·No text on this page.

·tr: Department of Public Tistruction, Bombay.
DANDIN'S KÁVYADARSA
PARICICILJEDA II
1.111 TID TIL A NEW
SANSKRIT COMENTARY AND ENGLISH NOTES
15Y
KRIVAIKARA FC
IPAIS. O PAIXNIT,
Dr College troen.
1:14C'IARY I RAD SZ.
"!$TUI, TAPI SAYA
STU. Tearter, Porns.
L'ART SECOND, FIRST HALF
mpaka and Artritt

·No text on this page.

·the Departinent of rublic Instruction, Bombay.
DANDIN'S KĀVYĀDARSA
PARICICILJEDA II
1 PITED KITII A NEVY
SANSKRIT CONMENTARY AND ENGLISH NOTES
RY
CX DCI VAIKAR, Ahti
11'15" OY YAXHET,
te-can College, l'on.
DACIANY RADOT,
KTLASTAT, ILYARITYIAVA,
Sanskrit Tescher, Toota.
PART SECOND, FIRST HALF
Lombny Sanskrit and Prairit Scrics 118. LXXY
1920
Prict on fruct and Erh! Annus.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·अथ दितीयः परिच्छेदः कायनांमागन मां प्रपमरियागारमार्गापरहितं धर्मित काव्यागी प्र- शानी नरमान गगन् शिगि अगामामान्यलक्षणमार पायाभाकगनिति । पान्यम्य सायान्टिना पदावन्ति न्यून पम्गाभा मनाहाना नागा कतार नामगढमा तान् । पमा अनुमानापमान । अागन प्रसने अलंकारनाम्ना व्याहानि মায় দাবি নি । যা স্বামী गायो भाग नोभानिशाय ननयन्ति तथा मेरेषप्रपादादिगुणोप- সরিষলি মামনিয়াল স্কার य अनुमानापमादयोट माग शोभा पम्पियन्ति । अनेन -एने अलं.. বালাগা,.৪ সালানিনা মনমালস। মানবি (x141) गाययते कागधवार परिकीर्तिताः । इत्यनेन । ধাসমৰৰ হল। লি। মামণি ৰ বালামা परवान्यगटाहता । इत्युपगम ( 14 ) गिगमलंकारविधि मवि. म्ना म्यय विनिधित्य दिया मगोदित । इति तृतीयपरिच्छेटोपमहारे। १.कथयन । ... शब्दार्थगतत्वमय नेपा दर्शयनि । वामनादयोपि इमामय पद्धतिमनमन्नि । तदुन वामनन (1 1 1-2). काव्यशो- पाया वनाग धर्मा गणा । तनिशाहनवम्बालकाग इति । अत्र १८ प्रमाण-नन प्रानीनगवावपि अवताम्यनि गवत ममम नयटन दगण नदप्यतीव । विहितप्रणय निमाविल्यकल्पनाभि ।। यदि भनि नयन या वपरित गौचनका यमगनाया । अपि बनायनानि :- नितमपणानि मगन्न । इति । अत्र पयरन - गणमान्यम्य शोभाकान्य दर्शिनम विनायन तु माणा मात्र 14 न य प्रानम् । नत्र काव्यशाभासपा न गुणा निया मकामानि या नि अग्रिमण (1 1 3)पूर्व, .

·ii. --] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ i] नलंकारान् प्रचक्षते । इति सूत्रेण अभिहितम् । अयमेव च गुणालंकारयोः प्रभेदः यद्गुणा . २७तेविनाकाव्यशोभानुपपत्तेः। नाहि 4. कथिताः । वामनेन ते नित्या इत्यनेन म एवार्यः पर्यायेण रीतिरात्मा काव्यम्य इति कान्ये रीतेः प्राधान्यस्वीकारेपि तम्या : ३.दायाभिन्न स्वरूपत्वात् गुणाधीनत्वं म्पष्टमेव । एवं च प्राणा ६ स्मृताः इति आचार्यदण्डिनः मिद्धान्तस्य रीतिरात्मा काव्यस्य इति यता वामनेन भगवन्तरेण स्वीकारो दर्शितः । एवं गर १९भृतीनां गुणालंकारविषये ऐकमन्यमेव दृश्यते । MAIN.. नानाः माधुर्योनःप्रसादाम्यान् गुणान् रसन्यानभूतान् शब्दार्थयोरअनभूतान् कल्पयन्ति । नदुक्तं प्रकाशे (vii.ce-Gr) ये रसम्यागिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहतवस्ते म्युरनलस्थितयो गुणाः ।। उपकुर्वन्ति तं मन्तं येगद्वारेण नातुनित् । हारादितदलं कागम्नेनुप्रामोपभादयः ।। माधुनिःप्रमादाम्याग्रयन्ते न पुनर्दश । इति । प्रतिपादित न माधुर्यान प्रमादाम्या रमग्य गुणाः । हारादिवत् यानलक्षणाङ्गगता: ग्वाश्रमशोभानननहाग अगिनो रसम्य जना भयाग इति । आश्रयभेदार गुणालमारयोर्भदः इति ओनम्त्री प्रबन्ध मधुरा वर्णा इत्यादिन्यवहारम्नु भाकारोम्य शप पदनियन ओपनामि ॥ ना तावद्विनागते। मधुरो ग्मः इति स. नायिकरण्यात अनुभामिनाना सम्पपर्यायदोषणा मायादीनां गुणत्व माशो गरि माहामायाणा या नादानिशा पदयात्य कपन ना सिरमन | मान कागमगताना मनग्मनि PHATIT माना निमामि मिगत गान । गत मन्म मान प्रमामयः गा मयभिमारिग न अनिष्णगन्ने ५ गाभिमानामा म मितिमा नारा मनिता । मन्द प्रारमोना ना + मया MRI II मा पाता .

·[-ii. 10 ११७) अलंकारस्तम्पम् ते चाचापि विकल्यन्त पादिधर्मस्वरूपा एव । अतः सिदं श्लेषादीनां गुणत्वं शब्दार्थगतत्वं न । तथैव स्वाश्रयशोभानननहारा रसशोभानननत्वमलेकाराणामित्यपि न विचारक्षम तेषां वचः । यतो नीरसे सकलालंकारिकः कान्यतया स्वीकृत ५०ते संलक्ष्यक्रमव्ययप्रभेदे चित्रे च उपमादीनामनलंकारतापत्तेः । स्वीकृतं हि तत्र तैरुपमादीनामलंकारत्वम् । तथाहि (का.प्र. iv.40)--- वस्तु पालंकृतिति पभेदोसी व्यक्ति यत् । वस्त्वलंकारमथवा तेनासौ [व्यकः] द्वादशात्मकः ॥ इति । तथा---शब्दचिनं वाच्यनित्रमन्याचं स्वरं स्मृतम् । इत्यस्य व्याल्याने (1.5) चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम् इति । अष्टमोल्लासेपि यत्र तु नाम्नि रसः परतत्रोक्वैिचिभ्यमात्रपर्यवमायिन. इत्यादिना प्रबन्धेन तेनैव कथितमम्ति । ननु रसोपारयोग्यत्वमारंकार इति मन्तु। तेन नीरसम्यले नान्या- तिः इति मेन । योग्यताया निनिनम्पाशस्यत्वात् तादृशानुगमरुधर्मण लक्षणविधानम्यायुक्तत्वात् । नगमायेनापि गुणाना शब्दार्थरमग्ननाग- तन्वं स्वीकृत्य केवलरमधर्मत्वं पण्डितम् । तथा(P.541 )- येमी माधु- योन प्रमादा' रममाप्रधर्मतया उत्ता. पाग्मधर्मत्वे किं मानम् । प्रत्यक्ष मेवेति पेन । दारादे कार्यान् अनलगतम्य उप्णम्पर्शम्य यथा भिजत. भानुभव नया द्रुत्यादिनित्तवृतिय ग्मकार्यम्य अन्येषा रमगतगुणाना अननुभवात । नादृशगुणविशिष्टरमाना दुन्यादिकारणत्वात् कारणनाव. घरेटकनया गुणानामनमानमिति चेत् प्रातिम्विकरूपणव रमाना कारण नोपपत्ती गणकल्पने गौरवात । शगार करणशान्ताना माधुर्यत्वेन द्रुति ফাষ নিসি কায়ানা মমিন ? ন ५वाच्यम् । परण मधुरतगदिगणान' गढ़तनगदिकार्यतारतम्यप्रयोनार नयाभ्युपगमन माधुगनन कारणतया गटभन बात । य च प्राप्त शिकरुणेव कारण वे 30 दिन आ मनो निर्गुणनया म মাসল মাঠানমনন রে সােধন্যাবলম। मानाभावान । पार्ग या गणे गणलाभ्यानानिन्याध । अय गृहाग मधुर इत्यादिन्यवहार मिनि मन एव नाई न्यादिनिनतिप्रयो भकत्व प्रयोनकनामबन्धेन इत्यादिकमेव वा माधुर्यमस्तु ·ii. 11-1 - . आगामिनीय ि फम्नान कान नायनि ? किंतु वीज विकल्पानां वानिगवाष्णनिगाहा मान । प्रगान गान शब्दाग्माननागतमा प्राम । भनी नागरिमणिः।। न शवार्ययोगपि मार्गाशग मतदानागे ना कप्तः । तु मादृशाः इति ॥ हम्यं एता गदगानः गमनमा विनारक्षमम् | ने शन्नागपग्ननागता पनि । आग डिप्रभृतयः प्रानीना: रमाना गमालानर कागभा मन्यन्ने । तया न गुणे गुणानाम्यानागिन्यान्न मापांदगा मुगा ग नामिति नेपा गान्त । अन्येपा मुमपिनागना प्रहतमनुमगम. ५. अलंकागणाएल कागशोभाकम्पमाप मामान्यरक्षणमभिवाय वन व्यानां विशिष्टालंकाराणामानन्यं विनिन्य तद्विोनने मम्गामार्ग विनयेन प्रकटयति ते ति। ने अलकाग अग्रामिनिल्याने कि ९३घल्पनाभि नवनवा उदात्यन्त कविभिगिनिरोप । अपष्टिन नान् अलंकारान् कान्येन मारल्येन वक्ष्यति निस्पयिन्यति । कोपि विवेत्तु प्रभविष्यतीत्यर्थः । वयनीनि भविष्यप्रयोगेश न ५ केनापि निरूपिता नानापि कश्चिनियति न वाय केपि निकाय इति माकल्येन कालत्रयेपि ने निम्पयितुमशक्या दनि मनितम् । मेधाविन कल्पनाया अविरामात् कल्पनापनीविनासकारभ्याप्मविगम । अत इय तया तेषा निरूपण दुशमिति मार ॥ अलकाराणामानन्त्यात भवना नवर्णन परित्यायमिति नैन ! प्राचीन वाजरूपेण निपिता एव स्फुटनया मया कल्यन्ते इति निवेदन श्यति -किन्विनि । विकल्पाना अनिीनं कल्पिताना अन्टकाविशेषाण पूर्वाचार्य भन्नादिमि बीन मामान्यत भवत्र वर्तमान मृल प्रदर्शित कथितम् । यथा नवीन उद्भाविताना उपमाभदाना बीज---- उपमा नाम मा जया गणाकृतिममाधया । इन्यव केवल उपमालक्षण (xvi +2) विदधता भग्नेन कथितम । अंग्रे दर्शिनातु वाक्यार्थीपन सातिशयर्यापमा श्लेषोपमा निन्दापमा अभूतापमा विपर्ययापमा सशयोपम मालपमा विकियोपमा इत्यादय प्रभेदा अन्यै. कल्पिता ·(-ii. 25 अम्म अन्यस्य मांप्रदायिकत्वम् पूर्वाचायः प्रदर्शितम् । नदेव मनिसंस्कर्तु- मन्नि । अत्र सर्वत्र मीनभृतमौपम्यं वर्न एव । अयमुपमालंकारप्रपयो दर्शिन.। एवं रूपकादिप्वपि प्रपझो प्रष्टव्यः । एवमेव औपम्यमूलको लंकारान्तरविस्तारोपि दृश्यते । तदुत्तं वामनेन ( iv. 3.1)-प्रति- सम्प्रभृतिरुपमाप्रपयः इति । तेन च विविधः सूत्रः अग्रे प्रभृतिपदो- पमंग्राम अकाग दर्शिताः तट्टीकाकारेण च ते श्लोकरेवं निबद्धाः । यथा-- प्रतिवमनुप्रभृतय उद्दिश्यन्ते यथाक्रमम् । प्रतिवन्तु ममामोतिरथाप्रस्तुनशमनम् ।। १८अपनुनी रूपकं च श्लेषो वक्रोक्त्यलंकृतिः । उत्प्रेक्षातिशयोक्तिध सन्देह मविरोधकः ॥ विभावनानन्वयः म्यादुपमेयोपमा मतः । २१परिवृत्ति. वमः पश्चाद्दीपकं च निदर्शना ।। अर्थान्तरम्य न्यमनं व्यतिरेकम्तत परम् । विशेपोतिरथ व्याजम्नुनिया॑नोत्त्यलंकृतिः ।। २४स्यात् तुल्ययोगिनाक्षेपः महोत्तिश्च समासतः अथ संमृष्टिभेटी द्वावुपमारूपकं तथा । उत्प्रेक्षावयवधेति विज्ञेयोलंकृतिक्रमः ॥ इति । भरतमुनिना तु ( avi. 41 )- उपमा दीपक चैव रूपकं यमक तथा । काव्यम्यने हलकाराश्चत्वार परिकीर्तिताः ॥ दत्यलंकारचतुष्टयमेवोक्तम् । एतद्विम्तारो भामहादिभि प्रदर्शिनस्तन एव बोद्धन्यः । प्रदर्शितमिति कयनं प्रायिकमिति बोध्यम् । यतो निश्चयो. लेखादीनां नवीनतरैरुद्भाविताना केपाचिदलकाराणा सामान्यलक्षणरूपवी- ३नस्य प्राचीनैरकथनात् ।। तदेव पूर्वाचार्य दर्शितमेव विकल्पमूलभूतं बीनं ii.१-प्रकल्पितम् for प्रदर्शितम् Y, Ra;~परिसंस्कर्नु for प्रतिसकर्तुं J, P, B, Ce, R. .

·ii.71-] -- कान्यादर्श द्विनीगः परिच्छेद इति वाचामलंकारा दागिनाः पूर्वमुगिभः ॥ ७॥ नानायस्थ पदार्यानां पं सासादिरवनी । उपचत्रिंशसंख्याकाः वानाम् यायानाम् अन्टेकागः पूर्यमगिमिः दलित यद्यपि एते अर्थालंकागः त्यापि शब्दार्ययोः पाकग्णानुमतं म्यमङ्गीकृत्योक्तं वाचामिनि । मिरिभिः इत्यनेन मंप्रदायागत तानेव विवृणोमि न तु निश्चयोहेनादीनांचीनकरिकल्पितपर न्यान् कानपि विशिनप्मि तादृचिनियमीकारेण आकागन तेषामानन्त्यापत्तेरिति भाव ॥ ७ ॥ तत्र उद्देशवाक्यानुमारेण अलंकारान् लक्षयनि-नानाम्यमित सा अलंकारेषु प्रथिता आद्या उद्देशवास्ये प्रपमा अनिः स्वमा जातिः इति च नामद्वयवती वर्तते इति शेषः । तदक्षणं तु नानावस्य त्यादि। पदार्यानाम् म्यावरनगमानाम् नानावस्थम् नानिगुणक्रियाद्र शेन विविधप्रकारम् रूपम् म्वरूपविशेषम् असाधारणधर्म साक्षात् अ जिन विवृण्वती दर्शयन्ती अथवा माक्षान् विवृण्वती मूक्ष्मत्वादुलशन प्रत्यक्षमिव दर्शयन्ती मा जातिरिति संबन्धः । एवं च वस्तुनः यथः स्वरूपस्फुटीकरणसमर्थमसाधारणधर्मवर्णनं म्भावोक्तिः इति र संपन्नम् । अत्र मर्वत्र अलंकारेषु काव्यशोभाकरवरूपं माघारणला प्राप्तं चमत्कृतिहेतुत्वमपेक्ष्यते एव । तेन च दीर्घपुच्छश्चतुष्पाद ककुमालम्बकम्बलः । गोरपत्य बलीवर्दस्तृणमत्ति मुग्वेन म || १३इत्यादी नायमलकार । अत्र कचित् नानावस्थमित्यनेन एकाव वन्तुरूपवर्णने न वैचित्र्यातिशय इति नाकारता यथा--- १५दमुदित दृष्ट्वा मुदा नृत्यन्ति बहिण । इत्यत्र नर्तनमानं वर्णितमि नाघ्र स्वभावोक्तिरित्याहु । प्रकाशकारस्तु--म्वभावोक्तिस्तु डिभा म्वक्रियारूपवर्णनम् इति लक्षण विधाय ( 111 ) रूपवत् क्रिय १८वर्णनमपि म्वभावोक्तिमाह । भोनम्नु अर्थव्यक्ति म्यरूपस्य साक्ष कथनमुच्यते । इति ( 1 -1 ) अर्थव्यक्तिम् अर्थगुणमाह । अनया । 11 7-निर्दिष्टा tor ददाता , स्मर्यन्ते R, V, I, J, ·[---ii. 100 म्वभावोत्तेलक्षणम् स्वभावोतिय जानिश्शेत्याया सालंकृतियथा ॥ ८॥ तुराताम्रकृटिले: परितकोमलैः । त्रिवर्णरानिभिः कप्ठेरते पन्जुगिरः शुफाः ॥ ९॥ कलकणितगर्भेण कण्ठेनापूर्णितेक्षणः । स्वभावोके: मार्यपरिहाराय मार्वकालिकम्य वस्तुस्वरूपस्य वर्णनम् अर्थव्यत्तिगुणः आगन्तुकस्य वस्तुम्वरूपस्य वर्णनं स्वभावोक्तिरलंकारः इति निरदिशत् ( iii. 5) यथा-- अपत्यवेरियं भेदमियता प्रतिपद्यते । मायमानमियं पति रूपं सा मार्वकालिकम् ॥ इति । ५अन्यत्रापि--- स्वभाव एव भावाना स्वरूपमभिधीयते । निनमागन्तुकं घेति द्विविधं तदुदाहतम् ।। इनि प्राधिनमस्ति । आचार्यो दई। नु- अर्थव्यक्तिरनेयत्वमर्थस्य हति तो मान्दगुणत्वेनेत्र म्बीनकार । अतस्तन्मते उपर्युक्तं सार्वकालिकागन्तु- कोमयरूप पदार्यम्वरूपवर्णनं म्बभावोत्तरेव विषयः इति ध्येयम् ॥ ८ ॥ जात्यादिषतुष्टयरूपां म्यभावोक्ति क्रमेण उदाहरति---तुण्डैरिति । आनानकुटिल आनाम्राणि ईपल्लाहितानि कुटिग्यानि वक्राणि च तैः रतुण्ट मुग्वे उपललिता इत्यभनरक्षणे उनि तृतीया । एवमपि । हरितकामले हरिना पालाशवा कोमला मुकुमारा है पर गरुद्भि । त्रिवणगनिभि वयो वर्णा नालाक्तधुमग तेपा गनय ग्वा यत्र ने कण्ठे ग्रीवाभि । एते अग्रे वर्तमाना शुका कारा. मन्नुगिर मधुरप्रतापिन वतन्ने इति शेष । अत्र नुण्डादर्दाना तानत्वा दिक मशुकजानधर्म तन जान्युटाहाणमनन ॥ ९. }} क्रियाम्यभावातिमुद्राहर्गन कलेनि । कलवाणितगर्भण कलम् अन्य. तमधुर यत् कणित मजला पनि म गर्भ अन्न यम्य तेन कण्ठेन उपलक्षिन । आणि क्षण आघाणने पंगा पियामुग्वमभित मचा 119- अमी 10 ते 1) ·-- कागार द्वितीयः परिम्ने पारातः परिक्षिप्प रिरंगभुमति पिपाम् ॥ १० पानमोगुरोमा कुर्वन् मनसि नििितम् । मेरे पापीय पियारपर्शः मर्तते ॥११॥ कोकानः करस्पन कपालेभेनुसरः । सोमणो येस । र रन्गुभिः पाराना मग गप्पातिक निर्गम परितार्ग सोनु Antitी मीणा: भारपान करोति । भाकरणिा HTTTमारियागा. हनिपाणभागोरिहरिणम् ॥ Trt भानोनिगुवाहानि ननिता ए भूषणान rent aff गाणे गमाला रोगगाव नन् । ITHAARA मानन्दा पनि मनगन् नेने भाभी TET प्रसनी मनीगा। भागि on गुमनांग समाज । भानाना - • Annानिन (MH)ीन बार Parman मप मा falm -nirm frein an eme .

·माधिदाहरणानि [-li ... भटाभिः निम्मतामाभिरारिरामीदपवनः ॥ १२॥ जानिक्रिपाणपस्वभागम्यानमीरशम् । शारोवस्यैर मामाग्य फापेनापतदीप्सितम् ॥ १३ ॥ पपायर्यचिन माभिः मटि सारी उपसित. एतार पचनः पृपः पमः म: के गुपिट्न पयाम आविरामीन मारभूत् । अत्र काटेकालत्या- दपः सपि धर्मा सिमपन्यताः इति द्रत्यवभागोचिरिपम् । दृषध्यमान्दो पाठिा शिग्मज्ञायां मोतितः संज्ञासंमिनोगामे- पारसल्यानेयं दभारोक्तिः ॥ १२ ॥ म्यभायोपिमुपमहानि-~-जातीति । नानिय किया प गुणध दन्यं नमातिक्रियामुणदल्याणि सेपा स्वभावः नमनिकम्मरूपं तस्य आस्त्यानं मनोहरतया कपनम् राम् अनया रीत्या मावो वर्णितयेत् स्वभावो- चिरकारो भपति इति भावः । अब द्रव्यपदं वैयाकरणपरिभाषितक- पतियारम् २ तु नेयायिकपरिभावितपित्यादिवारकम् तेपा भानिपदेन संग्रहात् । अन्येव म्भावाख्यानस्यैव पारेषु पदार्थस्वरूप- निरूपणमधानेषु न्यायव्याकरणवेदान्तादिशायेषु साम्राज्यम् प्राधान्यम् । सर्वाग्यपि शाखाणि पदार्थम्बमावनिर्णयावर प्रवृत्तानि अनः स्वभावा- ५ल्यान मर्दन पर्गवति इति भाव । एक्कारेण अलंकारान्तराणां न एनाहक गायेषु उपयोग इति मनितम् । काव्येपि एतत् स्वभावा- क्यानम् इपिमतम् कविभि भलवागन्तरापेक्षया एतदेव सहृदयतया "आहनम् मधु अलकारेप एनटव विगनने इति भाव ॥ १३ ॥ क्रमप्राप्तामुपमा निरूपयनि यति । यत्र काव्ये । वृत्तित्व मप्तम्यर्थ तब वृत्तित्व शमिलक्षणान्यतामहारण बांधकत्वमन्वधेन ज्ञेयम् । कचित्त यत्र वैचित्र्ये । इय तु विषयमप्तमी विषयश्च प्रतिपाद्यरूप इत्याह । यथाकथचिन् यनकननित प्रकारण गणक्रियादन्यवशेनति भाव । उद्भतम् प्राधान्येन म्फुट मादृदयम् माम्यम प्रतीयते अभिधालक्षण व्यजनान्यतरवृत्त्या प्रतीनिविषयमनि मा उपमा नन् मादर ।

·[ . ii. 14.-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः सादृश्यं यत्रोद्भुतं विषयगतलिङ्गत्वेन तच्छन्दम्य वीत्वम् । तथा च 4 -1... चमत्कारजनकं सादृश्यमुपमेति फलितम् । चमत्काराजनक (नोपमालंकारः यया गौरिव गवयः घट इव घटः पदार्थः । वद्दधिवच्चैव पिष्टवत् कुष्टवत् तथा । रानन् तब यशो भातिः । सर्वालंकारसमानम् तेन गोसदृशो गवयः इति नोपमा गौर्वाहीकः १२न रूपकम् स्थाणुर्वा पुरुषो वा इति न संदेहः इदं रनतम् इति न मान् नायं सर्पः इति नापहनुतिः पीनो देवदत्तो दिवा न न पर्यायोक्तम् पर्वतो वह्निमान् इति नानुमानम् सोयं देवदत्तः । १५स्मरणम् तस्थस्थमिपां तातंतामः इति न यथासंख्यम् पुत्रेण आगतः पिता इति न सहोक्तिः तेन विना गतः इति न विनोक्तिः धावति इति न श्लेषः इत्याहनीयम् इति चित्रनीमांसायां (p.t १८अप्पयदीक्षिताः।उकं हि रसगङ्गाधरे (p.157) सादृश्यं सुन्दरं .. पम्कारकं उपमालंकृतिरिति । व्याख्यातं च सुन्दरमिति सौन्दर्य च चमत्कृत्याधायकत्वं चमत्कृतिश्चानन्दविशेषः इति ॥ २९प्रपञ्चो विस्तरः अयं वक्ष्यमाणप्रकारकः प्रदर्यते निदर्श्यते । मालंकारस्य चत्वार्यङ्गानि । उपमानम् उपमेयम् साधारणो धर्मः- नक्थेति । तत्र मादृश्यप्रतियोगि उपमानम् । सादृश्यानुयोगि उपमाने उपमेये चोभयव सगतो धर्मः माधारणो धर्मः । कश्य स्वादिशब्द । परे तु यम्य धर्मम्य मंबन्धात् येन सह म माधारणा धर्म । नदुपमानम् । नचोपमेयम् । इति साधारणधम •पमानोपमेयपदानि विवृण्वन्ति । यया कमल्टमित मुखं मनाश इत्यादी मनोज्ञवधर्ममधेन तद्वनया प्रमिद्धेन कमलेन मह मुखमु मीयते इति मनानन्य मापारणो धर्म कमलमुपमान मुग्नमुममेयम् । १. मनश्च उपमावानक युगमालया । ने न उपमानादय पदाप कनिन मन्न निदमन निदुपाना कनिदनुपात्ता अपि सामध्य मया भवन्ति। अन व लयि कोपायमाभानि मुधाशाविष पावर परम पावसामनापि उपमानलमिलि । नत्र उपात्तान गाविदया मासा मंगापमाला गया हमीप शव पनी-fur 411 H .

·१२७ } उपमालाणम् [--ii. 118 प्रतीयते । कीनिः इत्यत्र भवन्त्वगुणेन सनीमियमायाति वर्गनवप्रिय इत्यय गमनक्रिपया आगाशः काशतेन्यर्थ शिवद्विधुभूपणः इत्यत विधुरुपदव्येण । अनुगताना यथा-- मुगमिन्दुर्यथा पाणिः पाहोन ममः पिये। वान: मुभा इवीएम्ने सिम्बनुन्यो मनोरमवत् ।। इति । .अत्र मुन्दुप्रभृतीनां प्रमिरमादृश्यानां मनोज्ञत्यादयो धर्मा नोपात्ताः ने मामध्यदिन सायन्ते ॥ उभूतम् प्राधान्येन स्फुटम् । तेन यत्र पैनि- ध्यान्नरनिगमारश्यनित्र्यं तत्र नोपमालंकारः । तथा न रुपादि- म्पले तादृप्यामितानिनन्यौनियम्य ममत्कारातिशयमनकतया तत्कु- सिनिलीनमित्रोपमानिध्यं न साह पमत्कारं दर्शयति इति न तो. ४५पमालंकारममतिः । एवमेव व्यतिरेकालंकारेपि तत्र भेदप्रतीतिनि. प्रयेण सादृश्यमानिनन्यवेनियस्य निरोधानात् । अनानिमावसंकरे तु सायनन्यानिध्यं नान्येन तिरोधीयते । परं काव्यालोननया प्रधान- निर्वाहकन्वेन तदात्वेन मतीयते ॥ सादृश्यमतिरिक्त पदार्थः इति पै. याकरणमीमामझादयः । माधमिनि नैयायिकादयः । साधर्म्यमुप- माभेदे इनि प्रकाशकारः । माधM उपमानोपमेययोरेकधर्ममं. ५पन्धः ममामोत्तरवर्तिभाववानितदिनप्रत्ययस्य संबन्धाभिधायकत्वात् । नदुत्तं भर्तृहरिणा-कृत्तद्धितममामेभ्यः संबन्धाभिधानं भावप्रत्ययेनेति। एकत्यं हि धर्माणा कनिद्वस्तुतः अभिन्नत्वं वनिदेकनातियत्वम् कनि. ५vदेवशनप्रतिपाचन्द शनिदेवधर्मत्वं नेति चतुर्विधम् । तत्र गुणक्रिया. यदृच्छाना साधर्म्य प्रथमम् तेषामभिन्नत्वस्य धयाकरणरङ्गीकृतत्या- त् । द्रव्यमामान्यादीना साधर्म्यत्वे द्वितीयम् । एकनातीयत्वं च एक. ५७मातिन्यम् । एकशब्दमतिपाद्यन्य शिष्टपदोपस्थाप्ये धर्म ज्ञेयम् । तत्र सन्दमोपे सालाल पुरमेतम्मान मप्रति गुधाशुविम्वमिव इत्यादि । भत्र मालकस्टम इत्यम्ग कलकलसहित मपूर्णकन्यायुतं नेत्यर्थ । बिम्बा- • नुनिम्बिनायामेकधर्मवत्त्वम् यथा--- भापनितम्तेपा शिरोभिः श्मश्रुदैर्महीम् । तम्नार परपाव्या सतीद्रष्टलैरिव ॥ इति ।

·ii. 113-1 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [. उपमा नामसा तस्याः अव श्मश्रुलत्वसरवाव्यासत्वयोः धर्मयोः ९५. देकत्वम् । आनार्यदण्डिनो मते एतत् सादृश्य द्वयोरेवेति नाप्रहः । ए स्यैत उपमानोपमेयस्वरूपस्य अनन्वयस्याप्यनेन उपमात्वस्वीकारार) तथैव वाक्यद्वयगता उपमेयोपमा अपि एतन्मते उपमैव । अतना सादृश्यस्य एकात्यगतत्वमिति विशेषणं नापेक्ष्यते । तत इपादिपर योगे वाच्यम् तदप्रयोगे फनिलक्ष्यम् कनिद्वाक्येन व्यग्यम् ।। १९ोयम् । अत्र तावदुषमायाः वाक्यार्थबोधं संक्षेपतः दर्शयामः । इस मुगं आहादाम इत्यर आहादकोपमानभूतनन्द्राभिन्नमाला मुपमेयं मुगमिति बोधः । अत एव इवादिसमभिन्याहारे उपमा पमेययोः समानविभक्तिकत्वनियमः । साधारणधर्मसंबध हनि शेषणतमा यया पन्द्र इव मुगमाहादकम् इत्यादी कनिद्रिशेप्या यमा भन्दस मुगमाहादयति । अत्र उपमानभन्दकर्तृाहादानित ७५उपमेयमुपस्तावाद इति बोध । अतोनापि तयोः समानविभरि कनेर । हरीती मुल रानन् मानेन हितारिणीम् । इत्यादि तुअर घर । समानविभतिवाभावात् । ये नत्र गन्द्रमादृश्यप्रयोमको ! मारु आहादः इति बोधं वदन्ति मेगा मते उपमानोपने ययोः मानमितिकवनियमे मानं नित्यम् । गत वापनिरी सम नीभनिनेति तन व्याकरणशाये तादशमनानुपलम्भात् । एवं गा आनय गति देवदरा इत्यादी यो यम् । पन गम इव शूर. सन भूमि गमानियादी उपमानगना नाम गमनामिनामुपमेयन कममाराम गमनमिति बोध । गाधारणधर्मरुपगमनम्य विधेयर मीािब पी । याम स ग गा पुष । गग्य म्यादी उसमानागावामिनपुरणानुगमनमिति पी। शापार मासस्यतया उसमादिगार पी । भत एक भेदाभा ATM रामेति तदा । पशि नामुमोनातन भेद PIT माघ निभाना सानिमपापा नागेन । र रमायो दाग || TTART. Direnरममार. .. afn. विपीमा (p.s)- ·. २९ उपमालक्षणम् अपश्चायं मदर्पते ॥ १४ ॥ उपमेका शेरपी मंग्रामा चित्रभूमिकाभेदान् । रम्नयति कान्यग्रे नृत्यन्नी तद्विदा घेतः ।। चन्द्र इव मुखमिति सादृश्यवर्णन नावटुपमा सेव उक्तिमतभेदेनानेवालं. कारत्वं भजते । तथाहि पन्द्र व मुगं मुगमिव पन्द्र इत्युपमेयो- पमा । मुग्वं मुगमित्र इत्यनन्वय । मुग्वमिव चन्द्र इति प्रतीपम् । (चन्द्रं दृष्ट्वा मुग म्मरामि इनि म्मरणम् । मुनमेव चन्द्रः इति रूपकम् । मुपचन्द्रेण ताप. शाम्यति इति परिणाम । किमिदं मुसमुताहो पन्द्रः इनि मदेहः । मन्द्र इनि पकोराम्त्यन्मुखमनुधावन्ति इति भ्रान्निमान् । चन्द्र इति चकोराः कमलमिति चचरीकास्त्वन्मुखे रज्य- ने इन्युल्लेखः । चन्द्रोयं न मुग्वम् इत्यपह्नवः । नूनं चन्द्रः इत्यु प्रेक्षा । चन्द्रोयम् इत्यतिशयोक्ति । मुग्वेन चन्द्रकमले निर्मिते इति •२तुल्ययोगिता । निशि चन्द्रम्वन्मुखं च हप्यति इति दीपकम् । स्वन्मुग्ने एवाहं रज्यामि चन्द्र एव चकोरा रज्यन्ने इति प्रतिवस्तू- पमा । दिवि चन्द्रो भुवि त्वन्मुगम् इति दृष्टान्तः । मुखं चन्द्रप्रियम् निभनि इति निदर्शना । निचलकं मुग्वं चन्द्रादतिरिच्यते इति व्यति- रेक. । न्वन्मुग्नेन ममं पन्द्रो निशामु हप्यति इति सहोक्तिः । मुख नेत्रावरचिर म्मिनज्याननोपशोभितम इति समासोक्ति । अब्नेन महश व हरिणाहितमतिना रति कोष । मुग्नग्य रतश्चन्द्रो नि प्रभ इत्यमस्तुतप्रशमा । वमनाने का काविवर्तवतीयमुपमा । नदिद चित्र विषमज्ञानापमाज्ञानान । ज्ञान भवतीन्याटी निमप्यंत निग्विलभदहिना मा ॥ इति । नशेवरोपि- अलंकारशिगगन सर्वम्व काव्यमपदाम् । उपमा कविवशम्य मानवनि मनिर्मम ।। ना प्रामनि ॥ ४ ॥ . निदश्यत tur प्रदान काव्यादर्श

·No text on this page.

·No text on this page.

·ii. 15-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अम्भोरुहमिवातानं मुग्धे करतलं तव । प्रतिक्षातमुपभाप्रपन्नं दर्शयति अम्भोरुहमिति । हे मुन्धे मुन्दनि तब करतलं पाणितलम् अम्भोरुहमिव कोकनद्रामिव आतात्रम् आलोहितम् ३अम्भोरुहमिति समस्तम् इवेन निन्यसमासो विभक्त्यलोपश्चेनि शास नात् । अम्भोरहपदं व अम्भोरहसदृशे लाक्षणिकम् । इवान्दः सार- श्यद्योतकः । तया च आतात्रोपमानभूताम्मोरहाभिन्नमातात्रमुपमेयं कर- तिलमिति बोधः । यत्तु--इवार्थः सादृश्यम् । तत्र प्रतियोन्यनुयोगि- भावेनैव अम्भोरुहकरतलयोरवयोपपत्तो कि टक्षणया । तया च अम्मो- रुपतियोगिकसादृश्यानुयोगि करतलमिति बोधः इति तन्न । इवान्द- ९स्य सादृश्यार्थवाचकत्वे तदर्थे सादृदये उपमानस्य भेदेनान्वये अम्मोरु- हमिव मुखं पश्यामि अम्भोरहमिव मुवं दृश्यते इत्यादी अम्भोरहा- दस्य करत रूपकमामानाधिकरण्याभावात् उत्तानुकत्वायुधविमक्त्य- १२नापत्तेः पष्ठ्यारत्तेश्च । तया अम्भोरणव करतलेन शोममे इत्यादी समानविभक्तित्वं न म्यान् । अभेदान्वयस्थले एवं विशेषणविशेष्ययोः समानविमदिन्वनियमात् । ननु अभेडान्वयम्पलवद्रुपमानोपमेयमावस्य- १५लेपि समानविमतित्वम्यानुशामनमम्नि । तथा हि-विभक्तिः पुनरेका म्यादुपमानोपमेययोः इति । इति ननद्रुचिरम् । एतच्छासनस्य मुनित्रयानुपदिष्टत्वात् । अव केविन् माधारणधर्मम्य आनानत्वस्य १८प्रथममुपमेयभूनकरनलेनैवान्वय न तु उपमानभूनेनाम्भोरहेग तम्य ममम्नेकपददेशपदयो यन्वान् । तदनन्वेन प्रतीनिम्नु पर्यान्ोत्रनया अन्वय- बोधोत्तरमेव । अत व बर्ममामायानानि नयैव च वैचित्र्यमिति माधारणधर्ममबन्ध विषये आह । पर नैननिरन् । पूर्वोत्तदोषपरिहा- गय वाचम्य द्योतान्यान् तेनं मानोपमेयगत मादृश्यं मममेव म द्योतयति जयन् । अपरच पंचवादिशब्दा यत्पराम्नम्यैवोपमानना. नानिगिति यायामानविशेषमान्यवत्यादिप्रकाशकारोक्तिविरुद्धमनन् इति मुगनि विनयमनन् ! प्रकृतमनुमराम ॥ इति एव माया, राम्रो मा मंग्य उपदानेन यापमा इन्पर्य । भ • हे माह मना दिन मनलडेर निराटिनम्य तुभ्यधर्मभ्य अनम्य प्रांगत नन । अव यादमाग मार ·in मामा -ii. In पनि पोपमा पधर्मनिदर्शनाम ॥१५॥ गनीपर बरनो मी.पर। व मनीयमान कार्या पापमर गा ! १६ ॥ শাল মবি । ঘোনাদবনাথৰাষণা • অসূল সুষমা দুলা। পপূর্ণ সৎ শিলেন एमनियम् । मचानानामा मामानमरनुपर- भर। भावाट मानिसलमेवानुमान । धर्मयापमाविषये राप्रमाणमा पा( 34410)~- বা নাখালা খ ব শশশ। ने धनुमायायामानुपम उभे पनि । या पाविशन ॥ १५ ॥ पम्पमा दयान -गामिनि । मेवर पात्रं वदनं रानीमिय ममममताम् । मे मने बाटोपाटे मास्टरमारे । निदिए. mपा उपमा मायमान रानानुरादानाद गम्यमान. एप केलः अपारमानापमापमावानवाना होपात्तवान शनि भाव. धर्म: माधारणा धर्म मनोदलामारभावादि यत्र मा पग्तपमा। यातुनो उप- मानापमगारपादानादिय वस्तपमा । प्रगिस्नया अस माधारणधर्मम्ग योगमन्तणाव आगप्रतीनिवनानि भाव । कनित्त प्रतीय मानामनियादा मामा-4 मारणा नि ष दागन्ति । मकरामत यामि नत्र नय पानुपमा भवति । नया न माल का मत मान मान ममिव । त्याहा ने तृपमा । भत्र ममिति समान मानपादाने न सिग्म शुधिनयो माय मिटर लामाल । रमन रमतापमान अपग्य दीक्षितमन्यत ।।।। UNR प्रद 1. 11-alurti 4. ५मा ।।! पनपमेव ।।

·ii. 151-1 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [१३. अम्भोरुहमिवातानं मुग्धे करतलं तव । प्रतिज्ञातमुपमाप्रपञ्चं दर्शयति---अम्भोरुहमिति । हे मुन्धे मुन्दरि तव करतलं पाणितलम् अम्भोरुहमिव कोकनदमिव आताम्रम् आलोहितम्। ३अम्भोरुहमिवेति समस्तम् इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्चेति शास- नात् । अम्भोरपदं न अम्भोरुहसदृशे लाक्षणिकम् । इशब्दः साह- श्यद्योतकः। तथा च आताम्रोपमानभूताम्भोरुहाभिन्नमातासमुपमेयं कर- तिलमिति बोधः । यत्तु--इवार्थः सादृश्यम् । तत्र प्रतियोग्यनुयोगि. भावेनैव अम्भोरुहकरतलयोरन्वयोपपत्तौ किं लक्षणया । तथा च अम्मो- रुहप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगि करतलमिति बोधः इति तन्न । इवशब्द- ९स्य सादृश्यार्थवाचकत्वे तदर्ये सादृश्ये उपमानम्य भेदेनान्वये अम्भोरु- हमिव मुखं पश्यामि अम्भोरुहमिव मुखं दृश्यते इत्यादी अम्भोरुहप- दस्य करतलरूपकसामानाधिकरण्याभावात् उक्तानुक्तत्वप्रयुक्तविभक्त्य- १२नापत्तेः षष्ठ्यापत्तेश्च । तथा अम्भोरुहेणेव करतलेन शोभते इत्यादी समानविभक्तित्वं न स्यात् । अभेदान्वयस्थले एव विशेषणविशेप्ययोः समानविभक्तित्वनियमात् । ननु अभेदान्वयस्थलवदुपमानोपमेयभावस्थ- १५लेपि समानविभक्तित्वम्यानुशासनमस्ति । तथा हि-विभक्तिः पुनरेका स्यादुपमानोपमेययो इति । इति चेन्नैतद्रुचिरम् । एतच्छासनस्य मुनित्रयानुपदिष्टत्वात् । अत्र केचित् साधारणधर्मस्य आताम्रत्वस्य १८प्रथममुपमेयभूतकरतलेनैवान्वय. न तु उपमानभूतेनाम्भोरुहेण तस्य समस्तैकपददेशपदवो व्यत्वात् । तद्गतत्वेन प्रतीतिस्तु पर्यालोचनया अन्वय बोधोत्तरमेव । अत एव धर्ममाधारण्यप्रतीति तयैव च वैचित्र्यमिति २१साधारणधर्मसबन्धे विषये आहु । पर नैतद्रुचिरम् । पूर्वोक्तदोपपरिहा- राय इवशब्दम्य द्योतकत्वात् तेनोपमानोपमेयगत सादृश्यं सममेव स द्योतयति इति ज्ञेयम् । अपर च यौवादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानता- २४प्रतीतिरिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येवेत्यादिप्रकाशकारोक्तिविरुद्धमेतत् इति सुधीभि. विचार्यमेनन् । प्रकृतमनुमराम. ॥ इति एवं साधा- रणधर्मप्रयोगस्थले धर्मोपमा धर्मम्य उपादानेन धर्मोपमा इत्यर्थः । अत्र २ हेतुमाह साक्षादिनि । मामाच्छन्न प्रतिपादितस्य तुल्यधर्मम्य आता. म्रत्वम्य प्रदर्शनान् कीर्तनात् । अत्र इत्रशब्दश्रवणमात्रेण सादृश्यरूप.

·গাদা ধবৃথা ও [-~ii. In । पनि धर्मोपमा मासात तुल्यामनिदर्शनात ॥१५॥ गारपिर में परमं ने मीनोपले । पं मनीयपानकधर्मा घग्नुपमैच मा ॥ १६ ॥ খি ? শো। মানামমাখালামাসোনা मपि प्रयोगाप पूर्णमुपमा । म अप कम्पनिनुगदाने पनि तया । एतमकरणमर्वाचीनानामक प्रापानमन्भेगनुपर- ग्मात् । आचार्यपण्डा उमाभीनमनमेशनुमति । धर्मवस्तृपमारिपये प्रमागमास्य पा( 344. 10)-- पत्र माधारणो धर्म का गम्यते।। ने धर्मपस्तुमाधान्यालमैत्रम्तृपमे उभे ॥ इति । पात्यले पलविलेन ॥ १५ ॥ परमा दर्शन---रानी मिति । मे सर पर पहनं रानीवमिर यमन्टमाम् । नेप्रे नयने नान्योत्पाटे नाटकमले १ । इय निर्दिष्ट- पपरपा उपमा प्रतीयमान दाळेनानुदानाद् गम्यमानः एव केवल: अन्येषामुपमानोपमेयोपमावानकाना शब्दोगतत्वात् इति भावः धर्म: भाधारणो धर्म मनोजलमारभन्दादि यत्र मा पम्तृपमा। वस्तुनोः उप- मानापमेययोरपादानादिय वम्तृपमा । प्रमिदनया भन्न साधारणधर्मम्य शब्दप्रयोगमन्नंग्णापि आपम्यतातिर्भवतीति भाव । केचित्त प्रनीय. मानकथमनिषदकालम्य सामान्य मावारण रनि भर्ग दर्शयन्नि । इटमकधमन्य यत्रानमिन नय नय वन्पमा भवनि । नया व माल फल पुग्मन जान मनि माविम्बमिव । इत्यादी न वनृपमा । भत्र मकर कलमिनि ममान सम्मानपादानं न हिमपाशुम्चियो ..माय मिया बयार भयनि । रय न मिलमापनि अप्पश्य दीक्षितमन्यन ।। ६ ।। प्रदाना 1 or HIDI.H,J, R. प्रद बानमा 11. 1,- tin for 4 { +4 10 वस्तममेव । ।

·ii. 171- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ १३२ त्वदाननमिवोनिद्रमरविन्दमभूदिति । सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमेप्यते ॥ १७ ॥ तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम् । विपर्यासोपमामाह-त्वदाननेति। त्वदाननमिव उन्निद्रं प्रबुद्धम् अरविन्द कमलम् अभूत् आसीत् । इति प्रसिद्धः विपर्यासात् वैपरीत्यात् सा प्रसिद्धा ३विपर्यासोपमा अत्रास्तीति शेषः । अयं भावः प्रस्तुतत्वेन वर्णनीयाना मुखादीनामेवोपमेयत्वं तदुत्कर्षविकासाय न्यस्तानां चन्द्रारविन्दानामुपमा- नत्वम् इति कविसंप्रदायसिद्धः पन्थाः। तस्य मार्गस्य उपमेयस्य ६उत्कर्षप्रतिपादनाय विपर्यासः उपमेयोपमानभावविपर्ययः तस्माद्विप- सोपमा । प्रस्तुते उदाहरणे आननमुपमेयभूतमपि उपमानतया वर्णि तम् । इवान्तस्य उपमानत्वनियमात् । तदनुरोधेन च यच्च उपमान ९भूतमरविन्दं तत् उपमेयतया वर्णितम् अतः विपर्यासोपमालंकारः । न व्यास्तु अमुं प्रतीपं कथयन्ति । तदुक्तं कुवलयानन्दे( p. 14 )- प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । त्वलोचनसमं पद्मं त्वद्वक्त्रसदृशो विधुः ॥ इति । १३उदाहरति च जगन्नाथः (p. 496)- किं जल्पसि मुग्यतया हन्त ममाहं सुवर्णवर्णमिति । तद्यदि पतति हुताशे तदा हताशे तवाङ्गवर्ण स्यात् ।। १६इति ॥ १७ ॥ अन्योन्योपमामाह-तवाननमिति । अन्योन्यस्य आननेन उपमानेन अम्भोजम्य अम्भोनेन उपमानेन आननम्य इति परम्परम्य उत्कर्षः गुण- ३माहात्म्य तत् शसिनी कथयित्री मेयमन्योन्योपमा इति इत्यनेन उदाहरणम्वरूप निर्दिश्यते । तेन च यत्र पर्यायेण उपमानोपमेय. भावम्नत्रयमिनि मिद्धम् । नेन च मुग्वमम्भोनं च तुल्यमित्यत्र तथा ।। 17-तवाननम् for वदाननम P, B, Rn;-विपर्यासोपमा तु सा foपिरमो मेम्पले B-V Taas stanza 18 belore stanza 17 1.16वदाननम for तपाननम् ,M.

·{~191 वियोमायनियमामा. पोपमा पमन्यायामिनी ॥ १८ ॥ पम माग्न गुल्य मापन निरिन् । Trयापारगरिय मा निषपापमा ॥१९॥ मा पनि मिसाभावात् । भर पर्यापणी. मनोरन Heneralम । तेन न्यूनगंनोप- मानापमानाय गणाधियोपमानाय समुन्या. इतिहा १) भाष मुगा भीगयो i am अमो নং মসৃণ শেখান। মশা নিধান্য पंग गुणाकाणी समुपगे । म मन्द मामुपमेयोपमा. विधानसन (P.7)- শাসনবিশ্বমানি । मिना मस्तिक या मरि नि । निना गाग 1 भापण्याविनाशि-धो प पूर्णधारों धर्म तपस्यपि । मानवोदाहरण ! भागनिम्नु यमुपमेयोप- মন লাগল। সাদাগাস বসন্ত মহাবলী मेवाण्या फल मन्यते । नया पानामपि इयं भातीनि- कामुक भवनी विभानि में कालगति भवतीय कीमुदी । अम्बनेन मिन विशेषन गोमन नमान समम् ।। नटाहरण पर नि । अत्र भानन मममिति प्रक्रममा प्राी निगरात २१.२ प्रिया । लमपम मानसित नागनापन्यानम अत प्राममा पनि तिमि पंत कविता एकदा नियमामा' tri | म मनि र भन्योग य यचा नायना गाना SAATH मावृत्तरिति ५पमानवार रापमयम्या५५५ • मगा। नया प्रथमवर ए मयरचना उपानिमाया ममा महानि अल्कार नयम ·i.20- काव्याद” द्वितीयः परिच्छेदः पमं तावत् तवान्वेति मुग्यमन्यन्न ताहगम् । अस्ति चंदस्तु तकारीन्यमावनियमोपमा ॥२०॥ समुन्चयोपमाप्यस्ति न फान्त्येव मुर्ग नव । हादनाख्यन चान्येनि कर्मणेन्दुमितीहनी॥ २१ ।। त्वय्येव यन्मुखं दृष्टं दृश्यने दिवि चन्द्रमाः । अनियमोपमा दर्शयति-पद्ममिति । पमम् कमलम् । तावन् इनि वाक्यालंकारे। तव मुखमति अनुकरोति । अन्यत् कमलादितरन् तादृशं सुन्दरं वस्तु चन्द्रादि तत्कारि तब मुखानुफारि अस्ति दम्नु । इनि एवं नियमाभावरूपा अनियमोपमा । नास्ति नियमः उपमानविपये यत्र सा अनियमोपमेत्यर्थः ॥ २० ॥ समुचयोपमा दर्शयति--समुचयेनि । तब मुर्ष कान्त्यैव केवलकान्त्या एव इन्दु नान्वेति । हादनास्त्येन संतोपनननाम्न्येन कर्मणा क्रियया च। ३चशब्दः समुच्चयद्योतकः तेनापि इत्यर्थः । अन्वेति अनुकरोति । इती. दृशी एतादृशवैचित्र्यविशिष्टा समुचयोपमा अपि अस्ति । अत्र गुण- क्रिययोः समुच्चयः । ईदृशीत्यनेन केवल्यगुणकेवलक्रियासमुच्चये साधा- ६रणधर्मसमुच्चयेपि इयं ज्ञेया ॥ २१ ॥ अतिशयोपमां दर्शयति-त्वय्येवेति । त्वन्मुखं त्वयि एवं दृष्टम् । दिवि आकाशे चन्द्रमा दृश्यते । एव मुखचन्द्रमसोर्भिन्नाश्रयत्वं प्रति- ३पादिनम् । इयती एव भिदा एतावानेव भेद नान्या अन्यो भेदो न । गुणक्रियादिक मकल ममम् इति भाव । इति एव वैचित्र्यशालिनी अतिशयोपमा भवतीति शेष । उपमानोपमेययो गुणक्रियादिभिः मह- इत्यपि भेटे किनिदिप्रदर्शनपुर मर नान्यो भेट इति अभिन्नाध्यव- मानेन उपमेयम्य गुणक्रियातिशयो वर्णितो भवनि अन अतिशयोपमा । अत्र इवादिमाधर्म्यवाचकशब्दाप्रयोगान माम्य व्यन्ननगम्यमेव । व्यन्न. 'ना च वक्तृवैशिष्ट्यमचिवया भेदाभेदप्रतीन्या प्राप्तप्रमग वर्तते । नात्र 1.20-तत्कान्ति for त कारि V. .. ii. 21-कान्त्येवममुवद (!) for कान्येव मुख तव .

