·[ २ ] नानापथजुषो भवन्ति इति दृढं निरूपितः। भाष्यकारैरपि शारीरकभाष्ये द्वितीयान्यायव द्वितीये पादे पा दर्शनानां न सर्वया प्रामाण्यं निरस्तम्, अपि तु देषु देषु अर्येषु नासि वात्पर्यम्, किन्तु अस्मिन्नर्थे पर्यवसान- मिति स्फुटमभिदितम् । एवेन योगःप्रत्युक्तः [व० सू०२।१३] इति सूत्र- माप्यं व्याकुर्वन्तो वाचस्पतिमित्रा अपि मामलाममुमेवार्थ दृढीचक्रुः । फरालेऽस्मिन् कलिकालेऽल्पजीविना नानलपमवाना मनुजाना समुद्धाराय बद्धपरिकरण अझपणमगण्यकारण्यपण्यमाघानेन सम्य- जुरादिरिमागपुरस्सरमाम्नायेषु संफोर्यदया सरल्लमा वेषामेव श्रुति- वच सारमेकत्र प्रविपिपादयिपता भगवता व्यासदेन मिरचितानि पारमर्षसूत्रापि । वदनु समयमहिना व्यासतात्पर्य्यमनाफल्लयद्भिर्वा "भिन्नचिहि लोक.' इत्यामापरुमन्वयद्भिर्वा कैयन योधायनादिभिरा. पारन्यपरत्वेन व्याख्यातेपु तेषु, मदमतान्तरप्रचारबद्धदातत्त्वमना- कलादलोंकायतिबदिक जगति नास्तिकप्रायवानुपनीते, अनारतं विप. दिपश्चिमवितुसामु सनादनांपु वैदिकवीधीयु तिमिरवतिविलीनामु, फर्मकाण्टे काण्ड एवं निरुद्धासरे, यत्त्वज्ञानरुयायामनायायाम्, मानायविधिनि प्रशानहाये मुमुक्षाप्रत्यवाय नानागादसमुदाये दिला. ममुपगत वनतार निरिजनोकामभगवान् श्रीमहेश्वरः श्रीगदराचार्य- नाना वैदिक पर समुदतु संदर्तुपावैदिकं विपक्षकदम्बकम् । प्रति- मानुपकमां दिव्यधमा स मगरान मुद्रांकारन्मधुरम्, मन्दाकिनी सलिमिर मुन्दरम, इन्दुकलाग्द् पिमतम, मूर्यमिव ममुग्मतम्, ग्रेनमिवाचतम्, मनहमिव पिपदमतगुस्मदाहकम्, भनिमिव यादि- 'तम्ममूनोन्मूलकम, प्रमनगम्भारपदावनिललितम्, अतिसिद्धान्तमम्म- दम्, प्यामनारपानुगु गारिफमाध्यमारपपामाम । प्रद! म दि मगन दार्गनि अति नन सदयमानुः। दन्त वापरावानमगदमाना: प्रतिदिन उपकारमाना गिरिराम. नाम, नापारि मनुमोदने ।

·[ ३ ] श्रीशङ्कराचार्यमहोदयानां संक्षेपेणायमस्ति मतबाद:-सकलं जगत सकलानि लौकिकज्ञानान्यपि वितथानि निरतिशयानन्दरूप प्रात्मैव केवलं परमार्थवस्तु । अनाद्यनिर्वचनीयमायापटलेनावृत आत्मैव जीवः। अविद्याया विकारमूतेनान्त:करणेन तत्संस्कारश्नोपहितो जोवारमा--अन्तःकरणं यानि यानि वस्तृन्युपकल्प्य तदीयानाकारान् विधत्ते-तेषां समेषां वस्तूना ज्ञान लभते । ज्ञानविषयीभूतस्य पदार्धस्य तदीयाकारं विदधतोऽन्तःकरणस्य चोभयोरपि प्रावियफत्वेनावास्तव- त्वाद् ज्ञानशब्देनाभिधीयमानाया अन्त.करणवृत्तेरपि प्राविद्यकत्वम् । अविद्यायारवत्कायोग्यामन्त:करणादीनां समपामात्मन्यध्यास पात्मन- श्यैवेषु सर्वेषु । अनेनान्योन्याभ्यासेन सवैरान्तरै हैश्च वस्तुभिः सहैक्यमापद्य जीवात्माऽहं कर्ता, अहं भोक्ता, स्थूलोऽहम, वधिरोऽहम, कृशोऽहम्, घटमहं जानामि, पटमहं जानामोत्यादिविविधान अनु- भवामानोति । मायोपहित प्रात्मैव मायिक प्रपञ्च रचयतीति । सेोऽयमाचार्यपादैरेव वैपुल्येन निर्दिष्टोऽर्थो भगवञ्चिन्यैः श्रीसुरेश्व- राचार्यत्रोटकाचार्यपद्मोदाचार्यादिभिः श्रीवाचस्पतिमिप्रसर्वज्ञात्ममुनि- प्रकाशात्ममुनिविद्यारण्यमधुसूदनसरस्वतीप्रभृतिभिरन्यैश्च समधिक विपुलतामुपनीताभृशं विवेचित: सुपरिस्फुटीरतोऽपि सुधियामेव हृदयङ्गमा नाल्पमतीनां तत्र लेशवोऽपि प्रवेश इति सुविदितमेय समेपा विदुषाम् । परमनिश्रेयससाधनभूतेऽस्मिन् शास्ने मन्दमतीनामपि सुखेन भवतु प्रवेश इति सजातकारुण्येन ग्रन्थना ललितज्ञलितैः विविधवृत्तः सुस- रलैः पद्यस्वत्साररूप एवार्य: संक्षेपेणात्रीपनिबद्धः। प्रन्यकारेगा स्वमुखत एवास्य प्रन्यस्य सूत्रभाष्यामृतसारत्वं प्रतिपादितम- "वेदाम्बुधेः सुरगणार्चित ईश्वरोऽद्धा ज्ञानामृतं भ्रमतमोहर उद्दधार। प्रादुर्बभूव मयनात्तत मात्मतत्त्व- चिन्तामणिः स हरिपादयुगेऽपिवोऽस्तु ॥ [प्र०१२।१७१] .

·ईश्वरी महादेव: सुरगणैब्रह्मादिमिरर्षितः सन् शङ्कराचार्यनामा भूत्वा हरिवो व्यासरूपेरा वेदाम्बुधेरत्यगाधवात्पर्यनिगमार्यवात् अद्धा साताद् ज्ञानामृतं तत्त्वज्ञानसाधनभूतवेदान्तवात्पर्यनिर्णायकसूत्र- मान्यादिग्रन्यजातमद्वैततत्त्वामृतपर्यवमन्नदया पोयूपतुल्यमुधार- वेदाम्बुधि निर्मथ्य तवो निष्कृष्य सारमुद्धृतवानित्यर्थः । वत: मूत्रमाप्याद्यमृतमयनात् वदोऽपि प्रारमतत्त्वचिन्तामपिः प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामपिरेतन्नामको प्रन्यः प्रादुर्वभूध आविरासीत् । च प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामगिहरे गवतो वासुदेवाभिधेयस्य श्रीमन्मुकुन्दस्य पादयुगे चरणारविन्दयुग्मेऽपितोऽस्तु"-इति । फदायं सदानन्दविद्वद्वरा जनुषा भूवलयमलञ्चकारेत्यत्र विचारे प्रस्तूयमाने प्रयतमानेनापि मयाऽतीवादे अन्यस्यास्य प्रथमसम्पुटके मुकुन्दपदारविन्दरतचित्तस्य सारस्वतवंशावतंसत्यास्य प्रन्यकृतोऽवसरा जीवनचरितादिकञ्च देशयेन निर्येतुं न पारितम् । शर्मण्यदेशीय- घोडर-( Theodor )-महाशयस्य पुस्तकसूचीमनुसरतामन्याश्चास्य न माकल्येन निर्दिष्टाः । साम्प्रतं विद्वद्वदनारविन्देभ्योऽदसीयपन्यरत्ने- भ्यश्व यदधिगदं दनिरुप्यते- प्रत्यकारोऽयं सारस्वतकुनालङ्कारो तनुशरा विभूपयामास पञ्चनद. जनपदान्तर्गत रावज्ञपिण्डीरापरण्ठं कुन्त्रोलाभिधं प्रामम् । बाल्य एकापातानववियो ध्यद्योविष्ट पारासिको वृत्तिमुपजीवतत्रैव । कदाचित्तहरापासव्येन गारपेनामप्रामजन्यजनिना नानकसम्प्रदाया. नुमारिगोदासीनमाधुना बाबारामदयाटजोयभिधेन साकं पौरापिकी: कथा: श्रावयन् वाराणसीमाजगाम । स साधुः पचनदप्रदेश पर प्रवीतिमुपगतम् वजनानां परमादरभूमिरासीन् । वाराणसीमधिव- मवि तस्मिन्नेकदा अमृतसराभिजनः कोऽपि पनिकजन: घराघरगुरुं प्रोविचनाचं दिशतु दन्मन्दिरमुपाययो। प्रमन्दमागधेयः स सनु पनिक: वितुर्नु स्वापदेयं परमे साधुवयय सप्रनयमुपायनीवकार।

·[५] पर विरक्तिमुपगतोऽसौ तव एकामपि काकिणीमनाददानस्तत्सर्व वित्तजातं व्यासवराय समर्पयामास । उक्तवांश्च अद्यैव कथा परिस- माप्यतामिति । तदनु तन्निदेशानुसारमवसितपौराणिककथाप्रसङ्गोऽपि वाराणसेय. श्रद्धालुजनानुराधेन शान्वे गडोपान्ते वाचूजोकाफरसनाम्नि कुसुमोद्यान- मण्डिते मगरन्मन्दिर प्रारभत माहामवीः कयाः । अधैवं गच्छति फाले विपश्चिदपश्चिमस्यास्य समीपमेतद्देशीयो रामकुमारनामा कम्धिद्विप्रस्तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वदेशादागत्य तीर्थवयं निवर्त्य व्यासवरवदनारविन्दानिःसरन्ती: सुधासहवरी: कथाश्चिरं शृण्वन् स्वीयसोशील्यादिगुणस्तं भृशं प्रसादयामास । प्रघ वदीया- द्वितीयसोशील्याकृष्टचेतास्तत्सूनवे धनपविनाम्ने प्रभूतद्रविणसमर्पण- पुरःसरमलङ्कवां स्वसुवा माझेण विधिना प्रादान् । अनाप्रावसंरकृत- विद्यागन्धमपि उमचिरेणैव सकलशास्त्रनिष्णात निप्पादयामास । व्यासवरशिक्षणकोशक्षेन नानेके प्रन्या रचिवाः । तेषु (१) वेदान्तपरिभाषाटीका, (२) शङ्करदिविजयस्य डिण्डिमनानी टोका, (३) व्यासवरसदानन्दकतशङ्करदिग्विजयसारस्य दुन्दुभिनासो टोका चेत्यादयो ग्रन्यास्तस्कोर्सिलवालवालरूपेण विलसन्तो रश्यन्ते । मन्ये तिमिरवतिनिलीना अन्येऽपि वदीयग्रन्था यथाकालमलङ्करिष्यन्ति संस्कृतवाङ्मयमिति। व्यासवरस्यासीदन्याप्येका कन्या । तस्याः पति विप्रसरमति पिशास्त्ररतिर्यवनभापामधीत्य स्वकार्य मिरवर्शय. दिति श्रूयते । महाभागस्यास्य प्रत्यको वैदुष्यं गङ्गाजलमिव विमलमासीदिति तहमध्यपतोयल, मुरम्म्युम्पले. मृदगुलेपश्यते, च. 1. सदाचित काशीवासरसिकेन 'श्रीमन्तपेशवा' इति महाविरुदशालिना श्रीमद- मृघरावमहाराजेन बहुवारमभ्यर्धितोऽपि विद्वद्वरो यदा वदीयभवनं नालपकार उदा महाराजो व्यासपरवदनारविन्दनिःसरवचन- 2 ·। मकरन्दबिन्दुलुब्धो मधुप इवात्मानमाहादयितुं कृतार्थयितुं पवित्रयितुं च तदेव मन्दिरमाजगाम। तदानीं तत्र महाभारतद्रोणपर्वकथाप्रसङ्गः समवर्तत । आसीत्तस्य महाराजसभास्तारविद्ववृन्देन स्फारः शास्त्रीय- विचारः। सकलशास्त्रेषु अखण्डपण्डितं तमालोच्य सपण्डितो नृपतिः । पर प्रीतिमुपगतः । सबहुमानं समर्पयञ्च तस्मै अमन्दानन्दसन्दोहो- ऽनन्तं धनराशिमिति । एवं कियन्तं कालमतिवाहयति विद्द्वरे तस्मिन् पुत्रकल्पस्य गुणगणालदूतस्यानल्पवैदुष्यस्य तजामातुर्धनपतिपण्डितस्प काये प्रामयः पदमाधत्त। श्रामयाकान्तकार्य तमालोक्य बलवतों पीड़ा- मनुभवन्ती व्यासवरदुहिता तमन्वयुक्त-नाथ! इतः परं कथं मया वर्तितव्यमिति स तु स्वं पितरमेवापृच्छति तामादिदेश। पिता पृच्छन्ती वा कुलीनताया यदनुकृलं पाण्डित्यस्याप्रतिकूलं सदाचारस्या- नुरूपं गुरुजनानामनुगुणं निपुणमुपादिदेश। सती सा तातपादोप- देश हदि दधाना सर्वती वियुक्तसङ्गा पञ्चत्वमुपेगुषा पत्या सार्क चलनमनुप्रविष्टा । पुत्रकलवरहितो नारायण चरणरतो व्यासवरः पूर्व- मेव विरक्तिमुपगताऽधुना भृशमाभील कुलाकुलहृदयः समयोचितमाश्रम- धर्ममादित्सुः सर्वमपि वित्तजातं विधिना गुणवद्भूसुरसादकरोत् । तदनन्तरं मणिकर्णिकातटसोम्नि निर्माय शिवालयं शिवलिङ्गं संस्थाप्य चिराभिलषितं पारिवाग्यमुररीकृत्य कृत्यवित तत्रैव निवसन प्रह्मभावमुपगत इति जीवनचरितसंक्षेपः । मन्यकारस्यास्य कालनिर्णय: प्रथमसंपुटकेऽनुमानतो निहपितः । परमधुना वदन्यदर्शनेन स एव मन्यकारस्य काल इति निश्चीयते । शङ्करदिग्विजयसारे प्रन्यकतास्वयं प्रत्यविरचनसमय निर्दिय:- रसगुणवसुपन्द्र १८३६ विक्रमादित्यराग्यात् ममफलति वर्षे पाश्विने मासि घरे।

·तदाऽस्य जन्मकाल: १७६५ विक्रा० आयाति । किच अन्धकारेण [७] श्रवणयुवदाम्या भौमवारेऽलिलग्ने प्रधित इति निवन्धः सिद्ध ईशप्रसादात् ॥ गीवाभावप्रकाशान्ते च- मुनिर णवसुचन्द्रे १८३७ विक्रमादित्यराज्यात् शुभफलवति वर्षे माघमासे सितेशे। पशुपतितिधिसन्धी चन्द्रवारे सुलग्ने विवृत इति निबन्ध: सिद्ध ईशप्रसादात् ॥ एतेन स्फुट ज्ञायते यद् ग्रन्यकृता १६३६ तमे वैकमान्दे शङ्कर- दिग्विजयसारो विरचितः १८३७ तमे वैक्रमाब्दे गीवाभावप्रकाशश्च निर्मित इति । उत्तपन्यविरचनसमये यद्यस्य वयश्चत्वारिंशद्वर्षासन्नं फलप्येत मणिकर्णिकाप्रान्ते यनिर्मितं शिवमन्दिरं तत्र शिलावलेऽपि लिखि वमस्ति- अस्ति श्रीकुशलर्षिसम्भवकुलक्षीराब्धिलब्धोद्भव- श्रीसारस्वतशोतरश्मिविकसद्वंशावतंसो भुवः । श्रीसिद्धिस्तमलम्चकार विद्युधो जातोऽसिधौरस्वतः सन्तानेऽस्य धसन्दनामतनयो जोवन्दनामामवत् ॥ दिक्प्रान्तानान्तकीर्तिर्गुणिनलिनवनीश्रीविधावेकसमा टेकरामाख्यपद्मालयममलमति प्राप यस्माद्बभूव । फो» कर्पूरकुन्दोलरकुमुदवनीकान्तकेलीसधर्मा धर्मानन्दैककर्माऽद्भुतगुणनिपुणश्रीसदानन्दशमा । सोऽयं चारुगिरीशमालितटिनीतोरे शके वैक्रमे रामेपुद्विपभूमिते १८५३ सिवदले मासे वपस्यं त्रिते। पञ्चम्यां स गुरी वृपोदय इमं श्रीमत्समुत्सद:- शोमासंलसदैन्दुशेखरशुभप्रासादमासादयन् ॥

·[८] वासिष्ठेश्वरवामदेवमहितेशोदरिदशि श्रीहरि। श्चन्द्रशादनुदक्षिणं गणपती संनैशचिन्तामणी । यो तो व्यक्तिवराचिवाऽऽप सुधिया गौरीहरिब्रह्मयुग. भतानामभयङ्करप्रतकर: श्रीशङ्करः स्थापितः ।। अत्र 'कीर्ती कर्पूरकुन्दोत्करकुमुदवनीकान्तकलोसधर्मा' इत्यादि- वच्छिलालेखस्थद्विशेषणप्रदर्शनेन ज्ञायते यत् तन्मन्दिर निर्माणावसरे निर्मितविविधग्रन्यस्य अध्यापनप्रवचनादिना समासादितसमज्ञस्य प्राज्ञस्य तस्य तदा नून पष्टिवर्पासन्न पयो भवेदिति । तदापि स एवं जन्मकालः समायाति । महाभागेनानेनानेके ग्रन्या आरचितास्तेषु चत्वारस्तावन्मुद्रिता अस्माकं पुरेर वर्तन्ते--(१) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः सटीकः, (२) गीवाभावप्रकाशः [श्रीमद्भगवद्गीतायाः पद्यमयी टीका ], (३) शङ्करदिग्विजयसार., (४) प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः सटीकः इति । विद्वन्मुखादेवाकर्धिता न तु प्रत्यक्षं दृष्टास्वनिर्मिता प्रन्यासावद्--( १ ) स्वरूपनिर्णयः, (२) महाभारततात्पर्यप्रकाश: सटीकः, (३) रामा. यणतात्पर्यप्रकाश:, (४ ) महाभारतसारोद्धार: सटीकः, (५) दशो. पनिषत्सार: सटीकः। इति पञ्च प्रन्या अद्यावधि अमुद्रिता इति में मतिः। यदि मुद्रिवालथापि नाद्यावधि मम दृष्टिगोचरीभूताः । शर्मण्यदेशीयत्रीयोडरमहाशयस्य वृहति सूचीपत्रे तत्त्वविवेकटोका पास्य कृतित्वेनापन्यस्ता । सम्भाव्यते सापि तस्यैव कृविर्भवेदिति । एवं दश प्रन्यास्तस्य कीर्तिलवालकालरूपेण विद्यन्ते । या मातृकामवलम्ब्य संशोधिताऽयं मन्यस्तस्याश्चर्चा विहिता प्रयमे सम्पुटके। विषयसूचीत्यायन्ममणिकालोकानुममणिकादिभिः संभूप्य सपरिश्रम मंशोधितेऽप्यस्मिन् मन्ये मदीयदृष्टिदाय प्रायसा- घरमयोजकानामनवधानतया घ जावानि सनिवानि संचम्प गुपेक. पछादिना विद्धनमर्धन्या अनुगृहन्तु जनमिममिति मशमस्यये ।

·[६] तत्रभवता परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीघनश्यामानन्दतीर्थमहो- दयाना काशीरघमुमुक्षुमवनवासिना रणवीरसंस्कृत विद्यालये प्रधानाध्यापकपदमलङ्कुर्चतां तत्रभवतां गुरुवराणा पं० श्रीमदनन्तराम- शास्त्रिमहोदयानाञ्च कृतज्ञोऽस्मि । यै: पुरुषप्रवर्मन्धकृतोऽस्य जीवन- चरितसामयाऽहं सनाधीकृतः । महापुरुषेभ्यस्तेभ्य. सप्रश्रयमनेको धन्यवादानर्पयामीति शम् । काशी चैत्रकृष्ण नवमी सं. १९८५ सतामायवः श्रीकृष्णपन्त:

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिविषय-सूची प. लो. १-४० १. -१ ... ... ... कत्यादिधर्मनिराकरणपूर्वकं स्वरूपयोध- मयूखाभिधं सप्तमं प्रकरणम् वर्चमानप्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्मनोऽकर्तृत्वादेर्भगवद्भक्त्यैव बोघः भक्तिविरहितस्य महानर्यान्धिपातोऽवश्यम्भावीति प्रति- पादनम् प्रज्ञानावरणश्वमात्मनः कर्तृत्वादिझानम्, वस्तुतस्तु मात्माऽफर्ताऽमोका मात्मनोऽफर्तृत्वमसदमानस्य पूर्वमीमांसाया विरोध- प्रदर्शनम् उत्तरमीमांसापा अपि विरोधप्रदर्शनम् युक्त्यन्तरेवाप्यत्र विरोधोद्भावनम् प्रारमनः फर्तृत्वम् अनुभवेनापि सिद्धमिति फयनम्... वेदान्तमवेनाप्यस्य कविमिति प्रतिपादनम् पूर्यपतोपसंहारः वचस्यारेपस्यासारताप्रतिपादनम् मात्मन. • फलमापाधिकं वस्य वास्तविकत्वे तु मोरस्थापि बन्यपरपयार्यदा.. कवादोष संसारदुःसजनकदा, परिमन् सति • क मोतः फर्तृत्वस मापनोपदेरी सलपि मोउस्यासिति: .. ... ७-१२ ... ... ... 3 ·... ... ... ... ... ... ( २ ) पृ० श्लो० वेदान्तवास्यजन्यज्ञानस्याज्ञानबाधेनैव साफल्यात् श्रुती- नो साफल्यम् ८-१४ प्रसङ्ग प्रात्मनि कर्तृत्वस्य कल्पितत्वम् उत्स्येवायस्य दृढीकारः उपाधियुक्तस्यैवात्मन. कर्तृत्वादिविशिष्टस्वमित्यत्र श्रुतीना निर्देश: जीवस्यापि न कर्तृत्वादिधर्मवत्त्वम् ११-१८ कर्तृत्वादेरविद्याप्रत्युपस्थापितत्वम् , न स्वाभाविकत्वम् ११-१६ भात्मनः स्वप्नायवायात्रयविनिर्मुक्त्वम् १२-२० प्रवियोपरयापितकर्तत्वेनैवात्मन सुसित्वदु सित्वभानम् १२-२२ शास्त्रार्ययत्त्वादिभितुभिरात्मनः फर्त्तत्वं यदाशङ्कितं वस्य निरास: १४-२३ उत्तरवार्यम्य स्पप्टीकारः १४-२४ एवं पूर्वतिरमीमांसाऽविरोध इति प्रतिपादनम् १५-२५ 'विशानं यशम्' इत्यादिश्रुतिरपि बुद्ध्युपाधियुक्तस्यैव फर्तृत्वमाह, न साक्षिण इति प्रतिपादनम् १५-२६ सारित्यादेवाय न फर्तृत्वमिति प्रतिपादनम् १५-२७ प्रणाभिन्नस्यात्मनोऽप्यकर्तृत्वम् १६-२८ मफलमनिराकरणकमात्मनः परिपूर्णब्रह्मस्वभाव. स्वमिति निरूपणम् इंदापामारयगेन परस्य जांवाय मंसारित्वं विद्योदपेन मुतम्य समिनि फयनम् ... चाय गजपुरयन्टेन प्युत्पादनम् १८-३१ प्टान्वादिस्य दान्टिक पोमनम् १९-३२ ... ... ... ... ... ...

·पृ० रलो. -- ... २०-३३ २०-३४ २१--३५ ... २१-३६ २२-३७ २३-३८ अहो अवटितघटनापटीयस्त्वमविद्याया येनात्यन्त- विरुद्धस्वभावयोरपि आत्मतत्त्वदेहयुग्मयोरेक्य- बुद्धिरिति कथनम् अन्नमयकोशविवेचनं तत्फलप्रदर्शनश्च प्राणमयकोशस्य खरूपप्रदर्शनपूर्वकं वस्यानात्मत्वप्रति- पादनम् मनामयकोशस्य स्वरूपविवेचनपूर्वक तत मात्मा भिन्न इति कधनम् विज्ञानमयकोशस्यापि स्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं बत आत्मनो भेदप्रतिपादनम् भोक्तृत्वोपाधेरानन्दमयस्याप्यनारमत्वमिति प्रतिपादनम् मात्मनः पचकोशविविकस्वविवेचनपूर्वकं ब्रह्माभिनव- प्रतिपादनम् मात्मन भौपचारिफब्रह्मात्मत्व प्रत्याख्यानम् प्रत्यवाय दृष्टान्वेन विवरणम् सर्वोपाधियिनिर्मकस्यैकस्यैव परमात्मन उपाधिभेदेन जीवत्वमीश्वरस्वति फधनम् उकार्यस्यैव मुसजनदर्यपादिरशान्तेन विशदीकरणम्... सिद्धान्तर इस्पप्रतिपादनम् रामपुअरष्टान्तेन पूर्व मुक्तस्यार्पस्य इदीकाः मावियकत्वात् फल्पिवस्य देदयुग्मस्य प्रासासाकारे जावे लय इति प्रतिपादनम् ... महाविदः शोोपनचितसंप्तारनिवृत्तिः मापियास जगता नित्यमुकरय प्रसारण मदन्तर. मिति प्रदिपादनम् ... ... २३-३४ २४-४० २५-४१ ... २६-४२ २७-४३ २७-४४ २७-४५ ... ... २७-४६ २५-४० ... २९-४८ ...

·५० श्लो ... ... ... ... शाबसाफल्यप्रतिपादनम् २६-४६ तत्त्वज्ञानस्य प्रयत्नसंपाद्यत्वम्, तत: संसारनिवृत्तिरिति प्रतिपादनम् २६-५० उतार्यस्यैव विवरणम् ... श्रुतिप्रमाणेन ब्रह्मभिनस्य सर्वस्यानित्यत्वप्रदर्शनम् ३०-५२ युक्त्यापि प्रवभिन्नस्यानित्यत्वम् टवार्थस्यैव पुनदृढीकारः ३१-५४ श्रुचिप्रमाणेन ब्रह्मो नित्यत्वप्रदर्शनम् ३१-५५,५६ श्रत्यनुकूलयुक्त्यापि ब्रह्मणो नित्यत्वप्रतिपादनम् ३२-५७ युस्त्यन्तरेण च प्राणी नित्यत्वप्रतिपादनम् ३३-५८ इत्य जाते विवेक पानझम्तम्येषु वैराग्यस्यावश्य- म्भाविदा ३३-५४ एवविधवैराग्याच्चमदमादिसाधनसम्पत्युत्पत्ति समापनसम्पन्नस्य रष्टान्तन अवयादिप्रावण्य- प्रतिपादनम् श्रवणादिप्रवृत्तम्य मुमुखोईरे प्रसादाद् प्रासासाकार, प्रमाणात्काराावस्यता सत्यवाया विवरणम् गगुरगदपी हरिमजिफनमिति प्रतिपादनम् प्रधिमारिया सत्रापापेन रिमषिसम्पादन कार्य- मिति कपनम् पाप मगर मारा परमाणाप प्राप्यो दम्प पाचगमनम् ... .. ... ... ... ... ... ... ...

·५० श्लो ... अधिकारिमयूखाभिधमष्टम प्रकरणम् मधिकारिनिरूपणार्थमारब्धस्य प्रकरणस्यारम्भे स्वेष्ट- देवतानुसन्धानम् ४१---१ भगवद्रत्या सर्वपुमर्थसिद्धिरनायासेन भवतीति प्रतिपादनम् ४२----२ फलसहितस्य प्रकरणप्रतिपाद्यार्थस्य संक्षेपेथ वर्णनम्... मोवे ब्रीक्यज्ञानमेव हेतु: कर्म तु ज्ञानजननद्वारेति . पूर्वपक्षिणः समाधानम् फर्मणा चित्तशुद्धिस्तव ज्ञानम् , ततो प्रयावातिरिति परम्परया कर्मणा अलावातौ विनियोग इति उक्कार्यस्य प्रमाणपुरःसरं स्पष्टीकरणम् ४४-६ फर्मणा पचान्तरेणापि प्रहावातावुपयोगप्रदर्शनम् .. विपयेऽस्मिन् पूर्वपक्षिणः विप्रतिपचिः ... ... " " ... ... ... पूर्वपतिए: शानिराकरणम् पूर्वपक्षियः पुनः शङ्का ४७-१२ पूर्वपक्षिणः शङ्कानिवारणम् ४८-१३ थदस्य भगवन्नामस्मरणादावधिकार इति प्रतिपादनम् ४८-१४ नामकीर्चनादेः मुक्तुिबप्रदर्शनम् ४-१५ अमजन्मना शुभूपणे शूदरयाधिकारस्तेनैव तस्य छवकत्यवा शहस्सापि पुरादादिश्रवन सानार्थित्वसमर्थनम् ५०-१७, १८ विपरे पापफत्वोकि ५१-१९,२० स्वा शारीरकापयाधिकरऐन विरोपामारप्रदर्शनम् ... ...

·पृ० श्लो. . ५२-२२ ... . ... ५३-२४ ५४-२५ ... स्वकर्मनिरतस्य शूद्रस्य त्रैवर्णिकशरीरनिष्पादनद्वारा विद्योत्पत्तिरिति कथनम् समाधानोपसंहारः कर्मणों चित्तशुद्विाराऽस्तु विद्योपयोग: संन्यासस्य तु द्विारा स्यादिति पूर्वपक्षियोऽनुयोगः संन्यासस्य विक्षेपविनाशद्वारोपयोग इति कथनपूर्वक समाधानम् विना संन्यासं विचारस्यासम्म इति कथनम् यदि मानमान्तरस्थस्यापि कस्यचिद्धीमतः श्रवणादि स्यात्तत्र भगवदाराधनादिपुण्यातिशयो हेतुरिति कचनम् भगवदुपासनापराणां न किमपि दुर्लभमिति निर्देश: ५५-२८ भगवद्भक्तिमाप्तिपर्यन्तमेव साधनप्रयासरतलामे तु फव- कृत्यता ५६-२६ संन्यासस्य इएफलकले - त्रियादेस्तदभावात् कथं विद्योत्पचिरिति शङ्कासमाधिः फर्मवत् पित्तशृद्धिद्वारेख संन्यासस्यापि उपयोग इति पचे पूर्वपक्षिणः शङ्काया: समाधिः ५६-३१ उपरतराल्दगृहीतम्य संन्यासस्य सापनचतुष्टयान्तर्गतत्वा- दण्यावश्यकलमिति फधनम् या निर्विउप विपारसिद्धिस्टेशन संन्यासन प्रपोजनम् वेदान्तश्रममन्पशानस्सापरोउत्तप्रतिपादनम् ५८-३४ प्रणम्य प्राधान्धं मनननिदिध्यासनपास्तवम् प्रमपनिया सम्माषनादिनिरासेनेवपाप कारफारम्..... . " ... ...

·(७. ) . पृ. लो. ५६-३९ ६०-३६ 1 ६२-४४ ... मनननिदिध्यासनयो: फलप्रदर्शनम् प्रवणामृत्त्या ब्रह्मात्मैक्यबोधदाचम् अनादिकालसिद्धस्याध्यासस्य हानिरपि दृढबोधाभ्यास- जन्यवत्वसाक्षात्कारेवेति कपनम् ब्रह्माभ्यासस्वरूपनिर्देशः अभ्यासहाने टफलकत्वादपि श्रवणाद्यावृत्तिरावश्यकीति कधनम् विवेकादिसाधनसंम्पन्नस्यैवाधिकारिणः समूलानर्थ- बाधनत्तमतत्त्वज्ञानप्राप्ति न्यस्येति कधनम् स्वयंप्रकाशरूपे बौक्यज्ञानेऽज्ञानवाघमन्तरेणाऽन्य- प्रमाणत्याभावः यथा घटादिप्रतिभासे बुद्धिवृत्तिश्चिदाभासयुतार्थसा- धिका, न वघा स्वयंप्रकाशे ब्रौक्ये इति निरू. पणम् उक्तार्थस्यैव दृष्टान्दैन स्पष्टीकरणम् पघा जढे घटादी चिदाभासेन शावता घटस्फुरणाय जन्यते, नव्या प्रत्यगमिन्ने ब्रह्मणोति प्रतिपादनम् साम्प्रदायिफमतप्रदर्शनपुर:सरमस्वार्यस्यैव विवरणम् विषयेऽस्मिन् पंचान्तरनिरूपएम् .. उकापायवाशेन विवरणम् साचितया स्वस्मिन्नध्यस्ताज्ञानसाधकस्य कयं धनिवर्ग- फत्वमिति राष्ट्रासमाधिः चिदात्मनः प्रत्यकत्वेन त्रिवर्त्तफरवमिति प्रदर्शयितुं प्रत्यक्शन्दनिर्वचनम ... ६३-४५ ६३-४६ - ६४-४८ ६५-४६ ... ...

·... (८) पृ० सी० जीवस्य भगवद्वैमुख्यमेव सकलानर्थहेतुस्तदाभिमुख्य- मेव निरतिशयानन्दाविर्भावहेतुरिवि निरूपणम् भगवद्भक्त्या सर्वपुमर्यसिद्धिरिवि प्रदर्शनम् ६७-५४ असण्डवोधदायेन सर्वविक्षेपहानेर्मोनसिद्धिः ६८-५५ श्रुतिषु विनिश्चितस्यात्मतत्त्वस्य यावन्न दृढस्वानुभवाव- रोहखावन्न तत्फलानुमव इति कथनम् जीवन्मुतिसुसाविर्भावहेतवः ६६-५७ वेषां प्रयाभगवत्प्रसादकलभ्यत्वमिति कयनम् ७०-५८ उत्तायस्येव प्रकारान्तरेण फधनम्... वेपी प्रयाया समकालसिद्धिप्रकार: . १-६० फलिवोपसंहारः श्रीमन्मुकुन्द एव श्रुतिसम्म पदमिति फधनम् ७२-६२ प्रकरणान्ते परमपुरुषार्थरूपत्य भगवतोऽनुसन्धानम् ७३-६३ सत्पदार्यस्याभिन्ननिमित्तोपादानत्वनिम्- पणमयूसाभिधं नयमं प्रकरणम् ७५-१३६ अाम जगता निमित्तमुपादानमुभयं वेति मन्देहे समा- रब्यस्य प्रकरगस्यारम्भे भगवतोऽनुसन्धानम् भगवती मायापितन सरियतिसंहारकर्तृत्वम् .... जगदम्यासाधिष्ठानस्य प्राणी जगन्नन्मादेर भिन्ननिमि- सोपादानवम् मम जगतोऽभिन्ननिमित्तोपादानमिति प्रतिपादयितुं पूर्वपोत्यापनम् हाय दोकारः पूर्यपएममाधानप्रतिज्ञा पूर्णपएगमापानम् ... .. ... ... ...

·१० श्लो० ८१-८E ८२-१० ८२-११ ८३-१२ ८३-१३ ८४-१४ ८५---१६ ... पुनस्तस्यैव विवरणम् फलिवोपसंहारः अभिन्ननिमित्तोपादन ब्रह्मेत्यसहमानस्य प्रक्ष निमित्त- मेव न समवायोति शङ्का अवार्थेऽनुमानप्रदर्शनम् पूर्वपरिणोऽनुमानखण्डनपूर्वकं समाधि: स्वमतरढीकारः सकलस्य मूर्त्तामूर्तप्रपञ्चस्य ब्रह्मैव कारणमिति निर्देश: ब्रह्मणो निमित्तमात्रत्वे 'ब्रह्मवेदं सर्वम्' इति सामानाधि- करण्यस्यासङ्गतिः जुत्यर्घनिर्णयोऽनुमानावष्टम्भेनायुक्त इति कथनम् उत्तार्थस्यैव स्पष्टोकारः भिन्ननिमित्तोपादानसाधफसानुमानस्य दूषणम् जगतश्चैवनोपादानले जगच्चेदनमित्युक्तर्दूषणम् प्रधानपरमाण्वादिकारपवादान् निराकरिष्यतः स्वसि. द्धान्तप्रदर्शनम् प्रया कापिलमनिरास: कापिलमतेऽसामजस्यप्रदर्शनम् काणादगावमीयमवनिराकरणम् योगिमाहेश्वर कपभरचरणमनिरास: योद्धराद्धान्तनिराकरणम् माईतमवनिरासः श्रीतकारपसावादनिगमनपूर्वकमुपसंहार मायाकार्यस्य प्रपद्यस्यात्मन्यम्यखतया रसादिव- न्मिध्यावमिटि फयनम् ... ... ... ... ८८-२१ ६१-२२ २२-२३ ६४-२४ ६६-२५ २८-२६ १००-२५ १०५-२७ ... ... १०६-२८ ७. ...

·(१०) पृ० श्लो .... १०७-३१ ... ... ... असत्कारणवादसण्डनम् असत्कारणवादे कल्पद्वयकथनपूर्वकं तत्खण्डनम् सांख्याभिमतस्य सत्कार्यवादस्य निरास: १०८-३२ मायाया अघटिवघटनापटीयस्त्वकथनपूर्वकं मिथ्यात्व. प्रतिपादनम् १०६-३३ मिथ्यामायाया न अर्थक्रियासामर्थ्यमित्याशङ्कर मिथ्या- घस्य भ्रान्तिकालेऽर्थक्रियासामर्थ्याभाव उत बाध- काले इति विकल्योचरम् १११-३४ फल्पितस्य यावदज्ञान व्यवहारयोग्यत्वमिति स्पष्टीकरणम् ११२-३५ जगतोऽनिर्वाच्यत्वप्रतिपादनम् ११२-३६ ग्राणो जगजन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वमिति व्यवस्थापनापसंहारः ११३-३७ जगजीवेश्वरभेदप्रवीतिर्मायातकार्यनियन्धनैवेति प्रति- पादनम् घामृष्ट्वेति श्रुतिप्रामाण्याद् ब्रह्मण एव जीवत्वम् इति प्रतिपादनम् मायासंपलियत्वैन सर्व फुर्वन्नपि फूटस्यतया निलेप एवेश इति प्रतिपादनम् नगजन्मादिकारणस्य फचं निलंपत्वमिति शङ्कायाः समाधि: ११६-४१ यंदान्तनमानस्य भगवड्यरयधीनत्यमिति फवनम्... ११६-४२ मायावस्या ध्यावरेकेण प्रतिपादनम् ११७-४३ पकमानमूलिन्पा भगवरूपपादनम्-प्रकार. प्रदनच ११८-४४ वर मेनफरकपनम् ११८-४५ ... ... ... ... ... ...

·पृ० लो० ... ... ... ... ... भगवद्भक्तरेवरयकर्त्तव्यत्वप्रदर्शनपूर्वकं प्रपञ्चस्य भा. वद्विवर्तत्वकपनम् ११६-४६ भगवद्भक्तर्भगवदाज्ञापालनलक्षणस्वधर्माचरणुजन्यत्वम् ११६-४७ भगवद्भक्तानां तत्त्वज्ञानस्य तत्फलमोललामस्य चाब- श्यम्भावितम् १२०-४८ स्वरूपावरणेन भगवत्पराङ्मुखत्वमेव संसारसिन्धुपात- हेतुरिति कधनम् भगवद्भफानां ब्रह्मक्यज्ञानस्यानायासेन प्रतीतिः १२१-५० तेपी पेन क्रमेण वत्प्रवीतिरतन्निर्देशपूर्वकमधिकारि- निरूपणम् १२२-५१ उत्प्रतीत्या फवछत्यलम् १२२-५२ अतिदुर्लभं मानवशरीरमाप्य परमपदं प्राप्तुमुपायोऽवश्यं फरणीय इति कथनम् १२३-५३ भगवत्पदार्धविरेचनम् १२४-५४ तस्यैव विवरणम् १२१-५५ भगवते वासुदेवस्य मुख्यं भगवत्वमित्युपपादयितुं तत्र निरङ्कुरा स्वातन्त्र्यमेव नियामकमिति प्रतिपादनम् १२५–५६ धेराम्यायश्वर्यसिद्धये भगवान् पाराध्य इवि कपनम् ... १२६-५६ भगवति भाराधिते सर्व मुलममिति प्रतिपादनम् १२६-५७ नानाविधेषु प्रकारेषु अनन्यशरगत्वेन भगवत भारापन भगवदभिमवमिति फयनम् १२७-५८ स्वरागिमारेन, सत्येन, स्वात्मत्वेन समाराधनस्य मन. पुमर्थपर्यवसायित्वम् १२८-५८ मत्तगुसेविवेकादिसाधनचतुष्टपस्य प भगवतमरणादि- नानायामनुष्यत्रफधनम् ... १२४-६० ... ... ... ...

·(१२) पृ० श्लो० ... ... ... उक्तार्यत्यैव दृढीकारः १२६-६१ शृद्धादिभेदेन यघारुचि तदुपासममिति निर्देश: १३०-६२ तस्य भगवतो निर्देोपगुणाधारत्वेनोपास्यत्वम् सर्गनियन्तृत्वनोपास्यत्वम् १३१-६४ नित्यशुद्धबुद्धमुतखभावस्यापि भगवतश्चतुर्भुजायाका- रवत्त्वप्रयोजनप्रदर्शनम् १३१-६५ अनायासेन भत्तास्तत्त्वं पश्यन्विति स्वेच्छया चतुर्भुजा- धाकारमाविर्भावयति फरुणानिधिभगवानिति निर्देश: १३२-६६ फरूपानिधेतस्यावश्यमजनीयवरुघनम् १३२-६७ भगमतः मच्चिदानन्दपनकमूर्तित्वप्रदर्शन करणासि- न्धु-वारण्यवादिस्वभावाभिव्यक्तिकचनम् १३३-६८ मतः श्रीमूर्विचरणम्यानरसिकरयानायासैन वत्त्वज्ञानम् , प्रन्येषां तु मोपायशवेनापीवि फयनम् १३४-६६ मगाइसम्येव सरवानादयफने वेदान्वदिपारेऽधि. फार इति फयनम् १३४-७० प्रदा यदापा एढे ममपि सामान्मुल्यान्वय इति प्रतिपादनम् प्रोमोकगाय रिसरगोलम्यार्मिग्य मंसेपः १३६-७२ देवनादरपूर्वकमद्वैव मवादर एयापितः मुधिया- मिनि कपनन् भागामार शिशरणम् प्रकल्पमेदारपूरक परेशानुसन्धानम् .. ... .. ... ... ...

·( १३ ) पृ० श्लो ... ... ... ... ... अद्वैततत्वमाखाभिधं दशम प्रकरणम् १३०-१८६ अद्वैततत्त्वप्रकरणारम्भेऽद्वैततत्त्वस्य भगवतो मुकुन्दस्या- नुसन्धानम् १४०-१,२ अद्वैतमसहमानस्य तत्र प्रमाणान्वेषणम् १४१-३ अद्वैते प्रत्यक्षाभावप्रदर्शनम् १४१-४ प्रमाणस्य सन्मात्रविषयत्वादविद्याविजृम्भिते द्वैते प्रमाण- व्यापाराभाव इति सिद्धान्विशङ्का १४२-५,६ पूर्वपतिद्वारा सिद्धान्तिशङ्कापरिहार: १४३-७,८ यथा प्रत्यत्तदृष्टायां शुको रजतभ्रमस्तथैवाद्वये द्वैतभ्रम इति पुन: सिद्धान्तिनः शङ्का.. १४४-१ उक्तशङ्काया: प्रविवादिद्वारा श्लोकद्वयेन परिहारः १४४-१०,११ पूर्वपतिद्वारा अद्वैते प्रत्यक्षाभावसाधनोपसंहारपूर्वक तत्रानुमानस्यापि निरास: १४५-१२ सिद्धान्तिद्वारा अद्वैते अनुमान प्रमाणमिति स्वमतस्था- पनम् ..१४५-१३,१४ पूर्वपतिद्वारा सिद्धान्तिमतपरिहार: १४६-१५ अलौकिकत्वादद्वते श्रुतिप्रमाणमेव बलवत्तरमिति सिद्धा- न्दिनः कथनम् १४६-१६ पूर्वपतिद्वारा अद्वैते शब्दप्रमाणस्यापि विस्तरेण खण्डनम् १४७--१७-२३ सिद्धान्विद्वारा पूर्वपक्षिशक्षासमाघानम् १४६-२४-१५३-३१ फलितोक्तिः १५३-३२ ... ... ... ... .. ...

·( १४ ). पृ० श्लोक १५३-३३ १५३-३४ १५४-३५ ... १५५-३७ ... १५६-३८ ... अद्वैतवादिनस्तव प्रमाणप्रमेययोरैक्यात् कथमज्ञातज्ञा- पके प्रमाणमिति शङ्काया व्यावहारिकभेदमाश्रित्य समाधानम् अत एव बौद्धमतादस्मन्मतस्य पार्थक्यमिति कथनम् अनुमानेनापि अद्वैतसाधने न कश्चिद्विरोध इति प्रति- पादनम् तस्मात् श्रुत्या अनुमानेनापि अद्वैततत्वसिद्धिरिति १५५-३६ कधनम् प्रत्यक्षेणापि सुखेनाद्वैतसिद्धिरित्ति कथनम् आगमजन्यज्ञानस्यैवाविद्यानिवर्तकत्वं नेन्द्रियजविज्ञान- स्पेति कथनम् ब्रह्मणा निर्धमत्वप्रतिपादनम् एतस्यैव विशदीकरणम् मनोधर्माया मानादीनामात्मधर्मत्वमङ्गीकुर्वाणानां वा- किका मते श्रुतिविरोध इति फयनम् मस्यशानादौना न ब्रह्मधर्मस्वमपि तु प्रशस्वरूपत्वमित्यत्र श्रुतिप्रामाण्यम MAT: सगुसत्यमन्तरेण अगदुपादानत्वमसम्मनीति पूर्वपचियः राहा परंपरिगाममाधानपूर्वक गुगाविस्वमन्तरवाविद्य- फम्य पपस्यापपधिरिति कपनम् १६०-४४ पायव स्पर्धाकारः १४०-४५ निरनिरनिगपानन्दम्म प्रापप गापा प्रपोऽपि सुमानमानित्यमिति प्रतिपादनम् १५७-३६ १५८-४० ... १५८-४१ ... ... ... . ... ... ...

·... . ( १५ ) पृ० श्लो नित्यनिरतिशयानन्दविशिष्टं ब्रह्म चेनाङ्गीक्रियते वर्हि तद्भावापत्तिरूपस्य मोक्षस्य कथं पुरुषार्थतेति शङ्का १६१-४७ ब्रह्मसुखयोरभेदप्रतिपादनेन शङ्कानिरास: १६२-४६ अविद्यातिरोहितस्य प्राप्तस्यापि सुखस्याप्राप्तत्वम् १६२-४८ विद्यया तदावृतिनिवृत्तिलक्षणा तत्प्राप्ति १६३-५० अहं सुखीति सम्बन्धावगमात्सुसात्मनोरुंद इति शङ्का १६३-५२ सुखस्य स्वरूपत्वे सम्बन्धावगमोऽयुक्त इति शङ्का १६३-५२ अनुभवयुक्तिविरुद्धमात्मसुखयोरक्यमिति प्रतिपादनम् १६४-५३ तकस्यैवार्थस्य रढीकारः सुखस्यात्मरूपत्वे तदर्घ पुरुषप्रयत्नस्य व्यर्घत्वमिति प्रतिपादनम् १६५-५५ उक्तार्थस्य आभारणकेन पुष्टिः सुरवात्मनोरक्ये शाम्रानर्धक्यप्रतिपादनम् १६५-५७ पूर्वपनोपसंहारः समाधानप्रतिक्षा च १६६-५८ मात्मनः सुखस्वरूपत्वे श्रुतिप्रमाणोपन्यासः १६६-५८ यावदज्ञानमेवाविधकाध्यासपरिनिष्पन्नभेदप्रतिभास इति कथनम् आनन्द प्रात्मेति सामानाधिकरण्यं न गुणगुणित्वनि- बन्धनमिति कथनम्. १६७-६१ उक्तसामानाधिकरण्यमेकवनिधन्धनमिति कथनम् ... १६७-६२ अहं सुखीति ज्ञानस्य परिच्छेदावमासवाद् घटाकाशा- दिप्रतिभासवदध्यासरुपदा १६८-६३ सुपारमनार्भेदसाधकस्यानुमानस्यासत्वप्रतिपादनम् ... १६५-६४ उकार्यस्यैव दृष्टान्तेन स्पष्टीकरणम् १६८-६५ प्रवदाताधर्मस्य स्वरूपादभिन्नत्वसाधनम् १६६-६६ ... ... ...

·(. १६:।' १० श्लो ..१७२-७४ अवदावता न रूपसामान्य नापि रूपान्तरमिति प्रतिपादनम् - नाप्यत्रदाता रूपस्यैव धर्मविशेष इति कथनम् अबाध फलिताक्तिः .१७०-६७० • मुखस्यात्मरूपत्वमिति प्रतिपादनम् १७१०१.. • सुसार्य विहितस्य पुरुषप्रयत्नस्य तदभिव्य चकत्येन साफल्यमिति प्रतिपादनम् सुपस्य नित्यत्वे तत्साधन विधायिशाखार्थस्यानर्थक्याद- प्रामाण्यमिति शङ्कासमाधिः तमार्थे ऽनुमानप्रदर्शनम् : १७२-७५ अनुमाननिष्टहेतारसिद्धत्वव्यावर्चनम् . १७३-७६ उपपत्त्यापि तस्य रढीकारः १७३-७७.. मात्मनः प्रेमास्पदत्वे श्रुत्यादिप्रमायोपन्यास: .... १७४-८ प्रात्मनः मुसार्थत्वात् वन निरुपाधिकप्रेमारपदलम- सिमिति शङ्काया: समाधिः.... , १७५-७६ दु.सनिवृत्तेरपि पुरुषार्थत्वान्न देवावनकान्तिमति प्रतिपादनम् १७५-८० १७५-८२ मुनारियन स्वरूपभूतमेव मुखमनुभूयत इति कथनम् १७६-८३ क्षत्र आवस्य मुगावमर्शस्य न दुसाभाषविषयवमिनि 'प्रतिपादनम् ६.१७४-८४ सापन: स्वरूपभूतस्यैव सुपस प्रतिबन्धविच्छेद. फियते नारपादनमिति निर्देश: अायपि यरुपमूहम्यैव मुपस मग्रानुमय इति पीपारमा , . ठहार्यस्यैव विवरणम् ... १७६-५ ...

·"...१७) पृ० श्लोक . १७८-८ ... . ... प्रत्यवानुमानागमादिभिरामन. सुखस्वरूपत्वमद्वैवरु-.. -पत्यञ्च सिद्धमिति प्रतिपादनम् .... १७७ "सुरास्वरूपाद्वैतात्मतत्त्वज्ञानात सर्वाननिवृत्तिरिति । ग्कयनम् माई ममत्यभ्यासाद् विषयाभिमुख्यत्यैव स्वरूपसुसावि- •र्भावप्रतिबन्धात्ममिति कयनम् । १७८-८६, वैराग्यादिपुर सर ,: वेदान्तश्रवणादिभिरध्यासनिवृत्तो यतितोमत्युप्रदेशः १७६-६० पैराग्यस्वरुपातिपादनम् १७६-९१ प्रपञ्चस्या विद्या कार्यस्वाच्छुक्तिजितादिवन्मिथ्यात्वमिति प्रतिपादनम् । १६०-६२ दृश्यस्य दु.सरूपत्वमिति प्रतिपादनम् विषयसुन्दरत्वाध्यासंघ सनिर्घहेतुत्वम् २६१- देहाध्यासवता न कुत्रापि सुसमिति प्रतिपादनम् १... १८१६५ विपर्ययबुद्धेरनर्थपर्यवसायित्वम् , ससर्गाम्यासेन विमोहितस्य पुरुषस्य मृत्रे पुत्रकलवादी ममेति ज्ञानाद् दुसभागित्वमिति प्रतिपादनम् ... १८२-१७ वस्वरूपावृतेरेव सर्याध्यासहेतुत्वम् १८२-८ सारासारतो हि प्रसंगात्मानं विविच्यं दुखात्मकं सर्व सजतीति कयनम् विचित्तावारमयोधन • सतारोपरमोपलचिवमुफ्लिामः .१८३-१०० ताशात्मबोधेऽधिकारियो निरूपणम् , भारतिरवश्यमादर्तव्येति कपनम् ... १८९-१०२ भगवद्भकानामनायासेन तत्त्वज्ञान मौतरच भवतीति १८५-१०३ . 5. १८०-९३ १-६४ . १८३-६ . । १८४-१०१ . .. प्रतिपादनम् ·(. १६) पृ० श्लो. . अवदातता न रूपसामान्य नापि रूपान्तरमिति, प्रतिपादनम् । नाप्यवदाता रूपस्यैव धर्मविशेष इति फथनम् १७०-६५. प्रत्रार्थ फलितोक्ति. १७०-६८७०.. मुखस्यात्मरूपत्वमिति प्रतिपादन १७१.१. मुसार्थ विहितस्य पुरुषप्रयत्नस्य तदभिव्य जगत्वेन साफत्यमिति प्रतिपादनम् .... सुसस्य नित्यत्वे तत्साधनविधायिशालार्थस्यानर्धक्याद- प्रामाण्यमिति शङ्कासमाधिः ... वनाऽनुमानप्रदर्शनम् : १७२-७५ अनुमाननिष्टदेवारसिद्धत्वष्यावर्त्तनम् । १७३-७६ उपपस्यापि तस्य दृढीकारः १७३-७. प्रात्मनः प्रेमास्पदत्वे श्रुत्यादिप्रमाणोपन्यास. .... १७४- मारमन. मुसार्घतात पन निरुपाधिकप्रेमारपदत्वमा सिद्धमिति शहाया: समाधिः... १७५-७६ इसनिवृत्तेरपि पुरुषालान देतावनैकान्तिकति प्रतिपादनम् १७५-६० उपास्यैव विवरणम् मुमोरियटन सम्पभूतमेव मुपमनुभूपत इति कथनम् १७८३ पर ज्ञातम्प सुगायमस्य न दुःसामावविषयनमिति 'प्रतिपादनम् १७४-८४ सापन. पापभूतस्यत्र सुमस प्रतिबन्धविच्देद मियने मापादमिति निगः १७६-८५ पदावरि पम्पमूदायर अपम्प मर्यानुभव इति - " . ... प्रगपादनम् . ... ...

·१७८-८८ ... १७६-६१ . A ८.१७.. पृ० श्लोक प्रत्यक्षानुमानागमादिभिरात्मनः । सुखस्वरूपत्वमद्वैतरु-., पत्वञ्च सिद्धमिति प्रतिपादनम् ६७७-८७ सुखस्वरूपाद्वैतात्मतत्त्वज्ञानात् सनिनिवृत्तिरिति कधनम् अहं ममेत्यध्यांसाद् विषयाभिमुरयस्यैव स्वरूपसुखाबि-. भावप्रतिबन्धकलमिति कएनम् । १७८.८६, वैराग्यादिपुर सर : वेदान्त श्रवणादिभिरध्यासनिवृत्ती 'यक्तियोमत्युपदेशः १७६-६० वैराग्यमरूपातिपादनम् अपचस्यानियोकारवादुधिरजतादिवन्मिथ्यात्वमिति प्रतिपादनम् । """ २८०-६२ दृश्यस्य दु.सरूपत्वमिति प्रतिपादनम् १८०-९३ विषयसुन्दरत्यायासस्य सनिर्यहेतुत्वम् २६१-६४ देहाच्यामवतो न कुत्रापि सुसमिति प्रतिपादनम् ... १८१६५ विपर्ययबुद्धरनर्थपर्यवसायित्वम् , १५१-६६ संसर्गाध्यालेन विमोहितस्य पुरुषस्य मृढे पुत्रकलवादी ममेति ज्ञानाद् दु खभागित्वमिति प्रतिपादनम् .. १८२-६७ स्वस्वरूपान्तरेव सर्वाध्यासहेतुत्वम् सारासारझो हि प्रसंगात्मानं विविच्यं दु.सात्मक सर्व यजतीति कयनम् विविक्ताद्वैतात्मयोधेन समारोपरमोपलचितमुक्तिलाम. १८३-१०० वादशात्मनोधेऽधिकारिणो निरूपणम् . भगततिरवश्यमादर्तव्येति फयनम् भगवद्भक्तानामनायासेन तत्वज्ञानं मोतरच भवतीति प्रतिपादनम् १७५-१०३ . .. १९२-७ १ १८३-६ १८४-१९१ १८४-१०२ . ... 5.

·( १८) १० श्लो० ... . ... ... अतः सर्वैः सारग्राहिभिर्भवितव्यमित्युपदेशः १८५-१०४ श्रुतीनां प्रामाण्यं नित्यत्वञ्चेति प्रतिपादनम् १५-१०५ श्रुतिप्रामाण्याद् वेदत्राणोरक्यप्रतिपादनम् १८६-१०६. शास्त्रानुसारेणापि वेदब्रह्मणोक्यप्रतिपादनम् १८७-१०७ . विस्तरेयोचार्यस्य संक्षेपः १८७-२०६ प्रास्तिक्यबुद्धादिरूपस्य पूर्वोत्तस्यास्यावश्यकर्तव्यत्व. प्रतिपादनपूर्वक मुमुक्षून प्रत्युपदेशः. १८८-११० मनुष्याणां -सहनेषु कश्चिदेव मोनाधिकारी भवतीति कचनम् १८८-१११ भगवद्भति: ग्रामोपदेशसाफल्यसम्पादकरखेन मातहेतु- रिति कयनम् १८८-११२ भगवतोऽनुसन्धानपूर्वकं प्रकरणेोपसंहार: '१८६-११३ घेदस्थापौरपेयत्वादिनिरूपयापूर्वकमखएडार्य- परत्वमयूखामिधमेकादशंपकरणम् ... १८०-२५८ घेदात्यस भगवतोऽनुसन्धानपूर्वक शाखप्रमेयप्रति- पादनम् १६० -१ वेदम्यापारुपयर साधयितुं प्रतिज्ञा वंदस्वापारपेयत्वमसहमानाना तार्किकाणामत्रा विप्रतिपतिः येदः परिपेय इत्यनुमानेन मापनम् १:२-४ अनुमानमिष्टदने व्यभिचारित्वमिति शङ्का उपएं य १५२-५. जोशंगमादपानादेसमयमाण करऽपि सकतव- १२- अनुमानेन यया जीवारामादिषु समकरवनिधयस्तया देपोति कपनम् ... ... मिति कपनम् ... ...

·... ... . (१८) प्र० मो० वेदस्य पारुपेयत्वनिश्चये सिद्धान्तिद्वारा प्रमाणान्वेषणम् १६३--- उक्तशङ्काया ठपहासपूर्वकं निराकरणम् १६३-६ उक्तशङ्कानिराकरणप्रकार: १६३-१०,११ ईश्वरसिद्धी वैदस्य तत्प्रणीतत्वम्, तत्प्रणीतत्वात- रीश्वरसिद्धिरिति अन्योन्याश्रयप्रदर्शनम् .... १६४---१२ अन्योन्याश्रयस्य निराकरणम् १६४-१३,१४ वेदस्यापीरुपेयत्वे सति वेदस्याप्रामाण्यम् १८४-१५ विपक्षे वाधकत्वोक्तिः १८५-१६ अमुल्यमादिवाक्यानामनातप्रणोतवादप्रामाण्यम्, न सल्वाप्ताप्रणीतत्वादिति शङ्का १६५-१७ शङ्कापरिहार:- १९५-१६ विपते बाधकरवोक्तिः ... १८५-१६ अनायें इष्टापत्तेः परिहार १६५-२० वेदे पौरुषेयानुमानस्य मुस्यवेति कयनम् १६६-२१,२२ पौरुपेयानुमानस्यासम्भवरवकयनम् १९६-२३ असम्भवप्रकारं प्रदर्शयितुं त्रिधा विकल्पनम् ....१९६-२४,२५ आयपसस्येप्टापच्या सिद्धसाधनत्वम् द्वितीयस्य द्विधाविकल्पपूर्वकं दूपणम् १६७-२७,२८,२६ राहोत्तराभ्यां घेदस्यापीरुपेपत्त व्यवस्थापनम् १८८-३०,३१ वेदस्यानादित्वप्रदर्शनम् अनादिवेन वेदस्यापारपेयत्वम् १९८-३३ फार्यकरपविनिर्मुसस्य महेशस्य वेदविरचनातमत्वम् महेशस्याज्ञानाभावाद् देहसम्पन्धाभावो देवाभावादि. च्याभाव इति प्रदर्शनम् १८६-३५ . ... ...

·( २०) पृ० श्लो ... . ... ... ईशितुर्देहायसम्बन्धे पीच्छासम्भव इति मतेऽपि तस्य संसारित्वप्रसङ्गः ... १६६-३६ इत्थमीशस्य वेदप्रणयनाभावे वेदस्यापारपेयत्वम् २००-३७. वेदस्याकलकत्वसाधनायानुमानढयप्रदर्शनम् २००-३८,३६ जोरामाः कालतविछिन्नव्यवहारत्वम् २००-४० पुण्यापुण्यादिमास कत्वेन वेदस्याविच्छिन्नव्यवहारत्वम् - २०१-४१ महाप्रलयेऽपि वेदस्याविच्छिन्नव्यवहारता २०१-४२ मात्मावद् वेदस्य नित्यत्वप्रतिपादनम् . २०१-४३ अनुमानेन वेदस्य गुर्वध्ययनपूर्वकत्वसाधनम् २०१-४४ वेदसृष्टिप्रतिपादकश्रुतेः पूर्वसिद्धवेदाभिव्यक्तिपरत्वम्... २०२-४५ यो प्रमाणमिति श्रीतवाक्यस्येशप्रसादेन चतुर्मुखे वेदा- विर्भावमानपरत्वम् २०३-४६ सम्प्रदायकचनपूर्वकं वेदस्य नित्यत्वप्रतिपादनम् २०३-४७ घेदे ईशानीशप्रयोवस्वाभाषप्रदर्शनपूर्वकं नित्यत्वमपारपे- २०३-४८ व्याफरयादेः प्रमाणान्तरयोग्यार्य विपयत्यात् पारुपेयत्वं न याक्यप्रमापलादिति फयनम् २०३-४६ प्रामपुरुषप्रगीती वेदः प्रमाणमूतवाक्यत्वादित्यनुमान- गण्डनम् ... २०३-५० माताप्रथयने घेदस्याप्रामाण्यमिति गदाया: सण्डनम् २०४-५१,५२ पत्यानम्यवधानेनेर गन्दोऽयं गमयतीति पूर्वपक्षियो मत्स्य द्विपारिकल्पनपूर्वक एण्डनम् २०४-५३ गय राम्दार्थसम्मर इति कपनकमनाप्यागम्य समाधिमाधिपत्यानम् २०४-१४. . यत्वञ्च ... ... ...

·... मिति शङ्का, पृ० लो० वेदे पुरुषसम्बन्धाभावादग्नामाण्यशङ्कागन्धोऽपि नाती- दि कचनम् ...२०५-५५,५६ वेदस्य ब्रह्मविवर्तवोपपादनम् २०५-५७ वेदम्य ब्रह्मविवर्त्तवे श्रुतिप्रमाणपन्यासः २०५-१८ एतेनाद्वितीयत्वप्रतिपादकश्रुतीनां सङ्गतिरिति फधनम् । २०६-५६ एक विज्ञानात सर्वविधानप्रतिशासिद्धिरपोति प्रतिपादनम् २०६-६० घेदस्य वस्वन्तरत्वेऽद्वितीयत्वादिप्रतिपादकश्रुतीनाम- सङ्गतिः २०६-१ वेदस्य नाविवर्त्तवादतप्रतिपादकश्रुतिसामजस्य- कपनम् वेदस्य ब्रह्मविपर्चर वस्यानादित्वं प्रामाण्यञ्च २०६-६३ वर्णमात्रस्य वेदाभावत्वकघनपूर्वकं नियतकम विशिष्टवर्ग- समूहत्वं वेदस्वमित्युक्त्वा शङ्कापरिहार: २०७-६४,६५ सत्र देशनिमिचस्प कालनिमित्स्य वा म.मस्यामाव- प्रतिपादनम् । २०७-६६ घटान्तपुरःसरं सामाविरुघर्गस्यापि तत्रामावत्वकथनम् २०७-६७ पत्रार्थ विस्तरेण विचारः २०८-१८,७२ येदस्य प्रापितवान्नानादिवविरोधः, न प्रामाश्य- उतिः, नाट्यप्रतिपादकतहानिरिति फलितोतिः २०६-७३ लाशिकंवैदिकवाश्ययादलण्यम् ... २०९-७४ फनितापसंहारः २०६-७५ मचिन्त्यासितया वेदस्स ब्रह्माद्वयावयोषकत्वम् २१०-७६ कार्यान्वित एव सफलपदसामथ्र्यमिति मीमांसकात. निरामः २१०-७७ ... ... ...

·(२२) पृ० श्लोक ... ... . ... ... ... अन्विताभिधानवादिमतनिर्देश: २११-७८ तस्यैव विवरणम् २११-७६ तत्र योग्यताकचनम् कार्यान्वये शब्दशक्ति रिति नियमनिराकरणम् ...२११-८१,८५ प्रवर्तकद्वार एव सकलपदसम्बन्धमह इति मीमांसक- मतखण्डनम् २१४-८६ वत्र दृष्टान्तेन नियमाभावप्रदर्शनम् २१४-७ कार्यज्ञानमेव प्रवर्तकमिति वादिनों प्राभाकराणां मत. निराकरणम् २१५-८८ इष्टसाधनविज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वमिति स्वमतपुष्टिः . २१६-८६,६० अभिहिताना मेवार्थानामन्योन्यसंसर्गबोधजन समिति पक्षस्य निराकरणम् २१७-६१ अभिहिवान्वयनिराकरणमन्विवाभिधानस्य निर्दुष्टत्व. प्रतिपादनञ्च २१६-२ क्रियाव्यवधानमन्तरेण वेदान्तानां प्राणि प्रामाण्यमिति प्रदर्शनम् २२०६३ प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनव्यतिरेकेण शब्दप्रयोगानुपपति. रिवि शङ्काया: समाधिः २२१-१४ पिन्तनभ्यानोपासनादीनां पापपर्यन्तं फर्चव्यावं इतः कृतकत्यतेति कपनम् २२२-२५ चंदान्दा पत्याद् प्राग्यप्रतिपादकास्तेषां न किया. लंगापर्थोऽपीति फयनम् २२३-६६ . मत्य सानमिति याम्यानामकरसार्थपर्यरसा. पित्वम् २२३-१७ परम् २२४-२८ . .4. ... ...

·( २३ ) पृ० श्लोक ... ... ... ... सत्यमिति सर्वपदानां तत्तद्रान्विनिवर्तनेन ब्रह्मसमर्प- कत्वमिति कयनम् २२५-९६ उतार्थस्यैव स्पष्ट करणम् २२५-१०० सर्वपदानामेकाकारज्ञानजनकत्वेऽनेकपदप्रयोगानुपयो- गोऽनेकाकारतानजनकत्वे द्वैतहानिरिति शङ्कायाः (२२५-१०१ समाधानम् २२५-१०२ प्रतिपदं जायमानज्ञानानां ब्रह्मणि स्वस्याकारसमर्पणा- भावप्रतिपादनम् २२६-१०३ धक्कार्यस्यैव दाई यम् २२६-१०४ सत्यादिगुणविशिष्टस्यैकद्रव्यस्य ब्रह्मणो लक्षणेनानेन (२२६-१०५ निर्देश इति धादिमतस्य दूपणम २२७-१०६ प्रायाः सत्यादिगुणाडोकारेऽनन्दादिशब्दानामनन्वय इति प्रतिपादनम् २२७-१०७ ब्रह्मणः शब्दवाच्यत्वे 'यतो वाचः' इति श्रुतिव्याकोपः २२७-१८ श्रुत्यन्तरविरोधोऽपि २२७-१०६ भेदनिन्दकवाक्यानामपि व्याकोप. दूपणान्तराणि २२८-१११,११२ ब्रह्मण. स्वयप्रकाशस्वेऽविद्यावरणविरोधानाय शास्त्रापे. क्षति कयनम् २२८-११३ वाक्यस्य प्रामाण्याय लक्षणासमाश्रयस्यावश्यकत्वम २२६-११४,११५. लक्षणानुपपत्ति कघयतो वादिनो मतसउनम् २२९-११६ लक्षवारा व्यवस्थापनम २२८-११७ घरस्पष्टीकारः २३०-११८ प्रमाणान्तरसिद्धस्यैव लक्ष्यत्वाद् ब्रह्मयि प्रमाणावरा- भावालक्षणानुपपचिरिवि शङ्कायाः समाधानम् ... २३०-११६ ... ... ... ... ...

·( २४ ) पृ० श्लो २३०-१२० २३१-१२१ २३१-१२२ २३१-१२३ ... २३२-१२६ २३२-१२७ ... प्रमाणुगम्यत्वाभावमात्रेण भासमानवस्तुना न लसणाभाव इति कधनम् वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तेर्लक्षणाप्रयोजकत्वम् वाक्यप्रामाण्याय लक्षणाया व्यवस्थानिरूपणम् अनन्तमित्यादिशब्दाना नि शेषविशेषप्रतिपेधमुखेनैक- रसे ब्रह्मणि लक्षणा तत्त्वमसीवि वाक्ये लक्षणया चैतन्यमात्रस्य बोध २३२-१२४,१२५ सत्यमित्यादिवास्यस्य लण्याऽसण्डैकरसब्रह्मपर्यव. सायित्वप्रदर्शनम् तत्वमसीत्यस्यापि लक्षणया सण्डेकरसत्रापर्यवसायि- खप्रदर्शनम् इच्छानुमानद्वय दृष्टान्ती साध्यविकरपी इति शङ्काया: समाधिः प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति लोकिकवाक्यत्यासण्डापर्यवसा- यिनिरूपणपूर्वक दृष्टान्ते साध्यविफलताया निरास: २३४-१६ मर्यापश्यनुमानाभ्यो वेदान्तवाक्यानामखण्डेकरसवस्तु. पर्यवसानसिद्धिरिदि फयनम् ... २३५-१३० मत्यानादिगन्दनिर्विशेषत्राप्रविपत्तये लरणावृत्तिरा- प्रयपीयेत्युपक्रमे प्रतिनिरूपणम् २३५-१३१,१३२ यदान्तप्रमागन्यम् २३६-१३३ यदान्तवाश्याना समाच्यांगत्यागपूर्वक सत्या प्रक्ष- प्रतिपादकत्यम् २३७-१३३ मानादिसन्दानामगदपण्या प्रमादिपादक- सम् २३८-१३५,१३९ २३३-१२८ ... ... ...

·... ... ... (२५) पृ० श्लो० तत्त्वमसीत्यादीनां जहदजहल्लक्षणया ब्रदाप्रतिपाद- कत्वम् २३८-१३७ सर्वज्ञादिशब्दानामनवच्छिन्न चैतन्यप्रकाशमात्रस्थिति: अनन्तादिशब्दाना जहल्लक्षणयैकरसे ब्रह्मणि पर्यवसान- . मिति कथनम् २३६-१३६ वेदान्तानामद्वैतब्रह्मप्रतिपादकतांसिद्धिरिति कर्थनम्' २४०-१४० ब्रह्मसाक्षात्कारे शब्दस्य कारणत्वमिति प्रदर्शनम् २४०-१४१ वेदान्तवाक्यजन्यापरोक्षज्ञानस्यापरोक्षभ्रमबाधकत्वम् २४०-१४२ ब्रह्मसाक्षात्कारे वेदान्ताना कारणत्वमसहमनिस्य स्वयूथ्यस्य शङ्का २४०-१४३ स्वयूथ्यशङ्कानिवारणम् २४१-१४४ श्रुतिविरोधप्रदर्शनेनापि शङ्कानिरास: २४१-१४५ अत्रोपपतिः २४१-१४६ मनोनिरपेक्षशब्दानापरोतज्ञानमिति वादिनः शङ्का २४२-१४८ ब्रह्मसाक्षात्कारे शब्दस्य करणत्वे श्रोतप्रमाणोपन्यासः २४२-१४६ अन्यकरणत्वे त्वोपनिषदमिति औपनिषदावविशेप- • यस्य वैयर्थ्यम् २४३--१५० विशेषणसार्थक्यप्रकारोक्तिः २४३-१५१ शब्दस्य साचारकरणले लौकिकवाक्यरान्त: २४३-१५२ एवं शन्दस्वभावविरोध इति शङ्काया: समाधानम् २४३.१५३,१५४ अपरोलज्ञानस्वरूपनिर्देशः २४४-१५५ जडवणे परोत्तस्य मुख्यत्वमपरोक्षस्य तु आत्मसन्निधान- ., कतं गाणत्वमिति फवनम् २४४-१५६ 6 ... . ... ... ... ....

·. ५० श्लो० ... ... अपरोक्षस्वभावे प्रत्यगात्मनि वेदस्याऽपरोत्तज्ञानजनन- मेवाचितं न परोतज्ञानजननमिति प्रतिपादनम् २४४-१५७ उक्तार्थस्यैव व्यतिरेकणोक्तिः २४४-१५८ श्रुतिकरणवादं स्वपक्षं दृढीकृत्य मन:करणवादिनो निरासे हेत्वन्तरापादानम् ... २४५-१५६ उपात्तहेतर्विशदीकरणम् २४५-१६० आत्मसाक्षात्कारे मनस: करणत्वे तजन्यसाक्षात्कारस्य भ्रमत्वप्रतिपादनम् २४५-१६१ (२४५-१६२ मनोजन्यसात्तात्कारस्य सविलासाज्ञाननिवर्तनातमत्वम् १२४६-१६३ २४६-१६४ आत्मसातारकारे वेदस्य करणत्वं न मनस इति प्रति- पादनम् २४६-१६५ मात्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणत्वे श्रुतिविरोधप्रदर्शनम् २४७-१६७ श्रुते; फरणत्वे विरोधाभावप्रतिपादनम् . २४७-१६८. श्रुतार्थपरित्यागप्रसङ्गात्तत्त्वमसीत्यत्र भागत्यागलक्षणा न युक्तति शङ्कायाः समाधिः २४७-१६६ मुल्यार्थानुपपत्त्या वेदस्य लक्षणया प्रत्यग्नझोक्यावयोध. कत्वात् लत्तयोपपतिः २४८-१७० लक्षणायोजसत्त्वादपि न लक्षणानुपपत्तिरिति प्रतिपा- दनम २४८-१७१ परिपूर्णमधात्मकरसासण्डार्थसिद्धयेऽनन्यगतिकलेन सर्वमानान्दरपायनमिति कयनम् २४८-१७२ ... .. .. ... ...

·पृ० लो ... ... ... ... असङ्गस्य लक्ष्यवस्तुना वांच्यार्थेन सम्बन्धाभावो न लसणानुपपत्तिकदिति कयनम् २४६-१७३ वाच्यलक्ष्ययो: सम्बन्धस्थापनम् २४६-१७४ दृष्टान्तपुरःसरं कल्पितेनाज्ञानादिना संसर्गसम्भव न लक्षणानुपपत्तिरिति कथनम् , २४६-१७५ २५०-१७६ पूर्वदर्शिचदिशा लक्षणायामनवस्था नेति प्रतिपादनम् १२५०-१७७ निर्धर्मकलक्ष्यार्थसिद्धिः कथमिति न वय॑वामिति कथनम् २५०-१७८ ज्ञानत्वसामान्यस्य ब्रह्माभिन्नत्वप्रतिपादनेन दोपामाव- कचनम् २५०-१७६ अनेकोपाभ्यनुगतव्यवहारहेतुस्तत्सम्बद्धा व्यक्तिरेवेत्यस्य सदृष्टान्तमुपपादनम् २५१-१८० उपाधेस्तटस्थवयाऽभिधेयकोटावप्रवेशेन सत्यादिपदेभ्यः शुद्धचिन्मात्रलक्ष्योपस्थितिरिति कथनम् २५१-१८२ .वंपदार्थेऽपि लक्ष्योपरिथवेर्नानुपपत्तिरिति कथनम् २५२-१८२ साक्षिणः सर्वप्रमाणसिद्धिरित्युक्तर्विधरणम् २५२-१८३ वस्यैव स्पष्टीकारः २५२-१८४ फलितोक्ति २५३-१८६ प्रमाणान्ययानुपपत्त्या सिद्धस्य साक्षिणो न विप्रतिप- तिरित्तस्य साम्प्रदायिकलकधनम् २५३-१८७ साम्प्रदायिकषचनोपन्यासः २५४-१५ तत्त्वम्पदयोरेकार्यवायकवस्थापनम् २५४-१८६ उतार्थस्यैव स्पष्टीकरणम् २५४-१९० पदमावस्याप्रमाणत्वादपि पदद्वयसार्थक्यमिति कथनम् २५४-१२१ r ... ... ... ...

·. २५५-१६४ ... २५६-१९६ २५६-१६७ ... ... (२८) पृ० लान प्रमाणज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्तकत्वप्रतिपादनम् । २५५-१६२ एकपदान प्रमापज्ञानासम्भव इति कथनम् । २५५-१६३ प्रमाणज्ञानसिद्धये पदान्तरस्यावश्यकत्वम् वत्यम्पदयोरेकार्थत्वेऽपि बास्यत्वानुपपत्तिरिवि कथनम् २५५-१६५ वत्र हेतुप्रदर्शनम् प्रवृत्तिनिमित्तभेदाद् न तया: पर्यायवेति कथनम् पदमावस्यानुभावकवाभावप्रदर्शनपूर्वक पूर्वपक्षिणः शङ्काया निराकरणम् २५६-१८ लक्षणयाऽसण्डार्यसिद्धये पदान्तरप्रयोगस्यावश्यकत्व- प्रदर्शनम् २५६-१६ घोषपदं विना गङ्गापदस्य स्वत: तीररूपलक्ष्यार्थवोधेड- सामर्थ्यप्रतिपादनम् २५७-२०० एकपदप्रयोगे नष्टसिद्धिरिति कधनम् २५७-२०१,२०२ पदान्वरप्रयोगस्यानावश्यमपेक्षेति कथनम् २५७-२०३ तत्वमसीत्यादिमहावाक्यम्य लक्षणया प्रत्यगब्रह्मणोरै- क्ययोधनान्न कोऽपि विरोध इति प्रतिपादनम् . २५७-२०४. प्रशसातात्कारादेव भववारिघेनिस्वारोऽतस्तद्वोघोड़- वश्यं सम्पाद्य इत्युपदेशः २५८-२०५ भगवताना ब्रह्मसाक्षात्कारः श्रुतिस्मृतिसिद्धोऽतो भगवद्भाव्यमिति कधनम् २५८-२०६ प्रकरणान्ते भगवदः श्रीकृष्णस्य शरणगमनम् २५८-२०७ अध्यात्मेश्यमयूखाभिधं द्वादशं प्रकरणम् २६०-३४७ प्रसारमेश्यप्रतिपादकप्रकरणारम्मेदवतत्वस्य मावती- ऽनुसन्धानम् २६०--१ ... ... ... ... ... ...

·(२८) पृ० श्लो नस्य शङ्का ... ... ... ... ब्रह्मणान्या जाचात य मन्यन्ते वेषां निराकरणम् ... २६१---२ वम:प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोर्जीवेश्वरयोरभेदमसहमा- २६१-३ वयोर्विरुद्धस्वभावत्वप्रतिपादनम् २६२-४-८ जोवेश्वरयोरभेद इवि मवस्थानौविस्यकथनम् २६३---- अमूर्त सर्वगे ब्रह्मणि जीवस्य प्रतिबिम्बलामावः २६३-१० उक्तार्थस्यैव विस्तरेण विवरणम् (२६४-११ १२६५-१६ ब्रह्मोऽवच्छेदाभावः २६६-१७ उत्तस्यैवार्थस्य वैशयन विवरणम् २६६-१८ जीवब्रह्मणोर्मेदस्य स्थिरीकरणम् तत्त्वमसीत्यादिवाक्याना वस्तुदो भिन्नयोर्जीवनह्मणोरे- कत्वोपासनापरत्वम् २६७-२० उत्तापसमाधिप्रतिज्ञा २६८-२१ २६८-२२ महत्यारमट्या जीवनाचोरेकलप्रतिपादनम् २७०-२७ अमूर्चस्व ब्रझयो गगनस्येव जलेऽशाने प्रतिबिम्ब इति स्वमतपुष्टिः २७१-२८ "प्रतिविम्बरूपजीवस्य ब्रह्मतो बैलक्षण्यामाव: २७१-२६. अस्वच्छेऽज्ञाने कचं प्रतिविम्ब इति शहायाः समाधि: २५१-३० प्रज्ञानप्रतिविम्वितस्य ब्रह्मचैतन्यस्यैव जावत्वात्तयारद्ध- यत्वम् २७२-३१,३२ अरच्छेदवादावलम्बनेनापि तयामदामाव: २७३-३३ उचार्यस्यैव स्पष्टीकरणम् २७४-३४ तत्त्वमस्यादिश्रुतीनामवैवपर्यवसापिलम् २७४-३५ ... ... ... A ... ... ...

·पू० को . २७४-३६ 1 ... २७५-३७ *. २७५-३८ ... ... २७६-३६ २७६-४० २७७--४१ २७७-४२ २७८-४३ २७८-४४ ... जीवब्रह्मणोर्मायाकृतो भेदः, वस्तुतस्तयोरैक्यं बन्धमोक्षा- भावो निर्लेपत्वञ्च स्वरूपसाक्षात्कारपर्यन्तं विरुद्धधर्मभानम् वास्तवैक्यानवभासात् कल्पितभेदावभासाच जीवस्य संसारदाय॑म् परस्परविरुद्धानां साक्ष्यमौन्यादीनां मायापरिकल्पि- तत्वात्तैस्तयोरैक्यस्य न तिरिति निरूपणम् अज्ञानस्याभावत्वमिति शङ्का अर्थापत्त्याऽज्ञानस्य भावत्वप्रतिपादनम् , अनोपपत्तिः युक्त्यन्तरेणापि अज्ञानस्य भावरूपत्वप्रतिपादनम् उतार्थस्यैव विवरणम् वादिन. शङ्काया. समाधि मानाभावाद् भावरूपाज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् अत्रार्थे वादिनः शङ्का तत्समाधानम् स्वमसुपुप्त्योरज्ञानस्य लक्षण्येनानुभव: जागरितावस्थायां ज्ञानोत्यसंस्कारस्य युक्तवा उत्थितस्यैतावन्त फाल न किश्चिदवेदिपमिति परामर्शी न भवति, किन्तु प्राचीनस्यैवाज्ञानस्यानुभव इति पादिनः शङ्काया: समाधि, पानमात्रकनिवयंलमज्ञानस्य लक्षणम् प्रज्ञानस्य भ्रमतो चैलक्षण्यम् मशानभ्रमपोवेलसण्यस्य पुनह दीकरणम् . . २७६-४६ २९०-४७ २८०-४८ २८१-४६ २८१-५० ... २५२-५१ ... २०४-५२ २८५-५३ २८५-५४ 4 ·१० श्लो ... ... एतेनाज्ञानस्य जगदुपादानत्वमनादित्वं भावात्मकत्वच सिद्धमिति कयनम् . २८५-५५ अज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वम् २८६-५६ प्रज्ञानं जीवाश्रयमिति स्वयूट्यशङ्का २८७-५७ सर्वशस्य ब्रह्मणोऽज्ञानानयत्वाभावप्रतिपादनम् २८७-५८ प्रज्ञानस्य प्रामाणिकत्वे तस्य ब्रावत्सत्यत्वादद्वैत- सतिः २८८-५९ भयोऽज्ञानाप्रयत्वस्वीकारे 'य: सर्वज्ञः' इति श्रुति- ज्याकोपः २८८-६० प्रदोऽज्ञानस्य वाविपयत्वं जीवाश्रयत्वमिति धनम् २८५-६१ जीवाश्यस्य प्राविषयस्याज्ञानस्य निरासाय जीवस्य मझोपदेशो युज्यते इति प्रतिपादनम् २८-६२ 'प्रज्ञानसम्बन्धे सति जीवत्वं जीवले सत्यतानमम्बन्ध इत्यन्यान्यानयनिराफरयम् २५-६३ जीवानामशानानाधानन्त्यमिति प्रतिपादनम् २९०-६४ प्रशानानामनादित्वं प्रपञ्चस्याज्ञानपरिकस्पितत्वच. २९०-६५ यस्य वेदान्तजन्यज्ञानमुत्परते तस्य मोरः स एवा- पार्य इति कपनम् २६०-६६ भनेफजीरादिमवे बदमुकादिम्यवस्थायाः सामन- . ... ... ... एफजीवादे परगुतादिव्यवस्थानुपपत्तिप्रदर्शनम् अनमोरपर एक यानित्येकदेग्रिमटोपसंहार S२६१-६८ २६२-६ २८२-७० ...

·(३२) पृ० ली २६२-७१ " ... ... न . २६३-७३ २६४-७४ २६४-७५ २६५-७७ अज्ञाततत्त्वविन्मतस्यापरिपक्कविद्यस्य तवेदं कथनमिति । तन्मतखण्डनोपक्रम. ब्रह्मैव स्वाज्ञानात् संसरति ब्रह्मैव स्वज्ञानान्मुच्यते इति तत्त्वविन्मतप्रदर्शनम् परमार्थसत्त्वे ब्रह्मण्येव सकार्यमज्ञानं कल्पितम्, कल्पिते तत्र ब्रह्म कल्पितमिति कथनम् . दृष्टान्तपुर.सरं चैतन्यस्यैवाविद्यातत्कार्यसम्बन्धी न जीवस्येति कथनम् जीवस्याज्ञानाश्रयत्वाभाव. 'अहमज्ञ.' इति ज्ञानस्यान्यथापि सम्भव इति कथनम् २८५---७६ अन्योन्याश्रयादहङ्कारस्य जीवस्य वाऽज्ञानाश्रयत्वस. म्भवः जीवस्यानादित्वकल्पनेऽनिर्मातप्रसङ्ग इति प्रतिपादनम् २६५-७८ स्वमते देोषाभावप्रतिपादनम् अनुमानेनाप्यज्ञानस्याद्वैतचिदाश्रयत्वकथनम् पुनरनुमानद्वयेन अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वाभावप्रतिपादनम् २६७-८१ निरुपाधिकचैतन्यस्य जीवभाववद् ब्रह्मभावस्यापि अवि- धाकृतत्वाद् ब्रह्माश्रयत्वपतेऽपि तुल्य एव दोष इति शताया. समाधानम् २६७-८२ ग्रह्माक्षमिति प्रतीत्यमावादज्ञानस्याप्यज्ञानसत्त्वे प्रमाण- घेद्यत्वप्रसङ्ग इति शङ्कायाः समाधानम् २६७-८३ प्रज्ञानस्य प्रमाणवेद्यस्व निरास: २६८-८४ मर्वश्रुतिव्याफोपनिराम: २८८-८५ मविद्याश्रयत्वं विना विमाः सर्वशत्वासर्वज्ञत्वयार- (२८६-८६ २६-८७ २६६-७६ .... २६६-८० ... . ... सम्मर ·( ३३ ) पृ० श्लो ... ... ... अज्ञानस्यावरणमानवान वत्राश्रयविषयभेदापेक्षेति कचनम् उकार्यस्य दृष्टान्तेन विशदीकरणम् अज्ञाने प्राश्रयविषयभेदाभावनिरूपणम् ३००-६० अज्ञानस्यैफायविषयवसाधनम् अज्ञाने नष्टे जीवभेदाभाव इति प्रदर्शनम् ३०१-१२ मद्धमुक्तादिव्यवस्थाया प्रज्ञानकालिकत्वम् ३०१-६३ • अनेकजीरवादे पद्धगुकादिव्यवस्थाया अनुपपत्ति. प्रदर्शनम् ३०२-१४ शुफो मुक्त इत्यादिश्रुत्यादीनामर्घवादत्वम् जीयविपये संशयाभावनिरूपणम् ... मामयि जोधरत्वजगद्ममस्यावियापरिकल्पितत्त्रम् एफजीववाद विप्रमायोपन्यास: ... ३०४-ES भविधाया महगवत्वे प्रमाणम् स्वयंप्रका प्रमणि फयमविधासम्भव इति प्रदाया: समाधिः ३०५-१०० स्वयंप्रकाशे एवाशानरियतिरिति समतदायम ३०६-१०१ मविपयं प्रामाश्रयमेवामानमिति सिद्धान्तापसदार, ३०६-१०२ प्रमाप्रपरिपयरवासानस परमात्मनिययान निवृत्तिरित्ति पूर्वपत्यापनम् २०७-१०३ मान सदमति विफरपकमाघस्यापनम २०७-१०४ प्रमानाप नित्यनियर दोरदोहारनम् ३८८-१०५ समानानीर: मती प्रारमनाल्यौतारणा व्यतिरिया पेविएसयपत्रम् मापारमना मिमामिन्नेति परपरम् ... ... ... ... 7 ·( ३४ ) . . । अज्ञाननिवृत्तेरज्ञानोपादनत्वाभावनिमपणम् ३१०-१०६ अज्ञाननिवृत्तेरनादिलाभावनिरूपणम् .३१०-११० ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिनेंति पूर्वपक्षोपसहार ३११-१११ पूर्वपक्षसमाधानप्रविज्ञापूर्वक ब्रह्मज्ञानात्तन्निवृत्ती श्रुति. प्रमाणप्रदर्शनम् ३११-११२,११३ युक्त्यापि स्वमतहढीकार ३१२-११४ श्रुतिस्मृतियुक्तिभिर्ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिनिश्चय ,इति प्रदर्शनम् ३१२-११५ मिथ्याप्रपञ्चान्तर्गतब्रह्मज्ञानस्य रज्जुसर्पज्ञानवदप्रामा- ण्यान तेनाज्ञाननिवृत्तिरिति शङ्काया ममाधानम् ३१३-११६ अबाधितज्ञानजनकस्य प्रमाणत्वमिति निर्देश ३१३-११७ दृष्टान्तेन तस्यैवोपपत्ति ३१३-११८ दृष्टान्तवैपम्याभावप्रतिपादनम् ३१४-११६ तस्यैवापपादनम् ३१४-१२० अख्यातिवाददृष्टान्तेन ज्ञानस्य प्रामाण्योपपादनम् ३१५-१२१ अवाधिनप्रतीतिजनकत्वेन ज्ञानम्य प्रामाण्यनिरूपणम् , नम्वरूपसत्यत्वेनेति प्रतिपादनम् '३१५-१२२ ज्ञानप्रामाण्यापरवम्यासम्भवत्वकथनम् प्रज्ञाननिवृत्ते मतीत्वादिविकल्पजालस्य वैयर्थ्य- प्रतिपादनम् ३१६-१२४ प्रकारान्तरेगापि अमाननिवृत्तेरज्ञानवादकत्वोत्ति प्रत्यवार्यस्य दृष्टान्तेन दार्यम् ३१७-१२५ प्रमानानुरूपा ज्ञाननिवृत्तिनेन नाढवत्ततिरिति कयनम् ३१७-१२७ ३१७-१२६ पत्र पान्तरकपनम् 1 .. ... ... ...

·... ( ३५ ) पृ० श्लोक ब्रह्मभावपरिणतान्त.करणरूपेणैव ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिः, 'नाविशेपितरूपेणेति कथनम् ।। ३१८-१२६ अज्ञाननिवृत्त्या वृत्त्यादिरूपस्य भ्रमात्मकस्य निवृत्ति , , तन्निवृत्तौ न पृथक् अमोऽपेक्ष्यते इति कथनम् .. ३१६-१३० तत्त्वज्ञानादज्ञाननिवृत्तिसिद्धिरनवद्येति कघनपूर्वकमुप. सहारः ३१६-१३१ जीवन्मुक्तिं साधयितुं प्रवृत्तस्य प्रथमं पूर्वपत्तोत्यापनम् ३१६-१३२ तत्र जीवन्मुक्तरत्यसम्भावितत्त्वकथनम् ३१६-१३३ अतिविरोधप्रदर्शनम् ३२१-१३४ दूपणान्तरप्रदर्शनम् ३२१-१३५ जीवतो मुक्तिर्भवतीत्यत्र प्रमाणाभाव इति कथनम् , पातेपसमाधिप्रतिज्ञा च ३२१-१३६ 'जीवन्मुक्तिमुपपादयितुं भूमिकारचनपूर्वकं सत्त्वसाता. कारं विनोपदेतृत्वाभाव इति कथनम् ३२२-१३७ भ्रान्तस्य तत्त्वोपदेशेऽसामर्थ्यम् ३२३-१३८ दग्धाज्ञानस्यैवोपदेष्टुत्वमिति व्यवस्थापनम् ३२३-१३६ बाधितानुवृत्त्या तत्त्वज्ञस्य जीवन्मुक्तो व्यवहारस्योपपत्ति ३२३-१४० उक्तार्थस्य दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वक स्थिरीकरणम् ३२४-१४१ व्यवहाराभासेन न जीवन्मुक्तिक्षतिरिति कधनम् ३२४-१४२ जीवन्मुक्तस्यावस्थात्रयसम्बन्धाभावप्रदर्शनम् ३२४-१४३ ब्रह्मविद्याविर्भावहेतुशास्त्रान्यघानुपपत्त्या जीवन्मुक्त- व्यवस्थायाः सिद्धिमुपपाद्योपसंहारः ३२५-११४ भनार्य पूर्वपक्षियः शङ्का ३२५-१४५ शङ्काया. समाधानम् ३२६-१४६ ...

·( ३६) पृ० श्लो. ... ३२७-१४७ ३२७-१४८ ३२७-१४६ ३२८-१५० ३२८-१५१ ३२६-१५३ ३३०-१५४ ३३०-१५५ मुमुत्तोर्यावदज्ञानं प्रमाणप्रमेयादिदर्शनं स्यादेवेति कथनम् शिप्यस्याविद्यया गुराः सम्बन्धाभाव इति निर्देश: तत्त्वसाक्षात्कारदशायामज्ञानजन्यभ्रमाभावप्रदर्शनम् जीवन्मुत्तौ श्रुतिप्रमाणोपन्यास: तत्र स्मृतिरूपप्रमाणस्याप्युपन्यास. वयोर्ध्वमायन्निति श्रुतेः परब्रह्मविदो जीवन्मुक्तिप्रति-. बन्धकत्वाभाव इति कथनम् ... ३२६-१५२ प्रारब्धकर्मणां विदेहमुक्तिपर्यन्त स्थितिरिति कथनम् संस्कारनिमित्तस्याज्ञानशेपनिमित्तस्य वा देहेन्द्रियादि- प्रतिमासरवा जन समाप्रया दिपले याघकयोक्ति येन प्रमाणेन प्रारम्धफर्मयोऽनुत्तिरवगवा वस्यो- पन्याम. प्रदेववादिना मवस्य सर्वश्रेष्ठत्वप्रतिपादनम् नाम्निकानामेतारशब्रह्मयोधाभाव मास्तिकानां तु स्यादे. ३३२-१५८ भगवद परमपुरपार्य हेतुत्वम् ३३३-१६०. मगरहपाना श्रेष्ठत्वम् ३३४-१६१ मगरमचाना प्रमशानस्यानायासेन सिसिरिति फंपनम् ३३४-१६२ हासापारकारयता जीवनगुराग्य पृषकन्यत्वम् ३३५-१६३ वाय धान्यस्यायेव विग्रदीफरपम् ३३६-१६४ प्रविश साकिफशानीयहरपपु रागाभाषप्रदर्शनपूर्वक पायमगंगम २३७-१६५ नारि पुनः पशहरपम् २३८-११६ ... ... ३३१-१५६ ३३२-१५७ घेति फयनम् ...

·१० श्लो. ... ... ... अभ्यासपाशविलयात् 'परमानन्दसमुद्रे तत्त्वविदः स्थितिरिति कधनम् ३३६-१६७ तखविदो मुकुन्द एवारलम्बनमिति कधनम् ३४०-१६८ विस्तरेणोत्तस्य शास्त्रार्थस्य सत्तेपः... ३४०-१६८ ब्रह्माद्वयनिमजनमेव परमपुरुषार्घ इति कथनम् ३४१-१७० अन्यस्यास्य मुकुन्दप्रसादजन्यवाद् निर्दुष्टत्वकथनपूर्वक भगवच्चरगायोः समर्पणम् ३४२-१७१ अन्यान्ते मङ्गलाचरणम् ३४२-१७२ भगवतः पादारविन्दानुसन्धानपूर्वकं प्रणति. ३४३-१७३ अस्य प्रन्यस्य निर्माणं भगवच्छुश्रूपार्थमेव न ख्यात्या- धर्थमिति कयनम् ३४४-१७४ मुमुक्षुभिरवश्यं विचारयोयोऽयं अन्य इति प्रार्थना ३४५-१७५ ओतरुच्युत्पादनाय प्रसिद्धचिन्तामणे: सकाशादस्यो- स्कर्षकथनम् न्यकृन्नामनिर्देश: ३४६-१७७ प्रयं मुमुत्तुजनाज्ञानदारिद्यत्तयकारी भूयादिति आशी: ३४७-१७८ रन्यपरिसमाप्तौ स्वाहङ्कारनिरासः, अन्यविरचने प्रेरक- नामनिर्देशः, अनेन प्रन्येन भगवान् प्रसीदविति कधनच गुत्यादीनामकारादिवर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् प्रकारादिक्रमेण प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिश्लोकसूची ३६५-३६४ शुद्धिपत्रम् ३८५-३६६ ... ... ... , ... ... १० ...

·श्रीगणेशाय नमः। श्रीमत्सदानन्दविद्वद्विरचितः स्वमभाख्यव्याख्यायवलितः प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः । द्वितीयो भागः अथ सप्तमं प्रकरणम् 4. वेदान्तवेद्यं परमात्मतत्त्वं विशुद्धविज्ञानघनं सुखात्म । विज्ञायते अझ यदधिभक्त्या . वन्दे तमीशं सततं मुकुन्दम् ॥ १ यस्य स्मृती गलति भेदमतिनदिया वैशारदी मविरुदेति चिदात्मनिष्ठा। यत्साहदं स्मरति नित्यमुमाईदेह- स्तं देवकीमुषमुपैमि हदि स्फुरन्तम् ॥ १॥ मतीचानन्तरप्रकरणे 'फर्तृलमुख्यमनिरम्य विकल्पनालं नस अमर्पपरिशोभनमैफ्ययोग्यम्। इत्युकं धत्र यदि कर्तृत्वादिरग्नरोप ·. प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी मिवात्मनः स्वाभाविको धर्मः स्यात्तदा स्वभावस्यान्यथा कर्तुमशक्य- तया तन्निरासायोगात् ततो विमुक्तिर्न स्यात् । तदुक्तम्- "आत्मा फर्नादिरूपश्चेद् मा काइतीस्तर्हि मुक्तता । : नहि स्वभावो भावाना व्यावर्त्ततोष्ण्यवद्वेः ।।" इति । आत्मन्यध्यस्तस्य तु कर्तृत्वादेरकर्तृत्वादिस्वभावावबोधनेनापनेतुं मुकरत्वात् स्यात्ततो विमुक्तिरित्येतद्विचारप्रधान प्रकरणमारभमाणोऽ- फर्तृत्वादिस्वभावात्मतत्त्वज्ञानं भगवद्भक्त्यधीनम् , “यस्य देवे परा भक्ति:" (श्वे० ६ । २३) “यमेष वृणुते तेन लभ्यः” (मु० ३१२ । ३) "ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते" (गो० १०॥१०) इत्यादिश्रुतिस्मृति- फदम्वैस्वघेव प्रतिपादनात; तस्मात्तमेव भगवन्तं परममङ्गलमूर्ति प्रणम- अर्थात् शास्त्रीयविपयप्रयोजने दर्शयति-वेदान्तवेद्यमिति ॥ १॥ यद्भक्तिहीनो गहने भवाब्धो निमजतीतो न लभेत मुक्तिम् । यद्भक्तियुक्तो निखिलं पुनाति स्वयं विमुक्तस्तमहं प्रपद्ये ॥ २ ॥ भगपिरमुग्यमेव महानाधिपावतुः, ददाभिमुल्यमेव सफ- लगुरुपाय हेतुरिति गम्तमेव भगवन्त गरण्यत्येनाऽनुमन्धसे- पदिदि ।।२॥ भकभोकात्मपदप्रमादात् संसारबन्धः प्रविभाति सदत् ।

·३ सप्तमं प्रकरणम् । कर्तृत्वमध्यस्तमपास्य शुद्ध- स्वरूपवोधेन विमुक्तिमेति ॥ ३ ॥ एवं भगवन्तमनुसन्धाय प्रकरणप्रतिपाद्यम दर्शयति-अकत्रिति। अकभोक्तूकस्वभावं यदात्मपदं तस्य प्रमादादज्ञानकृवावरणात् संसारे बध्नातीति संसारबन्धः कर्तृत्वादि: मृपापि सता तुल्यं प्रतीयते, तस्मात् शुद्धस्त्ररूप: कर्तृत्वादिधर्मविनिर्मुक्त आत्मा तत्साक्षात्कारेण अविद्य- मानमेवात्मनि कल्पितं कर्तृत्वं तदुपलक्षितं भोक्तृत्वादिकं सकलमनर्थ- जालमपास्य-अकर्तृत्वादिस्वरूपमहिम्नव बाधितमेवापबाध्य स्त्रस्वरू- पावस्थानलक्षणां विमुक्तिमेति । अकर्तृत्वादिस्वभावात्मतत्त्वे निजमहिग्नि प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थः ॥ ३॥ ननुच्यते वेदविरुद्वमेतद यतोऽस्ति कर्तृत्वयुतोऽयमात्मा । यजेत दद्यादिति चोदनातः क्रियाश्रयो ह्येष फलस्यभोक्ता ॥४॥ एतद्- आत्मनोऽकर्तृलमसहमानस्तदातिपति-नन्विति । फर्तृत्वमात्मनो वेदविरुद्धं त्वयोध्यते। कुदः १ यतः "यजेत दद्या- ज्जुहुयाद्” इति चोदनात: वैदिकोपदेशादयमात्मा कर्तृत्वयुतोऽस्ति । क्रियाश्रयो 'दीति न्यायप्रसिद्धमेन्द्' यदेष कर्ताऽऽत्मा फलस्य भोका, "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लत्तपत्वाद् (मी० सू० ३।७।१८) इत्याह स्म भगवान् जैमिनिः। प्रयोकरि अनुष्ठातरि कर्तरीति यावत् । शानफलं स्वर्गादि, कुतः ? प्रयोक्तफलसाधनवालतणत्वाच्यानस्य ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी विधेरिति सूत्रार्थः। तथा च कथं श्रुतिन्यायविरुद्धमकर्तृत्वमात्मनोऽ. भ्युपगम्यत इति भावः ॥ ४॥ शास्त्रार्थवत्त्वादिति सूत्रसिद्धम् कर्तृत्वमेतस्य तथाऽऽगमेषु। कर्तृत्वभोक्तृत्वविवर्जितेऽस्मिन् शास्त्रं प्रमाणत्वमियात् कथं ते ॥ ५॥ न केवलं पूर्वमीमांसोक्तरीत्या विरुद्धमेतत्, अपि तु उत्तरमीमांसा- तरीत्या पोत्साह-शास्त्रार्थवत्त्वादिति । "कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वाद्" (व० सू० २।३ । ३३) इति सूत्रम् । फर्त्ता चायं जीव: स्यात्, कस्मात् ? शास्त्रार्धवस्वाद् । एवं “यजेत दद्याज्जुहुयात्" इत्येवंविधं विधिशा- स्त्रमवद्भवति। अन्यथा तदनकं स्यादिति सूत्रार्थः । फर्तृत्वादिविनिर्मुक्तेऽस्मिन्नात्मनि कयं शास्त्रं प्रमाणत्वं प्राप्नुयादि- तथा च सर्वः।। ५ ॥ कर्तुः सतः कृत्यविशेषमेत- च्छास्त्रं विधत्ते सति तत्र कस्य । विज्ञानमेतत्तनुते हि यज्ञ- मित्यादिशास्त्रादयमस्ति कर्चा ॥६॥ युष्यन्तरगवद् इत्यति-फर्मुरिति । किच वद्धि शास्त्रं कर्तुः मनः कम्पिनिरोपमुपदिशति, न पामति फसे ददुपपग्रेस, सयेदं पात्रमावस्यति । "एप दिया स्प्रया नोवा प्राता रमयिया भन्दा ·५ सप्तमं प्रकरणम् । योद्धा का विज्ञानात्मा पुरुषः' (प्र० ४१६) इति "विज्ञानं यज्ञं चनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । (ले०२।५)इवि शास्त्रादप्ययमात्माकर्तेत्यर्थः॥६॥ कर्तृत्वमस्मिन्ननुभूतिसिद्धम् गच्छामि भुजेऽहमिति प्रतीतेः । नेतद्वियः स्यात्करणत्वहेतोः कर्तृत्वमात्मन्यवगम्यतेऽतः ॥ ७ ॥ न केवलं शास्त्रसिद्ध वकर्तृलं किन्वनुभवेनापोत्साह-कर्तृत्व- मिति । ननु श्रुवावेष विज्ञानशब्दो बुद्धा समधिगतः, कयमनेन जीवस्य कर्तृत्वं सूच्यतेत्याशक्याह-नैवदिति। जीवस्यैप निर्देशो म बुद्धः, न चैद् जीवस्य स्वाद्, निर्देशविपर्यय: स्याद्, विज्ञानेनेत्येवं निरदेक्ष्यत । वया पन्यत्र बुद्धिविवसायां विज्ञानशब्दस्य करणविभकिनिर्देशो दृश्यते "वदेपो प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" (वृ. २११।१७) इति । प्रत्र तु "विज्ञानं पनुते" (ते०२ । ५) इति फर्चुसामानाधिकरण्यनिर्दे. शाद् बुद्धिव्यतिरिक्त्यैवात्मनः कर्तृवं सूच्यत इति तात्पर्यायः ॥१॥ वेदान्तशास्त्रेऽपि समाधिरुको बोधार्थमप्यात्मनि कर्तृरूपे । यदाऽस्त्यकर्ता कथमस्य वोधे द्रष्टव्य इत्याद्युपदेश इष्टः ॥ ८॥ ननु फयमेतद् वेदान्तमम्मदं स्पादित्यत भाद-वेदान्दशास्त्रेड. पोति । योऽपमापनिषदात्मप्रविपत्तिप्रयोजनः समाधिरुपदिष्टो वंदा- ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न्तेषु "आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" (३० २।४।५) "सोऽन्वेष्टव्य स विजिज्ञासितव्य " (छा०८1७1१) "प्रोमित्येव ध्यायथ आत्मानम्" (मु० २।६) इत्येवलक्षण सोऽप्यसत्यात्मन कर्तृत्वे नोपपद्यते । तस्मादप्यस्य कर्तृत्वसिद्धि- रित्यर्थ ॥८॥ शास्त्रार्थवत्त्वादिभिरात्मनस्तु कर्तृत्वमावश्यकमभ्युपेयम् । स्वाभाविकं हेतुभिरत्र वाधा- भावात्कथन्तेऽभिमतं विरुद्धम् ॥ ६ ॥ पूर्वपक्षमुपमहरति-शास्त्रार्थवत्त्वादिभिरिति । शास्त्रार्थवत्त्वादिभि- हेतुभिरात्मन कर्तृत्वमावश्यकमिति स्वीकर्त्तव्यमिति सम्बन्ध । नपत्र वाधो दृश्यते । प्रत स्वाभाविककर्तृत्वे सत्यात्मनोऽकर्तृत्वाभ्यु- पगमो वेदन्यायविरुद्ध इत्यर्थ ॥६॥ स्यादेतदेवं यदि वास्तवं तत् कर्तृत्वमिष्टं श्रुतिगीर्भिरेवम् । पिन्वस्त्यविद्यापरिकल्पितं तत् कर्तवमात्मन्यचले विशुद्धे ॥ १० ॥ गानन्यापतात्पर्यानभितम्याऽयमाप, नत्तास्परयविपारे नु मापमापा युए, भिन्नाधिकारविषयतादिन्यागयेन समारो- ग्गादिण। यदि सम्पात्मन कतत वाम अधिगाभिरिश्वन प्रति.

