॥ २३ ॥ टीका-फिरि सैंधवके चूर्णके बीचमें रखिके व- स्त्रमें वांधिके दोलायंत्रमें केवल जलसें स्वेदन करे, तो पारा बलवान होता है ॥ २३ ॥ अथरसजारणं ॥ तत्रसामान्यतःषड्गुणव लिजारणम् ॥ ससूतमल्पकंभांडवालुकायं केन्यसेत् ॥ षड्डुणंगंधकंतत्रक्षिपेदल्पाल्प कंशनैः ॥२४॥ टीका-अथ रसजारण, तहां सामान्यसें छ गुना गंधक जारण कहते हैं. छोटे मृत्तिकाके पात्र में पारा रविके वालुकायंत्रमें धरै. फिरि छ गुना गंधक थोरा थोरा ऊपरसें डारता जाई ॥ २४ ॥ द्रवीभूतवलिंज्ञात्वाशीघ्रमुत्तार्ययत्नतः॥स्वा गशीतेदृढेगंधेस्फोटयित्वानयेद्रसम् ॥२५॥ टीका-जब गंधक गलिजाई तव धीरेसें उतारि-

११६
अनुपानतरंगिणी.
लेई. जब ठंढा होई तव गंधकको फोरिके शुद्ध
पारा निकासि लेई ॥ २५॥
सर्वरोगहरःसूतोहरःपापहरोयथा ॥ पतिप्रा
णप्रियेकांतेयत्तेहरिहरार्चने ॥ २६॥ (य
तासावधाना)॥
टीका-सो पारा सर्व रोगका हरनेवाला है. जैसे
महादेव सर्व पाप हरनेवाला है ॥ २६ ॥
अथपड्गुणगंधकजारणफलं ॥ समांशेगंध
केजीणेशुद्धाच्छतगुणोरसः ॥ गंधकेद्विगुणे
जीर्णेसर्वकुष्ठनिपूदनः॥२७॥
टीका--अथ छगुणगंधक जारणेका फल, पारेके
समान गंधक जीर्ण होनेसे शुद्धसेंभी सौ गुणा 3.
तम पारा होता है. दूना गधक जीर्ण होनेसें कुष्ठ-
नाशक होता है ।। २७॥
गंधकेत्रिगुणेजीर्णजाड्यहारसउत्तमः ॥ जी
णेचतुर्गुणेगंधेवलीपलितजिद्रसः॥ २८ ॥
टीका-निगुण गंधक जीर्ण होनेसे जडतामा
हरता है. चौगुणा जीर्ण होनेसे वलीपलितनाराक
होता है ॥ २८ ॥

११७
अनुपानतरंगिणी,
गंधेवाणगुणेजीणेक्षयक्षयकरः शिवः ॥ गंधे
रसगुणेजीणेसर्वातकप्रणाशनः॥२९॥
टीका-पंचगुण जीर्ण होनेसें क्षयरोगहारक होता
है. छगुणा गंधक जीर्ण होनेसें सर्व रोगहारक
होता है ॥ २९॥
सत्यंसत्यंशिवोदेवीमुवाचस्वप्रियामये॥ त्वां
वदाम्यरविंदाक्षिहितायजगतामपि ॥३०॥
टीका-हे प्राणकुमारि, यह सत्य है. शिवजीने
आपकी प्रिया पार्वतीसें कहा है. मैंभी जगतके उ.
पकारके वास्ते तुमसे कहता हौं ॥ ३० ॥
जारणस्यविशालाक्षिशृणुमाहात्म्यमुत्तमम्॥
सर्वपापेप्रणप्टेहिप्राप्यतेसूतजारणम् ॥३१॥
टीका-अव जारणको माहात्म्य सुनौ. जव सर्व पा-
प नष्ट होते हैं तव पारेका जारण प्राप्त होता है ॥३१॥
तस्मिन्प्राप्तेहिविज्ञानप्राप्यतेमुक्तिलक्षणं ॥
यथासूर्योदयेप्राप्तेप्रकाशंप्राप्यतेजनैः ॥३२
टीका-तिसके प्राप्ति होनेसें मुक्तिलक्षण विज्ञान
प्राप्त होता है.जैसे सूर्योदयसें प्रकाश प्राप्त होता है ३२
यावदस्राणिवन्हिस्थंरक्षयेत्पारदंप्रिये ॥ता
वदव्दसहस्रांतंशंभुलोकेमहीयते ॥ ३३॥

.
अनुपानतरंगिणी.
टीका-इनके संग पारा मिलाइके धानके तुपकी
अग्निपर खरल रखिके तीनि दिन मर्दन करें तो पारा
भूखा होता है. औ सर्व धातको खाता हे ॥ १० ॥
अथमारणविधिः ॥ गंधकनवसारंचसौराष्ट्री
धूमसारकम् ॥ रसंभागैःसमान्सर्वान्यामम
म्लेनमर्दयेत् ॥ ४१ ॥ मृहस्त्रवेष्टितायांत
काचकूप्यांविनिःक्षिपेत् ॥ वक्रेकूप्यादृढांमु
द्रांदत्वासम्यग्विशोषयेत् ॥१२॥
टीका-अप मारण. गपक, नवसादर, सोरठी,
माटी जो सोरठी माटी न मिले तो फटकरी घरमें-
का सुवां औ पारा ये समभाग लेई एक पहर को-
इभी खटाइसे मर्दन करे पीछे कपरमाटी करीभई
शोशीमें भरे. फिरि शीशाके मुखमें दृढ मुद्रा के
सुखावै ॥ ११ ॥४२॥
अधश्छिद्रान्वितेभांडेपंचास्येमन्मयेन्यसेता।
कूपिकांवालुकापूरैःपूरयेदागलंचताम्॥४३॥
पंचास्यविस्तृतमुखे ॥
टीका-फिरि एक कूडागहिस महीका ले जि-
सके नीचे छिद्र करे जिसपर शीशी रखिके शीशाके
गलपर्यंत बालू रेत भरे ॥ १३ ॥

१२१ अनुपानतरंगिणी. चुल्यांसंन्यस्यशनकैरग्निंदत्वाब्धिया मकं ॥ पश्यादिवर्धयेद्रहिंक्रमात्सम्य प्रयत्नतः ॥४४॥ एवंद्वादशभि यामःपारदोभस्मतांब्रजेत् ॥ स्वांग शीतांहितांकूपीस्फोटयेन्मधुरस्वरे ॥४५ टीका-फिरि धीरेसें चूल्हेपर धेरै. फिरि चारी पहरकी मद आंच देई फिरि तेज आंच क्रमसें व- ढावै. ऐसे वारह १२ पहरकी आंचसे पारा भस्म होता है. फिरि आपसें शीतल भएपर शीशीकों फोडै ॥४४॥ ४५ ॥ ऊर्ध्वलग्नंत्यजेद्धमधस्थंपारदमृतं । गृहीला सर्वकार्येपुयोजयेदामयापहम् ॥४६॥ टीका-शीशीमें ऊर्ध्व लगा गधक छोडि देई औ नीचे मरा पारा लैलेई सो सर्व कार्य करनेवाला है. औ रोगनाशक है ॥ ४६ ॥ अथान्यःप्रकारः॥ काष्ठोदुवरिकादुग्धैर्मर्दये पारदंततः ॥ अपामार्गस्यवीजानांमूपायु ग्मेविमुद्रयेत् ॥४७॥ टीका-अथ तीसरा प्रकार. पारेको कठूमरीके दू- ११ १२२ अनुपानतरंगिणी. धर्म मर्दन करिके गोला बनाइ. फिरि अपामार्गके वीजोंके दो मूसैवनावै. जिसमें पारेका गोला धेरै॥४७॥ द्रोणपुष्पीप्रसूनानांविडंगमिरिमेदयोः ॥ क कैर्मूषांविलिप्यैवपरितोंगुलमात्रकम्॥४८॥ टीका-फिरि द्रोणपुष्पी जो गूमा उसके पुष्प औ वायविडंग औ खैर इनकी लुगुदी मुसीके चौतरफ एक अंगुल फिरती लगावै ॥४८॥ तगोलंमृन्मयेन्यस्यमूषायुग्मेविमुद्रयेत् ॥म द्वस्त्रैःशोष्यनागाव्हेपाचयेदिपुटेरसंभस्मी भूतंरसंनेयंयोजयेत्सर्वकर्मसु ॥४९॥ टीका-फिरि उसको माटीके संपुटमें रखिके कपरौटी करि सुखाइके गजपुट आंच देई तो पारा- भस्म सर्वकार्य योग्य होई ॥ ४९ ॥ अथान्यःप्रकारः ॥ मलयूदुग्धसंमिश्ररसरा जैविमर्दयेत् ॥ तदुग्धमिश्रहिंगोश्यमूषायु ग्मेविमुद्रयेत् ॥५०॥ टीका-अथ चौथा प्रकार. पारेकों कठूमरीके दू- धमें मर्दन कर औ उसीके दूधर्म हींग घोटिके दो मुंसी वनावै तिसमें वह पारा भरे ॥ ५० ॥ तांमूपांमन्मयेरुध्वामूपायुग्मतुवेष्ठयेत् ॥ म .

१२३ अनुपानतरंगिणी. वस्त्रैःसप्तभिः पश्चाच्छोपयेदातपेभृशम्॥५१ पुटेन्मृदुपुटेयत्नाद्रसोभस्मत्वमाप्नुयात् ॥ न वयौवनसौंदर्यभूषणेमदिरेक्षणे ॥५२॥ टीका-फिरि उस मूपाकों माटीके संपुटमें बंद करिके सात कपरौटी करै. फिरि सुखाईके हलकी- सी पुट देई तौ भस्म होई ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ अथान्यः॥ नागवल्लीरसैःपिष्टाकों टीकंदगर्भगः ॥ मृन्मूषासंपुटेपक्वोर सोयात्येवभस्मताम् ।। ५३॥ टीका-अथ पांचमा प्रकार, नागवेलीके पानके रसमें खरल करिके वांझकंकोडीके मूलमें संपुट क- रिके पुट देई तौ भस्म होई ॥ ५३ ।। अथगुणाः ॥ रसोरसरसैर्युक्तःशोधितो भस्मसात्कृतः ॥ त्रिदोषशमनःकामवर्ध नःसर्वरोगहृत् ॥५४॥ टीका-अथ साधारणगुण. पारा छ रसकरिके युक्त है सो पारा शुद्ध भस्म कियाभया निदोषकों शांत करता है, कामदेवकों बढाता है औ सब रो- गोंकों हरता है ॥ ५४ ॥ , १२१ अनुपानतरंगिणी. कामिनीदर्पदलनःसुधास्पर्धीसुवर्णकृत् ॥ च क्षुण्यस्मृतिदौर्बल्योरूपदःकृमिकुष्ठहा ५५॥ टीका-कामिनी स्त्रीके दर्पकों दूरी करता है. अ- मृततुल्य है. सुवर्णकारक है. नेत्रनिर्मल करता है. स्मृति ओ बल औ रूपकों देनेवाला है. कमी भी कुष्ठकों नाश करता है ॥ ५५ ॥ जरामरणजाड्यानोयोगवाहीवरांगने ॥ दह त्यग्निस्तृणानीयधातुस्थानामयात्रसः॥५६॥ टीका-जराअवस्था, अपमृत्यु औ जडता इनका नाशक है. ओ योगवाही है जैसे अनुपानसे देई वे- साही गुण करे जैसें अग्नि घासको जलाता है ऐसे धातुगत रोगोंकों पारा जलाता है ॥ ५६ ॥ अथदोषाःपूर्वमेवोक्ताःतच्छांतिःकथ्यते ॥ग वांदुग्धयुतंपीवागंधकंदिनसप्तकम् ॥ पार दस्यविकारेणमुक्तःसुखमवाप्नुयात् ॥ ५७ ॥ टीका-दोप तो पहले कहिआए, अब शांति के हते हैं. गाईके दूधमें सात दिन गधक पीने से पारद- विकार शांति होता है ।। ५७ ॥ अथानुपानं ॥ गुंजैकमानमारभ्यचतुर्ग .