·[-ii. भनियमममुपयातिशयोमेसितापमा इयत्पर भिटा नान्पत्यमावनिमयोपमा ॥ २२ ॥ मरपेवास्या मुसधीरित्यलामिन्दोरिफायनैः । पपि मा पदस्परेत्यसाबुलेसितोपमा ॥ २३ ।। यदि किंचिद्भवेन् परमुदभ्र विभ्रान्तलोचनम् । पापनि आध्यभेदम्य पानिपादनेन अभेदप्रतीतेः अभावात् । मापि न्यनिरेक. उपमानानुपमेयगताधिक्यम्य अनुभवात् । तस्माद्. १पमा एवम् ॥ २२ ॥ उत्प्रेसितोपमा दर्शयनि-अयोनि । अम्या प्रकृतनायिकायाः मुगधी मुपलक्ष्मी मुपशोभाममातोभेनि निदर्शनागर्भयमुचि. । मप्येव हानि एकप्रकार इन्दो विकल्यने नापादनन· अलम् । यत् यम्मात् सा श्री पद्मपि अम्त्येव वर्तते एव इति एतादृशी वर्णना उत्प्रेतितोपमा क्षेया । अत्र चन्द्रमम आत्मसापाया. अतात्त्विक- स्वेन नायकम्य माटूक्त या संभावनयोत्प्रेक्षितत्वेन इयमुत्प्रेक्षितोपमा। अत्र माभ्य न्यानागभ्यम् । एवमेवापि तत्र तत्र मोटव्यम् ॥ २३ ॥ अमृतोपमामाह यानि । हे मुन्दरि यदि पन किंचित् मनाक् उनु उन्नमितभूलन नया विभ्रान्तलोनन पूर्णितनगन भवेत् तत् नर्हि ने ना मुनधिय धत्ताम प्राप्नोतु । रनि अमी अद्भुनोपमा । विभ्रान्त नगेननादयो या ममम्गव नेपा मभावनया पनम्पिनिकल्पनन मुग्न मादृश्यवणन नमन्कागतिशयाय भवति नागमद्भुतापमा। यदुक्तम् ---- यत्रोपमेयमा गम्पमागिपिता । नमन्वारविमानाथ नामाहाभूतापमाम ॥ इति । भाकागदगम्त पनामनिदायोनिमाह प्रकाश iv)- 'प्रस्तुतम्य यहन्याल यद्ययातन कल्पनम् । उदाहन न गकायामकला नदमनाशीभवत । नम्गा मुग्य तदा मामामममवाप्नुयात् ॥ इति । सवाय fun - यार म 34 व!J,-तदम्या 1 पटाय' ( । म १६ ...exity to.M । ॥ 24 Vाया- ·ii. 24-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ १३ तत् ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावद्भुतोपमा ॥ २४ ॥ शशीत्युत्मेक्ष्य तन्वति वन्मुखं त्वन्मुखागया । १२इदमलावधेयम् । यत्र संभावनयापि पर्यन्ते औपम्यस्य अनिप्पत्ति कवेरभिप्रेता तत्र नोपमा कितु अतिशयोक्तिः । यया प्रस्तुतोदाहरणे मुधांशुवपुषो अमलङ्कभवनमशक्यमतस्तेन मुखसाम्यप्रापणमपि अशक्य १५मेवेत्यत्र कवितात्पर्यमस्ति अतो नेयमुपमा किन्तु अतिशयोक्तिः यथा वा- उभी यदि ब्योम्नि पृथक् प्रवाही आकाशगडापयसः पतेताम् । तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ १९इत्यादावपि अनयैव दिशा अतिशयोक्तिः । पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविट्ठमस्थम् । ततोनुकुर्याद्विशदस्य तम्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ।। २२इत्यादौ तु नातिशयोक्तिः पुष्पस्य प्रवालोपहितत्वस्य संभवात् नात्र कवेरोप-याभावप्रदर्शने यत्नः। केवलं चारुतातिप्रदर्शनायेव चेयं संभा. अत इयं कविकल्पितोपमानतया उत्पाद्योपमेति प्राचीनद्य वहतास्ति । आचार्यदण्डिमने तु उभयत्रापि अद्भुतोपमैवेति मुधी. भिर्विचार्यम् ॥ २४ ॥ मोहोपमा दर्शयति- शशीति। हे नन्वति कृशानि तव मुरां शशी इन्युत्प्रेक्ष्य मादृश्यादभिन्न परिकल्य भ्रान्तिविषयी कृत्येत्यर्थः । अनन्तरं इन्वद्विग्ह शशिन दृष्ट्वा त्वमुत्वाशया तव वढन-गृहया वन्मुखमिदमेवेति वृदया इन्दुमपि अनु गवामि नदर्शनाद्वनिवामि । इत्येषा इयं महिपमा म्यता कविभिरिति शेष । माहा मान्नि मादृश्येन इन्दी • मुमचान्ति नन मोहोपमेति । तदुक्तमाग्नेगे---- प्रतियोगिनमागप्य नदेन कीर्तनम् । उपमयम्य गन्माहोपमामा शान्तिमहान ॥ इति । • मा माम्य न्यायम । गान्दगिति प्राममनोपि पूर्वपन दोषायेति' गंदगम् । नानाना मन भर ग्रान्तिमानकार । मकं २४वना।

·[-ii. 26 १३७ ] अद्भुतोपमा मोहोपमा न इन्दुमप्यनुधावामीत्येपा मोहोपमा मता ॥२५॥ किं पद्ममन्तभ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम् । अप्पय्यदीक्षितेन (चि. मी. p. 64.5)- कविसंमतमादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः ॥ इति । १४अवाप्पय्यदीसिनोक्तानि उदाहरणानि मनोहराणीति प्रदर्यन्ते-- कपाले मानारो पय इति कराल्लेदि शशिन- स्तरच्छिद्रमोनान् चिममिति करी सकलयति । रतान्ते तल्पम्थान् हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्दो जगदिदमहो विप्लवयति ॥ १६कचित् भ्रान्तेरुत्तरोत्तरं पल्लवेन चमत्कार:- महालक्षोणिपाल त्वदाहितनगरे संचरन्ती किराती कीर्णान्यादाय रवान्युरुतरखदिरागारशकाकुलागी । कृत्वा श्रीपण्डामण्डं तदुपरि मुकुलीभूतनेत्रा धमन्ती श्वासामोदानुधावन्मधुकरनिकरधूमशहां तनोति ॥ २४वचित् पित्तकर्तृकोत्तरोत्तरभ्रान्तिनिबन्धनेन चमत्कारः यथा-- शिन्नानैर्मन्नरीति ननकलशयुगं नुम्बितं पञ्चरीकै- म्तत्रासोल्लासलीला किसलयमनसा पाणयः कीरदष्टाः। तल्लोपायालपन्त्य. पिकनिनदधिया ताडिताः काक्लोक रित्यं धौलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदृशा नाप्यरण्यं शरण्यम् ॥ २९इति ॥ २५ ॥ सशयोपमामाह -किमिति। अन्त भ्रान्ती अली यम्य एतादृशं कि- मेतत् पद्मम् अथवेट ने ना लगेले नसले ईक्षणे नयने यस्मिन् एता. पदशं कि मुग्नम् इत्येव विरुदनानार्थावगाहि मम नेत. दोलायते संशयं प्राप्नोति । इय मशयोपमा । एकस्मिन् धर्मणि विरुद्नानाविमर्श मशय । अन्य 7 मादयपर्यमाणिवादुपमाभेदे मग्रह । 1135 -स्मना for पता P, R, RC 11-14 या fort F वाद ·ii.26"--- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ १३८ मम दोलायते चित्तमितीयं मंशयोपमा ॥ २६ ॥ न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलजाकरी युतिः । अतस्त्वन्मुखपेवेदमिन्यसो निर्णयोपमा ।। २७ ।। (भ्रान्तालित्वविलोलेक्षणत्वयोः बिम्बानुविम्बिता तया च सादृश्यविकासः। अर्वाचीनाम्नु इमां संदेहालंकारकारणमिति स्वीकुर्वन्ति तदुक्तं कवि. रानेन ( p. 256 )-~सादृश्यमूला भासमानविरोधका समवला नाना- ९कोट्यवगाहिनी घी रमणीया संदेहालंकृतिः इति । उदाहरति च-- अधिरोप्य हरम्य हन्त नापं परितापं प्रशमय्य बान्धवानाम् । परिणेप्यति वा न वा युवायं निरपायं मिथिलाधिनायपुत्रीम् ॥ १२इति ॥ २६ ॥ निर्णयोपमां वक्ति 5. पद्मभ्येति । इन्दुनिग्राद्यम्य चन्द्रनिगृहीतम्य चन्द्राभिभाव्यम्य पद्मस्य इन्दुलज्नाकरी अपकर्षत्वेन संकोचमापादयित्री ३द्युतिः कान्तिः न निगृहीतम्य निग्राहकत्वाभावादिति भावः । अतः इदम् इन्दुनिग्राहकत्वेन पुरोभासमानं वस्तु त्वन्मुवमेव तम्यैव तत्मामर्थ्यात् । एवशब्देन न पद्ममिति पद्मस्य व्युदासः । इत्यसो निर्णयोपमा भवति । उपमेयस्य निर्णयभगया सादृश्यप्रकाशनादिति भावः । संशयानन्तरमेव निर्णयस्योद्भवनात् अत्रेदं पद्म वा मुखं वा इति प्रथम संशयः परिकल्प- नीयः । संशयोत्तरम्यैव निर्णयम्य निर्णयालंकारत्वमुक्तमग्निपुराणे यथा 6(314, 18)-उपमेयस्य संशय्य निश्चयानिश्चयोपमा इति । निश्चयो- पमा निर्णयोपमा इति पर्यायौ । उदाहरणान्तर यथा-~- किं तावत् सरसि सरोनमेतदारा- दाहोस्विन्मुग्वमवभासते तरुण्या । संशय्य क्षणमिति निश्चिकाय कश्चि. द्विलोकैकसहवासिना परोक्षः ॥ इति । विश्वनाथादय एना निश्चयालंकृतिमाहुः ॥ २७ ॥ 269-डोलायते for दोलायने N, Cs. ii.7-कुनः for अन";-रतीय for इन्यसी 1. ।

·१३९ ] मंशायनिर्णयपसमानोपमाः {-.ii. 200 शिशिरांशुमतिद्वन्दि श्रीमत् सुरभिगन्धि । अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेपोपमा स्मृता ।। २८ ।। सरूपशन्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यया । श्लेपोपमा दर्शयति-शिशिरांञ्चिति । ते वक्त्रम् अम्भोनमिव शिशि- रांशुप्रतिद्वन्द्वि शिशिरांशुश्चन्द्रः तस्य प्रतिद्वन्द्वि प्रतिस्पर्धि अम्भोनपक्षे शिशिरांशुः प्रतिद्वन्द्वी यम्पत्ति रीहिः । श्रीमत् सुश्रीकम् प्रशंसा मनुप् । मुरभिगन्धि मुरभि. प्राणतर्पक: गन्धः यस्य तत् । इति विशे- पणत्रय लपेगोभयत्र संबन्धं लभते अतः इयं लेपोपमा स्मृता । केनितु पत्रपक्षे शिशिरांशुमतिद्वन्द्रिश्रीमत् इत्येकं पदं परिकल्प्य शिशुराशुप्रनिद्वन्द्विनी या श्री. तद्विशिष्टम् इत्यर्थ प्रकाशयन्ति । पूर्वप- त्या अभालेपो भवति अनया तु सभङ्गश्लेषो भवति इति नेयम् । मोपेण उपमा उपमानोपमेयगतसाधर्म्य धोत्यते यत्र सा पोपमेति निरुक्तिः । षश्चात्र अर्थप शब्दकोषम्य वक्ष्यमाणसमानोपमा- विषयत्वादिति अनुपदमेव म्फुटीभविष्यति । पम्य शब्दार्थवृत्तित्वं १२शब्दपरिवृत्यमहत्वमहत्वाम्या ज्ञेयम् । अत्र पस्य विद्यमानत्वेपि न मलेपालंकारः मादृश्यनिये पवैचित्र्यम्य निलीनत्वात् । यत्र यद्वै. नित्यं प्रधानतयाविर्भवति नत्रव तहलंकारव्यवहारः। एतेनात्र अलंकारान्त. १५रम्य श्लेषम्य मदावपि न तत्वेन व्यपदेश पवैनिध्यम्य प्रधाने सादृश्यवैचित्र्ये निलीनतया व्यपदेशकत्वाभावात् । प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति इत्युक्तं इति केपाचिटुकिरपि एतदभिप्रायिकवेति योद्धन्यम् । १८अत्र नपानुप्राणिना उपमा ज्ञेया ॥ २८ ॥ समानोपमां निरूपयति- मरूपेति। सरूपं समानं भिन्नार्थमपि एक- वर्णत्वेन अभिन्न रूप यम्य तादृशशब्देन वाच्यत्वात् प्रतिपाद्यत्वात् मानधर्मभ्येति शेष. । सा प्रमिला समानोपमा मना शिष्टानामिति i1.28---प्रतिस्पषि tor प्रतिद्धन्दि P, B, Ra;-मता for स्मृता D, V.Cot. ii. 29-सपोपमा for समानोपमा !, Pa; सन्दानोरमा x,r, Ca,J.

·ii.26"---]] कात्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ १३६ मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा ॥२६॥ न पमस्येन्दुनिग्राधस्येन्दुलजाकरी गुतिः । अतस्त्वन्मुखमेवेदमित्यसो निर्णयोपमा ॥२७॥ (भ्रान्नालित्वविलोलेक्षणत्वयोः बिम्बानुविम्बिता तया न सादृश्यविकासः अनिीनाम्तु इमो संदेहालंकारकारणमिति स्यीकुर्वन्ति तदुक्तं कवि रानेन (P. 236 )-सादृश्यमूला भासमानविरोधका समबला नाना ९ कोटयागाहिनी पी रमणीया संदेहालंकृति. इनि । उदाहरति ग-- अधिरोप्य हरम्य हन्त मापं परितापं प्रशमय मान्धवानाम् । परिणेप्यति का नया युवायं निरपायं मिथिलाधिनाथपुप्रीम् ।। १२इति ॥ २६ निर्णयोपमा वक्ति-- न पाम्येति । इन्दुनिग्रायम्य चन्द्रनिगृहीतम्य भन्द्राभिभाव्यम्य पमम्य रन्दुलानार्ग अपकर्पत्वेन मोनमापादयित्री युति कान्नि न निगृहीतम्ग निमाहालाभावादिति भावः । अतः इदम दुनिग्राहकलेन पुगेभाममानं वातु लन्मुगमेर नपत तामामात् । वादेन न पामिनि पमय युदामः । इत्यमी निर्णयोपमा भाति । (उपमेयम्य निर्णयमद्नया मादरगासनादिति भाव । संशगनन्तरमे निर्णयम्योदवनात अग्रेद पा वा मुगका इनि प्रथम मशय परिकार नीय । मनायोत्तागा निर्णगग निर्णयाल मारल्यमुक्तमनिपुगणे गया उपमेयम् गाय विभयानिधोपमा इनि निधयो. पमा निगोलमा नि पांगी। राणाला गया fr. ना मर्गम माग मनमा मामा निशि fgarifierfi। नि। find Taaraat ..

·[-.ii. 26 १३९ ] मंशयनिर्णयशेपममानोपमा शिगिरांशुपतिद्वन्दि श्रीमन् मुरभिगन्धि च । अम्भोममिव ते वक्त्रमिति श्लेपोपमा स्मृता ।। २८ ॥ सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यया । श्लेषोपमा दर्शयति-शिशिरांचिति । ते वात्रम् अम्भोनमिव शिशि- रांशुप्रतिद्वन्दि शिशिरांशुधन्द्र. तस्य प्रतिद्वन्द्वि प्रतिस्पर्धि अम्भोनपक्षे रशिशिरांशुः प्रतिद्वन्द्वी यम्येति बहुप्रीहिः । श्रीमत् मुश्रीकम् प्रशंसायां मनुप् । मुरभिगन्धि मुरभि. प्राणतर्पक: गन्धः यस्य तत् । इति विशे. पणत्रयं पेणोभयत्र संवन्धं लभते अतः इयं पोपमा स्मृता । (केनित्तु पापक्षे शिशिरांशुमतिद्वन्द्विश्रीमत् इत्येवं पदं परिकल्प्य शिशुराशुभनिद्वन्द्विनी या श्रीः तद्विशिष्टम् इत्यर्थ प्रकाशयन्ति । पूर्वप- सूत्या अभालेपो भवति अनया तु सभङ्गमोपो भवति इति क्षेयम् । शेपेण उपमा उपमानोपमेयगतसाधय धोत्यते यत्र सा लेपोपमेति निरक्तिः । श्रेपश्चात्र अर्थश्लेषः शब्दश्शेपम्य वक्ष्यमाणसमानोपमा- विपयत्वादिति अनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । शेषम्य शब्दार्थवृत्तित्वं १२शब्दपरिवृत्यमहत्वमहत्वाम्या ज्ञेयम् । अत्र श्रेषस्य विद्यमानत्वेपि न लेपालंकारः मादृदयानिध्ये श्लेषवनियम्य निलीनत्वात् । यत्र यद्वे- नियं प्रधाननयाविर्भवति नत्रव तदलंकाग्व्यवहारः। एनेनात्र अलंकारान्न- १५रस्य शेषम्य मदावेपि न तत्त्वेन व्यपदेश. मोपवैनिध्यम्य प्रधाने मादृदयानिध्ये निलीनतया व्यपदेशात्वाभावान् । प्राधान्येन स्यपदेशा भवन्ति इत्युक्ते इति केषाचिटुक्तिरपि एतदभिप्रायिस्वेति योन्यम् । १४अत्र शेपानुपाणिता उपमा ज्ञेया ॥ २८ ॥ समानोपमा निरूपयति---सम्पेति । सम्प समानं भिलार्थमपि एक- वर्णत्वेन अभिन्न रूप यम्य ताशब्देन वाच्यत्वात् प्रतिपाद्यत्वात् रममानधर्मम्येति शेष । सा प्रमिद्धा ममानोपमा मना शिष्टानामिति 11.28--प्रतिस्पर्धा tor प्रतिद्वन्दि P, B, Ru-मता tor स्मृदा D, V.Cs, M. li 29-सम्पोपमा for समानोपमा M, Po; मन्दानोरमा x,r, Cs,J.

·। ii.291 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [१४ बालेवोद्यानमालेयं सालकाननगोभिनी ।। २९ ।। पमं बहुरजश्चन्द्रः क्षयी ताभ्यां तवाननम् । समानमपि सोत्सेकामिति निन्दोपमा स्मृता ॥ ३० ॥ ब्रह्मणोप्युद्भवः पद्मश्चन्द्रः शंभुशिरोतः। शेषः। तथा च यत्र श्लिष्टशब्देन साधारणधर्मोपस्थितिः सा समानोपम उदाहरति बालेति । इयमुद्यानमाला वनपङ्क्तिः बालेव वधूरिव सालका निशोमिनी सालानां वृक्षाणां काननं वनं तेन शोभिनी । वधूपक्षे अलः चूर्णकुन्तलः सहितं सालकम् एवं यदाननं मुखं तेन शोभिनी । अ भिन्नयोरपि उपमानोपमेयधर्मयोः समानशब्दवाच्यत्वात् साधारण्यम् ९अत्र वृक्षकाननेति परिवृत्तौ नश्लेपः अतः शनश्शेपेयमुपमा ॥ २९ ॥ निन्दोपमा लक्षयति-पद्ममिति । पमं बहुरजः परागधूलिधूमर चन्द्रश्चक्षयी क्षयिष्णुः अर्थात् कृष्णपक्षे तवाननं तु निर्मलत्वात् परागशून ३सदा शोभापरिपूर्णत्वाच न क्षयिष्णु । अतः ताभ्यां पद्मचन्द्राभ्यां । मानमपि तवाननं सोत्सेकं दोषशून्यत्वेन उत्कर्षशालि इति निन्दोपमा उपमानस्य निन्दया साम्यस्य कीर्तनात् निन्दोपमा । अत्र केचित् रज पक्षयशब्दाम्यां रजोगुणक्षयरोगरूपान्तरं श्लेपेणाङ्गीकृत्य तदेव दो त्वेन • कल्पयन्ति । तथा ताम्यामिति पञ्चम्यन्तं म्वीकृत्य तत् सोर कमित्यनेन संबव्य सोसेकशब्दम्य अधिकम् इत्यर्थं दर्शयन्ति । अ साम्यमातपर्यवसायित्वात् तत्रत कवरभिनिवेशात् प्रतीयमानेपि भेदे तर प्राधान्याभावान्न व्यतिरेक । प्राधान्येन भेटवमाहती एव तम्य निश्चि तत्वात् ॥ ३० ॥ प्रशंसोपमा दशर्यति–ब्रह्मण इति । पम कमलम-- वा पुमि पर नलिनम् इत्यमरकोशात् पद्मशब्दम्य पुंस्त्वम् । पद्ममिनि पाठे अप्रयुक्तत्व दोषोपि न । ब्रह्मणोपि नगन्यष्टुरपि उद्भव उत्पत्तिम्थानम् । तम् 11.29--शाल tor माल J 11.30---सोत्क for सोत्सेक ; निन्योपमा for निन्दोपमा N;-- मता for स्मृना V:- निन्दायमेध्यते tur निन्दोपमा स्मृता " ii. 31-99 for 99: C#, V, B (who explain the mistak Lya natural confusion between a und), ।

·निरागमानियामागमा -- नो तुम्पी न्वन्मुगनेनि मा प्रगंगोपमोन्यनं ॥३१॥ चन्द्रण सन्मुखं तुल्पमित्यानिष्पागु पे पनः । स गुणो वास्तु टोपा मेन्याचिण्यापारिए:॥३२॥ मानपत्रं भरगदम्बदामनमिनि क्यम् । भरविन्दनाभनाम्गरविन्दनात वादिनि भाषः । तशा मिरो. धृतः करम्य ाशिगमारिवादिनि भाव । एतासी माममा स्निी मी मुगेन गुम्यो पनि विषयांगोपमा मुगाय गुणानित नात् इयं रामोपमा युरो । अयमाशय । पापी नामा मरिमगुणशानियां समापनाशिलाभ्याम् आश्रितो कि नरम गुणशालिनी भी लगानापि ori नि भो मेगा ही मंपत्तिः इति ली अश्विगुणेनारमान तन मन प्रतिम . भाग गुणानिशग, प्यारे भनि । य विपर्याय पमानाविका गोपमा दया । अब प्रमाणा प्राधान्यात नियमितिका पीसोपमानिया मेन म विमोपनि गम् ॥1॥ भाभिमयामोपमा यस्यानि पदणति । में मन भERY पुष्पम् नि भानि मा विश्व । म मापन दोषों का अनुमानिागmro fre गुणी y + Pha marque or मानि । तर १ मा BA 14 भाभि -- fa porn km ·Traffairmtathi गे'ttantra Mirrrre10TH Tir rathe kaner month anythi In EATREE "" attrin.ninth After Raftgannati firmiri"mmm महिला ने | Ham Timi Hifi Ti हरिमाननीय। नप far कोया कनानन परिकार पाने ई-मी मग मोहिमानी ने मेरे असतोगनिहामि । नानी 17 नादीपशिगा नगगनगम । यिन या पायान पनि जाम । । । मग HARITR"गन् मालाान मतग 2 माह 4 TriEE मृगम्य लण नयन • बहन मग नमन। मृगनयतमहानगनशामिनमिया भपित । तथापि च मम "न" Rana भाग एकनावगवन युनम शर्मा नामसाग मुंग In-यामादना ...ना मानवधायमान turiनग्यावर मा।। " --मृगेक्षमा tor मरोमगाइक, D, at furdar V. नरम्मा गंगाने दादा - 11.33-- ·[-~ii. . 1 विरोधप्रतिपेपनटुनत्वाख्यानोपमाः तथापि सम एवासो नोकपीति घरमा ॥ ३५॥ न पर्व मुखमेचेदं न भृगी चक्षुषी इमे । इति विस्ससाश्या तत्त्वाख्यानोपमेव सा ॥३६ ॥ चन्द्रारविन्दयोः फस्यापतिशम्य मुखं तव । युक्तः अतम्नमाधनसंपत्तिरधिका एवं स्थितेपि । असी शशी सम एवं मदनेन ममान एष एक्शन्दनाधिस्यायवोदः । नोकराति एक्कार- ९८पवयोयमेव फुटतयाभिहितम् । अयमाशयः अधिकसाधनयता अधि- कोकण भाग्यम् । परं तादृशनिशेषसाधनसंपत्तिमानपि शशी न मुगनो विशेषशोभाशाली इति शशिनः समीकरणे मुखम्य सौन्दर्यपरि. १५पोपो दर्शिनः । एतादृशवर्णनशैली मुमधुरा इति चट्पमा । नः भियोक्तिपरा उपमा औपम्यवर्णनम् । अतोत्कर्षकारणे सत्यपि नोत्कर्षः १४इनि विशेषोक्तिः । तस्या लक्षणमप्रे (ii. 323)--- गुणनातिक्रियादीनां यत् नु वैकल्यदर्शनम् । विशेपदर्शनायेव सा विशेपोक्तिरिप्यते ॥ इति अन्यकृतेत दर्शिनम् । विशेषोक्किमूला एव चटपमा अन्यथा सर्वत्रो- १८पमायां भक्तिसंभवात् सर्वनेयमेव स्यात् इति प्रेमचन्द्राणिः ॥३९॥ तत्त्वाल्पानोपमा दर्शयनि-न पद्ममिति । इदं पद्मन किंतु मुवमेव इमी भृगौ न किनु पक्षुषी एव । इत्येवं विधिनिषेधप्रकारेण विस्पष्टमादृश्यात् सादृश्यम्य स्पष्टीकरणात् । सहशे भ्रान्तिर्भवति अत्र न भ्रान्तेरपनय. नात् सा पूर्वमासीत् इति निप्पलम् । सा च सादृश्यमूला इति सादृश्यम्य प्रकटीकरणात् तत्त्वाख्यानोपमा इय ज्ञेया । भ्रमनिरासाय भ्रमविषयस्य तत्त्वस्य यथार्थस्वरूमाविष्करणं तत्त्वाव्यानम् तन्मूलमस्या अतस्तत्त्वा- ख्यानोपमा। निर्णयोपमाया संशयपूर्वक तत्त्वाख्यानम् अप तु भ्रान्ति- पूर्वकमित्युभयोर्भेद ॥३६ ॥ असाधारणोपमामाह ---मन्द्रति । तब मुग चन्द्रारविन्दयो कान्ति शोभाम् अतिक्रम्य स्वकान्त्या विनिन्य आत्मनेव म्वेनव शुल्यमभवत् । 1135-~चाटूपमा for पटूपमा Cs ।। 31-~~ for या AV, न्ति !, B, O, RH, I.

·लर म मापने farm 331 HITTER: Hist form मान frritagiritten ॥ wriram | Ratrin EnAriner IMITErfort #HEST TETTE HTRA TRITTEE TATA HErrim मा | Ramilariti it amer पन मिल माना । भार मा T HTET का पदोन म पन्द्र में गाना नानन्य सामान मुग बन्द || ३ ॥ भभुतमामा मंगाने काममा हलमपभागार मा मानो माया मार: जानिए पवदानन निमानि । निमार्ग ना प्रमिदार अमान उit. यम्म वर्णनाय मभानया कल्पितम्ग उगमानम्ण नग्तुतः अभूतापात ताइयोन अभूतेन उपमानेन औषभ्यम्ग वर्गनमभनोपमा पनि ममाव्या. निरूपणम् । नाय इतात्र मभावनाझ अपितु माना । तेन ममाहत हत्यम्य मभावनगा ममाहरषि उशासनमाल केवळमभावनानमन्कृत्यांगा ताहामभालानिप्पोमानमाया (ननमत्कृते प्राधान्याटव उपमा लेगा। कनिन खान मनाइन. शब्देन मयुष्य मभावनाया प्रामान्यादयान्ता वदन्नि। प्रस्तुते अमानु नम्य धर्मिण यत्र मभावना त्रामा यत्र पस्नुते अग्नुनपर्मन्य १२मभावना नया न प्रस्नुनाग्रस्तुतयां प्रतानि न नवोपमा इति पानामाश- य विवृण्वन्ति । पर पूर्वान प्रक्रियया पभावनाया इन्धितिय नाति मुधीभिर्विचारणीयम् । वस्तुन अविद्यमानम्य केवल कविप्रतिभया नि- १५पाद्यमानम्य धर्मिण यत्र वर्णन नत्राभूतापमा । म्बय विद्यमानम्य ध- मिण यत्रान्यधर्मिणा ममेलनकल्पनया माम्यवेनियवर्णन तवाहनो- पमा इन्युभयोर्भेद ॥ ३८ ॥ 11. 38---इनि for इच N:- तवामन for लदानन CE, I. ) ·[-~if. ११५ কাঘােমশাষবে; चन्द्रपिशादिर विपं पन्दनादिर पारफः ! परपा बागिनी परवादित्यमारितोपमा ॥ ३९॥ पन्दनादफचन्द्रांशुपन्द्रकान्तादिदीतलः। पनवत्पतिशयं प्रथयन्ती यहपपा ॥ ४० ॥ दुषिम्यादिवोत्कीर्ण पदयादिवोदनम् । भमभाविभोरमामार-मन्द्ररिम्पादिति । इनः स्तम्मात् परमात् যানা বন্য ফান বা পৰিমাণ শিঘনিষ না থাকায় যুব पनि मादिति शेष.। अत्र उपमानभूताभ्यां पन्द्रनन्दनाभ्यां विषपावक- निभाणम्मेष पहनान् परमवारनि:मरणण असंपादितत्वादसंभा- विनापमा ॥१९॥ मापमां दर्शयनि-मन्दति । पन्दनोदकं मलयारागः चन्द्रांशुः इन्दुकिरण भन्द्रवान्नः मणिविशेषः एतदादयः मृगान्नकदलीपप्रमुक्का- रागदपः ते शीनरः मुगारः। उपमानानि सामान्यवननेः इति धर्मधारय । सप प्रशनायिकायाः सर्गः अम्ति इति शेषः। इति अतिशयम् प्रश्नुते शेत्यगुणातिशयम् उपमानान्तरेषु वर्णितगुणेभ्यः अति- सायं बोधयन्ती पाटीकुर्वती मामा एताना व्यवहता भवति । एक- म्योपगम्य पपमाननिरन्धनेन माम्योत्कर्षविधायित्री इति बहुपमेत्यर्थः । यमा मना मधुररमाना संमेलने भारत्वातिशयः सया सहपमानदर्शनेन ९उपमेयधर्मस्य मारत्यानिशय इति केवलोपमाया अम्या भेद । अर्या- नीनाम्नु एना मानोपमामाहुः ॥ ४० ॥ विक्रियोपमामाह---इन्दुरिम्मादिति । हे तन्वनि तब वदनम् इन्दु- पिम्बादुकोणमिव उदृतितमिव पद्मगात् पममध्यान् उद्धृतमिव इत्यसौ 1139-असंभावनोपमा tor असंभाषितोरमा. ii. 40-मान्ताति lor कान्तादि ;-योधयन्ती for प्रथयन्ती P, B.R. in 41--चन्द्र for rन्दु I, J, P, D, R, उदीर्ण for उत्कीर्ण . variant incntioned by Co.

·नाग ram ॥ Timi Tait freATTIमामिति मम: ॥ mami in Thirti जियोमा | TEHATTA Trant SHANT : पानीNET Triramin - THE TITTERTrn nine (TAITranti| यार.. मेगा TrafmI प्रतिको माया TEETI । • Timनोनितिनमुना . मामामा-TAMIT नि । भागमा पनि দুর্ব বা সনা সামা বিন লা শারি সা सपा रिश्रमः पगलम. स्वपि यःमीन अपात निहितान इतिपासाग मालोपमा मालाया गया गितम्ग एकम्ग गमग भोग नपातिभा रेण इति परम्भितम्य कुमुमम्य मोमो भवति नया गारम्भित- विकरणपदार्थम्योततावास्यम्भापमानवनिदानन मरधान् र मालोपमा मना मालगारिकममता प्रयंका नगचित्यति बहामात अम्या भेटफ । यहारमाया मगमावास्यम् अम्म पूर्ववाक्यम्पपदम्य उनात्र मान्य समुपमा बाहल्यम् । म्यान प्रकारद्वयेपि मालोपमामत्र मन्यन्ने । न ग्ननानिध्याशेपानानपिन- म्भिनमिति प्रेमचन्द्रशमाण ॥ १२ ॥ वाक्यार्थीपमा लमयनि-वाक्यानेनि। वाक्यानिक वाक्यायों विशे. - !! 41-विक्रोपमा परियामा " 1 12-मालापमा मता .ur मालाममात्रम P, B, R, M. 114-17792 i fura141272 V, ·(-~li.44 विधियामागवार्षीपमा एकानेरगदम्याद मा पारपार्थोपपा दिया ॥४३॥ त्वदाननपपीराक्षमाशिनदीधिति । शिप्यार उदयविषयभारप्रधान एकनिड्पटिनः परसमूहः । एक्कारेण पायीपमानिवृत्ति । कोपि वागर्थः तारश एवं भत् प्रस्तुत गतिमायने महिं मा वाग्यायोपमा भवति । यार्थयो उपमानोपमेयभावन माम्गाय वर्णनात् मा वाक्यापिमा इति पहियते । ५ एकानोमलयात् एकानेरेशन्दोपा. गन् निधा निमारा । अपमाशय या वाक्यस्थितप्रतिरक्षार्थसाम्या- धिनेका तर प्रत्युषमान पुरत. शब्दप्रयोगम्य आवश्यात्यात् विशापयोगः यदा तु प्रशनपरापालयबोधोतरं पश्चात् पर्या. যন অন্যথালা মাঘ মানিখামারি বা মখানা- निपुरत एव पालमयोगेण एकना मालार्थसिसिरिति एके- व्दिप्रयोगः। एतादृशमाद्वोपमायां प्रायः कारा पशलं प्रयुन्नते इति णे इवान्दोपादानम् । अत्र अप्रग्नुतेन अग्यापिशिष्टावयविना प्रस्तुत अवयाविशिष्टावयविन साम्यवर्णनमक्षितं मानि। अयमेव वावयार्थी- या वनिम्यानिशय अन्यथा-- यथा न्योरि विधुभांति नरा भूम्या । तवा इत्यापि वारयापिमा म्यात्। भवतु नाम मा कि नति. मेति स पटायपिमाया अम्या वैचित्र्यविशेषाभावान वैनिभ्यविशेष- 4 अलकागनाविधायकवान ।। ४ ॥ एकशब्दाग्नि' वागावापभामदाहरति लढाननमिति । अधीरे नाकेतनशा अभिणी नयन यकिन नत अवगतम आवि आविर्भवन्य दशनाना रदाना विनय किग्णानि गम्मिन नन आदिशनीधिनिना हा नवाननभ भ्रमन्ना बनाता महगो यत्र तन मद भगम आईपन् नया मग विमला यत्र नाना पट्ट मि । भानि। अत्र मावयवम्य - भाननम्य मावयवन पद्मन मान्यम उपमानम उपमेयात्मकताक्यद्वयन वर्णितम । एक वाक्यागतवान वाक्यापमयम । भत्र विशिष्टयार वाप पवनाबान्दवान Interrulutatin एकानमन्द 41लदाननम furमाननम ।

·li. 447 कायादद्वितीय परिवर -- भ्रमणमिवालक्ष्यफमर मानि पहनम् ।। १४ ।। नलिन्या इव नवग्यास्तस्याः पामिराननम् । मया मधुव्रतेनेव पायं पायपरम्यत ॥ ४५ ॥ वस्तु किंचिदुपन्यस्य व्यसनं तन्सघर्षणः । मानोपमेयत्वप्रतीतिरिष्टा इनि एफेयशब्दप्रयोगः । रिशिष्टयोः पर- मुखयोः साम्यबोधानन्तरं पर्यायाननया अवयवाना विशेषणानां सान्य- प्रतीतिः बुद्धचारुता भवति । अत्र उपमानोत्तरतः इव शब्दप्रयोगविग. हात् उपमानोत्तरत एव इवशलः प्रयोक्तव्य इति नियमं प्राचीना न १२मन्वते इति माति ॥ ४४ ॥ अनेकेवशब्दप्रयोगपटिता वाक्योपमा दर्शयति नलिन्या इति । नलिन्याः नलिनानि कमलानि सन्नि अस्याः इति नन्दिनी पद्मलना तस्या इव रतन्वद्या पद्ममिव आननं मधुवनेन भ्रमरेण इव मया पायं पायं पीत्वा पीला अरम्यत भावे लड् । मधुरतेनेव मया इति प्रधानोपमानोपमेयो । नलिनी- तन्वगीपप्रमुखादय अङ्गभूता. तत्र प्रत्युपमानम् इवशब्दप्रयोगः। तेन च अगागिनोः साम्यं शाब्दबोधविपयीभवत् चमत्कारातिशयं जनयति। अत्र साम्यबोध अगवाक्याना शाब्दः पूर्वेदिाहरणे तु अगिनः शाब्द इतरेपा तु उन्नयनोद्भवः इति भेदः ॥ ४५ ॥ प्रतिवम्तूपमालक्षणं विधत्ते F-वस्तु किंचिदिति। किंचिदपि किमपि प्रकृतं वस्तु उपन्यम्य प्रथम प्रतिपाद्य तत्मधमणः तस्य प्रकृतम्य सधर्मणः समानधर्मम्य अप्रस्तुतम्य न्यसनात् प्रस्नुनवस्तुममर्थनाय वाक्यान्तरेण प्रतिपादनात् माम्यप्रतीति वादिशब्दप्रयोगाभावेपि व्यजनया सादृश्या वबोधो भवतीति प्रतिवन्तु प्रतिवाक्यार्थम् उपमा समानधर्मो यम्यां सः ६प्रतिवस्तूपमा भतनि । मधर्मण इतिपदेन अग्रस्तुतवाक्येपि धर्मोपादनम- वश्यमिति सूचितम् तदुक्त काव्यप्रकाशे (p. 769)-प्रतिवस्तूपमा । ii. 45--मधुत्रतेनेव for मधुनतेनेव D. ii. 46-न्यसनात् for न्यमन all except II, J, N, T;-सदन (which gives न्यसन asa variant ),

·{সগন্যাশা
गायतीतिरनीति पनिवस्नूपमा पणा ॥ ४६॥
नापि याशापि नापमानेषु राना।
मनु हितीपो नापंच पारिजातस्य पादप ॥४७॥
गुमा मामान्यम्य द्विरेकम्य पत्र वाक्यद्वपे म्पिति. इति । पाययोरे-
मामान्य प्रतिमा मता पणदीक्षित । स्यास्याति प
परमानामयशश्यबारेय. समानो धर्म. पृथक् निरिश्ते मा पति-
शानुरमा इति । पृयानिशानं कथितपदम्य दुवाभिशनात् मिलवा-
सपन शेयम् ॥ मागप्रतीनिरम्तीतीत्यनेन उपमानीवादमाभ्यायाध
মাথার পালা শাকিব কে মা ভবাৰ শুনিন: নিশা,
नगभाग नाकामना पुचम् इति धन्यते । अनेन प्रतिवस्तूपमापा
१५अट कागलरविधानम् न सोदसममिति मोत्यम् । यथा इत्युदाहरणो-
पन्यामाय||४६॥
भनिनुपमामुदारगतिकोनि। भायमानेषु उत्पधमानेषु इद-
मुपलक्षणं भावपि । नेन भयापानिकचन मुसंगतं भवति । तथापनातेपु
সায়মান সমু সয়াবি সয়লাবফল হইবি ববাহী নালি।
मनु इति निधये । पारिजातम्य राहो. सिर इनियत् भेदविवक्षया षष्ठी।
पारिनानक्ष, द्विनीयो नाम्न्येव एक एवं समुलमतीत्यर्थः । पारिना-
तम्य द्वितीया पादषी नाम्नि इति धावपः । अत्र समो नास्ति द्वितीयो
नाम्नि पनि एक एव ममानो धर्म शान्तरंग पालयद्वये निर्दिष्ट इति
निम्नुपमा । माम्य पात्र गम्यम् । इप धर्पणापि भवति यथा---
विहानव हि नानानि विद्वरमनपरिश्रमम् ।
न हि या विजानानि गर्श प्रमवेदनाम् ।।
५१६ति। गया वा
यदि मन्लि गुणा पुमा विकमन्यव ने स्वयम् ।
नहि कम्नुरिकामाद शपयन विभाव्यत ।।
पनि ॥४॥

·Hi.18 - कागा मिलीग: परितः मपिन समीकन्य हीनमतियाविनी । ययुगन्नि स्मृता संय तुपयोगोषमा गया ।। ४८ ॥ दिवो नागति रसाये पुलोमारिभुवा मवान् । इदानी नुत्ययोगोपालदायनि-~ीनेति। एसियाली र जातीयक्रियाया अनुशाने हीनं न्यूनगुणं गम्नु अनि गुगापिकानुन ममीकृत्य समानं विवाय यत् साम्पसमययमेतत् गय समयदे मुान्ति येनिन्येण कथयन्ति सेयं मुल्ययोगोपमा । हीनानियो. तुला वेन योगः संबन्धः तेन संबन्धेन औपम्यं यत्र सा तुन्ययोगोपना इति स्मृता। तथा न एकनातीयक्रियया अनुनामग्तुतयोः हीनाधिस्यो. साम्यकीर्तनं तुल्ययोगोपमा इनि फालिनम्। प्रकृतानामप्रकलानां या एक धर्मसंबन्धाषा अनिीनेरुका तुल्ययोगिता तु भिनेर सम्पभेदात् । तथा अग्रे वक्ष्यमाणा (ii. 330)- विवतिनगुणोत्कृष्टेर्गत् समीकृत्य कस्यनित् । कीर्तनं स्तुतिनिन्दाय सा मता तुल्ययोगिता ।। १२इयमपि भिन्नैव। अम्या तुल्ययोगितायां सर्वस्य समकक्षतया वर्णनस्यारे- क्षिततया न तत्रोपमानोपमेयभावस्यापेक्षा । तेन च न साम्यं वाच्यं न्य- ड्ग्यं वात्र समुद्भवति पर्यालोचनया पर्यवसाने तत् यथाकयनित् प्रतीति- १५पदवीमारोहति । तुल्ययोगोपमाया तु प्रकृताप्रकृतत्वेनोपमानोपमेय. भावम्य विवक्षितत्वादत्रमाम्य वाच्यमर्यादया व्यङ्ग्यमर्यादया वा शद्वादेव प्रतीत भवति इत्युभयोर्भद । तथैव च स्तुतिनिन्दार्थ तुल्ययोगिताप्रवृत्ति. १८केवलममत्वापादनाय च तुल्ययोगोपमाप्रवृत्ति. इति प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनापि उभयभिद इति वोद्धव्यम् । ययेत्युदाहरणोपन्यासाय ॥ १८ ॥ पुन्टोमारि इन्दः । । rem ४ 48-~~ समाहत्य समीकृत्य N, CE, M, I, Cb, ( ? ) यदन्ति for य[वन्ति D. ii49-भवान् भुव. for भुवो भवान् D.

·[-ii. 5110 तुल्ययोगहेतूपमे अमुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वया नृपाः ॥ ४९ ॥ फारया चन्दमसं धाम्ना सूर्य धैर्येण चार्णवम् । राजननुफरोपीति सेपा हेतूपमा मता ॥ ५० ॥ न लिङ्गवचने मिने न हीनाधिकतापि वा। कृत्वा संबन्धकं चापि विश्वसेच्छत्रुणा न हि । पुलोमानं नघानामी जामाता सन् शतक्रतुः ॥ इति । दिवः स्वर्गम्य रक्षायै जागर्ति अवहितो भवति भवान् भुवः रसाय नागर्ति । तेन पुलोमारिणा अमुरा हन्यन्ते त्वया सावलेपाः उद्धता; नृपाः हन्यन्ते । अत्र हीनम्य प्रस्तुतम्य राज्ञ गुणाधिकेन महेन्द्रेण सह एकमाती- यक्रियाविधानेन तुल्यताप्रतिपादनात् तुल्ययोगोपमा। अत्र माधय एव्यग्यम् ॥ ४९॥ हेतूपमा उदाहरणेन दर्शयति--पान्त्येति । निगदेनेगर्यो भनि । अत्र चन्द्रादिभिः समं नृपगतसादृश्यस्य कान्त्यादयो हेतको निर्दिष्टाः अतो हेतूपमा ॥ ५॥ एवं विविधभेदमहितामुपमा विलरतो निरूप्य प्रसङ्गतस्तद्गतान् दोपान् विवसुरादी प्राचीनोक्तं निरपवादं दोपस्वरुपं खण्डयति-नेति। भामहो हि उपमाया इत्य दोपानाह (॥ 39-40)- हीनतासभयो लिकपनोभेदो विपर्यय । उपमानाधिकस्य च मेनामदशनापि च ॥ त एने उपमानोपा सस मेधाविनोदिता । इति । • अत्र विपर्यय अमारदयम् अमभधनि प्रयो दीपा यथाकनिन् माश्य यत्रोहन प्रतीयते इत्युपमालक्षणे मारश्यम्य उद्भनविशेषण नव निरस्ता भवन्तीनि न विनारणीया । उर्वरितदोषचतुष्टयम्य उग्नेगतानुद्गगते विम হন। যখ মনা খানম তা মানামমামা ন -- । नृस्यमा बिया पा )। 150 मता for wat..|| (Encast मा nine marrin) ·ii. 510-J काव्याद” द्वितीयः परिच्छेदः [१५८ उपमादूपणायालं यत्रोद्वेगों न धीमताम् ॥ ५१ ।। स्त्रीय गच्छति पण्डोयं वक्त्येपा स्त्री पुमानिक । प्राणा इव प्रियोयं मे विद्या धनमिवानिता ।। ५२ ।। भवति तादृशस्यले भिन्ने उपमानोपमेयपदयोः पृथग्मूते लिङ्गवचने तय mmeगाय १२ १५चोद्वेगः विशेषणविशेप्यादिपदानां परस्परसंबन्धक्लेशरूपो विगीतवर्णने समु भवति। यदि केनापि विशेषकारणेन सन प्रादुर्भवेत् तर्हि तत्र नास्ति उप मादीनां दुष्टत्वम् । प्रायः भिन्नलिङ्गवचनयोरुपमानोपमेययोः एकतरलिङ्ग १८वचनानुगतेन समानधर्मेण तदन्येन भिन्नलिङ्गवचनविशिष्टेन संबन्ध दुप्करो भवति अत एतादृशी उपमा उद्वेगकरी । तया उपमानम्य हीन तायां उपमेयस्यानुत्कर्षात् अधिकतयां च तत्सापेक्षतया उपमें २१यस्यात्यन्तनिकृष्टत्वेन वैरस्थेनोद्वेगो भवति। एतच्चाग्रे उदाहरणे स्फुटी भविष्यति ॥५१॥ तत्र लिङ्गवचनभेदस्य निर्दोषत्वं दर्शयति-स्त्रीवेति । अन्न पद श्रीव गच्छति एपा स्त्री पुमानिव वक्ति इति नाक्यद्वये गमनवचनक्रियाय २एव साधारणधर्मत्वान् तम्य च भिन्नलिङ्गयोरुपमानोपमेययोरलेशेनेवा- न्वयान्न भिन्नलिङ्गदोपः। अय जन मे प्राणा इव प्रियः तथा मया विद्या धनमिव अर्जिता संपादिता इत्यत्र च प्राणशब्द. नित्यबहुवच- नान्न धनशब्दश्च नित्यनपुंमक | नानयोः पर्यायशब्दा प्रकृतोचित- लिङ्गवनना । अतोगतिकगत्या यथा प्राणा प्रियाम्नथायं में प्रिय यथा च धनमर्मित तथा विद्या अनिता इति लिगविपरिणामेन अन्व मपाद्य एव । अत्र च नोडेग सहृदयानाम् अन्यगतेरभावात अनोत्र नोपमादोष । अनयैव दिशा चन्द्र दय मुग्वम् सुधावद्धरः इत्या- दिस्थठे प्रतीनिमान्थर्याभावान्नोपमा दुष्टा इति क्षेयम् ॥ १२ ॥ 11.53-पीवाच्छति for स्त्रीव गमछति D;-वदत्येषा for वस्त्येषा D, अर्जिता. for अर्जिता Rn, Cu. एय ·उपमायो दोपादोपविवेचनम् [-ii.51 भवानिव महीपाल देवरानो विराजते । अलमेनुमतः कक्षामारोई तेनसा नृपः ॥ ५३॥ इत्येवमादि सौभाग्यं न जात्येव जानुचिन् । उपमानम्य हीनाधिकत्वयोनिषितां दर्शयति-मवानिनि । हे महीपाल रामन् भवान् इव देवरानः महेन्द्रः विरानने । अत्र नुपनेर्म- इत्यधर्मत्वात् प्रकृतदेवतास्यरूपाद्देवरानादपष्टत्वं स्पष्टमेव । तथापि राहा लोकपालांशसंभवत्वेन केपोनिद्देवरानसदृशपरामऋशालित्येन न ने वरस्यमावहति । राज्ञो लोकपालांशत्वमाह मनुः (1.90)--अष्टानां लोरुपालानां धारयते नृपः इति । अन्यत्रापि- इन्द्रात् प्रभुत्वं तपनात् प्रतापं क्रोधं यमाश्रयणाध वित्तम् । आहादकल्ले व निशाधिनायादादाय राज्ञः क्रियते शरीरम् ॥ इति । ९इयं च विपर्यासोपमा । अम्यां न पर्यायेणोपमेयस्येव वर्णनं भवति । तेन मात्र न पर्यवसाने हीनतादोपः समुद्भवतीति अनि प्रदश्य फेषित्- उत्सगितकुरहोयगक्षमण्डलमध्यगः । विधुान हवाभानि हन्तुं विरहादुरीमान् ॥ पनि पधमुदाहरन्ति । अत्र शिष्टविशेषणाम्या प्रतीयमानं निएस्यापि व्यापस्योपमानलं न दोपाय भाति मन्युत विरहिनिषदनकौर्य- 74मूमनाय तरतीयोपयुक्तमिनि कथयन्ति । तेमसा नृपः अंशुमतः सूर्यस्य कक्षा साम्यम्- पापे कसा लिभरग्ना काम्च्या हेमप्रकोष्ठ के। भित्तो साम्ये स्वभागेन्तरीये पश्चिमानले ॥ अनि हेममन्द्रः । आरोदुम् आक्रमितुम् अन्न पर्याप्त । अत्र नात्याधि- कोंशुमान उपमानीकृत पर पूर्वीच दिशा नृपस्य तारवालोद्वेगारं सतत् इति शेयम् ॥ ५३॥ दोपस्य दोपाभाषप्रस्तावमुपसंहाति-ताति। हत्येप्रमादिप्तादि. ii. 53-TE for RTED;-intorra Rina. tit-मादो tor nार P.DR. १. [] ·ii. st- कागालीग: परि अग्नि न निलंगः प्रगोगे वापि यगा ।। ५४ | गौर पालभन्दः गर्गमीरापलं नमः । भभक्तो भटः भर गयोगी मानि माना ॥ ५५ ॥ इन पम्पन सनिः मर्गनं नातुनित महानिति गोमाग अगेन निगमोदी नजर रन लगनति । सहि मांगा दोगन सन्या इति मनाई प्रयोगे वागिदा सामानाम् उद्वेगः प्रतीतिमाग नियन्यार वा संघामः अस्या । या इति उदाहरणप्रतागाय। अत्र केनित इन्ट मादी इति माभ्यन्नपाट मान्य महानि इसम्म कताई निकास भेदो होनाधिरता म इति मला सामान्य प्रश्नुतम्योकी न नहात, प्रतिरभाति इत्यय प्राशयन्ति। परं शिष्टमेतत् इति भाति महद विचारणीयम् ॥ १४ ॥ दुष्टोपमामुदाहरनि-हंसीदेति । चन्द्रः हमीवपालः । नमः सरांम अमलम् । पटः दीरः श्वा इय सारमेय इव स्वामिभक्तः मर्तृमतः रखद्योत. भानुवत् माति इति । अत्र प्रथमोपमायां हंसीव पन्द्र ई लिङ्गभेदः तेन धवलशब्दम्योमयत्र संबन्धे लिनविपरणामादिहेश द्वितीयोपमायाम् मरासीव नभ इत्यत्र वननभेट. तेन अमलशब्दम्या इन्वयानुपपत्ती पूर्ववदेव वननविपरिणाम विधेय. । तृतीयोपमायां मट श्वेव इत्यत्र शुन अत्यन्तापकृष्टनातित्वात् महृदयानां तत्सादृश्येनोद्वन भवति इति नातिन्यूनता । चतुर्थोपमाया खद्योतो भानुवदित्यत्र सयोत- मूर्ययोर्महदन्तरेण तत्मादृश्यवर्णन वैरम्याय भवति इति अधिकता. दापः ॥ १५ ॥ दोपविवेचनमुपसहरति-~-ईदृशमिति। मद्धि काव्यशास्त्रनिष्णाने ईदृश वय॑ने । तत्र कारण प्रतीतिमात्ययवरम्योत्पादनादिक चिन्त्यनाद सम्वयमेवोह्यताम् । म्पष्टत्वात् ग्रन्थविस्तारभिया मया न सर्व तन्निरूप्यते। एतेन मया दोषनिरीक्षणस्य पद्धतिर्दर्शिता अनयान्यपि दोषा विधि- दिया इति सूचयन् स्वग्रन्थम्य न्यूनता परिहरतीति ज्ञेयम् । 1. 54-~-अस्येव for अस्ति च P, B, J, R, तदिदा for वाबिदा R, Cb.

·१६५] उपमादोषाः {--ii. 560 कारणं तत अिन मुद्रितपुस्तकेषु गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभिः । इत्यर्ष- मधिकं दृश्यते अर्थस्तु स्पष्ट एवं । प्राचीनपुस्तकेषु तददर्शनात् पुन- रुतमापत्वाच वयं तत् प्रक्षिप्तमिति शङ्कामहे। अस्मिन् दोषविचारे मा. महवामनभोमरानानां लक्षणोदाहरणानि न्युत्पादकानीति दर्शयामः । तत्र वामनः( iv. 281)- हीनत्वाधिकवलिङ्गवचनभेदासादृश्यासंभवास्त- दोषाः। तत्र जातिप्रमाणधर्मन्युनतोपमानस्य हीनत्वम् । तत्र नातिन्यूनत्व- २रूपं हीनत्वं यथा -चाण्डारिख युप्माभिः साहसं परमं कृतम् । ममाणन्यूनत्वंयथा--वह्निस्फुलिङ्ग इव मानुरयं पकास्ति । उपमेया- १४दुपमानस्य धर्मन्यूनत्वं यथा- स मुनि छितो मौज्या कृष्णानिनपटं वहन् । न्यरानन्नीलनीमूतमागाश्लिष्ट इवांशुमान् ।। अत्र मौजीप्रतिवस्तु तडिन्नास्ति इत्युपमानहीनत्वम् । तत्र नात्याधिस्य १४यथा-विशन्तु विएयः शीघ्र रद्रा इव महोनसः इति । विष्टयः कर्मकराः । प्रमाणाधिक्यं यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमो । वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपानमनिमः ॥ इति । १२धर्माधिक्यं यथा--- सरश्मि पश्चल पक्र दधदेवो व्यगनत । माडवानि मावन सोनमामिव नायक ॥ इति। २५अत्र सवाहवाग्निम्त्यिम्य प्रतिवस्तुन उपमेये अभावाद्धर्माधिस्यमिनि शेयम् । उपमानोपमेयमोलिंगव्यत्यामो लिगामेर यथा -सन्यानि २७नद्य इव जम्मुग्नर्गलानि इति । अत्र भनिनाम नु अम्माभि पूर्व 11 56-चात्र for तत्र D.-P, B, R, DHipply the estra line गुणदोषाविचारमय eu what we preverse in the text merely wtb # sex tu disturb the number ing of the liditla Price whath Budopted for berrman werejom 14 Jr certainly an interplatwn, it is given neither by Voit by J.

·ii. 5600-] काव्याद” द्वितीयः परिदः चिन्त्यताम् । दर्शितमनुसंधेयम्। वचनमेदो यया-पश्यामि लोचने तम्याः पुष्पं । यथा इति । अप्रतीनगुणसादृश्यमसादृश्यम् यया-प्रश्नामि काव्य २.विततार्यरश्मिम् इति । काव्यस्य पशिना सह यत् सादृश्यं तदप्रत गुणैः प्रतीतैर्गुण म्ति तदिति भावः। अनुपपत्तिरसंमयः यथा- घकास्ति बदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकासिनः । सन्निद्रम्यारविन्दम्य मन्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥ इति । ५४अत्र चन्द्रिकायामरविन्दम्योनिद्रत्वं सृष्टिक्रमविरुद्धमित्यनुपपत्तिः। रामस्तु उपमायाः भिन्नलिङ्गन्यूनाधिकवरूपदोषम् वाक्यदोषेप १६गणयति लक्षणपूर्वकमेवमुदाहरति च यथा (i. 25 4)---- यत्रोपमा भिन्नलिना भिन्नलिङ्गं तदुच्यते । भवेत् तदिन्नवदनं यद्भिनवचनोपमम् ॥ इति । २९तन भिन्नालिगस्योदाहरणं यथा--- यापीक विमलं व्योम हंसीव धवल: शशी । शशिलेखेव हंसोर्य हंसालिरिव ते यशः ।। इति । मिनवचनस्य यथा-- सरांमीवामलं व्योम काशा इव सितः शशी । शीव धवला हंसा हमीव धवला दिशः ॥ इति । ४५न्यूनोपममिह न्यूनमुपमानविशेषणेः । यथा--- महतनकवाकयुगा विकमिनमला पृणालमंछना । वापी वग्वि गेननाविलिप्ताननी मुग्वयति ॥ इति । अन्न नेवगाहपमापदाना वकृविशेषणन्वेनानुक्तत्वादिदं न्यूनोपमा भषिकं यत् पुन में म्यान नमाहाधिकोपमम् । यथा--- अभिनवमनाहारविनितालगविभूषा विभाति नाथः । कन्दरता ममुमालगुन्दारिणीयमानभ्रमरगणा ।। इति । अत्र ब्रमगणम्यापमानविंशषणम्याविषयादविकोपमम्। वाक्यार्थदो न. ( शनापम भवभागरिरममेव च । अमलापम मान्यमिदोपमं नया !