·सप्तमं प्रकरणम् । पिपादयिपितं स्यात, तदैवमेव स्याविरोधः; न तु वधा; किन्वात्मनि विशुद्ध सर्वधर्मविनिर्मुक्तेऽचले नित्यमेराऽविक्रियत्वादक्रियेऽविद्यापरि- कल्पितं तत्कर्तृत्वं तस्य कर्मसमाध्यादेः कर्तृत्वमादाय शास्त्रमर्थवद्भव- तीत्यर्थः ॥१०॥ स्वाभाविक चेदिदमात्मनीष्टं ततो न निर्मोक्ष उदेति तस्य । अग्नेरिवाष्ण्यान्न च कर्तृभावा- दमुक्तपुंसः पुरुपार्थसिद्धिः ॥११॥ आत्मनि कर्तृत्वादिधर्मस्य स्वाभाविकत्वे प्रत्युत वेदान्दशास्त्रान- र्धक्यं स्पादित्याह-स्वाभाविफमिति। नन्वस्तु कर्तृत्वे सत्यपि मुक्तिरूप- पुरुषार्थ इति नेत्याह-न घेति । कर्तृत्वादमुक्तस्य पुंस: कर्तृत्वादि- धर्मवत्वमेव पन्धस्तस्मिन् सति मोक्षोऽपि बन्धापरपर्याय एव स्यादित्यर्य: ॥११॥ कर्त्तत्वमेवास्य भवाब्धिदुःखं तस्मिन् सतीतो न विमुक्तिरस्ति । स्वाभाविकत्वेऽस्य न साधनेः स्या- दुच्छेद एतत्प्रतिवन्धनं वा ॥१२॥ एतदेव रिगति कर्तृत्वमिति । कर्तृत्वस्य दुःसरूपत्वात् वस्मिन् सति इतः फलादिसंसारयन्मान् कथं मोक्ष: स्यात् ? ननु स्थिवायामपि कर्तृत्वयको कर्तृतकार्यपरिहारान् पुरुषार्थ: सेम्पति ।

·फत्वे इति । प्रत्यकतत्त्वचिन्तामया वत्परिहारश्च निमित्तपरिहाराद्, ययाग्नेर्दहनशक्तियुक्तस्यापि काष्ठवि- योगादहनका-माव:, तद्वद् इत्याशक्य निमित्तानामपिशक्तिलक्षणेन सम्बन्धेन सम्बद्धानामत्यन्तपरिहारासम्भवान्मैवमित्याह-स्वाभाविक एतस्य कर्तृत्वस्य प्रविबन्धनमात्यन्तिकं साधनैर्न सम्भाव्यते इत्यर्थः । नन्वस्तु तर्हि स्वाभाविकस्यापि धर्मस्य कदाचित्र बलसाधनरुच्छेदः विषस्य मारकस्वभावो यथोपधिगरुडध्यानादिभि- रुच्छिद्यते, तद्वत; इत्याराझ्याह-न साधनैरिति । स्वाभाविकत्वेऽस्य फर्तृत्वस्य साधनरुच्छेदोऽत्यन्तनाश. न स्यात् । विषस्य तु गरुडध्या- नादिना स्वरूपतो धर्मिण एव नाशो न तु धर्ममात्रस्य । अत्र त्वात्मनो घर्मियो नाशाभावात्तद्धर्मस्यापि स्वाभाविकस्य साधनरुच्छेदोऽशक्योs- न्यथा स्वमावत्वस्यैव विरिति दृष्टान्दो विपम इति भावः ॥ १२ ॥ न वाऽस्य सत्त्वे करणोपदेशाद मोक्षोऽपि सिद्धयच्छुतिमौलिगीर्भिः । मुक्तिन साध्याऽखिलसाधनेर्वा नित्यत्वहेतोः स्वयमेव सिद्धा ॥१३॥ . न वा घेदान्त- मनु मोचमाधनविधानान्मोत. मेल्यतीत्याशक्य साधनाय वस्याऽनित्यत्वाद् मंवमित्याइ–न वाऽस्येति । अस्य फर्तृतस्य सत्त्वे मापनोपदेशादपि न वा मोरः सिद्धरदिनि सम्यन्धः । वाश्यमुचिरषि माम्यत्वेन प्रतिपाद्यते । नदि नियमिद्धवस्तुनी मापस्य मापनमाध्य युतिपयमवसम्तीति तात्पर्यायः ॥ १३ ॥ न या विचारोऽपि पृथा श्रुतीना- मध्यासविच्छेदकरो यतः सः ।

·सप्तमं प्रकरणम् । अज्ञानवाधेन विचारणायाः साफल्यमिष्टं न च वस्तुहानात् ॥११॥ ननु मोक्षस्य साधनैरसाध्यत्वे "प्रात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः" (१० ४ । ५। ६) . इत्यादिविचारसाधनविधायकश्रुतीनामानर्धक्य- मित्याशक्य पुरुषापराधनिवृत्तिसाधनत्वेन विचारविधायकवीनां साफल्यान्मैवमिति परिहरति-न वेति । विचारणाया विचारनिर्णीत- वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानस्या ज्ञानबाधेनैव साफल्यं श्रुतीनामिष्टम्, न तु वस्तुनः सद्रूपस्य हानात् । नहि ज्ञानं कस्यचिदज्ञानवाधमन्तरेण निव- तकं जनकं वा दृष्टमित्यज्ञानतत्कार्याध्यासयाध एव ज्ञानफलम् । तज्जनकत्वेन विचारविधायकश्रुतीनों साफल्यमिति भावः ॥१४॥ विशुद्धवुद्धामृतनित्यमुक्त- स्वभावबोधादिह मोक्षसिद्धिः । उक्ता न तादृकप्रतिपादन वा युज्येततस्मिन्सति वाऽऽत्मयोधः॥१५॥ असमस्याऽऽत्मनो नित्यमुक्तत्वप्रतिपादनान्यघानुपपत्तेरपि फर्तृत्वं फल्पितमेवेत्याह-विशुद्धति । नित्यशुद्धबुद्धमुक्वाभावात्मप्रतिपाद- मान्मोसिद्धिस्वारस्वरूपपरिवानादेव श्रुतिभिरभिहिवा, तागात्म- प्रतिपादनं वादगात्माववोधो वा न स्वामाविककत्वेन कल्पते । तस्मादु- पाधिधाभ्यासेनैवात्मनः कर्तृत्वम्, न स्वाभाविरुमित्यर्थः ॥१५॥ तस्मादविद्यापरिकल्पितं तत् कर्तृत्वमध्यस्तनिवृत्तिरिष्टा । २

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
तत्त्वाववोधात् स च वेदमोले-
विचारतः सिद्धयति सन्मुमुक्षोः ॥१६॥
फलितं वदन्तुक्तमेवार्थ द्रढयति--तस्मादिति । यस्मात्स्वाभावि-
फकर्तृत्वे सर्वमसङ्गतम्, तस्मादनाद्यविद्याकल्पितमेव तस्याऽत्मनः कर्तृ-
त्वम् ; अत एव तत्त्वावबोधादध्यस्तकर्तृत्वादेर्निवृत्तिरिटा।
तत्त्वावयोधो वेदमालेस्तत्त्वमस्यादेविचारत: सन्मुमुक्षोः सिद्धपतीति
योजना ॥१६॥
ध्यानञ्च लेलायनमागमान्त-
रविद्ययाऽऽत्मन्यवगम्यतेऽतः
भोक्तृत्वमप्यात्मनि कल्पितं स्या-
दुपाधिसम्बन्धत एव शुद्ध ॥ १७ ॥
"प्यायतीर लेलायतीव" (पृ. ४ । ३। ७) इति श्रुतिः
"प्रात्मेन्टियमनायुक्तं भोक्तेत्यादुर्मनीपिणः" (फ० ३ । ४) इति
पोपाधियुतम्यगात्मनो भोकृत्यादिविगेपन्नाभं दर्शयन्ती यस्य साभा-
विकागभावं सुचपतीत्याह-प्यानमिति ॥१७||
न वा परस्मादतिरिक्त इष्टो ।
जीवः परब्रह्मापदाद विशुद्धात् ।
फर्तृत्ववान्नेव च विद्यतेऽन्य-
स्तम्मादकर्तप चिदद्वयात्मा ॥१८॥

·सप्तमं प्रकरणम् । नन्वस्त्वकर्ता भोका च परमात्मा, जीवस्तु ततो भिन्नः कर्तृलादि- धर्मवान किन्न स्याद् ? इत्याशड्क्याह-न वेति । नहि विवे किनां परस्मादन्यो जोवो नाम कर्ता भोक्ता वा विद्यते, "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" (६० ३।७।२३) इत्यादिश्रवणादिति भावः ॥ १८॥ अविद्ययाऽभ्यस्तमशेषमेतद् विद्योदयान्नश्यति चित्स्वरूपे । नाध्यस्तदोपेण गुणोन लेपोऽ- धिष्ठाननिष्टः परिदृश्यतेऽद्धा ॥ १६ ॥ मनु परमात्मैव हि जीवाभिन्नतया फर्ता भाता च प्रसज्येव, यत: परमात्मनोऽन्यश्चिद्रूपो बुद्धशादिमहातव्यतिरिचो न स्वीक्रियते इत्याराहक्य कर्तृवमोक्तृत्वयोरविद्याप्रत्युपरयापिवत्वाद् “यत्र हि वमिर भवति यदितर इवरं पश्यति" (०२।४ । १४) इति श्रुत्या विद्यारस्थायर्या फर्तृत्लभांपत्ते दर्शयित्वा, विद्यारस्थायाम् “यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत्तत्मेन के पश्येत्” (०२।४ । १४) इति अत्या निपिन्यते। ततो वास्तवकर्तृत्यादेरभावान्मैवमिति परिहरति- प्रविति। त्या च तत्त्वज्ञानमात्रफनिवान्यधानुपपत्तेश्चिद्रूपेऽ- विद्यामाप्रेफशरीरं फर्जुलमभ्यस्त्रमेव, न तु सामाविकम् । ध्यस्तस्य गुपेन दोपेण वाऽपिप्ठानमूदम्य चिपात्मन: सम्बन्धः । नदि फल्पितमममरीचिकाजत्नेन मायलं पडोकियत इति भारः ॥१॥ नहा- पात्मन्ययस्थात्रयमप्यविद्या - ध्यस्तं तुरीयेऽखिलसाक्षिणीतः ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया
आत्माऽस्त्यकर्ता श्रुतिभिर्यतोऽस्याऽऽ-
नन्दात्मनोऽसङ्गपदत्वमुक्तम् ॥२०॥
अग्नेरिवाष्ण्यं न च कर्तृभावः
स्वाभाविकः प्रत्यगसङ्गरूपे ।
सुप्तावभावेऽप्यखिलस्य साक्षी
कूटस्थ आभाति गात्मनाऽयम् ॥२१॥
सप्नजागरिवयोरात्मन उपाधिसम्पर्ककृतं श्रमं श्येनस्यैवाफाशे
विपरिपक्व इति श्रावयित्वा वदभावे सुपुप्ते प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तस्य
आवयवि "वद्वा अस्यैवदाप्तकाममात्मफाममकामं रूपं शोकान्तरम्"
(पृ. ४१३ । २१) मित्यारभ्य "एपास्य परमा गतिरेपास्य परमा-
सम्पदेपोऽम्य परमी लोक एपोऽस्य परमानन्दः" (पृ० ४।३ । ३०)
इत्युपसंहारादयस्याप्रयविनिर्मुक्त एवात्मा परमाधितयाज्ञानतत्कार्य,
रफारयन्नपि न कर्तृत्वादिदोपकणिकामपि स्पृशतीत्याह-मात्म-
नीति पधद्वयेन। रगारमना चिद्रूपसानिमायेन इत्यर्थः । मुगम-
मन्यम् ।।२०-२१ ।।
यथा च तक्षोभयधेति सूत्रे
फर्तृत्वमध्यस्तमुदीरितं स्यात् ।
न चाऽस्त्ययुद्धादि विनाऽऽत्मनोऽपि
कर्तृत्वमित्यंश इहाऽस्ति साम्यम् ॥२२॥

·सप्तमं प्रकरणम् । स्वत. अकर्तुरप्यात्मन उपाधिसम्बन्धेनारोपितकर्तृत्वमादायब शाखं फलवद्भवतीति दर्शयितुमविद्योपस्थापितकर्तृलेनाऽऽत्मा संसा- रोव, दुःसीव चाभाति । वदपागवायां निर्विकल्पोदासीनस्वरूपेणाव- स्थानलक्षणो मोक्षोऽस्य सिद्धप्रतीत्यत्र न्यायं दर्शयति -यथा च तत्तो- भययेति । यघा नु लोके वक्षा वास्याधिकरणहस्तः कर्त्ता, दुःसी भवति । स एव स्वगृहं प्राप्ता विमुक्तवास्यादिकरण: स्वस्यो, निर्वृत्तो, निर्व्यापारः, सुसी भवति । एवमविद्याप्रत्युपश्यापितद्वैतसम्पृक्त आत्मा स्वप्न- जागरितावस्थयो: कर्ता, दुःसी भवति । स तद्पापनुत्तये स्वात्मान परं ब्रह्म प्रविश्य मुक्तकार्यकरणसवातोऽकर्ता सुसी भवति । सादावस्थायां नया मुक्तावस्यायामपि अविद्याध्वान्तं विशाप्रदीपेन विधू- याऽऽत्मैव केवलो निवृत्तः सुग्नो भवति वनदृष्टान्तश्चैवावतैवांशेन द्रष्टव्यः। हि विशिष्टेषु वक्षणादिषु व्यापारेप्वपक्ष्यैव प्रतिनियवानि करणानि वास्यादीनि कर्ता भवति। स्वशरीरेण त्वफत्तव। एवमयमात्मा सर्वव्यापारेप्वपेत्यैव मनादीनि कर- पानि कर्ता भवति, स्वात्मना लकवैति । न त्वात्मनस्तक्षण इवावयवाः यैर्हतादिभिरिव वास्यादीनि वक्षा, मनादीनि करणानि आत्मा उपाददात न्यस्येद् वैति सूत्रता- त्पर्याधः। एतेनैव पy व्याख्यातप्रायमिति । वया च शुद्ध- बुद्धनित्यमुक्तस्त्रमावस्य स्वाभाविकमक- र्तृत्वम्, स्वरूपाज्ञानप्रयुत्मध्यस्तमेव कर्तृत्वमित्युभयया शास्त्रम- घबद्भवतीति काचिदनुपपत्तिः सम्यग्वेदान्तसिद्धान्तविदा- मिति भावः ॥२२॥ वता सन्ति। ज्ञानघनस्य प्रत्यगात्मनः शास्त्रार्थवत्त्वादिभिरप्यविद्या- ध्यस्तं हि कर्तृत्त्वमिहाऽस्तु वाऽन्यत् ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा ... अनाग्रहेण प्रतिपाद्यते तत् कर्तृत्वमात्रेण कृतार्थतेपाम् ॥ २३ ॥ यत्तूक्तं शावार्थवत्त्वादिभिहेतुभिः स्वाभाविकमात्मनः कर्तृत्व- मिति ; तबाह-शास्त्रार्थवत्वादिभिरिति द्वाभ्याम् । शास्त्रार्थवत्त्वा- दिमिर्हेतुभिरिहात्मनि कर्तृवमानं प्रतिपाद्यते । तदविद्याध्यस्तं वास्तु अन्यदस्तु वेयनाग्रहेण यथाकथञ्चित् कर्तृत्वमात्रेणैा हेतूना कृतार्थता हीति योजना। यत्परं शास्त्र स एव शास्त्रार्थ: । कत्र- पतितोपायभावनापरञ्च तत्, न कर्तृस्वरूपपरम् । तेन यथा लोकसिद्धं कर्तारमपेक्ष्य स्वविपये प्रवर्तमान न पुंस: स्वाभाविकं कर्तृत्वमवगम- यितुमुत्सहते । तस्मात्तत्त्वमसीत्यायुपदेशविरोधादविद्याकृतमेव कर्तृ- लमात्मनः, न स्वाभाविकमिति तात्पर्यार्थ ॥२३॥ . . ब्रह्मात्मता वेदगिराऽस्य गीता स्वतोऽस्य कर्तृत्व इयं प्रकृप्येत् । तस्मादविद्याकृतमाकलय्य कर्त्तत्वमस्य श्रुतिगीः प्रवृत्ता ॥२४॥ इममेवाघ पटयति-महात्मतेति । येदगिरा वस्वमम्यादिरापये. नाम्य प्रत्यगात्मनो ब्रह्मात्मता प्रमाबापता गीवा प्रतिपादिदा । मेयं मोऽस्यात्मन: फसे प्राप्यत् । धम्मात्तदेश्यप्रतिपादकशाम्रा- म्पयानुपपसरविधान फर्तृस्वमम्यात्मन प्राफनस्य यतेवेन्यादि- मरिगो. प्रति पागना रक्षा ·१५ सप्तमं प्रकरणम्। यजेत दद्यादिति पूर्वकाण्ड द्रष्टव्य इत्यादि तथोत्तरञ्च ।. सुखं प्रवर्तिप्यत आंववोधा- होघे तु.नैनं प्रति वेदवादः ॥ २५॥ तथा सति काण्डद्वयात्मकं शास्त्रमविरद्धमित्याह-यजेतेति । पूर्वकाण्डात्मकं शास्त्रमविद्याकृतं कर्तृत्वमादाय प्रवर्तिप्यते, - था- त्तरकाण्डात्मकमपि शास्त्र सुखं प्रवर्तिप्यते । कर्ती विज्ञानात्मा पुरुष इत्येवं जातीयकमनुवादरूपत्वाद् यथाप्राप्तमेवाविद्याकृतं कर्तृत्व- मनुवदिष्यति । प्रा अवबोधादिति च्छेद । सत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तमेवो- भयविधशास्त्र फलवद्भवनि । तत्त्वसाक्षात्कारे जाते तु, एनं तत्त्वविदं प्रति न कोऽपि वेदवाद इत्यर्थः ।।२।। यत्त्वाह यज्ञं तनुते श्रुतेगी. रित्यादिका साऽपि मते डायाः । कर्त्तत्वमाहो परमे धियस्तु स्वच्छोऽक्रियः सुतिगतोऽस्ति साक्षी ॥२६॥ यत्तूक्तं "विज्ञानं यज्ञं तनुते" (तै० २ । ६) इत्यादि, वदपि बुद्ध्युपाधिकस्यैव कर्तृत्वपरं न त्वक्रियात्मन: साक्षिण इत्याह- यत्त्वाहेति ॥२६॥ न साध्यधम्र्मेण दशोऽस्ति योगोऽ- ध्यासं विनाऽऽविद्यक एव सोऽपि ।

·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामण न कारकैः युज्यत आत्मतत्त्वं कथं स कर्तृत्वमितो भजेत ॥२७॥ साक्षित्वादिवास्य न कर्तृत्वमित्याह-नेति । अविद्यातत्कार्य- साक्षिणो दृशो ग्रूपस्य न साक्ष्येण दृश्यवर्गेण योग: सम्बन्धोऽस्ति, विनाऽऽविद्यकाध्यासम् । अत: सोऽपि सम्बन्ध आविद्यकाध्यास एव । तस्मान कारकैर्बुद्धादिभिरकर्तुः साक्षिण: सम्बन्ध गन्धोऽपोति स कथं कर्त्तत्वं भजेतेति योजना ॥२७॥ . ब्रह्मैव जीवात्मतया प्रविष्टं देहेषु सृष्टेषु निजात्मशक्तया । यस्मात्ततोऽकर्तृ तदस्यरूपं देहाद्यतीतस्य विभोः परस्य ॥२८॥ "अनेन जोवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छा० ६ । ३ । २) "तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्,” (ले०२।६।१) इत्यादिश्रुते- रफ ब्रह्मण एव जीवरूपेण सर्वत्र प्रवेशश्नवणादप्यस्या कर्तृत्वमित्याह- ब्रह्मेति। यस्माद् ब्रह्मैव निजात्मशक्त्या मायया सृष्टेषु देवतिर्यगादिदेहेषु जीवात्मनया प्रविष्टं श्रूयते इति शेष. । ततस्तस्मादस्य प्रत्यगात्मनो वस्तुनो देहायतीवस्य, विमारपरिच्छिन्नस्य, परस्य परमात्मनस्तदेवाऽक- तस्वरूपं ब्रीवाऽस्य रूपं नान्यदिति योजना ॥ २८ ॥ न चाणुमानं न शरीरमात्र चिटपमद्वैतसाबण्डमेतत् ।

·१७ सप्तमं प्रकरणम् । ब्रह्मैव जीवस्य वपुर्न चान्य- दध्यस्तमेतत्स्थिरमस्थिरं वा ॥२६॥ एवमात्मनोऽक्रियत्नादकर्तृत्वस्वभावत्वं प्रसाध्येदानीमितरषादि- परिकल्पितपत्तान् निराकुर्वन् परिपूर्णब्रह्मस्वभावत्वं दर्शयति- चेति । अणुपरिमाणं जीवस्य वपुः स्वरूपं न भवतीत्यर्थः । “एपोषण- रात्मा चेतसा वेदितव्यः" (मु०३।१।६) "बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च भागो जीव:स विज्ञेयः" (श्वे. ५) "बालाप्र- मानं हृदयस्य मध्ये" (अ० शि० ५) "अणोरणीयान्। (क० १ । २। २०) इत्यादिश्रुतीनां प्रत्यगात्मनो बुद्ध्युपाधिसम्बन्धप्रयुक्का- तिन्यूनपरिमाणवालक्षणपरिच्छेदानुवादेन वास्तवापरिच्छेदलक्षणे पा- नन्त्ये तात्पर्य्यम् । “स धानन्याय कल्पते" (श्वे० ५। ६) इति वाक्यशेपे जीवस्य मोक्षे स्वाभाविक आनन्त्यश्रवणानहि वास्तवस्या. पगमे उत्पन्नस्य नित्यता सम्भवति । तस्मान्नाणुरूप आत्मेत्यर्थः । न शरीरमानं शरीरपरिमाणो न भवति । वघा सति घटादिवदात्मनोऽ- प्यनित्यत्वं दुर्वारं स्यात् । मशकदेहपरिमाणस्य हस्तिदेहप्रविष्टस्य सकलशरीरव्यापिसुखदुःखाद्यनुसन्धानानुपपत्तेः। न च सङ्कोचविका- ससम्भवो निरवयवत्वादात्मनः । सावययल्वे च शरीरान्तरेऽवयष्य. न्तरारम्भादनित्यत्वप्रसक्तिः। न घेदं साम्प्रतम्-पुण्यापुण्ययोरकृता- भ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गान शरीरमानमित्यर्थः। चिद्रूपमिति । नडरूपम् , न वा चिजडोभयरूपम् ; तयोरप्रामायिकत्वात् । नदि जडात्मनो ज्ञानगुणकत्वं सम्भवति, निर्गुणश्रुतिविरोधात् । न वा जडचैतन्ययोधर्मधर्मिभाव: प्रामाणिक:-चैतन्ये न जडधर्मः, तद्विरु द्वस्वभावत्वात् । यो यद्विरुद्धस्वभावो नासौ तद्धर्मः, यया भास्वरत्वं तमसः, प्राण्यं वा नलस्य-इत्यनुमानविरोधात । तस्मान्न जरूपं ज्ञान- न ·। अखण्ड एतत्व. प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी गुणमात्मतत्त्वमिति भाव । न चोभयात्मकम् , विरोधात् । तस्माश्चिद्रूप- मेवाऽऽत्मेति सिद्धम् । अद्वैवमिति । साख्याद्यभिमनद्वैतशून्यम् , भेदस्य भेदाभेदस्य चाप्रामाणिकचात् सजातीयादिभेदशून्यम् , प्रकाशत्वाद् अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षतया सिद्ध ब्रोव जीवस्य वपु स्वरूपम् । न चान्यतिस्थर नित्य नैयायिकाद्यभिमतम् , न वाऽस्थिर क्षणिकादिरूपं बौद्धाभिमतम्, न वाऽध्यस्तमाभासादिरूपं वेदान्तैकदेश्यभिमवम्, बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यापातादित्यर्थ । आभासरूपजीवस्य तत्त्वमसी त्यत्र बाधाया सामानाधिकरण्य वाच्यम् , तदयुक्तम् ; मोक्षभाजी जीवस्य तत्त्वतोऽप्यपरिशेपात् स्वीयपुरुषार्यानुपयुक्ते मोक्षशास्त्रे कस्यापि प्रवृत्तिरेव न स्यात, प्रत्युत स्वात्मयातिनि तस्मिन् प्रद्वेष एव स्यादिति माव । तस्माद्ब्रौत्र जीव इति सिद्धम् ॥ २६ ॥ देहाद्यहड्डारवशेन वद्धो जीवः प्रमातृत्वमुख विकल्पम् । प्रयात्यविद्याकृतमात्मविद्यो- दयेन मुक्तः परमेश्वरोऽयम् ॥३०॥ ननु ब्रौन जीवश्चेत्तहिं तस्य कथ ससारित्वमिति नत्राह- देवायेति । प्रय प्रत्यगात्मा ब्रह्मस्वरूप एवाऽविद्याध्यारोपित प्रमात. त्वादिविकल्प स्वाविद्यया जीव सन् प्रयादीति सम्बन्ध । अव एवाऽ• विद्यारोपितदेहायहङ्कारेण यद्ध इति व्यवहियते। प्रात्मविद्योदयनाय मुक्त, भविद्यावत्कार्याच्छदेन परमेश्वर एव भरतीत्यर्थ ॥ ३० ॥ नृपात्मजो व्याधकुले विदो व्याधोऽहमस्मोत्यभिमन्यते स्वम् । .

·सप्तमं प्रकरणम्। १६ विस्मृत्य राजन्यकुलोद्भवत्वं यथा तदीयं कुरुते स कर्म ॥३१॥ नित्यमुक्तस्वभावोऽपि ब्रह्मात्मैव स्वाऽविद्यया स्वस्मिजीवत्वमारोप्य बद्धः संसारीजीवोऽहमित्यभिमन्यते—इतीममर्थ दृष्टान्तेन व्युत्पादयति- नृपात्मज इति । यथा कश्चिद्राजकुमारो मातापितृभ्यां वने परित्यक्तः केनचिद् व्याधेन वर्द्धितस्तस्मिन्व्याधकुले विवृद्धः शैशवमतिक्रम्य, पोगण्डो भूत्वा, स आत्मनो राजन्यकुलोद्भवत्वं विस्मृत्य स्वमात्मानं व्याधोऽहमस्मीत्यभिमन्यते, तदीयं व्याधकुलोचितं कर्म कुरुत इति योजना ॥ ३१॥ तथाऽद्वयं ब्रह्म सुखं विशुद्ध जीवोऽपि विस्मृत्य शरीरयुग्मे | तादात्म्यभावाद्भजते तदीयान् धर्मानहङ्कतया प्रमादो ॥ ३२ ॥ उक्तमर्थ दान्तिके योजयति-तथेति । वधैव ब्रह्मापि सुखम् , अद्वयम् , विशुद्धमविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तं स्वरूपं विस्मृय जीवो भूत्वा शरीरयुग्मेऽविद्याध्यस्तदेहद्वये तादात्म्यभावात् स्वात्मत्वाभ्यासात् प्रमादी प्रज्ञानाचरणप्रमादयुक्तस्तदीयान् देहद्वयधर्मान् मनुष्यत्वब्राह्मणत्वस्थूल- त्वकृशत्वकामक्रोधशान्तिसन्तोषादीनद्दकर्तृवया "अहं ब्राह्मणः, पण्डितो, मूढः" इत्यादिरूपेण भजते स्वीकरोतीति योजना ॥ ३२ ॥ क चात्मतत्त्वं श्रुतिभिविमृग्यं क देहयुग्मं जडभूतकार्यम् ।

·२० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अहो अविद्यापरिजृम्भणं यत् कर्ताहमित्यादितदैक्यबुद्धिः ॥३३॥ अविद्याया अत्यन्तासम्भावितप्रदर्शकत्वान्न किमप्यसम्भावित- मित्याह -क चेति । आत्मतत्त्वं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावानन्ताद्वयान- न्दामृवाभयस्वभावं श्रुतिभिर्वेदान्तैर्विमृग्यमन्वेषणीयम्-विधिनिषेध- वाक्यरत्यन्तरहस्यत्वेन प्रतिपाद्यतया अधिकारिभ्यो बोधनीयं तत् क च, क चाऽविद्याकार्यजडरूपपञ्चमहाभूतकार्यदेहयुग्मं स्थूल- सूक्ष्मरूपम्। अहो आश्चर्यमेतद्, अविद्यापरिजृम्भणमत्यन्तासम्भा- विवपटनापटीयस्त्वमिदमस्या उल्लसितम् । किं तदित्यत आह- यदिति। यदिदमद कर्तेत्यादिरूपेण तयोरात्मतत्त्वदेहयुग्मयोरक्य- निष्ठा बुद्धिरिति योजना ॥ ३३ ॥ अन्नोद्भवेत्राऽन्नमये शरीरेड ध्यासाद द्विजातित्वमुखान्विकल्पान् । प्रयाति तद्भिन्ननिजात्मयोधा- न्न जन्ममृत्यादिविकल्पमेति॥ ३४ ॥ एयमघटनपटनापटीयस्त्वमविद्याया. प्रदर्य तत्कायकोराविकारेभ्य मारमान प्रयग यापयिनुगुपक्रमवे। तवादी प्रग्नमयकोराविवेचन पत्फ- क्षष दयनि-मनोमय इति । प्रनाम्-मातापितूभुफानपरिया. मरेव गोपिलद्वारा-स्मूलगरीरमुरपणने, मन्नेनैव विवर्स इत्पन्नाद्येऽ. अमये अधिकार गरीरे प्रागभाषायमप्रतियोगिनि पदमित्यायामाद हिमानिरममुग्गन् विकल्पान् "मनुष्योऽई पासपोयम्", "प्रमुन्य पुरोऽदम्, गार, छग." इत्यादिकत्तादात्म्यरूपान् प्रत्ययान् प्रयावि ·सप्तमं प्रकरणम् । प्राप्नोतीत्यर्थः। तस्मात्थूलशरीरादन्नमयकोशाद्भिन्नो यो निजात्मा तस्य बोधादन्वयन्यतिरेकादियुक्तिसहकृतशास्त्रोपदेशजनिताद् विवेकाद् जन्ममृत्यादिविकल्पम्-"जावोऽहं मरिप्यामि" इत्यादिविकल्पम्-न प्राप्नोतीत्यर्थः ।। ३४ ॥ ततोऽपरः प्राणमयोऽपि कोशः जुधापिपासोर्मियुतो विकारी । तत्रात्मताध्यासवशेन दुःखी तद्भिन्नवस्त्वात्मधिया सुखी स्यात् ॥३॥ एवमन्नमयस्य स्वरूप, तद्विवेचनफलञ्च प्रदर्य प्राणमयस्याऽनात्मत्वं प्रदर्शयितुं प्राणमयकोशाद् विवेचनं तत्फल चाह-तत इति । नमयकोशादपरः कर्मेन्द्रियः सहितः प्राण: प्राणमयः कोशः तु- पिपासालक्षणोर्मियुक्तः, अत एव विकारी भूतविकारत्वादनात्मरूपे तत्र प्राणमयेऽहमिति मिथ्याध्यासवशेन दु.सी-तुत्पिपासादिदुःखस्य प्राणधर्मस्य स्वस्मिन्नारोपणात् सन्तापवान् भवति । तस्माद्भूत- विकाराजडात्प्राणाद् भिन्नवस्तुरूप आत्मा तस्य धिया विवेकेन सुखी स्यात् । प्राणवद्धर्मसुधादितादात्म्यविनिर्मुक्ततया स्वरूपसुखाभि- मुखो भवतीत्यर्थः ।। ३५॥ मनोमयः कोश इतोऽतिरिक्तो नानाविकल्पास्पदमापदन्धिः तद्भिन्नतत्साक्षिधिया विमुक्को विकल्पजालाजनिमृत्युवाद्धेः ॥३६॥ तो- ·२२ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी मनोमयस्य स्वरूप प्रदर्शयन् तस्याऽनात्मत्वं तद्विवेचनफलच्च दर्शयति-मनोमय इति । इतः प्राणमयादतिरिक्तः कर्मेन्द्रियैः सहितं मनो मनोमयः कोशः, नानाविकल्पाना क्षणे क्षणेऽनेकमनीराज्याना- मास्पदं निवासभूमिः, अत एवापदब्धिस्तृष्णादिदोषरूपाणामापर्दा समुद्रः, तस्माद्भिन्नस्य तत्सात्तितया धिया विवेकन विकल्पजालाजाल. वद् बन्धकादत एव जनिमृत्युसमुद्रादनेकशरीरग्रहणत्यागप्रवाहाश्रयत्वेन तद्रूपाद्विमुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ कोशो हि विज्ञानमयस्ततोऽन्यः कर्तृत्वशक्त्यन्वित एपणाङ्कः । तदान्तरो कर्तृतयाऽस्य साक्षी यस्तद्विया मोक्षपदार्थभाक स्यात्॥३७॥ फर्तृरूपस्य विज्ञानमयस्याप्यनात्मत्वं प्रदर्शयितुं वस्य स्वरूपं प्रदर्शयंसद्विवेचनफलं दर्शयति-फोश इति । ज्ञानेन्द्रियैः सहिता युद्धिर्विज्ञानमय: कोशम्नतो मनोमयात् फरणरूपादन्यः, फर्तृत्व- रायमन्वितः फर्तृलोपाधिः, एपणाङ्कः पुत्रैपणावितपणालोकपणारूपकल- मम्पन्नः, उदान्तरस्तरमाद्विक्षानमयादान्तः, प्रत्यवादकर्तृतयाऽस्य विज्ञानमयम्य माती सागद् द्रष्टा यसद्धिया सद्वियेफेन जीवत्वनिराकर. पाद मौरपदार्थमागी स्यादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ तद्धतुरानन्दमयोऽवसाने कोशः प्रमोदादिकलान्वितो यः।

·सप्तमं प्रकरणम् । २३ तस्याप्यधिष्ठानतयाऽऽत्मतत्त्वं यहोधतो नित्यसुखे प्रतिष्ठा ॥३८॥ प्रानन्दमयस्य भोक्तृत्वोपाधेरप्यनात्मत्वं वक्तुं तस्वरूपप्रदर्शन- पूर्वकं तद्विवेचनफलं दर्शयतिबद्धतुरिति । तस्य विज्ञानमयस्य हेतु- रानन्दमयः कोशः । अन्तःकरणस्य सत्ववृत्तिद्धिविधा-निश्चयवृत्तिः, सुखाकारवृत्तिश्चेति। तत्र निश्चयवृत्तिमदन्तःकरणं बुद्धिः कर्तृत्वोपाधि- रित्युच्यते। सुखाकारवृत्तिमदन्तःकरणं भोक्तृत्वोपाधिः, अयमेव कारण- पर्यन्त आनन्दमयकोशः। अवसाने कोशचतुष्टयस्यान्ते वदान्तरत्वात् प्रमोदादिकलान्वितः "तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दत्तिण: पक्षः प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्द आत्मा ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा" (ले० २ ॥ ५ ॥ १) इति श्रुतिसिद्धप्रमोदादिकलाभिरवयवैः सम्पन्न इत्यर्थः । तस्याप्यानन्द- मयस्याप्यधिष्ठानवया आत्मवत्त्वं वदस्ति यद्बोधवो यस्य साक्षात्कारेगा नित्यसुखस्वरूपे ब्रह्मात्मनाऽवस्थानलत्तणे मोक्षे । प्रतिष्ठा, पर्यवसान भवतीत्यर्थः ।। ३८॥ स पञ्चकोशेभ्य उदारखुद्ध्या पृथकृतः शास्त्रमतोऽद्वयात्मा। न तद्विकारैः पुनरेति सङ्गं मुजादिपीकेव पडूमिशून्यः ॥३६॥ एवं पञ्चकोशस्य विवेचनेन विविक्तात्मतत्त्वसाक्षात्कारात् पुनः कोशैस्तद्ध न युज्यते किन्तु ब्रोव सम्पद्यते इत्याह-स इति । यः पूर्व कोशेष्वात्मत्वाध्यासेन जीव इति प्रसिद्धः स पञ्चकोशेभ्य उदारखुद्धमा उदारो भगवान्बासुदेवस्तद्विषयिणो बुद्धिरुदारबुद्धिः- ·२४ प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामा भगवद्भक्तिपरिशोधितान्तःकरणस्य निश्चयात्मिकावृत्तिः-तया मुखा- दिषीकेव पृथक्कृतो विविच्य पृथक्तयाऽवबुद्धः, शास्त्रमतः सर्ववेदान्त- शास्त्रस्य प्रतिपाद्यत्वेनाभिमतः, अद्वयात्मा अद्वयं ब्रीक्यं तदेवात्मा स्वरूपं यस्य स च तथारूपेण प्रादुर्भवति । पुनस्तद्विकारः कोशैस्तद्वि- कारैश्च सङ्गम्-अहं ममेत्यभिमानलक्षणम्-नैति न प्राप्नोति । तदेवाह-पर्मिशून्य इति। "हर्षशोको जन्ममृत्यू क्षुत्पिपासे" इति प्रसिद्धा मनोदेहप्राणविकारास्तद्रहितो भवतीत्यर्थः । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु० २।६) "वरति शोकमात्मवित्" (छा० ७ । १ । ३) इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः ।। ३६॥ स्वयंप्रकाशोऽनुभवस्वरूपो न चानुभाव्योऽखिलवृत्तिसाक्षी ।" स प्रत्यगात्मा निरुपाधिरेको विभाति भाखानिव निर्गुणोऽच्छः ॥४०॥ कोशेभ्य: पृथक्कृतोऽद्वयात्मैव सम्पद्यते इत्यत्रौपचारिफमात्मनो ब्रझात्मत्वमाशमय पराचप्टे-स्वयंप्रकाश इति । "अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ।" (वृ० ४ । ३ । १४) इत्यादिश्रुतेरितर निरपेत. प्रकाशरूपी य: प्रत्यगात्मा स एक एव विभाति, न तत्र भेदशङ्का- पकारा इत्यर्थः । ननूपाधिभेदेन भेदोऽभ्युपगम्यते एव भववा, तथा च कथमेक एवेत्याशझ्याह-निरुपाधिरिति। वस्तुत उपाधिशून्य एक एत्र न दीपाधिकभेदेन काचित्तविरित्यर्थः। यद्वा, पञ्चकोशव्यति- रिपोऽन्यः कश्चिनानुभूयते कथं वद्भिन्नस्याद्वयात्मत्वमित्याशङ्क्याह- स्वयंप्रकाश इदि। सत्यं नानुभूयते कयं तर्हि पृघकृत: इत्यायुच्यते इति घेच्छुण्वित्याद–प्रयंप्रकाश इति । "विज्ञातारमरेफैन ब्रिजानी- ·। सप्तमं प्रकरणम् । २५ यात्" (वृ०४।५।१५) इति श्रुतेः तदपेक्षयानुभवितैवान्यो नास्ति। तथा च तस्यानुभूयमानत्वाभाव इष्ट एवेति भावः। तत्र हेतु:- अनुभवस्वरूपः। तघा चाऽनुभवस्वरूपत्वादेव स्वत: सिद्धस्य नानुभा- व्यत्वमित्यर्थः। तदेवाहन चाऽनुभान्य इति । ननु वर्हि तस्य ज्ञान मुमुक्षो: फयं स्यादित्यव आह-अखिलवृत्तिसातीति । अखिलान्त:- करणवृत्तिसाहित्यैव वस्य ज्ञानम्, न चानुभाव्यत्वेन रूपेणेत्यर्थः; "अन्यदेव तद्विदिवादयोऽविदितादधि" ( के०१। ३) इति श्रुतेः । नन्वविद्याापाधिसत्त्वे कमेकाहग ज्ञानं स्यादिति तत्राहस प्रत्यगात्मा निरुपाधिरिति । स स्वत एव स्वयंप्रकाशवया प्रसिद्धः प्रत्यगात्मा प्रतिकूलमविद्यावत्कार्य वेदान्तप्रमाणजन्यवृत्त्यारूढः संस्त्यजदीति प्रत्यक स चासावात्मा तद्रूपः सन् निरुपाधिरेव विभाति । निरुपाधिस्वरूपबोधनमेव वेदान्तैः क्रियते, न तत्राऽसम्भावना कार्या। सति प्रमाणे वस्तुनि च ज्ञानाविलम्बादिति भावः। ननु निरुपाधिरुपरचे- त्प्रत्यगात्मा कषं तत्र भेदप्रतीतिरित्यत आह–भारवानिवेति । वस्तुत एक एव सन् भास्वानिव विभाति । यथोदकपात्रभेदेन भास्वान सूर्य एक एव सन् विविधं भाति, तथाऽयं निर्गुणोऽपि अत्यन्तस्वच्छोऽपि एक एव सन्नुपाधिभेदेन विविध मातीत्यर्थः ॥ ४०॥ तथा च स एक एवास्ति चिदद्वयात्मा खोपाधिभेदेन पृथग्विभाति । यथा नभस्थो रविरप्सु भाति ज्ञानेन तद्वत्सकलान्तरस्थः॥४१॥ इममेवामुक्तदृष्टान्तेन विवृणोति-स एक इति ।। ४१ ॥

·२६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामया
स एव मायां ववशे च कृत्वा
सर्वज्ञ ईशोऽखिलशक्तिमान् स्यात् ।
स एव वुद्धयादिगतो द्वितीयो
जीवोऽल्पबोधो मितशक्तियुक्तः॥४२॥
एकस्मिन्नेव वस्तुतः सर्वोपाधिविनिर्मुक्ते परमात्मनि मायातत्का.
र्योपाधिभेदेन जोवेश्वर विभागोऽपीत्याह–स एवेति ।
युक्तः परिच्छिनशक्तिमानित्यर्थः । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ४२।।
मितशक्ति-
यथा हि विम्वप्रतिविम्बभेदा-
देकं मुख भिन्नमिस्त्युिपाधेः ।
तथैक एवायमुपाधिनाऽऽत्मा
जीवेशरूपेण पृथग्विभाति ॥४३॥
एतदेव दृष्टान्तेन विवृणोति यथेति । उपाधेजलदर्पणादेरेव ।
भिन्नमिव, न तु वस्तुत इत्यर्थः । सुगममन्यत् ।। ४३ ॥
स्वयं सदानन्दघनोऽनुपाधिः
शुद्धः स्वयंज्योतिरखण्ड एकः ।
वेदान्तसिद्वान्त उदार एप
भेदप्रतीतिभ्रमकालिकेव ॥ ४४ ॥

·२७ सप्तमं प्रकरणम्। सिद्धान्तरहस्यमाह-स्वयमिति । भ्रमकालिका कालीनेत्यर्थः। शेषं स्पष्टम् ॥४४॥ भ्रान्ति- NA कोशेषु तादात्म्यमलं विहाय स्वभावमायाति विशुद्धमात्मा । स्मृत्वा यथा स्वं नृपसूनुरेति स्वभावमेवोज्झितलुब्धभावः ॥४५॥ पूर्वोक्तराजकुमारहष्टान्तेनोकमर्य द्रढयति-कोशेष्विति । कोशेषु पूर्वोक्तान्नमयादिषु तादात्म्यरूपं मलं कानुष्यं विहाय--तेभ्यः पृथगात्म- तत्त्वं विनिधित्य-प्रारमा जीवोऽयं विशुद्धं स्वभावमायाति, मायावत्का- र्यविनिर्मुक्तं स्वस्त्ररूपं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः। यथा नृपसूनुः स्वमात्मानं राजपुत्रत्वाकान्तं स्मृत्वा स्वभावं शौर्यतेजआदिलक्षणं ज्ञानं भावं प्राप्नोति । उशितः परित्यक्तो लुब्धभावो येन स इत्यर्थः । तदुक्तम्---- "राजसूना: स्मृतिप्राप्ती व्याधभावो निवर्तते । यथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवास्यत: " ४५॥ इति । . आविद्यकं देहयुगं प्रतीचा विवेकतो दृश्यमशेपमेवम् । ब्रह्माद्वयान्नित्यनिवृत्तमच्छा- स्पृथस्कृतं सल्लयमेति बुद्धया ॥४६॥ अधिष्ठानसत्तयाऽभ्यस्तं सदिव भाति, तदधिष्ठानसाक्षात्कारे जाते वव विलयं यावि, नित्यनिचत्वादित्याह-माविद्यकमिति ।

·प्रत्यक्तत्वचिन्तामा
अविद्यया कल्पितं शरीद्धयं प्रतीचस्त्वंपदार्थात्तद्विवेकत: पृथंस्कृत
सल्लयं प्राप्नोति, एवं ब्रह्माद्वयात्पदार्थादच्छास्वत एव विशुद्धस्वभावा-
दशेपं दृश्यं वियदादिप्रपञ्चजातं वस्तुतो नित्यनिवृत्तमेव बुद्धया वत्स-
दार्थसाक्षात्कारेण पृथक्कृतं सतयं प्राप्नोति-ततोऽपृथग भवति,
अधिष्ठानानतिरेकादभ्यस्तस्येत्यर्थः ॥ ४६॥
तुरीयमात्मानमसङ्गमच्छं
ब्रह्माद्वयानन्दमनादिसिद्धम् ।
बुद्धया न शोचेद्विनिवृत्तसर्वाs-
विद्यादिदोषः स्वत एव मुक्तः ॥४७॥
"ब्रह्मविदाप्नोति परम्" (ले० २ । १) "तरवि शोकमात्मवित्"
(छा० ७ । १ । ३) इत्यादिश्रुतेस्तत्वज्ञानेन शोकोपलचितसंसार-
निवृत्तिरित्याह--तुरीयमिति ।
तुरीयादिपदचतुष्टयेन त्वंपदलक्ष्य-
निर्देशः। अद्वयानन्दमित्यनेन तत्पदलक्ष्यनिर्देशः।
ब्रह्मेयसण्यवाक्यार्थनिर्देश इति विवेकः। एवं बुवा साक्षात्कृत्य
पुमान विनिवृत्त: सर्वोऽप्यविद्यातत्कार्यरुपो दोपो यस्य स स्वत एवं
मुक्तः सन्न शोचेन्न शोचतीति प्रयोजननिर्देश इत्यर्थः॥४७॥
अनादिसिद्ध
क्वाऽऽविद्यकं विश्वमशेपमारा-
न्निवृत्तमेवात्मनि तन्महिम्ना ।
क्व नित्यमुक्तोऽयमखण्डयोधोऽ-
प्यहो मृपा संष्ट्रतिचक्रमेतत् ॥४८॥

·सप्तमं प्रकरणम् । "विमुक्तरच विमुच्यते" (क. २।५।१) "निवृत्तश्च निवर्त्तवे" इति श्रुतिसिद्धमर्थ प्रदर्शयन्नत्याश्चर्येण संसृतिप्रत्यगात्मनाराभ्या- सिकसम्बन्धमप्यसम्मावितमनुवदंस्तयोर्महदन्तरमस्तीति दर्शयति- क्वेति ॥ ४ ॥ कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वमुख्य मृपात्मवन्धं परिहत्य वोधात् । विशुद्धमात्मानमशेषवन्धा- धिष्ठानमाज्ञाय विमुच्यतेऽतः ॥४६॥ संसृतेर्नित्यनिवृत्तत्वबोधनेनात्मनो नित्यमुक्तत्ववोधनेनैव शास्त्रस्य तजन्यज्ञानस्य च माफल्यमित्यभिप्रेत्याह-कवेति ॥ ४६॥ यावन्न तत्त्वं श्रुतिसारमेकं विद्यान्न तावजनिमृत्युहानिः। स तत्ववोधः श्रवणादिभिः स्या- तान्यात्मशुद्धोऽयमुदारभक्त्या ॥५०॥ महता प्रयत्नेन तत्त्वज्ञानं सम्पादनीयम्, न तेन विना संसृते. निस्तार इति वदस्तत्त्वज्ञानसाधनक्रमं वक्तुकाम उपक्रमते यावदिति । तानि श्रवणादीनि इयमात्मनोऽन्तःकरणस्य शुद्धिरुदारस्य भगवतो वासुदेवस्य भक्त्या श्रवणकोर्त्तनादिरूपया साधनभक्त्येत्यर्थः ।। ५० ॥ श्रतो मुमुक्षुर्निजधर्ममीशो- पासात्मात्मकं नित्यमनन्तभक्त्या ।

·३०
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
कुर्यात्ततो बुद्धिविशुद्धिमेत्य
स्वयं विवेकं भजते महात्मा ॥५१॥
इममेवा विवृणोति-अत इति ॥५१॥
अतोऽन्यदात्तं प्रमितं तदल्पं
नेहास्ति नानेति जगत्समस्तम् ।
अनित्यमस्तीति विवेचनं स्या-
च्छ्रुतेर्मतं शुद्धधियो मुमुक्षोः ॥५२॥
विरेकमन्तरेग वैराग्यायोगादादा विवेकस्वरूपसिद्धये ब्रह्मभिन्नस्य
सर्वस्याऽनित्यत्वं दर्शयति-अत इति । भगवदाराधनलक्षणधर्माभित्त-
शुद्धिः, तता विवकोत्पत्ति: श्रुतियुक्तिप्रमाणवलेन भवति । तत्र ब्रह्म
नित्यं ततो भिन्न मर्यमप्यनित्यम् । ब्रह्मभिन्नस्यानित्यत्वे श्रुविप्रमाणे
दर्शयति-प्रत इति । ब्रह्मणोऽन्यदविद्यातत्कार्य्यमातमभावपीडित-
मनित्यमिति यावन् । यत्प्रमितं परिच्छिन्न तदल्पमल्पकालस्थायित्वा-
दनित्यम् । इह प्रदगि नाना जगदम्यस्ततया न किचन किमपि
नित्यं भवति इत्यादिश्रुविभ्यो जगत्समस्तमनित्यमनीति विवेचन
अर्मितं श्रुतिसम्म शुद्धबुद्धेर्मुमुताभगवद्भक्तिनिष्ठस्य भगवत्प्रसादात
स्यादेवेत्यर्थः ।। ५२॥
युक्त्याऽप्यनित्यत्वमिह प्रपञ्चे
यकृत्रिमं तच न नित्यमस्ति ।
सस्यादिकं कर्म कृतं घनित्यं
तधेदमित्यादिकया विविञ्च्यात् ॥५३॥

·सप्तमं प्रकरणम् ।
३१
युक्त्यापि ब्रह्मभिन्नस्यानित्यत्वं दर्शयति—युक्त्यापोति । इह
प्रत्यक्षाद्यनुभूयमाने जगति युक्त्याप्यनुमानेनाप्यनित्यत्वमस्ति । ऐहि-
कञ्चामुष्मिकं जगदनित्यम् , कृत्रिमत्वात; सत्यादिवदित्यादिकयेत्यर्थः ।
आदिपदेन विमतोऽचेतनवर्गोऽनित्यो विभक्तत्वात्, घटपटस्तम्भादिवदि-
त्यादिफा याह्या ॥ ५३॥
यद्यद्धि दृष्टं श्रुतिगोचरं वा
स्मृतं जगद् दृश्यमनर्थमूलम् ।
तत्तद्विनष्टं क्षणभङ्गुरत्वा-
दनित्यमेवेति विवेचनं स्यात् ॥५४॥
एतदेव पुनदयति-यदिति । दृष्टं प्रत्यक्षेण, श्रुतिगोचरं शास्त्रता
विदितम् , स्मृतम् पूर्वानुभूतमनुमितश्च यद्यदस्ति जगदृश्यम्, तत्तत्तणभ-
गुरत्वाद् विनटं विनप्रायमनित्यमेवास्तीति विवेचन स्यादेवेत्यर्थः ॥५४॥
नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म-
माकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
भूमाय श्रात्मा स च नित्य एकः॥५५॥
यद्यपि विभक्तस्य जडस्यानित्यत्वेऽवगते तस्मिन्ननुगवप्रकाया-
स्मकस्य ब्रह्मणो विभक्तस्य नित्यत्वमप्यर्यादवगच्छत्येव सुधीः, वापि
स्पष्टयोधार्य ब्रह्मणो नित्यत्वं श्रुतिस्मृतियुक्तिभिर्दर्शयति-नित्यमिति
चतुर्भिश्वरणचतुष्टये श्रुतिखण्डचतुष्टयमिति । तृवीये श्रुतितुल्यसन्नि-
वैशा स्मृतिरपीति द्रष्टव्यम् ॥ ५५॥

·३२ . प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी इत्यादिवेदान्तगिराऽस्ति नित्यं ब्रह्मैव निर्णीतमतो विपश्चित् । श्रास्तिक्यबुद्धिः श्रुतिमौलिगीए विविच्य वेत्त्यात्मपदं हि नित्यम्॥५६॥ इतीति । आदिशब्देन “यस्मादर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते वहेवा ज्योतिषां ज्योतिः" (बृ. ४ । ४ । १६) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म (०।२।१।१) इत्यादिश्रुतिग्रहः । नन्वस्तु वेदान्तप्रामाणिकं ब्रह्मणो नित्यत्वम् , कथं जीवानामेतादृशविवेकोत्पत्तिः ? इत्याशड्क्याह- प्रास्तिक्यबुद्धिरिति । भगवद्भक्तिपरिशोधितान्तःकरणो विपश्चिद् वेदान्त- वास्येवास्तिक्ययुद्धि: श्रद्धालुरात्मपदं विविच्य शास्त्रतो जानातीत्यर्थः । वया पापावतोऽधिगतवेदार्यानुमानकुशलस्य नव नित्यम्, वस्तुतोऽन्यद विज्ञमचेतनमनित्यमिति विवेको भवतीति भावः ॥ ५६ ॥ सर्वस्य विश्वस्य विनिषेधतो य- द्भूमायधिष्ठानतयाऽवशिष्टम् । तहह्म नित्यं व्यभिचारशून्य- मनन्यदेकं व्यभिचारवत्सु ॥ ५७ ॥ अन्यनुफलयुक्त्यापि ब्रह्मणो नित्यत्वमुपपादयति-मर्वम्येति । म्पभियारवत्सु जाप्रदादिपु कार्यकारगरस्तुषु चान्वयव्यतिरेकविचार. द्वारा ययाय व्यभिधारिप तत्तत्मानिया यदन्येति सनित्यमिति निभायी, प्रम्यभिपारिवारमासिग। नदिसम्यामाधिकोम्पभिपारः पतिनुमपि गाया,"नेति नेवि' मादिवास्यांमसंप्रपक्षम्य निषेधाद् ।

·सप्तमं प्रकरणम् ।
यत्सकलभ्रमाधिष्ठानतयाऽवशिष्टं तद् ब्रह्म नित्यमिति विवेचनं सम्भवती-
त्यर्थः ॥ १७ ॥
अस्तीति बुझ्द्याऽखिलवस्तुजालेs-
नुस्यूतसत्तास्फुरणात्मना यत् ।
चकास्ति सत्यं तदुदारवोध
नित्यं विवेकेन विनिश्चिनोति ॥५८॥
युक्त्यन्तरमाह-अस्तीति । अखिलवस्तुजाले वियदादिघटान्ते
यद्वस्तु अनुस्यूतं सत्तास्फुरणात्मना घटोऽस्ति, पटोऽस्ति, कुड्यमस्तीति
युद्धया सर्वदा चकास्ति प्रकाशते, तदुदारबोधमपरिच्छिन्नम्फुरणरूपं नित्य-
मस्तीति विवेफेन घटादिव्यभिचारिवस्तुभ्य: पृथक्कृत्य, अव्यभिचारि
वस्तु नित्यसत्तास्फुरणरूपं विनिश्चिनोतीत्यर्थः। न चैवं श्रुत्यनुमानाभ्यां
विवेके सति ब्रह्मणो शातत्वादलं विचारेणेति वाच्यम्, आपातता नित्यं
वस्तु ब्रह्मेत्यवगमेऽपि तस्याद्वितीयत्वप्रत्यगभिन्नत्वादेरनिर्धारणाज्जिज्ञा-
साया अनिवृत्तेरिति द्रष्टव्यम् ॥ ५॥
एवं विवेके सति भोगजाला-
दाब्रह्मलोकादपि कालभक्ष्पात् ।
विरज्यतेऽनित्यसुखाद्विवेकी
तापनयाक्तात् सविपाटु यथाऽन्नात् ॥५६॥

·३४ प्रय भाव- प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ एव विवेके सति तत्फल वैराग्यमवश्यम्भावीत्साह-एवमिति । पूर्वोत्तरीत्या नित्यानित्यवस्तुविवेके सति भोगजालादैहिकामुष्मिकाद् विरज्यत इत्यन्वय । तत्र हेतु --अनित्यसुसादिति । आद्यन्तवत्ता- दत्यल्पमिन्द्रियविषयसम्पर्कजन्य सुख यस्मिंस्तस्मात्, न केवलमनित्य- त्वमेव दूपण भोगेषु, किन्तु नानादु खविद्धत्वमपीत्याह--तापत्रया- कादिति । प्राभ्यात्मिकादितापत्रयसयुक्तादित्यर्थ । सुसं मे निरतिशय भूयाद्, दु य माऽभूदणमानमपोत्यसिलपाणिनामस्त्य- भिनिवेश । वे चैवमभिनिविष्टा पुरुषकारावलम्बेन सर्वोत्साह यतमाना अपि न लमन्ते सुसमात्यन्तिक दु साभाव वा, कथम् ? केचित्समुद्रयान- राजप्रोणनाधतिकष्टमनुभूय फलकाले स्वय नश्यन्ति । केचित्प्राप्तफना अपि व्याभ्याशुपदिवा सन्तो भोग न लभन्ते । केचित्प्राप्तपड्भीगा अपि मार्यापुनादिनाशाद्वा, वद्विसनादाद्वा,अन्यैर्वा सह स्पर्धांसूयादिभि , सञ्चितमोग्यजातस्य जयभयेन, अनावृष्टादिचिन्तासन्तापादिभिश्या उगमपि मुरमन्नभमाना कुष्ठा, दरिदा, काणकुन्जवधिरादयो बुभुक्षा- पिपासादिता यहुलमुपलभ्यन्ते । एव दुरावहुले ससारे सुसलवमा- प्रमनुभवन्नपि पावद् विशुद्धचित्ता न तन सग्जते, किन्तु ततो विरज्यत पति । तत्र दृष्टान्तमाह-सनिषाद् ययाऽन्नादिति । हालाहलविप. मामिदमन्नमिति जानन्नतिनुभुत्तुरपि यया नानुमिच्छति, सद्वद् प्रियकी पूर्वोक्त किमान तापत्रयपितभोगसमक्षाद्विरग्यत एवेत्यर्थ । नन्यायमंदिर मुगनित्यवादिदोपदुष्टत्वाद्विरागास्पदम् , सयापि न पारमारिकादपि सुग्गद्विरतिरुपपद्या, यिपगुत्वानुमानम्य "प्रयं ६ पातुम्पियाजिन मुग भगति" इति अमिषाधिा. विषयम्पानुरपानादिस्यन पाद-मामलोकादिनि। "तपयेद फर्म- पिता साफ पीयत परमेशगुन पुण्यपिनासोक शेया ( बारा) परिया परसायनबनन प्रवृत्तपाइनन्यपरया सापणापय्यपनविष- বিকা লাহাবা খিয়ানাযাবা এখ .

·सप्तमं प्रकरणम् । ३५ बाधितत्वाद्, नहिजन्यं नित्यभावरूपं दृष्टम् , अत ऐहिकभोगवदेव आब्रहालोकस्तम्वपर्यन्तेषु कालभत्तितेषु भोग्येषु वैराग्यमुपपद्यत इत्यर्थः । वदुर्ग- "यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुसम् । तृष्णाक्षयसुसस्यैते नार्हत; पोटशी कलाम् ॥" ५६ ॥ इति । वैराग्यवीर्येण शमादिसम्प- ततो मुमुक्षुत्वमुदेत्यथाऽसो। याचार्यमासाद्य परात्मनिष्ट वेदान्तवाक्यश्रवणादि कुर्यात् ॥६०॥ एवंविधवैराग्यादवश्यं शमादिसम्पदुत्पद्यत इत्याह-वैराग्येति । दृष्टानुअविकविषयवैतृष्ण्यलक्षणस्य वैराग्यस्य वीर्येण तीनतरवलेन शमा- दिसम्पदुदेतीति सम्बन्धः। अनिवृत्तरागस्य शमायभावादिति वैराग्यमेव शमादिकारणमित्यर्थः । तदुक्तं मामत्याम्-"वत: शमादिसाधन- सम्पत् । रागादिकपायमदिरामत्तं हि मनस्तेषु वेषु विषयेथूचावचमि- न्द्रियाणि प्रवर्तयद्, विविधाश्च प्रवृत्तीः पुण्यापुण्यफला भावयत, पुरु- पमविवार विविधमालाजटिले संसारहुतभुजि जुहोति । प्रसंख्याना- भ्यासलब्धवैराग्यपरिपाकमनरागादिकपायमदिरामदन्तु मन: पुरुपेणा- वजीयते वशीवियते । सेोऽयमस्य वैराग्यहेतुफो मनोविजयः शम इति, शोकारसंज्ञ इति चाख्यायते। तधमनस्तत्त्वविश्यनियोगयोग्यानी- यवे । संयमत्य योग्यता दम." (०भा०१११.१) इति । शमदमादिरूपस्य साधनस्य सम्पत् प्रकर्षः, मादिशब्देन विषयतिविक्षातदुपरमतत्त्वदाः

·-
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
संगृह्यन्ते । तया च श्रुति-"तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः
समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति"
(वृ०४ । ४ । २३) इति । ततोऽस्य संसारबन्धनान्मुमुक्षा भवती-
त्याह-तत इति । शान्त्यादिविहीनस्य मुमुक्षाऽयोगात्तस्याः कारणं
शमादिसम्पदित्यर्थ.। विवेकादिसम्पन्नस्य मुमुक्षाया अवश्यम्भावात,
तस्याच सत्या ब्रह्मजिज्ञासायां नियमेन प्रवृत्तरित्याह-अथेति ।
साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरमसौ मुमुत्तुराचार्य ब्रह्मनिष्ठमासाद्य शर-
ण्यत्वेन स्वीकृत्य तन्मुसारविन्दाद् वेदान्तवाम्यश्रवणादि कुर्यादि-
त्यर्थः ॥६॥
यथा बुभुक्षुर्यविचिन्त्य भोगान्
शब्दादिकानन्नगतेकवुद्धिः ।
न तद्विलम्ब सहते तथाऽयं
वेदान्तवाक्यश्रवणे
मुमुनुः ॥६१॥
भाग्यमुग्न्येन श्रवणादिप्रावण्यमुक्तसाधनसम्पन्नस्य
स्वमावादेव भग्वाति दृष्टान्तेन दर्शयति यति ॥ ६१॥
मुमुक्षाः
श्रोतव्यमन्तव्यविधेर्मुमुनुः
सम्यक् प्रत्तः श्रवणादिहेतो ।
पश्यत्यदभ्रात्मपदं सबोधा-
दनुमहादेव हरेविपश्चित् ॥२॥

·सप्तमं प्रकरणम् । भगवदतुग्रहादेव सर्व सिद्धातीत्याह-श्रोतव्यति । अदभ्रमनल्पं भूमाशब्दवाच्यं यदात्मपदं तद्धरेरनुग्रहादेव विपश्चिद् विवेकादिसाधन-. सम्पन्नो भूत्वा स च "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः" (वृ० २।४ । ५) इति श्रवणादिविधिबलात्सम्यगप्रतिबन्धेन प्रवृत्तः श्रवणादिरूपे तत्त्वज्ञानसाधने बोधात्तत्वज्ञानात् पश्यतीति योजना ।। ६२ ।। ब्रह्मक्यसाक्षात्कृतितो विमुक्ति जीवनिहवाऽश्नुत आत्मविद्यः । पुनर्न कृत्यं भजते कृतार्थः स्वाराज्यलाभेन सदैव तुष्टः ॥६३॥ तत्त्वज्ञानात्कृतकृत्यत्वं दर्शयति-ब्रीक्यति । य आत्मवित् र ब्रह्मक्यसाक्षात्काराजीवन्नेवेहवास्मिन् शरीरे विमुक्तिमश्नुते प्राप्नोति, सदैव स्वाराज्यलाभेन सन्तुष्टत्वादेव कृतार्यो भूखा पुनः कृत्यं लौकिकं वैदिक वा कर्तव्यत्वेनावश्यकं न भजते, तद्धतौरविद्याकामकादेर्या- धादित्यर्थः॥ ६३ ॥ कुर्वन्समाधि यदि कर्मजालं न किञ्चिदेवैप करोति धीरः । कर्तृत्वभोक्तृत्वविकल्पशून्यो विराजते ब्रह्मसुखे प्रतीचि ॥६॥ .

·३८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी कृतकृत्यत्वमेव विवृणोति-कुर्वन्निति । अन्यदृष्टया समाधि कुर्वन् यदि वा कर्मजालं कुर्वन्नपि स्वदृष्ट्यप धोरा न किञ्चिदेव करोतीति वत्र हेतु:-कर्तृत्वभोक्तृत्वविकल्पशून्य इति । अत एव प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मानन्दे विराजत इति ॥६४॥ सम्बन्धः। : बुद्धेर्विशुद्धिः सुविवेकजन्म- वेराग्यलाभो गुरुभक्तिलाभः । वेदान्तनिष्ठा भ्रमतो विमुक्तिः फलं मुकुन्दाघिसरोजभक्तः ॥६५॥ सत्त्वशुद्धिविवेकादिसाधनचतुष्टयगुरुभक्तिश्रवणादिपरतत्त्वज्ञानफल. प्राप्तिहेतुश्रीमन्मुकुन्दपादाम्भोजमक्तेरेवेत्याह-बुद्धेरिति । पद्यम् ॥६५॥ स्पष्टार्थ अतोऽधिकारी हरिपादपझे भक्ति प्रकुर्वन्नचलां विरक्तः । भोगेभ्य आप्नोति विशुद्धबोधं ततो विमुच्येत विकल्पजालात् ॥६६॥ मापायेन हरिमतिरेव सम्पायेत्याह- -प्रत इति। हरिपादपद्म भक्ति अपकीर्तनम्मरणादिसाधने रतिमनिशं प्रकुर्वनचलामव्यभिचा. शिशीमधिकारी माधनचतुष्टयसम्पन्नो मृत्या भागेभ्यो विरक्तश्च सन्

·सप्तमं प्रकरणम् ।
विशुद्धस्य प्रत्यगभिन्नस्याखण्डवस्तुनो बोधं वत्त्वज्ञानमाप्नोति। तत-
स्तत्त्वज्ञानोदयानन्तरमेव विकल्पजालासंसारबन्धादविद्यावत्कार्यो-
च्छेदेन विमुच्येत-कृतकृत्यो भूत्वा स्वमहिम्नि प्रतिष्ठितो भव-
तीत्यर्थः॥६६॥
भ्रमकलितमशेष कर्तृभोक्तृत्वमुख्यं
त्यजति तनुयुगस्थं धर्ममात्मैक्यबुद्ध्या।
निगमवचनभूमेय॑स्य पादाब्जभक्त्या
सुमतिरहमनन्तं तंमुकुन्दं प्रपद्ये॥६७॥
इति प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणै। सप्तमं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ ७॥
यत्पादाम्मोजभक्तिरेव परमपुरुषार्यभूमिस्तमेव भगवन्तं शरणं
अजामीत्याह-भ्रमकलिवमिति । यस्य निगमवचनानि तत्त्वमस्यादि-
वाक्यानि तेषां पर्यवसानभूमेः पादाजभक्त्या सुमतिस्तत्त्वज्ञः सन्
आत्मस्यबुद्धा ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारेणापं भ्रमकलितमात्मनाऽऽ-
मनोसाद्धर्माणाधाध्यासेन परिकल्पितं सर्व कर्तृत्वभोक्तृत्वमुख्यं तनुयु-
गरथं शरीद्धयनिष्ठं धर्म सजति–सर्वधर्मविनिर्मुक्तमपहतपाप्मादि-
गुणकं ब्रह्मसाक्षात्कृत्य शरौद्धयतधर्मविनिर्मुक्तो भवति, तम-
नन्तमपरिच्छिन्नं भगवन्तं श्रीमन्मुकुन्दं. प्रपद्य-शरणं व्रजा-
मीत्यर्थः॥६७॥

·४०
प्रत्यकूतत्त्वचिन्दामणी
क शास्त्रसिद्धान्तविचारदः-
रगम्यमद्वैतपदं विशुद्धम् ।
क चास्मदादिर्मितबुद्धिरुद्ध-
स्तथापि कृष्णस्य जयी कटाक्ष: ।। १ ।।
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्व-
त्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभाभिधायां
कर्तवादिधर्मनिराकरणपूर्वकस्वरूपबोधमयूसा.
भिधं सप्तमं प्रकरण समाप्तिमगमत् ॥७॥

·अथाऽष्टमं प्रकरणम् यत्पादपद्मे रतिरेव निर्मला तनोति विद्या परमात्मगोचराम् । क्षिणात्यविद्यापटलं धुनोत्यघं वृणोम्यहं तं वसुदेवनन्दनम् ॥१॥ ये जन्मकर्मविकला अपि तीनदोपा. स्त्यक्ता जनरनिगमा अपि नाविदक्षाः । ते यं शरण्यचरणाम्बुजमाश्रिताः स्यु- मुक्तास्त्रमादिपुरुषं शरणं प्रजामि ॥१॥ अवीवानन्दरप्रकरणे श्रदोऽधिकारी भागेभ्यो विरक्तो विशुद्धबोध मोतीत्युक्तम् । तत्रात्मतत्त्वज्ञानसाधनश्रवणादी किं चतुर्णी वर्णानां ध्ये यः कश्चिद्विरक: सोऽधिकारी, किं वा त्रैवर्णिकानामेव यो विरक्त: साऽधिकारी इत्येतद्विचारप्रधानप्रकरणमारभमाण: स्वेष्टदेवतानु- सन्धानलक्षणं मङ्गलमाचरमर्धादविद्यादिनिवृत्त्युपलशिवभगवत्स्वरूप. प्राप्तिलक्षणं फलं प्रार्थयते यत्पादेति। अहं तं भगवन्तं वसुदेव- नन्दनं वृणोमि-सर्वपुमास्पदत्वेन प्रसिद्ध फलस्वरूप प्राप्यत्वेन सवीव पति स्वीकरोमि, स च स्वामी मामपि दास्ये स्त्रीकरोतिति फलिवार्थः । ननु ब्रहौस्यसाक्षात्काररूपां ब्रह्मविद्या परमपुरुषार्थसाधनं विहाय किमर्थ वसुदेवनन्दनं पृशोषीत्याशक्याह-यत्पादेत्यद्वैन । तथा

·तथाप्य.
४२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
चेन्धनकरणकपाकफले ज्वालानामप्यवर्जनीयत्ववद्भगवत्स्वीकारेब्रह्मविद्या-
ऽवश्यम्भाविनी, न तदर्थ पृथक् प्रयास: कर्त्तव्य इति भावः ।
ज्ञानावरणोच्छेदाय पृथक् प्रयास: स्यादेवेति । नेत्याह-क्षिणोतीति ।
अविद्यापटलमनाद्यज्ञानप्रयुक्तावरणं तत्त्वज्ञानोत्पादनेन यच्चरणारविन्द.
विषयिणी रतिरनुराग एवाव्यभिचारित्वेन फलाभिसन्धिरहितात्यन्त-
स्वच्छा जाता, सतीति शेषः, क्षिणोति समूलत: उच्छिनत्तीत्यर्थः ।
"वेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ (गी०१० । ११)
इति भगवद्वचनात् ।
ननु कथमन्तःकरणशुद्धिं विना तत्त्वज्ञा-
नोत्पत्ति: “कपाये फर्माभिः पक्वे वतो ज्ञानं प्रवर्तते" इति स्मृतेः
काधनुष्ठानमप्यावश्यकम् , कथं तद्रतिरेव तत्र हेतु:१ इत्याशक्याह--
धुनोतीति ।
सधा च समूलपापाच्छेनी सद्रतिरेव, फर्मापि तदर्चन-
रूपमेव बघा, न तु स्वतन्त्रमित्यर्थः ।
"सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं ग्रज ।
प्रदं त्वां सर्वपापेभ्यो मोतयिष्यामि मा शुषः॥" (गी० १८०६६)
इवि भगवद्वपनात, भगवतिरेव सकलपापं नाशयित्वा सत्त्वज्ञान-
मुत्पाधाऽविद्यापटलमुच्छिनत्तीति निर्गन्नितोऽर्थः। या प यघाय.
श्विद् भगवद्गुणानुवादश्रवाशकीर्तनादिमा रत्यकुरोत्पादन कर्त्तव्यम् ,
यतः सर्वपुरुषार्थसिद्धिरिवि मारः ॥ १ ॥
स्वाज्ञानतो जातमपारदुस्तरं
भवाम्बुधिं स्वात्मपदावयोधतः ।
तरन्ति यत्पादरतिस्पृहालवा.
स्तमगुतोटारगति हरि भजे ॥२॥

·अष्टम प्रकरणम् । ४३ उक्तमेवार्थ पुनढयति-स्वाज्ञानत इति । तथा चात्मतत्त्वाव- बोधनिवर्त्याज्ञानतत्कार्यसंसारसिन्धुतरणाय भगवद्रतिरेव सर्वप्रयत्नेन सम्पाचा, तयैव सर्वपुमर्थसिद्धिरनायासेन भविष्यतीति भावः ॥२॥ प्रत्यक परब्रह्मसुखैक्यवोधतो विनश्यतीयं घनसंस्कृतिर्नृणाम् । सकारणा तत्प्रलयात् स्वतो भवे- द्विमुक्तिरद्वैतपदव्यवस्थितिः ॥३॥ प्रकरणप्रतिपाद्यमर्थ बुद्धप्रारोहाय सफलमादौ सक्षिप्य दर्श- यति-प्रत्यगिति । प्रत्यगभिन्नपरब्रह्मसुखैक्यसाक्षात्काराद् घना जन्म- मृत्युपरम्परैव निविडा संसृतिः सकारणा मूलाविद्याकामकर्मादिका- रणसहिता विनश्यति बाध्यते । तत्प्रलयात् तस्याः सकारणायाः संसृते- (धादद्वैतपदावस्थानलक्षणा विमुक्तिः स्वता नृणां तत्त्वविदर्दा भवेदिति योजना ॥३॥ न चात्मविज्ञानमृतेऽन्य इष्यते पन्था विमुक्तरिति वेदघोपणम् । विद्यातिरिक्तं न च साधनान्तरम् समर्थमज्ञानविलापने स्मृतम् ॥४॥ ननु प्रत्यग्बौक्यज्ञानेनैव मोक्ष इति कयमुच्यते ? यावतो कर्म- प्यामपि तत्प्राप्तिहेतुत्वं स्मयते,"ताप्तिहेतुर्विज्ञान कर्मचोतं महामुने।"

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी इत्याशक्य "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" ( श्वे० ३।८) इति श्रुतेभित्यसिद्धब्रह्मावाप्तौ कण्ठगतविस्मृतचा- मोकरावाप्तितुल्यायां ज्ञानातिरिक्तसाधनत्वासम्भवाच्च ब्रह्मावाप्ती परम्परया कर्मापेत्तामात्रपरा तादृशी स्मृतिरित्याशयेन समाधत्ते- न चेति ॥४॥ - - यज्ञादिकं चित्तविशुद्धिसाधनं ततो विवेकादिजनिर्विशुद्धितः । ततो मुमुचुर्गुरुमाश्रितः श्रुति- शिरोगिरां स्याच्छवणेकतत्परः ॥५॥ क्व सहि फर्मणामुपयोग इत्याकाक्षायां "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यतेन दानेन तपसा नाशकेन" (वृ० ४।४। २२) इति श्रुतर्विद्यासम्पादनद्वारा ब्रह्मावाप्त्युपायभूतायां विविदि- पायामुपयोग इत्याशयेनाह—यज्ञादिकमिति ॥५॥ प्रत्यग्नुभुत्साजननेऽस्ति कर्मणां यज्ञादिकानामुपयोग ईरितः। ततः कृतार्थानि विशुद्धचेतसो यान्त्यस्तमुत्पाद्य रतिं चिदद्वये ॥६॥ "प्रारुरुयोर्मुनेयोग फर्म कारणमुच्यते । योगादाय तस्यैव शम: कारणमुच्यते ॥" ( गो०६। ३) ·इति भगवद्वाक्यानुसारेण चेतसः शुद्धौ विविदिपादिरूपप्रत्यकप्रा- वण्योदयपर्यन्तं फर्मानुष्ठानम्, तत: संन्यास इति कर्मतत्संन्यासाभ्या विद्यानिष्पत्त्यभ्युपगमात् फर्मणां विद्यार्थत्वपक्षे द्वारभूतविविदिपापर्य- न्तमेव कर्मानुष्ठानमित्याशयेनाह-प्रत्यग्बुभुत्सेति । प्रत्यग्बुभुत्सा प्रत्यगमिन्नब्रह्मविषयिणी जिज्ञासा तज्जनने कर्मणामुपयोगः, वश्चित्त- शुद्धिद्वारा विविदिपोत्पत्त्यनन्तरं विशुद्धं यच्चेतस्तस्य विशुद्धचेतसः । यद्वा, विशुद्धं चेतो यस्य पुंसस्तस्य चिदद्वये प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि रति वत्प्रावण्यलक्षणामुत्पाद्य कर्माणि कृतार्थानि सन्ति अस्तं यान्ति, ततः परं कर्मभिः कृत्यं नास्तीत्यर्थः । तदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धी- "प्रत्यकप्रवणतां बुद्धः कर्माण्यापाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृडन्ते घना इव ॥" (नै० १ । ४८) इति ॥६॥ प्रत्यग्बुभुत्साप्रतिवन्धकं मलं विनाश्य तानि श्रुतिचोदितान्यपि । त्यक्त्वा मुमुनुः परमात्मजीवयो- रैक्यं बुभुत्सुः श्रुतितत्परो भवेत् ॥७॥ "यस्यैते चत्वारिशात् संस्कारा: (गो० सू० ६ । २२) इति स्मृति- मूलकर्मणामात्मयोग्यतापादकमलापकर्पणगुणायानलक्षणसंस्कारार्घत्व- पक्षमप्यादायाह-प्रत्यग्बुभुत्सेति । घिवानि यानि कमाणोति शेषः । तानि त्यक्त्वेवि सम्बन्धः ॥ ७॥ नन्वत्र संन्यासपदेऽधिकारियो ये ब्राह्मणाः स्यादुपयोग ईदृशः ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्वाभणी तत्कर्मणां नैव तु राजवैश्ययो- स्तत्कर्ममोक्षे करणं स्वयं भवेत् ॥८॥ स्वकर्मणैवं जनकादयः पुरा संसिद्धिमाप्ता इति माधवो जगौ । मोक्षोपयोगस्तदनुष्ठितस्य वै साक्षात्तथा च श्रुतिकोप श्रापतेत् ॥६॥ नन्वेवमपि कथं “कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः" (गी० ३ । २० ) इत्यादिभगवद्वाक्यनिर्वाहः १ न च तस्य विद्यार्थ- कर्मानुष्ठानपरत्वम्, विविदिपावाक्ये ब्राह्मणग्रहणेन ब्राह्मणानामेव विद्यार्थकर्मण्यधिकारप्रतीतेः। अतो जनकाद्यनुष्ठितकर्मणां साक्षा- देव मुक्त्युपयोगो वक्तव्यः । तथा च प्रत्यग्ब्रह्मक्यज्ञानेनैव मोक्ष इति प्रतिक्षाव्याहतिः, "नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" (श्वे० ३ । ८) इति श्रुतिविरोधश्चेवि शकते–नन्विति द्वाभ्याम् ॥८॥ तमेतमात्मानमिति श्रुती किलो- पलक्षिता ब्राह्मणशब्दतो द्विजाः। यतो विशिप्टाधिकृतत्वमिप्यते वर्णिकानां परमात्मवोधने ॥१०॥ विद्येप्सवो येऽधिकृता द्विजातय- स्तबोधको ब्राह्मणशब्द आगमे ।

·अष्टमं प्रकरणम् ।
.
९
यज्ञादिकं तत्कृतमात्मबोधने
हेतुर्बुभुत्साजननेन नाऽन्यथा ॥११॥
-
विविदिपावाक्ये ब्राह्मणग्रहणस्य' त्रैवर्णिकोपलक्षणत्वमेव तदुक्तं
वार्तिककार:-
"ब्राह्मणग्रहणं चात्र द्विजानामुपलक्षणम् ।
अविशिष्टाधिकारित्वात् सर्वेषामात्मबोधने "
(वा०४।४ । १०२६) इति । नहि विद्याकामो यज्ञादी-
ननुतिष्ठेदिति। विपरिणमिते विद्याकामाधिकारविधो ब्राह्मणपदस्या-
घिकारिविशेषसमर्पकत्वं युज्यते। अन्यत्र त्रैवर्णिकाधिकारिफत्वेन
पलप्तानामिहापि त्रैवर्णिकाधिकारात्मविद्यार्थत्वेन विधीयमानानो
त्रैवर्णिकाधिकारवस्य युक्ततया विधिसंस्पर्शहीनब्राह्मणपदसममि-
न्याहारमात्रादधिकारसङ्कोषासम्भवेन ब्राह्मणपदस्य यथाप्राप्तारम-
विद्याधिकारिमानोपलक्षणचित्यमित्याशयेन समाधत्ते--तमेतमित्यादि-
द्वाभ्याम् तत्कृतं तत्रैवर्णिकैरनुष्ठितं यज्ञादिकर्म बुमुत्साजननेन
प्रात्मयोधने हेतु: कारणं न, अन्यथा साक्षात्कर्मणां मोक्षहेतुत्वान-
म्युपगमाद्; न प्रतिज्ञाच्याहतिः, न वा श्रुतिविरोध इति तात्पर्यार्घः ।
भुगममन्यत् ॥ १०-११॥
नन्वस्तु शूद्रस्य तदात्मवेदनेड-
धिकारहेतुस्तदनुप्ठितिर्नहि
वेदार्थवोधान्वित एव वैदिके
ज्ञानेच कर्मण्यधिकारमश्नुते ॥१२॥

·४९
लभते
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
ननु श्रुती ब्राह्मणपदस्य विद्याधिकारिमानोपलक्षणत्वे शूद्रस्यापि
विद्यायामर्थित्वादिसम्भवेन तस्यापि विद्यार्थकाधिकारप्रसङ्ग इति
शाङ्कवे-नन्विति शूद्रस्यापि तदनुष्टिविस्तेषां यज्ञादीनां कर्मणामनुष्ठान-
मात्मवेदने तत्त्वज्ञानेऽधिकारहेतुरस्त्वित्यर्थः। परिहरति-नहीति।
तत्र हेतु: वेदार्थबोधान्वित एव-अध्ययनविधिगृहीतस्वाध्यायजन्य-
तदर्थज्ञानवानेव-वैदिक फर्मणि ज्ञाने चाधिकारमश्नुते,
इत्यर्थः ॥ १२ ॥
शारीरके स्पष्टमुदीरितं तथा
स्मृतो न शूद्राय मतिं दिशेदिति ।
तेनात्मविद्यामहिमा न बुध्यते
तदर्थता नास्य न चाधिकारिता ॥१३॥
शुद्स्य वेदाध्ययनेऽनधिकारो हि श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्ध इत्याह-
शारीरके इति । अपरा द्राधिकरणेऽध्ययनवेदवाक्यप्रवणादिविधुरस्य
शहस्य विद्याधिकारनिषेधात् "न शूद्राय मतिं दद्यात्" ( मनु० ४ ।
८०) इति स्मृते. आपाततोऽपि तस्य विद्यामहिमावगत्युपायास.
म्भवेन घर्घित्वानुपपत्तेश्च तस्य विद्यायामनधिकारादिति तात्प-
धिः ॥ १३॥
विद्यार्थकर्मण्यधिकार इप्यते
शूद्रस्य कश्चित् करुणाईवुद्धिभिः।
असम्भवेऽप्यध्ययनादिकर्मणः
श्रीविष्णुनामस्मरणादिसम्भवात् ॥१४॥

·४६ अष्टम प्रकरणाम्। शूद्रस्याप्यस्त्येव विद्यार्थकर्माधिकारः, तस्य वेदानुवचनाग्निहोत्रा- द्यमावेऽपि कण्ठोकसर्ववर्णाधिकारिकाणि श्रीविष्णोर्भगवतो वासुदे- वस्य नामजपकीर्तनस्मरणानि पापक्षयहेतुचयोपात्तानि । तघा पाप- क्षयहेतुतपादानपाक्यज्ञादीनामपि सम्भवात्तस्यास्त्येवाधिकार इत्यभिप्रे. त्याह-विद्यार्थेति ॥ १४॥ यन्नामसङ्कीर्णनमेव कल्मपं निहन्ति शुद्धिं वितनोति चेतसः । अनन्यभावेन तदनिभावन मनुष्यमात्रस्य विमुक्तिकारणम् ॥१५॥ न केवलं पापक्षयमानं फलं भगवन्नामझोर्चनादेः, अपि तु मुक्तिरेतुत्वमपि प्रसिद्धमित्याह—यन्नामेति । यस्य भगवतो नाम- सङ्कीर्तनमेव कल्मपमनेकभवसचितं तत्वज्ञानप्रतिबन्धकं पाएं निहन्ति नितरां समुन्मूलपति । तदुक्तं विष्णुपुराणे- "यन्नामकीर्चनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातूनामिव पावकः।। १ ॥ अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्त्तिते सर्वपातकैः। पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहवन्तै करिव ।। २॥ ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि वासुदेवस्य कीर्तनात् । तत्सर्व विलयं याति तोयरधं लवणं यथा ॥३॥" इदि । अत एव चेतसो विशुद्धिं वस्वसाक्षात्कारकयोग्यतां विशेपेय वनावि विवारयति। तदुक्तं वैष्णवे- "घ्यायन् कृते यजन् यस्तायां द्वापरऽचयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति फलीसवोर्त्य केशवम् ।। (वि० पु०६।२।१७) इवि।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अतोऽनन्यभावेन भगवन्त विहाय नान्यस्मिन् विषये भावश्चित्तप्रा- वण्यं तेन यत् वदधिभावन चरणारविन्दध्यानं तद् मनुष्यमात्रस्य विमुक्तिकारणमिति योजना, "मां हि पार्थ ! व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनय । खियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।" (गी०६।३२) इति भगवद्वचनात् ॥१५॥ तथैव पापक्षयहेतुरस्य तत् स्वकर्म शुश्रूपणमग्रजन्मनाम् । स पाकयज्ञादिभिरेव शुध्यति श्रीकृष्णपादार्पितधीस्तदनिजः ॥१६॥ भगवदाज्ञापालनलक्षणधर्मोऽपि शूद्रस्याधिकारनिमित्तमस्तोत्याह--- वधैवेति । श्रीकृप्यापदारविन्दे ममर्पिता धीनिश्चयात्मिका घेतो- मृत्तिर्येन स च तदनिजस्वस्य भगवत कृष्णस्याङ्ग्रे. सकाशादेव जनि- यम्य म प शटोऽपि शुद्धाति मुतिपर्यन्त शुद्धि प्राप्नोतीत्यर्य, ॥१६॥ न चार्थितादेरपि नास्य सम्भवो यतः पुराणश्रवणेऽधिकार्यसो । कृत्वाग्रतो माह्मणमन्यवर्णिनः संभावयेदित्यनुशासनात् स्मृतः॥१७॥ प्रतः पुराणादधिगम्यतेऽमुना ब्रहोम्पपियामहिमास्त्यतोऽर्थिता ।

·अष्टमं प्रकरणम् । मति न दद्यादिति वैदिकक्रिया- निषेधमात्रैकपरं वचोऽस्तु तत् ॥१८॥ अर्धित्वादेरपि तस्य सम्भवोऽस्तीत्याहन चेति द्वाभ्याम् । तावच्छूद्रस्पार्थित्वासम्भवः । "श्रावयेच्चतुरो वान कृत्वा ब्राह्मणमप्रता" इत्यादी पुराणेतिहासप्रवणे चातुर्वाधिकारस्मरणेन पुराणाधिगत- विद्यामाहात्म्यस्य तस्यापि तदर्घिनसम्मवान्, “न शूद्राय मतिं दद्यात" ( मनु० ४।८०) इति स्मृतेश्च तदनुष्ठानानुपयोग्यग्निहोत्रादिकमज्ञान- निषेधपरत्वादिति द्वयोतात्पर्याघः ॥ १७-१८॥ तस्यान्यथा स्वोचितधर्मवोधनो- पायायभावे कथमेप धर्मभाक् । शूद्रश्चतुर्थोऽस्ति स एक जातिमा- नित्यादिगीनिष्फलतामियात्स्मृतेः।।१६।। साधारणो धर्म उदारसेवितोऽ. क्रोधो दया शोचमहिंसनं दमः । अमानितेत्यादिरशुद्धिनाशकृत् सर्वस्य तस्मादधिकार्यताविह ॥२०॥ विपत्ते यायफमाह-स्पान्योन। प्रन्यया तम्य शहस्य मर्वया प्रनधिमारित्वं स्वयमधर्मस्याप्यवगत्युपायासम्मवैन "मनु? वर्ग:" (गा० म०१०।११) "एकमावि (गी० मृ: १०। ५०) "गुम्पापि मसमगोप: सौरम्" (गी० सू० १० १५१) "प्राधमनार्थे ·५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा पाणिपादप्रतालनमेवैक" (गा० सू० १० १५२) "श्राद्धकर्म" (गा० सू० १०॥५३) "भृत्यभरणम्” (गा० सू० १०५४) "वदारतुष्टि:' (गा० सू० १०.५५) “परिचर्या चोत्तरेपाम्" (गा० सू० १०१५६) इत्यादितद्धर्मवि- भाजकवचनानामननुष्ठानलक्षणाप्रामाण्यापत्तेरिवि साधारणामाधारणध- म्माधिकारित्व तस्याङ्गीकर्त्तव्यमिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥ १८-२०॥ शारीरकन्यायवचस्तु तस्य च वेदोक्तविद्याप्रतिषेधतत्परम् । विद्यापुराणश्रवणेन सम्भव च्छूद्रस्य नातोऽस्ति विकल्पसम्भवः ।२१। अपशूद्राधिकरणविरोधोऽपि नास्तीत्याह-शारीरफोति । तस्याधि- करणस्य "न शुढे पातकं किञ्चिन्न च सस्कारमईति।" (मनु० १०।१२६) इति स्मृतेर्गुरूपसदनाख्यविद्याङ्गोपनयनसस्कारविधुरस्य शूद्रस्य सगुण- विद्यासु निर्गुणविद्यासाधनवेदान्तश्रवणादिषु चाधिकारनिषेधपरत्वा- निर्गुणविद्यायां शूद्रस्यापि विषयसौन्दर्यप्रयुक्तस्यार्धित्वस्य निपेद्धम- न च तस्य वेदान्तश्रवणासम्मवे कथं विद्यापत्तिरिति शङ्करम् , तस्य वेदान्त श्रवणाधिकाराभावेऽपि भगवत्पादः "भावयेधतुरो वान, इति पेविहामपुराणाधिगमे पातुर्वण्याधिकारस्मरणात् । वेद. पूर्वस्तु नाधिकारः यद्राग्यामिति खितम् ।" (प्र० सू० मा० ११३॥ ३८) इन्यपगहाधिकरणोपसंहारमाध्ये ब्रह्मात्मैक्यपरपुराणादिश्रवणे विधा- सापनेऽधिकारम्य दर्शिवत्वादिति तात्पर्यायः ॥२१॥ तस्यात्मविद्योदययोग्य उत्तमो द्विजातिदेही घभिजायतेऽथवा । शस्यत्वात्।

·अष्टमं प्रकरणम् ।
दैवं शरीरं तत एप मुक्तिभाक्
शूद्रोऽप्यतो ब्रह्मधियोऽधिकार्यसौ ॥२२॥
ननु तथापि तम.प्रधानशूद्रस्य कथं ब्रह्मविद्योत्पचियोग्यवेत्याश-
ड्क्याह-तस्यति ।
शूद्रस्य वेदान्तश्रवणयोग्यत्रैवर्णिकशरीरनिष्पा-
दनद्वारा विद्योत्पत्तिः, अधवा विद्योत्पत्तियोग्यविमलदेवशरीरनिष्पा-
दनद्वारा मुक्त्यर्धत्वं भविष्यति, त्रैवर्णिकाना क्रममुक्तिफलकसगुण-
विद्यानुष्ठानवदिति वात्पर्यायः ।। २२ ॥
तस्माद् बुभुत्सावचनेऽधिकारको-
पलक्षणं ब्राह्मणशब्द इप्यते ।
यज्ञादिधीशद्धिकरं भवेकृतं
वर्गः समस्तैरिति गम्यते श्रुतेः ॥२३॥
तस्माद्विविदिपावाक्ये ब्राह्मणपदस्य यथाप्राप्तविद्याधिकारिमात्रो-
पलक्षणत्वेन शद्रस्यापि विद्यार्यकाधिकार: सिद्धात्येवेत्युपसंहरवि-
तस्मादिति ॥ २३॥
नन्वस्तु यज्ञादिविशुद्धिकारणं
सन्यास एपां क्व तदोपयुज्यते ।
स ब्राह्मणस्यैव विधीयते श्रुतो
न क्षत्रियादेरिति तत्र कथ्यताम॥२४॥
नन्यस्तु फर्मग चित्तगुद्विारा वियोपयोगः, संन्यासस्य द्विारा
सदुपयोग इति पृच्छति–जन्विति ॥ २४ ॥

·५४
प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी
विक्षेपनाशाय विचार प्रात्मनः
संन्यास इष्ट श्रुतिभिर्विपश्चिताम् ।
अनन्यभावेन विचार इप्यते
नसेऽस्ति संन्यासमृते यतोऽजसा॥२५॥
दृष्टद्वारे सम्भवत्यष्टकल्पनायोगादित्यभिप्रेत्योत्तरमाह-विक्ष-
पनाशायेति । श्रुतिभिर्वेदान्तवाक्यरात्मनो विचार क्रियमाणे विते.
पनाशाय सन्यासो विपश्चितामिष्ट इत्यन्वय । तत्र हेतुमाह-अन-
न्यभावेनेति ॥ २५
अन्याश्रमे ब्रह्मणि संस्थितिढा
स्वकर्मासक्तस्य न सम्भवेत्ततः ।
संन्यास श्रात्मैक्यविचारणे पियो
विक्षेपहान्या छुपयुज्यते मुनेः॥२६॥
"ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति" (छा० २१ २३ । २) इति श्रुत्युत्ता
यस्य ब्रह्मणि मस्या समाप्तिरनन्यपरत्वरूपं तनिष्ठता तस्य श्रवणादौ
मुख्याधिकार,
"गच्छत्तस्तिष्ठतो वापि जाग्रत स्वपतोऽपि वा ।
न विचारपख्तो यस्याऽसौ मृत उच्यते।।"
"प्रासुप्तेरामृते काल नयेद्वेदान्तचिन्वया' इत्यादी सर्वदा विचार.
विधानात् । सा च ब्रह्मणि सरयां विना सन्यासमाश्रमान्तरस्थस्य
न सम्भवतीत्याह-मन्याश्रम इति ॥ २६ ॥

·अष्टमं प्रकरणम् । विनेपहानिर्यदि सम्भवेदियो वेदान्तवाचां प्रविचारणे तदा । अन्याश्रमेऽप्यस्तु तदात्मबोधनं प्रार्जितैः पुण्यचविपश्चिताम्॥२७॥ यदि त्वनलसस्य धीमतः पुरुपधारेयस्यानमान्तरस्यस्यापि कर्म- च्छिद्रेषु श्रवणादि सम्पद्यते । तदा पूर्वजन्मकृतभगवदाराधनपुण्या- तिशयेन भवत्येवात्मबोध इत्यभिप्रेत्याह-वित्तेपहानिरिति ॥ २७ ॥ येरीश्वरोपासनया विशुद्धया बुद्धेविशुद्धिहुजन्मसञ्चिता । लब्धास्ति तैरैक्यपदावबोधनं सम्प्राप्यतेऽप्याश्रमधर्ममन्तरा ॥२८॥ भगवदुपासनापरागा न किञ्चिदपिदुर्लममित्याशयेनाद-बैरिति । माश्रमधर्ममन्तरेति । वेदानुवचनादिरूपब्रह्मचर्याद्याप्रमचतुष्टय. धर्मानुष्धानमन्तरेयापीत्यर्थः, "देवी होपा गुगमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामा तरन्ति ते॥" (गी०७।१४) इति भगवद्वचनान् । रोपमदिराहितार्थम् ॥ २८॥ भनेकपुण्यार्जितभक्तिरेश्वरी यदा परोदेति दृढा विपश्चिताम् ।

·, ५६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामणी तदेव तीर्णा भ्रमसंमृतिर्भवेत सकारणातन न संशयोऽण्वपि ॥२६॥ भगवद्भक्तिप्राप्तिपर्यन्तमेव सर्वसाधनप्रयास:, तल्लाभे तु कृतकृत्यतै- वेत्याह-अनेकपुण्यार्जिवमतिरिति ॥ २६ ॥ श्रुतौ नृपादेविहितो न यद्यपि त्यागोऽध्वरादेश्व तथापि सोऽखिलम् । विक्षेपहानाय परिग्रहं त्यजेद विचारविक्षेपकमात्मधीपरः ॥३०॥ संन्यासस्य दृष्टफलकत्वपचे क्षत्रियादेः संन्यासाभावात्कचं विद्योत्पत्चिरित्युतम् , दवाह-श्रुताविति ॥ ३०॥ गृहाश्रमे येर्जनकादिभिः श्रुते- विचारजन्यात्मधियाऽत्मनि स्थितिः । लब्धा पुरा जन्मकृतादपीह तेः संन्यासतः सिद्विरितीप्यतेऽपरः ॥३१॥ पियोत्पत्तिप्रतिबन्धकदुरितानामानन्याम् किचिद् यशायनुष्ठान- निरर्स किभिमन्यामापूर्वनियमिति फर्मवमित्तगुरिद्धाव मन्यामम्यापि विधापयोग इति पतेऽपि ममाधानमाह-गृदाश्रम इति । यैर्जनकादिमिदं निगमद्विव येदान्तविचारजन्या भात्मनि दिनितम्मा नरपि पूगन्मालाग मंन्यामादिक्ष जन्मनि मिदिम धे- तायत म्युपगम्यतेऽपरिति योगना ।। ३१ ॥

·अष्टमं प्रकरणम् । श्रुती मुमुक्षोरपि साधनेष्वयं संन्यास इष्टः सुकृतकराशिदः । स सूत्रभाष्यादिपु तत्त्ववीक्षणो. पयोगिभावेन विचारितो ह्यतः ॥३२॥ "शान्तो दान्त उपरत:" ( वृ०४।४ । २३) इत्यादिश्रुवावुपरत- शब्दगृहीततया संन्यासस्य साधनचतुष्टयान्तर्गतत्वादप्यावश्यकमि- त्याह-श्रुताविति । “सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत्" (न० सू० ३।४। ४७) इति सूत्रभाप्ये तद्वतो विद्या- वतः संन्यासिनः बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयमिदं मौन विधीयते "तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यम्" (वृ० ३। ५। १) इत्यादिश्रुती ततः प्राग "भिक्षापर्य चरन्ति" (पृ० ३।५।१ ) इति संन्यासाधिकारा- दिति प्रतिपादनात, "त्यक्ताशेपक्रियस्यैव संसारं प्रजिहासतः । जिज्ञासोरेव चैकात्म्यं त्रय्यन्तेप्वधिकारिता ॥" इति बार्तिकोक्तश्च संन्यासापूर्वस्य विद्यासाधनवेदान्तश्रवणायधि- कारिविशेषणत्वमिति तस्य विद्योपयोग: सिद्ध इति तात्पर्य्यार्थः ॥ ३२ ॥ ब्रह्मैक्यबोधोदयमुत्तमं फलं सदा बिचारेण भवेच्छुत्तेगिराम् । स यत्र पुंसः समुदेत्यविघ्नतो वसेन्मुनिस्तत्र निजाश्रमे शुभे ॥३३॥ येपान्तु गृहत्यादीनां निर्विक्षेपविचारसिद्धिः, तत्फलच तत्त्वज्ञानसिद्धि- रस्ति, न तेषां संन्यासादिना कृत्यमित्याह-बौक्येति। तदुचम्- E ·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी "जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत् संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिकञ्च । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्राश्रमादिषु वसन्न निवारयामः ॥” इति ॥ ३३ ॥ वेदान्तवाक्यश्रवणेन धीमतां ज्ञानं चिदात्मन्यपरोक्षमुद्भवेत् । प्रमाणराजश्रुतिमालिज कथं भवेत्परोक्ष ह्यपरोक्षवस्तुनि ॥३४॥ एवमधिकारमुपपाद्य वेदान्तश्रवणजन्यज्ञानस्यापरोक्षत्वमुपपा- दयवि-वेदान्देति । तथा च श्रवणमेवापरोत्तज्ञानसाधनमिति मावः॥ ३४॥ सम्यकश्रुतार्थ मननेन युक्तिभिः सम्भाव्य बुद्धयाऽचलयाऽनुचिन्तयेत् । त्रिपु प्रधानं श्रवणं विधीयते तदनभावेन समाधिचिन्तने ॥३५॥ किमर्थ तर्हि मननप्यानयोसदङ्गत्वेन विधानमित्यपेक्षायामाह- सम्यगिति । तथा प प्राधान्यं श्रवणस्यैव मनननिदिभ्यामनयो- सदरमियमकदारेदिवत्वादिति भावः ॥ ३५ ॥ सन्देहहान्या विपरीतभावना- नाशेन तत्रास्त्युपयोग एतयोः।

·५८ अष्टमं प्रकरणम् । साक्षात्कृतिस्तु प्रतिवन्धनाशतो भवेचिदात्मैक्यपदस्य धीमताम् ॥३६॥ प्रमेयगतासम्भावनाविपरीतभावनानिरासेनैवैतयोरुपकारकत्वमित्याह- सन्देहहान्येति । ननु अत्रणादिप्रकुर्वतामपि केपाश्चित्साक्षात्कारो न दृश्यते, तत्र किं कारणम् ? इत्याशक्य प्रतिबन्ध एव कारणम् , तन्नाशादनायासेनैव तत्त्वसाक्षात्कारसिद्धिरित्याशयेनाह--साक्षात्कृति- स्त्विति । तुशब्देन यावद् भूतभाविवर्त्तमानान्यतमप्रतिबन्धः तावत् वत्तत्सात्तात्कारो न जायत इति धोत्यते ॥ ३६ ।। जातेऽपरोने परमात्मगोचरे ज्ञानेऽप्यसम्भावनतो विपर्ययात् । परोक्षकल्पं फलतस्तदीक्ष्यते ध्यानं नयश्चिन्तनमिष्यते ततः॥३७॥ ननु कथं चर्हि श्रवणेनैवापरोतज्ञानं जायते इत्युक्तम् ? तबाह- जातेऽपरोक्षे इति । अपरोक्षे इति च्छेदः। श्रवणात् परमात्मगोचरेऽ- परोसे ज्ञाने जातेऽपि प्रमेयगतासम्भावनातो देहायात्मत्वजगत्सत्यत्व- बुद्धिरूपविपर्ययाच्च वज्ञानं फलत: परोतकल्पमीक्ष्यते । तस्मात्तयो- रसम्भावनाविपर्ययोर्निरासाय ध्यान निदिध्यासनं नयः श्रुत्यनुकूल- पश्चिन्तनं मननमिप्यत इत्यर्थः ॥ ३७॥ ताभ्यां निरस्ते विशये विपर्यये स्वयं विभात्यात्मपदं श्रुतीरितम् | ·" तदा- प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी यावन्न साक्षात्कृतिरात्मनो दृढा तावत्तदावृत्तिरुदारसम्मता ॥३॥ तयोः फलं दर्शयति-वाभ्यामिति । मननभ्यानाभ्यां विशये सन्देहे, विपर्यये देहाद्यात्मवजगत्सत्यत्वधीलतणे निरस्ते सति श्रुतीरितम् "तत्त्व- मसि" (छा०६।८।७) आदिवाक्यैरवबोधितमात्मपदं स्वयमनायासेन विभाति । यद्वा, ज्ञावताख्यातिशयमन्तरेण प्रकाशन इत्यर्थः । ननु मनन- ध्यानसहकृतश्रवणेन यदा साक्षात्कारो न स्यात्, तदा किं कर्त्तव्यमित्या- फाइनायां श्रवणादीनामावृत्तिरेव कर्त्तव्येत्याह-यावदिति । वृत्तिस्तेषां श्रवणादीनां पुन: पुनरावर्तनमेवोदाराणां सूत्रकारादीना सम्मता। "प्रावृत्तिरसदुपदेशाद् (७० सू० ४ । १। १) इत्य- धिकरणमाप्यादा तस्या बहुधा निरूपितत्वादित्यर्थः ।। ३८ ॥ धियोऽपराधक्षयतः स्वतो भवेद् ब्रह्मात्मवोधः श्रवणाच्छ्रुतेर्गिराम् । यावन्न नष्टोऽखिलदोपकृद्ध भ्रम- स्तावच्छमायः श्रवणादिरिष्यते॥३६॥ तदावृत्या पुरुषापरापतये ब्रह्मात्मैक्ययोधदार्यमनायासेनैव भवे. दित्याह-धिय इति। यावत्पुरुषापराधोच्चितिर्न जायते, पावत्तदावृत्तिः कम्पत्यादयादिति। खया पदयवसासाकारस्योपायान्तरा- मावाच्ययापातिराश्यति मंव फर्तव्येति मावः ॥ ३९॥ ... , अनाथविद्यापरिकल्पिते जडे- ध्यासो दृढो नात्मनि संहतेदृहम् ।

·अष्टमं प्रकरणम् ।
ब्रह्मात्मनोऽभ्यास इहेष्यते तथा
दृढोऽप्यविद्याक्षयकारणं मुनेः ॥४०॥
अध्यासस्यानादिकालसिद्धत्वात्तनाशोऽपि दृढबोधाभ्यासजन्य-
सत्त्वसाक्षात्कारेणेवेसाह-अनाधविद्येति ॥ ४०॥
तच्चिन्तनं तत्कथनं परस्परं
तबोधनं सद्भिरुदारवुद्धिभिः ।
तदेकनिष्ठत्वमितीप्यते यतो
ब्रह्मात्मनोऽभ्यास इहात्मवोधदः॥४१॥
ब्रह्माभ्यासस्वरूपमाह-बच्चिन्तनमिति । असन्दिग्धम्वयुद्धगरो-
हाय तस्य प्रझवत्त्वस्य चिन्तन मननम् ,अभियुद्धान्तरसंवादाय पत्कयनं
परस्पराज्ञाताशप्रयोधायाऽन्योन्यप्रबोधनमित्येतैरुपायरसम्भावनानिवृत्ति-
स्तदेकनिष्ठत्वेन च विपरीवभावनानिवृत्तिरिति विवेकः। प्रात्माध.
दामधेतु:-प्रक्षात्मनोऽभ्यास इतीप्यते सद्भिरित्यर्थः । सदुक्तम्-
"तच्चिन्तन तत्कयनमन्योन्यं सत्प्रयोपनम् ।
एतदेयपरत्वध उदभ्यासं विदुयुधाः ॥" (पं० ६०७६) इति ॥४१॥
अध्यासहानिः फलमात्मबोधतो
दृष्टं सुधाहानिरिवान्नभोजनात् ।
श्यतोऽवघातादिवदिष्यते श्रुते-
राचिरायोधमखएडवस्तुनः ॥ ४२ ॥

·. प्रद - ६२ , प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामण अभ्यासहानेष्ट फलत्वादपि वदावृत्तिरिटेत्याह-अध्यासहानि- रिति। आत्मनोधस्याभ्यासहानिहष्टं फलं भवति, अन्नभोजनस्य सुधा- हानिरिव, अत: "ग्रोहीनवहन्ति" इत्यादावघातादिवत् श्रुते. श्रवणस्य प्रावृत्तिरसण्डवस्तुन आगोधं तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्तमिप्यते इति योजना। एव • “आवृत्तिरसकदुपदेशाद् (७० सू० ४ । १।१) इत्यधिकरणभाष्ये "दर्शनपर्यवसानानि हि श्रवणादीन्यावर्त्तमानानि दृष्टार्थानि भवन्ति। यथावधातादीनि तण्डुलनिष्पत्तिपर्यवसानानीवि।" (प्र० सू० मा०.४।१ । १) श्रवणादेब्रह्मदर्शनार्थस्य दृष्टार्थतया "दर्शपूर्णमासिकावघातन्यायप्राप्तावृत्त्युपदेश.। अग्निचयने तु "सर्वो- . पघस्य पूरयित्वावदन्त्यचैतदुपदधाति" इत्युपधेयोलूखलसस्कारार्थत्वेन विहिवस्यावघातस्य दृष्टार्थत्वाभावान्नावृत्तिरिति द्रष्टव्यमिति भाव ॥४२॥ विवेकवेराग्यशमादिसाधने. र्युक्तोऽधिकारी श्रुतिमोलिमानजाम् । वृत्तिं समासाद्य समुच्छिनत्यदोड- ज्ञानं सकार्य निजबोधतेजसा ।।४३|| 'विवेकादिमाधनचतुष्टयमम्पन्न एवाधिकारी समूलानर्धवाधनसर्म परवाशान प्राप्नोति नान्य इत्यभिप्रेन्याह-विकेति ।। ४३ ॥ श्रज्ञानयाधोत्तरकाल ईयते ब्रह्मादयं सिद्धमग्बण्डमात्मना। प्रमाणकार्य भ्रमहेतुवाधनं म्वयंप्रकाशेऽतिशयायभावतः ॥१४॥ ...

·F.
अष्टमं प्रकरणम् ।
ब्रह्मक्यस्य स्वप्रकाशज्ञानरूपतया तत्राज्ञानवधिमन्तरेगा प्रमाण-
जन्यातिशयादेरभावामान्य प्रमाणकृत्यमित्यभिप्रेसाह-अज्ञानबाघोत्तर.
काल इति । अखण्डब्रह्माद्वयं स्वत: सिद्धम्, अज्ञानबाधोत्तरकाले
आत्मना स्वरूपेणेवेयते प्रकाशते। स्वयंप्रकाशे वस्तुनि प्रमाणकृत्याति
शयादेरभावाद् भ्रमहेतुरज्ञानं तस्य वाधनं वाध एव प्रमाणकृत्यम्
नान्यदिति योजना ।।४४॥
यथा घटादिप्रतिभास इष्यते
बुद्धिश्चिदाभासयुतार्थसाधिका ।
स्वयंप्रकाशेन तथेप्यते द्वयम्
किन्त्वान्ध्यनाशाय धियोऽस्त्यपेक्षणम् ॥४५॥
अत एवाज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमपेक्ष्यते स्वप्रकाशात्मनि न
फलव्याप्यत्वमपोति व्यतिरेकिष्टान्तेनाद-यथेति । यया घटादि-
प्रतिभासे बुद्धिवृत्तिश्चिदाभासयुता मती अर्थसाधिकेप्यते, न तथा
स्वयंप्रकाशे। द्वयं बुद्धिश्चिदाभासरच नापेक्ष्यते। किन्लान्ध्यना-
शाय अज्ञाननिवृत्तये थियो वेदान्तप्रमाणजन्यवृत्तेरपेचणमस्तौति
योजना ॥४५॥
यथान्धकारे घटवोधसिद्धये
दोपस्तथा चतुरपेक्ष्यते द्वयम् ।
न दीपवोधाय तयेप्यते द्वयम्
किन्वक्षिणी तददिहेप्यते मतिः॥४६॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयति-यथेति ॥४६॥ अज्ञाननाशार्थमखण्डवस्तुनि प्रमाणजन्या मतिरिष्यते सती । तद्धचानतो भाति चिदद्वयं स्वतो न ज्ञातताऽप्यात्मधियाऽत्र जन्यते ॥४७॥ 'इद्देष्यवे मतिः' इत्युक्तं विवृणोति-प्रज्ञाननाशार्थमिति । यथा जडे घटादी चिदाभासेन ज्ञातताख्यो धर्मो जन्यते घटस्फुरणाय, तथाऽत्र प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि। आत्मधिया वेदान्तप्रमाणजन्यवृत्त्या स धर्मो जन्यते, तस्य स्वयंप्रकाशवयाभासमानत्वादिवि तात्पर्य्यार्थः॥४७॥ जडेऽस्त्यपेक्षाऽनवभासरूपिणि द्वयोश्चिदाभासधियोरनात्मनि । स्वयंकाशे स्वत एव सर्वदा- वभासरूपे मतिरेकलेप्यते ॥४८॥ पुनम्मदेव स्पष्टयति--जाई इति । इत्यभिप्रेत्येव माम्प्रदायिकैमराम्- "मप्रकागोऽपि माश्यप भापत्या व्याप्यने न्यन् । पलप्यायलमंगम्य शादिगिरितम् ।। युक्तिलपपिदामामा द्वायपि ध्यानुनी घटम् । सामान दिया नरपेदामामेन पट: पुरंग ।। पाननागाप शिव्यातिरपतिा। गरपापारामामाम पपुम्पने ।।..

