·18458
सिं बी जे न ग्रन्थ मा ला
RE: ॥ मन्यांक १ ॥EAN
श्रीमरुतुहाचार्यविरचित
प्रबन्धचिन्तामणि
ISE
माडादतमसासमा
HTHREATE
सिंघी जैन ज्ञानपीठ
विध भा र ती
शान्तिनिकेतन
5294-4
M577
मूल्या. ३-१२-० ।
विक्रमाव्द १९८०

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184596
LIBRARY
UNIVERSAL

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला
卐॥ ग्रन्थाङ्क १॥5
ISRIDALCANDJI SINGHil
TILIZAT
श्री डालवन्दजी सिंघीय
MUNIORTHANI SMRIDDHIMHummBIAntimej
श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचित
प्रबन्धचिन्तामणि

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला
जैन भागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, कथात्मक-इत्यादि विविधविषयगुम्फित
प्राकृत, संस्कृत, भपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर, राजस्थानी भादि भाषानिबद्ध
बहु उपयुक्त पुरातनवाय तथा नवीन संशोधनात्मक
साहित्यप्रकाशिनी जैम प्रन्थावलि ।
कलकत्तानिवासी स्वर्गीय श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी की पुण्यस्मृतिनिमित्त
तदीयसुपुत्र श्रीमान् बहादुरसिंहजी सिंघी द्वारा संस्थापित
मुख्य सम्पादक
जिनविजय मुनि
अधिष्ठाता, सिंघी जैन ज्ञानपीठ.
शान्तिनिकेतन
ग्रन्थांक १
प्राप्तिस्थान
संचालक, सिंघी जैन ग्रन्थमाला.
शान्तिनिकेतन, बंगाल.
स्थापनाग्द]
सर्वाधिकार संरक्षित.
[वि० सं० १९८७

·श्रीमेरुतुकाचार्यविरचित प्रबन्धचिन्तामणि विविधपाठान्तरयुक्त मूलग्रन्थ; तत्सम्बद्ध अनेक पुरातनप्रबन्ध; शिलालेख, ताम्रपत्र, प्रन्थप्रशस्ति, तथा ग्रन्थान्तरस्थ विविधप्रमाण; हिन्दीभाषान्तर तत्कालीन ऐतिहासिक, भौगोलिक, राजकीय, सामाजिक, धार्मिक आदि परिस्थिति विवेचक विस्तृत प्रस्तावना-इत्यादि बहुविधविषयसमन्वित . . सम्पादक जिनविजय मुनि जैनवानयाध्यापक, विश्वभारती. शान्तिनिकेतन प्रथम भाग विविधपाठान्तर-परिशिष्ट-पद्यानुक्रमादियुक्त मूलग्रन्थ प्रकाशक अधिष्ठाता, सिंघी जैन ज्ञानपीठ. शान्तिनिकेतन, बंगाल. विक्रमान्द १९८९] प्रथमावृत्ति, एक सहस्र प्रति. [१९५ किष्टाग्द

·SINGHI JAINA SERIES
A COLLECTION OF CRITICAL EDITIONS OF MOST IMPORTANT CANONICAL, PHILOSOPHICAL,
HISTORICAL, LITERARY, NARRATIVE ETC. WORKS OF JAINA LITERATURE
IN PRĀKRIT, SANSKRIT, APABHRAMSA AND OLD VERNACULAR
LANGUAGES, AND STUDIES BY COMPETENT
RESEARCH SCHOLARS.
FOUNDED
BY
SRIMAN BAHADUR SINGHJI SINGHĨ OF CALCUTTA
IN MEMORY OF KIS LATE FATHER
ŚRI DALCANDJI SINGHI.
GENERAL EDITOR
JINAVIJAYA MUNI
ADHISTHĀTĀ: SINGHI JAINA JÑĀNAPĪTHA,
SANTINIKETAN.
NUMBER 1
TO BE HAD FROM
SANCĀLAKA, SINGHI JAINA GRANTHAMÁLÄ
SANTINIKETAN. (BENGĀL)
Founded ]
All rights reserved
[1931. A. D.

·PRABANDHA CINTAMANI
OF
MERUTUNGĀCĀRYA
CRITICALLY EDITED
IN THE ORIGINAL SANSKRIT WITH VARIANTS: SUPPLEMENTS
OF SIMILAR PRABANDHAS; CORRESPONDING EPIGRAPHICAL RECORDS
AND REFERENCES IN THE OTHER WORKS; HINDI TRANSLATION
AND NOTES AND ELABORATE, CRITICAL AND HISTORICAL
INTRODUCTION ETC.
BY
JINAVIJAYA MUNI
SINGHI PROFESSOR OF JAINA CULTURE AT VISVABHARATI
SANTINIKETAN.
PART I
TEXT IN SANSKRIT WITH VARIANTS, AN APPENDIX
AND INDICES OF STANZAS
PUBLISHED BY
THE ADHISTHĂTĂ, SINGHI JAINA JNANAPITHA
ŚĀNTINIKETAN. (BENGĀL)
V. E. 1989 3
First edition, One Thousanil Copies.
[ 1933 A. D.

·प्रबन्धचिन्तामणि की संकलना । .. इस ग्रन्थका संकलन और प्रकाशन निन्न प्रकार, ५ भागोंमें, पूर्ण होगा। (१) प्रथम भाग. भिन्न भिस प्रतियोंके आधार पर संशोधित-विविध पाठान्तर समवेत-मूलग्रन्थ; १ परिशिष्ट; मूलग्रन्थ और परिशिष्टमें भाये हुये संस्कृत, प्राकृत और अपभ्रंश भाषामय पद्योंकी अकारादिक्रमानुसार सूचि; पाठ संशोध. नके लिये काममें लाई गई पुरातन प्रतियोंका सचित्र वर्णन । (२) द्वितीय भाग. प्रबन्धचिन्तामणिगत प्रबन्धोंके साथ सम्बन्ध और समानता रखनेवाले अनेकानेक पुरातन प्रबन्धोंका संग्रह; पधानुक्रमसूचि; विशेष नामानुक्रम; संक्षिप्त प्रस्तावना और प्रबन्ध संग्रहोंकी मूल प्रतियोंका सचित्र परिचय । (३) तृतीय भाग. पहले और दूसरे भागका संपूर्ण हिंदी भाषान्तर । (४) चतुर्थ भाग. प्रबन्धचिन्तामणिवर्णित व्यक्तियोंके साथ सम्बन्ध रखनेवाले शिलालेख, ताम्रपत्र, पुस्तकप्रशस्ति आदि जितने समकालीन साधन और ऐतिय प्रमाण उपलब्ध होते हैं उनका एकत्र संग्रह और तत्परिचायक उपयुक्त विस्तृत विवेचन, प्राक्कालीन और पश्चात्कालीन अन्यान्य ग्रन्थोंमें उपलब्ध प्रमाणभूत प्रकरणों, उल्लेखों और अवतरणोंका संग्रह; कुछ शिलालेख, ताम्रपत्र और प्राचीन ताडपत्रोंके चित्र । (५) पञ्चम भाग. प्रबन्धचिन्तामणिप्रथित सब बातोंका विवेचन करनेवाली विस्तृत प्रस्तावना-जिसमें तत्कालीन ऐतिहासिक, भौगोलिक, सामाजिक, धार्मिक और राजकीय परिस्थितिका सविशेष ऊहापोह और सिंहावलोकन किया. आयगा । भनेक प्राचीन मंदिर, मूर्तियां इत्यादिके चित्र भी दिये जायेंगे। THE SCHEME OF THE WORK OF PRABANDHACINTĀMAŅI [ The work will be completed in five parts.] Part I. A critical Edition of the original Text in Sanskrit with various readings based on the most reliable MSS; An Appendix; An alphabetical Index of all Sanskrit, Prākrit and Apabhrams'a verses occurring in the text and the appendix; A short Introduction in Hindi describing the MSS. and materials used for preparing the text along with plates. Part II. A collection of many old Prabandhas similar and analogous to the matter in the Prabandhacintāruani; Indices of the verses and proper names; A short Introduction in Hindi describing the MSS. and materials used in preparing this Part, along with plates. Part III. A Complete Hindi Translation of Parts I and II. Part IV. A collection of epigraphical records, viz. stone inscriptions, copper plates, colcphons and Pras'astis from the contemporary MSS; all available historical data dealing with the Persons described or referred to in the Prabandhacintā. maņi along with a critical account in Hindi of the above, as also many plates. and a collection of authoritative references and quotations from other works. Part V. An elaborate general Introduction surveying the historical, geographical, social, political and religious conditions of that period; with plates.

·आदावुन्मीलितं येन ज्ञानचक्षुर्मदीयकम् ।
देवीहंसगुरोस्तस्य स्मृतये इदमर्प्यते ॥

·No text on this page.

·८ ... ... प्रबन्धचिन्तमणिग्रन्थगतप्रबन्धानाम् अनुक्रमणिका। प्रथमः प्रकाशः। द्वितीयः प्रकाशः। १. विक्रमार्कप्रबन्धाः पृ० १-१० ७. भोज-भीमप्रबन्धः २५-५२ रोहणाचलगमनवृत्तान्त-साम्राज्यप्राप्तिः १-३ भोजदानवृत्तान्तानि २५-२९ कालिदासोत्पत्तिप्रवन्धः भोज-भीमविरोधवृत्तान्तम् ३०-३४ सुवर्णपुरुषसिद्धिप्रबन्धः... माघपण्डितप्रवन्धः ३४-३६ विक्रमादित्यसत्त्वप्रबन्धः धनपालपण्डितप्रबन्धः ३६-४२ सत्त्वपरीक्षाप्रबन्धः शीतापण्डिताप्रबन्धः ४२-४३ विद्यासिद्धिप्रबन्धः ६ मयूर-बाण-मानतुङ्गाचार्यप्रवन्धः ४४-४५ सिद्धसेनसूरिसमागमवर्णनम् पणस्त्री-गोपयोः प्रबन्धः ४५-४६ पृथिव्या अनृणीकरणवृत्तम् अनित्यताश्लोकचतुष्टयप्रवन्धः ४६ [पृथ्वीरसप्रवन्धः] वस्तुचतुष्टयप्रबन्धः ४७ विक्रमार्क निर्गर्वताप्रबन्धः ९ बीजपूरकप्रबन्धः ४७ विक्रमार्कमृत्युवृत्तान्तम् 'एको न भव्यः' प्रवन्धः ४८ २. सातवाहनप्रबन्धः इक्षुरसप्रबन्धः ४८ अश्ववारप्रबन्धः... ४८ ३. शीलव्रते भूयराजप्रबन्धः गोपगृहिणीप्रबन्धः ४९ ४. वनराजादिप्रबन्धः १२-१५ कर्णनृपतिवर्णनम् चापोत्कटवंशावलिः १४-१५ भोजमृत्युवर्णनम् ५१ ५. मूलराजप्रबन्धः १५-२९ तृतीयः प्रकाशः। मूलराज-सपादलक्षीयनृपयुद्धवृत्तम् १६-१७ ८. सिद्धराजादिप्रबन्धः ५३-७६ कन्थडितापसवृत्तान्तम् .. १८ भीमदेवपुत्रमूलराजवृत्तम् लाखाकोत्पत्ति-विपत्तिप्रबन्धः १९ कर्णनृपतिमयणल्लदेवीवर्णनम् ५४ मूलराजान्वयविचारः २० जयसिंहदेवजन्मकथनम् ६. मुञ्जराजप्रबन्धः २१-२५ लीलावैद्यप्रबन्धः... ५६ मुञ्जराजजन्मवृत्तम् २१ मत्रिसान्तूदृढधर्मताप्रबन्धः सिन्धुलनृपवर्णनम् २१ मयणल्लदेवीयात्रावर्णनम् भोजजन्मादिवृत्तान्तम् २२ जयसिंहदेवकृतधारायुद्धवर्णनम् मुञ्ज-तैलपदेवयुद्धवृत्तम् .. २२ जयसिंहदेव-हेमसूरिसमागमः ६० मुञ्जकारागारदशावर्णनम् २३ जयसिंहस्य रुद्रमहाकालपासादकरणम् ६१ प्रबन्ध. 2 ... ... ...

·१० प्रबन्धचिन्तामणि ६२-६४ ६५ ... ... ६५ ६६ ६६-६९ ७० ... ७१ ... ... सहस्रलिङ्गसरोवरकरणम् जयसिंह-नवघणयुद्धवृत्तम् सूनलदेव्या वाक्यानि रैवतकोद्धारप्रवन्धः जयसिंहस्य शत्रुञ्जययात्रा देवमरिचरितम् ... वसाह आभडप्रबन्ध: सर्वदर्शनमान्यताप्रबन्धः चणकविक्रयिवणिजः प्रबन्धः पोडशलक्षप्रसादप्रबन्धः वाराहीयधूचप्रबन्धः उञ्झावास्तव्यग्रामणीनां प्रबन्धः माङ्गप्रबन्धः म्लेच्छागमनिषेधप्रबन्धः कोल्लापुरप्रबन्धः कौतुकीसीलणप्रबन्धः जयचन्द्रराज्ञा समं गूर्जरप्रधान- योक्तिप्रत्युक्तिप्रवन्धः पापघटप्रबन्धः सान्तूमन्त्रिबुद्धिप्रबन्धः वण्ठकर्मप्राधान्यप्रबन्धः.. जयसिंहस्तुतिश्लोकाः ७२ ७२ ७३ ७४ ७४ हेमररिदर्शितं कुमारपालस्य सोमे- श्वरदेवप्रात्यक्ष्यम् ८४-८५ कुमारपालस्य जैनधर्माङ्गीकरणम् मत्रिबाहडकारितशत्रुञ्जयोद्धारप्रवन्धः राजपितामह आम्रभटप्रबन्धः कुमारपालाध्ययनप्रवन्धः हरडइप्रबन्धः उर्वशीशब्दप्रबन्धः उदयचन्द्रप्रवन्धः ९० अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तप्रवन्धः युकाविहारप्रबन्धः ९१ सालिगवसहि-उद्धारप्रवन्धः ९१ बृहस्पतिप्रबन्धः ९१ आलिगप्रबन्धः ९१ वामराशिप्रवन्धः ९२ चारणयोः प्रबन्धः ९२ तीर्थयात्राप्रबन्धः सुवर्णसिद्धिनिषेधप्रबन्धः ९३ राजघरदृचाहडप्रबन्ध: कुमारपालकथितलवणप्रसादराण. कप्रबन्धः ९४ हेमाचार्य-कुमारपालयोमृत्युवर्णनम् ९५ अजयदेवस्य राज्योपविशनम् मत्रिकपर्दिप्रबन्धः रामचन्द्रमरणप्रबन्धः अजयदेवमरणवर्णनम् अजयदेवान्वयवृत्तम् वीरधवलवर्णनम् १०. वस्तुपाल-तेजःपालप्रबन्धः ९८-१०५ वस्तुपाल-तेजःपालयोर्जन्मादि- वृत्तान्तम् ९८-९९ शत्रुञ्जयादितीर्थयात्रावर्णनम् ...१००-१०१ अर्बुदगिरौ विमलवसहिकास्थापनम् शंखसुभटेन सह युद्धकरणम् १०२ ७५ ७५ ७५ ७६ ७७-९८ ९७ ९७ ९७ ७७ ७८ चतुर्थः प्रकाशः। ९. कुमारपालादिप्रबन्धः कुमारपालपूर्वजकथनम् सिद्धराजकृतकदर्थनावर्णनम् कुमारपालराज्यप्राप्तिः कुमारपाल-अर्णोराजयुद्धवर्णनम् चाहडकुमारप्रवन्धः बइकारसोलाकप्रबन्धः आम्बडप्रबन्धः कुमारपाल-हेममूरिसमागमवर्णनम् हेममूरिचरित्रम् ... ७८ ७९ ८१ ८२ ८३ ...

·अनुक्रमणिका। ... म्लेच्छपतिना सह मत्रिणो मैत्री १०३ अनुपमाया औदार्यवर्णनम् १०४ वीरधवल-लवणप्रसादयोः पश्च- प्रामसङ्घामवर्णनम् १०४ अनुपमाया मरणे तेजःपालस्य शोकवृत्तम् १०५ वस्तुपालस्य मृत्युवृत्तम् .. पश्चमः प्रकाशः। ११. प्रकीर्णकप्रबन्धः १०६-१२८ विक्रमपात्रपरीक्षाप्रबन्धः १०७ नन्दप्रबन्धः १०७ मल्लवादिप्रबन्धः १०७ शिलादित्योत्पत्ति-रकोत्पत्ति-वल- भीमङ्गप्रबन्धः पुञ्जराज-तत्पुत्रीश्रीमाताप्रबन्धः ११० गोवर्द्धननृपप्रबन्धः पुण्यसारप्रबन्धः १११ कर्मसारप्रवन्धः ११२ लक्ष्मणसेन-उमापतिधरयोः प्रबन्धः ११३ जयचन्द्रप्रबन्धः ११४ तुमसुभटप्रवन्धः ११७ परमईि-जगदेव-पृथ्वीपतीनां प्रबन्धः ११८ कौङ्कणोत्पत्तिप्रबन्धः ११८ पराहमिहिरप्रवन्धः ११९ नागार्जुनोत्पत्ति-स्तम्भनकतीर्थाव- तारप्रबन्ध: १२० भर्तृहरि-उत्पत्तिप्रबन्धः १२१ वैद्यवाग्भटप्रबन्धः १२२ क्षेत्राधिपोत्पत्तिप्रबन्धः १२३ वासनाप्रबन्धः १२३ कृपाणिकाप्रवन्धः १२३ जिनपूजायां धनदप्रबन्धः १२४ ग्रन्थकारस्य प्रशस्तिः १२५ परिशिष्टम्-कुमारपालस्य अहिं- साया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः १२६-१२८ प्रबन्धचिन्तामणेः पद्यानुक्रमणिका १२९-१३६ ... ... ... ... ... ...

·॥सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः॥ अस्ति बङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदाबाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ निवसन्त्यनेके तत्र जैना ऊकेशवंशजाः । धनाड्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः ॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको बहुभाग्यवान् । साधुवत् सच्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ बाल्य एवागतो यो हि कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्या धृतधर्मार्थनिश्चयः ॥ कुशाग्रया खबुद्धथैव सद्वृत्त्या च सुनिष्ठया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी जातो कोट्यधिपो हि सः ।। तस्य मनुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । पतिव्रता प्रिया जाता शीलसौभाग्यभूषणा । श्रीवहादुरसिंहाख्यः सद्गुणी सुपुत्रस्तयोः । अस्त्येष सुकृती दानी धर्मप्रियो धियां निधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवताऽनेन प्रिया तिलकसुन्दरी । तस्याः सौभाग्यदीपेन प्रदीप्तं यदहाङ्गणम् ॥ श्रीमान् राजेन्द्रसिंहोऽस्ति ज्येष्ठपुत्रः सुशिक्षितः । सः सर्वकार्यदक्षत्वात् बाहुर्यस्य हि दक्षिणः ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति त्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीताः सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ अन्येऽपि बहवश्चास्य सन्ति स्वस्रादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धोऽयं ततो राजेव राजते ॥ अन्यच्च- सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययम् । तत्राप्येष सदाचारी तचित्रं विदुषां खलु ॥ न गर्वो नाऽप्यहंकारो न विलासो न दुष्कृतिः । दृश्यतेऽस्य गृहे क्वापि सतां तद् विस्मयास्पदम् ॥ भक्तो गुरुजनानां यो विनीतः सज्जनान् प्रति । बन्धुजनेऽनुरक्तोऽस्ति प्रीतः पोष्यगणेष्वपि ॥ देश-कालस्थितिज्ञोऽयं विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादिसाहित्य-संस्कृति-सत्कलाप्रियः ॥ समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचारार्थं सुशिक्षाया व्ययत्येप धनं धनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदाङ्कितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहयति कर्मठान् ॥ एवं धनेन देहेन ज्ञानेन शुभनिष्ठया । करोत्ययं यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन स्वपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं यः कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्-ज्ञानरुचिः परम् । तस्मात्तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थं यतनीयं मया वरम् ।। विचार्यैवं स्वयं चित्ते पुनः प्राग्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदस्खमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थं स्थाने शान्तिनिकेतने । सिंघीपदाङ्कितं जैनज्ञानपीठमतिष्ठिपत् ॥ श्रीजिनविजयो विज्ञो तस्याधिष्ठातृसत्पदम् । स्वीकर्तुं प्रार्थितोऽनेन ज्ञानोद्धाराभिलापिणा ॥ अस्य सौजन्य-सौहार्द-स्थैयौंदार्यादिसद्गुणैः । वशीभूयाति मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ यस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वजनकृतालादा सच्चिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥

·किञ्चित् प्रास्ताविक । प्रबन्धचिन्तामणि प्रन्थके बारेमें जितनी ज्ञातव्य बातें हैं उन सबका निर्देश, बहुत कुछ विस्तारके साथ, हम आगेके भागोंमें-चौथे पांचवें ग्रन्थमें करना चाहते हैं इस लिये यहां पर अन्य कोई विशेष वातका उल्लेख न कर, सिर्फ इस ग्रन्थकी प्रस्तुत आवृत्तिके जन्मका थोडासा पूर्वेतिहास बतलाना, और उसके साथ इस ग्रन्थके, इतः पूर्व, जो संस्करण और भाषान्तर आदि हुए हैं उनका परिचय देते हुए, जिन पुरातन हस्तलिखित पोथीयोंका आश्रय लेकर हमने इसका संशोधन और सम्पादन किया है उनका परिचय मात्र कराना आवश्यक समझते हैं। प्रस्तुत आवृत्तिकी जन्मकथा. प्रबन्धचिन्तामणि जैसे ऐतिहासिक महत्त्व रखनेवाले अनेक ग्रन्थ, और ऐसे ही उपयोगी अन्यान्य अगणित ऐति- हासिक साधन, जैन भण्डारोंमें पडे पडे सड़ रहे हैं लेकिन उनका ठीक ठीक परिचय विद्वानोंको न मिल सकनके कारण वे अभी तक प्रकाशमें नहीं आये। इस वस्तुका खयाल हमें पाटणके पुरातन जैन भण्डारोंका अवलोकन करते समय, आजसे कोई १८-२० वर्ष पहले हुआ । विद्यमान जैन साधुसमूहमें जिस ज्ञाननिमग्न स्थितप्रज्ञ मुनिमूर्तिका दर्शन और चरणस्पर्श करनेसे हमारी इस ऐतिहासिक जिज्ञासाका विकास हुआ उस यथार्थ साधुपुरुष--पूज्यपाद प्रवर्तक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराज-की वात्सल्यपूर्ण प्रेरणा पाकर हमने यथाबुद्धि इस विषयमें अपना अध्य- यन-अन्वेषण-संशोधन-सम्पादनादि कार्य करना शुरू किया। हमारा संकल्प हुआ कि जैन भण्डारों में इतिहासोपयोगी जितनी सामग्री उपलब्ध हो उसे खोज खोज कर इकट्ठी की जाय और आधुनिक विद्वन्मान्य पद्धतिसे उसका संशोधन और सम्पादन कर प्रकाशन किया जाय । हमारे इस संकल्पमें, उक्त पूज्यवरके गुरुभक्त और ज्ञानोपासक शिष्यवर्य श्रीमान् चत्तुरविजयजी महाराज तथा प्रशिष्यवर श्रीमान पुण्यविजयजीकी सम्पूर्ण सहकारिता प्राप्त होने पर, हमने उन्हीं स्वाध्यायनिरत ज्ञानतपस्वी प्रवर्तकजीके पुण्यनामसे अंकित-प्रवर्तक श्रीकान्तिविजय जैन इतिहासमाला-नामक प्रन्थावलिका प्रारंभ किया और भावनगरकी श्री जैन आत्मानंद सभा द्वारा उसे प्रकाशित करने लगे। विज्ञप्तित्रिवेणी, कृपारसकोष, शत्रुजयतीर्थोद्धारप्रवन्ध, जैन ऐतिहासिक गूर्जर काव्यसंचय और प्राचीन जैनलेखसंग्रह इत्यादि ग्रन्थ उस समय प्रकट हुए और विद्वानोंने उनका अपूर्व ऐतिहासिक महत्त्व समझ कर उस प्रयत्नको खूब सराहा । हमने अपना यह संशोधन कार्य, संवत् १९७१-७२ में, जब हमारा निवास बडौदे में था, प्रारंभ किया था । उन्हीं दिनोंमें, बडौदा राज्यकी ओरसे प्रकाशित होने वाली गायकवाड ओरिएन्टल सीरीझ' का प्रकाशन कार्य भी शुरू हुआ था । उस सीरीझके उत्पादक स्वर्गीय साक्षररत्न श्रीचिमणलाल डाह्याभाई दलाल एम. ए. हमारे घनिष्ठ मित्र थे । पाटणके जैन भण्डारोंका व्यवस्थित पर्यवेक्षण करने में तथा उन भण्डारीसे अलभ्य-दुर्लभ्य ग्रन्थोंकी प्राप्ति करने में भाई दलालजीको जो यथेष्ट सुविधा मिली थी वह उक्त पूज्यप्रवर प्रवर्तकजी ही की मुकृपाका फल था। इस लिये उनका और हमारा एक प्रकारका सतीर्थ जैसा सम्बन्ध था। समानशील और समव्यसनी होनेके कारण, वे प्रतिदिन घंटों, बडौंदेके जैन उपाश्रयमें आकर बैठते-ऊठते और हम उनके और वे हमारे कार्यमें सहयोग देते-लेते थे। इस सहयोगके परिणाममें, कितनेएक जैन ऐतिहासिक ग्रन्थ 'गायकवाडस् ओरिएन्टल सिरीझ' द्वारा भी प्रकट करनेका उन्होंने निश्चय किया और उनमेंसे, मोहराजपराजय नाटक का सम्पादन कार्य उक्त पूज्यवरके प्रधानशिष्य श्रीचतुरविजयजी महाराजने, कुमारपालप्रतिबोध नामक विशाल प्राकृत ग्रन्थका सम्पादन हमने और वसन्तविलास, नरनारायणानन्द, हम्मीरमदमर्दन आदि ग्रन्थोंका सम्पादन कार्य स्वयं दलालजीने अपने हाथमें लिया । . .

·नियमानुसार बडोदासे हमारा प्रस्थान हुआ और संकल्पित कार्यमें विशृंखलता उत्पन्न हुई। 'प्राचीनजैनलेखसंग्रह द्वितीय भाग,' 'कुमारपालप्रतिबोध' और 'जैनऐतिहासिक गूर्जरकाव्यसंचय' का जो कार्य अपूर्ण था वह तो किसी तरह पूरा किया गया लेकिन और विशेष कार्य कुछ न हो सका। उसी समय पूनाके सुप्रसिद्ध 'भाण्डारकर प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिर' (Bhandarkar Oriental Research Institute) की स्थापना हुई । बडौदासे प्रस्थान कर हम जब बम्बई में चतुर्मास रहे थे तब, इस 'संशोधनमन्दिर के मुख्य उत्पादक और प्राणप्रतिष्ठापक स्वर्गीय प्रो० गुणे और श्रीमान डॉ० बेल्वलकर आदि सजनोंका एक डेप्युटेशन बम्बईके जैनसमाजकी मुलाखात लेनेको आया और प्रसङ्गवश हमारा परिचय पा कर उन सज्जनोंने हमको पूना आनेका निमन्त्रण दिया । चतुर्मासके बाद हम घूमते घूमते पूना पहुंचे। वहां उस संस्थाके उद्देश्यादिका विशेषावलोकन कर तथा उसके अधिकारमें आनेवाले राजकीय प्राचीनप्रन्थसाहका विशाल साहित्यभण्डार-जिसमें हजारों जैन- प्रन्थोंका भी समावेश होता है-का दिग्दर्शन कर उस संस्थाके विकासमें हमने भी यथाशक्ति योग देनेका प्रयत्न किया। उसके परिणाममें हमारी स्थिति पूनामें निश्चित हुई । वहां, इस प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरके काममें योग देनेके साथ 'भारत जैन विद्यालय' नामक संस्थाका भी एक विशाल आयतन खडा किया गया । सन् १९१८ में, पूनाके उक्त संशोधनमन्दिरके उपक्रमसे भारतीय पुराविदोंकी परिषद्का प्रथम अधिवेशन (First Oriental Conference) हुआ। उसमें सम्मीलित होने वाले कुछ विद्याप्रिय और साहित्योपासक जैनमित्रोंको प्रेरित कर, हमने फिर अपने उसी संकल्पको कार्य में प्रवृत्त करनेका एक नया आयोजन किया । जैन साहित्य संशोधक समिति नामक एक समिति का प्रतिष्ठापन कर कुछ परिचित स्नेहिगणकी सहायतासे जैन साहित्य संशोधक नामका बृहदाकार त्रैमासिक पत्र तथा ग्रन्थमाला प्रकाशित करनेका प्रारंभ किया। परंतु यथेष्ट साहाय्यादि प्राप्त न होनेसे यथेप्सितरूपमें वह कार्य आगे न बढ़ सका। पूनेमें रहते समय, हमें स्वर्गीय लोकमान्य तिलक और महात्मा गांधी आदि महापुरुषोंका भी साक्षात् परिचय हुआ और हमारे जीवनमार्गमें विशिष्ट परिवर्तन घटित हुआ । जिस वेषकी चर्याका आचरण हमने मुग्धभावसे बाल्यकाल ही में स्वीकृत किया था उसके साथ हमारे मनका तादात्म्य न होनेसे, हमारे मनमें, अपनी जीवनप्रवृत्तिके विषयमें एक प्रकारका बडा भारी आन्तरिक असन्तोष बढता जाता था । अन्तरमें वास्तविक विरागता न होने पर भी केवल बाह्यवेषकी विरागताके कारण लोकों द्वारा वंदन-पूजनादिका सन्मान प्राप्त करनेमें हमें एक प्रकारकी वंचना प्रतीत होती थी। इस लिये गुरुपदके भारसे मुक्त हो कर किसी सेवक पदका अनुसरण करनेका हम मनोरथ कर रहे थे और अपनी मनोवृत्तिके अनुकूल सेवाका उपयुक्त क्षेत्र खोज रहे थे। सन् १९२० में, देशकी मुक्तिके लिये महात्माजीने असहयोग आन्दोलनका मंगलाचरण किया और उसीके अनुसन्धानमें, राष्ट्रीय शिक्षणके प्रचार निमित्त, अहमदाबादमें गूजरातविद्यापीठकी स्थापनाका आयोजन हुआ। मित्रोंकी प्रेरणा और महात्माजीकी आज्ञासे प्रेरित होकर हम पूनासे अहमदाबाद पहुंचे और वहां, अपनी मनोवृत्तिके अनुरूप कार्यक्षेत्र पा कर, एक सेवकके रूप में, गूजरातविद्यापीठकी सेवामें सम्मीलित हुए । विद्यापीठने, अन्यान्य विद्यामन्दिरोंके साथ प्राचीन साहित्य और इतिहासके अध्ययन और संशोधनके लिये पुरातत्त्वमन्दिर नामक एक विशिष्ट संस्थाका निर्माण किया और उसके मुख्य-आचार्य-पद पर हमारी नियुक्ति कर हमको अपने अभीष्ट क्षेत्रमें कार्य करनेका परम सुयोग दिया । पुरातत्त्वमंदिरके सञ्चालनमें हमें अध्यापक श्रीयुत रामनारायण पाठक, अ. श्रीरसिकलाल परीख, पंडितप्रवर श्रीसुखलालजी आदि सहृदय मित्रोंका प्रारंभ ही से हार्दिक सहचार मिला और इनके सहकार और सहविचारसे शीघ्र ही एक पुरातत्त्वविषयक प्रन्थावलि प्रकट करनेकी योजना हाथमें ली गई । 'गूजरातपुरातत्त्व मन्दिर' एक राष्ट्रीय संस्था थी इस लिये उसका कार्यक्षेत्र राष्ट्रीय दृष्टिको , , ·. . ले कर निश्चित करना आवश्यक था । अत एव उस संस्थाके द्वारा ऐसे साहित्यका निर्माण और प्रकाशन करना समुचित था जो किसी एक ही सम्प्रदाय या साम्प्रदायिक साहित्यका पोषक न हो कर समूचे भारतीय संस्कृतिका पोषक हो । तदर्थ जैन, बौद्ध, वैदिक और इस्लामिक साहित्यको भी उसके कार्य क्षेत्रमें सम्मीलित किया गया और उसी दृष्टिसे पुरातत्त्वमन्दिर ग्रन्थावली का प्रकाशन चालू किया गया । कुछ प्रासंगिक पुस्तकोंके सम्पादनके अतिरिक्त, हमने अपने लिये तो वही पुराना संकल्पित कार्य, मुख्य रूपसे मनमें निश्चित कर रखा था; और उसीके अनुसन्धानमें सबसे पहले हमने इस प्रबन्धचिन्तामणि की एक सुसम्पादित आवृत्ति तैयार करनेका और उसके साथ, इसीकी पूर्तिरूप, प्रबन्धकोष, कुमारपालप्रबन्ध, वस्तुपालचरित्र, विमलप्रवन्ध आदि ग्रंथ; तथा शिलालेख, ताम्रपत्र, प्रन्थप्रशस्तिः-इत्यादि अन्यान्य प्रकारके गूजरातके इतिहासके साधनभूत संग्रह की संकलना करनेका उपक्रम किया । प्रबन्धचिन्तामणिका जो संस्करण, आजसे ४५ वर्ष पहले, शास्त्री रामचन्द्र दीनानाथने प्रकाशित किया था, वह यद्यपि उस जमानेके मुताबिक ठीक था, लेकिन आधुनिक दृष्टिसे वह बहुत ही अपूर्ण और अशुद्ध है। उसकी पाठ- शुद्धि ठीक नहीं है, मौलिक और प्रक्षिप्त पाठोंका उसमें कोई पृथकरण नहीं है और कई पद्योंका-विशेषकर प्राकृत पद्योंका-रूप बडा विकृत कर दिया है । कुछ तो पुरातन लिपिविषयक अज्ञानता, कुछ ऐतिहासिक ज्ञानविषयक अल्प- शता, कुछ सांप्रदायिक परंपराविषयक अनभिज्ञता और कुछ प्राकृतादि भाषा विषयक अपरिचितताके कारण उनके संस्करणमें बहुतसी त्रुटियां रह गई, जिससे ग्रंथका सुस्पष्ट स्वरूप समझनेमें कठिनाई पडती है । इस लिये सबके पहले हमने इस ग्रंथकी पाठशुद्धि करनेके लिये जैन भण्डारोंमेंसे पुरानी प्रतियां प्राप्त करनेका प्रयत्न किया। यथालभ्य प्रतियां मिल जानेपर ग्रंथकी प्रेसकापी तैयार की गई और कुछ हिस्सा छपनेके लिये प्रेसमें भी दे दिया गया । छपनेका कार्य प्रारंभ हो कर ग्रन्थके दूसरे प्रकाश तकका हिस्सा जब मुद्रित हो चुका था, तब, कईएक कारणोंको ले कर, हमारा युरोप जानेका इरादा हुआ। सोचा था कि वहां बैठे बैठे भी इस ग्रंथका मुद्रणकार्य चालू रह सकेगा और युरोपसे लौटते तक ग्रन्थ पूरा हो जायगा तो फिर तुरन्त आगेका काम प्रारंभ कर दिया जायगा । इस लिये हमने इसकी प्रतियां भी वहां (जर्मनीमें) जा कर मंगवा लीं। लेकिन युरोपके सामाजिक और औद्योगिक वातावरणने हमारे मनको अपने आजीवन- अभ्यस्त विषयसे विचलित कर दिया । इन पुरानी बातोंकी खोज-खाज करनेके बदले वहांके जो वर्तमान राष्ट्रीय, सामाजिक और औद्योगिक तंत्र हैं उनका विशेषावलोकन कर किसी एक सजीव प्रवृत्तिमें संलग्न होनेके तरंग हमारे मनमें ऊठने लगे और उसी दिशामें कुछ कार्य करनेके विचारोंसे मन व्यस्त रहने लगा। सबब इसके, वहां पर बैठ कर जो, इस ग्रंथका मुद्रणकार्य समाप्त कर देनेका संकल्प यहांसे करके निकले थे, वह पूरा नहीं हो पाया । सन् १९२९ के डीसेंबरमें हम वापस भारत आये। उस समय, लाहोर काँग्रेसके प्रोग्रामके मुताबिक देशमें नये विचारोंकी क्रान्तिसूचक लहरें ऊठ रही थीं । एक तो स्वयं युरोपसे मस्तिष्कमें कुछ नये विचार भर कर लाये थे और दूसरा यहां पर भी उसी प्रकारका भिन्नकार्यसूचक प्रक्षुब्ध वातावरण घनीभूत हो रहा था । गूजरात विद्यापीठमें भी विद्याका वातावरण न होकर सत्याग्रही युद्धका ही वातावरण गूंज रहा था। इस लिये इस ग्रन्थके, उस अधूरे पडे कार्यको तत्काल हाथमें लेनेकी कोई इच्छा नहीं होती थी। आखिरमें सत्याग्रह-संग्राम छिड ही गया और देशके सब ही सेवकोंकी तरह, हम भी यथाक्रम ६ मासके लिये नासिकके शान्तिदायक समाधिविधायक कारागरमें जा पहुंचे। सचमुच ही नासिकके सेंट्रल जेलखानेमें जो चित्तकी शान्ति और समाधि अनुभून की वह जीवनमें अपूर्व और अलभ्य वस्तु थी। वह जेलखाना, हमारे लिये तो एक परम शान्त और शुचि विद्या-विहार बन गया था। उसकी स्मृति जीवनमें सबसे बड़ी सम्पत्ति मालूम देती है । स्वनामधन्य सेठ जमनालालजी बजाज, कर्मवीर श्रीनरीमान, देशप्रेमी सेठ श्रीरणछोडभाई, साहित्यिकधुरीण श्रीकन्हैयालाल मुंशी आदि जैसे परम सज्जनोंका घनिष्ठ सम्बन्ध रहनेसे और सबके साथ कुछ न कुछ विद्या-विषयक चर्चा ही सदैव चलती रहनेसे, हमारे मनमें वे ही . .

·४ पुराने साहित्यिक संकल्प, वहां फिर सजीव होने लगे। सहवासी मित्रगण भी हमारी रुचि और शक्तिका परिचय प्राप्त कर, हमको उसी संकल्पित कार्यमें विशेष भावसे लगे रहनेकी सलाह देने लगे। मित्रवर श्रीमुंशीजी, जो गूज- रातकी अस्मिताके सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधि हैं और जो गूजरातके पुरासन गौरवको आबाल-गोपाल तक हृदयंगम करा देनेकी महती कला-विभूतिसे भूषित हैं, उनका तो दृढ आग्रह ही हुआ कि और सब तरंग छोड कर वही कार्य करने ही से हम अपना कर्तव्य पूरा कर सकते हैं । अन्यान्य घनिष्ठ मित्रोंका भी यही उपदेश हमें वहां बैठे बैठे वारंवार मिलने लगा और जेलखानेसे मुक्त होते ही हमें वही अपने पुराने बही-खाते टटोलनेकी आज्ञा मिलने लगी। संवत् १९८६ के विजयादशमीके दिन, मित्रवर श्रीमुंशीजीके साथ ही हमें जेलसे मुक्ति मिली । हम बम्बई हो कर अहमदाबाद पहुंचे। यद्यपि जेलखानेके उक्त वातावरणने मनको इस कार्यकी तरफ बहुत कुछ उत्तेजित कर दिया था, तो भी देशकी परिस्थितिका चालू क्षोभ, रह रह कर मनको अस्थिर बनाता रहता था । अखिरमें श्रीमान् बाबू बहादुरसिंहजी सिंघीका, शान्तिनिकेतन आ कर जैन साहित्यके अध्ययन-अध्यापनकी व्यवस्था हाथमें लेनेका आग्रह पूर्ण आमंत्रण मिलनेसे, और हमारे सदैवके सहचारी परमबन्धु पण्डित प्रवर श्रीसुखलालजीकी भी तद्विषक वैसी ही आज्ञा होनेसे, हम शान्तिनिकेतन आ पहुंचे। यहां विश्वभारतीके ज्ञानमय वातावरणने हमारे मनको एकदम उसी ज्ञानोपासनामें फिर स्थिर कर दिया और हमारी जो वह चिर संकल्पित भावना थी, उसको यथेष्ट समुत्तेजितकर दिया। साथ ही में, उस संकल्पको कार्यमें परिणत होनेके लिये, जिस प्रकारकी मनःपूत साधन-सामग्रीकी अपेक्षा, हमारे मनमें गूढ भावसे रहा करती थी, उससे कहीं अधिक ही विशिष्ट सामग्री, सञ्चरित्र, दानशील, विद्यानुरागी श्रीमान् बहादुर- सिंहजी सिंघीके उत्साह, औदार्य, सौजन्य और सौहार्द द्वारा प्राप्त होती देख कर, हमने बडे आनन्दसे इस सिंघी जैन ज्ञानपीठके संचालनका भार उठाना स्वीकार किया। यद्यपि, प्रारंभमें हमने इस स्थानका, जैनवाङ्मयका अध्ययन-अध्यापन करानेकी दृष्टिसे ही स्वीकार किया, लेकिन हमारे मनस्तलमें तो वही पुराना संकल्प दटा हुआ होनेसे, यहां पर स्थिर होते ही, वह संकल्प फिर सहसा मूर्ति- मान् होकर हमारे हृदयांगणमें नाचने लगा, और वही पुरानी ऐतिहासिक-सामग्री, जिसको हमने आज तक, मुँजीकी पुँजीकी तरह बडे यत्नसे संचित रख कर बन्दी बना रखी है, हमारे मानसचक्षुके आगे खडी हो कर, कटाक्षपूर्ण टक- टकी लगा कर ताकने लगी । हमारा व्यसनी मन फिर इस कामके लिये पूर्ववत् ही लालायित और उत्सुक हो उठा। प्रसङ्ग पाकर हमने अपने ये सब विचार ज्ञानपीठके संस्थापक श्रीमान् बहादुरसिंह बाबूसे कह सुनाये; और 'ज्ञानपीठ' के साथ एक 'प्रन्थमाला'भी स्थापित कर जैन साहित्यके रत्नतुल्य विशिष्ट ग्रंथोंको, आदर्शरूपसे तैयार कर- करवा, प्रसिद्धि में लानेका प्रयत्न होना चाहिए, इस वारेमें सहज भावसे प्रेरणा की गई । इन बातोंको सुनते ही सिंघी- जीने, उसी क्षण, बड़े औदार्यके साथ, अपनी सम्पूर्ण सम्मति हमें प्रदान की और ऐसी 'प्रथमाला' के प्रारंभ करनेका और उसके लिये यथोचित द्रव्यव्यय करनेका यथेष्ट उत्साह प्रकट किया। इसके परिणाममें, सिंघीजीके स्वर्गीय पिता साधुचरित श्रीमान् डालचन्दजी सिंघीकी पुण्यस्मृति निमित्त इस सिंघी जैन ग्रन्थमाला का प्रादुर्भाव हो कर, आज इसका यह प्रथम 'मणि'-केवल मणि' ही नहीं 'चिन्तामणि'-पाठकोंके करकमलमें समर्पित हो रहा है। इस ग्रंथके पूर्व संस्कारणादिका परिचय. विदेशीय विद्वानोंमें, सबसे पहले इस ग्रन्थका परिचय, किन्लॉक फार्बस साहबको हुआ जिन्होंने गूजरातके इति- हासका रासमाला नामक सबसे पहला और अनेक बातोंमें अपूर्व ग्रन्थ लिखा । रासमाला के लिये ऐतिहासिक सामग्री इकट्ठी करनेका उपक्रम, जब फार्बस साहबने शुरू किया तब, प्रारम्भही में उन्हें वीरचन्द भण्डारी नामक एक शिक्षित जैन गृहस्थका अमूल्य सहकार मिल गया, जिसकी सहायतासे उन्हें गूजरातके पाटणके किसी जैनयतिजीके पास, प्रस्तुत ग्रन्थकी एक प्रति प्राप्त हो गई। रासमालाके पूर्वभागके प्रणयनमें प्रबन्धचिन्तामणिसे बहुत कुछ सहायता ली .

·. , . गई है इतना ही नहीं लेकिन उसका सारा ही सारभूत ऐतिहासिक कलेवर प्रायः इसी प्रन्थके आधार पर खडा किया गया है। फार्बस साहबको जो पोथी पाटणसे मिली थी वह उन्होंने बम्बईकी 'फार्बस साहित्य सभा'को भेंट दे दी लेकिन पीछेसे वह पोथी वहांसे लुप्त हो गई । बम्बई सरकारने जब, अपना पुरातन साहित्यके अन्वेषण और संग्रह-करणका कार्य शुरू किया, तब डॉ० ब्युल्हर और प्रो० पीटर्सनको इस ग्रन्थकी प्राप्ति करनेकी बडी उत्कंठा हुई । बहुत कुछ परिश्रम करने के बाद, सन् १८७४ में भटनेरके जैनग्रन्थभण्डारमें; इस ग्रन्थकी १ प्रति डॉ. ब्युलहरके देखनेमें आई, जिसकी तुरन्त नकल करवा कर उन्होंने लंडनकी इन्डिया ऑफिस लाईब्रेरीको मिजवा दी । सन् १८८५ में, प्रो. पीटर्सनको इसकी १ प्रति प्राप्त हुई जिसके बारे में, उन्होंने, अपनी पुस्तकविषयक खोज वाली दूसरी रीपोर्ट (पृ० ८६-८७) में इस प्रकार, इस पर, उल्लेख किया है- "इस प्रकार जल्दीमें किये गए इन उल्लेखोंके अंतमें, कहना चाहिए कि-वर्षके आखिरी भागमें, मेस्तुरचित प्रबन्धचिन्तामणि ग्रंथकी १ प्रति प्राप्त करनेमें मैं सफल हुआ हूं। यह महत्त्वका ऐतिहासिक ग्रन्थ बडा उपयोगी है । अपने ग्रन्थसंग्रहमें इस ग्रन्थकी वृद्धि करनेका बहुत समयसे हमारा प्रयत्न रहा।” इत्यादि । यह प्रति बम्बई सरकारके ग्रन्थसंग्रहमें-जो वर्तमानमें, पूनाके भांडारकर प्राच्यविद्यासंशोधन मंदिरमें, सुरक्षित है-अद्यापि विद्यमान हैं। इसके सिवा, डॉ० ब्युल्हरको एक और प्रति, उमाशंकर याज्ञिक नामके गूजरातके किसी शास्त्री द्वारा प्राप्त हुई, जिसकी भी नकल करवा कर, उन्होंने उक्त इन्डिया ऑफिस लाइब्रेरीमें भिजवा दी । पीटर्सन साहब द्वारा प्राप्त हुई उक्त पूनावाली प्रतिको देखकर, गूजरातके पं० रामचन्द्र दीनानाथ शास्त्रीको, जो पीटर्सन साहबके निरीक्षण में सहायक रूपसे काम करते थे, इस ग्रन्थको मुद्रित कर प्रकाशित करने की इच्छा हुई । प्रयत्न करनेसे उनको, उक्त प्रतिके सिवा, दो-तीन अन्य प्रतियां भी जैन उपाश्रयोंमेसे मिल गई थीं जिनका आश्रय ले कर उन्होंने आपना संस्करण, विक्रम संवत् १९४४ में, प्रकट किया । रामचन्द्र शास्त्रीने इस ग्रन्थका गूजराती भाषान्तर भी तैयार किया और उसको भी सं० १९४५ में छपवाकर प्रसिद्ध किया । इतिहासकी दृष्टिसे इस ग्रंथका बड़ा महत्त्व होनेसे, इसका इंग्रेजी भाषामें अनुवाद करनेकी आवश्यकता डॉ. ब्युल्हरको मालूम दी; इस लिये उन्होंने, संस्कृत ग्रंथोंके इंग्रेजी में अनुवाद करनेवाले सिद्धहस्त विद्वान् प्रो० सी. एच. टॉनी. एम्. ए. को, इसका अनुवाद करनेकी प्रेरणा की । तदनुसार टॉनी साहबने बड़े उत्साहसे इस ग्रंथका सम्पूर्ण इंग्रेजी अनुवाद तैयार किया, और कलकत्ताकी एसियाटिक सोसायटी ऑव बंगालने उसे प्रकाशित किया । टॉनी साहबका मुख्य आधार, उक्त रामचन्द्र शास्त्रीद्वारा प्रकाशित आवृत्ति पर ही रहा, परंतु उन्होंने उपर्युक्त डॉ. ब्युल्हरवाली तथा प्रो० पीटर्सनवाली हस्तलिखित प्रतियोंका भी कुछ कुछ पुनरुपयोग किया और कहीं कहीं ठीक अर्थानुसन्धान प्राप्त करनेकी चेष्टा की। टॉनी साबके मुकाबले में, रामचन्द्र शास्त्रीका गूजराती भाषान्तर सर्वथा निरुपयोगी और असम्बद्धप्राय मालूम देता है। प्रस्तुत आवृत्तिके सम्पादनमें प्रयुक्त सामग्री. जिन प्रतियोंका उपयोग हमने इस आवृत्तिमें किया है उनका संकेतपूर्वक परिचय इस प्रकार है। (१) A अहमदाबादके डेलाका उपाश्रय नामक प्रसिद्ध जैन उपाश्रयमें सुरक्षित जैन ग्रंथभण्डारकी संपूर्ण प्रति । [डिब्बा नं. ३०; प्रति नं. ३४] इसको हमने A अक्षरसे संकेतित किया है । इस प्रतिके ५३ पत्र हैं जो दोनों तरफ लिखे हुए हैं। प्रतिके अन्तमें इस प्रकार संक्षिप्त पुष्पिका लेख है-"सं० १५०९ वर्षे फागुणसुवि ९ वार रवी प्रबन्ध.3 ·सिंघी जैन ग्रन्थमाला ] [ মানলাম योaisinfimeliature कामsildrture R MAU M-10 A Hin प्र 0 झालन ति काम di भारत PANA का EPARATREEN AN ( Name B जयाची नानिनियाडमरामसीनमध्यामानाचारमा धावकर करमव्यानिकलावला यावा यसागसजधानानानानका मसनदयामायनिता विधाहाद्यामाग मयतानमिवानियमीमाताजीवितखाजा बालबातिनातितधा नांगतानासनीय मिनामाणयबम दनिननावागायतधाणाया कालावन या दायात दीवानामविकाspan विपुलमान पिनादलशाहबानादा नाही नगाराधसमसादसिवानिविलियनलाणनाका कमाविकमादिगणमा मानामधनरानन्दाशिवाय पुतगमयतिरप्यायरमरिचयल मानवाधिनसहमान वाचलंगनिषसाचालवतासानायनानिमचरनमारकलालम्पानायतिमाम तहमानपावनि याविनापानीमभयमध्मस्पात चलन शाच मितलवारयनयानातानमा निजगतयामासारनाललनातहतमसुतमाम गया ति P प्र ति एमालामाश्रमामायानविनियमावली जारपीरमधिमयमा Imant अजमानिसममुम्बनयीमती नायजामारास GिALAर्दिक Alkoa बारहनिशानियामा विनिमय THEIGHVार मनमानविरामणिग्रामसन नामिा नया वा धनदाय दायादारमत्रचा चलरिणाय व्यायाम का तसिरिता नविक्रमाकरितामा नसबनयक्ष दितियारितिदादा अलिशाननगरसनमादल लिली कनिमय सहलकालाव लायनिलवाना राजपति नातिन याममा कामालानालिविस्तामा नमुथालनमाना कदाचिन वायरममावलपनि प्रताला नमूनाम निवानामनिवस्ताउलालस्यालायविधन्य रादिरिद्रयामा मनात यायस्वनलार करतान स्टनचादिमित्र मिनासनिमारमाविकामनवयकारविराम विनिमाyamzतील A.B.P. प्रतिके आदि पत्र.

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला] [प्रवन्धचिन्तामणि MATION PERTNA धावा Talue नायिकाका M REITYouTD शाया प्र M REET Minema P FICE PRAKAR INDIME तना या Ja मनाया नवगणय दिलामाकागानामा ताजा वाचकालावताचवदनानियतनपानातान या नाम राना नाम दयाननधायचकित वायसनामनियतिसमादादकासिमामाधा मनि मतानिनाममानकावधीनता मिनायवानमा पनि मजावितायातम्या रितबसमाप्त यावसालावरदिगमानदी नियनिनाववितानातलानान मिहारयता दीनदिन्यामारास नाव नति नमामियन गानाथरसमज B वाचा प्र ति सिसानिया का पबयामामावाद माशापनादनमाम्य 11लियामा मायमिनासधानमनहरणान: कतावासायना मिनारमनिरसनाधयाना P प्रमाविन्यनीतिशामक रचनालयाला न्यायानन्यायविकाराजानालछामचला माननिमागलापानबासमतिलक प्रमाण कालामचनमय याबदका पिबनिनियामानानामामा क्षविनाकारयामामनिता माविमासंपन्यो दिमायामागचातातियाबिनमालामा नीरा नराधना द्यपिटवासनीयgHDविभिगदानलवावरुमा दिलासनित्यानिवाषाकाम मानिरीमतलय नामनियालिदानिनमराताव नमःमतानिध्यताकाध्यतादनाबागिरपा गवानसमाइरान्माउसायिक मारणालपनि raunातलादयतालिमति ननवभाग दिनियतनामारपालदस्यसत्यवाहिया पितस्यतिनिगिना यथिरकायाविरजातातिए यता मानवत्या माविबर करिशनायक एमातहाताधारानजातिवमाधाबममा। मारपालस्मिादिदापास्ममा मानसमान मनामदनाचत्रविवि नवराया पायावतमानामामासामवालीकानक नितमसाकानि मानववसनगर नानिमानिहारतावनिमलि भजनानामतननिकालसरसगमनकबmati मनापामारलवान बनासका ति ARRAIN A.B. P. प्रतिके अंतिम पत्र, ·७ . , रक्खी थी। इन प्रतियोंके पाठोंको भी हमने कहीं कहीं संगृहीत किया है और उनका क्रमानुसार Da. Db. Do. Dd. इत्यादि अक्षरोंसे निर्देश किया है। (६) Pa पाटणके संघके भण्डारकी [डिब्बा नं. ५०, प्रति नं. ८] एक प्रति जिसमें सिर्फ प्रबन्धचिन्तामणिगत 'मुंजभोजप्रबंध लिखा हुआ है । वास्तवमें यह प्रति है तो राजशेखरसूरिरचित 'प्रबन्धकोष' की, लेकिन इसके अन्तमें प्रबन्धचिन्तामणिका उक्त प्रबन्ध भी लिखा हुआ है । इस प्रतिकी कुल पत्र संख्या १०५ हैं जिसमें १ से ९१ पत्र तक प्रबन्धकोष लिखा हुआ है और शेषके पत्रोंमें उक्त प्रबन्ध है। यह प्रति विक्रम संवत् १४५८ में लिखी गई थी। इसके अन्तका पुष्पिका लेख इस प्रकार है- "इति श्रीमेरुतुजाचार्यविरचिते प्रबन्धचिन्तामणी श्रीभोजराजश्रीभीमभूपयो नावदातवर्णनो नाम द्वितीयः प्रकाशः ॥ छ ॥ पं० ४६४ ॥ श्रीः ॥ छ । संवत् १४५८ वर्षे प्रथम भाद्रपदशुदि ११ एकादश्यां तिथौ बुधवारे श्रीसागर- तिलकसूरिणा स्खशिष्यपठनार्थ श्रीअणहिलपुरपत्तने प्रबन्धानि राजशेखरसूरिविरचितानि आलिलिखे ॥" यह प्रति प्रायः सुद्ध और बहुत सुन्दर अक्षरोंमें लिखी हुई है। इसका उपयोग हमने मुंज और भोजप्रबन्धवाले भागमें किया और इसे Pa अक्षरसे सूचित किया है। (७) Pb पूनाके उक्त राजकीय संग्रहमें, नं. ४५०, सन् १८८२-८३, की एक प्रति है जिसमें सिर्फ इस ग्रंथका द्वितीय प्रकाश-भोज-भीमभूपवर्णन नामका-लिखा हुआ है । इसके प्रान्तमें लेखक आदिका कुछ निर्देश नहीं है। अनुमान ३०० वर्ष जितनी पुरातन होगी । इसके कुल पत्र १९ हैं जिनमें १२ वां पत्र अप्राप्त है। इसका पाठ साधारण है लेकिन प्रबन्धान्तर्गत वर्णनोंका क्रम-विपर्यय और न्यूनाधिक्य बहुत अधिक पाया जाता है। इसका सूचन हमने Pb के संकेतसे किया है। (८) इस ग्रन्थके आदिके दो प्रकाशवाली १ प्रति, पाटणके तपागच्छके भण्डारमेंसे मिली [डिब्बा नं. ५७, प्रति नं. ५७ ] जिसके कुल १६ पत्र हैं। यह प्रति सं० १५२० की लिखी हुई है । इसका अन्तिम पुष्पिका लेख इस प्रकार है- "संवत् १५२० वर्षे श्रावणशुदि १३ दिने तपागच्छनायक श्रीलक्ष्मीसागरसूरिशिष्य पं० ज्ञानहर्षगणिपादानां सा० सोनाकेन भा० रूडी प्रमुख कुटुंबयुतेन श्रीसिद्धांतभक्त्या लिखापितं ॥ छ । श्रीसंघस्य कल्याणमस्तु ॥ छ । श्रीः॥" इस प्रतिका पाठ प्रायः A आदर्शके समान है इस लिये इसको हमने कोई खास संज्ञा नहीं दी और सम्पादनमें कोई विशेष सहायता भी इससे नहीं ली गई। (९) पाटणके ऊपरवाले ही भण्डारमेंसे, पत्र संख्या १७ की एक प्रति [ डिब्या नं. ६६, प्रति नं. ११२] जिसमें, उपर्युक्त Pa आदर्शकी समान, सिर्फ मुंज-भोजप्रबन्धका हिस्सा लिखा हुआ है । इसका पाठ भी ऊपरवाले नं. ८ में सूचित आदर्शके समान ही पाया गया; इस लिये इसका भी कोई नामनिर्देश करना आवश्यक नहीं समझा । (१०) प्रो० सी. एच्. टॉनीने जो इस प्रथका इंग्रेजी भाषांतर किया है उसमें उन्होंने, मूल प्रथके पाठका संशोधन करनेका मी कुछ प्रयत्न किया है; और शास्त्री रामचन्द्रकी मुद्रित आवृत्तिके साथ, पूनावाली P प्रतिका तथा लंडनकी इन्डिया ऑफिसकी डॉ० ब्युल्हरवाली प्रतियोंका भी उपयोग कर कुछ पाठभेद, अपनी पुस्तककी पाद-टिप्पनीयोंमें उद्धृत किये हैं। लेकिन वे सब पाठभेद प्रायः हमारे इन संगृहीत आदर्श में आ जाते हैं इस लिये हमने उनका पृथक् संकेतके साथ कोई निर्देश करना उपयुक्त नहीं समझा। प्रास आवशॉका वर्गीकरण, इस प्रकार हमारे पास जो यह आदर्श-सामग्री उपस्थित हुई उसका परीक्षण करने पर हमें इसके ४ वर्ग मालम दिये । १ ला वर्ग, A आदर्शका है जिसकी समानता प्रायः Po, D, Da और Do आवोंमें पाई जाती है।

·का; . . २ रा वर्ग, B आदर्शका है जिसकी समानता Db और D आदर्शोके साथ है। ३ रा वर्ग, Pa और Pb और ४ था वर्ग, P का है। इन वर्गोंमेंसे पहले और दूसरे वर्गमें तो परस्पर विशेष करके कुछ शब्दों और प्रतिशब्दोंका ही पाठभेद है और कुछ थोडेसे पद्योंकी न्यूनाधिकता मिलती है । ३ रा वर्ग, भोजप्रवन्धवाले प्रकरणों में कुछ विशेष रूपसे भेद प्रदर्शित करता है। इसमें भी Pu आदर्शकी अपेक्षा Pb आदर्श अधिक भिन्न है। इसमें कई प्रकरण, अन्यान्य आदर्शोंकी अपेक्षा आगे-पीछे लिखे हुए मिलते हैं इतना ही नहीं परंतु वे न्यूनाधिकरूपमें भी मिलते हैं। P सञ्ज्ञक आदर्शकी विशेषता. ४ था वर्ग जो P आदर्शका है वह एक विषयमें सबसे भिन्नता और विशिष्टता रखता है । इस आदर्शमें सिद्धराज, कुमारपाल, वस्तुपाल-तेजपाल और अन्यान्य व्यक्तियोंके प्रशंसात्मक जो पद्यसमूह-सोमेश्वरदेव रचित कीर्तिकौमुदी नामक काव्यमेंसे-तत्तत्स्थलों पर, उद्धृत किया गया है वह अन्य किसी भी आदर्शमें उपलब्ध नहीं है। इन पद्योंकी संख्या कोई सब मिला कर १२० है । इतनी बडी पद्यसंख्याका इसमें प्राप्त होना; और, दूसरे सब आद में उसका सर्वथा अभाव मिलना; एक बहुत बड़ी समस्या उपस्थित करता है। क्या ये पद्य स्वयं ग्रंथकारने, पहले या पीछे, उद्धृत किये हैं या किसी अन्य लेखक द्वारा ये प्रक्षिप्त हैं ? । ग्रंथकार स्वयं यत्र तत्र ऐसे बहुतसे पद्योंका अवतरण करने में खूब अभ्यस्त हैं, यह तो, उनके इस ग्रंथका अवलोकन मात्र करने ही से, निर्विवादरूपसे, मान लेना पडता है । सोमेश्वरदेवकी कीर्तिकौमुदीमेंसे भी इसी प्रकार उद्धृत किये हुए दो-एक अन्य पद्योंका अवतरण, (देखो पृ० ४८, और ६३) और और आदर्शों में भी दिखाई देनेके कारण, ग्रंथकारके सन्मुख कीर्तिकौमुदी काव्य भी रखा हुआ होगा, इस बातको मान लेनेमें भी कोई आपत्ति नहीं दिखाई देती । तो क्या ये सब पद्य भी उन्होंने ही अवतारित किये हैं ? । अगर उन्हों ही ने किये हैं तो फिर, केवल इस आदर्शको छोड कर, और और आदर्शों में भी ये क्यों नहीं मिलते ?। कोई विशेष साधन जब तक प्राप्त नहीं हो सकता, तब तक इस प्रश्नका निश्चित उत्तर देना अशक्य है । तो भी एक अनुमान जो हमें हो रहा है उसे पाठकोंके जानने के लिये यहां निर्दिष्ट कर देते हैं । जैसा कि हम ऊपर, इस P प्रतिका परिचय देते हुए लिख आये हैं, कि यह प्रति, जिस आदर्श परसे उतारी गई है वह आदर्श बहुत पुराना होना चाहिए । अतः आदर्शके प्राचीन होने में तो हमें विश्वसनीय आधार प्राप्त होता है। इस प्राचीनत्वसे हमारा अभिप्राय स्वयं ग्रंथकारके समसामयिकत्वसे है । यदि यह प्रति, जैसा कि हम अनुमान करते हैं, ३-४ सौ वर्ष जितनी पुरानी है; तो, इसका मूल आदर्श, जो उस समय जीर्ण दशामें विद्यमान होना चाहिए, कमसे कम वह भी ३-४ सौ वर्ष जितना पुरातन होना चाहिए । यदि यह बात ठीक हो तो उस प्राचीन आदर्शका समय उतना ही पुरातन हो जायगा जितना ग्रंथकार मेरुतुङ्गाचार्यका है । मेरुतुङ्गाचार्यको प्रबन्धचिन्तामणिकी रचना समाप्त किये आज ६२८-२९ वर्ष हुए। हमारे अनुमानके मुताबिक उक्त प्राचीन आदर्शको भी इतने वर्ष तो सहज हो सकते हैं । इससे हम यह अनुमान करनेके लिये अनुप्रेरित होते हैं कि, इस आदर्शका जो मूल आदर्श होगा वह खयं मेरुतुङ्गाचार्यका, वह आदर्श होगा, जिसे या तो उन्होंने सबसे पहले तैयार किया हो; या सबसे पीछे तैयार किया हो । सबसे पहले तैयार करनेका तात्पर्य यह, कि पहले पहल ग्रंथकारने, जब ग्रंथकी रचना की, तब उन्होंने प्रसंगप्राप्त कीर्तिकौमुदीके ये सब पद्य, ग्रन्थगत वर्णनमें बहुत उपयुक्त समझकर, विपुलताके साथ उद्धृत कर लिये; लेकिन पीछेसे ग्रंथका पुनः संशोधन करते समय, इतने पद्योंका, एक साथ एक ही ग्रंथमेंसे उद्धरण करना मनमै ठीक न जंचा हो इस लिये उन्हें छोड कर, उस संशोधित आवृत्तिकी, और और नकलें करवाई गई हों और उन्हींका सर्वत्र प्रचार किया गया हो । वह मूल प्रथमादर्श कहीं भण्डारमें ज्यों का त्यों पड़ा रहा हो, जिसके नाशकालमें, इस विद्यमान P आदर्शके लेखकने उसका पुनरवतार कर, इस रूपमें, उसे चिरजीवी बना दिया हो । दूसरा विकल्प जो , , , , ·९ . यह कि-या सबसे पीछे इस आदर्शकी सृष्टि हुई हो; तो उसका कारण यह हो सकता है कि पहला आदर्श जो ठीक तैयार हुआ उसकी अनेक नकलें तैयार हो कर सर्वत्र प्रचारमें आगई हों; और फिर पीछेसे, बहुत कुछ समयके बाद, ग्रंथकारने ग्रंथके कलेवरको विशेष पुष्ट बनानेके लिये, ये सब पद्य अपनी कोईएक प्रतिमें प्रविष्ट कर उसका एक नवीन और परिवर्द्धित संस्करण बनाना चाहा हो; लेकिन उसका कोई विशेष प्रचार न होकर वह ज्यों कि त्यों भण्डारहीमें पड़ी रही हो और उपर्युक्त अनुमानानुसार, P आदर्शके लेखकने उसका यह पुनरवतार कर लिया हो । इन दोनों विकल्पोंमेंसे कौन विकल्प विशेष बलवान हो सकता है इसके लिये भी हमें कुछ कल्पना हुई है, लेकिन उसका यहां पर विवेचन करना ज्यादह गौरवरूप हो जायगा, इस लिये आगेके भागमें यथाप्रसङ्ग उसका भी दिग्दर्शन करा दिया जायगा। इससे एक यह खास बात भी सूचित होती है, कि दोनों विकल्पोंमेंसे यदि कोईएक विकल्प भी ठीक हो सकता है, तो उस परसे, इस P आदर्शका मूलादर्श स्वयं ग्रंथकारका एक आदर्श था, यह प्रमाणित हो सकता है। इस P आदर्शकी नकल उतारने वालेने, पुरातन आदर्शकी लिपिको ठीक ठीक नहीं समझने के कारण, अक्षरांतर करने में बहुत भूलें की हैं जिससे इसका पाठ बहुत कुछ अशुद्ध बन गया है; तो भी जहां अन्य आदर्श में भ्रष्ट पाठ मिलता है या अयथोपयुक्त शब्द दिखाई देते हैं, वहां इस प्रतिमें बहुत शुद्ध पाठ और समुचित शब्द उपलब्ध होते हैं । यह बात भी इस आदर्शके विशिष्ट संशोधित होनेकी सूचना देती है। पाठभेदोंके संग्रह करनेकी पद्धति. पाठभेदोंके संग्रह करनेकी हमारी पद्धति यह है, कि व्याकरण या भापाकी दृष्टिसे जो शब्द शुद्ध मालूम देते हैं उन्हीं शब्दोंका हम संग्रह करते हैं। सर्वथा अशुद्ध शब्दोंका या व्याकरणकी दृष्टिसे अपरूप पाठोंका, जैसा कि पश्चिमीय विद्वान् करते रहते हैं, हम संग्रह नहीं करते । अर्थानुसन्धानसे असंगत मालूम देने पर भी यदि व्याकरणकी दृष्टिसे शब्दप्रयोग शुद्ध मालूम देता है तो उसे हम पाठभेदके रूपमें संगृहीत कर लेते हैं। हां, जहां कहीं पाठमें बहुत कुछ गडबडी मालूम दे और अर्थसंगति ठीक न लगे, वहां हम, ऐसे सर्वथा अशुद्ध शब्दोंको और भ्रष्टरूपोंको भी पूर्णरूपसे संगृहीत कर लेते हैं। देश्य विशेषनामोंके शुद्ध अशुद्ध सब ही रूपोंका संग्रह करना आवश्यक समझते हैं। हमारे इस संस्करणमें मुख्य आधारभूत A, B और P आदर्शके आदि और अन्तके पत्रोंका हाफटोन चित्र बनाकर इस पुस्तकके साथ लगाये जाते हैं, जिससे पाठकगण, इन पुरातन आदर्शोंकी अक्षाराकृति-आदिका दर्शन भी प्रत्यक्षतया कर सकेंगे। इस ग्रंथकी सम्पूर्ण संकलना कैसी होगी; और कौन कौन भागमें क्या क्या विषय रहेंगे। इसके लिये एक पृथक पृष्ठपर पूरा विवरण दे दिया गया है जिसके अवलोकनसे पाठकोंको आगेके भागोंका किंचित् विषय-परिचय हो सकेगा। अन्तमें, अहमदाबादके डेलाके भण्डारके तथा पाटणके भण्डारोंके संरक्षोंका, जिनके द्वारा हमको यह सामग्री प्राप्त हो सकी है, कृतज्ञतापूर्ण उपकार मान कर, इस 'किंचित् प्रास्ताविक'को पूर्ण करते हैं। . . , वि० सं० १९८८, सांवत्सरिक पर्व. विश्वभारती. शान्तिनिकेतन । जिन विजय ·॥ सिंघीजैनप्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ स्वस्ति श्रीमदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः । रूपाहेलीति सन्नानी पुरिका तत्र सुस्थिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोत्र राठोडान्वयमूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूत् राजपुत्रः प्रसिद्धिमान् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः ॥ मुञ्ज-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन्महाकुले । किं वर्ण्यते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूदु गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्यदीप्तमुखाकृतिम् । यां दृष्ट्वैव जनो मेने राजन्यकुलजा त्वियम् ॥ सूनुः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति धनद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामात्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ अष्टोत्तरशताब्दानामायुर्यस्य महामतेः । सचासीद् वृद्धिसिंहस्य प्रीतिश्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक् कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात्तच्छिशोर्खाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । मुग्धीभूय ततस्तेन त्यक्तं सर्वं गृहादिकम् ॥ तथा च- परिभ्रम्याथ देशेषु संसेव्य च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा कृत्वाऽऽचारान् सुदुष्करान् ॥ ज्ञातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना येन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रब नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैका ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः । लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः ॥ यो बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः । जातः स्वान्यसमाजेषु माननीयो मनीषिणाम् ॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात्खयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठमिति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ।। आचार्यत्वेन तत्रोचैनियुक्तो यो महात्मना । विद्वजनकृतश्लाघे पुरातत्त्वाख्यमन्दिरे ॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत्पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे यस्तत्संस्कृतिमधीतवान् । तत आगत्य सँलगो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तः येन खराज्यपर्वणि ॥ क्रमात्तस्माद् विनिर्मुक्तः प्राप्तः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघीपदयुतं जैनज्ञानपीठं यदाश्रितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीबहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थं निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च यस्तस्य पदेऽधिष्ठातृसज्ज्ञके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् शोधयन् जैनवाअयम् ।। तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैषा ग्रन्थमाला प्रकाश्यते ॥ विद्वजनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयमारती ॥

·श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचितः ॥प्रबन्धचिन्तामणिः॥

·No text on this page.

·श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचितः- - प्रबन्धचिन्तामणिः। ॥ॐ नमः सर्वज्ञाय॥ श्रीनाभिभूर्जिनः पातु परमेष्ठी भवान्तकृत् । श्रीभारत्योश्चतुरमुचितं यचतुर्मुखी ॥१ नृणामुपलतुल्यानां यस्य द्रावकरः करः। ध्यायामि तं कलावन्तं गुरुं चन्द्रप्रभ प्रभुम् ॥२ गुम्फान्विधूय विविधान्सुखबोधाय धीमताम् । श्रीमेरुतुङ्गस्तद्यबन्धाद् ग्रन्थं तनोत्यमुम् ॥३ रत्नाकरात्सद्गुरुसम्प्रदायात्प्रबन्धचिन्तामणिमुदिधी!ः। श्रीधर्मदेवः शतधोदितेतिवृत्तैश्च' साहाय्यमिव व्यधत्त ॥४ श्रीगुणचन्द्रगणेशः प्रबन्धचिन्तामणिं नवं ग्रन्थम् । भारतमिवाभिरामं प्रथमादर्शेऽत्र दर्शितवान् ॥५ भृशं श्रुतत्वान्न कथाः पुराणाः प्रीणन्ति चेतांसि तथा बुधानाम् । वृत्तस्तदासन्नसतां प्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थमहं तनोमि ॥६ बुधैः प्रबन्धाः "खधियोच्यमाना भवन्त्यवश्यं" यदि भिन्नभावाः । ग्रन्थे तथाप्यत्र सुसम्प्रदायाद् हन्धे न चर्चा चतुरैर्विधेया ॥७ 5 10 [ १. अथ विक्रमार्कप्रबन्धाः ।। १. अन्त्योऽप्याधः समजनि गुणैरेक एवावनीशः शौयौदार्यप्रभृतिभिरिहोर्वीतले विक्रमार्कः । श्रोतुः श्रोत्रामृतसवनवत्तस्य राज्ञः प्रबन्धं संक्षिप्योञ्चैर्विपुलमपि तं वच्मि किश्चित्तदादौ ॥१ १) तथाहि-अवन्तिदेशे* सुप्रतिष्ठाननामनि नगरेऽसमसाहसैकनिधिर्दिव्यलक्षणलक्षितो 15 "कर्मविक्रमादिगुणैः सम्पूर्णो" विक्रमनामा राजपुत्र आसीत् । स पुनराजन्मदारियोपद्रुतोऽप्य- तिनीतिपरःसन् "पर शतैरप्युपायैरर्थाननुपलभमानः" कदाचिद्भमात्रमित्रसहायों रोहणाचलं प्रति प्रतस्थे। तत्र तदासने प्रवरनामनि" नगरे कुलालस्यालये विश्रम्य प्रभातसमये स भट्टमात्रेण खनित्रं याचितः । प्राह-'अत्र खनीमध्यमध्यास्य प्रातः पुण्यश्रावणापूर्व" ललाटं 1 AP श्रीसर्व०, D॥ ॐ नमः श्रियै ॥ श्रीस्वामिने नमः। 2 BTb ०भारत्या० । 3 DP गुरुं चन्द्र। 4 B प्रमप्रभु। 5 BDa-b प्रन्यान् । 6 Da .देवैः। 7 ADP प्रथमोपरोधः। 8 A वृत्तौ च D इत्तेन। 9A नास्ति 'नवं'। 10 BP ऽत्र निर्मितवान् ; D प्रदर्शित०, Db विनिर्मित। 11 AD सुधियोः । 12 B भवत्ववश्यं । 13 B दायान्ये, Da दायारग्धे; Db दायरटे। 14 Db उज्जयिनीपूर्या । 15 D 'कर्म' नास्ति । BDb क्रमविक्रमादि । 16 Db भादळे 'सकलकलाकलापनिलयो भर्तृहरिबन्धुः' एतद्विशेषणवयं पृष्ठपार्यभागे लिखितमविकमुपलभ्यते। 17 AB .दुतः परः शत। 18 Bांमुपलम्ममाणः; Db ०यानलमः । 19 Da-bभहमानसहायो। 20 BDa-b प्रवरनगरे । 21B पुज्यमवणापूर्व, D पुग्यश्रवणपूर्व; Db पुण्यमवणापूर्व ।

·२ प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथम करतलेन' संस्पृश्य, हा दैवमित्युदीरयन् घाते पातिते सति दुर्गतो यथाप्रास्या रखानि लभते । वृत्तान्तममुं तस्मात्सम्यगवगम्य विक्रमेण तदैन्यं कारयितुमक्षमस्तान्युपकरणानि सहादाय रत्नखननार्थ खनीमध्ये प्रहारोद्यतं विक्रममभिदधे-'यत् कश्चिदवन्त्याः समागतो वैदेशिकः 'ख गृहकुशलोदन्तं पृष्टो भवन्मातुः पञ्चत्वमाचख्यौ' । तत्तप्तवज्रसूचीनिभं वचो निशम्य ललाटं 5 करतलेनाहत्य, हा दैवमित्युचरन खनित्रं करतलाचिक्षेप । तेन खनित्राग्रेण विदारितायां भुवि देदीप्यमानं सपादलक्षमूल्यं रत्नं प्रादुरासीत् । 'भद्दमात्रस्तदादाय विक्रमेण सह प्रत्यावृत्तः । तच्छोकशङ्कुशङ्कापनोदाय' खनीवृत्तान्तज्ञापनपूर्व तत्कालमेव मातुः कुशलमुक्तवान् । विक्रमः" सहजा लोलुभतां विमृश्य भहमात्रस्य कुधा तत्करानमाच्छिद्य पुनः खनी कण्ठे प्राप्तः । २. धिग् रोहणं गिरि दीनदारियव्रणरोहणम्" । दत्ते हा दैवमित्युक्ते रत्नान्यर्थिजनाय यः॥२ 10 इत्युदीर्य सकललोकप्रत्यक्षं तत्रैव तद्नमुत्सृज्य पुनर्देशान्तरं "परिभ्राम्यन्नवन्तिपरिसरे" प्राप्तः । पटुपटहध्वनिमाकर्ण्य "वृत्तान्तमवबुध्य च तं छुसवान् । तेन समं स राजमन्दिरे समायातः। तस्मिन्नेवारष्टे मुहूर्ते अहोरात्रप्रमिते राज्ये सचिवैरभिषिक्तो दीर्घदर्शितयेति ध्यौ-यदस्य राज्यस्य" प्रबलः कोऽप्यसुरः" सुरो वा क्रुद्धः सन् प्रतिदिनमेकैकं नृपं संहरति । नृपाभावे च" देशविनाशं करोति।अतो भक्त्या शक्त्या वा तदनुनयः समुचित इति-नानाविधानि भक्ष्यभो. 15 ज्यानि निर्माप्य," प्रदोषसमये चन्द्रशालायां सर्वमपि सजीकृत्य, निशारात्रिकावसरानन्तर- मगरक्षपैस्तत्र भारशृङ्खलायां निहितपल्यङ्के निजपदुकूलाच्छादितमुच्छीर्षकं नियोज्य स्वयं प्रदीपच्छायामाश्रितः" कृपाणपाणिधैर्यनिर्जितजगत्रयो दिगवलोकनपरो यावदास्ते; तावन्महा- निशीथसमये वातायनद्वारेण प्रथमं धूमम् , ततो ज्वालाम्, ततः साक्षात्प्रेतप्रतिरूपमिव करालं वेतालमालोकितवान् । स च बुभुक्षाक्षामकुक्षिस्तानि भोज्यानि यहच्छयोप ज्य, गन्धद्रव्यैश्च 20 खशरीरं विलिप्य, ताम्बूलाखादनेनै परितुष्टस्तत्र पल्यके समुपविश्य श्रीविक्रमं प्राह-रे मनुज ! अहमग्निवेतालनामा देवराजप्रतीहारतया प्रतीतः प्रतिदिनमेकैकं नृपं निहन्मि । किं तु तवा- नया भक्त्या प्रीणितेन मयाऽभयदानपूर्व तव राज्यं प्रदत्तम् । परमेतावद्भक्ष्यभोज्यानि" मम सदैवोपढौकनीयानि ।' इत्थमुभाभ्यामपि प्रतिपन्ने कियत्यपि गते काले श्रीविक्रमेण राज्ञा निजमायुः पृष्टः-'नाहं वेभि, किं तु खखामिनं विज्ञप्य भवन्तं ज्ञापयिष्यामि' इत्युक्त्वा 26 गतः । पुनरन्यस्यां निशि समेतः-'महेन्द्रेण त्वं सम्पूर्णवर्षशतायुरादिष्ट' इति तं जगौ । स 1A करतालेन। 2 A पतिते। 3 Da समादाय; Db भादाय । 4 Da तात कश्चित् ; Db देवः कश्चित् ; 5 AD स्वगृहे। 6 Db आदर्श एतमाद्वाक्यादने 'भाग्येन किं न घटते यतः- () यद्यपि कृतसुकृतशतः प्रयाति गिरिकन्दरान्तरेषु नरः । करकलितदीपकलिका तथापि लक्ष्मीस्तमनुसरति ॥' एतावानधिकः पाठः । 7 B स भट्ट० । 8 B शोकशंकापनोदाय; Da-b शोकापनोदाय । 9 AB ज्ञापना० । 10 Da विक्रमस्तदानीं । 11 Da व्रणरोपणं । 12 B.भ्रमम। 13 D परिसर; B .देशपरिसरे। 14 A B तं वृत्ता० । 15 Db राज्ये; B राजा । 16 B सार्थबलः। 17 B कोपि ऽसुरः सुरो वा; P कोपि सुरो असुरो था। 18 D 'च' नास्ति । 19 A 'शक्त्या' नास्ति; B शक्त्याशक्त्या वा; Da-b 20 P भक्ष्यखाचानि। 21 P विधाप्य; De निर्माय। 22 D तस्तन्त्र । 23 AP निहितः। पल्यं० 24 A • मुत्सीर्षकं । 25 AD माश्रित्य । 26 B निर्जितजयविजयो। 27 करालवेतालं। 28 A भुंग्य। 29 B .स्वादेन । 30 B मनुष्य; P सतुष्ट । 31 P देवराजेन। 32 P विहितः। 33 BP हन्मि । 34 BP 'किंतु 35 BP अत्यन्तभक्तया । 36 Da-b एतद्। 37 BP भोज्यादि। 38 BP नीयम् । 39 P 'अपि नास्ति । 40 D विज्ञाप्य । 41 D विज्ञाप, Da विज्ञप० । 42D 'वं' नास्ति । 43 P विनानाम्यत्र 'संपूर्ण माति । B ततः यथाशक्त्या भक्त्या वा। नास्ति।

·३ . प्रकाशः] विक्रमाप्रबन्धाः। राज्ञा' मित्रधर्ममधिकमधिरोप्य' इत्युपरुद्धः'-'यन्महेन्द्रपादेकेन हायनेन' हीनमधिकं वा वर्षशतं कारयेति'। स तदङ्गीकृत्य भूयोऽभ्युपेतः 'समिति वाचमुवाच-'महेन्द्रेणापि न" नवनवतिकोत्तरं वर्षशतं" भवति । इति" निर्णये ज्ञाते, यावत्परस्मिन् दिने तयोग्यं भक्ष्यभो. ज्यादिपाकं निषिद्धय, नृपः संग्रामसजो भूत्वा निशि तस्थौ । तावत्तत्रैव रीत्या" समुपागतः सन्" तशोज्यादिकमवीक्ष्य क्रुद्धो राजानमधिचिक्षेप । तयोभिरं "द्वन्द्वयुद्धे जायमाने सुकृत-5 सहायेन राज्ञा तं "पृथ्वीतले पातयित्वा, हृदि चरणमारोप्य-इष्ट देवतं मरेत्यादिष्टः स नृपं जगौ-तवाद्भुतसाहसेनाहं परितुष्टोऽस्मि; यत्कृत्यादेशकारी अमिवेतालनामाहं तव सिद्धः'। एवं निष्कण्टकं तस्य राज्यमजनि । इत्थं तेन" परीक्रमाकान्तदिग्वलयेने षण्णवति प्रतिनृप- तिमण्डलानि खभोगमानिन्ये । ३. बन्यो" हस्ती स्फटिकघटिते भित्तिभागे" खबिम्बं दृष्ट्वा दरात्प्रतिगज इति त्वद्विपा मन्दिरेषु । 10 हत्वा कोपाद्गलितरदनस्तं पुनर्वीक्ष्यमाणो मन्दं मन्दं स्पृशति करिणीशङ्कया साहसाङ्कः" ॥ ३ 'कालिदासाचैर्महाकविभिरित्थं" संस्तूयमानश्चिरं प्राज्यं साम्राज्यं" बुभुजे । साम्प्रतमवसरायातां श्रीकालिदासमहाकवेरुत्पत्तिं संक्षेपतो" ब्रूमः २) अवन्त्यां पुरि श्रीविक्रमादित्यराज्ञः सुता प्रियङ्गुमञ्जरी । साऽध्ययनाय वररुचिनाम्नः पण्डितस्य समर्पिता"। सा प्राज्ञतया सर्वाणि शास्त्राणि तत्पार्थे कियदि सरैरधीत्य, यौवन-15 भरवर्तमाना" जनकं नित्यमाराधयन्ती, कदाचिद्वसन्तसमये "वर्तमाने गवाक्षे सुखासनासीना, मध्यन्दिनप्रस्तावे ललाटन्तपे तपने पथि सञ्चरन्तमुपाध्यायमालोक्य वातायनच्छायासु वि. श्रान्तं तमुवाच । परिपाकपेशलानि सहकारफलानि दर्शयन्ती तं तेल्लोलुभमवबुध्य-'अमूनि फलानि शीतलान्युष्णानि वा तुभ्यं रोचन्ते'-इति तद्वचनचातुरीतत्त्वमनवबुध्य 'तान्युष्णान्ये- वाभिलषामी ति तेनोक्ते "तदुपढौकितवस्त्राञ्चले तिर्यक् तानि मुमोच। भूतलपाताद्रजोऽवगुण्ठि- 20 , 1B राजा। 2 P .धर्ममधिरोप्य । 3 AD .रुध्य; Da नास्ति । 4 Da भाग्रहान्महेन्द्र। 5A नास्ति । GAD 'मधिकं वा' नास्ति । 7 B नास्ति। 8 A 'सन्' नास्ति । 9 AD 'वायम्' नास्ति । 10 A नास्ति । 11 P नवतिः। 12 B शतं; Pपा (वा) शतं । 13 Db भवतीति कथितमिति । 14 B .भोज्यादिकं; P भोज्यादिकं पाकं । 15 P निषेभ्य। 16 D पूर्वरीत्या। 17 AD नास्ति; D स नृपं जगी। 18 P 'तद्' नास्ति । 19 AD नास्ति । 20 D ०क्षेप च। 21 B.विरद्वन्दू०, P तयोर्द्वन्दू० । 22 B पृथिवी०। 23 अत्र Db आदर्श-'भादिष्टः सन् अहो भस्य करिघटाविघटनक- पंचाननस्य महरसाहसम् । यत्सत्वेन किं न जायते । यतः- (२) सत्वैकतानवृत्तीनां प्रतिज्ञातार्थकारिणाम् । प्रभविष्णुनं देवोऽपि किं पुनः प्राकृतो अनः ॥ एवं विमृश्य' एतावानधिकः पाठः । 24 AD अमुनाहुत०॥ 25 AD 'अहं' नास्ति । 26 P तुष्टो। 27 BP 'अस्मि' नास्ति । 28 BP तेन राज्ञा । 29 B परि०। 30 P दिश्चक्रेण; Do .कान्तमण्डलेन। 31 B स्वभोगतां निम्पिरे । 32 P विज्ञो। 33 AD स्फुटिक० । 34 P चित्रमागे। 35 P हित्वा । 36P वीक्षक। 37 ADP साहसाल। एष द्वितारकान्तर्गतः पाठः ADP भावःषु नोपलभ्यते। 38 P कालिदासिभिः कविभिरिस्थं । 39 P राज्यं । 40 P कालिदासकवे। 41 B संक्षेपात् । 42 B विक्रमादित्यसुता; P दित्यस्य सुता । 43 BP वेदगर्भनाम्नः। 4.4 Dd प्रदत्ता । 45B तस्य । 4G B कियद. वासरः। 47 B यौवनमरे वर्तमाने; P यौवने भरे वर्तमाना। 48 P प्रवर्व०। 49 P सुखासीना । 500च्छायाविश्रान्तं । 51 P anो। 52 ततः किबिदुपडी०। 53 P भूतरूपतितानि रजो० ।

·४ प्रबन्धचिन्तामणिः। [प्रथमा तानि करतलाभ्यामादाय, से मुखमारुतेनं तद्रजोऽपनयन्, राजकन्यया 'सोपहासमभिदधे- 'किमत्युष्णान्यमूनि वदनवातेन' शिशिरीकुरुषे?' इति तस्याः सोपहासवचसा सामर्षः स द्विजः पाह-रे विदग्धमानिनि! गुरुवितर्कपराया भवत्याः पशुपाल एव पतिरस्तु' इति तच्छापं श्रुत्वा तयोक्तं-'यस्तव त्रैविद्यस्याप्यधिकविद्यतया' परमगुरुस्तमेव विवाहयिष्यामि।' सेति प्रतिज्ञात- 5वती। अथ श्रीविक्रमे तदुचितप्रवरवरचिन्तासमुद्रमने स पण्डितः कदाचिदभिलषितवरनिवे. दनोत्सुकीकृतराजशासनादरण्यानीमवगाहमानोऽतितृष्णातरलितः सर्वतः सर्वतोमुखीभावात् पशुपालमेकमालोक्य जलं याचितवान्। तेनापि जलाभावाहुग्धं पिवेत्युक्त्वा करचंडी" विधेही. त्यभिहिते सर्वेष्वभिधानेषु" अभिधानमिदमश्रुतचरमाकये चिन्ताचान्तवान्तः वहस्तं तन्म- स्तके दत्त्वा महिष्यास्तले निवेश्य , करचंडीसञ्ज्ञां करतलयुगलयोजनां कारयित्वा आकण्ठं 10 पयः पायितः। स तं मस्तकहस्तदानात् करचंडीविशेषशब्दज्ञापनाच गुरुपायं "मन्यमानस्तस्याः समुचितपतिमवगम्य महिषीपरिहारात्तं निजं सौधमानीय षण्मासी यावत्तद्वपुःपरिकर्मणापूर्व" 'ॐ नमः शिवाय' इत्याशीर्वादाध्यापनं कारितः । षभिर्मासैस्तस्य तान्यक्षराणि कण्ठपीठस्थि- तान्यवगम्य, शुभे मुहर्ते कृतशृङ्गारः स पण्डितेन नृपसभां नीतो नृपं प्रति सदभ्यस्तमाशी- दिं सभाक्षोभवशाद् 'उशरट' इत्यक्षरैर्जगो। तस्य विसंस्थूलवचसा विस्मितस्य नृपतेरसती" 15 तचातुरीमारोपयितुकामः स पण्डितः-23 ४. "उमया सहितो रुद्रः शङ्करः शूलपाणिभृत् । रक्षतु त्वां महीपाल टकारबलगर्वितः ॥४ इति विदितेन श्लोकेन तत्पाण्डित्यगम्भीरतां वचनविस्तरेण व्याख्यातवान् । तत्प्रत्ययप्रीतेन नृपतिना स महिषीपाला खां" पुत्री परिणायितः। पण्डितोपदिष्टं सर्वथा मौनमेवालम्बमानो राजकन्यकयों तद्वैदग्ध्यजिज्ञासया नवलिखितपुस्तकस्य शोधनायोपरुद्धः। करतले पुस्तकं वि- 20 न्यस्य तदक्षराणि बिन्दुमात्रारहितानि नखच्छेदिन्या केवलान्येव कुर्वन् राजपुत्र्या मूर्योऽयमिति निर्णीतः । ततःप्रभृति जामातशुद्धिरिति सर्वतः प्रसिद्धिरभूत् । कदाचिञ्च चित्रभित्तौ महिषी- निवहे दर्शिते सति प्रमोदात्वप्रतिष्ठां विस्मृत्य तदाह्वानोचितानि विकृतिवचनान्युच्चरन्महिषीपाल इति तयाँ निश्चिक्ये । स तां तदवज्ञामाकलय्य कालिका देवीं विद्वत्ताकृते आरराधैं । पुत्री- वैधव्य भीतेन राज्ञा निशि च्छमना दासी प्रहित्य, तवाहं तुष्टास्मीत्यभिधाय, यावत्स उत्थाप्यते 25 तावद्विप्लवभीता कालिकैव देवी प्रत्यक्षीभूय तमनुजग्राह । तवृत्तान्तावषोधात्ममुदितया राज- कन्यया तत्रागत्य 'अस्ति कश्चिद्वाग्विशेषः' इत्यभिहिते, स तदैव कालिदासनाना प्रसिद्धः 1D स। नारसम्पन्न। .. 2P मारुतैस्त। 3 BP ‘सोपहासम्' नास्ति । 4 P बदनमारुतैः। 5 P दुर्विदग्ध । GB 'इति तत्' नास्ति । 7 A त्रैवियस्याप्यधिकतया; D प्यधिको विद्यतया; P भधिकविधया । 8 B निमः। 9 Db .तृषा० । 10 A सर्वतो मर्मुख्यामा०; D सर्वतो मूर्खामा० । 11 D करवठीं। 12 Da अभिधानेब्विदं। 13 AD मभुतमाकये । 14 AD 'च' नास्ति । 15 AD मसके। 16 D विना नास्त्यन्यत्र 'मन्यमानः' । 17 D कर्मपूर्व। 18 B विहाय . 19 B स्थूलेन वचसा । 20 A तस्य नृपतेः; P तस्य विसितस्य नृपतेः । 21 Db मनसि असतीं। 22 B विनान्यत्र न। 23 D पण्डितः प्राह। 24 B भादशेस भोकल केवलं प्रथमः पाद एव उपक्षम्यते । P भादणे उत्तराई- मेतारणम्-'रक्षतु तब राजेन्द्र टणत्कारकरं यमः ।'; Da-b रथ तावत् तब० 25 BP निवेदितेन । 26 APहि 27 A मास्ति। 28 A मौनमयावलम्ब । 29 AP कन्यया । 30 Da अक्षरच्छेदिन्या; Dd लेखिन्या; Da नास्ति । 31 AD महिषी पाक एष। 32 AD कदाविधिनः। 33 AD नास्ति। 34 BP काठिका। 35 Da-b भारापयित- सुपविराम भुंके । दिनाष्टकं बात। 36 Darb कालिका नाझी दासीं। 37 B कारिकादास ।

·10 प्रकाशः] विक्रमाप्रबन्धाः। कुमारसम्भवप्रभृतिमहाकाव्यत्रयषट्प्रवन्धान रचयामास।इति कालिदासोत्पत्तिप्रवन्धः ॥१॥ ३) अन्यदा तनगरवास्तव्यो दान्ताभिधानश्रेष्ठी' सभासंस्थितं विक्रमार्कमुपायनपाणिरुपा- गत्य प्रणामपूर्वकं विज्ञपयामास-स्वामिन् ! मया शुभे मुहर्ते प्रधानवर्द्धकिभिषलगृहं कारि- तम् । तत्र महतोत्सवेन प्रवेशः कृतः । यावदहं तत्र निशीथे पल्यवस्थितः' सुप्तजाग्रदव- स्थया तिष्ठामि, तावत्, पतामीत्याकस्मिकी गिरं निशम्य, भयभ्रान्तो मा पतेत्युदीरयंस्तदैव 5 पलायनमकार्षम् । तस्य धवलगृहस्य सम्बन्धे नैमित्तिकैः" स्थपतिभिश्च यथावसरमहणा- दिभिः" सत्कार थादण्डितः । इत्यर्थे देवः प्रमाणम्' । तमुदन्तं सम्यगवधार्य तदुक्तं तद्धवल. गृहमूल्यं लक्षत्रयं तस्मै प्रदाय सन्ध्यायां सविसरानन्तरं तस्मिन्नात्मीयीकृते" सौधे श्रीविक्रमः सुखं प्रसुप्तः । तामेव पतामीति गिरमाकर्पोसमसाहसिकतया सत्वरं पतेत्युदीरयन् समीपे" पतितं सुवर्णपुरुषं प्राप । इत्थं [सुवर्ण] पुरुषसिद्धिः ॥२॥ ४) अथान्यस्मिन्नवसरे" कश्चिदुर्विधः पुरुषः" करकृतलोहमयकृशतरदरिद्रपुत्रको द्वाःस्थनिवे- दितो नृपं प्राह-स्वामिन् ! भवता नाथेन प्रथितायामवन्त्यां सर्वाण्यपि वस्तूनि सत्वरमत्र विक्रयं यान्ति लभन्ते चेति प्रसिद्धिं बुद्ध्वा चतुरशीतिसंख्येषु चतुःपयेष्वहोरात्रं विक्रयाय दरिद्रपुत्रको भ्रामितोऽपि केनापि न गृहीतः । प्रत्युताहं निर्भसितः। इति नगर्या यथावस्थित कलकं महाराज्ञे विज्ञप्य यथागतं ब्रजामीत्यापृच्छन्नमि। तदैव तं महान्तं कलङ्कपकं पुर्याः पर्या-15 लोच्य दीनारलक्षं तस्मै प्रदाय नृपस्तं दरिदैलोहपुत्रकं कोशे निवेशयामास । तस्यामेव निशि" प्रथमयामे सुखप्रसुप्तस्यै राज्ञः समीपे गजाधिष्ठातृदेवतम् , द्वितीययामे हयाधिष्ठातृदेवतम् , तृती- यया लक्ष्मीश्चाविर्भूय 'महाराज्ञी दारिद्यपुत्रके क्रीते नास्माकमिहावस्थातुमुचितमित्यापृच्छय, राज्ञां साहसभङ्गो माभूदित्यनुज्ञातानि तानि जग्मुः। चतुर्थयामे तु कश्चिदुदारपुरुषो दिव्य- तेजोमयमूर्तिः प्रादुर्भूय 'अहं सत्त्वनामा भवन्तमापच्छे' इत्युविते करतलेन नृपः कृपाणि-20 कामादाय यावदात्मघाताय व्यवस्यति तावत्तेनैव करे गृहीत्वा तुष्टोऽस्मीत्यभिधाय स्खलितः । गजायधिष्ठातृणि त्रीणि दैवतानि प्रत्यावृत्य नृपं मोघुः-'गमनसङ्केतव्याघातिना सत्त्वेन "विप्रल- ब्धानां नृपं विहाय नास्माकं गमनमुचितमिति तान्यप्ययनं तस्थुः। [१] 'अर्थास्तावद् गुणास्तावद् तावत्कीर्तिः समुज्वला । यावत्खेलसि सत्व त्वं चित्तपत्तनमध्यमः(गः) । [२] 'राज्यं यातु स्त्रियो यान्तु यातु श्लोकोऽपि लोकतः । न ते गमनमाजीवमनुमन्यामहे वयम् ॥ इति विक्रमादित्यसत्त्वप्रबन्धः ॥३॥ 1 B कुमारसंभवमहाकाव्यत्रयप्रभृतीन पद०; P कुमारसंभवादि षद; De महाकाव्यप्रबन्धान । एतत्प्रकरणसमातिवाक्य ADP भादशेषु नोपलभ्यते । 2D अथान्यदा। 3 B.प्रवरभेष्ठी। 4 P . पूर्व। 5A पार्दकि; B वर्दिकि । GB पल्यंके। 7 Db .स्थितः पुरुषमेकमवलोक्य मुप्तः । 8 B नास्ति। 9 D सम्बन्धि । 10 P नैमित्तिक । 11 D .सर. महीनादिभिः, Da .सरं महादानादिभिः सत्कारैश्च । 12 BP नास्ति । 13 AD सम्भ्यासर्वा०; P मध्याहसर्वा। 14 A बात्मीयकृते; B बारमीकृते। 15 BP सुख० । 16 A 'समीपे नास्ति । 17 ABD अथामिद।.18 AD दुर्वि- धपुरुषः; P दुर्विदग्धः पुरुषः । 19 B .तह.। 20 B 'सत्वरं' मास्ति । 21 B लमते; D लभ्यते; P लम्पते। 2 B प्रसिद्ध। 23 P भुस्खा। 24 B.पृच्छमानोऽस्मि । 25 AD 'दरिन' मास्ति । 26 B संस्थापितवान् । 27 P निशापा । 28 BP प्रमुसराशः। 29 D राज्या०। 30 B महाराजा। 31 B .स्थान। 32 राक्षः। 33 B साहसल। 34 BP नाखि। 35 Dऽत्र; AP नास्ति। 36 D भवन्तमा भवं भिवो गन्तुमाग्छे । 37 A गजाधिहा। 38ABP विप्रमुग्धाः। 39 A पबमस्त । न केवलं P भाव” एवेमौ दो शोको लिखिती येते। 1 BP भावों विहाय नास्त्यम्बत्र प्रकरणसमातिसूचकमिदं वाक्यम् । 25 ।