·२९७ ] उपमादोशः {-~ii. 560 [गुणदोप- इति चतुर उपमादोपान परिगणयति । उदाहरति च लक्षणपूर्वकम् ५ज्यथा--दीनं यत्रोपमानं स्यात् तत्तु हानोपमं स्मृतम् । यथा--- पानिदो प्रसरता विदाप्लुत्य निमता। सुनेव सारकुलं त्वया मिन्नं द्विपत्कुटम् ॥ इति । तिदेव यस्मिन्नधिकं तद्भवेदधिकोपमम् । यथा--- अयं पद्मासासीनश्चक्रवाको विरानते। युगादी भगवान् माया विनिर्मित्सुरिव मनाः ॥ इति । यत्वस्योपमान तद्वदन्त्यसदृशोपमम् । पा--- नमत हर रोपानरनिर्दग्धमुग्धमन्मपशरीरम् । विस्तृतनितम्मनिर्गतगादास्रोतलमिव हिमवन्तम् ॥ इति । ६अ कोपानलनिर्दग्धमुग्धमन्मयशरीरस्य हरस्य नितम्भनिर्गतसोतसा हिमवता सह असादृश्यादिदमसदृशोएमम् । अमसिनोपमा यत् अप्रसिद्धोपमं हि तन् । यथा--- मुदमिद मुलं तस्या गरिव महिएः शशीय काव्यमिदम् । शरदिव विभाति सरणी विकसितपुलकोत्करा सेयम्। इति । अत्र मुमुपयोगमिहिपयोः काव्यशशिनोः प्रतीयमाने शरतरण्यो। रविधीयमाने मारपे उपमानोपमेयम्याप्रसिदत्वादप्रसिद्धोपममिदम् । तत्र पापगतोषमादोपम्यापतामाह (1 1200}--- यद्भिनलिनमित्युक्त विभिनवनन न यत् । उपमादपण तन्न योगो ने धीमनाम् ।। পশমৃত্ব সৃণ দাস বিশা। पराक्रम परिभा वयान्य मुग्नेति । भत्र पुमी योपिन हन शमा पाकमा यात्पमिा निहित ..भद । परिभव मुरतजिव स्य नि । म पार पाम्पर. মুখমনাথসমাধান্য ব্যায়ালা মাৰা নামৰ ৰ মাহেনুমলাৰ সনি ?মি থাথি লাল । द्वारप्यामदाहरणम । मिललिङ्गर यथा--- ·i. 56°--] कान्यादर्श द्वितीयः परिचोदः । चिन्यताम् । दर्शितमनुसंधेयम्। वचनमेदो यथा-पश्यामि लोचने तस्याः पुष्पं मशुदिई यथा इति । अप्रतीतगुणसादृश्यमसादृश्यम् यया-प्रय्नामि काव्यशक्षित २.विततार्थरश्मिम् इति। काव्यस्य शशिना सह यत् सादृश्यं तदप्रतानेर गुणैः प्रतीतगुणास्ति तदिति भावः । अनुपपत्तिरसंमयः यथा- घकास्ति वदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकासिनः । उन्निद्रम्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥ इति । १४अत्र चन्द्रिकायामरविन्दम्योन्निद्रत्वं सृष्टिक्रमविरुद्धमित्यनुपपत्तिः । मोर रामस्तु उपमाया. भिन्नलिङ्गन्यूनाधिकत्वरूपदोपम् वाक्यदोषेषु गरि ३६गणयति लक्षणपूर्वकमेवमुदाहरति च यथा (i. 25 ft)-- यत्रोपमा भिन्नलिना भिन्नलिङ्गं तदुच्यते । भवेत् तद्भिन्नवचनं यद्भिन्नवचनोपमम् ॥ इति । १९तन भिन्नलिङ्गस्योदाहरणं यथा-- वापीय विमलं व्योम हंसीव धवल: शशी। शशिलेखेव हंसोयं हंसालिरिव ते यशः ।। इति । शभिनवचनस्य यथा-- सरासीवामलं व्योम काशा इव सितः शशी । शशीव धवला हंसा हंसीव धवला दिशः॥ इति । पन्यूनोपममिह न्यूनमुपमानविशेषणैः । यथा--- संहतचक्रवाकयुगा विकप्सितकमला मृणालमंछन्ना । वापी वधूरिव रोचनाविलिप्तम्तनी मुखयति ॥ इति । ४.अन नेववाहपमापदाना वधूविशेषणत्वेनानुक्तत्वादिदं न्यूनोपमम् अधिक यत् पुन म्नै म्यात् नमाहुरधिकोपमम् । यथा- अभिनवमनोहरविरचितवलयविभपा विभाति नववधूः । कुन्दलनेव समुत्फुल्लगुच्छपरिणीयमानभ्रमरगणा ॥ इति । ५२ अत्र भ्रमरंगणम्योपमानविशेषणम्याधिक्यादधिकोपमम् । वाक्यार्थदोषी पुनः (i. 511)- हीनापम भवेचान्यदधिकोपममेव च । असदृक्षापम चान्यदनमिद्धोपमं तथा ॥ 1 ·[-il. 360 . १५९] उपमादोषाः स्वयमेर .श्पपा- कान्त्या पन्द्रमतं घासा सूर्य धैर्यण पार्णवम् । राजननुकरोपि त्वं सौमान्येनापि मन्मयम् ।। अत्र अधिकौपम्येपि राज्ञो लोकपालोशत्वेन शिष्टेराहतत्वाद्गुणत्यम् । उपमानस्य वैषम्याद्भवेदसशोपमम् । तस्याम्यनुज्ञामिच्छन्ति व्यतिरेकोपमादिषु । प्रहितः प्रधनाय माधवानहमाकारयितुं महीभृता । न परेषु महीनसउलादपकुर्वन्ति मलिम्लुमा इव ।। १२३मलिम्लुवा इति उपमानस्य असशत्वेपि न्यतिरेकोषपादकत्याद्गुणात्वम् । यम्योपमानं लोकेषु न प्रसिदं तदिप्यते । अप्रसिद्धोपमं नाम तत् काविनैव दुप्यति ।। यथा- --- १२५यथा- उद्दर्भहणरमणीरमणोपमदंभुमोसतम्तननिनिभं हिमांशोः । रिम् कठोरनिसकाण्डकडारगौरविष्णो पद प्रथममप्रकरेनकि ।। १२८अस्यामप्रसिझोपमस्येन पणत्वेपि द्वयोरपि प्रसिमाप्रसिद्धयो हार- रसोद्दीपकत्वमाम्यागुगन्यम् । केचित्तु कालपुरुपयोऽर्थादिभेदपि दोप- ११.पाहु । यथा- तम्यापनोदाय फलप्रवृत्तावुपस्थितायामपि नियो । न्यस्यामि वैदेह मुता पुरस्नात् ममुदनेमि पितुगक्षयेव ।। १३अत्र समुदनेमिमन्यनमिन्यन्वेति न तु न्यस्यामीति । पुरपशे या- शरीरमाण नरेन्द्र विष्टलाभामि दीर्थप्रतिपादिन। आरण्यकोपात्तरप्रति म्लम्बन ना सिट || ११६ नीवारे आभाति हत्यन्वेति २ लाभाति । मिवादिको आगम्यमन्यत् पुनातभूत प्रेमामि सदधिमानुपने । पुत्र सभामगुणानुरूप भान्तमा पर दिए।

·ii. 36119-] कान्याद द्वितीयः परिच्छेदः मनीषिभिः॥५६॥ इवत्रद्वाययागदाः समाननिमसंनिमाः। अब भवन्तमलमत इत्यन्वेति न तु लमवेति । इनि चित्रमार्गमा ४ान्येषु द्रष्टव्यम् ॥१६॥ अभिघालक्षणान्यजनाभिरूपमाप्रतीतिसंवनि इनि तम्या वाचन निर्दिशति---दवति। इवादयः शब्दा. मादृश्यवाचकाः मनि। *अब प्रसद्गादलकारशेखरे त्रयोदशमरोचौ साधम्मस्य प्रतियोग्दनुपाने नायुको तदुपयुकमिति सगृहीमा-चन्द्रकलाम्बुजदामधिराप विदुताराका उलवा च । दमनककाञ्चनयटी दीपः सवेगेमियोपिदण्यां ।। रोचना स्ववियु रिद्वामियटकैः । चमहमकेतक्या वयते तदनोयुतिः ॥ (वराटकः परवीन तमः शैवालजीमूतवदंभ्रमरचामरेः। यमुनावीचिनीलामनीलान्याः 6कचः ।। टलाटमचन्द्रेण हेमपट्टिकया तथा । बहीरमगधनुर्वाविमृद्गाटीलो वो॥ चन्द्रादशी कपोलम्य मुखत्येन्द्रन्मदर्पणाः। तिलप्रमून नासायाः कष्टकर समः स्मृतः। मृगतन्नेत्रगयोजतत्यक्षपञ्जनः। नेत्र चकोरवनेत्रकेतकालिका 9शुगे। प्रवालबिम्बबन्धूकपहरघरोठको वो माघुमाश्रित्य यावन्मधुरवस्तुनि- मुक्तामाणिक्यनारहगदादिमीकन्दकोरकैः । तामिश्च रदा वाणी मालिक किनी ।। येणुकोकिलयीणाभिमाधुर्य मधुरैः सह । पाइर्विसन विद्युतिमा 1करतु पभेन । पलवचिद्रुमकाभ्या चन्द्रकलावन्दको कैश्च नग्वाः ॥ पूगान तन्कोरकविल्वतालगुच्छेमकुम्भाद्विघटेशन । मोवांग्जम्बीरकबीजपूरसमुद्र लहगफलेकरोन । नाभीमानलावनदपनदादिनि । वटी तटिन्या कर 1378 कानपट्टकै || च्यानलमल्याणुवदीाम शादिभिः समः । मुष्टिमा भवेन्मध्य जघन पुलिनापमम ॥ पीउप्रम्ना भूच नितम्ब परिवय।। करा परिहम्मेन वदल्या करमेण च ॥ चा: पटवाम्माजम्यन्द्रपामबालके । पूर 18न्दुनाहगुठनम्दो गमन हमास्ति एन ।। कटाशी यमुनावीचि गावदिविामृतेः क्यामनन्दपुष्परीयुपफन कर स्वदम ॥ ददान यमदज दि बामस्नु मुर्गम भने हसमाग्मान्दान्या वयत नपुर पनि । गाम नपानल्यमुचना दीपंयाहुटा युगागंलभुजागढदण्डम्तम्भमान ।। बाहुवच गटन शिधापन बर्यवे अमे मिन्टना मध्य कायमभनता पद ।। ननयाग्वि नागमामन्यन्तसन्दन छ। कान्निपातर या नकारन नदन् प्रवचन || नाशकानिवद्राय कीठि १५थप्दादि । कर सादे पद उसम्बबादिकमा समान नि सिंहाम्या काय मुजारिस दति निरस्त कविकालनादिपु द्रव्य %3D ·[-ii. पनि सोदाहरणानि तुल्पसंकाशनीकाश- रइवोदाहरणम्- हंसीव कृष्ण ते कार्ति. स्वर्गद्गामवगाहते वत्-तत्र तस्येव इति सप्तम्यन्ताद्विहितः तेन तुल्यं किया घेद्वतिः इति तृतीयान्ताद्विहितश्च तमितप्रत्ययो माय. । उभयोः उदाहरणे यथा- गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुगनवत् । दुरालोकः स समरे निदायाम्बररत्नवत् ॥ वा यथा--- आशीविषो वा संकुर सूर्यो वाभ्रविनिर्गत । भीमोन्तको वा ममरे गदापाणिरहश्यत ।। श्यथा यथा- धन्यस्यानन्यमामान्यसीमन्योत्कर्षशालिन । करणीयं वनथेत. सत्यं तम्यामृतं यथा ।। समानं यथा-- मणमुगच्युतशोणितशीकरम्थगित शैलतटाभभुनान्तर । अभिनवीपसरागभृता भी जलधरेण ममानमुमापति ।। १८ मासे यथा-- भुने भुनझेन्द्रममानसारे भय म भने(ग्माममा । निभ यथा प्रबुद्धपीवास वालगतपनि बारम । दिवमशारामा मनिभ गया भगवान् यजम्प में... 'न । नुल्य यथा भरि मा रिदमः . ल्यम् । कारा यथा विम ने 11: का यथा आकासानी का पद मा हप ध्यता मापन ·mion मागTEL || मनिशानिमिगतीकरित) गागागागानुपातिः ॥१८॥ সানিলিমাবা:। पत्रमा पानं मागागा मावि गुन्दन । पनिषत: गपा- पाभि. गुपया प्रतिनिलिमोरिमेनिया ॥1 प्रतिनिनिन्दिनी यथा--- पशाहीप्रतिशतभानि गीगोभम् । मन्द्रमतिद्धन्दि रिमानि मालामुग निशा रितीमोनु । अत्यनीविगेपिनो यथा--- कामम्य प्रत्यनीकोयं लं ग्ध गिगिनी। इति तो दिरहे नूनं भृशं पीटगतो युगम ॥ "सहक् यथा- न स्वया सहगन्योम्ति टोक्यपि मनोरमः । सहशः यथा- मुक्षेत्र वाणी वमुधेव मूर्ति सुधाकर श्रीमती न कीर्तिः । पयोधिकल्पा मनिगमफेन्दोमहीतलेन्यम्य नहींनि मन्ये ।। १२सवादी यथा- विभाति बालावन म्मिनश्री मवादिनी शारदनन्दिकाया. 1 १४सनातीयानुवादिप्रतिविम्वा यथा- कृष्णागुरुमनातीय पीयूषम्यानुवादिनम् । चन्दम्य प्रतिबिम्ब मत्मा मतापह श्रये ॥१८॥ प्रतिविम्वेति । प्रतिबिम्बोदाहरण तु पूर्वोकटीकाया दर्शितमेव । 1.58--प्रतिपक्षि for प्रतिपक्ष 1;-वाचिन for वादन NJ, R, वाचका D 11. 59--प्रतिरूप for प्रतिविम्ब N, D,यतिधन्दि lor प्रतिच्छन्द N; सप्रभाः for समिता. N, V, D, M, J.

·{mil.co --- । उपमापानकानि सोदाहरणानि सलसपसहसामसपक्षोपमितापपाः ॥ ५९॥ पाल्पदेशीयदेम्यादि प्रात्यानिनिधी अपि । মদিনা যা~ मामयपतिचन्द सरसो यः किरीटिनः । संमितो रघुनाथम्य शिवरानो विरानते ।। ५मम यथा- यथा सनाया. मतानतायाः स्तनापनने नितरा समाति। तथा नापद्धविनी सग शोणाधरायाः सहशी तवाणि। सलसणाहक्षाभा यथा-- इन्दुमल्सगवदनं मुधामसम्ध मुखरसम्तम्याः । ज्योत्स्नाभा. मितमधुरा नालापास्तु कस्प सशास्ते । 1IRपस यथा--- दसदाभानिदमभामा भणितम् । उपमिनोपमे यथा-- राक्षसोपमिना वाभि सला दीनाम्तुदन्त्यलम् । साधवनोपयन्त्येनाम्नाभिरेव मुरोपमा । "उदाहरणान्तर यथा उभी यदि न्यानि पृथक प्रवाही आकाशगङ्गापयतः पतेताम् । नटोपीगन नमारनामामृनमा नयम्य वक्ष ॥१९॥ कल्यनि । कल्पशाया गया पणन्दापन ना मणालीटेट गटालना । कोशीयनवनामा बग्नपि न हदयं ॥ प्रस्य यथा द्विपक्षगाप्रसंगहीरे मो १५ गोभितम् । गुप्तमचयप गोपेरमन्दगम ॥ 1. महक्षामा for सरगा। 1.60-~दस्याटि [n दयाt J PH

·No text on this page.

·उपमावापानि सोदाहरणानि स्पर्धते नपति होष्टि दुपति प्रतिगर्नति ॥ ६१ ।। आरोशन्यरजानाति फदर्थयति निन्दति । पिरम्पयति संपत्ते हसतीपत्यसूपति ॥ ६२ ॥ तस्य पुष्णानि सौभाग्यं तस्य फान्ति विलम्पति । सप्रतिगर्नति यथा--- न भानु दातिरिन्दोम्ने मुरोन प्रतिगनितुम् । पहिलो नरम्याग्नि निदोपेगानडेन च ॥११॥ आमोशनीति । आमोशन्यानानाति कदर्शयति निन्दति यथा--- आमोशत्यवनानानि कर्थयनि निन्दति । अम्बुज स्वन्मुखं वाले अहो जसमागमः ॥ विटम्बयति यथा- स एवमुक्या मघवन्तमुन्मुग्न करिष्यमाण सशर शरासनम् । अतिष्ठदालीदविशेषशोभिना वपु प्रकण विडम्बितेश्वरः ॥ सपत्ते यथा--- चन्दन शीतता धत्ते मौरभ्य कमल शशी। लावण्य वन्मुगम बाले मधत्ते तन प्रय कथम् ॥ -हमति यथा - श्रिया रमद्भि कमन्गनि मम्मिनेरकृताम्बुप्रनिमागमे । कृतानाल्ग' मम्मानयापिना प्रमादमाफल्यमवाप लक्ष्मी ।। रागन्यमयी गया यति पिनष्ट र नप मनिया गीय श्चरितम् । नित्यममनि वानर दनाय नम माय मनशम् ॥ ६॥ मण्णा यादाना तम्य मप्णाति मौभाग्यमित्यादी ने क्यान्यव म उदारवानि भनी नाचोदाहरणापेक्षा । मुणात्यादीना नम्यान यान...! • efare आकाशति, विरम +N, CE, R, Par ·ii. 62-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [. तेन साथै विग्रहाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ ६३ ।। तत्पदन्यां पदं धत्ते तस्य फक्षा विगाहते । तमन्येत्यनुयभाति तच्छीलं तनिषेधति ॥ ६४ ॥ तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यसूचकाः । साहश्यादयोः वायमर्यादया यदा अभिप्रेतालदेव तेषां सायन नान्यथा। अत एवं धनं मुष्णाति तफरः इत्यादौ न साहरणार्थ- तु नेनाधिरोहति तुला मानयन्त्रं स्वसमीकरणाय अधिरो- नात्रोपमार्थः तथा सति तुल्गार्भरतुलोपमाम्यां तृतीयान्यतरस्या इयतुदोषमाम्यामिति पर्युपासात् षष्ठी स्यात् । अधिरोहतीति पर म्यं भलोपमियात् ॥१३॥ तपदयामिति। कक्षा सादृश्यम्। तच्छीलमनुमनाति इत्या पालामान पटीनपुरणः न तु तम्या वलि यस्येति पानी है तपाले ममामा बहुमीहि इत्यनेनी सिद्ध पुनपादानं गले म्य: ननिषधनि मान निन्दनि अमा उत्कालिगानि ॥१५ सम्पनि। माश्यमगका अभिवालाणागानामगांदगा मा पा र वादगी नाना । पाणिगोवारिसमांगे माधL 4- TEAM । मादिगाना गांगे मागणंमार्यम् । .. 14 :... 14 माग iram : निनामानितुल न' fair. I सामु ....... THE FIRE . 14 ·[-ii.660 ६७] रूपकलक्षणम् [उपमायामिमे मोक्ताः कवीनां युद्धिसौख्यदाः ॥६५॥] ॥ इत्युपमाचनम् ॥ उपमैव तिरोभूनभेदा रूपकमुच्यते ।। टीकामु पानुष्टेचात् तत्मक्षिप्तमिति भाति । न प कोपि विशेपार्थसम्मात् प्रतीनो भवति ॥६५॥ अप रूपां लक्षयति-उपमेवेति। तिरोभूतभेदा तिरोहितः निगृहितः विद्यमानोपि सादृश्यातिशयप्रदर्शनाय फविना निनुत. भेदः प्रस्तुनामातुनयोधम्य यत्र ताशी । उपमेव माधर्म्यमेव रूपकम् रूप. यति उपमानोपमेययोरेकना नयति इति स्परम् तन्नामाग्टंकार । तथा न परस्परविरसुधर्मवत्त्वेन उपस्थित्या प्रकाशितभिलम्पपयोरपि (उपमानोपमेययो विशेषसाम्यप्रदर्शनाय भेटनिगृहनेन अभेदमतिपति रूपकालंकारः। मुग पन्द्र इत्यादी मुसत्यनन्द्रत्वम्पपरम्परविरद्धधर्मव. स्वेनोपम्भितयोगमन्द्रयो भेदनिगृहनेन अभेदप्रतिपत्ति । इयं भाभेदमतिपत्ति आहार्यरूपा । आहार्यत्वं न पाधशालिकमहामन्य. मानवम् । अत्र साधादेन माधावान विवक्षितम् । नपा न मग पन्द्र इत्यादी बार मुग पन्द्री न इति मानम तत्काल एप या हा मुगे मन्द्रज्ञान में जागताग इत्यादिका नाजन्य गत मान मम मन्द्र इति तत् आहार्गम । तमा न भाहाय । नाम म गपि गांचे प्रमानुरिमामन्य प्रयो य म नि नि । निगाया गमान पायाम नदायोकी उपमे • • राय नाश्मयगतम नापम्मिलित न न याति । अपहनती उपमयमापनन :म्यापरना पिता भट । मृगजपत्रम् ? या नानापमानगवावे रुपयम यथा निमित ममिति। 14:11 इन तम्य प्राधान्येनापमान न म मा ५.५ ममा रुपमा यथा महाम्य * •i | Hit - मनिपमेय. मनापमंगशिंपल्य मदहमा ग ....... ध रमणीविशेषण :- १. पर पर ।। । -- 1.1.2.1-47 .

·ii. 66*-] . कान्यादर्श द्विनीयः परिच्छेदः यथा बाहुलता पाणिप यत्र समानमेव संवन्यः इति सपकोपमयोः संकर इति बोध्यम् । २४लक्षणानि प्राचीनपण्डितैरन्याप्त्यतिच्यातिदोपपरिहारपुर:भर विधिक प्रदर्शितानि परं तेपु जगन्नाथम्य लक्षणं (P.2241) प्रायः सर्वमंग्राहा तत् सप्रपञ्चं मंगृणीमः। म च उपमेयतावच्छेदकारस्कारणोपमेये । २७निश्चीयमानमुपमानतादात्म्य रूपकम् इति लक्षणं विधाय उपमेयता दकपुरस्कारेणेतिविशेषणादपहनुतिभ्रान्तिमदतिशयोक्तिनिदर्शनानिए अपहनुतो म्वेच्छया निषिध्यमानत्वात् भ्रान्तिमति च तन्ननकदीने ३ प्रतिवध्यमानत्वात् अतिशयोक्तिनिदर्शनयोश्च साध्यवसानलसणामूलत्व पमेयतावच्छेदकम्य नास्ति पुरस्कारः। शब्दादितिविशेषणात् मुन्नमयंक इति प्रात्यक्षिकाहानिश्चयगोचरचन्द्रनादात्म्यावच्छेदः । नियं ३३मानमितिविशेषणात् संभावनात्मनो नूनं मुखं चन्द्रः इत्याधुत्प्रेस व्यावृत्तिः । उपमानोपमेयविशेषणाम्यां सादृश्यलाभात् मुखं मनः रामा इत्यादिशुद्धारोपतादात्म्यनिरामः । सादृश्यमूलकमेव च त पत्म्यं रूपकमामनन्ति । इति ब्याचन्यो । मुखं चन्द्रः इत्यत्र प्रथम लक्ष्य चन्द्रपदात् चन्द्रमादृश्योपम्पिनि । ततश्चन्द्रमदृशमुवमिति अन्वयवोः पश्चात् लक्षणाफलावगमायोद्भुतया न्यजनया चन्द्रो मुखमित्यभिन्न चन्द्रमुसयो प्रतीति । दमेव लक्षणाया फलम् । सा चाभेदप्रती प्राधान्येन वैचित्र्यमीदृशम्थले प्राप्नोति तेन मादृश्यप्रतीतिनन्यमुप वैचित्र्य नकुक्षिनिलीनमिव भवनि अनोत्र नाममा । प्रधानचमत्कृत अलकारप्रमोनकत्वात् नवैचित्र्योपस्थितम्यवादकारत्वम् नान्तविलीन वैचित्र्योपस्थितानामिति पूक्तिमयानुमयम् । उपमैव इति एवका मबन्धान्तर्गनगम । मादृश्यमवन्धमृन्टकलक्षणायामेव रूपर्क नज ५ ननकभावादिमबन्धमुन्टकलक्षणायामिनि भाव । तेनायुधृतम् इत्यादी अत्र प्रेमचन्द्र। नवीननगम्नु रूपकम्य सादृश्यप्रती पूर्वकत्वमेव । तच मादय प्रत्यक्षादिप्रमाणानगम्यं न तु गौणसारे लक्षणया गलप्रमाणगम्यम । नत्र मादृश्यम्य शब्दवेद्यत्वादुपमैव ।। पवानिय उपमानम्य दल यदुएमये तु रूप्यते ।

·समस्तासमस्तसमस्तव्यस्तरूपमणि [-ii.67 चरणपल्लयः॥६६॥ अद्गुल्यः पल्लवान्यासन् फुसुमानि नसाम्पिः। गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपरं नाम तद्विदुः ॥ ५२इत्यत्र दृष्ट्वेत्युक्तम् । तग्मात् सादृश्यस्य प्रमाणान्तरवेद्यत्वे एव रूपकम् । लक्षणास्पले तु लक्षणाफलत्वेनाम्युगितापि अभेश्वृद्धिरुदीच्य. ५श्योधनया शाब्दबोधविषयतां गतस्य सादृश्यस्य तत्काल एष प्रवृत्त- मुपमास्यपदेशं न व्याहन्तुमीप्टे प्रवृत्तवात् तस्य । न हि निधि लब्धमत्ता वस्तु कान्दान्नरायेण प्रतिद्वन्द्धिनान्यथाकतुं शक्यते इति ५७वदन्ति इत्याहुः । आम्तामतन् प्रतमनुमरामः । एवं रुपरम्य सामान्य लक्षणपभिधाय उदाहरति योनि । बाहुरेव न्टता पाणिरेव पद्मम् धरण एव पटव इति उपमानप्रधान. मयूरव्यमादित्यान् ममामः । अत्र •समासेपि प्रथम गोणपक्षणया लतादिपेदान् तत्मादृश्यमनीति तदनन्तरं तदनुरोधेन समुन्मिपन्त्या च्यानया ताटूप्यप्रतीतिज्ञया । भन ये नित् माहुलेशेव इति उपमितं व्यामादिभिः सामान्याप्रयोगे इति कर्मधारयं अनीकर्षन्ति । परं तनरचिरं इवादिशब्दवत् फर्मधारपग्यापि माम्य. पानकत्वेन उपमानोपमेययोः भेदप्रदर्शनेन उपमायाः मंभवात् । अत एव एवंविधम्पले साधनाघरमाणाभावे उपमारपक्यो सोकर्य- मिच्छन्ति तमिरपितमेव प्रागम्माभिः । प्रकृतोदाहरणेपि माघरवापर प्रमाणाभावागुपयोपमयो. सार्यमेव ग्यात् । शसोदाहरण - तर पाहुटता वाले कोमला भाति भूतले इति उ.म् । अब यो नि (सामान्यधर्मपयोगान् स मान्यामयोगे उपमिनिममामन्य बिहिलपात् माहरेव लता इनि समास । आ बोम नि पिरोपणमाया धम् । एवमेव सब बाहुटता मान्दै पुरिता नया इनि उदयम् । भत्र पुषित पमुपमानर लाया एष धर्म इति रुपयायाम । ६॥ पूर्व समस्तरपणेदारपण प्रदर्शिम् दान ममान दर- अहगुल्य इति । न अन्माय. प्रन्या चार माया पसा प्रत्यक्षचारणीदानदिप भनेर मानी मनी । मन- प्रिय सादृश्यानाय सभ्यतिमन्ना विकनिकमाया तिपय ii.67-er: tor नपारिक 1().C २६गबार) ·ii. 66*-1 10 कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः यथा वाहुलता पाणिप यत्र समानमेव संवन्धः इति रूपकोपमयोः संकर इति बोध्यम् । ९८५१० ४लक्षणानि प्राचीनपण्डितैरन्याप्त्यतिव्याप्तिदोपपरिहारपुरःसरे प्रदर्शितानि परं तेषु जगन्नाथस्य लक्षणं (P.2241) प्रायः तत् सप्रपञ्चं संगृणीमः। स च उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमेये शन २७निश्चीयमानमुपमानतादात्म्य रूपकम् इति लक्षणे विधाय उपमेयतावन निनिदर्शनानिगम . २.प्रतिबध्यमानत्वात् अतिशयोक्तिनिदशनयोश्च साध्यवसानलक्षणाला पमेयतावच्छेदकस्य नास्ति पुरस्कारः शब्दादितिविशेषणात् मुस्वमयं पद इति प्रात्यक्षिकाहार्यनिश्चयगोचरचन्द्रनादात्म्यावच्छेदः । ३३मानमितिविशेषणात् संभावनात्मनो नूनं मुखं चन्द्रः इत्याद्युत्प्रेक्षा व्यावृत्तिः । उपमानोपमेयविशेपणाभ्यां सादृश्यलाभात् मुखं मनोर- रामा इत्यादिशुद्धारोपतादात्म्यनिरासः । सादृश्यमूलकमेव च तार म्यं रूपकमामनन्ति । इति ब्याचम्यो । मुख चन्द्रः इत्यत्र प्रथमे लक्षण चन्द्रपदात् नन्दमादृश्योपम्पिति । ततश्चन्द्रमदृशमुम्वमिति अन्वयवोन पश्चात् लक्षणाफलावगमायोद्धृतया व्यजनया चन्द्रो मुखमित्यभिन्न "नन्द्रमुनयो प्रतीनि । दमेन लक्षणाया फलम् । सा नाभेदप्रती प्राधान्येन दैनिगमीदशम्पले प्राप्नोति तेन मादृदयप्रतीतिनन्यमुप, वैचित्र्य नन्कक्षिनिर्गमित भवनि अनोत्र नापमा । प्रधाननमत्कृत সকামশাসন বিসাথনীল নার্বিজ্ঞান वचित्र्यापम्मितानामिति पक्तिमत्रानुमयंगम । उपमेव इति एवार मबन्धान्तर्गनगम । मादृश्यमयन्त्रमूलकलक्षणायामेव रूप मजा • ननझभावादिमबन्धमूलक क्षणायामिति भाव । तेनायुधृतम् इत्यादी काकम् । अत्र प्रेमचन्द्र। नामनगम्नु साम्य सादृश्यप्रती पर्व कलमेव । नग माददय सत्यतादिप्रमाणानगम्य ननु गौणमारो गया रामप्रमाणगम्यम । तत्र मागम्य पादपेयालादुपमैव। ' पाय " अपमानक नल गदुपये प्यने ।

·१९९] समस्तासमस्तसमस्तव्यस्तरूपाणि [-ii. 67 चरणपल्लवः ॥६६॥ अमुल्यः पल्लवान्यासन् कुसुमानि नखार्थिपः। गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः ॥ ५२इत्यत्र दृट्वेत्युक्तम् । तन्मात् सादृश्यस्य प्रमाणान्तरवेद्यत्वे एव रूपकम् । लक्षणास्थले तु लक्षणाफलत्वेनाम्युग्गतापि अभेदबुद्धिरुदीच्य. १४बोधतया शाब्दबोधविषयतां गतस्य सादृश्यस्य तत्काल एव प्रवृत्त. मुपमान्यपदेशं न व्याहन्तुमीटे प्रवृत्तत्वात् तस्य । न हि निधि लब्धसत्ताकं वस्तु कालान्तरीयेण प्रतिद्वन्द्विनान्यथाकतुं शक्यते इति ५७वदन्ति इत्याहुः । आम्तामेतत् प्रकृतमनुमराम. । एवं रूपकम्य सामान्य- लक्षणमभिधाय उदाहरति ययेति । वाहुरेव लता पाणिरेव पद्मम् चरण एव पल्लव इति उपमानप्रधान मयूरन्यमकादित्वात् समास. । अत्र ६.समासेपि प्रथम गौणलक्षणया लतादिपढात् तत्सादृश्यप्रतीति। तदनन्तरं तदनुरोधेन समुन्मिपन्या व्यञ्जनया नाद्रूप्यप्रतीतिईया । अत्र केचित् बाहुलतेव इति उपमित व्याघ्रादिभि सामान्यामयोगे इति कर्मधारयं ६३अगीकुर्वन्ति । पर तन्नरुचिर इवादिशब्दवत् कर्मधारयम्यापि साम्य- वाचकन्वेन उपमानोपमेययो भेदप्रदर्शनेन उपमाया सभवात् । अत एव एवविधस्थले माधकबाधकप्रमाणाभावे उपमारूपकयो साकर्य- ५६मिच्छन्ति तन्निपितमेव प्रागम्माभि । प्रकृतोदाहरणपि माधकबाधक- प्रमाणाभावादपकोपमयो सार्यमेव न्यात । दादाहरण - तव बाहुलना बाले कोमला भानि मनले नि उ म । अत्र काम नि (९मामान्यधर्मपयोगान म मान्याय गे व उपम नममामन्य विहिनन्वान् वाहुंग्व टता इनि ममाम । अम व पिणापम या बाधकम् । एवमेव नव वारलता वा पा 7 नया निदरणसम् । ७. अत्र पुष्पित पमुपमान तान्या एक महान र५५ ३ ५ . यम : पूर्व समम्तापटिपण ! दम दानीममम न टां-- अहगल्य इति । वन मा ५ न. या ३मा प्रत्यक्षचाारणी दर्शन पर यत. वमन्ती मन्न. श्रिय सादृश्यदर्शनाय नटुमय नवना बिम्बानिया कि 4 for नसार्थिष ५ (१),G. ।

·ii. c7-1 चार लाने वमन्नश्रीग्लन मापसारिती ॥ ६७ इत्येतदममरनाम्यं ममग्न परंपरम । म्पिनं मुसेन्दोम्नति ममन्नध्यानमाम् ॥ ताम्रागुनिटलणि नगढीपिनिमाम् । प्रियते माधि भूपाले मंराणाहरनम् ।। ६०॥ अड्गुन्याटी दलादित्वं पाटे चागेन्य पचनाम् । विषयिमावं दर्शयति अगुल्य इति । अहगुल्य. अपघट्य काम पिटवानि किमयानि । उसमायामिव मनोनयति गत्वे न दोषः। अनात्र वाक्यत्रये मिन्नलियोनिर्देशः । दन- रूपके कनिन्न दोपाय यया शाम्राणि बनवम् सत्यादि । मत्र इत्यनेन सकलयात्रप्रवीणन्यमुचनेन धमन्त्रागतिशयः। एवंविधान वचनभेदो दोषाय ॥ ६ ॥ निर्दिष्टम्य द्विप्रकारकम्य रूपकम्य मंहां निर्दिनि रन्ये इत्येतत् अगुल्य पद्धवानीन्येतत् अम्मनाम्यम् अस्मन्ननंदरम्। २रुपकम् बाहुलता पाणिमा नग्णपद्धव इत्यादिकं ममम्नं ममम्म रूपकम् । तत्रोपमानोपमेययोः ममन्नत्वादिति भावः । ममन्तव्यस्त दर्शयति म्मितमिनि ! मुग्वेन्दी. मुममेव इन्दुः तम्य मिन । ज्योत्स्ना । अत्र मुमेन्दोगिन ममम्न म्मिने व्योम्ननि व्यम्नम् । समस्तव्यम्नरपकम् ॥ १८॥ सकलापकं दर्शयति–ताम्राङ्गुलिरिनि। नानागुल्यएव दलों पत्तपतिर्यत्र नन्। नम्बानां दीवितय. किरणानि एव कैमरामि कि स्किानि यस्मिन् । एतादृशं मवञ्चरणपङ्कन त्वत्पदकम पालः। भियते उद्यते ॥ १९॥ उदाहरणम्पसकलपकत्वं विशदयनि-अगुल्यादौ इति । म न्यादौ आदिशद्वेन नवग्रहणम् । दलादित्वम् अत्रादिशन केमरग्रहण पादेच पानाम् आरोप्य नद्योन्यन्धानविन्यामात् नम्य पङ्कनम्य योन्य ii.70---बारोप्य for चागय C..

·[--in. 720 ७१) सकलरूपकम् तद्योग्यस्थानविन्यासादेत सकलरूपकम् ।। ७० ॥ अकस्मादेव ते चण्डि स्फुरिताधरपल्लवम् । मुखं मुक्तारुचो धत्ते धर्माम्भःकणमञ्जरीः॥७१।। मन्जरीकृत्यधर्माम्भः पल्लवीकृत्य चाधरम् । मूर्धा तत्र विन्यासात् धियते इति प्रतिपादनात् एतत् सकलरूपकम् सम्पूर्णरूपकम् दलकेमररूपसर्वावयवनिरूपणात् । अयं भावः चरणपङ्कन मित्यव उपमारूपकयोः मंशयः । तत्र भूपाले नि धियते इति वर्णनेन मूनि धारणस्य पङ्कनस्यैव युक्तत्वात् तदुपमानप्राधान्ये सुसंगतं भवति । अत. मूनि धारणं रूपकसाधकम् उपमेये चरणे तस्यासंभवादुपमाया ना- धकम् । अतोत्र रूपकमेव नोपमा न वा संदेहसंकर.। इदमेव साझ साव- यवमिति अर्वाचीना व्यवहरन्ति । उक्त च जगन्नाथेन (p. 231)-- परस्परसापेक्षनिप्पत्तिकानां रूपकाणां संघात. सावयवम् यथा- मुविमटमौक्तिकतारे धवलाशुकचन्द्रिकाचमत्कारे । वदनपरिपूर्णचन्द्रे मुन्दरि राकासि नात्र सदेहः ॥ इति । विस्तरन्तु तत्रैव द्रष्टव्यः । अगुल्य. पल्लवान्यासन् इति असमस्तरूपको- ५दाहरणमपि सकलरूपकम्य भवतीति ज्ञेयम् ।। ७० ।। अवयवरूपकोदाहरणं दर्शयति--अकस्मादिति । हे चण्डि कोपने अकस्मात् सहमेव म्फुरिताधरपल्लवं स्फुरित कोपेन कम्पितः अधर एव पल्लव यत्र तत् ते मुसम् । मुक्ता मौक्तिका नद्वत् रुक् यासा ताः मुक्ताकारा इत्यर्थ धर्माम्भकणमार्ग पर्माम्भसा म्वेदोदकाना ये कणा विन्दव न एव मन्जर्य अथवा धर्माम्भ एव कणमन्नरी कण- इवल्लरी तुषारम्तयका इत्यर्थ । धत्ते दधने ॥ ७१ ॥ उदाहरण विशदयनि मार्गति । अत्र प्रस्तुतोदाहरणे धर्माम्भ. उपरिदर्शितप्रथमममाम पाम्म शब्दन घम्भिकणा ग्राह्या । द्वितीय- ३ममामम्वीकारे मनगशळन कणमन्जरी प्राधा । अयमेव ममासो युक्त इनि भानि। अन्यथा कमल मार्गवर्णनम्यानुपयुक्तनया मार्गपद व्यर्प- 1171 - स्फुटिताधर for पारिता M:-वमन्ति (न्ती') for धर्माम्भv ॥72---पर्माम्मु for धमाम D. NI, म्वेदाम्भः ..

·ii. 12. कायादी द्वितीय परिवार नान्यथा कनमत्राम्यमनीवयवम्परम ।। ७२ ॥ यन्गिन गलदयमजनमालोहिनशणम । विवृणोनि मटायच्यामिदं वनपदानम् ।। ७३ ।। मिव भवति। मगयीय अवाम अगष्ठ पर पटवन्येन आगेच्य आयम मगम प्राय मान्ययातन पदाभिन्न वर्णितम। अनावयवमानन दयाकमिटम। मुग्ने समय पतु अर्थववादवमय । अनाव कादिवान रूपक परं नत्र वन्यं पि । ६ प्रश्य दन गरि नाति निश्चय ।... यंत नयना अवदिनो वा रत्यापि पावर - .: । अती नगमायंट १२एकदगिविवर्तिपमोट हाण पनन्दा चलनयना नाभ्यन्दता कचाकलिभुनना। मन्जन्ति यत्र मन्न मंय तरणी नहिणी विपमा ।। १५zत्यब नावयवस्यकम । नत्र अवयविन्याम्नमायानर्गनाणीवनात एकदर्शविवनि तु भवति रुपान्यावयवतम्य बन्दनयनम्य विषय विपयिगा मनिनानागपणान। अन्य प्रकाशकांग्ण PT23) १८ौना आांश्च त यन्मिन्नवदेशविन नत् । ति पामान्य विदितम् ॥ ७२ ।। अवयविश्पकमाह - जिन्नत । वन चन्दिन श्री यन म्नत् चन्दिनकटि। गन्न मन दलानि यन्मात् आमाहित आग्न संण नयन यो मन तन। द ग दृष्टयमान बन वन वदनमवादन कमयम मदावन्या महसव मनतमदवम्य वि प्रकाशन। यथाशुनपाठन उपमय मा वाया न रूपरम उपमानपङ्कन प्रान्त्रयिराणामनुपादानात् उपयवतमभ्ययान्वयना नवा न वापर नात्। मन्यम् । यदनमम्मति पाटन्यायव्याकरणम्मायन 11.72-अन्यधीरनम for अन्यथा कृतम् Cs. ii.73-दिन for गित RB-जान for इल 31% 12 and 73 V introduces stanza 90 and the first ca of stanza 91, the name being alen given in the proper place. 'I his bas thrown off its gamberti ३ betwee -- --- ·] সাধাক্কলি :-ii. 76. प्रविन्य मृगादगानि मुगवारविन्दताम् । आमहिमितमपंदमनावविपकम् ।। ७४ ॥ मदपाटलगन ग्नवापर्यन ने। मुग्न मुग्यः मणिपनी गगमयः कनः ।। ७५।। पफादगम्प पनदेयं हिममृनान्यपि । उदाहरणं विशृणानि- अविपनि । अम्मिनुढाहाणे मुगाहानि ध्रुटियर्मनग्लनयनादीनि अपिय पदनाननः अविकृत्य उपमानान- সমণিরামান গনাল পারি মূৰৰ গরিলা দিবাসি নন সাবিসমার্মান। অস: यययिनी मुगाया पदनयनागरगान अवविरुपयामिदम् । नयाना इदमेगापियति ध्यान रनि मानि। ननिम इदं निरपामिति फर्यानिमिग्नु न शोदरमा । यताप्रावयविनो मुगम्य अश्यता निर्दियाः न आगपाययविनी कमाटम्य भपया निर्दिया । निविषय • সম্মান পাসা সবি ন নিব। তবে ফাসিনা निगम्य भंद रनि मशीभिरिमारणायम ॥ ४ ॥ यभटान friमिकाहरभटमार मंति। मदन पामणामन पाटी मा शंग पत्र नय IT नाम नगमा 7.77 मन मगन मा मृगा ...-- नपा निमय - . ग .

·काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अगानि रूपयन्यत्र योगायोगी भिदाकरौ ॥७॥ स्मितपुष्पोज्ज्वलं लोलनेत्रभृगमिदं मुखम् । इति पुप्पद्विरेफाणी संगत्या युक्तरूपकम् ॥ ७७ ॥ इदमाईस्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम् । इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपकम् ॥ ७८ ॥ शेषः । ततश्च द्वयगरूपकं त्र्यहरूपकं चतुरहुरूपकमित्यादीनि (रूपकारण भवन्ति । अस्य अगयोः अहाना वा योग: आरोपण अयोगस्तदभावः भिदाकरौ भेदनिप्पादकी। प्राचीनटीकाकारास्तु प. योगी भिदाकरी एतावन्तं वाक्याशमन्यया विवृण्वन्ति । तथा रतेषु एकायनादिरूपकेषु योगायोगी भिदाकरी भेदको । तानि काणि योगायोगाम्या पुनः द्विप्रकाराणि भवन्ति इत्यर्थः ।। आरोप्यमाणानां परम्परं युज्यमानः संबन्धः अयोगस्तदभावः । एना १२उदाहरणे स्पष्टीभविष्यति ।। ७६ ॥ तवादी युक्तरूपकमुदाहरतिमिनेति । स्मितम्- ईपद्विमितेर्गण्डः कटासः साठवान्वितेः। अन्नतितद्विनं धीरमुत्तमानां म्मितं भयेन् ।। 'इन्युक्तलक्षणं तदेव पुष्प नेन उगायलं कान्निमत् । लोले मञ्चले । त मृगौ गत्र नत् । इदं मुग शोभने इनि शेष । इति एवं पुप्पी सफाणा मुगावयवभूतयो मिनत्रयो आगेपषियीभूताना सेपो समय परामजन्यमुमगन्या इन गुणायकम। अन आयत्य नाम आधेयवः न-मुपनिरपित मिते बनने इनि मिनम्य मुगाववव बोध्यम्।।७७) अगुनारप माहानि मिनि । भाई प्रेमाद स्मितमेव ज्योत्स्न मन्दिा मन नन । निगा ग्रहपूर्ण नये पर उत्पले कम || नयागंग न प्रागनियतया मन्दिकाफमाटयो मानाmurga मनाहा भयमपमम् ||७८॥ art It 31, I.. - ITa for in Katur TAMT.गा-31.

·युकायुक्तविषमसविशेषरुपकाणि रूपणादगिनोहाना रुपणारूपणाययात् । रूप विषमं नाम नलितं जायते यथा ॥ ७९ ॥ मदरक्तकपोलेन मन्मयम्त्यन्मुखेन्दुना । नतिनभूलतेनालं मर्दित भुवनत्रयम् ।। ८०॥ हरिपादः गिरोलमननुकन्याजलांशुकः । जपत्यमुरनिःशद्गुरानन्दोत्सवध्वजः ॥ ८१ ॥ विशेषणसमनस्य रूपं फेतोर्यदीदशम् । विपमम्पकं लक्षयनि-रूपणादिति । अनि.प्रधानन्य रूपणात् तपा अनानाम् अप्रधानानां सपणारपणाध्यात् भावे घन आश्रयणादित्यपः। तथा प कम्पनिदगम्य रुपणं कम्पनिदरूपणं तम्मात् । एलितं निदेण मनोहरं विपमं रुपणारपणवैषम्यान् विषमसंज्ञक नायने । पति उदाहरणप्रग्नावाय।। ७९॥ उदाहरनि-मदरपति । मदरफायपोलेन मदपाटलगपरेन। नतिर धूलतेन नर्तिते भुवा एव सन यत्र तादृशेन । ता मुवमेव तेन भुवनप्रयं मर्दितुं नेतुम् अलं समर्थः । अत्र अनिनि मुग्वे दरवारोपः तथा तयाभूतयोः ध्रुवोरीतात्वारोपः कपोलयोस्तु न कम्यापि आरोप: इति पम्पम् ।। ८० ॥ मविशेषगरूपकमाह---हरिपाद इति । शिरोल्गामानुस्न्यानाम- शिर घरणामोश. पनाममोशय तत्र मा आमका या मत कन्या भागीरपी तम्या जलम् उदकमेव अशुरु श्वेतपताका यम्पस अमुरनिःशहामुरानन्दोमपवन अमुरेभ्य निशहा निभा र विजयादित्यर्थः ये मुरा नेपामानन्दोत्माम्य ध्यन बेतुरेव (वामनस्य पाद जयति मोकण पते ॥१॥ उदाहनालारं निर्देशपूर्वक विदयति-विशेषणेनि। ति शिरोलोतिविशेषणेन ममाम्य दुरुप नो अमुनि शामरा 1.79---पापम forcा. भा-गरडे atorतमासे. 1. 81-पुरानन्दोलो tor मुरानोला.

·ii. 76-1 । फाव्याद द्वितीयः परिया: यद्गानि रुपयन्यत्र योगायोगी भिदागे। स्मिलपुष्पीयन लोलनेवपद्गमिदं मुमम इनि पुष्पदिकाणां संगत्या युक्तरूपकम् ।। ७७ दमाईम्मिनग्योम्न स्निग्यनेत्रोत्पलं मुमम् । इनि ज्योत्स्नोत्पलायांगादयुक्तं नाम रूपकम् ।। হয়। লক্ষ্মথষ্ট সত্য অনুস্মরন रूपकाणि भवन्ति । अक्षम्य अन्त्योः अनानां या योगः .. अयोगम्तदभावः भिदाकरी भेदनिष्पादकी। प्राचीनटीकाकारान्त योगी विदाकरी एतावन्नं वारयाशमन्यया विवृष्वन्ति । न तेषु एकाद्वयमादिरूपकेषु योगायोगी भिदाकरी भद्रको।। काणि योगायोगाभ्यां पुनः द्विप्रकाणि भवन्ति इत्यर्थः । आरोप्यमाणानां परम्परं युज्यमानः मंबन्धः अयोगलदभावः । उदाहरणे स्पष्टीमविष्यति ।। ७६ ॥ तनादौ युक्तरूपकमुदाहरति-निनेति । स्मिनम्- ईपविकसितेर्गण्डः कासः सौरवान्वितः । अलक्षितद्विनं धौरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥ इत्युक्तलक्षणं नदेव पुष्पं तेन उज्ज्वळ कान्तिमन् । लोले चने एव भृगौ यत्र तत् । इदं भुवं शोभने इनि शेषः । इति । रेफरणा मुरवावयवर्धनयो म्मितनेत्रयो में परम्पग्मजन्यमुमगन्या इदं युक्तरूपकम् । अत्र अवयत्वं नाम तन्मुवनिरूपित म्मिन वने दनि म्मितम्य मुग्नावयवत्वं बोध्यम्। अयुक्तरूपकमुदाहनि-दमिनि । आई प्रेमाई मितमेव चन्द्रिका यग्मिन नल। निग्ध नहपर्ण नत्रे एव उत्पले यम्मिन। ज्याम्नोत्पन्लायोग न आगेपविषयभूनयो चन्द्रिकारम अयोगात परम्पर्गवगधिनया अमबन्धात इदम् अयुक्तरूपकम् ॥ - 175- Aur पयनयर D. 1 18 - आप for आटे 31, C;~नाम्युज for नेत्रोत्सल । ग्यारनाम्बुजापान for पानालायागात् ३४. * ·[-ii. 822 ५] युकायुक्तविषमसविशेषरूपकाणि रूपणादागिनोड्डानां रूपणारूपणाश्रयात् । रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा ॥ ७९ ॥ मदरक्तकपोलेन मन्मथम्वन्मुखेन्दुना । नतिनभूलतेनालं मर्दितुं भुवनत्रयम् ॥ ८॥ हरिपादः शिरोलमननुकन्याजलांशुकः । जपत्यसुरनिःशकसुरानन्दोत्सवध्वजः ॥ ८१ ॥ विशेपणसमग्रम्य संकेतोर्यदीदृशम् । विपमरूपकं लक्षयतिरूपणादिति ।अगिनः प्रधानम्य रूपणात् तथा अङ्गानाम् अप्रधानानां रूपणारूपणाश्रयात् मावे घञ् आश्रयणादित्यर्थ.। स्तथा च कम्यचिदगम्य रूपणं कम्यचिदरूपणं तस्मात् । ललितं वैचित्र्येण मनोहरं विपर्म रूपणारूपणवैपम्यात् विषमसंज्ञक जायते । यथेति उदाहरणप्रस्तावाय ॥ ७९ ॥ उदाहरति-मदरचेति । मदरक्तकपोलेन मदपाटलगण्डेन। नर्तित. भूलतेन नर्तिते ध्रुवी एव लते यत्र तादृशेन । तव मुखमेव इन्दुः तेन भुवनत्रयं मर्दितु जेतुम् अलं समर्थ । अत्र अग्निनि मुग्वे इन्दुत्वारोपः तथा तदनभूतयोः भ्रुवोर्खतात्वारोप. कपोल्योस्तु न कस्यापि आरोपः इति वैषम्यम् ॥ ८॥ सविशेषणरूपकमाह-हरिपाद इनि । शिरोलग्नमनुकन्यानलांशुकः शिरः चरणाप्रप्रदेश. ध्वजाग्रप्रदेशश्च तत्र लग्ना आसक्का या नहनु- कन्या भागीरथी तस्याः जलम् उदकमेव अंशुकं श्वेतपताका यम्य सः। अमुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वनः अमुरेम्यः निःशङ्का निर्मीका बलि. विनयादित्यर्थः ये मुराः तेषामानन्दोत्सवस्य ध्वनः केतुरेव हरेः ६वामनस्य पाद जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते ॥ ८॥ उदाहृतालंकारं निर्देशपूर्वकं विशदयति-विशेषणेति। विशेपणेन शिरोलग्नेतिविशेषणेन समग्रम्य युक्तम्य केतो असुरनि.शङ्कमुरानन्दो- 11.79--रूपणारूपणाश्रयम् for पणारूपणाश्रयान्व--स्पणा म्पस- भयात् V;- जायते ललित for लरित वायते 1. 81-सुरानन्दोत्सवो tor सुरानन्दोत्सव N.

·ii. 76-1 । फागा दिलीयः परितो अङ्गानि मायन्यत्र योगायोगी पिदाको स्मितपुष्पोरयल लालनप्रमिदं मुगम । इति पृष्पदिरेफाणां मंगल्या युक्तम्पकम् ॥ ७७ ॥ इदमाई स्पिनज्योत्स्नं स्लिम्पने मुगम् । शनि ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपाम् ।। ७८. शेषः । ततश्च द्वयगमपरं यद्गरूपा नतुरगामिन्यादीनि रूपकाणि भवन्ति । अगम्य अन्योः अनानां या योगः अयोगस्तदभावः भिदारी भेदनिःपादकी। प्रानानटीकाकाराम्दु । योगी भिदाकरी एतावन्तं वाक्यांशमन्यया विकृयन्ति । तयण तेषु एकाद्वयादिरूपकेषु योगायोगी भिदाकगे भेदको । तानि काणि योगायोगाम्यां पुनः द्विप्रकाराणि भवन्ति इत्यर्थः । ५ आरोप्यमाणाना परम्परं युज्यमानः मंबन्धः अयोगम्तदभावः । ५ १२उदाहरणे स्पष्टीभविष्यति ॥ ७६ ॥ तवादी युक्तरूपकमुदाहरति-लितेति । म्मिनम्- ईपद्विकसितैर्गण्डः कटाः मौष्ठवान्वितः । अलसितद्विगं धौरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥ इत्युक्तलक्षणं तदेव पुष्पं तेन उज्ज्वलं कान्तिमत् । लोले पञ्चले एव भृगौ यत्र तत् । इदं मुग्वं शोभते इति शेषः । इति एवं पुष रेफाणा मुखावयवभूतयो मितनेत्रयो आरोपविषयीभूतानां । परम्परसंबन्धसुमगत्या इदं युक्तरूपकम् । अत्र अवयत्वं नाम आधेयक तन्मुखनिरूपितं मिते बनते इति म्मितम्य मुखावयवत्वं बोध्यम्॥७० अयुक्तम्पकमुदाहरति--इदमिति । आद्र प्रेमा स्मितमेव . चन्द्रिका यम्पिन् नत् । स्निग्धे नेहपूर्णे नेत्रे एव उत्पले कम यम्मिन्। ज्योत्स्नोत्पलायोगात आरोपविषयभूतयो. चन्द्रिकाकमलयो अयोगात् परम्परविरोधितया असबन्धात् इदम् अयुक्तरूपकम् ॥७८५ 1 76--रूपक यत्र tor रूपयन्यन D. ii 78-आपि for आर्द्र 31, Cs;-वाम्बुज for नेत्रोत्पल I ज्योत्स्नाम्बुजायोगात् for ज्योत्स्नोत्सलायोगात् M.