·प्रष्टमं प्रकरणम् । चतुर्दीपावपेक्ष्येते घटादेर्दर्शने यघा । न दीपदर्शने किन्तु चतुरेकमपेदयते ।। स्थितोऽप्यसी चिदाभासो ब्रह्मण्येकीभवेत्परम् । न तु ब्रह्मण्यतिशयं फलं कुर्याद् घटादिवत् ॥” इति ॥४८॥ सा बुद्धिवृत्तिः श्रवणादिजा यदा सन्देहशून्याऽप्यविपर्यया भवेत् । तदा तदारूढमखण्डचिद्धनं स्वाज्ञानविध्वंसकर तदेव हि ॥१६॥ 'वेदान्तप्रमाणजन्यवृत्त्यावलं ब्रह्म चैतन्यमेव स्वावरकमशानं निवर्त- यतीति पक्षान्तरमाद-सेवि। वेदान्तश्रवणादिजन्या सन्देहविपर्य- यशून्या यदा सा घरमा युद्धिवृत्तिर्मवेत्तदा वदारूढं तस्यां वृत्तावारूढ- मखण्डचिद्धनं प्रत्यगभिन्न ब्रह्मचैतन्यं वदेव हि यत्पूर्व तत्सातिवया वत्साधकं हीति 'मामहं न जानामि' इत्यनुभवप्रसिद्ध सूचयति । वदेय स्वानानविध्वंसकरं स्वावरकमज्ञानमविद्याशन्दवाच्यं तस्य विध्वंसकर निवर्तकमित्यर्थः॥४६॥ य एव साक्षी निजसत्तया स्थितोऽ- ज्ञानं पुरा स्वस्फुरणेन साधयन् । स एव वेदान्तविचारसिद्धी वृत्तिं समारा निवर्तयत्यदः ॥५०॥ 'यदेव दि इत्युकं विणोवि-य एवंति ।। ५०॥ ६ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी यथा तृणादेरपि साधको रवि- स्तदाहकः सूर्यमणी स्थितो भवेत् । तथा चिदात्मा तमसोऽपि साधक- स्तबाधको वेदजवुद्धिवृत्ति गः ॥५१॥ ननु स्वस्मिन्नध्यस्तमज्ञानं यस्तत्साक्षितया साधयति, स कथं तन्नि- वर्तको मवेदित्याशक्य तत्साधकस्यापि सहकार्यन्तरसमवधानेन वन्नाशकत्वं दृष्टमित्याह-यधेति ॥ ५१॥ ब्रह्मैक्यबोधे प्रतिकूलमात्मनोऽ- ज्ञानं हिनस्तीति सकार्यमाधिदम् । प्रत्यक् चिदात्मा श्रुतिभिस्ततः स्मृतोऽ- विद्यायधिष्ठानतयापि सम्मतः ॥५२॥ चिदात्मनः प्रत्यक्त्वेनापि तन्निवर्तकत्वमिति दर्शयितुं प्रत्यकशन्दं व्युत्पादयति-ब्राक्येति । स्वस्वरूपसाक्षात्कारे सति सकार्यमज्ञान- माधिदमत्यन्तप्रतिफूलं त्यजतीति प्रत्यम् । हिनतीति फलितार्घकथनम्, "त्यञ् हानी" इति स्मरणात् । अज्ञानस्य सकार्यस्य हानिर्नाम स्वाधिकरणनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगित्वमेव । नदि स्वाधिष्ठानेनाभ्यस्तस्य अभ्यम्नत्वव्याघावात्-अधिष्ठानातिरिकाध्यस्त- समानझोकारादिति भावः ।। ५२ ।। नारायणात्याग विमुखोऽयमात्मनोऽ- विद्याधुपाधो स्थित यात्मभावतः । त्यागेऽन्यत्र मत्वम्,

·अष्टमं प्रकरणम् ।
स्वसत्तया स्वस्फुरणेन विभ्रमं
प्रसाधयन्नेव हि संस्मृतिं गतः॥५३॥
जीरस्यानादिकालमारभ्य भगवद्वैमुख्यमेव सकलानर्यहेतुः, महवा
पुण्यपुजेन वदाभिमुख्यमेव सकलाशानाधननिवृत्त्युपलचिवनिरविश-
यानन्दाविर्भावहेतुरित्यभिप्रेत्याह–नारायणादित्यादिद्वाभ्याम् । नराति
गृहाति देशादिपरिच्छेदमिति नरोऽपरिच्दिन्नः परमात्मा तस्येदं
वत्स्वरूपावरकमनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं नारं तदयते सातिवया पश्यतीति
नारायणः । यद्वा, पारा दुःपचकायि स्वाविद्यावृवस्वरूपतया तेपा-
मयनं निवासरयानं त्वंपदार्थी जीव आरायपतन्निो निराव-
रणज्ञानस्वरुपस्वत्पदार्थो नारायएसस्माद्वरतुन आत्मनः स्वस्वरूपभूतात्
प्रागशानदशायर्या विमुप्तोऽयं जीव अविद्याद्यपाधी कारणादिशरीरत्रये
आत्मत्वेन स्थितः सन् स्वसत्तया स्वस्फुरणेन स्वस्वरूपभूतसत्तास्कृतिभ्यां
विभ्रमम्-विविधं भ्रमयति स्वाश्रयं स्वविपयं प्रत्यगात्मानमिति विभ्रमो:-
शानं तत्कायंच प्रकण स्वानिष्टमपीटबुद्ध्या साधयन् जीवरूपेण साति-
रूपेण च मासयन्नेव संसृति .गतस्तत्प्रयुक्तजन्ममृत्युजराधननिवह-
परम्परां प्राप्तः अज्ञानतत्कार्यशरीराधध्यास एव । होति श्रुविस्मृति-
प्रसिद्धत्वात्संसारप्राप्तिन तु वस्तुत इन्यर्थः । वघा च सत्पदार्यमगवद्वा-
मुदेवपराङ्मुसत्वमेव संसृतिबन्ध इति भावः ।। ५३ ।।
संचैत्ययोधात्परमेशजीवयो-
रीराप्रसादप्रभवादुदारधीः ।
सकार्यमज्ञानमपारदुःखदं
प्रवाधयत्येव निजात्मनि स्थितः ॥५१॥

·-सचेति। प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणौ अनादिभवसश्चितपुण्यनिचयक्षयिवकल्मपस्य पुंसो भगवन्नारायण- भचिरुत्पद्यते- "येपान्त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मा दृढव्रताः ॥” (गी० ७ । २८)। इति भगवद्वचनात् । वत: सर्वपुमर्थसिद्धिरित्यभिप्रेत्याह- य एवं वंपदार्थो जीवोऽविद्यातत्कार्यदेहाद्यात्मत्वाध्यासेन भगव- त्पराङ्मुखो भूत्वा संसृति प्राप्त. स च परमेश्वरजीवयोस्तत्व- पदार्थयोरक्यबोधात्, ईश्वरानुग्रहात्, भक्त्याराधितगोविन्दप्रसादात् प्रभव उत्पत्तिर्यस्य वरमादैक्यबोधादुदारधीरपरिच्छिन्नस्वस्वरूपसाक्षा- कारवान् सकार्य्यमज्ञानं संसारपारावारे पातहेतुत्वादनन्तदुःखकारणं निजात्मनि स्थित. त्यक्तदेहत्रयाभिमानः सन् प्रबाघयत्येव प्रकर्षेण न पुनरुत्थानं यथा स्यात्तथा निवर्तयतीत्यर्थः॥ ५४ ।। यथा यथा ब्रह्मसुखात्मना स्थिति- स्तथा तथा नश्यति संमृतिधियः । श्रखण्डवोधेऽतिदृढे तु संस्कृति- लयं प्रयातीयमशेषता विदः ॥५५॥ यावदयमसण्डबोधो दादय मजवे तावन्महता प्रयत्नेन नवणाद्य- भ्याससाध्यसमाधिरेव कर्तव्यः, वाट्र्ये तु सर्वविक्षेपविलयान्मोक्ष- मुसमेव सिद्धमित्यमिप्रेत्याद–ययेति ॥ ५५॥ दृश्यं न यावत्यविलीयते धियो निपिरमेतद्दहुधाऽऽगमान्ततः ।

·अष्टमं प्रकरणम् । तावन्न चिन्मात्रतया दृढा स्थिति- र्जीवद्विमुक्तेः सुखमक्षयं विदः॥५६॥ प्रागमान्चतः श्रुतियुक्तिभ्यां निश्चिवस्याप्यात्मवत्वस्य यावद् दृढस्वानुभवाराहो न स्यात्तावत् तत्फलं नानुभूयते इत्याह-दृश्यमिति । वेदान्तः “सार्वविभक्तिमस्तसिः" बहुधा "नेह नानास्ति किश्चन" (वृ० ४ । ४ । १६ ) "अतोऽन्यदातम्" (वृ० ३।४।२)। इत्यादिवाक्यैरनेकप्रकारेण निपिद्धं मिथ्यात्वादिहेतुभिौतिकवोधेन ज्ञानमपि दृश्य यावद्धिय: सकाशान प्रविलीयते न प्रमार्यते तावद् ब्रह्मा- स्थितिढा । विदोऽपि श्रौतयोक्तिकवाघज्ञानवतोऽपि' नास्ति यावज्जीवन्मुक्तेः सुसं क्षयशीलविषयविपयिभावविनिर्मुक्तं तन्ना- स्तीत्यर्थः ।। ५६ ॥ स्मतया वेराग्यवोधोपरतित्रयं यदा देवान्मिलत्यात्मविदो निरङ्कुशम् । तदेव जीवन्निह तत्ववित्सुखं परं स चाप्नोतिविशुद्धमक्षरम् ॥१७॥ . जीवन्मुचिमुसप्रादुर्भावस्य हेतुमाह-वैराग्यदि,। वैराग्यं विषय- तृष्ण्यम्, योपः , स्वरूपसाक्षात्कारः, उपरविश्चित्तकायमेटनुनयं बासनाचयमनानारावस्त्रयोधलक्षवं समप्रैश्वर्य यदा देवाद् महत: पुण्य. पुषा मिलति एफन समति यस्य सत्वविदः पुरुपधारेयस्य स प यस्त विद् इदास्मिन्नर शरीरे जीवन्नव निरकुर विषयादिप्रयुक्तारतम्य- शन्पलानिरविरायम्,मुरी परं परमात्मस्वरूपम्, विगुदमाविपकमर्म-

·प्रत्यकुतत्त्वचिन्तामणी
विनिर्मुक्तम् , अक्षरमविनाशि, व्यापकञ्च प्राप्नोति तद्रूप एव भव-
तीत्यर्थः ।। ५७ ॥
अनेकजन्मार्जितपुण्यसञ्चयै-
विशुद्धबुद्धेहरिभक्तिरुत्तमा ।
उदेति भक्त्या विषयेभ्य उत्तम
वैराग्यमैश्वर्यमिदं रमापतेः ॥५८॥
-
यरमादेतत्त्रयं समुदितं प्रत्येकञ्चातिदुर्लभं भगवत्प्रसादैकलभ्यं
तस्मादेतत्सिद्धये श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दभक्तिरेव मुमुक्षुभिराद-
र्तव्येत्यभिप्रेयाह-अनेकजन्मेत्यादिपञ्चभिः। अनेकजन्मसु भगवदारा-
धनलक्षणकोपार्जितपुण्यसञ्चयैर्विशुद्धा बुद्धिर्यस्य तस्योत्तमा उत्कृष्ट-
पदप्रापिका हरेर्भक्कार्तिहरणशीलस्य भगवतो वासुदेवस्य भक्तिः प्रेम-
लक्षणा उदेति । तया भक्त्या विपयेभ्य ऐहिकामुष्मिकेभ्यो भोगेभ्य
उत्तम तीनवरं वैराग्यमुदेति ।
भक्त्या वैराग्योदये हेतु:-इदं वैराग्यं
रमापतेरैश्वर्य सर्व विभूत्यधीश्वरी रमा लक्ष्मीस्तस्याः पतिर्भगवान्मु-
कुन्दस्तस्येत्यर्थः। तथा च यस्यैश्वर्यमिदं वैराग्यं तत्प्राप्ती तद्भक्ति-
रेच मुख्य कारणमिति भावः ।। ५८॥
।
बुद्धस्तथैकाग्यमखण्डमुज्ज्वलं
यमादिसाध्यं भगवत्प्रसादतः।
भवेचथाऽतिपदाववोधनं
दृश्यातिविच्छेदकमञ्जसा मुनेः ॥५६॥

·अष्टम प्रकरणम् किंबहुना ? भगवद्भक्त्या वैराग्यादित्रयं समकालमेव सिद्धाती- त्याह-युद्धेरिति ॥ ५ ॥ यथा यथा भक्तिरुदारपूज्यपा- त्पादारविन्देऽतिदृढत्वमृच्छति । तथा तथा भोगरतितयस्तथा ब्रह्मैक्यबोधोदय आत्मनि स्थितिः॥६०॥ एतत्त्रयस्य समकालसिद्धिप्रकारमाह-यथा यथेति । उदारैः शिव- विरिचिप्रभृतिभिः पूज्या पादौ यस्य स उदारपूज्यपाद् भगवान्चासुदेव- स्तस्य पादारविन्दे भक्तिरनुरागो यया ययात्यन्तदायमृच्छति प्राप्नोति, तथा तया स्वभावतोऽनायासेन भोगरविक्षयो वैराग्यं वया ब्रीक्यबोध- प्रादुर्भावः, भात्मनि स्थिति: स्वस्वरूपेऽवस्यानम् , उपरविरिति यावत् सिद्धरतीत्यर्य: ॥ ६॥ । विकल्पजालं परिहत्य दूरतो भक्तिं समाश्रित्य मुकुन्दपादयोः । विचारणीयं श्रुतिसम्मतं पदं ब्रह्मक्यमावोधमवोधनुत्तये ॥६१॥ फलितमुपसंहरति-विकल्पजामि । नानोपाययोपशान- अवोस्तो यो विकल्पसमूहः "इदं फर्त्तव्यमिदं वा" इत्यादिरूपरत दूरतोऽविद्यमानबदुपेक्ष्य मुकुन्दपादयोमक्किं तत्परत्वलता रविं सम्य. गसंदिग्धाविपर्यस्ततया माश्रिय शरण्यत्वेन स्वीकृत्य अविसम्मतं प्रोस्य ·प्रत्यकूतत्वचिन्तामणी पदमाबोध तत्त्वसाक्षात्कारपर्यन्त विचारणीय प्रवणायुपायैरालोच- नीयम्, अबोधनुत्तये, अज्ञानतत्का>मिथ्याज्ञानसमुच्छेदायेत्यर्थ । "जरामरणमोक्षाय'मामाश्रित्य यन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदु कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाऽसिलम्या (गी० ७।२८) इति भगवद्वचनात् ॥ ६१॥ जगन्जनिस्थानलया यतो हरे- ब्रह्माद्वयादिशिरोगिरेरितात् । तद्धेयमावेद्यमुपास्यमादरा- दखण्डवस्वास्पदमद्वयं जनः ॥६२॥ - -- छुतिसम्मत पद श्रीमन्मुकुन्द एव न वस्त्वन्तरमित्याशयेनाह- जगजनीत्यादि । “यतो वा' (ते० ३।१।१) इत्यादिश्रुतिसिद्धवट- स्थलक्षणलचिवाद् यतो ब्रह्माद्वयात् “सत्य ज्ञानमनन्तम्त० २।१। १) इत्यादिश्रुतिसिद्धस्वरूपलतलतिवाद् वेदशिरोगिरा "तत्र मसि" (०1८।७) इत्याद्यसण्डैक्यपरवाम्यसमूहेन ईरितात् प्रतिपादितवस्तुनो हरे. सकाशान्नगतो जन्मादीनि, तदेवादरात्तटस्थल तयनतिनरूपेण नानालीलास्पदत्वेन सगुणोपासनया ध्येयमवश्य ध्यात व्यम्, तदेव कृष्णाख्य ब्रह्मस्वरूपलक्षणलक्षितरूपेण आदराद्विधेयनिषेध्य. गुणारापेण निर्गुयोपासनयोपास्यम्, तदेव कृप्याख्य ब्रह्माण्डवस्त्यास्पद तत्त्वमस्यादिवास्यरेक्यरूपेण प्रतिपाद्यमादरादावैद्यमासमन्तासाफल्येन वियदादिप्रपञ्चवकर्तृत्वबाधेन तदनुगवजायदादिप्रपञ्चतत्सम्बन्धबाधेन प वेद्यमवश्य ज्ञातव्यमधिकारिजर्नरित्यर्थ । क्या च सफलवेद- वारपर्यविषयत्वेन परमपुरुषार्थरूप श्रीमन्मुकुन्द एव ध्येयत्वादि.

·अष्टमं प्रकरणम्। ७३ रूपेणानवरतं स्वाधिकारानुसारेण 'पुरुषधारेयैः शरण्यत्वेनाश्रयणीय इति भावः ।। ६२ ॥ दृढरतिपदमाद्यं संस्कृतेः पारभूतं युगलयुगलवाहुं श्रीपतिं चक्रपाणिम् । नवजलदसमाभं शान्तमूर्ति सुखाब्धिं सकलजगदधीशंकृष्णमन्तः स्मरामि ॥६३॥ , इति प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी श्रष्टमं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥८॥ प्रकरणरचनाव्याजेन श्रीमन्मुकुन्द एव नैरन्तर्येणादरात् स्मर्त्त- व्योऽस्माकमित्याशयेन प्रकरणामुपसंहरन्परमपुरुषार्थरूपं भगवन्तमनु- सन्धत्ते-दृढरतिपदमिति ! कृष्णं स्वेष्टदेवदं सदानन्दघनमन्तः प्रत्य- गमिन्नं स्मरामि नियमनुसन्दधे इत्यन्वयः। दन हेतु:-दृढरतिपद- मिति। निरुपाधिपरप्रेमास्पदमित्यर्थः । वर्हि किं जीवरूपेण १ नेत्याह- आद्यमिति । सर्वविश्वस्याधिष्ठानवयादिकारणं तत्पदार्थमित्यर्थः ताई कि मायोपाधिकं तत्पदवाच्यम् नेत्याह-संसृतेः पारभूतमिति । अविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्ततया मुक्तः प्राप्यमित्यर्थः। "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याऽव्ययस्य च। (गो० १४ । २७) इवि भगवदुचनात् । वर्हि किं नैयायिकाद्यभिमतं दुःपाभावमात्रं पुमर्यरूपं कृष्णाख्यं ब्रह्म ? नेत्याह-सुखाधिमिति । निरतिशयसुसस्वरूपमित्यर्थः । ननु फयमेताहशस्यावाइमनसगोचरस्य भवाशैरनुसन्धान कर्तुं शक्यम् ?

·७४ शान्ता सर्वतोभ- प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी इत्यत पाह-सकलजगदधीशमिति । वधाच जगवि मादृशा वराकाः सन्त्येवे। तेषामनन्यशरणाना माशानामन्यस्या गवेरभावात्स एव लगदीश्वरः शरणमिति भावः । ननु वर्हि जगदीश्वरत्वप्रयुक्तस्तस्य' कश्चित् सोभः स्याद्, नेत्याह-शान्तमूर्तिमिति । हेतूपरामोपललिता मूर्ति: स्वरूपं यस्य तम् । नन्वेवादशस्य शान्तमूत्रे- भगवतः किमाकाराद्यवलम्बनेनानुसन्धानम् ? इत्यव आह-युगल. युगलबाहुमित्यादि। अभिनवसान्द्रघनस्येवात्यन्तरमणीया संसारसन्ता. पोच्छेत्त्री प्रामा छविर्यस्य तं चतुर्भुजघनश्यामाद्याकारावलम्बेनैव वस्यानुसन्धानमित्यर्थः ।। ६३ ॥ । प्राप्याधिकारमवलम्ब्य च दैशिकाग्य श्रुत्वा वो निखिलवेदशिरोभिगोवम् । प्रत्यञ्चमद्वयसुख प्रविशन्वि यं श्री. कान्तं वमन्तरहमद्भुतमूर्तिमीडे ॥१॥ नवसान्द्रघनश्याममिन्दिराकान्तमान्तरम् । वन्दे वृन्दावनाकोडं नन्दनन्दनमीश्वरम् ॥२॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्वः स्कृतार्या प्रत्यक्तावचिन्तामणिव्याख्यायां स्वप्रभाभि-.". घायामधिकारमयूखाभिधमष्टमं प्रकरणं समाप्तिमगमन् ॥८॥ .

·अथ नवमं प्रकरणम् यस्मादखण्डमहसोऽण्डचयोऽतिशक्त- र्मायाविनोऽप्यनिमिपात्परमेशतोऽभूत्॥ येन स्थितः प्रलयमेति स यत्र भूम्नि खान्तस्थमद्वयसुखं तमहं प्रपद्ये ॥१॥ वृन्दारकाधिपविमुज्वलकान्तिकान्तं शान्तं प्रशान्तजनसेव्यमशेपनाघम् । सौन्दर्यसौष्टवसुमार्दवसारसिन्धु कृष्णं स्मरामि सततं करुणामूर्तिम् ॥१॥ अष्टमप्रकरणोपान्ते “जगज्जनिस्यानलया यता हरेह्याद्वयाद् इत्युक्तम् । तन्न कि ब्रह्माद्वयं जगजन्मादेनिमित्तकारणम् , अथवा 'निमित्तमुपादानञ्चेत्युभयमपीत्येतद्विचारप्रधानं प्रकरणमारभमायोड़ -'भिन्ननिमित्तोपादानं भगवन्तं वासुदेवं प्रकरणप्रतिपाद्यमनुसन्धत्ते- • यस्मादित्यादित्रिभिः । तं स्वान्तस्यम्, अद्वयसुखं प्रत्यगभिन्नमद्वयानन्द परमात्मानं कृष्णमहं प्रपद्ये शरण्यत्वेनाप्रये इति सम्बन्धः । वं फमित्य- पेक्षायामाह—यस्मादिति। “यतो वा" (तै० ३ । १११) इत्यादि- श्रुतिसिद्धाद् यस्मात्परमशेषत: अण्डचयो ब्रह्माण्डसमूहो ब्रह्माण्डानन्य- मभूत् प्रादुरभवत् । वत्र हेतु:--मायाविन इति। मायाविनोऽप्य- सण्डमहस: मायोपाधिसम्बन्धेनापि न विद्यते खण्ड सजानीहि ·. तथा च मायातीतत्वादेव प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी देशादिकृतपरिच्छेदो वा यस्मिंस्तदखण्डं यत् महश्चैतन्यात्मकं तेजस्त- स्वरूपम् । प्रखण्डमहस्त्वे हेतु:-अनिमिषात् । अलुप्तचैतन्य. शक्तित्वादित्यर्थः। अत एवाऽतिशक्तः शक्तिं मायाख्यामविक्रान्तः 'अतिक्रम्य गतः, मायातीत इति यावत् । तत्कृतकलङ्कशून्यस्तस्मादित्यर्थः। एवमुत्पत्तिहेतुत्वमुक्त्वा स्थितिहेतु- त्वमाह-येनेति । स्थितिकाले येन परमात्मना स्थितोऽण्डचयो जीवनं प्राप्नोति, यदानन्दमात्रामुपजीवति तमिति सम्बन्धः । प्रलयहेतु- त्वमाह-प्रलयमिति । सेोऽण्डचयो यन्त्र यस्मिन्नवधिभूतचैतन्ये प्रलयं प्राप्नोति तं प्रपद्ये इति योजना। तस्याऽऽविद्यकप्रपञ्चकृतपरिच्छेद- शून्यत्वमाह-भूम्नीति । “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्य- : द्विजानाति सं भूमा..." (छा० ७ । २४ । १) इति श्रुतिसिद्धनिए- टोराहित्यादपरिच्छन्ने इत्यर्थः॥१॥ यं तत्पदार्थमखिलज्ञमनन्तशक्ति स्वाध्यस्तविश्वजनिपालनसंहृतीशम् । प्राहुमहेश्वर इति श्रुतिमौलिवाच स्तं श्रीमुकुन्दमनिशं कलये हृदिस्थम् ॥२॥ "मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्। (श्वे० ४ १) "अस्मान्मायो सृजवे विश्वमेतद्ग (श्वे० ४ 1 ) "य: सर्वज्ञः सर्व- विद् यस्य ज्ञानमयं तपः" (मु०१।१।६) इत्यादिश्रुतिसिद्धं तस्य. मायावित्वेन परमेश्वरं विवृणोति-यमिति ॥२॥ शुद्धः स्वयं विगतदोपकलाभिरामः श्यामः खधाममहिमोपनिवद्धकामः । . : .

·नवमं प्रकरणम् । प्रत्यङ्मुखाद्वयतयाऽखिलधर्मशून्योऽ- पीदं ससर्ज य उदारगतिस्तमीडे ॥३॥ . *- तस्य जगदध्यासाधिष्ठानत्वेऽपि वस्तुतो मायातीतत्वादलुप्तचैतन्य- स्वभावत्वमव्याहतमित्यभिप्रेत्याह-शुद्ध इति । य: श्यामः श्याम- सुन्दरी घनश्यामः श्रीकृष्णः स्वयं शुद्धोऽपीदं जगत्ससर्ज, तमोडे स्तोमीत्यन्वयः। स्वयंशुद्धले हेतु:-प्रत्सगित्यादि । बाह्याभ्यन्तरे- न्द्रियविपयसम्पर्कजन्यत्वविनिर्मुक्तं यत्प्रत्ययूपं सुखं तदेवाऽद्वयं ब्रह्म तद्रूपत्वादसिलागन्तुकानागन्तुकधर्मशून्य: अत एवोदारा अपरिच्छिन्ना गतिर्गम्यं फलभूतं स्वरूपं यस्य सः। उदारगतित्वे हेतुः स्वधामेत्यादि । स्वप्रकाशमहिम्नोपनिबद्धः स्वकटाक्षगोचरे वशीकृव: कामः सङ्कल्पहेतु- र्माया यस्य सः, अत एव विगता: स्वत एव निरस्ता दोषकला: कामक्रोधादिसकलदोपहेतुभूताः शक्तयो यस्मात; अत एवाभिरामो सुन्दरः। यद्बा, अभितो रमन्ते शिवसनकादिप्रभृतयो योगिनोऽस्मिन्, अभितो वा तान् रमयतीत्यभिरामः, विगतदोपकलश्चासावभिरामधे विगतदोपकलाभिरामः। यद्वा, विगतदोपकला अविद्याकामकर्मादि- रूपा येभ्यस्ते अमितो रमन्तेऽस्मिनित्यर्थः । वधा च नित्यशुद्धबुद्धा- .द्वयानन्तानन्दमुक्तस्वभावं सकलनेदान्तसिद्धं स्वस्वरूपमहिम्नि सदा. स्थितमेव सन्तं भगवन्तं वासुदेवमावेदयन्त्यः श्रुतयस्तस्य जगज- न्मादेरभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वमद्वैतवत्वे बुद्धावतारायानुवदन्तीति भावः ॥३॥ ब्रह्माद्वयं संकलकारणमामनन्ति श्रोता न.तत्परिणतिं भजते ह्यसनम् ।

·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी तामन्तरा कथमिदं प्रकृतित्वमीयात् क व्योम दृष्टमखिलात्मतयाऽऽततं वा॥४॥ . सजते, । एवमभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्मानुसन्धाय तदेवेरपपादयितुं पूर्वपक्षमु- स्थापयति-ब्रह्माद्वयमिति । श्रौता वेदान्तिनः सकलविश्वकारणमु- पादानमद्वयं ब्रह्मत्यामनन्ति कथयन्ति, काऽत्रानुपपत्तिरिति चेच्छृण, तंदद्वयं ब्रह्मः कथं परिणतिं परिणाम भजते १ हि यत: असङ्गम्, "असङ्गो ह्ययं पुरुषः” (बृ० ४ । ३ । १५)। "असङ्गो नहि " (बृ. ४ । ४ । २२) इत्यादिश्रुतेः । स्तस्य । तमन्तरेणैव तस्य जगत्कारणत्वं किन्न स्यात् ? इति वाच्यम्, तं विना कारणत्वानुपपत्तेः। इत्याह-तामिति । परिणतिमन्तरेणेदं स्वत एवापरेराक्षं ब्रह्म कथं प्रकृतित्वमुपादानत्वमीयात् प्राप्नुयादित्यर्थः । असङ्गस्य निष्कलस्य कूटस्थस्योपादानत्वं न दृष्टचरमित्याह-क्वेति । कुत्र व्योम तथाविधमाकाशमखिलं घटपटाद्याकारेण मृदादिवदाततं स्वविकारेपूपादानवया व्याप्त दृष्टं लोके इत्यर्थः ॥ ४॥ न च मास्तु परिणाम- लोके मृदादिसविकारमनेककाऱ्यां- कारण दृष्टमिदमप्यमितं तथा चेत् । तांति तद्विकृतिमद्वयमित्ययुक्तं वेदान्तिनां कथमिदं मतमस्तदोपम् ॥५॥ अनुपपत्तिमेय द्रढयवि-लोके इति । यथा लोकेऽनेककार्यरूप- घटायाकारेण सविकारं परिणममानं मृदादिरूपं कारणं दृष्टम्, वयैवेदम- मितमपरिच्छिन्न प्रशापि घेत्स्यात, तहि तवयं विकृति परिणाममेतीति • ·नवमं प्रकरणम्। वक्तव्यम् , उत्तवात्यन्तमनिष्टत्वादयुक्तम् ; असङ्गत्वनित्यकूटस्थत्वादि- भङ्गापत्तेः । कघमिदं वेदान्तिनां मतं ब्रह्मोपादानकारणवादः अस्तदोप- मपंगतकलङ्कतया निर्दुष्टं खादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-ब्रह्म जगदा- कारेण परिणमते उपादानकारणत्वाच्चेत, तदा उपादानत्वं नाम वस्तुनः, कार्यरूपापत्तिः, सा च परिणाममन्तरेणानुपपन्ना। परिणामो नाम कारणस्य स्वसमानसत्ताककार्यात्मवारूपो विक्रियाविशेप. । यदि ब्रह्मणि सोऽपि नानायेत, वर्हि ब्रह्म जगदुपादानं न भवेत् । लोके च , सविकारमेव मृदादिकारणमनेकाकारेण घटशराबादचनादिभावमाप- द्यमानं दरीदश्यते, ब्रह्मणोऽपि वधैव भवन्मवे कारणत्वं सम्भविष्यति । ध्या चेदमनुमानम्-विमतं ब्रह्म सविकारं भवितुमर्हति, उपादानकार- प्णत्वात; यदित्यं वत्तथा, यथा मृदादि, तथा चेदं प्रहा, वस्माचथेति॥५॥ अत्रोच्यते तदकल विमलं खभानं यन्नेति नेति निगमान्तवचस्सु गीतम्। तनिष्प्रपञ्चमविकारमखएडयो, निश्चीयते न विकृति भजते कदाचित् ॥६॥ "निष्कलं निषियम्” (श्वे० ६ । १६) "नेति नेति" (पृ०२ । ६।६) "अस्थूलम्" (वृ० ३।८।८) इत्यादिश्रुविसहस्राश्रयणेन ब्रह्मणो विकारिस्व निष्प्रपञ्चता चेति वावनिश्चीयते । न च सर्वात्मत्व- सर्वकारणत्वश्रुतिव्याकोपः। वासा निष्प्रपञ्चब्रह्मप्रतिपत्तिप्रयोजनत्वा- निरस्तनिसिजविशेष ब्रह्म न साक्षाद् विधिमुखेन प्रतिपादयितुं शक्यम्; अतः प्रतीयमानप्रपञ्चरूपतामारोप्य प्रपञ्चसाचिवयावद्विलक्षणे ब्रह्मणि प्रपञ्चप्रतिषेधे सति निरस्तसमस्तरूपब्रह्मप्रविपत्तिरवकल्पते । अन्यथा . ब्रह्मा, प्रपश्चात्मत्वप्रविपत्तेः प्रयोजनाभावादुपदेशोऽनर्यक: स्यात् ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न वा ब्रह्मणः प्रपञ्चभावानभ्युपगमे सर्वोपादानत्वश्रुतिविरोधोऽपि शक्यः, स्वप्नमायावदेव कल्पनामात्रेण कारणत्वव्यपदेशोपपत्तेरित्यभि- प्रेस समाधान प्रतिजानीते--अत्रोच्यते इति। समाधानमिति शेषः । प्रतिज्ञातमध विवृणोति-तदिति । तदद्वयं ब्रह्म अकलं निरवयवम् , विमलं नित्यकृटस्थतयाऽत्यन्तस्वच्छम् , स्वभानं स्वप्रकाशम्, कदाचिदपि विकृतिं न भजते इत्यन्वयः। कुतो न विकृति भजते इत्यत आह-- यदिति । यद्वस्तु "नेति नेति" (वृ० २।६।६) इत्यादिनिगमा- न्तवचरसु वेदान्तवाक्येपु गीतं प्रतिपादितम् , तनिष्प्रपञ्च निरस्तनिखि- लप्रपञ्चम् , अविकारं नित्यकूटस्थम् , अखण्डबोधमपरिच्छिन्नज्ञानधनं यता निश्चीयते वेदान्तरिति योजना ॥६॥ . सर्वात्मता सकलकारणता श्रुतिर्या सा निष्प्रपञ्चपरमात्मपदप्रति । भ्रान्तिप्रतीतजगतः प्रतिषेधनेन ध्वस्ताखिलभ्रमपदं गमयत्यखण्डम्॥७॥ वहि "तस्माद्वा एतस्मादात्मन: आकाशः सम्भूतः" (ले० १ । २११) "तत्तेजोऽसृजत" (छा०६।२ । ३) “स विश्वकृद् स हि विश्वस्य कर्ता" (०४।४ । १८) इत्यादीनां प्रपञ्च प्रति ब्रह्मकारण- त्ववादिनीना "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छा० ३ । १४।१)"आत्मैवेदं सर्वम्" (छा०। ७ । २५ । २) इति श्रुतीनां ब्रह्मणः सर्वात्मत्ववादि- नीनाच का गतिरिवि वनाह-सर्वात्मतेनि । निष्प्रपञ्चपरमारमपदे प्रतिष्ठावारपय्यय पर्यवसानं यस्याः सा वधा धान्या प्रतीतस्य जगतः प्रतिपेधनद्वारा पस्तं स्वत एव निरस्तमसिलभ्रमायां मिथ्याशानवधि- पयार्या पदं निवासरधानमहान यस्मिन् वदसण्हे वस्तु ब्रह्मात्मैक्यं ·नवमं प्रकरणम् । गमयति । पर्यवसानगत्या सदेवावबोधयति साधनचतुष्टयसम्पन्ना- धिकारिजनेभ्य इत्यर्थः ॥ ७॥ निर्भेदतत्त्वमिदमात्मपदं न साना- च्छक्यं श्रुतेविधिमुखेन गिराऽपि वक्तुम् । तस्मात्समस्तजडसाक्षितया विविक्के ब्रह्मण्यशेषमधिरोप्य पुनर्निषिद्धम् ॥ ८ ॥ तदेव विवृणोति-निर्भेदतत्वमिति । इदमात्मपदं विधिमुखेन "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (वै० २। १ । १) इत्येवं रोया श्रुतेगिरा साक्षादभियावृत्त्या वक्तुं न शक्यमित्यन्वयः। तत्र हेतु:-निमेंद- तत्त्वमिति । निरस्तसमस्तविशेषणविशेष्यजातिव्यक्तिगुणगुणिसम्बन्ध- सम्बन्धिभावादिभेदतया शब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावादेवावाच्यं तत्त्वमि- तस्मादन्यस्या गतेरभावात्समस्तजडसातितया विविक्ते स्वत एव विलक्षणे ब्रह्मणि अशेषं मिथ्याजडपरिच्छिन्नादिधर्मकं जगदारोप्य "नेति नेवि" (६० २।६।६) इत्यादिश्रुतिसमूहः पुनरपवादेन निपिद्धमित्यर्थः ॥८॥ स्वामप्रपञ्चवदिदै निजमाययास्मि- नध्यस्तमस्य जगतोऽपि च कारणत्वम् । आरोपितं परपदे न तु वस्तुनस्त- द्वेतुसङ्गमजडं श्रुतिसम्मतं स्यात् ।।६।। "तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम्" (० २ । ५ । १६) "न तस्य कार्य करण" (श्वे० ६ । ७) इत्यादिश्रुतिसिद्धकार्यकारणमात्रविनिर्मुक्त त्यर्थः ।

·प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी ब्रह्मणि कारणत्वमप्यारोपितं श्रुतिरनुवदतीत्याह- -स्वानप्रपञ्चवदिति । नहि जड़परिच्छिन्नदुःखमृपात्मकस्य जगतः सच्चिदानन्दानन्तासङ्गात्मकं ब्रह्म जगदाकारेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वमन्तरेण कारणं सम्भवतीति भावः। एतेन कारणत्वाद्ब्रह्मणो मृदादिवत्सविकारत्वानुमान परास्त सर्पादिकारणभूतरज्ज्वादिष्वनैकान्तिकत्वादिति भावः ॥६॥ मायासहायमखिलं सृजतीश्वरत्वा- सर्वज्ञमात्मनि जगन्मनसाप्यचिन्त्यम् । तर्काद्यगम्यमुरुशक्तिकमागमान्तै- घेद्यं निमित्तमिह कारणमस्त्यभेदम् ॥१०॥ फलितमुपसंहरति-मायासहायमिति। तस्मादागमान्तवेद्यं यद्बह्म तन्मायासहायं मायोपहितं सर्वज्ञमुरुशक्तिकमनन्तशक्तियुतं सदखिलं भूतभातिकजातं जगत् तर्काद्यगम्यमत एव मनसाप्यचिन्त्यम् आत्मनि स्वरिमन्नेवेहाधिष्टानरूपे मृजति ईश्वरत्वानिमित्तं कारणमुपादानञ्चा- भेदमभिन्नमेव भवति अभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रौवेत्यर्थः ॥१०॥ नन्वस्तु चेतनतया परमेश्वरोऽयं कार्ये निमित्तमखिले समवाय्यतो नो। कुम्भादिकं प्रति यथाऽस्ति कुलालमुख्य स्तद्वन्महेश इति युक्तमिहाऽनुमातुम्॥११॥ अभिन्ननिमित्तोपादानं प्रौत्यसहमानः शङ्कते–नन्विति । भुवनविरचनकार्यनिमित्तमेव ईश्वरो न समवायिफारणम्, पेतनत्वात् । पैदनस्य हि कुलालादेः घटादिकार्यानिमित्तकारणत्वमेव दृश्यते, न

·नवमं प्रकरणम्।
समवायिकारणलम् । ईश्वरस्यामि वधैव युक्तमनुमातुमिति समुदि-
तोऽर्थः ॥ ११ ॥
चित्यङ्करादिरचनां प्रति नेश्वरोद्धो-
पादानकारणमतः स निमित्तमस्ति ।
एवञ्च तेऽभिमतमस्ति कथं विरुद्ध
ब्रह्मैवकारणमिति स्वत आगमाद्वा ॥१२॥
अनुमानमेव दर्शयति-तित्यकुरादिरचनामिति । विमतं तित्य-
कुरादिभूतमातिकलक्षणं कार्य न चेतनोपादानम् , कार्यद्रव्यत्वाद्
घटशकटादिवदिति । विमव ईश्वरो न द्रव्यसमवायिकारणम् ,
चेतनत्वात्; कुलालादिवत् । तस्मादीश्वरो निमित्तकारणमेव, न सम-
वायिकारणम् । एवञ्च ब्रह्मैव उपादानकारणमिति कथं स्वत: स्वयुद्धवा-
कल्पितम् ,आगमाद्वाऽभिमतं तव नोभयधाऽपियुक्तम् ,विरुद्धवादित्यर्थः ।
चेतनोपादानत्वे हि कार्य्यस्य कारणस्वभावानुगमाजगतश्चेतनत्व-
प्रसङ्गः। अचेतन चैतज्जगदुपलमामहे । किञ्च ईश्वरस्य तदुपादानवे
तस्य मृदादिस्थानीयत्वात्तदधिष्ठाता कुलालादिवदन्यश्चेतनो वक्तव्यः ।
उपादानाधिष्ठानार्लोके भेदेनोपत्तम्भात् । वथेदमनुमानम्-विमतं
कार्य जगद् भिन्नोपादानाधिष्ठातृकम, कार्य्यद्रव्यत्वाद् रथवेश्मादिव-
दिवि शङ्कितुरभिप्रायः॥ १२ ॥
अत्रोच्यते जगदिदं स्वजनेः पुराऽऽसी.
दव्याकृतं सदमलं परमेव शान्तम् ।
श्रात्मैव नान्यदिति वेदवचोभिरेक
चिन्मात्रमेव जगतो जनकं निरुक्तम् ॥१३॥

·२४ प्रत्यक्त्वचिन्तामा "सदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छा०६।२।१) "आत्मा वा इदमप्र एक एवासीत्” (वृ० १।४।१) "न मृत्यु- रासीदमृतं न तर्हि" (उ० नि०) इत्यादिश्रुतिशतेन जगतः प्रागुत्पत्ते- श्चेतनकारणमात्रस्वरूपव्यतिरिक्तसमस्तवस्तुप्रतिषेधात् न त्वदुत्प्रेक्षिता- नुमान साध्विति समाधान प्रतिजानीते--अत्रोच्यत इति । जगन्नामरूपात्मक स्वोत्पत्तेः प्रागव्याकृतं मायाशबलं ब्रह्मैवासीदित्यर्थः । ब्रह्म च सद्रूपं विशुद्धं शान्तं सर्वविभ्रमातीतं परमेव वस्तुताऽद्वितीय परमात्मैवासीदित्यर्थः । "नान्यत्किञ्चन मिषत्" (ऐ० ११) इत्यादिश्रुत्यर्थपर्यालोचनया एक चिन्मानं ब्रह्मैव जगतो जनकं निमित्त मुपादानच भवतीति निश्चीयते । निरुक्तश्च वेदवाक्यैरित्यर्थः ॥१३॥ इदं ब्रह्मकमेव न ततो व्यतिरिक्तमासी- द्धत्वन्तरं विरचने जगतोऽखिलस्य । वेदान्तसम्मतमतय॑मलिङ्गमच्छं तः कथं स्वमतिजैरितरद् ब्रवीपि ॥१४॥ एतदेव पुनर्द्रढयति-ब्रह्मेति । अखिलस्य जगत: भूतभैरविकरूपस्य विरचने निर्माणे नौकमेव हेतुर्न ततो ब्रह्मणो व्यतिरिक्तं हेत्वन्वरमासीत् । वेदान्तसम्मतं वेदान्तप्रमाणसिद्धम्, सृष्टेः पुरा प्रतयं तर्कागोचरम् , अलिङ्गं हेतुदृष्टान्तवर्जितम्, अच्छं वस्त्वन्तरसम्पर्कशून्यत्वाद्विशुद्ध ब्रह्मासीदित्यन्वयः एवं सति फथं त्वं स्वबुद्ध्युप्रेरितैस्तकः इतरत्य- रमाण्वादिवस्त्वन्तरं हेतुत्वेन प्रवीपीति योजना ॥ १४ ॥ जातस्य सर्वमिदमात्मवपुश्च सच्च त्यच्चाभवत्विति गिराऽखिलहेतुरुक्तम् ।

·नवमं प्रकरणम्। ब्रह्मैव चेतनमखण्डमतोऽस्य तच्चो- पादानमेकमखिलाधिपतिनिमित्तम् ॥१५॥ तघा च ननूत्पन्नस्य जगतो दृश्यमाननानाकारणलान्यघानुपपत्त्या कारणा- न्तरं कल्प्यते, सर्वापेत्तया अन्यथानुपपत्तिर्हि वलीयसीत्याशक्य श्रुतिवि- रोधादेव कल्पनाया अनुत्यानान्मैवमित्याह-जातस्यति । उत्पन्नस्य च पुन: "सच्च त्यच्चाभवद् (ले० २।६) "इदं सर्व यदयमात्मा" (कृ. २।४।६)"ब्रहौवेदं विश्वम्” (मु० २१ २ । ११) इत्यादिश्रुतिगिरा- खिलस्य सच्छब्दवाच्यमूर्तप्रपञ्चस्य यच्छन्दवाच्यामूर्तप्रपञ्चस्य च हेतुरसण्डचैतन्यं ब्रौवेति निश्चीयते । अतोऽस्य प्रपञ्चस्य वच ब्रवोपादानं तदेकमेवाखिलाधिपतित्वानिमित्तमित्यर्थः । नानाजगदाकारेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वेन ब्राँव नानाकारण प्रतीयते, न वेन हेत्वन्तरं कल्प्यमिति भावः ॥ १५ ॥ ब्रह्मेदमित्यपि समानपदत्वयोगः सङ्गच्छते न परमं यदि हेतुमात्रम् । वस्त्वन्तरे सति पुरा जगतो जने। ब्रह्माद्वितीयमिति वाक्यमिहार्थवत्स्यात्।।१६॥ यद्यन्यघानुपपत्तेर्बलीयस्त्वं तर्हि अवार्यान्यघानुपपत्तिरेव बलीयसी किन्न स्याद् ? इत्यभिप्रेत्याह–प्रझेदमिति। "प्रौवेदं सर्वम्" इति समानपदवयोग: समानपदवं समानाधिकरणत्वम्, सामानाधिकरण्यरूपसम्बन्धः अयमाणो न सङ्गच्छत्ते। यदि परम ब्रह्म हेतुमा निमित्तमेव स्यादित्यर्थः । नानुपादानकारणस्य कार्य- सामानाधिकरण्यं समबसमिति यस्त्वन्तरसदावे सवि योगः सम्बन्धः भावः।

·प्रत्यक्तचचिन्तामया
प्रागुत्पत्ते "एकमेवाऽद्वितीयम् । (छा०६।२।१) इत्यत्राऽद्विती-
यावधारणमर्थवन्न स्यादिति योजना। सजातीयादिनानात्वव्यवच्छेदे-
नाऽद्वितीयावधारणश्रुतेर्बाध एव स्यादिति भाव ॥ १६ ॥
नैवानुमानवलतः श्रुतिसम्मतार्थ.
निर्णेतुमर्हति यतो विषयो न तस्य ।
तात्पर्यतो हि निगमान्तगिरां स्वशक्त-
निर्णेतुमर्हति पुमान् परमार्थवस्तु ॥१७॥
न चानुमानावष्टम्भेन श्रुत्यर्थनिर्णयो युक्त,
स्येत्याह-नैवेति । तस्य तर्कस्य श्रुतिसम्मतोऽर्थो ब्रह्मरूपो विषयों न
भवतीत्यर्थ । किन्तु स्वशक्ते - शब्दशक्तेस्तास्पानुसारेणैव परमा
र्थवस्तु निर्णोतु घुमानहतीति योजना ॥ १७ ।।
अतद्गोचरत्वाद्वेदार्थ-
श्रुत्युक्तलिङ्गबलतो जगतो जनेः प्रा-
गासीदखण्डममलं सुखबोधरूपम् ।
तन्माययोपहितमस्य निमित्तमस्त्यु-
पादानकारणमपीति विनिश्चितञ्च ॥१८॥
एतदेव स्पष्टयति-श्रुत्युक्तति । "एकमेवाद्वितीयम्" ( छा०६ ।
२। १) इति विशेषणानामर्थवत्त्वाय पडू विधलिङ्गगम्यतात्पर्य्ययन्तेन
पैकरस प्रम जगत प्रागुत्पत्ते म्वरूपेण नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावमपि
मनाधनियंपनीयमायोपाधिक निसिलजगदुपादाननिमित्तकारणमिति
युषमाप्रयितुम, विनिश्चितच सद्भिरिति समुदायार्थ ॥१८॥

·नवमं प्रकरणम् । ८७ भेदानुमानमपि वेदविरोधतोऽस- द्विश्वस्य कारणमिदं यत आत्मतत्त्वम् । हेतुनिमित्तमुभयं न ततो विभिन्न ब्रह्मैव सर्वमिदमागममानसिद्धम् ॥ १६ ॥ । यत्तूक्तम्-भिन्ननिमित्तोपादानं जगत्, कार्यद्रव्यत्वाद्, रथादिव- दिति । तदप्यसङ्गतमिति दूपयति-भेदानुमानमपीति । जगतोऽभिननि- मित्तोपादानप्रतिपादकागमविरोधे सति तत्कारणभेदानुमानस्यानुविशी- त्वात् । रथादेः परिच्छिन्नकारणत्वाद्भिन्ननिमित्तोपादानत्यमस्तु । न तु मूलकारणस्यापि ब्रह्मण: परिच्छेदकल्पना युक्ता “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानावि स भूमा” (छा०७।२४।१) इत्यादि- श्रुतिप्रतिषिद्धसर्वपरिच्छेदत्वादिति तात्पर्य्यार्थः । यदपौदमुक्तम्-ईश्वरी जगदुपादानं न भवति, चेतनत्वात् कुलालादिवदिति, तदप्यसदि- स्याह-विश्वस्येति । कुलालादि हि जीवत्वादनुपादानं द्रष्यस्य न तु चेतनत्वादिति भावः। यदपोदमवादि-जगदचेतनोपादानम् , द्रव्य. त्वाद्, घटादिवदिति, तदप्यचारु इत्याह-हेतुरिति । "श्रात्मन एवेदं सर्वम्" (छा०७।२६ । १) इति सर्वस्यागमेनैव चेवनोपादान- स्वाभ्युपगमात् । न च घटादेर्मेदादिकारणान्वयव्यतिरेकविरोध इति शक्यम्, , मूलकारणस्यैव द्वारलेन मृदादेरन्यथासिद्धत्वात् । तस्माद् "ब्रसवेदं सर्वम्" इति सामानाधिकरण्यप्रतिपादकागमप्रमाणसिद्धं जगतोऽभिन्ननिमित्तापादानं ब्रह्मेति तात्पर्यायः ॥१६॥ मायाप्रधानमिदमस्य चिदद्वयन्तू- पादानमस्तिं निजमुख्यतया निमित्तम् ।

·८८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया
तस्मादिदं सदनृतं सुखदुःखमिश्र
चिजाड्ययुक्तमपि भात्युभयस्वभावम्॥२०॥
यदपीदमुत्प्रेक्षितं जगतश्चेतनोपादानत्वे तस्य चेतनत्वप्रसङ्ग इति
तदूषयति-मायाप्रधानमिति । अस्य जगत इदं चिदद्वयात्मकं ब्रह्म
मायाप्रधान परिणममानमायाधिष्ठानत्वेनोपादानमस्ति । निजमुख्यतया
चैतन्यप्राधान्येन निमित्तं यस्मात् कार्ये कारणस्वभावानुगममात्रमपेक्षित
तस्मादिदं जगत् सदनृतसुखदु.खचित्त्वजाड्ययुक्ततया उभयस्वभाव
विभाति, नहि केवलं चेतनमेवोपादानं वयं ब्रूमो येन चेतनत्वमेव
:प्रसज्ज्येत, किन्तु मायोपहितम् । वथा च “घटोऽस्ति भाति प्रियः"
इति सत्तातः पृथक्कृते, “घटो नास्ति न भाति" इति चोभयस्वभावानु-
गतिः कार्यमात्रे दृश्यते। नहि कारणस्वभावस्य सर्वस्यानुगतिः सम्भवति
सम्प्रतिपन्नकार्ये ऽपि कारणगतसर्वस्वभावाननुगमदर्शनात् ।
कार्ये स्वभावान्तराननुगमोऽपि सम्भवति, घटशरावादिकार्य्यस्यापि
कारणे विद्यमानस्य विशिष्टक्रियासमर्थस्वभावस्य सर्वलोकसिद्धत्वात,
तस्माचेतनब्रह्मनिखिलजगनिमित्तोपादानकारणमिति तात्पर्य्यार्थः।।२०॥
जगतः
न वा
मायाऽस्त्यनादिरखिलात्मतयाऽऽत्मशक्तिः
सेपा विवर्तत उदारचिदञ्चिताऽद्वा ।
नेव प्रधानमपि नागुरपीश्वरो नै-
तन्निर्मिता प्रभवतीह नयेर्न
शून्यम्
एवं स्वसिद्धान्तमवस्थाप्येदानी प्रधानपरमाणुतार्किकाभिमतेश्वर-
शुन्यादिकारणवादान् वेदविरुद्धान् दृषयिष्यन् प्रथमतो विजयस्थान
स्वसिद्धान्तमवलम्बवे-मायेति । अनानिर्वाच्या माया मात्मशकि-
॥२१॥

·संथा माया नवमं प्रकरणम् । रात्मनश्चिद्रूपस्य ब्रह्मणः शक्तिरिव पारतन्त्र्यादिगुणविशिष्टतया सदाश्रया द्विपया "मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मापिनन्तु महेश्वरम्" (श्वे०४।१०) इत्यादिश्रुत्यनूदिवाऽत्यन्तासम्भावितप्रदर्शिनी अस्ति। सातिप्रत्यक्षगम्या, उदारा अपरिच्छिन्ना या चिच्चैतन्यं तदचिता चित्प्रतिविम्बगर्भा अद्धा सातादखिलजगदा- कारेण विवर्त्तते । तदधिष्ठानतयैव ब्रह्मणो जगज्जन्माद्यभिन्नानिमित्तो- पादानत्वमित्यर्थः। एतनिर्मिती एतस्य भुवभाविकप्रपञ्चस्य निर्मिती, निर्माणे मनसाप्यचिन्त्यरचनात्मिकायां प्रधानं कापिलपातसलैरभि- मतम् । यघा घटशरावादयो भेदा मृदात्मवयाऽन्वायमाना मृदात्मक- सामान्यपूर्वका लोके दृष्टाः, तथा सर्व एव पाह्या आध्यात्मिकाश्च भेदा: सुसदुःसमाहात्मव्याऽन्वीयमानाः सुखदुःखमोहात्मकसामान्यपूर्वका भवितुमर्हन्ति । यत्तु तथाविधं सामान्यम्, तत् त्रिगुणं प्रधानमचेवनं चेतनात्य भोगमोक्षप्रयोजनार्थ महदादिविकारात्मना परिणमते । प्रधी- यतेऽस्मिन् प्रलये सूक्ष्मावस्यापन्न महदादिविकारजावमिति प्रधानम्- सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्यालक्षणं वत्वम्-नैव प्रभवति। लोके झल्प- तरमपि गृहप्रासादादिशिल्पं कुशलचरैव प्रेक्षावद्भिर्निर्मीयमाणं दृष्टम् , किमङ्ग यन्मनसाऽप्यचिन्त्यरचनात्मकैकवस्तुस्वभावं जगदित्यर्थः । एवं प्रधानकारयवाद सामान्यतो निरस्य परमाणुका- रणवादकाणादसौत्रान्तिकवैमापिकाईवाभिमदं निरस्यति–नायुरिति । यघा पटादयस्तन्त्वादिभिरवयवैरारभ्यन्वे, एवं तन्वादयोऽपि स्वावय- वैश्वादिभिः, वेऽपि ततोऽपि न्यूनः कार्पासावयवैरिति क्रमेणावयव. परम्परा निरवयवेषु परमाणुषु विश्राम्यतीति भूवचतुष्टयपरमाणष एव सर्गादा रणुकादिकमेण महापृथिव्यादीन आरभन्ने इति काणाद- गौतमीयैः, पामाराव एव चणिका अनियतस्वभावा वाह्याभ्यन्तरवस्त्रा- कारेण संहन्यन्ते इति सौत्रान्विकीयादिभिश्वाभिमतः मणः परमाएः। जातायेकवचनम् । एतनिर्मिवौ न प्रभवतीवि सम्बन्धः। दन्यकुरा- १२ नाऽचेतनः ।

·६०
वदतः
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
दावारम्भादर्शनान्महत एव महदुपादानत्वदर्शनाच्च परमाण्वसिद्धेर.
भ्युपगमेऽपि तेषां संयोगासम्भवादेवं यक्ष्यमाणत्वाञ्च, क्वचिद् वृक्षादिभ्य
शाखावयवोत्पत्तिदर्शनात्, परिमाणभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञया द्रव्यभेदासिद्धे-
रवयवावयविनोः कार्यकारणभावे विनिगमनाविरहाच्चेति भावः ।
अस्तु तर्हि "क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः"
(यो० सू० १ । १ । २४ ) केवलासङ्गचिद्रूपोऽन्यादृशो वा । तित्य-
• डरादिकं सकर्तृकम् , कार्यत्वाद्, घटादिवदित्याद्यनुमानैः सिद्धः
प्रधानस्य परमाण्वादेर्वा प्रवर्त्तनेनाधिष्ठाता केवलनिमित्तकारणं तथेति
पात अलगौतमकाणादतान्त्रिकपाशुपतान् प्रत्याह-अपीश्वरो
नेति । तार्किकाभिमत ईश्वरोऽपोहास्या विचित्ररचनाएं मनसा-
प्यचिन्त्यरूपायां न प्रभवति । नयैर्युतिभिर्न समर्थो भवति । यद्वा,
"मयैरनुमानैः साधितोपीश्वरो न प्रभवतीत्यन्वयः ।
अन्यथाऽन्यथा-
नुमानसम्भवात् "तर्काप्रतिष्ठानात्" (न. सू० २ । १.१ )
परस्परविप्रतिषेधात् विशेषावधारणहेतुश्रुत्यनुसाराच्चेत्यर्थः ।
तर्हि शून्यमेव जगद्धेतुः, मृतपिण्डबीजादीनां पूर्वावस्थोपमर्दैन शून्य-
तापत्तावेव घटाकुरादिजन्मदर्शनात् । यथाऽऽहु:-"नानुपमृद्य प्रादुर्भा-
वात्" इति । शून्यवादिना मतं निरस्यति-न शून्यमिति । शून्य-
मपि नयरित्यत्राऽप्यनुपज्यते । युक्तिभिरेतन्निर्मिता न प्रभवतीत्यन्वयः ।
सर्गादा शून्यं ससात्तिकं नि:साक्षिकं वा हेतुरुच्यते । आये शून्य-
साधकसाक्षिणः सत्त्वात्सर्वशून्यासिद्धेः ।
द्वितीयेऽपि सर्वप्रमाणागो-
परीभूवं साक्षिणाप्यभास्यमानं शून्यमेव न सिद्धाति, दूरे तस्य कारण-
त्वम् । घीजावायोपमर्देऽपि धीजाङ्कुरोभयानुगतमृदादिस्वरूपानुपमर्दैन
वस्यैव घटाट्दुराद्यनेकावस्योपादानत्वसम्भमेन दृष्टान्ताप्रतिपत्तेश्च । वस्तु-
वस्तु न मोजादिस्वरूपस्थायिशून्यतापादनमुपमर्दः, संस्काररूपेण
सर्ववस्तुना सत्त्वोपगमात् । फिन्त्वगुराद्यवस्थया तिरोभावमात्रमिति
अस्तु
,
भावः॥ २१॥

·६१ नवमं प्रकरणम् । स्वातन्त्र्यमस्ति न जडस्य न चित्वचेष्टे नाऽनाश्रयं किमपि कर्तुमिह चमं तत् । तत्साश्रयं यदि तदा श्रुतिसम्मतं स्या- न्मायाभिधं प्रकृतिरस्यचिदाभया सा॥२२॥ वतञ्च एवं सामान्यतो निराकृतेषु वादान्तरेषु केपाश्चिदस्वतन्त्रप्रज्ञानां मुमुक्षणाम् “कृषि प्रसूतं कपिलं यस्तमने ज्ञानबिभर्ति ज्ञायमानच्च पश्येत्" (श्वे० ५। २)। इत्यादिश्रुतिभिः कपिलादीनां माहात्म्य- ख्यापनाचच्छिप्यपरम्परासु वेषां सार्वक्ष्यादिप्रसिद्धस्तदर्शितमोक्षोपा- यप्रतिपादकान्येषु भ्रमात्प्रवृत्ति: स्यात् । तथा सति अन्धगोला- गुलन्यायेन वदवलम्बने औवसन्मार्गपरिभ्रंशात् पुरुपा_द् व्याह- न्येरनिति सूत्रकारादिदर्शिदरीत्या तन्मवानि दूपयिप्यन् प्रधानमन्त- निर्वहणन्यायेन कापिलं मवमादा निरस्पति-स्वावन्न्यमिति । गुण- साम्यावरचालतणस प्रधानख जडस्य स्वावन्न्यं नास्ति । सर्गादा चलनेन साम्यावस्यात: प्रच्युतं सद् महदादिविकारं जनयेत् । वचलितुमेव न तावत्प्रभववीत्साहन चित्वचेप्टे इति । चित्त्वं चैतन्यम् , चेष्टा क्रिया तयारसत्त्वे जइस्य प्रधानस्य स्ववरचैतन्य- शून्यत्वात् चेतनान्तरानंधिष्ठितान । लोझे हि मृत्सुवर्णायचेवनं चेत- नान्तराधिष्टितमेव कार्योन्मुखप्रवृतिक दृष्टम् । दृष्टानुसारिणी खन्यः कल्पनेत्यर्थः। ननु यघा वत्सविवृद्धये गायघस: चौरमचेतनमेव प्रवर्त्तते, यथा वा नद्यादिजलं लोकोपकाराय स्वयमेव स्यन्दते; क्या प्रधानमदनमपि पुरुषस्य भोगापवर्गसिद्धये स्वत एव प्रवर्तिष्यवे इत्या- शक्याह-नाऽनाश्रयमिति । न विद्यते भाश्रयोऽधिष्ठानमूर्चतन्यं यस्य प्रधानस्य वदनाय न किमपि कर्तुमिहास्यां विचित्ररचनायो मनसायचिन्त्यरूपायां चमं समर्थ भवतीत्यर्थः । तत्र पयःप्रवृत्वानु- ।

·प्रत्यकूतत्वचिन्तामणी स्नेहवत्सचोषणादिचेतनव्यापारसापेक्षत्वेन जलस्यन्दनानिम्नदेशादि. निमित्तान्सरसापेतत्वेनोभयत्रापि "यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो- यम्" (बृ० ३।७।३) इति सर्वान्तर्यामिपरमेश्वराधीनत्खनुः तेश्च दृष्टान्तासिद्धेरिति भावः । यदि तत्प्रधानमचेतनमपि साश्रयं स्त्री- क्रियेत, तदा नामान्तरेण निर्वचनीयमज्ञानं मायाभिधं मायाशब्दवाच्य श्रुतिसम्मतमेव स्यात् । तदाऽस्मन्मतप्रवेश: स्याद्, यतोऽस्य विश्वस्य सा माया चैतन्याश्रया प्रकृतिरुपादानत्वेन स्वीकृतास्माभिरित्यर्थः ।।२२।। । भोगोऽप्यसङ्गिानि कथं न च भोक्तृता स्याद् भोग्यस्य कोऽर्थ इह कस्य बदाऽविवेकः । कीग्विवेक इह कस्य च तेन किं स्याद मोक्षोऽप्यसङ्गत इतोऽस्य मतञ्चदुष्टम्॥२३॥ एवमभ्युपेत्य पराभिमती भोगमोती, तत्सिद्धये सर्गादी प्रवृत्तिन सम्भवतीत्युक्तम् । इदानीं तयोरप्यनुपपत्तिरिति दर्शयति-भोगोऽपीति । दृकशक्तिमत्त्वात् पुरुषो भोक्ता, सर्गशक्तिमत्वाच्च गुणा भोग्या., भोक्तृभोजकशक्त्योर्वैयर्थ्य माभूदित्यौत्सुम्यात् प्रवृत्ती भोक्तृभोक्तव्यरूप योस्वप्यतापकयोरभिमानलक्षणसम्बन्धादर्थसिद्धो भोगस्तापलक्षण इति साल्याभिमतो भागोऽपि असगिनि वस्तुतो गुणसम्बन्धशून्ये, निर्विकारे गुणसम्बन्धप्रयुक्तातिशयानाधारे इति यावत्, एतादृशे पुरुपे कथं केन प्रकारेण स्यात् ? स प्रकारो वक्तुमशक्य इत्यर्थः । अकत्व सन् पुरुष फर्मफलाना भोक्ता, प्रकृतिरच कुर्वाणाऽप्यभोक्त्रीत्यभ्युपगमेरऽपि साख्यानामयुक्त इत्याह-न पेति। अकर्तुः पुरुपस्य न च भोक्तृता स्यात्, कृतनेष्फल्याकृताभ्यागमधर्माधर्मावयोधकशास्त्रनष्फल्यदोषाद्या. परोः। ननु रजसा सत्त्वे तप्यमाने सत्त्वानुसारी पुरुपोऽपि तप्यत इति तयो ·न - नवमं प्रकरणम्। भोक्तृत्वमुपचर्य्यते इति चेत्, न; नापचारमात्रेण भोक्तृतासिद्धिः । नह्यग्निर्माणवक इत्युपचारमात्रान्माणवको दहति प्रकाशयति वेति भावः । किञ्च प्रधान पुरुषस्य भोगार्थ प्रवर्त्तमान स्वार्थमपि कञ्चिदु- दिश्यैव प्रवर्तेत, भृत्यदारादीनां स्वार्थपुरस्कारेणैव राजाद्युपभोगाय प्रवृत्तिदर्शनात् । च भोक्तृशक्तिहीनस्य तस्य कश्चित्स्वार्थ: सम्भवतीत्यभिप्रेत्याह-भोग्यस्यति । इह पुरुपभोगे भोग्यस्य प्रधा- नस्य कोऽर्थ:- :-क: स्वार्थः । येन प्रवर्ततेति शेषः । चेतनस्य प्रवृत्तिरेव स्वार्थनिबन्धना नाचेतनस्येति यद्युच्येत, तर्हि प्रयोजनोद्देशेन प्रवृत्तिरपि चेतनस्यैवेति भोगमोक्षार्थ प्रधानप्रवृत्तिरित्यसङ्गतमेवेति भावः। एते- नौत्सुक्यनिवृत्त्यर्थ प्रवृत्तिरित्यपि निरस्तम् , औत्सुक्यस्यापि चेतनधर्म- त्वात्। ननु प्रधानपुरुपयो: पग्वन्धयोरिव प्रत्येकं प्रवृत्त्यसामर्थ्य - प्यनाद्यविवेकप्रयुक्तपरस्पराविवेकलक्षणसम्बन्धादेकतामिवापनयोः प्रय- त्ति गश्च सेत्स्यतीत्याशक्याविवेक तस्याश्रयञ्च दुर्निरूपत्वेन निरस्यति–कस्येति । अविवेकः प्रवृत्तेः, उत कार्याणाम्, कि वा पुरुपस्य धर्म: ? नायौ, अचेतनानां चेतनधर्मविवेकानयत्वाप्रसिद्धः । न तृतीयः, निर्विकारासङ्गचिन्मात्रस्वरूपस्याविवेकाख्यधर्मसम्बन्धायोगात्, अविवे- कान्तरात्तदुक्तावनवस्थाद्यापत्ते: अनयेव दिशा बुद्धितद्धम्मैरहं ममे- यभिमानलक्षणः सम्बन्धी निरसनीयः। अविवेकस्य दुर्निरूपत्वं दर्शयति–वदेति। भोः सांख्यवादिन ! त्वं वद, फोहगविवेकस्त- वाभिमतः इति । किं विवेकज्ञानाभावः; उतैक्यज्ञानम् ; उताहो तत्सं- स्कार: नाद्यः, साल्यैरभावाख्यतत्त्वान्वरानभ्युपगमाद्, अधिकर- णात्मकाभावस्य विवेकज्ञानोत्तरमपि सत्त्वेनानिर्मोक्षप्रसनाच। न द्वितीयः,, भिन्नयोरक्यज्ञानस्याऽसद्विपयत्वासम्भवादन्यघाख्यात्यनभ्युप- गमाचाऽनिर्वाच्यैक्यसिद्धावस्मन्मतप्रवेशापत्तेः; परन्त्यिात्मकविशिष्ट- ज्ञानानभ्युपगमाच्च । अत एव न तृतीयः, अनुभवमृते संस्कारायोगा. दिति भाव.। अविवेकोकदोपान विवेकेऽपि दर्शयति-विवेक इह " ·एव । अस्य सांख्यस्य मते भोग- मतं तत्प्रणीत प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा कस्येति । इह प्रकृतितत्कार्ययोरन्यवरस्मिन् विवेकश्चेतनधर्मस्तावन्न सम्भवति, पुरुषेऽप्यसङ्गत्वानिर्विकारत्वाद्धर्मधर्मिभावरहितत्वाञ्च न स्यादित्यर्थः। पराभिमतविवेकज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं निरस्यति--तेन किमिति । पुरुपे आध्यासिकस्य ज्ञाननिवर्यबन्धस्या नभ्युपगमाद्, गुणानाञ्च नित्यत्वान्मोक्षासम्भवाद् विवेकज्ञानवैफल्यमिति भाव. । कपिलाभ्युपगतमुक्तेरपुरुषार्थत्वाच्छास्त्रवैफल्यञ्चेत्यभिप्रेत्याह-मोक्षोऽ. पोति । निःसौख्यखात् पापाणादिकल्पस्तदभिमतो मोक्षोऽप्यसङ्गत वथा च मोक्षार्थी पुरुप: शास्त्रे न प्रवर्त्ततेति भावः । उन्मतनिरासमुपसंहरति-इत इति । मोक्षयोरयुक्तत्वादित्यर्थः। अतोऽस्य कापिलस्य शास्त्रञ्च उक्तदोपनिवहेन दुष्टम् , दोपयुक्तत्वादनुपादेयमिति भावः । इत्थं कापिलदर्शनस्य बहुतरतर्कगाढत्वशङ्का निरस्ता। शिष्यपरम्परासु सर्वज्ञत्वसिद्धत्वादिप्रसिद्धिस्तु कणादगौतमबुद्धार्हतादिष्वपि तुल्या। न चैपां सिद्धान्तानामैकमत्यम्, न वा कस्मिंश्चिद्रिशेपावधारणे प्रमाणमस्ति । ब्रह्मकारणत्वैकात्म्यादिपर प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धार्थवादिन्वञ्च "ऋपिं प्रसूतम्" ( श्वे. ५। २) इति श्रुतिस्तु सगरपुत्राणा प्रतातुर्भगवदवतारस्य माहात्म्यख्यापनपरा नावैदिककपिलस्य । न चायमेव स इति भ्रमितव्यम् , तस्येश्व- रत्वेन निराकरणव्याघातात् । अतोऽन्य एवासी श्रुतिसामान्यमा- वन्तु फपिल इति द्रष्टव्यम् ।। २३ ।। संयोग एव परमाणुपु दुर्घटः स्यात् सोऽव्याप्यवृत्तिरणपचित नाश्रितश्चेत् । स्युस्तेऽणवोऽवयविनो यदि नेप्यतेऽसो तेभ्यः कथं घटपटादिजगजनिःस्याव॥२४॥ सर्वेपा समानम् । ..

·नवमं प्रकरणम् । जायते । एवं प्रधानकारगतावादं निरस्य परमाणुकारणतावाद निरस्यति- संयोग एवेति । काणादगौसमीयानामेपा हि प्रक्रिया-परमाणव: किल दोधूयमानाः कश्चित्कालमनारब्धकार्याः यथायोग रूपादिमन्तः पारिमाण्डल्यपरिमाणाश्चाऽषतिष्ठन्ते । ततः सर्गादौ जीवादृष्टवशादी- श्वरेच्छया परस्परं संयुज्य द्वषणुकादिक्रमेण कृत्स्नं कार्यमारभन्ते। पर- मापवादिकारणगतरूपादिगुणाश्च क्रमेण द्वषणुकादा स्वसमानजातीयं गुणान्तरमारभन्ते । परमाणुद्वरणुफगते अणुत्वहरवते तु न परिमाया- न्तरमारभेते, परिमाणस्य स्वसमानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियम- नाणुजन्यस्याणतरत्वप्रसङ्गात् । किन्तु परमाणुद्वित्वसंख्यया द्वपणुके अणुत्वहस्वत्वे, द्वनणुकत्रित्वसंख्यया च ध्यणुके महत्त्वदीर्घत्वे चेति परमाणवस्तु नित्या निरवयवाश्चेवि तां प्रक्रियां दुषयिष्यन् परमाणुष्वाधक्रियाया अभावात् संयोग एव न सम्भवतीत्यभिप्रेत्याह- संयोग इति । परमाण्वोः संयोग: किमेकदेशेन ? उत कातन्येन १ नाद्यः, एकदेशाभ्युपगमे निरवयवत्वभङ्गापत्तेरित्यभिप्रेत्याह-सोऽव्याप्यवृत्तिरि- ति। संयोगस्य अव्याप्यवृत्तित्वनियमादित्यर्थः । न द्वितीयः, कार्येन संयोगे उपचयासम्भवेन द्वाणुकस्यापि परमाणुत्वापत्तेः; संयोगस्याव्या- प्यवृत्तित्वनियमभङ्गापत्तेः निश्च्छिद्रे एकस्मिन्नपरस्य प्रवेशाद्यसम्मवेन कास्न्येन संयोगस्यानुभवानारोहाच । तत्तइिंगवच्छेदेन कल्पितप्रदेशे संयोग इति चेत्, न; कल्पितस्य कार्यनिर्वाहकत्वे मायावादाभ्युपगमा- पत्तेः। तथा चरणुकाद्यनुत्पत्ती कथं सृष्टिस्ते स्यात् ? अवयवावयविनो: समयाय एव सम्बन्ध इति चेत्, न; तस्य सम्बन्धिभ्यां भेदे ताभ्यामस- म्वद्धस्य संयोगस्य सन्यन्धत्वादर्शनात्, सम्बन्धिव्यवस्थानुपपत्तेश्च । सम्बन्धान्तख्चेत्तस्यापि सम्बन्धान्तरमित्यनवस्यादिप्रसङ्गात् । किच, अत्यन्तभिन्नयो: कुण्डबदरयोरिव संयोग एव सम्बन्धो न्याय्यः । स च पूर्वसिद्धयोः क्रियाधीन एवेति सम्बन्धानुपपत्तिरित्यतोद्वरणकादिपरम्परया घटपटादिप्रपञ्चोत्पत्तिस्तत्कथं स्याद्, न कघमपीत्यर्थः । अयं भाव:- ·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी तावद् द्विस्वत्रित्वादिसंख्यायाः परिमाणहेतुत्वं सम्भवति । प्रलये शरी राद्यभावेन जीवानामपेक्षाबुद्धासम्भवेन द्वित्वोत्पत्त्यसम्भवात, ईश्वरा- पेक्षाबुद्धश्चानादेद्धित्वोत्पादकत्वाभ्युपगमे द्वित्वस्योत्पत्तिकालापरि- चयादनादित्वापत्ती परमाणुद्वित्वादेर्जन्यत्वातिरिक्ततृतीयविद्यापत्ते- Hशानापत्तेश्च अपेक्षाबुद्धिनाशस्य द्वित्वादिनाशहेतुत्वाभ्युपगमादीश्वर- बुद्ध शायोगात् । अतो द्वरण कादिपरिमाण मेव तत्र हेतुरिति बलादभ्युपगन्तव्यमित्यणुतरत्वप्रसङ्गो दुर्वार एवेति ॥ २४ ॥ नेशः तमोऽप्यकरणोऽतवतोस्त्यनर्थोऽ- धिष्ठातुमेत्यदयताद्यपि तार्किकाणाम् । सार्वक्ष्यमुख्यमपि नित्यमिहेशितुश्चे- त्सर्वं भवेजनिभृतिक्षयकृत् सदाऽस्य ॥२५॥ इत्थं परमाणुकारणतावादे निरस्ते योगिमाहेश्वरकणभक्षाक्षचर- पानां प्रकृत्याद्यधिष्ठातृकेवलनिमित्तकारणेश्वरवादोऽप्यद्वितीयात्मपरि- शेषपर्य्यवसिताभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वरूपश्रौतपक्षप्रतिपक्षत्वाद्विशे- पवो निरसनीय एवेति तन्निरासायाऽऽह-नेश इति । तार्किकाणां तर्कप्रधानानामनुमानेनैव कारणतत्त्वं निरूपयतां योगिप्रभृतीनाम, प्रकरण: फरणानि बाह्याभ्यन्तरेन्द्रियाणि, एतच्छरीरगुणानामप्युप- लक्षणम्, शरीरं बाह्योपकरणानि च गुणास्तत्तत्कार्यानुकूलेच्छाप्रयत्ना- दयस्तद्रहिवरचैतन्यमात्रस्वभावोऽन्यादृशो वा ईश: पराभिमतेश्वरः, अधिष्ठातुमण्यादीनिति शेषः, अणून रूपादिहीनान् परमाणुन रूपं प्रधानञ्चाधिष्ठातुं फा-नुगुणदया प्रवर्तयितुं न क्षमो न समर्थः । गरीरकरणोपकरणसम्पन्नश्चेतनो हि फुलालादिमूर्त सावयवं रूपादि- मन्मृदादि पतुरादिनोपलभ्य, इस्लादिना स्पृष्ट्वा घटादिमावं नयतीति - ·नवमं प्रकरणम्। दृष्टम् । भवदभिमतेश्वरस्तु विपरीतस्तद्विपरीतमुपादानं नोपलब्धुं स्प्रष्टुं वा क्षमत इत्यर्थः । नन्वस्तु कुलालादेरिव ईश्वरस्यापि देहेन्द्रियादिकं का हानिः तत्राह-अक्षयव इति । देहेन्द्रियादिमत्त्वमपीश्वरस्य चेत्तदा अत्तवत इन्द्रियादिमतः अनर्थः सुकृतदुष्कृतफलभोगलक्षण: संसार:प्रसिद्ध ईश्वरस्यापि प्रसज्ज्येत, देहादेभोंगायतनत्वादिनियमादिति भावः। किच, ईश्वर: करुणानिधिविराग: स्वतन्त्रः प्राणिदु सनिदाने सगै न प्रवत। प्रवर्त्तमानश्च पराधीन: स्वार्थरागी वा स्यात् । वत्राद्ये वस्य प्रवर्तयितान्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्था अस्मदादिसाम्यश्च स्यादिति । द्वितीये दूपणमाह-एत्यदयताद्यपीति । अदयता निर्दयत्वम् , प्रादि- पदाद्वैपयं गृह्मवे। नैदेण्यवैषम्यदोष पति प्राप्नोति, विपमसृष्टिकर्तृ- खादीश्वरस्येत्यर्थः। कांश्चिद् देवादीन् स्वभावसुसिन: करोति, नार- कादतिदुःखिनो, मानुपादीनुभयस्वभावानिति निष्कारणमेव विषम- सृष्टिकर्तुर्वेपम्यनैपृण्य प्रसज्ज्येयातामित्यर्थः। अपिशब्देन सर्गादा प्रवृत्तिवैषम्यव्यवरयाहेतुत्वेन प्राणिकर्माण्यपेतमाणस्य तस्याभ्युपगमेना- चेतनस्य स्वतः प्रवृत्त्ययोगात् कर्म ईश्वरेण फलारम्भाय प्रवर्तनीयम्,कर्म- णा चेश्वर: प्रवर्तनीय इत्यन्योन्याश्रयापत्तिरिति घोत्यते। नन्वसङ्गोदा- सोनचिद्रूप ईश्वर: प्रधानस्यामूर्चस्वाधिष्ठानेऽस्त्वसमर्थः, नित्यक्षानेच्छा- कृतिमान् सर्वमूर्तद्रव्यस्योगी तु मूत: परमाणुभिः पृयिव्यादीन सृजतीति युक्तमिति कणभताउचरणयोः पत्तमपि विशेषतः परीक्ष्य निरस्यति सार्वइयमुख्यमपीति। चेद् यदि ईशि तुः पराभिमवेश्वरस्य नित्यमनवरतमेव सायमुख्यं भवेत्-सर्व विषयकै ज्ञानवान् सशस्तस्य मार. सार्वइय मुख्यमादि। तेन सर्वविश्य कैकेच्छावत्त्व सर्वजनानु- कृले कयनवस्त्रञ्च गृह्यते। तत्तद् दूषामाह--सर्वमिति । कार्य सदा भवेत्, नियतकालफलपुप्पोद्गमादिव्यवस्था न स्यादित्यर्थः। दुषणान्तरमप्याह-जनिभृविक्षयादिति । एवेच्छाया: सिसृजारिरतिरासंजिहीर्णरूपवादमावत्याच समस्त कार्याणां जनिरु- . वदा सर्व एकस्या ·प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामणी त्पत्तिः, भृतिः स्थितिः, यो प्वंस:, वान् करोतीति जनिभृतिक्षयकृदीश अस्य प्रपञ्चस्य सदा भवेत् -योगपद्येन कर्ता स्यात् । एकैकवस्तुसि. सृता तत्तद्वस्तूत्पत्तिक्षणातिरिक्तयोरनाद्यन्तया: पूर्वोत्तरकालयो: कदापि विषयासमवधानाद् मोथैव, क्षणमात्रञ्च सफलेयसम्भावितकल्पनाया गगनेऽपि कदाचिन्नानाकुसुमायलकृतारामोदयकल्पना स्यात् । एवं सञ्जिहीर्षायामपीति । किञ्च, तित्यादिकं सकर्तृकमित्याद्यनुमानेनेश्वरः सिद्धान् जीवत्पुरुषकेशलोमादिदृष्टान्तसम्भवालापवाञ्चोपादानाभिन्न एव सिद्धातु; किमन्यादृशेन । यदि च कुलालादिदृष्टान्तमेवावलम्म्य बाह्योपादानसापेक्ष एवानुमीयते, तर्हि तद्वदेवेश्वरस्य कार्यनिर्मा शरीरायपेनापि स्यादित्यादिदेोपान्तरसमुच्चयार्थोऽपिशब्दोऽत्र बाध्य इति ॥ २५ ॥ नाऽभावतोऽस्य जनिरस्त्यविशेपतो नो वैचित्र्यमप्यनुगतो सदितीह न स्यात् । केन प्रथा किमिति सर्वमपीह नेष्टं सर्वस्य सर्वत इतो मतमस्य दुष्टम् ॥२६॥ इत्यमर्द्धवैनाशिकाना पैशेषिकादीनां समये निरस्ते हेनुकत्या- विशेपारं सर्वनाशिफयोद्धराद्धान्तं निरसितुमवसरः । चौदगिया:-मोग्रान्तिकः, वैभापिकः, योगाचारः, माध्यमिकरपति ! वा युद्धेन भाययोहाघेपभिनिगमानाय सदाशयानुसारेर सरगन्यतातरणे तरये तयायरताराय याह्या यादमभ्युपेत्य रामा न्तोऽभिदितः। तृतीयस्य स्यायत्परिपपित्तस्य विज्ञानमायामिव पाइन । पतुपाय मुख्याधिकारिपतु सापादेव शुन्यबाद उपदिष्टः । पवार: रिन । पपा:- ·यद्यभावा- नवमं प्रकरणम् । "देशना लोकनायानां सत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्वहुभिः पुनः ॥ गम्भारोत्तानभेदेन क्वचिच्चोभयलक्षणा। भिन्नापि देशनाऽभिन्ना शून्यवाद्वयजतणा॥” इति । तत्राऽऽद्यास्त्रयो मुख्यबुद्धसिद्धान्तनिराकरणेनैव निरस्तप्राया भगव- द्वादरायणभगवत्पादादिभिः सूत्रभाष्यादिषु सर्वेपा बाह्मवादानां निरस्तत्वादिति तन्निरासाय नेह यत्यते, अन्यगौरवभयादनात्मविचाराय; इत्यभिप्रेत्य शून्यादिमतं निरस्यति-नाभावत इति । अत्यन्तासत: अभावादस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरस्य भावपदार्थस्य जनिरुत्पत्ति रित, क्वचिदपि देशे काले वा तथा न दृष्टं न श्रुतश्चेत्यर्थः । दावोत्पत्ति: स्यात्, चिरविनष्टबोजेभ्यः शशविषाणादिभ्यश्च सदेवा- न च तथा दृश्यत इति भावः । किञ्च, वीजा- द्युपमर्दस्य मृत्पिण्डाद्युपमर्दस्य शराङ्गादेश्च निरुपाख्यत्य वैन क्षण्याभावा- दगुरघटादोनों परस्परवलक्षण्यं न स्यादित्याह-अविशेषत इति । अविशेषाद् व्यावर्तकधर्मशून्यात् शून्याद् घटाकुरादिविचित्रं परस्पर- व्यावर्तकं गुणक्रियासामान्यविशिष्टं न स्यात, कारणवैचित्र्यं विना काय तदयोगात् । यदि तूत्पन्नादेनॆल्यादीन अभावेऽपि विशेषा अभ्यु- पगम्यरन, तीभावत्वमेव भग्यतेति भावः। किच, यद् येनान्वित प्रतीयते तत्तस्यैव विकारः, यथा कटकादयो हाटकस्य । सत्सदिति सदन्धित प्रतीतिगोचरस्य जगत:सदेवोपादानम्, नासत् । तथा सति असदन्वितत्वेने प्रतीतिप्रसङ्गादित्याह-अनुगत इति । अभावेनाs. विवे जगति घटोऽसन् पटोऽसनित्येवंरूप एवानुगतः प्रत्यय: स्यात्, न तुसन् सन्निति। नच तथा कस्यचित्प्रतीतिरस्वीति सदेवोपादानमित्यर्थः। किच, ग्राहकाभावादलोकस्य प्रथैव न सिद्ध्यति, दुरापास्त तस्य कारणत्वमित्यभिप्रेत्याह-केनेति । त्वदभिमवाभावस्य प्रघा प्रसिद्धिः केन ? न तावत्प्रत्यक्षेण, अवस्तुन इन्द्रियसम्बन्धायोगात् । कुरायुत्पादः स्यात् । तथा च - .

·एवं सर्वदा सर्वा- प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी एव सहचाराधग्रहान्नानुमानेनापि । नाऽप्यनुपलब्ब्या; तस्यास्पया मानवानभ्युपगमात् । नापि साक्षिणा, तदभ्युपगमे सर्वशून्यत्वभङ्गात, चणिविज्ञानानां स्वमात्रगोचरत्वात्, शून्येन तेषां सम्बन्धाघटनाच्चे. त्यर्थः। निर्विशेषस्याप्यभावस्य विचित्रजगज्जननस्वाभाव्ये तस्य सार्वत्रि- कत्वात् सर्वकार्याणां सर्वत्रोत्पत्ति. स्यादित्याशयेनाह-किमिवीति । सर्वमपि कार्य सर्वत: सर्वत्र फिमिति न स्यात् ? रमञ्च फिमिति न स्यात् ? इत्यपि योद्धव्यम् । अत एव कृषौबनादेर्वि- नापि कृप्यादिप्रयन्नमभीष्टसिद्धिः स्यात्, अभावस्य सर्वत्रसुलभत्वाद् । इत्याशयेनाह-इष्टमिति । सर्वस्य प्रयत्नं विना पोष्टं सर्वमभीष्टं सर्वदा किमिति न स्यात् इह सर्वस्मिनगति। क्या च कृष्यादिप्रवृत्तिन स्यादित्यर्थः । किञ्च, सर्वशून्यताज्ञानस्य फलं नैरात्म्यलक्षणा मुक्ति- स्तवाऽभिमता। सा च न पुरुषार्थः, प्रत्युतानर्थ एव । नहि कश्चि- दात्मनो नारामसत्त्वं वा स्पृहयति, प्रत्युत टेष्ट्येव । इति शून्यवादि- प्रणीतशास्त्रस्य वैफल्यमनर्धात्विचेत्यभिप्रेत्याह-इत इति । इतो भोगक्षिपिराधित्वादस्य सर्वशून्यवादिनी मतं दुष्टं सर्वघा दोषगणप्रस्त. स्वादनुपादेयमित्यर्थः ।। ०६ ॥ । नेको भवेद्बहुविधो यदि साप्तविध्यं जीवादयो न किमितीदमिहाऽव्यवस्थम् । स्यात्संशयोऽवधृतिरप्यथ वन्धमोक्षा. नेकान्त्यमेवमिह भाति गतहियस्ते ॥२७॥ एवं मुक्तकच्दानां समये निरने विपसनसमय: प्रसङ्गारियो । में ऐवमा:-औदासीवानामनिर्जरबन्धमोपाख्या: मप्त पदार्या । मापातु मोवाजीवो द्वार्थव पदायी। पापात्मको जीप, ·" नवमं प्रकरणम्। जडवर्गस्लजीव इति । तयोरेव जीवास्तिकाय., पुद्गलास्तिफायः, धर्मास्तिकायः, अधर्मास्ति फायः, प्रामाशास्तिकायश्चेत्यपर: पञ्चधा विभागक्रम: । अस्तिकायशब्द: पदार्थवाची । तत्र जीवाविविधा अर्हन्मुख्या नित्यसिद्धाः, तच्छिप्यपरम्परासु मुक्ताः; साम्प्रतिका बद्धा- श्चेति। पुद्गलास्तिकाय:-पृथिव्यादिचतुष्टयम् , स्थावरजङ्गमञ्चेति पोढा पूर्यते । गलति चेति व्युत्पत्तरुपचयापचयधर्मी। मोक्षमार्गप्रवृत्त्य- नुमेयो धर्मास्तिकाय: । संसाररिघत्यनुमेयरस्वधर्मास्तिकायः । लोका- लेोकाकाशभेदेनाकाशास्तिकायो द्विविधः। आद्यः,अधस्ताद्वद्धस्थानम् । द्वितीयः, उपरिष्टान्मुक्तोपसृष्यः पारुपज्योतिः । विषयेष्वासावयती- त्यानत्र:-इन्द्रियवृत्ति प्रास्रवस्रोतः। संवृणोतीति संवर:-शमद- मादिः। पुण्यापुण्याख्यसर्वकर्मनिर्जरहेतुत्वाद् निर्जर:-तप्तशि- लारोणादिः । बन्ध.-अष्टविधं कर्म । तन्त्र पार्हतदर्शनान मुक्ति , आईतदर्शनमप्रमाणम्, नानातीर्घङ्करदर्शितमार्गेषु को विशेष इत्येवं त्रिविधानिश्चयहेतवः सन्मार्गप्रवृत्तिविनश्चेति चतुर्विधम् । क्रमाद्-ज्ञानावरणीयम् , दर्शनावरणीयम् , मोहनीयम् , अन्तरायञ्चेति चतु.संशं श्रेयाविवातित्वाद् घातिकर्म । मम वैदितव्यं सत्त्वम् अस्ति, तच्चैतन्नामकम् , अहमार्हतशिष्यपरम्परामगोत्रप्रविष्ट इति विविधज्ञान हेतवे सावज्ञानोदय (१) जीवनसम्पादकम्चेति चतुर्विधम् । क्रमाद्-वेदनीयम्, नामिकम्, गोत्रिकम्, आयुष्कन्चेति चतु:संज्ञ योनुकूलत्वादघातिकर्म इत्यष्टविधं कर्म । विगलिवसमस्तम्लेश- तद्वासनस्यानावरणशानस्य सुसैकतानस्याऽऽस्मन: उपर्युपर्योकाकाशे- यस्थानम् -मोक्षः। धम्माधर्मवन्धात् संसारे निमग्नत्य जीवस्य सत्त्वज्ञानात्तद्विच्छेदे जलतुम्बिकान्यायेन सततो गमनं मौत इत्यनेन बन्धमुक्तस्योद्धगमनं दृष्टम्; यया पसरमुक्त शुकस्य, यया या वारि- निर्मित्रपरिणतरण्डजस्य, यथा वा दृढपङ्कलिप्तजलनिमजनप्रक्षोण- पङ्कलेपशुष्कालाबुफलस्य । इह त्वनादिकालप्रवृत्तबन्धविगमात् . A ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा र्वगमन मिति तेपामाशय । एते सप्त पदार्या अनेकान्तस्वभावा इति प्रतिपादनाय सप्तभङ्गोनय नाम न्यायमवतारयन्ति । तद्यथा-स्वादस्ति, स्यानास्ति,स्यादस्ति च स्यान्नास्ति च, स्यादवक्तव्य , स्यादस्ति चावक्तव्यध, स्यानास्ति चावक्तन्यश्च, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति । स्यादेक , स्यादनेक , स्याद् भिन्न , स्यादभिन्न इति सर्वधर्मेषु विकल्पा बोध्या । अस्माच्च न्यायात् सर्वानकान्त्यसिद्धि सप्त चैकान्त्यभङ्गा कय कय कदा कदा च प्रसरन्तीत्यपेक्षायामनन्तवीर्य आह- "तद्विधानवियताया स्यादस्तीति गतिभवेत् । स्यानास्तीवि प्रयोग स्यात्तनिषेधे विवत्तिते ।। कमेणाभयवाञ्छायाँ प्रयोग समुदायभृत् । युगपत् वद्विवज्ञायो स्यादवाच्यमशक्ति ॥ आद्यावाच्य विवत्तायां पञ्चमो भङ्ग इध्यते । अन्यावाच्यविवक्षायां पठभट्समुद्भव । ममुचयेन युक्तश्च सप्तमा भङ्ग उच्यते ।।' इति । मदसदुभयेकान्ते भग्ने अनिर्वाच्यत्वनियमभङ्गाय चतुर्थो भङ्ग । वेप्पेव पचेषु तत्तद्वायुक्तानिर्वचनीयत्वैकान्त्यभङ्गायोत्सरे भगा । मर्वत्र 'स्यात्' इति कश्चिदत्यर्थको निपात सर्वयानेकान्योत. नाय । सुधा चार- "स्याद्वाद मधे कान्सत्यागात् किवृत्तचिद्विधे । सममङ्गन यापेचा या हेयविशेष" इति । कित्तचिद्विध. किशन्दपिच्दन्दगीपरत्वात् सर्वघा यात्र नैकान्त्यम् । च्याहि-यदि वरत्वात्यव, सहि सर्वदा सर्वत्र मारमनाऽत्यति न ददादिमाजिदासे स्यावाम् , नापादानयारवा प्परगन् । भनेकान्ये तुफादायिक याचिकेच ते उपपाते ही निरपिशंगद-नै दात । एकाऽभिन्न सम्भाम्भादिराशि सानाविवादिमियम हरिय समनमारा मापान, एकत्र किर ·- नवमं प्रकरणम् । १०३ धणामसमावेशात्। समावेशे च विरोधोच्छेदप्रसङ्गात् परस्पर- विरोधेन धर्माणां मिथ्यात्वकल्पनेऽपि धर्मिस्वरूपस्य सदैकरूपस्यैव परिशेषाच्चानकान्याभावात् । यत्परमार्थतोऽस्ति ब्रह्मतत्वम् , तदस्त्येव; न नास्तीत्यपल पितुं शक्यम् ,आत्मापलापेऽपलापस्याप्यसिद्धः। व्यवहारे जगद्रूपमपि व्यावहारिकप्रमाणसिद्धमधिष्ठानब्रह्मसत्तया अस्त्येवेस्येक. रुपमेव । न च तथा सति क्वचिदस्ति क्वचिन्नास्तीति द्विविधव्यव. हारानुपपत्तिः, सत एव वस्तुनो देशकालसम्बन्धविशेषमपेक्ष्य परिच्छि. नरूपेण कल्यमानयोः सत्वासत्त्वयोर्वस्तुसंस्पर्शों न, तदैक्यरूप्यावि- रोधित्वात् । परमार्थदृष्टौ तु तत्सम्भावनैर नास्तीति धर्मनिरूपणे कस्मिन्ननकान्त्यमिति भावः । किञ्च, अनैकान्त्यवादिनः पदार्थेषु साप्त- विध्यप्रतिपादनानुपपत्तिस्तस्याप्यनेकान्त्यादिस्वप्रक्रियाव्याघातश्चेत्यभिने- त्याह-यदीति। योकोऽर्थो विरुद्धसाप्तविध्यलक्षणानकान्त्यवान् भवति, तर्हि त्वया पदार्थविभागे पदार्थेषु दर्शितं साप्तविभ्यञ्च सप्तप्रका- रकत्वमपि तद्वदनैकान्तिकं स्यादित्यर्थः । वया च सप्त पदार्या इति प्रतिज्ञाविरोध इति भावः। अथवैकस्मिम् वस्तुनि विरुद्धं त्वदुक्साप्त- विध्यलक्षणमनैकान्स्यमपि किमनेकान्वं न स्याद्, अपि तु भवेदेव। तथा च सर्ववस्तुवनैकान्त्यनियमासिद्धिरेवेत्यर्थः । अथवा सातवि- म्यमनैकान्तिकं न वा उभयचाप्यनै कान्त्यनियमासिद्धिः । आद्य मात्मात्रयादिश्चेत्यभिप्रेत्याह-यदीवि। किञ्च, जीवादिस्वरूपमप्य- नियतहपञ्चेत् परस्परसोर्णस्य नियतरूपेण विभागानुपपत्तिश्चेत्य. भिप्रेत्याह--जीवादय इति । जीवादयस्वदभिमतपदार्याः क्या- स्याजीव, स्यादजीव इत्यादिभङ्गसम्भवादनेकान्तस्वभावा: किमिति न भवेयुरिति विपरिणामेन सम्बन्धः । अनियते च शाखार्थे शिष्याणा- मनाश्वासात् प्रवृत्तिर्न स्यात् । कस्यचित्कयश्चित्प्रवृत्तावपि धर्माधर्म- योतत्कजयोश्च साङ्क-दनर्यावाप्तिरपि स्यादिति भावः। न केवल शानाय एव शिष्याणामेव प्रवृत्त्यनुपपत्तिः, किन्तु कस्यापि क्वापि ·नाना प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी प्रवृत्त्यनुपपत्तिरन्नादौ विषादी च तृप्तिमरणसाधनवानै कान्यसाम्या दित्याशयनाह--इदमिति । अनैकान्त्ये इह तव मते इद जगढस्तुमात्र मव्यवस्थ हानोपादानोपयागिसदसद्व्यवस्थाशून्य स्यादित्यर्थ । तथा च स्याद्वादा हेयाहेयविशपदित्येताद्वपरीतमिति भाव । किञ्च, त्वदभिमतानेकान्त्यज्ञान विरुद्धनानाकोपरा विराधाद्विरुद्ध कोन्यावगाहित्वादित्यर्थ । सशय सशयात्मकज्ञान स्याद्, एकस्मिन् धम्मिणि विरुद्धनानाकान्यवगाहि ज्ञान सशय इति तल्लक्षणयोगादि त्यर्थ । तथा च तस्याऽप्रमावाच्छास्त्रस्याप्रामाण्य स्यादिति भाव । न चानकान्त्यस्य वस्तुयाथात्म्यवाद् न तदवगाइने उक्तदाष इति युक्तम् , वस्तुनि विकल्पासम्भवेन तस्य वस्तुयाथात्म्यत्वासिद्धे । अथवा यदि वि रुद्धकोन्यवगाहिवेऽप्यनैकान्त्यज्ञान प्रमा स्यात्, तदा स्थाणुर्वा पुरुषा वेति सशयोऽपि तथा स्यात् । स्थाणुपुरुपयोर्भेदस्याप्यनैकान्त्यादित्याश येनाह -सशय इति । नानाकोश्य शे विरोधात् सन्देहत्वेन सर्वानुमत्र सिद्धोऽपि प्रत्ययोऽधृतिर्वस्तुयाथात्म्यनिश्चय स्यादित्यर्थ । अपि व जैन शरीरपरिमाणा जीव इत्यभ्युपगमात् तथाविधस्य च सावयव त्यावश्यम्भावाद् मनुष्यदेह परिमितस्य बाल्यावस्याभेदे हस्तिमशकादि देहप्राप्ती च व्यापनसम्मानयोरवयवोपचयापचयावन्तरेणासम्भवादुप चितापचिक्या दादुत्पतिविनाशधर्माताप्रसक्तावभिनवात्पन्नस्य निका रणो धन्धा विनष्ट च वस्मिनन्यस्य निष्कारणो मोसश्च व्यव स्थित कल्पित स्यादित्यारायेनाद-प्रयति। अस्त्य मानेकान्त्यप्रयुदा प्रव्यवम्या तयमपराप्यव्यवस्पति घोतनामयशब्द । निष्कारण यार्यन्धमे तयारनेकान्यमव्याघा अस्मिातेरसम्भव इति यावत् । मयमा निकारणमा धमाचारपन पूरमुक्तानामईदादाना वध प्रमश , पिनेर शाम्रीयापाय सर्वेपो मोक्षप्रमश, सता यधप्रसङ्गरचेत्य नकारयमियम स्यादिरपर्य 1 सत्कारपवपरमाणु कारपवाद पदायपिशया धर्मायादियो मापायादयश्च मानकान्त्य ।

·नवर्म प्रकरणम्। १०५ समर्थयद्भिस्तैरेव पराहताः, न पृथगदूपणार्हा इति स्वोक्तिव्याहतं सर्व- प्रमाणविरुद्धच जैनदर्शन मिति दर्शयन्नुपसंहरति-एवमिति। इहा- इनकान्त्यमते ते तव जैनस्य गतहियो गतवसनस्य निर्लज्जस्योन्मत्तस्य सर्वानकान्त्यमेव भाति, न कुत्रापि निश्चयः । एवमुक्तदोषगणैस्तव सर्वानकान्यवादो मदिरादिना मत्तस्य, ग्रहावेशादिना परवशचित्तस्य निरर्थकजल्पनमिव भावि सचेतसामिति शेपः । वथा च सर्वथाऽनु- पादेय इति भावः ॥२७॥ तस्माच्चिदाश्रयतयाऽखिलहेतुरेपा मायाऽद्वितीयविपया जगतां सवित्री। ज्ञानेन याति विलयं न सती न तुच्छो विश्वस्य कारणतया सदसद्विभिन्ना ॥२८॥ . अन्यस्य कारण- एवं निरस्तेषु वादिगणेषु विजयमुद्घोषयन्निव प्रकृतम्, "मायान्तु, प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्" ( श्वे० ४ । १० ) इति श्रीव- कारणतावादं निगमयन्नुपसंहरवि-तस्मादिति । त्वासम्भवादेपा माया श्रुत्यनृदिना चिदाश्रयतया चैतन्यं ब्रीवाश्रयो - धिष्ठानं यस्यास्तदाबस्तत्ता तया चैतन्याप्रयत्नेन रूपेणाद्वितीयविषया तदेव अद्वितीयं ब्रह्म विपयो यस्या: सा ब्रह्मात्मैकाश्रयविषया अखिलहेतु- रखिलस्य भूतभौतिकस्य प्रपञ्चस्य हेतुरुपादानमत एव जगतां भूतभातिक- कार्यायां सवित्री उत्पादयित्री। जगदाकारण परिणममानमायाधिष्ठान- त्वेनैव ब्रह्मणः कारसत्वम्, न साक्षात् । अन्यथा “तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपर- मनन्दरमवाह्यम्। ( वृ० २ । ५ | १६)"न तस्य कार्य कारणच विद्यतेग (श्वे०६।८) इत्यादिश्रुतिविरोधापत्तिारा स्यादिवि भावः । तस्या ज्ञाननिवर्त्यनेन प्रपञ्चकारणत्वेन सदसद्वैलवण्यादनिर्वाच्यत्वं १४ ·१०६ प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामा दर्शयति-ज्ञानेनेति । एपा माया ज्ञानेन विलयं याति, तस्मान्न सती सद्रूपा, विश्वस्य भावरूपस्य कारणतया न तुच्छा अत्यन्ताऽसती । वस्मादेपा सदसद्विभिन्ना अनिर्वचनीयेत्यर्थः ॥ २८॥ कार्यञ्च विश्वमपि मायिकमात्मतत्त्वेऽ- ध्यस्तं समस्तमनृताहिवदेव रजौ। ब्रह्मात्मनाऽस्ति सदिदं निजरूपतोऽस- नासन्न सन्विदमनिर्वचनीयमेव ॥२६॥ मायाकार्यस्य प्रपञ्चस्याप्यात्मन्यध्यस्ततया रजुसर्पादिवन्मि- थ्यात्वमित्याह-कार्यमिति । ब्रह्मात्मनाऽधिष्ठानरूपेण सत्कल्पित. स्याऽधिष्ठानानतिरेकादित्यर्थः । निजरूपतः अभ्यस्तत्वरूपेणासत् तुच्छे युक्तिदृष्ट्या त्वनिर्वचनीयमित्यर्थः ॥ २६॥ सृप्टेः पुराऽत्यसदिदं यदि तहि न स्या- दुत्पत्तिरस्य शशशृङ्गखपुष्पवच्च । सम्बन्धमप्यसदिदं न भजेत् स्वहेता सम्बद्धवस्तुनि हि कारणयोग इष्टः ॥३०॥ प्रपचम्यानिर्याध्यत्वेन मिथ्यात्वदृष्टिकरणायासत्कार्यवाद सण्ड पति-पृष्टे. पुरेति। न तावत्प्रागुत्पत्तेरत्यन्तमसत्कार्यमनुत्पत्तिप्रस. सादाकारामुमवदित्यर्य। नन्याफारामुमम्य कारणामावादनुत्पत्तिन समस्याग, पुनरगतोऽपि कारगमम्मगदुरपतिरपिदयाराल्यासतो पटादेः फार पेन सम्बन्धानुपपत्तरसम्बदम्प कारपानुपयोगाद मैवमित्यादसम्म पटा

·.
नवमं प्रकरणम्।
१०७
न्धमिति । इदं कार्यमसत्तईि स्वहता सम्बन्धमपि न भजेत् ।
सम्बद्धवस्तुनि दि घटादी कारणस योग इष्ट इति योजना। यमाहुः
सांख्या:-शत्तिमति कारणम्, शक्तिय कारणनिष्ठा कार्यस्य सूक्ष्मावस्यैव ।
स्था प शच्यात्मना मृदादी सव एव पटादेराविर्भावाय फारगान्त.
राणि, नासतः सत्ताय । असतो ह्युत्पत्त्यभ्युपगमे तपासत्वाविशेषात्
सि.वाभ्योऽपि तैलनिष्पत्तिप्रसङ्गात् । न चासत्त्वात् कारपेनासम्बद्ध
सेनोत्पादयितुं शस्यमिवि कारणापादानयर्थ्यप्रसङ्गाग । , किच,
प्रसव उत्पत्तिः सती चेत्, कारणानों वैयर्थ्यम् ; असती चेत्, तस्सा
उत्पत्तिरन्या सस्या अन्येत्यनवस्या, पटादिरूपा चेत्, पट उत्पत्तिरित्य-
नर्यान्तरम् । प्रायमणसम्बन्धोऽपि सम्वन्धिसिद्ध्यधीन इति स्वरूपत.
सदेव पटायाविर्भवतीति सिद्धमिति । वस्तुतस्तु सत प्राविर्भावाय
• फारणकलापोपादानमिति सोऽपि प्राविर्भावःसन् या प्रसन् वा। प्रायें,
सामप्युपादानवैयर्यम् । द्वितीये. त्वसत्कार्याभ्युपगम: स्याद्। इति
दोषसामान्यान्न साख्याभिमतो घटादेः स्वत: सत उत्पादलक्षणः सत्का-
र्यवादः साधुः। किन्तु यदानी घटादिकं ब्रह्मसत्त्यैव सत्, एवमु-
त्पत्तेः प्रागपि । नहि कारणब्रह्मसत्तातिरेकेण कार्ये पृथक् सत्तास्ति,
"वाचारम्भणं विकारो नामधेयं वत्सत्य स आत्मा (छा०६।१।४)
तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः” (प्र. सू०२।१।१४ ) इत्यादि.
अविसूत्रप्रमाणात् । प्राविर्भावतिरोभावी तु मायामयस्यानिर्वचनीया-
बेवेति तत्त्वम् ।। ३०॥
सामर्थ्यमस्ति यदि हेतुगमप्यालोको-
पचौ तदा खकुसुमादिकमप्यतः स्यात्
तयोग्यतापि न च सत्त्वमसत्त्ववाधा. .
नान्यत्वपक्षविलयाचव तर्कबुद्धः॥३१॥