१२५ अनुपानतरंगिणी. जावधिनरः ॥ रसराजंप्रियेयुक्त्याभक्ष येदनुपानतः॥ ५८॥ टीका-अब अनुपान, एक रतीसे लेके चारिरती- तक पाराका सेवन वलावल देपिके करे ॥ ५८ ॥ घृतवल्लिजचूर्णेनमगधामधुनाऽथवा ॥ मधू च्छिष्टघृताभ्यांवासर्वरोगेषुयोजयेत्॥५९॥ टीका-काली मरीच औ घृतसंग अथवा मधुपिप्प- लीसंग अथवा घृतमधुसंग सर्व रोगमें देई ॥ ५९ ॥ पित्तेक्षीरसितायुक्तंपिप्पल्याथसमीरणे ॥ श्ले मण्याकजैीरेवरेजंबीरजैरसैः ॥६०॥ टीका-पित्तमें दूध शकरसग, वातरोगमें पीपरीसा- य,कफमें आदेके रसयुक्त, ज्वरमें जभीरीके रसमें ॥६० मधुनारक्तविकृतौदनातीसारकेगदे ॥ सम तोयशृतंदुग्धंपीत्वापश्चात्सितायुतम्॥६॥ टीका-रक्तविकारमें मसाथ, अतीसारमें दही- साथ, लैके उपरसें पथ्यमें यहकी दूधपानी मिलाइके औटै. जब पानी सूपिके दूध रहै तिसमें शकर डा- लिके पावै ।। ६१ ॥ रक्तातीसारकेदेयंमेघनादभवैरसेः ॥ प्रति श्यायेकफेदुष्टेगुडसर्पिर्मरीचकैः ॥६२॥ पथ्ये १२६ अनुपानतरंगिणी. नंसदधिस्निग्धंकवोष्णंभोजनेहितम्॥हित मालिंगनंतेस्याद्यथामेमदनज्वरे॥६३॥ टीका-रक्तातिसारमै चौलाइके रसमें चौलादको तांडळियाभी कहते हैं, जुपाममें औ कफांबगडेमें गुड मरीच घृतसाथ लेकै सचिकणदहीकेसाथ गर- मागरम भोजन करे तो हित है ॥ ६२ ।। ६३ ॥ वीर्यटौतथास्तंभेमांपकूष्मांडयटिजैः ॥ चू गैर्दुग्धसितायुक्तैर्मधुसर्पिर्युतैस्तुवा ॥६४॥ टीका-वीर्यटद्धि तथा वीर्यवंधनेके वास्ते उडद, भूराकुलडा, जेठीमधु जिसको मुलेठी कहते हैं इनके चूरणमें पाराभस्म लेके ऊपरसें दूध शकार पिये अ- अथवा मधु घृतमें लेई ।। ६४ ॥ तृतीयकेज्वरेपित्तेभ्रमेमधुसितायुतं ॥ ज ग्ध्यामेघामृतारक्तधान्याकजलजपिवेत् ६५ कार्थकमलकांतातुल्यशीलेमनोहरे ॥ सु खोस्यात्तरतावास्यचुंबनेनयथावहम्॥६६॥ रतरक्तचंदनं । जलमुशीरं ॥ टीका-तृतीयज्वर, पित्त, भ्रम इनरोगोंमें म. शरयुक्त लैर्द फिरि तुरतही नागरमोथ, गिलोई, १२७ अनुपानतरंगिणी. रक्तचंदन, धणा, उशीर जिसको पसभी कहते हैं दनका काढा पिये ॥६५॥६६॥ रक्तपित्तेकफेकासेश्वासेक्वाथेनसेवयेत् ॥ द्राक्षावासाशिवानांभोपथ्ययुक्तोवरां गने ॥६७॥शिवाहरीतकी ॥ टीका-रक्तपित्त, कफ, श्वास, कास इनमें द्वारय असा, हरड इनके काटेमें लेई ॥ ६७ ॥ मेदोगदेशालिमंडैवावुमाक्षिकसंयुतं ॥ भजे गजास्यतुल्योऽपिस्थूलःकृशतरोभवेत्॥६॥ टीका-मेदरोगमें चांवलके माडमें अथवा मधु पानीसाथ ॥ ६ ॥ नष्टपुप्परक्तगुल्मेशिवशस्त्राभिधेगदे ॥ का थेकृष्णतिलोत्थेतुभांगीत्रिकटुहिंगुजैः॥३९॥ चूर्णैस्तुसगुडैर्युक्तेरसभूतिर्निपेविता ॥ सुख दालंयथारात्रौप्रियेशृंगारसंयुता ॥७०॥ टीका-जिस स्त्रीका रज नष्ट भया होई सो और- क्तगुल्मवाली ओ शूलरोगमें भारगी, सॉठि, मिरच, पीपरी, हिंग, गुड, इनके साथ लेके उपरसें काले ति- लोका काढा पिपती शीघ्र दुःख जाई ॥ ६९ ॥ ७० ॥ .

१२८ अनुपानतरंगिणी. अथपथ्यं ॥ मुद्गयूषघृतंदुग्धंशाल्यन्नंसैंधवं तथा ॥ नागरंपद्ममूलंचमुस्तकगिरिमल्लि का ॥७१ ॥ शाकंपौनर्नवंश्रेष्ठंमेघनादंचवा स्तुकम् ॥ अभ्यंगसुखदंस्नानंकोणतोयेन नित्यशः॥७२॥ टीका-अथ पारा सेवनेमें पथ्य. मृगका जूप, घृत, दुग्ध, चावलका भात, सैंधव लवण, , सोठि, कमलकी जड, मोथा, गिरमर, पुनर्नवाका शाक, चौलाईका शाक, वधुवाकाशाक, तैलमर्दन, नित्य गरम जलसें नान ।। ७१ ॥ ७२ ॥ रूपयौवनसंपन्नास्वानुकूलांभजेत्प्रियाम् ॥ तेनवुद्धिर्वलंकांतिर्वर्धतेरससेविनः ॥ ७३ ॥ टीका-ओ रूपयौवनयुक्त आपकी प्यारी लीसे संग कर तो पारासेवनेपालेका बुद्धि, बल, कांति बढाता है अथापथ्यं ॥ कलिंगकर्कटींचैवकूप्मांडंकारवे लकम् ॥ कुसुंभशाकंककोटींकदलीकाकमा चिकाम् ॥७॥ टीका-अयापथ्य. तरबूज, जिसको कलीदाभी कहते है, काफी, कमांड, करेला, कुसुंभरा , , १२९ अनुपानतरंगिणी. शाक, ककोडा, केला, कंद, काकमाची, जिसै मकोई कहे हैं ॥ ७४ ॥ ककाराष्टकमित्येतद्वर्जयेद्रससेवकः ॥ जरा व्याधिविनिर्मुक्तोजीवेद्वर्षशतंसुखी ॥७५॥ टीका-यै ८ ककारादि वस्तु रससेवक त्यागे तो जराव्याधिसे मुक्त होईके सौवर्ष जिवै ॥ ७५ ॥ अथरसकर्पूरविधिः ॥ संक्षेपादिरसंपूर्वशो धयेच्छुदमानसे ॥ पश्चाच्छुढेनप्रत्येकंतुल्यं कृत्वारसेनहि ॥ ७६ ॥ टीका-अथ रसकर्पूरविधि. पहले संक्षेपसें पारेको शुद्ध करे फिरि प्रत्येक द्रव्य जो अगाडी लिखि है सो पारेकी बरोबरी लेना ॥ ७६ ॥ गैरिकखटिकामिष्टिंसौराष्ट्रीसँधवंतथा ॥ टंक जंक्षारलवणंमृत्स्नाचूर्णसुसूक्ष्मकम् ॥७७॥ खटिकाखरी॥ इटिंईटइतिप्रसिद्धां ॥ मृत्स्ना मुलतानीमट्टीतिलोकेप्रसिदा ॥ टीका-गेरु, खडी, ईठ, सोरठी माठी अथवा फटकरी, सेंधव लवण, टंकण औ खारीलोण, मुलता- बारीक चूरण करै ॥ ७७॥ HMM नीमाटी इनका १३. अनुपानतरंगिणी. एतचूर्णान्वितंसूतंयामैकमर्दयत्ततः ॥ उर्ध्वं पातनकेयंत्रेवन्हिदयाच्छनैःशनैः ।। ७८ ॥ टीका-फिरि इस चूरणके संग एक पहरभरि पारेको मदन कर, फिर उर्व पातनयंत्रमें मंदमंद आंच देई ।। ७८॥ अहोरात्रैश्चतुर्भिश्चततोवैस्वांगशीतलं ॥उ बाट्योलविलसंवैरसंकर्पूरसंज्ञिकम् ॥७९॥ टीका-चारि राति औ दिन आंच देई. फिरि स्वयं शीतल भये पीछे खोलिके ऊर्ध्वपात्रमें लगा रसकपूर लेलेई ।। ७९ ॥ गृहीखासर्वरोगनंवलघुद्धिविवर्धनं ॥ ताक शतकै शुद्धभक्षितंगुणवत्तरम् ।। ८०॥ टीका-वह रसकपूर सर्व शेगका हरनेवाला है औं वलवुद्धिका बढानेवाला है. सबिगनमें शुद्धार या वहुत गुण देता है. शुद्ध ऐसे करें की, वैगन वीचमें रसकपूर धरिके थोडीसी अमिमें पचावै, जः वेगन पकी जाई तब निकालिके दूसरे बैंगनमें धर. ऐसे सौ १०. वैगनमें शोधे ।। ८० ॥ कस्तूरिकाचंदनदेवपुप्पैःसकुंकुमैरजविलो

अनुपानतरंगिणी.
चनेयः ॥ कर्पूरकंपारदसंभवनानिषेवयन्सं
जयतेफिरंगम् ।। ८१॥
टीका-शुद्ध रसकपूर, कस्तूरी, चंदन, लवंग
केसरी, समभाग मिलाइ रती एक सेवन करै तो
फिरंगरोग जाई ॥ ८१ ॥
सोपद्रवंविंदतिचाग्निदीप्तिवीर्यवलंपुष्टिमदी
र्घकालात् ॥ स्त्रीणांसमूहरमयेत्प्रियेलंमयार
मस्वाद्यनिषेवितंमे ॥ ८२॥
टीका-ओ फिरंगके उपद्रवभी जाई. भूप बढावे,
वीर्यवलपुष्टि करै, स्त्रीके समूहसें रमै ॥ ८२ ॥
अथदोपाः ॥ सेवितोऽविधिनाकुष्ठंसंधिवातं
कफादिकम् ॥ रसकप्रेरक कुर्यात्तस्माद्यने
नसेवयेत् ॥ ८३॥
टीका-अथ दोप. जो विधिहीन रसकपूर सेवन
करे तो कुष्ठ, संधिशोथ, कफवात पैदा करे. इसवा-
स्ते यत्नसें सेवन करे ।। ८३ ॥
अथतच्छांतिः॥ महिषीशकृतोनीरंधान्याकं
वासितायुतम् ॥ पिवेन्नीरेणमुक्तःस्याद्रसक
पूरजैर्गदैः॥ ८४॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-अथ शांति, भैसके गोवरका पानी अ. थवा धणा औ शकर पानीसें पियै ती रसकपूर- विकार जाई ॥ ८४ ॥ अथरससिंदूरविधिः ॥ शुद्धगंधरसाच्छुद्धाद धभागविमिश्रयेत् ॥ तयोःकजलिकाकूप्यां काचमय्यांविनिःक्षिपेत् ॥ ८५॥ टीका-अथ रससिंदूरविधि. शुद्ध पारेसें आधा शुद्ध गंधक मिलाई कजली करिके आतशी काचकी शीशी में भरे ॥ ८५ ॥ मृहस्त्रैःकुहितैःकूपीलेपयेच्छोपयेत्ततः ॥ स्था पयेद्वालुकायंत्रेवन्हिंदद्याच्छनैःशनैः ॥८६॥ टीका-फिरि शीशीके उपर मृत्तिका और वस्त्र खूप कूटिके लेप करिके सुखावे. फिरि वालुका- यंत्रमें मंद मंद आंच देई ।। ८६ ॥ चतुर्घस्त्रावधिपश्चात्स्वांगशीताहिकूपिकां ॥ स्फोटयेदू_संलग्नसिंदूराव्हरसंनयेत् ।।८७ टीका-ऐसें चारि दिनराति निरंतर आंच देई फिरि आपसें ठढे होनेपर सीसीको फोडिके उसके अपरके भागमें लगा रससिंदूर लेले ।। ८७ ॥

