·No text on this page.

·भवाः सूक्ष्मा बादराश्च नोक्ताः सन्ति, तेऽपि संगृहीता ज्ञेया इत्यादिस्ते च अमी “ततो मृत्वा ब्रह्मलोके पञ्चम- देवलोके दशसागरोपमायुदेवो जातः” इति चतुर्थो भवः ॥ ४ ॥ ततव्युत्वा कोलाकसंनिवेशे कौशिकनामा ब्रामणो जातः, प्रान्ते त्रिदण्डिवेपं लात्वा अशीतिपूर्वलक्षायुः प्रपाल्य मृत्वा च बहून् नरादिभवान् भ्रान्तः, इति पञ्चमो भवः ॥ ५ ॥ अत्र सूक्ष्मभवाः सप्तविंशतिभवमध्ये न गणनीयाः, तत ईशाने द्वितीयदेवलोके मध्यमायुर्देवो जातः, इति षष्ठो भवः ॥६॥ ततश्चयुत्वा स्थूणाख्यसंनिवेशे पुष्पमित्रनामा विप्रो भूत्वा त्रिदण्डित्वम् आश्रित्य द्वासप्तति- पूर्वलक्षायुः प्रपाल्य मृत इति सप्तमो भवः ॥ ७॥ ततः प्रथमे देवलोके मध्यमायुर्देवो जात इति अष्टमो भवः ॥ ८ ॥ ततश्युत्वा चैत्यसन्निवेशे अग्निद्योतनामा ब्राह्मणो जातः प्रान्ते त्रिदण्डित्वम् आश्रित्य चतुःषष्टिपूर्वलक्षायुः प्रपाल्य मृत इति नवमो भवः ॥९॥ तत ईशाने द्वितीयदेवलोके मध्यमायुः देवो जात इति दशमो भवः ॥ १०॥ ततो मन्दिराख्य सन्निवेशे अग्निभूतिनामा द्विजो जातः प्रान्ते त्रिदण्डित्वम् आश्रित्य पट्पञ्चाशतपूर्वलक्षाणि आयुः प्रपाल्य मृत इति एकादशो भवः ॥ ११ ॥ ततस्तृतीये सनत्कुमारदेवलोके मध्यमायुर्देवो जात इति द्वादशो भवः ॥ १२ ॥ ततश्युत्वा वेताम्ब्यां नगीं भारद्वाजनामा ब्राह्मणो जातः, प्रान्ते त्रिदण्डित्वम् आश्रित्य चतुश्चत्वारिंशत्पूर्वलक्षाणि आयूंषि पालयित्वा मृत इति त्रयोदशो भवः ॥ १३॥ ततो माहेन्द्रे चतुर्थे देवलोके मध्यमायुर्देवो जात इति चतु- देशो भवः ॥ १४ ॥ ततश्श्युत्वा भवं भ्रान्त्वा राजगृहनगरे स्थविरनामा द्विजो जातः, प्रान्ते त्रिदण्डित्वम् आश्रिय ·TINANTYNAS སཏེས།༢ས།2 NANANANANANANANANANANANANANIAS अहम् नवाङ्गीवृत्तिकारकश्रीमदभयदेवसूरिशिष्यश्रीजिनवल्लभसूरिविरचितम् श्रीमत्समयसुन्दरोपाध्यायकृतवृत्तिसहितं दीपमालिकाव्याख्यानगर्भितवीरस्तोत्रम् श्रीजिनप्रभसूरिकृतप्राकृतदीपमालिकाकल्पसहितम् । HindhNAAN जैनाचार्यश्रीमत्कृपाचन्द्रसूरीणां शिष्येण मुनिसुखसागरेण संशोधितम् । इदं पुस्तकं कच्छभुजनिवासि शाह गलालचंद शिवजी वोरा इत्यनेन मोहमय्या निर्णयसागर' मुद्रणालये कोलभाटवीथ्यां २३ तमे गृहे रामचन्द्र येसु शेडगेद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । विक्रमसवत् १९७३. ईसु १९१७ CISISMS JAGICS DOASUR ज ·पाणां दर्शयित्वा प्रोवाच रेरे द्वारस्थपुरुपा अहं मायिनां मस्तकानि एवं पातयामि ईदृशी मम शक्तिरस्ति, परं तात- समपितृव्यचरणभक्तिं गणयामि, अथ यदि निजवन्धुभिरपि एवं वञ्चना क्रियते तदा रागैरलं मम, एवं वैराग्येण खयं आर्यसंभूतिनाम मुनिपार्थे दीक्षां जग्राह "कियता कालेन विश्वभूतिर्यतिः गीतार्थों जातः, परम् उत्कृष्ट. तसतपोभिः कृशवपुः सन् गुर्वाज्ञया मथुरां प्राप्तः, तदवसरे विशाखनन्दी राजपुत्रोऽपि मथुरायां यो राजा तस्य पुत्री परिणेतुं ससैन्यः मथुरायां समागतः, तस्मिन् समये मासक्षपणपारणे विश्वभूतियतिः पुरीं प्रविशन् विशाखनन्दि- सेवकैः तादृक् कुशवपुः खखामिनो विशाखनन्दिनो दर्शितः तस्मिन् प्रस्तावे एकया गया विश्वभूतियतिः संघट्टितो भूमौ पपात" तदा विशाखनन्दिसैन्यकैः प्रोक्तं हे साधो क गतं तव कपित्थपातवलं ततस्तत् कुवचनं श्रुत्वा क्रोधेन तेषां खवलं दर्शनार्थ गां शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा ऊर्ध्वं भ्रामयित्वा इदमवादीत् अरे रे यूर्य प्रभुतया मदोन्मत्ता माम् उपहसत परम् अनेन तपसा युष्मत्प्रभोः विशाखनन्दिनो भवान्तरे मृत्यवे भूरिवलो भूयासम् इति निदानं चक्रे, ततो वर्पसहस्रां दीक्षां कोटिवणि आयुश्च पालयित्वा मृत इति ससदशो भवः ॥ १७ ॥ ततो महाशुक्र सप्तमे देवलोके सप्तदशसागरोपमायुर्देवो जातः, इति अष्टादशो भवः ॥ १८ ॥ अत्र सूत्रम् “पढमवासुदेवो भविय तिविट्ठो जिणु- दिठो” प्रथमवासुदेवो भविय इति भूत्वा किं विशिष्टो वासुदेवः “तिविट्ठो” त्रिपृष्ठः त्रयः पृष्ठकरण्डका आसन्निति त्रिपृष्ठः पुनः किं विशिष्टो वासुदेवः “जिणुद्दिडो" जिनेन श्रीऋषभदेवेन भरताय "उद्दिद्यो" निवेदितः “वासुदेव- ·प्रस्तावना अथ एतद् ग्रन्थनिर्मातॄणां किंचित् किंचित् चरित्रं समासेन लिख्यते तथाहि- आसिकाऽभिधानदुर्गवासी, देवगृहनिवासी कूर्चपुरीयो जिनेश्वराचार्य आसीत् । तस्य च मठे तत्रत्याः सर्वे श्रावकपुत्राः प्रतिदिनं वाचनापठनार्थम् आगच्छन्ति । तत्र च एको जिनवल्लभनामा श्रावकपुत्रोऽस्ति, तस्य च जनको दिवं गतः, तं ज- ननी पालयति, असौ च पाठयोग्यः, अत-स्तया जनन्या तत्र मठे पठितुं प्रेपितः, सर्वेभ्यश्चट्टेभ्यः तस्य अधिकं पाठम् आ- गच्छति, अथच कालान्तरे बहिर्गच्छता तेन जिनवल्लभचट्टेन टिप्पणकम् एकं प्राप्तं तत्र च विद्याद्वयं लिखितम् अस्ति, सोकर्पणी सर्पमोचनी च, ततश्च तां कण्ठगतां कृत्वा, यावत् प्रथमा विद्या प्रत्ययाय पठिता, तावत् फटाटोपभीपणाः फूत्कु- र्वाणाः चञ्चलचलजिह्वायुगलाः स्फुरदरुणलोचनाः, सर्वाभ्यो दिग्भ्य आगच्छन्तो विद्याप्रभावात् कृष्टा दृष्टा महानागाः, अथ निर्भयचेतसा तेन चिन्तितं, नूनं सप्रत्यया इयं विद्या, पुनरुचारिता द्वितीया, तस्याः प्रभावेन पुनः पश्चान्मुखाः चलिता- श्चक्षुःश्रवसः, १ तच खरूपं श्रुतं श्राजिनेश्वरमरिणा, ततश्च तस्य योग्यतां ज्ञात्वा तन्मातरं विविधोपायैः परितोष्य, तं क्षिप्रं दिदीक्षे, अध्यापितश्थ, तेन च जिनवल्लभेन समस्तलक्षणा छन्दोलकारनाटकग्रह-गणितादिका निरवद्या विद्या अधीता, अथ च तस्य आचार्यस्य कदाचित् ग्रामादौ कार्यमुपतस्थे । भणितो पण्डितजिनवल्लभो जिनेश्वरमूरिणा, यथा यावत्प्रयोजनम् अनुशील्य अहम् आगच्छामि तावचया सर्वापि मठादे- चिन्ता कर्तव्या, विनयप्रणतेन जिनवल्लभेन उक्तं यदाज्ञापयन्ति पूज्याः, तथा विधाये इति ॥ गतोऽसौ ग्रामान्तरे, ततो- ॥१ ·"चंदप्पहासिविआए" चन्द्रप्रभानाभ्यां शिविकायां सहस्रजनवायायां विमानाकारायां राजवाहनविशेपरूपायां समारूढ इति शेषः। तस्याः प्रमाणं तु यथा पञ्चाशद्धपि दीर्घा, पञ्चविंशति धनूंपि विस्तीर्णा, पत्रिंशद्धनूंषि उच्चा कस्मिन् काले इत्याह मार्गशीर्षमासे कृष्णदशम्यां चतुर्थप्रहरे कस्मिन् स्थाने ज्ञातखण्डे वने केन तपसा पष्ठेन इति गाथात्रयार्थः तदा दीक्षायां गृहीतायां भगवतश्चतुर्थ मनःपर्यवज्ञानं समुत्पन्नं तथा दीक्षाग्रहणानन्तरम् इन्द्रेण भग- वतो वामस्कन्धे देवदूष्यं वसं समर्पितं भगवांस्तु तदेव पितृमित्राय सोमनाम्ने द्विजाय अतियाचमानाय अनुकम्पया स्फाटयित्वा अर्द्ध ददौ, अन्यत्तदई तु सावरणधर्मव्यवस्थापनार्थ खस्य स्कन्धे एव अस्थापयत् २० ततो भगवतो विहारं कुर्वतः प्रथमरात्रौ यज्जातं तत् कथयन्ति- कुम्मारग्गामबाहिं वयपढमनिसाइ एइ किर सको। वारइ गोवं वागरइ निरुवसग्गं करे भंते ॥२१॥ तमणिच्छिय तह निच्छियमइणो विहरंति कुल्लायग्गामे। बलभवणे बीयदीणे पारणयं पायसेण सि ॥२२॥ युग्मम् व्याख्या-"कुम्मारग्गामवाहि” कूर्मारग्रामाद् बहिः खामी व्रतस्य प्रथमनिशायां स्थितः, तत्र “एई" आगच्छति किल इत्याप्तोक्तौ शक इन्द्रो वारयति गोपालं व्याकरोति विज्ञपयति च हे भदंत त्वां निरुपसंग करोमि द्वादशवर्पाणि तव उपसर्गा भविष्यन्ति तान् वारयामीति, अत्र गोपालेन यः प्रथममुपसर्गः कृतस्तत् सम्बन्धलेशो लिख्यते, तथाहि श्रीविरो दीक्षां गृहीत्वा विहारं कृत्वा जलमार्ग त्यक्त्वा पल्लीमार्गेण दिवसस्य मुहूर्ते शेपे सति ·ज्येधुरात्ममोक्षोपायं जिज्ञासमानेन चिन्तितं जिनवल्लभेन, यथा भाण्डारमध्ये मजपाः पुस्तकभृता दृश्यन्ते, एतेषु मध्ये कि- मस्ति निभालयामि ॥ उच्छोटितम् एकं पुस्तकं, तच्च सिद्धान्तरात्कं, तत्रोक्तं पश्यति यथा साधुना द्विचत्वारिंशदोपविशुद्ध- पिण्डेन देहधारणा कर्तव्या ॥ न कल्प्यते यतीनां सचित्तपुष्पादिकं हस्तेनापि स्पष्टुं किम् अङ्गाहारयितुम् , इत्यादि विचारान् दृष्ट्या मनसा चिन्तयामास, अहो अन्यः स कश्चित् व्रताचारो येन मुक्तौ गम्यते, कतिदिनान्तरं कार्य कृत्वा आगत आचार्य- श्चिन्तयति, अहो सम्यग् रक्षितं जिनवल्लभेन मठादिकं तस्माद् यथायोग्यो निश्चिन्तितो, परं सिद्धान्तमन्तरेण अनेन अशेपाः शेपा विद्या अधीताः । अतः सिद्धान्ताध्ययनाय श्रीमदभयदेवसूरीणां पार्श्वे प्रेपयामि, प्रेपितः श्रीमदभयदेवाचार्यपार्थे, आचार्य- णापि योग्यतां ज्ञात्वा सिद्धान्तप्रोक्तविधिना सर्व सिद्धान्तम् अध्यापितं । कथितं च वत्स इदानीं सिद्धान्तोक्त साधुसमाचार- स्तावत् समस्तोऽपि त्वयाऽवगतो, अतस्तदनुसारेण क्रियोद्धारेण यथा वर्तसे तथा विधेयं ॥ जिनवल्लभगणिना पादयोर्निपत्य उक्तं, यथा पूज्यपादा आज्ञापयन्ति । पश्चाद् आगतो जिनेश्वरमरिनगरसमीपे न च मठे गतवान्, प्रातः सकललोकेन सार्द्ध समायात आचार्योऽभिमुखं गतो जिनवल्लभः प्रणतश्थ, ततो गुरुणा पृष्टः किमिति मध्ये त्वं नागतः, जिनवल्लभगणिना अभिहितं, भगवन् सुगुरुमुखाजिनवचनामृतं पीत्वा कथं विपवृक्षसदृशं चैत्यवासं सेवितुमिच्छामि, किंबहुना जिनेश्वरसूरिम् आज्ञाप्य श्रीमदभयदेवाचार्याणां पार्वे वसतिवासम् अङ्गीचकार, श्रीमदभयदेवमरिणा ज्ञातं यथा अयमेव असत्पदयोग्यः, तथापि ता- दृशम् अवसरम् अलब्ध्या, केनापि कारणेन स्वपदे गच्छाधारको वर्धमानाचार्यों निवेशितः, जिनवल्लभगणये च खकीयोप- संपदं दत्तवन्तः, पुन एकान्ते प्रसन्नचन्द्राचार्यो भणितो यथा त्वया मदीयपदे भव्यलने जिनवल्लभगणिः स्थापनीयः श्रीमदभय- ·स्थिता उपसा ॥ अथ भगवतः तपः संख्यां कथयन्ति-- छचउतिदुगेगमासे एगनवदुछक्कबारस अ कासी । अड्ढदिवड्ढढाई अमासे बावत्तरी दो दो ॥२७॥ व्याख्या-हे खामिन् त्वं एक पाण्मासिकं तपोऽकाः कृतवान् , एवं नव चतुर्मासिकान् , द्वे त्रिमासिके, पद- द्विमासिकान् द्वादश तु एकमासिकान् , पुनः द्वासप्तति-अर्द्धमासिकान् पक्षक्षपणान् , द्वे सार्धमासिके द्वे अर्द्धतृती- यमासिके च अकार्षीः ॥ २७ ॥ पुनरपि- दुचउ दस दिणा पडिमा भद्द महाभद्दसवओ भद्दा । कासी अछिन्ना तह बारसेग राई ति देवसियो ॥२८ व्याख्या हे स्वामिन् त्वं द्विदिनां द्विदिनप्रमाणां भद्रनानी प्रतिमाम् अकार्षीः कृतवान् , तस्यां प्रतिमायां कि- यमाणायां प्रथमदिने पूर्वाभिमुखं चतुःशहरान् कायोत्सर्गेण स्थीयते, पश्चात् रात्रौ दक्षिणाभिमुखं स्थीयते, पुनर्दिने पश्चिमाभिमुखं, रात्रौ उत्तराभिमुखं, चतुःप्रहरान् चतुःप्रहरान् दिशं दिशं प्रति कायोत्सर्गेण स्थीयते, एवं दिनद्वयेन षष्ठतपसा च पूर्यन्ते १ पुनश्चतुर्दिनप्रमाणां महाभद्रप्रतिमाम् अकार्षीः, तस्यां क्रियमाणाया एकैकस्यामेकैकस्यां पूर्वा- दिदिशि एकैकं एकैकम् अहोरात्रं कायोत्सर्गेण स्थीयते, एपा प्रतिमा दशमेन उपवासचतुष्टयेन संपूर्णा भवति ॥२१॥ पुनस्त्वं दशदिनप्रमाणां सर्वतो भद्रनाम्नी प्रतिमां कृतवान् , तस्यां प्रतिमायां क्रियमाणायां पूर्वादिदशस्खपि दिक्षु ए- कैकम् अहोरात्रं कायोत्सर्गेण स्थीयते, तत्रापि यदा ऊवौदिदिशमाश्रित्य कायोत्सर्गः क्रियते तदा ऊर्वलोकव्यवस्थि- KUR RAN ·प्रर देवाचार्याश्च स्वर्ग गताः ॥ प्रसन्नचन्द्राचार्यस्यापि गुरुपदनिवेशनप्रस्तावो न जातः, ततस्तेनापि स्वायुः परिसमाप्तसमये श्रीदे- वभद्राचार्याणां विज्ञप्तं यद् एष गुरूपदेशो भवता सफलीकार्यो, मया कर्तु न शाकितः, तैरपि वर्तमानयोगेन प्रतिपन्नं, १ श्रीजिनवल्लभगणिवाचनाचार्योऽपि कतिचिद् दिनानि पत्तनभूमौ विहृत्य, न तादृशो बोधो गुर्जरत्र मण्डले कस्यापि विधातुं शक्यते, येन समाधानम् उत्पद्यते, इति मनसि कृत्वा आगमविधिना भव्यजनमनःसु क्षेत्रभूमिषु भगवद्भणितविधिधर्मवी- जवपनाय श्रीमेदपाटदेशादिषु विहारं चकार ॥ किंबहुना तादृशदेशान्तरस्थनानाग्रामनगरादिपु विहारं कुर्वाणः चित्रकूटाच- लदुर्गे प्राप्तः तत्र च साधारण-सदृक्-सुमति–वीरक-मानदेवादिश्रावकान् , नरवर्म-भूपतिं च प्रतिबोध्य नानादेशेषु श्रावकाणां धर्मपरिणामम् उत्पाद्य पुनर्नागपुरे विहारं चक्रुः श्रीजिनवल्लभगणयः ॥ अत्रान्तरे श्रीदेवभद्राचार्या विहारक्रमं कुर्वाणाः श्रीअणहिल्लपत्तने समायातास्तत्रागतैः चिन्तितं यथा प्रसन्नचन्द्राचार्येण पर्यन्तस- मये ममाग्रे भणितं यथा जिनवल्लभगणिः श्रीअभयदेवरिपदे निवेशनीयः, स च प्रस्तावो अधुना वर्तते ॥ ततः श्रीनागपुरे श्रीजिनवल्ल- भगणये लेखः प्रेषितः त्वया शीघ्रं समुदायेन सह चित्रकूटे विहर्त्तव्यं, तत आगताः चित्रकूटे श्रीजिनवल्लभगणयः, श्रीदेवभद्रा- चार्या अपि सपरिवाराः, ततो महता विस्तरेण श्रीदेवभद्राचार्यैः श्रीमदभयदेवमूरिपदे श्रीजिनवल्लभगणिः संस्थापितः ॥ अनेको भव्यलोकः श्रीजिनवल्लभसूरीन् समालोक्य मोक्षमार्गे प्रवृत्त इति । तैरेव नानाग्रन्थनिर्मातृभिः सकलजगति प्रकटप्रभावैः अने. कनरवरप्रभृतिपूजितपादपीठः श्रीजिनवल्लभसूरिभिः पीयूपरसाववर्पिणी एषा दुरियरयसमीरणनामा वृत्ति-विहिता अतो भव्य- जनैस्तदवलोकनेन अवश्य खकर्त्तव्यं संपादनीयम् ॥ विशेषतस्तु तेषां चरित्रं गणधरसार्धशतकादवलोकनीयमिति शुभम् ॥

