·No text on this page.

·नातित्वल्पा नातिदीची सगर्गा अष्टाधिका इह ।। नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन झ्यते ॥६॥ सर्गान्ते भाविसर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत् ।। सन्ध्यासूयेंन्दुरजनीप्रदोषवान्तवासराः ॥ ७ ॥ प्रातमध्याह्नमृगयाशैलर्तुवनसागराः ।। सम्भोगविप्रलम्भों च मुनिस्वर्गपुरावाः ।। ८ ।। रणप्रयाणोपयममन्त्र प्रचोदयादयः ।। वर्णनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह ॥ ९ ॥ कत्तस्प वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा ॥ नामात्य सगोपादेयकथया सानाम तु ॥ १० ॥ भन्निन युवक एकगुरुत्पन्नाः वहतः पृथ्वीपाला वर्णिताः । अस्मिन्नङ्गी वीरो रसः । झरकरणाशान्तादयश्वांगान नाटकसंव्यङ्गन्यापि यथायोग विहितानि ! इदं रामायणादिकपानितिहानक्रयामाश्रित्य प्रणीतम् । विहि. ताश्चत्र परमानन्ददायका धमार्थकाममोक्षरूपाश्वतारो वः । प्रारम्भेऽ- स्मिन्नार्वतीपरनेवायोनमस्कारात्मक नगङ्गलमत्रापि नशामादिमध्येषु एकविधनन्नेष्वन्यविधत्तम् । नातिन्दलका नाति देखिात्र अनविंशति- सर्गाः । ननसचन्यत्र काचित कवि नानात्तनयान्यपि पद्यानि सन्ति । प्रत्येकसगन्ने भाक्तिगकया चिता । नहाकाव्ये कथनीमाच सन्ध्यामूर्य- न्दगत्रिप्रोपादयः सो एन विश्य यथान्यान तानी येव नहाकाव्य- समान्यस्मिन रो सन्तानकाशिनः कालिदानी पहाविधानि काव्यानि कृत्वा नहीं कीति लम्यवान तस्येदं काव्यं मनन शिजूनां नम्याकटयालमत एनवायं पानीयम् । प्रथमसर्गस्य कथा संक्षेपेण कथ्यते । प्रथमतः शिवाशियोः नास्त्रिगाप्रबन्धगौरवल्यापनम् । ससानयंन्य लापकताकयनम् । वैवस्वतमनुले दिलीपन्य जनत५:५४...

·(३) बहुकाले गतेपि तस्य गृहे पुत्रालाभः । तस्य सुतार्थ सचिवोपरि राज्यभ निक्षिप्य जायासमेतं वसिष्ठाश्रमे रथेन गमनम् । मार्गे बहुविधमनोरमवर नां दर्शनम् । ग्रामवासिनामाशीरुपायनप्राप्तिश्च । सन्ध्यायां वसिष्टाश्रम प्राप्तिः, तात्कालिकतपोवनरम्यतादिवर्णनं च । रथावतीर्णयोः सुदक्षिणादिल पयोः मरिजनसकाशात् सत्कारलाभः । अरुन्धत्या सह वसिष्ठदर्शनम् वसिष्ठादाशीवादलामः । यदा गुरुणा कुशल प्रश्नः कृतस्तदा राष्ट्रकुशलकयन नन्तरं दिलीपेनापुत्रतादुःखनिवेदनम् । मुनिना योगवलात् तस्य पुत्रजन्मा तिबंधकं दृष्टम् । पश्चात राज्ञे तत्कथनम् । पूजाव्यतिकमेण कोधिताया सरभेः शापादेव सुतो न जायत इति राजानं प्रबोध्य तस्याः कन्याया नन्ति न्याः सेवामुपदेशः । तत्क्षणे च नन्दिन्या उपस्थितिः । तस्या मूर्तिपवित्रत देवर्णनं २ । तदागमनशुभलक्षणं दिलीपाय विज्ञाप्य दम्पत्योः शयनाय मुने पूर्णशालाशशय्यादिविधानम् । तत्र सुदक्षिणादिलीपयो रानियापनं मुनि शिष्याणां वेदाध्यनशब्देन व जागरणमिति ।। विद्वजनरुवाकांक्षी- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीयादेश्वर (स्टीम) यन्त्रालयाध्यक्ष:-मुंबई 4 ·॥ श्रीः ॥ अथरघुवंशमहाकाव्यम् । संजीविनीटीकासमेतम् । प्रथमः सर्गः १. वागविय संयुक्तो वागर्थमतिपतये । जगतः पितरो पन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥ १ ॥ मातापित्भ्यां जगतो नमो वामाईजानये ॥ सद्यो दक्षिणवपातसंकुचामदृष्टये ॥ १ ॥ अन्तरायतिमिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यरैभवम् ।। तं न वपुपि कुक्षरं मुखे मन्महे किमपि तुन्दिलं मंदः ॥ २ ॥ शरणं करवाणि शर्माद ने चाणं वाणि चगवर्गपजीयन ।। करुणामणैः कटाक्षपातैः कुन मालम्ब कृतार्थनार्थवाहम् ॥३६ वाणी काणभुजीमजीगणदवाशासीच वैयामकी- मतस्तन्त्रमरंस्त पन्नगगीगुस्फेषु बाजागरीत् ।। वाचामाजलयद्रहस्यमखिलं चश्चासंपादस्फुर्ण लोकेऽभृशदुपक्षमेव विदुपां नौजन्यजन्यं वदाः ॥ ४ ॥ मल्लिनायकविः सोऽयं मन्दानानुजिवृक्षया ।। व्यावष्टं कालिदासीयं कव्यत्रयमनाकुलम् ॥ ५ ॥ श्रीनृसिंह नमस्कृत्य पाशरानमूनुना नोकिन्दशालिन गृहदीफेयं प्रो. ध्यते ॥ १ ॥ १ गणपतिकरूपं तेजः कृपारिनधिः । धन्यधनिकर न्यायशासरूपान् । ५ जटाशपुगादिरूपान् । वडानरकापालिकदत्ता- पादितन्त्रमध्ये। पातालमापार वादनायर म्बन्धिनानाम् । ९ रघुवंश-कुमारसम्भव-देवताभिधम् ।

·८) रघुवंशमहाकाव्यम् कालिदासगिरां सारं कालिदासः सरस्वती ॥ चतुर्मुखोऽय वा साक्षाद्विदुर्नान्ये तु माहशाः ॥ ६ ॥ तथापि दक्षिणावर्तनायाद्यैः क्षुण्णवर्मसु । वयं च कालिदासोक्तिवरकाशं लभेमहि ।। ७ ।। भारती कालिदासस्य दुर्व्याख्याविपमूच्छिता ॥ एषा सञ्जीविनी टीका तामद्योन्जीवयिष्याति ॥ ८ ॥ इहान्वयमुखेनैव सबै व्याख्यायते मया ।। नामूलं लिख्यते किंचिन्नानपेक्षितमुच्यते ॥ ९ ॥ इह हि खलु सकलकविशिरामाणिः कालिदासः " काव्यं यशसेऽर्थकुते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये ॥ सद्यः पानितये कान्तासंमिततयापदेश युले ॥” इत्याद्यालङ्कारिकवचन प्रमाण्यात्काव्यस्यानेक श्रेयःसाधनता"का: च्यालापांश्च वर्जयेत्” इति निषेधशास्त्रस्यासत्काव्यविषयतां च पश्यन् रघुवं. शाख्यं महाकाव्यं चिकीर्षुः, चिकीर्पितायांविनपरिसमाप्तिसंप्रदायाविच्छेद- -लक्षण फलसाधनभूतीवशिष्टदेवतानमस्कारस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तत्वात्"आशी- नमामिक्रया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्" इत्याशीर्वादाद्यन्यतमस्य प्रवन्धमु- खलक्षणत्वाकाव्यनिर्माणस्य विशिष्टशब्दार्थप्रतिपत्तिमूलकत्वेन विशिष्टश- ब्दार्थयोश्च "शब्दजातमशेपं तु धत्ते शवस्य वल्लभा । अर्थमपं यदखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥” इति वायुपुराणसहितावचनवलेन पावतीपामेश्वरायनत्व- दर्शनात्तत्प्रातिपित्सया तावाभिवादयते ॥ वागाविवति ॥ वागर्थाविवे. त्येकं पदम् । " इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृ. तिस्वरत्वं चेति वक्तव्यम् ॥ इति नित्यसमासविभक्त्यलोपो । एवमन्य- त्रापि द्रष्टव्यम् । वागर्थाविव शब्दार्याविव संपृक्तौ । नित्यसंबद्धावित्यर्थः । नित्यसंवद्धयोरुपमानत्वेनोपादनात् “नित्यः शब्दाय संबन्धः” इति मीमां- सकाः। जगतो लोकस्य । पितरो माता च पिता च पितरो" पिता मत्रा" इति द्वन्द्वकशेपः । 'मातापितरौ पितरौ मातरपितरीप्रसूजनयितारी ! इत्यमरः । एतेन शिवाशवयोः सर्वजगजनकतया वैशिष्टयमिष्टार्थप्रदान- ·सदीकम् । (९) शक्तिः परनकारुणिकत्व सूच्यते । पर्वतस्थापत्यं त्री पार्वती "तस्याप- त्यम् " इत्याप्रत्यये "विवाण" इत्यादिना डीम् । पार्वती च परमेशरश्च पार्वतीपरमेश्वरी । परमशन्दः सर्वोत्तमत्वद्योतनार्यः । मातुरभ्यहितत्वादल्पा- मरत्वाच्च पार्वतीशन्स्य पूर्वनिपातः । अब वा पार्वती पिपतीति पार्यतीपरः, माया ईश्वरः मेश्वरः पार्वतीपरश्च मेश्वरश्च पार्वतीपरमेश्वरी ती । किंवा-पार्वती पातीति पार्वतीपः, रमाया ईश्वरः रमेश्वरः, पार्वतीपञ्च रमेश्वरश्च पार्वतीपर. मेश्वरी । तो वागर्यप्रतिपत्तये शनार्ययोः सम्यग्ज्ञानार्यम् । वन्देऽभिवादये । जत्रोपनालङ्कारः स्फुट एक । तयोक्तम्-"स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संपन्नेन च धर्म- तः । साम्यमन्येन वर्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा || " इति । प्रायिक श्वोपमा- लकारः कालिदासोक्तकाव्यादी । भूदेवताकस्य सर्वगुरोमेगणस्य काव्यादी प्रयो- गाभलामः रुच्यते । तदुक्तम्-शुभदो नो भूमिमयः इति । वकारस्य पूर्व पाटेन तत्यान्तबीजवात्प्रत्यगमनादिसिद्धः ॥ १ ॥ क यूर्यप्रभवो वंशः व चाल्परिपया मतिः। तितीर्घद्धस्तरं मोहादुडुपेनाल्मि सागरम् ॥ २ ॥ संप्रति कविः स्वाहक परिहरति श्लोकदयेन-क सूर्यप्रनव इति । प्रभ- बत्यत्मादिति प्रभवः कारणम् । दोरम् “मईकर व कारके संज्ञायाम्। इति ताः । सूर्यः प्रनको यस्य स सूर्यप्रनको वंशः क्व । अल्लो विषयो ज्ञेयो- यो यस्याः सा मे नतिः प्रज्ञा चक्क ! हा करार महवन्तरं सूचयतः । सूर्यवंशनालायतुं न शक्नोनीत्यर्थः । तथा च तद्विषयप्रबन्धनिरुपणं दूरा- पन्तनिति नायः । तथाहिदुतरं तरीमशश्यम् । “हासुपु इत्यादिना खप्रत्ययः। सागर मोहावनानापन हवेन । 'उमं तु वः कोल इत्यमरः! लयका उपेन वीवनडेन पनपानेग! धवनडुपं अवकाष्टं कर- हमद ' इति सन्नः । तितपतमिच्छन्दि भवामि । तरतेः समन्ता- प्रत्ययः । अस्पतापनरधिकारम्भो न मुकर इति नाकः । इदं शोक- कथन रूप्रबन्धमहत्वायमेव । तहत-"प्रतिपाद्यमहिम्नः प्रजन्य हि महत्तरः' इति ॥२॥ "अभ्यहित २" इति कार्तिकेन ! २" मलातरम् इति सूत्रे, ३एतेन रूपमा कालिदासस्य इति एतत्वविनिष्टोऽयं विशिष्टो गुः मूक्तिः ४ समग्रतया ययात्त बुद्धिविषयी वर्तुन् । ।

·(१०) रघुवंशमहाकाव्यम्- (प्रथम:- मंदः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम् । प्रांशुलभ्ये फले लोभादुदाहुरिख वामनः ॥३॥ मन्द इति । किंच मन्दो मूढः 'मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दाः स्युः' इत्यमरः तथापि कवियशःप्रार्थी | कवीनां यशः काव्यनिर्माणेन जातं तत्प्रार्थनाशी लोऽहं, प्रांशुनोन्नतपुरुषेण लभ्ये प्राप्ये फले फलविपये लोभादुदाहुः फलां हणायोच्चितहस्तो वामनः खर्व इव 'खा वस्वश्च वामनः' इत्यमरः । उ हास्यतामुपहासविषयताम् । "ऋहलोर्ण्यत्" इति ण्यत्प्रत्ययः । गमिष्यामि प्राप्स्यामि ॥ ३ ॥ अथवा कृतवारद्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वमुरिभिः॥ मणौ बज्रसत्कीर्णे सूत्रस्येवारिल में गतिः ॥ ४ ॥ मन्दश्वेत्ताह त्यज्यतामयमुद्योग इत्यत आह-अथ वेति । अथ वा पक्षा न्तरे पूर्वः सूरिभिः कविभिवाल्माक्याोदाभः कृतवाग्हारे कृतं रामायणादि प्रबन्वरूपा या वाक् सैव दारं प्रवेशो यस्य तस्मिन् । अस्मिन्सूर्यप्रभवे व कुले । जन्मनेकलक्षणः संताना वंशः । वज्रेण मणिवेधकसूचीविशेषेण 'वर्क स्वस्त्री कुलिशशस्त्रयोः। मणिवेधे रत्नभेदे' इति केशवः । समुत्काणे विढे मणे रत्ने सूत्रस्येव मे मम गतिः संचारोऽस्ति । वर्णनीये रघुवंशे मम वाक्प्रसराव काशोऽस्तीत्यर्थः ॥ ४॥ सोहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्मनाम् ॥५॥ एवं रघुवंशे लब्धप्रवेशस्तवर्णनां प्रतिजानानः सोऽहमित्यादिभिः पञ्च- भिः श्लोः कुलकेनाह-सोऽहमिति । सोहम् ।' रचूणामन्वयं वश्य ' इत्यु. त्तरेण नवमश्नोकरथेन संबन्धः । किंविधानां रखूणामित्यत्रोत्तरोत्तराणि विशे पणाने योन्यानि । आ जन्मनः । जन्मारभ्येत्यर्थः । “आइ. मर्यादाभिः विध्योः । इत्यव्ययीभावः । शुद्धानाम् ! "सहनुपा" इति समासः । एवमु- तरत्रापि द्रष्टव्यम्। आजन्मशुद्धनाम् ] निकादिसंबसंस्कारसंपन्नानामित्यर्थः साफ्लेोदयमा पलसिहे कर्म येपाते तयोक्तास्तेषाम् । प्रारब्धमायोतमा -:-. sarmin ne ·सर्गः १.) सीकम् । वर्म येषां तेषाम् । इन्द्रसहचारिणामित्यर्थः । अत्र सर्वत्राकोऽभिविध्यर्थ द्रष्टव्यम् । अन्यथा मर्यादार्थत्वे जन्मादिप शुद्धचभावप्रसङ्गात् ॥ ५॥ यथाविधिहुताग्नीनां यथाकामाचितार्थिनाम् । यथाऽपराधदण्डानां यथाकालप्रबोधिनाम् ॥६॥ यथाविधीति ।। विधिमनतिक्रम्प ययाविधि ! "लव्ययं विभात्तिसमीप इत्यादिनाव्ययीभावः । तया हुतशब्देन "सह सुपा" इति समासः । एवं 'य. थाका नाचित इत्यादीनामपि द्रष्टव्यम् । यथाविधि हुता अन्नयो यैस्तेपाम् । ययाकाममभिलपमनतिक्रम्याचितायिनान् । ययापराधमपराधमनतिक्रम्य. दरजे येयां तैपाम् । ययाकालं कालमनत्तिकम्य प्रबोधिनां प्रबोधनशीलानाम्। चतुर्मिविशेषणदेतायजनासिवारदण्डपरत्वप्रजापालनसमयजानकन्या दोन विवक्षितानि ॥ ६॥ त्यागाय संमृतार्थानां सत्याय मितमापिलान् । यशसे विजिगीपूणां प्रजाय गृहलेधिनाम् ।। ७ ।। त्यागायेति ॥ त्यागः सत्पात्रे विनियोगस्तस्मै 'त्यागो विहापितं दानन्' इत्यानरः । संभतार्यानां संचितवनानाम् । न तु दुपाराय । सत्याय मित- भाषिक मितभापणशीलानाम् । न तु पराभवाय 1 यशसे कोतये । 'यशः कार्तिः समज्ञा च इत्यमरः । विजिगीपूणां विजेतुमिच्छूनाम् । न त्वर्थसंग्र. हाय । प्रजायै संतानाय गृहमेधिनां दारपरिग्रहाणाम् । न तु कामोपभो. गाय । अन 'त्यागाय' इत्यादिषु "चतुर्थी तदर्थ इत्यादिना तादध्ये २. तुर्योसमासविधानाज्ञापकाचतुर्थी । गृहरि धन्ते संगच्छन्त इति गृहमेधि- नः। 'दारेवपि गृहाः इत्यमरः । 'जाया गृहणी गृहम् । इति हला- युधः । 'मेसंगम इति धातजिनिः! एभिविशेपाः परोपकारित, सत्य चनत्वं, यशःपरत्वं पित्रणां शुद्धत्वं च विदितानि ॥ ७ ॥ शंशवेऽभ्यस्तविद्याना यौवनविरोपिणाम् । वाईके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यनाम् ॥ ८॥ १ योग्यतात्रीप्सापानतिमिलाइयाने इत हायान्तर्गतदर्थ नतिकमा यथा-वादन्यर्याभावः। ।

·-- (१२) रघुवंशमहाकाव्यम्- (प्रयमः- शैशव इति। शिशोर्भावः शैशव-बाल्यम् । “प्राणभृन्नातिवयोवचनोदात्र" इत्यादिनाऽञ्प्रत्ययः । 'शिशुत्वं शैशवं वाल्यम्' इत्यमरः । तस्मिन्वय- स्यभ्यस्तविद्यानाम् । एतेन ब्रह्मचार्याश्रमो विवक्षितः । यूनो मावो यौवन तारुण्यम् । युवादित्वादश्प्रत्ययः । तारुण्यं योवनं समे इत्यमरः । तस्मिन् वयसि विषयैपिणां भोगाभिलापिणाम् । एतेन गृहस्थाश्रमो विवक्षितः। वृद्धस्य भावो वाईकं वृद्धत्वम् | "द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च इति बुन्प्रत्ययः 'वार्द्धकं वृद्धसंघाते वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि' इति विश्वः । संवातार्थेऽत्र "वृद्धाच' इति वक्तव्यात्सामूहिको बुञ् । तस्मिन्वाईके वयसि मुनीनां वृत्तिरित्र वृति येपा तेपाम् । एतेन वानप्रस्थाश्रमो विवक्षितः । अन्ते शरीरत्यागकाले यो । परमात्मध्यानेन । 'योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तियु' इत्यमरः । ततुं देह त्यजन्तीति तनुत्यजस्तेषां तनुत्यजां देहत्यागिनाम् । 'कायो देहः हासो वियां मूर्तिस्तनुस्तनूः' इत्यमरः । “अन्येभ्योऽपि दृश्यते" इति किम् । एते संन्यासाश्रमो विवक्षितः ॥ ८ ॥ रखूणामन्ययं वक्ष्ये तनुयाम्विभवोऽपि सन् । तहणः वर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः॥९॥ (कुल्लकम् ) रवणामिति सोऽहं लब्धप्रवेशः । तनुवाग्विभवोऽपि स्वल्पवाणीप्रसारोऽपि सन । तेषां रथूणां गुणेस्तद्गुणः । आजन्मशुद्वयादिभिः कभिः । कर्ण नम त्रमागत्य चापलाय चापलं चपलकर्माविमृश्यकरणरुपं कर्तुम् । युवा- दिवाकर्मण्या । “क्रियार्थीपपदस्य" इत्यादिना चतुर्थी ! प्रचोदितः प्रेरितः सन । रावणमन्वयं तद्विपयप्रवन्धं वक्ष्ये ॥ २ ॥ तं मन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसञ्चक्तिहेतयः । नः संलक्ष्यते ह्यग्नो विशुद्धिः च्यामिकापि वा ॥१०॥ संप्रति नवप्रवन्धपरीक्षार्थ सतः प्रार्थयते। तमिति ॥ तं खुवंशाख्यं प्रबन्ध नदसतोगुणदोपयोव्यक्तेहतवः कतारः सन्तः श्रीतुमर्हन्ति । तथा हि । हेम्नः मुर्गन्य विशुद्धिनिद्रापस्वरूपं श्यामिकापि लोहान्तरसंसगात्मको दोपोऽपि वाली संरक्ष्यते ! नान्यत्र | तहदवापि सन्त एवं गुणदोपविवेकाधिकारिणो नान्य इति भावः ॥ १० ॥ १ "हायनान्तयुवादिभ्योऽ" इति सूत्रण।

·गः १.) सटीकम। (१३) वैवस्वतो मनु म माननीयो मनीपिणाम् । आसीन्महीक्षितामायः प्रणवश्छन्दसामिव ।। ११ ॥ वर्य वस्तूपक्षिपति ॥ वैवस्वत इति ॥ मनस ईपिणो धीराः । विद्वांस इति वत् । पृपोदेरादित्वात्साधुः । तेषां माननीयः पूज्यः । छंदसा वेदानाम् । 'छन्दः ये च वेदे च इति विश्वः । प्रणव ॐकार इव । महीं क्षियन्तीशत इति होक्षितः क्षितीश्वराः । क्षिधातोरेश्वार्थाविप तगागमश्च । तेपामार पादिभूतः । विवस्वतः सर्यस्यापत्यं पुमान वैवस्वतो नाम बलत इति प्रसि. जो मनुरासीत् ॥ ११ ॥ तदन्वये शुद्धिमति प्रदूतः शुद्धिमत्तरः । दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षारनिधाविय ॥ १२ ॥ तदन्व्य इति । तिरस्यास्तीति शुद्धिनान् तस्मिबुद्धिनति तय स्य मनोरन्वये वंशे । 'अन्यायोऽवयो वंशो गोन चामिन कुलम् इलायुधः । अतिशयन शुद्धिमानुद्धिमत्तरः । द्विवाभिनय पद त्यादिना तरम् । दिलीप इति प्रसिहोराजा इन्द्ररित राजेन्द्र राजश्रेष्ट: ... मित यात्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” इति समानः : दरकिनकि प्रसूत जातः ।। १२ ! व्यूटोरको वृपस्सन्दः शालप्रांशुमहाभुजः । आत्मकर्मशमं दें क्षात्रो धर्म इवाश्रितः ॥ १३॥ शिमः निशिन !! न्यहोरक पुन ः स म्यूटरकः । “उप्रातिभ्यः क एतिमा ! मनसः समें परिषदीपस्थ सन्दरः कन्ध नयम तया मुममान नमान्दा पहिः शास: भासदतः सनर मात मनोकामको हत्यामा : महराजे नका. समसमा संपन्न मुर्तिमान १"होमिटाने!

·। सांगमहाकाव्यम्- (प्रथमः सातिरिक्तसारण सर्वतनोलिभाविना । स्थितः सर्वोन्नतेनीष कान्वा मेरुरवात्मना ।। १४ ॥ सति ॥ मत्रीतिरित्त सारेज सर्वेभ्यो प्रतिभ्योऽधिकरलेन मारो बले स्थिराशे च इत्यमरः । सर्वाणि भूतानि तेनसामिभक्तोति सर्वते नाभिभारी तेन । सर्वभ्य उन्नतनात्मना शरीरेज । 'आत्मा देहे धृतो जीवे स्वभावे पर- मात्मान' इति विश्वः । भेरुरिव । उनी कामयाक्रम्य स्थितः । मेरापि विशेप- णानि तुल्यानि ! “अष्टाभित्र सुरेन्द्रामा मानाभिनिमिता नृपः । तस्मादमि भवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ।। इति मनुवचनाद्राज्ञः सर्वतेजोभिभावित ज्ञेयन् ॥ १४॥ थाकारसशज्ञः प्रज्ञया समागमः । आगमः सहशारम्भ आरम्भसहोदयः ॥ १५ ॥ आकारोति !! आकारण मूर्त्या सहशी प्रज्ञा यस्य सः । प्रज्ञया सहशा- गमः प्रज्ञानुरूपशास्त्रपरिश्रमः। आगमः सदृशः आरम्भः कर्म यस्य स तथोक्तः । आरभ्यत इत्यारम्भः कर्म । तत्सदृश उदयः फलसिद्धिर्यस्य त तात्तः ॥ १५॥ भीमकान्तनुपगुणैः स वभूयोपजीविनाम् । अधृष्यवाभिगम्यश्च यादोरत्नरिवार्णवः ॥ १६ ॥ भीमति ॥ भीमैश्च कान्तश्च नृपगुण राजगुणस्तेजःप्रतापादिभिः कुलशील दाक्षिण्यादिभिश्च स दिलीप उपजीवनामाश्रितानाम् । यादाभिर्नरनोवैः। 'यादांसि जलजन्ताः' इत्यमरः । रत्नेश्वार्णव इस | अप्योऽनभिभवनीय- श्वाभिगम्य आश्रयणीयश्च बभूव ॥ १६॥ रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोवमनः परम् । न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुमिवृत्तयः ॥ १७ ॥ रेखामात्रमिति ॥ नियन्तुः शिक्षकस्य सारयेश्च तस्य दिलीपस्य संबन्धि- न्यो नेमीनां चक्रधाराणां वृत्तिरित वृत्तिापारो यासा ताः । 'चक्रवारा प्रधि नमिः' इति यादवः । 'चक्र रयाझं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् --

·सर्गः १.)
सटीकम् ।
(१५)
त्यमरः । प्रना आ मनोः । गनुमारभ्येत्यनिविधिः । पदद्वयं चैतत् ।
मासस्य विनापितत्वात् । क्षुण्णादभ्यस्तात्महताच वमन आचारपद्धतेर-
वनश्च । परमधिकम् । इतस्तत इत्यर्थः । रेखा प्रमाणमस्येति रेखामात्रं
बाप्रमाणम् । ईपक्षीययः । “प्रमाणे इयतन इत्यादिना मात्रच्प्रत्ययः।
शब्दविशेषणं चैतत् । न व्यतीयुनीतिकान्तवत्यः । कुशलसारथिप्रेपिता
पनमय इव तस्य प्रमाः पूर्वक्षुण्णमागै नहुरिति भावः ॥ १७ ॥
प्रजानामेव भूत्यथै स ताभ्यो वलिममहीत् ।
सहरगुणमुत्लष्टुमादत्ते शिरसं रविः ॥ १८ ॥
प्रजानामिति । स राजा प्रजानां भूत्ये लाय भूत्यर्थ वृद्धचर्यमेव ! "अ.
सिह नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्" इति नित्यसमासः ।
इणक्रियाविशेषणं चैतन् । ताभ्यः प्रजाभ्यो वलिं. पष्ठांशरूप करमग्रहीत् ।
गिधेयः करो वलिः' इत्यमरः । तथाहि । रविः सहस्रं गुणा यस्मिन्नणि
यथा तथा सहस्रगुणं सहस्रधोत्लटुं दातुम् । उत्सर्जनक्रियाविशेषणं चतत् ।
समन्मादत्ते गृहति । 'रसो गन्धे रले सादे तिक्ताद विपरोन्योः ।
गारादी ने बीय देहधारवडपारदे ॥ इति विश्वः ॥ १८ ॥
सेनापरिच्छदत्तस्य वयमेवार्यसाधनम् ।
शास्त्रेयचण्ठिता बुद्धिमौरी धनुपि चातता ॥ १९ ॥
संगति बुद्धिौर्यसम्पन्नन्य तस्यार्थसाधनेषु परानपेक्षत्वमाह ।। सनेति ॥
रिय राह सेना चतुरडवलन् । परिच्चादतेऽनेनेति परिच्छद उपकरणं
मभूव । उनकारादिस्यमभूदित्यः । स संज्ञायां पः प्रायेण इति घप्र-
ययः । 'शादेवरसगस्य इमारतः । सस्य प्रयोजनम्य तु सा
निं वयमेव । शाखेपहीडताऽव्याहता बुडिः । याताः इत्यपि पतः ।
नुप्याततारोपिता मात्र ज्यादा भोई या शिशिनी मुगः दयनरः ।
मोतिपुरकारमेव तत्वज्ञायनीदत्यः ।। १६ !!
तस्प संवृतमन्त्रस्य गूढाकारोशितस्य च ।
पलानुमेयाः प्रारम्भाः संरस्तराः प्राक्तताइन ।॥ २० ॥

·No text on this page.

·.. सर्गः १.) सटीकम् । (१७) त! त्यागे वितरणे सत्यपि श्लाघाया. विकत्यनस्य विपर्ययोऽभावः । सबाह नु:-" न दत्त्वा परिकीर्तयेत् ” इति । इत्यं तस्य गुणा ज्ञानादयो वि. द्वेमीनादिभिरनुवन्धित्वात्सहचारित्वात् । सह प्रसवो जन्म येषां ते सनसवाः दिरा इवाभूवन । विरुद्धा अपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव रिथता इत्यथैः॥२२॥ अनाकृष्टस्य विषय विधानां पारदृश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीढद्धत्वं जरसा विना ॥ २३ ॥ : हिविधं वृद्धत्वं झानेन, वयसा च । तत्र तस्य ज्ञानेन वृद्धत्वमाह || अनः- टस्यति ।। विषयः शब्दादिभिः । रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्वविपया सभी पिमरः । अनाकृष्टस्यावशीकृतस्य विद्यानां वेदवेदाङ्गादीनां पारदचनः पर- तं दृष्टयतः । दृशेः कनिए । धर्मे रतिर्यस्य तस्य | राज्ञो जरसा जाय 'ना । 'विनसा जरा इत्यमरः । "पिद्भिदादिभ्योऽः इत्या प्रत्ययः । जराया जरसन्यतरस्याम् इति जरसादेशः । वृद्धत्वं वाईकमातीत् । तस्य नोऽवृद्धत्वं बालकमासीत् तस्य यूनोऽपि विषयवेतन्यादिननगुमपन्य नितो वृद्धत्यमादित्यर्थः । नारतु चतुर्विधवृद्धत्वमितिज्ञाकार- यादिना विशेषणत्रयेण वैराग्यज्ञानशीलवृद्धत्वान्युक्त नित्य चन् । प्रजानां विनयाधानानणाद्भरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महतवः ।। २४ ॥ प्रजानामिनि । प्रजयन्त इति प्रज: ! "उपसमें यह प्रत्ययः । 'प्रजा स्मनल बने इत्यमरः । ततः नियम ཡ!t :：བུའ:པyསཾང་འོ་འུ༌འུ } {པ་ཊུའུ• པར किरा ! नमः पेपर दो रूपः मनु '! सब दिन ! म प्रजन विरतुजन्हन :." པ་གཅ: འ དུ དུ འབ་ ཁ: བྱཱ ཡྻ - :::: + स्थित्य दण्डयनी दयान्परिणतः प्रसनये। • अप्पथकामा तत्परता नापितः ।। २ ।।

·सत्र नाम (१६) खुवंशमहाकाव्यम्- (प्रथमः राज्यमूलं मन्त्रसंरक्षणं तस्यासीदित्याह । तस्येति ॥ संवृतमन्त्रस्य : विचारस्य ! 'वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रः' इत्यमरः । शेकिहादिसूचको भृका मुखरागादिराकारः । इङ्गितं चेष्टितं हृदयगतविकारो वा । 'इङ्गित ह तो वो बहिराकार आकृतिः' इति सज्जनः । गूडे आकारोगिते यस्य । पलाद्रमपरम्परया मुखरागादिलिंगै; तृतीयागामिमंत्रस्य तस्य । प्रारम्भ इतिप्रारम्भाः सामाशुपायप्रयोगाः। प्रागित्यव्ययेन पूर्वजन्मोच्यते । तत्रमः प्राक्तनाः । “सायंचिरंपाले" इत्यादिना ट्यत्प्रत्ययः ।संस्काराः पूर्वक वासना इव । फलेन कार्यणानुमया अनुमातुं योग्या आसन् । वल्क्यः-“मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् | कुर्याद्यया तन्न व कर्मणामाफलोदयात् ॥ इति ॥ २० ॥ जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृनुराददे सोर्थमसक्तः सुखमन्यभृत् ॥ २१ ॥ संप्रति सामाग्रुपायान्विनैवात्मरक्षादिकं कृतवानित्याह ॥जुगोपति ॥ त्रस्तोऽभीतः सन् । 'त्रस्तो भीरुभीरुकभीलुकाः' इत्यमरः । त्रासोपाधि मन्तरेणेव त्रिवर्गसिद्धेः प्रथमसाधनत्वादेवात्मानं शरीरं जुगोप रक्षितवान्न, अनातुरोऽरुण एव धर्म सुकृतं भेजे जितवानियर्थः । सगृनुरंगनशील एवार्थमाददे स्वीकृतवान् 'गृध्नुस्तु गर्धनः । लुब्धोऽभिलापुकस्कृष्णक्तम लोलुपटोलुभौं । ' इत्यमरः । "वसिगृधिपिक्षिपः क्तुः" इति यनुप्रत्ययः असक्त सामक्तिरहित एव सुखमन्वभूत् ॥ २१ ॥ ज्ञाने मोनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुवन्धित्वात्तस्य सरसवा इव ॥ २२ ॥ परस्परविरुद्वानामपि गुणानां तस्मिनराज्ञि साहचर्यमासोदित्याह ॥ २ इति । ज्ञाने परवृत्तान्तज्ञाने सत्यपि मौनं वानियमनम् | यथाह काम का-'नास्योपतापि वचनं मौनं व्रतचरिष्णुता । इति । शक्ती किसान व्यऽपिक्षमापकारसहनम् | अत्र चाणक्यः शक्तानां भूपणं क्षमा १ अगनशीलः-नि:स्सहः सन्त्रित्यर्थः !