·प्रस- प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामण अथ कारणव्यापारादेव तेनाऽसम्बद्धमपि किश्चिदसदुत्पद्यते, कारणसामर्थ्य होदशमित्याशक्याह-सामर्थ्यमिति। यदि हेतुगं कारणनिप्ठं सामर्थ्यमलीकस्यात्यन्तासत उत्पत्तावुत्पादने, तदाऽसत्त्वा- विशेषात् खकुसुमादिकमपि अतः कारणात् स्यादुत्पद्यतेत्यर्थः । असतोऽपि योग्यस्यैव कारणव्यापारादुत्पत्तिर्न सर्वस्येत्याशक्याह- तद्योग्यतापीति । तस्याऽसतो योग्यत्वं कि सत्त्वं निरुपाख्यविल- क्षणत्वम् ? उत निरुपाख्यतामात्रमेव ? अथवा निरुपाख्यस्यैव कश्चन धर्म: ? इति विकल्प्याद्यं दूपयति - चेति । असत्त्वबाधात, कार्यवादभङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीये सर्वमसद्योग्यमेवेति सर्व- मुत्पद्येव । तृतीये स धर्मोऽपि निरुपाख्य एव, तद्विलक्षणो वा । माये असति असदन्तरादविशेषात् । द्वितीयं प्रत्याह-नान्यदिति । भन्यो निरुपाख्यविलक्षणरचेत्, नहि सत्यः स्यात ? अनिर्वचनीयो. वा ? उभययाऽपि तव वर्कयुद्धस्तार्किकस्यासत्कार्यवादिनः स्वपन स्यासत्कार्यवादस्य विलयाद् भङ्गापत्तेरित्यर्थः ॥ ३१ ।। नेदं हि सत्यमपि जन्म भन्न सत्त्वं हेतोन वा सफलता स्वत एव सिद्धः। अद्वेतवादिनिगमान्तविरोधतोऽदो विश्वं ततोऽप्युभयतोऽस्ति विलक्षणं तत्॥३२॥ एषमगरकार्यगर्द निरम्य मास्याभिम सत्कार्यवाद निरस्पति- नंदमिति। प्रयमय:-जन्मनः प्रागपि कार्यस्य पटादः मस्ये फुला. सादिकारफय्यापारवयम्य स्यात् । कार्यसत्याय दि फारफळपा. पाए सपेरणार सग, किंविषय: पुन: फार फय्यापारस्वार सदाऽति कास्पाभिम्पयं कारफच्यापारा म हारयाय, . तदापि ·नवमं प्रकरणम् । न; अभिव्यखकवैषम्यात् । अभिव्यञ्जको हादित्यादिः स्वविषय- रूपान स्वगोचरदेशस्यान युगपदविशेषेणाभिव्यनक्ति। वघा कुला- लादिव्यापारोऽपि यदि मृदादिविषयो घटाद्यभिव्यञ्जकः स्यात्, तदा स्वगोचरमृदादिगवं घटशरावादिकार्यज्ञातं युगपदेवाभिव्यञ्जयेत् । न च तथा दृश्यते, तस्मात् स्वतः सत उसादलक्षण: सत्कार्य्यवादोऽपि वेदान्तामिमताद्वितीयसिद्धान्त विरुद्धत्वान्न साधुरिति मनसि निधाय आह–अद्वैववादिनिगमान्तविरोधव इति। फलिचमुपसंहरवि- ततोऽपीति। वददो विश्वं सृष्टेः पूर्वमुभयवा विलक्षणमनिर्वाच्य- मेवेति सिद्धमिति दिग्विजयः॥ ३२॥ मायामये जगति नास्ति नयप्रवेशोऽ- सम्भाव्यमानकलनात्मतया हि तस्याः। मिथ्यैव सा तदुदयस्य तथात्वमेव ब्रह्मावबोधविनिवृत्तिरिह प्रसिद्धा ॥३३॥ नन्वेवं मायायां वत्कार्यं च विकल्प्यमाने भवदुत्तमनिर्वचनीयमपि कथं सिद्धरत ? इत्याशक्य सम्भाव्यमानावभासरूपवान्मायाया न तत्र सदसतोर्विवर्कशलाकाप्रवेश इत्याह-मायामय इति । वस्या मायाया इत्यर्थः। हीति लोकप्रसिद्धमायाया अप्यसम्भाव्यमान- रचनापटीयस्त्वं दृष्टमिति नाणुमानविकल्पस्यावकाशोऽस्लोपर्यः । तदु- तम्-"अलङ्कारो ह्ययमस्माकं यद् युक्तिप्रमाणाभ्यां दुर्घटत्वं सुप. टत्वे कल्पितत्वं भवेद्" इति। वार्शिककाररप्येतदुक्तम्- "संयं भ्रान्तिर्निरालम्बा सर्वन्यायविरोधिनी । सहते न विचार सा दमो यद्वद् दिवाकरम् ।। अविद्याया अविद्यात्वमिदमेवात्र लनशम् ।

·सा ११० प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी यद्विचारासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेत् ।। यद्विचारासहिष्णुत्वं सस्यां स्यात्तदलङ्कृतिः ।" इति । नन्वस्तु मायापरिणामत्वं प्रपञ्चस्य, तथापि न मिथ्यात्वसिद्धिः, मायायाः "स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च” ( श्वे०६।८) "देवात्म- शक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्" ( श्वे. १ । ३) इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मात्मत्व- स्वभावत्वयोः श्रवणेन परमार्थसत्यत्वात् । तत्परिणामस्यापि तत्समस. ताफरवानपायादित्याशक्य तस्या मिथ्यात्वमुपपादयितुं प्रतिजानीते- मिथ्यैवेति । माया मिथ्यैव स्वाधिकरणवृत्तिव्याप्यवृत्त्यभाव- प्रतियोगिन्येवेत्यर्थः । अयं भाव:-न त्वदुदाहृतश्रुतेस्त्वदुत्प्रेक्षिताऽर्थः, वस्या निर्गुणचिदेकरसब्रह्मस्वभावत्वे 'स्वगुणैर्निगूढाम्' 'ज्ञानबलक्रिया च' इति त्वदुदाहृयवाक्यशेषविरोधात् “न तस्य कार्य कारणच विद्यते", ( श्वे ०६।८) "साती चेता केवलो निर्गुणश्च" (श्वे० ६ । ११) इति पूर्वोत्तरसन्दर्भविरोधात् । स्वगुणैर्निगृढामिति । गुणानां स्वपदविशेषणस्वारस्येन ब्रह्मसम्बन्धव्यावर्त्तनाथ । तस्माद् "देवात्मशतिम्" इत्यस्य देव एवात्मा सात्त्विक रूपं यस्याः कल्पित- स्याधिष्ठानव्यतिरेकेण तात्तिकरूपाभावादिति वा । अन्योन्याभ्यासाद् देवस्य सर्गादिव्यवहार निर्वाहकत्वाच उपचाराद् देवस्य स्वरूपभूताः मिति वार्थः। एवं "स्वाभाविको" इत्येतदप्यनन्याधीनत्वपरमिति न फश्चिद् दोषः । प्रह्मावरोधमात्रेण निवृत्तिश्रवणादपि तस्या मिथ्या- स्वमित्याद-ममेत्यादिना । मह्मणः प्रत्यगभेदेनाबयोधः साता. स्कारस्तेन विशेषणसफाव्या निवृत्तिांधी यस्याः सा वया ३६ येदान्वशास्त्रे प्रसिद्धा। "तस्याभियानाद् योगनात्तत्वमावाद् । भूयश्चान्ये विधमाया निवृत्ति: ।।" (०१।१०) इति कार्य: गद निवृत्ति: प्रसिदवसः। यद्वा, ५६ लोकेऽपि मिप्पामूदही बहस: मायवि गोः प्रसिला, ऐन्द्रमालिकोपदर्शितहरत्य- , ·नवमं प्रकरणम् । श्वादी हि मायेयमिति सर्वजनव्यवहारः। सूत्रकृतोऽपि "मायामा- अन्तु कास्य॑नानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्" (व० सू०३।२ । ३) इति खामरयादी मायाशब्दप्रयोगः । "माया ोपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ! । सर्वभूतगुणैर्युक्तं न मां पश्यन्ति सूरयः ।।" इति भगवताप्यवास्तवत्वेन प्रतिपिपादयिपिवे विश्वरूपे मायाशब्द- प्रयोगः कृत इत्यादी प्रसिद्धत्यर्थः। इत्यञ्च तन्तुद्वयवन्मायासमुचित वा, मायाशक्तिकं वा, परिणममानमायाधिष्ठान वा ब्रह्म जगदुपादानम- स्तु, सर्वघाऽपि मायेब दुर्निरूपस्वभावत्वाजगन्मिथ्यैवेत्याह-वदु- दयस्येति । तस्या नौकाश्यविषयत्वेन प्रसिद्धाया मायाया: सकाशादु- दय उत्पत्तिर्यस्य विश्वस्य वस्याऽपि तघालमेव मिथ्यात्वमेवेत्यर्थः ॥३३॥ यावन्न चात्मधिपणा श्रुतिवाक्यजा स्या- त्तावन्मृपापि सकलव्यवहारयोग्यः । मात्रादिरस्ति निजबोधसमुद्भवे तु ब्रह्मव सर्वमथवाऽनृतमात्मभिन्नम् ॥३४॥ ननु न मिथ्याभूतस्यार्थकियासामर्थ्यम् , नहि शुकिरजतेन कङ्कणं कर्तुं शक्यम्, न वा मृगतृप्याम्मसि स्नातुं शम्यमित्याराड्यय किं मिध्याभूतस्यायन्स भ्रान्तिकाने बघावाभाव: १ उत वाधकाने ? इति विकलव्य आये उत्तरमाह-यावदिति। प्रात्मधिपणा पात्मतत्वताचा- काय मानादिः प्रमाप्रमाणप्रमेयादिः सर्वोऽपि पदार्श याबद्वाएं सम- लव्यवहारयोग्य एवेत्सव्याहतमित्युक्तमयस्तादित्यर्थः। सामनद्यादा च नानपानादि पदानी सर्वानुभवसिद्धम्, शुक्तिरजनादेरपि पुरुषप्रवर्तक स्वाधक्रियाकारिता कचिदरत्पवति भावः । द्वितीयेऽप्युत्तरमाह---- ·११२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी निजबोध इत्यादिना । तत्त्वसाक्षात्कारे जाते तु भ्रान्तेरप्यभावात सर्वमध्यस्त प्रमात्रादिरूपं जगद्वेति । यद्वा, आत्मभिन्न सर्वमनृतं तुच्छमेवेत्येवमुभयथाऽपि जगतो बाध एव फलित इत्यर्थः ॥ ३४ ।। स्वप्ने यथाऽश्वगजयानमुखं मृपापि द्रष्टुस्तदास्ति सकलव्यवहारयोग्यम् । जाग्रत्तथा जगदिदं व्यवहारयोग्य द्रष्टुर्भवेद्धमजमेव मृपापि तावत् ॥३५॥ कल्पितस्यापि यावदज्ञानभावि व्यवहारयोग्यत्वमुक्तं पुन: स्पष्टयति स्वप्नदृष्टान्तेन–स्वप्ने इति । निगदव्याख्यातं पद्यम् ॥ ३५ ॥ अध्यस्तमात्मनि जगन्न ततो विभिन्नं नाभिन्नमप्यतिविरुद्धतयाऽनयोः स्यात् । नोकता सदसतोरपि युक्तितोऽतोऽ- निर्वाच्यमेव निगमान्तगिरेति सिद्धम्॥३६॥ इत्थं कारणस्वरूपपर्यालोचनेन जगतो मिथ्यात्वं कल्पितस्यापि याबद्वाधं व्यवहारयोग्यत्वञ्च प्रदर्श्य "वाचारम्भग्गं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" (छा०६।१।१) "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा. दिभ्यः” (प्र० सू० २।१।१४) इत्यादिश्रुतिसूत्रोपदर्शितरीत्या ब्रह्मणो भेदाभेदाभ्यां निर्वस्तुमशक्यतया जगतोऽनिर्वाच्यत्वमितोऽप्यस्तीत्युपपा- दयन्नुपसंहरवि-मध्यस्वमिति । आत्मन्यध्यस्तत्वादेव जगत्ततोऽधि. छानाद्भिन्न न भवति । नाप्यभिन्न सदसतारक्यायोगादित्याह- अनयोरिति । ब्रह्मजगतो:सदसवारतिविरुद्धवया, होति लोकवेदप्रसिद्धम्, ·नवमं प्रकरणम्। ११३ नह्येकता युक्तिसिद्धेति योजना । अत एव तदनन्यत्वमित्यधिकरणभाप्ये "अनन्यत्वं व्यतिरेकणाभाव: कार्यस्यावगम्यते" (० सू० भाष्य०२।११ १४) इति “न खल्वमन्यत्वमित्यभेदे ग्रूमः किन्तु भेदं व्यासेधामः' (प्र० सू० भाम०२।१।१४) इति भामत्याञ्चोक्तम् । अतोऽनिर्वाच्यमेव युक्तिवो वाचारम्भणश्रुत्यनुगुणक: "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छा०३।१४। १) "नेह नानास्ति किञ्चन" (१०४।४।१८) इत्यादिविधिनिषेध- मुखप्रतिपादकनिगमान्तगिरा वेदान्तवाक्यैरिति सिद्धमित्यर्थः ॥३६॥ तस्माजनिस्थितिलया यत ईश्वरात्स्यु- स्तब्रह्म विद्धि परमात्मपदाभिधेयम् । वेदान्तसिद्धमखिलस्य तदेव हेतु- र्मायासहायमखिलज्ञमनन्तशक्ति ॥ ३७॥ एवं खसिद्धान्तं जगतोऽनिर्वाच्यत्वेन मिथ्यात्वं प्रसाध्य तत्पदार्यस्य मायाशवलस्य ब्रह्मणो जगजन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वब्यवस्था- पनं परमप्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । “यतो इमानि मूवानि जायन्ते" (ले० ३।१।१)। "यत: सर्वाणि भूतानि भवन्यादियुगागमे । यस्मिश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥" (म० भा० अनु- अ० २५४ । ११) "जन्माद्यस्य यतः" (न० सू०१। १। २) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रेभ्यो यत ईश्वराद् मायोपहिवचैतन्यादखिल- स्य भूतभौतिकप्रपञ्चस्य जनिसिविलया: स्युः, तत्परमात्मपदाभिधेयं ब्रह्म विद्धि-"वद् विजिज्ञासस्त्र वद्ब्रह्म" (तै० ३ । १) इति मृगुवल्या प्रति. पादितरीत्या जानीहि । यद्ह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावतया वेदान्तप्रति- पाचं तदेव मायासहायं मायोपहितं सत् सर्वज्ञ सर्वशक्ति सर्वस्य हेतु- रभिन्ननिमित्तोपादानमिति वेदान्तसिद्धमिति योजना ॥ ३७॥ बा ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ तद्ब्रह्म शक्तिशवलं वियदादिविश्वं सृष्ट्वा क्रमेण निजवीक्षणतो विचित्रम् । नानेव भाति जगदीश्वरजीवभेदा. देकं विशुद्धमपि यद्वदुपाधितः खम् ॥३८॥ नन्विस्थं भवदुक्तदिशा प्रपञ्चजन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वेन ब्रह्मैव "सर्व खल्विदं ब्रह्म” (छा० ३ । १४ । १ ) इत्यादिश्रुतिसिद्ध- चेत्तर्हि जगज्जोवेश्वरादिभेदप्रतीतिः किंनिबन्धना इत्याशडूक्य माया- तत्कार्यरूपोपाधिनिबन्धनव भेदप्रतीतिरित्यभिप्रेत्याह--तदिति । तत्परिणममानमायाधिष्ठानत्वेनाभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्मा वस्तुत एक मद्वितीयं विशुद्धमपि शक्तिशबलं मायोपहितं सत् "तदैतत बहु स्याम्" (छा०६ । २ । ३) इत्यादिश्रुतिसिद्धनिजवीक्षणतो वियदादिविश्व साधारणं क्रमेण-"तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूत आका: शाद्वायुः" (ले० २। १ । १) इत्यादिश्रुतिसिद्धक्रमेण विचित्र भौतिकरूपमसाधारणञ्च सृष्ट्वा जगद्भूतभौतिकरूपम् , ईश्वरस्तस्कर्ता, जीवा: प्राणधारणोपाधिविशिष्टा: तेषामन्योन्यभेदः जगदीश्वरजीवभेदात् नानेव भाति प्रतीयते । तत्र दृष्टान्त:-यद्वदिति येन प्रकारेणोपाधित: घटमणिकमल्लिकायुपाधिभेदेन खमाकार्श नानेव प्रतीयते तद्वदिति योजना ॥ ३८॥ सर्वेश्वरोऽखिलगुरुः पुरुषोत्तमोऽतः सृष्ट्वाऽखिलं स्थिरचरात्मकदेहजालम् । जीवात्मना स च विभुः प्रविवेश तन स्वस्मिन् स्थितोऽपि बहुधा प्रविभाति शुद्धः।२६

·नवमं प्रकरणम् ।
११५
"वत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशद् (तै० २।६।१) इत्यादिश्रुत्यर्य-
पर्यालोचनया ब्रझैव जीवरूपेण चराचरदेहेषु प्रविष्टमिति दर्शयंस्तत्प-
दार्य भगवन्तं वासुदेवं सर्वाकारेण ध्येयत्वेन ज्ञेयत्वेन च वर्णयति-
सर्वेश्वर इति । "एप सर्वेश्वरः" (०४।४ । २२) इति श्रुतेः, अंत
एवासिलस्य ब्रह्मादेविश्वस्य गुरुः सर्वकलोपदेष्टा पुरुपोचमो भगवान्
वासुदेव: वन देवादिदेहान् सृष्ट्वा स्वयं जीवात्मना प्रविवेश,
"क्षेत्रान्चापि मा विद्धि सर्वतेत्रेषु भारत" (गी० १३ । २) इति
भगवद्वचनात् । स्वस्मिन स्ने महिनि रिघतोऽपि स्वत: शुद्धोऽपि
सर्वभेदविनिर्मुत्तोऽपि बहुधा नानारूपेण प्रविमातीत्यर्घः ॥ ३६॥
व्योमादिविश्वमखिलं निजमाययेशः
कुर्वन्नसङ्खवपुपा स्वमहिम्नि भून्नि ।
तिष्ठन्न मायिकगुणेः समवेत्यलिप्तः
स्वात्मावयोधविनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥१०॥
मायया कर्तृत्वादिरुपेण सर्व कुर्वन्नपि नित्यकृटस्यतया निनेंप
एवास्तोत्याद-ज्योमादाति । स्वमदिग्नि भूग्नि अपरिच्छिन्नस्वमाव-
वयाऽसण्डमदिग्नि तिष्ठन् नित्यं सत्स्वरूप एव भगवान वासुदेवो
मायिकगुर्गः फारणस्वरूपैर्न समवैति-मल्नेगेनापि न सम्बध्यते । वन
हेतु -प्रलिप्त इति । प्रसण्डाद्वैतवया प्रसङ्गो नित्यकटग्य इयर्थः,
"असली नहि मन" (१०४ । ४ । २२) इति श्रुतेः। तत्रापि
हेतु -स्सारमैलादिः । स्यात्मात्योधन निन्यनिरागम्यरूपशानमहिना
विशेष नित्यमेव निवृत्ता गुणात्मिका मारा सन्कार्य समारम्प:
प्रवादच यस्मिन् स प्रति विमादः॥४०॥

·1. प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ सृष्टिस्थितिप्रलयकारणताविशुद्धे मायाश्रये भगवतीश्वर आत्मतन्ने । आरोपितात्ममहसेव निवृत्तमाये वेदान्तगीभिरिति निश्चितमात्मविद्भिः॥४१॥ ननु जगजन्मादिकारणत्वाकान्तस्य कथमलिप्तत्वमित्याशड्क्याह-- मृष्टीति । वस्तुतो नित्यविशुद्धे भगवति सृष्ट्यादिकारणता पारोपिता । तत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-मायाश्रय इति । मायाधिष्ठाने तदधिष्ठानत्व- मात्रमेव कारणत्वम् । तदुक्तम्-"अपूर्वानपरं ब्रह्म तस्य कार्य न कारणम् । अधिष्ठानत्यमात्रेण कारणं ब्रह्म गीयते ॥” इति । तथा च तस्य निर्लेपत्वमव्याहतमित्यर्थः। एतदेव विशेषण- . ‘प्रयेण विशदयति-ईश्वर इति । कर्तुमक मन्यथाकर्तुं समर्थे अत एवात्मतन्त्रे सर्वत्र हेतुः-प्रात्मेत्यादिः। स्वरूपप्रकाशेनैव नित्य- निवृत्ता माया यस्मिन् इत्युक्तविशेषणविशिष्टं वत्त्वं वेदान्तवाक्यैरात्म- तत्त्वविद्भिर्विनिश्चितमिति योजना ।। ४१ ॥ तस्मादयं हि भगवान् परमेश्वरत्वा. दज्ञानहेतुकभवाम्बुधिकर्णधारः । श्राराध्य आत्मपदवोधसमुद्भवार्थ * मोप्सुभिः सततमादरतोऽतिभक्त्या॥४२॥ सकलवेदान्तरहस्यतत्वज्ञानं भगवद्भक्ष्यधीनं “यमेष वृणुते तेन लभ्यः" (मु० ३।२ । ३) “यस्य देवे परा मतिः (श्वे० ६ । २२) ·नवमं प्रकष्णम् । "दैवी छपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥" (गी० ७ १ १४) "तदभिध्यानात्त तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्ध- विपर्ययो" (व० सू० २ । ३ । १३) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसूत्रकदम्वैर्भगव- द्भक्तिरेव सकलपुमर्थपर्यवसायिनी मुमुक्षुभिरादरेण कर्त्तव्यत्वेन विहिते- त्याह-उस्मादिति। यस्मात् संसारतरणोपायोऽन्यो नास्ति तस्माद् प्रयं हि स्वभक्तानां नित्यापरोचो भगवान् भजनीयगुणैरलङ्कतः परमेश्वर- त्वादनन्तकल्याणगुणो मुमुक्षुभिरात्मपदस्य ब्रौक्यस्य वोधस्तदुत्पत्तये सबवमनवरतमादरतस्तत्परत्वेन प्रतिमतया अविशयन भक्तिर्भजनं तया प्राराध्यः। प्राराध्यत्वे हेतु:-अज्ञानेत्यादिः । अज्ञानहेतुको यो भवाम्बुधिः संसारसमुद्रस्वतः पारोत्तारणे कर्यधारः। नहि भगवन्तं विहाय कोऽप्यन्यः संसारतारक: प्रसिद्धोऽस्ति । चार्यरूपेण स्वात्मरूपेण च साक्षात् तत्त्ववोधदानेनौद्धति भावः।. "वेशामहं समुद्धर्श मृत्युसंसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ ! मय्यावेशितचेतसाम् ॥" (गी० १२ । ७)। इति भगवद्वचनादिति ॥ ४२ ॥ घा च स एवा- यावन्न कृष्णपदपद्मयुगे सुखाब्धी प्रेम्णार्पिता स्वमतिरूवलभावनाढया। तावच्चिदद्वयसुखात्मवियोधसिद्धी मास्ति प्रवृत्तिरपि मोक्षफलावसाना ॥२३॥ पवदेव व्यतिरेकमुन द्रढपति-पारदिति। यारन् रमतिः अवधादिनवधामात्या उगमला हव्यतिरिपरसानाभन्दवया प्रत्यन्त- ·११८ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी स्वच्छा या भावना तया युक्ता प्रेम्णा अनुरागण कृष्णपदारविन्दयुगले सुखाम्बुधौ नार्पिता भवेत् तावत्प्रत्यगभिन्नाद्वयानन्दतत्त्वावबोधसिद्धि- प्रयोजनिका या वेदान्तश्रवणादा प्रवृत्तिः सा मोक्षफलाबसाना नास्ति न भवेत, किन्तु श्रममात्रैकफला, अनर्थपर्यवसायिनी प्रत्युत स्यादित्यर्थः॥४३॥ तत्त्वंपदार्थपरमेश्वरजीवभेदा- ध्यासैकहेतुविनिवृत्तिकरीशभक्तिः । प्रेम्णाऽत एव पुरुपोत्तमपादपद्मे स्वान्तं समर्प्य फलसङ्गमृतेस सेव्यः॥४४॥ सकलानर्थोन्मूलिनी भगवद्भक्तिमुपपादयंस्तत्प्रकारं दर्शयति-- वस्वमिति । तत्त्वंपदार्थया: परमेश्वरजीवयोर्या भेदाभ्यासस्तस्यैकं प्रधान हेतु: फारणमज्ञानं तस्य विशेपेण सकार्य्यस्य निवृत्तिकरी उन्मूलिनी ईशस्य श्रीकृष्णस्य भक्तिरित्यर्थः । अत एव पुरुषोत्तमपादपझे प्रेम्णा स्वान्तमन्तःकरणं समर्प्य स भगवान् पुरुषोत्तमः फलसङ्गं विना सेवनीय इति योजना ॥४४॥ तत्सेवयैव विमले सुविवेकयुक्त वैराग्यशान्तिमुखसाधनयोग्यताट्ये । स्वान्ते स्वयं निजसुखात्मचिदद्वयाच्छं प्रादुर्भवेन्मुकुर यात्ममुख यथाच्छे ॥४५॥ सेवनफलं स्पष्टयति-तदिति । तस्य भगवता वासुदेवस्य सेवयव निर्मले मुटुविवेकयुक्त अत एव वैराग्यादिसाधनेर्या योग्यता सत्त्वसा. । .

·" नवमं प्रकरणम् । तात्कारार्हता तया सम्पन्ने स्वान्ते चेतसि स्वयमनायासेन निजसु- सात्मकं चिदद्वयं स्वच्छं स्वरूप प्रादुर्भवेत, स्वच्छे दर्पणे स्वीर्य मुसमिवेति योजना ॥ ४५ ॥ आकाशवायुशुचिवारिभुवों विवर्ती यस्यात्मनो भगवता स्युरनन्तशक्तः । स्वज्योतिपाऽपगतसंस्कृतिदोपमूत्र- स्तद्भक्तिरेव भववीजनिवृत्तिहेतुः ॥४६॥ भगवद्भरवश्यकर्त्तव्या प्रदर्शयन् प्रपचरा भगवद्विवर्त्तत्वं दर्शयति-पाकाशेति । स्वज्योति स्वरूपप्रकाशमहिम्नवापगतः संसृतिरूपो दोपी यस्याः सा मृतिः स्वरूपं यस्य तस्य भक्तिरेव भव- धीजस्याविद्यादेनिवृत्तिहेतुरित्यर्थः। रास्य कस्येत्यपेक्षायामाह-पाकाशे- स्यादिना । यस्यात्मनः प्रत्यक्तत्त्वस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य भगवतो भजनीयगुणगणालङ्कृतस्य श्रीकृप्यरय प्राकाशादयो विवाः स्युस्तस्ये- त्यर्थः । आकाशादिविवाधिष्ठानत्वे हेतु'-अनन्वशक्तिरिति ॥४॥ स्वाध्याययज्ञतपादिजशुद्धियुक्ता धीरा विवेकविरतिप्रभृतीड्यगुण्याः । श्रीवासुदेवपदयुग्मसरोजगन्धं नित्यं भजन्ति परया श्रुतिजन्यभक्तया॥१७ भगवतिरपि भगवासापानननहमस्यधम्माचरणेनर पुरुरधारे- पाया जायते इलाह-पायेत्यादिना । साम्यायादिम्बयामाप- ·-- १२० प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी रणेनैव शुद्धान्त करणा अत एव धीरा विषयैरतुन्धचित्ता, तत्र हेतु- विवेकेत्यादि । विवेकवैराग्यादय ईड्या स्तुत्या ये गुणास्तै सम्पन्ना सन्त नित्यमनवरत श्रीवासुदेवपदारविन्दमकरन्दसुगन्ध भ्रमरा इव परया प्रेमलक्षणया भक्त्या भजन्तीति सम्बन्ध । श्रुतिजन्यभक्त्येत्यत्र श्रुति — श्रवणम् , कीर्तनादेरप्युपलक्षणमेतत् । "वर्ण कीर्तन विष्णो स्मरण पादसेवनम् । अर्चन वन्दन दास्य सख्यमात्मनिवेदनम् ॥" (भा०७।५।२३) इति । तत्रैकाङ्गस्यापि प्राधान्यविवक्षया श्रुतिमात्रस्य ग्रहणम् । तदुक्तम्- "श्रीविष्णो अवणे परीक्षिदभवद्वैयासकि कीर्तने । प्रहाद स्मरणे तदधिभजने लक्ष्मी पृथु पूजने ॥ अक्रूरस्त्वभिवन्दने कपिपतिर्दास्ये च सख्येऽर्जुन । सर्वस्वात्मनिवेदने बलिरभूत कृष्णाप्तिरेषां परम् ॥"इति॥४॥ ज्ञानं तदैक्यविषयं स्वयमेव तेपाम् प्रादुर्भवेत्तत इहैव विमुक्तबन्धाः । तिष्ठन्ति नित्यसुखमोक्षपदे विशुद्धे विध्वस्तभेदधिपणा कृतकृत्यतृप्ताः॥४८॥ भगवत्पदाम्भोजानुरागिणा तत्त्वज्ञानं वफल मोक्षप्राप्तिधानायासेन सिद्धावीत्याह-शानमिति। तेन परमात्मना तत्पदार्थेन वपदार्थस्य प्रत्यक्तत्त्वस्यस्यमेव विषयो यस्य ज्ञानस्य तत्तदैक्यविपर्य ज्ञान स्वयमेव स्वप्रयत्न विनैव भगवत्प्रसादादेव तेषां परया भक्या भगवन्त भगवा प्रादुर्भवेत् । सन इदैवास्मिन्नेव शरीरे विध्वस्ता तत्त्वज्ञानेनाज्ञानयाधाद् पापिता भेदधिषणा जगग्जाववादिभेदप्रवीतियां ते विमुतबन्धा ·नवमं प्रकरणम् । १२१ प्रमावृत्यादिवन्यविनिर्मुक्काः सन्त: अत एव कृतकृत्यतया तृप्ताः सन्व: नित्यसुमं मोनाख्यं यत्पदं विगुद्धं निरश्चनाख्यं वस्मिंस्तिष्ठन्ति--तद्रूपा भवन्तीत्यर्थः ।। ४८॥ स्वाविद्ययाऽऽवृतधियां भगवत्पदान्जाद् मुख्यमेव भवमृत्युभयाम्बुराशो। पातकहेतुरिति निश्चितमागमान्त. स्तस्मात्तदधिंकमले निरता महान्तः॥४६॥ स्वस्वरूपावरन मगरत्पराङ्मुसत्यमेव संमारसिन्धुपावहेतुः, तस्मात् तदाभिमुख्यमेवावरर्य सम्पादनीयमित्साह-याविद्ययेति। स्पष्टार्थ पगम् ॥ ४६॥ विश्वं समस्तमजड जडमात्मनीशेऽ- ध्यस्तं समूलममृतेऽनुगतेऽच्छवोधे । दृश्यं विहाय तत थात्मपदं विशुद्धं ब्रह्मक्यमेव सुधियो हि विदन्ति तत्त्वम्।।५०॥ अत एव भगदसा: मम्यग् यदान्तरहस्यं दृश्यारन्तामानापन- शिवं नित्यमुग प्रौस्यमनायासन जानन्तीत्याह-विधमिति । ममृल. मविधासहिवं समस्तं चिर नई घटादिटरयरूपमा प्रमारवादिरूप- मामनीरो मायापति, यनुनाऽमने निन्मुगममारे, अनुगर्व व्यापक. पैतन्ये, पगधे गुरसानग्यापेऽप्यनन् । सम ये मुधियों हरिमरि- गोपिवान्तःकरपा समनिपातकार्य विक्षाय मिप्यालेन पापियं ·१२२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी विनिश्चित्य ततो दृश्याद् विलक्षणमात्मपदमतो विशुद्धं ब्रह्मैक्य. मसण्डेकरसं तत्त्वमनारोपितम्, हि श्रुत्यादिप्रसिद्धम्, विदन्ति साता- स्कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ५० ॥ संसाररोगपरिपाडितचित्तदेहा आब्रह्मलोकमवधीरितभोगवाञ्छाः। शान्त्यादिसाधनगणैरजरामराख्यं जिज्ञासवोऽभयपदं गुरुमाश्रयन्ते ॥५१॥ येन क्रमेण जानन्ति तं क्रमं दर्शयन्नधिकारिविशेषणं दर्शयति- संसारेति। ससार एव दुश्चिकित्स्यव्याधिवया रोगरतेन परित प्रास- मन्तात् पीडितश्चित्तरूपो देहो येपान्चे यवः सर्वत्र क्षयाविशयादिदोप- दृष्ट्या मानह्मलोकं तत्पर्यन्तमवीरिता तिरस्कृता भोगवाञ्छा येस्ते । वेन सम्यम् विवेकवैराग्यसम्पन्ना इति फलितम् । साधनगः मयुवा अजरामराख्य जरामरणोपललितसर्वसंसारधर्म- विनिर्मुतममयपदं प्रक्ष जिज्ञामवा धातुमिच्छतो गुरुमात्मतत्त्वोपदेष्टार. मात्रयन्ते-सेवाप्रणिपातादिभिरनुकूलयन्तीत्यर्थ: ।। ५१ ॥ वत: शान्त्यादि. तेनोपदिष्टपरमेश्यमखण्डतत्त्वं वेदान्तीभिरनुचिन्त्य नयेरवेक्ष्य । युद्ध्या स्वयं मुखपनं प्रविशन्ति धाम स्वाराज्यलाभतात्यतयाऽभितृप्ताः ॥५२|| ·नवमं प्रकरणम्। १२३ तेनेति । सेवादिना स्वस्मिन् प्रसादाभिमुसीकृतेन गुरुणोपदिष्टं परमैक्यम्-परा उत्कृष्टा मा प्रमा ययोस्तत्त्वंपदलक्ष्ययोस्तौ परमौतयो- रैक्यमखण्डतत्त्वं वेदान्वगीर्भिस्तत्त्वमस्यादिवाक्यः, नयैः श्रत्यनुकूलवक- रनुचिन्य मननं कृत्वा, अवेक्ष्य निदिध्यासने कृत्वा, स्वयं स्वानुभवेन बुवा-अयमहमस्मोति साक्षात्कृत्य स्वेनैव राजत इति स्वराट ब्रह्मतत्त्वं तस्य भावः स्वाराज्यं तस्य लाभस्तेन स्वाराज्यलाभेन कृतं कृत्यं यैरते तद्भावस्तत्ता तयाऽभितस्तृता निरङ्कुशां तृप्तिं प्राप्ताः सन्तः सुखघनमानन्दैकरसं धाम स्वज्योतीरुपं प्रविशन्ति तत्स्वरूपा भवन्तीत्यर्थः ॥ ५२॥ : कार्या मनुष्यवपुषा श्रुतिसारवोध- प्राप्त्यै हरौ रतिरतो यत एव धीरैः । गोविन्दपादरतिभिः परमं पदं तत् प्राप्यं सुखेनन चिरं भगवत्प्रसादैः ॥५३॥ अतिदुर्लभमधिकारिशरीरं प्राप्येतदेव सम्पादनीयमित्याह- कार्येति । यतोऽन्यधागतिर्नास्तीत्यत: श्रुतिसारो ब्रह्मैक्यं तद्बोध- प्राप्त्यै मनुष्यवपुपाऽधिकारिशरीरेण धीरैः हरौ रतिरेव कार्येत्यन्वयः । कुत इत्यत आह-यत इति। गोविन्दपादयो रतिरनुरागो येषान्ते तैरत एव भगवतः प्रसादोऽनुग्रहो येषां (येपु ? ) २ तैर्भगवदनुगृही- वैस्तदेतत्परमं पदं सुसेनानायासेन, न चिरमप्रतिप्रतिबन्धेन प्राप्य भवति, नान्यरित्यर्थः ॥५॥ माया यदाश्रिततयाऽखिलविश्वहेतु- विक्षेपशक्तिरखिलानपि मोहयन्ती ।

·१२४ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी जीवान् स एव निगमान्तविनिश्चितोऽद्धा सर्वेश्वरोऽखिलगुरुर्भगवत्पदार्थः ॥५४॥ ननु ब्रह्मादयो भगवत्त्वेन बहवः श्रूयन्ते, वत्र को वा मुख्यो भगव- त्पदार्थः ? यत्रानुरागोऽव्यभिचारेण कर्त्तव्यः स्यादिति तत्राह -मायेति। "मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्" (श्वे० ४। १०) इति श्रुतेर्माया यदानितरूपेणाऽखिलस्य विश्वस्य हेतुर्भवति विक्षेपात्मिका विचित्रमार्योत्पादिका शक्तिर्यस्याः सा असिलान् ब्रह्मादीनपि जीवान मोहयन्ती वरीवर्ति, स एव मायानियन्ता सर्वेश्वरत्वेन श्रुतिप्रसिद्धः प्रसिलानां ब्रह्मादीनामपि गुरुरसिलकलोपदेष्टा भगवान् वासुदेवः अद्धा साक्षात् निगमान्तविनिश्चितो भगवत्पदार्थ: "एप वशी" (फ० ५। १२ )"एप सर्वस्येशानः" (पृ० ५। ६ । १) "एप लोका- धिपतिरेप लोकपालः" (को० ३।८)। "देवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।" (गी० ७ । १४) "मयाऽभ्योग प्रतिः सूयते स चराचरम् ॥" (गी०६।१०) इत्यादिश्रुविस्मृतिकदम्यैः प्रतिपादिदो मुख्यो भगवच्छन्दवाच्यः । श्रीकृष्ण एवेत्यर्थः । "शुद्धे महाविभूत्याल्ये परे ब्रह्मयि वर्तते । श्रीकृप्ये भगवच्छन्दः सर्वकारणकारणे " इति विन्यपुरापरचनात् ॥ ५४ ॥ साकल्यतोऽग्विज्ञगुणा भगशब्दवाच्या वैराग्यधर्मयगपेश्वरबोधलक्ष्म्यः । यम्मिन् वसन्त्यखिजदोपरिवर्जितास्तेड- सागीरखरोऽरित जगतां भगवत्पदार्थः॥५५।।

·नवमं प्रकरणम्। १२५ "ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीजना ॥" इविस्मृती समप्रस्येति सर्वत्रान्वेति । तेन समप्रैश्वर्यादिसम्पन्नस्यै- व सर्वेश्वरस्य भगवत्वं मुख्यमित्यभिप्रेत्याह-साकल्यत इति । साकल्येनाखिलगुणवैराग्यधर्मयशऐश्वर्यवोधलक्ष्म्यो भगशब्दवाच्यत्वेन शास्त्रप्रसिद्धास्ते यस्मिन् निसिलदोपसम्पर्फशून्या वसन्ति, न कदापि वियुज्यन्ते; असी भगवत्पदार्थो भगवच्छब्दार्थो मुख्यो जगता ब्रह्मादीनां तदधिष्ठितलोकानां चेश्वरो नियन्ताऽस्तीत्यविवादमित्यर्थः। क्या चान्यत्र भगवच्छब्दप्रयोगो गौण एवेति भावः ॥ ५५ ।। स्वातन्त्र्यमेव परमेश्वरभावचिह्न तत्तत्पदार्थगतमक्षयमाहुरेतत् । नाविद्ययातधियां क्वचिदक्षत स्यात् किन्त्वीश्वरार्पितधियां तदनुग्रहेण ॥५६॥ ननु ब्रह्मादीनां भगवत्वमौपचारिकम् , मुख्यन्तु भगवता वासुदेवस्यैव, वत्र किं नियामकमित्याशक्य निरङ्कुशस्वातन्त्र्यमेव नियामफ- मित्याह--स्वातन्त्र्यमेवेति । परमेश्वरमावस्य सर्वेश्वरत्वस्य चिव- मसाधारणधर्म: स्वातन्त्र्यमेव । तय स्वातन्त्र्यं तत्पदार्धे भगवति वासु- देवे गतं तत्रैवाधिष्ठितम् , अक्षयमविनाशि आहुः श्रुतयः स्मृत्यश्चे- त्यर्थः । निरवधिकानतिशयस्वातन्त्र्यं भगवत्येव पर्यवसन्नमित्यर्थः । एतत् स्वातन्त्र्यमविद्यावृवधियां मायाच्छादितचेतसा कचिद्देशे काले वा सवमव्यभिचारि न भाति, किन्वीश्वरार्पितधियां भगवदर्पितबुद्धीनां वस्यैव भगवतोऽनुप्रहेण मवति, तदपि न सर्वघा निरङ्कुराम्, यया ब्रह्मादीनां भगवत्पारतन्त्र्यमावश्यकमित्यर्थः ॥ ५५॥ . 5 ·१२६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी वैराग्यधर्मयशश्रादिगुणा जनानां नारायणार्पितधियामपवर्गनिष्ठाः । याराध्य एप भगवानत आदरण प्रेम्णा मुमुक्षुभिरुदारगतीप्सुभिश्च ॥५६॥ अतो वैराग्याद्यैश्वर्यसिद्धये भगवान् वासुदेव एवाराधनीयो मुमुक्षु- भिरित्याह-वैराग्येति । नारायणार्पितधियां वैराग्यादयो गुणा अपवर्ग- निष्टा मोक्षपर्यवसायिनो भवन्ति । अतो मुमुत्तुभिरादरेणेप भगवान्ना- रायण प्राराध्यः, "प्रादरेण यथा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया । वथा चेद्विश्वकर्तारं को न मुच्येत बन्धनात् ॥" इति वचनात् । उदारगतीप्मुभिश्च चस्त्वघे उदारः अपरिच्छिन्न- गुग्गगणास्पदं भगवान् वासुदेवः स एव गतिः, यद्वा, वर्गपर्यन्तं पदार्थमात्राभिलापगृन्याना प्रहादादीनां पुरुषधारेया गतिः प्राप्यतया फलं सौन्दर्यमाधुर्यसौष्ठवायनन्तकल्याणगुणगणा- लततया सगुणमूर्तिस्तदीप्मुभिस्तन्मात्राभिनापिभिः भत्तिरसिकस्तु प्रेगा अनुरागेप भगवानारायणः प्रहादादिव भोगमाचाभिलापशून्ये. निरुपाधिपरप्रेमारपदवया माराध्यो नैरन्तयण सेव्य इत्यर्थः। तथा प सदारापनमेव परमपुरुषार्थपर्यरसानभूमिरिति भावः ॥५६।। याराधिते भगवतीश्वर यात्मतचे किं दुर्लभं जगति मायिक प्राविरिपच्यम् । म्यातनन्दवारिधिनिमज्जितचेतसां स्या- दिपस्तभेदपरमात्मपदे स्थितानाम्॥५७॥ उदाराणामप- ·नवमं प्रकरणम् । १२७ ज्ञानवैराग्याद्यर्घ भगवदाराधनमित्युक्तिरप्यन्यता विरज्य भगवदा- भिमुख्यसम्पादनाय । वस्तुतस्तु भगवद्भक्तिरेव परमपुरुषार्थो ज्ञानवैरा- ग्यादीनामवर्जनीयतयाऽवान्दरफलत्वमित्याशयेनाह-पाराधित इति । भगवति सर्वसौन्दर्यसारसर्वस्वे ईश्वरे अवश्यम्भजनीये आत्मतत्त्वे पर- प्रेमास्पदे आराधिते सति स्वानन्दवारिधी भगवदाराधनाविशयन निमज्जितम् तद्व्यतिरिक्त सर्वमप्यनादृत्य तत्रैव नितरां प्रविष्टं चैवी येपाम्, विध्वस्त: स्वत एवाद्वैतस्वरूपमहिम्ना बाधितो भेदो यस्मिन् परमात्मपदे तत्र स्वभावत एव स्थिवानां पुरुषधीरेयाणां मायिके नगति श्राविरिकच्यं ब्रह्मलोकाद्यैश्वर्यपर्यन्तं किं दुर्लभं स्याद् ? अपि तु सर्वस्य तत्रैवान्वर्भावात सर्व प्राप्तमेवेत्यर्थः ॥५॥ अाराधनं वहुविधं विहितं मुरारे- स्तत्राप्यनन्यशरणत्वमुदारभक्तिः । सर्व विहाय भगवच्चरणारविन्दे प्रेम्णा धियः स्थितिरखण्डसुखाप्तिहेतुः॥५८॥ किं लक्षणं भगवदाराधनम् ? यस्मिन्कृवे सर्व पुमर्थजातं सुलभ स्यादित्याकाडायामाह-आराधनमिति । श्रुतिस्मृतितन्त्रादिप्वधिकार- भेदादुपिवैचित्र्याच मुरारेभगवतो वासुदेवस्य वहुविधमाराधनं पाराधन- प्रकारेषु विहितम् । तत्रापि तेवपि प्रकारेषु मध्ये उदारभक्ति: उदारा सर्वोत्कृष्टा भक्तिः, उदारस्य भगवतो वासुदेवस्य अभिमता भक्तिरित वा अनन्यशरणत्वमेव "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत !" (गी० १८।६२) ·१२९ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज" (गी० १८६६) "मामेर ये प्रपद्यन्ते"(गो०७।१४)"तमेव चायं पुरुपं प्रपद्ये" "अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ।" "सकूदेव प्रपन्नाय वास्मीति च याचते " इत्यादिभगवद्वाम्यफदम्वैः सम्मतमित्यर्थः । अत: सर्व विद्यमान- मविद्यमानं वा धर्मजातं विहायोपेक्ष्य भगवतो वासुदेवस्य चरणारविन्दे प्रेम्यानुरागेण धियो निश्चयात्मिकायाश्चेतोवृत्तेः रिघविनश्चल्यमेवासण्ड- सुसस्यापरिच्छिन्नानन्दैकरसस्वरूपावस्थानलक्षणस्य मोक्षम्य प्राप्तिहेतुर- व्यभिचरितसाधनमित्यर्थः, “तत्प्रसादात् परां शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्ववम्" (गी० १८१६२) इत्युक्तः ॥ ५८॥ स्वान्ते स्थितोऽयमयिता परमेश्वरोऽयं साक्षी सुहृत्तमतया भजनीयकीर्तिः । ध्यातोऽर्चितो दिशति मातसुखं विशुद्धं भक्त्या निजार्पितधियां स्वपदावोधात्५६ स्वस्वामिमारेन वा, मख्येन वा, स्वात्मत्वेन वा भगवदाराधनं सर्व- पुमर्यपर्यवमायो भवत्येत्यभिप्रेत्याद- द-परान्त इति । देशे रिचतः समय परमेश्वरः "यो रिमाने विष्ठन्"(पृ०३।७। २२) इत्याध. न्तीमित्रानयोत्तरीया .ययिता "वरः मयंमूवाना हदेऽर्जुन ! तिष्ठति । भ्रामयन् मयंभूनानि यन्याम्दानि मायया|" (गी०१८।६१) वि मगरद्धापनात मर्यभूतनिपन्न प्रमिदा य: स्वामी पादोऽन्तयामिरुपेक्षाऽपिनय मन् भषयानुरागेपनि ओपयेऽपिता ·नवमं प्रकरणम्। १२६ निवेशिता घोयस्तेषां वपदाववोधात् प्रत्यगभिन्नब्रह्मज्ञानदानेन मोक्ष- सुखं दिशति ददातीत्यन्वयः। "मेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्पर शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥"(गो०१८/१२) इति भगवद्वचनात् स एव परमेश्वरः सुहत्तमतया सौहार्देन सख्ये. नेति यावद् ध्यातोऽर्चिवरच सन् मोक्षसुखं दिशतीवि सन्बन्धः । "भोक्तारं यज्ञवपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मा शान्तिमृच्छति ॥" (गी०५।२८) इति भगवद्वचनात् स एव सातो मर्ववुद्धिवृत्तिसातिरूपेण ध्यान: स्वपदावधिदानेन त्रिशुद्ध मोक्षसुखं दिशतीति सर्वशऽनुपज्यते । सर्वत्र हेतु:-~-भजनीयकोर्तिरिति । तथा च दास्येन वा, सख्येन वा, स्वात्मत्वेन वा सर्वधा भगवान वासुदेव एव भजनीय इति सिद्धमिति भावः ॥५॥ प्रत्यक्पराग्द्वयसुखात्मपदावोधे सम्यगविशुद्धमतयोऽधिकृता विरागाः । सा शुद्विरीशभजनात् सकलाइयुक्ता स्यान्नाऽन्यथा युगशतेःऋतुकोटिभिर्वा॥६॥ किंबहुना वेदानुवचनादिसाम्यसत्वशुद्धिस्तत्फलं विवेकादिसा. धनचतुष्टयमपि भगरत्स्मरणकोर्चनादिभिरेवानायाससाम्यम्, प्रयन्नसहस्रेण कल्पशनापोयन्वयव्यतिरेकाभ्यां भगजनमेव दयांत- प्रत्यगित्यादिना । सप्टार्यकं पयम् ॥६॥ यस्माद विशुद्धमतयो निगमान्तवाची तात्पर्य्यमद्वयसुखामृतमात्मतत्वम् । नान्यथा ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ बोर्बु क्षमास्तत उदारगुणो मुकुन्दो ध्येयोऽर्थ्य अादरत आन्तरशुद्धयेऽद्धा ॥६१॥ एतदेव पुनढयति-यस्मादिति । स्पष्टार्थ' पद्यम् ।। ६१ ॥ शुद्धः स एव भगवान्निगमान्तभूमिः स्वज्योतिपाऽपहतमायिकधर्मपुञ्जः । प्रत्यक्चिदद्वयतयाऽखिलभेदशून्यो मायातिगः सुखधनः पुरुषोत्तमत्वात् ॥६२॥ शुद्धशवलान्तर्यामिश्यामसुन्दरचतुर्भुजाद्याकारेण स एक एव भग- वान मुकुन्दो ययाधिकारं यघारुचि भाराभ्यः परमपुमर्थसिद्धये इत्या- शयनाह-शुद्ध इत्यादिनवभिः । तमादी "तत्त्वमसि" (छा०६।८१७) इत्यादिमहावाक्यप्रमेयमसण्टेकरसं ब्रौक्यं शुद्धं वेद्यत्वेनाह- शुद्ध इति ॥२॥ मायाश्रयः स च विभुः स्वगुणेरनन्ते. रानन्दहेतुभिरशेपकलशून्यः । युक्तोऽस्य सर्वजगतो जननादिहेतु- सद्गतां त्यजति पुष्करवत् स्वयम्भूः॥६॥ मापापिठानन जगगन्मादिदंनुस्वेऽपि भनन्वकल्याणगुणग- निसपस "सरयकाम: मस्यरस्पः" (डा० ११।५) "प: गांश:

·नवमं प्रकरणम् । १३१ सर्वविद् यस्य ज्ञानमयं तपः" (मु०१।६) इत्यादिश्रुतिसिद्धस्य तस्यैव भगवतो निर्दोपगुणाधारस्वेनोपास्यत्वमाह-~मायाश्रय इति॥६३।। सृष्ट्वदमाविशति तत्र वशी स्वशत्या जीवात्मनेश्वरतयाऽतिविशुद्धबोधः । तत्तन्नियामकतयाऽपि विभाति माया- पाध्याद्यसङ्गत्वपुपाऽखिलवृत्तिसाक्षी ॥६॥ विश्वं सृष्ट्वा सर्वान्तर्यामिरूपेण च तत्र प्रविष्टस्यापि निर्लेपत्वं वर्दस्तस्यैव भगवतोऽन्तर्यामिनाह्मणोक्तरीत्या सर्वनियन्तृत्वेनोपास्यत्व- माह—सृष्टवेति ।। ६४ ॥ सर्वात्मताऽस्य निगमान्तवचःप्रसिद्धा वाधेऽखिलस्य यदवाधितमद्वयाच्छम् । स्थानत्रयेऽनुगतमेकरसं घटादि. ज्ञानेऽपिभाति न तथापि विभाति साक्षात् ॥६५॥ ननु वस्तुतो नित्ययुद्धबुद्धमुक्तस्त्रमावस्य मापापदितत्वेन सर्वव्याप- फस्य सर्वान्वर्यामिरूपेण सर्वत्रानुगवत्वेन च विद्यमानम्य भगवी वासु- देवस्य चतुर्भुजायामाराकान्तवं झिमर्थमित्यागइक्यावाइनसगोचरम्प सर्वव्यवहारानास्पदवेदान्तप्रमेयस्य महतामपि दुर्लभम्य स्वमताना सजनाना युद्धारोहाय नासिकानां मुसभङ्गाय चोपासनादिसीफर्य- सिसये नित्यगुदमुपस्वभावस्यैव प्रक्षण, पेच्दया चतुर्भुजायाफार. प्रादुर्भावकर यहुप्रयोजनक्रमित्यभिप्रेसाद-सात्मवंति। "सने ·१३२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी खल्विदं ब्रह्म” (छा० ३ । १४ । १) इत्यादिश्रुती सर्वात्मता प्रसिद्धा मूर्तामूर्तप्रपञ्चस्य अखिलस्य "नेति नेति" (बृ. २।६।६) इत्यादि- श्रुत्या वाघे यद् बाधावधित्वेन अबाधितम् , अद्वयम् , अच्छं ब्रह्म जाग्रदा- दिस्थानत्रये अन्योन्यव्यावृत्तेऽप्यनुगतमेकरसत्वेन सात्तिरूपं भाति, घटादिज्ञानदशायामपि प्रमात्रादिष्वनुगतं तत्सातिरूपं घटादिस्फुरणरूपं तदधिष्ठानरूपञ्च भाति-स्वयमेव प्रकाशतया स्फुरति। तथाप्यविद्या- तत्कार्याध्यासप्रतिबन्धेन साक्षात्तत्त्वज्ञानमन्तरेण न विभातीत्यर्थः ॥६५॥ तस्मादमी निजपदं सुजनाः सुखेन पश्यन्तु मामिति निधाय हृदीश्वरोऽयम् । श्याम चतुर्भुजमखण्डगुणैकधाम स्वीयं वपुः सृजति शुद्धमुपासनार्थम् ॥६६॥ तस्मादिति । यस्मादेवं तस्मादीश्वरः करुणानिधिरयं भगवान मुकुन्द इति हृदि निधाय श्यामसुन्दरम् , चतुर्भुजम् , किरीटकोस्तुभव- सयाजदहारायसाधारणभूषणभूपितम् , स्वाभाविकानवधिकानविशया- नन्नानन्तकल्याणगुणगणाजकृतम् , निरतिशयसौन्दर्यमाधुर्यसीधन- मार्दवश्रियामेधाम, शुद्धं सचिदानन्दमेव, स्वीयमसाधारणं वपुरुपास- कानामुपासनार्य मृति स्वेच्छया प्रादुर्भावयवि। क्रिमिति हृदि निधा- येत्यस पाद-प्रमी इति। मुमेनाऽनायासेन प्रत्यन्तदुर्लक्ष्यमपि प्रमी मुगना भगवदाराधनेन लब्धमफलजन्मान: पुरुषधारया निजमसाधार. पमराण्डेकरसं वस्यं मा परयन्तु सातारकुर्वन्तु इत्येवमित्यर्थः ।। ६६॥ स श्रीपतिः स्मितकटातमहोवलोके ध्येयो युतो भवनिधेरमितादगाधात् ।

·नवमं प्रकरणम्। १३३ - उद्धर्तुमीप्सुभिरनन्तसुखेप्सुभिश्च खात्मानमेव शरणं सगुणोऽगुणश्च ॥६७॥ 1 तवश्च सर्वैः एतादृशं करुणासिन्धुं भगवन्तं कृतज्ञं दीनबन्धुं शरण्यादिगुणाधारं श्रीमुकुन्दं नैरन्तर्येण मनसि निधाय सजना भजन्ति । स एव सगुणो निर्गुणश्च भगवान मुकुन्द एव सततमेव सेव्य इत्यभि- प्रेत्याह–स इति । स एव श्रीपतिः अनन्तविभूत्यधिष्ठान्या देव्या लक्ष्म्याऽऽश्रितत्वाद् भगवान् वासुदेवः स्मितेन मन्दहसितेनोपलक्षितो य: कटात्तः, महन्यालौकिकं तेजः, करुणारसावलोको वीक्षणम् , तैर्युती भक्तानुग्रहैकव्यों भवनिधेः संसारसिन्धोरमितात् तन्मूलकर्मादीना- मानन्त्यात पारावारवर्जिताद् अत एवागाधादिगुणकत्वेन दुस्तरात स्वात्मानमुद्धर्जुमीप्सुभिरनन्तसुखं मोक्षमीप्सुभिः पुरुपैयेय: सगुणः अनन्तकल्याणगुणसागरः स एव भगवान् निर्गुणः चकारात् ज्ञेय इत्यर्थः। यद्वा, स्वात्मानमुद्धर्तमीप्सुभिर्मुमुक्षुभिः सगुणो निर्गुणश्च ध्येयो ज्ञेयश्च। यथाऽनन्तसुखेप्सुभिर्भक्तिरसिकः भागमोक्षाभिलापशू- न्यैरनन्तसुखं भगवन्तं श्यामसुन्दरमेवेप्सुमिः सगुण एव ध्येयो शेय- श्चेत्यर्थः ॥ ६७॥ स्वां वैष्णवीमखिलहेतुरनन्तशक्ति स्वज्ञानवाधितकलां चिति विम्वयुक्ताम् । आश्रित्य दर्शयति मूर्तिमलौकिकी स्वा- मानन्दसागरमुपासकभावसिद्धच ॥६॥ अनन्तशक्तिमायाधिष्ठानत्वेन भगवदोवासुदेवस्य अपरिच्छिन्नस्यापि सचिदानन्दयनैकमूर्तिप्रदर्शनेन , फरुणासिन्धुत्वशरण्यत्वादिस्वभाव ·नवमं प्रकरणम् । १३५ कृष्णातिपद्ममकरन्दसुगन्धलुब्ध- स्वान्तस्य नेतरधियो जगतीति सिद्धम्॥७॥ . तस्माद्भगवद्गतस्यैव तत्त्वज्ञानोदयफलकवेदान्तविचारे सम्यगघि- कारः, “यस्य देवे परा भक्ति." (श्वे०६। २३ ) "मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्रावायोपपद्यते" (गी० १३ । १८) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ; नान्यस्येवि सिद्धमित्युपसंहरति-तस्मादिति । असण्डसुसं ब्रोक्यं तस्य बोधो ज्ञानं तस्य समुद्भव उत्पत्तिर्यस्माद् वेदान्तविचारात वत्रेत्यर्थः । शेर्प सुगमम् ॥ ७॥ एवं च वेदवचसा परमेश्वरेऽस्मिन् विश्वोद्भवस्थितिलयाश्रयकारणेऽद्धा । मुख्यान्वयोऽस्ति मत अात्मविदां विशुद्धे मायातिगे भगवतीत्यपि सिद्धमिष्टम् १७१। पया च "वत्तु समन्वयाद्" (व. स. १।१।४) इत्यधिक- रणोत्तरीत्या सर्वेपी वेदान्दानामद्वितीये ब्रह्मवि समन्वयोऽपि सिद्ध इत्याद-एवञ्चेति। पूर्वापरपालोचनया साक्षात्परम्परया वा वेदवचसाम् "सर्वे वेदा यत्पदमानमन्वि" (फठ० २।१५) इति श्रुतेः मस्मिन् स्वप्रकाशवया परोक्षत्रमावे परमेश्वर मायोपदिवे वस्तुतो मायातिगे अत एव विशुद्ध मायातकार्यमापदोपविनिर्मुक्के भगरवि वामदेवे विश्वोद्भवरिघतिनमानामानयोऽपिटानमुपादानमिति यावत् , फार निमित्त तस्मिन् अभिननिमिचोपादाने प्रयपि प्रदा साचाद् मुल्यान्वगति। मात्मविदा व्यामादीना मोऽभिमत इनीष्टमपि सिमित्यर्थः । सपा प "सत्यमानः सत्यसङ्कल्प." (डा०६८1५) ·१३४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी एव व्यज्यते इत्यभिप्रेत्याह-स्वामिति । स्वज्ञानेन स्वस्वरूपबोधमहि- म्ना बाधिताः स्वत एव निरस्ता: कला: संसरणादिशक्तयो यस्यास्ताम् । तथा च सर्वव्यामोहकमपि मायाशक्तिः स्वस्वभावमविद्यमानवत् कृत्वा भगवद्वीक्षणाङ्गने पराभूतेव तिष्ठतीति भावः । स्वा स्वाधीनां मायाशक्ति स्वप्रतिविम्वगर्भामधिष्ठाय स्वामसाधारणीमलौकिकी चिदानन्दाकारी मूर्तिमानन्दसमुद्रभूताम् उपासकानां निजभक्तानां भाव: प्रेमातिशय स्वस्मिन् विषये अत्यन्वानुरागस्तस्य सिधै तदाविर्भावाय अखिल हेतु- भगवान् दर्शयति-निजभक्तदृग्गोचरा नयतीत्यर्थ. ॥ ६८॥ स्वाभाविकामृतसुखाद्वयतत्त्ववोधः सातादुदेति सुमते रसिकान्तरस्य । पादारविन्दमकरन्दसुधोत्सवेऽस्य कृष्णस्य तच्छरणमेव गतस्य पुंसः॥६६॥ प्रत एव श्रीमृर्तिचरणारविन्दच्यानरसिकस्य तत्त्वज्ञानमन्येपा- मनन्तोपायरसाध्यमप्यनायासेन स्मत एव सिद्ध्यतीत्यभिप्रेत्याह-- स्वाभाविकैदि। प्रस्य करुणासिन्धोः श्रीकृष्णस्य पदारविन्दमक- रन्द एन मुधा पीयूषं वस्या उत्सवः, मैव वा परममङ्गलम् , तत्र रसि. कान्तरस्य नित्यं वदामादने तत्परान्त.करणस्य, अत एव सुमते , यतः स्वच्चर कगगराणमेव गतस्य, पुंम: सफलपुरुपजन्मन: स्वाभाविर्फ पदमृतमपिनागि मुग्रमद्वयतरं तस्य पोध: मातात्कारः मासादः प्रविपन्धनदेव जन्मनि उदेति स्वयमेवानिर्भवतीयच. ॥ ६ ॥ तस्मादपण्टम्मुसयोधसमुद्भयेऽम्मिन् मुख्याधिकार उदितः श्रुतिभिर्मुमुतोः । - ·नवमं प्रकरणम्। १३५ प्णाछिपद्ममकरन्दसुगन्धलुब्ध- स्वान्तस्य नेतरधियो जगतीति सिद्धम्॥७॥ तस्माद्भगवद्भक्तस्यैव तत्त्वज्ञानोदयफलस्वेदान्तविचारे सम्यगधि- कारः, “यस्य देवे परा भक्तिः" (श्व०६ । २३ ) "मद्भक एवद्विज्ञाय भद्भावायोपपद्यते” (गी० १३ । १८) इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ; नान्यस्येति सिद्धमित्युपसंहरति तस्मादिति । अखण्डसुखं प्रोक्यं सस्य बोधो ज्ञानं वस्य समुद्भव उत्पत्तिर्यस्माद् वेदान्तविचारात् तत्रेत्यर्थः । शोपं सुगमम् ।। ७०॥ एवं च वेदवचसा परमेश्वरेऽस्मिन् विश्वोद्भवस्थितिलयाश्रयकारणेऽद्धा । मुख्यान्वयोऽस्ति मत प्रात्मविदां विशुद्धे मायातिगे भगवतीत्यपि सिद्धमिष्टम् ७१ तया च "वत्तु समन्वयाद्” (म. सू. १ । १।४) इत्यधिक- रणोत्तरीत्या सर्वेपो वेदान्दानामद्वितीये प्रदायि समन्वयोऽपि सिद्ध इत्याह-एवञ्चेति। पूर्वापरपर्यालोचनया सातात्परम्परया वा वंदवचसाम् “सर्वे वेदा यत्पदमानमन्ति" ( फठ० २.१५) इति श्रुतेः मस्मिन् स्वप्रकाशतया परोक्षस्वभारे परमेश्वरे मायोपदित वस्तुत मायातिगे प्रत एव विशुद्ध मायावत्कार्यसम्पर्फदोपविनिर्मुके भग वासुदेवं विश्वोदवस्थितिलयानामाश्रयोऽधिष्टानमुपादानमिति यावत् फारयं निमित्त तस्मिन् अभिन्ननिमियोपादान प्रापि प्रज्ञा साक्षाद् मुल्यान्वयोऽस्ति। भारमविदा भ्यासादीना मनोऽभिमत इवीएमपि सिद्धमित्ययः । सपा प "सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः" (दा- ६१८१५) . --

·१३६
प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ .
"य: सर्वज्ञः सर्वविन्” (मु. १।१६) “एप लोकाधिपतिरेप लोक-
पालः" (को० ३1८) "एप वशी" (क० ५। १२) "एष सर्वस्ये.
शानः" (वृ०५।६।१) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (है.
२। १ । १) “स विश्वकन्” (वृ० ४।४।१३) “यो ब्रह्माणं विद.
धाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै" (श्वे०६ । १८)
"एप सर्वेश्वर" ( ०४ । ४ । २२
इत्यादिरूपेण ग्रुदयो
भगवन्तं वासुदेवं सगुणमनन्तकल्याणगुणनिलयं प्रतिपादयन्तो निर्गुणे
पर्यवस्यन्तीति भावः ।। ७१ ।।
--
..
तत्त्वंपदार्थपरिशोधनमागमान्तः
कृत्वेशभक्तिमपि शास्त्रविदां मतेन ।
घोद्धव्यमद्वयपदं भवपाशमुक्त्यै
साम्राज्यसोख्यपरमामृतसिद्धयेऽद्धा ॥७२॥
विस्तरेणोकमर्थ प्रोस्युद्धिमाफर्याय महिप्य दर्शयति-तस्व.
मिति । शास्त्रविदा मतेनेत्युच्या साम्प्रदायिकमेव सर्व फलति
न कपोलकल्पितमिति दर्मितम् । इंगस्य श्रीमुकुन्दम्य सम्य.
क सत्रैव तत्परता करवा सत्प्रमादलम्धमाधनचतुष्टयेन तत्त्वंपदार्ययोः
परिगांधनमागमान्तवेदान्तवास्यश्चिरिंग कृत्या प्रदयपदं योद्धव्यमि.
त्यन्वयः। मा पर पागा बन्धवान मनो मुत्य मर्यानयनिस्मघं
मिगये । मम्यग राजा निरनिगयानन्दमय मग्राट् नम्प भारः
माप्रार्य ती माय मदेव पामामृतं पद हामिल प्रद्धा मा.
पारम्य गनुभगरोपन्तं यदितम्यागस्यर्थः। शाम्रषिदा मतेनेति
विपापनि ॥७२॥

·१३७
नवमं प्रकरणम् ।
अद्वैतमेव निगमान्तगिराऽवबुद्धं
मुक्तिप्रदं द्वयमतिक्षयकृरसुखेन ।
तत्रैव सद्भिरतियनपरेश्च भाव्यं
द्वैतं मृपाभ्रमधियोत्थमनर्थकृद्यत् ॥७३॥
नानावादिपरिफल्पितद्वैवपत्तान् तत्त्वज्ञानमोत्तप्प्रतिबन्धकान् द्राग-
नादृत्य वेदान्तस्मृतीतिहासपुराणादिप्रमाणसिद्धमद्वैवमतमेवादर्तव्यमि-
त्याशयेनाह-अद्वैवमिति । यवो द्रुतमेव बन्धस्तद्विषयकं ज्ञानमेव
महाननर्यः, अतो निगमान्तगिरा तत्त्वमस्यादिवाक्येन अद्वैवमे.
वावयुद्धं साक्षात्कृतं सत् सुखेनानायासेन द्वैवमतेरध्यस्ततयाऽज्ञानका-
यत्वात् तस्या: जयद्भवति । अधिष्ठानारयोध एव अभ्यस्तत्तयकारी,
अध्यस्तक्षयोऽधिष्ठानानतिरेकीत्यर्थः । अत एव मुक्तिप्रदं मुक्तेः स्वरूपा-
वस्थानलक्षणाया: स्वत: सिद्धतया द्वैतमतिविलापनेनैव तत्त्वज्ञानस्य
तत्प्रदत्वमुपचर्यते। अतस्तत्रैव द्वैताववोधे एव सद्भिः पुरुपौरेयैः
शास्त्रोक्तपुरुषप्रयत्नपरैरेष भवितव्यम् । यत् यतो मृपाघ्रमधिया
मिथ्याज्ञानेनोग्नम्भितं दैतमेवानर्यभवतीति योजना ।। ७३ ।।
यो द्वैतिभिः स्वमतिकल्पनया प्रलापोऽ-
प्याभासमात्रजगति स्वपरायहेतुः ।
नाना कृतस्तमखिलं परिहत्य दूरे
श्रुत्यन्तपनमनघं परितः श्रयेत ॥ ७ ॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
यावद्वैवमाभासीकृत्य न परित्यज्यते, वाबदद्वैतबोधोऽपि दुःसम्पादः,
वदर्य वेदान्तवाक्यविचारोऽपि सार्थक एवेत्यभिप्रेत्याह-य इति ।
हैविमि मिनिवेशकर्वभिर्नाना प्रलापः स्वकपोलकल्पितयुक्तिप्रमाणा-
भासैर्मूलप्रमाणमन्तरेण प्रामासमात्रे जगवि स्वाप्नप्रपञ्चवत् प्रतीति-
मात्रशरीरे कृत: स्वपरायहेतुः स्वस्य परस्य चानर्थहेतुरेव सः, तमखिलं
श्रुतिस्मृतियुक्तिभिन्तुच्छीकृत्य दूरेऽत्यन्वानादरेण परिहत्य वेदान्तम
स्वत: प्रमाणत्वात् प्रामाणिकैासबसिष्ठादिभिः स्वोमवत्वादन, निर्दो-'
पमपारुपेयवया परित समन्वादाश्रयेवेति योजना ॥७४ ।।
सकलमिदमखण्डं भेदविभ्रान्तिशुन्य
श्रुतिशिखरवचोभिः सिद्धमानन्दकन्दम् ।
सपदि सुमतिरन्तर्वेद यस्य प्रसादा-
त्तमहममृतमायं कृष्णमेवायलम्बे ॥७॥
इति प्रयतत्वचिन्तामणी नवमं प्ररणं सम्पूर्णम् ॥
प्रकरपार्यमुपमंदरन् स्वष्टदेवा मगवन्तमनुसन्धत्ते-सकन- .
मिनि । इदं भ्रान्त्या द्वैवत्वेनादयुदं मकर्म जगद्वस्तुदृष्ट्या भराई
पनि यम्प प्रमाता सपदि यत्पर एक मुमतिः सन् अन्तः
माणगानानि, तममृतम्यरूप परमेव वसमरजम्ये इन्वयः । तत्र
अदम्य प्रातीविकागाद्विधान्टिगून्यमानन्दकन्दमानन्देकरममद्वैवमेर
ममिति वेदान्तः मयः प्रमाभूतः पिनमितपः ॥ ५ ॥

·नवमं प्रकरयम् ।
१३६
यत्कारुण्यशरण्यदीनजनतोद्धारकशीलादिसाद्-
गुण्यध्यान विचारणादिभिरयं ब्रह्मादिवन्धं पदम् ।
प्राप्यान्यानपि देहिनो नयति तद्धारो नरोऽप्यैश्वरं
तं श्रीकृष्णमुदारसेव्यचरणं नित्यं भजेऽहं मुदा ॥१॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्व-
स्कृतार्या प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यायो तत्पदार्यस्या-
भिन्ननिमित्तोपादानत्यनिरूपणमयूखाभिधं नवमं
प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥६॥

·अथ दशमं प्रकरणम् दृश्यातिगं ज्ञानघनं निरञ्जनं प्रत्यञ्चमानन्दसमुद्रमतरम् । अद्वैततत्त्वं परमार्थशब्दितं कृष्णं श्रये वेदशिरोभिवन्दितम् ॥१॥ द्वैतभ्रमं संमृतिचक्रकारणं निरस्तसत्तादिगुणं चिदद्वये। आरोपितं यत्र तमेव केशवं भजेत शुद्धं स्वधिया त्यजेद् द्वयम् ॥२॥ प्रौकमेव न ततः किमपि द्वितीयं मायोरिया पृयगिदं अतिसिद्धमेवत् । विज्ञायते विगतमोहनिशान्धकार यद्वीपणाचमगृ फलये मुकुन्दम् ॥ १॥ प्रवीवानन्तरप्रकरणे "पद्ववमेव निगमान्दगिराऽवयुद्ध मुफिप्रदं द्वयमविपरमुग्न" इत्युक्तम्, पद्दतीकाराय पदुपपादकमद्ववप्रकर- पमारममाणम्वरप्रतिपायमदेवतरवं भगरन्यं श्रीमन्मुकुन्दमनुमन्यते- पपातिगमिति द्वाभ्याम् । प्रयमपये हरपात्यन्यामागपतषिवं निरवि. रापानन्दपन नि प्रत्यगमिन्न प्रमादेववव सकलदान्दसियान्व.

·दशमं प्रकरणम् । १४१ भूतं श्रीकृष्णाख्यं वस्त्वनुसन्धानगोचरतया आविष्कृतमिति । द्वितीये वदावरफाविद्यावत्कार्यनिरासितत्त्वज्ञानान्तरङ्गसाधनाद्वैततत्त्वविचारोप- देशसूचनमिति विवेकः । उभयत्र अक्षरार्थस्तु निगदव्याख्यातः ॥१२॥ नन्वद्वये साधकमानमस्ति किं यदाश्रयेद् द्वैतमतिं विहाय ना। विचारतो नास्ति कथञ्चनाऽदये प्रमाणमीपत्तव तत्वसाधकम् ॥ ३ ॥ 'तमेव केशवशब्दाभिधमद्वयं भजेत' इत्युक्तमसहमाना: केचित् प्रत्यवतिष्ठन्ते-नन्विति । अद्वये वस्तुनि किं प्रमाणं वत्साधकत्वेना- भिमतमस्ति ? इति वद, यत्प्रमाणं प्रमाणसिद्धो द्वैतमतिं परित्यज्य ना पुमानाश्रयेत् । विचारतो विचारे क्रियमाणे कथञ्चन केनापि प्रकारण तवाभिमतेऽद्वये ईषदपि तत्त्वसाधकं प्रमाणं नास्तीति योजना ।। ३॥ प्रत्यक्षमानं जडवस्तुगोचर नाऽद्वैतमच्छं क्षमतेऽपि वीक्षितुम् । नातीन्द्रियं वीक्षितुमिद्रियाण्यलं नह्यद्वयं रूपवदक्षरं भवेत् ॥ ४ ॥ ननु काऽत्रानुपपत्तिद्वैतवत्स्वे यत्किचित्प्रमाणं भविष्यतीति चेत्, तन्न वक्तव्यम् । अद्वैतसाधकं प्रमाणं किं लौकिकं वेदोक्तं वा ? आयेऽपि किं प्रत्यक्षम् ? उव अनुमानम् ! न तावत्प्रत्यक्षमित्याह- प्रत्यक्षमानमिति ! जडवस्तुपटपटादिगोचरं हि प्रत्यक्षं प्रमाणमच्छमद्वैत-

·१४२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
मसङ्गं कटाक्षणापि वीसितुं न क्षमते। तत्र हेतु:-नातीन्द्रियमिति ।
अतीन्द्रियत्वे हेतु:--नहीति । अरूपवदित्युपलक्षणमस्पर्शादेरपि । तथा
च श्रुति:-"पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः" (क०४।१) इति ।
"अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्। (क० १ । ३ । १५) इत्यादिरूपा
चेति ॥ ४॥
अथो जगत्तत्प्रतिभासयोर्मूषा-
विद्याकृतत्वाद् जडयोर्न तत्र वा ।
स्यादञ्जसा मानगतिर्यतो भवेत्
सर्वत्र सन्मात्रगतं प्रमाणकम् ॥ ५ ॥
प्रमाणव्यापारः ।
द्वैतवत्प्रतिभासयोरविद्याविजृम्भिवत्वान्न तत्र
प्रमाणन्तु सर्वत्र सन्मात्रविपयमेवेति सिद्धान्ती शङ्कते-प्रयो जगदिति
द्वाभ्याम् ॥ ५॥
तथेन्द्रियाणामनृतद्वयनमा
धिष्ठानमात्रग्रहणे कृतार्थता ।।
सर्पभ्रमस्येव जगदमस्य न
प्रमाणतः सिद्धिरपीप्यते सतः ॥ ६ ॥
इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोश द्वैवभ्रमाधिष्ठानभृवसन्मात्रमहणे नात्य.
पासिदत्वान् रापण्डमम्प्रयोगममनन्तरमुपजायमानसर्पविभ्रमस्यंत्र
देवप्रतिमासस्येन्द्रियान्वयव्यत्तिरकानुविधायिनी भ्रान्तित्वोपपरित्यारा-
पेनाद-सन्द्रियाणामिति ॥६॥

·१४३ दशमं प्रकरणम् । तदेतदप्यत्र न साम्प्रतं यतः सर्पभ्रमस्येव न विश्वभानयोः । भ्रान्तित्वमद्धाऽप्यवकल्पते सतो. रवाधितार्थप्रतिभानसिद्धयोः ॥७॥ वामिमां सिद्धान्तिशङ्कां पूर्वपत्ती परिहरति-तदेवदिति । विश्वच बद्विपयकं भानच तयोर्विश्वभानयोः सना: सदूपयोः । चत्र हेतु:- अवाधिवेति । अबाधितार्थविषयकं यत्प्रविमानं प्रमारूपं वेन सिद्धयोः । न तु भान्तित्वं भ्रममात्रशरोरत्वम्, नदि सर्पभ्रमस्येव द्वैतप्रतिभासस्य भ्रान्तित्वमवकल्पते इति योजना ॥७॥ प्रत्यक्षमानादबभासते जगद याबालधीरं व्यवहारगोचरम् । तत्वापरोक्षे सति नास्ति विभ्रमः सन्मात्रभाने जगतः क्व विनमः॥ ८ ॥ मपि पेदं द्वेत प्रत्यत्तेशापालपण्डियमवमासते। पब मवे तु द्वैतप्रपचोऽयं भान्यापि प्रतीतिगोचरतो नाचरेत् । नाधिष्ठानयत्वा- परोठे सति कापिनान्तिरति, यतस्त्वया सन्मानमेव प्रमागीपर मतमित्याशयेनाद-प्रत्यति ॥८॥ नन्वप्यधिष्टानसदद्वये क्षणे द्वैतनमस्तन किलाऽवकल्पते ।

·१४४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा यथेदमित्यप्यपरोक्षवस्तुनि दृष्टोऽस्ति लोके रजतादिविभ्रमः ॥ ६॥ इदमित्यपरोक्षावभासेऽपि अधिष्ठाने यथा रजतादिविभ्रमस्तथा सन्मात्राधिष्ठाने प्रत्यक्षगृहीते द्वैतविभ्रमोऽवकल्पते, न तु परोक्षगृहीते, नात्यन्तमनवभासमाने वाधिष्ठाने इत्याशयेन सिद्धान्ती समाधान शङ्कते-नन्विति ॥६॥ मेवं प्रसिद्धो रजतादिविभ्रमा- धिष्ठानशुक्त्यादिरनेकरूपवान् । केनापि रूपेण सदुष्टचक्षुरा- तुत्यप्रतीतो भ्रमतां वहत्यपि ॥१०॥ अन्येन निर्दुष्टसुचक्षुरादिज- ज्ञाने प्रमाणव्यवहारमुद्धरेत् । नविमद्वैतसतस्त्वनेकता नहोकृतेः सा व्यवहारकल्पना ॥ ११ ॥ प्रतिवादी परिहरति-वमिति द्वाभ्याम् । रजवादिविभ्रमाधि- टानगुपिग्रफलादेरनेफारमकत्वान् फेनचिदात्मना दोपपितयसुरादि- ममुख्य विज्ञानगोपरनामाचरद् भ्रान्तिव्यवदारमारदति, अपरंगा. रमना विगलिवनिसिलदोपपपुरादिशनिवविश्यवामापयमान प्रमाग. म्पयहारगुरदित्युपपन्नम् । पढपयागुनः पुनरकात्मकरवान युप• गमान्नेयं प्परस्यापकरुपते इति दया. ममुदिताः।। १०-११।।

·१४५ दशमं प्रकरणम् । तस्मात्प्रमाणं न सदद्वये परे प्रत्यक्षमेवं विधिना परीक्षितम् । तन्मूलकं नाप्यनुमानमद्वये व्याप्तेरभावादपि सम्भविष्यति ॥१२॥ । पूर्वपती अद्वैते प्रत्यत्तप्रमाणाभावसाधनमुपसंहरन्ननुमानमपि निरस्यति-वरमादिति ॥ १२ ॥ नन्वेष भेदव्यवहार एकचि- द्वस्वाश्रयस्तटुव्यवहारभावतः । यथेकचन्द्रादिगतः प्रकल्पितो दृष्टोऽस्ति भेदव्यवहार भान्ध्यजः ॥१३॥ स एप भेदव्यवहार आत्मनि स्वाविद्ययाध्यस्त इबेन्दुविभ्रमः । न कल्पितेन क्षतिरस्ति वस्तुना स्वभावसिद्धस्य चिदद्वयात्मनः ॥ १४ ॥ नन्वनुमानमढेवे प्रमायं भविष्यति । स्यादि-दिमतो भेदच्या दारः स्वविषयसर्वमेदानुगवजात्यात्मकरस्वालम्पन:, भेदष्यवहार. स्वान, यया पन्द्रादिपतकाल्पनिझमेदव्यवहार इश्व सिद्धान्ती गर्ने - ·१४६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नन्विति द्वाभ्याम् । तद्व्यवहारभावतः भेदव्यवहारवादित्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ १३-१४।। मेवं न भेदव्यवहार एकचि- द्वस्त्वाश्रयो भिन्नपदार्थगोचरः । कपालमालाव्यवहार इप्यते किमेककुम्भादिगतः परीक्षकैः ॥१५॥ पूर्ववादी परिहरति-मैवमिति । अयमर्थ:-भेदव्यवहारो हि भिन्नवस्त्वालम्बनो नैकवरत्वालम्बनः । नहि कपालमालाव्यवहारो घटालम्वनः । तस्माद्विरुद्धो हेतुः, भेदव्यवहारस्य भिन्नवस्त्वालम्बनवायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। चन्द्रभेदव्यवहारस्य भेदविभ्रमत्वादेकवरत्वावलम्बन- त्वम् , न तु भेदव्यवहारत्वादिति । तस्मान्नेदमनुमान प्रमाणपदवी. मारोहतीति ॥ १५ ॥ नन्वेकमेवाद्वयमित्थमागमे सदद्वितीयं प्रतिपादितं स्फुटम् । किमन्यमानेन यतोऽद्वयं पदं श्रुतिप्रमाणावगति ह्यलोकिकम् ॥१६॥ "एफमेवाद्वितीयम्" (२०६।२।१) इत्यागमादकैसे प्रति पधाम प्रमाणान्तरेण ? इति मिशान्ती राहूत-नन्विति । यतः पदपं पदं अतिप्रमाणादवगविरवपाधी यस्य वषया| सत्र देतु:- '-

·दशमं प्रकरणम् ।
अलौकिकमिति । अलौकिकत्वादेव न प्रमाणान्तरगोचरताद्वैततत्त्वस्ये-
त्यर्थः। सुगममन्यत् ॥ १६ ॥
मैवं कथं वाक्यमिदं सदद्वयं
वेदान्तगम्यं प्रतिपादयत्यहो ।
यदेकमेवास्ति तदद्वितीय
यदद्वितीयं यदि वैकमेव तत् ॥ १७ ॥
कथं तदा मानमिदं वचो जगत्-
सिद्धार्थवादित्वत उत्तम श्रुतेः ।
अज्ञातबोधि श्रुतिवाक्यमिष्यते
प्रमाणराजो न तु सिद्धवाद्यपि ॥ १८ ॥
पूर्ववादी परिहरति-मैवमिति । यदि तावद् यदेकमेव तदद्वितीय
यदद्वितीयं तदेकमेव चेति घोद्धाते, उभयथाप्यप्रमाणमिदं वाक्यमापयेत,
लोकसिद्धानुवादमात्रत्वादित्यर्थः। सुगममन्यत् ।। १७-१८॥
अथेति कल्पेत जगद्वितीयकं
तदेकमेवाद्वयमित्यपि श्रुतौ।
तथापि वन्ध्या जननी ममेतिव-
द्वाक्यं भवेद व्याहतमित्यपार्थकम् ॥१६॥

·१४८
प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामा
प्रकारान्तरमप्यनूद्य दूषयति-अथेति ॥१६॥
किश्चाऽद्वितीयं इयतो विलक्षणं
यद्वा विरुद्धं भवता मतं तदा ।
वस्त्वन्तराङ्कीकृतितोऽद्वयत्तति-
ने वऽद्वयाभाव इहेष्यते द्वयम् ॥ २० ॥
अपि चाद्वितीयशब्देन नः कोऽर्थ इति विवेचनीयम् । न तावद्
द्वैताभावः, विरोधादनभ्युपगमाच्च ।
अथ तदन्यतद्विरुद्धयोरन्यतर
इत्यभिधीयेत, तदा वस्त्वन्तरसद्भावस्यापरिहार्यत्वान्न युष्मदभिलपिता-
खण्डा_द्वितीयसिद्धिरित्याशयेनाह-किञ्चेति ।। २० ।।
न सिद्धवस्तुप्रतिपादकं वचः
कार्यान्विते वस्तुनि शक्तिनिश्चयात् ।
कथं श्रुतेर्गीः प्रतिपादिका भवेत्
सिद्धात्मनोऽप्यद्वयवस्तुनो वद ॥ २१ ॥
कार्यान्विते वस्तुनि शब्दशक्त्यवधारणात् सिद्ध वस्तुनि भद्वैते
पदभावान्न तत्र शन्दप्रामाण्यमित्याद-नेति ।। २१ ॥
किचाऽद्वये मानमपीप्यतेऽद्वयं
चेहि मानेतरमातृमेययोः ।
श्रस्वीकृतद्धिमतप्रसझन
-कन्यहावि.॥ २० ॥

·दशमं प्रकरणम् ।
१४६
अपि चाद्वैते प्रमाणमद्वैतमेव चेत्तर्हि प्रमाणातिरिक्तप्रमाप्रमेयान-
भ्युपगमाद् वौद्धराद्धान्तप्रसङ्गः। अन्यञ्चत, तर्हि प्रमाणप्रमेयविभा-
गादद्वैतव्याघात: स्यादित्याह-किञ्चेति ।। २२ ।।
तस्मान्न मानं किमपीह दृश्यते
सदद्वितीये श्रुतिमौलिवादिनाम् ।
अस्तीति चेत्तर्हि वदन्तु ते किलाs-
द्वैते प्रमाणं भ्रमसंशयापहम् ॥ २३ ॥
पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिवि ॥ २३ ॥
अत्रोच्यते मानशिरोमणेर्वचा
वेदान्तनाम्नः स्वत एव भास्वतः ।
प्रमाणमस्तीतरमानवर्जितेड
द्वैते सदेवेत्यपदोपकल्पनम् ॥ २४ ॥
प्रतः
"सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" (छा०६।२।१)
इत्यागमवाक्यमद्वैते प्रमाणमिति समाधान प्रतिजानीते-पत्रोच्यते
इति । मानानां प्रत्यक्षादीनां सापेतत्वात् वदपेच्या निरपेत्तप्रमाण-
रूपत्वादपौरुषेयत्वाद् वेदान्तो मानशिरोमणिनिर्दुष्टत्वाच ।
स्वत एव भास्वतः स्वतः प्रमाणत्वादन्यनिरपेतस्येत्यर्घः, तस्य वची
वाक्यमपगवदोपकल्पना यस्मात्चत्तघा "सदेव सौम्येदमप्र प्रासी-
देकमेवाद्वितीयम्" (छा०६।२।१) इवि प्रमाएमद्वैते इतरप्रमाणा-
गोपरत्वाद् वेदान्वमात्रैकगम्ये इत्यर्थः ॥ २४ ॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा जगज्जनः पूर्वमखण्डमद्वयं सदेकमासीन्न ततो विलक्षणम् । इति श्रुतेगीरवधार्य कारणं जगी चिदद्वैतमखण्डमक्षरम् ॥ २५ ॥ इह भूतभौतिकलक्षणद्वैतजातस्य कार्यस्य कारणसतयैव सत्त्वं प्रागुत्पत्तः, “सदेव सौम्येदमय आसीत्" (छा०६।२।१) इत्यवधार्य कारणभूतस्य ब्रह्मणः अद्वैतत्वप्रतिपादनादित्याह-जगज्जने- रिति ॥ २५॥ भिदां सजातीयमुखामखण्डयत् पदत्रयेण श्रुतिरद्वये परा। द्वितीयशून्यं मतमद्वयं ना न खेदनीयं भवता मनो वृथा ॥ २६ ॥ मजावीयविजातीयस्वगतनानात्वन्यवच्छेदेन "एकमेवाद्वितीयम्" (घा. ६ । २ । १) इत्यग्रण्टे करमत्वप्रतिपादनाद् द्वितीय गन्यमद्वि- सीयमित्यद्वितीयरान्दै नमार्याभ्युपगमा फयमस्मिन् वाक्ये पदानाम- अय: १ को वा द्विनीयगदै नमः। इति चियरनन न मन: पोदनीयमिरया-भिदामिति । पादत्रयति । एकमित्यनेन मनातीयम्य भेदम्प प्रयच्छेदः, पति पगवम्य, प्रद्विवीयमिति विगावी. पापत्यः ।। २६॥

·१५१
दशमं प्रकरणम् ।
न वास्तवाद्वैतसतः प्रमाणतः
सिद्धौ विरोधोऽनृतविश्वभानयोः ।
यथा गुगो वस्तुनि माननिश्चिते
मृपाभुजङ्गाद्यवभासयोन सः ॥ २७ ॥
पारमार्थिकाद्वैतस्य प्रमाणप्रतिपाद्यत्वे काल्पनिकद्वैतप्रतिभासस्य
कश्चिद् विरोधो नास्ति, पारमार्थिक रज्जुखण्डेऽनुमानादिप्रमाणावसेये-
ऽपि काल्पनिकसर्पादिप्रतिभासो यथा न विरुद्धरते तददित्यभिप्रेत्याह-
नेति। वास्तवाद्वैतसद्वस्तुत: प्रमाणत: सिद्धौ सत्यामनृतमनिर्वाच्यं
यद्विश्वं तद्भानञ्च तयोर्विरोधो नास्ति । यथा गुणे रज्जुखण्डे वस्तुरूपे
प्रमाणनिश्चिते भुजङ्गादिस्तदवभासश्च तयोः स विरोधो नास्तीति
योजना ।। २७॥
न वाऽनृतदेतविशेषणादतोऽ-
न्यद्वास्तवद्वैतमिति प्रसज्जते ।
मही दृढत्यादिवदस्ति कल्पना
स्वरूपमेवास्य न चापरं वपुः ॥ २८ ॥
ननु काल्पनिक द्वैतमिति विशेषणादन्यस्य पारमार्थिकद्वैतस्याभ्युप-
गमप्रसङ्ग इत्याशक्य 'फठिना पृथिवी' इत्यादिवत् स्वरूपविशेषणत्वात् ।
कल्पनैव हि द्वैवजातस्य स्वरूपम् , नापरमस्य विशेष्यं स्वरूपमस्तोति,.
परिहरति-न वेति ॥२८॥

·१५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न चाऽप्रमाणं श्रुतिमौलिगीरियं यथार्थविज्ञानकरी स्वयंप्रमा। न सिद्धवस्वास्पदधीभ्रंमात्मिकाऽ- नवद्यवेदान्तगिरोत्थिता सती ॥ २६ ॥ नन्विदं वाक्यं प्रत्यक्षादिविरोधात् स्वार्थे प्रामाण्यं नेयादित्याशक्य सन्दिग्धाविपर्यस्तविज्ञानोत्पादकत्वात्, मैवमिति परिहरति-न चेति । नन्वित उत्पन्नमपि सिद्धवस्तुविज्ञानं भ्रममान किन्न स्यात् ? इत्या- शक्य कारणदोपत्राधकप्रत्ययानुपलम्भात, मैवमिति परिहरवि-न सिद्धवस्त्विति ॥ २६॥ सम्भाविताशेपकलङ्कविभ्रमो तावभासः क्षमते न वाधितुम् । अपोस्पेयानघवेदसम्भवं ह्यद्वैतविज्ञानमवाधविभ्रमम् ॥ ३० ॥ सम्मावितसकलदोपद्वैतप्रतिमासो नासम्भाविताशेपदीपापीरुपेयाग- मजनितमद्वैतविज्ञान याधितुमुत्महते इत्याद-मम्माविति । धविभ्रमम्-याधः प्रमाणान्तरण निवृत्तिः, विध्रमो भ्रान्तिस्त्रम् , भार- प्रधानी निर्देगः, न विद्यते पापविभ्रमी यस्मिंसदित्यर्थः ॥ ३० ॥ शब्दस्य वृद्धव्यवहारगोचरे सामर्थ्यमस्तोत्यविशेषतो द्वयोः ।

·१५३ दशमं प्रकरणम् । विनिश्चितं सिद्धपदार्थकार्ययो- रतश्चिदद्वैतपदे गिराञ्च तत् ॥ ३१ ॥ यत्तूक्तं शब्दस्य कार्यान्विते शक्तिरिति ववाह-जाब्दस्येति । वृद्धन्यवहारे शब्दसामर्थ्यावधारणस्य सिद्धकार्ययोरविशिष्टत्वान्न तत्र कार्यान्विवे एव शब्दशक्तिरिति नियन्तुं शक्यते इत्यर्य. ॥ ३१ ॥ तस्मात्प्रमाणं श्रुतिवाक्यमद्वये सदेकमित्यायनवद्यमीरितम् । अज्ञातबोधित्वमिहव युज्यते सकृद्विभाताहचिददये गिराम् ॥ ३२ ॥ फलितमुपसहरति-तस्मादिति। अज्ञातनीधित्वमक्षावज्ञापकत्व- मिहवास्मिन्नेबाहते इत्यर्थः॥३२॥ न चैकता स्यादपि मानमेययो- रामोक्षमेतद्व्यवहार इष्यते । प्रमाणमेयादिविजम्भितं जग- दविद्यया सत्यमिवावभासते ॥ ३३ ॥ ननु ब्रह्माद्वैतवादिनलब प्रमाणप्रमेययोरेक्यात् कमशावतापर्क प्रमाणमित्यभ्युपगम्यते इत्याशक्य सत्यम्, वस्तुवस्त्यात्वेऽपि च्यानहा- रिकमेदाङ्गीकाराद् मैवमिति परिहरति--न चेति ।। ३३ ।। २० ·१५४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी श्रतो न चास्मन्मतमीतितुं मनाक् स बौद्धपक्षः क्षमते कटाक्षतः । तदेकमेवेति गिरा श्रुतेस्ततोऽ स्त्यद्वैतसिद्धिः श्रुतिमोलिवादिनाम् ॥३४॥ प्रत एव वौद्धराद्धान्वगन्धोऽपि नास्मत्पक्षमीनितुं समते इत्याह-अत इति ॥ ३४॥ तथाऽनुमानं च पुरा प्रदर्शितं चिदद्वये भेदतमाविलापनम् । हेतुर्विरोधो न च तत्र वर्त्तते सपक्ष एवेति न चाऽप्रयोजकः ॥ ३५ ॥ भनुमामेनाप्यद्वैवसाधने न फश्चिद्विरायो दर्शिवः। तच्चानुमान पूर्वमेवेत्या-त्यानुमानमिति । यत्तूक्तं भेदव्यवहारस्य भिन्नालम्बन- स्वाद् अद्वैतविरुद्धवसाधनोऽयं हेतुरिति वद् दूषयति-हेतुरिति । मिरदो दि नाम पतविपत्तयोरेव वर्तमानी हेतुः, भयं त्वेकवरत्वात- म्बने काल्पनिकचन्द्रभेदव्यवहारे मपचे एव वर्तते । न च सम्प्रतिपन्नो व्यवहारः कश्चित् पारमार्थिफभिन्नवस्त्वालम्बनाऽस्ति, येन विपञ्चगामित- याऽनै कान्तिको मोदित्ययः। चकारण सत्स्वभावानुगतभेदव्यवहारस्य भिन्नालम्पनर प्रत्याविरोधात कालात्सयापदिष्टवानिरासोऽपि समुपीयवे प्रत्यसम्येकानफवात्यासम्बनस्वन सन्दिामानतया तस्पेदानीमेव निरू- न पता: मन्दिग्धप्रयोगकरयमपोत्याद- पेति । भेदम्यादारस्य कवरगसम्बनखं प्रयोगकरवार । प्रान्तिध्यपदार. व्यमापसाग।

·दशमं प्रकरणम् । १५५ वस्य च विवादाभ्यासिवत्वेऽपि भेदव्यवहारत्वलिङ्गेनैव सिद्धत्वादि- त्यर्थः॥ ३५॥ श्रुत्याऽनुमानेन च सिध्यति स्वयं ज्योतिश्चिदद्वैतमखण्डमत्तयम् । आरोपितं तत्र जगन्नचाऽद्वयाद विभिद्यते रज्जुभुजङ्गवद् मृपा ॥ ३६ ॥ तस्मादपगतनिखिलदूपणेन अनुमानेनापि निष्प्रत्यूहमद्वैतसिद्धि- रित्याह-श्रुत्येति ।। ३६ ॥ 1 तथाऽद्वयऽध्यक्षमपीप्यते यतः सन्मात्रमेतद्विपयीकरोत्यतः । एतत्प्रकारोऽपि पुरा प्रदर्शितः किमङ्ग भूयो वचसा परिश्रमैः ॥ ३७॥ प्रत्यक्षेणाऽप्यद्वैतं साधयितुं सुखेन शक्यमित्याह-त्यति । अद्वये इति च्छेदः। अध्यक्षमपि प्रमायमद्वये वस्तुनि सापकतयेप्यते, यव एतदध्यत्तमपि सन्मात्रमेव विषयीकरोति अतो हेवारिति योजना। ननु भेदप्रतिभासस्यापीन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमित्युक्तमाराङ्कन इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोमेंदविभ्रमाधिष्ठानभूवसन्मात्रग्रहणेनान्यचासिद्ध- वादित्यानेदितमधस्वादित्याह-एतत्प्रकारोऽपोति ] प्रत्यतेऽपि शुफ्यायधिष्ठाने रजतादिभ्रान्तिदर्शनादिहापि द्वैतप्रतिभासा नाऽनुपपन्न; स्वतोऽनकात्मकत्वाभावेऽप्यविद्याकृवानेकात्मकत्वादुपपद्यते सर्वोन्यवहार ·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामयी इति अपि शब्देन द्योत्यते। तेन प्रत्यत्तेणाद्वैताहणे भेदप्रतिभासाभाव. प्रसङ्गः इति शुत्तयादेरनेकात्मकत्वात् सामान्य विशेषभावोऽस्तु, नत्वलै- तस्य, वदभावादिति च शङ्का निरस्ता वेदितव्येति भावः ॥ ३७॥ ननु उपाधियुक्तं ह्यवभासयत्यपि प्रत्यक्षमज्ञानविलापनेऽक्षमम् । तदागमाद्भूतधिया विलीयते यथैक्यधीः स्यान्न ततोऽरवपि भ्रमः॥३८॥ वस्तुतत्त्वेऽपि प्रत्यक्षेणावभासमानेनाज्ञानमेवावतिष्ठते । कुतस्तन्निमित्तानेकारमकत्यमित्याशक्य आगमेनैवापरोचीकृते वस्तुतत्वे निवर्तते एव अविद्या, नेन्द्रियादिजनितविज्ञाने, तस्य तदनुपमर्दकत्वात् । इत्याशयेनाद-उपाधियुक्तमिति । यद्यपि वस्तुमानविपयमेव प्रत्यक्षम्, राधाप्यज्ञानोपाधिकमेव वस्त्ववभासयति, निरुपाधिकवस्तुनो निरस्त नि- पिलव्यवहारविषयत्वात् नाज्ञानमुपमृद्नाति । मत उक्तं तत्प्रत्यत्तम- मानविलापन्ने, पक्षममिति च्छेदः, भरममसमर्पमिति । भागमज तु शानं यदयमाणरीत्या निरम्तनिखिलप्रपश्यनिरुपाधिका गोचरयति । तस्मादागमजमेवावशानमनानोपमर्दकम् । प्रत उक्तम्-तदज्ञान- मागमोडूधिया विनीयते इति। प्रागमो हि विरुद्धपदार्थसामाना- धिकरण्याभिधानमुपेन ममतोपाधिरिनिर्मुक्त वस्तुरररुपमा लक्षपन्ना. न्तर्गयफनपा प्रशानवरका निवर्सयतीवि युक्मागमम्यामाननिर. नकामिनि मारः। एनव स्टान्ठेन दयनि-पधम्यारिति । यया देवदतम्य मिताप्रायरोगाणे देशकालोपापिहा रिश्रमानुगृति. भन्मारिपपंगापि प्रायभिशाप्रत्यग मंदभान्निनिति:, वापि অভিমায়াবি মাহিয়াৰ সমধ্যিখাথে ·दशर्म प्रकरणम् । नाऽज्ञाननिवृत्तिः, आगमेनापरोतीकृते सन्निवृत्तिरित्यर्थः । ततस्तरमाद- पवपि मनागपि भ्रमात्र न शक्य इवि शेषः ॥ ३८॥ न धर्मधर्मित्वमपीप्यते सुख- ज्ञानादिरूपस्य सदद्वयात्मनः । न निर्गुणे सन्ति गुणा न चिघने जडेन साम्यं घटते मृपात्मना ॥ ३६ ॥ ननु तथापि सुखज्ञानादीनां ब्रह्मधर्मतया कयमद्वैतमेकरसं सिद्ध्येत, नहि तेषां गुणानां ब्रह्मस्वरूपलं सम्भवति । किन्तु नौलोत्पलादिवद् गुणगुरियभाव एव न्याय्यः। तस्माद्विज्ञानानन्दादिगुणगणालङ्कृतं ब्रह्म "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २।१ । १) "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" (बृ. ३।। २८) इत्यादिश्रुतिसिद्धं कयमेकरसमद्वैतं स्यादित्याश- सम्क्य "पकधैवाऽनुद्रष्टव्यम्" (वृ० ४।४ । २०)"एकमेवाऽद्वितीयं" (छा०६।२।१) "नेह नानास्ति किंचन" (०४।४।१६) "नेति नेति" (वृ० २।६।६) इत्यादिश्रुतिवाक्यकदम्बेन मा- ण्यशेषविशेषप्रतिपेधाद् निर्गुणमेव ब्रह्मकरसमद्वैवं सिद्धमित्याशयेन परिहरनि- धर्मेति । अयमर्य:-ने तावन्निसिलविशेषप्रतिपेधे ब्रह्मणि गुणगुण्यादिभावः प्रतिपत्तुं शक्यते, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै० २।१।१) इत्यादिवाक्यश्रवणात् । तत्र गुणगुण्यादिभाव इति चेत्, नत्र वक्तव्यम् ; किं गुणगुण्यादिभारसत्र कण्ठोक्तः? सामर्थ्यजन्ध इति ? नायः, तत्र गुणगुण्यादिशब्दानवणात् । नापि द्वितीयः, असण्डात्मपरश्रुतिविरोधात् । यदि हि ज्ञानादिशब्दा गुणविशेपेषु गृहीतसंगतिकाः स्युः, यत एवं स्यात् । ते तु चैतन्यख. चितान्त:करणपरिणामविशेपेषु लन्धसामा द्रव्यभेदानाचते। उत ·न १५८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अत्र तु ब्रह्मपदेन सामानाधिकरण्यबलात् स्वरूपमात्रपरा: ज्ञानादयः शब्दाः। अतो निर्गुणश्रुतिविरोधादसण्डमात्रकतत्परत्वाच गुणगुण्यादिपरत्वं सत्यादिशब्दानाम् , न वा चिद्दनस्याद्वैततत्त्वस्य जडानृतेन वस्तुना साम्यं घटते इति ।। ३६॥ यन्नेह नानेतिमुखश्रुतेगिरां कदम्बतो गीतमलक्ष्यलक्षणम् । कथं भवेत्तत्र गुणादिकल्पना निरञ्जने द्वतकलङ्कवर्जिते ॥ ४०॥ एतदेव विशदयति-यन्नेह नानदि ॥ ४०॥ श्रुतो मनोधर्मतया श्रुताः सुख- ज्ञानादयो नैव त आत्मनीश्वरे । त श्रात्मधर्मा इति ये जगुर्जडा अलं विचारे श्रुतिसम्मतेऽस्तु तः ॥४१॥ "ज्ञानमुसादयो नवैराऽऽत्मगुणा इति वेदस्मृतिविरुद्धत्वाद् ना- स्माभिराद्रियवे इत्याह-श्रुताविति । "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा घृतिरकृतिहींधीधीरित्येतत्सर्व मन एव" (३०१।५।३) इति श्रुना "इच्छा द्वेप, मुखं दु.सं मंघावरचेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं" (गी० १३१६) इति स्मृतौ च मुसादयो मनोधर्मलेन श्रुताः, गुणा आत्मनः मन्तीति ये वार्मिका जडा आत्मानं नडं मन्यमाना नगुर्वदन्ति; तैमूंदैः श्रुतिसम्म वेदान्तसमधिगम्यवस्तुविचारेऽन- न ते विचारप्रधानशाग्ने संवादादी इत्यर्थः ॥४१॥ ते ·दशमं प्रकरणम् । १५६ तदद्वयं कीशमित्यखण्डितं स्वरूपमेव श्रुतिरद्वयात्मनः । जगी सुखं ज्ञानमनन्तमित्यसो न धर्मधर्मित्वमुदाजहार सा ॥ ४२ ॥ सत्यज्ञानादीनां स्वरूपलक्षणया सामानाधिकरण्याद् "ब्रह्मविदा- प्नोति परम्” ( ते० २।१) इति परब्रह्मवेदनफलं परप्राप्तिमुपतिप्य किं लवणं तद्ब्रहा, कीडशं वा वज्ञानम्, किमात्मकञ्च तत्फलम ? इत्येतदर्थनिर्धारणाय वाक्यमिदम्-"सत्यं ज्ञानम्०" (वै०२ । १ ।१) इत्यादि । तत्र गुणगुणित्वप्रतिपादने समस्त विशेषप्रत्यस्वमयप्रति- पादकागमविरोध: स्यादित्याशयेनाह-पदद्वयमिति । तदद्वयं परश. ब्दवाच्यं ब्रह्म कीदर्श किं लक्षणम् ? इत्याकालायां "सत्यं ज्ञानममन्तं ब्रह्म" ( तै० २ । १ । १) इति "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' (वृ०३।६ । २८) इति च श्रुतिरसौ अद्वयात्मनः स्वरूपमेवाखण्डितमेकरसं जगा कथितवती, न सा श्रुतिधर्मधर्मित्वमयस्य सत्यादेश्चोदाजहा- रोदाहृतवतीति योजना ।। ४२ ॥ ननु प्रपञ्चस्य चिदद्वयं मतं वयाप्युपादानमखण्डवादिना । भवन्मते तत्सगुणत्वमन्तरा कथं प्रपञ्चोद्भव इप्यते ततः ॥ ४३ ॥ ननु द्रव्यत्वचेवनत्वोपादानत्वादिभिहेतुभिर्बह्मणोऽपि सगुगत्वमनु- मिमीमहे-विमतं ब्रह्म सगुणम्, उपादानत्वाद्, मृदादिवदित्याशयेन ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी शकते-नन्विति । त्वयाऽखण्डात्मवादिनापि प्रपञ्चस्योपादानत्वं चिदद्वयं ब्रह्म मतम् , तत्सगुणत्वमन्तरेण भवन्मते ततो ब्रह्मणः प्रपञ्चो- द्भवः कथमिप्यते इति योजना ॥४३ ।। मैवं न चारम्भमतं मतं न चा- प्यत्यन्तदुष्टः परिणाम इष्यते । विवर्त्तवादे मम सम्मते गुणा- नङ्गीकृतेरेव न निर्गुणक्षतिः ॥ ४४ ॥ किमिदमुपादानत्वम् १ आरम्भकत्वम् , किं वा परिणामित्वम् ? तदुभयमपि श्रुतिविरोधत्वादनङ्गीकृतत्वाच न सम्भवति । अथ विविध- विकाररूपविवर्त्तमानाऽविद्याधिष्ठानत्वम् , तर्हि मृदादा तदभावात साधनविकलो दृष्टान्तः । न वा द्रव्यत्वात् सगुणत्वं सिद्ध्यति । निर्गुणश्रुतिविरोधान्न द्रव्यत्वम् । चेतनत्वन्तु स्वरूपमेव ज्ञानं ब्रह्मेति सामानाधिकरण्यात् । तस्मादसङ्गतमेतत् । अनुमानेन ब्रह्मणः सगुणत्वं प्रतिपद्यामहे इत्यभिप्रेत्य समाधत्ते—मैवमिति । गुणानगी- तेरेवेवि । गुणगुपित्वमन्तरेणैवाविद्यकप्रपञ्चोत्पत्तिसिद्धेरित्यर्थः ।।४४॥ अनायविद्याकलितं चिदद्वये प्रपञ्चभानं गुणितामृतेऽपि तत् । संसिद्ध्यतीत्यत्र न चास्त्यातम्भवोऽ- सम्भावितोद्भूतिपटीयसीयुते ॥ ४५ ॥ एतदेव स्पष्टपति-अनादीति । असम्भावितस्योद्भवावुत्पादने पटीयसी प्रत्यन्वपतुरा या माया क्या युते मायोपहित चिदद्वयेऽना-

·दशमं प्रकरणम् ।
यविद्याध्यारोपितं यत्प्रपञ्चभानं गुणगुणित्वमन्चरैव तत् सिद्धावीत्यत्रा-
सम्भवो न च शक्य इति योजना ॥ ४५ ॥
सुखस्वभावलमनन्तवस्तुनो
मतं श्रुतेः सम्यगतो मुमुक्षुभिः ।
प्रयत्नमाश्रित्य मतं श्रुतेर्धिया
विचार्य वोध्यं श्रवणादिसाधनैः ।। ४६ ॥
+
ननु नित्यनिरतिशयानन्दस्वरूपञ्चेत्, तर्हि प्रयत्नं विनैव प्राप्ये
चेत्, सत्यम् ; किन्तु तदज्ञानमात्रनिवृत्त्यर्थम्, नहि तत्प्राप्त्यर्थ प्रयत्न-
म(नोऽ?)पेक्ष्यते। तभिवृत्ती स्वभावभूतमेव सुखं श्रुतिसिमित्यारा-
येनाह-सुखस्वभावत्वमिति ॥ ४६॥
नचितं ब्रह्मसुखं मुमुक्षुभिः
पुमर्थरुपेण सदाऽयंते धिया ।
यदात्मरूपं सुखमस्ति तत्तथा
कथं पुमर्थत्वमिहेप्यते पुनः ॥ ४७ ॥
ननु नित्यनिरतिशयानन्दसर्वज्ञप्सर्वेश्वरत्वादिगुणगणविशिष्टं ब्रह्म
चेन्नाश्रीयते, तर्हि तद्भावापत्तिलक्षणस्य मोक्षस्य कयं पुरुषार्थता ?
नहि कदाचिद् सुसं मे भूयासमिति कश्चित् कामयमानो हटः,
सम्भवति च; सुर मे भूयादितीच्छासमुल्लास इत्याशयेन शङ्कते-
नन्विति ॥४७॥

·१६२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा मैवं यतो लोक इहेप्यते सुख. प्राप्तेः सदेच्छाविषयत्वमादरात् । मुखापरोक्षाय न शक्यमन्यथा सुखे पुमर्थत्वमनन्यतामृते ॥ ४८ ॥ निरस्तसमस्तगुणगुण्यादिभावमनन्यानुभवानन्दैकरसं ब्रह्मैव मुखम् , तदज्ञानादेव सुखे प्राप्तत्वविभ्रमः, तन्निवृत्तौ तत्प्राप्तमिवोपचर्यते, लोकेऽपि तदज्ञानादेव सुख मे भूयादित्यादिभेदविभ्रम इत्याशयेन परिहरति-मैवमिति । लोके तु सुखप्राप्ते कामनाविषयता सुखापरो- क्षाय, नहि सुखापरोक्षे पुरुषार्थे सम्भवति सुखसम्बन्धस्यापि पुरुषार्थ- त्वप्रयोजकत्वं कल्पयितुं शक्यम् , नहि अनन्यत्वमन्तरा सुखे पुमर्थ- त्वमपीप्यते इत्यर्थः ।। ४८॥ सुखापरोक्षे पुरुषार्थ एव तत्- सम्बन्धमात्रस्य पुमर्थता कथम् । खरूपभूतं सुखमप्यविद्यया तिरस्कृतं प्राप्तमनाप्तवन्नृणाम् ।। ४६ ॥ एनदेव विवृणोति-सुसापरोक्ष इति । अविद्यामात्रमप्राप्तिरित्याह- स्वरुपभूत मिति । अविद्यया तिरस्कृतमाच्छादितं सत् प्राप्तमपि स्वरूपभूत मुसं नृणां देहाभिमानिनामनातवदस्तीति योजना ||४६॥ स्वरूपयोधेन तदावृतिक्षये सुखं तदा प्राप्तमिवोच्यते स्वकम् । ।

·दशमं प्रकरणम् । १६३ ततोऽप्यनन्यं सुखमात्मनो मतं पुमर्थरूपं विदितं मुमुक्षुभिः ॥ ५० ॥ विद्यया वदावरणनिवृचिलक्षणा तत्माप्तिरित्याह-तत्स्वरूपबोधे- नेति ॥५०॥ ननूक्तिरेपा भवतामसङ्गता सुखात्मनाभेंद इहेष्यते यतः । अहं सुखीति प्रतिभानतस्तयोः स्फुटं हि सम्बन्धमतिः प्रतीयते ॥ ५१ ॥ अहं सुखीति सम्बन्धावगमात् सुखात्मनोर्भेद इति शङ्कते- नन्विति ॥ ५१॥ न चैकवस्तुन्यपि सम्भवेन्नयात् सम्बन्धभानं न च दृष्टिगोचरम् । न चाऽस्ति वाऽहं सुखमित्यपि प्रथा न चाऽस्त्यभेदे किलमानमेतयोः ॥ ५२ ।। सुखस्य स्वरूपत्वे तयास्वमयुक्तमित्याह-म चेवि। नोकरिमन्नेत्र सम्बन्धावभास: सम्भवति । न चास्ति सुखमहमिति कदाचित् प्रतीति:, नापि सुखात्मनोरभेदे प्रमाणान्तरमस्ति । येनाई सुखीति प्रतिमासस्य भ्रान्तित्वमाशक्यतेत्यर्थ: ।। ५२ ।।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी यदा सुखं वात्मवपुर्भवेत्तदा सदाऽनुभूयेत न चोपलभ्यते । यतस्ततः स्यात् सुखमात्मनः पृथ- गिति प्रसिद्ध हनुमानतस्तथा ॥५३॥ नित्य सुखानुभवाभावादपि नात्मस्वरूप सुखमित्याह-यदेति । विमत सुख नात्मस्वरूपम् , आत्मन्युपलभ्यमाने सत्येव तस्यानुपलभ्य मानत्वात् । यस्मिन्नुपलभ्यमाने सति यन्नापलभ्यते, तत् तत पृथक, यथोपलभ्यमानाद्गन्धादनुपलभ्यमानो रसस्तत पृथगित्यर्थ । तथाचाऽनु- भवयुक्तिविरुद्धमात्मसुखयोरैक्यमिति भाव ॥ ५३॥ सुखञ्च साध्यं जगति प्रतीयते पुमान् खत. सिद्ध इतोऽप्यनादितः । तयोः कथं वाप्यरकल्पते नया- देकत्वमद्धा स्वधियेति वीक्ष्यताम् ॥५४॥ सिद्धसाध्ययोरात्मसुखयोरैक्य न्यायविरुद्धमित्युक्तम् । तद् द्रढ यति सुसमिति। इतोऽपि हेवास्तयोरात्मसुसयोरेकत्वमद्धा साक्षाद् युचित कयमवकल्पते इति स्वधिया स्वरचित्तेन त्वया वीक्ष्यतामिति योजना ।। ५४॥ किञ्चाऽऽत्मरूपत्वमितीप्यते त्वया सुखस्य चेहि किमर्थमुद्यमः ।

·० गृहकोण । 'ध' इति कचिद् पाठः । 'ससिद्धा' इति पाठान्तरम् ।
दशमं प्रकरणम्।
सुखार्थमस्यात्मसुखस्य सर्वदा
खतोऽस्ति सिद्धत्वमतोऽप्यनर्थकः ॥५५॥
।
किच, सुखस्यात्मस्वरूपत्वे तदर्थः पुरुषप्रयलोऽनर्थक. स्यात्,
आत्मस्वरूपस्य सर्वदा सिद्धत्वादित्याह-किञ्चेति । स्पष्टम् ।। ५५ ॥
सुखार्थमेवाऽयमहर्निशं जनो
चम्भ्रम्यमाणो निखिलः प्रहश्यते ।
न वेश्मसिद्धं मधु कानने जनै-
रन्विष्यतेऽतो न सुखात्मतात्मनः ॥५६॥
"अके* चेद् मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं ब्रजेत् ।
इष्टस्याऽर्थस्य सम्प्राप्तौ को विद्वान यत्नमाचरेत् ॥"
इत्याभाणकं प्रथयन्नाह-सुखार्थमिति। अतिशयेन पुनः पुनः
भ्रमतीति बम्भ्रम्यमाण इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ।। ५६ ।।
आत्मत्वमेतस्य सुखस्य चेत्तदा
शास्त्रं वृथा स्यात् सुखसाधने परम् ।
ततोऽस्य भज्येत स्वतः प्रमाणता
न साम्प्रतं तच्छ्रुतिमोलिवादिनाम् ॥५७॥
सुखात्मनोरक्ये शाघानर्धक्यं स्पादियाह-प्रात्मत्वमिति ॥५॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
तस्मात् सुखस्यात्मगुणत्वमिष्यते
न चात्मरूपत्वमनेकयुक्तिभिः ।
मीमांसकैस्तर्कविशारदैस्तथे-
त्यत्रोच्यते औतमतं सयुक्तिकम् ॥५॥
पूर्वपतमुपसंहरति-तस्मादिति । समाधान प्रतिजानी-इत्य-
त्रोच्यते इति ॥ ५८॥
श्रानन्द आत्मा न मिते सुखं भवे-
द्यो वे हि भुमा सुखमस्ति तत्पदम् ।
विज्ञानमानन्दमिति श्रुतिर्जगो
सभावभृतं सुखमात्मनो वपुः ॥५६॥
"प्रात्मैवानन्द." "मानन्द प्रात्मा" (दे० २।५।१)
"यो ये भूमा वत्मसम्" (छा० ७ ॥ २३ ॥ १) इत्यादिश्रुति-
ममर्पितमात्मनः सुरसस्वभावत्वमित्याह-पानन्द इति ।
न मिवे
मुसमिति, "नापे मुसमति" (डा० ७ । २३ । १) इति
अतरित्यर्थः ।। ५६॥
न चाप्यविद्याकृतभेदभानतोड़-
पनेतुमेपा श्रुतिगीहि शम्यते ।
स्वतः प्रमाणं श्रुतियाक्यमिप्यते
भ्रमापहवेन चिदात्मतत्परम् ॥ ६ ॥

·दशर्म प्रकरणम् । नेयं अतिरविद्याध्यासपरिनिष्पन्नभेदप्रतिभासमानोऽपनेतुं शक्यते इत्याह-न चेति । तथा चापीरुपेयागमप्रमाणसिद्धमात्मस्वरूपभूतं सुसं यावदज्ञान तावदेवाविद्यकाध्यासपरिनिष्पन्नभेदप्रतिभास इति भावः ।। ६०॥ आनन्द धात्मेति वचः सुखात्मना- रभेदमाहत्य बदत्यदः श्रुतेः । न धर्मधर्मित्वपरन्न निर्गुणे गुणित्वमापादयतीह कर्हि चित् ॥ ६१॥ . न वा आनन्द आत्मेति सामानाधिकरण्यं नीलोत्पलमित्यादिवद् गुणगुणित्वनिबन्धनम् । सुसात्मनोर्गुणगुणित्ने प्रमाणाभावादित्याह- आनन्द आत्मेति । श्रुतेरदो वच: "अानन्द आत्मा” (ले० २। ५ । १) इति वाक्यममेदमाहत्य कण्ठरवेण वदतीत्यर्थः। सुगममन्यत् ॥ ६१॥ सुखात्मनो स्ति भिदा मनागपि सम्बन्धमेदावगतेरभावतः । अतस्तदेकत्वनिवन्धनं श्रुती समाश्रयत्वं पदयोर्विनिश्चितम् ॥ ६२ ॥ । "आनन्द प्रात्मा (०२१५११) इत्यादिसम्मानाधि- करण्यमेकत्वनिबन्धनमेवैत्याह-सुसात्मनोरिति । आनन्द प्रात्मेति पदयोः श्रुतौ समानयत्वं सामानाधिकरण्यमित्यर्थः। भिन्नप्रवृत्ति- निमित्तशब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिहि सामानाधिकरण्यम्,गुणगुण्यादिषु ·१६८ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामा सम्बन्धविशेषावगमपूर्वकत्वात् तद्विपंयत्वनिश्चयस्य । ततश्च सम्बन्धविशेपानवगमात् "आनन्द आत्मा" इति सामानाधिकरण्यमे- कत्वनिवन्धनमिति निश्चितमित्यर्थः । ६२ ।। सुखात्मनो अहं सुखीति प्रतिभासतो मृपाऽ- नन्ते परिच्छेदधियस्तु सम्भवः । भवेद्धटाकाशधियो यथा मृपाऽऽ- काशेऽवभासो न तु वस्तुतस्तथा ॥ ६३ ॥ अहं सुपीति प्रतिभासस्य पापरिच्छिन्ने परिच्छेदावभासत्वाद् घटाकाशादिप्रतिभासवदध्यासरुपता प्रसिद्धत्याह-अहमिति ॥ ६३ ॥ त्वयाऽनुमानं यदवादि तन्मृपा हेतोरनेकान्तिकभावतो यतः । भ्रमावभासे नियमो न चाऽस्त्ययं यदेकभाने तदभिन्नभासनम् ॥ ६४ ॥ ननु मुग्गत्मनो दै प्रमाएमनुमानमुपन्या यस्मिन्नुपलभ्यमानेऽ. प्यनुपलभ्यमानत्वादिति वारनकान्तिारवादमदित्याह-वयेति । यावानुमानमयादि राम् , मन्मपा, नारनकान्तिकारसाग । यो भमायभामे नियमो का पानि, यदेकस्मिन् भानगीपरे मति मभिन्नम्प मापन मोदिनि पोजना ॥१४॥ .

