·अनुवाकविषयसूचिका. प्रथमः प्रपाठकः, १ २ ... ३ ... ... ... ... ६ ... ... ... ७ ... ८ ... दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राः आध्वर्पवा: १-१३ अनुवाकाः. पर्वदिनकर्तव्यकर्माङ्गमन्त्राः १-३ अनुवाकाः अनुवाक वत्सापाकरणम् पहिराहरणम् दोहनम् प्रतिपद्दिनकर्तव्यकर्माङ्गमन्त्राः ४-१३ अनुवाकाः. हविनिर्वापः मीयवधातः तण्डुलपेषणम् फपालोपधानम् पुरोहाशनिष्पादनम् वेदिकरणम् आज्यमहर्ण पत्नीसन्नहर्न च इध्माहिस्तुचा प्रोक्षणादि आधारः सुग्न्यूहनम् काम्येष्टिकाण्डान्तर्गतसं २-२-१ मानुवाकानातानां काम्येष्टीनां याज्याः पुरोनुवाक्याश्च १४ अनुवाकः. ऐन्द्रामेष्टिः पोष्णचरः क्षेत्रपत्यचरः पाधिकृतीरिः १-१२ मातपतीष्टिः १३-१४ ... ... ... ... १२ १३ ... ... मन्त्रा.. ... ... ... ... . ... ... ... ... ...

·द्वितीयः प्रपाठक. ... २ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... सोमक्रयार्था मन्त्राः १-१३ अनुवाकाः अनुवार प्राचीनगशालामवेश १ दीक्षा देवयजनस्वीकारः ३ सोमक्रयणीगमनम् सोमक्रयणीपदसवहः सोमोन्मानम् ६ सोमत्रयः सोमस्य शकटारोपणम्... शकटारोपितस्य सोमस्य प्राचीनशे नयनम् आतिथ्येष्टिः उपसदः उत्तरवेदिः १२ हविर्धानमण्टपनिर्माणम् १३ काम्येष्टिकाण्डान्तर्गते सं. २-२-२ यानुवाके समान्नातायां राक्षोनेष्टो. सङ्गतः १४ मन्त्रा.. सामिधेन्यः पुरोनुवाश्या याज्ये द्वे १७-१८ ... १. ... ... ... ... ... ... ... . . ... ... ... . अनुवाकाः तृतीयः प्रपाठकः, अध्वरशेपभूतेषु सदोनिर्माणादिपु सङ्गता मन्त्राः १-४ सदोनिर्माणम् हविर्धानगतोपरवनिर्माणम् धिष्णियाः वसर्जनहोमः १ ... ... २ ३ .. ... ..

·अनुवाक. ... ... ... अमीपोमीयपशुसङ्गता मन्त्राः ५-११ अनुवाकाः. यूपच्छेदः यूपस्थापनम् पशूपाकरणम् पशुविशसनम् घपायागः वसाहोमः ७ ... .... ८ ... ... ... १० ... ... उपयट्सका होमाः ... ... ... सोमाभिपवसङ्गता मन्त्राः १२-१३ अनुवाकाः. वसतीवरीणां प्रणम् सोमस्य शकटादुपावरोहः काम्येष्टिकाण्डान्तर्गते सं.२-२-२ यानुवाकशेपमारभ्य नुवाकपर्यन्ते समाम्नातानामिष्टीनां याज्याः पुरोनुवाक्याश्च १४ अनुवाकः, १२ १३ ... ... मन्त्रा:. १-२ ... ... " " . " ... " ११-१२ १३-१४ रुपयागीये पुरोनुवाक्यायाज्ये सुरभिमद्यागीये क्षामवद्यागीये कामयागीये यविष्टयागीये आयुष्मद्यागीये जातवेदोयागीये रुखमद्यागीये तेजस्वद्यागीये साहन्त्ययागीये अनवद्यागीये परमानयागीये पावकयागीये शुचियागीये " ... " ... ... .. १७-१८ १९-२० २१-२२ २३-२४ २५-२६ २७-२८ " ... " ...

·तैत्तिरीय संहिता
भभास्करीयभाष्ययुक्ता.
प्रथमः काण्ड:.
प्रथमः प्रश्नः
हरि ओम्॥'पे त्वोर्जे त्वा वायवस्स्थोपायवस्स्थ
भट्टभास्करीयं ज्ञानयज्ञाख्यम्
तैत्तिरी य संहिता आ प्य म् .
ईशानस्सर्वविद्याना भूतानामीश्वर. पर * ।
पुनातु सर्वदा चास्मान्। शब्दब्रह्ममयश्शिव ॥
अनाहु
यदधीतमविज्ञात निगदेनेव शव्यते ।
अनमाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कर्हिचिन्। ॥ इति
किचन
-
स्थाणुरयं भारहार किलाभूदधीत्य वेद न विमानाति योऽर्थम् ।
योऽर्थज्ञ इत्सकल भद्रमभुते स नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ इति.
*म-वेदवेयरशान्तरूपो देयो माहेश्वर पर । अग्यादिदेवतारूपो जगतामीश्वर पर।
ति-युष्मान,
निए १-६-२,

·तैत्तिरीयसाहिता (का.प.प्र.१. । स्वाध्यायोऽध्येतव्यः इति विधिना चार्थज्ञानपर्यन्तमध्य- यनं विधीयत इति न्यायसिद्धम् । श्रूयते च, 'यदेव विद्यया करोति....तदेव वीर्यवत्तरं भवति य उ चेनमेवं वेद इति च । मन्त्राः पुनरविदितार्थाः नानुष्ठेयार्थप्रकाशनसमर्थाः । तस्मात्प्रति- पनवेदार्थोऽनुष्ठाताऽभिलपितानि कर्मफलानि प्रामोति, न च प्रत्य- वैति, इति वेदार्थः प्रतिपत्तव्यः । अत्र मनुः- सैनापत्यं च राज्यं च वेदविद्ब्राह्मणोऽहति । इति. अत्र च,- इतिहासपुराणज्ञः पदवाक्यप्रमाणवित् । अर्थोपकारवेदी च वेदार्थ ज्ञातुमर्हति ।। इति, अनेवंविधा अल्पश्रुता नाधिक्रियन्ते । मन्त्राणां विनियोगमक्षरविधि 'छन्दांस्यृपीन्दवताः काण्डीनिगमान्निरुक्तमितिहासाख्यायिका ब्राह्मणम् । वाक्यार्थस्वररूपवृत्तिमनन न्यायांश्च वक्ष्ये पृथक् शब्दानामनसूयवस्सुमनसशृण्वन्तु जिज्ञासवः ॥. एतप्पोडशभिस्सहैव विदितः पुंसां भवेच्छ्यसे वेदार्थस्सपडङ्ग एव खलु सोऽध्ये १श्रुती चोद्यते । वाक्याथै कपराण्यधीत्य च भवस्वाम्यादि भाप्याण्यतो भाप्यं सर्वपथीनमतदधुना सर्वीय मारभ्यते ॥ 1ते. आ. २-१५. 'छा. उ. १-१-१०. अते. मा ३.८-१४-३-९.००-३-११.९-इत्यादिप्रदेशेषु. 'व-वेदार्थात प्रतिपत्तय .[वेदोऽर्थाच प्रतिपत्तयः] सेनापन्य च राज्यं च दण्टनेतलमेव च । सर्वतोराधिपत्य च वेदशासवि. दर्हति ।। (मनु १२-१००). म-अहो 'त-मागमविधि. क-मर्थमनने, क-ग्यधीन्य मम योसर्वाणि. 10-न स्वीय.

