Prakrit Bharati Academy, Jaipur

Shabda Ratnakar

Pt. Hargovind Das And Pt. Bechardas · 2009/12

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

Poorn kena अहम श्रीयशोविजयनग्रन्थमाला [३६] ॐ वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणिविरचितः श्रीशब्दरत्नाकरः। शब्दानामकाराद्यनुक्रमणिकासहितः शास्त्रविशारदजैनाचार्यश्रीविजयधर्मसूरिपादा- म्भोजचञ्चरीकायमाणाभ्यां श्रावक-हरगोविन्ददास-घेचरदासाभ्यां संशोधितः । सच रगूननगरवास्तव्यश्रीजैनश्वेताम्बर- सङ्घसाहाय्येन वाराणस्यां श्रेष्ठिभूराभाईतनुजहर्षचन्द्रेण गद्गाप्रसादगुप्तस्य आर्टप्रिन्टींग वर्कसाख्ययन्त्रालयेमुद्रयित्वा प्रकाशितः । चीरसवत् २४३९। मूल्यं पादोगरूप्यकम् । CHECK- 1000 SONGS

No text on this page.

YASHOVIJAYA JAINA GRANTHAMALA [36]
THE
SHABDARATNAKARA
OF
VACHANACHARYA SHRI SADHU SUNDARA GANI
saa
EDITED BY
SHRAVAK PANDIT FARGOVINDDAS
AND
SHRAVAK PANDIT BECHARDAS,
Most devoted Servants of His Holiness Shastra Visharad
Jainacharya Shri Vijaya Dharma Suri.
WITH
The pecuniary help of Shree Jain Shvetambar Sangha
OF RANGOON.
PUBLISHED BY SHAH HARSHCHAND BHURABHAI,
AND
Printed by Babu Gonga Prasad Gupta, at his
Art Printing Works, Benares City.
Veer-Era, 2439.
Price 12 OCTETITES,

No text on this page.

प्रस्तावना 'शब्दरत्नाकर' इति स्वाथ्या सत्यापयतोऽस्य श्रीशब्दरत्नाकरको. शस्य निर्मातार , शब्दशास्त्रनिष्णाताः, सर्वमपि शब्दभेदं सविढाना', साधु- सुन्दरा , 'वाचनाचार्य' इति पदप्रभूपिता श्रीसाधुसुन्दरगणयः कीह- शा, ', क्दा किं प्रतिष्ठापयामासु १, इति प्रश्नपरम्परापरायणान् त एवावधी- धयन्ति निजनिर्मितधातुरस्नाक्रमशस्तिप्रान्तमागेन- "व्योमसिन्दिरसक्षोणी- (१६८०)मितेऽब्दे विवृति कृता क्रियाकल्पलतानाम्नी शुभे दीपालिकादिने" इति ते चानन पूर्वार्धश्लोकेन खं धातुरखाकरविवृतिक्तार सप्तदशशताब्दीम- ध्यगत प्राचीकटन् । ततश्च स्पष्ट एवावसीयतेऽमीपा विज्ञानां ससदशाता- व्यां प्रत्तासमय इति । ते च साधुकीर्तीनां साधुकीर्तिनामधेयानां पाठकप्रवराणां पण्डित रूपा अन्तवासिनः, लघुभ्रातरच साधुकीर्तिविनेयावतसानां श्रीविमलतिलकानामि- त्यपि तस्मादेव धातुरनाकरावबुध्यते । निजवंशवृक्षप्रशंसोलेखे ते एवोल्लिखन्ति धातुरत्नाकरे । आदौ- "दुर्वादिमत्तद्विपूकेसरिभ्यो विद्यावशावल्लभवल्लभेभ्यः। श्रीसाधुकीवियपाठकेभ्यो नमामि मद्दीक्षकशिक्षकेभ्यः" इति । अन्ते तु- "शाखाध्यापनसत्रसम्म नियतं यैर्मण्डितं भूतले पायं पायमपायदोपविकलं विधारसं पूरुपाः । आघ्राता इव नापरत्र विदधुस्तत्मार्थनं वाग्मिनां शृगारोपमसाधुकीर्तिगणयः श्रीपाठका जज्ञिरे ।। तच्छिष्योऽस्ति च साधुसुन्दर इति ख्यातोऽद्वितीयो भुवि तेनपा विवृतिः कृता मतिमतां प्रीतिपदा सादरम् । स्वोपज्ञोत्तमधातुपाठविलसत्सद्धातुरत्नाकर ग्रन्थस्यास्य विशिष्टशाब्दिकमतान्यालोक्य संक्षेपत."इति । तत्रैव च निजगुरुगुरुवन्धुत्वेन श्रीविमलतिलक स्तुवन्ति ते- "विमलतिलकनामा तद्विनेयेषु मुख्य: खगुरुपरमभक्तश्चारुचारित्रयुक्तः । इह हि विजयतेऽसौ ज्ञातसिद्धान्तयुक्तिः । सततमधिकमस्मद्भक्तिभावं दधानः" ।। इममेवाथै तेपामुक्तिरत्नाकरमन्थोऽपि द्रढयति- (२) "खरतरमतपाथोराशिवृद्धी मृगाङ्काः यवनपतिसभायां ख्यापिताईन्मताज्ञाः । महतकुमतदाः पाठकाः साधुकीर्ति- प्रवरसदभिधानाः सिंहतुल्या जयन्ति ।। तेषां शास्त्रसहस्रसारविदुर्षा शिष्येण शिक्षामृता भक्तिस्थेन हि साधुसुन्दर इति प्रख्यातनाम्ना मया। अन्योऽयं विहितः कवीश्वरवचोबुद्ध्योक्तिरत्नाकर खान्येषां हितहेतवे बुधजनैान्यश्चिरं नन्दतु ।।, इति । ते च कास्कान् प्रन्यानमन्धिपत इत्यपि नावगत संपूर्णमधुना, किन्तु तेषां प्रन्यरत्नत्रयमुपलभ्यते साम्प्रतम्- एकस्त्वय कोशा, उक्तिस्नाकर., खोप ज्ञक्रियाकल्पलताल्पटीकानिटरितो धातुरत्नाकरश्चेति । तेषु एकेनैवानेन कोशसमीक्षणेन तेषां शब्दशास्त्रपारगतत्वमवगम्यते एव सहृदयानामिति । सरस्वपि नैक कोशेपु मायमेपामायास भायासः, यतस्तरत्र शब्दार्यभेदसग्रह विधाय सर्वेभ्योऽपि कोशेभ्योऽयमत्यरेचि, तत्तु सुस्पष्टमेव शब्दविदामिति भय च कोश' पटकाण्ड्या व्यभाजि तै:-तत्र क्रमेण, प्रथ- मोऽहत्काण्ड , देवकाण्डा, मानवकाण्ड , तियकाण्डः, नारककाण्डः सामा- न्यकाण्डवेति । कोशमिमं कृत्वा ते परमकारुणिकः कवयोऽत्यन्तमुपकृता इति । अस्य च शोधनानेहसि लिखितपुस्तकत्रयमुपालप्स्वहि ततस्तेषां पुस्तक- दातृणा महोपकारं मन्वानी तान् नामग्राहमुलिखाव । २ असद्गुरूणां श्रीशास्त्रविशारदजैनाचार्याणां प्रतिद्वय शुद्ध च, तयोरे- कस्याः प्रान्त ॥ सवत् १७४८ फाल्गुनकृष्ण १४ दिने श्रीवीकानेरमध्ये भटटारकजङ्गमयुगप्रधान श्रीमीश्री १०८ श्रीजिनचन्द्रसूरिसूरीश्वराणां शिष्येण पण्डितनेमिसुन्दरेणाखि मतिरियम् ॥ श्रीरस्तु ॥ श्री." एवमुल्लेखोऽस्ति । भन्यस्या भन्ते तु- "सताब्धिगोत्रगोत्रापमिते संवति संचति । माघस्याधाष्टमीघस्ने श्रीविक्रमपुरे पुरे॥ श्री. लिलिख एष सद्ग्रन्यो जयसुन्दरसाधुना । इयं मतिः स्थिरा भूयात् यावश्चन्द्रदिवाकरौ-॥" एका तु श्रीयुतनेमचन्द्रयतिवर्याणाम्, तदन्ते तु "सवत् १०५६ फाल्गुनवल १ दिने श्रीमेडतायां लिपींचके अस्यान्तै चैकोऽकारादिशब्दानु- क्रमोऽपि दत्त । प्रतिस्थळ च टिप्पणेन सुस्पष्टनमपि कृतम् । जागरूकमनसा शोधितेऽप्यस्मिन् ज्ञानावरणीयोनवाः स्खलनाः निरस्यन्त सजनाः पाठका। हसायिष्यन्ते- इति मार्थयेते हुरगोविन्द-चेचरदासौ।

॥ अहम् ॥ श्रीविजयधर्मसूरिगुरुभ्यो नमः । वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणिविरचितः श्रीशब्दरत्नाकरः। ध्यालाऽहंतो गुरून् प्राज्ञान वाग्देवीमपि भक्तितः शब्दरत्नाकरं कुर्वे शब्दभेदार्थसंग्रहम् ॥१॥ अर्हदेवनृतिर्यश्चो नैरेयाः साङ्गकाः समाः। अव्ययाश्च क्रमोऽत्रायं लक्ष्यतां सुखलब्धये ॥ २ ॥ भवेजिनेऽहनहन्तः सार्वः सर्वीय इत्यपि । तीर्थङ्करस्तीर्थकरः परमेष्ठी ठकारयुक् ॥ ३ ॥ वृषभर्षभौ नामेये, शंभवे संभवोऽपि च । एकादशजिने श्रेयान् श्रेयांसो, द्वादशाहति ॥४॥ वसुपूज्य-वासुपूज्यावनन्तोऽनन्तजिदं मतः । विंशे जिने मुनिस्तद् मुनिसुव्रत-सुव्रतौ ॥ ५॥ अरिष्टनेमौ नेमिश्च नेमी नंन्तोऽपि कथ्यते। श्रीपार्श्वः पार्श्वनाथश्च वामेये, चरमेऽर्हति ॥६॥ महावीरः स वीरश्व, तुर्याईन्तस्य वप्तरि । दन्त्यादिः संवरः, कुन्थुबप्पे शूरव सूरयुक् ॥ ७ ॥ मरुदेवा मरुदेव्यप्याद्यान्मातरि स्मृता । तालव्यमध्या त्रिशला, पञ्चमाहदुपासके॥ ८॥ १ सदशजिनपितरि ।

२ शब्दरत्नाकरे- घ्युकारस्तुम्बुरुश्चक्रेश्वर्यामप्रतिचक्रिका । अजिताऽजितबलायां, सुतारा तु सुतारका ॥ ९ ॥ निमीश्वरोऽईद्विशेषे द्वीकारोऽथ कृतार्घके। तुर्यहल्, शूरदेवस्तु दन्त्यतालव्यसादिमः ॥ १० ॥ संवरो दन्यसादिः स्यात् , भद्रकृद् भद्र उच्यते । मोक्षे श्रेयः शिवं तालव्यादी, निःश्रेयसं पुनः॥१२॥' मध्यतालव्ययुक्, साधौ साधन्तः साधयन्तकः। रिष्षी यति-यतिनौ श्रमण-श्रवणौ तथा ॥ १२ ॥ मुनिने तप-तपसी अवन्त-सान्तके स्मृते। प्रायश्चित्तं प्रायश्चितिः पापसंशोधके तपे ॥ १३ ॥ शिष्यः शिक्षु-शैक्षौ तालव्याधाश्छात्रे च तद्भिदि । व्रतादाने परिव्रज्या प्रव्रज्याऽप्यभिधीयते ॥ १४ ॥ क्षपणे नम-नन्नाटौ श्रमणः श्रवणोऽपि च । क्षेमे मद्रं भद्र-भन्ने प्रशस्तं शस्तमित्यपि ॥ १५॥ भावुकं भविकं भव्यं शिवं च श्वोवसीयसम् । श्रेयः खःश्रेयस तालव्यादयः, कुशलं पुनः ॥ १६ ॥ मध्यतालव्यकं प्रोक्तं, सुमं तालव्य-दन्त्ययुक् । मङ्गल्यमपि माङ्गल्यं मङ्गलं च तथा स्मृतम् ॥ १७ ॥ इति वादीन्द्रश्रीसाधुकायुपाध्यायमिश्राणां शिष्यलेशेन वाच- नाचार्यसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरवाकरनाम- शब्दमभेदनाममालायामहत्काण्डः प्रयमः॥१॥ १ अतीतायां तीर्थकरचतुविशतावकोनविंशे वीर्येशे । २ सुर्यो हल्धकार। ..

द्वितीयः काण्डः। in अथ द्वितीयः काण्डः । खर्गे खस्त्रिदिवोऽस्त्री घुर्दादिविर्दिदिविर्दिविः । द्यो-दिवौ दिवमित्युक्तं त्रिविष्टप-त्रिपिष्टपे ॥१॥ तात्तातो विषस्तविशं विहेलिम-विशेलिमौ । सुरे दिवोका दिवौकास्तौ विहङ्गेऽपि, देवतः ॥ २॥ देवताऽऽदित्याऽऽदितेयौ, सुधाऽभिनवदुग्धयोः। पीयूषमपि पेयूषं, व्यन्तरा वानमन्तराः ॥३॥.. असंयुक्ततकारः स्याद् वेतालो व्यन्तरान्तरे । मार्तण्डि-मार्ताण्डौ मार्तण्डोऽर्क एतश ऐतशः॥४॥ तुवि विश्च द्वौ सान्तौ तपनस्तापनो भगः । भों हरिहरिहानु-भानू पेरुश्च पारुवत् ॥ ५ ॥ भासन्तो भासयन्तोऽगो नगवत् तरु-शैलयोः । भुजगेऽप्यशुराशुश्च महिरो मिहिरस्तथा ॥ ६ ॥ मुहिरो मुदिरस्तद्वद् मुचिरः सहुरिस्तथा । मुहुरिः सृणि-सरणी अव्यवी स्योन-स्यूनको ॥ ७॥ प्रयोतनो द्योतनश्च वृषाकपि-कपी अरुः । अरूषो रुषज-रूषौ दिवि-धुभ्यां परो मणिः ॥ ८ ॥ सूरस्तालव्यदन्त्यादिस्तालव्यादिः शुचिर्वकः । कोद्भिरिन्द्रोऽप्यरुः सान्तः किरणे घुद्-धुती रुचिः॥९॥ १ तकारात् ताशब्दाच परो विप., तविप., तापिबेत्यर्थः ।

-
१
'शब्दरत्नाकरें-
रोची रुक् शुचियुक् शोचिौ-मासौ भा प्रभा विभा ।
विट्-विषीप्रश्नि-पृष्णी च घृष्णिरभीश्वभीपुकौ ॥१०॥
रोचिः शोचिरिसन्तौ हौ, मयूखो ह्याद्यवर्दीखः।
प्रकाशे द्योत उद्द्योतः, सान्तोऽदन्तो महो मह.॥११॥
घाम नान्तमदन्तं च, ताविषं तविषं तथा ।
बलेऽप्यथो विधौ राजा राजराजश्च चन्दिरः ॥ १२ ॥
चन्द्र-चन्दौ चन्द्रमसाऽमा विकुल-विकसको।
विक्रमः सोम-सोमानौ यज्ञपेयरसेऽपि च ॥ १३ ॥
लाञ्छने,लक्ष्मणं लक्ष्म लक्षणं, चन्दिरातपे ।
चन्द्रिका चन्द्रिमाऽपि स्यात, मण्डले मण्डली मता॥१४॥
नक्षत्रे तारका तारा निरिकाराऽत्र तारका ।
अश्वयुज्याश्वकिनी चाश्विनी स्युः कृत्यका बही ॥१५॥
बहुलाश्च मृगशीर्षे मृगमागौं मृगाच्छिरः ।
मृगशिराऽपि शीर्षस्थास्तारकास्तस्य विल्बलाः ॥१६॥
इन्वका मित्रदेवायामनुराधाऽनुराधिका ।
तृतीयवर्गद्वितीययुग् ज्येष्ठा मूल आश्रयः ॥ १७ ॥
तालव्यदन्त्ययोराप्यामषाढा हखपूर्विका ।
श्रविष्ठा च धनिष्ठापि त्रिकवर्गद्वितीययुक् ॥ १८ ॥
तहत्प्रोष्ठपदा लग्नात्रिभागे तु दृकाणबत् ।
द्रिक-द्रेकाण-दृकाणाः, बुधे चान्द्रमसायनिः ॥ १९ ॥
चान्द्रमसायनश्चापि गुरौ गीति-गी:पती ।.
गी:पति-गीष्पती रेफ-विसर्ग-गजकुम्भ-षाः॥२०॥

द्वितीयः काण्डः ।
५
.
चतुर्वेषु च वाग् वाग्मी प्रख्या आख्याः प्रचक्षसा ।
सकारान्तास्त्रयोऽमी स्युः, शुक्रे काव्य-कवी भृगुः॥२१॥
भार्गवेऽप्यपुत्रे तु शनैश्चर-शनी शनैः ।
अव्ययं, सौरि-सौरौ हौ दन्त्य-तालव्यपूर्वकौ ॥२२॥
राही खर्भाणु-खर्भानू तमास्तमस्तमोऽपि च ।
द्वौ सान्तौ तृतीयोऽदन्तो, ध्रुव उत्तानपादकः ॥२३॥
औत्तानपादिः, कौम्भौ तु मैत्रावरूणि-बारुणी ।
मैत्रावरुण आग्नेय अग्निमारुत इत्यपि ॥ २४ ॥
अगस्त्येऽगस्तिरेकोक्त्या शशि-भास्करयोः पुनः ।
पुष्पदन्तौ पुष्पवन्तायुपलिङ्गमुपद्रवे ॥ २५ ॥
उपालिङ्गं रिष्टा-ऽरिष्टे माङ्गल्ये चाप्यनेहसि ।
कालेऽतिथोऽतिथः कालविशेपे सुपमा तथा ॥ २६ ॥
दुःपमा पोऽत्र मूर्धन्यः, काष्ठा त्वष्टादश स्मृताः ।
निमेषाष्ठाग्रगो वर्णोऽत्र घट्यां नाडि-नाडिके ॥ २७ ॥
नाडी-नाली-नालिकाश्च, दिने तु दिवसो दिवम् ।
दिवा प्रतिदिवा नान्तौ दुरस्त्र्यव्ययमप्यहः ॥ २८ ।।
अयहे ङ्यन्त-टावन्तावहः सन्तोऽथ वासरः ।
वाश्रश्च दन्त्य-तालव्यमध्यौ घनश्च हस्रयुक् ॥ २९ ॥
दिवाव्ययं सप्तम्यर्थे, व्युष्टे कल्यं सकाल्यकम् ।
उषः-प्रत्युषसी सान्तौ प्रत्यूषोऽपि प्रगेऽव्ययम् ॥३०॥
प्राह्ने पूर्वेधुरेतौ च गोस-गोसर्गको समौ ।
मध्याह्न तु दिवामध्यं मध्य मध्यंदिनं तथा ॥ ३१ ॥

शब्दरत्नाकरे- दिनावसाने सायोऽस्त्री सायं स्याद् मान्तमव्ययम् । पितृप्रखां सन्धा सन्ध्या सन्धिश्चापि विभावरौ ॥३२॥ विभावरी निशा निट् च निशीथश्च निशीथिनी । निशीथ्या वासुरा मध्यदन्त्य-तालव्ययुक्, तमिः ॥३३॥ तमी तमा तामसी च वसतिर्वासतेय्यपि । शार्वरी सर्वरी दन्त्यतालव्यादिषा उषः ॥ ३४ ॥ उसास्त्रयोऽमी सान्ताः स्युरुषा दोषाऽप्यनव्यये । अव्यये च तथाऽऽदन्तौ, रजनी रजनिः स्मृता ॥३५॥ त्रियामा यामिनी यामा याम्या रात्री च रात्रियुक्क् । नक्ता नक्तं तथा नक्तं मान्तमव्ययमप्यथो ॥ ३६ ॥ ज्योत्स्नायुक्तक्षपायां तु ज्योत्स्नी ज्योत्स्नापि, दर्शनिट। तमिस्रा दन्तसंयोगा युः पक्षी निड्ड्यावृतः ॥ ३७ ।। ध्वान्ते तमं तमोऽदन्तौ, तमसं तमसस्तमः । सान्तं, तमिस्रा तमिस्रं सदन्यौ, तिमिरं तथा ॥३८॥ सन्तमसा-वतमसे अन्धातमसमन्धतः । तमसं चाऽन्धकारान्धे भूच्छायमनृलिङ्गकम् ॥ ३९ ॥ तुल्याहनिशि विषुशो विपुवद् विशुवं तथा । विषुवं, वहुलः कृष्णपक्षे मध्य उकारवान् ॥ ४० ॥ पूर्णिमायां पौर्णमासी, दर्शेऽमावास्यमावसी। अमावस्याऽमाऽमावास्या, नष्टेन्दौ तु कुहुः कुहूः ॥४॥ चतुर्दशी विध्वदर्श शिनीवाली सयुग्मभाक् । मासे माः स्याद् वर्षकोशो वर्षाशकयुतस्तथा ।। ४२ ॥

द्वितीयः काण्डः। ७ मार्गशीर्षे मार्ग-सही सहाः सान्तोऽथ मायके। तपाः सान्तोद्यस्त्रियां स्यात् ,फल्गुनाले तु फाल्गुनः॥४३॥ फल्गुनश्च फाल्गुनिको, मधौ चैत्रः सचैत्रिकः। शुक्र तु ज्येष्ठा-मूलयोज्येष्ठ-ज्यैष्ठौ त्रयोप्यऽमी ॥ १४ ॥ त्रिकवर्गद्वितीयाप्तषसंयोगाः, शुचौ पुनः। अषाढ आषाढोऽपि स्यात्, नभसि श्रावणः स्मृतः॥४५॥ श्रावणिकोऽथ नभस्ये भाद्र-भाद्रपदौ समौ । प्रौष्ठपदस्त्रिकवर्गद्वितीयाप्तो ह्यथाश्विने ॥ १६ ॥ अश्वयुज आश्वयुजो, बाहुले कार्तिकस्तथा । कार्तिकिकः प्रशलतों हेमन्तो नान्तहेमयुक् ॥ ४७ ॥ शैष-शिशिरौ तालव्योपेतौ ग्रीष्मर्तुरूष्मकः । ऊष्मायण ऊष्मा नान्त उष्ण उण्णागमोष्णकौ ॥४८॥ प्रावृषि प्रावृषा वर्षा बहुले वरिषास्तथा । घनात्यये तु शरदा शरच्चाब्दे तु वत्सरः ॥ ४९ ॥ उद्वत्सर-संवत्सर-परिवत्सर-वत्सराः । अनुसंवत्सरो विवत्सरो वत्सोऽपि वर्षवत् ॥ ५० ॥ वरिषः शारदोपेता शरत् संवदनव्ययम् । अव्ययं च, समा स्त्रीत्वे वा बहुवे च तहिदि॥५१॥ इड्वत्सरेडावत्सरौ क्षये कल्पान्तकल्पको । संवर्तः परिवर्तश्च सांदृष्टिक-सांमृष्टिके ॥ ५२ ॥ तात्कालिकफले प्रोक्ते, आकाशे द्यो-दिवौ यु च। क्लीबं सन्तं नभश्चापि नभसो नभसं तथा ॥ ५३ ।। - ८ शब्दरत्नाकरें- अन्तरिक्षमन्तरीक्ष मेघे धन-घनाघनौ । ऋञ्जसानो रिक्षसान उम्रोऽभ्रमधमित्यपि ॥ ५४॥ गडयित्नुर्गदयित्नुर्वारितो वाह-वाहनौ । पर्जन्योऽष्टमवाप्तोऽब्दमालायां तु कालिका ।। ५५ ।। काली वृष्टया वर्षणं स्याद्वर्ष, तद्विमके लवात् । ग्रह-ग्राहौ, धनोपले.तु करः करकस्त्रिपु॥ ५६ ॥. आशायां दिग्-दिशे काष्ठा निकवर्गद्वितीयभाक् । ककुभा ककुब् याम्याशाऽपाच्यवाची दिगन्तरे ॥५७|| विदिक् प्रदिक् चापदिशं प्राक्-प्राचीने समे मते । अपाचीनमपाक् प्रत्यक् प्रतीचीनमुदक् तथा ॥१८॥ उदीचीनमपाक् प्रत्यक् प्रागुदगव्ययान्यपि । इन्द्रे मघवा मघवान् मघवन् दल्मि-बल्मिकौ ॥ ५९॥ नान्तौ सुत्रामा सूत्रामा हर्यश्वो हरिमान् हरिः । बिडोजाः स्याद् बिडौजाश्च सन्तौ, वृत्रश्च वृत्रहा ॥६॥ पर्जन्यः पूर्ववन्नान्तो वृषा दन्त्यदयान्वितः। तालव्यद्वयवानाधतालव्यश्व तृतीयकः ॥ ६१॥ शुनाशीरः, स्मृतेन्द्राण्यां महेन्द्राणी सची शची । शचिर्वासवी जयन्तः जयदत्तो जयस्तथा ॥ ६२॥ इन्द्रपुन्यां ताविषी स्याद् वात्यायां च-तविष्यपि । इन्द्रहस्तिन्यैरावण ऐरावतः, ऋजौ धनौ ॥ ६३ ॥ इन्द्रस्यर्जुरोहितं स्याद् रोहितं पारिभद्रके। १ वासवस्यापत्यं वासविस्तस्मिन् ।

द्वितीयः काण्डः। मन्दार-मन्दरौ तहृद्.मन्दारुश्च, पवौ श्रृणिः ॥ ६४ ॥ सृणिश्च वह्नावप्येतो, भिदिर भिदुरं मिदुः । भिदि-भेदी दिभिः शम्ब-सम्बौ शाम्बः शतारकः ॥६५॥ धारः शित-शतात्, वज्रोऽस्त्रियां वज्राशनिईयोः । अशनिईयोराशनः खार्थे प्रज्ञायणा, शरुः ॥ ६६ ॥ स्वरु-श्वरू उदन्तौ द्वौ स्वरुः सान्तोऽथ पेण्ढके । व्याधाम नान्तं, व्याधामोऽदन्तः पुंसिच, दस्रयोः॥६॥ अश्विनावाऽश्विनेयौ च, देवत्वष्टरि विश्वकृत् । विश्वकर्मापि, खर्वध्वां वा स्त्री भूम्न्यप्सरा मता ॥६॥ ऊर्वसी दीर्घ-हस्वादिर्दन्त्य-तालव्यभाक् क्रमात् । गन्धर्वो गायने दैवे गान्धर्वोऽपि च तद्भिदि ॥६९ ॥ अव्ययाऽनव्ययौ हाहा हाहाः सान्तोऽप्यथो हहाः। हुहुर्द्विहस्रो हूहूश्च द्विदीर्घोऽव्ययमप्यथो ॥ ७० ॥ हाहाहूहूरित्यखण्डं नामैके, शमने यमः । यमराजो यमराट् च, संयमनी व्यकारयुक् ॥ ७१ ॥ शङ्कावधपोऽन्तर्दन्त्योपि, हनुषो हनूषवत् । रात्रिचरो रात्रिचरो, नृचक्षाः ख्याश्व चक्षसा ॥७२॥ त्रयः सान्ता अन्त्यपण्डाः, कव्यात् क्रव्यादसंयुतः । नपुंसकलिङ् नान्तो व्याधामशब्दः । स्त्रीलिङ्गोऽप्पर-शब्दो विक्ल्पेन भूनि- बहुवचने मत इत्यर्थः । ३ टीक़ हुस्वश्वादियस्य, तथा दन्त्यं तालव्यं च भजते सा, ऊर्वमी, उर्वनी, अवगी, वशी, इति चत्वार शब्दाः । " देवसंबन्धिनीत्यर्थः । ५ अकारत्रययोगवान् मंयमनीशब्दो यमपुरीवाचकः । ६ अन्त्यश्वक्ष गन्द पण्डो नपुंसको यत्र ते, इति सान्तविशेषणम् ।

१० शब्दरत्नाकरे- जातुधानो यातुधानो जातु यातु च षण्ढकौ ॥७॥ कर्बुरः कर्बरो रक्षः राक्षसोऽप्याशराऽऽशिरौ । तेजनन्यां तु निकसा निकषा खषया सह ॥ ७ ॥ वरुणे यादःपतियुक् यादसांपतिरप्पतिः । अपांपतिर्धनदे त्वैडविडैलविलौ समौ ॥ ७५ ॥ कैलासौका मध्यदन्त्यो नराद् वाहण-वाहनौ । तेहिमानं पुष्पकं स्याद् मूईन्यौष्ठ्यकयोगयुक् ॥७६|| वैखोकसारा तत्पुर्यामोकाशब्दे सलोपभाक् । विचे ऋक्थं रिक्थमुक्तं रिक्तः सान्तं नपुंसके ॥ ७७ ॥ सारोऽस्त्रियां निधाने तु शेवाधिर्नर-षण्ढभाक् । शङ्करे जोटी जोटीङ्गो गिरीशो गिरिशो हरः ॥ ७८ ॥ हौर ईशान ईशश्च वामदेवश्च वामयुक् । अहिर्बुनो वेभकाही महाकालः सकालकः ॥ ७९ ॥ भर्गों भार्गों भर्यः शर्व-सौं महेश्वरेश्वरौ । भीम-भीष्मौ च, तैच्चापे त्वजकावमजीजकम् ॥ ८॥ अजगावमाजगवं भवेदजकवं तथा । अजगवं, गणेष्वस्य पार्षद्याः पार्षदा अपि ॥ ८१ ॥ पारिषद्याः पारिषदा, मृडान्यामीश्वरेश्वरी । कैटभी कैटमा दुर्गा दुर्गमा वरदा वरा ॥८॥ अपर्णा चैकपर्णायुग गौरी गौरा शिवी शिवा । . १ राक्षसमातरि । २ धनदविमानम् । ३ वसूनामोकस्य सारो यत्र सा। ४ पुनपुसक इत्यर्थः । ५ बुध्नका अहिब । ६ महेशवाणे । • महेशस्य । ईश्वरा, ईश्वरी।

. द्वितीयः काडी भद्रकाली महाकाली काली काली च कालिका ii हिमा हैमवतीयुक्ता विकराला करोलिकायपुर महारौद्री सरौद्रीका जयन्ती विजया जया ।। ८४ ॥ महाजया नन्दयन्ती नन्दिनी नन्दयाऽन्विता सुनन्दा कुला नकुली, भैरव्यां चर्ममुण्डिका ॥ ८५ ॥ चामुण्डा चण्डमुण्डा च चर्चा चर्चिः सचचिका । स्कन्दे गाङ्गायनिर्गाङ्गो गाङ्गेयो भीष्मकेऽप्यमी ॥ ८६॥ भृङ्गिगणे भृङ्गिरिटि गिरीटिश्च, तण्डुके । नन्दीश-नन्दिनौ नन्दिा, कैमने क-कवी विधिः ॥८॥ विधा वेधाश्च हौ सान्तौ सर्वविद्-विदुषोरपि । विरिश्चन-विरिश्ची च विरिश्चः परमेष्ठियुक् ॥८॥ परमेष्ठस्त्रिकवर्गद्वितीयकलितावेमू । नामिभूर्नामिजन्मा च विश्वसृट् विश्वसृक् तथा ॥८९॥ दुहिणो द्रुघणस्तद्दद् हुपनोऽपि च शम्भुयुक् । . खयंभूरथ मोविन्दे नारायण-नरायणौ ॥ ९० ॥ विष्वक्सेनो विश्वक्सेनो वृषाकपि-कषी विधुः । वेधा मुकुन्द-कुन्दौ च वासुदेवश्व वासुयुक् ॥ ९१ ॥ जलेशयो जलशयोऽधोक्षजोऽक्षज एकपात् । त्रिपाद् द्विपदं एतद् वृषाक्षः सुवृषोऽपि च ॥ ९२ ॥ कपिलो भद्रकपिलः सुभद्रो वासुभद्रकः । धानरि।२ परमेषि-परमेडी।

१२ शब्दरत्नाकरे- धन्वी सुधन्वा शतकः शतादाऽऽनन्द-वीरको ।। ९३ ॥ श्रीवत्साङ्कश्च श्रीवत्सस्तदरौ मेन्द-मैन्दको। कालीयः कालियश्चास्य गदा कौमोदकी स्मृता ॥९॥ कौपोदकी कौदिकी, कृष्णमातरि देवकी। । देवकी, बलभद्रे तु भद्राङ्गो बलिना बलः ॥९५ ॥ पद्मायामीरी आ या च कमला कमलीन्दिरा । इन्दिः श्री-लक्ष्म्यौ किव्यन्तौ, येरौ शम्बर-संबरौ ॥९॥ शूर्पकवादितालव्या, ऋप्याङ्कः कामनन्दने । मूईन्याद्यान्तःस्थिकमागूषोषा बाणपुत्रिका ॥ ९७.॥ शम्ब-शाम्बी जम्बुवत्याः पुत्रे, तायें सुपर्णकः। सौपर्णेयो गरुडश्व गरलो गरुटस्तथा ॥ ९८॥ सुगते तु महाबोधि-बोधी बुद्ध-बुधौ मुनिः। मुनीन्द्रः, सप्तमे बुद्धे शाक्यसिंहः सशाक्यकः ॥९॥ दैसेऽसुर आसुरश्च सरखत्यां गिरा-गिरौं। वाग्-वाचे वाणि-वाण्यौ च तालव्याद्या च शारदा॥१०॥ व्याहारो वचो वचनं, कारके कर्म-कार्मणे। ज्ञाताधर्मकथायां स्यात् कारो दीर्घसंयुतः ॥ १०१॥ द्वादशाङ्गे दृष्टिवादो दृष्टिपातोऽपि कथ्यते । प्रत्याख्यानप्रवादे तु प्रत्याख्यातं च, ज्योतिषि ॥१०॥ ज्योतिष ज्यौतिष, भाष्ये चूर्णि-चूण्यौँ समे मते । , गोविन्दशत्रौ। गोविन्दस्य । ३ अनुक्रम किए, इब प्रत्ययोऽन्त पयोस्तो। १६ कामस्तस्यारिरिस्तस्मिन् । ५ऋप्पाऋविशेषणम् । ६ पठा- . रूपस्य अन्यविशेषस्य नाम ।

द्वितीयः काण्डा . यङ्लुगन्ते चर्करीतं चर्करितं, कलिन्दिका ॥१.३॥. कडिन्दिका सर्वविद्या, निघण्टुर्नामसंग्रहे। निर्घण्टुश्च, जनश्रुतौ वदन्ती किंवदन्त्यपि ॥ १०४-॥ किंवदन्तिर्वदन्तिचोदन्ते वृत्तान्त-वार्तिके ।। अभिधायां नामधेयं नामाख्याऽभिख्ययाऽऽहयः ॥१०५॥ आह्वा, हूतौ तु हक्कार-कङ्कारी, शपथे शपः । शपनं, प्रियबाहुल्ये चटु चाटु, यथास्थिते ॥ १०६॥ तथ्यं यथातथं सम्यक् समीचीनं च, रूक्षके। निष्ठुरं तृतीयवर्गद्वितीययुगवर्णने ॥ १०७ ॥ निष्पर्यपात्परो वादो, जुगुप्सा च जुगुप्सनम् । गर्हणा गर्हणं ग), रतशापे तु क्षारणा ॥१०८.॥ आक्षारणा क्षारणं च क्षरणा, मङ्गलार्थने । . आशीराशषया चोमे उशत्यशुभवाचि तु ॥१०॥ रुशती रुषती सर्वे त्रिलिङ्गा वाच्यलिङ्गतः । आज्ञायां स्याद् निरानिभ्यो देशोऽथाङ्गीकृतौपुनः॥११॥ संध्या स्यात् संधया साकं संप्रत्याङ्म्यः परः श्रवः।। वर्जे वर्जनं वृजनं, नृत्ये नृत्तं च ननम् ॥१११॥ . . नाट्यं नटनमङ्गविक्षेपेऽङ्गाद् हारि-हारको । आतोघे वाद्यं वादित्रं तूरं तूर्य च, बल्लकी ॥११२॥ तन्त्रीस्तन्त्रिश्च गन्धर्वे ज्युकारस्तुम्बुरुः स्मृतः। निर्वादः, परिवादः, अपवादश्चेत्यर्थः । २निर्देशः, आदेश, निदेशक त्यर्थः । ३ संभवः, प्रतिश्रवाः, आवश्रेत्यर्थः। . .

शब्दरत्नाकरे- मृदङ्गे मार्दलीकश्च माईलो, दुन्दुभौ पुनः ॥ ११३ ।। भेरिभैरी च भेरापि, कुहालायां तु काहला। चण्डकोलाहला पत्रकाहला, सुप्तबोधके ।। ११४ ॥ द्रगडो द्रकटण्यापि, झल्ली झर्झरी स्मृता । झलरी, बीभत्सरसे विकृतं वैकृतं तथा ॥ ११५ ॥ घरे हासिका हास्यं हासश्च हसनं हसः । त्रिकवर्गद्वितीयाप्ता स्मिते वक्रोष्ठिका मता ॥ ११६ ॥ शोचने शुक् शुकः शोकः, कोपे क्रोध-क्रुधा-क्रुधः । रुषा-रोष-रुषश्वाप्युत्साहे तूधाम उद्यमः ॥ ११७ ॥ उद्योगोऽप्यमियोगश्च वीर्य त्वतिशयान्विते । वीर्यापि, साध्वसे भीति र्मिया भयमप्यथो ॥११॥ भयङ्करे भीस-भीष्मे डमरं. डामरं तथा । उड्डामरमुड्डमरं, शान्तावुपशमः शमः ॥ ११९ ॥ शमथोऽप्यथ रोमाञ्चे पुलकः पुलसंयुतः। बाष्पेऽश्वस्तू अस्रमभं, चित् तान्ता चेतना, मतौ॥१२०॥ धीधीदा प्रतिपत्तिश्च प्रतिपच्छेमुषी पुनः । तालव्यादिमूर्धन्यान्ता, लजायां स्यादपत्रपा ॥१२१॥ त्रपा ही ह्रीकया ह्रीका ब्रीडा वीडो, मनःखिदि । सादाऽवसादौ, निद्रायां तन्द्रिस्तन्द्रीश्च तन्द्रया॥१२२॥ तन्यमी चलारः शब्दाः स्युर्मोहालस्ययोरपि । औत्सुक्य उत्कण्ठौत्कण्ठ्ये, आकारस्य तु गृहने ॥ १२३ ॥ , १ अश्रु, अनुश्च।

द्वितीयः काण्डः। १५' कुटारिका केटिकाऽवाद्, हादे मोदः प्रमोदयुक् । मुदाऽऽमोदौ प्रमदश्च संमदोऽपि मदो मुदा ।। १२४ ॥ हर्ष-प्रहप-हरिषा आनन्दानन्दथू समौ । गर्वेऽभिमान-मानौ च विस्मयः स्मय इत्युभौ ॥१२५॥ . तद्विशेषेऽहंपूर्वा-पूर्विका-प्रथमिकाऽग्रिकाः । व्यायामे तु क्लम-क्लमी परिश्रम-श्रमावपि ॥ १२६ ॥ चिन्तायां चिन्तिया ध्यानं ध्याम नान्तं नपुंसके। प्रतिचिकीर्षारूपे तु ध्याने मर्ष आमर्पकः ॥१२७॥ चित्तस्थैर्ये मनस्कारो भवेद् मनसिकारयुक् । संभ्रमे त्वरया तूर्णिस्त्वरिस्तर्के वितर्ककः ॥ १२८ ।। संवेगावेगावूहेहे परामर्शों विमर्शनम् । मृत्यौ मृतिः सर्वगे मरि-मारी मरकोऽपि च ॥१२९॥ नटे भारत-भरतौ तथा भरतपुत्रकः । स्त्रीवेषधारकनटे भ्रकुंसः सनुकुंसकः ॥ १३०॥ भ्रूकुंसश्च भृकुंसोऽपि, केलीकिलो विदूषके । केलिकिलो वासन्तिक-वसन्तकौ च, हासिनि ॥१३॥ केलिकिलः कैलिकिलो, विलासिनि जने पुनः ।, हेलिहिलो हैलिहिलः, आर्ये मारिष-मार्षकौ ॥ १३२ ॥ चेटी-नीचा-सखीहाने हण्डे हल्ले हलाव्ययाः । , अवकटिकेत्यर्थः। २ गर्वविशेपे माहपूर्वा, अहंपूर्विका, अहंप्रथमिका, अहममिका चेत्यर्थः। ३ अह ईहा च ।। चेव्याः, मीचायाः सख्याच हाने यथाक्रम हण्डे, हो हला चेति ।

- १६ शब्दरत्नाकरे- अत्तिकाऽप्यन्तिका ज्येष्ठमगिन्यां, मातरि स्मृता॥१३॥ अम्बिकाऽप्यविका, 'भट्टारक-भट्टौ तु पूज्यगात् । नाम्नःप्रयोज्यौप्रायेण नाट्योक्तौ नाट्यवाचकाः॥१३॥ इति वादीन्द्रश्रीसाधुकीत्युपाध्यायमिशिष्यलेशेन वाचनाचा- यसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरत्नाकरनामशब्दमभे- दनाममालायां देवकाण्डो द्वितीयः ॥२॥ - कुमार-कुमरौ अथ तृतीयः सर्गः ।.. पुंसि पूरुष-पुरुषौ पुलषो ना नरोऽपि च । मनुष्यो मानुषो मयों मर्तोऽपि, बालिशः शिशौ ॥२॥ बालः क्षीरात् कण्ठः पश्च स्तनयः सस्तनन्धयः । दहू-दहरावथ शैशवे ॥ २॥ बाल्यवद् बालिमा पाकं पाकिमा नो, वयस्यके । युवा युवानस्तरुणस्तलुनश्चाथ यौवनम् ॥ ३ ॥ यौवनिकापि तारुण्ये, स्थविरे तु जरन् जरी । जरन्तश्च जीन-जीर्णावतिवृद्ध दशम्ययम् ॥ ४॥ दशमीस्थोऽथ संस्तान्तः प्राज्ञो ज्ञ'प्रज्ञकः कविः। कवी स्त्री कविता काव्यो वैदुषो विदुषस्तथा ॥५॥ विद्वांश्च शूरि-सूरी तु सूर्येऽपि, बुद्दयुग् बुधः । प्रवीणे निष्ण-निष्णातौ नदीष्णः कृतकृत्यकः ॥६॥ २ पुंलिङ्गः। १ क्षीरकण्ठ, क्षीरपोत्ययः ।

तृतीयः काण्डः। कृती कृतार्थश्च विज्ञोऽभिज्ञो वैज्ञानिकोऽपि च । विदग्धे छेक-च्छेकालौ छेकिलश्च, कलाविदि ॥७॥ कलाज्ञश्च कलज्ञोऽपि, क्षुण्णः संस्कृतवाचकः । तृतीयवर्गप्रान्त्याप्तो, वक्नुर्वग्नु-वचक्नुकौ ॥ ८॥ वाग्मिनि स्यात्, वक्तरि तु वदावद-वदौ समौ । अवाक्श्रुतावेडमूकानेडमूकावनेडकः ॥ ९ ॥ कलमूकश्चान्ध-शठ-मूर्खवाच्यपि संमतः । सवामनेडमूकश्चाऽस्फुटवाचि तु काहलः ॥ १० ॥ लोहलोऽपि जड-कडौ, ज्ञायके विदुरस्तथा । विन्दुस्तिक-तुर्यवर्गमध्यौ कटुर-कहरौ ॥ ११ ॥ अत्यन्तकुत्सिते, क्षिष्णुर्णान्तो निराकरिष्णुके । प्रियंवदे शक्नु-शक्लो वदान्यश्च वदन्ययुक् ॥ १२ ॥ दानशीलेऽप्यमू, मूर्खे बालिशो बाडिशो जडः। जलो मुहेर-मुहिरावायोऽयःपूर्वशूलिकः ॥ १३ ॥ भवेद् रामसिके, लोकप्रीणके तु पृण-प्रिणौ । प्रीणश्च. लोकंपूर्वाः स्युः, परायत्ते परात्परौ ॥ १४ ॥ वश-वन्तौ गृह्यकश्च गृह्या-ऽऽगृह्यकसंयुतः । ६. नायके नेत्र-नेतारावीडीश ईश्वरस्तथा ॥ १५॥ १ तृतीयवर्गस्य टकार., चतुर्थवर्गस्य दकारश्च मध्ये ययोरेताशो कटुर- कद्वरावित्यर्थः । ३ चढान्य-वदन्यौ । ३ आयोऽय.शब्दो पूर्वी यस्य द्वादशः अलिकशब्द आय.शूलिक अय शूलिकश्चेत्यर्थः । ४ लोकम्पुण , लोकम्प्रिणः, लोकम्प्राणश्चेत्यर्थः । ५ पावश , परवश्चित्यर्थः । ६ ईद, तालव्यशन्तः ।