अनुपानतरंगिणी. अथान्यउत्तमप्रकारः ॥ पारदंगंधकंतुल्यंग धार्धनवसादरम् ॥ कज्जलींचित्रकक्वाथैस्त तोन्मत्तदलांबुना ॥ ८८ ॥ कुमारीस्वरसैर्घ स्रष्टथकृत्वाविमर्दयेत् ॥ काचकूप्यांविनि स्थाप्यलेपयेत्कूपिकांप्रिये ॥ ८९॥ टीका-अथ दूसरी उत्तम विधि. पारा गंधक स- मभाग, औ गंधकसें आधा नवसादर इनकी कज्जली कर, तिस कज्जलीकों चित्रकके काढेमें औ धतुरेके परके रसमें औ घीकुमारिके रसमें न्यारा न्यारा एक एक दिन मर्दन करे, फिरि कांचकी शीशीमें भरिके उपर लेप चढावै ॥ ८८ ॥ ८९॥ तद्विधानप्रवक्ष्यामितच्छृणुत्वंसमाहिता ॥ खटिकालोहकिटंचचूर्णयेद्वस्त्रगालितम्॥९० टीका-लेपका विधान कहीं सो तुम सुनौ. रखडी ी लोहका कीट सूक्ष्म चूरण करि कपडेमें छाने ॥ १० ॥ लोहकिदृचतुर्थीशंचूर्णगोधूमसंभवम् ॥ दि नैकंमर्दयेत्सर्वसवस्त्रलेपयेञ्चताम् ॥९१॥ टीका-ी लोह कीटका चौथा भाग गेहूका आंटा मिलाइके एक दिन मर्दन करे फिरि वनमें लगाईके सीसीमें लेप लगावे ॥ ११ ॥ १३

अनुपानतरंगिणी.
कूपिकांशोषयेत्पश्चाल्लेपयेच्छोषयेत्ततः॥ स
प्तवारंप्रलिप्येवंशोपयेत्तांनिधापयेत् ॥९२॥
टीका-फिरि सुखाइके फिरि लगावे, ऐसें सा-
त कपरौटी करे ओ सुखावे ॥ १२ ॥
वालुकायंत्रकेदद्यादनियामचतुष्टयं । स्वांग
शीतांतुसंस्फोट्यचोर्ध्वलग्नंरसंनयेत् ॥९३।।
टीका-फिरि वालुकायंत्रमें चारि पहरकी अग्नि
देई. फिरि आपसे सीतल भए पीछे सीसीको फो.
डिके उपर लगा रस लैलेई ॥ १३ ॥
सुरक्तरससिंदूरख्यातवैद्यवरैःप्रिये॥ अनुपा
नयुतंदत्तंरोगजालविनाशनम् ॥१४॥
टीका-सुदर लालवरण लोकप्रसिद्द रससिदूर
सो अनुपानयुक्त सेवन करनेसे रोगसमूहकों नाश-
कारक है।॥ ९॥
अथगुणाः ॥ हरतिचरससिंदूरंकासश्वास
निमांद्यमेहगणान् ॥ रक्तविकारंकृच्छ्रेवर
दिरोगान्यथानुपानयुतम् ॥९५॥
टीका-अय गुण, कास, श्वास, मंदामि प्रमेह र.
कविकार मूत्ररुच्छू औरभी जरादिक रोगोंकों योग्य
ई. अनुपानसे रससिंदूर हरना है ॥ १५ ॥

अनुपानतरंगिणी. अथदोषस्तच्छांतिश्च ॥ रससिंदूरमशुदाद्र सादिजातंपारदवद्रोगान् ॥ कुर्याचेत्तच्छांत्यै घृतमरिचरजःपिवेत्सप्तदिनम् ॥ ९६ ॥ टीका-अथ दोप औ दोपकी शांति. जो अशुद्ध पारेसे रससिंदूर बनता है सो पाराकी तरह रोग क- रता है, तिसकी शांतिके वास्ते काली मरीच औ घृत सात दिन पिर्व ॥ ९६ ॥ अथानुपानं ॥ गुंजादिमानमारभ्यचतुर्मुजा वधिप्रिये ॥ दद्यात्कालवयोवन्हिदेशान्दृष्ट्वा मयंवलम्॥९७॥ टीका-अथ अनुपान. एक रतीसें चारि रतीतक रससिंदूर काल, अवस्था, अग्नि, देश, रोग, बल देखिके देना ॥ ९७ ॥ पिप्पलीमधुसंयुक्तंबातमेहनिवारणम् ॥ सि तोपलावरायुक्तपित्तमेहंवरांगने ॥ ९८॥ टीका-वातप्रमेहमें मधुपिप्पली साथ, पित्तप्रमेहमें त्रिफलाचूर्ण औ मिश्रीसाथ ।। ९८ ॥ भार्डीन्यूपणमाक्षीकःकसनश्वासशूलनुत् ॥ सितारात्रिसमायुक्तरक्तदोपविनाशयेत् ९९ ९ . अनुपानतरंगिणी, टीका-भारंगी, सुंठि, मरीच, पीपरी, मधुसंग कास, श्वास, शूलरोगमें. औ रक्तदोपमें हलदि शकर संयुक्त ॥ ९९ ॥ कामलापांडुमंदाग्नीवरात्र्यूषणयुग्जयेत्॥य थाविष्णुःश्रियायुक्तोहदिस्थोभक्तपातकान्॥ टीका-कामला, पांडु, मंदाग्नि इन रोगोंमें त्रि- फला औ त्रिकटुके चूर्णमें ॥ १० ॥ दृद्रोगंबद्धकोष्ठंचवन्हिमांद्यादिकानुगदान् ॥ जयेचित्रकपांचालीशिवासौवर्चलान्वितं ॥१ टीका-हृदयरोग, बद्धकोष्ठ, मंदाग्नि इनमें चित्रक, पीपरी, हरड, संचलसंग देना ॥ १ ॥ शिलाजतुसितैलाभिर्मूत्रकृच्छ्रापनुद्भवेत् ॥ सौवर्चलवरायुक्तरेचयेन्नवयौवने ॥२॥ टीका-शिलाजत, शकर, इलायची इनसंग भू. वरुच्छू रोगमें देई. त्रिफला औ संचल लवणसंग लेनेसे रेचन करे ॥२॥ जातीपत्रीलवंगाफूभंगापिप्पलिकुंकुमैः॥क पूरेणचसंयुक्तंधातुरदिकरंपरम् ॥३॥ टीका-धातुरद्धिकेवास्ते जायपत्री, लवंग, अफीम, भांग, पीपरी, केसर औ कपूर साथ लेई ॥ ३ ॥ . ,

१३७
अनुपानतरंगिणी.
लवंगरुच्यकशिवायुक्तंसर्वज्वरापहम् ॥ प्रि
येभंगाजमोदाभ्यांछर्दिरोगप्रणाशनम् ॥४॥
टीका-सर्व ज्वरमें लवंग, संचल हरडयुक्त. छर्दि
रोगमें भांग औ अजमोदासंग ॥ ४ ॥
लवंगकुंकुमयुतेनागवल्लिदलोद्भवे ॥ वीटके
वापिकूष्मांडचूर्णेस्यादातुवर्धनम् ॥५॥
टीका-धातुरद्धिकेवास्ते पानके वीडेमें रससिंदूर
लवंग केसर रविके देई.वा कूष्मांडचूर्णसाथ ।। ५ ॥
गुडपर्पटसंयुक्तंकृमीनकोष्टगतान्जयेत् ॥ल
वंगभंगाकैश्वसर्वातीसारनुप्रिये ॥६॥
टीका-पेटके कीडे जानेकेवास्ते पित्तपापडा औ
गुडमें देई. सर्व अतिसारमें लवंग भांग अफीममें ॥६॥
दीप्यसौवर्चलोपेतंवन्हिमांद्यापहंपरम् ॥ पो
प्टिकेप्यमृतासत्वसंयुतंपुष्टिकारकम् ॥ ७॥
टीका-अग्निमांद्यमें अजमोद औ संचललोनसाथ
देई. पुष्टिकेवास्ते गिलोदके सत्वमें दे ॥ ७ ॥
वातंमाक्षिकपांचालीचूर्णयुक्तविनिर्जयेत् ॥
सितोपलायुतंपित्तंजयेदंबुजलोचने ॥८॥
टीका-यातरोगमें पीपरी मधुसंग देई. पित्त,
मिश्रीसंग दे ॥ ८ ॥

अनुपानतरंगिणी.
त्रिकटग्मियुतंहन्यात्कफरोगसुदारुणम् ॥ अ
न्यानोगानुजयेद्युक्त्यायथायोग्यानुपानकैः
टोका-कफरोगमें सॉठि, मिरच, पीपरी, चित्रक-
संग, और रोगोंकों अपनीवुद्धिसें अनुपानयुक्त करें ॥९
पथ्यंपारदवत्ससेक्येहरिस्मरन् । नवकं
जविशालाक्षिप्रियेपीनपयोधरे ॥११०॥
इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता
यामनुपानतरंगिण्यांरसानुपानकथनेत
तीयावीचिः॥३॥
टीका-पथ्य पाराके तुल्य. इसको लेके हरिस्म-
रण करे ॥ ११ ॥
इति श्रीरमण विहारीहतायां अनुपानतरंगिणी-
टीकायां नौकाख्याया नृतीयः कोप्टकः ॥ ३ ॥
अथगंधकः तत्रभेदाः ॥ श्वेतोरक्तस्तथापी
तःकृष्णोगंधश्चतुर्विधः ॥ क्रमाद्विप्रादिकर्व
गैःश्वेतःस्याद्रणलेपने ॥१॥
टीका-अथ गंधक विधि-नन गंधकभेद, श्वेत,
रक्त, पीत ओ रुष्ण गंधक चारि प्रकारका है. श्वेत
प्राह्मण, रक्त क्षत्रिय, पीत वैश्य, कृष्ण न है. तहा
श्वेत घाउमें लेपन योग्य है ॥ १॥

अनुपानतरगिणी. रक्तःस्वर्णक्रियासूक्तःपीतवर्णोरसायने । कृ प्णःसर्वक्रियासूक्तोजनैरप्राप्यएवसः॥२॥ टीका-रक्त स्वर्णक्रियामें, पीत रसायनमें, रसा- यन उसको कहते हैं. जिससें बुद्धिवल बढे औ जराव्याधिका नाश होई. कृष्ण सर्वकार्य योग्य है परतु अप्राप्य हे ॥२॥ अथशुदिः॥ लोहपात्रेविनिःक्षिप्यगंधकंगो घृतंसमम् ॥ द्रुतेगंधेतुगोक्षीरेक्षिप्तःशुध्यति गंधकः ॥३॥ टीका-अथ गधक शुद्धि. लोहके पात्रमें गंधक घृत समभाग मिलाइके मद अग्नीसें गरम करे. जब पतला होई तव गोदुग्धमें बुझावै. तो शुद्ध होई ॥ ३॥ अथानुपानं ॥ मापकादशमाशांतंशुदगंधं निषेवयेत् ॥ शिरोवणेशिरःशूलेलेपयेद्यव कांजिकैः ॥४॥ टीका-एक मासेसें दशामातक शुद्ध गधक से- वन करना चाहिये, मस्तकमें जब व्रण होई वा शूल होई तो कांजीसंग लेपन करना ॥ ४ ॥ नेत्ररोगंवरायुक्तोगोघृतेनवणंजयेत् ॥ मधु