·अनु. १.] भटमास्तरभाष्योपेता 3 तस्मात्,- प्रणम्य शिरसाऽऽनार्यान्बोधायनपुरस्सरान् । व्याख्येपाऽध्वर्युवेदस्य यथाबुद्धि विधीयते ।। अपि च, 'यो हवा अविदितायच्छन्दोंदेवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याज- यति वाऽध्यापयति वा स्थाणु वर्षति गर्न वा पद्यते प्र वा मीयते पापीयान्भवति यातयामान्यस्य छन्दारसि भान्ति अथ यो मन्त्रमन्त्रे वेद स सर्वमायुरेति' इत्यादिदर्शनात्मतिमन्त्रमृप्या- दीनि ज्ञातव्यानि । अत्र मन्त्राणामृपिष्टा । अक्षरसङ्घयावि- शेपश्छन्द । मन्त्रवाच्योर्थो देवता । विनियोजक ब्राह्मणम् । तोकेव महती देवता अग्निवायुसूर्य रूपेण विभक्ता सर्वत्र ध्यातव्या; तासा विभूतय एथिव्यन्तरिक्षास्थानस्था अन्या अपि देवता इति नेरुक्ता । ताश्च प्रतिमन्त्र लिङ्गैर्विनियोगेन च गम्यन्ते च " ज्ञायन्ते च । न नासा प्रथगभिधानाय प्रयत्स्याम । मपय प्रजापत्यादय प्रतिकाण्ड भिद्यन्ते । ते च होमतर्पणाद्यर्थ च ज्ञातव्या । तदाहु अथ काण्डमापीनेतानुदकाञ्जलिभिश्शुचि । अन्यग्रस्तर्पयेन्नित्यमन्ने पर्याप्टमीपुण च ।। काण्डोपाकरणेवतान्पुरस्तात्सदसस्पते । जुहुयात्काण्डसमाप्तौ च श्रुतिरेपा सनातनी** ॥ तत्र प्रजापतेर्नव काण्डानि -पोरोडाशिक, याजमान, होतार , *आ-१-१ मि- वायुसूर्यादि •11-अन्या देता. ति-गम्यन्त एवेति न बाग-प्रतिपर्वाष्टमी *काण्डानुनमणी २.१०.११ अप नाममात्रत प्रदर्शितानि याण्डानि. विस्तरस्तु एतकोश एवानुबन्ध- रूपेण मुदिताग काण्डानुक्रमणिकायां द्रष्टव्यः - ·4 तत्तिरीयसंहिता का...प्र... . , इष्टि होने, चतुर्णा च बाह्मणानि, पितृमेघश्यति । सोमस्य नव काण्डानि-अध्वरग्रहदाक्षिणानि, तेषां त्रयाणां ब्राह्मणमेकं, वाज- पेयः, तस्य च ब्राह्मणम्, सवाः, शुक्रीयं 'नमो वाचे इत्यादिकं, तस्य च ब्राह्मणामिति । अथामेः सप्त काण्डानि-अनचाधेयं पुनराधेयं, अनचुपस्थानं, अग्निः, तस्य च ब्राह्मणं 'सावित्राणि जुहोति इत्यादि, तस्येव द्वितीयं ब्राह्मणं 'यदेकेन इत्यादि, अग्निहोत्रब्राह्मणमिति । अथ विश्वेषां देवानां पोडश काण्डानि- राजसूयः, तस्य च ब्राह्मणं, काम्याः पशवः, काम्या इष्टयः, उपानुवाक्यं 'प्रजापतिरकामयत' इति प्रश्नपञ्चकं, याज्याः, अश्वमेधः, तस्य च ब्राह्मणं, सत्राणि, उपहोमाः, सूक्तानि, नक्षत्रेष्टयः, सोत्रामणिः, अच्छिद्राणि पशुहोत्रं, नरमेधः इति । सांहितीनामुपनिपदां साहित्य उपनिपद ऋपयः 'शं नो मित्रः 18 इत्यादीनाम् । याज्ञिकीनामुपनिपदा याज्ञिक्यः 'अम्भस्यपारे। इत्यादीनाम् । वारुणीनां वारुणः ‘सह नाववतु इत्यादीनाम् । इत्येवं तित्तिरिशाखाया चतुश्चत्वारिंशत्काण्डानि । अथ काठक काण्डान्यष्टो हव्यवाडादीनाम् । तत्र हव्यवाहः चत्वारि काण्डानि ; सावित्रचित्य, नाचिकेतचित्यं, चातुर्होत्रचित्यं वैश्वसृनचित्यमिति । अथारुणकेतुकचित्यस्यारुणाः काण्डर्पयः । अथ विश्वेषां देवानां दे काण्डे दिवश्श्येनेष्टयः 'तुभ्यम् 'देवेभ्यः इत्यनुवाको, अपामेष्टयः 'तपसा' 'देवेभ्यः' इत्यनुवाको । अथ स्वाध्यायब्राह्मणस्य ब्रह्मा स्वयम्भूः ऋपिः । अथैकामिकाण्डं 'प्रसुग्मन्ता 10 इति प्रश्नद्वयं वैश्वदेवाग्निमन्त्राश्च," तस्य विश्वेदेवा अपयः ॥ क-दानारधेष्टिः. सं. ५-३.१. तै. उ. ४-१. ते.उ.२.१. व्रा. ३-१२-१, २,३,४. 10 ते.म. १.१. "प्रमुग्मन्तति अमियाण्डस्य वैश्वदेवादिमन्त्राव, एकामिको विधिः काण्ड वैश्वदेवामिति स्थितिः. इति वचनात् [इत्यधिकंग पुस्तक]. . 'ते. आ. ४-१. तै, उ.१.१. स. ५-१-१. स. ३.१.१.