·दशमं प्रकरणम् । मुखादिविम्वप्रतिविम्ववस्तुपु मुखादिरूपे सति भानगोचरे । न चावदातत्वमभिन्नमप्यतोऽ- वभासतेऽतो व्यभिचारितेरिता ॥ ६५ ॥ एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-मुखादीति । प्रतिबिम्बादिषु मुखादि- गतरूपे च भासमानेऽपि वदभिन्नस्याऽवदातताधर्मस्याऽनवभासमानत्वा. दतो या हेवोर्व्यभिचारिता ईरिता सा सुस्थेत्यर्थः ।। ६५ ।। न रूपतो वाऽस्त्यवदातता पृथक् तस्याः पृथक्त्वे न च चनुपा ग्रहः । गुणान्तरत्वे सति चनुपा कथं ग्राह्यत्वमस्याऽनुपृथक्कमप्यतः ॥ ६६ ॥ अवदासताधर्मस्य सुखरूपादभिन्नत्वं साधयवि-न रूपव इति । रूपतः स्वरूपात् अवदावता पृयडू नास्ति । स्वरूपाभिन्नत्वे तस्या अवदाततायाश्चक्षुषा ग्रही ग्रहणं न स्यादित्यर्थः । चतुरेकोन्द्रियग्राह्यत्वादित्याह-गुणान्तरत्वे इति ॥६६॥ न रूपसामान्यमपीयमिष्यते पत्तोन रूपो मानिन्ने प्रष्टपरते। रूपान्तरले युगपद् गुणद्वयं घवान्तरं नो समयेति वस्तुनि ।। ६७ ॥ नापि गुणान्तरम्, २२

·१७०
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
नापि रूपत्वसामान्यम्, मलिने रूपेऽनुपपत्तरित्याह-नैति । नापि
रूपान्तरम्, अवान्तरजातीयस्य गुणद्वयस्य युगपदेकस्मिन् द्रव्ये समवा.
यानुपपत्तेरित्याह-रूपान्वरत्वे इति ॥ ६७॥
न रूपधर्मोऽप्यवदातता भवेद
द्रव्यादिभिन्नत्व इयं खपुष्पवत् ।
ततोऽपृथक्त्वेन च सास्ति रूपतोs-
भिन्ना
पुरा प्रोक्तनयेन सर्वथा ॥ ६८ ॥
नापि रूपस्यैव धर्मविशेषः, तस्य द्रव्यादिप्वनन्तर्भावे सति गगन-
कुसुमवत् प्रविभासानुपपत्तेरित्याह-न रूपेति । ततोऽप्रयत्वे द्रव्यादि-
प्वन्तर्मावे चौक्तत्यायेन रूपादन्यत्वासम्भवादित्यर्थः ॥ ६८॥
तस्मादभेदेऽपि हि रूपतः स्वतोऽ-
बदातताया मुकुराद्युपाधितः ।
रूपोपलम्भे सति साऽवदातता
न चनुपा गृह्यत इत्यतोऽपृथक् ॥ ६६ ॥
तथात्मरूपस्य मुखस्य मानसा-
ग्रुपाधिसामर्थ्यवशाञ्चिदात्मनः ।
सदोपजम्भे सति नो विरुद्धप्यतेऽ-
प्यभानमेवं न मुखात्मनोभिदा ॥ ७० ॥

·दशमं प्रकरणम् ।
१७१
फलिवमाह-तस्मादिति द्वाभ्याम् । तस्मादपदावताधर्मास्य
रूपादभेदेऽपि उपाधिवशादेव रूपोपलम्भेऽप्यनुपलम्भवत सुखस्यात्म-
| स्वरूपत्वेऽप्यन्तःकरणाद्युपाधिसामर्थ्यादात्मोपलम्भेऽप्यनुपलम्भो
विरुद्धरते इति द्वयोः समुदिवार्यः ॥ ६६-७० ।।
सुखस्वरूपस्य चिदात्मनः खतोऽ.
प्यनादिसिद्धत्व इतो ह्यभानतः।
साध्यत्वभानं किल लौकिके जने
सङ्गच्छते वस्तुत श्रात्मरूपता ॥ ७१ ॥
अत एवात्मनोऽनादिसिद्धत्वेऽपि सुसस्वरूपस्यानवमासनात साम्य-
सावभासोऽपि जायते इत्याह-सुखस्वरूपस्येति । वस्तुत सुखस्यात्म-
रूपत्वमेवेत्यर्थः ॥७१॥
ततः सुखार्थोऽपि नरोयमस्तद-
भिव्यञ्जकत्वेन स सार्थको भवेत् ।
उपाधिसम्बन्धवशेन विभ्रमा.
सुखानभिव्यक्तिरितीयते नृणाम् ॥७२॥
स्नगादियोगेन यदाऽवदाततो-
पाधेरभिव्यक्तमिदं सुखं तदा ।
नित्येऽप्यजन्ये जनिविभ्रमो नृणां
सुखे भ्रमोपाधिवशेन न स्वतः॥ ७३ ॥

·ततश्च प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामयी पुरुषप्रयत्नस्यापि साफल्यमाह-तत इति द्वाभ्याम् । सुखार्थोऽपि पुरुषप्रयत्नस्तदभिव्यञ्जकत्वेनार्थवानेव, तस्य नित्यसिद्धत्वे - प्युपाधिमलेनानभिव्यक्तत्वात् । पुरुषप्रयत्नेनोपाधिनैर्मल्यापादने सति तदभिव्यक्ती तदुत्पत्तिविभ्रमा लोकस्येति द्वयोरर्थः ।। ७२-७३ ।। शास्त्रस्य सार्थक्यमपीप्यते सुखाड- भिव्यक्तिसामय्यकलापबोधनात् । किञ्चाऽनुमानेन सुखस्वभावतां विद्मो वयं प्रत्यगनादिवस्तुनः ॥ ७४ ॥ यत्तूक्तं सुखस्य नित्यत्वे तत्साधन विधायिशाखस्यानर्यक्यादप्रामा- ण्यमिति वाह-शानस्येति ॥ ७४ ॥ सुखस्वभावोऽतिशयानुपाधिक- प्रेमास्पदत्वाद् विमतः स श्रान्तरः । वादिद्वये सम्प्रतिपन्नसौख्यवत् सुखं सदा प्रेमपदास्पदं यतः ॥ ७५ ॥ प्रान्तः अनुमान दर्शयति-मुपस्समाव इति । विमव: स प्रत्यगारमेति पयः, मुग्यसभाष इवि माध्यम् , निरविरायनिरूपाधिप्रेमा- म्पदत्यादिति हेतुः, अभयवादिसम्प्रनिपन्नमुपदिरयुदादराई सुसमित्या- दिना निगमनादिमपिमिति दिमागः ।। ७५ ॥

·१७३
दशमं प्रकरणम् ।
न चात्मनो वातिशयानुपाधिक-
प्रेमास्पदत्वं न च सिद्धमित्यपि
सदैव भूयासमिहात्मगोचरा-
शिपो जने सत्त्वमितीक्ष्यतेऽखिले ॥७६॥
हेवारसिद्धत्वं व्यावर्तयतिन चेति। न चात्मनोऽनतिशयानुपा-
धिकप्रेमारपदत्वमसिद्धम्, मा न भूवं हि भूयासमित्यात्मविषयाशिपी
दृश्यमानत्वादिति योजना ॥ ७६॥
नद्यप्रियं चाशिप आस्पदं भवेत्
नोपेक्षणीय परिदृश्यतेऽथवा ।
आत्मा परप्रेमपदं स्वसौख्यवत्
स्वार्थ ह्युपादेयसुसाधनत्वतः ॥ ७७ ॥
.
एतदेवोपपत्त्या द्रढयदि-नहीवि। नाप्रियमुपेतपोयं पाशास्य-
मान दृश्यते इत्यर्थः । अनुमानमप्याह-आत्मेति । मात्मा परप्रेमा-
स्पदम्, स्वार्थमुपादीयमानलात, सम्प्रतिपन्न मुसबदिति योजना॥७॥
प्रेयस्तदेतत् सुतविचदेहतः
प्रेयोऽन्यतः सर्वत आन्तरत्वतः ।
इति श्रुतिः प्रेमपदेकगोचरं
प्रत्यञ्चमाहाऽऽदरतोऽदये परा ॥ ८ ॥

·१७४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
श्रतिश्चोक्तं प्रेमास्पदत्वमाहेत्याह-प्रेयस्तदिति । "तदेतत् प्रेयः
पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादनन्तरतरं यदयमात्मा"
(बृ०१। ४ । ८) इति श्रुतिः ।
“वित्तात् पुत्र: प्रियः पुत्रात् पिण्ड: पिण्डात्तयेन्द्रियम् ।
इंद्रियेभ्यः प्रिया: प्राणाः प्रात्मा प्रियतमस्ततः ॥"
(बृ. वा० १ । ४ । १०३१) इति वार्तिकोक्तिश्चात्मनः प्रेमास्पदत्वे
प्रमाणमित्यर्थः ।। ७८॥
सुखं पुमर्थ न सुखाय पूरुष-
स्तदर्थमेवोद्यम आदरान्नृणाम् ।
सुखञ्च तत्साधनमात्मनः कृते
नाऽन्यार्थमात्मातिशयप्रियो नृणाम् ॥७६॥
"
ननु निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वमसिद्धमात्मनः सुखार्थत्वादित्याशह-
क्याह-सुखमिति । सुसमेव हि पुरुषार्थम् , नात्मा सुखार्थः, अन्यथा
सुसस्य तत्साधनस्य चाऽपुरुषार्थत्वात् वदर्थ पुरुषप्रयत्लो न भवेदित्यर्थः ।
तस्मात् सुसवत्साधनान्येव पुरुषार्थानि नात्मा पुनरन्यार्थः। तदेवं
निरुपाधिप्रेमास्पदत्वादिवि नायमसिद्धो हेतुरिति भावः ॥ ७६ ॥
दुःखनतेरस्ति पुमर्थता यत-
स्ततो न हेतोर्व्यभिचारितारावपि ।
सुखं न चान्यार्थमपीप्यते स्वतः
परार्थताभ्यासनिवन्धना सुखे ॥ ८० ॥

·दशमं प्रकरणम् । १७५ दुःख निवृत्तरपि पुरुषार्थत्वान्नानैकान्तिकतेत्याह-दुःखेति । सुख- स्थान्यार्यत्वे निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वाभावात् साधनविकलो दृष्टान्त इत्या- शइक्याह-परार्धति । तस्यापि परमार्थतोऽन्यार्थत्वाभावादध्यास- निवन्धनत्वादन्यार्थत्वप्रतिभासस्येत्यर्थः ।।८०॥ स्वरूपभूतस्य सुखस्य यत्कृतं पृथक्तुभानं किल तन्निमित्तकम् । अन्यार्थताभानमपीप्यते ततो दृष्टान्तहानिर्न च तय॑तामिह ॥ ८१ ॥ सुखात्मनाभेंद इहाऽस्त्यविद्ययाऽ- ध्यस्तो भ्रमात् सत्य इव प्रतीयते । ततोऽनुमानेन सुखस्वभावता सिद्धा प्रतीचः युतिमोलिगोचरा || ८२.॥ एतदेव विवृणेति-स्वरूपभूतस्यति द्वाभ्याम् । स्वरूपभूतस्यैव सुखस्य यदविद्याद्यपाधिकृतं पृथक्त्वभानं तन्निमित्तकमेवान्यालभान- न चैतावता दृष्टान्ताभावोऽपि शङ्कनीयः, उपाधिवशादेव सुखात्मनो: प्रातिभासिकभेदस्य विद्यमानत्वात् परवादिसम्प्रतिपन्नला- द्वेदस्य । तस्मादनुमानेनापि आत्मनः सुखस्वभावत्रसिद्धिः। इति द्वयोः समुदिवोऽर्थः ॥८१-८२ ॥ सुप्तोत्थितस्यापि सुखं यया भवे- चथामखाप्समिति प्रदर्शनात् । मपोति।

·१७६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
स्वरूपभूतस्य सुखस्य
सर्वतोऽ.
नुभूतिरस्ति स्मृतिकारणं यतः ॥ ८३ ॥
सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तास्थितस्य स्वापसुखपरामर्शदर्शनात्
स्वापे स्वरूपभूतमेव सुखमनुभूतमिति गम्यते इत्याह-सुप्तोत्थित-
स्येति ॥८३॥
सुखावमर्शो न च दुःखहानगः
स्वापेन धर्मिग्रहणादिसम्भवः ।
शब्दाद्यसंसर्गिसुखं तदात्मनः ।
स्वरूपभृतं श्रुतिसिद्धमित्यपि ॥ ८४ ॥
म चायं दुःसाभावविषयः सुसावमर्श इत्याह-सुसावमर्श इति ।
स्वापसमये धर्मिप्रावणाधमावे सति प्रभावानुभवासम्भवात् परिशेषाद्
विषयसुरगनुभवामम्भवे सति स्वापसमये स्वरूपसुसस्येव स्वयंप्रकाश-
त्वेनानुभव: समाप्रयगोयः। वतश्च स्वापे प्रत्यत्तमेवात्मनः मुसस्वरूपत्वं
तथैव श्रुतेः "सुषुप्तिकाले सफले विलीने बमोभिभूत: मुखरूपमैति"
(के० १ । १३) इत्यपि सिद्धमित्यर्थः ॥ ४ ॥
स्वयंप्रकाशात्मसुखं नृणां स्वयं
स्रक्चन्दनायेः प्रतिवन्धनाशतः ।
धियो विशुद्धायभासते विदा
मुग्वं न जन्यं स्वत यात्मरूपि तत् ॥५॥

·दशमं प्रकरणम् । १७७ स्वरूपभूतस्यैव सुखस्य प्रविबन्धविरोधानमेव साधनैः क्रियते, नोत्पादनमित्याशयेनाह–स्वयंप्रकाशति । स्रक्वन्दनाद्यैः साधनैः सुखाविर्भावप्रतिवन्धस्य नाशतस्तिरोधानात् धियो विशुद्धौ सत्यां नृर्णा स्वयंप्रकाशात्मसुखं स्वयमवभासते, न तु साधनैर्जन्यम्, यवस्वत्सुख- मात्मरूपि विदा तत्त्वज्ञानां स्वत एवावमासते ॥ ८५ ।। य एक आनन्द इति श्रुती सुखं तदेव निर्णीतमजं विशेषतः । यथा यथा शुद्ध्यति धीस्तथा तथा सुखं विभातीति मतं वरं सताम् ॥८६ ॥ श्रुतावपि "स एको मानुष मानन्दः" इत्युपक्रम्य "स एको ब्रह्मण मानन्दः॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य" (०२१८) इत्यन्वेन विदुषः सुखसाधनाभावेऽपि शुद्धिवारतम्यनिमित्तसुखतारतम्यप्रति- पादनात् स्वरूपभूतमेव सुखे सर्वत्रानुभूयते इत्याशयेनाऽऽह-य एफ इति ।।६।। तस्मात् सुखं ब्रह्म चिदद्वयात्मक प्रत्यक्षवेदान्तवोऽनुमानतः । सिद्धं न चात्रास्ति भिदा मनागपि सा निन्दिता श्रोतगिरा ह्यनेकधा ।। ८७॥ वस्मात् प्रत्यक्षानुमानागमार्धापत्तिभिरामा सुसवमायोऽवतरूप एवेति सिद्धमिसारायेनाह-वस्मादिति । न चानाद्वैते सुखस्वभावे

·१७८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
मनागपि गुणगुण्यादिभिदाऽस्ति, यत: सा भिदा "मृत्योः स मृत्युमा-
प्नोति" (बृ. ४ । ४ । १६) इत्यादिश्रुता विनिन्दिता, हीति स्मृति-
विद्वजनप्रसिद्धिद्योतकः, अनेकधा "उदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं
भवति" (नै० २ । ७) इत्यादिश्रुतिगिरेत्यर्थः॥८॥
यदा परप्रेमपदं निरामयं
श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते धिया ।
प्रत्यक्परैक्यं तत एव मुच्यते
संसारदुःखात् सुखमद्वयं परम् ॥८॥
एवं सुखस्वभावाद्वैतात्मतत्त्वावबोधात् सर्वाननिवृत्तिरित्याशये-
नाह—यदेति। यस्मिन् समये परप्रेमपदं प्रत्यकपरक्यं सुखं परम-
द्वयं निरामयं मायातकार्यामयवर्जितं श्रुति: "तत्त्वमसि" ( छा० ६ ।
८) आदिरूपा, स्मृति: "क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि” (गी० १३ । २)
इत्यादिरूपा ताभ्यां गुरूपदिष्टाभ्यां धिया स्वानुभवेनावगम्यते--
अयमहमस्मोति साचाक्रियते। ततोऽनन्तरमेव चणे संसारदुःखाद्
मुच्यते-कृतकृत्यो भवतीति योजना | ॥
बहिर्मुखं यस्य मनः प्रधावति
स्वरूपमानन्दमसो न वेत्त्यणम्
अध्यास एव प्रतिवन्धकं मलं
तस्मिन् सति स्वात्मसुखं न भासते ॥६॥

·दशर्म प्रकरणम् ।
अहं ममेत्यनात्मभ्यासाद्विपयाभिमुख्यमेव स्वरूपसुखाविर्भाव-
प्रतिबन्धकमित्याशयेनाह–बहिर्मुखमिति ॥८६॥
.
अध्यासहानौ प्रयतेत बुद्धिमान्
वेदान्तशास्त्राभिमतादुपायतः।
दृगहश्यवोधेन विचक्षणः स्वयं
सुखस्वरूपात्मपदेऽवतिष्ठते ॥१०॥
अतो वैराग्यादिपुरःसरं वेदान्तश्रवणादिभिरख्यासनिवृत्ती यति-
तव्यमित्यभिप्रेत्याह-अध्यासहानाविति । हकपदार्थोऽधिष्ठानतत्त्वम्,
दृश्यमविद्यातकार्यम्, तयोधिस्तत्त्वसाक्षात्कार: । सुखस्वरूपं प्रत्यग-
भिन्न ब्रह्म नित्यमुक्तमेव, दृश्यं नित्यनिवृत्तमेवेत्येवंरूपे इत्यर्थः । स्पष्ट-
मन्यत् ॥१०॥
अशेषविश्वं सह कारणेन यत्
दृश्यं जडं दुःखमिदं मृपात्मकम् ।
सुख न तोपदपीक्ष्यते स्फुटं
युक्तयापि दुःखात्मतयाऽस्य सर्वतः ॥११॥
दृश्यस्य मिथ्यात्यमुपपादयितुं सत्र
जडानृतदुःसात्मकत्वात्
सुखगन्धोऽपि नास्तीति वैराग्यसिद्धये तत्त्वरूपं दर्शयति-प्रशेपवि-
श्वमिति । ईश्यते प्रत्यक्षेप युक्त्यापि । अस्य दृश्यस्य दुःखात्मकत्वात्।
सर्वतः सर्वस्येत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥१॥

·१८०
प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ
अविद्ययोद्भावितमेतदम्बरे
गन्धर्ववेश्मेव मृपात्मकं जगत् ।
तत्रास्तिताधी निमृत्युकारणं
दृढा यथा सा भववन्धनं तथा ॥२॥
अविद्याकार्यत्वात् प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं शुक्तिरजतादिवत् स्पष्टमेवे-
त्याह -अविद्ययेति तत्र जगति अस्तिताधीः सत्यत्वबुद्धिरेव जनि-
मृत्युहेतुः । सा बुद्धिर्यथायथा दृढा भवेत्, तथा तथा भवरूपबन्धनं दृढं
भवतीत्यर्थः। तथा च अहं ममेत्यध्यास: सर्वानर्थ हेतुतया प्रहातव्यः ।
तथैव जगति सत्यत्वप्रत्ययोऽपि सर्वानर्थहेतुः, तन्मृपात्मबुद्ध्या तत्प्रहा-
णाय मुमुक्षुभिः यतितव्यमिति भावः ॥ १२॥
जडे प्रपञ्चे खमरुत्तनुनपा-
दम्भोधराणां परिणामदेहके।
सुखस्य लेशोऽप्यतिदुर्लभो नृणां
मृपात्मके दुःखमये स्रगादिके ॥ ३ ॥
दृश्यस्य सुसाविर्मावप्रतिबन्धकतमोगुणकार्यपञ्चमहाभूवजन्य-
खादपि दुःसरूपत्वमेवेसाशयेनाह-जडे इति । समाकाश,
मरुद्वायुः, तनुनपादग्निः, अम्भी जलम् , घरा पृथ्वी, तत्परिणामस्वरूपे
लगादिके जड़े दुःसप्रचुरे मृपात्मके सुसस्य लेशोऽप्यतिदुर्लभ इति
योजना 1 खदुत्तम्-
"सर्वत्र पचभूतानि पष्ठं फिचिन्न विद्यते ।
पाताले मृतले स्वर्ग रतिमेवि फ घोरपीः ॥” इति ॥ ३ ॥

·दशमं प्रकरणम् ।
यथा यथाऽध्यासबशेन भोगधी-
रुदेति सौन्दर्यधियाऽक्षगोचरे ।
तथा तथा संस्तृतिरुत्तरोत्तरं
दृढा महादुःखमयी प्रसज्जते ॥४॥
विषयशोभनत्वाभ्यास एवं सर्वानहेतुरित्याशयेनाह-
-यधा
ययेति ।। ६४॥
तादात्म्यधीर्देहगता दृढा यदा
तदा सुखं कुत्र लभेत मूढधीः ।
नह्यग्निकुण्डे शुचितापितः पुमान्
शीतं सुख शान्तिमुतारनुतेऽवपि ॥६५॥
देहाद्यभ्यासवतः कुत्रापि सुखं नास्तीत्याह-तादात्म्यघोरिति ।
शुचिर्मामाग्निस्तेन तापितोऽग्निकुण्डे, पतित्वेति शेपः, पुमान् शीतं
सुसंवा शान्ति वारुण्यपि नाश्नुते इत्यन्वयः ॥ ५ ॥
देहद्वयेऽहमतिमोहितो जडः
प्रसज्जते लग्बनितादिवस्तुनि ।
दुःखात्मके सोख्यमतिर्न चाऽश्नुते
सुखं विपान्नेऽतिबुभुतितो यथा ॥६६॥

·१८२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
विपर्यायवुद्धिरत्यन्तानर्थपर्यवसायिनीत्याह-देहद्वये इति। विषान्ने
विषसम्पृक्तेऽन्नेऽतिबुभुक्षितोऽपि तृप्तिसाधनबुद्धमा प्रसक्किं कुर्वन् यथा
न सुखमश्नुते तद्वदित्यर्थः ॥१६॥
संसर्गबुद्धिं कुरुते यथा यथा
पुत्रादिके कालभुजङ्गवीक्षिते ।
तथा तथा दुःखमनन्तमश्नुते
विमोहितोऽध्यासवशेन संसृती ॥७॥
-
देहादा तादात्म्याध्यासादपि कालग्रस्ते पुत्र कलत्रादौ ममेति
संसर्गाध्यासो महानर्थोऽस्तीत्याशयेनाह-संसर्गबुद्धिमिति । संसर्ग-
बुद्धिं ममेदमिति सम्बन्धबुद्धिम् । अध्यासवशेन संसर्गाध्यासक्शेने-
त्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ।। ६७ ।।
असङ्ग अात्मन्यपि भोक्तृतामतिः
'स्वाविद्ययोदेति भवाब्धिकारणम् ।
ततोऽस्य भोगे दृढवासनोद्भवे-
यया न कुत्रापि सुखं लभेत ना ॥६॥
स्वस्वरूपावरणमेव सर्वाभ्यासहेतुः, तत एवाम्य सर्वानर्थप्राप्तिः,
स्वमुपाविर्भावप्रतिबन्धश्चेत्यभिप्रेत्याह-प्रसङ्ग इति ।
ना पुमानि-
स्यर्थः ॥ ८॥

·दशमं प्रकरणम् । १८३ अतो विवेकी जडबर्गतो विभुं विविच्य सारं सुखमान्तरं निजम् | असारभृतं त्यजतीतरांशकं दुःखात्मकं लौकिकसाधनान्वितम्॥६॥ इति । एवमविद्यातत्कार्यविवेचनेन फलिवमुपसंहरति-अत प्रतो हेवाविवेको सारासार विवेकवान जडवर्गत: अविद्यातकार्यात सारभूतं निजमान्तरं प्रत्यगात्मानं सुखस्वरूपं विभुमपरिच्छिन्नं विविच्य पृथक्कृत्य--स्वस्वरूपत्वेन विनिश्चित्य इतरांशकमविद्यातत्का- [जदुःखमृपात्मकमत एवाऽसारभूतं लौकिकसाधनैः स्रगादिभि- द्रुतं दुःखात्मकत्वात् त्यजनीति योजना ॥६॥ सुखं स्वमात्मानमखण्डमद्वयं वेदान्तजन्यात्मधिया विचक्षणः । बुवा प्रशान्तिं भजते निरन्तर मुक्ति स्वरूपस्थितिमुज्झितभ्रमः॥१०॥ एवं विविक्ताद्वैवात्मबोधेन संसारोपरमोपलचिर्ता स्वरूपावस्या- नात्मिका मुक्तिमुपैतीत्याह-सुसमिति ॥ १०० ।। विवेकिनः शान्तधियो निराधयो मुकुन्दपादाब्जसुगन्धपट्पदाः ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ सकार्यमानमखण्डवोधतोऽ- पवाध्य मोक्ष प्रविशन्ति नेतरे॥१०॥ एवंभूतात्मावबोधेऽधिकारिणो दर्शयति-विवेकिन इति । ईदृशा- नामधिकारिणामेव मोक्षफलसिद्धिरित्याह-सकार्यमिति ॥ १०१ ॥ अतो महान्तः श्रुतिसारवेदिनो धियोपगुहयात्मसुखावबोधदम् । मुकुन्दपादाब्जमनन्यसोहृदा अनन्यभत्त्यैकरसं भजन्त्यलम्॥१०२॥ भगवद्भक्तिरेव शुद्धिविवेकादितत्त्वज्ञानमोतपर्यवसायित्वाद् मुमु- तुभिरादर्तव्येत्यभिप्रेत्याह-अत इति । यतो भगवद्भक्ति विहायान्या गति स्ति, अत पूर्वोपार्जितपुण्यपुजै महान्त "येषां त्वन्तगत पापं जनाना पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढनताः" (गी० ७ । २८) इति भगवद्वचनात् । ये उदारा अत एव श्रुतीनां सारभूतो 'भगवान् वासुदेवस्तद्वेदनशीला सारभूत मुकुन्दचरणारविन्दमेक- रसमात्माभिन्न यद्भूमास्य सुसं तदवोधप्रद धिया निश्चयात्मकचेतो- वृत्त्याऽलमतिशयेनोपगुह्य-प्रेम्णा समानिग्य तदाकारखसम्पादनेन उनैव निमाम्याच्यभिचारिण्या अनन्यभक्तया भगवन्तं विहाय नान्यस्मिन रिपये सौददमन्तराशयो ये ते भजन्ति मेवन्ते त एव हि सारपाणि पुरुषधारया नेतरे इत्यर्घ ॥ १८२ ॥ तद्भक्तिसञ्जातविवेकवोधतः सुखेन जीवन्निह मुच्यते सुधीः ।

·दशमं प्रकरणम् । १९१ कर्तृत्वभोक्तृत्वजगत्त्वमातृता- यशेपबन्धात् परमात्मनि स्थितः॥१०॥ भगवद्भक्तानामनायासेन तत्त्वज्ञान मौचय स्वत एव भवतीत्याह- तद्भक्तीति । तस्य भगवतो वासुदेवस्य भक्तराऽनुरागेण वत्प्रसादेन सजावो यो विवेकयोधो विवेकज्ञानं वत: सुखेनानायासेन परमात्मनि स्थित: सन् कर्तृलादिसमस्तबन्धादिहाऽस्मिन्नेव शरीरे जीवन बाधि- तानुवृत्त्या व्यवहरन्नपि मुच्यते विनिर्मुक्तो भवतीति योजना ॥ १०३ ॥ तस्माद्विवाद परिहत्य वादिनां दूरे चिदानन्दपदं विविच्य यः । कृष्णानुरागी श्रुतिगीर्विचारणाद् ब्रह्मैक्यमाक्षाय विमुच्यतेऽञ्जसा ॥१०॥ अतः सारग्राहिणा भवितव्यमित्याह-तस्मादिति ॥ १०४॥ निःश्वासवन् वेदजनिः परेशितु- रीपत्करी यद्यपि सम्मता सताम् । अपरिपेयोऽस्ति तथापि वैदिक दो मतो दोपगोज्झितः स्वतः ॥१०॥ श्रुतिगोर्विचारणाद् ब्रोक्यं ज्ञाला मुच्यते इत्युक्तम्, प्रामाण्यादपारुपेयत्वाच्च नित्यत्वं स्त्रीकर्तव्यम्, अन्यथा प्रामाण्या- तन्न श्रुतीना

·पत्ति: स्यात् ।
"अस्य
१८६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
तथा चाऽद्वैतततिरित्याह-निश्वासवदिति ।
महतो भूतस्य निश्वसितमेतद् यहग्वेदी यजुर्वेदः सामवेदः' (पृ. २।
४ । १०) इत्यादिश्रुतेः “शास्त्रयोनित्वात्” (ब्र० सू० १।१ । ३)
इति न्यायाच परमेशितुर्मायाशबलाद् ब्रह्मणो वेदजनिर्निश्वासवदीपत्करी
सता सम्मता यद्यपीयन्वयः। तथापि वैदिकैयासिकं मतमनुवर्त्त-
मानरपौरपेयो मतोऽस्ति ।
अत एव पुरुपमतिप्रभवदोपगणरहितः
स्वभावत एव निर्दुष्टत्वात् प्रमाणं स्वव इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-तत्र
मृष्टिप्रलयमनिच्छन्तो जैमिनीया वेदाध्ययन प्रति अस्मादृशगुरुशिष्य-
परम्परामविच्छिन्नामिच्छन्तो वेदमनादिमाचक्षते । वैयासिकन्तु
मतमनुवर्तमाना: श्रुतिस्मृतीतिहासादिप्रसिद्धसृष्टिप्रलयानुसारेण अना.
धविद्योपधानलब्धसर्वशक्तिज्ञानस्यापि परमात्मनो नित्यस्य वेदाना
योनेरपि पूर्वपूर्वमर्गानुसारेणैव तादृशवादृशानुपूर्वीविरचनान्न स्वातन्त्र्यं
कालिदासादिवत् । पुरुषास्वातन्त्र्यमानं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमि-
नीया अपि । वगारमाफमपि समानमन्यत्राभिनिवेशादित्युपपन्न
प्रातः शान्त्रयोनित्यम्, शास्त्रम्य चापीरुपयत्वम् .प्रामाण्यम्, प्रवाहरूपेण
वियदादियग्नित्यत्वचेति ।। १०५ ॥
वाच्यं परब्रह्म स्वयं चिदद्वयं
स्यावाचकं वेदवचः स्वरूपतः ।
परापरं ब्रह्म तदेकमेव तट्ट
योध्यं तथा योधकमप्यशेषतः ॥१०६॥
"वि पंदितव्य' (मु०१।१।४, ० वि०१७) इत्यादि
अतिमिलपरापापम्य REE ण्य वाध्यापफमापन पपस्वमिसाद-
बाप्पमिति ॥ १०॥

·दशमं प्रकरणम्। शाव्दे पुमान् ब्रह्मणि तत्परोऽपरे विद्यात् परं ब्रह्म निरञ्जनं ततः। तज्ज्ञानतो ब्रह्मविदप्यसौ स्वयं ब्रह्मैव जीवन्निह मुच्यते भवात् ॥१०७॥ "शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माऽधिगच्छति" (प्र० वि० १७) इति शास्त्रमनुसृत्याह-शाब्दे इति ॥ १०७ ॥ अास्तिक्यबुद्धिः श्रुतिगोर्यु भकिमान् स्वधर्मसेवोत्थितसत्त्वशुद्धिमान् । ततो विवेको विरतिः शमादय- स्ततो मुमुचुमुरुभक्तिभाग्भवेत् ॥१०॥ ततो महावाक्यविचारतत्परो गुरूपदेशेन परात्मभावनात् । अखण्डमक्यं परमात्मजीवयो- त्विा विमुच्येत भवाम्बुराशितः ॥१०॥ विस्तरेणोक्तमर्य संक्षिप्य श्रोतबुद्धिसोकर्याय क्रमेण दर्शयति- आस्तिक्यबुद्धिरिवि द्वाभ्याम् ॥ १०८-१०६ ।। वेदान्तसिद्धान्तवियोधसिद्धये कुर्याच्छुतेरध्ययनं य आदितः ।

·१८८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ तदर्थमालोच्य गुरूक्तयुक्तिभिः स्वयं विवेकी पुरुषोऽधिकारवान् ॥११०॥ उतार्थस्यावश्यं कर्त्तव्यत्वं प्रदर्शयन् मुमुक्षून शिक्षयति–वेदा- न्तेति ॥ ११०॥ अनेकजन्मोद्भवपुण्यपुञ्जतः आचार्यवेदान्तमुकुन्दभक्तिमान् । कश्चित् प्रजायेत स सज्जनः तितो ब्रह्मैक्यवोधेऽधिकृतोऽतिदुर्लभः ॥ १११ ॥ मनुष्यायां सहस्त्रेषु कश्चिदेव पुण्यपुत्रपरिपाकान्वे शास्त्रार्यानुष्ठाने श्रद्दधानः प्रवर्त्तवे इत्याद-अनेकेति ॥ १११ ॥ तत्रापि गोविन्दपदाम्बुजद्वयेऽ- नुराग एवातिविलक्षणा कृतिः । उदेति यस्यैष विमुच्यते पुमान् भवाम्बुराशेः स्वयमन्यमुक्तिदः ।।११२॥ पत्रापि भगवतिरेव गुरुशालोपदेशसाफल्यसम्पादकत्वेन परम• पुरपाय नुरित्याद-मन्त्राऽपोति ॥ ११२ ॥ अधिगतनिगमार्यों यत्पदाम्भोजभक्तया भ्रमतिमिरमशेपं तत्त्वयुदयाऽपवाध्य ।

·१८६
दशमं प्रकरणम् ।
प्रविशति निजधाम ब्रह्मविन्मोतमन्त-
स्तमहममृतमायं माधवं स्वं प्रपद्य॥११३।।
इति प्रसक्तत्त्वचिन्तामणौ दशमं प्रकरणं सम्पूर्णम् ॥ १०॥
भगवन्तं
प्रकरणमुपसंहरंस्तदर्घ
अधिगदेति ॥ ११३॥
श्रीमन्माधवमनुसन्धत्ते-
यल्लोलयोद्भवति विश्वमनाद्यपाराद्-
यस्मादुदेवि निगमठुरनेकशासः ।
यक्षानतो गलति मोहमयाम्वुराशि-
स्वं वासुदेवमनिशं शरणं प्रजामि ॥१॥
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्ध-
स्कृतायो प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिन्याख्यायां स्वप्रमा-
भिषायामद्वैवतत्त्वमयूस्वाभियं दशमं
प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥ १०॥

·अथैकादशंप्रकरणम् अखण्डानन्दमद्वैतं प्रत्यगात्मतया स्थितम् । अलक्ष्यं योध्यतेयेन तं वेदाख्यं हरिं भजे॥१॥ योऽचिन्त्यशक्तिरखिलार्थदिवाकरोऽपि ब्रम्यनिष्ठ इतरांशनिपेभ्यनादिः । अन्यानपेचमिति हेतुरपौरुषेय- स्तं वेदमतरमहं हरिमानतोऽस्मि ॥१॥ परेशितुरीपत्करी इत्यर्थः । प्रतोदानन्तरप्रकरणे "निवासवद्वेदजनिः यद्यपि सम्मता सताम् । अपारुपेयोऽस्ति तयापि वेदः" इत्युक्तम्, तमि- मर्यमुपपादयितुं प्रकरणान्तरमारभमायोऽचिन्त्यशक्तितया असण्डार्या- वयोधर्फ वेदात्मकं भगवन्तमनुसन्दधानः शाम्रप्रमेयमर्याद् दर्शयति-- प्रखण्डानन्दमिति । तं वेदाख्यं हरिं भजे श्रद्धाभक्तिभ्यां समाये सं कमित्यपेतायामाह-यति। मलयं लक्ष्यलक्षा- भावविनिर्मुफ्मपि सत्र हेतु:-प्रदेवमिति । द्विधा इसं होतं सदावी दे न विद्यते द्वैत द्विधामागे या सवैतमित्यत्तरार्थ: । तदुर्ण वार्तिककार:- "द्विधे होवमित्याहुस्तायो ?समुच्यते । रादिनिर्गुफमतमशहमनमगोचरम् ॥” इति । प्रदेशसेन वागविषयगदलय "प्रवचनेनैव प्रोवाच" [मापनेन- रानुभपन्नुपाप 1] (१० सा७)"यता वापी निवन्त, प्रप्राय मनमा

·एकादशं प्रकरणम् ।
सह" (ले० २।४) "न विज्ञावर्विज्ञातारं विजानीयात्" (पृ०
३। ४ । २) इत्यादिश्रुतिभ्य इति भावः । सर्हि वागविषयत्वात् तत्र
वेदानां कथं प्रामाण्यमिति तत्राह-प्रत्यगिति। प्रत्यगात्मतयेव
स्थितमसण्डानन्दं येन योध्यते अचिन्त्यशक्तितया समिति सम्बन्धः ।
अविपयेऽप्यात्मनि. तदाकारवृत्त्युत्पादनमात्रेण तदविद्यानिवर्तकत्वमेव
तत्र प्रामाण्यं वेदानामिति भावः । “यस्याऽमतं मतं तस्य मतं यस्य न वैद
सः। अविज्ञातं विजानताम्" (के० २ । ३) इत्यादिना विषयत्वं दर्श-
यतापि स्ववाक्यजन्यासण्डाफारवृत्त्याऽक्वाध्यते-अयमस्मीत्यसण्डा-
नन्दं प्रत्यगभिन्नतया साक्षात्कारानुमवगोचरमापाद्यते तं भजे इत्यर्थः॥१॥
निर्दुष्टोऽपोरुपेयवाद वेदो मानशिरोमणिः ।
अज्ञातज्ञापकत्वात् स्यात् प्रमाणं स्वत एव सः ॥२॥
एवमचिन्त्यशक्तिविशिष्टत्वेन वेदपुरुषमनुसन्धाय वस्यापीरु-
पेयत्वं साधयितुं प्रतिजानीते-निर्दुष्ट इवि। घेदः प्रपामयो भवति ।
अपारुपयत्वाच मानाना प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकवस्नुगोचराया येदः
पारमार्थिफब्रह्माद्वैतवस्तुविपयत्वाच्छिरोमणिः । प्रत एव निर्दुष्टः
स्वमायादेव सर्वदेोपविनिर्मुकः । ननु वेदस्य वास्यत्वाविशेषादाप्त.
पुरुषसम्यन्ध विना प्रमाणकोटी प्रवेश एवं दुर्घटः, कुतसरा प्रमाग-
शिरोमपित्वमित्याशङ्मयाद-मशावति । प्रशासापकत्वमेव प्रामाण्यं
प्रमाजानामित्यविवादम् । सत्तु लौकिकवास्ये व रातत्वनिश्चर्य
पिना मास्तु, येदम्य तु म्वत एवामसम्बन्धं गिनव प्रामाण्यम्; सर्वदा.
पविनिर्मुक्तवादित्यपः॥ २॥
नन्ययं पोरुपेयोऽस्ति वेदस्तत्र कथं त्वया ।
उच्यतेऽपारुपेयत्वं प्रमाणान्तरमन्तरा ॥ ३ ॥

·१६२
प्रत्यक्तत्वचिन्तामणी
स्यादेतद्, यद्यपौरुषेयत्वं वेदस्य सम्भवेदिवि तार्फिकाः प्रत्यवति-
छन्ते-नन्विति ॥ ३॥
वेदो विशिष्टविज्ञाप्तप्रणीतो वाक्यमानतः ।
यदेवं तत्तथा यहच्छास्त्रं व्याकरणादिकम् ॥ ४॥
वेदस्य पौरुषेयत्वमनुमानेन साधयति वेद इति। वेदो धर्मी
विशिष्टविज्ञाप्तेन विशिष्टबहुज्ञपुरुपेण प्रणीता भवितुमर्हति,
नत: बहवर्ध विषयवाक्यप्रमाणत्वात्, यदेवं तत्तथा, यथा व्याकरणादिकं
पाणिन्यादिविरचितमित्यर्थः ॥ ४॥
वाक्यमा-
नन्वस्त्वात्मवदेवाऽयं वेदोऽपुरुषनिर्मितः ।
नह्यस्य स्मर्यते कर्ता कश्चिदित्यत उच्यते ॥ ५ ॥
ननु विरुद्धो व्यभिचारी हेतुः-वेदोऽपौरुषेयः, अस्मय॑माणकर्तृ-
कलादात्मवदिवि सिद्धान्तो शङ्कते-नन्विति । एतद् दूषयितुं प्रति-
जानी-अत उच्यत इति ॥ ५ ॥
जीणीरामोदपानादो मुक्तश्लोकेषु यद्यपि ।
स्मर्यते नैव तत्कर्ता तथाप्येते सकर्तृकाः ॥ ६ ॥
जोर्णकूपारामादिषु मुक्तरलोकेषु च हेतारनेकान्तिकवादित्याह-
जीवि ॥६॥
यथाऽनुमानतस्तत्र कर्तः स्यान्निश्चयस्तदा ।
इहाप्यसो न दण्डेन बारितः केनचिद् भवेत् ॥ ७ ॥

·, दृष्टादि अस्मदायतीन्द्रियमपि नित्यनिरविशयाप्रतिहवविज्ञानेन करतल- एकादशं प्रकरणम् । ननु तत्र कार्यत्वादनुमानेनास्तु कर्तृनिश्चयः, न तथा वेदे; तस्य नित्यत्रादित्याशङ्क्याह-अधेति ॥ ७ ॥ नन्वस्ति किं प्रमाणं ते पौरुषेयत्वनिश्चये । वेदस्यातीन्द्रियत्वान्न धर्मादेरिन्द्रियोद्भवम् ॥ ८ ॥ ननु वेदस्य पौरुषेयत्वे मूलप्रमाणमन्वेषणीयम् । तच्च नेन्द्रियादि- जनितमुपपद्यते, अतीन्द्रियत्वाद् धर्मादेः। अतोऽप्रमाणं वेदः प्रस- जते इवि शङ्कते-नन्विति सार्द्धन। धर्मादेर्वेदप्ततिपाद्यस्यार्थस्याती- न्द्रियवान्न तन्नेन्द्रियोद्भवं प्रत्य प्रमाण मित्यर्थः ।। ८॥ ततो वेदोऽप्रमाणन्ते मतेऽप्यस्मिन् प्रसज्जते । इति शङ्काऽपि पाण्डित्यं महत्ते ज्ञापयत्यहो ॥ ६ ॥ इमां शङ्कामुपहासव्याजेन निराकरोवि-इचीति ॥६॥ यतोऽष्टादिकं सर्वमस्मदादेरतीन्द्रियम् । ईतमाणोऽपरोक्षं तरकर्तुमीप्टे महेश्वरः ॥ १० ॥ शब्दराशिं स्वयं वेदं समस्तार्थावभासकम् । करोत्यव्याहतज्ञानः पौरुषेयो मतस्ततः ॥ ११ ॥ निरासप्रकारमाह-यय इति । बता परमेश्वरः असिन्नमिदम- न्यस्तामलकवदपरोक्षमोक्षमायो वेदं शब्दरासि विरचयितुर्माटे । ततः पौरुषेयोऽभिमनो वेद इवि द्वयोरर्यः॥ १०-११ ॥ २५ ·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी नन्वेवमीशितुः सिद्धौ वेदे स्यात्तत्प्रणीतता । । वेदे'प्रणयनाल्लिङ्गात्तसिद्धिरिति चेन्न हि ॥ १२ ॥ ननु तथाविधविशिष्टपुरुषसिद्धी वेदस्य तत्प्रणोतत्वसिद्धि । वेद- प्रणयनादिलिङ्गेन च तथाविधपुरुषसिद्धिरिति परस्पराश्रयत्व स्यादि- त्याशक्य निराचष्टे-नन्वेवमिति ॥ १२॥ MI यो ब्रह्माण पुरा सृष्टौ विदधाति महेश्वरः । यो वे वेदान् हृदा तस्मै प्रहिणोति स्वयम्भुवे ॥१३॥ ऋचो यजूंपि सामानि ससर्जेदमशेपतः । इत्यादिवेदवाक्येभ्यः पौरुषेयो विनिश्चितः ॥१४॥ नहीति प्रतिज्ञातमर्थ साधयति-य इति । "यो ब्रह्माय विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" ( श्वे० ६ । १८) इति "इद सर्वमसृजत यदिद किंच! यजूपि सामानि" ( वृ० १ । २।५) इत्यादिश्रुतिसमूहादेव तस्य समधिगतत्वान्न परस्पराश्रयत्वमिति द्वयो समुदिवाथै ॥ १३-१४॥ अपि चापोरुपेयत्वे वेदे न स्यात् प्रमाणता । प्रामाण्यं लोकिक प्याप्तप्रणीतत्वेन शाब्दके ॥ १५ ॥ “अपि पापीरुपयले सति, वेदस्याप्रामाण्यमपरिहारार्य प्रसग्जेवे- ह-अपि चेति । लोकिक शब्देऽपि प्राप्तप्रणीतत्वेनैव प्रामाण्यमि- प्यते इसर्थ ॥१५॥ त्याह- .

·१६५ श्रङ्गल्ययादिवाक्यानां प्रामाण्यं न यथेष्यते । तथास्यापोरुपेयत्वे न स्यात्प्रामाण्यमेव ते ॥ १६॥. विपते बाधकमाह–अङ्गुल्योति । प्राप्तप्रणीतत्त्वाभावे 'अङ्गुल्यये.. 'करिणां शतम्' इत्यादिवाक्याना यथाऽप्रामाण्यमीक्ष्यते, तथा वत्रापि स्यादित्यर्थः ॥ १६ ॥ अङ्गुल्यग्रादिवाक्यानां प्रणीतत्वादनाप्तकैः । अप्रामाण्यं हि नैवाप्ताप्रणीतत्वादपीति चेत् ॥ १७॥. ननु वेषामनातप्रणीतत्वादप्रामाण्यम्, न प्राप्ताप्रणीतत्वादिति शङ्कते- अङ्गुल्ययादीवि ॥ १७ ॥ मैवं लोके यतः शब्दाइ वक्तृज्ञानं प्रतीयते । अर्थज्ञानन्तु तस्यैव ज्ञानं व्यवहितं भवेत् ॥ १८ परिहरति-मैवमिति । वस्यैव वपुरेवेत्यर्थः ॥ १८ ॥ अन्यथा निश्चये सिद्ध सातादर्थस्य शब्दतः । श्राप्तानाप्तप्रणीतानां प्रामाण्यं सर्वतो गिराम् ॥१६॥ विपते बाघकमाह-अन्यथेति ॥ १६॥ .. न चैतद् दृष्टमिष्टं वा तस्मादाप्तप्रणीतता। सर्वथा शब्दजालस्य प्रामाण्येक प्रयोजिका ॥ २०॥ . 4 2

·१६६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
इष्टापत्ति परिहरन् फलितमाह-न चैतदिति ॥ २०॥
..
प्रमाणभूतवाक्यत्वाद्वेदः स्यादाप्तनिर्मितः।
यद्यत्प्रमाणभूतं तत्तत्स्यादाप्तविनिर्मितम् ॥ २१ ॥
यथाऽऽप्तवाक्यं लोकेऽस्ति तथा चाऽयं ततस्तथा।
एवं प्राप्तेऽत्र वेदान्तिसिद्धान्तः प्रतिपाद्यते ॥ २२ ॥
तथा च पौरुषेयानुमानं सुस्थमित्याह-प्रमाणेति । वेदं पक्षीकृत्य
आप्तविनिर्मितत्व साध्यते, प्रमाणभूतवाक्यत्वादिति हेतु ,
व्याप्तिप्रदर्शनम् , यथेत्यादि दृष्टान्त , तथाचायमित्युपनय ,
निगमनम् । एवं पूर्वपले प्राप्ते तत्र वेदान्तिसिद्धान्त प्रतिपाद्यते इति
द्वयोर्योजना ॥ २१-२२॥
यद्यदित्यादि
ततस्तथेति
,
न तावदनुमानेन पौरुषेयत्वमागमे ।
कश्चित साधयितुं लोके शक्नोति तदसम्भवात्॥२३॥
।
पौरुषेयत्वानुमानमेवासम्भवीत्याह-नेति । तदसम्भवात्-तस्य
पीरुपेयत्वानुमानस्यासम्भवादित्यर्थ. ॥ २३ ॥
तत्राप्याप्तप्रणीतत्वं किमभिप्रेतमस्ति ते ।
पूर्वसिद्धस्य वेदस्योचार्य्यमाणत्वमेव तत् ॥ २४ ॥
विशिष्टपुरुषेणादो यद्वार्थमुपलभ्य च ।
मानान्तरेण तत्पश्चात् तत्र वास्यविनिर्मितिः ॥ २५ ॥

·- एकादर्श प्रकरणम् । १६७ तदसम्भवप्रकारं प्रदर्शयितुं विकल्पयति-नेति । यदुक्तं- विशिष्टबहुपुरुषप्रणीतः बद्दर्थविषय: वाक्यप्रमाणत्वादिति, नत्र किमिदं पुरुषप्रणोतवं तवाभिप्रेतम् ? किमस्मदादिभिरिव पूर्वसिद्धवेदस्य विशि- टपुरुपेणाप्युचार्यमाणत्वम् , आहोस्वित् प्रमाणान्तरेणार्यमुपलभ्य तत्र वाक्यविरचनम् ? इति विकल्पार्थः ।। २४-२५ ।। श्राये तथाविधं वेदे पौरुषेयत्वमिष्यते । सिद्धसाधनतादोपादनुमानं वृथा तव ॥ २६ ॥ आये, इष्टापत्त्या सिद्धसाधनवामाह-पाये इति ॥ २६ ॥ -- द्वितीये केन मानेन वेदार्थ उपलभ्यते । प्रत्यक्षेण कथञ्चिन्न श्रुत्यर्थ उपलभ्यते ॥ २७ ॥ धर्माधर्मपरब्रह्मोपलम्भो नेन्द्रियैः कदा । इन्द्रियसव्यपेक्षवाटु मनसाऽपि न सम्भवेत् ॥ २८ ॥ द्विदीयेऽपि प्रमाण वक्तव्यमित्याह-द्वितीय इवि। केन मानेन, कि प्रत्यक्षेण, उतानुमानेन ? वत्राद्यं दूषयति--प्रत्यक्षेग इति ॥ २७-२८॥ अनुमानादिना चेत्स्यात्तास्मिाकमपीप्यताम् । धर्माधर्मादिसाक्षात्वाभावश्च स्यान्महेशितुः ॥ २६॥ द्वितीय दूपयति-अनुमानादिनति । तर्हि अस्माकं जोवानामपि वयेप्यवामित्यर्थः ॥ २६॥ ५ ·१९८ प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी श्रप्यगोचरभूता येऽस्मदादेर्धर्मकादयः । धर्मज्ञानादिसिद्धानां गोचराः स्युर्यदीत्यमी ॥ ३० ॥ तीनादितया वेदे पैरुपेयत्वमागतम् । नहि धादिसंसिद्धिर्वेदानुष्ठितिं विना ॥ ३१ ॥ अथायमभिप्राय ---अस्मदादेरगोचरभूता अपि धर्मादयो धर्म- ज्ञानवैराग्याचतिशयवतामेव तत्तदिन्द्रियगोचरतामाचरन्तीति तर्हि प्राप्तमेवानादित्वेनापौरुषेयत्व वेदस्येति शड्कोत्तराभ्यामाह-अपीति द्वाभ्याम् ॥ ३०---३१ ।। पूर्वसिद्धस्य वेदस्य सानाध्ययनतोऽर्थतः । ज्ञानानुष्ठानतः पुंसां धर्माद्यतिशयो भवेत् ॥३२॥ . अनादित्वमेव दर्शयति-पूर्वसिद्धम्येति ॥ ३२ ॥ १ अतोऽनादितया वेदोऽपौरुपेयो विनिश्चितः । अज्ञातज्ञापकत्वेन प्रमाणं स्वत एव सः ॥ ३३ ॥ अतोऽनादित्वादपौरुषेयो वेद सिद्ध इत्याह-अव इति ॥ ३३ ॥ स्वाभाविको महेशस्य धर्माद्यतिशयो यदि ।। तस्याप्यतीन्द्रियस्य स्यात कथं विरचनं गिराम् ॥३४॥ म्यादेवन, यद्यपि योगिनां धर्माद्यविशय पूर्वसिद्धवेदाध्ययनावपेच, व्यापि परमेश्वरस्यासी स्वाभाविक एव, ·" । एकादर्श प्रकरणम् । १८६ न तस्य कार्य करणञ्च विद्यदे न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ।" (श्वे०६८) इति श्रुतेः। भवतु नाम स्वाभाविकमेव ज्ञानमीश्वरस्य, तथापि कथं वेदप्रणयनसम्भवः, विधूतनिखिलकार्यकरणपरिकरत्वात् । नाका- र्यकरणस्य वाक्य विरचन सम्भवतीति शङ्कोत्तराभ्यामाह-स्वाभाविक इति। अतीन्द्रियस्य कार्यकरणविनिर्मुक्तस्य परमेश्वरस्य कथं गिरा विरचन स्यादित्यर्थः ॥ ३४ ॥ इच्छादेरपि सम्बन्धः कथं देहं विना विभाः। देहादेरपि सम्बन्धो न स्यादज्ञानमन्तरा ॥ ३५ ॥ नन्वकार्यकरणले स्वाभाविकेऽपि परमेश्वरस्येच्छादिवशात् कार्य- कारणवत्त्वोपपत्तेरुपपन्नमेव वेदप्रणयनमित्याशङ्म्य इच्छादिसम्बन्धे सति देहपरिग्रहः, देहपरिग्रहे सेतीच्छादिसम्बन्ध इत्यन्योन्याश्रयेण : परिहरति- इच्छादेरपीति । अयेश्वरस्यापि इच्छादिसम्बन्धो देहप- रिमहश्च प्रवाहरूपेणानादिरिति कल्प्येत, तदा अस्मदादिवत् स्वाभाविक एव देहादिसम्बन्ध इत्यनीश्वरत्वप्रसङ्गात् अस्मदादिवदेव "वेदप्रणयनासामर्थ्यमपि स्यादित्याशयेनाह-देहादेरपोति ॥ ३५॥ बिना देहादिसम्बन्धमाप्तकामस्य हीशितुः । नेच्छांदिसम्भवोऽथाप्यनीश्वरत्वसमर्पकः ।। ३६ ॥ अघ नित्यसिद्धवेश्वरस्येच्छा न देहपरिग्रहायपेवेवि मवम् , वदपि निष्प्रमाणफमेव:- न तावत् स्वार्थविषयेच्छा, प्राप्तकामवादित्याशये- .. .

·२०० A । प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नाह-विना देहादीति । अथ तस्येच्छा परानुग्रहार्था परिकल्प्येत, साऽपि निष्प्रयोजना कल्पना, पुण्यापुण्यनिर्मितत्वात् प्राणिनामुपभोगस्य । ईश्वरस्य तु सन्निधानमानेणानुपाहकत्वम् , नेच्छादिद्वारेण । इच्छादिमत्त्वे च ससारित्वमस्मदादिवत् प्रसज्ज्यतेत्याशयेनाह-अधापीति ।। ३६ ।। कार्यकारणवैधुर्याद् वेदप्रणयनं विभोः । न सम्भवेदतो वेदोऽपोरुपेयो विनिश्चितः ॥ ३७ ॥ वस्मात् परमेश्वरस्य नित्यज्ञानवत्वेऽपि कार्यकारणवैधुटर्येष वेदप्रणयनासम्भवात्, अनीश्वराणान्तु कार्यकारणवत्त्वेऽपि धर्मादिज्ञा नस्य वेदपूर्वकत्वात् सुतरां वेदप्रणयनासम्भवान्न पुरुषाधीनविरचना वेद । परिशेपादस्यापीरुपेयत्वमित्याशयेनाह—कार्यकारणेति ॥ ३७॥ मात्माकाशादिवद्वेदोऽकर्तृको न सकर्तृकः । नहि सम्भाव्यते कर्त्ता वेदस्याप्तस्य युक्तिभिः ॥३८॥ अच्छिन्नव्यवहारत्वे न सकर्तृक आगम. । अस्मय॑माणकर्तृत्वादात्माकाशादिवत्तथा ॥ ३६ ॥ वेद सकर्तृको न भवति, असम्भाव्यमानकर्तृत्वास, यथा प्रात्मा ऽऽकाशादि । वथा वेद सकर्तृका न भवति अविच्छिन्नव्यवहारत्व सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वात, यथाऽऽत्माकाशादिरित्याद-- मात्मेत्यादिद्वाभ्याम् ॥ ३८-३६॥ जीर्णारामादपानादे. स्वयं कालेन गच्छता । व्यवहारस्य विच्छेदो मुक्तश्लोकेषु चेप्यते ॥ १० ॥ .

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२०१
जीर्यकूपारामादिभिर्मुक्तश्लोकवनव्यभिचार इत्याह---
जीतिा४०1
न च वेदस्य विच्छिन्नव्यवहारत्वमीक्ष्यते।
पुण्यादिभासकत्वेन संस्कृतेः कारणवतः ॥ ११ ।।
न च वेदस्य विच्छिनव्यवहारत्वमिति शड्क्य वदितुम् , प्रापिना
पुण्यापुण्यतत्फलसम्बन्धप्रकाशकत्वेन ससारचक्र प्रवर्तकत्वादित्याशये.
नाहन चेति ॥४१॥
.
।
प्रलयेऽपि स्वरूपेणाऽनादित्वान्नेप नश्यति ।
नानध्ययनमानेण वेदस्योच्छेद इप्यते ॥ ४२ ॥
,
ननु वेदस्यापि महाप्रलये प्रस्त्येव व्यवहारविच्छद, प्रताऽसिद्ध-
मविच्दिनन्यवहारत्वमिति चेत्, वनेद वक्तव्यम्-कि प्रजयकाने वेदल्या.
ध्ययनाभाग व्यवहारविच्छेदोऽभिप्रेत , कि वा स्वरूपनाश' ? इति
निकन्थ्य चरम दृपयति-प्रनय इति । प्रथम निराकरोति-नेति॥४॥
आत्मादिव्यवहारस्य विच्छेदः प्रलये यथा ।
तथाऽस्यापि भवेत्तेन न नित्यत्वनतिस्तथा ॥ ४३ ॥
नयाग्धिव्यवदारविच्देदम्य प्रात्मादावपि सम्मवानासारनिन्य-
समावहतोत्साह-मात्मादीति । मस्यापि वेदस्यापीत्यर्य ॥ १३ ॥
वेदस्याऽध्ययनं सन' गुर्यध्ययनपूर्वकम् ।
वेदाध्ययनरूपत्वादधुनाऽध्ययनं यथा ॥४॥

·२०२ प्रयक्तत्त्वचिन्तामणी विमतं सृष्टिकालीनं वेदाध्ययनं पूर्वपूर्ववेदाध्ययनानुस्मृतिनिबन्धन भवितुमर्हति, वेदाध्ययनत्वात; यथाऽधुनातनं वेदाध्ययनमित्यनुमान दर्श- यति-वेदस्येति ॥४४॥ वेदसर्गश्रुतिः पूर्वसिद्धस्यैवागमस्य च । आहाऽभिव्यक्तिमात्रं सा न तु नूतनसर्जनम् ॥ ४५ ॥ ननु वेदस्यास्मर्यमाणकर्तृकत्वमसिद्धम् , वेदेनैव तस्य कर्तृसम्ब- न्धावगमादित्याशक्य "इदं सर्वमसृजत यदिदं किंचर्चा यजूंपि सामानि" (बृ० १ । २ । ५) इत्यादिवाक्यं तावद्धिरण्यगर्भविषयत्वात् सिद्धस्य वेदस्याभिव्यक्तिमात्रमाचष्टे त्वभिनवसृष्टिमित्याशयेनाह- वेदसर्ग इति । वेदस्य सर्गप्रतिपादिका श्रुतिरित्यर्थः ।। ४५ ॥ यो ब्रह्माणमिति श्रौती गीरेतस्य चतुर्मुखे । सिद्धस्येशप्रसादेन प्रादुर्भावपरा स्वतः ॥ ४६॥ यत्तु “यो ब्रह्माणं विदधाति" (श्ये०६ । १८) इत्यादि, तत्पर- मेश्वरविषयमपि न वेदस्य सृष्टिमाचष्टे । किन्तु सिद्धस्य वेदस्य पर- मेश्वरानुग्रहाद्धिरण्यगर्भ आविर्भावमात्रमावेदयतीत्याह-यो ब्रह्माण- मिति। एतस्य वेदस्य नित्यसिद्धस्येत्यन्वयः । विच्छिन्नव्यवहारत्वे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वमिति । अतो विशिष्ट- बहुक्षपुरुषप्रणीतो वेदो बदर्थविषयवाक्यप्रमाणत्वादित्येप धर्मिग्राहक- प्रमाणविरद्धो हेतुरिति भावः ॥ ४६ ।। अथ वंशमुपक्रम्य सम्प्रदायपरम्पराम् । भभिधाय जगायन्ते वेदनित्यत्वमागमः ॥१७॥ तस्मात् सिद्धमेवा.

·एकादर्श प्रकरणम् । २०३ "अघ बंश: (०२।६।१) इत्युपक्रम्य विद्यासम्प्रदायपरम्परा- मभिधाय अन्ते “परमेष्ठी ब्रह्म ब्रह्म स्वयम्भूर्बह्म नम:" 1- (० २।६।३) इति वेदस्य नित्यत्वश्रुतिविरोधाच्च कालात्ययापदिष्टो हेतुरित्याशयेनाह -अथ वंशमिति ॥४७॥ ईशानीशप्रणीतत्वं नित्यत्वान्नैवमागमे । सम्भवेदित्यतो वेदोऽपोरुपेयो विनिश्चितः ॥ ४ ॥ ईश्वरानीश्वरपुरुषप्रायनासम्भवश्च वेदविषये दर्शित: अन्या. सिद्धश्चार्य हेतुरित्याशयेनाह-ईशानोशेवि ॥४८॥ प्रमाणान्तरयोग्यार्थास्पदत्वादन्यशास्त्रकम् । पोरुपेयं न वा वाक्यप्रमाणत्वादिहेप्यते ॥ ४ ॥ व्याकरणादेः प्रमाणान्तरयोग्यार्थविषयत्वात पुरुषप्रणीतत्वम्, न वाक्यप्रमाणत्वादित्याह-प्रमाणान्तरेति ।। ४६॥ अयोग्यविपये पुंसे वाक्यप्रणयनं न वा । सम्भवेदित्यतो हेतोस्त्वदुक्कानुमितिथा ॥ ५० ॥ भयोग्यविषये पुरुषस्य वाक्यप्रायनासम्मवादपि नवोचियेत्याह- अयोग्यति। यत्पुनरुक्तम्-भातप्रवीतो वेदः, प्रमाणभूतवाक्यत्वान, लौकिकराश्यवदिति, उदप्येवेनैव निरस्खमिति द्रष्टव्यम् ॥ ५० ॥ स्वयमेवाऽस्ति शब्दोऽर्थे प्रमाणं नाऽऽप्तयोगतः । प्रतिवन्धनिवृत्त्यर्थ तनाऽऽप्तस्वविनिश्चयः ॥ ५१ ।।

·२०४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ अङ्गुल्यग्रादिवाक्येष्वनाप्तसम्बन्धमात्रतः । प्रामाण्यं प्रतिवन्धस्तत् क्षयस्त्वाप्तत्वनिश्चयात् ॥५२॥ यत्तूक्तम्-प्राप्ताप्रणयने वेदस्याऽप्रामाण्यप्रसङ्ग इति तदप्यसदि. त्याह-स्वयमिति द्वाभ्याम् ॥ ५१-५२ ।। शब्दजन्यं हि संसर्गविज्ञानमिह शब्दतः। सातादेवार्थसिद्धेर्न वक्तृज्ञानविलम्वतः : ॥५३ ॥ अय परवान्योन्यान्ध- तत्र यदुक्तम्-यक्तृज्ञानव्यवधानेनैव शब्दोऽर्थमवगमयतीति, तदपि विवक्तव्यम् । किं वक्तज्ञानमावेदयति ? किं वाऽर्थविशेषितम् ? पूर्व- स्मिन् वक्तृतानव्यवधानेनापि शब्दादर्यावगमो न स्यात्। उत्तरस्मिन शानविशेषगभूतार्थप्रतीतिकारण वक्तव्यम् । न तावन् प्रत्यक्षादिप्रमाणे फारशस्ति, नत्र शब्दातिरिक्तप्रमायासम्भादनभ्युपगमाश । नापी. यमर्यप्रतीनिर्धान्तिः, मंशयो वा, याधफाभावाद् विकल्पानुदयाश । नापि स्मृविरूपा, पूर्वप्रवृत्तद्विषयप्रमाणाभावात् । ययोग्यायरमरणान् बदन्वयमुनेच्या धगम्य वद्विपयं विज्ञानं पुरुषोऽनु मिमीते-इवि कल्पत, चदपि कयनमात्रम् , उत्प्रेचातानस्य प्रत्यवादिप्र- माणस्मृतिमंशयापारमकत्वानुपपत्तः । परिगपादब्दमन्यमेव संसर्गवि. mनमिति साचादेव गव्दार्यसिसेः यत्तशानध्यरधानकल्पना ग प्रमाव- प्रपोजमनास्यासनाद-दमन्यमिति । धार एयपः ॥ ५३॥ तस्माल्नाक स्वसामर्थ्यादेव गन्दार्थसम्भवः । अनाप्तयोगः गम्दस्य सामर्यप्रतिवन्धकः ।। ५४ ॥ যায়াম

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२०५
ततः किमित्यत आह-तस्मादिति। तस्माल्लोकेऽपि स्वसाम-
ादेव शब्दार्थप्रतिपत्तिः । अनाप्तपुरुषसम्बन्धस्तु शब्दस्य स्वत:
सिद्धसामर्थ्यप्रतिवन्धकतयाऽवतिष्ठते इत्यर्थः॥५४ ॥
मूलज्ञानानुमानन्तु यदि स्यात्तन्निवृत्तये ।
अस्तु तल्लौकिके शब्दे वारयामो न तद् वयम् ॥ ५५॥
वेदे तु पुरुपस्यापि सम्बन्धाभावतः कदा ।
नास्त्यप्रामाण्यशङ्काऽपि प्रतिवन्धतयः स्वतः ॥ ५६ ॥
प्रस्तुतहि वेदेऽपि प्रतिबन्धनिवृत्त्यर्थमेव मूलानुमानमित्यवाह--
वंदे विति । तु शब्दः शङ्कानिवृत्त्यर्थः ॥ ५५-५६ ॥
तस्मादपारुपेयोऽस्ति वेदो नित्यार्थगोचरः ।
परब्रह्मविवर्तश्च ब्रह्मायत्त इतीप्यते ॥ ५७ ।।
फलितमुपसंहरन् वेदस्य ब्रहाविवर्त्तत्वमुपपादयति-तस्मादिवि ।
यद्यपि नित्यो वेदः स्वयं नित्यार्थसम्बन्धश्च, तथापि ब्रह्मचैतन्यविवों
ब्रह्मपरतन्त्रश्च वेदोऽभ्युपेय इत्यर्थः ॥ ५७ ॥
अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमिति श्रुतिः ।
हेत्वन्तरैरजन्यत्वं प्राह ब्रह्मविवर्त्तताम् ॥ ५८॥
अत एव "प्रस्य महतो भूतस्य' (० २।४ । १०) इत्यादि-
श्रुतिरपि वेदस्य प्रवृत्तप्रमाणान्दराजन्यत्वब्रह्मविवर्त्तता दर्शयतीत्याह--
अस्येति ॥ ५९॥

·२०६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
एकमेवाद्वितीयं चेत्यद्वितीयत्वकीर्तनात् ।
चिद्विवर्ती न तद्भिन्नो वेद इत्यवगम्यते ॥ ५६ ।।
अत एवाद्वितीयत्वप्रतिपादनं श्रुतेः सङ्गच्छते इत्याह-एक
मिति ॥५६॥
सर्वमात्मनि विज्ञाते विज्ञातमिदमित्यतः ।
श्रात्मविज्ञानतः सर्वविज्ञानप्रतिपादनात् ॥ ६० ॥
अव एव एकविज्ञानात् मर्मविज्ञानप्रतिज्ञा श्रुतेः सिद्भपयतीत्याह-
सर्वमिति ॥ ६॥
नहि वस्त्वन्तरे वेदे स्थिते सत्यद्वितीयता ।
तज्ज्ञानात् सर्व वेज्ञानं श्रुत्युक्तमुपपद्यते ॥ ६१ ॥
नदीदं श्रुतेः प्रतिपादनमन्यया सगच्छव इत्याह-नहीति ॥६॥
वेदस्य चिद्विवर्त्तत्वे सर्व सङ्गच्छतेजसा ।
नामरूपप्रपञ्चस्य तदिन्नत्वे ह्यलोकता ॥ ६२ ॥
पदम्प नामप्रपश्चान्त पाखिलानामरूपयो परिमयादवप्रति.
पादकवाक्यानो मय सामन्त्रम्यं नेतरघेत्याद-दापति ॥ १२॥
ननु ब्रह्मविवर्तते वेदस्यानादिता कथम् ।
फर्य मिय्याऽहियत्तस्य प्रामाण्यमवकल्पते ॥ ६३ ॥

·एकादशं प्रकरणम् ।
२०७
वेदस्य ब्रह्माविवर्तवमसहमानः शङ्कतेनन्विति । वेदस्य रज्जुसर्प-
बद् मिथ्याभूतस्य प्रामाण्यच कयमवकल्पते। भवन्मते इति शेषः । तथा
च ववैव वेदान्तप्रमाणेकसमधिगम्यब्रह्मवादिनोऽनिष्टमित्याशयः ॥६३॥
मैवं न बर्णमात्र भी वेदोऽस्ति व्युत्क्रमादिना ।
उच्चारितेपु वर्णेपु नार्थज्ञानं प्रदृश्यते ॥ ६४ ॥
किन्त्वयं वर्णसङ्घातो नियतक्रमसंयुतः ।
वेद इत्येव वक्तव्यं तत्रापीयं विचारणा ॥ ६५ ॥
।
परिहरति-मैवमिवि । न वावर्षमात्रं येदः, प्रक्रमव्युत्क्रमोथा-
रिवेषु वर्णेष्वर्घप्रतिपत्तिदर्शनात् । किन्तु नियतक्रमविशिष्टो पर्णराशि-
र्वेदः । तत्रापीयं वक्ष्यमाणविचारणाऽस्तोति द्वयोर्योजना ॥६४-६५॥
तत्र देशनिमित्तो वा कालहेतुर्न वा क्रमः ।
वर्णानां सर्वगत्वाच्च नित्यत्वादपि हेतुतः ॥ ६६ ॥
विचारमेव दर्शयति-वनेति । तत्र वर्णेषु न तावदेशनिमित्तो
वा फालनिमित्तो वा ममः सम्भवति, वर्णनां सर्वगतत्वाग्नित्यत्वाच्चे-
त्यर्थः
:॥६६॥
नापि स्वाभाविकः कश्चिद्धर्मस्तत्रास्ति वा यतः ।
राजा जारेत्यनियतपूर्वापरतयेक्ष्यते ॥ ६७ ।।
ननु माऽस्वागन्नुफक्रमः, स्वाभाविक एक फिन स्यादिसतमाद-
नापीति॥७॥

·२०८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा उच्चारणोपलब्ध्यन्यतरप्राप्तक्रमेण ये । उपरक्तास्त एवेह वर्णा वेद इतीर्यताम् ॥ ६८ ॥ अत: परिशेषादुञ्चारणोपलब्ध्यन्यतरगतक्रमोपरक्ता वर्या वेद इति वाच्यमित्याह-उच्चारणेति ॥ ६८॥ न चाऽन्यत्रान्यधर्मस्य परामर्शः क्रमस्य वा । साक्षात्सम्भवतीत्यस्मान्मिथ्याभूतः क्रमस्तयोः॥६६॥ न चाऽन्यधर्मस्य क्रमस्यान्यत्र साक्षात् परामर्श:सम्भवतीत्याह- न घेति । ततः किमित्यत पाह-मिथ्येति । तयोरिति उचारणोपल- म्योरन्यतरस्मिन् गतः क्रम इति शेपः । मिथ्येवेति योजना ॥६६॥ । मिथ्याक्रमविशिष्टानां वर्णानाञ्च मृपात्मना । अर्थवोधकताऽऽस्थेयाऽनिच्छद्भिरपि वादिभिः ॥७०॥ भती मिथ्याभूसक्रमविशिष्टवर्णानां तदुपरक्तमिथ्यारूपेवार्थ- प्रतिपादकस्वमित्यनिच्छद्भिरप्यन्यादिमिरास्यमित्याह-मिति पूर्वपूर्वसमानेव सेयं क्रमपरम्परा । प्रवर्तते सदा सर्ववर्णानामुत्तरोत्तरा ॥ ७१ ॥ इति प्रयाहरपेण वेदस्याऽनादितोच्यते । लये संस्काररूपेण रूपस्येवास्य च स्थितिः ॥ ०२ ।।

·एकादर्श प्रकरणम् २०६ अतो ब्रह्मविवर्त्तवान्नाऽनादित्वविरोधिता। न वा धर्मादिरूपार्थप्रतिपादकताक्षतिः ॥ ३ ॥ ननु तर्हि क्रमपरम्पराया वैचित्र्यादर्धवैचित्र्यापाताद् वेदार्थस्यैक- रूपत्वं न स्यात् । तथा पानादित्वविरोधेनाखण्डैकरसप्रतिपादकत्व- हान्या प तत्प्रामाण्यत्ततिरित्याशझ्याह-पूर्वपूर्वसमानेलादित्रिभिः । सा चेयं क्रमपरम्परा वर्यानो पूर्वपूर्वसमानवानरोत्तरा प्रवर्तते इति प्रवाहरूपेणाऽनादित्वं वेदस्योच्यते । महाप्रलये तु रूपप्रपञ्चस्येव नामप्रपचस्य शक्तिमानावशेपेऽपि पूर्वस्मिन् कसे यादृशक्रमविशिष्टार्ना वेदशब्दोपलतिक्षवर्णाना यागर्थाभिधानसामर्थ्य वाराक्रमोपरकानों तागर्याभिधानसामोपेतानामेव वर्णानामुत्तरकल्पेऽपि प्रथम महा- चैतन्यविवर्त्तवान्नानादित्वविरोधः, नाप्यर्घप्रतिपादकत्वहानिः, न वा प्रामाण्यत्तविरिवि प्रयाणां समुदिवाऽर्घः ॥ ७१-७३ ॥ प्रतिप्रयोगं वर्णानां क्रमो वाक्ये तु लौकिके । यथा व्यभिचरत्येवं न वेदे नियतकमे ॥ ७४ ।। लीफिकवाफ्यवेदिकाम्ययोर्वेलनण्यमाह-प्रतिप्रयोगमिति ७४|| . अनादित्वेऽपि वेदस्य चिद्विवर्त्ततया सतः । ब्रह्माधोनत्वमस्तीति सिद्ध वेदान्तसम्मतम् ॥ ७५ ॥ फलिवमुपसंहरति-अनादिव इति ।। ७५ ।। अतो ब्रह्माहये मानं शब्दराशिः स भागमः । शब्दशरचिन्यवाद वोध्यते तेन चिद्घनम् ।।७६ ।।

·२१० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी तस्माद् ब्रह्मक्यमवाड्मनसगोचरमपि प्रमाणराजो वेदोऽप्यचि- न्यशक्तितयाऽवबोधयतीत्याह-अत इति ॥ ७६ ॥ शक्तिः कार्यान्विते येव पदानामिति सर्वथा । नियन्तुं शक्यते नैवं सर्वेषामपि केनचित् ॥ ७७ ॥ यथा- स्यादेतद्, यदि वेदः सिद्धेऽर्थे प्रमाणं स्यात् । न तु तथा, यतः शब्दशक्तिः फार्यान्विते एव निश्चीयते । लोकेऽपि सकलपदाना कार्यार्थे एव प्रथमं मम्बन्धग्रहणाद्, गवादेरपि कार्यान्वितरूपेणैव कार्यत्वात्, पावापोद्धारयोरपि तदपरित्यागाद्, गवादिरूपेषु च पदानां स्मृतिमामव्यापारात् कार्यमेव हि सर्वपदशक्तिप्रतियोगि । देवदत्त! गामभ्याज शुक्ला दण्डेनेति शब्दश्रवणान्तरं प्रतिपत्तुः प्रवृत्ति- मुपलभ्य इयं प्रवृत्ति: प्रवर्तकज्ञानपूर्विका, प्रवृत्तित्वाद्, मत्प्रवृत्तिवदिति पालेनानुमीयते। स्वयध्य कार्यशानात् प्रवर्तते इति तत्कार्यशानमेवाव- धारयति, शब्दश्रवणान्तरभावित्वाच्च कार्यशानस्य शब्द एव कार्यज्ञान- मजीजनदित्यव्यवस्यति । एवं पदकदम्बस्य कार्यशाने सामर्थ्य प्रति- पघ, प्रयोगान्तरेषु गामानय, गां यधान, तुरगमानयेत्यादिषु पदान्तरः प्रसेपोद्वारयोस्तदर्यस्य कार्यान्त्रिवस्यैव प्रापोरानात् प्रन्यया - ·एकादर्श प्रकरणम् । २११ न्वित एव सर्वेषां पदानां शक्तिरिति सर्वथा नियन्तुं शक्यते केनचि- दपोति सम्बन्धः ॥ ७७ ।। यतोऽन्विताभिधायित्वं पदानामपि दृश्यते । अन्वये योग्यताहेतुः सा सिद्धाऽस्ति विभागतः ॥७८॥ कुत इत्यव पाह-यत इति । सकतपदानां यतोऽन्विवाभिधा- यित्वमपि दृश्यते, अन्वयस्य योग्यतानिमित्तत्वात् । सा योग्यता च विभागत: यथायोग्यविभागेन सिद्धास्तीवि योजना ॥७८॥ क्रियाकारकयोद्रव्यगुणयोरस्ति योग्यता । धात्वर्थकार्ययोरेवं विभागेनेव दृश्यते ॥ ७९ ॥ एतदेव विवृणोति-क्रियेति ॥ ७६।। द्रव्यान्विताभिधायित्वं योग्यता गुणवाचिनाम् । क्रियान्विताभिधायित्वंसा तथा द्रव्यवाचिनाम् ॥८॥ खत्रापि योग्यतानुसारमाह-द्रव्यान्विताभिधायित्वमिति ।।८।। कार्यान्विताभिधायित्वं क्रियावाचिगिरामपि । प्रतिपत्तुमिति न्याय्यं विरोधः स्यात्ततोऽन्यथा ॥ १ ॥ विरोध: स्यात् ततोऽन्यति । अन्यथा सरूलपदानामपि कार्यान्विताभिधायित्वे सात भल्यादिवास्यस्यपदानामिवायोग्यान्वय- निष्टतान प्रमावान्तरविरोधो दुनरिहर: प्रसगतेयः॥८१ ।

·२१२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
न चार्थिकान्वयो नापि शेपशेपित्वयोग्यता ।
परस्पराश्रयातस्मान्न विरोधोऽन्वितोक्तितः ॥ ८२ ॥
ननु कार्यान्वये सर्वेषां शब्दसमधिगतेऽपि गुणद्रव्यादीनां पार्टिक:
परस्परान्वयो भवन निवार्यते। कुतः तत्र प्रमाणान्तरविरोध इत्याश-
वाहन चेति । नहि परस्परमयोग्यान्वयः शब्दसमधिगतो योग्या-
न्वयश्च पदानामार्थिक इति शब्दप्रमाणवादिनामिदं शोशुभीतीत्यर्थः ।
ननु शेपशेपिभावेन सर्वपदार्थानां कार्येणापि संसर्गयोग्यता दृश्यते,
कघमयोग्यार्थसम्बन्धः शब्दसमधिगत इत्याशक्याह-नाऽपि शेष-
शेषित्वयोग्यतेति । अयमर्थ:--किमिदं शेषशेषित्वं साध्यसाधनभाव-
श्चेत्, सेोऽपि सातात, परम्परया वा ? न तावद्धात्वर्थेनेव गुणद्रव्या-
दिनाऽपि साक्षादेव कार्यस्य साध्यस्वमुपपद्यते, भावार्थै कविषयत्वात्
कार्यस्य । अस्तु परम्परया साध्यत्वमिति चेत्, तर्हि फलस्यैव परमसाध्य-
त्वात् तदेव शेषि भवतु, किमनेनान्तर्गहुना कार्येण ? ननु कार्यस्यैव
'शेपित्वं समधिगतं सर्वपदाना कार्यप्रधानतया अन्विताभिधायित्वात् ।
फलस्य तु प्राधान्यं पुरुपापेक्षमार्थिकमित्याशडक्याह-परस्पराश्रया-
दिति। सर्वपदानां कार्यप्रधानतयाऽन्विताभिधायित्वे सति कार्यस्य
शब्दतः शेपित्वम् , तस्यैव शेपित्वे सकलपदानां तत्प्रधानतयाऽन्विताभि-
धायित्वमिवि परस्पराश्रयादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-तस्मादिति ।
यस्माद् विधिनिष्ठवाक्येषु पदानामेवेदंपर्यवशेन परस्परान्विताभिधायित्वे
न कश्चिद् विरोध इत्यर्थः ।। ८२॥
यत्प्रवर्तकविज्ञानजनकत्वानुमानकम् ।
तदप्यन्यत्र सामर्थ्याभावकारणकं नहि ॥ ८३ ॥

·एकादशं प्रकरणम् ।
२१३
यत्तूक्तम्-प्रवृत्तिलिङ्गेन प्रवर्तकविज्ञानानुमानात् तस्य शब्दान्वय-
व्यतिरेकानुविधायितया प्रघमं कार्यस्यैव सकलशब्दशक्तिप्रतियोगिलाव-
गमात प्रयोगान्तरेषु च व्यभिचारामावात् तत्रैव सकलपदसामर्थ्यमिति,
वत्राह-यदिति । प्रघमप्रयोगे प्रवर्तकविज्ञानजनकत्वानुमानं यचद्वा-
दिपदानामन्यत्र सामामावकृतं न भवतीत्यर्थः ।।८३॥
किन्त्वभावादुपायस्य शब्दजन्यत्वसद्धियः ।
श्रोतुः प्रवृत्तिसिद्ध्यै तन्निमित्तं सर्वतो भवेत् ॥ ८४ ॥
किंकृतं तत्तौंत्यत पाह-किन्विति। किन्तु गवादिस्वरूप-
विज्ञानस्य तदा शब्दजन्यत्वावगमोपायाभावात् प्रयोगान्तरेषु गवादिप.
दानामपि प्रक्षेपोद्वाराभ्यां प्रत्येक योग्यंतरान्विवगवादिस्वरूपेऽपि
सामर्थ्य प्रतिपद्यते इत्यर्थः। यत्तु प्रयोगान्तरेष्वपि कार्यस्याव्यभिचार
इति वनाऽऽह-श्रोतुरिति । सर्वतः सर्वत्र कार्याभिधायिपदप्रयोगे
वत्कार्य निमि भवेदित्यन्वयः। कार्याभिधायिपदप्रयोगश्च श्रोतुः,
प्रवृत्तिसिद्धये इत्यर्थः ॥ ८४॥
तस्मात् प्रवर्तके वाक्ये सम्बन्धग्रहणेऽपि च ।
योग्यतरान्विते शफिरन्वयव्यतिरेकतः ॥ ८५ ॥
फार्यान्वयनिराफरणमुपसंहरति-वस्मादिति । सम्मान प्रवर्तके
वाक्ये सफलपदसम्बन्धप्रदपेऽपि योग्यतरान्विते शब्दातरित्यन्वय-
म्यविरफाभ्यां विनिश्चितेति गेषः। इतरान्विते इत्येव युधम्, दया.
म्यापमान योग्यमेशयोग्यम्य वाश्याप्रतीत्यनुपयोगिवयाऽन्वयायोगान ।
यस्माद् योग्यवरात्विवे शब्दयसिरिति सिमित्यर्य: ॥५॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न वा प्रवर्तकद्वार एव सर्वपदात्मनाम् । गिरां शक्तिग्रहोऽपीत्थं नियन्तुमिति शक्यते ॥८६॥ एवं कार्यान्वये शब्दशक्तिनियमं निराकृत्य प्रवर्तकद्वारमेव सकल- पदसम्बन्धग्रहणमिति मीमांसका मन्यन्ते तानिराकरोति-नन्विति । ननु कथन्न प्रवर्तकद्वारमेव सकलपदसम्बन्धप्रहणम् १ यता लोके शब्दश्रवणान्तर प्रतिपत्तु. प्रवृत्तिमुपलभ्य, प्रवर्तकज्ञानमनुमाय तत्रैव शब्दस्य सम्बन्धग्रहणात् प्रपोगान्तरेषु च पदानामावापोद्धारसमयेऽपि स्वार्थेषु प्रतिपदं सामर्थ्यग्रहणस्यापि प्रवर्तकज्ञानपूर्वकत्वात् क्वचिच्च प्रवर्तकवाक्ये गृहीतसम्बन्धपदान्तरसमभिव्याहारनिमित्तत्वात् प्रवर्तक द्वारमेव सकलपदसम्बन्धग्रहणमित्याशक्याह-इत्थ नियन्तुमिति । न खलु सकलपदसामर्थ्यग्रहणं प्रवर्तकद्वारमेवेति नियन्तुं शक्यते इति योजना ॥८६॥ पुत्रस्ते जात इत्यादावन्तरापि प्रवर्तकम् । सम्बन्धग्रहणं दृष्टं मुखोल्लासादिचिह्नितः ॥८॥ नियमाभावं दर्शयति-पुत्र इति । पुत्रजन्मादिवाक्येषु प्रवर्तक- मन्तरेणापि सम्बन्धमहणदर्शनात् मुखोलासादिचिहादित्यर्थः । जन्मनिमित्तो वा पत्नीसुखप्रसवनिमित्तो वा तदैव समीहितवस्त्वन्तर स्मृतिनिमित्तो वा हर्प उपपद्यते । वतश्च भ्रूविलासादिलिङ्गस्य हर्षहेतुमागविज्ञानविषयत्वात् तस्य घोधित इति नियमोपायाभावात् तत्रापि प्रवर्तकद्वार एव सम्बन्धप्रह इति चेत्, न, मुग्पविकासादिसमनन्तरमेव पुनजन्मसाक्षात्कारेण तद- साधारणलिङ्गेन वा पुग्नजन्मनिश्चयात्, साधारणतयाऽवगतस्य दर्पहेतु. पुत्र. चानन्याद् अयमेवानेन शन्देन ·एकादर्श प्रकरणम् । २१५ विज्ञानस्य तन्न पर्यवसानसम्भवे सति अप्रतिपन्नहर्षहेत्वन्तरविषय. त्वाशङ्कानुपपत्तेः। यत्तु पुत्रजन्मसमधिगतं सुखप्रसवादि, तत्पुत्र- जन्महर्षनान्तरीयकत्वान्न प्रथमतरप्रतीतपुत्रजन्महर्षण विकल्प्यते । प्रथमतरसम्बन्धग्रहोऽपोदंतदादिवस्तुविज्ञानपूर्वक एव । यदि पुनरिद- वदादिशब्दार्थ विज्ञानमपि प्रथमतरसम्बन्धग्रहणकारणं नाडीक्रियते, वदा सविकल्पकज्ञानपूर्वक एव सम्बन्धप्रहः । तथा जन्मान्तरेऽ- पोति सर्वत्र प्रघमवरशब्दार्घसम्बन्धग्रहः सिद्धवस्तुविज्ञानपूर्वक एवे- ति भवताऽप्यायुष्मता अङ्गाकारि। वस्मादस्मत्पते हर्पहेतूनामान- न्त्यसम्भव इवि। भवत्पतेऽपि प्रवर्तकानन्त्यसम्भवात प्रवर्त्यविषय- साक्षात्कारेण वा सदसाधारणलिङ्गेन वा पदान्तरप्रतेपोद्धाराभ्यां पारिशेष्यकल्पनायामस्मत्पनेऽपि सम्भवात् न प्रवर्तकद्वार एव सकल- पदसम्बन्धमह इति सन्तोष्टव्यमिति भावः ॥७॥ इष्टसाधनविज्ञानमेव सर्वप्रवर्चकम् । इष्टसाधनतो भिन्ने कार्य मानं न दृश्यते ॥ ८८ ॥ एवं प्रवर्तकद्वारमेव सम्बन्धग्रहणमिति पराकल्प कार्यज्ञानमेव प्रव- किमिति प्रामाकरा गन्यन्ते, तान् पराकरोति–इष्टसाधनमिति । ननु लोके कार्यमिति विज्ञानानन्तरमेव प्रवृत्तिदर्शनादन्यथा चाऽदर्शनात 'कार्यज्ञानस्य तावत्प्रवर्तकत्वं सिद्धम् । इदमिष्टसाधनमिति विज्ञानेन तस्य कृतियोग्यतामुपलभ्य पुरुष. प्रवर्त्तते, निवर्त्तते च अनिष्टसाधन- मिति विज्ञानेन। तस्मात् प्रवृत्तिकारणविपयतया अन्यघासिद्धाविष्ट- साधनविज्ञानेन प्रवृत्तरन्वयव्यतिरेको अतीतानागवरघले इष्टसाधन- विज्ञाने सत्यपि प्रवृत्त्यदर्शनादसिद्धावपि ती, साध्यस्थमावस्यैव अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां प्रवर्तकत्वमिति भवताऽनिच्छताप्यानयगोयम् । तस्मात् कार्यविज्ञानमेव प्रवर्तकमित्याशङ्क्याह-इटसायन विज्ञानमिति ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अयमर्थ:-समाहितसाधनज्ञानमेव प्रवर्तकम् , तेन प्रवृत्तेरन्वयव्यतिरे- कोपलम्भात् । न च ती कार्यविज्ञानहेतु विषयतयाऽन्यथासिद्धाविति शक्यम् , कार्यमिति ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वासिद्धेरिति । नान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् प्रवृत्तेः कार्यविज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वमित्या- शडक्याह-इष्टसाधनत इति । इष्टसाधनव्यतिरेकेण कार्यसद्भावे प्रमाणाभावात, तस्य चोभयवादिसम्प्रतिपन्नतया प्रवृत्त्यन्वयव्यतिरेकव- स्वात् तदेव प्रवर्तकं युक्तमाश्रयितुमित्यर्थः ॥ ८॥ ननु कार्यविज्ञा- श्रतोऽत्र कृतियोग्येष्वसाधनज्ञानमेव हि । वक्तव्यं कार्यविज्ञाने कारणं ते तथा सति ॥ ८ ॥ इष्टसाधनविज्ञानं येन रूपेण कारणम् । कार्यज्ञानं प्रतीत्थं तत् प्रवृत्तिं प्रति कारणम् ।। ६०॥ नन्वतीतानागतेप्टसाधन विषयज्ञानस्याप्रवर्तकत्वात् साधनवविज्ञानं प्रवृत्तेरकारणम् । अत: साध्यरूपेणैव तस्यापि प्रवर्तकत्वं वक्तव्यम् । वथा सति नामान्तरेण कार्यमेव प्रवर्तकमुक्तं स्यात् । तत्र कथमिष्ट- साधनव्यतिरिक्तकार्याभाव इत्याशड्क्याह-प्रत इति । हीति यस्मात् भवत्पक्षेऽपोष्टसाधनबुद्धिः स्वयमेव प्रवर्तिकाऽपि प्रवृत्तिहेतुभूतकार्य- ज्ञानहेतुरिप्यते सा तावदतीवादिरूपेण कार्यज्ञान प्रत्यपि न कारणभावं . प्रतिपद्यते । अतः कृतियोग्येष्टसाधनशानमेव कार्यज्ञानकारणमिति वक्तव्यं ते तक मते । स्था सति येन रूपेणेष्टसाधनविज्ञानस्य कार्य- ज्ञान प्रति कारणमावस्तेन रूपेणैव प्रवृत्ति प्रवि हेतुरस्तु, वस्योमयवादि. सम्प्रतिपन्नत्वात् प्रवृत्त्यव्यभिचाराच्चेवि द्वयोरर्थः। तथा च किमनेना- जागजस्तनायमानेन कार्यनामधेयेन । तस्मादिएसाधनशानमेव सर्वत्र प्रवर्तकमिति यदुफम् , पत्साम्प्रतमिति भावः ॥ ८९-० ॥

·एकादरी प्रकरणम् । पदानामेव संस्कृष्टपदार्थप्रतिपादने । शक्तिर्गवादिशब्दानां तदर्थे सङ्गतिग्रहात् ॥ ११ ॥ - एवं कार्यज्ञानमेव प्रवर्चकं नेष्टसाधनज्ञानमिति पक्ष निराकृत्याभि. हिवानामेवा_नामन्योन्यसंसर्गोषजनकत्वमिति पतं निराकरोति-- पदानामिवि। इह सलु वार्तिककारीया मन्यन्ते-देवदत्त! शुक्ला दण्डेन गामानयेति शब्दश्रवणानन्तरं बालः प्रतिपत्तुः प्रवृत्तिलिङ्गेन पदरुदम्बम्याऽविशेपेण वाक्यार्थे सामर्थ्य प्रथमं प्रतिपद्य पुनश्च गौ वधान, तुरगमानयेत्यादिप्रयोगान्तरेषु गोपदोद्धार सारनादिमदर्घमात्रो- द्वारोपलम्मात् तुरगपदप्रत्तेपे च केसरादिमदर्धमानप्रक्षेपदर्शनात गादिस्वरूपमात्रे पदानां सामर्थ्य प्रतिपद्यते । कथं पुन, शब्दश्रवण- समनन्तरमेव संमर्गवुद्धिरिति संसर्गवुद्धिकारणमपीतमरण: पदानां पदार्घस्वरूपमात्र विज्ञानोपतोगशक्तिकत्वात् संसर्गविषयप्रमाणान्तरान- कामाच्य पदाभिहितपदार्यानामेव संसर्गविज्ञानान्वयव्यतिरेकवर्ता ववेतुत्वमिति पश्चात् निरिचनाति । न च पदानां पदार्घस्वरूपाभिधा- नसामयम्, पदार्यानाच संसर्गप्रतिपादनसामर्थ्यम् , पदार्थेषु संसर्ग- प्रतिपादनशक्त्याघानसामर्थ्यच पदानामिति गुरुतरा कल्पनाऽभिहिता- न्यवादे प्रसज्पत । अविवाभिधानवादे तु पदानामेकमेव संसृष्टार्धा- मियानसामर्थ्यमिति लपोयसी कल्पना | एकराक्तिकल्पनाया वाक्या- विज्ञानोपपत्ताबनेकशक्तिकल्पना प्रमागप्रयोजनशून्येति वाच्यम्, भन्वि- दामिधानपजे एव गुरुवरकल्पनाप्रयगात् । तया दि-पदानां तावत् पदार्थ वापरमृतिजननमामयं फल्पनीयम् , पुनस्वैगमेवान्विवाभिधान- मामञ्चेत्यरत्येवानकाल्पना। अस्मत्पत्ते तु पदाना पदार्यामिया- नमामध्येमेफमेव फल्पनीयम् , पदार्याना पुन: पदममूदमनियापि- खानामाकाइजायोग्यतासनिधिविशिष्टानामन्योन्यमंसर्गयाघमामर्थ्यम- ·२१६ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी अयमर्थ:-समीहितसाधनज्ञानमेव प्रवर्तकम् , तेन प्रवृत्तेरन्वयव्यतिरे. कोपलम्मात् । न च तो कार्यविज्ञानहेतु विषयतयाऽन्यथासिद्धाविति शक्यम् , कार्यमिति ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वासिद्धेरिति । नान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् प्रवृत्तेः कार्यविज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वमित्या- शडक्याह–इष्टसाधनत इति । इष्टसाधनव्यतिरेकेण कार्यसद्भावे प्रमाणाभावात्, तस्य चोभयवादिसम्प्रतिपन्नसया प्रवृत्त्यन्वयव्यतिरेकव- स्वात् वदेव प्रवर्तकं युक्तमाश्रयितु मित्यर्थः ॥८॥ ननु कार्यविज्ञा- अतोऽत्र कृतियोग्येष्वसाधनज्ञानमेव हि । वक्तव्यं कार्यविज्ञाने कारणं ते तथा सति ॥ ८ ॥ इष्टसाधनविज्ञानं येन रूपेण कारणम् । कार्यज्ञानं प्रतीत्थं तत् प्रवृत्तिं प्रति कारणम् ॥१०॥ नन्वतीतानागतेष्टसाधन विषयज्ञानस्याप्रवर्तकत्वात् साधनवविज्ञान प्रवृत्तेरकारणम् । अत: साध्यरूपेणैव तस्यापि प्रवर्तकत्वं वक्तव्यम् । तथा सति नामान्तरेण कार्यमेव प्रवर्तकमुक्तं स्यात् । तत्र कथमिष्ट- साधनव्यतिरिक्तकार्याभाव इत्याशक्याह-प्रत इति। हीति यस्मात् भवत्पनेऽपोष्टसाधनबुद्धिः स्वयमेव प्रवर्तिकाऽपि प्रवृत्तिहेतुभूतकार्य- ज्ञानहेतुरिप्यते सा वावदतीतादिरूपेण कार्यज्ञान प्रत्यपि न कारणभावं । प्रतिपद्यते । अत: कृतियोग्येष्टसाधनज्ञानमेव कार्यज्ञानकारणमिति वक्तव्यं ते तव मते। वघा सति येन रूपेणेष्टसाधनविज्ञानस्य कार्य- ज्ञान प्रति कारणभावस्वेन रूपेणैव प्रवृत्तिं प्रति हेतुरस्तु, दस्योभयवादि- मम्प्रतिपनत्वात् प्रवृत्त्यव्यभिचाराच्चेति द्वयोरयः । तथा च किमनेना- जागलस्वनायमानन कार्यनामधेयेन । तस्मादिष्टसाधनज्ञानमेव सर्वत्र प्रवकमिति यदुक्तम् , इत्मा प्रवमिति भावः ॥ ८८-८० ॥