·सर्गः १.) ॥ . सटीकम् । (१७) ति। त्यागे वितरणे सत्यापि श्लाघाया. विकत्यनस्य विपर्ययोऽभाः । अत्राह नु:-" न दत्ता परिकीर्तयेत् " इति । इत्यं तस्य गुणा ज्ञानादयो गुणैर्षि- बैमानादिभिरनुवन्धित्वात्सहचारित्वात् ! सह प्रसवो जन्म येषां ते सप्रमाः दरा इत्राभूबन्द । विरुद्धा सपि गुणास्तस्मिन्नविरोधेनैव स्थिता इत्ययः॥२२॥ अनाकृष्टस्य विषयविद्यानां पारदृश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीदलं जरसा विना ॥ २३ : हिविध वृद्धत्वं ज्ञानेन, क्यसाच तत्र तस्य ज्ञानेन वृद्धनमाह ॥ मना- टस्योति ॥ विषयैः शमादिभिः। रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्व विषया अमी' डायमरः ! जनाकृष्टस्यावशीकृतस्य विद्यानां वेदवेदाङ्गादीनां पारदृश्वनः पार- तं दृष्टतः। दृशेः कनिन् । घमें रतिर्यस्य तस्य । राज्ञो जरसा जरया ना ! 'विकता जरा इत्यमरः । "पिद्भिदादिभ्योऽङ्" इत्यङप्रत्ययः । राया जरसन्यतरस्यान्" इति जरसादेशः । वृद्धवं बाईकमासीत् । तस्य नोऽद्धत्वं वाईकनासीत् तस्य यूनोऽपि विषयवैराग्यादिज्ञानगुणसंपत्त्या नितो वृद्धत्वमासिदित्यर्थः । नार्यस्तु चतुर्विधवृद्धत्वमिति ज्ञात्वा जनावृष्टस्य यादिना विशेषणत्रयेण वैराग्यज्ञानशीलवत्वान्युक्तानीत्यवोचत् ॥ २३ ॥ प्रजानां विनयाधानाद्रक्षणाद्भरणापि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्महेतवः ॥ २४ ॥ प्रजनामिति । प्रजयन्त इति प्रजः जनाः । "उपसर्ग व संज्ञायान्" इति प्रत्ययः । 'प्रजः स्यात्संतती जने' इत्यमरः । तासां विनयस्य शिक्षाया आघानाकरणांत् । सन्नार्गप्रवर्तनादिति यावत् । रक्षणाद्रयहेतुभ्यत्राणात् । सापन्निवारणादिति यावत् । भरमानपानादिभिः पोषणादपि । अपिः समु. ये। स राज पिताभूत् । तासांप्रजानां पितरतुजन्महेतबो जन्नमात्रकती . कैवलमुत्पान एबाभूवन् । जनननान एक पितणां व्यापारः । सदा क्षारक्षणादिकं तु रु एक करोतीति तस्मिन्तिव्यपदेशः । माहुश्च स्मृ- प्रकाराः " पिता यस्तु पोषकः" इति ।। २८ ।। स्थित्य दण्डयतो दध्यान्परिणेतुः प्रसूतये। : अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥ २५ ॥ १ एतत्प्रणीतरघुवंशटीका सविस्तरापि सहि ने पलभ्यते । २ चौर- हसिकादिभ्यः। -- ·[प्रयमः ५ (१८) खुवंशमहाकाव्यम्- स्थित्या इति ॥ दण्डमहन्तीति दण्ड्याः। तदईतीत्यधिकारस्थेन " भ्यो यः” इति सूत्रेण यप्रत्ययः । “अदण्डयान्दण्डयनराजा दण्डयां 'वा' दण्डयन् | अयशो महाप्नोति नरकं चैत्र गच्छति ॥” इति शान्वयन तान्दण्ड्यानेव स्थित्ये लोकप्रतिष्ठायै दण्डयतः शिक्षयतः प्रसूतये संतान यत्र परिणेतुरान्परिगृह्णतः । मनीपिणो बिदुपः । दोपज्ञस्येति यावत् ।। द्वान्विपश्चिद्दोपज्ञः सन्तुधीः कोविदो बुधः । धीरो मनीपी' इत्यमरः ।। दिलीपस्यार्थकामावपि धर्म एवास्तां जाती । अस्तेर्लङ् । अर्थकामसायन' दण्डविवाहयोलोकस्थापन प्रजोत्पादनरूपधर्मार्थत्वेनानुष्ठानादर्थशामावपि ५ शेषतामापादयन्स राजा धर्मोत्तरोभूदित्यर्थः । आह च गीतमः... ! मध्यन्दिनापरान्हान फलान्कुर्यात् यथाशक्ति धर्मार्थकामेभ्यः । नेषु मा.. स्यात् ॥” इति ॥ २५ ॥ दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् । संपद्विनिमयनोभी धतुर्भुवनद्वयम् ॥ २६ ॥ दोहति ॥ स राजा यज्ञाय यज्ञ कर्तुं गां भुवं दुदोह करग्रहणेन रित चकारेत्यर्थः । मववा देवेन्द्र: सस्याय सस्य वर्धयितुं दिवं स्वर्ग हुदोह । ले कान्महीलोके वृष्टिमुत्पादयामासेत्यर्थः । “क्रियार्थीपपदस्य" इत्यादि यन सस्याभ्यां चतुर्थी । एवमुभी संपदो विनिमयेन परस्परमादानप्रतिज्ञानार भुवनद्वयं धनुः पुपुपनुः । राजा यनेरिन्द्रलोकमिन्द्रश्चोदकेन भूलोकं पुपो त्यर्थः । उक्तं च दण्डनीती ॥ "राजा त्यान्समात्य कुर्यादिन्द्रमहोत्सवमा प्रीणि तो मेववाहम्नु महतीं वृष्टिमावहेत् ॥” इति ॥ २६ ।। न किलानुयास्तस्य राजानो रक्षितुर्वशः। व्यावृत्ता यत्परत्वेभ्यः श्रुती तस्करता स्थिता ॥२७ नति ! गजानन्य नृपा रक्षितुभयन्यत्रातस्तस्य राज्ञी यशो नानुय किल नानुचक्रः खलु । कुनः । यद्यममान्कारणात्तस्करता चाय परवेग साधने या खविषयमन यो व्यवृत्तामती श्रुती वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्त काहायान्ताभावात्तमकामदाब्द एबापहन इत्ययः । अथ वा । “अत्यन्त त्यपिहाथ ज्ञानं शब्दः करोति दि" इति येन शब्दे स्थिता सरिता न स्वरूपले डरतीत्यर्थः ।। २७ ।। १ यथा-गगनारविन्दम् । 2 ·सर्गः १.) सटीकम् । द्वेप्योपि संमतः शिष्टस्तस्पातस्य यथोपशम् । त्याच्यो दुष्टः मियोप्यादिशुलीवोरगमता ॥ २८ ॥ देय इति ॥ शिटो जो हेप्यः शरपि । आर्तस्य रोगिण सीप, ययो- मिव । तस्य संमतोऽनुमन आसीत् । दुष्टो जनः नियोऽपि । प्रेमास्पदी. पि उरगक्षता सर्पटांगुलीय । “छिन्द्याबहुमपि दुष्टमात्मनः' इति न्या. न्यायसीन् तस्य शिष्ट एक पन्टुष्ट एवं शरित्ययः ॥ २८॥ तंबंधा विदधे तूनं सहाभूतसमाधिना । तथा हितं तस्यासन्परार्थवफला शुणाः ॥ २९ ॥ नपद परोपकारिखमाह ।। तमिति ॥ वेधाः स्रष्टा 'टा प्रजापतिधाः यमरः । ते दिसपन् । समाीयतेऽनेनेति समाधिः कारणमननी । महा- नां पृथिव्यादीनां यः समाधिस्तेन महतसमाधिना विदधे ससर्ज । नूनं म् । इत्युप्रेक्षा । तथाहि । तस्य राजः सबै गुण रूपानादिमहाभूतगुणव- परार्थः परमप्रयोजनमेवं मुख्यं कर पां ते नशोना आसन् महाभून- भापमानेन "कारणमाकाय संबामन्ति " ति न्यायः स्मृचितः ॥ २९ व देलारप्रवलयां परिवीकृतसागराम । अनन्यवासनामुवीं शशालेकपुरीमिय ।। ३० ॥ न इति !! ल दिलीपः ! देशाः समुद्रशानि! देहानमुद्रकलानि वेसाः कारिधः इति विश्काना एक प्रत्याः काटनानि यस्यान्तः- त्याची कामनियार । प्राकागे वरनः कालीन पन्ततो कृतिः यमरः । परितः वन परिक्षा हम टेन परिदत्यनरः। अन्नमपि उप इत्यत्र पिशवारदने प्रयासमा माया समान मनि नया कुतः पहनानागा दास्तान । बनन- नईः । मरिचमाननन्यस्य रमाइलने यायननन्दशासन:- सीमित समयालेनशीलता नियः १व्ययीभावः नालोनशंख्यः पवादास्य वाकलान् । पानाहरये इत्यनुशासन !हमालयाने सन्मयानंद कि: ति सूत्रता

·(प्रथम-
(२०)
खुवंशमहाकाव्यम-
तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाना मगवंशजा।
पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदव्वरस्येव दक्षिणा ॥ ३१ ॥
तस्यति ।। तस्य राज्ञो मगधवंशे जाता मगवंशजा ! "सतम्या जनेर्ड:
इति डप्रत्ययः । एतेनामिनात्यमुक्तम् । दाक्षिण्यं परछन्दानुवर्तनम् । दक्षि-
सरलोदारपरचन्दानुवर्तिपु' इति शाश्वतः । तेन रुदं प्रसिद्धम् । तेन नाम्ना
अध्वरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नीव । सुदक्षिणेति प्रसिद्ध
पल्यासीत् । अत्र श्रुतिः॥ “यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणाप्सासः” इति । "दति
णाया दाक्षिण्यं नात्विजो दक्षिणत्वप्रापकत्वम् । ते दक्षन्ते दक्षिणां प्रतिगृह्म'
इति च ॥ ३१॥
कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि ।
तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाधिपः ॥३२॥
कलत्रवन्तमिति ॥ वतुधाधिपः । अवरोधेऽन्तःपुरवगें महति सत्यपि,
मनस्विन्या दृढचित्तया । पतिचित्तानुवृत्त्यादिनिधक्षमयत्यर्थः । तया १५
क्षिणया लक्ष्म्या वात्मानं कलत्रवन्तं भार्यावन्तं मेने। कलत्रं श्रोणिभार्ययोः
इत्यमरः । वसुधाधिप इत्यनेन वसुधया चेति गम्यते ॥ ३२ ॥
तस्थामात्मानुरूपायामात्मजन्मसपुत्सुझः।
विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥ ३३ ॥
तस्यामिति ॥ स राजा आत्मानुरुपायां तस्याम् । आत्मनो जन्म यस्या
सावात्मजन्मा पुत्रः । तस्मिन्समुत्सुकः । यहा आत्मनो जन्मनि पुत्ररूपे-
णोत्पत्ती समुत्सुकः सन् “आत्मा वै पुत्रनामासि" इति श्रुतेः । विलंबितं फलं
पुत्रप्राप्तिमपं येषां तैमनोरथैः कदा मे पुत्रो भवेदित्याशाभिः कालं निनाय
याषयामास ॥ ३३॥
संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता ।
तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥ ३४॥
संतानार्थायोति ।। तेन दिलीपेन । सन्तानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै सन्ता-
। विधयेऽनुष्टानाय । स्वभुजादवतारिताबरोपिता जगतो लोकत्य गुर्वी
.... मचिोपु निचिक्षिपे निहिता ॥ ३४॥

·No text on this page.

·(२२) ग्घुवंशमहाकाव्यम्- सेव्यमानो सुखस्पर्शः शालनियीसगन्धिभिः । पुष्परेणूत्कितिराधूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥ सेव्यमानाविति । पुनः कथंभूती । मुख' शीतलत्यालियः स्पशी येषां शालनिर्यासगन्धिभिः सजतरुनिस्यन्दगन्धवनिः । 'शालः सनतरुः स्मृतः । शाश्वतः । उस्किरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः । "इगुपत्रज्ञा" इत्यादिना कि कप्रत्ययः । पुष्परेणूनामुत्किरास्तैगयता मान्द्यादीप कम्पिता बनराजयो य. वोतः सेव्यमानी ॥३८ ॥ मनोभिरामाः शृण्वन्तो स्थनेमिस्वनोन्मुखेः । पड्जसंवादिनी का द्विधा भिन्नाःशिखण्डिभिः॥३९ मनोऽभिरामा इति ॥ रयनेमिस्वनोन्नुसैः । मेवध्वनिशंकयोन्नमितनुख त्यर्थः । शिखण्डिभिर्मयूरबिधा भिन्नाः शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्या ताप्युतभेदेन वा पइजो द्विविधः । तत्मादृश्यात्केका अपि द्विधा भिन्न इत्युच्यन्ते । अतएवाह पड्जसंवादिनीरिति । पड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः पङ्जन तदुक्तम्-'नासाकण्ठमुरस्तालुजिह्वादन्तांश्च संस्पृशन् । पथभ्यः संजायते स्मात्तस्मात्पङ्ज इति स्मृतः ॥ " इति । स च तन्त्रीकण्ठजन्मा स्वरविशेष 'निपादर्पभगान्धारपइजमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोलिया स्वराः ॥ ' इत्यमरः । पजेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातङ्गेन-"५ मयूरो वदति " इति मनोभिरामा मनसः प्रियाः के मूर्ति कायन्ति । न्तीति केका मयूरवाण्यः । 'केका वाणी मंयूरस्य' इत्यमरः ! ताः । श्रृण्वन्ती । इति श्लोकार्थः ॥ ३९ ॥ परस्पराज्ञिप्ताहश्यमदूरोज्झितवत्मसु । मृगबन्पु पश्यन्ती स्यन्दनावहारिषु ॥ ४० ॥ परस्पति ॥ विश्रम्भाददूरं समीपं यथा भवति तयोज्झितं वर्त्म यैस्ते स्यन्दनावदृष्टिपु स्यन्दने रथ आवद्धा सन्जिता दृष्टिन येस्तेषु । ' हर ष्टिनेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बवेक्षणाक्षीण' इति हलायुधः । कौतुकवशाव्या प्टिवित्यर्थः । मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः । "पुमान्त्रिया" इति द्वन्द्वकशेष बन्हेपु मिथुनेपु । 'स्त्रीपुंसो मिथुनं हन्दम् ' इत्यमरः । परम्परा ·१ {: सर्गः १.) सटीकम् । (२३) सादृश्यं पश्यन्ती । द्वन्दशब्दसामान्मृगीपु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो गेषु दिलीपाक्षिसादृश्यं च सुदक्षिणेत्येवं विवक्तव्यम् ॥ १० ॥ श्रेणीवन्धाद्वितन्वद्भिरतम्मा तोरणरजम् । सारसैः कलनिहादेः कचिवुनमिताननौ ॥ १३ ॥ श्रेप्पीयन्धादिति ॥ श्रेणीवन्धात्पंक्तिवन्धनाडेतोरस्तम्भामाधारस्तम्भ- हिताम् । तोरण बहिबारम् ! ' तोरणोऽस्त्री बहिरिम् । इत्यमरः । तत्र रास्त्रीवरच्यते तां तोरणन्त्र वितन्वनिः कुर्वद्भिरित्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्याके- शब्दप्रयोगाभावेऽपि गम्योत्प्रेक्षयम् । कलनिहरव्यक्तमधुरम्वनिभिः जारसैः पक्षिविशेषः । करणैः । काचिदुन्नमिताननी 'सारसो मथुनी कामे गोनईः पुष्करायः ' इति यायः ॥ ११ ॥ पवनस्यानुकूलत्यात्प्रार्थनातिधिगंसिनः । रजोसिस्तुरगोत्क्षीणरस्पृष्टाल कवटनी ॥ ४२ ॥ पवनश्यति ॥ प्रार्थनासिडिशसिनोऽनुकूलन देव मनोरथसिलिन्चकन्य पवनरयानपूर वदन्तव्यदिगभिमुसवार । तुरन की रजाभिररस्टा सलका देव्या वेष्टनमुणपंच राज्ञो ययोस्तै तमोती। “शिरसा वेटनशेनिना सुतः" इति अटमस स्वादालोके श्यति । ४२ !! सरसीप्परविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् । आमोदपजिवन्तो तनिश्वासावतारिणम् ॥ १३ ॥ सरसमिति सरलीपुदीपविक्षोन्ही नद भूमिपटनेनी पनि सासानु शोसमावेति में निम्नानुदिनम् । एतेन त्यो सीततीयललन अविन्दन्न भोजित गृहन्ती ग्रामप्वात्मविमृष्टेषु यूपचिपु यचनाम् । अमोघाः प्रतिगृहन्तावांनुपदमाशिपः ॥ १४ ॥ （༦.༦ དྷཱཛ྄:ི ༦ ༌པའ

·No text on this page.

·सर्गः १.) सटीकम् । (२३) सादृश्यं पश्यन्ती । द्वन्दशब्दसामान्मृगीषु सुदक्षिणाक्षिसादृश्यं दिलीपो मृगेपु दिली पाक्षिसाश्यं व सुदक्षिणेत्येवं विवक्तव्यम् ॥ १० ॥ श्रेणीवन्धाद्वितन्वीनरस्तम्मा तोरणननम् । सारसैः कलनिहादः कचिनमित्ताननौ ॥ १३ ॥ श्रेणीवधादिति ॥ श्रेणीवन्धात्यक्तिवन्धन तोरस्तम्नामाधारस्तम्भ. रहिताम् । तोरणं बहिवारन् । 'तोरणोऽन्त्री बहिरिम् । इत्यमरः । तत्र या स्त्रीवरच्यते ना तोरणनज वितन्त्रातः कुर्वद्भिरित्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्यमके- शब्दप्रयोगानादेऽपि गम्योत्प्रेशयन् । कनिदिव्यक्तमधुरध्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषः । करणैः । कचिदुभितानन · सरसो मेथुनी का भी गोनईः पुष्करायः । इति यानः ॥ ४ ॥ पत्नस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनातिविशतिनः । रजोसिल्तुरगोनीरस्पृष्टालमटनी ॥ ४२ ॥ पवनस्येति ।। प्रार्थनासिडिशनिनोऽनुकुल देन मनोरथसिद्धिच पतनस्यानशूर व हन्तव्यदिनभितसत्वात् तुरने रजोभिरमा अलका देव्या वेष्टनमुपीपंच राशी ययोस्तैः तथोक्त। "शिरसा वेष्टनोनिना सुतः" इति भटमासस्य वाली वश्यति ।। १२ । सरसीवरबिन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् । आमोदमुपनिनन्तो स्वनिःश्वासानुकारिणम् ॥ १३ ॥ सरसोनिति । सरतपुरोविपिकोनीत भूमि कटने की सात- सासन शोसम नि त सनिाकालिन ! एतेन नयनाट. सीपुंसजातीयतामुक्त अरबिन्द नाममोवानिवन्ना न ग्रामप्वात्मविमृष्टेषु यूपचिपु वचनाम् । अमोघाः प्रतिगृहन्तावानुपदमाशिपः ॥ १४ ॥ १३२.नवसन्तराजीमहानायकवनमित- ·- । (२४) रघुवंशमहाकाव्यम्- ग्रामेष्विति || आत्मविसृष्टेपु स्वदत्तेपु । यूपो नाम संस्कृतः दारुस्तम्भविशेषः । यूपा एव चिह्नानि येषां तेषु ग्रामप्वमोवाः । यज्वनां विधिनेष्टवताम् ।' यज्वा तु विधिनेष्टवान् इत्यमरः । “सुप निपूण इति डानप्प्रत्ययः । आशिप आशीर्वादान् । मर्घः पूजाविधि तदर्थ द्रव्यमय॑म् ! “पादार्घाभ्यां च" इति यत्प्रत्ययः । 'पट् तु नि मर्यार्थ पाद्यं पादाय वारिणि ' इत्यमरः । अय॑स्यानुपदमन्वक्स कारानन्तरभित्यर्थः । प्रतिगृह्णन्ती स्वीकुर्वन्तौ । पदस्य पश्चादनुपदम् । 'प' दर्थे व्ययीभावः । 'अन्वगन्वक्षमनुगेऽनुपदं क्लीवमव्ययम्।।' इत्यानरः ॥४ हेयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् । नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ।। ४१ (कुलकम् ) हयगवानमिति ॥ ह्यस्तनगोदोहोद्भवं घृतं हेयंगवीनम् | ह्यः पूर्वधर्भवम 'तत्तु हेयंगवीनं यद्धयोगोदोहोद्भवं वृतम् । ' इत्यमरः । "हेयंगवीनं संज्ञा म्” इति निपातः । तत्सद्योवृतमादायोपस्थितान्धोपवृद्धान् । 'घोर ज पल्ली स्यात्' इत्यमरः । वन्यानां मार्गशाखिना नामधेयानि पृच्चन्त "दुह्याच्" इत्यादिना पृच्छतेढिकर्मकत्वम् || १५ ॥ काप्यभिख्या तयोरासद्विजतोः शुद्धवेपयोः । हिमनिमुक्तयोोंगे चित्राचन्द्रमसावि ॥ ४६॥ कति ॥ व्रजतोगच्छतोः शुद्धवैपयोरुज्वटनेपथ्ययोस्तयोः सुदक्षिणादि पयोः हिमनिर्मुक्तयोश्चित्राचन्द्रमसोरिव योगे सति काय शोभासीत् । 'अभिख्या नामशोमयोः' इत्यमरः । “आतश्वोपसर्ग क इति क.प्रत्ययः । चित्रा नक्षत्रविशेषः । शिशिरापगमे चैव्या चित्रापूर्णचन्द्र सोरिवत्ययः ॥ २६॥ तत्तद्भुमिपतिः पत्न्ये दर्शयन्प्रियदर्शनः । आप लंपितमध्यान बुबुधे न बुधोपमः ॥४७॥ १ "भव्ययं विभक्ति- इत्यादिना मूत्रेग | २ तास्यातला न्यायेन मचाः क्रोशेतीत्यादिवहोपशब्देन छोपस्थग्रहणम् || एवं च ।। घोपस्थेषु भिल्ले वृद्वाः तान घोपवृहानिति समासः ।

·सर्गः १.) वादः॥१८॥ सटीकम् । (२५) तत्तदिति ॥ प्रियं दर्शनं स्वकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः । योग्यदर्शनीय त्यर्थः । भूमिपतिः दिलीपः पत्न्ये तत्तद्भुतं वस्तु दर्शयलंपितमतिवाहितम- रध्वानं न इबुधे न ज्ञातवान् । बुधः सौम्य उपमोपनानं यस्यति विग्रहः । विशेषणं तत्तदर्शयन्नित्युपयोगितवैवास्य ज्ञातृत्वमूचनायम् ॥ १७ ॥ स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रम श्रान्तवाहनः । सायं संयमिनस्तत्य महमहिपसिखः ।। ४८॥ स इति ॥ दुष्प्रापयशा दुष्प्रापमन्यदुर्लभ यशो यस्य स ततः । भान्तवा- नो दूरोपगमनाकान्तयुग्यः । महिप्याः सखा महिपीसखः “राजाहः तखि- यष्टच" इति टप्रत्ययः । सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः । स राजा सायं तायंकाले संयमिनो नियमवतस्तस्य महसिष्टस्याश्रमं प्रापरप्राप । पुपादि. बनान्तरादुपावृत्तः समित्कुशफलाहरैः। पूर्यमाणमझ्याग्निप्रत्युद्यातेत्तपस्विभिः ॥ १९ ॥ तमाश्रमं विशिष्टि ॥ बनान्तरादिति ॥ वनान्तसदन्दरमावनादुपात्तैः । नत्यावृत्तः समिधश्व कुशांश्च फलानि चाहतुं शीलं पामिति समित्वशफ- साहराः तः । "नाडिताच्छील्ये " इति हरतेरा प्रत्ययः । बह येर्दर्शनायोन्यग्निभिवतानिः प्रन्युदाताः प्रत्युद्धताः । तैस्तपस्विभिः पूर्यमा- गम् । प्रयागच्छनानाहितानीनानायः प्रत्युद्यान्ति इति श्रुतेः ! ययाह 'कामं पितरं प्रोपितवन्तं पुत्राः प्रत्यायन्ति एपनेतमन्नयः प्रत्याघावन्ति लशकान्दारूनिवाहरन् । इति ॥ ४२ ॥ आकीर्णमृपिपत्रीनामुटनद्वाररोधिभिः । अपत्यखि नीबारभागधयोचितम॒गः ।। २० ।। सपीमिति ।। नीबारात भाग एक भागयोदशः "भागलपनानभ्यो पेयः इति सूत्रात्स्वाभिधे वन्य: ! नम्मतिः । तदनना पशालानां द्वारोधिनग्गी । अपनीनाम्पायरिद बाकी व्याप्तम् ।।५।। सेकान्ते मुनिकन्याभित्तत्क्षणाझितवृक्षकम् । विश्वासाय विहंगानामालवालाम्बुपायिनाम् ॥ ११ ॥ !

·No text on this page.

·No text on this page.

·-- (२८) रघुवंशमहाकाव्यम- . तमिति॥ मुनिर्भसिटः । यतिथ्यमातिथ्यम् । "अतियः प्रत्ययः । मातिथ्यस्य क्रिया भातिथ्यानिया तया शांतो स्वक्षोभेल या श्रमः स यस्य स तं तयोक्तम् । गध्यमेवाश्रमम्वत्र मुनिन् । मुनि त्यर्थः । तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विक कमर पद्यपि राज्यशब्दः पुरोहितादिप्यन्तर्गतत्वाद्राजकर्मवचनः तथाप्यत्र वचनः । “उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वंगे। (श्लो. ६) इत्युत्तर दिया तथाह मनुः "स्वा पपास्यपुरं राष्ट्र कोशदण्डो तथा दृहत् । सत्तानि स्तानि लोकेऽस्मिन्यायमुच्यते ॥” इति । तत्र "ब्राह्मगं कुशलं पृष्ठ न्युमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रनारोग्यमेव च ॥ " इति सत्यपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाद्राह्मणोचितः कुशलप्रश्न एव हत पेयम् । सत एकोक्तम् 'राज्याश्रममुनिम् ॥ इति ॥ ५८ ॥ अथानिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः। अामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः ॥ ९९ ॥ भयेति ॥ भय प्रश्नानन्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरी बढ़त णां वरः श्रेष्ठः । “यतश्च निर्धारणम्" इति पटौ । सयपती रा नायन ववेदस्य निधस्तस्य मुनेः पुरोऽग्रेऽमियादनपेताम् । “५ यर्थन्या पेते" इति यत्प्रत्ययः । वाचमाददे । वक्तुमुपक्रान्तबानित्यर्थः । २ रित्यनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्वात्तत्कर्मनिवाहकत्वं मुनेरस्ताति ८ यथाह कामन्दकः "त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात्पुरोहितः । विहितं कुर्यानित्यं शान्तिकपौष्टिकम् " इति ॥ ५९॥ उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वनेषु यस्य मे । देवीनां मानुषीणां च प्रतिहता त्वमापदाम् ॥ ६० उपपन्नामिति ।। ह गुरो ! सप्तस्वंगेपु स्वाभ्यमात्यादिप ! 'स्त्री हत्कोशरामदगर्वलानि च राजाङ्गानि' इत्यमरः । शिवं कुशलमुप युक्तमेव नन्वधारणे । प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामंत्रणे ननु ' इत्य कयामत्यत्राह । यस्य मे देवीनां देवेभ्य आगतानां दुर्भिक्षादीनाम् पीणां मनुष्येभ्य आगतानां चोरभयादीनाम् । उभयत्रापि तत आ इत्यग् [" टिड्ढाणा " इत्यादिनाण्णन्तत्वात् डीप् । सापदा व्य त्वं प्रतिहर्ता वारयितासि । अत्राह कामन्दकः " हुताशनो जलं ·१.] सटीकम् । (२९) मरणं तया । इति पञ्चविधं देवं मानुषं व्यसनं ततः सयुक्तकेभ्यश्यो- परेभ्यो रानवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाञ्च नराणां पञ्चधा मतम् ॥ " तव मंत्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ ६१ ॥ सत्र मानुपापत्प्रतीकारनाह । तवेति । दूरात्परोक्ष एवं प्रशमितारिभिः ! न्कृतवान्मन्त्रकृत् । “ सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृत्रः" इति क्विम् । तस्य कृतः मन्त्राणां प्रेयोक्तुस्तब मन्त्रैः । कमिः । दृष्टं प्रत्यक्षं यल्लक्ष्य नं भिन्दन्तीति दृष्टलक्ष्याभिदो मे शराः प्रत्यादिश्यन्त इस । वयमेव सम- किमोनिः पिष्टपेपकैरिति निराक्रियन्त इत्युत्प्रेक्षा । ' प्रत्यादेशो निरा- 1: इत्यमरः । वन्मन्त्रसामदेव नः पो फलतीति भावः ॥ ३१ ॥ हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु । वृष्टिर्भवति सस्यानामवग्रहविशोपिणाम् ॥ ६२ ।। संप्रति देविकापत्प्रतीकारमाह ॥ हविरिति ॥ हे होत: । त्वया विधिवद- बावर्जितं प्रक्षिप्तं हविराज्यादिकम् । कर्तृ अवग्रहो वर्ष प्रतिवन्धः "अव. हो वर्षप्रतिवन्धे " इत्यम्प्रत्ययः । 'दृष्टि तद्वियातेऽवग्रहावग्रहः समी' पमरः । तेन विशोषिणां विशुष्यतां तस्यानांवृष्टिर्भवति वृष्टिरूपेण सस्या- पजीवयतीति भावः । सत्र मनुः “ अग्नी दत्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपति- || आदित्याज्ञायते कृष्टेिरनं ततः प्रजाः ॥ " इति ॥ ६२ ॥ पुरुषायुपजीविन्यो निरातक्षा निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजातल्प हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् ।। ६३ ।। पुरुषायुवेति ॥ आयुर्जेक्तिकालः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुपन् । वर्षशतनि- यः । “शतायु पुरुषः ॥ इति श्रुतः । “भचतुरविचतुर" इत्यादिमनेगा- प्रत्ययान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः । पुस्पायुपं जीवन्तीति पुत्मायुपजे. न्यः । निरातङ्का निर्भयाः । 'भातङ्को मयमाशङ्का' इति हलायुधः । निरी: योऽतिदृष्टयादिरहिता इति यत्तस्य सर्वस्य त्वब्रह्मवर्ष तक व्रताध्ययनसं- १ मत्र 'कृष्टरित कविताउः परन्तु वेदाऽपौरुषेयतया न स उक्तः !

·राजानः (३०) ग्घुवंशमहाकाव्यम्- (५ पत्तिरेव हेतुः । 'व्रताध्ययनसंपत्तिरित्येतब्रह्मवर्चसम् इति हलायुधः । वचों ब्रह्मवर्चसम् । “ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः इत्यच्प्रत्ययः । नापिकाः शलभोः शुकाः । अत्यासन्नाश्च पडेता स्मृताः ॥ इति कामन्दकः ॥ ६३ ॥ त्वयैवं चिन्त्यमानस्य शुरुणा ब्रह्मयोनिना। सानुबन्धाः कथं न स्युः सपनो मे निरापदः ॥ ६४ वयेति ।। ब्रह्मा योनिः कारणं यस्य तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वयैवमुझ कारेण विन्त्यमानस्यानुध्यायमानस्य ! अन एक निरापझे व्यसनहीनस्य संपदः सानुबन्धाः सानुस्यूतयः । अविच्छिना इति यावत् । कयं न स्थ स्युरेवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ किंतु वध्या ततस्थामदृष्टसहाप्रजम् । न मामयति सदीपा रत्नसुरादि मेदिनी ॥ ६ ॥ संप्रत्यागमनप्रयोजनमाह ॥ किं स्विति । किं ततस्यां वध्वां स्तुपा याम् । यूनीया स्नुपा क्षेत्र इत्यमरः । अष्टा सदृश्यनुरूपा प्रजा येन मां सद्वीपापि । रत्नानि सूत इति रत्नरपि । “सत्सूहिपह " इत्यादिन क्विम् । मेदिनी नावति न प्रीगति ! कशात रक्षणगतिप्रीत्याद्यपूपदेशा दन प्रीणने । रत्ननूरपीत्यनेन नवरत्नेभ्यः पुत्रगलनेव श्लाध्यमिति सूत्र त्तम् ॥६५॥ नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेदर्शिनः । न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥६६॥ तदेव प्रतिपादयति । नामिति ॥ मत्तः परं मदनन्तरम् । “पञ्चम्या: सिद" पिण्डविच्छेददाशनः पिण्डदानविमोदनुत्प्रेक्षमाणा वंशोद्भवा : तर सत्यव्ययं पितृभाज्ये वर्तते । तस्याः संग्रहे तत्परा आसक्त .श्राद्धे पितृकर्मणि । पितृदानं नियापः स्याच्चाद्धं तत्कर्म शावतः त्यमरः । प्रकामभुजः पर्याप्तभोजिनो न भवन्ति । नूनं सत्यम् प्रकामं पर्याप्तम्' इत्यमरः । निर्वना ह्यापद्वनं क्रियदपि संगृहन्तीति मावः ॥६६॥ १सनेनास्य सार्वमीमत्वं सूचितम् । । 'का

·No text on this page.

·"उत्पत्तिं प्रलयं चैव आगतिं च गति तया। वेत्ति विद्यामाविद्यां च भगवान उदीर्यते ॥ १॥ " इति । २ देवपिपितृणामृणानुक्रमेणान्तिमत्वात् ३"त तद्राजाः" इति सूत्रेण । ४" तद्राजस्य बहुपु. तेनवास्त्रियाम् (३२) घुवंशमहाकाव्यमू- (१ तयेति । हे विधातः हे राष्टः ! तया संतत्या हीनमनपत्यं मान् I स्प्रेम्णा स्वयमेव ासक्तं जलसकेन वर्धितं वन्ध्यमफलम् । 'वन्ध्योफलोऽ१ च' इत्यमरः आश्रमस्य वृक्षकं वृक्षपोतमित्र ! पश्यन्कथं न दूयसे न पीत विधातरित्यनेन समर्योऽप्युपेक्षस इति गम्यते ॥ ७० ॥ असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे। असंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥७१ ॥ असोति॥ हे भगवन् ! मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम् | अनिर्वाणस्य में नरहितस्य । 'निर्वाणं निर्वृती मोक्षे विनाशे गजमज्जने इति यादवः । दान गजस्य । अरुमम तुदतीत्यरंतुदं मर्मस्पृक् । 'व्रणोऽस्त्रियामार्ममरुः 'अरुंतुदस्तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । " विध्वरुपास्तुदः " इति खप्रत्ययं: "अरुषित् " इत्यादिना मुमागमः । आलानं बन्धनस्तंभमित्र ।' वन्धनस्तम्भे' इत्यमरः । असह्या सोढुमशक्या पीडा दुःखं यस्मिंस्तो दुःसहदुःखजनकं विद्रीत्यर्थः । “निर्वाणोत्यानशयनान त्रीणि गजकर्माणि इति पालकान्ये । "ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । संतत्या पि लोकानां शोधरि त्वा. परिव्रजेत् ॥” इति स्मृतिः ॥ ७१ ॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथाहसि। इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः ॥ ७२ तस्मादिति ॥ हे तात ! तस्मात्पत्रकाणाद्यया मुच्ये मुक्तो भवामि कर्मणि लट् । तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि । हि यस्मात्यकारणादिवाकूणा क्ष्वाकुवंश्यानाम् । तंद्रानत्वाबहुप्वणो । दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे । सिद्धयस दानास्त्वदायत्ताः । इक्ष्वाकूणामिति शेपे पष्ठी । " न लोक " इत्यादि कृद्योगे पष्टीनिषेधात् ॥ ७२॥ इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृपिस्तस्थौ सुप्तमीन इव हृदः ॥ ७३ ॥ र हे वासिष्ठ ! अत्र भगवच्छब्दो हि सर्वज्ञत्वेकवाचकः-यदुक्तमभियुक्त जाल मm

·No text on this page.