·भा..] भाभास्करभाष्योपेता 5 अत्र च काण्डाना सङ्कीर्णत्वेपि यथाम्नायमेवाध्येय सारस्व- तत्वादस्य पाठस्य । सरस्वती हि स्वसुताय सारस्वतायेमं पाठमुपदिदेश । स च सर्वविद्यानिधिरमुमेव पाठमध्येष्ट । तस्मा- दयमनतिक्रमणीय इति । किञ्च-पूर्व भगवता व्यासेन जगदुपकारार्थ- मेकीभूय स्थिता वेदा व्यस्ता , शाखाच परिच्छिन्ना. । तत्र वैशम्पायनं नाम शिष्यं यजुश्शाखानामाधिपत्ये नियुयोन । स चैतं पाठं यास्काय, यास्कश्च* तित्तिरये, सोपि चोखाय, उखश्चात्रेयाय ददौ येन पदविभागश्चके । अतश्चेयं शाखा आत्रेयीत्युच्यते । उक्तं च- एतानृपीन्यवेदे य पठेद्वै स वेदवित् । ऋपीणामेति सालोक्यं स्वयम्भोश्चेति सात्मताम् ॥ इति. अथेपा काण्डानामाद्यवसानावगम परस्ताव्याख्यानावसरे भविष्यति । अयं च वेदो विध्यर्थवादमन्तात्मना त्रेधा भवति । विधयश्चोदना । अर्थवादास्स्तुतय । मन्त्रा अनुष्ठेयार्थप्रकाशकाः । एते च ऋग्यनुपविभागेन द्वेधा वर्तन्ते । मच पादबद्धाः । अतोऽ न्यानि यपि । अत्राहु- पदक्रमविशेषज्ञो वर्णक्रमविचक्षण । स्वरमात्राविभागज्ञो गच्छेदानार्यससदम् ॥ इति. तस्मात् विनियोगस्य मन्त्राणा भेदस्यय॑जुषस्य च । पदार्थस्वररूपाणामभिव्यक्त्यै च यत्यते ॥ 'तत्रामावास्थायां सन्नयतश्शाखामाच्छिनत्त्यध्वर्यु:--इपे खोजें त-याज्ञवल्क्याय प्रोवाच, सच. *ग-यस्वाय, यस्कथ त-अफसमताम, ·6 तत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.१ 'देवो वैस्सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण + 'त्येति ॥'उभा वामिन्द्राग्नी'* इत्यतः प्रागितः प्रभृति ये मन्त्रा- स्तेपां प्रजापतिः काण्डपिः । अत्र केचित् युप्मच्छब्दद्दयावे यजुषी आहुः । तदानी छेदने द्वयोस्समुच्चयः । अपरे तु द्वितीयेन सन्नमनादि कुर्वन्ति । मन्तार्थस्तु-इडन्नं सवरेपणीयत्वात् । इह तु सान्नाय्यलक्षणं गृह्यते । ऊकू रसः बलप्राण्योरुद्दीपकः । इषु इच्छायाम, उर्ज बलप्राण- नयोः, आभ्यां कर्मणि करणे च सम्पदादिलक्षणस्त्रियां क्विप्मत्ययः, उभयत्र तादर्थं चतुर्थी, सावेकाचः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । हे शाखे इडर्थ त्वां छिननि । ऊर्गथं त्वां छिननि । एवं यो- ग्यक्रिया सम्पाद्य अध्याहारेण व्याख्येयम् । प्रयोगकाले तु तदर्थस्मृतिमात्रमेव । उहप्रवरनामधेयेषु श्रुतपदस्थाने योग्यपदा- न्तरप्रयोगो युज्यत एव ॥ 'वत्सानपाकरोति यायवस्थेति ॥ केचित् आख्यातावृन्या द्वे यनुषी आचक्षते । वायवः गन्तारः । वातेर्गतिकर्मणः 'रुवापानि' इत्युण्प्रत्ययः । उपायवः उपगन्तारः । उपपूर्वादिणः 'छन्दसीणः' इत्युण्प्रत्ययः, उभयत्र प्रत्ययस्वरेणान्तादात्तत्वम्, उत्तरत्र गतिसमासे रुदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् । स्थति अस्तेः पञ्चमलकाररूपम्. । हे वत्साः मातृसकाशाद्गन्तारो भवत, पुनर्दोहकाले उपगन्तारो भवतेति । वायुशन्देनेपामभिधानं वावधिष्ठातृकत्वमेषां प्रदयितुम् । 'वायुर्या अन्तरिक्षस्याध्यक्षाः इति ब्राह्मणम् ।। गोचराय गाः प्रस्थापयनि-देवो व इत्यादिमिस्तिमृभिः ऋग्भिः । तत्र प्रथमया सवितारमभ्यर्थयते । इयं च द्विपदा विरा- *त. सं. १.१.१४, तिया-३२.१.

·आ. १.] भट्टमास्वरभाष्योपेता 7 'आ प्यायध्वमनिया देवभागमूर्जस्वतीः पय॑स्वतीः द्वायत्री जागतगायत्रपादत्वादिति। ॥ पू प्रेरणे । देवस्सविता सर्वस्य मेरस , येन विना तृणायमपि न चलति, स युप्मान् मार्पयतु प्रस्थापयतु । अर्तेौँ पुगागम । किमर्थम् चष्ठतमाय कर्मणे यज्ञाय । यज्ञो हि श्रेष्ठतम कर्म' । प्रकर्षवतामपि पुन प्रकर्षविरक्षाया द्वितीय आतिशायनिो भवत्येव । तृणादि- भक्षणेन सान्नाय्यनिप्पत्त्यर्थत्याद्यज्ञार्थ प्रेरणम् ॥ अथ प्रस्थाप्यमाना गा एव प्रार्थयते द्वितीयया--इय च भववसुरुद्रेशपादत्वात् मध्येज्योतिस्त्रिष्टुप् ॥ हे अतिया गाव अहननार्दा । अहनन अन्न 'घत्रर्थे कविधान स्थानापाव्य- धिहनियुध्यर्थम् ' इति हन्ते क । अनमर्हन्तीति 'छन्दसि च' इति घप्रत्यय प । यहा- अनचादयश्च' इति यक्प्रत्ययान्तो निपात्यते । इकारश्चान्दस । तदा गवामिय सज्ञा । सर्वदा प्रत्य- *म-..पादत्तापक्षरोनत्वाचे +तृतीय द्विपाजागतगायनाभ्याम् ' (३ १६) इति पिगळसूत्रम् । अत्र आद्यपादे उत्तरपाइगतवणद्वयसकरनया जागतत्वमवगन्तव्यम् । पदक्षरस्यापि गाय- सत्व न हीयत इति च योध्यम् ॥ 17 ३-२-१. 5 वसुशब्द अटसु, भवस्नेशश दाश्चवादशसु प्रसिद्धा । 'मध्येज्योतिर्मध्यमेन' (३-५३) इति पिळसूत्रम् । मध्यमेन त्रैष्टुभन पादेन अन्येश्च चतुर्भि पादैर्युत छन्दः मध्यग्यातिनाम । हलायुधस्तु-अत्रान्येषा चतुर्णा पादाना गायत्ततामभिप्रेति । तदेतद्विग्द्र पोध्यम् ॥ अत्र सवेर कोशेषु 'घप्रत्यर ' इत्येव वर्तते । 'छन्दसि च' (५१-६८) ईित सूत यत्प्रत्ययविधायरमेर । घप्रत्ययविधायर च नान्यदीश सूनमुपलभ्यते। 'छन्दसि घर' (१.१०६) इति सून च ऋतुरादादेव प्राप्तार्थे घस्विधायकम् । तस्मादन 'यत्प्रत्यय ' इत्यत्र साधु ॥

·अनु. 1.] मभास्करभाष्योपेता 9 ७ माघशसो 'रुद्रस्यहेतिः परि वो वृणक्त "ध्रुवा *अस्मिन्गोप॑तौ स्यात बढी र्यज॑मानस्य पशू- पाहि ॥ १॥ इपे त्रिचत्वारि शत् ॥ १ ॥ । मेशिष्ट मा यो जिघांसीत् । अघे पापे भक्षणलक्षणे शंसा अभिलापो यस्य (स्या] नियोगेन* सोधशंसः पापतत्परः। बहुव्रीही पूर्वपदन- कृतिस्वरत्वम् । अवशब्दोयमन्तोदातोप्यस्ति, यथा 'अप नश्शोशु- .चदयम् ।। इति । अड्डते गच्छति दानादिना । आगमशास्त्रस्या- नित्यत्वात् न नुम् । पचादित्वादच , प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वम् ।। अथ न केवलं मनुष्य एव, अपि तु देवोपि युप्मान् मा हिं- सीदिति तृतीयया आशास्ते-रुद्रस्येति ॥ इयं चैकपदा लिष्टुप् , एकद्वितिचतुष्पदीत्युक्तपादम् । इति वचनात् । हेतिः आयुधम् । उति यूति' इत्यादिना क्तिनन्तोऽन्तोदात्तो निपातितः । सा रु- द्रस्य हेतिः युष्मान् परिवृणक्तु सर्वतो वर्जयतु ॥ यजमानं ध्यायति ईक्षते वा-ध्रुवा अस्मिन्नित्यूचा त्रिष्टुभेकपदया ॥ गवां पतिर्गोपतिः यनमानः । ‘पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । अस्मिन् यनमाने । ध्रुवाः अविनाशाः । स्यात भवत। कायश्च सन्तानवृद्धया भवत । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्ण- दीर्घता ।। शाखामुपगृहति-यजमानस्येति । हे शाखे यजमानस्य पशून *ग-यस्य नियोगे. आ. ६-११. पपि. सू. ३.२.