१४०
,
अनुपानतरंगिणी,
नाज्येनवाहन्यादंजितःशुक्रमाक्षिकम् ॥५॥
आक्षिकंशुक्रफूली॥
टीका-नेत्ररोगमें त्रिफलासंग खाई. वणरोगमें
घृतयुक्त लेई. नेत्रकी फूलीपर मधुमें अथवा घृतमें
अंजन करे ॥५॥
सवल्लिजगवाज्येनपिप्पलीगोघृतेनवा ॥ज
येत्कासंतथाश्वासंदहतीफलसर्पिपा ॥६॥
टीका-कासमें गोघृत मरिचसंग, अथवा गोघृत
पीपरीसंग, श्वासमें भटकटैयाका फल जिसकों भू-
रिंगणीभी कहते है उसके फल औ घृतसाथ ॥ ६ ॥
मगधामधुसंयुक्तःस्वरभंगंजयेदयम् ॥ पा
वशुलंतथानागवल्लिनीरेणगंधकः ॥ ७॥
टीका-स्वरभंगमें मधुपिप्पली साथ. पार्श्वशूल
याने पशूलीको शूलमें नागवेलिसे रसयुक्त देई ॥७॥
विपूचीनिंबुनीरेणप्रमेहंसगुडोजयेत् ॥धा
त्रीफलरजोयुक्तोगंधकोऽयमजीर्णहा ॥८॥
टीका-विचिकारोगमें नियुके रसमें, प्रमेह,
गुडसाथ, अजीर्णमें आमलाके चूर्णसाप दे ।
पामादीस्तितेलेनग्रहणीविश्वसर्पिपा ॥ म
क्षितोनिवपचांग:कुठंकटतरंदहेत् ॥९॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-पामा याने खजुलीमें तिलके तेलमें, संग्रहणीमें सोठि घृतसाथ, कुष्ठ रोगमें नींबके पं- चागसाथ देई ॥ ९॥ वातरोगान्जयेद्धःसाज्येनस्वरसांबुना॥पि तरोगान्गवाज्येनगुडविश्वयुतःकफम् १० टीका-वातरोगमें तुलसीका रस औ घृतसें पित्तरो- गमें गोघृतसाथ, कफमें गुड सोंठिसाथ देई ॥१०॥ वाज्यजामूत्रगोक्षीरघृतशुठियुतंवलिम् ॥टं कमारभ्यकर्षांतमन्दैकंभक्षयेदियः ॥११॥ टीका-घोडेका औ बकरीका मून, गाईका दूध, घृत, सोंठि इनके साथ एक टकसें लेके तोलापर्यंत एक वर्ष सेवन करे ॥ ११॥ जराव्याधिविनिर्मुक्तःसजीवेच्छरदांशतम् ॥ वरामार्कवचूर्णेनसेवेदब्दंजरांजयेत् ॥ १२॥ टीका-ती जराव्याधिसे रहित होदके सौ वर्ष जिये औ त्रिफला ओ भंगराके चूरणमैं एक वर्ष लेई ती सुद्धापन मिटे ॥ १२ ॥ 'कुठेविषविकारेचनिडीस्वरसान्विताम् ॥र सगंधभवांसम्यकजलीलेपयेत्सुधीः ॥१३॥ टीका-कुष्ठमें भी विपविकारमें निर्गुडीके रससं- का ॥१४॥ अनुपानतरंगिणी. ग पारा गंधककी कजली लेप करे ॥ १३ ॥ वलिंपंचपलंशुद्धमार्कवस्वरसैःसमैः ॥ घृष्ट शुप्कस्यतस्या_शिवाचूर्णविमिश्रयेत्॥१४॥ टीका-गंधक वीस तोला, भंगरेका रस वीस तोला, खरल करि सुरखाव औ तिसका आधा हरड- चूरण मिलावे मासयुग्मंनिषेवेतमाक्षिकाज्यविमिश्रितावा धक्येनविनिर्मुक्तःशक्तिमान्वीर्यवान्भवेत् १५ टीका-फिरि घृतमधुसाथ दोमहिना सेवेती वृद्ध- पनासें छुटिकै शक्तिवंत औ वीर्यवंत होई ।। १५॥ . कुष्ठतैलयुतंभुक्त्वागंधकंचानुसेचयेत् ॥ अं गेशीततरंनीरंजयेदेवनचान्यथा ॥ १६ ॥ टीका-कुष्ठरोगी तेल साय गंधक रवाइके शरीरप- र ठंढा पानी सीचे ती आराम होई ॥ १६ ॥ विकारोयदिजायेतगंधकाचेत्तदापिवेत् ॥ गो घृतेनान्वितंक्षीरसुखीस्यादपिमानुपः॥१७॥ टीका-जो गंधकसें विकार होई ती गोघृत दृध- संग पीये ती सुखी होई ।। १७ ॥ इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता

११३
अनुपानतरंगिणी.
यामनुपानतरंगिण्यांगंधानुपानकथने
चतुर्थीवीचिः॥४॥
टीका-इतिश्रीरमणविहारीकृतायामनु नौकाख्या-
यां चतुर्थः कोष्टकः॥ १ ॥
॥ अथकेपांचिदुपरसानांविधिः ।
॥ तत्रतावल्लोकनाथोरसः ।।
पारदंगंधकंशुद्धसमभागविमर्दयेत् ॥ टंकणं
पारदादर्धवराटा स्युश्चतुर्गुणाः॥१॥
टीका-अथ उपरसविधि, तहां पहले लोकनाथ-
रम लिखते हैं. शुद्ध पारा, शुद्ध गंधक दोनों सम-
भाग लैके कंजली करे औ पारासें आधा टंकणक्षार
लेडे ी पारेसें चोगुणी कीडी लेई ॥ १ ॥

१४४ अनुपानतरंगिणी. शरावसंपुटेसम्यक्पाचयेत्स्वांगशीतलम् ॥ पेषयित्वाप्रयत्नेनस्थापयेत्काचभाजने ॥४॥ टीका-शरावसंपुट में गजपुट आंच देई. स्वांग शी- तल भए पीछे पीसिके काचकी सीसीमें भरि राखे ॥४॥ अथानुपानं ॥ लोकनाथरसंवालेगृहीत्वावल्ल कहयम् ॥ विशन्मरिचचूर्णेनयुक्तंदत्वावरां गने ॥५॥ टीका-अथ अनुपान. छ रती लोकनाथरसमें चीत मरिचका चूर्ण मिलाये औ रोगीका बल देखिके एक रतीसें छतक देई. बिन विचारे औ विन गुरु कोईभी रस माना देगा सो पापका भागी होइगा ॥ ५॥ प्रतिरोगेऽनुपानानिष्टथकृत्वावदाम्यहम्॥ सर्पिपावातिकरोगनवनीतेनपैत्तिकम् ॥६॥ टीका-अव न्यारा न्यारा अनुपान कहता ही न्यारे न्यारे रोगोंका. वातरोगमें घीस, पित्तमें मा- खनसें देई ॥ ६ ॥ कफामयंनिहत्येवमाक्षिकेणनितंविनि ॥ य थाहिसुरतोहन्यात्कफरोगानशेषतः ॥ ७॥ टीका-कफरोगमें मधुयुक्त नाश करते है ।। ७।। धान्याकंनिस्तुपंकृत्लाभर्जयित्वासुपेपयेत् ॥ ..

अनुपानतरंगिणी. तचूर्णेनसिताब्येनलोकनाथोऽरुचिंजयेत् ८ टीका-धनियांकों छिलका दरि करिके सेकै, फिरि पीसिके शक्कर मिलाई उसमें लोकनाथ लेई तो अरुचि जाई ॥ ८॥ धान्यच्छिन्नाकषायेणज्वरंहन्यादसंशयम् ॥ मधुपिप्पलिसंयुक्तोलोकेशोवाजयेज्ज्वरम् ९ टीका धनिया औ गिलोर्डके काढेमें लेई तौ ज्वर जाई. अथवा मधुपिप्पलीसें लेई ॥ ९ ॥ रक्तपित्तंकफंकासंश्वासंचस्वरवैकृतिम्॥ एष वालकषायेणसितामधुयुजाहरेत् ॥१०॥ टीका-रक्तपित्त, कफ, कास, श्वास, स्वरभंग इनरोगोंके नाशकेवास्ते अरूसा औ सुगंधवालाके काढेमें मधु औ मिश्रीयुक्त लेई ॥ १० ॥ अनिद्रतामतीसारंग्रहणीमग्निमांद्यतां ॥ भ जितेषजयाचूर्णमाक्षिकाभ्यांविनिर्जयेत् ११ टीका-जो निद्रा न आती होई तो ओ अती- सार, संग्रहणी, मंदाग्नि इनरोगोंमें किंचित् अग्निमें सेकी भई भांग औ मधुसंग लेई ॥११॥ संचलाभयाकणारजोन्वितंनिपेवयेत् लोक नाथकंजलंपिवेत्कवोप्णकंततः ॥ शूलमाश:

१४६ अनुपानतरंगिणी. संजयेद्भिजीर्णमेवतत्क्षणं मंजुकोकिलस्वरेश रत्सरोजलोचने ॥१२॥ टीका-जो संचललवण, हरड, पीपरी, इनके चूरणमें लैके किंचित् गरम जल पिय तो शूल औ अजीर्णको एक क्षणमें जीते ॥ १२ ॥ प्लीहानंछर्दिमशीसिरक्तपित्तविनिर्जयेत्॥दा डिमीफलनीरेणलोकनार्थ निषेवयन् ॥ १३॥ टीका-धीहा, छर्दि, अर्श, रक्तपित्त, दन रोगी- में अनार जिसे दाडिमभी कहते है उसके फलके रसमें लेई ॥ १३ ॥ घृष्टवादूर्वारसैःसाधहारिणशृंगकंजयेत् ॥ लो कनाथयुतंनस्येदवारक्तस्तुतिनसः ॥१४॥ टीका-जो नासिकासे रक्त गिरता होई तो दृय जिसे गुजराती दो कहते हैं उसके रसमें हरिणका सींग घसिके ओ लोकनाथ मिलाइके नास देई ती रक्त गिरना बंट होई ॥ १४ ॥ वहभस्मकणाकोलमजचूर्णसितामधु ॥ लो कनाथयुतंलीद्वाछर्दिहिकांचसंजयेत् ॥१९॥ टीका-उर्दि औ हिचकी रोगमें मोरपंखकी भस्म

१४७
अनुपानतरंगिणी.
पीपरी वोरकी मीगी याने वोरकी गुठलीका मगज,
मिश्री, मधु, इनके लोकनाथ लेई ॥ १५ ॥
तेनतेनानुपानेनयुक्त्यातंगंधदंजयेत् ॥ लो
कनाथेनसद्वैद्यःप्रायश्चित्तरघानिव ॥ १६॥
टीका-औरभी रोगरोगके अनुसार अनुपानयुक्त
करिके वैद्य रोगीकों देई तो सुखी होई ॥ १६ ॥
इति लोकनाथरसः॥
अथवाजिवर्मारसः॥ गंधकंपारदंत्र्यूपणंटंक
गंदंतिवीजवरांविष्णुवीजंविषम् ॥ मर्दये
झंगराजस्यनीरैर्दिनंरक्तिकैकावटीवाजिवर्मा
रसः॥१७॥
टीका-अथ वाजिवर्मारसः, गंधक, पारा, सोंठि,
मिरच, पीपरी, टंकण, जमालगोठा, हरड, वहेडा,
आमला, हरिताल, वछनाग, इन सवका सूक्ष्म चूरण
भांगरेके रसमें एक दिन मर्दन करिके एक रतीप्रमाण
गोली कर यह वाजिवारस है ॥ १७ ॥
अथानुपानं ॥ वटीमेकांनरःखादेवे
वाकंजविलोचने ॥ पथ्ययुक्तोगदंह
न्यायथारोगानुपानतः॥१८॥