·(३२) खुवंशमहाकाव्यम्- (प्रथम:- तयेति । हे निभाता है बादः ! तपासंगत्या हीनमानपत्यं माम् । स्नेहा स्प्रेणा स्वयमेव सिक्त जलसोन अधित सध्यमफलम् । लन्थ्योफलोऽवलेश घ' इत्यमरः माश्रमस्य वृक्षक वृक्षपातमिना । पश्यन्कथं न दूयमे न परितप्यते विधातरित्यनेन समोऽणुपेशस शति गम्यते ॥ ७० ॥ असापीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे। अरुंतुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥७१ ॥ असोति॥ हे भगवन् ! मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम् । अनिर्वाणस्य मज्ज- नरहितस्य । 'निर्वाणं निर्वृतो मोक्षे विनाशे गजमनने इति यादवः । दन्तिनो गजस्य । अरुर्मम तुदतीत्यरंतुदं मर्मस्पृक् । 'व्रणोऽस्त्रियामर्मिमरुः । इति 'अरुंतुदस्तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । “ विध्वरुपास्तुदः ” इति खश्प्रत्ययः । "अरुढिपत् " इत्यादिना मुमागमः | आलानं वन्धनस्तंभमिव । ' आलानं वन्धनस्तम्भे' इत्यमरः । असह्या सोडुमशक्या पीडा दुःखं यस्मिंस्तोहि । दुःसहदुःखजनकं विद्धीत्यर्थः । “निर्वाणोत्यानशयनान त्रीणि गजकर्माणि इति पालकाव्ये "ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । संतत्या पित्र. लोकानां सोधरि त्वा. परिव्रजेत् ॥ " इति स्मृतिः ॥ ७१ ॥ तस्मान्मुच्ये यथा तात संविधातुं तथार्हसि । १. वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदीना हि सिद्धयः ॥ ७२ ॥ दिति ॥ हे तात ! तस्मात्पेकाटणाद्यया मुच्ये मुक्तो भवामि । । लट् । तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि । हि यस्मात्यकारणादिक्ष्वाकूणामि- 4.म् । तेंद्राजत्वाद्दहुप्वणो लैक । दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे । सिद्धयस्त्व- स्वायत्ताः । इक्ष्वाकूणामिति शेपे षष्ठी । “न लोक " इत्यादिना ) षष्ठीनिषेधात् ॥ ७२॥ इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमृषिस्तस्थो सुप्तमीन इव ह्रदः॥ ७३ ॥ १ हे वासिष्ठ ! अत्र भगवच्छब्दो हि सर्वज्ञत्वेकवाचकः-यदुक्तमभियुक्तः "उत्पत्तिं प्रलयं चैव आगतिं च गति तथा । वेत्ति विद्यामाविद्यां च भगवान्स उदीयते ॥ १॥ " इति । २ देवििपतृणामृणानुक्रमेणान्तिमत्वात् ! ३“ते :” इति सूत्रेण ! ४ " तद्राजस्य बहुपु. तेनैवास्त्रियाम् " .

·No text on this page.

·(२४)
रघुवंचमहाकाव्यम्-
[प्रयम:-
अवजानासीति । यस्मात्कारणान्मामबजानाति तिरस्करोमि। मताका
जान्नममूर्ति मम संततिननाराध्यासेत्रयिता ते तत्र प्रना न भवि
सासुरामित्वां शशाप | शप 'आक्रोशे' धातुः ॥ ७७ !!
स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः।
नदत्याशाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामविशाजे ।। ७८ ॥
कयं तन्मया न श्रुतीमत्याह || स इति !! हे सन्द : झापाण'
श्रुतः ! सारथिना व न श्रुतः । अलवणे हेतुमाह । कोडायमानता ह
मानो वान्न जलता दिग्गजा यस्मिस्तयोक्ते आकाशगंगाया मन्दाविन्ध
संतति प्रवाह नाति सति ॥ ७ ॥
इप्सितं तत्वज्ञानाद्विद्धि सागलमात्मनः ।।
प्रतिवन्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ ७९ ॥
उम्स प्रस्तुने किमायातमित्यत्राह ॥ इप्सितमिति ॥ नामज्ञानात
नोविज्ञानादनमानादात्मनः सस्यामिष्टनीप्सितं मनोयन का
स्वन्तत त इंकार । सांगलं मप्रतिवन्ध विद्धे जानीहि तयाहि ।
या व्यनिकनापतिक्रमप्रेयः प्रतिवन्नाति! ७९ ॥
विष दीयेसनम्प सा चेदानी प्रचतमः ॥
भुजंगपिहितद्वार पातालमचितिष्ठति ।। ८० ॥
द गद नानारत्रयान, माया क्यविदा नियतीन्यादान
स्य दृषि इते !! म च नाभिदिनी देव मत्र किलमाच्यो।
दिदीले मन्त्र नस्य रचा काय हवय दध्यास्यादि का
र वहां वेद मन तितिाहाल निका
दिमाग इति लगन्दम्य कर्मयम् ॥ ८.
मुतां तदीयां मुरमः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः।
आगषय सपन्नीः प्रीता कामदुधा हिसा ॥ ८॥

·No text on this page.

·रघुवंशमहाकाव्यम्-
[प्रथमा-
अवजानासीति ॥ यस्मात्कारणान्मामवजानासि तिरस्करोमि । अतः का
णान्मत्प्रसूतिं मम संततिमनाराध्यासेवायत्वा ते तव प्रना न भविष्य
सा सुरामित्त्वां शशाप | शप 'आक्रोशे' धातुः ॥ ७७ ॥
स शापो न त्वया राजन्न च सारथिना श्रुतः।
नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे ।। ७८ ॥
कयं तन्मया न श्रुतमित्याह ।। स इति ॥ हे राजन् ! स शापरत्वया
श्रुतः । सारथिना च न श्रुतः । अग्रवणे हेतुमाह । क्रीडार्यमागता ८६'
मानों दान्न उद्गता दिग्गजा' यस्मिंस्तयोक्ते आकाशगंगाया मन्दाकिन्म
स्रोतसि प्रवाहे नदति सति ॥ ७८ ॥
ईप्सितं तवज्ञानाद्विद्धि सार्गलमात्मनः ।।
प्रतिवनाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ ७९ ॥
अस्तु प्रस्तुते किमायातमित्यत्राह ॥ ईप्सितमिति ॥ तवज्ञानात्तल
चैनोरवज्ञानादपमानादात्मनः स्वस्याप्नुमिष्टमीप्सितं मनोरयम् । लाने
सन्नन्तात् क्त ईकारश्च । सागलं सप्रतिवन्धं विद्धि जानीहि तयाहि । पूरा
पूजाया व्यतिक्रमोऽतिक्रमणं श्रेयः प्रतिवन्नाति ॥ ७९ ॥
हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानी प्रचेतसः ॥
भुजंगपिहितद्वारं पातालमधितिष्ठति ।। ८० ॥
तहि गत्वा तामाराधयामि, सा वा कयंचिदा गमिष्यतीत्याशा न .
ट्याह । हविप इति ॥ सा च सुराभिरिदानी दीर्घ सत्रं चिरकालसाध्यो :
विशेपो यस्य तस्य प्रचेतसो वरुणस्य हविषे दध्याज्यादिहविरथै मुजा
तहारं भुजंगावरुद्धद्वारं ततो दुप्प्रवेशं पातालमाधितिष्टातापाताले तहती..
" अघिशीइस्यासां कर्म" इति पातालशन्दस्य कर्मवम् ॥ ८ ॥
सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधि शुचिः ।
आराधय सपत्नीकः प्रीता कामदुधा हि सा ।। ८१:
तहका गतिरित्यत आह || सुतामिति ॥ तस्याः सुरभेरियं तदीया
मुता मुरभेः प्रतिनिधि कृत्वा शुचिः शुद्धः । सह पन्त्या वर्तत इति सण
सन । " नतश्व " इति कप्प्रत्ययः । आराधय । हि माल...
श्रीता तुष्टा सती ! कामान्दोग्धीति कामडुवा । भक्तौति शेपः । “दुः
" रति कप्प्रत्ययः । धादेशव ॥ ८१ ॥

·No text on this page.

·(३६) रघुवंशमहाकाव्यम्- [प्रय स्नानमवगाह्यं तु वारुणम् | आपोहिष्टेति च ब्रानं वायव्यं गोरजः स्मृतः इति ॥ ८५ ॥ तो पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तशत्तपोनिधिः । याज्यमाशंसित्तावन्ध्यमार्थनं पुनरावीत् ॥ ८६ ॥ तामिति ॥ निमित्तज्ञः शकुनजस्तपोनिधिर्वसिष्ठः । पुण्यं दर्शनं यस्य: घेनं दृष्ट्वा आशंसितं मनोरयः "नपुंसके भावे क्तः। तत्रावन्ध्यं सर र्थनं यस्य स तम् । अवन्ध्यमनोरथामित्यर्थः । याजयितुं योन्यं याज्यं५. पुनरब्रवीत् ॥ ८६ ॥ अदूरवर्तिनी सिद्धिं राजन्यिपणवात्मनः । उपस्थितेनं कल्याणी नानिशीतित एव यत् ॥ ८७ ॥ अदूरव/तनीमति ॥ हे राजन ! जाननः कार्यत्य सिद्धिमदूरद शीवभाविनी विगणय विहि। यद्यस्मात्कार मात्कल्याणी मंगलमूर्तिः । " दिभ्यश्च" इति डीपू । इयं धेनुनन्नि कोतित कथिते सत्यवोपस्थिता ॥८ बन्नवृत्तिरियां शवदामाचगामगेन गाम् । विधामभ्यसनेनेय प्रसाइयितुमहति ।। ८८॥ वन्यवृत्तरिति ॥ बने नव वन्यं कन्दमूलादिकं वृतिराहारो यस्य तथानः सन इमां गां शश्वत्सदा । आप्रसादादविच्छेदनेत्यर्थः । आत्मनस्ताद कर्तुः अनुगननेनानु माणन अभ्यसनेनानुटातरम्यासेन विद्यामिव । प्रम: यितुं प्रसन्न कर्तुमईसि । त्वामिति गम्यम् ॥ ८८ ॥ प्रस्थितायां प्रतिष्टेयाः स्थितायां स्थितिमाचरेः। निषण्णायां निपीवाल्यां पीताम्भसि पिबेरपः ।। ८९ [ गरनुसरणप्रकारवाह। प्रस्थितायामिति । अस्यां नन्दिन्या प्रसित तायां प्राध्याः प्रयाहि । सन्वरविभ्यस्यः" इत्यात्मनेपदम् । स्थित निकृनातिकाय स्थितिमानो:स्थित एक तिटेत्यर्थः । निपगायामुपवित्र नि देविदा ! वियर्थ लोटा पातमम्भी यया तस्यां पीनाम्भमि तयार बधृभक्तिमती चनामचिंतामा तपोवनात् । प्रयता प्रातरन्छ सायं प्रत्युन्जेदापि ॥ १० ॥ " व:

·No text on this page.

·(३६)
रघुवंशमहाकाव्यम्-
स्नानमवगाह्यं तु वारुणम् । आपोहिष्ठति च बाझं वायव्यं गोरना स्मृतः ।
इति ॥ ८९ ॥
तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तात्तपोनिधिः ।
याज्यमाशंसित्तायन्व्यमार्थनं पुनरवीत् ॥ ८६ ॥
तामिति ॥ निमित्तज्ञः शकुनजस्तपोनिविवसिष्ठः । पुष्य दर्शनं ५५.८
घेनं दृष्ट्वा आशंसितं मनोरयः "नपुंसके भाव क्तः । तत्रावन्ध्यं मला
र्थनं यस्य स तन् । अवन्ध्यमनोरथामिययः । याजयितुं योन्यं याच्या
पुनरत्रवीत् ॥ ८६ ॥
अदूरवर्तिनी लिहिं राजविरागात्मनः ।
उपस्थितेचं कल्याणी नानिशीतित एव चत् ।। ८७.
अदूरतिनीमति ॥ हे राजन ! नान्ननः कार्यस्य सिद्धिन
शीवभाविनी विगणय विहि वयस्मात्कारणात्यल्यागी नंगलमूर्तिः ।
दिभ्यश्च इति डीप । इयं धेनुनन्नि कति कथिते सत्येवोपस्थिता ।।
बन्यवृत्तिरियां शश्वात्मानुगमनेन गाम् ।
विधानस्यसनेनेत्र प्रसादयितुमरीति ।। ८८ ॥
बन्यवृत्तिरिति ॥ बने भव बन्यं कन्दमूलादिकं वृत्तिराहारो यस्य तथा
सन इमां गां शश्वत्सदा । आप्रसादादविच्छेदेनेत्यर्थः । आत्मनः
कर्तुः अनुगननेनानुमाणेन अभ्यसनेनानटातुरभ्यासेन विद्यानिक प्रा.
यितुं प्रसन्न कर्तुमर्हसि । दामिति गन्यम् ॥ ८८ ॥
प्रस्थितायां प्रतिष्टेयाः स्थितायां स्थितिमाचरः।
निपण्णायां निपीदात्यां पीताम्भसि पिवेरपः ॥ ८९
गवानुसामप्रकार मेवाह ! प्रस्थितायामिति ॥ अस्यां नन्दिन्यां ...
तायां प्रतियाः प्रयाहि । “समवपतिभ्यस्यः" इत्यात्मनेपदम् । स्थित
नितगतिकायां स्थितिमान स्थितिं गुन तिटेत्ययः निपगायामुपविटा
निधीद पविटा विध्यर्थ लोट् । पीतमम्मी यया तस्यां पीताम्ममि सत्यान्न
पिः विद।। ८१.॥
वधूभक्तिमती चनामचिंतामा तपोधनान् ।
प्रयता प्रातरन्तु सायं प्रत्युद्वजेदापि ॥ १० ॥

·No text on this page.

·(३८)
खुवंशमहाकाव्यम्-
(म..
सत्यामपि तपःसिद्धौ नियमापेक्षया मुनिः।
कल्पविकल्पयामास वन्यामवास्य संविधाम् ॥ ९४
सत्यामिति ॥ कल्पविद् व्रतप्रयोगाभिज्ञो मुनिः। तपःसिद्धी सत्या,
तपसेव राजयोग्याहारसंपादनसामथ्र्य सत्यपीत्यर्थः । नियमापेक्षया ।
भृत्येव व्रतचर्यापेक्षया। अस्य राज्ञो वन्यामेव । संविधीयतेऽनयेति स
तां संविधाम् । कुशादिशयनसामग्रीम् “आतचोपसर्गेइति कप्रत्यय
"अर्कतरि च कारके संज्ञायाम्" इति कर्माद्यर्थत्वम् । कल्पयामास ।
मास ॥ ९४॥
निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशाला-
मध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः ।
तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसाना
संविष्टः कुशशयने निशां निनाय ॥ ९५॥
निर्दिष्टामिति ॥ स राजा कुलपतिना मुनिकुलेश्वरेण वसिष्ठेन नि।
सूचितां पर्णशालामध्यास्याधिष्ठाय तस्यामधिष्ठानं कृत्वेत्यर्थः । .प२||
इत्यादिनाऽऽधारस्य कर्मत्वम् । “कर्मणि द्वितीया" इति द्वितीया ।::
नियतः परिग्रहः पत्नी द्वितीयो यस्येति स तथोक्तः। कुशानां शयने सांप
मुप्तः सन् । तस्य वसिष्ठस्य शिष्याणामध्ययनेनापररात्रे बेदपाठेन निति
वसानं यस्यास्तां निशा निनाय गमयामास । अपररात्रेऽध्ययने न.
"निशान्ते न परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्"। " न च पर चा
पुनः स्वपेत् " इति गौतमश्च । प्रहर्षणीवृत्तमेतत् । तदुक्तम् "म्रो जौ ।
दशयतिः प्रहर्षणीयम्” इति ॥ ९५ ।
इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथमूरिविरचितया संजीविनीस.
माख्यया व्याख्यया समेते महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे
महाकाव्ये दिलीपस्य वसिष्ठाश्रमाभिगमनो
नाम प्रथमः सर्गः ॥ १॥

·No text on this page.

·स ..(४०) घुवंशमहाकाव्यम्- I वैयमिव ! अन्वगच्छदनुसृतवती च । यथा स्मृतिः श्रुतिसमवाय.... तथा सापि गोखुरक्षुण्णमेव मार्गमनुससोरेत्यर्थः । वर्मपत्नीत्यवार३५ः । वत्तादर्थं पष्टीसमासः प्रकृतिविकाराभावात्. ! पांसुलपयप्रवृत्तावप्यः । नामिति विरोधालंकारो ध्वन्यते ॥ २ ॥ निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्ता सौरभया सुरभिर्यज्ञोभिः पयोधरीभूतचतुःसाहनी जुगोप गोरूपधानियोधन ॥ निवत्यति ॥ दयालुः कारुणिकः स्यादयालुः कामणिकः द्रस्यनरः "स्मृहिगृहि" इत्यादिनाऽऽलुच्प्रत्ययः । यशोभिः सुरभिर्मनोना सुभिः । म्मनोज्ञऽपि इति विश्वः । राजा तो कयितां निवत्य सौरभेयों का नन्दिनीम् । परन्तीति धराः पचाद्यन् पयसा घराः पयोधराः सनाः नादा पयोधर' इत्यमरः अपयोगः पयोधाः संपद्यमानाः पयोध- अभूनतद्रावे चिः । “ कुगतिप्रादयः ॥ इति समासः । पयोधीभूत त्या समुद्रा यस्यास्तम् "अनेकमन्यपदार्थ इत्यने पदार्थग्रहणतामहः पिया बहुप्रीहिः । गोरूपयामुवाभिय । जमीय रक्ष रक्षणवनेने प्रति भावः । धनुपक्षे पनमा दुग्धेनाधीनताश्चत्वारः ममुद्रा यस्याः' धोक्ताम् । इन्वनिमतसागरामित्यर्थः ॥ ३ ॥ शाय तेनानुपाण धनोपदाधिशपीऽप्यन्याधिवः । न चान्यतस्वल्य हारीता रवी याना नियनम्मतिः नायनि बनाय धनग्नुमा नाकन पर देवप्नुयायियग नुरवीन्यपेथि नितिनः । मावश्या । कारमाथापन बाह-न त !! सय दिलीप दमला चान्यतः पुमपान्तगन्न । कुतः हि यामलापार मयत इति प्रतिः मंत्रिः श्यीयता खत्रीयाय पशिना । न दिनमा पनि भारः !! ४ {{ बादलनिकमानामांदिवानिवारणेचा .याने वागत मनस्याः, समान समाराचनत- संगऽभूत् ।।६॥

·No text on this page.

·(४२) घुवंशमहाकाव्यम्- सत्वान्दुष्टजन्तून् । 'द्रव्यामुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तु' इत्यना। नेप्याक्षयिष्यन्नित्र । दावं वनम् । 'वन व वनवहीं व दवो दाव इंदृष्यंत इति यादवः । विचचार 1 बने चारेत्ययः । “देशकालावगन्तव्यः. संज्ञा ह्यकर्मणाम्" इति दावस्य कर्मवम् ॥ ८ ॥ विसृष्टपार्थानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समन्य उदीरयामासुरियोन्मशानामालोनशवयसां विरायः१९' विसृष्ट इस्यादिभिः पभिः श्लॉकस्तस्य महामहिमतया दुनादयोऽपि : जोपचारं चरित्याह ॥ विमटेति । विमृष्टाः पार्थानुचराः पावनतिनो येन तस्य । पाशभृता वरुणेन समस्य तुल्यस्य । प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यनाः अनेनास्य महानुभावः नुचितः । तस्य राज्ञः पार्ययोर्दुमाः उन्मदानाहर मदानां वयसां खगानाम् । खगवाल्यादिनोवयः इत्यमरः । बिराक शक आलोकस्य शब्द वाचकमालोक्योति शम् । जयशब्दमित्यर्थः । 'आर. को जयशब्दः स्यात्' इति विश्वः । रदीरयामाद्वारकावदनिवेत्युत्प्रेक्षा !! ? मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखामंतमय॑मारादभिवर्तमानम्। अवाकिरन्चालता प्रसुनेराचारलाजैरिव परिकन्याः १० मरुप्रयुक्ता इति ॥ महत्प्रयुक्त वायुना प्रेरिता बाटलता आरात्समी अभिवर्तमानम् 'आरादरसमापयोः' इत्यमरः । गरुतो वायोः सखा महास खोऽग्निःस इवामातीत मरुत्सखामम् भातश्वोपसंग" इति ऋप्रत्ययः। अच्य पूज्य तं दिलीप प्रभुनः पुष्पः । पोरकन्याः पौराश्य ताः कन्या पौराणां वा कन्याः पौरकन्या आधारायलनिराधारलारिख । अवाकिरन । तस्योपरि निक्षितवत्य इत्यर्थः । सखाह सखायमागतनुपरतीत मात्र धनु तोऽप्यस्य दयाभावमाख्यातमन्तःकरणविज्ञा। विलोनयन्त्यो बपुरापुरक्ष्णा प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः३३ धनुर्भूत इति !! धनुतोऽप्यस्य राज्ञः । एतेन मयसम्मावना दृशता ! पिविशनिमारन्तःकरणः । कमिः । दयया कृपारसेना भावोऽ- यो यस्य तद्दयामा तदारख्यातम् ! दयाभायमतादिस्यानयतामि मात्रः सत्त्ववमानाभिप्रायवेटामजन्मनु' इत्यमरः । तथावित्र ७२.यो हरिष्योऽक्ष्य प्रकामविस्तारमान्यन्तत्रिपालयतायाः इन-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·[द्वितीय - (४६) खुशमहाकाव्यम- पत्तोत्सुकापि स्तिमिता सपा प्रत्यग्रहीत्सेति भक्त्योपपने हितविधानां प्रसादचिनानि पुरःफलानि वत्सोत्सुकेति ॥ सा धेनुवत्सोरतुकापि वासे उत्कण्ठितापि स्तिमिता । अला सती सपी पूजां प्रत्यग्रहीदिति हेतोस्ती दंपती ननन्दतुः । पूजा कारस्यानन्दहेतुत्वमाह ॥ भत्त्येति ॥ पूज्येप्वनुरागो भक्तिः, तयोपपन्ने ! क्तेषु विपये तद्विधानां तस्या धेन्या विव विधा प्रकारो येषां तेपाम् | महा मित्यर्थः । प्रसादस्य चिह्नानि लिंगानि पूजास्तीकारादीनि पुरः फलानि पुरे गतानि प्रत्यासनानि फलानि येषां तानि हि । अविलम्बितफलसूचकलिंग दर्शनानन्दो युज्यत इत्यर्थः ॥ २२॥ गुरोल्सदारस्य निपीड्यपादौ समाप्य सांध्यं च विधि दिलीपः। बोहावसाने पुनरेव बोधी भेजे भुजोच्छिन्नरिपुनिपग्णा३ गुरोरिति ॥ भुजोच्चित्ररिपुर्दिलीपः सदारस्य दारेररुन्धत्या सह वर्तमा- नस्य गुरोः । उमयोर पीत्यर्थः । 'भायी जायाय पुं भूम्नि दाराः' इत्यमरः पादो निपीडयाभिवन्ध ! सांध्यं संध्यायां विहितं विधिमनुष्टानं च समाप्य दोहावसाने निपण्णामासीनों दोग्ध्री दोहनशीलाम्। वृन्" इति तृन्प्रत्ययः! धेनुमेव पुनर्भजे सेवितवान् । दोग्ध्रीमिति निरुपपदप्रयोगात्कामधेनुत्वं गम्यते ॥ २३ ॥ तामन्तिकन्यस्तवलिप्रदीपामन्यास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्तामनु संविवेश सुप्तोस्थितां प्रातरन्दतिष्ठत् ॥२४ तामिति ॥ गोप्ता रक्षको गृहिणीसहायः पत्नीद्वितीयः सन् । उभावपी. त्यर्थः । अन्तिके न्यस्ता वेलयः प्रदीपाश्च यस्यास्तां तथोक्तां तो पूर्वोक्तां निपण्णां धेनुमन्वस्यानूपविश्य । क्रमेण सुप्तामन्वनन्तरं संविवेशमुष्वाप । प्रातः मुप्तोत्यितामनूदतिष्ठदुस्थितवान् । अत्रानुशब्देन धेनुराजव्यापारयोः पौर्वाप. यमुच्यते । क्रमशब्देन धेनुव्यापाराणामेष । इत्यपोनरुक्त्यम् | "कर्मप्रवध नौययुक्ते द्वितीया " इति द्वितीया ॥ २४ ॥ "त्थं व्रतं धारयतः प्रजाथै समं महिष्या महनीयकीतः। व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य ।। भक्ष्यपदार्यविशेषः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·सर्गः २.) सटीकम् । (५३) नश्यदिदमाहितान्नेगुरोर्धनमापे गोरूपमनुपेक्षणीयम् । आहिताग्नेरितिविशेषणे- नानुपेक्षाकारणं हविःसाधनत्वं सूचयति ॥ १४ ॥ से व मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितु प्रसीद । दिनावसानोत्सुकवावरत्सा विसृज्यतां धेनुरियं बहः॥४५॥ स इति ॥ सोऽकागतसत्त्ववृत्तिस्त्वं मदीयेन देहेन शरीरस्य वृत्तिं जीवनं निर्वर्तयितुं संपादयितुं प्रसीद । दिनावसान उत्सुको माता सभागमिष्यती- त्युत्कण्ठितो वालश्वासौ वत्सो यस्याः सा महर्षेरियं धेनुर्विमृन्यताम् ॥१५॥ अधिकार गिरिगहराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेश्वरपावर्ती किंचिदिहत्यार्थपति बभाये।।४६ सयेति ॥ अथ दिलीपोक्त्यनन्तरं भूतश्वरस्य पार्श्ववर्त्यनुचरः स सिंहो गिरेगह्वराणां गुहानाम् 'देखातविरी गुहा । गह्वरम्' इत्यमरः । अन्यकार ध्वान्तं दंष्ट्रामयूरः शकलानि खण्डानि कुर्वन् । निरस्यन्नित्यर्थः । किंचिद्धि- हस्यार्थपतिं नृपं भूयो वभापे । हासकारणम् 'अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन् इति वक्ष्यमाणं दृष्टव्यम् ॥ १६ ॥ एमातृपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं वयः शान्तमिदं पुश्चे। अल्पत्य हेतोबहु नोतुमिच्छन्विचारटूटा प्रतिभासि में त्वम्॥ एकातपत्रमिति ॥ एकातपत्रमेकच्छत्रं जगतः प्रभुत्वं स्वामित्वम् । न वयो यौवनम् । इदं कांतं रम्यं वपुश्छ । इत्येवं बहु । अल्पस्य हेतोरल्पेन कारणेन । मल्सफायेत्यर्थः । " पष्ठी हेतुप्रयोगे " इति पष्ठी । हातुं त्यक्तुमिच्छंस्वं विचारे कार्याकार्यविमर्श मूढो मूखों, मे मम प्रतिभासि ॥ ४ ॥ सूतानुकम्पा तव चैदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाध पिते पासि४८ भूतानुकम्पति । तत्र भूतेजनुकम्पा कृपा चेत् । 'कृपा दयानुकम्पा स्यात् ' इत्यमरः । कृपय वर्तते चेदित्यर्थः । तहि मदन्ते तानाशे सतीयमेका गो रूस्ति क्षेममस्या लस्तीति स्वस्तिमती भवेत् । जोदित्यर्थः । स्वस्त्याशी:- क्षेमपुण्यादी इत्यमरः । हे प्रजानाय ! जेवपुनः पितेव प्रजा उपवेभ्यो विष्टेभ्यः शसत्सदा । 'पुनः सदार्ययोः शश्वत्' इत्यमरः । पास रक्षति । स्वप्राणत्ययेनेकनुरक्षणारं जोक्तिः शश्वदखिलजात्राममित्यर्थः ॥१८॥ ..

·ग्घुवंशमहाकाया- (द्वितीय:- अधेनोपराधचण्डाद्गुरोः शानुप्रतिमाभिषि । शक्योऽस्य मन्युभवताविनेतुंनाः कोटिशः पावताचटोत्रीः न धर्मलोपादिय प्रत्तिः किंतु गुरुभ्यादिमत शाह || यति अयेति पक्षान्तो | अथ वा । एकर तुर्यस्य तस्मात् । अयं कोपकारणोन्यात इति ज्ञेयम् । अत एवापरावे गोपेक्षालक्षण सति चासादतिकोपनात् । 'वाहस्त्व त्यन्तकोपनः । इत्यमरः । अत एव शानः प्रतिमोगमा यस्य तस्मादग्निक ल्पाद् गुरोबिभेपि । इति कारः । भीत्रार्थानां भयहेतुः' इत्यपादानापत्रमी। अल्पवित्तस्य धनहानिरतिदुःसहनि भावः । कास्य गुरोमन्युः क्रोधः । मन्य. दैन्ये तो ऋधि' इत्यमरः। घया बोयाति यासानाः घटोनीः 'उपमोऽनङ्' इत्यनड्न्डादेशः बहुव्रीहेरूवसो डीप' इति डोय च । कोटिशो गाः स्पर्शयता प्रतिपादयता । 'विश्राणनं वितरण स्पर्शनं प्रतिपादनम्' इत्यमरः । भवता विनतुमपनेतुं शक्यः ॥ ४ ॥ तदक्ष कल्याणपरम्पराणां भोक्तारमर्जस्वलमात्मदेश् । महीतलस्पर्शनमात्र भिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाः॥१०॥ तदिति ॥ तत्तस्मात्यारणात्कल्याणपरम्पराणां भोक्तारम् । कर्मणि पष्ठी। उर्जा वलमस्यारतीत्यूर्जस्वलम् | "ज्योत्त्नानमिन्त्रा” इत्यादिना बलप्र. त्ययान्तो निपातः । आत्मवह रक्ष । ननु गामुपेश्यात्मदेहरक्षणे स्वर्गहानिः स्यात् । नेत्याह । महीतटेति ॥ ऋवं समृद्धं राज्यं महीतलस्पशनमात्रेण भूतलसम्बन्धमात्रेण भिन्नमैन्द्रामिन्द्रसंवन्धि पदं स्थानमाहुः । स्वर्गान भिव- त इत्यर्थः ॥ १० ॥ एतावदुक्त्वा विस्ते मृगेन्द्र प्रतिस्वननास्य गुहागतेन । शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालसुचैः प्रीत्या तमेवार्थमभाषतेवर एतावदिति ॥ मृगेन्द्र एतावदुक्त्वा विरते सति गुहागतेनास्य सिंहस्य प्र- तिस्वनेन शिलोच्चयः शैलोऽपि प्रीत्या तमेवार्य क्षितिपालमुच्चरभाषते । इत्युत्प्रेक्षा ! भापिरयं त्रुविसमानार्थत्वाहिकर्मकः । त्रुविस्तु द्विकर्मा पाठतः। तदुक्तम् “दुहियाचिरुधिच्चिभिक्षिचित्रामुपयोगनिमित्तमपूर्व विधी । त्रुधि. शासिगुणेन च यत्सचते तदकीर्तितमाचरितं कविना ।। " इति ॥ ५१ ॥ १ ·सर्गः २.) सटीकम् । (५५) निशस्य देवानुदरत्य वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच । धेन्वा तव्यासितशतरक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः ।। निशम्यति ।। देवानुचरस्येश्वरकिंकरस्य सिंहत्य वाचं निशम्य मनुष्यदेवो राजा पुनरप्युवाच । किंभूतः सन् | तेन सिंहेन यध्यातितं व्याक्रमणम् । "नपुंसके नाव ततः । तेन कातरे सक्षिणी यत्यास्तया । बहुव्रीही शक्यन्गो स्वांगाव" इति पन् । “ पितौरादिभ्यश्च" इति च डोपू । कि वा वक्ष्यतीति भीत्येव स्थितयेत्यर्थः । धेन्वा निरीक्ष्यमाणः । स एव मृतरां दयालुः सन् | तुतरामित्यत्र "द्विवचनविभज्य" इत्यादिना सुशदात्त. र "क्रिमत्तिडव्यय" इत्यादिनाऽऽम्प्रत्ययः । "तद्धितश्वासर्व विभक्तिः । इत्यव्ययसंज्ञा ॥ ५२ ॥ क्षतात्किाल त्रायत इत्युदयः सनत्य शन्दो अपनेषु सः । राज्येन तिधिपरीतवृत्ते प्राणरुपन्नशालीपती ।।६३ फिमुवाचेत्याह ।। शताविति ॥ 'क्षर हिंसायाम् इति धातोः संपादि- वाकिर । “गमादीनाम्" इति काव्यादनुनासिकलोपे तुगागमे चक्षदिति रूपं सिद्धम् । क्षतो नाशास्त्रायत इति क्षत्रः तुपोति योगविभागाला : तामेतां व्युत्पत्ति कवियतोऽनुमति शतादित्यादिना ॥ उदग्र उन्नतः क्ष- त्रस्य क्षत्रार्थस्य शब्द वाचकः। शत्न इति शब्द इत्यर्थः । तात्रायत इति व्युत्पत्या भुवनेषु कदः किल प्रसिद्धः । नादिवत्केवलमटः । किंतु पजानिदोगाट इत्ययः । ततः क्रिमित्यात माह । तस्य शत्र- शब्दस्य विपरीतहतविरुद्धव्यापारस्य सतनाममतुर्वतः पुंसो राज्येन किन उपक्रोशमलीमनिन्दामलिन: । पक्रेको गुप्ता च कुन्सा निन्दा गर्हणे इत्यमरः। "ज्योलतमित्रा इत्यादि मलीनसशब्दो नितितः। . 'मलीमसंतु मलिनं कचरं मलपितम् इत्यमरः । तैः प्रागैर्वा किम् । निन्दितस्य सर्व व्यर्थमित्यर्थः । एतेन । एकातपत्रम्' इत्यादिना तेन लो. कद्वयेनोक्तं प्रत्युतनिति बेदितव्यम् !! २३ !! क्यं नु शश्योऽनुनयो ग्रहपवित्राणनाचान्यपयस्विनीनाए । इमामतूंनां तुरभेरदेहि द्रौनसा तु पहन वयात्यान .

·१ (५६) ग्घुवंशमहाकाव्यम- (दिनीय:- क्षयरुधेनोः इत्यत्रोतरमाह ॥ कयमिति | अनुनयः मापनयः । पसारो वाकारार्थः । महोग्नुनयो यान्यासां पयस्विनीनां दोपत्रीणां गर्वा विश्राणनादानात् 'त्यागो वितरणं दानमुत्सनधिसने । मिश्राशनं वि- तरणम्' इत्यमरः । कथं नुशक्यः । न शक्य इत्यर्थः । अन हेतुमाह ॥ दनां गां तुरभेः कामधेनोः । “पञ्चमी विभक्त" इति पञ्चमी अनूनामन्यूना. मधेहि जानीहि । तहिं कयमस्याः परिभवोऽभूदित्याह ॥ रुद्रीननेनि ॥ अस्यां गवि त्वया । कार्वा । प्रहतं तु प्रहारस्तु । “ नपुंसके भावे क्तः" रुद्रीजसेश्वरसामर्थन । न तु स्वयमित्यर्थः । "सप्तम्यधिकरणे च " इति सप्तमी ॥ ५ ॥ सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण.न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्पारिता तवं भवेदलुप्तश्च सुनेः नियायः॥९९ तहि किं विकीपितमित्यवाह ॥ सेति ॥ सेयं गर्मिया । निष्क्रीयते प्रत्या- लियतेऽनेन परगृहीतमिति निष्क्रयः प्रतिशीर्षकम् । "ए" इत्यच्प्रत्ययः । स्वदेहार्पणमेव निष्क्रयस्तेन भवत्तस्त्वत्तः । “ पञ्चम्यास्तसिल " मोचयितुं न्याय्या न्यायादनपेता । युक्तेत्यर्थः । "धर्मपच्यर्थ " इत्यादिना यत्प्रत्ययः । एवं सति तब पारणा भोजनं विहता न स्यात् । मुनेः क्रिया होमादिः स एवार्थः प्रयोजनम् । स चालुप्तो भवेत् । स्वप्राणव्ययेनापि स्वामिगुरुधनं संर क्ष्यमिति भावः ॥ ५५ ॥ भवानपीद परवानवेति महान्हि यत्नस्तव देवदारो। स्थातुं नियोक्तुनहि शस्यमले विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन९६ अत्र भवानेव प्रमाणमित्याह । भवानिति ॥ परवान्स्वामिपरतन्त्रो भवान- पि । 'परतन्त्रः पराधीनः परवान्नायवानपि' इत्यमरः । इदं वक्ष्यमाणमवैति । भक्तानुभूयत एवेत्यर्थः । "शेपे प्रथमः" इति प्रथमपुरुपः । किमित्यत आह || हि यस्माद्धेतोः । 'हि हेताश्वधारणे' इत्यमरः । तब देवदारी विषये महान्यत्नः । महता यत्नेन रक्ष्यत इत्यर्थः । इदंशब्दोक्तमय दर्शयति । स्यातुमिति ॥ रक्ष्यं वस्तु विनाश्य विनाशं गमयित्वा स्वयमक्षतेनानणेन । नियुक्तेनेति शेषः । नियोक्तुः स्वामिनोऽघ्र स्थातुं शक्यं नहि ।। ५६ ॥ किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविध्वसिषु मन्धिानां पिण्डेष्वनास्था खलुभौतिकेषु॥ .