·010 प्रबन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः ५) अथान्यस्मिन्नवसरे सभास्थितं श्रीविक्रम सामुद्रिकशास्त्रवेदी कश्चिबैदेशिको बास्थ- निवेदितः प्रविश्य नृपलक्षणानि निरीक्ष्यमाणः शिरोधूननपरो, 'नृपेण स विषादकारणं पृष्टः, ऊचे-'देव! त्वां सर्वापलक्षणनिधिमपि षण्णवतिदेशसाम्राज्यलक्ष्मी भुञ्जानमवेक्ष्य सामुद्रिक- शाने निर्वेदपरोऽभवम् । तत्किमपि करानं न पश्यामि यत्प्रभावेण त्वमपि राज्यं कुरुषे । 5 इति तदाक्यानन्तरमेव कृपाणिकामाकृष्य' यावदुदरे निधत्ते तावत्तेन 'किमेतदिति पृष्टः श्री- विक्रमः प्राह-'उदरं विदार्य तव तद्विधमत्रं दर्शयिष्यामीति वदन्, 'हात्रिंशतोऽधिकमिदं सत्त्वलक्षणं तव" नावगतमिति पारितोषिकदानपूर्वकं नृपस्तं विससर्ज । इति सत्त्वपरीक्षा प्रयन्धः ॥४॥ ६) अथ "कस्मिंश्चिदवसरे, परपुरप्रवेशविद्ययाँ निराकृताः पराः" सर्वा अपि विफलाः कला 10 इति निशम्य तदधिगमाय श्रीपर्वते भैरवानन्दयोगिनः समीपे श्रीविक्रमस्तं चिरमारराध । तत्पूर्वसेवकेन केनापि"द्विजातिना [राज्ञोऽग्रे इति कथितम्-यत्त्वया ] 'मां विहाय परपुरप्रवेश- विद्या गुरोर्नादेया।' इत्युपरुद्धो नृपो विद्यादानोचतं गुरुं विपियामास-[यत्प्रथममस्मै द्विजाय विद्यां देहि पश्चान्मयम् । हे राजन् ] 'अयं विद्यायाः सर्वथाऽनह' इति गुरुणोदिते, भूयोभूयः, तव पश्चात्तापो भविष्यतीत्युपदिश्य, नृपोपरोधात्तेन विप्राय विद्या प्रदत्ता । ततः प्रत्यावृत्ती 15 द्वावप्युजयिनीं प्राप्य पट्टहस्तिविपत्तिविषण्णं राजलोकमालोक्य परपुरप्रवेशविद्यानुभव निमित्तं च राजा निजगजशरीरे आत्मानं न्यवेशयत् । तद्यथा-- ५. विप्रे" प्राहरिके नृपो निजगजस्याङ्गेऽविशद्विद्यया, विप्रो भूपवपुर्विवेश, नृपतिः क्रीडाशुकोऽभूत्ततः ।* पल्लीगावनिवेशितात्मनि नृपे व्यामृश्य देव्या मृति", विप्रः कीरमजीवयन् , निजतनुं श्रीविक्रमो लब्धवान् ॥५ इत्थं श्रीविक्रमार्कस्य परपुरप्रवेशविद्या सिद्धा । इति विद्यासिद्धिप्रबन्धः ॥५॥ 1 P आदर्श 'कश्चित्वादिविको' इत्येवंरूपोऽपपाठः । 2 एतद् वाक्यस्थाने B भाद” 'नृपेणोचे सविपादं कथं स्वं पृष्टः' एताशं वाक्यम् । 3 देव स्वा' स्थाने D 'यस्वां'। 4 B सामुद्रशा०॥ 5A करोति; D करोषि। 6 AD 'एव' मास्ति। 7 AD मादाय । 8 BP नास्ति । 9 Boमनं च। 10 B .शतोदितमिदं। 11 A तवावगत०; D तव नोवगतः। + केवलं Da-b आदर्शयोः इदं वाक्यं लभ्यते। 12 B कस्सिमवसरे। 13 A परप्रवेश । 14 B विद्या। 15 P विद्यया विमाकृताः । 16 B वि हाय 'पराः' नास्ति । 17 B सेवकेनापि द्विजन्मना। एषः पाठः BP सम्झके आद;- अनुपलभ्यः। 18 A. विज्ञापया० । 19 ADB भूपः प्राहरिके द्विजे । 20 B पल्लीं; P भुंगी। 21 B मृतं । 22 B विनं। भस्य पयस्य द्वितीय-तृतीययोः पादयोर्मध्ये P संज्ञके भादर्श निन्नावतारितः कियानधिकः पाठः प्रक्षिप्तो दृश्यते- "शुकोक्तिः-(१) 'यमी किं ध्यायते ध्याने गुरवे क्रियते किमु । प्रतिपक्षं सतो कीरगादी छात्राः पठन्ति किम् ॥' ॐ नमः सिद्धं । राज्ञी कथयति-(१) किं जीवियस्स विहं का भजा होइ मयणरायस्सा का पुप्फाण पहाणा परिणीया किं कुणइ बाला ॥ सासुरइजाइ । शुकोकि:-(५) 'निवरह प्र(?)णाण मज्झे कामिणी हारो न होइ रे सुहय । तकहिओ वि न याणसि पंडिय गवं किमुम्वहसि ॥" 23 P एवं श्रीविक्रमपरपुरप्रवेशविद्यासिद्धिः। 24 Da भादर्श एवेदं समाप्तिवाक्यं दृश्यते । अन्न, विद्यासिद्धिप्रबन्धानम्तरं D पुस्तकस्थस्य परिशिष्टानुसारेण कस्मिंशिदादरों तोवृत्तान्तोऽधिक उपलभ्यते । "एकदा नृपो गुरुवन्दनाय गतः । तत्र वृद्धं कमपि तपस्विनं पठन्तं वन्दयामास । तेन नाशीर्निगदिता पठनव्यग्रेण । राशोक-पर! पठन् मुशलं फुष्ठावयिष्यसि । तदवगम्य तेन पठित्वा सूरिपदे पाते तस्यैव राज्ञः सदसि गत्वा मुशलमानाय्यालवालं विधाय श्रीऋषम. देवस्तवेन मुलं पुष्पयित्वा गतः । तावता सिद्धसेनेनापि तदबगस्य वादाय पृष्ठे गतम् । परेण केतकारसग्राम प्रजन् वृद्धवादी रुदः । वाद विधेहीति । तेनोक्तं-पुरे गम्यते, तत्र सभ्या भवन्ति । पुनः प्रतिवादिनोचे-अत्रैव वादः । अमी गोपाः सभ्याः । तेऽप्याकारिताः । प्रथमं सिद्धसेनेनोपन्यासो विहितो गीर्वाणवाण्या। तदनु वृद्धवादिना गण्ठीयकं बद्ध्या गोपकुण्डकं विधाय प्रोचे- . . - ·प्रकाशः] विक्रमार्कप्रबन्धाः। ७)'अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीविक्रमो राजपाटिकायां' जस्तनगरनिवासिना श्रीसद्धेनानुगम्य- मान बन्दिवृन्दैः 'सर्वज्ञपुत्र' इति स्तूयमानं श्रीसिद्धसेनाचार्यमागच्छन्तमवलोक्य सर्व- पुत्र इति वचसा कुपितस्तत्सर्वज्ञतापरीक्षार्थ तस्मै मानसं नमस्कारमकरोत् । सिद्धसेनोपि पूर्व- गतश्रुतबलेन नृपभावमवगम्य दक्षिणं पाणिमुदस्य धर्मलाभाशिषं ददौ । नृपतिनाऽऽशी- दिहेतुं पृष्टः सन् महर्षिः-'तव मानसनमस्कारस्याशीर्वादः प्रदीयमानोस्ती'त्यभिहिते तज्ज्ञा- 5 नचमत्कृतेन राज्ञा तत्पारितोषिके सुवर्णकोटिळतीर्यत् । ८) अथान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा" कोशाध्यक्षस्तस्य" दापितसुवर्णवृत्तान्तं पृष्टः प्राह-'यद्धर्मवहि कायां श्लोकबन्धेन मया सुवर्णदानं निहितम् । तथाहि- ६. धर्मलाभ इति प्रोक्ते दूरादुच्छ्रितपाणये । सूरये सिद्धसेनाय ददौ कोटिं धराधिपः ॥६ ततः श्रीसिद्धसेनसूरीन् सभायामाकार्य 'तत्सुवर्ण गृह्यतामिति प्रोक्ते, वृथा भुक्तस्य भोजन-10 मित्युञ्चारपुरःसरमनेन सुवर्णदानेन" ऋणग्रस्तामवनीमनृणीकुरु इत्युपदिष्टे तत्सन्तोषपरितुष्टेन राज्ञा तदङ्गीकृतम् । (६) नवि मारीयए नवि चोरीयए, परदारागमण निवारीयए। थोवावि हु थोवं दईयए, इम सग्गि टगमगु जाईयए ॥ एवं पठति गोपा नृत्यन्ति । तैरुक्तं-अनेन जितं; स्वं किमपि न वेसि । ततो वृद्धवादिना पुरे गत्वा वादं विधाप जितः शिष्यो बभूव । ततः सिद्धसेनदिवाकरेण गुरुचरणसंवाहनां विधायमानेन गुरव उक्ताः-यदि यूयमादेशं ददत तदाहमागमं संस्कृतेन करोमि । गुरुभिरुक्तं-तव महत्पापमजनि, स्वं गुरुगरछयोग्यो न, गरछेः । तेनोक-प्रायधिसं ददत । गुरुभिरक-यत्र जिनधर्मो न तत्र जिनप्रभावनां विधाय पुनः समागन्तव्यमित्यवधूतवेषेण चलितः । द्वादशवर्षाणि यावदन्यत्र परिभ्रम्य तदनन्तरं मालवके गूढमहाकालपासादे शिवाभि- मुखं चरणौ कृत्वा चरणत्राणौ द्वारकाष्ठे नियोज्य सुसः। तत्र वारितोऽपि तथैव । अत्रान्तरे राज्ञाऽऽरक्षिकपुरुषान् प्रेषयित्वोपद्रुतः । तावतान्तःपुरे रथ-प्रदीपनं लग्नम् । समागस्य पृष्टः-कथं शिवस्य नमस्कारं न विदधासि । तेनोक-मम नमो असौ न सहते। विधेहि । तेन सकललोकसमक्ष- (७) प्रशान्तं दर्शनं यस्य सर्वभूताभयप्रदम् । मानल्यं व प्रशस्तं च शिवस्तेन विभाज्यते ॥ इति द्वात्रिंशद् द्वात्रिंशतिका कृता । तदा लिङ्गमध्यादवन्तिसुकुमालद्वात्रिंशत्पनीकारितप्रासादे श्रीपार्श्वनाथविम्बं प्रकटीभूतं नम- स्कृतं च । असौ सहते नमस्कारम् । तदा प्रभृति गूढमहाकालोऽजनि । राजा विक्रमार्कः परमजैनोऽभून् । सिद्धसेनोऽपि स्वगुल्पा, समेत्य सूरिमनं प्राप्यैकदोजयिन्यामेव चातुर्मासकं स्थितः।" 1 AD अथास्मिनः। 2 B पाटिकाया। 3AB मान०। 4 AD बन्दिपुत्रः। 5 BP श्री सर्व। 6 BP मालोक्य । * अत्रान्तरे D पुस्तके निम्नलिखितं पद्यमधिकमुपलभ्यते । (८) "आप्ते दर्शनमागते दशशती सम्भाषिते चायुतं यद्वाचा च हसेहमाशु भवता लक्षोऽस्य विश्राण्यताम् । निष्काणां परितोषके मम सदा कोटिर्मदाज्ञा परा कोशाधीश सदेति विक्रमनृपश्चके वदाम्यस्थितिम् ॥" A भादर्श पृष्ठस्याधोभागे टिप्पणीरूपेणेदं पचं लिखितं विद्यते । 8 D पूर्वगतबलेन । 9 P दक्षिणपा० । 10 B अथामिन 11 P नास्ति। 1: D तस्मै। 13 BP नराधिपः । 14 BP तृप्तस्य। 15 AD सुवर्णन । * मत्रानन्तरे D पुस्तके निम्नावतारितानि पानि विद्यन्ते । A भादर्श भमूनि पानि पृष्ठपाईमागेषु टिप्पणीरूपेण लिखितानि लम्यन्ते। (९) "दिक्षुर्भिक्षुरायातस्तिष्ठति द्वारि वारितः । हम्तन्यस्तचतुःश्लोको यद्वागच्छतु गच्छतु ॥ (१०) दीयन्ता दश लक्षाणि शासनानि चतुर्दश । हस्तन्यस्तचतुःश्लोको यहागच्छतु गच्छतु ।। (११) सर्वदा सर्वदोऽसीति मिथ्या संस्तूयसे बुधैः । नारयो लेभिरे पृष्टिं न वक्षः परयोषितः ॥ (१२) सरस्वती स्थिता वक्ने लक्ष्मीः करसरोरुहे । कीर्तिः किं कुपिता राजन् येन देशान्तरं गता ॥ (३) अपूर्वेयं धनुर्विधा मवता शिक्षिता कुतः । मार्गणोधः समभ्येति गुणो याति दिगम्तरम् ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [प्रथम १) तस्यामेव निशि सपो वीरचर्यायां पुरि परिश्रमन् भूयो भूयस्तैलिकमुखेन पव्यमान. मिदमौषीत् । ७. अम्मीणउ' सन्देसडउ' नारय' कन्ह कहिज । प्रभातशेषां रजनीमवधीकृत्य तदुत्तरार्द्धमशृण्वन्निविण्णो नृपः सौधं प्राप्य निद्रामकरोत् । प्रत्यू- 5षकालेऽवसरकृत्यानन्तरं नृपेण तत्राहूतस्तैलिकस्तदुत्तरार्द्ध पृष्टः । जगु दालिदिहिं दुत्थियउ बलिवन्धणह मुइज ॥ ७ इत्याकर्ण्य श्रीसिद्धसेनोपदेशं पुनरुक्तं निर्णीय पृथिवीमनृणां कर्तुमारेभे। * [ उज्जयिन्यां राजा विक्रमादित्यो भट्टमात्रेण समं महाकाले नाटकालोकनार्थ गुप्तवेपो गतः। काला- न्तरितेन नागरिकसुतेन कार्यमाणे नाटके सूत्रधारमुखात् तद्वर्णनं श्रुत्वा राजापि नागरिकद्रव्यग्रहणाय मनसि 10 लोभं कृतवान् । पश्चात् कियत्कालमतिक्रम्य तृषितो मुख्यवेश्यागृहे भट्टमात्रपार्थात् पानीयं याचितवान् । तत्र वृद्धवेश्या प्रधानान् पुरुषान् भणित्वा तनिमित्तमिक्षुरसमादातुमुपवने गता । मूलकैरिक्षुदण्डान् मित्या तयाघ- टेऽप्यसम्भृते दुर्मनस्का करकं भृत्वा वेलाविलम्बेनागता । राजा इक्षुरसे पीते भट्टमात्रेण वेलाविलम्बदौर्मनस्यका- रणं पृष्टा जगाद-अन्यदिने एकेन निर्मिभेक्षुदण्डेन सकरको घटो भ्रियते । अद्य घटोपि न सम्पत्रितः। तत्कारणं न ज्ञायते । भट्टमात्रेण [पुनः] पृष्टं यूयमेवं परिणतमतयस्तत्कारणं जानीत । ततो विचार्य निवेदयन्तु । वेश्यापि 15 वदति-पृथ्वीपतेर्मनः प्रजासु विरुद्धं जातं ततः पृथ्वीरसोपि क्षीणो जातः । इति कारणं निवेदितवती । राजापि तबुद्धिकौशलाचमत्कृतः । स्वभुवनशयनीये सुप्त इति चिन्तितवान्-अकृतेऽपि प्रजापीडने विरुद्धचिन्तामात्रेणापि पृथ्वीरसहानिर्जाता । अतः प्रजा न पीडयिष्यामि इति कृतनिश्चयो नृप इति परीक्षणार्थ द्वितीयायां निशायां तृषामिषात्तद्वहे गला शीघ्रमेव सहर्षया तयाऽऽनीतमिक्षुरसं पीत्वा शयनीये सुप्तवान् । वेश्यापि भट्टमात्रपृष्टा राक्षः प्रजासु हृष्टं मनो निवेदितवती । राज्ञापि आत्मनिशावृत्तान्तं निवेद्य पुनरपि तस्यै वृद्धवेश्यायै परिचित्तोप- 20 लक्षणतुष्टेनहारो दत्तः । इति नृपतिमनोऽनुसारी पृथ्वीरसप्रबन्धः ॥ *] १०) 'अथ 'मत्सदृशः कोऽपि जैनो नृपतिर्भावी ति पृष्टे श्रीसिद्धसेनसूरिभिरभिदधे- ८. पुने वाससहस्से सयम्मि वरिसाण नवनवइ अहिए । होही कुमरनरिन्दो तुह विकमराय सारिच्छो ॥८ ११) अथापरस्मिन्नवसरे जगत्यनृणीक्रियमाणे निजौदार्यगुणेनाहंकृतिं दधानः प्रातः कीर्ति- स्तम्भं कारयिष्यामीति चिन्तयंस्तस्मिन्नेव निशीथे वीरचर्यया चतुष्पथान्तः परिभ्रमन् युख्य- 25 मानवृषाभ्यां त्रासितः कस्यापि दारिद्योपद्रुतद्विजन्मनो जीर्णवृषभकुटीस्तम्भमध्यारूढो याव- (१४) आहते तव निःस्वाने स्फुटितं रिपुद्घटैः । गलिते तरिप्रयाने राजचित्रमिदं महत् ॥ (१५) वस्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवापरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुदक्षिणस्ते समुद्रः । वाहिम्पः पार्थमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुन्नत्यमीक्ष्णं स्वच्छेऽन्तानसेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपामामिलापः ॥ (७) उरुयन्तरवाहलयी थणपण्वयरोमरायवणगहणे । सुरनरगणगन्धम्वा नग्गवीमा मयणचोरेण ॥९॥" 1 D'परि' नास्ति। 2 B मामीणउ; P अम्हीणउ; D भम्मणिभो । 3 A संदेसर। 4 D तारय; Ta नारयाणह। 5 B मधिकृत्य । 6 D जग। 7 P दालिदई। 8 D डुब्बिउं; A दुस्थिउं । 9 AD नास्ति 'इत्याकर्य' । * केवळ Db भादर्शेऽयं प्रबन्ध अत्र श्यते, भन्यान्यादानुसारेण तु अग्रे भोजराजप्रबन्धे एतवृत्तान्त उपलभ्यते । । एषा द्विदण्डान्तर्गता पतिः B भावणे नोपलब्धा । 10 P महाजैनो। 11 AD अयाम्पमित्र । 12 B चिन्तयत् । 13 B पर्यायां। 14 Bषमाभ्यां । .

·10 प्रकाश:] विक्रमाप्रबन्धः। त्तिष्ठति तावत्तावेव वृषौ' शृङ्गाग्रेण तं स्तम्भं भूयो भूयस्ताडयतः' । अत्रान्तरे स विमोऽक- स्मानिद्राभङ्गमासाचाकाशे शुक्रगुरुभ्यां निरुद्धं चन्द्रमण्डलमवलोक्य गृहिणीमुत्थाप्य चन्द्रमण्ड- लसूचितं तकृपतेः प्राणसङ्कटमवगम्य, 'होतव्यद्रव्याणि तदुपशान्तये होमार्थमुपढौकयिष्ये' इति सावधानं नृपे शृण्वति, स गृहिण्योये- अयं नृपः पृथिवीमनृणां कुर्वन्नपि मम कन्यासप्तकस्य विवाहाय द्रव्यमयच्छ शान्तिककर्मणां कथं व्यसनान्मोचयितुमुचित' इति तद्वचसा सर्वथा । परिहतगर्वस्तत्सङ्कटाच्छुट्टितः कीर्तिस्तम्भवात्ता विस्मरन् राज्यं चिरं चकार । इति विक्रमार्कस्य निर्गर्वताप्रबन्धः ॥ ६॥ [*अथान्यस्यां निशि एका रजकी राज्ञा पृष्टा-वस्त्राणि विरूपाणि कथं ससैकतानि । तयोक्तम्- [३] यासौ दक्षिणदक्षिणार्णववधू रेवाप्रतिस्पर्धिनी गोविन्दप्रियगोकुलाकुलतटी गोदावरी विश्रुता । तस्यां देव गतेऽपि मेघसमये स्वच्छं न जातं जलं खद्दण्डद्विरदेन्द्रदन्तमुशलप्रक्षोभितैः पांशुभिः ।। [४] रजकवधूवचनमिदं श्रुत्वा नरनाथनायकः स ददौ । स्वाङ्गगपृष्ठकसहितं लक्षं भूक्षेपमात्रेण ।। [२] चौरमागधविप्रेभ्यो रजक्यै कविताश्रुतौ । चातुःप्रहरिकं दानं दत्तं विक्रमभूभुजा ॥] ॥ इति श्रीविक्रमस्यात्र विविधाः प्रबन्धा यथाश्रुतं ज्ञेयाः॥ १२) कदाचिदायुःप्रान्ते केनाप्यायुर्वेदविदा श्रीविक्रमस्य वपुरपाटवे वायसपिशिताहारेण रोगशान्तिर्भवतीत्युपदिष्टे नृपेण तस्मिन्पाके कार्यमाणे प्रकृतिव्यत्ययं विमृश्य नृप इति ज्ञापितः-15 'साम्प्रतं धौषधमेव बलवत् । प्रकृतेर्विकृतिरुत्पातः जीवितलोलुपतया लोकोत्तरां सत्त्वप्रकृति- मपहाय काकमांसमभिलषन्सर्वथा न जीवसी'ति वैद्यनाभिहितः।तं पारितोषिकदानार्थ परमार्थ- बान्धवमिति श्लाघमानो गजतुरगकोशादिसर्वखमार्थिभ्यो वितीर्य राजलोकं नगरमापृच्छय विजने कापि धवलगृहप्रदेशे तत्कालोचितलानदानदेवतार्चनपूर्व दर्भस्रस्तराधिरूढो ब्रह्मद्वारेण प्राणो- स्क्रान्ति करिष्यामीति विमृशन्नकस्मादाविर्भूतमप्सरोगणं सं ददर्श । अञ्जलिं बद्धा प्रणामपूर्व 2) 'का यूयमिति पृष्टे-'न वाग्विस्तराहोऽयमवसरः, "परमापृच्छनायैव वयमुपागता इत्यभिधाया- प्सरसोऽपसरन्त्यो नृपेण भूयोऽभिदधिरे-'नवीनब्रह्मणा निर्मितानां भवतीनामद्वैतरूपवतीना- मेकमेव रूपं नासया" हीनमिति जिज्ञासुरस्मि । अथ ताः "सहस्ततालं विहस्य 'निजमेापराध- मस्मासु सम्भावयसी ति ता मौनमाश्रिता नृपेणोचिरे-'वर्गलोकस्थितासु भवतीषु ममापराधः 1 B वृषभौ। 2 B नास्ति । 3 अत्र DIभाद” एतदने 'उपरि च फणी पुच्छावलम्बे नाधोभूय कुमुमगन्धि नृपशिरसि वंशाय पुनः पुनः फूरकुर्वति' एताशोऽधिकः पाठः समुपलभ्यते। . B 'तन्' नास्ति; Pस। 5 D ढोकयेति । GAD 'अपि' मास्ति । 7 AD शान्तिकर्म० । 8 B मोच्यः स राजा तस्कृत्यं कृत्वा मुचितः। 9 AD . स्तम्भ विमः । * कोठकान्तर्गतः पश्यः Db भादर्श लभ्यते । 10 AD नास्त्येषा पतिः । अत्र D पुस्तके निम्नलिखिता गाथा मुद्रिता छम्पते परं सा प्रक्षिप्ता भति APB आदर्शप्यनुपलब्धत्वात् । A भादर्श पृष्ठाधोभागे टिप्पणीरूपेण लिखिता रश्यते । (१७) 'कलु काउं मुकं च साहसं मइलिभ च अप्पाणं । अजरामरं न पत्तं हा विक्रम हारिभो जम्मो ।' Db सम्झक आदर्शेऽत्र निम्नलिखितोऽधिकः पाठः समुपलभ्यते- (10) 'सच्छं सजनचित्तवल्लघुतरं दीनार्थिवच्छीतलं पुत्रालिजनवत्तथा च मधुरं बालस्य सजपवत् । एलोशीरलयाचन्दनलसत्कर्पूरपालीमिलत्पाटल्युस्पलकेतकीसुरमितं पानीयमानीयताम् ॥ (१९) पदा जीवश्च शुक्रश्च परितचन्द्रमण्डलम् । परिवेष्टयतस्तदै राजा काटेम जीवति ।' 11 D'खान' स्थाने 'म्लान' शब्दः । 12 B स नृपो। 13 B मालिवडप्रणाम। 14 AD 'परं' मास्ति । इत्यप्सरसोऽभिधायापसरन्यो। 16 D 'एकम्' नास्ति । 17 B नासाग्रहीनं । 18 Da-b दत्तहम्त। 19 D 'एव' नाति। .. 15 B 2 ·१० प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथम:- कथं सम्भाव्यत?' इति नृपवचःप्रान्ते ताभ्यो मुख्यया' सुमुख्याऽऽचचक्षे-'राजन् प्राक्पुण्यो दयेन साम्प्रतं नवापि निधयस्तव 'सौधेऽवतेरुस्तदधिष्ठायो वयम् । भवर्ताऽऽजन्मावधि महा- दानानि ददतैकस्यैव निधेरेतावदेव व्यवलितं यावत्त्वं नासाग्रं न पश्यसि । इत्थं तदुक्तिमा- कर्ण्य ललाटं करतलेन स्पृशन् 'यद्यहं नवनिधीनवतीर्णान् वेनि तदा नवभ्यः पुरुषेभ्यस्तान्समर्प- 5 यामीति दैवेनाज्ञानभावाबश्चित इत्युच्चरंस्ताभिः 'कलौ भवानेवोदार' इति प्रतियोधितः परलोक- माप । 'ततः प्रभृति तस्य विक्रमादित्यस्य जगत्ययमधुनापि संवत्सरः प्रवर्त्तते ॥ ७ ॥ ॥ श्रीविक्रमार्कस्य दाने विविधाः प्रबन्धाः॥ 31 20 [२. अथ सातवाहनप्रबन्धः।] १३) अर्थ दाने विद्वत्तायां च श्रीसातवाहनकथा यथाश्रुती ज्ञेया। तत्पूर्वभवकथा चैवं-श्रीप्रति- 10 छानपुरे सातवाहनभूपो" राजपाटिकायां गच्छन्नगरप्रत्यासन्ननद्यां वीचिभि रतीरनिक्षिप्तं म- त्स्यमेकं हसन्तमालोक्य प्रकृतेर्विकृतिरुत्पात इति भयभ्रान्तो नृपः सर्वानेव विदग्धपुरुषान् सन्दे- हममुं पृच्छञ् ज्ञानसागरनामानं जैनमुनि पप्रच्छ। ज्ञानातिशयेन तेन तत्पूर्वभवं विज्ञायेत्युपदि- ष्टम्-'यत्पुरातनभवे त्वमस्मिन्नेव पत्तने उच्छिन्नवंशः काष्ठभारवाहनैकवृत्तिः* अस्यामेव नद्यां भोजनावसरे सनिहितशिलातले सक्तून् पयसाऽऽलोय नित्यमनासि । कस्मिन्नप्यहनि मासोप- 15वासपारणाहेतोः पुरे ब्रजन्तं (जैनमुनिमाहय तं सक्तुपिण्डं तस्मै प्रादात् । तस्य पात्रदानस्या- तिशयात्वं सातवाहननामा नृपतिरासीः । स मुनिर्देवो जातः । तद्देवताधिष्ठानवशात्तं काष्ठ- भारवाहिनो जीवं त्वां नृपतितयोपलक्ष्य प्रमोदाद्धसितवान्' । तत्कथासङ्ग्रहश्चैतत्काव्यम्- २. मीनानने प्रहसिते भयभीतमाह श्रीसातवाहनमृपिर्भवताऽत्र नद्याम् । यत्सतुमिमुनिरकार्यत पारणं प्राक् दैवाद्भवन्तमुपलक्ष्य झषो जहास ॥ स श्रीसातवाहनस्तं पूर्वभववृत्तान्तं जातिस्मृत्या साक्षात्कृत्य ततःप्रभृति दानधर्ममाराध- यन् सर्वेषां महाकवीनां विदुषां च सङ्ग्रहपरः चतसृभिः स्वर्णकोटीभिर्गाथाचतुष्टयं क्रीत्वा सप्त- शतीगाथाप्रमाणं सातवाहनाभिधानं सङ्ग्रहगाथाकोशं* शास्त्रं निर्माप्य नानावदातनिधिः सुचिरं राज्यं चकार । तद्गाथाचतुष्टयमेत । यथा- 1B ताभ्यां। A मुख्या। 3 D सुमुख्यया; A नास्ति । 4B तव प्राक् । 5 B 'तव सौधे' नास्ति । 6 AD भवता देवता रूपेणाजन्मा० । 7AD 'भवतीर्णान्' नास्ति । 8 B देवे ज्ञान। 9 'वनित' स्थाने B 'न चिंतित' । । दण्डा. म्तर्गता पशिः B भादर्श नास्ति । 10 B दानविविधाः । 11 D शातवाहनप्रबन्धा लिख्यन्ते। 12 A शालवाहन । 13 BP यथाश्रुतं। 1 BP शातवाहननरेन्द्रो। 15 AD तीरक्षितं । 16 B प्रकृतिवि०। 17 BP सर्वानपि। 18 BP ज्ञा- नातिशयात् । 19 Bउच्छा। अत्र वृत्तिशब्दाने P Db सज्ञके भादशैं- (२०) 'भहो कोऽपि दरिद्राणां दारिन्यव्याधिरद्भुतः । घृष्टिकाथेऽपि यः पीयमाने न क्षयभूरभूत् ॥' एषोऽधिकः श्लोकः उपलभ्यते । 20 AD 'अस्या' स्थाने 'तस्या' । 21 AD जैनमुनि मासोप० । 2A पारणहेतोः; BP पारणकारणे । 23 AD पुरो। भित्र Db आदर्श-'जैनमुनिं दृष्ट्वा पूर्वभवे मया कमेचिन ददे तस्येदं फलम् । यदुक्तं- (२१) रम्येषु वस्तुषु मनोहरतां गतेषु रे चित्त! खेदमुपयासि कथं वृथा त्वम् । पुण्यं कुरुष्व यदि तेषु तवास्ति वान्छा पुण्यैर्विना नहि भवन्ति समीहितार्थाः ॥ इत्थं चिन्तयित्वा मुनिमाकार्य तं सक्तुपिण्ड-' एतावान् समधिकः पाठोऽस्ति । 24 B •माकार्य । 25 B प्रदात् । 26 AD शाल- वाहननृपतिः । 27 BP एतद्वाक्यं नास्ति । 28 B देवाधिष्ठान। 29 P नास्ति । 30 BP नृपतया । 31 AD सङ्ग्रहावं। 32 AD 'तं' नास्ति । 33 A शालवाहणामि०, D शालिवाहनाभिः। 34 P कोशः। 35 P .मिदं B Db भादशे-'तद् गाथाचतुष्टयं बहुश्रुतेभ्यो शेयम् ।' एवंरूप उल्लेखोऽस्ति । अग्रेतमा गाथान सन्ति ।

·प्रकाशः] भूयराजप्रबन्धः। १०. हारो वेणीदण्डो खट्टुग्गलियाई तह य तालु ति । एयाई नवरि सालाहणेण दहकोडिगहियाई ॥ १ ११. मग्गं चिय अलहन्तो हारो पीणुनयाण थणयाणं । उबिम्बो' भमइ उरे जउणानइफेणपुझं च ॥ २ १२. कैसिणुअलो य रेहइ वेणीदण्डो नियम्बबिम्बम्मि । तुह सुन्दरि सुरयमहानिहाणरक्खाभुयङ्गध ॥ ३ १३. परिओससुन्दराई सुरए जायन्ति जाई सुक्खाई । विरहाउ ताई पियसहि खटुग्गलियाई कीरन्ति ।। ४ १४. मा जाण कीर जहें चक्षुलालियं पडइ पक्कमाइन्दं । जरढत्तणदुल्ललियं उन्भुयतालाहलं एयं ॥ ५ 5 १५. ताण पुरोयं मरीहं" कयलीथम्भाणं सरिसपुरिसाण । जे अत्तणो विणासं फलाई दिन्ता न चिन्तन्ति ॥६ १६. जह सरसे तंह सुक्के वि पायवे धरइ अणुदिणं विझो। उच्छंगवट्टियं निग्गुणं पि गरुयाँ न छान्ति ॥७ १७. पिढमो नेहाहारो तेहिं तिसिएहिं तह कह विगहीउ । पिच्छन्ति जन अन्नं तच्चिय आजम्म मुज्झारी ।।८ १८. सयलजणाणन्दयरो सुक्खस्स वि एस परिमलो जस्स । तस्स नवसरसभावम्मि हुअ किं चन्दणदुमस्स ।।९ १९. कयलितरू विझगिरी नेहाहारो य चन्दणदुमो य । एयाओ नवरि सालाहणेण नवकोडिगहियाओ ॥१० 10 [३. अथ शीलवते भूयराज-प्रवन्धः।] १४) तद्यथा-*षत्रिंशद्ग्रामलक्षप्रमिते कन्यकुब्जदेशे कल्याणकटकनानि राजधानीनगरे भूयराज इति राजा राज्यं कुर्वन् कस्मिंश्चित्प्रभातसमये राजपाटिकायां सञ्चरनेकम्मिन्सौधतले वातायनस्थितां कामपि मृगाक्षी मृगयमाणो निजचित्तापहारापराधिनी तामपजिहीर्युनिजं पानीयाधिकृतपुरुषं समादिदेश । स च तां नृपसौधे समानीय कचित् सङ्कतप्रदेशे स्थापयित्वा । नृपं विज्ञपयामास । नृपेण च तत्रागतेन बाहुदण्डे धृता सती सा तं भूपमवादीत्-'म्वामिन् ! सर्वदेवतावतारस्य भवतो हन्त कोऽयं नीचनार्यामभिलाषः । ततस्तद्वाक्यामृतेनेच्छान्तका- मानलो नृपः 'काऽसीति तां प्रोचे । तया-'अहं तव दासी'त्यभिहिते 'किं तथ्यमेतदिति नृपादेशात् 'प्रभोर्दासः पानीयाधिकृतस्तस्यै पल्यहं दासानुदासीति । तद्वार्तयान्तश्चमत्कृतो नृपतिः सर्वथा विलीनकामार्तिस्ता सुतां मन्यमानो विससर्ज । तम्या वपुषि निजकरौ लग्ना-2) विति विचिन्त्य तन्निग्रहवाञ्छया निशीथे निजैरेव यामिकैगवाक्षप्रविष्टनरकरभ्रान्त्या निजावेव भुजौ निग्राहयामास । अथ प्रत्यूषे तान् यामिकान् सचिवैर्निगृह्यमाणान् निवार्य मालवमण्डले महाकालदेवप्रासादे गत्वा स्वयं देवमाराधयंस्तस्थौ । देवादेशाद्भुजद्वये लग्ने सति तं मालवदेशं सान्तःपुरं तस्मै देवाय दत्त्वा तद्रक्षाधिकृतान् परमारराजपुत्रान् नियोज्य स्वयमेव तापसी दीक्षामकीचक्रे । इति शीलवते भू[य]राजप्रबन्धः॥९॥ 25 भुयल। 16 A गुरूया। 1A मग्गु । 2A थणियाण। :3 DbC उम्विग्गो। 4A पुंजु ग्व। 5A कमिण। AD तह। 7 ) 8 Dd सुरएसु लहन्ति । 9 D) खटुग्गिाइ; DI बटुग्गिणिहाइ। 10 P जं । 11 A उजुय०; P उजाउ । 12P पुरोउ। 13 D मरीढं। 14 P कयलियखंभाण । 15A नास्ति। 17 Pमुसन्ति। 15 ): तहवि। 19 Dh मुजमारो। 20 A उ०। + अन्तिमं गायात्रिकं P भादर्श नोपलम्धम् । '1 P नास्ति 'तपथा' । * AD Da-b सम्झकेवावशेषु एष समग्रोऽपि प्रबन्धो निम्नलिखितरूपेण संक्षिप्तात्मकतयोपलभ्यते-"पत्रिंशद्मामलक्षामिते कन्यकुब्जे नगरे कल्याणकटके पानीयाधिकृतप्रियाभिलापव्यतिकरात् राजा भूयदेवो ( D भूदेवो) मालवके श्रीरुद्रमहाकाछमाराध्य मालवकं तम देवाय दावा स्वयं तापसोऽभूदिति संक्षेपः।" 22 B नाम निजराज०; P नानि तद्राज० । 23 B भूराज। 24 BP कमिन् । 25 AD 'भप' नाम्नि । 26 B 'सा' नास्ति; Db सती। 27 P 'ईषत्' नास्ति। 28 B DI 'तव' नास्ति । 19 BP तस्प० । 30 Db स्वा। 31 BP चकार ।

·१२ प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः [४. वनराजादिप्रबन्धः।] १५) *तस्य कन्यकुब्जस्यैकदेशो गूर्जरधरित्री, तस्यां* गूर्जरभुवि वढीयाराभिधानदेशे पश्चा- शरग्रामे चापोत्कटवंश्यं झोलिकासंस्थं बालकं वणनानि वृक्षे निधाय तन्मातेन्धनमवचिनोति । प्रस्तावात्तत्रायातैजैनाचार्यैः श्रीशीलगुणसूरिनामभिरपराहेऽपि तस्य वृक्षस्य छायामनमंन्तीमा- 5 लोक्य, झोलिकास्थितस्य तस्यैव बालकस्य पुण्यप्रभावोऽयमिति विमृश्य, जिनशासनप्रभावकोऽयं भावीत्याशया वृत्तिदानपूर्व तन्मातुः पार्धात्स यालो जगृहे । वीरमतीगणिन्या स बालः परिपा- ल्यमानो गुरुभिर्दत्तवनराजाभिधानोऽष्टवार्षिको देवपूजाविनाशकारिणां मूषकाणां रक्षाधिकारे नियुक्तः । स तान् बाणेन निघ्नन् गुरुभिर्निषिद्धोऽपि चतुर्थोपायसाध्यास्तानेवं जगौ । तस्य जातके राजयोगमवधार्याऽयं महानृपतिरेव भावीति निर्णीय स" तन्मातुः पुनः प्रत्यर्पितः । मात्रा समं 10 कस्यामपि पल्लिभूमौ स्वमातुलस्य चौरवृत्त्या वर्तमानस्य [सन्मानपात्रता प्राप्तो जनपदस्थान्तर- स्खलितपौरुषवृत्तिनगरग्रामसार्थाकेव....(?)+] सर्वत्र धाटीप्रपातमकरोत् । १६) कदाचित्" काकरग्रामे खानपातनपूर्व कस्यापि व्यवहारिणो गृहे धनं मुष्णन् देधिभाण्डे करे पतिते सत्यत्र भुक्तोऽहमिति विचिन्त्य तत्सर्वखं तत्रैव मुक्त्वा विनिर्ययौ । परस्मिन्नहनि तद्भगिन्या श्रीदेव्या निशि गुप्तवृत्त्या सहोदरवात्सल्यादाहृतः। पृष्टः-'कथं मद्गृहे प्रविश्य सर्व- 15 सारं [गृहीत्वा] त्वया पुनरेव मुक्तम् ? । तेनोक्तं- २०. कह नाम तस्स पावं चिंतिअइ आगए वि कोवम्मि । उप्पलदलसुकुमालो जस्स घरे अल्लिओ हत्थो॥ सापि तद्वचनमाकर्ण्य तचरित्रेण चमत्कृता भोजनवस्त्रदानादिकमुपकारं चकार । 'मम पट्टा- भिषेके भवत्यैव भगिन्या तिलकं विधेयमिति प्रतिपेदे । १७) अथान्यस्मिन्नवसरे तस्य चरटवृत्त्या वर्तमानस्य चौरैः काप्यरण्यप्रदेशे रुद्धो जाम्बा- 20भिधानो वणिक तं" चोरत्रयं दृष्ट्वा वयाणपश्चकमध्याद्वाणद्वयं भऑस्तैः पृष्ट इति" प्राह-'भवत्रित- याधिकं बाणद्वयं विफलमि'त्युक्ते, तदुक्तं चलवेध्यं बाणेनाहत्य तैः परितुष्टैरात्मना सह नीतस्त- योधविद्याचमत्कृतेन "श्रीवनराजेन 'मम पट्टाभिषेके त्वं महामात्यो भावी'त्यादिश्य विसृष्टः । १८) अथ कन्यकुब्जादायातपञ्चकुलेन तदेशराज्ञः सुतायाः श्रीमहर्णकाभिधानायाः कब्रुक- सम्बन्धे पितृप्रदत्तंगूर्जरदेशस्योग्राहणकहेतवे समागतेन सेल्ल वनराजाभिधानश्चक्रे । षण्मासी * द्वितारकान्तर्गतः पाठः AD नास्ति । 2 Da शीलगणि; DU शीलगण । 3 B सूरिभिः; A सरि- भिनामभिः। 4 Boमवनमम्ती। 5 B 'पुण्य' मास्ति । 6 Db परिपाव्यः। 7 B नास्ति। 8 D लोष्टः, Pa बाणैः 9 AD नृपतिर्भा०। 10 P 'स' नास्ति; AD 'तन्' नास्ति । 11 B समपितः। + एतकोष्ठकान्तर्गतः पाठः केवलं P भादर्श एवोपलभ्यते । 12 प्रदान । एतद Po भाद” 'चौरस्वभावे लमे न सुखं कदाचिदपि । यतः- (२२) नक्तं दिवा म शयनं प्रकटा न चर्या स्वैरे न चामजलवनकलत्रभोगः । शंकानुजादपि सुतादपि दारतोऽपि लोकस्तथापि कुरुते मनु चौर्यवृत्तिम् ॥' एतावान् प्रक्षिप्तः पाठः समुपलभ्यते। 13 केवलं B भादर्श एवं एष शब्दः। 14 B नास्ति । 15 B तहधि।. ३ एतद्विचिहा- म्तर्गतपाठस्थाने AD भाद© 'सया भोजन वस्त्र(वसु D)दानपूर्वकमुपकृतो'; B भाद© 'सानभोजनवनदान' एतादृशः संक्षितः पाठः प्रपठ्यते। 16 P प्रतिपन्नम् । 17 AD नास्ति। 18 D जम्बा०। 19 P चोर० 20 AD 'ख' माखि। 21 Bइति' नास्ति। 22 D बल. । 23 P 'तद्' नास्ति। 24 BP 'श्री' नास्ति । 25 D ताश | 26 D महमिका । 27 P प्रतिपक्ष। 28 B सोलपका P सहमद् । 1 Dbबाण। - ·। । 10 15 प्रकाश:] बनराजादिप्रबन्धः। यावदेशमुग्रात्य चतुर्विशतिसंख्यान पाख्थकद्रम्मलक्षास्तेजोजात्यांचतुःसहस्रसंख्यांस्तुरङ्गमान् गृहीत्वा पुनः स्वदेशं प्रति प्रस्थितं पञ्चकुलं सौराष्ट्राभिधानघाटे वनराजो निहत्य कस्मिमपि वननिकुञ्ज तद्राजभयावर्ष यावद्गुप्तवृत्त्या तस्थौ १९) अथ निजराज्याभिषेकाय राजधानीनगरनिवेशचिकीः शूरां भूमिमवलोकमानः पीप- लुलातडागपाल्यां सुखनिषण्णेन भाख्याडसाखडसुतेनाणहिल्लनाना पृष्टः-'किमवलोक्यते"। 5 'नगरनिवेशयोग्या शूरा भूमिरवलोक्यते' इति तैः प्रधानैरभिहिते, 'यदि तस्य नगरनिवेशस्य मन्नाम दत्त ततस्तां भुवमावेदयामी'त्यभिधाय जालिवृक्षसमीपे गत्वा यावती भुवं शशकेन श्वा त्रासितस्तावती भुवं दर्शयामास । तत्र प्रदेशे" अ ण हि ल्ल पु र मिति' नाम्रो नगरं निवेशयामास।" [अत्रान्तरे P आदर्श निनोवृतानि पद्यानि लिखितानि प्राप्यन्ते- [६] कृतहारानुकारेण प्रकारेण चकास्ति यत् । सुकृतेन वृतीभूय त्रायमाणं कलेरिव ।। [७] चन्द्रशालासु बालानां खेलन्तीनां निशामुखे । यत्र वक्त्रश्रिया भाति शतचन्द्रं नमःस्थलम् ।। [८] लङ्का शङ्कावती चम्पा सकम्पा विदिशा कशा । काशिर्नाशितसम्पत्तिमिथिला शिथिलादरा ॥ [१] त्रिपुरी विपरीतश्रीमथुरा मन्थराकृतिः । धाराप्यभूनिराधारा यत्र जैत्रगुणे सति ॥ युग्मम् ॥ [१०] कौरवेश्वरसैन्यस्य यत्पौरस्त्रीजनस्य च । बलाद् गांगेय-कर्णस्य न पश्याम्यहमन्तरम् ।। [११] प्रौढश्रीरलका न जातपुलका लक्कातिशङ्काकुला, नैवाप्युजयिनी कदापि जयिनी चम्पातिकम्पान्विता । कान्ती कान्तिविभूषिता नहि तथाऽयोध्याऽतियोध्याभवत् , यस्याग्रे तदिहाद्भुतं विजयते श्रीनर्तनं पत्तनम्।।] २०) ८०२ यधिकाष्टशतसंवत्सरे (A D संवत् ८०२ वर्षे वैशाग्वमुदि २ सोमे) श्रीविक्रमात- स्तस्य जालितरोर्मूले" धवलगृहं कारयित्वा राज्याभिषेकलग्ने काकरग्रामवास्तव्यां तां प्रतिपन्नभ- गिनीं श्रियादेवीमाहृय तया कृततिलकः श्रीवनराजो राज्याभिषेकं पञ्चाशद्वर्षदेश्यः कारया-20 मास । स जाम्बाभिधानो वणिम् महामात्यश्चके। पश्चासरग्रामतः श्रीशीलगुणसूरीन सभक्ति- कमानीय धवलगृहे निजसिंहासने निवेश्य कृतज्ञचूडामणितया सप्ताङ्गमपि राज्यं तेभ्यः समर्प- यस्तैनिःस्पृहे यो भूयो निषिद्धस्तत्प्रत्युपकारबुद्ध्या तदादेशाच्छीपार्श्वनाथप्रतिमालकृतं पञ्चा- सराभिधानं चैत्यं निजाराधकमूर्तिसमेतं च कारयामास । तथा धवलगृहें कैण्टेश्वरीप्रसादश्च कारितः। २१. गूर्जराणामिदं राज्यं वनराजात्प्रभृत्यपि । जनैस्तु स्थापितं मस्तद्वेषी नैव नन्दति" ।। २१) संव० ८०२ पूर्व निरुद्धं वर्ष ५९ मास २ दिन २१ श्रीवनराजेन राज्यं कृतम् । श्रीवनराजस्य सर्वायुषर्ष १०९ मास २ दिन २१ । 1 B 'पावत्' नास्ति। 2 P पारूप्यक; DD पारूपक; D रूप्यक। 3 BP चतुःसामान् तुरगान् । मासि। 5P तटाक। 6 BP निषण्णो। 7 P भारभारसाखरा०; B 'सांसडा' नास्ति। 8 A किमु बिलो। 'प्रधान' मास्ति । 10 D नाम मम । 11 BD ददत । 12 B शशकेन यावतीं भुवं श्वा०; D यावती भूः शशकेनोप्याशिता । 13 AD 'प्रदेशे नास्ति । 14 AD 'इति' नास्ति। 15 P नास्ति । 16 BD निवेश्य। 17 BP .तरोन्सले। माकार्य। 19 BP नास्ति। 20 D नास्ति तत्'; A Tः। 21P सहित। 22 AD तथा तेन । 23 D •गृहकण्ठे । 24 D कण्ठे। 25 Db तवेषाद् वा नन्दति । 25 AD 'राजधानी' 9 BP 18 BP ·5 प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः संवत् ८६२ वर्षे आषाढसुदि ३ गुरौ अश्चिन्यां सिंहलग्ने वहमाने वनराजसुतस्य श्रीयोगराजस्य राज्याभिषेकः। [B P प्रत्यन्तरे-'संवत् ८०२ पूर्व वर्ष ६० श्रीवनराजेन राज्यं कृतम् । संवत् ८६२ वर्षे श्रीयोगराजस्य राज्याभिषेकः ( श्रीजोगराजेन राज्यमलंचक्रे)-इत्येव पाठः ।] २२) तस्य राज्ञः' त्रयः कुमाराः । अन्यस्मिन्नवसरे क्षेमराजनाना कुमारेण राजेति विज्ञप- यांचवे-'देशान्तरीयस्य राज्ञः प्रवहणानि वात्यावर्तेन विपर्यस्तानि । अन्यवेलाकूलेभ्यः श्रीसो- मेश्वरपत्तने समागतानि । ततस्तेषु तेजखितुरंगमसहस्रं दश (१००००) तथा गजानां सार्दाघटा संख्ययाँ रूप १८ । अपरवस्तूनि कोटिसंख्यया । एतावत्सर्वं निजदेशोपरि स्वदेशमध्ये भूत्वा सञ्चरिष्यति । यदि खाम्यादिशति तदाऽऽनीयते” इति विज्ञप्तेन राज्ञा तन्निषेधः कृतः। 10 तदनन्तरं तैत्रिभिः कुमारै राज्ञो वयोवृद्धभावाद्वैकल्यमाकल्य तस्यामपि स्वदेशप्रान्तप्रान्तर- भूमौ स्वसैन्यं सजीकृत्याज्ञातचौरवृत्त्या तत्सर्वमाच्छिद्य खपितुरुपनिन्ये । अन्तःकुपितेन मौनाव- लम्बिना तेन राज्ञा न किमपि तेषां प्रति"प्रत्यादिष्टम् । तत्सर्वं नृपतिसात्कृत्वा 'क्षेमराजकुमारे- गैतत्कार्य सुन्दरं कृतमसुन्दरं वेति विज्ञप्तो नृपतिर्यभाषे-'यदि सुन्दरमुच्यते तदा परखलुण्ट- नपातकम् ; यद्यसुन्दरमभिधीयते तदा भवदीयचेतस्सु विरक्तिः । अतो मौनमेव श्रेय इति 1: सिद्धम् । श्रूयतां भवदीयप्रथमप्रश्ने परवित्तापहृतौ निषेधहेतुः । यदा परमण्डलेषु नृपतयः सर्वेषामपि राज्ञां राज्यप्रशंसां कुर्वन्ति तदा गूर्जरदेशे च र ट राज्य मित्युपहसन्ति । अस्मत्स्थान- पुरुषैरित्यादिस्वरूपं वयं विज्ञप्तिकया ज्ञाप्यमानाः किश्चिन्निजपूर्वजवैमनस्यमावहन्तो दृयामहे । यद्ययं पूर्वजकलङ्कः सर्वलोकहृदये विस्मृतिमावहति तदा समस्तराजपक्तिषु वयमपि राज- शब्दं लभामहे । धनलवलोभलोलुभैर्भवद्भिः स पूर्वजकलङ्क उन्मृज्य पुनर्नवीकृतः'। तदनन्तरं 20 राज्ञा शस्त्रागारानिजं धनुरूपानीय 'यो भवत्सु बलवान् स इदमारोपयत्वि'ति समादिष्टे सर्वा- भिसारेण तन्नैकेनाप्यधिरोप्यत इति राज्ञा हेलयैवाधिज्यीकृत्याभिदधे- २२. आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां वृत्तिच्छेदोऽनुजीविनाम् । पृथक्शय्या च नारीणामशस्त्रो वध उच्यते ॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशात् आज्ञाभङ्गादस्माखशस्त्रवधकारिषु पुत्रेषु को दण्ड उचितः। अतो राज्ञा प्रायोपवेशनपूर्वकं विंशत्यधिकवर्षशते पूर्णे चिताप्रवेशः कृतः । अनेन राज्ञा भवारिकाश्री- 25 योगीश्वरीप्रासादः कृतः । २३) अनेन (योगराजनाना) राज्ञा वर्ष ३५ राज्यं कृतम् । सं० ८९७ पूर्व वर्ष २५ श्रीक्षेमराजेन राज्यं कृतम् । सं० ९२२ पूर्व वर्ष २९ श्रीभूयडेन राज्यं कृतम् । अनेन श्रीपत्तने भूयडेश्वरप्रासादः कारितः। 5 B 'भूत्वा' 1 AD 'राज्ञः' नास्ति । 2 A सार्द्धघटा; D सार्द्धशती । 3 B संख्यायां। 4 D 'रूप १४' नास्ति । नास्ति । 6 BP तदादीयते । 7 P .वृद्धताभा०। 8 B प्रान्तरप्रान्तभू०; A प्रान्तप्रान्तभू०; D प्रान्तभू० । 9 D'स्व' 10 AD 'तेन' नास्ति । नास्ति । 11 P 'प्रति' नास्ति; B प्रतिपश्यादिष्टं; D प्रतिपश्यादि कृतं । 12 AD चेतसो। 13 P 14 AD 'स्थान' नास्ति । 15 AD 'वयं नास्ति । 16 AD पूर्वजः। ०हसन्तः। 17 PD 'लोभ' नास्ति। 18 AD 19 B ०धिकृत्याभिवधे। 20 P द्विजन्मना। 21 D 'आज्ञाभा.' नास्ति । 22 BP दण्डः कः। 23 BP विंशत्याधिकं । 24 BP भादर्श एषा पकिर्नाति ।

·5 सं० ८... 10 प्रकाशः] मूलराजप्रबन्धः। सं० ९५१ पूर्व श्रीवैरसिंहेन वर्ष २५ राज्यं कृतम् । सं०९७६ पूर्व वर्ष १५ श्रीरत्नादित्येन राज्यं कृतम् । सं० ९.१ पूर्व वर्ष ७ श्रीसामन्तसिंहेन राज्यं कृतम् । एवं चापोत्कटवंशे सप्त नृपतयोऽभूवन् । विक्रमकालात् संख्यया वर्ष १९८ । [A आदर्श तथा प्रायस्तत्सदृशे ) पुस्तके एपा वंशावलिः निम्नस्वरूपा लिखिता लभ्यते- सं०८...... (१) श्रावणसुदि ४ निरुद्धं वर्ष १० मास १ दिन १ श्रीयोगराजेन राज्यं कृतम् । सं०८.. श्रावणसुदि ५ उत्तरापाटनक्षत्रे धनुर्लग्ने रलादित्यस्य राज्यामिपेको बभूव । सं०८.. कार्तिकसुदि ९ निरुद्धं वर्ष ३ मास ३ दिन ४ अनेन राज्ञा राज्यं कृतं । सं०८.. कार्तिकसुदि ९ वा मघानक्षत्रे वृषलग्ने श्रीवरसिंहो राज्ये समुपविष्टः । ज्येष्ठसुदि १० शुक्रे निरुद्धं वर्ष ११ मास ७ दिन २ अनेन राज्ञा राज्यं चक्रे । सं०८. ज्येष्ठमुदि १३ शनी हस्तनक्षत्रे सिंहलने श्रीक्षेमराजदेवस्य राज्याभिषेकः समजनि । सं० ९२ भाद्रपदसुदि १५ रवी वर्ष ३८ मास ३ दिन १० अस्य राज्ञो राज्य निबन्धः । सं० ९३५ वर्षे अश्वीनीसुदि १ सोमे रोहिणीनक्षत्रे कुम्भलग्ने श्रीचामुण्डराजदेवस्य पट्टाभिषेकः समजनि । सं० ९.........माधवदि ३ सोमे निरुद्धं वर्ष १३ मास ४ दिन १७ अनेन राज्ञा राज्यं विदधे । सं० ९३८ (१) माघयदि ४ भीमे स्वाति नक्षत्रे सिंहलग्ने श्रीआगडदेवो राज्ये उपविष्टः । अनेन कर्कराया 15 पुर्या आगडेश्वर-कण्टेश्वरीप्रासादी कारितौ । सं० ९६५ पौपसुदि ९ बुधे निरुद्धं वर्ष २६ मास १ दिन २० राज्यं कृतं । सं०९.... पोषसुदि १० गुरी आर्द्रानक्षत्रे कुम्भलग्ने भूयगडदेवः पट्टे समुपविष्टः । अनेन राज्ञा भूयगडेश्वरप्रासादः कारितः श्रीपत्तने प्राकारश्च । सं० ९..... वर्षे आषाढसुदि १५ निरुद्धं वर्ष २७ मास ६ दिन ५ राज्यं कृतं । एवं चापोत्कटवंशे पुरुष ८ तद्वंशे १९० वर्ष, मास २, दिन सप्त राज्यं कृतम् । ] 20 २३. *असेव्या मातङ्गाः परिगलितपक्षाः शिखरिणो जडप्रीतिः कूर्मः फणिपतिरयं च द्विरसनः । इति ध्यातुर्धातुर्धरणिधृतये सान्ध्यचुलुकात्समुत्तस्थों कश्चिद्विलसदसिपट्टः स सुभटः ॥ इति ॥ [५. मूलराजप्रबन्धः।] २४) अथ पूर्वोक्तश्रीभूयराजवंशे मुञ्चालदेवमुता राज-बीज-दण्डक-नामानत्रयः सहोदरा यात्रायां श्रीसोमनाथं नमस्कृत्य ततः प्रत्यावृत्ताः श्रीमदणहिल्लपुरे श्रीसामन्तसिंहनृपं वाहके. ल्यामवलोकमानास्तुरगस्य नृपेण कशाघाते दत्ते सति कार्पटिकवेशधारी राजनामा क्षत्रियोऽन- वसरदत्तेन तेन कशाघातेनं पीडितः शिरःकम्पपूर्वकं हा हेति शब्दमवादीत् । राज्ञा तत्कारणं पृष्टः स-'तुरङ्गमेन कृतं गतिविशेष न्युञ्छनयोग्यमनवधार्य कशाघाते दीयमाने ममैव मर्माभि- घातः समजनि' । तेन तद्वचसा चमत्कृतेन राज्ञा स तुरङ्गमो वाहनाय समर्पितस्तस्यैव । अश्वाश्व-30 वारयोः सदृशं योगमालोक्य पदे पदे तयोर्युञ्छनानि कुर्वस्तेनैव तदाचारेण तस्य महत्कुलमा- कलय्य लीलादेवीनाम्नी खभगिनीं तस्मै ददौ । आधानानन्तरं कियत्यपि गते काले, तस्या अकाण्ड- * एतत्पचं BP भाव” नोपलभ्यते। 1 BP 'भय' नारिख । - D भूयगडरा०, P भूयरा। श्रीभूपडदेवनृपं । 5 BP प्रहारेण । 3 BP नास्ति। 4 AD ·10 15 प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः मरणे सजाते सति, सचिवैरपत्यमरणं पर्यालोच्य तदुदरविदारणपूर्वमपत्यमुद्धृतम् । मूलनक्षत्र- जातत्वात्स 'श्रीमूलराजाभिधया समजनि । थालार्क इव आजन्म तेजोमयत्वात्सर्ववल्लभ- तया पराक्रमेण मातुलमहीपालं प्रवर्द्धमानसाम्राज्यं कुर्वन् मदमत्तेन श्रीसामन्तसिंहेन स साम्रा- ज्येऽभिषिच्यते अनुन्मत्तेनोत्थाप्यते च । तदादिचापोत्कटानां दानमुपहासतया प्रसिद्धम् । स 5 इत्थमनुदिनं विडम्व्यमानो निजपरिकरं सजीकृत्य विकलेन मातुलेन स्थापितों राज्ये तं निहत्य सत्य' एव भूपतिर्बभूव । २५) सं० ९९३ वर्षे आषाढसुदि १५ गुरौ, अश्विनीनक्षत्रे सिंहलग्ने रात्रिप्रहरद्वयसमये जन्मत एकविंशतितमे वर्षे श्रीमूलराजस्य राज्याभिषेकः समजनि । (B P आदर्शे-'सं० ९९८ वर्षे श्रीमूलराजस्य राज्याभिषेको निष्पन्नः।' एतावानेव पाठः) २४. *मूलार्कः श्रूयते शास्त्रे सर्वकल्याणकारकः । अधुना मूलराजेन योगश्चित्रं प्रशस्यते ।। [१२] खिमे एत्य वनं जगाद स विभुथापोत्कटानां विभोर्वशे हैहयभूपतेर्गुणवती कन्यास्ति वं...... । तासौ मुदितेन विगताशकं विवाह्या त्वया गर्भ धास्यति सार्वभौममुदरे सेयं मृगाक्षी यतः॥ [१३] 'तत्कुक्षावजनिष्ट विष्टपमणिः श्रीराजिराजाङ्गजः श्रीमद्गुर्जरमण्डलेऽथ नृपतिः श्रीमूलराजाहयः । यसिन् दिग्विजयोद्यमव्यतिकरे प्रौढप्रभावाद्भुते कम्पन्ते स मनांसि नाम न परं भूम्योऽपि भूमीभुजाम् ॥ श्रीसौराष्ट्रमंडले युद्धं सा...सीहेन इति प्रबन्धः । [१४] आवर्जिता जितारातेर्गुणैर्वाणरिपोरिव । गूर्जरेश्वरराज्यश्रीर्यस्य जज्ञे स्वयंवरा ॥ [१५] सपनाकृतशत्रूणां संपराये स्वपत्रिणाम् । महेच्छ: कच्छभूपालं लक्षं लक्षीचकार यः ॥ [१६] 'लाटेश्वरस्य सेनान्यमसामान्यपराक्रमः । दुर्वारं वाणपं हित्वा हास्तिकं यः समग्रहीत् ।। [१७] दानोपहतदारियं शौर्यनिर्जितदुर्जनम् । कीर्तिस्थगितकाकुत्स्थं यो राज्यमकरोचिरम् ।। 20 [इत्यादिभिः स्तुतिभिः वुधैः स्तूयमानः साम्राज्यं कुर्वन्-] कस्मिन्नप्यवसरे सपादलक्षीयः क्षिति- पतिः श्रीमूलराजमभिषेणयितुं गूर्जरदेशसन्धौ समाजगाम । तद्योगपद्येन नरपतेस्तिलङ्गदेशीय- राज्ञो धारपनामा सेनापतिरुपाययौ । श्रीमूलराजेन तयोरेकस्मिन्विगृह्यमाणेऽपरः पाणिघातं कुरुत इति सचिवैः सह विमृशंस्तैरूचे-'श्रीकन्थादुर्गे प्रविश्य कियन्त्यपि दिनान्यतिवाह्यन्ताम्"। नवरात्रिकेषु समागतेषु सपादलक्षक्षितिपतिः स्वराजधान्यां शाकम्भर्यामेव खगोत्रजामाराध- 25 यिष्यति । तस्मिन्नवसरे श्रीयारपनामा सेनानीर्जीयते । तदनुक्रमागतः सपादलक्षक्षोणीपतिरपि।' इत्थं तदीये मने श्रुते सति नृपःप्राह-'ममलोके पलायनापवादः किन भविष्यती'त्यादिष्टे,ते ऊचुः- २५. यदपसरति मेषः कारणं तत्प्रहर्तुं मृगपतिरपि कोपात्सकुचत्युत्पतिष्णुः । हृदयनिहितवैरा गूढयत्रप्रचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ॥ इति तवचसा श्रीमूलराजः श्रीकन्यादुर्गे" प्रविवेश। श्रीसपादलक्षीयभूपतिः श्रीगूर्जरदेश एवं 2 P 'मूलनक्षत्रजातस्थात् मूलराज इति' इत्येव पाठः। 3 AD श्रीभूयडदेवेन। 4 AB D तेन तु मत्ते। 5 AD .हासप्रसिद्धं। 6 BP राज्ये स्थापितो। 7 BP स सस्य । * B भाद” एतादृश एपः श्लोकः-मूलाकैः श्रूयते लोके सर्वकार्यस्य कारकः । अधुना मूलराजस्तु चित्रं लोकेषु गीयते ॥ + एसचिह्नांकितानि पद्यानि P भादर्श विना नान्यत्रोपलभ्यन्ते । एषा खण्डिता पक्किरपि P प्रतावेच लभ्यते । 8 BP भादर्श एवैषः कोष्ठकगतः पाठः प्राप्यते । 9 Daib पराजेतुं। 10 B मरपतितिलंगदेशराज्ञो। 11 AD वासन्ते। 12 BP 'ते ऊचुः' नास्ति । 13 P .दुगं। 14 AD ‘एवं' नास्ति । । 1AD 'सति' नास्ति । भमनुम० ·प्रकाश:] मूबराजप्रबन्धः । वर्षाकालमतिकामनवरात्रेषु समागतेषु तस्यामेव कटकभूमौ शाकम्भरीनगरं निवेश्य तत्र गोत्र- जामानीय तत्रैव नवरात्राणि प्रारेभे । श्रीमूलराजस्तस्वरूपमवगम्य निरुपायान् मत्रिणो मत्वा' तत्कालोत्पन्नमतिवैभवो राजलाहणिकां प्रारभ्य राजादेशेन समस्तान् समन्ततः सामन्तानाहूय कूटलेखनव्ययकरणप्रतिवद्धपञ्चकुलमुखेन सर्वानपि राजपुत्रान् पदातींश्चान्वयावदाताभ्यामुपलक्ष्य यथोचितदानादिभिरावय॑ च समयसङ्केतज्ञापनपूर्वकं तान् सर्वान् सपादलक्षीयनपतिशिविरस- 5 निहितान् विधाय, खयं निर्णीते वासरे प्रधानकरभीमारुह्य तत्प्रतिपालकेन समभूयसीमपि भुवमा- कम्य, प्रत्यूषकालेऽप्रतर्कित एव सपादलक्षीयनृपतेः कटकं प्रविश्य करभ्या अवरुप कृपाणपाणिरे- काक्येव श्रीमूलराजस्तद्दौवारिकमभिहितवान्-'साम्प्रतं नृपतेः कः समयः? श्रीमूलराजो राजद्वारे प्रविशतीति स्वस्वामिने विज्ञपय'-इति वदंस्तं दोर्दण्डप्रहारेण द्वारदेशादपसार्य, 'अयं श्रीमूलराज एव द्वारे प्रविशती'ति तस्मिन्नभिदधाने गुरूदरान्तःप्रविश्य तस्य राज्ञः पल्यके स्वयं निषसाद । 10 भयभ्रान्तः स राजा क्षणमेकं मौनमवलम्ब्येषत्साध्वसं विधूय, 'भवानेव श्रीमूलराजः इत्यभिहिते, श्रीमूलराजस्य ओमिति गिरमाकर्ण्य यावत्समयोचितं किश्चिदक्ति तावत्पूर्वसङ्केतितेस्तैश्चतुःसह- सप्रमितैः पत्तिभिः स गुरूदरः परितः परिवेष्टयांचके । अथ श्रीमूलराजेन स नृप इत्यभिदधे- 'अस्मिन्भूवलये नृपतिः समरवीरः समरे यो मम सम्मुखस्तिष्ठति स कोऽपि नास्त्यस्ति वेति मम विमृशतस्त्वमुपयाचितर्शतैरुपस्थितोऽसि । परमशनावसरे मक्षिकासन्निपात इव तिलङ्गदेशीय-15 तैलिपाभिधानराज्ञा सेनापति मज्जयाय समागतं यावच्छिक्षयामि तावश्वया पार्णिघातादिव्या- पाररहितेन स्थातव्यमिति त्वामुपरोदुमहमागतोऽस्मि' । श्रीमूलराजेनेत्यभिहिते से भूपतिरेवम- वादीत्-'यस्त्वं नृपतिरपि सामान्यपत्तिरिव जीवितनिरपेक्षतयेत्थं वैरिगृह एक एव प्रविशसि तेन त्वया सार्द्धमाजीवितान्तं मे सन्धिः'।तेन राज्ञेत्युदिते 'मा मैवं वदेति तं निवारयंस्तेन भोजनाय निमश्रितोऽवज्ञया तं निषिद्ध्य, करे तरवारिमादायोस्थितस्तां करभीमारुह्य तेन स्कन्धावारेण परि-20 वेष्टितो पारपसेनापतेः कटके पतितः। तं निहत्य दशसहस्रसंख्यास्तद्वाजिनोऽष्टादशगजरूपाणि चादाय यावदावासान् दत्ते तावत्प्रणिधिभिरस्मिन्वृत्तान्ते ज्ञापिते सपादलक्षपतिः पलायांचके। २६) तेन राज्ञा श्रीपत्तने श्रीमूलराजवसहिका कारिता, श्रीमुञ्जालदेवखामिनः" प्रासादश्च । तथा नित्यं नित्यं सोमवासरे श्रीसोमेश्वरपत्तने यात्रायां शिवभक्तितया ब्रजस्तक्तिपरितुष्टः सोमनाथ उपदेशदानपूर्व मण्डलीनगरमागतः । तेन राज्ञा तत्र मूलेश्वर इति प्रासादः कारितः । 25 तत्र नमश्चिकीर्षाहर्षेण प्रतिदिनमागच्छतस्तस्य "नृपतेस्तद्भक्तिपरितुष्टः श्रीसोमेश्वरः 'अहं" ससागर एव भवन्नगरे समेष्यामी त्यभिगाय श्रीमदणहिल्लंपुरेऽवतारमकरोत् । समागतसागर- सङ्केतेन सर्वेष्वपि जलाशयेषु सर्वाण्यपि वारीणि क्षाराण्यभवन् । तेन राज्ञा तत्र त्रिपुरुष- प्रासादः कारितः। 1 AD ज्ञास्वा। 2D राजा लिहणिका; A लिहिणिकीं। 3 BP श्रुणलेखक। 4 DP ज्ञापना० । 5 AD 'स्वयं 6 D ऽतर्कित । 7 B गुरुदरा०; P गुहृदरा० । 8 B इत्यविहिते; Pइति तेनाभिहिते। 9 B मूलराजः स्पष्टं जगौ भोमि० । 11 B कोहपतिः; P नास्ति । 12 D विहाय 'मम' मास्ति । 13 BP मम्मुखे भवनिष्टते । 14 BP नास्त्येस्तिवेति । 15 AD याचितरुप० । 16 AD तेलप०॥ 17 AD 'स' नास्ति। 18 D यावं। जीवितान्तमेव सन्धिः; P .जीवितमेव सन्धिः । 20 D 'नृपतिः' नास्ति । 21 BP मूलवसहिका। 29 }P मुलालसामि- देवप्रासा। 23 AD श्रीपसने । 24 शिवभक्त्या । 25 BP मण्डलीमुपागतः । 26 AD 'मृपतेः' नास्ति। 27 AD 'भाई' नास्ति। 28 P .हिडपत्तने। . नास्ति। 10 AD नास्ति। 19B 3 ·10 । प्रवन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः २७) अथ तस्य प्रासादस्य' चिन्तायकमुचितं तपखिनं कश्चिदालोकमानः सरखतीसरित्तीरे एकान्तरोपवासपारणकेऽनिर्दिष्टपश्चग्रासभिक्षाहारं कान्थडिनामानं स तपखिनमौषीत् । याव- त्तन्नमस्याहेतवे नृपतिस्तत्र प्रयाति तावत्तेन तृतीयज्वरिणा स ज्वरः कन्थायां नियोजित इति नृपतिरालोक्य, तेन राज्ञा 'कथं कन्था कम्पते?' इति पृष्टः। 'नृपेण सह वार्ता कर्तुमक्षमतयेह 5 ज्वर आरोपित' इत्यभिहिते पार्थिवः प्राह-'ययेतावती शक्तिर्भवतस्तदा ज्वरः किं न सर्वथा प्रहीयते' इति राजादेशे- २६. 'उपतिष्ठन्तु मे रोगा ये केचित्पूर्वसश्चिताः । आनृण्ये गन्तुमिच्छामि तच्छम्भोः परमं पदम् ॥ इति शिवपुराणोक्तान्यधीयन् , नाभुक्तं कर्म न क्षीयते इति जानन् कथममुं विसृजामी ति तेना- भिहिते त्रिपुरुषधर्मस्थानस्य चिन्तायकत्वाय नृपतिरभ्यर्थयामास । २७. 'अधिकारात्रिभिर्मासैर्माठापत्यात्रिमिर्दिनैः । शीघ्रं नरकवाञ्छा चेद्दिनमेकं पुरोहितः ॥ इति स्मृतिवाक्यतत्त्वं" जास्तप उडुपेन संसारसागरमुत्तीर्य कथं गोष्पदे निमजामीति वचसा निषिद्धो नृपस्तानशासनं मण्डकवेष्टितं निर्माय तस्मै भिक्षागताय पत्रपुटे मोचयामास । स तदजानस्ततः प्रत्यावृत्तः । पुरा प्रदत्तमार्गोऽपि सरखत्याः पूरे तदा न "दीयमानमार्गः, आजन्म निजदूषणानि विमृशंस्तात्कालिकभिक्षादोषपरिज्ञानाय यावद्रिलोकते तावत्तहत्तं ताम्रशासनं 15 ददर्श । तदनु क्रुद्धं तपोधनं विज्ञाय तत्रागत्य नृपस्तत्सान्त्वनाय यावद्विनयवाक्यानि ब्रूते तावत्तेन 'मया दक्षिणपाणिना गृहीतं भवत्ताम्रशासनं कथं वृथा भवतीति वयजल्लदेवनामा निजविनेयोनृपाय समर्पितः। तेन वयजल्लदेवेन 'प्रतिदिनमकोद्वर्तनाय जात्यधुसूणस्याष्टौ पलानि, मृगमदपलचतुष्टयम् , कर्पूरपलमेकम् , द्वात्रिंशद्वाराङ्गनाः, ग्राससहितं सितातपत्रं च यदा ददासि तदा चिन्तायकत्वमङ्गीकरोमी'त्यभिहिते राज्ञा तत्सर्व प्रतिपद्य त्रिपुरुषधर्मस्थाने तपखिभूपतिपदे 20 सोऽभिषिक्तः। कंकूलोल इति प्रसिद्धः । इत्थं भोगान् भुञ्जानोऽप्यजिब्रह्मचर्यव्रतनिरतः स कदाचिग्निशि मूलराजपल्या परीक्षितुमारब्धः। तां" ताम्बूलप्रहारेण कुष्ठिनीं विधाय पुनरनु- नीतो निजोद्वर्तन विलेपनात् लानोत्सृष्टपयःप्रक्षालनाच सज्जीचकार । [अथात्रैव लाखाकोत्पत्ति-विपत्तिप्रबन्धः।] २८) पुरा कस्मिन्नपि परमारवंशे कीर्तिराजदेवाधिपतेः सुता कामलतानाम्नी। सा वाल्ये सम- 25 मालिभिः कस्यापि प्रासादस्य पुरोरममाणा, वरान् वृणीतेति ताभिाहियमाणों सा कामलता घोरान्धकारनिरुद्धनयनमार्गा प्रासादस्तम्भान्तरितं फूलडाँभिधानं पशुपालमज्ञातवृत्तान्तमेव घृस्वी, तदनन्तरं कतिपयैः प्रधानवरेभ्य उपढौक्यमाना पतिव्रताव्रतनिर्वहणाय पितरावनु- ज्ञाप्य निर्यन्धासमेवोपयेमे । तयोर्नन्दनो लाखाकः । स कच्छदेशाधिपतिः, प्रसादितयशोराज- । 1AD नास्ति । 2 P दवलोकमानः । 3 BP सरस्वत्याः सरितस्तीरे । 4 D कन्थति। 5D 'स' नास्ति। 6 P .रालोकते। 7 BP नास्ति। 8 BP भानुणे। 9 BP चिन्तायकस्वाय त्रिपुरुषधर्मस्थानस । 10 दिनं भव । 11 AD 'तवं नास्ति । 12 AD 'कथं नास्ति । 13 AD दत्त। 14 P पूरेऽदीयमान। 15 B स दत्तस्वान; AD तावत्तत्तान। 16D ग्राम। 17 A कुंकूकोल; D कंकरौल, Dac कुंकरोल । * B नास्त्येतद्वाक्यं। 18 B 'अपि' नास्ति । 19 BD 'व्रत' मास्ति । 20P मारेभे। 21 D नास्ति 'ता'। 22 D विलेपनखानो। D पुस्तक एवैषा पहिश्यते, नाम्यत्र । 23 P विनाऽन्यत्र 'देशाधि.'। 24 P समं सखिभिः । 25 AP .माणे। 26 B फूलहा। 27 AD महातवृत्या तमेव । 28 A वृत्तं ·5 10 15 प्रकाशः] मूडराजप्रबन्धः। १९ वरप्रसादात्सर्वतोऽप्यजेयः, एकादशकृत्वस्त्रासितश्रीमूलराजसैन्यः, कस्मिन्नप्यवसरे कपिलको- दुर्गस्थित एव लाखाकः राज्ञा स्वयं निरुद्धः। तदनु सलक्षः काप्यवस्कन्ददानाय प्रहितं नियूं- साहसं माहेचाभिधं भृत्यमागच्छन्तमियेष । तत्स्वरूपमवघार्य श्रीमूलराजेन तदागमनमार्गेषु निरुद्धेषु स समाप्तकार्यस्तत्रागच्छन् 'शस्त्रं त्यजेति राजपुरुषैरुक्तः स्वखामिकार्यसमर्थनाय तथैव कृत्वा समरसज्जं लाखाकमुपेत्य प्राणसीत् । अथ संग्रामावसरे- २८. उग्या ताविउ जिहिं न किउ लक्खउ भणइ ति' घट्ट । गणिया लग्भई दीहडा के दह अहवा अह ।। इत्यादिबोधवाक्यानि "बहूनि व्याहरन् माहेचाभृत्येनोटसुभटवृत्तिदर्शनेन प्रोत्साहितसाहसः श्रीमूलराजेन समं बन्दयुद्धं कुर्वाणस्तस्याजेयतां दिनत्रयेण विमृश्य तुर्यदिने श्रीसोमेश्वर- मनुस्मृत्य ततोऽवतीर्णरुद्रकलया स लक्षो निजन्ने । अथ भूपतिस्तस्याजिभूपतितस्य वातचलिते" श्मश्रुणि पदा स्पृशन लक्षजनन्या 'लूति"रोगेण भवईशो विपत्स्यत' इति शसः। २९. स्वप्रतापानले येन लक्षहोमं वितन्वता । सुत्रितस्तकलत्राणां बाष्पावग्रहनिग्रहः॥ ३०. कच्छपलक्षं हत्वा सहसाधिकलम्बजालमायातम् । सङ्गरसागरमध्ये धीवरती दर्शिता येन ॥ ३१. मिदिन्यां लब्धजन्मा जितबलिनि बलौ बद्धमूला दधीचौ रामे रूढप्रवाला दिनकरतनये जातशाखोपशाखा । किञ्चिभागार्जुनेन प्रकटितकलिका पुष्पिता साहसाङ्के आमूला मूलराज त्वयि फलितवती त्यागिनि त्यागवल्ली। ३२. स्माता प्राकृषि वारिवाहसलिलैः संरूढदूर्वाडरव्याजेनात्तकुशाः प्रणालसलिलैर्दचा निवापाजलीन् । प्रासादास्तव विद्विषां परिपतत्कुड्यस्थपिण्डच्छलात्कुर्वन्ति प्रतिवासरं निजपतिप्रेताय पिण्डक्रियाम् ।। ॥ इति लाखाफूलउत्र-उत्पत्तिविपत्तिप्रवन्धः ॥११॥ २९) इत्थं तेन राज्ञा पञ्चपञ्चाशद्वर्षाणि निष्कण्टकं साम्राज्य विधाय सान्ध्यनीराजनाविधेर- नन्तरं राज्ञा प्रसादीकृतं ताम्बूलं वण्ठेन करतलाभ्यामादाय तत्र कृमिदर्शनान्निबन्धेन तत्स्वरूपम- वगम्य वैराग्यात्संन्यासाङ्गीकारपूर्व दक्षिणचरणाङ्गुष्ठे वहिनियोजनापूर्व गजदानप्रभृतीनि महा-20 दानानि ददानोऽष्टभिर्दिनैः- ३३. उमकेशं पदलग्नमग्निमेकं विषेहे विनयकवश्यः। प्रतापिनोऽन्यस्य कथैव का यदि मेद भानोरपि मण्डलं यः॥ इत्यादिभिः स्तुतिभिः स्तूयमानो दिवमारुरोह । संव० ९९८ पूर्व वर्ष ५५ राज्यं श्रीमूलराजश्चके ॥ इति मूलराजप्रवन्धः ॥ १२ ॥ [१८] *तस्मिन्मथ कथाशेपे निःशेषितनिजद्विपि । राजा चामुण्डराजोऽभूत् महीमण्डलमण्डनम् ॥ [१९] *विरोधिवनिताचित्ततापाध्यापनपण्डिताः। यदीयाः कटकारम्भाः कृतजम्भारिभीतयः ॥ [२०] *पाणिपङ्कजवर्तिन्या स्फुरत्कोशविलासया । यस्यासिभ्रमरश्रेण्या मिमा वंशाः क्षमाभृताम् ।। 1 AD कोटि; B कोट। 2 BP 'लाखाकः' नास्ति । 3 A 'राज्ञा' नास्ति । 4 P मिधानमृत्यं । 5 B तावयं; 6 D जहिं । 7 P ते। 8 B लाभई। 9 P कि । 10 B ०बहूनि बोधवाक्यानि ज्या०; AD 'बहूनि' स्थाने 'विविधानि' इति पाठान्तरम् । 11 D मृत्येनोप्रवृत्तिद० । 12 B नास्ति 'मथ'। 13 P बिना नास्त्यन्यत्र 'भूपतिः' । 14 Pचलित। 15 AD स्पृशन् राजा लक्ष० । 16 B तजनन्या । 17 B लूना। 18 AD प्रशप्तः । 19 P हिरवा। 20P धीरता। + इदं पचयं नोपलभ्यते B प्रती। 1B प्रती नास्त्येषा पङ्गिः; AD प्रतौ तु द्वितीयपचाम्ने लिखिता लम्यते । 21 AD सनया। 22 D"निर्बन्धेन' नास्ति । 23 BP अष्टादशभिः । 24 B काचिद् P काऽत्र । 25 P केवलं 'इति'। 3 Da-b प्रवौ इदं वाक्यमुपलभ्यते । एतानि पानि P प्रतावेव प्राप्यन्ते । 25 P ताब्युउ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [प्रथमः ३०) संवत् १०५३ पूर्व वर्ष १३ श्रीचामुण्डराजेने राज्यं कृतम् । [२१] *लोकत्रयोल्लसत्कीर्तिर्महीपतिमतल्लिका । राजा वल्लमराजाख्यस्ततस्तत्वानुभूरभूत् ।। [२२] *उपरुन्धन विरुद्धानां पुरीः पुरुषपौरुषः । जगज्झम्पन इत्येष विशेष रुदीरितः॥ ३१) सं०१०६६ पूर्व मास ६ श्रीवल्लभराजेन राज्यं कृतम् । [२३] *बभूव भूपतिस्तस्यावरजो विरजस्तमाः । श्रीमान् दुर्लभराजाख्यः सुदुर्लभयशाः परैः॥ [२४] *कालेन करवालेन भोगिनेवाभिरक्षितम् । निधानमिव यदाज्यमनाहार्य परैरभूत् ॥ [२५] *सर्वथानुपभोग्येषु यस्य सौभाग्यमासिनः । न करः परदारेषु द्विजसारेषु चापतत् ।। ३२) सं० १०६६ पूर्व व० ११ मा० ६ श्रीदुल्लभराजेन राज्यं कृतम् । अथ तेन राज्ञा दुर्लभेन श्रीपत्तने श्रीदुर्लभसरो रचयांचके। [२६] *तस्य भ्रातृसुतः श्रीमान् भीमाख्यः पृथिवीपतिः । विष्टपत्रितयामीष्टप्रवृत्तिप्रतिभूरभूत् ।। 10 (अत्र A आदर्शानुसारी मुद्रितपुस्तकस्थः कालक्रमसूचकोऽयं पाठ एतादृश:-) [अथ सं० १५० (११०५२) श्रावणसुदि ११ शुक्रे पुष्यनक्षत्रे वृषलग्ने श्रीचामुण्डराजो राज्ये उपाविशत् । अनेन श्रीपत्तने चन्दनाथदेव-चाचिणेश्वरदेवप्रासादौ कारितौ । सं० ५५ (१ १०६५ ) अश्विनिशुदि ५ सोमे निरुद्धं वर्ष १३, मास १, दिन २४ राज्यं कृतं । 15 सं० १०५५ ( १ १०६५ ) अश्विनशुदि ६ भौमे ज्येष्ठानक्षत्रे मिथुनलग्ने श्रीवल्लभराजदेवो राज्ये उपविष्टः । अस्य राज्ञो मालवकदेशे धाराप्राकारं वेष्टयित्वा शीलीरोगेण विपत्तिः सञ्जावा । अस्य 'राजमदनशंकर' इति तथा 'जगझंपण' इति विरुदद्वयं संजातम् । सं० १० (१ १०६६ ) चैत्रशुदि ५ निरुदं मास ५, दिन २९ अनेन राज्ञा राज्यं कृतम् । सं० १५५(१०६६१) चैत्रशुदि ६ गुरौ, उत्तराषाढनक्षत्रे मकरलग्ने तभ्राता दुर्लभराजनामा राज्येऽभिषिक्तः। 20 अनेन श्रीपत्तने सप्तभूमिधवलगृहकरणं व्ययकरणहस्तिशालापटिकागृहसहितं कारितम् । खम्राट्वल्लभराजश्रेयसे मदनशङ्करप्रासादः कारितस्तथा दुर्लभसरः कारयांचक्रे । एवं १२ वर्ष राज्यं कृतं ।। ३३) तदनु [AD प्रतौ-सं० १०५ (१०७८) ज्येष्ठसुदि १२ भौमे अश्विनीनक्षत्रे मकरलग्ने- एतावानधिकः पाठः ] श्रीभीमाभिधानं निजमङ्गजं राज्येऽभिषिच्य स्वयं तीर्थोपासनवासनया वाणा- रसी प्रति प्रतिष्ठासुर्मालवकमण्डलं प्राप्यं तन्महाराजश्रीमुझेन 'छत्रचामरादिराजचिलानि विमुच्य 25 कार्पटिकवेषेणैव पुरतो व्रजे, यदा युद्धं विधेहि'-इत्यभिहितोऽन्तरा धर्मान्तरायमुदितमवगम्य तं वृत्तान्तं नितान्तं श्रीभीमराजायं समादिश्य कार्पटिकवेषेण तीर्थे गत्वा परलोकं साधयामास । ३४) ततः प्रभृति मालविकराजर्भिः सह गूर्जरनृपतीनां मूलविरोधवन्धः संवृत्तः॥१३॥ 1 P चामुणेन । * तारकचिहादितानीमानि पद्यानि केवळं P प्रती प्राप्यन्ते । 2 AD मा(मा)तुः सुतं । 3 P भासाथ। 4 AD बजेति । 5A भीमराहे। 6P तीर्थ। 7 BP मालवराश। 8 AD बिरोध P विरोधबन्धः प्रवृत्तः।

·प्रकास.] मुजराजप्रबन्धः। [६. मुअराजप्रबन्धः।] ३५) अथ प्रस्तावायातं मालवकमण्डलमण्डनश्रीमुअराजचरितमेवम्-पुरा तस्मिन्मण्डले श्रीपरमारवंश्यः श्रीसिंहभटनामा नृपती राजपाटिकायां परिभ्रमन् शरवणमध्ये जातमात्रमति- मात्ररूपपात्रं कमपि बालमालोक्य पुत्रवात्सल्यादुपादाय देव्यै समर्पयामास । तस्य सान्वयं मुख इति नाम निर्ममे । तदनु सीन्धल इति नाम्ना सुतः समजनि। निःशेषराजगुणपुञ्जमझुलस्य 5 "श्रीमुञ्जस्य राज्याभिषेकचिकीर्नुपस्तत्सौधमलङ्कुर्वन्नमन्दमन्दाक्षतया निजवधूं वेत्रासनान्तरितां विधाय प्रणामपूर्व भूपतिमारराध । राजा तं प्रदेश विजनमवलोक्य तजन्मवृत्तान्तमादित एव तस्मै निवेच 'तव भक्त्या परितोषितःसन् सुतं विहाय तुभ्यं राज्यं प्रयच्छामी'ति वदन् ; 'परमनेन सीन्धलनाना बान्धवेन समं प्रीत्या वर्तितव्यमित्यनुशास्तिं दत्त्वा तस्याभिषेकं चकार । खजन्म- वृत्तान्तप्रसरशङ्किना तेन खदायिताऽपि निजन्ने । सदनु पराक्रमाकान्तभूतलः समस्तविजनचक्र-10 वर्ती रुद्रादित्यनाम्ना महामात्येन चिन्तितराज्यभारः, तं सीन्धलनामानं भ्रातरमुत्कटतयाऽज्ञाभ- कारिणं खदेशान्निस्य सुचिरं राज्यं चकार । ३६) स सीन्धलो गूर्जरदेशे समागत्य [अर्बुदतलहट्टिकायां] काशहदनगरसन्निधौ निजां पल्ली निवेश्य दीपोत्सवरात्रौ मृगयां कर्तुं प्रयातः। चौरवध्यभूमेः सन्निधौ शूकरं चरन्तमालोक्य, शूलि- कायाः पतितं चौरशषमजानन् ,जानुनाधो विधाय यावत्प्रतिकिरि"शरं सनीकुरुते तावत्तेन शवेन 15 सङ्केतितः। ततस्तं करस्पर्शानिवार्य, शूकरं तं शरेण विदार्य, यावदाकर्षति तावत्स शयोऽहा- सपूर्वमुत्तिष्ठन् सीन्घलेन प्रोचे-'तव सङ्केतकाले शूकरे शरप्रहारः श्रेयान , किं वाऽवबुध्य मत्प्रदत्तः प्रहारः' इति तद्वाक्यान्ते सै छिद्रान्वेषी प्रेतः तन्निःसीमसाहसेन परितुष्टो वरं घृणु' इत्यभिहितः, 'मम बाणः क्षितौ मा पतत्वि'ति याचिते, भूयोऽपि 'वरं घृणु' इति श्रुत्वा, 'मद्भुजयोः सर्वापि लक्ष्मीः स्वाधीने ति। तत्साहसचमत्कृतः स प्रेत इत्याह -'त्वया मालवमण्डले गन्तव्यमिति 20 तत्र श्रीमुञ्जराजा सन्निहितविनाशस्त त्वया स्थातव्यम् । तत्र तवान्वये राज्यं भविष्यतीति तत्प्रेषितस्तत्र गत्वा श्रीमुञ्जराज्ञः सम्पदः पदं कमपि जनपदमवाप्य पुनरुत्कटतया [*प्रवते । अन्यदा तैलिकात् पाराचिर्याचिता । तेन नार्पिता । ततः कोपादुद्दाल्य तत्कण्ठे झालयित्वा क्षिप्ता । वैलिकेन रावा कृता । राजा पुनः सरलामकारयत् । वलोत्कटत्वेन भीतो मुञ्जनृपः । इतश्च केऽपि मर्दनकारिणो महाकला- 1 Pa .एव व्याख्यास्यामः । 2 Pb मालवमण्डले। 3 D सिंहदन्तमट०; BP श्रीहर्षनामा । 4A रूपमात्रं; B रूपपात्रमतिमात्र। 5 Pa बालकमवलोक्य । 6 Pb अपुत्रत्वेन पुत्रवा० । 7Aचाम्वयं । + P प्रती 'सा स्वयं तस्य मुख इति नाम विदधे' एतारशं वाक्यम् । 8 B सीधुल; P सिन्धुराज । 9AD 'राज' नास्ति । 10 AD. मझुमुझस्य। 11 Pb विकीर्ष। 12 BP नृपतिः । 13 Pa राजानं । 14 BP .मालोक्य । 15 BP भवद्भक्त्या । मच्छामि। 17 B Pa तस्य स्वजः। 18 D सजन। 19 AD राज्यः । इतोऽने D पुस्तके पताश्यधिका पतिरुपलभ्यते- 'विरं सुखमनुभवन् कस्यामपि योषित्यनुरक्तश्चिक्खिष्ठाभिधकरममधिरुह्य द्वादशयोजनी निशि प्रयाति प्रख्यायाति । तया समं विश्लेषे जाते इमं दोधकमप्रेषीत्-(२३) *मुझ पडला दोरडी पेक्सिसि न गमारि । मसादि धण गजीहं पिस्थिति होसेवारि ॥' 20 B सिन्धुराजनामानं । 21 केवलं Pb प्रती इदं पदं श्यते । 22 AD दीपोत्सवे। 23 AD वधः । 24 Pb शूकर प्रति । 25 Bहासः। 26 D महाप्रदत्तः । 27 Pa तस्य स । + एतद्विवण्डाम्तर्गतपाठस्थाने Pl) प्रती 'अट्टहासं कृत्वोत्पपात, ममीते तुष्टः प्रेतो वरं वृणु एतावान् एव संक्षिप्तः पाठो लभ्यते। 28 AD विनाशखयापि तत्र त्वया गम्तम्यमेव । * एतको कान्तर्गताः पतयः केवळं Pb प्रती लिखिता सम्बन्ते । 16 BP ·प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमा वन्तो देशान्तरादागता राजो मिलिताः। तत्पार्थात्स्वाङ्गे मर्दनान् दापयति । ते च स्खकलया हस्तपादायका- न्युत्तार्य पुनः सजीकुर्वन्ति । एवं द्विनिः कारितम् । हृष्टो राजा सीन्धलस्याप्येवं कारयति । तस्याङ्गेणूत्तारितेषु निश्चेष्टतां गतस्य नेत्रोद्धारं चकार । सअस्य तस्य नेत्रहरणे कः शक्तः । अतोऽनेन प्रकारेण ] श्रीमुखेन निगृहीत- नेत्रः काष्ठपञ्जरनियनितो भोजं सुतमजीजनत् । सोऽभ्यस्तसमस्तशास्त्रः षट्त्रिंशद्दण्डायुधान्य- 5धीत्य द्वाससतिकलाकूपारपारङ्गमः समस्तलक्षणलक्षितो ववृधे । तज्जन्मनि जातकविदा केनापि नैमित्तिकेन जातकं समर्पितम् । ३४. पश्चाशत्पश्च वर्षाणि मासाः 'सप्त दिनत्रयम् । भोक्तव्यं भोजराजेन सगौंडं दक्षिणापथम् ॥ इति श्लोकार्थमवगम्यास्मिन्सति मत्सूनो राज्यं न भविष्यतीत्याशङ्कयान्त्यजेभ्यो वधाय तं समर्पयामास । अथ तैर्निशीथे माधुर्यधुर्या तन्मूर्तिमवलोक्य जातानुकम्पैः सकम्पैश्चेष्टदेवतं 10 स्मरेत्यभिहिते- ३५. मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः सेतुर्येन महोदधौ विरचितः कासौ दशास्थान्तकः । अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो यावद्भवान् भूपते नैकेनापि समं गता वसुमती मन्ये त्वया यास्यति ॥ इदं काव्यं पत्रके आलिख्य तत्करेण नृपतये समर्पयामास।नृपतिस्तदर्शनात्खेदमेदुरमना अश्रूणि मुञ्चन् भ्रूणहत्याकारिणं खं निनिन्द । 15 [२०] [*हा हा सल्लइ हियए कवं तुह भोज भणिय जं मरणे । मुह पाव दुट्ठ दोहगनिठामठामस्स तउं सरणे ॥ [२८] इणि राजिई न हु काजु भोज गुणागर तूह विणु । काठ दिवारउ आज जिम जाई भोजह मिलूं ॥ ततो मंत्रिप्रबोधवाक्यं राज्ञः- [२९] सामिय अतिहिं अजाणु जं इण परि बोलई हिव । जाण्या एहु प्रमाणु कीधउं जं न कयत्थियइ ।। इति राज्ञा भूयो भूयो विलप्यमानेन ] ३७) अथ तैस्तं सबहुमानमानीय युवराजपदवीदानपूर्वं सम्मान्य तिलङ्गदेशीयराज्ञा श्रीतलिप- देवनान्ना सैन्यप्रेषणैराकान्तो रोगग्रस्तेन रुद्रादित्यनाम्ना महामात्येन निषिद्ध्यमानोऽपि तं प्रति- प्रतिष्ठासु, [*मंत्रिणा उक्तम्- [३०] देव अम्हारी सीष कीजइ अवगणिअइ नही । तूं चालंती भीष इणि मंत्रिहिं हुस्सइ सही ॥ 25 [३१] रुलीयउं रायह राजु तई बइठइ मई लंघीयइ । ए पुणि वडउं अकाजु तूं जाणे मालव धणी ॥ [३२] सामी मुहतउ वीनवइ ए छहलउ जुहारु । अम्ह आइसु हिव सीसि तुह पडतउं देणूं छारु ।। -इति मंत्रिणा निषिदोऽपि ससैन्यश्चचाल ।] गोदावरी सरितमवधीकृत्य तामुल्लङ्घय प्रयाणकं न कार्यमिति शपथदानपूर्व व्याषिद्धोऽपि तं पुरा षोढा निर्जितमित्यवज्ञया पश्यन्नतिरेकवशात्तां सरितमुत्तीर्य स्कन्धावारं निवेशयामास । 30 रुद्रादित्यो नृपतेस्तद्वृत्तान्तमवगम्य कामपि भाविनीम विनीततयों विपदं विमृश्य स्वयं चितानले 2 ADP 'दण्ड' नास्ति । 3 A ताजिकविदा। 4 BP सप्तमासाः; Pa सप्तमास० । 5 PPa भोजदेवेन भोक्तम्यं । 6 PPa oमवधार्य। 7 AD मवधार्य। 8 BP भिहितः। 9 De •न्तकृत् । 10 Db सर्वेऽपि चास्तं गताः। * कोष्ठकान्तर्गताः पयः केवलं Pa प्रतौ लभ्यन्ते । 12 Pb स्थापिते। 13 AP म्याषिध्य; Pa निविष्य; B ग्याषिधि। 14 P निवेश्य स्थितः। 15 B तं नृपतेर्व०; P तं नृपस पृ०; AD नृपतेः । 16 PPa oमाकर्म्य। 17 P भाविनी विपदं विमृश्य नपस्याविनीततया बितानले । 20 1ADPa समस्तराजशामः। 11 DD मुझ।

·मुजराजप्रवन्धः। - प्रविवेश । अथ तैलिपेने तत्सैन्यं छलबलाभ्यां हतविप्रहतं कृत्वा मुजरज्या विषध्य श्रीमुखराजो जगृहे । कारागृहे निहितः । काष्ठपञ्जरनियनितो मृणालवत्या लगिन्या परिचार्यमाणस्तया सह जातकलनसम्बन्धः, पाश्चात्यैर्निजप्रधानः सुरङ्गादानपूर्व तत्र ज्ञापितसङ्केतः, कदाचिदर्पणे स्वं प्रतिबिम्बं पश्यन्नज्ञातवृत्त्या पृष्ठतः समागताया मृणालवत्या वदनप्रतिविम्बं जराजर्जरं मुकरे निरीक्ष्य यूनः श्रीमुञ्जस्य वदनसामीप्यात्तद्विशेषविच्छायतया तां विषण्णामालोक्यैवमवादीत्- 5 ३६. मुञ्ज भणइ मुणालवइ जुब्वणु गयउ न झुरि । जह सकर सयखण्ड थिय तोइ स मीठी चूरि"। इति तां सम्भाष्य स्वस्थानं प्रति यियासुस्तहिरहासहो भयात्तं वृत्तान्तं झापयितुमशक्को भूयो भूयः प्रोच्यमानोऽपि तां चिन्तामनुचरन, अलवणातिलवर्णरसवती भोजितोऽपि तदास्वादानव- बोधात्तया निर्षन्धषन्धुरया गिरा सप्रणयं पृष्टः प्राह-'अहमनया सुरङ्गया स्वस्थाने गन्तास्मीति । चेद्भवती तत्र समुपैति तदा महादेवीपदेऽभिषिच्य प्रसादफलं दर्शयामी"त्यभिहिते, 'यावदा-10 भरणकरण्डिकामुपानयामि तावत्क्षणं प्रतीक्षखे'त्यभिदधानाऽसौ" कात्यायिनी 'तत्र गतो मां परिहरिष्यतीति विमृशन्ती स्वभ्रातुर्भूपतेस्तं वृत्तान्तं निवेद्य, विशेषतो विडम्बनाय बन्धनबद्धं कारयित्वा प्रतिदिन भिक्षाटनं कारयामास । स प्रतिगृहं परिभ्रमनिर्वेदमेदुरतयेमानि वाक्यानि पपाठ । तथाहि" ३७. *सउ चित्तह सट्ठी मणह बत्तीसडा हियांह । अम्मी ते नर ढड्ढसी जे वीससई तियांह ॥ 15 अपि चं'- ३८. झोली" तुट्टवि किं न मू. किं" हूउ न छारह पुढं। 'हिण्डइ दोरी दोरियउँ जिम म? तिम मुडें ॥ तिदा प्रोक्तं सद्भिनरैः- [३३] चित्ति विसाउ न चिंतीयइ रयणायर गुणपुञ्ज । जिम जिम वायइ विहि पडहु तिम नचिअइ मुञ्ज ।। तितः केनापि दयार्द्रचेतसा सता कथितम्- 20 [३४] सायरु पा(खा)इ लंक गहु गढवइ दस शिरु राउ । भग्ग प(ख)इ सो भजि गउ मुंज मकरसि विसाउ॥ तथा च- ३९. गय“ गय रह गय तुरय गय पायकडानि मिच्च । सग्गहिय करि मन्तणउं मुहुंता" रुदाइच ।। अथान्यस्मिन्वासरे कस्यापि गृहपतेहे भिक्षानिमित्तं नीतः । पड़करूपाणिं तत्पनी तक्रं पाययित्वा गर्वोदुरकन्धरां भिक्षादाननिषेधं विदधतीं मुञ्जः प्राह- 1 Pa तैलिपदेवेन। 2 P. नास्ति । Pb रखमुज । 4 Pu विजगृहे। 5Pकारागारे काहपअरे क्षितः । कमला- दिस्यमंत्रिणा मोचितः । काष्ठापवरकमध्ये रक्ष्यमाणो मृणाल वत्या० । 6 PD मुझ; B पमण मुझु । 7 P मिणाल०, Pa 8 DP सुब्वण। 9 A गयुं मन; D गयुं न; P गिउं म। 10 P किय; Pl) हुइ। 11 Ph भूरि । 12 AD ज्ञापितु। 13 Pa लवणां । 14 Pa दर्शयामि इति तावरक्षणं; Pl) दर्शयामीति तावत् क्षणं प्रतीक्षपेत्यभिदधामा भाभरणकरण्डिकामुपानयामि मसी तत्र । 15 PPa ऽसौ तत्र गतो मां कात्यायिनी परि० । 16 ABD प्रतिगृहं। 17 PD मेदुरचेतस्कतया०। 18 A विना नास्त्यन्यत्र । * D पुस्तके- सउचित्तहरिसट्ठी मम्मणह बत्तीसरीहियो । हिमम्मि ते भर वासीझे जे वीससई थियो ।' एतादृशीयं भ्रष्टपाठा गाथा । 19 B बत्तीसडी; Pu पंचासरी। 20 A हियाई; B हिवाई। 21 Pa 22 Pढाउसी। 23 Pa त्रियांह; Da जे पतिजा साह । 24 AD नास्ति। 25 D झाली। 26 A त्रुट्टी; B सुट्टी; P त्रुष्टवि; Pa छुट्टवि । 27 A मुय; Pa मूयट । 28 A किं न हूय; B किम हड; Pa महपर। 29 AD Pa प्रती 'घरि घरि बढ भामीयह' एतारशः पादः । 30 P दोरिउ, Dबन्धीयउ। 31 B मण्ड; PD मंकर । 32 DP मुआ।। एतविहांकितानि पधानि पडयोश्च केवलं Pa प्रती प्राप्यन्ते । 33 P नास्ति। 34 Bहप। 35 Pa हिट। 36 B महता, Pa महंता; Pb ठकुर। 37 Pa मिक्षार्थ । 25 मणाल.॥