१४८
अनुपानतरंगिणी.
टीका-अथ इसके अनुपान. एक अथवा दोगोली
रोग बल देखिके अनुपानसे देई, तौ रोग मिटै ॥१८॥
वातशूलंक्षयंकासंश्वासमूलकनीरतः ॥ हति
वाशृंगवेरांबुपिप्पलीमधुतःप्रिये ॥ १९ ॥
टीका-वातशूल, क्षय, कास, श्वास, इनमें मूरि-
के पत्ररसमें वा आदेकारस पीपरी मधुयुक्त देई ॥१९॥
वलीपलितरोगनोवाजिवर्मासमाक्षिकः॥शि
ग्रुमूलांबुगोसपिर्युतःशुलंज्वरंजयेत् ॥ २०॥
/ टीका-बलीपलितमें मधुयुक्त, शूल औ ज्वरमें
सहिजनकी जडका रस औगाईके घृतयुक्त. सहिजन-
को सेगटाभी कहते हैं ॥ २० ॥
मस्तुनाजीर्णकंशीतज्वरमंबुजबीजकैः ॥ पु
नर्नवायुतःपांडुतंबुलांडुयुतोविपम् ॥ २१ ॥
टीका-अजीर्णमें दहीके पानीसें. शीतज्वरमें क.
मलके वीजसंयुत. पांडुमें पुनर्नवायुक्त, विपमें चार-
लके धोवनसें ॥ २१॥
तिलपीरसैरक्ष्णोरंजितोतद्गदापहः॥ आर्क
राजाजिसंयुक्तोज्वरंपित्तभवंजयेत् ॥ २२॥
टीका रोगमें तिलपर्णी रसमें अंजन कर,
पित्तवरमें शफर जीरासंयुक्त ॥ २२ ॥

अनुपानतरंगिणी. क्वाथेनास्तिगतंवातंदेवकाष्ठवचारु जाम् ॥ जातीफलान्वितोऽशॉसिवा तशूलंकटुत्रिकैः ॥२३॥ टीका-अस्थिगतवातमें देवदारु, वच, कटके काढेम. कूटको उपलेटभी कहते हैं. अर्शरोगमें जा- यफलसाथ. बातशूलमें त्रिकटुसाथ ॥ २३ ॥ गोमूत्रेणनरःखादन्पुरुषत्वमवाप्नुयात् ॥ पुत्र जीवारसैर्वालेवंध्यास्यादेवगर्भिणी ॥२४॥ टीका-गोमूत्रसें पुरुपत्वप्राप्ति होई. पुत्रजीवा जिसै पति जियाभी कहते हैं उसके रसमें वांझभी गर्भाण होई ॥ २४ ॥ लिप्तःसर्पविषदंशेहंतिनिंबुरसैस्तुवा ॥ शिरी पस्वरसैर्वाज्येनाब्दनादरसैर्हिवा ॥ २५॥ टीका-जहां सर्पने काटा होई उस जगहपर नींबूके रसमें शिरीपके रसमें वा घृतमैं वा चौलाइके रसमें घसिके लेप करै ॥ २५ ॥ वचादीप्ययुतोहंतिकटिपीडामरूद्भवां । कस नंश्वसनंहंतिमधुवासारसान्वितः ॥ २६ ॥ टीका-जो वायुसे कमरमें दर्द होई तो वच ओ

अनुपानतरंगिणी.
अजमोदासाथ लेई. कास श्वासमें अरुसेका रस औ
मधुमें ॥ २६ ॥
ज्वरंहतिविशालाक्षिसुरसास्वरसांजितः॥त
थानित्यज्वरंहतिभक्षितःकन्यकांबुना ॥२७॥
टीका-तुलसीके रससे अंजन करनेसें ज्वर जाई.
कुमारिपाठाके रससे खाई तो नित्यज्वर जाई॥२७॥
नारीदुग्धेननकाध्यमूर्ध्वश्वासंवरायुतः ॥ है
तिदाहयुतंपित्तज्वरमामलकान्वितः॥२८॥
टीका-स्त्रीके दूधसे अंजन करे तो रतौंधी जाई.
त्रिफलासंग खानेसें उर्वश्वास जाई. अमलायुक्त
देनेॐ दाहयुक्त पित्तज्वर जाई ।। २८ ॥
सेतिकाघृतसंयुक्तःसर्वशूलानिसंजयेत् ॥शि
गुमूलांबुगोसर्पिर्माक्षिकैर्वाविचक्षणे ॥२९॥
टीका-सर्व शूलमें घृत ओ सुवा जिस सोवामी
कहते हैं तिसके सग वा सहिजनकी जडका रस
घृतमधुंयुक्त देई ।। २१ ॥
कर्णरोगशिरोव्याधिपीनसार्धावभेदकान् ॥
जयेजातीफलेनापयाजियारसोत्तमः॥३०॥
टीका-कर्णगेग, मस्तकरोग, पीनस, आधासी-
सी इनमें जायफलसंग ॥ ३० ॥

.
अनुपानतरंगिणी,
कन्यकातुलसीतोयमाक्षिकैःसूतिकागदम् ॥
नावातुगवांमूत्रैरतीसारंजयत्ययम् ॥३१॥
टीका-सूतिकारोगमें घीकुमारिका औ तुलसीका
रस मधुयुक्त देई. अतीसारमें दहीसेवा गोमूत्रसें ॥३॥
तक्रतोयेनवाजातीफलेनांवुरुहेक्षणे ॥ अथ
चामहिषीमूत्रैर्जयेत्संग्रहणीगदम्॥३२॥
टीका-संग्रहणीमें छाछि जलसे वा जायफलसें
वा भैसीके मृतसें देई ।। ३२ ॥
कासमदरसैर्वापिटंकणेनाग्निमांद्यजित् ॥ त
थाब्राह्मीरसेनायंबुद्धिदोबुद्धिमत्ययम् ॥३३॥
टीका-मंदाग्निमें कसौंदीके रसमें वा टकणमें औ
ब्राह्मीके रसमें लेनेसे बुद्धि बढाता है ॥३३॥
तांबूलवीटकेनायंकांतिसंस्कारकोमतः ॥सु
धाक्षारयुतोगुल्मनिर्गुडीस्वरसेनवा ॥३४॥
टीका-पानके विडे में लेनेसें शरीरकी कांतिकों क-
रता है.गुल्ममें चुनाकेसंग वा निर्गुडीके रसमें॥३४॥
यवानिकायुतोहंतिसन्निपातंसुदारुणम्॥ वा
तामयमजाक्षीरैरथवागोघृतेनच ॥ ३५ ॥
टीका-सलिपातमें अजमायनसम, वातरोगमें व-
करीके दूधसे वा घृतसें ॥ ३५ ॥

१५२ अनुपानतरंगिणी. सर्ववातामयान्यायंमार्कवस्वरसैर्जयेत् ॥ वा जमोदाजयायुक्तोवरायुक्तोथवाप्रिये ॥३६॥ टीका-अथवा सर्व वातरोगमें भांगरेके रससे वा अजमोद ओ भांगसे वा त्रिफलासें ॥ ३६ ॥ वाश्वगंधारजःक्षौद्रसंयुतःसर्ववातजित् ॥ वि प्णुकांताजटायुक्तोधनुर्वातामयंजयेत् ॥३७ टीका-वा असगंध औ मधुकेसाथ लेई. धनुवा- तमें विष्णुकांताकी मूलसंग ॥ ३० ॥ कूष्मांडस्वरसैमहंगोदनावाविनिर्जयेत् ।।गो क्षुरकरजोयुक्तोधातुदोषनिवारयेत् ॥ ३८॥ टीका-प्रमेहमें भूराकुलडाके रससंग, वा गार्ड के दहीसंग. धातुदोपमें गुकरके चूरनसंग ॥ ३८ ॥ वर्धयेत्सर्पिपाशुक्रकृच्छंपूगरसैर्जयेत् ।। रेचा यैरंडतैलेनविद्रधिंगडयुक्तथा ॥ ३९ ॥ टीका-घृतसंग खानेसें धातुवृद्धि की मूनकच्छूमें सुपारीके रससे वा काढेसें देई. एरंटतेलयुक्त लेनेसें रेचन होई. गुडसंग लेई तो विद्रधिरोग जाई ॥३९॥ आईकस्वरसैर्लिप्तोरश्चिकस्यविजयेत् ॥ स्वेद,गरसे साधुचंपानोरेविगंधताम् ॥४०

अनुपानतरंगिणी.
टोका-जहां विच्छूने डंक मारा होई तहां आ-
देके रसमें घसिके लेप करै, पसीना जादा आता होई .
नौ भांगरेके रससें लेई. देहकी दुर्गंधि मिटानेकों
चंपाके रससे ॥४०॥
तकमेहमजाक्षीरैःपित्तंशिवसितान्वितः॥अं
जितोनिंबुतोयेनभूतावेशनिवारणः ॥४१॥
टीका-तक्रप्रमेहमें वकरीके दूधयुक्त, पित्तरोगमें
आमला शकरसंग. नींबूके रसमें अंजन करनेसे भूत
शरीरमें आया होई तो जाई ॥ ४१ ॥
त्रिफलोरुबुतैलेनसंजयेदुदरामयान् ॥ काक
माचीरसैर्वापिनात्रकार्याविचारणा ॥४२॥
टीका-उदरविकारमें त्रिफलाका चूरण और ए-
रडके तेलसंग, अथवा मकोयके रससंग देना॥४२॥
मार्कवस्वरसैःशोफंवापलांडुरसैर्जयेत् ॥ करं
जत्वग्रसैरेवंकृमिरोगंनसंशयः॥४३॥
टीका-शोफरोगमें भांगरेके रससंग वा पियाजके
रससंग कृमिरोगमें करंजकी छालीके रससंग ॥४३॥
शक्तिकृन्नवकंजाक्षिनागवल्लीदलांबुना ॥ अ
जाजीक्षौद्रसंयुक्तउष्णवातविघातकः॥४॥