·सुर्गः ) सटीकम् । (५७) सधा चैतदप्रतिहार्यमित्याह । किमिति ॥ किमपि विवाऽहं तवाहि स्योऽध्यो मतश्चेत्तहिं मे यश एव शरीरं तस्मिन्दयालुः कामणिको भव 'स्याद्दयालः कारुणिकः इत्यमरः । ननु मुख्यमुपेक्ष्यामुग्यशरीरे कोऽमि. निवेश सत साह ॥ एकान्तेति ॥मद्विधाना माशानां विवकिनामकान्त. विध्वसिपश्यविनाशिपु भौतिकेषु पृथिव्यादिभूतविकारेषु पिण्डेषु शर्मागेड- नास्था खल्बनपेव । 'आस्था वालम्बनास्थानयत्नापेक्षा मध्य प्रति विश्वः ।। ५७ ॥ संवन्धमाभापणपूर्वगावृत्तः स नो संगतयोर्चनान्ते । तद्भूतनाथानुग नाहसि त्वं संवन्धिनो मे प्रणयं विहन्तु९८ सौहार्दादहमनुसरणीयोऽरमीन्याह ॥ संबन्धमिति || संवन्ध सख्यम् । सामापनमालापः पूर्व कारणं यस्य तमाः । ' स्यादाभाषणमालापः इत्यमरः । स तासयसंबंधी बनान्ने संगतयोनो यो तो जातः । तनतो हेलो भूतनावाला दिवानुदर । एतेन तस्य महत्वं सूचयति ! सन एक संकलिना मित्रस्य में प्रमयं पारमः । मानवी। विमानाने मारः इत्यमरः । विहन्मुं नाही न योन्योऽसि !! ५८ ।। तधति गामुलाते दिलीपः सबः प्रविन्मरिक्तवाहः । सन्दरताको ये वरमुपानयलिण्डश्विामिपल्य॥५९ तो तिलिनि एकमरिवति महिनाले हारे ! तिले नि::::::रा. म्भारका दिनदि पर भरलाय ! E : : कन- ངe, { ལས་ཡ་ཀཱ''' ནུ }ངེབས༌： ：： ": तस्मिन्क्षले पालपितुः समानामुन्यश्यतः सिंहनिपातनम् । अवाङ्मुखल्योपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याररहलमा ६० । नोकामना दिन बन्द ! " केर !:::.

·(५८) रघुवंशमहाकाव्यग- (द्वितीया- उत्तिष्ट वत्सेत्यमृतायमानं वचोनिशम्योस्थितमुत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीमिक स्वांगानगतः प्रविणींन सिंहमु६१ उत्तिष्ठति || राजा | अमृतमिवाचरतीत्यमृतायमानं तत् । “उपमानादा- चारे " इति लयच ततः शानन् । उत्थितमुत्पनम् । 'हे वत्स उत्तिष्ट' इति वचो निशम्य श्रुत्वा । उत्यितः सन् । अस्तेः शत्प्रत्ययाः । अग्रतोऽग्र प्रस्त्रवः क्षीरवावोऽस्ति यस्याः सा प्रस्ताविणी तो प्रवलिनी गां स्वां जननी मिय ददर्श | सिंहं न ददर्श ॥ ६१ ॥ तं विस्मितं धेनुरुवाच लामो मायां मयोभाग पीक्षितोऽशि। ऋपिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुःप्रहरी सिमुतान्यहिताः। तमिति ॥ विस्मितमाश्चर्य गतम् । कतरिक्तः । तं दिलीप धेनुरुवाच । किमित्यत्राह ॥ हे साधो ! मया मायामुद्भाव्य कल्पयित्वा परीक्षितोऽसि । ऋपिप्रभावान्मय्यन्तको योऽपि प्रहर्तुं न प्रभुन ममर्थः अन्ये हिना धातुकाः 'शरारुतुको.हिम्नः । इत्यमरः । “ नमिकम्पि" इत्यादिनारप्रत्ययः । किमुत सुष्ट न प्रभव इति योज्यम् ‘बलवत्सु किमुत स्वत्यतीव व निर्भरः इत्यमरः ॥ ६२ ॥ अक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पया चीतालिम ते पुन वरं वृणीष्ट । न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुधां प्रसन्मान६३ भक्त्योति ॥ हे पुत्र ! गुरी भक्त्या मय्यनुकम्पया च ते तुभ्यं प्रीतास्मि । "क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यम् " इति चतुर्थी । वरं देवेभ्यो वरणीयमर्थम् । 'दे. वावृत्ते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीवे मनाविप्रये' इत्यमरः । वृणीष्व स्वीकुरु ।त- थाहि । मां केवलानां पयसा प्रसूति कारण नावहि न विद्धि। किंतु प्रसन्ना मां कामान्दग्धिीति कामदुधा तामवेहि । “दुहः कषश्च इति कप्प्रत्ययः ॥६३॥ ततः समानीय समानिताथी हस्तो वहस्तार्जितवीरशब्दः। वंशस्य कतारमनन्तकति सुदक्षिणायां तनयं ययाचे॥६॥ तत इति ॥ ततो मानितार्थी स्वहस्ताजितो वीर इनि शब्दो येन सः। १ मानिता अर्थिनो येनेति विग्रहः । मानितोऽयों यस्येति विग्रहीते तु लब्धवर इत्यर्थः।

·सर्गः २.! मटीकम् । (५९) एतेनास्य दावत देन्यरहित्यं चोक्तम् । स राजा हस्ती समानीय संघाय । सञ्जलिं बक्रेत्यर्थः । वंशस्य कर्तारं प्रवर्तयितारम् अत एव रघुकुलमिति प्रसिद्धिः । सनन्तकीति स्थिरयशसं तनयं सुदक्षिणायां ययाचे ॥ ६॥ संतानकालाय तथेति कामं राज्ञेप्रतिश्रुत्य पयविनीता। दुरव्या पयः पत्रपुरे मदीयं पुत्रोपवेति तमादिदेश॥६९ संतानेत्यादि । सापयस्विनी गौः संतानं कामयत इति तंतानकामः कनु कान्तो धातोः कर्मण्यम इत्ला ! तस्मै राजे तथेति तथास्विति काम्यत इति कमोवरः । काय प्रत्ययः । तंप्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय हे पुत्र ! मदीय पयः पुटे पत्रनिर्मित पारेकोपभुः । “उपयुड्स' इति का पाटः । पिव इति तनादिदेशातापितवती ।। ६२ ।। वत्तरप होलाविधेश्व शेपतृपेरनुज्ञामधिगम्प मातः : औधरम्यमिच्छामिलोपयोपशगुबहिन रक्षितायाः६६ वत्सत्यति ।। हेनर: वत्सस्य वत्सपतित्य शेपन । बन्सीतावशिवनि- त्यर्थः ! होन वर्षः तत्य विधिरनुष्टानं तस्य शेपमाहोमावशिष्टमित्यर्थः। तक असिमीपलं शीरः । “शरीररावयाच" इति यत्प्रत्ययः । सर्व- ताया ळ: :शं पटनागभिड । ऋतुजानामिन्य उपभोलागि छामि।। ६६ इत्यं शितीशेन बसिष्टधनुर्विज्ञापिता प्रीततरा वमृद । तदन्चिता हेमवताब बुझेः प्रत्याययाताजलश्रवण॥६७॥ इत्यनिति । इत्यनेन प्रकारे शितीशेन दिलीपेन विपितः सिष्ट- स्य धेनुः प्रीततरा पूर्व यूपया ति सम्प्रत्यया विज्ञापन्यः प्रततात संजष्टा भूः ! तदन्विता तेन दिलीपेनन्दित हैनबनाद्विमानसंबनि झे. गुहयाः तक शादअनेनयालेन्सनं प्रलयगत ६ : तत्याः प्रसन्लेन्दुमुखः प्रता गुरुन पाणां गुखे निवेध। प्रहपचिह्नानुमितं प्रिया शॉल वाचा पुनरुत्येव ।। ६८ तस्या इति । प्रतेन्दुरेख मुहं यस्य सरमा भरतहिं न्य: प्रदानन्दं प्रा.

·(६०) रघुवंशमहाकाव्यम- ( द्वितीय:- - त्वात्पुनरुक्तयेव वाचा गुरवे निवेद्य विज्ञाप्य पश्वात्प्रियायै शशंस | कथित- स्यैव कथनं पुनरुक्तिः । न चेह तदस्ति । किंतु चिह्नः कथितप्रायत्वात्पुनरु- तयेत्र स्थितयेत्युत्प्रेक्षा ॥ ६८ ॥ स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सदसलो वत्सहतायशेपम् । 'पपो वसिष्टेन कृताभ्यनुज्ञःशुभं यशो मूर्तमियातितृष्णः६७ स इति ॥ अनिंदितात्माऽगर्हितस्वभावः सत्सु वत्सलः प्रेमवान्सद्वत्सलः । "वत्सांसाभ्यां कामक्ले" इति लच्प्रत्ययः । वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः कृतानुम- तिः स राजा वत्सस्य हुतस्य चारशेपं पीतहुतावशिष्टं नंदिन्याः स्तन्यं क्षीरं शुभं मूर्त परिच्छिन्नं यश इव अतिवृष्णः सम्पपी ॥ ६९ ॥ प्रातर्यथोलवतपारणान्ते प्रास्थानिक स्वस्त्ययनं प्रयुज्य । तो दंपती स्याँ प्रतिराजधानी प्रस्थापयामास कशी वसिष्ठः ॥ प्रातरिति ॥ वशी वसिष्ठः प्रातः यथोक्तस्य पूर्वोत्तस्य व्रतस्य गोसेवार- पस्यागभूता या पारणा तस्था अन्ते प्रास्थानिक प्रस्थानकाले भवम् । तत्का. लोचितमित्यर्थः । “कालान्" इति उम्प्रत्ययः । “यथाकयाञ्चिदगुणवृत्यापि काले वर्तमानत्वात्मत्यय इप्यते” इति वृत्तिकारः । इयत प्राप्यतेऽनेनेत्ययनं स्वस्ति शुभस्य अयनं वस्त्ययनं शुभावहमाशीर्वाद प्रयुज्य । ती दम्पती । फर्मभूती । स्वां राजधानी पुरी प्रति प्रध्यापयामास ॥ ५ ॥ प्रदक्षिणात्य दुत हुताशमनन्तरं भतुरुन्धती च । थे सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः ॥७१ प्रदक्षिणीकृत्येति ॥ नृपो हुतं हवनीयसामग्री, हुतमभातीति हुनाशोऽ- निः । "कर्मण्यम् । तं भर्तुर्मुनेग्नन्तरम् । प्रदक्षिणानन्तरमित्यर्थः । अरु- न्यतः च सवत्सां धेनुं च प्रदक्षिणीकृत्य । प्रगतो दक्षिणं प्रदक्षिणम् । “तिष्ट. गुप्रभृतीनि च" इत्यव्ययीभावः, ततश्यिः । अप्रदक्षिणं प्रदक्षिणं संपद्यमानं कृत्वा प्रदक्षिणीकृत्य | सन्द्रिमग प्रदक्षिणादिभिमंगलाचाररुदयताप्रभावः सन् प्रतस्थे ॥ ७१ ॥ श्रोत्राभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः । ययायनुद्घातसुखेन मार्ग वेनेव पूर्णन मनोरथेन ॥ ७२ ।।

·No text on this page.

·(द्वितीय
मभ्येत्य पावकः । गर्भ धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् । इत्येतद्वचनं
(६२)
रघुवंशमहाकाव्यम-
नरपतिकुलभूत्ये गर्भमाधत्त राज्ञी
गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावः ॥ ७५
अथेति ॥ अथ द्यौः सुरवर्त्म । 'योः स्वर्गसुरवर्त्मनोः' इति विश्वः । सने.
महंपर्नयनयोः समुत्यमुत्पन्नं नयनसमुत्यम् | " भातश्चोपसर्गे " इति का
त्ययः । ज्योतिरिव । चन्द्रमिवेत्यर्थः। ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः' इति हला
युधः । चन्द्रस्यात्रिनेत्रोद्भूतत्वमुक्तं हरिवंशे-“ नेत्राभ्यां वारि वाव दशवा
चोतयदिशः । तद्गर्भविधिना हृष्टा दिशो देव्यो दधुस्तदा | समेत्य धारयामा
सुर्न च ताः समशक्नुवन् । स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः ॥
पपात भासयल्लोकाञ्चीतांशुः सर्वभावजः॥ इति । सुरसरिदगा वह्निना निष्टय
सं विक्षिप्तम् । “च्छाः शूडनुनासिके च " इत्यनेन निपूर्वाष्ठीवतेर्वकारस्य
अल् । 'नुन्ननुत्तास्तनिष्ठचूताविद्धक्षिारिताः समाः । इत्यमरः । ऐशं तेजः
स्कन्दमिव । अत्र रामायणम्-" ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् ।
अग्नि नियोजयामासुः पुत्रार्थ सर्वदेवताः ॥ देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुता
शन । शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सज । देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गा
.
.
श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् । स तस्या महिमां दृष्ट्वा समंतादवकीर्य च ॥
समन्ततस्तु तां देवीमभ्यपिञ्चत पावकः । सर्वस्त्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघु
नन्दन ॥ इति । राज्ञी सुदक्षिणा 'नरपतेर्दिलीपस्य कुलभूत्यै , संततिलक्षणाय
गुरुभिर्महर्लोिकपालानामनुभावैस्तेजोभिरभिनिविष्टमनुप्रविष्टं गर्भमाधत्त ।
धावित्यर्थः । अत्र मनुः ॥“अष्टानां लोकपालानां वेपुर्धारयते नृपः” इति ।
अत्र ‘आधत्त' इत्यनेन स्त्रीकर्तृकधारणमात्रमुच्यते । तया च मन्त्रे दृश्यते
"यथेय पृथिवी मात्ताना गर्भामादधे । एवं त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि
सूतये ॥” इत्याश्वलायनानां सीमन्तमन्त्रे स्त्रीव्यापारधारण आधानशब्द-
प्रयोगदर्शनादिति । मालिनीवृत्तमेतत् । "ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः"
इति लक्षणात् ।। ७५ ॥
इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूििवरचितया संजीवनी-
समाख्यया व्याख्यया समेते महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघु-
वंशे महाकाव्ये दिलीपाय नन्दिनीकृतवरप्रदानो
नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥

·No text on this page.

·+R (६४) (तृतीयः- रघुवंशमहाकाव्यम्- मक्षनेत्यर्थः । तनुप्रकाशेनाल्पकान्तिना शशिनोपलक्षितेपदसमाप्तप्रभाता प्रभातकल्पा । प्रभातादीपस्नेत्यर्थः । “ तसिलादिषाकृत्वसुचः " इति प्रभातशब्दस्य पुंवद्भावः । शर्वरी रात्रिरिव अलक्ष्यतादृश्यत । शरीरसादा- दिगर्भलक्षणमाह वाग्भट: क्षामता गरिमा कुर्मू» छदिररोचकम् । जृम्भा प्रसेकः सदनं रोमराज्याः प्रकाशनम् ॥ " इति ॥ २ ॥ तदाननं मृत्सुरभि क्षितीश्वरो रहस्युपात्राय न तृप्तिमाययो । करीव सिक्तं पृपतेः पयोमुचां शुचिव्यपाये वनराजिपल्यलम्३ तदाननमिति || क्षितीश्वरो दिलीपः रहसि मृत्सुराम मृदा सुगन्धि तस्या आननं तदाननं सुदक्षिणामुखमुपाघ्राय तृप्तिं नाययो । कः कमिव । शुचि. व्यपाये ग्रीष्मावसाने । 'शुचिः शुद्धेऽनुपहते शृङ्गारापात्योः सिते । ग्रीप्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्त्रिाणि ॥ ' इति विश्वः । पयोमुचां मेवानां पृपते. विन्दुभिः। 'पृपन्ति विन्दुपृपताः' इत्यमरः । सिक्तमुक्षितं वनराज्याः पबलमुपा प्राय करी गज इव । अत्र कीरवनराजिपल्वलानां कान्तकामिनीबदनसमाधिः रनुसन्धेयः। गर्भिणीनां मृद्भक्षणं लोकप्रसिद्धमेव । एतेन दोहदाख्यं गर्भल. क्षणमुच्यते ॥ ३ ॥ दिवं मरुत्वानिव भोक्ष्यते सुवं दिगन्तविश्रान्तस्थो हि तत्सुतः अतोऽभिलाषेप्रथमंतथाविधे मनो ववन्धान्यरखान्दिलच्यसा दोहदलक्षणे मृदक्षणे हेमन्तरमुत्प्रक्षते-दिवमिति || हि यस्मादिगन्त- विश्रान्तर यश्चक्रवर्ती तस्याः सुतस्तरसुतः मरुत्वानिन्द्रः ‘इन्द्रो मरुत्वा- न्मघवा ' इत्यमरः । दिवं स्वर्गमिव भुवं भोक्ष्यते । " भुजोऽनवने " इत्यात्म- नेपदम् | अतः प्रथमं सा सुदक्षिणा तथाविधे भूविकारे मृद्रूपे अभिलप्यत इत्यामलापो भोग्यवस्तु तस्मिन् । कर्मणि घञ्प्रत्ययः । रस्यन्ते स्वाद्यन्त इति रसा भोग्यार्थाः, अन्ये च ते रसाश्य तान्विलंव्य विहाय मनो बबन्ध । विधावित्यर्थः । दोहदहेतुकस्य मृद्रक्षणस्य पुत्रमभोगसूचनार्थत्वमुत्प्रे. क्षितम् ॥ ४॥ नमे हिया शंसतिकिीचदीप्सितं स्पृहावती वस्तुपु केपुमागधी इति स्म पृच्छत्यनुवेलमाहतः प्रियासखीरुत्तरकोसलेश्वरः

·No text on this page.

·६६६ रघुवंशमहाकाव्यम्- (तृतीयः- नितान्तपीवरमांतस्यूलम् । आ समन्तानीले मुखे चचुके यस्य तत् । तदीय स्तनद्वयम् भ्रमरैरभिलीनयोरभिव्याप्तयोःलुजातयोः सुन्दरयोः पहजोशयो: पन्चमुकुलयोः श्रियं तिरश्चकार ।। अत्र वाग्भटा- अम्लेष्टता स्तनी पानी खेतान्ती कृष्णचूचुकौ" इति ॥ ८ ॥ निधानगमिवसागराम्बरांशमीमवाभ्यन्तरलीनपावकाम् । नदीमिवान्तःसलिलां सरस्वती तृपस्ससत्त्वां महिपीममन्यत निधानगर्भामिति ॥ नृपः सतत्त्वामापनसत्त्वाम् | गर्भिणीमित्यर्थः । "आपन्नसत्त्वा स्याद्रुविण्यन्तर्वत्नी व गर्भिणी' इत्यमरः । महिषों सुदक्षिणां निधानं निधिर्भ यस्यास्तां सागराम्बरां समुद्रवसनाम् । भूमिमिवेत्यर्थः । 'भूतधात्री रत्नगर्भा विपुला सागराम्बरा' इति कोशः ! अभ्यन्तरे लीन' पावको यस्यास्तां शमीमिव । शभीतरा वन्दिरस्तीत्यत्र लिङ्गं शमी गर्भादग्निं जनयंतीति याज्ञिकाः। अन्तःसलिलामन्तर्गतजलां सरस्वती नदीमित्र सम- न्यत । एतेन गर्भस्य भाग्यवत्त्वतेजस्वित्वपावनाबानि विवक्षितानि ॥ ९ ॥ प्रियानुरागस्य मनः समुन्नत्तेर्भुजार्जितानां च दिगन्तसंपदाम्। व्याक्रमपुंसवनादिकाःनिमा धृतेन्चधीर. सहशीमधत्तसः।। प्रियानुरागस्येति ॥ धीरः स राजा प्रियाया अनुरागस्य स्नेहस्य । मनसः समुन्नतेरौदार्यस्य । सुनेन भुजरलेन करेण पार्जितानाम् । न तु बाणिज्या- दिना । दिगन्तेषु संपदाम् । धृतेः पुत्रा मे भविष्यतीति संतोपस्य च । 'धृति- योगान्तरे धैर्य धारणावरतुष्टिपु' इति विश्वः । सदशीरनुरूपाः । पुमान्सू. यतेऽनेनेति पुंसवनम् । तदादिर्यासां ताः क्रिया ययानाम कममनतिक्रम्य व्यवत्त कृतवान् । सादिशब्देनानवलोमनप्तीमन्तोन्नयने गृह्येते । अब मासि द्वितीय तृतीयेश पुंसवनम् । यदाह पारस्करः"पुंसा नक्षत्रेण चन्द्रमा युक्तः स्यात् " इति । " चतुर्थेऽनवलोभनम् " इत्याश्त्रलायनः । पटेष्टमे वा सीमन्तोन्नयनम्" इति यानवल्क्यः ॥ १० ॥ सुरेन्द्रमामाश्रितगर्भगोरवात्प्रयत्नमुक्तासनया मागतः। तयोपचाराअलिखितहस्तगाननन्द पारिवनेत्रयानृपः११॥ मुन्द्रेत्यादि । गृहागतो नृपः सुरेन्द्राणां लोकपालानां मात्राभिरश्रित. स्यानु प्रविष्टस्य गम्य गोरधारात्प्रयत्नेन मुक्तासनया। आसनास्थितये- त्प: सवारस्पान्जलावन्नलिकरणे खिबदस्तया पारिप्यनेत्रया तारक्ष्या १ मामाकोशः ! ।

·No text on this page.

·(६८) - खुशहालयम- (तृतीया- नोचः ॥” इति । मूगादीको समान ग्रहामा मेलामादयो राशयः शंको. तक्रमविशिष्ट उन्मस्थानानि ! सानापक्षया संतनस्यानानि च नीचनि तोशष्यापि दामादयो राशिनिशाशा ययाममुछेय परमोचा नीचंच पर- मनीचा इति जातकश्लोकाः। अवांशतिशी मागः । यथाह नारदः-"त्रिंश- द्रागात्मकं लग्नम्" इति । मूर्यप्रत्यासात्तग्रहाणामस्तमयो नाम । तदुक्तं लघु- जातके.-"रविणास्तमयो योगी वियोगातूद भवेत" इति। ते चवोचत्याः फलन्ति नास्तगा नापि नीचमाः । तदुक्तं राजमांक-याचे पूर्ण स्वक- ध मुहढे पादं द्विदमऽल्पं शुनं खचरेन्द्रः। नीचस्थायी नान्तगोकन किंचि- त्पादं नूनं स्वत्रिकोणे ददाति ॥” इति । तदिदमाह कपिलबसंयरसायंगे. रिति च । एवं सति यस्य जन्मकाले पञ्चप्रमृतयो ग्रहाः वचस्याः स एव तुङ्गो भवति । तदुतं कूटस्यीये-"सुखिनः प्रष्टकायी रजातिकमाश्च राजानः । एकद्वित्रिभिजीयन्तेऽतः परं दिव्याः ।। " इति । तदिवनाह ! पञ्चभिरिति ॥ १३ ॥ दिशः प्रसदुर्मरुतो वधुः सुस्ता प्रदक्षिणाचितविग्निरावे। वभूव सर्वशुभशंसितत्क्षणं भवो हिलोकाभ्युदयाय तादृशाम् अय तज्जन्म मात्र सर्वतो महोत्सवं वर्णयति ॥ विश इति ॥ नत्क्षणं तस्मिन्क्षणे "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" द्वितीया । दिशः प्रसः प्रसन्ना वभवः । मरुतो वाताः मुखा ननोहरा युः ! अग्निः प्रदक्षिणाचिः सन्हवि. राददे स्त्रीचकार । इत्यं सर्वे शुभशांत शुमचक्र बभूव । तयाहि । ताहां रघुप्रकाराणां भवो जन्म लोकताभ्युदयाय भवतीति शमः । ततो देवा सपि संतुष्टा इत्यर्थः ॥ १८॥ आरशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा निशीथदीपाः सहसा हताविपो बभृकुरालेख्यसमर्पिताइन । सरिटशय्यामिति ॥ 'अरिष्टं मृतिकागृहम् ' इत्यमरः ॥ भरिटे सृति- कागृहे शय्यां तल्पं परितोऽभितः "अभितः परितः समया निकपा हाप्रति- योगेपि " इति । विसारिणा प्रमतेन तुजन्मनः शोभनोत्पत्तेः। 'जनुनन- जमानि जनिरुत्पत्तिरुद्रवः । इत्यमरः ॥ तस्य शिशोनिन नागकेश तेजसा सहला हतविपः क्षीणकान्तयों निशीथदीपाः अर्थरात्रप्रदीपाः । "अर्धरात्रनिशीयो ही ' इत्यमरः | आलेख्यसमाप्तिाश्चित्रार्पिता इस बभूवुः । निशीयशन्दो दीपाना प्रभाधिक्यस्मादनार्यः १५ ॥

·सर्गः ३.) सटीकम् । जनाय शुनान्तवराय शेतते कुमारजन्मातृतसंमिताक्षरम् । अदेयामासत्रियमेव भूपत्तेः शाशिप्रभ छत्रमुभ व चामरे १६॥ जनायेति ॥ भूपदिलीपस्यामतसंमिताक्षरनमृतसमानाक्षरग " समसंमिताः । इत्याह दंण्डी । शुमारजन्म पुत्रोत्पत्ति शंसते कश्यते शुद्धा. तचरायान्तःपुरचारिणे जनाय त्रयमेवादेयमासीत् । किं तत् । शशिप्रम मुज्जलं नन्, उभे चामरे छ । उत्रादीनां राज्ञः प्रधानाशावाददेवरा मिति भावः ॥ १६॥ निशातपमस्तिमितेन चक्षुपानृपल्पशान्तं पिवतः सुताननम्। महोदधेः पूर इन्दुरर्शनाद्गुरु ग्रहःप्रवधूव नात्मान! १७॥ निवातेति ॥ निवातो निर्वतप्रदेशः निकातायाश्रयात्राती' इत्यनरः । तत्र यत तहस्तिमितेन निष्पके जपा नेत्रेण कान्तं सुंदर तुताननं पुत्र मुलं पिवतस्तुज्या पश्यतो नरय गुरुमत्कटः प्रहपः । वार्ता । इन्द्रदर्शन दुर्महोदयः पूरी जाँघ सनात्मनि शरीरे न प्रश्नून स्थातुं न शाक। अन्तर्न मात दोनियात् । नखल्लाघारेऽधि भीयत इति भावः । यहः हर्ष वात्मनि स्वस्मिन्दिपये न प्रानको लात्मनं निरन्तुं न शार . किन्न पहिनिगमेयरः ॥ १७ ॥ स जातका ग्यासिले तपलिना तपोवनादेत्य होयताकृत। दिटीएमनुमणिकरोनदा प्रयुक्तसंस्कार झ्याधिक कमा ८ स इति । स दिली पनुः । तस्विना पुरोवत' पुरोहितेन पुरे पुरोहितः । इत्यमरः ! बत्तिटेन जमविवात्तष्टितं कर्मवादिन । तपोवनादेत्यागत्य । सीखते समय जातका बातम्य पर्तव्यसरकारविशेपे ते सति । प्रयुक्तः संस्कारः शासनादिर सतपोसाकोलकासनिक खनिःनिदान करनयना:: मगिरिव : साधिनमायनेज दियः ! न मनु:- "प्रजननानक : सुखमया मलनिल्लाः प्रमोदन्त्येः सह बायोपिताम्। न केवलं समनि मागधीपतः पथिव्यतम्भन्त दिवौकसामपि। १ नामिनालछेदन व-तान्तमन्ना प्रबनदैन । भाः ·(10) युशमहाकाव्या- (तृतीयः- सम्स नवा इति । गुम्सः सुप्ततः अतः अपयोमुखश्रवाः । ऋति. सुखा इत्यर्थः । मारतयनिम्नना मालवामानयो नारयोषितां वेश्यानाम् । वारवी गणिका वश्या रूपानीमा इत्यमरः । प्रमोदय ईनिनेः सह मागणीपतेदिलीपस्य सानि केयर गृह एवं न व्यजन्भन्त । किंतु | द्योगको येषां ते दिवोकसो देवाः । पोदरादित्वात्मा: 1 नेपा पध्याकाशे व्यमन्त । तस्य देवोत्यादेवोपकारिताच देवन्दमयोऽपि नरिति भावः ॥ १२॥ न संयतत्तत्य बभूव रक्षितुर्विसनयेचं सुतजन्मर्पितः। ऋणाभिधानात्स्वयमेव केवलं तदापितॄणां मुमुचे स बन्धनात नेति ॥ रक्षितुः सम्यक्पालनशीलस्य तस्य दिलीपस्य । अत एव चीर. द्यभावात् । संयतो बद्धो न बभूव नाभूत् ! किं तेनात आह ॥ विसर्जयेदि- तितुनजन्मना हर्षितस्तोपितः सन् यं नवं विसनयेद्विमोचयेत् । किंतु राजा तदापितृणामृणामिधानाइन्धनात्केवलमेकं यथा तथा स्वयमेव । एक एवेत्यर्थः । 'केवलः कृतन एकश्य केवलश्चाक्वीरितः । इति शाश्वतः । मुमु- चे। कर्मकर्तरि लिट् । स्वयमेव मुक्त इत्यर्थः । अस्निन्द्रय "एप बो अनु. णो यः पुत्री" इति श्रुतिः प्रमाणम् ॥ २० ॥ श्रुतस्य यायादयमन्तम कस्तथा परेपां युधि चात्त पार्थिवः। अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थपिचकार नाना रघुमात्मसंभवम् २१ श्रुतत्यति ॥ सर्यविच्छब्दार्थज्ञः पार्थिवः पृथिवीश्वरो दिलीपः । अयनको बालकः श्रुतस्य शाखस्यान्तं पारं यायात तथा युधि परेशां शवणामन्तं पारं यायात् । यातुं शक्नुयादित्यर्थः । "शकिलिंइच ॥ इति शक्याथै लिङ्गः । इति हेतोर्धातोः अधिवविमधिलपि गत्यर्याः' इति रुविधातोर्गमनारख्यमर्थ- मर्थविवादवेश्यालोच्य । आत्मसंभई पुत्रं नाना र चकार विज्ञान- लोपश्च " इत्यप्रत्यये । “बालमूहलबलमंगुलीनां वा लो रसमापद्यते इति वैकारिपके रेफादेशे रिति रूप सिद्धम् । अत्र शंत:" अशी चे तु व्यत्ति- कान्त नामकर्म विधीयते इति ।। २१ । पितुः प्रयत्नात्स समग्रसंपदः शुभैः शतीरामय दिनदिने । पुपोष वृद्धि हरिदश्वदीधितेर चुप्रवेशादिव काटनन्द्रमाः२२॥ १ एतनामकः स्मृतिमार ।

·मर्ग३.) दिया नन- नटीकम् । (७१) पितुरिति । स रखुरसमनसंपदः पूर्णलक्ष्मीकस्य पितादलोपस्य प्रयत्ना-- मुभमनोहरः शरीरादयः । हरिदश्वदीपितेः सूर्यस्य रमः । भाविक वत्स हरिदको जरामयः' इत्यमरः । अनुप्रवेशाबालचन्द्रमाक! दिने दिने प्रति देनन् ! " नित्यतीप्सयोः" इति चिनम् ! वृद्धि पुपोप । अन्न पराहतहितावचनम्- सलिलमये शशिनि रवेदीधित्यो मूवितास्तम नशम् । क्षपयन्ति दणदरनिहिता व मन्दिरस्यान्तः" इति ॥ २२ ॥ रमासाने शारजन्मना यथा क्या जयन्तेन शचीपुरंदरी : तथातृपःसाचसुतेन मागधी ननन्दनुस्तत्सदोनत्तत्समो२३ उमापांकाविति ॥ उमापांका पार्वतीपमनजी शरजन्मना वानिक येन । कार्तिकेयो नहासेनः शरजमा पडाननः इत्यमरः न्दः । शचीपुरन्दरी जयन्तन जयन्तास्येन दुतेन ! 'जयन्तः पाकात- निः' इत्यमरः ! या ननन्दनः । तया तत्समें कन्यामा काभ्यांची पुरन्दयाभ्यां च समः समानी सामगनपञ्च तत्सशेन ताभ्यां का यन्ताभ्यां सहशेन तुतेन ननन्दतुः । नागधी प्रव्याख्याता : २३ : स्थाजनानोरिव भावबन्धन बभूव या पसपराप्रवाह ! विभक्कमप्येनतेन तत्तयोः परस्परस्योपरि पर्वतीयल । रोगनान्नोति :: खांगनातच मनाना र म बहन दाको ! पुमानिया' इत्येक नरक का काम क.. पक पारायान्योन्यविध पर नकेन देन हब नयन का एक मुश्मन्दकर इत्यमरः तेन किमतः कृतभार परसोडी पर्वको कम किमान पचितमित्यदः ! यो त ने : तयोः भागेका करियर प्रत्युतदिन देकर उपायाच्या प्रथमोदितं वनोपयातलीयामवलनमालिन अभूवनम्न मनिपाल शिक्षयापिनुतन नमानसोचा । " ·[तृतीयः- । (७२) रघुवंशमहाकाव्यम- उवाचति ॥ सोऽभकः शिशुः । पोतः याकोऽर्मको डिम्मः पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः । धान्योपमात्रा । 'धात्री जनन्यामलकीवमत्युपमान्यु' इति विश्वः । प्रथममुदितमुपदिष्टं वच उवाच । तदीयामंगुलिमवलम्ध्य यो च । प्रणिपातस्य शिक्षयोपदेशेन नद्रोऽभूछ । इति यत् तेन पितुर्मुई ज्ञतान ॥ २५॥ तमङमारोप्य शरीरयोगजेः सुखनिपिञ्चन्तमिवामृत त्वचि ।। उपान्तसंत्रीलितलोचनो नृपश्चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययो२६ तमिति ॥ नृपः शरीरयोगजेः सुखेस्त्वचि स्वगिन्द्रियेऽमृतं निपिञ्चन्तं वर्ष- नतमिव तं पुत्रनमारोप्य मुदाविर्भावानुपान्तयोः प्रान्तयोः संमीलितलोचनः सन् चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ । रसः स्वादः ॥ २६ ॥ अमस्त चानेलपराय॑जन्मनास्थितेरभेत्ता स्थितिमन्तमन्वयम् लमूर्तिभेदेन सुनायवर्तिना पतिःप्रजानामिव सर्गमात्मनः अमंस्तति ॥ स्थितरभत्ता मर्यादापालकः स नृपः । परार्यजन्मनोत्कृष्ट- जन्मनानेन खुणान्वयं वंशम् । प्रजानां पतिमा गुणाः सत्त्वादयः तप्व. व्यंग मुख्यन सत्त्वेन वर्तते व्याप्रियत इति गुणाग्यवती तेन सस्य मूर्ति- मनावतारविशेषेण विगुनात्मनः सगै सृष्टिमित्र । स्थितिमन्तं प्रतिष्टावन्त- अमस्त मन्यत स्म । मन्यतेनुदात्तत्वादिप्रतिषेधः । अत्रोपमानापमेययो. तातविशेषकानीतरेतरत्र योन्यानि । तत्र पक्षे गुणा विद्याविनयादयः। 'गुणः प्रधानेकपादी नीव्यों सूदे वृकोदरे । स्तम्ब सत्त्वादिसन्ध्यादिविद्या- विदारितादिषु' इति विश्यः । शेपं मुगमम् ॥ १.५

·No text on this page.