·[-ii. 827 युधायुक्तविषमसविशेषरूपाणि रूपणादागिनांझानो रुपणारूपणाश्रयात् । रूप विषमं नाम ललितं जायते यथा ॥ ७९ ॥ मदरक्तकपोलेन मन्मयस्त्वन्मुखेन्दुना । नतिनभूलतेनाले परितुं भुवनवयम् ।। ८०॥ हरिपादः शिरोलमजहनुकन्पाजलांशुकः । जयत्यमुरनिःमहकमरानन्दोत्सवध्वजः ॥८१॥ विशेषणसमग्रस्य रूप केतोपदीहशम् । विषमापक लक्षयति-~-रूपणादिति अदिन प्रधानन्य रूपणात् तथा अहानाम् अप्रधानाना रुपणारपणाध्यात् भावे घन आश्रयणादित्यर्थः । ३तथा च कम्यचिदम्य रुपण कम्यचिदरूपणं तम्मान् । ललितं वैचित्र्येण मनोहरं विपमं रूपणापणवेपम्यात् विषममंज्ञकं जायते । यथेति उदाहरणप्रस्तावाय॥७९॥ उदाहरति-~मदरकेति । मदरचकपोलेन मदपाटलगण्डेन। नर्तित. भूलतेन नर्तिते ध्रुवी एव लन यत्र तादृशेन । तब मुखमेव इन्दुः तेन भुवनत्रय मर्दितु अनुम् अल मम । अत्र अनिनि मुने इन्दुत्वारोपः तथा नभृतयो भ्रवालनात्वारोप कपोल्योम्नु न कम्यापि आरोपः इति वैधन्यम ॥ ८॥ भविशेषणरूपकमाह हरिपाद इति । शिगेलननहनुमन्यानलाशुकः शिर चग्णाग्रप्रदेश बजाग्रपटाध नत्र ल्या आमता या नहनु- कन्या भागी नभ्या जलम उठकमव क तपताका यस्य स । अमुर्गन शङ्कासगनन्दोत्सव वन अमाभ्य निशङ्का निभीका बलि. विजयादित्यर्थ ये मग नेपामानन्दान्मवम्य वन केनुरेव हरे ६ वामनम्य पार नयनि मोकण वन ।। (६॥ उदाहना रकार निर्दशपूर्वक विशदयनि-विशेषणेनि। विशेषणेन शिरोलग्नेतिविशेषणेन ममग्रम्य युगम्य कनो अमुरनि शङ्कासुरानन्दो. 1139-कपणापणाप्रयम पाश्रया-पणा पस भयान 1,-जायतगत रन जायत । H++Art ·ii. 82---] " काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः पादे तदर्पणादेतत् सविशेषणरूपकम् ॥ ८२ ।। न मीलयति पमानि न नभोप्यवगाहते । त्वन्मुखेन्दुर्ममासृनां हरणायैव कल्पते ।। ८३ ॥ अक्रिया चन्दकार्याणामन्यकार्यस्य च क्रिया। अप्र संदर्यते यस्माविरुद्धं नाम रूपकम् ॥ ८४ ॥ गाम्भीर्येण समुद्रोसि गौरवणासि पर्वतः । ३त्सवध्वनस्य यत् ईदृशं रूपं विशेषणविशिष्टस्वरूप मित्यर्थः पादे तस्य सपताकध्वनरूपस्य समर्पणात् विशेषणवि पदार्थस्यारोपात् सविशेषणरूपकमेतत् ।। ८२ ।। विरुद्धरूपकमाह~~-न मीलयतीति । त्वन्मुखेन्दुः त१. पद्मानि न मीलयति न संकोचति । नभोपि न अवगाहते नाक्रमति ३केवलं मम अमूनां प्राणानां हरणाय कल्पते प्रभवति। । पकत्वादिति भावः ॥ ८३ ॥ उदाहरणं विशदयति--अक्रियेति । चन्दकार्याणां वगाहित्वादीनां चन्द्रव्यापाराणाम् अक्रिया अविधानम् अन्यम्य चन्द्र भिन्नमृत्यो कार्य प्राणहरणरूपं तम्य क्रिया अनुष्ठानम्, अत्र दाहरणे यम्मात् मंदीने अन विरुद्ध विरुद्धमक्षकं रूपकम् । उपमानाभिन्नतया रूपितम्योपमेयम्य तल्कार्यकरणमेवोचितम् । तत् तेन न क्रियते प्रत्युत तद्विद्धशीलम्य कार्यकरणादिदं विरुद्धम् विरोधश्चात्र अनौचित्यम्प इति वो यम् ॥ ८४ ॥ हेतुरपामुदाहनि---गाम्भीर्यणति । गाम्भीर्येण दुरवगाहाशयत्षेत्र 11 82-पादन दशना- for पाद तदपणात् D. 1183-निभायात torन यति Vि:-हरणाय व्ययापति kor १.नायर कम्पन , - म्यानि tor कल्पते PD,J3B भयका याकया नfor-कार्यम्य च रिया );-सदिसले for सदापन , सहायन १५-यमान सदायते तरमा lor अप भदान यम्मान 0,- tor पिस्दा. 11.85-गुरना tor गोरवणामि D. - . . वर्तते । यास्पति.

·१७) [--ii.art विरुखहेतुम्सिएरुपकाणि फामदत्वाच्च लोकानापासि त्वं फल्पपादपः ॥ ८५ ॥ गाम्भीर्यममुखेरन हेतुभिः सागरी गिरिः। कल्पगुमश्च क्रियते तदिदं तुरूपकम् ॥८६॥ राजहंसोपभोगाई भ्रमरमायसौरभम् । सखि धक्वाम्बुजमिदं तवेति लिएरूपकम् ॥ ८७ ।। ममुद्रोसि । गोरवेण सारवतया पर्वतः असि! लोकानां कामदत्वात् ग्वान्टिनप्रदत्वान् कल्पपादपः कल्पवृक्षः स्वमसि । सर्वत्र हेती तृतीया ॥ ८॥ उदाहरणं विवृणोतिगाम्भीर्यति । गाम्भीर्यप्रमुखेः गाम्भीर्यगौरव. कामदले प्रस्तुननृपः सागरः गिरिः कल्पद्रुमश्च क्रियते एतेपो आरो- पविषयोक्रियते गिरित्वादिभिः आरोप्यते इति भावः । अत्र गाम्भीर्या- दिसाधारणधर्माणां हेतुत्वेन विन्यसनात् हेनुरुपकमिदम् । साहित्यदर्प- णकाराग्नु (x.37)-एकम्यानेकयोटेनः यः स उल्लेख उच्यते । इति उपलक्षणं विधाय अत्र एकस्य प्रस्तुतस्य नृपस्य गाम्भीर्यादि विषयभेदेनानेयोटेपादिममुखेपालंकारमाहुः । परं हेतुशन्यस्थले विविधारोपे उदेखः हेतुपुर.सरे तु हेतुरूपमिति उभयोमैदे सति ९यन् नरटेन एव सामान्यतया सर्वत्र स्वीकृतः तपित्यमिति भाति ॥९॥ लिटरूपकं दर्शयति--रानेति । गमहंमोपभोगाईम रामहंसो नृप- श्रेष्ठः हंसविशेषश्च तेन उपभागाह सभोगोनितम् । भ्रमरमार्यसौरभम् भ्रमर कामुकैः भृदय प्राय गृहणीय मौरभं यस्य । सति दपिते तब वक्याम्मुनं वात्रमेव अम्बुनं भातीति दोषः । मिटरूपकम् साधारणधर्मस्य गोपनिप्पाचत्वादिति भावः । साधारणधर्मप्रयोगाय नोपामितिसमासः ॥ ८७ ॥ i. 85-बामदानाम्प for कामदावाष्य D. 1.87--भोगा for भोगाई 15-भाति for Ke D;-~तदेतत् tor तरोति Rni-the stanza is omitted by t. AR २ ·Trtཀ 3་ it ཀཾ་ཀཱཀ ཙན: + TraffirmatiriH htramahITERE1 मन:TRETCH परमानीगणETERE: TAMATTARTERRATI गोग गुगiraima in पान मefini marriमा दामा १. ना EिTTET । उपमानि- मममिनिम TERMIT 7. भागलि. अगं मुगमानन्द्रमा । मनरागमनमा गिमगानेन प्रणम्यगगग. या मागणी पन्द्रय प्रतिगर्नति गमान कालिमत्तानुमानन्द्रगति मगर पन्द्रं पति न तु तमनुसंगतीग । भगा उपमापार वायभिततया प्राधान्यात नाशिनिटरीनाय मगन्द्रमा इति अन्कारज्यपदेशान्वाभान पाममा रूपण नन्दाभिन्न मुममिति प्रगतम्य माम्य चन्द्रमा म 'प्रतिग्मगतन्यमपि म्यान । न नाव नन्दाभिन्नतया आरामद म्य मुम्सम्य औपम्गमनाप्रतिगर्ननारूपमासम्मकन्यादुपमामानित अग्रामनुष्टा प्रेमचन्द्रशमाणम्न ग्न ता मुग नारि माक्षात्म १२न्दुमण्डलम् । इत्येतदुद्दाहरण पयनिन ॥20॥ व्यनिकम्पक दर्शयति चन्द्रमा दति। अममोरि अमा । Ex--दर्शन गोग for दर्शनादीग V.-यतिकाभ्या form काख्या:-रूपक द्विनर tor पदतय V.I. 11 81-मुग्वस्य for चन्द्रस्य ? (esidently the cufumentary uses the correct reading nu-toke is corrected in the repirilt );-Wešit I. मनदोदय Cs. an orersighly ·(ii.in मारेको भामाप्पी मापदपमापूर्णपपरः ॥९॥ अग्रपन्नाप चन्द्रमामधमन्योपतापिनः । अभी पत्रमा भर पोग्ने । अयं मयुगाती आपूर्णमण्डल. संपूर्ण- विम्ब लगामा लगपन्द्रमा मया पीयते। अत्र मुगगी- भन्भमा अमपूर्णावपूर्ण योगान् गतिरेकरूसामना । अप न्यनिक उपमानापमेयम्योचार पोतयति। नायं वक्ष्यमाणो. সাবা नम्य मारपस्नीनिकभेदपर्यवसानविपयन्यात् । अम्पायनामाप्रतीति। नत्त- साम्दोपाते प्रति या माश्ये वातुनोईयोः । मात्र पभेदकपनं त्यतिरेक म उच्यते ॥ इति ॥९॥ आक्षेपप दर्शयनि-~~-मुग्पति र मुन्दरि इस्य यया प्रत्यक्षीकृतम् अनिमगरम् । अन्योपनापिर अन्या. अमिनायिका नामा उपनादिनः ২মথম সিহান না স্যালু) মূলপথ স্পষ্ট त्यं न संगदिनानुगणम् । गत प्रसिद्धमन्द्र मत्रपामाहादक: तब मुग्ने नु भनिनागिताना मनापकरम अनो न मवादि । अथवा अन्योपना- पिन अन्य वित्ती भिन्न नामशेह तम्य उपनापिन प्रणयकल मधु. गतिजन्यनगा । अन्यत्र मा पूर्ववत् । अत्र अन्य टीकामागस्तु ---हत्य দিন ধাৰণ মাননননননাষনাৰানৰ * मृनयति । म कमलमकाननेन अन्यारतापिन परपीडयितु यद्वा TER VAम अनिनियमिन्य । अन्यापनापिन मादृशविगहननमताप कमा नन्द्रय प्रमिला मन्द्र नब मुगवन्द्रम्य न मवादिन गुज्यते। ... REATठक वन परपीड मधी गामागोगादिनि भात्र इति विवृष्य नि। नत्र भन्यपनापिन निविपणमावाद्विशष्यग मन्दम्य प्रनानि रसायन-ग'। नदन धामनन विशेषणमात्रश्योगी विशगप्रनिपती . ति। रगनत मासंपरपकम भाजप प्रतिष शानि नदुपादाननियनन्तान भातपरपम । अथवा भाक्षेप निन्दा नजिशनादिटमासपम्पकम । नाय न्यानल मास्यनितिभावान् । न वापहनान प्रानुन " असम 11 अममा ·ii.or-1 काय दितीयः परितः । नसे सुन्दर मादीपेनदासपरूपकम् ॥ ११ ॥ मुगंदगी ने गदिमा निदान निर्दयम् । माग्योपान्ममानि तत् समाधानरूपाम् ॥९॥ मुपाहकारहस्मिन् भजनानकी तर। Mitti | भर निन्दनगम न प्रणा: भाग HTI RArt 'मि प्रमाणन्द्रय निमोीि अन् मा गाभासी नागोरगतिमा गी-भानुदिनु लगानमिनि ॥ ९॥ माणगान काति-मुगदुरिता हे नाते मुगनुप fa । F্য বানসালিশি না। In Fif भाग्यदागा दशकात् पनि भागमानानपग ॥ १२ ॥ TET -- File। मुगम पाने का समयमा पानी भी धानुनी .inmaram मा TEATRE AREE mari ना मान KATHAPA FAMITRA : sairat Praman Fily R ATTRE मामात । Pari Tarik gifts .::PATTERI.303- iminafinition -- Firmidareer | • Nimran man *-*- -* * * • ** BHrimen ·[-ii.op" আঘামাঘানামণি मीनानृतं फोगाने रम्यं रूपकरूपकम् ॥९॥ नै मुखमिदं प २ नं नमाविमा । एनानि कसरापेर नैना दन्नानिपस्तन ॥१४॥ मुमादित्वं निरन्पर पगादित्वेन रूपणा । भत्र सम्पमिनि राणपापलयामान्य पत्र रूपमापने रम्य नास्ति मा नायमरः । यथा-~नारी राहुलतान्यालीपरिषः पुनः मुखी हनि। पत्र पाहीलनाचारापे न पापि रम्यना। भपफपंप्रतिपादनम्मेव मन्नावान् इति प्रेमचन्द्रगर्माणः कथयन्ति । अम्मिलदाहरणे चम- नियन परं पाही लनात्यारोपे रम्यता नानाति तदभिप्राय: इनिध्येयम् ॥९॥ मत्वापानवरूप दर्शयनितदिति । एतन्मुम्न हदे पाम् । इमे मेन अपितु भमरी । एना दन्तापः दन्नकान्तयः न पितु मेग- राणि कि.मला एव । मवेनि गर्वत्र उपमेयेन संबध्यते ॥९॥ उत्तोदाहरण व्यायानि--मुम्पादियामिति । मुग्यादित्वम् मुम्पत्वादिषं गुमचनेत्रयदन्नाधिएमपमुपमेयं निवस्था प्रतिपिध्येय पमादित्येन पनम्यादिना पमन्यामरम्परेमरत्वेन रूपणान् आरोपात् उदामिन- गुणोफान् उदासिनः रूपान्तरेभ्य. औमन्य मात. गुणानामुत्यर्ष. तादात्म्यारोपटेनु प्रमनुतगुणानाम् आधिक्यम् यत्र तत् । तत्यस्य যমুনশ গম সুষ জনন অমনথলা- दिम्वरूपागपेण पम्नुनिट्नदेन रूपकम् इनि सत्यापह्नवरूपम् । रूप. कान्तरेषु फेवल सामानाधिकरण्येन उपमेयोपमानानामभेददर्शनेन पावान् गुणाकर्षः मनोपि अधिोत्र प्रनिषेधार्यपागेपेण इति उदासितगुणो- स्वपवमगिन् रूपके मादयवेपमस्ति । पेचित्तु उद्गारिगुणोत्कर्षम् इत्य- म्य उद्दामित मुदं दर्शित गुणोत्कर्ष पस्तुलस्य यति भन्तुनोपमेयस्य गुणवानरूप नत्त्वापाड्नवरूपकम्य विशेष मन्यते । पर तदपेक्षया प्रथम- "98 form,1,D,म्म for RSD, M. 1191गम for तन्मुसम् ।', दमे tor मी R, D temended • मी in the mirgin). ii. 5-निlor निव P, R.;-पादित्वनिरूपणात पत्रकामात,D.

·ii. 983 काव्यादरों द्वितीयः परिच्छेदः -3 उदामितगुणोत्कर्ष तत्तापनवरूपकम् ॥९॥ न पर्यन्ती विकल्पानां रूपकोपयोरतः। दर्शिताशयः एव गरीयान् इति माति । नेयमपनुतिः तस्या धर्मनिपेधेन धर्मान्तरारोपः । यथा-~~-न पञ्चेषुः सरस्तस्य महस पनि १५मिति । कुवलयानन्देपि-शुद्धापहनुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिनन. इति धर्मनिह्नवस्यले एवं अपहनुतेविषयो दर्शिनः । । मस्तुतस्य सरस्य पश्चेपुवरूपं धर्म प्रतिषिध्य तस्मिन् सहस्रपत्रित रोप. । अत्र तु धर्मिणं मुसादिकं प्रतिपिन्य धयन्तरस्य । दिकस्यारोपः इति उभयोभेदः । केचित्तु सादृश्यप्रतीतिपूर्वकारोपो रूप अपह्नुनौ तु सादृश्यपतानि पेक्ष्यत सादृश्यप्रतीतिभिन्नस्थलीयारोपे २सातथा च प्रकृते निषेधेपि सादृश्यप्रतीतिरस्त्येव इति अत्र सादृश्य तिजीवितस्य रूपकम्यैव साम्राज्यम् । दर्पणकारास्तु (X. 32)-प्रकृत पिध्यान्यम्यापन स्यादपढ्नुतिः । इति सामान्यतः प्रतिपेधपूषकारोपे अ नातं कथयन्ति । तदपतिविषयपरिहाराय च रूपकलक्षणे रोपिनारोपो विषये निरप नवे । इति विषयम्य विशेषणमुपन्यस्यनि तन्मतेरापनुनिश्व १०.५॥ पकमुपसहरतिर पर्यन्त इति पम्य उपमायाध विकरूपार प्रकास पन्न परिममाप्ति नालि अन दिङ्मात्रम् उपमारूपकावर কথামায কিৰিবিৰ ধন খিন। সনৰ ৰিষ্যা এ মাহির কালিহানিমি মনমাৎ সখিন নাবিলায় সুর मीयताम् उन्नीयनाम । नया व मेदयविशिष्ट परपरितमपि भएको एवं दून प्रकाशकला (72401- नियनानपणापाय मानारोप पाम्य म । नन पापनि मिटे वाचक मदभारिया।। 1165 eatut retter". It, M, SH, CHAITA . , 11, DeitriINEEnt HW The answer murd by M.itter Doram) ·.१८१] रुपकस्य प्रकारान्तराणि [--ii.98" दिमानं दर्शितं धीरे- यथा- विद्वन्मानमहंस वैरिफमलासंकोचदीप्तधुते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयपाग्मावभीम प्रमो साम्राज्यं नरवीर वस्सरशतं वरिन्चमुच्चैः क्रियाः ॥ इति । पत्र मानसमेव मानसम् क्रमलायाः संकोच एव कमलानामसंकोचः १५दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गायाः मार्गणम् समितां युद्धानां स्वीकारः एवं समिधा स्वीकारः सन्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः विजयः परपरामवः एव १७विजय. अर्जुनः एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः ॥ भेदमाजि यया- मालानं जयकुल्जरम्य दृपदां सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वादिः फरवालचण्डमहसो लीलोपधान श्रियः । संग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन राजनि वारंवरिवनितारधव्यदस्ते भुजः ॥ इति । ११अत्र जयादेभिन्नशब्दवाच्यस्य कुन्जरत्वाधारोपे भुजस्य आलानस्वाधारोपो युज्यते । अपय्यदीक्षिताम्तु अलिष्टशब्दनिवन्धनं मालापरंपरितमपि दर्शयन्ति यया(चि मी P 51)-- पर्यड्को राजलक्ष्या हरितमणिमयः पौरुषाब्धेस्तरङ्गः संग्रामवासनाम्यन्मुरलपतियशोहंसनीलाम्धुवाहः । ममप्रत्यर्थिवंशोल्यणविजयकरिम्त्यानदानाम्बुपट्टः खड्गक्ष्मासीविदष्ट समिति विजयते मालवाखण्डलस्य ॥ इति । इदं चाधिकारारुदवैशिष्यमपि भवति यथा-इदं पकं साक्षाद्विर- २.हिनफलकाः शशधरः । इति । वैयधिकरणेपि भवति यथा--विदधे मधुप- मेणामिह भूलनया विधिः । इति । कचिद्वैधयेणापि यथा--सौजन्याम्मु- मरुस्थली मुजनता लेव्ययुभित्तिगुण. । इत्यादि। फाव्यानुशासने (P:351) अन्येपि भेदा हेमचन्दण दर्शिताः । तथाहि अनेकविषय रूपकं यया- पस्या बीजमहंकृतिगुरुनरो मूलं ममेति प्रहो नित्यरसम्मृतिरकरः मुतमुहजात्यादयः पल्लवाः ।

·ii. 96 -
काव्याद द्वितीयः परिच्छेदः
रनुक्तमनुपीयताम् ॥१६॥
॥ इनि रुपकचक्रम् ॥
म्कन्धोदारपरिग्रहः परिभवः पुष्पं फलं दुर्गतिः
सा में बच्चरणाहणा परशुना तृष्णा लना लयनाम् ॥
१८इदमेव अन्यैः उमयावयवयेन निर्दिश्यते । उदाहरणान्तरं यया-
इन्द्रस्त्वं तव पाहू जयलक्ष्मीद्वारतोरणस्नम्भी।
खगः कृतान्तरसना रसना च सरस्वती राजन् ॥ इति ।
सहजावयवरूपकं यथा---
गजी नगः कुथा मेघाः गृहलाः पनगा अपि ।
यन्ता सिंहोपि शोमन्ते अमरा हरिणाम्नथा ॥ इति ।
यथा वा--
पप्फुरिअओट्टदलअं तकखणविगलिअरुहिरमहुविच्छर्छ ।
उपखण्डिदअण्ठणालं पडिमें फुटदमणकैमरं मुहकमलं ।।
अत्र ओष्ठादीनां दलादीना च मुखाम्भोजावयवानां स्फुरितविगलितोय
reण्डितस्फुटविशेषणविशिष्टानां परम्परमुपमानोपमेयमावरूपितानां मुखपत्रे
कमलपक्षे च सहजन्वं गम्यते ।
५.उभयावयव यथा---
अलिकुलकुन्तलमाराः सरसिजवदनाश्च चक्रवाककुचाः ।
राबन्ति हसरमना मंप्रति बापाविलामिन्य ॥ इति ।
५३ग्यानारूपक यथा---
किसलयकोलताना फरकमलमृगदृशां जगज्जयति ।
नलिनीना कमलमुम्पर्मुम्वेन्दुभिर्योपिता मदनः ॥ इति ।
अत्र हि किमन्यकरै करकमले कमलमुग्वै मुखेन्दुभिरिति रशनाक्रमेण
गन्दानः मदर्भ उपलभ्यमान. नदानां मनाभुयो जगद्विजये लतादि।
सबन्धात करणभावमनुमापयति । एवमन्यपि विविधाः कल्पिताः प्रभेदाः
सन्नि । नेषु केचिदनेषु अन्नविनीयाः फेचित्तु वर्णनानुरोधेन
नतदनुरूपनामभिम्हनीयाः । विस्वरम्नु सरम्पतीकण्ठाभरणे चतुर्थपरिच्छेदे
दृष्टय. ॥ ९६ ॥

·No text on this page.

·ii. 08--]] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेद . पानो दक्षिणः पर्ण जीर्ण हरति वीरुधाम् । स एव च नतालीनां मानभगाय कल्पते ॥९८|| चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोधानेपु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकृच्चेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते ॥९९।। श्यामलाः प्रापण्याभिर्दिशो जीमूतपङ्क्तिभिः । दीपसमुदाहरति 1-पवन इति । दक्षिणः पवनः मलयानिल: जीर्ण पत्रं हरति । अनेन तस्य मान्य सूचितम् । स एव अत्र. पूर्ववाक्य थपवनशब्दपरामर्शकः। स एव पवनः आनताइगना :.. श्रीणां मानमगाय कल्पते कामोद्दीपत्वादिति भावः। । पवन इति जातिवाच पदस्य उत्तरवाक्ये स इत्यनेन मुघटितो भवति इति दीपकालंकारः। गाने पायोः चक्तिकथनात् तमामान्यपाचक: पवनशब्दो जातिवाचकः । जानिदीपकम् ॥ ९८ ॥ कियादीपकमुदाहरते-चरन्तीति । कस्यविनातिनः वर्णनमनत । ते दन्तिनः चना मोधियेलोद्यानेषु चरन्ति । अनेन मचं गचितम् । ते गुणाध थवालाद्रियुअषु लोक लोकपप- गुन्दमाम बुन्दकुमुमत्येव माः कान्तिः येते ताशा गुणा: च. अनेन गुणाना विश्वव्यापि य सचितम् । अत्र धारण चान्नान ऋयाया पूर्ववावययदुनस्वास्योपकारस्यात् मन1 । कानन दोन्नन इत्यस्य दिग्दन्निनः हत्या 15 सायनापन गन्धविहाय प्रदायन्ति परे । समानार 414 इनिन भात ॥ १९ ॥ वासन श्यामला इनि दिशादिशः 44:4'म । प्रावृष एण्य इति मापदादात् गया नाम मगजमे. याममाः मरिनाः । । म " -1 : (..AIRTEHTAP.I.D:

·१८७] दीपकोटाहरणानि सुवध मुहपागमिषशाहलगामभिः ॥१०॥ विष्णुना विधामाधन दानवाना विभूतयः । कापि नानाः कुनाप्यासनानीमा पापः ॥१.१॥ इस्पादिदीपफान्गुनायव मध्यानयामि। पाश्यपादिसपिप्पा पानिपिन मानि ना ?" नापन्नि निगमग गापन्नि प फलानि । गुदमारामिः मालगलिगः पं. मानम OEMENT श्यामलाः । अत्र मागण: नि गुणयाप : ri पाए तथा पारेण शुकः इत्यस्य प्रधान न गुणद ॥ १० ॥ दव्यटीपरगा६--- विशुननि विमाभग पिचि मावि विमण विष्णुना दामना पसिनामा विषय पर पिस लय प्रापिता यर्थः । तथा देयमय मागt fungi पानमा: । अविनायगय गदिमा : मन मन विप न.पामगा गम् । सापग हिन्यायेन मापन या अपरमानि ति ११ ॥१.१॥ उनि भाविदामानि गगनपनिया+ra जान से-त्यादीनि । इति पूर्व नपारेण मादि । पायाध्यमानानिबियाणन्याय हा His निशान या । या मोर करण भय ५r नियन माया नमन सानिमा हाणाom RRIMERA - The " सिपुगे । G+ : Ms. *** र - ॥ 10-fry: 1. Rathrte ..

·No text on this page.

·दीपकोदाहरणानि [--ii. 106 जलं जसपरोद्गीणे कुलं एशिखण्टिनाम् । चलं च तदिता दाम पळ कुसुमधन्वनः ॥१०५॥ त्वया नीलोत्पलं फणे स्मरणास्त्रं शरासने । मयापि मरणे चेतनरपेतत् समं कृतम् ॥१०६॥ मन्तवाक्यातजातिदीपफमुदाहरति-जलमिति । जलधरैः मेधैः उद्गीण यान्तं जलं दृष्टिजलम् गृहशिखण्डिनां प्रासादस्थितमयूराणां कुलं समूहः ।चलं चञ्चलं तदितां विधुतां दाम सन्दानम् एतत् त्रयं बुमुमधन्वनः मदनस्य बलं सैन्यम् । अल स्लमिति जातिवाचकन अन्तराक्यस्थितेन पदेन वाक्यतये समन्वयात् एतत् अन्तगतं जातिदीपकम् ॥१०५॥ अन्तदीपकं क्रियागतमुदाहरति-स्वयेति । त्वया कर्णे नीलोत्पलम् स्मरेण शरासने अहम् मयापि मरणे चेतः चित्तम् एतत् त्रयं समं युगपत् कृतम् । मानिनी प्रति नायकस्योक्तिरियम् । अत्र चरमवाक्यस्येन कृतमिति कियावारफेन इतरवाक्यसंबन्धात् मियागतमन्यदीपकमिदम् । गुणद्रव्यगतमन्तवाक्यदीपर्फ श्रीमेमचन्द्रशर्माण: दर्शयन्ति यया- इदमुज्जमते विम्बं मानोम्दापयितुं जगत् । ममेव दयं चण्डि मुखं प तव लोहत्तम् ।। मित्रान्स्यवाक्यगतं लोहितमिति गुणपद वाक्यद्वयं दीपयति । सत्यं विश्व संतपति सत्य कति पै रमान् । तमांसि तु निहन्तीति पार्यनीयोदयो रविः ।। अत रविरिति द्रव्यपदं सर्वाणि वाक्यानि दीपयति । इति द्रव्यगतभन्स्यवा- क्पीपकम् । अव गुणगवारपवाक्योदाहरणे ममेव हदयं लोहितमित्यन गोहतमारक्तम् अनुरक्तमित्यर्थः ॥ १०६ ॥ 11. 105 मिसिनो कलम for लं राइशिखगिनाम् V( margins/ substitution). 11. 100--गोपने for नीलोत्पलं N, D,-स्मरेणे, lor स्मरेता D,-मया lor मावि D;-रमले lor मरने

·No text on this page.

·दीपकोदाहरणानि {--in अवलेपमनद्गस्य पर्षपनि पलाएकाः । कर्मपन्ति प धर्मस्प मारुतीदतशीफराः ॥१०॥ भवलपपदनाम पनगरकपदेन च । किये विरुदे मंयुक्त वहिदार्यदीपमम् ॥११॥ इत्पाभोगावाना राहणाति ज्यातिषां गणम् । भादचे पाप में प्राणानसो जायगवली ॥१११॥ अनेक शम्दापादानात् मि. कैवान दीप्यते । विरुद्धार्मदीपदाहरति--प्रवलेपेति। मलाइकाः मेघाः अनड्गस्य अवलेप ६ वर्धयन्ति । मारतोदनशीकराः थादिासजलपणा. मन्महकाविशेषणमेतत् । पर्मस्य पाप्मस्य अयलेप बर्गन्ति ri कुन्ति त हेरिनोवता इति ॥ १०९॥ उदाहरणं व्याख्याति---अयलपति । अल अस्मिारणे भरले. पदेन धर्ममतेन मलाइफपदेन करतेन विरुद्धको नाकरण- रूपे संयुक्त सामानापिफरण्य भापित । एवं विरुदनियमोनाली- करणरूपयोरपि एकस्मिन् कर्तरि कर्मणि प संबन्धेन रिपसिषात् विखदीप कमिदम् । एतए आदिवास्यस्यमवलेपमाभ्याम् उत्तर- ঘাষনৰ আধাঘন। নখক অষ্ট যদি बलाहकहति जानिवाचकम् इति गुणजातिगतयोस्नये. संकरः ॥११०॥ एषाद परमुनाहरनि हतानि । यो जरपरावली परति आघाना शिम आमांग विनानि । ज्योतिषा नक्षय समूह पानि दमिन निगम ने पाय अस हानि १११॥ उदाहरण दियान मा आमनुन जलपरावय अन्नधानमन सामेपर ना अनेक REETIRAT अनेकान। . 11 111.कर

·No text on this page.

·[-ii. 1151 १९३ ] दीपकोदाहरणानि भपणेनैव संबन्ध इति श्लिष्टार्यदीपकम् ॥११४॥ अनेनैव प्रकारेण शेषाणामपि दीपके । । फर्भिमन्तांति क्रियया दीपनात् इदं सिष्टार्थदीपकम् । तत्र हयगन्ध- वहा इत्यल शब्दलेपः अपरत्रार्थलेपः॥११॥ दीपकमुपसंहरति-अनेनेति । अनेनैव प्रकारेण एकलान्वितेन पदस्य वाक्यान्तरसमन्वयरूपवैचित्र्यमुपजीव्य विविधदर्शितरचनावैचित्र्येण शेपाणामपि उक्तेप्वशिष्टानामपि विकल्पानां प्रकाराणाम् आवलिसंपुट- मभृतीनाम् अवगतिः यथायथं निवेश विधातव्या कर्तव्यः । तथा चोक्तं ५भोजराजेन- अर्यावृत्तिः पदाचिरुमयावृचिरायली । संपुटं रमना माला चक्रचालं च तद्विदाः ॥ इति । तब अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिः इत्येतानि आचार्यदण्डिना आवृत्त्य- लंकारनामा अग्रे एव दर्शितानि । ततः आपली यथा- स्वमवं सोमस्यममि पवनस्वं हुतवह- स्वमापस्वं व्योम स्वमु धरणिरामा स्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं त्वयि परिणतां विभ्रति गिरं न विद्यतत् तत्त्व ययमिह हि यत् स्वं न भवसि ॥ इति । अपंपुट यथा--- नवपल्वेषु लोलनि घूर्णति विटपेषु चलति शिखरेषु । स्थापयति म्नबकेषु चरणे वमन्तलक्ष्मीरशोकम्य ॥ इति । अत्र अशोकस्य नवपालयेषु वमन्तलक्ष्मी. लोलति अशोकस्य विटऐपु सन्तलक्ष्मी घूर्णने अगोकस्य शिग्वरेषु वसन्तलक्ष्मी. चलति अशोकस्य म्तबकेषु वमन्तलक्ष्मी चरणे म्यापयति इति संपुटक्रमेण मियः वसन्तरक्ष्मीरशोक इति पदे द्रव्यवाचिनी संबध्यमाने मिथः संब- पदे पय दापयतः । तदेतत् सपुट नाम दीपकम् । रसनादीपकं माला- दीपक प्राय. समानमेव । तच्च मूले दलितेन 11 114 for off I', R, Y. ॥.115--एबमुक्त for अनेनैव D femaSI

·No text on this page.

·No text on this page.

·in - #IT TË T: fe सिमानापनुगनिमिया लिाग १.५" মনিঃ মাশখিবি। दरगान पगारापमा १२१६॥ फिमन्नि कदम्मानि रनिटनोरमाः । मिति न पुन उदाहगगन शयाम । नागारनि नथा सतम्या प्रारतिय निदान दीपम: ११५, दीपयनिसमानतामात्यकार लापति रिति । दीपकम्याने दीपक पग प्रयायनि पटापनि उमयानि समकम् अलकाग्ययम रटम विभिगिन नपा पनि उ अात्तिर्नाम एकम्य याश्याथ- पुन याश्यानोगोपन्मानन् । वृत्तिः एकस्मिन् वाक्ये धिनाना पटाना पुनयांक्यान्नो नेन (थितिः । उमयावृत्ति वाक्यायपदयानिम्मिन वाक्ये नि पुनरन्यत्रोभयोमयिनि । दीपके वाक्यान्नो अ.ि पूर्ववाक्यभ्यपदम्यानुषट्टगेणान्वयनियाह अब तु नाशवाक्ये ना यार्थम्य वा पुनरुपादान आवृनिरलकार इति युननात की स्वम् अम्य दीपकम्याने ग्य इष्टमिनि । न पदावनिम्पम्याम्प३. फारम्य यमकाद। अनिममग निगकृन । यमक हि द्विनी 1.13." १२अन्यवान्यायपदमबन्धभ्य अनुपपन्नम्बन विवक्षिनाथानुपपनि । पूर्ववाक्यीयपदम्यानुपडा उपयुक्त, नत्र यसकालकारबाधन पार प्रवृनिरिनि प्रेमचन्द्रगर्माण । भोजगजम्नु पर्ने क्यापि अला १५दीपकविशपा एय हुनि मन्यत इत्यनुपदमेव गितमम्भाभि ॥ अर्थानिमुटाहनि--चिकमन्नाति । कदम्बानि कढम्पनुकुला कुटजद्रुमा म्फुटन्ति पुप्पविकासनोदिन्ना इव भवन्नि । कन्दन्य लन्ति पुप्पोद्गमेन विकमिता मन्नि । ककमान अर्जुनवृक्षमुममा 11115--अदगति for अनुगनि P, R, अनुमति . 1118--एद च for P.R, 'स्थान for स्थाने 1, - नया । u 117--मुगजानि for दम्मानि Rn,--कुटजमा for टाइमा यया। R, Y

·No text on this page.

·* 115--] कुटरमा टान्न एप्पविकामनादिन्ना व मवन्ति । कन्दत्यः- " 111,ए..., स्थान for याने 1-1- काव्याद द्वितीयः परिच्छेदः विकल्सानामनुगनिविधानव्या विचक्षणः ॥११॥ ॥ इति दीपकचक्रम् ॥ अर्याचिः पदावनिम्मयावृत्तिरित्यपि । दीपकस्यान एवंटमलंकारत्रयं यया ||११६॥ विकसन्ति कदम्बानि छुटन्नि कुटनोरमाः । मिति न पुनः उदाहरणेन दयामः । चक्रवारमपि न तया तस्वरुपं पाक् दर्शिननेव । इति दीपकचक्र दीपकसंधः ॥११ दीपकनिरूपणानन्तरं तन्मजातीयमावृत्त्यलंकारं रक्षनि रिति । दीपकस्याने दीपकाम अर्यावृत्तिः पदावृत्तिः टमयावृति... संचकम् अलंकारवयन् दृष्टन् कविभिरितिशपः ....... अर्यावृत्तिनाम एकम्य वाक्याम्प पुनः वाक्यान्तरेणोपस्थापनम् । वृत्तिः एकस्मिन् वाक्ये स्थितानां पदानां पुनर्वाश्यान्तरे तेन थितिः । उमयावृत्तिः वाक्यार्थपदयारेकनरस्मिन् वाक्ये । पुनरन्यत्रोमयोगन्थिनिः । दीपके वाक्यान्तरे पूर्ववाक्यम्यपटम्यानुहोणान्वयनिर्वाहः अब तु तादृशवाये . म्याथम्य वा पुन:पादाने आइनिरलंकारः इति युक्तमेवोकं । न्यम् अम्य दीपकम्थाने एव स्टमिनि । एतेन कारस्य यमका अनिम्माः निगकृत यमके हिदि १२अन्यवाक्यायपदमबन्धम्य अनुपपन्नन्दन विवक्षितायांनुपपतिः । पवावायपरम्यानुटा प न मालकास्थान पर प्रानगिन प्रमचन्द्रमाण । भोजगजम्नु वयोपि विका व नि मन्यने दन्यनुपदमव दर्शिनमम्माभिः ॥ ११, अथानिमुदादाने विकमन्नानि । म्यानि पदम्यनुत पनि पुमोदमन विमिना मदन्ति । कामानि IL 115- अव . अनुगः 'अनुमति: D. ITA 4. 04 - : 1. 11: t ectralia.--मा: for Final R, .

·भात्यकार: [-17 समीति पदन्यो दलनि कामानि ॥१ton उपप्टपनि मंगाना माग पर्ग फलापिनाम् । पना पासष्टपत्यप मानगं मारमः ॥१९८॥ निता विमानपपिपनः । विसरत्यप्पपिरिपुरगों दिवंगतः ॥११॥ पनि । मारनमिग । माग चिकमन्नात्यादिपदानि भिरपा. यपि पानि मियागरानिमार ११७॥ पाणिगुदादरनि-~ -एण्टेनिमिपाना मात्रा मेपपरमिः पिना गमगणां पृन्द ममदम् उत्फण्टयान बदिराया उपाय परोति । मक. पर गुमा पनो मरणाना मानमग उपण्ठयति बिलासोन्मुक विद. पानि । पागम्योदपिकालादिनि माय । भर उमटयनीतिपरस्प स्मयन भिसार्थक/यन देवले पास्ति पदागिरलंकारः ॥११॥ गया यति जियान । अमन्यत्री मान विश्व मण्डल जिया अवगधन अन्न परिणाम विहगना ने रिपुवर्ग दिय ग. मन् । १५दे मानि wa । maint and अन fansila

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आक्षेपोदाहरणानि [-~ii. 131" पासपीयमाक्षिप्तमहानागावमार्दवम् । फाफेन यदवं फर्मणा सरािधिना ॥१२८॥ सुन्दरी सा भमत्पेष विवेक फन नायते । प्रभामा हि तरल श्यतेन तदाश्रयः ।।१२९॥ परिपायमारिना धर्मा एवं ममाप्ययम् । अनुनाया पदपमत्याचर्य विवक्षना ॥१३॥ पशुपी तब रज्यते स्फुरत्यधरपद्धयः । उदाहरण योजयनि- धमक्षिप इनि । यदन एवम् मिनिपुण्येन फामुफेन तद्विरोधिना माथिरिन व्याकरण पेण यमणा भाग- नायाः शुभाम्याः गात्राणां मार्दवम आक्षि निषिक सम्मादय मार धर्मस्यारेपात् धर्माक्षेपः ॥१२८॥ पक्षिपमुदाहनिमुन्दगति । गा प्रभाविशेषण अनयगतम्बरमा सुन्दरी नायिश मम मदीया इत्यंप दिया. निमशान जायने कथं जायते । ननु प्रत्यक्षरिपये थं आलोया मामात्र मिनियनः तर, चाल गत: धिविधानेन मगर मामात्र ·नमारमानिनेटपनि मामकागमय कि.मजन्ति व्यथयन्निा !.04.11.-बापामगण for लाभानि ii. 1241-] म्बिनी अन्यन्नमानिनी नायिका अम्य नायकम्य कहाचिन् l भाई। दनिननायक यन यम्मान वम अरन्द्व रुगध तम्मात् । मवियदाशेष । अत्र मन्य बीमानि वाक्येन नायकम्य भविष्यात नया निकषणक्यामिनि मिप्यशिक्षा काश्चित प्रभेदान दिल र यमाक्षरमुदागत नवन्यादि । नन्वाग नव अङ्गेषुबह परम काव्याद” द्वितीयः परिच्छेदः [ १९- स वर्तमानाक्षेपोयं कुर्वत्येवासितोत्पलम् ! फणे काचित् प्रियणैवं चाटुकारेण रुध्यते ॥१२४॥ सत्यं ब्रवीमि न त्वं मां द वल्लभ लप्स्यसे । अन्याचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तेन चक्षुपा ॥१२५॥ सायं भविष्यदाक्षेपः मागेवातिमनस्विनी । कदाचिदपराघोस्य भावीत्येवमरुन्द्ध यत् ॥१२६॥ तव तन्वङ्ग मिथ्येव रूढमङ्गेषु मार्दवम् । यदि सत्यं मृद्न्येव किमकाण्डे रुजन्ति माम् ॥१२॥ वर्तमानाक्षेपमुदाहरणे योजयति–स इति । यतः काचित् नाविध कर्णे असितोत्पलं कुर्वती एव न तु कृतवती करिप्यमाणा वा चाटुकार मधुरमापिणा प्रियेण एवम् कुतः इति वैफल्यप्रदर्शनेन निषिद्धा अतोत्र वर्ष, मानकालीनस्यासिनोत्पलधारणस्य निवेधात् वर्तमानाक्षेपोय शेयः ॥१२॥ मविप्यदाक्षेपमाह--सत्यमिति । हे वल्लभ अन्याचुम्बनसंक्रान्तन्य रक्तेन अन्यायाः नायिकान्तररूपजनम्य चुम्यनेन संक्रान्ता तदधरतः । प्राप्ता या लाक्षा तया रक्तेन लोहितीभृतेन चक्षुपा त्वं मां द्रष्टुं न उपक मद्दर्शनं न प्राप्नोपीन्यर्थः । तुमुन्ण्वुली क्रियायां क्रियायाम् इति ! मुन् । पतन मन्य प्रवीमि ॥१२५॥ भविन्यताक्षेपमुद्दाहरणेन मगमयनि-मायमिति । काचित् अतिन । i पानुगम्य प्रतिपंचादय भवायदाप ॥१२६॥ ८. यम पम्य मामा-यदत्रया वा नम्य मममंदानामानन्द . नम अदा मात्र गर्न नपायर अमयमेव । यदि अचपत आन्दयन् 1,17 ·[---ii. 131 १९९] आक्षेपोदाहरणानि धर्माक्षपायमाक्षिप्तम गनागालमार्दवम् । फामुफेन यदवं फर्मणा तद्विरोधिना ॥१२८॥ सुन्दरी सा ममत्पेष विवेकः फेन जायते । मभामा हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ॥१२९॥ धाक्षेपायमाक्षिप्तो धर्मी धर्म प्रभाश्वयम् । अनुमायात्र यट्टपमत्पाश्चर्य विवक्षता ॥१३॥ चक्षुपी तव रज्यते स्फुरत्यपरपल्लवः । उदाहरणं योजयति-~-धमक्षिप इति । यदत्र एवम् उक्तिनैपुण्येन कामुफेन तद्विरोधिना मार्दवविद्धन व्ययाकरणरूपेण फर्मणा अड्ग- नाया. शुभाइण्या गात्राणा मार्दवम् आक्षिप्त निपिद्धं तम्मादयं मार्दव- धर्मस्याक्षेपात् धर्माक्षेप. ॥१२८॥ धक्षिपमुदाहरनि ---मुन्दरीति । सा प्रभाविशेपेण अनवगतस्वरूपा मुन्दरी नायिका मम मदीया एव इत्येष विवेकः निश्चयज्ञान केन रजायते कथं जायते । ननु प्रत्यक्षविपये कथ प्रान्तोमात्याह प्रमामात्र. मिति । हि यत. तरलं चचल मर्वनः दृष्टिविघातेन अमरत् प्रमामात्रं फेवल प्रभैव दृश्यने । नम्या. प्रभाया आश्रय. आधारो नायिकागरीर (न दृश्यते ॥१२॥ धर्मिण आक्षेप दर्शयनि-धयक्षिपोयमिनि । अन्याश्चर्य रूप प्रभा- निगयन विम्मयावह नायिकायाम्प विवक्षता प्रतिपिपादयिपना नायकेन प्रमाहवय प्रभामक धम नायिकाधर्मम अनुमायर म्वीकृन्यय यत यम्मान चर्मा नायिकारुप आक्षित निपिन नम्मान भ्याक्षेपीयम् ॥१३॥ कारणाक्षेपमुदानि चक्षपानि । नय चपी नत्रयमले ज्यते 10 11.-अंन । अव। न ववषममा मनानमा मन्दीमा मम । - भव.Bfol. मा मुन्दगर्यामा fut udtin-यस्य मात्रमाय HD 10 -अनुनायव !! नाय } अनुशाग Ra; ग्या- ग..

·No text on this page.

·{-~1135 २०११ आपोदाहरणानि दरे पियनमः गोपपागनां जलदागमः । राप फुटा निगुला न मना चाम्मि कि चिदम् ॥१३॥ कार्याक्षेपःम कार्यम्प मरणम्प निर्मनान । मत्कारणमुपम्यम्य दारुणं मलदागमम् ॥१४॥ न निर मनापाप नव पाषा भविष्यति। पदि पाग्यसि यातय्यमरमागदापान ॥१५॥ कार्यासपमाद-दो प्रियतम इनि। प्रियतम दो निमोNिI गोयं विरदिजनधानसहान प्रामद. जलदागम पाव भान I मिनुला वनगा या अन्याना | एप सिपि म गृin EET नलेन म दाधामि । किंतु इदम् आवश्यमावाने काय १५ । अन्याधयायमेतत् ॥१२॥ उदाहरण विदयति-- नायपि तस्य यय भमरायम्यानादि । अथय। म गायन पनि are कारणभूना । बायापश्ययान्मपरियाफ्याय प्रधानयाबयान पर मनिपान मरणपराम यानि 7 पर भर नो भनि । म पपिरामायन ' भर रणव ममापितमिनि • HA KRTERe पान पश्यापि न साल हत्याये । उ4-या KARTA यमरणम्य निसना ना स स .in माणभयारणदार' भाANTARANA ५५ माया . . . V.IMINA...14 . ..

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·|| 118 का-याद द्विवीय परिच्छेद विपरीनफलोत्पत्तगनर्धक्यापदनान ॥१४८॥ क्षणदर्शनविघ्नाय पल्पम्पन्दाय कृप्यनः । प्रेम्णः प्रयाण ने ब्राहि मया नम्यष्टमिप्यते ॥१४॥ भयं परवमाक्षेपो यन् प्रेमपरतन्त्रया । नया निपिध्यने यात्रान्यम्यायम्योपचनात ॥१५०॥ सहिप्पं विरहं नाय देघश्याञ्जनं मम । इयनाक्षेप मियानुसरणकृतयन्नस्य आक्षेप वैफल्यन नपंध इति यजामे- पालंकारः ॥१८॥ परवशाक्षेपमाह-~क्षणेति । हे नाथ क्षणं पलमात्रं स्वदर्शनम्य वन्निरी- क्षणम्य विघ्नः व्यत्ययः यस्मान तम्मै । पश्मस्पन्दाय पक्ष्मणा नेत्रलाना ३म्पन्दाय निमेपोन्मेषरूपाय कुप्यत: निमेषमप्यमहमानस्य प्रेम्ण

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ii. 15'--] काव्यादर्गे द्वितीयः परिच्छेदः 21 श्यम्या रांपासपोयमुदिक्तस्नइनियन्त्रितात्मना । संरपया पियारन्यं प्रयाणं यनिवार्यते ॥१५४॥ [ मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूर्डिना । बुवा वक्ति प्रियं दृष्ट्वा किं विरणागतो भान् । १५५१ [इति तत्कालसंभूतमूर्छयाक्षिप्यते गतिः । कान्तस्य कातराक्ष्या यन्मृक्षिपः स ईदृशः ॥१५६॥ मंमार्य घट्यनि-रोपाक्षेपोयामिति । उद्विक्तः अतिशयस्य परां का गन य ह प्रमा नन नियन्त्रित बिवलीतः आग्मा अन्नाकर मा नया मरब्धया मदनिनकोपावेगया प्रियारश्यम् दिद भाग्भ्यमाणम प्रयाणं गमन यत् यम्मानिपिध्यने तम्मात् अयं रोमा रोग आक्षेप रोपाक्षप । अम्मिन्नुदाहरणे निषधी व्यइम्यः ॥ १५० मांशपमुद्राहर्गन ----मुग्धेति । मुन्धा मुन्दरी कान्नम्य यानि श्रवणादय प्रयाणवचन श्रवणादय न तु प्रयाणदर्गनात मार्टिना में मामा बुद्धवा मुठापगमात मला लख्या पिय व वा यति । निष्ण प्रागनी मानिनि । कथ निकालेन वमागतोमि । पृच्छनीय ॥ ५ ॥ सजाय योजयनि इनानि । इति उसकारण नयालगंभूतमूर

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·M late स्मान दशयिचा भिष्टविशेषणापन्यासमदिरा प्रकल्प्य मुख्येन्दुः उपकार ii. 1621- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः असावनुशयाक्षेपो यस्मादनुशयोत्तरम् । अर्याजनादानिर्दर्शितह गतायुपा ।। १६२॥ अमृतात्मनि पनानां देशरि निग्धतारके। मुखेन्दी तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ।। १५९ ॥ इति मुख्येन्दुराक्षिप्तो गुणान् गौणेन्दुवर्तिनः । तत्समान दर्शयित्लेति लिटाक्षेपस्तयावियः ॥ १६० ।। संज्ञां विवृणोति असाविति । यस्मात् अनुशयोचरम् अनुशयः । तापः तस्मादनन्तरम् अर्थार्जनादेः व्यावृतिः विमुखता मसौ अनुशयाक्षेपः । अनुशपूर्वकः आक्षेपः अनुशयाक्षेपः ॥ १६१ लिटाक्षेपमाह~ अमृतात्मनीति । अमृतस्येव आत्मा स्वभावः । वा यस्य तादृशे परमालादके इत्यर्थः मुखपक्षे । चन्द्रपझे भी मात्मा स्वरूपं यस्य अमृतमये इत्यर्थः । पमानां द्वेधरि मुखपक्षे । चन्द्रपक्षे तत्संकोच । निग्धे तारफे अक्षिकनीनिके इति प्रथमपक्षे । अन्यत्र स्निग्धाः अनुरक्ताः तारफाः अनि यस्मिन् मापीलादिति भावः । एवं तच मुखेन्दी सति अपरेण इड प्रसिद्धेन चन्द्रमसा कि प्रयोजनम् न किमपीति भावः ॥ १५९ उदाहरणं विशदयति इनीति । एवंप्रकारेण इह रचनायाम् ॥ दुनिन अमुम्येन्दर्निन गुणान् अमृतात्मत्यादीन् = সারি এনিধিঃ নি oিgষবিন আব: 1 H . प.६०॥ - अयानमार 1,-दति for । 7.1 for:गान गौण D-माय for: treet

·No text on this page.

·. पर्व दर्शित कारणाक्षरम्न कम्य आक्षेप न ३ कामना ii. 168 -] काव्याद द्वितीयः परिच्छेदः विस्पयार्यान्तरस्यह दर्शनाव तत्सयमंगः ॥ १६ ॥ न स्तूयमे नंगद्रवं दवामीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृहन्ति यनम्बद्धनमायनः॥ १६७ ॥ इत्येवमादिरापा हन्वाक्षप इति स्मृतः। अनयव दिशान्यपि विकल्याः यस्यमूहितम् ॥ १४॥ ।। इत्यानपचक्रम् ॥ मेयः सायान्तग्न्यासी वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । पिबन्तमेतन् । प्रान्न: प्रस्तुत: विनयः यन्निवार्यत सनीयम् अर्यान्न अभिप अर्यानगर ॥ १६६ ॥ हलाक्षेपमाह-नयम इति । है नरेन्द्र तं ददासि इठि पदापि न म्न्यमे बनरिने गए । यनः बद्धनं अर्थिनः माचकाः मत्या आत्मीयमिनि नाचा गृहन्ति । अनेन गना टोचतर माहाम्यानिगया अन्यने ।। १३०॥ आक्षेपातकारमपमहानि-नानि । दन्यवमादि आक्षर हन्यांप पम्नतम्य नरेन्द्रनाय स्वमेव मन्त्रा गृदन्ति । हनुमान्यम्य आक्षेपार विषयान नाना प्रक्षर हवा मयामद । अनघा पद्धय किया भा* ऋयित साथम पतवादीप ।।६८ । जय दात । न किमपि वाना प्रानन्य अभ्यम्य नभ्य प्रारम्य अनपरचमाननबममाम्यम्य अयनाम्याम धरान । पदाता नाचनानन म अन्याय का ! न 4 मा 1444141 प्रयिम दपम्नमा -यन + भग .444 -- प्रय पवन . 17" 11 " ·अर्थान्तरन्यासः --ji. 1000 तत्साधनसमर्थस्य न्यामी योन्यस्य वस्तुनः ॥ १६९ ।। नातू पया- मतिकटतामुपगते हि विधी विफलतमति पहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभरमन पतिप्यतः करसहसमपि ।। अत्र सायंकालवर्णनस्य प्रस्तुतत्यात् अवलम्बनाय दिनमतरित्युपरवा- ५श्यार्थ. प्रस्तुनः समर्थ्य पूर्वाधवाक्यार्थ. तत्समर्थकः । भोजराजातु अU विपरीतार्थान्तरन्यासमाह ।। तथा च प्रश्नुतस्य पूर्वत्र परत्र वा यत्र- पुत्रापि स्थितम्य अपरंतुनेन समर्थनमर्थान्तरन्याम इति फलितम् । अत्र १२समयसमर्थकयो: सामान्यविशेषभाव. आदरणीयः इति प्रकासका. राय । कार्यकारणमावे तु तन्मते काव्यलिङ्गस्य विषयः । दण्डिना नु काव्यलिङ्गो न म्बीहत अनः स उमयत्रापि अर्थान्तरन्यास १५म्यीकरोति । स हि भापकः निप्पादकः समर्थथेति हेतुं त्रिधा विभजति पत्र मापको अनुमानालंकारस्य विषय. निप्पादकः काव्यलिङ्गालंका. रस्य समर्थकार्थान्तरन्यामम्य || मामान्यविशेषमावोपि साधर्म्यवेधय॑ण १.द्विधा भवति । तनन्ध सामान्य विशेषग विशेषः सामान्यन सच साधयेण वैधर्येण च इति चतुर्विधोर्थान्तरन्यासः प्रकाशे उक्त । उदा. हरणानि तन एव ज्ञेयानि । यस्मिन् वावयार्थ न विशेषसामान्यमावः २५न वा कार्यकारणभाव नत्र साधारणधर्मयारभिन्नचे प्रतिवस्तूपमा भिन्न- याम्नयाविम्यानुविभ्यत्वे दृष्टान्न । इमी द्वावपि आचार्यदण्डिना उपमा- यमिव अन्तर्भाविती । को हि दोषो गुणसनिपान निमाज- नान्दी किरणविवाह इत्यादी त अर्थान्तरन्यासद्वयम्य समष्टि आचायण्ठिना मनन जमा । यमिन विशेषमामान्यविशेषा म विकम्बा । ति दीक्षित दिमिलसिन विकम्बागलकारन पृथक गण- नामानि दिव्यम् । उद्यान काराम्नु अनुपपद्यमानतया मभाव्यमान- म्याथम्योपादानार्थ यन् अर्थान्तर न्यम्यंन मार्थान्नान्याम । दृष्टान्न न मामान्य मामान्यन विशया विशेषण ममन्यन टनि नती मह । माक्षात ..याप्न्यादेग्नभिधानादनमाननी मंद । इत्याह ।। १६९ ।। 1m" - Jul 12 de 44, fub follows of upi.tending tu mtl. kundred stanzas. .