अनुपानतरंगिणी. टीका-पानके रसमें लेनेसें शक्ति बढाता है, उ- ष्णवातमें जीरा औ मधुसंग ॥ १४ ॥ वीटकेनयुतःस्वयःस्वरजिदरकोकिले ॥ आ मशुलंमुरायुक्तःपामांगोमूत्रलेपितः॥४५॥ टीका-स्वरभंगमें पानके वीडेके साथ, आमशूल. में मरोड फलीसग, खाजमें गोमूत्रयुक्त लेप करै॥४५॥ लेपितोभक्षितोलताविषंभंगरसान्वितः॥ त थापल्लीविपंहतिभक्षितोलेपितोवुना ॥ ४६॥ टीका-लूताके विपमें भांगराके रससे खाई औं लेपभी करै. छपकलीके विपमें पानीसे लेप करे औ खाई ॥ ४६ ॥ उन्मत्तश्वविषंहंतिमेघनादरसैरयम् ।। गोमू त्रेणगडूच्यावाकुष्ठंकटतरंतथा ॥४७॥ टीका-उन्मत्त कुत्ते के काटनेसें जो विप होता है उसमे चौराईके रसयुक्त, कुष्ठमें गोमूत्रसें वा गिलोयसे ॥ ४७ ॥ नमेरोगोभवेदेवंयस्येच्छास्तिवरांगने ॥ गुटी मेकांतथा/वाप्रत्यहंसेवयेदिसः ॥४८॥ टीका-जिसके ऐसी इच्छा होई की, हमारे को- ई रोग न होई; सो इसकी गोली एक अथवा आधी अनुपानतरंगिणी.. नित्य सेवन करे ॥४८॥ इतिअश्ववारसः ॥ अथाश्विनीकुमारः॥त्र्यूषणंफलत्रिकंचनाग फेनकंविषम् ॥ मागधीजटालवंगदंतिबीज तालकम् ॥ टंकणंचगंधकं रसंएथपिचुं प्रिये ॥ क्षीरमर्धप्रस्थकंगवांविशोषयेदये ॥ १९ ॥ मूत्रकंगवांविशोप्य,गराजनीरक शोषयेद्विघर्षयन्निरंतरंविबंधयेत् ॥ वाजिमं थसन्निभांवटीमतीवसुंदरामश्विनीकुमारइत्य यंरसोवरांगने॥५०॥ टीका-अथ अश्विनीकुमाररसविधिः. सोठि, म. रिच, पीपरि, हरड, बहेडा, आमला, अफीम, बछ- नाग, पीपीमूल, लवंग, जमालगोटा, हरिताल, टंकण, गंधक, पारा, यै १५ औपध एक एक तोला चूरण करिके बत्तीस तोला गेदुग्धमें खरल करे. फिरि ३२ तोला गोमूत्रमें. फिरि बत्तीस तोला भां- गरेके रसमें खरल करिके चना प्रमाण गोली बनावे. यह अश्विनीकुमार रस है ॥ ४९ ॥ ५ ॥ अथानुपानं ॥ पित्तमेहनाशनोनिशायु तोऽश्विनीसुतः कृच्छ्रनाशनोयवानिका. , , १५६ अनुपानतरंगिणी. युतोवरांगने ॥ पुंस्त्वसिद्धयेहिमाक्षिका न्वितंनिषेवयेहिश्वमेषजान्वितंनिषेवयन् ज्वरंजयेत् ॥५१॥ टीका-अथ इसका अनुपान. पित्तप्रमेहमें हल- दीसंग ई मूत्रकृच्छूकों अजमा इनसंग. नपुंसकपणा दूरि करनेको मधुसंग, ज्वरमें सोठिसग ॥ ११ ॥ प्रमेहंतुलसीनारैस्त्वकोलेनास्यगंधताम् ॥उ ष्णवातंजयेत्पर्णवीटकेनगणायुजा ॥ ५२॥ ठीका-प्रमेहमे तुलसीपत्रके रससंग, मुखदुर्गंधमें तजसंग, पानके वीडेमें पीपरीयुक्त लेनेसें उष्णवात जाई ।। ५२ ॥ कार्यासस्वरसैःखादन्नरःशीतज्वरंजयेत् ॥सु रसांबुसिताशुंठीयुतएकांतरंज्वरम् ॥ ५३॥ टोका-शीतज्वरमें कपासके रससग, एकांतर ज्वरमें तुलसीका रस, शक्कर, सोठियुक्त ।। ५३ ॥ मरिचाजाजितुलसीरसैःस्तार्तीयकंज्वरम् ॥ शृंगराजरसैरेवंजपेचातुर्थिकचरम् ॥५४॥ टीका-तृतीयज्वरमें मरिच, जीरा, तुलसीके रस- संग. चातुर्थिक वरमें भांगरेके रससग ।। ५४ ।।

अनुपानतरंगिणी. पिप्पलीमूलसंयुक्तःप्रतिश्यायमरुद्द्यथाम् ॥ निंबुनीरैःशिरोरोगेलेपयेच्चापिभक्षयेत्॥५५॥ टीका-सरदी लगी होई जिसको जुषाम कहते है उसमें औ वातरोग, पीपरीमूलसंग, मस्तक- रोगमें नींबूके रससंग खाई. औ लेपभी मस्तकमें करे ॥ ५५॥ प्लीहानमुदरंहंतिविशालास्वरसान्वितः॥जी र्णज्वरंसितायुक्तःकासंसैंधवसंयुतः ॥५६॥ टीका-पीहा औ उदररोगमें इंद्रायनके रससंग लेई. जीर्णज्वरमें शकरसंग, कासरोगमें सैंधवल. वणसंग ॥ ५६ ॥ जयेद्वैकक्षदुर्गधंपीतकस्वरसान्वितः॥ मंडूक पर्णिकानीरैर्बुद्धिसंवर्धनोमतः॥ ५७॥ टीका-कारखकी दुर्गंधमें बबूलके रससंग, बुद्धि- वृद्धिकेवास्ते ब्राह्मीके रससंग ॥ ५७ ॥ जयेज्जातीफलकाथैरामरक्तातिसारको वा ताममज्जसंयुक्तःपुष्टिकृदलवर्धनः ।। ५८ ॥ टीका-आमातिसार औ रक्तातिसारमें जायफल- के काढेमें, बदामके मगजसंग पुष्टिकारक औ वल वढानेवाला है ।। ५८॥ १४ अनुपानतरंगिणी. हरिद्राघृतसंयुक्तःसूतिकागदनाश- नः ॥ हीराबोलइतिख्यातस्तेना पीहविमिश्रितः॥ ५९॥ टोका-सूतिकारोगमै हलदी औ घृतम औ इस- में हीरावोलभो मिलावे ।। ५९ ॥ भंगायुक्तोविशालाक्षिपरपुष्टस्चरप्रदः ॥ श करासंयुतोहन्याज्ज्वरमस्थिगतंप्रिये॥६०॥ टीका-जो भंगयुक्त लेई तो कोकिला ऐसा स्वर होई. हाडमें प्राप्त भए ज्वरमें शकरसंग ॥ ६ ॥ कदलीकंदनीरेणशूलंकोष्ठगतंजयेत् ।। अन्य रोगेपुवैद्येनदेयोयुक्त्यानुपानकैः ॥ ६ ॥ टीका-कोष्ठगतालमें केलेकी जड़के रससंग और रोगोंमें वैद्य अपनी बुद्धीसें अनुपानयुक्त करे।।६१|| इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचि तायामनुपानतरंगिण्यामुपरसानुपा नकथनेपंचमीवीचिः॥५॥ ठीका-इतिधीवेयरसिकविहारीविरचितायामनुपा नतरंगिणीटीकायां नौकाल्यायां पंचमः कोष्टकः ॥५॥ ॥ अथ रवादिविधिः॥ ॥ तत्रवनविधिः ॥ तस्यजातिभेद १५९ 1 अनुपानतरंगिणी. मादौशृणु ॥वश्वतंतथारक्तंपीतंक प्णंविदुर्बुधाः ॥ विप्रक्षत्रियविट्शू द्राःक्रमावर्णैरिमेमताः॥१॥ टीका-अथ रत्नादिविधि. तहा हीराकी विधि तिसकी जातिभेद आदिमें सुनी. श्वेत, रक्त, पीत, कृष्ण, ये चारि भेद हीराके हैं; तहां श्वेत ब्राह्मण, रक्तवर्ण क्षत्रिय, पीत वैश्य औ काला शूद्र है ॥ १ ॥ पुंस्त्रीनपुंसकंतत्रविज्ञेयंलक्षणैरपि ॥रताकस दृशारेखाबिंदुहीनानराःस्मृताः॥२॥ टीका-तहां पुरुप, स्त्री, नपुंसक इसमें होते हैं; उनको लक्षणोंसें जानना. जी बैंगनसरीखा होई औ रेपा बिंदु उसमें न होई सो नर है ॥ २ ॥ रेखाविंदुसमायुक्ताःषट्रोणाःप्रमदामताः ॥ त्रिकोणाचिन्हसंयुक्तादीर्घास्तेवैनपुं सकाः ॥३॥ टीका-जो रेपाबिंदुसयुक्त छकोणोंका होई सो खी है. जो त्रिकोण औ रेपाविंदुयक्त होई सो नपु- सक है ॥ ३ ॥ सर्वेषांपुरुषाःश्रेष्ठाःश्रेष्ठवंशवरांगने ॥ देह सियैस्मृतानारीनैवकांतेनपुंसकः॥४॥ , अनुपानतरंगिणी. टीका-सबमें पुरुष श्रेष्ठ है ओ देहकी सिद्धिके वास्ते स्त्री चाहिये नपुंसक निरर्थक है ॥ ४ ॥ विप्रोरासायनेराजारोगनाशायकीर्तितः॥वै श्योवादादिसियर्थवयस्तंभायशूद्रकः ॥५॥ टीका ब्राह्मण रसायनमें, क्षत्रिय रोगनाशमें, वैश्य वादादिक सिद्धिकेवास्ते है. आयुष्य दृढ कर- नेकों शूद्र है ॥ ५॥ नारीनार्येप्रदातव्यातथापंढायपंढकः ॥ पुरु षोवलवानेषसर्वेषांहितकारकः ॥६॥ टीकास्त्रो स्त्रीकों देना. नपुंसक नपुंसककों. पुरुष सर्वको हित है; क्योंकि, यह बलवान है ॥ ६ ॥ अथशोधन ॥ कंटकारीजटाकल्कग भैवविपाचयेत् ॥ कुलत्थकोद्रवका थैदोलायंत्रेदिनत्रयम् ॥७॥शुद्धःस्वा द्वज्जकश्चैनंसर्वकार्यपुयोजयेत् ॥ एवं वैक्रांतकादीनिरत्नान्येवाविशोधयेत्॥८॥ टीका-अथ शोधनविधि, भटकटैया जिस भूरि- गणी कहते हैं उसकी जडकी लुगदी, धरिके को- द्रव औ कुलपीके काटेंमें दोलायंत्रसें तीनि दिन पाव तो शुद्ध होई. ऐसेही वैकांत आदिक शोधिलेई ७॥८ ।

१६१ अनुपानतरंगिणी. अथमारणं ॥ रामाब्दरूढकार्पासजटांपिष्ट्वा तदंबुना नागवल्लिजटांवापितन्नीरेणविपेप येत्॥९॥तल्कल्कमुद्रितंवचंपाचयेद्वजयंत्रके। एवंसप्तपुरैर्वचपंचवमुपजायते ॥१०॥ टोका-अथ मारण, तीनिवर्पका कपासकी जड उसीके रसमें पीसे. अथवा नागवेलिकीजड उसीके रसमें पीस. उसी कल्कमें संपुट करिके गज- पुट देई; ऐसे सात पुटमें हीरा मरता है ।। ९॥ १० ॥ अथगुणाः ॥ आयुष्यंसुखदंबल्यंरूपदंरोग नाशनम् ॥ अपमृत्युहरंप्रोक्तंरलंववादिक प्रिये ॥११॥ टीका-अथ गुणाः. आयुष्य बढानेवाला है, सुरव देनेवाला, बल देनेवाला, रूपका देनेवाला, औ रो- गनाशक है औ वजादिक सब अपमृत्युकोंभी हर- नेवाले है ॥ ११ ॥ अथाशुद्धदोषाः ॥ दाहंपांडुगदंकर्यात्किला संपार्श्वभूलकम् ॥ वजादिकरलगणरोगजा लमशुद्धकम् ॥१२॥ टीका-अथ अशुद्ध में दोप. दाह, पांडु,किलाश,पा- शुल, इत्यादि, रोगोंको अशुद्ध वजादिक करतेहै१२

१६२
अनुपीनतरंगिणी.
अथशातिः ॥ गोदुग्धेनसितासर्पिर्माक्षिक
दिनसप्तकम् ॥ पिवेद्ववादिरलोत्थरोगजा
लप्रशांतये ॥१३॥
टीका-अथ शांति, मधु, घृत, शकर गोदुग्धसे
सात दिन पीवै तौ अशुद्ध रत्नादि दोप शांत होते
है ।। १३ ॥
अथानुपानम् ॥ कुष्टनुस्खदिरक्वाथसंयुताव
बभूतिका ॥ माक्षिकाकनीराख्यावातव्या
धिप्रणाशिनी ॥१४॥
टीका-अथ अनुपान, हीरेकी भस्म खैरके काटेमें
लेई तौ कुष्ठ जाई. आदेका रस औ मधुसंग लेई
तौ वातरोग जाई ॥ १४ ॥
पिप्पलीमरिचाढयनपनीरेणसेवितम् ॥का
संश्वासंकफहन्यादवभूतिरसंशयम्॥१५॥
टीका-पीपरी औ मरीचके चूर्णयुक्त अरूसेके
रसमें लेई तो कास, श्वास, कफनाश
माक्षिकंघृतसंयुक्तंपुष्टिदललनेमतम्॥
रोगंगवांमूत्रैःस्वेदशर्करयान्वितम् ॥ १६ ॥
टीका-घृत मधुसंग पुष्टिकारक है. गोमूत्रयुक्त
सूतिकारोगकों हरे. शफारसाथ स्वेदकों हर ॥ १६ ॥