·5 २४ प्रबन्धचिन्तामणिः । [प्रथमः ४०. *भोली सन्धि म गवु करि पिक्खिवि पहरूयाई । चउदह' सई छहुत्तरई मुञ्जह गयह गयाई ॥ 'सां इत्थमुसरं ददौ- [३५] च्यारि बहल्ला धेनु दुइ मिट्ठा बुल्ली नारि । काहुं मुंज कुडंबियहिं गयवर बज्झई बारि ।। पुनीम्यमाणेन मुंजेन वाप्यामुपविष्टेन राज्ञा वितर्कितेन सता प्रोक्तम्- [३६] आपद्गतं हससि किं द्रविणान्ध मूढ लक्ष्मीः स्थिरा न भवतीति किमत्र चित्रम् । त्वं किं न पश्यसि घटीर्जलयत्रचक्रे रिक्ता भवन्ति भरिताः पुनरेव रिक्ताः॥ 'तथा पृष्ठे लगः पुरुषैर्विडम्ब्यमान इत्यूचे- [३५] 'जे थक्का गोला नई हूं बलि की ताह । मुंज न दिवउ विहलिउ रिद्धि न दिट्ठ खलाहं ।। पुनः स्खं मन्दबुद्धित्वं स्मरन् इत्युक्तवान्- [३८] "दासिहि नेह न होइ नाना निरहिं जाणीयइ । राउ मुंजेसरु जोइ घरि घरि भिक्खु भमाडीइ ॥ 10 नाअपि च- 15 [३९] "वेसा छंडि वडायती जे दासिहिं रचंति । ते नर मुंजनरिन्द जिम परिभव घणा सहति ॥ [४०] मा मकड कुरूद्वेगं यदहं खण्डितोऽनया । रामरावणमुञ्जाद्याः स्त्रीभिः के के न खण्डिताः ।। [४१] रे रे यत्रक मा रोदीर्यदहं भ्रामितोऽनया । कटाक्षाक्षेपमात्रेण कराकृष्टौ च का कथा ॥ [४२] जा मति पच्छइ सम्पजइ सा मति पहिली होइ । मुञ्ज भणइ मुणालवइ विघन न वेढइ कोइ ।। [४३] मुहद्देवेन्द्रस्य ऋतुपुरुषतेजोशजनकः प्रमीतः शय्यायां सुतविरहदुःखाद्दशरथः । ज्वलत्तैलद्रोण्यां निहितवपुषस्तस्य नृपतेश्चिरात्संस्कारोऽभूदहह विषमाः कर्मगतयः ॥ [४४] अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरोर्विधौ वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ } 20 इत्थं सुचिरं भिक्षां भ्रामयित्वा वध्यभूमौ नृपादेशावधविधौ नीतः {सन् परिधानवस्त्रं गृहीतः । तदोचे- इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी विचित्रसिंहासनसंस्थिता सदा । अनेकरामाजघनेषु लालिता विधेर्वशानिर्वसनीकृताऽधुना ।। तदनु मुझेन पृष्टं कया मारणविडम्बनया मां मारयिष्यथ । वृक्षशाखावलम्बनात् । तदोवाच- [४६] क तरुरेष महावनमध्यगःकच वयं जगतीपतिसूनवः । अघटमान विधानपटीयसो दुरवबोधमहो चरितं विधेः ॥ } * P धणवन्ती मा गम्व वहिसि; Pa मा गोलि णि गम्वु वहिसि । 1 AD चउदसइं। 2 A. छहत्तरई; P बहुत्तरह। {॥ एतत् कोष्ठकान्तर्गतः एषः सर्वोपि पाठः AB प्रतौ न विद्यते । D, P, Pa, Pb आदर्शेषु भिमभिवक्रमेण न्यूनाधिकरूपेण च एतत्पाठगतानि पानि समुपलभ्यन्ते । 3 Pa भय तया प्रोक्तम् । + D पुस्तके नास्तीदं पद्यम् । 4 Pa मीठा बोली। 5 Pa काउं। 6 P. कुणंबिया। 7 Pa बजह । ॥ एतधिहाङ्कितानि एतानि पद्यानि वाक्यानि च Pa भाद” एवोपलभ्यन्ते। इमौ दौ लोको D पुस्तके लभ्येते; Pb प्रतौ अनयोः स्थाने एतादृश एक एच श्लोकः- रे रे मण्डक मा रोदीर्यदहं खण्डितोऽनया । रामरावणभीमाथा योषिद्भिः के न खण्डिताः ॥ $ एतषिताकितानि पद्यानि Pa प्रतौ नोपलभ्यन्ते। | D पुस्तके एतस्पचाने 'यशःपुञ्जो मुओ०' एतस्पचं लिखितं लभ्यते, तब P भादर्शानुसारेण प्रकरणान्ते स्थितं, तत्रैव सम्बद्धं प्रतिभाति । + इतोऽप्रे D पुस्तके 'भापगतं हससि कि.' एतत्पयं प्राप्यते, सब Pa आवर्णानुसारेणेतः पूर्वमेवागतमस्ति । इतोऽ D पुस्तके 'सायरखाइ लंकगढ०' इदं पचं विधते, तब Pa भावा- नुसारेणोपर्यागतम्। {x एष पाठः केवलं Pa प्रती प्राप्यते । 25 ·२५ प्रकाशा भोज-भीमप्रवन्धः। तैरिष्टं देवतं मर इत्यभिहितः प्राह- ४१. लक्ष्मीर्यास्यति गोविन्दे वीरश्रीवर्वीरवेश्मनि । गते मुझे यशःपुळे निरालम्बा सरस्वती ॥ इत्यादि तद्वाक्यानि 'बहूनि यथाश्रुतमवगन्तव्यानि । तदनु तं मुझं निहत्य तच्छिरो राजाङ्गणे शूलिकामोतं कृत्वा नित्यं दधिविलिप्तं कारयन्निजममर्ष पुपोष । ४२. यशःपुञ्जो मुञ्जो गजपतिरवन्तिक्षितिपतिः सरस्वत्याः सूनुः समजनि पुरा यः कृतिरिति । स कर्णाटेशेन स्वसचिवकुषुधव विधृतः कृतः शूलीपोतोऽस्त्यहह विषमाः कर्मगतयः ॥ 5 ३८) "अथ मालवमण्डले तद्वृत्तान्तवेदिभिः सचिवैस्तद्भातृव्यो भोजनामा राज्येऽभ्यषिच्यत। ॥ इति श्रीमेरुतुङ्गाचार्यविरचिते प्रबन्धचिन्तामणौ नृपश्रीविक्रमादित्यप्रमुखमहामात्त्विकपरोपकारादि- गुणरमालङ्कतनृपति चरितवर्णनो नाम प्रथमः प्रकाशः ॥ ग्रंथाप्र ४०४ ॥ 10 [७. अथ भोज-भीमप्रबन्धः ।] ३०) अथ ['संवत् १०७८ वर्षे] यदा मालवकमण्डले श्रीभोजराजा राज्यं चकार तदाऽत्र गूर्ज- रधरित्र्यां चौलुक्यचक्रवर्ती श्रीभीमः पृथिवीं शशास । कस्मिन्नपि निशाशेषे स श्रीभोजः श्रिय- श्चञ्चलतां निचेतसि चिन्तयन् कल्लोललोलं निज" जीवितं च विमृशन्" प्रातःकृत्यानन्तरं दान- मण्डपेऽनुचरैराहतेभ्योऽर्थिभ्यो यहच्छया सुवर्णटङ्ककान दातुमारेभे। ४०) अथ रोहकाभिधानस्तन्महामात्यः कोशविनाशात्तदौदार्यगुणं दोषं मन्यमानोऽपरथा तं 15 दानविधि निषेधुमक्षमः सर्वावसरे भग्ने सभामण्डपभारपट्टे- ४३. *आपदर्थे धनं रक्षेत्' इत्यक्षराणि खटिकयाऽलेखि । प्रातर्यथावसरं नृपतिस्तान्वर्णानि- वर्ण्य समस्तपरिजने' तं व्यतिकरमपहचाने “भाग्यभाजक चापदः' इति नृपतिना लिखिते, 'वं हि कुप्यते कापि एवं मश्रिलिखनादनन्तरं नृपतिनों तद्विलोक्य सिंचितोऽपि विनश्यति ॥ इति पुरो लिखिते स सचिवोऽभयं याचित्वा खलिखितं विपियामास । तदनु "इयं पण्डितानां पञ्च-20 शती मम मनोगजं ज्ञानाङ्कुशेन वशीकर्तुममात्रं महामात्रसन्निभा यथा याचितं ग्रासं लभते । तथा हि,-कङ्कणोत्कीर्णमार्याचतुष्टयमेतत्- - 1 AD तैरुकमिष्टं। 2 D नास्ति; A स मुजः; Pa इत्यभिहिते। 3 Pa •मन्दिरे । 4 1) 'बहनि' नास्ति; ' 'तदा- क्यानि बहूनि' स्थाने 'तरसूक्तानि'। : Pl) प्रती इयं पंकिरेतादृशी लभ्यते-'ततो मालवे तद् विदित्वा तस्सपिवैस्तद्भातृग्यो भोजो राज्ये भ्यतः। 5 P Pa .चार्यावि:कृते । 6 Pa चूडामणौ। AD प्रतो अस्याः पंक्त्याः स्थाने 'इति श्रीविक्रमप्रमुखन- पवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः।' एतारशी पंकिर्लभ्यते। 7 एतद् वाक्यमानं P) प्रती उपलभ्यते । 8A चोलक्य. 9 D .वंशीय । 10 P नास्ति; B मालवमहीपाको। 11 B राजश्रियः । 12 BP 'निज' नास्ति । 13 Pa स्वं। 14 Pa चिन्तयन् । 15 P हेमटं०; Pa स्वर्णटं० । 16 P Pa रोदिकाभिः । 17 PM सेवाव। • Pa प्रती 'मापदर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद धनैरपि । भारमानं सततं रक्षेद् दारैरपि धनैरपि ॥ एष संपूर्णः श्लोको लिखितो लभ्यते । 18 BP लिलेख। 19B परिजनेन Pa परिषजने। 20 B •मपहुवानेन । + एतत्पादस्थाने B 'श्रीमता कुत मापदः'; P 'महतामापदः कुतः' एतादृशः पाठः । 21 BP कुप्यति । 22 P मत्रिणा लिखिते। 23 BP नृपेण । 24 ADP सायोपि। 25 BP Pa खं लेखकं । 26 BP ज्ञापयामास । 27 AD इयं नास्ति । 28 P अमात्र; De-d मतिमात्र; Pb मना मत्र । 29 AD महामात्य । 30 Pb चतुष्कमेतक: BP चतुष्टयमिदं Pa चतुष्टयं च ।

·२ प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीयः 10 ४४. इदमन्तरमुपकृतये प्रकृतिचला यावदस्ति सम्पदियम् । विपदि नियतोदयायां पुनरुपकर्तुं कुतोऽवसरः ॥ ४५. निजकरनिकरसमृद्ध्या धवलय भुवनानि पार्वणशशाङ्क। सुचिरं हन्त न सहते हतविधिरिह सुस्थितं कमपि ॥ ४६. अयमवसरः सरस्ते सलिलैरुपकर्तुमर्थिनामनिशम् । इदमपि सुलभमम्भो भवति पुरा जलधराभ्युदये ॥ ४७. कतिपयदिवसस्थायी पूरो दूरोन्नतश्च भविता ते । तटिनीतटदुपातिनि पातकमेकं चिरस्थायि ॥ ४८. किंच- यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम् । तद्धनं नैव जानामि प्रातः कस्य भविष्यति ॥ इति वकृतं कण्ठाभरणीभूतं श्लोकमिष्टं मश्रमिव जपन,मश्रिन् प्रेतप्रायेण भवता कथं विप्रलभ्ये। ४१) अथान्यस्मिन्नवसरे राजा राजपाटिकायां सञ्चरन् सरित्तीरमुपागतः। तन्नीरमुल्लङ्याग- च्छन्तं दारिद्योपद्रुतं काष्ठभारवाहकं कमपि विप्रं प्राह- ४९. 'कियन्मात्रं जलं? विप्र!" 'जानुदनं नराधिप। इति तेनोक्ते 'कथं सेयमवस्था ते?' इति नृपेण 'पुनरुक्ते 'न सर्वत्र भवादृशाः ॥' इति तद्वाक्यान्ते यत् पारितोषिकं नृपतिरस्मै अदापयत् तन्मश्री धर्मवहिकायां श्लोकबद्धं लिलेख । तद्यथा- ५०. लक्षं लक्षं पुनर्लक्षं मत्ताश्च दश दन्तिनः । दत्तं भोजेन" तुष्टेन जानुदनप्रभाषिणे" ॥ ४२) अथान्यस्यां निशि निशीथसमयेऽकस्माद्विगतनिद्रो राजा राजानं गगनमण्डले नवोदित- 15 मालोक्य स्खसारस्वताम्भोधिप्रोन्मीलखेलानिभमिदं काव्यार्द्धमाह- ५१. यदेतचन्द्रान्तर्जलदलवलीलां प्रकुरुते तदाचष्टे लोकः शशक इति नो मां प्रति तथा । इति राज्ञा भूयोभूयो निगद्यमाने कश्चिञ्चौरो नृपसौधे खात्रपातपूर्व कोशभुवने प्रविश्य" प्रतिभा- भरं निषेदुमक्षमः- अहं त्विन्दं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणीकटाक्षोल्कापातव्रणशतकलङ्काक्किततनुम् ॥ 20 इति तत्पठनानन्तरं चौरमगरक्षः कारागारे निवेशयामास । ततोऽहर्मुखे सभामुपनीताय तस्मै चौराय यत्पारितोषिक राज्ञा प्रसादीकृतं तद्धर्मवहिकानियुक्तो नियोग्येवं काव्यमलिखत्- ५२. अमुष्मै चौराय प्रतिनिहितमृत्युप्रतिभिये प्रभुः प्रीतः प्रादादुपरितनपादद्वयकृते । सुवर्णानां कोटीर्दश दशनकोटिक्षतगिरीन् करीन्द्रानप्यष्टौ मदमुदितगुञ्जन्मधुलिहः ॥ [पुनरन्यदा गवाक्षजालिकाप्रविष्टं चन्द्रं दृष्ट्वा पाह- 1 AD .तोदितायां । 2AD किमपि । 3 P दूरोभतोपि; AD दूरोन्नतोपि चण्डरयः । 4 A ' किंच' नास्ति । 5 AD Pb भरणीकृतं । 6 AD मिष्टमध्वजपन् । 7 P P. नास्ति । 8 A लभ्यः; DOलम्म्यः। 9 D नृपेणोके विप्रः। द्विदण्डान्तर्गतपाठस्थाने Pा प्रतौ 'तद्वाक्यं चिन्तयन् पारितोषिके लक्षस्वर्णमदापयत् । तद् भाण्डागारिको मार्पयति । फेरकमेव कारयति । तदाज्ञा ज्ञाते प्रतिफेरकं लक्षं वर्दयति नृपः । वारद्वयफेरके लक्षत्रयं दश गजानदापयत् विप्राय तमै।' एतातो विस्तृतः पाठः। 10 Pa यथा सत्; P नास्ति । 11 P Pb विनाऽन्यत्र 'देवेन'। 12 D प्रभाषणात् । 13 D अथा. भ्यदा; B अथ निशायां। 14 AD .वेल० । 15 BP •मूचे। 16 Pa विसनुते। 17 Pb प्रविष्टः। 18 BP तत्पठि. तानन्तरं । 19 BD रक्षकैः । 20 Pb •मुपनीय। 21 D तोषकं। 22 P काम्येनालिस; Pb काम्यबदम० । 23 Pa भये। कोष्टकान्तर्गतं वर्णनं Pb विनाऽन्यत्र नोपलभ्यते ।

·5 प्रकाशः ] भोज-भीमप्रबन्धः। [४७] गवाक्षमार्गप्रविभक्तचन्द्रिको विराजते वक्षसि सुभ्र ते शशी । वदवसरे प्रविष्टेन चौरेणोक्तम्- प्रदत्तझम्पः स्तनसङ्गवाञ्छया विदूपातादिव खण्डशो गतः॥ एतस्यापि तथैव दानं धर्मवहिकायां निवेशनं च ।] ४३) अथ कदाचित्तस्यां वाच्यमानायां खमेव स्थूललक्षं मन्यमानो दर्पभूताभिभूत इव ५३. तत्कृतं यन केनापि तहत्तं यत्र केनचित् । तत्साधितमसाध्यं यत्तेन चेतो न यते ॥ इति खं मुहुर्मुहुः श्लाघ्यमानः, केनापि पुरातनमत्रिणा तद्र्वखर्वचिकीर्षया श्रीविक्रमार्कधर्मव. हिका नृपायोपनिन्ये । तस्या उपरितन विभागे प्रथमतः प्रथमं काव्यमेतत्- ५४. *वक्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपटुर्दक्षिणस्ते समुद्रः । वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चन्त्यभीक्ष्णं स्वच्छेऽन्तानसेऽसिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानामिलापः ।।10 'अस्य काव्यस्य पारितोषिके दानं यथा- ५५. अष्टौ हाटककोटयस्त्रिनवतिर्मुक्ताफलानां तुलाः पञ्चाशन्मदगन्धमत्तमधुपक्रोधोद्धराः सिन्धुराः। अश्वानामयुतं प्रपश्चचतुरं वाराङ्गनानां शतं दण्डे पाण्ड्यनृपेण ढौकितमिदं वैतालिकस्यार्पितम् ।। इति तत्काव्यार्थमवगम्य तदौदार्यविनिर्जितगर्वसर्वखस्तां वहिकामर्चयित्वा यथास्थानं प्रस्थापयत्। ४४) प्रतीहारेण विज्ञप्त:-'स्वामिन् ! देवदर्शनोत्सुकं सरस्वतीकुटुम्यं द्वारमध्यास्ते' । 'क्षिप्रं 15 प्रवेशयेति राजादेशादनु प्रथमप्रविष्टा' तत्प्रेष्या प्राह- ५६. बापो विद्वान् बापपुत्रोऽपि विद्वान् आई विपी आईधुआपि विदुपी । काणी चेटी सापि विटुपी वराकी राजन्” मन्ये विद्यपुझं कुटुम्बम् ॥ इति तस्याः प्रहसनप्रायेण वचसा नृपतिरीषद्विहस्य तज्येष्ठपुरुषाय समस्यापदमाह-'असारा- त्सारमुद्धरेत्। ५७. दानं वित्ताद् ऋतं वाचः कीर्तिधर्मों तथायुषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥ अथ नृपतिस्तत्पुत्राय-'हिमालयो नाम नगाधिराजः; प्रवालशय्याशरणं शरीरं।' इति नृपति- वाक्यानन्तरम्- ५८. तव प्रतापज्वलनाजगाल हिमालयो नाम नगाधिराजः । चकार मेना विरहातुराङ्गी प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥ 25 इति समस्यायां पूरितायां" ज्येष्ठस्य पत्नी प्रति राज्ञा -'कवणु पियावउं खीम' इति समस्यापदे समर्पिते"- 20 1 BP इति । 2 Pa दाभिभूत । 3 Pa विक्रमार्कस्य; A विक्रमावाहिका । * B भादर्श एतत्पचं नोपलभ्यते; AD आदर्श प्रथमं 'भष्टौ हाटक.' इदं पचं तदनन्तरं च एतस्पचं लिखितं लभ्यते। न केवलं P प्रती इयं पंकिलभ्यते; अस्याः स्थाने Pa प्रतो 'एतत्तुष्टिदाने' इत्येव वाक्यं । 4 BP तारुण्योपचयप्रपचिता; Pa लावण्योपचयपत्रचतुरं । 5 BP पाण्ड०॥ 6 B Pa तं; P नास्ति । 7 AD अस्था० । 8 A प्रथमं प्रविष्टस्ततः प्रेष्यः; D प्रविष्टं तस्प्रेन्यः; P 'तस्प्रेच्या' स्थाने 'बेटी'। 12D तस्य । 9-10 D पुस्तके विदुषी' स्थाने 'विउषी'। 11 A राजम्मान्यं भोज (B 'भोज' स्थाने 'विदि) विद्वस्कुटुम्ब । 13 Pa इति नृपः। 14 AD 'चकार मेना विरहातुराङ्गी' इति द्वितीयः पादः । 15 Pb नास्ति। 16 AD राजा; Pाह। 17 AD राज्ञाऽर्पिते; B राज्ञा सम०; P प्रतौ इति राजदत्ते समस्यापदे सा पाह-' एका वाक्यमिवम् ।

·२८ प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः 5 10 ५९. जईयह रावणु जाईयउ दहमुहु इक्कु सरीरु' । जणणि वियम्भी चिन्तवह कवणु पियावउं खीरु ॥ सेत्थं पूरयामास । अथ राज्ञा दासी प्रति-कण्ठि विलुल्लई काउ' इति समस्यापदम् । ६०. कवणिहिं विरहकरालिअई उड्डाविउ" वराउ । सहि" अञ्चन्भुअ दिट्ठ" मई कण्ठि विलुल्लइ काउ ॥ सेत्थं पूरयामास । सुतां विस्मृत्य राज्ञा तानि सर्वाणि सत्कृत्य विसृष्टानि । अथ राजा विमृष्टसर्वावसरश्चन्द्रशालाभुवि विधृतातपत्रः" परिभ्रमन् द्वाःस्थेन विज्ञससुता"- वृत्तान्तो नृपः-उच्यतामिति तां प्रति प्राह । अथ सा "ऊचे- ६१. राजन् ! "मुञ्जकुलप्रदीप निखिलक्ष्मापालचूडामणे युक्तं सश्चरणं तवात्र भवने" छत्रेण रात्रावपि । मा भूत्वद्वदनावलोकनवशाद् ब्रीडाविलक्षः शशी मा भूचेयमरुन्धती भगवती दुःशीलताभाजनम् ॥ इति तदाक्यानन्तरं तत्सौन्दर्यचातुर्यापहृतचित्तस्तामुदाह्य भोगिनी चकार । ४५) अथान्यदा यमलपत्रेषु सत्स्वपि सन्धिदूषणोत्पत्तये श्रीभोजराजा गूर्जरदेशविज्ञता जिज्ञासुः सान्धिविग्रहिककरे कृत्वेमां गाथां श्रीभीमं प्रति प्राहिणोत्- ६२. हेलानिद्दलियगइन्दकुम्भपयडियपयावपसरस्स । सीहस्से मएण समं न विग्गहो नेव सन्धाणं ॥ इति तदुत्तररूपां गाथां याचमानों" भीमः सर्वेषामपि महाकवीनां तदुत्तरहेतून विविधान गाथाबन्धान फल्गुवल्गितान् विचिन्तयन् [*आस्ते; तदा नगरान्तः श्रीजैनप्रासादे एकायां नृत्स- 15 सज्जापरायां स्तम्भमवष्टभ्य स्थितायां नर्तक्यां मंत्रिणा तत्रोपविष्टशिष्यपात्स्तिम्भे व्यावर्ण- यिते शिष्यः प्राह- [४८] यत्कङ्कणाभरणभूषितबाहुवल्लेः सङ्गात्कुरङ्गकदृशो नवयौवनायाः। न खिद्यसे न वलसे न च कम्पसे त्वं तत्सत्यमेव दृषदा परिनिर्मितोऽसि ॥ तत्खरूपे मश्रिणा राज्ञो विज्ञप्ते, राजा आचार्यानाहूय पप्रच्छ ।*] 20 ६३. अन्धयसुआण कालो भीमो पुहवीइ निम्मिओ विहिणा। जेण सयं पि न गणिों का गणणा तुज्झ इकस्स। इति गोविन्दाचार्यविरचितां तां चेतश्चमत्कारकारिणीं गायां तस्य प्रधानस्य करे प्रस्थाप्य सन्धि दूषणमपाहरत् ।' 1B जईह; P Pa जईयह। 2 P जाईउ। 3 AP • मुह। 4 A Pa शरीर । 5 P माइ । 6 B वियंभिय। 7 P नास्तीदं वाक्यं । 8 AD 'दासी प्रति' नास्ति; Pa 'राज्ञा' नास्ति; P 'अथ राज्ञा' स्थाने 'सुतां विस्मृत्य' । 9 P विलुलट । 10 AD काणविहिं। 11 D पई उड्डावियउ। 12 P सहीय अचुन्भुय । 13 B दिटु; P दिडं। 14 AD सर्वावसरे। 15 AD परिभ्रमन् विध०। 16 AD विज्ञप्तः सुता०; Pa सुतावृत्तान्ते; Pb सुताबिसर्जनवृत्तांतः। 17 ABD 'अचे' नास्ति; Pa सोचे। 18 AD Pa 'मुज' स्थाने 'भोज' । 19 AD भुवने; B Pa भवतः । 20 AD तत्सौन्दर्यापहृतः; B तदौदार्य चातुर्याप०। 21 Pb परिणीय । 22 AD सिंहस्स। 23 P अत्रोत्तररूपां। 24 D याव्यमानो; AB पव्यमामो; P विलोकयन् ; B पव्यमानानां । 25 D बिना मास्ति । * कोष्ठकान्तर्गतः पाठः केवलं P प्रतौ प्राप्यते। 26 AD पुहवी मीमो य। 27 ABD चमत्कारिणी । अत्र एतद्वर्णनाने AD आदर्श निम्नोतं वर्णनं विद्यते परं BP भावानुसारे- णोपरिष्टात् किजिप्रकारान्तरेण प्राप्यते । 'कमित्रप्यवसरे प्रतिहारनिवेदितः कोऽपि पुरुषः सभा प्रविश्य श्रीभोज प्रति- भम्या तुष्यति म मया न सुषया सापि माम्बया न मया । भामपि न तया म तया वद राजकस्य दोषोऽयम् ॥ इति तद्वाक्यानन्तरं तदाजन्मदारिद्रोहि पारितोषिकं दापयामास ।'

·10 15 प्रकाश: ] भोज-भीमप्रवन्धः । २९ ४६) अथ कस्यामपि निशि हिमसमये वीरचर्यया नृपतिः परिभ्रमन् कस्यापि देवकुलस्य पुरः कमपि पुरुषं- ६४. "शान्तोऽग्निः स्फुटिताधरस्य धमतः क्षुत्क्षामकुक्षेर्मम शीतेनोदुषितस्य माषफलवचिन्तार्णवे मजतः । निद्रा काप्यवमानितेव दयिता सन्त्यज्य दूरं गता सत्पात्रप्रतिपादितेव कमला न क्षीयते शर्वरी ।। इति पठन्तं श्रुत्वा निशान्तमतिवाय तं प्रातराहूय पप्रच्छ-'कथं भवता निशाशेषेऽत्यन्तशीतो-5 पद्रवः सोढः ? । 'सत्पात्रप्रतिपादितेव कमलेति सङ्केतपूर्वमादिष्टः-स्वामिन् ! मयात्र घनत्रिचे- लीवलेन शीतमतिवाह्यते । स इति विज्ञपयन् , 'का तव त्रिचेली ति भूयोऽभिहित' "इदमपाठीत्- ६५. रात्रौ जानुर्दिवा भानुः कृशानुः सन्ध्ययोर्द्वयोः । राजन् शीतं मया नीतं जानुभानुकशानुभिः॥ स इत्थं वदन राज्ञा लक्षत्रयदानेन परितोषितः। ६६. धारयित्वा त्वयात्मानमहो त्यागधना धुना । मोचिता बलिकर्णाद्याः सचेतोगुप्तिवेश्मनः ।। इति ससारसारखतोद्गारपरः, तत्पारितोषिकदानाक्षमेण राज्ञा" सोपरोधं निवारितः। (अत्र P) प्रती निम्नगतमधिकं वर्णनमुपलभ्यते-) [४९] शीतत्रा न पटी न चाग्निशकटी भूमौ च घृष्टा कटी निर्वाता न कुटी न तन्दुलपुटी तुष्टिन चैका घटी। वृत्तिारभटी प्रिया न गुमटी तमाधमे संकटी श्रीमद्भोज तव प्रसादकरटी भक्तां ममापसटी ॥ अत्र काव्यकर्ने ११ 'टी' कारप्रमितलक्षदानं भोजस्य ज्ञेयम् । कदाचित्कस्यापि विद्वत्कुलस्य वासार्थ गृहाणि विलोक्यमानानि सन्ति । तेष्वसत्सु 'तन्तुवायधीवरादीन् कर्षयन्तु'- इति राज्ञा प्रोक्ते राजपुरुषास्तान् कर्षयन्ति यावत्तावत्तन्तुवायस्तानवस्थाप्य राजपाधं गतः । 'देव ! कमान्मां कर्षयसीति तेनोक्ते, राजाह-त्वं काव्यं करोषि ?' ततः स- [५०] काव्यं करोमि न च चारुतरं करोमि, यत्तत्करोमि न च सिद्ध्यति किं करोमि । भूपालमौलिमणिलालितपादपीठ श्रीसाहसाङ्क कवयामि वयामि यामि ॥ धीवरवधूरपि मांसं करे कृत्वा राजान्तिके गताऽऽह- [११] देव त्वं जय कासि लुब्धकवर्हस्ते किमेतत् पलं क्षामं किं सहजं ब्रवीमि नृपते यद्यस्ति ते कौतुकम् । गायन्ति त्वदरिप्रियाश्रुतटिनीतीरेषु सिद्धाङ्गना गीतान्धा न चरन्ति देव हरिणास्तेनामिपं दुर्बलम् ।। इत्युक्ति-प्रत्युक्तिमयं काव्यद्वयं श्रुत्वा तान् नगरान्तः स्थापयामास । अन्यदा कश्चित्कोविदो मदोद्धरोऽवज्ञया तन्नगरजनान् गेहेनर्दिन इव मन्यमानो वादार्थमाजगाम । पुराभ्यणे 25 कमपि वस्त्रधावनपरं पुरुष प्रति प्राह-रे रे शाटकमलनिर्धाटक नगरे का का वार्ता ?' स प्राह- [२२] अश्वा वहन्ति भवनानि सतोरणानि गावश्चरन्ति कमलानि सकेसराणि । पीतं च यत्र दधि नास्ति तिलेषु तैलं प्रासादवारशिखरेषु मृगाश्चरन्ति ।। ततः कामपि बालिका प्रत्याह-'का त्वम् ? साह- [५३] मृतका यत्र जीवन्ति उच्छसन्ति गतायुषः । स्वगोत्रे कलहो यत्र तस्याहं कुलबालिका ॥ 1 Pa एकस्यो । 2B पर्यायां; A .चर्यया निसृतः । * D Pa प्रथमद्वितीयपादौ ग्यत्ययेन लिखिती लम्यते । 3BP .प्यपमा०॥ 4 P भाकण्य। 5 PM निभृत्रिशाशेषमति. 6 A ऽत्यस्तोपद्रवः; P निशायां शीतोपद्रवः । 7 AD • पूर्व समाविष्टं । 8 Pa वसत्रयीति। 9 Ph ऽभिहितवान् । 10 तव इदमपाठीत् । 11 P क्षत्रयेण। 12 D त्यागाध्वना। 13 P द्वारपूरपरे; Pa मारपरं। 14 Pa राज्ञा लक्षत्रयदानेन । 20 30 ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः 5 10 तदर्थमनवबुध्यमानः, बालिका अपि यत्र एवं विधास्तत्र विद्वांसः कीदृशा भविष्यन्तीति विचार्य पश्चाद्गतः।] ४७) अथान्यस्मिन्नवसरे राजा राजपाटिकायांगजाधिरूढः पुरान्तरा सञ्चरन् कमपि रोरं भूमि- पतितकणांश्चिन्वन्तमवलोक्य- ६७. नियउयरपूरणम्मि य असमत्था किं पि तेहिं जाएहिं । -इति तेनार्द्धकविना पूर्वार्द्ध प्रोक्ते; सुसमत्था वि हु' न परोक्यारिणो तेहि वि न किंपि॥ ६८. *'ते हि विन किंपि' भणिए भोजनरिन्देण दानसूरेण । दिवं मायंगसयं एगा कोडी हिरण्णस्स ॥ इति तवचनान्ते; ६९. परपत्थणापवनं मा जणणि जणेसु एरिसं पुत्तं । -इति तद्वाक्यादन; मा उयरे वि धरिजसु पत्थणभङ्गो कओ जेहि ॥ स" इति वदन 'कस्त्वमिति राज्ञाभिहितो नगरप्रधानः" "भवद्विविधविद्वद्घटायामपरथा प्रवेश- मलभमानोऽनेनैव प्रपश्चन खामिदर्शनचिकीरयं राजशेखरः' इति ज्ञापितः। तदुचितमहादानः प्रसादीकृते; [२४] 'उद्दामाम्बुदनादनृत्तशिखिनीकेकातिरेकाकुले सुप्रापं सलिलं स्थलेष्वपि तदा निस्तर्ष घागमे । भीष्मे ग्रीष्मभरे परस्परदरादालोकमानं दिशो दीनं मीनकुलं न पालयसि रे कासार का सारता ।। ७०. भेकैः कोटरशायिमिर्पतमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः पाठीनैः पृथुपतपीठलुठनाद्यस्मिन्मुहुर्मूछितम् । तस्मिन्नेव सरस्यकालजलदेनोन्नम्य तच्चेष्टितं येनाकुम्भनिमनवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते ॥ -इत्यकालजलदराजशेखरोक्तिः। 20 ४८) अर्थ कस्मिन्नपि संवत्सरे अवृष्टिभावात्कणतणानामप्राप्त्या दुःस्थे" देशे स्थानपुरुषैर्भोजा- गमं ज्ञापितः श्रीभीमश्चिन्तां प्रपन्नो दीमरनामानं सन्धिविग्रहिकमादिशत्-'यत् किमपि दण्डं दत्त्वाऽस्मिन्वये श्रीभोज इहागच्छन्निवारणीयः। स इति तदादेशात्तत्र गतः। अत्यन्तविरूप- तया" परिचितः। श्रीभोजेनेत्यभिदधे- 15 1 D 'अथ' नास्ति। 2D गजारूढः। 3 P पूरणे वि। 4 Pa किं व; P तेहिं किं पि। 5 B वि हु जे । * D पुस्तके इयं गाथा नास्ति; B आदर्श पृष्ठस्याधोभागे केनापि पश्चाल्लिखिता दृश्यते । + Pa दिलं देवेण भोयराएण; Pb दान. सूरेण भोजराएण; AB विकमराएण रायराएण-एतादृशाः पाठभेदाः । 6 Pa मत्तगयंदाण सयं। 7 D Pa .पवत्तं । 8 Pa जणेसि; A जिणेसु। 9A जयरे वि मा धरि०; D मा पुहवि मा धरिः । 10 Pa-b जेण । 11 Pa इति स; Pb इत्थं । 12 Pb प्रधानपुरुषैः। 13 Pb ततस्तदु०। अत्र Dd आदर्श एतत्कथनं किजिद् भिन्न प्रकारेण लिखितमुपलभ्यते । यथा- 'राजशेखरः इति भाषिणे विप्राय हस्तिनी ददौ । पुनः स विप्रः-"निर्वाता न कुटी न चाग्निशकटी." (इति समग्र पद्यम्) इति भुरवा तेनैकादशसहस्राणि दत्तानि । अथ राजशेखरनामा कविः सन्ध्यायां महाकालप्रासादे सुप्तः पठति । (४४) पोतानेतात्रय गुणवति ग्रीष्मकालावसानं यावसावच्छमय रुदतो येन केनाशनेन । पश्चादम्भोधररसपरीपाकमासाप तुम्बी कुष्माण्डी च प्रभवति यदा के वयं भूभुजः के ॥ प्रसमेन राज्ञा सर्वस्वदानात्तोषितेन कविनोक्तम्-भेक०' इत्यादि । केवलं P प्रतौ इदं पचं प्राप्यते । 14 ABD 'अथ' नास्ति । 15 Pa अवसरे। 16 D वृष्टयभावात् । 17 P तृणकणाना। 18 P विना नास्त्यन्यत्र 'दुस्थे देशे'। 19 D डामर । 20 P संप्रतिवर्षे Pa सांप्रतः। 21 AD भत्यन्तविरूपवान् पर- चित्तः, B.परिचितम । ।

·5 प्रकाशः] भोज-भीमप्रबन्धः । ७१. यौष्माकाधिपसन्धिविग्रहपदे दूताः कियन्तो द्विजे ! स्वाक्षा बहवोऽपि मालवपते ते सन्ति तंत्र विधा। प्रेष्यन्तेऽधममध्यमोत्तमगुणप्रेष्यानुरूपाः क्रमात्तेनान्तःसितमुत्तरं विदधता धाराधिपो रञ्जितः ॥ इति तद्वचनचातुरीचमत्कृतो राजा गूर्जरदेशं प्रति प्रयाणपटह [*दापन' चक्रे । प्रयाणावसरे चन्दिनोक्तम्- ७२. चौः क्रोडं पयोधेर्विशति निवसते रन्ध्रमन्ध्रो गिरीन्द्रे" कर्णाटः पट्टबन्धं न भजति भजते गूर्जरो निझराणि । चेदिलेलीयतेऽस्तैः क्षितिपतिसुभटः कन्यकुन्नोऽत्र कुन्जो भोज! त्वत्तत्रमात्रप्रसरभयभरण्याकुलोराजलोकः।। ७३. कोणे कौतणः कपाटनिकटे लाटः कलिङ्गोऽङ्गणे त्वं रे कोशलनूतनो मम पिताप्यत्रोषितः स्थण्डिले । इत्थं यस्य विवर्द्धितो निशि मिथः प्रत्यर्थिनां संस्तरस्थानन्यासभवो" विरोधकलहः कारानिकेतक्षितौ ॥ प्रयाणकपटह*] दापनादनु समस्तराजविडम्बननाटकेभिनीयमाने सकोपः कोऽपि भूपः कारागारा- न्तरा पुरःस्थितं सुस्थितं तैलिपं" भूपमुत्थापयंस्तेनोचे-'अहमिहान्वयवासी कथमागन्तुकभव- दूचसा निजं पदमुझॉमी'ति विहस्य नृपों" दामरं प्रति नाटकरसावतारं प्रशंसंस्तेनाभिदधे-10 'देव ! अतिशायिन्यपि रसावतारे धिर नटैस्य कथानायकवृत्तान्तानभिज्ञताम् । यतः 'श्रीतलिप- देवराजा शुलिकामोतमुञ्जराजशिरसा प्रतीयत इति । तेन सभासमक्ष" इति प्रोक्ते तनिर्भर्स- नसम्पन्नमन्युरनन्यसामान्यसामग्र्या तदैव तिलादेशं प्रति प्रयाणमकरोत् ।। ४९) अथ तैलिपदेवस्यातियलमायान्तमाकर्ण्य व्याकुलं श्रीभोजं स"दामरः समायातकल्पित- राजादेशदर्शनपूर्व भोगपुरे श्रीभीमं समायातं विज्ञपयामास । तया सद्वार्तया क्षते क्षारनिक्षेप-15 सहक्षया विलक्षीक्रियमाणः श्रीभोजराजा दामरमभ्यधात्-'अस्मिन्वर्षे वया स्वखामी कथश्वनी- पीहागच्छनिवार्य:'-इति भूयो भूयः सदैन्यं भाषमाणे नृपे प्रस्तावविन्नृपाद्धस्तिनीसहितं हस्ति- नमुपायने उपादाय पत्तने श्रीभीमं परितोषयामास । ५०) कसिंश्चिद्धर्मशास्त्राकर्णनक्षणेऽर्जुनस्य राधावेधमाकर्ण्य, किमभ्यासस्य दुष्करमिति 1 AD वद। 2 AD मादृक्षा। 3 P किन्तु । 4 .रूपक्रमात् । 5 Pl) तेनान्तर्गतमुत्तरं। GAD चातुर्य । 7 Pb भोजो गूर्जरधरित्रीं । * एतरकोष्ठकान्तर्गताः परयो B Pu आदर्श अनुपलम्याः । 8 AD दानं । 9 P बन्दी... भवादीत्। 10 D चौलः । 11 P गिरीन्द्र। 12 PD कुंकुणकः । 13 P भुवो। 14 AD विडम्बनाट० । 15AD .धीयमाने। 16 AD 'पुरः' नास्ति; D पुरा० । 17 P तेलपं; Pu तेलिपदेव० । 18 P}) मुजिहामी। 19 AD विहसन् । 20 P भोजनृपो। 21 D.भटस्य । 22 AD सभासमक्षं तेनोक्त। 23 Al) 'सामाम्य' नास्ति।24B तेला; P कर्णाट । + एतहिदण्डाम्तर्गतपलिस्थाने P प्रतो निम्नगतः श्लोको लभ्यते- (४५) भोजराज मम स्वामी यदि कर्णाटभूपतिः । केशाकृष्टं न पश्यामि तरिक मुशशिरः करे । + एतरप्रकरणस्थाने D d प्रती निम्नलिखितरूपात्मकं कथनमुपलभ्यते- श्रीभोजराजा गूर्जरोपरि कृतप्रस्थानो बायावासे कृतम्रानो भेटितः सन् राज्ञोचे रामराख्यः-भीमडीयाको मापितोऽध कल्ये कि करोति ? । तेनोक्तम्-अन्येषां राज्ञां शिरोमण्डितम् । एकस्य शिरो जलमिनमास्ते पश्चान्मुण्डयिष्यतीति भणिते राज्ञा चमत्कृतेन राजभुवने राजविडम्बननाटके चित्रे डामरस्वामी कर्णाटराज्ञश्वानि कुर्वन् दर्शिनः । दूतेनोक्तम्- भोजराज मम स्वामी यदि कर्णाटभूपतेः । कराकृष्टो न पश्यामि कथं मुअशिरः करे । इति वाक्येन स्मृतपूर्ववैरः गूर्जरदेशं परित्यज्य कर्णाटोपरि प्रयाणं कृतवान् । नृपाग्रं डामरस्योतिः- (४६) सत्यं त्वं भोजमार्तण्ड पूर्वस्यां दिशि राजसे । सूरोऽपि लघुतामेति परिमाशावलम्बने । 25 BP Pa 'स डामरः' नास्ति । 26 Pa-b 'कल्पित' नास्ति। 27 B Pa सांप्रतवर्षे । 28 A कथंचन दहा०; P कथ. मपिइहा। 29 P पुनः पुनः। .

·३२ प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः , विमृश्य' सतताभ्यासवशाद्विश्वविदितं राधावेधं विधाय नगरे हेदृशोभा कारयंस्तैलिक-सूचिका- भ्यामवज्ञया निराकृतोत्सवाभ्यां श्रीभोज पो व्यज्ञप्यत । तैलिकेन चन्द्रशालास्थितेन भूमि- स्थितसङ्कीर्णवदने मृन्मयपात्रे तैलधाराधिरोपणात्; सूचिकेन च भूमिस्थितेनोद्धीकृततन्तुमुखे आकाशात्पतन्त्याः सूच्या विवरं नियोज्य निजाभ्यासकौशलं निवेद्य नृपं प्रति-'चेच्छक्तिरस्ति 5 ततः प्रभुरप्येवं करोत्वि'त्यभिधाय राज्ञो गर्व खर्व चक्राते । ७४. भोजराज ! मया ज्ञातं राधावेधस्य कारणम् । धाराया विपरीत" हि सहते न' भवानिति ॥ ५१) विद्वद्भिरिति श्लाघ्यमानो नवं नगरनिवेशं कर्तुकामः पटहे वाद्यमाने धाराभिधया पण- स्त्रियाऽग्निवेतालनाम्ना पत्या सह" लङ्कां गत्वा तं नगरनिवेशमालोक्य पुनः समागतया, मन्नाम मगरे दातव्यमित्यभिधाय तत्प्रतिच्छन्दपटो" राज्ञेऽर्पितः । ततः स नवां धारा नगरी निवे- 10 शयामास । ५२) कस्मिन्नप्यहनि स" नृपः सान्ध्यसर्वावसरानन्तरं निजनगरान्तः परिभ्रमन्- ७५. *एहु जम्मु नगहं गियउ" भडसिरि" खग्गुन भग्गु । तिक्खा तुरिय न वाहिया गोरी गलि" न लग्गु॥ इति केनापि दिगम्बरेण पठ्यमानमाकर्ण्य प्रातस्तमाकार्य रीत्रिपठितवृत्तान्तसङ्केतवशेन शक्तिं पृष्टः सन् - ७६. देव दीपोत्सवे जाते प्रवृत्ते दन्तिनां मदे । एकच्छत्रं करिष्यामि सगोडं दक्षिणापथम् ॥ -इति स्वपौरुषमाविकुर्वन् सेनानीपदेऽभिषिक्तः । ५३) इतश्च" सिन्धुदेशविजयव्यापृते श्रीभीमे [स दिगम्बरः] समस्तसामन्तैः समं समेत्य श्रीमदणहिल्लपुरभङ्गं कृत्वा धवलगृहघटिकाद्वारे कपईकान् वापयित्वा जयपत्रं जग्राह । तदादि 'कुलचन्द्रेण मुषितमिति सर्वत्र क्षितौ ख्यातिरासीत् । स जयपत्रमादाय मालवमण्डले गतः। 20 श्रीभोजाय तं वृत्तान्तं विज्ञपयत् । 'भवतेङ्गालवापः कथं न कारितः ? अत्रत्यमुद्ग्राहितं गूर्जर- देशे प्रयास्यतीति* श्रीसरखतीकण्ठाभरणेन श्रीभोजेनाभिदधे । 15 1 AD विमृशन् । 2 Pb हशोभादिपूर्वकमुत्सवं । 3P भोजराजा। 4 Pb .शालोपरिस्थितेन । 5 Pb संकीर्ण- मुखमृन्मय०। GP विपरीतत्वं । 7 P. नैव भूपतिः। 8 BP प्रारब्धुकामः; Pa प्रवेष्टुः । 9 Pb धारादेग्यमिधानया। 10 समं। 11 Pb .मित्यंगीकाराप्य। 12 A प्रतिच्छन्दपटं; P तस्पटं; Pa तत्पटहं। 13 AP समय। 14 AP 'ततः स ना' स्थाने 'सा' इत्येव । 15 ADP 'स नृपः' नास्ति । 16 Paनगा। 17 P गउ; Pa गयउ । 18 P अरि- सिरि। 19 D तिक्खा तुरियां। 20 AD माणिया। 21 BP कंठि। 22 B.. माहूयः P नास्ति । 23 BP निशा०। 24 B Pa 'सन्' नास्ति; P सन् उवाच । 25 AD करोम्येव । 26 P सेनापतिः। 27 P स्थापितः । 28 Pb विहाय 'इतश्च' नास्ति । 29 D प्रावृत्ते। 30 BP Pa नास्ति 'स दिगम्बरः; Pb दिगम्बरः सेनाध्यक्षः। 31 Pb सूत्रयिरवा । 32 AD कपर्दिकान् । 33 P 'क्षिती' नास्ति। 34 AD •पययुक्तो। 35 Pb तत्र कथं । 'एहु जम्मु०' इत भारभ्य 'गूर्जरदेशे प्रयास्थतीति' इत्येतस्पर्यन्तस्य कथनस्य स्थाने De प्रतौ निम्नलिखितस्वरूपात्मकं संक्षिप्त कथनमुपलभ्यते- (२०) 'नवजलभरीया मग्गडा गयणि धडकह मेहु । हस्यन्तरि जह आविसिह सउ जाणीसिह नेहु ॥ 'एषां भूवल्लभया सह' राज्ञा सभिजपुत्रीखरूपं उष्टं प्रातराकार्य गूर्जरदेशोपरि सेनाधिपत्यं ददौ । तदा तेनोक्तम्-'देव दीपोत्सवे.' इति । ततो गूर्जरदेशः समप्रोऽपि तेन विनाशितः । भीपसनचतुष्पथे कपर्दिका वापिताः । तस्यागतस्य राज्ञोकम्-न कृतं रम्यम् । मध प्रभूति मालवदेशदण्डः श्रीगूर्जरे यास्यतीति ।' .

·5 15 प्रकाशः] भोज-भीमप्रबन्धः। ३३ ५४) कदाचिच्चन्द्रातपे उपविष्टःश्रीभोजः सन्निहिते कुलचन्द्रे पूर्णचन्द्रमण्डल [*मालोक्य पुन:- पुनस्तत्सम्मुख ] मवलोकमान इंदमपाठीत्- ७७. येषां वल्लभया सह क्षणमिव क्षिप्रं क्षपा क्षीयते तेषां शीतकरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत् । इत्यर्द्ध कविना तेनोक्ते' कुलचन्द्रः प्राह- अस्माकं तु न वल्लभा न विरहस्तेनोभयभ्रंशिनामिन्दू राजति दर्पणातिरसौ नोष्णो न वा शीतलः ॥ इति तदुक्तेरनन्तरमेवैकां वाराङ्गनां प्रसादीचकार । ५५) अथ दामरनामा सांन्धिविग्रहिको मालवमण्डलादायातः श्रीभोजस्य सभां वर्णयन् महा- न्तमायल्लकं जनयति।तत्र गतश्च श्रीभीमस्यामात्रांरूपपात्रतां वर्णयंस्तदिदृक्षातरलितःश्रीभोजः 'तमिहानय मां तत्र वा नय" इत्यभ्यर्थ्यमानः, सभादर्शनोत्कण्ठितेन श्रीभीमेन तथैव याच्य- मानः कस्मिन्नपि वर्षे उपायविन्महदुपायनमादाय विप्रवेषधारिणं ताम्बूलकरण्डकवाहिनं श्रीभीमं 10 सहं गृहीत्वा सदसि गतः। प्रणमन् श्रीभोजेन श्रीभीमानयनवृत्तान्तं व्याहृतः स विज्ञापयां- चक्रे-वतन्त्राःस्वामिनो नः। अनभिमतं कार्य केन बलात्कार्यते इति । सर्वधेयं" कदाशा देवेन ना- वधारणीया'-इत्यभिधाय,श्रीभीमस्य वयोवर्णाकृतीनां सादृश्यं पृच्छन् श्रीभोजस्तान्सभासदो". लोकानवलोकयन् स्थगीधरं लक्षीकृत्य दामरेणेत्यभिदधे-'खामिन् ! ७८. एंषाऽऽकृतिरयं वर्ण इदं रूपमिदं वयः । अन्तरं चास्य भूपस्य काचचिन्तामणेरिव ॥ इति तेन विज्ञप्ते चतुरचक्रवर्ती श्रीभोजस्तसामुद्रिकविलोकनान्निश्चलदृशं नृपं विमृश्योपायन- वस्तून्युपनेतुं स सान्धिविग्रहिकस्तं पाहिणोत् । तेषु वस्तुषूपनीयमानेषु तद्गुणवर्णनया" वार्तान्त- रब्याक्षेपेण च भूयसि कालविलम्बे संवृत्ते 'स्थगीवाहकोऽद्यापि कियचिरं विलम्बते?' इति राज्ञा समादिष्टः स तं भीममिति विज्ञपयामास । राजा तदा तदनुपदिकानि सैन्यानि प्रगुणयन् दाम- रेणाभिदधे-'द्वादश-द्वादश योजनान्तरे प्रावहणिका हयाः, घटिकायोजनगामिन्यः करभ्यः, 20 अनया समग्रसामग्र्या श्रीभीमः [प्रतिक्षणं बह्रीं] भुवमाक्रमन् कथं भवता गृह्यते?" इति विज्ञ- तस्तेन पाणी घर्षयन चिरं तस्थौ । (अत्र Pा सञक आदर्श निम्नलिखितानि प्रकरणान्यधिकान्युपलभ्यन्ते-) [अथान्यमिन् वर्षे श्रीभीमस्त डामरं मालवमण्डले प्रेषयितुकामो वार्तादि शिक्षयन् आस्ते । डामर उत्तिष्ठन् पटीं प्रक्षाडयामास । ततः श्रीभीमेन पृष्टः स आह-'भवच्छिक्षितमत्रैव मुश्चामीत्यूचे । यतस्तत्र गतोऽहं स्वयमेवावस- 25 रोचितं श्रुविष्ये । अन्यशिक्षितं कियत्कथयिष्यते । ततो राजा तस्यावसरोचितचातुरी विज्ञानाय प्रच्छन्नं स्वर्णमयं समुद्गकं रक्षापुञ्जेन भृत्वा, 'भोजसभाया अन्यत्र नायमुद्घाटनीयः' इति शिक्षयित्वा तद्धस्ते उपदार्थमदात् । ततः सगतो मालवे । भोजसभायां तं बहुपट्टकूलवेष्टितं आनाय्य भोजनृपाग्रे मुमोच । स उद्वेष्ट्य विलोकयति तदा मध्ये छारपुञ्जः । ततो नृपेणोक्तम्-'भो इदं किमुपायनम् ?' डामरस्तत्कालोत्पन्नमतिः प्राह-'देव! श्रीभीमेन कोटि- * कोकान्तर्गतः पाठः केवलं Pb प्रतौ उपलभ्यः । 1 Pb श्रीभोजेनोक्ते। 2 Pb परां वारां० । 3 Pa सान्ध्यवि.। 4 P रूपवर्णनां कुर्वन् । 5A सत्र मा नयेति वा; B मा तत्र न । 6 P तथैवोच्यमानः, Pa तथा वाच्यमानः । 8 P सभाया। 9 A माभिमतं; D अभिमतं । 10 D सर्वथाप्येके दासा । 11 D नावधीर। 12 P भिहिते। 13 Pa तेन सह सदासदो लोका० । 14 AD इमाकृ०; B यथाकृ०; P 15 AD निश्चलहरताशं। 16 AD वर्णनवाती। 17 P Pa ज्ञापयामास । 18 AD योजनानां प्रान्ते; B Pa योजनान्ते। 19 केवलं Pb प्रतौ लभ्योऽयं पाठः । 20 AD अर्षयित्वा। 7 AD इयमाकृ०॥ 5 ·प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीया होमः कारितः, तद्रक्षेयं तीर्थभूता, प्रीत्या भवत्कृते प्राभृतीकृताऽस्ति' । इति तेनोक्ते हृष्टचेतसा राज्ञा खहस्तेन सर्वेषा समर्पिता । तैः सर्वैस्तिलककरणेन वन्दिता । अन्तःपुरे प्रेषिता । ततः स सम्मानितः प्रतिप्राभृतसहितः पश्चादा- गतः । ज्ञातवृत्तान्तेन श्रीमीमेनापि पूजितः। पुनः कौतुकाक्षिप्तचित्तः श्रीभीमः कमिभवसरे मुद्रामुद्रितलेखं विधाय तद्धस्ते समये, उपदापाणिं तडामरं 5मालवेऽप्रेषीत् । स उपदासहितं लेखं भोजहस्तेऽदात् । यावदुन्मुश्य वाचयति तावद् 'अयं भवता शीघ्रं निपात- नीयः' इति पश्यति । ततः सविस्मयेन राज्ञा पृष्टम्-'भो इदं किं लिखितमस्ति । ततः स उत्पातिकामतिः प्राह-'देव ! मजन्मपत्रिकायां समस्ति, यत्रास रुधिरं पतिष्यति तत्र द्वादशवर्षप्रमाणो दुर्भिक्षः पतिष्यति' इति ज्ञात्वा श्रीभीमेनाहमत्र प्रेषितः स्वदेशविनाशभीतेन प्रच्छन्नलेखयुक्तः । एवं सति त्वं यथारुचितं कुरु' इति तेनोक्ते राजाह-'नाहमात्मदेशप्रजामनर्थे पातयिष्ये' । ततः सम्मान्य विसर्जितः प्राप्तः स्वदेशे । तबुद्धिकौशलेन 10 पुनश्चमत्कृतः श्रीभीमस्तं बहुमन्यते । ] ५६) अथ श्रीभोजः' श्रीमाघपण्डितस्य' विद्वत्ता पुण्यवत्तां च सन्ततमाकर्णयन् , तदर्शनो- त्सुकतया राजादेशैः सततं प्रेष्यमाणः श्रीमालनगराद्धिमसमये समानीय सबहुमानं भोजना- दिभिः सत्कृत्य तदनु राजोचितान्विनोदान् दर्शयन् ,रात्रावारात्रिकावसरानन्तरं सन्निहिते वस- निभे पल्यले माघपण्डितं नियोज्य तस्मै स्वां'शीतरक्षिकामुपनीय प्रियालापांश्चिरं कुर्वाणः सुखं 15 सुखेन सुष्वाप । प्रातर्माङ्गल्यतूर्यनिर्घोषैर्विनिद्रं नृपं स्वस्थानगमनाय माघपण्डित आपृष्टवान् । विस्मयापनहृदयेन राज्ञा दिने भोजनाच्छादनादिसुखं पृष्टः स कदन्नसदनवार्माभिरलं" शीत- रक्षाभारेण श्रान्तं "खं विज्ञपयन खिद्यमानेन राज्ञा कथं कथश्चिदनुज्ञातः पुरोपवनं यावद्भूभुजाऽनु- गम्यमानः माघपण्डितेन खागमनप्रसादेन सम्भावनीयोऽहमिति विज्ञप्य" नृपानुज्ञातः खं पदं भेजे। तदनु कतिपयैर्दिनैः श्रीभोजस्तद्विभवभोगसामग्रीदिदृक्षया श्रीश्रीमालनगरं प्राप्तः । 20 माघपण्डितेन प्रत्युद्गमादियथोचितभक्तयाऽऽवर्जितः ससैन्यस्तन्मन्दुरायां ममौ । स्वयं तु माघ- पण्डितस्य सौधमध्यास्य सञ्चारकभुवं काँचथद्धामवलोक्य लानादन देवतावसरोा मारकर्त- कुहिमे शैवलवल्लरीयुगजलभ्रान्त्या धौतान्तरीयं संघृण्वन् सौवस्तिकेन ज्ञापितवृत्तान्तस्तदैव तद्देव- ता_नन्तरं निवृत्ते मश्रावसरेऽशनसमयसमागतां रसवतीमावादमानः, अकालिकैरदेशजैर्व्य- अनैः फलादिभिश्चित्रीयमाणमानसः, संस्कृतपयःशालिशालिनी रसवतीमाकण्ठमुपभुज्य भोज- 25 नान्ते चन्द्रशालामधिरुह्याश्रुतादृष्टपूर्वकाव्यकथाप्रवन्धप्रेक्ष्यादीनि प्रेक्षमाणः, शिशिरसमयेऽपि साताकस्मिकभीष्मोष्मभ्रान्त्या संवीतसितखच्छवसनस्तालवृन्तकरैरनुचरैर्वीज्यमानोऽमन्दच- न्दनालेपनेपथ्यः सुखनिद्रया तां क्षणदां क्षणमिवातिवाद्य प्रत्यूषे शनिवनाद्विगतनिद्रो हिम- समये ग्रीष्मावतारव्यतिकरो माघपण्डितेन ज्ञापितः [*प्रतिसमयं सविस्मयः कति दिनान्यव- स्थाय ] स्वदेशगमनायापृच्छने स्वयं कॉरितनव्यभोजखामिप्रासादप्रदत्तपुण्यो मालवमण्डलं प्रति 1 BP भोजः सततं । 2 Dd कुमुदपण्डितसुतश्रीमाघ । 3 D पण्डितविद्वः । 4 P पुण्यवाता। 5 P विहाय सर्वत्र 'सतत०'। 6 Pa नास्ति । 7 D स्व०। 8 D रक्षा; Pa रक्षाकरी०। 9 Pb विस्मयापभेन। 10 Pb कदोनोदरं भृतम् , रात्री गर्दभवल्लादितं शीत । 11 D शीतभारेण । 12 D नास्ति। 13 D विज्ञप्तो। 14 D काचन । 15Aभारका D मणिमरकतकृष्टि। 16 D धौतान्तरीयः। 17 P स्वादयामास । 18 P प्रेक्षणादीनि । 19 D ग्रीष्मना। 20P.ध्वनिविगतः। * कोष्ठकान्तर्गतः पाठः D पुस्तक एवं लभ्यते । 21 P Pa यापुच्छ्यमानः। 22 AD करिष्यमाणः । कुष्टि ·प्रकाशः ] भोज-भीमप्रबन्धः प्रतस्थे। तथा निजजन्म दिने जनकेन नैमित्तिकालात के कार्यमाणे, पूर्वमुदितोदितसमृद्धिर्भूत्वा प्रान्ते गलितविभवः किञ्चिचरणयोराविर्भूतश्वयथुविकारः पञ्चत्वमाप्स्यतीति-निमित्तविदा निवेदिते विभवसम्भारेण तां ग्रहगतिं निराचिकीर्षुणा माघपित्रा, संवत्सरशतप्रमाणे मनुजा- युषि षट्त्रिंशत्सहस्राणि दिनानि भवन्तीति विमृश्य नाणकपरिपूर्णास्तावत्संख्यकान् हारकान् कारितनव्यकोशेषु निवेश्य तदधिकां परांभूतिं शतशः समर्प्य प्रदत्तमाघनाने सुताय कुलोचितां 5 शिक्षा वितीर्य कृतकृत्यमानिना तेन विपेदे । तदनन्तरमुत्तराशापतिरिव प्राप्तप्राज्यसाम्राज्यो विद्वजनेभ्यः श्रियं तदिच्छया यच्छन्नमानैर्वानरर्थिसार्थ कृतार्थयस्तै गविधिभिः स्वममानुषाव- तारमिव दर्शयन् विरचितशिशुपालवधाभिधानमहाकाव्यचमत्कृतविद्वजनमानसः प्रान्ते पुण्य- क्षयात्क्षीणवित्तो विपत्तिपाते खविषये स्थातुमप्रभूष्णुः सकलत्रो मालवमण्डले गत्वा धारायां कृतावासः पुस्तकग्रहणकार्पणपूर्वकं श्रीभोजाकियदपि द्रव्यमानेयमिति तत्र पनी प्रस्थाप्य 10 यावत्तदाशया माघपण्डितश्चिरं तस्थौ; तावत्तथावस्थां श्रीभोजस्तत्पनी विलोक्य ससम्भ्रमः शलाकान्यासेन तत्पुस्तकमुन्मुद्य काव्यमिदमद्राक्षीत्- ७९. कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिललिताना ही विचित्रो विपाकः ।। अथ काव्यार्थमवगम्य, का कथा ग्रन्थस्य केवलमस्यैव काव्यस्य विश्वम्भरामूल्यमल्पम् ।15 समयोचितस्यानुच्छिष्टस्य हीशब्दस्य पारितोषिके क्षितिपतिर्लक्षद्रव्यं वितीर्य तां विससर्ज। सापि ततः सश्चरन्ती विदितमाघपण्डितपत्रीकैरर्थिभिर्याच्यमाना तत्पारितोषिकं तेभ्यः समस्त- मपि वितीर्य यथावस्थिता गृहमुपेयुषी तद्वृत्तान्तज्ञापनापूर्व किश्चिञ्चरणस्फुरच्छोफाय पत्ये निवेद. यामास । अथ स त्वमेव मे शरीरिणी कीर्तिरिति श्लाघमानस्तदा खगृहमागतं कमपि भिक्षुकं वीक्ष्य भवने तदुचितं किमपि देयमपश्यन् सञ्जातनिर्वेद इदमवादीत्- ८०. अर्था न सन्ति न च मुञ्चति मां दुराशा त्यागाम" सङ्घचति" दुर्ललितः" करो मे । याजा च लाघवकरी खवधेच पापं प्राणाः स्वयं व्रजत किं परिदेवितेन ॥१ ८१. दारियानलसन्तापः शान्तः सन्तोषवारिणा । दीनाशाभङ्गजन्मा तु केनायमुपशाम्यतु ॥ २ ८२. न मिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं लभन्ते कर्माणि क्षितिपरिवढान्कारयति कः । अदत्वापि प्रासं ग्रहपतिरसावस्तमयते कयामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवितविधिः॥३ ८३. *क्षुत्क्षामः पथिको मदीयभवनं पृच्छन्कुतोऽप्यागतः तत्कि गेहिनि किश्चिदस्ति यदयं भुक्ने बुभुक्षातुरः । वाचास्तीत्यभिधाय नास्ति च पुनः प्रोक्तं विनैवाक्षरैः स्थूलस्थूलविलोललोचनजलैर्वाष्पाम्भसा बिन्दुमिः॥४ ८४. व्रजत व्रजत प्राणा अर्थिनि व्यर्थतां गते । पश्चादपि हि गन्तव्यं क सार्थः पुनरीदृशः ॥ ५॥ 20 25 1 BP Pb तदा। 2 A निवेदित; D निवेदितां । 3 AD भादर्श एवोपसन्धमिदं पदम् । 4 P विहायाम्यत्र 'म. विष्य.'। 5 AD 'प्रास' नास्ति। 6 D विद्वजनः स। 7P कृतनिवासः। 8 AD 'इदं नास्ति । 9 D पनी कैश्चिदिरर्थिः । 10 D .वृत्तान्तं विज्ञा० । 11 AD मिर्धा। 12 A दानाच; D दानाद्धि । 13 B सबलति । 14 B दुर्ललितं मनो मे। 15 BP भदत्वैव। 16 P Pa जीवनः । • AB प्रत्यन्तरे एतत्पयं मूले नास्ति, परं पृष्ठस्योपरितनभागे केनापि पनालिखिवं प्राप्यते । + P प्रत्यन्तरे एतेषां पचानां किमि विपर्ययो छम्पते । तत्र एतादृशः कमः ३ (१), ४ (२), (३), २ (१), ५ (4)।

·प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीयः 5 .. . 'क सार्थः पुनरीदृशः' इति वाक्यान्तं एव स माघपण्डितः पञ्चत्वमवाप । प्रातस्तं वृत्तान्तम- वगम्य श्रीभोजेन श्रीमालेषु सजातिषु धनवत्सु सत्सु तस्मिन्पुरुषरत्ने विनष्टे क्षुधाबाधिते सति भिल्लमाल इति तज्जोतेर्नाम निर्ममे । ॥ इति श्रीमाघपण्डितप्रबन्धः॥ ५७) पुरा समृद्विविशालायां विशालायां पुरि मध्यदेशजन्मा सांकाश्यगोत्रः सर्वदेवनार्मा द्विजो निवसन् जैनदर्शनसंसर्गात्प्रायः प्रशान्तमिथ्यात्वो धनपाल-शोभनाभिधानपुत्रद्वयेना- न्वितः कदाचिदागताञ् श्रीवर्द्धमानसूरीन गुणानुरागानिजोपाश्रये निवास्य निर्द्वन्धभक्त्या परि- तोषितान् सर्वज्ञपुत्रकानिति धिया, तिरोहितं निजपूर्वजनिधि पृच्छंस्तैर्वचनच्छलेना विभाग याचितः। 'सङ्केतनिवेदनाल्लनिधिस्तदई यच्छंस्तैः पुत्रद्वयादई याचितो' ज्यायसा धनपालेन 10 मिथ्यात्वान्धमतिना जैनमार्गनिन्दापरेण निषिद्धः, कनीयसि शोभने कृपापरः स्वप्रतिज्ञाभङ्ग- पातकं तीर्थेषु क्षालयितुमिच्छुः प्रति तीर्थ प्रतस्थे । अथ पितृभक्तेन शोभननाम्ना लघुपुत्रेण तं तदाग्रहानिषिच्य पितुःप्रतिज्ञा प्रतिपालयितुमुपात्तव्रतः स्वयं तान् गुरूननुससार । अभ्यस्तसम- स्तविद्यास्थानेन धनपालेन श्रीभोजप्रसादसम्प्राप्तसमस्तपण्डितप्रष्टप्रतिष्ठेन निजसहोदरामर्षभा- वाद् द्वादशाब्दी यावत्स्वदेशे निषिद्धजैनदर्शनप्रवेशेन तद्देशीपासकैरत्यर्थमभ्यर्थनया गुरुष्वा- 15 हूयमानेषु सकलसिद्धान्तपारावारपारदृश्वा स शोभननामा तपोधनो गुरूनापृच्छय तत्र प्रयातो धारायां प्रविशन् पण्डितधनपालेन राजपाटिकायां बजता तं सहोदरमित्यनुपलक्ष्य सोपहासम्- 'गर्दभदन्त भदन्त ! नमस्ते' इति प्रोक्त; 'कपिवृषणास्य वयस्य ! सुखं ते' [इति प्रत्युत्तरयांचके । ततश्चमत्कृतो धनपालो मया नर्मणापि नमस्ते इत्युक्तम् , अनेन तु वयस्य सुखं ते] इत्युचरता वचनचातुर्यान्निर्जितोऽस्मीति"। तत् 'कस्यातिथयो यूयमिति धनपालस्यालापैः भवत एवातिथयो 20 वयमिति शोभनमुनेर्वाचमाकर्ण्य, बटुना सह निजसौधे प्रस्थाप्य तत्रैव स्थापितः । वयं सौधे समागत्य धनपालः प्रियालापैः सपरिकरमपि तं भोजनाय निमन्त्रयस्तैः प्रासुकाहारसेवापरै- निषिद्धः। बलाद्दोषहेतुं पृच्छन्- ८५. भजेन्माधुकरी वृत्ति मुनिर्लेच्छकुलादपि । एकान्नं नैव भुञ्जीत बृहस्पतिसमादपि ॥ तथा च, जैनसमये दशवैकालिके- ८६. महुकारसमा बुद्धा जे भवन्ति अणिस्सिया । नाणापिण्डरया दन्ता तेण वुचन्ति साहुणो॥ इति खसमयपरसमयाभ्यां निषिद्धं कल्पितमाहारं परिहरन्तः शुद्धाशनभोजिनो वयमिति तचरित्रचित्रितमनास्तूष्णीकमुत्थाय सौधे" मजनारम्भे गोचरचर्यया समागतं तन्मुनिद्वन्द्वमव- लोक्याऽसिद्धेऽन्नपाके तब्राह्मण्योपढौकिते दन्नि मुनिभ्यां व्यतीतकियदिनमेतदिति पृच्छयमाने, धनपालः 'किमत्र पूतराः सन्तीति सोपहासमभिदधानः, व्यतीतदिनद्वयमेतदिति ब्राह्मण्या 25 - 1 इदं वाक्यं D पुस्तके न विद्यते । B वाक्यानन्तरं; P वाक्यसमकालं । 3 P स्वजा० । 4 D तज्ज्ञातं । 5 D काश्यपगोत्रः, B नास्ति । 61 गंगाधरो नाम । 7 P विहायान्यन्त्र ‘अभिधान' नास्ति । + द्विदण्डान्तर्गतः पाठः Pa आदर्शेऽनु- 8P.लम्धशेवधि। 9 D प्रकृष्ट । 10 D गुरुपुरुषेष । कोष्ठकान्तर्गतः पाठः A Pa प्रत्यन्तरे नास्ति । ६ एतत्पाठस्थाने B प्रत्यन्तरे 'शोभनमुनेचसान्तश्चमस्कृतः' एतादृशः पाठः । 11 D इत्युक्ते। 12 P ऽस्मीत्यचिन्तयत् । 13 Pa नीचकु०। 14 P Pa अकल्पितः। 15 D सौधमाप। 16 P मुनियुगल। पलभ्यः।

·10 प्रकाश:] भोज-भीमप्रबन्धः। निर्णीय ताभ्यां 'पूतराः सन्तीत्यत्र' इत्यभिहिते लानासनात्तदर्शनार्थमुत्थाय तत्रागतः सन् , स्थालेऽधिरोपितदधिसन्निधौ यावद्यावकपुरोऽधिरूढस्तैर्जन्तुभिर्दधिपिण्ड इव पाण्डुरतामवलोक्य; जिनधर्मे जीवरक्षाप्राधान्यम्, तत्रापि जीवोत्पत्तिज्ञानवैदग्ध्यम् , यथा- ८७. *मुग्गमासाइपमुह विदिल-कञ्चम्मि गोरसे पडइ । ता तसजीवुप्पत्ती भणन्ति दहिए तिदिणुवरि ॥ तजिनशासने एवेति निश्चित्य शोभनमुनेः शोभनबोधात्सम्यक्प्रतिपत्तिपुरःसरं सम्यक्त्वं 5 भेजे । ['इयद्दिनानि खं मिथ्यात्वमयं विदन् , मम बन्धुः कापि दृष्टः-इति तस्यैव पुरः पृच्छन् वयआख्या- गुणादिभिः तदुपमाने शोभनेन खं कथयता अनुमानात् मम भ्रातैवायमिति निश्चित्य आनन्दाश्रुपूर्व तमालिंग्य खशिशोरा तद्गुरून् आकारयामास च । ] कर्मप्रकृत्यादिषु जैन विचारप्रन्थेषु प्रकृत्या प्राज्ञः परं प्रावीण्यमुद्बहन , प्रति प्रातर्जिना वसरप्रान्ते- ८८. कतिपयपुरस्वामी कायव्ययैरपि दुग्रहो मतिवितरता मोहेनाहो मयानुसृतः पुरा । त्रिभुवनपतिर्बुद्ध्याराध्योऽधुना स्वपदप्रदः प्रभुरधिगतस्तत्प्राचीनो दुनोति दिनव्ययः॥ सव्वत्थ अत्थि धम्मो जा मुंणियं जिण न सासणं तुम । कणगाउराण कणगं" व ससियपयं अलम्भमाणाणं ॥ [१५] {tकिं ताए पढियाए पयकोडीए पलालभूयाए । जस्थित्ति न नायं परस्स पीडा न कायव्वा । देशाधीशो ग्राममेकं ददाति ग्रामाधीशः क्षेत्रमेकं ददाति । क्षेत्राधीशः शिम्बिकाः सम्प्रदचे सार्वस्तुष्टः सम्पदं खां ददाति ॥ इत्यादीनि वाक्यानि पठन्" स धनपालः कदाचिन्नृपेण मृगयां सह नीतः" । बाणेन मृगे विद्धे सति तद्वर्णनाय विलोकितमुखो धनपालः प्राह- ९०. रसातलं यातु यदेव पौरुषं कुनीतिरेपा शरणो ह्यदोषवान् । विहन्यते यदलिनापि दुर्बलो ह हा महाकष्टमराजकं जगत् ॥ इति तनिर्भर्त्सनाक्रुद्धो नृपः किमेतदित्यभिदधाने- ९१. वैरिणापि हि मुच्यन्ते प्राणान्ते वृणभक्षणात् । तृणाहाराः सदैवैते हन्यन्ते पशवः कथम् ॥ इत्यद्भुतसञ्जातकृपेण नृपेण धनुर्याणभङ्गमङ्गीकृत्याजीवितान्तं संन्यस्तमृगयाव्यसनेन पुरं प्रति" 15 20 5AD दया। 1 D निर्णीय प्रोक्तं । 2 AD रोपिते दधि स०। 3 D पुम्भे। 4 D 'तैः' स्थाने 'तद्वर्ण । * P प्रत्यन्तरे इयं गाथा नास्ति; B आदर्शऽपि मूले पृष्टपार्श्वभागे पश्चास्केनापि लिखिता लभ्यते । 6 P. पभिई। 7 Pa बिदलं । 8 Pa विदिणु० । + कोष्ठकान्तर्गतः पाठः मात्रं B प्रतौ प्राप्यः। 9AD प्रातः प्रातः । 10 Plजा न पत्तं जिण सा० । 11 D कणगु ज्व। + केवलं Pb प्रती इयं गाथा लभ्यते । । D पुस्तके इदं पचमुपलभ्यते, A आदर्श पृष्ठस्याधोभागे पश्चास्केनापि टिप्पितमस्ति। 12 Pb वाक्यानि स पठति । 13 BP नृपतिना। 14 D कदाचिनृपेण सह मृगयां नीतो धनपालोऽमिहितः । 15 B Pa तवा०॥ 16 P हरिणो। 17 P प्रह; B निह । + इतोऽ Pa प्रतो, किश्चिद्विपर्ययेण च D पुस्तके निन्न- लिखितं वर्णनं प्रक्षिप्तं प्राप्यते- [ततो भोजराजः प्राह-किं कारणं नु कविराज मृगा यदेते व्योमोस्पतन्ति विलिखन्ति भुवं वराहाः ।। धनपालः प्राह-देव ! स्वदनचकिताः श्रयितुं स्वजातिमेके मृगारमृगमादिवराहमन्ये ॥] 18 D इत्यूचे अतोऽद्भुतः । 19 D'प्रति' नास्ति । । .

·10 प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीयः प्रत्यागच्छता तत्र यज्ञमण्डपे यज्ञस्तम्भनियश्रितच्छागस्य दीनां गिरमाकये किं पशुरसौ व्याह- रतीत्यादिष्टः सन् धनपालोऽवधेहीति' प्राह- ९२. नाहं वर्गफलोपभोगतृषितो नाभ्यर्थितस्त्वं मया सन्तुष्टस्तृणभक्षणेन सततं साधो न युक्तं तव । खर्ग यान्ति यदि त्वया विनिहता यझे ध्रुवं प्राणिनो यज्ञं किं न करोषि मातृपितृभिः पुत्रैस्तथा बान्धवैः ॥ 5 इति तद्वाक्यानन्तरं राज्ञा किमेतदिति भूयोभियुक्त:- ९३. यूपं कृत्वा पशून् हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरके केन गम्यते ॥ ९४. सत्यं यूपं तपो शनिः कर्माणि समिधो मम । अहिंसामाहुतिं दद्यादेष यज्ञः सनातनः ॥ इत्यादि-शुकसंवादोदितानि वचांसि नरेन्द्रस्य पुरतः पठन् हिंसाशास्त्रोपदेशिनो हिमप्रकृतीन् ब्रह्मरूपेण राक्षसांस्ताज्ञापयन् , नृपमहर्द्धर्माभिमुखं चकार । (अत्रान्तरे Pb आदर्श मूले, B आदर्श च पृष्ठपार्श्वभागेषु निम्नलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते-) (अथ नृपे गां वन्दमाने धनपालो महिषीं नमनुवाच- अमेध्यमश्नाति विवेकशून्या स्खनन्दनं कामयतेऽभिषक्ता। खुराप्रशृङ्गैर्विनिहन्ति जन्तून् गौर्वन्द्यते केन गुणेन राजन् ! १ ॥ [१८] पयःप्रदानसामान्या चेन्महिषी न किम् । विशेषो दृश्यते नास्यां महिषीतो मनागपि ॥ स्पर्शोऽमेध्यभुजां गवामघहरो वन्द्या विसञ्ज्ञा द्रुमाः खर्ग छागवधाद् धिनोति च पिवन् विप्रोपमुक्ताशनम् । आप्ताश्छअपराः सुराः शिखिहुतं प्रीणाति देवान् हविः स्फीतं फल्गु च वल्गु च श्रुतिगिरां को वेत्ति लीलायितम् ॥ [३०] वधो धर्मो जलं तीर्थ गौर्नमस्सा गुरुर्गृही । अनिर्देवो द्विजः पात्रं येषां तैः कोऽस्तु संस्तवः ।। एकदा जिनपूजायां पण्डितस्यैकाग्रता परेभ्यो ज्ञात्वा पुष्पपटलिकाऽर्पणपूर्व देवान् पूजयेति नृपादिष्टो धन- पालो हरादिस्थानेषु भ्रान्त्वा जिनं पूजयित्वा समागतः । दूतमुखाज्ज्ञातवृत्तान्तेन राज्ञा पूजाखरूपं पृष्टः प्राह- 'देव! यत्रावसरोऽभूव तत्र गत्वा पूजा कृता' । राज्ञा पृष्टम्-'क नाभूदवसरः ?' पण्डितः पाह-'विष्णुपाः एकान्तकलत्रसद्भावात् , रुद्राांगे पार्वतीसद्भावात् , ब्रह्मणो ध्यानभङ्गेन शापादिभयात् , विनाय[क]स्य स्थालि- भृतमोदकाशने स्पर्शनं संयमन् , चण्डिकायास्त्रिशूलहेतिसत्रस्तमहिषमत्सम्मुखागमत्रासाद , हनुमतः कोपाटोप- 25 वशंवदस्य चपेटामयात् कुत्राऽप्यवसरो नाभूत् । अपि च- विनास्योत्तमाङ्ग वृथा पुष्पमाला ललाटं विनाहो कथं पट्टबन्धः । अकर्णे त्वनेत्रे कथं गीतनृत्ये अपादस्य पादे कथं मे प्रणामः ॥ 'इत्यादि प्रोक्ते नृपः प्राहः-'काऽप्यवसरोऽभूत् ?' ततः पण्डितः-'प्रशमरसनिममं दृष्टि० । 'नेत्रे सारसुधारसैक- सुभगे आस्वं प्रसनं सदा ।' इत्यादि कथयित्वा, जैनालये सदाऽवसरत्वाचन पूजा कृतेति पर्यवसितः । 15 20 .. 1 DAI 2 A माह धनपाल अवधेहि; B स धनपाल भवध्योऽहं इति प्राह; Pa अवध्योऽयमितिः। 3 Pb भूयो भूयोऽभियुक्तो धनपाकः प्राह । 4 P प्राणाः समिधयो। 5 D 'एवं यज्ञः सतां मतः' एतारशः पादः । 6D हिंसक। 7 DमासणI एतद्विदण्डान्तर्गता पंक्तयः केवलं Pb प्रतौ प्राप्याः ।

·5 15 प्रकाश भोज-भीमप्रवन्धः। [१२] अथ- अमदिणे सिवमवणे दुवारदेसे निएवि भिंगिगणं । किं एस दुबलो इय निवपुट्ठो भणइ धणवालो । यथा- [१३] दिग्वासा यदि तत्किमस्य धनुषा तश्चेत् कृतं भसना भसाथास किमाना यदि च सा कामं प्रति द्वेष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरुद्धचेष्टितमहो पश्यभिजस्वामिनो भृङ्गी सान्द्रशिरावनद्धपुरुष धत्तेऽस्थिशेषं वपुः ॥) ५८) अथ कस्मिन्नप्यवसरे नरेश्वरः सरखतीकण्ठाभरणप्रासादे वजन् सदा सर्वज्ञशासनप्रशं- सापरं पण्डितं धनपालमालपत्-'सर्वज्ञस्तावत्कदाचिदासीत् । तत्रं साम्प्रतं कश्चिज्ज्ञानातिशयो- स्ती त्यभिहिते, 'अर्हत्कृते अर्हन्तश्रीनामनि चूडामणिग्रन्थे विश्वत्रयस्य त्रिकालवस्तुविषयखरूप- परिज्ञानमद्यापि विद्यते' इति तेनाभिहिते-'त्रिद्वारमण्डपे स्थितः कस्मिन्द्वारेऽस्माकं निर्गमः' इति शास्त्रकलङ्कारोपणोद्यते नृपे, बुद्धिमात्रा त्रयोदशीति पाठं सत्यापयता भूर्जपत्रे नृपप्रमनिर्णय-10 मालिख्य मृण्मयगोलके निधाय च स्थगिकाधरस्य तं समl-'देव! पादावधार्यतामिति नृपं प्राह । नृपस्तदुद्धिसङ्कटे निपतितं खं मन्यमान एतवारत्रयस्य मध्यात्किमपि निर्णीतं भविष्यतीति विमृश्य सूत्रभृद्रिमण्डपपद्मशिलामपनीय तन्मार्गेण निर्गत्य तं गोलकं भित्त्वा, तेष्वक्षरेषु तमेव निर्गमनिर्णयं पाचयंस्तत्कौतुकोत्तालचित्तः श्रीजिनशासनमेव प्रशशंस । (अत्र D पुस्तके निम्नलिखितं पधं प्राप्यते-) {तथाहि- [२४] द्वाम्यां यन्त्र हरिस्त्रिभिन च हरः स्रष्टा न चैवाष्टभिर्यन द्वादशमिर्गुहो न दशकद्वन्द्वेन लङ्कापतिः । यमेन्द्रो दशभिः शतैर्न जनता नेत्रैरसंख्यैरपि तत्प्रज्ञानयनेन पश्यति बुधश्चैकेन वस्तु स्फुटम् ।। (Pb आदर्श पुनरत्र निमलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते-) {अन्यदा जलाश्रयपृच्छा- [६५] सत्यं वप्रेषु शीतं शशिकरधवलं वारि पीत्वा प्रकामं व्युच्छिन्ना शेषतृष्णा प्रमुदितमनसः प्राणिसार्था भवन्ति । शोषं नीते जलौघे दिनकरकिरणैर्यान्त्यनन्ता विनाशं तेनोदासीनभावं भजति मुनिगणः कूपवमादिकार्ये ।। कदाचित् स्वकारितप्रौढतरनवसरसि गतो नृपः 'कीगिदं धर्मस्थानमिति पृच्छति । धनपालः प्राह- [१६] एषा तटाकमिषतावकदानशाला मत्स्थादयो रसवती प्रगुणा सदैव । पात्राणि यत्र बकसारसचक्रवाकाः पुण्यं कियद् भवति तत्तु वयं न विमः ।। तथातश्रुकोप । पुरमागच्छन् मार्गे बालिकासहितां वृद्धा जरया शिरो धूनयन्तीं दृष्ट्वा नृपः पृच्छति-'किं शिरो धूनयति ?' ततो धनपाल:- किं नन्दी किं मुरारिः किमु रतिरमणः किं विधुः किं विधाता किंवा विद्याधरोऽसौ किमुत सुरपतिः किं नलः किं कुबेरः । नायं नायं न चायं न खलु नहि न वा नापि नासौ न चासो क्रीडां कर्तुं प्रवृत्तः स्वयमपि च हले भूपतिर्भोजदेवः ।। अनेन नृपं रुष्टं तोषयामास । } 1Pप्रभावना.। 2 P भत्र; AD तदर्शने। 3 P भईन्तश्रीनामचू०; A महन्तश्रीच०; D भईछीन् । 4 AD तेनोके। 5 B समर्पयन्; Pa समर्पयामास । 6 D शिलातल। 7 B जैन । 20 25 30 . -- ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः ५२) अथ धनपालो ऋषभपश्चाशिकास्तुति निर्माय, सरस्वतीकण्ठाभरणप्रासादे खनिर्मितप्र- शस्तिपहिकायाँ कदाचिन्नृपः- ९५. अभ्युद्धता वसुमती दलितं रिपूरः क्रोडीकृता बलवता बलिराज्यलक्ष्मीः। एकत्र जन्मनि कृतं तदनेन यूना जन्मत्रये यदकरोत्पुरुषः पुराणः ॥ 5 काव्यमिदं निर्वर्ण्य पारितोषिके तस्याः पट्टिकायाः काञ्चनकलशं ददौ। तस्मात्मासादादपसरं- स्तदीयद्वारखत्तके रत्या सह हस्ततालदानपरं स्मरं मूर्तिमन्तमालोक्य नृपेण हासहेतुं पृष्टः पण्डितः प्राह- 10 20 ९६. स एष भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो बिभर्ति वपुषाऽधुना विरहकातरः कामिनीम् । अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियायाः करं करेण परिताडयन् जयति जातहासः सरः॥ (अत्र D पुस्तके 'अन्नदिणे सिवभवणे', 'दिग्वासा यदि तकिमस्य धनुषा', 'अमेध्यममाति०'; 'पयःप्रदान- सामर्थ्या', 'असत्युत्तमांगे' इत्यादीनि पद्यानि समुपलभ्यते परमत्राप्रासङ्गिकत्वात्, Pb आदर्शानुसारेणेतःपूर्व- मेवोल्लिखितत्वाच्च पुनर्नोद्धृतानि ।) ९७. पाणिग्रहे पुलकितं वपुरैशं भूतिभूषितं जयति । डरित इव मनोभूर्यसिन्भसावशेषोऽपि ॥ इत्यादिभिः प्रसिद्ध सिद्धसारखतोद्गारैर्नृपं रञ्जयन् यावदास्ते तावत्कोऽपि सांयात्रिको द्वाःस्थनिवे. 15 दितः सभां प्रविश्य नृपं नत्वा मदनमयपट्टिकायां प्रशस्तिकाव्यानि दर्शयामास । नृपेण तल्लाभ- स्थानके पृष्टे स एवमवादीत्-'नीरधावकस्मादेव मम वाहने स्खलिते निर्यामकैः शोध्यमाने समुद्र तन्मग्नं शिवायतनं' परितः परिस्फुरज्जलमप्यन्तःसलिलविकलमवलोक्य कस्यामपि भित्तौ वर्णा- निर्वर्ण्य च तजिज्ञासया मदनपट्टिकां तत्र प्रस्थाप्य तत्संक्रान्ताक्षरमयी पट्टिकेयमिति नृपतिनि- शम्य तदुपरि मृण्मयीं पट्टिकां नियोज्य तत्र पतितान् विपरीतान्" वर्णान् पण्डितैर्वाचयामास । ९८. आबाल्याधिगमान्मयैव गमितः कोटिं परामुम्नतेरस्मत्सङ्कथयैव पार्थिवसुतः सम्प्रत्यसौ लज्जते । इत्थं खिन्न इवात्मजेन यशसा दत्तावलम्बोऽऽम्बुधेर्यातस्तीरतपोवनानि तपसे वृद्धो गुणानां गणः॥ ९९. देवे दिग्विजयोद्यते धृतधनुःप्रत्यर्थिसीमन्तिनीवैधव्यव्रतदायिनि प्रतिदिशं क्रुद्ध परिभ्राम्यति । आस्तामन्यनितम्बिनी रतिरपि त्रासान पौष्पं करे भर्तुर्द्धर्तुमदान्मदान्धमधुपी नीलीनिचोलं धनुः ॥ १००. चिन्तागम्भीरकूपादनवरतचलभूरिशोकारघट्टव्याकृष्टं निःश्वसन्त्यः पृथुनयनघटीयत्रमुक्ताश्रुधारम् । नासावंशप्रणालीविषमपथपतद्वाष्पपानीयमेतद्" देव त्वद्वैरिनार्यः स्तनकलशयुगेनाविरामं वहन्ति ।। इति सम्पूर्णेषु काव्येषु वाच्यमानेषु, १०१. अयि खलु विषमः पुराकृतानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः । अस्य काव्यस्योत्तरार्द्ध छित्तपादिभिः परःशतैरपि पण्डितैः परिपूर्यमाणमपि विसंवदतीति राज्ञा धनपालपण्डितः पृष्ट:- हरशिरसि शिरांसि यानि रेजुई रिहरि तानि लुठन्ति गृध्रपादैः ।। 1 A पट्टिका राशे दर्शयामास नृपः (D तत्र)। 2 P कर० । 4 P नास्ति । 5 PD'मय' नास्ति। 6 BP sभोनिधी; Pa ऽम्भोधौ। 7 ABD .तनमालोक्य परिः। 8-9 एतद्वाक्यखण्डं Pa भादशेऽनुपलभ्यम् । 'विपरीतान्' नास्ति । 11 AD मेता। 12 D छिपा। 13 B 'अपि' नास्ति । 14 Pb 'बाणमयूरछत्तपनाचिराजकपर. प्रमुखेषु अपरेषु पण्डितेषु, इदं सकल्पितमेव उत्तराई म मुख्यमिति वदत्सु धनपालः प्राह' पतारसः पाठो विधमानोऽस्ति । 25 30 3D एव । - 10D ·प्रकाशः] भोज-भीमप्रवन्धः। इदमेवोत्तरार्द्ध 'संवदतीति नृपेणोक्ते सति स पण्डितः प्रोवाचा-'यदि गुम्फार्थाभ्यां श्रीरामेश्वर- प्रासादप्रशस्तिभित्ताविदं न भवति तदाऽतःपरमाजीवितान्तं कवित्वस्य सन्यास एवेति । तत्प्र- तिश्रवसमकालमेव यानपाने निर्यामकानिक्षेप्यावगाह्यमाने नीरधौ षडभिर्मासैस्तं प्रासादमासाथ पुनर्मदनपट्टिकायां न्यस्तायामिदमेवोत्तरार्द्धमागतमालोक्य तस्मै तदुचितं पारितोषिकं प्रसादी- चकार । इति खण्डप्रशस्तेर्यथाश्रुतानि बहूनि काव्यानि मन्तव्यानि । ६०) कदाचिद्राज्ञा सेवाश्लथतां पृष्टः पण्डितः खं' तिलकमञ्जरीगुम्फवैयम्यं जगौ। शिशिर- यामिन्याश्चरमे यामे निर्विनोदत्वात्तां प्रथमादर्शप्रतिमानीय पण्डितेन व्याख्यायमानां तिलक- मनरीकथांवाचयंस्तद्रसनिपात भीरुः पुस्तकस्याधः कच्चोलकयुतसुवर्णस्थालस्थापनापूर्व तां समाप्य तचित्रकविताचित्रीयमाणचित्तो नृपः पण्डितं प्राह-'मामत्र कथानायकं कुर्वन् , विनीतायाः पदे- वन्तीमारोपयन् , शक्रावतारतीर्थस्य पदे महाकालमालपन्” यद्याचसे तत्तुभ्यं ददामी'त्यभिदधाने 10 नृपे खद्योत-प्रद्योतनयोः सर्षप-कनकाचलयोः काच-काश्चनयोः धत्तूर-कल्पपादपयोरिव तवं तेषां महदन्तरमित्युच्चरन्- १०२. दोमुह निरक्खर लोहमईय नाराय तुझे किं भणिमो । गुजाहि समं कणयं तुलन्तु न गओसि पायालं ॥ इत्याक्रोशपरे तस्मिन् जाज्वल्यमानेऽनौ तां मूलप्रतिमिन्धनीचकार । अथ स द्विधा निर्वेदभाग द्विधाऽवाङ्मुखो निजसोधपश्चाभागे जीर्णमश्चधिरूढो निःश्वसन भृशं सुष्वाप । यालपण्डितया 15 तत्सुतया *सभक्तिकमुत्थाप्य स्नानपानभोजननिर्मापणानन्तरं तिलकमञ्जरीमथमादर्शलेखनात्सं- स्मृत्य ग्रन्थस्यार्द्ध लेखयांचके । तदुत्तरार्द्ध नूतनीकृत्य ग्रन्धः समर्थितः। (इतोऽप्रे Pb आदर्श निम्नलिखितमधिकं कथनमुपलभ्यते-) {-ग्रन्थः समर्थितः पण्डितेन । रुटो नाणाग्रामे गतः । कदाचिद् धर्मनाम्नि वादिनि समागते भोजमभायां स कोऽपि तादृग् [विद्वान्नास्ति ] यस्तं प्रतिवादायोत्सहते । ततो भोजेन सबहुमानं धनपाल आकारितः। तमा- 20 गच्छन्तं ज्ञात्वा नष्टो वादी । लोकः 'धर्मस्य त्वरिता गतिः' इति हसितः। राज्ञा सम्मानितः.........पृष्टं च समाधानयोगक्षेमादिस्वरूपं नृपेण । पण्डितः प्राह- [६८] पृथुकाखरपात्रं भूपितनि शेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ (अत्रैव D पुस्तके निम्नगता विशेषाः पंक्तयः प्राप्यन्ते-) {अन्यदा भोजसभायां काव्यमिदमुक्तं तेन- [१९] धाराधीश धरामहीशगणने कौतूहलीयानयं वेधास्त्वद्गणनां चकार खटिकाखण्डेन रेखां दिवि । सैवेयं त्रिदशापगा समभवत्वत्तुल्यभूमीधवाभावात्तत्यजति स सोऽयमवनीपीठे तुपाराचलः ।। अपरपण्डितैरस्मिन् काव्ये उपहसिते धनपालेनोक्तम्- + एतद्विदण्डाम्तर्गतपाठस्थाने Pa आदर्श 'संवदतीति तुष्टसम्म पारितोषिकं प्रसादीचकार । अपरेषु पण्डितेषु, इदं स्वकविपतमेव उत्तरार्छ न मुख्यमिति बदरसु धनपालः प्राह-' एतादृशः पाठो विद्यमानोऽस्ति । 1 P विनाऽन्यत्र 'प्रासाद' नास्ति । 2 P विनाऽन्यत्र 'तदतः । 3 Ph तदुषितं सविशेषं । 4 Pb पुनरवात् । 5 Pb भादर्श 'खण्डप्रशस्तेबहूनि काग्यानि नालिख्यमानानि सन्ति ग्रन्थान्तर इव भवनात्'। 6 स पडि। 7 BP मास्ति । 8 AD चरम। 9 Pa •युगहेमस्थाल। 10 D •माकलयन् । 11 Pa दास्यामी। 12 Pa काचहेनोः। 13 AD 'सव' नास्ति; B तत्र । 14 AD दोमुहय । 15 Pa किसियं। 16 P तोलन्तु। 17 Pa पाश्चात्य० । 18 Pa मकारूढो। * Pb भाव'सभक्तिकं भोजनायोत्यापितः, तवृत्ताम्तं ज्ञात्वा खानभोजनानम्वर तिककमारीप्रन्यस्य प्रथमादर्श०' एतारशी पंक्तिः । 19 AD लेखदर्शनात् । 25 6 ·5 - + 10 15 प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीय [७०] शैलैपन्धयति स वानरहतैल्मिीकिरम्मोनिधिं व्यासः पार्थशरैस्तथापि न तयोरत्युक्तिरुदाव्यते । वस्तु प्रस्तुतमेव किंचन वयं घूमस्तथाप्युच्चकैर्लोकोऽयं हसति प्रसारितमुखस्तुभ्यं प्रतिष्ठे नमः ॥ एकदा, राजन् ! महाभारती कथा श्रूयतामित्युक्ते पण्डितं प्रति परमाईतेन तेन प्रत्युक्तम्- [७१] कानीनस्य मुनेः स्ववान्धववधूवैधव्यविध्वंसिनो नेतारः किल पश्च गोलकसुताः कुण्डाः स्वयं पाण्डवाः । तेमी पश्च समानजातय इति ख्यातास्तदुत्कीर्तनं पुण्यं वस्त्ययनं भवेद्यदि नृणां पापस्य काऽन्या गतिः॥} ६१) शोभनमुनेस्तु शोभनेचतुर्विंशतिकास्तुतिः प्रतीतैव । {*"अधुना किमपि प्रबन्धादिक्रियमाणमास्ते ? नृपेणेत्युक्ते धनपालः प्राह- [७२] आरनालगलदाहशङ्कया मन्मुखादपगता सरस्वती । तेन वैरिकमलाकचग्रहव्यग्रहस्त न कवित्वमस्ति मे ।। नृपेण गोशतं दापितम् । नृपेण 'गावो लब्धाः ?' इत्युक्ते- [७३] नेव सयं तं पुजइ नेव सयं तं पि गोरुयं इकं । नरवर वीसंताओ वीसं ताओ गिहं इन्ति ॥ इति धनपालोक्तिः } [७४] विचनं धनपालस्य चन्दनं मलयस्य च । सरसं हृदि विन्यस्य कोऽभूनाम न निर्धतः ।। ["इतश्च शोभनः स्तुतिकरणध्यानादेकस्या गृहे त्रिर्गमनात्तस्या एव दृष्टिदोषान्मृतः, प्रान्ते निजभ्रातुः पार्थात् ९६ स्तुतीनां कृत्तिं कारयित्वाऽनशनात्सौधर्मे गतः ।] ॥ इति धनपालपण्डित-प्रवन्धः॥ ६२) अथ तनगरनिवासी कोऽपि द्विजः केवलभिक्षामात्रवृत्तिः कस्मिन्नपि पर्वणिलानव्याकुले सकलेऽपि नगरलोकेऽलब्धभिक्षया रिक्तताम्रपान एवायातः-इति ब्राह्मण्या निर्भय॑मानः सञ्जायमानकलहे तांप्रति प्रदत्तमहारः आरक्षपुरुषैः संयम्य राजमन्दिरेनीयमानो राज्ञा पृष्टःसन्- १०३. अम्बा तुष्यति न मया न स्नुषया सापि नाम्बया न मया । अहमपि न तया न तया वद राजन् कस्य दोषोऽयम् ।। इमं श्लोकं पपाठ । तदर्थ पण्डितेष्वनवबुध्यमानेषु राज्ञा स्वमनीषिकया तदभिप्रायं प्रायः समुप- तस्मै लक्षत्रये दापिते सति श्लोकार्थ कलहमूलं दारिद्यमेव नृपो व्याचख्यौ । ६३) अथान्यदासर्वाण्यपि दर्शनानि एकत्राहय मुक्तिमार्गे पृष्टे ते स्वखदर्शनपक्षपातं ब्रुवाणा: सत्यमार्गजिज्ञासयैकीक्रियमाणाः षण्मासीमवधीकृत्य श्रीशारदाराधनतत्पराः कस्या अपि निशा 25 शेषे जागर्षीति व्याहृतिपूर्वमुत्थाप्य सा नृपं- १०४. श्रोतव्यः सौगतो धर्मः, कर्तव्यः पुनराहतः । वैदिको व्यवहर्त्तव्यो, ध्यातव्यः परमः शिवः ।। (अथवा-ध्यातव्यं पदमक्षयम् ) श्लोकमिमं राज्ञे दर्शनेभ्यश्च समादिश्य श्रीभारती तिरोदधे। १०५. अहिंसालक्षणो धर्मो मान्या देवी च' भारती । ध्यानेन मुक्तिमानोति' सर्वदर्शनिनां मतम् ॥ -इति "युग्मश्लोक निर्माय नृपाय निरपायनिर्णयं ते" प्राहुः। 1 D शोभन' नास्ति। इत भारभ्य प्रकरणसमाप्तिपर्यन्ताः पंक्तयः Pa आदर्श नोपलभ्यन्ते। । एतचिह्नान्तर्गतं कथनं D पुस्तके नास्ति । + B भादर्श इदं पद्यं पृष्ठस्य पार्श्वभागे लिखितमुपलभ्यते; ADP मूल एव । । एतस्कथनं Pb आदर्श एवं लभ्यम् । $ एतत्प्रकरणमत्र AD आदर्श नोपलब्धम् । तत्र तु इतः पूर्वमेव प्रकरण ४५-४६ योरन्तराले संझेपेण लिखितं लभ्यते । 2 Pa वास्तव्यो। 3 Pa पुरलोके। 4 Pa आरक्षकनरैः । 5 कोष्ठकगतं वाक्यं A भादर्श लभ्यते। 6 AD मर्नु । 7 P तिरोधते। 8 PPa सरस्वती। 9 Pa मुक्तिमार्गः स्यादेवं दर्श०। 10 AD श्लोकयुग्मं। 11 D'ते' माखि। 20 लभ्य, * . ..