शब्दरत्नाकरे- पति-पाती ऋज-रिजाविडीडी डान्तिमावुभौ । इख-दीर्घादी प्रभुयुग विमुश्चाप्यथ वेतने ॥ १६ ॥ भृति-भृत्ये भर्म भर्मण्या कर्मण्याऽथ भारिके। भारवाड् भारवाहश्चाप्यथो वार्तावहे जने ॥ १७ ॥ वैवधिको विवधिको वीवधिकोऽथ भारके । भरो विवधो वीवधः स्यादथो भारयष्टिका ॥ १८ ॥ विहङ्गिका विहङ्गिमा, विक्रान्ते शूर-सूरको । कातरे भीरुको भीरुभीलुकवस्तु-त्रस्तकौ ॥ १९ ॥ भृशाकुले समुत्पिञ्ज उत्पिञ्जल-कपिञ्जलौ । अथो महेच्छेऽनुदार उदारोदात्तकावपि ॥ २० ॥ दयालौ तु कृपालुः स्यात् कृपारुरनुकम्पने । कारुण्यं करुणा हिंस्र हिंसीरोऽपि, निबर्हणे ॥ २१ ॥ विशारणं विशरणं निर्वासन-प्रवासने । उद्वासनं, वधाहे तु शैर्षच्छेदिकसंयुतः ॥२२॥ शीर्षच्छेद्यो, मृते प्रेत-परेती, तदहेऽर्पणे । तदर्थ चोर्ध्वदेहिकमोर्ध्वदेहिकमित्यपि ॥ २३ ॥. ऊर्ध्वदेहिकमप्यग्न्याधाने तु मृतदाहगे । चिति-चित्या-चिताः प्रोक्ताः,ऋजौतु प्राञ्जलोऽजसारा अनृजौ तु शठः शण्ठो, धूर्ते व्यंशक-व्यंसकौ । शठ-शण्ठौ च षण्ढेऽपि, जालिके मायि-मायिकौ ॥२५॥ इखदार्थावादी ययोस्तौ डकारान्तौ इद् ई चेत्सर्यः। २ अधिकरणे इत् । ३ मृतदाह गच्छतीति मृतदाहगस्तस्मिन् , अग्न्याधान विधेपणमिदम् ।

तृतीयः काण्डः। . मायावी, दाण्डाजनिको दण्डाजनिक इत्यपि । 'मायायां शठता-शाठ्ये, व्याजे लक्ष्यं तु लक्षयुक् ॥२६॥ संख्यायामपि, पिशुने मत्सरो मत्सरी खलः । प्रखलः खुल्लका क्षुल्लः क्षुद्रकः क्षुद्रसंयुतः ॥ २७ ॥ कौलीने वादिको जाते जातो जातात्परो मतः। तस्करे चोरटश्वोर-चौरौ पाटच्चरान्वितः ॥२८॥ पटच्चरश्चौरकर्म चौर्य चोरिका स्तेनवत् । स्तेयं स्तैन्यं, हृतधने लोप्वं लोत्रं च लोद्रकम् ॥२९॥ मन्दे त्वलस आलस्यश्चतुरे दक्ष-दक्षिणौ । उष्णकोष्णौ, दातरि तु स्यादुदारोऽनुदारयुक् ॥ ३० ॥ बहुप्रदे स्थूललक्षः स्थूललक्ष्योऽपि यान्तिमः। दानेहतिरंहितिश्च प्रादेशन-प्रदेशने ॥ ३१॥ निर्वापणं निर्वपणं, याचके तु वनीपकः । वनीयक-वनबकौ, प्रार्थनायां तु याचना ॥ ३२ ॥ याश्चैषणाऽध्येषणापि भवितरि भविष्णुयुक् । भूष्णुभविष्यति भवी भाव्यथो स्यात् प्रसारिणि ॥३३॥ विसारी च विस्मरो विसृत्वरयुतो मतः । लज्जाशीले तुलजालुर्लज्जूः स्यात् , क्षमिता क्षमी ॥३॥ क्षन्ता सहिष्णुः सहने, ईर्ष्यालुः कुहने स्मृतः। ईष्र्युश्च, क्रोधने क्रोधी, बुभुक्षायां तु रोचकः ॥३५॥ १ यकारान्त इत्यर्थः। २ ईप्यांवति ।

शब्दरत्नाकरे- रुचिः क्षुधा-क्षुधौ, तृष्णक् तृषिते तृष्णकोऽपि च । क्षुदसहे क्षुधारुः स्यात् क्षुधालुः, शीतकाऽसहे ।। ३६ ।। शीतारुश्च सशीतालुः, पिपासायां तृषा-तृषौ । तृष्णा-तौं च, लिप्सायां योऽन्या अपि, भक्षक॥३७॥ आशितश्चाशिरो, भक्ते कुरुः कूरं च दग्धिका । भिस्साटा मिस्सटा मिस्सा, दधिसर्वरसाग्रके ॥३०॥ दधिमण्डं मण्डमपि, भक्तमण्डे तु प्रोङ्सवः । 'निप्रात् स्रावश्च, श्राणायां विलेपी च विलेपिका ॥३॥ विलेपनी विलेप्याऽपि क्वाथिका कथिकाऽपि च । 'तरलं तरला, सूपे सूदोऽप्यथ तिलान्नके ॥ ४० ॥ कृसर-त्रिसरौ पुंस्त्री, पिष्टके पूप-पूपको । पूपिकायां पौलि-पौल्यौ पूलिका पोलिकापि च ॥४१॥ पूपली चेषत्पके त्वम्यूषाऽभ्योषाऽभ्युषास्त्रयः । निष्ठानोऽस्त्री तेमने स्यात् , सठः पत्रफलादिके ॥४२॥ शाकं साकं हरितके, करम्भो देधिसत्तुषु । करम्बोऽपि, घार्तिके तु पूरः स्याद् धृत-पिष्टतः ॥४३॥ घृतवरोऽवसेकिमे वटको वटसंयुतः । स्नेहभृष्टतण्डुलेषु भरुजी भरुजापि च ॥ ४४ ॥ तृडादयस्त्रय शब्दा लघुमिच्छायामपीत्यर्थ । २ प्रसव , आम्रवश्च । ३ मिप्रशब्दाभ्यां पर स्रावशब्द, निस्राव-प्रत्रावाविति यावत् । ४ दुधि- प्रधाना सक्तुप्रित्यर्थ । ५ घृतपूर , पिष्टपूर इत्यर्थ । ६ स्नेहघृतादिमि सह भृष्टेषु भर्जितेपु तण्डुलेषु ।

. तृतीयः काण्डः । २१ मर्मराले' पर्पटश्रपटः, पृथुके चेः पुटः । चिपिटश्चिपिटिका शर्करायामुपला सिता ॥ ४५ ॥ सितोपला मधुधूलो खण्डो वर्गद्वितीयखः । फाणिते स्यात्तु मत्स्याण्डी मत्स्याण्डिश्च मत्स्यण्ड्यपि॥४॥ मत्सण्डी खैण्डतो योज्या शर्करा सर्करापि च । शिखरण्यां रसाला स्याद् रसिता मार्जितायुता ॥४७॥ मर्जिता, मुद्गादिरसे यू'पस्त्रिपु जुषयुक् । दुग्धे गव्यं गोरसश्च रसोत्तमरसे समे ॥ ८ ॥ क्षीरस्य विकृतौ कूर्चिः कूचीका कूचिकान्विता । कूर्चिकापि किलाटी स्यात् किलाटा च किलाटयुक्॥४९॥ द्रप्स-द्रप्स्ये दधन्यधने, हविष्य-हविषी घृते । रसायन-गोरसौ द्वौ घोले, तके त्वरिष्टयुक् ॥ ५० ॥ रिष्टमौदश्वितौदश्वित्के संस्कृत उदश्विति । पिच्छिले विजलं प्रोक्तं विजिलं विज्जलं विजम् ॥५१॥ विजेविलं विजिपिलमारनाले तु काश्चिकम् । काञ्जिकं च सुवीराऽऽम्लं सौवीरं चामितः षुतम् ॥५२॥ कुल्माषाभिषुतं चैव कुल्माष चार्धराडके । माषादौ तु कुल्माषः स्यात् कुल्मासश्चाप्युपस्करे॥५३॥ दन्त्य-तालव्य-मूर्धन्यमध्यः स्याद् द्वेषवारकः । तिन्तिडीक-तन्तिडीके चुके पक्षण्यपि स्मृते ॥५॥ चिपुट इत्यर्थ । २ खण्डशर्करा, खण्डसकरा । ३ अभियुतम् । ४ अर्धपके मापादाधिस्यस्य विशेपणमिदम् ।

२२ शब्दरत्नाकरे- राजिकायामासुरी स्यादसुरी च क्षुधा-क्षतात् । परोऽभिजननः शब्दो योज्यते शब्दवेदिभिः॥ ५५ ॥ कुस्तुम्बुरुवार्युकारस्तस्मिन् धान्यं च धान्यकम् । धन्या धन्याकं धान्याकं धानेयक-धनीयके ।। ५६ ॥ धनकोऽथ कोलके स्याद् मरीचं मरिचं तथा । ऊषणं ह्युषणं विश्वा शुण्ठी शुण्ठिश्च, पिप्पली ॥५७॥ उषणा स्यादूषणापि, कृष्णा च कृष्णतण्डुला । गजपिप्पल्या वशिरो वसिरः, सर्वग्रन्थके ॥ ५८ ॥ प्रन्थकं शिरोऽनादन्तः, क्ली सान्तं चटकाशिरः । ध्योषे त्रे कटु-कटुके, अजाजी जीर-जीरकौ ॥ ५९ ॥ जीरणो जरणः कणः जीरकः कृष्णजीरके । सुषवी दन्त्य मूर्धन्य-तालव्यान्तर्गता पृथुः ॥ ६ ॥ पृथ्वी उत्कुञ्चिका चोपकुञ्चिकाप्यथ हिङ्गुनि । वाल्हीकं वाल्हिकं, जग्धौ खादनं खदनं घसिः॥६॥ निघसोऽपि विष्वाणाऽवष्वाणी जमन-जेमने । ग्रासे गुडेरक-गुडौ गुडेरोऽपि गडोलयुक् ॥ ६२ ॥ गण्डोलः कवलोपेतः कवकः, सुहिते पुनः । आघाता-घ्राणको, मुक्तत्यक्ते फेला च फेलियुक्॥६॥ मांसाशिनि शावलः स्याच्छौप्कलः शाकलिस्तथा । १ क्षुधाक्षतशब्दाभ्या परोऽभिजननशन्द झुधामिजनन क्षताभिजनन- इति । २ वाप्रिमिता, चत्वार इत्यर्थः । ३ तिक्तपिप्पली । ४ शुण्ठिमरीच- पिप्पलीना युगपदाचको त्रिशन्द्वात्परौ कटुकटुकशब्दौ । .

तृतीयः काण्डः। २३ मौष्कुलिनौंष्कुलो, लिप्सौ लोलुपो लोलुभोऽपि च ॥६॥ लोलोऽपि गर्धनो गृध्नु-गृनौ चेहेह ईहने । कामश्च कामना, धृष्टो धृष्णुः स्याद् धृष्णजा सह॥६५॥ शुभंयुः शुभसंयुक्ते शुभंयश्वाप्यहंकृति । अहंयोऽहंयुसंयुक्तः, कामुके कामि-कामिनी ॥६६॥ कामनः कमनः कत्रः कमरः कमितापि च । कामयिताऽभिक-भीकावन्तर्दुर्विपरो मनाः ॥ ६७ ।। विचेतस्यभिशस्ते तु स्यादक्षारित-क्षारितौ । तिरस्कारे परीभावः परापर्यभितो भवः ॥ ६८ ॥ न्यक्कारः सनिकारः स्यात, जागरूके तु जागरी । - जागरिता, जागरणे जागर्या जागरस्तथा ॥ ६९ ॥ जागरा, जाग्रिया, शङ्की संशयालुर्भवेदयम् । सांशयिको, दक्षिणा दक्षिण्यो दक्षिणीयकः ॥ ७० ॥ दण्डिते दाप्यतः प्रोक्तो दायितोऽपि तथोच्यते । अच्र्ये प्रतीक्ष्यो निर्योंपि, पूजिते त्वपचायितः॥ ७१॥ अपचितोऽथाईणायां पूजा पूज्याऽथ पीनके । बहुलो बहला स्थूर-स्थूलो पीवा सपीवरः ॥ ७२ ॥ . मांसलांसलौ निर्दिग्धे, कृशे शात-शितौ स्मृतौ । . तीक्ष्णेऽप्येतो, बृहत्कुक्षौ तुन्दी तुन्दिक-तुन्दिलौ ॥७३॥ तुन्दिभोऽप्युदरिकश्चोदरिलोदरिणौ समौ । १ अन्तर्मना:, दुमंना., विमनाः ३२ पराभवः, परिभवः, अभिभवः । .

शब्दरत्नाकरे- 4 :- अनासिके विग्न-विखू विनोऽपि, नतनासिके ॥ ७ ॥ अवाद् भ्रट-टीट-नाटा नाशायां तन्नतावपि । खरनासे खरणसः खरणाः, खुरसग्नसि ॥ ७५ ॥ खुरणाः स्यात् खुरणसः, श्रोणे पङ्गुः सपङ्गुलः । स्यात् खल्वाटे तु खलति-खलतावल्पकायके ॥७॥ पृश्नि-पृप्णी गडुले तु न्युब्ज-कुञ्जौ, कुहस्तके । कुणि-कूणी, हखकरपादे खवों निखर्वयुक् ॥७७॥ हखशाखे वामनश्च वामा नान्तो, हिननके । वण्डो दन्त्योप्ठ्यवादिः स्यादल्पमेट्रेऽपि, खञ्जके ॥७८॥ खोड-खोरौ च खोटोऽपि, पोगण्डो विकलाङ्गके। , अपोगण्डोऽप्यूर्ध्वजानाबूज़ज्ञोर्ध्वज्ञको समौ ॥ ७९ ॥ विलजानौ प्रजुः स्यात् प्रज्ञोऽपि, युतजानुके । सिंजु-संज्ञौ च सर्वत्र जनसंयोग उच्यते ।। ८०॥ वलियुक्त वलिनः स्याद् वलिभः, शस्तकेशके । : केशवः केशिकः केशी, तुण्डिलो वृद्धनाभिके ॥१॥ तुण्डिभस्तुन्दिलोऽभ्यान्ताऽभ्यमितौ ग्लान-ग्लास्नुको । व्याधिते, कच्छुरे तु स्यात्पामनः पामरस्तथा ॥२॥ सातिसारेऽतिसारक्यतीसारकी, कफान्विते । लेप्मणः श्लेष्मला, क्लिन्ननेने तहति पिल्लयुक् ॥८॥ चिल्लरचुल्लोऽपि, मूर्ते तु मूर्छालो मूछितोऽपि च । १ अवनट, भवटीट., अघनाट इति ।

तृतीयः काण्डः। पिचे पलामिः पललज्वरोऽथ खेटयुक् खटः ॥ ८४ ॥ वलासो दन्त्य-तालव्यप्रान्तकः कथितो बुधैः ।। कफे, व्याधौ रोग-रुजौ रुजाऽप्यामय आमकः ॥ ८५ ॥ अमः, क्षये राजयक्ष्मा यक्ष्मा जक्ष्मापि नान्तकः । जक्ष्म-यक्ष्मावदन्तौ द्वौ, क्षवे क्षुत् क्षुतमप्यथ ।। ८६ ॥ क्षवथौ काशः कासोऽपि, खसे पामा तु पामया। कच्छूः कच्छुः स्त्रियां सर्वे, ,खी कण्डूयनं मतम् ॥८॥ कण्डूः कण्डूति-कण्डूये, व्रणे रुषो रुषा सह । ईमोऽस्त्रियामीर्म नान्तं, गण्डे विस्फोट-स्फोटकौ ॥८॥ पिटकः पिटका तहस्पिटकं च, किलासके । सिध्म-सिध्मे, कुष्ठभेदे दर्दुर्द च दृढयुक् ।। ८९ ॥ दद्भूर्दर्दूध, कोठके मण्डलकं च मण्डलम् । हल्लासे हिक्का हेकापि, पीनसे स्यादपीनसः ॥ ९॥ आपीनसः प्रतिश्यायः प्रतिश्या, श्वयथौ पुनः । शोफ-शोथौ, छर्दने तु च्छर्दिश्छी प्रच्छर्दिका ॥११॥ वमनं वमि-बमथू, कुरण्डस्त्वण्डवर्धने । कूरण्डोऽपि, प्रमेहे तु मेहोऽपि च, चिकित्सके ॥९२ ॥ आयुर्वेद्यायुर्वेदिको भिषग्-भिषज-भिष्णजाः । जायौ भेषज-भैषज्ये उपचारश्चिकित्सने ॥ ९३ ।। उपचर्यापि, सत्कृत्यालंकृतखकनीदये। " कूकुदः कूपदश्चाऽऽपदापदे विपदा विपद् ॥ ९४ ॥ विपत्तौ, कृच्छ्रवञ्च्ये तु समौ दूडाभ-दूडभौ।

२६ शब्दरत्नाकरे- समर्थकस्तु वरदे स्यात् समर्धक इत्यपि ॥ ९५ ॥ सदस्ये तु पारिपद्य-पार्षद्यावथ संसदि। परिषत्-पर्षदौ तुल्ये समन्या च समाजयुक् ।। -९६ ।।- आस्थानमास्था, देवने नैमित्तिको निमित्तवित् । नैमित्तोऽपि च, मौहों मौहूर्तिकेऽथ लेखके ॥ ९७-॥ लिपिकरो लिविकरोऽक्षरन्यासे लिपिलिविः । मषी-मस्यौ मलिनाऽप्सु, कितवे त्रितयं स्मृतम् ॥९८|| धातों घूतोऽभधूर्तश्च, दुरोदर-दरोदरे । द्यूतेऽथाऽक्षे पाशकः स्यात् प्रासका शारितः फलम्॥९९॥ फलकोऽष्टापदे शारिः शारः खलनिकोच्यते । व्यालग्राह्यहितुण्डिक आहितुण्डिक इत्यपि ॥ १०॥ मनोजवस्ताततुल्ये मनोजवसकोऽपि च । क्षेमंकरो रिष्टतात्यरिष्टताती तथाऽऽस्तिके ॥ १.१ ।। श्राद्ध-श्रद्धालू च, सहे प्रभविष्णुः प्रभूष्णुयुक् । शक्त-शक्लावसामर्थ्यजीवके चानवस्थिते ॥ १.२॥ चलारोऽमी पराः कर्णात टिरिटिरि-ष्टिष्टिरा। चुरुचुरु-रचुरुचुरा, शिथिलः शिविरः श्लथे ॥१०३ ॥ स्थित ऊर्ध्वदमश्चोर्यो निर्वकारो वकारवान् । ऊर्ध्वदमस्तद्भवे तु ऊर्ध्वाद् दमिक दामिकौ ॥१०॥ ऊवदमिकोऽप्यध्वगे तु स्यादध्वन्योऽध्वनीनवत् । गन्तु-गान्तू पथिकश्च पान्थः, शम्वल-सम्बले॥१०५॥ १ वकाररहिवस्तसहितश्च अर्च, अनलयं ।

तृतीयः काण्डः।
२७
,
पाथेये, जङ्घाकरे तुजङ्घाकरिक जांचिकौ ।
खरिते ज़वी च जवनः सहायेऽभ्यनुतश्वरः ॥ १०६ ॥
अनुगाम्यनुगश्चापि सेवायां स्यादुपासना ।
उपास्त्युपेता चोपास्या परेश्चैषणमेषणा ॥ १०७ ॥
पत्तौ पदाति-पादातौ पादातिक-पदातिकौ ।
पदकः पदगः पद्गः पादाविक-पदाजिकौ ॥ १०८ ॥
प्रष्ठे सरोऽग्रेऽग्र-पुर:-परतो गम-गामि-गाः ।
पुरस्तः, आवेशिके तु स्तः प्राघूर्णक-प्राधुणौ ॥१०॥
अतिथ्योऽतिथिरातिथ्य आपरौ गान्तु-गन्तुकौ ।
आवेशिक आतिथेय्यातिथेयातिथ्यनिःस्वनाः ॥११॥
ग्रामे भवे तु ग्रामीण-ग्रामीणौ ग्राम्य इत्यपि ।
ग्रामेयकश्च, लोके तु जनो जनपदस्तथा ॥१११ ॥
देवलोके देवविशा देवविद् वाऽभिजातके ।
जात्याभिजौ कुलीनश्च कुल्य-कौलेयको समौ ॥११२॥
महाकुलीनसहितौ माहाकुल-महाकुलौ ।
गोत्रोऽन्वयोऽन्ववायश्च संतानः संततिस्तथा ॥ ११३ ॥
स्त्रियां महेला महिला मेहला च महेलिका ।
वामिर्वामा जोषा योषा स्याद् योषिदपि योषिता॥११॥
स्याद् मत्तकासिनी मत्तगामिन्यां मत्तकाशिनी ।
स्यलङ्कारे कुटुमितं युकार, कन्यका कनी ॥११५॥
कुमार्यो, मध्यमवयःस्त्रियां स्यात् तरुणी तथा ।
तलुनी, युवतिश्चोक्ता युवत्याद्यवयःस्त्रियाम् ॥११॥

૨૮ शब्दरत्नाकरे- सुवासिनी खवासिनी वधूटी वध्वटीति च। चिरिण्टी स्याच्चिरण्टी च चरिण्टी सचरण्टिका ॥११७|| पत्न्यां सधर्मिणी सहधर्मिणीगृहिणीगृहाः। कलत्रं कडनं दारः पुंसि वा भूम्नि दारया ॥ ११८ ॥ जनिर्जनी कुटुम्बिन्यां स्यात् पुरन्धिः पुरन्ध्यपि । स्नुषायां तु वधूयुक्ता वधूटी च जनिर्जनी ॥ ११९॥ कुलस्त्रियां तु कुलतो वालिका पालिकाऽपि च । कान्तायां प्रेयसी प्रेष्ठा षटकार-उकारभाक् ॥ १२० ॥ प्रिया, कान्ते प्रियः प्रेयान् प्रेष्ठष्ट-ठहयान्वितः। वरो वरयितोहाहे विवाहे यम-यामकौ ॥ १२१ ॥ उपात, जायापत्योस्तु जम्पती दम्पती स्मृतौ । द्वित्वे, जस्यती दस्यती प्रायो वेदे प्रयोजितौ ॥१२२ ॥ जित्वरीवाचकौ पूर्वावेकत्वादावुदाहृतौ । हरणे तु सुदायः स्याद् दायो युतक-यौतकौ ॥ १२३ ॥ यौतुकः, परंगहस्था वायत्ता शिल्पजीविनी । सैरन्धी चापि सरन्ध्यथावरोधनपोष्यका ॥ १२ ॥ असिक्निका स्यादसिनी, दूत्यां दूतिरपि स्मृता । प्राज्ञी प्रज्ञा प्रजानत्यामाचार्यानी नृयोगके॥ १२५॥ आचार्या, मातुलानी च मातुल्यपि तथा मता । उपाध्यायान्युपाध्यायी, क्षत्रियाणी खतो भवेत् ॥१२॥ दार. पुलिड, बहुवचनान्त, एकवचनान्तमत्यर्थः । २ वयोग दिनेत्यर्थः ।

तृतीयः काण्डः। २९ क्षत्रिया स्यादुपाध्याय्युपाध्यायाऽऽर्याणिका पुनः । आर्या पुनवी दिधिपूर्दिधीषुरपि तडवे ॥ १२७ ॥ दिधिषुर्दिधिपूर्विप्रे खग्रतो दिधिषुर्मतः । दिधिपूरप्यसत्यां तु वर्पणी धर्षणीति च ॥ १२८ ॥ पांशुला पांसुलाऽथ स्यात् पतिः पत्नी च जीवतः। पतिवन्यां, निर्वीरा च वीरा पति-सुतोज्झिता ॥१२९।। भिक्षुकी भिक्षुणी मुण्डा श्रमणा श्रवणाऽपि च । गणिकायां वेश्या वेण्या पण्याङ्गना पणाङ्गना ॥१३०॥ कुट्टन्यां शम्भली दन्त्य-तालव्यादिमता बुधैः । कुम्भदास्यां पोटा बोटाऽवस्त्रनार्या तु नग्निका ॥१३॥ नमा कोटवी कोट्टवी, ऋतुमत्यां तु पुष्पिता । पुष्पवती चाविरवी निप्पुष्पायां तु निकला ॥१३२॥ निष्कल्यपि च स्त्रीधर्मे आर्तवं ऋतुसंयुतम् । रजः सान्तं रजोऽदन्तो ना गुणेऽप्यथ मैथुने ॥१३॥ सुरतं स्याद् रति-रते पशोधर्म-क्रिये स्मृते । जभनं यभनं, गर्भवत्यां गुर्वी च गुर्विणी ॥ १३४ ॥ प्रसूतायां विजाताख्या प्रजाताप्यथ भ्रूणके । वृधसानो वर्धसानो गरभो गर्भ इत्यपि ॥ १३५ ॥ दोहदं दौहृदं श्रद्धा, पुत्र्यां तु स्यात् स्तनन्धयां । स्तनन्धया सूनुः सुतापत्ये, पुत्रेऽपि तोककम् ॥१३६।। तुगपत्ये, भ्रातृपुत्रे भ्रातृव्यो भ्रात्रीयोऽपि च । पुत्रपुत्रे पौत्रस्तस्य युवापत्ये पुनः स्मृतः ॥ १३७ ॥ .

शब्दरत्नाकरे-
पौत्रायण एवं पुनर्भूनानान्द्रो दुहितवत् ।
पौनर्भव-पौनर्भवायणी, नानान्द्र इत्यपि ॥ १३८ ॥
नानान्द्रायणो, दौहित्रो दोहित्रायणकस्तथा।
पैत्र्यां नप्ता भवेद् नप्त्री स्यात् पितृष्वसुरात्मजे ॥१३९॥
पितृष्यसेयवत्पैतृण्वनीयो, जननीवसुः ।
पुत्रे तु मातृष्वस्रीयस्तद्वन्मातृष्वसेयकः ॥ ॥१४० ॥
दास्याः सुते तु दासेय-दासेरौ च, नटीसुते ।
नाटेय-नाटेरौ, पुत्रे बन्धक्या बान्धकेयवत् ॥ ११ ॥
बान्धकिनेयश्च, कौलटेरः स्यात् कौलटेयवत् ।
भिक्षुसत्याः सुते कौलटेय-कौलटिनेयकौ ॥ १४२ ॥
खजाते लौरसौरस्यौ, भवेद् गोलश्च गोलकः।
मृते पत्यौ जारजोऽथ भ्रातरि स्यात्सहोदरः ॥ १४३ ॥
समानोदर्य-सोदर्य-सोदराः, ज्येष्ठभ्रातरि ।
अग्रजोऽग्रियाऽग्रिमको स्यात् कनीयांश्च कन्यसः॥१४॥
यविष्ठोऽपि यवीयांश्च कनिष्ठे सोदरे समाः।
ज्येष्ठ-कनिष्ठ-यविष्ठास्त्रिकवर्गद्वितीयकाः ॥ १४५ ।।
स्यालस्तालव्य-दन्त्यादिः पत्न्या भ्रातरि कथ्यते ।
देव-देवर-देवानः स्युः पत्युरनुजे, खसा ॥ १४६ ॥
जानिर्यानिः कुलस्त्री च ममी स्याद् भगिन्यन्विता ।
पत्युः खसरि ननन्दा ननान्दा नन्दनीयपि ॥१४॥
पत्नीकनिष्ठभगिन्यां श्याली शाली च, खेलने ।
परिहासः परीहासः कुर्दनं कूर्दनं समौ ॥ १४८ ॥

तृतीयः काण्डः।
किलः केलिश्च जनके बप्पो वप्रश्च तातयुक् । '
ततो जनयिता तहज्जनित्रोऽपि च, मातरि ॥१४॥
अम्बाऽप्यब्बा जनयित्री जनित्री जननीयुता।
जानी, पित्रोः स्मृतौ माता-पितरौ, मातरात्परौ ॥१५॥
पितरः पितृशब्दश्च, ज्ञातौ खः खजनस्तथा ।
बान्धवो बन्धुरात्मीये ख-स्वकीये, नपुंसके ॥ १५१ ॥
पण्डु-पाण्डौ शण्ठ-शण्डौ तृतीयाप्रकृतिस्तथा।
तृतीयप्रकृतिदेह कलेवरं कडेवरम् ॥ १५२ ॥
तनूः स्यात्तनु-तनुषी घनस्तद्वच्च भूघनः।
गात्रं गान्त्रं मूर्तिमच्च मूर्तिः स्यात, कुणपे शवः॥१५॥
शवः सान्तं भवेत् षण्ढे, मूर्ध्नि मस्तक-मस्तिके।
शिरः सान्तं स्मृतं क्लीवे शिरोऽदन्तो मतो नरि ॥१५॥
चिकुरश्चिहुरः केशे ललाटस्याऽलके पुनः ।
भ्रमरकः स्याद् भ्रमरालको वेणिः प्रवेणियुक् ॥ १५५ ॥
केशन्यासे काकपक्षे शिखण्डक-शिखाण्डिकौ ।
वक्रस्त्रिषु च्छन्दस्यपि, दान्ते षण्ढे भषद् भसद्॥१५॥
आमाशयस्थाने च, जघनेऽपि तुण्डि-तुण्डको ।
घनं धनोत्तम भाले त्वलीकमलिकं तथा ॥ १५७ ॥
कणे श्रवणं श्रुतिवत् श्रवः श्रोत्रं च श्रौत्रकम्।
नेत्रेऽक्ष्यऽक्षणं दृशि-दृशे हग् लोचन-विलोचने ॥१५॥
कनीनिकायां तारा स्यात् तारकाऽप्यर्धवीक्षणे। ..
काक्षः कटाक्षो नेत्रस्य मीले मेष-मिषौ नितः॥१५॥

३२
शब्दरत्नाकरे-
कालभेदेऽपि भ्रूविकारे भ्र-भ्र-भ्रू-भृतः कुटिः ।
भ्रूमध्ये कूर्च-छपे कूपै नके नस्नया नसा ॥ १६० ॥
नासा नस्या नासिका च नाशिका घ्राणमाघ्रया।
प्रा, दन्तवस्त्रे ओष्ठः स्यात् त्रिकवर्गद्वितीयवान् ॥१६॥
ओष्ठप्रान्ते सूक नान्तं क्लीबं सक्षमदन्तकम् ।
सृवणी सक्षणियन्तेदन्ते सृति नपुंसके ।। १६२ ।।
इदन्तमकर्वद्वन्दं कयुग्ममपरैः स्मृतम् ।
सृक्कशब्देऽथ हन्वग्रसन्धौ स्थाचिबुकं चिबुः ॥१६३||
दंष्ट्रिकायां दाढिका स्याद् द्राढिका खादने पुनः ।
रदनो रदयुग्दंश-दशनौ मल्ल-मल्लकौ ॥ १५ ॥
जिह्वायां रसना दन्त्य-तालव्यान्तर्गता रसा ।
रसमातृका रखा च रसिका रसनं तथा ॥ १६५ ॥
गले कण्ठः कण्ठी कण्ठं शब्द-समीपयोरपि ।
असे तु स्कन्धः स्कधश्च सान्तं क्लीबमुरोंसयोः ॥१६॥
सन्धौ
तु जत्रु
षण्ढे स्यात् तकार-रफेयोगवत् ।
प्रवेष्टो दोर्दोषा बाहुर्बाहा बाहो मुजो भुजा ॥ १६७ ॥
भुजामध्ये कपोणिः स्यात् कफोणी च कफोणियुक् ।
कफणिः कफणी तहकुर्परः कूपरोऽपि च ॥ १६८ ॥
प्रकोष्ठे वर्गद्वितीयः स्यात् कलाचिः कलाचिका ।
हस्ते करः करिर्हस्तमूले तु मणिबन्धवत् ॥ १६९ ॥
मणिः स्यात्करशाखायाममुरी चाङ्गुरिस्तथा ।
अङ्गुलोऽङ्गुलिरङ्गुल्यां तर्जन्यां तु प्रदेशिनी ॥१७॥

तृतीयः काण्ड: . प्रदेशिनी प्रदेशिका, ज्येष्ठाङ्गुल्यां तु मध्यमा । मध्या, ज्येष्ठा-कनिष्ठे हे टवर्गद्वितीयान्विते ॥ १७१ ॥ पुनर्नव-पुनर्भवौ करजे नखरस्त्रिषु । नखोऽस्त्री तर्जन्यायचेऽङ्गुष्ठे त्वथ प्रदेशवत् ॥ १७२ ॥ प्रादेशोऽप्यायताङ्गुलौ हस्ते स्यात् प्रतलस्तलः । तालिका-तालौ चपेटश्चर्पटश्चपटोऽपि च ॥ १७३ ॥ तवये योजिते सिंहतलः महतलस्तथा । तताङ्गुष्ठमध्याङ्गुलिमाने तालस्तलोऽपि च ॥.१७४ ॥ वितस्ति-खड्गमुष्टयोश्च, कुजिताङ्गुलिके करे । प्रसृतः प्रसृतिश्चापि गण्डूषे चलुकश्चलुः॥ १७५ ॥ चुलुको, निष्कनिष्ठे स्याद् हस्त आर्तिररत्नयुक् । यिक्प्रसारितबाहोर्व्यायामो व्याम-व्यामनी ॥१७॥ वियामः, पृष्ठवंशे तु रीढको रीढयुग मतः । पृष्ठं वर्गद्वितीयाप्तमुत्सङ्गेको नपुंसके ॥ १७७ ॥ सान्तमङ्कोऽप्यदन्तो नाऽथोरोजोरसिजौ स्तने । कुच-कूचौ, जठरे तु स्यात पिचण्डः पिचिण्डयुक्॥१७॥ तुन्दं तुन्दिः कुक्ष-कुक्षी, यक्नि कालेय-कालके । कालखण्डं कालखऑ, गुल्मे प्लीहा प्लिहा तथा ॥१७९॥ नान्तौ, प्लीहा चाबन्तोऽपि, मध्ये मध्यम इत्यपि । :विलग्नावलग्नौ सर्वे पुंक्लीबाः, रसनापदे ॥ १८ ॥ कटीरं च कटि-कटी-कटाः श्रोणी च श्रोणियुक् । वलित्रयसमाहारे त्रिवलिस्त्रिवली,तथा ॥ १८१ ॥..'

३४
शब्दरत्नाकरे-
-
त्रिकपार्श्वगर्तयोस्तु कुकुन्दरे कुकुन्दुरे ।
युतौ स्फिचौ स्फिजौ चान्तौ जान्तौ, स्यात्मरमन्दिरे।१८।
योनिर्योनी च, पश्चिह्न शेपः शेफश्व सान्तगे।
शेप-शेफौ च शेवश्च त्रयोऽदन्ता वुधैः स्मृताः ॥१८॥
लागूलं शङ्कलगूलं, मुष्क आण्डाण्डकौ नरि ।
अण्डं पेलं पेलकोऽप्यथोरुरूरूश्व सक्थनि ॥ १८४ ॥
जवायां तु टङ्क-टङ्गौ खनित्रेऽपि च तौ मतौ ।
पादग्रन्थौ कुल्फ-गुल्फो धुटिको घुण्ट-घुण्टको ॥१८५॥
घुटः सर्वेऽपि पुंस्त्रीगाः, चरणे चलनः क्रमः ।
क्रमणः पाद-पदौ पात् पत्-पदे अंहिरधियुक्॥१८॥
तिलके कालकस्तहत् तिलकालक इत्यपि ।
जडुलो जटुलो, मांसे पलं पललमामिषम् ॥१८॥
अमिषं चाईमांसे तु भवेदशमर्पिशम् ।
मुख्यमांसे बुक्का नान्तं त्रिषु वुक्कस्त्रिषु स्मृतः ॥१८॥
वुक्काग्रमांसाग्रमांसे वृक्कः स्यात्पुंस्त्रियोर्वसा ।
मेदः सान्तं मेदोऽदन्तो मस्तिष्को मस्तुलुङ्गकः ॥१८९॥
मस्तकस्नेहे गोदोऽस्त्री करोटं शिरसोऽस्थनि ।
करोटीवत् करोटिश्च भकालं च भगालयुक् ॥१९०॥
पृष्ठहड्डे कशेरुका कशारुकाऽस्थिसंभवे ।
मज्जा नन्तो इयोर्मज्जाऽऽबन्तः स्त्री स्त्र-रेतसी ॥१९॥
बल-बल्ये च वीर्ये वे लोम रोम तनूरहे ।
तनुरुहं, चर्म चर्म लक् खचं चोचमित्सपि ॥१९२॥

तृतीयः काण्डः। असृग्धरा सृग्धरा च कषिते लेख्यचर्मणि । कडिन सकटिनं च, स्नायौ वसस्त्रया स्नसा ॥१९३ ।। नावा नान्तो, धमन्यां तु धमनिर्नाडि-नाडकौ । नाडी शिरा सिरा नेत्रमले दूषी सदूषिका ॥ १९४ ॥ दूषीका काणुकं काणूकमाणूकवदाणुकम् । घाणमले शिवाणक-सिङ्घाणी, लालिका पुनः॥१९॥ सृणीका सृणिका गूथो विड्-विषौ शान्त-षान्तगौ । वर्चस्क-वर्चसी तुल्ये विष्ठा वर्गद्वितीयभाक् ॥१९६॥ नेपथ्ये वेष-वेशौ हावुत्सादनमुहर्तने । उच्छादनं चापि समालभने चर्चिक्यं मतम् ॥१९७॥ चर्चाऽपि, मण्डने प्रति-परितः कर्म कथ्यते ॥ मार्दो माजों मृजा मार्जा मार्जना, सान आप्लवः।।१९८॥ आप्लावोऽपि च, गात्रानुलेपन्यां वर्तिरुच्यते । वर्ती तथा जोङ्गके स्यादगर्वगुरु वंशकम् ॥ १९९ ॥ वंशिका वंशिकं कृमिजग्धं कृमिजमित्यपि । प्रवरं प्रकरं तुल्ये गोशीर्षे हरिचन्दनम् ॥ २०॥ हरिश्च, रक्तचन्दने पत्रगं च पतङ्गकम् । पत्राङ्ग, सौमनसे तु जातिर्जाती फलं तथा ॥ २०१॥ जातीफलं जातिफलं तद्वत्कोशफलं मतम् । जातीकोशं जातीकोष, कपूरे स्यात् सिताभ्रकः॥२०॥ सिताभश्चापि, कस्तूर्या नाभिवद् मृगनाभिजा । मृगनामिर्मंगमदो मृगः स्याद् मद इत्यपि ।। २०३ ।। . .

. ३६ 'शब्दरत्नाकरे- कुङ्कमे वरवाहीकं वरं वाहीक-वाहिके। कश्मीरजन्म काश्मीरं कश्मीरजमपि स्मृतम् ॥ २०४॥ संकोचपिशुनं तद्वत्संकोचं पिशुनं समे । वर्ण वर्ण्य, देवसुमे लवङ्गं लबसंयुतम् ॥ २०५ ॥ कोशफले ककोलकं ककोलं कोलकं तथा । कोलं कोरं च, कालानुसार्ये यापक-जापके ॥२०६॥ कालीयकं कालेयकं कालियं चाऽग्निवल्लभे। रालोऽक्ष्यरालः, श्रीवासे धूपः स्याद् वृक-वृक्षतः॥२०॥ श्रीवेष्टः श्रीपिष्टकश्च, कोटीरे मुकुटोऽस्त्रियाम् । मकुटोऽपि किरीटं स्यात् तिरीटं पुष्पदाम तु ॥२०॥ नान्तः क्लीनोरावन्तोऽस्मिन् मुण्डमालामिधे स्मृतम् । :ललामवल्ललामाऽश्व-प्रधान-ध्वज-लक्ष्मसु ॥ २०९ ॥ पुण्डू-बालधि-शृङ्गेषु भूषा-प्रभावयोरपि । माल्यं माला, तिलके तमालपत्रं तमालबत् ॥ २१०॥ शीर्षस्रज्यवतंसः स्याद् वसन्तोसको समौ । त्रयोऽमी कर्णपूरेऽपि पत्रावल्यां तु पत्रतः ॥ २६ ॥ भङ्गि-लेखा-लताङ्गुल्यो वल्लरी मञ्जरीति च । वल्लिश्योक्षिप्तकायां तु कर्णान्दूश्च कर्णान्दुयुक् ॥२१२॥ कण्ठभूषायां ग्रैवेयं ग्रैवं ग्रैवेयकं तथा । मुक्तास्रज्याहारो हारः स्त्रीत्रोर्यष्टयां सरिः सरः॥२१३ ॥ सारिकाऽप्येकावल्यां तु कण्ठी कण्ठिकया सह । '१ पत्रमणि, पग्रलेखा, पत्रलता, पत्राङ्गुलिश्वेत्यर्थ ...