·[नृतीयः- (७४) खुवंशमहाकाव्यम्- धाय यसित्वा मन्त्रवत्समन्वकमन्त्रमाग्नेयादिकं पितुरेवोपाध्यायादशिताभ्य रतवान् | "आख्यातोपयोगे " इत्यपादानसंज्ञा । पिवेत्यवधारणमुपादय- ति || नेति ॥ तद्गुरुदिलीप एकोऽद्वितीयः पार्थिवः केवलं पृथिवीश्वा. एक नाभूत् । किंतु क्षितो स दिलीप एंको धनुर्धरोऽप्यभूत् ॥ ३१ ॥ महोक्षतां वत्सतरः स्पृशन्निय द्विपेन्द्रनावं कलभः श्रयन्निव । रघुःक्रमायौवनभिन्नशैशवः पुपोष गाम्भीर्यमनोहरं वपुः३२ महोक्षतामिति ॥ रघुः क्रमाद्यौवनेन भिन्नशैशवो निरस्तशिशुभावः सन । महानुक्षा महोक्षो महर्पभः । “अचतुर " इत्यादिमूत्रेण निपातनाकारान्तः त्वम् । तस्य भावस्तत्ता तो स्पृशन्गच्छन्वत्सतरो दम्य इव । दम्यवसतरी समी ' इत्यमरः । दिपेन्द्रभावं महागजावं अयन्त्रजकलभः करिपोर इस गाम्भीर्यणाचापलेन मनोहरं वपुः पुपोप ॥ ३२ ॥ अथान्य गोदानविधेरनन्तरं विवादीक्षां निवर्तयद्गुरुः । नरेन्द्रकन्यारतमवाप्य तत्पति तमोनुदे दक्षमता इवावसुः३० अयेति ॥ 'गोदित्ये वलीबंद ऋतुभेदपिभेदयोः । स्त्री तु स्यादिर्शि भारत्या भूमी ६ सुरभावपि ॥ पुंत्रियोः स्वर्गपत्रामधुरश्मिहत्यामलोमतु' इति करायः । गायो लोमानि केशा दीयन्ते खण्ड्यन्तऽम्मिनिति व्युटरच्या गोदानं नाम ब्राह्मणादीनां पीडशादिषु वर्षषु कर्तव्यं शान्ताग्यं कर्म च्यत । तदुक्तं मनुनः शान्तः पोडश क माझणम्य विधायो । गन्यबन्धीद्वाविंशे वयस्य हयधिक ततः ॥ इति । अथ गुरुः पिता : "मी पतिपित्रादी इत्यमरः । अस्य गोदानविधानन्तां विवाहदीक्षा निखतंयद । कृतवनित्यर्थः । अय नरेन्द्रकन्याल र दक्षस्य मा यादयस्तनोनु चन्द्रमिया जमीनुदोऽनिचन्द्वानीः ' इति वियः ! म मान्यवनः रघुरपि तमंटन । साथै मनु:-मानीत्य हो । वापि यथाक्रमम । तिनुनाव: गृहम्यायामानात " दुनि.३३ युवा युगव्यायनबाडुरंगलः पावक्षाः परिगड़कथाः ! वपुःश्वाविजयदुर पुन्नाथापिनीचनियादइयन ३२ ' वादावर का महादियः .

·No text on this page.

·- (तृतीयः- (७६) रघुवंशमहाकाव्यन- विभावसुः सारथिनेश वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव । वभूव तेनातितरां सुदुःसहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः३७॥ विभावसुरिति ॥ सारथिना सहायभूतेन । एतद्विशेषगनुत्तरवाश्येप्वप्यनु. पञ्जनीयम् ! वायुना विमावमुहिरिव । 'मूर्यवङ्गी विभावमू, इत्यमरः । धन व्यपायेन शरत्समयेन सारयिना गभस्तिमान्सूर्य इस कटी गण्डः । गण्डः कटो मदो दानम्' इत्यमरः । तस्य प्रभेदः स्फुटनम् । महोदय इत्यर्थः । तेन करीव पार्थिवो दिलीपम्तेन खुणाऽतितरामत्यन्तं सुदुःसहः दृष्ट्वसह्यो चमूत्र ॥ ३७॥ नियुज्य तं होमनुरंगरक्षणे धनुर्धरं राजसुतेरजुद्रुतम् । अपूर्णपेकेन शतक्रतूपमः शतं ऋतूनामपविनमाप सः३८॥ नियुज्यति || शतऋतुरिन्द्र उपमा यस्य स शतक्रतूपमःस दिलीपः ।“शत वे तुल्या राजपुत्रा देवा आशापाला" इत्यादिश्रुत्या । रान्सुनेरनुहृतमनु- गतं धनुधरे तं रघु होमतुरंगागां रक्षणे नियुज्य । एकेन ऋतुनाऽपूर्णमेकोनं ऋतूनामश्वमेधानां शतमपविनम्पगतविनं यथा तयाऽऽ ॥ ३८ ॥ ततः परं तेन मखाय समना तुरङ्गमुत्सृतमनर्गलं पुनः । धनुभृतामयत एवं रक्षिणां जहार शकः किल गूढविग्रह:३९ तत इति ॥ ततः परमेकोन शतक्रतुप्राप्त्यनन्तरं यचना विधिनेष्टवता तेन दिलीपेन पुनः पुनरपि मखाय मखं कर्तुम् | "क्रियायांपपदस्यः' इत्यादिना चतुर्थी । उत्सृष्टं मुक्तमनगलमप्रतिवन्यम् । अव्याहतस्वरगतिमित्यर्थः । "अपर्यावर्तयन्तोऽश्वमनुचरान्ति' इत्यापस्तम्बस्मरणान्। तुरंगं धनुर्भता रक्षिा रक्षकाणामग्रत एव शक्रो गूडविग्रहः सद जहार किल । किलेत्येतिये ॥ ३२॥ पिादलुप्तप्रतिपत्तिविस्मितं कुमारसन्यं सपदि स्थितंच तत्। वसिष्ट घेनुश्च यदृच्छयागताश्रुतमभावा दहशेऽथ नन्दिनीय विषादेत्यादि । तत्कुमारभ्य संन्यं सना सपदि । विपाद इटनाशकृतो मनोमनः । तदुक्तम्-'विपादश्वेतसो मङ्ग पायाभावनाशयाः' इति । तेन लुमा प्रतित्तिः कर्तव्यज्ञानं यस्य तत्तयोक्तम् । विस्मितमश्वनाशस्याकम्मि १ अप्रत्यावर्तयन्त इत्यर्थः ।

·सर्गः ३.) सटीकम् । (७७.) कत्वादाश्चर्याविष्टं सत् स्थितं तस्यो । अब श्रुतप्रभावा यहच्छया स्वेच्छया- आगता ! रघोः स्वप्रसादकन्यवादनजिवृक्षयेति भावः । नन्दिनी नाम वसि- उधेनुश्च ददृशे । हो चकाराबविलम्वसूचकौ ॥ ४० ॥ तदङ्गनिष्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतः सताम्। अतीन्द्रियेण्यप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः४१ तदनेत्यादि । सतां पुरस्कृतः पूजितो दिलीपनन्दनो रघुः पुण्येन तस्या नन्दिन्या यदङ्गं तस्य निष्यन्ते द्रः स एव जलम् । मूत्रमित्यर्थः । तेन लोचने प्रमृज्य शोधयित्वा । अतीन्द्रियेष्विन्द्रियाण्यत्तिकान्तेषु ।“ अत्या. यः कान्ताय द्वितीयया " इति वक्तव्यात् समासः। द्विगुप्राप्तापन्नालंपूर्व गतिसमासे परवल्लिङ्गताप्रतिषेधाविशेष्यनिघ्नत्वम् ! भावेष्वपि वस्तुषूपपन्नद- शेनः संपन्नसाक्षात्कारशक्तिभूव ॥ ४१ ॥ स पूर्वतः पर्वतपक्षशातनं ददर्श देवं नरदेवसंभवः । पुनः पुनः सूतनिपिद्धनापलं हन्तमश्व स्थरश्मिसंयतस्४२ स इति ।। नरदेवसंभवः स रघुः पुनः पुनः सूतेन निपिद्धचापलं निवा- रितीद्धत्य रयस्य रश्मिभिः प्रहः । 'किरणप्रग्रही रश्मी' इत्यमरः । संयत बद्धमा हरन्तं पर्वतपक्षाणां शातनं छेदकं देवमिन्द्रं पूर्वतः पूर्वस्या दिश दर्श ।। ४२ ॥ शतस्तमक्ष्णाननिमेपवृत्तिमिहरि विदित्वा हगिभिश्च पाजिभिः अयोपदेनं गगनस्पृशा रघुः खरेण धीरेण निवर्तयन्निवः । शतेरिति ॥ रथुस्तमसहतारमनचौरमनिपत्तिभिर्निपव्यापारशन्य- रक्षणां शतैर्हरिनिहरिद्वनः । 'हरिर्वाच्यावख्यातो हरि कपिलवर्णयोः इति विसः । वाजिभिरश्वेश्च हारमिन्द्रं विदिता । हरिवीताकंचनेन्द्रयमो. पेन्द्रमरीचिषु' इति विश्वः । एनमिन्द्र गगनतशा व्योमध्यापिना धीरज गभीरेण सरेण ध्वनि नितानकायोत् ॥ ४३ !! मखांशमाजांप्रथमोमनीपिभित्वमेव देवेन्द्र सदा निगद्यसे । अजलदीक्षाप्रयतस्य मदरोः क्रियाविधाताय कथं प्रवर्तत मत्यादि । हे केन्द्र ! मनीषिनिस्त्वमेव नखांशनानां यहभागमुन प्रथमः सदा निगद्यसे कध्य ! तयाप्यजदीक्षायां निन्याय प्रय:

·(७८) रघुवंशमहारताव्यम्- [तीयः- माहुरोः क्रियाविधाताय ऋविधाताय । क्रियां विहन्तुमित्यर्थः । “ तुमयाब भाववचनात्" इति चतुर्थी । कथं प्रयतसे ॥ ४ ॥ त्रिलोकनायेन सदा मखद्विपस्त्यया नियन्या नलु दिव्यचक्षुषा सचेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणांत्वमन्तरायोभवसि च्युतोविधिः त्रिलोकनाथेनेति ॥ त्रयाणां लोकानां नायत्रिलोकनाथः । तद्धितार्य" इत्यादिनोत्तरपदसमासः । तेन त्रैलोक्यनियामकेन दिव्यचक्षुपातीन्द्रियार्थद- शिना त्वया मखद्विपः ऋतुविधातकाः सदा नियम्या ननु शिक्ष्याः खलु । स त्वं धर्मचारिणां कर्मसु क्रतुषु स्वयमन्तरायो विन्नो भवसि चेत् . विधिरनु- टानं च्युतः क्षतः । लोके सत्कर्मकथेवास्तमियादित्यर्थः ॥ ४५ ॥ तदङ्गमम्यं मघवन्महाकतोरसुं तुरंग प्रतिमोक्कुमर्हसि । रथः श्रुतेदेशथिताईवा मलीलसागाददते न पद्धतिस्४६ तदिति ॥ है मघवन् ! तत्तस्मात्कारणान्महाक्रतोरश्वमेधस्यायं श्रेष्ठमझ साधनममुं तुरंगं प्रतिमोक्तुं प्रतिदातुमर्हसि । तथाहि । श्रुतेर्वेदत्य पयो दर्शयितारः सन्मार्गप्रदर्शका ईश्वरा महान्तो मलीमसा मलिना पद्धति मार्ग नाइदते न स्वीकुर्वते । असन्मार्ग नावलम्वन्तं इत्यर्थः । 'मलीमसं तु मलिनं कचरं मलपितम्' इत्यमरः ॥ ४६॥ इति माल्भरघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिदिवौकसाम् निवर्तयामास रथं सविस्थ्यः प्रचक्रमे च प्रतियमुत्तरम् १७ इतीति ॥ इति रघुणा समीरितं प्रगल्भं वचो निशम्याकर्ण्य । दिवाकसः स्वकिसः । 'दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्षे च' इति विश्वः । तेपामधिपतिदेवेन्द्रो रघु- प्रभावात्सविस्मयः सन् रथं निवर्तयामास | उत्तरं च प्रतिवक्तुं प्रचक्रम॥४७॥ यदात्य राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनः जगत्मनाशं तदशेपमिज्यया भवद्गुरुलपयितुं समोचतः१८ यदिति ।। हे राजन्यकुमार क्षत्रियकुमार ! मूर्धाभिषिक्तो रजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट इत्यमरः । यदाक्यमात्य वीपि { "वः पञ्चाना- म्" इत्यादिनाहादेशः । ततया सत्यम् । किंतु यशोवनरममाडौः पातः १ सुकृताचरणम् । २ प्रत्यौपदर्शनेन न स्यात् ।

·सर्गः ३.] सटीकम् । (७९) । शहतो पशो रदयम् । ततः किमत नाह ! नान्गुरुरवीत्पत्ता नगरप्रकाश सोकप्रतिद्धमशेल मम तवशः सहनतत्वरूपम् इज्यया यांगेन लंच- दितिरस्वार्तरात उगुतः । ४८ ॥ हरियथैः पुरुषोत्तमः स्मृतोबहेवाल्यका एक नापरः । नवा विदुमी सुनयःशतातुंनितीयगामीनाहिशन एएनः॥ थितयश इत्याह !॥ हरिरिति ।। पुरुपूत्तम इति सप्तमीलनात: "न निरिणे इति पटीतमासनियात् । कर्मधारये तु "सन्महत्यामोत्तमो- स्कृष्टाः पूज्यमानः इत्युत्तमपुरुष इति स्यात् । यथा हरिविप्रेक एव पुरु- योजनः स्मृतः यया ६ व्यम्बकः शिव एव महेश्वरः स्मृतः । नापरोऽपरः सुनान । तया ना मुनयः शतक्रतुं विदुविन्ति । “विदो लटोक" इति हेस.देशः ! नोऽस्माकम् । हरिहायोर्नमवेत्यर्थः । एष नितयोऽपि शब्दो वित यानी एकं विज्ञापन्यगामी नहि ! जिनीयालजसमासप्रकरणे न्यादीनानुपसंख्यानम्" इति समासः ॥ ४ अतोऽयमश्वातपिकारिणापितुल्लीवल्यमया पक्षारित: मलं प्रयत्नेन तानमानिधाः पदंपन्यांमारपसंतते१० जन इति । यतोऽहनेव शतकनुरतनलदेवस्य मिरयं शततमोऽसः कृषिमानुसारिणा कपिलवाननुल्यन नापहारितोऽपटनः ! अहारित इति नि । तवा प्रयत्नेनालन् । प्रयत्नंना कामरित्ययः । नियस्य निटे प्रति करणवात्तृतीया । तात्य राज्ञः संततेवनस्य पदव्यां पदमा निमः ननिहिनिहालोले नमागे "इत्यागमप्रतिषेधः। महतारकन्ते विनाश मोनित मानः ।। ५. ततः प्रत्यारमयः पुरं पुनर्वभाषे तुला रक्षिता । रक्षागानं यदि सर्ग एषते नवलनिर्मित्य रघुतीभवार '. इनमेनेतिगम्यम् । २ पुरुशेतन-महेवा-इनरुतः । मन जमिनकरिस्मानन्द्रे विनाशकदमाग नववाहानिया नगरायः पहारिवनोन्द्र एवयन र पानप्रतिवन । नत्रयातीवर के करियर विभिनन समानुन नपने नन्नन् ।

·(40)
मुसंशमा कायम-
[वताय
तता इति ।
तापनिता र ! भयो
मार सन पुनः बार कमाणे । किमिति वोन्द्र ! योगोऽसामो
रूपरता तानिए । 'सर्गः मानिमशिनि मारिपु' इ
मरः । शमा नाम मामनि जय । मनेनेति कृती :
त्यानसानिया नियत्ययः । मिनेनारमनो
यह सूचितम् ॥ ५॥
सएषामुबत्त्यामघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणः सशरंशरासनम
अतिष्ठदालीटविशेषशामिना वपुःमकण विम्बितेश्वरः
स शति ॥ स रघुरुन्मुखः सन् मययन्तमिन्द्रमेवमुक्ता शरासनं वापस
करिष्यमाणः नालीटेनालीदास्येन स्थानभेदेन विशेपशोभिनाऽतिशय
मिना वपुःप्रकोण देहोबत्येन विउम्पितम्घरोऽनुमृतपिनाको सन् मति
स्थितवान् । जालीट क्षणमाह यादवः-स्थानानि धन्विनां पञ्च तत्र वे
खमरियाम् । विक्तिस्त्यन्तरी पादी मण्डलं तोरणाकृति ॥ अन्वर्थ स्या
मपदगालीढं तु ततोऽग्रतः । दक्षिणे वाममाकुंच्य प्रत्यालीटविपर्ययः'
इति ।। ५२॥
रघोवलमयेन पत्रिणा हदि क्षतो गोरभिदप्यमर्षण
नवाम्भूदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोशनधत्तसायकम्
रघोरिति ॥ रघोरवष्टम्ममयेन स्तम्भरूण ! ' अवष्टम्मः सुवर्ण च
प्रारम्भयोरपि प्रति विश्वः । पत्रिणा वाणेन हृदि हृदये क्षतो विद्रः ।
एवामर्पणोऽसहनः । क्रुद्ध इत्यर्थः । गोत्र िदन्द्रोऽपि । 'संभावनीये चौरे
गोत्रः क्षोणीधर मतः ? इति विश्वः । नवाम्बुदानामनीकस्य वृन्दत्य मुह
क्षणमा लाग्ने चिह्नभूते धनुपि। दिव्ये धनुषीत्यर्थः । अमोघमवनः
सायकं वाणं समचत्त संहितवान् ॥ ५३ ॥
दिलीपसुनोः स बृहनुजांतरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचित
पपायनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् ।
दिलीपेति ।। भीमाना गयंकराणामपुराणां शोणिते रुधिरे . उचितः परि
चितः स.इन्द्रमुक्त आशुमः सायको दिलीपमूनो रघोवृहविशालं भुजान्त
वक्षः प्रविश्य । अनास्थादितपूर्व पूर्वमनास्वादितम् । "सुप्मुपा" इति समासः
मनुष्यशोणितं कुतूहलेने पपी ॥ ५४॥

·सर्गः ३.) .. सबीकम् । (८१) : हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्षशांगुली। : भुजेशचीपनविशेषतांरितेवनामचिनिचखानसायकम्। हरेरिति ॥ कुमारस्य स्कन्दरय विक्रम इव विक्रमो यस्य स तथोक्तः । : "सप्तम्यु पमाने इत्यादिना समासः । कुम्परोऽपि रघुरापि सुरादिपस्यैरावत : स्याम्फालनेन कशा बगुलयो यस्य स तस्मिन् ! शच्याः पत्रविशंपर. नित शचीपत्र विशेषकांकिते होरिन्द्रस्य भुने स्वनामचिह्न खनामांक्तिं सायकं निचरसान निसातवान् । निकण्टकराज्यमातस्यायं महानभिनव इति भावः ॥ ५५॥ जहार वान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिधनम्। चुकोप तरी सभृशंसुरश्रियःप्रसह्य केशव्यपरोपणादिन५६ जहाति ॥ अन्येग मयूरपत्रिमा मयूरपत्राता शरेण शक्रस्येन्द्रस्य नहा- शनिध्वज महान्तमशनिरूपं ध्वजं जहार चिच्छेद च !स शमः श्रियः प्रसह्य वलात्कृत्य केशानां व्यपरोपणादलतारणाच्छेदनादिव । तने रचले भृशमत्यर्थ बुकोप । तं हन्तुमियेपेत्यर्थः । “धन्दुह" इत्यादिना संप्रदाना- चतुर्थी ॥ ५६॥ तयोरुपान्तस्थित्तसिद्धसैनिक गरुत्मदाशीविपभीमदर्शनः । बभूव युद्धं तुमुलं जयेपिणोरघोसुखरूर्वमुश्च पत्रिभिः५७ तयोरिति ॥ जयैषिणोरन्योन्यजयाकांक्षिणोत्तयोरिन्द्ररम्वोः । गुरुमन्तः पक्षवंतः । 'मतपक्षच्छदाः परत्रम् इत्यमरः। लाशीविषाः आशिषि दटायां विषं येषां ते नाशीविपाः सर्गः । पोदरादिवासाधुः । 'त्री साहिता शंसाहिट्योः" इत्यमरः । त इव भीमशनाः । सपक्षाः सर्प इस क्षणों भयावहा इत्यर्थः । तेरधोमुरुरूमुसैन धन्विनोधोदेशावल्लितला. दिति भावः ! पत्रिभितिपान्तस्थितान्तस्याः सिदा देवा इन्द्रस्य सनि. काभरघोयीस्मस्तत्तया मुलं संशुलं युद्धं पभूध १ ५७ !! अतिप्रवन्धप्रहितास्त्रबृष्टिभित्तमाश्रयं दुष्प्रसहाय तेजसः । शशाक निर्वापयितुं न वासवःत्यतथ्युत विमिवादिरम्दः १ प्रोत्साहनासदयसन्ताहनेन । २ पत्रिकाहतिकोलाल्लिखिताः । ३ उपान्तत्यित्तसिद्धसैनिकम् । - ·- (८२) रघुवंशमहाकाव्यम्- (तृतीय:- अतीति ॥ वासवोऽतिप्रवन्धनातिसातत्येने प्रहिताभिः प्रयुक्तांभिरस्त्र धृष्टिमिर्तुष्प्रसहस्य दुःखन प्रसह्यत इति दुष्प्रसई तस्य । दुःखेनाप्यसह्यस्ये त्यर्थः तेजप्तः प्रतापल्या अयं तं रघुम् । अम्बुदोऽद्भिः स्वतश्युतं निर्गतं पहिमिव । निर्वापयितुं न शशाक | रघोराप लोकपालात्मकस्येन्द्राशसं. भवत्वादिति भावः ॥ ५८ ॥ ततः प्रकोप्टे हरिचन्दनांकित प्रमथ्यमानार्णधारनादिनी। रघुःशशांकामुखेनपत्रिणाशरासनज्यामलुनाविडोजस:५९ तत इति ॥ ततो रहरिचन्दनांकित प्रकोष्ठे मणिबन्धे प्रमथ्यमानार्णव- धीरनादिनी प्रमथ्यमानार्णवं इन धीर गम्भीर नदतीति तांतयोक्ताम् । वेवेष्टि च्याप्रतीति विट् व्यापकमोजो यस्य स तस्य विडोजस इन्द्रस्य | पृषोदरादि. त्वात्साधुः । शरासनज्यां धनुर्वीिम् । शशांकस्याः खण्ड इन मुखं फलं यस्य तेन पत्रिणालुनादच्छिनत् ॥ ११ ॥ स चापसुत्सृज्य विवृद्धमत्सरःप्रणाशनाय श्वलस्य विद्धिपः। महाँध्रपक्षव्यपरोपणोचित स्फुरत्मभामण्डलमस्त्रमाददे६०॥ स इति ॥ विवृहमत्सरः प्रवृद्धवरः स इन्द्रश्चापमुत्सृज्य प्रवलस्य विदिपः शत्रोः प्रणाशनाय धाय महीं धारयन्तीति महीनाः पर्वताः । मूलविभुजादि- त्वाकप्रत्ययः । तेषां पक्षव्यपरोपणे पक्षच्छेद उचित स्फुररप्रभामण्डलमखं बनायुश्माददे जग्राह ॥ ६ ॥ रघु शं वक्षसि तेन ताडितःपपात भमो सह सैनिकाश्रुभिः। निमेपमात्रादेवधूयतव्यथा सहोत्थितःसैनिकहपनिःस्वनः ।। रघुरिति । रघुस्तेन वत्रेण भृशमत्यर्थ वक्षसि ताडितो हतः सन् सनिका नामश्रुभिः सह भूमौ पपात ( तस्मिन्पतिते ते रुरुदुरित्यर्थः । निमेषमात्रात्त द्वचयां दुःखमवधूय तिरस्कृत्य सैनिकानां हषण ये निःस्वनाः वेडास्तैः सहोत्यित्तश्च तस्मिन्नुत्थिते सनिका हात्सिहनादश्चिकुरित्यर्थः ॥ ६१ ॥ तथापि शस्त्रव्यवहारनिहुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुपः । तुतोष वीर्यानिशयेन वहा पदं हि सर्वत्र गुणनिधीयते ३२॥ १ सत्यन्तदुर्घरप्रतापशालिनमित्यर्थः । २ वाभिवातपीटामित्यर्थः ।

·सर्गः ३.) सतीशम । (८३) तयापति ॥ तथापिकनपातऽपि शस्त्राणामायुधानां व्यवहारेण व्यापारण निपुरे करे विपक्षभावे शात्र चिरं तस्थपः स्थितत्तोऽस्य रघोवीर्यातिशयेन त्र वानिति त्रहा "ब्रह्मगानेषु कि । तुतोष । स्वयं वीर एव वीरें मानातीति भावः । कथं शत्रोः संतोपोऽत आह ! गुणैः सर्वत्र शमित्रोदा- ' -सोनेषु पदमझिनिधीयते । गुणः सर्वत्र संक्राम्यत इत्यर्थः । गुणाः शनप्याद. लेयन्तीति भावः ।। ६२ ।। मसङ्गमविष्वपि सारवत्तयान मे त्वदन्येन विसोटमायुधम् । सहिमांप्रीतहते तुरंगमात्किमिच्छसाति स्फुटमाह वासवः।। असामिति ॥ सारपत्तयाऽद्रिष्षप्यसनमप्रतिवन्ध मे आयुषं वन वद. व्येन न बितो नासवत । सतो मां प्रीतं संतुष्टमहि । तुरंगमाहते तुरंग पनीयत्वा । “जन्यारादितरतइत्यादिना पञ्चमी । किमिच्छसीति स्फुटं वासव लाह । तस्यता पराक्रमेण प्रसन्नस्य में तुरंगमादन्यददेयं • नास्तीति भावः ॥ ६ ॥ ततो निएङ्गादसमग्रसुद्धृतं सुवर्णपुड्युतिरन्जिताङ्गुलिम् । नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरनिपुंपियंवदः प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥६४॥ तत इति । तते केन्द्रवचनानंतरं निशातूजोराइसमनं यथा तयोवृतं सुवर्णखतिभी रजिता भंगुल्यो यन तम प्रतिसंहरनिवर्तयन । नाप्रहरन्तं ग्रहोदिति निपेयादित नामः । प्रियं वतीति प्रियंवदः । “प्रिय. शे बदः सन् "इत खच्प्रत्ययः । " सतपत्" इत्यादिना मुमा- गमः । नरेन्द्रसून रवः तुरेश्वरं प्रत्यादत प्रत्युत्तरं दत्तवाद । न त प्राहर- दिति भावः ॥ ६॥ अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो ततःसमाते विधिनेव कर्मणि। अननदक्षिाश्यतः स मनुसनतोशेषेण फलेन युज्यताम्॥ जमोच्यनिति । हे प्रभो इन्द्र भवनोच्च नन्यसे यदि ततस्तन- सदीक्षायां प्रयतः सननन किता धिना कमसिना सतितो- यस्फलं तेन लेनाशेज कृत्स्नेन युज्यतां दुकोऽस्तु ! नवमललाने किनकनेते माकः ।। ३९ १ प्रीयान्त मित्रनिन्ति व्याकि अन्यतममनोर।

·(८४) खुशमहाकाव्यम्- (तृतीयः- यथा च वृत्तान्तमिमं सदागतत्रिलोचनेशांशतया दुरासदः । तवैव संदेशहराद्रिशांपत्तिःशृणोति लोकेश तथा विधीयताम् ययेति ॥ सदोगतः सदोगह मन्त्रिलोचनस्यतरस्यैवांशतयाष्टानादन्य तममृतिवाद । दुरासदोऽनाइर्शनयो विज्ञाप्रतिवनं तंत्र मंडे: शहरावातीहरादेव शृणोति च है लोकेन्द्र तथा विधीयताम् ॥ ६ ॥ तयेति कामप्रतिशुश्रुवान्दचोर्यथागतं मातलिसारथियया ।। नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणामूनुरपि न्यवर्तत तयेतीति ॥ मातलिसारथिरिन्द्रो रोः संबन्धित कानं मनोग्य त्यति तयास्त्विति प्रतिशुश्रुवान् " मापायां सदवसः इति अनुप्रत्ययः । ययागतं यया । दक्षिणासून खुरवि नतिमनना बियानेऽप्याड नाशान्नाती तुष्टः सन । नत्रस्य नशब्दस्य सुप्पा नृपस्य नदोगह प्रति न्यनत ॥ २७ ॥ तमध्यनन्दुत्पथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः झासनहारिणा हो । परामृशन्हर्पजडेन पाणिनातदीयमअलिशानणातिम६८ तनिति । हरेरिन्द्रस्य शासनहाय पुरा प्रथनं बोषित जातिः । वृत्तान्तनिति शेषः । प्रजेवरो दिलीपो हर्पन्न हशिलिंग पनि कुंटिशत्रणांकित तत्व बोरिदं नदीया अशारि पानशेतं युन नन्दत् ॥ ६८ ॥ इति क्षितीशो नवर्तिनवाधिक महागातूनां महनीयज्ञातनः। समारुरुक्षुदिवमायुपः क्षये ततानसोपानपरम्परामिव ६९॥ इतीति || महनीयशासनः पूजनीयाज्ञः क्षितीशः दिलीप आयुषः आये सति दिवं स्वगै समानखुरारोबुनिच्छुः इत्यनेन प्रकारेण । ' इति हेतुप्रकरणप्रकपादितनातिपु' इत्यमरः । महाऋतूनान मेवानां ना पिका नतिरेकोनशतं सोपानानां पान्य पंक्तिनिव दनान ।। ६.! २ सनेन मन्वितावतिकोपनः निलोकांशत्वात । अतः समः नासीन-किन-इन्द्रेश नितियनयानुअलभ्यः कृम्मद नदर्शना- यमागतवानिति । नाह त्यया पानि दृति मन्यस्व इति प्रतिवादिनन । २ वनितम् ।

·मर्गः .. माकन ८२ जय स विपश्यावृतात्मा यथाविधि सून नृपतिमनु दत्ता ने सितातपवारणम् । मुनिश्तरन्यायं देव्या तथा सह शिश्रिये गलियसामिबाणामिदं हि कुलतम् ।। ७० ।। भने : कनिक निवितः सदिलीप गया. वि यदलं मून नकाय वा व्यन्तिय मून रस नातेवायद हर : महक मेटे यांके राजनीति विसः । कर देवर कर नमः देव्याः सुदिन्या सह मुनिनाद भिसाद वनप्रत्यअन खतनित्यर्थः तयाह! बिना इन नित्यनार । तनजकलशोक बनान् अननद ! केय रहन्यनेन तातील नात्यामापक नुवन्दितानीकलया बानुगो बनम् । सनो बनेर । इने । हरजीतनेजाद । समान्त न हो तब इति ! बनायबीजिविल्या संजीविनी- कले नहीकालिकातीर ई. इनइकचे मे मन तीवः सर्गः चतुर्थः सर्गः। स राज्य हुनगा कृतं प्रतिपद्याविभो । बेनाले निहित र सविन तामनः ॥ १ ॥ - यद चन्ह नमिले। रहः अन प्रान कर ! पुरोहि ।

·(८४) रघुवंशमहाकाव्यम्- (तृतीयः- यथा च वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः । तवैव संदेशहराद्विशांपत्तिःशृणोति लोकेश तथा विधीयताम् यथेति ॥ सदोगतः सदोगृहं गतस्त्रिलोचनस्येश्वरस्यैकांशतयाष्टानामन्य- तममूर्तित्वात् । दुरासदोऽस्मादृशैदुष्प्राप्यो विशांपतिर्यक्षेमं वृत्तान्तं तव संदे- शहराबार्ताहरादेव शृणोति च हे लोकेशेन्द्र ! तथा विधीयताम् ॥ ६६ ।। तयति कामंप्रतिशथुयान्रघोर्यथागतं मातलिप्सारथियो । नृपस्य नातिप्रमनाः सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत६७ तयेतीति ॥ मातलिसारथिरिन्द्रो रघोः संवन्धिनं कामं मनोरथं तयेति तयास्त्विति प्रतिशुश्रुवान् | “ भापायां सदवसभुवः" इति के प्रत्ययः । ययागतं ययौ । सुदक्षिणासूनू रघुरपि नातिप्रमना विजयलाभेऽप्यश्व नाशानातीव तुष्टः सन । नार्थस्य नशब्दस्य “ सुप्सुपा" इति समासः । नृपस्य सदोगृहं प्रति न्यवर्तत ॥ ६७ ॥ तमस्यनन्दपथमं प्रबोधितः प्रजेवरः शान्तनहारिणा हरेः । परावृशन्हर्पजडेन पाणिना तदीयान कुलिशनणाक्षितम्६८ तमिति ॥ हरेरिन्द्रस्य शासनहारिणा पुरुपेण प्रथमं बोधितो ज्ञापितः । वृत्तान्तमिति शेपः । प्रजेश्वरो दिलीपो हर्पजंडन हर्पशिशिरेण पाणिना कैलिशत्रणांकितं तस्य रचोरिदं तदीयम् आज शरीरं परामृशंस्तं रघुमभ्य नन्दत् ॥ ६८॥ इति क्षितीशो नवतिनवाधिका महाक्रतूनांमहनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुपःक्षये ततानसोपानपरम्परामिव॥६९॥ इतीति || महनीयशासनः पूजनीयाज्ञः क्षितीशः दिलीप आयुषः क्षये सति दिवं स्वर्ग समारुरुक्षुरारोदुमिच्छुः इत्यनेन प्रकारेण । ' इति हेतुप्रकरणप्रकादिसमाप्तिपु' इत्यमरः । महाऋतूनामश्वमेधानां नवनिरः धिका नवतिरेकोनशतं सोपानानां परम्परा पंक्तिमिव ततान ।। ६१ ॥ २ अनेन मत्सिता त्वतिकोपनः त्रिलोचनेकांशत्वात् । अतः स एवं मा ज्ञासी-किम्-इन्द्रेण निजितोयमश्वमनुपलभ्येव कृष्णमुखेनेव मदर्शना र्यमागतवानिति । नाहं त्वया पराजिा इति मन्यस्त्र इति प्रतिपादितम् । २ वनक्षतचिन्तितम् ।

·(८७) संर्गः ४.] सटीकम् : छायामण्डलक्ष्येण तमहश्या शिल स्वयम् । पद्मा पातपत्रेण भंजे साधाज्यदीक्षितम् ॥२॥ भय सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मोसीनगननाह ॥ ठायेति ॥ नत्र पोतेनेशिक रूयं संनिहितया सन्या छत्रशारणं कृतमित्यु. प्रेक्षते । पमा कमी लक्ष्मीः पझालया पमा कमला श्रीहरिप्रिया इत्यमरः । स स्वयमस्या किल । किलेते संभावनायम् ! सती छायाम- प्डल्सत्येण कन्तिपन्नानुमेयेन ! न तु सरूपतो दृश्येन छायामण्डल- मित्यनेनानातरज्ञान लभ्यते । 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमना- तपः । इत्युभयत्र प्यारः । पनातपत्रेण पद्ममेवातपत्रं छत्रं तेन कारण- भूतेन समाचवीक्षितं सवाज्ये साम्राज्यकणि मलधिपत्ये दीक्षितम- मिपितं तं भेनेसिपले मन्यवाक्यमताशी कान्तिसंपात्तारीति भावः॥९|| परिकल्पितसांनिध्या काले काले च बन्दिषु । स्तुत्यं स्तुतिमिराभिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ६!! संति लानीनध्यमाह । परिकल्लिनात सरस्वती च से काले सदियोन्यालेषु । नित्यवीप्स" इति वीप्साया विवंच. नन् । इन्दः परिकल्पितसानिध्या तसविधाना सती स्तुत्वं स्तोत्रा तं रहन मा निर्वाचनतिभिः धर्मपन्याय दप्ते व्ययः निःसोबलतले देवताहजमा पूजितम्तीपः देवता माविष्णः धिपतिः इति का, कासात्मकार देत्यनुतरम् । एवं व से उरईसजनिकरानेयुः इने बनाया दामने सिवनी मनुप्रभृतिभिनीन्य त यवपि राजभिः । तथाप्यनन्यन तलिनालीदहुंधरा ॥ ७ ॥ मभिरिति । इधरः मनुमतिभिनन्दन भात ६ नोवत्यर्थः । सरकारले ८३ वर्षे वाहत दकः . नर । अन्य कार्य नने ! :: नरपर्स: ! ! रह परमननं .