·10 तैत्तिरीमहेन्द्र [... 'यज्ञस्य॑ घोपति प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा पाहि रत | 'तास्यनुदात्तेन्डिन्दुपदेशाडसार्वधातुक्मनुदात्तं माहे डोः' इति लसावधानुकानुदात्तत्वे यनमाने धानुस्वरः । तस्मात्सायं पशवः' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति प्रथमोनुवाकः. 'अश्वप[मसिदं वाभिमन्त्रयते यतस्येति ॥ 'चतुर्थ्यर्थे महळं छन्दमि' इति तादये पटी । भुपेयन्ताच्उतरि 'छन्दस्युभ- यया' इति शप आर्धधातुरत्याण्णिलोपः । 'अदुपदेशात्' इति शनुरनुदात्तत्वम् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण शप उदात्तत्वम् । असिदाश्व- पश्वोंः वस्तुलेन विवक्षिनत्यानपुंमात्वम् । लिङ्गव्यत्ययो वा । अहिलंकनद्वारेण मयर शीघ्रं यज्ञ सम्पादयस्वति यज्ञार्षमायोपयत असीति स्तुतिः । घोपदिति धननामति के मित् ।। गार्हपत्ये मनितपति-~-प्रत्युष्टमिति ॥ पितु-'मत्युधा रातयः । इनि गायध्येकपदा यनुरादिवत्याः । रखरमुनि अर्थ- वियोमः । 'क्षरमूने' इत्यस्य वर्णविरामो वा । यदन रिहान्यपि रसतदनन प्रतितानेन प्रत्युष्टं प्रतिमुनीरस्य दायमस्तु। उप दारे । 'आदितत्र' इति पकागदावस्तादिवदिशतिषः । 'गतिरनन्नरः रति पूर्वपदमरतिपरत्वम । शिक्ष, अगनयोरि प्रत्यु. टास्मन्नु । गतगे धनस्य नावारस्थादः । 'यत्ययुधे मह.

·माभास्करमा योपता 11 अरातयः "प्रेयमंगाद्धिषणा . बर्हिरच्छ मना कृता स्वधया वितष्टा त आवहन्ति कवयः ठम्' इति बहुलवचनात्करि क्तिन् । अतोन्येऽरातयः । अव्यय- पूर्वपदमरुतिस्वरत्पम् ॥ गार्हपत्यप्रदेशादाहवनीयं गच्छति-प्रेयमिति त्रिष्टुभा ॥ इय- मश्वपशुः प्रागात् मानी गच्छति । 'छन्दसि लुड्ललिटः' इति लुइ । धिपणा धृष्टा लवने समर्था । 'धृषेधिपि च संज्ञा- यां' इति क्युप्रत्ययः । बर्हिरच्छ आप्तुं मनुना मनापतिना सर्वस्य कर्ता कृता । स्वधया अनेन मांस* लक्षणेन करणेन मनुना कर्ता रुता । दधातेः 'आतोनुपसर्गे कः' । रुदुत्तर- पदारुतिस्वरत्वम् । वितष्टा विशेषेण तनूरता अतिनिशिता । 'यस्य विभाषा' इतीट्मतिपेधः । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपद- प्ररुतिस्वरत्वम् । कस्मात्पुनरियं प्राची गच्छतीत्याह-त इति ॥ ते खलु कवयो मेधाविनः यज्ञकर्मविदः पुरस्तात्पूर्वस्या दिशः बहिरावहन्ति । पञ्चम्यन्तादस्तातिः । देवेभ्यः ‘पञ्चर्ये चतुर्थी पक्तव्या' । देवेभ्यो शुष्टं, एवं हि क्रियमाणे देवानां प्रियं भय- तीति । 'नित्यं मन्त्र' इति जुष्टशब्द आशुदात्तः । येदि प्रत्यवेक्षमाणो मन्त्रशेषं ब्रवीति-इह अस्यां खलु वेद्यां, तत् छविप्यमाणं बर्हिः, आसदे आसादयितव्यम् । एवमिदमर्हति । सदेय॑न्तात् 'रुत्या तवैकेन्' इति केन्प्रत्ययः । 'यहुळं संज्ञा- छन्दसोः' इति शेर्नुस् । 'न लुमता' इति वृद्धयभावः । रद्ध. तरपदप्रकृतिस्वरेण निनादाद्युदात्तः ॥ . *क-सामाग्य.