तृतीयः काण्डः। ३७ कटिके तु पारिहार्यःपरिहार्यश्च कङ्कणम् ॥ २१ ॥ कङ्कणिश्चोर्मिकायां त्वङ्गुलीयकाङ्गुरीयके । मेखलायां सारसनं दन्त्य-तालव्यमध्यगा ॥ २१५ ।।. रसना, काश्चिः काञ्ची च किङ्किणिः क्षुद्रघण्टिका । किङ्कणी कङ्कणीका च कङ्कणी किङ्किणीत्यपि ॥२१॥ समे मल्लीर-मन्दारे नूपुरे पादतः परे । ::शीली च नालिका पादाङ्गुलीये पादतः परे ॥२१७॥ पालिका कीलिका, वस्त्रे वसनं वन-वाससी। :सिनो निवसनं सन्नं कर्पटं पटमित्यपि ॥ २१८ ॥ पटः पट्याच्छादनं च छादः सिक्-सिचयौ तथा । वस्त्राञ्चले वर्ति-वस्ती दुकूलमतसीपटे ॥ २१९ ॥ दुगूलं, कम्बले रल्लो रछकोऽथ निवीतके । प्रिोवृतं निवृतं, स्थूलशाटे तालव्य-दन्त्यवान् ।।२२०) वरासिः, परिधानस्य ग्रन्थौ नीवी च नीवियुक् । चिण्डातके. चलनकश्चलनश्चलनिका पुनः ॥ २२१ ॥ चोलश्चोली कञ्चुलिका कञ्चूलः कञ्चुकोऽपि च । कूर्पासकश्च कूर्पासः कुर्पासः सकुर्पासकः ॥ २२२ ॥ शाटके तु शाटः शाटी, परिधानापराञ्चले। कच्छा कच्छाटी च कच्छाटिका, कौपीनके पुनः॥२२३|| कक्षापटः कक्षापुटः, कर्मटे नक्तको मतः। लक्तका, प्रच्छदपटे उत्तरच्छद उच्यते ॥ २२४ ॥ निचोलको निचुलको निचोलं. च निचोल्यपि। : - ३८ शब्दरत्नाकरे- निचुलोऽवसत्थिकायां स्मृता पर्यस्तिकायुता ॥२२५॥ पर्यस्तिश्चापि पर्यतः पल्यङ्कोऽपि, कुथे पुनः । वर्णपरिस्तोम-वर्णी परिस्तोमवदास्तरः ।। २२६ ।। आस्तरणं प्रवेणीयुक् प्रवेणिः प्रतिसीरिका । जवनी जवनिकापि यवनी यमनीति च ॥ २२७ ॥ दूप्ये स्थूलं स्थुडमपि, पटकुट्यां तु केणिका । केणिः, पल्लवादिकृता शय्या संस्तर-प्रस्तरौ ॥ २२८ ॥ स्रस्तरोऽपि च, तल्पे तु शयनं शयनीयवत् । शय्यापि च खट्वायां तु मञ्चवद् मञ्चकः स्मृतः॥२२९॥ पर्यङ्कोऽपि च पल्यङ्कः, पतद्ग्राह-पतद्ग्रहौ । प्रतिग्रह-प्रतिग्राही पालेऽथो दर्पणे मतः ॥ २३ ॥ मकुरो मुकुरस्तहद् मङ्कुरोऽप्यात्मदर्शवत् । आदों, वस्त्रासने त्वासन्दा-सन्धौ च सन्दवत्॥२३॥ सन्दी भोजन आच्छादे एकोक्त्या चोभयोरपि । कशिपुर्दन्य-तालव्यमध्यः स्याच्छयनासने ॥ २३२ ॥ एकोक्योशीरमौशीरं पलङ्कशा पलङ्कषा । राक्षा रक्षा च लाक्षापि तद्रसे याववद्यतः॥ २३३ ॥ यावको लक्तकालक्तौ, दीपस्तु कज्जलध्वजे । प्रदीपो दीपवृक्षश्च तालवृन्ते तु वीजनम् ॥ २३४ ॥ व्यजनं मृगचर्माते धवित्रं च धुवित्रवत् । केशमा कङ्कतिका कङ्कतः काक-कङ्कते ॥ २३५ ॥ कङ्कती, बालक्रीडने गिरिको गिरिवगुडः।

तृतीयः काण्डः। गिरिगुडो गिरियको गिरीयकोऽथ गिन्दुकः ॥ २३६ ।। गेन्दुकोऽपि कन्दुके हौ, पार्थिवे नृपतिर्नृपः । भूप-भूपति-भूपालास्तथा मूर्नाभिषिक्तयुक् ॥ २३७ ।। मूर्द्धावसिक्तो राजा राट् राज्ये महिन-माहिने । वसुदेवा वासुदेवा अर्द्धचक्रिषु संमताः ॥ २३८ ॥ तज्ज्येष्ठभ्रातृषु बला बलदेवाः, पृथौ नृपे । वेनिर्वैन्यो, भरते तु स्यात् सर्वदमनस्तथा ॥ २३९ ।। सर्वदमः, सीतापतौ रामः स्याद् रामचन्द्रवत् । रामभद्रोऽपि, सौमित्री लक्ष्मणो लक्षणान्वितः॥२०॥ कैकेयी कैकयी चास्याः पुत्रे तु भरतो मतः । भरथोऽप्यथ जानक्यां शीता तालव्य-दन्त्ययुक्॥२४॥ इन्द्रसुते वालिाली, मारुतो हनुमानिति । हनूमान, भीमशत्रौ किमीरः कीर-किर्मिरौ ॥२४२॥ हिडिम्बो डीकारयुक्तोऽर्जुने फल्गुन-फाल्गुनौ । बीभत्सो बीभत्सुरपि, पाण्डुसूनुषु पाण्डवाः ॥ २३ ॥ पाण्डवायनाचाऽर्जुनधनौ गाण्डीव-गाण्डिवी । धनुर्मात्रेऽप्यम्, हाले वाहनः सात-सालतः ॥ २४४ ॥ सालोऽपि, परिवारे तु परेबहश्च बहणम् । आतपत्रे प्रतपत्रं छत्रं छत्रश्च छत्र्यपि ॥ २४५ ॥ रोमगुच्छे चामरं स्थाचमरचामरस्तथा । चामरापि, भृङ्गारे लालूराण्डूः, सचिवे पुनः ॥ २४६॥ अमात्य आमात्यो मन्त्री मन्त्रिश्च, द्वारपालके ।

४: 'शब्दरत्नाकरें-- प्रतीहारः प्रतिहारो द्वाःस्थो द्वाःस्थितदर्शकः ॥ २४७,। द्वाःस्थितो दर्शकस्तद्वत् द्वाःस्थितादय॑ऽपि स्मृतः। सूताध्यक्ष पुरोगुः स्यात् तथा पौरोगवोऽपि च ॥२४८॥ सूपकारे सूप-सूदौ स्यादन्तःपुरके पुनः। आन्तश्मिकयुगान्तर्वशिकोऽन्तःपुरे समौ ॥ २४९ ॥ अवरोधनावरोधौ भवेत्कञ्चुकिके पुनः । कञ्चुकी सौविदिल्लव सौविदः, स्थपतिस्तथा ॥२५०॥ स्थापत्यः स्थापतीकश्च, रिपौ शत्रुः सशात्रवः । अमिमातिरभियातिरारातिश्चाऽप्यरातियुक् ।। २५१॥ ऋण्व-ऋष्वौ घातुकेऽपि द्विषन् द्वेषी च द्विड्युतः । परेः पन्थक-पन्थिनौ, सख्यौ सूर्येऽपि चोच्यते ॥२५२।। मित्रशब्दो द्वितकारः, सख्ये सौहार्द-सौहृदे । मैत्व्य मैत्री, हेरिके तु चरश्वारोऽवसर्ग्यवत् ॥ २५३ ॥ अपसर्पः, सान्त्वजे तु शाम तालव्य-दन्त्ययुक् । प्रावृते लञ्चया लञ्च उपदोपप्रदानवत् ॥ २५४ ॥ शौर्ये शौण्डीर्य-शौण्डीरे नय-न्यायौ समञ्जसे । भागधेयो भागधेयी भागोऽपि कारवत् करः ॥२५५॥ राजदेयेऽनीकिन्यां तु सेना सैन्यं चमूश्चमुः। सैन्यपृष्ठे प्रति-परेर्ग्रहः, केतौ तु केतनम् ॥ २५६ ॥ वैजयन्ती वैजयन्तो जयन्ती च ध्वजो ध्वजिः । ध्वाजिश्च ध्वजपस्तद्वत्पताकाऽपि पटाकया ॥२५७॥ ध्वज, कूर्चक उच्चूडोच्चूलौ द्वौ चूड-चूलको।

तृतीयः काण्डः। अवात्परौ क्रीडार्थे तु रथे पुष्परथो मतः ।। २५८ ॥ मूईन्यान्तस्थायोगाप्तो, भवेत् कीरथे पुनः । डयनं हयनं चाप्यनसि स्याच्छकटस्तथा ॥ २५९ ।। शकटी शकटं तहच्छकटिबहसाऽन्वितः । वाहसो वृषभेऽप्येतो, प्रधौ नेमी च नेमिवत् ॥२६॥ अक्षायकीले त्वण्यानी अस्ति-सीनोरपि स्मृतौ । पिण्डिकायां नाभिर्नाभी, कूबरं स्याद् युगन्धरे ॥२६१॥ कुबरं चाधास्थदारावनुकर्षा नरि नान्तगः । अनुकर्षोऽस्त्यदन्तोऽपि धूर्वीवद् धूर्धराऽपि च ॥२२॥ यानमुखेऽथ दोलायां प्रेङ्खः प्रेङ्खा, विनीतकम् । वैनीतकं, परम्परावाहने शिबिकादिके ॥२६३|| याने तु वह्यं वाह्यं च वहनं वाहनं तथा । सारथौ वर्ग्यद्वादश ऋकाराकारयुक् विह ॥२६॥ सव्यतः पृष्ठ-ठातारौ दक्षिणात् स्थश्च संस्थवत् । रथवति त्रयोऽप्येते रथिको रथिरो रथी ॥२६५॥ अश्ववारे सादिः सादी रथिकेऽप्यमू यन्तरि । निषादी सनिषादिश्व, भटे योद्धा सयोधकः ॥२६॥ तथा भण्डीर-भाण्डीरौ वनेऽपि कथितावमू । सेनासमवेते सैन्यः सैनिकोऽपि च, योद्धृषु ॥२६॥ सहस्रेण साहस्रिणः साहस्रः, प्रतिमुक्तवत् । स्यादामुक्तो पिनद्धश्च पिनद्धे, कवचे पुनः ॥ २६८ ॥ मांढिर्माढा,दशनं च दशस्त्वक्त्रं तनुत्रवत् । ६ २ शब्दरत्नाकरें-- ;ܝ काञ्चुकेवारबाणः स्याद् बाणवारों घिङ्गिवत् ॥२६॥ अधियाङ्गमधिकाङ्गं सारसने त्रयं स्मृतम् । शिरमाणे तु शीर्षण्यं शीर्षकं, शस्त्रजीवनि ॥२७॥ आयुधीयश्चायुधिको भवेत- परश्वधायुधे । पारश्वधिकवत् पारश्वधः, प्रहरणेऽस्त्रवत् ॥२७॥ शस्त्रं, चापे धन्य धन्वं पुक्लीबो धनुवद्धनुः। धनूः स्त्रियां त्रिणतावत् तृणता धनुषोऽग्रके ॥२७॥ अटन्यटनिराी पीडायामपि स्याचलम् । तलाचाऽपिगोधायां स्याद्वेध्ये लक्ष्यसलक्षकमा२७३।। बाणे.पृषत्करतात्कान्तः सायक: सायवत्सरः । शरः शरुः स्वरुभल्लो भलिश्चापि कडम्बयुक्॥२७॥ कलम्ब इव कादम्बो भेर-भेलावमू तथा । भेकेऽपि, कर्तरिः पुढे कर्तरी, शरधौ पुनः ॥२७५॥' तूणी तूणा तूणं तूणस्तूणीरश्च निषङ्गवत् । उपासङ्गोऽपि खड्गे तु ऋष्टि-रिटी नरस्त्रियोः॥२७६।। करवालः करपालः करालिकस्तथोदितः। चन्द्रहासश्चन्द्रभासो धारान्तोगो धरोऽपि च ॥२७७॥ प्रत्याकारे कोश-कोषावावरणे फरं स्फरम् । स्फरः स्फरक फरकः फलकं फलमित्यपि ॥२७॥ खेटकः खेटकं खेटं, कृपाणिका छुरी क्षुरी । क्षुरिका साऽऽयता पत्रात्पालः स्यात्पालिकाऽपि च॥२७९॥ एकधारासौ स्यादीली इली च करवालिका । .. - . ।

तृतीयः काण्ड ४३ . करपालिकाऽपि तरवालिकाऽपि च, कुन्तकें ॥२८ना; प्रासस्तालव्य-दन्त्यान्तो, मुद्गरे द्रुघणो धनः । द्रुघनः; कुठारे पशुः परशुश्च परस्वधः ॥ २८१ ॥ पर्वधः परश्वधश्च स्वधितिः, परितो धके । - पलिघो दन्त्य-तालव्यौ शवली शर्वला युधि ॥२८॥ लोहदण्डे पट्टिशः स्याद् दन्त्य-तालव्यप्रान्तगः । अभ्यासभुवि खडूरः खलूरश्च खलूरिका ॥ २८३ ॥ प्रस्थाने त्वभिनिर्याणं प्रयाणं खलु हेतवे । तृणकाष्ठादेः, प्रसृतौ प्रसरणा प्रसारणी ॥ २८४ ॥ प्रसारश्च प्रसरणं, वैरिणः प्रति गच्छति । अभ्यमिच्योऽमिमित्रीयोऽभ्यमित्रीणो, बलान्विते ॥२८॥ उरस्वान् स्यादुरसिलोऽप्यतिबले ऊर्जखलः ।, ऊर्जखप्यूर्जखांश्च जिप्णौ जेता च जैत्रवत् ॥२८॥ जित्वरो, वैतालिके तु सौखशायनिको मतही ':: सौख्यशय्यिकश्वाक्रिके घाण्टिको घाटिकोऽपि च॥२८॥ मागधो मगधो मझे वैश्यात्-क्षत्र्यां भवेऽपि च । छन्दोजातावुष्णिहोप्णिग, बले शुष्मं तु शुष्मणा ॥२८॥ ऊर्ज ऊों गूर्जः सान्तं 'क्लीबं च सहसा सहः. संग्रामे युद्ध युत् संयत् पुंस्त्रियोश्च संयद्वरः ।। २८३ -11 संयतं राटी-रालिना समितिः समितः समित्। समः स्फोट-स्फेट-फेटाः प्राश्मश्च प्रधनं तथा ॥२९॥ समुदायः समुदयः सांपरायकमित्यपि,।.., ..; 1.

शब्दरत्नाकरे- सांपरायः संपरायकमग्रगमने मतम् ॥२९॥ नासीरस्त्रिषु, घाटौ तु घाट्यवस्कन्द इत्यपि । अभ्यवस्कन्दः, सौप्तिके त्ववापात् स्कन्द उच्यते ॥२९॥ पलायने तु संदावः समुत्प्रेभ्यश्च द्राववत् । द्रवंवद् विद्वो, भग्ने पराजित-जितौ समौ ॥२९शा भूतः परापर्यभितो, गुप्तौ तु चार-चारको । बन्यां ग्रहश्च ग्रहकः प्रोपतो ग्रह इष्यते ॥ २९४ ॥ संन्यासिके तापसः स्यात् तपस्व्यपि च सूरतः। सूरथोऽपि च दाने द्वौ शान्त-श्रान्तौ जितेन्द्रिये ।।२९५॥ शुद्धकर्माऽवापाद् दानं महादाने प्रवारणम् । वरणं, विप्रे ब्रह्मा स्याद् ब्रह्माणो जाति-जन्म-जाः॥२९॥ ह्यग्राभ्यां, बटौ माणवो माणवकस्तथैव च । मौजीबन्धे तूपापाद् नाय-नयावानय इत्यपि ॥२९७॥ अमीन्धने स्यादामीघ्राग्नीध्यो स्यातां जटाजटिः। सटायां, तपखिपीठे वृषी वृसी, कमण्डलौ ॥ २९८ ॥ कुण्डं कुण्डी कुण्डिका च, यजमाने तु याजकः । यष्टाऽथ सोमपेसोमासोमात्पीती पीथी चनान्तगौ।२९९॥ सर्ववेदः सर्ववेदौ सान्ताऽदन्तौ तु याजके । सर्वस्वदक्षणेप्टेच, हुतौ होम नपुंसकम् ॥ ३०० ॥ नान्तं, होमो नरेऽदन्तो होत्रं, भूमिः परिष्कृता । वेदिदी च, निर्मन्थदारुणि बरणिईयोः॥ ३०१॥ अरणी समिधि वेध एधः सान्तं तथेन्धनम् ।

तृतीयः काण्डः। ४५ नान्तादन्ते तु इध्मेध्मे रक्षाभस्मनि क्षारवत् ॥३०२॥ सुवे सुग, मखवधे तु शसनं शमनं समे। शृतोष्णक्षीरगे दनि आमीक्षाऽमिक्षया सह ॥३०॥ दधिषाज्य-दीधीषाज्यौ दधियुक्तघृते मतौ । मृपावादिन्यपि चामिहोत्रिण्यग्न्याहितो भवेत् ॥ ३०॥ आहिताग्निर्दविर्दीं घृतलेखनिकोच्यते । आचमने तूपस्पर्श उपसंस्पर्शनं तथा ॥ ३०५ ॥ उपसंस्पर्शः, पाठे तु निपाठ-निपठौ समौ । स्वाध्याये जपो जाप उपवास उपोषितम् ॥३०६॥ अपवस्त्रमुपवस्त्रमौपवस्त्रोपवस्त्रके । वृत्चे चरित्रं चारित्रमाचार-चरणे अपि ॥३०७|| चरितं, प्राचेतसे तु वाल्मीकिर्वल्मीकयुक् । वाल्मीक-वाल्मिकौ तहत् कविरादिकविस्तथा ॥३०॥ मैत्रावरूणिः समैत्रावरूणो, बादरायणे । वेदव्यासश्च व्यासः, स्याद् रामः परशुरामवत् ॥३०९॥ जामदग्न्यो, याज्ञवल्क्यो योगेशः सयोगीशकः । वशिष्ठो दन्त-तालव्यमध्यो, वर्गद्वितीययुक् ॥३१॥ गोनीयमुनौ तुल्यौ पतञ्जलि-पतञ्जली । वररुचौ कात्यायन-कात्यौ, कक्षीवति स्मृतः ॥३१॥ स्फोटायनः स्फोटायनः, पालकाव्ये करणुभूः । कारेणवो मुनिभेदे स्यादत्तिरत्रिणा समम् ॥३१२॥ अपिशलिरापिशलिः कशात् कृत्स्नः सकृत्सकः ।

शब्दरत्नाकरे- मृकण्डुवद् मृकण्डव, हारीतो हारितोऽपि चं ॥३१शा पक्षिभेदेऽपि, कुमारः कुमारिलसमन्वितः। . नास्तिके लोकायतिको लोकायतिक इत्यपि ॥३१॥ बाहुसंभवे राजन्यो राजा च क्षत्र-क्षत्रियौ।। आयें, विड्-वैश्यौ वेतने वृत्तिर्वार्तापि.जीविका ॥३१५ ऋते तूञ्छं शिलञ्चोञ्छं शिलोञ्छं शिलबत्तथा ।' कृषौ प्रमृतमनृतं.वाणिज्यं वणिकर्मणि ॥३१॥. वणिज्या वणिज्यं क्रयविक्रयिके तु: वाणिजः । वणिक् प्रापणिकः प्रोक्त आङ्पराः पणिकस्तथा ॥३१॥ पनिकः पतिकश्चैव पदिकः, क्रायके पुनः। कायिको विक्रायके च कयिको विक्रयी तथा ॥३१८॥ मूल्ये वक्रयाऽवक्रयौ मूलद्रव्ये तु नीविवत् । :नीवी स्यात्तु विनिमयो नैमेयो निमयोऽपि च ॥३१९॥ वैमेयोऽपि परवाने व्यवहारे पणं पणः ।। न्यासार्पणे प्रतिदानं परिदानं, सत्यापने ॥३२०॥ सत्यङ्कारः सत्याकृतिः, संख्येये तु गणेयवत् । गण्यं, पोते प्रवहणं वहनं वहितं तथा ॥३२॥ वहिनं वाहित्यमपि, पोतबाहे नियामकः ।। नियामोऽपि च बेडायां स्तरणिस्तरणी तरिः॥३२२।। तरी स्तरी च काष्ठाम्बुवाहिन्यां द्रुणिवद्गुणीः। द्रोणिोणी व नौदण्डे क्षेपणिः क्षेपणीयुता ॥३२३|| . काष्ठकुद्दालेऽनिरम्री, ग्लवे स्यादुडुवो डुवः।

तृतीयः काण्डः। उडूप उडुपस्तरपण्ये तु तर आतरः ॥३२॥ आतार आतारुरपि, वृद्ध्याजीवे तु वाधुपिः। विाधुपिक ऋणे धारोऽस्त्र्युद्धारे प्रतिभूः पुनः ॥३२५।। लग्नको लनः, पोडशमात्रैः करिप-कार्पकौ । तुला विंशत्या तु भारो भरश्च शकटीनवत् ॥३२६ शाकटोऽपि शलाटश्च शरारोऽपि तुरीयके। प्रस्थभागे कुटपः स्यात् कुडवः कुलवोऽपि च ॥३२॥ द्रोणैः पोडशभिः खारी खारी मानभिदि स्मृता । 'काकनी काकिणी, क्रोशद्वये गव्यूतिरुच्यते ॥३२८॥ गव्यागन्यूते, गोमति गवीश्वर-गंवेश्वरौ ।। गोम्याभीरे तु गोपाल-गोपौ स्यातां, कुटुम्बिनि ॥३२९॥ कार्षकः कर्पकस्तद्वत् कृपकः कृपिकोऽपि च । क्षेत्राजीवो भवेत् क्षेत्री सीरे हालो हलं हलः ॥३३०॥ लाङ्गलदण्डे ईपेशे, प्रोक्ता लागलपद्धतौ । शीता तालव्य-दन्यादिनदीभेदेऽपि लाङ्गले ॥ ३३१ ॥ निरीषे तु कुट-कूटौ कुटकं, कुशिके पुनः । कृशिकश्च फलं फालः कुदालच कुदालवत् ॥३३२॥ गोदारणे प्रवयणे तोत्रं प्रतोद-तोदने । आबन्धे तु योत्र-योके कोटीशो लोष्ठभेदने ॥३३॥ :कोटिशः खलवाल्यां तु मेधिर्मेथिश्च शूद्रके।' पद्य-पज्जौ क्षत्र-वैश्याजातौ माहेष्यवद् मतः ॥३३॥ महिप्योऽपि शिल्पिनि तु स्युः कारु-कारि-कारयः।

शब्दरत्नाकरे- ध्वजो ध्वजी कल्पपाले मद्ये कपिश-कापिशे ॥३५॥ कापिशायनं माध्वीकं माहींकं च परिश्रुता । परिजुद् दन्त्य-तालव्यमध्यातालव्य-दन्त्यभृत् ॥३३६॥ सुरा, मदिरा महरी मदना मद्य-बीजके। नमहूर्नमहुर्मद्यसन्धाने, भिष-वासवौ ॥३३७॥ पानपात्रे तु, तर्षणा ऽनुतर्षों मद्यपाशने । उपदंशश्वावदंशः स्यात् तेजसावर्तनीमुखा ॥३२॥ मूषा मूषी शाणे शाणा शाणिनिकषवत्कषः । कृपाण्यां कतरिः प्रोक्ता कर्तरी चापि, सेवनी ॥३२९॥ सूत्रिः सूत्री सूचि-सूत्रे हे पिप्पलक-पिप्पले। कर्तनसाधने तर्कुस्तकट्यप्रपि च सीवनम् ॥ ३४ ॥ सेवनं च स्यूतौ, स्यूते तु प्रसेवश्च प्रसेवकः । स्योनं स्यात्तन्तुवाये तु तन्त्रवायः कुविन्दवत् ॥३४॥ कुपिन्दोऽपि सूत्रवेष्टे त्रसरस्तसरोऽपि च । वानदण्डे वेम वेमा तन्तौ स्यात् सूत्रतन्तुवत् ॥३४२॥ सूत्रः सूत्रं सून्यपि स्यादुपानहि तु पादुका । पादूः पन्नडापि पादाजगुर्वीथी रथी तथा ॥३४३॥ पीठी त्राणं रक्षणं च पदात् खरायतापि च । वरत्रायां नधी वधी वाडी व पि वर्डवत् ॥३४॥ पिण्याके खलिः खलोऽस्त्री स्यातक्षिण्यां तु वासिवत् । वासी तूलिका खीषी केषिका कान्दविके पुनः ॥३४५॥ भक्ष्यकारो भक्ष्यकार आदितालव्य-दन्त्यभृत् ।

तृतीयः काण्डः। श्वेदनिका श्वेदनश्च कन्दौ स्याद् नापिते क्षुरी ॥३४६॥ क्षौरिको भण्डिवाही च भाण्डिकस्तस्य भाण्डके । क्षुरः खुरो, मायाकारे प्रातिहारिक उच्यते ॥३४७॥ प्रतिहारो, मायायां तु शाम्बरी साम्बरी तथा । इन्द्रजाले तु कुहुकं कुहकं तद्वदाहतम् ॥ ३४८ ॥ विनोदे स्यात् कुतुकं कौतुकं च कुतूहलम् । कौतूहलं, पापद्धौं तु मृगव्यं मृगया मृगः ॥ ३४९ ।। आच्छोदनं चद्वितीयथद्वितीयकसंयुतम् । आखेटक आखेटश्च, रज्जौ तन्त्री च तन्त्रिवत् ॥३५॥ वटारक-बटारौ द्वौ वटस्त्रिषु तु दोरवत् । दवरश्च तन्तुगुणे, दाशो दासश्च धीवरे ॥ ३५१ ।। दाशी दासी धीवरी स्याच्छिलाजतु च चेट्यपि । मत्स्यबन्धने बडिशं बलिशं च, वधास्पदे ॥६५२॥ शूना तालव्य-दन्त्यादिः, पामरः प्रामरोऽपि च । क्षुल्लकः खुल्लकस्तद्वद्, निषादे तु श्वपाकवत् ॥ ३५३ ॥ पाकश्चण्डाल-चाण्डालौ वुक्कसः पुकसस्तथा । पुत्कसोऽन्तावसायी चान्तवास्यपि पुलिन्दवत् ॥३५॥ पुलिन्द्रोऽपि, शबरे तु पत्रशबर उच्यते । वरटो वारटोऽप्युक्त इडीडौ म्लेच्छजातिके ॥ ३५५ ॥ इति श्रीवादीन्द्रश्रीसाधुकीर्यपाध्यायमिश्राणां शिष्यलेशेन वाच- नाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरत्नाकरनाम- शब्दमभेदनाममालायां मानवकाण्डस्तृतीयः ।

अथ चतुर्थः काण्डः। धात्र्यां भू-भूमि-भूम्यः स्युः पृथवी पृथिवी पृथा । धरित्री धरयित्री वसुधा सुधा वसुन्धरा ॥१॥ विश्वा विश्वम्भरा क्षोणिः क्षोणी तद्वद् महिर्मही । जगतिर्जगत्युर्वरोविरूवी ग्मा क्ष्मा क्षमा ॥ २ ॥ अवन्यवनिर्धरणी धरणिर्धारया घरा । केलिश्च केलिनी ख्याता महास्थल्यम्बरस्थली ॥ ३ ॥ दीर्घादय ईडेलेराश्च विडीडौ डान्तगौ मतौ । अदन्ताविड ईडच देवभिद्यपि तौ स्मृतौ ॥४॥ इडेले सर्ग-नाडी-गो-बुध-स्त्री-वाक्ष्वपीरिते । द्यावाभूम्योस्तु रोदस्यौ रोदसी रोदसी तथा ॥५॥ आयो ड्यन्त इदन्तोऽन्यस्तृतीयः सान्तषण्ढगः। द्यावापृथिव्यौ च दिवस्पृथिव्यौ च तथोदिते॥६॥ दिवःपृथिव्यौ च, क्षारभूम्यामुषरमूषरम् । इरिणवदीरिणं, भूः कृत्रिमोच्चा स्थला स्थलम् ॥ ७ ॥ मृद् मृत्तिकाऽपि, सा शस्ता मृत्सा मृस्नाऽपि, खानिका। लवणस्य रुमा नान्ता रुमाऽऽबन्तापि कथ्यते ॥८॥ वशिरो वसिरश्चाऽपि सामुद्रलवणे मतौ । सैन्धवे दन्त-तालव्यादिमं सीतशिवं स्मृतम् ॥ ९॥ माणिमन्थं माणिबन्धं रोमके, वसुकं वसु ।

चतुर्थः काण्डः। वस्तकं स्याद्, विड-विटी पाक्ये, टङ्कस्तु टङ्कणे ॥१०॥ टङ्कनः पाचनकश्च पाचनस्तुग्धिका पुनः । खर्जिः स्यात् खर्जिका देशे, विशयी विषयी तथा॥११॥ विषयः पुंस्त्रियो वृ?पोपातस्तु वर्तनम् । जाङ्गलो निर्जले देशे जाङ्गलो जडभूयसि ॥ १२ ॥ नडकीयो नवलश्च नडांश्च, बहुशर्करे । शर्करा शर्करिलोऽपि शर्करावांश्च शार्करः ॥ १३ ॥ सिकता वालुकाप्राये स्याद् सिकतिल-सैकतौ । सिकतावान् , साखायः शाखिनेडाहाल-डाहलाः ॥१॥ डहालाश्चेदयश्चैद्याः, साल्वाः सल्वा अपि स्मृताः। वाहिका-वाहि-वाहीकाः, पाञ्चालाः स्युः पञ्चालवत॥१५॥ कुङ्कणः कौङ्कणोऽप्युक्तो, द्रविडो द्रमिडोऽपि च । ग्रामे तु घसथः सं-न्यु-प-प्रति-परितः परः ।। १६ ।। पल्लि-पल्ल्यौ गृह-गृहसमूह-स्थानकेण्वपि । सीम-सिमौ क्षेत्र-सीम-गोचर-भू-हयेष्वपि ॥ १७ ॥ मर्यादा घट आघाटः स्थविः स्थिविश्व सीमया । सीमः सीमा त्रिषु नान्तो मालं ग्रामान्तराटविः ॥१०॥ मालकोऽपि भवेत्क्षेत्रे वप्रो वप्यश्च संमतः । शाकक्षेत्रे स्तुतं शाकं शाकटं शाकशाकिनम् ॥ १९ ॥ अणुक्षेत्रे चाणवीनमणव्यमपि, भङ्गवत् । भाङ्गीनं च भङ्गाक्षेत्रे, उमाक्षेत्रे तथोम्यवत् ॥ २० ॥ १ उपवर्तनम् , उपावर्तनं चेत्यर्थः । .

-
५२
शब्दरत्नाकरे-
औमीनं च, यवक्षेत्रे यव्यं यवक्यं यावकम् ।
माषाक्षेत्रे तु माषीणं माण्यं च, तृतीयाकृते ॥ २१ ॥
शम्बाकृतं सम्बाकृतं, वापादौ द्रौण-द्रौणिके।
द्रोणस्य, खलधाने तु खलस्त्रिषु च, रेणुके ॥ २२ ॥
धूलि-धूल्यौ पशु-पांसू रजो ना सान्तषण रजः ।
दलौ लोष्टो लेष्टुोष्टुर्नाको कुलक-कूलकौ ॥ २३ ॥
नगरे नगरी द्रङ्ग-द्राङ्गो पत्तन-पट्टने ।
पुरस्त्रिषु पू: पुरिश्व, कन्याकुब्जं तु गाधिपू: ॥ २४ ॥
कन्यकुब्ज, शिवपुर्या कासिस्तालव्य-दन्त्यभूत् ।
वराणसी वाराणसी वाणारसी वराणसिः ॥ २५ ॥
कासी काश्यथाऽयोध्यायां कोसलोत्तरकोशला ।
कर्णपुर्या चम्पा चण्या, मथुरा मधुरान्विता ॥ २६ ॥
मधूपध्ने, गजाह्वये हस्तिनी हस्तिनायुतात् ।
हास्तिनात् पुरं स्तम्बपूः, लिप्तं स्यात्ताम-दामतः ॥२७॥
तामलिप्ती, विदर्भायां कुडिनी कुण्डिनात् पुरम् ।
द्वारकाऽनिकाररेफा, सालस्तालव्य-दन्त्यभृत् ॥ २८ ॥
वरणे प्राकारः पारक् जान्तः क्षौमे तु अट्टवत् ।
अट्टालकयुतोट्टालो, वृत्तौ वाटी च वाटिका ॥२९॥
वाटो वाट वाटिरिव प्राचीनं च प्रचीरवत् ।
मार्गे तालव्य-दन्त्यादिः सरणिः सरणी पथः ॥ ३०॥
पन्थाः पन्थान-पथी वर्त्मनिर्वम वर्तनिः ।
वर्तनी पदवी तद्वत् पदविः, सत्पथे पुनः ॥ ३१ ॥

चतुर्थः काण्डः ।
स्वतितः पन्थाः, अपथमपन्था गूढवम॑नि ।
भूमध्ये तु झुकाराप्ता दन्त-तालव्यपूर्वगा ॥ ३२ ॥
शुरुङ्गा सन्धिला सन्धिः, स्थाने तु पदमास्पदम् ।
पितृ-प्रेताद्वन-गृहे, धिष्ण्ये सदन-सादने ॥ ३३ ॥
गृहं गेहं धाम धाम मन्दिरं मन्दिरा कुटिः ।
कुटः कुट्योकः सान्तं षण् पुंस्योकोऽदन्त उच्यते॥३॥
सत्रं सार्च वस्त्यं पस्त्यं निवासा-ऽऽवास-वासकाः ।
आवसथो वसितश्चोदवसितं न्याङ्युग् लयः ॥ ३५ ॥
निकाय्य-निकायौ स्यातां स्यादागारमगारवत् ।
चतुःशाले चातुःसाली जवनं यवनं समः ॥ ३६ ॥
यमनं चोपका-वदुपकार्योपकारिका ।
प्रसादनः प्रसादोऽपि देव-भूपगृहे समौ ॥ ३७॥
मठस्त्रिप्वावसथ्यश्चावसथः स्तूप-तूपको ।
आयतनविशेषेऽथो मृतचैत्ये तु चैत्रवत् ॥ ३८ ॥
चित्यं च, हविगैहे तु होत्रं होत्रीयवस्मृता ।
आथर्वणे शान्तिगृहं शान्तीगृह, तृणालये ॥ ३९ ॥
कुटी कुटि-कुडी तुल्ये, सूतका सूतिका परम् ।
गृहं त्वरिष्टे, कारूणां कर्मशालाऽनुवासनम् ॥ ४० ॥
अन्वासनमावेशनं, मिल्छसद्मनि पक्वणः ।
हिककारोऽस्त्रियां, हट्टेडट्टोऽस्त्रियां विपणिः स्त्रियाम् ॥४॥
विपणी चाऽऽपणो, वेश्याश्रये वेशः सवेषकः ।
भित्तौस्यादित्तिका कुड्य-कुट्ये अत्र तृतीयकौ ॥४२॥

५४ शब्दरत्नाकरे- तृतीयतुर्यवर्गस्थो, कुड्येऽन्तर्निहितास्थानि । एडुकैडके औडूपं, वितर्दो वेदि-वेदिके ॥ १३ ॥ प्राङ्गणा-ङ्गिणे त्वजिरेऽङ्गन स्याद्वलजे पुनः । द्वा:स्त्री द्वारं च बारोपि, परिघेऽर्गलमर्गला ॥ ४ ॥ अर्गलो तथा वर्गल्यर्गलिका, द्वारयन्त्रके । ताडकं तालकं चास्योढाटयन्त्रे तु तालिका ॥४५॥ प्रतिताल्यपि, कपाट्यां कपाटं च कपाटकः । कवादः कवाटी तुल्यौ कुबाटोऽरर-ऽऽरी ॥ १६ ॥ अररी, स्तम्भाधधास्थदारौ प्रोक्ते शिली-शिले। गोपानसिोपानसी वक्र बलभिच्छादने ॥ १७ ॥ दारौ, देहल्यामुम्बरोदुम्बरोऽम्बुरकास्त्रयः । बहिरिप्रकोष्ठे तु प्रघाण-प्रघणौ समौ ॥४८॥ प्रधानः प्रधनोऽलिन्दे आलिन्दः, पटलस्त्रिषु । पटं छदिः छादिः सान्ते ल्कीलालेऽथेन्द्रकोशके ॥४९॥ तमङ्गस्तवङ्गश्छदिराधारे वलभीभवे । बलभिवर्डभी तहडभिश्च्यूडया समम् ॥ ५० ॥ चूला मूलापि, गवाक्षे जालं जालकमित्यपि । कुसूलस्तालव्यदन्त्यमध्यः स्यादन्नकोष्ठके ॥ ५१॥ अधिरोहिण्यां निःश्रेणिः निर्विसर्गाऽविसर्गयुक् । . निश्रेणी, कोणोऽश्रिरस्रः पालिः पाली च पुत्रितः॥५२॥ का-ल्यौ पञ्चाली पाञ्चाली विच्छन्दका-विछर्दकाः।। नन्द्यावर्तप्रभृतिषु, समुद्रे संपुटः पुटः ॥.५३ ॥ ,

.
चतुर्थः काण्डः।
५५
मञ्जूपायां तु मञ्जूषा पेटा-पटिक-पेटकाः ।
'पेडा, व्यवहारिकायां तु वर्धनीवदवर्धनी ॥ ५४ ।।
बहुकरो बहुकरी बहुकरा तयेरिते ।
धूल्यादौ तु समः कार-कराववकरः स्मृतम् ॥ ५५ ॥'
खण्डनभाण्डे तु भवेदुदूखलमुलूखलम् ।
उरूखलं, किलिखे तु कटः कटी कटं तथा ॥ ५६ ॥
मुसले मुषलोऽयोग्रमयोनिर्वशनिर्मिते ।
भाण्डे तु कण्डोलकः स्यात्कण्डोल: पिटकः पिटम् ॥५७॥
तितउः 'चालनी स्त्रीषण, सूर्प तालव्यदन्त्ययुक् ।
प्रस्फोटनेऽन्तिकायां लश्मन्तमश्मन्तकान्वितम् ॥ ५८ ॥
अखन्तकमखन्तं च चुल्लि-चुल्ल्यावुदः परे ।
हानं धानं ध्मानं च, पिठरस्त्रिपुचोखया ॥ ५९ ॥
उखः स्थालं स्थालिः स्थाली कुण्डकुण्डी च कुण्डिवत् ।
कुण्डी कुम्भिः कुम्भी घटे घटी कुटोऽस्त्रियां कुडः ॥६॥
कलसः कलशः कुम्भस्त्रिष्वङ्गारकपात्रिका ।
हसन्तिका हसन्ती च हसनी चाम्बरीषवत् ॥ ६१ ॥
अम्बारीषं, पिष्टपाकभृत्यूचीषमुजीषवत् ।
'दा खजा खजाका च खजका खजिकापिच ॥३२॥
दारुहस्तके तु त स्तर्दूरपि गलन्तिका ।
आडूरालूभवेदालुः कर्करीका च कर्करी ॥६३ ॥
करकोऽस्त्री लोहकर्णवत्पात्रे कटहः स्मृतः।
कटाहः कर्परस्तद्वत् खपरस्त्रितयं त्रिपु॥ ६४ ॥

शब्दरत्नाकरे-
अलिञ्जरे तु मणिको माणिगर्या मन्थनिः।
मन्थनी कलशी तद्वत् कलशिः, क्षुब्धके मथः॥६५॥
मथिर्मन्थान-मन्थको मथापो मन्थ एव च ।
मन्था विशाख-वैशाखौ खजकी खजका खजा ॥६६॥
खजश्व खजको, मन्थविष्कम्भे कुटरस्तथा ।
कुटकः, शालाजिरे तु दन्त्यतालव्यपूर्वगः ॥ ६७ ॥
सरावो नाइतिस्तत्र खल्लं खल्लश्च भाण्डिभित् ।
ध्रुवका धूवकाऽमत्रे पात्रं पात्री च पात्रकाः ॥ ६८ ॥
तद्विशालं स्थालं स्थाली, शैले तु घर-भूधरौ।
भूधोऽद्रिश्च शद्रि-सद्री शिखी स्याच्छैखरोपि च ॥६॥
क्रौञ्चे क्रुङ् तथा कौजोपि, विन्ध्ये मेकल-मेखलौ ।
उज्जयन्ते रैवतको रैवतश्चक्रवालवत् ॥ ७० ॥
चक्रवाडो लोकालोकाचले, मेरू: सुमेरूवत् ।
स्वर्णाद्रावथ कन्दी कन्दरा कन्दरं दरिः ॥ ७१ ।।
कन्दरोपि दरो, दर्याः प्रस्थे प्रष्ठोपि सानुयुक् ।
स्नुर्ना तालव्यमूर्धन्यमध्यौ पाषाणयुग् दृषत् ॥७२॥
शिलाशिल्यौ ग्रावाकरे खनी खानी खनिस्तथा ।
निधितडागयोरप्येतौ दौ, धातौ तु गैरिकम् ॥ ७३ ॥
गवेरुकं च कस्सटी खटिनी च खटीयुता।
कठिन्यां ताम्र ऊदम्बमुदुम्बरमुडुम्बरम् ॥ ७४ ॥
औदुम्बरं वरिष्ठं स्यात् त्रिकवर्गद्वितीययुक् ।
वंगे त्रपु त्रपुस्तपु¥ सान्ते त्रीणि षण्ढके ॥ ७५ ॥

चतुर्थः काण्डः।
५७
तारे श्वतं सितं रूप्यं रूपं भीरु सुभीरुकम् ।
कनके खर्ण सुवर्ण स्याद् महारजतान्वितम् ।। ७६ ॥
रजतं हेम हेमोऽस्त्री रुक्मं रुग्मं च रुक्मलम् ।
शातकुम्भं शातकौम्भं हिरण्यं हिरणं तथा ॥ ७७ ॥
वराटशुक्रयोरप्येतौ स्यातां भर्म-भर्मणी ।
शृङ्गी शृङ्गिरलङ्कारसुवर्णेऽथाऽऽरकूटके ॥ ७८ ॥
आरोऽस्त्री रिरी रीरी च कांस्यं स्याद् वङ्ग-शुल्बजे ।
कसं च पञ्चलोहे तु सौराष्ट्र च सौराष्ट्रकम् ॥ ७९ ॥
पारतः पारदः सूते चलश्व चपलोऽभ्रके।
अभ्रं गिरिजामलं स्याद् गिरिजं चामलं तथा ॥ ८॥
शिखिग्रीवे तुच्छाचनतुच्छे पुष्पाञ्जने पुनः ।
पौष्पकं पुष्पकं पुष्पं पुष्पकेतुवदाढकी ॥ ८१॥
तूबरी तुबरी प्रोक्ता मृत्चालकं मृतालकम् ।
मृत्तिका मृत्लया मृत्सा, गन्धाश्मनि सुगन्धकः ॥२॥
सौगन्धिक्कः सुगन्धश्च गन्धिको गन्धकोऽपि च ।
गोदन्ते हरितालं स्यात् तालमालमलं तथा ॥ ८३ ॥
मनोगुप्तायां नेपाली नैपाली च मनःशिला ।
शिला सिन्दूरे शृङ्गारे भवेच्छृङ्गारभूषणम् ॥ ८४ ॥
हंसपादे हिङ्गुलोऽस्त्री हिङ्गुलुः स्यादथाश्मजे ।
गिरिजं गैरेयं शैलं शैलेयं च शिलाजतु ॥ ८५ ॥
बोले गोपरसो.गोपो रसो गन्धरसान्वितः।
रत्ने मणिश्च माणिक्यं वैडूर्य वालवायजे.॥ ८६ ॥

५८
शब्दरत्नाकरे-
वैडूर्यमपीन्द्रनीले महानीलं तथाङ्परौ ।
पनिकः पदिकश्यापीन्द्रकीलेऽपि वज्रके ॥ ८७॥
हीरश्च हीरको, राजपट्टे प्रोक्तो विराटजः ।
वैराटोऽपि चन्द्रकान्ते चान्द्रोऽपि, स्फटिके मतम् ॥८॥
स्फाटिक च, शुक्तिजे तु मुक्ता मुक्ताफलान्विता ।
मौक्तिकं च मकुतिकं भवेद् मुकुतिकं तथा ॥ ८९ ॥
वणिग्गव्येऽपि, पानीये जीवनीयं च जीवनम् ।
नीरं नारं मीरं वा स्त्री-क्लीबयोर्वारि वादरे ॥ ९० ॥
उदकोदे दक-दगे कबन्धं बन्ध-मन्धके ।
कमन्धमापः स्त्री भूम्नि आपः सन्त स्त्र्युत्सूत्सकौ ॥९॥
शम्बरं दन्त-तालव्यादिम स्याच्छवरः शिवम् ।
कृपीटं कृषीटमलं कमलं च शरं सरः ॥१२॥
सन्तं सारं दुमलं च दुमलं भुवनं वनम् ।
जलं जडं च सलिरं सरिलं सलिरं तथा ॥९॥
सरिरं, त्रिपकारं च पिप्पलं, स्यादगाधके ।
अस्थाघमस्ताघा-ऽस्तागे गम्भीर चगभीरवत् ॥९॥
निम्ने चलागाधयोश्व, धूमिका धूमरी हिमे ।
धूममहिष्यथाऽवश्याऽवश्यायौ, वारिधौ पुनः ॥१५॥
वाहिरिनिधिरुत्सोत्सू अपांपतिरप्पतिः ।
यादसांपतिश्च यादःपतिश्चाप्यकूपारवत् ॥१६॥
अकूवारः पारापारः पारावारोऽपि कथ्यते ।
अवारपारस्तरङ्गे भङ्गो भङ्गं महत्पथम् ॥९७॥

चतुर्थः काण्डः।
लहरी लहरिः, फेने डिण्डीरः सहिण्डीरकः ।
पिण्डीर-दिण्डीरौ तट्यां तट तटः प्रतीरवत् ॥९८॥
तीरं रोधोऽदन्तः पुंसि रोधः सान्तं नपुंसके ।
जलोज्झितेऽस्मिन् पुलिनं पुरिनं सैकतं तथा ॥१९॥
सिकता, नद्यां हदिनी हादिनी च धुनी धुनिः ।
आपगाऽथाप्यपगा श्रोतो दन्त्य-तालव्यगादिमम्॥१०॥
स्रोतखिनी स्रोतखती स्रोतोवहा स्रवन्तिका ।
द्रवन्त्योषधिभेदेऽप्यमू भवेतां च, गोदया ॥१०१॥
गोदावरी, सूर्यात्मजा तापिस्तापी शतद्युक् ।
शुतुद्रिः शुतुदुरपि शितट्ठः सरयूयुता ॥१.२॥
सरयुः कोसलानद्यां, नदीभेदे तु चन्द्रिका ।
चन्द्रभागा चन्द्रभागी भागी चान्द्राच्च भागया॥१०३॥
वासिष्ठयां गोमती तहत् गोतमी स्याद् विपाड्युता ।
विपाशोक्ता, वैतरणी वैतरणिरवन्तिगा ॥ १० ॥
सिपा सुप्रापि, खतोऽम्भसरणे श्रोत उच्यते ।
दन्त्य-तालव्ययुग देहसिराखपि प्रवाहके ॥ १०५ ॥
वेणिवेणीवक्रं वक्रं पुटभेदेऽम्बुनिर्गमे ।
परिवाह-परीवाही नाल-नादौ प्रनालिका ॥ १०६ ॥
प्रणालः प्रणालं तोयमार्गे सरणिः सारणी।
कुल्यायो, सिकतायां तु वालुका वालिकापि च॥१०७॥
बिन्दौ पृषतिः पृषतः पृषत् , पङ्के तु कर्दमः ।
दमोऽपि, दीर्घिकायां तु वापिर्वापी च कूपके ॥१०॥

.
६०
शब्दरत्नाकरे-
क्षुद्रे चुरिश्चुरी चुण्ढिश्चुण्डी च घटीयन्त्रके।
उढाटकमुढाटनमुहातनमपि स्मृतम् ॥ १.९॥
कासारे तु तडागः स्यात् तडाकश्व तटाकवत् ।
सर:-सरस्यौ स्थानकेऽलवालं चालवालयुक् ॥ ११० ॥
आवालोऽस्त्री, उत्स उत्सुः स्रवः प्रस्रवणं झरः ।
झरी झरा निर्झरश्च, वह्नावमिस्तु पुं-स्त्रियोः ॥ ११ ॥
दमुना दमूना सन्ता वञ्चतिश्चाङ्कतिस्तथा ।
शुष्मा बहिर्बहिः शुष्मा नान्तःशुप्मोऽस्त्यदन्तकः॥११२॥
आश्रयाश आशयाश विश्वप्सा नान्तगो मतः ।
विश्वप्सोऽपि, नान्तो दान्तः शन्त्रतोऽपि तनूनपात॥११३||
घासिर्घसुरिहवनो हविश्व द्वौ वनात्परौ ।
दवो दावो, हेतौ कीला कीलोज्वालो पिज्वालया॥११॥
अर्चिरी सन्तेदन्तावूष्मा नान्तः सहोष्मया।
बाप्पे,तडिति शम्पा स्यात् सम्पा शम्बा च विद्युता॥११५॥
विद्युत् सौदामिनी सौदामनी सौदाम्निकान्विता।
सौदानी च सुदाम्नी वा चपला चवला चला ॥११॥
आकालिकी चाकालिका, वायौ मरुत-मारुतौ ।
मरुत समीर-समरौ सृमरोऽप्यनलाऽनिलौ ॥ ११७ ।।
जगत्त्राणो-जगत्प्राणौ गन्धाद् वाहि-वाह-बहाः।
वातिर्वातो भवेत् सारो दन्त्य-तालव्यपूर्वगः ॥११॥
शबलवर्णेऽपि सरट्-सरडौ टान्त-डान्तगौ।
लघट् च लघिटिः पविः पवनः पवमानवत् ॥११९॥

चतुर्थः काण्डः । वातूलो वातुलो वातसमूहेऽथासहेऽपि च । वातविकारस्याऽरण्ये षण्डं शण्डं वनं वनी ॥ १२० ॥ सत्रं तालव्य-दन्त्यादि दवो दावोऽटव्यटविः । चुरुम्बः सतुरुम्बश्वारामेऽपोपात्परं वनम् ॥ १२१ ॥ राज्ञामन्तःपुरोद्याने प्रमदा-प्रमदाद् वनम् । वृक्षे दुमो विद्रुमो दुःकुठिः कुण्ठोऽडिपोऽधिपः॥१२२॥ शालस्तालव्य-दन्त्यादिः शिखी शाख्यगमोऽगवत् । पारिन्दश्चापि पालिन्दो गाथकेऽपि दलान्विते ॥ १२३ ॥ पर्णलः पर्णिलो वृक्षे स्थाने वृक्षैर्वृतान्तरे । निकुञ्ज-कुञ्जौ जरुट-जरुडौ च, वनस्पतौ ॥१२॥ फलाप्तवृक्षे फलवान् फलिनश्च फली तथा । फलपाकावसानायामौषध्यौषधिरोषधी ॥ १२५ ॥ क्षुपो हूखशिफाशाखे क्षुपको, व्रततिर्लता । प्रततिव्रतती तद्वद् वल्लि-वल्ल्यौ च वेल्लिवत् ॥१२६॥ प्ररोहे रोहेऽप्यङ्क्राङ्कुरौ शाखा शिखा लता । स्कन्धशाखा शाला साला जटाजटिः शिफा शिफः॥१२॥ मूले वृक्षस्य बुन्नः स्याद् बन्नोऽहिरद्धिसंयुतः। मज्जा नान्तो ना मज्जाबन्ता सारेऽथ वल्लिका ॥१२८॥ खचस्वचा लक् च चोचं शल्कं वल्कं च वल्कलम् । शकलं वल्के शल्के वर्धेऽपि शल्कं शकलेऽपि ॥१२९॥ कोटरे निक्कुटः प्रोक्तो निष्कहो, वल्लरौ पुनः । वल्लरी मञ्जरी मञ्जा मञ्जरिश्चापि, पर्णके ॥ १३० ।।