·साधूनामपि तावन्येव शतानि जातानि सप्तशतानीत्यर्थः ५ (३५)- पंचजमधम्मदेसग इक्कारसगणहरा नव गणा ते । तेरस ओहिजिणसया अट्ठसया णुत्तरगईणं ॥३६॥ व्याख्या हे 'पंचजमधम्मदेसग' पञ्च यमा व्रतानि यस्य स पञ्चयमः पञ्च महाव्रतरूपो यो धर्मस्तस्य देशक: कथकस्तस्य सम्बोधनं क्रियते हे पञ्चयमधर्मदेशक ? तव एकादशगणधरा गौतमादयो गच्छाधिपतयो जाताः ६ अथ च नव गणा एकवाचनिकाः साधुसङ्घा गच्छा जाताः, यतोऽष्टमनवमगणधरयोरकस्पिताऽचलनात्रोदेशमै- कादशयोमतार्यप्रभासयोरपि एकैव वाचना जाता, ७ तथा अवधिज्ञानिनां त्रयोदशशतानि जातानि ८ पञ्चोत्तर- विमानगतीनामष्टशतानि ते व ततश्युत्वा मोक्षं यास्यन्ति इति ९ ॥ २६ ॥ अथ भगवतो ऽसाधारणगुणानां स्तुर्ति प्रतिपादयन्ति- पञ्चतरायहासाइ छक्कमिच्छत्तमविरइमनाणं । अट्ठारसदोसा रागदोसनिदा य मयणो य ॥ ३७॥ जय नटारसदोसदाह चउतीसअइसयसणाह । पणतीसबुद्धवयणाइ सेस अत्थाह जह नाह ॥ ३८॥ युग्मम् व्याख्या हे नाथ? हे खामिन् ? त्वं जय इति हे 'नहारसदोसदाह' इति वक्ष्यमाणप्रकारेण नष्टोऽष्टादश- दोषाणां दाहो यस्य स नष्टाष्टादशदोपदाघस्तत्संवोधनं क्रियते हे नष्टाप्टादशदोपदाघ, अष्टादशदोपाश्च एते पञ्च अन्त- रायाः दानान्तराय १ लाभान्तराय २ वीर्यान्तराय ३ भोगान्तराय ४ उपभोगान्तरायाः ५ हास्यादि पदकं चेदं, हास्सं १ - ·अहम् । नवाङ्गीवृत्तिकारकश्रीमदभयदेवसूरिशिष्यमहाकविश्रीमजिनवल्लभसूरिविरचितम् श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायकृतवृत्तिसहितम् । दीपमालिकाव्याख्यानगर्भितश्रीवीरस्तोत्रम् । नत्वा वीरजिनेन्द्रं दुरिअरथसमीरस्य च वृत्तिमहम्। अतिसुगमामिह वक्ष्ये सीघ्रं तस्यार्थबोधार्थम् ॥१॥ श्रीजिनचन्द्रगणाधिपाः शिष्यादिसकलचन्द्रगणिशिष्याः। प्रवदन्ति समयसुन्दरनामानः पाठकाःप्रकटम् दुरिअरयसमीरं मोहपंकोहनीरं । प्रणमिय जिणवीरं निजियाणंगवीरं ॥ भवभडपडिकूलं तस्स मुक्खाणुकूलं । चरिअमिह समूलं किंचि कित्तेमि थूलं ॥१॥ व्याख्या-अहं तस्य महावीरदेवस्य चरितं कीर्तयिष्यामि-कथयिष्यामि किं कृत्वा जिनवीरं प्रणम्य जिनो 1 ·है हे 'पणतीसवुद्धवयणाइसेस अत्थाह, पञ्चत्रिंशद् ये बुद्धानां तीर्थकराणां वचनस्य अतिशेषा अतिशयाः संस्कार- वत्त्वाद् यस्तैरस्ताघः अलब्धमध्यः परैरकलनीयः तत्संबोधनम् ३८ अथ भवितव्यताया बलवत्तां दर्शयन्ति- नस्थि भवियव्वनासोज गोसालो तुमंपि तिजयपहुं।अकोसिय हाहा तुह पुरो महेसी दहेसी अ॥३९॥ व्याख्या-हे खामिन् १ भवितव्यताया अवश्यं भाविनो भावस्य नाशो नास्ति यद् अस्मात् कारणात् गोशालो मङ्खलिपुत्रः त्वां त्रिजगत्मभुमपि आक्रोशत्, पुनश्च हा हा इति खेदे समवसरणस्य तव पुरो ऽग्रे महर्षी सर्वानुभूति १ सुनक्षत्रनामानौ २ अदहीत् तेजो लेश्याया, एतत्संबन्धः श्रीभगवतीसूत्रतो वाच्यः (३९) अथ प्रभो परोपकारितां वर्णयन्ति श्रीजिनवल्लभसूरयः- जत्थ निवसंति संतो खणंपि तं किर कुणंति सुययत्थं। इय नूणमुसहदत्तं देवाणंदं च नेसी सिवं ॥४०॥ व्याख्या-यत्र सन्तः शिष्टमनुष्याः क्षणमपि अल्पकालमपि निवसन्ति किल इति सत्ये तं सुकृतार्थ कृतकृत्यं सन्तः कुर्वन्ति, इति हेतोः हे खामिन् ? त्वं नपभदत्तं ब्राह्मणं देवानन्दां च ब्राह्मणी शिवं मोक्षं नेसी इति अनयः नीतवान् इत्यर्थः ॥ ४०॥ सेणियनिवसिद्धाइयदेवीमायंगजक्खकयसेव । नवतत्तसत्तभंगिं पयडसी देसूणतीससमा ॥४१॥ व्याख्या-हे स्वामिन् ? त्वं नवानां तत्त्वानां जीवादीनां सप्तभङ्गीप्रकटयामासिथ कियन्तं कालमित्याह त्रिंशद्वर्षाणि ॐॐ ·रागद्वेषजेता वीरो महावीरस्तं नत्वा किं विशिष्टं जिनवीरं "दुरियरयसमीरं" दुरितरूपं यद् रजस्तत्र समीरो वायुस्त यथा वायुः रजो हरति दूरीकरोति तथा श्रीमहावीरदेवो दुरितं हरति, पुनः किं विशिष्टं श्रीवीरं "मोहपंकोहनीरं" मोहरूपो यः पङ्कः कईमः तस्य ओघः समूहस्तत्र नीरं यथा नीरं पानीयं कर्दमसमूहं गमयति तथा श्रीवीरो मोहं मोहनीयकर्म गमयति, पुनः किं विशिष्टं श्रीवीरं "निजियाणंगवीरं" निर्जितो अतिशयेन जितो ऽनङ्गरूपः कन्दर्परूपो वीरः सुभटो येन तं एतावता येन दुर्जयेन कन्दर्पण त्रिभुवनं जितं सोऽपि कन्दो भगवता जितः अर्थात् किं विशिष्टं चरितम् “भवभडपडिकूलं' भवरूपः संसाररूपो यो भटः सुभटस्तस्मात् प्रतिकूलं पराङ्मुखं यतो भगवचरितश्रवणस्म- रणादिना भवभटभङ्गः स्यात्, पुनः किं विशिष्टं चरितं "मुक्खाणुकूलं" मोक्षाय अनुकूलं मोक्षप्रापकम् इह जगति, पुनः किं विशिष्टं चरितं समूलं सहमूलेन सम्यक्त्वप्राप्तिभवरूपेण वर्तते यत्र तत् , एतावता अनादौ संसारे भ्रमता यस्मिन् भवे प्रथमं सम्यक्त्वं प्राप्त श्रीमहावीरजीवेन तस्मान् मूलभवाद् आरभ्य, पुनः किं विशिष्टं चरितं "थूलं" ये अतिप्रसि- द्धभवास्तत् सम्बन्धि परमसूक्ष्मभवसम्बन्धि तदपि सर्व नहि किन्तु "किंचि" किंचित् स्तोकम् इति प्रथमकाव्यार्थः ॥१॥ अथ श्रीमहावीरदेवस्य तचरितं विस्तरतः कथयन्ति" ग्रामेशस्त्रिर्दशो मरीचिरमरो षोढा परिबाट सुरः, संसारो बहु विश्व तिरैमरो नारायणो नारकैः। सिंहो नैरयिको भवेषु बहुशश्चक्री सुरो नन्दनः, श्रीपुष्पोत्तरनिर्जरो ऽवतु भवात् वीरस्त्रिलोकीगुरुः ·वदिष्यति स संघेन कर्त्तव्यः संघतो बहिः॥ २१॥ द्वादशाब्दी गृहे नीत्वा ऽष्टाब्दी दुष्प्रसहा व्रते ॥ पर्यन्ते ऽष्टम- भक्तेन सौधर्म कल्पम् एष्यति ॥ २२ ॥ पूर्वाहे ऽथ चारित्रस्य समुच्छेदो भविष्यति ॥ मध्याहे राजधर्मस्यापराहे जातवेदसः ॥ २३ ॥ इत्थं च दुःपमावर्पसहस्राण्येकविंशतिः ॥ एकान्तदुःपमाकालो ऽप्येवं मानो भविष्यति ॥ २४ ॥ धर्मतत्त्वे प्रणप्टे ऽथ हाहा भूतो भविष्यति । पशुवन्मातृपुत्रादिव्यवस्थावर्जितो जनः ॥ २५ ॥ पुरुपाः पां- शुभूयांसो ऽनिष्टा वास्यन्ति वायवः ॥ दिशश्च धूमायिष्यन्ति भीपणाश्च दिवानिशम् ॥ २६ ॥ इन्दुः स्रक्ष्यत्यतिशीतं तप्स्यत्यत्युष्णमर्यमा ॥ अतिशीतोष्णाभिहतो लोकः क्लेशमवाप्स्यति ॥ २७ ॥ इत्युक्तवन्तं श्रीवीरं सुधर्मो गणभृद् वरः ॥ पप्रच्छ केवलादिभ्यः किं कुत्रोच्छेदमेष्यति ॥ २८ ॥ खाम्यथाऽख्यत् मम मोक्षाद् गते काले कियत्यपि ॥ जम्बूनाम्नस्तव शिष्यात् परं भावि न केवलम् ॥ २९ ॥ उच्छिन्ने केवले भावी न मनःपर्ययो ऽपि हि ॥ पुलाक- लब्धिश्च तथा ऽवधिश्च परमो नहि ॥ ३० ॥क्षपकोपशमश्रेण्यौ न च नाहारकं वपुः ॥ जिनकल्पो नहि नहि संय- मत्रितयं तथा ॥ ३१॥ शिष्यः सेत्स्यति ते जम्बूः स चतुर्दशपूर्वभृत् ॥ जम्बूशिष्यः प्रभवश्व भविता सर्वपूर्वभृत् ॥ ३२ ॥ शय्यम्भवस्तु तच्छिष्यो द्वादशाङ्गी भविष्यति ॥ दशवैकालिकं ग्रन्थं स्रक्ष्यत्युद्धृत्य च श्रुतात् ॥ ३३ ॥ तस्य शिष्यो यशोभद्रो भविता सर्वपूर्वभृत् ॥ संभूतभद्रवाहू च तच्छिष्यो सर्वपूर्विणौ ॥३४॥ स्थूलभद्रो ऽथ संभूतान्तेवासी सर्वपूर्वभृत् । ततोऽन्तिमा चतुःपूर्वी व्युच्छेदमुपयास्यति ॥३५॥ महागिरिसुहस्त्याद्या वज्रान्ता दशपूर्विणः ॥ ततः ·-66-6 किर गामचिंतगर्भवे सम्मत्तं लहिअ रहिअ सोहेम्मे। चविउं भविउ मेरीई लहिउं चइउंच चरणभरं २ उस्सुत्तलेसदेसणकयसागर कोडि कोडि भवभमणो । तह पढमवासुदेवो भविअ तिविठो जिणुट्ठिो ३ संसरिय भवे जाओ अवरविदेहम्मि मूयनयरीए । धारणिधणंजयसुओ पियमित्तो नाम चकहरो ॥४॥ तुडिअंगाऊ पालिअ पवजं वास कोडिमुववन्नो । महसुके परमाऊ सव्वटे वर विमाणम्मि ॥ ५ ॥ ताजंबूद्दीवभरहे भद्दाजिअसत्तुरायअंगरुहो। छत्तगाएपूरीए अहेसि तं नंदणो राया ॥६॥ पञ्चभिः कुलकं, व्याख्या-हे देव त्वं किल इति सये ग्रामचिन्तकभवे सम्यक्त्वं लब्ध्वा प्रियमित्रो नाम चक्रधरो जात इति चतुर्थगाथास्थितक्रियया समं सम्बन्धः, तत्र ग्रामचिन्तकभवे कथं सम्यक्त्वं लब्धम् तदाह, जम्बूद्वीपे प- श्चिममहाविदेहक्षेत्रे नयसारनामा ग्रामचिन्तक आसीत् , स एकदा राज्ञ आदेशेन प्रधानकाष्ठग्रहणार्थ महाऽटव्यां जगाम तत्र सार्थात् भ्रष्टान् क्षुधातृपापीडितान् आतपेन तप्तान् आगतान साधून् दृष्ट्वा प्रासुकानपानीयैः प्रत्यला- भयत्, ततः साधुभिर्योग्यतां ज्ञात्वा नयसारस्य अग्रे धर्मदेशना दत्ता तया धर्मदेशनया नयसारेण अनादौ संसारे प्रथम सम्यक्त्वं लब्धम् , पश्चात् नयसारेण ते साधवो मार्ग प्रापिताः, साधवः खगच्छसंघाटके मिलिता नयसारो ऽपि खस्थान प्राप्तः सम्यक्त्वं च पालितवान् इति प्रथमो भवः॥१॥ततः “रहिम सोहम्म" हे-देव त्वं सौधर्मे प्रथमदेवलोके ·छटो पुण इमो पउमागरासरोवरगाइ अपउमा गद्दभगजुया वा पउमा पुण उकुरुडियाए ते वि विरला न तहा रमणिजत्ति, फलं तु पउमागरत्थाणीयाणि धम्मक्खित्ताई सुकुलाई वा तेसु न पउमाई धम्मपडिवत्तिरूवाई. साहु- सावयसघो वा जे वि धम्म पडिवजिहिंति, त्ति ते वि कुसीलसंसग्गीए लुलीयपरिणामा भविस्संतित्ति, उक्कुरुडिया पचंतखित्ता नीयकुलाई वा तेसिं धम्मो पयहिस्सइ, तेवि अट्ठाणुपत्तिदोसाओ लोएण खिंसिजमाणाइ साइ दोस- दुत्तेण न सकजं साहिस्संति त्ति ॥ ६ ॥ सत्तमो इमो । कोवि करिसगो दुधियहो दङ्घुणखइयाई परोहअजुग्गयाइं वीयाई, सम्मं वीयाई मन्नंतो कि- णित्ता अखितेसु ऊसराईसु पयरइ, तम्मझे समागयं विरलं सुद्धवीजं अवणेइ सुखित्तं च परहरइ त्ति, एयरस फलं इम-करिसगत्थाणीया दाणधम्मरुई ते य दुधियड्डा जाणगंमन्ना अप्पाउग्गाणि वि संघभत्ताई दाणाणि पाउग्गाणि मन्नता ताणि वि अपत्तेसु दाहिति, इत्थ चउभंगो एगो सुद्धो अप्पाउग्गमझे किंचि सुद्धं देयं भवइ तं अवणेहिंति सुपत्तं, वा समागयं परिहरिस्संति, एरिसाणि दाणाणि दायगा गाहगा भविस्संति, अन्नहा वा वक्खाणं अवीया असाहुणो ते वि साहुबुद्धीए दुधियड्डा गिहिस्संति, अट्ठाणेसु अविहिए य वाविस्संति, जहा दुधियड्डो कोइ करिसओ अवी- याणि वीयाणि वीयाणि वि अबीयाणि मन्नंतो तहा ववेइ, तत्थ वा ठवेइ, जहा जत्थ य कीडगाइणा खजंति, चोप्प- दाइणा वा विणस्संति, अन्नहा वा परोहस्स अणलाणि भवंति, एयं अयाणग धम्मसड्डिया पत्ताणि वि अविहि अव- २ ·स्थित्वा एकपल्योपमस्थितिर्देवो जात इत्यर्थः, इति द्वितीयो भवः ॥२॥ ततः “चविउं" च्युत्वा “भविउँ” भूत्वा "मरीई" मरीचिनामा श्रीमद्भपभदेवस्य पौत्रो भरतस्य च पुत्रो जातः, ततः "लहिउं चइउं च चरणभरं" श्रीम- दुपभदेवसमीपे चरणभरं संयमभारं लात्वा चिरं चारित्रं परिपाल्य ,ततः चारित्रावरणीयकर्मोदयात् द्वाविंशति २२ परीपहान् सोढुम् असमर्थः सन् विचारितवान् सर्वथा संयमत्यागे लज्जा मालिन्यं च भवति ततो दर्शनान्तरं करोमि इति ध्यात्वा च पुनस्तं चरणभरं त्यक्त्वा त्रिदण्डिवेपं कृत्वा श्रीऋपभदेवपरिवारस्य पार्थे तिष्ठति, अन्यदा प्रस्तावे श्रीभरतचक्रवर्त्तिना पृष्टं हे खामिन् अस्याम् अवसर्पिण्याम् अस्मिन् भरतक्षेत्रे सांप्रतम् अस्यां पर्षदि कोऽपि भावी तीर्थकरजीवो ऽस्ति नवा, ततो भगवता प्रोक्तम्,हे भरत तव पुत्रो मरीचिनामा अस्मिन् भरतक्षेत्रे पोतनपुरे श्रेयांस एकादशतीर्थकरवारके त्रिपृष्ठनामा प्रथमो वासुदेवो भविष्यति ॥ १॥ पुनर्महाविदेहक्षेत्रे मूकानगीं प्रियमित्रनामा चक्रवर्ती भविष्यति ॥२॥ पुनरत्रैव भरतक्षेत्रे महावीरदेवनामा चतुर्विंशतितमस्तीर्थकरो भावी, इति पदवीत्रयं प्राप्स्यति, इति श्रुत्वा प्रभोरनुज्ञां लात्वा मरीचिसमीपे गत्वा इदं कथितवान् भो मरीचे त्वंप्रथमो वासुदेवो भावी इति उक्त्वा ततो न वन्दे, नापि चक्रवर्ती भावी ततो वन्दे, नापि त्रिदण्डी दर्शनी वन्दे, किन्तु श्रीमहषभदेवेन प्रोक्तम् अयं मरीचिश्चतुर्विंशतितमस्तीर्थकरो भविष्यति, ततोऽहं त्वां वन्दे, एवं कथयित्वा तिस्रः प्रदक्षिणां दत्त्वा वन्दित्वा भरतः खस्थानं गतः" अथ मरीचिर्भरतप्रोक्तं पदवीत्रयं श्रुत्वा मदेन भुजदण्डौ आस्फाल्य अब्रवीत् , अहो अहं वासुदेवो भवि- ·अट्ठमो अणंदजीवो पेढालो ८ नवमो सुनंदाजीवो पोटिलो ९ दसमो सयगजीवो सयकित्ती १० इगारसमो देवई जीवो मुणिसुबो ११ वारसमो कण्हजीवो अममो १२ तेरसमो सबइजीवो निकसाओ १३ चउहसमो चलदेव- जीवो निप्पुलाओ १४ पन्नरसमो सुलसाजीवो निम्ममो १५ सोलसमो रोहिणीजीवो चित्तगुत्तो १६ केई पुण भणंति, ककिपुत्तो दत्तनामो पन्नरस तिउत्तरे विकमवरिसे सत्तुंजे उद्धारं कारिता जिणभवणमंडियं य वसुहं काउं अजियतित्थयरनामो सग्गं गंतुं चित्तगुत्तो नाम जिणवरो होहि त्ति । इत्थ य वहुसुयमयं पमाणं, सत्तरमो रेवईजीवो समाही १७ अट्ठारमो सयालिजीवो संवरो १८ एगूणवीसो दीवायणजीवो जसोहरो १९ वीसमो करणजीवो वि- जओ २० एगवीराो नारयजीवो मल्लो २१ बावीसमो अंवडजीवो देवो २२ तेवीसमो अमरजीवो अणंतवीरिओ २३ चउचीसमो सायंबुद्धजीवो भईकरो २४ ॥ अंतराले पच्छाणुपुवीए जहा वट्टमाणजिणाणं भावि चकवहिणो दुवालस होहिंति ॥ तंजहा-दीहदंतो १ गूढदंतो २ सुद्धदंतो ३ सिरिचंदो ४ सिरिभूई ५ सिरिसोमो ६ पउमो ७ ना- यगो ८ महापउमो ९ विमलो १० अमलचाहणो ११ अरिहो अ १२ नव भाविवासुदेवा तंजहा.-नंदी १ नंदि- मित्तो २ सुंदरवाढू ३ महावाहू ४ अइवलो ५ महावलो ६ वलो ७ दुविठू ८ तिविठू य ९ नवभावि पडिवासुदेवा तंजहा-तिलहो १ लोहजंघो २ वजजंघो ३ केसरी ४ वली ५ पहराओ ६ अपराजिओ ७ भीमो ८ सुग्गीवो ९ नव भाविवलदेवा ॥ तंजहा-जयंतो १ अजिओ २ धम्मो ३ सुप्पभो ४ सुदंसणो ५ आणंदो ६ नंदणो ७ पउमो ८ ६ ·ज्यामि, अहो अहं चक्रवर्ती भविष्यामि, अहो अहं चतुर्विंशतितीर्थकरो भविष्यामि, पुनरपि मम वंश इक्ष्वाकुः पितामहो मम श्रीऋषभदेवतीर्थकरः पिता तु श्रीभरतचक्रवर्ती ततो मत्समानो न कोऽपि भाग्यवान् संसारेऽस्ति इत्येवं वदन् वारत्रयं त्रिदण्डेन पादाभ्यां च भूमिम् आस्फोटयन् मदेन नीचैर्गोत्रकर्म ववन्ध “पुनः किं विशिष्टो मरीचिः" "उस्सुत्तलेसदेसण कयसागरकोडिकोडिभवभमणो" उत्सूत्रस्य कपिलाये यादृक् वचनं भापितं तस्य आवश्यकसू- त्रस्य श्रीतिलकाचार्यकृताया आवश्यकलघुवृत्तेचाभिप्रायेण दुर्भापितस लेशादेशस्तेन कृतं सागरकोटाकोटिं यावद भवभ्रमणं संसारपर्यटनं येन सः, कथं मरीचिना उत्सूत्रं भापितं तत्सम्बन्धमाह । एकदा मरीचिः कर्मवशात् व्या- धिना पीडितस्ततः चिन्तयति स्म यद्यहम् अमुना व्याधिना रहितो भविष्यामि तदा कमपि शिष्यं वैयावृत्तिकारक करिष्यामि एकाकी चाहं दुःखी भवामि, ततः समाधिर्जातः, अन्यदा एको राजपुत्रः कपिलनामा मिलितः, मरी- चिना साधुधर्म श्रावितः, कपिलः प्राह भो मरीचे यदि साधुधर्म ईदृक् भव्यस्तदा त्वया कथं न क्रियते, मरीचि- राह, अहं पापी, ततः कपिलः प्राह तर्हि तव दर्शने धर्मो नास्त्येव, तदा मरीचिना विचारितम् एकाकिनो मम यदि द्वितीयोऽयं सहायी स्यात् तदा वरं, ततो मरीचिना प्रोक्तं हे कपिल अर्हन्मते संपूर्णधर्मोऽस्ति परं मम मते ऽपि किंचिद् धर्मोऽस्ति, इति उत्सूत्रं भापितं ततो मरीचिश्चतुरशीतिपूर्वलक्षाणि आयुः पालयति स्म इति तृतीयो भवः ॥ ३ ॥ अत्र "तह" इति कोऽर्थः तथाशब्दोऽत्र अनुक्तावान्तरभवसूचकः “अन" दुरियरयसमीरस्तोत्रमध्ये ·चतुःत्रिंशत्पूर्वलक्षाणि आयूंषि पालयित्वा मृतः, इति पञ्चदशो भवः ॥ १५ ॥ ततः पञ्चमे ब्रह्मदेवलोके मध्यमा- युर्देवो जात इति षोडशो भवः ॥ १६ ॥ ततश्युत्वा वहुभवं भ्रान्त्वा राजगृहनगरे विश्वनन्दिनामा राजा तस्य पुत्रो विशाखनन्दी लघुभ्राता विशाखभूतिर्युवराजा तस्य प्रिया धारणी तयोः पुत्रो विश्वभूतिनामा मरीचिजीवो जातः स क्रमप्राप्तयौवनः सन् एकदा पुष्पकरण्डके वने खकीयाभिरन्तःपुरीभिः सार्धं साक्षात् कन्दर्य इव क्रीडते स्म" अन्यदा विशाखनन्द्यपि राजपुत्रः क्रीडाथै तस्मिन् वने गतः “तस्मिन्नवसरे वनमध्ये क्रीडन्तं विश्वभूतिं श्रुत्वा विल- क्षीभूय वनात् वहिरेव स्थित्वा खकीयपित्रे विश्वनन्दिराजाय खरूपं ज्ञापयामास, ततः खकीयपुत्रक्रीडनेच्छापूर- णाय सभामध्ये मायया एवम् अब्रवीत्, भो सुभटाः पुरुपसिंहो राजा सदैव अस्मद् आज्ञावशवर्ती अपि सांप्रतम् आज्ञा न मन्यते ऽतो वयं तं जेतुं यामः इत्युक्त्वा प्रायाणभेरीम् अवादयत् ततो विश्वभूतिमेरीचिजीवः एतद्वात्तों श्रुत्वा क्रीडावनात् शान्तः पुरो बहिनिसृत्य राज्ञः समीपे आगत्य एवम् उक्तवान् “मयि” सति युष्माकं गमनं न युक्तम् इत्युक्त्वा राजानं गच्छन्तं निवार्य वयं तत्र गत्वा पुरुषसिंहम् आज्ञावशवर्त्तिनम् एव ज्ञात्वा तद्दत्तं प्राभृतं राज्ञोऽये मुक्तवान् ततः पुनरपि विश्वभूतिः खान्तःपुरीं लात्वा तस्मिन् वने क्रीडाथै गतः 'ततो द्वारस्थपुरुषैः प्रोक्तं मध्ये ऽस्माकं खामी विशाखनन्दी क्रीडति, इति तद् वचनं श्रुत्वा विश्वभूतिरचिन्तयत् अहो मायया छलं कृत्वा अहं राज्ञा वनात् निष्कासितः” इति क्रोधं कृत्वा मुष्टया कपित्थवृक्षं प्राहरत, पतिता कपित्थफलश्रेणी तां द्वारस्थपुरु- ·DP / नजापत नि सम्बन्धलेशश्च अयं ततश्चयुत्वा पोतनपुरे नगरे प्रजापतिनामा राजा मृगावती नाम्नी राजी तयोः पुत्रः सप्तखप्नसूचि- तस्खिपृष्ठनामा प्रथमो वासुदेवो जातः “अथ एकदा शंखपुरासन्नस्तुंगावरः पर्वतो वर्त्तते तस्य गुहायां विशाखनन्दि- जीवो महासिंहोऽस्ति स आसन्नशालिरक्षकान् पुरुपान् हन्ति, महान् उपद्रवो जातस्ततस्तन्मारणाय चटन्तं निजपुत्रसिंहः "अत्र कविवचनचातुरी मात्रा निजपुत्रं प्रति भणितं" रेसीह ममगठवकरि चडिआयओ सुरतांण । कइसम्मुखकरि अप्पणउ कइअवगाहेराण ॥ १॥ ततः पुच्छाच्छोटनं कृत्वा सिंहेन मातुः प्रोक्तं, रे सिंहा मम शंकधरि वाजणदेहि नीसाण। जउमुखदीठइ डगभरइ तउ जणणी अप्रमाणः ॥२॥ इत्युक्त्वा फालां भृत्वा वासुदेवाने आगतो वासुदेवेन चिन्तितम् अयं एकाकी अहं तु सैन्ययुक्तस्ततो न न्याययुद्धं तत एकाकी जातः, पुनरयम् आयुधरहितोऽहं तु सायुधस्ततः शस्त्राणि दूरे मुमोच, पुनरयं निरावरणोऽहं तु सन्नाहा- दियुक्तस्ततः सन्नाहादि मुक्त्वा खयम् अपि निरावरणो जातः, ततो "हकितं सिंह फालां भृत्वा सन्मुखम् आगच्छ- न्तम् अतुलवलेन वासुदेवेन निदानवशात् हेलया एव हस्ताभ्याम् उष्टपुष्टी गृहीत्वा खण्डद्वयं कृत्वा हतवान् सिंहो म्रियमाणः प्राणान् न त्यजति यतोऽयं सिंहो मनुष्येण मारितः, ततत्रिपृष्ठवासुदेवस्य यः सारथी गौतमखामिजीव-