·२१७ एकादर्श प्रकरणम् । पदानामेव संसृष्टपदार्थप्रतिपादने । शक्तिर्गवादिशब्दानां तदर्थे सहतिग्रहात् ॥ १॥ एवं कार्यज्ञानमेव प्रवर्तकं नेष्टसाधनज्ञानमिति पक्षं निराकृत्याभि. हितानामेवानामन्योन्यसंसर्गोषजनकत्वमिति पत्तं निराफरोति- पदानामिवि। इह सनु वार्तिककारीया मन्यन्ते-देवदत्त! शुक्ला दण्डेन गामानयेति शब्दश्रवणानन्वरं वाल: प्रतिपत्तुः प्रवृत्तिलिङ्गेन पदकदम्बस्याऽविशेण वाक्याचे सामर्थ्य प्रघमं प्रतिपद्य पुनश्च गई वधान, तुरगमानयेत्यादिप्रयोगान्तरेषु गोपदोद्धार सास्नादिमदर्थमात्रो- द्धारोपलम्भात् तुरगपदप्रक्षेपे च केसरादिमदर्धमात्रप्रक्षेपदर्शनात् गादिस्वरूपमाने पदानां सामर्थ्य प्रतिपद्यते । कथं पुनः शब्दश्रवण- समनन्तरमेव संसर्गबुद्धिरिति संसर्गबुद्धिकारणमपीक्षमाणः पदानां पदार्थस्वरूपमात्रविज्ञानोपक्षोणशक्तिकलात् संसर्गविषयप्रमाणान्वरान- वगमाच्च पदाभिहिवपदार्थानामेव संसर्गविज्ञानान्वयव्यतिरेकरता तद्वैतुत्वमिति पश्चात् निश्चिनौति । न च पदानां पदार्थस्वरूपाभिधा- मसामर्थ्यम्, पदार्थानाच संसर्गप्रतिपादनसामर्थ्यम् , पदार्थेषु संसर्ग- प्रतिपादनशक्त्याधानसामर्थ्यश्च पदानामित्ति गुरुतरा कन्पनाऽभिहिता- न्वयवादे प्रसज्येत । अन्विताभिधानवादे तु पदानामेकमेव संसृष्टार्था- मिधानसामर्थ्यमिति लघीयसी कल्पना। एकशक्तिकल्पनाया वाक्यार्थ. विज्ञानोपपत्तावनेकशक्तिकल्पना प्रमाणप्रयोजनशून्येति वाच्यम्, अन्वि- ताभिधानपत्ते एव गुरुतरकल्पनाश्रयणात् । तघा हि-पदानां तावत् पदार्थस्वरूपस्मृतिजननसामर्थ्य कल्पनीयम् , पुनस्तेपामेवान्वितामिधान- सामर्थ्यचेयरत्येवानेककल्पना। अस्मत्पत्ते तु पदाना पदार्थाभिधा- नसामर्थ्यमेकमेव कल्पनीयम्, पदार्घानां पुन: पदसमूहसन्निधापि- तानामा काट्नायोग्यतासनिधिविशिष्टानामन्योन्यसंसर्गबोधसामर्थ्य २८ ·२१८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न्यत्र दृष्टमेवाश्रीयते, न खलु पदार्थेषु संसर्गबोधसामर्थ्य मिदं प्रथम- तया तत्रैव कल्प्यते। उक्तं हि- "पश्यतः श्वेतिमारूपं हेषाशब्दञ्च शृण्वतः । खुरनिप्पेषशब्दश्च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीः ।।" (श्लो० वा.) इति । न च पदार्थानामेव संसर्गप्रतिपादनसामर्थ्याभ्युपगमे संसर्गज्ञान- स्याऽशाब्दत्वप्रसङ्गः, ततश्चाऽसौ न वाक्यार्थ: स्यादिति वाच्यम् ; पदाना पदार्थाभिधानव्यापारनान्तरीयकत्वात् पदार्थानामन्योन्यसंसर्ग- योधनस्य । न च पदानि सामान्यान्विताभिधायोनि, विशिष्टवाक्यार्थ- प्रतीत्यभावप्रसङ्गात् । न वा विशेषान्विताभिधायोनि विशेषाणामान- न्त्यात, प्रतिप्रयोग प्रतिपदार्थञ्च शब्दस्य शक्तिभेदकल्पनापत्तेः । सम्यन्धप्रहणे एवायुरुपक्षयात् शब्दादर्थे कश्चिद् व्यवहारो न स्यात् । घरमादन्यथासिद्धवाक्यार्थप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्यैवाभिहितान्वय. निश्चय इति वदेवन्मतं वार्तिककारीयं निराकुर्वन्नाह-पदानामेवेति । पदानामेय संसृष्टार्थप्रतिपादने शक्तिः सामर्थ्यमाश्रयणीयम् , कुतः १ इत्यत माह-गवादीति। गवादिपदानां तदर्थे प्रन्यान्वितगत्रादि. स्वरूपे संगतिमहादिवि योजना । प्रयमाशय:-गामानय दण्डेने, ति शन्दविज्ञानसमनन्तरभाविप्रवृत्तिलिङ्गेन शन्दममुदायस्यार्घसमु. दाये सामर्थ्य प्रतिपय पुनः प्रयोगान्तरंषु गादिपदोद्धारे तदर्यस्येव रान्वयेन सार्द्धमवाद्वारा पदान्तरप्रतेपे पासदस्यान्यान्वितत्पर प्रपात् पदानामन्यान्वितावाघे मामर्थ्य व्युत्पत्ती प्रतिपद्यते । पान्चितपदार्यविशानेन गन्दम्यान्वयव्यतिरेकित्ये सत्यप्यन- विदयादिश्यरूपमात्रे शब्दाधिकस्पना प्रमाणप्रयोगनपती, मनंकरातिकम्पना पुनरमिवियान्वयवाद दुष्परिदरा । कारणापतामनिधिविशिष्टानागांना मंगर्गप्रतिपादनमामये- मम्पर प्रमेयाश्रीपत, नापूर्वतया कल्यत इति, नदपि म माम्प्रणम् । न मनुत्तमा ·, एकादर्श प्रकरणम् । २१६ पावता तत्रापि संसायोग्यालिङ्गेन संसर्गज्ञानमनुमानमेव । वघाहि- विगीतः श्वेतपदार्य: तिप्रगामी तुरगो भवितुमईति, खुरविक्षेपहपा- शब्दवत्त्वात, सम्प्रतिपन्नतुरगवदिति । न पदार्थनामकं किंचित्प्रमा- गान्तरं प्रसिद्धमति, सप्तमप्रमाणानभ्युपगमात् । भो भवत्येव गुरुवरशक्तिकल्पना अभिदिवान्वयवादे । अन्विताभिधानवादे तु पदानामेव संसृष्टार्थप्रतिपादनशक्तिरेकैव फल्प्यते, अनन्वितपदार्थ- म्यरूपस्मारफतन्तु पदानामन्विताभिधानन्यापारनान्तरीयसमिति न धर शक्तिकल्पनायै प्रभवति । पदानामन्त्यपदोधारगपर्यन्तं प्रमेय प्रोवपयमवतरतामनन्वितस्वार्थेषु स्मृतिमायहेतुत्वम् । तेषां पुनर- न्त्यपदसवणसमनन्तरमेर युगपदेकस्मृतिगोचरतामापरवामन्विताभि- धायित्वम् । तेन गोपदेन पतममृष्टस्वार्याभिधाने सति 'मानय' इति पदेन सत्ममृष्टयार्याभिधान मवि परस्परालयदोपप्रसङ्ग परिहतः । यत्तू- पम्---मामान्यान्विवाभिधायित्वं विशेषान्विताभिधायित्वप पदानामु- पपन्नमिति, सन्न युफम् , सामान्यान्विताभिधानेऽपि वारदाकाहादिम- तामेनार्यानामन्विताभिधायकत्व नियमाद् विशिष्टयपयार्यप्रतिपरयुप. पः। विगंपान्विताभिधानपचेऽन्याकालादिनयस्य मम्बन्धमदयम्, प्रत्युपाधिस्वाभ्युपगमादेय गृदीयसम्बन्धस्य प्रयोगान्तरे पदार्यान्त. रान्वयेऽपि तदुपाधिागेर पुन: मम्बन्धपदयमनपरयान्तिीत्यु. पपरिवि ॥१॥ यतोऽन्विताभिधायिले पदानामविरोधतः । नतोऽन्विताभिधानं म्यानिर्दुष्ट विदुषां मतम् ॥६२॥ नम्माभिरिनाम्यपणे नाशिकम्पनागदाग, महरिदार पानामरियाग, बादाम पालामा, पा. मामा, बापाप ARMA ·२२० प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामा वाभिधायकत्वेऽपि विरोधाभावात्, अपगतनिखिलदोपजातमन्विता- भिधानमेव न्याय्यमित्याशयेनाह -यत इति । यस्मात् पूर्वोक्तरीत्याऽन्वि. वाभिधायित्वे पदानामविरोधः, तस्मादन्विताभिधानं निर्दुष्टमेव विदुपां मतं भवतीत्यर्थः ।। ६२ ।। साक्षादेव प्रमाणं स्युर्वेदान्ता ब्रह्मवस्तुनि । न वा क्रियाविधिद्वारा सिद्धार्थप्रतिपत्तितः ॥१३॥ एवमभिहितान्वयनिराकरणेनान्विताभिधानं स्वमवमवस्याप्येदानी क्रियाव्यवधानमन्तरेणैव वेदान्ता ब्रह्मात्मनि प्रमाणमिति दर्शयति- सातादिति। केचन मन्यन्ते लोके शब्दं प्रयुञ्जानः श्रोतुः साचात् परम्परया वा फिश्चित् प्रयोजनमुद्दिश्यैव शब्दं प्रयुक्ते । वञ्च प्रयोजन मिष्टप्राप्तिरनिष्टपरिहारो वा। तदुभयं प्रवृत्तिनिमित्तसाध्यमेवेति प्रवृत्ति निवृत्तिप्रयोजनमेव लोक शब्दप्रयोगमुत्पश्यामः । तदिह वेदान्तानाम- पि प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनपर्यवसानमेव प्रामाण्यं युक्तम् । अन्यथाऽ. ध्ययनपरिगृहीतानामसिलवेदान्तशब्दानामानर्थक्यमन्याय्यमापद्येत । मपि च न वेदान्तवास्यजनितविज्ञानमात्रेण कृतकृत्यता शक्याऽध्य. यमातुम्, श्रवणोत्तरकालमपि मनननिदिध्यासनयोश्च कर्तव्यवया विधीयमानत्वात्। तस्मात् "मात्मा वा अरे द्रष्टव्यः" (पृ. ४।५। ६) "स्वमसि" (छा०1८1७) "प्रदं प्रशारिम" (पृ०१। ४।१०) इत्यादिनमात्मत्तोपासनविधिनान्तरीयफमेव गन्दम्य प्रापि प्रामाण्यमिति । सुदेवन्मतं निराकुर्यनाद-साचादेति । प्रय माय:-"x वेद प्रमेव भवनि" (मु०२।)। "प्रभाविदा. मोति परम्" ( है. २॥ १) इत्यादिश्रुतिगवेन महात्मभावनपणस्य मासम्म कंवलमानमात्रनिमित्तवाभिधानाय "तागि गोकमान्म- वि" (दा०1१। ३) "भिपतं हदयन्यिः" (मु०२॥२॥८) ·सर्पः-इत्यादिशब्दाना केवलवस्तुमात्रावनोधनेन इटानिष्टप्राप्तिपरिहार- एकादशं प्रकरणम् । २२१ "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति:" (श्व० १ । १) "मायामेता वरन्ति ते" (गो० ७ । १४) इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैः संसारस्य माया- मयत्वानुवादेन सम्यग्ज्ञाननिवर्त्यतायाः सातादेव विधीयमानत्वात्, लोके स्वप्नमायामरीचिसलिलगन्धर्वनगरादिविभ्रमस्य वस्तुतत्त्वसाता- स्कारेण ज्ञानेन निवर्त्यमानत्वोपलम्भात, ब्रह्मण्युपासनादिक्रियाकलापस्य "वदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते" (के० १ । ४) इत्यादिना निपिद्धयमानस्वाच क्रियानिरपेतमेव वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्य- मिति । ननु मोतोऽपि स्वर्गादिवत् क्रियासाभ्यः किन्न स्यात् ? न च सद्वदेवाऽनित्यत्वमपि शक्यम् , " न च पुनरावर्त्तते" (छा० ८। १५ । १) इत्यपुनरावृत्तिश्रुतिविरोधादित्याशड्क्याह-न वैति । सिद्धार्थः नित्यसिद्धो मोक्षपदार्थस्तस्य प्रतिपत्तिः प्राप्ति व क्रियाद्वारा- क्रियासाम्यो मोक्षो नैवास्ति, अनित्यत्वापत्तेरित्यर्थः । उपासनाविधि- परत्वादपुनरावृत्तिवाक्यस्य अन्यपरस्य शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे सति प्रामाण्यानुपपत्तेः "इमं मानवमावत नावन्ते" (छा० ४ । १५ । ६) "तेषां न पुनरावृति:" (वृ०६।२।१५) इत्यत्र इममिहेति विशेष- णेनैतत्कल्पावधिकानावृत्तिप्रतिपादनात् "तद् यथेह फर्मचितो लोक" (छा०८।१।६) इत्यादिश्रुत्यैव कियाफलस्य सर्वस्याविशेपेयानि- त्यत्वप्रविपादनाद् नापवर्ग: स्वर्गादिवत् क्रियासाध्य इति भावः ॥ ३ ॥ मालेयं तव कण्ठेऽस्ति न सो रज्जुरित्यसो । वोधनं सिद्धवस्तूनां दृश्यते विधिमन्तरी ।। ६४ ॥ यत्तूक्तम्-प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनव्यतिरेकेण शब्दप्रयोगानुपपत्ति- रिति तत्राह-मालेयमिति । इयं माला तब कण्ठेऽस्ति, रजुरसी, नायं पर्यवसान विधिमन्दरैव दृश्यते । न च वत्रापि मालापायनिमित्त- ·तथा २२२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ प्रलापादिनिवृत्तिः सर्पादिप्रतिबन्धनिवृत्त्या गमनादिप्रवृत्तिश्च प्रयोजन- मिति वाच्यम् , यतः सर्पादिसन्दर्शनसातवासस्य संत्रासनिवर्तकत्वे- मैव वाक्यमर्थवद्, नापरं प्रयोजनमतते । पश्चादुपलभ्यमानापि गमनादिप्रवृत्तिः प्रयोजनान्तरनिमित्तैव न वाक्यसामर्थ्यकृता । कण्ठगतविस्मृतसुवर्णभूपणवोधनवाक्येऽपि मुवर्णापायनिमित्तदुःखनिवृ. त्तिस्तदवाप्तिनिमित्तं हर्षश्च प्रयोजनम् । प्रलापसन्तापादिस्तु स्वयमेव हेत्वभावानिवर्त्तते । एवमेव वेदान्तवाक्यानामपि वस्तुतत्त्वावबोधनमा- त्रेण निखिलसंसारनिवृत्तिनिरतिशयानन्दब्रह्मभावाविर्भावनिमित्तत्वो. पपत्तेः, न कियाव्यवधान कल्पनावकाश: इति तात्पर्य्यार्थः ॥ १४ ॥ तत्रा- आयोधं चिन्तनध्याने नावं तेनापि संस्कृतिः । सति ज्ञाने न चोपास्योपासकादिविकल्पना॥ ६५ ॥ यदपीदमुक्तम्--श्रवणोत्तरकालं मनमनिदिध्यासनयोः कर्तव्यतया विधानात् न वस्तुस्वरूपमात्र विज्ञानपर्यवसान वेदान्तानामिति, ह-मायोधमिति। 'प्रात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति" (१० ४ । ५ १६ ) "प्रारमनि विशाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" (छा० ४ । ५। ६) इत्यात्मन एव सर्वस्मान् परप्रेमापदत्यप्रतिपादनेन विशेय- त्वमभिधाय "एतावदरे सल्लमृतत्वम्" (पृ० ४ । ५ । १५) इत्या. स्मशानेन तकृत्यतामुपवा सच्चामृतत्वप्राप्तिसाधनमात्मविज्ञानम् "भारमा या परे द्रष्टव्यः" (पृ० ४ । ५। ६) इत्यनृय ज्ञानसाधनत्येन "श्रातल्या मन्तव्यो निदिध्यासितव्य.” (०२। ४।४) इनि श्रागमनननिदिभ्यामनानामविशेषेण मानमाधनस्यविधानाद् न मानो- तरफानमाविता मनननिदिध्यासनयोरिन्यर्थः । नन्वरगमस्वम्यापि गंगारोपसम्मानिवृत्तयं पातु कम्पविद् विधिरित्यागययादमाप मंनिधित। मिन्यत्राऽप्यनुपागतं। तस्योपामं नए ·फेचिद् ब्रह्मदर्शनद्वेपिणो मन्यन्ते-लोके शब्दस्य मुख्यार्घपरिग्रहानुप- भिधानसिद्धये प्रमाणान्तरसिद्धानेव कतिपयपदार्यान् वाच्यार्यान्वय- एकादशं प्रकरणम् । २२३ संसृतिः, ब्रह्मात्मभावविरोधात् । यस्य तु संमृतेरुपलब्धि सावग- ततत्त्व इत्यर्थः। यत्तक्तम्-~-उपासनाक्रियाविधिनान्तरीयकतया तद- न्यथानुपपत्त्या वा वस्तुसिद्धिरिति तत्राह-सति ज्ञाने इति । शब्द- प्रमाणावगवे तु ब्रह्मात्मले सफलभोक्तृभोक्तव्यभोगप्रमातृप्रमाणप्रमेय- कर्मकर्तृकार्यग्रन्थिशैथिल्यादुपास्योपासकादिभावानुपपत्तेः नाप्यु- पासनाविधिनाऽन्यथानुपपत्त्योपास्यतत्त्वसिद्धिः, योपिदग्न्यादिषदारो- पितरूपेणाप्युपासनासम्भवादिति तात्पर्य्यार्थः ॥८५ ।। तस्माद्वेदान्तगीः प्रत्यग्ब्रह्मैक्यप्रतिपादिनी । क्रियागन्धमपि स्प्रष्टु नेप्टे ब्रह्मपरत्वतः ॥ ६६ ॥ यस्माद्वेदान्ताना क्रियाविधिपरत्वे सति न वस्तुनि प्रामाण्यसिद्धि- स्तस्मान्न प्रमाणप्रयोजनवतीयं कियाविधिव्यवधाने ब्रह्मगि वेदानां प्रामाण्यकल्पना। किन्तु साक्षादेव ब्रह्मणि शब्दः प्रमाणम् , न ब्रह्म- प्रतिपादकं वाक्यं क्रियालेशमपि स्प्रष्टुमीप्टे इति सिद्धमित्युपसंहरति- तस्मादिति ।। ६६॥ पर ब्रह्मविदाप्नोतीत्येवं ब्रह्मावबोधतः । समुद्दिश्य परप्राप्तिं किं तदित्यत्र कथ्यते ॥ ७ ॥ एवं क्रियाविव्यसंस्पृष्टा एवं वेदान्ता ब्रह्मणि साक्षात्प्रमाणमिति प्रसाध्येदानीम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" ( तै० २।१ ) इत्यादिवाक्य- मखण्टेकरसार्यपर्यवसायीति प्रतिपादयितुमुपकमवे-परमिति । पत्तौ लक्ष्यलतपयोश्चासाधारणसम्बन्ध सति वाक्यस्यपदानामन्विता- ·२२४ . प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी योग्यानेव लक्षयन्ति पदानीति दृष्टम् , न चैकमपि कारणमत्र सत्यादि- पदलक्षणायामुपलभामहे । न तावन्मुख्यपरिग्रहानुपपत्ति, सत्यज्ञानान- न्दादिगुणगणविशिष्टब्रह्मपरत्वेनापि सामानाधिकरण्योपपत्तेः । नाप्य- सण्डैफरसार्थपरत्वपक्षे लक्ष्यलक्षणसम्बन्धसम्भवः, ब्रह्मव्यतिरिक्त वरत्वन्तराभावात् निरस्ताशेषविशेषतया ब्रह्मणः सर्वसम्बन्धायोग्यत्वा- भ्युपगमाञ्च । नापि लिलक्षयिपिताखण्डैकरसे प्रमाणान्तरसम्भव , तस्य शब्दैकसमधिगम्यत्वाभ्युपगमात् । किञ्च, सत्यादिवाक्योप- निविष्टसमस्तपदानामत्र लक्षणा समाश्रीयते चेत्, तदा लक्षणाक्षेप. काभावात् लक्षणापि नोदेति । वाक्यस्यपदानामन्विताभिधानानुपप- त्तिर्हि तत्रासम्भवन्मुख्यार्थानामेव पदाना फेपाथिल्लक्षणामातिपति । सकलपदलतयारत्तीकारे तु पदानामन्त्रिताभिधानाभावे सति लचणा किमाक्षिपेत् । कतिपयपदलतणापरिग्रहेऽपि इतरेषा पदानामपुनरुक्ता- नेकार्यान्विताभिधायित्वानासण्डेकरसवाक्यासिद्धिः । तस्मान्मुख्या- घंपरिग्रहेऽनुपपत्यभावालणाकारणान्तराभावाच नलोपादानेन स- त्यादिवास्यस्यामण्डबाम्यापर्यवसानं युक्तम् । अपि च मुख्यार्थीपादा- मेन विशिष्टार्थपर्यवसानमेव साधु मन्यामहे । तया च तत्त्वमस्मादिवाक्य. म्यापीयमेव गतिरिति वदेवन्मतं दृषयितुमुपकमते-परमिति । विदाप्नानि परम्" (ले०२।१) इवि प्राविज्ञानात परप्रासिमुदिरय फिलवर्ग प्राति प्रक्षन्तरणयुभुत्सायामिदमुच्यते श्रुत्येत्यर्थः ।। ८७॥ "ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तं तद् ब्रह्मेत्यत्र हि लक्ष्यते । दतगगि पदान्यत्र पर्यवस्यन्ति लक्षणे ॥ १८ ॥ कि मदिरामार--मत्यमिति । "मस्यं नमनन्म प्रम" (it. ii)सत्र प्रनि मपनिरंशः। इसरापि तु पदानि सपनगमः पंदना पदम्पन्नीपर्यः॥ ८॥ .

·२२५ 'एकादर्श प्रकरणम् । न चैकेन पदेनैव संसिद्धिलक्ष्यवस्तुनः । व्यावर्त्यभ्रान्तिभेदो हि यस्मात् प्रतिपदं भवेत्॥६६॥ मनु यदि ब्रह्मणे लक्षणान्येव सत्यादीनि न विशेपणानीति स्वी- क्रियते, तदाऽनेकविशेषणेन विशिष्टस्यैकस्य वस्तुनोऽप्रतिपाद्यत्वात् एकेनापि लक्षणसिद्ध नेकपदप्रयोगोपयोगं पश्याम इत्याशक्य ब्रह्मण्यनाधनिर्वचनीयाविद्याध्यारोपिताऽनृतजाड्यदुःखपरिच्छेदभ्रान्ती- नां नित्यसिद्धनिरतिशयानन्दब्रह्मावगमविरोधित्वात् तत्तद्धान्वि- निर्णनेन सर्वपदानां ब्रह्मसमर्पकत्वादर्थवत्त्वमित्याशयेन परिह- रवि-न चेति ॥६॥ मिथ्यात्वजाड्यदुःखित्वपरिच्छेदादिविभ्रमः । सत्यज्ञानसुखानन्तपदैर्ब्रह्मणि नाश्यते ॥ १० ॥ तत्तत्पदेन व्यावर्त्यभ्रान्तिभेदं दर्शयति--मिथ्यात्वेति । सत्य- पदेन ब्रह्मणि मिथ्यात्वभ्रान्विनिवर्त्यते, ज्ञानपदेन जाड्यधान्ति , आनन्दपदेन स्वतः परतो वा दुःखसम्बन्धभ्रान्ति., अनन्तपदेन देशतः कालवा वस्तुतश्चाऽवच्छेदभ्रान्विरिति विवेक. ॥ १० ॥ लक्षणवसरे भिन्नाकारत्वेनापि तद्धियः । जायमाना अतङ्क्रान्तिव्यात्त्यैकफला मताः॥१०१॥ ब्रह्मणि स्वं स्वमाकारं प्रमेयत्वेन चिद्धने । नोत्सहन्ते धियो भिन्नं ताः समर्पयितुं कदा ।। १०२॥ २६

·२२६
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
ननु सर्वपदानामेकाकारविज्ञानजनकत्वे पर्यायवादनेकपदप्रयो-
गानुपयोगः। अनेकाकारविज्ञानजनकत्वे तु विज्ञेयेऽपि वस्तुन्यने-
काकारप्रसङ्गादखण्डैकरसत्वहानिरित्याशक्य लक्षणसमये भिन्ना.
कारतया जायमानान्यपि विज्ञानानि अतान्तिव्यावृत्तिमात्रप्रयोज-
मत्वान्न ब्रह्मणि स्वं स्वमाकारं प्रमेयतया समर्पयितुमुत्सहन्ते इत्याह--
लक्षणावसरे इत्यादिद्वाभ्याम् । तद्धिय: सत्यादिपदजन्यज्ञानानीत्यर्थः ।
मुगममन्यत् ॥ १०१-१०२॥
ब्रह्मशब्दार्थमात्रस्य बुभुत्सिततयापि च ।
नास्ति प्रतिपदं तासां स्वस्खाकारसमर्पणम् ॥ १०३ ॥
ननु प्रविपदं जायमानविज्ञानानां ब्रह्मणि स्वस्वाकारसमर्पणना-
न्तरीयफवयापि विरोधिरूपव्यावर्तकत्वोपपत्रुभयं
प्रयोजनमस्तु
इत्याशडक्याह-प्रमशब्देति ॥१०३ ॥
सम्भवत्यर्थवत्त्वे बुभुत्सितार्थसमर्पणात् ।
वाक्यस्य नेत्र युक्ता स्यादर्थान्तरप्रकल्पना ॥ १० ॥
एनदेव दृढयति-सम्भवतीति । पुभुत्सिसाघममर्पणेनार्यवती
मम्मपति सति वास्यस्यार्यान्वरफल्पना नैव युक्तेति योजना ।। १०४ ।।
न वा निर्दिश्यते सत्यज्ञानादिगुणसंयुतम् ।
ब्रह्मशब्देन तच्चैकद्रव्य मित्यपि साम्प्रतम् ॥ १०५ ॥
मस्यागनादिगुपविशिष्टमेकद्रव्यं मय निर्दिश्यते इरयु दूपति-
मपति॥१०५॥

·२२७
एकादर्श प्रकरणम्।
ब्रह्मशब्दस्य च स्वार्थप्रक्षेपेण निरञ्जने ।
सामर्थ्यमनवच्छिन्ने निश्चितं निरुपाधिके ॥ १०६ ॥
तत्र हेतुमाह-बहाशब्दस्येति । निरसने मायातीते, निरुपा-
धिके अन्तःकरणाधुपाधिविनिर्मुक्ते ब्रह्मशब्दस्य स्वार्थप्रक्षेपेणानव-
च्छिन्नवस्तुमात्राभिधानसामर्थे सत्यपूर्वसंज्ञापरत्वकल्पनासम्भवा-
दित्यर्थः ।। १०६॥
यदा गुणगुणित्वेनावच्छेदो ब्रह्मवस्तुनः ।
तदाऽनन्तादिशब्दानां प्रसज्येताप्यनन्वयः ॥१०७॥
ब्रह्मणः सत्यादिगुणत्वाङ्गीकारे दोपमन्याह-यदेति । यदि
ब्रह्मणि गुणगुणिभावेनावच्छेदमभ्युपगच्छामः सदा सर्वतोऽनवच्छिन्न-
वस्तुप्रतिपादकानन्वादिशब्दानामनन्वयः प्रसज्ज्यतेति योजना ॥ १०७॥
:
यतो वाचो निवर्तन्ते इत्याद्या ब्रह्मणः श्रुतिः ।
पाध्येत शब्दवाच्यत्वे वाच्याचिन्त्यत्वतत्परा ॥१०८॥
वनैव माधकान्तरमाह-यत इति । "यतो वाचो निवर्तन्व
(०२।४) इत्याद्या च ब्रह्मणो वानसागोचरत्वश्रुविस्तस्य शब्दवा-
च्यत्वे याभ्यवेवि योजना ॥ १०८॥
एकवानुद्रष्टव्यमेकमेवाऽद्वितीयकम् ।
प्रज्ञानधन इत्याद्या न युज्येरन् श्रुतेगिरः ॥ १० ॥

·२२८
प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी
श्रुत्यन्तरविरोधमप्याह-एकति । एकरसत्वप्रतिपादिका गिर
उपचरितार्थाः कल्पेरन्नित्यर्थः ॥ १०६ ।।
अल्पमप्यन्तरं कुर्वन् भयं याति स मृत्युभाक् ।
नेह नानेति वेदान्ता वाध्यरन् भेदनिन्दकाः ॥ ११०॥
कुरुते ।
भेदनिन्दकवाक्य विरोधमप्याह-अल्पमिति । "उदरमन्तर
अथ तस्य भयं भवति" (ले० २ । ७) "नेह नानास्ति
किञ्चन" (०४ । ४ । १६) "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति" (क० ४ ।
१०, वृ०४ । ४ । १६) इत्याद्याश्च ब्रह्मणि सर्वप्रकारभेदासम्भव-
श्रुतयो वाध्येरनित्यर्थः ॥ ११० ।।
ब्रह्मणस्तद्गुणानाञ्च स्वप्रकाशत्वनिश्चये ।
क्षतिर्गुणगुणित्वस्य विशेषानवधारणात् ॥ १११ ॥
ब्रह्मणोऽस्वप्रकाशत्वे ह्यन्यवेद्यतया भवेत् ।
जडत्वकार्यरूपत्वविकारित्वादिगुपणम् ॥ ११२ ॥
दूपगान्तरमप्याह-महरा इत्यादिद्वाभ्याम् । प्रक्षणस्तद्गुणाना
सत्यादीनाच स्वयंप्रकारात्ये सवि सभावविशेपानवधारणाद् गुणगुषि-
त्वदानिः, प्रागोऽस्वयप्रकाशमानले सति प्रन्यवंधत्यादचैधनत्यकार्यत्व.
विकारिवादिदोपप्रसङ्ग इति द्वयोरन्वयः ॥ १११-११२॥
थविद्यागृतियाघस्य वेदसापेक्षभावतः ।
नातोऽस्य शास्त्रवेद्यत्वक्षतिः स्वज्योतिपापि च ॥११॥

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२२६
ननु स्वयंप्रकाशले सति ब्रह्मणः शास्त्रवेद्यत्वं न स्यादित्याशक्य
अनिर्वाच्यानाद्यविद्यावरणतिरोधानमात्रस्यागमसापेक्षत्वादित्याह-अवि-
घेति ॥ १३॥
-
।
ततोऽनन्तादिशब्दानामनन्वयप्रसङ्गतः ।
नानाश्रुतिविरोधाच नानायुक्तिविरोधतः ॥ ११४ ॥
लक्षणेवेह वाक्यार्थसंसर्गासम्भवे सति ।
वाक्यस्याश्रयणीया हि प्रमाणवाय सर्वथा ॥११५ ॥
ननु मदा स्वयंप्रकाशमानमपि आत्मनि संवेद्यगुणानवभासयती-
त्याशक्य तेपावत्प्रकाशस्य च नित्यत्वे सति अन्यवेद्यवासिद्धः। अनित्य-
लेच वेपो विपयेन्द्रियसंयोगसाध्यस्वाद् ब्रहाणोऽपि संसारित्रप्रसङ्गान् ।
तस्मादस्मिन् वाक्येऽनन्तादिशब्दानामनन्वयप्रसङ्गाद्, अनेकविवि.
धाद्, युक्तिविरोधाच वाक्यार्घसंसर्गासम्भने सति वाश्यस्य प्रमाणवाय
लीन समाप्रयणीयेसाशयेनाह द-दव इति द्वाभ्याम् ।।११४-११५।।
न वा वस्त्वन्तराभावाद ब्रह्मणोऽसंगिनो विभाः ।
लक्ष्यलक्षणसम्बन्धाभावे स्याल्लक्षणा कथम् ।। ११६ ॥
यदुत्तम्-ब्राम्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावाद् अक्षयः सर्यप्रकारसम्ब.
न्यामावाच लस्यलयसम्बन्यामा सखि लस्यानुपसिरिधि, पदन्य
दूपपवि-न वेति ॥ ११ ॥
प्रातिभासिकदृश्यस्य प्रतिभासानुसारतः ।
लक्ष्यलनणभावादिव्यवहारोऽपि युज्यते ॥ ११७ ॥

·२३० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी नवेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह-प्रातिभासिकेति । ब्रह्मण एव पारमार्थि- कसत्यत्वेऽपि प्रातिभासिकस्यापि दृश्यप्रपञ्चस्य यथाप्रतिभासं व्यवहा- रालम्बनत्वाभ्युपगमाद् लक्ष्यलक्षणादिसमस्तव्यवहारेपपरित्यर्थ:११७ असङ्गस्यापि वाक्योत्थज्ञानपर्यन्तमिप्यते । प्रातिभासिकसम्बन्धो ब्रह्मणस्तेन का क्षतिः॥१८॥ एतदेव स्पष्टयसि–प्रसङ्गस्यापीति। ब्रह्मणः परमार्थतोऽसङ्गत्वेऽपि तत्त्वमस्यादिवाक्यात्यविज्ञानपर्यन्तं प्रातिमासिकसम्बन्धानिराकरणाद- निर्वचनीयेनापि गुणसामान्यादिना मिथ्याभूतेन रजतेनेव शक्तिशकलस्य परमार्थभूतस्य ब्रह्मणो लक्षणोपपत्तेरिति तात्पर्यायः ।। ११८॥ ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वादन्यमानानपेक्षणात् । वस्तुनो भासमानत्वं लक्षणायां प्रयोजकम् ॥११६॥ यदपीदमुषम्-प्रमाणान्तरमिद्धस्यैव लोके लक्ष्यत्वाद्, ब्रह्माणि च प्रमाणान्तरासम्भाबक्षणानुपपत्तिरिति, सदूपयति- इति । प्रमाण: म्वयंप्रकाशमानस्वेन प्रमागान्तरानपेक्षयात स्वतः परवा वा लचकशब्दव्यतिरेकेग लक्ष्यम्य वस्तुनः प्रतिभासमानत्वमेव लक्षणायो प्रयोजकम् , न प्रमागगम्यत्वम्, कंवलव्यतिरेकामावादित्यर्थः।।११।। -ब्रह्मण न वा प्रमाणुगम्यत्वाभावमात्रापराधतः । दृप्टोऽस्ति लक्षणाभावो भाममानस्य वस्तुनः ॥१२०॥ प्परिकामार पति-नयनि१२० ॥

·एफादर्श प्रकरणम्।
२३१
किञ्च वाक्यप्रमाणत्वानुपपत्तिर्हि लक्षणाम् ।
मुख्यार्थासम्भव शब्दस्याक्षिपत्यत्र नाऽपरा ॥ १२१ ॥
यत्तूक्तम्-वास्यस्थपदानामन्विताभिधानानुपपत्तिरेव फतिपयप-
दाना यास्यार्यान्वयविरोधे सति लक्षमामाक्षिपति, सकलपदलक्षणोपा-
दाने तु किं फस्य लक्षणामातिपेदिति तबाह-किन्चेति। अयं भाव:-
नान्विवाभिधानानुपपत्तिर्मुख्यार्यानुपपचौ शब्दस्य लक्षणामात्तिपति,
अपि तु वाक्यप्रमाणानुपपत्ति: । वतश्च वाक्यं विधिमुखेन यत्र फञ्चिद-
थैमवबोधयेत्, तत्रान्विताभिधानमुखेनावनोधकत्वात् पदानामन्विता.
भिधानानुपपत्तिरेव लक्षणामाक्षिपेत् । यत्र लवदारोपनिवृत्तिमात्रमुपेन
कन्यिदर्धमवयोधयेत्, तब निवृत्तिमुखेनैव प्रामाण्यात् ।
सकलपदलत्तणामन्तरेणानुपपत्तेः वाक्यप्रामाण्यमेवानुपपद्यमानं सकल-
पदलक्षणामाक्षिपतीति न विशेष पश्याम इति ।। १२१ ।।
तस्याध्य
तत्र सत्यादिशब्दा ये सत्यत्वादिमुखेन ते ।
लक्षयन्ति मृपाजाड्यदुःखवस्तुविरोधि यत् ॥ १२२ ॥
एतदेव वाक्यप्रामाण्याय व्यवस्थया निरूपयति-तत्रेत्यादि-
चतुर्भिः । तत्र सत्यज्ञानानन्दपदानि सत्सत्यादिसामान्याभिधानमुखेना.
नृतजाड्यदु.सविरोधिरूपं व्यक्तिविशेष लत्तयन्तीत्यर्थः ॥ १२२ ॥
निःशेषभेदबाधेनानन्तमित्यादिका गिरः ।
तदेवैकरसं ब्रह्म लक्षयन्ति समञ्जसा ॥ १२३ ॥

·२३२
.
प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी
नि.शेषमिति । अनन्तमपूर्वमित्यादिशब्दास्तु नि.शेपविशेष-
प्रविधमुसेन वदेवैकरसं ब्रह्म लत्तयन्तीति न किञ्चिद् दास्थ्यमस्ती-
त्यर्थः ।। १२३ ॥
तथा तत्त्वमसीत्यत्र तत्पदार्थे परोक्षता।
त्याज्या स्यात्त्वंपदार्थे तु संसारित्वादयोऽखिलाः॥१२४
उभयत्राद्वयं प्रत्यचिन्मात्रं ब्रह्म लक्ष्यते ।
अतो नासम्भवः कश्चिदखण्डाववोधने ॥ १२५॥
तयति।
तया तत्त्वमसि वाक्येऽपि वत्पदवाच्यगवपारोक्ष्यांश-
परित्यागेन त्वंपदवाच्यगतसंसारिखपरिच्छिन्नलांशपरित्यागेन द्विवीय-
प्रत्यक्चैतन्यमात्रमेव लक्ष्यते इति न काचिदनुपपत्तिरिवि द्वयार
॥१२४-१२५ ।।
अखण्डेकरसब्रह्मपरसत्यादिवेदिकी ।
गीः प्रकृष्टप्रकाशादिवलक्षणपरत्वतः ॥ १२६ ॥
विमनं सत्यादिवास्यमसण्टेकरसार्य पर्यवसायि भवितुमईति,
युभुस्मितालसमवाश्यत्वात, प्रकृष्टप्रकाशादिलाकिफवास्यवदित्यनु-
मान दर्गयति-प्रसण्डवि ।। १२६ ॥
तथा तत्त्वमसीत्यादि सामानाधिकरण्यतः ।
असण्डार्थपरं वाक्यं सोऽयमित्यादिवास्यबत् ॥१२७॥

·अबाधितप्रतीविजनकत्लेन प्रामाण्याच्न कानयनामधेयोपाधिसम्ब- . 4 दुःसपाद, तस्माद्विधिमुसेन वाक्यस्य करिमश्रिदर्थ प्रामाण्यानुपपते । एकादर्श प्रकरणम् । तथा विमा वत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यमेफवस्तुनिष्ठ भवितु- महति, अकार्यकारणाशाशिविशिष्टस्वरूपे द्रव्यवाचिपदसामानाधिकर- ण्यत्वात, सोऽयमित्यादिसामानाधिकरण्यवदित्यनुमानश्च दर्शयवि- तथेति । दया चोभयत्राऽखण्डैकरसवस्तुपर्यवसानमन्तरेण वाम्यप्रा- 'माण्यानुपपत्तिरुकेति भाव ॥ १२७ ।। तथाऽखण्डार्थनिष्ठं स्यात् सोऽयमित्यादिलौकिकम् । अवाधितप्रथाहेतुतया प्रामाण्यरूपतः ॥ १२८ ॥ ननु 'सोऽय देवदत्त' इत्यस्य 'प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र ' इत्यस्य च लौकि- कवाक्यस्य विशिष्टार्थपर्यवसायित्वाद् दृष्टान्ती साध्यविकलावित्याराड- क्याह-तथेचि । 'सोऽम देवदत्त' इत्यादिवाक्यमसण्डेकरसार्थपर्य- वसायि भवितुमर्हति, अन्यथा वाक्यस्य प्रामाण्यानुपपत्ते , अबाधितप्रती- विजनकत्वेन प्रामाण्याच्चेत्यर्थ ! 'सोऽय देवदत्त ' इत्यस्मिन् वाक्ये न तावद् देवदत्तस्वरूपमात्र प्रतिपाद्यम्, तस्यैकेन पदेन लभ्यत्वात, पदा- स्वरप्रयोगवैयात, प्रत्यक्षादिसिद्धत्वाच्च न शब्दापेक्षा । देवदत्तैक्यम् , तस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् न शब्दापता, नाप्यनेकपद- प्रयोगोपयोग । भापि देवदचस्य कालद्वयसम्बन्ध, अवर्तमानकाल- सम्बन्धिन एव वर्तमानकालसम्बन्ध इति न सिद्धरत् । उभयकाल. सम्वन्धिन एकत्त्वे प्रमाणामावात् । वाक्यस्य च देवदत्तकालद्वयसम्ब- न्धमानीपतयात् । नपा उभयकालविशिष्टयोरक्यम्, वर्तमानावर्च- *मानकालयोरित्र तद्विशिष्टयोरपि परस्परसम्बन्धानुपपत्ते । कालद्वयसम्बन्धनिधयव्यविरेकेण उमयकानसम्बन्धिवस्त्वेकवनिश्चा- यकप्रमापाभावात्। एकस्य पर्यायेध कालयमम्बन्ध इदि निश्चया न बा एकस्य ·२३४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी न्धनिमित्तदेवदत्तगतानेकत्वभ्रान्तिनिवर्त्तनेन देवदत्तस्वरूपसमर्पकतया प्रामाण्यं वक्तव्यम् । तथा च सति सोऽयमिति पदद्वयसामानाधि- करण्येन उभयकालविशिष्टद्वयान्वयप्रतीतौ तदन्वयविरोधे च साते वाक्यैकदेशविरुद्धांशद्वयपरित्यागेन उभयत्र वाक्यगताविरुद्धदेवदत्तस्वरू- पमात्रे पदद्वयलक्षणावृत्तिराश्रयणीयेति मुख्यार्थानुपपत्ती श्रयणस्य न्याय्यत्वात् । न चोपाधिद्वयसम्बन्धकृतानेकत्वभ्रान्तिनिवर्त्त- नेन देवदत्तस्वरूपसमर्पणमेकेन पदेन लभ्यते, लतणानिमित्तत्वादुपाधिद्व- यविनिर्मुक्तस्वरूपसमर्पयस्य, लक्षणायाश्च द्वयो: पदार्थयोः परस्परान्व- यविरोधकृतत्वात्, अन्वयप्रतीतेश्च पदानां सामानाधिकरण्यनिमित्त- त्वात, सामानाधिकरण्यस्य चाऽनेकपदगामित्वादिति तात्पर्य्यम् ॥१२८॥ लतणासमा- वन दि चन्द्रप्राति. प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यप्येकरसार्पकम् । प्रश्नानुसारतस्तस्माद् दृष्टान्तोऽनुगुणो मतः ॥१२६॥ 'प्रष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इत्यादिवाक्येपु नाऽनकान्तिकता शडक्या, तस्याप्येफरसापर्यवसानादित्याह-प्रकृष्टेति । प्रश्नोत्तरमिदं वा. क्यम्--अस्मिन् ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति कश्चित् केनचित् पृष्टः प्रतिवदति-प्रकृष्ट प्रकाशश्चन्द इति । पदिकाभिधेयमेव पृष्टम्, नापि उद्गुणाः, नापि तस्य गुणसम्बन्धः। सतरच यावदेव दि पृष्टं वारदेव प्रतिवचनेनापि प्रतिपादनीयम, अन्यमान्यपृष्टमन्यदेय प्रतिपाद्यते इति प्रश्नप्रतिवचनयोरसङ्गतिः म्यात, मनः प्रष्टप्रकाश इति प्रफर्षगुगप्रकारात्वसामान्याभ्यो प्रकारा• मामान्यस्यतिभूरी पन्नाम्यमेव लत्यते, प्रफविशिष्टम्प प्रकाग- मामान्यविशिष्टम्प उभयविशिष्टम्य वा चन्द्रप्रातिपदिकाभिधेयस्यानु पपतः। भवात्रापि पद्धयजयमममाश्यपेन चन्द्रप्राविपदिका. भिषेपमा वार्य पर्यवम्यवाशि सितमसण्डाविषयत्यम् । पच- ·एकादर्श प्रकरणम्। २३५ प्युपलक्षिवदेवदत्तस्त्ररूपे चन्द्रप्रातिपदिकाभिधेये. च गुणगुण्याधने- करसत्वं दृश्यते, तथापि तत्प्रमाणान्तरसिद्धं न शब्दप्रमाणपरिप्रापित. मिति वाक्यस्याखण्डार्थ एव पर्यवसानमिति सिद्धम् । तस्माद् दृष्टान्त भयत्राऽनुगुणो मतो न साध्यविकल इति तात्पर्य्यार्थः ॥१२॥ श्रर्थापत्यनुमानाभ्यां वस्तुबोधकसद्विराम् । श्रखण्डेकरसे सिद्धा प्रतिष्ठा ब्रह्मवस्तुनि ॥१३०॥ तस्मादापत्त्यनुमानाभ्यां वस्तुप्रतिपादकवेदान्तवाक्यानामखण्डैक- रसवस्तुपर्यवसानसिद्धिरित्याह~र्यापत्तोति ॥ १३० ।। निरस्तसर्वसामान्यविशेपादिकभावतः । यद्यप्यस्ति परब्रह्म झवाङ्मनसगोचरम् ।। १३१ ।। तथापि सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यतया परम् । तं वोपनिषदं श्रुत्या स्यावेदान्तप्रमाणकम् ॥१३२॥ एवमराण्डवाक्यार्य निरूप्य सम्प्रति सत्यज्ञानादिशब्दैनिर्विशेष. ब्रह्मप्रविपत्तये लक्षणावृत्तिराप्रपाणीति वक्तुमुपकाते-निरस्तेवि । वत्र फेचिदाचक्षते-शब्दः खलु कश्चिदर्घ प्रतिपादयन् मुख्यया वृत्त्या जगणषा गाण्या वा प्रतिपादयेत् । मुख्या च द्वधा-रूढिोगश्च । रूदिर्नाम-निखिलजनपदेवविप्रविपन्नप्रयोगेन वा गवायाफविवाच- यथा प्रसादिशब्दानाम् , यथा वा गवादिशब्दा- नाम् । योगो नाम-राब्दस्यान्यन्न क्लस्तावयवशक्तिद्वारेण कस्मिंश्चि. दर्यान्तरे धृत्तिः, यथा पङ्कजादिशब्दस्य सरसोरुहादी वृतिः। ठदु. मयमिद्द शब्दस्य प्रभापि न सम्भवति, तस्य निरस्तसमस्तविशेषसामा. कलेन वा वृत्तिः ।

·. यथा- २३६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणे न्यादिभावाभ्युपगमात् तत्र शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानुपपत्तेः । लक्षणा नाम-शब्दस्य मुख्यार्थानुपपत्ती वाच्यार्थसम्बन्धेऽर्थान्तरे वृत्तिः । सा च त्रिविधा–जहल्लक्षणा, अजहल्लक्षणा, जहदजहल्लक्षणा चेति । वन्न जहल्लक्षणा नाम-वाच्यपरित्यागेनार्थान्तरे वृत्तिः। यथा-गङ्गाया घोष: प्रतिवसतीत्यादी गङ्गाशब्दस्य तीरे वृत्तिः । न तावदनया लक्ष. णया सत्यज्ञानानन्दात्मादिशब्दा ब्रह्मगोचरा भवेयुः, लक्ष्यस्य वस्तुनोऽ- नृतजडदुःखानामात्मत्वादिदोषप्रसङ्गात् ; तीरस्येव गङ्गाशब्दलक्ष्यस्या- गङ्गात्वमिति । अजहलक्षणा नाम-स्वार्थोपादानेनार्थान्तरे वृत्तिः । [-शोणो धावतीत्यादौ शोणशब्दस्य शोणिमगुणविशिष्टे एवाश्वादि- द्रव्ये वृत्तिः। म खलु सापि सत्यादिपदानां ब्रह्मणि भवितुमर्हति; अश्वस्येव शोणशब्दलक्ष्यस्य ब्रह्मणोऽपि सत्यादिगुणविशिष्टतया निर्वि- शेपत्वप्रतिज्ञाभङ्गप्रसङ्गात् । जहदजहल्लक्षणा नाम- -वाच्यैकदेश परि- त्यज्य शब्दस्य तदेकदेशोपादानेनार्थान्तरे वृत्तिः। यथा-सोऽयमिति पदयो: परोतापरोक्षकालविशिष्टवाचिना: सामानाधिकरण्ये सति विशिष्टद्वयेक्यप्रतिपादनानुपपत्तौ विरोधिकालद्वयांशपरित्यागेन उभयत्र देवदत्तस्वरूपोपादानेनोभयकालोपलक्षितस्वरूपमा वृत्तिः । सापीह वेदान्तानां ब्रह्मणि न सम्भवति, देवदत्त इव वस्त्वन्तरविशिष्टे ब्रह्मणि शब्दशक्तिमहाभ्युपगमे तद्वदेव तस्य स्वरूपेणापि प्रमाणान्तरगोचरत्व: प्रसङ्गात् । नहि प्रमाणेन विशेष्यग्रहणमन्वरेण विशिष्टवस्तुप्रमाण- गोचरवामाचरेत, नहि सम्बन्धवस्तुन: प्रमाणदृष्टत्वमन्तरेण तत्र शब्द- शक्तिपदणमवकल्पते। गाणी नाम-शब्दस्य मुख्यार्थगुणयोगादन्यत्र यघा-सिंदो देवदत्त इति। सिंहशब्दस्य मुख्यार्थः फेसरादिमान व्यक्तिविशेषस्तस्य क्रौर्यादिगुणयोगाद् देवदत्ते वृत्तिः । सा पेह न सम्भवति, प्रह्मणो निर्गुणत्वाभ्युपगमात् । निर्विशेष मह वेदान्तवाक्यपदसमन्वयः प्रतिपादयितुं शक्नोति । चत्र समापानमाह-निरस्तेवि। यद्यपि ब्रह्मणो निरखसमस्तसामान्य. पृत्तिः । तस्मान्न

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२३७
विशेषादिभावेन शब्दप्रवृत्तिनिमित्ताभावात् “यतो वाचो निवर्तन्ते"
(ले० २।४)
"न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा" (मु०३।१।८)
इत्यादिशास्त्राच न शब्दवाच्यं ब्रह्म साक्षादभ्युपगम्यते, तथापि
"वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिता:' (क० ३।२।६) "तन्बोपनिषदं
पुरुषं पृच्छामि" (वृ० ३।६।२६) इत्यादिशानाद् वेदान्तप्रमाणक
बहोति निश्चिनुम इति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥ १३१-१३२ ।।
तनाज्ञाननिवृत्तिः स्यान्मानकृत्यं न चाऽपरम् ।
स्वयंप्रकाशचैतन्यतया सर्वावभासके ॥ १३३ ॥
तत्र वेदान्तप्रमाणकृत्यमाह-तत्रेति । तत्राऽद्वितीये ब्रह्मणि
प्रमाणकृत्यमज्ञाननिवृत्तिरेव नानधिगतार्याधिगतिः स्वयंप्रकाशचैवन्य-
तया सर्वार्थसिद्धिहेतुत्वाद् ब्रह्मण इत्यर्थः ॥ १३३ ।।
तत्र वेदान्तवाक्यानि स्ववाच्यांशं विहाय वै
लक्षयन्ति परं ब्रह्म तत्सातित्वेन कानिचित् ॥१३४॥
-
तस्मादुभयविधवचनपर्यालोचनया ब्रह्मणि शब्दः प्रवर्तसे इति
गम्यते । तत्र ये प्रपश्चात्मनैव ब्रह्म समर्पयन्ति-यथा सर्वजगत्कारण-
बादिशब्दाः, यथा वा वैश्वानरादिशब्दास्ते स्ववाच्यभूत प्रपञ्च
परित्यग्य वत्साक्षिमात्रभूतं शुद्ध ब्रह्म लक्षयन्तीत्याह-पत्रेति ।
नसप्रतिपादकानेकवेदान्तवाक्येषु
वेदान्तवाक्यानीत्य-
न्वयः ॥ १३४॥
सत्यज्ञानादिशब्दा ये स्वार्थप्रक्षेपणेन ते ।
ब्रह्मात्मनि प्रवर्तन्तेऽजहल्लक्षणयाऽद्वये ॥ १३५ ॥

·२३८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ तथाप्यनेकभावत्वं ब्रह्मणो न प्रसज्यते । एकव्यक्तिपरत्वेन सत्यादीनां न वा क्षतिः ॥ १३६ ॥ सत्यज्ञानादिशब्दानां प्रवृत्तिरजहल्लक्षणयेत्याह--सत्येति । ये पुन: सत्यज्ञानानन्दारमादिशब्दाः, ते स्वार्थप्रक्षेपेणैव ब्रह्मणि अजहल्ल- क्षणया प्रवर्तन्ते । तथापि न ब्रह्मणः सत्यज्ञानाद्यनेकस्वभावप्रसङ्गः; तेषामन्योन्यनियम्यनियामकभावेनैकव्यक्तिपर्यवसानात् । यथा सन् घटे द्रव्यमिति द्वयोरर्थः । ननु यदि परापरसामान्यभावेन सत्यादीना- मेकव्यक्तिपर्यवसानम् , तर्हि मुख्यैवास्तु शब्दप्रवृत्तिः; कुतस्तत्र लता- वाचायुक्तिरित्याशङ्क्याह-न वा तिरिति । लक्षणायाः क्षतिर्नाली- त्यर्थः । यद्वा, लक्षणाङ्गीकारे सत्यादीनां पदानां ब्रह्मयोऽनेकरत. त्वक्षतिरित्यर्थः। सर्वे च सत्यादिशब्दाः स्त्रं स्त्रं प्रवृत्तिनिमित्तसामा- न्यमनाकृप्य व्यक्तिमात्रे वर्तन्ते इति लक्षणापरिभाषा । सन् घटो द्रव्य- 'मित्यादिशब्दास्तु सामान्यापरित्यागेनैकव्यक्तिमात्रे वर्तन्ते इत्यपर्य- वसानवृत्तय.. न च सत्यादिशब्दानां सामान्यपरित्यागेऽपि गङ्गाः दिशब्दवत् स्वार्थपरित्यागेन वृत्तिः, व्यक्तरपरित्यागात् । नापीयं जहदजहबक्षणा, व्यक्तरेकांशपरित्यागेन अंशान्तरोपादानात्मकत्वात् तस्मात् सत्यादिशब्दानामजहल्लतणयैव प्रवृत्तिरिति न ब्रह्मणः सत्यानन्दादिस्वभावविरोधः, नाप्यखण्डेकरसखहानिरिति भावः ॥ १३५–१३६ ॥ तत्त्वमस्ययमात्माहं ब्रह्मास्मीत्यादिका गिरः । प्रत्यगब्रह्मणि वर्तन्ते भागलक्षणयाऽद्वये ॥ १३७ ॥ तस्याः । ये च "वत्त्वमसि" (डा०६।८।७)"अहं ब्रह्मास्मि" (पृ. १।४।१०) इत्यादयो महात्मैकत्व विषयास्ते तु जद्ददजदल्लक्षणया

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२३६
वर्त्तन्ते इसाह-तत्वमसौति।
अयमर्थ:-तत्त्वमस्यादिवाक्येऽपि
तत्त्वंपदयाः सामानाधिकरण्यात् तत्पदमशेषविकारानुगतमायोपाधिक-
ब्रह्मगि मायावच्छेदतत्कृवपारोत्यांशपरित्यागेन परमार्थस्वरूपमात्रमु-
पादाय अद्वितीय प्रत्यक्षैतन्य वर्तते । त्वंपदमपि तत्पदसन्निधानादन्तः-
करणावच्छेदतत्कृतसंसारित्वसद्वितीयांशपरित्यागेनापरोक्षचैतन्यस्वरूप-
मात्रमुपादाय प्रत्यगद्वितीये ब्रह्मणि पर्यवस्यति । न च देवदत्तस्य
लक्ष्यत्वात् प्रमाणान्तरगम्यत्वम्, अपितु जडत्वात् । अलणस्तु स्वयंप्रका-
शत्वात्तदनपेक्षति वैषम्यमिति ॥ १३७ ।।
सर्वज्ञादिगिरो विश्वं स्ववाच्यांशं विहाय च ।
प्रकाशमाने वर्तन्ते न विच्छिन्ने चिदद्वये ॥ १३८ ।
-
सर्वशादिशब्दास्तावत् "एकधैवाऽनुद्रष्टव्यम्", (पृ० ४। ४ । २०).
"प्रज्ञानधन एव" (य० ४।५।१३ ) इत्यादिशब्दसन्निधानात्
स्ववाच्यापाशमुत्सृज्य अनवच्मिचैतन्यप्रकाशमाने वर्तन्ते इत्याद-
सर्वज्ञादोदि ॥ १३८॥
ननन्तापारमित्याद्याः सर्वभेदनिषेधतः ।
जहल्लक्षणया विश्वाभावद्वारोपलब्धिदाः ॥ १३ ॥
ये पुनरनन्तमपारमिशादिशन्दा प्रयोऽपविरोपप्रतिषेधेन
वर्तन्ते, ने प्रपपामाभिधानमुपेन जहमतपया प्रद्वितीयनिरविरा-
यानन्दसत्यवन्यप्रकाराप्रत्यगेकरमे मयि पर्यवस्यन्तीत्साह-
अनन्तति॥१३॥

·प्रत्यक्तत्वचिन्तामा तस्माद्वेदान्तवाक्यानां निरस्ताशेपविभ्रमे । प्रतिपादकता सिद्धा ब्रह्मण्यद्वैतवस्तुनि ॥१४०॥ तरमाद्वेदान्तानां निरस्तसमस्तविशेपब्रह्मप्रतिपादकत्वे न किञ्चि दनुपपन्नमिति फलितमुपसहरति-तस्मादिति ॥ १४० ॥ प्रतो वेदान्तवाक्योत्थापरोतज्ञानमेव हि । सकार्याज्ञानमध्यस्तं वाधते न परोक्षधीः ॥ १४१ ॥ एव शब्दवृत्ति निरूप्येदानी शब्द एव ब्रह्मसाक्षात्कार कारणं नान्य- दित्युपपादयितुमुपक्रमते- अत इति। यस्माद्वेदान्ता निरस्तसमस्त. 'विशेषबह्मप्रतिपादका अतो हेतोर्वेदान्तवाक्योत्थ यद्ब्रह्मात्मविषय ज्ञान , तदपरोक्षमेव, हीति विद्वज्जनप्रसिद्धम् , सकार्याज्ञानमपरोक्षतया ध्यस्त बाधते, न परोक्षज्ञानमित्यर्थ. ॥ १४१ ॥ अपरोक्षनमस्यास्य वाधिकाऽस्त्यपरोक्षधीः । कारण तत्र वेदान्तवाक्यमेव न चाऽपरम् ॥१४२॥ अपरोक्षभ्रमस्य बाधकमप्यपरोक्षमैव ज्ञान तदेव वेदान्तप्रमाणेन जन्यत इत्याह-अपरोक्षेति ।। १४२ ।। • नन्वत्र श्रवणादीनामभ्यासाद्भुतशाव्दधीः । तदुत्थभावनायुक्तं करणं मन इष्यते ॥ १४३ ॥ वेदान्त एव मंशसाहात्कार करणमित्युक्तमसहमान स्वयूथ्य 'गहने नन्विति। श्रवणादीनामध्यासेनाद्भूता या शाब्दधी तदुत्या सत . , ·एकादशं प्रकरणम् । २४१ "प्रादुर्भूता या भावना तया युक्तं तत्सचिव मनोऽन्त,करणमेव करण, मिप्यते इत्यर्थः ॥ १४३॥ न चैवं भावनाधीनसाक्षात्कारस्य कामिनः । ... अप्रामाण्यं गतासुस्त्रीसाक्षात्कारवदित्यपि ॥ १४ ॥ ननु भावनाधीनसाक्षात्कारस्य कामिनो विरक्षिणो मृतस्त्रीसाक्षा. कारस्येवाप्रामाण्यमित्याशक्य निराचष्टेन चैवमिति ॥ १४ ॥ •शब्दप्रमाणमूलत्वाद् विश्वासात्तत्प्रमाणता । मनातीतत्वयादिन्याः श्रुतेर्नापि विरोधतः ॥ १४५ ॥ न चेति प्रविताय हेतुमाह-~-शब्दप्रमाणेति । न च "यतो वाचा निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" (ते. २ । ४) इति अतिविरोध "शक्य इत्याह-मनोतीवत्वेवि ॥ १४५ ॥ असंस्कृतमनस्तद्वच्छन्दा ये लौकिकाः स्मृताः । तदग्राह्यतया वेदे तन्निपेध उदीरितः ॥ १४६ । ततोपपत्तिमाद-प्रसंस्कवेति । तदमासतया असंस्कवमना: लौकिकशब्दापाहावया वयोर्निय: “यता वाचो" (दै० २ । ४) इति । युवावभिदिय इत्यर्थः ॥ १४६ ॥ न संस्कृतमनो नापि वेदवाक्यं निपिदव्यते। यन्यथा न तथापि स्याज्ञानोत्पत्चिरिहागमात् ॥१४७॥ .

·२४२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामण
श्रुतेर्व्यवस्थयैव प्रवृत्तिरिति वदन् विपक्षे बाधकमाह-न संस्कृ.
तेति ॥ १४७॥
न वा केवलशब्दात् स्यादपरोक्षमभावनात् ।
ब्रह्मज्ञानमिति प्राप्त सम्यगत्राऽभिधीयते ॥ १४८ ॥
"दृश्यते त्वग्रया बुद्धगा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः” (क० ३।१)
"मनसैवेदमाप्तव्यम्" (क० ३।१०) इत्यादिश्रुतिसिद्धं मन,करणक
ब्रह्मसाक्षात्कारं वदन न मनोनिरपेक्षशब्दादपरोक्षज्ञानमित्याह-
बेति। केवलशब्दाद् मनोनपेतादभावनाद् निदिध्यासनशून्याद् ब्रह्मज्ञा-
नमपरोक्षं नैव स्यादिति योजना। इति प्राप्ते एवं पूर्वपत्ते प्राप्ते
सम्यगुत्तरमत्राभिधीयते ॥ १४८॥
श्रुतिमोलिगिरामेव तन्त्वौपनिषदश्रुतेः ।
करणत्वं न चान्यस्याऽस्त्यपरोक्षधियं प्रति ॥१४६ ॥
ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रुतेः करणत्वे श्रीतलिङ्गमुदाहरति-श्रुतीति ।
"तन्त्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि" (वृ० ३।६।२६) इति श्रुतेः '
श्रुतिमालिगिरी वेदान्तवाक्यानामेव करणत्वमपरोक्षधियं ब्रह्मसा-
क्षात्कार प्रति अस्तीत्यन्वयः । एवकारव्यावर्त्यमाहन चान्यस्येति ।
त्वदुक्कान्त:करणस्य साक्षात्कारकरणत्वं नास्ति "मनसैवेदम्" ( क.
३।१०) इत्यादिश्रुती वस्य सहकारितामात्रमेवोक्तमिति सन्तोष्टव्य-
मिति भावः ।। १४६॥
.
इतरागोचरत्वे सत्यात्मनः केरलश्रुतेः ।
विषयले तत्सार्थक्यं वृथा नो चेहिशेपणम् ॥ १५ ॥

·२४३
एकादर्श प्रकरणम् ।
"तन्त्रौपनिषदं" (४० ३।७।२६) इत्यत्रात्मन औपनिषदत्व-
विशेषणप्रवणात् तच्चेतराविषयत्त्वे सवि तन्मात्रविषयत्वे समजसम्,
अन्यथा प्रमाणान्तराव्यावर्तकत्वे विशेषणवैयर्थ्यादित्याह-इत-
रेति ॥ १५० ॥
सम्भवव्यभिचाराभ्यां स्याद्विशेषणमर्थवत् ।
इत्योपनिषदत्वस्य सार्थक्यं कथमन्यथा ॥ १५१ ॥
विशेषणस्य सार्थक्यप्रकारमाह-सम्मवेति ॥ १५१ ॥
लौकिकस्यापि वाक्यस्यापरोक्षज्ञानहेतुता ।
दशमस्त्वमसीत्यादेष्टात्तद्वच्छ्रुतेगिराम् ॥ १५२ ।।
कचं तत्र
ननु शब्दोऽपि न क्वचित्साक्षात्करणत्वेन क्लप्तः,
करणम् ? इचि तन्नाह--लौकिकस्येति ।। १५२ ।।
स्वप्रमेयानुसारित्वस्वभावो हि प्रमाणगः ।
नित्यापरोतरूपत्वं तत्प्रमेयस्य चात्मनः ॥ १५३ ॥
नन्वेवं शब्दस्वभावविरोधः स्यादिति तत्राह-स्वप्रमेयेति । 'प्रमा-
बग: प्रमाणनिष्ठः। तत्प्रमेयस्य वेदान्तशब्दरूपप्रमाणगोचरस्य ब्रह्मा-
मन इत्यर्थः ।। १५३ ।।
साचाहह्मापरोक्षं यद् यश्च सर्वान्तरो विभुः।
इत्यात्मनोऽपरोक्षत्वं श्रुतं वेदान्तगीर्षु तत् ॥ १५४ ॥

·२४४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
न च ज्ञानगोधर्मोऽपरोक्षत्वम्, “यत्सातादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा
सर्वान्तरः” (वृ० ३।४।१)इत्यात्मनोऽप्यपरोसत्वश्रवणादित्याह-
साचादिति ॥ १५४॥
मतं प्रमात्रभिन्नत्वमपरोक्षत्वमक्षगे।
तच्च पर्यवसन्नं स्यात् प्रत्यगात्मनि चिद्धने ॥ १५५॥
किं तदपरोक्षत्वमिति तत्राह-मतमिति । वस्तुतः प्रमात्रव्य-
वहितत्वमपरोक्षत्वम् । अतगे इन्द्रियगोचरे। तचापरोक्षत्वं चिद्धने
स्वप्रकाशे प्रत्यगात्मनि पर्यवसन्नमिति योजना ॥१५५ ॥
यावद् यावत्प्रमातुः स्याद्विप्रकोऽपि वस्तुनः।
तावत्तावत्परोक्षत्वोत्कर्षो दृष्टः पदार्थगः ॥ १५६ ॥
प्रमातर्येवाव्यवहितत्वस्य पर्यवसाने हेतुमाह-यावदिति । वस्तुनो
वहादेः। तथा च जडवर्गे परोक्षत्वमेव मुख्यं गाणं त्वपरोक्षत्व-
मात्मसन्निधानकृतमिति भावः ।। १५६ ।।
तथा चात्रापरोक्षकस्वभावे प्रत्यगात्मनि ।
परोक्षं जनयन् वेदो जनयेद्धान्तिमेव सः ॥ १५७ ॥
ततः किमित्यत आह-तथा चेति । प्रमाणं भवन् वेदो विप-
रीत फयमनुभावयेत् १ अनुभावयन् वा कथं प्रमाणं स्यादित्यर्थः।।१५७।।
अपरोक्षस्वभावस्य परोक्षत्वेन बोधनात् ।
कथं वेदः प्रमाणं स्याद् यथार्थज्ञानसाधनम् ॥१५८ ॥

·२४५ एकादर्श प्रकरणम् । इनमेवार्थ व्यतिरेफेयाऽऽह-अपरोक्षेति ॥ १५८ ॥ मोक्षसाधनभूतस्य साक्षात्कारस्य चात्मनः । मनोजन्यतया न स्यात् प्रामाण्यमपि सम्मतम् ॥१५६ ।। एवं स्वपतं साधयित्वा मन.करमवादिना निराकरणे हेत्वन्तर- माह-मोक्षेति ।। १५६॥ .. प्रमाव्याप्तं प्रमाणं हि सगिरन्ते च तार्किकाः । मनश्च न प्रमाव्याप्तं ज्ञानमात्रैककारणम् ॥१६०॥ हेतुं विशदयति-प्रमेति ॥ १६० ॥ व्यभिचारि मनस्तस्मात् करणत्वं कथं भजेत् । साक्षात्कारे परैक्यस्य साक्षात्कारोऽन्यथा भ्रमः॥१६१॥ ज्ञानमात्रफकारणमित्युक्म्, ततः किमनिष्टं स्यात् इति तवाह- व्यभिचारीवि। व्यभिचरित्वाद् मनसेो नात्मसाचात्कारे करणत्वम् । सस्य करावे तजन्यसाक्षात्कारो भ्रमः स्यादित्यर्थः ।। १६१ ।। सकार्याज्ञानविध्वस्तिरात्मसाक्षात्कृतेर्भवेत् । तथात्वं न मनोजन्ये भ्रमोऽज्ञानं न वाधते ॥१६२॥ । चैतद् युज्यते, ब्रह्मसाक्षात्कारस्य सविलासाज्ञाननिवर्तकल्लात; नहि भ्रमोऽज्ञानं निवर्तयति, अतिप्रसङ्गादित्याशयेनाह-सकार्यति सयात्वं सकार्याज्ञान निवर्तकत्वमित्यर्थः ।। १६२॥ न -- ·२४६ प्रत्यक्ववचिन्तामणी अपरोक्षतयाऽऽत्मानं यदि वेदो न बोधयेत् । तथात्वेन कथं तहि मनोऽप्येनं प्रबोधयेत् ॥१६३॥ ननु मनोमान वेदात्मसाक्षात्कारं जनयेत्, तदा स्यादेव तत्र भ्रम- स्वशङ्का। न चैवं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानसन्ततिसहायं हि मन- स्तत्साक्षात्कारे करणम् । तथा च मूलप्रमाणशब्दसंवादादप्रामाण्य- शङ्कानिरासः। तदुक्तं कल्पतरी-"वेदान्तवाक्यजज्ञानभावनाजा. परोक्षधीः मूलप्रमाणदायेन न भ्रमत्वं प्रपद्यते” इत्याशक्य संवादार्थ यथा ज्ञानं मनसा जन्यते, सथैव चेच्छब्देन जन्यते तदोभयारन्यतराषा- माण्यम् ; अनधिगतार्थस्वाभावात् । अथैतदोषपरिहाराय शब्दः परो- क्षतयाऽवबोधयति । तथा सति तद्विसंवादादप्रामाण्यमित्यभिप्रेत्याह- अपरोक्षतयेति ॥ १६३ ।। वेदमूलं मनो ब्रह्मापरोनज्ञानकारणम् । वाच्यं त्वया तदा वेदविरुद्ध बोधयेत् कथम् ॥१६॥ एतदेव स्पष्टयवि-वेदमूलमिति ॥ १६४ ॥ अपरोक्ष यदा वेदो बोधयत्यद्वयं परम् । तर्हि तन्मूलमनसाऽप्यद्वयं वोध्यते तथा ॥१६५॥ तथा चेत्तर्हि वेदान्तवाक्येनेवापरोक्षधीः । जायते करणं तच्च न मनोजापरोक्षधीः ॥१६६ ॥ वेदो यद्यपरोततया बोधयति तन्मूलमनमापि तथा वोम्यते, तदा वैदस्यैव साचात्कार करणत्वम्, न मनस इत्याह-' -अपरोक्षमित्या- दिद्वाभ्याम् ॥ १६५-१६६॥

·२४७ एकादर्श प्रकरणम् । किञ्च वाइनसातीतत्वागमान्तो विरुद्धयते । न मुख्य बोधकाभावात् तदन्यविषये वचः ॥१६७॥ आत्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणकले श्रुतिविरोधश्च दुर्वार इत्याह- किञ्चेति । नन्वेतद्वाक्यमसंस्कृतमनाविषयमित्युक्तमिवि नेत्याह- न मुख्य इति । लक्षणाप्रसः। सा च मुल्ये सति बाधके युक्ता, नान्यथेत्यर्थः ॥ १६७ ॥ न वेदविषयत्वेऽपि समानो दो इप्यते । यतो लक्षणया वेदवाक्यरात्माऽवयोध्यते ॥ १६८ ।। नन्वागमकरणत्वेऽपि तस्य समानो दोष इति तत्राह-नेति । अयमर्थ:--"वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्या:" ( क. ३ । २।६) इत्यादिश्रुतिप्रमाणाद् वेदान्तकरणत्वं ब्रह्मसाक्षात्कारस्य प्रतीयते । "यतो वाचो निवर्तन्ते" (ले० २।४) इति वाक्याच वनिषेधः प्रतीयते । न चान्यतराप्रामाण्यम् , उभयोरपि वेदवाक्यत्वाविशेषात् । विरुद्ध स्वान्न तयोः समुच्चयः । तस्माद् व्यवस्थया परिहर्तव्यो विरोधः । निषेधवाक्यमभिधावृत्त्या शब्दप्रवृत्तिं वत्र निषेधात । वेदान्तगम्यत्वा- नुवादवाक्यानि लक्षणया तत्र शब्दप्रवृत्तिमनुजानन्वीति न कोपि विरोधः इति ॥ १६८।। विरुद्धयोरभेदस्य संसारिपरमात्मनः । प्रत्यतादिप्रमाणेन बावितत्वात् तप्यते ॥ १६ ॥ मनु तस्वमस्यादिवाक्ये लक्षणा न युक्ता, भागत्यागलक्षणया एक- देशपरिग्रहे अवार्घपरित्यागप्रसङ्गादिति वत्राह-विरुद्धयोरिति ।

·२४८ प्रत्यतत्त्वचिन्तामणी सामानाधिकरण्यबलात् प्राप्तोऽपि पदार्थयोरभेदो विरुद्धवादयोग्य इति वदनुपपत्त्या "अर्द्ध त्यजति पण्डितः" इति न्यायेन विरुद्धाशत्या. गेनाविरुद्धमंश स्वप्रामाण्याय लक्षयति तत्वमस्या दिवाक्यम् । तस्माल्लक्षणेष्यते स्वीक्रियते, न तत्र कोऽपि दोष इति तात्पर्य्यार्थः ।।१६।। मानान्तरस्य वेदान्तेर्वाधनं निष्प्रयोजनम् । नेष्यतेऽतोऽन्यमानेनाविरोधायाऽत्र लक्षणा ॥१७॥ ननु पूर्वापरविरोधे पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्' इति न्यायेन ब्रह्मात्मनो- रैक्यसिद्धये च सर्वभेदग्राहिमानबाधस्यावश्यवक्तव्यत्वाच्च संसार्यसंसा- रिभेदग्राहि मान बाधित्वैव तयारैक्यं वेदो बोधयतु, ततः कथं मुख्यार्था- नुपपल्या लक्षणेति तत्राह-मानान्तरस्यति । मानान्तरविरोधाय मुख्यार्थानुपपत्तिमालाच्य वेदो लक्षणया प्रत्यगब्रह्मणोरैक्यमवबोध- यतीति सिद्धा तत्र लक्षणेत्यर्थः ॥ १७० ॥ मुख्यार्थानुपपत्तिश्च लक्षणाबोजमिष्यते । तथास्त्यत्र ततोऽपीयं लक्षणा तत्त्वविन्मता ॥ १७१।। लक्षणाया बीजसत्त्वादपि नानुपपत्तिरित्साह-मुख्याति ॥१७१३॥ मानान्तराविरोधेन विषयो यत्र सिद्धयति । वृत्त्यन्तरेण तवान्यबाधनं नेप्यते बुधैः ॥ १७२ ॥ परिपूर्णब्रह्मात्मैकरसाखण्डार्थसिद्धये यत् सर्वमानान्तरस्य बाधनं तदनन्यगतिकतया । यत्र तु कथमपि प्रमाणान्तराबाधेन स्वार्थसिद्धि- भवति, वय तदाधी नोचिव इत्याशयेनाह-मानान्वरेति ॥ १७२ ।।

·२४६ एकादर्श प्रकरणम् । न चासङ्गस्य सम्बन्धासम्भवो लक्ष्यवस्तुनः । वाच्यार्थेनेति वक्तव्यं लक्षणानुपपत्तिकृत् ॥ १७३ ॥ ननु शुद्धस्य सर्वासङ्गिनी ब्रह्मात्मैक्यस्य लक्ष्यत्वप्रयोगरूपाभावान्न तत्र लक्षणेत्याशक्य निराचष्टे-न चेति ॥ १७३ ।। स्वतोऽसङ्गस्य चिद्धातो वुद्धयविद्याद्युपाधिभिः । संसर्गस्याप्यविद्याध्यारोपितस्यास्ति सम्भवः॥१७४॥ वाक्ये लक्षणामधिकारी कल्पयति । तत्कल्पनञ्च न तावत्सा- क्षात्कारोचरम्, वैयाद् अन्योन्याश्रयापत्तेश्च; साक्षात्कारोत्तरं क- ल्पना कल्पनोत्तररूच साक्षात्कार इति लक्षणाया योग्यतासम्पादकत्वेन. वाक्यार्थप्रतीती कारणत्वात् । तस्मात् तत्त्वसाक्षात्कारात्, प्राग लत्तणाकल्पन वक्तव्यम् । तथा च वाच्यसंसर्गः सुसम्पाद इति । न चेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह-स्वत इति। अयमर्य:-अविद्योपा- धिकं चैवन्यं वत्पदवाच्यम्, अन्त:करणोपाधिकच त्वंपदवाच्यम्, वाभ्यां लक्ष्यस्य प्रत्यगौक्यस्य तत्त्वसाक्षात्कारात् प्रागवस्थायाम- विद्याया विरोभ्यभावेन सत्वात् तत्कल्पितः सम्बन्धोऽपि वर्चते इति तदुपाधिके कथं न लक्षणेति ॥ १७४ ।। ." यथोलूकैः समध्यस्ततमःसंसर्गसम्भवः । भानी तथाऽस्त्यसङ्गेऽपि संसर्गः कल्पितो जड़ेः॥१७५॥ कल्पितेनाप्यशानादिना संसर्गसम्भवे न जचणानुपपचिरिवि दृष्टा- न्चमाह-ययेति ॥ १७ ॥ ३२

·२५०
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
न वा लक्ष्यपदार्थे स्यान्मूकता यत आगमे ।
विज्ञानं ब्रह्म चेत्यादी तदर्थप्रतिपादनात् ॥ १७६ ॥
ननु पदालक्ष्यस्यानुपस्थिती मूकता स्यात्, लक्ष्येऽनुपस्थिती
तत्रापि लक्षणा। तथा चानवस्था स्थादिति पत्राह-न वेति ।
हेतुमाह-विज्ञानमिति । तत्राऽऽनन्दादीनां ब्रह्मणि प्रवृत्तिप्रकार:
पूर्वमेव प्रदर्शित इति भावः ॥ १७६ ॥
तत्रापि लक्षणाभावाद् नानवस्थादिदूपणम् ।
सत्यादिकपदादेव लक्ष्योपस्थितिरिष्यते ॥ १७७ ॥
नान-
सत्यादिपदादेव लक्ष्योपस्थितिरिति तत्र लक्षणाभावात्
वस्थेत्याह-तत्रापीति ॥ १७७ ।।
न वा सत्यत्वज्ञानत्ववतः सत्याद्युपस्थिता ।
कथं निर्धर्मलक्ष्यार्थसिद्धिरित्यपि तय॑ताम् ॥ १८ ॥
सत्यत्व-
नन्वेवं सत्यत्वज्ञानत्वादिमति वस्तुनि सत्यादिशब्दप्रवृत्ति त्या ?]
न लक्ष्यं शुद्धं ब्रह्मात्मैक्यं प्रतीयतेति नेत्याह ह-न वेति ।
ज्ञानत्वादिमतो वस्तुनः सत्याधुपस्थिता सत्यादिशब्देभ्यः उपस्थिती
सत्या फयं निर्धर्मकस्य लक्ष्यपदार्थस्य सिद्धिरित्यपि न तय॑तामिति
योजना ॥ १७८॥
अनेकोपाधिसम्बन्धव्यक्तिभिन्नं न चेप्यते ।
सामान्यमपि व्यक्त्येव सिध्यत्यनुगता मतिः॥१७६॥

·एकादशे प्रकरणम् । २५१ न वेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह-अनेकेति । अनेकेपूपाधिपु ज्ञान- त्वव्यक्तित्वेन स्वीकृतेषु सम्बन्धानुगता या व्यक्तिय॑ज्यतेऽनयेति व्यक्तिश्चैतन्यं तद्भिन्न सामान्यमपि नचेष्यते, निष्प्रयोजनवादित्यर्थः। जातेनि प्रयोजनवमुपपादयति–व्यक्त्यैवेति । सामान्यं हि नाना- व्यक्तिप्वनुगतं तास्वनुगतव्यवहारहेतु: स्वीक्रियते । तच्च ज्ञानत्वसामा- न्यं ब्रह्मणो न भिन्नम् , अनेकोपाधिषु सम्बद्धया व्यक्त्यैवोपाधिषु अनुगत- व्यवहारसिद्धौ सा सामान्यं निष्फलमित्यर्थः ॥ १७६॥ विम्बवत् प्रतिविम्वेषु सत्यज्ञानादिशब्दतः । व्यक्त्यैव व्यवहारोऽस्ति सर्वत्रानुगतास्पदम् ॥१८॥ अनेकोपाधिष्वनुगतव्यवहारहेतुस्तत्संबद्धा व्यक्तिरेवेति सदृष्टान्त- मुफ्पादयति-बिम्बवदिति । यथा अनेकेषु जलपात्रेषु अनेके चन्द्रप्र- तिविम्बा: प्रतीयन्ते । तथाप्ययं 'चन्द्रोऽयं चन्द्रः' इत्यनुगतव्यवहारः, स च न चन्द्रत्वजातिकृतः; तत्र व्यसकाभावेन चन्द्रत्वज्ञात्यनभ्युपगमात्, उपाधीनाचाननुगतत्वात्। सर्वोपाधिषु अनुगता या चन्द्रव्यक्तिस्वयै- वानुगतव्यवहारः क्रियते, तद्वदन्त.करणवृत्ति अभिव्यका या चैवन्यात्मकब्रह्मव्यक्तिस्वयैव तत्रानुगतव्यवहार: सम्पाद्यते इति व्यर्थी ज्ञानत्वजाविस्वीकारः। एतेन सत्यत्वादिजातिरप्यपास्ता। चौपाध्युपरक्त सर्वशब्दप्रवृत्तिः, न तु शुद्ध इति भावः ॥ १८०॥' 'न[पाधेः प्रवेशोऽस्ति वाच्यकोटी कथञ्चन । तस्मात्सत्पादिकाः शब्दाः लक्ष्यार्थस्य समर्थकाः१८१ ननु फर्य तर्हि शुचिन्मात्रलक्ष्यस्वरूपोपस्थितिरिति ववाह- नहीदि। उपाघेस्तटरघवया अभिधेयकोटावप्रवेशेन शुद्धचित्सुखात्म- तथा ·२५२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ फरसस्य तत्त्वमसीति पदद्वयलक्ष्यस्य सत्यादिपदेभ्य उपस्थितिसम्भवात् । यथा धेनुपदं गोत्वोपहितव्यक्तिशक्तमपि गोत्वं तटस्थतया वाच्यकोटा- वप्रविष्टमिति धेनुशब्दाद् गोव्यक्तिविशेष एवोपतिष्ठते न गोस्वमिति । तद्वदनापीति तात्पर्यार्थः ॥ १८१ ॥ नास्ति विप्रतिपत्ति; त्वंपदार्थेऽपि साक्षिणि । सर्वप्रमाणसिद्धिः : स्यात् साक्षिणः स्वप्रकाशतः॥१८२॥ ननु सत्यादिपदैस्तदर्थोपस्थितावपि त्वंपदलक्ष्योपस्थितिः कुतः ? इति । न च सत्यादिपदादेव तदुपस्थितिः, ब्रह्मपदसामानाधिकरण्यात् तस्यति तत्राह- -नास्तीति ॥ १८२॥ न सातिव्यतिरेकेण ह्यविज्ञातस्य वस्तुनः । अप्रमाविषयस्यास्ति सिद्धिरेव कथञ्चन ॥ १८३ ॥ .. सर्वप्रमाणसिद्धिरित्युक्तं विवृणोति-नेति। अनधिगतार्थगन्तु हि प्रमाणम् । तत्रार्थस्य प्रमाणविषयत्वेन सम्मतस्यानधिगवत्वं कुतः सिद्धम् ? किं प्रमाणात् ? उत भ्रमात् ? उताहो स्वतः परतो वा ? तत्राऽऽयं निरस्यति-अविज्ञातस्येति । अप्रमाविषयस्येति हेतुगर्भ विशेषणम् । प्रमाविषयत्वायोग्यस्येत्यर्थः॥ १८३॥ न स्यात् प्रमाणसिद्धत्वे तदज्ञाननिवर्त्तनम् । तथावे वा प्रमाणस्य वैयर्थ्य स्पष्टमेव हि ॥१८४॥ दित्यर्थः। एवदेव स्पष्टयति-न स्यादिति । प्रमाणस्य विषयानिवर्तकला- व्यास्त्विति वादिन अति वाधकमाह-तथात्वे ति।

·एकादर्श प्रकरणम् ।
२५३
प्रमाणकवातिशया ह्यज्ञाननिवृत्तिः, सा चेत् न प्रमाणात, किं तेन ? इति
स्पष्ट वैयर्थ्य वस्येत्यर्थः ।। १८४ ।।
अज्ञातत्व-
नाप्यस्ति भ्रमसिन्दस्य मानगोचरताऽऊजसा ।
नापि स्वतो जडत्वात् स्यात् तसिद्धिः साक्षिणस्ततः १८५
भ्रमादज्ञातत्वसिद्धिपतं पराचष्टे-भ्रमसिद्धस्येति ।
सिद्धेर्धमत्वं विषयाज्ञातत्वबाधादेव वाच्यम् । तथा च ताशि प्रमाणं
कथं प्रवर्त्तवा विषयासत्रादित्यर्थः । नापि स्वतः, जड़त्वात; जडत्वचा-
नात्मत्वादित्यर्थः । परतश्चेत्, स एव वर्हि साक्षीवि सिद्धः साक्षो-
त्याह-तदिति ।। १८५॥
तथा च मानवृत्तेः प्रागज्ञातत्वेन साक्षिणा ।
विषयोकुरते मानं मेयं साधितमेव तत् ॥ १८६ ॥
फलितमाह-उघा चेचि। प्रमाणप्रवृत्तेः प्राक प्रमेयं साक्षिणा
ज्ञातत्वेन साधितमेव तन्मान विपयीकुरुते इति योजना ॥ १८६ ॥
श्रत विप्रतिपत्तिर्न साक्षिण्यऽस्ति मनागपि ।
सर्वस्य साधनत्वेन तथोक्तं श्रीसुरेश्वरैः ॥ १८७ ॥
अतः प्रमाणान्यघानुपपत्या सिद्धः साक्षी न विप्रतिपत्तिमहतीत्यु-
पसंहरति 1-प्रत इति । एतस्यमाम्प्रदायिकत्वमाह-सपेचि ॥ १८७॥
प्रमाणमप्रमाणं वा प्रमाभासस्तथैव च ।
कुर्वन्त्येव प्रमां यत्र तदसम्भावना कुतः ॥ १८८॥

·२५४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ
तद्वचनमेवाह-प्रमाणमिति । अत्र प्रमाणस्य सात्तिसाधकत्व-
मुक्तम्, वथा अप्रमाणं मिथ्याज्ञानम्, प्रमाभासः संशयज्ञानञ्च न प्रमा-
पात सिद्धपति विरोधात् तदात्मकवृत्तेजडत्वात् न स्वप्रकाशतान भ्रमातू
तस्यैव मानस्य विचार्यमाणत्वात् । तस्मात् साक्षिणैव तयोः सिद्धे-
रित्यर्थः । तदसम्भावना साक्षिणोऽसम्भावना कुत इत्यर्थः ॥ १८८॥
एकार्थवाचकत्वेऽपि पदयोस्तत्वमायोः ।
वाक्यप्रमाण ज्ञानमज्ञानभ्रमवाधकम् ॥ १८६ ॥
ननु तत्त्वमिति पदयोरेकार्थवाचकत्वं भिन्नार्थवाचकत्वं वा? अन्त्ये
अद्वैतहानेरैक्यायोगात, आद्ये एकपदवैयर्थ्यमित्याशक्याह-एकार्थ-
वाचकत्वेऽपोति। यद्यपि पदयोरेकार्थत्वमेव, तथापि पदद्वयं स्वीक-
र्तव्यम् ।
प्रमाणज्ञानं हि भेदभ्रमं निवर्त्तयति, न विषयतो मिथ्याज्ञा-
तच्च ज्ञान नैकस्मात् पदात् पदमात्रस्य प्रमाहेतुत्वाभावात् ।
ततो भेदभ्रमनिरासिज्ञानजननाय वाक्यत्वसम्पत्तये पदान्तरमपेक्षणीय-
मेवेत्यर्थः ॥ १८६॥
न चैकपदवैययं तद्विना क्व विरोधधीः।
क्व वा लक्षणयाऽखण्डवाक्यार्थप्रतिपादनम् ॥ १६० ॥
इममेवार्थ स्पष्टयति-न चेति । तेन पदान्तरेण विना विरोधा-
भावेन लक्षण्या अखण्डवाक्यार्यस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वादि-
-
नम्।
त्यर्थः।। १६० ॥
पदमानं प्रमाणं नो किन्तु वाक्ये प्रमाणता ।
तसिद्धये द्वयोरेव सार्थक्यं तत्त्वविन्मतम् ॥११॥

·एकादर्श प्रकरणम् । २५५ पदमात्रस्याप्रमाणत्वादपि पदद्वयसार्धक्यमित्याह-पदमात्र- मिति ॥ १६१॥ प्रमाणज्ञानमेवात्र भेदभ्रमनिवर्तकम् । न वा विषयतो मिथ्याज्ञानं भेदभ्रमापहम् ॥ १६२ ॥ प्रमाणज्ञानस्यैव अज्ञानभ्रान्तिनिवर्त्तकत्वमित्याह-प्रमाणज्ञान- मिवि ॥ १२॥ तच्च ज्ञानं न चैकस्मात् पदादुत्पद्यतेऽजसा । पदमात्रस्य हेतुत्वं न प्रमां प्रति सम्भवेत् ॥ १६३ ॥ प्रमाणज्ञानञ्च नैकस्मात् पदादित्याह-तच्चेति ॥ १३॥ ततो भेदभ्रमध्वंसितत्त्वधीप्रतिपत्तये । वाक्यत्वसिद्धयेऽवश्यं पदान्तरमपेक्ष्यते ॥ १४ ॥ वसिद्धये पदान्तरमावश्यकमित्याह-तव इति ॥ १४ ॥ न चैकार्थतयाऽप्यत्र तयोः पर्यायशब्दवत् । वाक्यत्वानुपपत्तिः स्यादिति शक्यं कथञ्चन ॥ १६५ ॥ एकार्यत्वं पर्यायशब्दवत् वाक्यत्वानुपपत्तिरिवि पत्रं निपति- न चेति ।। १६५॥

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
यस्मात्तयोः प्रवृत्तेहि निमित्तं भिद्यते द्वयोः ।
तत्त्वमोः पदयोः प्रत्यग्ब्रह्मक्यपरयोः श्रुतेः ॥ १६६ ॥
४
तत्र हेतुमाह-यस्मादिति ॥ १६ ॥
त्वंपदे भोक्ततादीनां स्यात् प्रवृत्तिनिमित्तता ।
तत्पदे सर्ववित्त्वादेर्नातः पर्यायता तयोः ॥ १६७ ।।
प्रवृत्तिनिमित्तभेदमाह-त्वमिति ॥ १६७ ।।
न चानुभावकत्वं वा पदमात्रस्य सम्भवेत् ।
पदमप्यधिकाभावात् स्मारकान विशिष्यते ॥ १९८॥
ननु पदद्वयप्रयोगो न वाच्योपस्थितये, तस्य निष्प्रयोजनवात,
किन्तु लक्ष्योपस्थितये। सा चेदेकपदात् सिद्धा, कि पदान्तरेण । पदस्य
अनुमावकत्वात् विपयायापाश प्रामाण्योपपत्तेरित्यभिसन्धिं निरस्यति-
न घेति । तन हेतु --पदमिति । तथा चानुमावकत्वामावान
स्मारकवस्तुवन पदस्य प्रामाण्यमित्यर्थ. ॥ १८॥
न वा लक्षणाया तत्राखण्डार्थप्रतिपादनम् ।
पदमात्रे यतो नास्ति मुख्यार्थानुपपचिता ॥ १६६ ॥
सरगया अरण्डायसिन्ये पदान्तरमायरपकमिवि व्यतिरेके.
बाद- येदि ॥१८॥

·२५७ . एकादरी प्रकरणम् । नहि घोपनिवासस्य वाचकं पदमन्तरा। गङ्गापदं स्वसम्वन्धि तीरं लक्षयति स्वतः॥ २०० ॥ मुख्यार्थानुपपत्त्यभावमाह- हीति ।। २००॥ तथा च तत्पदस्यैव त्वंपदस्यैव वा पुनः । प्रयोगे हि विशिष्टार्थ उपतिष्ठेत सर्वथा ॥ २०१॥ नाखण्डेकरसं वस्तु सिद्धयेदिष्टं विपश्चिताम् । व्यर्थी वेदे तदुक्तिः स्याद्विभ्रमध्वंसकारिणी ॥२०२॥ तघा च नेष्टसिद्धिरित्याह-तथा चेति द्वाभ्याम् । उदुक्तिरखण्डा- धोतिर्विभ्रमध्वंसकारणत्वेन प्रसिद्धा त्वदुक्तिरीमा व्यर्था स्यादि- त्यर्थः ।। २०१–२०२।। अतो लक्षणयाऽखण्डवाक्यार्थप्रतिपत्तये । पदान्तरप्रयोगोऽत्रापेक्षणीयो भ्रमापहः ॥ २०३ ॥ वस्मालपणयाऽखण्डार्थलामाय पदान्तरप्रयोग इति न वैयर्थ्यमिति हेतुमाह -श्रत इति ॥२०३।। तस्मादरखण्डवाक्यार्थसिद्धिरत्र निराकुला । निर्डप्टवेदप्रामाण्यादेवेत्थं सर्वमङ्गलम् ॥ २०४ ।। तस्मालक्षणया वसमस्यादिमहावाक्यं प्रत्यानयारक्यमखण्ड- करंसं बोधयतीति, वास्ये न विरोध इत्याशयेनोपसंहरति- को ३३

·२५८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
तस्मादिति । तथा चाखण्डे ब्रह्मात्मैक्ये वेदान्तानां समन्वयः सिद्ध
इत्यर्थः ।। २०४॥
अखण्डप्रत्यगात्मैक्यबोधेन भववारिधः ।
उद्धारो नान्यथातोऽयं वोधः सम्पाद्य उत्तमः ॥२०५॥
अखण्डब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारोऽवश्यं सम्पादनीयः सर्वानर्थनिवृत्यु.
पलचिवनिरतिशयानन्दाविर्भावसिद्धये पुरुषधारेयै रित्यभिप्रेत्याह-
प्रखण्डेति ॥ २०५॥
-
समुकुन्दपदाम्भोजमकरन्दैकपट्पदैः ।
सुसम्पादोऽत आहत्य सेव्यः श्रीपतिरेव हि ॥ २०६॥
“यस्य देवे परा भक्ति' (श्वे०६ । २३) "ददामि बुद्धियोग वम्"
(गी० १० । १०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धभगवद्भक्तानामेवापण्डब्रह्मा-
त्मसातत्काः, अत एव भगवान् वासुदेवः सर्वप्रयत्नेन भाराभ्य
इत्याद-स इति । मुसम्पादः सुपेनानायासेन सम्पादयितुं शक्यः स
प्रदोक्यावयोधः, भवः श्रीपतिरेव सदैवात्य सेव्यः। दीवि अविस्मृति-
पुराणेविदाससर्वसम्जनप्रसिद्धिद्योतको निपात: । एवकाराद् न वत्सेवन
विनाऽन्योपायः कोऽप्यस्वीति सचिठम् ।। २०६॥
यत्कृपालेशमात्रेण लयमेति कुसंमृतिः ।
मुखमाविर्भवत्यन्तस्तं कृष्णं सर्वदाश्रये ॥ २०७ ॥

·एकादरी प्रकरणम् ।
२५६
एवं प्रकरणार्य परिसमाप्य वमेव सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यं भगवन्तं
श्रीकृष्णं शरणीकरोदि-यदिति । वथा च सर्वदुःखामावोपलतिव-
निरविशयानन्दाविर्भावा मोक्षो भगवद्भक्तानामनायासेन वत्प्रसादात्
सिद्ध एवेति भावः ॥ २०७॥
आनन्दकन्दमीशानं शाखयोनिमखण्डितम् ।
सर्ववेदान्दसिद्धान्तं वन्देऽहं नन्दनन्दनम् ॥ १ ॥
नन्दाङ्गणे नन्दभुजान्तराले
मन्दस्मितास्यं सुकुमारदेहम् ।
नन्दाङ्गनानन्दमनन्यसारं
नन्दार्पिवातं फलये मुकुन्दम् ।। २ ।।
इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्द-
विद्वत्कृतायां प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिन्याख्या स्वप्रमा-
भिधायर्या वेदस्यापौरुषेयत्वादिनिरूपणपुर-
रसरमसण्डार्यपरत्वमयूसाभिधमका-
दर्श प्रकरणं समाप्तिमगमत् ॥११॥

·अथ द्वादशं प्रकरणम् य एक एवेश्वरजीवशुद्धचि- द्रूपेण भाति व्यवहारगोचरे । अखण्डतां स्वामजहन्निरञ्जन- स्तमात्मदेवं यदुराजमाश्रये ॥१॥ वेदान्ततत्त्वमनृवद्वयहेतुशून्यं मुक्तस्वभावममलान्तरभावगम्यम् । प्रानन्दविग्रहमनन्तमपारमोर्श कृष्णं भजे दृशिमहं परिहत्य दृश्यम् ॥१॥ अतीतानन्तरप्रकरणे 'अखण्डप्रत्यगात्मैक्यबोधेन भववारिधेः । उद्धारः' इत्युक्तम् , तदेवोपपादयितुं प्रकरणान्तरमारभमाण स्वतः सिद्धम- द्वैवतत्त्वं भगवन्तं सर्ववेदान्वरहस्यमनुसन्धत्ते -य इति। तमहमात्मदेवं स्वेटदैवतं यदुराजं यदुवंशमुकुटमणिं भगवन्तं श्रीकृष्यमाश्रये इति सम्बन्धः । तं फमित्याकाहायामाह-य इति । यो वस्तुतो निरजनो निरुपाधिरेफ एव सन् अत एव स्वा स्वकीयाम् अपण्डतामेकरस- स्वभावम् मजहदपरित्यजन्नेव व्यवहारगोचरे मायोपहिवेश्वरचैवन्य- रूपेणान्त.फरणोपहितजीवचैतन्यरूपेण मायावत्कार्यविनिर्मुक्तशुद्धचैत- न्यरुपेय भाति प्रकाशते, घमात्रये इति सम्बन्धः॥१॥ यतः समुद्भुतमिदं जगजडं न यं स्पृशेच्छुदमनन्तमद्वयम् ।

·द्वादर्श प्रकरणम् । २६१ स एव सर्वान्तर प्रात्मरूपतो न जीव एपोऽस्ति पृथक् परेशितुः ॥२॥ ब्रह्मणोऽन्यो जोवपदार्थ इवि ये मन्यन्ते, वान् पराकुर्वन् परप्रीय स्वाज्ञानानौवभावमापद्यते, न जीवा नाम ब्रह्मणोऽन्यः कश्चित् पदार्थ इत्याह-यत इति। यो मायोपहितचैतन्यादिदं प्रत्यतादिभिरनु- भूयमानं जगद्भूतमाविकरूपं जडाज्ञानकाय॑त्वाद् जढं सर्गकाले समुत्पन्न यं परमात्मानं न स्पृशेत, अव एव शुद्धं मायावत्कार्यकलङ्कशून्यम् , अद एव मायाकार्यदेशफालवस्तुपरिच्छेदशून्यत्वादनन्दम् ,अत एवाद्वयं द्वैतशून्य स एव परमात्मा सर्वान्तरः सर्वस्यान्तरात्मा प्रापधारगोपा. एप जीव: परेशितुः परमेश्वरादात्मरूपतः सर्वा- त्मस्वरूपात न पृघगस्तीवि योजना ॥२॥ धिना जीवोऽस्ति। ननृक्तिरेषा भवतामसङ्गता यतोऽस्ति भेदः परमेशजीवयोः । विरुद्धधर्माश्रययोः :: क चैकता क्व दृष्टमैक्यं तिमिरप्रकाशयोः॥ ३ ॥ ननु जोवपरमेश्वरी परस्परं भिन्नी, विरुद्धस्वमावत्वात्, वम.प्रकाश- वदिति शहते-नन्विति ॥ ३॥ क चैप जीवः परतन्त्रचेष्टितः शरीरयुग्माभिमतिविभिन्नधीः ।

·२६२
प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामणा
क च स्वतन्त्रो ह्यशरीर ईश्वर-
स्तयोः कथं स्यादभिदा विभिन्नयोः॥४॥
क्व धर्मपापादिवशोऽल्पदेहगः
क्व नित्यशुद्धः परमेश्वरो विभुः ।
तयोर्न चेक्यं परमाणुगोत्रयो-
रिवान्तरं प्रत्युत गम्यतेऽनयोः ॥ ५ ॥
क्व भृतसंघातदृढाभिमानवान्
पर्मियुक्तो मितबोधशक्तिमान् ।
क्व कार्यहेत्वादिविवर्जितोऽतुलो
ह्यनन्तशक्तिः सकलज्ञ ईश्वरः ॥ ६ ॥
क्व वद्ध एपोऽखिलदुःखपञ्जरे
क्व नित्यमुक्तः स्वत एप ईश्वरः ।
तयोर्न चेस्यं रविविस्फुलिङ्गयो-
रिवास्ति भेदोऽखिललोकधीगतः ॥ ७॥
विरुद्धधर्मान्वितयोः परात्मनोः
कथंचिदेक्यं भवितुं न साम्प्रतम् ।
क्व वारिवहयोरभिदाऽअसा भवेत्
क्व सम्भवेता तिमिरप्रकाशयोः ॥ ८॥

·द्वादशं प्रकरणम् । २६३ विरुद्धस्वभावत्वादित्युक्तं हेतुं विवृण्वंस्तयोरभेदाभावं साधयति- क्व चेत्यादिपञ्चभिः। जीवो नाम कार्यकरणसवाताभिमानी धर्मा- धर्मवान् परिच्छिन्नज्ञानशक्तिरत्यन्तपराधीनः। ईश्वर: पुनरकार्यकरणो धर्माद्यतीतो निरविशयज्ञानशक्तिसम्पन्नोऽपरतन्त्रः। स्वभावयोः कथमपि नाऽभेदो भवितुं युक्त इति प्रघट्टकार्थः । प्रत्तरा- र्थस्तु पञ्चाना पद्यानां निगदव्याख्यातः ।। ४-८॥ सतश्च विरुद्ध- श्रथापि विम्वप्रतिविम्वयोरिव भिदावभासेऽपि तयोरुपाधितः । स्वभावतः शास्त्रत ईशजीवयो- रभेद एवेति मतं न साम्प्रतम् ॥ ६ ॥ ननु विम्वप्रतिविम्बयोर्घटाकाशमहाकाशयोरिवोपाधिके विरुद्ध- स्वमावतयाऽवमासे सत्यपि तत्त्वमसीत्यायेकत्वप्रतिपादकशास्त्राद् . जीवपरयोः परमार्थत एकत्वमेव युक्तमित्याशक्य निराचष्टे- अथेति ॥६॥ अमूर्तवस्त्वात्मनि ईशितुः कथं सङ्गच्छते वा प्रतिविम्वनं नयात् । न वाऽस्ति सर्वत्र गताद् महेश्वराद विलक्षणं वस्त्विह विम्बयोग्यपि ॥१०॥ प्रमाणि प्रतिबिम्बावच्छेदयोरसम्भवादिति नेति प्रतिशायर्या हेतु- माह-ममूति। मूर्तद्रव्यस्य मूर्चान्तरे स्वच्छद्रव्ये प्रतिबिम्वभावों

·२६४
' प्रत्यक्तखचिन्तामणी
दृष्टः। ब्रह्मणः पुनरमूर्त्तत्वात् सर्वगतलादद्वितीयत्वाच्च न दर्पण-
स्थानीयं किञ्चिद् द्रव्यं प्रतिबिम्बयोग्यमस्तीत्यर्थः ॥ १० ॥
खच्छे पदार्थे प्रतिविम्व ईक्ष्यते
लोकेऽपि मूर्तस्य न चाप्यरूपिणः ।
न चास्त्यमूर्तप्रतिविम्बसम्भवः
क्व दृष्टमेतत् प्रतिविम्बनं रसे ॥ ११ ॥
रूपवद् द्रव्यमविस्वच्छतया रूपवतो द्रव्यान्तरस्य तद्विवेकेन गृह्य-
नाणस्यापि छायो गृहीयात, चिदात्मा तु नीरूपो विषयी न विषयच्चा-
यामुग्रहीतुमर्हति । यथाहुः- "शब्दगन्धरसानां च फीटशी प्रविवि-
म्यवा" इत्यभिप्रेत्याह-स्वच्छ इति ॥ ११॥
न रूपगन्धाम्बरवायुविम्बनं
दृष्टं खतो लोक इतोऽपि नाऽअसा ।
अमृतवस्तुप्रतिविम्बकल्पना
ततो न जीवः प्रतिविम्ब ईशितुः ॥१२॥
इसमेवार्थ स्पष्टयति -न रूपेति ॥ १२॥
यथाम्बुसूर्यादिकमूर्तवस्तुनो
विदूरदेशः प्रतिविम्बकारणम् ।
यथाऽऽत्मनोऽन्यत् प्रतिविम्वकारणं
विदूरदेशादि न युज्यते विभोः ॥ १३ ॥

·द्वादशं प्रकरणम् ।
प्रात्मव्यतिरिक्तद्रव्यदेशयोरमावादपि न प्रतिबिम्बकल्पनेत्याह-
यथैति । सूर्यादिकमूर्त्तवस्तुन. सकाशाद् यथाऽन्यदम्बु जलं विदूर-
देशश्च प्रतिविम्बकारणं दृष्टम् , यात्मनो विमाः परिपूर्णात् सकाशा-
दन्यद्विदूरदेशादि प्रतिविम्बकारणं न युज्यते इति योजना ॥ १३ ॥
अतो न कुत्रापि चिदद्वयात्मनः
कयापि युक्या प्रतिविम्बयोग्यता।
यतो भवच्चाक्षुष एव वस्तुनि
सचानुपस्य प्रतिविम्वनं नयात् ॥१४॥
वस्मादयुक्ता प्रविबिम्वकल्पनेत्याह-अव इति ॥ १४ ॥
-
न चाप्यविद्या परमात्मनो विभो-
ग्रहीतुमर्हा प्रतिविम्बनं कदा ।
अवस्तुभावादनृता जहा हि सा
कथं ग्रहीतुं क्षमतेऽस्य विम्बनम् ॥ १५ ॥
नन्यस्त्वविद्यायां तत्प्रतिविम्ब इति नेत्याहन चेति ॥ १५॥
न चाम्बरस्येव जलादिवस्तुनि
प्रत्यक्चितः स्यात् प्रतिविम्वनं हरेः ।
जलादिवत् स्वच्छमिहापि वस्तु कि
यदस्ति हेतुः प्रतिविम्वने विभोः ॥ १६ ॥

·२६६ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामा नन्वाकाशस्येव जलादा सर्वगतस्यापि ब्रह्मणः प्रतिबिम्बनं युक्तमिति नेत्याहन चेति । साधनमात्रस्य आकाशस्य जले प्रतिबिम्बन दृश्यते इति चेत्, न; जलादावन्तराफाशेन सह अभ्रनक्षत्रादीनामेव प्रतिबि- म्बावभासनात् । अथ कथंचित् जानुमात्रजले दृरविशालाकाशदर्शना- दाफाशस्य प्रतिबिम्बसम्भवः, तथापि न ब्रह्मणि युज्यते; जलादिवत् स्वच्छपरिच्छिन्नद्रव्यान्तराभावादिवि तात्पर्यार्थः ॥ १६ ॥ न चाप्यवच्छेद इहोचितो विभा- रखएडभावादपि केनचित् कदा । अविद्ययाऽन्तःकरणेन वा हरे- र्न चास्ति सम्बन्ध इतोऽप्यसङ्गिनः॥१७॥ नन्यस्तु तर्हि केनचिह्मणोऽवच्छेद एवेति नेत्याह--न चेति । नन्वस्त्येव प्रविद्ययाऽन्त,करणेन वा अवच्छेद इति नेत्याह-अविद्य. येति । प्रसङ्गवादेव नावच्छेद इत्यर्थः ॥ १७ ॥ श्रभावरूपा क्षमते कथं जडाइ- विद्याप्यवच्छेदमसद्गवस्तुनः । विधातुमन्तःकरणन्तु न क्षम क जीवभावात् प्रथमं तदुत्थितम् ॥१८॥ प्रविधयाऽन्त.फरणेन वा प्रसङ्गम्य सम्बन्धी नारवीरयुगमर्य वि. पोवि-प्रमायस्पेदि। मानाभायमानत्वात् तस्या प्रविद्याया पवः सा प्रमावरूपा प्रयच्छेद विधातु कमसाम्प न म । मन्द.फरणे.