·14 तैत्तिरीयसंहिता [का. .... * "सुसंभृतां त्वा संभरा म्यदित्यै रास्नाऽ"सीन्द्राण्यै सनहनं "पूपा ते ग्रन्थि ग्रंभातु स ते मास्था- "सम्भरति-मुसंमृतति ॥ सुधु सम्भ्रियतेऽनयेति* सुसंमृत् । पूर्ववकिप् । तादृश्या रज्जा त्वा त्वां सम्मरामि इतरमुष्टिमि- स्सह भरामि । भृञ् भरणे, भौवादिकः ।। "रास्त्रां करोति-अदित्या इति ॥ षष्ठ्यर्थे चतुर्थी, कर्म- णि क्तिन् । अखण्डनीया पृथिवी अदितिः । अव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । रास्ना शुल्वं अदित्याः रास्ता त्वमसि, यामदिति- रकरोदिति स्तुतिः । सामर्थ्याच्चायं मन्त्रस्सम्भरणमन्त्रात्पूर्वो द्रष्टव्यः ॥ "सन्नपति-इन्द्राण्या इति ॥ सैव चतुर्थी । इन्द्रस्य पल्यास्सन्नहनं संयमनमसीति स्तुतिः । 'इन्द्राणी वा अग्रे देक्तानों समनात " इति ब्राह्मणम् । प्रथमे उदात्तयणः इति विभक्तरुदातत्वम् । द्वितीये कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण 'लिति । प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तत्वम् । सन्नहनं च शुल्वान्तयोसंठेपणम् ; अन्थि- करणस्य विधास्यमानत्वात् ॥ "प्रन्थि करोति-पेति ॥ पूषा आदित्यस्स ते तव अन्यि अथ्नातु करोतु । सामान्यग्रन्यः विशेषग्रन्थिः कर्म । "शुल्बान्तमुपगृहति-स ते इति ॥ सः ते तव ग्रन्थिः मा स्थात् , मा प्रदेशान्तरमातिष्ठतु यावद्विमोकं शिथिलो मा भूत् । गातिस्या' इति सिचोलुक् ॥ *घ-अनेनेति वा हत्यधिसः पाठः). मा-१.२०२० ·अनु. २.] मामास्करमा योपेता 15 "दिन्द्रस्य त्वा वाहुभ्यामुद्यच्छे "वृहस्पतैमूर्ना हरा म्युर्वन्तरिक्षमा॑न्वहि "देवंगममंसि ॥३॥ सहस्रवलशा अष्टात्रिशच ॥२॥ 16 वहिरुद्यच्छते-इन्द्रस्येति ॥ इन्द्रस्य बाहुम्यां त्वा त्वां उद्यच्छे उत्क्षिपामि, नात्मीयाम्यामिति स्तुतिः | ‘समुदाड्म्यो यमोऽअन्ये' इत्यात्मनेपदम् ॥ "शीर्षन्नधिनिधत्ते-बृहस्पतेरिति ॥ वृहस्पतरेव मूर्ना त्वां हरामि, नात्मीयेनेति स्तुतिः । 'उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् ' इति युगपदुभयोः प्रकृतिस्वरत्वम् । बृहच्छब्दो वृत्तिविषये आ- घुदात्त इप्यते, पतिशब्दश्च । प्रत्ययाद्युदात्तत्वेन मूर्धन्शब्दो- न्तोदात्तः । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् ॥ 1 प्रत्यागच्छति-उर्विति गायत्र्यैकपदया ॥ उरु विस्तीर्ण- मन्तरिक्ष अन्विहि अनुगच्छ । महान् पन्याः, सुखेन गच्छेति भावः ।। "उपरि सादयति-देवंगममसीति ॥ देवान् गच्छतीति देवं- गमम् । गमश्च ' इति खन् । वो देवगामि असि भवितासि । वर्तमानसामीप्ये लट् । तत्र हविषो धारणाहहिपो देवंगमत्वं भविता; मस्तरस्य त्वनौ प्रहरिप्यमाणत्वात् । 'दिवं गचं इति च मन्त्रलिङ्गम् । 'अनघस्सादयति इति ब्राह्मणम् ॥ इति द्वितीयोनुवाकः. . *सं. २००४३. मा. २.२.२ ·* 16 तत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. १. . शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै 'मात- रिश्वनो घर्मोऽसि द्यौरसि पृथिव्यसि विश्वाया 'सान्नाय्यपात्राणि प्रोक्षति-~-शुन्धध्वमिति ॥ शुन्ध शुद्धौ, डदात्तेत् , व्यत्ययेनात्मनेपदं । यहा, शुन्ध शोचकर्मणि ; अस्मा-. एण्यन्तात्कर्मकर्तर्यात्मनेपदम् । यक्चिणोः प्रतिषेधे णि श्रन्धि- अन्यि' इत्यादिना यक्प्रतिषेधः । 'बहुळं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् । लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । देवानामिदं दैव्यं 'देवाद्यो ' इति यत्रन्ययः प्राग्दीव्यतीयः । त्रिवादाद्युदात्तत्वं । 'छन्दसि निष्टय' इत्यादी देवयज्याशब्दो यप्रत्ययान्तो निपा- तितः । हे पाताणि देवयज्यात्मने दैव्याय कर्मणे शुन्धध्वं शुद्धानि भवत, स्वयमेवात्मानं शोधयतेति वा । प्राधान्यल्यापनार्थ देवश- ब्दावृत्तिः, साकल्यार्थी वा, यथा 'निधीनां ला निधिपति हवा- महे ' इति* ॥ अङ्गाराग्निरूहति--मातरिश्वन इति ॥ मातरि सर्वस्य परिच्छे- दके अन्तरिक्षे शेत इति मातरिश्वा । 'श्वन्नुक्षन् ' इत्यादिना शोडः कनिन्प्रत्यये वकारोन्तादेशो निपात्यते । 'तत्पुरुपे कति. बहुळम् ' इत्यलुक् । निपातनसामय सप्तम्या उदात्तत्वं । वायुरुच्यते । तस्य यो धर्मः अनिवैद्युताख्यः स एव त्वमसीति पार्थिवोग्निः स्तूयते । यद्वा, घरणाधिकरणं धर्मः । घृक्षरणदीप्त्यो। सरणं सञ्चलन । इति मन्प्रत्ययान्तो मिपातितः । बायोपि सञ्चलनाधारभूतः अन्तरिक्षमेव त्वमसीति कुम्भ्याधारोङ्गाररस्तूयते धारणसामर्थ्यख्यापनार्थम् । 'अन्तरिक्षं वे मातरिश्वनो धर्मः । एषां लोकानां विधृत्य में इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. ७-४-१२. गि-सचरणं. मा-३.२-३.

·1 18 तैत्तिरीयसहिता [का १. प्र... 'हुतस्स्तोको हुतो द्रप्सौऽनये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या५ “सा विश्वायुस्साविश्वव्यंचा- पयःप्रमृतीनां वसूनां शतधारमनेकमकार पवित्रं पावनमसि । प्राणात्मनां वसूनां सहस्रधारं पूर्वस्मादपि बहुप्रकारं पावनमास यागसाधनद्वारेण । 'पुवस्संज्ञायाम् ' इति इत्रमत्ययः ।। 'स्तोकाननुमन्त्रयते-हुत इति ॥ अल्पो बिन्दुस्तोको महा- बिन्दुर्द्रप्सः । दोहनकालेऽमहान्बिन्दु. पात्राद्वहिनिपतितस्स्तोकः, स हुतोस्तु देवतोद्देशेन परित्यक्तोस्तु । द्रप्सोपि हि हुतोस्तु । कस्मै । अग्नये बृहते नाकाय नाकनाम्ने । कं सुखं, तदस्य नास्तीत्यकः, । तस्मादन्यो नाकः । न भ्राण्नपात् ' इति निपातितः । अव्यय- पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'वृहन्महतोरुपसङ्ख्यानम् ' इति बृहतः पर- स्यानादेविभक्तेरुदात्तत्वम् । दिवि नाको नामाग्निः '* इत्यादि बाह्मणम् । एवं हुतोस्त्विति सझल्पेन हविपोस्कन्नता क्रियते । कः पुनरित्यं वदतीत्याह, स्वाहा स्वयमेव सरस्वती आह ब्रूते । 'स्वैव ते वागित्यब्रवीत् '* इत्यादि बाह्मणम् । स्वयमेवाहेत्यस्यार्थस्य द्योतकोयं निपातः । आह स्वेत्यस्य प्रतिलोमपाठे स्वाहेति भवति । निपाता आधुदात्ताः । न केवलं नाकायैवापितु, द्यावाप्रथिवीम्यामपि हुतोस्त्विति । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः आधुदात्तः । 'देव- ताइन्वे च ' इति पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ . 'प्रथमां दुग्धां गामभिमन्त्रयतेसा विश्वायुरिति ॥ या प्रथम दुग्धा गोस्सा विश्वायुनाम, विश्वं आयुर्नीवनं यस्यामिति प्रथिव्य- बापत । तदात्मना च गोः स्तूयते । ' इयं वै विश्वायुः * ·भनु. ३.] मामास्करमाध्योपेता 19 'स्साविश्वकर्मा "संपृथ्यध्वमृतावरीरूमिणीमधुम- 'द्वितीयामभिमन्त्रयते-सा विश्वव्यचा इति ॥ विश्वं व्यचति यामोतीति विश्वव्यचा । अञ्चुगतो, अञ्चु इत्येतस्मादसुन्, शिष्टं विश्वधायाशब्दवत् । अन्तरिक्षं विश्वव्यचाः॥ 'तृतीयामनुमन्तयते—सा विश्वकर्मेति ॥ विश्वानि कर्माणि कर्मफलानि यस्यां सा विश्वकर्मा द्युलोकः । पूर्ववत्स्वरः । : इमानेवैताभिः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। . बनो गोदोहनसंक्षाळनीया अपः पयस्यानयति-संप्टच्यध्वमिति गायच्या ॥ हे ऋतावरी. ऋतेन सत्येन यज्ञेन वा तहत्य, ऋतसम्पादिका आपः यूय पयसा सम्पच्यध्वं सम्टक्ता भवत । कर्मणि लकारः । छन्दसीवनिपो' इति वनिप् । रच ' इति डीफो। अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्यः । वा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्व । आप्टमिकमामन्त्रितानुदा- तत्वम् । ऊर्मिमत्वादिगुणयुक्तास्सत्यस्सम्प्टच्यध्वम् । एतेपामामन्त्रि- तत्वाभावाद्यथायथं स्वरा भवन्ति । पयस्सम्पर्केण वाह्येते गुणाः. अपामुपजायन्ते । महद्विरूमिभिस्तद्वत्यः अमिण्यः । 'तुन्दादिपु स्वाङ्गाद्विवृद्धों' इति पाठादिनिप्रत्ययः । स्वमङ्गं स्वाङ्गम् । पूर्ववद्दीर्घत्वम् ।। मधुमत्तमाः मधुरतमाः । मन्द्राः मादयिभ्यः । मदि स्तुतिमोदमदस्वमकान्तिगतिपु । 'स्फायितश्चि' इत्यादिना रक्त- त्ययः । किमर्थ सम्टच्यत इत्याह-धनस्येति | धनस्य सानाय्य- लक्षणस्य । सातये लाभाय । धनवनपणसम्भक्ती, 'जनसनखना *ना. ३.२-३.