६२
शब्दरत्नाकरे-
पत्रं पात्रं पतत्रं च छादनं छदनं छदः।
सन्तंछदोऽस्त्री चादन्तः, नवेऽस्मिन् किसलं स्मृतम्॥१३॥
किसलयं इयं दन्त्य, पुष्पे सुमनसः स्त्रियाम् ।
भूम्नि सुमना ऐक्येऽपि प्रसूनं सून-सूनके ॥ १३२ ॥
प्रसूतकं प्रसूतं च प्रफुल्लं फुल्लवत् सुमम् ।
कुसुम, कलिकायां तु कलिः स्यात्कोर-कोरको ॥१३॥
कुड्मले कुद्मलं तद्वत् कुष्मलं कुमलं तथा ।
मुकुलं मकुरं प्रोक्तं मुकुरं, बकुलगुमे ॥ १३४ ॥
कुलालदण्डे कोरको दर्पणेऽपि च कोशवत् ।
कोषो द्वौ च कषे दिव्ये रैवये योनिशिम्बयोः ॥१३५॥
जातीकोशे सिपिधानेऽण्डकोऽपि स्तबके पुनः।
गुत्सो गुच्छो गुलुम्बुश्च गुलुच्छुः सगुलुच्छकः॥१३६॥
गुच्छको गुञ्छको गुञ्छो गुलुञ्छोऽस्त्री, रसे पुनः ।
पौष्पे मकरन्दः ख्यातो मकलन्दो मकरन्दवत् ॥१३७॥
प्रबुद्धे प्रफुल्ल-फुल्छे संफुल्लोत्फुल्लके स्फुटम् ।
स्फटितं सव्याकोशं च व्याको स्यात् फले पुनः॥१३८॥
शस्यं तालव्य-दन्त्यादि वानावाने तु शुष्कके ।
ग्रन्थौ पकः षण्ढं सन्तं पसश्च बीजकोशिका ॥१३९॥
शिम्बा सिम्बायुता शिम्बिः शमी शिमिश्च पिप्पली ।
पिप्पलः पिप्परी बोधिः स्याद् बोधिद्रुम इत्यपि ॥१४॥
स्थादश्वत्थे च, प्लक्षे तु पर्कटी नन्त-ड्यन्तगः।
जटी नन्तो जटी ड्यन्तो भवेजटिरिदन्तकः ॥१४॥

"
चतुर्थः काण्डः ।
६३
न्यग्रोधे तु वटो वट्या वट जन्तुफले पुनः ।
उदुम्बरोडम्बरौ हौ मलयूजघनेफला ॥१४२।।
मलयुः, सहकारेऽम्र आम्रोऽपि शिग्रुके स्मृतः ।
दन्त्य-तालव्यादिः शालाञ्जनोऽक्षीव आक्षीववत् ॥१४॥
पुन्नागे केशरो दन्त्य-तालव्यमध्यः केशवः ।
बकुले केशरस्तद्वत् केसरः सिंहकेसरः ॥१४॥
मालूरे बिल्वो बिल्बी च, पर्णगुच्छे कुरण्टकः ।
कुरुण्टक-कुरण्डको किंकरातवदीरितः ॥ १४५ ॥
किंकिराटः, पलाशे तु दन्त्य-तालव्यमध्यगः ।
किंसुकस्तृणराजे तु तलस्तालश्व तहिदि ॥१४६॥
तालि-ताडी, देवताडे देवताडी खरागरी।
खरागौँ समे प्रोक्ते अगरीवद् गिरागरी ॥१४७॥
मोचायां तु रम्भा रम्भः कदलिः कदलोऽपि च ।
कन्दलस्त्रिषु वारणवुषा बुषा बुसान्विता ॥१४८॥
हयमारे करवीरः कणवीरस्तथा मतः ।
प्रतिहासःप्रतीहासः स्याद् गिरिमल्लिका कुटः ॥१४॥
कौटजः कुटजः कोटी, तत्फले लिन्द्र-भद्रतः ।
यवं कलिङ्गं कलिङ्गा, वेतसे वेतसी रथः ॥१५॥
रथाम्रपुष्पोऽभ्रपुष्पः, कौलौ तु बदरी भवेत् ।
बदरिस्तथा कर्कन्धुः कर्कन्धूः कर्कुन्धुवत् ॥१५॥
कर्कुन्धूर्घट्टा घोण्टा च गोपघोण्टातने भवा।
नीपे कदम्ब-कलम्बौ शालस्तालव्य-दन्त्यवान् ॥१५२॥

शब्दरत्नाकरे--
सर्जे फेनिले वरिष्ठो रिष्ठोऽपि पिचुमन्दवत् ।
पिचुमर्दोऽपि निम्बेऽथ कर्पासे पिचुतूलयुक् ॥ १५३ ॥
पिचुस्तूलः पिचव्यश्च, कृतमाले खारग्वधः ।
आवधारगवधौ च शम्पाकश्व सम्पाकवत् ॥१५॥
वृषे वृषक-वृषभावाटरूषोऽटरूषकः।
अटरुषोऽटरुषक आटरूषो अटाद् रुषः ॥ १५५ ॥
वाशको वाशिका वासा वाशा स्त्रीत्रोः करजवत् ।
करजोऽपि नक्तमाले रक्तमालस्तथेमकौ ॥ १९६ ।।
काकाचिकः काकचिकस्तद्विशेषे तु पूतिकः ।
पूतीकोऽपि महावृक्षे स्नुकस्नुट्स्नुहिःस्नुही स्नुहा॥१५७॥
गुडो गुडा गुडी वज्रो वज्रा वज्री सिहुण्डवत् ।
सीहुण्डो पराजितायामास्फोटा स्फोतया समम् ॥१५८॥
पारिभद्रे तु मन्दारुर्मन्दारो मन्दरोऽपि च ।
मधुद्रुमे मधूकः स्याद् मधुकश्व मधूलकः ॥ १५९ ॥
मध्वष्ठीलो मधुष्ठीलो मधुश्चापि, पलङ्कषे ।
गुग्गुलो गुग्गुलुः कुम्भं कुम्भोलूश्व कुभोलुवत् ॥१६॥
उलूखलं च खलकं कुम्भोलूखलकं तथा ।
चारे प्रियालः पियालो राजादन-राजातनौ ॥१६॥
सन्नकद्रुः सन्नकोदुर्धनुष्यटो धनुष्पटौ।
धनुरुदन्तः क्षीरिण्यां क्षीरिका च राजादनः ॥१२॥
राजातनो राजन्यां च फलाध्यक्षोऽप्यध्यक्षवत् ।
रथगुमे स्यातिनिशं तिलिशो नेमि-नेमिनौ ॥१६॥

चतुर्थः काण्डः। ६५ नेमी यतोऽपि नारङ्गे नार्यङ्गस्तापसगुमे । इङ्गुदी गुदमिङ्गुदः स्याड्रीप| तु काश्मरी ॥१६॥ कश्मरीवत् काश्मर्या च काश्मीर्यपि च संमता । कम्भारी गम्भारी तुल्य अम्लीकायां मताम्लिका॥१६५।। अम्ब्लिका चाम्ब्लिकाऽम्ब्लीका तिन्तिडी तिन्तिली तथा। तिन्तिडीका तिन्तिडिका, दाडिमः शुकवल्लभे॥१६६।। दाडिम्बो दालिमोऽपि स्याच्छेलुः श्लेप्मान्तके शलुः । लकुचे लिकुचोऽप्युक्तो डहुवाडहुरित्यपि ॥ १६७ ॥ बीजके त्वासनः प्रोक्तोऽसनोऽशनवदाशनः । पाटला पाटलिः स्त्रीब्रोबर्तृत्वके भवेद् भुजः ॥१६८।। भूर्जी भुर्जः कर्णिकारे परिव्याधश्च व्याधवत् । जलवेतसभेदे स्यादिजलो हिज्जलोऽपि च ॥ १६९ ॥ निचुलो निचुरो धान्यामामलकी त्रिलिङ्गिका । कायस्थावद् वयःस्था च स्याद् भूम्यामलकी पुनः||१७०॥ ताली तामलक्यमली झाटा चाज्झटयान्विता । विनुन्नको नहयातो-बिभीतक-बिभेदको ॥ १७१ ॥ अक्षभया हरीतकी त्रिलिङ्गा स्याद् वयःस्थया । कायस्थैतत्फलत्रय्यां त्रिफली त्रिफला फलम् ।। १७२ ॥ तृफला, गन्धवृक्षे तु वरणो वरुणस्तथा । भवेत् तमाले तापिच्छस्तापिञ्च्छो बिन्दुसंयुतः ॥१७॥ सिन्दुवारे तु निर्गुण्डी निर्गुण्डा च निगुण्ठ्यपि । सुरस इन्द्रसुरिसोऽप्यथातितके लता ॥ १७४ ।।

शब्दरत्नाकरे-
माधवीलता माधव्यथोड्रपुष्पे जपा जवा ।
मालयां तु जातिर्जाती सुमनाऽऽबन्त-सन्तगा ॥१७॥
विचकिले मल्लिका च मल्लिः स्याच्छतभीरुका ।
. शीतभीरुवनजेऽस्मिन्नास्फोत्ता स्फोटया समम् ॥ १७६ ॥
शिवमल्ल्यां बक-बुको वसूको वसुको वसुः ।
वृक्षरुहायां तु वन्दा वन्दाका च जयन्यपि ॥ १७७ ॥
जीवन्ती सुषिणे करमर्दः स्यात् करमन्दवत् ।
कृष्णपाकफलः कृष्णपाक: कृष्णफलात् परः ॥१७॥
पाकः पाककृण्णफलः पाकाढिफलकृष्णवत्
प्रियङ्गौ फलिनीयुक्ता फला जम्बीरपादपे ॥१७९ ॥
जाम्बीरोऽपि च जम्भीरो जम्भीलो जम्भ-जम्भलौ ।
बीजपूरे पूरकः स्यात् सुपूरकश्च केसरी ॥ १८० ॥
केसराम्लोऽम्लकेसरो मातुलिङ्गश्च लिङ्गवत् ।
मातुलुङ्गोऽपि, प्रन्थिले करीर-ककरौ समौ ॥ १८ ॥
करर एरण्डे मण्ड आरण्डः स्यादमण्डवत् ।
उरुबूकश्वोरुबुको व्यडम्बक-व्यडम्बनौ ॥ १८२ ॥
कपिकच्छां तु कण्डूरा कण्डुराण्डाध्यवेः परा ।
शूकशिम्बा शूकशिम्बी विजयायां तु मातुली ॥१८३।।
मातुलानी भृङ्गी भङ्गा धूर्ते धुस्तूर-धूस्तुरौ ।
धूस्तूर-धुस्तुरौ धुस्तुर्धरौँरो धुत्तुरो रवौ ॥ १८ ॥
अर्कोऽर्कपर्णों वसुको वसुरा स्फोटयान्विता।
आस्फोताऽथ दधिफले कपिच्छः स्यात्कपिच्छववा॥१८॥

. चतुर्थः काण्डः। ६७ लाङ्गली नन्तो ड्यन्तो नालिकेरी नालिकरवत । नालिकेलो नालीकेरो नालिकेरिश्च पर्णकः ॥ १८६ ।। चीत्कर्जूर-खजूरौ वर्षपाकी कपीतनः । पीतनकोऽम्नातकश्चाम्रातकः क्रकचच्छदे ॥ १८७॥ केतकः केतकी कोविदारे कुद्दालवत स्मृतः। कुदारो, गजप्रियायां शल्लकी सल्लकीति च ॥१८८॥ सिल्लकी हादिनी हादा तन्निर्यासे तु कुन्दुरुः । ज्युकारः, कुन्दः पालक्यां पालङ्कीति च वंशके ॥१८॥ त्वचिसारः त्वक्सारोऽपि शिंशपाऽगरुशिंशपा। अगरवंशलोचना भवेद् वांशीव वंशजा ॥ १९० ॥ तुकाक्षीरी त्वक्क्षीरी च त्वक्षीरं रोचना च गोः । गोपित्तरोचना, पूगे गूवाकः स्याद् गुवाकवत् ॥१९॥ तर्दे चिकणं चिकं ताम्बूली कथिता बुधैः । ताम्वूलवल्ल्यां क्रमुकपर्णचूर्णकसंयुजि ॥ १९२ ॥ तम्बुलं च सताम्बूलं तुम्ब्यां तुम्बः सतुम्बकः । तुम्बी तुम्बिरलाबूवदालाबूरप्यलाबु च ॥ १९३ ॥ लाबुका गुञ्जायां काकचिश्चिका काकणिन्दिका । काकनन्तिका,गोस्तन्यां मृवीका स्याद् मृदीकषा॥१९॥ रसा द्राक्षा ध्राक्षा कण्ठयां त्रिकण्ट-त्रिककण्टको । गोक्षुरो गोक्षुरु-क्षुरौ गोखुरो गिरिकणिका ॥ १९५ ॥ आस्फोता स्यादास्फोटा च वीरणीमूल आदृतम् । उशीरमुषिरमुशिग जान्तो लघुलयं लघु ॥ १९६ ॥ .

गन्दगवानर-
लयमृणाला-मृणाले अवदाटकापथम।
इष्टकापथावदाही बालके गल पन्यते ॥ ११.७॥
हीवर हिग्विर च दन्नं तु प्रपुन्नटः ।
प्रपुन्नाटच प्रातुन्नाटकः पहाट इन्यति ॥८॥
मपुन्नाडः प्रपुनाड उग्णा-औरणाग्यो!
शिरीप भण्टी भण्डाग भण्डिग भालोदिन
जम्वृवृक्ष जन्युपि नकद जम्न जान्या ।
जम्बूः दी म्याटग्ली बन्दुः योनायगाणी ॥२०॥
स्यानाकः कुटनटबद नटोय चिनीवरः ।
जीवको मयुरक्ध मधुरः कृचंगीपक ॥१॥
कपीनना गर्दभाण्डे पीतः पीननन्नया ।
नागंकमर कमग नागः भ्यान मटनम ॥ ...॥
पिण्डी पिण्टीतकः कटहलही पननः स्मृतः ।
फनमः पणना भल्हानक नावाडयमकरः ॥॥
पिच्छिलायां शाल्मलिः म्यान्मलिः शाल्मलीपि च ।
प्लीहानी गहितको मगहितक-गहिनी ॥ २४ ॥
गही खदिर गायत्री नन्नो इचतय कथ्यते ।
पुण्डरीके नु पुण्डर्य प्रपुण्डरीकनित्यपि ॥ ३.५ ॥
कतके कनोऽपि कंशन्व्या शमिः शमीनि च ।
हखा शमीमः शमीरस्तृत नू नुदं तथा ॥ २०६॥
मधुयष्टया यष्टिमधु यष्टीमधुकमानम् ।
यष्टिर्मधुकं खरपत्र गुडलक त्वक् वचं तथा ॥२०७॥

चतुर्थः काण्डः । वराङ्गकं बराङ्गं च स्यादेलायां तु निप्कटिः । निप्कटा स्थूलैलायां तु कथिता त्रिपुटा पुटा ॥२०॥ कर्कटशृङ्गयां शृङ्गी च कृष्णाभेट्यां कटंवरा । कटुकी कटुकश्चापि अशोका रोहिणीयुता ।। २०९ ॥ अशोकराहिणी दारुहरिद्रायां कालेयकः । कालीयको गालवे तु रोध-लोधौ च सावरः ॥२१॥ तालव्य-दन्त्यपूर्वः स्यात् , तद्भेदे ङ्यन्त-नान्तगः । पट्टी फणिज्जके तु स्याद् मरुवक-मरूबकौ ॥ २११ ॥ रक्ताम्राते कुरुवकः सीकारानुकाररकः । महासहायामम्लातो म्लातको म्लान इत्यपि ॥२१२॥ अमिलातकेऽपि दुगलभायां तु यवासकः । यवास-यवाषी यासो धन्वयासोऽपि संमतः ॥ २१३ ॥ धन्वयवासको धन्वयासो रोदनी बोधनी । मोरटायां मूर्वा मृवीं सवा स्रुवाऽपामार्गके ॥२१॥ खराद मञ्जरि-मञ्जरों भाा हिजी च फलिका । ब्राह्मणी ब्राह्मणाद्या स्याद् यष्टिकाथ किरातकः॥२१५॥ किरातो हैमे कुष्ठे तु बर्म्यहादशसंयुते । वानीरं वानीरजं च व्याप्यमाप्यं च तद्भिदि ॥२१६॥ शतरूपा शतारुश्च सन्तोऽथो कल्पले पुनः । काफलं कटफलस्तद्वत् केटरः कैटर्य तथा ॥२१॥ १ उकारसहित , अनुकारश्च रकारी यम्मिन्- कुरुबक., कुरबकश्चेत्यर्थ ।

शब्दरत्नाकरे-
अजमोदायां तु मयूरो भवेद् हस्तमयूरकः ।
यवानिका यवानी च यमानिका यमान्यपि ॥२१॥
झिण्ठ्यां सैरेयश्च सैरीयकः सहचरान्वितः।
सहाचरो नीलझीण्ट्यां वाणो वाणाथ पीतिका ॥२१९॥
कुरुबकः कुरुण्टक: सहाचरः सहाच्चरः ।
सहचरी शतपुष्पा सितच्छत्राऽतिच्छनका ॥२२०||
मिशिमिशी मिसि-मिस्यौ मधुरा तु मधूरिका,।
सालेयो दन्त्यतालव्यो मिशी मिशिर्मिसी मिसिः ॥२२॥
मिश्रेया कोकिलाक्षे तु क्षुर इक्षुर इत्यपि ।
शङ्खिन्यां तु चोरपुष्पी चौर्यथो खरकाष्ठिका ॥२२२॥
काष्ठिकापि बलायां स्याद् नागबलायां तु द्वे पुनः ।
गङ्गेष्ठिका गङ्गेरुका महाबलायां संगता ॥२२३॥
सहदेवी देवसहा हिडपत्र्यां तु कारवी ।
करवी कबरी तद्वत् कवरी बाष्पिकायुता ॥ २२४ ॥
बाष्पीका पृथु-पृथ्व्यौ च स्याद् मयूरशिखोऽप्यसौ ।
मयूरो लोचतः ख्यातो मस्तको मर्कटोऽपिच ॥ २२५॥
श्यामलतायां गोपे च गोपी गोपालिका तथा ।
गोपवल्ली शारिवावद् भवेदुत्पलशारिवा ॥ २२६ ॥
चोराख्यगन्धद्रव्ये तु गणवद् गणहासका।
शुषिरायां नटी-नल्यौ ग्रन्थिपणेऽशुक मतम् ॥ २२७ ॥
शुकबह बर्हिःपुष्पं पुष्पं स्पृकौषधौ पुनः।
कोटीवर्षा कोटिवर्षा कोटिर्माला मरुधुता ॥२२६॥

-
चतुर्थः काण्डः।
७१
मरुन्मालाऽप्यथ वृद्धदारके इक्षगन्धया।
इक्षुगन्धा छागलात्री छगली तहदान्यपि ॥२२९॥
दन्त्यां मकूलक-मुकूलौ रक्ताङ्गके पुनः ।
स्यात्कम्पिल्लव काम्पिल्लः काम्पिल्योऽपि कम्पीलवत् २३०
रोचनी रेचनी बलभद्रिका त्रायमाणिका ।
त्रायन्ता, रास्त्रायां रस्या रसना रसनं रसा ॥२३॥
मांसिगन्धद्रव्ये मिषी मिसिश्च जटिला जटा ।
जनातिगन्धद्रव्येषु स्याज्जनी जननी जनिः ॥२३२॥
जतूका जतोः का-कार्यों जतुकृञ्चातिविषा पुनः ।
विषी विषा प्रत्युपाभ्यां त्रिवृति त्रिवृता स्मृता ॥२३३॥
त्रिपुटी त्रिपुटा प्रोक्ता रोचनी रेचनीयुता ।
शतवीर्यायां तु शतावरी चेन्दीवरी वरी ॥२३॥
सहदेव्यां सहदेवः सहदेविश्व कथ्यते ।
मञ्जिष्ठा वर्गद्वितीययुग भण्डीरी च भण्डिरी ॥२३५॥
भाण्डीरी भण्डी विकसा विकषा कालमेश्यपि ।
कालमेषी विकायां चविकं चवनं तथा ॥२३६॥
चव्यं चव्याऽप्यथ तण्डुलायां तु तण्डुलः ।
तन्तुलोऽपि विडङ्गं च विलङ्गं गन्धमूलिका ॥२३७॥
शटी षटी च कर्चुरः कर्चुरोऽप्यथ क्षीरिणी।
हिमावती हिमवती स्थिरायां शालपर्णिका ॥२३वा
दन्त्य-तालव्याद्याथाखुपयी चित्रोपचित्रया ।
ऐलवालुके वेलेयं वालुकं हरिवालुकम् ॥२३९॥

७२
शब्दग्नाकर-
नवमालिका सतला सानला कंवत्तीपर ।
मुस्तके वानेयं वन्यं प्लवं च परिपेलवम् ॥२४०
दशपूरं दशपुरं. कटंभरोषधौ मता।
भद्रवला गजवला महाबला प्रसारणी ॥२४शा
सरणी सरणा वापि सारणी कटली पुनः ।
ज्योतिप्कायोनिप्मतीच नार्या वैजयन्तिका ॥२४॥
जया जयन्ती पानीयकण्टके तु शृगाटकम् ।
सङ्घाटिका त्रिकोणश्च त्रिकोने प्रोपम पुनः रि४३||
वाताममपि वादाम पद्मेब्जोऽदन्त-सन्तषण् ।
जलात् पङ्कात् सरसोऽपि पर जन्म-ज-रु-सहाः ॥२४॥
सरसीव्हं सरसिरह विसप्रमूनवत् ।
विसप्रसूनमपि स्यात्करविण्यां कुमुहती ॥२४॥
कुमुदिन्यथोत्पले तु कुवलं कुवलं कुवम् ।
कुवलयं करवे तु कुमुदं कुमुदुत्पले ॥२४॥
नील त्विन्दीवरं चन्दीवारमिन्दीकरं तथा ।
सौगन्धिक तु कल्हार हकाराकान्तलान्वितम् ॥२४॥
पद्मनाले तु मृणालं मृणाली च विशं विसम् ।
विसण्डकं च पद्मादिवृन्ते नाली तु नालया ॥२८॥
नालं किञ्जल्के तालव्य-दन्त्यमध्यं तु केसरम् ।
नवपत्रे संवर्तिका संवर्तिजलनीलिका ॥२४९॥
शेवालं शैवलं शैवालं शेपालं च शीवलम् ।
शवलं पाटलशाला वाशुराशु च व्रीहिवत् ॥ २५० ॥

चतुर्थः काण्डः। ७३ आशुव्रीहिः कलमस्तु कडमश्व कलामकः । मङ्गल्यके मङ्गल्याऽपि मसूरो मसुरस्तथा ॥ २५१ ॥ मसूरा मसुराऽप्येते वेश्यायामपि वार्द्धयः । कलाये सतीनकः स्यात् सातीनश्च सतीनवत् ॥२५२॥ सतीलक-सातीलको त्रिकटोऽङ्कट इत्यपि । चणके हरिमन्थः स्याद् हरिमन्थज इत्यपि ॥ २५३ ॥ मुद्ने हरिः सहरितस्तुम्बरस्तु वनोद्भवे । राजमुद्रे मकुष्टः स्याद् मयुष्ठोऽपि स-ठान्तिमौ ॥२५॥ मुकुष्ठक-मयष्ठको वर्गाद्याप्तौ स-ठान्तिमः । मुकुष्ठः स्याद्, धान्यभेदे कुल्माषश्च कुल्मासवत् ॥२५॥ जघन्यत्रीहौ श्यामाकः श्यामकः पीततण्डुला । कङ्गु-क्वङ् कङ्गुनी च कङ्कुश्व, कोरदूषके ॥२५६॥ कोद्रवः कुद्रवोऽप्युक्ता, युगन्धों तु योनलः । जोन्नाला यवनालश्च, जूर्णा जूर्णिः शणः सणः ॥२५॥ भङ्गायाम्, गवेधुकायां गवीधुका गवेधुवत् । गवेडुश्च, तिलापिञ्जपेजौ षण्ढतिले युभौ ॥ २५८ ॥ कदम्बके सरिषपः सर्षपः, सस्यशीर्षके। कविशं कणिशोऽफलकाण्डे पल-पलालकौ ॥२५९॥ कडङ्गरे वुसवुषौ, मेघनादे स्मृतावुभौ । तण्डुलीयस्तण्डुलेरस्तण्डुलीशाकभिद्यहो ॥ २६० ॥ मारिषं मारुषम, बिम्ब्यां स्यात्तुण्डी तुण्डिकेरिका । "तुण्डिका तुण्डिकेरी च, मधुस्रवायां तु जीवनी ॥२६॥ १० ७४ शब्दरत्नाकरे- जीवन्ती जीवनीया च जीवा स्यात्, क्षारपत्रके। शाकवीरो वीरशाको वास्थूकमपि वास्तुकम् ॥२६२॥ चङ्गेयो स्यादम्ललोना लोणिका चाऽम्ललोणिका । अम्बोष्ठिकायुताऽम्बष्ठा टोलावदम्लटोलकः ॥२६॥ खरपुष्पायर्या कबरी बर्बरा बर्बरी तथा । वृन्ताके वार्ता वार्ताकी वार्ताकं च वार्ताकुवत् ॥२६॥ वार्ताङ्गो वातिङ्गणश्च तथैव दुष्प्रधर्षिणी । दुष्पघर्षणी च, शतपर्णायां तु कलम्बिका ॥ २६५ ॥ कलम्बूश्च, पालघ्ने तु छत्रा-छत्रा-ऽतिछत्रवत् । अतिछत्रस्तितके तु पटोलः पटुवत् स्मृतः ॥ २६६ ॥ पुष्करमूले पौष्करं पुष्करं मूलमित्यपि । भृङ्गराजे भृङ्गरोऽपि भृङ्गरजो नादन्तगः ॥ २६७ ॥ भृङ्गरजश्व सान्तोऽपि ष—जे चाऽपि मूर्धजे । दशाङ्गुलमितिख्यातं कारवेल्ले सुशव्यपि ॥ २६८ ॥ सुषवी सुशवी कर्कारौ कूष्माण्डो विदां मतः । कुष्माण्डोऽपि च कूष्माण्डी,पटोल्यां तु कोशातकी॥२६॥ कोषातकी च, कर्कट्यां स्यादीर्वारुरिर्वारुवत् । ऊर्वारुरुरुरपि एवारुश्चिभिटी तथा ॥ २७० ॥ चिमिटं चिमिटस्तद्वत् वालुङ्कः स्याद् वालुक्यपि । त्रपुषी त्रपुसी त्रपुष त्रिपुषं च, 'नेऽर्शसः ॥ २७१ ॥ शुरणो दन्त्यतालव्यादिमः, बालतृणे पुनः। शस्यं स्याइन्त्यमूर्धन्यमध्यम, बर्हिषि दभ्रवत् ॥२७२॥ ' मीने, इत्यातम् ।

७५ चतुर्थः काण्डः। दर्भः कुशः कुसो मुझे शरस्तालव्यदन्त्यभाक् । दूर्वायां हरितालीवहरिता, धमने नडः ।। २७३ ॥ नलो नटः, कुरुविन्दे मुस्ता त्रिषु च मुस्तकः । इक्षौ गण्डीरी गण्डकी, पुण्ड्रेक्षौ पुण्ड्र-पौण्ड्रकौ ॥२७॥ कासस्तालव्यदन्त्यान्त ईषीका स्यादिषीकया। यवासं यवसंघातेऽर्जुने तु हे तृण-त्रिणे ॥ २७५ ॥ मालातृणं भ्रस्तुणं च, विषे तु गर-सङ्गरौ । गरलोऽथ हालाहले हालहलो हलाहलः ॥ २७६ ॥ पर्यन्तवने लोकण्युकणी, कीटे कृमिः क्रिमिः। लाक्षायामपि तद्भेदे नीलामुश्च नीलमुवत ॥२७७॥ गण्डूपदे किञ्चुलकः किञ्चुलुकोऽपि संमतः । जलसर्पिण्यां जलूका जलौका च जलौकसः॥२७८॥ स्त्रियां वा भूम्नि च जलालोका प्रोक्ता जलौकसः । पुंस्यदन्तो जलायुकाऽस्रपाऽऽबन्ता विजन्तकः ॥२७९॥ अम्बुमात्रजशङ्ख तु शम्बुः शम्बूश्च शम्बुकः । शम्बूकश्च सशाम्बूकः, कपर्दे तु हिरण्यवत् ॥ २८० ॥ हिरणः कथितः प्राज्ञैर्दीर्घकोशा पुनः स्मृता। दीर्घकोषा च दुर्नामाऽऽबन्तो नान्तो दुर्नाम्न्यपि ॥२८॥ पिपीलके पीलकोऽपि, क्षुद्रजन्तौ तु धान्यजे । कणाटीनः कटाटीनः स्याद् युकाण्डे तु लिक्षया ॥२८२॥ रिक्षोइंशे कोलकणो मत्कुणोत्कुणकावपि । इन्द्रगोपे विन्द्ररजोऽनिकोऽथ तन्तुवायके ।। २८३ ।।

७६
'शब्दरत्नाकरे-
तन्त्रवाय ऊर्णनाम उर्णनाभिश्च मर्कटः ।
मर्कटको जालिकश्च जालकारकवत् कृमिः ॥ २८४ ॥
क्रिमिवृश्चिके लि-राल्य-लालिद्रोणो द्रुणो द्रुतः ।
भ्रमरेऽलि-रली मधुकृत मधुकरः शिलीमुखः ॥२८५॥
शिलामुखः, मक्षिकायां मिम्भरा भिम्मराल्यऽपि ।
मधुरस्त्री मधूलं च, माक्षिके वरूटी पुनः ॥ २८६ ।।
वरटाऽपि च, गन्धोल्यो वर्षको तु चीरिका ।
चीरी चरुका चिरुका झीरुका झिल्लीकायुता ॥२८७||
झिल्लो झिल्लिका झिलिका विलेपनमले तथा ।
आतपस्य रुच्यपि च, श्वापदे व्याड-व्यालको ॥ २८॥
द्विपे मतङ्ग-मातङ्गौ गजो गजों मतंगजः।
करी करिदन्ताबलो दन्ती पेचकिपेचिलौ ॥ २८९ ॥
हस्तिन्यां धेनुका धेनुर्वाशिता वासिता द्वयम् ।
नार्यामपि कणेरुश्च गणेरुरपि तद् इयम् ॥ २९० ॥
वेश्यायां कर्णिकारेऽपि करेणुः स्त्रीबिभीभयोः ।
विंशतिवर्षेभे विकः, पिक्कोऽपि त्रिंशदब्दके ॥ २९१ ॥
कलभः कडभश्च द्वौ उद्दान्तोपात्तको समौ ।
निर्मदे राजबाह्ये खौपवाह्यश्चोपवाह्यवत् ॥ २९२ ॥
हस्तिदन्ते विषाणं स्थाहिषाण्यपि विषाणकः ।
तन्मूले तु करीरीवत्करीरिनेत्रगोलके ॥ २९३ ॥
ईषिका स्यादिषीकेवेभगण्डे करटः कटः।
गजपश्चिममागे लपरावदज्वरोदिता ॥ २९४ ॥

चतुर्थः काण्डः । शृङ्खलस्त्रिपु हिजीरे निगडो निगलोऽन्दुकः । अन्दूर्गजबन्धभूमौ वारिर्वारी च तोत्रके ॥ २९५ ॥ वेणुकं वैणुकम् , दन्त्यतालव्यादिः शृणिर्मतः । अङ्कुशे, तद्ग्रेऽपष्ठं को हादशाऽक्षरान्तिमम् ॥२९६॥ वीते वातं यतं चोक्ते, वरनायां सया पया। कक्ष्या गृहप्रकोष्ठे च काञ्चीसादृश्ययोरपि ॥ २९७ ॥ अश्वे तुरगस्तुरङ्गस्तुरङ्गमश्च वाज्यपि । वाजिर्वीतिःपीतिःपीती नान्तोऽश्वायां तु वामिवत्॥२९८॥ वामी-बनायुजा-बानायुजा-बाल्हीका-बाल्हिकाः । पुच्छे लगुलं लागुलं गतिभेदे तु धौरितम् ॥२९९॥ धौरितकं धोरणं च धौर्य स्यान्मुखयन्त्रणे । खलीनं खलिन-कवी कविका कवियं कविः॥ ३०० ।।. सन्नाहेऽस्य प्रक्षरं प्रखरोऽस्त्री रश्मि-रस्मिके । रुक् च वल्गा वल्गो वागाऽश्वतरे वेगतः सरः ॥३०॥ वेसरो वेसरादश्वायां जाते, मुकयस्तथा । मुकुयो द्वौ मृगभेदे, गर्दभ्यश्वतरात्मजे ॥३०२॥ अप्युप्ट्रे तु मय-मयू क्रमेलश्च क्रमेलकः । दाशेरकः सदाशेरः, उक्ष्णि शक्कर-शाकरौ ॥३०॥ शाङ्करश्च वृषा नान्तो वृपोऽपि वृषभर्षभौ । शण्डे पण्डोऽपीडरः स्यादिवरः, विद्धनासिके ॥ ३०४ ॥ नस्योतो नस्तितो नस्तोतः स-ठौ प्रेष्ठ-पष्ठतः । १ ठकारान्तमित्यर्थः । २ प्रष्ट-पएशब्दाभ्यां परो 'वाद' शब्द, प्रष्टवाड्, पछवाहिति । ..

७८ शब्दरत्नाकरे- वाड्, दमयो जितहलवोदोरेकधुरावहे ॥३०५॥ एकधुरीणैकधुरौ, धूर्वहे तु धुरन्धरः । धूरीणधुर्यधौरेया धौरेयकोऽथ पृष्ठयके ॥३०६|| स्थौरी स्थूरी स्थूली, षोडः षोडन् षोडत इत्यपि । षड्दन्ते, सकूटे तु कुकुदे ककुदं ककुत् ॥ ३०७ ॥ स्त्रीराचिह्न शैलाने श्रेष्ठेऽपि इयमन्तिमम् । नैचिकं नैचिकी शीर्षे कूणिकायां तु कूणिवत् ॥३०॥ शृङ्गं शृगः शृङ्गिः शृङ्गी विषाणोक्ता विषाण्यपि । विषाणं विषाणो गव्यां गौईयोरनुडुाहो ॥ ३०९ ।। अनुड्डाही तम्पा तम्बा माहेयी सह माहया । स्रवदर्भा लवतोका एतोका चोत्तमा च गौः ॥३१॥ नैचिकी निचिकी नीचिकी नीचीक्यऽप्यऽकोपना । सूरता सुरता सूरथा सुरथाऽथ गोकुले ॥ ३११ ॥ गोधनं धनं कीलस्तु पुस्त्रियोः पुष्पलान्वितः। पुष्पलकः शिवकश्च शिवोऽपि धुवको ध्रुवः ॥३१२॥ बन्धने संदानोदाने दामा-दाम-दामो-दितम् । संदितं संदानितेऽजे छगल: छागवत् छगः ॥३१॥ स्तभ-स्तुमौ, युवाजे तु बर्करो बर्करी तथा । बर्करम् , मेषे तु हुडुहुंडोऽप्युरण ऊरणः ॥ ३१४ ॥ वडूटो वरुटस्तद् वरूडो वरुडोऽपि च । भरूडो भरुडोऽप्युक्तो भरूटोऽस्थ्याशे कुक्करः ॥३१५॥ कुकरः श्वानः खानश्च शुनकः श्वा शुनः शुनिः।

७९ चतुर्थः काण्डः । शुनखो भषणो भषकोऽपीन्द्रमहकान्वितः॥३१॥ इन्द्रमहकामुकश्च श्वाने, द्वौ मृगयापटौ। विश्वकद्रुर्विश्वकद्रूः, शुनकी शुनका शुनी ॥३१७॥ श्वानकणे शुनस्कर्णः श्वकर्णोऽपि निगद्यते । सैरिभे मह-महिषौ लुलायश्च लुलायुयुक् ॥ ३१८ ॥ सिंहे पारिन्द्र-पारीन्द्रौ कण्ठीरव-कण्ठेरवौ । केशरी दन्त्यतालव्यः, व्याने द्वीपीव दीपिनः ॥३१९॥ चित्रकश्चित्रकायोऽपि, शरभेऽष्टापदोऽष्टपात् । गण्डके खड्गी खड़ीरः खड्डो वाधीणसोऽपि च ॥३२०॥ दन्त्यतालव्यान्तः, कोले शूकरः सूकरः किरिः। किरः, ऋक्षे तुभल्लूको भाल्लूको भल्लुकस्तथा ॥३२१॥ भाल्लुकोऽपि च भालूकश्लोभल्लोऽप्यच्छभल्लवत् । गोमायौ फेरु-फेरण्डौ फेरवो भूरिमायवत् ॥३२२।। भूरिमायुर्जम्बुकश्च जम्बूकोऽपि शृगालवत् । सृगालोऽपि शिवाऽऽबन्तःखिङ्खिरःखिङ्खीरा स्त्रियाम्३२३ भूमन्युभौ तु शिवाभेदे खटाङ्गे वारि-वालुके । भिक्षुभङ्गेऽपि, कीशे तु प्लवंगः सप्लवङ्गमः ॥३२॥ प्लवङ्गः प्रवगोपेतः प्रवङ्गोऽथ मृगे भवेत् । मर्कटः कर्मटस्तहत् कुरङ्गश्च कुरङ्गमः ॥३०५॥ वातायुश्व सवातायुदन्त्यतालव्यपूर्वगः। - शारङ्गः शबलवणे चातकेऽपि ससार्गकः ॥३२॥ मृगभेदे कृष्णसारकालसारौ सदन्त्यको ।

८० शब्दरत्नाकरे- सतालव्यौ च, पृषत् पृषतो बिलशायिनि ॥३२॥ कन्दली नन्तो ड्यन्तश्च कदली त्रिषु कन्दला। हस्तायामऽश्याममृगे ऋश्य-रिश्यौ च सम्मतौ॥३२८॥ ऋष्य-रिण्यौ मृगभेदे, वाताभिमुखगामिनि । मृगे वातप्रमीः पुस्त्रीदन्तो डीबन्तकोऽप्ययम् ॥२२॥ अमि पुंसि वातप्रमी शसि वातप्रमीनिति । डौ वातप्रमीति रूपं ग्रामणीवच शोषकम् ॥३३०॥ स्त्रियामीदन्तं लक्ष्मीवद् डीबन्तं तु नदीसमम् । श्वाविधि शललः शल्यः शल्यकः पुंस्त्रियोर्मतः॥२३शा तच्छलाकायां तु शलं शललस्त्रिषु गोधिका । अवलत्तिका लत्तिका गोधा, सर्पसुते पुनः ॥३३२॥ गोधेर-गोधारी, पल्यां गृहोली गृहगोलिका । गृहोलिका मुसली मूईन्यतालव्यदन्त्यभाक् ॥३३३॥ अञ्जन्यामञ्जनाधिका हालिनी च हलाहलः । कृकलासे कृकुलासः सरटः सरडस्तथा ॥३३४॥ सरण्डश्व प्रतिसूर्यः प्रतिसूर्यशयानकः। शयानकः, आखौ तु स्याद् मूषिका मूषिकोऽपि च३३५ उन्दरो-न्दुरो-न्दुरवः कुन्दुर्मूषी तु मूषिका । मूषा च, गन्धमूष्यां तु छुछुन्दरी छुछुन्दुरी ॥३३६॥ ओतौ बिडालो बिलालो दरुटो दरुडान्वितः। हीको ह्रीको हीकु कुर्लज्जालौ नकुलोऽपि च ॥३३७॥ मार्जालीयश्च मार्जारोऽहौ भुजङ्गो भुजङ्गमः ।

चतुर्थः काण्डः। ८१ भुजगः सर्प-सूपौ च सरीसृपश्च गूढपाद् ॥ ३३८ ॥ गूढपदो व्याल-व्याडावुरङ्गश्चोरगस्तथा । अजगरे शयथुश्व शयालुः स्यात् शयातु षण् ॥३३९॥ शयुर्जलस तु स्यादलीगर्दोऽलगर्दयुक् । अलगोऽलीगोऽपि राजिलाऽहौ तु डुण्डुभः ॥३४॥ दण्डुभो दन्दुभो दोडो दोलोऽपि च, तिलित्सिके । गोनासो गोनसोऽप्युक्तो घोणसः, मातुलोरगे ॥३४॥ मालुधानोऽहिदंष्ट्रायामाश्यां-शीर्भोगके फटः । स्फटौ हौ पुस्त्रियोः प्रोक्तौ फणस्त्रिषु च दर्विवत॥३४२॥ दर्वी च कञ्चुके निर्बयनी निर्लयनीयुता । पक्षिणी पत्त्री पतत्त्री नकारान्ताविदन्तकौ ॥३४॥ पतन् पित्सन् पतङ्गश्च पतगो विहगो मतः । विहङ्गमो विहङ्गोऽपि नगौकाश्च नगौकवत् ॥ ३४४॥ सशकुन्तः शकुन्तिश्च शकुनिः शकुनः स्मृतः। वकीरो विकिरश्चापि विष्कीरश्च सृपाटिका ॥ ३४५ ॥ स्मृपाटी चञ्चुश्चञ्चूवत् त्रोटिस्त्रोटी, तनूरूहे । पिच्छं पिञ्छं पतत्रं च पत्रं पक्षो नरि स्मृतः ॥३४६॥ पक्ष नान्तं पक्षः सान्तं हे षण्ढे च, नभोगतौ । प्रडीनो-ड्डीन-संडीन-डयनान्यथ चाण्डके ॥ ३४७ ॥ पीशीकोशः पेशी-कोशौ, नीडं त्रिषु कुलायके। केकिनि मोर-मयूरौ मयूको मरुकस्तथा ॥ ३४८ ।। बहीं च बहिणः शिखाबलः शिखी, पिके पुनः। 1 ।

८२ शब्दरत्नाकरे-- घोषयित्नुः पोषयित्नुः कोकिलः कौकिलान्वितः॥३४९॥ मौकुलिमोंकुलः काके, वनकाके तु द्रोणवत् । द्रोणकाकः, निशाटे तु कौशिकः कुशिकेऽपि च॥३५॥ कुक्कटः कुर्कुटस्ताम्रचूडेऽङ्को वक्र-चक्रतः। हसे, कृष्णचञ्चुपादे धार्तराष्ट्र इति स्मृतः ॥ ३५१ ॥ धृतराष्ट्रो भवेद्, हंस्यां वारला वरला तथा । वारटा वरटा तद्वत् वरटी, खञ्जनः पुनः ॥ ३५२ ॥ खञ्जरीटः, सारसे तु लक्ष्मणो लक्षणोऽपि च । सारस्यां लक्ष्मणा लक्ष्मणी च लक्षणया सह ॥ ३५३ ॥ क्रौञ्चे क्रुङ् शत्रि-शकी च क्रौञ्च्यां क्रुङ् क्रुचया समं । चाषे चासः किकिदीविः किकीदीवि-किकीदिवौ॥३५॥ किकिः किकीः किकिदिविः दैविः, शकुनिभिद्यथ । वर्तको वर्तवत् प्रोक्तो वर्तका वर्तिका स्त्रियाम् ॥३५५॥ कटुकाणे टिट्टिभः स्यात् टीटिभश्चटके पुनः । कुलिङ्कका कलम्बिका चटका क्षिपकादिषु ॥ ३५६ ॥ स्त्रियां तयोः स्त्र्यपत्येऽपि चाटकेरो नरे तुकि । जलरङ्को जलरजः कालोत्कण्टक-कण्ठगौ ॥ ३५७ ॥ दात्यूहश्व सदात्योहः, कद्दे बक-बुको समौ । बकोटोऽपि, बलाकायां कण्टिका-कण्ठिके बिसात्॥३५८॥ १ वक्र चक्राभ्या परोऽङ्कशब्द , चकाङ्कः, चक्रास इति । २ कालशब्दात् परौ कण्टक कण्ठगशब्दौ, कालकण्टक, कालकण्ठग इति । ३ बिसशब्दात् कण्टिका-कण्ठिकाशब्दौ योज्यौ, बिसकण्टिका, विसक- ण्ठिकेति।

चतुर्थः काण्डः। ८३ चिल्ले आतापिरातापी आतायी नान्तकावुभौ । कामायौ तु गृध्र-गृत्सौ दाक्षाय्यश्च दक्षाय्यवत॥३५९॥ रामाश्रिते जटायुनोंदन्तकः सान्तिमोऽपि च । कीरे तालव्यदन्त्यादिः सुकोऽथ शारिका मता ॥३६॥ गोकिराटिका गोराटी स्यात् चर्मचटका पुनः । जतुका च जतूका च, परोष्ठ्यां वल्गुली स्मृता॥३६१॥ वल्गुलिका, कर्करटौ करेटुः कर्कराटुकः । करटुः कर्करेटोऽथाटिराडिश्व शरातिवत् ॥ ३६२ ॥ आतिः शरारिः शलालिः कृकण-करावुभौ । कपिजले, भास-भाषौ शकुम्भे, रक्तलोचने ॥ ३६३ ॥ पारापतः पारावतः पारपतः कपोतवत् । कपोटः, गुन्द्राले जीवञ्जीवः स्याद् जीवजीववत॥३६॥ व्याघ्राटे तु भरद्वाजो भारद्वाजश्व, तित्तिरः । तित्तिरिः खरकोणे द्वौ, मरुले कारण्ड इष्यते ॥३६५॥ कारण्डवः, मीने मच्छो मत्सो मत्स्यो विसारिणा । वेसारिणो विसारश्च शक्लीव शकली मता ॥ ३६६ ॥ शम्बरो दन्त्यतालव्यो वादालश्च वदालवत् । सहस्रदंष्ट्रे शिशुके चुलूपीव दुलूप्यपि ॥ ३६७ ॥ शफरे शफरी प्रोष्ठः प्रोष्ठी ठान्तौ चिलीचिमिः । चिलिचीमश्चिलिचिमः, नलमीनेऽथ मत्स्यभित् ॥३६८॥ शालः सालश्व, नक्रे तु कुम्भी कुम्भीर इत्यपि-। १ पुंलिङ्गः, उकारान्तश्चेत्यर्थ । .