·तेन सिंह प्रत्युक्तं, रे सिंह यथा त्वं पशुपतिः सिंहस्तथा अयं नरपतिः सिंहो न सामान्यपुरुपस्ततो मा अधृति कुरु,
इति समाथासितः सिंहो मृत्वा चतुर्थे नरके गतः ॥ अथ त्रिपृष्ठवासुदेवस्त्रिखण्डराज्यश्रियं भुजानः “श्रीश्रेयांसनाम
११ तीर्थकरपार्थे पुनः सम्यक्त्वं प्राप” अन्यदा नाटके पतति सति वासुदेवेन शय्यापालकस्य प्रोक्तं, भो मयि
निद्रागते सति नाटकं पतत् सत् रक्षणीयं, सुप्तो वासुदेवो, न रक्षितं तेन नाटकं, प्रबुद्धो वासुदेवः प्राह, भो किं
न रक्षितं, तेन विचारितं, राज्ञो ऽग्रे मृपा न वक्तव्यम् ॥ १॥ स्त्रिया अग्रे गुणं न वाच्यम् ॥ २॥ मार्गे एकाकि
ना न गन्तव्यम् ॥ ३ ॥ पञ्चानां वचनं न लोपनीयम् ॥ ४ ॥ इति महापुरुषशिक्षाः “ततः सत्यं वच्मि हे स्वामिन्
मम गीतगानतानमानादिकं कर्णयोः सुखदं जातं ततो राजा सत्ये कथितेऽपि सन्नीतिम् उल्लध्य क्रुद्धोऽहो येन
मम आज्ञाभङ्गीकृतः तेन अशस्त्रवधः कृतो यदुक्तम्
"आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणां गुरूणां मानमर्दनम् । पृथक् शय्या च नारीणाम् अशस्त्रवधम् उच्यते"
इति शय्यापालकस्य कर्णयोस्तप्तं पुनामितं शय्यापालकश्च क्रन्दं कुर्वन् ममार, त्रिपृष्टवासुदेव इत्यादिकठोर-
कर्माणि कृत्वा चतुरशीतिवर्पलक्षाणि आयुः पालयति स्म, इति एकोनविंशतितमो भवः ॥ १९॥ ततो मृत्वा सप्तमे
नरके जातः॥ इति विंशतितमो भवः ॥ २०॥ ततो निःसृत्य सिंहो जातः, इति एकविंशतितमो भवः ॥२१॥
ततो मृत्वा चतुर्थनरकं गत इति द्वाविंशतितमो भवः ॥ २२ ॥