·18 तत्तिरीयसहिता [का 1. प्र... . 'हुतस्स्तोको हुतो द्रप्सौऽग्नये वृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या५ “सा विश्वायुस्साविश्वव्य॑चा- पयःप्रभृतीनां वसूनां शतधारमनेकप्रकार पवित्रं पावनमसि । प्राणात्मनां वसूनां सहस्त्रधारं पूर्वस्मादपि बहुप्रकारं पावनमास यागसाधनद्वारेण । 'पुवस्संज्ञायाम् ' इति इत्रमत्ययः ॥ 'स्तोकाननुमन्त्रयते-हुत इति ॥ अल्पो विन्दुस्तोको महा- न्विन्दुर्द्रप्सः । दोहनकालेऽमहान्विन्दुः पात्राद्वहिनिपतितस्स्तोकः, स हुतोस्तु देवतोद्देशेन परित्यक्तोस्तु । द्रप्सोपि हि हुतोस्तु । कस्मै । अमये बृहते नाकाय नाकनान्ने । के सुखं, तदस्य नास्तीत्यकः, । तस्मादन्यो नाकः । न भ्राण्नपात् ' इति निपातितः । अव्यय- पूर्वपदमकतिस्थरत्वम् । 'बृहन्महतोरुपसङ्ख्यानम् ' इति बृहतः पर- स्यानादेविभक्तेरुदात्तत्वम् । 'दिवि नाको नामानिः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । एवं हुतोस्त्विति सकल्पेन हविपोस्कन्नता क्रियते । का पुनरित्यं वदतीत्याह, स्वाहा स्वयमेव सरस्वती आह ब्रूते । 'स्वैव ते वागित्यब्रवीत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । स्वयमेवाहेत्यस्यार्यस्य द्योतकोयं निपातः । आह स्वेत्यस्य प्रतिलोमपाठे स्वाहेति भवति । निपाता आधुदात्ताः । न केवलं नाकायैवापितु, द्यावाप्रथिवीभ्यामपि हुतोस्त्विति । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः आधुदात्तः । 'देव- ताद्वन्द्वे च ' इति पूर्वोत्तरपदयोः प्रतिस्वरत्वम् ।। "प्रयमां दुग्धां गामभिमन्त्रयते-सा विश्वायुरिति ॥ या प्रथम दुग्धा गोस्सा विश्वायुनाम, विश्वं आयुर्भावनं यस्यामिति एथिव्य- । तदात्मना च गोः स्तूयते । ' इयं वै विश्वायुः । सं. ७४.११. .

·भनु. ३.] महमावरभाम्योपेता 19 'स्साविश्वकर्मा "संपृच्यध्वमृतावरीरूमिणीमधुम- अपः 'द्वितीयामभिमन्त्रयते-सा विश्वव्यचा इति ॥ विश्वं व्यचति ज्यामोतीति विश्वव्यचाः । अञ्चुगतो, अञ्चु इत्येतस्मादसून, शिष्टं विश्वधायाशब्दवत् । अन्तरिक्ष विश्वव्यचाः ॥ तृतीयामनुमन्तयते—सा विश्वकर्मेति ॥ विश्वानि कर्माणि कर्मफलानि यस्यां सा विश्वकर्मा द्युलोकः । पूर्ववत्स्वरः । : इमानेवैताभिः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'गोदोहनसंक्षाळनीया पयस्यानयति--संप्टच्यध्वमिति गायचा ॥ हे ऋतावरीः ऋतेन सत्येन यज्ञेन वा तद्वत्य, ऋतसम्पादिका आपः यूयं पयसा सम्टच्यध्वं सम्टक्ता भवत । कर्मणि लकारः । छन्दसीवनिपौ' इति वनिप् । 'वनो र च' इति डीपूरेफो। 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्थः । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वं । आष्टमिकमामन्त्रितानुदा- तत्वम् । उर्मिमत्वादिगुणयुक्तास्सत्यस्सम्टच्यध्वम् । एतेषामामन्त्रि- सत्वाभावाद्यथायथं स्वरा भवन्ति । पयस्सम्पर्केण वाटेते गुणाः अपामुपनायन्ते । महद्भिरूमिभिस्तद्वत्यः अर्मिण्यः । 'तुन्दादिपु स्वाङ्गाद्विवृद्धौ' इति पाठादिनिप्रत्ययः । स्वमङ्गं स्वाङ्गम् । पूर्ववद्दीर्घत्वम् । मधुमत्तमाः मधुरतमाः । मन्द्राः मादयिन्यः । मदि स्तुतिमोदमदस्यमकान्तिगतिषु । 'फायितञ्चि' इत्यादिना रक्प्र- त्ययः । किमर्थ सम्प्टच्यत इत्याह-धनस्येति । धनस्य सान्नाय्य. लक्षणस्य । सातये लाभाय । धनवनपणसम्भक्तो, 'जनसनखना . *या. ३.२.३.

·20 तैत्तिरीयसंहिता (का. १. प्र. १. नमा मन्द्रा धनस्य सातये "सोमेन त्वा तन- मीन्द्राय दधि "विष्णो हव्य रक्षस्व ॥ ४॥ सोमैनाष्टौ च ॥३॥ सम्झलोः' इत्यात्वम् । 'उतियूति' इत्यादिना क्तिन्प्रत्ययान्तोऽन्तो- दात्तो निपातितः । युप्मत्सम्पर्के हि तत्सिद्धिरिति भावः । दध्ना तनक्ति-सोमेनेति ॥ सोमसदृशेन दध्ना त्वा त्वां आतनच्मि घनीकरोमि । यद्वा-सोमेन सदृशत्वात् सान्नाय्यमेव सोमः । “सोम खलु वै सान्नाय्यम् '* इति च श्रूयते । सो. मशब्दात्तत्करोतीति णिचि, ‘एरचिण्यन्तानां ' इति वचनात्करणे घञ् । भिवादाद्युदात्तत्वं । किमर्थमित्याह-इन्द्राय यथा त्वं दधि भवसि तथा तदर्थमातनच्मि । 'ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम " इत्यैन्द्रत्वं दध्नः । तञ्चू सोचने, नान्नलोपः ॥ "उपरि निदधाति-विष्णविति हे विष्णो सर्वस्य रक्षक इदं दुग्धलक्षणं हव्यं रक्षस्व । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । हवाई- तीति हव्यं होमाईम् । 'छन्दसि च ' इति यत्प्रत्ययः ।। इति तृतीयोनुवाकः. *प्रा.३-२-३. स. २-५.४.