·No text on this page.

·संर्गः ४.] सटीकम (८७) छायामण्डललक्ष्येण तमहझ्याशिल रूयम् । पना पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ॥५॥ सय सिंहासनारोहणानन्तरं तस्य लक्ष्मीनिधाननाह !! छायेति ॥ लन रजोस्तेनोशिश स्वयं संनिहितग लम्या छत्रधरणं कृतमित्यु. त्प्रेक्षते । पना की। लक्ष्मीः पझालया पहा कमला श्रोहरिप्रिया' इत्यमरः । सा रूपमश्या किला क्लेिति संभावनायम् ! सती छायाम- हल्लायेण कान्तिपुझानुमेयेन ! न तु तरूपतो येन । छायामण्डल- मित्यनेनानातरज्ञान लक्ष्यते । छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमना- तपः । इत्युभयत्राप्यमरः । पातपण पानेवालपत्रं छत्रं तेन कारण. भूतेन समाचईक्षित समात्ये साम्राज्यकर्नाज माडलाधिपत्ये दीक्षितम- भिषिक्तं त भनेतिले सन्यया क्यमेताहशी कान्तिसंपात्तारतिभावः॥५॥ परिकल्पित सांनिध्या काले काले च सन्दिषु । स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्यामिरुपतस्थे सरस्वती ॥ ६ संप्रति सरस्वततनिध्यमाह । परिकलितात । सरस्वती च काले काले सवपि योपिकालेप । “नित्यत्रीप्सयोः : इति बीप्तायां द्विवच. नम् । वन्दिः परिकल्पितसान्निध्या तितत्रिकना सती स्तुत्य स्तोत्रा त रहन अर्थ नियनताभिः “धनपश्यन्यायादपेते इति यत्मा त्यदः स्तुतिभिः स्तोत्रमतले देवताइडचा पूजितवतीत्यर्थः । देवतात्वं च नाविष्ठःविपतिः" इति का लेशपाल मकसदेत्यनुसंवेयन् । एवं च सते 'उपदेजनतिकरणानेपुः इति वक्तव्यावात्मने सिबकवा मनुप्रभृतिभिर्मान्य(क्त यद्यपि राजभिः । तथाप्यनन्यपून तस्मिन्नाडीवसुंधरा ॥ ७ ॥ मनुभूतिभिरिति । वसुंधरा मनुप्रभृतिभिर्मविभिन्यः पूज्यैः राजभिता यद्यपि देवत्यर्थः । यद्योत्यकारने साथै यदि वायें स्थात् इति देशः तथापितरिमन्नति ! जन्यः पूत्रों दरयाः सान्यपूर्वा अन्यपूर्वः न भवत्यनन्या चदन्योपमुक्तकमीत यमतिकवानुः रजवस्पिदः! १ नहिं पहातपत्रेत तिनं भजतीन नीतिः।

·[ चतुर्व- - । (८८) रघुवंशमहाकाव्यम्- हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आदडे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ ८॥ अत्र कारणमाह ॥ स इति ॥ हि यस्मात्कारणात्स रघुर्युक्तदण्डतया यया. पराधण्डतया सर्वस्य लोकस्य मन आददे जहार | क इव । अतिशीतोऽ. त्युष्णो या न भवतीति नातिशीतोष्णः । नार्यस्य नशब्दस्य "मुप्पा." इति समासः। दक्षिणो दक्षिणदिग्भवो नभस्त्रान्वायुरिव मलयानिल इवेत्यर्थः युक्त- दण्डतयेत्यत्र कामन्दकः ॥ "उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते । दण्डेन नृपतिस्तस्मायुक्तदण्डः प्रशस्यते" इति ॥ ८ ॥ मन्दोत्कण्ठाः कृतास्तेन गुणाधिकतया गुरो। फलेन सहकारस्य पुष्पोद्गम इस प्रजाः ॥ ९ ॥ मंदोत्कण्ठा इति ॥ तेन रघुणा प्रजा गुरी दिलीपविषये । सहकारोऽति- सौरभश्चतः । 'आम्रश्वतो रसालोऽसो सहकारोऽतिसौरमः' इत्यमरः। तस्य फलेन पुष्पोद्गमे पुप्पोदय इव ततोऽपि गुणाधिकतया हेतुना मन्दो- त्कण्ठा अल्पौत्सुक्याः कृताः । गुणोत्तरश्चोत्तरो विश्यः पूर्व विषयं विस्मा- यतीति भावः ॥ ९॥ नयरिदिनवे राज्ञि सदसच्चोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत्पशस्तस्मिन्नालवदुत्तरः ॥ ३० ॥ नयविन्द्रिारति ॥ नयविद्रिनीतिशातजनये तस्मिन्राज्ञि विपये 1 तमधि- कृरयेत्यर्थः । सर्मयुद्धादिकमसत्यूटयु द्वादिकं चोपदर्शितम् । तस्मिन्राशि पूर्वः पक्ष एवाभवत् । संक्रान्त इत्यर्थः । उत्तरः पक्षो नाभवत् । न संक्रान्त इत्यर्थः । तत्र सदसतोमध्ये सदेवाभिमतं नासत् । तदुद्रायनं तु ज्ञानार्य- मेवेत्यर्थः । पक्षः साधनयोग्योर्थः 'पक्षः पाचंगारसाध्यसहायरसमिनिपु' इति केशवः ॥ १० ॥ पञ्चानामपि भूतानामुत्पै पुपुपुर्गुणाः । नवे तस्मिन्महीपाले सर्व नवमियाभवत् ॥ ११ ॥ १ वः परःमो धर्मयुद्वाद्यामकः मूल्युहादिस्वरूपः। .

·नर्गः ४.) सटीकम् । ( ८९) पञ्चानामिति ॥ पृथिव्यादीनां पञ्चानां भूतानामपि गुणो गन्धादय उत्क- पेमतिशयं पुपुषुः । सत्रोत्प्रेक्षते ॥ तस्मिन्रचो नाम नवे महीपाले जाते सति सर्व वस्तुजातं नवमिवाभवत् । तदेव भूतजातमिदानीमपूर्वगुणयोगादपूर्वमिवा. भवदिति भावः ॥ ११ ॥ यथा प्रहादनाचन्द्र प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोऽभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥ १२ ॥ ययेति ॥ यथा चन्दयत्याहादयतीते चन्द्र इन्दुः। चदिधातोरोणादिको स्प्रत्ययः । प्रचादनादाहादकरणादयोऽनुगतार्थनामकोऽभूत् । यथा च तपतीति तपनः सूर्यः । नन्दादेवाल्लट् प्रत्ययः । प्रतापात्संतापजननाद- पर्यः । तथैव स रघू राजा प्रकृतिरन्जनादन्वर्यः सार्यकरानशब्दोऽभूत् । यद्यपि राजशन्दो राजतेदीप्त्यर्घात्कनिन्प्रत्ययान्तो न तु रज्जेस्तयापि घातू- नामनेकार्थता जनाद्राजेत्युक्तं कविना ॥ १२ ॥ कामं कर्णान्तविश्रान्ते विशाले तल्प लोचने । चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्षणकार्यार्थदर्शिना ॥ १३॥ काममिति ॥ विशाले तत्य रघोलोंचने काम कर्णान्तयार्षिश्रान्ते कर्ण- प्रान्तगते । चक्षुष्मत्ता तु चक्षुष्पालं वियवः । सूक्ष्मान्कार्यान्कर्तव्या- पन्दियति प्रकाशयतीति तेन सूक्ष्मकार्यदर्शिना शाळेगा ! शाखें दृष्टिविकिनानिति भावः ॥ १३ ॥ लब्धप्रशमनस्वस्थवर्थेनं समुपस्थिता । पार्थिनीद्वितीयेव शरत्पङ्कनलक्षणा ॥ १४॥ लम्पति ॥ र सम्स्य राज्यस्य प्रशमनेन परिपेन्विनामनुरजन- प्रतीकाराभ्या स्थिरीकरणेन स्वस्थ समाहितचित्तमेनं रघु पाजलक्षणा पपिहा : श्रियोऽपि विशेषणनेतन् । शरद द्वितीया पार्थिवत्री राजर- क्ष्मीरिद समुपस्थित प्रातः । रक्षा परिजनस्य देशनगरमामेषु गुप्ति- स्तया मानानपि ग्रहोऽपि नुसया नामकर पनम् । सायं दिन १"पृथ्वी पञ्चगुजतायं गमयानलः । निगु हिजोका दिनमा मवेद "रूप-स--- पृथिवीन:-:-: जागुणाः ! रूप-रम-ने-दे या

·No text on this page.

·सर्गः४.) सटीकम् । (९१) स्वादा । तुल्यभोगेति यावत् । 'रसो गन्धे रसः स्वादे' इति विश्वः! सासीद ॥ १८ ॥ हंसश्रेणीषु तारासु कुमुदत्सु च वारिषु । विभूत्यत्तदीयानां पर्यस्ता यशलाभिए ॥ १९॥ हंसश्रेणीविति ।। हंसानां श्रेणीषु पंक्तिषु । तारातु नक्षत्रेषु । कुमुदानि येषु सन्तीति कुमुवन्ति । 'कुमुहान्मुदपाये । इत्यमरः । " कुमुदनडवेत- सेभ्योऽड्मतुपू । तेषु । कुमुदमायेष्वित्यर्थः । बारिषु च तदीयानां रघु- संवन्धिना यशसां विभूतयः संपदः पर्यस्ताव प्रसारिताः किम् । इत्युत्प्रेक्षा! अन्यथा कायमैया धवलिमेति भावः ॥ १२ ॥ इक्षुच्छायानिपादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोहातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥ २० ॥ इदिसति ॥ इणां छायेक्षुच्छायम् । छ.या बाहुल्ये " इति नपुंसक- सम् । तत्र आ समन्तात् निपीदन्ति ता इक्षुच्छायानिषादिन्यः “इच्छाया- निषादिन्यः" इति स्त्रीलिंगपाठोपि समंजस एव ! शालीन्गोपायन्ति रक्षन्तीति शालिगोप्यः सत्यपालिकाः खियः ! "कर्मण्य इस्पणि “ टिड्ढाण्ञ् । इत्यादिना डी । गोलू रक्षकस्य तस्य रघोः । गुणेभ्य उदयो यस्य तद्- गुणोदयं गुणोत्पन्नमाकुमारं कुमारादारभ्य कयोध.तः क्यारम्भो यस्य तत् । कुमारैरपि सूयमानमित्यर्थः । यशो जगुर्गायन्ति स्म । अथ का कुमारस्य सो रघोर्याः कथा इन्द्रविजयादयस्तत जारभ्याकुमारकथम् । तत्राप्यभि- विधातव्ययीभावः । बाबुमारकय दातो यस्मिन्कर्मणि । गानक्रिया- विशेषणमेत ! 'स्यादन्यादानमुद्धात भारंभः' इत्यमरः ॥ २० ॥ प्रससादोदयादम्भः कुम्भयोनेमहौजसः ।। रघोरभिभवाशङ्कि चुक्षुभे द्विपतां मनः ॥ २३ ॥ प्रससादेति ।। महीजसः कुम्भयोनेरगस्त्यस्य । 'अगस्त्यः कुम्भसंभवः' इत्यमरः । उदयादम्भः प्रससाद प्रसन्नं वनून । महौजसो रघौरुदयादभिमवा. १ एतदने-'भातुमारस्थोड्तम्-इति पाठे कुमारस्य सतस्तस्य कथाभि- श्वरितरुतं यद्यशस्तयश जारभ्य यशो गुरिति व्याख्येयम् ॥ इति फरिमश्चित् मुद्रितपुस्तके दृश्यते !

·[ चतुर्थ:-
(९४)
रघुवंशमहाकाव्यम्-
उित्करणेनानुदात्तत्वनिमित्तस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वज्ञापनात्परस्मैपदमिति
वामनः । प्रथमं प्राची दिशं ययौ ॥ २८ ॥
रजोभिः स्यन्दनोडूनगंजैश्च घनसंनिभैः ।
भुवस्तलमिव च्याम कुर्वन्व्योमेव भूतलम्॥२९॥युग्मम् ।
रजोभिरिति ॥ किं कुर्वन् । स्यन्दनीत रजोभिर्धनसंनिभर्वर्णतः कियातः
परिमाणतम मेघतुल्यैगजेच यथाक्रमं व्योमाकाशं भुवस्तलमिव भूतलं च
व्योमेव कुर्वन् । ययाविति पूर्वेण संबन्धः ॥ २९ ॥
प्रतापोऽने ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् ।
ययो पश्चादयादीति चतुःस्कन्धेष सा चमूः ॥ ३० ॥
प्रताप इति ॥ भने प्रतापस्तेजोविशेषः । स प्रभावः प्रतापश्च योजः
कोशदण्डनम्' इत्यमरः । ततः शब्दः सेनाकलकलः । तदनंतरं परागो
प्रतिः । 'परागः पुष्पाजास धूलिसानीययोरपि । इति निक्षः । पश्चाद्रयादि
रमादितं मधुरंगबलम् । इतीत्यं चतुःस्कन्धेव चतुर्गा देव । सन्धः
मकालागी निशानादिषु पञ्चम् । नृपे समूहे व्यो । ' इति हेमः | सा
यूपी । ३.
महायुदम्मासि नाव्याः सुप्रतरा नदीः ।
विपितानि प्रकाशानि शक्तिमत्त्वाचकार राः ॥ ३१ ॥

·मर्गः ४.) मटकम । (९५) स इति । महती सनां पूर्वतागरंगामिनी कर्पन्त रघुः । हास्य जनाभ्यो ष्ट गङ्गां कर्पन | सापि पूर्वसागरगामिनी । भगीरय झ बभौ । भगीरयो नाम ऋश्चितपदधाना नगराणां नशा तत्पावनाय हरकिरीमहहां पति- येता राज यासंबन्या भागारयोति गीयते । ३२ ॥ त्याजितः फलमुत्खातभग्नेश्च बहुधा नृपः । तत्यासीदुलणो मागः पादपरिव दन्तितः ॥ ३६॥ त्यानिरिति !! (कलं पले धने वीजे निष्पत्ती भोगलामयोः' इति हः । संसानम् । वृक्षपने प्रम च । त्यानितः त्यजेयन्ताहिकर्म- दामने कर्मणि क्तः । ततः सवारच्याक्तिः । सन्यत्रारपाटितैः । का मारले जितः । नत्र चिन्नेः । नमः पदेपदन्तिनो गनस्य तस्य रोनाम का प्रकाश मामीद । 'प्रकाप्राटं समुलणं विशद वन निगमः ।। पोल्यानेवमानस्तान्ताजनपदाचयी। प्राप तालीयनश्यामापक मोदधेः ।। ३ ।। पोरयानी जयो जनरः । “जिक्षित्रिी दिने नि यामरम्पुरो भवान्वीरवाराच्या " दापुसाय" यालाद। मानव माया दिन जान देरमा मारिन कोः इसमें होनी मोमीन

·No text on this page.

·सर्गः ४.) मटीकम् । (९५) स इति ॥ महती सेना पूर्वसागरंगामिनी कर्पन्स रयुः । हरस्य जाभ्यो भ्रष्टां गङ्गां कर्पन् । सापि पूर्वसागरगामिनी । भगीरय इस बभौ । भगीरयो नाम कश्चित्कालदग्धानों सगंराणा नसा तत्पावनाय हरकिरीटागङ्गां पवर्त- यिता राजा यरसंबन्धाद्या व भागीरथीति गीयते ॥ ३२ ॥ त्याजितैः फलमुत्खात गश्च बहुधा नृपैः । तल्यासीदुलणो मागः पादपरिव दन्तिनः ॥ ३३ ॥ त्यार्जितरिति ॥ ' फलं फले धने वीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः' इति केशनः । फलं लाभम् । वृक्षपक्षे प्रसव च । त्याजितः त्यजेपर्यन्ताद्विकर्म- मादपपाने कर्मणि क्तः । उत्खातः स्वपदाच्यावितैः । अन्यत्रोत्पाटितैः । बहुधा भग्नै रणे जितः । अन्यत्र छिन्नेः । नमः पादपर्दन्तिनो गजस्येव तस्य योर्गि उल्वणः प्रकाश सासीत् । 'प्रकाशं प्रटं स्पष्टमुल्वणं विशद स्फुटम् इति यादवः ॥ ३३ ॥ पौरस्त्यानेदमात्रामस्तांस्तान्चनपदाचयी। प्राप तालीवनश्यामनुपक्षण्ठं मोदधेः॥ ३४ ॥ पोरस्त्यानिति ॥ जयी जयनशीलः । “ जिक्षिविश्री" इत्यादिनेनिप्र- त्ययः। स रघुरेवम् । पुरो भवान्पोरत्त्यान्प्राच्या "दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्या इति त्यक्प्रत्ययः । तांस्तान । सानित्यर्थः । वीप्सायां द्विरुक्तिः। जलपदान् देशानाक्रामन्नतिनामस्तालीवनः श्यामं हरिद्वर्ण महोदधेरुपकण्ठमन्तिकं प्राप॥३४॥ अनवाणां समुद्धर्तुस्तस्मात्सिन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः सुवृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ।। ३५ ॥ जनमाणामिति ॥ सनत्राणाम् । कर्मणि पष्टी । समुद्धर्तुरुन्मूलयितुस्त- स्माद्रघोः सकाशाद | "भीत्रार्थानां भयहेतुः " इत्यपादानत्वात्पञ्चमी । सिन्धुरयान्नदीवेगादिन सुहोः सुह्मदेशीयः । सुह्मादयः शब्दा जनपदवच- नाः क्षत्रियमाचक्षते । तसी वेतसत्य सम्बन्धिनौ वृत्तिम् । प्रणतिमित्यर्थः । १ सगरस्य लपत्यानि पुमासः सगराः । बहुत्वादजो गुम् ।

·(चय:- शमहाकालम- माभित्य । सारमा रोयातिः। सामान्यः ॥ ५॥ नारीगसाभियुक्तो दुर्वरः समानुपणतो तराधर्ममातिहर” इति ॥ ३ ॥ बङ्गानुत्वाय तरसा नेता नौसाधनोद्यताम् । निचखान जयस्तम्भान्गलस्रोतोऽन्तरेषु सः ॥३६॥ वनानिति ॥ नेता नायकः रा रतुभिः साधनस्यतासंनद्वान्या राज्ञस्तरसा चलेन ।' तरसी नाल हसी । इति यानाः । उत्सायोन्गृह गङ्गायाःन्त्रोतसा प्रवाहाणानन्तरे सोपे जयसाम्भानिसान । स्थापित तवानित्यर्थः ॥ ३६॥ आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते नघुम् । फलैः संवर्धयामासुरुवातप्रतिरोपिताः ॥ ३७॥ आपादेति|आपादपद्ममंघ्रिपग्नपर्यन्तं प्रणताः। अत एवोत्खाताः पूर्वमुद्धृतः अपि प्रतिरोपिताः पश्चात्स्थापितास्ते वङ्गाः । कलमा इस शालिविशेषाव! 'शालयः कलमाद्याश्च यष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी ' इत्यमरः । तेऽप्यापादपझं पादपद्ममूलपर्यन्तं प्रणताः । 'पादो बुध्ने तुरीयांशशेल प्रत्यन्तपर्वताः । इति विश्वः । उत्खातप्रतिरोपिताश्च रघु फलधनैः । अन्यत्र सस्यैः । संवर्धया- मासुः ‘फलं फले धने वीजे निष्पत्ती भोगलाभयोः । सस्ये' इति केशवः ।। ३७ ।। स तीवी कैपिशां सन्यवद्धद्विरतुभिः । उत्कलादर्शितपथः कलिङ्कालिखो ययौ ॥३८॥ स इति ॥ स रघुर्वद्धा द्विरदा एव सेतवो येस्तैः सैन्यः कपिशां नाम नदी तीर्वा । उत्कलै राजभिरादर्शितपयः संशितमार्गः सन् कलिंगाभि. मुखो ययौ ॥ ३८॥ स प्रतापं गहेन्द्रल्य सूनि तीक्ष्ण न्यवेशयत् । अङ्कुशं द्विरदस्येव यन्ता गम्भीरवेदिनः ॥ ३९ ॥ स इति ॥ स रघुर्महेन्द्रस्य कुलपर्वतविशेषस्य । “महेन्द्र। मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियानश्च सप्तैते कुलपर्वता:॥ " इति विष्णुपुराणात् | मूर्थिन तीक्ष्णं दुःसहं प्रतापम् । यन्ता साराथगंभीर- १ करभामिति पाठः । Vrat ·सर्गः ४.] सटीकम् । (९७) वेदिनो बिरदस्य गजविशेषस्य मूनि तीक्ष्णं निशित कुशमिज न्यवेशय: निक्षितवान् । “ त्वम्भेदाच्छोणितस्त्रावान्मांसस्य नयनादपि । नात्मानं यो न जानाति सा स्थादम्भीरबेदिता ॥ " इति राजपुत्रीये । “चिरकालेन यो पेक्ति शिक्षा परिचितामपि । गम्भीरखेदी विज्ञेयः स नो गोदिभिः । इति मृगवाये ॥ ३९ ॥ प्रतिजग्राह कालिङ्गस्तमजलाधनः । पक्षच्छेोयतं शर्म शिलावव पर्यतः॥ ४० ॥ प्रतिजग्राहेति जसाधनः पुष्कलगनसामग्रीवान कालिंगः कालंगाना राजा ! " भगवलिंग इत्यादिना प्रत्ययः । सदर युधस्तं मधु पक्षागा भेदे उग्रतहतं शक्र शिलायी पर्वत व प्रतिमाह प्रत्याभियुक्तः वान् सिभिजनमत्यर्थः ॥ ४ ॥ द्विपां विपापाजुरत्यत्तम नाराचदुर्दिनन् । मन्मङ्गलबाल इव मनिपेढे जयश्रियम् ॥ ११ ॥ द्विपामति ! कारस्थो रखुन्तत्र महेन्द्रादी हिपां नारनं कामा- घाना याविशेषणा बुदिनन् । लक्षण्या कहते । सहिदा सद्ययाशासं मंगलग्नात इस विजयमंगलार्थमभिषिक्त दर : पश्रित. पेदे प्राप । यत तपानानं नांगल्यमुदीरितम् । इति य दक्षः । : १६ ताम्बूलीनां दंटलता रचिताऽऽपानभूमयः । नाटिकरात योधाः शानवं च पपुर्यशः ॥ ४२ ॥ ताबूरीनामात ॥ तत्र महेन्द्रदः युध्यन्न न थे,: । ९६ : रचिताः वाल्पिता: बासनामयः पान्योन्यादा भरते तत: सम्म नालिकराम नालोरमी ताम्बूलीमा नागाही दः सय पपुः । तत्र लिमय: । स यशश पर जरिया४२ ! गृहीतप्रतिनल्य स धर्मविनयी नृपः । प्रियं महेन्द्रनायल्प जारन मंदिनीन ।। १३ ।। ཝཱ་ཎ: ! , ཨ ཎཊྛཡྻ གཅུང བ སཱ ཎ་་ ༑ .： དཀོལ: ..c.༣ •ོ ཝཱ་ ·- (चतु:- (१८) खुमहाकाव्यम्- तस्य महेन्द्रनायस्य कालिंगम्य श्रियं जहार । धार्थ न तु खोपमोका मिति भावः । मेदिनी तु न जहार ! शरणागतवात्सल्यादिति मायः ॥४॥ ततो वेटातटेनेव फळयत्पूगमालिना। अगस्त्याचरितामाशामनाशाल्मन्यो यया ॥ १४ ॥ तत इति ॥ ततः प्रायोविजयानन्तरं फलवत्यूगमालिना फरितक्रमुक श्रेणीमता । ब्रीडादित्यादिनिप्रत्यः । वेलायाः समुद्रालस्य नटेनोपान्त वागस्त्येनाचरितामाशां दक्षिणा दिशमनाशास्यजयः अयत्नसिहावादमा र्यनीयजयः सन् यया । " अगस्त्यो दक्षिणामाशामाथित्य नम िस्थितः । वरुणस्यात्मजो योगी विन्ध्यवातापिमर्दनः || " इति ब्रह्मपुराणे ॥ ४२ ॥ सलैन्यपरिभोगेण बजदानसुगन्धिना ॥ कावेरी सरिता पत्युः शनीमाभिवाशरोत् ॥ ४६॥ स इति ॥ सः रघुः गजानी दानेन मदन सुगंधिना रमिगंधिना । "गंरस्येत् " इत्यादिनेकारादेशः समासान्तः, यद्यपि "गंधस्येत्ते तदेवति ग्रहणं कर्तव्यम् ' इति नगिकगंधविज्ञायामेवेकारादेशः । तथापि निर कुशाः कवयः । तथा च मावकाव्ये “ बुरयुक्छन्गुच्छमुगन्ययः सतत गास्त तगानगिरोऽलिभिः इति । नेपत च " सपा हि तृप्ताय न वारि वारा स्वादः सुगन्धिः स्वदघे तुपारा" इति | "न कर्मधारयान्मत्वयिस्त- दर्यप्रतिपत्तिकर श्वेदृहुव्रीहिः " इनि निपेत्रादिनिप्रत्ययपक्षोऽपि जयन्य एव । सेनायां समवेताः सेन्याः । सेनाया समवेता ये सन्यास्ते सनिकाच ते' इत्यमरः ! “सेनाया वा इति ण्यप्रत्ययः तेषां परिभोगेन कावेरी नाम सरितं सरितां पत्युः समुद्रस्य शंकनीयां न विश्वसनीयामिवाकरोत् पन्यां सम्मोगलिङ्गदर्शनाद रविवासो भवतीति भावः ॥ ४५ ॥ वलाध्युपितास्तस्य विजिगीपोर्वताध्यनः । मारीचोहान्तबारीता मलयाद्ररुपत्यकाः ॥ ४६॥ बलीरति ॥ विजिगीपोविजेतुमिच्योर्गताध्वनस्तस्य रघोचलेंः सैन्यः । बिलं शक्तिवलं सैन्यम् ' इति यादवः । मारीचेषु नरीचबनेपद्धान्ताः परि भ्रांता हारीताः पक्षिविशेपा याताः । तेषां विशेपा हारीतो मंदगुः कार. ण्डब: प्लयः । इत्यमरः । मलयादेपत्यका आसत्रभूमयः। 'उपत्यकाटेरा .

·सर्गः ४.) सटीकम् । (९९) बन्ना भूमिकर्ममधित्यका इत्यमरः । “ उपाधिभ्यां त्यकन्" इत्यादिना त्यकन्प्रत्ययः । अध्युपिताः । उपत्यकासूषितमित्यर्थः। “उपान्वध्याड्मस" इति कर्मवन् ॥ ४६॥ ससम्जुस्वक्षुण्णानामेलानापत्पतिष्णवः । तुल्यगान्धमत्तेभकाटेषु फलरेणयः॥ ४७ ।। ससञ्जरिति । सः झुण्गानामेलानामेलालतानामुत्पतिष्णव उत्पतन शीलः | "अलंकृण इत्यादिनष्णुप्रत्ययः । फलरेणकः फलरजांसि तुल्य गन्धिपु समानगन्धिपु सबंधनीतिमदिनन्तो वहुव्रीहिः । मत्तेभानां कटेपु सनः सत्ताः । “गनगाहे कटीकौ इति कोशः ॥ १७ ॥ मोगिवेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् । नालसत्कारिणां ने त्रिपदीछेदिनालपि ॥ १८ ॥ भोगीति ॥ चन्दनानां चन्दननुमाणां भोगिवेष्टनमार्गेषु सर्पदेष्टनान्निम्नेषु समर्पितं तन्जितं त्रिनीदिनों पादखलच्छेदुकानामपि । 'त्रिपदी पाद पन्धनम् इति यादाः । करिजां ग्रीवासु भवं ग्रैवं कण्ठवन्धनम् । “ग्रीवा- भ्योग च" इत्यप्प्रत्ययः । नान्त्रसन्न सत्तमभूत् । “ शुन्यो लुङि" इति परस्मैपदे पुपादित्वात् "अनिदितान्" इति नकारलोपः ॥ १८ ॥ विशिमजायते लेनो दक्षिणी रखेरपि । तल्पाले घोः भण्ड्याः प्रतापं न विहिरे ॥ ४९ ॥ दिशाति । दक्षिणत्या विशिवपि तेनो भन्दायते मन्दं नवति । लोहिः तादित्वात्स्याप्रत्ययः का क्यः' इत्यात्मनेपदन् । दक्षिणायने तेजोमा. न्यादिति भावः । तत्याने दिशि पाडवाः पाण्डूनां जनपदानां राजानः पहल: "टयः । सो पता न विपहिरे न सोवन्तः । सूर्यविनायनोऽतिविजित नितिन पकस्य महानुरकाप गम्यते ॥ ४९ !! सायीसमेतरल उरलाना मोदधेः । ते नित्य ददुतली पल खपित संचितम् ॥ ५० ॥ कानाम् ।

·[चतुः- (१००) खुवंशमदानाध्यम- ताम्रपर्णासमेतत्यति ॥ ते पाण्डमारता मापी नदा समंनत्य मानक महोदधेः संबन्धि संचित मुक्तासारं मौक्तिमयरम् | "मारी चळ हिरो 'च न्याय्ये ही वो बि' इत्यमरः । वं स्वयं संचितं या इस रघवे निपत्य प्रणिपत्य ददुः । यशसः शुभत्वादीपम्यम् । ताम्रपणीस मौक्तिकोत्पत्तिरिति प्रसिद्धिः ॥ ५० ॥ स निर्विश्य यथाकामं तटेप्यालीन बन्दनी । स्तनाविव दिशस्तस्याः शैली मलयदर्दुरी ॥२१॥ असह्यविक्रमः सह्यं दूरान्मुक्तमुदन्यता। नितम्बमिव मेदिन्याः स्रस्तांशकमलङ्घयत्॥५२॥युग्नन्छ । स इति ॥ असाधविक्रम इति च ॥ असह्यविक्रमः स रस्तटेयु सानु प्वालीनचन्दनी व्याप्तचन्दनदुमौ । 'गन्धसारो मलयजो मद्रश्रीचन्दनो- ऽखियाम्' इत्यमरः । स्तनपक्षे प्रोतेषु व्याप्तचन्दनानुलेपी । तस्या दक्षिणस्या दिशः स्तनाविव स्थिती मलयदरी नाम शैली, यथाकामं यथेच्छं निर्वि. श्योपभुज्य । 'निवेशो मृतिभागयोः' इत्यमरः । उदकान्यस्य सन्तीत्युदन्वा- नुदधिः । “उदन्वानुदधी च" इति निपातः । उदवंता दूरान्मुक्तं दूरतस्त्य- क्तम् । “स्तोकांतिकदार्थकृच्छाणि केन" इति समासः । “पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः" इत्यलक् । स्रस्तांशुक मेदिन्या नितम्बामेव स्थितं सह्यं सह्याद्रिमलंघयत्प्राप्तोऽतिक्रान्तो वा ॥ ५१ ॥ ५२ ॥ तस्यानीकैर्विसर्पन्निरपरान्तजयोचतैः। रामास्त्रोत्सारितोऽप्यासीत्सालय इवार्णवः ॥ २३ ॥ संप्रति प्रतीची दिशमभिययावित्याह || तस्येति ॥ अपरान्तानां पाश्चा- त्यानी जय उद्यतयुक्तः । "अपरान्तास्तु पाश्चात्त्यास्ते च सूर्यरिका: दयः ॥ इति यादवः । विसपद्भिर्गच्छद्रिस्तस्य रवोरनीकैः सन्यैः । "अनीकं तु रणे सैन्ये" इति विश्वः । अर्णवो रामस्य नामदग्न्यस्यारु- त्सारितः परिसारितोऽपि सह्यलग्न इवासीत् । सैन्यं द्वितीयोऽर्णव इवाइश्य- तेति भावः ॥ ५३ ॥ १ अयं पश्चिमोदधिर्हि रामास्त्रोत्सारितः सह्यशैलाच्चतुर्योजनं दूरः । सह्यशेठसमुद्रयोरन्तराले वर्तमानो भूमागः परशुरामक्षेत्रम् | तदेव च मध्य- कोणमित्यप्रस्तुतमपि ज्ञेयं परदेशस्थैः । - A..

·सर्गः ४.) सटीकम। (१०१) भयोत्स्सृष्टविभूपाणां तेन शेरलयोपिताम् । अलकेषु चपूरेणुवर्णप्रतिनिधीकृतः ॥ १४ ॥ भयेत्यादि ॥ तेन रखना भयेनोत्सृष्टविभूषाणां परिहतभूपणाना केरल योपितों केरलांगनानामलकेपु चमूरेणुः सेनारजचूर्णस्य कुंकुमादिरजसः प्रतिनिधीकृतः प्रत्यादेशीकृतः । तदभावे तत्सदृशः प्रतिनिधिः । एतेन योपिता पलायनं चमूनां च तदनुधावनं ध्वन्यते ॥ ५४॥ सुरलामारुतोवृतमगमत्केतक रजः। तबोधवारवाणानामयलपटवासताम् ॥ ५५ ॥ मुररेत्यादि । मुरला नाम केरलदेशेष काचिनदी । “ मुबीमारुतो- इतम् " रति त्रिपाठः । नस्या मारुतेनोद्घृतमुत्थापिनं केतवं. केतकी- संबन्धि रजः परागस्तयोधवारवाणानां भटकनुकानाम् । कम्नुको बारबाणास्त्रीरत्यमरः । अयत्नपटयासतामन्यनसिहरवासनाद्र-यन्त मगमन । " पिटातः पटवालकः" इत्यमरः ॥ ५५ ॥ सभ्भूयत वाहानां चरतां गात्रशिन्त्रितः । पर्मभिः पसनातराजतालीवनध्वनिः ॥ २६ ॥ समायतेति ॥ चरतां गतां वाहाना वाजिनाम् । aar बायसन्यदसतयः यमरः । गावशिनी पतरि ताः । मिः कदमः। नेनोन RT - निरभ्यरत सिमानः ।। ५६ ।। 4 ·(१०२) ग्घुवंशमहाकाव्यम्- [चतु:- अवनाशं किलोदयात्रामायाभ्यथितो ददी। अपरान्तमहीपालव्याजेन रघवे करम् ॥२८॥ अवकाशमिति ॥ उदन्त्रानुदधी रामाय जामदन्याय अभ्यांयतो यात्रितः सन् अवकाशं स्यानं ददी किल । किलेति प्रसिबी र अपरान्तनही. पालव्याजेन करं बलिं ददौ । बलिहस्तांशवः कराः' इत्यमरः । अपरान्तानां समुद्रमध्यदेशतित्वत्तिर्दत्ते करे समुद्रदत्तत्वोपचारः । करदान भीत्या ! न तु यानयोति रामायोत्कर्षः ॥ ५८ ॥ मत्तेभरदनोत्कीर्णव्यक्तविक्रमलक्षणम् । त्रिकूटमेव तत्रोच्चर्जयस्तम्भं चक्षार सः ॥२९॥ मत्तेत्यादि । तत्र स खुर्मत्तानामिभाना रदनाकीमीनि दन्ततता न्येव ! नपुंसके भावतः । व्यक्तानि स्फुटानि विकमलक्षणानि पराक्रम चिङ्गानि विजयवर्णावीलस्थानानि यीस्मस्तं तयोक्तं विकटमेवोञ्चजयस्त चकार । गाढप्रकाशस्त्रिन्टोऽद्रिोवोत्कीर्णदेर्णस्तम्म इव रवान्यस्तम्भोऽभूदि- त्यर्यः॥ ५९॥ पारसीकांस्ततो जेतुं प्रतम्थे स्थलबर्मना । इन्द्रियाख्यानिव रिपूंस्तत्त्वज्ञानेन संयमी ६० ॥ पारसीकानिति । ततः स रघुः । संयमी योगी तत्वज्ञानेनेन्द्रियाख्या- निन्द्रियनामकात्रिपूनिव पारसीकात्रज्ञो जेतुं स्थलवामना प्रतस्यै न तु निदि- टेनापि जलपयेन ! समुद्रयानस्य निपिद्धत्वादिति भावः ॥ ६ ॥ यवनीमुखपमानां सेहे मधुमदं न सः । बालातपमिवाब्जानामकाजलदोदयः ॥६३ ॥ यवनीत्यादि । स रघुर्यवनानां यवनन्त्रीणां तुरप्कीणाम् "जातरत्रीविषया- दयोपधात्" इति डोम् । मुखानि पद्मानीव मुखपद्मानि । उपमितसमासः । तेषां मधुना मयेन यो मदो मदरागः । कार्यकारणभावयौरभेदेन निर्देशः । १ प्रकटयातुदर्शनात् । २ पारसीकाः संप्रति झाण' शब्दवाच्यदेश. विशेषाः । तत्रत्या जनाश्च वलीपर्दपूजका अग्निसेवकाः कटियज्ञोपवीतिनः । -

·No text on this page.