·संसरिय भवे जाओअवरविदेहम्मि मूअ नयरीए।धारणिधणंजयसुओ पिअमित्तो नामचकहरो ॥ ४ ॥ व्याख्या-संसृत्य नरकान् निःसृत्य संसारं भ्रान्त्वा त्वं चक्रधारिजीव इति सम्बन्धः, अत्र शिष्यः प्राह "ननु कस्मिन् भवे भगवता चक्रवर्त्तिभोग्यकर्मोपार्जितम्” गुरुः प्राह, यद्यपि अस्मिन् ग्रन्थे हेतुः प्रोक्तो नास्ति, परं चतुः- पष्टित्रयोदशशते, सम्वत्सरे १३६४ श्रीदेवभद्रकृते श्रीवीरचरित्रे एवम् उक्तमस्ति "तथाहि नयसारजीवः संसारे- भ्रमन् एकदा रथपुरनगरे प्रियमित्रो राजा, विमला राज्ञी तयोः पुत्रो जातः, तस्य नामद्वयं प्रियमित्रसुतः । १ । विमलश्रीश्च स च वर्द्धमानः सन् सकलकलाकुशलः यौवनं प्राप, ततः पित्रा द्वाविंशत्कन्याः परिणायितः, स एकदा वने क्रीडन् पाशवद्धं मृगं मोचितवान् तदनुकम्पया च मनुष्यायुर्निवद्धवान्, पित्रा राज्यं दत्तं स राजा एकदा ज्ञानिनो गुरोः पार्थे धर्म श्रुत्वा दीक्षां जग्राह, ततोऽत्युग्रतपांसि तत्त्वा चक्रवर्त्तिनाम् कर्मोपार्जितवान् प्रान्ते मासिकी संलेखनां कृत्वा चक्रवर्ती जातः "ननु" सुरनेरइएहि चिअ हवंति हरि, अरिह २ चक्कि ३ बलदेवो इत्युक्तत्वात् कथं मनुष्यो मृत्वा चक्रवर्ती जातः, उच्यते यथा अस्मिन् क्षेत्रे दश आश्चर्याणि जातानि, तथा तस्मिन् नपि क्षेत्रे इदं आश्चर्यमध्ये गणितम् अस्ति, पुनः तत्र नागकुमारतस्तीर्थंकरो जातोऽस्ति, तीर्थकरस्तु देवगतिम् आश्रित्य वैमा- निकदेवेभ्य एव आगच्छति, पुनर्विस्तारार्थिना तद्वीरचरित्रं द्रष्टव्यं ततस्त्वं जातो अपरविदेहे पश्चिममहाविदेहे क्षेत्रे ·N मूकानगयाँ धारणी नाम्नी पट्टराज्ञी धनञ्जयो नाम राजा तयोः सुतःपुत्रः प्रिय मित्रनामा चक्रधरश्चक्रवर्ती किं वि- शिष्टः "तुडिअंगाऊ' तुडिताङ्गम् आयुर्यस्य स तुडितागायुः चतुरशीतिपूर्वलक्षायुः इत्यर्थः "तुडिताङ्गे वर्षमानं यथा एकोनपष्टिलक्षकोटीकोटयः सप्तविंशतिसहस्रकोटीकोटयः चत्वारिंशत् कोटीकोटयश्च वर्षाणां एतद् वर्पप्रमाणमायुः "तथा “पालिय पवजं वासकोडिं" प्रव्रजां दीक्षां च वर्षकोटिं यावत् पालयित्वा एतावता चक्रवर्त्तिभवे भगवता कोटिवर्षाणि दीक्षा पालिता चतुरशीतिपूर्वलक्षाणि सर्वायुः पालितम्" इति त्रयोविंशतितमो भवः ॥२३॥ ततः “त्वं" "उववन्नो महसुके परमाऊ सव्वढे वरविमाणम्मि" उत्पन्नो महाशुक्रे सप्तमे देवलोके सर्वार्थनाम्नि प्रधानविमाने किं विशिष्टस्त्वं “परमाऊ" परमं प्रकृष्टम् उत्कृष्टम् आयुर्यस्य स सप्तदशसागरोपमायुरित्यर्थः" इति चतुर्विंशतितमो भवः ॥ २४ ॥ “तो जंबूद्दीवभरहे" ततस्त्वं जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे” भद्दाजियसत्तु रायअंगरुहो" भद्राराज्ञी जितशत्रु नामा राजा तयोरगरुहः पुत्रो जातः कसां नगर्या "छत्तगाएपुरीए” छत्राग्रायां पुयो "अहेसि तं नंदणो राया" आसीत् त्वं नन्दणो नाम राजा इति गाथापञ्चकार्थः तस्मिन् नन्दनभवे हे भगवन् त्वया किं कृतं तत्र गाथायुग्मं प्राह ·चउवीस वासलक्खेवसिय गिहे सुगुरुपोहिलसमीवे। निक्खमिय वासलक्खं खविय सया मासक्खमणेहिं असयं सेविय वीसं ठाणे अजणिय तित्थयरनाम। वीसयराओ जाओ पाणय पुप्फुत्तरे देवो वायुग्मम् , व्याख्या-'चउवीसवासलक्खे वसिय गिहे' चतुर्विंशतिवर्पलक्षान् 'वसिय' इति उपित्वा 'गिहे' इति गृहस्थवासे ततः 'सुगुरुपोट्टिलसमीवे निक्खमिय' सुगुरोः प्रधानगुरोः पोहिलनामाऽऽचार्यस्य समीपे 'निक्खमिय' इति निष्क्रम्य दीक्षांलात्वा 'वासलक्खं' वर्पलक्षं यावत् 'सया' निरन्तरं मासखमणेहिं मासक्षमणैः 'खचिय' इति क्षपयित्वा अति- वाय कोऽर्थो दीक्षा गृहीत्वा वर्पलक्षं यावत् सदा गासक्षपणानि कृतवान् , तत्र वर्पलक्षे कति मासक्षमणानि कति च पारणानि भवन्ति तदाह एकादशलक्षाः (११०००००) एकपष्टिसहस्राः (६१०००) द्वे शते नवतिश्च उपरि च दशदिवसा एतावन्ति मासक्षपणानि एतावन्येव पारणानि. प्रान्ते मासक्षपणे चत्वारिंशदिनानि संभाव्यन्ते कथमेतत् तत्र तत्करणविधिमाह चर्पस्य दिनानि पष्टयधिकानि त्रीणि शतानि भवन्ति, तानि लक्षेण गुण्यन्ते जातानि तिस्रः कोट्यः उपरि पष्टिलक्षाणि (३६००००००) दिनानां, ततो मासक्षपणदिनानि त्रिशतानि ॥३००॥ पारणकदिनं च एकम् इति भवति एकत्रिंशता भागे दत्ते पूर्वोक्तं मानमायाति पुनः । नन्दनभवे किं कृतमित्याह 'असयं सेविय वीसं ठाणे' असकृत् वारं वारं सेवित्वा कानि विंशति स्थानानि अरहंत १ सिद्ध २ पवयण ३ इत्यादि गाथात्रयमध्यवर्तीनि श्रीआवश्यकसूत्रनियुक्ती श्रीभद्रवाहुखामिकृतायां यानि प्रोक्तानि, पुनः किं कृत्वा 'अज्ज- ·णि तित्थयरनाम' अर्जयित्वा उपार्जयित्वा किं तीर्थकरनामकर्म एतावता नन्दनभवे विंशति स्थानकतप आ- सेव्य तीर्थंकरनामकर्म बद्धवान्, प्रान्ते च मासिकी संलेखनां श्रीआवश्यकलघुवृत्तिप्रोक्तां कृत्वा पञ्चविंशतिवर्ष- लक्षाणि सर्वायुः पालितवान्, इति पञ्चविंशतितमो भवः ॥२५॥ ततः “वीसयराओ जाओ पाणय पुप्फुत्तरे देवो" हे स्वामिन् ततस्त्वं प्राणते दशमे देवलोके पुष्फोत्तरनामविमाने देवो जातः किं विशिष्टस्त्वं 'वीसयराओ' विं- शति अतराणि सागरोपमानि आयुर्यस्य स एवंविधो जातः इति पड्विंशतितमो भवः ॥ २६ ॥ अथ देवलोके स्थितानां भावितीर्थकराणाम् अन्यदेवेभ्यो विशेपस्थितिमाहात्म्यमाह- छम्मासवसेसाऊ पुन्नखए मोहमिति इयरसुरा । आसन्नपुन्नपुंजा तित्थयरसुराओ दिप्पंति ॥ ९॥ व्याख्या-इतरे, अन्ये सुरा देवाः पण्मासावशेपायुपः पण्मासे आयुरवशेपे सति पुण्यक्षये सति देवभवभोग्य- कर्मणो ऽल्पत्वे सति 'मोह' अन्यथाभावम् “इंति" प्राप्नुवन्ति, कथमित्याह- माल्यम्लानिःकल्पवृक्षप्रकम्पः, श्रीहीनाशो वाससां चोपरागः॥ दैन्यं तन्द्रा कामरागाङ्गभङ्गो, दृप्टेभ्रशो वेपथुश्चाऽऽरतिश्च ॥१॥ इत्यादि तीर्थकरसुरास्तु दीप्यन्ते अधिकं विराजन्ते यतः किं विशिष्टा 'आसन्नपुन्नपुंजा' आसन्नततश्युतानां प्रा- सव्यं पुण्यपुञ्जस्तीर्थकरनामकर्मोदयरूपो येपां ते एवं श्रीमहावीरजीवदेवोऽपि एवं विधो दीप्यते स्म इत्यर्थः ॥ अथ ·तीर्थकरभवे गर्भावतारं सविस्तारं प्ररूपयन्ति- माहणकुंडग्गामे अवयरिओ सियआसाढ छटीए । विष्पोसहदत्तगिहे देवाणंदाइ उयरम्मि ॥ १० ॥ व्याख्या हे देव त्वं ततः पुष्फोत्तरविमानाच्युतो ब्राह्मणकुण्डग्रामे विप्रस्य ऋषभदत्तस्य गृहे देवानन्दायास्तस्य भार्यायाः उदरे आपाढशुक्ल षष्ठयामवतीर्णः कस्मात् मरीचिभवे कुलमदकरणेन यत् नीचैर्गोत्रकर्म उपार्जितं, तस्य उदयात् तस्या उदरे यदा भगवान् अवतीर्णस्तदा उत्तराफाल्गुन्यां चन्द्रोऽभूत् , देवानन्दा च तस्यां रात्रौ चतुर्दशवप्नान "गयवसहेत्यादि" चतुर्दशखप्नप्रमुखान् ददर्श, प्रातः सा देवानन्दा खभत्रं कथयति स्म ऋषभदत्तेनापि प्रोक्तं तव उत्तमपुत्रो भविष्यति, इति गाथाभावार्थः ॥१०॥ अथ गर्भगते भगवति यजातं महाश्चर्य तत् कथयन्ति- अह वासीइ दिणते चउदससुमणेहि इंतजंतेहिं । हत्थुत्तरकयकल्लाणपणग अच्छरियचरिय तओ ॥११॥ जणनायनायखत्तिय पसिद्धसिद्धत्थपस्थिवपियाए । चेडगनिवभगिणीए तिसलादेवीइ कुच्छीए ॥१२॥ सकभणिएण हरिणेगमेसिणा गब्भविणिमयं काउं। आसोयकसिणतेरसि निसाइ तं नाह साहरिओ १३ त्रिभिर्विशेषकम् व्याख्या-अह इति अथ गर्भावतारात् घशीति ८२ दिनान्ते चतुर्दशखग्नर्हेतुभूतैः किं कुर्वद्भिः- 'इंत जंतेहिं त्रिशलाउपेक्षया आगच्छद्भिर्मुखे प्रविशद्भिः, अथ देवानन्दापेक्षया गच्छद्भिर्मुखान्निष्क्रामद्भिः “हे हत्थु- ·तरकयकल्लाणपणग” हस्तोत्तरो यस्याः सा हस्तोस्तरा अधिनीतो गणनया उत्तरदिशि वर्तमानत्वाद् वा उत्तरफा- ल्गुनी तस्यां कृतं कल्याणकं कृतकल्याणकं पञ्चकं येन स तथा तत्संबोधनं क्रियते हे हस्तोत्तराकृतकल्याणक- पञ्चक पुनः “हे अच्छरिअ चरिय" आश्चर्यभूतम् अग्रे वक्ष्यमाणं गर्भापहारादिरूपं चरितं यस्य तस्य संवोधनं क्रियते हे आश्चर्यचरित ततस्तस्माद् देवानन्दाया उदरात् ॥ ११ ॥ हे नाथ ? त्वं त्रिशलादेव्याः कुक्षौ हरणेगमेषिणा इन्द्रस्य पदात्यनीकाधिपतिदेवविशेपेण 'साहरिओं' संहृतः प्रवेशितः किं विशिष्टायास्त्रिशला देव्याः “जणनाय नायख- त्तियपसिद्धसिद्धत्थ पत्थिवपियाए" जने लोके ज्ञाता विख्याता जनज्ञातास्ते च ते ज्ञाता ज्ञातवंशोद्भवाः क्षत्रियाः तेषु प्रसिद्धो यः सिद्धार्थपार्थिवः तस्य प्रिया तस्याः, पुनः किं विशिष्टायास्त्रिशलादेव्याः "चेडगनिवभगिणीए" चेटकनामनृपस्य भगिन्याः ॥ १२ ॥ किं विशिष्टेन हरिणेगमेपिणा “सक्कभणिएण" शक्रभणितेन इन्द्रादिप्टेन किं कृत्वा “गभविणिमयं काउं" गर्भपरावर्तं कृत्वा त्रिशलाया गर्भस्थां कन्यां देवानन्दाकुक्षौ विक्षिस्वा इत्यर्थः, कस्यां वेलायां "आसोअकसिणतेरसिनिसाइ" आश्विनमासकृष्णत्रयोदश्यां रात्रौ इति गाथात्रयार्थः ॥ १३ ॥ अनावसरे भगवति गर्भस्थे सति सप्तमासेषु गतेपु भगवता चिन्तितं मयि चलनादि कुर्वति मा मातुर्दुःखं भावि ततः संलीनता कृता तदा मात्रादिना महान् दुःखविलापः कृतः, पुनर्भगवता अवधिज्ञानेन तत् खरूपं विज्ञाय अङ्गादिस्फुरणं कृतं तदा महान् आनन्दमहोत्सवो जातः, तस्मिन् प्रस्तावे भगवता अभिग्रहो गृहितो यथा अहं मातृपित्रोर्जीवतोर्न ·श्रमणो भविष्यामीति, इत्यादि संवन्ध आवश्यकाद्यनुसारेण वाच्यः अथ भगवतो जन्मकल्याणकं कथ्यते- खत्तियकुंडग्गामे जाओ चित्तसियतेरसिनिसद्धे। कासवगुत्ते कणगाभो कन्नरासीअ सीहंको ॥ १४ ॥ व्याख्या-हे देव त्वं जातो गर्भानिएकान्तो जनित इत्यर्थः कसिन् ग्रामे क्षत्रियकुण्डग्रामे कस्मिन् समये चैत्र शुक्लन- योदशीनिशाया अर्धे अर्द्धरात्रिसमये कस्वां राशौ कन्याराशौ कणिन् गोत्रे काश्यपगोत्रे किं विशिष्टो भगवान् कन- काभः वर्णवर्णः पुनः किं विशिष्टः सिंहाङ्कः सिंहलाञ्छनः ॥ १४ ॥ अथ भगवतो नामकरणं दर्शयन्ति- जणचिंतामणि तुमए अवइन्ने रयणजणधणकणेहिं । वद्वित्था नायकुलं ति वद्धमाणोत्ति तं सि फुडं १५ व्याख्या हे जिन? त्वयि अवतीर्ण सति ज्ञातकुलं रतजनधनधान्यैः अवर्धिष्ट वर्द्धितं किं विशिष्टे त्वयि जनचि न्तामणौ जनेषु लोकेपु चिन्तामणिरिव चिन्तामणिमनोवाञ्छितपूरणात् तस्मिन् इति हेतोर्मातृपितृभिर्वर्द्धमान इति दत्तनामा त्वमसि स्फुटं प्रकटम् इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ अथ भगवतो देवैः कृतं द्वितीयं नाम प्ररूपयन्ति- तं जम्ममजणखणम्मि सक कुवियप्प संकु मुक्खणिउं । जेण महंतम वगिरिमीरित्थ तओ महावीरो १६ व्याख्या हे जिन येन कारणेन महान्तम् अवगिरि मेरुपर्वतं "ईरित्थ" ईरयामासिथ कम्पयामासिथ तत- कारणात् देवैः कृतसार्थकं नाम महावीर इति किं कर्तुं “सक कुविअप्पसंकुं उक्खणिउं" शक्रस्य इन्द्रस्य कुविकल्पः कथं लघुशरीरो भगवान् सुरकलशस्खानपानीयानि सहिष्यति इत्येवं रूपः स एव शहः कीलस्तं उत्खनितुं कस्मिन् प्रस्तावे ·"जम्ममज्झन खणम्मि" जन्ममहोत्सवप्रस्तावे इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ अत्रान्तरे अष्टवयस्य भगवत आमलकी- क्रीडा १ साधिकाप्टवयस्य लेखकशालानयनम् इन्द्रव्याकरणं २ यौवने समरराजसुतायाः यशोदायाः पाणिग्रहणं ३ चेत्यादि संबन्धःप्रसिद्धत्वान्नात्र कथितं, परं स्वयं वाच्यम् अथ भगवतो गृहावस्थाने कारणमाह- पियमरणे पि तं जिट्ठभाउवयणेण ठासी वासदुगं । गिहवासे चिय निरवज वित्तिणा निच्छियमुणिव्व व्याख्या हे जिन त्वं जन्मतोऽष्टाविंशे च वर्षे पित्रोर्मातापित्रोमरणेऽपि जीवतोर्मातापित्रो हं दीक्षा ग्रहीष्यामि इत्यभिग्रहपूरणेऽपि वर्षद्वयं गृहवासे एव अस्थाः किंचित् निरवद्य वृत्त्या निरारम्भप्रवृत्त्या निश्चितमुनिवत् महामुनि वत् केन "जिट्ठभाउवयणण" भगवतो ज्येष्ठो भ्राता नन्दिवर्द्धननामा राजा तस्य वचनेन आग्रहेण ॥ १७॥ अथ- भगवतो दीक्षाकल्याणकं कथयन्ति- सत्तकरदेह गेहमि अत्थिउं तीससंवच्छरे कुमरो । लोगंतियतोरविओ संवच्छरमिच्छियं दाउं ॥ १८॥ सुरनरवइ कय बहुविह जलह्नवणो सुरविलेवणविलित्तो । रुइरालंकारधरो चउदेवनिकायसमणुगओ १९ चंदप्पहासिबियाए मग्गसिरे कसिणदसम्मि अवरह्ने । पढमे वए पव्वइओ छठेणं नायसंडवणे ॥२०॥ तिसृभिः कुलकम् व्याख्या-हे जिन ? त्वं प्रथमे वयसि प्रधाने यौवने वयसि “पब्वइओ" प्रत्रजित एकाकी सन् गृहस्थधान्निर्गतो दीक्षां जग्राह इत्यर्थः, “हे सत्तकरदेह" हे सप्तहस्तप्रमाणशरीर किं कृत्वा "तीससंवच्छरे गेहंमि ·अत्थिउं" त्रिंशद्वर्षाणि गृहे स्थित्वा किं विशिष्टस्त्वं कुमारोऽनादृतराज्यत्वात् कुमारः सन् पुनः किं विशिष्टस्त्वं "लोगंतिय तोरविओ" लोगान्तिकैः पञ्चमदेवलोके कृष्णराज्यन्तर्गतविमानवासिभिः सारखतादिभिर्देवैः "तोरविओ" प्रेरितो दीक्षार्थ प्रोत्साहितः पुनः किं कृत्वा “संवच्छरमिच्छियं दाउं" त्रिंशत्तमे वर्षे वर्षे यावत् ईप्सितं दानं दत्त्वा तत्र प्रतिदिनं दानमानं यथा एका हिरण्यस्य कोटी अष्टौ च लक्षाः वर्षदानमानं यथा त्रीणि कोटीशतानि अष्टा- शीतिकोटयः अशीतिश्च लक्षाः एतच नियतं दानम् अनियतं तु धनकनकसुवर्णरत्नमणिगजाथादि यद् येन वान्छितं तत् तस्मै दत्तं इदं दानम् आवश्यकाभिप्रायेण प्रातराशं प्रातभॊजनकालं यावत् ज्ञातायां तु “जावमागहओपायरासो त्ति" वचनात् मगधदेशसम्बन्धिनं प्रातराशं प्राभातिकं भोजनकालं यावत्प्रहरद्वयादिकमित्यर्थः, तथा ज्ञातायां पूर्व संवत्सरदानं पश्चालोकान्तिकदेवप्रतिवोधनम्, अन्यत्र तु पूर्व लोकान्तिकदेवप्रतिवोधः पश्चात्संवत्सरदानं, विस्तरचर्चा तु श्रीहारिभद्रतोऽवसेया, किं विशिष्टस्त्वं “सुरनरवइकयवहुविह जललवणो" सुरपतिभिरिन्द्रैनैरपतिभिश्च राजभिः कृतं बहुविधं बहुप्रकारं तीर्थजलैगगादिपानीयैः सपनं लानं यस्य सः, पुनः किं विशिष्टस्त्वं "सुरविलेवणविलित्तो" सुर- विलेपनेन दिव्यचन्दनादिना विलिप्तश्चर्चितगात्रः पुनः किं विशिष्टस्त्वं “रुइरालंकारधरो” रुचिरान् मनोहरान् अलंकारान् मुकुटकुण्डलहारादीन् धरतीति रुचिरालङ्कारधरः, पुनः किं विशिष्टस्त्वं “चउदेवनिकायसमणुगो" चतुर्विधानां भवनपतिव्यन्तरज्योतिष्कवैमानिकानां देवानां निकायैः समूहैः समनुगतः परिवृतः पुनः कीदृशस्त्वं ·कूमारग्रामस्य समीपे रात्री कायोत्सर्गे स्थितः तत्र एको गोपो दिवसे वाहान् वाहयित्वा सन्ध्यायाम् एतत्सीग्नि एते चरन्तीति कृत्वा गोदोहार्थं ग्रामे गतः प्रत्यागतश्च तान् अपश्यन् खामिनमाह भोः क्व ते गताः, खामी मोनित्वान्न वक्ति, ततो गोपो रात्रौ गवेपयन्नपि तान् अप्राप्नुवत् प्रातन्त्विा तत्रैवागतवान् दृष्ट्वा वक्ति, रे पाखण्डिन् ? मया ज्ञातं यत् एतान् वृपभान् गृहीत्वा अहं यास्यामीति प्रच्छन्न तया स्थापिताः ततो रुपाक्रान्तो दामनं गृहीत्वा यावद् भगवतस्ताडनार्थम् उद्यतस्तावत् तं गोपम् इन्द्रः स्तम्भयामास वभाषे च रे सिद्धार्थपुत्रम् अत्र प्रव्रजितं न जानासीति दूरीकृत इति ॥ २१ ॥ “तमणिच्छियत्ति' तत् इन्द्रवचनम् अनीप्सित्वा अमानित्वा यतस्तीर्थकराः परसाहाय्यं न गृह्णन्ति इति ते तव निश्चितमतेविहारं कुर्वतः कोल्लाक ग्रामे वलनाम्नो वाह्मणस्य आवश्यकादौ तु बहुलब्राह्मणस्य भवने गृहे दीक्षादिनात् द्वितीयदिवसे प्रथमं पारणकं पायसेन परमान्नेन मधुघृतसंयुक्तेन तव आसीत् तच पारणं भगवता सपात्रधर्मज्ञापनार्थं काशपात्रे एव कृतं, ततः परं यावजीवं पाणिपात्रो भगवान् वभूव इति गाथाद्वयार्थः अथ अनुकूलान् प्रतिकूलांश्च उपसर्गान् भगवतः कथयन्ति- सुरकयविलेवणाइ वि साहियं चउमासिमासि ते दुहयं । भमराइकयत्थणतरुणपत्थाणत्थी जणत्थणओ व्याख्या–ह स्वामिन् ? दीक्षा प्रस्तावे सुरैर्देवैः कृतं विलेपनाद्यपि ते तव साधिकं शेपकालसम्बन्धिनी चतुर्मासी दुःखदायकमासीत् यद् विलेपनादिकं सुखकारकमेव भवति तदपि दुःखदायकंजातं तत्र हेतुत्रयमाह “भमराइकयत्थण" ·इत्यादि विलेपनसौरभ्येन ये आकृष्टा आगता भ्रमरास्तैः कदर्थनं कृतं १ पुनाम्यतरुणैर्विलेपनस्य प्रार्थना कृता पुनस्तरुणस्त्रीजनेन अभ्यर्थना कृता यदुत त्वम् अस्माकं पतिर्भवेति ३ गाथार्थः अथ साधिकमाससहिताद् वर्षादूर्द्ध दक्षिणचावालस्य आसन्ना सुवर्णकूला नाम्नी नदी वर्तते तस्यास्तदे तरुकण्टके तदेव देवदूण्यवस्वार्द्ध विलिङ्गय पतितं भगवान् तदा सिंहावलोकनेन तद्वस्त्रम् अद्राक्षीत, तस्य अवलोकने हेतुत्रयमाह भगवतो ममता जाता इत्येके १ स्थण्डिले प्रासुकस्थाने पतितम् अस्थण्डिले वा इत्यन्ये २ सहसाकारेण इत्यन्ये ३ ततः कण्टके लग्नं वस्त्रं दृष्ट्वा भग- वता विचारितं मम सन्तानस्य कषायवाहुल्यात् कण्टकत्वं भविष्यति निर्ममतया च तद्वस्त्रं भगवान् न पुनः जग्राह, ततः परं भगवान् अचेलको वस्त्ररहितो वभूव कण्टकलग्नं च तद्वस्त्रं तेनैव सोमद्विजेन लजया पुनर्वाचितुमशक्नुवता भगवतो वर्षे यावत् पृष्ठौ भ्रमता गृहीतम् इति संप्रदायः ॥ अथ प्रथमचतुर्मास्याः प्रारभ्य प्रतिकूलोपसर्गान् प्रतिपादयन्तो भगवतश्चरितं कथयन्ति- पडिकूलसूलपाणिं चंडकयं चंडकोसियमहिं च।अगणिय णियतणुपीडं पडिबोहिअव्वं तुमं भयवं २४ व्याख्या यक्षप्रासादे खामी अर्धमासिकतपसा प्रथमं चतुर्मासी स्थितः, तत्र प्रतिकूलं शूलपाणियक्षं ब्रह्म- शान्तिनाम्ना प्रसिद्धं त्वं प्रतिबोधितवान् पुनः “चण्डकृतं क्रूरकर्माणं चण्डाकृतिं वा चण्डकौशिकं अहिं सर्प हे भगवन् ! त्वं प्रतिबोधितवान् , किं कृत्वा निजतनुपीडां खकीयदेहव्यथां अगणयित्वा इति गाथार्थः ॥ २४ ॥ अथ ·चण्डकोशिकसर्पदृष्टान्तो, यथा स रार्पो इग्विपो रोपेण लोभेण च वनं सर्वतसिप्रदक्षिणी कुर्वन् पशुपक्षिमनुष्याः दिकं यं पश्यति तं दुशा ज्वालयति, तत्र पूर्वं तापसा एव ज्वालिता अर्द्धदग्धाश्च केचिन् नष्टास्ततस्तेन स्वामी दृष्ट- सूर्योन्मुखशापि न दग्धः एवं द्विलिकरणेऽपि न दग्धखतो दशति अपकामति च कथं मा ममोपरि पतिष्यतीति एवं द्विस्त्रिदशनेऽपि न मृतस्ततो भगवन्मुखं विलोकयन् निर्विपो जातः, ततः खामिना प्रोक्तं रे चण्डकौशिक उपसमं कुरु ततो जातिस्मरणज्ञानात् भक्तं प्रत्याख्यातवान् ततो भगवन्तं प्रदक्षिणी कृत्य बिले मुखं क्षिप्त्वा अनशनेन तस्थौ, तंतो गोप्यो भगवन्तं दृष्ट्वा आर्द्रवलीवेष्टिताजा आयान्ति तं सर्प बिलस्थं दृष्ट्वा पापागैर्ल कुरैश्च संघट्यन्ति तथापि सर्पो न चलति, ततो गोपिकाभिः पूजा कृता ततोऽर्द्धमासिकेन अनशनेन मृत्वा सहस्रारे अष्टमदेवलोके समुत्पन्न इति ॥ अथ संगमनाना अभव्यदेवेन कृतान् उपसर्गान् कथयन्ति- एगरयणीइ बीसं छेहिं मासेहिं विविहउवसग्गे। तुह करिय हरियसुरसग्गसंगमो संगमो जाओ ॥२५॥ व्याख्या हे खामिन् संगमो देवस्तव उपसर्गान् कृत्वा "हरियसुरसग्गसंगमो जाओ" कोऽर्थः हतो निवारित इन्द्रेण सुराणां स्वर्गस्य च संगमः संवोधो यस्य सः कदा कति उपसर्गास्तेन कृता इत्याह “एगरयणीइ वीसं एकस्यां" रात्रौ विंशतिरुपसर्गाः कृतास्ते चामी धूली १ पिपीलिका २ वाल्मीकयः ३ घृतेल्लिका ४ वृश्चिक ५ नकुल ६ सर्प ७ भूपक ८ हस्ति ९ हस्तिनी १० पिशाच ११ व्याघ्र १२ सिद्धार्थ १३ त्रिशला १४ सूपकार १५ चाण्डाल १६ खरवात २ ·१७ कलंकलिकावात १८ कालचक्र १९ प्रभातविकुर्वणा रूपाः २० पुनस्तदनु पण्मासान् यावत् विविधान् नाना प्रकारान् अनेपणीयादीन् उपसर्गान् कृत्वा ॥ संगमकस्य वर्गनिष निष्कासनव्यतिकरस्तु अयं सझमक इन्द्र सामानिको महर्द्धिको देव इन्द्रेण खर्गानिष्कासितः सन् वधूभिः परिवारितो यानिकविमानमारुख मन्दरचूलिकायामागय तस्थौ तस्य शेपाः सुराः शक्रेण निपिद्धाः खर्गे एव तरथुः तस्य द्वे सागरोपमे आयुपी परं तस्मिन् समये एकं सागरोपमं अतिक्रान्तमेकं तु सागरोपमं शेपमभूत सझमकृतोपसर्गानन्तरम् आलम्भिकायां विद्युतकुमारो हरिकान्तो जिनस्य भत्त्या वन्दित्वा भणति हे भगवन् १ प्रियं पृच्छामि जिता उपसा इति स्तोकमवशेष तिष्ठति १ पुनः को- शाम्ब्यां चन्द्रसूयौं समागत्य सुखं प्रियं पृच्छतः म २ पुनर्वाणारयां शक्रःप्रियं पृच्छति स्म ३ पुनः श्रीराजगृहे ईशानेन्द्रः प्रियं पृच्छति स्म ४ पुनमिथिलायां धरणेन्द्रः प्रियं पृच्छति स्म ५ ॥ २५ ॥ अथ भगवतो गोपेन कृत- मुपसर्ग कथयन्ति कन्नेसु कडसिलागापवेसगे अभिनिवेसगे गोवे । खरगे य तदुद्धरगे तुह तुल्ला चेव मणवित्ती ॥ २६ ॥ व्याख्या हे स्वामिन् ? तव मनोवृत्तिर्मनसो ऽध्यवसायः गोपे च पुनः खरकाऽऽख्ये वैये च तुल्या एव समान एव जाता नच गोपे द्वेपो नापि च खरके रागः किं विशिष्टे गोपे 'कन्नेसु कडसिलागा पवेसगे' कर्णयोः कटशला- काप्रवेशके कांस्यशलाकाप्रक्षेपके पुनः किं विशिष्टे 'अभिनिवेसगे' कोपेन सहिते मिथ्यात्विनि अथ किं विशिष्टे ४ २-5 ·सरके 'तदुद्भरगे' तखाः शलाकागा उद्धारके अनागं संनन्धः एकदा भगवान् विहरन् मध्यगमापायां गतः तत्र सिद्धार्थो नाम एको वणिक वर्तते तस गद्दे भगवान् गतः, तम्य सिद्धार्थनणिजः सरको नाग वैयो मित्रं वर्तते तो द्वानपि सिद्धार्थगृहे तिष्ठतः सागी च भिक्षा प्रविष्टः सिद्धार्थो चन्दते सवीति च वैलतीर्थकरं द्वमा भणति अहो भगवान् सर्वलक्षणसंपूर्णः परं सशलो दृश्यते ततः सिद्धार्थः संशान्तः रान् भणति विलोकग कुत्र शल्यगति तेन दृष्टं कर्णयोः, ततः खागी उगाने गत्वा कायोत्सर्गे खितः ततः औषधानि गृहीत्वा सिद्धार्थवेयो गती भगव- रागीपे ततो भगवान् तैलद्रोण्यां स्थापितो गर्पिता ततो पशुभिर्मनुष्यैर्यनित गाकान्तश पवात्संडाशकेन गृहीत्या शल्योद्धारः कुतो, भगवता राटिमुक्ता मनुष्यांश उत्पाट्य उत्थितः गहाभैरवमुत्यानं जातं पशात संरोहणी औपभी दचा भगवतः रागाधिर्जातः, सिद्धार्थो वणिक सरकवैराश हायपि देवलोकं गती गोपालस्तु सप्तमनरकथिव्यां गतः, पुनरत्र गोशालकमिलनात् पाक कटपूतना जगन्तयापि उपरागः कृतस्तथाहि एकदा भगवान् शालीशीर्पयामे उगाने कायोत्सर्गे स्थितोऽभूत्, गासथ माघमाससदा निपृष्ठवासुदेवेन या अन्तःपुरी अपमानिता अभूत् , सा व्य- न्तरी जाता तया तापसीरूपं कृत्वा जलभृताभिर्जदाभिरन्ये असलोपसर्गाशके उपसर्गप्रान्ते रतुतिभा, तछेदनां सह- मानस भगवतः पठेन तपसा विशुद्धगानस्य लोकावधिज्ञानं समुत्पनं पुनरपि गोशालादिकता उपराग्र्गा अत्र वाच्या, उपसर्गमध्ये कटपूतनाकृतोपसर्गो जघन्यः १ कालचक्रोपसर्गो मध्यमः २ शल्योद्धारोपसर्ग उत्कृष्टः ३ ·तान्येव कानिचिद् द्रव्याणि संध्यायति. यदा तु अधो दिशमाश्रित्य कायोत्सर्गः क्रियते तदा अधो लोकव्यवस्थि- तान्येव कानिचित् द्रव्याणि संध्यायति, एपा प्रतिमा द्वाविंशति भक्तेन दश दिनैः संपूर्णा भवति ३ एताः प्रतिमा अच्छिन्नाः कृता अन्तराले पारणं न कृतं, प्रतिमात्रयं संपूर्ण जातं तदा पारणं भगवत आनन्दगृहे जातं, पुनः हे भगवन् ? त्वं त्रिदेवसिक्येकरात्रिकी रन्याः प्रतिमा द्वादश कृतवान् , तस्यां क्रियमाणायां एकैकस्यां प्रतिमायां दि- नत्रयं लगति तत्र सर्वत्र तृतीयदीने अटमस्य अन्ये अन्या रात्रिः कायोत्सर्गेण अतिकामति ॥२८॥ पंचदिणूणछम्मासियखाणं कोसंबिए तुमस कासी। दुन्निसए गुणतीसे अ कासी तं छठखमणाणं ॥२९ व्याख्या-हे भगवन् ? त्वं कोशाम्च्यां नगर्यां पञ्चदिनोनं पण्मासिकं तपोऽकापीः, तथा पुनरपि त्वं पष्ठक्ष- पणानां वे शते एकोनत्रिंशदधिके ऽकापीः इति गाथार्थः, पञ्चदिनोनपाण्मासिकतपः पारणे चन्दनवालया प्रतिला- भितो भगवान्, तत्सम्बन्धो यथा-एकदा भगवता पोपकृष्णप्रतिपदिने एवं विधो ऽभिग्रहो गृहीतो यथा- दव्वओ कुम्मासा सुप्पकोणेणं १ । खेत्तओ एल्लुगं विक्खंभइत्ता २ । कालओ नियतेसु भि- क्खायरेसु ३ । भावओ जहा रायधूया दासत्तणं पत्ता नियडबद्धा मुण्ढियसिरा रोवमाणी अट्ठमभत्तिया जडू दलस्सइ तओ पारेमि इति ४ । व्याख्या-एवम् अभिग्रहं गृहीत्वा भगवतः परीपहसहनार्थ गोचरचयाँ हिण्डतश्चत्वारो मासा जाता, गतः सर- ·कौशाम्ब्यां, तत्र शतानीको राजा मृगावती राज्ञी विजया नाम्नी तस्याः प्रतिहारी तथा वादीनामधर्मपाठकः सुगुप्तो मन्त्री नन्दा नाम्नी तस्य भार्या श्राविका मृगावत्याश्च सा वयस्याः, स्वामी नन्दागृहे गतः प्रासुकानदाने ऽपि भग- वान् न ललौ ततो दासीभिः प्रोक्तम् अयं प्रत्यहं आगत्य आगत्य याति परं न लाति, ततस्तस्या अधृतिर्जाता मा अभिग्रहो भावी, ततो नन्दया स्वपतिमंत्री उक्तः तव बुद्धिविज्ञानेन चेदभिग्रहो ज्ञायते तदा भगवतः पारणं का- येते, तस्मिन् प्रस्तावे सृगावत्याः प्रतिहारी विजया तत्र समागता ऽभूत्तया गत्वा मृगावत्याः प्रोक्तं मृगावत्या जात- विपादया राज्ञः शतानीकस्य प्रोक्तं शतानीकेन सत्यवादी धर्मपाठकः पृष्टो, भो यदि त्वम् अभिग्रहान् जानासि तर्हि वद कीशास्ते कति भेदाश्च ते भवन्ति-सो ऽपि धर्मशासं विचार्य उक्तवान् द्रव्यक्षेत्रकालभावादिका अनेके अ- भिग्रहाः सन्ति स्वामिना कीशोऽभिग्रहः कृतः को भगवतो ऽभिप्रायो मया न ज्ञायते, ततो येऽभिग्रहा उक्तारतेन विधिना नन्दया आहारो दत्तः परं खामी न लाति ततो बहुविषादं प्राप्तः, एतस्मिन् प्रस्तावे शतानीकेन राज्ञा वेडीमार्गेण एकया रात्र्या आगत्य चम्पानगरी भशा सेनाचरैलुंण्टिता यथेच्छम्' एवं सति केनचित् पदातिना धारिणी चन्दना पुत्री सहिता धृता आनीता च कौशाम्ब्यां, खभा- धारिणीं करिष्यामि इति वचनं श्रुत्वा धारिणी मार्गे एव प्राणान् सुमोच चन्दनायाः प्रोक्तं मा त्वं नियेथाः त्वां भगिनीं करिष्यामि ततो जीवन्ती स्थिता, ततः पदातिना विक्रीता धनावहश्रेछिना गृहे समानीता ततः तद् भार्या मूला चन्दनार्थम् आगता तस्मिन् समये चन्दना श्रेष्ठि M RES