८४ शब्दरत्नाकरे- शङ्खमुखः शङ्खमुखः, प्राहे तु तन्तु-तन्तुणौ ॥३६॥ तन्तुनागश्च नागोऽपि, कर्कटे तु कुलीरवत् । कुटीरश्च चन्द्राश्रयराशावऽपि च, कच्छपी ॥३७०॥ दुलिर्दुली दुडिर्भके प्लवगः सप्लवंगमः। प्लवः सालूश्च सालूरो दन्त्यतालव्यपूर्वकः ॥ ३७१ ॥ शालस्तथैव भेक्यां तु वर्षाभूरिति कथ्यते । वैर्षामव्युहिदि चोद्भिजमुद्भिदं चोहिजं तथा ॥३७२॥ इति श्रीवाटीन्द्रश्रीसाधुकीय॒पाध्यायमिश्राणां शिष्यलेशेन वाच- नाचार्यसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरत्नाकर- नामशब्दमभेदनाममालायां तिर्यकाण्डश्चतुर्थः ।। अहम् अथ पञ्चमः काण्डः । नैरयिके नारकको नारकीयश्च नारकः । प्रेतः परेतः आजूः स्न्यूदन्ता रेफान्तिमाऽपि च ॥ आजूराजूरावाजूर इत्येवं रूपसंगतिः निर्वतनकर्मकृतौ भद्राख्ये करणे तथा ॥ २ ॥ निरये दुर्गतिः स्त्रीब्रोनरको नारकान्वितः । पातालेऽधोऽव्ययं चाधः, भुवनं विवरे सुषिः ॥ ३ ॥ , रेफान्तस्य 'आजूर' इति शब्दस्य प्रथमाविमती रूपाणीति । २ अत्र इयन्तो वर्षाम्बी शब्दो भेकीचाचक ।

षष्ठः काण्डः ॥ ८५ तालव्यदन्त्यः शुषिरम् , गर्ने गर्ता दरस्त्रिपु । खधं तालव्यदन्त्याद्यमवटोऽवटिरित्युभौ ॥ ४॥ इति श्रीवादीन्द्रश्रीसाधुकीऍपाध्यायमिश्राणां शिष्यलेशन चाच- नाचार्यसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरत्नाकर- नामशब्दप्रभेदमालायां नारककाण्डः पञ्चमः । अहम् अथ षष्ठः काण्डः । लोके विष्टपं पिष्टपं जगती, जगत्प्राणिनि । जन्यु-जन्तू, उद्भवे षण् जन्म जन्मोऽस्त्रियां जनिः॥१॥ जनुः सान्तं षण् जननम् , जीविते जीवस्त्रिवचि । जीवातुरस्त्रियां प्राणाः पुंम्नि जीविताध्वनि ॥ २ ॥ आयुः सान्तं च षण् आयुरुदन्तः पुंसि चोच्यते । हृद् हृदयं चित्तं चेतो मनो मानसमित्यपि ॥ ३ ॥ खान्तमाखनिताऽऽस्वान्ते, निर्वृतौ सुख-सौख्यके । सर्म-समें नान्ताऽदन्ते दन्ततालव्याचे मते ॥ ४॥ शान्तं तालव्यदन्त्याचं भद्रं भन्द्रमसौख्यके । तृपं दृप्रं बाधा बाध आबाधा चाऽमनस्यवत् ॥ ५ ॥ अमानस्यमामनस्यम् , चर्चा चर्ची विचारणा । स्वभावे निसर्ग-सौं, पश्चात्तापोऽनुतापवत् ॥ ६ ॥ , अच्-प्रत्यये कृते सतीत्यर्थः । २ पुसि बहुवचने चेत्यर्थः । ३ भास्त्र- नित-आस्वान्तशब्दौ स्वान्तपर्यायाचित्यर्थः ।

शब्दरत्नाकरे- विप्रतिसारो विप्रतीसारोऽथ सुकृते वृषः । वृषभो धर्मधरीमा नान्तो धर्मोऽथ दिष्टके ॥ ७ ॥ भागो भाग्यं भागधेयम् , शुभकर्मण्यपोऽससा । सान्ते षण्डे, पापं पाप्मा किल्विषं कलुषं समे ॥ ८॥ कल्मषमभिप्राये तु छन्दो ना छन्दसा पणा । चतुरश्चातुरको हौ नेत्रगोचर ईरितौ ॥ ९ ॥ चाटुकारे चक्र-गण्डावपि, स्परिशः स्पर्शवत् । शिशिरे शीतलः शीतः सुसीमश्च सुषीमवत् ॥ १० ॥ ईषदुष्णे कवोष्णः स्यात् कदुष्णः कोण इत्यपि । खरे जरठो जठरः करटः कर्कटोऽपि च ॥ ११॥ कक्खडः खक्खटस्तद्वत् , कोमले मृदुलो मृदुः। सोमालः सुकुमारश्च, मधुलो मधुराऽन्वितः ॥ १२ ॥ गुल्ये, दन्तशठेऽम्लोऽम्ल्वः, कखाये तुबरस्तथा । तूबरः कुबरोऽपि स्यादाद्यौ द्वौ तौबरोऽपि च ॥१३॥ त्रयोऽश्मश्रुनरे शृङ्गहीनपशावऽपि स्मृतः। आमोदिनि मुखेशुभाद् वासनः, धवले सितः ॥१४॥ शितिः श्वेतः श्येतः श्येनः शुनिः शुभ्रश्च पाण्डरः । पाण्डुर-पाण्डू गोराप्तो गौरः पीतेऽरुणेऽप्यऽमू ॥ १५ ॥ शुक्रः शुक्लः, कपोतामे कापोतः स्यात्कपोतवत् । कपोटोऽप्यथ हारिद्रे कथितौ पीत-पीतकौ ॥ १६ ॥ , छन्द शब्देन नपुसकेन सहेतिच्छन्द । २ मुखशुभशब्दाद् वासनशब्दयोगे मुखशुभवासन इति । ,

पष्ठः काण्डः।
८७
पीतनीले तु पालाशः पलाशो हरितो हरिः ।
लोहितो रोहितो रक्ते, पीतरक्ते तु पिङ्गलः ॥ १७ ॥
पिङ्गः कपिलः कविलः, कृष्णे तु स्याम-श्यामलौ ।
श्यामालश्च शिति-शिनी, रक्तश्यामे तु धूमलः ॥१८॥
धूम्रोऽथ कर्बुरश्चित्रः चित्रलोऽपि कल्माषवत् ।
कल्मासश्च, भवेत् शब्दो निखानो निःस्वनःस्वनः॥१९॥
खनिः खानो ध्वनिवा॑नो निक्वाणो निक्कणः कणः
काणश्च घोष-निर्घोषौ निहींदो हाद इत्यपि ॥ २० ॥
निनादो निनदो नाद आरावो राव आरवः ।
रखो विरावः संरावा, वेडावेडित-क्ष्वेलिते ॥ २१ ॥
भटानां सिंहनादेऽथ शिल्जितं भूषणध्वनौ ।
सिञ्जाश्वशब्दे हेषा स्याद् हेषा, गर्जस्तु गर्जया ॥२२॥
हस्तिशब्दे, विस्फारश्च विस्फोरोऽपि धनूरवो ।
मेघशब्दे गर्जितं स्यात् गर्जिवद् ना, खरारवे ॥२३॥
रेषण-रेषे, तन्त्र्यास्तु प्रकाणः प्रकणो रचे ।
गम्भीरध्वनिते मन्द्र-मद्रौ, सूक्ष्मकलध्वनौ ॥ २४ ॥
काकली काकलिन्दे कदम्बं च कदम्बकम् ।
समुदायः समुदयः पेटं स्यात् पेटकं त्रिषु ॥ २५ ॥
चक्रवालं चडवाडं चक्रं च चय-संचयो ।
शण्ड-पण्डौ, केदाराणां गणे केदारकं मतम् ॥ २६ ॥
कैदारिकं कैदार्य च, केशानां कैश्य-कैशिके।
अश्वीयमाश्वमश्वानाम् , वातूलो वात्यया सह ॥२७॥

८८ शब्दरत्नाकरे- वातानाम् , खलानां खल्या खलिनी, रथकट्यया । रथ्या स्थानाम् , यौवतं यौवनं युवतीगणे ॥ २८ ॥ वंशादिदलनिर्मितभाण्डराशाविदं द्वयम् । स्यात् पिटक्या पिटाक्या च हैल्या हालं हलोत्करौ॥२९॥ पतौ वीथी वीथिरालिरावलिरावली मता । राजि-राज्यौ रेखा लेखा समाने पुस्त्रियोः स्मृता ॥३०॥ श्रेणिः श्रेणी च युग्मे तु युगवद्युगलं यमम् । यमलं यामलं द्वन्द्वं दन्द्वं द्वैतं द्विती द्वयम् ॥ ३१ ॥ द्वितयम् , प्रचुरे भूयो भूयिष्ठं पुरुहं पुरु । बहुलं बहु बहूलम् , लेशे त्रुटि-तुटी समौ ॥ ३२ ॥ अत्यल्पे त्वल्पीयोऽल्पिष्ठमुच्चे तूतुङ्ग-तुङ्गको । उदग्रमनुदगं च, खर्वे न्यग् नीचवद्, गुरौ ॥ ३३ ॥ पृथुलं पृथु विपुलं पुलं वद्रं च ववत् । वरिष्ठ वर्गद्वितीयाप्तमारोहे समुच्छ्रयः ॥ ३४ ॥ उच्छ्रायश्व, प्रपञ्चे तु विस्तारो विस्तरोऽपि च । शब्दे विस्तर एवैकः, समस्ते निखिला-ऽखिले ॥३५॥ समं सिमं च निःशेषाऽ-शेषे सकल-शल्कके । अन्यूनाऽनूने, अपूर्णे उनमूनम् , समाईके ॥ ३६ ॥ शकलं शक्लं खण्डं च खण्डलं चाऽपि, भागके । अंसस्तालव्यदन्यान्तः, भांगेऽर्थेऽष्टम आप्टमः ॥३७॥ षष्ठः षाष्ठः, मानभागे षष्ठः षाष्ठश्च षष्ठकः । १ हल्या-हालशब्दौ हलसमूहवाचिनाविति हृदयम् । .

षष्ठः काण्डः। ८९ म्लानं मलीमसे प्रोक्तं मलिनं कश्मलं तथा ॥३८॥ कण्मलम् , मेध्ये पावनं पवित्रं च पविस्तथा। पूतं च, प्रकृष्टे मुख्यं प्रमुखं मुखमित्यपि ॥३९॥ प्रधानमजहल्लिङ्गं वाच्यलिङ्गमपि स्मृतम् । वरं वरेण्यं प्रवरमग्न्यमग्रीयमग्रियम् ॥४०॥ अग्रिममनुत्तमं चोत्तमं चाऽनवरा-ऽर्थ्यवत् । परं परायं ग्रामण्य-ग्रण्यग्ने प्रष्ठमन्तठम् ॥११॥ सत्तमे श्रेयसा श्रेष्ठं स्याद् टवर्गद्वितीययुक् । उपसर्जनमाविष्टलिङ्गं स्यादप्रधानके ॥ ४२ ॥ निकृष्ट लपकृष्टं स्यादधमं चाऽवमं ममे । याप्यं याव्यं रेप-रेफौ रेपो रेफच सान्तिमे ॥४॥ अर्वाऽर्वाणोऽसेचनकमासेचनकमित्यऽपि । देर्शनाद् दृगतऽर्थे, शोभने मञ्जु-मञ्जुलौ ॥४॥ रम्यं रमणीयं सौम्यं सोमं बन्धूर-बन्धुरे । नमेऽपि कमनीयं स्यात् काम्यं कनं मनोरमम् ॥४५॥ रामाऽभिरामे चाऽसारे शक्यं शिक्यं च, रिक्तके । शून्यं शुन्यं च, प्रत्यग्रे नवीना-ऽभिनवे नवम् ॥४॥ नव्यवद् नूतनं नूनम् , जीर्ण जरति जर्णवत् । प्रणं प्रीणं पुराणं च प्रतनं च पुरातनम् ॥४७॥ प्रत्नं चिरत्नं च चिरन्तनम् , परुड़वे मतम् । २ पुतदन्ता निकृष्टपर्याया। ३ द्रष्टेऽध्यर्थे येन न तृप्यति न मोऽर्थो रगतर्प., तस्मिन्नित्यभिप्रेतम् । १ ठकारान्तमित्यर्थ । १२ शब्दरत्नाकरे- परुत्तनं परुन्तम परुत्नं च, परारिजे ॥४८॥ परानं परारिन्तनं परारितनमित्यपि । पार्थे तालव्यदन्त्यान्तमभ्यासं सन्निधानवत् ॥४९॥ सन्निधिरन्तिकतमे नेदीयो नेदिष्ठं स-ठम् । अतिदूरे दवीयः स-ठं दविष्ठमनश्वरे ॥५०॥ सनातनं सदातनं शाश्वतिकं च शाश्वतम् । अतिस्थिरे स्थेयं स्थास्नु स-ठं स्थेष्ठं च, जङ्गमे ॥५१॥ चरं चराचरं तच्चरिष्णुवदिहाऽस्थिरे । परिप्लवं पारिप्लवं चञ्चलं च चलाचलम् ॥५२॥ चलं चपलं चटुलं कमनं कम्प्रमप्यथ । अधोमुखेऽवनतं स्यादानतम् , कुटिले पुनः ॥५३॥ वकं वकं च वक्रिश्चानुगे चान्वगन्वक्षवत् । असहाये चैकाक्येक एककोऽनन्यवृत्तिके ॥५॥ एकात्सर्गा-ऽयन-ताना-ऽग्राण्ययनगतं तथा । एकाग्रम्, पूर्वे खाद्या-ऽऽदी आदिमं प्रग्रमग्रवत ॥५५॥ चरमेऽन्त्यमन्तिमा-ऽन्तावन्तमं पश्चिमान्वितम् । अपश्चिमं खरूपे नञ् पाश्चात्यं पेश्व-पश्चिमात् ॥५६॥ १ एकशब्दात् सर्गा-ऽयन-साना-ऽग्रा-ऽयनगतशब्दाः सबन्धनीया , एक- सर्ग, एकायन , एकतान , एकाग्र, एकायनगत इति । २ स्वरूपार्थयोतको नन्, न तु निषेधयोतीति ज्ञेयम् । ३ पत्र-पश्चिमशब्दाभ्यामाऽनुष्य-मिमुखशब्दा योज्या., पश्चार्धम्, पश्चा सुपूर्वी, पश्चाभिमुखम्, पश्चिमामित्यादि ।

षष्ठः काण्डः। अ-नुपूर्व्य-मिमुखाः शब्दा योज्याः, दिवोऽचि च । पृषोदरादिलाद् दिवो घुश्वाऽऽदेशः, यदुच्यते ॥५७ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्घे पुनः परे। उकारोकारयोरुच्च पैश्चातोऽर्धादिके तलुक् ॥१८॥ मध्यजाते मध्यमीयं मध्यमं माध्यमं तथा । मध्यन्दिनं माध्यन्दिनं मध्येऽभ्यन्तरमन्तरम् ॥५९॥ अन्तरालम् , समं तुल्ये समानं सदृशं सदृक् । सदृक्षमनुहारे तूंपान्मान-मिति-मा-मताः ॥६॥ औपम्यमुपमामुक्तेऽनुपमं स्यादनोपमम् । कथ्यते त्वर्थी प्रतिमा प्रतिमानमयोमयी ॥६१ ॥ शूमिः शूर्मी च तालव्यदन्त्यादी शूर्म इत्यपि । वामे "वि-प्रतितो लोममपष्ठूरमपष्ठुरम् ॥ ६२ ॥ प्रसन्यमपसव्यं चोच्छृङ्खले तु निरर्गलम् । अनर्गले भिन्ने त्वन्यदन्यतरदपीतरत् ॥ ६३ ॥ मिश्रे करम्बः कबरम् , तूर्णे त्वरित-सत्त्वरे । १ दिवशब्दस्य अचि सर्वस्मिन् स्वरे परे पूपोदरादिसामर्थ्याददम्तो दिवः, उदन्तो धुश्चादेश स्यात् । एतदेव चाऽप्रेतनेन गणरत्नमहोदधिस्थेन समास- गणाध्यायान्तगामिनकोनसार्धशतसंख्येन श्लोकेन प्रमाणयति । २ दिवशब्दस्थाने स्वरे परे दिव मादेशः स्यात्, तस्यैव दीर्घ च खरे परे दिव दिवश्चादेशौ स्याताम्, अकारोकारयोः परयोर्दिवो वस्य उकारोऽपि स्यात्,-दिवाधीश , दिवीवर, दिवेश्वर', चूहा, दिवूहा, दिवोहेत्यादि । ३ पश्चात्-शब्दस्य अर्धादिशब्दप्रये परे तो लुक् स्यात्, पश्चार्धम् ,-पश्चा- नुपूर्वी, पश्चाभिमुखमिति । ४ उपशब्दाद् मादिशब्दब्रययोग, अपमानम्, उपमिति, उपमेति। ५ वि-प्रतिभ्यां पर लोमम्, विलोममित्यादि।

. ९२ शब्दरत्नाकरे- संपातपाटवे झम्पा अम्पोऽजने तु संततम् ॥ ६४ ॥ सततं चानवरता-ऽविरते स्यादनारतम् । सङ्कले लाकुलं कीर्ण समाङ्भ्यां कीर्णमित्यपि ॥६५॥ भरिते प्राणं पूर्ण च पूर्त पूरितं छादितम् । छन्नम्, त्यक्ते विधुतवडूतम्, विन्नं विचारिते ॥६६॥ वित्तं च, पिहिते छन्नं छादितं संवृताऽऽ-वृते । अपवारित-संवीते पिधाने व्यवधानवत् ॥ ६७ ॥ व्यवधाऽन्तढिरन्त , नाऽऽहते मत-मानिते। अवादवज्ञायां हेलाऽवहेलमवहेलया ॥ ६८ ॥ असुक्षणमसुक्षणमसूक्षणमसूक्षणम् । कम्पिते तु धुतं धूतं प्रेङ्खोलितं च प्रेखितम् ॥६॥ अन्दोलने भवेद् दोला प्रेक्षा प्रेङ्खोलनं समे। दोलके मता दोलेरिते निष्ठ्यूतमात्तठम् ॥७०॥ नुन्न-नुत्ते, मुषिते तु मूषितम्, गुणिते पुनः । आहताऽ नाहते मृषार्थके ताडितकेऽपि च ॥ ७१ ॥ तेजिते निशातं शातं निशितं शितमित्यपि । वृते तु वृत्त-वावृत्ते, हीतं ह्रीणं च लज्जिते ॥७२॥ दग्धे तु पुष्टं प्लुष्टं च, तप्टं लप्टं तनूकृते । छिद्रिते वेधितं विद्धम्, विलीने विद्रुतं द्रुतम् ॥७॥ तन्तुसन्तते स्यूतो-ते ऊतं स्यूनं च स्योनवत् । १ सकीर्णम्, २ अवमतम् , अवमानित च। ३ ठकारसहितमित्यर्थः । आकीर्णमिति ।

पष्ठ: काण्डः। ९३ स्फोटने स्फुटनं तद्वद् मिदा, गीर्णो गिरिर्भवेत् ॥७॥ उद्यमे तु गूरणं स्याद् गुरणं च संगीर्णके । श्रुतं संप्रत्याङ्भ्यः परमु! र्यु-ररीतः कृतम् ॥ ७५ ॥ खण्डिते छेदितं छिन्नं छितं छातं दिताऽन्वितम् । प्राप्त तु भावितं भूतम् , भ्रष्टे पतित-पत्रके ॥७६|| अतिक्रान्ते तीताऽतीते, गवेषिते तु मार्गितम् । मृगितवदन्विष्टं स्याद्, अन्वेषितमीप्सिते ॥७७|| क्लिन्ने कृन्नं सार्द्रमा तिमितं स्तिमितं तथा । दूते सन्तापितं तप्तं धूपायितं च धूपितम् ॥७॥ शीने स्त्यानमन्तर्गते विस्मृतं प्रस्मृतं समे । विदिते बुधितं बुद्धम् , स्यन्ने स्नुतं झुतं स्मृतम् ॥७९॥ रक्षिते तु त्राणं त्रातं गुप्तं गोपायितं तथा । वशक्रिया संवननं संवदनम् , स्थितौ पुनः ॥८॥ आस्याऽऽसना, पर्यटनेऽटाट्याऽटाटाऽप्यटाट्यया । वैपरीत्ये विपर्यासो विपर्यायोऽप्यनुक्रमे ॥८॥ क्रमः परिपाटि-परीपाटी स्यादानुपूर्व्यवत् । आनुपूर्वी, भवेदिष्टे निकामं च प्रकामवत् ॥८२॥ कामाप्त्यर्थे तु गाढमुद्गाढं भर-निर्भरौ । जुम्भणं त्रिषु जृम्भा स्यात्, परिष्वङ्गेऽङ्कपालिवत्॥८॥ अङ्कपाली परिरम्भः परीरम्भोऽप्यथोत्सवे । १ संश्रुतमित्यादि । २ उरिकृतम्, अरिकृतम् , उररीकृतमिति । ३ कथितमित्यर्थ ।

९४ शब्दरत्नाकरे- महो महश्च सान्तं षण , मेलके सङ्ग-सङ्गमौ १८४॥ सांगमोऽथो अनौद्धये प्रश्रयः प्रशरोऽपि च । आरम्भे क्रमः प्रोपाभ्यामुपोहात उढातवत् ॥८५॥ उत्क्रमे व्युत्क्रमः प्रोक्तोऽक्रमोऽथ विप्रलम्भने । विप्रलम्भः, विप्रयोगो वियोगो विरहे स्मृतः ॥८६॥ सामान्ये तु जातिर्जातम् , स्पर्धायां तु समः परौ । हर्ष-धौ च संक्राम-संक्रमौ दुर्गसञ्चरे ॥८॥ जलतरणेऽपि, परिणामे विकृति-विक्रिये । विकारः, घूर्णने घूर्णिमा॑न्तिर्धमि-भ्रमावपि ॥८॥ लवने लवा-भिलावौ, निष्पावे पवनं पवः । थूत्कृते ष्ठीवनं ष्ठ्यूत-निष्ठेव-ष्ठेवनानि च ॥८९॥ स्याद् निवृत्तावुपरमो व्युपाव्याङ्भ्यो रतिः परा । विधूनने विधुवनम् , ग्रहणे पाहबद् ग्रहः ॥१०॥ वेधे व्यधः, क्षये क्षिया, स्फरण-स्फुरणे समे । देवतायें वर-वृती अथाऽव्ययगणस्मृतिः ॥११॥ खः खर्गे सुखमार्तण्डपरलोकेष्वपि, शनैः शनैश्चरेऽप्यथोचे तु उपरिष्ठादुपर्यपि ॥१२॥ अॅधरदेशेऽधोऽधस्ताद्, वर्जने वन्तरेणवत् । अन्तराऽन्ता मध्येऽपि हिरुक् कान्तं पृथक् पुनः॥९॥ कान्तं जौन्तं च मौने तु तूष्णीकं तूष्णीमित्यपि । १ प्रक्रम, उपक्रम इति । २ सहर्ष., सघर्प इति । ३ विरति, उपरति , आरति., व्यारतिरिति । ४ अधस्तनमागे। ५ककारान्तम् । ६ जकारान्तम् ।

षष्ठः काण्ड:। जोषं जोष्यं च सौख्येऽपि आनन्दे इयमिष्यते ॥१४॥ उपजोषं च समुपजोषम् , सर्वासु दिक्ष्विह । समन्ततः समन्ताच्च, पुरस्तात् पुरतः पुरः ॥ ९५ ॥ पूर्वदेशेऽस्मिन् तु काले साम्प्रतं सम्प्रति स्मृतम् । शीघ्र झटिति झगिति द्राक् प्राक् कान्ते समे मत॥९॥ सर्वकाले शश्वत सश्वत पुनरर्थेपि, सर्वदा । सदा सदं सनत् सनात् सना नित्यं च नित्यदा ॥९॥ वारवारेण च वारंवारमसकृदर्थके । पुनःपुनः पुनर्मुहुमुहुर्मुहुरपि स्मृतम् ॥९८॥ सायं मान्तं दिनान्ते स्यादिने सान्तमुदन्तकम् । धुराकाशेऽपि च दिवा, तत्क्षणे सपदीति च ॥९९॥ पदन्तं स्यादेकपदे, दीर्घकाले चिराचिरम् । चिरेण चिररात्राय चिरायाऽपि चिरस्य च ॥१०॥ रात्रौ मान्तं नक्तमुषा दोषा स्यात् पक्षणी निशि । उभयेधुरुभयधुनिशान्ते तु उषा उषः ॥१०१॥ अभ्यर्णेऽपि हिरुक् कान्तमल्पे किश्चिच्च किञ्चन । मनाक्कान्तम् , वितर्के किं किमूत किमुताऽपि चा॥१०२॥ नुवै नु नुकं किंखित् खिदाऽऽहोखिदुताहो च । आहौ, हेतौ यद् यतो येन यदि तेन च तत् ततः॥१०॥ चैव, संबोधने पाट प्याट् हहो आहो अहो अपि । है हौ व्यस्तौ समस्तौ च स्मरणाऽऽह्वानयोरपि ॥१०॥ हो हौ व्यस्तो समस्तौ च हानेऽपि, अररे अरै।

शब्दरत्नाकरे- भोभो भो भो अयि हये ए ऐ च ही स्मृतौ ॥१५॥ आह्वानेऽपि, ऊ ओ हूतावपि देवहबिहुतौ । श्रौषट् वोषट् वपट्वट वाट वड्, मध्ये त्वन्तराऽन्तरे१०६ अन्तेरणाऽन्तरमावे, अ ना नो नहिकं नहि । नोहि नवा नवै नोचेत् नचेत् मा मास्म वारणे॥१०७॥ आशङ्कोऽथाऽभ्युपगमे ओं अमाऽऽमां हे अन्तिमे । अवधारणेऽप्युपमाने इव एव च वा इव ॥१०८॥ वत् , पक्षान्तरे चेत्, चाऽवधृतौ वा वैव मेव च । हौ द्वावित्यर्थे मिथुनं मिथो मिथुश्च सान्तिमे ॥१.९॥ आनुपूर्ये अनुषगाऽनुषद्, संशयप्रश्नयोः । किम कीम्, विनियोगाचारातिक्रमयोस्तु हा हवत्॥११०॥ प्रैषानुमानप्रतीक्षासमाप्तिपु वावदिति । खावन् वावद् वियोगे च पादपूर्ती वेद् वाद्-बदौ ॥११॥ दान्ताः, प्रश्ने वितर्के च प्रशंसायामिमौ मतौ । कूपत् सूपत् , विशेष स्यात् न्वै तुवै तुच कुत्सने११२ विनाशे चान्तकादऽऽङ्क, स्यातामद्भुतखेदयोः। अहहा अहह उभौ, वर्जने च निषेधने ॥११॥ नकिर नकिस् माकिर् माकिस् , सत्ये हिंसाप्रशंसयोः। प्याटपाट,कोपे च पीडायां मत् आस् च रहसि लिमौ११४ मिथो मिथस् कुत्सायां, पुक् पुत् द्वौ पादपूरणे । हहि प्रश्ने रोषे, उम् ऊम् द्वौ विस्मयविषादयोः॥११५॥ हा है विस्मये ही हे है स्मरणे आ च आस् तथा ।

षष्ठः काण्डः। तुमर्थे कन्तुं क्रान्तुं च क्षन्तुं क्षान्तु सेमे मते ॥११६॥ गन्तुं गान्तुं दीर्घादीनि गतौ कौ पन्थिके क्रमात् । अभिनय-व्याहरणे ईम् कीम् शीम् सीम् निरूपितम् ११७ अव्यक्त ईम् शीम् , म पादपूर्ती च, सीमिति । भार्यायां क्षम्गम् ऊम् ,त्रीण्यूर्यादावङ्गीकृतौ भृशे११८॥ विस्तारेऽनुकरणे च प्रशंसायामुरर्युरी । उरुरी उरी चत्वारि, हिंसायां कथिता अमी॥११९॥ भ्रंशकला ध्वंसकला स्रंसकला समःकला। ससकला समकलाऽपि मसमसा च मस्मसा ॥१२॥ गुलुगुधा गुलुगुला पार्दाली च वाल्यपि । बिचारे आक्ली च विक्ली च तद्विड्डराऽऽकुलीकृतौ॥१२॥ ताली विताली आताली क्रियासंपादने फली। फल्यू च साक्षादादौ स्यात् सामोत्साहयोरमी॥१२२॥ असहने प्रसहने विसहने त्रयी लियम् । एदन्ताऽथ च वैरूप्येऽन्ये संतापे बधे क्रमात् ॥१२३॥ प्रकम्पने विकम्पने एदन्तौ रोहशोभयोः । प्राजरुहा बीजरुहा जरणे कथिताविमौ ॥ १२ ॥ प्राजर्या वीयर्जा तुल्यौ चिता चित्ता च चेतने । इत्यूर्यादौ कतिचिदव्ययाः कृसंबुजः स्मृताः ॥१२५॥ अदस् स्पर्श स्थाने युक्तौ विभक्तिप्रतिरुपकम् । पष्ठीतृतीयार्थे तव च क्रमाद् ते मम मे मतौ ॥१२॥ १३ शब्दरत्नाकरे- अघोऽर्थे त्वध अदन्तं हैमादर्शपु दृश्यते । अथ सान्तमथ अथो एण्वर्थेपु त्रयोऽप्यमी ॥१२७॥ कथिताः संशया-ऽऽरम्भ-साकल्येपु समुच्चये । अनन्तरार्थे च तथा प्रतिज्ञाप्रश्नयोरपि ॥ १२८ ॥ अन्वादेशेऽधिकारार्थे मङ्गले शं च सं सुखे ॥१२९॥ इति श्रीवादीन्द्रश्रीसाधुकीयुपाध्यायमिश्राणां शिष्यलेशेन वाच- नाचार्यसाधुसुन्दरगणिना विरचितायां शब्दरत्नाकर- नामशब्दमभेदनाममालायां सामान्यः काण्ड: पष्ठः।