·" -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·(१०८) रघुवंशमहाकाच्यम- [ चतुर्थः- एरस्परेण विज्ञातस्तेपूपायनपाणिषु । राज्ञा हिमवतः सारो राज्ञः सारो हिमाद्रिणा ॥ ७९ ॥ परस्परेणेति ॥ तेषु गणेपूपायनयुक्ताः पाणयो येषां तेषु सत्सु परस्परेणा- न्योन्यं राज्ञा हिमवतः सारो घनरूपो विज्ञातः । हिमाद्रिणापि राज्ञः सारी चलरूपो विज्ञातः । एतेन तत्रत्यवस्तूनामनर्व्यत्वं गणानामभूतपूर्वश्व पराजय इति ध्वन्यते ॥ ७९ ॥ तत्राक्षोभ्यं यशोराशि निवेश्यावरुरोह सः। पौलस्त्यतुलितस्यादेरादधान इव ह्रियम् ॥ ८० ॥ तत्रेति ॥ स रघुस्तत्र हिमाद्रावक्षोभ्यमधृष्यं यशोराशि निवेश्य निधाय । पौलस्त्येन रावणेन तुलितस्य चालितस्याद्रेः कैलासस्य ह्रियमादधानो जनय. त्रिव अवसरोहावततार । कैलासमगत्वैव प्रतिनिवृत्त इत्यर्थः । न हि शूराः परेण पराजितमर्मियुज्यन्ते इति भावः ।। ८० ॥ चकम्तीर्णलौहित्ये तस्मिन्प्राग्ज्योतिषेश्वरः। तन्दजालानतां प्राप्तः सह कालागुरुद्धमः ।। ८१ ।। चकम्प इति ॥ तस्मिनघौ । तीर्ण लौहित्या नाम नदी येन तस्मिस्ती. र्णलौहित्ये सति प्राग्ज्योतिपाणां कामरूपाणां जनपदानामीश्वरस्तस्य रपोर्गजानामालानतां गजवन्धनस्तम्भतां प्राप्तः कालागुरुद्रुमः कृष्णा गुरुवृक्षः सह चकम्पे कम्पितवान् ॥ ८१ ॥ न प्रसेहे स रुद्धामधारावर्षदुर्दिनम् । रथवमरजोऽप्यस्य कुत एवं पताकिनीम् ।। ८२ ॥ नेति ॥ स प्राग्ज्योतिपेश्वरो रुद्धार्कमावृतसूर्यम् । अधारावर्षे च तद् दुर्दिन च धारावृष्टिं विना दुर्दिनीभूतम् । अस्य रघो रथवमरजोऽपि न प्रसेहे । पताफिनी सेनां तु कुत एव प्रसेहे । न कुतोऽपीत्यर्थः ॥ ८२ ॥ तीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ॥ भेजे भिन्नकट गरन्यानुपरुरोध येः ॥ ८३ ॥ .

·- सर्गः ४.) सटीकम् । (१०९) तमिति ॥ कामरूपाणा नाम देशानामीशोऽत्याखण्डलविक्रममतीन्द्रप- राक्रमं तं रघु भिन्नाः स्रवन्मदाः कटा गण्डा येषां तेन गैर्गजैः । साधनः । भेजे नागान्दत्त्वा शरणं गत इत्यर्थः । कीदृशेन गैः । यैरन्याधुव्यतिरिक्तान्नृपा- नुपरुरोध । राणामपि शूरो रघुरिति भावः ८३ ।। कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् । रत्नपुष्पोपहारण च्छायामानर्च पादयोः ॥ ८४ ।। कामरूपेश्वर इति ॥ कामरूपेश्वरो हेमपीठस्याधिदेवतां तस्य रघोः पाद- योश्ठायां कनकमयपादपीठव्यापिनी काति रत्नान्येव पुष्पाणि तेपामुपहारण समर्पणेनानायामास ।। ८४ ॥ इति जित्या दिशो जिष्णुवर्तत रथोद्धतम् । रजोनिश्रामयनाज्ञां छत्त्रशून्येषु मोतिषु ।। ८५ ।। दिग्विजयमुपसंहरति ।। इतीति । जिष्णुर्जयशील: “ग्लाजिस्थश्चरनुः "हाते 'स्नुप्रत्ययः । स रवरितीत्यं दिशो जिवा रथरुद्धतं रजश्वस्त्रगन्येषु । पोरेकन्टनकत्वादिति भावः । राज्ञा मौलिपुकिरोटेपु । 'मालिःविरीटे धम्मिले स्हिावीर मूर्धज : इति हैमः । विश्रामगन् । संकामयनित्यर्थः । वर्तन निवृत्तः ॥ ८५ ॥ स.विश्वजितगाजह यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम् । आदानं दिविसगीय सतां वारिसुचामिय ॥ ८६ ।। स इति ।। स : सवरत दक्षिणा यस्य यस्मिन्या तं सपना । "विवि दक्षिणः इति श्रुतेः । विश्वजितं नाम यज्ञमाज - वानिरयर्थः । यतः तदित्याः ।। सता साधूनाम् । रिमुवां मेधान मित मादानमलने निसर्गाय त्यागीय हि 1 पाभिनिगाय।। ८६ : सत्रान्त सचिाससः पुररित्रपाभि- गुभिः शामितपराजय पाटीदान् । १ मा सामना र २३९ मास ९५सान पर नाम:

·(११०) [ चतुः- इत्यपत्यायें रघुवंशमहाकाव्यम- काकुत्स्थश्चिरविरहोत्सुझावरोधा- व्राजन्यान्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ ८७ ।। सान्त इति । काकुत्स्यो रघुः सत्रान्त यज्ञान्ते । सत्रमाच्छादने यजे सदादाने धनेऽपि च' इत्यमरः । सचिवानाममात्यानां सखेति सचिवसवः सन् । 'सचिवो भृतकेऽमात्ये' इति हैमः । तेषामत्यन्तानुसरणद्योतनार्य राज सखित्वव्यपदेशः । “राजाहासखिभ्यष्टच् । गुरुभिर्महतीभिः । गुरुमहत्या- गिरसे पित्रादी धर्मदेशके' इति हैमः । पुरास्क्रियाभिः पूजाभिः शगितं पर जयेन व्यलोकं दुःख लक्ष्यं वा येपा तान् । दुःख वेलक्ष्ये व्यलीकम् । इति यादवः। चिरविरहेणोत्सुका उत्कण्ठिता अबरोधा अन्तःपुराङ्गना येषां तान राज्ञोऽपत्यानि राजन्याः क्षत्रियास्तान् ।" राजश्वशुराद्यत् यत्प्रत्ययः । 'मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्नियो विराट्' इत्यमरः । स्वपुर प्रति निवृत्तये प्रतिगमनायातुमेनेऽनुज्ञातवान् । प्रहर्षणीवृत्तमेतत् । तदुक्तम्-"म्रो जो गस्त्रिदशयतिः प्रहर्पिणीयम्" इति ।। ८७ ॥ ते रेखामजलि शातपत्रचिह्न सम्राजश्चरणयुगं प्रसाइल पम् ॥ प्रस्तानप्रणतिमिरंगुलीषु चक्रु- मौलित्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ॥ ८८ ॥ त इति । ते राजानः रेखा एव ध्वजाश्च कुलिशानि चातपत्राणि च ध्व- जाद्याकाररेखा इत्यर्थः । तानि चिह्नानि यस्य तत्तयोक्तम् । प्रसादेनव सभ्यं प्रसादलभ्यम् ॥ सम्रानः सार्वभौमस्य रघोश्चरणयुग प्रस्थाने प्रयाणसमये याः प्रणतयो नमस्कारास्ताभिः । करणः । संगुलीपु मोलिपु केशवन्यनेषु याः स्रजो माल्यानि ताभ्यच्युतमकरन्दः । पुप्परसेः । मकरन्दः पुष्परसः इत्यमरः। रेणुभिः परागेश्च । ' परागः सुमनोरनः । इत्यमरः । गोर गौरवण चक्रुः ॥ ८८॥ इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लनायमूरिविरचितया संजीवनीस- माख्यया व्याख्यया समेते महाकविश्रीकालिदासकृतो रघुवंश. महाकाव्य रघुदिग्विजयो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ . .

·No text on this page.

·[ पंचमः- प्रयोजनमवश्यं प्रष्टव्यमिति कृत्यवित् ! विशां पतिर्मनुजेश्वरः। 'हो विशी (११२) खुवंशमहाकाव्यम्- तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञस्तपोधनं मानधनाप्रयायी। विशांपतिर्विष्टरमाजमारात्कृताञ्जलिः कृत्यविदित्युवाच॥३॥ तमिति ॥ विधिज्ञः शास्त्रज्ञः । अकरणे प्रत्यवायभीररित्यर्थः । मानवना- नामग्रयाय्यग्रेसरः । अपयशोभीररित्यर्थः । कृत्यविकार्यझः । आगमन वैश्यभनुजौ' इस्यमरः । विष्टरमाजमासनगतम् । उपविष्टमित्यर्थः । वि. प्टरो विटपी दर्भभुष्टिः पीठाद्यमासनम् । इत्यमरः । "वृक्षासनयोविष्टरः" इति निपातः । तं तपोधनं विधिवविध्यर्हम् | यथाशास्त्रमित्यर्थः । “तदहम" इति वतिप्रत्ययः । सर्चयित्वारान्समीपे ! 'आरादूरसमीपयोः । इत्यमरः । कृताञ्जलिः सन्निति वक्ष्यमाणप्रकारेणोवाच ॥ ३ ॥ अप्पग्रीमन्नत्तानृपीनां कुशाग्रबुद्धे कुशली गुरुस्ते ।। यतस्त्वया ज्ञानमोपमाप्तं लोकेन चैतन्यमिबोष्णरइमे। सप्यग्रणीरिति ॥ है कुशाग्रबुद्धे सूदम् युद्धे ! 'कुशाग्रीयमतिः प्रोक्त मुक्ष्मदर्शी च यः पुमान्' इति हलायुधः । मन्त्रकृतां मन्द्रमृणाम् । “सुक मपापमन्त्र" इत्यादिना किम् । ऋषीणामग्रणीः श्रेष्ठस्ते तव गुरुः कुश . ल्यपि क्षेमवान्किम् । अपि प्रश्ने । 'गहासमुच्चयप्रश्रशंकासंभावनास्वपि' इत्यमरः । यतो यस्माद् गुरोः सकाशात्त्वयाऽशेष ज्ञानम् । लोकेनोष्ण रश्मेः सूर्याच्चैतन्यं प्रबोध इव प्राप्त स्वीकृतम् ॥ ४ ॥ कायेन वाचा मनसापिशववत्संभृत वासधैर्यलापि ! आपाद्यते न व्ययमन्तरायः कच्चिन्मास्त्रिविधं तपमत्॥९॥ कायनेति ॥ कायनोपवासादिकाचान्द्रायणादिना वा वेदपाटेन मनसा गायत्रीजपादिना कायन वाचा मनसापि । करणे । वासवस्येन्द्रस्य धैर्य लुम्पतीति वासर्वधर्यलोपि । स्वपदापहारशंका प्रमित्यर्थः । यत्तपः शवदसकृत् । 'मुहुः पुनःपुनः शश्वदीक्ष्णम-समाः' इत्यमरः । समतं व्युत्पत्तिगरीयसी वेदापामययत्व २ सत्र न मन्त्रान्कुर्वन्तीति मन्त्रमनलाभाय प्रयुचत इति मन्त्रहतम्ने भङ्गान् । किन्तु मन्त्रायुर्वन्ति प्रयो पा मन्त्रयतामिति । m ·सर्गः ५.) सटीकम् । (११३ ) संचितं महर्वरतन्तोखिविध वाङ्मनःकायजं तत्तपोऽन्तरार्विन्नरिन्द्र परिता- प्सरःशापैर्व्ययं नाशं नापाद्यते कञ्चित् न नीयते किम् । 'कच्चिरकामप्रवेदने इत्यमरः ॥ ५॥ भाधारबन्धप्रमुख प्रयत्नः संवर्धितानां सुतनिर्षिशेषा ।। कच्चिन्न वाय्यादिरूपपुचोवः श्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम् ।। भाधारेत्यादि ॥ आधारवन्धप्रमुखैरालवालनिर्माणादिभिः प्रयत्नरूपायैः । 'आधार सालवालेम्वन्धेऽधिकरणेऽपि च इति विश्वः ! सुतेभ्यो निर्गतो विशेषोऽतिशयो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा संवर्धितानां वृद्धि प्रापितानां श्रम- च्चिदां वे आश्रमपादपानां वाय्वादिः । आदिशब्दादावानलादिः। उपल्लवो वाघको न कच्चिन्नास्ति किम् ॥ ६ ॥ क्रियानिमित्तेष्वनि वत्सलवादभनझामा मुनिभिः कुशेषु । तदनशय्याच्युतनाभिनाला बाश्चिन्मृगीणापनघा प्रसतिः ७ क्रियानिमित्तप्षिति ॥ क्रियानिमितेप्षप्यनुष्ठानसाधनेष्वपि कुशेष मुनिभिर्वत्सलतान्मृगस्नेहादनकामाऽप्रतिहतेच्चा । तेपी मुनीनागंका एक शय्यास्तास च्युतानि नाभिनालानि यस्याः सा तथोक्ता मृगीणां प्रसूतिः संततिरनपाऽव्यसना कञ्चित् । अनपायिनी किमित्यर्थः । 'दुःखेनोव्याप. वघम् इति यादवः । ते हिच्यालव्याघ्रादिभयादशरात्रम एव धारयन्ति॥७ निर्वय॑ते नियमारिको येभ्यो निवापाजलयः पितृणाम् ।। तान्यु छपष्टातिरीक्तानि शिवानिवतीर्थजलानि कच्चित निर्वर्पत इति ॥ येस्तोधजीनियमाभिषेको नित्यस्नानादिनियते निप्पायते । येभ्यो जलेभ्यः। उहत्यति शेपः । पितणामग्निमातादीना निक पाझालयस्तर्पणालयः । 'पितृदानं निवापः स्यात् ' इत्यमरः। नित्यन्ते । चानां प्रवीणोंवृतधान्याना पतः पानभागः पाल्यत्वाद्राजमा रक्षिताने सेकतानि पुरिनानि येा तानि तथोक्तानि दो युधमा तीन तीर्थक १ मुरमारन । २ मुन्यो हि पोदेशेन पर भागतीतीरे क्षिपन्ति । भन शति:- परमादारयका सप्यु पहभागं नि:पयन्ति योऽममा रपति तर समपतितामिति ।। इति । ३ तानीत्युकत्यास्प राति दिनपतमाश्रमास लासीदति नितानित्यन्यः ।

·[पंचम " सिकता लानि शिवानि भद्राणि कच्चित् । अनुपालवानि किमित्यर्थः ।' उभ्योपान्या कादानं कणिशायर्जनं शिलम् । ' इति यादवः ।“ पठाटमाभ्यांन (११४) रघुवंशमहाकाव्यम्- इति षष्ठशब्दाभागार्थेऽन्प्रत्ययः । अत एवापूरणार्थत्वान्न "पूरणगुणः"इसका दिना षष्ठीसमासप्रतिपेधः । सिकता येपु सन्ति सैकतानि | राभ्यां च इत्यण्प्रत्ययः ॥ ८ ॥ नीवारपाकादि कडंगरीयैरामृश्यते जानपदेन कच्चित् । कालोपपन्नातिथिकल्प्यमाणं वन्यं शरीरस्थितिसाधनं यः । नोवारेत्यादि । कालेपु योग्यकालेप्पपन्नानामागतानामतिथीनां करप्या मागा यस्य तत्तथोक्तम् । वने भवं वन्यम् । शरीरस्थिते वितस्य साधनं वो युध्माकम् । पच्यत इति पाकः फलम् | धान्यमिति पावत् ।नीवारपाकादि मादिशब्दाच्छयामाकादिधान्यसंग्रहः । जनपदेभ्य आगतै नपैदेः “ तत मागतः" इत्यण् । कडंगरीयः कडंगरं बुसमहन्तीति कडंगरीयाः। 'कडंगरो भुसं कीवे धान्यत्वचि तुपः पुमान् ' इत्यमरः " कडंगरदक्षिणाच्छ च । इति प्रत्ययः । तोमहिपादिभिर्ना मृश्यते कञ्चित् । न भक्ष्यते किमित्यर्थः ॥ ९॥.. अतिप्रसन्नेन महर्पिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय । कालो ह्ययं संक्रमितुं द्वितीयं सर्वोपकारक्षममाश्रमं ते॥१०॥ सपोति ॥ किच त्वं प्रसबेन सता महर्पिणा सम्यग्विनीय शिक्षयित्वा । विद्यामुपदिश्येत्यर्थः । गृहाय गृहस्थाश्रमं प्रवेष्टुम् | "क्रियार्थोपपद" इत्या- दिना चतुर्थी । अनुमतोऽप्यनुज्ञातः किम् ? हि यस्मात्ते तत्र सर्वपामाश्र- माण ब्रह्मचर्यवानप्रस्थयतीनामुपकारे क्षमं शक्तम् । 'क्षमं शक्त हित त्रिषु' इत्यमरः । द्वितीयगाश्रमं गार्हस्थ्य संक्रमितुं प्राप्तुमयं कालः । विद्याग्रह गानन्तयात्तस्येति भायः । “कालसमयवेलासु तुमुन्” इति तुमुन् । सीप कारक्षममित्यत्र मतुः ॥ "यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । वर्तन्ते गृहिगस्तददाश्रित्येतर आश्रमाः ॥ " इति ॥ १० ॥ तवाहतो नाभिगमेन तृप्तं मनोनियोगक्रिययोत्सुकं मे । अप्पाज्ञया शासितुरात्मनावा प्रातोऽतिसंभावयितुं बनान्माम् पुदालप्रश्नं विधायागमनप्रयोजनप्रश्नं चिकीराह । तवति ॥ अहंतः पूज्यत्य प्रशस्तस्य । “अहे प्रशंमायाम्" इति शत्प्रत्ययः । तवाभिगमने- ....

·सर्गः ५.) + मटीकम । (११५ नागमनमात्रेण में मनो न वृतं न तुष्टम् । किंतु नियोगक्रिययाज्ञाकरणेनो. रसकं सोकण्ठम् । इष्टायाँशुक्त डाका' इत्यमरः । “प्रसितोसुकाभ्यां रतीया व इति सप्तम्यर्थे तृतीया । शासितुर्गुरोराज्ञयाप्यात्मना स्वतो वा "प्रकृयादिभ्य उपसंख्यानम्" इति तृतीया । मां संभावयितुं पवित्रीकर्त बनारप्राप्तोऽसि । गुर्थ साथै वा तवागमनमित्यर्यः ॥ ११ ॥ इत्यर्यपात्रानुमितव्ययस्प रघोरुदासमपि गां निशम्य । स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्वलाशस्तमित्यवोचदरतन्तुशिष्यः १२ इतीति || सर्घ्यपात्रेण मृन्मयेनानुमितो व्ययः सर्वस्वत्यागो यस्य तस्य रखौरिस्युक्तप्रकारामुदारामौदार्ययुक्तामपि गां वाचम् । 'मनोनियोगक्रिययो- तदनं ' इत्येवरूपाम् । 'स्वर्गेषुपशवाग्वजदिइनेत्रवृणिभूजले । लक्ष्यह- चोः खियो पुति गौः । इत्यमरः । निशम्य श्रुत्वा । रतन शिष्यः क स: स्वार्थोपपत्ति सकार्यसिद्धि प्रति दुर्बलाशः मृन्मयपानदर्शनान्टिथिल. पनोरयः संस्तं रघुमिति वक्ष्यमाणप्रकारेणावोचत् ॥ १२ ॥ सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजनाये कुत्तस्त्वय्यशुभं प्रजानाम् । सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमित्रां१३! सर्वति ॥ हे राजन् ! र सर्वत्र नोऽस्माकं वात स्वास्थ्यमवेहि जानी- हि बत्ति फल्गुन्यरोगे व इत्यमरः । वा पाटयमारोग्यं भव्य स्वास्थ्य- मनामयम्' इति च यादवः । न चेतनाम्चर्यमित्याह नाथ इति ॥ त्वयि नाय ईश्वरे सति प्रजनामशुभं दुःखं कुतः ? । तथाहि । नर्यान्तरं न्यस्यात सूर्य इत्यादिना ॥ सूर्थे तपति प्रकाशमाने सति तमित्रा तमस्ततिः । तमिन्नं तिमिर रोगे तमिनात तमरतती । कृपयज्ञनिशाया. इति विश्वः । लोकस्य जनस्य ! कस्तु भुवने जो यमरः । टेरावरणाय कथं कल्पेत लटिनागरितं नारमित्यर्थः । कृऔरतमीस्वातदोगे "नमः स्वस्ति इत्यादिना तुई । "मिति पश्यनमहणम् " इति भग- बान्मापारः । पत संशेनेलः । "पिपदनाने का इति वत्तत्यानती।। ६६ १.मात्रीप:- नोकिनिरन् । स

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पंचमः- (१२०) रघुवंशमहाकाव्यम-. वसिष्टमन्त्रोक्षणजात्प्रभागादुदन्यदाकाशमहीधरेषु । मरुत्सखस्येव वलाहकस्य गतिर्विजन्ने न हि तव्यस्य २७॥ वसिष्टेत्यादि । वसिष्ठस्य यन्मन्त्रेणोक्षणममिमन्व्य प्रोक्षणं तन्जारा- भावारसामद्धितः । उदन्वदाकाशमहीघरेपूदन्वत्युदयावाकाशे महीघरेष्ठ पर्वतेपु वा । मरुत्सखस्य । मरुतः सखेति तत्पुरुषो वहुव्रीही समासान्ता- भावात् । ततो वायुसहायस्येति लभ्यते । वारीणां वाहको बलाहकः । पोद रादित्वात्साधुः । तस्येव मेघस्येव तव्यस्य रघुस्यन्दनस्य गतिः सचारो ने विजने न विहता हि ॥ २७ ॥ अयाधिशिश्ये प्रयतः प्रदोपे रथं रघुः कल्पितशस्त्रगर्भम् । सामन्तसंभावनपैर धीरः कैलासनाथं तरसा जिगीषुः २८॥ अथेति || अय प्रदोषे रजनीमुखे । तत्काले यानाधिरोहणविधानात् । प्रयतो धीरो ग्वुः । समन्ताद्भवः सामन्तः राजमात्रमिति संभावनयंत्र कैलासनाथं कुबेरं तरसा बलेन निगीपुर्जेतुमिच्छुः सन् कल्पितं सज्जितं शन्न गर्ने यस्य तं स्यमाधिशिश्ये । रथे शयितवानित्यर्थः ।"अधि शीइस्यासां कर्म" इति कर्मदम् ॥ २८ ॥ प्रातःप्रयाणाभिमुखाय तम्मे सविस्मयाः कोशगृह नियुक्ता । हिरण्ययी कोशगृहस्य मध्ये वृष्टिं शशंसुःपतितां नभस्तः॥ प्रातरिति । प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तम्मै स्वंय कोशगृहे नियुक्ता अधिकृता भटागरिकाः सविस्मयाः मन्तः कोशगृहस्य मध्ये नमस्तो नममः । पञ्चम्यास्तामिलप्रत्ययः । पतितां हिरण्मयी सुवर्णमयीम् । "दागिनायन ” इत्यादिना निपातनात्माथुः । वृष्टिं शनिः कयया- माष्टः॥२९॥ तं भूपनियांसुरइमराशि लब्धं कुवरादाभियास्यमानात् । कोन्साय समन्तमेव शृंगं सुमोरिव वभिन्नम्॥३० दनिति । भूपतः ग्नुः अभियानमानादभिगामध्यमाणावरालयम् । * कुलिन भित्रं मुमः पाद? यन्तनमित्र स्थितम दास्य. इत्यमरः । तं नाहर भारताम | "मन्द्रमासमिदो घुरच" इनि ·सटोकम् । (१२१) धुरन्प्रत्ययः । हेमराशि समतं कृत्रिमे कौत्साय विदेश ददी । न नु मनुदेशकोटिमात्रमित्येवकारायः ॥ ३० ॥ जनत्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्धसत्त्यौ । गुरुपदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽथिकामादधिकप्रदश्च ॥ जनस्येति ।। तार्थिदातरी द्वावपि साकेतनिवासिनोऽयोध्यावासिनः । 'साकेतः स्यादयोध्यायां कोसलानन्दिनी च सा' इति यादवः । जनस्या- भिनन्यसत्त्वी स्तुत्यव्यवसायावभूताम् । 'द्रव्याचव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु नहपुर इत्यमरः । को हो । गुरुपदेयाधिकऽतिरिक्तद्रव्ये निस्पृहोऽर्थी आर्य- कामादायमनोरयादिव प्रश्वतीति तथोक्तः “प्रे दाज्ञः । इति फप्रत्ययः । तूपश्च ॥ ३१॥ 'अथोष्ट्रवामीशतवाहितार्थ प्रजेश्वरं प्रीतमना महर्षिः । स्पृशन्करेणानतपूर्वकार्य सप्रस्थितो वाचमुवाच कौत्सः॥३२ सयेति ।। जय प्रीतमना महादः कौत्सः संप्रस्थितःप्रस्थास्यमानः सन् । "साशंसायां भूतबच्च" इति भविष्यर्थे त उष्ट्राणां कमेलकानां वामीनी बडवानां च शतवाहिता प्रापितधनमानतपूर्वकायम् । दिनयनत्रमित्यर्थः । प्रजेवरं रघु करेण स्पृशन्वाचमुवाच ॥ ३२ ॥ किमत्र चित्रं यदि कामसूवृत्तेस्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् । अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीपितं द्योरपि येन दुग्धा ॥ किमिति ! वृत्ते स्थितस्य । "न्यायेनार्जनमर्यस्य पनं पालन तथा ! तापाने प्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधन ॥ ॥ इति कामन्दकः । तस्मिन्वृत्ते स्थितस्य प्रजानामधिपतेर्तृपस्य भूः कामान्सूत इति कामसदि । “सत्त- दिपगृहाइयादिना नि ! मन कामप्रसन्ने वि. चित्रन न मिनिस्यवः। वितु ता प्रभागे महिमा सपिलनीयः । पेन त्वया बषि मनीषितम्- भिरुपितं टुः दुहवा काशप्रा ने यमजिसः । धानकर्म-परश्य लादीनाकिनन् । रूपाने शुददीन पन्ने गर्नु पर्नः " .

·[पंचमः- । सर्व : माशास्यामिति ॥ सर्वाणि श्रेयांसि शुभान्यधिजग्मुषः प्राप्तवतस्ते तवा .(१२२) खुवंशमहाकाव्यम्- आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुपस्ते । पुत्रं लभस्वात्मगुणानुरूपं भवन्तमीडयं भवतः पितेव॥३४ न्यत्पुत्रातिरिक्तमाशास्यमाशीः साध्यमाशंसनीयं वा पुनरुक्तभूतम् सिद्धमित्यर्थः । किंत्वीड्यं स्तुत्यं भवन्तं भवतः पितेवात्मगुणानुरूपम् । त्वया तुल्यगुणमित्यर्थः । पुत्रं लभस्व प्राप्नुहि ॥ ३४ ॥ इत्थं प्रयुज्याशिषमग्रजन्मा राज्ञे प्रतीयाय गुरोः सकाशम् राजापि लेभेसुतमाशु तस्मादालोकमर्कादिव जीवलोकः३५ इत्यामिति ॥ अग्रजन्मा ब्राह्मणः । 'अग्नजन्मा द्विजे श्रेष्ठे भ्रातरि ब्रह्माण स्मृतः' इति विश्वः । इत्थं राज्ञ आशिषं प्रयुज्य दत्त्वा गुरोः सकाशं समीप प्रतीयाय प्राप । राजापि जीवलोको जीवसमूहः । ‘जीवः प्राणिन्नि गीष्पतौ' इति विश्वः । अर्कादालोकं प्रकाशमिव तस्मादृषेराशु सुतं लेभे) प्राप॥ ३५॥. ब्राह्म मुहूर्तं किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारम् । मतः पिता ब्रह्मण एव नाम्ना तमात्मनन्मानमजं चकार ॥ ब्राह्म इति । तस्य रघोदेवी महिषी ब्राह्मे । "तस्येदम्" इत्यण । ब्रह्म देवताकेऽभिजिनामके मुहूर्ते किलेपदसमाप्तं कुमारं कुमारकल्पं स्कन्दसदृशम्। "ईषदसमाप्ती" इत्यादिनी कल्पप्प्रत्ययः । कुमारं पुत्रं सुपुवे । 'कुमारो नालके स्कन्दे' इति विश्वः । अतो ब्राह्ममुहूतात्पन्नत्वात्पिता रघुब्रह्मणो विधेः रेख नाम्ना तमात्मजन्मानं पुत्रमजमजनामकं चकार । 'अजो हरी हरे कामे विघी छागे रघोः सुते' इति विश्वः ॥ ३६ ॥ रूपं तदोजस्वितदेव वीर्य तदेव नैसर्गिकन्नन्नतत्वम् । न कारणात्स्यादिभिदे कुमारःप्रवर्तितो दीपइवप्रदीपात् ३७॥ रूपमिति ।। ओजस्वि तेजस्वि बलिष्ठं वा 'मोजस्तेजसि धातूनामबाट म्भप्रकाशयोः । ओजो चटे च दीप्ती च इति विश्वः । रूपं वपुः 'अय रूपं नपुंसक म् । स्वभावाकृतिसौन्दर्यवपुपि श्लोकशब्दयोः' इति विश्वः । तदेव एकमेव । बीर्य शोय तदेव । नैसर्गिक स्वभाविकमुन्नतस्वं तदेव । तादृशः .

·सटीकम् । (१२३) मेवेत्यर्थः । कुमारो बालकः प्रवर्तित उत्पादितो दीपः प्रदीपात्स्वोरपादकदी- पादिः स्वात्सकीय त् । "पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा" इति स्मादादेशो पैक. लिएकः ! कारणाननकान्न विभिदे भित्रो नाभूत । सर्वात्मना तादृश एवा. मदित्यर्थः ॥ ३७॥ उत्तविधं विधिवद्गुरुभ्यस्तं यौवनानेदविशेषकान्तम् । श्री-साभिलापापि गुरोरनुज्ञा धीरेख कन्या पितुराचकांक्षे ३८ उपात्तविद्यामिति ॥ गुरुभ्यो विधिवद्ययाशास्त्रमुपात्तविद्यं लब्धविद्यम् । यौवनस्यो दादाविर्भावातीविशेषेण कान्तं सौम्यं तमनं प्रति साभिलाषापि श्रीः भीम स्थिरोन्नतषित्ता । स्थिरा पित्तोन्नतिर्या तु तद्वैयमिति संज्ञितम् शते भूपालः । कन्या पिरिव । गुरोरनुज्ञामाचकाने इयेष । यौवराज्याहोऽ. भूदित्यर्थः । ननुज्ञाशझरिपतृपारतव्यमुपमासामस्पिाणिग्रहणयोग्यता इन्यते ॥ ३८॥ अथेश्वरेण मायकेशिकानां स्वयंवराय स्वसुरिन्दुमत्याः। आप्तः कुमारानयनोत्सुनेन भोजन दूतो रघवे विसृष्टः ३९ भयेति ॥ अथ स्वभगिन्या इन्दुमत्याः वयंवराय कुमारस्याजस्यान प्न उरकेन शिकानां विदर्भदेशानामीश्वरेण स्वामिना भोजेन राज्ञा- तोहितो दूतः प्रेप्यो र विष्टःप्रेषितः क्रियामात्रयोगेऽपि च ॥ ३२॥ संवाघ्यसंवन्धमसो विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदर्शचपुत्रम् । प्रस्थापयामात ससैन्यमेन मृक्षां विदर्भाधिपराजधानमि४०॥ तामेति ॥ सती रस्तं भोज साप्यसंबन्धमनचानत्वादिगुणयोगासह जीयसंपन्य विचिन्त्य विचार्य पुर्व पदारपायोपददर्श विवाहयोग्यदर्श विकहयोगायधनस्य ससैन्यभेनं पुनमुद्धा समूहों विदयपस्य भोजरूर राजधानी पुरी प्रति प्रस्थापयामास योऽस्था मिले नी ! "कारणाधिकारयो " इत्यापिकरणे ल्युटत्ययः । र ६ सं राज्य मारकः ।" इते ·[पचंम:- (१२४) रघुवंशमहाकाव्यम्- तस्योपकार्यारचितोपचारा बन्येतरा जानपदोपदाभिः । मार्गे निवासा मनुजेन्द्रसूनोत्रभूवुरुद्यानविहारकल्पाः॥४१ तस्येति || उपकार्यामु राजयोग्येपु पटभवनादिषु । 'सौघोऽस्त्री राजसदन मुपकार्योपकारिका ' इत्यमरवचनव्याख्याने क्षीरस्वामी । उपक्रियत उा करोति वा पटमण्डपादि राजसदनमिति । राचिता उपचाराः शयनादयो ये ते तथोक्ताः । जानपदानांजनपदेभ्य आगतानामुपदाभिरूपायनेः वन्या वं भवा इतरे येषां ते वन्येतराः । अवन्या इत्यर्थः । “ न पहुव्रीही " इस सर्वनामसंज्ञानिषेधः । तत्पुरुपे तु सर्वनामसंज्ञा दुरिव । तस्य मनुजेन्द्रसून एजस्य मागे निवासा वासनिका उद्यानान्याक्रीडाः । 'पुमानाक्रीड उद्यानम् इत्यमरः । तान्येव विहारा विहारस्थानानि तत्कल्पाः । तत्सदृशा इत्यर्यः " ईपदसमाप्तो " इति कल्पप्प्रत्ययः । बभूवुः ॥ ११ ॥ स नर्मदारोधसिसीकरा मरुद्भिशनर्तितनक्तमाले । निवेशयामाप्त विलसिताचा क्लान्तं रजोधूसर केतु सेन्यम् ४२ स इति ॥ विलंधिताध्वातिकान्तमार्गः सोऽजः शीकराद्रः शीतलरित्ययः। मरुद्भितिरोनर्तिताः कम्पिता नक्तमालाश्चिरविल्वाख्यवृक्षभेदाः । ' चिर. बिल्यो नक्तमालः करजश्च करज्जके ' इत्यमरः । यस्मिस्तस्मिन् निवेशाह इत्यर्यः । नर्मदाया रोषसि वायास्तीरे क्लान्तं श्रान्तं रजोभिवसराः केतको वना यस्य तत्सैन्यं निवेशयामास स्थापयामास ॥ ४२ ॥ अंयोपरिष्टाद्रमभ्रमद्भिःप्राक्सूचितान्तःसलिलप्रवेशः । निर्धातदानामलगण्डभित्तिवन्यः सरित्तो गज उन्ममन ४३॥ युग्मन गजप्रादुर्भावमाह ॥ अयेति ॥ अथोपरिष्टाध्यम् । “उपर्युपरि. यात्" इति निपातः । भ्रमद्रिः। मदलोभादिति भावः। भ्रमरैः प्रागुन्मज्जना- पूर्व मुचितो ज्ञापितोऽन्तःसलिले प्रवेशो यस्य स तयोक्तः । निर्घातदाने सितमदे अत एवामले गण्डभित्ती यस्य स तथोक्तः। 'दानं गजमदे त्यागे' । काश्यतः । प्रशस्ती गण्डो गण्डभित्ती "प्रशंसावनेश्च ॥ इति मित्तिशब्दः प्रशस्तार्थः । तथा च गणरत्नमहोदधी ॥ "मतल्लि. एतवृत्तान्तप्रस्तादवर्णनं हे उत्तरसर्ग स्वयंवरपरामृटराज समूहपान धनम् । । --

·No text on this page.