·प्रकाशः] भोज-भीमप्रबन्धः। ६४) अथ तनगरनिवासिनी शीताभिधाना रन्धनी कमपि विदेशवासिनं कार्पटिकं पाकाया- शनमुपनीयं *सूर्यपर्वणि जलाश्रये कङ्गुणीतैलमासाथ गृहमुपेत्य तद्वमनाद्विपन्नमालोक्य सद्रव्य- मिति उत्पद्यमानकलङ्कशङ्काकुलतया पश्चत्वाय तदेशनमेव बुभुजे*। तस्मिस्थिरे प्रादुर्भूतमभूत- प्रातिभवैभवा विद्यात्रयीं ईषत्समभ्यस्य नवयौवनया विजयाभिधानया विदुष्या म्वमुतया साई श्रीभोजस्य सदः शृङ्गारयन्ती श्रीभोज प्रति प्राह- १०६. शौर्य शत्रुकुलक्षयावधि यशो ब्रह्माण्डभाण्डावधि त्यागस्त कुंकवाञ्छितावधिरियं क्षोणी समुद्रावधिः । श्रद्धा पर्वतपुत्रिकापतिपदद्वन्द्वप्रणामावधिः श्रीमद्भोजमहीपतेर्निरवधिः शेषो गुणानां गणः॥ अथ विनोदप्रियेण राज्ञा कुचवर्णनायानुयुक्ता विजया प्राह- १०७. उन्नाहश्चिबुकावधिर्भुजलता मूलावधिः सम्भवो विस्तारो हृदयावधिः कमलिनीसूत्रावधिः संहतिः । वर्णः स्वर्णकषावधिः कठिनता वज्राकरमावधिस्तन्वयाः स्तनमण्डले यदि परं लावण्यमस्तावधिः॥ 10 इति तद्वर्णनाकर्णनात्तेनार्द्धकविना राज्ञा- [७] {'किं वर्ण्यते कुचद्वन्द्वमस्याः कमलचक्षुषः । तयोक्तम्-सप्तद्वीपकरग्राही भवान् यत्र करप्रदः ।। राज्ञा-[७६] प्रहतमुरजमन्द्रध्वानवद्भिः पयोदैः कथमलिकुलनीलैः सैव दिग सम्प्ररुद्धा । तयोक्तम्-प्रथमविरहखेदम्लायिनी यत्र वाला वसति नयनयान्तैरश्रुभिध/तवक्त्रा ।। १०८. सुरताय नमस्तस्मै जगदानन्ददायिने ।-इति राज्ञो मोक्ते, आनुषङ्गि फलं यस्य भोजराज! भवादृशाः ॥ -इति विजयवाक्ये विजयोक्ते राजा सत्रपमधोमुग्वं तस्थौ । {तितो राजा तां भोगिनी चके । अन्यदा तया जालान्तरे चन्द्रकरस्पर्शपाठि- [७७] अलं कलङ्कशृङ्गार! करस्पर्शनलीलया । चन्द्र ! चण्डीशनिर्माल्यमसि न स्पर्शमर्हसि ॥) [७८] "क्षणं क्षीणास्तारा नृपतय इवानुद्यमपरा असच्छायश्चन्द्रो बुधजन इव ग्राम्यसदसि । अभूत् पिङ्गा प्राची रसपतिरिव प्राश्य कनकं न शोभन्ते दीपा द्रविणरहितानामिव गुणाः ॥ [७९] "विरलविरलीभूतास्ताराः कलौ खजना इब मन इव मुनेः सर्वत्रापि प्रसनमभूनमः । अपसरति च ध्वान्तं चित्तात् सतामिव दुर्जनो ब्रजति च निशा क्षिप्रं लक्ष्मीनिरुद्यमिनामिव ॥ इत्यत्र बहु वक्तव्यं परंपरया तत्तुं ज्ञातव्यम् । ॥ इति शीतापण्डिताप्रबन्धः ।। 15 20 25 .. 1 P वैदेशिकं । 2P) पुरुष । 3D पुस्तके एतद्वाक्यं नास्ति । * एतद्वितारकान्तर्गनपाठस्थाने Pl) आदर्श एतादृशः पाठ:-कणतैलमिश्रा खिचडिकामास्वाय विपक्षमालोक्य सदस्योऽयमनया निपातित इत्युत्पधमानकलशया राजविरम्बनाभयाकुलतया पञ्चत्वाय तदनं सापि बुभुजे'; Db आदर्श पुन:-'कार्पटिकं पाकाय तस्या गृहेऽहं कारयिरवा निशि घृतकूपिकम्यत्ययेन कांगुणीतलं परिवेषितं तं विपनं विलोक्य तदशममेव बुभुजे' एतादृशः पाठः प्राप्यते। 4 B तहमनमेव । 5 Pl) स्थिरीभूते । 6 D 'प्रभूत' नास्ति । 7 D त्रयी रघुवात्स्यायनकामशास्त्रचाणाक्यनीतिशास्त्रं ईपत् । 8 Pa शिरः । 9 D नियुक्ता। 10 DP कथा- वधिः। 11 Pa कुचः। 12 D यदपरं । 13 D 'कर्णना' नास्ति । । एतत् कोष्ठकान्तर्गता पंक्तयः केवलं D पुस्तके एव लम्यन्ते । 14 D 'राज्ञा' नास्ति। 15 DP नास्ति। 16 AB विजयोदिते। एतरकोष्ठकान्तर्गतं कथनं केवलं D पुस्तके लम्यते । इदं पथद्वयं केवलं P भावों सम्यम् । 17 PPa नास्ति; B तत् ।

·प्रेबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीयः 5 ६५) *अथ मयूर-बाणाभिधानी भावुकशालको पण्डितौ निजविद्वत्तया मिथः स्पर्द्धमानौ नृप- सदसि लब्धप्रतिष्ठावभूताम् । कदाचिद्वाणपण्डितो जामिमिलनाय सद्गृहं गतो निशि द्वारप्रसुप्तो भावुकेनानुनीयमानां समानां जामि निशम्य तत्र दत्तावधान इत्यशृणोत्-* १०९. गतप्राया रात्रिः कृशतनु शशी! शीर्यत इव प्रदीपोऽयं निद्रावशमुपगतो घूर्णित इव । प्रणामान्तो मानस्त्यजसि न तथापि क्रुधमहो -इति भूयो भूयस्तेन त्रिपदीमुदीर्यमाणामाकर्ण्य, कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि ! कठिनम् ॥ इति भ्रातृमुखातुर्य पदमाकर्ण्य क्रुद्धा सा सत्रपा च 'कुष्ठी भवेति तं भ्रातरं शशाप।इति पतिव. 10 तावतप्रभावात्तदात्वप्रभूतप्रसूतिरोगःप्रातः शीतरक्षापिहिततनु पसभायामायातो मयूरेण मयू- रेणेव कोमलगिरा 'वरकोढी" इति तं प्रति प्राकृतशब्दे प्रोक्ते चतुरचक्रवर्ती नृपो वाणं सविस्मयं प्रेक्ष्यमाणस्तन प्रस्तावान्तरे देवताराधनोपायश्चेतस्यवतारयांचके' । षाणस्तु सनपस्तत उत्थाय नगरसीमनि स्तम्भमारोप्य खादिराङ्गारपूर्णमधाकुण्डं विधाय स्तम्भाग्रवर्तिनि सिक्कके खयम- धिरूढः सूर्यस्तुतौ प्रतिकाव्यप्रान्ते सिककपदं क्षुरिकयाँ छिन्दन् पञ्चभिः काव्यैस्तेन पञ्चसु पदेषु 15 छिन्नेषु सिक्ककाग्रविलग्नः षष्ठेन काव्येन प्रत्यक्षीकृतभानुस्तत्प्रसादात्सद्यः सञ्जातजात्यकाञ्चनका- यकान्तिः, अन्यस्मिन्नहनि सुवर्णचन्दनावलिप्ताङ्गः संवीतसितदिव्यवसनः समाजगाम । तबपु:- पाटवं पश्यता नृपेण सूर्यवरप्रसादं मयूरे विज्ञपयति सति बाणो बाणनिभया गिरा तं मर्मणि" विव्याध । 'यदि देवताचाराधनं सुकरं तदा त्वमपि किमपीक चित्रमावि-कुरु' इत्यभिहिते तेन मयूरेण तं प्रति प्रतिवचः सन्दधे । 'निरामयस्य किमायुर्वेदविदा; तथापि तव वचः सत्यापयितुं 20 निजपाणी पादौ च छुर्या विदार्य, त्वया षष्ठे काव्ये सूर्यः परितोषितः, अहं तु पूर्वस्य काव्यस्य षष्ठेऽक्षरे भवानी परितोषयामी'ति प्रतिश्रुत्य सुखासनसमासीनश्चण्डिकाप्रासादपश्चाद्भागे निविष्टो 'मा भाजीविभ्रम मिति षष्ठेऽक्षरे प्रत्यक्षीकृतचण्डिकाप्रसादात्प्रत्ययप्रथमानवपुःपल्लवः खसम्मुखं च तत्प्रासादमालोक्याभिमुखागतैर्नृपतिप्रमुखराजलोकैः कृतजयजयारवो महता महेन पुरं प्राविक्षत् । ६६) एतस्मिन्नवसरे मिथ्यादृशां शासने विजयिनि सम्यग्दर्शनदेषिभिः कैश्चित्मधानपुरुषै - पोऽभिदधे-'यदि जैनमते कश्चिदीहक्प्रभावः प्रभवति तदा सिताम्बराः खदेशे स्थाप्यन्ते नों" चेन्जवान्निर्वास्यन्ते' इति तद्वचनादनु" श्रीमानतुङ्गाचार्यास्तत्राकार्य 'निजदेवतातिशयं कमपि दर्श- * एतचिह्नान्तर्गतकथनस्थाने Pb आदर्श 'अथ मयूरवाणौ पण्डितौ स्तः । मिथः स्पर्द्धमानौ राजमान्यौ कदाचिद् बाणो यामिगृहे मिलनाय गतः । बहिस्थोऽशृणोत्' एवरूपं संक्षिप्तं कथनं लभ्यते । 1 P समन्यु; A.D नास्ति। 2 P नास्ति । मिमा। 4 P उचार्यमाणामालोक्य; Pa भाद” एतद्वाक्यं किचिद् भिमप्रकारेण लिखितं लभ्यते, यथा r-‘पदत्रयीमायो भूयोभूय उदीयमाणामाकर्ण्य तुर्य पदं पपाठ' । 5 Pa तद्भातृ०॥ 6 P सापत्रमा क्रुखा कुष्ठी भवेति; Pb क्रुधा शशाप कुष्ठी भवेति । 7 B प्रसूतरोगः; D तदात्मप्रभृतिरोगोऽभूत्। 8 P. सभामागतो। 9 D वरकोरी। 10 D 'प्रति' नास्ति । 11 Pa प्राक- तगिरा। 12 Pa ततः BP नास्ति । 13 Pa पायं। 14 Pa चिन्तयामास। B आदर्श इदं वाक्यमेताश-प्रेक्षमाणः सभासमक्षं खिनष्टयपुषं ज्ञापांचकार । 15 ABD सापत्रपः। 16 DP छुरिकया। 17 D'कान्ति' नास्ति। 18 B .स्वच्छ- दिव्यः । 19 ABD 'सति' नास्ति। 20 BPa मास्ति। 21 A राधनाचं; D देवताराधनं । 22 PPa 'किमपि मास्ति। 23 AD निजपादौ च पाणी। 24 PPa नो वा जबा। 25 AD सचनानन्तरं । 25 3 BP क्रुध.

·४५ 5 प्रकाशः ] भोज-भीमप्रवन्धः। यन्तु'-इति राज्ञा भणिताः' प्राहुः-'मुक्तानामस्मदेवतानामत्र कोऽतिशयः सम्भवति, तथापि तत्किङ्कराणां सुराणां प्रभावाविर्भावः कोऽपि विश्वचमत्कारकारी दर्यत' इत्यभिधाय चतुश्च- स्वारिंशता निगडैर्निजमङ्ग नियमितं कारयित्वा तन्नगरवर्तिनः श्रीयुगादिदेवस्य प्रासादपाश्चात्य- भागे स्थितो मत्रगर्भ 'भक्तामरे'ति नवं स्तवं कुर्वन् प्रतिकाव्यं भगैकैकनिगडः शृङ्गलासंख्यैः काव्यैः पर्यातस्तवोऽभिमुखीकृतप्रासादः शासनं प्रभावयामास । ॥ इति श्रीमानतुङ्गाचार्यप्रबन्धः ॥ ६७) अथ कस्मिन्नप्यवसरे नृपः खदेशपण्डितानां पाण्डित्यं श्लाघमानो गूर्जरदेशम- विदग्धतया निन्दन् स्थानपुरुषेणाभिदधे-'अस्मद्देशीयांवला-गोपालयोरपि भवदीयोऽग्रणी' पण्डितः कोऽपि न तुलामधिरोहतीति विज्ञप्ते नृपस्तं मृषाभाषिणं चिकीर्षुराकारसंवृत्या किय- न्तमपि कालं विलम्बमानः स्थानपुरुषेण तवृत्तान्तं ज्ञापितःश्रीभीमः स्वदेशसीमान्तनगरे विदग्धाः 10 काश्चित्पणस्त्रियः कांश्च गोपवेषधारिणः पण्डितान मुक्तवान् । अन्यदा श्रीराजदौवारिकेण तत्रागत्य, कश्चित्तद्विधो गोपः प्रतापदेवीनाम्नी पणस्त्रियं सह गृहीत्वा विदग्धलोकसुधासारां धारामारावाप्य, तां कापि सज्जताकृते विमुच्य, प्रत्यूषमुखे भूपाय गोपे निवेदिते श्रीभोजेन किमपि वदेत्यादिष्टे- ११०. भोयएव गलि कण्ठलउ मूं भल्लउ" पडिहाइ । उरि" लच्छिहि मुहि" सरसतिहि सीम"विहंची काह॥15 'इति तदुक्तिमाकर्ण्य विस्मयस्मेरमानसः सभायामलङ्कृतायां पणहरिणदृशं तथ्यनेपथ्यधारिणी पुरो विलोक्य' तां प्रति 'इह किं' इत्याकस्मिकं वचः श्रीभोजः समादिक्षत् । अथ खजातिपक्ष- पातादिव सरखत्याः प्रसादपात्रं शेमुषीनिधिः सा सुमुखी शरीरिणी प्रतिभेव गम्भीरमपि तदै- चनतत्त्वमवगम्य 'पुच्छन्तीति नृपं प्रति प्रतिवचः प्रथितवती।इत्युचिततसा विकसितवदना- म्भोजेन भोजेन कोशाधिपात् लक्षत्रये दाप्यमानेऽज्ञाततत्त्वतया तस्मिने स्तब्धतां भजैमाने 20 काज्यव्याख्या- 1 P भणिते प्राहुः; D भणितं ते प्राहुः; Pa राज्ञोक्त प्राह । मतोऽनन्तरं Pb आदर्श निम्नलिखितं सावचूरिकं पचं प्राप्यते- शीर्णघ्राणाङ्गिपाणीन् प्रणिभिरपधनैर्घधराव्यक्तघोषान् दीर्घाघ्रातानघौधः पुनरपि घटयस्येक उलाधयन् यः । धर्माशोस्तस्य योऽन्तर्द्विगुणधनघृणानिन्ननिर्विनवृत्तेर्दतार्धाः सिद्धसङ्घर्विदधतु घृणयः शीघ्रमहोविघातम् ॥ -प्रणवनिरपघनैरवयवैल्पलक्षितान् , घर्घरो व्यक्तश्च यो घोपो रथो येषां तान् , पापैःधं आघातान् ज्याप्तान् जन्तून् उल्लाघयन् नीरोगीकुर्वन् य एकः पुनरपि निष्पादयति; पुनरपीस्यनेन पुरापि सृष्टिक्रमः सूर्येणैव कृत इति स्थितिः। तस्य सूर्यस्यायो येभ्यो. रक्ष्मयोऽहसां पापानां विनाशं विदधतु कुर्वन्तु । इति बाणपण्डितसूर्यशतके षष्ठकाव्यावचूरिः । $ Pb आदर्श एष प्रबन्ध इतः पूर्वमेव लिखित उपलभ्यते । 2 AD कदापि राजा। 3D .याबाल.। 4 D दीयप. ण्डितामणीः । 5 AD तुला नारोहती। एतद्विदण्डास्तर्गतपाठस्थाने AD भादर्श एतादृशः पाठो लभ्यते-'ततः ज्ञापित. वृत्तान्तः श्रीमीमः कदापि गोपवेषधारिणं पण्डितं पण्यत्रियं च तत्र प्रहितवान् । सत्र प्रत्यूषे नृपसमीपे नीतो गोपालः श्रीभोजेन किमपि निवेदयेत्यादिष्टः' । 6 P भीमदीवा०; B भोजदौवा० । 7 P वदेस्यभिहितः। 8 D भोय एहु; A भोएवह; Pa भोयराय। 9 AD कंठुल० । 10 'मू भलउ' स्थाने .D भणि केहउ; B केस्सि; P भणि केसु, Pa कहि केहउ' एतादृशानि पाठान्तराणि । 11 D उर। 12 D मुह। 13 AD निबद्धी; Pa विठिसी। । एसक्ने भत्र A भादर्श 'माउलिंगु जइ पुषह बुधउ इउ मई कहिउ लोहहं समश्च । भोएव पुहविहिं गउ अवह न वुबह बीजउ राउ ॥' एषा गाथा भधिका लभ्यते । तदनन्तरं AD 'इति सरस्वतीकण्ठाभरणगोपवाक्यं (D 'वाक्यं नास्ति) इत्याह' एतद्वाक्यं विद्यते। एतविद्वान्तर्गतपाठस्थाने AD आदर्शगत एतादृशः पाठः-'ततो राजा तदुक्तिविस्मितः सभायामलहतायां नेपथ्यधारिणी पण्यत्रियं पुरो विलोक्य'-। 14 P समाविदेश। 15 Pa 'स्व' स्थाने 'च'; P 'स'। 16 D शिरोमणी । 17 BPPa सहचोऽवग० । 18 AD .वचनाबि । 19 AD विकसितास्थेन । 20 AD नालि। 21 AD एते शम्दा न सन्ति ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीय त्रिरुक्तोऽपि' यदा न ददाति तदा तं' प्रकाशं 'पाह-'देशसात्म्यात्मकृतिकार्पण्याच लक्ष- जयमस्यै दाप्यते; औदार्यात्तु प्राज्यं साम्राज्यमपि दीयमानमल्पतरमेव स्यादि'त्यादिष्टे समस्त- समाजलोकैः प्रेर्यमाणः स तयोर्वचनयोरन्वयं पृच्छन् इत्यभिदधे-'कर्णान्तविश्रान्तमपाङ्गाञ्जन- रेखायुगं युगपदस्या निरूप्य मयेह किमित्यभिहितम् । अनया तु "द्विवचनस्य बहुवचनमि"ति 5 प्राकृतसूत्रलक्षणात् पुच्छन्तीति* देशी, कर्णाभ्यर्णेऽञ्जनरेखामिषात्, यो भवद्भ्यां श्रुतपूर्वः स एवायं श्रीभोज इति निर्णेतुं गते 'इत्याशंक्योत्तरं दत्तवती । प्रज्ञावज्ञातवाक्पतीनामपि पण्डितानां योऽ- ोऽविषयस्तं सहसैवोद्गिरन्ती प्रत्यक्षरूपा भारतीयम् । तदस्याः पारितोषिके लक्षत्रयं किय- दिति। ततो लक्षत्रयस्य निर्व्याहारान्नवलक्षान् प्रत्यक्षास्तस्यै दापयामास। [तितो ज्ञातगूर्जरजन- चातुर्यविशेषः श्रीभोज इत्युवाच-'विवेको गूर्जरे देशे। ततो राजा 'मालवीयः पण्डितो गूर्जरो 10 गोपालः समी' इति वृद्धजनगिरं सत्यां मन्यमानस्ती विससर्ज।] ॥ इति पणस्त्री-गोपयोः प्रबन्धः ॥ ६८) अथावाल्यादेव स नृपः- १११. मस्तकस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकृत्यकारिता ॥ इति विज्ञाततत्त्वतयाँ धर्मेऽप्रमत्तोऽभूत् । कदाचिन्निद्राभङ्गानन्तरं 'कश्चिदिपश्चित्समेत्य वेगवति 15 तुरगेऽधिरूढस्त्वां प्रति प्रेतपतिरुपैतीत्यनुसारेण धर्मकर्मणि सज्जीभवितव्यमिति वचनाधिकारिणे पण्डिताय प्रत्यहमुचितदानं ददानः कदाऽपराहे सभासिंहासने उपविष्टः स्थगिका वित्तसमर्पित- बीटकात्मागेव मुखे पत्रं क्षित्वाऽभ्यवहरन् व्यवहारवेदिभिस्तत्कारणं पृष्ट इत्यवदत्-'कृतान्तद- तान्तरवर्तिनां मनुष्याणां यद्दत्तं यच भुक्तं तदेवात्मीयं परस्य तु संशयः । तथा चर्ष- ११२. उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किमद्य सुकृतं कृतम् । आयुषः खण्डमादाय रविरस्तं प्रयास्यति ॥१ ११३. लोकः पृच्छति मे वार्ता शरीरे कुशलं तव । कुतः कुशलमसाकमायुर्याति दिने दिने ॥२ ११४. श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । मृत्युन हि परीक्षेत कृतं वास्य न वा कृतम् ॥ ३ ११५. मृतो मृत्युर्जरा जीर्णा विपन्नाः किं विपत्तयः । व्याधयो व्याधिताः किं दृप्यन्ति यदमी जनाः॥४ ॥ इत्यनित्यताश्लोकचतुष्टयप्रबन्धः ॥ ६९) अथान्यदा श्रीभोजःश्रीभीमभूपतेः पार्थाद् दूतमुखेन वस्तुचतुष्टयमयाचिष्ट। एकं वस्तु 25 इहास्ति परत्र नास्ति १; द्वितीयं परत्रास्ति, अत्र नास्ति २, तृतीयमुभयत्रास्ति' ३; चतुर्थमुभय- 1 AD Oऽपि कोशाधिपः । 2 B तं प्रति प्र। 3 AD प्रकाशमाह । 4 BP कार्पण्यनैपुण्याच। 5A .मस्यैव 6 AD 'प्राज्यं नास्ति । 7 BPPa 'स्याद्' नास्ति । 9 Pb दधे विशापतिः। 10 D 'सूत्र' नास्ति । * PI) मादर्श 'पुच्छन्ति इति उक्तम् । अञ्जनरेखे पृच्छतः कर्णा०'। 11 D 'इशौ' नास्ति । 12 Pa नास्ति । । एतधितान्तर्गतपाठ- स्थाने AD भादर्श 'इत्युत्तरं प्रतिपादितं, तदियं प्रत्यक्षरूपा भारती' इत्येव पाठः । 18 AD 'प्रत्यक्षान्' नास्ति । एष कोष्टकान्तर्गतः पाठः केवलं Pl) प्रती प्राप्यते । I AD नास्त्येतत्समाप्तिवाक्यम् । 14 AD ताकार्यका० । 15 D तस्वो। 16 BP भङ्गादनु । $ एतविद्वान्तर्गतानां पसीना स्थाने BPP आदर्शषु भिन्मपाठीया एतादृश्यः पतयः प्राप्यन्ते-'सजीभवितम्यमिति एतस्मै उचितदानं ददानः प्रतिप्रातः, कस्मिनप्यपराहावसरे सभासिंहासने समलङ्कते सति नृपः स्थगिकावित्तसमर्पितबीटकात् प्रागेव मुखपत्रं बीटकयाभ्यवहरन व्यवहारवेदिभिर्विज्ञप्त इति जगाद'। 17 AD बाधिताः। 18 AD तु। 19 D ष्यन्ति। 20 AD चतुष्क० । एष प्रवन्धः Pb प्रती इतः पूर्वमेव लिखितो लभ्यते। 21 Pa इह नास्ति परत्रास्ति । 22 Pa तृतीयं वस्तु उभयत्राप्यस्ति । 23 BP तुरीयं नोमयनास्ति । 20 8 D पृष्टः। - ·5 भकाशा] भोज-भीमप्रबन्धः प्रापि नास्ति ४ । इति विदुषामपि सन्दिग्धेऽर्थे अणहिलपुरे पटहे वाचमाने कयापि गणिकया पटहस्पर्शपूर्वकं विज्ञपयांचक्रे-गणिका १ तपखि २ दानेश्वर ३ द्यूतकार ४ रूपं वस्तुचतुष्टयं प्रहीयताम् । । "इति तयोक्ते नृपो दूताय तत्समर्पयत् । दूतेनेत्थमेवाभिधाय वस्तुचतुष्टयमादाय यथागतं जग्मे । ॥ इति वस्तुचतुष्टयप्रवन्धः ॥ ७०) अन्यदा भोजनृपो वीरचर्यया परिभ्रमन्निशि कयापि दुर्विधवध्या- ११६. माणुसडाँ दस दस दसा सुणियइ लोयपसिद्ध । मह कन्तह इक ज दसा अवरि ते 'चोरहिं लिद्ध । इदं पव्यमानमाकर्ण्य तस्या दुःस्थाऽवस्थया सातकृपो नृपः प्रातस्तत्पति सदस्थानीय तस्य किमप्यायतिहितं विमृश्य बीजपूरकद्वये प्रत्येकं लक्षमूल्यं" रत्नद्वयं" प्रच्छन्नं" तस्मै प्रसादीकृत- वान् । तेनापि तत्तान्तमजानता मूल्येन पत्रशाकापणे त विक्रीतम् । तेनाप्यविदिततत्स्वरूपे-10 णोपायनाय तन्मातुलिङ्गद्वयं" कस्यापि समर्पितं सत् श्रीभोजस्यैवं तेन ढौकितम । ११७. वेलामहल्लकल्लोलपिल्लियं जइ वि गिरिनईपत्तं । अणुसरइ मग्गलग्गं पुणोवि रयणायरे रयणं ।। इत्यनुभवााग्यमेव नृपस्तथ्यं मेने । यतः- ११८. प्रीणिताशेषविश्वासु वर्षास्वपि पयोलवम् । नाप्नुयाचातको नूनमलम्यं लभ्यते कुतः॥ ॥ इति बीजपूरकप्रबन्धः॥ ७१) अथान्यदा कस्यामपि निशि नृपः 'एको न भव्यः' इति प्रच्छन्नं क्रीडाशु पाठयित्वा प्रातः 'त्वया पण्डितसभायां" वाक्यमिदमुच्चारणीयमिति संशिक्षितवान् । अथ तेन तथाभिधीय. माने नृपेण पृष्टाः पण्डिता निर्णयमजानन्तः पाण्मासीमवधि" याचितवन्तः। ततस्तन्मुख्यो वर- रुचिस्तनिर्णयाय देशान्तरं परिभ्रमन् केनापि पशुपालेन 'अहमेवामुं" निर्णयं" भवत्स्वामिने निवेद- यिष्यामि । परमहममुं खं श्वानशा वृद्धतया नोरोढुं वत्सलतया न मोक्तुं च शक्नोमि'-इति 20 "तेनाभिहिते तजिपक्षया वररुचिस्तं वस्त्रान्तरितं निजस्कन्धे सैमधिरोप्य तं" पशुपालं सह नीत्वा नृपसभामुपागत उत्तरकारिणं निवेदयामास । अथ स पशुपालो" नृपेण तदेव वचनं - 15 1AD 'भपि' नास्ति । 2 AD मास्ति। + एतद्दण्डान्तर्गतपाठस्थाने AD प्रती 'गणिकावचनाद्वेश्या-तपस्वि-दानेश्वर- घृतकार-रूपं वस्तु चतुष्टयं प्रहितम् ।' एतारशः संक्षिप्तः पाठः । 3 P दीयताम् । *तारकाम्तर्गता पंक्तिः केवलं BP मादर्श छभ्यते । 4 D कयाचिदपि। 5 AD दरिद्र । Pa प्रती इयं गाथा एतारशी- 'माणुसडा दस दस हवह दैविहिं निम्मवियाइं । मह कंत इकह जि दस नव चोरिहिं हरियाई ॥' 6 P मुज। 7 D नवोरहिं । AD इति । 9 B तस्यावस्थया; P स्यस्या दुःस्थाया अवस्थया । 10 BP कुटुंचे। 11 AB लक्षमूल्यां। 12 A रवमयीं; B रखद्वयीं; D रखें । 13 P प्रक्षिप्य प्रच्छनोपकारी; D तदुपकारा० । 14 AD 'तद्' नास्ति। 15 AD तेनाप्युपायनाय । 16 BP नास्ति एतत्पदम् । 17 AD नास्ति। 18 A तेन तु (D 'तु' नास्ति) श्रीभोज. 19 P . उपढीकितं; B उपवीकृतं । 20 A पलियं; D पलि Pa लालियं । एतद्वाक्यस्थाने P 'परेतनाना भदशा' एष पाठः। 21 केवलं D पुस्तके एष शग्दो लभ्यः। $ BPa नास्ति एष लोकः । 22 AD नास्ति। 23 नास्ती BPPar 24 Pa नास्ति । 25 B षण्मासी यावत् याचितम्यवधानाः; Pa-० याचितावधया, P याचितवातमिता(१)। 26 P अमुष्यः। 27 Pa 'निर्णय' नास्ति। 28 BP निवेदयामि-इति । 29 AD 'महं' नास्ति। 30 AD वान' इत्येव । 31 BPPa नास्ति । 32 BPPa पारयामि। 33 BPPa: तेनेत्यभिहिते; Pb वेनोक्ते तं वानं। 34 AD समारोप्य; Pa अधिरोप्य। 35 AD '' नास्ति। 36 BPPa उपेतः । 37 A .कारणं। 38 BPPa नाखीवं पदम् । - ·प्रबन्धचिन्तामणिः । [द्वितीय * पष्ट:-'अस्मिन् जीवलोके राजन् ! लोभ एवैकोन भव्यः'।*राज्ञा कथमिति भूयोऽपि पृष्टः-'यग्रा. मणः श्वानं स्कन्धदेशेनास्पृश्यमपि वहति तल्लोभस्यैव विजृम्भितमतो लोभ एव न भव्यः ॥ इति 'एको न भव्यः' प्रवन्धः ।। ७२) अथान्यदा मित्रमात्रसहायो नृपतिनिशि परिभ्रमन् पिपासाकुलतया पणरमणीगृह 5 गत्वा मित्रमुखेन 'जलं याचितवान् । ततोऽतुच्छवात्सल्यांच्छम्भल्या दास्या कालविलम्बनेक्षु- रसपूर्णः "करकः सखेदमुपानीयत । मित्रेण खेदकारणे पृष्टे-'एकस्यामिक्षुलतायां शूलेन" भिद्य- भानायां" पुरा" रससम्पूर्णः सवाहटिको घट आसीत् ; साम्प्रत तु प्रजासु विरुद्धमानसे नृपे चिरकालेन केवला "वाटिकैव भृतेति खेदकारणम्' । नृपस्तखेदकारणमाकर्ण्य केनापि वणिजा. शिवायतने महति नाटके कार्यमाणे तल्लण्डनचित्तमात्मानं विमृश्य तद्वचस्तथ्यमेवेति मेने । 10 ततो व्यावृत्त्य स्वस्थानमासाद्य निद्रां सिषेवे । अपरेछुः प्रजासु सञ्जातकृपो नृपः पण्याङ्गनागृहं गतः।तदा च तयाऽद्य प्रजासु वत्सलो नृपतिः, प्रचुरेक्षुरससङ्केत्तादिति ब्याहरन्त्या राजा तोषितः । ॥ इतीक्षुरसप्रयन्धः॥ ७३) अर्थान्यस्मिन्नवसरे धारानगर्याः शाखापुरे प्रासादस्थिताया गोत्रदेव्या नमश्चिकीर्षया नित्यमागच्छन् किदाचिद्वेलाव्यतिक्रमे सजाते सति प्रत्यक्षीभूतया तया देवतया द्वारप्रदेशमाग- 15 तया मितपरिच्छदं द्वारप्रदेशमागतमकमान्नुपमालोक्य ससम्भ्रमान्निषेदुषी निजासनमतिचक्राम। नृपः प्रणामपूर्वकं तं वृत्तान्तं पृच्छन् , सन्निहितं परबलमागतं विचिन्त्य 'शीघ्र बजेति विसष्टो देवतया क्षणात् गूर्जरसैन्यैर्वेष्टितं स्वमपश्यत् । जवाधिकेन वाजिना ब्रजन् धारानगरगोपुरे प्रविशन् , आलूया-कोलूयाभिधानाभ्यां गूर्जराश्ववाराभ्यां तत्कण्ठे धनुषी प्रक्षिप्य, एतावता व्यापादितोसीति वदभ्यां त्यक्तः । ११९. "असौ गुणीति मत्वेव भोजः कण्ठमुपेयुषा । धनुषा गुणिना यस्य नश्यत्रश्वान्न पातितः ।। ॥ इति अश्ववारप्रबन्धः॥ 20 नास्ति । * एतधितान्तर्गतपाठस्थाने BPPa आदर्शपु-'इस्युचरन् कथमिति भूयो अनुयुक्तः भानं दधानं विप्रमपगताच (PPa वोरणं दर्शयन् लोभवशविसंस्थुलवृत्तिं ज्ञापयामास ।' एतारशः पाठो विद्यते । 1 BPPa भथान्यस्मिनहनि । 2 Pa .मात्र नास्ति । 3 B धरित्रीपतिः; Pa भूपः । 4 P क्षपायां; BPa क्षणदायां । 5 BP • कुलिततया। 6P पणनारीगृहाजणं । 7-8 एतदतान्तर्गतशब्दसमूहस्थाने BPPa 'पयसि याच्यमाने अतुच्छ(ल्य Pa) वारसत्यतया' एते शब्दा विद्यन्ते । 9 नास्ति। P विना। 10 P . पूर्ण करकं । 11 AD नास्ति। 12 D नास्ति । 13 Pa 'पुरा' नास्ति । 14 Pa रसपरिपूर्णः । 15 P विरुद्ध नृपे; Pa विरुद्ध नृपमानसे । 16 BPPa वाहटिकैव केवला। 17 AD 'खेदकारणं' नास्ति । 18 BPPS 19 BP स्वं । 20 ०मेव ध्यौ । एतदम्तर्गतपाठस्थाने BPPa भादशेषु-'पुनः स वसुधाधवः (Pa • धाधिपः) सौधमध्यास्य निद्रावसरे सजातकृपः प्रजासु, परस्मिनहनि पणागनागृहमुपागतः । तत्कालागतया तया भव प्रजासु वत्सलो नुप- तिरिति प्रचुरेक्षुरससङ्केताद् ब्याहरन्ती नृपति तोपयामास ।' एतादृशः पाठ उपलभ्यते; Pb भादर्शे पुनः भयमेव पाठः किमि अदरूपेणोपलभ्यते। यथा-'भथ परेणुः प्रजासु सभातकृपखस्या एवं गृहे गतः। तथैव जले मार्गिते क्षणादिक्षुरसे मानीते सहर्षाऽधुना प्रजासु पसलो भूप इति पदम्ती जलं पायति म। तैः पृष्टं कथं ज्ञायते राजन्वती प्रजा। तया रसवृत्तान्ताद राजा वोषितः ।' 21 AD 'अय' इत्येव; Bअन्यदायसरे । 22 AD शाखानगरे। 23-24 BP स्थितगोत्रजानमः । एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD एतारशः पाठः-'कदापि तमतिरक्षितया देया समुपः साक्षादभ्यधायि-परवलं सनिहितमागतं ततः शीघ्रं मजेति विष्टः । भणा गूर्जरसैन्यैः वेष्टितमालोक्य । । एष श्लोक: BPa नोपलभ्यते। 25 AD 'यबापश्पदयानिपातितः पतासमतुः पादः ।

·15 प्रकाशा भोज-भीमप्रबन्धः। (इतोऽप्रे Pb प्रतौ निमगतः प्रबन्ध उपलभ्यते-) { अथान्यदा रात्री जागृतो भोजः खऋद्धिविस्तारं हृदये चिन्तयन् हृष्टः सन् इदं काव्यपादत्रयमाह- [८०] चेतोहरा युवतयः स्वजनोऽनुकूलः सद्वान्धवाः प्रणयगर्भगिरथ भृत्याः । गर्जन्ति दन्तिनिवहास्तरलास्तुरङ्गा..... इति पुनः पुनः कथयति सति नृपे चतुर्थपादार्थमक्षरावली विलोकयति सति च तावत्कचिद्विद्वान् वेश्याव्यसनी 5 तद्वचनाद्राज्ञीकुण्डलयुग्मकते तद्वेश्म चौर्याय प्रविष्टः, तत्पादत्रयमशृणोत् । ततस्तेनाचिन्ति यद्भाव्यं तद्भवतु, परमुत्पत्रं चतुर्थ पादं कथं स्थापयितुं शक्तः। ततः प्राह- सम्मीलने नयनयोनहि किश्चिदस्ति । राजा तुष्टः कुण्डलसहितं तद्वाञ्छितं ददौ । ७४) अथान्यदा स एव राजो राजपाटिकायाः प्रत्यासः पुरगोपुरे मुखमुक्तेन तुरगेण प्रवि-10 शन् व्याकुलीभूतेषु' इतस्ततः पलायमानेषु जनेषु कामपि तक्रविक्रयकारिणी जनसंमर्दैन मौलि- कम्पाद्भूतलपतितंभग्नभाण्डामपि गोरसे सरित्मवाह इव प्रसरति विकसितमुखाम्भोजा श्रीभोजः प्राह-तव विषादेऽपि किं' हर्षकारणं?' इति नृपेण 'पृष्टे सा माह- १२०. हत्वा नृपं पतिमवेक्ष्य भुजङ्गदष्टं देशान्तरे विधिवशागणिकाऽसि जाता। पुत्रं भुजङ्गमधिगम्य चितां प्रविष्टा शोचामि गोपगृहिणी कथमय तक्रम् ।। [*एवमवादीत् । तस्मात्प्रदेशान् ‘मही ति महीयसी नदी प्रादुरास"।] ॥ इति गोपगृहिणीप्रवन्धः॥ ७२) अन्यदा प्रातः श्रीभोज उपशिलामेकां लक्षीकृत्य धनुर्वेदमनिर्वेदमभ्यसंस्तत्कालदर्शना- र्थमागतेन सिताम्बरवेषधारिणा श्रीचन्दनाचार्येण प्रत्युत्पन्न प्रतिभाभिरामतयौचित्यमभिदधे- १२१. विद्धा विद्धा शिलेयं भवतु परमतः कार्मुकक्रीडितेन राजन् ! पापाणवेधव्यसनरसिकतां मुश्च देव प्रसीद 120 क्रीडेयं चेत्प्रवृद्धा कुलशिखरिकुलं केलिलक्ष करोपि ध्वस्ताधारा धरित्री नृपतिलक तदा याति पातालमूलम् ।। इति तत्कवितातिशयचमत्कृतोऽपि किश्चिद्विचिन्त्य नृपतिरित्युवाच- भवता" सर्वशास्त्रपारगते. नापि ध्वस्ताधारेति यत्पदमपाठि" ततः कमप्युत्पातं सूचयति । ७६) इतश्च"-डाहलदेशीयराज्ञो राज्ञी देमतिनानी" महायोगिनी । सौ कदाचिदासन्नप्रसवा सदैव दैवज्ञानिति पप्रच्छ-'कस्मिन्सुलग्ने जातः सुतः सार्वभौमो भवतीति । अथ तैः सम्यग-25 वगम्योचराशिषु केन्द्रस्थेषु सौम्यग्रहेषु त्रिषडायगेषु क्रूरेषु चामुकलग्ने जातः सुतः सार्वभौमो भवतीत्युक्तम् । तनिशम्य निश्चितप्रसवदिनाचं षोडशप्रहरान यावद्योगयुक्त्या गर्भस्तम्भ कृत्वा नैमित्तिकनिर्णीते लग्ने कर्णनामानं सुतमसूत । तद्गर्भधारणदोषादष्टमे यामे सा" विपन्ना। 1 B भूपतिः। 2 BP जातभयेषु; Po कृतभयेषु । 3 BP लोकेषु इत०। 4 AD विक्रयिणीं । 5 B मौलिक पेन भूपतनात् P.कम्पेन मनभाण्डा० । 6 AD मुखां तो प्राह । 7 D विषादे किं कारणं । 8 BP नृपेणाभिहिता। एषा पंकि: A नोपलभ्यते प्रक्षिप्तप्राया चेयम्। 9 D नास्ति । 10 D 'प्रदेशात् महीनदी' इत्येव । 11 Pa प्रादुरासीत् एवम- पादीच; Pb प्रादुरासीदिति कथा लोकप्रसिद्धा। एष प्रबन्धः BPPa आदर्शेषु नोपलभ्यतेऽत्र । 12 D प्रीतः; Pb प्रातः- समये। 13 Pb सिताम्बरेण। 14 A भवतः । 15 A पारंगतस्य । 17 BPPa नास्तीदं पदं । 18 BP मथ डाहरुदेशे देमतनानी राशी; Pa डाहलीदेशेऽथ देमतराशी नानी। 19 AD नाति। 20 BPa केन्द्रमाविषु। 21 BP 'इत्युक्तं' नास्ति। 22 BP कुर्वस्या। 23 D प्रास्त। 24 BPPa सापि संयमिनी पुरी जगाम । 16 A पपात। 7 ·5 10 -- 15 प्रवन्धचिन्तामणिः । [ द्वितीया सुलग्नजातत्वात्पराक्रमाक्रान्तदिकका षड्त्रिंशदधिकेन *राज्ञां शतेन भृङ्गविभ्रमकारिणा कुन्त- लकलापेन सेव्यमानविमलक्रमकमलयुगलश्चतसृषु* राजविद्यासु परं प्रावीण्यमावहन विद्यापति- प्रमुखैमहाकविभिः स्तूयतेऽसौ । यथा-[एकदा कर्पूरकविः ] १२२. मुखे हारावाप्तिर्नयनयुगले कङ्कणभरो नितम्बे पत्राली सतिलकमभूत्पाणियुगलम् । अरण्ये श्रीकर्ण! त्वदरियुवतीनां विधिवशादपूर्वोऽयं भूषाविधिरहह जातः किमधुना ॥ { इत्युक्ते चतुरचक्रवर्ती राजाह-'यदि विधिवशादेवं भवति तदा वर्ण्यनृपतिः किं दैवाद् यम चिन्त्यते तदपि स्याद्' अतोऽचमत्कृतेन राज्ञा किश्चिम दत्वा विसर्जितः । गृहं गतो भार्यया पृष्टम्-'किं दत्तं राज्ञा?' स आह-'वृत्तस्वरूपम् । साह-'यदि विधिस्थाने तव वशादिति उक्तमभविष्यत् तदा तव सर्व अदाप्यत्' । ततो नाचिराजकविः कर्णनृपमस्तवीत् । यथा- [८१] गोपीपीनपयोधराहतमुरः सन्त्यज्य लक्ष्मीपतेः शके पङ्कजशङ्कया नयनयोर्विश्राम्यति श्रीस्तव । श्रीमत्कर्णनरेन्द्र ! यत्र वलति भ्रूवल्लरीपल्लवस्तत्र शुद्ध्यति भीतिभङ्गुरतया दारिद्यमुद्रा यतः ॥ ततोऽतितुष्टेन नृपेण हस्त शृङ्खलकपूर्व उचितदानेन प्रसादीकृतेन मार्गे आगच्छन्तं ज्ञात्वा, भार्या कर्पूरः प्राह- 'यद्राज्ञा अस्मै दत्तं समस्ति, इदानीं तदहं खगृहे आनयामी'त्युक्त्वा गतस्तत्सम्मुखम् । [८२] कन्ये कासि न वेसि मामपि कवे कर्पूर किं भारती सत्यं किं विधुरासि वत्स मुषिता केनांब दुर्वेधसा । किं नीतं तव मुञ्ज-भोज-नयनद्वन्द्वं कथं वर्तसे दीर्घायुर्भजतेऽन्धयष्टिपदवीं श्रीनाचिराजः कविः ॥ अनेन काव्येन तुष्टः सन् कर्णराजात् प्राप्त स्वर्णदुकूलादि तत्कर्पूरकवयेऽदात् नाचिराजकविः । एतत्कर्ण- नरेन्द्रेण ज्ञात्वा कर्पूर आकारितः पृष्टं च-'हे कवे ! मुञ्ज-भोज इति पदं कसादुदाहृतं भोजे विद्यमाने ' स आह-'देव ! रामस्थेन हर्ष-मुञ्जनयनद्वन्द्वस्थाने 'मुञ्ज-भोज' इत्यूचानं ।' ततो राजा ज्ञातं एतद् भोजस्था- मङ्गलसूचकम् । 20 [८३] दूर्वाः श्यामलयन्ति सन्ततशिखाश्चि.. प्राङ्गणं शून्ये कल्पतरोस्तले खगमृगाः खेलन्ति निर्भीतयः। श्रीमत्कर्णनरेन्द्रमान विभवैः पूर्णेषु सर्वार्थिषु स्कन्दोपान्तनिवेशितालसमुखी निद्राति रे... कामधुक् ॥ ७७) 'इत्थं महाकविभिः स्तूयमाननानावदातः [स कर्णनृपः कदाचित्] श्रीभोज प्रति प्रधानान् प्राहिणोत्-'भवदीयनगर्यां भवत्कारिताश्चतुरुत्तरं शतं प्रासादाः,एतावन्त एव गीतप्रबन्धा भव- दीयाः, एतावन्ति च बिरुदानि।अतश्चतुरङ्गयुद्धेन द्वन्द्वयुद्धेन वा चतसृषु विद्यासु वादच्छलेनं त्यागेर्न 25 वा मां निर्जित्य पश्चोत्तरशतविरुदानां भाजनं भूयाः। नो वाहं त्वां विजित्य सप्तत्रिंशताधिकस्य राज्ञां शतस्य नाथो भवामि'-इति तत्प्रभावाविर्भावात् ईषत् परिम्लानमुखाम्भोजः श्रीभोज: सर्वेष्वपि प्रकारेषु जितकाशिनं काशिपुराधीशं विमृशन् खं पराजितं मन्यमानस्तानुपरोधपूर्वम- भ्यर्थैवमङ्गीकारयामास । यत्"- मयावन्त्यांश्रीकर्णेन वाणारस्यामेकस्मिन् “लग्ने गर्तापूरपूर्वमार- * एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD 'राज्ञां शतेन सेव्यमानश्चतुर्पु०' इत्येव पाठोऽस्ति । 1 Pa चतसृषु दिक्षु । 2 ADPa कषिभिः स्तूयमानः; B नास्ति । Pb आदर्श भिमरूपमेतारशमिदं वाक्यं-'प्रावीण्यमावहन विधागोष्ठी चकार । + Pb प्रतावे. वैतद्वाक्यं विद्यते। । एष कोष्ठकान्तर्गतः प्रबन्धः Pb भाव” एवात्रोपलभ्यते । इदं पयं केवलं P भादर्श उपलब्धम् । एत- विहान्तर्गतपाठस्थाने ADPO आदर्शपु 'इति स्तूयमानः स कर्णनृपः कदाचितमुखेन श्रीभोजमुवाच ।' एतादृशः पाठोऽस्ति । 3 AD भवनगयी। 4 D तव । 5 B वादस्थलेन; AD वादिवत् । 6 AD स्यागशत्तया। 7 BP सप्तत्रिंशताधिकशत- राज्ञां। 8-9 एतच्छब्दस्थाने AD 'तद्वचसा' इत्येव । . 10 AD विजितं । 11 BPPa तान् (B नि) परोपरोधः । 12 D यथा; AB नास्ति । 13 BPPa 'पश्वाशस्तप्रमाणो मया शिवप्रासादोऽवन्त्यां। 14 AD एकमिनहनि कमे।

·प्रकाशः] भोज-भीमप्रबन्धः। भ्याईपूर्विकया कार्यमाणयोः पश्चाशद्धस्तप्रमाणयोः प्रासादयोः यस्मिन्प्रासादे प्रथमं कलशध्व- जाधिरोपो भवति तस्मिन्नुत्सवेऽपरेण नरेन्द्रेण त्यक्तच्छत्रचामरेण करेणुमधिरुष समागन्तव्यम् । इत्थं भोजस्य यथारुच्यांऽङ्गीकारे कर्णगोचरंगते श्रीकर्णस्तेषु सामर्षोऽपि तेनापि प्रकारेण भोजम- धश्चिकीर्षरेकस्मिन्नेव लग्ने पृथक् पृथक् प्रारब्धयोरुभययोः प्रासादयोः सर्वाभिसारेण निजप्रासादं निर्मापयन्' सूत्रभृतं पप्रच्छ-'एकस्मिन्नहन्युदयास्तयोरन्तरे कियान् कर्मस्थायों भवतीति निवे- 5 यताम् । अथ तैश्चतुर्दश्यनध्यायेतत्र सप्तहस्तप्रमाणा एकादश प्रासादा दिनोदये प्रारभ्य दिनान्ते कलशपर्यन्ताः कारयित्वा नृपाय दर्शिताःतया समग्रसामय्या नृपःप्रमुदितचित्तो भोजप्रासा- दकपालबन्धे जायमाने निजप्रासादेऽनलस: कलशमधिरोप्य निर्णीते ध्वजाधिरोपलग्ने तया प्रति- ज्ञया श्रीभोज दूतमुखेन निमन्त्रयामास । ततः खप्रतिज्ञाभङ्गभीरुालवमण्डलपभुस्तथा प्रयातु- मप्रभूष्णुस्तूष्णीमासीत्। अथ प्रासादध्वजाधिरोपानन्तरम् , अवतीर्णपुराणकर्ण हव श्रीकर्णस्ताव- 10 द्भिरेव नृपैः समं प्रस्थितः श्रीभोजमभ्यषेणयत् । तस्मिन्नवसरे श्री भोजराज्याई प्रतिश्रुत्य माल- वकमण्डलपाणिघाताय निस्सीमतदीयसीमनगरे" श्रीकर्णः श्रीभीममजूहवत् । अथ ताभ्यां नरेन्द्राभ्यां मत्रेणाक्रान्तो व्याल इघ भोजभूपालो विगलितदर्पविषो बभूव । तदा चाकस्मिके सञ्जाते भोजवपुरपाटवेऽपैन्टूयमाने सर्वेष्वपि घाटमार्गेषु निजनियुक्तमानुषैः सर्वथा निषियमा- नेऽपरपुरुषप्रवेशे श्रीभीमः कर्णाभ्यर्णवर्तिनं निजसान्धिविग्रहिक दामरं भोजवृत्तान्तज्ञानाय 15 खपुरुषेण पप्रच्छ । तेनापि स "पुरुषो गाथामध्याप्य प्रहितः श्रीभीमसभामुपागतः- १२३. अम्बयफलं सुपकं विष्टं सिढिलं समुन्भडो पवणो । साहा मल्हणसीला न याणिमो कअपरिणामो॥ अनया गाथया श्रीभीमे तथास्थिते श्रीभोजः सन्निहितपरलोकपथप्रयाणः कृततचितधर्म- कृत्यः,"राज्यस्यानुशास्तिं समस्तराजलोकस्य वितीर्य 'मम पश्चत्वानन्तरं मत्करौ विमानाढहिर्विधे- यावि'त्यादिश्य दिवंगतः। [८४] {'कसु करु रे पुत्त कलत्त धी कसु करु रे करसणवाडी । एकला आइवो एकला जाइवो हाथपग बेहु माडी॥ इति भोजवाक्यं वेश्यया कथितं लोकानां प्रति ।) ७८) [*अथ तस्मिन् श्रीभोजे दिवमुपेयुषि] तवृत्तान्तविदा कर्णेन तदुर्गमदुर्गभङ्गादनु" समग्रा. यां" श्रीभोजलक्ष्म्यामुपात्तायां श्रीभीमेन दामर आदिष्टः- यच्छ्रीकर्णात्त्वया मत्परिकल्पितं रा- ज्याई निजं शिरोवोपनेर्तव्यम्। इति गजादेशं विधित्सुत्रिंशता पत्तिभिः सम" गुरूदरे प्र-25 विश्य मध्याह्नकाले प्रसुप्तं श्रीकर्ण बान्ये जग्राह। अथ तेन राज्ञा एकस्मिन् विभागे नीलकण्ठचिन्ता- मणिगणाधिपप्रमुखदेवतावसरे निर्णीतेऽपरस्मिन्नुत्तरार्द्ध समस्तराज्यवस्तूनि 'खेच्छयैकमर्द्धमाद- 1 एतद्विपदस्थाने BPPa 'तयोः' इत्येव । 2 Pa यस्य । 3 Pa योगीकारे। 4 'तेषु सामर्षोऽपि' माम्ति ADI 5 D निर्मापयतोखन कर्णः सूत्र० । 6 D कर्मोच्छ्रायो। 7 AD तेन चतु। 8 AD कलशारोपपर्यन्ताः । 10 AD संजाय । 11 D प्रभुश्च श्रीभोजस्तूष्णी० । 12 BPPa ध्वजारोपणादनन्तरं । भवतीर्णः पु०। 14 AD मभिषेणयितुं। 15 AD तदा च । 16 BP राज्याचप्रदानमूरीकृत्य । 17 AD नास्तीदं पदं । 18 BPPa तस्मिन् नृपस्य वपुरपाटवे । 19 B निजमुक्तमानसः। 20 B तं पुरुषं। 21 D मिहण। 22 एतद्वाक्यं नास्ति ADI 23 B इत्यादिदेश । 24 P दिवमुपेयुपि; Pa .मुपेयिवान् ; B नास्तीदं । । कोष्ठकान्तर्गतः पाठो नास्ति BPPa भावशेषु । * B भाद” एव केवलमिदं वाक्यमुपलभ्यते । 25 AD दुर्गभगपूर्व । 26 BP समप्रभोजल । 27 D नास्ति । 28 BPPa वोपनेयं । 29 AD सह। 30 A वान्चं; D छान्यं । 20 I AD 13 BP .कलाप.।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [द्वितीयः रखे'त्यभिहिते षोडशहरांस्तथा स्थित्वा पुनः श्रीभीमराजादेशादेवतावसरमादाय श्रीभीमा- योपायनीचकार । अथैतत्प्रबन्धसङ्ग्रहकाव्ययुग्मं यथा- १२४. पञ्चाशद्धस्तमाने शिवभवनयुगे तुल्यलग्नक्षणे प्राक् प्रारब्धे यस्य शीघ्रं भवति हि कलशारोपणं तत्र राज्ञा । अन्येन च्छत्रवालव्यजनविरहितेनाभ्युपेतव्यमेवं संवादे भोजराजा व्ययविमुखमतिः कर्णदेवेन जिग्ये ॥ 5 १२५. भोजे राज्ञि दिवं गतेऽतिबलिना कर्णेन धारापुरीभङ्ग सूत्रयतोपरुध्य नृपतिर्भीमः सहायीकृतः । तद्धृत्येन च दामरेण जगृहे बन्दीकुतात्कर्णतो हैमी मण्डपिका गणाधिपयुतः श्रीनीलकण्ठेश्वरः* ॥ १२६. कविषु कामिषु योगिषु भोगिषु द्रविणदेषु सतामुपकारिषु । धनिषु धन्विषु धर्मधनेषु च क्षितितले नहि भोजसमो नृपः॥ १२७. इत्यागैः कल्पद्रुम इव भुवि त्रासिताशेषदौस्थ्यः साक्षाद्वाचस्पतिरिव जवाद् दृब्धनानाप्रबन्धः । राधावेधेऽर्जुन इव चिरात्तस्य कीर्योत्कचित्राहूतः आगमरनिकरैः खर्ययौ भोजराजः ॥ ॥ इति भोजस्य विविधाः प्रबन्धा अवशेषा' अपि यथाश्रुतं मन्तव्याः ॥ ॥ इति श्रीमेरुतुजाचार्यविरचिते प्रबन्धचिन्तामणौ श्रीभोजराज-श्रीभीमभूपयोः नानावदातवर्णनो नाम द्वितीयः प्रकाशः ॥ प्रथान ४६४ ॥ 10 * 1 Paचके। एतस्पद्यानन्तरं D भादर्शेऽत्र निम्नगतं वर्णनं प्राप्यते परं तदत्रानुपयुक्तमसम्बद्धं च प्रतिभाति Pb मावा- नुसारेणेतः पूर्वमेवोक्तमप्यस्ति । 'अथ श्रीकर्णस्याने काग्यमुक्तं कर्पूरकविना 'मुखे हारावाप्तिरि' त्यादि । अपशब्दकथनाद्वाज्ञा तस्य कवेः किंचित्र प्रदत्तं । कुसः कोटर एव कैटिभरिपुर्धत्ते त्रिलोकीमिमामन्तभूरिभरं बिभर्ति तमपि प्रीतो भुजङ्गाधिपः । श्रीकण्ठस्य स कण्ठसूत्रमभवदेव स्वया तं दा विभाणेन परेषु विक्रमकथा श्रीकर्ण निनाशिता ॥ श्रीमाधिराजकविनोक्कमेतद्वाराज्ञा प्रदत्तम्- दत्ता कोटी सुवर्णस्य मत्ता वश दन्तिनः । दत्तं श्रीकर्णदेवेन नाचिराजकवेर्मदात् ॥ भार्यया इकितेन कर्पूरकविना समागच्छतो नाचिराजकवेरने मार्गे इदं काव्यं भणितम्- कन्ये कासि न वेरिस मामपि कवे कर्पूर कि भारती सत्यं किं विधुरासि वरस मुषिता केनाम्ब दुर्वेधसा । कि नीतं तव मुअमोजनयनद्वन्द्वं कथं वर्तसे दीर्घायुर्भजतेन्धयष्टिपदी श्रीनाधिराजः कविः ॥ श्रीमाधिराजकविना सन्तुष्टेन यदाज्ञा प्रदत्तं तत्सर्वमपि कपूरकवये प्रदत्त ।' * एतत्पद्यानन्तरं P भादर्श निन्नगतं पचं प्राप्यते- 'भर्ने दानववैरिणा गिरिजयाप्यते च तस्याहते राजन् विश्वमनीश्वरं समभवत् तत्तावदाकर्ण्यताम् । गङ्गा सागरमम्बरं शशिकला नागाधिपः क्षमातलं सर्वशस्वमथेवरस्वमगमत् स्वो मां च भिक्षाश्रिता ॥ + एसस्पधं D पुस्तके नास्ति। 2 B जितारिषु साधुषु । $ ABD आदर्श इदं पचं विद्यते नान्यत्र; P प्रतावेतस्पयस्थाने निन्नगतं पचमुपलभ्यते- 'देव ! स्वामसमानदानविहितैरथैः कृतार्थीकृते त्रैलोक्ये फळभारभारतया कल्पद्रुमो निन्दति । टकच्छेदनवेदनाविरमणात सातसौपस्थितिः प्राचीनप्रणितारोहणतया श्रीरोहणः स्तौति च ॥' D भादर्श पुनरिदमप्यधिकमेकं पचमन मुद्रितं लभ्यते- देव ! स्वस्करनीरदे दशदिशि प्रारम्धपुण्योती चमत्काबनकरणद्युतितडित्स्वर्णामृतं वर्षति । वृद्धा कीर्तितरङ्गिणी समभवरप्रीता गुणग्रामभूः पूर्ण चार्थिसरः शशाम विदुषां दारिपदावानलः ॥ 3 ABD भथ शेषा। 4 नास्ति ADI 5 P शेयाः ।

·प्रकाशा सिद्धराजाविप्रबन्धः। [८. सिद्धराजादिप्रबन्धः । 10 ७९) अथ कदाचिद्गुर्जरदेशे अवग्रहनिगृहीते वर्षणे विशोपकदण्डाहिदेशग्रामकुटुम्बिकेषु राज- देयविभागनिर्वाहाक्षमेषु तनियुक्तैर्व्यापारिभिः सकलोऽपि सजातवित्तो देशलोकः श्रीपत्तने समानीय भीमभूपाय न्यवेद्यत । ततः कदाचिदहर्मुखे श्रीमूलराजकुमारस्तत्र चङ्कममाणो नृपपत्तिभिः सस्यनिदानीभूतदानीसम्बन्धे व्याकुलीक्रियमाणं सकललोकमालोक्य पारिपा- 5 विकेभ्योऽधिगतवृत्तान्तः कृपया किश्चिदश्रुमिश्रलोचनो वाहवाहाल्यां तदतुलया" कलया नृपं परितोष्य" 'वरं वृणीष्वेति नृपादेशमासाच" 'भाण्डागार एव वरोऽयमस्तु' इति विज्ञापया. मास । राज्ञा-'किमिति अधुनी न याचसे?' इत्युक्तः 'प्राप्तिप्रमाणाभावाद'-इत्युदीरयन् भृशं निर्वन्धपराद् धराधिपात्तेषां कुटुम्बिना दानीमोचनवरं ययाचे । ततो हर्षवाष्पाविललोचनेन राज्ञा" तत्तथेति प्रतिपद्य भूयोऽप्यभ्यर्थयखेत्यभिहितः। १२८. क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः खभरणव्यापारमात्रोद्यताः स्वार्थो यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः । दुःपूरोदरपूरणाय पियति स्रोतःपति वाडवो जीमूतस्तु निदाघसम्भृतजगत्सन्तापविच्छित्तये ॥ इति काव्यार्थवलेन निगृहीतप्रभूतलोभस्ततो भूयः किमप्यमार्थयमानो मानोन्नततया *खसौध- मध्यमध्यास्य पन्धनविमोचितैस्तैर्लोकः स दैवतवदुपास्यमानः स्वस्थानस्थितैम* स्तूयमानस्तृतीये- ऽहनि तदीयसन्तोषदृशी श्रीमूलराजः स्वर्लोकं "जगाम । तच्छोकाम्बुधौ सराजलोको राजा, स 15 च पूर्वमोचितलोकश्च निमनश्चिरेण चतुरैर्विविधबोधषलादपकृष्टशोकशाश्चक्रे । अर्थ" द्वितीय वर्षे वर्षायलादू हर्षिभिः "कर्षकलोकैर्निष्पन्नेषु समस्तसस्येषु व्यतीततर्षयो राजदेयविभागे" प्रदियमाने राज्ञि चानाददाने सति तैरुत्तरसभा मेलिता। तत्र सभ्यानां लक्षणमेवम्- २९. न सा समा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । धर्मः स नो यत्र न चास्ति °सत्यं सत्यं न तद्यत्कृतकानुविद्धम् ।। इति निर्णयात् सभ्यर्गतवर्षतद्वर्षयोर्दानी राज्ञा ग्राहिता"। ततस्तेन द्रव्येण कोशद्रव्येण च श्रीमू- लराज कुमारश्रेयसे नव्यस्त्रिपुरुषप्रासादः श्रीभीमेन कारितः। ८०) 'अनेन श्रीपत्तने श्रीभीमेश्वरदेव-भट्टारिकाभीरुआणीप्रासादौ कारितौ । सं० १०७७ 1 AD निगृहीतायां वृष्टी । 2 नास्तीदं पदं ADI 3 AD निर्वाहाक्षमो देशलोकः । 4 AD न सन्ति एते शब्दाः । 5 BP भूपतये। 6 नास्ति BP | 7 BP मूलराजः। 8 AD 'दानी.' मास्ति। 9 BP परिगतः। 10 AD भन. मिश्रा 11 AD तुल्यया। 12 B oतोषितः सन् ; P परितोप्य तस्मात् । 13 BP मादेशे भुते। 14 P बिना नास्त्य. पत्र। 15 D कुटुम्बिकानां। 16 'ययाचे ततो' स्थाने BP यावमानो। 17 BP नास्ति। 18 D भूयोऽप्यर्थये., B •ऽभ्यर्थये। 19 BP सूक्कार्थविधावलेन । 20 BP लोभभूतः । 21 A 'भूयः' नास्ति। 22 D प्यम्यर्थमानोऽपि । * एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD 'स्वस्थाममगमत् । ततश्च कौटुम्विकैः' इत्येव पाठः। 23 नास्ती ADI 24 B स्वलोकमुपजगाम; P स्वर्गमुपतस्थौ । 25 BP भागामिनि वर्षे। 26 AD कर्युकलोकवर्षावलात् । 'र्षिभिः' पदं नास्ति । 27 AD •देयभागविभागे। 28 AD प्रविश्यः। 29 :' स्थाने 'ताभ्यो' BP 1 30 BP न सबमति । एतविहान्तर्गतपाठस्थाने BP भाद” 'सम्यैवर्षद्वयदानी नृपति (ते: B) पाश्चात् प्राहयित्वा अर्यमाणकोशद्रग्येण श्रीधर्ममूलः भीमूलराज.' एतारशः पाठः । 81 D दानी। 32 D राजा । 33 D माहितः। इयं पंकिः BP नारिख । 20 .

·[तृतीयः .. ५४ प्रबन्धचिन्तामणिः प्रारभ्य वर्ष ४२, मास १०, दिन ९ राज्यं कृतम् । (B P आदर्श-संवत् १०७८ पूर्व श्रीभीमेन वर्ष ४२ राज्यमकारि।) ८१) *श्रीउदयमतिनाम्या' तद्राझ्या [नरवाहनखंगारसुतया!] श्रीपत्तने सहस्रलिङ्गसरोवराद- प्यतिशायिनी नव्या वापी कारिता । 5 ८२) अथ सं० ११२० चैत्रवदि ७ सोमे हस्तनक्षत्रे मीनलग्ने श्रीकर्णदेवस्य राज्याभिषेक संजातः । ८३) इतश्च शुभकेशिनामा कर्णाटराट तुरगापहृतोऽटव्यां नीतः कुत्रापि पत्रलवृक्षच्छायां सेव- मानःप्रत्यासने दावपावके कृतज्ञतया विश्रामोपकारकारिणं तमेव तरुमजिहासुस्तेनैव सह तस्मिन् दहने प्राणानाहुतीचकार । ततस्तत्सूनुर्जयकेशिनामा ताज्ये सचिवैरभिषिक्तः । क्रमेण तत्सुता 10 मयणल्लदेवी नाम्नी समजनि । साच शिवभक्तैः सोमेश्वरनामनि गृहीतमात्र एवेति पूर्वभवमस्मा- त्-'यदहं प्राग्भवे ब्राह्मणी द्वादशमासोपवासान् कृत्वा प्रत्येकं द्वादशवस्तूनि तदुद्यापने दत्त्वा श्रीसोमेश्वरनमस्याकृते प्रस्थिता' बाहुलोडनगरमागता, तत्करं दातुमक्षमाऽग्रतो गन्तुमलभ- माना तन्निर्वेदादहं "आगामिनि जन्मनि अस्य करस्य मोचयित्री भूयासमिति कृतनिदाना विप- यात्र कुले जाते'ति पूर्वभवस्मृतिः । अथ बाहुलोडकरमोचनाय सा" गूर्जरेश्वरं प्रवरं वरं कामय- 15 माना तं वृत्तान्तं पित्रे निवेदयामास । अथ 'जयकेशिराजा तं व्यतिकरं ज्ञात्वा तेन श्रीकर्णः खप्रधानैः स्वसुताया मयणल्लदेव्या अङ्गीकारं याच्यते स्म । अथ श्रीकणे तस्याः कुरूपताश्रवणा- दुदासीने सति तस्मिन्नेव निर्बन्धपरांतामेवं मयणल्लदेवीं पिता स्वयंवरां प्राहिणोत् । अथ श्री- कर्णपो गुप्तवृत्त्या स्वयमेव तां कुत्सितरूपां निरूप्यं सर्वथा निरादर एव जातः। ततोऽष्टभिः" सहचरीभिः सह नृपतिहत्याकृते मयणल्लदेवी प्राणान् परिजिहीर्षु मत्वा" श्रीकर्णजनन्या" उदय- 20 मतिराझ्या तासां विपदं द्रष्टुमक्षमया ताभिः सह प्राणसङ्कल्पश्चके । यत:- १३०. स्वापदि तथा महान्तो न यान्ति खेदं तथा परापत्सु । अचला निजोपहतिषु प्रकम्पते भूः परव्यसने ॥ इति । तदनन्तरं महोपप्लवमुपस्थितमवगम्य मातृभक्त्या तां परिणीय श्रीकर्णः पश्चादृष्टिमात्रे- णापि न सम्भावयामास । ८४) अन्यदी कस्यामप्यधमयोषिति साभिलाषं नृपं मुञ्जालमन्त्री कञ्चुकिना विज्ञाय तद्वेषधा- 25 रिणी"मयणलदेवीमेव" ऋतुलाता रहसि प्राहिणोत् । तामेव स्त्रियं जानता नृपतिना सप्रेमभुज्य- इयं समना पंक्तिः A भादर्श न विद्यते । 1 P मतीराश्या तत्पन्या । एतस्पदं P प्रतावेव लभ्यते । | P भादर्श संवत् ११२० वर्षे श्रीकर्णः राज्यमलं चकार'। B 'अथ संवत् ११२० वर्षे श्रीकर्णस्य महाशृंगारिणः पहाभिषेकः । एतादृशः पाठभेदः । 2 B अथ; P तथा। 3 P प्रांतभूमौ; B प्रान्तरप्रान्तः । 5 BP 'ततः' नाति। 6 AD 'नानी' नास्ति । 7 P शिवभक्तिपरैर्नरैः। 8 B नास्ति। 9 A वाहलोड। 10 BP भवे। 11 P नास्ति। 12 P पितरं । 13 P निवेदितवती । +१.२ एतद्विदण्डान्तर्गतपाठस्थाने A 'जयकेशिराशा श्रीकर्णः' इत्येव पाठः, तथैव पुनः +-+3 एतद्विदण्डान्त. र्गतपाठस्थाने BP भाद” 'जयकेशिराज्ञापि तं व्यतिकरं ज्ञापितः श्रीकर्णः स्वप्रधानपुरुषैर्मयणल्लदेव्याः कुरूपतां निशम्य मन्दादरे तस्मिमेव राजनि-' एतादृशः पाठो लभ्यते । 14 AD. एव' नास्ति । 15 BP विलोक्य। 16 'निरादर एव जातः, ततोऽष्टभि:' एतस्पाठस्थाने BP 'निरादरपरः दिकन्याभिरिव मूर्तिमतीभिरष्टभिः' एष पाठः । 17 नास्ति BPL 18 एते शब्दा: A आदर्श न लभ्यन्ते। + एसदन्तर्गतपंक्तिस्थाने BP 'इति न्यायात् तदामहादेव अनिच्छुनापि सर्वथा श्रीकर्णेन सा परिणिम्ये। तदनन्तरं एमात्रेण सर्वथा तामसम्भावयन्' एषा पंक्तिः । 19 D नास्ति। 20 BP नास्ति। 21 D .धारिणी कृत्वा । 22 AD "एवं' नास्ति । * AAD .सम।

·a प्रकाश:] सिद्धराजादिप्रबन्ध: मानायास्तस्या आधानं समजनि । तदा च तया सङ्केतज्ञापनाय नृपकरान्नामाङ्कितमङ्गुलीयकं निजाडल्यां न्यधायि । अर्थ प्रातस्तदुर्विलसितात् तवृत्तान्तमनवबुध्यमानाय' प्राणपरित्यागो- चताय नृपतये स्मातेस्तप्तताम्रमयपुत्तलिकालिङ्गनमिति निवेदिते प्रायश्चित्साय तथैव चिकीर्षवे स मन्त्री यथावद् अवदत् । (अत्र P प्रतौ निम्नलिखिताः श्लोका विद्यन्ते-) [८५] गुरुणा विक्रमेणायं बभूव पितृसभिभः । आकारेण तु रम्येण भूपोऽभूदात्मभूसदृक् ॥ [८६] विना कर्णन तेन स्त्रीनेत्राणां न रतिः क्वचित् । इतीव जज्ञिरे तेषामनुकर्ण प्रवृत्तयः॥ [८७] तत्कर्णार्जुनयोरै पूर्व कर्णः सरनिव । अर्जुनं गमयामास यशो देशान्तराणि यः॥ [८८] अभिरामगुणग्रामो रामो दशरथादिव । सूनुः श्रीजयसिंहोऽस्साआयते स जगजयी ॥ ८५) सुलग्ने तस्य जातस्य सूनोपतिर्जयसिंह इति नाम निर्ममे । स चालस्त्रिवार्षिकः सव-10 योभिः कुमारै रममाणः सिंहासनमलंचक्रे । ते व्यवहारविरुद्धं विमृशता नृपेण पृष्टः' नैमित्तिकैस्तस्मिनेवाभ्युदयिके लग्ने निवेदिते राजा तैदैव तस्य सूनो राज्याभिषेक' चकार । ८६) 'सं० ११५० वर्षे पौषवद ३ शनौ श्रवणनक्षत्रे वृषलग्ने श्रीसिद्धराजस्य पहाभिषेकः । ८७) खयं तु, आशापल्लीनिवासिनमाशाभिधानं भिल्लमभिषेणयन् भैरवदेव्याः शकुने जाते तत्र कोछरबाभिधानदेव्याःप्रासादं कारयित्वा, खगलक्षाधिपं भिल्लं विजित्य तत्र जयन्ती देवीं 15 प्रासादे स्थापयित्वा कर्णेश्वरदेवतायतनं तथा कर्णसागरतडागालंकृतां कर्णावतीपुरं निवेश्य स्वयं तत्र राज्यं चकार । श्रीपत्तने तेन राज्ञा श्रीकर्णमेरुः प्रासादः कारितः। सिं० ११२० चैत्रमुदि ७ प्रारभ्य सं० ११५० पौषवदि २ यावत् वर्ष २९, मास ८, दिन २१० अनेन राज्ञा राज्यं कृतम्।। ८८) अथ दिवं गते श्रीकणे श्रीमदुदयमतिदेव्या भ्राता मदनपालोऽसमञ्जसवृत्त्या वर्तते । तेन 20 लीलाभिधानो राजवैद्यो दैवतवरलब्धप्रसादः सकलनागरिकलोकैस्तत्कलाहृतहृदयैः" काश्चन- दानपूजयाऽभ्यय॑मानः कदाचित्तेन" निजसोधेसमानीय कृतके" शरीरामये नाडीदर्शनास्पथ्य- सज्जतां निवेदयन्निदमूचे (तेन मदनपालेन यभाषे) तदेव नास्तीति । *ततस्त्वं मया रोगमती- काराय नाकारिता, किंतु पथ्यदानेन बुभुक्षामतीकारार्थमेव* । ततो द्वात्रिंशत्सहस्राण्युपनये'- त्युक्त्वा तेन "बन्दीकृतस्तत्तथेति निर्मायेत्यभिग्रहमग्रहीत्-'यदतः परं प्रतीकारनिमित्तं नृपतेः 25 सौधमपहाय नान्यत्र गन्तव्यमिति । ततः परमातुराणां प्रश्रवणावलोकनान्निदानचिकित्सितं कुर्वाणः केनापि मायाविना कृतकामयचिकित्सितकौशलं बुभुत्सुना वृषभप्रश्रवणे दार्शते सम्यक तदवगम्य शिरोधूननपूर्वकं 'वृषभः" स बहुखादनेन मोडित इत्यस्मै सत्वरमेव तैलनाली दीय- 1 BP नास्ति । 2 नास्त्येतत्पदं ADI AD तो नृपतिः । 4 'माः' शब्दस्थाने AD 'स्माताखरप्रायश्चित्तं पप्रच्छ वैः' एते शब्दाः। 5 D यथावदथावदत्; P यथाववादीत् । १-१ एतद्वाक्यं AD नास्ति। GP सविरुद्धं विमृश्य । २-२ तदेवाभिषेकं BPI + इयं पंक्तिः BP नास्ति । 7 D पट् । 8 AD तरागालंकृतं चकार । AD चके। 10 A २५ । इयं पंक्तिः BP न विद्यते । 11 AD नागरिकः। 12 AD कलाचार्य (D 'चार्य' नास्ति) चमस्कृतचित्तः । 13 AD 'तेन' नास्ति । 14 AD समानीतः। 15 BP कृत्रिमे। केवलं A भादर्श इदं वाक्यं लभ्यते । एतदन्तर्गता पंकिः BP नास्ति । 16 BP सहस्रानर्पयेत्यादिष्टः । 17 मास्ति 'तेन बन्दीकृतः' BPI 18 A कृतकचिकिरिसत.। 19 BP वृषभोऽयं । 20 D गोण्डितः; B फोडितः । । S:810 ·10 प्रबन्धचिन्तामणिः [वीचा ताम्, नोचेद्विपत्स्यते' इति तश्चित्ते चमत्कारमारोपयामास । अन्यदा' राज्ञा निजग्रीवाबांधा- प्रतीकारं पृष्टः । 'पलद्वयप्रमाणमृगमदपङ्कलेपनेन अतिरुपशाम्यतीति व्याहृते तथाकृते ग्रीवा सजीभूता। ततो' नृपसुखासनवाहिना पामरेण नरेण ग्रीवाबाधामतीकारं पृष्टः । 'घृष्टकरीरमूल- रसेन तन्मृत्तिकासहितेन लेपं विधेही त्यभिवः। ततो राज्ञा किमेतदिति पृष्टे देशकालो पलं 5 शरीरप्रकृतिं च विमृश्यायुर्वेदविदा चिकित्सा क्रियत' इति विज्ञपयति स्म । अन्यदा धूतैः कैश्चि- देकसंमत्या पृथक् पृथक युगलीभूय तत्पथमयुगलिकया *विपणिमार्गे 'किमय यूयं वपुष्यपटव' इति पृष्टः । द्वितीययुगलिकया श्रीमालखामिप्रासादसोपाने पृष्टः । तृतीययुगलिकया तु राज- द्वारे, चतुर्थयुगलिकया द्वारतोरणे तथैव । ततो भूयो भूयः पृच्छोत्पन्नेन शङ्कादूषणेन* तत्कालो- त्पन्नमाहेन्द्रज्वरस्त्रयोदशे दिने विपेदे स वैद्यः । ॥ इति ठ०" लीलावैद्यप्रबन्धः॥ ८९) 'अथ सान्तूनामा मत्री अन्यायकारिणं तं मदनपालं कालमिव जिघांसुः कदाचित्कर्णा- गजं गजेऽधिरोप्य राजपाटिकाव्याजेन तद्गृहे नीत्वा पत्तिभिस्तं व्यापादयामास'। ९०) अथ कश्चिन्मरुमण्डलवास्तव्यः श्रीमालवंश्य" उदाभिधानो वणिक् प्राट्काले प्राज्याज्य- क्रयाय निशीथे व्रजन् कर्मकरैरेकस्मात्केदारादपरस्मिन् जलै:"पूर्यमाणे तान् के यूयमिति पप्रच्छ। 15 तैः 'वयममुकस्य कामुका' इत्युक्ते 'ममापि कापि सन्तीति पृच्छन् , तैः 'कर्णावत्यां सन्ती'त्यभि- हिते स सकुटुम्बस्तत्र गतः । वायटीयजिनायतने विधिवदेवान्नमस्कुर्वन् कयापि लाछिनाम्या छिम्पिकया श्राविकया साधर्मिकत्वाद्वषन्दे । तया 'भवान् कस्यातिथिरि'त्युदीरिता, 'वैदेशिकोऽ- हमिति भवत्या एवातिथिरि'ति तद्वाक्ये श्रुते तं तया सह नीत्वा कस्यापि वणिजो गृहे कारि- तान्नपाकेन भोजयित्वा निर्मापितकायमाने निजतलके तं" निवास्य कालक्रमेण तत्र" सम्पन्न- 20 सम्पद् इष्टिकाचितं गृहं चिकीर्षुः खातावसरे निरवधिं शेवधिमधिगम्य तामेव स्त्रियमाहूय समर्पयन् तया निषिद्धः, तत्मभावेण ततः प्रभृति स उदयनमश्रीति नाना पप्रथे। ९१) *तेन कर्णावत्यामतीतानागतवर्तमानचतुर्विंशतिजिनसमलकृतः श्रीउदनविहारः कारितः। ९२) तस्यापरमातृकाश्चत्वारः सुताः" चाहडदेव-आम्बड-बाहड-सोलाक-नामानोऽभूवन् । . 1 BP मारोपपन् । 2 BP कदाचित् । 3 P शीर्षबाधा । 4 D शिरोऽतिः'। १-१ एतवान्तर्गतपाठवाने BP 'उपचारे क्रियमाणे' इत्येव पाठः । 5 D शिरोबाधा०; BP 'बाधा' इत्येव । 6 D वृद्धक०; A नास्ति। 7 BP भिधाय । २-२ एतद्वाक्यस्थाने BP 'भूयो राज्ञा उपलब्धप्रतीकारे' एतद्वाक्यम् । 8 नास्ति BPL 9 BP चिकित्सितं। 10 A विज्ञ. पयत्। ३-३ एतस्पाठस्थाने BP "विज्ञप्य गृहं याति तमगरनिवासिभिः धूतैः' । * एतदन्तर्गतस्य पाठस्य स्थाने BP 'प्रणा. मपूर्वमाकस्मिकं वपुरपाटवं पृष्टः । द्वितीययुगलिकया द्वारतोरणे, तृतीययुगलिकया विपणिमार्गे, चतुर्थयुगलिकया श्रीमूलराजप्रा. सादे भूयोभूयस्तदेव पृथ्छ्यमानः शङ्काविषदोषेणैव' एतादृशः पाठः प्राप्यते। 11 DP '.' नास्ति । + एतत्पंक्तिस्थाने AD 'भय सान्तुमंत्रिण उपायाद्राजपाटिकाम्याजेन श्रीकर्णाङ्गजेनान्यायकारी मदनपालो व्यापादितः । इत्येषा पंक्तिः । 12 D देश्यः। 13 BP पूर्यमाणोऽम्भोभिः । 14 BP पृच्छन् । 15 BP इत्यमिहिते। 16 BP गत्वा । 17 BP नास्त्येतरपदं। 18 A स्वां वन्दे। 19 'तद्वाक्ये श्रुते तं' स्थाने AD 'बदन्' इत्येव पदम् । 20 नास्त्येतत्पदं ADI 21 'तं निवास्य' स्थाने AD 'कापि गृहे निवासितः'। 22 AD नास्ति । 23.BP उदयननामा मंत्री। इतोऽग्रे Dd आदर्श लिन्नगतं लिखितं प्राप्यते- 'कृतप्रयवानपि नैव कांचन स्वयं शयानानपि सेवते परान् । द्वयेऽपि नास्ति द्वितयेऽपि वियते श्रियः प्रचारो न विचारगोचरः ॥' 24 BP मतीत-वर्तमान-भविष्यत् । 25 BP पुत्राः । 26 P सोल्लक; B सोल। 27 नाति PM ·प्रकाशा सिद्धराजादिप्रबन्धः । ९३) अथान्यस्मिन्नवसरे सान्तूनामा महामात्यः करेणुस्कन्धाधिरूढो राजपाटिकायां व्रजन् घ्यावृत्तः खयं कारितसान्तूवसहिकायां देवनमचिकीर्षया तत्र प्रविशन् वारवेश्यास्कन्धन्यस्त- हस्तं कमपि चैत्यवासिनं सितवसनं ददर्श । ततो गजादवरुप कृतोत्तरासङ्गः पश्चाङ्गप्रणामेन तं गौतममिव' नमश्चक्रे । तत्र क्षणं स्थित्वा भूयस्तं प्रणम्य प्रतस्थे । ततः स लज्जयाऽधोवदनः पातालं प्रविविक्षुरिव तत्कालं सर्वमेव परिहत्य मलधारिश्रीहेमसूरीणां समीपे उपसम्पदमादाय 5 संवेगरसपरिपूर्णः श्रीशत्रुञ्जये गत्वा द्वादशवर्षाणि' तपस्तेपे* । कदाचिस मन्त्री श्रीशत्रुञ्जये देवपादानां नमस्करणायोपगतोऽदृष्टपूर्वमिव तं मुनिं प्रणम्य तच्चरित्रविचित्रितमनास्तद्गुरु- कुलादि पप्रच्छे । 'तत्त्वतो भवानेव गुरुरिति तेनोक्ते को पाणिभ्यां पिधाय मैवं मादिशेत्य- ज्ञातवृत्त्यैवं विज्ञपयंस्तेन प्रोचे- १३१. जो जेण सुद्धधम्मम्मि ठाविओ संजएण गिहिणा वा । सो चेव तस्स जायइ धम्मगुरू धम्मदाणाओ॥ 10 इति तस्मै मूलवृत्तान्तं निवेद्य तस्य दृढधर्मतां निर्ममे । ॥ इति मनिसान्तू-टेढधर्मताप्रबन्धः ॥ ९४) अथानन्तरं 'श्रीमयणल्लदेव्या जातिस्मरणात्पूर्वभववृत्तान्ते श्रीसिद्धराजस्य निवेदिते श्रीमयणल्लदेवी"श्रीसोमनाथयोग्यांसपादकोटिमूल्यां हेममयीं पूजां संहादाय यात्रायां प्रस्थिता बाहुलोडनगरं सम्प्राप्ता । पञ्चकुलेन कदर्यमानेषु कार्पटिकेषु राजदेय विभागस्याप्राप्त्या सवाष्पं 15 पश्चान्निवर्त्यमानेषु मयणलदेवी हृदयादर्शसंक्रान्ततहाँधा खयमेव पश्चाव्याघुटन्ती अन्तराऽन्त- रीभूतेन श्रीसिद्धराजेन विज्ञप्ता-स्वामिनि ! अलममुना सम्भ्रमेण । कुतो हेतोः पश्चान्निवय॑ते? इति राज्ञोक्ते" 'यदैव सर्वथाऽयं करमोक्षो भवति तदैवाहं श्रीसोमेश्वरं 'प्रणमामि नान्यथेति । किं चातःपरमशननीरयोनियमच' । इति श्रुत्वा राज्ञा पश्चकुलमाकार्य तत्पदृस्याङ्के द्वासप्तति- लक्षानुत्पद्यमानान् विमृश्य तं पट्टकं विदार्य मातुः श्रेयसे तं" कर मुक्त्वा करे जलघुलुकं मुञ्चति 20 स्म । ततः" श्रीसोमेश्वरं गत्वा तया सुवर्णपूजया देवमभ्यर्च्य तुलापुरुषगर्जदानादीनि महावा. नानि दत्त्वा -'मत्सदृशी कापि नाभून्न भविते'ति दध्माता निशि" निर्भरं प्रसुप्ता तपस्विवेष- धारिणा तेनैव देवेन जगदे-'इहैव मदीयदेवकुलमध्ये काचित्कार्पटिकनितम्बिनी यात्रायै आया- 4 BP तदनु। * 1AD स्वका०। 2 नास्ति ADI 3 AD चकार । 5 BP पाई। G AD संपूर्णः। 7A मास्येतत्पदं। इतोऽग्रे D पुस्तके निन्नगता. पंक्तयोऽधिका लभ्यन्ते-"किं च तेनाम्ये समानाः प्रतियोषिताः । मुनिश्चिन्तयति- रे रे चित्त कथं भ्रातः प्रधावसि पिशाचवत् । ममि पश्य चारमानं रागत्यागात्सुखी भव ॥ संसारमृगतृष्णासु मनो धावसि किं वृथा । सुधामयमिदं ब्रह्मसरः किं नावगाहसे ॥" 8 BP पृष्छन् । 9 BP इत्युक्त। 10 AD मंग्यूचे। 11 BP सम्यक्रवद्धताप्र० । + एतचिहान्तर्गतः पाठः A प्रती मकन्यते। 12 BP मास्त्येतत्पदम् । 13 AD 'सह' नास्ति। 14 'यात्रायां प्रस्थिता' नास्ति BP | 15 BP 'पमात्' माखि। 16 Dd तवाष्पधारा । 17 Po अन्तरान्तरायभू०; P अन्तरायीभू० । 18 P विज्ञपयांचके। 19 BP राज्ञाभिहिते। 20 D '' नास्ति। -1 एतदशाम्तर्गतपाठस्थाने AD 'प्रणमामि अशनं [च A] ग्रहामि नाम्यथेति ।' इत्येष पाठः । 21 BP तदनु। 22 P यावा । 23 A भीसोमेश्वरमः। 24 D 'गज' मास्ति । 25 D दानाति; A मास्ति । एता- दामे D पुखके निजगताः श्लोका विचन्ते; परं भन्यताप्राप्यत्वात् प्रक्षितप्राया एवेति प्रतिभाति- संग्रहकपरः प्राप समुद्रोऽपि रसातलम् । दाता तु जलदः पश्य भुवनोपरि गर्जति ॥ सेनापरिवाराचं सर्वमेव विनश्यति । दानेन जनितानम्दे कीतिरेकैव तिष्ठति ॥ चातुर्नार्थिसमो बन्धुभारमादाय यः परात् । लक्ष्मीरूपादविग निवारयति तं सलु। 26 D तो महादानमत्साशी 27 Dosमावशिरा निर्भरे। 28 AD मुता। 8 ·, 29 15 प्रबन्धचिन्तामणिः। [हतीचा तास्ति । तस्याः सुकृतं याचनीयं त्वया' इत्थमादिश्य तिरोहिते तस्मिन् राजपुरुषैर्विलोक्ये समानीता । तस्मिन्पुण्ये याचितेऽप्यददाना कथमपि 'यात्रायां किं व्ययीकृतमिति पृष्टा सती सा माह-'अहं भिक्षावृत्त्या योजनशतं देशान्तरमतिक्रम्य बस्तने दिवसे' कृततीर्थोपवासा पारणकदिने कस्यापि सुकृतिनः अकृतपुण्या पिण्याकमासाद्य, तत्खण्डेन श्रीसोमेश्वरमभ्यर्च्य, 5 तवंशमंतिथये दत्त्वा स्वयं पारणकमकार्षम् । भवती पुण्यवती, यस्याः पितृभ्रातरौ पतिसुती च राजानः, या" त्वं बाहुलोडकर "द्वासप्ततिलक्षान् मोचयित्वा सपादकोटिमूल्यया पूजया" *अगण्यपुण्यमर्जयन्ती मदीयपुण्ये कृशेऽपि कथं लुब्धासि ?*। यदि" न कुप्यसि तदा किञ्चि- द्वच्मि । तत्त्वतस्तव पुण्यान्मदीयं पुण्यं महीतले महीयः । यतः- १३२. सम्पत्ती नियमः शक्तौ सहनं यौवने व्रतम् । दारिद्ये दानमत्यल्पमपि लाभाय भूयसे । 10 इति युक्तियुक्तेन वाक्येन तस्या गर्व निराचकार । ९५) सिद्धराजस्तु समुद्रोपकण्ठवर्ती एकेन चारणेन- १३३. को जाणइ तुह नाह चीतु" तुहालउँ चक्कवइ । लहु" लंकह लेवाह मग्गु निहालइ करणउत्तु ॥ *इति स्तूयमाने, द्वितीयेन चारणेनोक्तम् १३४. धाई धौ अइ पाय" जैसल जलनिहि ताहिला। तई जीता सवि राय एकु विभिषणु मिल्हि म हु॥ ९६) एवं तत्र यात्रायां व्यापते" राज्ञि, 'छलान्वेषिणा यशोवर्मणा मालवकभूपेन गूर्जरदेशे' उपद्रूयमाणे सान्तूसचिवेन त्वं कथं निवर्त्तसे?' इति प्रोक्तः, स राजा-'यदि त्वं स्वस्वामिनः सोमेश्वरदेवयात्रायाः पुण्यं ददासी'त्युदीरितस्तश्चरणौ प्रक्षाल्य तत्करतले तत्पुण्यदाननिदानं जलचुलुकं निक्षिप्य तं "राजानं निवर्त्तयामास। श्रीसिद्धराजः पत्तनमुपेत्य सान्तूमालविकनृप- योस्तं वृत्तान्तमवबुध्य क्रुद्धं नृपं मत्री एवमवादीत्-खामिन ! यदि मया दत्तं तव सुकृतं याति, 20 तैदा तस्य सुकृतमन्येषामपि पुण्यवती सुकृतं मया भवते प्रदत्तमेवं । अथापरं" येन केनाप्युपायेन परचक्रं स्वदेशे प्रविशद्रक्षणीयमेवेति एवं वदता तेन नृपतिरनुनीतः। ततस्तेनैवामर्षेण मालव- मण्डलं प्रति" प्रतिष्ठासुः सचिवान् शिल्पिनश्च सहस्रलिङ्गधर्मस्थानकर्मस्थाये नियोज्य, त्वरित- गत्या तस्मिन्निष्पद्यमाने नृपतिः प्रयाणकमकरोत् । तत्र जयकारपूर्वकं द्वादशवार्षिके विग्रहे सञ्जा- यमाने सति कथंचित् धारादुर्गभङ्गं कर्तुमप्रभूष्णुः 'अद्य मया धाराभङ्गानन्तरं भोक्तव्यमिति 1 रालोक्य। 2P याचमाने। 3 BP भनुयुक्ता। 4 BP मया। 5 BP शतानि D शतान्तर० । 6 AD प्रस्तन०। 7 P दिने। 8 D नास्ति 'अकृतपुण्या'। 9A मप्यतिथये । 10 'या स्वं' नास्ति BPL 11 'बाहुलोडकर' इत्येव ADI 12 BP सपर्यया * एतस्पाठस्थाने AD 'श्रीसोमेश्वरं पूजितवती सा कथं मदीयपुण्यलब्धेच्छासि ।' एसारशः पाठः। 13 AD परं पदि। 14 BP मम । 15 Pमाति। 16 'युक्ति' मास्ति D। 17-18 सर्वकषं गर्व विसर्ज BPI 19 Dथीत । 20 Dतु हालेह। 21 D लट। अस्याः पंक्तयाः स्थाने D पुस्तके 'इत्यादि स्त्यमानोऽभवत् ।' इत्येव वाक्यं विद्यते। अमिमा गाथापि तत्र नास्ति। 22 AB 'चैवं' इत्येव । 23 A धाई। 24 A पाइ। 25 BP छईया। 26 P एक Bहए। 27 AD ज्यावृत्ते । १-१ एतवान्तर्गतपाठस्थाने BP 'मावलकराज्ञा एकान्वेषिणा गूर्जरमण्डले' एष पाठः। 28 BP विज्ञप्तः । 29 BP नास्ति 'स राजा'। 30 AP • घुलकं । 31 'तं राजान' स्थाने BP 'मालवराजानं यशोवर्माणं'। २-२ एतदन्तर्गतपाठस्थाने A प्रतौ 'ततः श्रीपत्तनगतं श्रीसिदराज तवृत्तान्तावगमनेन कुछ', D पुस्तके च 'ततः श्रीसिदराजतवृत्तान्तोपगमनेन क्रुद्धस्त' एतारशः पाठः प्राप्यते । 32 BP नास्ति। 33 AD पन् । 34 AD ततः। 35 एते शब्दा: BP न सन्ति । 36 P 'एच' नास्ति । 37 AD नाति प्रथापरं'। 38 BP निवारणीय. । 39 'एवं'म ADI 40 BP 'तत:' मास्ति। 41 D'प्रति' मास्ति। 42 P एतत्पदं नासि; D खजय०। ५-३ एतद शाम्तर्गतं वाक्यं न विद्यते ADI ·प्रकाशः] सिवराजादिप्रबन्धः। *कृतप्रतिज्ञो दिनान्तेऽपि तत्कर्तुमक्षमतया सचिवैः काणिक्यां धारायां भज्यमानायां पत्तिभिः परमारराजपुत्रे विपद्यमाने-इत्थं प्रपश्चात् नृपः प्रतिज्ञामापूर्य अकृतकृत्यतया* पश्चाद्व्याधुटितु- मिच्छुर्मुञ्जालसचिवं ज्ञापयामास । तेनापि त्रिकचतुष्कचत्वरमासादेषु निजपुरुषानियोज्य धारा- दुर्गभङ्गवार्तायां क्रियमाणायां तद्वासिना केनापि पुरुषेण 'दक्षिणेप्रतोल्यां यदि परपलं दौकते तदैव दुर्गभङ्गो नान्यथेति' तद्वाचमाकर्ण्य स विज्ञप्तः सचिवस्तं व्यतिकरं राज्ञे गुप्तविज्ञप्तिकया 5 निवेदयामास । राज्ञापि तद्वृत्तान्तवेदिना तत्रैव दौकिते सैन्ये दुर्गमं 'दुर्ग विमृश्य यशःपटह- नानि बलवति दन्तावले समधिरूढः, सामलनाना आरोहकेण पश्चाद्भागेन, त्रिपोलिकपारद्वये आहन्यमाने लोहमय्यामर्गलायां भज्यमानायां बलाधिकतयान्तस्युटितात्तस्माद्जात्कर्णाङ्गजमु- त्तार्य स्वयं यावदवरोहति तावत्स गजः पृथिव्यां पपात । स 'गजः सुभटतया तदा विषय वडसरग्रामे स्वयशोधवल एव यशोधवलनामा विनायकरूपेणावततार । १३५. सिद्धिस्तनशैलतटीपरिणतिदलितद्वितीयदन्त इव । विभ्राणो रदमेकं गजवदनः सृजतु वः श्रेयः ।। इति तदीया स्तुतिः"। इत्थं दुर्गभङ्गे सूत्रिते सति समराधिरूढं यशोवर्माणं षद्भिर्गुणैरावध्य" तत्र निजामाज्ञां जगन्मान्यां दापयित्वा यशोवर्मरूपया प्रत्यक्षयशःपताकया रोधिष्णुः श्री- 10 पत्तनं प्राप। [८९] *क्षुण्णाः क्षोणिभृतामनेन कटका भमास्यधारा ततः कुष्ठः सिद्धपतेः कृपाण इति रे मा मंसत क्षत्रियाः। 15 आरूढप्रबलप्रतापदहनः सम्प्राप्तधारश्चिरात् पीत्वा मालवयोषिदश्रुसलिलं हन्तायमेधिष्यते ।। [१०] *क्षितिधव भवदीयैः क्षीरधारावलक्ष रिविजययशोमिः श्वेत एवासिदण्डः । किमुत कवलितैस्तैः कअलैर्मालवीनां परिणतमहिमानं कालिमानं तनोति ।। ९७) "प्रतिदिनं सर्वदर्शनेष्वाशीर्वाददानायाहूयमानेषु यथावसरमाकारिता जैनाचार्याः श्री- हेमचन्द्रमुख्याः" श्रीसिद्धराजमासाद्य नृपेण दुकूलदानादिभिरावर्जितास्तैः सर्वैरप्यप्रतिमप्रति-20 भाभिरामैर्द्विधापि पुरस्कृतो नृपतये श्रीहेमचन्द्रसरिरित्थमाशिष" पपाठ- १३६. भूमि कामगवि ! खगोमयरसैरासिश्च रत्नाकराः ! मुक्तास्वस्तिकमातनुध्वमुडुप ! त्वं पूर्णकुम्मी भव । धृत्वा कल्पतरोदलानि सरलैर्दिवारणाः! तोरणान्यायत्त स्वकरैर्विजित्य जगतीं नन्वेति सिद्धाधिपः ।। अस्मिन्काव्ये निःप्रपञ्चे प्रपञ्चयमाने तद्वचनचातुरीचमत्कृतचेता नृपस्तं प्रशंसन् , कैश्चिवसहि- ष्णुभिः-'अस्मच्छास्त्राध्ययनबलादेतेषां विद्वत्ता' इत्यभिहिते राज्ञा पृष्टाः श्रीहेमचन्द्राचार्या:-25 . एसविहान्तर्गतपाठस्थाने D पुस्तके एतारशः पाठो विद्यते- सचिवैः पत्तिभिः परमारराजपुत्रः पमशतीमिविपचमानः राज्ञः प्रतिज्ञा दिनाम्तेऽपि 'पूरयितुमक्षमैः कथंचित्तस्या' कणिकामयधाराभङ्गेन पूरितायां राजा-' 13"एतान् शम्दान् विहाप A भावशेऽपि एष एवं पाठः। 1 AD दक्षिण' नास्ति। 2 ABD तत्र । 3 A दुर्गमम्तर्दुर्गत; B दुर्गमदुर्गमं; D दुर्गमन्तदुर्गम । AAD मयार्गलाया। 5 AD 'तमात्' नास्ति । 6 P नास्ति। 7 D'स गजः' माखि। 8 P विहाय 'वदा' नास्ति । 9AD सिदे। 10 AB परिणिति; P परिणत । 11 P रदन । 12 P नास्त्रि वाक्यामिदं। 13 BP निवण्य । एतत्प पाय केवळ P प्रती सभ्यते । 14 P इति प्रतिः। 15 D .भारतेषु । 16 B सन्मसूरि मुख्याः। 17 AD पायेत्याशिर्ष मीहेमचन्द्र * ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [तृतीयः पुरा श्रीजिनेन श्रीमन्महावीरेणेन्द्रस्य पुरतः शैशवे यव्याख्यातं तज्जैनेन्द्रव्याकरणमधीयामहे चयमिति वाक्यानन्तरम्, 'इमां पुराणवार्तामपहायास्माकमेव सन्निहितं' कमपि व्याकरण- कर्तारं ब्रूत' इति तपिशुनवाक्यादनु नृपं प्राहु::-'यदि श्रीसिद्धराजः सहायीभवति तदा कति- पयैरेव दिनैः पञ्चाङ्गमपि नूतनं व्याकरणं रचयामः।' अथ नृपेण 'प्रतिपन्नमिदं निर्वहणीयमित्य- 5भिधाय तबिसृष्टाः सूरयः खं स्थानं' ययुः । नृपेण तु 'यशोवर्मराज्ञः करे निःप्रतीकारां क्षुरी समर्प्य तदग्रासने वयं गजाधिरूढाः पुरमध्ये प्रवेशं करिष्यामः।' इति राज्ञः प्रतिवमाकर्ण्य मुजालनामा मन्त्रिणा प्रधानवृत्तिं मुञ्चता किमिति राज्ञा निर्यन्धपृष्टेन- १३७. मा स सन्धि विजानन्तु मा म जानन्तु विग्रहम् । आख्यातं" यदि शृण्वन्ति भूपास्तेनैव पण्डिताः ॥ इति नीतिशास्त्रोपदेशात्खबुद्ध्यैव खामिना प्रतिज्ञातोऽयमर्थः । सर्वथाऽऽयतौ न हित' इत्युक्तम् । 10 नृपस्तु प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः 'वरमसून परिहरामि न तु विश्वविदितं प्रतिश्रुतमिति नृपेणोक्ते मत्री दारुमयी क्षुरिकां विधायें पाण्डुवर्णसर्जरसेन तां पिहितां पृष्ठासनस्थस्य यशोवर्मणः करे समl तदग्रासनस्थो नृपतिः श्रीसिद्धराजः परमोत्सवेन श्रीमदणहिल्लपुरं"प्रविवेश । प्रावेशिकमङ्गल- व्याकुलतानन्तरं नृपेण स्मारिते व्याकरणकरणवृत्तान्ते, बहुभ्यो देशेभ्यस्तत्तद्वेदिभिः पण्डितैः समं सर्वाणि व्याकरणानि पैंत्तने समानीय श्रीहेमचन्द्राचार्यैः श्रीसिद्धहेमाभिधानं अभिनवं 15 पञ्चाङ्गमपि व्याकरणं सपादलक्षग्रन्]प्रमाणं संवत्सरेण रचयांचके। राजवाह्यकुम्भिकुम्भे तत्पु- .. SH Dd आदर्श निम्नलिखितः समधिकः पाठ उपलभ्यते--'कैश्चिदसहिष्णुभिर्न मेने । हेमचन्द्रनामा शिष्यः कदाचिझवलुञ्चित- शिरा जलविहरणाय धजन् गजभयात्सौधभित्तिस्थितो गवाक्षस्थेनालिगपुरोहितेन सारिणा पराभूतः। गुरवो विज्ञप्ताः । तैरुक्तो 'मिथ्या दुःकृतं देहि' । तदुःखेन निःसृतोऽन्यगच्छीयदेवचन्द्रपमाकराभ्यां सह श्रीकाश्मीरं प्रति । मार्गे नाडोलमामे सप्तमोपवासे श्रीसरस्वती प्रसन्ना जाता । निजमूर्तिदर्शिता । मित्रयोर्निवेदिते श्लोकसप्तशत्या ग्रामो वर्णितः । मित्रद्वयस्य कार्यसिद्धि हेतोः स्तम्भतीर्थे प्रविशतः केनापि देशा- न्तरिणाकार्य विद्या समर्पिता । इत्युक्तं च-'मम मरणसमये मम शबोपरि त्रिभिर्नाभिमण्डले मनः स्मरणीयः । शबो वरं दास्यति । एवं कृते श्मशाने मध्यरात्रौ शबनोस्थाय वरो दत्तः । श्रीहेमचन्द्रेण राजप्रबोधो याचितः । देवचन्द्रेण हस्तसिद्धराकृष्टिविद्या । पनाकरण पाण्डित्यं । भत्रान्तरे कृतकृत्यो हेमचन्द्रो वलितः। कालभैरवीयमध्ये चण्डिकाप्रासादे विश्रान्तस्तत्र लघुभैरवानन्दः शिष्यपञ्चशतीवृतः समेत्य, मेरे चण्डे प्रचण्डे मा मोदकान देही' ति भणिस्वा सुवर्णमयकपरममे मुक्तं । देव्या मोदकैर्भूतं । तेन सर्वेषां तेऽर्पिताः। हेमचन्द्र थापि 'हे शिष्य स्वमपि गृहाणे'स्युक्त तेन तस्यापि करौ सम्भयित्वोक्तं 'यद्यस्ति सत्वं तदा त्वं भक्षयेथाः' एवमुक्त चरणयोः पतितः । ततः पत्तने आयातं श्रीजयसिंहदेवः सन्मुखमेत्य समानीय हेमचन्द्रं गजाधिरूढं प्रवेश्य च पुरोहिततिरस्कृतं सूरिं, राज्ञा गुरव उपरोध्य हेमचन्द्रस्य पदस्थापना कारिता । श्रीहेमचन्द्रसूरयोऽष्टम्यां चतुर्दश्यां च श्रीजयदेवभवनं प्रयान्ति । पौषधागारे श्रीस्थूलिभद्रचरितं वाध- मन्तः पुरोहितेन राज्ञोऽने उपहसिता:-'महाराज! कोयमसरप्रलापः सर्वरसभोजने पूर्वपरिचित वेश्यागृहे कामनिग्रहः । परं किं क्रियते भवद्वलभाः।' राशोक-भाचार्य अत्र समेष्यन्ति तदा वक्तव्यं परोक्षे न ।' सूरिष्वागतेषु राज्ञोक्तं-'किं किं वाचयन्तो पतध्वे यूयं ।' सूरिभिः समप्रमपि संक्षेपतः स्थूलिभद्धरितं कथितं । मालिगेनोक-'महाराज! विभामिनपराशरप्रभृतयो ये धाम्बुपनाशिनस्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं रवि मोहं गताः । भाहारं सघृतं पयोदधियुतं भुअन्ति ये मानवास्तेषामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् ॥ गुरुभिरुक्त-सिंहो बलीयो द्विरद' इत्यादि । आलिगेनोक्तं-'भमाकमेव शास्त्राणि पठित्वामाकमेव पतयः संजाताः।' गुरुभिरुक- जैनेन्द्रग्याकरणं किं भवदीयं यत्पुरा श्रीजिनेन...' 1 AD जैनम्या० 2 AD Hद्वाक्या० । 3D सनिहितं भूपं । 4 D ते प्राहुः। 5P पदं प्रापुः। 6 AD ततो मशोः। 7 BP नास्ति । 8 BP नास्ति । 9A प्रस्ताव । 10 'नाना' नास्ति ADI 11A मल्यातं । 12 BP देशेन स्वामिना। 13 BP नास्तीदं पदं। 14-15 एतत्पदद्वयस्थाने AD 'ततो' इत्येव । 16 D प्रतिषः । 17 BP नपवचनात् । 18 B निर्माय; AD नास्ति । 19 P सर्वर०; B गूर्जर। 20 AD नाति । 21 BP पत्तमं । 22 'ग्याकुलता' नास्ति ADI 23 D'करण' नास्ति । 24 AD तद्वेदि०। 25 AD सह। 26 AD मास्ति। 27 AD हेमाचा। 28 AD नास्त्रि । 29 B निबंध, नासि । ।