·अनु. ४.] भहमास्तरभाष्योपेता 21 'कर्मणे वां देवेभ्यश्शकेयं चेपाय त्या प्रत्यु- दृ५ रक्षः प्रत्युष्टा अरांतयो 'धूरसि धूर्च धूर्वन्तं धूर्वतं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूाम स्त्वं 'यागदिवसे कर्मारम्भे हस्तो सम्मृशति*-कर्मणे वामिति ।। देवेभ्य इति पछ्यर्थे चतुर्थी । हे हस्ती देवानां सम्बानी कर्मणे तत्सिद्धयों वां युवयोः शकेयं युवां विनियोक्तुं समर्थों भूयासम् । 'लिड्याशिप्यङ्' इत्यडूप्रत्ययः । 'छन्दस्युभयथा' इति सार्वधातुकत्वात्सलोपः॥ शूपमादत्ते-पाय वेति ॥ वेपः विष्णुर्यज्ञ इति पर्यायाः। पचाद्यनन्तः । वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । सर्वव्यापिने विष्ण्वात्मने यज्ञाय त्वामादद इति शेपः ॥ 'प्रत्युष्टमिति प्रतितपनमन्त्रो व्याख्यात ॥ 'धुरमभिमृशति-धूरिति ॥ धूरस्थोग्निरुच्यते । धूहिसकः त्व- मसि युगप्रदेशस्य धूर्भूत्वा स्थितरत्न । हे अग्ने धुर्य 'एष वे धुर्योग्निः, इति ब्राह्मणम् । धुर्वी हिंसायां, कर्तरि विप् , रालोपः, उपधादीर्यः । यत ईदृशस्त्वं तस्माडूर्वन्तं यज्ञस्य हिसकं राक्षसादिकं तावद्धर्व नाशय । किञ्च, तं च धूर्व योस्मान् धूर्वति निघांसति ।. अपि च, तमपि धूर्व यं वयं धूमिः नियांसामः । सर्वत्र ' उपधायाश्च ' इति दीर्घत्वम् ।। अनोभिमन्त्रयते--त्वमिति ॥ हे शकट त्वं देवानां असि देवसंबव्यसि, देवतार्थ हविर्धारणेन । अत एव सनितमं शुद्ध- *ग-हस्ताववमृशति. वि.ग-कर्मसिद्धयर्थम्. स. १.१.२२. प्रा. ३-२-४, ·22 तैत्तिरीयसहिता [का. 1. प्र... । देवानामति सनितम पप्रितमं जुटतम वह्नि- तमं देवहूतममदुत्तमसि हविर्धानं ह-हस्व मा हा मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा सं विक्था मा त्वा ॥ ५॥ तमं इदानीमसि । प्णा शौचे आगम' इत्यादिना किन लिच्च । पप्रितमं पूर्णतमं ब्रीह्यादिभिः । प्रा पूरणे, स एव प्रत्ययः । जुष्टतमं प्रियतमं देवानां । 'नित्यं मन्त्रे' इत्या युदात्तत्वम् । वह्नितमं वोदृतमं हविपाम् । 'वहिश्रिश्रुयुद्रुग्ला इत्यादिना निप्रत्ययः । स च नित् । देवहूतमं देवानामाबाट तममिवासि हविर्धारणेन । विपि, सम्प्रसारणे, 'हलः । इति दीर्घ, रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । अहुतं अकुटिलं असि धृतिमत्तया 'झुद्दरेश्छन्दसि ' इति हुमावः । हविर्धानं हविर्भूता ब्रीह्यादयो निधीयन्तेस्मिन्निति हविर्धानम् । रदुत्तरपदप्रतिस्वरेण प्रत्ययाः त्पूर्वस्योदात्तत्वम् । यतस्त्वमेवंविधस्तस्माइंहस्व । मा द्वारित घ्याख्यातम् ॥ 'युरोडाशीयान् मेक्षते-मित्रस्येति ॥ जगतां मित्रभूतस्य सर्वजगद्वन्धौरादित्यस्य चक्षुपा स्वां पुरोडाशीयसमूह मेते, नात्मीयेन । ततश्च वं मनुष्येण दृप्टोहमिति मा भेः मा भेषी । बहुळं छन्दसि' इतीडभावः । सिचि वृद्धि बाधित्वा व्यत्यये । नान्तरङ्गो गुण एव क्रियते । 'संज्ञापूर्यको विधिरनित्यः । इति वा वृदयभावः । मा च संविक्थाः मा च कंपिठाः । ओ विनीमयचलनयोः, लुहि लिड्सिचावात्मनेपदेषु' क्त्विम् । 'अलो अलि ' इति मिचो लोपः । अन्न मा परे *स. १-१-३'. इति सिप ·४] भाभास्करमाप्योपेता 23 हिसिप मुरुवााय दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्र- वैऽश्विनौर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामुग्नये जुष्टं च संविक्थाः, इति चार्थस्य गम्यमानत्वात् चादिलोपे भापा इति प्रथमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते । गम्यमानार्थस्या- पोग एव लोपः । नन्ववघातादिना पीडा* कर्तुमारभते भवान्, समुच्यते मा भेरिति ; तत्राह-मा त्वा हिंसिपं, अवघातादिना त्वामहं नाशयामि , किन्तु हविर्भूतं त्वां देवताये सकल्प्य, छितं स्थान प्रापयामि । यथोक्तं :- 'यज्ञार्थ निधनं प्राप्ताः प्राप्नुवन्त्युछ्रितं पदम् ' इति ॥ 'तृणानि निरस्यति-उर्विति ॥ वातार्थ वातमवृत्त्यर्थ उरु इष । एतेनावारुणत्वं हविषः कृतं भवति । 'यद्वै किञ्च तो नाभिवाति इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ । निर्वपति-देवस्य त्वेति ॥ सवितुस्सर्वप्रेरकस्य देवस्य प्रसवे (णायां तेनैव प्रेरितोह त्वाममये अग्न्यर्थ जुष्ट प्रिय निर्व- म निष्कृप्य शूर्प निक्षिपामि । 'थाथवभूक्ताजवित्रकाणाम् । सूत्रण प्रसवशब्दोन्तोदात्त । अश्विनो हुभ्यां नत्वात्मी- म्यामिति स्तुतिः । 'अश्विनी हि देवानामध्य! आस्ताम् । ता पूण एव हस्ताभ्यां पाणितलाभ्याम् । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण या उदात्तत्वम् ॥ । अमीषोमीयं निर्वपति-अमीपामाभ्यामिति ॥ 'देवताइन्वे *ग-हिंसा. संग-समर्य, मा. ३.०४.