·No text on this page.

·सर्गः ५.] सटीकम (१२७) करिणः" इति । सत एव 'युद्धादन्यत्र' इति द्योतनार्यमेव वन्यप्रहण कृतम् ॥ ५० ॥ स विद्धमानः किल नागरूपसुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुव्योमचरं प्रपेदे॥५१॥ स इति ॥ स गजो विद्धमात्रस्ताडितमात्रः किल न तु. प्रहतस्तथापि नागरूपं गजशरीरमुस्सृज्य । तेन वृत्तान्तेन विस्मितेस्तद्विस्मितेः सैन्यदृष्टः सन् स्फुरतः प्रभामण्डलस्य मध्यवर्ति कान्तं मनोहरं व्योमचरं दिव्यं वपुः प्रपेदे माप ॥५१॥ अथ प्रभावोपनतैः कुमार कल्पद्रुमात्रैरवकार्य पुष्पैः । उवाच वाग्मी दशनप्रमाणिःसंवर्धितोः स्थलतारहारः५२॥ अथेति ॥ सय प्रभावेणोपनतः प्राप्तः कल्पद्रुमोत्यैः कल्पवृक्षोत्पन्नः पुष्पैः कुमारमजमवकीर्याभिवृष्य दशनप्रभाभिदैतज्ञांतिभिः संवर्धिता उरःस्थले ये तारहाराः स्यूला मुक्ताहारास्ते येन स तथोक्तः वाचोऽस्य सन्तीति वाग्म्मी वक्ता ।" वाचो ग्मिनिः" इति ग्मिनिप्रत्ययः । स व्योमचरः पुरुषः उवाच ॥ ५२ ।। मतङ्गशापादवलेपसूलावाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वम् । अवेहि गन्धर्वपत्तेस्तनूज प्रिपंचदं मां प्रियदर्शनत्य ॥ १३ ॥ मतगशापादिति ॥ सवलेपमूलाद्हेतुकात् । 'भवलेपस्तु गर्वे स्याल्लेपने द्वेपणेऽपि च ' इति विश्वः । मतङ्गस्य मुनेः शापान्मतङ्गजत्वमवाप्तवान्प्राप्त- वानस्मि । मां प्रियदर्शनस्य प्रियदर्शनाख्यस्य गन्धर्वपतेर्गंधर्वराजस्य तनूज पुत्रम् । 'स्त्रियाँ मूर्तिस्तनुस्तनूः' इत्यमरः। "तन्वादे" इत्यूडित केचित् । प्रियंवदं प्रियंवदाख्यमवहि जानीहि प्रियं वदतीति प्रियदः । "प्रियवशे पदः खन्। इति खप्रत्ययः ॥ ५३ ॥ स चानुनीतः प्रणतेन पश्वानराणा महर्पिदुतायगच्छत् । उष्णत्वमग्न्यातपसंप्रयोगाच्छैत्य हियत्सा प्रकृति उस्य९४ स इति ॥ स महर्षिश्व प्रगतेन मयानुनीतः सन्पना. छन । तयाहि । जयस्योष्णत्वमनेरातपस्य वा संप्रयोगा- ·- - (१२६) रघुवंशमहाकाव्यम- [पप:- तस्येति ॥ तस्यकनागस्यकाकिनो गजस्य कमोटभित्त्यानलावगाइन क्षण- मानं शान्ता निवृत्ता मर्दिन श्रीमंदवर्यलक्ष्मीवन्येतरेषां ग्राम्यामामने कपानां द्विपानां दर्शनेन पुनदिदीप गवृधे || ४७ ॥ सप्तच्छदक्षीरकटुप्रवाहमसह्यमानाय मदं तदीयम् । पिलचिताधोरणतीत्रयत्नाः सेनागजेन्द्रा विमुखा बभूवुः४८॥ सप्तच्छदेत्यादि । सतच्छदस्य वृक्षविशेषस्य सीखत्का दुरामः प्रवाह प्रसारो यस्य तम् । 'कटुतिक्तकपायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः' इति यादवः । असह्यं तदीयं मदमात्राय सेनागजेन्द्राः विलंधितस्तिरस्कृत भावो. रणानां हस्तिपकानां तीनो महान्यत्नो यस्ते तयोक्ताः सन्तः । 'आनोरणा हस्तिपका हत्यारोहा निपादिगः' इत्यमरः । विमुखाः परामुम्हाः चमूत्रः ॥१८॥ सच्छिन्नवन्धद्रुतयुग्यशून्यं भग्रामपर्यस्तरयं क्षणेन । रामापरित्राणविइस्तयोघं सेनानिवेशं तुमुळं चकार ॥१९॥ स इति । स गजः चित्रा वन्या येस्ते छिन्त्रवन्या हुताः पल्लयिताः युग महन्तीति युग्या वाहा यस्मिन्सः। स चासो शून्यश्च तन् । मन्ना अक्षा रयावयवदारुविशेषाः । सो स्यस्यावयवे पाशकेऽप्यसमिद्रियम् । इति शाखतः । येषां ते भग्नाक्षा सत एवं पर्यस्ताः पतिता रया यस्मित्तम् । रामाणां स्त्रीणां परित्राणे संरक्षणे विहस्ता व्याकुलाः ! 'विहस्तव्याजुली समी' इत्यमरः । योघा यस्मिस्तं सेनानिवेशं शिविर शयेन तुमुलं संकुलं चकार ॥ १९॥ वमापतन्तं नृपतेवव्यो वन्यः करीति श्रुतवान्कुमारः ! निवर्तयिष्यन्यिशिखेन कुम्भेजधान नात्यायतकृष्टशाङ्गः५० तमिति नृपते गज्ञो वन्यः कर्यक्रव्य इति श्रुतवाञ्ठान्द्रा-ज्ञातवान्कुमार- आपतन्तमभिधावन्तं तं गनं निवर्तयिन्यन्न तु प्रहरिष्यन् अत एव नात्या- यतमतिदीयं यया स्यात् तया ! नवर्यस्य नशब्दस्य "प्नुपा” इति सना. ईपवाटचापः सन्विशिखेन वान कुन्ने जवान । अत्र : "लक्ष्मीकामो युद्वादन्यत्र करिबध न कुर्यात् । इयं हि श्रीर्य खुसेनान्तःपातिग्राम्यगनदर्शनेन मुम्भे महः पुनः तुन्द्रवियर्थः ।

·सर्गः ५.] सटीकम् (१२७) फरिणः” इति । अत एव 'युद्धादन्यत्र' इति द्योतनार्थमेव वन्यग्रहण कृतम् ॥ ५० ॥ स विद्धमात्रः किल नागरूपसुत्सृज्य तद्विस्मितसैन्यदृष्टः । स्फुरत्प्रभामण्डलमध्यवर्ति कान्तं वपुर्योमचरं प्रपेदे॥५१॥ स इति ॥ स गजो विद्धमात्रस्ताडितमात्रः किल न तु. प्रहृतस्तथापि नागरूपं गजशरीरमुस्तृष्य । तेन वृत्तान्तेन विस्मितेस्तद्विस्मितः सैन्यदृष्टः सन् स्फुरतः प्रभामण्डलस्य मध्यवति कान्तं मनोहरं व्योमचरं दिव्यं वपुः अपेदे प्राए ॥ ५१ ॥ अथ प्रभावोपनतैः कुमार कल्पद्रुमात्येवकार्य पुष्पैः । स्वाद वाग्मी दशनप्रभालिःसंवर्धितोरेः स्थलतारहार:५२।। सथेति ॥ सय प्रभावेणोपनतः प्राप्तः कल्पद्रुमोत्यैः फल्पवृक्षोत्पन्नः पुष्पः कुभारमजमवकीर्याभिप्य दशनप्रभाभिदंतकांतिभिः संवर्षिता उरःस्यले ये तारहाराः स्यूला मुक्ताहारास्ते येन स तयोक्तः वाचोऽस्य सन्तीति वाम्मी पता ।" वाचो ग्मिनिः" इति ग्मिनिप्रत्ययः । स व्योमघरः पुरुपः उवाच ॥ ५२ ॥ मतङ्गशापादवलेपमूलावाप्तवानस्मि मतङ्गमत्वम् । भवेहि गन्धर्वपतेस्तनूज निरंवदं मां पियदर्शनत्य ॥ २३ ॥ मतगशापादिति ॥ सवरेपमूरराष्ट्रहितुकात् 'अरे पर न पाहेपने देपणेऽपि ८ ' इति विषः । मतदारय मुनेः शापान्मता नाकमकामात वानरिम | मां प्रियदर्शनरय प्रियदर्शनास्परय गन्धर्वपतरालस्य तननं पुजम् । रियो मतिरतनजना तयारः । “तपासते वेरिन् । प्रियंवदं प्रियंपदास्याहि जनीरि प्रियं : प्रिय पतपरययः ।। ५ । सचानुनीतः प्रणवन मानपानामासान। हप्त्वमान्यातपोगान्धलिकाविन्य? . བ ཟསཝཡ ·(१२८) रसंशमहाकाव्य- [पंचम:- अकरारणा सा प्रकृतिः सभातः ॥ विषयप्राधान्यासति सीरिजनिशः । महागा शातित समातो न कोध इत्यर्थः ॥ ५५ ॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवो यदा ते भत्स्यत्यजः कुम्भमयोमुखेन । संयोक्ष्यसेवेन वपुमहिनादेत्यवोचत्स तपेनिधिर्माम५५ शाकिरयादिः ॥ इक्षपार संशः प्रभवो गाय सोऽजो यदा कुम्भमयोमुखेन सोहाग्रेण शरण मेरयति निदारयिष्यति तदा लेन यो महिम्ना पुन संयोक्ष्यसे संगत्यस इति स तपोनिधिमीमोनित ॥ ५५ ॥ संगोचितः सत्त्ववता त्वयाई शापाच्चिरप्रार्थितदर्शनेन । प्रतिप्रियं चेद्भवतोनकुर्या वृथा हि मे स्यात्स्वपदोपलब्धिः५६ संमोचित इति ॥ घिरं प्रार्थितं दर्शनं यस्य तेन सत्ववता वलयता त्वया शापासमोचितो मोक्ष प्रापितोऽहम् । भवतः प्रतिप्रियं प्रत्युपकारं न तुर्थी चेन्मे स्वपदोपलब्धिः स्वस्थानप्राप्तिः । 'पदं व्यवसितत्राणस्यानलक्ष्मांत्रिक स्तुयु' इत्यमरः । वृया स्याद्धि ! तदुक्तम्-"प्रतिक मशक्तस्य जीवितान्मरणं वरम् " इति ॥ ५६ ॥ संमोहनं नाम सलेममात्र प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धर्षमादत्स्व यतः प्रयोक्तुन चारिहिंसा विजयश्च हस्ते ९७१ संमोहनमिति ॥ हे सखे ! सखिशब्देन समप्राणतोक्ता । ययोक्तम् 'अत्यागसहनो वन्धुः संदेवानुमतः हृत् । एकक्रियं भवन्मित्रं समप्राणः सखा मतः || " इति । प्रयोगसंहारयोविभक्तमन्त्रं गान्धर्व - गन्धर्वदेवात. कम् । संमोहतेऽरिसेन्यमनेनेति संमोहनं नाम ममात्रमादत्स्व गृहाण । यतोऽस्वात्प्रयोक्तुरस्त्रप्रयोगिणोऽरिहिंसा न च विजयश्व हस्ते । हस्तगतो विनयो भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ अलं ह्रिया मां प्रति यन्मुहूर्त दयापरोऽभूः प्रहरन्नपि त्वम् । तस्मादुपच्छन्दयति प्रयोज्यं मयित्वया न प्रतिपेघरोक्ष्यम् ॥ वधलज्जितः कथमन्त्रग्रहणपरः स्यामिति चेत्तत्राह . ॥ अलमिति ॥ कि च । मा प्रति द्विया प्रहारनिमित्तयालम् । कुतः । यद्यतो हेतोस्त्वं मा १ 'शीतस्पर्शवस्य आपः । इति लक्षणाद ।

·सटीका । प्रहरनपि महत व्यापरः कृपासुराः । समानुपानि यमाने भषि त्या प्रतिषेधः परिहारः म एक सय पारयम् । तर मांग में पतिव्यम् ।। ५८॥ तथेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोद्भवायाः सरिती नृशोमः । उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रजग्राह तस्मानिगृहीतशापात्॥ तयेति ॥ ना सोमश्चन्द्र इस नृसोमः । “उपमितं व्याघ्रादिभिः ।" इत्या- दिनोपमितसमासः । 'सोभ औषधिचन्द्रयोः' इति शाश्वतः । पुरुषश्रेष्ठ इत्यर्थः । सत्रविदत्वज्ञः सोऽजस्तयेति सोम उनको यस्याः सा तस्याः सोमोद्भवायाः । सरितो नर्मदायाः । 'रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलक- न्यका इत्यमरः । पवित्रं पय उपस्पृश्य पीत्वा । भाचम्येत्यर्थः । उदङ्मुखः सन्निगृहीतशापानिवर्तितशापात् ! उपकृतादित्यर्थः । तस्मात्प्रियंवदादस्व. मन्त्रं नग्राह ॥ २१ ॥ एवं तयोरध्वनि देव्योगादारोदुपोः सख्यमचिन्त्यहेतु ।। एको यो चैत्ररथप्रदेशान्सोराज्यरम्यानपरो विदर्भान॥६०॥ एवामिति ॥ एवमध्वनि मागें देवयोगादेवशादचिन्त्यहेन्बनिर्धार्यहेतुकं सख्यं सखित्वम् । “सख्युर्यः" इति यप्रत्ययः ! आसदुषोः प्राप्तपतोस्त- योर्मध्य एको गन्धर्वश्चत्ररथस्य कुवेरोद्यानस्य प्रदेशान् ! 'अस्योद्यानं चैत्र- रयम्' इत्यमरः । सपरोऽनः सौराज्येन राजन्वत्तया रम्यान्विदर्भान्विदर्भ देशान्ययौ ॥ ६ ॥ तं तस्थिवांस नगरोपकण्ठे तदायमारुशुरुमहर्षः ॥ प्रत्युजगाम क्रयकशिवेन्द्रश्चन्द्र प्रवृद्धोमिरिखोमिमाली ३३॥ तमिति ।। नगरस्योपक्षण्डे समीपे तस्थिवांसं स्थितं तमनं तस्याजस्या. गमेनागमनेनारद उत्पनो गुरुः प्रहः यस्य स क्रयकशिकेन्द्रो विदर्भराज: प्रवृद्धोमिर्मिमाली समुद्रश्चन्द्रमा प्रत्युजगाम ॥ ६१ । प्रवेश्य वैनं नीचस्तथोपारदर्पितश्रीः ॥ मेने यथा तत्र जनः समेतो वेदर्भमागन्तुमनं गृहेशम् ॥६२ रनिहीतः पराकृतःशापोगनकातिरूपो यस्य संनिगृहीतशापत्तस्मात् । पन्द्रदर्शनेन सन्द्र तोति प्रायशः । पुरमग्रयायी

·No text on this page.

·. int, प.... :- भीमा १५ ... ! निदान :: :., { कर्णभूपणनिपीडितपावरांस शपोत्तरच्छदाविमर्दशाङ्गरागम् । दूतात्मनाः समयसः प्रथितप्रवाधं प्राबोधयन्नुपसि चाम्भिरुदारवाचः ॥६५॥ मिति ॥ कर्णभूपणाभ्या निपीटिती पीवरी पीनासो यग्य तम् । शय्याया सदस्योपरितरणपत्रस्य विमर्दन घपणेन कृशो विमलोऽगरागो यस्य न बगनासंगादिति भावः । प्रथितप्रबोधं प्रकृष्टज्ञानं तमेनमजं सक्यतः नवयस्का उदारवाचः प्रगल्भगिरः सूतात्मजा बन्दिपुत्राः । 'वैतालिकाः। वापः ! 'तालिका बोधकरा ' इत्यमरः । काग्भिः स्तुतिपाठरुपसि धियन्प्रबोधयामासुः ॥ ३५ ॥ रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधव ननु धूर्जगतो विभक्ता । तामेक्तस्तव बिभर्ति गुरुविनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥६६॥ रात्रिरिति ॥ हे मतिमतां वा ! निर्धारणे पष्टी । रात्रिर्गता | शय्या व विनिद्रो भवेत्यर्थः । विनिद्रत्वे फलमाह । धात्रेति ॥ धात्रा ब्रह्मणा तो धूरिः 'धूः स्याद्यानमुखें भारे ' इति यादवः । द्विधैव द्वयोरेवे. यः । एक्कारस्तृतीयनिषेधार्थः । विभक्ता ननु विमध्य स्थापिता खलु । कमत साह !! तां धुरमेक्त एककोटी तर गुरुः पिता विनिद्रः सन्भि- ते ! तस्या धुरो भवान् । धुरं वहतोति धुर्यो भारवाही । “धुरो यडूटको" ने यत्प्रत्ययः । तस्य पड़े पहनस्थानम् । अपर यडू धुर्यपदं तदवलम्ची १ पत्र भोजः- मृदुनिदैनः पादेशीतर्यजनकेलया । श्रुती वा मधुर- नौनतो बोधये अनर ॥ " इति । ९ सहनी नाका मतपेय- माइति !

·N 10 ·बोथे पुरुपत्याभिप्रायपरिज्ञाने क्युपाऽसमर्था दयिने ५ पक्षी निद्रा चिरे नयनाभिमुखी बभूव । राजानं कामिनं चौरं प्रविशन्ति प्रजागरा:ति भाव- सर्गः ५.] मटीकम। (१२१ इति यासः । लिप्सोलम्भुमिन्योः । लभः सन्नन्तादप्रत्ययः ! बजाय भा लभिमुखीशब्दो दीपन्तश्च्यन्तो वा ॥ ६ ॥ तं कर्णभूपणनिपीडितपविरांस शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् । सूतात्मजाः सत्यसः प्रथितप्रबोधं प्रावोधयन्नुपसि वाग्भिरुदारवाचः॥६५॥ तमिति ॥ कर्णभूपणाभ्यो निपीडिती पीवरी पीनावसौ यस्थ तम् । शय्याया उत्तरच्छदस्योपर्यास्तरणवस्त्रस्य विमर्दैन घर्षणेन कृशो विमलोऽङ्गरागो यस्य तम् ! न बगनासंगादिति भावः । प्रयितप्रवोधं प्रकृष्टज्ञानं तमेनमजे सवयसः समानश्यस्का उदारवाचः प्रगल्भागिरः सूतात्मजा वन्दिपुत्राः । 'वैतालिकाः इति वा पाठः । 'वैतालिका बोधकरा ' इत्यमरः । काग्भिः स्तुतिपाठेरुपसि रावधियन्प्रबोधयामातुः ।। ६५ ।। रात्रिर्गता मतिमतां वर मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता । तामेकातस्तव विभर्ति गुरुविनिद्र- स्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥६६॥ रात्रिरिति ॥ हे मतिमतां वर ! निर्धारणे पष्ठी । रनिर्गता । शय्या मुञ्च । विनिद्रो भवेत्यर्थः । विनिद्रत्वे फलमाह । धात्रेति ॥ धात्रा ब्रह्मणा जगतो धूमरिः 'धूः स्याद्यानमुखे भारे । इति यादयः । द्विधन द्वयोरेखे. त्यर्थः । एक्कारस्तृतीयनिषार्थः । विभक्ता ना विमध्य स्थापिता व । तत्किमत साह !! ता धुरनेवल एक.कोटी तक गुरुः पिता विनिष्ट्रः सन्धि भर्ति तस्या धुरो भवान् | धुरं वहति भूयो भारवाही । “धुरो यद्धको इति परप्रत्ययः । तस्य पर दहा रयानम् । बरं च पुर्यपदं तदवलम्बी १ मात्र भोज-भूमिदनः ६ वनस्तथा । काम Mazा पार .

·[पंच- (१३२) सांशाहामाय- मा शेषः । स निधो गोप: निहाय पादामेको यहतीति निद्रावशेन भवताप्यनवक्ष्यमाणा पव॑त्सुकत्वमवला निशि खण्डिनेव । लक्ष्मीविनोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपित्वदाननहाचं पिजहाति चन्द्रः ।। ६७॥ निद्रावशेनति ॥ चन्द्रागनिन्दाजादनादयो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसि. द्धिमाश्रिन्योच्यते । निद्रानशेन निट्राधानेन । यन्तरासोऽत्र ध्वन्यते । भवता पर्युत्सुकत्वमाप । त्वय्यनुरक्तत्वमपत्यिर्थः । “प्रसितोत्सुकाभ्यां तृती- या च" इति सप्तम्यय तृतीया । सपिशब्दस्तहिषयानुरागस्यानपेक्ष्यत्वद्यो. तनार्थः । निशि खंडिता भग्न्यासङ्गज्ञानकटापित,ऽवलेव नायिकेव | "ज्ञा तेऽन्यासङ्गविकृते खंडित कपायिता" इति दशपके । अनवेक्ष्यमाणा निरीक्ष्यमाणा सती । उपेक्ष्यमाणेत्ययः । कर्माण शानच । लक्ष्मीयन चन्द्रेण सह । त्वदाननसशत्वादिति भावः । विनोदयति विनोदं करोति । विनोद शब्दात् "तस्करोति तदाचष्टे” इति णिच्प्रत्ययः । सादृश्यदर्शनादयो हि विरहिणां विनोदस्थानानीति भावः । स चन्द्रोऽपि दिगन्तलम्बी पश्चिमाशा गतः सन् | मस्तं गच्छन्नित्यर्थः । अत एव त्धदाननरुचिं विजहाति । वन्मु. खसादृश्यं त्यजतीत्यर्थः । अतो निद्रां विहाय तो लक्ष्मीमनन्यशरणां परि. गृहाणेति भावः ॥ ६७ ॥ तल्गुना युगपद्धन्मिपितेन ताव- सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां हे। प्रस्पन्दमानपरुषतरतारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचालितभ्रमरं च पमम् ॥ ६८ ॥ सदिति ॥ तत्तस्माल्क्ष्मीपरिग्रहणाबल्गुना मनोजेन । 'वल्गु स्याने मनोजे चवल्गुभापितमन्यवत्' इति विश्वः । युगपत्ताबदुन्मिपितेन युगपदेवोन्मी. अनपेक्ष्यमाणा इति पाउः ! २ "निद्राकपायमुकुल कृतताम्रनेत्रो नागी नखन गविशेशविचिनिनाङ्गः । यस्याः कुतोऽपि गृहमेति पतिः प्रमाते मा खारिहतेति कथिता हालिभिः पुराण !!" इत्यन्यन !

·प्रार्थनाया लोट् । के । सन्तः प्रस्पन्दमाना चलन्ती परुपेतरा स्निग्धा तारा कनीनिका यस्य तत्तयोक्तम् । 'तारकाक्ष्णः कनीनिका' इत्यमरः। तव चक्षुः सन्तःप्रचरितभमरं चल भृङ्गं पद्मं च । युगपदुम्मेषे सात संपूर्णसादृश्यलाभ मदीकम् । (१३३) टिप्लेन सयो हे अपि परस्परतुल्लामन्योन्यसादृश्यमधिरोहता प्राप्नुताम् । इति भावः ॥ ६८ ॥ । वृन्ताच्छ्थं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नः । स्वाभाविक परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥ ६९ ॥ वृन्तादिति ॥ विभातवायुः प्रभातवायुः स्वाभाविक नैसर्गिकं ते तव मुख. शरुतस्य निःश्वासपवनस्य सौरभ्यम् । तादृक्सौगन्ध्यमित्यर्थः । परगुणे- सन्यदीयगुणेन ! सांऋामिकगन्धेनेत्यर्थः । ईप्सुराप्तुमिच्नुग्वि! "आज्ञप्य धामीत्इत्यापोतेरीकारादेशः । मनोकहाना वृक्षाणां श्लथं शिथिलं पुष्पं कुन्तात्पुप्पबन्धनात् 'वृन्तं प्रसववन्धनम्' इत्यमरः । हरत्यादत्ते । अरुणांशु. भैनस्तरणिकिरणोहोषितः सरसि जातैः सरसिजेः कमलेः सह । "तत्पुरुषे कृति वहुलम्" इति सप्तम्या भलुक् । संसृज्यते संगच्छते । सनेवादिका- स्पर्तिरि लट् ॥ ६९ ॥ ताबोदरेषु पतितं तरुपल्लवेषु निधातहारगुलिभाविशद हिमाम्भः। आभाति लब्धपरभागतयाधरोष्टे लीलास्मितं सदशनाचिरिव त्वदीयम् ॥६० ॥ तामोमिति ॥ तामे दरेकरुणाभ्यन्तरेषु तरुपहलेषु पतितं निधीत या हारगुतिका सामन्यात इद्विशदं हिमाम्भो सयपरमागतया .. पतया । 'पागो गोत्र इति पदः । अपरोदेयं सदशनार्दि तान्तिसहित हलास्मितभिभातशोभते ! पावाप्रतापनिधिमारते न सानु रहार तारदराणेन तमो नितम् ।

·[पंचम:- - (१३२) रघुवंशमहाकाटयम- भवतीति शेपः । ततो विनिद्रो भवेत्यर्थः । न हामय वाह्यमेको वहतीति भाषः ॥६६॥ निद्रावशेन भवताप्यनवेक्ष्यमाणा पर्युत्सुकत्वमवला निशि खण्डितेय । लक्ष्मीविानोदयति येन दिगन्तलम्बी सोऽपि त्वदाननरुचिं विनहाति चन्द्रः ॥ ६७ ॥ निद्रावशेनोति ॥ चन्द्रारविन्दराजवदनादयो लक्ष्मीनिवासस्थानानीति प्रसि. द्धिमाश्रित्योच्यते । निद्रावर्शन निद्राधानेन । न्यन्तरासमोऽत्र ध्वन्यते । भवता पर्युत्सुकत्वमाप । त्वय्यनुरक्तत्वमपत्यिर्थः । “प्रसितोत्सुकाभ्यो तृती- या च" इति सप्तम्यर्थ तृतीया । अपिशब्दस्तहिषयानुरागस्यानपक्ष्यत्वद्यो. तनार्यः । निशि खंडिता भर्तुरन्यासङ्गज्ञानकलापेत.ऽवलेच नायिकेव | "ज्ञा तेऽन्यासङ्गविकृते खंडिताकपायिता” इति दशरूपके । अनवेक्ष्यमाणा निरीक्ष्यमाणा सती । उपेक्ष्यमाणेत्यर्थः । कणि शानच् । लक्ष्मीर्येन चन्द्रण सह । त्वदाननसहशत्वादिति भावः । विनोदयति विनोदं करोति । विनोद शब्दात् "तस्करोति तदाचष्टे" इति णिच्प्रत्ययः । सादृश्यदर्शनादयो हि विरहिणां विनोदस्थानानीति भावः । स चन्द्रोऽपि दिगन्तलम्बी पश्चिमाशा गतः सन् । अस्तं गच्छन्नित्यर्थः। अत एव त्घदाननरुचिं विजहाति । स्वन्मु. खसादृश्यं त्यजतीत्यर्थः। अतो निद्रां विहाय ता लक्ष्मीमनन्यशरणां परि- गृहाणेति भावः ॥ ६७ ॥ तदल्गुना युगपदुन्मिपितेन ताव- त्सद्यः परस्परतुलामधिरोहतां ।। प्रस्पन्दमानपरुषतरतारमन्त- श्चक्षुस्तव प्रचारितभ्रमरं च पद्मम् ॥ ६८ ॥ सदिति ॥ तत्तस्मालश्मीपरिग्रहणाल्गुना मनोजेन । 'बल्गु स्थाने मनोजे च वल्गुभाषितमन्यवत्' इति विश्वः । युगपत्ताबदुन्मिपितेन युगपदेवोन्मी. रसनपेक्ष्यमाणा इति पाठः।२ "निद्राकपायमुकुलीकृतताम्रनेत्रो नारी नलन गविशेगावचिनिताङ्गः । यस्याः कुतोऽपि गृहमेति पतिः प्रमाते मा खरिदतेति रथिता समिभिः पुराणः ॥ इत्यात !

·आताप्रचलितनमा चल्दभृगं पद्मं च । युगपदुन्मेपे सति संपूर्णसादृश्यलाभ सिनेन सद्यो सपि परस्परतुलामन्योन्यसादृश्यमाधिरोहतां प्राप्नुताम् । प्रायन लोके । सन्तः प्रस्पन्दमाना पलन्ती परुपेतरा स्निग्धा तारा नानिमा यस्य तत्तयोक्तम् । 'तारकाक्ष्णः कनोनिका' इत्यमरः। तब चक्षुः सतीकम् । (१३३ ) इति भावः ॥ ६८ ॥ वृन्ताच्इथं हरति पुष्पमनोकहानां संसृज्यते सरसिजेररुणांशुभिन्नः । स्वाभाविक परगुणेन विभातवायुः सौरभ्यमीप्सुरिव ते मुखमारुतस्य ॥ ६९ ॥ वृन्तादिति ॥ विभातवायुः प्रभातवायु: स्वाभाविक नैसर्गिक ते तब मुख. आरुतस्य निःश्वासपवनस्य सौरभ्यम् । तादृक्सौगन्ध्यमित्यर्थः । परगुणे- नान्यदीयगुणेन । सांझामिकगन्धेनेत्यर्थः । ईप्सुराप्तुमिच्चरिख । “आज्ञप्यू. धामीत्" इत्याप्नोतेरीकारादेशः । सनोकहाना वृक्षाणां श्लयं शिथिलं पुष्पं हन्तात्पुप्पबन्धनात् 'वृन्तं प्रसवबन्धनम्' इत्यमरः । हात्यादत्ते । अरुणांशु. मित्रस्तरणिकिरणोहोधितः सरसि जातः सरसिजेः कमलः सह । "तत्पुरुष कृति वहुटम्" इति सप्तम्या अलु । संहन्यते संगच्छते । सजवादिका- त्पर्तिरि स्ट् ॥ ६९॥ ताबोदरेषु पतितं तरुपल्लोषु नितिहारगुलिन्चाविशदं हिमाम्भः । आमाति लब्धपरभागतयाधरोष्टे लीलास्मितं सदशनाचिरिव त्वदीयम् ।। ६० ।। ताओदोषिति । तारेवरभ्यन्तरेषु तस्पटोपु पतितं नवीन या हारिमुत्त भगवान विशदं हिमाम्भो सपना.. 1 | : 'བཟུང་དུ.：:འི པའ: { པུཥྛ （ི༔ རཱ་མནྟ་ समाहित हस्मितभिभासमते : ' ! पायप्रतापनिधिमारतेन मात् रहार तापदसणन समो निरन ।

·- (१५४) रघुवंशमहाकाव्यम्- [पंचम:- मायोधनाग्रसरतां त्वयि वीर याते किंवा रिपुस्ता गुरुः स्वयमुच्छिनत्ति ॥७१॥ यावदिति ॥ प्रतापनिधिस्तेजोनिधिर्मानुर्यावन्नाक्रमते नोट्दन्छति "माङ उद्गमने " इत्यात्मनेपदम् । तावत् । भानावनुदित एवेत्यर्थः मद्राय झटिति । 'द्राग्झटित्यजसाहाय' इत्यमरः । अरुणेनानूरुणा । 'सूर्य सृतोऽरुणोऽनूरुः' इत्यमरः । तमो निरस्तम् । तथाहि । हे वीर ! त्वय्या योधनेषु युद्धेपु । 'युद्धमायोधनं जन्यम्' इत्यमरः । अग्रसरता पुरःस. रतो जाते सति तव गुरुः पिता रिपून्स्वयमुच्चिनत्ति किं वा नोच्छि नत्त्येवेत्यर्थः । न खलु योग्यपुत्रन्यस्तभाराणां स्वामिना स्वयं व्यापार इति भाषः ॥ ७१॥ शय्यां जहत्युभयपक्षविनीतनिद्राः स्तम्बरमा मुखरशृंखलकर्षिणस्ते । येषां विभान्ति तरुणारुणरागयोगा- द्भिन्नादिगरिकतटा इव दन्तकोशाः ॥ ७२ ॥ शय्यामिति ॥ उभाभ्यां पक्षाभ्यां पार्श्वभ्यां विनीतापगता निद्रा येषा स उभयपक्षविनीतनिद्राः । अत्र समासविषय उभशब्दस्यान उभयशब्द प्रयोग एष साधुरित्यनुसंधेयम् । यथाह " पत्यतुकोरसिद्धः" इत्यत्र कैयटः 'उमादुदात्तो नित्यमिति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषय उभशवाय प्रयोगो मभूत् । उभयशब्दस्य यथा स्यात् । उमयपुत्र इत्यादि भवति । इति । मुखराण्युत्थानचलनाच्छन्दायमानानि शृंखलानि निगडानि कर्षन्ती- ति तथोक्तास्ते तव स्तम्वे रमन्त इति स्तम्बरमा हस्तिनः " स्तम्भकर्मयो. रमिजपोः " इत्यच्प्रत्ययः । "हस्तिसूचकयोः” इति वक्तव्यात् । 'इभः स्त. म्वरमः पनी इत्यमरः । "तत्पुरुषे कृति बहुसम्" इति सतम्या मलु। शय्यां जहति त्यजन्ति । येषां मतम्बरमाणाम् । दन्ताः कोशाः इय दन्त- कोशाः 'कोशस्तु कुहमले पात्रे दिव्यग्वनीपधानयोः इति विश्वः । दन्त. मलास्तमगारुणरागयोगाहालाकारुणसंपद्धिताभिन्नागिरिकता विमान्ति । चातुरत्ता इव मान्तीत्यर्थः ।। ७२ ।। २ तद्विदाणे व 'भादुमानो निन्यमित्यापरितक्तानांतनानुन नाभिवृक्षा नियमामा इति । ।

·No text on this page.