·5 प्रकाशः] सिद्धराजाविप्रवन्धः । स्तकमारोप्य सितातपवारणे ध्रियमाणे चामरग्राहिणीचामरयुग्मवीज्यमानं नृपमन्दिरमानीय प्राज्यवर्यपूजापूर्व कोशागारे न्यधीयत । ततो राजाज्ञयान्यानि व्याकरणान्यपहाय तस्मिन्नेव व्याकरणे सर्वत्राधीयमाने केनापि मत्सरिणा 'भवदन्वयवर्णनाविरहितं व्याकरणमेतद्' इत्युक्ते श्रीहेमाचार्यः क्रुद्धं राजानं राजमानुषादवगम्य द्वात्रिंशच्छोकानृतनान्निर्माय द्वात्रिंशत्सूत्रपा- देषु तान् सम्बद्धानेवं लेखयित्वा प्रातर्नुपसभायां वाच्यमाने व्याकरणे - १३८. हरिरिव बलिबन्धकरस्त्रिशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिव । कमलाश्रयश्च विधिरिव जयति श्रीमूलराजनृपः ॥ इत्यादीन् चौलुक्यवंशोपश्लोकान् , द्वात्रिंशत् सूत्रपादेषु, द्वात्रिंशत् श्लोकानवलोक्य प्रमुदित- मना नरेन्द्रो व्याकरणं विस्तारयामास । तथा" च श्रीसिद्धराजदिग्विजयवर्णने याश्रयनामा ग्रन्थः कृतः। १३९. भ्रातः! संवृणु पाणिनि प्रलपितं कातत्रकन्था वृथा मा कार्षीः कटु शाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् । 10 कः कण्ठाभरणादिभिर्बठरयत्यात्मानमन्यैरपि श्रूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः ।। ९८) अथ श्रीसिद्धराजेन पत्तने यशोवर्मराज्ञत्रिपुरुषप्रभृतीन् सर्वानपि राजप्रासादान सहस्र- लिङ्गप्रभृतीनि च धर्मस्थानानि दर्शयित्वा प्रतिवर्ष देवदायपदे कोटिद्रव्यव्ययं निवेचैतत्सुन्दरम- सुन्दरं वेति "पृष्टः स एवमवादीत्-'अहं खष्टादशलक्षप्रमाणमालवदेशाधिपस्त्वत्तः" पराभव- पात्रं कथं भवेयम्, परं महाकालदेवस्य दत्तपूर्वत्वाविद्रव्यं मालवकास्तद्भुानास्तत्मभावादि-15 तास्तमिता वामहे । भवदीयान्वयराजानोऽप्येतावदेवद्रव्यव्ययनिर्वाहाक्षमाः, लुप्तसर्वदेवदाय- पदा विपदां पदं भवन्तो मूलनाशं विनंक्ष्यन्ति ।' ९९) अथ श्रीसिद्धराजः कदापि सिद्धपुरे रुद्रमहाकालैपासादं कारयितुकामः कमपि स्थपति वसंनिधौ स्थापयित्वा प्रासादप्रारम्भलग्नेसदीया कलासिकांलक्षद्रव्येणोत्तमर्णगृहात विमोच्य तां वंशशलाकामयीं विलोकयन" 'किमेतदिति राजा पप्रच्छ । ततो" 'मया प्रभोरौदार्यपरी-20 क्षानिमित्तमेतत्कृतमिति स्थपतिरुक्तवान् । ततस्तद्रव्यमनिच्छतोऽपि नृपतेः प्रत्यर्पितम् । ततः क्रमेण' प्रयोविंशतिहस्तप्रमाणं परिपूर्ण प्रासादंकारयामास । तत्र प्रासादेऽश्वपतिगजपतिनरपति- प्रभृतीनामुत्तमभूपतीनां मूर्तीः कारयित्वा तत्पुरो योजिताञ्जलिं स्वां मूर्ति निर्माप्य देशभनेऽपि तान् प्रासादस्याभङ्गं याचितवान् । तस्य प्रासादस्य ध्वजारोपप्रस्तावे सर्वेषामपि जैनप्रासा- दानां पताकावरोहं कारितवान् । यथा मालवकदेशे महाकालप्रासादे "वैजयन्त्यां सत्यां जैनप्रा-25 सादेषु न ध्वजारोप इति । 1A 'प्राज्यवर्य' नास्ति । 2 BP सपर्या । 3 BP नास्ति । 4 BP नृपा० । 5 AD 'एतद्' मास्ति। 6-7 एतद- तर्गतपाठस्थाने BP 'इति ज्याहरता कुबे नृपतौ नृपागमानुपात्तदवबुध्य' एषः पाठः । 8 P नवीनान् विधाय। 9 D सूनित। 10 D सम्बन्धं दधानानेवं । ६ एतदने D पुस्तके 'चौलुक्यवंशोपलोककेन श्लोकान् वाचयपं सन्तोषयामास । यथा-' एपा पंक्किापक भ्यते । तदनन्तरं 'हरिरिक०' पचं । । एतदन्तर्गता पंक्तिः D पुस्तके नास्ति। 11 BP 'तथा च' नास्ति। 12 पाणिनि संगणु BPI 13 AD श्रीहेमचन्द्रोकयः । 14 BP .प्रभृतिधर्मः। 15 AD यशोवर्मा पृष्ट इत्यवादीत् । 16 BP तब। 17 BP भाजनं। 18 A वान्मुदिता। 19 AD •वद्य० । 20 BP .म्ययमनिर्वहन्तः । 21 AD 'भविष्यन्ति' इत्येव । 22 BP कमिप्यवसरे । 23 A 'रुद्र' मास्ति। 24 P कालदेवप्रा० । 25 P संस्थाप्य। 26 AD तदीय.. 27 AD गृहीता मोचयामास । 28 P तावद् । 29 AD मालोक्य । 30 BP परः। 31 BP 'ततो मया' नाखि। 1-1 एतदन्तर्गतपाठस्थाने BP 'तत् सभ्यप्रत्यर्पणापूर्व' इत्येव पाठः । 32 D नृपतिनाऽर्पित। 33 A प्रमाणः परिपूर्णः प्रासादः कारितखतो नृपसत्र प्रासादे D प्रमाणे परिपूर्णे प्रासादे । 34 BP .राज्ञां। 35 AD नास्ति। 36 BP मासि। 87 AD कालवैजयन्यां।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [तृतीयः 10 .. १००) अन्यदा सिद्धराजस्य मालवकमण्डलं प्रति यियासतः केनापि व्यवहारिणा *सहस्र- लिङ्गसरोवरकर्मस्थाये विभागे 'याच्यमाने तत्सर्वथाऽदत्त्वैव कृतप्रयाणस्य कतिपयदिनानन्तरं कोशाभावात्* कर्मस्थायं विलम्बितमवगम्य, तेन व्यवहारिणा सुतस्य' पार्धात्कस्यापि धनाधिपस्य वध्वास्ताडङ्कमपहार्य तद्दण्डपदे द्रव्यलक्षत्रयं 'दत्तम् , तेन कर्मस्थायः सञ्जातः, इति 5 वाती' शृण्वतो मालवकमण्डले वर्षाकालं तस्थुषो राज्ञो वचनगोचरातीतः प्रमोदः सञ्जातः । अथ प्रावृषेण्यघनाघनप्रगल्भवृष्ट्या क्षोणीमेकार्णवां विदधाने" वर्दापनिकाहेतोः प्रधानपुरुषैः प्रहितः" कोऽपि मरुदेशवासी" नृपतिपुरतः सविस्तरं वर्षाखरूपं विज्ञपयत् । तदात्वागतेन केनापि गूर्जरधूर्तेण नरेण 'सहस्रलिङ्गसरो भृतमिति स्वामिन् ! पर्दाप्यसे” इति तद्वाक्यानन्तर- मेव सिक्ककपतितमार्जारस्येव मरवृद्धस्य पश्यतः सर्वाङ्गलग्नमाभरणं नृपतिर्जराय ददौ । १०१) अथ वर्षानन्तरमेव" ततः प्रत्यावृत्तः क्षितिपतिः" श्रीनगरमहास्थाने दत्तावासो मञ्चरच- नायां कृतसर्वावसरस्तत्र" नगरप्रासादेषु ध्वजव्रजमालोक्य" ‘क एते प्रासादाः ?' इति ब्राह्मणान् पप्रच्छ" । तैर्जिनब्रह्मादीनां प्रासादखरूपे निवेदिते साम!" राजी 'मया गूर्जरमण्डले जैनप्रासा- दानां पताकासु निषिद्वासु किं भवतामिह नगरे" पताकावैजिनायतनम् ?' इत्यादिशंस्तैर्विज्ञपयां- चक्रे-'अवधार्यताम् , श्रीमन्महाँदेवेन कृतयुगप्रारम्भे महास्थानमिदं स्थापयता श्रीऋषभनाथ- 15 श्रीब्रह्मप्रासादौ स्वयं स्थापितौ प्रदत्तध्वजौ च । तदनयोः प्रासादयोः सुकृतिभिरुद्भियमाणयो- श्वत्वारो युगा व्यतीताः। अन्यश्च श्रीशत्रुञ्जयमहागिरेः पुरा नगरमेतदुपत्यकाभूमिः। यतो नगरपुराणेऽप्युक्तम्- १४०. पश्चाशदादौ किल मूलभूमेर्दशोर्ध्वभूमेरपि विस्तरोऽस्य । उच्चत्वमष्टैव तु योजनानि मानं वदन्तीह जिनेश्वराद्रेः॥ इति । कृतयुगे आदिदेवः श्रीऋषभस्तत्सूनर्भरतस्तन्नाम्ना भरतखण्डमिदं प्रतीतम् । १४१. नाभेरथो" स वृषभो मरुदेविसूनुर्यो वै चचार समग् मुनियोगचर्याम् । तस्साईतत्त्वमृषयः" पदमामनन्ति स्वच्छः प्रशान्तकरणः समदृक् सुधीर्थ ॥ १४२. अष्टमो मरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः । दर्शयन्वम॑ धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतः" । (अत्र P प्रती निम्नगता अधिकाः श्लोकाः प्राप्यन्ते-) 25 ९१] {प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवश्च यः । तस्यामीन्द्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतस्तथा ॥ * एतचिह्नान्तर्गतपाठस्थाने A आदर्श एतादृशः पाठः-'सहस्रलिङ्गकर्मस्थायविभागं याचितः । राजा तमदत्वैव मालवकं प्रति प्र. याणमकरोत् । ततः कोशाभावात् ।' 1D 'सरोवर' नास्ति । 2 DP याचमाने विभागे। 3D स्थायस्य । 4 D विलवं 6 BP सुतपा । 7 BP तारकेऽपहारिते। १-, एतदन्तर्गतशग्दस्याने BP अर्पयता तं कर्मस्थायं परिपूर्ण' पते शब्दाः । 8 AD 'मंडले' मास्ति। 9 BP समजनि । 10 AD प्रावृषेण्ये घने । 11 AD कुर्वति। 12 A प्रहितस्य । 13 AD मरुदेशीयपुरुषस्य । 14 A व्यज्ञपयतः; D न्यज्ञपयत्। * एताण्डान्सर्गतः पाठः AD भादरों पतितः प्रतिभाति । 15 B नास्ति। 16 De व पयसे । 17 'एव ततः' नास्ति ADI 18 P नृपः। 19-20 एतत्पदद्वयं मास्ति ADI 21 AD ध्वजस्यालोके। 22 B पृच्छन्; P नास्ति । 23 BP जैन। 24 P 'सामर्षतया गूर्जर०' इत्येव । 25 B नास्ति। 26 BP किमिति भवतामस्मिनगरे। 27 P पताकासहितम् । 28 P श्रीमहा। 29 B स्थापयित्वा। 1 एतद्दण्डान्तर्गतानि पदानि D पुस्तके पतितानि । 30 नास्ति BPI 31 AD गिरेनगरमिदमु०। 32 AD अपि' मास्ति। 33 Pच। 34 BP वदन्तीति । 35 BP पुत्रः। 36 D नामेः सुतः। 37 Po तस्याहंन्स्यमृषयः। 38 B स्वसाम; Dd सुभी सः। 39 B भष्टमे। 40P वीराणां। 41 D कृतम्। 5BP नास्ति।

·5 . प्रकाशः ] सिद्धराजाविप्रवन्धः । [९२] तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविधित्सया । अवतीर्ण सुतशतं तस्यासीत् ब्रह्मपारगम् ।। [२३] तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः । विख्यातं वर्षमेतद्यनाम्ना भरतमद्भुतम् ॥ [९४] अर्हन् शिवो भवो विष्णुः सिद्धश्चैव तथा बुधः । परमात्मा परश्चैव शन्दा एकार्थवाचकाः ॥ [९५] जैनं बौद्धं तथा ब्रामं शैवं च कापिलं तथा । नास्तिकं दर्शनान्याहुः षडेव हि मनीषिणः ।। [९६] तत्र-कुलादिवीजं सर्वेषां प्रथमो विमलवाहनः । मरुदेवश्च नामिश्च भरते कुलससमाः ॥) इत्यादिपुराणोक्तान्युदीर्य विशेषप्रत्ययाय' श्रीवृषभदेवप्रासादकोशाटीभरतभूपनामानितं पञ्चजनवाद्यं कांस्यतालमानीय नृपाय दर्शयन्तो निजा' जिनधर्मस्यायधर्मस्वं स्थापयामासुः । ततः प्रभृति खेदमेदुरमानसेन अवनीशेन हायनान्ते जैनप्रासादेषु ध्वजाधिरोपः कारितः। १०२) अथ श्रीपत्तने प्राप्तो नृपः'प्रस्तावे' सरोवरकर्मस्थायव्ययपदेषु' वाच्यमानेषु सापराधव्य- वहारिसुतदण्डपदाल्लक्षत्रयं कर्मस्थाये व्यवकलितमिति श्रुत्वा, तल्लक्षत्रयं तस्य गृहे प्रस्थापया-10 मास। ततः स व्यवहारी, उपायनपाणिपोपान्तमुपेत्य किमेतदिति विज्ञपयन् कर्मस्थायव्यवहा- रिणे नृपः" प्राह-'यः कोटिध्वजो व्यवहारीस कथं ताडङ्कचौरः? त्वयाऽस्य धर्मस्थानस्य धर्मवि- भागःप्रार्थितोऽपि यन्न लब्धस्ततः प्रपञ्चचतुरेण मृगमुखव्याघेणेयान्तःशठेन प्रत्यक्षसरलेन इर्द कर्म भवता निर्ममे । [इत्यादिवाक्यैर्भृशं खण्डितः*1] १४३. 'यस्यान्तर्गिरिशागारदीपिकाः प्रतिबिम्बिताः । शोभन्ते निशि पातालव्यालमौलिमणिश्रियः॥ १४४. 'न मानसे माद्यति मानसं मे पम्पा न सम्पादयति प्रमोदम् । अच्छोदमच्छोदकमप्यसारं सरोवरे राजति सिद्धभर्तुः ॥ एकदा श्रीसिद्धेन रामचन्द्रः पृष्टः-'ग्रीष्मे दिवसाः कथं गुरुतराः । रामचन्द्रः प्राह- [९७] देव श्रीगिरिदुर्गमल्ल भवतो दिग्जैत्रयात्रोत्सवे धावद्वीरतुरङ्गवल्गनखुरक्षुण्णक्षमामण्डली । वातोद्भूतरजोमिलत्सुरसरित्सञ्जातपङ्कस्थलीदूर्वाचुम्बनचक्षुरा रविहयास्तेनैव वृद्धं दिनम् ॥ [९८] लब्धलक्षा विपक्षेषु विलक्षास्त्वयि मार्गणाः । तथापि तव सिद्धेन्द्र दातेत्युत्कन्धरं यशः ॥ अथ कदाचिद्राज्ञा प्रथिलाचार्या जयमङ्गलसूरयः पुरवर्णनं पृष्टा ऊचुः- [९९] एतस्यास्य पुरस्य पौरवनिताचातुर्यतानिर्जिता मन्ये हन्त सरस्वती जडतया नीरं वहन्ती स्थिता । कीर्तिस्तम्भमिपोच्चदण्डरुचिरामुत्सृज्य बाहोर्बलात्तत्रीकां गुरुसिद्धभूपतिसरस्तुम्बा निजां कच्छपीम् ॥} 25 15 20 केवलं D पुस्तक 1 एतत्पदस्थाने BP 'यथावस्थिततदायत्वस्थापनाय' एतत्पदम् । 2 BP नृपतिपुरतः। 3 AD नास्ति । 4 P चक्रुः; Bचके। 5 नास्ति ADI 6 AD मनसा राज्ञा । 7 BP नास्ति । 8 D 'सरोवरपदेषु' इत्येव; A सरोवरग्ययपदे । 9 AD 'तत्' नास्ति। १-१ एतदन्तर्गतपाठस्थाने BP 'ये तद्गृहे स्थापिते स उपा०' एष पाठः । 10P प्रतावेव एतत्पद प्राप्यते। 11 'नृपः प्राह' स्थाने AD राज्ञादिष्टः' । 12 AD प्याप्रेणान्तः। 13 AD स्वये कर्म निर्मितम् । एवेदं वाक्यं दृश्यते। + B आदर्श नोपलब्धमिदं पद्यद्वयम् । D पुस्तके पुनः, अस्य पयस्य पूर्व निन्नगतं पचद्वयमधिकं लिखितं लभ्यते । परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् । वर्जयेत्तादृशं मित्रं विषकुम्भं पयोमुखम् ॥ मुखं पदलाकार वाचवन्दनशीतलाः । हृदयं कर्तरीभूतमेतदूतस्य लक्षणम् ॥ +P प्रतौ इदं पदमत्र प्राप्यते। एतत्कोकान्तर्गतं वर्णनं D पुस्तक एवात्रोपकम्यते । एतच प्रक्षिप्तप्रायमसम्बद्धत्वात् ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [हतीवर 15 १०३) अर्थ' श्रीपालकविना सहस्रलिङ्गसरोवरस्य रचितायां प्रशस्ती पट्टिकायामुत्कीर्णायां* तच्छोधनाय' सर्वदर्शनेष्वाहूयमानेषु श्रीहेमचन्द्राचार्यैः 'सर्वविद्वज्जनानुमते प्रशस्तिकाव्ये भवता किमपि वैदग्ध्यं न प्रकाश्यमित्युक्त्वा पण्डितरामचन्द्रमनुशिष्यं तत्र प्रहितः। ततः सर्वैर्विद्वद्भिः शोध्यमानायां प्रशस्तौ नृपोपरोधाच्छ्रीपालकवेर्दक्षदाक्षिण्याच सर्वेषु काव्येषु मन्यमानेषु- 5 १४५. कोशेनापि युतं दलैरुपचितं नोच्छेत्तुमेतत्क्षमं स्वस्यापि स्फुटकण्टकव्यतिकरं पुंस्त्वं च धत्ते नहि । एकोऽप्येष करोति कोशरहितो निष्कण्टकं भूतलं मत्वैवं कमला विहाय कमलं यस्यासिमाशिश्रियत् ।। तैः सर्वैरपि अस्य काव्यस्य विशेषप्रशंसां कुर्वाणैः श्रीसिद्धराजेन पृष्टः श्रीरामचन्द्रश्चिन्त्यमेत- दित्यवादीत् । अथ तैरेव सर्वैरनुयुक्तः-'एतस्मिन्काव्ये सैन्यवाचको दलशब्दः, कमलशब्दस्य नित्य- क्लीवत्वं च इति दूषणद्वयं चिन्त्यम् । ततः तान् सर्वानपि पण्डितानुपरुद्धय दलशब्दो राज्ञा' 10 सैन्यार्थे प्रमाणीकारितः, कमलशब्दस्य तु लिङ्गानुशासन सिद्धं नित्यक्लीयत्वं केनाप्रमाणीयत' इति 'पुंस्त्वं च धत्ते न वे'त्यक्षरभेदः कारितः। तदा श्रीसिद्धराजस्य सञातदृष्टिदोषेण पं० रामचन्द्रस्य वसती प्रविशत एव लोचनमेकं स्फुटितम् । १०४) अथ कदाचित् डाहलदेशीयनरपतेः- १४६. आयुक्तः प्राणदो लोके वियुक्तो मुनिवल्लभः । संयुक्तः सर्वथाऽनिष्टः केवलः स्त्रीषु वल्लभः ॥ इति सान्धिविग्रहिकैरानीतयमलपत्रेषु श्लोकमेनं लिखितं निशम्य किमेतदिति पृष्टास्ते प्राहुः- 'भवजनपदे एकैकप्रधाना भूयांसो विद्वांसस्तत्पादुिर्योधोऽयं श्लोको व्याख्येयः' इति तद्वाचमा- कर्ण्य सर्वैरपि विद्वद्भिरज्ञाततदथैविमृशद्भिर्नृपेण पृष्टा हेमाचार्या इत्थं व्याचख्युः-'अत्र अध्या- हारी हारशब्दः । तस्य आ इत्युपसर्गे कृते आहार इति सर्वजीवप्राणप्रदः । वियुक्तो विहारः सन् उभयथा यतीनां प्रियः । संपूर्वः संहारः सन् सर्वथाऽनिष्टः । निरुपसर्गः स्त्रीणामेव 20 वल्लभः हार इति'। १०५) *अन्यदा सपादलक्षक्षितिपतिना- ऑली ताव न अणुहरइ गोरीमुहकमलस्स । इति समस्यादोधकार्द्धमत्र प्रहितम् । तैस्तैः कविभिरपूर्यमाणे अदिट्ठी किम "ऑमियइ पडिपयली चन्दस्स ॥ इति उत्तरार्द्धन श्रीहेमचन्द्रो "मुनीन्द्रस्तां पूरयामास । १०६) अथ श्रीसिद्धराजो नवघणाभिधानमाभीरराणकं निगृहीतुकामः पुरैकादशधा"निजसैन्ये पराजिते सति श्रीवर्द्धमानादिषु पुरेषु प्राकारप्रकर निर्माप्य खयमेव प्रयाणकमकरोत् । तद्भा. 1 Pइति । * D पुस्तके इतोऽने 'तत्स्यकाम्यमिदम्' एतदुल्लेखपूर्वकं "न मानसे." इति पचमत्रावतारितं प्राप्यते । तप्रशस्तिशोधनाय। 2 D रामचन्द्रोऽनुशिष्यः । + एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD "विशेषेणास्मिन्काम्ये प्रशस्यमाने' एतादृशः पाठः । 4 BP 'ततः' नास्ति; AD 'तान्' मास्ति । 5 D राजसै०। 6 AP कृतः। 7 P विहाय सर्वत्र केन निर्णीयते' 8 BP चक्षुषेण । 9 B प्रतावेवेदं पदमत्र प्राप्यते । एतविहान्तर्गतपाठस्थाने AD भादर्श 'इति डाहलदेशीयनरपतियमलपत्रान्ते लिखितश्लोकव्याख्यानावसरे तूष्णी स्थितेषु सर्वेषु पण्डितेषु श्रीहेमचन्द्राचाय राज्ञा प्रहरिशब्दमध्याहार्य व्याख्यातः। एतारशः संक्षिप्तात्मकः पाठः । * BP अथान्यसिमवसरे (B समये) सपादलक्षक्षोणीभुजा। 10 D पइली । 11 ADदोधकार्दै प्रहिते । 12 D किमु उम्मीयइB किम मनीयह। 18 BP तरि०। 14 AD नास्तीदं पदम् । 15 AD हेमचन्द्रनामा मुनिः । 16 AD अन्यदा। 17 AD एकादशवारं । 18 AD 'प्रकर' मासि। 19 BP स्वप्रयाणः । 25 1D 3AD '' नास्ति । - ·प्रकाश सिद्धराजाविप्रवन्या । गिनेयदत्ते सङ्केते सति वापरावर्तकालेऽयं द्रव्यव्यापादित एव करणीयो नवधनों' न पुनरखा- दिभिरिति परिग्रहदत्तान्तरस्थः सः विशालाच्छालाहिराकृष्य द्रव्यवासणैरेव ताडयित्वा व्यापादितः' । 'अयं द्रव्यव्यापादित एव कृत' इति वचन विज्ञापनात् परिग्रहो योषितः । अथ तद्राश्याः [सूनलदेव्याः] शोकपतिताया वाक्यानि- १४८. सइरू नहीं स राणे न कु लाईउ न कु लाईइ । सउँ" पंगारिहिं प्राण किन" पइसानरि होमीई"। 5 १४९. राणा सबे* वाणिया जेसलु बहउ सेठि । काहूं वणिजहु" माण्डीयउं" अम्मीणा गढहेठि॥ १५०. तिइं गरूआ गिरनार काहूं मणि मत्सरु धरिउ । मारीता पंगार एकू सिहरु न ढालियउं" ॥ [१००] 'बलि गरूया गिरिनार दीहू बोलाविउ हूयउ । लहिसि न बीजी वार एहा सजण भारषम ॥ [१०१] अिम्ह एतलई संतोसु जउ प्रभु पाए पेलिया । न कु राणिमु न कु रोसुबे पंगारहं सिउं गिया ।। [१०२] मिन तंबोलु म मागि झंषि म ऊघाडई मुहिहिं । देउलवाडउं सांगि षंगारिहिं सउं तं गियउं ।। 10 १५१. जेसल मोडि म बांह वलिवलि विरूए"भावियई नइ जिम नवा प्रवाह"नवषण"विणु आवइ नहीं"। १५२. वाढी त" वढवाण वीसारता न वीसरइ । "सूना समा पराण भोगावह तई" भोगण्या ॥ इत्यादीनि बहूनि वाक्यानि यथावसरं मन्तव्यानि । १०७) तदनन्तरं" महं० जाम्बान्वयस्य सज्जनदण्डाधिपतेः श्रीसिद्धराजेन योग्यतया सुराष्ट्रा- विषयव्यापारो नियुक्तः। तेन खामिनमविज्ञाप्यैवं वर्षत्रयोदाहितेन श्रीमदुजयन्ते श्रीनेमीश्वरस्य 15 काष्ठमयं प्रासादमपनीय नूतनः शैलमयः प्रासादः कारितः । चतुर्थे वर्षे सामन्तचतुष्टयं प्रस्थाप्य सज्जनदण्डाधिपति श्रीपत्तने समानीय राज्ञा वर्षत्रयोदाहितद्रव्ये" याच्यमाने सहसमानीततद्दे- शव्यवहारिणां पार्धात्तावति द्रव्ये उपढौक्यमाने 'स्वामी उज्जयन्तप्रासादजीर्णोद्धारपुण्यमुद्राहि- तद्रव्यं वा द्वयोरेकमवधारयतुतेनेति" विज्ञप्तः श्रीसिद्धराज अतुलंतवुद्धिकौशलेन चमत्कृत- चित्तस्तीर्थोद्धारपुण्यमेवोररीचकार । स पुनस्तस्य देशस्याधिकारमधिगम्य शत्रुञ्जयोजयन्ततीर्थयो-20 बादशयोजनायाम" दुकूलमयं महाध्वजं ददौ । ॥ इति रैवतकोद्धारप्रवन्धः॥ १०८) अथ भूयः सोमेश्वरयात्रायाः प्रत्यावृत्तः श्रीसिद्धाधिपो रैवतोपत्यकायां दत्तावासस्तदेव खं कीर्तनं दिक्षुः मत्सरोत्सेकपर्द्विजन्मभिः 'सजलाधारलिङ्गाकारोऽयं गिरिरित्यत्र पादस्पर्श नाहती'ति कृतकवचनैर्निषिद्धस्तत्र पूजां प्रस्थाप्य खयं शत्रुञ्जयमहातीर्थसन्निधौ स्कन्धावारंन्यधात्। 25 तत्र पूर्वोक्तैर्द्विजातिपिशुनैः कृपाणिकापाणिभिरकृपैस्तीर्थमार्गे निरुद्धे" सति श्रीसिद्धाधिपो रज- नीमुखे कृतकार्पटिकवेषः स्कन्धे निहितविहङ्गिकोभयपक्षन्यस्तगङ्गोदकपास्तन्मध्ये भूत्वाऽपरि- 1 D कार्यः। 2 नास्ति BPL 3 BP भाकृष्टः । 4 BP व्यापादयामास । 5 AD वचनबलात् तद्भागिनेयप- रिग्रहः। P प्रतावेवेदं पदं प्राप्यते। 6 BP सयरू। 7 A सराणह। 8 D इकु । 10 B लाइसह। 11 P सवं पइंगारिइं। 12 B किम; D कह। 13 B होमीया। 14 B सके। 15 P वणिजाउ । 16P मांडिं। 17 D महा। 18 D ढालिडं। इदं पर्थ BP नोपलब्धम् । एतत्पद्यत्रयं A आवरों एवोपलग्धम् । 19 D विरूप । 20P भावीए। 21 P पकाह । 22 A नवषणु। 23 P नहीह। 24 D तो। 25 AD सोना। 26 B पई। 27 AD ततो। 28 P सुराहादेश०; Dसुराष्ट्रविषये। 29 AD ‘एवं' नास्ति। 30P नास्ति । 31 AD मध्यं याचितः । 32 AD नास्ति सहसमानीत'। 33 AD ताबद्रव्यमुपढौक्य । 34 'स्वामी' नाति ADI 35 P नास्ति 'उज्जयन्त' । 36 AD धारयतु देवः। 37 AD इति तेनोक्त। 88 B सिबधिपः, P सिद्धपतिः । 89 'भतुल' नास्ति ADI 40 AD श- स्यचमत्कृतः। 41 AD योजनयोगोषद् । 42 BP निषिदे। 43 BP .प्रास्तषः । 44D'पात्र'मास्ति। 9P अनु। . 9 ·६६ प्रबन्धचिन्तामणिः । [तृतीयः 15 ज्ञातखरूप एव गिरिमधिरुप गोदकेन श्रीयुगादिदेवं लपयन् पर्वतसमीपवर्सिग्रामवादशक- शासनं श्रीदेवाय विश्राणयामास । तीर्थदर्शनाचोन्मुद्रितलोचन इवामृताभिषिक्त इव तस्थौ । 'अत्र पर्वते सल्लकीवनसरित्पूरसङ्कले इहैव विन्ध्यवन' रचयिष्यामीत्यवन्ध्यप्रतिज्ञो हस्तियूथनि- पत्तये विहस्तमनसं मनोरथेनापि तीर्थविध्वंसपातकिन धिग्मामिति श्रीदेवपादानां पुरतो राज- लोकविदितं खं निन्दन् सानन्दों गिरेरवततार । १०१) अथ श्रीदेवमूरिचरितं व्याख्यास्यामः-तस्मिन्नवसरे कुमुदचन्द्रनामा दिगम्बरस्तेषु तेषु देशेषु चतुरशीतिवादैर्वादिनो निर्जिस्य कर्णाटदेशाद्गुर्जरदेशं जेतुकामः कर्णावतीं प्राप । तत्र भट्टारकश्रीदेवसूरीणां चतुर्मासके स्थितानां श्रीअरिष्टनेमिप्रासादे धर्मशास्त्रव्याख्याक्षणे वचन- चातुरीमनुच्छिष्टामाकर्ण्य तत्पण्डितैस्तवृत्तान्त निवेदिते कुमुदचन्द्रस्तेषामुपाश्रये सतृणमुदर्क 10 प्रक्षेपितवान् । अथ तैमहर्षिपंण्डितैः खण्डनतर्कादिप्रमाणप्रवीणैस्तस्मिन्नर्थेऽनाकर्णितकयाऽवज्ञाते सति श्रीदेवाचार्यजामि तपोधनां शीलसुन्दरीं चेटकैरधिष्ठितां विधाय नृत्यजलानयनादि- भिर्विविधाभिर्विडम्बनाभिर्विडम्य तेषु चेटकेष्वपहृतेषु तां भृशं पराभवानिर्भर्त्सनापरामप- वार्य चिन्तापरोऽस्थात् । (अत्र P आदर्श निम्नगतान्यन्यत्राप्राप्याणि पद्यानि प्राप्यन्ते-) [१०३] {हा कस्स पुरोहं पुक्करेमि असकण्णया महं पहुणो । नियसासणनिकारे जो अवयरइ सो वरं सुगओ ॥-साध्वीवाक्यम् । [१०४] आः कण्ठशोषपरिपोषफलं प्रमाणव्याख्याश्रमो मयि बभूव गुरोर्जनस्य । एवंविधान्यपि विडम्बनडम्बराणि यच्छासनस्स हदहा ममृणः शृणोमि ॥ [देिवसूरिभिरुक्तं श्रुत्वा वर्ययाऽऽर्यया बभाण-], [१०५] दुर्वादिगर्वगजनिर्दलनाशश्रीः श्वेताम्बराभ्युदयमङ्गलबालदूर्वा | श्रीदेवमरिसुगुरो कुटीललाटपट्टे स्थिति वितनुत प्रथमावताराम् ॥ श्रीदेवसूरिभिरुक्तम्-'वादवियाविनोदाय भवता पत्तने गन्तव्यम् । तत्र राजसभायां भवता सह वादं करिष्याम' इत्यादिष्टे स कृतकृत्यंमन्यमान आशावसनः श्रीपत्तनपरिसरं प्राप"। श्रीसिद्धराजेन मातामहगुरुरिति प्रत्युद्गमादिना सत्कृतस्तत्रावासान्दत्त्वा तस्थौ । श्रीसिद्धराजेन 25 वादनिष्णाततां पृष्टाः श्रीहेमाचार्याः 'चतसृषु विद्यासु परं प्रावीण्यं बिभ्राणं जैनमुनिगजयूथा- धिपं सिताम्बरशासनवज्रपाकारं नृपसभागृङ्गारहारं कर्णावतीस्थितं श्रीदेवाचार्य वादविद्याविदं वादीभकण्ठीरवम्' प्राहुः । अथ राज्ञा तदाहानाय प्रेषितविज्ञप्तिकायां श्रीसंघलेखेन सममाग- तायां श्रीदेवसूरयः पत्तनं प्राप्य नृपोपरोधाद्वाग्देवीमाराधयामासुः । तया तु 'वादिवेतालीय- श्रीशान्तिमूरिविरचितोत्तराध्ययनबृहवृत्ती दिगम्बरवादस्थले चतुरशीतिविकल्पजालोपन्यासे 30 भवद्भिः प्रतन्यमाने दिग्वाससो मुखे मुद्रा पतिष्यतीति देव्यादेशानन्तरं गुप्तवृत्त्या कुमुचन्द्रस- निधौ पण्डितान् प्रस्थाप्य कस्मिन् शास्त्रे विशेषकौशलमिति ज्ञापिते- १५३. देवादेशय किं करोमि सहसा लक्षामिहैवानये जम्बूद्वीपमितो नयेयमथवा वारांनिधि शोषये । 1 D श्रीदेवाचाय (?)। 2 D जातः; AB नास्ति । 3D विन्यं करिष्यामि। 4 D निनिन्द। 5 नास्तीदं पदं BP | 6 AD महर्षिभिः। 7 P प्रतावेवेदं पदं लभ्यते। इत भारभ्य 'सूरिभिरुक्तम्' इति पदं यावत् एका पंकि: B माद” पतिता। 8 D तान् । 9 A अपवादे। 10 AD नास्त्येतत्पदम् । A भादरों खण्डितप्राया इयं पंक्तिरत्र लन्धा। 11 AD प्राप्तः। 12 AD 'देवी' नास्ति । 13 A द्वीपमथानये किमथवा । 20 ·, 10 - 15 प्रकाशः] सिद्धराजाविप्रवन्धः। हेलोत्पाटिततुङ्गपर्वतशिरोग्रावत्रिनेत्राचलक्षेपक्षोभविवर्धमानसलिलं बधामि वा वारिधिम् ॥* इति तदुक्तिश्रवणात्सिद्धान्तकुशलतां तस्याल्पीयसीमवगम्य जितं जितमिति मन्यमानाभ्यां श्रीदेवाचार्य-श्रीहेमचन्द्राभ्यां प्रमुदितम् । अथ देवसूरिप्रभो रनमभाभिधानः प्रथमशिष्यःक्षपा- मुखे गुप्तवेषतया कुमुदचन्द्रस्य गुरूदरे गतः। तेन कस्त्वमित्यभिहिते-अहं देवः । देवः कः । अहं । अहं कः । त्वं श्वा ।वा का ?। त्वं । त्वं कः? । अहं देवः ['कुत आयातस्त्वं । स्वर्गात् । । खर्गे का का पार्ता । कुमुवचन्द्रदिगम्बरशिरः पश्चाशीति पलानि । तर्हि किं प्रमाणम् । छित्त्वा तोल्यताम् । ] इति तयोरुक्तिप्रत्युक्तियन्धे चक्रभ्रम भ्रमति, आस्मानं देवं, दिगम्बरं श्वानं च संस्थाप्य यथागतं जगाम । तेन चक्रदोषप्रादुष्करणेन विषावनिषादसम्पर्कात्- १५४. हहो श्वेतपटाः किमेष विकटाटोपोक्तिसष्टवितैः संसारावटकोटरेऽति विकटे मुग्धो जनः पात्यते । तस्वातश्वविचारणासु यदि वो हेवाकलेशस्तदा सत्यं' कौमुदचन्द्रमतियुगलं रात्रिंदिवं ध्यायत ।। इमां तदुचितां कविता निर्माय समायः कुमुदचन्द्रः श्रीवेवसूरीन् प्रति प्राहिणोत् । तदनु तवरणपरमपरमाणुर्बुद्धिवैभवाषगणितचाणक्यः पण्डितमाणिक्यः- १५५. कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटामारं स्पृशत्यजिणा कः कुन्तेन शितेन नेत्रकुहरे कण्ड्यनं कालति । का सनयति पत्रगेश्वरशिरोरत्नावतंसं श्रिये यः श्वेताम्बरशासनस्य कुरुते वन्यस्य निन्दामिमाम् ॥ अथ रखाकरपण्डित:- १५६. ननिरुद्धा युवतीजनस्य यन्मुक्तिरत्र प्रकट हि तस्वम् । तरिक पृथा कर्कशतर्ककेलौ तवामिलापोऽयमनर्थमूलः ॥ इति कुमुदचन्द्रं प्रति सोपहासं प्राहिणोत् । अथ श्रीमयणलदेवीं कुमुदचन्द्रपक्षपातिनीम् , अभ्याशवर्तिनः सभ्यांस्तजयाय नित्यमुप- रोधयन्तीं श्रुत्वा श्रीहेमचन्द्राचार्येण 'वादस्थले दिगम्बराः स्त्रीकृतं सुकृतमप्रमाणीकरिष्यन्ति 20 सिताम्बरास्तं स्थापयिष्यन्तीति तेषामेव पार्धात्तद्वत्तान्ते निवेदिते राज्ञी व्यवहारबहिर्मुखे दिग- म्बरे पक्षपातमुज्झां चकार । अथ भाषोत्तरलेखनाय सुखासनसमासीनः :कुमुदचन्द्रः पण्डितरत्नप्रभश्चरणचारेणाऽक्षपटले समागतौ । तदधिकृतैः- १५७. केवलिहूओं न भुञ्जइ चीवरसहियस्स नस्थि निवाणं । इत्थीमवे न सिझइ मयमेयं कुमुदचन्दस्स ।। 25 इति भाषां कुमुदचन्द्रो लेखयामास । अथ सिताम्बराणामुत्तरम्- १५८. केवलिहूऔं वि भुञ्जइ चीवरसहियस्स अस्थि निधाणं । इत्थीभवे वि सिज्मइ मयमेयं देवसूरीणं ।। इति भाषोत्तरलेखनानन्तरं निणीते वावस्थलवासरे श्रीसिद्धराजे समाजमागते, षड्दर्शनप्र- माणवेदिषु सभ्येषु समुपस्थितेषु कुमुदचन्द्रवादी पुरो वाचमानजयडिण्डिमो प्रियमाणसितात- पत्रा सुखासनसमासीनः पुरो वंशाग्रलम्बमानपत्रावलम्बः श्रीसिद्धराजसभायां नृपप्रसादीकृत-30 सिंहासने निषसाद।प्रभुश्रीदेवसूरयश्च श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रसहिताः सभासिंहासनमेकमेवालंचकुः। एतत्पल खाने BP मादणे 'जम्बद्रीपमिहानये किमथवा छहामिहेवानये' इत्येक एवं पादः प्राप्यते। 1 इदं पदं पतितं D पुरके। एषा कोकगता पंकि: P प्रतादेव प्राण्या। 2 P कपटा०। 3 P नित्यं । 4D निर्माप्य समादाय । माDिI 6BP चामित्वः। 7P नाखि। 8 P विधाय। 9P नौगात्। 10 AD मा । , * 5 'परम' ·10 15 मबन्धचिन्तामणिः। [तृतीया अथ कुमुदचन्द्रवादी स्वयं ज्यायान् किञ्चिद्व्यतिक्रान्तशैशवं श्रीहेमचन्द्रं प्रति 'पीतं तत्रं भवता? इत्यभिहिते श्रीहेमचन्द्रस्तं प्रति 'जरातरलितमतिः किमेवमसमञ्जसं ब्रूषे? श्वेतं तकं पीता हरिद्रा' इति वाक्येनाधाकृतः 'युवयोः को वादी?' इति पृच्छन् , श्रीदेवसूरिभिस्तत्तिरस्का- रकरणाय 'अयं भवतः प्रतिवादी'त्यभिहिते कुमुदचन्द्रः प्राह-'मम वृद्धस्यानेन शिशुना सह को 5वादः' इति तदुक्तिमाकर्ण्य 'अहमेव ज्यायान् भवांस्तु शिशुः, योऽद्यापि कटीदवरकं निव- सनं च नादत्से' इति । राज्ञा तयोर्वितण्डायां निषिद्धायामित्थं मिथः पणयन्धः समजनि-'परा- जितैः श्वेताम्बरैर्दिगम्बरत्वमङ्गीकार्यम् , दिगम्यरैस्तु देशत्यागः' इति निर्णीतपणयन्धादनु स्वदेश- कलङ्कभीरुभिर्देवाचार्यैः सर्वानुवादपरिहारपरैर्देशानुवादपरायणैः कुमुदचन्द्रं प्रति 'प्रथमं भवान् कक्षीकरोतु पक्षम्' इत्यभिहिते- १५९. खद्योतद्युतिमातनोति सविता जीर्णोर्णनाभालयच्छायामाश्रयते शशी मशकतामायान्ति यत्राद्रयः । इत्थं वर्णयतो नभस्तव यशो जातं स्मृतेर्गोचरं तद्यसिन्ध्रमरायते नरपते ! वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ इति नृपं प्रत्याशिषं ददौ । 'वाचस्ततो मुद्रिताः' इति तदीयापशब्देन सभ्यास्तं खहस्तबन्धन- मिति विमृशन्तो मुमुदिरे । अथ देवाचार्या:- १६०. नारीणां विदधाति नितिपदं श्वेताम्बरप्रोल्लसत्कीर्तिस्फातिमनोहरं नयपथप्रस्तारभृङ्गीगृहम् । यसिन्केवलिनो न निर्जितपरोत्सेकाः सदा दन्तिनो राज्यं तजिनशासनं च भवतश्चौलुक्य ! जीयाचिरम् ॥ नृपं प्रतीमामाशिषं ददौ । अथ वादी कुमुदचन्द्रः केवलिमुक्ति-स्त्रीमुक्ति-चीवरनिराकरणपक्षो- पन्यासं पारापतविहङ्गोपमया स्खलितस्खलितया' गिरा प्रारभमाणः सभ्यैरन्तर्विहसद्भिः प्रत्य- क्षप्रशंसापरैः पुरस्क्रियमाणः कियदुपन्यासप्रान्ते उच्यतामिति तेनोक्तः श्रीदेवाचार्यः प्रलय- कालोन्मीलितप्रचण्डपवनक्षुभिताम्भोधिनिचितवीचीसमीचीभिर्वाग्भिवृहदुत्तराध्ययनवृत्तेश्चतु- 20 रशीतिविकल्पजालोपन्यासप्रक्रमे भाखत्प्रतिभासप्रसरपरिम्लानायमानकुमुदः कुमुदचन्द्र सम्भ्रमभ्रान्तचेतास्तद्वचनान्यवधारयितुमक्षमो भूयस्तमेवोपन्यासं समभ्यर्थितवान् । श्रीसिद्ध- राज-सभ्येषु च निषेधपरेष्वपि अप्रमेयप्रमेयलहरीभिस्तं प्रमाणाम्भोधौ मजयितुं प्रारब्धे" षोडशे दिने आकस्मिके देवाचार्यस्य कण्ठग्रहे माश्रिकैः श्रीयशोभद्रसूरिभिरतुल्यकुरुकुल्लादेवीप्रसाद- लब्धवरैस्तत्कण्ठपीठात्क्षणाक्षपणककृतकार्मणानुभावाद् केशकन्दुकः" बहिः" पातयांच।तचि- 25 निरीक्षणाचतुरैः स श्रीयशोभद्रसूरिः श्लाघ्यमानः कुमुदचन्द्रश्चामन्दं निन्द्यमानः प्रमोदवि- पादौ दधाते । अथ श्रीदेवसूरिभिरुपन्यासोपक्रमे कोटाकोटिरिति शब्दे प्रोच्यमाने तच्छब्द- व्युत्पत्तिं कुमुदचन्द्र पृच्छति कण्ठपीठे लुठिताष्टव्याकरणः पण्डितः काकलः शाकटायनव्याक- रणोदितटापटीपसूत्रनिष्पन्नं कोटाकोटिः कोटीकोटिः कोटिकोटिरिति सिद्धं शब्दत्रयनिर्णयं प्राह । अथ प्रथममेव 'वाचस्ततो मुद्रिता' इति खयं "पठितत्वापशब्दप्रभावात्तदा प्रादुर्भूतमुख- 30 मुद्रः 'श्रीदेवाचार्येण निर्जितोऽहमिति खयमुच्चरन श्रीसिद्धराजेन पराजितव्यवहारात्, अपद्वा- रेणोपसार्यमाणः सम्भवत्पराभवाविर्भावादूर्द्धस्फोटं प्राप्य" विपेदे । 1 D •सूरिभिसनिराकरणाय । 2 P शिशुना साई न वादः समुचितः । 3 AD भवानेव । 4 AD दवरकमपि नादसे निवसनं च। 5D स्त्रीनिर्वाणचीरनिरा० । 6 AD विहङ्गमसाशया । 7D स्खलितगिरा। 8 D मित्युको देवा । 9 D म्यासे प्रकान्ते। 10 D विहाय नान्यत्र । 11 D केशचण्डकः। 12 P विहाय नान्यत्र 'बहिः। 13D पठित्वमिति स्वयमपशब्द। 14P नास्ति।

·: 10 15 प्रका सिद्धराजादिप्रबन्धः। अनन्तरं तु श्रीसिद्धराजः प्रमोदमेदुरमना देवाचार्यप्रभावप्रभावनाचिकीर्ध्नि धारितसितात- पत्रचतुष्टयः प्रकीर्णकप्रकरवीज्यमानः खयं दत्तहस्तावलम्बः पूर्यमाणेषु यमलशोषु रोकाकुक्षि- म्भरिविभ्रमं बिभ्रति निखान निस्वनैः स्फूर्जदूर्यतूर्यपूर्यमाणदिगन्तराले वाहडनानोपासकेन लक्ष- अयप्रमितद्रव्यव्ययकृतार्थीकृतार्थिसाथै 'वादिचक्रवर्तिन् ! पादावधार्यतामिति स्तुतिवातैरमन्द- जगदानन्दकन्दकन्दलानुकारिणि मगले मुहुर्मुहुरुच्यमाने श्रीदेवाचार्यान वाहडेन तेनैव कारित- 5 प्रासादे श्रीमन्महावीरनमस्करणपूर्व वसतौ प्रावेशयत् । तत्पारितोषिके च नृपतिः सूरिभ्योऽनि- च्छयोपि छालामभृति ग्रामद्वादशकं ददौ । तदुपश्लोकनश्लोका एवम् - १६१. वस्त्रप्रतिष्ठाचार्याय नमः श्रीदेवसूरये । यत्प्रसादमिवाख्याति सुखप्रश्नेषु दर्शनम् ।। -इति श्रीप्रद्युम्नाचार्यः। १६२. यदि नाम कुमुदचन्द्र नाजेष्यद्देवसरिरहिमरुचिः। कटिपरिधानमधास्यत्कतमः श्वेताम्बरो जगति ।।* -इति हेमाचार्यः। १६३. भेजेऽवकीर्णतां नमः कीर्तिकन्थामुपायं यः'। तां देवसरिराच्छिद्य तं निर्ग्रन्थं पुनर्व्यधात् ॥ -इति श्रीउदयप्रभदेवः। १६४. वादविद्यावतोऽद्यापि लेखशालामनुज्झताम् । देवमरिप्रभोः साम्यं कथं स्यादेवसूरिणा ॥ -इति श्रीमुनिदेवाचार्यः। १६५. ननो यत्प्रतिभाधर्मात्कीर्तियोगपटं त्यजन् । हियेवात्याजि भारत्या देवसूरिMदेऽस्तु वः" ।। १६६. सत्रागारमशेषकेवलभृतां भुक्ति तथा स्थापयनारीणामपि मोक्षतीर्थमभवत्तन्मुक्तियुक्तोत्तरः । यः श्वेताम्बरशासनस्य विजिते नमे प्रतिष्ठागुरुस्तद्देवाद्गुरुतोऽप्यमेयमहिमा श्रीदेवसरिप्रभुः ॥ -इति मेरुतुजसूरीणां दूयम् । ॥ इति देवसूरीणां प्रबन्धः ।। ११०) अथ श्रीपत्तनवास्तव्य उच्छिन्नवंशका आभडनामा वणिकपुत्रः कांस्यकारकह?" घर्घर-25 कघर्षणं कुर्वस्तत्र पञ्च विंशोपकानर्जयिन्वा दिनव्ययं कुर्वाणो द्विसन्ध्यमपि प्रभुश्रीहेमसूरीणां चरणमूले प्रतिक्रामन् प्रकृतिचतुरतयाऽधीतागस्त्ययोद्धमतादिरत्नपरीक्षाग्रन्थो रत्नपरीक्षकाणां सान्निध्यात् तत्परीक्षादक्षः" कदाचिच्छ्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रसन्निधौ धनाभावात्परिग्रहप्रमाणनियमा- न्सङ्कचितान गृह्णन् सामुद्रिकवेदिमिः प्रभुभिरायतौ तद्भाग्यवैभवप्रसरं विमृशदिस्तस्य लक्षत्रय- द्रम्माणां परिग्रहप्रमाणं कारयद्भिः सन्तुष्टतया व्यवहरन , कस्मिन्नप्यवसरे कापि ग्रामे यिया-30 सुरन्तरालेऽजावजं व्रजन्तमालोक्यैकस्या अजायाः कण्ठे पाषाणखण्डं रनपरीक्षकतया रत्नजातीयं 1 DCP प्रभावनां चिकीर्षुः । 2 Dd पूर्यमाणेषु दिगन्तरालेषु । 3 Dd चाहर; B थाहरु । 4 AD कन्दलनकारिणि । 5 B थाहडेन; Da-b चाहेन । 6 BP यथा। * D विहाय नास्त्यन्यत्रेदं पद्यम् । 7 D मुपार्जयन्। 8 P वादविद्याविदो। 9P .शालाममुनता। 10 P .गुरोः। 11 BP धर्मात् । 12 B सः। 13 D तयुक्तिः । * BP इति प्रभुश्रीदेवसूरि- प्रबन्धः। 14 BP हट्टेषु। 15 BP 'प्रभु' मास्ति । 16 BP विचक्षणः । 17 'मुनीन्द्र' D नास्ति । 18 P वैभवं । 19 AD •मान; B निबन्धं । 20 ABP कुर्वमिः। 20 ·७० प्रबन्धचिन्तामणिः। [तृती: परीक्ष्य तल्लोभात्तं मूल्येन क्रीत्वा मणिकोरपात्तमुत्तेजितं निर्माप्य श्रीसिद्धराजस्य मुकुट- घटनाप्रस्तावे लक्षमूल्यद्रव्येणं तं नृपायैव ददौ । तेन नीवीधनेन मञ्जिष्ठास्थानकानि कदाचिदा- गतानि क्रीत्वा तद्विक्रयावसरे सांयात्रिकैर्जलचोरभयात्तदन्तर्निहिताः काश्चनकम्बिकाः पश्यन् सर्वेभ्यः स्थानकेभ्यस्ताः सञ्जग्राह । तदनन्तरं सर्वनगरमुख्यः श्रीसिद्धराजमान्यो जिनशासन- 5प्रभावकः श्रावकः प्रतिदिनं प्रतिवर्षे यदृच्छया जैनमुनिभ्योऽन्नवस्त्रादि ददानो गुप्तवृत्त्या नव्यानि धर्मस्थानानि जीर्णानि च स्वप्रशस्तिरहितानि स्वदेशेषु विदेशेषु च समुद्दधार । १६७. वल्लीच्छमद्रुम इव मृत्स्नाच्छादितसमस्तबीजमिव । प्रायः प्रच्छन्नकतं सुकृतं शतशाखतामेति ॥ ॥इति वसाह आभडप्रबन्धः ॥ १११) अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसिद्धराजः संसारसागरं तितीर्घः प्रत्येकं सर्वदेशेषु सर्वदर्शनेषु 10 देवतत्त्वधर्मतत्त्वपात्रतत्वजिज्ञासया पृच्छयमानेषु निजस्तुतिपरनिन्दापरेषु सन्देहदोलाधिरून- मानसः श्रीहेमाचार्यमाकार्य विचार्य कार्य पप्रच्छ । आचार्यैस्तु चतुर्दशविद्यास्थानरहस्यं विमृ- श्येति पौराणिकनिर्णयो वक्तुमारेभे-'यत्पुरा कश्चिद् व्यवहारी पूर्वपरिणीतां पत्नी परित्यज्य संग्रहणीसात्कृतसर्वखः सदैव" पूर्वपल्या पतिवशीकरणाय तद्वेदिभ्यः कार्मणकर्मणि पृच्छयमाने कश्चिद्गौडदेशीयो 'रश्मिनियन्त्रितं तव पतिं करोमी'त्युक्त्वा किश्चिदचिन्त्यवीय भेषजमुपनीय 15 भोजनान्तर्देयमिति भाषमाणः स" गतः। कियदिनान्ते समागते क्षयाहनि तस्मिंस्तथा कृते स प्रत्यक्षां वृषभतां प्राप । सा च तत्प्रतीकारमनवबुध्यमाना *विश्वविश्वाक्रोशान्सहमाना निजं दुश्चरितं शोचन्ती कदाचिन्मध्यंदिने दिनेश्वरकठोरतरनिकरप्रसरतप्यमानापि* शाड्वलभूमिषु तं पतिं वृषभरूपं धारयन्ती, कस्यापि तरोर्मूले विश्रान्ता निर्भरें" विलपन्ती, आलापं नभस्य- काँच्छुश्राव । तदा तत्रागतो विमानाधिरूढः पशुपतिर्भवान्या तहुःखकारणं पृष्टो यथावस्थित 20निवेद्य तस्यैव तरोश्छायायां पुंस्त्वनिवन्धनमौषधं तनिर्यन्धादादिश्य तिरोदधे । सा तदनु सदीयां छायां रेखाङ्कितां निर्माय तन्मध्यवर्तिन औषधारानुच्छेद्य वृषभवदने क्षिपन्ती, तेनाप्यज्ञातवरूपेणौषधाकुरेण बदनन्यस्तेन स वृषभो मनुष्यतां प्राप । यथा तदज्ञातस्वरू- पोऽपि भेषजाङ्करः समीहितकार्यसिद्धिं चकार; तथा कलियुगे मोहात्तदपि तिरोहितं पात्रपरि- ज्ञानं सभक्तिक सर्वदर्शनाराधनेनाऽविदितखरूपमपि मुक्तिप्रदं भवतीति निर्णयः।' इति हेम- 25 चन्द्राचार्यैः सर्वदर्शनसम्मते" निवेदिते सति श्रीसिद्धराजः सर्वधर्मानारराध"। ॥इति सर्वदर्शनमान्यताप्रबन्धः॥ ११२) अथान्यदा निशि"कर्णमेरुपासादे नृपतिर्नाटकं विलोकयन केनापि चणकविक्रयकारिणा" वणिगमात्रेण स्कन्धे न्यस्तहस्तः" तल्लीलायितेन चित्रीयमाणमानसः भूयो भूयस्तदीयमानं सक- पूरबीटकं परितोषितो गृह्णन् नाटकविसर्जनावसरेऽनुचरैस्तद्नेहादि सम्यगवगम्य सौधमासाय 90 सुष्वाप। प्रत्यूषे भूपः कृतप्राभातिककृत्यः सर्वावसरेऽलङ्कतसभामण्डपस्तं चणकविक्रयकारिणं 1 AD सिदराजमु०। 2 Pलक्षद्रव्यमूल्येन; A मूल्येन द्रग्येण । 3 नास्त्येतत्पदं PI 4 DP साह; BDO बसा। 5 B भाभरस्थ उत्पत्तिकथाप्रबन्धः, P आभडस्य उत्पत्तिप्रबन्धः । 6 BP तितीर्षया। 7P नास्तीदं पदम् । 8 B नास्ति । 9P 'दोलाधिरूढः' इत्येव । 10 P 'पूर्ष' नास्ति । 11 P सर्वदैव । 12 'स गतः' नास्ति BPT * एतदन्तर्गतः पाठः B भाव* नोपलभ्यते। 13 P गोरूपं । 14 B वल्मूले; P तरोतले। 15 P नास्ति। 16 P 'अकमात्' नास्ति । विधाय। 18 P मानवतां । 19 D सम्माने । 20 D धमाराधनां चकार । 21 P रात्रौ। 22 D विहाय नान्यदं पर स्यते। 23 AD Oम्पसहखेन । 24 B भूपतिः, P नास्ति । 17 P ·प्रकाशः] सिवराजाविमवन्धः। विपणिनमाकार्य 'निशि स्कन्धन्यस्तहस्तभारेण ग्रीवा पायते' इत्यभिहितस्तत्कालोत्पन्नमति- विज्ञपयामास-'देव! आसमुद्रान्तभूभारे स्कन्धाधिरूढे यदि स्वामिनः स्कन्धो न वाघते तदा तृणमात्रस्य निर्जीवस्य मम पण्याजीवस्य भारेण स्वामिना का स्कन्धवाघेति तदीयौचित्यविज्ञप- नेन प्रमोदवानृपः पारितोषिकं ददौ । ॥ इति चणकविक्रयिवणिज प्रबन्धः॥ ११३) अथान्यस्यां निशि नृपतिः कर्णमेरुप्रासादात्प्रेक्षणं प्रेक्ष्य प्रत्यावृत्तः कस्यापि व्यवहा- रिणो हर्ये षडून् प्रदीपानालोक्य किमेतदिति पृष्टः स लक्षप्रदीपस्तान् विज्ञपयामास । असो धन्यः स्वसौधमध्यमध्यास्य व्यतीतक्षणदाक्षणः, स धन्यमानी तं सदः समानीयेत्यादिदेशा- 'एतेषां सदा प्रदीपानां प्रज्वालनेन भवतः सदा प्रदीपनम् , तद्भवदीयवित्तस्य कियन्तो लक्षाः?' इत्यभिहितः स विद्यमानांश्चतुरशीतिलक्षानिवेदयामास । तदनु तदनुकम्पाकम्पमानमानसः 10 खकोशाषोडशलक्षान् प्रसादीकृत्य तत्सौधे कोटिध्वजमध्यारोपयामास । ॥ इति षोडशलक्षप्रसादप्रबन्धः॥ ११४) अथान्यस्मिन्नवसरे राज्ञा' वालाकदेशदुर्गभूमी सिंहपुरमिति ब्राह्मणानामग्रहारः स्थापितः। तच्छासने षडुत्तरशतं ग्रामाः । अथ श्रीसिद्धराजः कदाचित् सिंहभीतैर्विनर्देशमध्य- निवासं याचितः साभ्रमतीतीरवर्तिनं आसांबिलीग्राम तेभ्यो ददौ । तथा तेषां" सिंहपुराद्वान्या-15 न्यादाय गच्छतामागच्छता" च दाणमोक्षं चकार । ११५) अथ राज्ञा" सिद्धराजेन मालवकं प्रति कृतप्रयाणेन वाराहीग्रामपरिसरमाश्रित्य तदीयान् पट्टकिलानाहूय तचातुर्यपरीक्षाकृते निजां प्रधानां राजवाहनसेजवाली स्थापनिकायं समर्पयत"। अथ नृपती पुरतःप्रयाते तैः सर्वैरपि सम्भूय तवङ्गानि प्रत्येक विदार्य यथोचितं" सर्वेऽपि खस्ख- सौघे निदधिरे । अथ दिग्यात्रीप्रत्यावृत्तो नृपस्ता स्थापनिकां तेभ्यो याचमानस्तौकितानि" मि-20 सानि तवङ्गानि पश्यन् सविस्मयं किमेतदित्यादिशंस्तैर्षिज्ञपयांचके-'स्वामिन् ! एकः कोऽप्यस्य व- स्तुनो गोपनविधौ न प्रभूष्णुः। मलिम्लुचानलादीनां" कदाचिदपाये सजायमाने सति कःप्रभोरु- तरं कर्तेति विमृश्यैतदस्माभिर्व्यवसितम्। तदा राजा विस्मयस्मेरमनास्तेषांबूच इति बिरुवं वदी। ॥ इति वाराहीय-चप्रबन्धः ।। ११६) अथ कदाचिच्छ्रीजयसिंहदेवो नृपतिर्मालवकं विजित्य प्रत्यावृत्त उझाग्रामे निवेशित-25 स्कन्धावारस्तैामीणैः प्रतिपन्नमातुलैर्दुग्धपरिपूर्णाऽऽवाहादिभिरुचितैः परितोष्यमाणस्तस्यामेव निशि गुप्तवृत्या तहुःखसुखजिज्ञासुः कस्यापि ग्रामण्यो" गृहे गतः।गोदोहादिव्याकुलतायामपि तेन 'कस्त्वम् ?' इति पृष्टः 'श्रीसोमेश्वरस्य कार्पटिकोऽहं महाराष्ट्र देशवास्तव्य' इति तस्मै न्यवेद- यत् । तेन च नृपतेः पार्थे महाराष्ट्रदेशस्य तन्महाराजस्य च गुणदोषवृत्तान्ते पृच्छयमाने स नृप- 1 P वणिजमाहूय। 2 AD भिहिते। 3 BP पराभारे। 4 P विक्रयवणिक। + एतदन्तर्गता पंक्तिः श्लोकरूपा प्रतिभाति परमुत्तरार्द्ध लोकलक्षणाभावात् गद्यरूपा एवेयमिति । 5P विहाय 'प्रसाद' नास्ति । 6 B प्रस्तावे। 7 B राजा। 8 AD कदाचिद्वालाकदेशे। एतद्वाक्यस्थाने P प्रती 'अथ कदाचिद्वालाकदेशदुर्गपर्वतभूमी' एतादृशं वाक्यं विद्यते । सिंहनादीतैः। 10 B असांबिली; D माशांबिली; Da-b आशाम्बली । 11 P विहाय 'तथा' नास्ति । 12 BD तेषां च 13 P सर्वधान्यानि । 14 B नास्ति 'आगच्छता'। एतदन्तर्गतं वर्णनं A आदर्श सर्वथाऽनुपलब्धम् । 15 BP नास्ति । 16 A समर्पिता। 17 D यथावांछितं । 18 P विहाय नास्त्यन्यत्र । 19 BP निदधुः । 20 D यदा। 21 AD तडौकि- तमि। 22 D Oम्लुपादिम्यः। 23 D ग्रामीणख। 9D ·७२ प्रबन्धचिन्तामणि । [हतीप: तेस्तस्य षण्णवतिराजगुणान् प्रशंसंस्तत्पार्थे च गूर्जराधीश्वरगुणदोषान् पृच्छन् 'श्रीसिद्धराजस्य प्रजापालनपाण्डित्यं सेवकेष्वप्यतुल्यवात्सल्यत्वं चेत्यादीन गुणान् वर्णयंस्तेन कृत्रिमदोषे उद्- घाव्यमाने स 'अस्माकं मन्दभाग्यतया नृपतेरपुत्रतालक्षण एव दोषः' इत्यभूणि मुञ्चनृपति निकै- तववृपया परितोषयामास । अथ प्रभातकाले सम्भूय सर्वेऽपि मिलिता नृपदर्शनोत्कण्ठिताः 5 सौधमध्यास्य प्रभोः प्रणामानन्तरं तदतुल्यपल्यङ्क निविष्टाः। आसनदान नियोगिभिः प्रदत्तेऽपि पृथगासने तत्पर्यङ्कसौकुमार्य करस्पर्शेन विचिन्त्य 'वयमिह सुखसुखेन निषण्णास्तिष्ठामा' इति नृपे सितमुखाम्भोजे तस्थुः । ॥ इति उझावास्तव्यग्रामणीनां प्रबन्धः। ११७) अथ कदाचिज्झालाज्ञातीयमानामा क्षत्रियः श्रीसिद्धराजसेवार्थ सभा समागच्छन् 10 प्रत्यहं पाराचीवयं भूमौ निहत्योपविशति । उद्धरन तव्यमुत्तिष्ठति । तस्य च भोजने घृतपरि- पूर्णः कुतुप एवं व्यये याति । तस्य तु घृताभ्यक्तदाढिकानिर्मार्जने घृतषोडशोऽवशिष्यते । कदा- चिद्रपुरपाटवे पथ्यावसरे पश्चमाणकप्रमितंयवागूपथ्यप्रान्ते आयुर्वेदविदाऽमृतोदकम‘हारे किमिति न पीतमुपालब्धः । यतः- १६८. पिबेद्धटसहस्रं तु यावनाभ्युदितो रविः । उदिते तु सहस्रांशौ बिन्दुरेको घटायते ॥ रजन्याः पाश्चात्यघटिकाचतुष्टये सूर्यस्यानुदयावधि यत्पयः पीयते, जलयोगः क्रियते, तद्वजो- दकम् , [तदमृतोदकं] सूर्योदये समुत्पन्ने निरन्नैः प्रातर्यदुदकं पीयते तद्विषम् । ततः बिन्दुरेकोऽपि घटशतायते । भोजनार्दै यजलं पीयते तदमृतम्, भोजनान्ते तत्कालपीतं पयः छत्रं "छत्रोदक- मिति भण्यते । तेन प्रोक्तं पुन:-'पूर्वान्नं भुक्तमाहारं परिकल्प्य सम्प्रति पयः पीत्वा पुनर - हारं करिष्यामी'त्युपक्रममाणस्तेनैव वैद्येन निषिद्धः। कदाचिर्दै नृपतिना निरायुधकारणं पृष्टः 20 'समयोचितं मे प्रहरणमिति विज्ञपयनऽन्यदा मजनावसरे हस्तिपकप्रेर्यमाणं हस्तिनमालोक्य सन्निहितश्वानेन शुण्डादण्डे निहत्य मर्मस्थाननिपीडितस्य गजस्य पुच्छभागं गृह्णन् तदीयातुलेन बलेनान्तस्त्रुटितस्य करटिन उत्तारिते हस्तिपके" भूपतितः सोऽसुभिर्व्ययुज्यत । स तु गूर्जरदेश. भूपाले पलायिते समायातम्लेच्छान् समरे खेच्छयोच्छेदयन् यत्र दिवं प्राप्तस्तत्र श्रीपत्तने माङ्क- स्थण्डिलमिति प्रसिद्धिः। ॥ इति "माप्रवन्धः॥ ११८) अन्यदाम्लेच्छेशप्रधानेषु समायतेषु मध्यदेशादांगतान् वेषकारकानाह्वय रहस्यं किञ्चि- दादिश्य विससर्ज । अथापरस्मिन्सायाहावसरे" समागते प्रलयकालप्रचण्डपवनप्रादुर्भावे नृपः सुधर्मासधर्माणमास्थानीमास्थाय यावदवलोकते तावदन्तरिक्षादवतरन्तं मस्तकन्यस्तकाञ्चनेष्टि- कायुगेन काञ्चनशोभा बिभ्राणं पलादयुगलमालोक्य भयभ्रान्ते समाजलोके भूपचरणपीठे तद्- 30 पायनं विमुच्य भूपीठलुठनपूर्व प्रणिपत्येति विज्ञपयामास-'यदद्य देवतार्चनावसरे लकानगों 15 25 1AD उत्पाथमाने। 2 P उम्झाग्रामणी । 3P सभायां। 4A कुम्भ । 5D एक एवं। 6 D पोशाशो। 7P 'प्रमित' नास्ति । 8 De .मास्तमितः। 9 De अतं याते। 10 D पिन्दुर्घटशतायते। 11 केवलं D पुस्तके इंदं पर श्यते। 12 PDe छ छनोदक० । 13 D पूर्वभुक्त। 14P विहाय नान्यत्र । 15 BP 'उत्तारिते भूपती' इत्येव । 16D माझाला. 17 BD म्लेच्छा। 18 AD देशागतान् । 19 BP रहसि। 20 D साया।

·10 प्रकाशः] सिद्धराजादिप्रबन्धः। महाराजाधिराजः श्रीविभीषणो राजस्थापनाचार्यस्य रघुकुलतिलकस्य श्रीरामस्याभिरामगुणग्रा. माभिरामस्य स्मरन्, ज्ञानमयेन चक्षुषा सम्प्रति चौलुक्यकुलतिलकश्रीसिद्धराजावतारेऽवतीर्ण खीयं स्वामिनमवधार्य-"अकुण्ठोत्कण्ठायमानमानसोऽहं तत्र प्रणामकरणायागच्छामीति, किं वा प्रभुर्मामत्रागमनेनानुग्रहीष्यती"ति विज्ञपयन्नौ प्रहितवान् । तन्निर्णयं श्रीमुखेन समादिशतु देवः।' ताभ्यामित्यभिहिते नृपतिः किश्चिदन्तर्विचिन्त्य स तावेवं समादिशत्-'यद्वयमेव प्रफुल्ला- 5 यल्लकलहरीप्रेर्यमाणाः स्वसमये खयमेव विभीषणमिलनाय समेष्यामः' इत्युदीर्य निजकण्ठशृङ्गा- रकारिणमेकावलीहारं प्रतिप्राभृतं प्रसादीकृत्य आपृच्छनावसरे 'प्रभुणाहमन्यस्मिन्नपि प्रेष्यप्रे- षणावसरे न विस्मारणीय' इति विशेषविज्ञप्ति विधायान्तरिक्षमार्गेण सद्राक्षसद्वन्द्वं तिरोधत्ते । तदेव ते म्लेच्छप्रधानपुरुषा भयभ्रान्ताः स्वपौरुषमुत्सृज्य नृपपुरत आहूता भक्तिभरभासुराणि वचांसि वाणास्तद्राज्ञे समुचितमुपायनमुपनीय श्रीसिद्धराजेन व्यसृज्यन्तं । ॥ इति म्लेच्छागमनिषेधप्रबन्धः॥ ११२) अथानन्तरं कोल्लापुरनगरराज्ञः सभायां यन्दिनः श्रीसिद्धराजस्य कीति वितन्वन्तः । 'तदा वयं तथ्यं सिद्धराजं मन्यामहे यदा प्रत्यक्षमप्यस्माकं कमपि चमत्कारं दर्शयती'त्येतद्बुवा- णेन [तेन राज्ञा ते"] पराभूतास्तत्स्वरूपं नृपतेर्विज्ञपयामासुः। अथ स्वामिनि सभा निभालयति तचित्तवेदिनी केनापि नियोगिनाऽञ्जलियन्धनपूर्वकं निजाभिप्राये प्रादुःक्रियमाणे राज्ञा रहसि 15 तत्कारणं पृष्टो नृपतेराशयं स्वयं विज्ञपयन् 'द्रव्यलक्षत्रयसाध्योऽयमर्थः' इति वाक्यविशेषमाह। तदैव दैवज्ञनिर्दिष्टे मुहूर्ते स नृपाल्लक्षत्रयमुपलभ्य वणिज्याकारो भूत्वा सर्वभाण्डानि सय सिद्धसङ्केतं रत्नखचितं सुवर्णपादुकायुगलमतुलं योगदण्डं च मणिमयकुण्डलयुगलं च तद्विधयो- गपिशुनं योगपट्टं च चण्डांशुरोचिश्चन्द्रातक" सह नीत्वा पन्थानमुल्लङ्य कतिपयैरहोभिस्तत्रं द- त्तावासः, आसन्नायां दीपोत्सवनिशितनगरराज्ञोऽवरोधे महालक्ष्मीदेव्याः सपर्यापर्याकुलतया 20 सत्प्रासादमुपेयुषि स कृतकसिद्धपुरुषस्तेन सिद्धवेषेणालङ्कृतः, केनापि सदभ्यस्तोत्पतनेन पर्षरेण नरेणानुगम्यमानो देव्याः पीटेऽकस्मात्प्रादुरासीत् । देव्या रत्नसुवर्णकर्पूरमयीं सपर्या विरचय- स्तदवरोधाय तद्विधानि बीटकानि ददानः श्रीसिद्धराजनामाङ्कितं सिद्धवेषं पूजाव्याजात्तत्र नियोज्योत्पतनवशाद्वर्षरस्कन्धमधिरुह्य यथागतमगात् । निशावसानसमयेऽवरोधेः स विरो- धिनृपतिस्तं वृत्तान्तं ज्ञापितः सन् भयभ्रान्तो" नृपः स्वप्रधानपुरुषैस्तं प्राभृतं सिद्धाधिपतये 25 प्राहिणोत् । अथ तेन नियोगिना भाण्डादिक्रय विक्रयं संक्षिप्य 'ममागमनावधि नैतेषां प्रधानानां दर्शनं देयमिति वेगवता पुरुषेण विज्ञपयामास। तदनु भगिति कतिपयैर्दिनस्तत्र समुपेतः, तत्स्वरूपं विज्ञप्तो नृपतिस्तेषां प्रधानानां तदुचितामावर्जनां चकार । ॥ इति कोल्लापुरप्रयन्धः॥ , 1 B अकुण्ठोत्कण्ठाघटमानमानसः; P अकुण्ठोस्कण्ठितमानसः । 2 A सब देवमादिदेश । 3D कृतं । 4 D नास्त्येत- पदम्। 5 D.हमयमपि। 6 P म्लेच्छप्रधानाः। 7 B विसृजत् । 8 P 'अय' इत्येव । 9A कोल्लाकपुर; P कोलापुर । 10 D पुस्तक एवैते शब्दाः प्राप्यन्ते । 11 B .निवेदिना; P विदा; D तत्तत्ववेदिना । 12 P अञ्जलिं बड़ा। 13 D माखि 'स्वयं'। 14 D शकेव। 15 AB .पण्डातक । 16 P गृहीत्वा । 17 D तत्पुरे। 18 BP सम्प्राप्तायो। 19 AD पूजार्य । 20 AD सिद्धरूपः। 21 ABD रखमयः। 22 AD ऽवरोधैत । 23 AD नृपवृत्तान्छ । 24 Pान्तखं प्रामृतं; Boमान्तः सुप्रधानस्तं । 25 D•पुरराजप्रबन्धः। 10 ·७४ प्रबन्धचिन्तामणिः [तृतीयः 5 १२०) श्रीसिद्धराजेन मालवमण्डलायशोवर्मा नृपतिर्निबध्यानीतः । अवसरे क्रियमाणे सीलणाभिधानेन कौतुकिना 'बेडायां समुद्रो मन' इति तत्पृष्टगायनेनापशब्दं ब्रूषे इति तर्जितो बेडासमानायां गूर्जरधरित्र्यां' मालवकनृपतिसमुद्रो मग्न इति विरोधालङ्कारमापत्त्या परि- हरन् प्रभोहेममयीं जिहां प्राप । ॥ इति कौतुकीसीलणप्रबन्धः ॥ १२१) कदाचित्सिद्धराजस्य वाग्मी कश्चित्सान्धिविग्रहिको जयचन्द्रनाना कासिपुरीश्वरेण श्रीमदणहिल्लपुरस्य प्रासादप्रपानिपानादिखरूपाणि पृच्छतेति दूषणमुक्तम्-'यत्सहस्रलिङ्गसरोवर- वारि शिवनिर्माल्यतयाऽस्पृश्यतया सेवमानो लोकदयविरोधेन तत्र वास्तव्यो लोकः कथमुदि- तोदितप्रभावः स्याद् ? । सिद्धाधिपेन सहस्रलिङ्गसरः कारयताऽनुचितमिदमाचरितमिति तस्य 10 नृपतेर्वचसाऽन्तः कुपितः स नृपं पप्रच्छ-'अस्यां वाणारस्यां कुतस्त्यं पयः पीयते ?' नृपेण 'त्रिपथगाजलमित्यभिहिते 'किं नाम सुरसरिनीरं शिवनिर्माल्यं न ? यतः शिवोत्तमाङ्गमेव गङ्गानिवासभूमिः। ॥ इति जयचन्द्रराज्ञा समं गूर्जरप्रधानस्योक्तिप्रत्युक्तिप्रवन्धः ॥ १२२) कस्मिन्नप्यवसरे कर्णाटविषयादागतेन सान्धिविग्रहिकेण श्रीमयणम्लदेव्या पितुर्जय- 15 केशिराज्ञः कुशलोदन्ते पृष्टेऽश्रुमिश्रलोचन इति विज्ञपयामास-खामिनि! मुगृहीतनामा श्रीजय- केशिमहीमहीन्द्रोऽशनावसरे पञ्जरात्क्रीडाशुकमाकारयन् , तेन मार्जार इत्युच्चरिते नृपः परितो विलोक्य निजभोजनभाजनाधो"भागवर्तिनमोतुमपश्यन् , "यदि तव विडालयालेन" विनाशः स्यात्तदाहं त्वया सहगमनं करवाणी”ति प्रतिज्ञाते स यावत्पञ्जरादुड्डीय तस्मिन्काञ्चनभाजने निषीदति तावदकस्मात्तेन वृकदंशेन तं विनाशितमवलोक्य परित्यक्ताशनकवलः, उक्तियुक्ति- 20 वेदिना राजवर्गेण निषिद्ध्यमानोऽपि- १६९. राज्यं यातु श्रियो यान्तु यान्तु प्राणा अपि क्षणात् । या मया स्वयमेवोक्ता वाचा मा यातु शाश्वती ॥ इतीष्टदैवतमिव तामेव" गिरं जैपस्तेनैव शुकेन सह दारुनिचितां चितां विवेश।' इति वाक्याकर्ण- नाच्छोकाम्भोधिमनां श्रीमयणल्लदेवी विशेषधर्मोपदेशहस्तावलम्बनेन विद्वज्जनः समभ्युद्दधार । १२३) अथ पितुः श्रेयसे श्रीसोमेश्वरपत्तने यात्रां गता सती सा" सती त्रिवेदीवेदिनं कमपि 25 ब्रामणमाकार्य तद लौ जलन्यासावसरे 'यदि भवत्रयपातकं ददासि" तदा आददामि" नान्य- थे'ति तद्वचनविशेषपरितोषभाक गजाश्वकाञ्चनादिभिर्दानैर्युतं पापघटमाददौ । स च तत्सर्व विप्रेभ्यो ददानः किमिति देव्या पृष्टः प्राह-प्राक्तनपुण्योपचयादस्मिन् जन्मनि नृपप्रिया-नृपति- जननी भृत्वा लोकोत्तरैरेभिर्वानः सुकृतैर्भावी भयोऽपि श्रेयस्कर इति विमृश्य भवत्रयपातकं मया जगृहे। भवत्या पापघटदाने उपक्रान्ते कश्चिदधमद्विजोऽपि पापघटं नीत्वा, खं भवतीं च 5 P क्रुद्धः। 1 P अथ श्री। 2P.धरायां। 3 P नृपात्सुवर्णमयीं। 4 P जयन्तचन्द्र। + एतदन्तर्गतपाठस्थाने D पुस्तके 'शिवनिर्माल्यं तदस्पृशतया तस्सेवका अतो लोकद्वयविरोधिनस्तत्रत्यलोकः' एतादृशः पाठः । 6 D राजेन। 7 D नास्ति 'प्रत्युक्ति'। 8 P आगतान् । 9 P विग्रहिकान् । 10 D लोचनेनेति सा । 11 D भोजनान्धोऽधो। 12 AD पिगलेन। 13 B नास्ति । 14 P सरन् । 15 AD नास्ति 'सा सती'। 16 D निवेदिनं । 17 AD हासि । 18 D ददामि। 19 Doदिभिर्युतं । 20 AP पुण्योदयावा D पुण्यात् ।

·प्रकाशः] सिद्धराजादिप्रबन्धः। भवाम्भोधौ मज्जयिष्यतीति मया तु संन्यस्तसमस्तवित्तेन वित्तमेतदादाय पुनर्ददता लब्धाद- ष्टगुणं पुण्यं लब्धमिति श्रेयः सञ्जगृहे।' ॥ इति पापघटस्य प्रवन्धः।। १२४) अथ कदाचिन्मालवकमण्डलं विगृह्य स्वदेशनिवेशं प्रति प्रचलितः श्रीसिद्धाधिपोऽन्त- राले स अप्रतिमल्लेभिल्लैर्निरुद्धमध्वानमवधार्य तस्मिन्वृत्तान्ते ज्ञाते सति मश्री सान्तूनामा 5 प्रतिग्राम प्रतिनगरं घोटकमुद्राय प्रतिवृषं पर्याणानि विन्यस्य मेलितातिदलस्तवलेन भिल्ला- वित्रास्य श्रीसिद्धराजं सुखेन स्वदेशं समानीतवान् । ॥ इति सान्तूमश्रिबुद्धिप्रबन्धः । १२५) अथ कस्याश्चिनिशि द्वावकुण्ठौ वण्ठौ श्रीसिद्धनरेश्वरस्य चरणसंवाहनाव्याप्रती तं निद्रामुद्रितलोचनं विचिन्त्य, तदायो निग्रहानुग्रहसमर्थ श्रीसिद्धराज सेवकजनकल्पवृक्षं सर्वरा-10 जगुणनिलयं प्रशशंस । अपरस्त्वस्यापि भूपतेः प्राज्यराज्यप्रदं प्राक्तनं कर्मैव श्लापितवान् । एवमाकर्णितेन राज्ञा तस्मिन्वृत्तान्ते तत्कर्मणः प्रशंसां विफलीकर्तुं स्वप्रशंसाकारिणः प्रेष्य- स्यापरस्मिन्नहन्यऽनिवेदिततत्त्वस्य प्रसादलेग्वमार्पयत्-'यदस्मै वण्ठाय तुरङ्गमशतस्य सामन्तता देया' इत्यालिख्य तं महामात्यश्रीसान्तूपाचे प्राहिणोत् । अथ स यावचन्द्रशालाया निःश्रेण्या- मवरोहति तावत्प्रस्खलितपदः पृथिव्यां पतदीषदङ्गभङ्गमङ्गीकृतवान् । तत्पृष्ठानुगामिनाऽपरेण 15 वण्ठेन किमेतदिति पृष्टस्तेन स्वखरूपे निवेदिते स मञ्चकन्यस्तो गृहं गत्वा तं प्रसादलेखमपरस्मै समर्पितवान् । तत्प्रमाणेन महामात्यस्तस्मै शततुरङ्गमसामन्ततां ददौ । अथानयोर्यथाववृत्तान्तेऽ- वधारिते नृपतिः कमैव बलीय इति तत्प्रतिमेने। १७०. नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्या न चापि मनुजेषु कृता न सेवा । पुण्यानि पूर्वतपसा किल" सश्चितानि काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ।। ॥ इति वण्ठकर्मप्राधान्यमषन्धः ॥ १७१. सो जयउ कूडबरडो" तिहुयणमज्झम्मि जेसलनरिन्दो । छित्तूण रायवंसे" इक" छत्तं कयं जेण ॥ १७२. *महालयो महायात्रा महास्थानं महासरः । यत्कृतं सिद्धराजेन क्रियते तत्र केनचित्" । १७३. मात्रयाप्यधिक किश्चिम सहन्ते जिगीषवः । इतीव त्वं धरानाथ ! धारानाथमपाकृथाः ॥ १७४. मानं मुश्च सरस्वति त्रिपथगे सौभाग्यभङ्गीस्त्यज रे कालिन्दि तवाफला कुटिलता रेवे रयस्त्यज्यताम् । 25 श्रीसिद्धेशकृपाणपाटितरिपुस्कन्धोच्छलच्छोणितस्रोतोजातनदीनवीनवनितारक्तोऽम्बुधिवर्तते ॥ १७५. 'श्रीमजैत्रमृगारिदेवनृपते सत्यं प्रयाणोत्सवे पानीयाशयशोषणैः करटतो वीरव्रणाकाङ्गया । खीयखीयपतेविनाशसमयं सञ्चिन्त्य चिन्तातुरा मत्सी रोदिति मक्षिका च इसति ध्यायन्ति वाम त्रियः॥ । 20 1 B 'सान्त्' इत्येव; P सान्तु इति नामा । 2 AD दलबलेन । 3 D 'स्वदेश' नास्ति। 4 P सान्दद्धिप्रबन्धः; D बुद्धिवैभव० । 5 P भूभुजा । 6 P सामस्तपदं देखें। 7 P तावत्तय स्खलित० । 8 AD नास्ति 'प्रसादलेखं । 9 P विद्यापि नैव नहि या वापि सेवा; B विधा न चापि न च जन्मकृतापि सेवा । 10 B भाग्यानि; Pकर्माणि । 11 P पिर। 12 Aरगंछो; D ग्घरो; Dd मररो। 13 P पहुवीमहि । 14 AD रायसे। 15 Pएवं। D पुस्तके - 16 A 'कृतं नान्यनूपेण वत्' एताशोऽयं पादः । Dपुखक एवेदं पचं प्राप्यते । तत्पचमत्र कम्यते।

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [तृतीया 10 १७६. सिपादलक्षः सह भूरिलक्षैरानाकभूपाय नताय दत्तः । दृते यशोवर्मणि मालवोऽपि त्वया न सेहे द्विषि सिद्धराज ॥ -इत्याचा बहुशः स्तुतयः प्रबन्धाश्च तदीया ज्ञेया। संव० ११५० पूर्व श्रीसिद्धराजजयसिंहदेवेन वर्ष ४९ राज्यं कृतम् । ॥ इति श्रीमेरुतुजाचार्यविरचिते' प्रबन्धचिन्तामणी श्रीकर्ण-श्रीसिद्धराजचरित्र- वर्णनो नाम तृतीयः प्रकाशः ।। ग्रंथान ५७४ ॥ (अत्र P प्रती निम्नलिखिताः श्लोका अधिकाः प्राप्यन्ते-) {तदुपश्लोकनश्लोका यथा- [१०६] शिशुनापि शुनासीरवीरवृत्तिमतीयुषा । रुपा भुजिष्यतां नीताः पिशुना येन भूभुजः ।। [१०७] अपारपौरुषोद्गारं खङ्गार गुरुमत्सरः । सौराष्ट्र पिष्टवानाजी करिणं केसरीव यः॥ [१०८] असंख्यहरिसैन्येन प्रक्षिप्तानेकभूभृता । बद्धः सिन्धुपतिर्येन वैदेहीदयितेन वा ।। [१०९] अमर्षणं मनः कुर्वन् विपक्षोभृिदुभती । अगस्त्य इत्र यस्तूर्णमर्णोराजमशोषयत् ।। [११०] गृहीता दुहिता तूर्णमर्णोराजस्य विष्णुना । दत्तानेन पुनस्तस्मै भेदोऽभूदुभयोरयम् ।। [१११] द्विषां शीर्षाणि लूनानि दृष्ट्वा तत्पादयोः पुरः । चक्रे शाकम्भरीशोऽपि शङ्कितः प्रणतं शिरः ॥ [११२ मालवस्वामिनः प्रौढलक्ष्मीपरिपृढः स्वयम् । समित्यपरमारो यः परमारममारयत् ।। [११३] क्षिप्त्वा धारापति राजशुकवत्काष्ठपञ्जरे । यः काष्ठापञ्जरे कीर्तिराजहंसी न्यवीविशत् ।। [११४] एकैव जगृहे धारा नगरी नरवर्मणः । दत्ता येनाश्रुधारास्तु तद्वधूनां सहस्रधा ॥ [११५] धाराभङ्गप्रसङ्गेन यस्यासनस शङ्कितः । प्राघूर्णकमिषादण्डं महोदयपतिर्ददौ ॥ [११६] सुधेव वसुधा लब्धं वाञ्छिता येन विद्विपा । यस्योल्लसदसिाहू राहूचक्रे तमाहवे ॥ 20 [११७] जनेन मेने यः खामी कुमार इव शक्तिमान् । ताम्रचूडध्वजः सोऽभूत् किन्तु केकिध्वजः परः ।। [११८] येन विश्वैकवीरेण न स राजा जितो न यः । काष्ठा कापि न सा यस्य यशोभिः शोभिता न या ।। [११९] गणेशस्येव यस्याग्रपुष्करस्य धृषस्थितेः । आज्यसारः करस्थोऽभूद् गौडो मोदकवनृपः ॥ [१२०] श्मशाने यातुधानेन्द्रं बद्धा बर्बरकाभिधम् । सिद्धराजेति राजेन्दुर्यो जज्ञे राजराजिषु ।। [१२१] रजोभिः समरोद्भूतैर्यत्पुरा मलिनीकृतम् । तत्पश्चात्कीर्तिकल्लोलैर्येन क्षालितमम्बरम् ।। [१२२] महीमण्डलमार्तण्डे तत्र लोकान्तरे गते । श्रीमान् कुमारपालोऽथ राजा रञ्जितवान् प्रजाः॥ 15 25 SAD आदर्श एवेदं पचं लभ्यते । 1 P आदर्श एवैषः शन्दः। AD आदर्श इयं पंकिः "संव० १५० बर्षे उपविटो जयसिंहदेवः । तथा तेन राज्ञा वर्ष ४९ राज्यं कृतम् ।" एतारशी सम्पते। 2P .चार्यानिःकृते। 3 AD श्रीकर्णश्रीसिदराज- बोर्विविधचरित्रनानापदातवर्णनो।

·प्रकाशा] कुमारपालाविप्रबन्धः [९. कुमारपालादिप्रबन्धः ।] . १२६) अथ परमाईतश्रीकुमारपालप्रबन्धः' प्रारभ्यते-श्रीमदणहिलपुरपत्तने बृहति श्रीभीम- देवे साम्राज्यं प्रतिपालयति, श्रीभीमेश्वरस्य पुरे कुलदेवीनानी पण्याङ्गना पत्तनप्रसिद्धं गुण- पात्रं रूपपात्रं च । तस्याः कुलयोषितोऽप्यतिशायिनी प्राज्यमर्यादां नृपतिर्विमृश्य तवृत्तंपरी- क्षानिमित्तं सपादलक्षमूल्यां क्षुरिकां निजानुचरैस्तस्यै ग्रहणके दापयामास । औत्सुक्यात्तस्या- 5 मेव निशि बहिरावासे प्रस्थानलग्नमसाधयत् । तृपो वर्षदयं यावन्मालवकमण्डले विग्रहाग्रहा- त्तस्थौ । सा तु बकुलदेवी तद्दत्तग्रहणकप्रमाणेन तवर्षद्वयं परिहृतसर्वपुरुषा शीललीलयैव तस्थौ। निस्सीमपराक्रमो भीमस्तृतीये" वर्षे स्वस्थानमागतो जनपरम्परया तस्यास्तां प्रवृत्तिमवगम्य" तामन्तःपुरे न्यधात् । तदङ्गजो हरिपालदेवः, तत्सुतत्रिभुवनपालः, तत्पुत्रः कुमारपालदेवः । स तु अविदितधर्मोऽपि कृपापरः परनारीसहोदरश्च। स तु सामुद्रिकवेदिभिः 'भवदनन्तरमयं नृपो 10 भविष्यतीति सिद्धन्पो विज्ञप्तस्तस्मिन्हीनजातापित्यसहिष्णुतया विनाशावसरं सततमन्वेषया- मास । स कुमारपालस्तं वृत्तान्तमीषद्विज्ञाय तस्मानृपतेः शङ्कमानमानसः तापसवेषेण निर्मित- नानाविधदेशान्तरभ्रमणः कियन्त्यपि वर्षाण्यतिवाय पुनः पत्तनमागतः। कापि मठे" तस्थौ । १२७) अथ श्रीकर्णदेवस्य श्राद्धावसरे श्रद्धालुतया निमश्रितेषु सर्वेष्वपि तपखिषु श्रीसिद्धराजः प्रत्येकं तेषां तपस्विनां स्वयं पादौ प्रक्षालयन् कुमारपालनाम्नस्तपस्विनः कमलकोमलौ चरणौ कर-15 तलेन संस्पृश्य तदूर्द्धरेखादिभिर्लक्षण राज्याोऽयमिति निश्चलया दृशाऽपश्यत् । तदिङ्गितैस्तं विरुद्धं बुध्यमानस्तदैव वेषपरावर्तेन काकनाशं नष्टः। आलिगनानः कुलालस्यालये मृत्पात्राणा- मापाके रच्यमाने तदन्तर्निधाय तदानुपदिकेभ्यो राजपुरुषेभ्यो" रक्षितः। स क्रमात्ततः सश्चरन् तद्विलोकनाकुलेन राजलोकेन त्रासितः सन्निहितां दुर्गमां दुर्गभूमिमनवलोक्य वापि क्षेत्रे ध्वास- रक्षकः" क्रियमाणच्छिन्नकण्ट किशाखिशाखानिचये समुपचीयमाने तं तदन्तर्निधाय तेषु स्वस्था-20 नमागतेषु पदिकेन तत्रानीते पदे सर्वथा तत्रासम्भावनया कुन्ताग्रेण भेद्यमानेऽपि तस्मिंस्तमना- साद्य व्यावृत्ते राजसैन्ये, द्वितीयेऽहनि क्षेत्राधिकृतस्ततः स्थानादुद्धृतः पुरतः कापि प्रातरान्तर्व- जन् कापि तरुच्छायायां विश्रान्तः सन्, बिलान्मूषकं मुखेन रूप्यनाणकमाकर्षन्तं निभृततया" विलोक्य, यावदेकविंशसंख्यानि दृष्ट्वा पुनस्तेभ्य एकं गृहीत्वा तस्मिन् विलं प्रविष्टे पाश्चात्यानि तु सर्वाणि स गृहीत्वा यावन्निभृतीभवति तावत्स तान्यनवलोक्य तदा विपेदे । स तच्छोक-25 व्याकुलितमानसश्चिरं परितप्य पुरतो व्रजन , कयापीभ्यवध्वा श्वशुरगृहारिपतृगृहं ब्रजन्त्या, पथि पाथेयाभावादिनत्रयं क्षुत्क्षामकुक्षिातृवात्सल्यात्कर्पूरपरिमलशालिशालिकरम्पेण सुहितीचके। १२८) तदनु स विविधानि देशान्तराणि परिभ्रमन्" स्तम्भतीर्थे महं० श्रीउदयनपार्श्वे शम्बलं याचितुमागतः। तं पौषधशालास्थितमाकर्ण्य तत्रागते तस्मिनुवयनेन पृष्टः श्रीहेमचन्द्राचार्यः 1 P कुमारभूपालचरित्रं । 4 D उलादेवी। नास्ति। 7 D नास्ति। 8 P निशम्य। 9 B ववृत्तान्त । 10 P 'तृतीये वर्षे स्थाने 'कृती'। 11 P अवबुख। 12 BP 'भ्रमण' नाखि। 13 BP श्रीमदनादिभूपतेः अशठो मठे। 15 D पाके। 16 D नास्त्येव. पर्द। 17 AD क्षेत्ररक्षकैः। 18 B क्रियमाणे। 19 B समुचीयः। 20 BP स्थानभाजिषु । 21 D निमुवया शा। 22 AD नास्ति। 23 BP विविधान् देशान् । 24 BP .अम्य। 25 AD शालायामागव० । 2P श्रीभीमे। 3AD 'प्रति' नास्ति । 5 AD पत्तने। 6 B 14 B मन्यमानः ।

·: । 10 प्रबन्धचिन्तामणिः । [चतुर्थः प्राह-'लोकोसराण्यस्याङ्गलक्षणानि । सार्वभौमोऽयं नृपतिर्भावी'ति । आजन्म दरिद्रोपद्रुततया तां वाचं यथार्थाममन्यमानेन तेन क्षत्रियेणासम्भाव्यमेतदिति विज्ञप्ते, 'सं०११९९ वर्षे कार्तिक- वदि (BP सुदि)२ रवी हस्तनक्षत्रे यदि भवतः पहाभिषेको न भवति तदाऽतःपरं निमित्ता- वलोकनसंन्यासः' इति पत्रकमालिख्यक मश्रिणेऽपरं तस्मै समार्पयत् । अथ स क्षत्रियस्तत्क- 5 लाकौशलचमत्कृतमानसः 'ययदः सत्यं तदा भवानेव नृपतिः, अहं तु त्वचरणरेणुः' इति प्रतिश्रवं श्रावयन् 'किं नो नरकान्तराज्यलिप्सया भवतु, कृतज्ञेन भवता वाक्यमिदमविस्मरता जिनशासनभक्तेन सततमेव भाव्यमिति तदनुशास्तिं शिरःशेखरीकृत्यापृच्छय च मश्रिणा सह गृहं प्राप्तः । स्लानपानाशनादिभिः सत्कृतः यथायाचितं पाथेयं समर्प्य प्रस्थापितो मालवकदेशं गतः । कुडङ्गेश्वरप्रासादे प्रशस्तिपट्टिकायाम्- १७७. पुण्णे वाससहस्से सयम्मि वरिसाण नवनवहअअहिए । होही कुमरनरिन्दो तुह विकमराय ! सारिच्छो॥ इमां गाथामालोक्य विस्मयापनमानसो गूर्जरनाथं सिद्धाधिपं परलोकगतमवगम्य ततः प्रत्या- वृत्तो विलीनशम्बलस्तस्मिन्नपि नगरे कस्यापि विपणिनो विपणोऽशनानन्तरं । तमेव बन्दीचकार । स तु व्याकुलतयाऽऽक्रन्दन्मिलिते नगरलोके द्वयोरपि निधनं निश्चित्य मम कृतकमूर्छा भवा- नपनयतु इत्यभिहितस्तेन मतिवैभवेन प्रत्युज्जीवितमन्यस्तत्तथा कृत्वा तस्मादुपायाद् व्यपेतोऽ- 15 पाय: श्रीमदणहिल्लपुरमुपेत्य निशि कान्दविकापणे धनाभावाद्भुक्ततदशनो भगिनीपते राज- कुलश्रीकान्हडदेवस्य सदनमासाद्य राजमन्दिरादागतेन तेन पुरस्कृत्यान्तीतः। सनोजना- दिभिः सुहितीभूतः सुष्वाप । १२९) प्रातस्तेन भावुकेन खसैन्यं सन्ना नृपसौधमानीयाऽभिषेकपरीक्षानिमित्तं प्रथममेकः कुमारः पट्टे निवेशितः । तमुत्तरीयाञ्चलानप्यनावृण्वन्तमालोक्य तदपरो निवेशितः। ततस्तं यो- 20 जितकरसम्पुटं वीक्ष्य तस्मिन्नप्यप्रमाणीकृते श्रीकान्हडदेवानुज्ञातः कुमारपालः संघृतवसन ऊर्द्ध पवनं गृह्णन् सिंहासने उपविश्य कृपाणं पाणिना कम्पयन् पुरोधसा कृतमङ्गलः पञ्चाशद्वर्षदेश्य: सनिस्वाननिस्वनं श्रीमता कान्हडदेवेन पञ्चाङ्गचुम्बितभूतलं नमोऽकारि । १३०) स प्रौढतया देशान्तरपरिभ्रमणनैपुण्येन राज्यशास्तिं स्वयं कुर्वन् राजवृद्धानामरो- चमानस्तैः सम्भूय व्यापादयितुं व्यवसितः। सान्धकारगोपुरेषु न्यस्तेषु घातकेषु प्राक्तनशुभक- 25 मणा प्रेरितेन केनाप्याप्तेन ज्ञापितवृत्तान्तस्तं प्रवेशं विहाय द्वारान्तरेण वमं" प्रविश्य तानि प्रधानान्यन्तकपुरी प्राहिणोत् । स भावुकमण्डलेश्वरः शालकसम्बन्धाद्राज्यस्थापनाचार्यत्वाच 'राज्ञो दुरवस्थामर्माणि जल्पति । पश्चाद्राज्ञोक्तं-'हे भावुक ! राजपाटिकायां सर्वावसरे च प्राक्तनदुरवस्थाममनर्म न भाषणीयं त्वया । अतः परमेवंविधं सभासमक्षं नो वाच्यं विजने तु यदृच्छया वाच्यमिति राज्ञोपरुद्ध उत्कटतयाऽवज्ञावशाच रे अनात्मज्ञ! इदानीमेव पदी . । 1 AD लोकोत्तराणि तदङ्गालक्षणानि वीक्ष्य । 2 AD भावीत्यादिदेश । 3 D सन्दिग्धतया मन्य० । 4 BP विज्ञसः । 5 D असिजगरे। + एतदन्तर्गतः पाठः D पुस्तके मूले नोपलभ्यते, पृष्ठाधोभागे पाठान्तरेण संगृहीतो विद्यते; परमसदीयेषु सर्वेष्वादशेषु मूल एवैध पाठः समुपलभ्यते । 6 Pनियानं निघ्याय। 7 Da तमादपायात्पलायमानः । 8 AD राजभी। 9AD सौधे सह नीत्वा । 10 P प्रदेश; B देशं। 11 P। एतदन्तर्गतपाठस्याने P आदर्श 'राजपाटिकायर्या सर्वावसरे प्राक्तनदुरवस्थामर्मभाषणेन उपांशुदेशे स्वया' एतारशः पाठः ।