अनुपानतरंगिणी.
एवमन्यानिरत्नानिदत्त्वारोगेषुबुद्धितः ॥ अ
नुपानानिसंयोज्यज्ञात्वारोगवलावलम्॥१७
टीका-ऐसेही औरभी रत्न, रोगों में स्वबुद्धिसें देइ.
रोगवलावलदेखिके अनुपानयुक्त करै ।। १७ ॥
अथप्रवालेविशेषः । शोधयेद्वज्जवच्चैनंमारये
चापिवजवत् ।। अथवावजेक्षीरेमारयेत्को
कुटेपुटे ॥ १८॥
टीका-अथ प्रवालमें विशेष कहते है. शोधन
मारन पूर्ववत् अथवा आंकडेके दूधमें कुकुटपुट देई
तो भस्म होई ।। १८ ॥
अथानुपानं ॥ कणामाक्षिकाभ्यांलिहेद्यःप्रवा
लंजयेच्छासकासज्वरंजीर्णसंज्ञम् । तथाको
ष्टगंमारुतंसंजयेतभिषग्दुस्तरांचैवाहिकानि
हन्यात् ॥ १९॥
टीका-अथ अनुपान. जो मधुपीपरीमें प्रवालकों
सेवे सो श्वास, कास, जीर्णज्वर, कोष्ठगतवात औ
हिका जीते ॥ १९॥
तिक्तातिक्तशिवाभिज्वरंहंत्येवदारुणम् ॥
पक्चरंभाफलेनैवधातुक्षयहरंपरम् ॥२०॥

१६४
अनुपानतरंगिणी.
टीका-कुटकी चिरायता हरडयुक्त ज्वर हरे, पके
'केलाके फलमें धातुक्षयकों हरता है ॥ २० ॥
सितादुग्धयुतपित्तंगुल्कंदेनउरःक्षतम् ॥
ल्कंदमानुषैःख्यातंनतुगीर्वाणभाषया॥२१॥
टीका-दूध शकरसें पित्तकों गुलकंदमें उरःक्षत
रोगके जीते ॥२१॥
नागलतादलवीटकयुक्तंकायमुरोजघनेवि
निहन्यात् ॥ कृच्छ्रहरंत्रिफलामधुयुक्तंतंडुल
जैश्चहिमैरथवास्यात् ॥ २२॥
टीका-पानके वीडामें दुर्वलताको हरता है. पि.
फला मधुयुक्त मूत्रकृच्छको अथवा चावलके हिम-
युक्त मूत्रकृच्छूकों हरता है ॥ २२ ॥
धातुपुष्टिकरकांतेसिताघृतसमन्वितम्॥धा
रोप्णेनचदुग्धेनप्रदरंदारयत्यपि ।। २३ ।।
टीका-घृत शकरयुक्त धातु पुष्ट करे. धारोष्ण
दुग्धयुक्त प्रदर हरे ॥ २३ ॥
मधुशर्करयासुरसास्वरसैद्यतिमारुतमाशुक
तिसुखम् ॥ अयिहंतिनिशाध्यमिदंसुरसा
समूपकविड्युतमंजनकम् ॥२४॥

अनुपानतरंगिणी. १६५ टीका-मधु शकर तुलसीरसयुक्त वातरोग हरै. म- सेकी लेंडी याने उंदराकी मीगनी औ तुलसीरसयुक्त अंजन करनेसें रतौंधी हरता है ॥ २४ ॥ सितोपलाकरसैःपित्तकासहरंपरम् ॥ एव मन्येषुरोगेषुदातव्यंबुद्धिमत्तरैः ॥२५॥ टीका-मिश्री औ आदेके रसयुक्त पित्तकास हर- ता है. ऐसे और रोगोंमेंभी बुद्धिवान् वैद्य देवै ॥२५॥ इतिश्रीपंडितरघुनाथप्रसादविरचिता यामनुपानतरंगिण्यारत्नानुपानकथने षष्ठीवीचिः ॥६॥ टीका-इति श्रीरमणविहारीविरचितायां अनुपानत- रंगिणीटीकायां नौ रत्नविधिकथने पष्ठः कोष्टकः॥६॥ ॥ अोषधानुपानानि ॥ तत्रत्रिफलाविधिः ॥ आमलकाभयाक्षास्यु रेब्धि पक्षभागिकाः ॥ त्रिफलैपासमाख्या तासमभागैस्तुवात्रिभिः ॥१॥ भक्षितानि शिनेत्रातिनिहन्यान्मधुसर्पिपा ॥ शर्करासंयु तामेहंपित्तरोगंघृतान्विता ॥२॥ टीका-अथ औपध अनुपान. तहा त्रिफलाविधि. आमला ४ चारिभाग, हरड १ एकभाग, बेहेडाः , अनुपानतरंगिणी. २ दोनभाग, इसकों त्रिफला कहते हैं. अथवा तीनों समभाग लेना सोई. त्रिफला रात्रिमें धृतमधुयुक्त लेनेसें नेत्ररोगशांति होता है. शकरयुक्त प्रमेहको औ वृतयुक्त पित्तकों जीते है ॥ १ ॥२॥ वातंतैलान्विताहतिकर्फमाक्षिकसंयुता ॥ त दूसःक्षौद्रसंयुक्तःकामलांजयतिध्रुवम् ॥३॥ टीका वातरोगकों तैलयुक्त. कफकों मधुयुक्त. त्रिफलाका रस मधुयुक्त कामलाकों हरता है ॥ ३ ॥ वैडंगणकषायेणखादिरेणविभावयेत् ॥ पृथ एथग्विशालाक्षि गराजांवुनात्रिधा ॥४॥ विशोष्यमासकसेवेद्वलीपतितनाशनं ॥ सौं दर्यप्राप्तयेऽर्धाब्दमन्दंखादन्युवाभवेत्॥५॥ टीका-त्रिफलाचूर्णको वायविडंगके काढे औ खेरके काढेमें ओ भांगरेके रसमें न्यारा न्यारा ती- नि तीनि भावना देई. फिरि सुखाइके एक महिना बलानुमान सेवे तो वलीपलितरोग नाश होई. सुंट- रता प्राप्तिकेवास्ते छमहिना. एकवर्ष सेपन करती वृद्धभी ज्ञान होई ॥ ४ ॥५॥ अधयडूच्यनुपानं ॥ छिन्नाचूर्णतुवासत्वमनु १६७ अनुपानतरंगिणी. पानैर्गदजयेत् ॥ चूर्णटंकात्तिंदुकातंसत्वंव ल्लाच्चमापकम्॥६॥ टीका-अय गिलोदअनुपान. गिलोर्डका सत्व अथवा चूर्ण अनुपानयुक्त लेनेसें रोग हरता है. चूर्ण एकटंकसे तोलेभरतक औ सत्व तीनि रतीसें एक मासापर्यंत वलावल देखिके लेना ॥ ६ ॥ संजयेत्सितयापित्तंमाक्षिकेणकफामयम् ॥ घृतेनवातजाम्रोगान्विवंधंतुगुडेनवै॥७॥ टीका-शकरयुक्त पित्तरोग, औ मधुयुक्त कफरोग, घृतयुक्त वातरोग, गुडयुक्त विबंधकों हरता है ॥७॥ रुयुतैलेनवातास्त्रंशुंख्याजेवामवातकम् ॥ गु ल्मंचैवोदरंरोगंजयेच्छुव्येवसत्वरम् ॥८॥ टीका-एरंडतेलयुक्त वातरक्त, सोंठियुक्त आमवा- त ओ गुल्म ओ उदररोग हरे है ॥ ८॥ तक्रेणमर्मजंरोगंमाहिपाज्येननेत्ररुक ॥ श मंयातितथासर्वेगदाःशीतांबुनाप्रिये ॥९॥ टीका-छारियुक्त मर्मस्थानके रोग, भैसके घृ- तमें नेनरोग औ शीतल जलयुक्त सेवन करनेसें। सर्व रोग जाते हैं ।। ९॥ अथसामान्यतःसर्वेपामनुपानानि ॥ अनुपा अनुपानतरंगिणी.. २ दोनभाग, इसकों त्रिफला कहते हैं. अथवा तीनों समभाग लेना सोई. त्रिफला रात्रिमें घृतमधुयुक्त लेनेसे नेत्ररोगशांति होता है. शकरयुक्त प्रमेहकों औ वृतयुक्त पित्तकों जीते है ॥ ५ ॥ २ ॥ वातंतैलान्विताहतिकर्फमाक्षिकसंयुता ॥त द्रसःक्षौद्रसंयुक्तःकामलांजयतिध्रुवम् ॥ ३॥ टीका-वातरोगकों तैलयुक्त. कफकों मधुयुक्त. त्रिफलाका रस मधुयुक्त कामलाकों हरता है ॥३॥ वैढंगणकपायेणखादिरेणविभावयेत् ॥ एथ क्टथग्विशालाक्षि गराजांबुनानिधा ॥४॥ विशोप्यमासकसेवेदलीपतितनाशनं ॥ सों दर्यप्राप्तयेऽर्धान्दमन्दंखादन्युवाभवेत्॥५॥ टीका-त्रिफलाचूर्णकों वायविडंगके काटेंमें आ खरके काढेमें औ भांगरेके रसमें न्याग न्यारा ती- नि तीनि भावना देई. फिरि सुरखाटके एक महिना वलानुमान सेवं ती वलीपलितरोग नाश हॉर्ट. मुंद- रता प्राप्तिकेवास्ते उमहिना, एकवर्ष सेवन की तो वृद्धभी ज्वान होई ॥ ४ ॥५॥ अधगुडूच्यनुपानं ॥ छिन्नाचूर्णतुवातत्वमनु .

१६७ , " अनुपानतरंगिणी. पानैर्गदंजयेत् ॥ चूर्णटंकात्तिंदुकातंसत्वंव ल्लाचमापकम्॥६॥ टीका-अथ गिलोइअनुपान. गिलोईका सत्व अथवा चूर्ण अनुपानयुक्त लेनेसें रोग हरता है. चूर्ण एकटंकसे तोलेभरतक औ सत्व तीनि रतीसें एक मासापर्यंत बलावल देखिके लेना ॥ ६ ॥ संजयेत्सितयापित्तंमाक्षिकेणकफामयम् ॥ घृतेनवातजानोगान्विबंधंतुगुडेनवै॥७॥ टीका-शकरयुक्त पित्तरोग, औ मधुयुक्त कफरोग, घृतयुक्त वातरोग, गुडयुक्त विबंधों हरता है ॥७॥ रुचुतैलेनवातास्त्रंशुंठ्याजैवामवातकम् ॥ गु ल्मंचैवौदररोगंजयेच्छुव्येवसत्वरम् ॥८॥ टीका-एरंडतेलयुक्त वातरक्त, सोंठियुक्त आमवा- त औ गुल्म औ उदररोग हरे है ॥८॥ तक्रेणमर्मजंरोगंमाहिपाज्येननेत्ररुक ॥ श मंयातितथासर्वेगदाःशीतांघुनाप्रिये ॥९॥ टीका-छालियुक्त मर्मस्थानके रोग, मैसके पृ. तमें नेत्ररोग औ शीतल जलयुक्त सेवन करने सर्व रोग जाते हैं।॥ ९॥ अथसामान्यतःसर्वेपामनुपानानि ॥ अनुपा -- अनुपानतरंगिणी, नमहंवक्ष्येसर्वसाधारणंरुजाम्।।शांत्येधातूप धातूनामौषधीनांविचक्षणे ॥१०॥ टीका-अथ सामान्यसे सर्व रोगोंमें सर्वोषध अ. नुपान. हे प्रिये, मैं सर्व रोगोंकी शांतिके वास्ते सर्व धातु, उपधातु और औषधीनका साधारण अनुपान कहता हौ ॥१०॥ माक्षिकेणलिहेत्कृष्णाज्वरेचविषमज्वरे ॥ त्रि दोषेशृंगवेरस्यरसंभाक्षिकसंयुतम् ॥ ११ ॥ टीका-ज्वरमें औ विषमज्वरमें मधुपिप्पली, त्रि. दोपमें आदेका रस औ मधु ॥ ११ ॥ कत्रिकरजोयुक्तसिंहास्यस्वरसंलिहेत्॥का सश्लेष्माधिकारस्यशांतिःस्यानवयौवने॥१२॥ टीका-त्रिकटुचूरणयुक्त अरूसेका रस लेई तो कास, कफरोग शांति होई ॥ १२ ॥ ज्वरेचपुनरायातेरेणुमेघकिरातकम् ॥ जीर्ण ज्वरहराश्यामामधुनामधुराधरे ।। १३॥ टीका--जो वर गए पीछे फिरिके आवे तो पित्तपापडा, नागरमोथ औ चिरायता देई औ जीर्ण- ज्वरको हरनेवाली मधुयुक्त पीपरी है ॥ १३ ॥ - - t-