·पादौ प्रक्षालयन्ती श्रेष्ठिनी चन्दना केशरचनातत्परां पश्यति रम, ततो मूलया मत्सरेण शिरो गुण्डयित्वा पादयोनि-
गडी वध्वा अपवरिकामध्ये प्रच्छन्ना चन्दना क्षिप्ता, ततः श्रेष्ठी आगतः पृच्छति व सा चन्दना मूलाभयेन को ऽपि
न वक्ति, एवं द्वितीयदिने ऽपि पृष्टो न को ऽपि पक्ति, एवं तृतीय दिने एका स्थविरा गृहदासी वर्तते तया चि-
चारितं रारा चन्दना जीवतु वराकी आई मृता तर्हि किं, ततः श्रेछिनो यथा खरूपं प्रोक्तं ततः-वेष्ठिना अपवरि-
काम् उदूघाय्य निष्कासिता ततो निगडितां गुण्डितां गुण्डितशिरसं क्षुत्तृपाक्रान्तां च दृष्ट्वा विपणेन प्रथमं क्षु-
निवारणार्थम् अन्यत् किंचिदशनादि अलब्ध्वा राद्धकुल्मापानेव सूर्पकोणे क्षिप्त्वा तस्याः ददौ, सापि चन्दना तृती-
गप्रहरे द्वारि समागत्याऽतिथिसंविभागं काकामा देहलीमाक्रम्या ऽश्रुपूर्णलोचना तिष्ठति, श्रेष्ठी तु लोहकारख आ-
नयनाय गतरतरिगन् प्रस्तावे श्रीमहावीरदेवः समागतचन्दनवालया च भगवत्कृताभिग्रहाऽवस्थगा प्रतिलाभितः
पथदिव्यानि देवैः प्रकटीकृतानि केशा नवीना आगताः श्यामप्रलम्बमानवेणीदण्डरूपेण, निगडानि खर्णनूपुराणि जा-
तानि इन्द्रेण आगत्य चन्दना शतानीकाय दत्ता कथितं च एपा भव्यरीत्या रक्षणीया भगवतः प्रथमा साध्वी भवि-
प्यति, भगवतो ऽपि तोककाल एव तिष्ठति शीघ्रमेव केवलज्ञानमुत्पत्स्यते इति ॥ २९ ॥ अथ भगवतो निर्णीत
पारणककालमानप्रज्ञापनापूर्व ज्ञानकल्याणकं कथयन्ति-
दिवसूणुट्ठसया पारणया पढमवयदिणं वेगं । इय तेरसपबखाहिय बारसवरिसावसाणे ते ॥ ३०॥

·जभियवहि रिजुवालीय तीरे वइसाहसियदसंमि पहरतिगे। छटेणुकडिअद्वियस्स केवलं आसि सालतले युग्मं व्याख्य-हे खामिन् ? तब पारणकदिनानि सर्वतपसां दिनद्वयेन ऊनानि अर्द्धचतुःशतानि जातानि (३४८) प्रथमं पारणं व एकम् इति एकेन दिवसेन ऊनानि सार्द्धतृतीयशतानि (२४९) पारणकानि अन्त्ये प- ठस्य च पारणं केवलिपर्यायेऽभूदिति, प्रथमं व्रतग्रहणदिनं च एकम् इति पूर्वोक्तसर्वमीलने वर्षाणि एकादश (११) मासाः पट् (६) दिनानि पदविंशतिः (२६) एतावन्त उपवासा भवन्ति पारणमासा एकादश (११) दिनानि एकोनविंशतिः (१९) इति त्रयोदशपरैरधिकानि द्वादश बर्षाणि जातानि तपोदिनानां पारणकदिनानां च मीलने जातानि द्वादशवर्षाणि त्रयोदशपक्षाः ॥ अन्न शिष्यव्यामोहटालनार्थ पुनर्विवेचनं लिख्यते पड् मासी १ तस्याः मासाः ६ । चउमासी (९) तासांमासाः (३६) निमासी २ तयोर्मासा (६) द्विमासी (६) तयोर्मासा (१२) एक- मासी (१२) तासां मासा (१२) वहूत्तरि अर्द्धमासी तासां मामा (३६) वे दौढ मासी तयोर्मासा (३) अंढाईमासी तयोर्मासा (५) एकभद्रप्रतिमा तस्यां दिन (२) एकमहाभद्रप्रतिमा तस्या दिन (४) एकसर्वतोभ- द्रप्रतिमा तस्यां दिन (१०) द्वादश (१२) त्रिदेवसिक्येकरात्रिकी प्रतिमारतासां मास (१) दिन (६) एक पञ्च दिनोन छम्मासी तस्या मासा (५) दिन (२५) (२२९) छठ तेषां मासा (१५) दिन (९), अथ तपसो मासाः (१३७) दिन (५५) दिनानां मासकरणे मासः (१) दिन (२५) सर्वतपोमासादिमीलने मासा (१३८) दिन ·(२५) पारणानां मासाः (११)-दिनानि (१९) तपसः पारणाना मासाना दिनानां च मीलने मासाः (१४९) दिनानि (४५) दिनानां मासकरणे-मास मध्यप्रक्षेपे सर्वमासाः (१५०) दिन (१५) मासानां वर्पकरणे जा- तानि वर्षाणि द्वादश (१२) मासाश्च (६) दिनानि (१५) एतावता (१२) वर्षाणि त्रयोदशपक्षाश्च स्तवनोक्ता जाताः, अत्र शिष्यः प्राह, ननु-द्वादश वर्षाणि त्रयोदशपक्षाश्च कथं मिलन्ति यतो भगवता दीक्षा मार्गशीर्पकृष्ण- दशमीदिने गृहीता, केवलज्ञानं तु वैशाखशुक्लदशमीदिने उत्पन्नम्, एवं च सति एकादशपक्षा एव वर्द्धन्ते न त्रयो- दश, एतावता एको मासो हीयते, अत्रोच्यते शृणु सावधानीभूय सार्द्धद्वादशवर्षैः सार्द्ध द्वे युगे भवतः, अथ च युगे युगे मासद्वयं वर्द्धते एवं साढ़े युगद्वये वर्षे पञ्चमासा बर्द्धन्ते, अथ च प्रतिवर्ष पइदिनानि हीयन्ते एवं सार्द्ध- द्वादशवर्षेः पञ्चसप्ततिदिना वर्द्धन्ते, एतावता सार्द्धमासद्वयं हीयते एको मासस्तु पक्षद्वयसम्बन्धी पूर्वोक्तो हीयते एवं सार्द्धमासद्वयं हीयते तत् पञ्चमासेभ्यः पायते, इत्थं त्रयोदशपक्षा भवन्ति परं सार्द्धमासः पञ्चमासमध्ये पद्धते तत्रायं परमार्थः, श्रीआचाराङ्गे उपधानश्रुताख्ये अष्टमे अध्ययने चतुर्थोद्देशके एवं भगवतस्तपः प्रोक्तमस्ति, तथाहि- छठेणं एगया भुंजे अहवा अट्टमेणं दसमेणं दुवालसमेणं एगया भुंजे इति । ततः सर्व मिलन्ति परं श्रीआवश्यकादौ छमस्थपर्यायतपः संकलनायां केनापि कारणेन आचाराडोक्ततपसो वि- वक्षा न कृता तत्परमार्थं ते एव जानन्ति, सर्वतपसि पानकाहारपरिभोगो भगवतो नाभूत्, तथा च आवश्यक सूत्रं- ·R les बारसवासे अहिए छई भत्तं जहणणयं आसि । सव्वं च तवो कम्मं अपाणगं आसि वीरस्त ॥ १ ॥ सर्वं च तपःकर्म अपानकम् आसीत् इति वृत्तिकृता प्रोक्तम् ॥ आवश्यकटिप्पनकारस्तु एवं प्राह क्षीरादिद्र- वाहारभोजनकाललभ्य तद् व्यतिरेकेण भगवता पानकपरिभोगो नासेवित, इति त्रयोदशपक्षाधिकद्वादशवर्षाणा- मवसाने अन्ते ते तव जृम्भिकनगर्या बहिः ऋजुवालिका नाम नद्यास्तीरे श्यामगृहपतिक्षेत्रे शालनामस्तरोतले वैशाखशुक्लदशम्यां प्रहरत्रिके व्यतीते षष्ठेन तपसा उत्कटिकासनस्थस्य केवलज्ञानमासीत् इति गाथाद्वयार्थः ॥ अथ चतुर्विधसबस्थापनां कथयन्ति- सुरकय ओसरणे ठाउमीस कप्पो त्ति काउंधम्मकह।धुवमच्छरियं जाणिय वरचरण अभावियं परिसं ३२ बहुतियसकोडिसहिओ निसि बारसजोयणेहिं पावापुरि। गंतुं महसेणवणे चउविहतित्थं पइट्टित्ता ॥३३॥ युग्मम् व्याख्या-हे खामिन् त्वं चतुर्विधं साधुसाध्वी श्रावकनाविकारूपं तीर्थ प्रवर्तयामासिथ, किं कृत्वा सुर- कृते समवसरणे आगमोक्तखरूपे, स्थित्वा सुहूर्तमानं देवकृतां पूजामनुभूय, पुनः किं कृत्वा कल्पः स्थितिरिति हेतोः धर्मकथां धर्मदेशनां कृत्वा, पुनः किं कृत्वा वरचरणेन अभावितां देशविरतिसर्वविरतिभ्यां अभावितां पपैदां सभां ध्रुवमाश्चर्यं ज्ञात्वा, नहि तीर्थकद्देशना निष्फला भवतीति, किं विशिष्टस्त्वं “वहुतियसकोडिसहिओ" बहुभिस्त्रिद- शानां देवानां कोटीभिः सहितः सन् , निशि रात्री द्वादशयोजनैः पापापुर्या गत्वा, महसेननाम्नि वने चतुर्विधतीर्थ s ·प्रवर्तयामासिथ इति उक्तिः पूर्वमुक्तास्ति ॥ ३३ ॥ अथ भगवतः चतुर्विधसङ्घसंख्यां प्रकटयन्ति- साहुसहस्सा चउदस छत्तीसं साहुणी सहस्साणि । सेगूणट्ठिसहस्सं लक्खं सट्टा दुगुणसट्ठी ॥ ३४ ॥ व्याख्या-खामिनः खहस्तदीक्षितानां साधूनां इन्द्रभूतिप्रमुखानां चतुर्दशसहस्राणि जातानि, १ तथा साध्वीना- मार्यचन्दनाप्रभृतीनां पत्रिंशत्सहस्राणि जातानि २ तथा श्राद्धाः शङ्खशतकप्रमुखाः एकोनपष्टिसहस्रसहितं लक्षं जाताः ३ तथा श्राविकाः सुलसारेवतीप्रभृतयो द्विगुणाः श्राद्धेभ्यो द्विगुणिताः ४ एतावता त्रीणि लक्षाणि अष्टाद- शसहस्राश्च ॥ ३४ ॥ अथ पूर्वमुक्तेष्वेव चतुर्दशसहस्रसाधुपु ये लब्धिवन्तः साधवस्तेषां सङ्खयां कथयन्ति- चउदसपुव्वी बाई मणपज्जविणो य तिचउपंचसया। सत्तसया केबलिणो विउठिवणो तत्तिया तुज्झ ॥३५॥ व्याख्या हे खामिन तव चतुर्दशपूर्विणां साधूनां त्रीणि शतानि जातानि, ते च जिना इव सत्यम् अर्थ व्या- ख्यानयन्ति पृच्छकानामग्रे ऽसंख्यातान् भवान् कथयन्ति, छद्मस्थो न जानाति एते छद्मस्थाः केवलिनो वा १ तथा वादिनां साधूनां चत्वारि शतानि, ते च कीदृशाः देवैर्मनुजैरसुरैर्वा सभायां वादे ऽजया भवन्ति २ पुनः मनःपर्य- वज्ञानिनां विपुलमतीनां पञ्चशतानि, ते च कीदृशाः सन्ति विपुलामतिर्येपां ते विपुलमतयः संपूर्ण मनुष्यक्षेत्रे संज्ञिनां मनोमानवसिर्वविशेपोपेतवस्तुग्राहिणः ऋजुमतयस्तु सामान्यतः सार्द्धद्वयङ्गुलन्यूने मनुष्यक्षेत्रे व्यवस्थितानां सं- ज्ञिनां मनोमात्रग्राहकाः परमिह तैर्नाधिकारः । ३ । तथा केवलिनां सप्तशतानि । ४ । तथा क्रियलब्धिधराणां ·रतिः २ अरतिः ३ शोको ४ भयं ५ जुगुप्सा ६ पुनः मिथ्यात्वं १२ अविरतिः १३ अज्ञानं १४ रागो १५ द्वेपो १६ निद्रा १७ मदन १८ इति ॥३७॥ हे 'नउतीरा गइ रायराणार चतुरिंशदिशः गतिशगैः सनानसत्रांनोधनं, क्रियते हे चतुर्गिशद- तिशय रानाश चतुसिंशदतिशयास्तु अगीरोगशोकरजोरहितो देशः१ गांरारुधिरे धवले२, आहारनिहारी अशी ३, खासा सुरभयः ४ एते चत्वारोऽतिशगाः भगवतो जन्गना राह जाताः, तथा भोजनगावक्षेत्रे नराणां देवानां तिरधान कोटाकोदीनां स्थितिः१, भगवतो वाणी सुर-गर-तिरमा निज-निजभाषया भनिनोमिनी भनति २ पूर्वोत्पना रोगा भगवहिहारेण उपशगन्ति ३ रागवरारणे वैरं न भवेत् ४ दुर्भिक्ष्य ५ उमर ६ दुर्गारि ७ ईति ८ अतिवृष्टि ९ अनभि- तुष्टगो न भवन्ति १० सूर्यादधिकं भामण्डलं वियोतते ११ गते एकादश अतिशयाः कर्मवातेन नकदीभूता जाताः १५ पुनः रापादपीठं गणिगयसिंहासनं १ छान इन्द्रध्वजः शुभ नामरतां धर्माचकं एतत् गश भग- वता राममाकारागतं सालति, अशोकक्षो द्वात्रिंशदनुः प्रमाणः सगजरारणे चतुर्मुखाजता ७ गणिसर्णरूपगमगं वा- वर्ग ८ पादयोरधन खर्णपजानि ९ कण्टका गार्गे गगोमुखा गान्ति १० केश-नख-रोगो न द्धिः ११ इ- न्द्रियाणां पश्चापि जाः १२ पउपि जातयो मनोज्ञा भवन्ति १३ गन्मोदकस पृष्टिः १४ गावर्णानां कुसुगानां राष्टिः १५ शकुनाः सर्वे ऽपि भगवतः प्रदक्षिणं ददति १६ नायुरनुलो वाति १७ वृक्षाः भगवन्तं पणगन्ति १८ दुन्दु- गयो गम्भीरखरेण गगने वापन्ति १९ एते अतिशया देवानां कृताः सर्वे गीलिताः ३४ चतुरिंशत् जाताः, पुनः ·देशोनानि त्रयोदशपक्ष्यैन्यूनानि एतावान् केवलिपर्याय इत्यर्थः सप्तभडीखरूपं श्रीआचाराशादिटीकातो ज्ञातव्यम् अत्र कथने शिष्यव्यामोहो भवेत् ततो नोक्तं हे 'सेणिअनिवसिद्धाइय देवीमायंगजक्खकयसेव, श्रेणिको राजा मगधाधिपः, सिद्धायिका देवी भगवतशासनाधिष्ठात्री, मातइयक्षः प्रसिद्धः तैः कृता सदा सेवा यस्य सः तत् संवोधनम् ॥ ४१ ॥ अथ दीपमालायाः सर्वपर्वोत्तमत्वमाह । एकदा हस्तिपालाभिधः कश्चिन्नरपतिर्महावीरस्य पर- मभक्तो ह्यासीत् स च प्रतिदिनं लेखकशालायां स्थितं चित्रनिर्मितं महावीरं पूजयति स्म, श्रीमहावीरश्चास्मै प्रत्य- क्षदर्शनं ददाति स्म । अथैकदा स भूपालः प्रसन्नमनाः प्रादुर्भूतं श्रीमहावीरं निःप्रदक्षिणीकृत्य बद्धांजलिरेवं पप्रच्छ परमेश्वर ! वीतराग ! मया अद्य रात्रौ गज, (१) कपि, (२) क्षीरद्रुम, (३) काक, (४) सिंह, (५) कमल, (६) बीज, (७) कुम्भानि (८) क्रमश अष्टवरतूनि खप्ने दृष्टानि अतो भगवन् तेषां फलं प्रकाशय किं भवि- ष्यति ? श्रीमहावीरस्तच्छ्रुत्वोवाच राजन् ! शृणु यत्त्वया खप्ने गजो दृष्टस्तत्फलमिदम् । यत्कलौ हस्तितुल्याः श्रा- वकाः मदोन्मत्ताः सन्तः दुःखागारे गृहे एव निवसिष्यन्ति न प्रव्रजिष्यन्ति न च दीक्षा ग्रहीष्यन्ति । एके गृहीतामपि दीक्षां कुसंसर्गतस्त्यक्ष्यन्ति केऽपि सुश्रावकाः विरला एव दीक्षां पालयिष्यन्ति । इति गजफलम् ॥१॥ कपिफलं शृणु, केचन कपितुल्यचञ्चलखभावा अल्पसत्त्वा आचार्यसम्मुखे चापल्यं करिष्यन्ति धर्मस्थानतपोधनांश्च हसिष्यन्ति एके च गृहस्थाः प्रव्रज्याविगुखाः भविष्यन्ति धर्माधर्मपरास्तु विरला एवेति प्लवजमदर्शनफलं जानीहि ·॥२॥ क्षीरद्रुमफलन्तु शृणु ये तु क्षीरद्रुमतुल्या जिनशासनभक्ताः श्रावकास्तेऽस्मिन्युगे बंबूलवृक्षैरिव कुलिङ्ग- धारिभिः प्रतिद्धा भविष्यन्ति तथा चैते कुलिङ्गतः सुविहितविहारक्षेत्रभूमिं ग्रहीष्यन्ति एतत् क्षीरद्रुमफलम् ॥३॥ काकस्य फलं यथा, राजन् ! केचन काकवत् चञ्चलखभावाः ग्राह्याग्राह्यवस्तुविचारशून्याः भविष्यन्ति ॥ धूर्तास्तु मूखैस्सह मिलित्वा विहरिष्यन्ति तथा च सुविहिततपोधनान् सुश्रावकान् साधून नितान्तं पीडयिष्यन्ति इति का- कफलम् ॥ ४ ॥ सिंहफलं शृणु, अत्र भरतक्षेत्रे सिंहप्रायमपि जैनमतं धर्मवर्जितं कुलिगिभिर्दुष्टैर्विनश्यति विनाशं च यास्यति । शुद्धलिगिनश्च समयप्रभावेण पराभविष्यन्ति इदं सिंहखप्नफलं ॥ ५ ॥ कमलफलं शृणु, यथा अति- सुगन्धियुक्तः पझैरपि सरोजलं गन्धयुक्तं न भवति । तथैव कुलीना धार्मिका अपि कलौ जिनधर्मानुसारिणो न भविष्यन्ति किन्तु नीचाधार्मिका भविष्यन्ति इति कमलफलम् ॥ ६ ॥ बीजफलं शृणु यथा शुद्धमपि बीजं ऊपरभूमौ क्षिप्तं उप्तं वा क्षेत्रवामिनः फलाय न भवति अपि तु खयमेव नश्यति तथैव अपात्रे उप- दिष्टं धर्म न फलाय स्यात् किन्तु स्वयमेव विनाशमाप्नुयात् इति वीजफलम् ॥ ७ ॥ कुम्भफलं शृणु, अस्मिन् कलि- काले क्षमादिगुणे चारित्रजलपूर्णा कुम्भा इव महर्पयः स्तोका भविष्यन्ति केचन तु गीतार्थाः सम्यग्व्यवहारेण अन्योन्यतारणपरा भविष्यन्ति यथा अहिलेन जनेन पहिलो जातस्तथैव । नृप एतच्छ्रुत्वा पुनरपृच्छत् भगवन् एतत् कथम् । महावीरः कथयति ।