·5 प्रकाशः] कुमारपालाविप्रबन्धः। त्यजसी'ति भाषमाणो मर्तुकाम औषधमिष तबचः पथ्यमपि न जग्राह । नृपस्तदाकारसंवरणे- नाऽपन्हवं विधायाऽपरस्मिन्दिवसे नृपसङ्केतितैर्मल्लैस्तदङ्गभङ्गं कृत्वा नेत्रयुगं' समुद्धृत्य च 'तं तदावासे प्रस्थापयामास । १७८. आदौ मयैवायमदीपि नूनं न तहहेन्मामवहेलितोऽपि । इति भ्रमादलिपर्वणापि स्पृश्येत नो दीप इवावनीपः ॥ इति विमृशद्भिः समन्ततः सामन्तैर्भयभ्रान्तचित्तैस्ततः प्रभृति स नृपतिः प्रतिपदं सिषेवे । १३१) तेन राज्ञा पूर्वोपकारकर्तुः श्रीमदुदयनस्याङ्गजः श्रीवाग्भटदेवनामा महामात्यश्चके। आलिगनामा ज्यायान्प्रधान:, महं. उदयनदेवश्च । १३२) चाहडनामा कुमारः श्रीसिद्धराजप्रतिपन्नपुत्रः श्रीकुमारपालदेवस्याज्ञामवमन्यमानः सपादलक्षीयभूपतेः' पत्तिभावं बभार । तेन श्रीकुमारपालभूपालेन सह विग्रहं चिकीर्षुणा 10 तत्रत्यं सकलमपि सामन्तलोकं लश्चोपचारदानादिना' स्वायत्तीकृत्य दुर्वारस्कन्धावारोपेतं सपादलक्षक्षोणीपतिं सहादाय देशसीमान्तमागतः। अथ चौलुक्यचक्रवर्ती अभ्यमित्रीणतया स्कन्धावारसमीपे निजं चमूसमूहं निवेशयामास । निर्णीते समरवासरे निष्कण्टके क्रियमाणे सीमनि सब्रीक्रियमाणायां चतुरङ्गसेनायां चउलिगनामा पट्टहस्तिनो हस्तिपकः कस्मिन्नप्या- गसि' नृपेणाक्रुश्यमाणः क्रोधादशं तत्याज' । अथ सामलनामाऽमात्रगुणपात्रं महामात्रो15 दुकूलवसुदानपूर्वकं तत्पदे नियोजितः सन् राज्ञा, स कलहपश्चानननामानमनेकपं प्रक्षरितं कृत्वा तदुपरि नृपासनं निवेश्य तत्र षट्त्रिंशदायुधानि नियोजयन्सकलकलाकलापसम्पूर्णः" कलापके चरणौ नियोज्य स्वयमारूढवान् । तदासनस्थचौलुक्यभूपालोऽपि सङ्ग्रामाधिकृतपुर- बैरुत्थापनिका कार्यमाणेषु सामन्तेषु "चाहडकुमारभेदादाज्ञाभङ्गकारिषु-इति सैन्यविप्लव माकलय्य तं निषादिनमादिदेश । सम्मुखसेनायां सपादलक्षक्षितिपतिर्मतङ्गजछसङ्केतादुप-20 लक्ष्य विघटिते कटकबन्धे मयैवैकाकिना योद्धव्यमिति निर्णीय तेनाधोरणेन खं सिन्धुरं तत्स- निधौ नेतुमादिशन्नपि तमपि तथाऽकुर्वाणं विलोक्य 'कथं त्वमपि विघटितोऽसी'त्यादिशंस्तेन विज्ञपयांचवे-स्वामिन् ! कलहपश्चाननो हस्ती सामलनामा हस्तिपकश्च द्वयं युगान्तेऽपि न विघटते, परं परस्मिन्कुम्भिकुम्भे चाहडनामाकुमारस्तारध्वनिरधिरूढोऽस्ति यस्य हकया हस्तिनोऽपि भज्यन्ते।' अत उत्तरीयाश्चलयुगलेन सिन्धुरश्रवणी" पिधाय स निजं गजं प्रतिगजेन सम" संघ-25 दृयामास । अथ चाहडः पूर्वमात्मसात्कृतं चउलिगनामानमारोहकं जानन् कृपाणिकापाणिः श्री- कुमारपालविनाशाशया, निजगजात्कलहपश्चाननकुम्भे पदं ददानः तेन यत्रा पश्चात्कृते गजे स भूमीपतितस्तलवर्गीयपदातिभिरधारि । तदनु चौलुक्यभूपतिना श्रीमदानाकनामा सपादलक्ष- नृपः 'शस्त्रसजो भवेत्यभिहितस्तन्मुखकमलं प्रति औचित्याच्छिलीमुखं व्यापारयन् 'प्रधानः क्षत्रियोसी'ति सोपहासश्लाघया तं वश्चयित्वा नाराचेन निर्भिय कुम्भीन्द्रकुम्भे पातयित्वा 30 1P अपन्हुत्य । 2 P नयनयुगलं। 3D ततः। 5P क्षितिपतेः। 4 A उदयनदेवस्य पुत्र (D पुत्रो) चाहड० । 8 BP उज्ज्ञांचकार । 9 D पुष्कल० । 6 D दानैः। 7 BP केनापि भागसा नृपतिना। 10 BP परिपूर्ण । 11 B वाहड। 15 D नास्ति । 16 D 12 BP सादिनं । 13 D मादिदेश पुरो गन्तुं। 14 D छत्रचामर० । 18 BP .श्रवणयोरधिरोप्य । 19 AD नाखि। 17 BP युगळं। 20 BP 'नृपतिः' इत्येव ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः [चतुर्थ: जितं जितमिति ब्रुवाणः स्वयं पोतं भ्रमयांचकार । इति सर्वेषां सामन्तानां सर्वानपि तुरङ्गमान् स नृपतिराक्रम्य जग्राह । ॥ इति चाहडकुमारप्रबन्धः॥ १३३) तदनु चौलुक्यराज्ञा कृतज्ञचक्रवर्तिना आलिगकुलालाय सप्तशतीग्राममिता विचित्रा 5 चित्रकूटपट्टिका ददे । ते तु निजान्वयेन लज्जमाना अद्यापि सगरा इत्युच्यन्ते । यैश्च छिन्नक- ण्टकान्तरे प्रक्षिप्य क्षितिपो रक्षितस्तेऽङ्गरक्षकपदे प्रतिष्ठिताः। १३४) अर्थ' सोलाकनामा गन्धर्वोऽवसरे गीतकलया परितोषिताद्राज्ञः प्रसादें षोडशाधिक द्रम्माणां शतं प्राप्य, तैः सुखभक्षिका विसाध्य तया बालकांस्तर्पयन् कुपितेन राज्ञा निर्वा- सितः। ततो विदेशं गतस्तत्रत्यभूपतेर्गीतकलया अतुलया रञ्जितात्प्रसादप्राप्तं गजयुगलमानी- 10 योपायनीकुर्वन्' चौलुक्यभूपालेन सम्मानितः । १३५) कदाचित्कोऽपि वैदेशिकगन्धर्वो 'मुषितोऽस्मि मुषितोऽस्मीति तारं बुम्बारावं कुर्वाणः, 'केन मुषितोऽसीति राज्ञाभिहितो 'ममातुलया गीतकलया 'समीपागतेन, मया कौतुकाद्लन्य- स्तकनकशङ्गलेन' त्रस्यता मृगेण' इति विज्ञपयामास। तदनु भूपतिना समादिष्टः सोलाभिधानो गन्धर्वराडष्टवीमटन स्फीतगीताकृष्टिविद्यया कनकशृङ्खलाङ्कितगलं भृगं नगरान्तः समानीय 15 तस्य भूपतेर्दर्शयामास । १३६) अथ तत्कलाकौशलचमत्कृतमानसः प्रभुः श्रीहेमाचार्यो गीतकलाया अवधि पप्रच्छ । स तु शुष्कदारुणः पल्लवप्ररोहमवधिं विज्ञप्तवान् । 'तर्हि तत्कौतुकं दर्शयेत्यादिष्टः, अर्बुदागिरे- विरहकनामानं वृक्षमाक्षेपादानाय्य तच्छुष्कशाखाखण्डं राजाङ्गणे कुमारमृत्तिकया लप्सालवाले निवेश्य" निजया नवगीतगीतकलया सद्यः प्रोल्लसत्पल्लवं तं निवेदयन् , सनृपतीन् भट्टारकश्री- 20 हेमचन्द्रसूरीन् परितोषयामास । ॥ इति "बइकारसोलाकप्रबन्धः ॥ १३७) अथ कदाचित्सर्वावसरस्थितश्चौलुक्यचक्रवर्ती कौकुणदेशीयमल्लिकार्जुनाभिधानराज्ञो मागधेन “राजपितामह" इति बिरुदमभिधीयमानमाकर्ण्य तदसहिष्णुतया सभां निभालयन्नृप- चित्तविदा मत्रिणा"ऽम्बडेन योजितकरसम्पुटं दर्शयता चमत्कृतः, सभाविसर्जनानन्तरमञ्जलि- 25 वन्धस्य कारणं पृच्छन्नेवमवादीत्"-'यदस्यां सभायां स कोऽपि सुभटो" विद्यते यं प्रस्थाप्य मिथ्याभिमानिनं चतुरङ्गनृपवन्नृपाभासं मल्लिकार्जुनं विनाशयामः-इत्याशयविदा मया त्वदा- देशक्षमेण चाञ्जलिषन्धश्चक्रे" इति त विज्ञसिसमनन्तरमेव तं नृपं प्रति प्रयाणाय दलनायकी"- कृत्य पञ्चाङ्गप्रसादं दत्त्वा समस्तसामन्तैः समं विससर्ज । स चानवच्छिन्नैः प्रयाणैः कुडणदेश- मधिगम्य दुर्वारवारिपूरां कलविणिनानी सरितमुत्तरन् परस्मिन्कूले आवासेषु दीयमानेषु तं 1 BP De तस्य चौलुक्यराज्ञः पहाभिषेकानन्तरं स सोलाकनामा । 2 D नास्ति। D तेन। 4D नास्ति। दन्तर्गतपाठस्थाने P प्रतौ एतादशः पाठः-'तमिसंनया विदेशे गतः सकरेणुं करेणुं सकलया रञ्जितात्तत्रत्यभूपतेलंग्वा समानीय० ।' 5 B भादणे एवेदं पदं विद्यते। 6P सांराविणं । 1-1 BP सामीप्यमुपेयुण कौतुकार्पितगलशृंखलेन । 7 BP गलखेलत्कनक- 8 P तत्कौशलं। 9 AD शाखायाः काष्ठं। 10 BP मृत्तिकालता०, B • मृत्तिकाक्षिप्ता। 11 P विन्यस्य । 12 D द्वितीयः 'गीत' शब्दो नास्ति । 13 B हेमाचार्यान्; P हेमचन्द्राचार्यान् । 14 P बहकार; D अच्छाहकार । तुपतिः। 16 P नास्ति। 17 D एवमूचे; P एवं तेन प्रोचे। 18 P नास्त्रि 'सुभटः'। 19 P बन्धोऽकारि। 20 'सद्' माखि ADI 21 D दलमेकीकृत्य । + भंखलं । । 15P 22Pासाचा ·कुमारपालाविप्रवन्धः । .. , संग्रामसज्जं विमृश्य स मल्लिकार्जुननृपतिः प्रहरंस्तत्सैन्यं त्रासयामास । अथ तेन पराजितः स सेनापतिः कृष्णवदनः कृष्णवसनः कृष्णच्छन्त्रालतमौलिः कृष्णगुरूदरे निवसन् , चौलुक्य- भुजा विलोक्य 'कस्यासो सेनानिवेशः' इत्यादिष्टे 'कुकुणात्मत्यावृत्तस्य पराजितस्याम्बडसेना- पतेः सेनानिवेशोऽयमिति विज्ञप्ते, तस्य 'प्रपया धमत्कृतचित्ता प्रसन्नया' दृशा तं सम्भावयं- स्तदपरैर्षलवद्भिः सामन्तः समं मल्लिकार्जुनं जेतुं पुनः प्रहितः। ['स तु कौकुणदेशं प्राप्य ] तां 5 नदीमासाथ पधावन्धे विरचिते तेनैव पथा यथानुक्रम सैन्यमुत्तार्य सावधानवृत्त्याऽसमसमरा- रम्भे हस्तिस्कन्धाधिरूढं वीरवृत्त्या मल्लिकार्जुनमेव निश्चलीकुर्वन्' स आम्बडः सुभटो दन्तिद- न्तमुशलसोपानेन कुम्भिकुम्भस्थलमधिरुह्य माद्यदुद्दामरणरसः 'प्रथम प्रहर, इष्टदैवतं वा मर' इत्युचरन् धारालकरांलकरवालपहारान्मल्लिकार्जुनं पृथ्वीतले पातयन् सामन्तेषु तन्नगरलुण्ठन- व्यापूतेषु केसरिकिशोरः करिणमिव लीलयैव जघान । तन्मस्तकं स्वर्णेन वेष्टयित्वा तस्मिन्देशे 10 चौलुक्यचक्रवर्तिन आज्ञां दापयन् श्रीमदणहिलपुरं प्राप्य सभानिषण्णेषु द्वासप्ततिसामन्तेषु खामिनः श्रीकुमारपालनृपतेश्चरणौ तिच्छिर:कमलेन पूजयामास'। तथा" वस्तु ४ शृङ्गारकोडी- साडी १, माणिकउ पछे[व] डउ २, पापखउ हारु ३, संयोगसिद्धि सिमा ४; तथा हेमकुम्भा ३२, मूडा ६ मौक्तिकानां, सेडउ चतुर्दन्तहस्ति १, पात्राणां १२०, कोडीसार्द्ध १४ द्रव्यस्य दण्डः । एतर्वस्तुभिश्च सह । सदवदातमीतेन राज्ञा श्रीमुखेन श्रीमदाम्बडाभिधानमहामण्डलेश्वरस्य 15 "राजपितामह" इति बिरुदं ददे। ॥ इति आम्बडप्रबन्धः॥ १३८) अथ कदाचिदणहिल्लपुरे भट्टारक"श्रीहेमचन्द्रसरयो दत्तवतायाः पाहिणिनाया। खमातुः परलोकावसरे कोटिनमस्कारपुण्ये दत्ते व्यापत्तेरनु तत्संस्कारमहोत्सवे क्रियमाणे त्रिपु- रुषधर्मस्थानसंनिधौ तत्तपखिभिः सहजमात्सर्यादिमानभङ्गापमाने सूत्रिते सति" तदुत्तरक्रियां 20 निर्माय तेनैव मन्युना मालवकसंस्थितस्य कुमारपालभूपालस्य" स्कन्धावारमलंचक्रुः । १७९. आपणपई प्रभु होईयई कइ प्रभु कीजइ हथि । काजु" करेवा माणुसह त्रीजउ मागु न अस्थि ।। इति वचस्तत्त्वं" विमृशन्तः श्रीमदुदयनमश्रिणा नृपतेर्निवेदितागमनाः कृतज्ञमौलिमणिना" नृपेण" परोपरोधात्सौधमानीताः। तद्राज्यप्राप्तिनिमित्तज्ञानं स्मारयकृपः भवद्भिः सदैव देवता- र्धनावसरेऽभ्युपेतव्यमित्युपरोधयन्- १८०. भुञ्जीमहि वयं" भैक्ष्यं जीर्ण वासो वसीमहि । शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरैः॥ इति सूरिभिरभिहिते मृपा- १८१. *एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा एका भार्या सुन्दरी वा दरी वा"। एकं शास्त्रं वेदमध्यात्मकं वा एको देवः केशवो वा जिनो वा ॥ 1P नास्ति। 2 P तदीयापत्रपया। 3 BP प्रसादललितया । 5 BP नास्ति कोहकगवं वाक्यम् । 6 D नास्तीदं पदम् । 7 B वृण्वन् । 8 AD नाम्ति 'दन्ति'। 9 'कराल' नास्ति BP | 10 P सुवर्णेन । एतदन्तर्गतपा- सस्थाने - AD 'कोहणदेशीयनृपमल्लिकार्जुनशिरसा समं ववन्दे' एतादृशः पाठः । 11 AD 'नास्ति तथा वस्तु ४'। एतदने ABD आदर्शेषु 'श्रीभाम्बरेनैतैर्वस्तुमिः सह तस्छिर:कमलेन पूजयामास (D पुपूजे राजा) इयं पंक्तिः । 12 D नास्त्येतत्पदं । 14 AD नृपतेः। 15 D होइ। 16 AD हाथि । 17 AD कजB काज । 19 ABD बीजड। 20 Aमाथि। 21 AD बचन तथ्य। 22 ABD मणितया। 23 नास्ति D। 24 ABP वरं । • BP भस्य पयस्य एक एवाचः पादो कम्यते। 25 A 'एका भार्या वंशजाता प्रिया पा' एवारशः पादः । 25 4P संभाग्य। । 13D नास्ति। 18 Dकरिवा। 11 ·प्रबन्धचिन्तामणिः । इति महाकविप्रणीतत्वात्परलोकसमारचनाय भवद्भिः सह मैत्र्यमभिलषामी ति व्याहरन्, अप्रतिषिद्धमनुमतमिति तस्य महर्षेः परीक्षितचित्तवृत्तिः श्रीमुखेन स नृपः स्खलनाकारिणां वेत्रिणां सर्वदूयक' ददी। १३९) अथ तत्र गतायाते सञ्जायमाने सूरेर्गुणग्रामस्तवं कुर्वत्युर्वीपतौ पुरोधा विरोधादा- 5 लिगः प्राह- 10 १८२. विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो येऽन्येऽम्बुपत्राशिनस्तेऽपि स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः । आहारं सघृतं पयोदधियुतं भुञ्जन्ति ये मानवास्तेषामिन्द्रियनिग्रहः कथमहो दम्भः समालोक्यताम् ॥ इति तद्वचनानन्तरं हेमचन्द्रः प्राह- १८३. सिंहो बली द्विरदशूकरमांसभोजी संवत्सरेण रतमेति किलैकवेलम् । पारापतः खरशिलाकणभोजनोऽपि कामी भवत्यनुदिनं वद कोत्र हेतुः॥ सन्मुखमुद्राकारिणि प्रत्युत्तरेऽभिहिते सति, नृपप्रत्यक्षं केनापि मत्सरिणैते सिताम्बराः सूर्य- मपि न मन्यन्ते इत्यभिहिते- १८४. अधाम धामधामार्क' वयमेव हृदि स्थितम् । यस्थास्तव्यसने जाते त्यजामो भोजनं यतः॥ इति प्रामाण्यनैपुण्यालयमेव सूर्यभक्ताः नैते तत्त्वतः। इति तन्मुखबन्धे जाते कदाचिद्देवता- 15 वसरक्षणे सौधमागते मोहान्धकारधिकारश्चन्द्र श्रीहेमचन्द्रे यशश्चन्द्रगणिना रजोहरणेनासनपई प्रमार्ण्य कम्बले तत्र निहिते, अज्ञाततत्त्वतया किमेतदिति नृपेण पृष्टः प्राह-'कदाचिदिह कोऽपि जन्तुर्भवति तदाषाधापरिहारायाऽसौ प्रयनः।' 'यदा प्रत्यक्षतया जन्तुर्निरीक्ष्यते तदैवेदं युज्यते नापरथा, वृथाप्रयासहेतुत्वादिति युक्तियुक्तां नृपोक्तिमाकर्य तैः सूरिभिरभिदधे-'भवतां गज- तुरगाचा चमूः किं प्रतिनृपतिरिपावुपस्थिते क्रियते उत पूर्वमेव? यथायं राजव्यवहारस्तथा धर्म- 20 व्यवहारोऽपीति तद्गुणरञ्जितहदा पूर्वप्रतिपन्ने राज्ये दीयमाने" सर्वशास्त्रविरोधहेतुत्वात्; यदाह- १८५. राजप्रतिग्रहदग्धानां बामणानां युधिष्ठिर! । दग्धानामिव बीजानां पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इदं पुराणोक्तम् । तथा च जैनागमः- सबिही गिहिमत्ते य रायपिण्डे किमिच्छए । इति [प्रभूक्तं श्रुत्वा"] तत्सम्बोधौश्चमत्कृतचित्तः श्रीपत्तनं प्राप"। 25 १४०) भूपोऽन्यदा मुनि" पप्रच्छ 'कयापि युक्त्याऽस्माकमपि यशःप्रसरः कल्पान्तस्थायी भवति?' इति तदीयां गिरं श्रुत्वा "विक्रमार्क इव विश्वस्यानृण्यकरणात्, यद्वा श्रीसोमेश्वरस्य काष्ठमयं प्रासादं वारिधिशीकरनिकरैरासन्नाम्भाशीर्णप्रायं युगान्तस्थायिकीर्तये. समुद्धरे ति चन्द्रातपनिभया श्रीहेमचन्द्रगिरोल्लसन्मुदाम्भोधिपस्तमेव महर्षि पितरं गुरुं दैवतं मन्यमानो विजातीनितरद्विजान् निन्दन्, ततः प्रासादोद्धाराय तदैव दैवज्ञनिवेदितसुलग्नस्तत्र पञ्चकुलं 80 प्रस्थाप्य प्रासादप्रारम्भमचीकरत् । 1 D अथाप्र०। 2 D सर्वसमयकं । 3D आमिगः। 4 P विहाय नास्त्यन्यत्रेदं। 5 P क्षितिपतिः। 6D भजन्ते। 7P धामेव । 8 P सदा हृदि । 9 Dज्ञाते। 10 D नैते तम्मुखबाधे। 11 P बिहाय नाम्यत्रेदं पर्द। 12 BP वितीर्यमाणे। 13 P विनानान्यत्र । 14 P सन्तोषात्। 15 P प्राप्तः । 16 BP क्षमापतिः पप्रच्छ। 17 BP बारां. राशि। 18 BP उद्वेलसम्मदाम्भोधिः । 19 D विजानाति निरन्तरं द्विजान् । .

·. अंका:] कुमारपालादिप्रबन्धः। ८३ १४१) अन्यदा श्रीहेमचन्द्रस्य लोकोत्तरैर्गुणैः परिहतहदयो नृपो मनिश्रीउदयनमिति पप्रच्छ- “यदीदृशं पुरुषरनं कस्मिन् समस्तवंशावतंसे वंशे समस्तपुण्यप्रवेशे देशे निःशेषगुणाकरे नगरे च' समुत्पन्नम् ? इति नृपादेशादनु स मन्त्री जन्मप्रभृति तचरित्रं पवित्र मिस्थमाह-'अर्द्धाष्ट- मनामनि देशे धुन्धुकाभिधाने 'नगरे श्रीमन्मोढवंशे चाचिगनामा व्यवहारी सतीजनमतल्लिका जिनशासनशासनदेवीव तत्सधर्मचारिणी शरीरिणीव श्री. पाहिणीनानी चामुण्डागोत्रजाया 5 आद्याक्षरेणाशितनामा तयोः पुत्रश्चाङ्गदेवोऽभूत् । स चाष्टवर्षदेश्यः श्रीपत्तनातीर्थयात्रामस्थितेषु श्रीदेवचन्द्राचार्येषु धुन्धुपके श्रीमोढवसहिकायां देखनमस्करणाय प्रासेषु, सिंहासनस्थिततदीयनि- षद्याया उपरि सवयोभिःशिशुभिः समं रममाणः सहसा निषसाद । तवङ्गप्रत्यङ्गानां जगद्विलक्ष- णानि लक्षणानि प्रेक्ष्य-अयं यदि क्षत्रियकुले जातस्तदा सार्वभौमचक्रवर्ती, यदि वणिग्-विप्रकुले जातस्तदा महामात्यः, चेद्दर्शनं प्रतिपद्यते तदा युगप्रधान इव कलिकालेऽपि कृतयुगमवतारयति-10 स' आचार्य इति विचार्य तनगरवास्तव्यैर्व्यवहारिभिः समं तल्लिप्सया चाचिगौकः" प्राप्य तमि- श्वाचिगे ग्रामान्तरभाजि तत्पल्या विवेकिन्या स्वागतादिभिः परितोषितः 'श्रीसस्त्वत्पुत्रं याचितुमिहागत' इति व्याहरने, अथ सा हर्षाभूणि मुश्चती खं रनगर्भ मन्यमाना,श्रीसङ्घस्तीर्थ- कृतां मान्यः, स मत्सूनुं याचते इति हर्षास्पदेऽपि विषादः। यतः-एतस्य पिता नितान्तमिथ्या- दृष्टिः। तादृशोऽपि सम्मति ग्रामे नास्ति । अथ तैर्व्यवहारिभिस्त्वया दीयतामित्युक्ते" खदोषो-15 सारणाय मात्रा दाक्षिण्यांदमात्रगुणपात्रं पुत्रस्तेभ्यो गुरुभ्यो ददे । तदनन्तरं तया श्रीदेवचन्द्र- सूरिरिति तदीयमभिधानमयोधि । तैर्गुरुभिः स शिशुः 'शिष्यो भविष्यसी?' ति पृष्टः, ओमित्यु- परन् प्रतिनिवृत्तैस्तैः समं कर्णावत्यामाजगाम । स उदयनमत्रिगृहे तत्सुतैः समं बालधारकैः पाल्यमानो यावदास्ते तावता" नामान्तरादागतश्चाचिगस्तं वृत्तान्तं परिज्ञाय पुत्रदर्शनावधिसं- न्यस्तसमस्ताहारस्तेषां गुरूणां नाम मत्वा कर्णावतीं प्राप्तः । तदसतो समागत्य कुपितः पिता 20 ईषत्तान् प्रणनामै । गुरुभिः सुतानुसारेणोपलक्ष्य विचक्षणतया विविधाभिरावर्जनाभिरावये, तत्रानीतेनोदयनमत्रिणा धर्मबन्धुबुद्ध्या निजमन्दिरे नीत्वा ज्यायःसहोदर भत्तया भोजयांचके । तदनु चाङ्गदेवं सुतं तदुत्सङ्गे निवेश्य पश्चाङ्गप्रसादसहितं दुकूलत्रयं प्रत्यक्षं लक्षत्रयं चोपनीय सभक्तिकमावर्जितः। तं प्रति चाचिगः माह-क्षत्रियस्य मूल्ये अशीत्यधिकसहस्रम, तुरगस्य मूल्ये पश्चाशदधिकानि सप्तदशशतानि, अकिश्चित्करस्थापि वणिजो मूल्ये नवनवतिकलभाः 25 एतावता नवनवतिलक्षा भवन्ति । त्वं तु लक्षत्रयं समर्पयनीवार्यच्छमना कार्पण्यं प्रादुःकुरुषे । मदीयः "सुतस्तावदनर्यो भवदीया च भक्तिरनय॑तमा, तदस्य"मूल्ये सा भक्तिरेवास्तु,” शिव- निर्माल्यमिवास्पृश्यो मे द्रव्यसञ्चयः'। इत्थं चाचिगे" सुतस्य खरूपमभिदधाने प्रमोदपूरित- 1 P अपहृतः। + एतदन्तर्गतपाठस्थाने D पुस्तके 'एतादशं पुरुषरवं समस्तवंशावतंसे देशे च समस्तगुणाकरे नगरे च कमि- समुत्पर्य' ईशः पाठः। 2 AD धुन्धुपनगरे। 3 D द्वितीयः 'शासन' शब्दो नास्ति । 4 BP लक्ष्मीः। 5 AD गोनश- पोराचा. 6 BP समजनि। 7 BP वीक्ष्य । 8 BP तुर्ययुगेऽपि । 9 P ते भाचार्याः । 10 D तमगरम्यव० । 11 BP चाचिगगृहं। 15 BP एत. 12 D श्रीमन्तः। 13 B उपरन् ; P म्याहते; D न्याहरन्यो। 14 AD नास्ति । स्पिता। 16 BP स्वजनैः । 17 BP अभिहिते। 18 BP 'दाक्षिण्यात्' नास्ति । 19 Aअवबोधि। 20 BP सोऽपि। 21 BP कर्णावती मेजे। 22 BP तावत् । 23 AB प्रणम्य । 24 D भावर्जितः । 25 BP .अधिकः सहस्त्रः। 26 D मास्ति। 27 AD मत्सुतः । 28 D तस। 29 AD भक्तिरस्तु। 30 P प्रविण । 31 P चाचिगे एवममिधाने ।

·प्रबन्धचिन्तामणिः । [चतुर्थः चित्तः स मत्री अकुण्ठोत्कण्ठतया तं परिरभ्य साधु साध्विति वदन् पुनः' माह-मम पुत्र- तया समर्पितो योगिमर्कट इव सर्वेषां जनानां नमस्कारं कुर्वन् केवलमपमानपात्रं भविता, गुरूणां दत्तस्तु गुरुपदं प्राप्य बालेन्दुरिव त्रिभुवननमस्करणीयो जायते; अतो यथोचितं विचार्य व्याहरे'त्यादिष्टः स "भवद्विचार एवं प्रमाणमिति वदन् गुरूणां पार्षे नीतः। सुतं गुरुभ्योऽ- 5 दीदपत् । तदनु तस्य प्रव्रज्याकरणोत्सवश्वाचिगेन चक्रे । अथ कुम्भयोनिरिवाप्रतिमप्रतिभाभि- रामतया समस्तवाझयाम्भोधिमुष्टिन्धयोऽभ्यस्तसमस्तविद्यास्थानो हेमचन्द्र इति गुरुदत्तनाना प्रतीतः सकलसिद्धान्तोपनिषनिषण्णधीः षत्रिंशता सूरिगुणैरलङ्कततनुर्गुरुभिः सूरिपदेऽभि- षिक्तः । इति मत्रिणोदयनेनोदितां हेमाचार्यजन्मप्रवृत्तिमाकर्ण्य नृपो मुमुदेतराम् । १४२) अथ श्रीसोमनाथदेवस्य प्रासादारम्भे खरशिलानिवेशे सजाते सति पञ्चकुलप्रहित- 10 वर्धापनाविज्ञप्तिका नृपः श्रीहेमचन्द्रगुरोर्दर्शयन्-'अयं प्रासादप्रारम्भः कथं निष्प्रत्यूहं प्रमा- णभूमिमधिरोढी?' इति पृथ्वीपरिवृढेनानुयुक्तः श्रीमान्किश्चिदुचितं विचिन्त्य गुरुरूचिवान्-'यदस्य धर्मकार्यस्यान्तरायपरिहाराय ध्वजारोपं यावदजिब्रह्मसेवा, अथवा मद्यमांसनियमो द्वयोरेक- तरं किमप्यङ्गीकरोतु नृपतिः' इत्यभिहिते" तद्वचनमाकर्ण्य" मद्यमांसनियममभिलषन , श्रीनील- कण्ठोपरि उदकं विमुच्य तमभिग्रहं जग्राह।संवत्सरद्वयेन तस्मिन् प्रासादे कलशध्वजाधिरोपं याव- 15 निवृत्ते तं नियमं मुमुक्षुर्गुरूननुज्ञापयंस्तैरूचे-'यद्यनेन निजकीर्तनेन सार्द्धमर्द्धचन्द्रचूडं प्रेक्षितुम- हैसि, तद्यात्रापर्यन्ते नियममोचनावसरः' इत्यभिधायोत्थिते श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रे "तद्गुणैरुन्मील- श्रीलीरागरक्तहृदयस्तमेकमेव संसदि प्रशशंस सः। निनिमित्तवैरिपरिजनस्तत्तेजःपुञ्जमसहिष्णुः- १८६. उज्वलगुणमभ्युदितं क्षुद्रो द्रष्टुं न कथमपि क्षमते । दग्ध्वा तनुमपि शलभो दीनं दीपार्चिपं" हरति । इति न्यायात्पृष्टिमांसादनदोषमप्यङ्गीकृत्य तदपवादानवादीत्-'यदयममन्दच्छन्दानुवृत्तिपरः 20 सेवाधर्मकुशलः केवलं प्रभोरभिमतमेव भाषते । यद्येवं न, तदा प्रातरुपेतः-'श्रीसोमेश्वरया- बायां भवान् सहागच्छतु-इति गदितः स परतीर्थपरिहारान्न तत्रागमिष्यतीत्यस्मन्मतमेव प्रमाणम्। नृपस्तद्वाक्यमादृत्य प्रातरुपगतं श्रीहेमचन्द्राचार्य श्रीसोमेश्वरयात्रार्थमत्यर्थमभ्यर्थयन् सूरयःप्रोचुः-'यद् बुभुक्षितस्य किं निमन्त्रणम् , उत्कण्ठितस्य किं केकारवश्रवणमिति लोकरूढेस्तप- खिनामधिकृततीर्थाधिकाराणां को नाम नृपतेरत्र निर्यन्धः।' इत्थं गुरोरङ्गीकारे 'किं भवद्योग्य 25 सुखासनप्रभृति वाहनादि च लभ्यतामि?'तीरिते 'वयं चरणचारेणैव सश्चरन्तः पुण्यमुपालभामहे; परं वयमिदानीमापृच्छय मितैर्मितैः प्रयाणकैः श्रीशत्रुञ्जयोजयन्तादिमहातीर्थानि नमस्कृत्य भवतां श्रीपत्तनप्रवेशे मिलिष्यामः' इत्युदीर्य तत्तथैव कृतवन्तः। नृपतेः समग्रसामय्या कति- पयैः प्रयाणकैः श्रीपत्तनं प्राप्तस्य श्रीहेमचन्द्रमुनीन्द्रमिलनादतिप्रमुदितस्य सन्मुखागतेन गण्ड० श्रीबृहस्पतिनाऽनुगम्यमानस्य महोत्सवेन पुरं प्रविश्य श्रीसोमेश्वरप्रासादसोपानेष्वाक्रान्तेषु 30 भूपीठलुठनादनन्तरं चिरतरातुल्यायल्लकानुमानेन गाढमुपगूढे सोमेश्वरलिङ्गे 'एते जिनादपरं दैवतं 1 AD श्रीमानुदयनः । 3 केवलं' P नास्ति । 4 BP त्रिभुवननमस्यतां लभते । 5 B तदनु। 6D गुरुपाः । 7 P ददौ। 8 P सोमेश्वर। 9D शिखर० । 10 AD पर्दापनिकावि० । 11 P अधिरोहति । स्पदद्वयस्थाने P 'तच्छ्रुत्वा' इत्येव । 14 D षट्त्रिंशद्गुणैः । 15 BP दीप्रार्चिरपहरति । 16 BP उरी. 17 BP अपवादमेव । + एतदन्तर्गतपाठस्थाने AD आदर्श 'श्रीसोमेश्वरयात्रार्थमत्यर्थमभ्यर्थेत । राज्ञा तथाकृते' एतादृशः संक्षिप्तः पाठः। 2 P नास्ति । 12 एत- 13 D च। कृत्य।

·10 प्रकाशः] कुमारपालाविप्रवन्धः न नमस्कुर्वन्तीति मिथ्यादृग्वचसा भ्रान्तचित्तस्य श्रीहेमचन्द्र प्रति एवंविधा गीराविरासीत्- 'यदि युज्यते तदैतैर्मनोहारिभिरुपहारैः श्रीसोमेश्वरमर्चयन्तु भवतः।' तत्तथेति प्रतिपद्य सयः' क्षितिपकोशादागतेन कमनीयेनोद्गमनीयेनालङ्कततनुर्नुपतिनिदेशाच्छ्रीबृहस्पतिना दत्तहस्ताव- लम्बः प्रासाददेहलीमधिरुह्य किचिद्विचिन्त्य प्रकाशं-'अस्मिन्प्रासादे कैलासनिवासी श्रीमहा- देवः साक्षादस्तीति रोमाञ्चकचकितां तनुं बिभ्राणो द्विगुणीक्रियतामुपहारः' इत्यादिश्य शिवपु-5 राणोक्तदीक्षाविधिनाऽऽहाननावगुण्ठनमुद्रामन्नन्यासविसर्जनोपचारादिभिः पञ्चोपचारविधिभिः शिवमभ्यर्च्य तदन्ते- १८७. यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया । वीतदोषकलुषः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोऽस्तु ते ॥ १८८. भवबीजाकुरजनना रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा महेश्वरो वा नमस्तसै ॥ इत्यादिस्तुतिभिः सकलराजलोकान्विते राज्ञि सविस्मयमवलोकमाने दण्डप्रणामपूर्व स्तुत्वा श्रीहेमाचार्य उपरते सति, भूपतिः श्रीबृहस्पतिना ज्ञापितपूजाविधिः समधिकवासनया शिवा- निन्तरं धर्मशिलायां तुलापुरुषगजदानादीनि महादानानि दत्त्वा' करारात्रिकमुत्तार्य समग्र- मपि राजवर्गमपसार्य तद्गर्भगृहान्तः प्रविश्य 'न महादेवसमो देवः, न मम तुल्यो नृपतिः, न भवत्सदृक्षो महर्षिरिति भाग्यवैभववशादयत्नसिद्धे त्रिकसंयोगे पहुदर्शनप्रमाणप्रतिष्ठासन्दिग्धे 15 देवतत्त्वे मुक्तिप्रदं दैवतमर्मिस्तीर्थे तथ्यया गिरा निवेदय' इत्यभिहितः श्रीहेमाचार्यः किञ्चि- द्विया निध्याय नृपं प्राह-'अलं पुराणदर्शनोक्तिभिः; श्रीसोमेश्वरमेव तव प्रत्यक्षीकरोमि, यथा तन्मुखेन मुक्तिमार्गमवैषी ति तद्वाक्यात्किमेतदपि जाघटीतीति विस्मयापनमानसे नृपे 'निश्चि- तमत्र तिरोहितं दैवतमस्त्येव । आवां तु गुरुक्तयुक्त्या निश्चलावाराधको, तदित्य द्वन्द्वसिद्धौ सुकरं दैवतप्रादुःकरणम्। मया प्रणिधानं क्रियते भवता कृष्णागुरूत्क्षेपश्च कार्यः । तदा परिहार्यो यदा 20 त्र्यक्षः प्रत्यक्षीभूय निषेधयति ।' अथोभाभ्यामपि तथा क्रियमाणे धूमधूम्यान्धकारिते गर्भगृहे निर्वाणेषु नक्षत्रमालादीप्रप्रदीपकेषु आकस्मिके प्रकाशे द्वादशात्ममहसीव प्रसरति, नृपो नयने सम्भ्रमादुन्मृज्य यावदालोकते तावजलाधारोपरि जात्यजाम्बूनदद्युतिं चर्मचक्षुषां दुरालोकमप्रति- मरूपमसम्भाव्यखरूपं तपखिनमद्राक्षीत् । तं पदाङ्गुष्ठात् प्रभृति जटाजूटावधि करतलेन संस्पृश्य निश्चितदेवतावतारः पश्चाङ्गचुम्बितावनितलं प्रणिपत्य भत्तया "भूपतिरिति विज्ञपयामास-'जग-25 दीश! भवदर्शनात्कृतार्थे दृशौ, आवेशप्रसादात्कृतार्थय श्रवणयुगलमिति विज्ञप्य तृष्णी स्थिते नृपे" मोहनिशादिनमुखात्तन्मुखादिति दिव्या गीराविरासीत्-'राजन् ! अयं महर्षिः सर्वदेवता- वतारः । अजिमपरब्रह्मावलोककरतलकलितमुक्ताफलवत्कालत्रयविज्ञातस्वरूपः । एतदुपदिष्ट एवासन्दिग्धो मुक्तिमार्गः' इत्यादिश्य तिरोभूते भूतपतावुन्मनीभावं भजति भूपती, रेचितमा- णायामपवनः श्लथीकृतासनबन्धः श्रीहेमचन्द्रो यावद् 'राजन् !' इति वाचमुवाच, तावदिष्टदैवत-30 सङ्केतात्त्यक्तराज्याभिमानः क्षितिधनः 'जीव! पादोऽवधार्यतामिति व्याहृतिपरों" विनयनम्र- 2 P नास्ति 'उद्गमनीयेन ।' 3 P समस्त । 4P शिवार्यानन्तरं दण्ड । 5 D स नृपः। 6 BP दानानि । 7 BP वितीर्य । 8 AD 'अपि' नास्ति। 9 D अत्र सिद्धे। 10 D 'अपि' स्थाने 'इति'। 11 BP एवं । 12-13 D विना नान्यत्र । 14 D मालदीपकेषु। 15 D भूमान् । 16 D नास्ति । भजन भूपतिः। 19 'यावद् राजन्' स्थाने-A 'यावद् राजानम्'; D याजनम् । 20 P विना न । 21 D•परे गुरौ। 1 D नास्ति । 17 P आमलकफल। 18 ABP ·- 10 प्रबन्धचिन्तामणिः । [पतुः मौलिर्यत्कृत्यमादिशेति व्याजहार । अथ तत्रैव नृपतेर्यावजीवं पिशित-प्रसन्नयोनियम दवा ततः प्रत्यावृत्तौ क्षमापती श्रीमदणहिल्लपुरं प्रापतुः। १४३) श्रीजिनवदननिर्गमपावनीभिः शुद्धसिद्धान्तगीर्भिः प्रतिबुद्धो नृपः प र माई त बिरुदं भेजे । तदभ्यर्थितः प्रभुः त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितम् , विंशतिवीतरागस्तुतिभिरुपेतं पवित्रं 5 श्रीयोगशास्त्रं रचयांचकार । प्रभोरादेशाचाज्ञाकारिष्वष्टादशदेशेषु चतुर्दशवत्सरप्रमितां सर्व- भूतेषु मारिं निवारितवान् । [१२३] *सप्तर्षयोऽपि सततं गगने चरन्तो मोक्तुं क्षमा नहि मृगी मृगयोः सकाशात् । जीयादसौ चिरतरं प्रभुहेमसूरिरेकेन येन भुवि जीववधो निषिद्धः॥ [१२४] *कलाकलापैः स्तुमहद्धं श्रीहेमचन्द्रम्' (१)...... ररक्ष दक्षः प्रथमः समग्रान् मृगान् यदन्यो मृगमेकमेव ॥ तेषु तेषु च देशेषु चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि विहाराणां कारयामास । सम्यक्त्वमू- लानि द्वादशव्रतान्यङ्गीकुर्वन् , अदत्तावानपरिहाररूपे तृतीयव्रते व्याख्यायमाने रुदतीवित्तदोषान पापैकनिषन्धनान् ज्ञापितो नृपस्तदधिकृतं पञ्चकुलमाकार्य द्वासप्ततिलक्षममाणं तदायपट्टकं विपाव्य मुमोच । तस्मिन्मुक्ते- १८९. न यन्मुक्तं पूर्वै रघुनहुपनाभागभरतप्रभृत्युर्वीनाथैः कृतयुगकृतोत्पत्तिभिरपि । विमुञ्चन्कारुण्यात्तदपि रुदतीवित्तमधुना कुमारक्ष्मापाल त्वमसि महतां मस्तकमणिः॥ इति विद्वद्भिः स्तूयमाने- १९०. अपुत्राणां धनं गृहन् पुत्रो भवति पार्थिवः । त्वं तु सन्तोषतो मुश्चन् सत्यं राजपितामहः॥ इति प्रभुरपि स नृपतिमनुमोदयांचके । १४४) अथ सुराष्ट्रादेशीयं सउंसरनामानं विग्रहीतुं श्रीमदुदयनमत्रिणं दलनायकीकृत्यं सम- स्तकटकबन्धेन समं [प्रस्थापयामास ] स श्रीवर्द्धमानपुरं प्राप्य श्रीयुगादिदेवपादानिनंसुः पुरः प्रयाणकाय समस्तमण्डलेश्वरानभ्यर्थ्य वयं विमलगिरिमागतः। विशुद्धश्रद्धया श्रीदेवपादानां पूजादि विधाय यावत्पुरतो विधिवचैत्यवन्दनां विधत्ते तावन्नक्षत्रमालाया देदीप्यमानां दीपवर्ति- मादाय मूषकः काष्ठमयप्रासादविले प्रविशन् देवाङ्गरस्त्याजितः। तदनु स मन्त्री समाधिभङ्गा- 25 काष्ठमयदेवप्रासादविध्वंसंसाध्वसाच्च जीर्णोद्धारं चिकीर्षुः श्रीदेवपादानां पुरत एकभक्तादीनभि- ग्रहान् जग्राह । तदनु कृतप्रयाणः खं स्कन्धवारमुपेत्य तेन प्रत्यर्थिना समं समरे सञ्जायमाने परैः पराजिते नृपयले श्रीमदुदयनः स्वयमुत्तस्थौ । तदा तत्पहारजर्जरितदेह आवासं" नीतः सकरुणं क्रन्दन खजनैस्तत्कारणं पृष्टः-सन्निहिते मृत्यौ श्रीशत्रुञ्जय-शकुनिकाविहारयोर्जीर्णोद्धारवाञ्छया देवऋणं पृष्ठलग्नम्-मश्री प्राह । अथ तैः 'भवनन्दनौ वाग्भटाऽऽम्र भटनामानौ गृहीताभिग्रही तीर्थ- 80 द्वयमुरिष्यता-इत्यर्थे वयं प्रतिभुवः' इति तवङ्गीकारात्पुलकिताङ्गो धन्यंमन्यः, अन्त्याराधनाकृते 15 20 1 ABD प्रसमानियमं । 2 'एकः क्षमायाः पृथिव्याः, अन्यः क्षान्तेः पतिः'-D टिप्पणी । * एतत्पदयं P प्रतावेव लभ्यते । + अस्य पचस्यायं पूर्वार्द्धः खण्डितरूप एवोपलब्धः । 3P माहूय। 4 P भूपतिः । 5 B सउसर; P सुसर; D सुंबर । 6 B दलमादायैकीकृत्य । 7 D विहाय नान्यत्रेदं पदम्। 8 D सोपि। 9 D प्राविशत् । 10 D विध्वंसभयात् । 11 D समुत्तस्यौ। 12 BP .शरीरः । 13 BP भावासान्; A भावाले। 14 D नीते।

·. प्रकाशा] कुमारपालादिप्रबन्धः। स मन्त्री कमपि चारित्रिणमन्वेषयामास । तस्मिन्ननुपलभ्यमाने कमपि वण्ठं तद्वेषमानीय निवे- दिते, मन्त्री तवजी ललाटेन परिस्पृशन् तत्समक्षं दशधाऽऽराधनां विधाय श्रीमानुदयनः परलोकं माप । वण्ठस्तु चन्दनतरोरिव तबासनापरिमलेन क्षुद्रद्रुमवद्वासितोऽनशनप्रतिपत्तिपूर्वकं रैवतके जीवितान्तं चकार। १४५) अथाणहिल्लपुरं प्राप्तस्तैः स्वजनैस्तं वृत्तान्तं ज्ञापितौ वाग्भटाम्रभटौ तानेवाभिग्रहान् 5 गृहीत्वा जीर्णोद्धारमारेभाते । वर्षद्वयेन श्रीशत्रुञ्जये प्रासादे निष्पन्ने उपेत्यागतमानुषेण पञपनि- कायां याच्यमानायां पुनरागतेन द्वितीयेन पुरुषेण 'प्रासादः स्फुटित' इत्यूचे । ततस्तप्तत्रपुप्रायां गिरं निशम्य श्रीकुमारपालभूपालमापृच्छय महं० कपर्दिनि श्रीकरणमुद्रां नियोज्य तुरंगमाणां चतुर्भिः सहस्रैः सह श्रीशत्रुञ्जयोपत्यकां प्राप्य स्वनाम्ना बाहडपुरनगरं निवेशयामास । सभ्रमे प्रासादे पवनः प्रविष्टो न निर्यातीति स्फुटनहेतुं शिल्पिभिनिर्णीयोक्तम्, भ्रमहीने तु' प्रासादे 10 निरन्वयतां च विमृश्यान्वयाभावे धर्मसन्तानमेवास्तु; पूर्वोद्धारकारिणां श्रीभरतादीनां पती नामास्तु-इति तेन मन्त्रिणा दीर्घदर्शिन्या बुद्ध्या विभाव्य भ्रमभित्योरन्तरालं शिलाभिर्निचितं विधाय वर्षत्रयेण निष्पन्ने प्रासादे कलशदण्डप्रतिष्ठायां श्रीपत्तनसचं निमन्त्रणापूर्वमिहानीय महता महेन सं०१२११* वर्षे ध्वजाधिरोपं मन्त्री कारयामास । शैलमयविम्बस्य मम्माणीयख- नीसत्कपरिकरमानीय निवेशितवान् । श्रीवाहहपुरे नृपतिपितुर्नाम्ना श्रीत्रिभुवनपालविहारे श्री-15 पार्श्वनाथं स्थापितवान् । तीर्थपूजाकृते च चतुर्विशत्यारामानगरपरितो वमं देवलोकस्य ग्रासवा- सादि दत्त्वा चैतत्सर्व कारयामास । अस्य तीर्थोद्धारस्य व्यये- १९१. षष्टिलक्षयुता कोटी व्ययिता यत्र मन्दिरे । स श्रीवाग्भटदेवोऽत्र वर्ण्यते विबुधैः कथम् ॥ ॥ इति श्रीशत्रुञ्जयोद्धारप्रबन्धः॥ १४६) अथ विश्वविश्वैकसुभटेन श्रीआम्रभटेन पितुः श्रेयसे भृगुपुरे श्रीशकुनिकविहारप्रासा-20 दप्रारम्भे खन्यमाने गर्तापूरे नर्मदासान्निध्यादकस्मान्मिलितायां भूमौ छादितेषु कर्मकरेषु कृपा- परवशतयात्मानमेवामन्दं निन्दन् सकलत्रपुत्रस्तत्र झम्पामवात् । तत्साहसातिशयात्तस्मिन्प्र- त्यूहे निराकृते शिलान्यासपूर्व समस्तप्रासादे निष्पन्ने कलशदण्डप्रतिष्ठावसरे समस्तैनगरसङ्घा- निमन्त्रणपूर्व तत्रानीय यथोचितमशनवस्त्राभरणादिसन्मानः सन्मान्य समस्तेषु यथागतं प्रहितेषु, आसन्ने लग्ने सञ्जायमाने भधारकश्रीहेमचन्द्रसूरिपुरस्सरं सनृपति श्रीमदणहिल्लपुरसङ्घ 25 तत्रानीयातुल्यवात्सल्यादिभिर्भूषणादिवानैश्च सन्तप॑ध्वजाधिरोपाय सश्चरमर्थिभिः"स्वमन्दिर मुषितं कारयित्वा श्रीसुव्रतप्रासादे ध्वजं महाध्वजोपेतमध्यारोप्य हर्षोत्कर्षात्तत्रानालस्यं लायं विधाय तदन्ते भूपतिनाऽभ्यर्थित आरात्रिकं गृह्णन तुरङ्गं बारभट्टाय दत्त्वा" राज्ञा खयं कृततिल- कावसरः," द्वासप्तत्या सामन्तैश्चामरपुष्पवर्षादिभिः कृतसाहाय्यस्तदात्वागताय बन्दिने कृतक- कूणवितरणो बाहुभ्यां धृत्वा पलात्कारेण नृपेणावतार्यमाणारात्रिकमङ्गलप्रदीपः श्रीसुव्रतस्य च 30 1 BP तवरणौ। 2 A उवाच । 4 P चतुःसहरः; B तुरंगमचतुर्भिः सहस्रैः । नास्ति। 6 BP बाहरपुरमिति नगर म्यास्थत् । 7 AD च। 8 D निरवधता । • A सं० ६५; Du-b सं० १६५। 9AB. ससपष्टिलक्ष०;P ससलक्ष । 10 D बाधितेषु। 11 D समस्त' नास्ति। 12 A समन्तेषु; D सामन्तेषु। 13 BD 14 D स्वयं सं मन्दिरं । 15 P वितीर्य। 16 AD •वसरे। 17 B स्वागताय; D भ्यागताय । 3 BP 'ततः' नास्ति । 5B - •अतुष्ट। ।

·5 15 प्रबन्धचिन्तामणिः। [चतुर्थः गुरोश्चरणौ प्रणम्य साधर्मिकवन्दनापूर्व नृपति सत्वरारात्रिकहेतुं पप्रच्छ । 'यथा चूतकारो घूतर- सातिरेकाच्छिर प्रभृतीन पदार्थान् पणीकुरुते तथा 'भवानप्यतः परमार्थप्रार्थितस्त्यागरसातिरे- काच्छिरोऽपि तेभ्यो ददासी'ति नृपेणादिष्टे 'तल्लोकोत्तरचरित्रेणापहृतहृदया विस्मृताजन्ममनु- व्यस्तुतिनियमाः श्रीहैमाचार्याः- १९२. किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र त्वं किमसौ कलिः । कलौ चेद्भवतो जन्म कलिरस्तु कृतेन किम् ॥ -इत्थमाम्रभटमनुमोध क्षमापती यथागतं जग्मतुः। १४७) अथ तत्रागतानां प्रभूणां श्रीमदानभटस्याकस्मिकदेवीदोषात्पर्यन्तदशांगतस्यापृच्छन- विज्ञप्तिकायामुपागतायां सत्यां तत्कालमेव-तस्य महात्मनः प्रासादशिखरे नृत्यतो मिथ्याशां देवीनां दोषः सञ्जातः-इत्यवधार्य प्रदोषकाले यशश्चन्द्रतपोधनेन समं खेचरगत्योत्पत्य निमेषमा- 10 बादलतभृगुपुरपरिसरभुवः प्रभवः सैन्धवां देवीमनुनेतुं कृतकायोत्सर्गास्तया जिह्वाकर्षणादव- गणनास्पदं नीयमाना, उदृखले शालितन्दुलान्प्रक्षिप्य यशश्चन्द्रगणिना प्रदीयमाने मुशलपहारे प्राक प्रासादः कम्पितः, द्वितीये प्रहारे दीयमाने सा देवीमूर्तिरेव स्वस्थानादुत्पत्य 'वज्रपाणिवज्र- प्रहारेभ्यो रक्ष रक्ष' इत्युचरन्ती प्रभोश्चरणयोर्निपपात। इत्थमनवद्यविद्यापलात्तन्मूलानां मिथ्या- हरव्यन्तराणां दोषं निगृह्य श्रीसुव्रतमासादमाजग्मुः । १९३. संसारार्णवसेतवः शिवपथप्रस्थानदीपाकुरा विश्वालम्बनयष्टयः परमैतव्यामोहकेतूद्माः। किं वासाकमनोमतङ्गजदृढालानैकलीलाजुषस्त्रायन्तां नखरश्मयश्चरणयोः श्रीसुव्रतस्वामिनः ॥ इति स्तुतिभिः श्रीमुनिसुव्रतमुपास्य श्रीमदाम्रभटमुल्लाघलानेन पटूकृत्य यथागतमागुः। श्रीमदु- दयनचैत्ये शकुनिकाविहारे घटीगृहे राज्ञा कौतणनृपतेः कलशत्रितयं स्थानत्रये न्यास्थत् ॥ ॥ इति श्रीराजपितामह-आम्रभटप्रबन्धः ॥ १४८) अथान्यस्मिन्नऽवसरे कुमारपालनृपतिः पाण्डित्य लिप्सया कपर्दिमश्रिणोऽनुमतेन भोजनानन्तरक्षणे केनापि विदुषा वाच्यमाने कामन्दकीयनीतिशास्त्रे- १९४. पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः । विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपतौ ॥ वाक्यमिदमाकर्ण्य नृपतेर्मेघ ऊ प म्या इति कुमारपालभूपालेनाभिहिते सर्वेष्वपि सामाजिकेषु न्युञ्छनानि कुर्वाणेषु तदा कपर्दिमश्रिणमवाङ्मुखं वीक्ष्य, एकान्ते नृपपृष्ट एवमवादीत्-'ऊ प 25 म्या शन्दे स्वामिना स्वयमुच्चरिते सर्वव्याकरणेषु अपप्रयोगे "एभिश्छन्दानुवर्तिभिर्युञ्छनानि क्रियमाणे मम द्वेधाऽप्यवाङ्मुखत्वं “समुचितम्।तथा वरमराजकं विश्वं न तुमूर्खा राजेति प्रती- पभूपालमण्डलेष्वपकीर्तिः प्रसरति। अतोऽस्मिन्नर्थे उपमानं उपमेयं" औपम्यं उपमा-इत्याचाः शब्दाः शुद्धा' इति तबचनानन्तरं राज्ञा शब्दव्युत्पत्तिज्ञानहेतवे पञ्चाशद्वर्षदेश्येनं कस्याप्युपा- 1P त्वमपि। 2 ABD भवल्लो । AD 4 AD प्रासादप्रकम्पः । 5 D नास्ति । वनपाणिप्रहा। 7 P आसेदीवांसः। 8 P परपथः । इतोऽa Da 'एवं शकुनिकाविहारोदारे कोटिद्वयं व्ययितम् । एतदधिक वाक्यं विद्यते। 9P श्रीमदानभटः। 10 AD कुमारपालनामा । 11 D नन्तरं क्षणं। 12 BP भालोक्य। 13D व्याकरणेष्वेतस्प्रयोगापेतेषु छन्दानु० । 14 D वैधाऽवारमुखत्वमुचितं । 15 P भुवनं। 16 P विना न । 17P नास्ति। 18 D नास्त्येतत्पदम् । 20 3 दशामागतस्य। 6 AD .

·10 15 प्रकामा कुमारपालादिप्रबन्धः। ध्यायस्य समीपे मातृकापाठात्प्रभृति शास्त्राण्यारभ्यैकेन वर्षेण वृत्तिकाव्यत्रयमधीतम् । विचा- रचतुर्मुखमिति विरुवमर्जितम् । ॥ इति विचारचतुर्मुखश्रीकुमारपालाध्ययनप्रबन्धः ॥ १४९) कस्मिन्नप्यऽवसरे विश्वेश्वरनामा कविर्वाराणस्याः श्रीपत्तनमुपागतः प्रभुश्रीहेमसूरीणां संसदि प्रासः। तत्र कुमारपालनृपती विद्यमाने स:- १९५. पातु वो हेमगोपालः कम्बलं दण्डमुद्वहन् । इति भणित्वा विलम्बमानो नृपेण सक्रोधं निरैश्यत। बट्दर्शनपशुग्रामं चारयन् जैनगोचरे ।। इत्युत्तरार्द्धपरितोषितसमाजलोकः श्रीरामचन्द्रादीनां समस्यां समर्पयामास- १९६. व्याषिद्धा नयने मुखं च रुदती स्खे गर्हिते कन्यका नैतस्याः प्रसूतिद्वयेन सरले शक्ये पिधातुं शौ । सर्वत्रापि च लक्ष्यते मुखशशिज्योत्स्ना वितानैरियमित्थं मध्यगता सखीभिरभितो दृग्मीलनाकेलिए । व्याषिद्धा। इति श्रीकपर्दिना महामात्येन पूरितायां समस्यायां पश्चात्कविः' पञ्चाशत्सहस्र मूल्यं निजं अवेयकं श्रीकपर्दिनः कण्ठे 'श्रीभारत्याः पदम्' इत्युचरनिवेशयामास । अथ तद्वैव- ग्ध्यचमत्कृतेन नृपतिना स्वसंनिधौ स्थाप्यमान:- १९७. कथाशेषः कर्णोऽजनि जनकशा काशिनगरी सहर्ष हेपन्ते हरिहरिति हम्मीरहरयः। . सरखत्याश्लेषप्रवणलवणोदप्रणयिनि प्रभासस्य क्षेत्रे मम हृदयमुत्कण्ठितमदः॥ इत्युक्त्वाऽऽपृच्छय नृपसत्कृतः स यथास्थानमगात् । १५०) कदाचिद्देवश्रीकुमारविहारे नृपाहताः प्रभवः श्रीकपर्दिना दत्तहस्तावलम्या यावत्सो- पानमारोहन्ति तावन्नतक्याः कञ्चके गुणमाकृष्यमाणं विलोक्य श्रीकपी- १९८. सोहग्गिउ सहिकञ्चयउ जुत्तउ ताणु करेइ । एवमुक्त्वा यावद्विलम्बते पुट्टिहिं पच्छइ तरुणीयणु" जसु गुणगहणु करेह ।। इति श्रीप्रभुपादैरुत्तरार्द्धमपूरि । १५१) कदाचित्प्रत्यूषे श्रीकपर्दिमन्त्री प्रणामानन्तरं श्रीसूरिभिहस्ते किमेतदिति पृष्टःसमाकृत- भाषयाह र ड इ इति विज्ञपयामास । प्रभुभिरुक्तम्-'किमयापि?' अनाहतप्रतिभतया तबचन-25 च्छलमाकलय्य कपर्दिनोक्तम्-'इवानी तु न ।' कुतोऽन्त्योऽप्यायोऽभूत्, मात्राधिकश्च । हर्षाश्रुपूरै- पूर्णदृशःप्रभवःश्रीरामचन्द्रप्रभृतिपण्डितानां पुरस्तात्तचातुरी प्रशशंमुः। तैरज्ञाततत्त्वैः किमिति पृष्टो हर ड इ इति शब्दच्छलेन हकारो रडइ; अस्माभिरुक्तम्-'किमद्यापि?' इत्यभिहितमात्रेण वचस्तत्वविदाऽनेन नेदानीमुक्तम् । यतः पुरा मातृकाशास्त्रे हकारः प्रान्ते पठ्यते अत एवं रडा साम्प्रतं त्वस्मन्नामनि प्रथमस्तथा मात्राधिकश्च । ॥ इति ह र इ इ प्रबन्धः ॥ + 'इति नपाध्ययनप्रवन्धः।' इत्येव P आदर्श । 2 BP उपेतः। 3D 'प्रभु' नास्ति । इक्षित, P निरीक्षितः। 5 BP नास्त्येतस्पदम्। 6 D ० पृच्छयमानो मापृच्छय। 7 P यथागतं। 8 AD कुमारपालविहारे । 9D.ताणु; P वाड। 10 B जणु । 12 AD माहत। 13 BD परि। 14 D नास्त्येतत्पदम् । *D पुस्तक एवं समातिसूचकं वाक्यं विधते । 20 30 1B बाणारस्याः। 4 B 11 P बिना न । 12 ·.5 . 15 प्रबन्धचिन्तामणिः। [चतु १५२) कदाचित् केनापि पण्डितेनोर्वशीशब्दे शकारस्तालव्यो पन्त्यो वेतिपृष्टे यावत्मभवा किश्चित्समादिशन्ति तावत्, ऊरौ शेते' उर्वशीति पत्रकं लिखित्वा श्रीकपर्विना प्रभोल्त्सने मुक्तम् । तत्मामाण्यात्तालव्यशकारनिर्णयस्तदने प्रभुभिरभिहितः। ॥ इत्युर्वशीशन्दप्रबन्धः ॥ १५३) अथान्यदा सपादलक्षीयराज्ञः कश्चित्साधिविग्रहिकः श्रीकुमारपालनृपतेः सभायामु- पेतो राज्ञा भवत्खामिनः कुशलमिति पृष्टःस मिथ्याभिमानी पण्डितमानी च 'विश्वं लातीति विश्वलस्तस्य च को विजयसन्देहः । राज्ञा प्रेरितेन श्रीमता कपर्दिना मत्रिणा-श्वलश्वल्ल आशु- गतौ इति धातोर्विरिव श्वलतीति नश्यतीति विश्वलः । अनन्तरं प्रधानेन तन्नामदूषणं विज्ञप्तः स राजा विग्रहराज इति पण्डितमुखानाम वभार । परस्मिन्वर्षे स एव प्रधानः' श्रीकुमारपाल- 10 नृपतेः पुरो विग्रहराज इति नाम विज्ञपयन् , मत्रिणा श्रीकपर्दिना-विग्रो विगतनासिक एवं विधो ह-राजौ रुद्रनारायणौ कृतौ येन' इति । तदनन्तरं स नृपः कपर्दिना नामखण्डनभीका कविबान्धव इति नाम षभार। १५४) अथान्यदा श्रीकुमारपालपपुरतः श्रीयोगशास्त्रव्याख्याने सञ्जायमाने पञ्चदशकर्मा- दानेषु वाच्यमानेषु- "दन्तकेशनखास्थित्वगोम्णां ग्रहणमाकरे" इति प्रभुकृते मूलपाठे पं० उदयचन्द्रं रोम्णां ग्रहणमिति भूयो भूयो वाचयन्तं प्रभुभिर्लिपिने पृष्टे स "प्राणितूर्याङ्गानाम्" इति व्याकरणसूत्रेण प्राण्यङ्गानां सिद्धमेकत्वमिति लक्षणविशेष विज्ञपयन् प्रभुमिः श्लाधितो राज्ञा न्युञ्छनेनं सम्भावितः । ॥इति पं० उदयचन्द्रप्रपन्धः॥ १५५) अथ कदाचित्स राजर्षितपूरभोजनं कुर्वन् किनिद्विचिन्त्य कृतसर्वाहारपरिहारः पवित्री- भूय इति प्रभु पप्रच्छ-'यदस्माकं घृतपूराहारो युज्यते नवा इति प्रभुभिरभिवधे-'वणिगब्राह्म- णयोयुज्यते, कृताभक्ष्यनियमस्य क्षत्रियस्य तु न । तेन पिशिताहारस्यानुस्मरणं भवति । इत्थमे- वेति पृथ्वीपतिरभिधाय पूर्वभक्षितस्याभक्ष्यस्य प्रायश्चित्तं याचितवान् द्वात्रिंशदशनसंख्यया एकमिन्" भिडबन्धे" द्वात्रिंशबिहारान्कारयेति । राज्ञा तथाकृते, प्रभुदत्ते प्रतिष्ठालने वटपद्रका- 25 निजप्रासादमूलनायकप्रतिष्ठा कारयितुं श्रीपत्तनमुपेयुषि कान्हूँनाग्नि व्यवहारिणि तनगरमुख्ये प्रासादे तद्विम्ब मुफ्त्वा यावदुपहारान्गृहीत्वा स पुनरुपैति तावनृपतेरङ्गरक्षकैर्निरुद्धे" द्वारि अन्तः प्रवेशमलभमानः कियति काले व्यतिक्रान्ते उत्थितैर्द्वारपालकैर्व्यतीते प्रतिष्ठोत्सवे"सतत्र प्रविश्य प्रभोः पादमूले लगित्वा सोपालम्भं भृशं" रुरोद । प्रभुभिरन्यथा दुरपनेयं तस्य दुःखं विमृश्य रङ्गमण्डपाहिभूत्वा नक्षत्रचारेण स्वदत्तं लग्नमुदितं व्योनि विलोक्य 'कूटघटिका- 30 सम्बन्धेन नैमित्तिकेन यस्मिल्लग्ने बिम्बानि प्रतिष्ठापितानि तेषां वर्षत्रयमायुः। सम्पतितने लगे तु प्रतिष्ठितं विम्बमिदं चिरायुरिति प्रभुभिरादिष्टम् । स तदेव प्रतिष्ठामकारयत्तत्मभूक्तं तथैव जज्ञे। ॥ इत्यभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तप्रवन्धः॥ 1 AP तथा। 2 D उरून् अनुते। 3 P सभामायातो। 4P नास्त्येतत् पदम्। 5 D इस्येवं। 6 AD इति नाम । 7 D प्रधानः पुरुषः । . 8 AD एवं । 9 AD नास्ति। 10 D व्याख्यातं तदित्यवगम्य तदनन्तरं । 12-13 D नास्त्येतत्पदद्वयम्। 14 नास्त्येतत्पदं ADI 15-16 BP प्रायश्रित्ते याचिते। 17-18 D नास्ति । 'प्रतिष्ठा' नास्ति । 20 B कामहर.1 21 P .निलः। 22 D प्रतिघकाले। 23 AD 'भू' मालि। 24:खद खाने AD सं| 20 11 BP 'भय माति। 19AD - ·10 प्रकाश.] कुमारपालादिप्रबन्धः। १५६) मयापहते धने पुरा कश्चिन्मूषको मृतस्तत्मायबित्ते राज्ञा याचिते तच्छ्रेयसे प्रभुभिस्त- सामाहितो विहारः कारितः। १५७) तथा च कयापि व्यवहारिवध्वाज्ञातज्ञातिनामग्रामसम्बन्धया पथि दिनत्रयं बुभु- क्षितो नृपतिः शालिकरम्बेन सुहितीकृतस्तस्कृतज्ञतया तत्पुण्याभिवृद्धये करम्यकविहारं श्रीप- त्तनेऽकारयत्। १५८) तथा यूकाविहारश्चैवम्-सपादलक्षदेशे कश्चिदविवेकी धनी केशसंमार्जनावसरे मिया- पितां यूकां करतले सय पीडाकारिणी तां तर्जयंश्चिरेण मृदित्वा व्यापदयामास । संनिहिते- नामारिकारिपञ्चकुलेन स श्रीमदणहिल्लपुरे समानीय नृपाय निवेदितः। तदनु प्रभूणामादेशात्त- इण्डपदे तस्य सर्वखेन तत्रैव यूकाविहारः कारितः। ॥ इति यूकाविहारप्रयन्धः॥ १५९) अथ स्तम्भतीर्थे सामान्ये सालिगवसहिकामासावे यत्र प्रभूणां दीक्षाक्षणो बभूव सत्र रत्रमयविम्यालकृतो निरुपमो' जीर्णोद्धारः कारितः। ॥ इति सालिगवसंहि-उद्धारप्रवन्धः ॥ १६०) अथ श्रीसोमेश्वरपत्तने कुमारविहारप्रासादे बृहस्पतिनामा गण्डः कामप्यरतिं कुर्वाण: प्रभोरप्रसादाष्टप्रतिष्ठः श्रीमदणहिल्लपुरं प्राप्य पोढावश्यकेऽपि प्रौटि प्राप्तः प्रभून सिषेवे । 15 कदाचिचातुर्मासिकपारणके प्रभूणां पादयोर्द्वादशावर्त्तवन्दनादनु- १९९. चतुर्मासीमासीव पदयुगं नाथ निकषा कषायप्रध्वंसाद्विकृतिपरिहारप्रतमिदम् । इदानीमुद्रियभिजचरणनिर्लोठितकलेजलक्लिभैरभैर्मुनितिलक ! वृत्तिर्मवतु मे ॥ इति विज्ञपयंस्तत्कालागतेन राज्ञा प्रसन्नान् प्रभून् विमृश्य स पुनरेव तत्पददानपात्रीकृतः । ॥ इति वृहस्पतिप्रबन्धः" ॥ १६१) अन्यदा सर्वावसरस्थितेन राज्ञा आलिगनामा वृद्धप्रधानपुरुष इत्यपृच्छयत'-'यदहं श्रीसिद्धपतेहीनः समानोऽधिको वा?' तेन चाऽछलमार्थनापूर्व 'श्रीसिद्धपतेरष्टनवतिर्गुणों को दोषो; खामिनस्तु द्वौ गुणौ तस्संख्या एव दोषाः' इति निवेदिते नृपतिर्दोषमये आत्मनि विरागं दधानो यावच्छुरिकां चक्षुषि क्षिपति तावत्सदा "तदाशयविदा तेनेति व्यज्ञपि-'श्रीसिद्धनपतेरष्ट- नवतिर्गुणाः सङ्ग्रामाऽसुभटता-श्रीलम्पटतादोषाभ्यां तिरोहितः, कार्पण्यादयो भवदोषास्तु25 समरशूरता-परनारीसहोदरतागुणाभ्यामपहृताः' इति तद्वचसा स पृथ्वीनाथा स्वस्थावस्थस्तस्यौं । ॥ इति आलिगप्रवन्धः॥ १६२) अथ पुरा श्रीसिद्धराजराज्ये पाण्डित्ये स्पर्धमानो वामराशिनामा विमः प्रभूणां प्रति- छानिष्ठां विशिष्टामसहिष्णु:- 2 BP प्रायश्चित्तं यच्छतेति भूपेन विसः 3 P धनवान् । 4 A. गृथ; BP कलयन् । मय' नास्ति। 6P नास्ति। 7 AD प्रभुदीक्षावसाहिकाया उद्धार । 8 AD पि नास्ति। 9D प्राप्य । 10 D यावत् । 11 Pइदानीमभ्युचः। 12 D वृहस्पतिगण्डस्य पुनः पददानप्रबन्धः । 13 AD वृद्धः। 14 AB अपृच्छन् । गणपतिः। 16 AD द्वाक्यादनु दोष। 17 BP क्षुरिकायां पक्षुनिक्षिपनि । 18 D वावदाशय। 19P निरस्कृताः । 20 1 BP विपनः। 5 D 15 AD 20P स्वस्थामवस्थामाप।

·प्रबन्धचिन्तामणिः । - 15 २००. यकालक्षशतावलीवलवलल्लोलोल्ललत्कम्बलो दन्तानां मलमण्डलीपरिचयादुर्गन्धरुद्धाननः । नासावंशनिरोधनाद्गिणिगिणत्पाठप्रतिष्ठारुचिः सोऽयं हेमडसेवडः पिलपिलत्खल्लिः समागच्छति ।। इति तदीयममन्दं निन्दास्पदं वचनमाकान्तर्भूतण्यर्थवत्तर्जनापरं वचः प्रभुभिरभिहितम्'- 'पण्डित! विशेषणं पूर्वमिति भवता किं नाधीतम् ? अतः परं सेवडहेमड इत्यभिधेयमिति । 5 सेवकैः कुन्तपश्चाद्भागेन तदाहत्य मुक्तः। श्रीकुमारपालनृपते राज्येऽशस्त्रो वध इति तद्वृत्ति- च्छेदः कारितः। स ततः परं कणभिक्षया प्राणाधारं कुर्वाणः प्रभूणां पौषधशालायाः पुरतः स्थितोऽनादिभूपतितपखिभिरधीयमानं योगशास्त्रमाकाशठतयेदमपाठीत्- २०१. आतङ्ककारणमकारणदारुणानां वक्रेण गालिगरलं निरगालि येषाम् । तेषां जटाधरफटाधरमण्डलानां श्रीयोगशास्त्रवचनामृतमुलिहीते ॥ 10 इति तरचसाऽमृतधारासारेण निर्वाणपूर्वोपतापास्तस्मै द्विगुणां वृत्तिं प्रसादीकृतवन्तः । ॥ इति वामराशिप्रबन्धः॥ १६३) अथ कदाचिच्चारणौ द्वौ सुराष्ट्रामण्डलनिलयौ दूहाविद्यया मिथः स्पर्धमानौ 'श्रीहेमच- न्द्राचार्येण यो व्याख्यायते सोऽपरस्य हीनोपक्षयं ददातीति प्रतिज्ञाय श्रीमदणहिल्लपुरं प्रापतुः। तदैकेन प्रभुसभागतेन- २०२. लच्छि-वाणिमुहकाणि सा" पई भागी मुह मरउँ । हेमसूरिअत्थाणि" जे ईसर ते पण्डिया ॥ इत्युक्त्वा तूष्णीं" स्थिते तमिन्; श्रीकुमारविहारे आरात्रिकायसरानन्तरं प्रणामपरो नृपः प्रभुणा दत्तष्ठिहस्तः क्षणं यावत्तिष्ठति; अत्रान्तरे प्रविश्य" द्वितीयश्चारण:- २०३. हेम तुहाला कर मरउं" जिह" अञ्चन्भुयरिद्धि । जे चंपह हिट्ठा मुहा तीहै ऊपहरी सिद्धि । इत्यनुच्छिष्टेन तद्वयसाऽन्तश्चमत्कृतो नृपतिरेतदेव भूयोभूयः पाठयामास । तेनं विकृत्वः पठिते 20 'किं पठिते पठिते लक्षं दास्यसी? ति विज्ञप्तस्तस्मै त्रिलक्षी दापयामास । ॥ इति "चारणयोः प्रबन्धः ॥ १६४) कदाचिच्छ्रीकुमारपालनृपतिः श्रीसङ्घाधिपतीभूय तीर्थयात्रां चिकीर्षुर्महता महेन श्रीदे- वालयप्रस्थाने सञ्जाते सति देशान्तरादायातयुगलिकया 'त्वां प्रति डाहलदेशीयकर्णनृपतिरुपै- सी'ति विज्ञप्तः । खेदविन्दुतिलकितं ललाटं वधानो मनिवाग्भटेन साकं साध्वसध्वस्तसङ्घाधिप- 25 त्यमनोरथः प्रभुपादान्ते खं निनिन्द । अथ तस्मिन्नृपतेः समुपस्थिते महाभये किश्चिदवधार्य 'द्वावशे यामे भवतो निवृत्तिर्भविष्यती'त्यादिश्य विसृष्टो नृपः किंकर्तव्यतामूढो यावदास्ते तावनिर्णीतवेलायां समागतयुगलिकया 'श्रीकर्णो दिवं गत इति विज्ञप्तः। नृपेण ताम्बूलमुत्सू. जता" कथमिति पृष्टौ तावूचतुः-'कुम्भिकुम्भस्थलस्थः श्रीकर्णः निशि प्रयाणं कुर्वनिद्रामुद्रितलो- चनः कण्ठपीठमणयिना सुवर्णशृङ्खलेन प्रविष्टन्यग्रोधपादपेनोल्लम्बितः पञ्चतामचितवान् । तस्य 1 D लसत्-। 2 D विरोधः । 3 B गिणिगिणितिवालप्रतिष्ठास्थितिः; D गणिगिणित्पादप्रतिष्ठा। 4 AD • भूता- मर्षवत् । . 5 BP भमिदधे । 6P नास्ति । 7D विहाय नास्त्यन्यत्र । 8 D 'तद्' नास्ति । 9 D मानादि । वक्त्रेषु। 11 P वचनामृत.। 12 AD नास्ति । 13 Bए पइं; D ए यई। 14 D भरडं। 15 D भण्डीणि। 16 D अभ्यर्ण। 17 P नास्ति । 18 D भरउं । 19 AD जांह। 20 AD अचम्भूः। 21 AD वह। 22 B उप्पहरी P उप्पहरई। 23 D ततः। 24 D सौराष्ट्रचारणयोः। 25 AD उत्सृज्य । 10D ·प्रकाश] कुमारपालाविप्रबन्ध संस्कारानन्तरमावां प्रचलिताविति ताभ्यां विज्ञप्ते तत्कालं पोषधवेश्मनि समागतो नृपः प्रशं- सापरः कथं कथमप्यपवार्यवासप्ततिमहासामन्तैः समं समस्तसङ्ग्रेन च प्रभुणा द्विधोपदिश्य- मानवा धुन्धुक्तकनगरे प्राप्तः । प्रभूणां जन्मगृहभूमौ स्वयं कारितसप्तदशहस्तप्रमाणे झोलिका- बिहारे प्रभावनां विधित्सुर्जातिपिशुनानां द्विजातीनामुपसर्गमुदितं वीक्ष्य तान् विषयताडितान कुर्वन् श्रीशत्रुञ्जयतीर्थमाराधयामास । तत्र "दुक्खक्खओ कम्मक्खओ" इति प्रणिधानदण्डक- 5 मुचरन् देवस्य पार्थे विविधप्रार्थनावसरे- २०४. इकह फुल्लह माटि सामीउ 'देयइ सिद्धिसुहु । तिणिसउँ केही साटि कटरे भोलिम जिणवरह ॥ इति चारणमुच्चरन्तं निशम्य नवकृत्वः पठितेन नवसहस्रांस्तस्मै नृपो ददौ । तदनन्तरमुजयन्त- सन्निधौ गते तस्मिन्नऽकस्मादेव पर्वतकम्प सञ्जायमाने श्रीहेमचन्द्राचार्या नृपं प्राहु:-'इयं पत्र- शिला युगपदुपेतयोरुभयोः' पुण्यवतोपरि निपतिष्यतीति वृद्धपरंपरा । तदावा पुण्यवन्ती, 10 यदियं गीः सत्या भवति तदा लोकापवादः । नृपतिरेवातो देवं नमस्करोतु न वयमि'त्युक्ते नृपतिनोपरुध्य प्रभव एव सङ्घन सहिताः प्रहिताः न" स्वयम् । छत्रशिलामार्ग परिहत्य परमिन् जीर्णप्राकारपक्षे नव्यपद्याकरणाय श्रीवाग्भटदेव आदिष्टापद्योपक्षये व्ययीकृतास्त्रिषष्टिलक्षाः। ॥ इति तीर्थयात्राप्रबन्धः॥ १६५) कदाचित्पृथिव्या आण्याय नृपतिना खर्णसिद्धये श्रीहेमचन्द्रसूरीणामुपदेशात्तद्गुरवः 15 श्रीदेवचन्द्राचार्याः" श्रीसङ्घनपतिविज्ञसिकाभ्यामाकारितास्तीव्रनतपरायणा महत्सङ्घकार्य वि- मृश्य विधिविहारक्रमेण पथि केनाप्यलक्ष्यमाणा निजामेव पौषधशालामागताः । राजा तु प्रत्यु- द्मादिसामग्रीं कुर्वन् प्रभुज्ञापितस्तत्राययौ । अथ गुरोः" पुरो नृपतिप्रमुखैः समस्तश्रावकयुतः प्रभुभिादशावर्त्तवन्दनं दत्त्वा तो श्रुततदुपदेशी गुरुभिः पृष्टे सङ्घकार्ये सभां विमृज्य जवनि- कान्तरितौ श्रीहेमचन्द्र-नृपती तत्पादयोर्निपत्य सुवर्णसिद्धियाचना चक्राते । 'मम बाल्ये "वर्त-20 मानस्य ताम्रखण्डं काष्ठभारवाहकात् याचितवल्लीरसेनाभ्यक्तं युष्मदादेशाद्वहिसंयोगात्सुष- णीवभूव । तस्या वल्ले मसङ्केतादिरादिश्यतामिति श्रीहेमाचार्ये उक्तवति कोपाटोपात् श्रीहेम- चन्द्र दूरतः प्रक्षिप्य 'न योग्योऽसीति; अग्रे मुद्गरसप्रायदत्तविद्यया स्वमजीर्णभाक, कथमिमा वियां मोदकप्रायां तव मन्दाग्नेर्ददामि?' इति तं निषिध्य नृपं प्रति 'एतद्भाग्यं भवतो नास्ति येन जगदाढण्यकारिणी हेमै निष्पत्तिविद्या तव सिद्धयति; अपि च मारिनिवारणजिनमण्डितपृथ्वीकर-25 णादिभिः पुण्यैः सिद्धे लोकद्वये किमतोऽप्यधिकमभिलषसी'त्यादिश्य तदेवं विहारक्रमं कृतवन्तः। ॥ इति सुवर्णसिद्धिनिषेधप्रवन्धः ।।* { 'एकदा पृष्टः राज्ञा पूर्वभवस्वरूपं तत्सर्व कथितं प्रभुमिरिति । } IT x 1P वारितः। 2 AB भाराधन्। 3 AD नास्ति । 4 AD देभह सामी। 5 AD तिणिसिड। 6 D नामित P कयर; Aरे। 7 AD द्वयोः। 8 D परंपरया । 9D गीरसत्यासत्या । 10D 'भवः' नास्ति । 11 AD सह। 12 D नास्ति। 13 D पायाः पक्षद्वये । 14 D नास्ति। 15P प्रभुणादिष्टः । 16 AD गुरौ। 17 P सहितः । 18 'धम्दनं दत्वा' स्थाने D 'वन्दनावन्दिते वन्दनान्ते' । 19 AD देशानन्तरं । 20P नास्त्येतत्पदं । 21 AD सिदेः। 22P विचमा.। 23 P मोदकाशनसाश। 24 BP सुवर्णः। 25 AD तयैव। 26 P विहारं । *P भावों एदेवं पकिरुपलभ्यते। + D पुखक एवेयं पंक्किास्यते नान्यत्र ।

·९४ प्रबन्धचिन्तामणिः । १६६) अथ कमिन्नप्यवसरे सपादलक्षं प्रति सजीकृते सैन्ये श्रीवाग्भटस्थानुजन्मा बाहर नामा मन्त्री दानशौण्डतया दूषितोऽपि भृशमनुशिष्य भूपतिना सेनापतिश्चक्रे । तेन प्रयाणद्वि- प्रयानन्तरमस्तोकमर्थिलोकं मिलितमालोक्य कोशाधिपोल्लक्षद्रव्ये याचिते सति नृपादेशात्त- स्मिन्नददाने, अथ तं कशामहारेणाहत्य सेनापतिः कटकानिरवासयत् । खयं तु यहच्छ्या वान। 5 प्रीणितार्थिलोकश्चतुर्दशशतीसंख्यासु करभीष्वारोपितैर्द्विगुणैः सुभटैः समं सञ्चरन् मितैः प्रया- गैम्बेरानगरमाकारं वेष्टयामास । अथ तस्यां निशि सप्तशतीकन्यानां विवाह प्रारब्धोऽस्तीति नगरलोकान् मत्वा तद्विवाहा) तथैव निशि स्थित्वा प्रातः प्राकारपरावर्त चकार । तत्राधिगतं स्वर्णकोटीः सप्त तथैकादशसहस्राणि वडवानामिति सम्पत्तिगर्भितां विज्ञप्तिकां वेगवत्तरैर्नर पं प्रति प्राहिणोत् । स्वयं तत्र देशे श्रीकुमारपालनृपतेराज्ञां दापयित्वाऽधिकारिणो नियोज्य व्याधु- 10 टितः । श्रीपत्तनं प्रविश्य राजसौधमधिगम्य नृपं प्रणनाम । नृपस्तदुचितालापावसरे तद्गुणरशि- तोऽप्येषमवादीत्-तव स्थूललक्ष्यतैव महदूषणं [*बाढान्तिकयोः साधनादौ साधीयान् नेदीया- प्रयोगनिष्पत्तिः] रक्षामन्त्रः, नो वा चक्षुर्दोषेणोई एव विदीर्यसे।यं व्ययं भवान् कुरुते तादृशं कर्तुमहमपि न प्रभूष्णुः।' स इति श्रुतनृपादेशो नृपं प्रति 'तथ्यमेव तदादिष्टं देवेन, एवंविधं व्ययं कर्तुं प्रभुन प्रभवति । यतः खामी परम्परया न नृपतेः सुतः। अहं तु नृपपुत्रः। अतो 15 मयैव साधीयान् द्रव्यव्ययः क्रियते। तेनेति विज्ञप्ते नृपतिस्तोषं करोतु रोषं वा, निकषं निकषा- काञ्चनश्रियमासाद्य, अनर्ग्यतां लभमानो नृपतिविसृष्टः खं पदं प्रपेदे । ॥ इति राजघरचाहडप्रवन्धः॥ १९७) तथा तस्य कनीयान् भ्राता सोलाकनामा मण्डलीकसत्रागारमिति विरुदंषभार । १६८) अथ कदाचिद् आनाकनामा मातृष्वनीयस्तत्सेवागुणतुष्टेन राज्ञा दत्तसामन्तपदोऽपि 20 तथैव सेवमानः कदापि मध्यन्दिनावसरे चन्द्रशालापल्यङ्कस्थितस्य नृपतेः पुरो निविष्टः सहसा कमपि प्रेष्यं तत्र प्राप्त प्रेक्ष्य कोऽयमिति पृष्टे नृपतिना' श्रीमदानाकः स्खं कर्मकरमुपलक्ष्य तत्स- बेतानिकेतनानिर्गत्य सकौशलं 'पृष्टः पुत्रजन्मवर्दापनिकां प्रार्थयामास । स तया वार्तया तु दिनकरप्रभयेव विकसितवदनारविन्दं तं विसृज्य खं पदमुपेतः। राज्ञा किमेतदिति पृष्टस्तेन स्वामिनः पुत्रोत्पत्तिरिति विज्ञप्ते; स वसुधाधवः खगतं किश्चिदवधार्य तं प्रति प्रकाशं प्राह- 25 'यजन्म निवेदयितुमयं कर्मकरो वेत्रिभिरस्खलित एवेमां भुवमाप" तावता पुण्योपचयेनायं गर्ज- रदेशे नृपो भावी, परमस्मिन्पुरे धवलगृहे च न; यतोऽतः स्थानादुत्थापितस्य तवाग्रे सुतोत्पत्ति- निवेदिता," ततो हेतो स्मिन्नगरेश्वरत्वम् । ॥ इति विचारचतुर्मुखेन श्रीकुमारपालदेवेन निर्णीतो" लवणप्रसादराणप्रबन्धः ॥ २०५. आज्ञावर्तिषु मण्डलेषु विपुलेष्वष्टादशवादरादब्दान्येव चतुर्दश प्रसृमरां मार निवार्योजसा । कीर्तिस्तम्भनिभाश्चतुर्दशशतीसंख्यान्विहारांस्तथा कृत्वा निर्मितवान्कुमारनृपतिजैनो निजैनोव्ययम् ॥ 1 P कोशाध्यक्षात्। 2 AD रैः । * कोष्ठकगता पंकि: AD आदर्श श्यते । 4 D नोचेत् । 6 AD 'इति' नास्ति । 7P नृपतिना आदिष्टः । 8 B निकेतात् ; P नास्ति । एतदन्तर्गवपाठलाने P भाद” 'पृच्छस्तेन पुत्रजन्मना व पितो दिनकरप्रभाविनिद्रारविन्दं सुन्दरषदनसं' एतादृशः पाठः 9P क्षितिपतिना। 10 D एपा. 11 P वृत्तांतोऽयं निवेदितः। 12 D निर्णीतम्। 13 P विहाय नान्यत्र 'राणक' शम्पः । 30. 3P दापयामास । 5 D अथ। पमाप।

·प्रकाश कुमारपालादिप्रबन्धः। [१२५] {कर्णाटे गूर्जरे लाटे सौराष्ट्रे कच्छ सैन्धवे । उच्चायां चैव भंभेो मारवे मालवे तथा ॥ [१२६] 'कौंकणे तु तथा राष्ट्रे कीरे जांगलके पुनः । सपादलक्षे मेवाडे ढील्या जालन्धरेऽपि च ॥ [१२७) 'जन्तूनामभयं सप्तव्यसनानां निषेधनम् । वादनं न्यायघण्टाया रुदतीधनवर्जनम् ॥} १६९) अथ प्रभोः कदाचित् , कच्छपराजलक्षराजमातुर्महासत्याः शापाकीमूलराजान्वपिना राजन्यानां लूतारोगः सङ्कामतीति सम्बन्धातु' गृहिधर्मप्रतिपस्यवसरे प्रभोरगणितराज्यभारे 5 श्रीकुमारपाले तच्छिद्रेण प्रविश्य लूताव्याधिर्षाधामधात् । तहुःखदुःखिते सराजलोके राशि प्रणिधानानिजमायुः सपलं वीक्ष्याऽष्टाङ्गयोगाभ्यासेन प्रभवस्तं लीलयोन्मूलितवन्तः । १७०) कदापि कदलीपत्राधिरूढं कमपि योगिनमालोक्य विस्मिताय नृपतये आसनवन्धेन चतुरकुलभूमित्यागाद्ब्रह्मरन्ध्रण निर्यत्तेजापुजं प्रभयो दर्शयामासुः । १७१) अथ चतुरशीतिवर्षप्रमाणायुःपर्यन्ते निजमवसानदिनमवधार्यान्त्याराधनक्रियायामन-10 शनपूर्व प्रारब्धायां तवर्तितरलिताय नृपतये 'तवापि षण्मासीशेषमायुरास्ते, सन्तत्यभावाद्विय- मान एव निजामुत्तरक्रियां कुर्या' इत्यनुशिष्य दशमद्वारेण प्राणोत्क्रान्तिमकार्षुः । तदनन्तरं प्रभोर संस्कारस्थाने तगम पवित्रमिति राज्ञा तिलकव्याजेन नमश्चक्रे । ततः समस्तसामन्तैस्त- पनु नगरलोकैस्तत्रत्यमृत्लायां गृह्यमाणायां तत्र हेमखड इत्यचापि प्रसिद्धिः। १७२) अथ राजा यापाविललोचनः प्रभुशोकविक्लवमनाः सचिवैर्विज्ञात इदमवादीत-खपुण्या-15 र्जितोत्तमतमलोकान् प्रभून शोचामि किं तु निजमेव सप्ताङ्गं राज्यं सर्वथा परिहार्य राजपिण्ड- दोषदूषितं यन्मदीयमुदकमपि जगद्गुरोरङ्गे न लग्नं तदेव शोचामीति प्रभुगुणानां सारं सारं सुचिरं विलप्य प्रभूदिते दिने तदुपदिष्टविधिना समाधिमरणेन नृपः खोकमलंचकार । (अत्र P आदर्श निनोवृता एतदुपरलोकनलोकाः प्राप्यन्ते-) [१२८] {पृथुप्रभृतिभिः पूर्वर्गच्छद्भिः पार्थिवैर्दिवम् । खकीयगुणरत्नानां यत्र न्यास इवार्पितः ॥ [१२९] न केवलं महीपालाः सायकैः समराङ्गणे । गुणैर्लोकंपृणैर्येन निर्जिताः पूर्वजा अपि । [१३०] वीतरागरतेयस्य मृतवित्तानि मुश्चतः । देवस्येव नृदेवस्य युक्ताभूदमृतार्थिता ॥ [१३१] करवालजलैः माता वीराणामेव योऽग्रहीत् । धौता बाष्पाम्बुधाराभिर्निर्वीराणां न तु श्रियम् ॥ [१३२] शूराणां सम्मुखान्येव पदानि समरे ददौ । यः पुनस्तत्कलत्रेषु मुखं चक्रे परामुखम् ॥ [१३३] हृदि प्रविष्टयद्वाणक्लिष्टेनापूर्णितं शिरः । जाङ्गलक्षोणिपालेन व्याचक्षाणैः परैरपि । [१३४] चूडारनप्रभाकनं ननं गर्वादकुर्वतः । कणशः कुडणेशस्य यश्चकार शरैः शिरः ।। [१३] रागाद् भूपालबल्लाल-मल्लिकार्जुनयोर्मधे । गृहीती येन मूर्धानौ स्तनाविव जयश्रियः ।। [१३६) दक्षिणक्षितिपं जित्वा यो जग्राह द्विपद्वयम् । तद्यशोभिः करिष्यामो विश्व नश्यद्विपद्वयम् ॥ [१३७] विहारं कुर्वता वैरिवनिताकुचमण्डलम् । महीमण्डलमुद्दण्डविहारं येन निर्ममे ।। [१३८] पादलमैर्महीपालैः पशुभिश्च वृणाननैः । यः प्रार्थित इवात्यर्थमहिंसावतमग्रहीत् ॥} 20 25 30 १७३) सं० ११९९ वर्षपूर्व ३१ श्रीकुमारपालदेवेन राज्यं कृतम् । + P भादर्श एव एतलोकत्रयं प्राप्यते। 1 D नास्ति । 2 D संक्रामतीति स म्याधिः कुमारपाले बाधामधात् । सम्बन्धात्-। 3D समूहभामि। 4 D नास्ति। 5D संस्कारादनु ।

·। 15 प्रबन्धचिन्तामणिः [पतुः १७४) सं० १२३० वर्षेजयदेवो राज्येऽभिषिक्तः। (पतवर्णनात्मकाऽपि P आदय एते विशिष्ट लोकारप्राप्यन्ते-) [१३९] {भूपालोऽजयपालोऽभूत्कल्पद्रुमसमस्ततः । चक्रे वसुन्धरा येन काञ्चनैरनकिञ्चना ॥ [१४०] दण्डे मण्डपिका हैमी सह मत्तैर्मतङ्गजैः । दत्त्वा पादं गले येन जाङ्गलेशादगृह्यत ।। 5 [१४१] जामदग्य इवोदामधामभत्सितभास्करः । क्षत्रास्त्रक्षालितां धात्रीं श्रोत्रियत्रा चकार यः॥ [१४२] दानानि ददतो नित्यं नित्यं दण्डयतो नृपान् । नित्यमुद्वहतो नारीर्यस्यासीत् त्रिगणः समः ॥ [१४३] धृतपार्थिवनेपथ्ये निष्क्रान्तेज शतक्रतौ । जयन्ताभिनयं चक्रे मूलराजस्तदङ्गजः॥ १७५) अस्मिन् अजयदेवे' पूर्वजप्रासादान् विध्वंसयति सति सीलणनामा कौतुकी नृपते: पुरः प्रारब्धेऽयसरे कृतकामपटुतां मायया निर्माय तत्र स्वकल्पितं तृणमयं देवकुलपञ्चकं पुत्रेभ्यः 10 समर्प्य 'ममानन्तरं भत्त्यतिशयेनाराधनीयमि'त्यनुशिष्यान्त्यावस्थायां यावदास्ते तावत्तेन लघुपुत्रेण तत्तूर्णं चूर्णितमाकर्ण्य रे पुत्राधम ! श्रीमदजयदेवेनापि पितुः परलोकानन्तरं तद्धर्मस्थानानि विध्वंसितानि, त्वं त्वधुनैवं मयि विद्यमानेऽपि चूर्णयन्' अधमाधमतां गतोऽ- सीति तस्य तदवसरालापेन' सत्रपो नृपस्तस्मादसमासाद्विरराम । तद्दिनावशिष्टाः श्रीकुमार- विहारा अद्यापि दृश्यन्ते । श्रीतारङ्गदुर्गे अजयपालनाना अजितनाथो धूतॆरित्युपायेन रक्षितम्। १७६) तदनु श्रीअजयदेवेन श्रीकपर्दिमन्त्री महामात्यपदं दातुमत्यर्थमभ्यर्थितः । 'प्रातः शकुनान्यवलोक्य तदनुमत्या प्रभोरादेशमाचरिष्यामी'त्यभिधाय शकुनगृहं गतः । ततः ससविधं दुर्गादेव्याः याचितं शकुनमवाप्य तच्छकुनं पुष्पाक्षतादिभिरभ्यर्च्य कृतकृत्यं मन्य- मानः पुरगोपुरान्तः प्राप्तो नदन्तं वृषभमीशान दिग्भागे विलोक्यातिशयस्मेरमनाः खं निवा- समासाथ भोजनानन्तरं मरुवृद्धेन यामिकेन शकुनखरूपं पृष्टः श्रीकपर्दी तदने तत्वरूपमा- 20 दिश्य तांस्तुष्टाव । ततो मरुवृद्धः- २०६. नद्युत्तारेऽध्ववैषम्ये दुर्गे संनिहिते भये । नारीकार्ये रणे व्याधौ विपरीता प्रशस्यते ॥ इति प्रामाण्याद्भवानासन्नव्यसनतया मतिभ्रंशात्मतिकूलमप्यनुकूलं मनुषे । यस्तु वृषभो भवता शुभः परिकल्पितः सोऽपि भवव्यापत्त्या शिवस्याभ्युदयं पश्यंस्तद्वाहनोक्षाजगर्ज। इति तदुक्ति- मवमन्यमाने तस्मिनापृच्छय तीर्थान्यवगाडं" गते, स नृपतिना प्रसादीकृतां मुद्रामासाथ महता 25 महेन समधिगतनिजसोधे विश्रम्य निशि नृपतिना विधृतः समानप्रतिष्ठुरभिभवितुमारब्धः। २०७. जो करिवराण कुम्मे पायं दाऊण मुत्तिए" दलइ । सो सीहो विहिवसओ" जम्धूयपयपिल्लणं सहइ ।। इत्यादि विमृशन्कटाहिकायां प्रक्षेपकाले- २०८. अर्थिभ्यः कनकस्य दीपकपिशा विश्राणिताः कोटयो" वादेषु प्रतिवादिनां विनिहिताः शास्त्रार्थगर्भा गिरः। उत्खातप्रतिरोपितैर्नृपतिभिः शारैरिव क्रीडितं कर्त्तव्यं कृतमर्थिता यदि विधेस्तत्रापि सजा वयम् ॥ 80 स सुधीरिति काव्यमधीयंस्तथैव व्यापादयांचके। ॥ इति मन्त्री" श्रीकपर्दिप्रवन्धः॥ 1P विना नान्यत्रेदं पदं । 3 AD वापि। एतदन्तर्गतपाठस्थाने ABD 'अधमतमोसीति सदालापेन' एताशः पाठः । एतदन्तर्गता पंक्ति: P भादर्श एवोपलभ्यते । 4 P कृतकृत्यमानी। 5 P गोपुरान्तिके। 6P •मामसः। 7 ABP नास्ति । 8D तथा। 9D मनुते। 10 D पस्त्वया वृषमः। 11 D दाहात उसा। 12 D सदानवगातुं। 13 P मुत्तियं । 14 P सो विहिवसेण सीहो। 15 AD परिपिल्लणं। 16 P राशयः। 17 AD मन्त्य- काव्यं । 18 AD 'मैत्री' नारिख । 2P विना नान्यत्र ।