अथ शब्दरत्नाकरस्थशब्दानामकारादिक्रमेण सूचीपत्रम् । श. का लो० श. का. ६ ४ लो. १२३ १२३ ११७ ૨ १३४ ६ भग अगम अगरी अगर अगरुवंशलोचना अगरुशिशपा भगस्ति ६ २२७ ३ १९० ६ १९० २५ ३ मगार विका अंश मंशु अंशुक अंस भंसल अहति अहिति अंहि अंति हिप अकूपार अकूवार अकोपना ३ ३ ३१ १२८ १९१ १११ अगुरु अन्ति भग्निमारत भग्न्याहित अन २ ३ ३ ३०४ १२२ ९६ ६ १७ अन ६ ३ १४४ अक्रम ९२ अप्रज अप्रज अग्रजन्मन् अग्रजाति अग्रणी १७२ ३ mar २९६ २९६ ४१ १२८ ६८ ३ १५८ अप्रदिधिषु ३ १४३ अक्षज अक्षमा अक्षारित अक्षि अक्षीय अक्ष्ण अक्ष्यराल भखन्त भसन्तक अखिल ३ 20 MY0 २०७ भप्रदिधिपू अग्रसर अग्रिम अधिमक अनिय मग्रिय भनीय १४४ ५९ ३ ३ ६ ४. ३: अग ( २ ) का. . का. ३ 0 ३ ३ ३ श. अग्रेसर मक मङ्क भकट भवति भङ्कपालि अङ्कपाली अङ्कस् भकर अङ्कर महण शो. ११२ २१ ०७३ २७३ १५५ १५५ ३ १२१ ३ १२१ ६ ६ २९ भवहारक अङ्गहारिन् अङ्गारकपात्रिका बड्डरि अहुरी अगुरीयक ३ शो. १०९ अति १७७ अअस अटनि ૨૨ अटनी ११२ अटरुप ८३ अटरूपक ८४ अटवि अटवी १७२ अटाटा १२७ अट व्यथा ४४ अटाट्या ४४ भट्ट ११२ अट्ट १२ अद्याल महालक अणव्य अण्ड २१५ अण्डक अण्डक अण्या २१५ भतिच्छत्र १८६ अतिछत्र १२८ भतिच्छन्त्रका १२२ भतिथ ३२२ | अतिथस् अतिथि ८० अतिथ्य ८१ अतिपथिन् ८१ अतिविपा ५९ अतिसारकिन् अतीत अतीसारकिन् अत्तिका ३ १८४ ३ ३ १८४ १३६ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २६६ २६६ २२० २६ महुलि अकुलीयक अद्धि भद्धि अद्धिप अच्छमल्ल अजकच अजकाव अजगव मजगाव अजाजी अनिता अजीजक भज्झटा ३ ३ ३२ २३३ ३ ३ ६ ३ ३ ( ३ ) का. का. लो० ३ ३ १०६ ३ ६ ६ ६ মা अत्रि अनिन् अथ अथस् अथो अदस् अद्रि ६ ६ ६ M w ६१ अध २ १७ ६ ६ अधम २ ६ ६ ६ ३ २ ३ ३ ३ ३ ६ ६१ श्लो. श. ३१२ अनुचर ३१२ | अनुतर्ष अनुताप १२७ अनुत्तम १२७ अनुदम १२६ अनुदार अनुपम १२७ अनुराधा ४३ | अनुराधिका ९३ अनुवासन अनुषद् २७० अनुसवत्सर २७० अनृत ९२ अनेटक १६३ | अनेडमूक अनोपम ३३ १०५ अन्तकाद् १०५ अन्तम ३०९ अन्तर ३१० अन्तरा अन्तरा ११७ अन्तराल अन्तरिक्ष ধ ६५ अन्तरे अन्तरेण अन्तरेण २६२ अन्तर्धा २६२ अन्तर्धा अन्तर्षि १०७ | अन्तर्मनस् ३ ६ ३ ६ ३ ६ ६ अधस् अधत्तात् अधिकार अधियाज अधोक्षज अध्यक्ष अध्यण्डा अध्येपणा अध्वनीन अध्वन्य अनहुही अनड्डाही अनन्त अनन्तजित् अनल अनवर अनवरत अनारत अनाहत अनिल अनुकर्ष भनुपन् अनुग अनुगामिन् ६ ६ ६ १०६ ६ ६ ६ ६ ६ ३ ६८ ३ ६ ३ m ३ ( ४ ) वा. का. लो १२१ ३०७ ३ श. अन्तावसायिन् अन्तिम अन्तवासिन् अन्य भन्दुक अन्दू अन्ध ३ ६ ३ ६ ६७ ६ ५६ ६ २ ६२ अन्धकार ६ ८ १५४ अन्धतमस अन्धातमस अन्य २ २९२ श्लो. श. ३५४ अपचन अपवख ३५४ अपवाद अपवारित २९५ अपश्चिम २९५ अपप्ठुर ३९ अपप्टर अपस् ३९ | अपसर्प ३९ अपसव्य अपस्कन्द ६५ अपापति ३६ अपांपति अपाच ११३ / अपाच अयाची ४१ अपाचीन भपिशलि अपीनस ४३ | अपोगण्ड भसस् अप्पति अप्पति १३७ 1 अप्रतिचक्रिका अप्सरस् अब्ज ९६ ३ ३ २ M Mot ६ अन्यतर अन्यून अन्वच् अन्वय अन्ववाय अन्वासन मन्विष्ट अन्वेषित अपकृष्ट अपगा अपचायित अपचित अपत्य अपनपा अपथ अपथिन् अपदान अपदिश अपनय अपनाय अपर्णा अपरा ३ ६ MY. ६८ २४४ २४४ Co अन्जस् ३ २ २ २९६ अब्ध ५८ अब्बा २९७ । अभिक २९७ अमिख्या मभिचर अभिज mm ६७ ३ २ ३ १०६ ११२ का. श्लो. का. शो श. ४ अमण्ड ३ १२ ६ ६ ६ १६ ८० अमन् अमनस्य अमल अमली अमा ३ २८४ ३ २ ४१ ३ २९१ ६ अमा १०८ २४७ ३ २५१ ३ २ ६ १२५ २८५ २५१ ४१ ३ ३ ४१ २ ६ १६ २ ४१ ६ ३ अभिज्ञ अभिनव अभिनव अभिनिर्याण अभिभव अभिभूत अभिमाति अभिमान अभिमित्रीय अभियाति अभियोग अमिराम अभिलाव अमिपुत अभीशु अभीपुक अभ्यन्तर अभ्यमित अभ्यमित्र अभ्यमित्रीण अम्यवस्कन्द अम्यान्त अभ्यास अभ्युपा अम्यूपा अभ्योपा ३०३ १८८ ३ ३ १ १० अमात्य अमानस्य अमावसी अमावस्या अमावासी अमावास्या अमिक्षा अमिप अन्नातक अम्बरस्थली अम्बष्ठा अम्बरीप अम्बा अम्बारीष अम्बिका अम्ठिलका अम्लीका अम्बुरक अम्बोष्टिका अन अम्रातक ३ २६३ ६१ ५९ ૮૨ १५० ३ ३ ३ २८५ २८५ २९२ ६२ १३४ १६६ १६६ ३ ३ ६ १२ ४२ २६३ १४३ mm २४ १८७ ६ अत्र अम्र ४ अन्नपुष्प अनि अभ्री ८० अम्लकेसर ૨૨૪ अम्लटोलक ३२४ अम्ललोणिका ८६ / अम्ललोना २६३ २६३ २६३ ३ ३ अम का. का. ओ श. अम्लातक माम्लिका ५ १८८ ६ ४४ शो २७२ अर्पिश १६७ अन् अर्वाण ७३ | अईन् १०७ ६ ६ ४४ ३ ३ भहन्त १ ३ भव अय भूलिक अथि भयान अरणि अरणी ८३ ३ ३ m ३४० ३४० अरत्न ३ अलायु ६ ३ १९३ १०३ २८७ १७७ २ ३ ३ ३ ३ ३४० २ ૨ ६ २ अलक्त अलगद १७६ अलग अलवाल १६ अलस १०५ २५१ अला २६ भलि अलिक अलीक २०३६ अलीगढ़ अलीग अरिपष्ट अवकटिका अवकर अवक्रय १८५ अवग्रह भवग्राह अवचूड अवचूलक अवट ६१ अवटि ११५ भवटीट अवतस अवतमस अवताका अवदश १२४ ६ अररी अररे अराति भरिष्ट अरिष्ट अरिष्टतातिन् भरकर अरुस् अरुस् अरे? अर अर्क अर्कपर्ण अर्गल अर्गल अगला अर्गलिका भी अचि अर्चिस् भर्ति मध्ये अपेक्ष ४ २ ५६ २५८ २५८ MY MIN ३ ३९ ३१० ३ ३ ( ७ ) शं० श्लोक का. का. ३ १६८ ६६ ६ ६ लो० | श० २९६ भशन १९७ अशनि ५३ भशेष अशोका ३ अशोकरोहिणी ३ अश्मन्त १०४ अश्मन्तक अवदान अवदाह अवनत भवनाट अवनि अवनी अवन्तिगा २०९ ३ २१० अध १२० २ ३ अवघ्रट ४३ अवम अभ्रप आधि २ १२० ४७ ३ ६८ १५ ३ ६ ३ २ २ १८ ३ ३२० ६ ३३० १६८ ३ अवमत अवमानित अवरा अवरोध अवरोधन अवरोधनप्रेयिका अवर्धनी भवलन अवलत्तिका अवश्या अवश्याय अवप्वाण अवसl अवसाद अवस्कन्द अवहेल अवहेला अवाची अवारपार अवि अविरत अवी अव्याण्डा अन्यविन् १४ अश्रु २९४ अश्वयुज २५० अश्विन २५० अश्विनी १२४ । अश्वीय ५४ अपाढ १८. अषाढा ३३२ । भष्टपाद् अष्टम ९५ अष्टापद ६२ असन २५३ असिकिका १२२ असिक्की २९२ असुक्षण असुर ६८ असुरी असुक्षण ९७ अग्धरा १३२ असेचनक असाग १३२ अस्ताध १८३ अस्थाघ अत्र ३ ३ १२५ ૨પ ६ ३ २ १०० ६ ३ ६ ६९ १९३ ३ ४४ ६ ३ ६ ३ ९४ ९४ of ९४ ३ २ (८) शक का. श्लो. . का. सो. अस २ १२० ३ ३ आगन्तु आगन्तुक आगार आगृयक आग्नि आग्नेय ११० ३६ २ १२० ३ अन अन्नपा भघु अहपूर्वा अहपूर्विका अहंप्रथमिका महंय अहंयु भहमग्रिका १२६ ३ २ ३९८ २४ आघाट १२६ ६६ ३ ३ आत्रा आघ्राणक आघात आचार ३ ३ ३ २ २ अहस् अहस् १२६ २८ ૧૬ ३ २ भाचार्या आचायांनी ३ ६ ३ २ अहह अहहा महा भहितुसिक महो भती ३ ३ ३ ६ १५५ आ. १५५ ३६२ भा ११३ आच्छादन २९ | आरछोदन २९ आजगद १०४ आजू २९ आजूर भाटरूप भाटरूप आदि १०३ आदि ११६ आडू आइहु ११५ मालकी ६५ माणवीन ६५ आणुक आणूक १४३ माण्ड भाण्डक आण्डू २१ भातर १०५ | भातापि ६३ १६७ आकालिका आकालिको भाकीण माकुल भाक्षारण भाक्षीव आखेट आखेटक आत्यस् माख्या ६ ३ ३ ३ ३ १९५ १८४ १८४ २४६ ३२४ ३५९ ३ ३ ( ९ ) का. का. श्लो. ४ ३ ३ ३१८ ३ ३ ३ ३१० ८७ ३ आपस् ९१ ३ ३ ३ ३ १९८ श्लोक श. ३५९ मापदा ३५९ | भापदिक ३२५ आपदिक ३२५ | आपनिक ३६३ | भापनिक ११० आपिशालि ११० आपीनस २३१ आप्य २२९ आप्लव ३५० आप्लाव २३१ आमक आमनस्य ३०८ आमय ३ | आर्षक ३ आमलकी आमात्य २०७ आमाम् ११० भामिक्षा अमिष ५३ भामुक ३ ३ ८५ ३ ३ ६ ३ ६ ६ ३ ८५ २ १२७ १७० मातापिन् मातायिन् आतार आतारु आति आतियेया आतिथयी आतिथ्य आत्मदर्श आत्री आथोदन आदर्श आदि आदिकवि भादितय भादित्य आदिम आहत भादेश आद्य आनत आनन्द आनन्दथु आनुपूर्वी मानुपूर्य आनुषद् आन्तश्मिक मा आपगा आपण आपणिक आपतिक आपद् ६ ३ ६ ६ ३ ३ ३ १८७ २६८ ६ १२५ | आमोद २ १२४ १२५ आम्ठिलका ६ आत्र १४३ १३ ६ ८२ आय.शूलिक ३ ६ ११० आयत्ता ३ ६ ३ ३ ३ २७१ ३ आयु ९१ | आयुधिक १०० आयुधीय ४२ / मायुर्वेदिक ३१७ | भायुर्वेद ३१८ आयु ३ ३ ३ .१३ ३ ६ ३ ३ आर (१०) श. का. का. लो. आरगवध भारण्ड भारी आरव भाराति ३ २ ६ ३ ६ १६८ ११३ ७४ ३ ७४ ३ ३८ m m moor m m" लो. श. १५५ आवेशन १८२ आवेशिक आशन आशन २५१ आशयास आशर भाशित १३३ आशिर आशिर २७३ | माशिप आशिया आशी १२७ आशु आशुबीहि आश्रय भाश्रयास आश्रव ३० आश्रुत आश्व २८५ आश्वयुज २ ६ २५१ ६W ३ भाराव भाग्र्वध आर्तव भार्ति भानी आई आर्या आयोणिका आल आलय आलवाल आलस्य मालि आलिन्द माली भालु आद भालू आचालि पावली आवसथ यावसथ आवसध्य आवाल आवास माविरलिह आवृत आवेग ७५ ६ ४७ १३ / आश्वाकिनी १५ २ ४५ ६ ६ ६ ११४ आश्विनेय २४६ आपाठ आष्टम भास् आस् ३८ आसन आसना आसन्दा ३५ | भासन्दी E आसुर आसुरी ३२९ आसेचनक ६ १६८ ८१ २३१ २३१ ३ ३ ६ २ ६ ( ११ । का. का श्लो० आस्तर ३ २२६ | इड् ३ आस्तरण आस्था आस्थान ३ ३ २२७ ९७ इड इडा इडावत्सर ३ R ३३ | इवत्सर २ ३०४ १५८ १९६ ६ आस्पद भास्फोटा भास्फोटा मास्फोता आस्फोता आस्फोता इस्वर ३ ३०४ ३०२ ૨૦૨ ३ ६ २ ३ २ ६ २४७ ६ २४७ २३४ ६ २१७ आस्था आत्रव आस्वनित भास्वान्त आहत आहत आहार आहिताग्नि आहितुण्डिक आहो आहोस्वित् आह आहृय ३ ३ ३ ३ ३१६ ३१७ १५० २८३ १७४ ६ ६ १९६ इध्मन् ८१ इन्दि ३९ इन्दिरा ४ इन्दीकर इन्दीवर ७१ इन्दीवरी ३४८ | इन्दीवार २१३ । इन्द्र ३०५ इन्द्रमहक इन्द्रमहकामुक १०४ इन्द्रयव १०३ इन्दरजस् १०६ इन्द्रसुरिस १०५ इन्धन इन्वका इरिण २२९ | इस २२९ इला २२२ | इली १६४ इल्वला १६४ १६९ | इपीका ४ इपीका इटकापथ ४ ३ ३०२ २७० इक्षगन्धा इक्षुगन्धा इक्षुर ३ २८० २ १६ ६ ATI २९४ २७५ १९७ ४ ३ ( १२ ) पा० का. लो० फा. लो० उ. इटकापथा इहा ३ ६५ उकणी २७० ६. उस & . । उला २५८ १५ उच्चूल उरछादन उच्छ्राय ३ ३ ३ ६ ३ ૨૫૦ १९७ १ ३५ इंडा ७४ ११७ ११८ ६ ईम् ईरिण ७ "' २ ९६ बहुभ्यर उडुप बहुव उड्प उडमर डामर १४२ ६२४ ૨૧ ૨૨૪ ६ ३ ८८ ३ २ २ २७० ईम ईमैन् ईर्वाह ईप्याल ईयु ईला ईली ३ ३ ३५ उडान ११९ ३४७ ६ ६ १०३ ३ २ १२३ ३ २ २८३ ११ ३ ३ ३ ४८ इंश ईश ईशा ईशान इंश्वर ईश्वरा ईश्वरी ईपा ४ उताहो उत्कण्ठ १०८ | उत्कुञ्चिका उत्कुणक उत्तसक उत्तमरस उत्तरकोशला उत्तरच्छद उत्तानपादक ८२ उत्पल उत्पलशारिवा ३१५ | त्पिक्षल २७५ उत्फुल १२९ उत्स ६५ उत्स ३ २ ३ ६ २२५ २३ ३३ २१६ २२६ . इंपिका ३ २० ईपकिा इंहा इंहा २ m0,0 ३ ( १३ ) का श्लो श. FOTO ११८ उरसक २ २९२ श्लोक श. उद्योग १९७ | उद्वत्सर १११ उद्वान्त उद्वासन उद्वाह उदहान ३३ उन्दर ३ ३ २२ ११२ ६ ६ ३६ ३३६ ३३६ २ २ ३ ७४ ७४ ३ ३ उपकारिका उपकार्या ७४ ३७ ६१ ३५ उपकुञ्चिका ३ ६ २० उपक्रम २९४ है उपग्रह ३ २० उपचर्या ३ उत्सादन उत्सु उत्सु उद उदक उन उद उदच उदरिक उदरिन् उदरिल उदवासित उदात्तक उदार उदार उदीचीन उदुम्ब उदुम्बर उदुम्बर उद्धाटक उद्धाटन उद्धातन उहान सहित उद्योत उद्भाव उद्धात उद्धान उद्भिद् उद्विज ३ ३ २ ७४ ६ ३ २३९ ९५ ३३८ २५४ २९७ २९७ ३ ३ ३ ३ २५४ ३० उपचार उपचित्रा ४८ उपजीप ७४ | उपदंश उपदा १०९ उपनय उपनाय ३१३ उपप्रदान उपमा उपमान २९३ | उपमिति ८५ उपयम उपयामक ३७२ उपरति ३७२ उपरम ११७ सपरि २१७ उपरिष्टाद ६ ६ ६ ६० ३ ६ ३ ३ ६ १२१ १२१ ६ ६ ९२ २ उद्यम २ उद्याम ( १४ ) श्लो. का. का. लो. का. ३ ६ २ . उपला उपलिम उपवन उपवर्तन ४८ उपवसथ ६ ३ ३ ३ ३१४ १९५ ७५ ६ ३ ३ ३ २ سم २८६ २८६ ७५ ३ ६ ३ ३ १८४ उम् २५ समा १२१ उम्बर १२ उम्य उरकृत ३०७) उरग ३०७ ३०६ २९२ उरणा २३३ / उररीकृत २३३ धरसिज वरसिल रस्वत् ३०५ रिकृत ४२ ३०५ उखुक २९२ उरुबूक १२७ उरूखल १२६ उरोज १२६ उर्जस् १२७ उर्णनाभि २६ उर्वरा सर्वसी २७६ उलूखल उल्सल १०७ उशती अशिज सशीर उपण ८५ उपणा उपर उपस् १८२ १८२ पवन उपवरक उपवास उपवरहा उपविपा उपविपी उपशम उपसस्पर्श उपसंस्पर्शन उपसर्जन उपस्पर्श उपातक उपाध्याया उपाध्यायानी उपाध्यायी उपाध्यायी उपालिङ्ग उपावर्तन उपासन सपासना उपास्ति उपास्या उपता उपोपित उपोद्रात उभयधु ३ ३ ३ ३ ३ ३ २८४ २ २ ६९ ३ ३ १६१ ३ R ३ ३ ३ ३ ६ ३ ५८ ६ उभयेणु ६ उपस् २ ६ ३० १०१ ( १५ ) श. का का. लो. २ १०४ ३ ३ १०५ रुपस् उपस् उपा उषिर हो श. ३४ | अर्धन्दम ३५ / अर्धन्दमिक ३४ | जाल जार्वि ४८ जर्वी ३० ऊषण ऊपर "२७० २ उष्ण २ उष्ण ३ ५७ ३ ३ उष्णक उष्णक ४८ जह १२९ ४८ उष्णागम उष्णि उष्णिहा उष्मा उसस् به س س س و س ऋ. २८८ २८८ ११५ ३५ गरज प्राप ऋतु ऋश्य ऋष्टि १६ ६२ ३५२ ३२९ ३ ऊ. ३ ३१४ ऋण्य ऋष्यात ऋच ३ ३ ९७ ઉપર २५२ ३ ऋष्वन् ३ करण ऊरिकृत कर जरू कर्ज अर्जस् अखत् ऊर्जखल ऊर्जखिन् ऊर्ध १८४ १८४ २८९ २८९ १३ ३ ए . २ १०५ ३ ६ ५४ ३ ६ ३ २८६ २८६ एक २८६ एकक १०४ एकतान १०४ एकधुर एकधुरणि ७९ / एकपर्णा एकपाद् १०४ एकसर्ग १०४ | एकाकिन् २४ एकाम २४ एकान ८३ ९२ ३ ३ अवज्ञ अज्ञक अर्ध्वदम ऊर्ध्वदमिक अवंदामिक अर्वदेहिक अर्ध्वदैहिक १५ ६ ५४ ३ ३ ३ ( १६ ) का. का. का लो० ६ ६ ६ ३ ३०७ २९२ ३ लो. श. ५५ औपन्य आपवस्त्र ९ औपवार ओमान १३ | भौरस ४३ | औरस्य ६.. औटेहिक ३०१ औशीर ३०२ मौषधी ३ एकायतन एकायनगत एडमूक एडविल एडक एक पुतोका पुष पुषस् एवार पुलविल एव एपणा १४३ १४३ Mk ३ ३ २३३ १२५ ૨ क ६ १९८ कंस ३०७ ऐ. ६ ऐ ऐरावण ऐरावत २ ३ ३ ओ. २०६ २०६ २९७ २०४ ६ ३ ओ मोक ओकस् मोम् भोपची भोष्ट १०५ ककुभ ६३ ककुमा कलोल ६३ कक्कोलक कक्षन् कक्षापट १०६ कक्षापुट ३४ कवण कवणि कवणी १२५ कङ्कणीका ककृत ककता कतिका १२३ कहती कार कह ६ ३ २१५ ३ औ. २१६ २१५ २३५ २३५ औत्कण्ठ्य आचानपादि औदश्वित औदश्विक भोदुम्बर mr m m m ar m n so do no ३ १०६ २५६ २५६ २५६ कहुनी (१७) का. शो० का. TO ३ १०४ १५२ ३ १ ३ ३ १४९ २८२ कच्छपी क्च्छा कच्छाटिका कच्छाटी कच्छु कच्छू कन्चुक कन्चुकिन् कम्युलिका कन्चूल कट ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ २५९ २९० १६६ २१४ ३ ३ ३ . कट ३ ३०९ ३१९ १८३ लो श० कडिन २२३ । कढिन्दिका २२३ कडेवर २२३ कण कणवीर ८७ कणाटीन २२२ कणिश २५० कणे २२२ कण्ठ २२२ कण्ठिका कण्ठी कण्ठी २९४ कण्ठीरव २०९ ( कण्ठेरव कण्डरा ६४ कण्डू १५९, कण्हूति २८२ कण्डूयन ६४ कण्डूया १८१ १९३ | कण्डोल कण्डोलक कत कदम्ब २०९ कदम्ब २०९ कदम्बक कदल २१७ कदलि कदली ११८ कदुष्ण २९२ २५१ कनिष्ठ २७४ कनिष्ठा ३ ३ ८८ ३ ३ ३ कटवरा कटली कटह कटाक्ष कटाटीन कटाह कटि करित्र कटी कटी कटीर ८८ १८२ ३ ३ ३ ३ १५२ २५ ६ २५ ३ १४८ १४८ ३२८ कटुकी कटुर कट्फल कड कत्र कडम कडम ३ ३ ६ ३ ३ ३ ११५ ३ ( १८ ) का. लो. का. सो ३ ११५ ३ ३ १४४ कनी कनीयस् कन्दर कन्दर कन्दरा श. कोणी कबन्ध कघर कवरी कवरी ६ २ २६४ २२४ ६७ कमन कमन कमनीय ३ ६ ६ ४५ कमन्ध कन्दला कन्दलिन् कन्दली कन्यका कन्यकुब्ज क्न्यस कन्याकुब्ज १४८ ३२८ ३२८ ३२८ ११५ २५ १४४ २४ ३ 3 ६७ ३ ९२ ९६ कपाट ४६ ६७ कमर कमल कमला कमली कमित कम्पिच्छ कम्पील कम्प कम्भारी कन्न कन्न २३० १०५ ३ २१ ६ २ ६ कर ३ २५५ कपाटक कपि कपि कपिच्छ कपिच्छ कपिजल कपिल कपिल कपिश कपीत कपीतन कपीतन क्पोट कपोट कपोणि कपोत कपोत कफणि कफणी कफोणि २०२ २०२ १८७ ३६४ कर करक करक करज MY ६४ १५६ ६ है ६ ३ २९५ कर करटु करपाल करपालिका करमन्द करमर्द १६८ ३ ३ २७७ २८० ३ ३ ३ १६८ १७८ ( १९ ) श. का. श का. लो० करम्ब ३ ६ श्लो. ४३ | कर्कुन्धू ६४ | कर्चुर ५३ / कर्चुर १८२ | कर्णचुरुचुरा ३ १५२ २३८ २३० १०३ १०३ २७७ | कर्णचुरुचुरु ३ or "" ३ २८० ૨૪ १४९ कर्णटिरिटिहरी कर्णटिरेटिरा ३ १०३ ३ २१२ २७७ / कर्णान्दु २१२ २ ३ ३ ३ २७५ ३ २७५ ३ ३ ३ ८४ | कर्णान्दू १६९ कतरि २८९ कर्तरि २८९ / कर्तरी ३२६ । कर्तरी १८१ | कर्दम २९३ | कट २९३ | कपर कर्वर ३६२ / कवर २९१ कर्बुर ३१२ कर्मट १९० कर्मण्या ३ करम्ब करम्भ करर करवाल करवालिका करवी करवीर करालिक करालिका करि करि करिन् करिप करीर करीरि करीरी करुणा क्रेड करेणु करेणु करोट करोटि करोटी कर्कट कर्कन्धु कर्कन्ध कर्कराटुक कर्करी क्रीका कर्करेट कर्कुट कर्कन्धु ६४ २ ७४ ३ २ ७४ ६ १९ ३ ३२५ १७ ३ ३ १०१ १९० कर्मन् ४० ૨ ३ ६ १९० २४२ ३३० १५१ १५१ ३६२ ३ ३ ११८ कर्मशाला कीर कर्पक कलज्ञ कलन कलम कलम कलमूक कलस्व कलम्बिक ६३ २९२ २५१ ३ २६२ १५२ CCCC ३५६ ( २० ) का. फा. सो. ३०० क्लग्निका क्लम्बू फ्लश कलशि कलशी दद ३ शो. श. २६५ कविका कविता ६१ कविय ६५ कचिल कविश ६१ कवी ६ १८ २५९ ३ ३ ३ ३ ६ ३ ३ ३ १९१ २३२ क्लाचि कलाचिका क्लाज्ञ कलामक कालि कलित कलिङ्गा कलिन्दिका कलुप कलेवर क्ल्पक कहपान्त कल्मप ३ ३ ६ ३ ३ ३ ३ ६ ६ ३ १६९ करोष्ण फशरसक २५७ कशकृत्व कशाल्का १५० कशिपु १५० कशेरुका कश्मरी कश्मीरज १५२ कश्मीरजन्मन् પર कप ५२ कमल ९ कलिपु कस्सटी १९ कास्य काक २४७ काकचिक ६३ काकचिनिका २२४ | काकणिन्दिका ६३ [ काकनन्तिका काकनी काकलि काकली काकाचिक काकिणी काक्ष ३०८ [काति फल्मास ६ ३ १५७ १९४ १९४ ३ ३ कवक कवरी कवल नवाट कवाटी कवि कवि कवि कधि कवि २५ २५ ६ ३ ३ ३ १५९ ३ ३ २११ ( २१ ) का. का. लो० १०१ ३ ३ ३ २ ३ ३ ३ १८७ ३ ३ ३ ७७ काञ्चिक काञ्ची कालिक काणुक काणूक कादम्म कापट कापिश कापिशायन कापोत काफल काम का ७२ / कार्मण २१६ कार्पक ५२ कार्षक १९५ कारक १९५ कालकण्टक कालकण्ठग २९६ कालका कालखण्ड ३३६ कालस कालमेशी २५७ कालमेपी कालशार कालसार ३५७ १७९ २ ३ ३ ६ ३ ३२७ ૧૨૦ कामन ३ ३ ८३ 8 कामना कामयित कामि कामिन् काम्पिल्य काम्पिल काम्य कायस्था कायस्था ८३ २ २ ६ २ ९४ कार ३ काला ६७ कालिका कालिका ६६ । कालिय २३० कालिय २३० काली ४५ काली १७० कालीय कालीयक २५५ कालीयक ३६५ | फालेय ३६६ कालयक २२४ कालेयक ३३५ कात्यक काव्य ३३७ काव्य २१ कात ३१२ काश काशि काशी कारण्ड ३ ३ U ३ कारण्डव कारवी कारि कारिन् कारु कारण्य कारणय फातिक कार्तिकिक ३ ३ ३ ३ ३ ८७ २५ २ ( २२ ) श० का. का. श्लो. ६ ६ ६ १०२ १०२ ३ ३२१ काश्मरी काश्मयों काश्मीर काश्मीरी काठा काष्ठा फाटिका कास कास कासि कासी २१५ ३ ३ ३ ३ ३ २४२ ૨૨ १४९ ३ ३ ४९ २ ३ २ लो श. ३६४ किम् १६५ किमुत २०४ किमूत १६५ किर किरात किरातक २२३ किरि किरीट २७५ किर्मिर किार क्लि किलाट किलाटा ३०५ किलाटी १०४ किल्विप १४६ फिसल १५६ किसलय कीम् ३५५ । कीम् ३५५ । कीर्ण ३५४ कील ३५५ कील ३५४ कीला ३५४ कुकुन्दर २१६ कुकुन्दुर १४५ कुक्ट २१६ कुक्कर २१६ १४६ | कुक्षि ३ ६ १३१ १३२ ។ ६ १०३ ६ काहला किवदन्ति किवदन्ती किंशुक किंसुक किस्वित् किकि किकिदिषि किकिदीवि किकी किकीदिवि किकीदिवी किवणी किकरात कितिणि किङ्किणी किविराट ६ ११४ ३१२ ११४ १८२ १८२ ४ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३१५ १७९ १७९ १७८ १६ १२४ ६ ६ किचित् १०२ कुण विन्दुलक किम्बुलुक २७८ कुट ३ ( २३ ) का. फा. शो. ३ शो० ३४ । कुदाल कुहाल कुहाल कुडव कुन्ह कुन्द कुट कुटक कृटक १८८ ३ ११ १८९ ३ ३ ३ ३४२ ३ कुटज कुटप कुटर कुटारिका फुटि कुटि कुटी कुटी कुटुमित कुठिं कुव्य कुडिनी कुटी ३ ३ ३ १३ २ ३१४ ३ ३ ४ ३२७ । कुन्दुरु कुपद १२४ कुपिन्द ३४ कुयर कुवर ३४ कुन्न ४० | कुभोलु १९५ कुमर १२२ कुल कुमार कुमार ४. कुमारिल १३४ मुद ४२ कुमुदिनी १२२ मुदती २९९ । कुम्भ कुम्भ ६. कुम्भि २९९ : कुम्भी २८ , कुम्भी २९९ । कुम्भीर ६. कुम्भोलु ३४९ / कुम्भोलू ३४९ / कुम्भोलूगलक १८८ कुरम द ३ ર ३ ६० ६० कुणि कुण्ठ कुण्ड कुण्डकुण्डी कुण्डि कुण्डिका कुण्डिनपुर कुण्टी कुण्डी कुतुक कुतूहल ३ ५ ३ ६६९ १६० ३ ३ १२५ ( २४ ) सो. श. का. होश २६९ २७३ कृतम करण्टक कृरण्ड कुरण्डक कुरवरु कृमाण्ड कुस स्सुम कुसूल १४५ ९२ २१२ कुस्तम्बु ३ ३४८ कुरुण्टक कुरुष्टक कुरुयक कुरुबक हकर कुपर फुर्पास कुपासक 2m Maker ३४८ ९४ AY N m ar rr or ४९ ४९ ३३२ ३ ३ ३ ३ ३ कुलपालिका कुलवालिका कुलस्त्री कुला कुलिङ्गक कुलीन कुलीर ३८ १४५ २०० कुहुक २१२ २२० कुकुद कूच १६० फूचिका २२२ कूचीका २२२ फूट २३ ] कृणि ३२० ! कूणि १२० कृष कृपत कूपर ३५६ । कूर ११२ करणद ३७० कूर्च १८५ ] कूर्चक ५३ / कूर्थि २५५ | कूचिका ५३ | कूदन ५३ / कूप २५५ , कूपर कूपास २७३ | कूर्पासक ३०८ १६० ११२ २६१ ३८२ ९२ १६. २५८ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ कुल्माप कुल्माप कुल्मापाभिपुत कुल्मास कुरमास ३ ३ ३ ३ १४८ ३ ३ ३ ३ ३ कुशल १६८ ૨૨૨ २२२ २३ २६९ २६९ कूष्माण्ड कृष्माण्डी ( २५ ) का. सो. ३ कृकण कृकुलाम कृतकृत्यक कृतार्थ कृतिन् कृत्यका ३ ३ २ ३ ३ ६ ३ ३ ३ ३ ३ क्लो . केतन फैलि ६ कलि कैरिक्लि करिस्लि १५ कलिनी लाफिल केपर केगर २१ केशरिन् ९२ केशव केगव २८४ केशिक केशिन २०० कपिका ३३२ केमर ३३० | केसर ३३० कमर कमरिन कमरिन् कैकयी कैकेयी १७९ / केटमा ३२७ टभी ३२७ कटय कंगाक कदानिक फदाय ००८ कहानीयम् कानशिल it निक 1८८ व्य KARO कृपाणिका कृपारु कृपालु कृपीट कृमि कृमि कृमिन कृमिजग्ध कृशिक कृपक कृपिक कृपीट कृष्णतण्दुला कृष्णपाक कृष्णपाकफल कृष्णफलपाक कृप्यशार कृष्णसार कृष्णा कमर केटर कणि केणिका केतक केतकी ३ ३ ३ ४ K ३ ३ ६ ३ ३ १३० ( २६ । का का. सो. १५० ३ ३४९ शो० श. ३१९ कौटज १३३ / कौतुक २२८ | कौतूहल कौपोदकी ३३४ कौमोटकी कौलटेय कौलटेर ३२८ कौलटिनेयक ३ ३ २ ९४ ३ १४२ २ ३ ३ ३ ३ १४२ १४३ ३ ३३३ कोलीन ३ ११२ १३३ ५२ २५७ ९ कॉलेयक कौवेदकी कौशिक २ ऋकर २०६ कर TO कोकिल कोटवी कोटि कोटिव कोटिश कोटी कोटीवर्षा कोटीश कोहवी केण कोद्रव कोदि कोर कोर कोरक कोरक कोल कोलक कोलकण कोश कोश कोश कोशफल कोशातकी कोप क्रोप कापातकी कोण कोसला १३३ क्रन्तु ६ ३ ६ ३ ३ १८६ ८२ १८६ ३०३ ३ २०६ २८३ २७८ ३४० १३५ २०२ ३ २ ७३ कमण क्रमेल क्रमेलक ऋयिक कव्यात् ऋष्याद क्रान्तुम क्रायिक क्रिमि क्रिमि कुचा ३ २ ६ ३ ३ २६९ २७८ १३५ ३१८ २७७ २८५ ३५४ ४ २७० ११ २६ ३५४ कोहण फोक्ष १६ | क्रुधा ११७ क्रोध ( २७ ) का. का. लो. ३ ३ २ क्षुधारु १२६ अधालु १२६ क्षुप २५६ | क्षुपक २० क्षुर ३६ १२३ १२६ ३४७ १९५ २२२ ३ ३ ६ कोधिन् कुम क्लामि कह कण फयिका काण 'फाथिका क्षताभिजनन क्षत्र क्षत्रिय क्षत्रिया क्षत्रियाणी क्षन्तुम् क्षन्त ३ ३ ४४६ ३ २७९ ३ ३ ३ ३५३ ३ ३ ६ ३ ३ २० ४० क्षुरिका ५५ / क्षुरिन् ३१५ क्षरी ३१५ शुल क्षुल्लक क्षेत्रिन् क्षेपणि क्षेपणी क्षोणि २ क्षोणी ३४ | क्षोरणा सारिक क्ष्मा १६ | वेढा ३०२ | येदित १०९ | क्ष्वलित ३ ३०३ ६ २ २ ३ ३४७ २ २१ ३ ६ ३१ २ क्षमा क्षमिन क्षमिन् क्षरणा क्षान्तुम् क्षार क्षारण क्षारणा क्षारित क्षिया क्षीरप क्षारिका क्षीरिणी क्षुण्ण क्षत् क्षुत क्षुदघण्टिका ३ ६ ३ ११ २ परपट १६२ १६२ ग्वजक ८ ग्वजका पजका मजसी २९६मजा ३ ३ ३ ६० ४ ( २८ ) रा. का. सो० फा सोर ४ पलक ४ ६२ ३ ५० ४ ६५३ पलन पलति पालि पलिन पलिनी पलीन सलर गलीरा १ ८४ २८ ५ ७४ ३ २८३ २८३ ३२० ६ ३०० १६ ३७ ४७ 3 खजा खजाका सजिका खान सजरीट सट सटिनी खटी सहर सन सगिन् सड्गीर खण्ड एण्टल उण्डशर्करा सण्डसर्करा सदन सनि खनी खरकाठिका खरणस् खरणस खरमारि खरमारी सरा खरागरी खर्जि खर्जिका खपर खर्व ३ बाहन पानी सारी पिभिर विद्विारा पुर खुरणम् सुरणय खुलक ३४७ ३ २२० ३ ३ ३ ३ ४ ३ ३ ३ २७९ २१५ । रोट सेट १४७ सटक १४. खोट ११ सोड ११ खोर ख्यस् ३ ३ ३ & # 84.* ग. ३ गोरुका गोंधिका २२ २२३ २२३ २९ ) का. लो. फा. सो. २८९ गरल २ गज गढयित्नु गटोल ६५ ५५ / गगरी ६२२ गर्ज ३ २८९ गण ६ ४ ६ २२ ३ ६ २२७ २२७ ३२५ २९. १० २७४ २७४ गणहासक गणेय गणेरु गण्ड गण्डकी गण्डीरी गण्डाल गज गर्जा गर्जि गर्जित गर्ता गर्वन गर्भ ६ ६ ३ ३ २ १३५ १०८ ३ ३ २ गण्य ६३ / गह ३२१ / गहण ५५. गर्हणा २ १०८ गदयित्नु गलन्तिका ३ २५८ ११७ / गवीधुका ६ गीश्वर ३ २३७ / गवे? २५८ ६५८ गन्तुम् गन्धक गन्धमूलिका गन्धरस गन्धर्व गन्धवह गन्धवाह गन्धवाहिन् गन्धिक गभीर ८६ ६९ ११८ ११८ गयेधु गर्वरक गवेश्वर गव्य ३०९ ३ ३ ४८ गच्या ३ ३२९ ८३ ३२८ ६ २ गम्भारी गम्भीर गच्यूत ९४ | गन्यूति ११८। गान १६५ / गालायनि ९४ । गाय गाट गाण्विय गाण्डीर १७ | गान ९८ गाधिपुर गान्नु . गर गरभ गरल गरी ३ ३ २ २ ३ १०५ ( २८ ) ETO का. श्लोक श. लो. १६१ ३ ७६ ३ खजा खजाका खजिका खअन खारट खर खटिनी खटी ३४५ ३ ६ २८ ३ खलक ६२ ६२ खलति खलि ३५३ खालिन ८५ खलिनी ७४ खलीन ७४ २८३ / खलूरिका ३२० खल्या ३२० खल ३२० खपा खादन खानी ४७ खारी खिसिर ६१ सिङ्किरा ३ ३ ६ २८३ २८३ २८ ६८ खङ्ग खड्गिन् खड्गीर ३ ३ ६ ३ ३ ३ ३ ३२३ ३ खराहल खण्डशर्करा खण्डसकरा खदन खनि खनी खरकाछिका खरणस् खरणस खरमजरि खरमअरी खरा खरागरी खुरणा खुरणस २२२ ३ ३ ३ ३ ३ ८४ ३ ३ २१५ २१५ १४७ १४७ ११ २७९ ४ खेट खेट खटक खोट खोड खोर ख्यस् ३ खर्जिका खपर खर्च ३ I # ३ गोरुका गष्टिका २२ २२३ २२३ ( २९ ) श का. लो० फा. शे० २ २ गडयित्नु गडोल ५५ / गगरी ३ २८९ गण ६ २२ २२७ २२७ ४ E ३ गर्ज गर्ज गजा गर्जि गर्जित गर्ता गर्वन गर्भ २३ ६ १० २७४ ६५ 를 ३ ४ २७४ १३५ ३ २ ६३ / गह ३ ३२१ २ १०८ गर्हण गहणा गलन्तिका २ २ १०८ । 8 १०७ । गवीका ६ गावर ३ ३२९ २७ । गवेटु गणहामक गणेय गणेर गण्ड गण्डकी गण्डीरी गण्डार गपत्र गहयित्नु गन्त गन्तुम् गन्धक गन्धमृलिका गन्धरम गन्धर्व गन्धवह गन्धवाह गन्धवाहिन गन्धिक गभीर गम् गम्भारी गम्भीर गर गरभ गरल गरी गस्ट गरड ८६ ६९ गवेषु गवरक गवेवर | गव्य ४८ ११८ ३ १ ३२२ ८३ गच्या गन्युन गव्यूति ९४ । ३ ३२८ ६ ११८ गाह गाहायनि १६७ गाय . ३ ३ गाग्दिर .७६ । गाडीन गात्र गाधिपुर गान्त ३ ( ३० ) . पा. लो. का. टो. गान्तम् ६ ३ ४ ६३ ६२ ३ १५३ गुडन्यत्र ६९ गुदा गुढी २०५ गुडेर २३६ गुदरक १०० गुस्स गुद १४७ गुह गुरण ७८ गुर्विणी २३६ गुर्ची १९५ | गुलगुधा गुलगुला गलुच्टक १६४ ur ६ ६ ३ ३ १३४ १०१ गान्धर्व गायनिन् गायत्री गिन्दुक गिर गिरा गिरागरी गिरि गिरि गिरिक गिरिकर्णिका गिरिगुड गिरिज गिरिज गिरिजामल गिरिमल्लिका गिरियक गिरिश गिरीयक गिरीश गी पति गीण नीति गुग्गुल गुग्गुलु ६ ६ १२१ ८. ६३६ ३७ ११९ ३ २ ३ गुलुग्छ गलुम्बु गुल्फ गुवाक गूढपद गृढपाद गूथ ३ ३ ur १९६ ६ २ २८९ ४ २० / गूर्जस् गुवाक गृत्स गृष्म गृष्ट गुन १३६ गृह ६२ | गृहगोलिका गृहा ३ ३ ३५९ ३ ३ ११८ ३१ ) का. . लो. सो. ३६१ १.४ • < ३ गोरोचना गोड गोलक गोल गोमर्गक १४३ १९० १०. गौर ६ गौरा गारी ग्मा m ३ ३ प्रन्यक ग्रह ૨૩૨ यह ३३३ प्रहक ग्रामणी ३.१ ग्रामिण ४२९ ग्रामीण ८६ : ग्रामयक ३ ३ गोकिराटिका गौतमी गोत्र गोट गोदा गोदावरी गोधन गोधर गोधरा गोधा गोधार गोधिका गोधेर गोनस गोनास गोप गोप गोपरम गोपवली गोपानसि गोपानसी गोपायित गोपाल गोपालिका गोपित्तरोचना गोपी गोमती गोभी गोर गोरम गोरम गोरारी ३ २०६ ७४ प्राह प्राप्मन ग्रंथ प्रवय १७ ६ ३ 40 ३ ३.९ प्रयक २७ ग्लान ग्लाम्नुक ८२ २२६ १०१। घ. ३२९ । ६ ४४ घट घटी धन घन ( ३२ ) का लो लो० का. 7. ३ है १५३ १५७ चक्रवाड चक्रवाल चक्रवाल ६ ३ चक्राक १५७ ६१ २ ३ चक्षस् घन धन घनाधन লীল घसि घसुरि बन्न घाटिक बाण्टिक घासि ६ પર २ २९ २८७ ३ ३ ३४६ ३५६ २८७ ११४ ३ चटका चटकाशिरस् चट्ठ २ १०६ ३ ३ १८६ १८५ धुटिक ६ २ ३ ६ ३ ३५४ २६ घण्ट घुण्ठक पूर्णि धृतपूर घृतलेखनिका घृतवर घोणस घोण्टा घोपयित्नु घोप ३ ३ ३ चतु साली ६ १२ चडवाल चण्डकोलहला १८५ चण्डमुण्डा ८८ चण्डाल चण्या ३०५ ३४४ चतुर ३४३ चतुर्दशी १५२ चन्द ३४९ चन्दिर २० चन्द्रभागा १६१ चन्द्रभागी चन्द्रभास चन्द्रमस् चन्द्रहास चन्द्रिका १०९ चन्द्रिका २ २ १३ १२ १३ १०३ १०३ ६ ३ ३ घा ETIT ३ १३ २७७ च. ३ ६ १०३ ६ ६ चक चन्द्रिमा, चक ६ चपट ३ १५ ( ३३ ) श. का. छो० श. का लो० चपट १७१ चर्ममुण्डिका २ ८५ चपल "" ६ चपला चपेट ३ ३ ३ ३ ३ ३ १७३ २४६ २५६ २५६ चमर चम चमू चम्पा चलम चलन चलनक चलनिका १८६ २२१ २०१ ३ ३ २२१ चला चय ६ ६ ३ ३ १७५ ६ ३ ३ ३ ११६ २३६ ६ ३ ३ २३७ २३७ ११७ ३ ६ or REETTE चलाचल २५३ | चलु ५२ चलुक चवन चवला ૫૨ चविक ११७ चव्य ३०८ चव्या चाकालिका ५२ चाटकर चाड १०३ चाण्डाल १०३ चातुरक ६ चान्द्र ८६ चान्द्रभागा १९८ चान्द्रभागी चान्ममसायन ८६ | चान्द्रमसायनि ८६ चामर १९७ चामरा १७३ चामुण्डा १९० चार ३६५ चारक २ ६ चर चरण चरण्टिका चराचर चरिण्टी चरित चरित्र चरिष्णु चरका चरित चर्करीत चर्च चर्या चची चर्चा चर्चि चर्चिका चर्चिक्य चर्पट चर्म धर्मन् धर्ममटका ९ २ १०३ ३ ६ ३ २४६ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ है २०३ २२१ ( ३४ ) छो. का. श. शो. ३०७ | चिराद ६ १०० B ६ १०० ३ ३५४ १५५ चिराय चिरिण्टी चोरी चिरुका चिरेण २८७ ३ २८७ ६ १९२ १९२ १२० १०० २७१ २० चिभिर्ट ३ २४५ ६ १२५ चिमिटी चिलिचिम चिलिचीम चिलीचिमि चिल्ल ३ २४ ३६८ ३६८ ३६८ ८४ ६ ३ १२५ ३ ३ १५५ ३९ | चिहुर २८७ ३ २८७ ६ १९ ४ १८७ चारित्र चालनी चास चिकुर चिक चिकण चित् चिता चिता चिति चित्त चित्ता चित्य चित्या चित्र चित्रक चित्रकाय चित्रल चित्रा चिन्तिया चिपिट चिपिटिका चिपुट चित्रु चिबुक चिरजीवक चिरण्टी चिरत्न चिरन्तन चिरम् चिररात्राय चिरस्य ३२० ६ चीरिका चीरी चीर्णकर्जूर चीर्णखर्जूर चुण्ठि चुण्डी चुरि चुरी चुरुम्ब चुलुक १०९ २३९ ३ ३ ३ १०१ १२१ १७६ ३६७ ४५ ३ १६३ | चुलूपी ३ ८४ ३ १६३ २०१] चुलि ११७ | चुल्ली १८ | चूर्णि ४८ | चूर्णी १०० १०० चेटी ५९ ५९ १०३ १०३ २ २५२ ६ चेत् ६ ( ३५ ) का. लो। का. शी. २ १२० छटस् ३ १३१ ६ छटिप ४९ ३ १५ २ छन्दस् ६ ३८ ६ ६ ६७ ९१ ३ ११ ३ चेतना चेतस् चदि चत्र चत्र चत्रिक वैद्य चैव चोच चीच चोर चोरट चोरपुप्पी चोरिका चोल चोली चौर चौरकर्मन् चारी चार्य च्यूडा २२९ २२९ 20 m 20 ६ ७६ ३ ३ १३१ ६६ ३ ६ ४४ १५ छति १०४ छटी १९२ १२९ छगली २८ छागलात्री २८ छात २२२ छाट २९ छादन २२२ | छादित २२२ | छादित २० छादिस २९ छित २२२ छिन्न २९ | छुछुन्दरी ५० | छुहुन्दुरी छुरि छुरी ३१३ छेक ३१३ रेकाल ६ ३ ३ ३ ६ ६ ३ ३३६ ३ २७९ ३ ३ ३ . छगल ३ छगला २२९/ छेफ्लि २४५ छदित २६६ छोमल ३ छन्न २६६ उन्ना उन्त्री m2""" २४७ ज. उद उदन . ३ १३१ जदमन् ( ३६ ) का. ला. का. श्लो. २ जगति जगती जगती ६ ३ २ १५० २ ६ १ जगन्माण ११८ ३ जनन जननी जननी जनपद जनयितृ जनयित्री जनि जनि २३२ १११ १४९ १५० ३ जगव्याणस् जघनेफला जहाकरिक जटा ३ ३ ३ ११८ १४२ १०६ १२७ २३२ २९८ २३२ जनि ६ जटा जटाजटि ३ ३ १४९ १५० जनित्र जनित्री जनी जनी ३ ३ ११९ १२७ जटायु जटायु जटि जटि जटिन् जटिला जटी २३२ २ १४१ १४१ २३२ १४१ ६ ६ ६ जनुस् जन्तु जन्म जन्मन् जन्यु जप ६ १८७ ६ जठर जठर ३ ६ ६ ३ २ ११ जपा १७५ ११ जभन १३४ जड ३ ३ ૧૨ ९३ १८७ ज्मन जम्पति जड ३ १२२ २०० २३३ ३६१ २३३ जतुका जतुका जतुकारी जतुकृत् जतूका जतूका " m"""0"nor जम्बुक जम्बू जम्बूक जम्भ जम्मल जम्भीर जम्भील २३३ ३२३ १४० १८० १८. १६७ ,१११ १४० जय ( ३७ ) रा. का. म. फा. शो. जयदत्त ०७८ मो. ६२ / जालीकम जलोकस जरन २ २७९ २ ८४ जयन्ती जयन्ती जयन्ती जयन्ती जवन जबनिका जवनी २८३ १७७ ६२७ ३ ३ २२७ २ ८४ जवा १०६ ३ जया २४३ | जविन् १०० जरठ ३ ६९ जरण ३ ३ जरत् जरति ३ ६९ ६९ ? जरन्त जरिन् ६९ ३ ३ जर्ण ३ ११ जस्पती go जागर जागरा १७ | जागरित ४ | जागरिन् ४ जागया १२४ जानिया १२४ जाङ्गल १२४ | जाहिक १३ जात जाति २४४ जाति ४४ जाति २४९ जातिफल ३५७ जाती ३५७ जाती २४४ जातीश जातीकोप ९२ जातीफल ३ जलज ३ २०२ १०१ जलजन्मन् जलनीलिका जलरक जलर जलरु जलरू ३ २०२ ? ३ जलशय जलायुका जलालोका ७ २७८ जातधान जाय जानि ศ जस्टका जलेशय जलाका ३ 1 ७८ ३ ( ३८ ) का. का. शो० ३ २ जाप जापक जामदग्न्य जाम्बव जास्वीर जारज १ १०० श्लो. म. ३०६ जीवातु २०६ जीविका ३१० जुगुप्पन जुगुप्सा १८० जुष १४३ जूगी जूर्णि जुम्मण जुम्मा ३ ७७ ८३ जालक 'जारकारक जालिक जित जिवर २८४ | जेतृ ६ २ ३ ३ ९४ ३ ३ ३ ११४ ६ ९४ ३ १०१ ३ १०१ २ ४४ नत्र जोटी जोटी जोनाला ७९ जोप जोपा जोप्य ४ ज ज्ञातधर्मकथा २ ज्ञाताधर्मकथा २०१ ज्येष्ठ B૬૪ ज्येष्ठ ૨૬૪ ज्येा १२९ | ज्येष्ठा १२९ ज्वाला २६१ ज्येष्ठ ९० ज्योतिष २६२ ज्योतिप्फा ૨૬૨ ज्योतिप्मती १७८ ज्योस्स्मा ०६२ ज्योत्स्नी ३ जीरक जीरक जीरण जीर्ण जार्ण जीव जीवक जीवजीव जीवजीव जीवत्पति जीवत्पनी जीवन जीवनी जीवनीय जीवनीया जीवन्ती जीवन्ती जीचा १४५ २ ३ ३ १७१ ३ . ४४ २ २ १०३ २४२ २४२ ૨૭ ( ३९ ) का. FIO श्लोक का. ज्योतिष १.३ २६० झ. ६ प्रागति सटिनि १४९ ६ ६ २ तण्डुला तण्डुली तण्टुलीय नण्डुसेर तत् तत तनम्म् तथ्य तनु तनुन तनु तनुरह तन तनूनपान तनूनपाद् तनूरुह तन्तिढीक १११ . ३ १११ १११ ३ १५३ १९१ १५३ २ मरा मरी शहरी क्षाटा झिलिका शिल पिछिका झिलीका क्षीरुका २८८ १८८ २८८ ११३ १९२ ३ ३६९ २३७ ट. तन्तुण सन्तुनाग नन्गुण तन्त्राय तन्त्रि तन्धि तन्त्री तन्त्री टम वन ५ ३५० ११३ २ ३ सर २ १११ सटाफ २ १२२ ९८ सन्द्रि ११. तन्द्री तन्द्री नप २७ सपन सहाक तडाग मदुल ३ ( ४० ४० ) का. का. लो. १ २ तपस् तपस् तपखिन् सपुस् तप्त तम ३ ३ ३ श्लो. श. ३ तौर्या ४३ / तकुं २९५ तकुंटी ७५ तर्दू तर्दू २३ तर्प ३० तर्पणा ५. ૨૨ २४२ ३४० ३४० ३ ६ ३ तम ३ तमन्न तमस् तमस् तमस ३ ३ तमा ३३८ १७३ १७४ २७३ १४६ २७३ ३ ११६ १२६ २३४ तला तमाल ३ २ ૨ तमालपत्र तलास् तमि तमिन तमिना तमित्रा तमी तिम्पा तम्या " २ २ २ २१० तलुन २१० तलुनी तव ३३ तवन तविश तविप तविप तविपी तट ३१० तसर १९३ ताडक ३२४ ताडि तात तापन .४० तापस तापि ३२२ तापिच्छ तापिन्छ ३ तापी ११६ तामलकी م س م ه س س س س ه س مه و १२ ३५२ १५ तरणी १४७ ११९ ३ ३ ३ ३ ३ २९५ ३ . तरला तरवालिका तरि तरी तरुण तरुणी ३ १७३ R ३ १०२ १७१ A ( ४१ ) का. का. श्लोक २ ६८ ३ २ ३ तामालित तामलिप्ती सानसी ताम्बूल ताम्यूली नान्न तारका १८ २५८ २५८ १६३ ६ ०७ ३ तारका ९९ १ तारा २ ला. तिमिर तिरीट तिलकालक १९३ शिलपि तिलपेज ७४ तिलिश १५ तीन १५९ तार १५ तीर्थकर १५९ तीर्थकर १७३ तु तुर ८३ तुकालीरी १४६ तुग्धिका ४५ तुमक १४७ १७२ मुण्डक ४५ तुण्डि सुण्डिका १२२ तुण्डिकेरिका ३ २ ३ ។ ६ R ताल -१३७ १९१ .११ ताल एटि ६ ६ ३ ३ ३ ६ २ - 8 ३ २ तालि तालिका तालिका ताली ताली ताविप ताविप ताविपी तितट तित्तिर तित्तिरि तिनिश तिन्तिडिका तिन्तिडी तिन्तिदीक तिन्तिढीका तिमित १५७ १५७ २६१ २६१ २६१ ૮૨ ८१ २६१ २०६ .१७९ १७९ २ २ | तुण्डिकेरी १२ ! तुण्डिम ६३ / तुण्डिल ५८ | तुण्डी ३६५ तद ३६५ | तुन्द १६३ | तुन्दि १६६ | तुन्दिक १६६ / तुन्दिन ५४ | तुन्दिम १६६ | तुन्दिल ७८ | तुन्दिल . ३ ३ ३ ३ -७४ ३ ३ म ६ ( ४२ ) का का. का. ६ तुबर तुवरी ९४ om ३ ३ ३ २७२ १५२ १५२ तुम्बर तुम्बि तुम्बी ३ ३७ ३ ३ तुरङ्गम ३ ६ १२६ ३३८ तुर्यहल तुळा तुविस् तुवै ३ २ ३ ६ लो. श. १३ | तूष्णीम् ८२ तुण तृणता १९३ / तृतीयप्रकृति २५४ तृतीयाप्रकृति तृष १९३ तृप् ११३ तृपा २९८ तृष्णा २९८ तृष्णज् २९८ तृष्णा १२१ ते तेजसावर्तनीमुखा तेन तोकक ११२ तोत्र ३१६ तोदन २७१ | तौबर २७६ नपा धपु २७६ अपुप् ब्रपुष् ३० पुपी १३ पुसी ८२ नसर ११२ प्रस्तक १२८ ११२ त्राण १५४ त्रात ३४५ ब्रायन्ता प्रायमाणिका १३६ ३ ३ ६ ६ ३ ३ ३ ३ ३ तूण तूणा तूणी तूणीर तूद १३ १२२ । ७५ तूबर तूबरी सूर्णि ३ ३ ३ १९ ६ ६ 'सूलिका तणीक २३१ ( ४३ ) फा. शा. का मो. प्य ३ . १२९ ५५ । वन् ३ ३ ३ २०७ १९२ 1१० , एयर ग्यमा শিৰে १२९ १९० ५ २ . २ परि गरिम ६ स्वष्ट ६ ३ २ ग्यायम् ६ पिप विपि प्रिकरण्टक त्रिफट निकटु निपटुफ प्रिपट प्रिकोण पिण प्रिणता निमिय निश प्रिपिष्टप निपुटा त्रिपुरा निपुरी प्रिपुर निफन्ग प्रिय शिमामा निवन्द्रि प्रिमी निरिटप प्रिपना निवृमि EिPT मिगर ग्रीट नोटि प्रोटी परक्षीर परसीरी श्यकृत त्यमार द. २ 101 ३ ३ ३ १६४ २६९ पा . ३ ३० ३५९ १ ३ ६ ३ ०६५ ३६५ . ६ ३ दक्षाय्य दक्षिण " दक्षिणपन्ध अक्षिणम्य १५ दक्षिणीय । अक्षिपय १९१ १९१ दग्धिका दण्टाजनिक १९० दण्दुभ ४ ३ . ४ ९१ ३८ ३ ३ ३ ३ ( ४४ का. का. श्लो. ३ ३ ३ ३ दधिमण्ड धिपाज्य दन्तावल दन्तिन दन्दुभ दन्द्व लो० श. ८९ दव दवर ३९ दविष्ठ ३०४ | दवीयस् २८९ दशन २८९ दशन ૨૪૧ दशपुर ३१ दशपूर २७२ ! दशमिन दशमीस्थ ३०५ दशाङ्गुल ११२ दसती ३ ६ ६ ३ ३ २६९ २४१ प दम दमय दमुनस् दमूनस् दम्पति 8 mm s m m m २६८ १२२ २ 8 ७२ २ ३५९ दर ४ दरि १६६ १६४ ३ ब दस्ट ३ २६ दरोटर ३ ३ ३ ३ ७१ १२२ दह दाक्षाय्य दाडिम ४ दाडिम्ब दाढिका ३३७ । दाण्डाजनिक ३३७ । दात्यूह ९९ दास्याह दाप्यत दाम ८९ दामन २७३ | दामलिप्त दामा ३४२ दाय ३०५ | दायित ३५३ दार दारा ३७ | दालिम ५९ टाय ४ ३ ३१३ NAA ३ १२३ दर्भ दर्षि दक्षि दी दी दर्शक दनि दीपम ३ ३ ३ ३ ११८ ३ ३ २ १६७ १२० (४५ " का. का. श्लोक २ २ ३ ३ २ १ ५७ २ २ ३ ३ ३ ३०४ २३४ . ३ ३ ३ ९८ २८१ २८१ ६ २ २ ३ ३ ३ ३ २१९ २२० १२७ ३ ૨ २ श्लो. श. ३५१ | दिवोकस् ३५२ | दिवौकस् ३०३ | दिश् ३०३ / दिशा ३५१ / दीदिवि ३५२ | दोधीपाज्य १४१ दीप १४१ दीपवृक्ष दीर्घकोशा ७६ | दर्घिकोपा १ हुपमा १२८ दुकूल दुगुल १२७ | दुडि १२७ दुमल ६५ | दुरोदर १/ दुर्गति ५३ / दुर्गा ५८ | दुर्गमा १ | दुर्नामा २८ | दुनामन् ५७ | दुनोत्री ७ | दुर्भनस् २८ | दुलि ५८ | दुली २८ दुलूपी ६ | दुष्प्रर्पणी ३० | दुष्प्रधर्पिणी ९९ | दुहित दूडम दूडाभ दूति ९९ ३ दाश दाशी दाशेर दाशेरक दास दासी दासेय दासेर दिण्डीर दित दिदिति दिधिषु विधिपू दिधीपु दिधीपू दिमि दिव् दिव् दिव् दिव दिव दिव दिव पृथिवी दिवन् दिवस् दिवस दिवस्पृथिवी दिवा दिवा दिवामध्य दिवि दिविमणि ३ २ ८२ ६ २ ८२ २८१ २ २८१ ६ ३ ३७१ ६ ३६७ १६५ १६५ १३८ ९५ ३ ३ १ ३ ३ १२५ ( ४६ ) का. श्लोक का. सो. २ ३५ १९१ ३ ३ १६७ १९४ १९५ ३ दूपिका दूपी दूषीका छकाण दृछाण इति श दीपा दीपा दोपा दोहद दौहित्र दौहित्रायणक १९ ३ ६ ३ ३ ३ १०१ १३६ १३९ १३९ १९ ३ ६ इगतप दृश् हशद ३ २ २ ३ ३ ४४ चावापृथिवी १५८ घु यु १५८ यु १५८ घु धु १०२ | धुति १०२ घुद् ९५ | घुमणि २ ३७ ३५ ९९ ६ २ २ ३ । घुस् ३ २ ५३ ३ ३ रशि एपद् दृष्टिपात दृष्टिवाद देवकी देवता देवताडी देवन् देवर देवविद् देवविशा देवसहा देव देवकी दैवत देवि दोड दोर दोल दोला दोप ११५ ११५ ३ ३ १४७ घुस् १४६ घो घो ११२ धोत ११२ द्योतन २२४ द्रगड १५६ इकट ९५ दङ्ग २ ३५५ | मिड ३४१ द्रव द्रवन्ती ३४१ द्रविड ७० वाक् द्राक्षा ३ । ३ ३ २९३ १०१ १६ ९६ १९५ ६ ६ -- ३३ ( ४७ ) का. का. छो. ३ ३ ३ द्वातिका द्रिक २९६ २ ३२ ६ २ २ ३ ३ ઉપર दुषण दुषण दुधन दुधन शो. २४ । द्विज १६४ द्विजन्मन् १९ द्विजाति १२२ द्वितय ९. द्विपद २८. | द्वि द्विषत् २८१ द्वीपिन् २८५ द्वीपिन १२३ / द्वेषवारक ३२३ द्वेपिन् २८५ / द्वैत ७३ द्वैती १२२ ३ ३ ३११ ४ है दुणि दुणी ३ १५१ ६ ध. ३ धतूर २ २८५ १८५ ३१२ धन ३५० दुमल दुहिण देकाण द्रोण होण द्रोणकाक द्रोणि द्रोणी द्रोण बाणिक ३ ३ १७ ३ ३२३ धनक धनिष्ठा धनीयक घनु ३ १६२ २२ २२ 44 २ ३ २७२ ६ द्वय ६ ३ १६२ ३ ३ द्वास्थित द्वास्थितदर्शक बास्थितदर्शिन् बार धनुष्पट धनुष्यट २४७ धनू २४८ धन्या २४७ धन्याक २४७ ४४ | धन्वन् ४४ धन्वयवासक २८ धन्वयास ३ ३ ३ ३ ३ २७२ २१४ २१३ (४८ ) श. का. लो० श. का. श्लो. २ २१४ धुरन्धर ९३ १९४ | धुरीण ३ २६२ धन्वयास धन्विन् धमनि धर घराण धरणी धरयित्री ६९ / धुर्य ३ धुवका ३ धुवित्र on: ३ ૬૯ २३५ १८४ १८४ १८४ ६९ . धुस्तूर ६ ७ ३ ३ ६ ६ ९५ ३ धूपायित १२८ धूपित २३५ / धूममहिपी २९२ / धूमरी धूमल धूमिका ५६ १८ ३ ६ धरित्री धर्म धर्मधरीमन् घर्पणी धवित्र धाटी धानयक धान्य धान्यक धाम धामन् धामन् धार धारा धात धार्तराष्ट्र धियाज धी धीदा धीवरी शुत ३४ धुरीण ९९ ३ २६२ ३ IEEEEEEE ३ धूर्त ३४ / धूर्वी ३२५ / धूलि धूली ९९ धूस्तूर २६९ एतराष्ट्र १२१ १२१ धृष्ण ३५२ धष्णि कृष्ण ६९ धेनु १०० धेनुका धोरण २६२ | धौरित १८४ १८४ १५२ ૬ ६५ ३ ३ ३ ६ ६ २९० २९० A ३ २९९ (४९ " का. श्लो० श. का. लो० नखर ३ २ धौरितक धौरेय धौरेयक धौर्य नगौक ६ २४ ३४४ ३४४ १५ ३३७ धमान ध्यान ३०६ नग नगरी ३०० ५९ | नगौकस् १२७ नप्त १२७ नम्नहु १९५ नमहू ३१२ नामा ३१२ नन्नाट २ ३ ३ ३ ध्यामन् ध्राक्षा ध्रुव ध्रुवक ध्रुषका वंसकला १३२ १५ १३१ ६० ननिका ३ ६ ६ ३ ३ १२. २५८ नचे नट ४ २६७ नट २ २.१ २७५ ११२ २२७ २७३ ध्वज नटन नटी ३ ३ ध्वजप ध्वनि ध्वजिन् ध्वनि भवाजि ३ ३ २५७ ३३५ २० ६ ३ २५७ नडकीय नवृत् नद्दल नदीप्ण नधी ६ ध्वान ६ ३ ३ ३४४ ३ ६ ३ नकिर नकिस् ३ १४७ ६ ८५ २ नकुल नकुली नक -८७ ११४ ननान्ह ११५ नन्दनी ३३७ / नन्द्रयन्ती नन्दया ३६ | नन्दि २२४ नन्दिन् ३६ | नन्दिनी १.१ नन्दीश नत नप्त्री २ ८७ ३ ८५ ८७ नक्कम् वक्तम् नका ६ ३ २ १३९ १३९ ३ नस ३ ( ५० ) का. का लो. २ २ ३ नय मर २ ३ २८ ११४ मरवाहण मरवाहन नरायण नर्तन ११ १३८ है ३ ३ ०६१ लो. श. नाडिका २५५ नाडी नाही ३ नाद माद नानान्द्र मानान्द्रायण नामि २७१ / नामि २२७ | नामिजन्मन् ४६ नाभिभू नाभी नामन् ४६ / नामधेय नार ४७ नारक नारकक ३०५ नारकीय नारायण नायझ १६१ मली नव मधमालिक द २ ८९ २ नवीन न ६ ६ ६ ३ ११ ५ ४ १ मसा मस्तित मस्तोत मस्ना मस्या मस्पोक्ष महि ३ ३ १६४ माल ६ महिकिम् १०७ १०७ व २४९ १८६ २४० २८ ६ १४१ माटेप माटेर भाव्य ३ ३ १८६ १८६ नालिका नाटिकर नालिकेरि मालिकेरी नालिकेल नाली नाली नाशिका नासा ११२ मानि माहि १ २८ २४० १६१ ३ ३ ३ ( ५१ ) का. लो० का. २२५ ३ ३ ३ ६ ६ २ ११० ६ २१ ६ ६ १ श्लो श. १६१ निचोली २९२ नित्यदा ५२ | नित्यम् निदेश निनद ११ निनाद निपठ २० निपाठ निमय ७४ | निमितविद् निमेष ८२ निमीश्वर ३६ नियामक निरगल ३ ६ ३ ३ ३ ३१९ ३ २ २७ २ ६ ३२२ ३ ६ ३ ७९ / निर्गुण्ठी १७४ १७४ नासिका नासीर निःश्रेणि नि.श्रेणी नि:शेष निःश्रेयस निःसन निःस्वन निकष निकपा निकसा निकाम निकाय निकाय निकार निकुञ्ज निक्कुट निकण निकाण निखर्व निखषा निखिल निगर निगल निषण्ड निघस निचिकी निघुर निचुल निचुल निचुलक निचोल नियोलक १०४ ६ ६ ६ R निर्गुण्डा १२४ १३० निर्गुण्डी २० निर्घण्टु निर्घोष २० निर्मर निर्देश निर्भर २९५ निर्य २९५ नियम १०४ निलंयनी २० १११ ११० २ २ ३ ४ ३२२ १४३ २४३ २ ६२ / निलयनी ३ १०८ ४ ३ ३११ निर्वपण १७० निर्वाद २२५ निर्वापण १७. निर्वासन २२५ / निर्वीरा २२५ | निहाद १२५ | निलय ३ ३ ३ २२ ૧૨૨ ३ ६ ३ R ( ५२ । श. का. का. लो. ३११ ३ ४ ९० ३ नीला २७७ २ लो. श. नीचीकी २१८ भीड ३५ मीर २२० ३३ / नीलाहु ३३ / नीति नीवि १०१ नीवी नीवी नीवृत् २७७ २ २२१ ६ ३ ३ ३ ३ ६ ३१९ २२१ ३१९ १२ १०३ २ नुकम् ६ ६ ६ ५२ ५२ नुवै निवसथ निवसन निवास निवृत निश् निशा निशात निशि निशित निशीथ निशीथिनी निशीथ्या निधेणि निश्रेणी निपा निपादि निपादिन निष्कटा निष्कटि निष्कला निष्फली निधान निष्ठुर निव निष्ठधूत निपूण निष्णात निसर्ग निस्कह निस्ताव निस्वान नीच नीचिका २७६ २६६ | नूतन १०३ ३ ३ ३ ६ ७२ mr or २ १११ नृपति ३ ३ २३७ १५ १५ w न २०८ नृचक्षस् १३२ नृत्त १३३ नृप ४२ नेतृ नेत्र नेदिए ६ नेपाली नेमि ६ नेमि १३० नेमि ३६ नेमिन १९ | नेमिन् नेमी ३११ नेमी ३ ३ ६ ३ २६० ६ ६ ६ २६० १६५ .