·पृथ्वीपुरीनामनगा पूर्णनामा महीपतिरासीत् । तस्य सुवुद्धिनामा कश्चिदमात्यः एकदा तेनं मत्रिणा लाक- देवो नैमित्तिकः पृष्टः यत् भो नैमित्तिक ! किंचित् ज्ञानं प्रकाशय इति । तेनोक्तम् भो मंत्रिन् ! वोऽमावास्यान- न्तरं मेघो वर्षिष्यति यस्तु तजलं पास्यति स सर्व एव लोको पहिलो भविष्यति ततः कियत्यपि काले गते सुवृष्टिर्भ- विष्यति तदा सर्वे लोकाः पुनः खस्थाः भविष्यन्ति अतः सर्वरेव नगरनिवासिभिस्तद् वृष्टिजलं न पेयमिति श्रुत्वा मंत्री जातविस्मयो नृपसमीपमागस सर्वमाचख्यो । राजा च तदाकर्ण्य पटहताडनया वारिसंग्रहार्थ शो भाविनी वृष्टेर्जलं पानादिपु न ग्रहणार्थ समाज्ञापयत् । ततः सर्वे एव तस्यां निशायां जलसंग्रहं चक्रुः श्वस्तु महीयान् ज- लदो ववर्ष परं केऽपि राजाज्ञया तजलं न पपुः । किन्तु बहुपु दिनेषु व्यतीतेपु संगृहीतं जलं निश्शेपमभवत् , अतस्तामाज्ञां न विगणय्य मूढेनगरनिवासिभिर्वहुभिः राजपुरुपैश्च तदृष्टिजलमेव पीतं ततस्तेन पीतमात्रेणैव सर्वे उन्मत्ता बभूवुः । किन्तु राज्ञा मंत्रिणा च तजलं न पीतमतस्तावेव सर्वस्मिन्नगरे खस्थावास्ताम् । अथ च पीतजलास्साम- न्तादयो जातोन्मादाः कदाचित् हसन्तः कदाचिच रुदन्तः भूताविष्टा इव नृत्यं कुर्वन्त असमंजसमश्लीलादिकं घुवन्तो नग्नीभूय इतस्ततो विहरन्तः केवलं भूपति मत्रिणश्च विपरीतविचारिणं विलोक्य चिन्तितमनसस्तावेव राज- कार्यानह) विलोक्य परस्परं मन्त्रयांचाः । यतो नूनं राजा मन्त्री च द्वावेव ग्रहिलो उन्मादरोगग्रसितौ जाती यतः विरुद्धमाचरतः। अतोऽस्माभिर्नृपासने मत्रिपदे चान्यः कश्चिदारोपणीयः इति।मत्री तेषां मन्त्रणामाकर्ण्य खिन्नमनाः ·नृपाय सर्वमकथयत् । नृपस्तच्छ्रुत्वोवाच भो मनिन् ! इदानीं कथंचिदात्मरक्षा कार्या न चेदिमे आवा घातयि- ष्यन्ति । मत्रिणोक्तं राजन् ! एषु सर्वेष्वेकमतानुसारिपु न ह्यावयोः स्थितिः स्यादतः अहिलीभूय स्थातव्यमिदमेवात्म- रक्षणोपायः श्रेयान् । इदमेव च समयोचितं कर्म । राजा च तदाकर्ण्य स्वयमपि मन्त्रिसहितस्तेषां सदृशमेवोन्मत्तवत्स- माचरन् तेषु मिलितः । ततो गतवति कियत्यपि काले पुनः सुवृष्टिरभवत् तज्जलपानमात्रेण च सर्व एव स्वस्था अ- भवन् । अत एवोच्यते यत् विषमकाले समयानुसारत एवाचरणं वुद्धिमद्भिर्विधेयमिति ॥ ८ ॥ इति महावीरमुखादाकर्ण्य प्रतिबुद्धो राजा श्रीवीरस्य पादयोरुपर्यपतत् अथ च तत्कृपया जातवैराग्यः क्रमेण देवमाराध्य मोक्षमवाप। अथ निर्वाणकल्याणकनिरूपणार्थं भगवद्देशनान्तर्गतदुःषमादिस्वरूपं कथयन्ति ॥ अतः परं दुःपमायां कपायैर्लुप्तधर्मधीः ॥ भावी लोको ऽपमर्यादो ऽत्युदकक्षेत्रभूरिव ॥ १॥ यथा यथा यास्यति च कालो लोकस्तथा तथा ॥ कुतीर्थिमोहितमतिर्भाव्य ऽहिंसादिवर्जितः ॥ २॥ ग्रामाः श्मशानवत्प्रेतलोकवन्ना- गराणि च ॥ कुटुम्बिनश्चेटसमा यमदण्डसमा नृपाः ॥३॥ लुब्धा नृपतयो भृत्यान् ग्रहीष्यन्ति धनं निजान् ॥ तभृत्याश्च जनमिति मात्स्यो न्यायः प्रवर्त्यति ॥ ४ ॥ ये ऽन्यास्ते भाविनो मध्ये ये मध्यास्ते ऽन्तिमा क्रमात् देशाश्च दोलायिष्यन्ते नावो ऽसितपटा इव ॥ ५ ॥ चौर्याचौराः पीडयिष्यन्त्युवाँ भूपाः करेण तु ॥ श्रेण्यो भूतग्र- -SA ·हप्राया लञ्चा लुब्धा नियोगिनः ॥ ६॥ भावी विरोधी वजने जनः सार्थकतत्परः ॥ परार्थविमुखः सत्यलज्जादा- क्षिण्यवर्जितः ॥ ७ ॥ गुरून् नाराधयिष्यन्ति शिष्याः शिष्येपु ते ऽपि हि ॥ श्रुतज्ञानोपदेशं न प्रदास्यन्ति कथंचन ॥ ८॥ एवं गुरुकुलवासः क्रमादपगमिष्यति ॥ मन्दा धीर्भाविनी धर्मे वहुसत्त्वाकुला च भूः ॥९॥ न साक्षाद् भा- विनो देवा विमस्यन्ते सुताः पितॄन् ॥ सीभूताः सुपाः श्वश्वः कालरात्रिसमाः पुनः ॥ १०॥ विकारैः स्मिते- जल्पैर्विलासैरपरैरपि ॥ वेश्याम् अनुकरिष्यन्ति सक्तलजाः कुलाननाः ॥ ११ ॥ श्रावकश्राविकाहानिश्चतुर्धा धर्म- संक्षयः ॥ साधूनामथ साध्वीनां पर्वखप्यनिमन्त्रणम् ॥ १२ ॥ कूटतुला कूटमानं शाट्यं धर्मे ऽपि भावि च ॥ सन्तो दुःस्थीभविष्यन्ति खस्थाः स्थास्यन्ति दुर्जनाः ॥ १३ ॥ मणिमन्त्रौपधीतत्रविज्ञानाना धनायुपाम् ॥ फलपुष्प- रसानाञ्च रूपस्य वपुरुन्नतेः ॥ १४ ॥ धर्माणां शुभभावानां चान्येपां पञ्चमे हरे ॥ हानिर्भविष्यति ततो ऽप्यरे पछे ऽधिकं खलु ॥ १५ ॥ क्रमादेवं क्षीयमाणपुण्ये काले प्रसपेति ॥ धर्मे धीर्भाविनी यस्य सफलं तस्य जीवितम् ॥ १६ ॥ आचार्यो दुःप्रसहाख्यः फल्गुश्रीरिति साध्व्यपि ॥ श्रावको नागिलो नामा सत्यश्रीः श्राविका पुनः ॥१७॥ विमलवाहन इति राण्मत्री सुमुखाभिधः ॥ अपश्चिमा भाविनो ऽमी दुःपमायां हि भारते ॥ १८ ॥ रनिद्वयप्रमा- णाझा विंशत्यब्दायुपश्च ते ॥ तपोदुष्णसहादीनां चतुर्णा पष्ठमुत्तमम् ॥ १९ ॥ दशवकालिकशृद् यः स चतुर्दशपूर्व- विद् ॥ प्रबोधयिष्यति संघं तीर्थ दुष्प्रसहावधि ॥ २०॥ ततो ऽोग् वय॑ति धर्मो धर्मो नास्तीति यः पुनः ॥

·परं भविष्यन्ति तीर्थस्यास्य प्रवर्तकाः ॥ ३६ ॥ अथ भगवतो मोक्षकल्याणकं कथयन्ति- मज्झमपावाए हत्थिवालभूवालसुकसालाए । पज्झंकठिओ पासाओ वासदुसए गए सड्ढे ॥ ४२ ॥ कत्तियअमावसाए गोसे छटेण साइनक्खत्ते । एगुच्चियवावत्तरिवरिसाऊ तं सिवं पत्तो ॥४३॥ युग्मम् व्याख्या-हे खामिन् त्वं शिवं मोक्ष प्राप्तः कस्यां नगर्या मध्यमपापानग- कस्मिन् स्थाने 'हत्थि- वालभूवालसुकसालाए' हस्तिपालस्य राज्ञो या शुल्कशाला दानमण्डपिका तस्यां किं विशिष्टस्त्वं 'पजंकहिओ' पर्यङ्कासनस्थः, पर्यङ्कासनखरूपमिदं- स्याज्जयोरधो भागे पादोपरिकृते सति । पर्यको नाभिगोत्तानदक्षिणोत्तरपाणिकः ॥ १॥ इति कस्मिन् समये श्रीपार्थनाथात् साढ़े द्वे शते व गते सति (२५०) समतिक्रान्ते सति पुनः व कार्तिक- मासस्य अमावस्यां तत्रापि 'गोसे' प्रभाते पुनः पठेन तपसा खातिनक्षत्रे चन्द्रेण सह वर्तमाने, एक एव द्रव्यतो न केनापि द्वितीयसाधुना सह, ऋषभदेवादयो यथा दशसहस्रैः साधुभिः सहिता मोक्षं गताः तथा महावीरो न भावत एकत्वं रागद्वेपरहितः किंविशिष्टस्त्वं 'वावत्तरिवरिसाऊ' द्वासप्ततिवर्षाणि आयुर्यस्य सः (७२) तत्र त्रिंशद् वर्षाणि गृहस्थपर्यायः (३०) द्वादश वर्षाणि त्रयोदशपक्षाधिकानि छमस्थपर्यायः (४२) त्रिंशद्वाणि त्रयोदश-

·V
प:न्यूनानि केवलपर्यायः इति (७२) अथ यस्यां च रात्रौ भगवान् सिद्धस्तस्यामष्टादशभिर्गणभूपालैः-
'गए से भावुज्झोए दव्वुज्झोयं करिस्सामो' ।
इति विचिन्त्य रत्नदीपकैरुदद्योतश्चके-तदाद्येव लोके प्रतिवर्ष दीपोत्सवो ऽभवत् इति गाथार्थः ॥ ४३ ॥
इतश्च देवशर्माणं बोधयित्वा निवृत्तवान् ॥ शुश्राव गौतमः खामी निर्वाणं सुरवातया ॥१॥ गौतमखाम्यथो-
ताम्यंश्चिन्तयामास चेतसि ॥ एकस्याह्नः कृते भा किमहं प्रेषितोऽस्मि हा ॥ २॥ जगन्नाथम् इयत्कालं सेवि-
त्वाऽन्ते न दृष्टवान् अधन्यः सर्वर्था ऽस्म्येष धन्यास्ते तत्र ये स्थिताः ॥ ३॥ गौतम त्वं वज्रमयो वज्रादप्यधि-
कोऽसि वा श्रुत्वाऽपि खामिनिर्वाणं शतधा यन्न दीर्थसे ॥ ४ ॥ यद् वादितोऽपि भ्रान्तो ऽहं यद् राग रागव-
र्जिते ॥ ममत्वं निर्ममे चास्मिन् कृतवानीदृशे प्रभो ॥५॥ रागद्वेषप्रभृतयः किं चामी भवहेतवः ॥ हेतुना तेन च
त्यक्तास्तेनापि परमेष्ठिना ॥ ६ ॥ ईदृशे निर्ममे नाथे ममत्वेन ममाप्यलं ॥ ममत्वं सममत्वे ऽपि मुनीनां नहि
युज्यते ॥ ७॥ एवं शुक्लध्यानपरः क्षपकश्रेणिभाक् क्षणात् ॥ घातिकर्मक्षयात् प्राप केवलं गौतमो मुनिः ॥ ८ ॥
तत्र द्वादशवत्सरी क्षितितले भव्यान् प्रबोध्योचकैः ॥ खामी वाऽमलकेवलर्द्धिरमरैरभ्यर्चितो गौतमः ॥ गत्वा
राजगृहे पुरे क्षतभवोपमाहिकर्मा प्रभुर्भूत्वा मासमुपोषितः पदमगात् अक्षीणशमास्पदम् ॥९॥

·R
अथ श्रीजिनवल्लभसूरयः प्रार्थनापूर्व खकीयनाम गर्भ समाप्तिकाव्यं कथयन्ति-
एवं वीरजिणेसदीणेसर तुमं मोहंधविद्धंसणं ॥ भव्वंभोरुहबोहसोहजणयं दोसायरुच्छेयणं ।
थोउंजं कुसलाणुवंधिकुसलं पत्तोम्हि किंची तओ ॥ जाइज्झा जिणवल्लहो मह सया पायप्पणामो तुह४४
व्याख्या-एवम् अमुना पूर्वोक्तप्रकारेण हे वीरजिनेशदीनेश्वर? हे श्रीवर्द्धमान जिनसूर्य अहं त्वां स्तुत्वा यत्
किंचित् पुण्यानुवन्धिपुण्यं प्राप्तो ऽस्मि ततस्तस्मात् पुण्यानुबन्धिपुण्यात् तव पादप्रणामो मम सदा हे जिनवल्लभो
जयतां पक्षे जिनवल्लभेति स्तोत्रकर्तुर्नाम किंविशिष्टं त्वां 'मोहंधविद्धंसणं' मोह एव अधंयतीति अन्धः अन्ध-
कारों मोहान्धकस्य विध्वंसनं पुनः किंविशिष्टं त्वां 'भव्वंभोरुहवोहसोहजणयं' भव्या एव भव्यजीवा एव
अम्भोरूहानि कमलानि तेषां वोधेन प्रतिवोधेन विकासेन च या शोभा तस्या जनकं कारकं, पुनः किं वि-
शिष्टं त्वां 'दोसायरुच्छेयणं' दोषाणामाकरः समूहः पक्षे दोपाकरश्चन्द्रस्तस्य उच्छेदनं निरासकम् इति वृत्तार्थः इति
शार्दूलविक्रीडितम् नाम छन्दः ॥ ४४ ॥

·TEST
5-25-
इति श्रीमजिनवल्लभसूरिविरचितम्
दीपमालिकाव्याख्यानगर्भितवीरस्तोत्रम्
FFKAMA

·अहम् अह सिरिजिणपहसूरिविरइयं सिरिपाकयदीआलिकप्पं । पणमिय वीरं बुच्छं, तस्सेव य सिद्धिगमपवित्ताए। पावापुरीए कप्पं, दीवमहुप्पत्तिपडिवद्धं ॥ १ ॥ गउडेसु पाडलिपुरे, संपइराया तिखंडभरहवई। अजसुहत्थि गणहरं, पुच्छइ पणओ परमसद्धो॥२॥ दीवालियपव्वमिणं लोए, लोउत्तरे य गउरवियं । भयवं कह संभूयं, अह भणइ गुरू निव सुणेसु ॥३॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे पाणयकप्पट्ठिए पुप्फुत्तरविमाणे वीसं सागरोवमाई आउअं परिपालित्ता तओ चुओसमाणो तिनाणोवगओ, इमीसे ओसप्पिणीए तिसु अरएसु वइकतेसु अद्धनवमासाहिय पंचहत्तरीवासावसेसे चउत्थे अरए आसाढसुद्धछट्ठीए उत्तरफग्गुणीरिक्खे माहणकुंडग्गामे नयरे उसभदत्तस्स भारियाए देवाणंदाए कुच्छिसि सीहगयवसहाइ चउद्दस्समहासुमिणसंसूइओ, अवइन्नो ॥ तत्थ बासीइ दिणाणंतरं ·सकाइटेणं हरिणेगमेसिणा आसोयवहुलतरसीए तंमि चेव रिक्खे खत्तियकुंडग्गामे नयरे सिद्धत्थरन्नो देवीए ति- सलाए गभविणिमयं काउं, गर्भमि साहरिओ माऊए सिणेहं नाऊं सत्तममासे अम्मापियरेहिं जीवतेहिं नाहं समणो होहं ति गहियाभिग्गहो नवन्हं मासाणं अट्ठमाण राइंदियाणं अंते चित्तसियतेरसीए अद्धरत्ते तंमि चेव रिक्खे जाओ, अम्मापिऊहिं कयवद्धमाणनामो मेरुकंपसुरखुवणाइ इंद वायरणपणयणाइ पयडअवदाओ भुत्तभोगो अम्मापिऊहिं देवत्तगएहिं तीसं वासाइं अगारवासे वसित्ता संवच्छरियं दाणं दाउं चंदप्पहाए सिवियाए एगागी एगदेवदूसेण मग्गसिरकसिणदसमीए तंमि चेव रिक्खे छट्टेणं अवरण्हे नायसंडवणे निक्खंतो बीयदिणे बहुलवि- प्पेणं पायसेण पाराविओ, पंचदिवाइं पाउन्भुयाई ॥ तत्तो वारसवासाई तेरसपक्खे य नरसुरतिरियकयउवसग्गे स- हित्ता उग्गं च तवं चरित्ता जंभियगामे उज्जुवालियाए नईए तीरे गोदोहिआसणेणं छटेणं भत्तेणं तंमि चेव रिक्खे वइसाहसुद्धदसमीए पहरतिगे केवलनाणं पत्तो, इक्कारसीए य मझिमपावाए महसेणवणे तित्थं पयट्टियं, इंदभूइपमुहा गणहरा दिक्खिया सपरिवारा, वयदिणाओ य भयवओ वायालीसं वासा चउमासीओ जायाओ ॥ तंजहा–एगा अद्वियगामे, तिन्नि चंपापिट्ठचंपासु, दुवालस वेसालिय वाणियगामेसु, चउद्दसनालंदरायगिहेसु, छ महिलियाए, दो भदियाए, एगा आलंभियाए, एगा पणियभूमीए, एगा सावत्थीए, चरिमा पुण मझिमापावाए हत्थिपालस्स रण्णो अभुज्जमाणसुक्कसालाए आसि, तत्थ आउसेसं जाणंतो सामी सोलसपहराइं देसणं करेइ, तत्थ वंदिउमागओ पुन्न- ·पालो राया अट्टहं सदिवाणं सुमिणाणं फलं पुच्छेइ, भयवं वागरेइ ते य इमे पढमो ताव चलपासाएसु गया चिट्ठति, तेसु पडतेसु चि ते न णिति, केवि णिता वि तहा निग्गच्छंति, जहा तप्पडणाओ विणस्संति, विरला पुण तप्पडणे वि न विणरसंति, एयरस सुमिणरस फलमेयं, दूसमगिहवासा चलपासायथाणिया संपयाणं सिणेहाणं निवासाणं च अथिरत्ताओ हंभो दुस्समाए दुहजीवी, इचाइ वयणाओ गया धम्मत्थी सावया, इयरपरसमयगिह- त्थेहिंतो पहाणतणेण ते य गिहवासाए पडिए पडिहिंति, देसभंगाईहिं तहवि निग्गंतुं न इच्छिरसंति, वयगह- ण जे विणीहिंति तेवि अविहिनिग्गमणेणं तो तेवि विनिस्संति, गिहे संकिलेसमझे आगया भग्गपरिणामा भविस्संति, विरला य सुसाहुणो होऊण आगमाणुसारेण गिहिसंकिलेसं अवगणिऊण कुलीणत्तणेण निवहिस्संति त्ति, पढमसुमिणत्थो ॥१॥ वीओ पुण इमो, बहवो वानरा तेसिं मझे जूहाहिवइणो, ते अमिज्झेणं अप्पाणं विलिंपंति, अन्ने वि अ तो लोगो हसइ ते य भणंति, न एयं असुई गोसीसचंदणं खु एयं विरला पुण वानरा न लिंपति, तेय लित्तेहिं खिंसि- जति त्ति, एयरस फल पुण इमं, वानरत्थाणीया गच्छिल्लगा अप्पसत्तत्तेण चलपरिणामत्तेणं च जूहाहिवई गच्छा- हिवई आयरियाइणो असुइविलेवणं तु तेसिं आहाकम्माई सावजसेवणं, अन्नविलेपणं च अन्नेसिं वि तकारणं, लोग- १ गय १ कवि २ खिरदुम ३ काग ४ सीह ५ फगलाणि (यीयं ७ कुंभोय ८ ताए आणंसाहसु फलं जो नाह भीभोमि ।