·प्रशशः] कुमारपालाविप्रबन्धः। १७७) अथ प्रबन्धशतकर्ता रामचन्द्रस्तु तेन भूपापसदेन तसतानपट्टिकायां निवेश्यमान:- २०९. महिवीढह सचराचरह जिणि सिरि दिन्हा पाय | तसु अत्थमणु दिणेसरह होइ तु' होउ चिराय॥ इत्युदीर्य दशनाग्रेण रसनां छिन्दन् विपन्न एवं व्यापादांचक्रे । ॥ इति रामचन्द्रप्रवन्धः । १७८) अथ राजपितामहः श्रीमानानभटस्तत्तेजोऽसहिष्णुभिः सामन्तैस्तैः समं तदा लब्धाव- 5 सरैः प्रणामं कारयद्भिराक्षिप्त एवमवादीत्-'देवबुद्ध्या श्रीवीतरागस्य, गुरुबुया श्रीहेमचन्द्रमहर्षेः, खामिबुद्ध्या कुमारपालस्यैव मे नमस्कारोऽस्मिन् जन्मनी'ति । जैनधर्मवासितसप्तधातुना तेनेत्य- भिहिते रुष्टो राजा युद्धसजो भवेति तद्गिरमाकर्ण्य श्रीजिनषिम्यं समभ्ययाऽनशनं प्रपचाङ्गी- कृतसङ्ग्रामदीक्षो निजसौधाद्राज्ञः परिग्रहं निजभटवातेन तुषनिकरमिव विकिरन घटिकागृहे प्राप्तः। तेषां मलीमसानां सङ्गाजनितं कश्मलं धारातीर्थे प्रक्षाल्य तत्कौतुकालोकनागताभिरप्सरो-10 भिरहपूर्विकया ब्रियमाणो देवभूयं जगाम । २१०. वरं भद्वैर्भाव्यं परमपि च खिडैर्द्धनकते वरं वेश्याचार्यैर्वरमपि महाकूटनिपुणैः । दिवं याते दैवादयनसुते दानजलधौ न विद्वद्भिर्भाव्यं कथमपि बुधैर्भूमिवलये ॥ २११. त्रिभिर्वत्रिभिर्मासैखिभिः पक्षस्त्रिभिर्दिनैः । अत्युग्रपुण्यपापानामिहेव फलमश्नुते ।। इति पुराणोक्तप्रामाण्यात्स कुनृपतिर्वयजलदेवनाना प्रतीहारेण क्षुरिकया हतो धर्मस्थानपातन'- 15 पातकी कृमिभिर्भक्ष्यमाणः प्रत्यक्षं नरकमनुभूय परोक्षतां प्रपेदे । सं० १२३० पूर्व वर्ष ३ अजयदेवेन राज्यं कृतम् । १७९) सं०१२३३ पूर्व वर्ष २ बालमूलराजेन राज्यं कृतम् । अस्य मात्रा नाइकिदेव्या परमर्दि- भूपतिसुतयोत्संगे शिशु सुतं नृपं निधाय' गाडरीरघटनामनि घाटे सङ्कामं कुर्वत्या म्लेच्छराजा तत्सत्त्वादकालागतजलदपटलसाहाय्येन विजिग्ये । [१४४] *चापलादिव बाल्येन रिङ्गता समराङ्गणे । तुरुष्काधिपतेर्येन विप्रकीर्णा वरूथिनी । [१४५] *यच्छिमम्लेच्छककालस्थलमुच्चैर्विलोकयन् । पितुः प्रालेयशैलस्य न सरत्यर्बुदाचलः।। [१४६] *दुतमुन्मूलिते तत्र धात्रा कल्पगुमाकरे । उजगामानुजन्मास्य श्रीमीम इति भूपतिः॥} १८०) सं० १२३६ पूर्व वर्ष ६३ श्रीभीमदेवेन राज्यं कृतम् । [१४७] *भीमसेनेन मीमोऽयं भूपतिर्न कदाचन । बकापकारिणा तुल्यो राजहंसदमक्षमः ॥ अस्मिन् राजनि राज्यं कुर्वाणे श्रीसोहडनामा मालवभूपतिर्जरदेश विध्वंसनाय सीमान्त- मागतः ततः प्रधानेन सम्मुखं गत्वेत्यवादि- २१२. प्रतापी राजमार्तण्ड ! पूर्वस्यामेव राजते । स एव विलयं याति पश्चिमाशावलम्बिनः॥ इति विरुद्धामुपश्रुति तगिरमाकर्ण्य स पश्वानिववृते । तदनु तेनं तत्पुत्रेण श्रीमदर्जुनदेवनाना गूर्जरदेशभङ्गोऽकारि। 1 D बिण। 2 P दिन्हा सिरि। 3 AD होडत होई। 4 AD प्रमाणोक्तः । पूर्ण नाति। 7-A विधाय । 8 B गाइरा० । * P भादों एव पुतलोकचतुर्य प्राप्यते। 9 AD नाति परमिदम् । 11 P गूर्जरधरा। 20 25 30 5 D 'पातन' मालि। 6 D 'भुवं 10 D नास्ति। 13 ·९८ प्रबन्धचिन्तामणिः। [चतुः . १८१) श्रीमद्भीमदेवराज्यचिन्ताकारी व्याघपल्लीयसङ्केतप्रसिद्धः श्रीमदानाकनन्दनः श्रीलषण- प्रसादविरं राज्यं चकार । तत्सुतः साम्राज्यभारधवला श्रीवीरधवलः । तन्माता मदनराशी देव- राजनानो भगिनीपतेः पट्टकिलस्य भगिन्यां विपन्नायां तस्य बहुतरमनिर्वहमाणमायद्वारं निशम्य तनिर्वहणाय लवणप्रसादाभिधपतिमापुच्छ्य शिशुना वीरधवलेन समं तत्र गता सती तेन 5 स्पृहणीयगुणाकृतिरिति गृहिणी चक्रे । श्रीलवर्णस्तवृत्तान्तं सम्यगवगम्य तं व्यापादयितुं निशि तगृहे प्रविष्टः। निभृतीभ्य स यावववसरं निरीक्षते, तावत्स भोजनायोपविशन् 'वीरधवलं विना नाभामी ति भूयो भूयो व्याहृत्य निर्षन्धात्समानीयैकस्मिन्नेव स्थालेऽभन्नकस्मादापतितशरीरिणं कृतान्तमिव सातकमालोक्य श्यामलास्यो मा भैषीरिति तेनोचे-'यवहं त्वामेव हन्तुमागतः पर- मसिन्मन्नन्दने वीरधवले वात्सल्यं साक्षाचक्षुषा निरीक्ष्य तवामहानिवृत्तोऽस्मी'त्युक्त्वा तेन 10 सस्कृतो पथागतं जगाम । १८२) वीरधवलस्यापरपितृकाः राष्ट्रकूटान्वयाः साङ्गण-चामुण्डराजादयो वीरव्रतेन भुषनतल- प्रतीताः। १८३) अथ स धीरधवलक्षत्रिय उन्मीलित किशिचेतनस्तस्मान्मातृवृत्तान्ताचपमाणस्तद्गृहं त्यक्त्वा निजमेव जनक सिषेवे । स तु आजन्मौदार्यगाम्भीर्यस्थैर्यनयविनयौचित्यदयावानदा- 15क्षिण्यादिगुणशाली' शालीनतया कण्टकग्रस्तां कामपि भुवमाक्रम्य पित्रापि कियस्कृतजनपदम- सावो द्विजन्मना चाहडनाना सचिवेन चिन्त्यमानराज्यभारः माग्वाटवंशमुक्तामणिना पुरा श्रीमत्पत्तनवास्तव्येन तत्कालं तत्रायाततेजपालमश्रिणा सह सौहार्दमुस्पेदे । [१०. वस्तुपाल-तेजःपालप्रबन्धः।] १८४) अथ प्रकृतममिणो जन्मप्रवन्धं स्तुमः*-कदाचिच्छ्रीमत्पत्तने भद्दारकश्रीहरिभद्रसू- 20 रिभिर्व्याख्यानावसरे कुमारदेव्यभिधाना काचिद्विधवातीव रूपवती [षाला] मुहुर्मुहुर्निरी- क्ष्यमाणा तत्र स्थितस्याशराजमश्रिणश्चित्तमाचकर्ष" । तद्विसर्जनानन्तरं मत्रिणानुयुक्ता गुरव इष्टदेवतादेशाद्-'अमुष्याः कुक्षौ सूर्याचन्द्रमसो विनमवतारं पश्यामः । तत्सामुद्रिकानि भूयो भूयो विलोकितवन्तः' इति प्रभोर्विज्ञाततत्वः स तामपहत्य निजां प्रेयसी कृतवान् । क्रमात्तस्या उदरेऽवतीरें सावेष ज्योतिष्केन्द्राविव" वस्तुपालतेजःपालाभिधानी सचिवाव- 25 भूताम् । १८५) अथान्यवा श्रीवीरधवलदेवेन निजव्यापारभारायाभ्यय॑मानः प्राक खसौधे तं सप- श्रीकं भोजयित्वा श्रीअनुपमा राजपत्यै श्रीजयतलदेव्यै निजं कर्पूरमयताकयुग्मं कर्पूरमयो मुक्ताफलसुवर्णमयमणिश्रेणिभिरन्तरिताभिनिष्पन्नमेकावलीहारं प्राभृतीचकार । मत्रिणः 1P'मिधमभिकमा, B .मिधमडिकमा । 2 BP मावि 'भीलवणः' । 4Dीरजनत्वेन। 5 D 'माव' मालि। 6 D सचौमार्यः। 7 P गाम्भीर्यादिगुणशाली' इत्येव । 8P मनुवभूष। *Pबिहाव मन्य जैतहासाने 'मणि जम्मवावा वर पतार्श वाक्यम्। 9 P प्रतावेच एष शब्दो विचते । 10 BP भाववान। 11Bार्षितपा। 3 AD मातृकाः ।

·प्रकाशः] बस्तुपाल-जापाप्रबन्धः । प्राभृतमुपढौकितं निषिध्य निजमेवं व्यापारं समर्पयन् 'यत्तवेदानी वर्तमानं वित्तं तत्ते कपि- तोऽपि प्रतीतिपूर्व पुनरेवादवामीति अक्षरपत्रान्तरस्थवन्धपूर्वकं श्रीतेजःपालाय व्यापारसम्ब- धिनं पञ्चाङ्गाप्रसाद ददौ । २१३. अकरात्कुरुते कोशमवधाद्देशरक्षणम् । भुक्तिवृद्धिमयुद्धाच स मत्री बुद्धिमांश्च सः॥ १८६) निखिलनीतिशास्त्रोपनिषनिषण्णधीः स्वस्वामिनं वर्द्धयन भानूदये कालपूजया विधि- 5 बच्छ्रीजिनमर्थित्वा, गुरूणां चन्दनकर्पूरपूजानन्तरं द्वादशावर्त्तवन्दनावनु यथावसरमत्याख्या- नपूर्वमपूर्वमेकैकं श्लोकं गुरोरध्येति ।मन्त्रावसरानन्तरं सघस्करसवतीपाकभोजनानन्तरं, मुजाल- नामा महोपासकस्तदङ्गालेखकोऽवसरे रहसि' पप्रच्छ-'स्वामिनाहर्मुखे शीतानमाहार्यते किंवा सद्यस्कमिति पृच्छन्तं मत्रिणा ग्राम्योऽयं इति द्विस्त्रिरंवधीर्य कदाचित्क्रोधानुषन्धात् पशुपाल इत्याक्षिप्तः । स धृतधैर्य 'उभयोः कश्चिदेकतरः स्यादि'त्यभिहिते" तद्वचश्चातुरीचमत्कृतचित्तेने 10 मश्रिणा"'अनधिगतभवदुपदेशध्वनिरहम् , तद्विज्ञ यथास्थितं विज्ञप्यतामित्यादिष्टः स वाग्मी प्रोवाच-'यां रसवतीमतीव रसप्लुतां सद्यस्को प्रभुरभ्यवहरति तां प्राकपुण्यरूपां जन्मान्तरित- तयात्यन्तशीतला मन्ये"। किं चेदं मया गुरोः सन्देशवचनमाविष्कृतम, तत्वं तुत एवावधार- यन्तीति तत्र पावावषधार्यताम् ।' तेनेति विज्ञप्तः श्रीतेजःपालनामा मन्त्री कुलगुरुभधारक- श्रीविजयसेनसूरीणामभ्यर्णमागतः। गृहिधर्मविधि" गुरुन् पप्रच्छ। तैपासकदशाभिषसप्तमाङ्गा-15 जिनोदिते देवपूजावश्यकयतिदानादिके गृहिधर्मे समुपदिष्टे, ततःप्रभृति स देवतार्चन विशेषजैन- मुनिदानाचं धर्मकृत्यमारब्धवान् । वर्षत्रितयदेवतावसरायपवेन पृथकृतेन षट्त्रिंशत्सहस्र- प्रमाणेन द्रव्येण पाउलाग्रामे श्रीनेमिनाथप्रासादः समजनि । (अत्र P आदर्श निमगता विशेषाः श्लोका लिखिता लभ्यते-) [१४८] सांयात्रिकजनो येन कुर्वाणो हरणं नृणाम् । निषिद्धस्तद्भदेप धर्मोदाहरणं भुवि ॥ [१४९] स्पृष्टास्पृष्टनिषेधाय विधायावषिवेदिकाम् । पुरेऽस्मिन् वारितस्तेन तक्रविक्रयविप्लवः ।। [१५०] यज्यूनं यत्र यत्रष्टं यस्तत्र तदचीकरत् । उत्पत्तिरुत्तमानां हि रिक्तपूरणहेतवे ॥ [१५१] अकल्पयदनल्यानि देवेभ्यः काननानि यः। हरनेत्राप्रितापस्य यत्र न सरति सरः ।। [१५२ रम्भासम्भावितैर्यस्य वनैर्वषनिषेवितैः । मनोबसुमनोवगैः स्वर्गसौन्दर्यमाददे । [१५३] संगृहीतानि हारीतशुकचित्रशिखण्डिमिः । धर्मशास्त्रसधर्माणि यस्योद्यानानि रेजिरे ॥ [१५४] दर्शयन् सुमनोमा श्रीमत्तामतुलामयम् । काननानां खबन्धूनां स्वबन्धूनामिवाकरोत् ।। [१५] आददानाः पयःपूरं यत्कासारेषु कासराः। विराजन्तेतरां पारावारेष्विव पयोधराः ॥ [१५] अकारयदयं वापीरपापी यः क्रियारतः । सुघायामपि माधुर्य यजलैर्गलहस्तितम् ॥ [१५७] ताः प्रपाः कारितास्तेन यदीयं पिबां पयः । तृप्यन्त्यास्यानि पान्थानां न रूपं पश्यतां यः॥ [१५८] भवार्णवतरी प्रमपुरी येनात्र निर्ममे । यस्यां गायन्ति सामानि नरा नार्यस्तु तयशः ॥ [१५९] स्फुटं वेष्टयता शुभैः कीर्तिकूटैः पटैरिव । दशापि ग्राहिता येन दिशः श्वेताम्बरव्रतम् ॥ 1 D समार्पयत्। 2 D पात्रान्तरसम्बन्ध । 3 A D देशवृद्धि। 4 D वन्दन। 5B.रवीत्य। 6 P ना स्तत्पदम् । 7 BP बिजने इति। 8 AD नास्ति। 9 AD प्रामेयं देषा याs.। 10 AD क्रोधाम्मत्रिणा । इनुवाच। 12 AD 'तिः' इवेव। 13 AD नास्ति। 14 BP वाचमुवाच। 15 D मन्यते। 16 D 'गहिधर्म' इलेव । 20 25 30 11 P ·प्रबन्धचिन्तामणिः । [चतु: [१६०] येन पौषधशालास्ताः कारितास्तारितात्मना । मध्ये श्वेताम्बरैर्यासां विशुद्धिः सुधया बहिः । [१६१] यस्य पौषधशालासु यतयः संवसन्ति ते । सदा येषामदाराणामात्मभूसम्भवः कुतः॥ [१६२] ज्ञानाख्यं यस्य तचक्षुर्वाचा देवी ददे मुदा । नित्यं येनैष धर्मस्य गति सूक्ष्मामपीक्षते ॥ १८७) अथ सं० १२७७ वर्षे सरखतीकण्ठाभरण-लघुभोजराज-महाकवि-महामात्य-श्रीवस्तु- 5 पालेन महायात्रा प्रारेभे । गुरूपदिष्टे लग्ने तत्कृतसङ्घाधिपत्याभिषेकेण श्रीदेवालयप्रस्थाने उपक्र- म्यमाणे दक्षिणपक्षे दुर्गादेव्याः स्वरमाकर्ण्य वयं तद्विदा शाकुनिकेन किश्चिचिन्तयति। कश्चिन्म- स्वृद्धः 'शकुनं भारितं विधेही त्यभिदधानः, शकुनाच्छन्दो बलीयानिति विचार्य पुरादहिरावासेषु श्रीदेवालयं संस्थाप्य शकुनव्यतिकरं पृष्टो मार्गवैषम्ये शकुनानां वैपरीत्यं श्लाघ्यते। राज्यविकल- तायां तीर्थमार्गाणां वैषम्यम् । तथा यत्र सा दुर्गा दृष्टिपथं गता तत्र कमपि दक्षं पुरुषं प्रस्थाप्य स 10 प्रदेशो दर्यताम् । तथाकृते स पुरुष इति विज्ञपयामास-'यत्तमिन् वरण्डके नवीक्रियमाणे सा- ईत्रयोदशे घरे (गृहे ?) निषण्णा देव्यभूत् ।' अथ स मरुवृद्धो 'देवी भवतः सार्द्धत्रयोदशसंख्या यात्रा अभिहितवती।' अन्त्यार्द्धयात्राहेतुं भूयः पृष्टे स पाह-इहातुलमङ्गलावसरे तद्वक्तुं न युक्तम्। समये सर्व निवेदयिष्यामी'ति वाक्यानन्तरं श्रीसचेन समं स मश्री पुरतःप्रयाणमकरोत् । सर्व- संख्यया-वाहनानाम पञ्चमसहस्राणि, एकविंशतिशतानि श्वेताम्बराणाम् , त्रिशती दिग्वास- 15 साम; सङ्घरक्षाधिकारे सहस्रं तुरङ्गमाणाम् , सप्तशती रक्तकरभीणाम् , सङ्घरक्षाधिकारिण- स्वारो महासामन्ताः । इत्थं समग्रसामग्या मार्गमतिक्रम्य श्रीपाद लिसपुरे स्वयं कारिते श्रीमहा- वीरचैत्यालङ्कतस्य श्रीललितसरसः परिसरे आषासान् दापयामास । तत्र तीर्थाराधनां विधिवद्वि- धाय मूलप्रासादे काञ्चनकलशम् , प्रौढजिनयुगलम् , श्रीमोढेरपुरावतार-श्रीमन्महावीरचैत्याराध- कमूर्ति-देवकुलिकामूलमण्डपश्रेणेरुभयतश्चतुष्किकाद्वयपति-शकुनिकाविहार-सत्यपुरावतार- 20 चैत्यपुरतो रजतमूल्यं तोरणम् , श्रीसङ्घयोग्या मठाः, जामि'सप्तकस्य देवकुलिकाः, नन्दीश्वरा- वतारप्रासादः, इन्द्रमण्डपश्च; तन्मध्ये गजाधिरूढश्रीलवणप्रसाद-धीरधवलमूर्ती, तुरङ्गाधिरूढे निजमूर्ती, तत्र सप्त पूर्वपुरुषमूर्तयः, सप्त गुरुमूर्तयश्च, तत्सन्निधौ चतुष्किकायां ज्यायोधात्रोर्म- हं०मालदेव-लूणिगयोराराधकमूर्ती, प्रतोली, अनुपमासरः, कपर्दियक्षमण्डपतोरणप्रभृतीनि बहूनि 'धर्मस्थानानि रचयांचके । तथा नन्दीश्वरकर्मस्थाये कण्टेलीयापाषाणसत्कजातीयषोडश- 25 स्तम्भेषु पावर्कपर्वतात् जलमार्गेणानीयमानेषु समुद्रकण्ठोपकण्ठे उत्तार्यमाणेषु, एककः स्तम्भ- स्तथा पक्के निमः यथा निरीक्ष्यमाणोऽपि न लभते । तत्पदेऽपरपाषाणस्तम्भेन प्रासादः प्रमाण- कोटिं नीतः। वर्षान्तरे वारिधिवेलावशात्पकनिमनः स एव स्तम्भा प्रादुरासीत् । सचिवसमा- देशात्तस्मिंस्तत्र सञ्चार्यमाणे प्रासादो विदीर्ण इति निवेदितुमागताय परुषभाषकापापि पुरुषाय हैमी जिह्वां स मन्त्री ददौ । वः किमेतदिति पृष्ट 'अतः परं तथा कश्चिद्धर्मस्थानानि हतानि 30 कारयिष्यन्ते यथा युगान्तेऽपि तेषां नान्तो भवति । अतः पारितोषिकं दानम् ।' आमूलातृतीय- वेलायामयं प्रासादः समुतो विजयते । श्रीपाखिताणके च विशाला पौषधशालाकारयामास। श्रीमदुजयन्ते च श्रीसद्धेन सह प्राप्तो मत्री। तत्र च तदुपत्यकायां तेजलपुरे" स्वकारितं नव्यं 1 D'कमित्' मास्ति। 2D परशदे। 3 A घिरे; B परे, P बरे; D देशव। 4 D नास्वतत्पदम्। 5 D धार्मिकसस । 6 A 'प्रतिनिजधर्मस्थानानि इलेव। 7 D बिनधर्मः। 8 D 'पापक सदो बालि । 9 'अपि पुकाव मास्ति ADI 10 P भदात A। 11 D ऐकारित। , ·15 प्रकाशा] वस्तुपाल-तेजापाप्रबन्धः । वर्म, तथा तन्मध्ये श्रीमवाशराजविहारं, तथा कुमारदेषीसरच, निरुपमं विलोक्य धषलगृहे 'पादोऽवधार्यतामिति नियुक्तैरुच्यमाने 'श्रीमद्गुरूणां योग्यं पौषधवेश्मास्ति नास्ति' इति मनि- णादिष्टे तनिष्पाद्यमानमाकर्ण्य विनयातिक्रमभीरुर्गुरुभिः सह पहिपितावासे तस्थौ । माता- जयन्तमारुह्य श्रीशैवेयक्रमकमलयुगलममलमभ्यर्च्य खयंकारितश्रीशउञ्जयावतारती प्रभूत- प्रभावनां विधाय, कल्याणप्रयचैत्ये धर्यसपर्यादिभिस्तदुषितीमाचर्य, स मनी यावत्तृतीये दिनेऽ- 5 वरोहति तावदुभाभ्यां दिनाभ्यां निष्पन्ने पौषधोकसि मत्रिणा समं गुरवस्तत्र समानीतास्तान्' प्रशशंसुः; पारितोषिकदानेनानुजगृहुः । श्रीमत्पत्तने प्रभासक्षेत्रे चन्द्रप्रभ प्रभावनया प्रणिपत्य यथौचित्यादभ्यय॑ च निजेऽष्टापदप्रासादेऽष्टापदकलशं समारोप्य तत्रत्यदेवलोकाय दानं ददाना, प्रभु श्रीहेमाचार्यैः श्रीकुमारपालनृपतये जगदिदितं श्रीसोमेश्वरः प्रत्यक्षीकृत इति पञ्चदशाधि- कवर्षशतदेश्यधार्मिकपूजाकारकमुखादाकर्ण्य तचरित्रचित्रितमना व्यावृत्तमानो मार्गे लिङ्गोप-10 जीविनामसदाचारेणासदाने निषिद्धे तत्पराभवं विज्ञाय वायटीयश्रीजिनदत्तसूरिमिर्निजोपासक- पार्धात्तस्मिन्क्षणे पूर्यमाणे सति दर्शनानुनया तत्र समागताय मन्त्रिणे- २१४. रत्नाकर इव धारवारिभिः परिपूरणात् । गम्भीरिमाणमाधत्ते शासनं लिङ्गधारिमिः॥ २१५. यान् लिङ्गिनोऽनुवन्दन्ते संविना अपि साधवः । तदर्चा चर्च्यते कमाद्धार्मिकैर्भवमीरुमिः ॥ २१६. प्रतिमाधारिणोऽप्येषां त्यजन्ति विषयं पुरः । लिङ्गिनां विषयस्थानामनर्चा तु विरोधिनी ॥ २१७. लिङ्गोपजीविना लोके कुर्वन्ति येऽवधीरणाम् । दर्शनोच्छेदपापेन लिप्यन्ते ते दुराशयाः ।। *आवश्यकवन्दनानियुक्ती- २१८. तित्थयरगुणा पडिमासु नत्थि निस्संसयं वियाणन्तो। तित्थयरो ति नमन्तो सो पावई निअरं विउलं॥ २१९. लिङ्गं जिणपबत्तं एव नमंसन्ति निजरा विउला । जइवि गुणविप्पहीणं वन्दइ अन्सप्पसुद्धीए । इति तदुपदेशानिर्मार्जितसम्यक्त्वदर्पणो विशेषादर्शनपूजापरः खस्थानमासदत् । १८८) अथ ज्यायसा सोदरेण मं० लूणिगनान्ना परलोकप्रयाणावसरेऽर्बुदे विमलवसहिकायां मम योग्या देवकुलिकैका कारयितव्ये ति धर्मव्ययं याचित्वा तस्मिन्विपमे तद्गोष्ठिकेभ्यस्त[वमल- भमानश्चन्द्रावत्याः स्वामिनः पार्थानव्यां भूमि विमलवसहिकासमीपेऽभ्यर्थ्य तत्र श्रीलूणिगवस- हिमासादं भुवनत्रय चैत्यशलाकारूपं कारयामासिवान्"। तत्र श्रीनेमिनाथविम्ब संस्थाप्य प्रतिष्ठि- तम् । तद्गुणदोषविचारणाकोविदं श्रीजावालिपुराच्छ्रीयशोवीरमत्रिणं समानीय मन्त्री प्रासादस्व-25 रूपं पप्रच्छ।तेन" प्रासादकारकसूत्रधारः शोभनदेवोऽभ्यधायि-रङ्गमण्डपेषु"शालभनिकामियु- नस्य विलासर्पोटस्तीर्घकृत्मासादे सर्वथानुचितः, वास्तुनिषिद्धश्च । तथा गर्भगृहप्रवेशद्वारे सिं- हाभ्यां तोरणमिदं देवस्य विशेषपूजाविनाशि । तथा पूर्वपुरुषमूर्तियुतगजानां पुरतः" "प्रासादः कारापकस्यायतिविनाशी"।"इत्यमतीकारार्ह दूषणत्रयं विज्ञस्यापि सुत्रभृतो यदुत्पयते स भावि- कर्मणो दोषः' इति निर्णीय स "यथागतमयोगतः। तदुपश्लोकनम्लोका एवम्- 1P हिरावासेषु। 2 AD तत्। 3 P नाखि। 4D 'प्रभु' मासि। 5 P •नुनवाव। 6P देव। 7 P * एतत्परमप्रिमं गाया P भादर्श नोपलम्भम्। 8 B तित्ययाति। 9A पामह। 10B नर्मनु ति। 12 Daसेन, A ततः। 13 AD •मण्डपे। 14 AD विशाल 15 AD बालापमानागे। 16 B प्रासादे AD प्रासार। 17AD .विनाति; Db भावविनामः । 18 P बिहाय 'इति' नाति। भयो'नादि 20 30 11 P कारणामास। 19 AD ·10 १०१ प्रबन्धचिन्तामणिः। [पतुः २२०. यशोवीर पशोमुक्ताराशेरिन्दुरसौ शिखा । तद्रक्षणाय रक्षायाः श्रीकारो लाञ्छनच्छलात् ।। २२१. बिन्दवः श्रीयशोवीर शून्यमध्या निरर्थकाः । संख्यावन्तो विधीयन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः॥ २२२. यशोवीर लिखत्याख्यां यावश्चन्द्रे विधिस्तव । न माति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरद्वयम् ॥ [१६३] {'न माघः श्लाध्यते कैश्चिमाभिनन्दो न नन्द्यते । निष्कलः कालिदासोऽपि यशोवीरस्य सनिधौ ॥ 5 [१६४] प्रिकाश्यते सतां साक्षाद्यशोवीरेण मत्रिणा । मुखे दन्तद्युता बानी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया । [१६] 'अर्जितास्ते गुणास्तेन चाहुमानेन्द्रमत्रिणा । विधेरब्धेश्च नन्दिन्यौ यैरनेन नियत्रितौ। [१९६] 'लक्ष्मीर्यत्र न वाक् तत्र यत्र ते विनयो नहि । यशोवीर महचित्रं सा च सा च स च त्वयि ॥ [१६७] विस्तुपाल-यशोवीरौ सत्यं वाग्देवतासुतौ । एको दानखभावोऽभूदुभयोरन्यथा कथम् ॥ ॥ इति श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थानां यात्राप्रबन्धः ।। १८९) अथ श्रीवस्तुपालस्य स्तम्भतीर्थे सइदनाना नौवित्तकेन समं विग्रहे सञ्जायमाने श्रीभृ. गुपुरान्महासाधनिकं शानामानं श्रीवस्तुपालं प्रति बालकालरूपमानीतवान् । स जलधिकूले दत्त- निवासो नगरमषेशमार्गाने शङ्कसकीर्णितानालोक्य व्यवहारिणां वित्तानि यानपात्रप्रणयीनि च बीक्ष्य प्रहितैन्दिभिः श्रीवस्तुपालेन समं समरवासरं निर्णीय यावचतुरङ्गसैन्यं सन्नह्यते ताव- श्रीवस्तुपालेन पुरः कृतो गुडजातीयो भूर्णपालनामा सुभटो 'यदि शमन्तरेणाहं प्रहरामि 15 तवा कपिलां धेनुमेवेति वारवर्णिकापूर्व का शङ्ख' इति तद्वचनादनु शङ्खोऽहमिति प्रतिसुभ- टेनोदिते तं घातेन निपात्य पुनरनयैव रीत्या द्वितीये तृतीयेऽपि पातिते सति 'कथं समुद्रसामी- प्यात् शववाहुल्यमि'त्युचरन् महासाधनिकशङ्खनैव तत्सुभटतां श्लाघमानेनाहूतः, कुन्ताग्रेण प्रहरन् , सतुरग एकेनैव प्रहारेण' व्यापादितः । तदनु श्रीवस्तुपालेन समराङ्गणप्रणयिना केसरि- किशोरेणेव शासैन्यं गजयूथमिव त्रासितं दिशो दिशमनेशत्। [पश्चान्नौवित्तको मारितः सह- 20 यद इति । तदनु भूणपालमृत्युस्थाने भूणपालेश्वरप्रासादो मत्रिणा कारितः । (अत्र P भाव” निम्नगता अधिकाः श्लोका लभ्यन्ते-) [१६८] काण्डानां सह कोदण्डगुणैः सन्धिरजायत । तेषां वीरप्रकाण्डानां विग्रहस्तु परस्परम् ॥ [१६९] कर्णे लगझिरन्येषामन्येषां जीवितव्ययम् । कुर्वाणैर्विदधे बाणैः स्पष्टं दुर्जनचेष्टितम् ।। [१७०] विहाय शराधि वेगाश्चापमापुः शिलीमुखाः । चितमेतत्सपक्षाणां विधुरे यत्पुरःस्थितिः॥ 25 (१७१] वक्षो विक्षिप्य वैपक्षं पत्रिणः परतो गताः । न चिरं निर्गुणैर्लभ्या धीराणां हृद्यवस्थितिः ॥ [१७२] मत्रीशकरसंसर्गादिव दानार्थमुद्यतः । असिरुत्सृष्टवान् कोशं बद्धमुष्टिरपि क्षणात् ॥ [१७३] वीराणां पाणिपादाब्जैः पूजितेवाहवक्षितिः । दत्तार्थेव च दूर्वाभाकेशमिः शिरःफलैः॥ १९०) अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसोमेश्वरस्य कवेः काव्यम्'- २२३. हंसर्लन्धप्रशंसैस्तरलितकमलप्रत्तरङ्गैस्तरङ्गैनीरैरन्तर्गमीरैश्चटुलबककुलग्रासलीनैश्च मीनः । पालीरूद्वमालीततसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीतै ति प्रक्रीडदातिस्तव सचिव! चलचक्रवाकस्तटाकः ॥ 80 + एते शोका: P भादर्श एवोपलभ्यन्ते । 1P प्रवेशान् । 2 D शत्रु०॥ 3A भरण; D लूण; Da भषण । 4D नालि। 5P पाणप्रहारेण । * BP भावः नोपलम्धमिदं वाक्यम् । 6 P मास्ति; B देवस। 7 BP बादि। 8P विलुलित। 9 A पूति; D पूर्मि ।

·5 प्रकाश वस्तुपाम्जापासमवन्धः। इत्यत्र' आतिशब्दपारितोषिके' श्रीमत्रिणा पोग्शसहस्रद्रम्माणां वाति:' प्रसादीकृता । कपिचिन्तातुरस्य मश्रिणो भूमि मृगयमाणस्य समागतः सोमेश्वरदेवः समयोचितमिदमपाठीत्'- २२४. एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लजानप्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्ष्यसे वेषि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलकः श्रीवस्तुपालः स्वयं पातालाइलिमुदिधीर्घरसकन्मार्ग भवान् मार्गति ॥ मश्रिणास्य काव्यस्य पारितोषिकेष्टौ सहस्राणि प्रवत्तानि । तथा- २२५. त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि... इति त्रिषु पदेषु पण्डितेष्वधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापदमिव- वस्तुपाला पुनर्वसु ।। इत्युचरन् सहस्रचतुष्टयं सेमे । तथा सूरीणां दर्शनप्रतिलाभनाषसरे केनापि दुर्गतद्विजातिना याचनया तभियुक्तेभ्या कृपणा 10 पटीमुपलभ्य मत्रिणं प्रति समयोचितमित्यूचे- २२६. कचित्तलं कचित्सूत्र कार्यासास्थि कचित्कचित् । देव ! त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥ एतत्पारितोषिके मत्रिणा दत्तानि पत्रदशशतानि । तथा बालचन्द्रनाना पण्डितेन श्रीमत्रिणं प्रति- २२७. गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बद्धादरस्त्वं युतो भूत्या त्वंच लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहुममहे।1। श्रीमत्रीश्वर ! नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दुचिरमुखकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रधः॥ इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्त्रचतुष्टयं व्ययीकृतम् । १९१) कदाचिम्लेच्छपतेः सुरताणस्य गुरुं मालिमं मस्खतीर्थयात्राकृते इह समागतमवगम्य तजिपक्षुभ्यां श्रीलवणप्रसाद-वीरधवलाभ्यां श्रीतेजःपालमत्री मनं पृष्ट एवमाझ्यातवान्- २२८. धर्मच्छबप्रयोगेण या सिद्धिर्वसुधाभुजाम् । स्वमातृदेहपण्येन तदिदं द्रविणार्जनम् ॥ इति नीतिशास्रोपदेशेन तयोर्घकयोरिव छागमुन्मोच्य पाथेयादिना सत्कृत्य च तं तीर्थ प्रहितवान् । स च कियद्भिवः" पश्चाव्यावृत्तः श्रीमश्रिणा तदुचितनेपथ्यादिमिा सस्कृतः स खस्थान प्रातस्तीर्थगुणानां विस्मरन् श्रीसुरताणपुरतः श्रीवस्तुपालमेव वर्णयामास । स सुरताण- स्तदनन्तरम्-अस्माकं देशे भवानेवाध्यक्षोऽहं तु भवतः सेलभृत्, तत्वयाहं पत्कृत्यादेशेनैव सर्वदानुग्राय' इति प्रतिवर्ष तत्प्रहितयमलकपत्रेणोपरुध्यमानः श्रीमत्रीशः श्रीशउजायभूमिगृह-23 योग्यं श्रीयुगादिजिन विम्यं धन्यंमन्यमानस्य सुरताणस्थानुज्ञया तद्देशवर्तिन्या मम्माणीनाच्या खन्याः प्रयत्रशतैरानीतवान् । तस्मिनोरोहति श्रीमूलनायकस्यामर्षात्पर्वते विद्युत्पातः सम- जनि । ततः प्रभृति श्रीमश्रीश्वरस्याजीवितान्तं श्रीदेवपादेर्दर्शनं न ददे । १९२) कसिंधिपर्वणि श्रीमदनुपमया निरुपमे मुनीनामनवाने पहच्छया दीयमाने कार्योत्स- क्यात्तदागताश्रीवीरधवलदेवः सिताम्बरदर्शनेन" द्वारप्रदेशं पाणिन्धममालोक्य विस्मयमेरमा-30 1 P भादर्श एवंदं पदं लभ्यते। 2 A भति०, D नाति। 3 एतत्पदमपि D नाति । 4 BP पोग्ससानाः। दधिः BP मालि। 6 ABD अपारी-सपथा। 7P परा। 8P पूर्व। 9P प्रताये। 10 D तुटव मावि 11 D सुरवाण। 12P मंस। 18 Pइसमूचे। 14 Dod दिन: 15 A मुम्मण; B मुन्माणी मुम्भाणी। 16 ABD ''साने 'बपि। 17DOMलिन । 20 BD ·5 प्रबन्धचिन्तामणिः । पितु: नासो मन्त्रिणममिहितषान्-'हे मनिन् ! इत्थं सदैवाभिमतदैवतवत् किममी न सक्रियन्ते । तव वशक्तिस्तवर्द्धविभागो ममास्तु । मामकमेव सर्व या दीयतां सदैवेत्यतः कारणानोच्यते। तथा कृते भवतो वृथायास एव स्यादिति तन्मुखचन्द्रविनिर्गतैर्गोभिर्निर्वाणोपतापः 'स्वामिनः किया- नविभागा, सर्वमेव भवदीयमेवे'त्युक्त्वा पटी न्युञ्छनीचक्रे । १९३) अन्यदा यतिदानावसरे मियो मुनिजनसम्मात् श्रीमदनुपमायाः प्रणमत्याः प्राज्या- ज्यपूर्ण घृतपात्रं पृष्ठे पतितमालोक्य कुपितं तेजःपालमत्रिणमिति सान्वितवती 'यत्तव खा. मिनः प्रासादान्मुनिजनपुण्यपात्रपतितैराज्यैरङ्गेऽभ्यङ्गो भवतीतितत्पूर्णदान विधिचमत्कृतो मन्त्री पञ्चाङ्गप्रसादपूर्वम्- २२९. दानं प्रियवाक्सहितं ज्ञानमगवं क्षमान्वितं शौर्यम् । त्यागसहितं च वित्तं दुर्लभमेतञ्चतुर्भद्रम् ।। इति युक्तोक्तिपूर्व च तां मन्त्री प्रशशंस । इत्यनेकधा दानावदातनिकषरेखां प्राप्तां- २३०. लक्ष्मीचला शिवा चण्डी शची सापल्यदूषिता । गङ्गा न्यग्गामिनी वाणी वाक्साराऽनुपमा ततः ॥ इत्यादिभिः स्तुतिभिर्जनाचार्यैः स्तूयते स्म । १९४) अथान्यदा पश्चग्रामसङ्ग्रामाधिरूढयोः श्रीवीरधवल-लवणप्रसादयोः श्रीवीरधवलपत्नी राज्ञी जयतलदेवी सन्धिविधानहेतवे जनकं प्रतीहार' श्रीशोभनदेवमुपागता । 'किं वैधव्याड्रीरुः 15 सन्धिवन्धं कारयसि ?' इति तेनाभिहिता । वीरबूडामणेः पत्युः श्रीवीरधवलस्योन्नतिमारोपयन्ती सा'पितृकुलविनाशशङ्कया भूयो भूयोऽहमेवं व्याहरामि। तुरगपृष्ठाधिरूढे तस्मिन्वीरें स कोऽस्ति सुभटो यस्तत्सन्मुखे स्थास्यतीति व्याहृत्य सा सामर्षेव प्रतस्थे। अथ तस्मिन्समरसंरम्भे प्रहार- व्यथाव्याकुले श्रीवीरधवले भुवस्तलमलंकुर्वति* किश्चिदन्तर्भने समग्रसुभटवर्गे 'एक एवायं पत्तिः पतित' इति सकलं निजबलमुत्साहयन् श्रीलवणप्रसादः समस्तान पि रिपून लीलयैव समूलकाषं 20 कषितवान् । इत्यमेकविंशतिकृत्वः सत्त्वगुणरोचिष्णू रणरसिकतया क्षेत्रे पितुरग्रे पतितः। २३१. यः पञ्चग्रामसङ्घामभूमौ भीमपराक्रमः । धातैः पपात सञ्जातैरश्वतो न तु गर्वतः ॥ १९५) श्रीवीरधवलस्यायुःपर्यन्ते प्रतितीर्थ प्रस्थितस्य दत्तमेकधा सहस्रगुणमुपलभ्यत इति बढेः श्रीतेजःपालेन जन्मसुकृतं ददे। तदनु तस्मिन् खामिनि विपन्ने तत्सौभाग्यातिशयात्सेव- कानां विंशत्यधिकशतेन सहगमनं चक्रे । तदनु श्रीतेजःपालेन प्रेतवने यामिकान्मुक्त्वा लोकस्य 25स निर्वन्धो निषिद्धः। २३२. आयान्ति यान्ति च परे ऋतवः क्रमेणः सञ्जातमेतदृतुयुग्ममगत्वरं तु । धीरेण वीरधवलेन विना जनानां वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥ १९६) अथ श्रीमत्रिणा वीरधवलस्य सुतो" वीसलदेवो राज्येऽभिषिक्तः । श्रीअनुपमदेव्या विपत्तौ तेजःपालस्य आरूढे प्रैन्थावनिवर्तमाने तत्रागर्भधाश्रीविजयसेनसूरिभिर्षलवत्पुरुषै- 30 रुपशमितायां विपदि किश्चितनया सांपत्रपः श्रीतेजःपालः सूरिणोचे-'वयमस्मिन्नवसरे भवतः 1 P'मम' इत्वेव। 2 P नास्ति 'सर्व वा'। 3 P भवतां या प्रयासः। 4 P इत्युवीर्य। 5 P कार। 6 D सम्मदने । PD प्रति B प्रती। 8 AD वीरधवले । * ABD भावः एतत्पदाने एप 'पः परप्रामः' इति शोको लिखितो लभ्यते । 9D प्रस्थितेन। 10 11 एतत्पवयं BP नास्ति । 12 D तेज:पाला रूढशोकप्रन्यावनि । 13 D विहाम 'सूरिणा' नाति ।

·5 वस्तुपाठ-रोजापाठवधा। कैतवमालोकयितुमुपेताः।' श्रीवस्तुपालेन किमेतदिति प्रष्टे गुरवः प्राहुः-'यवस्माभिः शिशो- स्तेजःपालस्योपयामाय धरणिगपादिनुपमा कन्या याचिता तदा स्थिरपत्रदानावनु तस्याः कन्याया एकान्ते विरूपतां निशम्य तत्सम्बन्धभकाय चन्द्रप्रभभिडप्रतिष्ठितक्षेत्राधिपतेरष्टी द्रम्माणां भोगमप्युपयाचिती चक्रे । इदानीं सद्वियोगे अन्धेरामनस्यमित्युभयोवृत्तान्तयोः कस्तथ्यः' इति तन्मूलसङ्केताच्छ्रीतेजःपाला स्वहृदयं दृढीचक्रे । १९७) अथान्यदावसरे मश्री वस्तुपालः पूर्णायुः श्रीशत्रुञ्जयं यियासुरिति मत्वा पुरोधाः सोमेश्वरदेवस्तत्रागतोऽनर्येष्वासनेषु मुच्यमानेष्वऽनुपविशन हेतुं पृष्ट इत्याह- २३३. अमदानैः पयःपानधर्मस्थानैर्धरातलम्' । यशसा वस्तुपालखं रुद्धमाकाशमण्डलम् ।। इति स्थानाभावानोपविश्यते इति तदुक्तरुचितपारितोषिकवानपूर्व तमापृच्छय मन्त्री पणि प्रस्थितः। आकेवालीयाग्रामे देश्यकुज्यां दर्भसंस्तरमारूढो गुरुभिराराधनां कार्यमाण आहारप-10 रिहारपूर्व पर्यन्ताराधनया प्रध्वंसितंकलिमलो युगादिदेवमेव जपन्- २३४. सुकृतं न कृतं किश्चित्सतां संस्मरणोचितम् । मनोरथैकसाराणामेवमेव गतं वयः॥ इति वाक्यप्रान्ते नमोऽहन्यो नमोऽहंन्य इत्यक्षरैः समं परिहृतसप्तधातुर्षद्वशरीरः" स्वकृतकृतो- पमसुकृतफलेमुपभोक्तुं स्वर्लोकमलंचकार । तत्संस्कारस्थानेऽनुजश्रीतेजःपाल-सुतजैत्रसिंहाभ्यां श्रीयुगादिदेवदीक्षावस्थामूर्तिनालंकृतः खर्गारोहणप्रासादोऽकारि । २३५. अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिषि" शिखाङ्गुरिताऽध । ययुगादिजिनयात्रिकलोकं प्रीणयाम्यहमशेषमखिमः॥ २३६. नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः । तान् धूलिधावकेभ्योऽपि मन्येऽधमतराभरान् ॥ इत्यादीनि श्रीवस्तुपालमहाकवेः काव्यानि स्वयं कृतान्यमूनि । २३७. पूर्णः स्वामिगुणैः स वीरधवलो निःसीम" एव प्रभुर्विद्वद्भिः कृतभोजराजविरुदः श्रीवस्तुपालः कविः। 20 तेजःपाल इति प्रधाननिवहेष्वेकश्च मत्रीश्वरस्तआयानुपमा गुणैरनुपमा प्रत्यक्षलक्ष्मीरभूत् ।। 15 ॥ इति भीमेतुनाचार्यविरचिते" प्रबन्धचिन्तामणौ श्रीकुमारपाल-भूपालप्रमुखमनीश्वरवस्तुपाल- तेजःपालपर्यन्तमहापुरुषयशोवर्णनो* नाम चतुर्थः प्रकाशः ।। ग्रंथानं ८२४१॥ 1AD मालोकितु। 2 D स्थिरता कृता तदनु। 3D 'मिर' स्थाने 'विन'। 4P 'भोग' मासि। 5A मपि बारिती: D उपायनी। 6P मनमेवयासनेषु मण्डयमानेषु । 7A. भूतर्क। 8 AD •पालेन । 9P नास्ति। 10P 11 P मिरता। 12 P चातुमय । 13D शरीर। 14 P Aawa.' इस्येव। 15 P .पदे। 16 AD मालि। 17 P मूम्बरा, B मधमतमान् । 18 D निमान। 19 P भाविकृते। *D भीडमारपालमंत्रीचा पाजापास्महापुरुषवर्णनो । HAB..॥ 14 .

·प्रबन्धचिन्तामणिः। [पञ्चमः [११. प्रकीर्णकप्रबन्धः। . अथ पूर्वोक्तभ्यो महापुरुषचरितेभ्यो यान्यवशिष्टानि तानि, तदितराणि चेह प्रकीर्णक- प्रकाशे प्रारभ्यन्ते । तद्यथा- १९८) समीपस्फुरच्छिप्रास्रवन्त्यामवन्त्यां पुरि पुरा श्रीविक्रमार्कनृपः खसत्रागारे वैदेशिक 5 लोकं भोजनानन्तरं निद्रापरं सम्पन्नदीर्घनिद्रमाकर्ण्य विस्मयस्मेरमानसस्तवृत्तान्तं जिज्ञासुस्तान सर्वानपि वसनपिहितान्विधाप्य तदाता चापन्हुतां निजाज्ञया विधाय पुनरुपागतानध्वगांस्तथैव भोजयित्वा प्रदोषे चोष्णोदकं तैलं च तेषां चरणपरिचारणानिमित्समुपनीय तेषु तेषु प्रसुप्तेषु महानिशायां कृपाणपाणिपतिर्निभृतीभूय स्वयं यावत्सत्र तस्थौ तावदकस्मात्तत्र कोणैकदेशे प्रथमं धूमोद्गमं तदनु शिखारेखामथ दीप्रफणारत्नप्रभीलंकृतं सहस्रफणं नागं निर्गतमवलोक्य 10तचित्रचमत्कृतो राजा यावत्साकूतं पश्यति तावत्स फणीन्द्रः किं पात्रमिति तदिनसुप्तान पान्धान प्रत्येक पप्रच्छ । अथ ते धर्मपात्रं गुणपानं तपःपात्रं रूपपात्रं कामपात्रं कीर्तिपात्रमित्यादीनि पदन्तोऽज्ञानतया यदृच्छया तस्य शापान्मृत्युमामुवन्तीति विलोक्य, अथ श्रीविक्रम एव तत्पु- रोभूय योजिताञ्जलि:- २३८. भोगीन्द्र ! बहुधा पात्रं गुणयोगाद्भवेद्भुवि । मनःपात्रं तु परमं शुद्धश्रद्धापवित्रितम् ॥ 15 इति स निजाशयमेव भाषमाणं श्रीविक्रम परितोषाद् 'वरं घृणु त्वम्' इति प्राह । अथ श्रीवि- क्रमोऽमून् पथिकानुज्जीवयेति तेन घरे याचिते स विशेष विशेषात्परितोषयामास । ॥ इति श्रीविक्रमस्य पात्रपरीक्षाप्रबन्धः ॥ १९९) अथ कदाचित्पाटलीपुत्रपत्तनेऽकस्मादमन्दानन्दे नन्दे राज्ञि पञ्चत्वमागते कश्चिधिप्रस्त. स्कालं तत्रागतः परपुरप्रवेशविद्यया नृपदेहमधितस्थौ । तत्सङ्केततो द्वितीयो द्विजो नृपदारमु- 20 पेत्य वेदोद्गारमुदाहरन्प्रत्युज्जीवितो नृपः कोशाध्यक्षस्तस्मै स्वर्णलक्षमदापयत् । अथ तवृत्तान्तं विज्ञाय महामात्यः 'नन्दः पुरा कदर्योऽभूत् साम्प्रतंतु तदौदार्य विचार्यमिति ववंस्तं विमं विधृत्य परकायप्रवेशकारिणं वैदेशिकं सर्वत्र शोधयन कापि मृतक केनापि परिरक्ष्यमाणमाकर्ण्य चिता- प्रवेशाद्मीकृत्य पूर्वमेव नन्दं निरुपममतिवैभवाग्निजप्राज्ये साम्राज्ये निर्वाहयामास । ॥ इति नन्दप्रवन्धः॥ 25 २००) अथ खेडामहास्थाने देवादित्य विप्रपुत्री बालकालविधवा अतिरूपपात्रं सुभगाभिधाना "प्रातः सूर्य प्रत्यर्घाञ्जलिं क्षिपन्ती अज्ञाततयोगागोगादाधानमभूत्। अथ" कथंचित्तदसमञ्जसं पितृभ्यामवबुध्य मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्रया "असमञ्जसमिति तां प्रति किश्चिदै व्याहृत्य सा खपुरुषै- 1AD प्रवन्धे। 2P क्षितिपः। 3 D 'स्व' नास्ति। 4D 'प्रभा' स्थाने 'फणा'। 5 B दीप्रफणालंकृतं । 60 सह- सफणालंकृतसहलफर्ण। 7 P नास्ति । 8 BP प्रतिपुरुष। 9 D भय । 10 AD 'स्वं' नास्ति। 11 D .पुरपतने। 12 P विप्रः। 13 P कोशाध्यक्षात् । 14 P विना विचार्य' नास्ति। 15 AD 'परि' नास्ति। 16 A पूर्वनन्दा D पूर्वनिए नन्द। 17 AD तेश। 18 P अतिशय०, D निरुपम । 19 D प्रधाना प्रातः। 20P रषयन्ती। 21 BP साद 22 B विना 'भय' नास्ति। 23 D मन्दाक्षमुत्रमिति। 24 AD वद् ।

·प्रकाशः] प्रकीर्णकमबन्धः। पलभ्या नगर्या अभ्यासे मुमुचे । तया तत्र प्रसूतः सूनुः क्रमेण वर्द्धमानः सवयोभिः शिशुभिः नि:पितृक इति निर्भय॑मानो मातुः समीपे पितरं पृच्छन् तया न जाने इत्यभिहितः । तजन्मवै- राग्यान्मुमूर्षोः' प्रत्यक्षीभूय सविता सान्त्वनापूर्व करे कर्कर' समर्पा, भवन्मातुः सम्पर्कका- रिणमर्क खं ज्ञापयन् 'भवतः पराभवकारिणं प्रत्यऽयं क्षिसः शिलारूपो भविष्यती'त्यादिश्य निर- पराधस्य कस्यापि क्षिसो यदि तवैवाऽनर्थनिबन्धनं ज्ञापयंस्तिरोधत्त। अत्थेस्थमभिभवकारिणः5 कांश्चिद् व्यापादयन् शिलादित्य इति सान्वयनाम्ना प्रतीतः । तमगरराशा तत्परीक्षायै तथाकृते तमिलापालं शिलया तया कालधर्ममवाप्य स्वयमेव भूपतिरभूत् । सवा' सवितृप्रसादी कृते हयेऽधिरूढो नभश्चर इव खैरविहारी पराक्रमाक्रान्तदिग्वलयश्चिरं राज्यं कुर्वन् जैनमुनिसंसर्गास्मा- दुर्भूतप्रभूतसम्यक्त्वरत्नः श्रीशत्रुञ्जयस्य महातीर्थस्यामानमहिमानमवगम्य जीर्णोद्धारं चकार । २०१) कदाचिच्छिलादित्यं सभापतीकृत्य चतुरङ्गसभायां पराजितेन देशत्यागिनी भाष्यमिति 10 पणबन्धपूर्व सिताम्बर-सौगतयोर्वादे सजायमाने पराजितान् सिताम्बरान् स्खविषयास्सर्वान् निर्वास्य श्रीशिलादित्यजामेयममेयगुणं मल्लनामानं क्षुल्लकं तत्र तस्थिवांसं" समुपेक्ष्य स्वयं जितका- शिनः श्रीविमलगिरी श्रीमूलनायकं श्रीयुगादिदेवं बुद्धरूपेण पूजयन्तो बौद्धा यावद्विजयिनस्ति- छन्ति; तावत्स मल्लः क्षत्रकुलोद्भवत्वात्तस्य वैरस्थाविस्मरन् कृतप्रधिकीजैनदर्शनाभावात्तेषामेव सन्निधावधीयन् रात्रिन्दिवं तल्लीनचित्तः कदाचिदीष्मग्रीष्मवासरेषु निशीधकाले निद्रामुद्रित-15 लोचने समस्तनागरिकलोके दिवाभ्यस्तं शास्त्रं महताभियोगेनानुस्मरन् , तत्कालं गगने सञ्चरत्या श्रीभारत्या के मिष्टाः? इति शब्दं पृष्टः। स परितो वक्तारमनवलोक्य 'बल्ला' इति तां प्रति प्रति- वचनं प्रतिपाच, पुनः षण्मासान्ते तस्मिन्नेवावसरे" प्रत्यावृत्तया वाग्देवतया 'केन सह?' इति भूयो- भिहितः । तदा त्वनुस्मृतपूर्ववाक 'गुडघृतेन' इति प्रत्युत्तरं ददानः तदयधान विधानचमत्कृतया 'अभिमतं वरं वृणीष्य' इत्यादिष्टः 'सौगतपराजयाय कमपि प्रमाणपन्थं प्रसादीकुरु' इत्यर्थम-20 भ्यर्थयन् , नयचक्रग्रन्थार्पणेनानुजगृहे । अथ भारतीप्रसादादेवागततत्वः श्रीशिलादित्यमनुज्ञाप्य सौगतमठेषु तृणोदकप्रक्षेपपूर्व नृपतिसभायां पूर्वोदितपणवन्धपूर्वकं कण्ठपीठावतीर्णश्रीवाग्देव- ताबलेन श्रीमल्लस्तांस्तरसैव निरुत्तरीचकार । अथ राजाज्ञया सौगतेषु देशान्तरं "गतेषु जैनाचा- र्येष्वाहतेषु स मल्लो यौद्धेषु जितेषु 'वादी'; तदनु भूपाभ्यर्थितैर्गुरुभिः पारितोषिके तस्मै सरिपदं ददे" श्रीमल्लवादिसूरिनामा। गणभृत्प्रभावकतया नवाझवृत्तिकारकश्रीअभयदेवसूरि प्रकटी-25 कृतस्य श्रीस्तम्भनकतीर्थस्य विशेषोन्नत्यै श्रीसङ्घन चिन्तायकत्वे नियोजितः । ॥ इति मल्लवादिप्रबन्धः॥ २०२) अथ मरुमण्डले पल्लीग्रामे काकू-पाताको भ्रातरौ निवसतः तयोः कनीयान्धनवान् ज्या- यांस्तु तद्भृत्यवृत्या वर्तते । कर्मिचिनिशीथसमये दिवसकर्मवृत्तिश्रान्तःप्रावृट्काले काकूया- का प्रसुप्तः कनीयसाऽभिदधे-'भ्रातः खकीयाः केदाराः पयःपूरैः स्फुटितसेतवस्तवतु निश्चिन्तता'30 1 BP वैराग्यान्मू मुमूर्षुः । 2 D करान् । 3 P6 B नास्ति। 4 BP नास्ति। 5 सिरोदधे। GP बभूव । 7 D तथा स। 8 P दिक्यकः। 9 AD 'प्रभूत' नास्ति। 10 PDe देशवाहितेन । 11AD स्थितं। पासरे। 13 AD देण्या। 14 D विधान' नास्ति। 15 AD देवी। 16 AD देशाइतेषु। 17 A पके। 18 AD सूरिमिः। 19P जीवति । 20 D का । 12P एष ·प्रबन्धचिन्तामणिः। [ पत्रमा इत्युपालब्धः। स तवास्वत्यक्तस्रस्तरःखं निन्दन् कुदालं स्कन्धे निवेश्य यावत्तत्र याति तावत्कर्म- करान स्फुटितसेतुबन्धरचनापरान् समालोक्य 'के यूयम् ?' इति पृष्टाः 'भवातुः कामुका' इति तैरभिहिते 'कापि मदीयाः कामुकाः सन्ति ?' इति पृष्टे 'वलभ्यां सन्तीति ते माहुः। अथ सोऽप्य- वसरे सर्वखं पिठरे आरोप्य तं मूर्धा दधानः श्रीवलभीमवाप्य गोपुरसमीपवर्तिनामाभीराणां 5 सनिधी निवसन् अत्यन्तकृशतया ते रत इति दत्ताभिधानस्तार्णमुटज विधाय तदवष्टम्भेन यावत्तस्थौ तावस्कश्चित्कार्पटिका कल्पपुस्तकप्रमाणेन रैवतकशैलादलाबुना सिद्धरसमादाय मार्ग- मतिक्रामन् काकूर्यतुम्बडीति सिद्धरसाद शरीरिणी वाणीमाकर्ण्य विस्मयस्मेरमना जातभीर्षलभी- परिसरे तस्य सच्छमनो वणिजः सद्मनि रङ्ग इति तन्नाम निःशङ्कतया तत् सरसमलाबु तत्रोपनि- धीचक्रे । स स्वयं श्रीसोमेश्वरयात्रायां गतः। कस्मिन्नपि पर्वणि पाकविशेषाय चुल्लीनियोजितायां 10 तापिकायामलाबुरन्ध्राद्गलितरसबिन्दुना हिरण्मयीं तां निभाल्य स वणिग् तं सिद्धरसं चेतसा निर्णीय तदलाबुसहितं गृहसर्वसमन्यत्र नियोज्य खं गृहं प्रदीपनेन' भस्मीकृत्य परस्मिन् पुर- गोपुरे सौधं निर्माप्य तत्र निवसन् , कदाचित्माज्याज्यविक्रयकारिण्याः स खयं घृतं तोलयंस्त- वक्षीणं निरीक्ष्य घृतपात्राधः कृष्णचित्रककुण्डलिकां विमृश्य केनापि कैतवेन तव्यत्ययावप- हृत्य चित्रकसिद्धिं खीचकार । कदाचित्तस्यागण्यपुण्यवैभववशात्सुवर्णपुरुषसिद्धिरजायत । इत्थं 15 त्रिविधसिद्ध्या कोटिसंख्यानि" धनानि संगृह्यापि कदर्यवर्यतया कापि सत्पात्रे तीर्थे वानुकम्पया वा तस्याः श्रियो न्यासो दूरे तिष्ठतु, प्रत्युत सकललोकसंजिहीर्षया तां लक्ष्मी सकलस्यापि विश्वस्य कालरात्रिरूपामदर्शयत्। २०३) अथ स्वसुताया रत्नखचितकाञ्चनकातिकायां राज्ञा स्वसुतायाः कृते प्रसभमपहतायां तद्विरोधानुरोधात्स्वयं तत्र म्लेच्छमण्डले गत्वा वलभीभङ्गाय तद्याचिताः काश्चनकोटीस्तस्य 20 नृपकोटीरस्य" समर्प्य प्रयाणमचीकरत् । तदनुपकृतस्तु एकः" छत्रधरो निशाशेषे सुप्तजाग्र- दवस्थेऽवनीपतौ" पूर्वसङ्केतितेन केनापि पुंसा सममित्यालापमकरोत्-'अस्मत्स्वामिनां मो" मूषकोऽपि" नहि। यदयमश्वपतिर्महीमहेन्द्रः केनाप्यज्ञातकुलशीलेनासाधुना साधुना वापि वणिजा नामकर्मभ्यां रकण प्रेरितः सूर्यपुत्रं शिलादित्यं प्रति यश्चचाले ति पथ्यां तथ्यां तद्वाचमाकर्ण्य किश्चिचेतसि विचिन्तयन् तस्मिन्नहनि नृपः प्रयाणकविलम्बमकरोत् । अथ 25 रङ्कः साशस्तवृत्तान्तं निपुणवृत्त्यावगम्य काश्चनदानेन तस्य काश्चनतृप्तिमासूत्र्य पुनः परमि- प्रत्यूषे विचार्याविचार्य वा कृतप्रयाणोऽयं महानरेन्द्रश्चलितः। 'सिंहस्यैकपदं यथेति न्यायाच- लित एव राजते । यतः"- २३९. मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा हरि" व्याहरतां जनः । तस्य चोभयथा ब्रीडा" लीलादलितदन्तिनः ॥ इत्यस्य खामिनो निःसीमपराक्रमस्य सन्मुखे कः स्थास्यतीति तद्गिरा प्रोत्साहवान् म्ले- 80 च्छपतिभैरीनिनादबधिरितरोदाकन्दरं प्रयाणमकरोत् । इतश्च तस्मिन्नवसरे" वलभ्यां श्रीचन्द्र- - 5P काकूया 1Pऽप्यवसरे' नास्ति । 2D समीपेऽवसत्। 3 P दत्तसङ्केतः । 4 P 'पुस्तक' नास्ति । 6D 'सिखरसात्' नास्ति । 7 प्रदीपकेन। 8 AD गोपुरे। 9 AD भक्षयं। 10 P विचार्य। 11 D संख्यामिधानानि । 12 D कासन' नास्ति । 13 AD नास्ति। 14 तस नपकोटीरख' स्थाने D 'असै। 15 AB एकात्रपरो। 16P पृथिवीपतौ। 17 P मत्री। 18 AD मूलः कोऽपि। 19P सूर्यास्मज । 20P सावनः 21P मालि। 22P सिं। 23 AD इयमपि। 24 P कीरा-1 25 D पासरे।

·प्रचा] प्रकीर्णकपबन्धन मभविम्बमम्वाक्षेत्रपालाभ्यां सहितमधिष्ठातृवलाहुगनमार्गेण शिवपत्तनमुवि भूषणीषभूव । रथा- घिरूढा अप्रतिमा श्रीवर्द्धमानप्रतिमा चादृष्टपृश्याधिष्ठातृवलेन सञ्चरन्ती पथि आश्विनीएर्णि- मास्यां श्रीमालपुरमलंचकार । अन्या अपि सातिशया देवमूर्तयो यथोषितं भूभागमलंचकु । तत्पूर्देवतया च श्रीवर्द्धमानसूरीणां चोत्पातज्ञापनावसरे- २४०. का त्वं सुन्दरि जल्प देविसदृशे किं कारणं रोदिषि, भङ्ग श्रीवलभीपुरस्य भगवन् ! पश्याम्ययं प्रत्ययः । भिक्षायां रुधिरं भविष्यति पयो लब्धं भवत्साधुभिः स्थातव्यं मुनिभिस्तदेव रुधिरं यस्मिन्पयो जायते ॥ एवमुत्पातेषु सञ्जायमानेषु पुरीपरिसरं प्राप्तेषु म्लेच्छसैन्येषु देशभङ्गसमासादितपङ्केन रन पञ्चशब्दवादकान् कनकवितरणैर्यहुधा विभेष तस्य यस्यारोहणकाल एव तेः क्रियमाणे 10 प्रतिशब्दसांराविणे तार्थ्यवदुडीय तसिस्ताये दिवमुत्पतति, किंकर्सव्यतामूढः स शिलादित्य- स्तैर्निजन्ने । तदनु तैलीलयैव वलभीभङ्गः सुत्रितः। २४१. पणसयरीवाससयं तिमिसयाई अइकमेऊण । विकमकालाउ तओ वलहीभङ्गो समुप्पभो । ॥ इति श्रीशिलादित्यराज्ञ उत्पत्तिस्तथा रङ्कोत्पत्तिस्तत्कृतो वलभीभङ्गति प्रबन्धत्रयम् ॥ २०४) अथ श्रीरत्नमालनगरे श्रीरत्रशेखरो नाम राजा । स कदाचिदिग्यात्रामत्यावृत्तः पुरम-15 वेशमहोत्सवे विपणिश्रेणि शृङ्गारितां मृगयमाणः कस्मिन्नपि हहे काष्ठपात्रीयुतं कुदालमालोक्य सोधप्रवेशानन्तरं प्राभृतपाणी महाजने समायाते 'सुखिनो यूयम् ?' इति नृपालापानन्तरं तैः 'न मुखिनो वयमिति विज्ञप्ते विभ्रमभ्रान्तचित्तस्तान्" विसृज्य कस्मिन्नपि निर्व्यञ्जनावसरे पुरप्रधाना- नाहूय 'किं न सुखिनो यूयम् ?' इति पृष्टाः" । अपि च काष्ठपात्रीयुतकुदालस्योवीकरणकारणम- नुयुक्तास्ते इति विज्ञपयामासुः-'यत्र स्वामिना काठपात्र्यादिकमवधारितं,"स वित्तेश्वरः स्ववित्त-20 संख्यामजानन् काष्ठपात्रिकयैव खवित्तसङ्कलनां ज्ञापयितुं सङ्केतं चक्रे तथा च न मुखिनो वय- मिति स्वामिनः सन्तानाभावात् । कोटीध्वजकुलाकुलं नगरमिदं स्वामिना चिरकाललालितमन्व- याभावात्केन परां कोटी नीयत ?' इति पुरातनस्यान्तःपुरस्य पन्ध्यात्वं बुख्या निधाय नृपवंश- वृद्धये नौतनमन्तःपुरं चिकीर्षवः स्वामिनोऽनुमत्या पुष्यार्कदिने" केनापि प्रधानशाकुनिकेन समं शकुनागारं प्राप्ताः । कामपि दुर्गतनितम्बिनीमासन्नमसवां काष्ठभारवाहनैकवृत्ति शिरोधिरूनदु-25 गोमालोक्य शकुन वित् तामक्षतादिभिरभ्यर्चयन् , तैः किमेतदिति पृष्टः प्राह-'यः कश्चिदस्या आघाने पुत्रःस एवात्र नृपो भाषी, चेदृहस्पतिमतंप्रमाणमि'त्यसम्भाव्यं वृत्तान्तममुममन्यमानाः मानोन्नताय" नृपाय व्याघुव्य यथावस्थितं तत्स्वरूपं निवेदितवन्तः । अथ वेदमेदुरमना मृप आसपुरुषैस्तां गर्तापूरीकतुं प्रारभ्यमाणामिष्टं दैवतं स्मरेत्यभिहिते सा मरणभयव्याकुला प्रदोष- काले यावत्ताननुज्ञाप्य शङ्काभङ्गं कुरुते तावत्सा प्रसूतं पुत्रं तत्र परित्यज्य पुनरुपागता गर्ता-30 7P रगया । - .. 1D नास्ति। P वीरप्रतिमा। 3 P भूमि०। 4 AD म्यहं। 5D प्रत्ययं । 6 D भवेत्। 8 P 'बासस' स्वाने 'वासाई', तथा 'तिणिसपाइं तिग्णिसयाई' इति द्विस्वम् । * अस्याः पंच्याः स्थाने P भावरों ॥ इति शिलादित्यप्रवन्धः ॥ एतावत्येव पंकिः। 9 D 'पित्त' नास्ति । 10 D वावद् । 11 D निर्जना। 12D पहे। 13D •पाभ्यामेकमेवमवपारितं। 14 D. पानिक 15 P वासरे। 16 P मानोरवये नृपतये ।

·10 ११० प्रबन्धचिन्तामणिः। [पनमा पूरीकृत्य पुनरपि राज्ञे विज्ञपर्याचक्रुः। अथ काचिन्मृगी सन्ध्याइयेऽपि पयःपानं कारयन्ती तम- नुदिनं वृद्धिमन्तं कारयामास । तस्मिन्नवसरे देव्या महालक्ष्म्याः पुरतष्टकशालायां हरिण्याच- तुर्णा पादानामधः शिशुरूपं नाणकं नूतनं सञ्जायमानमाकर्ण्य कचिन्नवीनो नृप उत्पन्न इति प्रस्तया वार्तया श्रीरत्रशेखरः सैन्यानि प्रतिदिशं तं शिशुं विशसितुं प्राहिणोत् । तैर्यत्नादेवलोक्य लब्धो- 5ऽपि बालहत्याभीतैः स सायं पुरगोपुरे गोकुलखुररवैर्यथार्य थालो विपन्नः सन् स्वयमपवादाय न भवतीति दूरस्थैर्यावन्मुक्तस्तावत्तत्रायातं गोकुलं तं मूर्तिमन्तं पुण्यपुञ्जमिव बालमालोक्य तैरेव पदैः स्तम्भितमिव तस्थौ । अथ पाश्चात्यपक्षात्पुरो भूय वृषभो पृषभासुरं तं शिशुं पदाना- मन्तराले निधाय गोधनं सकलमपि प्रेरयामास । अथ तं वृत्तान्तं नृपोऽवधार्य तैः सामन्तनग- रलोकस्तं बालमानीय पुत्रीयमाणः श्रीपुन इति दत्ताभिधानः प्रवर्द्धयामास । २०५) अथ श्रीरत्नशेखरे राज्ञि दिवं गते तस्य राज्ञः कृताभिषेकस्य साम्राज्यं पालयतः पुत्री समजनि । सा च सम्पूर्णसर्वागावयवमुन्दराऽपि कपिमुखी । तेन वैराग्येण विषयविमुखतां बिभ्राणा श्रीमातेति नामधेयं यभार । सा कदाचिजातजातिस्मृतिः पितुरग्रे खं पूर्वभवं निवे- दितवती-'यदहमवृंदाद्री पुरा कपिपत्नीत्वमनुभवन्ती कस्यापि शाखिन एकस्याः शाखायाः शाखान्तरं सञ्चरन्ती केनापि तदतुल्येन शिल्पेन विद्धतालुः पञ्चत्वमासवम् । तदधोवर्तिनि 15 कामिततीर्थकुण्डे यावगलितं वपुः पपात तावत्तीर्थातिशयान्मामकं वपुर्मानुषाकारमभवत् । यन्मस्तकं तु तत्तथैवास्ते तेनाहं कपिवदना । अथ श्रीपुञ्जनृपस्तस्यास्तन्मस्तकं कुण्डे प्रक्षेपयितुं निजानाप्तपुरुषान्समादिदेश । तैस्तु सुचिरात्तत्र तदवस्थं विलोक्य तथाकृते सा श्रीमाता मानवानना समजनि । ततःप्रभृति सा मातरपितरावनुज्ञाप्याऽर्बुदसंख्यगुणा तस्मिन्नेवाऽबुंदे तपस्यन्ती, कदाचिद्गगनगामिना योगिना ददृशे । स च तत्सौन्दर्यापहृतहृदयो गगनादुत्तीर्य 20 प्रेमालापपूर्वकं त्वं मां कथं न शृणोषि?' इति पृष्टा सेत्यवादीत्-'साम्प्रतं तावत्क्षणदायाः प्रथमो यामो व्यतीतः, तुर्ययामस्य ताम्रचूडेषु रुतमकुर्वाणेषु यद्यस्मिन्नगे कयाचिद्विद्यया द्वाद- शपथा हृद्याः' कारयसि ततो भवन्तमभिक करोमीति तदुक्तिसमनन्तरमेव तत्र कर्मणि चेटकपेटकं नियोज्य यामद्वयेन निर्मापिते सर्वपद्यानिवहे, श्रीमाता वशक्तिवैभवेन कृतकताम्र- चूडरवं कारयन्ती, तेनागत्य "विवाहाय सजीभवेत्यभिदधे । 'तव पद्यायां निष्पाद्यमानायां 25 कुकुटरवः समजनिष्टे'ति तयोक्ते 'भवन्मायया कृतकं कृकवाकुरवं को न वेत्ति? इत्युत्तरं ददानः, स सरित्तीरे तजाम्योपढौकितविवाहोपहारः, श्रीमात्रा 'समस्तविद्यामूलं तत्रिशूलमि- हैव विहाय पाणिपीडनाय सनिहितो भवे'त्याहूय, प्रेमोपहृतचित्ततया तत्तथा कृत्वा सामीप्य- मुपागतः । तत्पादयोः कृतकान शुनो नियोज्य हृदये तेन त्रिशूलेनाहत्य मारितः" । इत्थं नि:- सीमशीललीलायितेन खं जन्मातिवाहितवती । तस्यामखण्डशीलायां व्यतीतायां श्रीपुञ्जराजा 30 तत्र शिखरषन्धरहितं प्रासादमाकारयत् । यतः षण्मासान्ते तस्य गिरेरधोभागवर्ती अर्बुदनामा नागो यदा चलति तदा पर्वतकम्पो भवति । अतः शिखररहितास्तत्र सर्वेऽपि प्रासादाः। ॥ इति श्रीपुअराज-तत्पुत्रीश्रीमाता-प्रवन्धः ॥ 1 'यसाद' स्थाने D 'यत्र तत्र' । 3 'सामन्तनगरको स्थाने D 'समं बमपरेत कोशिस एते शब्दाः। 4 P नाम । 5P भईदे गिरी। 6 BP मास्ति। 7D 'मास' नाति। 8 D पप्रच्छ। 10 D अभीई। 11 Pण्यापादिताः। 2P सर्व०। 9Dमासि। 12P पर्वतला ·प्रभात प्रकीर्णकप्रबन्धः। २०६) कदाधिचौडदेशे गोवर्द्धनो नाम राजाभूत् । तत्र' स्तम्भे निषद्धा सभामण्डपपुरतो न्यायिना' हन्यमाना न्यायघण्टा निनदति । अन्यदा तस्यैकसूनोः कुमारेण रथारूढन पथि सश- रताऽज्ञातवृत्त्या कश्चिद्वत्सतरः पर्थि' व्यापादितः तन्माता सौरभेयी नयनाभ्यामजस्रमभूणि वर्षन्ती खपराभवप्रतीकाराय शृङ्गाग्रेण न्यायघण्टामवीववत् । तघण्टाटङ्कार' नृपो निशम्या- र्जुनकीर्तिस्तमर्जुनीवृत्तान्तं मूलतोऽवगम्य निजं न्यायं परां कोटिमारोपयितुं प्रातः स्वयं स्यन्दने । निविय प्रियपुत्रोऽपि तमेकमेव पुत्रं पथि नियोज्य तदुपरि तां धेनुं साक्षीकृत्य' रथं भ्रामया- मास । तस्य भुभूजः सत्त्वेन तस्य सुतस्य भूयसा भाग्यवैभषेन रथस्य रथाङ्गे समुड़ते स कुमारो न विपन्नः। ॥ इति गोवर्द्धननृपमबन्धः॥ २०७) अथ कान्त्यां पुरि पुरा पुराणनृपतिश्चिरं राज्यं निर्गर्वः कुर्वन् , कदाचिन्मतिसागराभि-10 धानेन प्रियसुहृदा महामायेनाऽनुगम्यमानो राजपाटिकायां व्रजन्, विपर्यस्ताभ्यस्तेन तुरङ्गेण नृपेऽपहियमाणे चतुरङ्गचमूचके क्रमेण दवीयसि सञ्जायमानेऽप्यतिजवे जवनेऽधिरूढस्तवानुप- दिकः सचिवः कियत्यपि भूभागे उल्लचिते सति मार्गोल्लङ्घनपरिश्रमादत्यन्तसुकुमारतया रुधिर- पूरितत्वाद्विपन्ने नृपती कृतानन्तरकृत्या, तं तुरङ्गमं तद्वेषं च सहादाय प्रदोषसमये पुरं प्रविशन् , राज्यस्यानुसन्धानचिकीः सीमालभूपालभयास्कमपि नृपतेः सवयसं सरूपं च कुलालमालोक्य 15 तद्वेषार्पणपूर्व तुरगेऽधिरोप्य सोधप्रवेशानन्तरं देव्यै तं व्यतिकरं निवेद्य, सचिवेन पुण्यसार इति नाम" विधाय स एव नृपतीचके । इत्थं कियत्यपि गते काले स सचिवश्वमूसमूहवृतःप्रतिनपति प्रति प्रतिष्ठासुः स्वप्रतिहस्तकमायं कमपि प्रधानपुरुषं नृपतिसेवाकृते नियोज्य" स्वयं देशान्तर- विहारमकरोत् । अथ स पृथिवीपतिर्निरडशो वेश्यापतिरिव खैरविहारी तदनन्तरं पुरकुम्भका- रान्समस्तानाहूय मृन्मयान् हयान् करिकलभकरभवृषभादींश्च निर्माय तैः समं चिरं चिक्रीड 120 एवं स्थिते समस्तराजलोकस्यावहेलनां नृपतेर्निशम्य ततः स्कन्धावारात् स सचिवः बल्पपरि- च्छदो" नृपमुपेत्येत्यवादीत्-'यस्त्वमिदानीमेवाविस्मृतकारुभावः स्वभावचलाचलतयाँ यदि कामपि मर्यादा न मन्यसे, तदा त्वां निर्विषयीकृत्य कमप्यपरं कुलालबालं भूपालं करिष्यामीति तदुक्ति- क्रुद्धः स नृपः सभायामुपांशुभूमौ 'कोऽत्र भोः' इति व्याहृतिसमनन्तरमेव सजीवभूतश्चित्र- पदातिभिः स सचिवः सन्दानितः । तदसम्भाव्यं महदाश्चर्य "विमृश्य तत्प्रभुप्रभावाविर्भावच-25 मत्कृतचित्तस्तत्पदयोर्निपत्य खं मोचयितुमत्यर्थमभ्यर्थयन् नृपेण तथा कारिते स सभक्तिकं विज्ञपयामास-'भवतः साम्राज्यवाने निमित्तमात्रोऽहम् , तव प्रभावादालेख्यरूपाणि अपि सचे- तनीभूयेत्धं निदेशवशंवदानि भवन्ति तत्र प्राकृतान्येष" कर्माणि कारणमत एव भवान्पुण्यसार इति सान्वयनामा। ॥ इति पुण्यसारप्रवन्धः॥ 30 1AB वदीय०, Dवदायः । 2 BP न्यायेन । 3AD नाखि। 4P 'भजलं' नास्ति। 5P घण्टानिनाई। 6 AD निवेश्य । 7 D साक्षात्कृत्य । 8 P गन्। 9 D विपर्यखवखेन। 10 P बिना नान्यत्र । 11 D श्रीमाक.. 12-P नाम। 13P नाखि। 14 AD निवेध। 15 A वशा०, Db देशा०, B शाप । 16P सम्मान् । 17P विहाय नाम्यत्र 'वृषम'। 18 P परिकरः । 19P सहजचकतया । 20 P कुपितः। 21 D सनीमू.। 22P इति विमान् । 23 BP प्राधनानि । Pविशा०; .

·प्रबन्धचिन्तामणिका २०८) अथ पुरा कुसुमपुरे नगरे नन्दिवर्द्धननामा राजकुमारो निजच्छत्रधरेण समं देशा- न्तरविलोकनकुतुकी पितरावनापृच्छय यदृच्छया गच्छन् प्रत्यूषकाले कापि पुरे प्राप्तः। तत्रापु- त्रिणि नृपती पञ्चत्वमुपागते सति सचिवैरभिषिक्तः पट्टहस्ती निखिलेऽपि नगरे यदृच्छया भ्राम भ्रामं स सम्भ्रमं तत्रागतः। तं नृपंकुमारमासन्नमपि दुःखममिव विस्मृत्य परं छत्रधरमभ्यषि- 5ञ्चत् । स च तत्प्रधानैर्महता महोत्सवेन' पुरं प्रवेश्यमानो राजकुमारमपि तयैव महत्या प्रतिपत्त्या सह गृहीत्वा सौधं गतः । 'अहं राजलोकस्य खामी त्वं तु मम' इत्युचितैरुपचारवचनैस्तमन्तरि- तमारराध । स तु राजा राजगुणानामनों निरवधिदुर्मेधा वर्णाश्रमपालनापरिश्रमानभिज्ञो यथा यथा प्रजापीडनपरः साम्राज्यं कुरुते तथा तथा पशुपतिमूर्धा विधृतराजेव स कुमारः प्रतिदिनं हीयते । कस्मिन्नप्यवसरे तं तथास्थितं कुमारं स नृपतिस्तत्तनुताहेतुं पृच्छन् 'दुर्मेधतया त्वं" 10 यत्प्रजाः पीडयसि तेनात्यन्तमनौचित्येन कृशतामावहामि । २४२. वासो जडाण मज्झे दुजीही सामिसवणपंडिलग्गा । जीविजइ ते लाहो झीण विम्हओ" कीस ॥ इति मया गाथार्थ: सत्यापितोऽस्तीति तद्वचनानन्तरं 'यदस्याः प्रजायाः पापनिरताया अपु- ण्योदयेनावश्यंभाविपीडनावसरेऽहं नृपतीकृतः।यदि प्रजायाः परिपालना लोकेशोऽभ्यलिखिष्य. त्तवा भवत एव पदृहस्ती पहाभिषेकमकरिष्यदिति तदुक्तियुक्तिभ्यां भेषजाभ्यामिव निगृहीत. 15 रुक स कुमारो वपुःपीवरतां पभार । ॥ इति कर्मसारप्रषन्धः॥ २०९) अथ गौडदेशे लष(ख)णावत्यां नगर्या श्रीलक्ष्मणसेनो नाम नृपतिरुमापतिधरनाना" सधिवेन सर्वबुद्धि निधानेन" चिन्त्यमानराज्यश्चिरं राज्यं चकार । स त्वनेकमत्तमातङ्गसैन्यसङ्गा- दिव मदेनान्धता वधानो मातङ्गीसङ्गपङ्ककलङ्कभाजनमज़नि । उमापतिधरस्तु तद्व्यतिकरमव- 20गम्य प्रकृतिक्रूरतया च खामिनोऽनाकलनीयता" च विचिन्स्य प्रकारान्तरेण तं बोधयितुं सभाम- ण्डपभारपट्टे गुप्तवृत्त्यामूनि काव्यानि लिलेख- २४३. शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु स्वाभाविकी स्वच्छता किं घूमः शुचितां जन्त्यशुचयः स्पर्शात्तवैवापरे"। किं चातः परमस्ति ते स्तुतिपदं त्वं जीवितं देहिनां त्वं घेमीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निरोढुं क्षमः॥ २४४. त्वं चेत्सश्चरसे वृषेण लघुना" का नाम दिग्दन्तिनां व्यालैः कणभूषणानि तनु" हानिन हेमामपि । मूर्द्धन्यं कुरुषे जडांशुमयशः किं नाम लोकत्रयीदीपस्साम्बुजबान्धवस जगतामीशोऽसि किं महे ॥ २४५. छिचं प्रमशिरो यदि प्रथयति प्रेतेषु सख्यं यदि क्षीवः क्रीडति मातृभिर्यदि रति धत्ते श्मशाने पदि । सृष्टा संहरति प्रजा यदि तथाप्याधाय भक्या मनस्तं सेवे करवाणि किं त्रिजगती शून्या स एवेश्वरः। २४६. एतसिन्महति प्रदोषसमये राजा त्वमेकस्ततो लक्ष्मीममुरुहां पिधाय कुमदे कि नो" तनोषि श्रियः । यहाक्षी स्थितिरत्र य" सुमन श्रेणीषु सम्भावना त्वं तावत्कतमोऽसि तत्तिरयितुं धातापि नैव क्षमः॥ 25 1AD नास्ति। 2 AD 'निज' नास्ति। 3 BP .दर्शन । 4P प्रभात। 5 Pसकलेऽपि । 6 'माम माम ससम्भ्रम' स्थाने D प्राम'; A 'स अमन्। 7 AD गनुपः। 8 महेन। 9 AD 'परिमम' नाति। 10D 11 AD दोजीहा। 12P सामिझता 13 Page 14 AD सीणिते। 15 D विनियो। 16 Dr नास्ति । 17 AD निधिना। 18 D मदान्धता। 19 D अनाकली। 20 P भवन्ति। 21P सोच पसारे। 22 AD दुता। 23 Pकुरु। 24 BP मा। 25P पत्र। नास्ति।

·10 प्रकाश: ] प्रकीर्णकप्रबन्धः। २४७. सिद्वृत्तसद्गुणमहार्हमनर्यमूल्यकान्ताघनस्तनतटोचितचारुमूर्चे । आः पामरीकठिनकण्ठविलग्नभम हा हार हारितमहो भवता गुणित्वम् । कस्मिन्नपि सर्वावसरप्रस्तावें तानि वीक्ष्य तदर्थमवगम्य तस्मिन्नन्तषं वधौ । यतः- २४८. प्रायः सम्प्रति 'कोपाय सन्मार्गस्योपदेशनम् । विलूननासिकस्येव 'यद्वदादर्शदर्शनम् ॥ इति न्यायात्सामर्षतया तं पदभ्रष्टं चकार । अथ स नृपतिः कदाचिद्राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तो दुरवस्थमेकाकिनमुपायविधुरमुमापतिधरं' तं वीक्ष्य क्रोधाद्वधाय हस्तिपकेन हस्तिनं प्रेरयामास । स तु निषादिनं प्रति प्राह-याववई राज्ञोऽग्रे किश्चिवच्मि तावनवानिवार्यतां गजः। तद्वचनात्तेन तथाकृते उमापतिधरः प्राह- २४९. नमस्तिष्ठति धूलिधूसरवपुर्गोपृष्ठिमारोहति व्यालैः क्रीडति नृत्यति स्रवदमृग् चर्मोद्वहन् दन्तिनः । आचारादहिरेवमादिचरितैराबद्धरागो हरः सन्तो नोपदिशन्ति यस्य गुरवस्तस्येदमाचेष्टितम् ।। इति तद्विज्ञानाङ्कुशेन वशंवदमनोगजो निजचरित्रे किश्चित्सानुशयः खममन्दं निन्दंस्तव्य- सनं शनैर्निषिध्य तं पुनरेव प्रधानीचकार । ॥ इति लक्ष्मणसेनोमापतिधरयोः प्रबन्धः॥ २१०) अथ कासिनगर्यां जयचन्द्र" इति नृपः प्राज्यसाम्राज्यलक्ष्मी पालयन् पङ्गुरिति विरुवं धभार । यतो यमुना-गङ्गायष्टियुगावलम्बनमन्तरेण चमूसमूहव्याकुलिततया कापि गन्तुं न प्रभ-15 वति । कस्मिन्नप्यवसरे तत्र वास्तव्यस्य कस्यापि शालापतेः पत्नी सूहवनाम्नी सौन्दर्यनिर्जितज- गत्रयस्त्रैणा, भीष्मग्रीष्मतों जलकेलिं विधाय सुरसरित्तीरे तस्थुषी सा खानाक्षी, व्यालमौलि- स्थितं खञ्जनं वीक्ष्य तमसम्भाव्यं शकुनं कस्यापि बिजन्मनः" लातुमायातस्य पदोर्निपित्य तद्वि- चारं पप्रच्छ । स निमित्त वित् 'चेन्मदादेशं सदैव तनुषे तदा तव विचारमहं निवेदयामीति तेनोक्ता तव पितृनिर्विशेषस्य मान्यामाज्ञां सदैव मूर्धा तां वहामी ति प्रतिज्ञापरायास्तस्या: 20 'सप्तमेऽहनि त्वमस्य नृपतेरग्रमहिषी भविष्यसीति आदिश्य द्वावपि यथागतं जग्मतुः। अथ निमित्तविदा निर्णीते वासरे स राजा राजपाटिकायाः प्रत्यावृत्तः कापि रथ्यायां नेपथ्यविहीना. मपि अगण्यलावण्यपुण्याङ्गीं सां शालापतिवालां विलोक्य स्वचित्तसर्वम्वचौरीमूरीकृत्याग्रमहिषीं चकार। तदनु तया कृतज्ञया" विप्रं प्रति खां प्रतिज्ञा स्मरन्त्या नृपाय तस्मिन् विद्याधरनिमित्ते विज्ञप्ते पटहप्रणादपूर्व तस्मिन् विद्याधरे आहूयमाने, विद्याधराभिधानानां द्विजानां सप्तशती-25 मागतां विलोक्य तमेकमुपलक्षितं पृथक कृत्वा शेषेषु यथोचितं सत्कृत्य विमृष्टपु नृपतिः 'यथे- प्सितं प्रार्थये ति विद्याधरं विपछिधुरं प्राह । राजादेशप्रमुदितेन तेन 'अङ्गसेवा सदैवास्तु' इति प्रार्थिते नृपतिना तथेति प्रतिपन्ने, तस्य निरवधिचातुर्य पर्यालोच्य सर्वाधिकारभारे" धुरन्धरो व्यधायि । स च क्रमेण सम्पन्नसम्पन् निजद्वात्रिंशदवरोधपुरन्ध्रीणामनुवासरं जात्यकर्परपूराभ- + इदं पचं P आदर्श नोपलब्धम् । 1 D कमित्रप्यवसर० । 2P.समये। 3 P निरीक्ष्य । 4D सन्ति प्रकोपाय। 5 P विशुद्धादर्श० । 6 P नास्ति 'उपायविधुरं'। 7 P विहाय नान्यत्र 'उमापनिधरं'। 8 P ग्यापारयामास । 9 D .रागाहरे। 10 D चरित्रैकवित्।। 11 P जयतचन्द्र । 12 P 'प्राज्य' नास्ति । 13 P विजय। 14 D सामान्या मयाज्ञा। 15 AD कृतज्ञतया। 16 AD विप्रप्रतिज्ञा। 17 P सर्वव्यापारमारे। 15 ·११४ 10 प्रबन्धचिन्तामणिः । [पञ्चमः रणानि कारयन् प्राच्यानि निर्माल्यानीत्यवकरकूपिकायां त्याजयन् साक्षादेवतावतार इव दिव्य- भोगान् भुञ्जानोऽष्टादशजङ्घासहस्राणां ब्राह्मणानामभिलषिताभ्यवहारदानादनु खयमनाति । २११) अथ कदाचित् नृपतिना वैदेशिकभूपतिमभिषेणयितुं चतुर्दशविद्याधरो विद्याधरो राजादेशाद्देशान्तराण्यवगाहमानः कचिदिन्धनविहीने देशे विहितावासस्तेषां विप्राणां पाककाले 5 सूपकाराणां तैलाभ्यक्तवस्त्रदुकूलान्येवेन्धनीकुर्वन् तान्विप्रान् रूल्यैव भोजयामास।अथ प्रतिरिषु निर्जित्य जितकासितया व्यावृत्य प्राप्त निजपुरीपरिसरः पिण्याकाभिलाषात् दुकूलज्वालनेन कुपितं भूपतिमवगम्य खं गृहमर्थिभिर्खण्टाप्य तीर्थोपासनवासनया सञ्चरन् , आनुपदिकेन नृप- तिनानुनीयमानो मानोन्नततया नृपतेराशयं स्वाभिलाषसम्भवेन निवेद्य, कथंकथंचिदापच्छय निजमवसानमसाधयत् । २१२) तदनन्तरं सूहवदेव्या निजाङ्गजस्य कृते युवराजपदवीं याचितो नृपः 'सङ्गहिणी- पुत्रायास्मद्वंशे राज्यं न युज्यते' इति योधिता नृपतिं जिघांसुर्लेच्छानाहूतवती । अथ स्थानपुर- षाणां समायातविज्ञप्तिकया तं व्यतिकरमवधार्य लब्धपद्मावतीवरप्रसादं सादरं कमपि दिग्वा. ससं निमित्तं पृष्टवान् । स पद्मावत्याः सप्रत्ययं म्लेच्छागमनिषेधरूपसमादेशं नृपतेर्विज्ञप्तवान् । अथ कियदिनानां प्रान्ते तान् संनिहितानाकर्ण्य स आशाम्बरः किमेतदिति पृष्टस्तस्यामेव निशि 15 नृपतिप्रत्यक्षं पद्मावत्याः पुरो होममारभत । अथ निरवद्याकृष्टिविद्यया होमकुण्डाज्वालामाला- न्तरिता प्रत्यक्षीभूय श्रीपद्मावती तुरुष्कागमनिषेधमुक्तवती । अथ सामर्षः क्षपणकस्तां कर्णयो- धृत्वा क्रोधानुबन्धात् 'तेषु संनिहितेषु किं भवत्यपि वितथं ब्रूषे ?' इति तेनोपालम्भिता सती सैघमवादीत्-त्वं यां पद्मावतीमतीव भत्तया पृच्छसि साऽस्मत्प्रतापयलात्पलायांचके । अहं तु म्लेच्छगोत्रदैवतं मिथ्याभाषणेन लोकं विश्वास्य म्लेच्छैर्विश्वासं कारयामी'त्युदीर्य तस्यां तिरो- 20 हितायां म्लेच्छसैन्येन प्रातराणसी वेष्टितां चेष्टया जानन् तद्धनुर्वानैश्चतुर्दशशतीमितनिखा- नयुग्मनिखनेऽपलते बले सति प्रबलम्लेच्छपलव्याकुलीकृतमनास्तं सूहवदेव्या अङ्गजं निजगजे" नियोज्य जाह्नवीजले स राजा" ममज । ।। इति जयचन्द्रप्रबन्धः॥ २१३) अथ जगदेवनामा क्षत्रियः त्रिविधामपि वीरकोटीरतां बिभ्रत्, श्रीसिद्धचक्रवर्तिना 25 सम्मान्यमानोऽपि" तद्गुणमअवशीकृतेन नृपतिना परमर्दिश्रीपरमर्दिना समाहूतःसोपरोधं पृथ्वी- पुरन्ध्रीकुन्तलकलापकल्पं कुन्तलमण्डलमवाप्य यावत्तदागमं श्रीपरमहिने द्वाास्थो निवेदयति तावत्तत्सदसि काचिद्विटवनिता विवसना पुष्पचलचलनको" नृत्यन्ती तत्कालमेवोत्तरीयं समा- दाय सापत्रमा सा तत्रैव निषसाद । अथ राजदौवारिकप्रवेशिताय श्रीजगहेवाय परिरम्भप्रियाला- पप्रभृति सन्मानदानादनु प्रधानपरिधानदुकूलं लक्ष्यमूल्यातुल्योटपटयुगं प्रासादीकृत्य तस्मिन् 90 महाहासननिविष्टे सभासम्भ्रमे भग्ने सति नृपस्तामेव विटनीं" नृत्यायादिदेश । अथ सा औ- 1 D जंघा' नास्ति; De संख्या। 2 D चतुर्दशविधाघरोऽपि प्रेषितो देशाद् । 3 P बहिर्दतावासः। 4 BD ते 6P विधस्य । 7 P नास्त्येतत्पदं। 8 P धनुष्कारैः । 9 AD कुछ। 10 AD निजे 11 P विहाय 'राजा' स्थाने 'गजः'। 12 P जयतचन्द्र। 13 D सम्मान्योऽपि। 14P पार्दिना। 15 D 16 D नास्त्येष शब्दः । 5P भाशावसनः। । गजे। पुष्पचलनका। 17 P विटवनिता।

·5 10 15 प्र] प्रकीर्णकप्रवन्धः। चित्यप्रपञ्चचत्रुश्चश्वचातुर्यधुर्या 'श्रीजगदेवनामा जगदेकपुरुषः साम्प्रतं समाजगाम तत्तत्र विषस- नाहं जिहेमि । स्त्रियः स्त्रीष्वेव यथेष्टं चेष्टन्ते' इति तस्या लोकोत्तरया प्रशंसया प्रमुदितमानसस्तं नृपप्रसादीकृतं वसनयुगं तस्यै वितीर्णवान् । अथ श्रीपरमर्दिप्रसावतो देशाधिपत्ये साते सति ऋणग्रस्तस्तदुपाध्यायः श्रीजगदेवस्य मिलनाय समागतः काव्यमिदं प्राभृतीचकार । तपथा- २५०. *अक्षत्रक्षतवालिनो भगवतः कस्यापि सङ्गीतकव्यासक्तस्य च तस्य कुन्तलपतेः पुण्यानि मन्यामहे । एकः कामदुधामदुग्ध मरुतः सूनोः सुबाहुद्वयीं प्रत्यक्षप्रतिपक्षभार्गव भवानन्यस्य चिन्तामणिः ॥ अस्य काव्यस्य पारितोषिके तस्मै स स्थूललक्षो लक्षाई विततार । २५१. चक्रः पप्रच्छ पान्थं कथय मम सखे कास्ति किं स प्रदेशो वस्तुं नो यत्र रात्रिर्भवति झवि चिरायेति स प्रत्युवाच । नीते मेरी समाप्ति कनकवितरणैः श्रीजगद्देवनाम्ना सूर्येऽनन्तर्हितेऽस्मिन् कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः ।। २५२. क्षोणीरक्षणदक्षदक्षिणभुजे दाक्षिण्यदीक्षागुरौ श्रेय समनि धन्यजन्मनि जगद्देदे जगद्दातरि । वर्त्तन्ते विदुषां गृहाः प्रतिदिनं गन्धेभगन्धर्वयोरालानगुमरजुदामघटनाव्यग्रीमवकिकराः ॥ २५३. त्वयि जीवति जीवन्ति बलिकर्णदधीचयः । दारियं तु जगद्देव ! मयि जीवति जीवति ॥ ६५४. दरिद्रान् सृजतो धातुः कृतार्थान् कुर्वतस्तत्र । जगद्देव ! न जानीमः कस्य हस्तो विरस्यति ।। २५५. जगदेव ! जगद्देवप्रासादमधितिष्ठतः । त्वद्यशःशिवलिङ्गस्य नक्षत्ररक्षतायितम् ॥ [१७४] *कीर्तिस्ते जातजाड्येव चतुरम्भोधिमअनात् । प्रतापाय जगदेव ! गता मार्तण्डमण्डलम् ।। [१७] *स्वस्ति क्षत्रियदेवाय जगद्देवाय भूभुजे । यद्यशःपुण्डरीकान्तर्गगनं भ्रमरायते ॥ [१७६] *एकः माचक्रपीठे वितरति कनकं श्रीजगद्देवदेवो याजा दीनाः सहस्रं सततमिति मनो मा विषादास्पदं भूः। आदित्याः किं कियन्तः प्रबलतमतमस्तोममअअनौघ- प्राणत्राणप्रयाणप्रवणहरिखुरक्षुण्णदिक्चऋवालाः ॥ २५६. अगाधः पाथोधिः पृथु धरणिपात्रं विभु नभः समुत्तुङ्गो मेरुः प्रथितमहिमा कैटभरिपुः । जगद्देवो वीरः सुरतरुरुदारः सुरसरित् पवित्रा पीयूपद्युतिरमृतवर्षीति न नवम् ।। 'न नवमिति जगहेवार्पिता समस्या पण्डितेन पूरिता। [१७७] *तथ्या पार्थकथा वृथा बलिरयं शक्रोऽवनी भूचरो लोकः सम्प्रति साहसाचरिताश्चर्येऽपि मन्दादरः । दृष्टः कसरिपुर्न कल्पतरुणा शून्यं महीमण्डलं शोच्यो न मरविग्रहस्त्वयि जगद्देवे जगद्दातरि॥ [१७८] *यदायं दुर्वारः किरति किरणश्रेणिमनिशं यशःप्रालेयांशुर्दिशि दिशि जगदेव ! भवतः । तदा सर्व राकामयसमयमालोक्य भुवनं कुहूशब्दो जातः पिकनिकरकण्ठैकशरणः ।। 1 D. च-चातुर्य० । 2 P सती। 3 D नास्त्येतत्पदं । *D पुस्तके इवं पचं मूलप्रन्थे न लभ्यते। 4D पर्व । 5P श्री। 6 AD सपशः । 7 P प्रभुरवनिपात्रं । * एतविहारिवानि पपानि P भादर्श एवोपलम्पस्ते । . 20 25 30 ·११४ प्रवन्धचिन्तामणिः । [पञ्चमः 10 रणानि कारयन् प्राच्यानि निर्माल्यानीत्यवकरकूपिकायां त्याजयन् साक्षादेवतावतार इव दिव्य- भोगान् भुञ्जानोऽष्टादशजवासहस्राणां ब्राह्मणानामभिलषिताभ्यवहारदानादनु खयमनाति । २११) अथ कदाचित् नृपतिना वैदेशिकभूपतिमभिषेणयितुं चतुर्दशविद्याधरो विद्याधरो राजादेशादेशान्तराण्यवगाहमानः कचिदिन्धनविहीने देशे विहितावासस्तेषां विप्राणां पाककाले 5 सूपकाराणां तैलाभ्यक्तवस्त्रदुकूलान्येवेन्धनीकुर्वन् तान्विप्रान् रूढ्यैव भोजयामास। अथ प्रतिरिपुं निर्जित्य जितकासितया व्यावृत्य प्राप्तनिजपुरीपरिसरः पिण्याकाभिलाषात् दुकूलज्वालनेन कुपितं भूपतिमवगम्य खं गृहमर्थिभिर्खण्टाप्य तीर्थोपासनवासनया सश्चरन् , आनुपदिकेन नृप- तिनानुनीयमानो मानोगततया नृपतेराशयं खाभिलाषसम्भवेन निवेद्य, कथंकथंचिदापृच्छय निजमवसानमसाधयत् । २१२) तदनन्तरं सूहवदेव्या निजाङ्गजस्य कृते युवराजपदवीं याचितो नृपः 'सङ्गहिणी- पुत्रायास्मद्वंशे राज्यं न युज्यते' इति बोधिता नृपति जिघांसुम्लेंच्छानाहूतवती । अथ स्थानपुरु- षाणां समायातविज्ञप्तिकया तं व्यतिकरमवधार्य लब्धपद्मावतीवरप्रसादं सादरं कमपि दिग्या- ससं निमित्तं पृष्टवान् । स पद्मावत्याः सप्रत्ययं म्लेच्छागमनिषेधरूपसमादेशं नृपतेर्विज्ञप्तवान् । अथ कियदिनानां प्रान्ते तान् संनिहितानाकर्ण्य स आशाम्बरः किमेतदिति पृष्टस्तस्यामेव निशि 15 नृपतिप्रत्यक्षं पद्मावत्याः पुरो होममारभत । अथ निरवद्याकृष्टिविद्यया होमकुण्डाज्वालामाला- न्तरिता प्रत्यक्षीभूय श्रीपद्मावती तुरुष्कागमनिषेधमुक्तवती । अथ सामर्षः क्षपणकस्तां कर्णयो- धृत्वा क्रोधानुबन्धात् 'तेषु संनिहितेषु किं भवत्यपि वितथं ब्रूषे ?' इति तेनोपालम्भिता सती सैवमवादीत्-त्वं यां पद्मावतीमतीव भत्तया पृच्छसि साऽस्मत्प्रतापबलात्पलायांचके । अहं तु म्लेच्छगोत्रदैवतं मिथ्याभाषणेन लोकं विश्वास्य म्लेच्छैर्विश्वासं कारयामी'त्युदीर्य तस्यां तिरो- 20 हितायां म्लेच्छसैन्येन प्रातराणसी वेष्टितां चेष्टया जानन् तद्धनुर्वानैश्चतुर्दशशतीमितनिस्वा- नयुग्मनिखनेऽपछुते बले सति प्रबलम्लेच्छपलव्याकुलीकृतमनास्तं मूहवदेव्या अङ्गजं निजगजे" नियोज्य जाह्नवीजले स राजा" ममज । ॥ इति जयचन्द्रप्रबन्धः॥ २१३) अथ जगद्देवनामा क्षत्रियः त्रिविधामपि वीरकोटीरतां बिभ्रत्, श्रीसिद्धचक्रवर्तिना 25 सम्मान्यमानोऽपि तद्गुणमअवशीकृतेन नृपतिना परमर्दिश्रीपरमर्दिना समाहूतःसोपरोधं पृथ्वी- पुरन्ध्रीकुन्तलकलापकल्पं कुन्तलमण्डलमवाप्य यावत्तदागमं श्रीपरमर्दिने द्वास्थो निवेदयति तावत्तत्सदसि काचिद्विटवनिता विवसना पुष्पचलचलनका" नृत्यन्ती तत्कालमेवोत्तरीयं समा- दाय सापत्रपा सा तत्रैव निषसाद । अथ राजदौवारिकप्रवेशिताय श्रीजगद्देवाय परिरम्भप्रियाला- पप्रभृति सन्मानवानादनु प्रधानपरिधानदुकूलं लक्ष्यमूल्यातुल्योटपटयुगं प्रासादीकृत्य तस्मिन् 30 महाहासननिविष्टे सभासम्भ्रमे भने सति नपस्तामेव विटनटीं" नृत्यायादिदेश । अथ सा औ- पति। 1 D जंघा' नास्ति; Dc संख्या० । 2 D चतुर्दशविद्याधरोऽपि प्रेषितो देशान् । 3 P बहिर्दतावास। 4 BD 5Pाशावसनः। 6 P विकृत्य । 7 P नास्त्येतत्पदं। 8 P धनुष्टकारैः । 9 AD .कुल। 10 AD निजे गजे। 11 P विहाय 'राजा' स्थाने 'गजः'। 12P जयतचन्द्र। 13 D सन्मान्योऽपि। 14P परमहिना । 15D 16 D नास्त्येष शब्दः । 17 P विटवनिता।