.
अनुपानतरंगिणी.
तकंसंग्रहणीरोगेमिरोगेविडंगकम् ॥वन्हि
भल्लातकौतहत्प्रियेऽर्शःमुप्रयोजयेत् ॥१४॥
टीका-संग्रहणीमें मठा, कृमिरोगमें वायविडंग, ,
अर्शरोगमें चित्रक औ भिलामा ॥ १४ ॥
पांडुरोगेचमंडूरंक्षयेचैवशिलाजतु ॥ भाजी
विश्वौपधेश्वासेशुलेहिंगुघृतान्वितम् ॥१५॥
टीका-पांडुरोगमें मंडूर, क्षयमें शिलाजीत, श्वा-
समें भारंगी औ सोंठि, शूलमें घृतयुक्त हिंग ॥१५॥
सितायुक्तावरामेहेवानिशावासितामलम् ॥
सुपायामग्निसंतप्तहेमतापितजीवनम्॥१६॥
टीका-प्रमेहमें त्रिफलामिश्रीयक्त अथवा हलदी
अथवा मिश्रीयुक्त आमला, कृपामें तप्तसोनेका बु-
झाया पानी ॥ १६ ॥
लोहनिर्वापितंनीरंज्वरेतृप्णासमन्विते ॥क
रंजोरुचुतैलाव्यंगोमूत्रंचामवातके ॥ १७॥
टीका-तृपायुक्त ज्वरमें तप्तलोह वुझाया पानी.
आमवातमें करंज ओ एरंडतेलयुक्त गोमूत्र ॥ १७ ॥
वराकृप्णारजालीहिविपेहेमशिरीषकम् ॥
देयंभिपजानित्यंकासेक्षुद्राकटुत्रिकम् ॥१८॥

१७० अनुपानतरंगिणी. टीका-प्लीहामें त्रिफला पीपरका चूर्ण, विप खा- एका सोना औ शिरीपका रस, कासमें भूरीगणी औ विकटु चूरण ॥ १८॥ वायुरोगेऽनुपानस्याद्यवनेष्टाज्यकौशिकम् ॥ आकल्लकवचाक्षौदैरपस्मारंजयेत्प्रिये ॥१९॥ टीका वातरोगमें लशुन, घी, गुग्गुल, अपस्मा- रमें अकरकरहा, वच मधुयुक्त देना ॥ १९ ॥ प्रदेयंप्रदरेरोधरेचनंचोदरामये ॥ वातरक्ते स्मृताच्छिन्नैरंडतेलसमन्विता ॥२०॥ टीका-प्रदरमें लोध्र, उदररोगमें रेचन, वातरक्तमें एरंडतेलयुक्त गिलोय ॥ २० ॥ अर्दितेमाषवटकानवनीतसमन्विताः॥ मधु नीरेसमेमेदोगदेशस्तेनसंशयः॥२१॥ टीका-अर्दितरोगमें उडदके बडे औ माखन, मेदरोगमें मधु जल समभाग ॥ २१ ॥ अरुचौवीजपूरंवादाडिमवाप्रदीयताम् ॥को शिकय्यात्रणेशोकेसुराद्राक्षाम्लपित्तके ॥२२ टीका-अरुचीम विजौरा वादाडिम. वणमें त्रिफ- लागुग्गुल.शोकमें मदिरा. अम्लपित्तमें द्राक्षा ॥२२॥ .

अनुपानतरंगिणी.
शतावरीचकूष्माडस्वरसोमूत्रकृच्छ्रके ॥ सि
तोपलावराचूर्णनेत्रातकेसुपूजितम् ॥२३॥
टीका-शतावरी औ भूराकुलडाका रस मूत्रक-
च्छुमें. नेत्ररोगमें मिश्रीयुक्त त्रिफलाचूर्ण ॥ २३ ॥
अनिद्रेमाहिपंदुग्धमुन्मादेजीर्णकंघृतम् ॥कु
ठेचखदिरक्वाथोलाजाश्छर्दिगदेहिताः॥२४
टीका-निद्रा न आती होई तो भैसीका दूध.
उन्मादमें जीर्ण घृत. कुष्ठमें वैरका काथ, उलटीमें
धानकी लाई ॥ २४ ॥
वालेऽजीर्णगदेनिद्रावाशिवाऽभोजनंजलम्॥
देयंतीक्ष्णतरंनस्यंगदेजबूसंभवे ॥२५॥
टीका-अजीर्णमें निद्रा वा हरड' वा लंघन वा
जल. जत्रु कहते है गलेके आगाडी जो हड्डी है
उसकों जो गलेसें नीचे दोऊ तरफ है उसके ऊपरके
रोगोंमें तीक्ष्ण औषधका नास सुंघना ॥ २५ ॥
मूर्छासुशीतलोपायंपार्श्वशूलेतुपौप्करम् ॥
काश्येमांसरसोदुग्धंवालश्मशिलाजतु२६
टीका-मूर्छामें शीतल उपाय. पशुलीकी शूलमें
दुर्बलताकों मांसका जूस अथवा दूध.
रीमें शिलाजीत ॥ २६ ॥

१७२
अनुपानतरंगिणी.
रसोमूलकपत्राणासूर्यक्षारसमन्वितः ॥ मूत्र
रोधेतुहिकायांसितयासहमागधी ॥ २७ ॥
टीका-मूत्ररोधमें मूलेके पत्तेका रस औ सोरा-
खार. हिचकीमें मिश्री ओ पीपरी ।। २७ ।।
शीतेसर्पलतापत्रस्वरसोमरिचान्वितः ॥
ततीक्ष्णान्वितोवातेसुरसास्वरसःप्रिये ॥२८
टीका-शीतमे नागवेलीके पानका रस औ मरिच
वातमें घृत औ मरिचयुक्त तुलसीका रस ॥ २८ ॥
कविप्रिया ॥ सत्कुलोद्भवप्रभोस्वकीयकंकुला
दिकम् ब्रूहियेनतेपितामहादिकान्जनाःकि
ल ॥ संविदेयुरंबुजाक्षकाव्यकृन्नरोत्तमपच्छ
तींतवप्रियामयिप्रजेशसत्वरम् ॥ २९॥
टीका-अथ काव्यकर्ताका कुलपरपरा वर्णन क-
रते है- तहां कविप्रिया पूछती हे की, हे महाराज!
आपका परपरा वर्णन करौ, जिसते आपके पिताम-
हादिकोको लोग जाने ॥ २९ ॥
कविः ॥ अद्भागीरथीतीरेकान्यकुब्जोद्धि
जोत्तमः ॥ वालाशाहिसुकल पौंडरीकादि
यज्ञकृत् ॥३०॥

अनुपानतरंगिणी. १७३ टीका-अथ कवि स्वयं प्रियासे कहते है. हे व- रारोहे भागीरथी गंगाजीके किनारे ज्ञातीय कान्य- कुब्ज ब्राह्मणोत्तम बालाशर्मा सुकल होते भए. " सुकलका अर्थ अमरकोशमें प्रमाण है सुकलो दाभोक्तरि जो आप दानी औ भोगी होई. सो सु- कल" ऐसे बालाशर्मा औ पौडरीकादि यज्ञके कर- नेवाले भए॥३०॥ वीरेश्वरोऽभवत्तस्यकाशिनाथश्चतत्सुतः॥त दन्वयेऽभवद्वैद्योधन्वंतरिरिवापरः॥३१॥ गोवर्धनइतिख्यातःसदैवारोग्यवर्धनः॥ ता पीरामःसुतस्तस्यवैद्यशास्त्रविशारदः॥३२॥ टीका-तिनके पुत्र वीरेश्वर भए.तिनके कासिनाथ भए. तिनके वंशमें गोवर्धनसुकल वैद्य भए, सो जैसे दू- सरे धन्वंतरीभए.सोसदा आरोग्यके बढानेवाले, तिन- के तापीराम सुकल वैद्यशास्त्रमें चतुर भए ॥३१॥३२॥ सीतारामोऽभवत्तस्यसर्वशास्त्रविदांवरः॥त त्सुतोऽहंवरारोहेलक्ष्मीमातास्तिमदिता ३३ । टीका-तिनके सीताराम सुकल सर्वशास्त्र में प्रवीण भए. तिनका मैं पुत्र हौं. मेरी माता लक्ष्मी है; सो मेरा हितकरनेवाली है ।। ३३ ।।

अनुपानतरंगिणी. रघुनाथप्रसादोऽहंसत्कवींद्रसुखप्रदाम् ॥ करवंतवप्रीत्याअनुपानतरंगिणीम् ॥३४॥ टीका-मेरा नाम रघुनाथप्रसाद हे सो मैने तु- मारी प्रीतिकवास्ते सत्कवियोंके सुख देनेवाली अनुन पानतरगिणी करता भया ।। ३४ ॥ अनुपानजलैःपूर्णास्वच्छनीरैर्यथानदी ॥ सु समाप्तेयमजाक्षिश्रीपतेःसुप्रसादतः॥३५॥ टीका-यह अनुपानरूप जलसे भरीहुई तरगिणी नाम अधरूपी नदी हे जसें स्वच्छ जलसें भर्गहुई नदी, यह तरगिणी लक्ष्मीनायकी रूपासें समाप्त भई ॥३५॥ यत्फलंतरंगिणीकृतेऽस्तिसत्कुलांगने तत्फ लंरमेशपादपद्मयोःसमर्पितम् ॥ तेनजग दितंकरीभवेदियंसदासत्सुपूजिताभिपग्वरे पुतिष्टताद्भुवि ॥ ३६॥ टी-जो फल सतरगिनीके रचनेसें मया सो मन लक्ष्मीपति नारायणके चरणकमलमें अर्पण या उसारिके यह अनुपानतरगिणी जगतके हित करनेगा- ली होई औ सदा श्रेष्ठ नानामि सराही जाई आश्रेष्ट ययों में बहुत काल पृथ्वीम स्थित रहे ।। २६ ॥

अनुपानतरंगिणी. १७५ इतिश्रीमत्पंडितरघुनाथप्रसादविरचिताया- मनुपानतरंगिण्यांसप्तमीवीचिः॥७॥ टीका-इति श्रीरमणविहारीविरचितायामनुपानत- रंगिणीटीकायां नौकाख्यायां सप्तमः कोप्टकः ॥ ७ ॥ समाप्ता ARREE पुस्तक मिलनेका ठिकाणाः- मुंबई-कालकादेवीरोड हरिप्रसाद भगीरथ पुस्तकालय मुंबई.

यह पुस्तक पंडित रघुनाथप्रसाद सीताराम सुकलकाशीस्थने बनाके छपवायाथा सो हक सहित इनके पाससें लेकर हरिप्रसादभगीरथ गौडब्राह्मणने निर्णयसागर छापखानेमें छपवायाहे. मुंबई आश्चीयरी सवा १९४६ मन १८६ला आरट २५ प्रमाणे सरकारमे रजिस्टर करके इस पुस्तकला व हरिममाट भगीरय- जीने आपना रसाई.

Nadi Jnana Taranga

Author
Bhagirat,.hariprashad
Title
Nadi Jnana Taranga
File name
Nadi Jnana Taranga
Text
OCR done
Citation
1920
Published
2012/08
Publisher
Bombay,.thikana Kabadeva Rood
Language
Sanskrit
Pages
186
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312354
Barcode
99999990321150.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
xpB0OsftUZF
Download PDF

Nadi Jnana Taranga