·हसणंच तेसिं अणुचिय पवित्तीए, पवयणहीलणा ते भणिस्संति, न एयं गरिहियं किंतु धम्मंगमेव विरला तदणुरोहेण वि न सावज्जे पयद्विहिंति, तेय तेहिं खिसिजिहिंति, जम्हा एए अवगीया अकिंचिकरा इति वीय सुविणत्थो॥२॥ तईओ पुण इमो सच्छाय खीरतरूणं हिढे वहवा सीहपोयगा पसंतरुवा चिटुंति ? ते य लोयाह पससिज्जंति, अ- हिगमंति य वमूलाणं च हिढे सुणगत्ति, फलं तु एयस्स इमं खीरतरुत्थाणीयाणि साहूणं विहारपाउग्गाणि खित्ताणि सावया वा साहुणं भत्तिवहुमाणवंता धम्मोवग्गहदाणपरा सुसाहुरक्खणपरा य ते रुधिहिंति, बहुग्गसीहपोयगा- नीया वासिपासत्थोसन्नाइ संकिलिट्ठत्तणओ अन्नेसिं गसणाओ अ ते अप्पाणं जणरंजणत्थं पसंतं दरिसिहिंति, तहाविहकोउहल्लियलोगेहिं पि पसंसिजिहिंति, अहिगमिस्संति य, तवयणकरणाओ तत्थ य कयाइ केवि धम्म- सङ्घग्ग विहारुग्गपरिहारगा वा दुइजंति, ते य तेसिं तब्भावियाणं च सुणगा इव पडिहासिस्संति, अभिखणं सुद्ध- धम्मकम्मकहणेणं भंसंति त्ति, जे सुकुले सुदुइ जंति ते वचूलित्ति पडिहासिस्संति अवन्नाए दूसमवसेण धम्मगच्छा- सीहपोयगा इव भविस्संति ॥३॥ चउत्थओ पुण एव केवि कागा वावीए तहे तिसाए अभिभूया मायासरं द तत्थ गंतुं पयट्टा, केण वि निसिद्धा न एयं जलं ति, ते असद्दहंता तत्थ गया विणट्ठा य त्ति, फलं तु इमं वावीत्थाणीया सुसाहुसंतई अइगंभीरा सुभा- वियत्था उस्सग्गाववायकुसला अगहिलगहिलराया इ इना एणं कालोचिय धम्मनिरया अणिस्सिओ वस्सया तत्थ

·कागसमा अइवकजडा अणेगकलंकोवहया धम्मत्थी ते य अइधम्मसद्धाए अभिभूया मायासरप्पाया पुण पुवुत्तवि-
वरिया धम्मचारिणो अइव कट्ठाणुष्ठाणनिरया वि य अपरिणयत्ताओ अणुवायपयत्ताओ अ कम्मबंधहेउणो ते द8
मूढधम्मिया तत्थ गच्छिहिंति, केणवि गीयत्थेण ते भणिहिंति, जहा न एस धम्ममग्गो किं तु तदाभासोयं तहा
वि य ते असद्दहंता केइ जाहिति विणिस्सिहिंति च, संसारपडणेणं, जे पुण तेर्सि वयणेणं ठाहिंति, ते अमूढध-
म्मसावगा भविरसंति ति ॥४॥
पंचमो इमो अणेगसावयगणाउले विसमे वणमझे सीहो मुओ चिट्ठइ, न य तं कोवि सिगालाई विणासेइ का-
लेणं तत्थ य मयसीहकलेवरे कीडगा उप्पन्ना, तेहिं तं भक्खियं दटुं ते सियालाई वि उववंतित्ति, फलं तु सीहो
पवयणं परवाइमयदुद्धरिस्सत्ता, उ वणं पुण पविरलसुपरिक्खगधम्मियजणं भारहवासं, सावयगणा परतित्थियाई
पवयणपचणीया तेहिं एवं मन्नंति । एवं पवयणमम्हाणं पूयासकारदाणाइ बुच्छेयकरं तो जहा तहा फिट्टउत्ति,
विसमं अमग्गत्थ जणसंकुलं तं च पवयणं एवं अइसयववगमेणं निप्पभावं भविस्सइ, तहा वि पचणीयभएणं न
तं उवद्दविहिंति, किर इत्थ परुप्परं संमई अत्थि, सुट्टियत्तं चत्थि कालदोसेणं तत्थ कीडगप्पाया पवयण निद्धंध
समयं तरिआईयं उप्पजिहिंति, ते य परुप्परं निंदणभंडणाईहिं सासणलाघवं जणिहिति, तं दटुं ते पचणीया वि ए-
एसिं परुप्परं पि न मेलुत्ति, धुवं निरतिसेसमेयं पि त्ति ॥ निव्भयत्तेणं उवद्दविस्संति पवयणं ॥ ५॥

·हुमाणं अभत्तिमाईहि, तहा करिस्संति, जहा पुन्नपसव अक्खमाई होहिति ॥ ७ ॥ अट्ठमो अ एसो पासायसिहरे खीरोदगभरिया सुत्ताइ अलंकियगीवा कलसा चिटुंति, अन्नेय भूमीए बोडाओ गालसयकलिया कालेण ते सुहकलसा नियठाणाओ चलिया, बोडयघडाणं उवरिं पडिया ते वि भग्गत्ति, फलं तु कलसत्थाणीया सुसाहुणो पुचं उग्गविहारेणं विहरता पुजा होऊण कालाइदोसाओ नियसंजमठाणाओ चलिया, ओसन्नीभूया सीयलविहारिणो पायं भविस्संति, इयरे पुण पासत्थाई भूमिठिया चेव भूमिरयउग्गालप्पायं असंजम- ठाणसयकलिया, वोडघडप्पाया निसन्नपरिणामा चेव होहिंति, ते अ सुसाहुणो टलंता अन्नविहारखित्ता भावाओ वोडघडप्पायाणं पासत्थाईणं उवरि पीडं करिस्संति, ते य सखित्त अफमणेण पीडिया संता निद्धंध सत्तेण सुसयरं तेसिं संकिलेसए होहिंति, तो परुप्परं विवायं कुणंता वेविं संजमामो भंसिस्संति, एगे तवगारविया अन्ने सिढिला सधम्म किरियासु मच्छरवसेण दुन्नि वि होहिंति, अपुट्ठधम्माणो केई पुण अगहिलगहिलराय अक्खाणगविहीए कलाइदोसे वि अप्पाणं निघाहइस्संति, तं च अक्खाणयमेवं पन्नविन्ति पुवायरिया, पुचिं किर पुहवीपुरीए पुनो नाम राया तरस मंती सुबुद्धी नामो, अन्नया लोगदेवो नाम निमित्तीओ आगओ, सो सुवुद्धिमंतिणा आगमिस्सकालं पुट्ठो, तेण भ- णियं, मासाणंतरं इत्थ जलहरो परिसिरसइ, तरस जलं जो पाहिइ सो सनो वि गहिलो भविस्सइ, कित्तिए वि काले गए सुबुट्ठी भविस्सइ, तजल पाणेण पुणो जणा सुत्थी भविरसंति, तओ मंतिणा तं राइणो विनत्तं, रण्णा वि ·पडहघोसणेणं वारिसंगहत्थं, जणो आइट्ठो, जणेण वि तस्संगहो कओ, मासेण बुट्ठो मेहो तं च संगहियं नीरं कालेण निद्ववियं लोगेहिं नवोदगं चेव पाउमाढत्तं, तओ गहिलीभूया सवे लोया सामंताइया गायंति नचंति सिच्छाए वि चिटुंति, केवलं राया अमचो अ संगहियं जलं न निट्ठियंति य ते चेव पुत्वसंगहियं जलं निपीय सुत्था एव चि- टंति, तओ सामंताईहिं विसरिसचिढे राय अमचे निरक्खिऊण परप्परं मंतियं, जहा गहिल्लो राया मंती य एए अम्हाहिंतो वि तो वि विसरिसायारा तम्हा एए अवसारिऊण अवरं अप्पतुल्लायारं रायाणं मंतिणं च ठाविस्सामो, मंती पुण तेसिं मंतं नाऊण राइणो विन्नवेइ, रन्ना वुत्तं कहमेएहितो अप्पा रक्खियबो, विंदं हि नरिंदतुलं हवइ, मंतिणा भणियं, महाराय ? अगहिलेहिं पि अम्हहिं गहिली होऊण ठायचं, न अन्नहा मुक्खो तओ कित्तिमगहि- लीहोउं ते रायामचा तेसिं मझे वि य अप्पयं रक्खंता चिट्ठति, तओ ते सामंताई तुट्ठा अहो राया ? अभचो वि अम्हसरिसया जाया त्ति उवाएण तेहिं अप्पा रक्खिओ तओ कालंतरेण सुहबुट्ठी जाया नवोदगे पीए सवे लोगा पगइमावन्ना सुत्था संबुत्ता, एवं दूसमकाले गीयत्था कुलिंगीहिं सह सरिसी होऊण वटुंता अप्पणो समयं भाविणं पडिपालंता अप्पाणं निवाहइस्संति ॥ ८॥ एवं भाविदूसमविलसियसूयगाणं अट्ठण्हं सुमिणाणं फलं सामिमुहाओ सोऊण पुन्नपालनिवो पचइओ सिवं गओ ॥ एवं च दूसमासमयविलसियं लोइया वि कलिकालववएसेणं पन्नविति, जहा पुषिं किर दावरजुगउप्पन्नेण ·रत्ना जुहुटिलेणं रायवाडियागएण कत्थ वि पएसे वच्छियाए हिढे एगा गावी थणपाणं कुणंती दिट्ठा तं च अच्छेरयं राइणा दियवरा पुट्ठा किमेयं ति, तेहिं भणियं, देव ! आगामिणो कलिजुगस्स सूयगमेयं इमस्स अभुयस्स फलमेयं, कलिजुगे अम्मापियरो कन्नयं कस्स वि रिद्धिसंपन्नस्स दाउं दविणं उवजीविस्संति । १। तओ अग्गओ पत्थिएण पत्थिवेण सलिलवीसालियवालुयाए रज्जुओ वलंता केवि पुरिसा दिहा, खणमित्तेण ताओ रज्जुओ वाया- यवसंजोएण मुसमूरियाओ, तओ महीवइणा पुच्छिएहिं भणियं, तेहिं दिएहि, महाराय एयस्स फलं जं दविणं कि- च्छवित्तीए लोया वि ठविस्संति, तं कलिजुगंमि चोरग्गिरायदंडदायाएहिं विणस्सिहिइ, पुणरवि अग्गओ चलिएण धम्मपुत्तेणं दिटुं, आहावाओ पलुट्टियं जलं कूवे पडतं तत्थ वि वुत्तं माहणोहिं देव जं दवं पयाओ असि मसि कसि वाणिजाईहिं उवजिहिंति, तं सवं राउले गच्छहित्ति, अन्नजुगेसु किर रायाणो नियदवं दाऊणं लो सुट्ठियं अक- रिसु, पुणो पुरओ वचंतेणं निवइणा रायचंपयसमी तरू अ एगपएसे दिट्ठो, तत्थ समीपायवस्स वेइआ बंधमंडण- गंधमलाइपूया गीयनट्टमहिमा य जणेण कीरमाणी पलोइया, इयरस्स तरुस्स छत्तायारस्स वि, महमहियकुसुम- समिद्धरस वि वत्तं पि कोपि न पुच्छइत्ति, तस्स फलं वक्खाणियं दिएहिं, जहा गुणवंताणं महप्पाणं जणाणं न पूया भविस्सइ, न य रिद्धी पाएणं, निग्गुणाणं पाविट्ठाणं खलाणं पूआ सकारो, इडी च कलिजुगे भविस्सइ ॥ भुजो पुरो पट्ठिएण राइणा दिट्ठा एगा सिला सुहुमछिद्धवद्धवालग्ग आलंवणेणं आगासे ठिया, तत्थ वि पुच्छेहिं सिट्ठसुत्त- ·कंठेहिं, जहा महाभाग कलिकाले सिलातुलं पावं विपुलं भविस्सइ, वालग्गसरिसो धम्मो पयट्टीहि, परं तत्तियस्स वि धम्मस्स माहप्पेणं कंचि कालं नित्थरिस्सइ, लोओ तंमि वि तुट्टे सवं बुड्डिस्सइ, दूसमदूसमाए पुवसूरिहिं पि लोइ- यावक्खाए कलिजुगमाहप्पमित्थं साहियं, एवं महाभारए वासिठ्ठिणा दिटुं तहा। कूआवाहो जीवणतरूफलवहगा वि वच्छधावणया । लोहविवज्जियकलिमलंसप्पगरुडपूया य ॥१॥ हत्थंगुलिदुगघट्टणगयगद्दभसगडवालसिलधरणं । एमाईयाहरणा लोयंमि वि कालदोसेणं ॥२॥ जुयथक्खलेयरमेरा अणुसुद्ध धम्मपुढविठिई । वोलुगवहा रंभो एमाईआइसदेण ॥३॥ कलिअवसारे कलिनिज्जिएसु चउसु पि पंडवेसु तहा। भाइवहाइकहाए जामिगजोगंमि कलिणाओ ॥४॥ तत्तो जुहिट्ठिलेणं जियम्मि वि इयंमि । दाइएतं एमाई अटुत्तरसएण सिद्धा नियट्टिइति ॥ ५॥ एयासिं गाहाणं अत्थो ॥ कूवेण आवाहो उपजीविस्सइ, राया कूवत्थाणीओ सबेसि बंभक्खत्तिअवइससुदाणं भरणीयत्तणेण आवाहतुलार्ण कलिजुगदोसाओ अत्थग्गहणं करिस्सइ ॥१॥ तह तरूणं फलनिमित्तो वाहो- च्छेओ भविस्सइ । फलतुल्लो पुत्तो तरुतुल्लस्स पिउणो वहप्पायं उद्देगं धणपत्तगहणाओ ओप्पाइस्सइ ॥२॥ वच्छि- यातुल्लाए कण्णाए वि कयाइणा गोतुल्ला जणणी धावणतुलं उवजीवणं करिस्सइ ॥३॥ लोहमई कडाही तस्स विचचासो सुगंधितिल्लघयपागओचियाए कलिमलसापिसियाइणो पागो हविस्सइ, सजाइवग्गपरिहारेण अनाल- ·वद्धेसु परजणेसु अत्थुदाणं भविस्सइ त्ति भावो ॥ ४ ॥ सप्पसरिसेसु निद्दएसु धम्मवजेसु दाणाइसकारो, गरुडप्पा- येसु पुजेसु धम्मचारिसु य पूया न भविरसइ ॥ ५॥ हत्थस्स अंगुलिदुगेण घट्टणं ठवणं भविस्सइ ॥ हत्यतुल्लस्स पिउणो अंगुलिदुगतुल्लेहिं बहुपुत्तेहिं ॥ जुयगघरकरणाउ घट्टणं न मेलो भविस्सइ ॥ ६ ॥ गयवोढचं सगडं गद्दभ- वोढवं भविस्सइ, गयत्वाणीएसु उचकुलेसु मज्झायसगडवाहणो विएसु कलहो न मेरायो भविस्सइ, इयरेसु नीय- कुलेसु गद्दभत्थाणीएसु मेरानीई भविरसइ ॥७॥ वालबद्धा सिला भविरसर, अणुम्मि सुहुमयरे वालप्पाएसु य धम्मे सत्थाणुसारिणी सिलातुलाए पुढवीए तन्निवासिलोअरस ठिई निवर्ण भविस्सइ ॥ ८॥ जहा वालुआए चको तया गहिंओ न तीरइ, एवं आरंभाओ वि वाणिजा किसिसेवाइआउ विसिडें एयासुणुरुवं फलं न पाविस्सइ ॥९॥ सेसगाहा दुगत्थो कहाणयगम्मो तं चेमं किल पंच पंडवा दुजोहण दुस्सासणाइ भाउसए गए गंगेय दोणायरिएसु अ संगाममीसेनिहनिएसु चिरं रजं परिवालिय कलिजुगपवेसकाले महापहं पट्ठिया, कत्थवि वणुदेसे पत्ता, तओ रत्तीए जुहिट्टिलेण भीमाइणो पडिपहरं पाहरिज णिरूविशा, तओ ते सुत्तेसु धम्मपुत्ताईसु पुरिसरूवं काउं कली भीमं उवडिओ अहिक्खित्तो य तेण भीमो, रे भाउअ गुरुपिआमहाइणो संपइ धम्मत्थं पहितुं तुम तो केरिसो तुह धम्मो, तो भीमो कुरो तेण सह जुद्धिउं आरद्धो जहा जहा भीमो जुद्धइ तहा तहा कली बद्धइ तओ निजिओ कलिणा भीमो, एवं वीये जामे अजुणो तईयचउत्थजामेसु नकुलसहदेवा तेण अहिक्खिता रुद्धा निजिया य तो ·सावसेसाए निसाए उठ्ठिएसु जुहिहिलेसु जुद्धिउं दुको कली, तओ खत्तीए चेव निजिओ कली सोसंको अनिउस- रावमझे ठविओ पभाए य भीमाईणं दंसिओ एस सो जेणं तुम्हे निजिया ॥ एवमाईणं दिलुताणं अद्रुत्तरसएण भारहे वासे इसिणा कलिटिई दंसियंति अलं पसंगेण ॥ तओ गोयमसामी जाणणत्थं पुच्छेइ, भयवं तुम्हनिवाणाणंतरं किं किं भविस्सइ ? पहुणा भणियं, गोयम, मम निबाणाओ तिहिं वासेहिं अद्धनवमेहि य मासेहिं पंचमअरओ दूसमो लग्गिसइ, मह मुक्खगमणाओ वासाणं चउट्ठीए अपच्छिमकेवलिजंबूसामी सिद्धिं गमिही, तेण समं मण- पजवनाणं १ परमोही २ पुलायलद्धी ३ आहारगसरीरं ४ खवगसेढी ५ उवसमसेढी ६ जिणकप्पो ७ परिहारवि- सुद्धी ८ सुहुमसंपरा य ९ अहक्खाय चरित्ताणि १० केवलणाणं ११ सिद्धिगमणं चत्ति १२ दुवालसठाणाई भारहे वासे वुच्छिजिर्हिति ॥ अजसुहुमप्पमुहा होहिंति, जुगप्पहाणा आयरिया दुप्पसहो जाव सूरी चउरहिया दुन्नि य स- हस्सा ॥ १ ॥ सत्तरिसमहिए वाससए गए थूलभदंमि सग्गठिए चरमाणि चत्तारि पुवाणि समचउरं संठाणं वज- रिसहनारायं संघयणं महापाणझाणं च वुच्छिजिहइ ॥ पंच वाससएहिं अज्जवइरे दसमपुर्व संघयणं चउकं च अव- गच्छिही, । मह मुक्खगमणाओ पालियनंदचंदगुत्ताइ राईसु चोलिणेसु चउसयसत्तरेहिं वासेहिं विकमाइचो राया होही ॥ तत्थ सट्ठी वरिसाणं पालगस्स रजं, पणपन्नंसयनंदाणं अद्रुत्तरं सयं मोरियवंसाणं, तीसं पूसमित्तस्स, सट्ठी वलमित्तभाणुमित्ताणं, चालीसं नरवाहणस्स, तेरस गद्दभिल्लस्स, चत्तारि सगस्स, तओ विकमाइचो सो साहियसुव- ·नपुरिसो पुहविं अरिणं काउं नियसंवच्छरं पवत्तेही, तह गद्दभिलरजरसच्छेयगो कालगायरिओ होहीत्ति ॥ तेवन्नच- उसएहिं गुणसयकलिओ सुग्गवउत्तो ॥१॥ दूसमाए वठ्ठमाणीए नयराणि गामतुल्लाणि, गामा मसाणरूवा, जम- दंडसमा रायाणो, दासप्पाया कुटुंविणो, लंचगहणे परा निओगिणो सामिदोहिणो भिचा, कालरत्तिसमाओ सासूओ, सप्पिणी तुलाओ बहुओ, निलजया कडक्खपिक्खिया कुलवहूओ ईहिं सिक्खियवसाचरिआओ, सच्छंदचारिणो पुत्ता य, सीसा य, अकालवासिणो कालअवासिणो अ मेहा, सुहिया रिद्धिसम्माणभायणं दुजणा, दुहिया अवमा- णपत्तं अप्पट्टिया य सजणा, परचकडमरदुभिखदुक्खिया देसा, खुद्दसत्तबहुला मेहणी, असझायपरा अत्थलुद्धा य विप्पा, गुरुकुलवासचाइणो मंदधम्मा य कसायकलुसियमणा समणा, अप्पवला सम्महिट्ठिणो, सुरनरा ते चेव पउरवला मिच्छद्दिछिणो होहिंति ॥ देवा न दाहिति दरिसणं, न तहा फुरंति पहा वा विजा मंता य ओसहीणं, गोरसकप्पूरसकराइदवाणं च रसवण्णगंधहाणी, नराणं वलमेहा आऊयाणि हाइरसंति, मासकप्प पाउगाणि खित्ताणि न भविस्संति, पडिमारूवो सावयधम्मो वुच्छिजिहइ, आयरिया वि सीसाणं सम्मं सुअं न दाहिति, कल- हकरा डमरकरा असमाहिकरा अनिवइकरा य होहिंति, इत्थ समणा दससु वि खित्तेसु सयराहं १ ववहार- मंतताइएसु निचुज्जयाणय मुणीणं गलिहिंति, आगमत्था अणत्थ लुद्धाणपइदियहं । १ । उवकरणवत्थपत्ताइयाण वसहीण सड्ढयाणं च जुद्धेयंतकएणं जह नरवइणो कुडंवीणं, किं बहुणा बहवो मुंडा अप्पे समणा होहिंति, पुवायरि- ·यपरंपरागयं सामायारिं मुत्तूण नियगमई विगप्पियं, सामायारि संमं ठाविता तहा वियं मुद्धजणमोहंमि पाडिता उस्सुत्तभासिणो अप्पत्थुई परनिंदापरायणा य केइ होहिंति, बलवंता निच्छत्तिया वा अप्पवला हिंदुनिया भविस्संति, जाव एगूणवीसाएसु सएसुं चउद्दसाहिएसु बरिसेसु वइकंतेसु चउदससयवयाले विकमकाले पाटलिपुत्ते नयरे चित्त- सुद्धट्ठमीए अद्धरत्ते विढिकरणे मयरलग्गे वहमाणेसु मगहसेणाभिहाणस्स गिहे जसदेवीए उयरे चंडालकुले कक्कि- रायस्स जम्मो भविस्सइ, एगे एव माहंसु । वीराओ इगुणवीसं सएहिं वरिसाण अट्ठावीसाए । पंचमासेहिं होही चंडालकुलंमि ककिनिवो ॥१॥ तस्स तिन्नि नामाणि भविस्संति, तंजहा-रुद्दो चउमुहो ककी अ, तस्स जम्मे महुराए राममहुमहणस्स भवणं कत्थवि गूढं चिट्ठमाणं पडिस्सइ, दुभिक्खडमररोगेहिं च जणो पीडिस्सइ, अट्ठारसमे परिसे कत्तियसुकपक्खे ककिणो रज्जाभिसेओ भविस्सइ, जणमुहाओ नाओ नंदरायस्स सुवणं थूभं पंचगाउ सो गिन्हिस्सइ, चम्मयं नाणं पवट्टिस्सइ, दुढे पालिस्सइ सिट्टे य निग्गहिस्सइ, पुहार्वि साहित्ता छत्तीसमे वरिसे तिक्खंडभरहाहिवई भविस्सइ, सवओ क्खणित्ता क्खणित्ता निहाणानि गिन्हिस्सइ, तस्स य भंडारे नवनवइ सुवण्ण, कोडाकोडीओ चउदससहस्सा गयाणं सत्तासीई लक्खा अस्साणं, पंचकोडीओ पाइकाणं, हिंदुतुरककाफराणं तस्सेवए गच्छत्तं रज दविणत्थं राय- मग्गं खाणितस्स पाहाणमई लवणदेवी नाम गावी पयडी होऊण गोयरचरियागए साहुणो सिंगेहिं घट्टिस्सइ, तेहिं ·पानिगायरिगम्ग कहिए, इस पुरे जलोपयग्गो पनि होहिंति, ने पारपंनि, नमो हेरि गागुणो णत्व निह- रिरसंति, केवि नगी पविधारणा ठाहिंति तगहणला पराठी नविनंति गनापाणीप गाल निहाणाणि पाउभविरसंति, तो गंगाए पुरं मगरगंपि पलानिजिदी रागामियो य उत्तरदिगि टिगं माहललं भारहिय यु- हिस्सनि, रागा तत्लेप नां नगरं निगेसिम्गर, रागे पि पागंडा तेण मिनिहिनि, मारणं गगागाभो भिस्या- ललं मग्गंतो काउरगग्गाहा गागण देवगाए निनारिगिही पंगागं रिगाणि गुभिाग दम्गेण कणाण होणो लगिहिए ॥ एवं निरांटगं रज उपगुंजित्ता लागीदने गरिने पुणो गापामंडे पंडिता गां लोग निदणं काउं गिरया ण्टुंगं गानुस्तिो गग्गेहिद, ते अदिने कारागारे गरिसर, नभो पानिगागरिगणमुनो मंघो गागण की मणे काउ काउरगग्गे होही, तिप. विनोडियो जा न पणपिहिर, ननो भागण कंपेण नाउं गाठणरतो ग आगमिस्मर, जया तररा वि वगणं न पडिगजिहिर तया राशेण गोडाए जातलो गरि नरण गमिरगद, ॥ तो नरम पुत्तं धम्मदत्तं नामं रणे टविगइ, रांधम्म गुलयं आइसिमण गहाणं गणो गमिही, दतो ग रागा वापत्तरि परिगाउ पडिदिणं जिण नेदयं मंडिग महिं काही, लोग 7 गुलिन काहीति, दत्तक पुत्तो जिमगच तरुण नि ग गेहपोगो कपिअणंतरं महानिसीई न गहिरमद, दोनागगररगहिरणो गागरासी गहरम पीडाण निगताए य देना नि दंगणं दाहिंति, विजामंता ग अपेण ती जागाणा पहा गिरगंनि, मोहिणाणं जाइसरणार भावाय किंनि पयहि- ·संति ॥ तदणंतरं एगूणवीसवाससहस्साइं जाव जिणधम्मो बहिस्सइ, दूसमपजते वारसवरिसिओ पवइ य दुहत्थु- स्सियतणूदसवेयालि आगमधरो अद्भूठसिलोगप्पमाणगणधरमंतजावी छह उक्किट्ठतवो दुप्पसहो नाम आयरिओ चरमजुगप्पहाणो अट्ठवासाई सामान्नं पालित्ता वीसवरिसाउ अट्ठमभत्तेणं कयाणसणो सोहम्मे कप्पे पलिओवमाऊ सुरो एगावयारी उपजिहिइ, दुप्पसहो सूरी फग्गुसिरी अजा नाइलो सावओ सचसिरी साविया, एस अपच्छिमो संघो पुवन्हे भारहे वासे अत्थमिहि ॥ मज्झन्हे विमलवाहणो राया सुमुहो मंती ॥ अवरण्हे अग्गी एवं च धम्म- रायनीइपभईणं वुच्छेओ होहिइ ॥ एवं पंचमो अरओ दूसम नामा संपुन्नो, ? तओ दूसमदूसमाए छठे अरए पयट्टे पलयवाया वाइस्संति, परिसिस्संति विसजलहरा मेहा तविस्सइ वारसाइचसमो सूरो अइसीयं मुंचिस्सइ चंदो, गंगा- सिंधुभयतडेसुं वेयहमूले वायत्तरीए विलेसु छखंड भरहवासिणो नरतिरिया बसिस्संति, पुवावरतडेसुं गंगाए नव नव विलाई, एवं वेयड्डपरओ वि ॥ एवं छत्तीसं एमेव सिंधूए वि छत्तीसं एवमेव वायत्तरि विलाई रहपहमित्त पवाहाणं गंगासिंधूणं जले ओपण्णे मच्छाइजीवे ते विलवासिणो रत्तिं कढिस्संति, दिवा ताव भएण निग्गंतुम- क्खमा सूरकिरणपके ते रयणीए पक्खाहिति ओसहिरुक्खगामनगर जलासय पचयाईणं वेयड-उसभकूडवजं नि- वेसट्ठाणं पि न दीसिहिइ, छवासइत्थीओ गभं धारिस्संति, सोलस-वासाऊ नारीओ वीसवासाउ नरा पुत्तपपुत्ते दिच्छंति, हत्थ समूसिआ काला कुरुवा उग्गकसाया नग्गापायं नरयगामी विलवासिणो एगवीसं सहस्साई भवि- ·5 संति ॥ एवं छठे अरए ओसप्पिणीए सम्मत्ते उस्सप्पिणीए वि पढमारए य एसा चेव वत्तघया, तंमि पीलीणे वीयारस्स पारंभे सत्ताहं सत्ताहं पंच मेहा भारहे वासे वासिस्संति कमेण । तंजहा–पढमो पुक्खरावत्तो तावं निघाविहिइ, वीओ खीरोदो धन्नकारी, तइओ घओदओ नेहकारओ, चउत्थो अमओ दओ ओसहिकरो, पंचमो रसोदओ भूमीए रससंजणणो, ते य विलवासिणो पडिसमयं वढमाणसरीराऊ पुहविसुहं दट्टण बिलेहिंतो नि- स्सरिस्संति ॥ धन्नं फलाई भुजंता मंसाहारं निवारइस्संति ॥ तो मज्झदेसे सत्तकुलगरा भविस्संति ॥ तत्थ प- ढमो विमलवाहणो, वीओ सुदामो, तइओ संगओ, चउत्थो सुपासो, पंचमो दत्तो, छट्ठो सुमुहो, सत्तमो संमुची, जाइसरणेणं विमलवाहणो नगराइनिवेसणं काही अग्गिमि उप्पन्ने अन्नपागं सिप्पाइकलाओ लोगववहारं य सवं पवइ तओ इगुण नवइपक्ख समभइए उस्सप्पिणीए अरयदुगे वइफते पुंडरवद्धणदेसे सयबारे पुरे सुमइनरव- इणो भदाए देवीए चउद्दसमहासुविणसूइओ सेणियरायजीवो रयणप्पभाए लोलुचय पत्थडाओ चुलसीइं वास- सहस्साई आउअं पालित्ता उबद्दो समाणो कुञ्छिसि पुत्तत्ताए, उववजिहिइ ॥ वन्नपमाण लंछण आउणिगब्भाव- हारवजं पंचकल्लाणयाणं मासतिहिनक्खत्ताणि य जहा मम तहेव भविस्संति ॥ नवरं नामेणं पउमनाहो देव- सेणो १ विमलवाहणो य तो वीयतित्थयरो सुपासजीवो सूरदेवो २ तइओ उदाइजीवो सुपासो, ३ चउत्थो पोद्दलजीवो सयंपहो ४ पंचमो दहाउजीवो सबाणुभूई ५ छट्ठो कत्तिअजीवो देवसुओ ६ सत्तमो संखजीवो उदय,॥