·10 15 प्रा] प्रकीर्णकप्रबन्धः । चित्यप्रपशचभत्रचातुर्यधुर्या 'श्रीजगहेवनामा जगदेकपुरुषः साम्प्रतं समाजगाम तत्तत्र विवस- नाहं जिमि । स्त्रियः स्त्रीष्वेव यथेष्टं चेष्टन्ते' इति तस्या लोकोत्तरया प्रशंसया प्रमुदितमानसस्तं नृपप्रसादीकृतं वसनयुगं तस्यै वितीर्णवान् । अथ श्रीपरमर्दिप्रसादतो देशाधिपत्ये साते सति ऋणग्रस्तस्तदुपाध्यायः श्रीजगदेवस्य मिलनाय समागतः काव्यमिदं प्राभृतीचकार । तद्यथा- २५०. *अक्षत्रक्षतवालिनो भगवतः कस्यापि सङ्गीतकव्यासक्तस्य च तस्य कुन्तलपतेः पुण्यानि मन्यामहे । एकः कामदुघामदुग्ध मरुतः सूनोः सुबाहुद्वयीं प्रत्यक्षप्रतिपक्षभार्गव भवानन्यस्य चिन्तामणिः॥ अस्य काव्यस्य पारितोषिके तस्मै स स्थूललक्षो लक्षार्द्ध विततार । २५१. चक्रः पप्रच्छ पान्थं कथय मम सखे कास्ति किं स प्रदेशो वस्तुं नो यत्र रात्रिर्भवति भुवि चिरायेति स प्रत्युवाच । नीते मेरौ समाप्ति कनकवितरणैः श्रीजगद्देवनाम्ना सूर्येऽनन्तर्हितेऽस्मिन् कतिपयदिवसैर्वासराद्वैतसृष्टिः ॥ २५२. क्षोणीरक्षणदक्षदक्षिणभुजे दाक्षिण्यदीक्षागुरौ श्रेयःसमनि धन्यजन्मनि जगद्देवे जगदातरि । वर्तन्ते विदुषां गृहाः प्रतिदिनं गन्धेभगन्धर्वयोरालानद्रुमरज्जुदामघटनाव्यग्रीभवकिकराः ॥ २५३. त्वयि जीवति जीवन्ति बलिकर्णदधीचयः । दारियं तु जगद्देव ! मयि जीवति जीवति ।। ६५४. दरिद्रान् सृजतो धातुः कृतार्थान् कुर्वतस्तव । जगद्देव ! न जानीमः कस्य हस्तो विरंस्पति ।। २५५. जगद्देव ! जगद्देवप्रासादमधितिष्ठतः । त्वद्यर्शःशिवलिङ्गस्य नक्षत्रैरक्षतायितम् ॥ [१७४] *कीर्तिस्ते जातजाब्येव चतुरम्भोधिमअनात् । प्रतापाय जगद्देव ! गता मार्तण्डमण्डलम् ।। [१७५] *खस्ति क्षत्रियदेवाय जगद्देवाय भूभुजे । यद्यशःपुण्डरीकान्तर्गगनं भ्रमरायते ॥ [१७६] *एकः क्ष्माचक्रपीठे वितरति कनकं श्रीजगद्देवदेवो याजा दीनाः सहस्रं सततमिति मनो मा विषादास्पदं भूः। आदित्याः किं कियन्तः प्रबलतमतमस्तोममअञ्जनौघ- प्राणत्राणप्रयाणप्रवणहरिखुरक्षुण्णदिक्चक्रवालाः ।। २५६. अगाधः पाथोधिः पृथु धरणिपात्रं विभु नमः समुत्तुको मेरुः प्रथितमहिमा कैटभरिपुः । जगद्देवो वीरः सुरतरुरुदारः सुरसरित पवित्रा पीयूषद्युतिरमृतवर्षीति न नवम् ।। 'न नवमिति जगदेवार्पिता समस्या पण्डितेन पूरिता । [१७७] *तथ्या पार्थकथा वृथा बलिरयं शक्रोऽवनौ भूचरो लोकः सम्प्रति साहसाचरिताश्चर्येऽपि मन्दादरः । दृष्टः कंसरिपुर्न कल्पतरुणा शून्यं महीमण्डलं शोच्यो न सरविग्रहस्त्वयि जगद्देवे जगद्दातरि ।। 30 [१७८] *यदायं दुर्वारः किरति किरणश्रेणिमनिशं यशःप्रालेयांशुर्दिशि दिशि जगद्देव ! भवतः । तदा सर्व राकामयसमयमालोक्य भुवनं कुहूशब्दो जातः पिकनिकरकण्ठैकशरणः ॥ .1D चक्षु-चातुर्य। 2 P सती। 3 D नास्त्येतत्पएं। * D पुस्तके इदं पचं मूलमन्ये न लभ्यते। 4 D पर्य। 5P श्री। 6 AD सयशः। 7P पधुरवनिपात्रं । * एवधिहारिवानि पानि P भादर्श एवोपलभ्यते 20 25 ।

·, प्रबन्धचिन्तामणिः। [पत्रमा [१७१] *सत्रासा इव सालसा इव लसद्गर्वा इवार्द्रा इव व्याजिल्ला इव चक्रिता इव पुरो प्रान्ता इवार्ता इव । त्वद्रूपे निपतन्ति कुत्र न जगद्देवप्रभोः सुभ्रुवां वात्यावर्तननर्तितोत्पलदलद्रोणिदुहीदृष्टयः ।। इत्यादीनि बहूनि काव्यानि यथाश्रुतं ज्ञातव्यानि । अथ श्रीपरमर्दिमेदिनीपतेः पट्टमहादेवी श्रीजगदेवस्य प्रतिपन्नजामिः। कदाचित् राज्ञा सीमा- 5 लभूपालपराजयाय प्रहितः श्रीजगद्देवो देवार्चनं कुर्वन् छलघातिना परषलेन निजं सैन्यमुपद्रुतं शृण्वन् तमेव देवतावसरं न मुमोच । तस्मिन्नवसरे प्रणिधिपुरुषमुग्वाजगद्देवपराजयमश्रुतपूर्व- मषधार्य महिषीं श्रीपरमी प्राह-भवद्भाता संग्रामवीरताऽहंयुतां बिभ्राणोऽपि रिपुभिराक्रान्तः पलायितुमपि न प्रभूष्णुरजनि'। इति नृपतेर्मर्माविधं नर्मोक्तिमाकर्ण्य प्रत्यूषसन्ध्याकाले साराज्ञी प्रतीचिदिशमालोकितवती, राज्ञा "किमालोकसे?' इत्यादिष्टे 'सूर्योदयमिति; 'मुग्धे! किं सूर्यो- 10 दयोऽपरस्यां दिशि कदाचिजाघटीति सा तु 'विरश्चिप्रपञ्चप्रतीपः प्रतीच्यामपि प्रद्योतनोदयो दुर्घटोऽपि घटते परं क्षत्रियदेवजगद्देवस्य भङ्गस्तु न' इति दम्पत्योः प्रियालापे, देवार्चनानन्तरं जगद्देवः पञ्चशत्या सुभटैः समं समुत्थितश्चण्डांशुरिव तमस्काण्डम् , केसरिकिशोर इव गजयू- थम्, वात्यावर्त्त इव घनाघनमण्डलं निखिलमपि प्रत्यर्थिपार्थिवकु(ब)लं हेलयैव तद्दलयामास । २१४) अथ स परमर्दिनामा नृपो जगत्युदाहरणीभूतं परमैश्वर्यमनुभवन् निद्रावसरवर्ज रात्रि- 15न्दिवं निजौजसा विच्छुरितं छुरिकाभ्यासं विदधानोऽशनावसरे परिवेषणव्याकुलं प्रतिदिनमेकैकं सूपकारमकृपः कृपाणिकया निनन् षष्ट्यधिकेन शतत्रयेण भक्तकाराणां वर्षे निषेव्यमाणः कोप- कालानल इति बिरुदं यभार । २५७. आकाश प्रसर प्रसर्पत दिशस्त्वं पृथ्वि पृथ्वी भव प्रत्यक्षीकृतमादिराजयशसां युष्माभिरुज्जृम्भितम् । प्रेक्षध्वं परमर्दिपार्थिवयशोराशेर्विकाशोदयाद्रीजोच्छासविदीर्णदाडिमदशां ब्रह्माण्डमारोहति ॥ इत्यादिभिः स्तुतिभिः स्तूयमानश्चिरं साम्राज्यसुखमनुषभूव । २१५) स च सपादलक्षीयक्षितिपतिना श्रीपृथ्वीराजेन सह सञ्जातविग्रहः समराजिरमधिरूढः खसैन्ये पराजिते सति कान्दिशीकः कामपि दिशं गृहीत्वा पलायनपरः खां राजधानीमाजगाम । अथ तस्य परमर्दिपार्थिवस्थापमानितपूर्वः कोऽपि तत्पूर्वसेवको" निर्विषयीकृतः पृथ्वीराजराज- सभामुपेतः प्रणामान्ते 'किं दैवतं परमर्दिपुरे विशेषात्सुकृतिभिरिज्यते?' इति स्वामिनादिष्ट- 25 स्तत्कालोचितं काव्यमिदमपाठीत्- २५८. मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरसस्तृष्णा न कृष्णार्चने स्तम्भः शम्भुनितम्बिनीप्रणतिषु व्यग्रो विधावग्रहः । नाथो नः परमर्थनेन वदनन्यस्सेन संरक्षितः पृथ्वीराजनराधिपादिति तृणं तत्पत्तने पूज्यते ॥ इति स्तुतिपरितोषितः 'स राजा तं यथेप्सितेने पारितोषिकेणानुजग्राह । स च त्रिःसप्तकृ- स्वस्त्रासितम्लेच्छाधिपो द्वाविंशतितमवेलायां स एव म्लेच्छाधिपतिः पृथ्वीराजराजधानीमुपेत्य 30 निजदुर्द्धरस्कन्धावारेण समवात्सीत् । त्रासितमक्षिकेव भूयो भूयो रिपुरुषैतीति निजनृपतेररर्ति 1P ज्ञेयानि । 2 D श्रीमाल। 3 D.वीरमाथता। 4P रिपुभरा०। 5 D मर्माभिघातन। 6 D 'कदापित' मास्ति। 7 AD 'धमा-' नास्ति । 1-1 एतदन्तर्गतं वाक्यं P भादरों एवं लम्पम् । 8 P बीजोपशासितपादाग्मितुला । 9 D 11 'परमर्दि' नाखि ADI 12 Doमानितसर्वसेवको। 14 A वदीप्सि 1-1 एतदन्तर्गता पंक्ति: D पुस्तके पतिता। 15 D तन। 16 P नृपतिः । 20 10D नास्ति। 13 D स्तब्धः।

·15 प्रकाशः ] प्रकीर्णकप्रबन्धः । मनोगतामवगम्य प्रभोनिःसीमप्रसादपात्रं द्वितीयमिव गात्रं तुलनामा क्षात्रं तेजो वहन् सुभट- कोटिकोटीरः स्वप्रतिविम्बरूपेण पुत्रेण समं म्लेच्छपतेरनीकं प्रविश्य तस्थौं । निशीथसमये तस्य रिपोर्गुरूदरात् परितः खादिरागारधगधगायमानां परिखां निरीक्ष्याङ्गजं जगाद-'अस्यां मम प्रवि- टस्य पृष्ठे पदं वदानो म्लेच्छपतिं निगृहाणे'ति पितुरादेशान्ते 'कार्यमेतन्ममासाध्यतमम् , किं च निजजीविताकाङ्क्षया पितुर्विपत्तिदर्शनम् ; तदहमस्यां विशामि भवन्त एव तमन्तं नयन्तु ।' । इत्युक्त्वा तेन तथाकृते स्वामिकार्य पर्याप्तप्रायं मन्यमानस्तमराति लीलया निगृय यथागतमा- जगाम। विभातभूयिष्ठायां निशि विपन्नं स्खं स्वामिनं निरीक्ष्य परं दैन्यं दधन् म्लेच्छसैन्यं पलायांचके । स तुङ्गसुभटस्तुङ्गप्रकृतितया नृपतेः कदाचिन्न ज्ञापयामास । कस्मिन्नप्यवसरे राजमान्यतया नितान्तपरिचितां तुङ्गपुत्रवधूमवधूतमङ्गलवलयामालोक्य सम्भ्रमान नृपतिना पृच्छयमानोऽपि पयोधिरिव गम्भीरतया मौनमर्यादया किमप्यविज्ञपयन् निजशपथदानपूर्वक 10 पृष्टो निजगुणकथापनकं दुष्करमिति तथापि प्रभोरभ्यर्थनया निवेद्यमानमस्तीत्यभिधाय तथ- त्तान्तं प्रत्युपकारभीर्यथावस्थितं निवेदयामास । २५९. इयमुच्चधियामलौकिकी महती कापि कठोरचित्तता। उपकृत्य भवन्ति निःस्पृहाः परतः प्रत्युपकारशङ्कया' । ॥ इति तुङ्गसुभटप्रबन्धः॥ २१६) अथ कदाचित्तस्य म्लेच्छपतेः सूनुर्नृपतिः पितुर्वैरं स्मरन् , सपादलक्षक्षितिपतिर्विग्रहका- म्यया सर्वसामठ्या समुपेतः पृथ्वीनाथस्य नासीरवीरधनुर्द्धरशरैः प्रावृषेण्यधाराधरधारासारैरिव तस्मिन्ससैन्येऽपि त्रासिते पृथ्वीराजस्तदा तदानुपदिकीभावं भजन, महानसाधिकृतपश्चकुलेन व्यज्ञपि-करभीणां सप्तशत्यापि महानसपरिस्पन्दः सुखेन नोयते, ततः कियतीभिः करभीभिः प्रभुःप्रसीदतु' इति विज्ञप्तो नृपतिः 'म्लेच्छपतिमुच्छेद्य तदौष्ट्रिकमाच्छिद्य भवदभ्यर्थिताः करभी: 20 प्रसादीकरिष्यामीति तत्सम्बोध्य पुनः प्रयाणं कुर्वन् सोमेश्वरनाम्ना प्रधानेन भूयो भूयो निषि- ध्यमानः, तत्पक्षपातभ्रान्त्या नृपतिना निगृहीतकर्णः, तदत्यन्तपराभवात् तम्मिन् प्रभी सामर्षो म्लेच्छपति प्राप्य तदभिभवप्रादुःकरणतस्तान् विश्वस्तान पृथ्वीराजस्कन्धावारसन्निधौ समानीय, पृथ्वीराजराज्ञ एकादश्युपवासकृतपारणादनु सुप्तस्य तन्नासीरवीरैः सह म्लेच्छानां समरसं- रम्भे सञ्जायमाने निर्भरनिद्रानिद्रायमाण एव" तुरुष्कैपतिर्निषध्य वसौधे नीतः । पुनरप्येका-25 वझ्युपवासपारणके नृपतेर्देवतार्थनावसरे म्लेच्छराज्ञा प्रहितं पत्रपात्रीकृतं मांस्पाकं गुरूदरान्त- नियुज्य तथैव देवताराधनवैयग्र्ये सति शुनाऽपहियमाणे तस्मिन् पिशिते 'किं न रक्षसि?' यामि- कैरित्यभिहितः, 'करभीणां सप्तशत्या दुर्वहं यत्पुरा मम महानसं तत्साम्प्रतं दुर्दैवयोगादीहशीं दुर्दशां प्राप्तमिति कौतुकाकुलितमानसो विलोकयन्त्रस्मीति तेनोक्त 'किं काचिदद्यापि स्वय्युत्सा- हशक्तिरवशिष्यत? इति तैर्विज्ञप्ते 'यदि स्वस्थाने गन्तुं लभेत तदा दर्शयामि वपुःपौरुषमिति 30 यामिकैर्विज्ञप्तो म्लेच्छभूपतिस्तस्साहसं दिक्षुस्तदीयां राजधानीमानीय पृथ्वीराजं तत्र राजसौधे 1 D.मिवामात्र । 2 Pबिनाऽन्यत्र नास्तीदं पदं । 3 AD बमु.। 4 AD 'परसैन्य' इत्येव । "कवापनक' स्वाने 'पातकं' शब्दः । 6 BP दूरतः । 7 BP भीरवः। 8 D नास्त्येतत्पदं। 9 D म्लेच्छाधिपतीनां । 10 D एवं' नाति। 11 D तत्र 12 D देव। 5P विहाय अन्यत्र ·- प्रबन्धचिन्तामणिः। [ पक्षमा यावदभिषेक्ष्यति तावत्तत्र चित्रशालायां शूकरनिवर्हन्यमानान् म्लेच्छानालोक्यामुना मर्माभिघातेनास्यन्तपीडितस्तुरुष्कपार्थिवः पृथ्वीराज कुठारशिरश्छेदपूर्व संजहार । ॥ इति नृपतिपरमर्दि-जगदेव-पृथ्वीपतीनां प्रबन्धाः ।। २१७) अथ शतानन्दपुरे परिखीभूतजलधौ श्रीमहानन्दो नाम राजा, मदनरेखेति तस्य 5 राशी । अन्तःपुरप्राचुर्यात् 'तां प्रति विरक्तचेता नृपतिरिति, पतिसंवननकर्मनिर्माणव्यापूता नानाविधान् वैदेशिकान् कलाविवश्च पृच्छन्ती कस्यापि यथार्थवादिनः सत्यप्रत्ययस्य कार्मणकर्मणे किश्चित्सिद्धयोगमासाद्य तत्प्रयोगावसरे- 'मत्रमूलबलात्प्रीतिः पतिद्रोहोऽभिधीयते ।' इति वाक्यमनुस्मरन्ती सतीच तयोगचूर्ण जलधौ न्यधत्त । 'अचिन्त्यो हि मणिमौषधीनां 10 प्रभावः' इति तनेषजमाहात्म्यावशीकृतो वारिधिरेव मूर्तिमान निशि तां नित्यमुपेत्य रेमे । इत्थ- मकस्मादाधानवतीं प्रतीकैस्तविधैर्निीय सकोपो भूपो यावत्तस्याः प्रवासादिदण्डं कमपि विमृ- शति तावत्तस्याः संनिहिते निधन निर्यन्धे प्रत्यक्षीभूय 'जलधेरधिष्ठातृदेवतमहमिति खं ज्ञापयन् मा भैषीरिति तामाश्वास्य प्रति नृपं प्राह- २६०. विवाहयित्वा यः कन्यां कुलजां शीलमण्डिताम् । समदृष्ट्या न पश्येत स पापिष्ठतरः स्मृतः ॥ 15 इति स्वामवज्ञाकारिणं प्रलयकालमुक्तमर्यादया सान्तःपुरपरीवारं दुरवारिणि मज्जयिष्यामि' हिति भयभ्रान्ताया अनुनयपराया 'अयं मदीय एव सूनुः, तदस्मै साम्राज्योचितां नव्यां भुव- महमेव दास्यामी त्यभिधाय कचित् कचित् पयांस्यपहृत्यान्तरीपान प्रादुश्चकार । तानि सर्वाण्यपि लोकेषु कौङ्कणानीति प्रसिद्धानि । ॥ इति कौङ्कणोत्पत्तिप्रवन्धः॥ २१८) अथ पाटलीपुत्रे पत्तने वराहनामा कश्चिद्राह्मणाङ्गभूः आजन्म निमित्तज्ञानश्रद्धालुर्दुर्गत- स्वादसून रक्षितुं पशुन् चारयन् कापि शिलातले लग्नमालिख्याकृततद्विसर्जनः प्रदोषकाले गृहमु- पेतः । कृतसमयोचित्तकृत्यो निशीथकाले भोजनायोपविष्टो लमविसर्जनमनुस्मृत्य निरातङ्कवृत्या यावत्तत्र याति तावत्तदुपरि पारीन्द्रमप्युपविष्टमवगणय्य तदुदराधोभागे पाणि प्रक्षिप्य लग्नं विमृजन सिंहरूपमपहाय प्रत्यक्षीभूय रविरेव 'वरं घृणु' इत्युवाच । अथ 'समस्तनक्षत्रग्रहमण्डलं 25 दर्शयेति वरं प्रार्थयमानः स्वविमानेऽधिरोप्य तत्रैव नीतो वत्सरान्तं यावद् ग्रहाणां वक्रातिचारो- दयास्तमनादीन भावान् प्रक्षत्यरूपान् परीक्ष्य पुनरिहायातो मिहिरप्रासादाद्वराहमिहिर इति प्रसि- द्धाख्यः श्रीनन्दनृपतेः परमां मान्यतां दधानो वाराहीसंहितेति नवं ज्योतिःशास्त्रं रचयांचकार । २१९) अथ कदाचित्स निजपुत्रजन्मावसरे निजगृहे घटिकां निवेश्य तया शुद्धं जन्मकाललग्नं निर्णीय जातकग्रन्थप्रमाणेन ज्योतिश्चक्रे । स्वयं प्रत्यक्षीकृतग्रहचक्रज्ञानबलात्तस्य सूनोः संवत्स- 80 रशतप्रमाणमायुनिर्णीतवान् । तन्महोत्सवे चैकं श्रीभद्रषाहुनामानं जैनाचार्य कनीयांसं सोवरं विहाय नृपप्रभृतिकः स कोऽपि नास्ति य उपायनपाणिस्तद्धाम न जगाम।स निमित्त विन्जिनभक्ताय 1B Oनिकरैः। 1-1 एतदन्तर्गतं वाक्यं D पुस्तके पतितम् । 3 P प्रयोजनावसरे। . 4 D नास्त्ये- तत्पदं। । एतचिहाम्तर्गतः पाठः D पुस्तके पतितः । 5 P प्रसिदिमापुः। 6 P ब्राह्मणसुतः। 7 D 'मावत्' मासि। 8 D जम्ममहो। 9 P जैनमुनि। 10 D 'तद्धाम' मास्ति । 20 2 Dज्याप्रत्या। ।

·15 प्रकाशः] प्रकीर्णकप्रबन्धः। शकटालमनिणे तेषां सूरीणामनागमनकारणमुपालम्भगर्भितं जगी । तेन ज्ञापितास्ते महात्माना सम्पूर्णश्रुतज्ञानकरतलकलितामलकफलवत्कालत्रयास्तस्य शिशोविंशतितमे दिने विडालान्मृत्यु- मुपदिशन्तो वयं नागता इति 'तेषामुपदेशभूतां वाचं वराहमिहिराय निवेदितायां,' ततःप्रभृति निजकुटुम्यं तस्य शावस्यावश्यकी सां विपदं निरोद्धं पिडालरक्षाय' शतश उपायानं कुर्वनपि निर्णीते दिने निशीथेऽकस्माद्वालस्य मूर्ध्नि पतितयाऽर्गलया स बालः परलोकमवाप । ततस्तच्छो- 5 कशङ्खमुद्दिधीर्षवः श्रीभद्रबाहुगुरवो यावत्तद्नेहमायान्ति तावत्तद्गृहाङ्गणे समस्तनिमित्तशास्त्रपुस्त- कान्येकत्र पिण्डीकृतानि संनिहितदहनान्यालोक्य, किमेतदिति पृष्टः सांवत्सरः समत्सरस्तान् जैनमुनीनुपालम्भयन् 'एतानि रोहन्मोहसन्दोहकारीणि धक्ष्याम्येव, यैरहमपि विप्रलन्धः'तेनेति सनिर्वेदमुदिते, तैः श्रुतज्ञानबलात्तजन्मलमं सम्यक् तस्मै निवेध सूक्ष्मेक्षिकया तनहषले ज्ञापिते विंशतिदिनान्येव भवन्ति । इत्थं शास्त्रविरक्तावपनीतायां स ज्योतिषिक इति जगौ-यव-10 निर्षिडालान्मृत्युरुपदिष्टस्तदेव व्यभिचरितमिति तेनाभिहिते तामर्गलां तत्रानाय्य तत्रोत्कीर्ण बिडालं दर्शयन्तो 'भवितव्यताव्यत्ययः किं कदापि भवति? इति महर्षिभिरभिदधे । २६१. कस्यात्र च रुद्यते गतः कः कायोऽयं परमाणवोऽनपायाः। संस्थानविशेषनाशजन्मा शोकवेष कदापि मोदितव्यम् ।। २६२. अभावप्रभवैर्भावैर्मायाविभवभावितैः । अभावनिष्ठापर्यन्ते सतां न क्रियते भ्रमः॥ इत्युक्तियुक्तिभ्यां प्रयोध्य ते महषयः खं पदं भेजुः । इत्थं योधितस्यापि तस्य मिथ्यात्वधत्तू- रितस्य कनकभ्रान्तिरिव तेषु' मत्सरोच्छेकात्तद्भक्तानुपासकानभिचारकर्मणा कांचन पीडयन् कांश्चन व्यापादयन् ततृत्तान्तं तेभ्यो ज्ञानातिशयादवधार्योपसर्गशान्तये 'उपसग्गहरं पास' इति नूतनं स्तोत्रं रचयांचक्रुः। ॥ इति वराहमिहिरप्रयन्धः ॥ २२०) अथ ढङ्काभिधाने भूभृति रणसिंहनामा राजपुत्रस्तनन्दनां भूपलनानी सौन्दर्यनिर्जित- नागलोकवालामालोक्य जातानुरागतया तां सेवमानस्य वासुकेः सुतो नागार्जुननामा समजनि। तेन पातालपालेन सुतलेहमोहितमनसा सर्वासामपि महौषधीनां फलानि मूलानि दलानि च भोजित:ततस्तत्प्रभावान्महासिद्धिभिरलङ्कतः सिद्धपुरुषतया पृथ्वीं" विगाहमानः शातवाहनन- पतेः कलागुरोर्गरीयसी प्रतिष्ठामुपागतोऽपि गगनगामिनी विद्यामध्येतुं श्रीपादलिप्सपुरे पालितांचा-25 र्यान् सेवमानोमानोज्झितमति जनावसरे पादलेपप्रमाणेन गगनोत्पतितान् श्रीअष्टापदप्रभृती- नि तीर्थानि नमस्कृत्य" तेषां स्वस्थानमुपेयुषांपादौ प्रक्षाल्य ज्ञातसप्तोत्तरशतसंख्यमहौषधीनामा- खाद-वर्ण-घ्राणादिभिर्निर्णीय च गुरूनवगणय्य कृतणादलेपः कृकवाकुकलापिवदुत्पतन्" अवटतटे निपतंश्च तद्वणश्रेणिजर्जरिताको गुरुभिः किमेतदित्यनुयुक्तो यथावत्तान्तं निवेदयन् , तचातुर्य- चमत्कृतचेतोभिस्तच्छिरसि पद्महस्तप्रदानपूर्वकं 'पाष्टीकतन्दुलोदकेन तानि भेषजान्यभ्यज्य 30 1-1 एतदन्तर्गवपाठस्थाने P 'तेषामुपदेशे वराहमिहिराय मंत्रिणा निवेदिते' एष पाठः । 1 BP विडालबालरक्षापर्व । 2BP नास्ति। 3D मास्ति 'रोहन्मोह। 4 D 'शान' नाम्ति । 5D व्यभिचारीति । एतत्पर्ष गयरूपेण लिखितं D पुस्तके । 6 D ध्वान्तारितस्य। 7 'ते' स्वाने D 'तयात्राप्युन्छ' । 8 D 'उपासकान्' मान्ति । 10 Pोकाना। 11 B तस्य पासुके। 12 P महीं। 13 P महतीं। 14 AD पारलिहा। 15 'मानोज्झित' स्थाने D 'प्रत' शब्दः । 16P प्रणम्य । 17 D उत्पत्यावटे। 20 9P.नामिका। ....

·१२० प्रबन्धचिन्तामणिः [पनाम: तत्पावलेपाद् गगनगामी भूया' इति तदनुग्रहादेकां सिद्धिमासाद्य 'श्रीपार्श्वनाथपुरतः साध्य- मानो रसः समस्तस्त्रैणलक्षणोपलक्षितपतिव्रतावनिमर्चमानः कोटिवेधी भवतीति तन्मुखा. वाकर्ण्य च; यत्पुरा समुद्रविजयवाशार्हेण त्रिकालवेदिनः श्रीनेमिनाथमुखात् [श्रुत्वा महाति- शायिनः श्रीपार्श्वनाथस्य बिम्ब रसमयं निर्माप्य श्रीद्वारवत्यां प्रासादे न्यस्तम्, द्वारवतीवाहानन्तरं 5 समुद्रेण प्लावितायां तस्यां पुरि, सत्र समुद्रे तस्मिन्धिम्बे तथैव विद्यमाने कान्तीत्यसांयात्रिकस्य धनपतिनानो यानपात्रे देवतातिशयवशात् स्खलिते, इह जिनबिम्बमस्तीति दिव्यवाचा निर्णीय नाविकांस्तत्र प्रक्षिप्य सप्तसंख्यैरामतन्तुभिः सन्दानितमुद्धृत्य निजायां पुरि चिन्तितातीतला- भात् स्वयंकृतप्रासादे न्यस्तवान् । तत्सर्वातिशायिबिम्ब नागार्जुनः स्वसिद्धरससिद्धयेऽपहृत्य सेडीतटिन्यास्तटे विन्यस्य तत्पुरतो रससाधनाय श्रीशातवाहनस्यैकपनी चन्द्रलेखाभिधानां 10 प्रतिनिशं सिद्धव्यन्तरसान्निध्यात्तत्रानीय रसमर्दन कारयति स्म। इत्थं भूयो भूयस्तत्र यातायाते सति बन्धुबुद्ध्या सा नागार्जुनपाधं तदौषधीनां मर्दनहेतुं पृच्छन्ती सोऽपि स्वकल्पनया कोटि- धरसस्य यथावस्थितं वृत्तान्तं निवेदयन् , तस्याश्च वचनगोचरातीतं सत्कारं कुर्वाणोऽनन्यसा- मान्यं सौजन्यं प्रवर्द्धयामास । अथ कदाचित्तया निजाङ्गजयोरस्मिन् वृत्तान्ते निवेदिते तो तल्लुब्धौ राज्यं परित्यज्य नागार्जुनसमलतां भुवमागतौ कैतवेन तस्य रसस्य जिघृक्षया गुप्तवेषौ यत्र 15 नागार्जुनो भुङ्क्ते तत्र तामर्थदानेन परितोष्य रसवार्ता पृच्छतः। सा च तजिज्ञासया तदर्थं सल- षणां रसवतीं कुर्वती षण्मास्यां व्यतीतायां तस्मिन् क्षारामिति रसवती दूषयति सति, इङ्गितः सिद्धं रसमिति ताभ्यां निवेदितवती। अथ प्रतिपन्नभागिनेयाभ्यां ताभ्यां रसग्रसनलालसाभ्यां पासुकिना निर्णीतदर्भाङ्कुरमृत्युमिति परम्परया ज्ञाततत्वाभ्यां तेनैव शस्त्रेण तथैव स निजन्ने । स रसः सुप्रतिष्ठितत्वाइवताधिष्ठानाचं तिरोहितो बभूव । यत्र स रसः स्तम्भितस्तत्र स्तम्भनका- 20भिधानं श्रीपार्श्वनाथतीर्थ रसादप्यतिशायि सकललोकाभिलषितफलप्रदम् । ततः कियता कालेन तद्विम्यं वदनमात्रयर्ज भूम्यन्तरितं बभूव । २२१) अथ श्रीशासनदेवतादेशात् षण्मासी यावदाचाम्लानि निर्मायतया निर्माय कठि- नीप्रयोगेण नवाङ्गवृत्तौ निवृत्तायां श्रीअभयदेवसूरीणां वपुषि प्रादुर्भूते प्रभूतप्रसूतिरोगे पाता- लपालः श्रीधरणेन्द्रनामा सितसर्परूपमास्थाय तद्वपुर्जिह्वया विलियं प्रसह्यं निरामयीकृत्य तत्तीर्थ 25 श्रीमदभयदेवसूरीणामुपदिदेश । श्रीसंघेन सह समागतास्तत्र ते सूरयः प्रस्रवन्ती सुरभि विलो- क्य गोपालबालैर्निवेदितायां भुवि नवं द्वात्रिंशतिकास्तवमवास्तवं" कुर्वन्तस्त्रयस्त्रिंशत्तमे वृत्ते तत्र श्रीपार्श्वनाथविम्यं प्रादुश्चक्रुः । देवतादेशेन च तवृत्तं गोप्यमेव निर्ममेशो निर्ममे । २६३. *जन्माग्रेऽपि चतुःसहस्रशरदो देवालये योऽर्चितः स्वामी वासववासुदेववरुणैः स्वावासमध्ये" ततः। कान्त्यामिभ्यधनेश्वरेण महता नागार्जुनेनार्चितः पायात्स्तम्भनके पुरे स भवतः श्रीपार्श्वनाथो जिनः ।। ॥ इति नागार्जुनोत्पत्ति-स्तम्भनकतीर्थावतारप्रवन्धः ॥ 30 । रसभा 1 D लक्षितः। 2 P वनिता पतिदेवतया मर्यमानः। 3 D • वाहनपलीं। 4 P कुर्वाणा। 5 P सुप्रतिष्ठानदेवताधिष्ठानवशो G-D नास्त्येतत्पदं । 7P पतितमिदं पदं। 8 D मास्ति 'प्रसूति'। 9 P लेलिय। 10 D प्रसथ। 11 'अवास्तव' नास्ति D 12 'त्रय' शब्दो नास्ति DI 13 AD नास्ति । * P आदर्श एतत्पचं नोपलब्धम् । 14 D यन्मार्गेपि । 15 B वर्षाखिमध्ये। 16 B.नाशितः।

·15 प्रशा] प्रकीर्णकप्रबन्धः। २२२) अथ पुराऽवन्त्यां पुरि कधिद्रिमा पाणिनिव्याकरणोपाध्यायतां कुर्वाणः सिमासरित्मा- तवर्तिचिन्तामणिगणेशप्रणामगृहीताभिग्रहः, छात्रैः फकिकाव्याल्यानमभादिभिजिता कदाचित् प्रावृषि तस्या सरितः पूरे प्रसर्पति कृतसम्पापातः, वैवात् सङ्घटितवृक्षस्तन्मूले कराव- लम्बनस्तत्तीरमासाच प्रत्यक्ष परशुपाणि प्रणमन् , तेन तस्साहसानुष्ठानेन घरं वृणीष्वेत्यादिष्टः, पाणिनिव्याकरणस्योपदेशं प्रार्थयमानस्तेन तथेति प्रतिपय खटिकार्पणपूर्व प्रतिदिनं व्याकरणे 5 व्याख्यायमाने षण्मासीपर्यन्ते व्याकरणे समर्थिते सति लम्बोदरं निर्विलम्बमनुज्ञाप्य तत्पथ- मादर्श सहादाय तां पुरीं प्रविश्य कस्यापि पुरस्य स्थण्डिले निषण्ण एव सुष्वाप । ततः प्रत्यूषे प्रेष्याभिस्तं तथावस्थितं प्राप्य विपणिरमणी तवृत्तान्तं ज्ञापिता सती ताभिरेषतं समानीय प्रेहोलपल्यके मुक्तः। अहोरात्रत्रयान्ते किश्चित्त्यक्तनिद्रश्चित्रशालादिचित्रं चित्रकारि पश्यन् खोकसमुत्पन्नमात्मानं मन्यमानस्तया पणहरिणीशा ज्ञापितवृत्तान्तः लानपानभोजना-10 दिभिर्भक्तिभिः परितोषितो नृपसभायां समुपेतः, पाणिनिव्याकरणं यथावस्थितं व्याचक्षाणो नृपप्रभृतिपण्डितैरशेषैः सक्रियमाणस्तदुपात्तं सर्वस्वं तस्यै समर्पयामास । २२३) अथ तस्य क्रमेण चतुर्णा वर्णानां स्त्रियश्चतस्रः प्रिया अभवन् । तथा क्षत्रियाङ्गजा श्रीविक्रमार्कः, शुद्रीसुतो भर्तृहरिः, स हीनजातित्वात् भूमिगृहस्थो गुप्तवृत्याऽध्याप्यते। अपरे त्रयः प्रत्यक्षाः पाठ्यन्ते । एवं भर्तृहरिरज्जुसङ्केतेन तेषामध्याप्यमानानाम्- २६४. दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य । [यो न ददाति न भुत तस्य तृतीया गतिर्भवति ॥] इति पाठ्यमाने' भर्तृहरिरजुसङ्केतेऽसञ्जायमाने प्रत्यक्षच्छात्रैनिभिरुत्तरार्द्ध पृण्यमाने स कुपितः उपाध्यायः-रे वेश्यासुत! अद्यापि रखुसङ्केतं न कुरुषे' इत्याष्टः प्रत्यक्षीभूय शास्त्र- कारं निन्दन- २६५. आयासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः॥ इति पाठाद्वित्तस्यैकामेव गतिं मेने । तेन भर्तृहरिणा वैराग्यशतकादिप्रवन्धा भूयांसश्चक्रिरे । ॥ इति भर्तृहरि-उत्पत्तिप्रबन्धः ॥ २२४) अथ श्रीधारायां मालवमण्डनस्य श्रीभोजराजस्यायुर्वेदवेदी कश्चिद् वाग्भटनामाऽऽयुर्वे- दोदितानि कुपथ्यानि विधाय तत्प्रभावात् रोगान् प्रादुःकृत्य पुनस्तन्निग्रहाय सुश्रुतविश्रुतैसे- पजैः पथ्यैश्च तानिगृह्य, नीरमन्तरेण कियत्कालं जीव्यते इति परीक्षार्थ तस्परिहत्य, दिनत्रयान्ते 25 पिपासापीडितताल्वोष्ठपुट इत्यपाटीत्- २६६. कचिदुष्णं कचिच्छीतं कचित्कथितशीतलम् । कचिद्रेपजसंयुक्तं वारि कापि न वारितम् ॥ इति वारिसत्कारकारि वाक्यमिदमपाठीत् । तेन निजानुभूतो वाग्भटनामा प्रसिद्धो ग्रन्थों विधे'। तस्य जामातापि लघुवाहडः श्वशुरेण बृहदाहडेन सह राजमन्दिरे प्रयातः । प्रत्यूष- काले श्रीभोजस्य शरीरचेष्टितं विलोक्य बृहद्घाहनाय नीरुजो यूयमित्युक्ते लघोर्मुखभर वि-30 लोक्य श्रीभोजेन कारणं पृष्टः स 'स्वामिनः शरीरेऽद्य निशाशेषे कृष्णच्छायाप्रवेशसूषितो राज- • B सन्जका प्रतिरिवः परं पुटिं प्राहा। 1P वीक्ष्य। 2 P माखि। 3D हरिसकेन । + AD मादऽख शोकम एष उत्तरार्षों न लभ्यते। 1-1 एतदन्तर्गता पंक्तिः पतिता A मादरें। 4D इत्याकुपन्; A इत्याविरः। 5 P तस्वरान् । 6 AD प्रायः। 7 AD के। 8 Dawरीरेजित । 20 16 ·, 10 15 १२२ प्रबन्धचिन्तामणिः। [पत्रमा यक्ष्मणः प्रवेशोऽभूदिति देवतादेशेनातीन्द्रियं भावं विज्ञपयन, तस्कलाकलापचमत्कृतेन राज्ञा तस्य व्याधेः प्रतीकारतयानुयुक्तो लक्षत्रयमूल्यं रसायनं निवेदयन् , षद्भिर्मासैस्तावता द्रव्यव्य- येन परमादरेण च तस्मिन रसायने सिद्धे, प्रदोषसमये तद्रसायनं काचमये कुम्पके विन्यस्य नरे- न्द्रपल्यके निधाय प्रत्यूषे देवतार्थनानन्तरं तद्रसायनमत्तुमिच्छुः, रसायनपूजावर्धापनावनु 5 सज्जीकृतायां समग्रसामय्यां स लघुरगवंकारी केनापि कारणेन तं काचकुम्पकं भूमावास्फाल्य बभञ्ज । आः किमेतदिति राज्ञोक्ते रसायनपरिमलयलादेव' पलायिते व्याधी व्याधेरभावाद्धातु- क्षयकारिणानेन' वृथा स्थापितेनालम् , यदय शर्वरीविरामे सति सा पूर्वोक्ता कृष्णा छाया प्रभो. वपुरपास्य दूरं गतव ददृशे, इत्यर्थे देवः प्रमाणमिति तदीयसत्यप्रत्ययेन परितोषितो राजा दारि- यद्रोहि पारितोषिकं प्रसादीचकार । २२५) अथ ते सर्वे व्याधयस्तेन चिकित्सितेन भूतलादुच्छेदिताः, खोकेऽश्विनीकुमारवैद्ययोः खपराभवं निजगदुः। अथ तो तया प्रवृत्त्या चित्रीयमाणमानसी नीलवर्णविहङ्गमयुग्मीभूय व्याधिप्रतिभटस्य लघुवाग्भटस्य धवलगृहवातायनतले वलभ्यां निविष्टौ 'कोऽरुक' शब्दं चक्रतुः। अर्थ स आयुर्वेदवेदी नेदीयांसं तदीयं शब्दं साभिप्रायं चेतसि चिरं विचिन्त्य- २६७. अंशाकभोजी घृतमत्ति योऽन्धसा पयोरसान् शीलति नातिपोऽम्भसाम् । अभुक् विरुद् वातकृतां विदाहिनां चलत्प्रमुक् जीर्णभुगल्पशीररुक्"। इति" भणितानन्तरं किश्चिचमत्कृतचित्तौ तौ प्रयातौ । पुनर्द्वितीयदिने द्वितीयवेलायां ताहक- पक्षिरूपं विधाय प्राक्तनशब्दं कुर्वाणी समायातौ वैद्यगृहे । पुनस्तयोर्वचः' २६८. वर्षासु" यस्तिष्ठति शरदि पिबति हेमन्तशिशिरयोरत्ति । माधति मधुनि ग्रीष्मे खपिति भवति खग! [नरः] सोऽरुक् ।। 20 इति भणितानन्तरं पुनरेव गती। 'तृतीयदिने योगीन्द्ररूपं कृत्वा तद्गृहे समागतौ । तयोर्वचः- २६९. अभूमिजमनाकाशमहट्टान्तमवारिजम् । सम्मतं सर्वशास्त्राणां वद वैद्य ! किमौषधम् ॥ पुनवचा- २७०. अभूमिजमनाकाशं पथ्यं रसविवर्जितम् । पूर्वाचार्यैः समाख्यातं लानं परमौषधम् ॥ तसे निजाभिप्रायसदृशप्रत्युत्तरत्रयवानेन" चमत्कृतचित्तौ वैयौ प्रत्यक्षीभूय यथाभिमतं वरं 25 वितीर्य स्वस्थानं भेजतुः। ॥इति वैचवाग्भटप्रवन्धः॥ २२६) अथ धामणउलिग्रामे वास्तव्यो धाराभिधानः कोऽपि नैगमः श्रिया वैश्रवणस्पर्धिष्णुः सङ्घाधिपत्यमासाच माघद्रविणव्ययव्यतिकरजीवितजीवलोकः पञ्चभिरङ्गः समं श्रीरैवताच- लोपत्यकायां विहितावासः, दिगम्बरभक्तेन केनापि गिरिनगरराज्ञा" सिताम्बरभक्त इति स 30 स्खल्यमानस्तद्वयोः सैन्ययोः समरसंरम्भे प्रवर्तमाने सति अमानेन रणरसेन युध्यमाना देवभ- 1D परिमलादेव। 2P 'अनेन' नास्ति । . 3 D 'मधु' मास्ति । 6 A पृतमत्तयों- 7 D नाति योऽम्भसा । 8 D विभुरु। 9 D मापता; A तावकृता । 10 P रूपमुक। 11 D पसारभु। 12 D इत्पभाणि । 13 D 'किमित्' नास्ति । 14 D .बचः प्रतिवचः । 15P वर्षा। 1-1 एतदन्तर्गता पंकि: P प्रती पतिता। 16 D भहन्तव्यमा । 17 इवं पदं D पुखके मूलमन्थे मास्ति । 18 A धारणडलि। 19 A धारापा, 20 D.राजेन। 4D ततः। 5A भाशाक.। धसा। P मास्ति।

·10 प्रकाशः] प्रकीर्णकप्रबन्धः। १२३ स्यातिशयवल्लभतया प्रोत्साहितसाहसा विषय ते पत्र पुत्राः पनापि क्षेत्रपतयो बभूवुः। तेषां क्रमेण नामानि-कालमेघः१, मेघनावा २, भैरवः ३, एकपदः ४, त्रैलोक्यपाद: ५-इति पभूषुः। तीर्थप्रत्यनीकं पञ्चतां नयन्तस्ते पश्चापि गिरेः परितो विजयन्ते स्म । २२७) अथ तस्पिता धाराभिधान एक एवावशिष्टः कन्यकुब्जदेशे गत्वा श्रीषपभधिसूरीणां व्याख्याक्षणप्रक्रमे श्रीसङ्घस्याज्ञां दत्तवान्-'यदैवतकतीर्थे दिगम्बराः कृतषसतयः सिताम्बरान् 5 पापण्डिरूपान् परिकल्प्य पर्वतेऽधिरोदुं न ददति; अतस्तान् निर्जित्य तीर्थोद्धारं कृत्वा निजद- र्शनप्रतिष्ठापरैर्व्याख्याक्षणो विधेय' इति तद्वचनेन्धनप्रोज्वलितप्रतिघंप्रज्वलनावामनृपति सहा- दाय तेन समं तां भूधरधरामवाप्य सप्तभिर्दिनैर्वावस्थलेन दिगम्बरान् पराजित्य श्रीसखसमक्षं श्रीअम्बिका प्रत्यक्षीकृत्य 'इकोवि नमुकारे.' 'उजिन्तसेलसिहरे' इति तदुक्तां गाथामाकर्ण्य सिताम्बरदर्शने स्थापिते सति पराभूता दिग्वसना पलानकमण्डपात् सम्पापातं वितेनुः । ॥इति क्षेत्राधिपोत्पत्तिप्रबन्धः॥ २२८) अथ कदाचिद्भवान्या भव इति पृष्टः-'यत्त्वं कियतां कार्पटिकानां राज्यं ददासि? इति तद्वाक्यादनु 'यो लक्षसङ्ख्यानामपि एक एव वासनापरस्तस्यैष राज्यमहं वितरामी ति प्रत्ययदर्श- नाय गौरी पङ्कमग्नां जरतीं गवीं विधाय स्वयं नररूपेण तटस्थः पङ्कात्तामुद्धत्तुं पान्यानाकारयन् तैरासन्नसोमेश्वरदर्शनोत्कैरुपहस्यमानः कृपावता केनापि पथिकवृन्देन तस्यामुद्ध मारब्धायां 15 सिंहरूपेण शिव एव तान् त्रासयन् कश्चिदेक' एव पथिको मृत्युमप्यादृत्य तस्या गोः समीपं नौज्झत् । स एव राज्याई इति पृथक कृत्य गौर्या दर्शितः। ॥ इति वासनाप्रबन्धः॥ २२९) अथ कश्चित्कार्पटिकः सोमेश्वरयात्रायां व्रजन् पथि लोहकारीकसि' प्रसुप्तः । तस्य लोहकारभार्या पतिं निहत्य कृपाणिकां कार्पटिकशीर्षे निदधती बुम्बारवमकरोत् । आरक्षकेण 20 तम्रागत्य तस्यापराधिनः करौ छिन्नौ । स सदैव देवस्योपालम्भनपरः निशि प्रत्यक्षीभूयेत्युक्त:- 'शृणु, त्वं स्खं प्राग्भवम्"-कदाचिदजा" केनापि एकेन सोदरेण पाणिभ्यां श्रवणयोधृता, तदप- रेण मारिता । ततः सा अजा मृत्वा इयं योषिदजनि । येन व्यापादिता स साम्प्रतं पतिरभूत् । यत्त्वया कर्णौ विधृतो तदा तव समागमे जाते सति करी छिन्नौ । तत्कथं ममोपालम्भः ।। ॥ इति कृपाणिकाप्रवन्धः॥ २३०) पुरा शपुरनगरे श्रीशको नाम नृपतिस्तत्र नामकर्मभ्यां धनदः श्रेष्ठी। स कदाचित्क- रिकर्णतालतरलां कमलां विमृश्योपायनपाणिपोपान्तमुपेत्य तं परितोष्य च तत्प्रसादीकृतायां भुवि चतुर्भिर्नन्दनैः सह समालोच्य सुलमे जिनप्रासादमचीकरत् । तत्र प्रतिष्ठितविम्यानां स्था- पना" विधाय, तस्य प्रासादस्य समारचनाय बहून्यायबाराणि रचयन् , तत्सपर्यापर्याकुलतया नानाविधकुसुमवृक्षावलीसमलतमभिराममारामंच निर्माप्य,तचिन्तकेपु गोष्ठिकेषु" नियुक्तषु, 30 उदिते प्राक्तनान्तरायकर्मणि क्रमात् संहियमाणसम्पवधमर्णतया तत्र मानम्लानिमाकलय्यान- 1P इत्यादयः। 2 D पर्वताविरूदावेच्छन्ति । 3 'प्रतिष' स्थाने D 'प्रतीप- 5 D इत्यादि। 6 D पान्यांखामुबर्तमाकारयन्। 7 P कोऽप्येक। 8 P .कारगृहे। 9P साराविण 10 D नास्ति। 11 D त्वचा प्राग्म। 12 Aकदाप्यजा। 14 D नास्ति। 25 4 P भासाय। 13 P नास्ति।

·. प्रबन्धचिन्तामणिः । [पत्रमा तिदूरवर्तिनि कापि ग्रामे कृतवसतिर्नगरयातायातेन सुतोपात्ताजीविका कियन्तमपि कालमति- वाहितवान् । अथान्यस्मिन्नवसरे सन्निहिते चतुर्मासकपर्वणि तत्र यायिभिः सुतैः समं स धनवा शङ्खपुरं प्राप्य निजप्रासादसोपानमधिरोहन , निजारामपुष्पलाविकयोपायनीकृतपुष्पचतुःसरिका परमानन्दनिर्भरस्ताभिर्जिनेन्द्रमभ्यर्च्य, निशि गुरूणां पुरः खं दौस्थ्यममन्दं निन्दन् , प्रद- 5त्तकपर्दियक्षाकृष्टिमनोऽन्यदा कृष्णचतुर्दशीनिशीथे तमेव मन्त्रमाराधयन् , प्रत्यक्षीकृतात् कप- वियक्षात् गुरूपदेशतश्चतुर्मासकावसरे पुष्पचतुःसरिकपूजापुण्यफलं देहीति प्रार्थयन् , तेन 'एक- स्थापि पूजाकुसुमस्य पुण्यफलं सर्वज्ञेन विना नाहं वितरीतुं प्रभूष्णुरि ति; किं तु कपर्दियक्षस्तस्य साधर्मिकस्यातुल्यवात्सल्यसम्बन्धे तद्धानि चतुषु कोणेषु सुवर्णपूर्णान् चतुरः कलशान निधी- कृत्य तिरोदधे । स प्रातः स्वसननि समागतः धर्मनिन्दापराणां नन्दनानां तद्रव्यं समर्पया- 10 मास । तेऽपि निर्षन्धात् पितुः पार्श्वे तद्विभवलाभहेतुं पृच्छन्तस्तेषां हृदि धर्मप्रभावाविर्भावाय जिनपूजाप्रभावतः परितुष्टेन कपर्दियक्षेण प्रसादीकृतां तां संपदं निवेदयामास । तेऽपि सम्पन्न- सम्पत्तयस्तदेव जन्मनगरं समाश्रित्य निजधर्मस्थानसमारचनपरा जिनशासनमभावनां विविधां कुर्वन्तो वैधर्मिकाणामपि मनस्सु जिनधर्म निश्चलीचक्रुः । ॥ इति श्रीजिनपूजायां धनवप्रवन्धः॥ 15 ॥ इति श्रीमेरुतुकाचार्यविरचिते' प्रबन्धचिन्तामणौ विक्रमादित्योदितपात्रविवेचनप्रमुखं जिनपूजायां' धनदप्रबन्धपर्यन्तवर्णनो नाम प्रकीर्णकाभिधानः पञ्चमः प्रकाशः समर्थितः ॥ अिस्मिन्प्रकाशे ग्रन्थसंख्या ७७४ । समस्तग्रन्थे प्रतिश्लोक ग्रन्थाग्रं ३१५० ॥ 1D नास्ति। 2P अतुम्छ । 3 D धर्मदान। 4 AD वीतराग०। 7 A भईवर्षायो। 8P नाति । +P प्रतावेरेयं पंक्तिरा। 5P चायविकृते । 6P प्रभृति तथा।

·ग्रन्थकारस्य प्रशस्तिः। 5 दुःप्रापेषु' बहुश्रुतेषु गुणवद्धेषु च प्रायशः शिष्याणां प्रतिभाभियोगविगमादुचैः श्रुते सीवति । प्राज्ञानामथ भाविनामुपकृति कत्तु परामिच्छता ग्रन्थः सत्पुरुषप्रबन्धघटनाचक्रे सुधासत्रवत् ॥१॥ प्रबन्धानां चिन्तामणिरयमुपात्तः करतले स्थमन्तस्य भ्रान्ति रचयति चिरायोपनिहितः। हदि न्यस्तः शस्तां सृजति विमला कौस्तुभकलां तदेतस्माद् ग्रन्याद्भवति विबुधः श्रीपतिरिव ॥२॥ यथाश्रुतं सङ्कलितः प्रवन्धैर्ग्रन्थों मया मन्दषियापि यत्नात् । मात्सर्यमुत्सार्य' सुधीभिरेष प्रज्ञो रैरुन्नतिमेव नेयः ॥ ३॥ यावदिवि कितवाविव रविशशिनौ क्रीडतो ग्रहकपः। ग्रन्थस्तावन्नन्दतु सूरिभिरुपदिश्यमानोऽयम् ॥४॥ त्रयोदशखब्दशतेषु चैकषष्ट्यधिकेषु क्रमतो गतेषु । वैशाखमासस्य ध पूर्णिमायां प्रन्या समाप्ति गमितो मितोऽयम् ॥५॥ 10 15 सुपश्रीविक्रमकालातीत' संवत् १३६१ वर्षे वैशाखसुदि १५ रवावयेह श्रीवर्द्धमानपुरे प्रपन्धचिन्तामणिग्रन्थः समर्थितः। ॥समाप्तोऽयं प्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थः॥ 1Pायेषु। 2 P प्रबन्धप्रन्यो। 8 P उत्सुम्य । * D पुस्खके एतत्पचं टिप्पणीस्थाने उदतं प्राप्यते, परं APDa भाव” मूलग्रन्थ एव समुपलभ्यते। + एतत्पदं P प्रती माति। AD 'वैशाल' खाने 'फाल्गुण' शब्दो विद्यते स प्रान्तिमूलक एव ।

·परिशिष्टम्- कुमारपालस्य अहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः । - नाभूम भविता श्रीमद्धेमसरिसमो गुरुः । श्रीमान् कुमारपालश्च जिनभक्तो महीपतिः॥१॥ अथ चौलुक्यचक्रवर्तिनः प्रभुप्रतियोधान्मारिनिवारणप्रबन्धश्चैवम्-कस्मिन्नप्यवसरेऽणहिल्ल- पुरे श्रीकुमारपालदेवनामा नृपो वाहकेल्यां व्रजन् सौन्दर्यनिर्जितसुरसुन्दरी यालेन्दुवदनां सदा- चरणप्रसरणशीलामपि मन्दचरणप्रचारां मुनिभिः समं क्रीडां कलयन्ती सुकोमलवचःमपञ्चच- मत्कारितत्रिजगज्जनां सस्मितमधुराकृति' कामप्येका बालिकां वीक्ष्य तद्रूपापहृतचित्तः सन्नि- हितप्रसादचित्तं 'केयमित्यादिशस्तेनेति विज्ञपयांचवे-'अपारश्रुताकूपारपारदृश्वतया सात- कलिकालसर्वज्ञप्रसिद्धादशभेदभिन्नतपस्समाराधनवशंवशीकृताष्टमहासिद्धेनिःशेषभूपालमौ- 10 लिमणिचुम्बितपादपीठस्य भगवतः श्रीहेमचन्द्रमहराश्रमवासिनी अहिंसानाम्नी कनीयम् । *अस्या याथातथ्यानुरूपनिरूपणविधौ न प्रगणन्ते स्मृतिपुराणवांसि भूयांसि । किन्तु सकल- जन्तुजातजनकायितश्रीजिननायकोपदिष्टस्पष्टसिद्धान्तोपनिषदावासितहदा केनापि मुनिपुङ्गवेन प्ररूपिताऽस्याः स्थितिरीतिः, नान्येनेति वाचमाकर्ण्य वसौधमध्यास्त नृपतिः। परं तस्याः खरूपावयोधाय तथाङ्गीकाराय च परमरसिको भाग्यसौभाग्यादि तदङ्गीकारेण कृतार्थ कर्तुकामो 15 विवेकनाना मित्रप्रवरेण आदिष्टवर्मना तेषामेव मुनीनां आश्रममासाद्य तत्पुरः क्रीडता सदाचारनामा तद्भात्रा प्रख्याततदागमप्रवृत्तीन् समचित्तवृत्तीन् तान् श्रीहेमचन्द्रसूरिमहर्षीन् सहर्ष सभक्तियुक्तिकं क्षितितलमिलन्मौलिरानम्य तस्याः स्वरूप पप्रच्छ । तैरथोचे-'शृणु नृपपुङ्गव!* त्रिजगदेकसार्वभौमस्य श्रीमदर्हद्धर्माधिपस्यानुकम्पामहादेव्याः कुक्षिसरसीराजहंसी निःसीमसौन्दर्या अहिंसाभिधेयं कनी । यस्मिल्लग्ने सुतेयमजनि तल्लग्नग्रहबलं तत्पित्रा सर्वविदा 20 एवमादिष्टम्-यदियमतीव पुण्यवती सुदतीशिरोमणिर्दुहिता । पुत्रजन्मोत्सवादप्यस्या जन्म श्लाघ्यम् । यतः- श्रियाऽम्भोधिं विधि वाचां देव्या व्यालोक्य विश्रुतौ । दुष्पुत्रदुःखान्मार्केन्द्र तापमङ्गं च मुश्चतः॥२॥ अतः क्रमादु वर्द्धमाना कन्याऽसौ अनुरूपवराप्राप्त्या वृद्धकुमारी भूत्वा केनाप्यनुरूपेण महीमहे- न्द्रेण सोपरोधमूढा सती सतीमतल्लिका तमुवोढारं च खं च जनकं च परामुन्नतेः कोर्टि नेष्य- 25 तीति। स चोद्वोढालीलयैव महामोहमहीपं जित्वा परमानन्दभाजनं भवितेति' श्रुत्वा नृपोऽवादीत् -'प्रभो! अधुनाईद्धर्मपुत्री श्रीयुष्मचरणकमलमुपासती श्रीयुष्मद्चसैव परिणेतुं शक्येत नान्येन। ततः प्रसीदन्तु पूज्यपादाः, विषीवन्तु विषादाः, प्रवर्ततां महामोहजयः, पामोमि परमानन्द- मिति बचापर्यन्ते गुरुराह-'इयं वृद्धकुमारी । दुःपूरस्तस्याः सङ्गरः । तं सगरं तस्या एव पार्धा- + एतदन्तर्गतः पाठः A आदर्श नास्ति । 1 'एका नास्ति P। 2 P सनिहितं सदाचारनामानं तातरमिव । एतद्वितारकान्तर्गतं वर्णनं A आदर्श नास्ति । तत्रैतत्स्थाने 'इति निशम्य नृपः कदाचित् तान् महर्षीन् मोदमाए समतिक सौधमाकार्य तवृत्तान्तं पूछतैरूचे-' इत्येवंरूपा संक्षिसा पतिः । $ एतदन्तर्गतं वर्णनं A. भादर्श नास्ति । तत्र अस्य स्थाने 'तद्वाक्यपर्यन्ते तदर्थे तामनुकूल्य तस्याः सवित्रे सुबुद्धिनानी दूती प्राहिणोत् ।' एतावती संक्षिसा पंक्तिर्विधते । * ·10 15 कुमारपालस्याहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः । कृत्वा परिणेया नान्यथा' इति पीयूषकल्पां वाचमाकर्प तस्याः सविधे सुबुद्धिनामदूतीं अनु- कूल्य प्राहिणोत् । सा तांसप्रश्रयं प्रणिपत्य व्यजिज्ञपत्-'खामिनि राजकन्ये धन्यतमासि; यत्वा- मष्टादशदेशसम्राट् समस्तसामन्तसीमन्तमणिमयूषमालालकृतचरणकमलयुगलचौलुक्यचक्र- वर्तीश उद्बोदुमभिलषति।' इति तद्वचसा मुखमोटनया नाटयन्ती सोपहासोल्लासं सैवं प्राह- "सखि ! अलं नरकान्तप्राज्यसाम्राज्यवासिलोभनवार्ताविस्तरेण । परमनुकूलमेव दयितं समीहे। । पुरुषा हि परुषाशया नानाविधानुरागवन्तः, तैः किं क्रियेत । यत:- अनूढापि]वरं कन्या रूपयौवनवत्यपि । निष्कलेनानुकूलेन न कुपत्या विडम्बिता ॥३॥ परं शृणु,- निष्किश्चनेन दयितेन' विवाहितानां यद् योषितां सुखपदं न तदीश्वरेण । भागीरथीं वहति यो शिरसा गिरीशो लक्ष्मीपतिः स्पृशति नैव पुनः पदापि ॥४॥ तथा वृथा जानीहि मदरणाभिलाषम् , दुःपूरा मे प्रतिज्ञा महीमहेन्द्रेणापि ।' इत्युक्तवती युवतीं सा प्राह-सखि ! भवत्या अहं प्रियसखी अनुपलपनकर्तव्याऽस्मि, सद् ब्रूहि खाभिमत- मिति । अहं तथा सुबुद्धिर्नाम यथा पूरयामि ते प्रतिज्ञा तेन कुमारपालेन भूपालेने ति उक्ता सा प्रोवाच- सत्यवाक् परलक्ष्मीमुक् सर्वभूताभयप्रदः । सदा खदारसन्तुष्टस्तुष्टो मे स पतिर्मवेत् ॥ ५ ॥ *सुदूरं दुर्गतेर्बन्धून दूतान् सप्तपौरुषान् । निर्वासयति यश्चित्तात्स शिष्टो मे पतिर्मवेत् ॥ ६ ॥ मत्सोदरं सदाचार संस्थाप्य हृदयासने । तदेकचित्तः सेवेत स कृती मे पतिर्भवेत् ॥ ७ ॥ इति तद्वाचमाकर्ण्य सकर्णा सा व्यजिज्ञपत्-शृणु सुलोचने! तदाहं यथार्थनामा, यदाते प्रतिज्ञा श्रीहेमसूरीन पुरस्कृत्य समग्रजनसमक्षं तव प्रतिज्ञातानर्थान समर्थ्य त्वां परिणयति, तदा मां विदग्धां खसखीं मन्येथा, अन्यथा न तृणायेति।' इत्युक्त्वा नृपसंसदि तस्या दुःपूरं सगरमचक-20 थत् । सोऽपि तदवज्ञाकुकूलानभेन (1) सन्तप्तस्वान्तः परामरतिं बिभ्राणः, तयैव सुबुद्ध्याभिवधे- 'हे श्रीनिधे! विधेहि धीरताम् , किं दुष्करं पौरुषाधिष्ठितानाम् । तथा वास्ति निरपायश्यायः)। अनुसर्यते हेमचन्द्रमहर्षिः, श्रूयन्ते तद्वचांसि।' इति तथा प्रेरितो विनयवत्तहस्तावलम्बो ययो उपसूरिम्, ननाम तत्पदाम्बुजान्, पप्रच्छ तत्कनीसङ्गरवृत्तान्तम् । 'वत्स ! पूरय तस्याः समी- हितं चेत्तस्याः परिणिनीषाऽस्ति । निःसीमोन्नतये परिणेतारं मोस्यते (2) एषा । यतः- १-२ तथा ३-४ भान्तर्गतं वर्णनं A भादर्श न विद्यते। 1P काम्तेन तेन चकिचा * एततारकान्तर्गतवर्णनस्थाने A भादरों निभावतारितं संक्षिप्तमेव वर्णनं प्राप्यते । यथा-'इति तस्याः प्रनिश्रयं दुःश्रवमाकर्य सा विफलवैदग्यमानिनी सं पदमुपगता स्वामिनं सर्वथा निराशमकरोत् । तदनु तं भूपं तद्वियोगामिमममाकलय्य श्रीहेमचनमहर्षि- स्तमिति प्रतिबोधितवान्-यः कन्याया इतरलोकदुष्करः संगरः स तवाप्युभयलोकहितसदनुकूलना हेतुन । भतम्तमपि निर्मायतया निर्माण सनिःसीमोडतये सा सर्वथा परिणेतुमुचितैव । यत:- धन्यां सतीमुत्तमवंशजातां लगवाधिकां याति न का प्रतिष्ठाम् । क्षीरोदकन्यां गिरिराजपुत्री गोपस्तथोमध यथाधिगम्य ॥ इति तेन महर्षिणा प्रतिबोध्य बानशेषानमिमहान् प्राहयित्वा तस्याः सम्प्रदाम पके । भय सं० १२१६ मार्ग सुवि २ द्वितीयल बकवनि संवेगमजाडो रखत्रयवसामहतो दक्षिणपाणिवद्धदानकरणः सम्यक्त्वानुचरेण समं श्रद्धासहोदरया क्रियमाणलवणाववारणो गुरुभक्ति- देशविरति-बानणीम्यां दीपमानवकमालः पौग्यवेश्मद्वारि भनुकम्पया कन्याजनम्या कृतमोतुणः श्रीमन्महादेवसाईतः साक्षिस सुपतिहिंसायाः पाणि अमाह।' , 25 ·प्रबन्धचिन्तामणिपरिशिष्टम् । धन्यां सतीमुत्तमवंशजातां लब्ध्वाधिक याति न कः प्रतिष्ठाम् । क्षीरोदकन्यां गिरिराजपुत्री गोपस्तथोग्रश्च यथाधिगम्य ॥ ८ ॥ इति तद्वचनमाकर्ण्य दूरितदुरितावलिं योजिताञ्जलिं तं भूपालपुङ्गवं नानाभिग्रहान् ग्राहयित्वा तस्याः प्रदानेनाऽनुजग्राह । ततः प्रमोदः सञ्जज्ञे। संवत् १२१६ वर्षे मार्गसुदि द्वितीयायां बल. 5 वति लग्ने संवेगमतङ्गजारूढो रनत्रयालकृतशरीरः शुभमनःपरिणामवसनवान् दक्षिणपाणिबद्ध- दानकरणः सम्यकसितातपत्र निवारिततापव्यापः श्रद्धासोदर्या क्रियमाणलवणावतरणो गुरुभ- क्ति-देशविरति-समिति-गुप्ति-प्रमुखसुमुखीजाणिणीगणदीयमानधषलमङ्गलः अमारिघोष एतत्पू- र्णादितिर्वसे......(१) पटहेषु वाधमानेषु प्रोत्सारितेषु परिग्रहप्रमाणपटेषु दूरितेषु पापावकरेषु सद्बोधसुमन श्रेणिवासितासु सन्यायराजवीथीषु पौषधागारद्वारमाससाद । तदा अनुकम्पामहा- 10 देव्या कन्याजनन्या कृतप्रोङ्गणः श्रीमदर्हतः साक्षिकं स नृपवरेन्द्रो अहिंसायाः पाणिं जग्राह । तवा तारामेलपर्वणि परमानन्दः। अथ षट्त्रिंशत्सहस्रपरिमाणत्रिषष्टिपुरुषचरित्राणि नवागावे- दीमहोत्सवेन समानिन्ये । दिपडघास्थाने कपईपञ्चकन्यासव्यवहारे ते विंशतिर्वीतरागस्तवा नवाः । तत्र वंशे २ एकैकं शमीकाष्ठम् । तत्पदे श्रीयोगशास्त्रप्रकाशाः १२; तथा लक्षण-साहित्य- तर्केतिहास-प्रमुखशास्त्ररचना तत्परिकरः। मूलोत्तरगुणाभ्यां दृढीकृत्य वेदिकायां ज्ञानानलमु- 15 दीप्य, तत्र 'चसारी मंगल' इति मगलान्यदात् । द्वासप्ततिलक्षप्रमाणरुदतीकरमोचनं कन्या- मुखमण्डने राज्ञा दत्तम् । तत्कालमेव तस्याः पबन्धं कारयित्वा तत्पितुर्योग्यानावासान् १४४४ विहारान्कारयामास । ततः सा हिंसा सपल्या अहिंसायाः परोन्नति तथाविधामालोक्य भर्तुः पराभवनिवेदनाय पितुर्धातुः समीपमुपागता। चिरदर्शनादभिभववैरूप्याच्चानुपलक्षिता तेने- स्यभिवधे- का त्वं सुन्दरि ! १, मारिरमि तनया ते तात धातः प्रिया, किं दीनेव', पराभवेन, स कुतः, किं कथ्यता कथ्यताम् । हेमाचार्यगिरा परा_गुणवान् हद्भक्त्रहस्तोदरान् मामुत्तार्य कुमारपालनृपतिः क्षोणीतलादाकृषत् ॥९॥ इति तभणितेरनन्तरं श्रीकुमारपालदेवस्य सत्यप्रतिज्ञस्यापि तस्य लिगिनो गिरा त्वयि रक्तायां 25 विरक्तचित्ततां विमृश्य, अतःपरं भवत्याः सं' कोऽपि प्रवरः वरः करिष्यते यस्तवैव एकातपत्रं कुरुते । धीरा भव' इति तां सम्बोध्य खसमीपे स्थापयांचके। अथाहिंसादेव्या सार्द्ध श्री- कुमारपालनृपति वन्नपि, असमानमहानन्दसुखमनुभवन् , चतुर्दशवर्षाणि यावत् सुखेनासा- मास'। तदनु कीर्ति पूर्वप्रियामपि देशान्तरे प्रस्थाप्य यदा स्वलोकमलंचकार, तदैव तस्य प्रियस्य सप्रेमप्रसादललितान्यनुस्मरन्ती कलिमलिनं जनं परिजिहीर्षुरहिंसाऽनेनैव भूमिनाथेन समं 80गमनं कृतवती'। ॥ इति श्रीकुमारपालस्य अहिंसाया विवाहसम्बन्धप्रबन्धः ॥ शुभं भवतु ॥ [A सं० १५०९ वर्षे फागुणसुदि ९ वार रवौ पठता लषी ।। छ॥] 20 1Aमासिक 2A भन्म एक्स। 7Aचके। 3A 'भसमान' माति। 4 A अनुभूष। 5 नास्पेतत्पदं A1 6A भूपेन।

·अर्थास्तावद् गुणास्ताव . . ६३ ० 0 २४ १२२ २९ २७ ૬૨ ७६ १५ १ . २३३, ४२ प्रबन्धचिन्तामणिग्रन्थान्तर्गतपद्यानुक्रमणिका -अकारायनुक्रमेण- पद्यात पचाङ्ग [१] २१३ अर्थिभ्यः कनकस दीपकपिशा० २०८, [१५१] ९९ अर्हन् शिवो भवो विष्णुः० [९४] [१५६] अलं कलशृङ्गार [७७] २५०, ११५ अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं. [४४]] २५६, ११५ अशाकमोजी घृतमत्ति २६७, [१६५] १०२ अश्वा वहन्ति भवनानि० [५२] २३५, १०५ अष्टौ हाटककोटयखिनवति० ८२ अष्टमो मरुदेव्यां तु० १४२, २७, १८ असंख्यहरिसैन्येन [१०८] असेल्या मातङ्गाः परिगलित. २३, ६३, २८ असौ गुणीति मत्वेव० ११९, २३३, १०५ अहिंसा लक्षणो धर्मः० १०५, [६२] आ [१०७] ७६ १९०, ८६ आः कण्ठशोषपरिपोषफलं. [१०४] ९५, ४० आकाश प्रसर प्रसर्पत दिश० २५७, २६२, ११९ आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां० २२, [८८] ५५ आज्ञावर्तिषु मण्डलेषु० २०५, २६९, १२२ आतङ्ककारणमकारणदारुणानां० २०१, २७०, १२२ आददानाः पयःपूर० [१५५] [१०९]] ७६ आदौ मयैवायमदीपि० १७८, ५२, आपणपइं प्रभु होईयइ० १७९, [५७] ३८ आपदर्थे धनं रक्षेत्० ४३, १२३, ५१ आपद्ग हससि किं. [३६] १०३, आवाल्याधिगमान्मयैव० ९८, आयान्ति यान्ति च परे० २३२, [१०१] आयासशतलग्घस्य. २६५, २६ आयुक्तः प्राणदो लोके १४६, १०१, आरनालगलदाहशड्या० [७२] ३५ आवर्जिता जिताराते [१४]] अकरात्कुरुते कोश अकल्पयदनल्पानि० अकारयदयं वापी० अक्षप्रक्षतवालिनो भगवतः० अगाधः पाथोधिः० अर्जितास्त गुणास्तेन अध मे फलवती पितु० अधाम धामधामा अधिकाराधिमिर्मास अन्त्योऽप्याधः समजनि० अन्धयसुयाण कालो अन्नदानैः पयःपान० अनदिणे सिवभवणे अपारपौरुषोद्गारं० अपुत्राणां धनं गृहान्० अभ्युद्धता वसुमती० अभावप्रभवै वै० अभिरामगुणग्रामो० अभूमिजमनाकाशमहङ्घान्त० अभूमिजमनाकाशं पथ्यं अमर्षणं मनः कुर्वन्० अमुष्मै चोराय प्रतिनिहत. अमेध्यमश्नाति विवेकशून्या. अम्बयफलं सुपकं० अम्बा तुष्यति न मया० अम्मीणउ सन्देसडउ० अम्ह एतलई संतोसु० अयमवसरः सरस्ते अयि खलु विषमः पुरा० अर्क न सन्ति न च मुवति. 17 . ६६ ११६ १४ ९४ ९२ २५ २४ १०४ ६४ ८०, 0 १६ ·प्रबन्धचिन्तामणे २०४, [२८] ९३ २२ ९५ ९५ १०२ इकह फल्लह माटि० इणि राजिई नहु काजु० इदमन्तरमुपकृतये० इयमुञ्चधियामलौकिकी० इयं कटी मत्तगजेन्द्रगामिनी ४४, २५९, ११७ २४ . २८ ५२ ११ २८, १८६, ११२, [५४]] १९ ८४ ४६ ३० ११९ १२ २०, उग्या ताविउ जिहि न किउ० उज्वलगुणमभ्युदितं क्षुद्रो० उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं० उद्दामाम्बुदनादनृतशिखिनी० उजूमकेशं पदलममेकं० उमाहश्चियुकावधि जलता० उपतिष्ठन्तु मे रोगाः० उपरुन्धन विरुद्धानां उमया सहितो रुद्रः० १०७, २६, [२२] १०२ १०९ ४२ २० १८ . ० ४, ३२ करवालजलैः स्वात. [१३१] कर्णाटे गूर्जरे लाटे. [१२५] कर्णे लगद्विरन्येषांक [१६९] कलाकलापैस्तु महद्धं. [१२४]] कवणिहिं विरहकरालियई० कविषु कामिषु योगिषु मोगिषु० १२६, कसिणुजलो य रेहइ० १२, कसु करु रे पुत्त कलत्त धी. [८४]] कस्यात्र च रुघते गतः० २६१ कह नाम तस्स पावं० कः कण्ठीरवकण्ठकेसरसटा० १५५, काण्डानां सह कोदण्ड० [१६८] का त्वं सुन्दरि जल्प देवि सदृशे० २४०, कानीनस्य मुनेः स्वबान्धव० [७१] कालेन करवालेन [२४] काव्यं करोमि न च चारुतरं० [५०] कियन्मात्रं जलं विप्र० किं कृतेन न यत्र त्वं० १९२, किं च यदनस्तमिते. ४८, किं ताए पढियाए किं नन्दी किं मुरारि:० किं वयेते कुचदन्० कीर्तिस्ते जातजाऽयेव० [१७४] कुमुदवनमपथि श्रीमदम्भोज. ७९, कृतहारानुकारेण [६] केवलिहुओ न भुञ्जइ० १५७, केवलिहुओ वि भुज १५८ को जाणइ तुह नाह. १३३, कोणे कौत्रणकः कपाटनिकटे. ७३, कोशेनापि युतं दलैरुपचितं० १४५, कौरवेश्वरसैन्यस्य [१०] कौहणे तु तथा राष्ट्र० [१२६] कचित्तूलं कचित्सूत्रं २२६, कचिदुष्णं कचिच्छीतं. २२६, करुरेष महावनमध्यगः० १०१ ८८ २६ ३७ ३९ . एउ जम्मु नग्गहं गियउब एकस्त्वं भुवनोपकारक० एक मित्रं भूपतिर्वा यति. एक: माचक्रपीठे० एकैव जगृहे धारा एतस्मिन्महति प्रदोषसमये. एतस्यास्य पुरस्स० एषाऽऽकृतिरयं वर्णः एषा तटाकमिषतावक ओ ओलि ताव न अणुहरह ११५ २२४, १८१, [१७६] [११४]] २४६, [९९]] ११५ ११२ ६३ ३३ ३९ . [६६] ६७ १४७, १९ २६ . ६४ १३ ९५ कच्छपलक्षं हत्वा० कतिपयदिवसस्थायी० ४७, कतिपयपुरखामी कायव्ययै० ८८, कथाशेषः कर्णोऽजनि जनकृशा० १९७, कन्ये कासि न वेत्सि मामपि. [८२] कथलितरू विमगिरी० ८९ . १२१ २४ ११ ·पद्यानुक्रमणिका । ११५ क्षणं धीणास्तारा नृपतय० [७८] क्षितिधव भवदीयैः० [१०]] शिवा धारापति राज. [११३]] क्षुण्णाः क्षोणिभृतामनेन कटका० [८९] क्षुत्वामः पथिको मदीय क्षुद्राः सन्ति सहस्रशः० १२८, क्षोणीरक्षणदक्षदक्षिणभुजे० २५२, . १२० ११ ९५ २४ ९६ खद्योतद्युतिमातनोति सविता. १५८, ६३ ० . गणेशस्येव यस्याग्रे [११९] गतप्राया रात्रिः कृशतनु. १०९, गय गय रह गय तुरय गय० ३९. गवाक्षमार्गप्रविभक्तचन्द्रिको [४७] गुरुणा विक्रमेणायं० गूर्जराणामिदं राज्यं २१, गृहीता दुहिता तूर्णम् [११०] गोपीपीनपयोधराहतमुरः० [८१] गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो० २२७, ३८, ६५ जगदेव जगदेव. जनेन मेने यः खामी. [११७] ७६ जन्माऽपि चतुःसहस्रशरदो० २६३, जह सरसे तह सुके वि० १६, ३५ जन्तूनामभयं सप्तव्यसन० [१२७] जा मति पच्छ। सम्पजह (४२] ११५ जामदम्य इवोदाम [१४१] जे थक्का गोलानई० [३७]] जेसल मोडि म बांह० १५१, जैन बौद्ध तथा प्रामं० [९५]] जो करिवराण कुम्मे० २०७, ४४ जो जेण सुद्धधम्मम्मि. २३ ज्ञानाख्यं यस्य तचक्षु० (१६२] झ झोली तुवि किं न मू० १३ तहं गरुआ गिरनार काहूं. १५०, तत्कर्णार्जुनयोरे [८७] तत्कुक्षावजनिष्ट विष्टपमणि:० [१३] तत्कृतं यम केनापि० ५३, ११५ तत्र कुसलादिवीजं. [९६] ९१ । तथ्या पार्थकथा पथा बलिरयं० [१७७] १३, तमाहुर्वासुदेवाशं० [९२] ९७ तव प्रतापन्वलनाअगाल. [५८] २३ तसिअथ कथाशेषे० [१८] ४० तस्य भ्रातृसुतः श्रीमान् ताप्रपाः कारितास्तेन [१५७]] ताण पुरो य मरीहं० १५, ३१ तित्थयरगुणा पडिमासु नत्थि० २१८, ९ तेषां वै भरतो ज्येष्ठो० २९ तेहि विन किंपि मणिए० ६८, त्यागैः कल्पद्रुम इव भवि० १२७, ११२ त्रिपुरी विपरीतश्री:० [९]] त्रिमिशिमिर्मासै० २११, स्वचं कर्णः शिविर्मासं० २५५, २५१, १९९, ११५ ६३ ० [१४४] [३३]] . . चक्रः पप्रच्छ पान्थं० चतुर्मासीमासीत्तव पदयुगं० चन्द्रशालासु बालानां० चापलादिव बाल्येन चित्ति विसाउन चिंतीयह चिन्तागम्भीरकृपादनवरत० चूडारलप्रभाकनं० घेतोहरा युवतयः चौडः कोडं पयोधेर्विशति. चौरमागधविप्रेम्यो च्यारि बदला घेनु दुर० २० ० [१३४] [८०] ७२, [५] [३५]] छिनमशिरो यदि प्रथयति० २४५, १३ अईयह रावण बाईयउ० ५९, २८ ·प्रबन्धचिन्तामणे ० ० त्वयि जीवति जीवन्ति २५३, त्वं चेत् सश्चरसे वृषेण लघुना० २४४, ११५ ११२ ९६ ९५ ९६ ११५ २५४, ११३ ६७ ६९ ९६ ३५ १०४ १२१ २७ ० घिग् रोहणं गिरि दीन धृतपार्थिवनेपथ्ये० [१४३] न न केवलं महीपाला:० [१२९] नमस्तिष्ठति धूलिधूसरवपु० २४९, ननिरुद्धा युवतीजनस्य. १५६, नमो यत्प्रतिभाधर्मात् नद्युत्तारेऽध्ववैषम्ये० २०६, न मिक्षा दुर्भिक्षे पतति. ८२, न माघः श्लाघ्यते कैश्चित १६३, न मानसे माद्यति मानसं मे० १४४, न यन्मुक्तं पूर्वै रघुनहुषनाभाग० १८९, न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा० १२९, नामेरथो स वृषभो० नारीणां विदधाति निर्वृतिपदं० १६०, नाहं स्वर्गफलोपभोगाषितो. निजकरनिकरसमृख्या ४५, नियउयरपूरणम्मि य. नृपव्यापारपापेभ्यः० २३६, नेव सयं तं पुअइ. [७३] नैवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं १७०, ६३ ८६ ५३ ६२ ३५ दक्षिणक्षितिपं जित्वा० [१३६] दण्डे मण्डपिका हैमी० [१४०] दरिद्रान् सृजतो धातुः० दर्शयन् सुमनोभावं. [१५४] दानं प्रियवाक्सहितं. २२९, दानं भोगो नाशस्तिस्रो० २६४, दानं वित्ताद् ऋतं वाच:० ५७, दानानि ददतो नित्यं [१४२] दानोपहतदारियंः [१७]] दारियानलसन्ताप:० दासिहि नेह न होइ० [३८] दिग्वासा यदि तत्किमस्या दुर्वादिगर्वगजनिदर्लनाडशश्रीः० [१०५] दूर्वाः श्यामलयन्ति सन्तत० [८३] देव अम्हारी सीप० [३०] देव त्वं जय कासि लुग्धक. [५१] देव दीपोत्सवे जाते. देव श्रीगिरिदुर्गमल्ल भवतो. [९७]] देवादेशय किं करोमि सहसा० १५३, देवे दिग्विजयोधते धृतधनुः० ९९, देशाधीशो ग्राममेकं ददाति दो मुह निरक्खर लोह. १०२, द्रुतमुन्मूलिते तत्र. [१४६] द्वाभ्यां यन्त्र हरिखिमिर्न च० [६४] द्विषां शीर्षाणि लूनानि० [१११] २४ ३९ ९२, ३८ २२ २९ ३२ ६३ ३० १०५ ४२ ७५ प ० ३७ ४१ ३४, १४०, २२ ६२ ११ ३९ ७६ पश्चाशत् पञ्च वर्षाणि पश्चाशदादौ किल० पञ्चाशद्धस्तमाने शिवभवनयुगे० १२४, पढमो नेहाहारो० पणसयरी वाससयं० २४१ पयःप्रदानसामर्थ्याद् [५८] परपत्थणापवयं० ६९, परिओससुन्दराई० पर्जन्य इव भूतानाम० १९४, पाणिग्रहे पुलकितं० ९७, पाणिपङ्कजवर्तिन्याः [२०] पातु वो हेमगोपाल १९५, पादलमैर्महीपालैः० [१३८] ० २२८, १०३ ३८ ३० ११ ८८ ४० १९ १३४, धर्मच्छचप्रयोगेण धर्मलाभ इति प्रोक्ते. धाई धौअइ पाय० धारयित्वा त्वयात्मानं० धाराधीश धरामहीशगणने० धारामाप्रसंगेन. ५८ . [६९] [११२] ४१ ७६ ९५ ·पचानुक्रमणिका । ७२ . १०२ १०५ ४१ १०२ २०९, पिवेटसहस्रं तु० १६८, पुण्णे (भे) वाससहस्से ८,१७७, पूर्णः खामिगुणैः स वीरधवलो० २३७, पृथुकार्तस्वरपात्रं. [६८] पृथुप्रभृतिमिः पूर्वै. [१२८] प्रकाश्यते सतां साक्षात् प्रतापी राजमार्तण्ड २१२, प्रतिभाधारिणोऽप्येषां० २१६, प्रहतमुरजमन्द्रध्वानवद्भिः० [७६] प्रायः सम्प्रति कोपाय० २४८, प्रियव्रतो नाम सुतो० [९१] प्रीणिताशेषविश्वासु प्रौढश्रीरलका न जातपुलका [११] . . ७६ ११३ ६२ ११ ४७ ७५ ० . ० १३ मन तंषोलु ममागि [१०२] मचीशकरसंसर्गात [१७२]] मन्दश्चन्द्रकिरीटपूजनरस० २५८, मस्तकस्थायिनं मृत्युं० १११, महालयो महायात्रा० १७२, महिषीढह सचराचरह महीमण्डलमार्तण्डे [१२२] महुकारसमा बुद्धा मा जाण कीर जह० माणुसडाँ दस दस दसा० मात्रयाप्याधिकं किञ्चिन १७३, मानं मुश्च सरस्वति त्रिपथगे. १७४, मान्धाता स महीपति० ३५, मा मकड कुरूद्वेगं० [४०] मालवस्वामिनः प्रौढ [११२] मा म सन्धि विजानन्तु० १३७, मीनानने प्रहसिते. मुखे हारावातिर्नयनयुगले. १२२, मुग्गमासाइ पमुहं. मुञ्ज भणह मुणालव० ३६, मृलार्कः श्रूयते शाखे २४, मृगेन्द्रं वा मृगारिं वा० २३९, मृतका यत्र जीवन्ति मृतो मृत्युर्जरा जीर्णा ११५, मेदिन्या लग्धजन्मा जितबलिनि० ३१. २२ २४ ० २० बभूव भूपतिस्तस्य बलि गरुया गिरनार० बापो विद्वान् वापपुत्रोपि० बिन्दवः श्रीयशोवीर० [२३] [१००] १० २२१, १०२ ० ८५, २३ १८८, ९९ २९ ८१ १९ भजेन्माधुकरी वृत्ति भवबीजाकुरजनना० भवार्णवतरी ब्रह्मपुरी० [१५८] भीमसेनेन मीमोऽयं० [१४७]] भुञ्जीमहि वयं मैक्ष्यं० भूपालोजयपालोऽभूत् [१३९] भूमि कामगवि ! स्वगोमय० १३६, मेक कोटरशायिमिर्पतमिव० भेजेवकीर्णतां नमः १६३, भोगीन्द्र बहुधा पात्रं. २३८, भोजराज मया ज्ञातं. ७४, भोजे राशि दिवंगतेऽतिबलिना० १२५, भोली मुन्धि म गब्बु करि० भोय एव गलि कण्ठलउ० ११०, भ्रातः! संवृणु पाणिनिप्रलपितं० १३९, ३० ० [१४५] [४८] १८७, ९७ २८ ३२ ५२ २४ ४५ ६१ ४०, यच्छिमम्लेच्छकबाल यत्कणाभरणभूषित. यत्र तत्र समये यथा तथा० यदनस्तमिते सूर्ये० यदपसरति मेषः कारणं. यदायं दुर्वारः किरति० यदि नाम कुमुदचन्द्र० यदेतचन्द्रान्तर्जलद यत्यूनं यत्र यमष्टं २६ १६ [१७८] १६२, मग्गं चिय अलहन्तो० ५१, [१५०] २६ ९९ ११, ११ ·प्रबन्धचिन्तामणे २५ ९२ ० १८१ १८१ ४६ यशःपुञ्जो मुझो गजपति० यशोवीर यशोमुक्ता० यशोवीर। लिखत्याख्यो. यस्य पौषधशालासु० यस्यान्तगिरिशागार० या पश्वग्रामसाम० यान् लिङ्गिनोऽनुवन्दन्ते. यासौ दक्षिणदक्षिणार्णववधू० यूकालक्षशतावली वलवल. यूपं कृत्वा पशून् हत्वा० येन पौषधशालास्ता:० येन विश्वैकवीरेण येषां वल्लभया सह क्षणमिव० यौष्माकाधिपसन्धिविग्रहपदे० ४२, २२०, २२२, [१६१] १४३, २३१, २१५ [३] २००, ९३, [१६०] [११८] १०२ १०० ६३ १०४ १०१ ९ ९२ ३८ २० २७ १०२ ४२ ३८ ३ . ० ७७, ७६ ३३ ३१ ७१, ० ९७ १२२ ७० १०२ ९ ७६ १०१ वस्तुपाल-यशोवीरौ० ६९ लच्छिवाणि मुहकाणि सा० २०२, लम्धलक्षा विपक्षेषु [९८] लाटेश्वरस्य सैनान्यं० [१६] लिङ्गं जिणपनत्तं एव० २१९, लिङ्गोपजीविना लोके. २१७, लोकः पृच्छति मे वाता० ११३, लोकत्रयोल्लसत्कीर्तिः [२१]] व वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति. ५४, वक्षो विक्षिप्य वैपक्षक [१७१] वचनं धनपालस्य० [७४] वधो धर्मो जलं तीर्थ [६०] वन्यो हस्ती स्फटिकघटिते. वरं भदैर्भाव्यं वरमपि० २१०, वर्षासु यस्तिष्ठति २६८, वल्लीच्छमद्रुम इव० १६७, [१६७] वस्त्रप्रतिष्ठाचार्याय. १६१, वादविद्यावतोऽद्यापि० १६४, वाढी त वढवाण १५२, वासो जडाण मज्झे० २४२, विद्धा विद्धा शिलेयं० १२१, विना कर्णेन तेन स्त्री० विनास्योत्तमा वृथा० [६१] विग्रे प्राहरिके नृपो० विरल विरलीभूतास्ताराः० [७९] विरोधिवनिताचित्तः० [१९] विवाहयित्वा यः कन्या. २६०, विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो० १८२, विहाय शरधि वेगात् [१७०] विहारं कुर्वता वैरि० [१३७] वीतरागरतर्यस्य [१३०] वीराणां पाणिपादाजैः० [१७३] वेलामहल्लकल्लोल. ११७ वेसा छंडी वडायती० [३९] [४] [१२१] २१४, [१५२] ९० [१३५] ६१, १८५, रजकवधूवचनमिदं० रजोमिः समरोब्तै० रसाकर इव क्षार० रम्भासम्भावितैर्यस्य रसातलं यातु यदत्र पौरुषं० रागाद् भूपालबल्लाल० राजन् मुचकुलप्रदीप राजप्रतिग्रहदग्धानां० राज्यं यातु श्रियो यान्तु० राज्यं यातु स्त्रियो यान्तु० राणा सवे वाणिया० रात्री जानुर्दिया भानुः रुलीयउ रायह राजु रे रे यत्रक मा रोदी:० ११२ ४९ . ९५ २८ ८२ ७४ ६५ [२]] १४९, ६५, [३१] [४१]] २२ २४ ३८ ६ ४३ १९ ११८ ८२ १०२ ९५ ९५ १०२ ४७ २४ २६ १०२. ० लक्षं लक्षं पुनर्लक्षं० लक्ष्मीर्यत्र न वाक् तत्र. लक्ष्मीर्यास्यति गोविन्दे० लक्ष्मीधला शिवा चण्डी० लहा शहावती चम्पा. [१६६]] ४१, २३०, [८] १०४ १३ ·वैरिणापि हि मुच्यन्ते. ९१, व्यापिता नयने मुखं च रुदती. १९६, व्रजत व्रजत प्राणा:० ८८ २२ २२ २३ ९९ . शान्तोऽमिः स्फुटिताधरस्स० शिशुनापि शुनासीरवीर० शीतत्रा न पटीन चाग्नि शूराणां सम्मुखान्येव० शैत्यं नाम गुणस्तवैव तदनु० शैलैन्धयति स वानर० शौर्य शत्रुकुलक्षयावधिक श्मशाने यातुधानेन्द्र० श्रीमत्रमृगारिदेवनृपते० श्रोतव्यः सौगतो धर्म:० धःकार्यमय कुर्वीत० [१०६] [४९] [१३२] २४३ [७०] १०६, [१२०] १७५, १०५ ७६ ४३ २४ सुरताय नमस्तस्मै ० ११४, पचानुक्रमणिका। ३७ सहत्य अस्थि धम्मो संगृहीतानि हारीत. [१५३] ३५ संसारार्णवसेतवः० १९३, सामिय अतिहिं अजाणु [२९] २९ सामी मुहतउ वीनबह [३२] ७६ सायरु खाइ लंक गए. [३४] २९ सांयात्रिकजनो येन [१४८] सिद्धिस्तनशैलतटी० १३५, ११२ सिंहो बली द्विरदशूकरमांस० १८३, ४२ सुकृतं न कृतं किश्चित २३४, ४३ सुधेव वसुधा लम्धुं० [११६] १०८, ७५ सुहृदेवेन्द्रस्य ऋतुपुरुष ४२ सो जयउ कूडवरडो० १७१, ४६ सोहग्गिउ सहिकश्चयउ० १९८, स्माता प्राकृषि वारिवाइसलिले। स्पर्शोऽमेध्यजो गवामपहरो० [५९] स्पृष्टास्पृष्टनिषेधायक [१४९] स्फुटं वेष्टयता शुभैः० [१५९]] स्वप्ने एत्य वनं जगाद. [१२] २३ स्वप्रतापानले येन २९, ४० स्वस्ति क्षत्रियदेवाय० [१७५] ३९ ह ३९ हत्वा नृपं पतिमवेक्ष्य १२०, ६९ हरिरिव बलिबन्धकरः १३८, ११६ हंसैलेग्धप्रशंसैस्तरलित. ११३ डंडो श्वेतपटाः किमेष विकटा० १५४, १६ हा कस्स पुरोहं पुकरेमि० ७६ हारो वेणीदण्डो० हा हा सल्लइ हियए. [२७]] हदि प्रविष्टयदाण. [१३३] हेम तुहाला कर मरउं० २०३, २० हेलानिदलियगइन्द० पष्टिलक्षयुता कोटी० १९१, १९ ३८ ९९ ९९ १४८, ११५ . . सहरु नहीं स राण. सउ चित्तह सट्ठी मणह० स एष भुवनत्रयप्रथित. सत्यं यूपं तपो अग्नि ९४, सत्यं वप्रेषु शीतं शशिकर ६५, सत्रागारमशेषकेवलभृतां० सत्रासा इव सालसा इव लसद् [१७९] सद्गुणमहार्हमनर्घमूल्य २४७, सपत्राकृतशत्रूणां० [१५] सपादलक्षः सह भूरिल:० १७६ सप्तर्षयोऽपि सततं गगने चर० [१२३] सम्पचौ नियमः शक्ती १३२, सयलजणाणन्दयरो. सर्वथानुपभोग्येषु० [२५] ६१ १०२ २२३, ११ २२ ९५ ९२ ० ·प्रबन्धचिन्तामणे पृष्ठा w my ur mm ० ० ३१ ० ७ ४७ ० १६ ९ टिप्पण्यन्तर्गतपद्यानामनुक्रमणिका । पघाङ्क पृष्ठार पद्याङ्क १२७ / निवरुइ प्रणाण मज्झे० (१३) परोक्षे कार्यहन्तारं २८ पोतानेतानय गुणवति. (४४) प्रशान्तं दर्शनं यस्य० (२०) भोजराज मम स्वामी यदि कर्णाटक (४५) २५ । माउलिंगु जइ वुश्चइ. माणुसडा दस दस हवइ० (१४) ८ ! मुखं पदलाकारं० (१६) ८ मूलार्कः श्रूयते लोके० यदा जीवश्च शुक्रश्च० ५२ यद्यपि कृतसुकृतशतः प्रयाति. १२८ यमी किं ध्यायते ध्याने ३७ वक्त्राम्भोजे सरस्वत्यधिवसति (४) ६ विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो ५२ | रम्येषु वस्तुपु मनोहरतो. (२१) ५६ रे रे चित्त कथं भ्रातः० रे रे मण्डक मा रोदी० ५७ शीर्णघ्राणात्रिपाणी० सत्त्वैकतानवृत्तिनां (२) (१०) सत्यं त्वं भोजमार्तण्ड० (४६) ५२ सरस्वती स्थिता वक्त्रे० (१२) ५२ सर्वदा सर्वदोऽसीतिक (२२) १२ । संग्रहैकपरः प्राप० (३०) ३२ सेनाङ्गपरिवाराद्य० खच्छं सजनचित्तवल्लघुतरं २ ६ ० अनूदा वरं कन्या० अपूर्वेयं धनुर्विद्या० अम्बा तुष्यति न मया० अर्दै दानववैरिणा० अहो कोपि दरिद्राणां० आपदर्थे धनं रक्षेद आप्ते दर्शनमागते दशशती० आहते तव निःस्वाने उरुयन्तरवाहलयी० कई काउं मुकं च साहसं० कन्ये कासि न वेत्सि० का त्वं सुन्दरि! मारिरमि किं कारणं नु कविराज मृगा० किं जीवियस्स चिहं० कुक्षे कोटर एव कैटिभरिपु० कृतप्रयत्नानपि नैव काश्चन० दत्ता कोटी सुवर्णस्य० दातुर्नार्थिसमो बन्धुः० दिक्षुर्भिक्षुरायात० दीयन्तां दश लक्षाणिक देव ! त्वत्करनीरदे दशदिशि० देव ! त्वामसमानदानविहितै० नक्तं दिवा न शयनं० नवजलभरिया मग्गडा० नवि मारीया नवि चोरीयए. ... ६० ५७ २४ ४५ ३ (१९) 29 ५७ ९ परिशिष्टान्तर्गतपद्यानामनुक्रमणिका । पन्यां सतीमुत्तमवंश (टिप्पण्यामपि) १२८ मत्सोदरं सदाचारं० श्रियाम्भोधि विधि नाभून भविता श्रीमद्धेम० १, १२६ सत्यवाक् परलक्ष्मीमुक्त निष्किञ्चनेन दयितेन. ४, १२७ सदर दुर्गतेन्धून् २, १२७ १२६ १२७ १२७ .

·No text on this page.

·No text on this page.

·پناه
بامن عثمانیہ
- امام محمد علی محمد قا بل تفتی
عباس جب جاستنصاب پان امیر ای ایرانی کیگی۔
- مامان با دخترانه بگیران ساختمان می کند اما
، در این است برای تامین کا اپنے باس کے سینگی۔
م - میدان شده و تامین نیته داوران دیدنی
کانتین تامین ایم نے بلال بن تعیناتی جماعتوں سنه
عقب پانی مانی دو جفت کمین اس کے سکینگے۔
. مشت نفره پ بتائیں انہیں نہیں توحلبيت باب
ایا میہ فی کتاب دورا منایا جائیگا ۔
د بشراء منع نہیں کی جاری کی بالینی بینینی
کے بے گناہ میں کتاب کا نام ہے۔
تا میریم ها را انتہائی قیمتی بنام کی
، کتاب بستم کا نشانہ سیاہی نہیں ہے
من إجاست..
متمرنے والی باتیں
طارمی دکھا سکیگی۔
دارند ولی به این کار را
کرد و از 3 ,ار
1 و 2

·सिं घी जे न ग्रन्थ मा ला । सम्मति मुद्यमाणअन्याः ॥ ॥ मुद्रणार्थनिर्धारितग्रन्थाः ॥ र मनन्धचिन्तामणिसम्बद्ध पुरातन मनपसाह २. मयन्यनिनामगि भाषानुवाद (हिंदी) । प्रबन्धचिन्तामणिसम्बद्ध प्रतिबसाधनरावह प्रबन्धकाप मस्कत तथा हिंदी भाषान्तर ५. विविधतीर्थका ६ ममाचकतरित संस्कृत तथा हिंदी भाषान्तर ७ पुरातन समयलिखित जनपुस्तकमशस्तिसदर लक्याला कहा जनशिलादिपिको शिलानव सामादि साह जनमत्थमगतिसंग्रह १. कुमारपालपबन्ध (पुरातन) २ बस्नुपालचरित्र ३. बिमलमविचारच सोमसोमायकाव्य तयानात तथा संस्कृत ) ६ तलोपलय बिदुलकति ८ तरवार्थराजवातिक ९ मावश्यकचूर्णि छन्दोमामा मचान्दमरिक ११ तिलकमलरी कथा ( धनपाल कविकृत) पत्रव्यवहार संचालक सिंधी जैन मन्थमाला पो. शांतिनिकेतन नि, बीरभूम (बंगाल) Published in Bibi Kajendradinha Nnebi lor Sachi Jaina danap ithia Virabharati-stantin, pan. Printed in Kanchandra Na sledge, at the dirnaya Sagar Press, 2033, Kolbhat Lane, Bombay