·नम् न्यास: निवेशः । सोमपम्नुतम्यति प्रायिकमेतत् वेपत्येनापि ४] ii.168-यायोपि विस्य for अन्यपि विम्याः,n,D,-विकी। ii. 168' -] काव्यादर्श द्वितीय: परिच्छेदः विस्मयोर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत्सपर्मणः ॥ १६६ ।। न स्तूयसे नरेन्द्र त्वं ददासीति कदाचन । स्वमेव मत्वा गृह्णन्ति यतस्त्वद्धनमर्थिनः ।। १६७ ।। इत्येवमादिराक्षेपो हत्याक्षेप इति स्मृतः। अनयैव दिशान्यपि विकल्पाः शक्यमूहितम् ॥ १६८॥ ॥ इत्याक्षेपचक्रम् ॥ ज्ञेयः सोर्थान्तरन्यासी वस्तु प्रस्तुत्य किंचन । ३णिजन्तमेतत् । प्रक्रान्तः प्रस्तुतः विस्मय. यन्निवार्यते अतीयम् अर्थान्तरण आक्षप. अर्थान्तराक्षेपः ।। १६६ ॥ हेत्वाक्षेपमाहन इति । हे नरेन्द्र वं ददासि ॥ कदापि न स्तूयसे जनैरिति शेषः । यतः बद्धनं अधिनः पावकार, ३मत्वा आत्मीयमिति ज्ञात्वा गृहन्ति । अनेन राज्ञा लोफोत्तरी माहास्यातिशयो वायत ) १६७ ॥ आक्षेपालकारमुपसंहरति-इतीति । इत्येवमादिः आक्षेप हेत्वाक्षेप प्रस्तुनम्य नरेन्द्रम्तवस्य स्वमेव मत्वा गृहन्ति । ३हेतुमुपन्यस्य आक्षेपात् निपेषान् हत्याक्षेपः हेतुना आक्षेपः। पूर्व दर्शित, कारणाक्षेपातु कारणम्य आक्षेपः न तु कारणेन । उभयदि । अनयैव दिशा पद्धमा अन्यपि विकल्पाः भेदा: की. कम्पित शक्यम् प्रज्ञाद्भिरिति शेष ॥ १६८।। अर्थान्तरन्यासं लक्षात । जय इति । किंचन किमपि बस्नु , प्रस्तुत्य उपन्याय सम्य मन्तुनम्य अनुपपयमानतया संभाव्यस्य सार मोपपतिकत्वेनोपपादन तब ममर्थम्य अन्याय म्यादप्रातृतम्येति सू ji.16मिंग: lor मधर्मग V. ii. 10/-~थ्य for स्तूयगे Vथ्यते पदावन N.. ५. । । Dकचन दिसा: Y: राय(s) for शक्यम् ', R, D.

·-- २१३] अर्यान्तरन्यासः [-ii. 1000 तसापनसमर्थम्प न्यासी योन्यस्य वस्तुनः ।। १६९ ।। नात् । पचा- प्रतिकूलतामुपगत दि विधी विफलत्वमेति पहुसाधनता । अपलम्बनाय दिनभर्तुरमा पतिप्यतः करसहसमपि ॥ अत्र सायंकालयननत्य प्रस्नुनत्वात् अवलम्बनाय दिनमर्तुरित्युपरवा- ५पयार्थ. प्रस्तुन समयः पूर्वार्धवाक्यार्थः तत्समर्थः । भोजराजरतु अमुं विपरीतार्यान्तरन्यासमाह । तथा च प्रस्तुतस्य पूर्वत्र परत्र वा यत्र- पुत्रापि स्थितस्य अपस्तुतेन समर्थनमर्धान्तरन्यासः इति फलितम् । अब समयसमर्थकयोः सामान्यविशेषमाव. आदरणीयः इति प्रकाशका- राक्ष्यः । कार्यकारणभावे तु तन्मते काव्यालिद्गस्य विषयः । दण्डिना नु काव्यलिङ्गो न स्वीकृत: अन स उमयत्रापि अर्थान्तरन्यास ५पीकरोति । स हि शापक निष्पादकः समर्थधेति हेतुं त्रिषा विभजति वत्र ज्ञापको अनुमानालंकारस्य विषयः निप्पादकः काव्यलिङ्गालंका. रम्य समर्थकधार्थान्तरन्यासम्य ।। सामान्यविशेषमायोपि साधर्म्यवैधयेण द्विधा भवति । ततप सामान्य विमोपेग विशेषः सामान्येन स च साधण यधर्येण च इति धनुर्विघोर्थान्तरन्यासः प्रकाशे उक्त । उदा. हरणानि तत एव ज्ञेयानि | यस्मिन् वाक्याथै न विशेषमामान्यभावः न या कार्यकारणभाव नत्र साधारगधर्मयार भिन्नत्वे प्रतिवस्तूपमा भिन्न- योम्नयाबिम्बानुविम्बन्वे दृष्टान्न । हमी द्वावपि आचार्य दण्डिना उपमा- यमिव अन्तर्भाविती । को हिदापो गुणसनिपात निमग्न- नीन्दो. किरणविवाह इत्यादौ तु अर्थान्तरन्यामद्वयम्य ससृष्टिः आचार्य दण्डिनी मनेन जया । नन यम्मिन विशेषमामान्यविशेषा स विकम्बर । इति दीक्षितादिभिल धन विकम्बलकार न पृथक गण- जामई तानि बोद्धव्यम । उद्योतकारास्तु अनुपपद्यमाननया मभाव्यमान- भ्यार्थम्योपादानार्थ यन अान्ना न्यायने मान्लान्याम । दृष्टान्ने न मामान्य सामान्यन विषा विशेषग ममन्यते इति नतो भेद । साक्षात . ज्याप्त्यादग्नभिधानादनमानता भन । इत्याह ।। १६९ ॥ 1t) -- fol 14thili अयर | nhi h for WH gipt \tending this? -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·७] अर्थान्तरन्यासोदाहरणानि {--. 170 हुताशनप्रतिनिधिहात्मा ननु युज्यते ॥ १७७ ॥ क्षिणोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम् । मलिनाचरितं कर्म सुरभेनन्वसांमतम् ॥ १७८ ॥ कुमुदान्यपि दाहाय किमङ्ग कमलाकरः। इकममर्थनात् सामान्येन विशेषम्य समर्थनम् । तत्र च समर्थके हुताशन- प्रतिनिधी दाहकत्वस्य समुचिस्यात् युक्तारमायमर्थान्तरन्यासः ॥१७॥ युक्तायुक्तमुदाहाति--क्षिणोविति । शीतांशुः शीतकिरणो मृगाः मां कामं पर्याप्त क्षिणोतु हिनस्त । पर वसन्त: माधवः मां कि दुनोति कथं पीडयति । तद्युतामाते सामान्येन दर्शयति । सुरभेः थेष्ठस्य वसन्तस्यापि मलिनाचरित मलिनः पापराचरितं तथा मलिनेन कलङ्कितेन चन्देषाचरितं फर्म परपीडकलम् असामतम् अयुक्तम् । सामान्येन विशेषम्य समर्थनम् । तत्रोत्कृष्टस्य सुरभेरपकृष्ट कर्माचरणे युक्त अयुक्ताचरणम् युत्तायुनाता तन्नामार्थान्तरन्यासः ॥ १७८॥ विपर्ययं दर्शयनि-- कुमुदायितीति । विरहिण्या उक्तिरियम् । कुमुदा- न्यपि चन्द्रषिकामानि कमलान्यपि दाहाय जापन्न । अपिशव्दन शीता- नगगिणा नेपा दाहकत्वमायाश्चर्याम्पदमिनि वनितम । अय कमलाकरः सूर्यविका मिकमलमन्द दाहाय भवन इनि कि बनन्यम् । जगद्दाहकसूर्या- रन-वन नभ्य निदिजनदाहक व नायर्याम्पदम् । उतार्थमेवार्थान्तरण दयान नेनि । इन्दगाष इन्द्रपलय उमेषु म य गर्यगत पर मृदु न चिन । अत्र सामान्य विशेषम्य ममर्थनम । नत्र समर्थकवाय कुमुदे स्युनकारिता कमले युक्तकारिता दोन अयुक्त पुलकारिना । नया च अयन च यन च अयन पुन च तम्य कारिना नि समाम । एनानि राज्यपि माघम्बयोलारानि यथायण यथा - वीजयमनिवहाद्वनिताजनाना सीमना विनिरन ग्रहग !! पत्र 1356 -नवरातम 1 नन्दसाननम । 1179 पाय दह'यI म-ग ·.. i. 170s..] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः न हीन्दुगृह्येषग्रेषु मूर्यग्रयो मुदुर्भवेत् ॥ १७९ ॥ ॥ इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम् ॥ शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोदयोः । तापं पितुः स्वमहरत् तरलोमिहस्तै. रन्यं न याति हि विमूतिरपत्यमाजाम् ।। अत्र सामान्येन अपत्यमाजां विमतिरन्यं न याति इति । महराजपुत्री तापं पितुरहरत् इति विधिमुखस्य वाक्यार्थस्य १५वैधप॑णायमर्थान्तरन्यासः ॥ १७९ ॥ व्यतिरेकं लक्षयति-शब्दोपात इति । द्वयोर्यस्तुनोः अर्थात, नोपमेपयो. सादृश्ये शब्दोपाते साधारणधर्मवाचकेवा.. मोधिते प्रतीते या तुल्यसमादिशब्दप्रयोगे लक्षणया ज्ञाने साधारणधर्मवाचकस्यानुपादाने व्यञ्जनयावगते सति तत्र सादृश्य. णया सादृश्यसंबन्धिनोः प्रतियोग्यनुयोगिभूतयोरुपमानोपमेययोः (कथनं फेनचिद्धर्म । विशेषेण उपयानादुपमेयस्योरकीय स व्यनिरक भवतीति शेषः । स च धर्मविशेषः कचिदुक्तः प्रोति व्यतिरेकम्य चातुर्विध्य मम्मटाचाथैः यणितम् । तथव उपमानोपमेययोमैदकथनं च सादृश्यमतिषेधेनेत्र प्रायो भवति । स. प्रतिषेध कचिन् भेदवाचिभिर्ननादिभिः फाधि विरुद्ध पादनमात्रण ममपनि कचिन्च तात्पर्यापयर्यालोचनया भवति । १२सर्वमदादरणषु दर्शयाम । केचिनु उपमानादुपमेयस्य भेदकर्थन मेयम्या-कर्षक बनादपकर्षक पनेनापि व्यतिरेक मन्यन्त उदाहरन्तिक सीण क्षाणापि शमी भयो गयोभिवर्धत नित्यम् । भिम पमाद मुन्दरि यौवनमनिवति मान तु॥ : थर उपमययविनम्यापमान पदापेक्षया पर तदाचार्यपि मनम । साहराए नारामदादाहरणम्यानुपलम्मात् । तर मम्मः मगन यादयादि उपमानापमयम्य व्यानरका आधिक्य तेन में नहि समय अप्रकार वीयान अपर तुम m 4+in+ta ·व्यतिरेकाटंकारः [--ii. 183. तत्र यदकयनं पतिरेफर स कथ्यते ॥ १८०। धैर्यलावण्यगाम्भीर्यममुखस्त्वमुदन्ननः । गुणस्तुत्योसि भेदस्तु वपुपवेदशेन ते ॥ १८१ ।। इत्पकम्पतिरकोपं धर्मणकत्रवर्तिना। मतीतिविपयमाप्त दस्योभयवर्तिनः ॥ १८२ ॥ अभिनवेली गम्भीरापाराशिवानपि । असावअनसंगातस्त्वं तु चामीकरघुतिः॥१८३॥ उत्तोदाहरणे यतिरेकविषये तु तेषामेवमाशय । तथाहि पत्र उपमेये यौवने स्याधिस्यमपक्षितम् । अन. अत्येयोपमानानुपम यायाधिश्यम् । व्यतिरेकेस्मिन् भेदकथनं विशेषग अपेपते सेन गुरमिक चन्द्रः इति मतीपे उपमानीकरणमयुक्तस्याथिययस्य गम्यत्वेपि विश- पतस्तद्बोधकसदाभावासातियाप्तिः इति ॥ १८०॥ व्यतिरेकसामान्यलक्षणमभिधाय तस्मभेदान् दर्शयति । तत्रादी एक. व्यतिरेकमाह-यति । धैर्य पनि अयशसस्य च लावण्य सादर पण. मयत्वं च गाम्भीर्यम् गूदाशयल गभीरत्व १ एते मगुमा येषु से गुरोः सरसत्यादिभि उदन्दत मनुष्योगि भेदानु वधम्य ने संग भनिसन्दरकर नरपवनय पालवालि ।।११॥ इत्य कान। अपमेये व यान" frat धमण मुन्दाबरमन पण भवन Minutifnata मंदाय यय' ५-५. . - पानाम- भयानमार बाभी. RELA-1 4. . ।

·अरमा for aमागचा भरारमा मा महाजन्तुविशिष्टः । त्वं सतेजसः पुतिमान् स च वाडवामिविशिः। 1181 -4..लती 1,-पपर दलिr Ter ii. 181-J काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छन्दः उभयन्यतिरेकोयमुभयोभैदको गुणौ । काय पिशङ्गता चेति यत् पृथग्दर्शिताविह ॥ १८४ ॥ त्वं समुद्रश्च दुर्वारी महासची सतेजसौ ॥ श्यता युवयोंभेदः स जडात्मा पटुर्भवान् ॥ १८५॥ स एप श्लेषरूपत्वात् सश्लेप इति गृह्यताम् । उमेयेति । अयं उभयव्यतिरेक यत् यत उभयोः उपमानोपसे भूतयोः समुद्रनृपयोः मेदको भेदसाधनभूती गुणी कार्ण्यपिशङ्गटाल ३पृथक् दर्शिती स्तः । अत्रापि विरुद्धधर्मोपादानेन भेदमतीतिः ।।। ' सश्लेषव्यतिरेकमुदाहरति-त्वमिति । त्व समुद्रश्य दुरी त्यमनभिमः नीयः स च अवार्यजलवेगः । वं महासत्त्वः महासामर्थ्यवान् स अयं तु युवयोर्मध्ये भेदः सः समुद्रः जडात्मा मूसंः डलयोरमेश? जलस्वरूपः शीतला मवान् पटुः चतुरः तीक्ष्णश्च ॥ १८५॥ स इति । स एष उपरि दर्शितः व्यतिरेकः श्लेपरूपत्वात् थामा पटुः इति लिष्टपदेन वैधHदर्शनात् श्लेषम्वरूपत्वात् सभेषः एतसंच शनि गृह्यता मानीहि । अभ्यम्यमानं छात्र प्रति उक्तिरियम् ।। साधारणधर्मयाचकदुर्वारादिपदानामपिसिष्टस्यात् तेनास्य सलेषता बाप्पा तविशेषण: सादृश्यमोपात् वैवार्यावधेि तेपामसंबन्धात् ।वैधर्मपम पियाने व्यनिरके थम्यविशेषणे मिटे एव सोपव्यतिरेकस्वीकार युक्तनान् । अपरं च माधोपपाद विशेषण श्लेषम्वीकारे सर्वत्र पनि in I. 1x5-स्थानी for thy, for sunा VTPS for san grile Pाम given by: vanant is nothing but a change proponed bil ii.18-for Diet for IDR 1.

·व्यतिरेकोदाहरणानि [-1. 180 साक्षेपश्च सहेतुथ दायते तदपि दयम् ।। १८६ ।। स्थितिमानपि धीरोपि रत्नानामाकरोपि सन् । तर कक्षा न यात्येव मलिनो मकरालयः ।।१८७ ।। वहमपि महीं कृत्स्ना सलदीपसागराम् । भर्तृभावानुनंगानां पस्त्वचा निकृप्यते ।। १८८ ॥ शन्दोपादानसाहस्यव्यतिरेकोयमीहशः। सोपत्वापतिर्द्वारा भवेत् । अत्र मस्तुतामस्तुतयोविशेषणद्वयस्य विष्टलम् एकचिदेकतरनिष्टलिष्टविशेषणेपि अयं भवति । एवं सिष्टं सप्रपसमुपपाय पुनर्भेदद्वयं दर्शयति साक्षेप इति । आक्षेपः विरुद्धधर्मोपन्यासेन मादृश्य. प्रतिपः । सहेतुः हेतुधात्र देस्वर्थबोधकपधम्यन्तपदरूपः । सेन हेतु- १२भूतविशेषणेः प्रतिपधः साध्यंत चेत् तत्र सहेतुव्यतिरेकः ॥ १८६ ॥ साक्षेपमुदादरतिस्थितिमानिति । मकरालयः समुद्रः स्थितिमानीय अनुसितमर्यादोपि धागपि प्रशान्तापि रलाना महाधमना सहप- रत्नाना र आकर उत्पविधानपि मन मलिन इति तय कक्षा साप न यात्येय । भोपमानगंतन मालिन्यापमण नृपमादृश्याक्षेप । सन च नपम्योत्कर्ष इनि माक्षपतिक ! अम्राक्षपो नत्रा बाध्य ॥१८॥ महतव्यनिरकमुशहानियालिन । मापसागर कृतना महीं यदपि धारयपि में नहाना मर्पणा जागण - मनमायाल म्यामि .यात ताप अन्न वन नियतन या नाटवियते । अत्र मननिय ५६ पय ५३ २-14 पनचात अय मायनिक || ८॥

·व्यतिरेक इति समासं दर्शयन्ति । परं प्रतीयमानसादृश्येत्युत्तरपदमनाः क्यसंपादनाय प्रथमार्थ एवं ज्यायान् ।। प्रतीयमानं सादृश्य यत्र तार पाश्रयः आधारः तस्य तत् । अत्र विभिन्नाश्रयत्वेन कविप्रसि ii.180° - काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः प्रतीयमानसादृश्योप्यस्ति सोनुविधीयते ।। १८९ ॥ वन्मुखं कमलं चेति योरप्यनयोभिदा। कमलं जलसरोहि लन्मुखं लदुपाश्रयम् ॥ १९०॥ अवविलासमस्पृष्टमदरागं मृगेक्षणम् । इदं तु नयनद्वन्दं तव तद्वणभूपितम् ।। १९१.॥ पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्तिरस्मिन्नाधिक्यदर्शनम् । वत्स्वरूपोस्ति । अत्र केचित् शब्दोपादानेन यत्सादृश्य व्यतिरेकः अस्ति । स अभिधीयते मया निवेद्यते ॥ १८९॥ प्रतीयमानमादृश्यव्यतिरेकमुद्दाहरति-वन्मुसमिति । वन्मुझे कम च द्वयोरपि अनयोः भिदा एवं भेदः । ते मदमेव दर्शयतिकमत मिति । कमतं जलसरोहि जलमित्यर्थः । लन्मुख बदुपाश्रयं दमे कमलमुखसादृश्यं प्रतिषिध्यते । समानधर्मस्यात्राकथनात् प्रतीयमान सादृश्यल योध्यम् ॥ १९०॥ विरुद्धधर्मेण प्रतीयमानसादृश्यव्यतिरेकं दर्शयति- अमविलासमिति भृगक्षण हरिणनयनम् अविलास मयुटिनतनलीलाशून्यम् तथा अस्पृष्टम राग मदिरासवनोगतलोहित्यजितम् । इदं तु तव नयनद्वन्द्वं तो गुर भूविलाममदगगी नाभ्यां भूषितम् । अत्रापि उपमेयगतगुणविशेष कविमिद्ध मृगनयनसादृश्यं निषि यते ॥ १९१॥ उदाहालद्वपयोजन दर्शयति पूर्वम्मिलिति । पूर्वस्मिन् वन्मुसा युदाहरण भटमात्राक्ति कवलं भेदण्य कयनं न तु उपमेयोत्कर्षस्योति नत्र लदपाश्रयमित्यनेनारूपा यड्यः । सभा च तत्र भेदः कार माद्विनय । ननु जलगंगदि हत्यनेन उदारोदि इति मीत कमट 11 1* 741 for bairn P, K, warfinn D. ii. 100-सरायम् Inायम् , ·त्यतिरकोदाहरणानि [-ii. 191 सहमतिरेफर पुनरन्यः मदर्यते ॥ १९२॥ नमुग्वं पुण्डरीकं. पृल्टे गुरभिगन्धिनी । भ्रमरम्मरमम्मीज लोलने मुग्वं तु ते ॥ १९३ ॥ चन्द्रोयमम्बगतमा सोपं तोपभूषणम् । जटोपादनन्यम् अनहोपादन च मुरम्य अत उत्कर्ष शाद एव इति चिस नयाविधीप नात्पर्याभावान् । अग्मिन् अत्यवहितोदाहरणे आधि- क्यदर्शन नपभूपितम् इत्यनेन गुणाधिक्यम्य कथनं न तु साधारण- विशेषणमदिरा केबरमादृश्यपनीति । भेदश्च विरुद्धधर्मवत्त्वेन प्रतीयते •न न शदनाभिहिलोमि । पूर्वोदाहरणे फारणभेदादिः अस्मिदाहरणे विद्धधर्माध्यासेन इनि बोध्यम् ।। पतावना विरुद्धधर्मोपादानेन नपा- दिना था साम्यनिधन परिस्फुट. मेदव्यानरको दर्शितः । इदानी रमदृशभंदकेन भदव्यतिरेक दर्शयनि-सदृशेति । मदृशव्यतिरेकः सदृशेन भटकन व्यनिरक भेद मदृशत्यतिरेकः इत्ययं ॥ १९२ ॥ शादीपात्तमादृश्य मदृशयनिरकमुदाहति-त्वन्मुखमिति । वन्मुस पण्डरीक कमल च फुट विकमिने एकत्र म्मितलाम्या अन्यत्र दलवि- कमन नया मुभि प्राणनर्पक गन्ध मुवाम ययोम्ने । फुडत्वमुरभि- मन्वय साय ध्यान मादृश्यमत्र दोपात्तम । एव मादृश्य स्थिरीकृत्य नशमनकन पनि कदर्शयनि-भ्रम मगन । अम्भीजम् अमझमरं भ्रम. मा याम्मन् त - | ने मुम्ब न तारनेत्र लोल विलामचन्चले नवे जो भ्रमग्नत्र भदक न च अमणचाशल्यरूपधर्मेण 'न :--."-या नान्या भेद मदृशयनिरक ।। १०३ ।। नपानमादृश्य मा यतिकमुदाहरणद्वयन उदाहरति-- पट दान । अय चन्द्र अगंगनम वियपणम् । हम नायभूषणम् . जलयामामपादक · तथव इद नभ नक्षत्रमालि नागमालाविभूषितम् । - पय उपटकम विकमिनाविन्दम। अत्र चन्द्रहमयो सादृश्य हम यषणम ) नम 1r बन्दायमम्बममा ·(२०१२ व्यतिरेक इति समास दर्शयन्ति । परं प्रतीयमानसादृश्येत्युत्तरपदसमा मबिलाममदागरपानाम्या भाषितम् । अत्रापि उपमेयगतगुणपियार ii. 180% --] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः प्रतीयमानसादृश्योप्यस्ति सोनुविधीयते ।। १८९ ॥ वन्मुखं कमलं चेति द्वयोरप्यनयोभिदा । कमलं जलसरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥ १९०॥ अभूबिलासमस्पृष्टमदराग मृगेक्षणम् । । इदं तु नयनद्वन्दं तब तहणभूपितम् ।। १९१.॥ पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्तिरस्मिन्नाधिक्यदर्शनम् । नत्स्वरूपोस्ति । अत्र केचित् शब्दोपादानेन यत्सादृश्यं तर क्यसंपादनाय प्रथमार्थ एव ज्यायान् ॥ प्रतीयमानं सादृश्य पत्र तदुर व्यतिरेक अस्ति । स अभिधीयते मया निवेद्यते ॥ १८९ ॥ मनीयमानसादृश्यव्यतिरेकमुदाहरति वन्मुसमिति । वन्मुख च द्वयोरपि अनयो मिदा एवं भेदः । त भेदमेव दर्शयति-कम मिति । कमलं जलमरोहि जलमित्यर्थः । वन्मुस स्वदुपाश्रय देव तम्य तत् । अत्र विमिन्नाश्रयत्वेन कविका कमलमुम्पमादृश्य प्रतिविम्यते । ममानधर्मस्यात्राकथनात् प्रतीयम सादृश्यच वाध्यम् ॥ १९० ॥ विदर्मण प्रतीयमानसादृश्याव्यतिरेक दर्शयति-अभ्रविलासमि।। मृगक्षण हरिणनयनम् अविलाम नाटिनतनलीलाशून्यम् तथा अपृष्टमा राग दिगंगवनाअनलोहिन्यया मतम् । इद न ता नयनद्वन्दना कविमिद मृगनयनमादृत्य निषि यंत ॥ १९१ ।। उदाहरणादयमयातन कायान पूर्वमिशिनि । पूर्वस्मिन् वन्मुमानिः 'युदाहाल भामाबानि. कवन भतम्य कथन न त उपमेयोत्करस्यादि। नवनाशयमिन्यननीका व्यय । नया मा भरः कारण महाद्विनय । ननु नसमगदम्यनेन गंगाद इनि मसात कमहम्म टपाध्य आधार 11-9-airman !, नवन 1, t katfortun. ..100-1यम् ! यम ।

·: २३] व्यतिरेकोदाहरणानि [-11. 101 सहयतिरेफय पुनरन्यः मदर्यते ।। १९२ ॥ न्यन्मुखं पुण्डरीक च फुल्ले सुरभिगन्धिनी । भ्रमरस्मरमम्भोनं लोलनेत्रं मुखं तु ते ।। १९३ ।। चन्द्रोयमम्यगनसो सायं तोयभूपणम् । जदोपादनत्वम् अजडोपादनत्वं च मुसम्य अत उत्कर्षः शाम्द एव इति चित्र तयाविधपे तात्पर्याभावात् । अम्मिन् अव्यवहितोदाहरणे आधि- फ्यदर्शनं तद्वभूषितम् इत्यनेन गुणाधिश्यम्य कथनं न तु माधारण- विशेषणमहिमा केवलसादृश्यानीतिः । भदध विरुद्धधर्मवत्वेन प्रतीयते न सुगदेनाभिहितानि । पूर्वादाहरणे कारणभेदाढ़ेदः अस्मिदाहरणे विरुद्धधर्माध्यासेन इनि रोध्यम् ।। एतावता विरुद्धधर्मापादानेन नमा- दिना था सादृश्यमनियन परिस्फुटः भेदम्पतिरको दर्शितः । इदानी मदृशभेदफेन भेदन्यतिर दर्शयति सदृशेति । मदृशव्यतिरेकः सदृशेन भदकन व्यतिरेक भेद भदृशन्यतिरेकः इत्यर्थ ॥ १९२ ॥ राप्दोपानमादृश्य मदृशयनिरकमदाहगने-वन्मुखमिति । स्वन्मुखं पाटीक कमर, च फरे विकमिने एकत्र म्मितलक्ष्म्या अन्यत्र दलवि- -कामन नया नभ प्राणतर्पक गन्ध सुवास ययाम्त । फुल्लचमुराभि- आरयो माया मादृश्यमत्र शदीपातम व मादृश्य स्थिरीकृत्य मदृशमनकन यनिक दर्शन -भ्रम मिति । अम्मा जम् अमम्मर • अमान्न अभा यस्मिन् न ! ने मुम्ब न लालनत्र लाल क्लिामनगल नेत्रे म्मिन ने । अत्र भ्रमरनेत्र भद न न अमणचावल्यरूपधर्मण समान ति सदृशान्या ता-या मंद मदृशयतिरक ॥ १० ॥ मदानपानमादृश्यं मदृशन्यनिक मुद्दाहरणाद्वयन इरति-. चन्द्र दान । अय पद अभंगनम वियत भूषणम् । हम नायभूषणम् जलभाभामंपादक ! नव इद नभ नक्षत्रमादि नागमालाविमपिनम् । १२ एय उत्फुल्लकुमद विकमिनारविन्दम् । अत्र चन्द्रहसयो सादृश्य ३ पन्दादय रो- हसा यातायभूषण । हमाय नम नमा 1. चन्द्रायमम्बमममा.

·पविनायौदाहरणे नक्षत्रकमुदाभ्याम मादृश्यनिषेध कृतः । इस पर यम्बातोये नासत्यादिना नक्षत्रकुमदे च मनोहगकारत्वेन परम्परा अब चिदरमानापमयभनगा चन्दार ग. 1913J काव्यादझे द्वितीयः परिच्छेदः [स नमो नक्षत्रमालीदमुत्फुल्लकुमुदं पयः ॥ १९४ ।। प्रतीयमानशौरल्यादिसाम्ययोविंदम्भसोः। कृतः प्रतीतयुध्योच भेदोस्मिंयन्दहंसयोः ॥१९५॥ पूर्वत्र शन्दवन् साम्यमुभयत्रापि भेदकम् । श्वेतत्वादि अनुमूततया पुटं प्रनीत भवति वियदम्ममोश्च शक्य वर्णनानुरोधेन यथाकथंचित् प्रतीयते । एयमुमयत्र शम्दानुपात्म्य साह अम्बरतोयाभ्यां नक्षत्रकुमुदाम्या च मदो दर्मित ती च परस्पर इति सदृशन्यतिरेकिता ॥ १४ ॥ उत्तोदाहरणद्वयं विशदयति-प्रतीयमानेति । अलिन् । प्रतीयमानम् वाचकशब्दाभावात् वर्णनानुधिन यथावचिन् उन्नीर शाक्ल्यादि आदिशदन नर्मल्यम्य मह. तेन साम्य ययोः ता विपदम्भमोः आकाशपयसोः तया प्रतीनशुद्धयोः सदानुमुनाः वगतमुदयोः चन्द्रहसयोः भेदः कृतः प्रमोदाहरणे अम्बानोपान दनि माध्यतिरेक । वादाहरण वियदामोः शोकल्यादिमा दुल्हनया पनीयमानग उनगदादाण गदिन पर्वानुभवमिदा इनि: अनीता पनदि । प्रानादमयममानधर्मयो यनीयमानापमानामा स्या, ·[-ii. 1986 पतिरकोसहरणानि भनेत्रादि सुन्य तत् साम्यतिरकिना ।। १९६ ।। अरत्नालोफसंधापमहाप सुपरम्मिभिः । रहिरोपकर यूनां यौवनभर नमः ॥१९॥ सनातिन्पतिरफोर्य समीनातेरिदं तमः। उभयत्रापि न्योपासप्रतीयमानसारश्यस्योदाहरणेपि । वैधयंप्रति पादक मानेत्रादि आदिशन्देन अम्बरतोयनक्षत्रकुमदानां संग्रहः । । गुल्यम् धमाटोलेति भितशब्दाम्यां प्रतिपादितम्यापि पम्नुतोभितस्प पाशस्यम्य उमपत विद्यमानत्वात् सयोस्तुल्यता । तया अम्मरतोययोः दोक्त्यादिना नामदयो. मनोहराकारत्वेन म सादृश्यं ज्ञेयम् । -सत् सम्मान भेदकयो सादृश्यात् सदृशन्यतिरेकिता बोरल्या १९ti समातिव्यतिरेकमुदाहरति-अन्नति । रत्नालोकः मणिकिरणः मार्ग न भवतीति आनाटोकमहार्यम् । मुरिदिममिः मानुगभम्तिाभिः । महार्यम् अनिवार्यम् । युना तरणाना दृष्टिरोधकरं दर्शनमामनिरोध- कम् । एतादा यौवनप्रभव नारण्यमदोत्पन्नं तमोम्ति । प्रमिद तमस्तु रत्नज्योनिषा सूर्यप्रकाशेन म विनिवार्यमस्ति । तथा आनासम्पवि. - गणा दृष्टिगंधक भवनि । अब दृष्टिशब्देन ज्ञान तम शब्देन मोहोषि मन्यते । षवशादेव नम शब्न उपमानोपमेयभूततमोयातिपाद नान त्यनिरकमामान्यलक्षण मगन भवनि । अत्र दृष्टिरोधकत्वेन • माध्यम । नन्न धमम्य शब्दप्रतिपाद्यन्वात् शाब्दम् । रन्नमर्यादि. भिविनायित्व च अमाधारण धर्मनया उपयमात्रवृत्ति । तदेव भेद- कम् । उपमयम्यो कर्पाचायक ननि नयम ॥ १९ ॥ राहाण न्याम्याय अत्रकार मगमयनि-~~मनानायनि । दृष्टिरी- धिनया दृष्टगवाणतया इद योवनप्रभव नम नमानात तुल्यम । तथा , अन्य अग्नालाक महार्यादिभि असाधारणधर्म भिन्नम् यत् यम्मात् अदादी अन अय ममातितिरक । अन्यरिति रहुवचनेन दीपशि. 11 11, -तुल्यवाद for तुमय तव D~साश्म for HEI V,D. 97-अवाय for मार्य , Ra, V # 196---tanlo for wwfa y, D २१ [मारण । ।

·ii. 198°--- . मपि भमानिनमषि अमल निर्मन्दम् अम्बर यम्मिन् । अप्रमादि कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नमन्यैरदर्शि यत् ॥ १९८१ ॥ इति व्यतिरेकचक्रम् ।। प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या यत्किंचित् कारणान्तरम् । यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ||' अपीतक्षीवकादम्बमसंमृधामलाम्बरम् ! खादिभिरनपनेयत्वादयो साधारणधर्मा. संग्राह्याः तेन ६ द्वयस्यैवोपन्यासे कथं बहुवचनमिति शङ्का परास्ता ॥ १९८ ॥ अथ क्रमप्राप्तां विभावनामाह-प्रसिद्धति । यत्र वैचित्र्ये प्रसिद्धः यो हेतुः कारणं तम्य व्यावृत्त्या अभावप्रदर्शनेन , ३ किमपि अतिगूदं कविकल्पितं वा कारणान्तरम् ।। सूक्ष्मक्षिकया अनुसंधानीयम् वा अथवा स्वाभाविकत्वं कृतेपि। कारणान्तरामा फलस्य वस्तुस्वभावेनैव संपद्यमानत्वं विभाव्यं ।।। ६ सा विभावना । एवं च प्रसिद्धहेतुल्यतिरेकसामानाधिकरण्येन कारणस्वभावान्यतरप्रतीयमानफलोत्पत्तिविभावनेति लक्षणं विभाव्यते फलोत्पत्त्यनुपपत्त्या विचार्यते कारणान्तरं स्वाभाविकतं ५ यस्या सा विभावना । प्रकाशकारादयस्तु-क्रियायाः फलन्यक्तिर्विभावना । इति कारणाभावे फलोत्पत्तिवर्णनं . तु विमावनामज्ञायाः अन्वर्थता ने मंभवति । १२ णाभावश्च कचित् नमादिना माक्षात् कनिच्च कारणविरोधिन ।। परपरया प्रतिपाद्यते । विमावित कारणान्तर क्वनित् शाहूं च भवति । एवमेव म्वाभाविकत्वम्य शाब्दार्थप्रभेदी उदाहरणे १५ नत्रानुमन यो । ननु कारणाभावे कार्योत्पत्तौ स्फुरितम्य प्रमिमानिरिक्तेन कारणेन परिहागन् विरोधाभाम एवायमिति नेस मलयो परम्परविरोधे नम्वीकागन् । इह हि कारणविरहेण . . मा-पत्वेन गम्यते न तु नेन कारणविरह इति विशेषात् ॥ १९९ ॥ कारणानगविभावनामुदाहानि अपनिनि । अपीता मदिरापान कुन्निोरि सीमा मना कादम्बा हमयिशपा यस्मिन् यत् । - तत्र । 1. 193-~ोपतयो lor रोपितया D.

·No text on this page.

·ii. 202-1 IL201tori.V-गुमियाद form कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः अहेतुकं च तस्येह विवसत्यविरुद्धता ॥ २०२ ॥ वक्त्रं निसर्गसुरमि कपुरव्याजसुन्दरम् । अकारणरिपुश्चन्द्रो निनिमित्तासुहत् स्मरः ॥ २०३॥ निसर्गादिपदेस्त्र हेतुः सासान्निवर्तितः । उक्तं च सुरमित्वादि फलं तत् सा विभावना॥२०१० रेण अविरुद्धता विरोधाभावः । अस्मिन्नलंकारे सर्वत्रापि का अभेदाव्यवसानरूपानिशयोक्तिरनुप्राणतया स्थिता । तस्मात् कारण ९ कयं कार्योत्पत्तिः इति शङ्काया नोत्पितिः ।। २०२।। शाब्द म्पाभाविकत्वमुदाहरति-~-वामिति । वदनं निसर्ग स्वभावमुगन्धि न तु कर्पूरादिन्यैरिति मावः । वपुः अत्यामेर ३ कृत्रिमतया मुन्दरं मनोहरम् न तु भूपावनादिभिरिति भावः । रणरिपु. विरहिणा महनशत्रु चन्द्रः । तथा निनिमित्तामुहन भाग उदाहरणं विशदयनि-निमर्गति । अत्र सुरम्यादयो धर्माः विका इनि ने शाब्दा । अत शब्दम्वाभाविकय विभावना । Com । प्रमिदहनुयात्तिन्वमुदाहाणे दर्शयनि निमर्गादि इति । अत्र उदार निमर्गादिपद निमगाव्यानाकारणनिनिमित्तशब्द हेतु मात्यकार हेतर कर भूपणमान्मर्यादय माक्षान् ननादिवानकशब्दयत् म्या । निरनित अमारिता । मुरमिन्दादि मुभिमौन्दर्यरिष्यमा फल कार्य उत्त ने निमादिपदे वाभादिकलेन कथितम् । तम्पात यावृतिपूर्वकम्वाभाविकत्वेन फसत्पते प्रतीते. विमा मुमगलिंग ॥१४॥ Down loc II Pu. मदन ।। २.३॥ 4. U: -#* for my, 1.3-मा loriJ.

·समासोक्तिलक्षणम् -i1.com वस्तु किंचिदभिमेत्य ताल्पस्पान्यवस्तुनः । भय प्रमाण ममासोहिं निर्वक्तियन्तु किंचिदिति । किंचित विमपि पाव भानुतं अपस्तुतं या अभिप्रेत्य चमत्कारसीमाम्यादिदर्श- एविपया स्यजनया प्रतिपादापितुमभिलप्य तत्तुल्यस्य वर्णनाभिप्रेतसमश्य वायुनः कम्परिद अपस्तुतम्य प्रस्तुतम्य वा उतिः कथनं समासोक्तिः । समासेन सेक्षेपेण अर्थद्वयकथनात् उक्तिः समासोक्तिः । सक्षेपछ एकस्य प्रयोगणोमयार्थपतिपादनातू शेयः । तथाच महते प्रस्तुताप्रस्तुतयोरन्यत- रम्य ममोगेण तदन्यम्य प्रतीनि: ममासाक्तिः इति समासोतिरक्षणम् । एकस्य शमन मतिपादनेन्यस्य व्यसनया मोषः चमकारविशेषमाद- पानि इति सदेवाम्पा, अकारबीजम् । यदुक्तं धनिहतायाध्यायों न सपा स्वईते प्रतीयमानः म एव यथा । इति । भोजराजः उपमानारछा- पदादतिप्रसिद्धरुपमेयम्य प्रतीतिः इत्याद ॥ तया च (6. ) यापमानावनात् उपमेयं मनीयते । अतिप्रसिद्धम्नामाः समासोति मनीषिण ॥इति । ददिनापि समासाते. सर्वाष्यपि उदाहरणानि सन्तुनवर्णनेन 11 उपमानवर्णनन ) मन्तुनाविरोधकान्येव दर्शितानि । तथापि उपमा- नवर्णनापमयार्थावगनी मचित्र्य प्रतीयते न नना सन उपमयवर्णननो पमानार्थावती वैचित्र्य भवनिइति वस्तुगद्रनाम्माभि द्वयो ममा कृत। कचिन पानवादमानवावगती समासनि. अप्रग्नुनान प्रानलागतो च अप्रस्तन प्रामा इनि कम्येव चचियर एन्यामान अंलकार- दयमा । पर नन्न चरम । वैचित्र्यविशषाभावे ईदृशंभरकरणलका- सगरमानन्यापन नापि दण्डिना वाधा अमानुतप्रशमा माना। स तु नाम अप्रातलाशमा पाकाले' या तनि । दनि रायनि । न तत्रामातुनान प्रानुला- फ.पि ममीन ननाम्य वर्णने रशदापत्ति नदन्यप्रनानिचमत्कारम्पप प्रानुननाप्रस्तुनावगल्या अपम्नुतन प्रानुनावगाया या दर्शन नव सर्व व ममामानिविदा प्राचार्यय अभी नानीन यम । नेय दि कम्पयितुं शक्यते यापभयान चास्तानिय नियन -- न

·No text on this page.

·समासोशियम् सा समामानिरिप्यते ॥२०५।। पमामिद धारनादेवि प्रतनामस्तनपान्तयारित fire- খোৰঘণমানঘামঝদাষাধ্যবিবিবির বাধা- ন্য পলি মাখা মঘাধি সমন্বনবৃনাবীধার ममतममारापानीकार्यः । नया दि पया (भयमेन्दीमुम দয) মশাই অমৃধালযান্যযাশনা পদবি आग मारिन मनमानसायान्यायोग्यता । एवं प समाधानयोः লালসাল: গ্যাংব্যানাব ঘন মরে- मनायारी एमालादेनुतिन युगम् । नन्येवं गति- विशेषगान सम्पन पत्र नवनिनाम् । अपस्नुताय गम्यत्वं मा समायोतिरिष्यते ॥ म्यादीनि मामीनाना समामानिरिक्षणानि न संगरछेरन् । प्रस्तुते নাখাল্যাৰোগাৰৰশাসনৰনাথদাতার-- মামা বাসাবাে।মল বিদ্বগনষ্কামুখমন- पर्मियानानराणादिनि पदृष्यते । म्यम्पनो प्रस्तुनवृतान्नस्यारोपो पानात किंतु अपम्नन कामुकवादिराधिन अवगम्यमानम्य तम्या: रोप । नयाभूतम्यक मानगुण त्यान । न च नावदयगमने विशेषणपदान मामAR BEEN पन ममान कर नवनादिना नसान फागुशाहाभियो पनम्न दीयन्वानुमान नत्र भवति । यथा स्थापना इंटन जावादिना तमबन्धिनि गजादी म्न नासादा नदायवानुमधानमिन पिणमान रायपका- सभ्य भपातमध्यानम्याम्त्यपेक्षा । मन m fविशषणायामिव साधारणविणायाषि अननन्यवहारममा य मानीनानां मबाट । (यावाचमार्गमन्यादी) कामुक न्यायाग कृषभारवादिवि- शिएपनिनामध्यत्वम्य कामपियन ममागपणाय वान पिपत: बन्दकार माय सत्यनाममागेपर्णायन्यान । कि मायनिबन्धनले नोकाया समासानी भनुनयनालयाशदायाप्रान्तयुपान्तरूपेणेव गम्यतया तन रूपेण सत्र समागमद्ध भन्यत्रापि तथैव युनामिनि गुत्तमय प्राचीनाना लक्षणमिति निभावनीयम ॥ २० ॥ ।

·!!!

·समासोक्तिमकाराः [-11.20" अस्त्यसावपराप्यस्ति भिमाभिमविशेपणा ॥२०८।। 'सिटवे द्वयोः प्रस्तुतत्वे सेपालंकारः । द्वयोरेकतरस्य प्रस्तुतत्वे शब्दश- तिमुल: उपमाध्वनिः इति शेयम् । भिसविशेषणानां व्यङ्गधर्मेण सह -चिरप्रतिविम्यतया साम्यम् । क्षेपश्चात्र राष्ट्रगतोर्थगत इति द्विविधो गरते। सत्र परैरङ्गीकृतं विशेषणसापारण्यगर्भभेदान्तरं संगृहीतं भवति । तत्र मर्थ- 'सेपावष्टम्यस्य विशेषणस्यैव साधारण्यात् । यथा- विलखति कुचाबुच्चैद करोति कचमई लिखति हलिते वक्त्रे पत्रावलीमसमासाम् । क्षितिपखदिरः श्रोणाविम्बाद्विकर्षति पांगुकं मरुभुवि हटानश्यन्तीनां तवारिमृगीदृशाम् ॥ इति । मत्र कुचविलेसनकचमदणादिविशेषणानामर्थषेण उमार्थसाधार- ग्यात् माधर्म्यम् । तेन च हठनायकमतीतिरस्तीति समायोक्तिः । तुल्या- 'कारविशेषण भौपम्यगर्मचे सारूप्ये प संमवति अस्तत्रापि समासोक्तिः । तत्रोपम्यगर्भये यथा-- दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपाडवशोभिनी। फेशपाशालिवृन्देन मुवेशा हरिणेक्षणा ॥ इति । अत्र प्रस्तुतार्थविशेषणे दन्तपमा पुप्पाणीव इत्यादय उपमितसमासा। अपस्तुतार्थे दन्तपभासदृश पुष्प इत्यादय । मेन च लतावृत्तान्तम्य पम्पिने ममामोक्ति । मामय यथा- पुग यत्र सात पुलिनमधुना नत्र मन्तिा विपर्याम यानी पनविलभाव क्षिनिम्दाम । बंदर्दष्ट कालादपामिव मन्य बनामद निवाम शेताना नदिममिति दयान { । अत्र वनमारूप्यान् कुटुम्मिए परमानानादिभमा यस पालम्य भामनगरदेवतान्नम्य प्रतीते ममासासि ॥ २ ॥ . समासा स अप्य साव frREEमाब...!'.. Hinal lendati iraसपर

·No text on this page.

·. मामोनिया 1-113 मग मारणा पर्याः पूर्वमान्यष त दयम् ॥२१११ नियमानगंग! निगमपुरा भयमामानिधिः पाष्ट फाल्न परिगुप्पति ।।२१२॥ ज्यपरंगमागानिः पूपमनिरसनान् । PAT RAPE र उमयायिन (मर परgifणयमेव गारमायाप माधारणम् गत् Priya पाना साधा पुगगाजानीयममि. समिबिमान लिग । अन्यथा मयाभावात म्पजना murarमन भए बद्रीपापति मात् । तथा ममामानिमि Tinान भरत ॥ २११॥ भागमासोभिमदाहरमिनियम नि । निवृतः भगर्ने पालाना oft याना र समा दम्माम निगंग गमावन. समग मिना साना भाशय. भाभार अपत्र स्वभावत' एर मा मनाहा भय चितानि यस्य स । एताग अये भर्य मानिधि कांहन समयेन यमन च परिशुष्यति गोप याम्यति गिना गमिप्यनि ! 2 अनी मापदमनन् । पूर्वादाहनाभितfasपORमान पदमलान शिपयानि याम्नानि । स तु पाय एवं पता कि यो । २०२।। FAKRATHI ममामानि । ..मा- च ५५44 1 1 41 नि ममुदभवन पमिदी में समालयन 11 पिनियन याल. मग यायमस्य वा अमान नियमनादिनि नन यानरमा प्रगति न मासानि । ममामानि- हनु 14 minान मान, निवनल्यार वादिगणरिति पति नम्ब मनास यम यमामानि । अपना पूर्वमानवान, ५.. ना मा यया मा असमानाति । v Par' कायमापन गम्यन ममामीनदीना । न ·सर्वजगत्का लौकिकार्थानतिक्रमात । इति । सत्यम् । तम्य वातमिर ii. 211" -] काव्याद शिनीय. परिसर समुद्रग ममानम्य पुंगः प्यापतिमूना ॥२१॥ इति समागोनिनक्रम् ॥ दिवसा या नियम्य लोकमामानिर्तिनी । सिङ्गमाम्बोदाहरणं तु न प्रदर्शिनम् । ननु निजामुन । इति । अत्र मालिङ्गपतिनाभ्यां मुशनुम्बनपार्थमचियाभ्यां मन १२नायकरवं च व्यज्यन एव । अन्यथा निशामु चुपति चन्द्रिमा महर्मुम चुम्रति मानुषिम्यम् । इन्यत्रापि नायकमतान्यापति: म्यान चुम्नतिपदोपादानेन न तन्ममयनि । पुत्रादीनामपि स्मादन केवलरिनैव ममामानिः ॥ २१३ ॥ अथ अतिशयोक्ति लक्षयति-विवक्षेति । विशेषम्य लोकसीमा लोकमयादा ना अनियति अलौकिकवर्णनेन अतिशत अत्यद्भुतवर्णनानुगा इत्यर्थः । या विवक्षा विवक्षया वर्णनम् भेदबुद्धया प्रयोग: अमो अतिशयोक्तिः। विवक्षाया च परंपरया विशेष्यम्या तर्णनेनैव चमत्कारम्योदयात् ।ए. मस्तुतस्य विशेषस्य अत्युकर्षम्य वर्णनं अतिशयोक्ति । ननु वर काव्यात्मभूतदशगुणान्तर्वतिकान्तिगुणस्य अम्यां असभव म्यान । स लौकिकार्थानतिकमाने वर्णन एव भवति । तदुक्तं पूर्व वेव नियमेन सद्भाव नियमनात् अन्यत्र अतिशयोक्ती तदभावपिन अपरं च यमतिशयोक्तिः विशेषः धर्मविशेषः नम्यैव मा ७२भवति न तु धर्मिणः । कान्तिगुणस्तु लौकिकार्थानतिकमेग धर्मिण एवापेक्ष्यते इति उभयोविषयभेदः । अनयेव दिशा वक्ष्यम दातालंकारस्यापि विषयभेदो बोद्धव्यः । अत्र प्रस्तुतीकर्षवर्णन अभ- १५अमेदाध्यवसानादिना ज्ञेयम् । असी अतिशयोक्तिः अलकारेषु उर यतः अलंकारः वैचित्र्याधीनः तच वैचित्र्य प्राय अतिशयवर्णनाधीन । A - ii. 213~-प्यावृत्ति for व्यापत्ति J, V, D,-सूचनैः for सूचना । ii. 214-dalát: for moraaliat Pn and B after I but all our Mss. and Ca and Cb read वानगी, ·अतिशयोक्तिलक्षणम् -1.15 असावतिश्योक्तिः स्यादलंगारोत्तमा यथा । २१४ ॥ मल्लिकामालभारिपः सर्वाङ्गीणाईचन्दनाः। सोमबत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥२१५॥ मतः सर्यासंकारजीवितधरी इयम् इति भावः । वामनः संभाव्यधर्मतदु- स्कर्षकम्पनातिशयोक्तिरित्याह । उभी यदि व्योति इत्युदाहरति च । विस्तरस्तु तत एवाधिगन्तव्यः । कामकारस्तु- निगीर्याध्यवसान तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्व यर्योती च कल्पनम् ।। कार्यकारणयाचैव पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञयातिशयोक्तिः सा इति चतुर्विधा मिन्नम्वरूपायेव अतिशयोति ययति । पर्वापस्तु सर्वे समेवानुसरन्ति ।। २१४॥ उदाहरणमाद-मालिकेति । मलिकानो माधवीपुष्पाणां माला ता: विमति तच्छीला: मलिकामालमारियः । इष्टकेषिकामालाना रितपूल- भारिपु इति मालाश पम्य स्वः । सर्वाङ्ग व्यामोतीनि सर्वाङ्गीण सत्सद पप्यनकर्मपत्रपात्रं व्यानोति इति खः । सर्वाङ्गीण मार्दै चन्दनं पाम ता नामवत्य मितदुपरधारिण्य । अभिसारिका कान्ता- भिसरणीला । नदन दशरूपके - कामानाभिरकान्त सारयेद्वामि- सारिका इनि । मनाया नयने पु.ट न जायन्ते । अप प्रस्तुता ज्योम्ना तम्या श्वतन्न मष्टिकादिमाताभिननया बर्फामान समधिल प्रनीयते । अथवा तादृश ज्योम्नावत्या र जन्या मशिनायिकाया समय- त्वामभववित-कथनान प्राननज्योम्नाय' भन या नि अतिशयो- अति । अत्र प्रकाशकादय मानिनाम मन्मन- मन म:मएननगित। निजाम-नना Afrai Ram गति हि नलक्षणम् ।।

·No text on this page.

·[-ii. 200 २१९] अतिशयोन्यदारनानि ओरिसा भूपाल धनभितपोदरम् । पाति पानुपरयोपि मोराभिर्यदेव ने ॥२१९॥ अलेकारान्तराजापप्परमाहुः परायणम् । भास्यामि भनियोधिपति-भदो हवि हे मास भुजन- हिमोदर भालविवाभोगः विशाल सिदतः । भदो हति माधर्षे । पुन एवं विवामिति दयाने मातीति । सामान् अत्र भुवन. विमोदरे मा निशामिनुमायोरि ते पोराशि: माति साकरसेन मल्टिो भयति । अत्र मायाभूतम्य त्रिभुवनीदरम्य विशालतामतिपाद. निन सत्यम्य योगगरपि मालिपपोतनादावियातिशयोतिरि- पम् । नया- महतो मन्महीयांसाधितामययोः कमार । भामयादिनी स्माता तनुतोप्यधिक तु तत् ॥ इत्यत्र अधिकाकारं मन्मन्ते । विषयस्य निगरमपूर्वक विषमनोध्यय. मानाचमतमिविशेषेपि इमां मांगीनाः स्वीकुर्वन्ति पथा- पापी पापि पुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपचा सोपानामगिरदनी पानीमन्दनीली। भने शैली सहनिमुगमो चन्दनपरदेशी तत्यानां सुप्तमममृतं संनिधानात् सुधांगः ॥ इति । भत्र पाप्यादिशप्दै भिमभृतयोः निगीः। विशेषप्रायस्तु प्रकाशे १.कुवलयानन्दे च द्रष्टव्यः । विस्तरमयादलाभिर्विरम्यते ॥ २१९ ॥ अतिशयोक्ति प्रशसनुपमहरति-~~-अलंकारान्तराणामिति । बागीय वारम्पति तेन महितां पूजिता परमश्रेयामिति भाव । अतिशयाना मितियोक्तिहमा मरंधारान्तराणा न केवल लोकसीमावर्तिनो विवे- पम्प पनने एवेयम् मता अपि तु विविधालंकाराणामपि एकं परायणम् ५परमामयम् माहुः । । तदुक्तं भामहेन- इत्येवमादिरदिता गुणातिशययोगतः । सेवातिशयोक्तिस्तु तयेत् तो यभागमम् ॥ 11920-अप्पाहुरेक for अपेकमाहुः , माहु: D.