·द्वादरी प्रकरणम् । २६७ नाप्यवच्छेदो दुःसम्पाद इत्याह--अन्तःकरणमिति । प्रक्षयोऽसङ्गत्वात् संसा[पाधित्वाच अन्त:करणस्य कधमाकाशेन घटस्येव ब्रह्मणा वस्स सम्बन्धो भवत् । न वा जीवभावात् पूर्वमन्व:करणस्य सत्त्वमपी- साइ-क्वेति ॥ १८॥ ततोऽन्य एवात्मन ईश्वराद्विभाः स जीव श्रामोक्षमनन्तदुःखभाक् । प्रसिद्ध एवं नयतोऽनुभूतितो विरुद्धमैक्यं कथमेतयोर्मतम् ॥ १६ ॥ ततस्व- वस्माद् मह्मणो द्रव्यान्तरमेव जीव इत्याद-तव इति । स्मादात्मनो व्यापकादीश्वराद्विभा: स जीयोऽन्य एत्रैवि सम्बन्धः। प्रत एव प्रामा मोवपर्यन्वमनन्तदुःसात्मऊसंसारमाक्वेन प्रसिद्ध एय नयवा युक्तिवोऽनुभूविवः सर्वलोकातुमरादपि । फयमेवयोर्जीवेश्वरयो- विरुद्धस्त्रभावयोस्त्वयैक्यं युच्यनुभवविरुद्धं मदं स्वीकवमित्यर्थः ॥ १६॥ वेदेऽयमात्मा लमसीति चैस्यगी- रुपासनार्थाऽस्तु न चेक्यतत्परा । उपासनादेव विमुक्तिरिष्यते किमर्थमद्वैतधियोऽप्यपेक्षणम् ॥ २० ॥ ननु नास्मामि: स्यकपोलकल्पिवमेवपारक्यम्, किन्तु "तस्वमसि (पा०६८) "मयमात्मा" (१० २।५।१८) "प्रह प्रभारिम" (१०१।४।१०) इति अविकदम्पन प्रतिपादिवमेव ·२६८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी स्वीकुर्मो वयम्, त्वया कथमैक्यप्रतिपादकश्रुतीनां व्यवस्था क्रियते ? इति तत्राह-वेदे इति । "अयमात्मा" (०२।५।१६) "तत्त्व- मसि" (छा०६।८।७) इत्यादिका श्रुतिगीर्जीवब्रह्मणोर्वस्तुतो भिन्न- योरेवैकत्वोपासनार्या भविष्यति । वथा एकत्वप्रतिपादिकाः श्रुतयो भेदापवादाश्च जीवब्रह्मणोरेकलोपासनविधिशेषभूतार्थवादत्वेन सम्ब- भ्यन्ते । विधीयमानादेव ब्रह्मोपासनात् संसारोपरमलतणो मोक्षोऽपि सम्भवतीति सर्वमुपपन्नम्। ततश्च जीवब्रह्मयोर्भेद एव सिद्ध इति । तात्पर्यार्थः :॥२०॥ अत्रोच्यते श्रौतमतं सदुत्तरं न तावदन्यत्वमखण्डवस्तुनः। प्रमाणतो जीवगतं प्रतीयते तयोः प्रमाणविषयत्वतो द्वयोः॥ २१ ॥ एवं प्राप्ते समाधान प्रविजानीते-मत्रोच्यते इति । . न साब- दन्यत्वं जीवस्य ब्रह्मणः सकाशात प्रमाणेनावगन्तुं शक्यते, प्रमाणा• गोचरत्वात् क्यारित्यर्थः ॥ २१ ॥ चिदात्मभावेन तयोः स्वरूपता न भेदसिद्धिः परमेशजीययोः । तयोरचित्त्वे तु न खादिवस्तुनो विशेप ईपनडयोर्भवेत् सतोः ॥ २२ ॥ एतदेवोपपादयनि-पिदारमेति । तयोधिपत्रे स्वरूपभेदाना ·द्वादरी प्रकरणम् । गमात् प्रमाणागोचरत्वादेव न वद्भेदः प्रमाणगम्यः। द्वयोरप्यचिद्रू- पत्वे तु आकाशादिवदनात्मत्वानीश्वरत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ २२॥ अतीव शुद्धः परमेश्वरः सदा स प्रत्यगात्माऽखिलभेदवर्जितः । न स्वप्रकाशस्य भिदापि शक्यते ग्रहीतुमन्यस्य ततोऽस्य वाऽन्यतः ॥२३॥ प्रमाणेन वझेदप्रहाभावमुपपादयति-अतीवेति । अत्यन्वशुद्ध मात्मा निर्भेदोऽभ्युपेयः। एफस्यैव स्वयंप्रकाशत्वेऽपीवरस्य तस्माद्भदो प्रहीतुमशक्यः। अन्यतो नीवादस्य परमेश्वरस्य, ततः परमेश्वरा- दन्यस्य लीवस्य प्रदीतुमशक्य इत्यर्थः ॥ २३ ॥ न गोचरस्याप्यमितादगोचराद भिदाग्रहः सम्भवतीनरस्य वा । न चनुपा रूपभिदाऽपि शब्दतो ग्रहीतुमर्हा न च दृश्यते तथा ॥ २४ ॥ एतदेव द्दयति-नेति । नहोफस्य गोचरस्याप्यगोचरादमिवा. दपरिच्छिमाझेदमहर्ग सम्माति, प्रदगा रूपस्य शब्दाद् भेदपदया. दर्शनादित्ययः ॥ २४ ॥ ततो न भेदोऽप्यनयोः प्रमाणतो प्रहीतुमर्हः परमेराजीवयोः ।

·२७०
प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ
न चान्यसंवेदनवन्महस्वताः
केनापि मानेन तयोः स गृह्यते ॥ २५ ॥
ततः किमित्यत आह-तत इति। तस्मान्नानयोर्भेदः प्रमाण-
प्रायः; न च पुरुपान्तरसंवेदनवत् स्वयंप्रकाशयोः केनापि प्रमाणेन ग्रहणं
सम्भवतीत्यर्थः ॥ २५ ॥
अथाभ्युपेयेत स जीव आगमा-
दोपाधिकस्तर्हि न वास्तवो भवेत् ।
सजीवभावो निरुपाधिकं पर
ब्रह्मैव सिद्धेयदभिदा तयोःस्वतः ॥ २६ ॥
ननु जीर औपाधिकस्तस्य कथं ब्रह्मणा वास्तवेनैक्यम् १ इति
ववाह-प्रयेति । वहि स जीवभावो घास्तवो न भवेत् । क्या घ
परं प्रौव निरुपाधिकं परमार्थवस्त्विवि स्वत एव तयोर्घटाफाशमहा-
फाशयोरिवामेद इत्यर्थः ॥ २६ ॥
ततोऽपि विम्वप्रतिविम्वयोरिव
भिदावभासः परमात्मजीवयोः ।
अनाद्यविद्याप्रविजृम्भितो न सन्
खतस्त्वभेदः परमार्थ इप्यते ॥ २७ ॥
वस्मानोवप्रायोभदायमासी पिम्पप्रतिविम्बयोरिव मापाविमृम्मित
त्याद-दव इति ॥२७॥

·द्वादर्श प्रकरणम् । २७१ यथेह दृष्टं प्रतिविम्वनं जले व्योम्नस्तथा ब्रह्मण इप्यते न किम् । अनाद्यनिर्वाच्यमखएडचिद्धने - ध्यस्तं तमस्तत्र स इप्यते भ्रमः ॥ २८ ॥ यत्ततम्-अक्षणोऽमूतवाद् वस्त्वन्तराभावाच्च प्रविविम्बनं न सम्भवतीति, तत्राह--यथेति । अमूर्तस्याप्याकाः काशस्य जले प्रतिवि- म्वदर्शनानासम्भवः, न च वस्त्वन्तरामावः; परमार्थवस्तुत्वामावेऽपि अविद्यावकार्याणामभावविलक्षणत्वेनाभ्युपगमादित्याह-अनादीति । तमोऽज्ञानम् , बत्राऽज्ञाने स भ्रमो विम्बप्रतिविम्बमावलपण इच्या इत्यर्थः ।। २८॥ अतोऽस्त्यविद्याविषये चिदात्मन- स्तत्कार्ययुद्धौ प्रतिविम्व एव वा । स जीव ईशान्न विलक्षणः स्वतो- मृपाभिदा नेक्यविरोधिनी भवेत् ॥ २६ ॥ समा चाऽविद्याकल्पिदानिर्वचनीयमेदेत न वासस्थस्य पति- रित्याह-प्रत इति। स प्रतिविम्वरूपो जीव ईशादनवच्छिन्नव- न्याद् विलयो न भवचीत्यर्थः सुगममन्यत् ॥ २६ ॥ यथा जडेऽच्चे मुकुरेऽस्ति विम्बनं तथाऽस्त्यविद्याविषये परात्मनः ।

·२७२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ श्राभासयोग्यत्वमपीप्यते जडे- ज्ञाने च तत्कार्यमनस्यपीशितुः ॥३०॥ नन्वविद्याया अस्वच्छत्वात् तत्र कथं प्रतिबिम्ब इप्यते ? इत्याश- कपास्वच्छत्वस्यासिद्धत्वादित्याह-यथेवि । अस्वच्छत्वं न तावदचेतन- त्वम् , दर्पणादावपि तत्प्रसङ्गात् । चैतन्यावभासायोग्यत्वं चेत्, तद- सिद्धम् । यत आमासयोग्यत्वमज्ञाने जडे तत्काये मनस्यन्त:करणे चापीशितुह्मचैतन्यस्येष्यते स्वीक्रियते तस्माद् यथा स्वच्छे जडेऽपि मुकुरादौ बिम्बनं प्रतिविम्बनमस्ति लोकप्रसिद्धम् , तथा परमात्मनोऽप्य- विद्याविषयेऽस्त्येव प्रतिविम्ब इति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः ॥ ३० ॥ ततोऽस्त्यविद्यापतिविम्बितं परं. ब्रह्मैव जीवो व्यवहारगोचरे । तविम्वभूतं परमेश्वरस्त्विति स्वतश्चिदानन्दमखण्डमद्वयम् ॥ ३१ ॥ यदाऽपि युद्धौ प्रतिविम्ब ईशितुः स जीवभावोऽभ्युपंगम्यते विभोः । तथापि शुद्ध परमात्मवस्तु स- चिदद्वयं लक्ष्यत एतयोर्वपुः ॥ ३२ ।। . परमादविशाप्रतिविम्बितमन्तःकरणप्रतिविम्बिई वा वन्य जीरगम्दयाध्य भाति, तदेष बिम्पमूतमनवच्दिनचैतन्यमीघर इति गांप। पारप औरपरमधारयोस्तवपदवाच्ययारद्धिमानक.

·द्वादशे प्रकरणम् । २७३ च्छिन्नरूपण विरुद्धस्वभावयोरप्येकत्वापदेशेन तदुभयानुगतप्रत्यग- द्वितीयचिन्मात्र लक्ष्यते । ववश्च संसारमूलाविद्यानिवृत्तिरिति सर्व- मुपपन्नमित्याशयेनाह --तव इत्यादिद्वाभ्याम् ॥ ३१-३२॥ मायाद्यवच्छेदमतेऽपि सम्भवे- द्भावात्मकत्वात्तमसस्तयोभिदा । मिथ्या तदुच्छेद इहात्मवोधत- स्तदेक्यमाभाति विशुद्धमतरम् ॥ ३३ ॥ यत्पुनरुतम्-ग्रहणो वस्त्वन्तरामात्रादज्ञानस्य च ज्ञानामाव- मात्रत्वादन्व.करणस्य मंसारहेतुतया ब्रह्मसम्पन्धामारादरच्छेदानुप- पचिरिति, वन्नाह-मायादीवि । तमसो मायाविधादिशब्दवाच्यस्या- शानस्य संमारकारगमूतस्यामावरिलक्षगताद् भागात्मालम् । नदि भावरूपस्य दृश्यप्रपञ्चस्य प्रतिभूतमानमभावरूपं मविनुमति; 'मृदादिप्वदर्शनान "माय तु प्रति विद्या" (वै०४।१०) इति “श्रुतेः। ववरच मापाया प्रभावितरणत्वात् वदवच्छेद उपपपने मागः। प्रादिपदेनान्त.फरगानामपि मापाकायत्त्वान् तारण ब्रह्म- सम्पन्धाद्रमचैतन्यम्यावच्छेदकत्वमवफल्पते। ततरच मायावच्छेदेन परमेश्वरलव्यवहारात.करणारच्छेदेन जोरध्यमदार इति सोमि. ध्याऽनिसंचनीया भिदा सम्भोत् । इदाऽधिकारिगरीरे प्रात्मयता माग्यमानेन तनुच्छेद सपोर्मापावकार्य गांधै सदस्य सयोनीवपरम- सरयारपस्वं निगुलं मायावत्कार्यसंसर्गन्यमत एशरमपरि. दिनात्म यान गानप्रतिपाप्मामाथि-मपमप्रतिश्पन प्रकाग्रदै वर्ष: ।। ३३॥ .

·२७४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ तथा तयोस्तत्त्वमसीतिवाक्यतोऽ. प्यखण्डमैक्यं परमार्थतो वपुः । न चास्त्यविद्याकृतभेदतः क्षतिः स्वतोऽप्यभिन्नस्य चिदद्वयात्मनः ॥३४॥ इसमेवार्थ स्पष्टयति-तथेति ॥ ३४ ॥ तदैक्यनिष्ठस्य जगन्निपेधिनः शास्त्रस्य योगो विधिनान सम्भवेत् । ततो न भेदः परमात्मजीवयो- मनाक् श्रुतीनां परितोऽवलोकनात् ॥३५॥ तदेवं तत्त्वमस्यादिशात्रस्यैकात्मवस्तुमानपरत्वान्न विधिगन्धेनापि सम्बन्धः । वधैकत्वप्रतिपादिकाः श्रुतयो भेदापवादिकाश्चाऽद्वितीयवस्तु. मात्रपर्यवसायिन्य इति न तासां विधिशेषार्थवादत्वसम्भव इत्याशये- नाह-तदैक्यनिष्ठस्यंति। मौक्यपरस्य तत्त्वमस्यादिशास्त्रस्य "नेद नानाऽस्ति किचन" इत्यादिहरयापवादनिष्ठस्य च शास्त्रस्य विधिना विधिगन्धेनापि योग: सम्यन्धो न भवेदित्यर्थः। धवश्च श्रुतीनो परि- तोवलोकनादद्वैतवस्तुत र्यप्राहकपविलिङ्गपालोचनाद् जीवमा- गोरेफखमेव न भेदगन्धोऽप्यस्तीति निरवद्यमित्यर्थः ।। ३५ ॥ स्वातन्त्र्यमेकस्य विपर्ययोऽन्यतो मायाकृतो भेद इति प्रतीयते ।

·हादरी प्रकरणम् ।
न वन्धमोक्षौ परमार्थतस्तयो-
न वाऽस्य ताभ्यां विमलस्य लेपता ॥३६॥
प्राविधकघम्मः परस्परविरुद्धस्वभावः, न तेन परमार्घवस्तुचति-
रित्याह-स्वातन्त्र्यमिति । एकस्य परमेश्वरस्य अन्यतो जीवस्येत्यर्थः ।
स्पष्टमन्यत् ॥ ३६॥
न यावदात्मावगतिः श्रुतेर्नयात्
स्वयाऽनुभूत्या श्रमसंशयोज्झिता ।
न तावदेक्यं परमात्मजीवयोः
प्रतीयते कस्यचिदप्यसङ्गिनोः ।। ३७ ॥
स्वरूपसाचात्कारपर्यन्वमेव विरुद्धधर्ममानमपीत्याह-
दिति ॥ ३७ ।।
याव-
अनायविद्याकृतभेदभानत-
स्तयोरभेदानवभासनात्तथा ।
जोबस्य संसारगतिॉनर्थिका
प्रवाहरूपेण दृढेव भासते ॥ ३८ ॥
यासवेश्यामानात कसितमेदावमासादेव प जीवम्य संसृविदाईय-
मित्याद-अनादीति ॥ ३८॥

·२७६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ गुणाश्च दोषाः परमात्मवस्तुनि स्वयंप्रकाशे परिकल्पिता मृपा । अविद्यया संस्मृतिरद्वयात्मनि न तेन काचित् क्षतिरात्मवस्तुनः ॥३६॥ सार्वइयमौन्यादीनां मायिकधर्माणां परस्परविरुद्धत्वेऽपि न वस्तुते। मनागपि तयोरक्यस्य क्षतिरस्तीत्याह-गुणा इति । अनाद्यविद्यया वत्त्वज्ञानकनिवर्त्यया परमात्मवस्तुनि तत्पदाथै गुणा सार्वश्यादयो दीपाश्च मौढ्यादय. स्वयंप्रकाशे प्रत्यगात्मनि त्वंपदार्थे मृपा अनिर्वच- नीया एव परिकल्पिताः। ससृति. कार्यकारणरूपेण नानाभेदमयी अद्वयात्मनि केवलाद्वैततत्त्वे मृपैर परिकल्पितेति वचनपरिणामेनान्वयः । देन गुगदोपादिकल्पितत्वेन हेतुना शुद्धसञ्चित्सुसात्मकस्यात्मवस्तुना ब्रह्माद्वयस्य न काचित् तिरस्तीति योजना । ३६॥ अज्ञानमित्यत्र नसाऽवयोध्यतेऽ- प्यभाव एवं प्रतियोगितोऽस्तु सः । अभावमानेन तयोः प्रसिद्धितो न भावरूपे खलु दृश्यते प्रमा ॥ ४० ॥ म्यादवद्, यदि मंमृतिकारगमविद्यादिशन्दवाच्यमक्षानं भावरूपं मोन् । ननु कथं न भावरूपम् ? प्रपथकारणम्य मावरूपत्वममानम्य मिट्पदिति पेन, न, सयार प्रमायामावाग, शानप्रागभाव प्रपंसयोर. मानवप्रसिधा पारय मानप्रनिधरूपदयामानराम्दवान्यरोपप. नग्मादप्रमापमिदवाप यानं तप्यविरितमाररूपाशाने प्रमागममि । ।

·द्वादर्श प्रकरणम् । नापि बत्प्रसिद्ध लोके। अतो ज्ञानाभावमात्रमेवाज्ञानमिति मीमांस. कास्तार्किकाश्च मन्यन्ते । चदैतन्मतं दूषयितुमुत्यापयति-अज्ञानमिति । तदन्यतदभावतविरुद्धाद्यर्थेषु सत्यपि अज्ञानमित्यत्र नमाऽभाव एव बोम्यते प्रतियोगिना ज्ञानस्य। स चामावोऽवभासनशीलस्य ज्ञानस्य प्रागभावो भवतु । यदि वा तस्य प्रर्वस इतीप्यताम्, न तत्राऽऽप्रहः । नह्यभावस्य भावरूपकार्य प्रति कारणत्वं कश्चित् सम्भाव्यते इत्यर्थः । एषमज्ञानशब्दव्युत्पादनेन तस्याभावरूपत्वं प्रसाध्य प्रमाणप्रसिद्धिरपि तत्रवेत्याह-~-अभावमानेनेति । अभावप्रमाणेन तयोः प्रागभाव- ध्वंसयोः विषयेऽज्ञानशब्दप्रसिद्धेर्ने भावरूपे ज्ञाने प्रमा लौकिको वैदिकी खलु दृश्यत इति योजना ॥४॥ सुप्तः समुत्थाय परामृशत्यहं गाढ़ किलास्वाप्समवेदिपं न किम् । सोऽयं परामर्श ऋते सुपुप्तिगा- नुभृतिमज्ञानपदान सम्भवेत् ॥ ४१ ॥ भावरूपाक्षाने प्रमाणाभावपलं प्रत्याचचाणतन्न प्रमाणत्वेनापति दर्शयति--सुप्त इति । सुप्तोत्यिवस्स दावदज्ञानपरामर्शान्यघानुपपचि- र्भावरूपाक्षाने प्रमाणमिति तदभाववचनं साहसमात्रम् । सुप्तः पुरुषः समुत्थाय गाढमहमस्वाप्समेतावन्तं कालं न किंचिदवेदिपमिति सुपु. प्तिकालीनमज्ञानं परामृशति । स चाय परामर्श प्रत सुपुतिगानुभूति सुषुप्तिकालीनामानविषयानुमत्रमन्तरेणानुपपन्न इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ यतो विशिष्टानुभवानुसार्ययं तादृक् परामर्श इतीह निर्णयः ।

·२७८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा न सुप्तिकालेऽनुभवोऽस्त्यभावगो ग्रहाद्यभावात् प्रतियोगिधर्मिणोः ॥ ४२ ॥ तत्रोपपत्तिमाह-यत इति। विशिष्टानुभवपूर्वकत्वात् विशिष्ट- परामर्शस्य । न च सुषुप्तिकालेऽभावानुभव: सम्भवति। धर्मिग्रहणप्रति- योगिस्मरणाद्यपेक्ष्यते हि प्रभावानुभवः । न च सुषुप्तिकाले धर्मिग्रहणं सम्भवति, निःशेषकरणव्यापारोपरमात् । सकलकरणव्यापारोपरमा हि सुषुप्तिरित्यभिप्रेयाह-ग्रहाद्यभावादिति। धर्मिग्रहणप्रतियोगिस्म- रणाद्यभावादित्यर्थः ॥ ४२ ॥ सामय्यभावादपि नैव सम्भवे- दभावबोधस्य तदा सुपुत्तिके । त्वदुक्तबोधप्रतियोग्यभावगा- नुभूतिरज्ञानमितोऽपि मन्मतम् ॥ ४३ ॥ सस्मादमावतानसामध्यसम्भवात् सुषुप्ती न ज्ञानाभावानुमत्रः सम्भवतीत्याद-मामप्रीति। प्रभावबोधस्य सामध्यभावादपि पदा मुपृप्तिके त्वदुक्तयोघप्रतियोग्यमावगानुभूतिः । प्रतियोगिको भाववस्यानुभवा नैव सम्भवेत् । इतोऽपि मन्मतं यदभि- म भावरूपमशान सेत्स्यतीत्यर्थः ।। ४३॥ त्वदुधा योतान- अतोऽनुभूतं जहमात्मगोचरं चेतन्यभासोदितया सदैव तत् ।

·द्वादशं प्रकरणम् ।
भावात्मकं ज्ञानविरोधिसृप्तिके -
ज्ञानं परामृश्यत एतदुत्तरम् ॥ ४४ ॥
एतदेव विवृणोति-अत इति । अत: सदैवोदित्या चैतन्यमासा
नित्यचैतन्यप्रकाशेनेवासानं मायादिशब्दवाच्यमात्मगोचरं ज्ञानविरो.
घिवया ज्ञानपर्युदासेन वा अज्ञानमिति चोध्यमानं भावात्मकं भाव-
रूपमेव सुप्लिके सुपुप्तावनुभूतम् , एतस्मात् सुप्तिकालादुचरकाले जापति
परामृश्यत इवि योजना ॥४४॥
अभावबोधः प्रतियोगिधर्मिणो-
ग्रहाद्यपेक्षो न च तत्र सम्भवेत् ।
विकल्पयुक्तः स च बोध इप्यते
न जायतेऽन्तःकरणं विना कदा ॥ १५॥
,
ननु नित्यात्मचैतन्येनैव ज्ञानामावानुभव: सुपुप्ती फल्प्यताम् ।
किं भावरूपाज्ञानानुभवफल्पनया ? इदि वनाह-प्रभावोध इति ।
भमागनुभवस्य धर्मिप्रहप्रतियोगिरमरणादिसविकल्पकज्ञानापेवत्वात् ।
तस्य पान्त:करयकार्यतयाऽन्त:करणमन्तरेणासम्भवात् केवलस्वरूप
चैतन्यमानानिर्विकल्पादसिद्धरित्यर्थः ॥ ४५ ॥
इदन्तु सुप्ता निजसाक्षिणा तमोऽ-
नुभृतमज्ञानमनादिभावतः ।
विकल्पशून्येन तदुत्तरं विद
सम्यक परामृश्यत इत्यतस्तथा ॥१६॥

·२८० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी भावरूपाज्ञाने ततो महद्वैषम्यमित्याह–इदन्विति । तुशब्देन ज्ञानाभावाद् वैलक्षण्यं द्योत्यते । इदं भावरूपमज्ञानं सुषुप्तिकाले निज. साक्षिणा विकल्पशून्येन निर्विकल्पककेवलात्मसात्तिचैतन्येनानुभूतम्, उत्तरकाले तदिदमनादिभावरूपमज्ञानं सम्यक् परामृश्यते इति वैषम्य- मित्यतो हेतोस्तथा भावरूपमज्ञानं स्वीकर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ ४६॥ अथात्मचैतन्यमिदं सनातनं तथेदमज्ञानमनाशि चामृतम् । सुप्तः समुत्थाय परामृशत्यदः कथं हि संस्कारमृते तमो जडम् ॥४७॥ ननु स्वरूपचैतन्यस्य नित्यत्वादज्ञानस्य चासंसारविमोक्षादवि. नाशाभ्युपगमादज्ञानानुभवजनिवसंस्काराभावे कथमुत्थितस्य वद्विषय. परामर्श स्यादिति शङ्कते-अति । आ अमृतं तत्त्वसाताकारणा- विर्भूतमोक्षपर्यन्तमित्यर्थः । अदस्तमा अडमावरणात्मकमज्ञानमिदं कथं संस्कारमृते मुप्तो नरः समुत्याय परामृशतीयचरयोजना । फर्य भावरूपाज्ञानमिद्धिरित्यर्थः ॥४७॥ विनाऽऽत्मयोधं न निवर्तते तम- स्तथाप्यनेकात्मकमस्ति जाग्रति । अज्ञोऽहमस्मीति विकल्पसंयुता- नुभूतिरन्तः मुखगोचरेव सा ॥ १८ ॥ प्रशानस्प निन्याऽपि मापदायस्यामु विपरियमान सदयाघा. विगेपर्मगृष्टमेशानुभूयते। क्याविधाकधार्ममाव्यभिपाराद् भात्येवा. तधाच ·द्वादर्श प्रकरणम् । २८१ नुभवजनित संस्कारः। ततश्चास्थितस्य परामर्शोऽपि युज्यत एवेत्याश- थेन समाधत्ते-विनेति। जामति जागरावस्यायाम् 'अहमज्ञः' इति स्फुटतरसविकल्पानुभवेन सुसादिवदनुभूयते इत्यर्थः ॥ ४८॥ स्वप्ने पुनस्तद्गतकुञ्जरादिव- तमोऽपि वाधाहमदोऽनुभूयते । सुप्तेऽखिलज्ञानविरामतस्तमः संस्कारयुक्तं स्वचिताउनुभूयते ॥ ४६ ॥ स्वप्ने इति । स्वप्नावस्थायां पुनस्तद्गतहस्त्यादिवद् बाधयोग्य वयाऽनुभूयते वददस्तमोऽज्ञानम् , सुपुप्ते तु सकलसविकल्पकज्ञानोपर. मातू केवलसंस्काररखितमज्ञानमनुभूयवे इत्यर्थः ॥ ४६॥ श्रतोऽपि जाग्रत्समये तथाविधा- वस्थादिसंसर्गविनाशतो भवेत् । ज्ञानोत्थसंस्कार इतोऽपि युज्यते पुंसः परामर्श इहोस्थितस्य च ॥ ५० ॥ ततः किमित्यव आह-अव इति । भवो जागरितावरपायर्या क्या- विधावस्यासंसर्गव्यभिचाराद् भवत्येवानुभवजनिवसंस्कारः। चौविवस्य परामर्शो युज्यते एवेत्यर्थः ।। ५० ॥ नायं ह्यभावानुभवोऽनुमानतोऽ- नेकान्तिकमाइ भ्रमताऽत्य नाऽसतेः। ३६ वव.

·. यधा भवो युक्त । २८२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी प्रश्नान्यथासम्भवतोऽपि मन्मते भावात्मकं सिद्धमनादि तत्तमः ॥ ५१ ॥ ननूत्यितस्यैतावन्त काल न किञ्चिदवेदिषमित्यय परामर्शो न भवति, किन्तु प्राचीनस्यैव ज्ञानाभावस्याय प्ररोधकालेऽनुभव । प्रात कालीनस्यैव चत्वरादी गजाभावस्य सायकालेऽनुभव --प्रातश्चत्व- रादा नासीदिति। सुषुप्तिकालीनस्यैव ज्ञानाभावस्याय प्रमोधकालेऽनुभव इति नेत्याह-नायमिति। प्रात कालीनस्यैव गजाभावस्य तदानीमेव धर्म्यनुभवात् तत्परामर्शेन सायङ्काले प्रतियोगिस्मरणे गजाभावानु- इह पुन सुपुप्त्यवस्थायां धादिसमस्तवस्तुग्रहणाभावे सवि कस्य कुत्राऽभाव प्रबोधकाले प्रतिपद्यते । अतो नायमभावानुभव इत्यर्घ । अस्तु वर्हि ज्ञानाभावानुमानम् तथाहि-सुषुप्तिकाले किश्चि. न्मया नानुभूतम्, अरमर्यमाणत्वात्, यन स्मर्यते तनानुभूयते, यया सप्तमो रस । वघा च सुषुप्तिकालीन वस्तु न किञ्चिदपि स्मर्यते, तस्माचदा न किञ्चिद्नुभूतमिति नेत्याह-प्रनुमानत इति । नेत्यत्रा- प्यनुपश्यते। न ज्ञानामावानुमानमपि, सार्वविमतिकस्वसि, हेतोरने कान्विकत्वात् । नानुभूते वस्तुनि स्मृतिनियमोऽस्ति, वेगेन धावतो मार्गवर्त्तिवृषपर्णाद्यनुमवेऽपि पुनस्तदस्मरणदर्शनात् । भय नियमेना स्मर्यमामत्वादिति हेतुं विशिघ्या, व्यापि निर्विकल्पकसानानु- भूवपदार्थे व्यभिचार.। तस्मादस्मरणलिङ्गेन ज्ञानाभावानुमानमयु- न च शानामावस्य लिङ्गान्तरमुपलभामहे । न चायमुत्थित. स्याज्ञानपरामर्यो विभ्रम इत्याशयेनाह-भ्रमतेति । शंस्य न भ्रमता शडूनीया । तर हेतु प्रचते याधरूपत्ततेनु- पलम्मादित्यर्थः । तस्मादस्यियस्यामानपरामान्ययानुपपस्या मा. पारमेन मुपुवापनुभूयमिति निरचीयते । यिमत मुषुप्ता- रिपसम्पासानपरामर्ग भावरूपविश्य , प्रमावप्रमाणागोपरषस्तुविषय. . भस्य पराम- - ·द्वादशं प्रकरणम् । २८३ त्वाद्, घटादिपरामर्शवदित्यनुमानमपि तत्र प्रमाणमिति द्रष्टव्यम् । अपि च नागरितावस्थायामप्यज्ञातार्थप्रश्नान्यथानुपपत्त्या भावरूप. मज्ञानं गम्यत इत्याह-प्रश्नान्यथासम्भवतोऽपीति । अयमर्थ:-कश्चित स्वयमज्ञातमर्थ वदभिज्ञमन्यं पुरुपं पृच्छति-कोदशोऽयमर्थोऽसौ न ज्ञायते इति । तत्र यदि ज्ञानामावाज्ञानं वदा मुषुप्तत्वादर्थस्य तदनुवादेन प्रभोऽनुपपन्नः। नाप्रतिपन्नेऽर्थे तदनुवादी घटते। अथ सामान्य मात्रेणावगतमयमनूद्य तद्विशेषविषयप्रश्न इत्युच्यते तदेतद्वत्तव्यम्-कि सामान्यविशेपा भिन्नौ ? उताऽभिन्नी ? भिन्नाभिन्नी वा ? इति । आये सामान्यस्यावगवत्वात् तबुभुत्साया प्रभावाद् विशेषस्य चार्यान्तरलात् तस्य च प्रसुप्तत्वादनुवादेन प्रभासम्मवात् लोके प्रश्नव्यवहारोऽस्तमियात् । अध विशेषोऽपि सामान्याकारणानगव इवि मतम्, तथाप्यवगतैकदेशे बुभुत्साया अमावादनवगांशस्य सुपुप्तत्वात् तदनुवादेन प्रभानुपपत्तेतदवस्य एव दोषः । वावभिन्नी, पदा सामान्यावगमेनैव विशेषांशस्य अवगवत्वान्न विशे- पांशयुभुत्सा, नापि प्रभावसरः। सामान्यविशेषयोर्भिन्ना भिन्नत्वात्सामान्यावगमेनैव तद्भेदाद् विशेषोऽप्यनगतः । विशेषानुवादेन प्रश्नोपपत्तिः, भिन्नत्वाध विशेषस्य, तद्विपये युभुत्सापि सम्भवति । प्रतो न फाचिदनुपपत्तिरिवि मन्येव, वदापि वक्तव्यम्- किं भिन्नरूपमेवाभिन्नम् ? आहोस्थित्ततोऽर्धान्तरमिति ? प्राधे विशेषस्यावगतिरनवगतिरेव स्यानोभयसिद्धिः, रूपद्वयाभावात् । प्रथा- न्विरं वदाऽवगतमवगवमेव । न तु व बुभुत्सा, नापि प्रश्नावकाशः। अनवगवरूपस्यावगतरूपादन्यत्वात, तस्य च सुपुतचात, वदनुवादेन प्रभाऽनुपपन्न एव। सस्मातानाभाव एवं वेदशानं स्यात्, वर्हि प्रभप्रतिवचनादी लोकव्यवहार प्रलीयेवेति। ननु भावरूपमज्ञानं विषयावमासविरोधित्वेनैव भवद्भिरभ्युपगतम्, तत्कथं मातामपि प्रज्ञा प्रभादिव्यवहार इति ? समाह-मन्मव इति । भस्मत्प प्रथ अथ तवश्व ·, २८४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ पदार्थानां द्वयी गति:-एका साक्षिसिद्धिः, अपरा प्रमाणसिद्धिः । वत्र भावरूपमज्ञान प्रमाणज्ञानविरोधित्वेनाभ्युपगम्यते, न साक्षिचैवन्य- विरोधित्वेन । वत: प्रमाणज्ञानोदयात् प्रागज्ञानविशिष्टतया सात्ति. चैतन्यसिद्धोऽर्थोऽज्ञात इति व्यवह्रियते। ववश्चास्यात्यन्तसुषुप्त्य- भावादनातवाच्च तस्यामवस्थायां प्रश्नादिव्यवहारोपपत्तिः । परतो वा प्रमाणज्ञाने सजातेऽज्ञाननिवृत्तेः अर्धस्य ज्ञावत्वादिव्यवहारो बुभुत्सानिवृत्तिश्चेति सर्वमवदातमिति । तत्तमः साक्षिचैतन्यावभासित- मनाद्यज्ञानं भावरूपमेवेति सिद्धमिति तात्पर्यार्थः ॥ ५.१ ।। स्वतः ज्ञानेकवाध्यत्वमिहास्य लक्षणं विवदितं भावपदेन हेतुत्ता । हेत्वन्तरासम्भवतोऽस्त्यनादिता प्रकल्पितस्यास्य निवर्तनं धिया ॥ ५२ ॥ ज्ञानमात्रैकनिवर्त्यत्वमेवाऽस्य लक्षणम्, भावरूपप्रपञ्चं प्रति कारण- त्वसिद्धये भावरूपमज्ञानं विवतितम् । अनादित्वन्त्वस्य कारणान्तरा. भावादनादिप्रपञ्चप्रवादकारणत्वाच्चेत्याशयेनाह--ज्ञानेति। ज्ञानेक- याभ्यत्वमज्ञानत्वम्-इतीह वेदान्वशास्त्रे अस्याज्ञानस्य लक्षणं विवक्षितम् । सम्य भावपदेन भावरूपप्रपञ्च प्रति फारणत्वं विवक्षितम् । वथा पात्म- खरूपावरफत्वेन सर्व विश्वकारणत्वेन ज्ञानकनिवर्त्यत्वेन च भावरूपत्व- मित्यर्थः। देखन्तरासम्भवादस्याऽनादित्वम् । अस्स प्राणि कल्पित खादेव यत्सावकारात्मकधिया निवर्जनमपि मुकरमित्यर्थः ॥ ५२ ॥ अज्ञानकायं भ्रम इप्यते ततो भ्रमो न चाऽज्ञानमतो विलक्षणम् ।

·२८५ द्वादर्श प्रकरणम्। तस्यान्यतोऽपि क्षय इप्यते तमो ज्ञानेकवाध्यं यत इप्यते बुधैः ॥ ५३ ।। तत्त्वज्ञाननिवर्णतया भ्रान्तिज्ञानमेवाज्ञानं स्यादिति शङ्कानिरासाय भ्रमतोऽस्य वैलक्षण्यमाह-अज्ञानकार्यमिति । भ्रमो हि प्रज्ञानकार्यम् । न च भ्रम एवाज्ञानमिति वाच्यम्, ज्ञानमात्रैरूनिवर्त्यत्वाभावात् । स्वप्नेऽपि गन्धर्वनगरादिभ्रमनिवृत्तौ किमिदमासीदिति विवित्सादरी- नात् । भ्रमस्यान्यताऽपि नाशसम्भवात् । चमोऽशानन्तु ज्ञानमात्रैक- बाध्यत्वाद् भ्रमता विलवपमेन्यते, वस्माद्ब्रम एवाज्ञानमतिरिक्तं वच इत्यर्य: ॥ ५३॥ भ्रमतयानन्तरमीक्ष्यते तमः किं तद्विवित्सेति ततो विलक्षणम् । जिज्ञास्यतेऽज्ञातमतोऽपि न भ्रमोड- ज्ञानं समस्तनमकारणं मतम् ॥ ५४॥ उक्तमतानस्य भ्रमतो वैलत्तण्यं पुनडयति-भ्रमचयानन्तरमिति । भ्रमे नष्टेऽपि तमोऽशानमीच्यते । कि यदिति विवित्सादर्शनात पुनरपि ममातम्य बस्तुना जिज्ञासादर्शनादसानं ममसभ्रमकारणत्वा- वार्धमाद्विलरामेत्यर्थः ।। ५४ ॥ अज्ञानमात्मावरकं जगजनि नमा यतो ज्ञानविरोप्युदीर्यते ।

·२८६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामयी अनादि भावात्मकमद्वयात्मनः साक्षात्कृता सर्वमिदं निवर्तते ॥ ५५ ॥ अस्त्वेवम् , प्रकृते किमायातम् ? इत्यत आह-अज्ञानमिति । तस्मादात्मस्वरूपावरकमज्ञानं जगदुपादानमनादि भावात्मकमेवेति सिद्धम् । यतो नमा ज्ञानविरोधि ह्यज्ञानमित्युदीर्यते, न खभावः । इदं सातिसिद्धमज्ञानं सर्व सविलासमद्वयात्मतत्त्वस्य साक्षात्कृती सिद्धायां निवर्त्तते इति योजना ॥ ५५ ।। न सन्न चासन्न च तद् द्वयात्मकं ततोऽस्त्यनिर्वाच्यमनादि तत्तमः । ज्ञानानिवयं सदसत्स्वयं नहि ज्ञानकवाध्यं तम इप्यते बुधैः ॥ ५६ ॥ एवमज्ञानस्य भावरूपत्वं प्रसाध्यानिर्वाच्यत्वं साधयति-नेति । न सावदशानं सत्, याध्यत्वात् । न चासत्, भावकार्यमा प्रति कारणत्वात् । न वा सदसदात्मकम् , उभयात्मकविरोधात् । योऽप्य- नादि नमोऽशानमनिवांच्यमेवेत्यर्थः । तस्य सत्यत्वे प्रात्मवज्ञाननिमर्त्य- त्वं न स्यात्, प्रसत्यो शशविपाणादिवन्नित्यनिवृत्तवात वधात्वं न स्यात्। तस्मासानेकनियर्यवान्यघानुपपत्त्याऽनिर्वाच्यमेवाज्ञानमिति सिद्धम् ॥ ५६ ॥ नन्वस्तु भावात्मकमावृतेः पदं परन्तु जीवाश्रयमेव तचमः ।

·द्वादर्श प्रकरणम् । श्रज्ञोऽहमित्यत्र विभाति संश्रयो ज्ञानस्य जीवोऽनुभवे जडात्मधीः ॥ ५७ ॥ एवं भावरूपमनाद्यनिर्वान्य ज्ञान विरोध्यज्ञान प्रसाध्य तस्य ब्रह्मैवा- श्रयो विषयश्चेति प्रसाधयितुं स्वयूथ्यशङ्कामुत्थापयति-नन्विति । 'अहमज्ञः' इत्यज्ञानस्य जीवाश्रयत्वं प्रत्यत्तम् , नहि 'ब्रह्माज्ञम्' इति प्रतीति- रस्ति, न चाप्रतीयमानमपि कल्पयितुं शक्यम्, अज्ञानस्याप्यज्ञानसद्धा. वाभ्युपगमे प्रमाणगम्यत्वं ब्रह्मवत् सत्यत्वञ्च दुर्वारमापयेत । अपि च ब्रह्माश्रयानानाभ्युपगमे प्रमाणान्तरविरोधो दुप्परिहर इत्याशयेन शङ्कते-नन्विति । प्रावृवेरावरणशक्तेः पदमाश्रयभूतं ससूक्तिलक्षण- लचितं तमोऽज्ञानं भावात्मफमस्तु, न तत्र विवदामहे; परन्तु जीवान- यमेव युज्यते । 'अज्ञोऽहम्' इति प्रत्यत्तमेव वस्यावरफस्य जीवाश्रयत्वं गमयतीत्याह-अज्ञोऽहमिति । 'अज्ञोऽहम्' इत्यस्मिन्ननुभवे जीव एवा- ज्ञानस्य संश्रयः-प्राश्रयत्वैन विभाति, अव एव जडेपु देहेन्द्रियादिष्वेवा- त्मत्वबुद्धिर्यस्येति योजना ॥ ५७ ॥ न ब्रह्म तस्याश्रय एव सर्वविद्ध ब्रह्माज्ञमस्तीति न कस्यचित् प्रथा । न चाप्रतीतं किल शक्यते तमोऽ. प्रमाणकं कल्पयितुं कथञ्चन ॥ ५८ ॥ प्रमाणातु सर्वज्ञत्वान पदाश्रयत्वमित्याह-नैति। श्रयो न भवति, यत: सर्वविन् । न च महातमिति प्रया फायचिदप्यति। मप्रमागत्वाद् अप्रतीतं समः कपचन फल्पयितुमपि न च शम्यते, फिनेति लोकप्रसिद्धम्, इति योजना ॥ ५८॥ प्रह्म तस्या-

·२८८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
अज्ञातमजानमपीप्यते यदा
प्रमाणगम्यत्वमपीप्यतां तदा ।
तस्याऽऽत्मवत् सत्वमशक्यवारणं
भवेत् प्रमाणोज्झितकल्पना त्वियम् ॥५६॥
अज्ञानस्य प्रामाणिकले बाधकमप्याह-अजातमिति । अज्ञान
हि प्रमाणजज्ञाननिवर्त्यम् । तत् चेत् प्रमाणसिद्धम् , तदा ब्रह्मवत्
सत्यमेव स्यात् । तथा चाऽद्वतक्षतिरित्यर्थ ॥५६॥
ब्रह्मास्ति सर्वज्ञमिति प्रतीयते
श्रुतिप्रमाणादपि नाज्ञमस्ति तत् ।
साज्ञियमज्ञत्वमिहेकर न
स्यातामखण्डात्मनि तत्पदे पदे ॥६०॥
“य मा सर्वविन्' (मु०१।१।४) इत्यादिश्रुतेब्रह्म सर्वज्ञम्
इवि शायन, फय वस्य ज्ञानाश्रयत्व स्यात् ? इत्याह-महोति ।
चैकस्य युगपदक्षत्वसर्वशत्व सम्भवत । ततश्च प्रमाप्रयाऽज्ञानाभ्युप
गमे सर्वमश्रुतिव्याकाप स्यादित्यर्य ॥६॥
अतश्च जीपाश्रयमिप्यते चुधे.
रज्ञानमतमुग्नात्मगोचरम् ।
तदाश्रमादेश्च भिदामपेनते
तत्कम्य स्मिन्निति बुद्विदर्शनात् ॥६॥

·२८८ द्वादशं प्रकरणम् । अवो जीवाश्रयं ब्रह्मविषयमज्ञानम् , आश्रयविषयभेदापेक्षं संज्ञानं कस्य कस्मिन्नित्यपेक्षादर्शनादित्याह-अतश्चेति । अद्वैतसुखात्म- गोचरमद्वयानन्दब्रह्मविषयं तदज्ञानमायादेराश्रयविषययोर्मेदमपेक्षते इति योजना ॥ ६१॥ जीवाश्रयस्येशपदस्य तस्य चाऽ- ज्ञानस्य सम्यग्विनिवृत्तये श्रुतो । ब्रह्मोपदेशोऽप्यत एवं युज्यते तदन्यथात्त्रे विपरीततां भजेत् ॥ ६२ ॥ ततश्च जीवाश्रयस्य ब्रह्मविषयस्याज्ञानस्य निवृत्तये जीवस्य ब्रह्मो- पदेशो युक्त इत्याह-जीवाश्रयस्यति। तदन्यधात्वे ब्रह्माश्रयस्या- ज्ञानस्य जीवविषयत्वे ब्रह्मणो जीवोपदेशविषयं शास्त्रमिति वैपरीत्यमा- पद्यतेत्यर्थः ।। ६२॥ भ्रान्त्यैकरूपं प्रतिभासकारण न न्यायतः शक्यनिरूपणं तमः । यज्ञोऽहमेवं प्रतिभास इप्यते स्वसाक्षिसिद्धस्त्विति पूर्वमीरितम् ॥ ६३ ॥ नन्बहानसम्बन्धे सति जीवत्वम्, जोवत्वे सत्यज्ञानसम्बन्ध इत्य- न्योन्याश्रयत्वप्रसङ्ग इति नेत्याह-भ्रान्त्यकरूपमिति । भ्रान्त्यैकरूपत्वेन न्यायनिरूपणानपेक्षणात् प्रतिभासमात्रशरीरलाच । प्रतिभासश्च 'अहमशः' इति सर्वलोकसातिक इत्युक्तमसात् । क्या च प्रज्ञानस्य ·२६० प्रत्यकृतत्त्वचिन्तामणी 'पडस्माकमनादयः' इत्युक्तेरज्ञानतत्सम्बन्धजीवत्वादेरनादित्वान्नान्यो- न्याश्रयादिशङ्काऽप्यवकाशं लभते इत्यर्थः ॥ ६३ ।। जीवाश्रयं ब्रह्मपदं ततस्तमो जीवास्त्वनन्ता भवमृत्युभागिनः । प्रत्येकमेषां पृथगावृतेः पदं मायाख्यमज्ञानमनेकमिष्यते ॥ ६४ ॥ अतो न ब्रह्माश्रयमज्ञानम्, किन्तु जीवगतमेवेत्याह-जीवाश्रय- मिति॥६४॥ जीवाश्रयाणीशपदानि तानि चाऽ- नादीनि तेरेव जगत् प्रकल्पितम् । याध्यात्मिक बाह्यमशेपमात्मनि स्वाज्ञाननाशे विनिवर्तते भवः ॥ ६५ ॥ पदवरच जीवास्तेपा प्रत्येकमज्ञानानि भिन्नानि, वानि च भ्रान्ति- सत्संस्काररूपेणानादीनि, न दण्डायमानरूपेण । तैरेव स्वामाधारणरूपी पाह्य प्राध्यात्मिकश्य प्रपञ्च: परिकल्पित इत्याशयेनाद--जीवात्र- यापीति ॥६५॥ यस्यात्मतत्वेक्यमतिर्विचारजा वेदान्तवाचामपवर्गभागसो ।

·२१
द्वादर्श प्रकरणम्।
खाज्ञाननाशेन निवृत्तवन्धनो
मुक्तः स प्राचार्य उदारदेशिकः ॥६६॥
.
अत एव स्वस्वाज्ञानपरिकल्पितत्वात् सर्वेपो प्रपनप्रतिभासो न
विरुद्धयते, तत्त्वमसीति ब्रह्मात्मैकत्वावगमे सति स्वस्थासाधारणबन्ध-
प्रध्वसेन तस्य तस्यैवापवर्ग इत्याशयेनाह-यस्येति । स तत्त्ववित्
उदारदेशिक: परमानन्दपदोपदेशक आचार्य इत्यर्थः ॥६६॥
विवेकविज्ञानविवर्जिता जना
वद्धास्ततोऽन्ये हि मुमुक्षवो बुधाः ।
इति व्यवस्था घटते मते ममा-
साधारणाज्ञानजसंमृतिर्यतः ॥ ६७ ॥
अतोऽनेकजीववादिमते सर्वापि बद्धमुक्तादिभ्यवस्था सङ्गच्छते
इत्याह-विवेकति। यतोऽसाधारणाज्ञानजन्या संसृतिरस्ति । अतो
यस्यात्मसाक्षात्कारः, स च मुच्यते, अन्ये बद्धा इत्यादिव्यवस्था घटते
इत्यर्थः ।। ६७ ॥
यदेकजीवोऽभ्युपगम्यते तदा
जीवान्तरस्यात्मविदेोऽप्यभावतः ।
गुरोरभावे कथमात्मबोधन
खरूपबोधानुदयान्न मुक्तता ॥ ६८ ॥

·२६२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी कथञ्चिदेकस्य चिदद्वयात्मनो बोधोदये सर्वजगन्निवृत्तितः । तद्विद्ययैवेति पुनर्न वाऽधुना प्रपञ्चभानं किल कस्यचिद्भवेत् ॥ ६६ ॥ एकजीवपक्षे जोवान्तरस्य विदुषोऽभावादाचा-भावः, ततश्चो- पदेशाभाचे विद्याभावः, तदभावाच्च मेक्षिाभावादनिर्मोक्षप्रसङ्गः । फश्चिदेकस्य विद्योदये च तद्विद्ययैव समस्तप्रपञ्चनिवृत्तर्नेदानी प्रपञ्चोपलब्धि. स्यादित्यादिदोपगणमुद्भावयति-यदेति द्वाभ्याम् ॥६८-६६॥ तस्मादनन्ताः स्युरनेकदेहगा जीवास्तथाऽज्ञानमने कमिप्यते । जीवाश्रयं संस्कृतिहेतुरित्यजा- ध्यस्तात्मभेदान्धधियां प्रकल्पना ॥७०॥ तस्मादमुक्तादिव्यवस्घान्यघानुपपत्त्याऽनेकजीवपत एव श्रेया. नित्येकदेशिनो मतमुपसंदरति-तम्मादिति । एवन्मतं दृपयितुमुप- प्रमते-इतीति । इतीत्यं प्रकल्पना भजयाऽविद्ययाऽध्यस्ती य पात्म. भेदम्तनान्या विवेकष्टिवर्जिता धौर्यपी पामेवेत्यर्थ: ।। ७०॥ स्यादेतदेवं यदि ते श्रुतेर्मतं ज्ञातं भवेत्तत्त्वविदां सदुक्तिभिः ·द्वादर्श प्रकरणम् । २८३ शृणु श्रुतीनां मतमात्मविन्मतं भ्रमापहं भेदमतेविलापनम् ॥ ७१॥ जीवभेदवासितान्त.करणतया अपरिपक्वविद्यचैत्र त्वयेदं समुन्ने- तिवमित्याह-स्यादिति । न पुनः सम्यक्तत्त्वविदो मतं सम्यग् ज्ञातमित्यर्थः ॥७१।। ब्रह्मैकमेवास्ति तदेव संसृति स्वाज्ञानतो याति तदेव बोधतः। विमुच्यतेऽतः स्थितिरित्यखण्डचि- त्प्रत्यक्परब्रह्मविदां तथा श्रुतेः ॥ ७२ ॥ किं तत् सम्यक्तत्त्वविदो मतमित्याकालायां प्रमेव स्वाज्ञानात् संसरति, ब्रह्मैव स्वाज्ञानान्मुच्यते इति तत्त्वविदां रिघतिरित्याह-ब्रह्मेति। असण्डचित् सजातीयादिभेदविनिर्मुक्तचैतन्यं तदेव प्रत्यक् सर्वान्तरः प्रत्यगारमा नदेव परब्रह्माहमस्मीत्येवं विज्ञानतो मतमिदं श्रुते- श्चेत्यर्थः।। ७२॥ ब्रह्माद्वयत्वात् परमार्थवस्तु तत् तत्रैव सत्यात्मनि चिद्धने पदे सकार्यमज्ञानमिदं प्रकल्पितं न कल्पिते कल्पितमीक्ष्यते क्वचित् ॥७३॥ प्राय एव परमार्यवस्तुत्वात् वस चाद्वितीयत्वात् परमार्थे पापर- ·दृश्यते । प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी मार्थाविद्यातत्कार्यकल्पनम् । नहि शुक्तिरजतादावपरमार्थे किञ्चिदन्यत् कल्पितमुपलभामहे इत्याशयेनाह-ब्रह्मादयत्वादिति ॥७३॥ घटाद्युपाधेर्गगनादिवस्तुना दृष्टोऽस्ति सम्बन्ध इहापि कल्पितः । चैतन्यमात्रेण सतैव युज्यतेऽ- प्यज्ञानसम्बन्ध इह प्रकल्पितः ॥ ७४ ॥ लोके च मुखाकाशादे स्वरूपेणैव दर्पणघटायुपाधिसम्बन्धो एवमद्वितीयचैतन्यमात्रेणैवाविद्यातत्कार्यसम्बन्धी युक्त., नाविद्यावच्छिन्नेन घटाकाशादिस्थानीयेन जीवेन, आत्माश्रयप्रसङ्गादि- त्याशयेनाह-घटादीति ॥ ७४ ।। अज्ञानयोगात प्रथमं न सम्भवेत् स जीवभावः परमार्थचिद्धने । न पश्चिमोऽयं तमसः समाश्रयो नगोचरः किन्तु विशुद्धचित्तथा ॥ ७५ ।। अज्ञानसम्बन्धात् पूर्व जीवस्यैवाभावान जीवाश्रयमज्ञानमित्याह- प्रज्ञानयोगादिति । वयेति । भाश्रयत्यविषयत्वभागिनी विगुजा चिदेवेत्यर्थ: । पदुक्तम्- "प्राश्रयत्वविपयत्वभागिनी निर्षिमागचिविरेव फेवला । प्रसिद्धनमसो हि पश्चिमी नाश्रयो भाति नापि गोचर." ।। इति । (मं. शा० ३१८)|| ७५ ।।

·२६५ द्वादशं प्रकरणम् । अन्योन्यसम्बन्धवशात् प्रतीयतेऽ- हमन इत्येकचिति द्वयोर्यतः । आरोपितत्वं प्रतिभासरूपयो- रहतेरातिशक्तिकस्य च ॥ ७६ ॥ 'अहमत.' इति प्रतिमासस्यान्यघाऽपि सम्भवे सति न्याय- विरोधेनैव प्रतिभासस्य गतिकल्पनं न व युक्तमित्याशायनाह- अन्योन्यमिति । अज्ञानाहङ्कारयोरेकचैतन्यसम्बन्धात् परस्परं सम्बन्ध- प्रतिभासः 'अहमशः' इति युज्यत इत्यर्थः। आवृदिशक्तिकस्याज्ञान- स्येत्यर्थः ।। ७६॥ नाहते। तदुपाधिकस्य वाऽ- ज्ञानाश्रयत्वं तु परस्पराश्रयात् । अहन्त्वजीवत्वमृते न तदपु- नं तस्य सम्बन्धमृतेऽस्ति तवयम् ॥७७॥ नाहकारस्य न वा चदुपाधिकस्य जोवस्याज्ञानाश्रयत्वसम्भवः, अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । नति । अन्योन्याश्रयमाह-अहन्त्वमिति । चैतन्यस्याज्ञानाश्रयत्वे सत्यहङ्कारस्वरूपसिद्धी वदुपाधिकजीवमावः, जोवने च सिद्ध वस्याज्ञानाप्रयत्वसिद्धिरित्यर्थः ।। ७७ ॥ नानादिभावात् परिहार एतयोः स्वाभाविकी स्यात्तव जीवता तदा ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
मार्थाविद्यातत्कार्यकल्पनम् । नहि शुक्तिरजतादावपरमार्थे किञ्चिदन्यत्
कल्पितमुपलभामहे इत्याशयेनाह-ब्रह्माद्वयत्वादिति ॥ ७३ ॥
घटायुपाधेर्गगनादिवस्तुना
दृष्टोऽस्ति सम्बन्ध इहापि कल्पितः ।
चैतन्यमात्रेण सतैव युज्यतेऽ-
प्यज्ञानसम्बन्ध इह प्रकल्पितः ॥ ७४ ॥
लोके च मुसाकाशादेः स्वरूपेणैव दर्पणवटाद्युपाधिसम्बन्धी
दृश्यते ।
एवमद्वितीयचैतन्यमाणैवाविद्यातत्कार्यसम्बन्धी युक्तः,
नाविद्यावच्छिन्नेन घटाकाशादिस्थानीयेन जीवेन; आत्माश्रयप्रसङ्गादि-
त्याशयेनाह-घटादोति ॥ ७४॥
अज्ञानयोगात प्रथमं न सम्भवेत्
स जीवभावः परमार्थचिन्द्वने ।
न पश्चिमोऽयं तमसः समाश्रयो
नगोचरः किन्तु विशुद्धचित्तथा ॥ ७५ ॥
मझानसम्बन्धात पूर्व जीवस्यैवाभावान जीवाश्रयमशानमित्याह-
मसानयोगादिति । वति । प्राश्रयत्यविपयत्वमागिनी विशुद्धा
चिदेवत्यर्थः। तदुषम्-
"पाश्रयत्व विषयलमागिनी निर्विभागचितिरेव केयला ।
पूर्वमिद्धममसा दि पश्चिमो नाप्रया माति नापि गोचरः॥इति ।
(मं. या० ३१८)॥७॥

·२९५ नाहकारस्य न वा वदुपाधिकस्य जीवस्याज्ञानाश्रयत्वसम्भवः, द्वादर्श प्रकरणम्। अन्योन्यसम्बन्धवशात् प्रतीयतेऽ- हमज्ञ इत्येकचिति द्वयोर्यतः आरोपितत्वां प्रतिभासरूपयो- रहतेरावृतिशक्तिकस्य च ॥ ७६ ॥ 'अहमज्ञः' इति प्रविमासस्यान्ययाऽपि सम्भवे सति न्याय- विरोधेनैव प्रतिभासस्य गविकल्पनं न च युक्तमित्याशयेनाह- अन्योन्यमिति । अज्ञानाहकारयोरेकचैतन्यसम्बन्धात् परस्परं सम्बन्ध- प्रविमास: 'अहमज्ञः' इति युज्यत इत्यर्घः। आवृतिशक्तिकस्याज्ञान- स्येत्यर्घः ॥ ७६ ॥ नाहते! तदुपाधिकस्य वाऽ- ज्ञानाश्रयत्वं तु परस्पराश्रयात् । अहन्त्वजीवस्वमृते न तद्वपु- न तस्य सम्बन्धमृतेऽस्ति तवयम् ॥७७॥ अन्योन्यायप्रसङ्गात् । मैति । अन्योन्याश्रयमाह-अहन्वमिति । चैतन्यस्याज्ञानाश्रयले सत्यहङ्कारस्वरूपसिद्धी तदुपाधिकजीवभावः, जोवत्वे च सिद्धे तस्याज्ञानाश्रयत्वसिद्धिरित्ययः ॥ ७ ॥ नाऽनादिभावात् परिहार एतयोः स्वाभाविकी स्यात्तव जीवता तदा ।

·२६६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी यदाऽनपेक्षास्ति तयोः परस्परं कथं भवेन्मुक्तिरितोऽपि संस्कृतेः ॥ ७८ ॥ ननु तयारनादित्वात् परिहारो भविष्यतीति नेत्याह-नाऽनादीति। जोवाज्ञानयोः परस्परानपेक्षत्वे जीवभावस्य स्वाभाविकत्वप्रसङ्गादनि- तप्रसङ्ग इत्यर्थः ।। ७८ ॥ एकाग्निसम्बन्धवशाद्यथाऽयसः प्रदाहकत्वस्य परस्परभ्रमात् । सम्बन्धमानञ्च तथाऽस्त्यहङ्क्ते- रज्ञानकस्यैकचिदात्मयोगतः ॥ ७९ ॥ मन्मते न कोऽपि दोप इत्याह--एकाग्निरिति । एकाग्निसम्ब- न्धाद् दाहकत्वायसोरिवैफचैतन्यसम्बन्धादहङ्काराज्ञानयोः परस्पर- सम्बन्धप्रतिभास इत्यर्थः ॥ ७६ || श्रज्ञानमद्वैतचिदाश्रयं खतो मिथ्यात्मकत्वाद्रजतादिवजडम् । उपाधिभावाद घटदर्पणादिव- न्निजानपेक्षप्रतिभादिवम्तुगम् ॥ ८० ॥ पमान सकल्पितपेतन्यमानाप्रयम्, मिथ्यालाय, रजवादिय. दित्यनुमानमार-प्रसानमिति ! प्रशान सानपेपसत्ताप्रतीलियर. सम्बन्धि, पापित्याग, पटदपंपादिवदित्यनुमानान्तरमभिप्रसाद- ·द्वादर्श प्रकरणम् । उपाधीति । निजानपेक्षाप्रतिभादिवस्तुगं स्वानपेक्षप्रतीतिसत्तावस्तु- सम्बन्धीत्यर्थः ॥८॥ न चास्त्यविद्याश्रय एव जीवको विद्यानिमित्तप्रतिभाससत्त्वतः । तथा परिच्छिन्नतया घटादिव- न्न सम्भवेदाश्रयताऽस्य तांप्रति ॥१॥ तथा जीवोऽविद्याश्रयोन भवति,प्रविद्यानिमित्तसत्ताप्रवीतिकरवात; रज्जुसर्पवदिति । तया जीवोऽज्ञानाश्रयो न भवति, परिच्छिन्नत्वात् ,घटा- दिवदित्यनुमानद्वयमभिप्रेयाह -न चेति। वां प्रति अविद्या प्रति ॥१॥ उपाधिशून्यस्य चिदयात्मना ब्रह्मत्वमत्राभिमतं श्रुतेनिराम् । न चाप्यविद्याप्रतिविम्वितं कदा- ज्ञानाश्रयं ब्रह्म न विम्बयस्त्वपि ॥ २ ॥ ननु निरुपाधिकचैतन्यस्य जीवभावरद् मझभावस्याप्यविद्याकृतत्वाद् मलाश्रयत्वपत्तेऽपि तुल्य एव दोष इति तत्राह-उपाधिशून्यस्यति । निरुपाधिचैतन्यस्यैव प्रहात्वाभ्युपगमात, न पुनरविद्याप्रतिविम्बितमेव सप्रतियोगिक प्रझ अशानायभिष्यव इत्यर्थः॥५२॥ विशिष्टसम्बन्धगतावभासतोऽ- ज्ञानस्य सम्बन्ध इहाम्यवारितः । . ३८

·२८८
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
तत्स्थे स्वरूपेऽतिविशुद्धवस्तुनि
नातोऽप्रतीतान्ध्यतमःप्रकल्पनम् ॥ ८३ ॥
यत्तूक्तम्-'ब्रह्माऽज्ञम्' इति प्रतीत्यभावादज्ञानस्याप्यज्ञानसत्त्वे च
प्रमाणवेद्यत्वप्रसङ्ग इति, तत्राह-विशिष्टेति । अज्ञानस्य विशिष्ट-
सम्बन्धप्रतिभासे तद्गतस्वरूपेणापि सम्बन्धप्रतिभासस्य दुर्वारत्वादता
नाप्रतीताज्ञानकल्पनेत्यर्थः॥ ८॥
अज्ञातताया
अज्ञातताभावत अात्मकल्पिता-
ज्ञानस्य मिथ्याप्रतिभासरूपिणः ।
प्रमाणवेद्यत्वमसङ्गतं ततो
न मानमत्र प्रतिभासतः पृथक् ॥ ८४ ॥
नापि प्रमाणवेद्यत्वप्रसङ्गस्तस्येत्याह-अज्ञातवेति ।
अभावत इति च्छेदः ।।८४ ॥
सार्वजयसिद्धिः परमात्मन: सतोऽ-
विद्याश्रयत्वाच्छुतिरप्यवाध्यगीः ।
सार्वजयगा सापि महेशितुर्यतो
मायाविनः प्राह न शुद्धवस्तुनः ॥ ८५ ॥
यत्पुनरुक्तम्-प्रयासानपचे मसतिय्याकोप: स्यादिति, वाद-
माश्यसितिरिति । पतानाश्रयत्वयादव मर्यशस्वसिरिरि-
स्यमः॥१॥

·द्वादर्श प्रकरणम् । न वास्त्यविद्याश्रयतां विना विभोः शुद्धादयस्य प्रकृतेः परस्य तत् । सार्वज्यमध्यस्तजगद्गतं न वाऽ- सार्वयमप्यतयसंस्कृतिप्रदम् ॥ ८६ ॥ अतोऽस्त्यविद्याश्रयताप्यलकृतिः सर्वज्ञभावं प्रति चिद्धनात्मनः । स्वतस्तु सर्वव्यवहारवर्जिते निरञ्जने नास्ति गिरां प्रवर्त्तनम् ॥ ८७ ॥ नह्यविद्याश्रयत्वमन्तरेण सत्परिकल्पितप्रपञ्चविषयं सर्वज्ञत्वमस- र्वज्ञत्वं वा सम्भवतीयाह-न वेति। अतो नेदं दूपणम् ; प्रत्युत भूषण- मेवेत्यभिप्रेत्याह -प्रत इति । तत्र हेतु:- :-स्वत इति ॥८६-८७॥ अज्ञानमप्यावरणात्मकं यतोऽ. भ्युपेयते संमृतिमूलकारणम् । नापेत्तते स्वाश्रयगोचरद्वयो. भेंदं हि वस्त्रादिवदेव तत्ततः ॥ ८८॥ न चापयाविषयभेदापेक्षमतानमावरणमात्रत्वात्तस्येत्याह-मज्ञा. नमिति। प्रज्ञानं हावरणमभ्युपगम्यते, "प्रझानेनावृवं ज्ञानम्" (गी. ५।१५) इति स्मृतः। समस्त्वाञ्चैत्यर्थः ॥ ८॥ भवा वन्नादिवदाश्रयमेव प्रावृष्योत्यज्ञानम्, ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामयी यथा तमो देशविशेषमाश्रितं स्वेनावृणोत्येवमिदं कियोज्झितम् । अज्ञानमाश्रित्य चिदद्वयं पदं तदा घृणोतीति भिदां न कांक्षति ॥८६॥ एतद् दृष्टान्तेन द्रढयति-यथेति । यथा तमः प्रदेशविशेषमा. श्रित्य तमेवावृणोति, एवमशानमप्यक्रियात्मकत्वाच्च न विषयात् पृथग्भू- तमाश्रयमपेक्षते इत्यर्थः ।। ८६॥ यत्कस्य कस्मिन्निति भेद इप्यते तदन्यसापेक्षतयास्ति न स्वतः । द्वयानपेक्षा स्थितिरस्ति वस्तुतो यथोच्यते सा गतिपर्युदासतः ।।६।। यच्चोक्तम्-कस्य कम्मित्रज्ञानमिति स्नायविपयभेदापेतम- ज्ञान प्रतीयते इति, वाह-यदिति । तदपि द्वयसापेतज्ञानपर्यु दासनाच्यमानत्वादेव न सत इत्यर्थः । वत्र दृष्टान्त माह-पधेति । द्वयमापेक्षगमनपर्युदासनागमनशब्देनाच्यमाना स्थितिईया- नपेक्षापि द्वयमापेक्षवत् प्रतिभाति कम्य फस्मिन्नगमनमिति, वधेहापि द्रष्टव्यमित्यर्थः ॥२०॥ यचा तस्मादसएटेकरसं चिदद्वयं स्वाज्ञानयोगात् प्रतिविम्बविम्यवत् ।

·द्वादशे प्रकरणम् । भात्यानयादीव न वस्तुतस्तथा दर्शादियोगादिच वक्तृपिम्बनम् ॥ ६१ ॥ तस्मादाश्रयविषयभेदानपेसमेवाज्ञानमेकाश्रयविषयमिति सिद्धमि- त्युपसंहरति-तस्मादिति । तस्मादसण्डकरसमेव ब्रह्मचैतन्यमज्ञान- सम्बन्धादेव दर्पणसम्बन्धादिव मुसं विम्बप्रतिविम्बस्वरूपेण विषय- वदाश्रयवच्च मातीत्यर्थः॥ १ ॥ . उपाधिरकस्तत एक एव स जीवो निजाज्ञानवशेन कल्पितान् । अनेकजीवान् प्रतिभासदेहिनः पश्यत्यवोधेऽपगते न पश्यति ॥ ६२ ॥ तत: किमित्यत पाह-उपाधिरिति । ततश्चैकोपाधिसम्बन्धा- देक एच जीवः । स सलु स्वाज्ञानपरिकल्पितानन्तजीवनिर्भासान पश्यति । स्वात्मज्ञानेन अज्ञानेऽपगते न पश्यति जौवभेदानित्यर्थः । तदुत्तम्- "ब्रह्माज्ञानादीशजीवादिभावाद्भान्त जाग्रतस्वप्नसुप्तीविभर्वि । ब्रह्मज्ञानेऽज्ञावताया निवृत्तौ नान्यो जोवो नास्ति वाजानमन्यत् ॥" इति ॥२॥ आ चात्मयोधं गुरुशिप्यदेवता- विमुक्तवद्धाद्यखिलं व्यवस्थया ।

·३०२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
सम्पद्यते स्वप्न इवावभासनं
युक्त्यैकजीवात्ममते यथातथम् ॥ ६३ ॥
बद्धमुक्तादिव्यवस्थाऽप्यज्ञानकालिक्येवेत्याह-आ चेति। वदेवं
जीवमेदावभासादाप्रबोधात् स्वप्नावरघायामिव गुरुशिष्यवद्धमुक्तजीवे.
श्वरादिसकलव्यवस्थाप्रतिमासोऽपि सम्पद्यते यथायोग्यमित्यर्य:॥२३॥
नानेकजीवात्ममते परस्पर
जीवात्मनां स्यात् प्रतिभाससम्भवः ।
सःऽप्यविद्यापरिकल्पिता यतोड़-
प्येकात्मना नेपु तमोऽपि सम्भवेत् ॥४॥
न पानेक-
प्रत्युतानेकजीववादे व्यवस्थानुपपत्तिरित्याह-नति ।
जीवपक्षे जीवाना परस्परं प्रतिभासो घटते, सर्वेषामेझाक्षानपरिफल्पिव-
लेन एकं प्रत्यवभासमानले सति तेषां वदतानपरिकल्पिवत्वात् न
तेवज्ञानसम्भवः।
ततस्तान् प्रत्यसी नावमासेत । एवं प्रविजीव-
मन्योन्पप्रतिभासा न स्यादित्ययः ।।६४॥
शुकादिमुक्तिश्रुतिरद्वये परा
न जीवभेदे सफलाभिधायिनी ।
न चैकमुक्ती सकलस्य मुक्तता
न जीव नानात्वमिहेप्यते यतः ॥ ५ ॥

·न द्वादर्श प्रकरणम् । अत एव 'शुको मुक्तो वामदेवो मुक्तः' इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहास- पुराणानि एकजीवमुक्तेरर्थवाद इत्यभिप्रेत्याह-शुकादीति । चैकजीवमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गः, अनेकजोवानभ्युपगमादित्यर्थः ।। १५ ॥ कोऽसौ स जीवस्त्विति नास्ति संशयो यस्यास्ति सन्देह इहैप एव सः । ततः प्रवृत्तिश्रवणादिसाधने तज्जात्मवोधेन स एव मुच्यते ॥ ६ ॥ ननु कोऽसौ जीव इत्यनिश्चये कथं श्रवणादिसाधने प्रवृत्तिर्मुमुक्षो- रिति तनाह—कोऽसाविति । कोऽसावेको जीव इत्यपि सन्देहो न स्यात्, यस्येयं विचिकित्सा सोऽहमेको जोव इति तस्य निश्चयापपत्ते. । न च सर्वेपामस्ति विचिकित्सेति शक्यम्, स्वमटजीवान्तरवदन्येपा- मामासत्वस्यैव दर्शितत्वादित्यर्थः ।। ६६॥ तस्मादविद्यापरिकल्पितो विभो- रेकस्य जीवेश्वरता जगद्रमः। चिदात्मवोधोदयवाधितश्च स- न्नासीन्न चास्त्येपन वा भविष्यति ॥१७॥ तस्मादेकाविद्यापरिकल्पिताऽयं जीवेश्वरत्वजगदाकारभेदावमास इति फलितमित्याह-वस्मादिावे। स्वात्मवोधोदयेन बाधितः सन् समूला भ्रम. कालत्रयेऽप्यत्यन्ताभावप्रतियोगितया नासीत, न चास्ति, न वा भविष्यवाति निश्चययोग्यतामापद्यते इत्यर्थः ।। २७ ॥

·३०४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ अनीशया शोचति मोहमागत एकामजामेक इति श्रुतिर्जगा । एकास्त्यविद्या तदुपाधिका विभु- जीवो भवन्नेक इहास्ति विभ्रमी ॥६॥ न चैकजीवे प्रमाणाभावोऽपि शक्यः, “अनीशया शोचति मुह्यमानः" (मु० २।३) "अजामेकाम्" (श्वे० ४ । ५) इति "अजो छेको जुपमाणोऽनुशेते" (श्वे० ४।५) इत्यादिश्रुतिस्तस्यैकत्वा- नुवादिनीत्यभिप्रेत्याह-अनीशयेति । उपाधिरप्येक एव तदुपहिता जीवो भगन्नप्येक एव भवतीत्यर्थः॥८॥ शोक तरत्यात्मविदित्यपि श्रुते. ब्रह्मैक्यविद्यास्त्यपवर्गसाधनम् । स्वाज्ञानजः शोकमयो भवाम्बुधिः खात्मावबोधेन स तीर्यतेऽअसा ॥ ६ ॥ ननु ब्रह्मगताविद्यास्तीत्यत्र किं प्रमाणम् ? श्रुतिस्तदापत्तिश्चेति पूमः, श्रुतिस्तावत्-"अनृतेन हि प्रत्यूढाः" (छा०८।३।२) " इमे सत्या: फामा अमृतापिधानाः" (छा० ८।३।१) "मनीशया गोपति मुखमानः" (मु० २ । ३) इत्याचा: "प्रशाने- नावृतं शान वेन .मुखन्ति जन्तवः" (गी० ५। १५) इति स्मृति: पर्यापत्ति: "परति गोफमात्मवि" (०७।१।३) "ग्रह येद मोर भगति' (मु००1८) इत्यादिश्रुति" महाविद्यामापसाधनत्वेन यो । गा यमनुपपन्ना स्वनिवर्त्यवद्वाविद्यामन्तरेत्यभिप्रेत्याद-- .

·द्वादशं प्रकरणम् । शोकमिति। स्वस्वरूपं शुद्धं ब्रह्म तद्गत्वाज्ञानजन्यः शोकोपलत्तितः संसारसिन्धुः। स च स्वात्मावबोधेन वीर्यतेऽनायासेन । तुघाख तत्त्वज्ञानमात्रनिवाविद्यावत्कार्यानर्थजालान्ययानुपपत्त्या ब्रह्मण्य- विद्यास्तौति गम्यते इत्यर्थः॥६॥ स्वयंप्रकाशत्वमखण्डवस्तुनः खभावसिद्धं श्रुतियुक्तिनिश्चितम् । न तद्विरोध्यात्मनि कल्पितस्य चाऽ. ज्ञानस्य तत्साक्षितयाऽस्ति साधकम्॥१०॥ ननु स्वयंप्रकाशं ब्रह्म, तत्र कथमविया सम्भवेदित्याशक्य किमिह स्वयंप्रकाशस्याज्ञानविषयत्वं पर्यनुयुज्यते ? किं वा ददाश्रय- त्वम् न ध वावत् स्वयंप्रकारात्मज्ञानविरोधि, स्वयंप्रकाशेऽपि संवेदने : ज्ञानविपर्यासदर्शनात् । अपि च नानस्वरूपं चेदिष्टम् , वत्स्वयंप्रकाशविषयमेव, जडे चाज्ञानकृत्यामावात्। जडस्य स्वयमनवमा- सरूपत्वादेवाप्राप्तावभासरूपत्वात् वत्राज्ञानस्य वदवभासविरोधिलात् । न च जडविपयप्रमाणावमासे विरोधिवयाऽज्ञानमयविष्ठवे, स्वयं निवर्त्यत्रात् । न च जडेऽज्ञानामात्रादेव प्रमाणप्रवृत्तिरपि सम्भवति । तस्मादज्ञानं चेदस्ति, तत्स्वत:सिद्धावभासविरोधिस्वयंप्रकाशविषयमेव । प्रमाणमपि तन्निवर्त्तनेन तत्रार्यवत् । व्यवहारावस्थायान्तु जडस्य स्वयं- प्रकाशेऽध्यस्तत्वात्तद्विपयमेव प्रमाणम् । वनिवर्त्यञ्चाक्षाने पदभेदानड- विषयमिवावमासवे इति न व्यवहारविरोध इत्यभिप्रेयाइ-स्वयंप्रका- शत्रमित्यादिद्वाभ्याम् । न तावदात्मन: स्वयंप्रकाशत्वे विवादः। यवस्तत्स्वभावसिद्धं घुसादिभिर्विनिश्चितम् । तत्स्वयंप्रकाशवमात्मनि ३६ ·३०६ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी स्वस्मिन् कल्पितस्याज्ञानस्य न विरोधि, प्रत्युत तस्याज्ञानस्य साक्षितया साधकमस्ताति योजना ॥१०० ।। जडे न चाज्ञानकृतावृतिर्यतः स्वयंप्रकाशे तत एव तिष्ठति । स्वभावमावृत्य चिदात्मनः स्वयं प्रमाणवाध्य व्यवहारगोचरे ॥ १०१ ॥ जड़े इति । यतो जडे चाज्ञानकतावृति स्ति, उक्तरीत्या तत्रातिशयाभावात् । ततस्तस्मात् स्वयप्रकाशे एव वदज्ञान विष्ठति- वमेवानित्य विषयोकरोतीत्यर्थ । एतदेव विवृणोति-स्वभावमिति । चिदात्मनोऽद्वयानन्दस्वभावमावृत्य तितीत्यनुपम्यते । अत एव व्यव- हारगोचरे वदज्ञान प्रमाणवाभ्य स्वय स्वभावादेव भवति, वस्य वेन सह विरोधादित्यर्थ । क्या चाज्ञानाश्रयत्व विषयत्वपर्यनुयोग स्वयं- प्रकाशे न सम्भवति, नयतोऽज्ञानस्याचरीत्या मात्रयविपयभेदाभावात् । यद्विपय तदाश्रयमेनेति स्वयप्रकाशस्यैव युक्तमशानाप्रयत्वम् । जडस्य तु न फचिदशानाश्रयत्वं दृटमुपपन्न वेवि महद्वैपम्यमिति भाव ॥ १०१।। श्रतः प्रमाणं श्रुतिमोलिगीश्च त- निपर्चनेनै फलान्विता भनेत् । तदेवमज्ञानमखण्डसंश्रयं तबोचरं सिद्धमिति श्रुतेर्नयात् ॥ १०२ ।।

·द्वादशं प्रकरणम् ।
तस्माद्रह्मविपयं ब्रह्माश्रयमेवाज्ञानम्, वेन ब्रोव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते
इत्युपसंहरति-अव इति । यतो महाप्रयं ब्रह्माविषयमज्ञानम्, अवस्त-
निवर्चकब्रह्मसाक्षात्कारजनकप्रमाणं श्रुतिमौलिगीश्च वन्निवर्तनेनैव
ब्रह्मानयब्रह्मविषयाज्ञान निवर्तकसाक्षात्कारोत्सादनेनैव फलान्विता
फलवती भवेदित्यर्थः। तदेवं ब्रह्मज्ञाननिवान्यघानुपपत्त्या तदाश्रयं
तद्विषयमेवाज्ञानमिवि सिद्धं श्रुतियुक्तिभ्यामित्यर्थः ।। १०२।।
नन्यस्तु शुद्धात्मचिदाश्रयं तमो
न तन्निवृत्तिः परमात्मविद्यया ।
किमात्मविद्या परमार्थवस्तु वाऽ-
निर्वाच्यरूपा प्रथमे विचारणा ॥ १०३ ॥
तदेवं ब्रह्माश्रयविषयमज्ञानं प्रसाध्य तस्य ब्रह्मज्ञानकनिवर्त्यसमुप-
पादयितुं पूर्वपतमुत्यापयति-मन्विति। तत्राज्ञाननिवृत्ती यहयो
भेदवासिवान्तःकरणा:सन्तोऽनामावपरमार्थतत्त्वज्ञानानाज्ञाननिमित्ता-
मज्ञाननिवृत्तिमपलपन्ति । तदपलापनप्रकारं पूर्वपतमुखेन दर्शयति--
नन्विति ।।१०३॥
विद्या सती ब्रह्म सदस्ति तचतो
अद्वैतसिद्धान्तविरोध प्रापतेत् ।
ब्रह्मैव विद्यत्यपि नेव शोभते
तन्नित्यमज्ञानलयोऽपि सर्वदा ॥ १०४ ॥

·३०८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी किं ब्रह्मज्ञानं परमार्थवस्तु ? किं वाऽनिर्वाच्यम् ? इति विकल्प्य आद्यं दूपयति--विद्येति। ब्रह्मतज्ज्ञानयोरपि सत्यत्वादद्वैतसिद्धान्तभङ्गः। न च ब्रह्मैव तत्त्वज्ञानम्, वस्य नित्यत्वात्, अज्ञानस्य नित्यनिवृत्तिप्रसङ्गा- दित्यर्थः ॥ १०४॥ तथा च तद्वतुकसंस्मृतिप्रथा न स्यात्तथा शास्त्रविचारणा वृथा । सर्वप्रमाणैरपि ते विरोधतो मुक्तरभावोऽपि तव प्रसज्ज्यते ॥ १०५ ॥ अस्तु नित्यनिवृत्तिरज्ञानस्य, वत: किं स्यात् ? इत्यत आह- तथा चेति । तद्धेतुकसंसृतिप्रथा अज्ञानोपादानकसंसारभानं न स्यात् । तथा शास्त्रविचारणापि तस्य नित्यनिवृत्तत्वे पृथा भवेत् । सर्व- प्रमाणसिद्धप्रपञ्चमानापलापिनस्तव तैः सह विरोधोऽपि । अपि च सवाभिमतमुक्केरपि अभाव एव प्रसज्ज्यंत, संसारमुक्त्यारविशेषादि- त्यर्थ: ।। १०५॥ श्रन्त्ये मृपारज्जुफणिनगादिवत्- स्यादप्रमाणं न तमोनिवर्तिका । विद्योद्भवाज्ञाननिवृत्तिरप्यता भिन्नाऽथवा ब्रह्मवपुर्मता तव ॥ १०६ ॥ REशानमनिर्वाघ्यमिति पर दृपयति-अन्त्ये इवि। फिथ्य, प्रज्ञाननिवृत्तिरपि विकल्पनीया। सा किं सती १ किं याऽसपी ?

·द्वादशं प्रकरणम् । किं वाऽनिर्वाच्येति । यदि सती, किमात्मनो व्यतिरिका ? तिरिक्ता वा? उभयरूपा वेति विकल्पार्थः ॥ १०६ ॥ अव्य- सती स्वतः सिद्ध्यति सा न साधनैः कृत्यं न वा शास्त्रमनर्थकं च ते । भिन्ना सती चेत् क्षतिरद्वयस्य ते मृपा यदाज्ञानमनन्ततां ब्रजेत् ॥ १०७॥ आत्मनोऽव्यतिरिक्ता सतीति पतं दूषयति-सतीति । आत्मनो नित्यसिद्धवादक्षानस्य नित्यनिवृत्तेस्तन्निमित्त: संसारप्रतिभासो न स्यात्। प्रतश्च सर्वप्रमाणविरोधो मोक्षशानानारम्भश्च प्रसज्येन । व्यतिरिक्ता सती चेत, द्वैतवादप्रसङ्गादद्वैतमतततिः, ब्रह्मणस्तदज्ञान- निवृत्तेश्च द्वयोर्वस्तुत्वाभ्युपगमात् । व्यतिरिक्ता मृपा चेत, तर्हि तत्प्रवियोग्यज्ञानमनन्तवां व्रजेदित्यर्यः ॥ १०७ ॥ द्वयात्मिका चेयुगपन्न सम्भवे- द्विरोधतः सा तिमिरप्रकाशवत् । न चास्त्यनिर्वाच्यवपुर्न दृश्यते कार्य क्वचित् कारणमन्तरा यतः॥१०८॥ उभयरूपाज्ञाननिवृत्तिरिति पक्षं दूपयति-द्वयात्मिकेति । प्रात्मनी भिन्नाभिन्ना सा ज्ञाननिवृत्तिश्चेत, तदा निरूपणोयम्-किं येन रूपेण भेदस्तेनैव रूपेणाभेदोऽपि ? आहोस्विद्रूपान्तरेण १ आये भेदाभेदयो दामावादद्वैतप्रसङ्गः, प्रशानस्य नित्यनिवृत्तिप्रसो वा

·प्रत्यफूतत्त्वचिन्तामणी
स्यात् । रूपान्तरेणेवि चेत्, तयोरपि रूपयोर्भेदे भेदाभेदी मिन्ना-
अयो स्यावाम् ।
अभेदे तु भेदाभेदयोरमेदलप्रसङ्गः । भेदा-
भेदाभ्युपगमे तु तत्रापि रूपान्तरकल्पनायामनवस्था प्रसज्ज्येत ।
अतो नाज्ञान निवृत्ति: सती । अथवाऽनिर्वाच्या सेति तवाहन चेवि।
सा किमज्ञानोपादाना ? उतानादिरिति । नह्यनिर्वाच्यं कार्य
क्वचिद्देशे काले वा कारणमन्तरा यतो दृश्यते, अतोऽत्रापि कारणमन्तरा
अनिर्वाच्या सा न च स्यादित्यर्थः ॥ १०८॥
अज्ञानजाऽनिर्वचनीयशब्दिता
यदीप्यतेऽज्ञाननिवृत्तिरप्यसौ।
तद्वेतुरज्ञानमपि स्थितं तदा
कार्ये स्थिते नश्यति नैव कारणम् ॥ १०६॥
प्रधम विकल्पमनद्य दूषयत्ति-अज्ञानजेति । तदा तद्वदुपादा-
नमज्ञानमध्यवतिष्ठेत, नहि कार्येऽवतिष्ठमाने कारणं निवर्चमानं क्वचिद्
दृष्टमित्यर्थः। आत्मोपादानेति चेत्, तदात्मन: परिणामित्वप्रसङ्गः,
अज्ञाननिवृत्तेश्च सत्योपादानले सत्यवादद्वैववादमङ्गप्रसङ्गश्चेत्यपि
द्रष्टव्यम् ॥ १०॥
सा चेदनादिर्भवतेप्यते तदा
संसारभानं न भवेत् कदाचन ।
न वाऽनुसतव्यमखण्डबोधक
शास्त्रं वृथा साधनजातमष्यहो ॥ ११०॥

·द्वादशं प्रकरणम् ।
३११
सानादिरिति तृतीयं विकल्पमनूय दूपयति-सा चेदिति ।
साज्ञाननिवृत्तिरनादिरमिप्रेता यदि, तर्हि नित्यनिवृत्तेरज्ञानस्य संसा-
रानुपलब्धिः शास्त्रानारम्भश्चेत्युक्तदोपप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ११०॥
तस्मान्न तेऽज्ञाननिवृत्तिरद्वया-
ववोधतोऽतोऽपि वृथा परिश्रमः ।
स्त्रज्ञानसिद्धाविति तत्र कथ्यते
वेदान्तसिद्धान्तमतं निरत्ययम् ॥ १११ ॥
तस्मान्न ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिरवकल्पत इत्युपसंहरति--तस्मा.
दिति । स्वज्ञानसिद्धी स्वात्मसातारकारमुद्दिश्य श्रवणादिसामने प्रवृत्ति-
स्तव मठे वृया श्रम एव स्यादित्यर्थः । इत्येवं पूर्वपत्ते प्राप्त समाधान
प्रविजानीते-तत्र कथ्यते इवि । स्वमवस्य प्रबलप्रमाणकत्वं दर्शयति-
वेदान्तेति ॥ १११ ।।
तरति सकलशोक स्वात्मविद्धान्तिमूलं
तिमिरजलधिपारं तारयस्यात्मवोधात् । त
इह पुनरवसाने विश्वमायानिवृत्तिः
श्रुतिरिति वदतीतो वोधतोऽज्ञानहानम् ॥११२॥
प्रपद्यन्ते ये मां हृदिगतमनन्तं हरिमर्ज
तरत्येनां मायां भवजलधिमूलांसपदि ते ।
अविद्यां मायाख्यां तरति विततां कृष्णधिपणः
स्मृतिः प्राहाऽविद्याक्षयमपि निजानन्दमतितः॥११॥

·३१२
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
प्रमाणराजवाक्यान्युदाहरतितरतीति। "तरति शोकमात्म-
वित्" (छा० ७।१।३)"अविद्यायाः परम्पारं तारयसि" (प्र०६८)
"भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" (श्वे० १।१०) इत्याद्याः श्रुतयः
"मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" (गी०७।१४)"ज्ञानेन तु
तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः। (गी०५।१६ ) "तरत्यविद्या विता.
हृदि यस्मिन्निवेशिते" इत्याद्याः स्मृतयश्चात्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिं दर्शय-
न्तीति द्वयोर्योजना ॥ ११२-११३ ॥
लोकेऽपि रज्ज्वादिगतप्रमाण
ज्ञानं भुजङ्गादिविपर्ययेण तत् ।
सहैतदज्ञानमलं निवर्तयत्-
प्रदृश्यतेऽतो नयसिद्धमित्यपि ॥ ११४ ॥
तत्रिवृत्तौ युक्तिमप्याह-लोक इति । लोके च रज्ज्वादिविषय-
प्रमाणज्ञानं सर्पादिविपर्यासेन साकं तदज्ञानं निवर्त्तयद् दृश्यते इति
नयसिद्धमपीत्यर्थः ॥ ११४ ॥
श्रुतिस्मृतिन्यायवलेन चिन-
ब्रह्मैक्यबोधोदयमात्रतोऽखिलम् ।
सकार्यमज्ञानमपि बजेल्लयं
निश्चीयते सम्यगिति स्वभावतः॥ ११५ ।।
ववश श्रुतिस्मृतिन्याय-हात्मैक्यविज्ञानादेव तद्गताज्ञानस्य वत्कार्येग्ग
सह निवृत्तिनिश्चीयते इत्याह-श्रुतीति ॥ ११५ ॥

·द्वादशं प्रकरणम् ।
३१३
न च प्रपञ्चस्य मृषात्वहेतुना
ब्रह्मैक्यबोधस्य तदन्तरुत्थितेः ।
मृपाहिविज्ञानवदप्रमाणता
त्वयेति वाच्यं कुत इत्यतः शृणु ॥ ११६ ॥
यत्पुनरुक्तं प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वात्तदन्तर्गतत्वाद् ब्रह्मज्ञानस्य रज्जुसर्प.
ज्ञानवदप्रमाण्यान्न तेनाज्ञाननिवृत्तिः, तस्य वस्तुत्वे वाऽद्वैतहानिरिति
तदनूध दूपयति—न चेति ॥ ११६ ॥
मानस्वरूपस्य न सत्यता भवे-
प्रामाण्यहेतुस्तदसत्यता न वा ।
अवाधितज्ञानजनियता भवे-
यत्रैव तत्तत्र भवेत् प्रमाणकम् ॥ ११७ ॥
तत्र हेतुमाह-मानेति । यत: प्रमाणवरूपस्य सत्यत्वमसत्सत्वं
वान प्रामाण्याप्रामाण्यहेतुः, किन्तु यद्यनाबाधितप्रतीति जनयति, तत्तत्र
प्रमाणमिति प्रमाणविदा स्थितिरित्यर्थः ।। ११७ ॥
सतः स्वरूपेण घटादिवस्तुनो
यथार्थबोधाजननान्न मानता ।
देादिधर्मस्य मृपात्मकस्य च
वर्णेपु सत्यार्थधियोऽस्ति हेतुता ॥ ११८ ॥

·३१४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी तत्रोपपत्तिमाह -सत इति। घटादेः स्वरूपेण सत्यस्यापि तदभावे सति प्रमाणत्वादर्शनादित्यर्थः । ननु न स्वरूपसत्यत्वं प्रामा- ण्यकारणं धूम:, किन्त्वसत्यत्वमप्रामाण्यकारणम्, शुक्तिरूप्यादी तथा दर्शनादिति तबाह-दादीति । वर्णादेरसत्यस्यापि सत्यार्थ- प्रतीतिहेतुत्वदर्शनादित्यर्थ. ॥ ११८ ॥ दृष्टान्तवैषम्यमपि त्वया न चाss. शङ्ख्यं यतस्तत्र न सर्वसाम्यतः । येनात्मना वर्णधियोऽस्य हेतुता तेनात्मना स्यात्तदसत्यमेव हि ॥ ११६ ॥ ननु वर्णादिस्वरूपेणासत्यं न भवति, किन्तु [वर्णधर्मत्वेन ?]। तञ्च न (१) वर्णात्मत्वमानं सत्यमिति तत्राह-दृष्टान्तेति । तथापि तस्य येनात्मनावर्णप्रतिपत्तिहेतुत्वं तेनात्मना तदसत्यमेवेति योजना ॥ ११६ ।। दादिमात्रं नहि वर्णबुद्धिकृत् किन्त्वस्ति तदर्मतयैव कारणम् । तच्चास्त्यसत्यं सकलस्य सम्मतं तथाऽऽत्मविद्यास्ति मृपापि सत्परा ॥ १२०॥ तत्रोपपत्तिमाह-दादीति। नहि दादिमात्रस्य वर्ण प्रति- पत्तिहेतुत्वं किन्तु वर्णधर्मत्वेन । तच्चासत्यमिति सर्वेपी सम्प्रतिपन्न वहापोत्यर्थः ।। १२० ॥

·३१५ द्वादर्श प्रकरणम् । अख्यातिवादेऽप्यविवेकतो यथा भ्रमं विना सत्यपदार्थगा प्रथा । तथास्त्यनिर्वाच्यमपि प्रमाण ज्ञानं परात्मक्यपदं न नः क्षतिः ॥ १२१ ॥ नहीदमदृष्टचरमित्याह–अख्यातिवादे इति । अख्यातिपते च ससर्गभ्रमानभ्युपगमेऽप्य विवेकात् सत्यवस्तुप्रतिपत्तिरिष्टा, सद्वदनि- चनीयमपि सत्यवस्तुविषयं विज्ञानं प्रमाणरूपमुपपद्यते इत्यर्थः ।।१२१ ।। अबाधितप्रत्ययसाधकत्वतो धियः प्रमात्वं न तु सत्यरूपतः । स्त्रक्सर्पवोधस्य तु वाध्यरूपतोऽ- प्रामाण्यमस्ति प्रमितेरकारणात् ॥ १२२ ॥ नन्यससमपि स्वरूपेण ज्ञानकारणं प्रमाणज्ञानं जनयतु नाम । ज्ञानन्तु न फपिदसत्यभूत्तं प्रमाणं दृष्टम्, प्रत्युवाप्रमाणमेव रज्जुस- दिज्ञानमुपलभामहे इति तनाह-प्रवाधित्तेति । अबाधितप्रतीति- जनकलादेव ज्ञानस्य प्रमाण्यम्, न स्वरूपसत्यस्वेन । नजि पुप्पमालायां सर्पज्ञानस्य तु चाभ्यविषयत्वेन प्रमितिजनकत्वाभावादप्रामाण्य- मस्तीत्यर्थः ।। १२२॥ सर्वप्रपञ्चस्य मृपात्ववोधनात् -श्रुतिस्मृतिस्वप्ननिदर्शनादिभिः ।

·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी श्रुतिस्मृतिन्यायवलेन सद्धियां सिद्धप्रमात्वस्य न चाऽस्त्यपह्नवः ॥१२३॥ तस्माज्ज्ञानानां प्रामाण्यमबाधितप्रत्ययजनकस्वेनैव, न स्वरूपसत्य- त्वेनेत्याह-सर्वेति । सर्वस्य ज्ञानज्ञेयादिलक्षणस्य प्रपञ्चस्य स्वप्नादि- दृष्टान्तेन श्रुतिस्मृतिन्यायशतबलेन च मिथ्यात्वावगमात् सद्धियां सम्यगज्ञानानां सिद्धं यत् प्रमात्वं प्रामाण्यं तस्यापह्नवो नास्ति । स्वरूपेण ज्ञानाना मिथ्यात्वं प्रामाण्यञ्च श्रुतिस्मृतिन्यायानुभवसिद्धं नापलपितुं शक्यमित्यर्थः ।। १२३ ॥ अज्ञानविध्वस्तिगता विकल्पनाः सत्यादिरूपा भवतानुभाविताः । वृथा श्रमः खे लगुडप्रहारव- दन्यप्रकाराभ्युपगम्यते यतः ॥ १२४ ॥ यदप्युक्तमजाननिवृत्ति, सती किंवा सतीत्यादि, तदसिलमाकाश- मुष्टिविदलनमिवायोग्यविषयमनवसरदुष्टं विकल्पजालमित्यभिप्रेत्याह-- अज्ञानेति। अज्ञानविध्वस्तिरविद्यानिवृत्तिस्तत्र गतास्तद्विषया विकल्पना: सत्यसती वेत्यादिरूपा भवता भेदवासितान्त:करणेनानु- भाविता उत्प्रेरिताः, स वृथा श्रम एव । तव जात इति शेषः । रटान्तः-खे प्रकाशे लगुडादिप्रहारवत् । कुतो यता यस्माना• ज्ञाननिवृत्तिः सदसत्सदसदनिर्वचनीयप्रकाराऽस्माभिरभ्युपगम्यते, किन्त्वन्यप्रकारा पधमप्रकाराऽभ्युपगम्यते । सदसदादिप्रकारा: किल निवृत्तयो भावाभावयोरेव दृष्टाः । प्रज्ञानं पुनः सदसद्विलक्षणम् , प्रतस्वग्निवृत्तिरपि तदनुसारिणी युक्रेत्यर्थः ॥ १२४ ॥ या तत्र ·द्वादशे प्रकरणाम् । रूपयाङ्गीकृतितोऽपि युक्तिभि- रज्ञानवाधस्य न चास्ति दूपणम् । स बाधको वाधतयाऽखिलस्य च वाध्योऽपि वाध्यात्मजगत्स्वरूपतः ॥१२५॥ प्रकारान्तरेणापि तन्निवृत्तिं दर्शयति-रूपयाङ्गीकृतित इति । निवृत्त्यपरपर्यायो वाधस्तस्य रूपदयाङ्गीकारात, तत्र पाधत्वरूपेण अग्विलस्याज्ञानवत्कार्यस्य वाधको भवति, थाप्यारमफजगत्स्वरूपेण तस्यापि जगदन्तःपातित्वेन पाभ्यत्वमातीवि नानुपपत्तिरित्यर्थः॥१२॥ यथा श्रुतिद्वैतनिपेधकारिका श्रुतित्त्वरूपेण जगन्निपेधिका । जगत्स्वरूपेण निपेभ्यतां स्वयं बजेत्तथाऽज्ञाननिवृत्तिरिप्यताम् ॥ १२६ ॥ इममेवा हटान्तेन दृढयति-यथेति । यघा द्वैतनिपंधक| श्रुति: "नेह नानास्ति किचन" इत्यादिरुपा श्रुतित्वरूपेण प्रमाणमूर्द्धन्यरूपेण सफलस्य नानाशब्दवाच्यस्य प्रधानमस्कार्यस्य जगतो निधिका भवति, स्वयमपि श्रुविर्नाम जगदन्तःपातिखेन निपेभ्यताम्-निपेयप्रवियो- गितो प्रजेत् । तपासाननिवृचिरपोध्यवामिदि न कोऽपि दीप: इत्यर्थः॥१२६ ।। यक्षानुरूपो बलिरित्यतोऽपि चाs- ज्ञानानुरूपास्य निवृत्तिरिप्यते ।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी
यथाऽस्त्यनिर्वाच्यमिदं तथैव साऽ-
निर्वाच्यरूपास्तु न नः क्षतिर्मनाक्॥१२७॥
यद्वा, "यक्षानुरूपो बलिः” इति न्यायेनाज्ञानस्यानिर्वचनीयतां
ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिञ्च श्रुतिस्मृतिन्यायैरुपलभ्यानिर्वचनीयाज्ञाना-
नुरूपेण सदसदादिप्रकारविलक्षणामज्ञाननिवृत्तिं परिकल्पयाम इति
नाज्ञाननिवृष्यभावः, नापि द्वैतप्रसङ्ग इत्यभिप्रेत्याह—यक्षानुरूप
इति ॥ १२७ ॥
यद्वात्मरूपाऽस्तु निवृत्तिरस्य साऽ-
धिष्ठानरूपः परिकल्पितत्तयः।
प्राक् सिद्धभावस्य विलक्षणाकृति-
निवृत्तिरिष्टा किल पश्चिमा यतः॥१२८॥
अथवा आत्मस्वरूपमेवाज्ञाननिवृत्तिरित्याह-यद्वेति ।
हेतु:-अधिष्ठानरूप इति । परिकल्पितस्याध्यस्तस्य वस्तुत: क्षया
विनिवृत्तिरधिष्ठानरूपैव किलेति । यतः सर्ववादिसम्प्रतिपन्नं पश्चिम-
सिद्धभावविलक्षणनिवृत्तित्वं पूर्वसिद्धभावस्यैवेसर्थः ॥ १२८ ॥
प्रमाणजा वृत्तिरुदेति पश्चिमा,
या तत्र चैतन्यमखण्डमद्वयम् ।
आरूढमेवेदमनादिविभ्रम
ह्यज्ञानमावाध्य विराजते स्वयम् ॥१२६ ॥

·द्वादशं प्रकरणम्।
३१६
ब्रह्मभावपरिणवान्त:करणवृत्त्युपलक्षितरूपेणैव ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिः,
नाविशेपितरूपेण । यघा घटविनाशोपलक्षितमेव भूतलं घटनिवृत्ति-
रित्यभिप्रेत्याह-प्रमागजेति । या तत्त्वमस्यादिवाक्यजा पश्चिमा
चरमा वृत्तिरुदति, वत्र तस्यां वृत्ती अद्वयमसण्डचैतन्यमाल्ढमेवेद-
मनादिविभ्रमं तद्धतुमज्ञानमावाध्य स्वयं स्वमहिम्नि विराजते। हीति
श्रुतिस्मृतिविद्वजनप्रसिद्धमेवदित्यर्थः ।। १२६॥
अज्ञानवाधादखिलं भ्रमात्मकं
वृत्त्यादिरूपं स्वयमेव नश्यति ।
न तन्निवृत्तौ श्रम इप्यते पृथक
स्वहेतुनाशे क च कार्यसत्यता ॥ १३० ॥
मैतावता ब्रह्मप: सविशेषत्वप्रसङ्ग उपलक्षकान्त:करणवृत्तेः कारण-
विनाशेन निवृत्ती वन्निवृत्युपलत्तणभावाद् ब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्ति-
रुपपन्नवरेत्यभिप्रेत्याह--अन्नानेति । अज्ञानयाधात् सकलकार्यहेतु-
भूताज्ञाननिवृत्तेरखिलं वृत्त्यादिरूपं भ्रमात्मकं स्वयमेव हेतुनाशेन
नश्यति, न तस्य निवृत्ती पृथक् श्रम इष्यते। तत्रोपपत्तिमाह-स्वहेतु- ,
नाश इति ।। १३०॥
तस्मान्निजज्ञानत आसमन्ततः
स्वाज्ञानविध्वस्तिरवद्यवर्जिता ।
सिद्धा ततो ब्रह्मविदः स्वभावतो
जीवद्विमुक्तिस्थितिरद्वयात्मना ॥ १३१ ॥

·३२० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणौ तस्मात्तत्त्वज्ञानादज्ञाननिवृत्तिसिद्धिरनवद्येत्युपसंहरति-तस्मादिति । ततोऽज्ञानवकार्यविनिवृत्तेब्रह्मात्मविदो 'ब्रह्मवाहमस्मि' इत्येवं वात्मतत्त्वं साक्षात्कृतवत: पुरुपधारेयस्य स्वभावत एवानायाससिद्धा जीवत एवा- द्वयात्मनाऽद्वयानन्दरूपेणावस्थितिलक्षणा मुक्तिरिति योजना ॥ १३१॥ नन्वप्यवस्थात्रययोग आत्मनः स्वाज्ञानतो जीवनमेतदुच्यते । मुक्तिस्त्ववस्थात्रययोगकारणा- विद्यानवच्छेद इहात्मनि स्थितिः ॥१३२॥ एवमज्ञाननिवृत्तिं प्रसाध्याधुना सर्वाननिवृत्त्युपलक्षितस्वस्वरूप- सुखाविर्भावलक्षणां जीवन्मुक्तिं प्रसाधयितुं पूर्वपत्तमुत्थापयति- नन्विति । जीवन्मुक्तिरिति प्रतीतिरेव प्रतिपिद्धा । तथा हि- जीवनं नाम आत्मनो निजाज्ञानकृतजागराद्यवस्थात्रयावच्छेद उच्यते । मुक्तिः पुनरवस्थात्रयतत्कारणाविद्यानवच्छेदे सति नित्यनिरतिशयानन्द- चैतन्यब्रह्मरूपाविर्भाव इत्यर्थः ।। १३२ ।। एवं सतीदं प्रतापितमेव तद यजीवतो मुक्तिरितीर्यते त्वया । दृष्टं व चैक्यं तिमिरप्रकाशयोः क वा सहावस्थितिरेतयोर्भवेत् ॥१३३॥ तत: किमित्सव पाह-एवमिवि । एवञ्च सति प्रतिषिद्धमेव सदिदं यजीवो मुक्तिरिति त्वया प्रमाणविदा ईर्यते। अत्यसम्भावित- मिवि दृष्टान्तेनाह--इष्टमिति ।। १३३ ।।

·मेतिए द्वादर्श प्रकरणम् । ३२१ तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेत्यतः श्रुतेः शरीरोत्क्रमतो हि योगिनः । या ब्रह्मनाड्याऽभिमताऽपवर्गता विरुद्यते सा वदतोऽन्यथा तव ॥१३४ ॥ अत्र (विविरोधोऽपोत्याह-तयेति। "त्योर्वमायन्नमृतत्व- (क०६ । १६, घा०८।६।६) इति ब्रह्मनाड्या शरीरा- दुत्क्रमतोऽमृतत्वप्राप्तिः श्रुता, जीवन्मुक्तिपक्षे तु विरुद्ध्यते सा श्रुतिः । अन्यथा वदता विरुद्धवादिनस्ववेत्यर्थः ।। १३४॥ किञ्चारमबोधस्तिमिरं निवयं- स्तत्कार्यदेहेन्द्रियमानसादिकम् । निवर्तयेचेन्न निवर्तते तदाऽ- नाविद्यकं स्यात्तदिदश्च वस्तु सत्॥१३५॥ दूषणान्तरमाह-किञ्चेति । आत्मवोघो ब्रह्मज्ञानं विमिरमज्ञानं निवर्तयंस्तत्कार्यभूतं शरीरन्द्रियादिकमपि निवर्जयेत् । यदि चाक्षाने निवृत्तेऽपि शरीरेन्द्रियादिकं न निवर्तेत, तर्हि तस्याज्ञानकार्यवासिद्धः परमार्थसत्त्वप्रसङ्गः । ववश्चाद्वैतहानिरित्ययः ।।१३।। न जीवतो मुक्ति रिह प्रमाणतो भवेदता युक्तमिदं मतं न ते । अत्रोच्यते जीवत एव मुक्तता नहीकृते ज्ञानमसम्भवीत्यपि ॥१३६॥ । ४१ ·- ३२२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा नहि जीवत एव मुक्तिर्भवतीयत्र किंचित् प्रमाणमपोत्याह- नेति। जीवतोऽवस्थात्रयवतो देहिनः सर्वव्यापारञ्च कुर्वतः इह लोके च मुक्ति: प्रमाणतो न भवेत् । अतो मतमिदं ते तवन युक्तमिति योजना । तदेतत्पूर्वपक्षं दूपयितुं प्रतिज्ञानीते-अत्रोच्यते इति । जीवन्मुत्तेरनडी- करणे विद्यैवानुपपन्ना स्यादित्यर्थः ॥१३६।। गुरूपदिष्टा परमात्मगावरा विद्याप्यसौ सिद्धयति शास्त्रयुक्तिभिः । न तस्वसाक्षात्कृतिमन्तरा गुरु- पिंद्योपदेष्टा भवतीह कश्चन ॥१३७॥ ७ एतदेवोपपादयितुं भूमिका रचयति-गुरूपदिष्टेति । आचार्यो- पदिष्टा परमात्मविषयिणी विद्याप्यसो शास्त्रयुक्तिभिः सम्यग्विचारवतः सिद्ध्यति, "प्राचार्याद्वैव विदिता विद्या साधिष्ठं प्रापयति" (छा० ४ । । ३) "प्राचार्यवान् पुरुपो वेद" (छा० ६ । १४ । २) इत्यादिश्रतिभ्यः, नासाक्षात्कृतब्रह्मभावो विद्यागुरुर्भवतीत्यर्थः ।। १३७॥ ब्रह्मापरोनौकरसं परोक्षधी- भ्रंमात्मिका तत्र न सम्भवेन्नयात् । नेवोपदेष्टुं निजतत्त्वदर्शनं भ्रान्तः समर्थोऽस्ति गुरुः परोक्षधीः॥१३८॥ नन्वस्तु परोतज्ञानवानेवाचार्यः, तेनोपदिष्टा विद्या सेत्स्यतीत्सव भाइ-ब्रह्मेति । ब्रह्मण्यपरोकरसे परोक्षज्ञानस्य भ्रान्तिस्वान्नादि

·तथा
द्वादर्श प्रकरणम् ।
३२३
भ्रान्तस्तत्वदर्शनमुपदेष्टुमीष्ट। च निखिलजगद्गुरोर्भग-
वतोऽनुशासनम् -"उपदेच्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन"
(गो०४ । ३४ ) इति । तत्र ज्ञानिन इत्युक्तः परोक्षज्ञानवता गुरुत्वं
मा भूदित्याह-तत्त्वदर्शिन इति । एतावन्मात्राभिधानेऽप्युपाधिवि-
शिष्टब्रह्मोपासनया साक्षात्कुर्वन्नपि ब्रह्म विद्यागुरु. प्रसज्येत, तन्मा-
भूदित्याह-ज्ञानिन इति । अतो "ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः" इत्युभय-
विशेषणेन शब्दप्रमाणजनिता पुरोत्तज्ञानवन्तमेवाचार्य दर्शयतीति
द्रष्टव्यमिति भाव. ॥ १३८ ।
न च प्रमाणेन चिदद्वयामृते
साक्षात्कृतेऽज्ञानमिहाऽवतिष्ठते ।
अज्ञानमावाध्य सकार्यमय-
स्वरूपसाक्षात्कृतितो गुरुभवेत् ॥ १३६ ॥
तस्माद् दग्धाज्ञाना एव ज्ञानोपदेष्टार प्राचार्या भवन्तीत्याह-
न चेति । न च प्रमाणेन तत्त्वमस्यादिरूपेण चिदयामृवे प्रत्यगभिन्ने
ब्रह्मतत्त्वे साक्षात्कृते सति तत्राज्ञानमवतिष्ठते, अभ्ररावादिविनिर्मुक्तमध्यं-
दिनवर्तिमार्तण्डमण्डलेऽन्धकारमिवेत्यर्थः । नयज्ञानबाघमन्तरा गुरुर्भ-
वतीयाह-अज्ञानमिति ॥ १३६ ।।
ज्ञानाग्निनाऽज्ञानमले समूलतो
दग्धे हि तत्कार्यमशेषमप्यलम् ।
दग्धं शरीरेन्द्रियमानसादिकं
पश्यत्ययं सत्ववहिप्कृतं मुनिः ॥ १४ ॥