( ५३ ) का. श्लो श. का. श्लोक ३०० श. पञ्चाली पट ३ ३ ૫૨ २१८ २१९ ४९ पट ३११ ८४ पट पटचर ३ नैचिक नीचकी नचिकी नेपाली नैमित्त नैमित्तिक मेय नो नोचेत् नोहि पटल ३ ३ ३ ६ पटाक पटी ३ ३ १०७ २९ ४९ १५७ २१९ २६६ २६६ २४ ६ १०७ १०७ ६ ६ २११ न्यकार ३ ३ ६९ २५५ ३ न्याय २८३ २११ ३२० ३ ७७ न्युब्ज न्वे पटु पटोल पद्दन पहिन् पटिश पट्टी पण पणस पणाहना पण्ड पण्याङ्गना पत् पतग ६ ११२ ३ प. ३ ३ ३ ३ १३. १५२ १३. पक १३९ ४१ ३४६ पकण पक्ष पक्षन् पक्षस् पक्षिणी पक्षिणी पक्षी पक्वज पकजन्मन् ३४७ ३४३ १०१ ३४४ ३४४ २०१ ३११ "" or m M" ६ २ पतङ्ग पतङ्गक पताल पतञ्जलि पतत् पतन्त्र पतन्त्र पतग्रह पतग्राह पताका २४४ २४४ २४४ २४४ ३ , परुह ३५६ २३० २३. २५७ न ३ norm" ३ पज्ज ३३४ / पति पतित ६ पञ्चाल ( ५४ ) का. सो. का सो. पत्तन पनि परिनन् शः पदातिक पदायता पह ३ ३४७ ३४३ ३ १.८ पभाट १९८ ६ ३ पनस पन्थान R ३ ३ २०१ २७९ १ ३ पत्रक पत्रकाहला पन्नग पत्रपाल पत्रपालिका पत्रमनि पत्रमारी पत्रलता पत्रलेखा पत्रवल्लरी पत्रवल्लि पत्रशबर पत्राहुली पथ पधि पथिक २१२ २१० २१२ २१२ ६ ३ पाद्धा पया पर परगेहस्था परमेष्ठ परमछिन् परमेछिन् परवत् परवश ३ ३ है ६ ३ ३ २९७ ४१ १२४ ८९ ८८ २१२ १४ १४ ३ २१२ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ६ ३ ३ पथिन् ५ २८२ २८१ २९३ ४९ ६० २९४ १२९ ४९ ३ परशुराम ३१ परवध १०५ परखध पराजित १८६ परात पराभव ३३ पराभूत १०८ परामर्श परारितन ३४० परारिन्तन १०० पराध्य परिकर्मन् परिग्रह १८६ परिदान १०८ परिपन्थक १०८ पारिपन्थिन् पद् पद पद पदक पद्ग पदस्वरा पदन्त पदवि पदवी पदा पदाजिक पदाति ६ ६ ६ ६ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ १९८ २५६ ३२० २५२ २५२ ३ ( ५५ ) का. का. श्लो. १४६ ६ ६ १२४ १२४ ३ ३ ३ ३ ३ ६ श्लो. श. ८२ पर्णक ४२ | पर्णल २४० पर्णिल ३४५ | पट २४५ | पर्यत ६८ | पयंत २६४ | पर्यन्य ८४ पर्यस्ति ५० पर्यस्तिका १६ पर्येपण १०८ पर्यपणा १०६ पर्थ १६९ पबंध १४ पर्पद् १२६ पल २२६ २३० ५५ २२६ २२५ २ ny m in m m m m m mr ar १०७ ૧૮૨ श. परिपाटि परिपाटी परिपेलव परिवह परिवहण परिभव परिभूत परिरम्भ परिवत्सर परिवसय परिवाद परिवाह परिव्याध परिव्रज्या परिश्रम परिश्रुत् परिश्रुद् परिपद् परिस्तोम परिनुत् परिसुद् परिहार्य परिहास परीभाव परीरम्भ परीवाह परीहास परुत्तन २८२ *** 8 १८७ ३ ३३६ २ ३ ३ ३ ३ ३ २५९ २३३ २३३ १८७ ३ २२६ ३ ३ ८४ पलङ्कशा पलकपा पलल पललज्वर पलाग्नि पलालक पलाश पलिय ३ ८४ ३३६ २१४ ३ ३ ३ ३ ६ २५९ १० ૨૮૨ १४८ ३ ६८ ८४ ६ ३ ३ २२६ २३० १७ पल्यक्ष ३ १४८ [ पलि ४८ ६ ६ ६ ८९ परुन ४८ ६ पल्ली पव पवन पवन पवमान ६ ८९ परुन्तन परेत परेत ३ १ ५६ ) शो० का डा. का. ११९ पाटला पाटलि है ६ ३ ३ ३९ १३४ १३४ ६ १६८ १६८ १५२ १५ २५३ २५४ १५२ १५ ३ ६ पाण्ड पाण्डर पाण्डव पाण्डवायन पाण्डे पाण्ड पाण्डर पाति ५७ ६ ६ श. पवि पवि पवित्र पशुक्रिया पशुधर्म पश्चात्ताप पश्चानुपर्विन पश्चाभिमुख पश्चा पश्चिम पश्चिमानुपूर्विन पश्चिमाभिमुख पश्चिमा पसस् पस्य पांशु पांशुला पांसु पांसुला पाक २ ३ ६ ६ ३ य १५ ६ ५६ पात्र ६ ६ १६ १३१ ६८ ૬૦ ६८ १८६ १८६ २१७ ३४३ २१७ २१८ २४५ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ पान ५७ पात्रक १३९ पात्री ३५ पाव २३ पाद १२९ | पादकीलिका २३ पादज? १२९ | पादनालिका ३ / पादपालिका ३५४ | पादपीठ पादरक्षण पादरथी ३ | पादवीथी पादशीली ११. पादाजिक पादात पादात्विक १०४ पादातिक ११४ ] पादुका २८ पादू २५० पान्य ३ ३ ३ ३ पाककृष्णफल पाकाढिफलकृष्ण पाकिमन् पाचन पाचनक पाञ्चाल पाञ्चाली पाद पाट पाटच्चर पाटलशाला ३४३ २१७ ३ ३ ३ ३ ६ ६ ३ mmm १०८ १०८ ३४३ ૨૪૨ १०५ ( ५७ " का. श्लो. श. का. ६ पाप ६ ६ ५२ १२३ ४ पाप्मन् पामन् पामन ३ ६ पामर पामर ३ ३ ३ ३ ३९ ९९ ७२ ६ ७२ २९१ ६ ६ १७ ३ ३ ४ १७८ १५४ ভ০ श्लो० श. पालाश पालि ८७ पालिन्द ८२ पाली ८२ पावन पाशक ८७ पाशाण २९ पाचात्य पाषाण ८. पिक्क ३६४ पिङ्ग २७१ पिङ्गल २७१ पिचण्ड ३६४ पिचव्य ९७ पिचिण्ड ३६. | पिचु ९७ | पिचुतूल १२३ | पिचुमन्द ३१९ | पिचुमर्द ५२ पिच्छ पिन्छ ८२ पिट पिटक २१४ पिटक ३१९ पिटका पिटक्या १२१ पिटाक्या ६ पिठर ८१ पिण्डी ८१ पिण्डीतक ९६ पिण्डीर १८९ | पितृगृह १५४ पामा पार पारत पारद पारपत पारश्वध पारश्वधिक पारापत पारापार पारावत पारावार पारिन्द पारिन्द्र- पारिप्लव पारिपद पारिषद्य पारिपथ पारिहार्य पारीन्द्र पारु पाली पार्श्वनाथ, . १५३ १५३ ४ ६ ३४६ २ ८९ ३ ३ ३ ३ २९ २ ६ ६ ६ २९ ५९ पार्षद . २ २ ३ पार्पद्य पार्षद पालकी ९८ ( ५८ ) का. श्लो. श. का. लो० ३ ३५४ ३ २०८ २०५ ३ पुक्कस १४० पुट ३४४ पुटा २६८ पुण्डर्य १४० पुत् ९४ पुत्कस १४० पुत्रिका ३४० पुत्रिली ३४० पुन पुनर पुनर १४. पुनर्नव ३ १ ११५ ३५४ ५२ ३ ३ ९८ ३ ६ ६ રે ३ १७२ १६१ | पुनर्भव ८३ | पुन' TO पितृवन पितृष्वमेय पित्सत् पिन पिप्परी पिप्पल पिप्पल पिप्पल पिप्पलक पिप्पला पिप्पली पिप्पली पियाल पिल्ल पिशुन पिष्टप पिष्टपाकमृद पिष्टपुष्ट पीत पीसक पीततण्डला पीतन पतिनक पीति पातिका पीतिन् पयूिप पीलक पावन पविर पीशीकोश R ३ ६ ३०५ १ पुर.सर ५३ पुरतस् पुरन्नि ४ ३ १३८ २४ २४ १०९ ९५ ११९ ११९ ३ ६ ६ ३ ६ ३ ९५ ४७ ३५६ पुरस् २०२ पुरस्ताव पुराण २९८ पुरातन २१९ | पुरि २९८ | पुरिन् ३ ६ ६ ४५ २४ ३ ६ २२ २८२ पुरुप ३ १ ३ ६ ३ ७२ पुरोग ३४८ पुरोगम १५५ पुरोगामिन् ३ ३ ३२ १०९ १०९ ६ ३ ( ५९ ) का का. श्लो. श० पुरोग ३ ६ ३ ६ ६ पुलक २ ३१ श्लो. २४८ पूरित १२. पूरुप ३४ / पूर्ण १२० | पूर्त १ पूर्वेगुस् ९९ | पूलिका ३५४ पृचीप ३५५ पृथक २६७ पृथ पृथवी ३२८ पृथा ३ ४ ३ ३ ३ ६२ ६ ७६ / पृथिवी ३ ६० २२५ ६ ३४ ३ ६ ३ पुलिन पुलिन्द पुलिन्द्र पुष्कर पुष्प पुप्प पुष्पक पुष्पक पुष्पकेतु पुष्पदन्त पुप्पढामन् पुष्पदामा पुष्परथ पुष्पल पुष्पलक पुष्पवती पुप्पवन्त पुष्पिता पूजा पूज्या पूत पूनिक पूतीक पूर पूपक ३ ३ २२५ ६ ६ ३२७ १०८ ३२७ ३ पृथु ८१ पृथ २५ १०८ २०९ | पृथ्वी २५० पृथ्वी पृपत् ३१२ | पृषत् १३२ | पृषत २५ पृपत १३२ | पृपति ७२ पृषक पृष्ठ ३९ पृष्णि पृष्णि १५७ | पृस्लि पेचकि ४१ पेचिल पेट १८० पेटक २७४ ३ ३ ३ ६ ३ १७७ १० २ ३ ३ ३ ३ ३ २८९ २८९ २५ पूपली पूरक ४ ( ५८ . का. का. श्लो० ३५४ ५३ ३ ४ २०८ ३ २०५ २७४ लो० पुक्कस १४० पुट ३४४ पुटा २६८ | पुण्डर्य १४० ३४. पुष्कम १४० पुत्रिका ३४० | पुत्रिली ३४० पुन पुनर पुनर १४. | पुनर्नव ३ १ ६ ११५ ३५४ ३ ३ ३ ३ ३ ६ ९० ३ ३ ३ १६१ | पुनर्भव ८३ | पुनर्भू १७२ २४ पितृवन पितृष्वमेय पित्सत् पिनद्ध पिप्परी पिप्पल पिप्पल पिप्पल पिप्पलक पिप्पला पिप्पली पिप्पली पियाल पिल्ल पिशुन पिष्टप पिष्टपाकभृत् पिष्टपूट पति पतिक पीततण्डुला पीतन पतिनक पीति पातिका पीतिन् पयूिप पालक पीवन पविर पीशीकोश ६ ४ २४ 0. ९५ ३ ६ ६ ११९ ३ ३ १ ૬૨ पुर.सर ४३ पुरतस् पुरन्ध्र पुरन्ध्री २५६ | पुरस् २०२ पुरस्तात् १८७ पुराण २९८ पुरातन ३१९ | पुरि २९८ | पुरिन् ९५ ६ ६ ४७ २४ ९९ ६ २८२ पुरुप ३ १ ६ ३२ ३ ७२ | पुरोग ३४८ | पुरोगम १५५ | पुरोगामिन् ३ ३ ६ R १०९ ( ५९ ) का. का. वो. पुरो ३ ६ ३ ३ ६ ur ६६ ६६ २ ६ ३ ३ ३ ६२ ९३ ३ ६ १ १ ३ २२५ ४ २ ६ श्रो. २० २४८ पूरित १२० पूरप ३४ / पूर्ण १२० | पूर्त १ पूर्वेद्युस् ९९ | पुलिका ३५४ | पृचीप ३५५ पृथक २६७ पृथज ८१ पृथवी ०८ पृशा ७६ | पृथिवी पृथु पृथु पृथु पृथुल २०९ पृथ्वी २५८ पृथ्वी ३१२ पृपत् ३१२ | पृपत् १३२ / पृषत १५ पृपत १३२ | पृपति ७२ पत्क पृष्ट ३९ / पिण १५७ / पृष्णि १५७ । पृस्ति पेचकि पेचिल पेट पुलप पुलिन पुलिन्द पुलिन्द्र पुष्कर पुष्प पुप्प पुष्पक पुप्पक पुष्पकेतु पुष्पदन्त पुष्पहामन् पुष्परामा पुष्परथ पुष्पल पुष्पलक पुग्पवती पुष्पवन्त पुष्पिता पूजा पूज्या पूत पूनिक पूतीक s ३ ३ ५ २२५ ३ ६ ६ ३२७ १०८ ३२७ ३ ३ २७४ ३ ३ ६ ३ ३ ३ २८९ २५ पूपक पूपली पूरक ६ ४ १ १८० पेटक ( ६० ) का श्लो० श. का. ६ ३ २७ २१ ३० ६ ३ २९५ ३ ३ ४९ ४९ पेटक पेदिक पेटा पेडा पेयूप पेरु पेल पेलक पेशी पैतृप्वनीय पोगण्ड पोटा पोलिका पोपथिप्नु पौण्डूक पौत्र पौत्रायण पौनसंव पीनर्भवायण पौरोगव पौर्णमासी श्लो. २५ प्रखर ५४ प्रखल ५४ प्रख्यस प्रगे ३ प्रन प्रप्रह १८४ प्रघण १६४ प्रघन ३४८ प्रघाण १४. प्रधान प्रसित १३१ प्रङ्कोलित प्रचक्षस् ३४९ प्रचार २७४ | प्रच्छर्दिका १३७ प्रजाता प्रज्ञ १३८ प्रज्ञक १३८ प्रज्ञा २४८ प्रतु ४१ प्रधान ३ ३ ३ ६९ २१ ३० १२५ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ १२५ ३ ३ २ ३४७ ३ ११ प्रण ४७ ३ ४१ प्रणाल प्रतति १२६ पौली पौप्कर पीप्पक प्याट् प्रकर प्रतन ४७ ६ प्रतपन्न ३ प्रकाम ६ R ३ ३ ३ ३ ३ प्रतल ८२ | प्रतिकर्मन् प्रतिग्रह २४ प्रतिग्रह २४ प्रतिमाह ३०१ | प्रतिताली प्रक्रम प्रकण भकाण २४५ ૧૭૨ १९८ २३० २५६ २३० ४६ ६ ( ६१ ) की. का. लो २ ३ २ २ २ २३४ २ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३१ १२१ ६ ६ ३ ८ २९० ३ ३ ६ ३ ३ ३ २९० रा. प्रतिदान प्रतिदिवन् प्रतिपत् प्रतिपत्ति प्रतिभू प्रतिमा प्रतिमान प्राविमुक्त प्रतिलोम प्रतिवसथ प्रतिविषा प्रतिश्या प्रतिश्याय प्रतिश्रव प्रतिश्रुत प्रतिसीरिका प्रतिसूर्य प्रतिसूर्यशयानक प्रतिहार प्रतिहार प्रतिहास प्रतक्ष्यि प्रतीचीन प्रतीर प्रतीहार प्रतहिास प्रतोद २०५ ६ ३ श्लोक श. ३२० | प्रत्यूप २८ | प्रदिर १२१ प्रदीप १२१ प्रदेश ३२५ | प्रदेशन ६१ | प्रदेशनी ६१ प्रदेशिका २६८ प्रदेशिनी ६२ प्रद्योतन प्रद्राच २३३ प्रधन प्रधान ९१ प्रम प्रनालिका ७५ | प्रपुण्डरीक २२७ प्रपुनाड ३३५ प्रपुचट प्रपुबाट २४७ प्रपुन्जाड ३४० प्रफुल ७१ प्रभविष्णु प्रभा प्रभु २४७ प्रभूष्णु ११९ प्रमद ३३३ प्रमदवन ४८ प्रमदावन प्रमुख प्रमृत प्रमोद प्रयाण १९९ १९८ १९८ १९९ १३३ ३ ३ ३ ३ १०२ ६ ३ ३ १६ १०२ १२४ १२२ १२२ ३ ६ २ ६ १ प्रत्यच प्रत्यन् प्रत्याख्यात प्रत्युपस् १२४ २८४ ३ ( ६२ ) शा का. का. ३ प्रवग प्रवन प्रवर प्रवर श्लो. ३४१ ३४१ २२८ ३ ३ ३ ६ ६ ३ ३ ३ ३ ३९ १११ ३९ ३ १२५ लो० रा. ३२५ प्रसेन ३२५ | प्रसेवक २०० प्रस्तर ४. प्रस्मृत प्रस्त्रच २९६ प्रस्रवण २२ प्रस्ताव ३५५ प्रहर्ष २२७ प्राक् २२७ प्राकार प्राग्घुण १४ | प्राघूर्गक ८५ प्राङ्गण प्राच प्राच प्राचीन प्राचीन ३ ३ प्रवहण प्रवारण प्रवामन प्रवेणि प्रवेणि प्रवेणी प्रवेट प्रज्या प्रशर प्रशस्त प्रक्षि प्रत्रय प्रह २९ ३ ३ १ B १०९ ६ २ ५९ ६ २ ३० प्रय ६ १२४ १२५ R प्राजरहा ३०५ | प्राजयी २८५ प्राज्ञ २८४ प्राज्ञी प्रान्जल ३ ३ ३ ६ ३ १२५ २४ २ प्राण ६ ३ प्रवाट् प्रसरण प्रसरणा प्रसन्य प्रसाद प्रसादन प्रसार प्रसारणी प्रसारणी प्रसूत प्रसूतक प्रसून प्रसुत प्रकृति ६ ३ ३ ४ १९८ ३ प्राण २८५ | प्राविहारिक २८४ प्रातुन्नाटक २४१ प्रादेश १३३ | प्रादेशन १३३ | प्रापीणक १३३ प्रामर १७५ पायश्चित्त १७५ प्रायश्चित्त ३१ ३ ३ ३ ३५३ am ( ६३ ) TO का लो० श. का. श्लो० ३ २२. वग ३०४ २ ४ ३२४ ३ प्रावृत प्रावृपा प्राश प्रास प्रासक प्रिय प्रिया मियाल प्रीण ३ ३ ३ २८१ एवम २८१ ९९ | प्लिहन १२१ प्लीहन् १२१ प्लीहा १६१ ४७ ३ ३ ३ १८० ६ व ६ फ. २६३ | फक्षिका २६३ फट ३४२ ३४२ ६ फण ६ ६९ फनस २७८ ३ फरक २३ १ ३ ३ ३ ३ २७८ ३ प्रेक प्रेङ्का प्रेवा प्रेखित प्रेड्डोलन प्रेत प्रेत प्रेतगृह प्रेतवन प्रेयस् प्रेयसी प्रेष्ट प्रेष्टा प्रेष्ठ प्रेष्ठा प्रोष्ट प्रोष्टपद प्रोष्ठपदा प्रोष्ठी ६३ ३३ १२१ १२० १२१ १७२ ३ ३ ३ ३ ३ ३ फलक फलवत् १२५ १७९ १२५ २५ १२१ १२० ३६० ४६ १९ ३६८ २४० ३७१ ३७१ फलाध्यक्ष फलिन् फलिन फलिनी फली फल्गुन २ ६ १२२ ३ ४४ १२२ ६ ३ फाल ३३२ ४३ वग फाल्गुन २१ ( ६४ ) का. शों का. श्लो. २४३ ४४ ६ फाल्गुन फाल्गुनिक बलदेव बलभद्रिका २३१ ९५ २ १३३ बलिन् बलिंश ३ १३८ १९२ ३ ३ फेरण्ड फरक फेह फेला फेलि ३२२ बहल ३९२ | पहिर ६ ११३ ३२ ५५ ३ ६३ । बहुकर बहुकरा बहुकरी - ४ व . ૨ ३ ६ . घक धक बकोट घडिश पदरि घदरी ३२ १६ ३२ १३ ६ ३ ३ २ ३ २६९ २४४ ३ २४४ ६ ६ बन्धु बन्धुर धर्कर वर्करी परा बरी १७७ ३५८ । बहुल ३५८ बहुला २५२ बहूल बाडिश १५१ चाणपुत्रिका याणवार १५१ बाताम ४५ बादाम ३१४ बाध बाधा बान्धकेय २६४ बान्धकिनेय २२८ घाघव ११२ धार २४९ बारवाण बाल ९५ | वालिमन् घालिश २३९ धारिश ६ ३ १४१ ३ ३ यहि पुष्प यहि-शुप्मन् १५१ ४४ २६९ यहिण यहिन् घल ३४९ ३ ३ २ ३ ३ है ३ ३ ( ६५ ) का. श्लोक का. २१४ ३ ९९ १४० १४. ३ ३ श्लोक श. ३ बोधनी २२४ बोधि २२५/ बोधि १६७ | बोधिदुम १६७ ब्रह्मन् १६७ ब्राह्मण ३३७ | ब्राह्मणयष्टिका ६० ब्राह्मणी ६० १७३ ३ ३ २९६ २९६ २१५ २१५ ३ २ २ भ. श बाल्य बाष्पिका बाप्पीका बाह बाहा बाहु बिडाल बिडोजस् विडोजस् बिन्दु बिभीतक बिभेदक बिल्व बिल्वी विसकण्टिका बिसकण्ठिका बीजक बीजकोशिका बीजरुहा बीभत्स बीभत्सु ३ ३ ३ भकाल भक्ष्यकर भक्ष्यकार भग भगाल भगिनी ३.४६ ३४६ ५ १७१ १४५ १४५ ३५८ ३५८ ३३७ १३९ १२४ २४३ २४३ ३ ३ ३ भङ्ग ६ ३ ३ ९७ १८९ १३४ १३४ १९९ -२३५ १२१ ३४७ ३५८ ९९ बुक बुध बुध बुधित ३ भगा भट्ट भट्टारक भण्डिर भण्डिरी भण्डिल भण्डिवाहिन भण्डी भण्डी भण्डीर भण्डार भण्डारी ६ २ ६ ३ ६ ३ २६७ ६ १२८ १४८ १४८ बुपा घुसा का. लो. श. रा. का. २७४ १ ६ २ ३ ३२१ भद्र भद्र भद्रकपिल भद्रकाली भद्रकृत भद्रवला मद्यव मद्रास भन्द्र ३३ भर ५ भलि भल्लुक ८३ भल्लू भचिक २४१ भचिन् १५० भविष्णु ९५ भन्य १५ भपक भपण ११८ भपद् १८ भमद् २२६ ३ २ १ ३१६ ६ भन्द्र भय ३ १५६ ३ ३ ३ २५५ ६ २ ३ ३ २५५ ३ २४१ ६ ३ ६ २५५ ३६५ ४४ ३ ३ ३ भर भर भर भरत भरत भरतपुचक भरथ भरद्वाज भरुजा गरुजी भल्ड भरूट भरूड भग भग भर्य भर्म भर्मण्या भर्मन् भर्मन् भलरी ३१५ ३१५ ३१५ ३ भागधेय भागधंय भागधेयी भाग्य भालीन भाण्डिक भाण्डिभिद् भाण्डीर भाण्डीरी भाद्र भाद्रपद भानु भार भारत भारद्वाज भारयष्टिका भारवाह ३४७ ६८ २६७ २३६ ४६ ३ १७ १३० ३६५ १७ ७८ ३ ३ ( ६७ ) श. का. श्लोक का. लो० ३ १ २ २ ३ श. भी भीक भीति भीम भीम २ ११८ ११९ ३ १९ ३ १ १९ भीरुक भीम भीष्म २ १० ११९ १६८ २ ३ २ २ ३ ३ भारवाह भार्ग भाटूक भाल्लुक भाल्लूक भावित भाविन् भावुक भाप भास् भास भास भासन्त भासयन्त भिक्षुकी भिक्षुणी भित्तिका भिदा मिदि भिदिर भिदु मिदुर भिम्भरा भिम्भरा भिया भिप भिपज् भिपज भिष्णज मिस्सटा भिस्सा भिस्साटा ३३८ १६७ १६९ ६ | भुजग ६ भुजह १३. भुजङ्गम १३० भुजा ४२ मुर्ज ७४ भुवन ६५ भुवन ६५ मुविस् ६५ भू ६५ भूघन भूच्छाय R १ ३ २ १५३ ३९ ६ २ ११८ भूधर ६९ ६९ ३ ३ ३ ३ ३ ૨૩૭ ३ ९३ ९३ | भूपति भूपाल भूमि भूम्यामलकी भूयस् १ ३ ३ ३२ ३ .

~ का. सो. .श. का ६ ८८ ६ शो. श. ३२ । भ्रान्ति ३.२ । भ्रुकुंसक ३२३ भृकुटि २ ६३० १६० ३ २ सूयिष्ठ भूरिमाय भूरिमायु भूर्ज भूष्णु भृकुस भृकुटि १६९ : भूकूस ३३ । अकुटि १३१ | भ्रूखण ३ ३ १६० २०६ ३ २६७ म. ४ भृङ्गरज भृजरजस् भृङ्गारिटि ३ ८९ २ ३ ३ २३१ २ २६७ २६८ मकन्द मकरन्द मक्लन्द १८४ मन्ट ६५ | मकृतिक २७५ मकर १११ मकुर ११४ मकुष्ट मकुष्ठ २७५ महष्क मकूल मकूलक मगध १०५ मघवत् मघवन् २५४ २ ३ भृगी भेदि भर भेरा भरि भेरी भेल भेपज भैषज्य भो भोभो नसक्ला भ्रकुस प्रकुटि २५५ ३ ३ २३० २८८ ६ ३ ६ २ ३ ८८ १५५ भ्रमरक भ्रमरालक भ्रमि ३ १५५ महल मजल्य माल्या मच्छ मजन् मजन् मज्जा ९८ ३ १९१ धानुन्ध भ्रात्रीय ३ ३ १२८ १९१ ( ६९ ६९ ) पा. का. ला. मजा ४६ ३ ३ मत ३ ३ ३६६ 3 ४६ मन्तक मारि मारी मआ मञ्जिा मजीर मन्जु सी० १२८ मस्यापिट २०९ मरस्पण्डी २२९ मास्यमिद १३. मत्स्याण्डी १३० मयाप २३५ मथि २१७ | मथिन् मथुरा ४४ मद मद ३८ महना मदिरा ६५ ६६ ३ १६ ६ ६ १२४ मन्जूपा २०३ ३ ३ ३ ३ ३ मणि मणि मणि मणिक मणिबन्ध ६५ ८६ मद्र १ ६ १५ २४ मद ३ १६९ मदरी ३ मण्ड ३ १६० २८६ मण्ड मण्डल ३ २ ६ मधु १८२ मधु मधुक मधुक मधुकर २८९ मधुकृत् २८९ मधुर २८३ मधुर ११५ मधुरक ११५ मधुरा मधुरा मधुल २७ / मधुप्पील २७ मधूक ३६६. मधूरिका मण्डलक मण्डली मतज मतङ्गज मत्कुण 'मत्तकाशिनी मत्तकासिनी मत्स मत्सण्डी मत्सर मत्सरिन् 'मत्स्य २८५ २८५ २०१ १२ २०१ २६ २२१ १२ ३ ३ ६ ३ ३ ३ १६० १५९ २२१ ४ ( ७० का. लो. का. लो. २८६ १५९ १५९ ३४ मधूल मधूलक मध्य मध्यन्दिन मध्यन्दिन मन्दाह मन्दारु मन्दिर मन्दिरा मन्द्र मन्धक ६ ३१ ५९ १८० १४ मध्यम ३ ६ ६ १२६ ३ मध्यम मध्यमा मध्यमीय मध्यष्टील २५५ २५४ ३ २४८ ६ ११ २१८ ૨૫ ६ २४८ २१८ ३ दद ३ २२५ १२९ १२९ ६ १७१ मय ૫૧ मयटक १६० मयुष्ठ १७१ मयू मयूक ३ मयूख १२८ मयूर १२८ मयूर १०२ मयूर १ मयूरक १०१ | मयूरशिखा १०१ मरक १५ मरि २४७ मरिच २४७ मरीच मरुक ६६ मरुक ६५ मरुद महत ६६ मरुत ६४ | मरुदेवा १५९ मरुदेवी मरुन्माला २१७ मरुबक १५९ मरूवक २ ३ मध्या मन शिला मनस् मनसिकार मनस्कार मनाक् मनुष्य मनोजव मनोजवसक मनोरम मन्त्रि मन्त्रिन् मन्य मन्यक मन्थनि मन्थनी मन्यान मन्दर मन्दर मन्दार मन्दार मन्दार ३ ३ २४८ ३४० ११७ १२८ १ ३ २२९ २११ २११ ( ७१ ) का. का. ३ ३ श्लोक ११३ ११३ श. मर्कट मर्कट मटक मर्जिता मत मर्त्य मर्ष ३ ३ ३ २ २ २ ८१ १ मलयू मालिन मलिना ३ ६ ३ ३ ३ मल्ल २३० लो. श. महाकुल ३२५ | महाकुलीन २८४ | महाजया ४८ महानाल १ महायला १ महाबोधि १२७ महारजत १४६ | महारौदी १४२ महावीर ३८ | महास्थली ९८ महि १६४ | महिन १६४ | महिर १७६ | महिला १७६ महिप ९८ महिप्य ९८ मही २५१ | महेन्द्राणी २५२ ] महेला २५१ महेलिका २५२ महेश्वर १५४ मा १५४ मांसल १८९| माकिर १८९ माकिस् ११ मागध ३ २ ३ मल्लक मालि मल्लिका भपी ममी ६ ३१८ ३ ३ ३ २ २ ६२ ११४ ११४ ३ ३ २ ३ ६ १०७ ३ ३ ३ मपुर मसरा मसूर मसूरा मस्तक मस्तिक मस्तिष्क मस्तुलनक मह मह मह महत्पथ महस् महस् महाकाली २२ ३ ६ ६ ३ ७३ ११४ १४ २८८ २ : १ ६ ८४ माडल्य माढा मादि ३ १७ २६९ २६९ २९७ २९७ ११ माणव माणवक माणिस्य ३ ३ ६ ८६ ( ७२ ) का. लो. २ ४३ ६ ३ ३ १९८ १९८ १९८ ३ ३ म ३ ३३८ ३ ४७ २ श माणियन्ध माणिमन्य मातक मातरपितर मातरपितृ मातापितर मातुलानी मातुलानी मातुलिङ्ग मासुली मातुली मातुलनक मातृप्वयक मातृप्तस्त्रीय माधवी माधवीरता माध्यन्दिन माध्यम माध्वीक मान ३ ६ ११३ ११३ ३ २ ३ ३ २ लो. श. १ माग मागित २८९ माज १५१ मार्जन १५१ मार्जा मार्जार १२६ माजीलीय मार्जिता १८१ मार्तण्ड १२६ मातीण्ड १८३ | माण्ड १८१ | मादल १४० मार्दलीक १४० | माक १७५ | मार्पक १७५ | मार्ट ५९ माल मालक माला १२५ माला मालातृण १ मालुधान २६ माल्य २५ मापाण २५ माप्य १३२ मास् २६१ मास्म १२९ माहा २४२ माहाकुल माहिन २६१ महिया माहेप्य ३ ६ ६ r ३ २ मानस ६ १९८ १८ १९ २१० २२८ २७६ R ૨૧e २१ २१ ४२ ३ २ २ मानुष मायापिन् मायिक मापिन् मारिप मारिप भारी मास्त मास्त मार मार्ग ६ ३१० ३ १११ ३ ३ २३८ ३ ( ७३ ) का. का. श्री. २ ३ ६ १२४ १२४ २ ६ २ १ ६ ६ लो० रा. २५३ मुद १०९ मुदा ११५ | मुदिर १०९ मुनि १०९ मुनि १०९ | मुनिसुवत ११५ | मुनीन्द्र २२१ मुशली २२१ मुपल २२२ मुपली ६ श. मित्र मिथस् मिथस् मिथुन मिथुस् मिथो मिथो मिशि मिशी मिया मिप मिपी मिनि मिसि १ ६ ४ .३३३ ३ ४९ ३३३ १८५ ३३३ २७४ २७४ २ ३ मिहिर मार मुक्रय मुकुट मुकुतिक ६ २ ३ १३ २३२ | मुसली २२१ मुस्तक २३२ मुस्ता २२१ | मुहिर ६ मुहिर मुहमहुस् ३०२ मुहुरि २०८ ८९ | मुहर ९१ | मूर्छाल ३०. | मूर्षित २३१ १३४ | मूर्मिमत् १३४ मूर्धावसिक ८९ | मूभिाषिक ८९ | मूर्वा ३९ । मूर्वी १४ ३९ मूला ६ ३ ३ ३ ८४ मुकुय ३ मूर्ति ३ १५३ १५३ ३ मकर मुकुल मुक्का मुक्ताफल ३ २३९ २१४ २६० ६ ६ मुखशुभवासन मुख्य मुचिर मुण्डा २ ३ १३. भूपा ( ७४ ) का. सो. का. १९४ ६ १२ E ६ श्लोक श. ३३५ मृढीकया ३३५ ! मृदु ३३६ । मृदुल १ मे मेकल मेखल ११३ मेथि ३१३ मेद ० मूपिक भूपिका मूपिका मृपित भूपी मूपी मृकण्ड मृकण्ड १०६ ६ ६ ३ ३ ३ ૨૪ १८९ ३ ३ ३ १८९ ३३४ ३ १६ | मेढस् २०३/ मेधि ३४९ / मेन्द्र ९४ E मेह ३ ६ १०९ १५९ ११४ ३ ३ ३ ३ २ - २४ २ ६ मृग भूग मृगनाभि मृगनाभिवा मृगया मृगव्य मृगशिरम् मृगशिरा मृगित मृब्ध मृणाल मृणाल मृणाली मृतारक मृति मृत्चालक मृतिका मृत्तिका मुस्सा ३ ३ ३ २०३ ००३ मेव ३४९ । मेप ३४९ । मेह १७ मेहला मस्त्रवरण मस्त्रवरुणि १९८ मत्वावरूण १९० मन्त्रावरूणि २४८ मत्री २४८ | मत्र्य ८२ | मन्दक १२९ । मोकुल मोद मोर ८२ | मोकृलि मौकिक ८२ माकुल मौकुलि ८२ माहूर्त म्लातक ३ २४ ३०९ ३०९ ઉપર રી १४ ३५० १२४ ३४८ ३५० 8 ८ ३ ६४ मृत्ता मृत्स्ना है मृदा २१३ ( ७५ ) ० का. का. क्लो ग्लान लो. श. २१२ यवास ३८ यवासक यविष्ट म्लान ६ २१३ ३ १४५ यवीयस् १४५ या २०७ ३ ३ २०७ ३ यक्ष्म यक्ष्मन् यत यतम् यति यतिन् यथातथ ९६ २ ३ ३२ २ ३ २ ६ यद् यदि ३ ३ २ २९९ ३१० ७५ ७३ ६ 4 3 4 ३ यभन २ २ यण यष्टि यष्टिमधु यष्टिमधुक २९७ यप् या १२ याचना १२ यामा याजक याज्ञवल्क्य १०३ यातु १३४ यातुधान यादापति ३१ यादःपति ३७ | यादसापति २१७ यादसापति यानि यापक याप्य २१८ यामल २१८ यामा यामिनी २५७ याम्या २२७ याव यावक २ ९६ २ ४ ३ यमन यमनी यमराज यमराज ३ ३ ६ ९६ १४६ २०६ २ ६ २ २ २ यमानिका यमानी यवन यवनाल यवनी यवाक्य यवानिका यवानी ३६ ३६ २३३ २३४ ३ ३ ३ २१ यावक २१८ २१८ याव्य ६ ४३ २१३ यास थवास २१३ ३) का. को. FTO शो० श. २१ र . १५६ ६ ६ ३ २१ २ मुगल इतक ३ ३ ३ १३३ १३३ २३ युवनि ३ ३ ३ ३ युवती रक्षस् २८९ २८९ । रज ११६ रज ११६ रजत ३ | रजनि ४८ रजनी ३ रजस् रजम् पुदान २ ३ ३ ३ ३५ ३५ ૧૧૨ २३ १३४ १३४ १५० ४८ ३ ६ ३३३1 रति ३ ३ ६ १५१ यूष पेन योस्त्र चौगीतक योगेश चीन योदर पोषक चन्त योनि - ३ ३ ३१. स्यव्या ३३३ रथाम्रपुष्प २६६ रथिक रथिन् रधिर ३ ३ ३ ३६५ २६५ २८ ६ لم १८३ an १८३ , ३ ३ ६ १६४ ३ रमणीय ४५ चोरा दीप्ति पौपिता मीन पावर ११४ ११४ १४८ १४८ ६ ४५ ५.४ २२. HTT ३ ६ रलक ३ ३ ६ पारन ३ ३ २२. ३१ २१६ १६५ ६ २८ ३ ६निया .