·ii.216-] कामादर्श रिलीयः परिमन्दः [२१८ चन्द्रातपस्य बाहुन्यमुनमुकामया। संगयानिगयादीनां ध्याय किंगिनिदर्यते ॥२१६॥ स्तनयोनधनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव । अम्नि नास्तीति संदेहो न मेघापि निवर्तते ॥२१७८ निर्गतुं शायमम्नीनि मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथानुपपयेव पयोधरमरस्गितः ॥२१८|| उदाहरणे लक्षण योजयनि-चन्द्रानपम्येति । पूर्वादाहरणे चन्द्रातपत्र ज्योस्नायाः श्वेतिनः याहुल्य वपुन्य उत्कर्षवतया मलिकादीनां श्वेनिशामित्र तया उक्तम् । तेन सा अतिशयोक्तिरिति शेषः । मेदान्तरं दर्शयनि संशयेति संशयेन अतिशय संशयातिदायः सशयेन प्रस्तुतोत्कर्षवर्णनमित्यर्थः । आ दिना निर्णयादीना सग्रहः । व्यक्य स्पष्टीकरणाय किंचिन्मक्षेपेण निट यते उदाहियते ॥ २१६ ।। उदाहरति-तनयोरिति । हे प्रिये तब म्तनयोः सुझोन्नतकुचयों जघनस्य रथाङ्गसदृशविलम्य मध्ये भाराले मध्यं अबलम अस्ति नास्तीति मे संदेह अद्यापि न निवर्तते । तस्यातिसूक्ष्मत्वादिति मावः अत्र एतादृशसंशयस्य असभवेपि अतिशयो भवति इति सशयातिशयोक्ति ॥ २१७ ॥ निर्णयातिशयोक्तिमुदाहरति-निर्णतुमिति । हे निताम्बनि प्रशस्तनि तम्यशालिनि पयोधरभरम्य कुचविस्तारम्य स्थितिः अवस्थानं तत्या अन्यथानुपपत्त्यैव विनाश्रय अवस्थानासंभवादेव तव मध्यम् अवलम अस्तीति निर्णन शक्यम् । अत्र विस्तृतपयोधराणा निरवलम्बनस्थित्यनु- पपत्या मध्यकल्पनाया असभवितत्वेन तत्कल्पना संबन्धे असंबन्धकल्पना ! ६ तया च मध्यस्य कृशत सविशेष वर्णित भवति इति अतिशयोक्ति रियम् ॥ २१८ ॥ ii 216व्यक्ती for व्यक्त J, P ii. 218--मध्यमस्तीति शक्य for शस्यमतीने मध्य D. अन्यथा नोपण येत for अन्यथानुपपत्त्येव and स्थिति for स्थिते: P, R, V- D (marginal enmendation) तत्कल्पनात् मध्यकृशलवर्णन ·[--ii. 2001 मनिशयोपयुदाहरणानि भो विशालं भूपाल सुपनत्रितपोदरम् । पानि मातुपराम्पोपि पोराशिर्पदव से ॥२१॥ अटकारान्तराणामप्र्पकमाहुः परायणम् । भाध्यापिक्य अतिशयोक्तिदर्शयति-अहो इति । हे मपात भुक्न. प्रिपोदर भुवनत्रितयामोग. विशाल वितृतः । अहो इति भार्य । पुन एवं मिततामिनि दर्शयनि मातीति । पपग्मात् अत्र भुवन- प्रियोदो मार्नु निवेशयिनमास्यापि ते पोराशि माति साफदेन माविष्टों भवति । अत्र आश्यामनग्य त्रिभुवनीदरम्य विशातताप्रतिपाद- निन सम्यम्प यशाराशेरपि भाधिस्यद्योतनादाधिक्यातिशयोक्तिरि- यम् निम्यार- महतो यन्महीयांसायामिताभययोः क्रमात् । माधयामिणी ज्यात तनुहोप्यधिक तु तत् ।। इत्यत्र अधिकासंकारं मन्यन्ते । विषयस्य निगरणपूर्व के विषयिणोध्यव. गानाचमत्कृतिविशेषेपि दमा अर्वाचीना म्बीकुर्वन्ति यथा- वापी कापि स्फुरति गगने तत्परं सूक्ष्मपया सोपानाहीमधिगनवती कासनी मन्दनीही। भंगेली मुनिमुगमी चन्दनग्छन्नदेशी तत्याना मुखमममृतं सनिधानान् मुधांशो ॥ इति । भत्र वाप्यादिगम्दाभिप्रभृतयां निगी । विशेषपञ्चम्नु प्रकाये वमयानन्द च द्रष्टव्य । विनामयादमाभिविरम्यने ।। २१९ ॥ अतिशयोक्ति प्रसन्नुपमहानि अलकागनगणामिति । वागीशः वाचापनि मन महिला पूजिता परमश्रष्टामिनि भाव । अनिशयावया निकायोनिमा अलकागानगणा न कवल. लोकीमावर्तिना विशे- पम्य वर्णन एवंयम मना आप न विविधालकागणामपि एक परायणम् .पामाध्यम आहु । इत्येवमादिदिला गुणानिशययोगन । मवैवानिदायोनिम्न नकयन् ता ययागमम् ॥ । नदुनः भामंदन·it.2206- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [२१. वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाहयाम् ॥२२॥ इत्यतिशयोक्तिचक्रम् ॥ अन्यथैव स्थिता वृत्तिवेतनस्येतरस्य वा । सैषा सर्वव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते । यलोस्यां कविना कार्यः कोलंकारोनया विना ॥ इति । 1.अलंकारो नाम शब्दार्थयोचिध्यं तच्च अतिशयोक्त्यधीन अत. सर्वालंकारेषु सामान्यतः अतिशयोक्तिर्वर्तत एव । परंतचद्वैचित्र्यवैशिष्टभेन रतचदलकारख्यपदेशः । यत्र व्यपदेशो नास्ति तत्र सामान्यवैचित्र्यस सद्भावादतिशयोक्त्यसंकृतिरस्त्येव । एवं च अतिशयोक्तिः सर्वालंकारबीन १४मता इति सिद्धान्तः । तदुक्तम्- फस्याध्यतिशयस्योक्तिरित्यन्वर्थविचारणात् । प्रायेणामी अलंकारा भिन्ना नातिशयोक्तितः ॥ इति । मलंकारान्तराणामपि इत्यत्र अपिशम्देन अतिशयोक्त्युदाहरणेषु १८अलंकारान्तराणां समुच्चयः सचितः। तथा हि मल्लिका इत्यादी सामान्य स्तनयोर्जघनस्यापि इत्यादी संदेहः निर्णतुं शक्यमित्यादी निधयः अहो विशालमित्यादी अधिकम् एते अलंकारा: अन्यरुक्ता ज्ञातव्या इति प्रेमचन्द्रशर्माण: । परमत्र आचार्यदण्डिना असंगृहीतानां सामान्य निश्चयाधिकाधलंकाराणां संग्राहकः अपिशब्दः कथं स्यादिति ने जानीम । अतोयमपिशब्द सामान्यत अलंकारान्तरसूचकः इति २०भाति ।। २२०॥ अथ उपेक्षा लक्षयनि-अन्यथैवेति । चेतनस्य अथया इतरस्य भवेत. नस्य प्रस्तुतम्य अन्यथैव अन्यनैव प्रकारेण उत्प्रेक्ष्यमाणप्रकारादन्यमकाः रेण स्वाभाविकत्वेन स्थिना वृत्ति विद्यमाना गुणक्रियास्यरूपा भूचिः या अन्यम्वरूपेण याम्तवरपमापदाय अप्रस्तुतत्व पेग उत्ोश्यते संभाव्यते तो उत्पेक्षा विदुः । उत्करा माया प्रगतस्य दिशा उतीक्षा इनि योगा । उन हि प्रकाशे (x. 1975 समावनमयोत्प्रेक्षा प्रकृतम्य समेन यन् इति । उत्कटेफकोटिः संशयः संभावनम् । अन्नम्नुनकोरेट व प्रस्तुनकोटिनिगरणेन । निगरणे हि २ अन्यथा ·उत्सालक्षणम् {ri.ar अन्ययोत्सेस्यते पत्र नामुत्मेसा विदुर्पया ॥२२१॥ मध्यदिनासंतप्तः सरसी गाहते गनः । एकचित् प्रस्तुतस्मानुपादानेन कविच तस्य तिरस्करणेन । तदुक्तम्- विषयस्पानुपादानेप्युपादानेपि सूरयः । अषःकरणमात्रेण निगीर्णत्वं प्रचक्षते ॥ इति । ११अत्र आहार्यसमावनमपेक्ष्यते सेन-- राम लिम्पपनश्याम विलोक्य वनमण्डले। माया धाराघरोयं स्यादिति नृत्यन्ति केकिनः ॥ इत्यादी नोमेक्षा । सपके निधनावधारणात् संभावना नास्ति अतो न तत्रोपेक्षा । संदेहे समकोटिकः संशयः वर्तते । पत्र तु समस्तकोटिकः इति ततो भेद । अत्र अलंकारसामान्य वयम- पश्यते एव । सेन नूनं अनेन स्थाणुना भाज्यम् इत्यत्र नायमसकारः । पत्र उत्पेशाकारणं न विन्यस्यते तत्र सत्यामपि संभावनायामुपेशान मन्यन्ते। मा-सोफोसरपमा स्वा मन्ये नारायण परम् । इति मत्र लोकारभा- सम्य नारायणलव्याप्यताया असंभव । अनेन भापो नारापणेन भवि. सत्यम् इति देवसभावनायो नायमसकारो भवति । इस उमेक्षा मन्य गा इत्यादिवोधकपदाना सदावे वाच्या अन्यथा व्यसभा इति १ लोभ्यम् । इय च अर्वाचीने या प्रकारचन पिता पर गौरवमयादमा. भिसतो विरम्यने ।। २२१॥ सामान्यहमण बननायतराम का मामला उपक्षा मुदाहनि- मायदिनति । दिनम्य 4 दिन नई तन 11 मायानसर्यविरणमत्रान हनिय ६१ ज भवताना 8 मान पक्ष । प ५: ५ take क्यप । पनि उद्धा उ43 SER MAA ART AT (सरतनस्य गजन्य सामान 40 41 4 +F4 दक्निा मान्य ब - उप्रेक्षा

·No text on this page.

·१४३) उपसोदाहरणानि [-ji. इति कापलं मापस्तव रचा विलायते ॥२२४ अपाङ्गमागपानिन्या रहेरंशुभिरुत्पलम् । स्पृश्यते वा न वेत्येवं कविनोत्प्रेक्ष्य वर्ण्यते ॥२२५ लिम्पीय तमोगानि धर्पतीचामने नमः । अत्र प्रायःपदम् उत्पशावाचकम् । भाकायतायाः दुष्टेः सौन्दर्यममा कमसम्यापन स्थविरोधिकर्णभूषणरस उत्सारणे कल्पितमिति उपेक्ष विरोधकारिणं स्वायतिविरोधकारिणमिति शेयम् ॥ २२४ ।। उदाहरण पशख्यानि अपाहुनि । अपाङ्गमागपातिन्याः नेत्रमान गाभिन्या दृष्टेः चक्षुष. अंशुभि नीलकिरणः उत्पल कर्गनीलोत्पलं स्पृर- ३ न या स्पृष्टं भवन वा कर्णस्य विदूरत्वात् दृष्टेश्च नेत्रप्रान्तगामित्व दिति दृष्टिकिरणसंपर्क: असंभवी मपि कविना केवतं स्वकल्पनया द्विषयन्वेन स्थिरीकृत्य चमत्कारमतिपिपादयिषया उत्प्रेक्षित । पूर्वलो चितनस्य क्रिया उत्प्रेक्षाविषयीहता अत्र तु अचेतनस्य गुणः उत्तो विषयीकृतः । प्रस्तुतस्वरूपम्य विषयत्वं यथा- पतिन्दुरकाण्यविकामभावारभुः पलामान्यतिलोहितानि । सघो वसन्तेन समागताना नखक्षतानीव बनायतीनाम् ।। १.अत्र पलाशकुमुमानां बकलोहितत्वेन संबन्धेन निमितेन सब इतनम्वक्षनतादात्म्यमभावना उक्त विषया म्वरूपापेक्षा । इवादीना प्रयोग गम्योमक्षा यथा-स्वकीर्तिभ्रमणधान्ना विवा म्वनिपगामिति विस्तास्तु दर्पणादी द्रएत्य ।। २२५५ मन्ये संभव पाय इत्यादय दादा पक्षावाचका विशद इस अन नत्ययोग मा उपमव । तथैव उसमय व उपमान उत्कटकाटिकसदाय उत्प्रेक्षा इत्यस्यमपि पक्ष पायपुगह-लिम्पनीति वर्षाकालीनकृष्णपक्षीयनिशामुग्ववर्णनमेनन । नम अङ्गानि लिम् असन कम्जल वांतीव। इनीदमपि पलन् पाचीन घा भूयिष्ट वपुरूषन उत्प्रेक्षाया लक्षणेन अन्चित युक्तम । अब असे मावाचक नीव । नम ॥ --यन यन " 16 यत ।। कल्यता ()J.

·ii. 20/-] कान्यादर्गे द्वितीय: परिच्छेदः . 11.. इतीदमपि भूयिष्ठ- तनस्य तमसः व्यापनरूपो धर्मः हेपनेन संमाक्तिः । तया तम्यव उमस अधःप्रसरणरूपो धर्मः नमःकर्तृकाननवर्पणरूपेण समावितः । विषयस्य व्यापनाघःप्रसरणरूपस्य अनुपादानं समानम् । इयांन्नु । प्रथमोदाहरणे तमःकर्तृकाङ्गन्यापनं स्वतःसंमवि । द्वितीये नमःकका नकर्मकाधामसरण कविफल्पितम् । इयशब्दः-ट्रे वसन् देवदत इव १२अयम् इत्यादी समावनायां प्रसिद्धः । तथा च इयमुत्प्रेक्षेप नोपमा । का प्राचीना लिम्पतिपदेन गौरयमितियत् साध्यवसानलक्षणया उपमेयभून पनं उपस्थितं भवति । एवं वर्षतिपदेन उपमेयमनाधःप्रसरणमिति । ३५च्यापनमधामसरण मलिनीकरणादिसादृश्यनिमितेन समावितम् इति उपातविषया क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा ॥ परे तु तमसः व्यार नरूपो विषयः लेपनत्वेन समावितः अधःप्रसरणविषयच नम.कर्तृका १.पणेन इति उभयत्रापि विषयस्य अनुपादानमेव । तथा चै अनुपादी नविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा । उमयमतेपि उपमानेन उपमेयस्य संभावनं उत्ते- २०क्षा इति सादृश्यमूलिकोत्प्रेक्षा इति निश्चयः । तथा च एते- वदनकमलेन वाले स्मितमुषमालेशमावहसि यदा । जगदिह तदैव जाने दशार्धवाणेन विजितमिति ।। इत्यत्र उत्प्रेक्षा न स्वीकुर्वन्ति । अत्र हि स्मितस्य संभावनोत्थापकत्वे ,२४जगद्विजयरूपविषयविषयसाधारणत्वाभावः । आचार्यदाण्डिनस्तु औपम्यम- लिकेव उपेक्षा इति न कथयन्ति न वा तत् सूचयन्ति इति तेषो मते- उपरिदर्शितोदाहरणे उत्प्रेक्षय । एवमेव- पिनष्टीव तरङ्गागः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्गनाः ॥ २९३त्यत्र स्वरूपोत्सेक्षैव । तथाहि अत्र तरङ्गमः फेनचन्दनस्य संचार 11.2.20-V gives lero, between the two halves, th following ertra stanza and a half- असत्पुरुषरोवेव दृष्टिनिकलता गता ॥ पिनष्टीव तराप्रेहदधिः फेनचन्दनम् । तरदाय कररिन्दुलिम्पनीव दिगगनाः ।।

·- सिम्पतीपायुदाहाणविवेचनम् मुत्सालसणान्चितम् ॥२२६॥ केपचिपमानान्ति रिवायेह नापते। पपणेन स्मोक्षितम् समुद्रोपिनास पन्दनाय समुद्री भगनानी का दिसु म्यापन प समुपान्तोन चन्दनकृतलेपनयन उप्रेक्ष्यने । उमपत्र कमेण सोपान्तगन केन पन्दनपुम्जीमनं दर्शा पाटीकरणं निमितम् रति उत्प्रेक्षा । त्यस पदायिनेन ॥ २२६ ॥ इम:पर भमिन् सो उपमावादिनः मण्डनं सपनिमपनि केपपिदिति । केचित् स्वशायः मंगायनायामपि वन तथा नापमान तिरन्तन इति निदन्ताय उपमानवनियोति नि ममाननाम् । मर लिम्पनीतिलो । इत्युत्या या सणेन । पRINTER या कममिय मुखग रयादी उपमा सत्रापि उपमा ति अम जाय। आणुिपादयति नोपमानमिति । तिहतेन विनापानापन म उपमानम् उपमानपांघो नास्ति हिन्तिपनिपाधाय साय. व उपमानवादिति मायः । तदुप.-- सिगर समानामुपमा विरीयते । FREETI पायवादुमान न भायं ति। सिन्नापीय उपमेयत्यम् भास्य व मिया farmin याद नाय काय राषक यमेव । सदर रन ine - 14: पक्ष भासमा Aid + pat से भगवान' M 10 ·M १.अग्यार्थः देवदत्ता गछतीत्यादी गमिधातोः फलम् उधरदेशसंयोग 1. 278-for 19 J, V, ROYA (?) tot ii.67" काव्याद द्वितीयः परिरछेदः . नापमानं तिचन्तनेत्पतिमभ्याममाषितम् ।।२२७४ उपमानोपमेयत्वं तुल्ययमध्यपेक्षया । लिम्पतम्नमसवासी धर्मः कोप सपीस्यते ॥२२८॥ यदि लेपनमेवे, लिम्पति म कोपरः। नत्वम् इत्यपि निर्विवादम् । अतः साध्याय उपमानवासंभवान स्यादीनि तिघन्तानि टपमानानि मक्तुिं नेवाईन्ति । तथा.. २४इवरामः नोपमायाचकः किंतु समावनावाचकः इति इति प्रमाणयुक्तिपरिगृहीतयमुत्प्रेक्षा इति शेयम् ।। २२७॥ उपमानाङ्गीकारे युक्त्यन्तरमपि भवतीति पमेयत्वमिनि । उपमानोपमेयत्वम् उपमानोपमेयमावः समानधर्मापेक्षया मवति । मयं मायः । उपमानोपमेयशम्दो धिनी ती हि समानधर्मसंवन्धमपेक्ष्यैव सत्ता प्राप्नुतः । तमा हि श्यप्रतियोगि उपमानम् अनुयोगि उपमेषम् । एवं चर... इधर्मसापेक्षम् । तुत्यधर्मस्य अपतीतौ तन्नैव समवति । लिम्पतेः लिम्पतीति तिहन्तार्थस्य तमसश्च धर्मः समानर्धमः कः ज्ञायते न फोपीत्यर्थः उमयानुगतधर्मरयामती त्रोपमालंकारः ॥२२॥ अन्यकश्पितं लेपनरूप समानधर्म दूषयति-यदीति । यदि आपने बेष्टं तमोलिम्पत्यर्थयोः साभारणधर्मतया लेपनमेव इष्टम् । तमसः भाभ तया गोणलेपनत्वेपि धर्मयोः बिम्बप्रतिबिम्बमावेन ऐक्पात् साधार म्वीकृत्येनि भावः । तहि हिम्पतिः लिम्पतिपदप्रतिपाय: उपमान धर्मी अर्थ' का न कोपीत्यर्थः । वैयाकरणा हि भावप्रधानमा ल्याए मानानि नामानि इति यास्कोक्या धावयक्रियायाः एव प्राधान्य में फलव्यापारयार्धातुराश्रये तु तिडः स्मृतः । फले प्रधान व्यापारनिदर्थस्तु विशेषणम् ॥ इति । न्यन्ते । तदुतम् - न D,-विवक्षया for पक्ष्या V.

·[-1. 230 २७) हिपतीत्यापदादरणविवेपनम् स पर पो धर्मी पेत्यनुन्यमोन भापते ॥२२९॥ पतो पापपानं स्पामपन्भूतोमा किपापदे । यापार तदनुगमनाला । तमयावीषक: गमिसात् । अत्र मत सि बनविपरिणामेन योग्यम् । भाभये फलाध्ये काम ध्यानाराय करि तिमन्ययः स्मृन । इणि प्रयोग तिम- स्पयार्थबार प्रयोग की। इस प्रधानं व्यापारः फलनिरू- पिठापा-यपान व्यापारः इति भाव । तिर्थः कर्तकर्मस्पः विशेषणं व्यापाररपति शपः । मथा १ अत्रार्थः तमाफकम् अकर्मक सेपनं व्यापारः । एवं पात्र पनव्यापारस्य प्राधान्यात तस्य धर्मित्वम् । नु पया भामा आस्मान जानानि इत्यादिस्यस एकस्यैव कर्तृत्वकर्मत्वे सपा अत्रापि एकायव धर्मत्वधाम याताम् । तथा २ उपमा संगरखेत पति पत्र । अनुमतः विचारवान् एपदपनिपापः एक एव पदार्थः मर्मः मी र इति न मापते । आत्मा भात्माने कानातीत्यादी भिन्न- বাশিলা বমল যায় যান। প্রশ্ন তু নিষ শিব पदार्थेन धमिधर्मार्थकम्पनमनुचितमिति भाव । स्था च भाष्यम् गालचारित पर शद अर्थत्यमापक नानुचारितः दनि । मत दिशा- म्यं पकमिवा धमिधर्मकरूपना न विस्मृता । एवं चात्र माधा-- रणधर्मस्याप्रनीत नापमा मानिन्या । देवदन इव यजदच पचति इत्यत्र उपमा भवत्येव । भिन्नपदापातम्याधम पकव्यापाराश्रयत्वेपि विशेषणत्वापरतानि भाव २.० ॥ मत्र आपम्यमिदय निरय कना बापमान नम उपमेय लपन साभारणधर्म एव अनुनया च निराउपमा निचन ननरनि । कता निम्ननिपायल्यापाराश्रय यांद उपमान नमम इपमान म्यात अन्त नपिनमयक। यत अमा व्यापागयय की क्रियापंदन लिम्पतिक्रियापंदन वियनया प्रतियां यापार विशेषणनयान निडयन विशेषमनि पृषाक्तसिद्धान्तान । अयमत्राशय । नम, अङ्गानि रिपनि इत्यत्र लिम्पनिना साभ्यवमानलक्षणया म्यापनमपि प्रारम | सम्पब गुमना ।... ।

·. . v मकाय tor शसनः and मैबढे - IA: for 0141: , 46 Dmarginally correctre ii. 230%--] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः ॥231-मगत. in स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्यपेक्षितुम् ॥२३॥ यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसनः। ५कर्ता तमः । उपमानभूतश्च लिम्पतिकर्ता । तथा च कर्तृसदृशतमाकर्तृकं व्यापनम् । लेपनत्र्यापनयोश्च । ऐक्यम्। अतः सुस्थयमुपमा इति चन्न । लेपनव्यापारे विशेषणतया मति १२तस्य कर्तुः उपमानसंपन्धेन अन्यत्रान्ययायोगात् । एफविशेषणं स्वार्थ प्रत्याययति इति न्यायात् । उक्तं च मजूशयां विशेषण बेन गृहीतशक्तिकस्य जातस्य वा अपरत्र विशेषत्वायोगः । १५एव राज्ञः पुरुषोश्चश्व इतिवत् राजपुरुषोश्वश्व इति न इति । दर्शयति स्यक्रियासाधनव्यमः इति । ग्यक्रिया स्वव्यापारः ले. तस्य साधनं सिद्धिः विशेष्यतया बोधः तत्र व्यग्रः व्यापृतः नतामापन्न इत्यर्थः । अन्यत् व्यपेक्षितुं पदान्तिरं विशेष्यत्वेन आकादिक्षतुं पदार्थान्तरविशेष्यकबोधे पुनः प्रकारीमः त्यर्थः । नाले न समर्थः । अयं भावः। एकपदस्य विशेषणतया अन्या सन्वितस्य ततोन्यत्र उपम नतया अवयः देवदत्त इव यज्ञदत्तो हसीन इत्यादिस्थले पदान्तगेपस्थाप्यकर्तरि पदमंसर्गमर्यादया भवति । परं । मिन्नशम्देन उपादानं नास्ति कर्तुः तादृशतिब्बोधितकर्तृस्यले अन्वयो भवितु नार्हति सम्मान्नात्रापति भावः ॥ २३०॥ नैयायिक अनुसृते प्रथमान्तविशेष्यकशाग्दोधेपि नोपमेति कथयति- यो लिम्पतीति । यो लिम्पति अमुना तेन लेपनका तुल्यं तमः ३फर्तृसदृश नमः इति शंमत प्रथमान्नविशेष्यकशाब्दबोधेन एवमर्थ भर शयत मतेपनि अध्याहार्यम् । एवं शाम्दयोधं मन्यानस्य मतेषि नानि पद सरद्ध न भवति । उपमेयगतलेपने अनुगतं न भवति । उपमेये सबन्धाभावात् अङ्गकर्मकलपन समानधर्मों भवितुं नाईति नामान प्रथमान्नविशेष्यकशाम्दयोधपि समः साधारणो गुण: धर्मः पुन अवरणीयः। म अङ्गलपनरूपः उपमय प्रतातो न भवति । तं विना , अपक्षतम यक्षितम् !', R. पन । intoगन ),- RONEtor दम,V.

·२९] लिम्पतीयेत्या पदाहरणविवेचनम् [-11.31" महानीति न संपदं सोपि सम्यः समो गुणः ॥२३॥ रुपमा नापसा त्रायमाशयः । उपमाम्वीकारे लिम्पतीय तमोगा- नीत्याय नेयापिकमते बालिका जनक सेनानुकूल कृतिमानिव समः इति वामयार्थबोधः स्यात् । तया पसेपनार्वतमसोरुपमानोपमेयभायः । तत्र प्रथमान्तपिशष्यकशाम्बोधे बनानाति पदं व्यापारविशेषणद्वारा उप- मानतकरि पदमपि उपमेयभूनतमसि तस्य संबन्यो दुर्घट' । एक- विशेषणं नापरय स्वार्थ प्रत्याययति हात पूर्वोतन्यायादिति भावः । तया ५ नीति पय ममानधमिनाय उपमेये अनन्वयात् अगलेपन समानधर्मो न मानमर्दति । अतः लियाविशेप्यशाम्दयोधपदापि मानधर्मो सन्यः । पिसम पूर्वोक्तिसमानधर्मामायममुरनायकः । अथवा मा मा उपमेयसमान में भगन्नतिपदस्य संबन्धः । तद्विनेर बार- कर्मक्लपनकष समोपनम् इति बोधेपि उपमाया. सुवपायात् इति भेत् तदपि न सर्माचीनम् । यत सेपनम्यापि स्वोत्पादकारि विशेषण लेन समन्वितत्वात् उपमेये समन्वयम्य दुरुपपादत्वात् । तथा प यया मा. नीति उपमेयारी पद तथा सेपनमा असंबद्धमेय एवं व सत्समा. नयों भवितु नाति । भय पक्षानीति संबद्ध न भवति । सदर्य सत्य विस लेपनमेय समानधर्मत्यनाद्रीकृत पेत् सदपि उभयत्र संबई न भयनि । मत समानधर्मावि मृन्यः । म अपिशप्पः अनासंपन्ध- दोरममाइक । पत्र साधारणा दि गुणनियादयो धर्मा. प्रथममुपमेय. भातवनय अवयवोधविषयतामापयन्त पयालोचनया तु उपमानगत. स्वन प्रायन्ने इनि नफा साधारण्यम् । प्रकृति उमानगत्वेन सेप नाय अन्वय मि उपमाननावादकतया उपमानशरीरत्वमेव न तु 1. उपमानापमययो साधारणधर्मवीन विनायम् इति अपमान दर्श- यस चिन । यो रम्पत्यमुना तुल्य नम इत्यपि सात । अङ्गानीति न संबन सापि मुम्यातमागण । हते पाठपि भजनीति न सन्ध. उपमेयन मद मगत न अने समानधर्माभावात् सापि समानपोष ममोगुण समसानमारी धर्म माय अन्यपणीय इति अवय । एत दुपपादन त पूर्वयदेव । अत्र अपिशब्द लिम्तेतमसभामा धर्म कात्र मध्यन ।सि पूर्वानदासमार का ॥१॥ मुश्यानमा मग्य ममो), .याद] 111 ·. H .. ii. 233-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [. ययेन्दुरिव ते वक्त्रमिति कान्तिः प्रतीयते । न तथा लिम्पतेर्लेपादन्यदत्र प्रतीयते ॥ २३२ ॥ तदुपश्लेपणार्थोयं लिम्पतिर्धान्तकर्तृकः । साधारणधर्मस्य अपयोगेपि लुतोपमा भवति । तथा चात्र मा लेपनं साधारणो धर्मः साधारणपोपादानं विनव निष्पायमानां. २पमामीकुर्मः इति चेत् तदपि नात्र संमवतीति कथयति-ययेन्दुरिक। यथा इन्दुरिव ते वक्त्रम् इति उपमायां कान्तिः साधारणधर्मतया वाचकापयोगेपि प्रमिद्धन्दोरुपमानत्यादेव गम्यते तया लिम्पोः तीति उपमानात् लेपात् अन्यत् उपमितिनिप्पादक न प्रतीयते । लेपनं तु क्रियाविशेष्यकशाब्दय उपमानमेव न्तविशेष्यकशाप्दयोधे उपमानोपसर्जनीभूतम् । अतः भावेतुं नाहति इति प्रशिमिव । तथा च ईदृशस्थले साधारणको न शम्दोपात्तः न वा उपमानप्रसिद्धमा गम्यः । एवं च मनीतेनात्र पूर्णोपमा सुतापमा वा । लुधोपमायाः स एव विषयः उपमानोपमेयगतं सादृश्य सोकरसिद्धनया स्फुटं ... यथा इन्दुरिव ते वात्रमित्यादी । यत्र तु न प्रतीतिपदवीमारोहति तत्र मा । अत्र सनकतममान कोपि समानधर्मः प्री. १५मतो नोपमा ।। २३२ ॥ मिद्धान्त ध्यनन विषय मुपमहानि-तादति। तत् तस्मादपनाया अभावान अगमा अङ्गमक धान्तक: उपक्षेपः लेपनं अर्थ: यस एतादृश लिम्पनि निपपाई पुमा कविनिवासमा एवं म्यापनाती पनिगागन उपेक्षा ममायते इति ना रामया दृशा निया ताम् । अब मेमचन्दशर्माणानु-लिपतिः सिप्पतिरतिमाया दान oh. 23-on for finito P, R1, Cs:- Trang for writt -Dont these and hall. .:- चाय-glor माग्न D. .

·लिम्पतीवरयायुदाहरणविचनम् [-11-234 भङ्गकर्माप सचमुरमेश्पत तीक्ष्यताम् ॥ २३३ ॥ मन्ये सङ्केभु प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। किया घुमा कविनिवदेन यत्रा उत्पेश्यते संभाव्यते इति ध्यता महामेनापि अोकिमतामित्यन्वय । ननु विषयाभावे विषयी मारः तथाविधविशिष्टलेनक्रियायाः कपमुत्प्रेक्षणीयत्वम् संशयविशेषम- पाया उपेक्षाया पोटियविषयकवनियमात् । इति विषय दर्शयन् विषयीभूतं लिपति विशिष्टि उपसेरगार्भ इति । अरसेपर तम कर्त. फच्यापनम् भईः स्वविपरकोसे झाया. विषयो यस्य सः । अयमर्थ प्रस्तु- ।रतोस्लावद्विषयः । तत्र समाध्यम नो अध्यवसीयमानो या अप्रस्तुतोर्यो विपी । मजे समककानयापनम् उत्पेशाविषयः । तादृशलेपनं विपीति । तात्र मतुतं तनोन्यापन तादृशानवेनापश्यते न तूप १५मानेन सेन उरमीयते इति पयपादयन् ।। परमस्मिन् उपसगाविगये शिकल्पना दृश्यते । अपरं च अनुपादानविषया सरूविक्षा इयमिति सकतम् । सतब विपयिश. टपादानेन असानेन विषषस्य म्वरूर शायमाने उत्प्रेक्षाया सिद्धी सद्विपपदर्शनाय हयान् प्रयत्न. अनु- पयुक्त एवं । एतावत्मान्धेन आचार्य दण्डिनी म अत्र समानधर्मस्य प्रतीतिर्नाम्नानि नोपमा किंतु पनुने अमानुनागपापा उपेक्षा इति दर्शि- • तम् । काव्यप्रकाशकागदय समावनमापेक्षा महतर मौन यत् (P) हनि उहाया लक्षण विसाय ममन उपमानेन इति व्याकरान व कृपया माधयमूल मेस ना वयनि नन आचायदगिडन सिद्धान्तम्य विरुद्धम हानि वयम् ||१३॥ इरशाद पारसन उरमायाच मानावा चरुन यमन दे. इव भाति इत्यादिषु कदेवामी दृष्ट नम्योप क्षावाचक यम् उक्षा चकम परिमनन दर्शयनि मन्याने ज्यने बायन । एषा प्रयोग का याच्या अन्यया गया नि पूर्व कथिनमय । अवे आदिगदन नगामि ममावयाम ब्राने या इया. दीना मप्र । पनपा कानिाचाहणानि दायाम || 25t -उक्षित..nd उपक्षन ., नयनाम ,इतन्यनगम .. वदत - :10! (ur ·अथ क्रमप्राप्त हेत्वाधलंकारं प्रशंसापूर्वकं तक्षयति हेतुधेति । सूक्ष्मलेशाभिधानाः प्रयोलंकाराः वाचाम् वागर्थस्य उत्तमभूषणम् शाका स्वसंज्ञयाभिहितः । तत्र उद्देशवाक्यानुरोधेन प्रथमं हेतुममेदान दर्शन i. 23/ कामादयः परित्नः उप्रेक्षा पगते शब्दरिवगापि साहनः ।। २३१ ॥ ।इयुन्सायकम् ॥ हेतुम सूक्ष्मलेगीप यधनुष्णा मवेमिः यति भयोजसम् । मन्ये दुग्यतो रामम्तदा स्यादप्यमयवार ।। सर्वातिशयसौन्दर्य शेरे सत्पनो मुखम् । येन सा मृगशायाक्षी सावित्री नरसी कृता । तव निर्वर्ण्य पद्वर्ण स्वर्ण वाय तादृशे । रतकोशगेहानिर्गत्य तीर्थपु वसति ध्रुवम् ॥ सदाननेन सादृश्यं प्रामुकामो निशाकरः । फलल्पामावाय ननं मग्नति सागो।। १५शत्री रवेर्दिवा चन्दोरमावादिवस प्रमुः । भूमौ प्रतापयशसी सृष्टवान् सनतोस्थिते । कस्तूरिकामृगाणामण्डागुणगन्धमसिलमादाय ! यदि पुनरहं विधिः स्यां खलजितायां निवेशयिष्यामि ।। इति ॥ २३४ ॥ ३कारः । भामहेन(i1.88)- हेतुथ सूक्ष्मो लेशोथ नालंकारतया मतः । समुदायाभिधानस्य कोक्तयनभिधानतः ।। ६ इति अलंकारत्रयं चमत्कृतिशूत्यत्वेन प्रतिषिद्धमस्ति । मिधानस्य वाक्यार्थस्य वक्रोक्त्यनाभिधानतः वक्रोक्तिः नस्य अनाभिधानतः अनुल्लेखात् चमत्कृतिशून्यत्वादित्ययः । एते व फारा न भवन्ति इति तदाशयः । आचार्यदण्डिनो मते अत्र तिवर्तते अनः विशेषमभियते वाचामुत्तमभूषणामति । लेशः लक्षणे तु प्रसिद्धार्थानुयायि इति पुनः नोक्तम् । तच्च आमिये (344 सिपायिषितार्थस्य हेतुर्भवति सापक इति निरूपितमारत । भोजरा .

·[-ii. - २५३) हेतु सूक्ष्मदेशाः वाचामुत्तमभूपणम् । फारफमापकी हतू ती पानेकवियों यया ।। २३५॥ अयमान्दोलितमौदचन्दनद्रुमपद्धवैः। (u. 10/--क्रियाया कारणं हेतुः इति दर्शित. । सोय हेतुविविधः कार- १५ज्ञापकय इति । करोति निष्पादयति भावमिति क्रियासम्पादको देव कारकः शापयति योषयति कारणान्तरनिप्पन भावमिति च ज्ञापकः अमि धूमस्य कारको हेतुः धूमधामः ज्ञापकः । अथवा मृदा घट करोतीfe सरकारकः शास्त्रेण सत्त्वं जानातीति ज्ञापकः । उक्तं हि माजराजेन (1 IST यः प्रवृत्ति निवृत्तिं च मयुक्ति चान्तरा विशन् । उदासीनापि या कुर्यात् पारकं सत प्रचक्षते ॥ द्वितीया च सृतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् । क्रियानाविष्टमाचष्टे सक्षणं ज्ञापय सः ।। इति । सौप कारकज्ञापको रेतू प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिभेदेन तथा द्वितीयातृती- १४यादिविभक्तिदर्शितभेदेन अनेकविधी अनेकपकारी इति सदर्यः । एषामु- दाहरणानि सरस्वतीफष्ठाभरणे द्रष्टव्यानि । अस्मिन्नेव हेतलंकारे काव्य- लिङ्गानुमानयो तथा कार्यकारणमूलार्थान्तरन्यासस्य च संग्रहो मवति इति ते न पृथक्तया दर्शिता आचार्यण दण्डिना । अप्पय्यदीक्षितैः- हनोहेतुमना मा वर्णन हेनुरुच्यते । हेर्नुहंतुमताक्य हेतु कंचित् प्रचक्षते ।। इति । ३.द्विप्रकारका हवल काग निर्दिष्ट । तत्र प्रथम अतिशयोक्यतंकारे मन्नर्भवति द्विनीयश न चमत्कारावद इनि तदुभयमपि अलकारतया न मन्यन्ने अपरे॥२३॥ तत्र कारकहनुमुदानि -- अर्यामनि । आन्दोलिना मलील व्याभूताः पोदाना चन्दनद्रमाणा पल्लवा यन म । अंनन वायो सौगन्ध्यशैत्या. दयो धर्मा दर्शिता । एतादृशी यो मलयमारुन मर्वय प्रीतिमुत्या - । 2- लक्षणम ) JUrg!..lly arrested into भूषणम् । 11 23th- भान्दालता पान्दालनात 'n

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ii. 215--अपथ्यः for अगध्यैः 'JP, D,-असाध्यैः and अई. ii.246-स्थ्या: (1) for रम्पा: Rn; सम्पर मेया:M-याडिसन i. 2461 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [२५८ अवाध्यैरिन्दुपादानामसाध्यश्चन्दनाम्भसाम् । देहोष्मभिः सुबोधं ते सखि कामातरं मनः ॥ २४५॥ इति लक्ष्याः प्रयोगेषु रम्या ज्ञापकहेतवः । अभावहेतवः केचिद्याक्रियन्ते मनोहराः ।। २४६ ॥ अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमताम् । ज्ञाप्यस्य शब्दोपादाने ज्ञापकहेतुमुदाहरति-अवाध्यैरिति । इन पादानां चन्द्रकिरणानां अबाध्यैः अविनाश्य. । चन्दनाम्मसां चन्दनौर सकानां विलेपनानामित्यर्थ असाध्यै मप्रतिकार्य देहोप्मभिः शरीरमंदाने हे सखि ते कामातुरं मदनपीडितं मन सुबोघं सुखेन बोधो विकारबोधी। यस्य तत् एतादृशमस्तीति शेषः । अत्र च ज्ञाप्यं मनस' कामातुरचन तिच्छब्दोपात्तम् । ज्ञापकाश्य अप्रतिकार्या देहोप्माणः ।। २४५ ॥ मावहेतुमुपसंहरति--इतीति । इति एवंप्रकारा प्रयोगेषु कदीनां निबन्धेषु रम्याः वैचित्र्येण मनोहराः ज्ञापकहेतव. लक्ष्याः अवयोद्धव्या । फेचित् मनोहराः अभावरूपा हेतवः व्याकियन्ते कथ्यन्ते । अमावध अनेन कविना चतुर्घा कल्पितः । प्रागनावः प्रध्वसाभाव अत्यन्ताभाव' अन्योन्याभावश्चेति ॥ २४६ ॥ अमावेषु प्रथमं प्रागभावमुदाहरति-अनभ्यासेनेति । विद्यानाम् आ. न्वीक्षिक्यादीनाम् अनभ्यासेन अपरिशीलनेन । धीमतां विपश्चिताम् अमं- सर्गेण परिचयामावेन । अक्षाणाम् इन्द्रियाणाम् अनिग्रहेण असंयमनेन हेतुना नृणां व्यसनं दुष्प्रवृत्ति यते । भगवता मनुना अष्टादशविधानि व्यसना न्युक्तानि यथा (vii. 47-48)- मृगयाक्षो दिवा स्वापः परीवादः स्त्रियो मदः । तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः ॥ पेशून्यं साहसं द्रोह ईसियार्थदूषणम् । वाग्दण्डनं च पारुष्यं क्रोधनोपि गणोएकः ।। इति । are transposed in M,-गुचो धत्ते for मुबोध से D. for भ्याकियने ", B, Rn;--मनोरमाः for मनोहD, M. ij. 241-in for fremtia Cs, J.

·No text on this page.

·ii.220-विवर्नन्ने for विरधन्ते ID:-गात्र for सतह विकासमपाप्ता न अपि तु विकासपरिपूर्णा इत्यर्थः । अतः तन्मय उद्दीपकत्वात् पथिकनारीणां प्रोपितमर्तृकाणां सतिल: सलिलाजति निर्वाणकारण भवति अन प्रध्वंमाभावाभावहेतुरयम् । अन्योन्याभावी ii. 250-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [२९. अत्यन्तमसदार्याणामनालोचितवेष्ठितम् । अतस्तपां विवर्यन्ते सततं सर्वसंपदः ॥ ५० ॥ उधानसहकाराणा- सत्यन्तामायहेतुमुदाहरति-अत्यन्तमिति । आर्याणां सत्पुरुषाणाम् अना- सोचितचोष्टितम् अविमृश्यकारित्वम् अत्यन्तम् असन् सर्वथा अविद्यमानम्) कदापि अविमृश्य न ते व्यवहरन्तीत्यर्थः। अतः अविमृश्यताया अपना- भावात् तेषां सर्वसंपदः ऐहिकामुटिमकाः सर्वसमृद्धयः सततं निरन्तर विवर्धन्ते वृद्धि प्राप्नुवन्ति । अत्र अनालोचितचेष्टितस्य अत्यन्तामार सिपदा विवृद्धये हेतुत्वेनोपन्यस्तः इति अत्यन्ताभावहेत्वलंकारः ॥२५० एतावता भावप्रतियोगिकानां मागमावादिचतुर्णाममावानामुदाहरणा नि दर्शितानि इदानीं तु अमावप्रतियोगिकामावस्य हेतुरूपतां दर्शयति उपानेति । उद्याने स्थिता ये सहकाराः आग्राः तेषां मञ्जरी अनुनिक नीवापाशतिः देयः । तासां मरणमुपस्थितमिति भावः । अत्र मञ्जरीणा, मनु।दामावः मरणग्य हेतुत्वेनोपन्यस्तः अतः अमावाभावहेत्यलंकारः। अन्येषामभावाभावानां सरस्वतीकण्ठामरणे तट्ठीकायां च ९दर्शितानि । तेषु मध्वंसाभावाभावो यथा (in.1517 पीनश्रोणि गभीरनाभि निभृतं मध्ये मृशोचस्तनं पायाद. परिरम्धमग्धिदुहितुः कान्तेन कान्तं वपुः । स्वावासानुपयातनिर्वृतमनास्तकालमीलदशे यह सोच्युननामिपावसतिर्वेधाः शिवं ध्यायति ॥ इति । मत्र नारायणम्य नाभिपहजरूपस्यावासस्य उपधातामाक; उदाहरणानि विश्मनो D.Y,J.

·[-ii. 2826
हेतुप्रकाराः
मनुनिया नमारी।
देयः पथिकनारीणां सतिला सालिलामतिः ॥२५॥
मागभावादिरूपस्य हेतुलमिद वस्तुनः ।
भाषाभावस्वरूपस्य कार्यस्योत्पादनं प्रति ।। २५२ ॥
१६मावी यथा-
अनिरुदकं तेत्रीवायुनभः शशिमारकरी
पुरुष इति यत् केचिदिना वदन्ति तनस्तव ।
तदनम बचोवैचित्रीमिनिरावरणस्य ते
विदधति पय.पोन्मीलन्मृपा मिहिरोपमाम् ।।
२१मत्र भिन्न प्रत्यगोन्यामावमुपन्यस्य निरावरणस्य मुपेत्येताम्प
निषेषः भन्योन्याभावाभाव स च मिदिरोपमात्वसाधकः अतः दत्वतं-
कारः । अत्यन्तामायाभावो यथा--
न विचने याप पूर्ववासना
गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्धतम् ।
ऋतन यानेन च वागुपामिता
धव कंगस्यब कमप्यनुप्रहम् ।। इति ।
अत्र न विधने इत्यत्यन्नाभावमुपन्यम्म कमाति पतिभासतामि-
धानेन मनिषध मन तयालाभ्या वागुपासितव्या इन्युनीतार्थस्य
१.हेतु इति अत्यनाभावाभावदेवलकार । अन्यतमममार्थाणामनाहारि.
तरतिम इयतदपि अन्यन्नाभावाभावादाहरण भवति ॥२१॥
अभाव तुमपमहानि-~प्रागभावादीनि । प्रागभावादिरूपम्य भाग.
भावप्रवसाभावान्योन्यामावास्यन्नाभाववरूपम्य वस्नुन विषयामनुस्वम्
भावाभावावर पम्य कार्यस्थ नम्र भावपन्य अनभ्यामन विधानाम् इत्यादि-
सकिय अभावकार्यभ्य र उघानेनि शीक । उत्पादन पति निष्प
सदाशन मिनिष । उनादाहरणे कारवनन्द मशिनम ज्ञापहे.
(नारदाहरणानि हानि ॥ २५२ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·गति. पद्धतिः दर्शिता निरूपिता। अनेन प्रकारेण अन्येपि हेत्वंलकारों guess as no Mos. support him. 217-] काव्यादर्भ द्वितीयः परिच्छेदः [२९ मागेव हरिणामीणामुदीर्णो रागसागरः ॥ २५७ ॥ राज्ञां हस्तारविन्दानि कुइमलीकुरुते कुतः। देव लचरणद्वन्दरागवालातपः स्पृशन् ।। २५८ ॥ पाणिपानि भूपानां संकोचयितुमीशते । त्वत्पादनखचन्द्राणामपिः कुन्दनिर्मलाः ॥ २५९ ॥ इति हेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीशी । ॥ इति हेतुचक्रम् ॥ लीति हेतुवैचित्र्य बोध्यम् । वस्तुतस्तु अत्र चन्द्रमण्डलोदयरूपकार क्षिप्रकार्यस्य पश्चाद्वाविता पूर्वभाविवेनाध्यवसिता तेनात्राध्यक्साम्य ९एव चमत्कारातिशयः । इति प्रेमचन्द्रशर्माणः ॥२५७|| अयुक्तकार्य हेतुमुदाहरति-राज्ञामिति । देव त्वच्चरणयुगुलम्म का रक्तिमा स एव वालातपः मृदुसूर्यरदिमः राज्ञां हस्ता एव अरविन्दानि त २स्पृशन् कुतः कुड्मलीकुरुते मुकुलीकरोति । वालातपस्पशेन अरक्दिा विकास एव भाव्य न तु संकोचः । अतः अरविन्दसंकोचविधानम् बार तपम्य अयुक्तमिति अयुक्तकार्याय हेतु । स च राजविषयकरते: पोषकत ६चमत्कारविषयत्वान्मनोरम इति ध्येम् । अत्र हस्तारविन्दानां कुङ्मलीका प्रणामाञ्जलिरूपतया ज्ञेयम् || २५८ ॥ युक्तकार्यमुदाहरति--पाणिपद्मानीति । त्वत्पादनखचन्द्राणां सब प नखान्येव चन्द्रा सपा कुन्दनिर्मला. कुन्दकुसुमधवलाः अर्चिषः कान्त ३भूपाना पाणिपमानि हस्तकमलानि सकोचयितुम् प्रणामामलिविधान त्वेन मुकुलीकर्तुम् ईशते समर्था भवन्ति । अत्र चन्द्रार्चिषां पद्मनिमीर युक्तमेव इति युक्तकार्योय हेतु. । स च राजविषयकरतिपोषकत ६सविशेषचमत्कारकारीति बोध्यम् ॥ २५९ ॥ हेतुमुपसंहरति-दतीति हेतोर्विकल्पानां प्रभेदानामीदृशी एवंप्रक ii. 257--समृदो for उदीर्णो Pn. ii. 28-2 form and after him B; this seta to beP's ii.959-कोमला: for निर्मला: 1. ii.260--विकल्पस्य for विकल्पाना D, V,J.

·No text on this page.

·स्थितः वर्णितः अमूत् । अतः सक्ष्मप्रकारेण मनोरयाविष्कावर्ण 1962-1 काव्यादमें द्वितीयः परिच्छेदः आश्वासयितुमिच्छन्या प्रियमगनपीडितम् ॥ २६ ॥ त्वदर्पितास्तस्या गीतगोष्टयामवर्धत उदामरागतरला छाया कापि मुखाम्युने ।। २६३ ॥ इत्यनुद्भिन्नरूपत्वात्युत्सबमनोरयः। अनुल्लायव गृहमन्चमभूत्र व्यवस्थितः ।। २६४ ॥ लशा लशन निभिनयस्तुरूपानगृहनम् । मीलनरूपङ्गिन्तन निधि संगमः भावनि प्रियाय सदमनया सूचित्रम् । सूक्ष्मालंकारः । तच्च सूचनं सहृदयचमत्कारि अतः अभ्याउँका आकारलक्ष्यार्थमुदाहरति मर्पितेति । गीतगोष्टयां संगीत- लाया मर्पितदृशः मयि पद्धदृष्ट्याः तस्याः नायिकायाः मुन्ना- ३यामरागतरला उड़ामः मर्यादातिकान्तः यः राग: अनुराग. तरला तेजोभापुरा पूर्णानुगगचिकेन्यर्थः । कापि अनिर्वचनीया । कान्तिः भवर्धत । अत्र मुखच्छायावलक्षण्यरूपाकारविशेषेण नायिक परत्युत्सवाभिलापः सूक्ष्मतया दर्शितः इति सूक्ष्मालंकारः ॥ २६३ ॥ उदाहरणे लक्षणं संगमयति इति इति । इति एवं केवलं । यैव सूक्ष्मरूपेण दर्शितत्वात् अनुद्भिन्नरूपत्वात् स्फुटतया अपती नवान् सूक्ष्मत्वम् अनुल्लड्ड्यैव अपरित्यज्यैव रत्युन्सवमनोरयः . इनिधिमेव ॥ २६२ ॥ सूक्ष्मालकार इति भाव । अत्र केचित् उदामरागतरला मुखच्छाया परत्युत्मवमनोरथम्यवानुभाव इति न नियमः विषयान्तरमनोरयादि- तत्समवादित्यनकान्निकत्वान्न म्फुटतर तादृशमनोरथं लक्षयति । लक्षा तु बीयविलक्षणसहृदयतासधीचीनया तया कथंचिलायतीति सूक्ष्म सरत्युत्मविषयस्येत्याहु ॥ २६४ ॥ कममाठ लापरपर्याय शं निरूपयति-देश इति । देशेन र is yo 3-raftigt for at siga land after hım B; ait. अवतन for अदत ), अवधयत् ।. ii.264-अन्नाप्यवस्थितः for अत्र व्यवस्थितः the long lacuna, Pn, D. ii. 26-लयो for लेशो ,निगहनात् for निगूहनम् ,. N (Tol. 23 al

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पधामन्यम् २०३] [-ii. " खानुपम्भःभविष्टायाः कुमुदोत्पलपः ॥ २७१ ॥ ॥ इति क्रमः॥ मेयः भियतराग्न्यानं देव दिपा र विदुषा र मृगीशा । सा र संमदरसं परति प पुष्णन् धार्यापणा व विनयेन प लीलया च ॥ इति ॥ २७४। व्यरम्यम्य संलक्ष्यफमासंलश्यक्रमी इति दो भेदी प्रागरमाभिनिरूपितो। सत्र संसश्यकमाणां बम्त्वलद्वारम्पत्यम्यानां वान्यार्थस्य शोभाजनकतया समासोक्तिरुपकादिनासकारत्वमुक्तम् । असंलक्ष्यकमाणां रसादि. वामयानामपि पाप्योपस्कारण अलंकारत्वमुचितमिति तदुपजीवि मेयोरसवदति इत्यसकारत्रयं दर्शयति-प्रेय इनि । श्रयाणामसलक्ष्य- क्रमवर पैकधर्मत्वात् एकत्र निवेशः। सेपु मियतरं भावाभिव्यक्त्या बोदव्यम्य प्रीत्यतिशयकर वक्तुर्वा मीत्याधिक्यसूचकमाल्यानं प्रेय: मेयोनामालंकारः। मतिशयेन मियत्वात् प्रेयः इत्यर्थः । भावाश्च देवता- 'गुरशिप्यद्विजपुत्रादावमिव्यज्यमाना रतिःतया विमावानुभावाभ्यां व्यजित निर्वेदादित्रयमिदो भावः व्यभिचारिणो मावाश्च । उक्तं च प्रकाशे- रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथान्त्रितः । भाव मोक्तः इति । देवाडि १२विषयेत्यप्राप्तरसावस्थोपलक्षणम् । तदुक्त- रत्यादि सिरङ्गः स्याद्देवादिविषयोथवा । अन्यागभावमाम्वा स्याल तदा स्थापिशब्दमाक् ।। इति १५आचार्यान्डिनम्तु देवादिविषयकरतिभावव्यजकमाल्यानं प्रेयोलंकार विषयतयाभिप्रेतमिति उदाहरणानुरोधादवगम्यते । एवं च कथनचातुरीय व्यज्यमाना देवादिविसयिका रतिर्यत्र वाघ्योपम्कारिका तत्र प्रयोग इति लक्षणं निप्पलम् । तथा रसपेशलं रसेन रत्यादिस्थापिभावर पेशल सहृदयानन्दजननमाल्यानं रसवदसंकार. । तथा रुदः व्यक्त गर्वः अहंकारो पत्र तादृशमाख्यानम् उर्जस्ति । आर चातुर्येण प्रधानतयाभिव्यम्यमानो गर्वात्यो व्यभिचारिभावः क. नामातंकार इत्यर्थ । गर्वतक्षणे हि- गोभिजनसावण्यधनधर्यादिभिर्मद ।

·No text on this page.