·३२४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी बाधितानुवृत्त्या जीवन्मुक्तव्यवहारो नानुपपन्न इत्याह-ज्ञानाग्नि- नेति । सत्त्वबहिष्कृतमाभासमानशरीरमयं जीवन्मुक्तो मुनिस्तत्त्वावगन्ता बाधितानुवृत्त्या पश्यतीत्यर्थ: ।। १४०॥ यथा पटो दग्ध इहावभासते पटात्मना कञ्चन कालमेव सः तथा शरीरेन्द्रियमानसादिकं दग्धं तदाभासतयाऽवभासते ॥ ११ ॥ स च दग्धोऽपि कार्यकारणसंघातो दग्धपट इव पटाकारेण कञ्चित् कालं सङ्घावाकारेणावभासते इत्याह-यथेति ॥ १४१ ॥ तथाप्यसी दग्धसमस्तकारणा- विद्यत्वतो दग्धमिदं समीक्षते । नाऽद्वैतनिष्ठस्य विदः क्षतिर्भवेत् देहेन्द्रियादिप्रतिभासमानतः ॥ १४२ ॥ न वा व्यवहाराभासेन जीवन्मुक्तिततिरित्याह-तथापोति । असो वत्त्वविद् दग्धा समस्वाऽनर्यतत्कारणाविद्या यस्य तस्य भावस्वत्त्वं तस्मादित्यर्थः। स्पष्टमन्यत् ॥ १४२ ।। तस्मादविद्याकृतसर्वदाहत- स्तद्धत्ववस्थात्रयसवर्जितः ।

·३२५
द्वादर्श प्रकरणम् ।
सदाचिदानन्दपदेऽवतिष्ठते
जीवन् विमुक्तो न तु संसृतिं भजेत् ॥१४३॥
आभासमात्रावस्यादिसम्बन्धोऽपि वस्तुगत्या तत्त्वविदो नास्ती.
त्याह--तस्मादिवि ।। १४३॥
तस्मात् स जीवन्नपि मुक्त एव स-
न्नाचार्य आत्मैक्यपदोपदेशकः ।
ज्ञानिन्ययं जीवनशब्द त्रामृतं
दग्धे पटेऽप्यस्ति पटप्रयोगवत् ॥ १४४ ॥
ब्रह्मविद्याविर्भावतद्धेतुशास्त्रोपदेशान्यथानुपत्त्या सिद्धा जीवन्मुक्ति-
रित्युपसंहरति-वस्मादिति । तस्माद् विद्वान जीवन्नपि मुक्त एव
सन्नाचार्य:, नाविद्वान्, नापि बद्धः । तत्र झानिनि जीवनशब्द-
प्रयोगोऽयम्, मा अमृतमिति च्छेदः, विदेहमुक्तिपर्यन्तं दग्धपटे
पटशब्दप्रयोगवत् । दग्धस्यापि कश्चित्काल प्रतिभासनात् ।
प्रतो
विद्योदयान्यधानुपपचिरेव जीवनमुफमेवाचार्य गमयतीति
वात्पर्यार्घः ॥ १४४॥
नन्यस्य जीवान्तरदृष्टयभावतो
गुरोः कथं स्यादुपदेशयोग्यता ।
स्वाप्नं न कश्चित् प्रतिवुद्ध एव स-
भनु मन्यं मतिमान् प्रवर्तते ॥१४५॥

·३२६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा नवाचार्यस्यादग्धाविद्यावत्कार्यत्वात् तदृष्टया जीवान्तरस्याभास. त्वाद् आत्ममुत्तयैव तन्मुक्ति जानन कय त प्रति विमोवार्थ विद्यामु पदिशेत् ? नहि स्वप्नावस्थायामनेकै सह सागरे निमज्ज्य स्वय प्रतियुद्ध पुनस्तानालोचयनपि उद्धर्तुमुत्सहते । उपदिशनपि मन्मुत्यैव मोदयसे मोसाय वृधग् यत्न मा कार्षीरित्युपदिशेदित्यभिप्रेत्य शङ्कते- नन्विति ॥ १४५॥ - अत्रोच्यते यावदयं स्वतः सुधी- निःसंशयात्मात्मनि नाऽवतिष्ठते । तावन्निजाज्ञानवशेन कल्पितं गुर्वादिसर्व व्यवहार ईक्षते ॥१४॥ न तावदनेकजीवपक्षे काचिदनुपपत्ति , प्रत्येकमज्ञानानां भेदात स्वपराज्ञानपरिकल्पितत्वात् साधारणासाधारणप्रपञ्चस्यानेकपुरुषद्दष्टे- न्द्रजालवनष्टानष्टत्वापपत्तेश्च स्वहानेन स्वाज्ञानमात्रनिवृत्तेरन्य प्रत्युपदेशोऽर्थवानेवेत्यय तावदड्गीकरणवाद । एकजाबवादे तु यावन्मुमु चोरज्ञस्य न निर्विचिकित्स विज्ञानमुदयमासादयति, तावत् स्वाज्ञान परिकल्पित बद्धमुक्तगुरुशिप्यजीवेश्वर विद्याविद्यादिविभागजातमबभासते। तमाचार्य शिष्याविद्ययावमासमानो यावदज्ञानमहप्रत्ययानुवृत्ते प्रमाणव्यवहारानुवृत्ते शास्रप्रामाण्यादेव जीवन्मुक्ताऽवभासते, जडत्या, नाप्यज्ञाततयेति सर्वमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य प्रतिजाना-अनोच्यते इति । यावदय सुधी शुद्धान्त करणो मुमुक्त नि सशयात्मा सन् आत्मनि प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि नावविष्टत कृतकृत्यतया गलिवकार्यकारणाविद्यो न भवति, वावरकालपर्यन्त निजाज्ञानेन कल्पितमेर गुर्वादिसर्वमपि व्यवहारगोचरे ईचते इति योजना ॥१४६॥ समाधान ·यस्मादचव: उपदेशकरणसमर्थ: जीवन् मुक्त एवं निगमप्रमाणतो- द्वादर्श प्रकरणम् । ३२७ स यावदज्ञानमहंप्रतीतितः प्रमाणमेयादि यथावभासनम् । स्वाविद्यया कल्पितमेव सर्वतोऽ- प्यव्याहतं पश्यतु तेन का क्षतिः ॥१४७॥ एतदेव स्पष्टयति–स इति । स मुमुक्षुर्यावदज्ञानं अहमिति प्रतीते: सत्त्वात् प्रमाणप्रमेयादि स्वाविद्यया कल्पितमेव यथावभासं सर्वतो निष्प्रत्यूहमव्याहतं पश्यतु । वेन भ्रान्तव्यवहारेण परमार्थवस्तुनः का शतिः ? न कापीत्यर्थः ।। १४७ ।। विद्योपदेष्टा गुरुरप्यविद्यया शिप्यस्य यस्मादवभासतेऽक्षतः। जीवन् विमुक्तो निगमप्रमाणतो नासम्भवस्तत्र मनागपीक्ष्यते ॥ १८ ॥ "यत्तानुरूपो हि वलिः" इति न्यायेन गुरुरपि तथैव भवि- प्यतीत्याह-विद्यति । विद्योपदेष्टा गुरुरपि शिष्यस्थाऽविद्यया वभासते। तन्त्र जीवन्मुक्तौ न मनागप्यसम्भव ईक्ष्यते दृश्यते इत्य. परयोजना ।।१४८॥ तेनापदिष्टं गुरुणा यथातथं ब्रह्मात्मभावं सकलभ्रमझितम् ।

·३२८ प्रत्यक्तत्वचिन्तामणी खविद्यया पश्यति तत्र मास्तु स जोवान्तरादिभ्रम पान्ध्यजोऽखिलः॥१४६॥ तत्त्वसाक्षात्कारदशायर्या न जोवान्तरादिविभ्रमो न वा जगद्विभ्रम- स्तद्धेतोरज्ञानस्य विनिवृत्तेरित्यभिप्रेत्याह—तेनेति । आन्ध्यजः प्रज्ञा- नजन्योऽखिलोऽपि भास्त्वित्यर्थः। स्पष्टमन्यत् ॥ १४६11 यथास्त्यहेनिलयिनीति वेदतो जीवन् विमुक्तो निरहङ्कतिर्मुनिः । स चक्षुरित्यादिगिरा सदेहवा- निवाप्यदेहा गुरुरस्ति शास्त्रतः॥ १५० ॥ अपि च न केवलार्थीपत्त्यैव जोवन्मुक्त्यवगमः, श्रुतिश्च जीवन्मुक्तिं दर्शयति-"तद्यथा अहिनिलयिनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत एवमिदं शरीरं शेते अधायमशरीरो मृत: प्राणो ब्रह्मोव तेज एव” (वृ०४।४।७) इति तथा "सचतुरचतुरिव सकर्णोऽकर्ण इव सवागवागिव” इत्याद्या च इत्यभिप्रेत्याह-यथेति । यथा अहेः सर्पस्य परित्यागात् प्राग देहभावे- नादंबुद्धिग्राह्यायामपि परित्यागोत्तरमहि निवासे वल्मीक पतितायामपि निवयिन्या निर्मोकत्वचि यथा नात्मबुद्धिस्तद्वत्तत्त्वविदोऽपोति श्रुते- रेकदेशार्थः ।। १५० ॥ स्मृती स्थितप्रज्ञविनिर्णये स्फुटं जीवन्विमुक्तो मुनिरित्युदीरितम् ।

·३२६ द्वादर्श प्रकरणम् । अतो विदो जीवत एव सम्भवे. न्मुक्तिःप्रमाणान्निगमावस्मृतेर्नयात्॥१५१॥ स्मृतिश्च स्थितप्रज्ञलक्षणानि अद्वेष्ट्ऋत्वामानित्वादिधर्मकतापं गुणातीतलक्षणनाचताणा स्पष्टमेव जीवन्मुक्तिमाचष्टे इत्याह-स्मृता- विति । अत एव विदुषो जोवनाभासे जीवनव्यवहाराद् जीवन्मुक्तिरिति प्रतीविनिगमस्मृतियुक्तिप्रमाणसिद्धेत्यर्थः ।। १५१ ।। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेत्यदो न तत्परब्रह्मविदो गतो परम् । उपासनासिद्धफलं वदत्यतो जीवद्विमुक्तिं न च तन्निपेधति ॥ १५२॥ "वयोद्धमायन्नमृवत्वमेति" (छा०८।। ५) इति श्रुतेः कार्यब्रह्मप्राप्तिविषयत्वाद् न तद्वाक्यं परब्रह्मविदो जीवन्मुक्ति प्रतिवघ्ना- वोत्याह-तयेति । अदो क्वः तत्परब्रह्मविदो निर्विशेपत्रमात्मसा- तात्कारवता गती परं न भवति, उपासनया सिद्धं यत्फलं क्रममुक्तिरूपं तद् वदवि; न तजीवन्मुक्ति निषेधनोति योजना ॥ १५२॥ स्वज्ञानमज्ञानमिदं निवर्तय- नियर्सयत्येष कलेवरादिकम् । किन्वेतदारब्धफलस्य कर्मणे मुक्तेपुवत् स्यादनुचिरामृतम् ॥ १५३ ।।

·प्रत्यकूवत्त्वचिन्तामणौ यत्पुनरुक्तम्--ब्रह्मज्ञानमज्ञानं निवर्त्तयत् तत्कार्यमपि निवर्चयतीति, तत्तथैवाभ्युपगम्यते इत्याह-स्वज्ञानमिति । तथापि प्रारब्धफलस्य कर्मणो मुक्तेपुवद्, आ अमृतं विदेहमुक्तिपर्यन्तमनुवृत्तिरस्त्येवेत्यर्थः ॥ १५३ ॥ न तस्य कार्यप्रतिभासमन्तरा स्यात्सम्भवोऽतो व्यवहारगोचरे । देहेन्द्रियादेः प्रतिभास इष्यतां प्रदग्धवस्त्रप्रतिभासवन्नयात् ॥ १५४ ॥ तस्य च कार्यकारणसङ्घातप्रतिभासमन्तरेणासम्भवात् संस्कार- निमित्तो देहेन्द्रियादिप्रतिभासोऽज्ञानशेषनिमित्तो वा दग्धपटन्याये- नेति समाश्रयणीय इत्याह-नेति । तस्य प्रारब्धकर्मण इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ १५४॥ शास्त्रस्य वाधो वदतोऽन्यथा मते प्रारब्धकर्माद्यवयोधकस्य ते । श्रुतिप्रमाणाय यथावभासन देहेन्द्रियादिर्विद इप्यतां नयैः ॥ १५५ ॥ विपक्षे बाधकमाद-शास्त्रस्यति । प्रारब्धकर्मानुवृत्तिप्रापकस्य शास्त्रस्य आदिशब्दाज्ञानादज्ञाननिवृत्तिप्रापफस्य च बाधप्रसङ्ग. अन्यथा वदतस्ते मते । चतश्चोभयविधप्रमाणविरोधपरिहाराय बाधि- सस्यैव देहेन्द्रियादेर्दग्धपटन्यायेन विदुपाऽपि यथावभासनं प्रतिभास उपपद्यते इत्यर्थः ।। १५५ ॥

·.. तस्य द्वादर्श प्रकरणम्। आचार्यवान् वेद च तस्य तावदे- वेत्यादिशास्त्राद्विदुपः श्रुतं स्फुटम् । शरीरपातस्य विलम्बकारण प्रारब्धकर्माप्यनुवर्तते विति ॥ १५६ ॥ कुतस्तर्हि प्रमाणात् प्रारब्धफलस्प कर्मणोऽनुवृत्तिरवगवा ? इति वत्राह-आचार्यवानिति । "प्राचार्यवान् पुरुषो वेद तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्ये" (छा०६। १४ । २) इति विदुपोऽपि कञ्चित्कालं शरीरपातस्य विलम्बकरणात् श्रुत्यैवारब्ध- कर्मणोऽनुवृत्तिरवगवा । लोके च मुक्तशरादेरपि कारणनाशात् वत्तत्प्रतिबन्धाद्वा विनाशप्रतिबन्धौन दृश्यते, यद्यपितत्र समवायिकारण- नाशादेर्भवत्येव नाशादि, तथापि हेतुविनाशेऽपि कार्याविनाशे भवत्येव दृष्टान्तः। स्मृतिश्च स्थितप्रज्ञलक्षणाभिधानेन प्रारब्धकर्मानुत्ति दर्शयति, तथा चाह भगवान वादरायण:--"अनारन्धकार्ये एव तु पूर्व तदवधेः" (७० सू० ४ । १ । १५) इति । तस्माज्जीवन्मुक्तिः श्रुतिस्मृतिन्यायानुभवसिद्धा नापलपितुं शक्येति तात्पर्यायः ॥ १५६ ।। तस्मादवद्योज्झितमुज्ज्वलं मतं वेदान्तिनां जीवपरैक्यवादिनाम् । श्रखएडवाश्यार्थधियो जनिर्यदा मुकिर्भवेत् तत्क्षण एव निर्मला ॥ १५७ ॥ तस्मानिर्दुष्टं मतमद्वैतवादिनामिति सिद्धमित्युपसंहरति-तमा- प्रवद्योग्झिर्व सर्वोपविनिर्मकापीरुपेयपेदान्तप्रमाणकलादू दिति।

·प्रत अत एव तन्मत- ३३२ प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणी दोपविनिर्मुक्तम् , एवोज्वलस्वच्छवस्तुविषयत्वादत्यन्तस्वच्छ वेदान्तिनामोपनिषदानां जीवपरैक्यवादिनामद्वैतमेव तत्त्वमिति निश्चय- बुद्धीनां मत निर्दुष्टमिति । सिद्धमिति शेष । निष्ठानामधिकारिणामखण्डवाक्यार्थधिय अद्वैतवत्त्वज्ञानस्योक्तरीत्या यदा यस्मिन्नेव समये जनिरुत्पत्तिस्तत्तणे एव निर्मलस्वरूपावस्थान- लक्षणा मुक्तिर्भवति, न साधनान्तरसमुच्चय कालविलम्ब वाऽपेक्षते इत्यर्थ । “तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय" ( श्वे० ६ । १५ ) इति श्रुते । “तद्वैतत् पश्यन्नृपिर्वामदेव प्रतिपेदेऽह मनुरभव सूर्यश्च" (ऋ० १।४।१०) इत्यादिश्रुतेश्चेति । तद् ब्री- तत्प्रत्यक्तत्त्वमस्मीति पश्यन् तस्माज्ज्ञानाद् वामदेवो मुनीन्द्र शुद्ध ब्रह्म प्रतिपेदे, इह तत्र ज्ञाने निष्ठन् दृष्टवान् आत्ममन्त्रान् स्वस्य सर्वात्म- स्वप्रकाशकानह मनुरित्यादीन् मन्त्रान् ददर्शति श्रुतेरर्थ । मोक्षस्य कालान्तरभावित्वे एतच्छ्रुतिबाध स्यादिति भाव ॥ १५७ ।। न वा न चैतादृशवोधसम्भवः कदाचिदित्थं ननु वाच्यमास्तिकैः । वेदान्तवाक्याच्युतदैशिकोक्तिपु सद्भक्तिशून्यस्य तथैव दुर्मतेः ॥ १५८ ॥ नन्वेताशमोध एव नोत्पद्यते, दूरे तत्फल मुक्तिरित्याशक्य निराचष्टे- वेति द्वाभ्याम् । आस्तिकैरिति । अस्ति ईश्वर पर- लोको धर्मादिश्च शास्त्रमेव प्रमाणमितिवादिभिरेव न च वाच्य कदा चित् । नहि अविस्मृतिन्यायसिद्धमर्थमपलपन्त आस्तिका स्युरिति तथा च तादृशदुर्मदेवेदान्तवाक्येषु अच्युते भगवति षासु- देवे दैशिकोचिषु सूत्रकारभाष्यफारतदनुयायिसज्जनसूति घ

·भगवद्भक्तिरेख परमपुरुपार्यहेतुः, अत एव भगवद्वासुदेवानु-
द्वादर्श प्रकरणम् ।
३३३
सद्भक्तिशून्यस्य चास्तिककल्पस्य [नास्तिककल्पस्य ? ] तथैवास्ति एता-
शयोधसम्भवाभाव एवास्ति । नहि तादृशस्य दुर्मतेः शास्त्रेऽधिकार-
गन्धो पोत्यर्थः।
"अश्रद्दधाना: पुरुपा धर्मस्यास्य परन्तप !।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवमनि ॥
ये त्वैवदभ्यसूयन्तो नानुविष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥
(गी०६-३, ३-३२)
इत्यादि श्रीमद्भगवद्गीतासु समस्तजगदधीश्वरस्य भगवतोड़-
नुशासनादिति द्रष्टव्यम् ।। १५८।।
गोविन्दवेदान्तगुरूक्तिभक्तितः
सुधीः स्वबोधं लभते भ्रमापहम् ।
स एव शास्त्रेऽधिकृतो न चापरो
नराकृतिर्गर्दभशूकरैः समः ॥ १५६ ॥
इसमेवार्थमन्वयव्यतिरेकगुखेन प्रतिपादयति-गोविन्देति ॥१५॥
यात ईशो हृदि मेघसुन्दरः
पीताम्बरः कौस्तुभरलकन्धरः।
श्रीवत्सलक्ष्म्या वनमालयाऽञ्चितो
हरिन तेषां किमपीह दुर्लभम् ।। १६० ॥
सन्यानैकनिधाना सर्व सुलभमित्यादरेण स एव ध्येयो नैरन्तयेणेत्य-
भिप्रेत्याह-यैरिवि ॥१६० ॥

·३३४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा त एव धन्या भुवि पुण्यभागिनः त एव धीराः श्रुतिसारविद्वराः । यः श्रीपतिः श्रोगिरिशादिसेवितः समाश्रितोऽनन्यधिया विशुद्धया ॥ १६१ ॥ : भगवद्भक्तानेव महीकरोति--त इति । ते एव धन्याः कृतार्था भुवि पृधिच्यामधिकारिजने इति यावत् । पुण्यभागिनो यज्ञदानवप- आदिकर्मानुष्ठानजनितपुण्यपुजवन्तः पूर्वकाण्डे कृतकृत्या इत्यर्थः । ते एव धीरा अत एव शुद्धान्तःकरणतया विवेकवैराग्यादिदायेन विपयरक्षुब्धान्त.करणा इत्यर्थः । तेनोपासनाकाण्डे कृतकृत्या इत्यर्थः । श्रुतिसारविद्वरा: श्रुनीनामुपनिपदां सारभूतं ब्रह्मतत्त्वं विद- न्ति ये तेषु वरा:-अमन्दिग्धाविपर्यस्ततया निश्चिताद्वैवतत्त्वा अप्रति- बद्धसाक्षात्कारवन्त इति यावत् । तेन ज्ञानकाण्डे कृतकृत्या इत्यर्थः । ते के ? इत्याकाक्षायामाह-यैरिति । यैः पुरुपधौरेय. श्रीपतिः रमाकान्तो भगवान् वासुदेव: श्रीगिरिशादिसेवितः-श्रीः सर्वविभूत्यधि- ठात्री देवी, गिरिश: श्रीसदाशिवादिनामविभूपितः श्रीरुद्रः, प्रादिपदेन ब्रह्मेन्द्रादयः शुकसनकादयश्च गृह्यन्ते तैः सेवितः, इत्थं भूतोऽनन्य- धिया भगवान् वासुदेव एव तत्त्वम्, न वोऽन्यत् किमपि वस्तु सदिति निश्चयरूपया बुद्ध्या विशुद्धया मोतपर्यन्वं फलाभिलापकलङ्कशून्यया समाश्रित:-सम्यगर्यत्वेन ध्येयत्वेन ज्ञेयत्वेन चाश्रितः शरणोकवस्ते एवोचलतणा धन्या इति सम्बन्धः ।। १६१ ॥ " तस्मान्मुकुन्दाद्रिसरोजसौरभे स्वक्तं मनो यस्य स याशु तत्वमाः ।

·द्वादर्श प्रकरणम् । ३३५ ऐक्यं समाज्ञाय विमुच्यतेऽञ्जसा वेदान्तसिद्धान्तविचारणात् सुधीः ॥१६२॥ तस्माद् भगवद्भक्तिसमासक्तचेतसा ब्रह्मज्ञानमनायासेन सिद्ध्य- वीत्युपसंहरवि-तस्मादिति । तस्माद् यस्य मनो मुकुन्दस्यामिसरोज- सौरमे चरणारविन्दसम्बन्धिसौष्ठवमाधुर्य्यसौन्दर्यरूपसुगन्धे समासक्तं मवेत, ससुधीस्तत्प्रसादलब्धसाधनचतुष्टयसम्पन्नः सद्गुरूपदिष्टवेदान्त- सिद्धान्तविचारणादवसाऽनायासेन तत्त्वमस्तित्त्वंपदार्थयोब्रह्मात्मनो- रैक्यमखण्डवाक्यार्थमाशु शीघ्रमप्रतिबन्धेनैकस्मिन्नेव जन्मनि सम्यगा- ज्ञाय-अयमहमस्मीति साक्षात्कृत्य विमुच्यते कृतकृत्यो भवतीति योजना ।। १६२॥ दृश्यातीतं दृशिमविषयं प्रत्यगात्मानमेकं पूर्णानन्दं प्रकृतिविकृतिद्वतशून्यं विशुद्धम् । देहादिभ्योऽनृतजड़तयानात्मरूपेभ्य इष्टं भिन्नं बुद्ध्वा जयति सुकृती नष्टसंसारबन्धः१६३ एवं शास्त्रार्थपरिज्ञानं भगवद्भक्त्यधीनमिति भगवद्भक्तानामनायासेन सर्षपुरुषार्थसिद्धिरिति च दृढीछत्य इदानी भगवत्प्रसादलब्धतत्वसाधा- कारवतो जीवन्मुक्तस्य स्वभावत एव भगवद्भक्तिनिष्ठत्वं प्रदर्शयिष्यन् वस्य कृतकृत्यत्वं दर्शयवि-दृश्यातीतमित्यादिपञ्चभिः । तत्रादी यारी स्वरूपं बुद्धा कृतकृत्यो भवति तनिरूपयाते-दृश्यावीतमिति । सुझती भगवदाराधनजन्यपुण्यपुजवान नष्टतंसारबन्धः सन् जयतीति कथं जयवि ? इत्यत पाह-~-दृश्यातीवमिति । दश्य- मविद्यायकार्य ततोऽतीतमतिकान्तं प्रत्यगात्मानं बुद्वा जयति । सम्बन्धः। ननु ·त्यर्थः। ३३६ प्रत्यक्तच्चचिन्तामा स्थुलादिशरीरत्रयसम्बन्धसत्त्वे कथं दृश्यातीतत्वम् ? इदि ववाह- देहादिभ्य इति । अनृतजडतया स्वाप्निकशरीरादिवत् मिथ्याजड- दुःखात्मकत्वेनानात्मरूपतया निश्चितदेहादिभ्यो भिन्नम् । तत्र हेतुः-- घर्शि तत्साक्षिणं तत्साक्षित्वेन ततो विलक्षणम् । ननु यथा देहादि- सातित्वेन प्रत्यगात्मा ततो भिन्नः, तद्वदेव तस्यापि कश्चिदन्या ग्राहकः स्याद् इत्यत आह–अविपयमिति । अवेद्यत्वे सति अपरोतरूपमि- एतावता शोधितत्वंपदार्थ बुद्ध्वा जयति, तथापि सुखविल- क्षयत्वात् तस्य किं तद्वोधेन ? इति न; इत्याह-इष्टमिति । परप्रेमा- स्पदत्वात सुखस्वरूपमित्यर्थः । एतावता शोधितत्वंपदार्थ बुवा जयती- त्युक्तं स्यात् । तथा च वेदान्तसिद्धक्यज्ञानं वृथा भवेत, तन्मा भूदित्यत आह—पूर्णानन्दमिति । अद्वयमानन्दं तत्पदार्थस्वरूपमित्यर्थः । तत्रापि मायाद्युपाधिसत्त्वे तदैक्यं दुर्लभं स्यादित्यत आह-प्रकृति- विकृतिशून्यमिति । प्रकृति: प्रपञ्चोपादाने माया, विकृतिर्वियदादिः, वजन्मादिकारणत्वञ्च द्वैतं तद्विनिर्मुक्तमित्यर्थः । तत्र हेतु.- विशुद्धमिति । अखण्डार्थसिद्धार्थमाह-एकमिति । अखण्डवाक्यार्थ- भूतमद्वैततत्त्वं बुद्ध्वा जयति सर्वोपरि वरीवर्त्ति कृतकृत्यतया विराजते इत्यर्थः ।। १६३॥ - - कृतं कृत्यं तेन श्रुतिभिरुदितं यत्तदखिलं परब्रह्मात्मैक्यं सकृदनुभवारूढममृतम् । भवेद् यस्यास्वायं निरवधिसुख शान्तकलनं सजीवन्मुक्तोऽन्यानपिनयति तत्वं निजधिया॥१६ छक्कत्यत्वमेव विशदयति-कृतमिति । यस्य ब्रह्म विदः श्रुतिभि- रुदितं परप्रमात्मैक्यं निरवधिमुपं, परिच्छिन्नानन्दस्वरूपम्, शान्त.

·स इति । द्वादर्श प्रकरणम् । ३३७ कलनमविद्यातत्कार्यकल्पनाविनिमुक्तम्, अमृतमलौकिकपीयूपं सकदेक- वारमनुभवारूढं सत् स्वाद्यमास्वादनीयं भवेत् । तेनाखिलम् , श्रुतिभि- रुदितमित्यत्राप्यनुपज्यते, यत्कृत्यं ब्राह्मणेन कर्त्तव्यं तदखिनमेव कृतम् । न किमपि कृत्यं तस्यावशिष्यते इत्यर्थः, "एतद् बुवा बुद्धि- मान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत !" (गी० १५ । २) इति भगवद्वचनात् । न केवलं स्वयमेव कृतार्थः, किन्वन्यानपि कृतार्थीकरोतीत्याह- स स्वयं जीवन्मुक्तोऽन्यानपि मुमुक्षून निजधिया खात्म- साक्षात्कारापदेशेन तत्त्वमनारोपितं ब्रह्मक्यं नयति प्रापयतीत्यर्थः । किमु वाच्यं तस्य कृतकृत्यत्वमस्त्रीति भावः ।। १६४ ॥ यथा ब्रह्मादीनां क्वचिदपि न रागादिकलना तथा तत्त्वज्ञस्योद्वयसुखनिधिस्थस्य न च सा । यथा लीलाकृत्यं भगवत इहैवं निजविदो न वृद्धि हानिः सुकृतकरणे वाऽप्यकरणे ॥१६५॥ ननु ब्रह्मविदोऽपि लौकिक शास्त्रीयं च कृत्यं दृश्यते एव; किमिति इत्याशक्य कृत्यहेतुरागादिकल्पनोच्छदा- तस्य मैवमिति दृष्टान्तेनाह-यथेति । यथा ब्रह्मादीनां ब्रह्मविया- सम्प्रदायकतृणां क्वचिदपि विपये रागादिकलना नास्ति, तथा तत्त्व- ज्ञस्यापि सा रागदिकलना नवास्ति । तत्र हेतुगर्भ विशेषणम्- अद्वयसुखनिधिस्यस्यति । ततः किमित्यत आह-यथेति । यद् भावता मर्यादापुरुषोत्तमस्य श्रीवासुदेवस्य लीलाकृत्यं न तु किचित्- फन्नोद्देशेन लोकानुग्रहमन्तरेण, "न मे पर्थास्ति कर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नाऽनवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च फर्मणि " कृतकृत्यत्व तस्य ? (गी० ३।२२) ४३ ·३३८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा इत्यादिभगवद्वचनात् । एवमिह व्यहारभूमी निजविदः आत्मज्ञस्य सुकृतकरणे वृद्धि. किञ्चिदाधिक्यं नारित, न वाऽकरणे हानिरप्य. रतीत्यर्थः, "यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानव. । आत्मन्यव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥" (गी० ३।१७) "नेव तम्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ।।" (गो० ३ । १८) तथा च निरुपचरितं कृतकृत्यत्वं तस्येति इति भगवद्वचनात् । भाव ॥१६५11 प्रारब्धकर्मफलभोगमृते न किञ्चित् कृत्ये विदा निजधियोज्झितभेदयुद्धः । कुर्वन् समाधिमथवा व्यवहारजालं नाहकृतिं स भजते परमात्मनिष्ठः ॥१६६॥ एतदे पुन स्पष्टयति-प्रारब्धति । निजधिया तत्त्वसाक्षात्का- रेणोरिझता त्यक्ता भेदबुद्धिर्येन तस्य विदो ज्ञानिनः प्रारब्धफलभोगम- न्तरेण न किञ्चित् कृत्यमस्तीति सम्बन्ध । स वर्णिताको धीरः समाधि कुन्विा व्यवहारजालं कुर्वन लोकदृष्ट्या, स्वदृष्टया परमात्म: निष्ठ पर मन क्वचिदपि प्रकृतिमद्दकरोमीसभिमान भजते इत्यर्थ. ।। १६६॥

·द्वादर्श प्रकरणम् । ३३६ अध्यासपाशक्लियान्निजसौख्यवार्डो तिष्ठत्यपारमतिरुज्झितकर्मपाशः । रागादिदोषमपहाय समत्वयुट्या धीरः स्वभावत उदारगुणाधिनिष्ठः॥१६७॥ ननु प्रारब्धप्रयुक्तो विदुपोऽपि व्यवहारसिद्धये देहागहङ्कारः किन्न स्यात् । नहि देहादावहं ममेति द्विविधाध्यासमन्तरेण हानोपादानादि- व्यवहारसिद्धिः । तदुक्तं भाष्यकृद्भिः- "देहेन्द्रियादिप्वहं ममाभिमा- नहीनस्य प्रमातृत्वानुपत्ती प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः" (म० सू० उपो०) इति । यदि च जीवनान्यधानुपपत्त्येवाध्यासोऽभ्युपगम्यते, तर्हि सम्पत्र. पुनर्बन्धहेतुरस्मदादिसाम्यापत्तेरियाशट्क्याह-अध्यासति । प्राध्यास एवं पाशो बन्धनरजुस्तस्य मूलोच्छेदेन घिलयादत एवा- झितो मूलबाधेन बाधित. कर्मपाश. धर्माधर्मा बन्धन देतुर्यस्य स च धोरी निश्चलस्थितिः रागादिदोषमालानर्धसमूहमपहाय त्यत्वा समत्वयुद्ध्या सर्वत्र तुल्यदृष्ट्या अपारमतिरनरगाहापरिच्छिन्न- विषयसाक्षात्कारवान् निजसोरत्यबार्बी खानन्दार्गने तिष्ठति, न स्वदृष्ट्या तम्य काचित् प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा चास्य व्यवहारसिद्धि- रुपुत्रिका संयुगक्रीडन इन शिपिलतराव ताकालिकायामामामेन भरिभ्यतीति भाव.. एअभूतस्य तस्वनिदो भगवतिः स्वाभाविकां. स्याद-स्वभारत इति । ममिनदीपसंसर्गविनिर्मुक्ततया अपरिनिसमादाम्या ये गुणा: ममप्रेमर्यादयस्पामधिः ममुद्री भगमन समुदेवस्नुप ममावत एय निष्ट पायोमन्ना भाति, "मात्मारामारय मुनयो निर्मन्या अन्युमरमे। फुन्स्यही भक्तिमित्यंभूतगुगो हरिः" (भाग: १ । ७।१०) ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी इति स्मृतेरित्यर्थः ॥ १६७ ।। यद्यप्यखण्डमतिरात्मपदान्न चान्यद् ध्येयं समय॑मपि पश्यति नो तथापि । कीर्त्यायनेकगुणवाद्धिमुकुन्दभक्तिं कुर्वन् स्वभावत इहात्मनि तिष्टतीति॥१६॥ नन्वद्वैतात्मतत्वसाक्षात्कारे जाते सर्वभेदविभ्रमस्य बाधितत्वात कय विदुपा भगवद्भक्तिनिष्ठत्वम् ? इति तत्राह—यद्यपीति । असण्ड- मतिरद्वैततत्त्वसाक्षात्कारवान् आत्मपदात् स्वस्वरूपादन्यद् वस्तु व्येय- मवश्य ध्यातु याग्य न च पश्यति, नापि समय॑ वस्त्वन्यत् पश्यति, तथापि कीर्तिकारुण्याद्यनेके ये गुणास्तेषां वार्द्धि समुद्र श्रीमुकुन्दस्तस्य भक्ति स्वभावत वनानुरागण तत्परत्वलक्षणां कुर्वन्नेहारपनि अस्मिन्नेत्र प्रत्यगभिन्ने भगवत्तत्त्वे तिष्ठति, "उदारा सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । प्रास्थित स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ॥" (गी०७११८) इति भगवद्वचनात् । तथा च भगवन्त मुकुन्दमन्तरेण वस्यावलम्ब एव नास्तीवि वमेव परप्रेमास्पदत्वेनायमहमस्मीति साक्षात्कृत्य वद्रूप एव सन् विष्टतीति नाद्वैवतत्त्वस्थिविविरोध इत्यर्थः ॥ १८॥ लब्ध्या नृदेहमपवर्गामधीत्य वेदान् तत्प्रोक्तकमहरिपूजनमेव कृत्या । भक्ति विधाय हरिपादयुगे विशुद्धां बोधेन वन्धमपयाध्य लभेत मुक्तिम् ।।१६६।।

·द्वादशं प्रकरणम् । ३४१ विस्तरेणोक्तं शास्त्रार्थ श्रोतबुद्धिसौकर्याय संक्षिप्य दर्शयति- लन्वेति । अपवर्गद्वारं नृदेहमधिकारिशरीरं लब्बा, शाम्रोक्तविधिना वेदानधीत्य, तत्प्रोक्तं वेदोक्तं कर्म स्ववर्णाश्रमधर्म हरिपूजनं भगव- दाराधनलक्षणमेव कृत्वा, सम्यग विधिवदनुष्ठाप, तत्फलभूतां प्रेमभक्ति हरिपादयुगे विधाय विशुद्धां फलाहकारवर्जितां कृत्वा, तत्प्राप्तिबलेनैव लब्धवोधेनाद्वैतत देततत्त्वसाक्षात्कारेण बन्धं समूलमध्यासमपयाध्य मुक्ति स्वरूपावस्थितिं लभेवेत्यर्थः। तस्मादभ्यर्हिततमं प्राहाणादि जन्म प्राप्य सर्वप्रयत्नर्भगवद्भक्तिद्वारा अद्वैत तत्त्वज्ञानमेव सर्वैः सम्पादनीयम्, न विषयासक्तैरत्यन्तकर्मजडैर्वा भूत्वा सत्त्वोत्तमं जना शुनकसूकरादि- जन्मवद् व्यर्थ नेयमिति ॥ १६ ॥ एतावदेव निगमान्तफलावसानं यद् दृश्यमूलमपवाध्य तरेद् भवाब्धिम् । ब्रह्माद्वये निजमहिम्नि सदैव तिष्ठेत् त्यक्तं त्यजन्निखिलमन्यदिदं भ्रमोत्यम् ॥१७०॥ एतावदेव सर्वश्रुतीनां परमरहस्यं इयमेयात्यन्तिकानर्यनिवृत्ति- परमानन्दावाप्तिलतरापरमपुरुषार्थलाभाग कृतकृत्यदा, नाव: परं किञ्चिदन्येष्टव्यं शावल्यं प्राप्तन्य वाऽवशिष्यते इवि प्रदर्शनाय पुनर्यन्य. सम्भावनावारणाय पापण्डवाम्यारियसिं दर्शयति-एगावदिति । निगमान्ताना वेदान्ताना मनापमान परमपुकरायंफलपवमानमेवा- यदेव यद् दृश्यमूलमशान मकार्यमपयाप्य भगान्ध मंमारममुदं सरत सौरपा प्रशाद्वये निगमदिग्नि गदेव नित्यमत्र निष्टा। किं कर्मन् इद प्रमोचमात्मनाऽन्यम् सकल घरयमा स्पर्म एलः सवागन्यतया ·३४२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा नित्यमेव निरस्तसत्ताकं त्यजन्नेव तिष्ठेत्, "विमुक्तश्च विमुच्यते" (क० २।५।१ ) “निवृत्तश्च निवर्त्तते" इति श्रुतेरित्यर्थः ॥ १७० ॥ वेदाम्बुधेः सुरगणार्चित ईश्वरोऽद्धा ज्ञानामृतं भ्रमतमोहर उद्दधार । प्रादुर्बभूव मथनात्तत श्रात्मतत्त्व- चिन्तामणिः स हरिपादयुगेऽर्पितोऽस्तु॥१७१॥ एवं शास्त्रार्थ परिसमाप्येदानोमस्य ग्रन्थस्य भगवच्छीमन्मुकुन्द- प्रसादजन्यस्वान्निर्दोषत्वमिति सूचयन् स्वकृतश्रमस्य सार्थक्याय ग्रन्थं खेटदैवतस्य श्रीमन्मुकुन्दस्या विद्यादिदोपोन्छेदकस्मरणस्य पादारविन्द- यो: समर्पयति-वेदाम्बुधेरिति । ईश्वरी महादेवः सुरगडुब्रह्मादिभि- रर्थित: सन् शङ्कराचार्यनामा भूत्वा हरिर्वा व्यासरूपेण घेदाम्बुधेरत्य- गाधतात्पर्यनिगमार्णवात् अद्धा साताद् ज्ञानामृतं तत्त्वज्ञानसाधन- भूतवेदान्ततात्पर्यनिर्णायकसूत्रभाष्यादिग्रन्यजातमद्वैतत त्वामृतपर्यवसन्न- तया पीयूषतुल्यमुद्दधार-वेदाम्बुधिं निर्मथ्य ततो निप्छये सार- मुद्धृतवानित्यर्थः। भ्रमतमोहर इतीश्वरविशेषणं शास्त्रोद्धारप्रयोजन- सूचनार्थम् । ततः मूत्रभाप्याद्यमृतमथनात् ततेाऽपि आत्मतत्त्व- चिन्तामणिः प्रत्यकतत्त्वचिन्तामणिरेतन्नामको ग्रन्थः प्रादुर्वभूव माविरासीत् । स च प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिहरेभगवता वासुदेवा- भिधेयस्य श्रीमन्मुकुन्दस्य पादयुगे परणारविन्दयुग्मेऽपितोऽस्तु--तत्प्र- मादान्मुमुक्षूणामविद्याफामकर्मादियाधेन परमानन्दपदे प्रतिष्ठाप्रदा भरवित्यर्थः । प्रसिद्धाम्बुधेः महाशादेव प्रार्थनया भगवान् वासुदेवः फूमादिरूपंग प्रसिद्धपीयूपं समुद्दधार ।' तत्रामृतमथने सर्वरनगिरी. -म • दुरा'7 म देवे. रिवत स्घले मम- ·द्वादशं प्रकरान। पितः। अबन्नु तदानाबिन्दयानदी न न पूर्वमन्यारोधी- पीति इश्श्यम् ।। १७१॥ सकलगुणसमुह तापविध्वंसमे सुमतिकुमुदचन्द्रं सहताकल्पवृनम् । भ्रमतिमिरदिने जाड्यविच्छेदवह्नि ब्रजपतिसुकुमारं कृष्णमन्तः श्रयेऽहम् ॥१७२॥ "मङ्गलादानि मन्यानि मङ्गलान्दानि शास्त्रापि प्रयन्ते चौर. पुरपकाण्यायुमत्पुरसफागि च भवन्त्यध्येतारश्च मङ्गलयुक्त यपा म्युः" (महा० मा०) इति महामाप्योदाइतविवचनाद् प्रन्यस प्रपग- गमनादिमिद्धयेऽन्तेऽपि सत्यज्ञानानन्दाद्वयसर्ववेदोत्तमाङ्गप्रतिपारा- परमपुरुषयामुदेवानुमन्धानलतरां मङ्गलमाचरति--सफल गुग्गसमुह- मिति । प्रथमविषयोमूतम्पकेगानन्वकल्याचगुणगाप्रयोग, दि. तीयेन तापत्रितयविध्वंमलेन, तृतीयेन वेदान्धवास्यगन्यप्रमाए- फारगत्वेन, चतुर्थेन सनकादिमननपृन्दाराप्यत्वेन गदायरोग , पचमेनानानान्धकारोच्छेदकत्वेन, पप्ठेन देवायापासोमदेशनसामा पाण्डित्यहेतुलन, सप्तमेन तु भस्यात्सल्यशरण्यमान्दर्यगाय. मारमयमाष्टगगनन्तगुणगवाधारस्नोपास्यत्वमुरामिति पम् । इत्यंभूत भगवन्तं श्रीची परप्रेमास्पदवेन निरतिशयानस्तानकर मम्पगन्त: प्रत्यगभिन्नत्वेन संश्रये प्रपग इस्पर्मः ।। १७२।। ध्येयं सहिदि सुलभुयं देववेकवाणं लक्ष्म्पाकान्तं यजपवमुखेल यातितं यत् ।

·३४४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणा मोहध्वान्तक्षयपटुरवि तत्त्ववोधप्रदीपं वन्दे नित्यंजनिमृतिहरं श्रीशपादारविन्दम्१७३ पुनस्तस्य भगवतः पादारविन्दमन्तरनुसन्दधाना नमस्करोति- ध्येयमिति । सद्भिः कर्मनिष्ठुरप्टाड्योगनिष्ठुर्ज्ञाननिष्ठैश्च सत्पुरुषै- रभ्युदयनि.श्रेयसप्राप्तये ध्येयमवश्यं ध्यातव्यं हृदि तद्भक्तिशोधितान्त:- करणे ध्येयत्वमेवाह-सुखभुवमिति । ध्यातॄणां निरतिशयसुखस्य प्रादु- र्भावस्थानम्, अत एव देवदेवैकवन्यं ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिः प्राधान्येन वन्द- नाहम्, तत्रैव हेत्वन्तरमाह-लक्ष्म्याक्रान्तमिति । सर्वविभूत्य- धिष्ठाच्या देव्या श्रियाऽऽकान्तं सेव्यत्वेन समानितं ध्वजयवप्रभृति- पोडशलक्षणैश्चतुर्विशतिलक्षणैर्वा यदस्ति मोहध्वान्तक्षयेऽज्ञाना- न्धकारविनाशे साक्षात्प्रचण्डभास्करं यतस्तत्वबोधस्यानारोपितचिद्रू- पस्य ब्रह्मणः प्रदीपं साक्षादवबाधकम्, अत एव जनिमृतिहरं संसारब- न्धोच्छेदकं तच्छोपतेर्लक्ष्मीनाथस्य श्रीमन्मुकुन्दस्य पादारविन्दं वन्दे प्रदीभावेनाश्रयामीत्यर्थः ॥ १७३ ।। वेदान्तानतियत्नतो निजधिया वीक्ष्यादराच्छीपते- राचार्यस्य कृपाशतोऽतिगहनान्निष्कृप्य तेभ्यो मया । प्रत्यक्तच्चमणिय विरचितः श्रीकृष्णपादाब्जयोः सेवाये न तु कारणान्तरकृते सश्रीपतिः प्रीयताम१७४ अस्य प्रन्थस्य विरपनमपि भगवच्श्रूपार्थमेय; न तु ख्यात्यादिसि- द्धये इत्याद-वेदान्तानिति । श्रीपतेः श्रीमन्मुकुन्दस्याचार्यस्य भगव- त्पादाभिधेयस्य भगवद्भाप्यकारस्य च करुणया प्रादरादयन्दाभिनिवेशाद् भक्तिरूपानिजधिया निजेन भावता कृष्णेन दचया बुद्धया स्वात्मतत्त्व- ·द्वादर्श प्रकरणम् । ३४५ विषयिण्या वा वेदान्तानुपनिषदस्तद्भाष्यतट्टीकादिसहितान् प्रतियनतो गुरुमुसादध्ययनादिप्रयत्नेनातिगहनानतीवगम्भीरतात्पर्यकानपि वीक्ष्य पूर्वापरपालोचनेन विचार्य, तेभ्य: वेदान्ततद्भाष्यतन्निबन्धेभ्यो निष्कृप्य अविविस्तृवेभ्यः सारभागमुद्धृत्य मया कृष्णपादारविन्दम- करन्दाभिलापियाऽयं प्रसक्तस्वचिन्तामणिन्धः श्रीकृष्णस्य भगवतो वासुदेवस्य पादाब्जयो: सेवाये तामुद्दिश्यैव विरचितो प्रथितः, न तु कारणान्तरकृते पूजाख्यातिलाभादिसिद्धये नैव कृत इत्यर्थः । यत्पादान्जसेवामुद्दिश्य कृतः स श्रीपतिः स्वीयेन कारुण्येनैव प्रीयताम्--- दीनोद्वररां सोशील्यमनुमृत्येव प्रोणालियर्थः ।। १७४ ।। प्रत्यक्तत्त्वविवेचनेप्सुभिरयं प्रत्यक्त्वचिन्तामणि- धोरः शान्तिदमादिभूपणधरैः संस्थापनीयो हृदि । तद्भूपासुविभृपितेर्धमतमःसम्भृतशोकादिकं दारिद्र्यप्रविनाश्यते सकलनं मानःफलं प्राप्यते॥१७॥ मुमुक्षुभिरत्यादरेण स्वात्मवत्त्यसाचात्कारमाधनवया विचारणी- योऽयं प्राय इत्यभिप्रेत्याह-प्रत्यगिति । प्रत्यकर देदादिभ्यो विविश्य मातुमिच्छुभिः शान्तिदानस्यादिभूपयमूपितग्यं प्रत्यगारम. चिन्तामपिदि सम्याए रवप्रयत्नेन स्थापनीयः । किमर्थम् ? इत्याकापामाह-वभूति। तम्य चिन्तामा भूपा गोमा तयां मुष्ट विभूषितः सम्यग् विचारपालतर्धमवम.मम्मूतगाकादिक मनमशानवरकार्याभ्यासनितोकापनापणमन निराई मंमार बन्धात्य दारिटर' प्रकद मूलाग्न विनाश्या दाम्यते । पत्र.६ निवरतानेन मारा: फल निरनिगपानन्दारिमारनपद फर्म प्राय इयर्य: ।। १७५॥

·.. .. ३४६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी अयं प्रत्यकचिन्तामणिरमृतसाम्राज्यफलदो ह्यविद्यादारिद्र्यं सकलमपहत्याऽद्वयधिया । हरेः पादाम्भोजद्वयकरुणया संविरचितः सतां हृद्यो भूयाद्विगलितभिदाभ्रान्तिमनसाम्१७६ प्रसिद्धचिन्तामणे: सकाशादस्योत्कर्षमुक्तमपि श्रोतृरुच्युत्पादनार्थ पुनर्द्रढयति-प्रयमिति । अयमत्यन्तविलक्षणगुणगणालङ्कृतः प्रत्यक्- चिन्तामणिरमृतं यत् साम्राज्यं तद्रूपं फलं प्रददातीति तथा अविद्या काम- कर्मादिक्लेशरूपदारिद्र्यं सकलं निःशेपमद्वयतत्त्वविषयकज्ञानजनकत्वे- नापहत्यापबाध्यैव तथा सोऽयं हरेः पादाम्भोजयुग्मस्य करुणया विरचित: सन् सा सज्जनानां विगलिता विलयं प्राप्ता भिदा भ्रान्ति: "अहमिदं ममेदं नेदं मम” इति भेदभ्रमो यस्मात्तादर्श मनो येषा स्वीयपरकीयभेदशून्यतया करुणाचित्ताना हृयो हदयंगमा भूयादि- त्याशी:प्रार्थना ॥ १७६ ॥ श्रीमत्कृप्यपदाम्भोजमकरन्दरसाशिपा । सदानन्दविदा प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिः कृतः ॥१७७॥ सुमुमुचुजनाज्ञानदारिद्र्यक्षयकार्ययम् । भृयाच्छीमन्मुकन्दादिप्रेमभक्तिरसोद्भवात् ॥ १७८ ।। A इति प्रयकमायघिन्तामणा द्वादशं प्रकरण सम्पूर्णम् ॥ १२॥ एकदेय लोकद्वयन पुन: प्राधयदि-श्रीमतपदाम्भोजेति । साफदर्य निगदध्यापयाम् ॥ १७७-१८॥

·द्वादशं प्रकरणम् । मन्दस्मिवाचिवमुखः करुणावद्धोका श्रोदाममुख्यससिभिर्विहरनिरीक्ष्यः । सूर्यात्मजापुलिनसैकत प्रादरेण स्वान्ते ममास्तु सततं वजराजसूनुः ॥१॥ चेतो विहाय सफलं कलनफरूपं दृश्यं परिश्रममयं सुसलेशशून्यम् । शान्त्यारपदे रसनिधी विमलस्त्रमावे कृष्णे रमस्त्र सततं परसौख्यमू” ॥ २ ॥ फ सकलनिगमान्तरप्यगम्यं हि सत्त्वं क प परिमितबुद्धिर्मादृशोऽद्धा तघापि । जयति जगदधीरास्यप कम्यस्य नित्यं ह्मणुरपि सुकटाचो मृत्य बद्धारदनः ॥ ३॥ वेदान्वतत्त्वमधिगम्य गुरोः श्रुतेथ रामात्परं न फिमपीति सदैकबुद्धिः । विद्वन्मचिईि शिवलाल इति प्रतीच. स्तेनानमारित इमं फतवानिवन्धम् ॥४॥ एवेन वेदजनको लगतामधोश। वेदान्तवेयनिजतत्व उदारफीतिः। प्रोणातु माधव उदेतु सदैव वस्मिन् भक्तिः परा व्यवदिवा पुरुषार्धमूमिः ।।५।। इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमफरन्दाभिनापिमदानन्दविद्वत्सतायो प्रत्यासत्तचिन्तामपिण्याख्यायां मप्रमामिपारामराण्डार्या- परपर्यायग्रमात्मैश्यमयूम्याभिधं दादरी प्रकरणे समाप्तिमगमत् ॥ १२ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्यः। श्रीमन्यान्दपदारविन्दमारन्दरतिमदातु।

·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणिटीकायां प्रसादुद्धृतानां
श्रुत्यादीनामकारादिवर्णानुक्रमेण
सूचीपत्रम्
१६५-६
३४-२१
१२०-१२
३०४-६
प्रयके चेन्मधु विन्देव
प्रतयं वे चातुर्मास्य.
अक्रूररत्वभिवन्दने
प्रजामेकाम्
अजो होफो जुपमाणेऽनुशेने
अज्ञानेनावृतं ज्ञानम्
अधोरणीयान
अतोऽन्यदार्तम्
अत्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिः
भय र्वशः
अनन्यत्वं व्यतिरेकेरणाभाव:
अनारब्धकार्य एव हु
२९६-१७
३०४-१७
२०३--१
अनीशया शोचवि मुह्यमान:
३०४-५
३०४-१७
अनृतेन हि प्रत्यूढाः
अनेन जीवन प्रात्मनानुप्रविश्य
थन्यदेव विदिवादयो०
१६-१२

·प्रत्यक्वत्त्वचिन्तामया पृ० पं. अपूर्वानपरं ब्रह्म अमयं सर्वभूतेभ्य प्रयमात्मा अर्ध त्यजति पण्डित प्रलष्वारो ह्ययमस्माकम् प्रवचनेनैव प्रोवाच अवशेनापि यन्नाम्नि अविद्याया अविद्यात्वम् अविद्याया. परम्पारम् प्रशन्दमस्पर्शमरूपमव्ययम् प्रश्रद्दधाना पुरुषा १२८-३ २६७-१६ २४८-२ १०९-१६ १६०-१६ १०६-२३ ३१२-२ १४२--४ ३३३-३ भसङ्गो नहि सज्जते ११५-१६ प्रसङ्गो ह्ययं पुरुष मस्यूलम् प्रस्मानमायो सृजते विश्वमेवम् प्रस्य महतो भूतस्य १८६-१ २०५-१७ २२०-१८ २३८-२२ २६७-१८ प्रद प्रमास्मि सा पायमनाचे पापिपाद पापार्यवान् पुरुपी बंद ५१-२० ३२२-१३ ३३१-- ·वर्गानुनमैग श्रुत्यादिसूची ३५१ प्राचार्याद्वैव विदिता विद्या मात्मन एव इदं सर्वम् मात्मनस्तु कामाय सर्वम् प्रात्मा फर्नादिरूपश्चेत पारगारामाश्च मुनयो पं० ३२२-१२ ८७-१५ २२२--१४ ३३६-२२ प्रारमा वा अरे द्रष्टव्यः २२२-१६ ८४-२ १०-१३ प्रात्मा वा इदमप एक प्रान्मेन्द्रियमनायुतम् प्रारमैवानन्दः प्रात्मैवेदं सर्वम् मादरेण यथा स्तौति पायावाच्यविवत्तायाम् ८०-१८ आनन्दमात्मा १०२-१२ १६६-११ १६७-११ १६७-१७ ४४-१५ आरुरुयोर्मुनर्योगम् आवृत्तिरसदुपदेशात आश्रयत्वविपयत्वभागिनी मासुप्तेरामृतेः कालम् २६४-१८ इ इच्छा द्वपः सुख दुःखम् १५८-१७ ·३५२ प्रत्यकृत स्वचिन्तामणी पृ. पं० १६४-११ इदं सर्वमसृजत इदं सर्व यदयमात्मा इदं मानवमावर्त नावर्तन्ते २२१-१४ ईश्वरः सर्वभूतानाम् १२८-१६ उ उदरमन्तरं कुरुते १७८-३ २२८-५ ३४०-१३ उदारा: सर्व एवैते म ऋषि प्रसूतम् ६१ -६ ए एकजातिः ५१-१६ एकमेवाद्वितीयम् ८६-१६ १४६- १५०-१३ १५७-१२ १५७-१२ २३६-११ ३३७-४ २२२-१७ एकधैवानुद्रष्टव्यम् एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् एतावदरे खल्वमृतलम्

·वर्णानुक्रमेण प्रत्यादिसूची
५० पं०
एप लोकाधिपतिः
१२४-१३
एप वशी
१२४-१०
एप सर्वस्येशानः
१२४--११
१३६-२
११५--४
१३६-६
एष सर्वेश्वरः
१२-१०
एप हिद्रष्टा
एपास्य परमा गतिरपाऽस्य
एपोऽएात्मा वसा वैदिवव्यः
श्री
मोमित्येवं प्यायथ प्रात्मानम्
कर्ता शाघाघवत्वात्
कर्मणैव हि संसिद्धि
काम: सङ्कल्पो विचिकित्सा
क्रमेयोमयवाद्यायाम
क्लेशसम्मविपाफाशयग्पस
१५५-१५
क्षेत्र चापि मा विद्धि
१७८-१२
ग
गन्दतस्तिष्ठता वापि
गमारतानदेन

·३५४ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी पृ० 10 च चक्षुर्दीपावपेक्ष्येते ११३-१८ जन्माद्यस्य यतः जन्मान्तरेषु यदि ज्ञानतोऽज्ञानता वापि ज्ञानेन तु तदज्ञानम् ३१२---४ व इमे सत्याः फामा. तचिन्तनं तत्कथनम् वतः शमादिसाधनसम्पद् वत्तु समन्वयात् ३०४-१६ ६१-१४ ३५-१३ १३५-१३ ६०-४ ७२-१३ १३०-१० १७८-११ १२८ १२-४ ४३-१६ तत्त्वममि सत्प्रमादान पर शान्विम् सत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानम् वस्मृष्ट्वा सदेवानुप्राविगर वदनन्यत्वमारम्भणारान्दादिभ्यः वदमियाना तिरादिवम् १०७-१८ ·वर्णानुक्रमेण त्यादिसूची तदेवब्रह्मापूर्वमनपरम् तदेतत्प्रेयः पुत्रात तदेतद् ब्रह्मापूर्व० 'सदेपा प्राणानां विज्ञानेन पू० पं. ८१-२० १७४-१ १०५-२० तदैक्षत बहु स्याम् बद्यघा अदिनिवयिनी सबैवत्पश्यन्तृपिर्वामदेवः तद्यथेह कर्मचितो लोकः तद्वा अस्यैतदाप्तकामम् तद्विजिज्ञासस्व सद्विधानविवत्तायाम् सन्तीपनिपदं पुरुष तमेव चायं पुरुपं प्रपये समेव विदित्वातिमृत्युमेति तमेव शरणं गच्छ तयोर्चमायनमृतत्वमेति ११४-१० ३२८-११ ३३२--८ ३४-२३ २२१-१६ १२-- ११३-२१ १०२-८ २४२-१४ १२८--२ ४४-१ १२६-३ ३२१---५ ३२६-११ सरति शोकमात्मवित् २८-१० २२०--२३ ३०४-१६ परत्यवि विदवाम् सोपविष्टानात ३१२---५ 40-..

·३५६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा पृ० पं० तस्माच्छान्तो दान्त उपरत: तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यम् तस्माद्वा एतस्मादात्मनः तस्य प्रियमेव शिरो मो० तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचम् तस्याभिष्यानात् योजनात् तेषां न पुनरावृत्ति: तेपामह समुद्धा तेपामेवानुकम्पार्यम् ८०-१५ ११४-१२ २३ ५१-२० ११०-२३ २२१-१५ ११७-१४ ४२-७ द २५८-१० २४२-५ ११०-४ ददामि बुद्धियोगं तम् दर्शनपर्यवसानानि हि दृश्यते स्वप्रया युझ्या देवात्मशक्तिं स्वगुणनिगृढाम् देशना लोकनाथानाम् देहेन्द्रियादिवई देवी देपा गुणमयो द्विधे द्वोवमित्याहुः हे विधे येदितव्ये ३३६-७ १८९-२१ प्यायतीय लेलायती भ्यायम् च्वं यजम् यः १०-१२ ४९-२२

·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची
३५७
न
पं०
११३--३
नसल्वमृतत्वमित्यभेदे
न चान्यत् किंचन मिपत्
८१-२०
१०५-२१
न तस्य कार्य करणंच
३३७-२२
न में पार्यास्ति फर्त्तव्यम्
न भृत्युरासीदमृतं न वर्हि
न विज्ञानविज्ञावारम्
१६१-१
४८-१४
न शूद्राय मतिं दद्यात्
मानुपमृद्य प्रादुर्भावात्
नान्योऽतोऽसि द्रष्टा
नान्यः पन्या विद्यते
नाल्पे मुसमस्ति
निवृत्तश्च निवर्तत
४६-१२
१६६-१४
३४२-२
निष्फलं निष्क्रिय शान्तम्
३२-२१
नैति नदि
मंद नानास्ति पिन

·३५६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामया पृ० पं. तस्माच्छान्तो दान्त उपरत: तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यम् तस्माद्वा एतस्मादात्मनः ५७-१० ८०-१५ ११४-१२ २३-- वस्य प्रियमेव शिरो मो० तस्यापि सत्यमक्रोधः शौचम् तस्याभियानात् योननातू तेषां न पुनरावृत्तिः तेपामहं समुद्धा नेपामेवानुकम्पार्यम् ११०-२३ २२१-१५ ११७-१४ ४२-७ १२५–१० ६२---६ २४२-५ ददामि बुद्धियोग तम् दर्शनपर्यवसानानि हि हरयते त्वप्रया वृदया देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगृढाम् देशना लोकनापानाम् देहेन्द्रियादिप्वई देवी पा गुणमयो द्विधे द्वोतमित्याहुः हे विधेदितम्ये ३३६-७ ५५-१५ १९०-१६ १८१-२१ पायवीय लेलापीर ध्यापम् एवं पना यो: १०-१२ ४९-२२ ·वर्णानुक्रमेण श्रुत्यादिसूची ३५७ न न खल्वमृतत्वमित्यभेदे न चान्यत् किंचन मिपत् पृ० पं० ११३--३ ८४-८ ८१-२० १०५-२१ ११०-११ १९६-१ ३३७-२२ न तस्य कार्य करणं च ४८-१४ ५१-६ न मे पार्शस्ति कर्त्तव्यम् न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न विज्ञातेर्विज्ञातारम् न शूद्राय मतिं दद्यात् नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्यः पन्या विद्यते नात्पे सुसमस्ति निवृत्तश्च निवर्तते ४६-१२ १६६-१४ { ३४२-२ निष्फलं निष्कियं शान्तम् r ३२-२१ मेदिनति ८१-१० १३२-२ नेह नानास्ति फिपन ११३-६ ·३५८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामी पृ० पं० नैव तस्य कृतेनाओं [ ३३८--६ १५७-१३ २२८--६ २७४-१३ । ३१७-१४ प परमेष्टी ब्रह्मणे ब्रह्म पराचि खानि व्यतपत् परिचर्या चोत्तरेषाम् पश्यत: श्वेतिमारूपम् प्रज्ञानघन एव प्रत्यकप्रवणता २०३--२ १४२--३ ५२----३ २१८---३ २३६-१२ ४५-१० ब १७--७ बालापमानं हृदयस्य मध्ये बालाप्रशतभागस्य बुद्धितत्स्थचिदाभासौ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठा ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय ६४-१७ ७३-१५ ६४-१६ २५-१० २२०-२१ २२४-१७ २२०-२१ ५४-१३ ब्रह्मविदाप्नोति परम् ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति प्रासंस्थोऽमृतत्वमेति ·वर्णानुक्रमेण अत्यादिसूची ३५६ पृ० पं० ब्रोवेदं विश्वम् ८५-७ वीवेदं सर्वम् ८५-१८ ८७-१९ ४७---५ ब्राह्मणग्रहणं चात्र भ भिक्षापर्य चरन्ति भिद्यते हृदयग्रन्धिः भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ५७-११ २२०-२४ २२१-१ ३१२--३ ५२---२ १२६-७ मृत्यभरणम् भोक्तारं यज्ञतपसाम् मनसैवेदवाप्तव्यम् २४२--६ २४२-१७ १२८---२ ३१२-४ मामेव ये प्रपद्यन्ते मायान्तु प्रकृर्षि विद्यात् १०५-१२ १२४---५ मायामात्रन्तु कास्न्येन मायामेवां उरन्ति ते माया छपा मया सृष्टा २२१--१ १११-४ ·३६० प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी पू० पं० माँ दिपार्थ! व्यपाश्रित्य मृत्योः स मृत्युमाप्नोति १७८--१ २२८-७ य यत्तानुरूपो बलिः यच्च कामसुखं लोके ३२७-१३ ३५--४ यजेत दद्याद् जुहुयात् यता वा इमानि भूतानि यतो वाचो निवर्तन्ते ४-१० ७५-१५ ११३-१४ १६०-२० २२७-१४ २३७---१ २४१-- २४७-११ ११३-१६ ११-१३ ८७-- यतः सर्वाणि भूतानि यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत यन्न नान्यत्पश्यति यत्र हि द्वैतमिव भवति यत्सातादपरोक्षात् यन्नामकीर्तनं भवस्या यद्विचारासहिष्णुत्वम् ११-११ २४४---१ ४९-१४ ११०-०-१ २-- ११६-२०. यमेपः वृणुवे तेन लभ्यः ·वर्णानुक्रमेण अत्यादिसूची ३६१ पं० यः स्वात्मरतिरेव स्यात् यस्मादाक्संवत्सरो ३३८-४ ३२----५ यस्य देवे परा भक्तिः यस्यैते चत्वारिंशत्संस्काराः ये वेतदभ्यसूयन्तो १३५-४ २५८-१० ४३-१७ ३३३-४ ६८-३ १८४-१२ येषान्वन्वगतं पापम् यो ब्रह्माणं विदधाति यो विज्ञाने तिष्ठन् १६४-१० १२८-१७ राजसूनो: स्मृतिप्राप्ती २७-१३ व वाचारम्भणं विकारो नामधेयम् १०७-१७ ११२-१५ २४-२३ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् विज्ञानमानन्दं ब्रह्म १५६-१२ विज्ञान यज्ञ तनुते ·३६२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी वित्तात् पुत्र: प्रियः पुत्रात विमुक्तश्च विमुच्यते पृ० पं० १७४-४ २६ -१ ३४२---१ २३७-४ २४७-१० वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः वेदान्तवाक्यजज्ञान ब्रीहीनवहन्ति २६४ शब्दगन्धरसानाञ्च कीदृशी शब्दब्रह्मणि निष्णात: शान्तो दान्त उपरतः शास्त्रफलं प्रयोक्तरि शास्त्रयोनित्वात् शुद्धे महाविभूत्याख्ये शूद्रश्चतुर्थो वर्णः श्रवणं कीर्तनं विष्णोः श्राद्धकर्म श्रावयेच्चतुरो वान् १८६---३ १२४-१७ ५१-१८ १२०--६ ५२-१ श्रीविष्णोः श्रवणे परी० प्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः १२०-१० २२२-२० स स एको मानुप मानदः स एको ब्रह्मण मानन्दः १७७-१० १७७-१०

·वर्णानुक्रमेण प्रत्यादिसूची
१२८---४
सकदेव प्रपन्नाय
स चानन्याय कल्पते
सच त्यच्चामवत्
सत्यकामः सत्यसकल्पः
१३०-१८
१३५-२२
७२--१२
१३६-३
१५७-१०
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म
२२३-१८
२२४-२२
सदेव सौम्यदमन भासीत
१४९-१३
समुच्चयेन युक्तश्च
सर्वत्र पचभूवानि
सर्वधर्मान् परित्यज्य
१८०-२०
४२-१४
सर्व सत्विदं ब्रह्म
१३१-२०

·प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामयी
स वेदा यत्पदमामनन्ति
सर्वोषधस्य पूरयित्वा
पृ० पं०
१३५-१६
६२--
८०-१६
१३६-४
स विश्वकृत
११०-१२
१७६-१४
१०-२१
सहकार्यान्तरविधिः पक्षण
साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च
सार्वविभक्तिकस्तसिः
सुषुप्तिकाले सकले विलीने
सेयं भ्रान्तिर्निरालम्बा
सोऽन्वेष्टव्य: स विजिज्ञासितव्यः
स्थितोऽप्यसौ चिदाभासी
स्याद्वादः सर्वथैकान्य
स्वदारतुष्टि:
स्वप्रकाशोऽपि साक्ष्येष.
स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च
.
-३
१०२-१६
५२-२
हर्पशोको जन्ममृत्यू
२४-६

·प्रत्यक्तत्वचिन्तामणिश्लोकानामकारादि- क्रमेणानुक्रमणिका पृ० श्लो २५८-२०५ १६०-१ २३२-१२६ ३१५-१२१ १२-२१ १९५-१६ अकत्रभोक्तात्म० अखण्डप्रत्यगात्मैक्य. अखण्डानन्दमद्वैतम् अखण्डकरसब्रह्म अख्यातिवादेऽप्यविवेकतो अग्नेरिवाष्ण्यम् अगुल्यमादिनाक्यानाम् अगुल्यमादिवाक्यानाम् अमुल्यमादिवास्येष्व० अच्छिन्नव्यवहारत्वे अज्ञातमज्ञानमपीप्यते अज्ञानकार्यम् अज्ञानजानिर्वचनीय अज्ञाननाशार्थम् अज्ञानमद्वैतचिदाश्रयम् अज्ञानमप्यावरणात्मकम् प्रज्ञानमात्मावरकम् मज्ञानमित्यत्र अज्ञानयोगात् प्रथमम् २०४-५२ २००-३६ २५५-५६ २५४-५३ ३१०-१० ६४-४७ २८६-८० ·प्रत्यकवस्वचिन्वामी पृ० श्लो० . ३१६-१३० ६२-४४ ३१६-१२४ ३०६-१०१ २८८-६३ २६६-२३ २१६-८६ अज्ञानबाधादखिलम् अज्ञानबाघोत्तर० अज्ञान विध्वस्तिता प्रत: पुराणादधि० अत: प्रमाणं श्रुति प्रतश्च जीवाश्रय अतीव शुद्धः परमेश्वरः अतोऽत्र कृतियोग्येष्व० अतोऽधिकारी अतो न कुत्रापि अतो न चास्मन्मत. अतोऽनादितया वेदो० अतोऽन्यदार्तम् अतोऽपि जाग्रत्समये अतो ब्रह्मविवर्त्तत्वात अतो ब्रह्माद्वये मानम् अवो महान्त: श्रुति २६५--१४ १५४-३४ १९८-३३ ३०-५२ २८१-५० २०९-७३ २०९-७६ १८४-१०२ प्रतो मुमुक्षुः स्पतोलखयाऽखण्ड अवो विप्रतिपत्तिन अतो विवेकी जड० प्रतो वेदान्तवाक्योत्था अतोऽस्त्यविद्याविषये प्रतोऽस्त्यविद्या पत्रोच्यवे जगदिदम् २५७-२०३ २५३-१५७ १८३-- २४०-१४१ २७१-२६ २६-८७ ·वर्गानुक्रमेण लोकसूची पृ० ० १४९-२४ ३२६-१४६ २६८-२१ २०२-४७ २८०-४७ १८२-७ मत्रोच्यते वदकलम् भत्रोच्यते मानशिरोमः पत्रोच्यते यावदयम् मनोच्यवे नौवमवम् अघ वंशगुपक्रम्य भधारमचैतन्यमिदम् प्रधानुमानतस्तत्र प्रचापि निम्यप्रतिविम्य. प्रयाभ्युपेयेव स जीर प्रयेवि फल्पेत प्रयो जगतप्रतिविम्ब० प्रदेवमेव निगमान्त. प्रधिगवनिगमा मध्यासपाराविनयात भन्यासमात्मनि अभ्यामदानि: फन मध्यासदानो प्रयवेव मनन्तापारमित्याचा पनादिस्वेऽपि पेदम्प पनापरियाफनिवम् प्रतापरिपाच्या मनापरिपारिक नीरपा गोपनि अनुमानादिना परम्परा पामाजिक २७०-२६ १४७-१८ १४२-५ १३७-७३ १८-१९३ ३३८-१६७ ११२-३० २३१-१३ १९०-४५ २७५-१८ ७०-५ ·३६८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी पृ० श्लोक अनेकजन्मोद्भव० अनेकपुण्यार्जित० अनेकोपाधिसम्बन्ध० अन्त्ये मृपा रज्जुफयिक अन्नोद्भवेत्रान्न० अन्यथा निश्चये सिद्ध अन्याश्रमे ब्रह्मणि अन्येन निर्दुष्टसुचतु० अन्योन्यसम्बन्धवशात् अपरोक्षतयात्मानम् अपरोतभ्रमस्यास्य अपरोक्षस्वभावस्य अपि चापौरुषेयत्वे अप्यगोचरभूता ये अबाधितप्रत्ययसाधकत्व० अभावरूपा क्षमते कथम् अमूर्तवस्त्वात्मनि अयं प्रत्यचिन्तामणि अयोग्यविपये घुसो अर्थापत्त्यनुमानाभ्याम् मल्पमप्यन्तरं कुर्वन् अविद्ययाऽध्यस्तम० भविद्यावृतियाधस्य मविद्ययोद्भावितमेत० प्रशेपविश्वम् १८८-१११ ५५-२६ २५०-१७६ ३०८-१०६ २०-३४ १६५-१६ ५४-२६ १४४-११ २६५-७६ २४६-१६३ २४०-१४२ २४४-१५८ १६४-१५ ३१५-१२२ २६६-१८ ३४६-१७६ २०३-५० २३५-१३० २२८-११० ११-१६ २२८-११३ १८०-२ १७९-८१ ·वर्णानुक्रमेण लोकसूची प्रसङ्ग आत्मन्यपि असमस्यापि वाक्योत्य असंस्कृतमनस्तद्वत् ३६ पृ० शो १९२-८ २३०-११८ २४१-१४६ ३३-५८ २०५-५८ अम्मीति घुद्धा अस्य महतो भूतम्य अहं सुखोति प्रवि० मा आकाशवायशुचि. मा वात्मयोयं गुरुशिष्य. आचार्यवान् वेद च तस्य प्रात्मत्वमेवस्त्य मुखम्य मात्मन्यवस्थात्रयम् भात्माकाशादिवढ्दो प्रात्मादिव्यवहारस्य आये त्याविघं दे आनन्द प्रात्मा न मिते प्रानन्द प्रात्मवि वचः आयोधचिन्तनध्याने आराधनं वटुपिधम् आराधिते भगवती० प्राविधरं देहयुगम् मास्तिक्यबुद्धिः श्नतिर ३३१-१५६ १६५---१७ १०-२० २००-३८ २०१-४३ १६७-२६ . २२२-६५ १२७-५८ १२६-५७ १८५-१०८ इ इच्छादेरपि मम्बन्धः १९६-३५ ·प्रत्यक्तस्वचिन्तामया इतरागोचरत्वे सत्या० इति प्रवाहरूपेण इत्यादिवेदान्तगिरा इष्टसाधनविज्ञान इष्टसाधनविज्ञान पृ० ० २४२-१५० २०८-७२ ३२-५६ २१६-१० २१५-८८ Lhar ईशानीशप्रणीतत्वम् २०३-४८ उ उच्चारणोपलब्ध्यन्य० उपाधियुक्त ह्यवभास० उपाधिरेकस्तत उपाधिशून्यस्य चिद. उभयत्राऽद्वय प्रत्यक् २०८-६८ १५६-३८ ३०१-१२ २६७-८२ २३२-१२५ का ऋचा यजूपि सामानि १९४-१४ by एकधैवानुद्रष्टव्यम् एकमेवाद्वितीयं चेत् एकाग्निसम्बन्धवशात् एकार्थवाचकत्वेऽपि २२७-१०६ २०६-५६ २६६-७६ २५४-१८६ ·वर्णानुक्रमेण शोकसूची एतावदेव निगमान्त. एवं च वेदवचसाम् एवं विवेके सति एवं सतीदं प्रतिषिद्धमेव पृ० लो० ३४१-१७० १३५-७१ ३३-५४ ३२०-१३३ क २६२-६६ १४७-१८ कथंचिदेकस्य कघं सदा मानमिदम् कर्तुः सतः कृत्य कर्तृत्वातृत्व कर्तृत्वमस्मिन्ननुभूतिः कर्तवमेवास्य कायें च विश्वमपि कार्यकारणवैधुर्यात् कार्यान्विवाभिधायित्वम् फार्या मनुष्यवपुपा किच वाक्यप्रमाणत्वा० किच वाड्मनसाधीव० किश्चात्मबोधस्तिमिरम् किच्चात्मरूपत्वमितीप्यते किश्चाद्वये मानमपीप्यते किञ्चाद्विदीयं द्वयवो किन्वभावादुपापस्य किन्वयं वर्गसवाती कुर्वन् समाधि यदि १०६-२६ २००-३७ २११-८१ १२३-५३ २३१-१२१ २४५-१६७ ३२१-१३५ १६४-५५ १४८-२२ १४८-२० २१३-८४ २०७-६५ ·३७२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामयी पृ० श्लो ३३६-१६४ कृतं कृत्यं तेन श्रुतिभिः कोशंषु तादात्म्यमलम् कोशा हि विज्ञानमय. कोऽसौ स जीवस्त्विति क्रियाकारकयोव्या क चात्मतत्त्व क चैष जीवः परतन्त्र क धर्मपापादिवशो क बद्ध एपोऽखिल. क भूतसघातदृढाभि० काविद्यक विश्वम० हित्यकुरादिरचनाम् २२-३७ ३०३-६६ २११-६ १६-३३ २६१-४ २६२- २६२-७ २८-४८ ८३-१२ ग गुणाश्च दोषा: परमात्म० गुरूपदिष्टा परमात्मगोचरा गृहाश्रमे यैर्जनकादिभि. गोविन्दवेदान्तगुरूक्तिमक्तितः २७६-३६ ३२२-१३७ ५६--३१ ३३३-१५६ घटायुपाधेर्गगनादिवस्तुना २९४-७४ चिदात्मभावेन तयोः स्वरूपतो २६८-२२ ज जगजनिस्थानलया यतो ७२-६२ ·पानुम्मेष फमपी ५० सी० १८०-८३ जानने: पूर्वमराण्डमद्वयम् जन पानाति: सद पप्रमतन्नपान जडत्यपंचानसमामरूपिपि उस्लप ममिदमारमपुत्र जाने पर परमारमा जोगारामादपाना জাহানা जीवनय मापदम् जागरात्रयस्पेशग्दम्य मान वग्यविषयम् सानामिनाहानमनं समृलती १२०-४८ ३२३-१४० तपय धन्या भुवि पुण्य तय शान न करमात च्चिन्दन रात्कयनम् यच. मुसार्योऽपि नरोधमः बताऽनन्दादिशब्दानाम् तीन भेदोऽप्यनयाः संताऽन्य एवात्मन ईघरात वताऽपर प्रायमय: ववाऽपि पिम्बप्रतिविम्ब० दो भेदभ्रमभ्वसि. तता सहावास्यविचारवत्सरी १७१-७२ २२६-११४ २६९-२५ २०७-१८ २१-३५ २७०-२७ २५५-१२४ १८७-१० ·३७४ प्रत्यक्तत्वचिन्तामया ततो वेदोऽप्रमाणं ते ततोऽस्त्यविद्याप्रतिबिम्बितम् तत्त्वमस्ययमात्माहम् तत्त्वंपदार्थपरमेश्वर तत्त्वंपदार्थपरिशोधन तत्र देशनिमित्तो वा तत्र वेदान्तवाक्यानि तत्र सत्यादिशब्दा ये तत्राज्ञाननिवृत्ति: स्यात् तत्रापि गोविन्दपदाम्बुज० तत्रापि लक्षणाभावात् तत्राप्यात्मप्रणीतत्वम् तत्सेवयैव विमले तथाऽखण्डार्यनिष्ठः स्यात् तथा च तत्पदस्यैव तथा च वद्धतुक. , वथा च मानवृत्तेः प्राग तथा चात्रापरोक तथा चेत्तहि वेदान्त तथा तत्त्वमसीत्यत्र तथा तस्वमसीत्यादि तथा तयोस्तत्वमसीति वयात्मरूपस्य सुखस्य सथाद्वयं मझ सधाद्वयेऽध्यत्तमपीप्यते पृ० श्लो. १६३-६ २७२-३१ २३८-१३७ ११८-४४ १३६-७२ २०७-६६ २३७-१३४ २३१-१२२ २३७-१३३ १८-११२ २५०-१७७ १६६-२४ ११८-४५ २३३-१२८ २५७-२०१ ३०८-१०५ २५३-१८६ २४४-१५७ २४६-१६६ २३२-१२४ २३२-१२७ २७५-३४ १७०-७० १९-३२ १५५---३७ ·वर्णानुक्रमेण लोकसूची ३७५ पृ० श्लो १५४-३५ २३५-१३२ ३२४-१४२ १४२--६ वधानुमानं च पुरा प्रदर्शितम् वथापि सर्ववेदान्त. तथाप्यसो दग्धसमस्त तथेन्द्रियाणामन्तद्वयनमा० सधैव पापक्षयहेतुरस्य तदद्वयं कोटशमित्यखण्डिवम् तदेतदप्यत्र न साम्प्रतं यतः तदैकनिष्ठस्य सद्धतुरानन्दमयः उद्ब्रह्म शक्तिशबलम् वद्भक्तिसंजातविवेकदोषत्तः तमेवमात्मानमिति तरति सकलशोकम् तीनादिवया वेदे पौरुषेय० तयोर्ध्वमायन्नमृतत्यमेत्यतः तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेत्यदो तस्माचिदाश्रयतया तस्माजनिस्थितिलया तस्मात्प्रमाणं न सदद्वये तस्मात्प्रमाणं श्रुतिवाक्य. तस्मात्प्रवर्तके वाक्ये तस्मात्स जीवन्मपि तस्मात्सुसस्यात्मगुणत्व० तस्मात्सुखं ब्रह्म चिदद्वयात्मकम् तस्मादखण्डैकरसम् । १५६-४२ १४३-७ २७४-३५ २२-३८ ११४-३८ ९८४-१०३ ४६-१० ३११-११२ ३२१-१३४ ३२४-१५२ १४५-११ १५३-३२ २१३-६५ ३२५-१४४ १६६-५८ ३००-१ ·३७८ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणी पृ० श्लो० ३१३-११६ ३२३-१३६ न च प्रपञ्चस्य मृपात्व० न च प्रमाणेन चिदद्वया० न च वेदस्य विच्छिन्न न चाणुमानं न शरीर० न चात्मनो वातिशया० न चात्मविज्ञानमृते न चानुभावकत्वं वा न चान्यत्रान्यधर्मस्य न चाप्यवच्छेद इहोचितो. न चाप्यविद्याकृतभेद. न चाप्य विद्या परमात्मनो न चाप्रमाणं श्रुतिमौलि० न चाम्बरस्येव जलादि० न चार्थिकान्वयो नापि न चार्थिकादेरपि नास्य न चासङ्गस्य सम्बन्धा० न चास्त्यविद्याश्रय न चैकवा स्यादपि न चैकपदवैयर्यम् न चैकवस्तुन्यपि न चैकार्थतयाऽप्यत्र न चैकन पदेनैव न चैतद् दृष्टमिष्टं वा नचैवं भावनाधीन न जीवतो मुक्तिरिद १६-२६ १७३-७६ ४३---४ २५६-१६८ २०८-६६ २६६-१७ १६६-६० २६५-१५ १५२---२६ २६५-१६ २१२--८२ २४६-१७३ २६७-८१ १५३-३३ २५४-१६० १६३-५२ २५५-१६५ २२५-९६ १६५-२० २४१-१४४ ३२१-१३६ ·वर्णानुक्रमेण लोकसूची पृ. लो. ५३०-१५४ १६६-२३ २०६-६३ १६३-५१ २६१-३ १६१-४७ ३---४ २४०-१४३ न तस्य कार्यप्रतिभासः न तावदनुमानेन पौरु० न धर्मधर्मित्वमपोप्यते ननु प्रपञ्चस्य चिदद्वयं मवम् ननु ब्रह्मविवर्त्तत्वे नतिरेपा भवतामसङ्गता मनूक्तिरेपा भवतामसङ्गता नचितं ब्रह्मसुसं ननुच्यते वेदविरुद्धमेतत् नन्वत्र अवणादीनाम् नन्वत्र संन्यासपदे नन्वद्वये साधकमानमस्ति नन्वयधिष्ठानसदद्वये नन्यप्यवस्थात्रययोग नन्वयं पौरुषेयोऽस्ति नन्वस्ति किं प्रमाणे ते नन्वस्तु चेतनवया परमेश्वरोऽयम् नन्वस्तु भावात्मकमावृतेः नन्वस्तु यज्ञादि विशुद्धिक नन्वस्तु शुद्धात्मचिदाश्रयम् नन्यस्तु शूद्रस्य तदात्म नन्वस्त्वात्मवदेवायम् नन्वस्य जीवन्तररष्टरमा० नन्वैकमेवाद्वयमित्यमागमे नन्वेवमीशितुः सिद्धी १४१-३ १४३- ३२०-२३२ ८२-११ २८६-५७ ५३--२४. ३०४-१०३ ४७-१२ १८२-५ ३२५-१४५ १४६-१६ १४-१२ ·३८० प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी पृ० श्लो० १४५-१३ २८७-५८ २७५-३७ २६४-१२ नन्वेष भेदव्यवहार एकचित् न ब्रह्म तस्याश्रय न यावदात्मावगतिः न रूपगन्धाम्बरवायु० नरूपता वारस्यवदातता न रूपधर्मोऽप्यवदातता न रूपसामान्यमपीयमिप्यते न वा केवल शब्दात न वा न चैताशबोधसम्भवः न वा निर्दिश्यते सत्य न वा परस्मादति० नवा प्रमाणगम्यत्वा० न वा प्रवर्तकद्वार० नवा लक्षणया तत्रा. न वा लक्ष्यपदार्थ स्यात् न वा वस्त्वन्तराभावात् न वा विचारोऽपि न वा सत्यत्वज्ञानत्व० न वानृतद्वैतविशेष न वास्तवाद्वैतसतः न वास्त्यविद्याश्रयताम् न वास्य सत्त्वे न वेदविषयखेऽपि न सन्न चासन च पद् न संरतमनो नापि २४२-१४८ ३३२-१५८ २२६-१०५ १०-१८ २५०-१२० २१४-८६ २५६-१६६ २५०-१७६ २२८-११६ ८-१४ २५०-१७८ १५१-२८ १५१-२७ २६६-५६ ८-१३ २४७-१६८ २८६-५६ २४१-१४७ .

·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची ३८१ पृ. श्लोक २५२-१८३ १४८-२१ २५२-१८४ २५७-२०० २०६-६१ १७३-७७ २५१-१८१ २६५-७८ ३०२-१४ २०७-६७ • न सातिव्यतिरेकेण न साक्ष्यधम्मेण न सिद्धवस्तुप्रतिपादकम् न स्यात् प्रमाणसिद्धले नहि घोपनिवासस्य नहि वात्वन्तरे वेदे. नहाप्रियं चाशिष पास्पदम् नापाधेः प्रवेशोऽस्ति नानादिभावात् परिहार नानेकजीवात्ममते नापि स्वाभाविकः कश्चित नाप्यस्ति प्रमसिद्धस्य नामावताऽरय जनिरस्त्यः नायं झमावानुभव: नारायणात् प्राग विमुखा० नास्ति विप्रतिपत्तिा नाहत! तदुपाधिकस्प नित्यं विभुं सर्वगवम् निःशेषभेदबाधेना. नि:श्वासवद् वेद जनिः निरस्तसर्वसामान्य. निर्दुटीपारुषेयत्वात निर्भेदतत्त्वमिदमात्मा नृपात्मजो व्याधकुले मैदं हि सत्यमपि ६८-२६ २८१-५१ २५२-१८२ २६५-७७ ३१-५५ १८५-१०५ २२५-१३१ १६१--२ १०-३१ १०८-३२ ·३८२ प्रत्यक्तत्वचिन्वामणी पृ० श्लो ६६-२५ १००-२७ नेश: मोऽप्यकरणो. नैको भवेद्बहुविधो यदि मैवानुमानबलः . प २१७-८१ २२३-६७ २५४-१६१ २१४-८७ २०८-७१ १९८-३२ २३४-१२८ २०६-७४ १४१-४ पदानामेव संसृष्ट० परं ब्रह्मविदाप्नोती. पदमाचं प्रमाणं नो पुत्रस्ते जात इत्यादा० पूर्वपूर्वसमानैव पूर्वसिद्धस्य वेदस्य प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र प्रतिप्रयोगं वर्णानाम् प्रत्यक्षमान जडवस्तुगोचरम् प्रत्यसमानादवभासते प्रत्यक्तत्त्वविवेचनेप्सुभि. प्रत्यक परद्वैवसुखा० प्रत्यकपरब्रह्म० प्रत्यगबुभुत्साजनने प्रत्याभुत्साप्रतिबन्धकम् प्रपद्यन्ते ये मा हृदि प्रमाणजा वृचिरुदेति प्रमाणज्ञानमेवात्र प्रमाणभूतवाश्यत्वाद् वंदः प्रमाणमप्रमाणं वा ३४५-१७५ १२६-६० ४५-७ ३११-११३ ३१८-१२६ २५५-१६२ १६६~२१ २५३-१८८ ·धनुक्रमेण सोकसूची ३८३ प्रमाणान्तरयोग्यार्या० प्रमाव्याप्तं प्रमाणं दि प्रलयेऽपि स्वरूपेण प्रातिभासिकश्यस्य प्रारब्धकर्मफलभोगमृते प्रेयस्वदेतत्सुतवित्तदेहतः पृ० श्लो २०३-४९ २४५-१६० २०१-४२ २२६-११७ ३३८-१६६ १७३-७८ १७८-८८ २५१-१८० ३८-६५ पहिर्मुखं यस्य मनः बिम्बवत् प्रविविम्यपु युद्धेर्विशुद्धिः बुद्धस्तथैकायमसण्ड० प्राणः स्वप्रकाशत्वात् प्रक्षधरतद्गुणानाञ्च ग्रह्मपि स्वं स्वमाफारम् माणोऽस्वप्रकाशत्वे माशब्दस्य च स्वार्थ महाशब्दार्धमानस्य मह्मात्मदा वेदगिरा महाद्वपत्वात् परमार्यवरनु भक्षाद्वयं सफलफास्यम् महापराकरमं परोत्तधी: प्रसारित सर्वशामिवि मदमिस्पपि समानपद. प्रोफमेर न तो म्पविर २३०-११८ २२८-१११ २२५-१०२ २२८-११२ २२७-१०६ २२६-१०३ १४--२४ २८३-७३ ३२२-१३८ २८९-६० ८५-१६ ८४-१४ ·प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा पृ० श्लो २९३-७२ ५७-३३ ब्राकमेवास्ति तदेव ब्रह्मैक्यबोधोदयमुत्तमम् ब्रोक्यसाक्षात्कृतिक ब्रह्मैव जीवात्मत्या १६-२८ १५०-२६ ८७-१६ भिर्दा सजातीयमुखाम० भेदानुमानमपि वेदविरोधतो भोगोऽप्यसनिनि कथं न च भ्रमकलितमशेषम् भ्रमक्षयानन्तरमीच्यते भ्रान्त्यैकरूप० २८५-१४ २८६-६३ म मतं प्रमात्रभिन्नत्वम् मनोमयः कोश इता मानस्वरूपस्य न सत्यता मानान्तरस्य वेदान्तः मानान्तराविरोधेन मायाद्यवच्छेदमतेऽपि मायाप्रधानमिदमस्य मायामये जगति नास्ति माया यदाश्रिततया मायाप्रयः सच मायासहायमखिजम् २४४-१५५ २१-३६ ३१३-११७ २४८-१७० २४८-१७२ २७३---३३ १२३-५४ १३०-६३ ८२-१० ·वर्षानुमेण लोकसूरी ३८५ पृ. श्लो. ५९-२१ २२१-४ २०८-७० २२५-१०० मायास्यनादिरखिल. मालेयं तब कण्ठेऽस्ति मिथ्याक्रमविशिष्टानाम् मिथ्यात्वजाड्य० मुखादिविम्बप्रतिबिम्ब मुख्यार्थानुपपत्तिय मूलज्ञानानुमानन्तु मैवं कथं वाक्यमिदं सद० सैवं न चारम्भस सतम् मैवं न भेदव्यवहार मैवं न वर्णमात्रं भो मैवं प्रसिद्धो रजतादि० मैवं यतो लोक इद्देष्यवे मैवं लोके यवः शब्दात मोक्षसाधनभूतस्य २४८-१७१ २०५-५५ १४७-१७ १४६-१५ २०७-६४ १४४-१० १६२-४८ १८५-१८ २४५-१५६ य य एक भानन्द इति य एक एवेश्वर० य एक सानो निजसत्तया यक्षानुरूपो पलिरि० यजेत दद्यादिवि यसादिक चित्तविशु० यं वत्पदार्थमसिज. यत: समुभूतमिदं जगत् ४६ ६५-५० ३१७-१२७ १५-२५ ४४-५ २६०-२ ·३८६ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी पृ० श्लोक १९३-१० २११-७८ २१६-१२ २२७-१०० २७७-४२ ३००-६० २५८-२०७ ४१--१ २१२-८३ १५-२६ यतोऽदृष्टादिकं सर्वम् यतोऽन्विताभिधायित्वम् यतोऽन्विताभिधायित्वे यतो वाचो निवर्तन्ते यतो विशिष्टानुभवानुसार्यम् यत्कस्य कस्मिन्निति यत्कृपालेशमात्रेण यत्पादपो रतिरेव यत्प्रवर्तकविज्ञान यत्त्वाह यज्ञ तनुते यथा घटादिप्रतिभास यथा च तक्षोभयथेति यशा जडेऽच्छे मुकुरे यथा तमो देशविशेष यथा तृणादेरपि साधको यथान्धकारे घटबोधक यथा पटो दग्ध इहा० यथातवाक्यं लोकेऽस्ति यथा ब्रह्मादीनां क्वचिद० यथाम्बुसूर्यादिकमूर्तः यथा यथाऽध्यासवशेन यथा यथा भक्तिरुदार० यथोलकैः समभ्यस्त० यथा बुभुत्तुहविचिन्त्य यथा अतिद्वैतनिषेध. १२-२२ २७१-३० ३००-८९ ६६-५१ ३२४-१४१ १६६-२२ ३३७-१६५ २६४-१३ १८१-६४ २४६-१७५ ३१७-१२६ ·वर्षानुव्रमेण श्लोकसूची पृ० श्लो० ३२८-१५० २२७-१०७ १७८-८८ २७२-३२ १६४-५३ २६१-६८ पचास्यहनिलयिनीति यया हि निम्बप्रतिविम्या यघेह रष्टं प्रतिविम्ब० यदा गुणगुपित्वेना. यदा परप्रेमपदम् यदापि युद्धौ प्रतिविन्द यदा सुसं स्वात्मवपु० यदेकजीवोऽभ्युपगम्यते घदक्किहीनो गहने यद्यदि दृष्टं अतिगोचरं वा यद्यप्यखण्डमदिरा यद्वात्मरूपास्तु निवृत्ति यनामसंकीर्तनमेव यन्नेह नानेति मुसवे. यस्मात्तयो: प्रवृत्तेहि यस्मादसण्डमहसी० यस्माद्विशुखमतयो यत्यारमतत्त्वैक्यमति यावन्न प्यपदपायुगे यावन्न धात्मधिपक्षा यावन सरवं श्रुतिसार युत्यायनित्यत्व यरीश्वरोपासनया येदि इंगो इदि योविभि, स्वमविक ३१-५४ ३४०-१६८ ३१८-१२८ ४-१५ १५८-४० १२६-६१ २९०-६६ ११-४३ १११-३४ ३०-५३ ५५-२८ ३३३-१६० १३७-७४ ·प्रत्यक्तत्वचिन्वामी यो ब्रह्माणमिति श्रौती यो ब्रह्माणं पुरा सृष्टी पृ० श्ला० २०२-४६ १६४-१३ T रूपद्वयाङ्गीकृतितोऽपि ३१७-१२५ लतणावसरे भिन्ना लक्षवेह वाक्यार्थ लब्ध्वा नृदेहमप० लोकेऽपि रज्ज्वादि. लोके मृदादि सविकार लौकिकस्यापि वाक्यस्य २२५-१०१ २२६-११५ ३४०-१६६ ३१२-११४ २४३-१५२ घ १८६-१०६ वाच्यं परब्रह्म स्वयम् विकल्पजाल परिहत्य विक्षेपनाशाय विचार विक्षेपदानिर्यदि विद्यार्थकर्मण्यधिकार विद्या सती प्रक्ष सद० विद्येप्सवो येऽधिकता विद्योपदेष्टा गुरु० विनाऽऽत्मवाधं न विना देहादिसम्बन्ध विरुद्धधर्मान्विवयोः ५४-२५ ५५-२७ ४८-१४ ३०७-१०४ ३२७-१४८ २००-४८ १९८-३६ २६२-८ ·वर्णानुक्रमेण श्लोफसूची ३८८ पृ० मो० २४७-१६६ २६१-६७ १८३-१०१ १९६-२५ २६७-८३ १२१-५० २४६-१६४ २०२-४५ २०६-६२ २०१-४४ विरुद्धयोरभेदस्य विवेकविज्ञानविवर्जिता विवरुपैराग्यशमादि. विवेकिनः शान्वधियो. विशिष्टपुरुपेणादी विशिष्टसम्बन्धगताव० विशुद्धबुद्धामृतनित्य. विश्व समस्वमजड. वेदमूलं मनो महरा वेदसर्गश्रुतिः पूर्व० वेदस्य चिद्विवर्तत्वे वेदस्याध्ययन सर्वम् घेदान्तवाक्यश्रवणे वेदान्तवेयं परमात्म० वेदान्तशास्त्रेऽपि समाधि० वेदान्तसिद्धान्दविवोधन वेदान्तानतियन्नतो वेदाम्बुधेः सुरगणार्थिः वेदे तु पुरुषस्यापि वेदेऽयमात्मा त्वमसीवि वेदो विशिष्टविज्ञाप्त पैराग्यधर्मयशः वैराग्यवीर्येण शमादि० पैराग्यवोधोपरतित्रयम् व्यभिचारि मनस्तस्मान १८७-११० ३४४-१०४ ३४२-१७१ २६७-२० १२-४ ·३९० प्रत्यक्तत्वचिन्तामा पृ०. श्लो० R २१०-७७ २०४-५३ २४१-१४५ १६३-११ १५२-३१ १८७-१०७ ५२-२१ ४८-१३ ३३०-१५५ १७२-७४ शक्तिः कार्यान्विते होव शब्दजन्यं हि संसर्गः शब्दप्रमाणमूलत्वात् शब्दराशि स्वयं वेदम् शब्दस्य वृद्धव्यवहार शाब्दे पुमान् प्राणि शारीरकन्यायवचस्तु शारीरके स्पष्टमुदीरितम् शास्त्रस्य बाधा वदता शास्त्रस्य सार्थक्यमपीच्यते शास्त्रार्थवत्त्वादिति शास्त्रार्थवत्त्वादिभिः शाखार्थवत्वादिभिरप्यविद्या शुकादिमुक्तिश्रुतिरद्धये परा शुद्धः स एव भगवान् शुद्धः स्वयं विगतदोष शोकं तरयात्मवित् श्रीमत्कृष्णपदाम्भोज. श्रुतिमालिगिरामेव श्रुतिस्मृतिन्यायबलेन श्रुती मनोधर्मतया श्रुती नृपादेविहिता न यद्यपि झुवी मुमुतोरपि साधनेश्यम् नातव्यमन्तव्यविधः ३०२-६५ १३०-६२ ३०४-६ ३४६-१७७ २४२-१४६ ३१२-११५ १५८-४१ ५७-३२ ३६-६२ ·वर्णानुक्रमेण श्लोकसूची पृ० श्लो श्रुत्याऽतुमानेन च सिद्ध्यति श्रुत्युक्तलिङ्गवलतो १५५-३६ ५६-१७ २५-४१ १४५-१४ २६-४२ ३४३-१७२ १३८-७५ २४५-१६२ .स एक एवास्ति स एव भेदव्यवहार० स एव मायाम् सकलगुणसगुद्रं वाव. सकलमिदमखण्डं भेद सकार्याज्ञानविध्वस्ति से चैकबोधात् परमेश० सतः स्वरूपेण घटादि० सती स्वतः सिद्ध्यति सत्यज्ञानादिशब्दा ये सत्यं ज्ञानमनन्तं तद् मन्देहहान्या विपरीतभावना स पञ्चकोशेभ्यः स मुकुन्दपदाम्भोजम सम्भवत्यर्यवत्वे सम्भवव्यभिचाराभ्याम् सम्भाविवाशेषकता. सम्यक् अवार्थमननेन स यावदानमदम् सर्वज्ञादिगिरा विश्वम् सर्वप्रपञ्चस्य मृपाव सर्वमात्मनि विशाने ३१३-११८ ३०९-१०७ २३७-१३५ २२४-८ ५८-३६ २३-३६ २५८-२०६ २२६-१०४ २४३-१५१ १५२-३० ५८-३५ ३२७-१४७ २३९-१३० ३१५-१२३ २०६--६० ·३१२ प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणी पृ० श्लो० ३२-५७ ८०--७ १३१-६५ ११४-३६ १३२-६७ ६४-२४ १८२-६७ १२२-५१ १२४-५५ २२०६३ २४३-१५४ ३१०-११० सर्वस्य विश्वस्य सर्वात्मना सकलकारणता सर्वात्मताऽस्य निगमान्दवचः० सर्वेश्वरोऽखिलगुरुः स श्रीपतिः स्मितकटात. संयोग एव परमाणुपु संसर्गबुद्धिं कुरुते मंसाररोगपरिपीडित. साकल्यतोऽखिलगुणा साक्षादेव प्रमाणं स्युः साताद् ब्रह्मापरीतं यत् सा वेदनादिर्भवतेष्यते साधारणो धर्म उदार० सा बुद्धिवृत्तिः श्रवणादिजा सामर्थ्यमस्ति यदि सार्वजयसिद्धिः परमात्मनः सुसं च साध्यम् सुख पुमर्थन सुखस्वभावस्वमनन्तवस्तुनो सुखस्वभावोऽतिशयानुपाधिक० सुसस्वरूपस्य चिदात्मनः सुसं स्वमात्मानमखण्ड सुसात्मनो स्ति भिदा मुसात्मनोमद इदारत्य० सुसापरोक्षे पुरुषार्थ एव १०७-३१ २६८-८५ १६४-५४ १७२-७५ १८३-१०० १६७-६२ १७५-८२ १६२-४६ ·वर्षानुक्रमेण लोकसूची पृ० श्लो० १६५-५६ १७५-८३ २७७-४१ ३४६-१७८ ११६-४१. १३१-६४ १०६-३० ३२८-१५१ १७१-७३ सुखार्थमेवाऽयमदनिशम सुखावमर्शो न च दुःखहानग: सुप्तोरियतस्यापि सुखं यघा सुमः समुत्याय समुमुत्तुजनाशान सृष्टिस्थितिप्रत्यय सृष्ट्वेदमाविशति पत्र सृप्टेः पुरात्यसदिदं यदि स्मृती स्थितप्राविनिर्णये नगादियोगेन यदाव० स्यादेवदेवं यदि स्यादेवदेवं यदि स्पकर्मवैवं जनकादयः स्वच्छे पदायें प्रतिविम्यः स्वझानमज्ञानमिदं निव० स्वदेोऽसङ्गस्य चिदाता: स्वप्ने पुनसद्वखरा० स्वप्ने यथाऽधगजयान स्वप्रमेयानुसारित्व. मंगम्नि दाउ ग्दर्यप्रकारात्वमापण्ड. एकागलमु नृणाम् सायंप्रकाशानुमा स्वयं मदानन्दपनो रूपपोपन दावि० २६२-७१ २६४-११ ३२९-१५३ २४४-१७४ २८१-४६ ११२-३५ २४३-१५३ २०३-५१ ३०५-१०० २४-४०

·३६४
प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामा
पृ० श्लो
१७५-८१
६१-२२
स्वरूपभूतस्य सुखस्य
स्वाज्ञानता जातमपार०
स्वातन्त्र्यमस्ति न जडस्य
म्वातन्त्र्यमेकस्य विपर्ययो
स्वातन्त्र्यमेव परमेश्वर
स्वाध्याययज्ञतपादि०
स्वान्ते स्थिता यमयिता
स्वाप्नप्रपञ्चवदिदं निगमा०
स्वाभाविक चेदिदम्
स्वाभाविकामृतसुसा०
स्वाभाविको महेशस्य
स्वाविद्ययाऽऽवृत्तधियाम्
स्वां वैष्णवीमसिलहेतु०
१२५-५६
११६-४७
१२८-५६
.
।
१३४-६६
१९८-३४
१२१-४.
.
.

·शुद्धिपत्रम् अशुद्धम् शुद्धम् पं. कर्तृत्वे नोपपद्यते कर्तृत्वेनोपपद्यते नन्यस्त्वकर्ता भाताच नन्यस्त्वकर्ताऽभोक्ता च वत्सातितया ज्ञानतत्कार्य तत्साक्षितयाऽज्ञानवत्कार्य १२-१२ निवृत्तो निर्पयो निर्वृत्त: नित: १३-११ साचित्वादिवास्य सातिवादेवास्य निरपेक्ष निरपेक्ष प्रकाशरूपा प्रकाशरूपी २४-१६ विज्ञातारमरेफेन विझावारमरे केन फपमेफाटा फयमवाटा २५-८ पासात्मात्मकं पासात्मक विनिघतो निपंधवो सबोपा. स योधा० यज्ञादिविशुद्धिकारण पादि विद्धिकार रष्ट फलत्वादपि रएफजवादपि स्वप्रकाशन स्वयंप्रकाशन पदादि पटादि- प्रतिमासे प्रतिमासे अप्रपतन्यमंत्र पानीविषिगुलिः २४-२३ ३२---१३ . प्रम पैदल्यमेव पानीति विगुदि.

·३६६ प्रत्यकवस्यचिन्तामणी पृ० पं० अशुद्धम् मारभमायो भिन्ननिमित्तो स्वधा ममहिमो० स्थितोऽयमयिता तत्रैव द्वैतावबोधे अनुपत्तिदर्शनात चिद्धातोबुद्धप० ब्रह्मणो मूर्त्तत्वाद् तस्य ज्ञानाश्रयत्वं स्वाज्ञानाद् विरोधे नैव वा ज्ञानमन्यत् शुद्धम् मारभमायोऽ भिन्ननिमित्तो स्वधाममहिमा० स्थितो यमयिता तत्रैवाऽद्वैतावबोधे अनुपत्त्यदर्शनात चिद्धावावृद्धा ब्रह्मणोऽमूर्तत्वाद् तस्याऽज्ञानाश्रयत्वं स्वज्ञानाद् विरोधेनैव वाऽज्ञानमन्यत् जीवेश्वरताजगद्भ्रमः यथाऽस्त्यहेर्निव ७६-२२ १२८-११ १३६-१३ २०७-- २४६--५ २८८-१३ २९३---१ २६५---६. ३०१-१६ ३०३-१४ ३२८-६ जीवेश्वरता जगद्मम. यथाऽस्त्यहेनिल० ·अच्युतग्रन्थमालातः प्रकाशितानां पुस्तकानां सूचीपत्रम् (क) विभागे (१) भगवन्नामकीमुदी-श्रीलक्ष्मीधरविरचिता श्रीमद- नन्तदेवनिर्मितप्रकाशटोकासहिता प्राचार्यगरगोस्वामिश्रीदामोदर- लालशास्त्रिभिः सम्पादिता मू०-jा. (२) श्रीभगवद्भक्तिरसायनम्-श्रीमधुसूदनसरस्वतीवि- रचितम् । प्रथमोलासे मूलद्रचितया टीकया शेषद्वयोलासे प्राचार्य: प्रवरगोस्वामित्रोदामोदरताजशामिभिर्विरचिवया प्रेमप्रपया टोकया सहितम् मू-1) प्रा. (३) शुल्वसूत्रम्-श्रीमहर्पिकात्यायनप्रणीतम् । वेदाचार्य. श्रीविद्याधरशर्मरचिनया सरलया वृत्त्या सहितम् मू०-- आ. (B) कात्यायनोंतमूत्रम्-श्रीमन्महर्षिकात्यायनप्रयी- तम् । वेदाचार्यश्रीविद्याधररामविरचितया सरलया वृत्त्या समेतम् मू०-६० (५) प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणि:-[प्रथमा भागः] श्रीसदा- नन्दविद्वद्विरचितः प्रन्यकचितया स्वोपज्ञस्वप्रभाख्यव्याख्यया सहितः मू०-२) (६ ) भक्तिरमामृतसिन्धुः-श्रीरूपगोरखामिविरचितः श्री. जीरगोस्वामिझतदुर्गमसङ्गमनीटोकापेत: मू०-३J (७) प्रत्यक्तत्त्वचिन्तामणि:-[द्वितीयो भाग:] श्रीसदा- नन्दविद्वद्विरपितः अन्य मुद्रचितया स्वापस्वप्रभास्यव्याख्यया सहितः मू०-२२० ·[ २ ] ()तिथ्यर्क:-श्रीदिवाकरविरचितः मू०-१० (ख ) विभागे । (१) खण्डनखण्डखाद्यम्-श्रीहर्षप्रणीतम् । पण्डित- प्रवरश्रीचण्डीप्रसादसुकुलकृतहिन्दीभाषानुवादयुतम् मू०-२२० (२) काशी केदारमाहात्म्यम्-पं० श्रीविजयानन्दत्रिपा. ठिसाहित्यर जनकृत्तहिन्दीभाषानुवादयुतम् मू०-२) २० प्राप्तिस्थानम्--- (१) अच्युतग्रन्थमालाकार्यालयः, काशी (२) गोरखपुर . गीता प्रेस, LIT