·संकरिसणो य ९॥ इगसट्ठी सिलागा पुरिसा ओसप्पिणीए तइए अरए भविस्संति ॥ अपच्छिमजिणचकवट्टिणो दुन्नि चउत्थे अरए होहिंति । तओ दसमत्तंगाइकप्परुक्खा उप्पिजिहिति ॥ अट्ठारसकोडाकोडीओ सागरोवमाणं निरंतरं जुगलधम्मो भविस्सइ ॥ उस्सप्पिणी अवसप्पिणी कालचक्काणि अणंतसो तीअद्वाओ अणंतगुणाणं भारहे वासे होहिंति ॥ एवमाइं अन्नं च भविस्सकालसरूवं वागरित्ता कम्म वि गामे देवसम्मविप्पस्स वोहणत्थं गो- यमसामिपट्ठविओ ॥ जहा एयस्स पेमबंधो छिजइ ॥ तओ तीसं वासाई अगारवासे वसित्ता पक्खाहिय सहवारसवासे छउमत्थो, तीसं वासाइं तेरसपक्खूणाई केवली विहरित्ता, कत्तिय अमावसाए राईए चरमजामद्धे चंदे दुचि संवच्छरे पीइवद्धणे मासे नंदिवद्धणे पक्खे देवाणंदाए रयणीए उवसमे दिणे नागे करणे सवठ्ठसिद्धे मुहुत्ते साइनक्खत्ते कयपजंकासणे सामी सकेण विन्नत्तो जहा भयवं दोवाससहस्सम- हियट्टिई भासरासी नाम तीसइमो गहो अइखूद्दप्पो तुम्ह जम्मनक्खत्ते संकेतो, संपर्य तं मुहुत्तगं पक्खह, जहा तस्स मुहं विलोविरं भवइ, अन्नहा तुम्ह चिय तित्थस्स पीडा चिरं होहिंति ॥ भगवया भणियं, भो देवाणु- प्पिया! अम्हे पुहवि च्छत्तं मेरुदंडं काउं एगहेलाए सयंभुरमणसागरं य तरिउं लोअं च अलोए ठविउं समत्था णउण आउं कम्मं वड्डेउं वा हासउं वा समत्था, तो अवस्संभाविभावाणं नत्थि वइकमो, तओ दोवाससहस्से जाव अवस्संभाविणी तित्थस्स पीडत्ति, सामी पंचावन्नं ५५ अज्झयणाई पावफलविवागाई ५५ पंचावन्नं पुन्नफलविवा- ·गाई विभावइत्ता, छत्तीसं अपुट्ठवागरणाई वागरित्ता पहाणं नाम अज्झयणं विभाविमाणो सेलेसिमुवगम्म कयजोग- निरोहो सिद्धाणंतपंचगो एगागी सिद्धिं संपत्तो ॥ अणतनाणं १ अणंत दंसणं २ अणंतसम्मत्तं ३ अणंत आणंदं ४ अणंत विरियाणि ५ त्ति पंचाणंतगाणि तया य अणुद्धरी कुंथूणं उप्पत्तिं दढे अजप्पभिई संयमो दुराराहओ भ- विस्सइत्ति, बहवे समणासमणीओ भत्तं पचक्खिसु अन्नं च, कासी कोसलगा नवमलई नवलच्छई अट्ठारसगण- रायाणो अमावसाए पोसहोववासं पारित्ता गए भावुज्जोए दव्वुज्जो करिस्सामोत्ति, परिभाविय रयणमयदीवहिं उज्जोअमकासि, कालकमेण अग्गिदीवेहि सो जाओ ॥ एवं दीवालिया जाया, देवहिं देवीहिं य आगच्छंत गच्छं- तेहिं सा रयणी उजोयमई कोलाहलमई जाया ॥ भगवओ सरीरं देवहिं सकारिय भासरासिपीडा पडिघायणत्थं देवमाणुस्सगावाईणं नीराजना जणेण कया ॥ तेण किर मेराइयाण पवित्ती जाया ॥ गोयमसामी पुण तं दिशं पडि- बोहित्ता । जाव भगवं वंदणत्थं पच्छ गच्छइ, ताव देवाणं संलावे सुणइ, जहा भयवं कालगओ त्ति, सुट्ठयरं अधिइ- गओ, अहो ! ममंपि भत्ते वि सामिणो निन्नेहया, जं महं अंतसमए वि ससमीवे न ठावीओ कहं वा वीयरागाणं सिणेहुत्ति ॥ नायसुअंमि बुच्छिन्नपेमबंधणो तक्खणं चेव केवली जाओ, सकेणं कत्तियसुद्धपडिवयागोसे केवलि महिमा कया ॥ भयवं सहस्सदलकणयपंकए निवेसिओ पुप्फपयरं काउं, अट्ठमंगलाई पुरओ, आलिहिआई देसणा य सुआ, अओ चेव पाडिवयाए महुस्सवो अज वि जयंमि पवित्तइ, सूरिमंतो अ गोयमसामिपणीओ ॥ तओ ·॥ तरसाराहणा गोयमकेवलुप्पत्ती तम्मि दिवसे समवसरणे अक्खन्हवणाइ पूअं सूरिणो करेंति ॥ सावया भयवंते य अत्थमिए सुअन्नाणं चेव सबविहीसु पहाणं ति, सुअनाणं पूअंति, नंदिवद्धणो नरिंदो सामीणो जिहभाया भयवंतं सिद्धिगयं सुचा अईवसोगं कुणतो, पडिवआए कओ उपवासो कत्तिय सुद्धवीयाए संबोहिता ॥ नियघरे आमंतित्ता सुदंसणाए भगणीए भोइओ तंबोलवत्थाइ दिन्नं, तप्पभिई भाइबीयापवं रुढं, एवं. दीवूसवठिई संजाया ॥ जे य दीवमहे चउद्दसिअमावस्सासुं कोडिसहियउववासदुगं काउं अट्टप्पयारपूआए सुयनाणं पूइत्ता, पंचाससहस्सप- रिवारं सिरिगोयमसामि सुवण्णकमले ठियं झाइत्ता पइजिणं ५० पंचास सहस्साई तंदुलाण एगते बारसलक्खाई चउचीसजिणपट्टयपुरओ ढोइत्ता तदुवरि अखंड दीवयं बोहित्ता गोयमं आराहंति, ते परमपयं सुहलच्छि पावं- ति त्ति ॥ दीवूसव अमावसाए नंदीसरनवं आसाढविजा तंमि दिणे नंदीसरपडपूया पुचं उववासं काउं परिसं सत्त- वरिसाणि वा जाव अमावसासुं, उववासं काउं वीरकल्लाणय अमावसाए उजमणं कुज्जा, तत्थ नंदीसर-बावन्नजि- णालए अक्खयणवणाइपूर्य काउं, नंदीसरपडपुरओ वा दप्पणसंकंत-जिणविवेसु न्हवणाइ काउं वावण्णवत्थेहि बलिं ढोइजा, वत्थाणि य पक्कन्नभेया नागरं जंबीर कयलीफलाईणि च नालिअराई पुगाई पत्ताई उच्छुलट्ठीओ खजूरमूदिओ वरिसो लयवायमाईणि खीरमाइथालाई दीवया इचाइ कचोलियाओ वावणं तंबोलाइदाणपुर्व साव- याणं दिजा अन्ने य दीवूसवं विणावि अमावसाए नंदीसर तवं आढविति त्ति ॥ अह पुणरवि अज्जसुहत्थीणं संपइ- २८-HERE ·महाराओ पुच्छिसु, भयवं इत्थ दिवालियापबंमि विसेसओ घराणं मंडणं अन्नवत्थाईण वि सिट्ठाणं परिभोगो अन्नोन्नं जोहराइकरणं जणाणं केण कारणेण दीसइ ॥ तत्थ इममुत्तरं अजसुहत्विसूरिणो पन्नविसु जहा पुचिं उज्जे- णीपुरीए उजाणे सिरिमुणिसुबयसामिसीसो सुघयायरिओ समोसडो तस्स बंदणत्थं गओ, सिरिधम्मराया, न मुंचिमंती वि गओ सूरीहिं समं विवायं कुणंतो खुल्लगेण पराजिओ, गओ रण्णा समं नियगेहं निसाए मुणिणो हंतुं कहियखग्गो गओ उजाणं देवयाए थंभिओ, गोसे विम्हएण रण्णा खामित्ता मोइओ, लजिओ नट्ठो, गओ हत्थिणाउरे, तत्थ पउमुत्तरो राया जाला य तस्स देवी तीसे दो पुत्ता विण्हुकुमारो महापउमो, जिहे अणिच्छंते महापउमस्स जुवरायपयं रण्णा दिन्नं ॥ नमुई तस्स मंती जाओ, तेण सीहरहो राया रणे निजिओ, महापउमो तुह्रो वरं दिन्नं, तेण नासीकओ वरो॥ एगया जालादेवीए अरहंतरहो कारिओ, तीए सवित्तीए लच्छीए मिच्छ- दिट्ठीए पुण वंभरहो कारिओ, पढमं रहकडणे दुण्हं वि देवीणं विवाए दो वि रहा रण्णा वारिया, माऊए अवमाणं दर्दु महापउमो देसंतरे गओ, कमेण मयणावलिं परिणित्ता साहियछक्खडभारहो गयउरमागओ पिउणा रजं दिन्नं विण्हुकुमारेण समं पउमुत्तरो सुबायरियपायमूले दिक्खं गिण्हित्ता सिवं पत्तो ॥ विण्हुकुमारस्स वि य सहिवास- सयाई तवं कुणंतस्स अणेगाओ लद्धीओ समुप्पन्नाओ, महापउमो चक्की जिणभवणमंडियं महिं काउं रहजत्ताओ कारित्ता, पूएइ माऊए मणोरहे, नमुचिणा चक्की नासीकयवरेण जण्णरणत्वं रजं सरियो तेण सब संघेण तस्स

·No text on this page.