·- रणादिविरेचनम् [-] in रसपेशलम् । परापरयोगात् मीटनात् रसस्व नि-पपिरमिन्सक्तिः इति एमा वि। अयमेव चापारिकसमतोर्ग: । विस्तरतु काव्यमकाये तहीदीप एन्यः । रसविशेषाग- पहारदायकस्गरीट्वीरमयानका ! कीभामा संभाव्धेत्यष्टी माटो रसाः स्मृताः ।। ५७६ति भनेनोपदिष्टाः । एषा यायिभावाय तेनैवधिक यथा--- नगर शोकधोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्मा विश्मय धेति स्थायिभावा:प्रफोर्तिताः॥इति। ग्यापित - विरक्षा अविरुद्धा या यं विरोधातुमक्षमाः । आनन्दायुकन्दोसो भावः स्थायिपदारपदम् ॥ इति । एवमे पनिजगलायोपि (P.31 समानीयविजातीयैरतिरन्नमस्मिान् । याबद्रस धनमानः स्थायिभाव उदाहतः ।। ६६६विरुदणमा ! सत्र को सपोरन्योन्यासम्बनः प्रेमाख्यमितवृतिविशेषो रतिस्यायिमायः । यागादिविकारदर्शनजन्मा चेतीविकासोदासः पुत्रा- दिवियोगमरणादिजन्मा वैव्यायधिववृतिविशेषः शोकः । गुरुबन्धु. वादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः ! पापाममदानादिरसूति जन्मा भन्नित्याज्य, उत्साहः । व्याघ्रदर्शनादिजन्मा परमानविषयको वैजल्याख्य चेतोविशेष भयम् । कदर्यवन्तुषितोक्नजन्मा विचिकित्सा- হয়েবিবৃষিজিহাদৗ অধ্যা। অবিবাহিত বাবা- यो विमय । अनुभावानु अनुभावो विकारस्तु भासंसूचनात्मकः । रतम्ममतयोमाना: खेदो पेवण्यवेपथ् ।। अश्रु पर्यमित्यष्टी सादिकाः परिकीर्तिताः । इत्युनलक्षणाः । एपामुदाहरणानि दिन्तरमयालयाने सगङ्गाधरावी

·No text on this page.

·गदिम भ- अनि Miniatमा जनाविपात् । न frien MPER गाय मापायकायंत्रम् HINimmer यापन पशा---- मानन्धर दायां पाईनग्मादय । कामगि माम मनि ॥ जति । १. ESTI-मकाय काम्यावारकापीन नाकारकम्प RELमात्रा कापसामान भाकाम्प्यपरंभ पायाभावा । काव्य. सामान पानामा मचने । ति भलंकारमामान्यमाणम्पा. पिनियम भिनायव मन्यालोकानुमारिणा (.:- महाभामा भावम्य परमम्मथा । गुणीभावमायानि यदा कृत्यम्नदा ॥ गमप मम ममाहिमिनि क्रमात । भायाय नोदय मा मिथचे व मदायका ।। इति । ११. भगवथ जिना Rrf मनानम् । प्रनाम्पदवया भाव. प्राम म पत्र पाया ममादिनालंकार । भाग्य उदमावस्था. भाषा५ नम्य प भावावयाला । द्वाविढियोवियो: पर- १. मामा म्य पालं भावन्धिरलकार: । बहना भावा. नवनिमामि बम नाय पराव भावमिधालेकार । म त विमलकापमान पाचा मन पयन्त भाहू. प्रमाण । अनन्या प्रश्ाया कि प्रधाननया प्रतीयमा- नस्य यम्यमाभ्यबालकायम ३- नयाभूतम्य सिदिबनि । नत्र न नाव प्रथम ममा यमानुनप्रामापयर्यायान,दा प्रधाननयवामियज्य. ...मानाना बम्चलकाणा नरप्यलकार-वायुपगमान । न च नत्र वान्या- चयन प्रानन्द प्रसारमानाना वापरामा वमनानवम ! अप्रधा- नाना वरामचिनमवनि वान्या । नत्र नत्र न्यायानामेवप्राधा- .. याबान भवभिनयानपरपनीयवन । नापि द्वितीय भामान्यन का. व्यामकनयाभ्युपगताना वावलकारमादित्य डम्याना मय बाललका- सामसकारम्बम मार्टीनामबालकायंचम दनि निवस्तुमयोग्यवान् -1 - ·ii. 2750-] कास्याद” द्वितीयः परिच्छेदः (२७८ युक्तोत्कप च नन् अयम् ।। २७५ ।। अचं या ममं गोविन्द नाता लाय गृहोगते । काले पा भवेत् भीतिस्तववागमनात् पुनः ॥ २७६ ॥ इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतम्तानी धृतिः । १३२न च रसादिव्यन्यन्येव प्रधानस्य काव्यात्मकत्वादलंकार्यत्वं न यस्खलं- फारयोः इति विश्वनायोक्तमादरणीयम् । यत्रोन्मदानां प्रमदाजनानामसिहः शोणमणीमयूखः । सध्यानमं प्राप्तवतामकाण्डेप्यनगनेपथ्यविधि व्यवन | १३६इत्यादी तेनापि अङ्गम्तेन गृङ्गारणव काव्यन्यवहाराभ्युपगमात् । सलक्ष्यक्रमव्यज्यरूपवानमतस्य सर्वः आलंकारिकरभ्युपगतत्वेन रसा- १३ देरेय काव्यात्मत्वप्रतिपादनस्य बहुशो पितत्वाच्च । तस्मान् व्यइम्यनया: वशिष्टाना, वस्त्यलंकारांणां रमादीनां काव्यशोमाजनकतयालंकारत्वं युक्तयनुभवप्रतिपन्नमिति पांचां सरणिरेवसाधीयसी इति आहुः । अत्र रसस्य अलंकार्यत्वम् पूर्व चे रसवाचि इत्यादिना गुणत्वमुक्तम् तत् क- यमेकस्यैवगुणवमलंकारत्वं चेति शङ्काया समाधानमग्रे मूले एव म्फुटी भविष्यति ॥ २७५ ॥ प्रेय उदाहरति-अद्येति । गृहागतं भगवन्तं प्रति विद्रोक्तिरियम् । हे गोविन्द त्वयि गहागते सति मदीयभवन संपात सात अद्य मम या प्रतिजीना कालेन कालान्तरेण तवैवागमनान् पुनरपि बदागमनेनेक एपा प्रीति अद्यतनीसदृशी प्रीतियेत् भविष्यति । त्वयि गते लदि. तरसत्पुरुषागमनेन एवंविधा प्रीति नमविष्यति इत्यर्थः । अत्र विदरस्य (भगवद्विषयकरतिमाय वाक्यभङ्गवामित्यज्यमान भगवत मान्यनिशय- जनने वाच्यम्य गोमा पुष्णाति ॥ २७६ ॥ उदाहरणं मंगमयति इत्याहेति । इति पूर्वोक्तप्रकारं विदुरः युक्तं नद्- मुक है । यनम्नम्प अन्यत भगवदितरम्मात् तादृशी धुति सनापा 0 अथवा अन्यतः विदुरेनरें घुमि नादृशी धृति यम नाम्ति । ii.76-याना for जाना Y-या गले [ur बालनपा Pu iiyा-विदुरो युक्त for युक्त विदुरी),1,-वाक्य for मुक्त 'n, B. ।

·२७९] प्रेयउदाहरणम् [-1.org भक्तिमात्रसमाराध्यः सुप्रीतच ततो हरिः ।। २७७ ॥ सोमः मूर्यो मरुभूमिच्योम होतानलो जलम् । इति रूपाण्यतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव के वयम् ॥ २७८ ।। इवि साक्षात्कृते देवे राझो यदातवर्मणः । भक्तिमात्रेण केवलभक्तमा न तु तरन्यरुपचारः इत्यर्थः । समाराध्य: हरिः ततः तस्माद्विदुरवचनात् सुप्रीतः मंतुष्टः अभूत् । अत्र योद्धव्यस्य भगवतः प्रीतिकरमतवाल्यानमिति प्रेयोरंकारः । उद्योगपस्थितस्प-- या प्रीनिः पुण्डरीकाक्ष सवागमनकारणात् । मा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मासि देहिनाम् ॥ इत्यस्य लोकम्य प्रतिस्पकोयं झोकः इति प्रेमचन्द्रशर्मादयः ॥२७७॥ योद्धः प्रीती पूर्वमुदाहृतम् इदानीं यक्तः प्रीतायुदाहरनि-सोम इति । हे देव सोमः चन्दः सूर्यः मरुत् षायुः भूमिः व्योम आकाश होता ३यममानः अनल: अमि• जलम् च इति पाणि एवंविधानि धूलानि भष्टी रूपाणि अतिक्रम्य विलाप्य त्या मचिदानन्दकमयम्-अणोरणीयान महतो महीयान् इत्यादिश्रुतिशतवणितं भगयन्त दुए साक्षात्क के स्वयम पामग यय म्याम्वरूपावरोकने आकलने वा न समर्थाः इस्पर्धः । एवं स्थित यत्तय दर्शन तत्र सानुमह एव हितरिति भाव । अत्र रिन्- इति स्पापि मामानि यसरूपा अमनीतिक्रम्य म:मम्बरपेण ९वर्तमान मरिचदानन्द त्या दृष्टम इति अतिक्रमणक्रिया भगवन राय वर्णयन्ति ।। २७८ ॥ उदाहरण विवादयतिमानि । म मानने तपाभ पाय क्षीकृले गतवर्मण नामझकम्य गज नपं यन प्रातिप्रकाशन मा. विषयकनिभावमरन नन नापियन गम्यमाम नाम् अन काभानाम्यर पीत्यभिन्यनिवाडया | सामादिभिकम्य न पगणमान्यग्य निकलव्य पारपण अन्यममादान न अस यात्रा 11 4.सम ·产 ·- - रसवदाहरणानि [-ii. S" संवावन्ती मया लल्या कपमा जन्मनि ॥ २८ ॥ माफ भीतिर्दनिंता मेयं रतिः शृङ्गारतां गता। कपायिते हि वमादी भ्यान गगी विवद्धने ।। इति । विप्रलम्भलक्षणम् पदीपे--- भावो यदा रति म प्रकपमधिगच्छति नाधिगच्छति चाभीष्ट विपलम्भनदोच्यते ॥ इति ।। अर्थ र विप्रलम्भः पूर्वरागदानपवासारणात्मकतया चतुर्विधः । अंत्र १८करणात्मकः । मदुत्तम यनारेकनरस्मिन् गतति लोकान्तरे पुनर्मभ्ये । विमनायते यदेकानदा मयन फरणविपरम्भाग्यः॥ति ॥२८॥ नायिकाविषयकीसरशापि प्रतीयमानत्वात कुनो नायं प्रेयोलंकारः इत्याह-मागिति । माए पूर्वादामप्रेयो कागेदाहरणद्वय प्रीति. दर्शिता संप्रयोगशल्या रनिः प्रीतिः सा प्रेया कारविषयीभता इनि सदाफार मा दशिनात हि भगवद्भिपयका गनिः विभावादिभिरपरिपुष्टा अन: मीतिः नदुनाम---- मनानुफूलेप्ययेषु मुग्वमेवेदनं यचः । मर्मयोगविपया मद मीनिनिंगपते ॥ति। मंप्रयोगो नाम चिमावादिभिः परिपोषः म पूर्वादाहरणे नाम इति सत्र प्रीति । अननु सादृश परिपोपो वर्तनति मिm मेयं रनिरिति । मा तादृशी वादिविषयकपर्वतिरतिमान रति रतिर्मनोनुकलयं मना रयणायितम् । इत्यापुत्तला १२मरते कासाविषयकानुरागे इस्य । पाल्पयोगेन म्य पश्य पाहुस्यं विभावानुमावत्यभिचारिमायादिभि परिपप सम्म मंबन्धन बनारतां गना अमीकिकानन्दपावनमारमय १५मत पर हमवत् रसबदलकर इत्यर्थ । वामदत्ता दिन मदुपामधुरवनमुद्दाम्पादयो अनुभावा याः । विम्यादसा । सनी for teri R. From " the marginal note {P) KERATr

·No text on this page.

·रसवदुदाहरणानि इत्यारुह्य परां कोटि क्रोधो रोदात्मतां गतः । भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसद्वचः ।। २८३ ।। अनिन्ना सार्णवामृर्वीमनिष्ट्वा विविधर्मवः । अदन्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कयम् ।। २८४ ॥ रोदरसलं विशदयति----इतीति । इति उकप्रकारेण पग कोटिमार भावादिमि. परिपुष्टिं प्राप्य क्रोधः स्थायिमाव स च --प्रतिकुलेषु तण्यम्य प्रबोध: क्रोधमशिन इत्युक्तलक्षणः । तेश्यम्य अपचिकाया प्रबोधः उत्कटत्वम् क्रोधः । तेश्यजनकचित्तवृत्तिविशेष इति यावत । रोदात्मना रोदरसत्वं गनः प्राप्त । अत्र दुःशासनः आलम्बनविभाव । कृष्णाकेशकपर्णादिम्मरणमुद्दीपनविभावः । पाप इत्यधिक्षेपवचनमनुभाव । प्रतीयमानाथ गर्वादयो व्यभिचारिण । एने पुष्टिं पापित क्रोधण्यायि. भाव रोदरसन्वमापन्न निद्वर्णनपरमेतद्वच रसवदलंकारालंकृतम् ॥२८॥ वीरमदाहरनि- -अजिन्वेति । सार्णयाम् अर्णवनेमिमं उीम मन्दिनीम्, अजिचा शत्रुपराजयेन आत्ममादकृत्वा । विविध अश्वमेधननिमि मख यने अनिष्टा य जनमविधाय । अधि-य याचा अर्थ यिणम अठरा अवितीर्य अह पावि पृथिव्या र कय मरयम् एत त्रियान्यम्य पार्थिवच विडम्बन भाय |अत्र बान्तवाक्य क्रमण दरमदानविषयक उत्साह प्रकटिन । नन र अन्य नपस्य यदीय मंदीर दानवीरच च वाणत भवति । दया स्पधा माहित्यदर्पण ।।। निगम म्यन्दत वापि मम माममान नतिन पश्यामिवाविमा भक्षणानnima अत्र गाय लिमपश्यन बाहनम्यानियि १५4 निशा पनि हलि बीर । यदवार मजन यमनी विभिनय दाना Pati युद्धाभतवाहनमभनय निकायम् ।। +

·No text on this page.

·. ग्मदाहरणानि नयापरपि धीभन्मास्यादभूतभयानकाः ।। २८७ ॥ पापं पायं नारीणां माणितं पाणिसंपुरैः कोणपाः सा नृत्यन्ति फरन्धरत्रभूपर्णः ॥ २८८ ।। दिसम्लानमानाया लमं म्तनतंटे तव । म्यायिमाव. करणरमत्वं भजने । अथ अपरेपि पूर्वदर्शितशूद्गार- रोद्रकरणग्मवत् अन्येपि बीमन्महाग्याइनभयानका रसा सन्ति तेषा- पि यमपं दर्शयाम इत्ययं. प्राताबवावयमेतत् ॥ २८७ ।। पीमन्ममुवाहानि- पाय पायमिति । अन्त्राणि पुरीततः भूषणानि ये न कोणपाः राक्षमा कयासह मृताना शिरोविहीनक्रियायुतशरीरैः । मह रनवारीणां शाणित पाणिमपुटे. हम्नपुटक. पायं पापं पीत्वा पीया नृत्यन्ति सप्रमोद कीडन्ति । अत्र जुगप्साम्पम्यायिभावः । दोपक्षणा- दिमिर्गही जुगुप्मेति निगरते । इति नाक्षणम् । तम्याः कोणपा आल- (म्पनविमायः । प्रतीयमाननिष्टीवनच्छदनादयोनुभावाः । मोहापस्मारा- दयो व्यभिचारिणः । नव परिपुष्टा सा बीम सरसत्वं भजते । बीमत्स- धात्र गजविषयकरनी गुणीभूतः । नादृारतिय वर्णनीयत्रीतिकरत्वातू प्रयासकार इनि प्रयोरमवती: संकरः ॥२८८॥ हाम्यमुदाहरति-इदमिति । मखीना पुरती मानकयां कुर्वता रहसि च नायकन मह तक्रीडा नायिका प्रति तत्सरच्या उपाहासोति- ग्यिम् । अम्लान म्लानिमप्राप्त अम्मदचनर्न न्यूनीभूत इत्यर्थ तादृशः माना यम्या सातम्या । नव स्तननटे म्तनपान्त लमम् आसनः नव न तु प्राचीनम नम्पपट नखवणचिदम् ।। मरिय उत्तरायण छापन आन्द्रायनाम् । मानिन्याम्ते नायकमभागमूचक नववण झटिति न्छाद्यनाम । अन्यथाम्म-परना दर्शिता मानकथा कय यथार्था र दनि परिहामानि । अत्र- -वागादिविकृताशेनाविकामो दाम इप अधापरtur नथापर Rथा प.dBafurn नाभन्म mprint orभत्म : 148-कर ful पाग ..पिता for भरणा " fir मनमानाया लम्लानमालाया

·250-1 काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः { २८६
छायतामुत्तरीयेण नवं नवपदं सखि ॥.२८९ ।।
अंशुकानि प्रवालनि पुष्पं हारादिभूषणम्.।
सारखाथ मन्दिराज्येषां चित्रं जन्दनशाखिनापू ।। २९० ॥
इदं मघोनः कुलिशं धारासंनिहितानलम् ।
इसक्तलक्षणः हासः सायिमावः । तादृशी कपटमानवती नायिका आत.
मनविमावः । नवरातमुदीपनाविभावः । ताहशसोल्नुण्ठवचनान्यनुभाव ।
मनीयमाना अवहित्यादयो न्यभिचारिणः । पतः परिपुष्टो हासस्गाव
भावो हास्यरसता मजते । अग्लानमानामा इन्यत्र अग्लानमालायात
पाटो दृश्यते म तु न सरसः ॥ २८२ ।।
अद्भुतमुदाहरति-अंशुशानीति । एषा नबनशासिनो कम्पयूक्षाणाम
प्रवासानि कामलपत्राणि अंगुकानि यसनानि । पुष्पं हारादिभूषणम् ।
भासाथ मन्दिराणि गृहाणि | चित्रम् पतत विम्मयासण । ----
विग्मयभितविम्नारो वानुमाहात्म्यदर्शनात । इत्यकलक्षणम्य विषयमा
বিমাথমিনবনহাশি:
মানবিমানখাগুঙ্গামাগণ
दिमा उपनविमानः। नीयमानाः मम्मम्मेदारानुमायाः। तर दिनकी
दियश व्यभिचारिणः । गमिः परिपृष्टी म्मियो गुनग्मन्य मना२:०॥
भयानक दयनि-दमिनि । मयान: मन्दाय र भनिदि-
नानन भाराम निगिनमुमधु मानदिन. मनमा सम्पमा पनि
समानानि । यम्य मरणं पागपाताय अनामों
भमनाथ संप्रमानि नामाग देगानान! गर्भाः भयेन स्याती
सब गरमाया तु अनिता मनमो भयम् मम
मायिभावाय माना मालम्पा भावः । लिगमाविमा ।
मरानभाया ।तीयमाना आवगमन मिरिन ।
पंटो मायम:. भयानम मनाम नामा
म मरमनपं अंशमा प्रतिमा
tº: 44: 44: 44-fat I warfa tiết

·रसवदुदाहरणानि [n. स्मरणं यस्य देत्यी- । रमः । इति । अन्यत्रापि-. न यत्र दुःसं न मुसं न चिन्ना न परागी न च काचिदिन्ना। रसः स शान्तः काविनी मुना सर्व भावपु शममधान ॥ इति। उद्दाहरण- अही वा हार वा कुमममयन वा पदिका मणी या लाठे या यलपति ग्पिा का मुहदि का। नृणे या मण वा मम समदशी यान्ति दिवमाः कदा पुण्य रण्य शिव शिव शिवेति प्रलपम. ॥ इनि। 1.अत्र दिमिण्यावन पग्भिाव्यमानं निगिलं जगदालम्पनम् । पा बनायुदीपनम् । अदिहागयोः ममदनमनुमाः । मनिभूतिषी व्यमिनारिभाषाः । एत. निदण्यायिभाष मायादिमाया पापा गतः शान्नग्मन्चन पर्यवम्यति । केति पुन भनिरममन्य मानि। जगनाथपण्डितराज-यमन एयरमा भगवदालम्पनायगा. बाभुपातादिभिरनुभाषितम्य हपनि परिपोपितम्य भागवतपुराण. গলাম মানুষমানব মদিনায় যখনন্যা। नुगगरपा भनिधात्र शायिभाव । न बांगा लान्तरसमस १.अनुरागम्य गम्यविद्धवान । उगम । भवानिमिया भावान्तर्गततया मानपते । पतिवादिषया भिवामि । भारनामा मारित्यustan airfanालिना at Rater 4 बना निशा : ini-n.fier Alfना . भारत MARAwam भनिनामा AAMIR MAARINABAR १. म . प Giri मान .

·कान्याने द्वितीयः परिक्छदः गर्मपानाय फन्पते ॥ २९१ ।। वाग्यम्याग्रामनायोनिमा दमिता रमः । रामग्मायना रमना मना गिगम् ॥ २९२ ॥ अनिवदिशामनग्मोडास- परमानामा जनयति गर्नया नियमटः पगम्भिमेगाम्मिन ममम्पनया पनपन इमम् । परिमारय मयति परमानन्दमधुरा पग मनि माना ग्म पनि रमापादनी ॥ नि । ...या ग्मामाममायामासादयाम्मिनाद्रमाः तर मद्रावरमोदना नर मनीवियन प्रवृतः ग्ममा रमाभाममागममी । म दयादीना पाप पूर्वमेव पितम्मामुटाहामान्यति ननद- यानि ॥२॥ पथ नियममम मा रमवदामियन मात मान-मनम हसायमन मयादति - पायय: । माय मग पारयज्य मान्यता माता मारमा नाम पनियां यम्म म rist-- मम निपनि Aur Hoयमा।' :-4the form अामान! EPTE Wvasturmerniz। प्रना-mirat • IRRITARA मा म :mirat ... Anti wr fami" - :":.- r4 .

·जम्विन उदाहरणम् अपकर्ताहमम्मीनि हदि ते मा स्म भूद्भयम् । चमुखषु न मे ग्वदगः प्रहाँ जातु वाति ॥ २९३ ।। सम्विनं दर्शयनि-अपकर्ताहमिनि । ममराङ्गणात धावमानं प्रति चन् उक्निरियम् । अहं ने अपकर्ना अम्मि अपकारम् आचरिप्यामि भयं ते इदि मा म भन मा भवतु । म सदा विमुखेपु जातु कदा- उप प्रहर्नु न वान्छाने । नदुक्तं मनुना (in r)- नायुधज्यमनप्राप्नं नात नातिपरिक्षनम् । न भीनं न परावृत्त मनां धर्ममनुम्मरन् ॥ इनि । - अत्र- गर्यो मन्प्रभावधीविद्यासाचुलजन्मभि । भवना मविलामाङ्गदर्शनाविनयादिकृत ।। युक्तलक्षणा गर्वरूपी व्यभिचारिभाव स्थायिभावमुल्लाहमाच्छाघ उद्विक्तनया प्रकारांत इति ऊर्जम्चिनामालंकार. | मयं च-व्यभिचारी नयामिनः इति प्रकाशकृदुनर्भाव एव । ऊर्ज. बलं तत्यकामनादम्बि इनि नामात्र व्यवाहियते । अत्रा: प्रेमचन्द्रशर्माणः-यत्र त्वयमेव बल- रुपव्यभिचाम्भिावः म्यायिनि उन्माहे निलीयने नत्र वीरो रसः । सच १५पवानरमवन्नामा व्यपदिश्यने यथा- क्षुद्रा. सत्राममन विजन हग्यः क्षुष्णशभकुम्मा यामंदहपु लज्जा दशति परममी सायका निप्पतन्त. । सामित्र निष्ठ पात्र त्वमामि नहि मानन्धर्द मेघनाद किचिद भङ्गलीलानियमितजा राममन्यषयामि ।। अत्र पादत्रयणादिकतया व्यज्यमानापि गर्वशनपादन्यग यम्य राम- जयामाहाध्याधायिभावम्य कुक्षी विनयने । अन एवंद प्रकाशकांग्ण वारामाटाहाणवनापन्यम्नम । नम्मादय गमवलकार या नात्याम्नु ग्माभासा भावाभामो वा रमान्नगंदगत्वमापन्न मन जयलकारी २४भवतीत्याचक्षतं तन्त्र निाम् । तथा ऊम्बिमजाया अमर्थतानुपपत्त अलकारमताना नया-वायव नियमात् । इनि ।।३।। 1. निकम विमम ॥

·No text on this page.

·[--1.206 पर्यायोक्तम् - यन् मकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं सदिप्यते ।। २९५ ॥ दगन्यसी परभृतः महकारस्य मवरीम् । तमहं वारयिष्यामि चाभावात् । न च- गच्छ गच्छसि न् कान्न पन्थानः सन्तु ते भिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भयाधर गंतो भवान् ।। इत्यादी यायव्यङ्गभयोर्गमनागमनयोनियतसंबन्धित्वात् कथमाक्षेपादस्य मेव इति वाच्यम् । याच्यनियतसंवन्धिनोपि गमनाभावरूपव्यम्यस्य ययनृवशिष्टयपालोचनया त्वयि गतेई मरिप्यामीति द्वितीयाव्यालय- पालोचनया च प्रतीयमानत्येन शारीनि व्यज्यमानत्वामावात् । तत्र २४थमम्योदाहरणं दशत्यंती परंभृतः इग्यादि मन्थकृता दर्शयिष्यते । द्विनीयम्य यथा-- यं प्रेध्य चिमदापि निवासपीतिरुजिता । मदेनेगवणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥ इति । २.अत्रशरावणी मदमानमुत्ती इति व्यङ्ग्यम् तदेव च प्रकारान्तरेण वाध्यमि- मि। फेचित्तु पर्यायोत्तेम्मिन् द्वयोरेव याच्यव्यङ्गमयो: प्रस्तुतत्वम् समासोका ३ यान्यायव मातुनयम अप्रनुतप्रशंसायां व्यङ्गयन्येव प्रस्तुमस्वमित्येषां मियो भेट दयाहु । ततु प्रमिद्धोद हरणविरुद्धमित्युपेक्षितम् । इत्याहुः ॥ २९५॥ पर्यायानामुदाहरति- दगनीति । असी परभृतः कोकिल: सहकार आम्रम्य मार्ग दानि आम्बादनन विनाशयति । आ. बारयिष्या। निवाश्यामि । युवाभ्यां म्बर स्वच्छन्द सविधम्ममिमि भाव आर धीयनाम् । अत्र अन्य जनमानिध्य मुग्तात्मवप्रतिबन्धकमिति नायि नायकया मनिधानात सध्या अपमाणमिष्टम् तत् अह गमिप्यामि ६ वक्त्या अवदा ५ दर्शयत अन पानवारणमिषण तत हलमिनिय रातिशय । अन पर्यायातम् । केरित अन पामतभदन मदन नायिका ममभोगप्रतिबनिकार मामानिन .प्रन पयायोममितिवर्णयन्ति विराममयान्वदायाधर

·No text on this page.

·-
नगानापियां मा पानिए ॥ ३९८ ।।
भानपया निगा पापां नपम्पतः ।
पपीण पनगनितम् ।। २९९ ॥
निपानिय॥
Fesritualiपायुभी
पER I जगमोद महार नि ।
arr rani HASINIना पिरिकमादीनां
लोयन mein अयोगमकार र भगता र
hिimमानो सामनीय : सपने
विदेश महायामिति । विराजितामुभि नर
माEि
AR-मानमाया इति । मया मानिन्याः मान निरा.
म अपसारयिम पाइयो नमम्पन अनम्या मे मम उपकाराय
दिएर मन एन पनमा जनम दीगंग उद्भुतम् । अ माननिरा.
काय प्रम
मयाजधागार्जनन तम्य अनावोद्दीपरत्वात
माननाmart
a महिनामकाग विजय । मानिन्या
मानना मानानम --
५ १. प. • पनि कमाने।
मनन निमयन यमपाका नया मानभनाभाये द
क-य-चन पदका-पनगाजन नान गपचायक, नाया-नव
दीपक नया चात्र मायिन पायन माननिगमाय प्रवृतम्य नायक
नियमपा कार्यम्य माणसाने डनियम् || २००१॥
बमम्यन
18108 एन

·11.300/- कान्यादा द्वितीयः परिच्छः [२९१ आशयस्य विभूतेर्वा यन्महत्त्वमनुत्तमम् । उदात्तं नाम तव माहुरलंकारं मनीपिणः ।। ३००॥ गुरोः शासनमत्येतुं न शशाक स रायकः । यो रावणशिरच्छेदकार्यभारेप्यविलयः ।। ३०१ ।। उदात्तं लक्षयति-आशयस्येति । आशयस्य अमिमायस्य मनोन्या- पारविशेषस्येति यावत् । विमतेः संपवा अनुत्तमम् अलौकिकमित्यर्थ. क्यन्महत्त्वम् आधिक्यं वर्ण्यते तद्वर्णनं मनीषिणः उदाचम् अलंकारम् आहुः इत्यन्वय.। तथाच प्रस्तुतस्य अलौकिकं महाशयत्वं विमतिमत्त्वं वा यत् वयेने स उदाचो नामालंकारः इति भावः। परे तु प्रस्तुतम्यागन्त्वेन वर्ण्यमानं महता चरितमपि उदात्तं मन्यन्ते तदुक्तम् प्रकाशकृता-महतां चोपलक्षणम् इति । उदाहरणं च- तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरयवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् पाहुसहायश्वकाररक्षःक्षयं रामः ॥ इति । १.अत्र प्रस्तुतस्य दण्डकारण्यस्य तदुत्कर्षाय महतो रामस्य अङ्गत्वेन वर्णनं कृतमित्युदाचालंकारः । यथा वा- नाभिप्रमिन्नाम्बुरुदासनेन संस्तूयमानः प्रथमेन धात्रा। अमून् युगान्तोचितयोगनिद्रः संहृत्य लोकान् पुरुपोधिशते ।। इति । यत्र प्रस्तुतस्य समुद्रस्याङ्गत्वेन लोकसंहर्तुगवतः शयनं वर्णितमिति उदा. १५त्तालंकारः । एतच प्रस्तुतस्य माहात्म्यातिशयसंसूचकत्वात् लोकातिगा- मिविभूनिवर्णनरूपमेवेति दण्डिना न अत्र पृथक्तया लक्षितम् इति ध्येयम् ॥ ३००॥ महाशयायवर्णनरूपमुदात्तमुदाहरति-गुरोरिति । यः राघव रावणम्य त्रिभुवनैकवीरम्य राक्षसाधिपम्य शिरसामुच्छदरूप यत् कार्य तस्य भारः ३कार्यगुरुना तस्मिन् अपि अविश्लवः अव्याकुलः स गुरोः पितुः शासन राजन्यागपूर्वकवनगमनरूपामाज्ञाम् अत्येतुम् अतिक्रमितुं न शशाक । अत्र गवणवधरुपमहाकार्यकरणसमर्थोपि राघवः यत् राज्यमंशकरं गुरुनिदेश- ५मत्यनु न शनाक नेन अस्य लोकसीमातिवति महाशयत्व प्रतीयते इनि उदातासंकार || ३०१ ॥ 1 360- अनुमरम् for अनुत्तमम् N,-- for ता", B, R, J.

·[-ii. 304. उदापालंकारः - रत्नभितिषु मंफ्रान्तः मतिरिम्पगततः । मातो लोधरः कृष्णादाअनयेन तारतः ॥ ३०२॥ पूर्वप्राशपमाहात्म्यमत्राभ्युदयगारयम् । मुम्पअितमिति पत्तमुदानदयमप्यदः ॥ ३०३ ।। अपह्नतिरपह्नुन्य किंचिदन्यार्यदर्शनम् । विभूमिमहत्त्वरूपमुदाणमुदाहरति-रत्नेति । अञ्जनेयेन अञ्जनास- नुना हनुमना रत्नभितितु रत्नमचिनभिरिपु संक्रान्तः प्रतिफलितः प्रति- बिम्परान: वीयमतिविना गतः वृत. सनेश्वरः लङ्काधिपो रावणः कृशान् कष्टेन शात । प्रतिपिग्मशतवृतवं कृच्तया ज्ञानस्य हेतुः । मात्र प्रतिविम्पमाहिरत्नखचित भतिवर्णनेन राक्षसराजस्थालौकिकविति- (मत्त्वं प्रतीयते इस्युदासोलंकारः ॥ ३०२ ॥ उदातमुपमहरनि--पूर्वप्रेति । पूर्वत्र गरो. शासनम् इत्युदाहरणे माशयम्य राममनोवृते माहात्म्यम् अलौकिकमहत्त्वम् । अत्र रत्नमिचिषु अत्युदाहरणे अभ्युदयम्य मंपदभ्युदयम्य गौरवं महत्त्वं मुव्यजित स्पष्ट प्रकटीकृतम् इति हेतोः अदः एतत् उदात्तद्वयं प्रोत्तमम्माभिरिति शेषः । अयं भाव विषयद्वविध्येन वैचित्र्यस्य द्वैविध्यात् द्विमकारः स प्रदर्शित. इति ।। ३०३॥ अपह्नुति संरक्ष्योदाहरति-अपहनुतिरिति । किंचित् किमपि पह- नस्य गुणक्रियादिरूपं धर्मम् अपहनुत्य अपलप्य असत्यतया निरूप्येत्यर्थ- अन्यायस्य धर्मान्तररूपारोप्यमाणार्थम्य दर्शनं सत्यत्वेन कथनम् अपः हनुति तलामालंकारः । नतन्मुखमिदं पचन ने भ्रमराविमौ । एतानि फेसराण्येव नैना दन्तापिरतव ।। इनि तत्वापट्नवरूपाविषयपरिहारार्थ किंचिदित्यस्य गुणकियादिरूप स्वीक्रियते । तथा च प्रकृतं धर्मिग निषिभ्य धर्मान्तरारोप तत्वापन ९पकम् गुणनियादिप धर्ममपलप्य धर्मान्तरारोपे अपह्नुतिरित्य ॥ सामिान n kuar for in - प्रामसमनन· for suमय

·No text on this page.

·. ] अपह्नुतिप्रभेदाः [1.307" सेयममिमयी सृष्टिः शीता फिल परान् प्रति ॥ ३०५ ।। शेशियमभ्युपेत्यत्र परेप्वात्मनि कामिना । आप्ण्यमदर्शनात् तस्य सपा विषयनिहनुतिः ॥ ३०६ ।। अमृतस्पन्दिफिरणचन्द्रमा नामतो मतः । गावराहणि अमिमयी सृष्टिः। अमिवन्मा संतापयतीत्यर्थ । अनामियन्मया मनीयते । परान् प्रति मदन्यान् पति शीता शीतला फिलनि ग्यागमति- -पोतनाथम् ॥ ३०५॥ उदाहरणं विशदपति-गिर्यमिति । अत्र कामिना परेषु विभिनेत्र चन्दनादीनां शशियं शिशिरता त्यामान यायन् मभ्युपेन्यय अथव तस्य सत्यस्य आत्मनि औप्णयप्रकाशनात् संतापकतया दादारापणार यं विषयाप नि. । अयं भाव. अत्र पन्दनादीनां नि पारोप्यधर्मयो: त्यतापकत्वरूपयोः व्यवस्थितविषयत्वप्रतिपादनादिय विषयापहनुतिः । भत्र उष्णत्ववर्णनेन त्यनिषो व्यङ्ग्य इनि बोध्यम् ।। ३०६॥ म्यरूपापति दर्शयति-अमृतेति । पन्द्रमाः अमृतम्यन्दिन किरणाः यम्य नादृश स नामत कंवल मशान्वेने न अर्थवान मत । मयं माय । चन्द्रमा इत्यस्य योगार्थ चन्दयति अमृतम्यन्दिकिरण राहादयति इनिन फायितिनिदिधाना कायय । चन्द्र सम्पति परिणम इति चन्द्रमा । अथवा चन्द्रग तसदिय मीयत into पिन्द्रमा वचममय यागितामा AR प्रतिमि नाम्नि विक्षिणा मम 14वान farn मा. -amer ·ii. 3072 --] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [२९८ अन्य एवायमर्थात्मा विपनियन्दिदीपितिः ॥ ३०७ ॥ इति चन्द्रत्वमेवेन्दोनिवार्यान्तरात्मता। उक्ता स्मरातेनेत्येपा स्वरूपापहनुतिर्मता ॥ ३०८ ॥ उपमापनुतिः पूर्वमुपमास्वेव दर्शिता । ९कुम्भकारादिवत् यौगिकः । एवं चन्द्रमसः अमृतस्यन्दिकिरणरालादकलं निषिध्य आरोप्याथै दर्शयति अन्य इति । अयं चन्द्रमाः अन्यः अर्थात्मा पदार्थस्वरूपः आह्लादकभिन्नधर्मविशिष्टः इत्यर्थः । किं धर्मविशिष्टः १२इत्याह विषेति । विषनिप्यान्दन्यः दीधितयः किरणाः यस्य सादृशः । एवं चात्र धर्मनिषेधपूर्वकधर्मान्तरारोपादपद्भुतिः ।। ३०७ ।। उदाहरण विशदयति-इतीति । फेनचित् स्मरातन मदनपीडितेन इति एवंप्रकारेण दन्दी चन्द्रत्वम् आह्लादकस्वरूपत्वं निवर्त्य निषिय अर्थान्तरात्मता विपनियान्ददीधितिस्वरूपवता । उक्ता आरोपिता अतः एपा म्वरूपापलुतिद्धिव्या। स्व रूप्पते अनेन इति स्वरूप नैसर्गिकगुण- क्रियादिधर्म. ननिषेधर्विकेयमिति स्वरूपापह्नुतिः ।। ३०८ ॥ अपह्नुतिमुपमहरति- उपमेति । उपमाया. सादृश्यस्य अपह्नुतिः उपमापनुति मा पूर्वमुपमामु उपमालंकारभेदेषु दर्शिता प्रतिषेधोपमा- न्यया दर्शिता इत्यर्थः । तदुदाहरणं हि-- न जानु शक्तिरिन्दोम्न मुम्वन प्रतिगर्जितुम् । कलदिनी जडण्यात पनिषधोपर्मव सा ॥ इति । अहि चन्द्रपनियोगिक मादृश्य प्रतिषिय सादृश्यमूलगुणातिशय- स्थापनमार्थम् अन इयमुपमापदनुनि । अत्र औपन्यमूलभूतगुणातिशय- मंग्याकियमानुनि आपम्य चाम्नाया विकामयित्री इति तदभुता । • पापम्य चाम्ना तु प्रधाना इनि उपमा तम्याः परिगणनामिति शेषम् । -नयन्द furiवान्द, 11. 31-न्दी TE: RE--निर्य for नि ,, SJ, मिनुष्य 11-अन्तराममा tor भान्तरात्मता !'s, Ri. :.".-~-Tir for THE Pn, n, Ce, D.

·क्षेपलक्षणम् [-1.3100 इत्यपहनुतिभेदानां लक्ष्यो लक्ष्येषु विस्तरः ॥ ३०९ ॥ ॥ इत्यपहनुतिः॥ लिएमिष्टमनकार्यमेकपोन्वितं वचः। तत्त्वापह्नवरूपकं तु अपह्नभिन्नविषयमिति पूर्व दर्शितमेव । अन्ये के. चन उपमापतिः इत्यत्र उपमाशब्देन उपमारूपकयो. अनतिभेदात रूप] गृह्णन्ति । तथा च उपमारूपकं नाम तत्त्वापढ्नवरूपकम् उपमागु पभेदेषु दर्शितमिति अर्थ दर्शयन्ति । तदस्य तु अपढ्नुती आर्यः आरोपः न युक्तः मादारोपे एव चमकृत नात् इनि स्यात् । परम- स्मिन् पक्षेपि उपमाशब्दस्य सपकार्य न मरसः । इति उमयत्रापि किचिद्वैकल्यं दृश्यते इति मुधीभिर्विचारणीयम्॥ इति अनया दिशा अप- नुतिभेदानां विस्तरो लक्ष्येषु उदाहरणविशेपेषु लक्ष्यः स्वयमूहनीयः । १०उपमापतितत्त्वापनुतिवन् अलंकारान्तरोत्पनिहेतवः अपतिभेदा अवगन्तव्याः । तत्र उत्प्रेक्षापहनुतिर्यया- अश्रुच्छलेन मुदृशो हुतपावकधूमकलुपाक्ष्या. । अपाप्य मानमझे विगलति लावण्यपूर इति ॥ २२एवमन्येपि प्रकारा. बोध्याः इति प्रेमचन्द्रगर्माणः ॥ ३०९ ॥ इदानी क्रमप्राप्त क्षेप लक्षयति-लिष्टमिति । अनेकार्थम् अभिधावृत्त्या अनेकार्यप्रतिपादकम् एकरूपान्वितम् एकेन पार्थभेदेपि अभिन्नप्रयलो. १चार्येण रूपेण अन्वित युक्तं समानवर्णरूपमित्यर्थः । वचः वाक्यं सिद्म नेपालंकारयुक्तम् । दृष्ट कविभिरिनि शेष । वक्रोक्तिरूपेषु पाय सर्वे- विपि अलकारपु क्षेप. चारुतासपादकनया कविभिरभिलपिन इत्यर्थः निदमे कथयिष्यति ( लेप सर्वामु पुष्णानि प्रायी वक्रोक्तिषु श्रियम् । भिन्न द्विधा स्वभावातिर्वननिधति वाद्ययम् ।। इनि रसेपश्च नावभामहे ! मबन्धविशेष । स चात्र शहूयोरख स्लोवापि अर्थयोन अर्थनियामकाना प्रकरणादीनामभायात प्रयत्नाचार्यशयन कालयोपचाप । अन्य सहयों में १रन्यायेन अर्थयास्नु महन्तगतफल हुयन्यायेन संपन्या । नम भेदन शम्भद इति नियमात श्मकम्यवादम्य अंगहाई-व ·ii. 310.-] काव्याद द्वितीयः परिच्छेदः तदभिन्नपदं भिन्नपद- तथाविधाकाररपरः शादः सह लिएनयेति निश्चिनुमः । अयं च श्लेषः १५शब्दपरिवृत्तिमहत्वासइखेन अर्थशग्दभेदेन द्विधेनि अर्वाचीना मन्यन्ते । प्राचीनाम्नु उभयत्रापि शब्दम्य अर्थद्वयप्रतीतिमाघायैव वैचित्र्यजनक तया प्रधाननः अर्थमापेक्षतया अर्थशून्य केवलशम्दवैचित्र्ये अलंकारला. १८मावादयमर्थालंकार एव इति जानन्नि । पतच्च अनेकार्थलम् अमिषा- वृत्त्या युगपदनेकार्थप्रतिपादकत्वम् तच्च शक्तिसंकोचकानां संयोगादीना- ममावे एव संभवति। यत्र तु संयोगादिभिरभिघायाः निश्चयः तत्र युग- २१पदर्थद्वयप्रतीतेरभावान्न श्लेष तत्राप्रकृतस्यार्थस्य ध्वनिरेव । संयोगादय. धोक्ता हरिणा- संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिठा । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामयेमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ इति । २७गते संयोगादयः नानार्थेषु शब्देषु शब्दार्थस्यानवच्छेदे संदेहे तदप- करणद्वारा विशेषार्थनिर्णायका इति संक्षिप्तार्थः । तत्र संयोगादीना- मुदाहरणानि सवत्सा धेनुरानीयताम् इत्यादीनि परमलघुमजूपातो ज्ञेयानि ३.विस्तरमयान्नात्र लिख्यन्ते । अर्थम्यानेकत्वं च कचिद्वस्तुतः कचिदेक- रूपत्वेपि अनेकसंबन्धित्वात् । तत्र आये शब्दश्लेपः द्वितीयेश्लेषः इति ३१नव्या । अर्थश्लेपो यथा- स्तोकनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् । अहो सुसदृशी वृत्तिम्नुलाकोटेः खलस्य च ॥ इति । अत्रोन्नतिरधोगतिश्चर्कव परं तु सा सबन्धिभेदात् भिन्नत्वेन प्रतीयते । ३६ अत्रापि संबन्धिभेदेनोन्नत्यधोगत्योरने कत्वात् तद्वाचकपदयोरप्यनेकत्वमिति स्वमते लक्षणसमन्वय. । इति प्रेमचन्दशर्माणः ॥ श्लेषस्य द्वैविध्यमाह-- तदिति । शक्यतावच्छेदकम्य विभिन्नवेपि एफप्रत्ययप्रकृतिसमासघटितत्वेन ३९अभिन्नानि पदानि यस्मिन् तत् अभिन्नपदम् तथा भिन्नानां प्रकृति- प्रत्ययादिभिर्मिन्नानां पदाना मुप्तिइन्तानां प्रायो बाहुल्यं यत्र सत्।

·। ३०१ বোেৰ [-18 मायमिति दिया ।। ३१०॥ प्रमादपमाल्टा कान्तिमान् रक्तमण्डलः। गमा रानि लोपम्प हदयं मृदभिः फरैः ।। ३११।। दोपारण मंपनपक्षप्रपरावर्तिना। नया व चमिपदबाये ममाप प्राय भिनपदवाक्ये च समगलेपः। समीर: एक ममधिकरमाकारकारी इति कविमिः विशेष प्रयुज्यते अनः माय-पदोपादानम् इनि रिन् । प्रकाशकारादयः पविशेष शब्द- रूपं वनपरिभाषामातिप्रत्ययविभक्तिवचनानां भेदादष्टधा मन्यन्ते । नुवर्णशेपो यथा -विधी शिरःस्थे दुटिले कुन श्रीः इति । अत्र विधुति- पिशप्दयोरकारेफारयो. लेप । एवमादीनि प्रत्ययादिलेपोदाहरणानि कामादिभ्यो ज्ञातव्यानि ॥३१०।। सत्राभिन्नपदझेपमुदाहरति-समाविति । उदय प्रतापोसातिम् उदया- रसं च भारद कानिमान कमनीयाकृति तेजम्वीच रक्कमण्डल: अनरकनिमण्डर रक्तविम्यश्च राजा नृप. चन्द्रश्च मृदुभि अनुद्वेगकरेः शीतन का गजमाघभाग किरणेध लाकम्य हृदय हरति चित्तमा- पनि । अत्र प्रकरणादिनियामकाभावान द्वावपि नृपचन्दी वाच्यो। ६उदयादिपदानि च पनिप्रत्ययभेदशून्यत्वादभिन्नानि इनि अमा- संपायम ।। ३११॥ भिलपटपमाहानि- दोपाकरणनि । प्रदोष रजनीमुम्बम् अथवा प्रकृष्टा दोषा यस्मिन म प्रदोष मदन प्रकृष्टकोपलोभमोहादिदोषवान् उपुरमधमाकरणिक । दीपाकंग्ण दोषाया निशाया कर निशाकर इत्यर्थः पक्ष दोषाणामाकर नन । नथा नक्षत्रपथवनिना नक्षत्रमार्गे आकाशे वर्तन इति नयोक्तन क्षत्रपथ क्षत्राचिनशोर्याद्याचार न वर्तते तेन । राजा चन्द्रममा कनचिन्नृपविभपण च मबनन सबन्ध प्रामुक्न् सन् अप्रिय प्रियाविरहित द्वेप्य च माम् इत्यम् एव किन बाधते अपितु बाधत एव । अत्र दोपाकगदिपदाना प्रकृनिप्रत्ययभेदन भिनार्थपनिपादकत्वात् * सभङ्गारलपोयम राज्ञ-यत्र तु अभङ्ग । अत्र सभङ्गलिष्टपदाना बाटुल्याद ॥il:--सब for सबध्नन ),1, I .

·ii. 31210-1 काव्याद” द्वितीयः परिच्छेदः [ ३०२ । । राज्ञा प्रदोषो मामित्यमप्रियं किं न वायते ॥ ३१२ ॥ उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकादिगोचराः। प्रागेव दर्शिताः श्लेपा दयन्ते केचनापरे ॥ ३१३॥ सभङ्गालेपः । अत एव लक्षणे प्रायःपदोपादानं सार्थकमिति झेयम् । अर्वाचीनास्तु समङ्गभङ्गरूपं तृतीयमेदं परिकल्प्य तस्यैदमुदाहरण १२मन्वते । तन्मने समगलेपोदाहरणं तु- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितानिःशेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहने संप्रति सममाययोः सदनम् ।। इति । १५अत्र लिष्टानि सर्वाण्यपि पदानि समानि इति समश्लेषोयम्।।३१२।। प्रधानमूनं श्लेयं सप्रकारं प्रदर्य अलंकारान्तरस्याङ्गत्वेन तस्य चारुतासंपादकत्वं दिदयिषुराह-उपमेति । उपमारूपाक्षेपन्यतिरेका. ३चलंकारेषु गोचरा विषयाभूताः रूपाः प्रागेव तत्पदलंकारोदाहरणे दर्शिता । इदानीं फेचन अपरे अन्यालंकाराङ्गभूता दयन्ते तत्र- शिीनगशुपतिद्वन्द्वि श्रीमन मुरभिगन्धि च । अभाजमिव ते वात्रमिति सपोपमा स्मृता । इति संपापमादी अर्थप' । यालेयोचानमालेय सालकाननशोभिनी । इनि समानापमाया सदोषः । एवम्- गजमोपभागाई प्रमग्मायसरमम् । मनि वक्त्राम्बुजमिद ननि लिटरपकम् ॥ सनि लियापक दभष तथा- अमृतारमान पनाना रेष्टरि सिग्धनारक। ममन्दा नव मन्यम्मिनपरेण किमिन्दुना ।। इत्याशी विविध भए ।माधारणधर्ममयोगाति व्यनिरकषि एवमेव पी दष्टम्म । वादिना अचान्नान्यामममामोश्यादीनां परिमः ॥११॥ 1 312-- for ital. 11.313--14: furiV. " ·३.३] क्षेपप्रभेदाः [-11.3160 अस्त्यभित्रक्रियः कथिदविरुदक्रियोपरः। विरुद्धकर्मा चास्त्पन्यः श्लेपो नियमवानपि ।। ३१४ ॥ नियमाक्षेपरूपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि । तेषां निदर्शनेवेच रूपन्यक्तिर्मविप्यति ॥ ३१५ ॥ वक्राः स्वभावमधुराः सन्न्यो रागमुल्वणम् । हनो दूत्यय कर्पन्ति कान्ताभिः प्रेषिताः प्रियान् ॥३१६॥ कथयितन्यान् भेदानुदिशति--आतीति । सुगमम् ॥ ३१ ॥ नियमेति । तेषां निर्दिष्टानामेपामित्यर्थः निदर्शनेषु उदाहरणेषु कर २वरूपम् साविभविष्यति प्रकटीमविष्यति ॥ ३१५ ।। अभिन्नक्रियश्लेपमुदाहरति- ----यका इति। कान्ताभिः पियाभिः पिता: क्षिप्ताः नायकानयनार्थ प्रेपिताध यकाः तिर्यक्मारिण्यः बकोतिनि. पुणाय स्वमावेन मधुराः स्वाभाविकमनोहराः मधुरस्वभावाध उस्यणम् अत्यन्तं पदं रागं लोहित्यम् अनुराग व शंसन्त्यः गचयन्त्यः कथयन्त्यम दृशः नयनानि दूत्यश्च प्रिपान कर्पन्ति आवर्जयन्ति । अत्र यत्रादिवि. शेपणानां सिष्टत्वं दृद्तीनां च कर्षणरूपंक्रियायामन्वयः । पम्य एकक्रियत्वं च स्वाथयीमनविशेषणानां विशेष्ययोः दृश्योरेफकर्षणकि. यावत्त्वात् परंपरया पोध्यम् । अत्र- विवक्षितगुणोलष्टर्यत् समीकृत्य कस्यचित् । कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मता तुस्ययोगिता ।। इति वक्ष्यमाणस्वरूपाया तुम्ययोगिताया निर्वाहपादयं शेष तुल्य. योगिनागमतः । अपरे तु एकक्रियया पास्यस्यदीपनात् मियादीक- स्थानभ्नोपमित्याहु ॥ ३१६ ॥ 1 11-विभtor अविर later tourreted... Finnlarly fee for fts in tuttgarter hy Bezval for furra lin बारभ्य or स्वभ्या -tire this. I, My Eme ।

·i, 3171- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ ३० मधुरा रागवर्धिन्यः कोमलाः कोकिलागिरः। आकर्ण्यन्ते मदकलाः श्लिप्यन्ते चासितेक्षणाः ॥३१७ रागमादर्शयन्नेप वारुणीयोगवर्धितम् । विरोभवति धर्माशुरङ्गजस्तु विजृम्भते ॥ ३१८ ॥ अविरुद्धक्रियाश्लेषमुदाहरति-मधुरेति । कोकिलागिरः आकर्य आसितेक्षणाच लिप्यन्ते । उमे अपि लिष्टविशेषणैर्वर्णयति । मधुर रस्वरमाधुर्यशालिन्यः माधुर्याख्यनायिकालंकारयुक्ताधामाधुर्य त्र--सर्वाद स्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता । इत्युक्तमकारकम् । रागवर्धिन्यः उदी पकवेन प्रणयाविष्कारेण च अनुरागं वर्धयन्त्यः कोमलाः कर्णमधुरा मृिद्गाध्यश्च मदकला वसन्नपारम्मे मदोन्मताः सौमाग्याचवलेपविकार वत्यथ । उक्तं च मदलक्षणं यथा-मदो विकारः सौमान्ययौवनायवलेपनः इति । अनाकर्णनाश्लेषगक्रिययोरेककालीनत्वममवेनाविरोधः । श्लेषस्य अविरुद्धक्रियासंबन्धश्च म्वाश्रयाविशेषणविशेष्ययोः कोकिलालापासिते- क्षणयोः कर्मलेन संबन्धात् तत्संबन्धेन परपरया वोध्यः । अत्रापि लेषण तुल्ययोगिता ज्ञेयम् ॥ ३१७ ।। विरुद्धक्रिय श्लेषमुदाहरति-रागेति ।एषः पुरो दृश्यमानः धर्माशु- सूर्यः तिरोमवति अस्ताचलं गच्छति । अङ्कजम्नु मदनानु विजम्म उद्योतते। उमौ अपि लिष्टविशेषणेन वर्गपति रागामति वारुणी पधिमा दिक् तस्या योगेन संबन्धन वर्धित शीत राग साहित्यम् आदर्शयन पक्षे वारूगी मदिरा तम्या: योग सेवन तेन वर्षितम् रागम् अनुराग आदर्शयन् । अत्र तिरामवनविभाकिये परस्परविरुद्ध । केपश्य तत्र मुंबन्ध पूर्ववन् परपरया शेयः । अत्र तुल्ययोगितालंकारः प्रधानतया वर्तते ॥ ३१८॥ 131:मरागविवर्षियः for मग रागपिन्यः M. ।। 318 -अर्शयन् for भादयन् :-पित: for वाचतम् I for farartX, V(marginally correcta 101, filanit, V, -*7 for spir*:D lor S, JI, Po, Ama for fritt in.