( ७७ . का. लो. का. लो ३ ४८ ६ ६ ३ १६५ २९० रसन राजि राजी राटी रात्रि रात्रिचार रात्रिचर रात्री २ स्पना २३१ १६५ २१६ ३ ३ २ २ रसना रसमातृका रसा ३ राम २४० ३ है ६ ३ १५६ १९५ २३१ रसा राम रामचन्द्र २४० रसायन ३ रामभद्र २४० ३ ३ ३ ४७ रसिका रसिता ३ ३ ३ २९० २१ ४७ २ १ ३ २८३ १६ ३ २ ३ २ रस्मिक रस्या राक्षस शक्षा राज राजन् रानन् राजन् राजन्य राजवला राजयक्ष्मन् राजराज ३ ३ ३ १६५ रिक ३०१ | रिक्कम् २.१ रिक्य ७४ रिक्षा २३३ रिज २३८ रिक्षसान १२ रिरी २३८ रिश्य ३१५ रिपि '३१५ रिष्ट २४१ रिए ८६ रिटतातिन् रिष्टि १६१ रिष्ठ १६३ रिप्य १६१ नीट -१६२ रीटक ३२८ १२ ૨૬ २ ३ ३ ३ १०१ २७६ १५३ राजातन १ राजातन राजादन राजादन ३ ६ १६७ (७८) लो. । का. श का. ६ २४ रीरी ०० रक्सल श्लो ६९ रेपण रेषा ७७ रैवत ७७ / रेवतक १० रोग ९/ रोचक ३६ रोचनी ८५ रोचनी ३०१ रोचि सम ८५ २ ३ ३ १५ २ रुचि रुचि ३ ३ २३४ रुजा हमन् रोचिस् ८ रोदस् ८ रोदसि ११० रोदसी २ स्वाती रुप रुप ११७रोध ८८ रोषस् ९९ ३ ३ २१० ३ १९२ ११७ २ २ रुपज रुपती रुपा २०९ २ ६४ २०४ ८८ रोध रोमन् रोष ११० रोहिणी ११७ रोहित रोहित रोहित ७६ रोहितक रोही ३० रौद्रीका २३१ २३४ रूप्य ६ रूप २ २०४ २०५ ८४ ૨ रेखा रेचनी रेचनी रतस् रेत्र ल. ३ १९१ ३ ३ २२४ २३४ ३ रेपस् ३ ६ ६ ६ ६ ४३ । लक्ष ४३ लक्षण ३ २४० ( ७९ ) श. का. का. लो. १८ लक्षणा ३ २ १८६ ३ लागली १८४ लक्ष्मण लक्ष्मण लक्ष्मणा लक्ष्मणी ४ श्लो. श. २५३ लहरी लाक्षा १४ | लागलिन् २५० ३५३ ३५३ लाहुल ३५३ लावूक १४ लालिका ९६ लिकुच २६ ३२ लिङ्ग ३२ लिपि ११९ लिपिकर ११९ लिवि १९६ / लिविकर २९९ लुलाय १८४ लुलायु २९९ १९४ १९५ १६७ २ ३ लक्ष्मी लक्ष्य लिक्षा २८२ ३ ३ ३ १८१ लप्मक लघट लपिटि लघुलय m m m m & e ३१८ ३१८ ३ ३ ३४ / लेखा लइल लज्जालु लज्जु लञ्च ३ २३ ३ ३ ३ लता ३ ३ ३ ३ १४ १४ ३१४ १५८ २२५ २२५ २६३ लत्तिका लयमृणाल ललाम ललामन् ३४ लेपु २५४ लोकंपूण २५४ लोकप्रिण २६ । लोकप्रीण १२७ लोकायतिक १७४ लोचन ३३२ | लोचमर्कट १९७ लोचमस्तका लोणिका २०९ लोत्र लोद्रक लोध्र २०५ लोप्त्र ९८| लोमन् ३ ३ ३ ६ ३ ३ लव २१० २९ ३ ३ ३ १९२ लहरि (८०) का. श्लोक का. श्लो. १५८ २ ३ ३ ३ रा० कोल लोलुप लोलुम लोट लोटु लोहल लोहित ठोकायतिक ६६ १५८ १०६ an ३ ४४ ३ १४२ ३ ३ १४ ३ ३ ३५१ ३.७ १४२ व. ३ ६ ६५ ६४ | बज्राशनि ६५ वज्री २३ बट् २३ वट ११ बट १७ वट ३१४ बटक पटार वटारक वटी १९९ वड् १९० वडभि २०० वटभी २०० वडूट ३४५ वडू १५६ बणिन् १०६ वणिज्य वणिज्या ५४ बण्ड ३०९ बत् वत्स ११६ वत्सर ८ वत्सर वंशक वंशजा वंशिक वंशिका वकीर वस्त्र ४ ३ ३ ३४ ३ ३ ३१७ ३ ३ ६ ६. ३ ३१७ ३ वक्नु वक्र वक्रय चक्राक बक्रोटिका बग्नु वर बति २ ३ २ ४९ ३ २ ६ ५४ १११ ६ ५४ W ३ २ ३ ८ २ १०१ वचक्नुक वचन वचस् वन्त्र यन्त्र वद वदन्ति वदन्ती वदन्य घदान्य वदाल वदावद २ 0 120 १२ २ ६६ १५८ ३ ( ८१ " . फा० श्लो घरटा ६ ३ श्लो २८७ ३५२ ३ वधू वधूटी वधूटी वधी वध्वटी ३ ३ २९६ १७३ ३ ३ ११९ वरटा वरटी ११९ घरण ३४४ चरण वरदा ९३ | चरयित वरला ११४ घरवाहीक वरा वन १२१ ३५२ वनदव वनदाव वनवक ૨ ८२ ३ ३२ धरान ४ २९९ १२० ४ बनायुजा वनी वनीपक वनीयक चन्दा ३२ ३२ ३ ३ २२१ ३ २ चन्दाका धन्य २४० २ વ वप्प ३ १४९ ६ घप्य वन ३ घराङ्गक वराणमि घराणमी घराशि चरासि वरिप वरिपा वरिष्ठ वरिष्ठ वरी वल्ट वरुड वरुण वरूट वरूटी वरूड घरेण्य धर्गली वर्चस् घचस्क चप्र २३४ ३१५ ३१५ १७३ बमथु चमन अमि चयःस्था m m m". १७० १७० २८६ ३१५ चय:स्था १२१ ३ ३ २०४ ur ४० चर चर वर चरट ३ ३ ३५५ वर्जन ( ८२ ) का. का. श्री. लो । श० २०५ वलिभ २२६ घल्क २२६ वल्कल ३ m m m m so ८१ १३९ १२९ चला ३०१ ३.१ ३६२ ३६१ ३१ ३ ३०८ ११२ ३ ३ ३ १३० ३ प वर्ण वर्ण वर्णपरिस्तोम धर्य वर्त वर्तक वर्तका पनि वर्तनी वर्ति वर्ति वर्तिका वर्ती वर्मन वरमनि वर्द्ध बर्दा घर्धनी वर्धसाना वर्ष वर्ष वर्षकोश वर्षण वर्षणी वर्षपाविन वी वर्षांभू वर्षावी वाशक बलभि । १२८ १२६ १११ ६ ३ ३ वलगा २५५ वल्गुलिका ३५५ वल्ली वस्मिक ३१ वल्मीक १९९ वल्लकी २१९ वल्लरी ३१५ | बलि १९९ | वल्लिका ३१ | वल्ली ववाद ३४४ / वशक्रिया ३४४ | वशिर ५४ | वशिर १३५ वशिष्ठ ५० वफ्ट वसति ४२ वसन वसन्त १२८ वसन्तक १८७ बसस्त्रा १९ वसित ३७२ | पसिर ३७२ | बसिर ३ ५८ ३ ३ २ ६ १०६ २ २१८ Mor""" २ १३३ ३ ३५ २ १० वसु वसुक १७७ ३ बहिन १० ३ ४ १७७ ( ८३ " फा. श्लोक का. ४ लो श वाटिका २३८ वाटी १ वाण १ । वाणा २९ २९ २१९ २१९ २५ घमुरु घसुदेव घसुधा वसुन्धरा वसुपूज्य वमुरा वसूक वस्तक वस्ति १ वाणारपी २ १०० ३१७ १६ ३ १०० ३ २९७ वम्त्य ३ ११८ २ २ १०५ वाणि १७ वाणिज वाणिज्य ०१९ । वाणी वात ०१८ बात वातप्रमी वातायु २२१ । वातायुष वाति वातिङ्गण वातुल यातूल २४ । वानूल वात्या वाद ३ ३२६ ११८ वस्त चस्वोकमारा चह बहन वहन वहम् वहित वहिन वा ३ ३ २६५ १२. १२० २७ ६ ३ ६ ६ ६ १११ १९० वाढाल २ ११२ ३०. वादिन २ २१ वाद्य वाघीणश याधीणस ३२० ૨ वाशी धागा चारमिन् चाच वाचू बाचा वाजि वाजिन् वाट् वाट वाटि १०० वान ३ वानमन्तर २ २९८ २१६ ६ १.७ बानायुजा वानीर वानीरज चानेय ४ ४० ३० ( ८४ ) सो. का. का. लो १०८ पाता ३ ६ १०५ १२१ १०८ वार्तिक ७९ । वादोजी ७९ 'वार्धय ७८ वाधि २ २५२ ३ ९ वारी سم ३ चापि बापी बाम वामदेव वामन् वामन चामा वामि वामि धामी चार वारवारम् or ३ ३ ३ ३ ३४४ ३४४ ३२५ २४२ १०७ २१२ ६ ३ २३९ १०७ ३२४ वारटा ११४ , वाधुपि ११५ / वाघु पिक २९८ वालि २९९ / वालिका ९० / वालिन् ९८ । वालुक ३५५ / चालुका ३५२ वालुका १४८ वालुकी वालुक ३५२ वाल्मिक वाल्मीक २५ वाल्मीकि वावद् २९५ । वावृत्त वाशक ३ २७१ ३ ६ ३ ३ १११ वारणवृपा बारबाण चारला वारवारेण वाराणसी चार वारि धारि वारिनिधि पारिवाह वारिवाहन वारी ६ वाशा १५६ १५६ or ५५ ' वाशिका वाशिता २ २९५ पाशुराण वरुण ३५० २९ ૨૪ वाघ २ ३ ३१५ वासक m २ वाती वाता चातांक बाकी पातांकु २६४ । वासतेयी २६४ वासन्तिक २६५ वासर २६४ वासव १३१ २९ २ ३ ( ८५ ) का. लो का. लो० . ३ १३ ३ ०१८ ' विस्म्रक वामम चामि t विकार विक्रि विकुम्न २ ។ ४ २ ११५ ३ ३५ विकृत २९1 विकृति विक । विक्रायन विक्रिया विश्ली १८ ३ । ८८ E वामा वामिना वापी धानु वामुदेव वासुदंब वामुपूज्य वामुभद्क वामुरा वास्तुक वाम्थक बाह वाहन वाहम वाहि वाहित्य ३ २ ३३ विखु १ ६ 20" rm ४ २६.! ८४ ३ ३ विख २६३ विन ११८ বিশ্বালা विच्छन्दका विच्छका १८ विज ३०० विजया २६१ विजल विजातान्या विजिपिल विजिल १५ विजेविल ६१ विज्जल २०४ विज्ञ १५ विट विड २९९ विडत ८४ बिड़बग वितर्कक २३६ विताली ३ ३ ३ ५३ ३ ७ वाति बाहिक वाहिक वाहिका वाहीक वाहीक वाहीक चाहीक वाहीका विकराला विक्पा विक्रमा विक्र m m"" १० १० १३७ १२३ १२८ १२२ ६ १६ वित्त १ ( ८६ ) का. श्लो. का. ६ २ ३ ३ १. ३३ ३ २ - १६ ३ ४ २ १२९ ३ ३ ६ ३ ८८ । २ । विराव २१ ६ २ २ लो. ! 'श. विमरम्भ ११ विभा विभावरी विभु विमनस् ११५, विमर्शन २९३ बियाम वियोग १२२ : विरति .६ विराटज ८८ विरिच ९९ | विरिन्चन ६. विरिञ्चि विलम ३१९ विला २६३ विलाल १७१ विलेपनी १. विलपिका ६ विलेपी ४१ विलेप्या ४२, विलोचन ९४ विलोम ९४ विवत्सर विवध विधिक २ २ ८८ ३ . विदिश विदुर विदुष विद विद्युत् विद्युता विश्व विद्रुन विद्रुम विद्वस् विघम् विधि वितु विधुन विधुवन विनिमर विनीतक विनुनक विन्दु विन विपणि विपणी विपद् विपना विपर्याय विपर्चास विपार विपाशा विपुल विप्रतिमार विप्रतीमार विप्रयोग १८० ३ २६७ ३३७ ३ ३ ३ ६ ३९ ३९ ३ ३ ३ १५८ ३ ६ ३ १८ ६ ३ १८ १०४ विश् १०४ । विश् १९६ ३ ३ ६ ३४ । विश विशयिन् विशरण ८६ विशाल ३१५ २४८ ११ २२ ६ ६ ( ८७ ) का. श. लो. लो २२ विसप्रसून .४० विसप्रसून २४५ MY N" ३ ३४ ३ '३४ •३४ २ ३ २ ६ ६ ६ ४ ३ ६ ३ १२५ ३४४ ३४४ विशारण विशुव विशेलिम विश्वकद्रु विश्वकद्रू विश्वकर्मन् विश्वकृत विश्वक्सेन विश्वप्स विश्वप्सन् विश्वम्भरा विश्वसृज् विश्वा विश्वा विप् विषय विपयिन् विषाण विपाण विपाणक विषाणा विपाणी विपाणी विपुव विपुवद् विपुश विप्कीर विष्टप विष्ठा विष्वक्सेन विप्वाण विस २४ २ विसार ३१७ / विसारिन् ३१७ / बिसारिन् ६८ विसत्वर ६८ विस्मर विस्तर ११३ विस्तार ११३ विस्फार २ | विस्फोट विस्फोर • ५७ | विस्मय २ विस्मृत १९६ विहग १२ विहङ्ग विहङ्गम २९३ | विहडिका ३०९ विहडिमा २९३ / विहेलिम ३०९ वीजन २९३ चीजों वीति वीथि ४० वीथी ४. वीर २४५ वीरशाक वीरा वीर्य 3. वीर्या बीवध २४८ | बीवधिक . ३ २ २ ३ ६ १२५ २९५ २ ४० ६ ६ ३० १ ६ प ३ २६२ १२९ ११८ ११८ ३ ३ २ १८ ( ८८ ) का. श्लो. का ३ १५५ सुक्क चुक्कन बुक्कस चुक्काममांस ३ ३ ३ ३ १०६ १५० ४ २ ६ १११ २ or चुस वृक घृकधूप वृक्क वृक्षधूप घृजन वृति ३ ३ ३ २ ३०९ ३०१ ४३ २ ८८ ६ ६ २ ९१ २ वृत्तान्त वृश्चि ६ ३ ३ श्लोक श. १८८ वेणि १८८ | वेणि ३५४ / वेणिवक १८९ | वेणुक २६० । क्तसी २६० / वेताल ९ वेद २०० वेदव्यास १८९ | वैदि २०७ | वेदि १११ | वेदिका ९१ | वेधस् ७२ | वेधस् १०५ | वेधित ३१५ | वेनि ६. बेमन् ६० धेमा १३५ | बेलेय ३०४ | वेल्लि वेश १५५ वेश ६१ | वेश्या ३०४ । वेप ४ वेपक १५५ | प्या ३०४ | वेसर ७ वेसारिण 6 वैकृत ९२ / वैजयन्त २९८ | वैजयन्तिका २९८ वैजयन्ती ३०१ ] वैज्ञानिक ७३ २३९ ૨૨ ३ ३ ३ ६ ३ ३२६ १९७ ४२ १३० २ १ वृत्रहन् वृधसान बृप वृप वृषक वृपन् वृपन् वृषम वृपम वृपम वृपम वृपाकपि वृपाक्ष वृपी वृसी वेगक्षर ४ "" १३० ६ २ २ २ ३ ४ ११५ २५७ २४२ ३ ३ २५७ ३ ३ ( ८९ ) का. श्लो. श. का लो. १७६ ३ ३ १७६ ३३९ २८८ १०० ३ ३ १०१ घडूर्य वैडूर्य घेणुक वैतरणि चतरणी वैदूप चैनीतक चैन्य वमेय वैराट चव वधिक वशाख वश्य बोटा वोपट् व्यजन २ ६ ३ ३ ३ ३ । ६ व्यामन् ८७ व्यायाम २९६ व्याल १०४ व्यालक १०४ | व्यालग्राहिन् व्यास २६३ व्याहार २३९ | व्युत्क्रम ३२० । प्रतति ८८ व्रतती १०९ ध्रन बीड ब्रीडा ३१५ बीहि १३१ १०६ २३५ १८२ शकट १८२ शकट ९१ शकटि ३ शकटी ८६ १२६ १२६ ३२८ १२२ १२२ २५० २ ३ २ ३ ३ ६ ३ - ३ व्यडम्बक ३ व्यडम्पन २५९ २६० २६० २६० ६ व्यध ३ व्यन्तर २ ३ व्यवधा ६० / शकटीन १२९ ६ व्यवधान व्याकोश व्याकोस ३६६ व्याड ३४५ व्याड ६. शकल १३८ शकल १३८ शकली २८८ शकुन ३३९ | शकुनि १६९ शकुन्त ६७ | शकुन्ति ६७ २१६ शक्नु १७६ शक्य व्याध ३४५ व्याधाम व्याधामन् व्याप्य ३ ३ १२ ३ व्याम ६ ( ९० ) फा. लो .. सो. का. शकि शत्र १२१ २५१ १२ | शनु ३ ३ ३ पित ६ २ पापली १०२/ शद्धि २७ शनि ३६६ / शनैश्चर ३०३ शनस् ७. शनस् २ २ ३ ६ शामिन ता तहमुष ३ २ २ १०६ १०६ ३६८ १९ २ ६ वधि पापी पाटी २ ६ २ २ दाट १२९ ११९ १२० ३०३ ३ १८४ शप ३६९ / शपन ३६९ ! शफरी शब्द ६२ शम् शम २५ शमय रामन २५७ शामि ૧૫ शमी १५२ मी समीर २६ माह १५२ शम्पा ५३ सम्पाक ३ ३ घण्ट ३ ताण्ड २०६ २०६ २.६ ११५ ६ ३ पाक २ १५४ २ २ पागधार मपुमा समभागका २२० ६५ ९८ २ २१७ शम्पर २ दाम्बर ३६. काम २ साम्यह ३ २ शव्या १०५ ११५ २३ ६५ २१० समारम् amad शम्याहत शाउ २८. २८० ( ९१ , ग. का. श्लो. . का लो. शम्यूक २८० १३१ ३३२ ३२७ ९० ३ शम्भु शयथु शयन "M" mor" शलाट शलालि ३३९ २२९ < <a 2 शलु १६७ २२९ शल्क १२९ ३३९ शल्कक ६ ३३५ / शरमलि शयनीय शायातु यानक शयालु शयु शाय्या शल्य २०४ ३३१ ३३१ १८८ १५३ B ३ शर ३ ३४० शल्यक २२९ | शलकी २७४ शव ९२ शवर २७३ | शवस् ३० शश्वत् ५१ शप्य १९ शसन ३६२ शस्त शस्ता ६ शरणि शरद २७२ २ २ ३ शराति शरार शरारि ३ २७२ २७२ ४३ शराव ३ २ ३ ३ १९ शह शर्करा शर्करावत् पार्करिल शर्म शर्मन् शर्व शर्वला शर्वली ६८ शस्य शाक २७४ शाक १२ शाकट १३ शाकद १३ शाकवीर शाकशाकिन ४ ४ शाक्यक ८० शाक्यसिंह २८२ शाकर २८२ शासा ३३२ शाखिन् २ ९९ २ ९९ २ ३ १२७ ३ १२६ ( ९२ ) का. का० हो. श. शाखिनेडाहाल शाकर शाट शाटी ६० २८ ३ १२३ १५२ ३ ३ शाठ्य शाणा शाण "00200..." ३ ३ शात ३ ६ २३८ १२७ १४३ १४८ ३७१ २२१ २०४ ३ २०४ शात शातकुम्म शातकौम्भ शानव शान्त शान्त शान्तिगृह शान्तीगृह शामन् शाम्ब शाम्ब शाम्बरी शाम्बूक शार श्लो. श. १४ | शार्वरी ३०४ शाल २२३ शाल २०३ शाल २६ शाल ३३९ / शाल ३३९ | शाल्पर्णिका शाला शालाअन ७७ शाली शालर २५१ / शालेय २९५ शाल्मल ५ शाल्मलि ३९ शावर ३९ शाश्वत २५४ | शाश्वतिक ६५ / शाकलि शाप्बल ३४८ शिंशपा २८० शिक्य १०० शिक्षु ११८ शिखण्डक ३२६ / शिखा ५१ | शिखाण्डिक १०० शिखाबल १०० | शिखिन् ३६० शिखिन् ९९ | शिखिन् १०. शिवाणक २२६ शिक्षित ३ शिव २१० ५१ ६ ३ ६ २ ३ ६४ २ ३ ३ ६४ १९० ६ ४६ १४ शार ३ १५६ १२७ १५६ २ ३ २ ४ ३ शारज शारद शारदा शारि शारिका शारिफल शारिफलक शारिवा शाकर ३ १२३ ३४९ १९५ २२ ३ ६ ३ ( ९३ ) का. लो श. का. श्लो. ६ १ ११ शिव शिव शिव २२० १०२ १ २ ६६ | शिव ९२ ૨૧૨ ३१२ ६ १५ १०३ १०३ ३२३ '८३ ३ ૨ २ ४८ ६ १४ २ ४२ ६ १० १२७ शिवक शिवा शिवा शिवी शिशिर शिष्य शीत शीतभीरु शीतल शीतशिव शीता शीता शीताह शीतालु शीम् शीम् ६ १४० ४ १०० ३ २११ ४ १४० शित शितच्उन्ना गितद्रु शितधार शिति शिति शिधिर शिथिल शिनि शिनीवाली शिफ शिफा निमि शिमी गिन्या शिम्यि शिर शिर शिरम् शिरा शिल शिला शिला বিস্তা शिलाजतु शिलाजतु शिलामुख शिली शिली शिलीमुस शिलोन्छ शिल्पजीविनी १४० ३ ३ ३ ३७ ५९ १५४ ؟ १४ ३ ३ ३ ३ ३ १५४ ६ ११८ १९४ २७० ३१६ / शीर्षक ३ ३ ३ ४७ २७० २५० ११७ २ ३ शीपच्छेद्य शीर्पण्य शीवल शुक ३५२ शुक २८६ | शुकबह शुक्र शुक्ल २८५ | शुच् २२८ ६ ६ १६ १६ ११७ २ ३ ३१६ / शुचि शुचि २ १० ३ १२४ ( ९४ ) का. श्लो का. ३ १ ३ ३ १९ २७२ ६ ३ ३ लो. श. शून्य शूर १०२ शर १०२ शरण २९६ / शूरि ३१६ | शूर्प ३१६ | शूर्पक ३१७ | सूर्म ३१७ शर्मि ३१६ | शूर्मी ३१८ गाल ६२ गाटक २ ६ श. शुण्ठि शुण्ठी शुतुद्रि शुद्ध शुद्धकर्मन् शुन शुनक शुनका शुनकी शुनख शुनस्कर्ण शुनाशीर शुनि शुनी शुन्य शुभय शुभंयु शुभवासन शुन शुनि ६ ६२ ६२ ६२ ६ EERE २४३ २९५ ३०९ ४ ८४ ६ ३ ३ ३०९ ६ ६ २०९ ६ २९६ शुल्वज शुपि शुपिर शुष्म शुप्म शुप्मन् शुप्मन् ३१७ क शृद्धारभूषण ६६ ऋषि ६६ | ऋद्धि -१४ शृङ्गी १५] शृद्धी १५ शृङ्गी ३३ ऋणि भृणीरि ३ | शेप - •४ | शेपस् २८८ | शेपाल ११२ | शेफ २८८ शेफस् ११२ शेमुपी ३२१ शेल १८३ शेव १८३ | शेवधि ३५३ | शेवल ३ in n m m & m m in x m n 20 ३ १८३ २५० १८३ १८३ १२१ १६७ १८३ शूकशिम्बा शूकशिम्बी शना ७८ २५० ९५ का. fo इलो० १ १ १ १२ १५ १३० ३ ३ १२ १ २ १५८ ३ ४ १५८ १८ २ २०२ २९५ २ ३ २ २ F ३ दा. ज्ञवाल शैक्ष शेखर शेर्पच्छदिक शैल शैलेय शैवल शेवाल शेप शोक शोचि शोचिस् शोणक शोथ शोफ शौखशय्यिक शौखशायनिक शौण्डीर शाण्डीर्य शौकल श्यामक श्यामल श्यामाक श्यामाल श्याल श्याली श्येत श्येन श्योनाव १ ३ ३ लो २५० १४ श्रमण ६९ श्रमणा २२ श्रवण ८५ श्रवण २५० श्रवणा २५० श्रषस् ४८ श्रविष्ठा ११७ श्राद्ध श्रान्त ११ श्रावण श्राणिक ९१ श्री .९१ श्रीपार्श्व २८७ श्रीपिटक २८७ श्रीवत्स २५५ श्रीवत्साक २५५ श्रीवेष्ट ६४ | श्रुति २५६ श्रेणि श्रेणी २५६ | श्रेयस् १८ श्रेयस् १५६ ] श्रेयस् १४८ | श्रेयस् १५ श्रेयान्स श्रेष्ठ २०० श्रोणि १३६ श्रोणी १०२ श्रोतस् १२६ श्रोत्र ६ २४८ ३ ३ २ ९४ ३ ३ ३ ३ ५८ ६ ६ ६ ३१ ६ ११ ३ १६ ४२ ३ ६ ६ ४२ १८१ ३ ३ ३ १८१ १०५ श्रद्धालु श्रम ३ १५८ २५ ( ९६ ) का० का. ३ ३ श्लो. २९० २८९ ६ २ ७१ श औन्त्रक औपद् श्लेष्मण श्लेष्मल कर्ण वन् अपाक धन्त्र ३ ६ २ S ३ ८. २ ८. भरु २ १ २ १ २ ५२ २०९ धान त ਰ वेदतिका वोवसायस पी ६ ३ श्लो. श. १५. संयत १०६ सयदर सयमनी सराव सवत्सर ३१६ । सवद् ३५३ / संवदन सवनन ६७] संवर संवर ३१६ संवत ७६ सवति १५ | सवर्तिका ३४६ । संवसथ सवीत २३८ सवृत १२० सवेग २६ / संशयालु सभ्रव ३० संश्रुत ३८ सस्कृतवाचक ३०७ संखर ३०७ / सस्फेट ३०७ सस्फोट ८९ संहतल ८९ | सहर्ष ८९ सकल ८० सङ्कर २५९ १६ ६७ ६७ . ६ पण्ड १ २ १२९ पण्ड ६ ६ २ १११ ६ ६ ६ ३ पष्ट पटक पाष्ट पोट पोड पोडत ठीवन टेवन २२८ AN WWW २९० २९० ३ ६ १७४ ६ ६ ८७ ६ ५५ ८. सज्ञ सज सफ्ट सबुजम मपन् ३ ६ ६५ ६ २९० सङ्कीर्ण १२५ | सङ्कोच २८९ | सङ्कोचपिशुन ३ ३ ३ २०५ ( ९७ श. का. श्लो० श. का. श्लो. ६ ७८ सङ्क्रम सङ्क्राम ६ सना सनात् सनातन ur ६ ८४ ६ ६ ५१ ६४ ६ ३ ६ सगर सद्ध सद्धाटिका सची २ ११३ ३९ ११६ ६ सञ्चय ६ B सठ ३ २३१ ३१३ १९३ ३१३ २३२ २९३ ३ ६ ३ ३ सण सण्डीन सत् सतत सतीन सतीनक सतीलक सत्यकार सत्याकृति २ २ ३ सन्तत २७६ | सन्तति ८७ सन्तमस ૨૪૨ सन्तान ६२ । सन्तापित २६ सन्द ४२ सन्दान २५७ सन्दाव ३४७ | सन्दित सन्दी सन्द्राव २५२ सन्धा ઉપર सन्ध्रा २५३ | सन्धि ३२१ | सन्धि ३२१ सन्धिला सन्ध्या १३१ सन्ध्या ६५ सन सजकदु ९७ सनकोटु सन्निधान सनिधि सपदि ६० ससला सम् ६९ सम सम सम.कला . ३ ૨૨ सत्र सत्वर २ ३ १११ २१८ ६ ६ १६० ६ ४९ सदन सटम् सदा सदातन सदृक्ष सदृश ६ ५० ६ ६ ९९ २४० ६ ६ सद्रि सर्मिणी सनत् ३ ६. १२० ६ ६ ( ९८ ) श० का. लो. श. का. श्लो. ६ . ३६७ ६ ३ समकला समच्या समन्ततस् समन्तात 'समर समर्धक समधुक समा १२० सम्बर सम्धर ९५ सम्बल ९५ सम्बाकृत ११७ | सम्भली सम्मद ९५ सम्म सया ३ ૨૨ १३१ १०४ ३ २ ३ २ १०७ २९७ २ ३ सर ३ ३ ६ २१३ २७४ २७३ ३ ३ ६० १४४ सर सरट् २९० सरद २९. सरड् ३ ४ ११९ १ ३ २१२ ६ १ समानोदर्य समित् समित समिति समीचीन समीर समुच्छ्य समुत्पिा समुदय समुदय समुदाय समुदाय समुपजीप सम्परायक सम्पा सम्पाक सम्पुट सम्पति १०७ ३ ६ २४२ ६ ६ ३ ११७ सरणा ३४ | सरणि सराण १३१ सरणि २५ सरणी २९१ सरणी २५ सरण्ड ९५ | सरयु २९१ सरयू ११५ सरस् १५४ सरस् ५३ सरीसरह १६ । सरसी १३८ सरसीरह २९० सराव ६५ सरि ९६ सरिर ९२ ११० २४५ ६ सम्फेट ११० २४५ ६ २१३ ९४ ४ ३ २ 'सम्बर २ ९९ ) का. श्लो. का. ४ श्लो ९३ सहचर २५९ सहचरी ३३८ । सहदेव २४४ सहदेवि २४४ | सहदेवी २४४ सहधर्मिणी २४४ २२० २२० २३५ २३५ २२४ ११८ ४३ २८९ ३ सहस् सहस् ३ ६ ६ ३ २८९ ४ २१९ २२० ३५ ६ ३ २ २ ३ ६ ३ २ ३ श सरिल सरिपप सरीसृप सरोज सरोजन्मन् सरोरुह सरोकह सर्ग सर्प सर्म सर्मन् सर्व सर्वदमन सर्वदा सर्वन्दम सर्वरी सर्वविद्या सर्ववेद सर्ववेदम् सर्वीय सर्पप सलिर सलकी सल्व सव्येष्ट सज्येष्ठ सव्यष्टात सश्वत् ससकला सस्य सह सहचर १५३ ५२ २९१ २९१ ५२ ३ ३ ૨ ૨ ३ ३ २ ३ ७. ३ ४३ ३३० सहमा ४ सहाचर ४ सहाचर ८० सहिष्णु २३९ | सहुरि १७ सहोदर २४० सांदृष्टिक ३४ सापराय १०४ सांपरायक सांमृष्टिक ३०० सायिक ३ साक २५९ साक्षात् ९३ साङ्गम १८८ साखाय १५ सातला २६५ | सातवाहन २६५ सातीन २६५ / सातीलक ९७ साद १२० सादन १३९ / सादि २८९ सादिन २१९ साधन्त ६ १२२ ६ १४ २४० B २४४ ३ ३ २५२ २५३ १२२ ३ २ ६ ६ ३ ३ २६६ २६६ १२ ३ ( १०० ) का. श्लो. श. का. श्लो. साधयन्तक २२१ सानु सान्त सामन् साम्प्रतम् साम्बरी १५ ३ ६ २१० साय २ ३ ३ ३ साय ३ ३ २६८ २६८ १७४ १०० १४ २ सायक सायम् सायम् सार सार ६ २ ३ ३ १४ १९५ २१९ २१९ सार १४ १२ साल ७२ सार सालेय २५४ साल्व सावर ३४८ साहन ३२ | साहस्रिण २७४ सिंहतल २७४ सिकता ३२ सिकतावत् ९९ सिकतिल सिद्धाण ९३ सिच् ११८ सिचय ३२६ सित १०७ | सित २४२ सिता २१५ सिताभ २११ सिताम्रक ३२६ | सितोपला ३५ | सिध्मन् सिमा ३ | सिन २४५ सिमा २८ सिम १२३ सिम १५२ सिम्बा ३६९ | सिरा २३० | सिलकी २४४ | सिहुण्ड १२७ सीतशिव १४३ सीता सारङ्ग सारणी सारणी सारसन सारिका सार्गक सान साई सार्व साल ३ ३ ६ ३ ३ ३ ३ २०३ २०२ १६ ८९ ३ سم ६ ३ ८९ १ ३ २१८ साल १७ साल ६ साल १४० १९४ ३ सालपर्णिका सालवाहन साला सालाअन ३ १८९ १५८ ३ | ३ २४१ ( १०१ ) श. का. श्लो. श्लो. का. ४ ३ ६ १३२ १७५ १७५ ४ ४ ४ ७१ ३ ४ १३४ ३११ ३११ १७४ ३३७ ३ ३ ३ ११७ ६ ६ ३ ५२ २ १ ३ सीता सीम् सीम् सीम सीमन् सीमन् सीमा सीवन सीहुण्ड सुक सुकुमार सुख सुगन्ध सुगन्धक सुत सुतारका सुतारा सुचामन् मुनि सदाय सुदानी सुधन्वन् सुधा सुधा सुनन्दा सुपथिन् सुपर्वाक सुपूरक सुभ सुभद्र सुभीरुक सुम १ सुमनस् सुमनस् ११८ सुमना १८ | सुमेरु सुरत १८ सुरता १८ सुरथा ३४० सुरस १५८ सुरा ३६० | सुवर्ण १२ सुवासिनी सुवीराम्ल ८३ : सुवृप ८२ सुनत १३६ सुशवी ९ सुशवी सुपमा ६० | सुपविन् ३४० सुपवी १२३ | सुपि ११६ | सुपीम ९३ | सुसीम सूकर १ | सूचि ८५ सूतकागृह ३२ | सूतिकागृह ९८ सूत्र १८. सूत्र सूत्रतन्तु ९३ सूत्रामन् सूत्री १३३ सूत्री २६८ २६९ २६ १ . २६९ ३ ३ २ ६ ४ ६ २ ३ ३२१ ३४० ३ ३४३ ३४० ३४२ ३ २ ८० ३ ३४० ३४३ ३ ४ ( १०२ ) का. का. श्लो. है १९६ ३ ३ ३४५ ३ सून सूनक सूना सूनु सूप सूपत् श्लो सृणिका २४९ / सुणीका १३२ | सुपाटिका सुपाटी सुप्रा १३६ समर २४९ | सेना ११२ सेरन्ध्री सेवन ९ सेवनी १९ सैकत २७२ सैनिक w २५६ ३ ६ १२४ ३ ३ ३४१ ३३९ १४ ३ ३ ३ २५६ २६७ ३ ३ ३ १२४ २१९ सुरक सूरण सूरत सुरता सूरथ सूरया सूरदेव सरि सूर्प सृर्प सूरमजा स्मि सूर्मी २९५ / सैन्य ३.१ | सैन्य २९५ / सैरन्धी ३११ | सैरीयक १. सैरेय ६ [ सोदर ५० | सौदर्य ३३० सोम १ २१९ १४४ ३ २ १३ ६ २ १३ ६ ३ ३ २९९ ३ ३ ३ २९५ ३ सफणि सुकणी सुकन् मृति १.२ सोम ६२ | सोमन ६२ | सोमन् १६. | सोमपीतिन् १६२ | सोमपीथिन् १६२ / सोमाल १६२ | सौख्यक १६२ | सौगन्धिक ३२६ | सौदामनी १९३ | सौदामिनी ७ सादाग्निका २९६ | मौदानी १२ ३ ३ ६ ३ ३ ११६ सुग्धरा मीण मृणि ११६ ( १०३ ) श का. श्लो. का. श्लो. २ श० स्थापतीक स्थापत्य २५१ ३ ३ ६ २५१ २ १२ ६० ६९ ४ स्थाल स्थाल स्थाला स्थालि २२ ६० सौपणेय सौम्य सौर सौराष्ट्र सौराष्ट्रक सौरि सौविद सौविदिल सौवीर सौहार्द सौहृद स्कधस् स्कन्ध ३ २५० ६. २५० ३ ३ ३ स्थाली स्थाली स्थास्तु स्थिति ६ १८ ३ ३५३ २५३ ૧૬૬ २२८ ३ ३ ३ ३ १६६ | स्थूरी १२७ ३ २२८ स्कन्धशाखा स्तनन्धय स्तनन्धया स्तनन्धयी स्तनप स्तम्बपुर ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३१ ३०७ ३ ६ स्तरी स्तिमित ३ ६ स्थूल १३६ | स्थूललक्ष १३६ स्थूललक्ष्य २. स्थूली २७ स्थेय ३१४ स्थेठ ३२३ स्थौरी स्नसा ३१४ जान सावन २९ २९ स्तुत २९ ३ १९३ ४ orm" UR ३ ३ स्तूप स्तेन स्तेय स्तैन्य स्त्यान स्थपति ३ ६ १५७ १५७ १५७ ३ २५०स्नुहि ७ | स्तुही १८ स्पिरिश स्थल स्थवि ६ ( १०४ ) का. का. श्लो. ६ ६ २० स्पर्श स्फट स्फटित २१४ ३ ४ ६ स्फरक स्फरण स्फाटिक स्फिन् स्फिज स्फुट श्लो. श. १० स्रुत ३३२ | स्वा १३० | सोतस् २७८ सोतस् २७८ स्रोतस्वती ९१ | सोतस्विनी ८९ स्रोतावहा १८२ १८२ १३८ । स्वकीय ७४ खजन ९१ खधिती १०० १०५ १.१ १०१ १०१ १५१ १६ १५१ १५१ २८२ ३ ३ १ ३ ख श्रेयस ३ ६ ६ ३ ३ ६ ८८ १९ १७६ खनि ६ स्फुरण स्फोटक स्फोटा स्फोटा स्फोटायन स्फोटायन साम १८५ खन्न ३१२ स्वयम्भू R ३१२ | स्वर १ ६ स्वर स्याल ३ ૨ १४६ ७४ ३ ६ ७४ स्वरु स्वरुस् स्वर्ण खर्माणु खानु २ R ६७ २७४ ६७ ७६ २३ २६ ११७ १४६ ३१६ २ २ ३ स्यूत स्यून स्यूनक सोन स्पोन सोन स्पोनाक संसकला चव सूबों सूस्तर ६४१ | स्ववासिनी ६ ३ ३ स्वसृ २०१ स्वान १२० खान १११ स्वान्त ३१० स्वित् २२९ | स्वेदन ३०३ स्वेदनिका ६ ६ ६ ३ १०३ ३४६ ૨૪૬ ३ ३ ( १०५ ) का. इलो का. श्लो २ ह. हला हलाहल हलाहल ur ह हकार हो १३३ ६१ २७६ ३१४ २९ २ ११. १०६ १३३ १३३ ७२ २ द ११४ हल्या हवन हविप् हविप् ३ २४२ ११४ BEEEEE २ हविष्य ३ ३ २ ६ ११६ ११६ ६१ ६१ ६१ १७६ २१८ ३ 8 ६ २५९ हस १०५ हसन हसनी हसन्तिका २०१ हसन्ती ३५४ हस्त १७ हस्तमयूरक २०. | हस्तिनपुर २५४ | हस्तिनापुर १७ हस्तिनापुर २७३ हसू हहा २७३ | हहि २७ २७ हनुमत् हनूप हयन हये हरि हरि हरि हरि हरि हरिचन्दन हरित हरित हरिता हरिताल हरिताली हरिद्रानु हरिमत् हरिमन्य हरिमन्थन हरिवालुक हरिपा हरीतकी हर्यश्व हर्ष हल ६ ६ ११५ १०४ २ २ ६ ६ ११६ ११३ ३१३ ६० हा २५३ हा २५३ २३९ हारित १२५ | हारीत १७२ हाल ६० हाल १२५ हालाहल २ ३ B ३ ६ २९ २ २ ३३१ ३ ३३. हालिनी ( १०६ ) do श्लो. श ४ १४ २ श्लो. To ११६ | हुड ११६ ११६ हूहू २ हास हासिका हास्य २ २ ६ २ ६ ३ हृदय २ ६ ११६ हे २१ ३ २ ७७ ८५ ८५ हेमन् हेमन् हेमन्त हेला हेलिहिल २ १६९ २१५ २ ६८ १३२ २२ १०४ ६ हाहस् हाहा हाहाहूहू हिंसीर हिका हिाल हिल हिजल हिली हिडिम्ब हिडीम्ब हिण्डीर हिण्डीरक हिमवती हिमा हिमावती हिरण हिरण हिरण्य हिरण्य हिरिऔर ३ ३ २४३ ] हेपा २४३ है ६ ११६ २ ८४ ९८ हेमवती २३० हेलिहिल ८४ हेही २ १३२ १०४ २ ६ ३ ३०१ २३८ होत्र होत्र २८१ होत्रीय ७७ होम २८. होमन् होही १९८ ३ ३ ३०० १०५ १०४ ६ ६ ६ ६ १०० २० ६ हिरु ही. हीर हीर हारक २ १०२ इदिनी ११६ हाद ७९ हादिनी ८८ ही ८८ह्रीक ३१४हीका २ १२२ . २ १२२

( १०७ )
श.
काः
श्लो
१८९
१८९
६
६
होण
हीत
हीवर
हेपा
का० श्लोक
श.
हादा
७२ लादिनी
हीक
१९८ ह्रीका
२२ ह्रीक
२
१२२
६
इति शब्दरत्नाकरस्थशब्दानामकाराद्यनुक्रमणिका समासा।
समासश्चायं ग्रन्थः।

No text on this page.

No text on this page.

Shabda Ratnakar

Author
Pt. Hargovind Das And Pt. Bechardas
Title
Shabda Ratnakar
File name
Shabda Ratnakar
Text
OCR done
Citation
1111
Published
2009/12
Publisher
Benares, Babu Ganga Prasad Gupta, At His Art Printing Works.
Language
Sanskrit
Pages
218
Library
Prakrit Bharati Academy, Jaipur
DLI number
318659
Barcode
99999990244862.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
xsiaOS8IXBH
Download PDF

Shabda Ratnakar