·३०५] খাবেন [--ii. 360 निसिंशत्वमसार धनुप्पेवास्य वक्रता । परेप्लेव नरेन्दस्य मार्गणत्वं च वर्तते ।। ३१९ ॥ पमानामेव दरेपु फण्टास्वाप रक्षति । अथवा रयते रागिमिधुनालिगनेप्वपि ॥ ३२० ॥ सनियम मेरमाह-निविंशत्यमिति । अन्य नरेन्द्राय मसौ खड्गे एव न मनसि नि.विशवम् निर्गतः त्रिंशतः अगुतिभ्यः इति नि. मिशः त्रिंशदास्यधिकपरिमाणत्वम् निर्दयत्वम् च । धनुष्येव वक्रता माकर्पनेन अमरलता प्रतिकूलता च ।मार्गणस्य शरत्वं याचकत्वं च शरेषु एव न तु प्रजामु । वर्तते इति सर्वत्रान्वेतव्यम् । अत्र प्रतिवाक्यं एव. इकारेण द्वितीयाना व्यवस्छिनत्वात् अयं नियमवानर्थश्लेषः । अत्र- अनेन च परिसंख्यायाः परिपोषः । मन्यकृता आवीकृतापि परिसंख्या मुटवैचित्र्यादगीकार्येति टीकाकाराः । वयं तु नियमोपेनेव तस्याः सर्वस्य विषयम्याक्रमणात् किं परिमंख्येति नामान्तराश्रयणे प्रयोजन- मस्तीति न जानीमा । दयन्ते केचनापरे इति अगाङ्गिरूपस्य उभय- म्यापि पम्य दर्शनं प्रतिज्ञातमवबोदव्यम् । तथा चात्र आचार्यम- नन अङ्गी एप लंप न परिमंख्यागमन इति विचारणीयम् ॥३१९॥ नियमाक्षपम्पोक्तिलेपमुदाहरति --पमानामेवेति । त्वाय रक्षति सति पमानामेव दण्ड' कटक न प्रजासु। कण्टक तीक्ष्णामावयव- विशेष क्षुद्रशत्रुश्च । नियमक्षेपमाक्षिपति- अर्थवति । गििमथुनस्य अनुरक्तकामिनो आलिङ्गनेषु अपि कण्टक रोमा दृश्यते । अत्र पमनामेव दनि मनियम श्लेषम्य अर्थवन्यादिना आक्षेप अन नियमाक्षे- ६पम्पोनिका मन एकत्र निहिनम्य कष्टकम्य वाक्यद्वयादीपनान् प्रधानम्य दीपकभ्यामिति ययम् ।। ३२० ॥ 1 14--ावर for शरे। --प्रवर्तक १० । 1. भाव एमवाय । ३. सम्पाद] ·स एक ii. 8211-] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः (३०६ महीमभूरिकटकस्तेजस्वी नियतोदयः। दक्षः प्रजापतिश्वासीत् स्वामी शक्तिघरब सः ॥ ३२१ ॥ अच्युतोप्यवृपोच्छेदी राजाप्यविदितमयः। अविरोधिलेपमुदाहरति-महीमदिति । स नृपः महीभृत् मही विमती ति महीमृत् पृथ्वीधारकः पर्वतश्च भरिकटकः बहुम्कन्धावारः विशाल नितम्बश्च अस्ति । तथा म तेजयी प्रतापवान सूर्यध नियनोदयः सततोन्नतिगाली नियतोद्गमश्च तथा दक्षः निपुणः प्रजापतिविशेषथ प्रजापतिः प्रजापालकः सृष्टिको च । तथा स्वामी प्रभुः कातिकेयध शक्तिधर. प्रमावोत्साहमन्त्रशक्तिमपन्न: आयुषविशेषवांश्च अस्ति । मन महीमृत् मरिकटक: तेजस्वी नियतोदयः दक्षः प्रजापतिः स्वामी शक्तिधरः इति लिष्टपदयुगलानामविरोधिलादविरोधिपः ९चात्र प्रधानः ॥ ३२१ ।। विरोधिलेपमुदाहरति-अच्युनेति । अच्युतः सन्मार्गात् अष्टः विष्णुध अपि अपोच्छेदी वृपः धर्मः तन्नामासुरथ तं न उच्छिनत्तीति तभोक्तः । राजापि राजा नरपति: चन्द्र अपि अविदितः अज्ञातः क्षयः मपन्क्षी. गता राजयक्ष्मा च येन तादृशः । देवः राजा सुरथापि अवियुधः वियुधः विगनपण्डित देवध न मरतीनि नयोक्तः । शंकरः कल्याणकरः (हरवापि अभुजावान् मुजङ्ग पिलः मध तद्वान् नविशिष्टः न भवतीनि अमुजगवान् । बजे इति सर्वत्र याक्येषु योमनीयम् । अत्राप्यु. नादिपदाना द्वितीया विवादी वृपाछयादिद्वितीयपदार्थम्यामावा विरुद्धः ९इमि विरोधिनीयम् । अयं च विरोधाभासम्यानम् । सरम्बनीकष्टा- भी मिशामिनकारकम्प गाम्या मदी पदगिनी । तर मित्र. धारका यथा- मानवी चनागेन वपुकरच रमया। आष्टी पानी प्रासंध नम्याग्नुस्पलमाययुः ॥ इति । --- ii. muraria, PH, H.

·२०७]
पोदाहरणानि [-1. 323
देवोप्यवियुपी जन्न शंकगेप्यमुनंगवान् ॥ ३२२ ।।
॥ इति पचमम् ॥
गुणनानिक्रियादीनां पत्र वैफल्यदर्शनम् ।
सस्पा नायिकायाः गति. गमनं वणी केशरचना व नांगन इग्निना
१५Lण र समा अत्र प्रथमार्थ नागचंदन धर्मिणीग्मेदापागनाग.
गतिगंधने । तम्या वपु. परम उरद्वयं च भया अपगविशेषया
कमलया च तम्या ओठी पाणी च प्रवाल पिट्ठम भवपाप । मुम्य.
*वमाययुः । भत्र वर्णनीययोग्नुस्यान्न अषपभायालया। मायने
पर्तृत्वानिकारक । अभिग्नकारक शेषो यथा-
कृष्णार्जुनानुरनावि दृष्टिः कर्णावतरिना ।
यानि विधमनीयलं काय कहभाविनितिन
. सभापिणि मधुरवपने तय टि काय विधमनीय विमाना
यानि न कस्यापि हरयर्थ । संदेवापपालि | FM ram
अर्जुना श्रेता अनुरमा मान्नगदिता पानी गा.
मिनी । कृष्ण धारी अर्जुन मध्यमपाण्डेय र अनुरमा गग.
पनी कर्णपक्षपातिनी म विरद्धपश्यामिपा ५ मा fan.
समीया स्थान । म पायमेरुपकवामिल पा भात | re
प्रदवि भयेभ्य भागमा I amir.
नमामि ॥२२

·No text on this page.

·[---li. 3266 विशेपोरदाहरणानि न कटोरे न या तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः । नयापि निनवासीदभुना भुगनवयम् ।। ३२४ ॥ न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलमभवा । मयाप्येपा तपोभई विधातुं वेधसोप्यलम् ॥ ३२५॥ न पदा भृकुटिनापि कृरितो दशनरउदः । तर गुणवैकल्यविशेपोकिं दर्शयति-न कठोरमिति। मन्वनः २ सदनस्य आयुयम् अयं न कठोरं न वा तीक्ष्णं निशितम् । अरविन्दमशोकं च भूतं च नवमलिया । नीलोत्पलं च पश्चने पसराणस्य सायकाः ।। इति पुष्पमयत्वादिति भावः । तथापि अमुना कामेन भुवनधयं नित. + मेवासीत् । अत्र मदनस्य वीर्यतिरायप्रदर्शनाय तदयस्य काठिण्यादिगुण. वैकल्योक्तिः इनि विशेषोक्तिः । मात्र कारणान्तरविभावनायां स्वाभावि- फत्वविभावनायां वा तात्पर्यमतो न विभावनामसक्तिः एवंच विनोपकरणं ১ ঈিমানিকপ কনিকান ঘরকনাংশ- गुणवैकन्येन प्रदर्शितमिनि गुणवेकल्यविशेषोक्तिरियम् ॥ ३२४ ।। मानिवैकल्ये विशेषोक्ति दर्शयति-न देवति । एपा देवकन्यका न । गन्धर्वकुलमंभवा गन्धर्वशनापि न । तथापि यस बक्षणोषि तपोभर । विधातुम अल ममर्या । अग्र देवत्वगन्धविनातिनरपेक्ष्येण प्राणोपि तपोभनमामयवर्णनेन नायिकाया रूपातिशय प्रतीयते । दल्योगन्ध- य॑श्च तपोभङ्गविधानसभा, इति पुराणप्रमिति । अत्र वर्णनीयाया । भातिकल्येन विशेषो दार्शत इति नानिमल्यविशेषोक्तिः ॥३२॥ कियविकल्यविशेषोनि दर्शयति--न पद्धनि । भृकुटि भूभन्नः न रद्धा । दशनच्छद अधर नम्फुरित । टिरपि रक्ता ताम्रा नाम. 1 वन् । नयापि हे मीर त्वया द्विषताम अगणा कुल निनम् । बलमिनि पाठे शत्रुमैन्य मितमित्यर्थ । अब कानादय कियाः । कल्पन शत्रुनयों वर्णित । न लीलया शत्रुनगो विहित इनि विशेष स्फुटीन । अन क्रियांव रम्यविशेषोक्तिरियन् । कनित कर 1132 ~ी गरी ४ ·ii.3267 ८ . काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [३१. न च रक्ताभवदृष्टिनितं च द्विषतां कुलम् ॥ ३२६ ॥ न रया न च मातगा न द्दया न च पत्तयः। स्त्रीणामपादृष्टयैव जीयते जगतां त्रयम् ॥ ३२७ ॥ एकचक्रो रगो यन्ता विकलो विपमा हयाः। स्फुरणं च क्रिया रक्तन्वं तु गुणः। अतः क्रियागुणवैकल्ययोरत्र संकरः। शुद्धक्रियांवैकल्योदाहरणं तु- नोपभागो न वा दानं वन्धूनां भरणं न वा। तथापि गुरुनां पत्ते नृणां संरक्षितं धनम् ॥ इति । " अत्रोपभोगादिक्रियामानवकल्यमिति वदन्ति ॥ ३२६ ।। द्रव्यवैफल्यविशेपोक्तिं दर्शयति-न रथा इति । न रथाः न च मातङ्गाः हस्तिनः न हयाः अश्वाः न न पत्तयः पदातयः एवम्-हम्त्य- ३ श्वरथपादात मेनाझं म्याच्चतुर्विधम् इति चतुरङ्गबलवियुक्तयापि सांगा अपाङ्गदृष्टचत्र निर्याकटाक्षेणैव जगतां वयं नीयते । अत्र रयादिनय- साधनद्रव्याणामभावेपि जगन्त्रयविनयः केवटया दृशा विहितः तेन न दशा ६ मोहनमामर्यविशेषः प्रतीयते इति द्रव्यवैकल्यविशपोक्तिः ॥ १२ ॥ हेतुविशेषोक्ति दर्शयति–एकनक इति । रथः एकपक्रः यन्ता सारथिः विफलः चरणविकल. अंधाः विषमाः मप्तसंख्यामाः इत्यर्थः । ३ मताचा नए दन्तिनः इनि मतावानां गननत्रे निषेधः इति रत्नदर्पण- व्याम्याया रत्नेचरः । तथापि तेनम्पी रवि नभम्नल विम्नीर्णमाकाशन आक्रामनि । अब ग्यादिद्रयाणामबैकल्येन द्रव्योरल्यम् तत्प्रतिपाद- • नेन विकटमायनोपि रविनगत्त्रयमाकमनीति विशेषमामर्थ्यदर्शनात विशेषाक्ति । तत्र न तनम्नाति हेतुबांधकादविन्यामेन न नेनमिन भगीकृता माधने उपाणपनन्या भान्नानि विशेषम्य परिपोरो भवति इति हेतुषिशेपोनिग्यिम् । भोनगनम्नु न या न माता :नि द्रव्यंगशिपानि एफलको यो गन्नति वाल्यात्यविश ।। 321, - art for frT SI, Rn;-म for मम P, B, Ro, DJ 1.32-विदित नारले 1. 328-चन्दाभ्यनुर पगलिगे T ·[---11. 3900 विशेषोपाहाणानि आचामत्येव तेजम्बी नयाप्पो नभस्तलम् ॥ ३२८ ॥ नेपा हेतुरिगेपोक्तिस्नेजरचीति विशेपणान् । भयमेव ऋमान्यपां भदानामपि कल्पते ।। ३२९ ॥ ।। इति विशेपोक्तिचकम् ॥ विवक्षितगुणोत्कृष्टयन समीकृत्य कस्यचित् । पोक्तिरिति भेदद्वयं कल्पयनि । तव कल्यदर्शनेनापि कचिदप्युप- १२ पद्यते इति नातिगुणक्रियादीनामरकल्येपि पनिदिय भवतीति मत्वा उदाहरति- अयं तया रथभादंमेनोसो निपीडित । एक कृती शगरेम्मिन् शेपमङ्ग भुयो भरः ।। "भत्र तया स्पृष्टोमः पुण्यवान् तयाचाएं शेपमझ मे निरर्थकम् इति योयमवरल्यदर्शनेपि विशेषग्नेनैपा हेनुमत्यपि हेतुमता विशेप्यमा- १८ णा यथोक्ता विशेपोतिर्भवतीत्याह ॥ १२८ ।। उदाहरणं निरूपयति-पेनि । तेनाति विशेषणात् हेतुगर्भविशे- पणादिति भावः । एपा विषाक्ति हेतुविशेषातिः । अन्येपामपि १ भेदानां विशेपोतिप्रमागणाम असा क्रम अयमेव मार्गः । तथा छ यपान हेत्वलकारमबद्धा विशेषाक्तिग्नचालकारान्तरमनसापि उहनीया। तयाघ--भवन्ति यवापरयो रजन्यामनारा मरतप्रदीपा । घूतं हि ५ नाम पुरुषम्यामिहामन गज्यम । ट्य कमला रश्मी । इत्यादयो रूपकमरद्धा विज्ञानया नया ।।।

·ii.3320 *-] कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः क्षणयं न तिष्ठन्ति घनारयान्यपि स्वयम् ।। ३३२ ॥ ॥ इति तुल्ययोगिता ॥ विरुदानां पदार्यानां यत्र संसर्गदर्शनम् । विशेषदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा ॥ ३३३ ।। अत्र यः परशुना छिनत्ति योमुं मधुसर्पिपा सियति यो वा गन्धमा- २१स्याम्यामर्चति तं प्रति तुल्यमेव निम्बम्य कटुत्यम् इति समासोतत्य- तदुपमेयम्य निन्दा प्रतीयते इति निन्दा तुल्ययोगितेयम् । तिसरत तत एव दृष्टव्यः ॥ ३३२ ॥ अप विरोधं लक्षयनि-विरुद्धानामिति । विशेषम्य प्रस्तुतगतोत्कर्षम्य दर्शनाय प्रतिपादनायैव विरुद्धानां परम्परः महानगम्यानवना परस्पर सामानाधिकरण्यशून्यानामित्यर्थः पदार्थानां यत्र परिये संसर्गदर्शन सहावम्मानं सामानाधिकरण्यप्रतिपादनमित्या, सः विरोधमूलस्वाद्विरो- पालंकारः स्मृत । यति उदाहरणोपन्यासाय । तत्र प्ररूविरोधो दोषाय अप्रस्थालंकाराय । प्ररोहय मारयुद्धधानभिमतन्यम् । बापरा. मिमृतत्वं च अप्रगेह । नपा परुिद्धाना नाम वातुनः विरोधाभा. बेसि मुलत. विद्धलेन प्रनिभाममानाम् इत्यर्थः तदप्रामाता- विगेष: मोविगेपि विग्रन गवणः । इति । पानी मानिगुण कियादव्यागाम् । नेतु नात्या मानिगुण िकगादयमित पाधि गुणम्य गुगकिरादयामि विभि क्रियामा कियादगाभ्याम् द्रव्यय गतिमानानतामागियो संग । अगं शोनिका द्विगेवाभाम रच्ने नि मनन्द्राण । वामनानु पिरनामा. व गिन पनि मुगिना (113 1:1-- पीन पातमिलायति मन ममेर मन पार्टी नब मन निता ला वर्ग मानिन । महानवमामन्या. नाम या ना मान लिया गतिः ।। न्यून अपिERTIERIAL 1.33: -man is-fraid frrix ( Gahui triranje Da, C.

·[-ii.3330 1 विधायदाणानि पनि गमगाना पनि पदमनुनम् । सीपने पपपुगो नमुत्मानमोडवप ।। ३३४ ॥ मापनसमेगा दुर्दिनापन । गगंण पुनरागमा नायने नगना मनः ।। ३३५ ।। गनुमध्य पृथयोणि ग्नाएपमिनेशणम् । नमा किरिमुवाहानि- शुनितामिति । रामरसाना मदन- मट मन मनोरम नित वर्षमा मागणाम् उत्थान्तम् अपगर्न सौष्ठवं मनोरिल पम्मान मात्रा यमित सायने हाममनि । अकस्मिन् शबरसे करि विरुद्धमाल्सियापक्रिययो संबन्धप्रतिपादनेन विरोध. । मंगन्धिमेदिन शादयोनिजलेन मशमः । तेन न एवंविध- लिसवाग्निया दारकारम्य माहात्म्यं पुटं प्रतीयते इति अलंकार. कम्य ॥१४॥ पानुगतगुणविरोध दर्शयनि-प्रायुपेण्यरिति । प्रावृपेण्यः प्रावृपि. भी मरवर अम्मर दुर्दिनायते श्यामल भवतीत्यर्थः । जगतां भगति- धिताना मनाना मन. रागेण अनुगगेण साहित्येन च आक्रान्तं व्या मायते । अत्रानुगगम्य साहित्येनाध्यवमानात् श्यामवलौहित्यगुण• योरेकनलयामारपमर्गकीर्तन विरोधः । सम्य अनुरागरूपान्तरेण (परिसर । मेन न वर्षाममयम्य विशेषः प्रतीयते इति वस्तुगतगुणविरो. घोयनेय ॥ ३३५ ॥ अवयवगतगुणविरोध दर्शयति --तनुमध्यमिति । वीणा कामिनीना ननुम' यम कृशावलग पृथश्रोणि विशालनिम्ब रक्ताष्ठम् असिनेक्षणम् कृष्ण- । नयन नानामि निग्ननाभि उन्नतम्नन तुगकुन वपु के पुरुष न हन्ति न पीडयति वमेव पीडयनीन्यर्थ । अत्र ननुत्वविशालत्वयोः रक्तत्या. मिन-वयो नत वाजतन्वा गणयाविरोध । आश्रयाभूतावयवभेदेन च 330-तसक्रान्त for नितान्त Ca 1335 -दानायत for दुर्दिनायन M, नतायते (1) Ch;-उत्तिक for आक्रान्त L ॥ 330-नोहम for नौटम् R, D, M.

·No text on this page.

·[-ii. SHOP विरोधस्योदाहरणानि याति विश्वसनीयत्वं कस्य से फलभापिणी ॥ ३३९ ।। इत्यनेमागेयमलंकारः प्रतीयते । ॥ इनि विरोधचप्रम् ॥ मने ते दृष्टिः कृष्णार्जुनयोरनुरक्तापि कर्णावलम्बिनी राधेयानुसारिणी । कृष्णा अमिता अर्जुना श्वेता अनुरका प्रान्तप्रदेशे आरक्तापि कर्णा- वलम्बिनी कमान्ताश्रपिणी । कस्य विश्वसनीयत्वं याति विरुद्धपक्षद्वया- श्रयणादिति भारः । इति द्वितीया: । अत्र कृष्णार्जुनानुरकायाः कर्णा- वलम्बनं विरन्द्रमिति क्रियाविरोधः। द्वितीयान तत्परिहारः । अयंप विरोषः भोपमूलकः इति कोषविरोधः तेन इटेः सौन्दर्य प्रनीयते ॥१३९॥ विरोधमुपसंहरति-इत्यनेकेति । एषमयसलंकारः अनेकविधः प्री- तिविषयो भवति । तथा च भोजराजेन मथितविरोधः 'उदाहतोम्ति या (ii. p. 290)--- दिवासा यदि सत् किमस्य धनुषा शमम्य किं भाना भस्मस्याय किमदना यदि च सा कामं परिवटि किम् । इत्यन्योन्यविरुद्धचोटितमिदं पशासिजस्यामिनो भूमी सान्दशिरावनपरुपं धत्तेपिरोपं वपुः । इति । . अत्र दिवाससादीनामुत्तरोत्तरप्रथनादन्योन्यासंगतादयं प्रथितनामा वि. १ रोधभेदः । अधिकविरोधो यथा- एको दाशरथिः कामं यातुधाना. सहायशः । ते तु यावन्त एवानी तावदा दहशे स ते ॥ इति । १३ अप्रेकस्य दाशरथेरनेामन्यातुधानयत् समरकर्म तत्र तस्य तापमा. दृश्यमानत्वेनेकपटकाविल्माधिस्य गम्यते इत्ययमधिकाल्यो विरोधः इति । विस्तरन्तु भोनप्रणीने सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रष्टव्य | उत्तरार्धन ii. 339-कस्य...याति for याति...स्य A-~याति दुरासनीयत्व करते कलभाषिणि is an extra line given by D, Pro. bably the work of soune one improving upon thic original 11.310--कागतिशोभते for अनार तीयते Pa.

·ii.34015- काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः समस्तुतमसा स्यादप्रकान्ना या स्तुतिः ॥ ३४० ॥ सुर्ख जीवन्ति हरिणा बनेप्नपरसैदिनः । अर्थरयत्नसुलभैलदर्भानुरादिभिः ॥ ३४१ ।। १५ अप्रस्तुतप्रशंसां उसयति-अप्रस्तुतेति । अप्रझान्नेषु पाठ्यर्थ सप्तमी अप्रस्तुतानामित्यर्थः या म्नुतिः प्रस्नुनभ्य निन्दार्थमिति शेषः। सा अपस्नु तपशंसा । अप्रक्रान्तेषु इति नहुवचनमविवक्षितम् । तेन द्वयोरेकम्य १८ वा अप्रस्तुतस्य स्तुतावपि एपा भवति । अप्रकान्तेप्सिनम्नुनिरिनि पाठे अप्रस्तुतस्य ईप्सिता प्रस्तुतनिन्दार्यममीष्टा स्तुतिरिति स एवार्थः । नव्यास्तु अप्रस्तुतात् वाच्यात् प्रस्नुतप्रतीतो अप्रस्तुतप्रशंसा प्रस्तुनान् २१ वाच्यात् अप्रस्तुतप्रतीतो समासोक्तिः इति विषयविमागेनालंकारद्वय- माहुः । अयमाचार्यदण्डी तु अप्रस्तुताद्वाच्यात् प्रस्तुतस्य प्रतीतो समा- सोक्तिः अप्रस्तुतप्रशंसया प्रस्तुतस्य निन्दा अप्रस्तुतप्रशंसा इति विष- २४ यविभागेनालंकारद्वयं स्वीकरोति । आचार्यमते अप्रस्तुतप्रशंसेनि संज्ञा- या अन्वर्यता भवति ॥ अन्ये तु समासोतो वाच्यव्यङ्गचयोरुपमानोप- मेयभाव. अप्रस्तुतप्रशंसायां तु व्यङ्गमार्थस्य निन्दा इति भेदं दर्शयन्ति । २७ तदपरे न सहन्ते यतः सुखं जीवन्ति हरिणा इत्युदाहरणे वयमधन्या इति वैधाण औपम्यमस्तीति सोयं समासोतिविषयः स्यात् । सेयम- प्रस्तुतैवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते इति ग्रन्थका कृतेनोदाहरणविवरणेन ३. संज्ञाया अन्वर्थताङ्गीकारे ग्रन्थकर्तुः स्वारम्यं दृश्यते । तथा च अप्रस्तुत प्रशंसायामप्रस्तुतप्रशंसैवापेक्षिता भवति न तु उक्तिमाने सा भवितुम. हति इति निष्कर्षः ॥ ३४० ॥ अप्रस्तुतप्रशंमामुदाहरति--मुखमिति। अपरसेविनः परसेाविमुखाः हरिणाः अयत्नमुलभै. मुग्वसाध्यैः तृणदर्माकुरादिभिः अन्नै. मोज्यैः ३ वनेषु मुखं जीवन्ति । सेवानिर्विण्णम्योतिरियम् ॥ ३४ ॥ 1. 340-अप्रत्रान्तेषु तु for अप्रकान्ते 1-अप्रान्तेप्सितलति for अप्रक्रान्तेषु या स्तुतिः Pn,D( marginal entendation):- अान्तसिता for अप्रक्रान्तेषु या reading noticed ints. ii. 341-अ for अथैः (१), P, B, R-तृण for जल P, B, R.

·[-ii. 343 अप्रस्तुतप्रशंसा सेयपमस्तुतेवाप्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते । रामानुवर्तनलेशनिर्विष्णेन मनस्विना ॥ ३४२ ॥ ॥इत्पमस्तुतमशंसा ॥ यदि निन्दाभित्र स्तौति ध्यानस्तुतिरसौ स्मृता । उदाहरणं संगमयति-सेयमिति । अत्र एतदुदाहरणे रानानुवर्तन- हेशनिर्विष्णेन सेनायाः प्रवृत्तित्वादिति भावः तदुक्तं मनुना-सेवाश्ववृत्ति- राख्याता तम्मात् ता परिवर्जयेत् । इति । मनस्विना सेयम् अप्रस्तुतैव मगवृत्ति. मराम्यस्ते। एक्कारेण प्रस्तुताप्रस्तुतयोः प्रशंसायां नाय- ५ मलंकारः इति गम्पते । तथाहि- पाने मय्यचिरानिदापमिहिरज्वालाशतैः शुष्कता गन्ता के प्रति पान्धसंततिरसो संतापमालाकुला । इत्यं यस्य निनतराधिपटलैर्नित्यं वपुः क्षीयते धन्यं भीवनमस्य मार्गसरसो विग वारिधीनां ननुः ॥ १. अत्रामस्तुतम्य मार्गसरसः प्रस्तुतस्य दातुश्च प्रशंसा इति नेयमप्रस्तुत. प्रशंसा किंतु समामोचिरेव ॥ ३४२ ॥ व्यानम्नुर्ति लक्षयति--यदीति । यदीनि यदर्थेव्ययम् । निन्दनिय यत् नीति अमी न्यामम्नुति स्मृता । त्यानेन निन्दाउन्लेन व्यस १ नया प्रीयमाना म्नुनि न्यानम्नुति इति अवयवार्थ । अत्र इव. शब्देन निन्दाया वास्तवत्व निराकृतम् । अत्र दोपाभासा दोषा इव आभाम्यमाना न तु म्वरूपतो दोपा एतादृशा गुणा एव संनिधि मानि-य ममुपदेशमिन्यर्थ लभन्ने प्राप्नुवन्ति । निन्दसिव तौताति म्तुदलिय निन्दनि इत्यम्याप्युपलक्षकम् । तथा च निन्दान्यानेन स्तुति स्तुतिव्यामेन निन्दा न व्यानस्तुतिरिनि पर्यवसितम् । उभयस वैचि. • गम्य समानत्वात् । द्वितीयप्रभेदे न्यानम्पा म्नुनि इति ममाप्त । 11 34-राजानुवर्तिना for राजानुपर्तन 1,--राजानुतिले for राजामुवर्तनश 343— Hal for par ,,D ( murgiaal emendation) 11 - high

·No text on this page.

·{~~li.347 -] यामातुतिः गमनिवार्यभाप निमिदं नर पुग्यते ॥ ३४५ ॥ सुनहमोगर्ममता कल नव मंदिनी । माफारः पर्ग फोटिमारोपनि फुनस्तष ॥ ३४६ ॥ इति शेपानविदानामन्येपा पोपलक्ष्यताम् । ध्यानम्नुनिमकागणापपर्यन्तः प्रविस्तरः ।। ३४७॥ ॥ इति ध्यानस्तुतिः॥ पसम्यन्यन र प्रियोपहरणं किं युज्यते । आदिपुरुपादाकृष्टायाः म्याः परिमोगासागवंयम्य ते न ममुनितः इति मुग्वतः प्रतीतया नि- दया प्रभूनाग्ने मंपरः इति स्तुतिः प्रतीयते इति व्यानस्तुतिः । अन्न पुगणपदे श्रीपदेन रेषः म भार्थः पर्यायमहत्वान् । अतः अर्थश्लेप- • मूळेयं व्यानम्नुनिः ॥२४॥ शब्दलेपमूलामुदाहरति-भुनंगेति। तब कल्यं भार्या परिपाल्याश्च मेदिनी भुनंगाः विटाः मर्याश्च तेपा भागाः उपभोगाः फटाश्च तत्र संसक्ता ३ अनुरत्ता पक्षे तैः सचा आवृता । एवं स्थिते तव अहंकारः परां कोर्टि कुतः आरोहति । अत्र निन्दया लं सार्वभौमोमीति प्रतीयते इति व्यान- म्नुनिः सा च भुनंगादिशब्दानामनेकार्थत्वात् शब्दश्लेषमूला ॥३४६॥ न्यानोक्तिमुपसंहरनि-~-इतीति। इति एवंप्रकारेण नशेपानुविद्धानां टेपमरदाना तथा अन्येपाम् अन्यालंकारसनद्धाना व्यानन्तुतिप्रकाराणां । व्यामातुन प्रकागणा प्रभेटाना विम्तर अपर्यन्त मीमाशून्य अत सः म्वबुद्धयवोपलक्ष्यताम् अवगम्यताम् न सर्व कथयितु पार्यते इति ॥ 345-~-वयस्य for वगम्य an eineradation of Padopted toy B, all Vins with the puble exception of J read याम्य, 3465 ---Flai lor Hit! Subli, ('a upprurently reads #471, though it in prulmbly a surilal error as elecwhere be reads as we do ॥ 347-~-लक्षणम for लभ्यताम 11.--अपर्यन्तातु विस्तर' for अपर्य प्रविम्ता ", B, D,H.

·No text on this page.

·1-ii. 3310 ! . निदर्शनालंकारः सयो रानविरुदाना रापयन्ती दुरन्तताम् ।। ३५०॥ ।। इति निदर्शनम् ॥ सहोक्तिः सहभावस्य कयने गुणकर्मणाम् । दुरन्दता दुःलायमानं मयन्नी पराभवं विनाशं याति। अत्र चन्द्रम- रीपिभिः परिस्पमाना समाततिः रामद्रोहिणि दुरन्ततारुपमपटाएं फलं नियति इति अमत्फलनिःर्शनमिदम् । अभवन्वन्तुसंबन्धनिबन्धनायाः निदर्शनायाः उदाहरणानि प्राशादी द्रष्टव्यानि ।। ३१०॥ महोकिं सक्षयति-सहोक्तिरिति । गुणकर्मणाम् कर्मशब्दोत्र क्रिया- वामी दुवचनेन द्रव्यादीनां सग्रहः । तथा म गुणनियादीनां सहभा- । येन साहित्येन कपनं महोषिः । संबन्धिभेदेन भिन्नयोरपि गुणयोः क्रिययो; सहाम्य सामगेन एकेन वानकेन यत् एफकाठीनतया प्रति- पादनं सा सहोतिरिति भावः । तदुक्तं प्रकाशकृता-सा सहोक्तिः सहाम्य बलादेकं द्विवापरम् । इति । अप्राप्यलंकारसामान्यलक्षणमा इयत्वमपेक्ष्यते एव । तथ यित्वमत्र अतिशयोक्तिमूलकत्वेनाभिप्रेतम् । तेन पुत्रेण सहागराः पिता इत्यत्र नालंकारः । अस धर्मिणां गुणक्रिया- दिभिः युगपदन्ययः नुस्ययोगिनायां तु धर्मिभिः सह इति ततो भेदः । इदमनावधेयम् । यत्र सहगुकेप्रधान इति सूत्रेण सहायोगे अप्र. धाने तृतीया तवायमलंकारः । गुणप्रधानभावावच्छिन्नयोः शब्दार्थ- १२ मर्यादया एकधर्मसंबन्धस्य तत्रैवावम्धितेः । अत:-शशिना च निशा निशया च शशी शशिना निशया पविभाति नभः । इत्यादी नायमलंकार. । अत हेती इति सूत्रेण रेल्वर्षे तृतीया । राया प हेतु- १५ भूतेन शशिना निशा शोभते इति वाक्यार्थः ॥ एवं पूर्वार्धन सहोक्ति लक्षयित्वा उत्तरार्धन परिवृत्यलंकारं एक्षयति । अर्थानो यस्तूनां यः विनिमय. प्रतिदानं सा परिवृत्तिः स्मृता । इयं हि परिवृत्तिः समेन १८ समन्य अधिकेन न्यूनम्य न्यूनेन चाधिकम्य इति विप्रारा भवति । अप्रविनिमय कविप्रतिभाकल्पित एवापेक्ष्यते तत्रैव ममत्कारात् । ul. 351--सहभावेन for सहभावस्य J, P, Y, D( marginally, changed into समावस्य), M.

·1१२॥ तेन ii..ibl"- कान्यादर्श द्वितीयः परिदः अर्यानां यो विनिमयः परिवृत्तिस्तु सा यया ॥३५१ ॥ सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संपति राप्रपः।। पाण्डुराध ममेवाः सह ताश्चन्द्रभूषणाः ॥ ३५२ ।। सेन कीणन्ति गा मुक्ताभिर्गदरागपि मालिकाः । इत्यत्र नेगम् ॥ शनि मगध केनगिहन मायेन वस्तुना परकीयस्य वस्तुनः भाडानम् । लिमिन्यारागाभरणानियोपने भूतं लगा नाशोभि वलला । हत्या नागमकार । भोनरानन्तु नेतानुमन्यते । स ग ग्यत्यगेपि पी. vfN लीरोनिता (iii. 29)- गगयो पानुनोर्गम्त यो नाशिनिमयो मियः । परिसिरिहोरहा मा कायालंकारलक्षणे ॥ इति। गगयो नाम एफम्मानचितम्य नातुनः म्यानान्तरमाणिः । गणा-. कुमुदानमाथि श्रीमाभोनाई स्पति मुदमरुतः प्रीतिमधिकारः उदगमहिमश्मिर्यानि लाग्नं हिमांशु. ईतीशिलशिलाना हानियो | .

·[-11. 345 सहोत्यकार: वर्धते सह पान्यानो पूठया पूनमअरी । पनन्ति च समं पाममुभिर्मलयानिलाः ॥ ३५३ ॥ फोफिलालापमुभगाः सुगन्धिवनवायवः । यान्ति साध जनानन्दैवृदि सुरभिवासराः ॥ ३५४ ॥ क्रियासहोकि दर्शयति-वर्धते इति । पान्याना प्रवासिनो विर- हिणां मूठया सह नूनमारी वर्धते तेपाममुभि. प्राणै. समं मलयानिलाः । दक्षिगवाताः पतन्ति । अमुभिरित्यत्र अध्रुभिरिति पाठो दृश्यते सोपि युक्त एव । अत्र पर्धनपतनक्रिये सहभावेन मन्तिमरीम्या भलया- निलामुम्यां च संबद्धे चमत्कृतिविशेपमावहन इति सहोक्तिरलंकारः । । अन्वयाकारम्नु पूर्ववदेव । अत्र न यदि मू वृद्धिन्तमञ्जरीवृद्धयोः अमुफ्तनमलयानिलपननयोग्ध वमन्ननन्यत्वमभिप्रेतं तदा परस्परकार्य- कारणमावसंपन्धाभावाम चित्रहेतुना मांकर्यम् । यदि च मृतमारी- पृश्या मू वृद्धि. मलयानिलपतनेन प अमुपतनमिति अभिप्रेतं तदा चित्रहेतुना महाम्य साकर्यम् इति प्रेमचन्द्रशर्माण । अपरे तु तादृशकार्य- कारणभानम्य नैवात्र विवक्षा इति शुद्धोदाहरणमेवेत्याहुः । भोमरामस्तु इयं विविक्कक्रियासमावेशा वैसादृश्यवती सहोक्तिरित्याह ॥ ३५३ ॥ कोकिलेनि । मुरभिवामरा, वसन्तदिवमा जनानन्दः सह मनप्रमोदेः सह वृद्धि यान्ति । तान दिवमान वर्णयति कोकिलेनि। कोकिल्लानाम २ आलाप मधुर येषु ने। मुगन्धय शोभनगन्धवन्तो वनवायव दक्षि. णानिला यत्र ते । महशब्दप्रयोग एवायमलकार इति भ्रमनिरासाय मार्धपदोपादाननंदमुद्दाहरणमिनि प्रेमनन्द्रादय । वृद्धिरूपम्प गुणम्य । व्याप्तिरूपम्य कर्मणश्च तुल्यतया वचनात् एपा गणक्रियामहोक्तिरि- नि तरुणवाचम्पन्यादय । भानगनस्तु विविक्तकर्तक्रियाममावेशक्षमा- दृश्यवती उय महानिरिन्याह || ३५४ ॥ 11353-वन्ति 101 पन्ति [R, U.. (b,-अभि for अमिः I.M, Pn 11 351- for माघ und मम tot बुद्धि );-किसालाप tosकोकिगगा। - ·H.31311 rti : ETI nि मिनिमम ॥ २५ ॥ मा मानना । NिEntm Trry | २.६ ॥ If frefन:॥ গানগগন লাগা । हानि मुगा Term In m. म भन न नाच मा तिला भाग न मिय मि गंन किया ॥३॥ समामिला मुभा दाणा गपणा दाता मगर गिनिम बहकालपारित कुमुतागडा रहा इन। अा न्यूनी कम्य प्रगती विनिमय देगः। - दना कटासगासी माह हदयं मम । मया नु ददयं दला गृहीती मदनालाः ।। इत्यत्र पूर्षि समेन ममम्ग उत्तगी औन न्यूनम विनिमयः । न्यत्यपविनिमयवती यथा- ভানালা বাস্য বাসিদাননবাবিশ্ব। पाणी परगुणात् म्वगुणाना गन्पयं विनिमयं च तिने १. पारुण्या यदवगदागोपहृत्य प पोनिक्षितः नेनेयं न्यत्ययाती। पच्च मुखामोदवामितया स्यामादेन मुगामोदो विशेषितम्नेन विनिमय १२ पती । इति उभयवनी परिवृत्तिः । अम्याः निम्नरम्नु सरस्वतीक वापरगे प्रष्टव्यः ॥ ३१॥ आशिष लक्षयति--आशीर्नामेति। अभिलपिने इटे पम्नुनि आशं- ii. 355-उदाहृतयः प्रोकाः for उदाहतयो दत्ताःD;--दर्शनम् for निरूपणम् P, B. ii. 356--प्रहारान् for प्रहार N, J.

·[--ii. 338 परिवृत्तिराधि पातु वः परमं ज्योतिरवासनसगोचरम् ॥ ३५७ ॥ ॥ इत्याशीः॥ भनवयससंदेहायुपमास्वेव दर्मिती । सनम् भमिलापप्रकाशनम् अपना अभिलपिते प्रिये वस्तुनि मुद्ददादिभने । भाशंसनं शुभप्रार्थनम् आशीर्नामालंकारः । वैनियाभावासायमलंकारः पति बहवो मन्यन्ते। भामहम्नु एतादृशाशंसने वैनित्र्यमशीकृत्य इमा. ५मसंकारेषु गणपनि । तथा मोत्तम् तेन (iii. 541.)-- आशीरपि स केषांनिदलंकारतया मता । सौहदस्याविरोधोती प्रयोगोस्याध तथपा ॥ अस्मिन्नहीहि मुद्ददि प्रणयाभ्यमूया. ९ मालिप्य गाढममुमानतमादरेण । विन्ध्यं महानिव धनः ममयेभिवर्ष मानन्दनेनयनवारिभिरूलनु त्वाम् ॥ ५मदान्धमाताविभिससाना हनप्रवीरा द्वतभीतपौराः । स्वत्तेनसा दग्धममम्नतेना द्विषां पुरः पश्यतु रामलोकः ॥ इति । दर्पणकारादयस्तु नाटये एव अम्याचमत्कारित्वात् नाटमालंकारे एना १५ गणपन्ति । यदुक्तम् (vi. 1951.)-आशीरामन्दकपटाक्षमागर्योप. माश्रयाः इत्यारभ्य-इति नाट्यालकृतयो नाट्यभूपणहेतवः ॥ इत्यन्तम् तक्षण तु-आशीरिष्टमनाशमा इति । उदाहरणम्- ययातरिय शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता भव । पुत्र त्वमपि मम्रान मेव पुरुमवाप्नुहि ॥ इति । परे तु प्रेयोलकारविशेषमिमामाहु ॥ यधेनि उदाहरणार्थम् । अवारमन- सगोचरम् वामनाविषयातीतम् । तदुक्त यतो वाचो निवर्तन्ते भप्राप्य मनसा मह इति । परम ज्योनि परेश इत्यर्थ व युप्मान् पातु रक्षा। भवाइमनसेन्यत्र अननुनि मंत्रणाच ममामान ॥ ३९७ ॥ एतावता उद्देशानुगेधन मानलकारान मोदाहरण व्यायाय अन्या. भिमताना केपानिदलकागणा बोनेषु अन्तर्भाव दर्शयन म्पपरिगणनम्प 1.357 for R ॥ 358--मन-वयम भदा उपमात्वेन fin अनन्वयमसाउपमा. - ·ort MRI rrrrrrr 11 MITrail HTTAmit-Tarathi . PREMITTARI PareAMI m TARATHI पसंदेद गे ममोद तिमेगा ॥ी। . किमय शशी मदिरा गिनने मुमायुग का नायकोमुमम्। तिम्मिगानिमातो मति मगि नीसिन नामपनगनिधयम् ।। । १. उपपासा मक्षयनि. 41.)--- उपमानेन नद्रावमुपमेयम्प मापन्न् । या यान्युरमामेतापमापक यथा ॥ २. उदाहानि- ममग्रगगनायाममानदण्डो म्यागिणः। पादी नयनि मियीमुमेन्दुनवदर्पण. ॥ इति । ५॥ नत्र एतेषु भन्लकारेषु म ये अनन्वयम्य- चन्द्रारविन्दयो कान्निमनिकम्य मुमंतः। आन्मनेवाभवत् तुल्यमिन्यमाधारणोपमा॥ २६ इत्यसाधारणोपमायामन्तीव । मसटेहम्य च- कि पद्ममन्तर्मान्तालि किं ते सोलेक्षणं मुषम् । मम दोलायने नित्तमितीय सशयोपमा । १९ इति संशयोपमायामन्तर्भाव । उपमारूपकम्य-- ·{-ii. 3598 १२९ ] समृष्टयलंकार रूपरेव दर्शितम् ।। ३५८ ।। उत्सेक्षाभेद एवासायुमेशावयवोपि च । नानालंफारसंसृष्टिः संसृष्टिस्तु निगयते ॥ ३५९ ।। इष्ट साधर्म्यवैधादर्शनाद्गीणमुल्ययोः । उपमान्यतिरेकाख्यं रूपद्वितयं यथा ॥ इति रूपरमभेदे एव अन्तर्भावः । तस्मादेतेषामनुस्त्या न न्यूनतास्माक- समिति भावः ॥ १५८॥ उत्प्रेक्षेति। उत्प्रेक्षावयको नामालंकार.। तदाह भामहः (iii. 70)---- लिष्टस्यार्थेन संयुक्तः किंचित्प्रेक्षयान्वितः । रूपकार्थेन च पुनरुत्प्रेक्षावययो यथा ।। तुल्योदयापसानत्याद्गतेस्तं प्रति भास्वति । वासाय वासरः शान्तो विशतीय तमो गृहम् ।। इति । । असी उत्प्रेक्षाभेदः एव परूपकादिसंकीर्णा उत्प्रक्षेव इति भावः । पोपमापकादिभिः प्राणिताया. उत्प्रेक्षाया प्रेमनन्द्रशर्मभिः मदत्तानि उदाहरणानि तत एव द्रष्टव्यानि । एवमेव दृष्टान्तस्योपमायाम् उल्लेस- ९ परिणामयोः रूपके कारणमालायाश्च हेती यथायथमन्तर्भावो शेयः ।। संसृष्टिं लक्षयति-नानेति । सनातीयविभातीयविविधानामलंकाराणां समष्टि. एका संसर्ग समृष्टि तदारल्यम कारान्तरं निगपते संग- १२ मेन नित्यविशेषान् प्यालेन कम्यने । यथा लौकिकहाराचलंकाराणा मिए समर्गेण पर मारनानिशयमनकनया गुच्छाचार्धगोम्ननादि- मनया पृथगलकारत्वन्यपदेश तथा सकार्णाना कान्यालकाराणामपि १५ पृथक् नारताप्रत्यायकनया एयगलकारत्वेन ममृष्टिरिनि मज्ञया व्यपदेश इति प्रेमनन्द्रशर्माण ॥ ३५९ ॥ 11354-र्तितम fur तिम् J 1351-उपमावयबो fur उप्रेमायबो ( marginal tments tuon )... operation for FNTE, R. " 1 for kry J, P.H.. fa for निगद्यते ॥ ४२ [काम्पाद ·ii. 3601- कान्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ ३३. अङ्गाङ्गिभावावस्थानं सर्वेपो समकक्षता। इत्यलंकारसंसृष्टेर्लक्षणीया द्वयी गतिः ॥ ३६० ॥ आक्षिपन्त्यरविन्दानि तव मुग्धे मुखश्रियम् । कोशदण्डसमग्राणां किमेपामस्ति दुष्करम् ॥ ३६१ ॥ [लिम्पतीव तमोगानि वर्पतीवाञ्जनं नमः। संसृष्टेः भेदान् दर्शयति- अङ्गाङ्गिमावमिति। अङ्गानिमावेन गौण- प्रधानभावेन अवस्थानम् अवस्थितिः । तथा सर्वपा समकक्षता तुल्यबलता ३ अङ्गाङ्गिभावं विना समप्राधान्येन अवस्थानम् इत्यपरा । इति एवंप्रकारा अलंकारसंसृष्टेः द्वयी गतिः भेदद्वयं लक्षणीयं ज्ञेयम् । अत्र परे एकानुप्रवेशे संदिग्धत्वे अगाङ्गित्वे च संसृष्टेः संकरसंज्ञा समकक्षायां तु संसृष्टिसंज्ञा इति आहुः ॥ ३६॥ अनागिभावसंसृष्टिमुदाहरति-आक्षिपन्तीति । हे मुग्धे तव मुखप्रियं पदनलक्ष्मीम् अरविन्दानि आक्षिपन्ति तिरस्कुर्वन्ति । आक्षिपधातुरत्री. १ पम्पद्योतकः। तदुक्तं पूर्वम्---आक्रोशत्यवनानातिकदर्धयति निन्दति । उपमायामिमे प्रोक्ता, इति। तथा चात्रोपमालंकारः स च प्रधानः। कोषः धनराशिः कुलश्च दण्ड. सामादिषु चतुर्थोपायः नालब्ध ताम्या ६ समप्राणां पूर्णानाम् एपा दुष्करं किम् अस्ति । अत्र श्लेपानुप्राणितहेत्व- एंकारः उपमाया अङ्गमिति केचित् । लेपानुप्राणितार्थान्तरन्यासः तामिति अपरे तदा चतुर्थचरणे न किनिदिह दुष्करम् इति पाठः समीचिनः। अन्यथा एपा कमलानाम् इत्यर्थे कमलानां तत्कर्तृकमुखाते. पस्य समर्षनं दुर्घट म्यान् एकस्यैव समर्थ्यसमर्थकत्वायोगात् । तपा. पान श्लेपानुविद्धार्थान्तरन्यामः उपमाया अङ्गम् उपमा च प्रधाना इति " अाग्निभावसमृष्टि ॥ ३११॥ समकक्षताममृष्टिमुदाहरति -दिम्पतीति। कृष्णपक्षप्रदोपवर्णनमेतत् । } ii. 860-समभ्यता for ममता N, R; समलक्ष्यसा M; समझt. VI D; समवाक्यता VB-भावमरपान for भाषायरपान - इयां गति for thी गति: 1. ii. 381-माधिपनाकिन्दानि for भाविपरपरमिन्दानि V; भागिप्प त्याविन्दानि N;-मुग्धे तर for तप मुले I, P, B, R, Y; TT 1-f1 for tom V. ) ·Lii. 360 संमृटयलगार- असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ।। ३६२ ।। लेपः सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम् । भिर्म विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वाड्मयम् ॥३६॥ ॥ इति संसृष्टिः॥ भाविफत्वमिनि पाहुः प्रबन्धविपयं गुणम् । समः हानि लिम्पनीव । नभ' अमन वर्पतीव । असत्पुरुषसेवेव मीच. ३ मनसेवेव दृष्टिः निष्फलनां वम्नुनिरीक्षणासामर्थ्य वैफल्य प्राप्ता । मन पूर्वार्ध उत्प्रेक्षाद्वयम् उत्तरार्धे उपमा । नासो परस्परनिरपेक्षतपाय- स्मानात् समकक्षमसृष्टयलंकार. । अयं विभिनाश्रयगतः । एकाश्रयगतो (यथा-पुरषका स्वकारणतां ययुः इति। अप रखकारवका इति पकार. पकार इतिम यमकयो. एवम् मंमारध्वान्तर्विवमरंमः कंसनिपूदनः इत्यत्र रूपकानुप्रासयोग्ध एकल ममक्सतयावम्यानम् । मुरापन्द्रः शोभते इत्यत्र ९ साधकाधकाभावापमारूपायो. एकाश्रयगता सदेहसंमधिः ॥१२॥ लेपम्य महलंकारव्याप्ति कथयति-कोप इति। गोप प्रायः सर्ग पत्रोक्तिषु भणतिभहीरपालंकारेषु श्रियं शोभा पुष्णाति। पोधित ३ इत्युक्त्या तत्ममानकक्षा स्वभावोक्ति गृत्या काल्यामपस्य किय निर्दिशनि-भिन्नमिति । स्वभावोक्ति परम्वरूपर्णनं पोतिष मा. कारवचनम इति वाड़मय काव्य विधा भितम् ॥४॥ अब मालकारममाहाभाविक समयति महाविधमिनि। मका महाकान्यताकारयायिका:य महिषय बन गण पम-करायाधर्म- . स। *• In thinrn. Authorn .....ut .. 11.1rth, mach In thla nx • Anadu.trum NAAMDhdin PTT*** for 14.0.1 tbe - - - ·ii. 3648--] काव्यादर्श द्वितीयः परिच्छेदः [ ३३३ भावः कवेरभिप्रायः काव्येप्यासिद्धि या स्थितः।।३६४॥ परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम् । विशेषणानां व्यर्यानामक्रिया स्थानवर्णना ।। ३६५ ॥ ३ विशेषं तत् प्रसिद्धं भाविकम् तन्नामालंकारः इति प्राहुः । संज्ञार्थ विशदयति भावः इति। कवेरभिप्रायः भावः । स च भावः काव्येषु आसिद्धि समाप्तिपर्यन्तं यः स्थितः तेन चास्यालंकारस्य न केवल ६ पदवाक्यगतत्वम् अपि तु प्रवन्धगतत्वमपीति बोध्यम् । प्रकाशकाराः- प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः। तद्भाविकम् । इति लक्षया- मासुः। तन्न संज्ञार्थानुगामीति ज्ञेयम् ॥ ३६४ ॥ कवेरभिप्रायविषयीभूतान् कांश्चित् प्रबन्धधर्मान् कथयति-परस्परो. पकारित्वमिति । सर्वेषा वस्तुपर्वणाम् आधिकारिकेतिवृत्तानि वस्तूनि प्राकर- १ णिकेति वृत्तानि पर्वाणि । तदाह धनंनयः-वस्तु द्विधा । तत्राधि- कारिकं मुख्यमङ्गं प्रासगिकं विदुः । इति । यथा रामायणे रामसीता. वृत्तान्तः आधिकारिकम् । मुग्रीवविभीपणादिवृतान्तः प्रासङ्गिकम् । सर्वेषा तेषा परस्परोपकारित्वं कवेरभिप्रेतनगरसरित्समुद्रादिवर्णनम् अस्तो- दयषड्ऋतुवर्णनं च परंपरया साक्षाद्वा प्रधानमुपकरोति इति ज्ञेयम् । तथा व्यर्थानां प्रकृतार्थापरिपोपकाणां विशेषणानाम् अक्रिया अविधानम् ९ अप्रयोग इत्यर्थः । अयं परिकरालंकारः इति प्रकाशकारादयः। अपरे तु अपुष्टत्वदोषाभावोयम् नायमलंकारः इत्याहुः । तथा स्थानानां प्रकृ. तोपयुक्ताना विषयाणां वर्णना। इयमपि कवरेभिप्रायविषयः । एतेषां १ सर्वपां तदापिकं विदुः इति अनिमलोकम्थपदेन अन्वयः ॥३६॥ 11. 364-सस्थितः for यः स्थितः P, B, V; अवस्थितःD;- काव्येषस्य व्यवस्थिति. for काडगेवासिद्धि यः स्थितः R, 1-शाम्बेशु for काध्ये N. ii. 365-वस्तुवर्णनम् for यस्खपणाम् D;~-प्यकानां for "पर्यानो N;-पानवर्णनम् for स्थानयना N, D, H;--धर्मणाम् for पर्वनाम् and सा किया for अप्रिया probably scri- Lal error iaC.

·[ in. 3686 भाविकलक्षणम् व्यक्तिरुक्तिनमवलाद्गम्भीरस्यापि वस्तुनः । भावायचमिदं सर्वमिति तद्भाविक विदुः ॥ ३६६ ।। ॥ इति भाविकम् ।। यच्च संध्यवृत्यङ्गलक्षणाघागमान्तरं । च्यावर्णितमिदं चएमलेकारतयेव नः ।। ३६७ ।। पन्थाः स एप विकृतः परियाणवृत्त्या संक्षिप्य विस्तरमनन्तमलेक्रियाणाम् । व्यतिरिति । उतिक्रमलान बननोपन्यामानुक्रममामात् गम्भी. रस्थापि गूदम्यापि वस्तुनः अर्थम्य व्यत्ति. अभिव्यक्ति । इदं मी भावा- ३ यतं कोरभिप्रायविषयम् इति भावायत्तत्वात् तदायिकं वि ॥३॥ यच्चेनि । सन्धयः-मुररप्रतिमुरो गर्भः सामशेष संदनि. नि । तेषामहानि-उपक्षेपः परिकरः परित्यासो विलोभनम् । इण्यादीनि २ चतुःपष्टिसंख्याकानि वृत्तयः-- शमारे कैशिकी वारे सात्वस्यारभटी पुनः । रसे रेप वीभत्से पतिः पर्वत्र भारती ।। । इति नियतम्यानाश्वतयः । तासामहानि-नर्मनपर्ननल्फोटन. अनुरद्विकार इत्यादीनि पोशा सणानि भूषणासरसंघानादानि पर त्रिंशत्। आदिना नाट्यासकारदीनां ग्रहणम् । एता ममागमान्तो भातमुनिप्रणीतनाट्यशाने न्यावर्णितम विस्तारण कपितम् । मदिवस अल कारपेटम । तत्र यानित् म्यभावाध्यानादी भन्नावका नित भाविक इनि पाया विषयानुगनि काम-7 ॥ ११ ॥ अराराणा दिनार निवपमहानि पन्या मल्पनि कियाणा विधानसभायानाथम् प्रतिम दाग तिर प्रभारमय 1 in IIT मई पंण प्रायः गृह परिमाण refम4 4 4 4.५ yिa । 1.30d - lords, tarP..

·No text on this page.

·No text on this page.