·*24 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.१ च + निर्वपा म्यग्नीयोमाभ्या"मिदं देवाना"मिदमुनस्सह स्फात्य त्या नारत्यै "सुवरनि विख्येयं वैश्वा- च' इति पूर्वोत्तरपदयोः युगपत् प्रतिस्वरत्वम् । अत्र 'देवस्य त्वा' इत्यादि, 'जुष्टं निर्वपामि' इति चानुपज्यते ॥ 1"निरुप्तानभिमृशति--इदं देवानामिति ॥ इदं निरुतं धान्यं देवानां स्वं, तदुद्देशेन निरुतत्वात् । अन्यस्माद्यावृतमभूदित्यर्थः ।। "निरुतशेपमभिमृशति-इदमु नस्सहेति ॥ इदं निरुतशेपं नः अस्माकं भवतु । उशब्दः पूर्वस्माद्यावृत्त्यै । तुशब्दो वा लुप्त- तकारः । किमस्माकमेव ? नेत्याह । सहैव देवैः इदमस्माकं स्वम् । न निरुतवद्देवानामेव, न चास्माकमैहिकभोगायैव । तत्र शेषस्य निरुते यदा आवाप', तदा यागोत्तरकालं शेपभक्षणेन, साधारणत्वम् । यदा तु कोठादी, तदा तदुतरस्यामिष्टयामुभयं भविप्यतीति साधारण्यम् । निरुप्ते कोठादी वाऽवशिष्टमावपति-सात्यै स्वेति ॥ स्फायी ओप्यायी वृद्धो । ण्यन्तात् तिन्, 'तितुत्रतथसिसुसरकेषु च। इतीसतिषेधः, णिलोपयलोपो । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण क्तिन उदा- 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । कात्ये वर्धनाय अस्मदीयं धान्यं वर्धयितुं . त्यामवशिष्टमायपा- मति शेपः । नारात्य, तत्र वर्धितं नादानाय, आप तु दाना- यैव दानार्थमेवेति । रातेः क्तिनि अव्ययपूर्वपदमप्रतिस्वरत्वम् ।। त्तत्वम् । 1 आहवनीयमन्त्रीसते--सुवरिति ॥ सुठ श्रेयांसि गमयतीति सुवः । अन्तर्भावितण्यर्थात् 'अन्येभ्योपि "दश्यते' इति विच् ।

·अनु. ४.] भाभास्करभाष्योपेता 25 नरं ज्योति दृश्हन्तां दुर्या द्यावापृथिव्यो रुन्त- , इयडुवकरणे तन्वादीनां छन्दसि बहुळम् । इत्युवडादेशः । न्यवरौ स्वरिती, इति वस्स्वरितत्वम् । एवंविधं वैश्वानरं विश्वेषां नराणां स्वामित्वेन सम्बन्धिनं ज्योतियोतनशीलं आहब- नायं अभिविख्येपं . आभिमुख्येन पश्यामि । ' अभिरमागे' इति लक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वेन गतित्वाभावात् 'गतिर्गतौ' इति निघा- ताभावः । लिडयाशिप्यङ्, यासुट , अतोयेयः । 'नरे संज्ञा- याम् ' इति विश्वशब्दस्य दीर्घः, 'तस्येदम् । इत्यण । अन्तो- दात्तो वैश्वानरशब्दः । 'तमसीव वा एपोन्तश्चरति '* इति बाह्मणम् ॥ "गृहाननुवीक्षते- हन्तामिति ॥ दुर्याः गृहाः । दुर्वी हिं- सायां, विप्प्रत्यये, राल्लोपाटक्तलोपयोः कृतयोः, दूः हिंसा । तस्मात् 'तत्र साधुः' इति यत् । 'नभकुर्द्धराम् । इति दीर्घाभावः । यतो नाव: इत्युदात्तत्वम् । दुरि साधवी दुर्याः दुःखहेतवः । दिवि च पृथिव्यां चास्माकमुपभोगार्थी दहन्तां वर्धन्ताम् । दंहस्वेतिवत्पदस्वरूपमनुसरणीयम् । 'द्यावा- एथिवी हविपि गृहीत उदवेपेताम् '* इति ब्राह्मणम् । 'देवता- द्वन्द्वे च ' इति द्यावापृथिवीशब्दे पूर्वोत्तरपदे युगपत्मरुतिस्वरेण उदात्तयणः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । 'दियो द्यावा' इति द्यावादेशः॥ . ना.३-२-४. भित्र क-ग-कोशयोः “ बलिलोपापृक्तलोपयोः" इति पाठः- स-भोगाथै गृहाः हन्ताम्. ग-भोगार्थाः - गृहा: हन्तामा ·26 तैत्तिरीयसहिता [का 1.प्र. रिक्षमन्विदित्यास्त्वोपस्थै सादा"म्यग्ने हव्य रक्षस्व ॥ ६ ॥ मा त्वा पर्दूत्वारिश्शञ्च ॥४॥'. 151 उर्वन्तरिक्षमन्विहि । इति गमनमन्त्रो व्याख्यातः* ॥ "हविस्सादयति-अदित्या इति ॥ द्यते. कर्मणि तिनि दिति खण्डनीया, अदिति अखण्डनीया एथिवी । इयं वा अदिति + इति दर्शनात् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तस्याः उपस्थे उत्सङ्गे त्वा स्थापयामीति स्तुति. । उपस्थीयते अस्मिन्नित्युपस्थ । 'घगर्थे कविधानं स्थास्तापाव्यधिहनियुध्यर्थम् ' इति घनर्थे क ।. ' स्वाङ्गानामकुर्वादीनाम् ' इति द्वितीयमक्षर- मदात्तम् ॥ "गार्हपत्यमभिमन्त्रयते- अग्न इति ॥ हे अग्ने गार्हपत्य, इदं हव्यं हवनाय निरुप्तं रक्षस्व । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । 'छन्दसि च' इति य॥ इति चतुर्थोनुवाकः. मा ३.२.४. *स. १-१-२18 * अत्र सर्वेष्वेव 'य' इत्येव पाटोस्ति । तघ च 'दण्डादिभ्यो यः' इति पूर्वसूनात् 'य ' इत्यनुवर्तते इति भावः । मनौरमादौ तु 'दण्यादिभ्यो यत्' इत्यव पूर्वसूत्रपाठ इति माप्यानुसारात्साधितम्, .

·भभास्करमाप्योपेता 27 'देवो वस्सवितोत्पुनावच्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रापो देवीरग्रेपुवो रश्मिभि * . 'अप उत्पुनाति-देवो व इति गायत्रया । 'सावित्रियर्चा '* इति ब्राह्मणम् । हे आपः देवस्सविता सर्वस्य प्रेरक', वः यु- प्मान् उत्पुनातु उर्व शोधयतु । अच्छिद्रेण पवित्रेण जगतां पा- वनेन आदित्यात्मनानेन छिन्नं छिद्रमतोन्यदच्छिद्रं अविच्छेदेन व- र्तमानं । अव्ययपूर्वपदारुतिस्वरत्वं । 'पुवस्संज्ञायाम् ' इति पुना- तेरित्रप्रत्ययः । असो वा आदित्योच्छिद्रं पवित्रम् '* इत्यादि ब्रा- ह्मणम् । वसोर्जगतां बासहेतोः सूर्यस्य मण्डलात्मनो रश्मिमि ज- गतां शुद्धिहेतुभिः उत्पुनातु । वसे करणे उप्रत्ययः, म च नि- दवे । 'यद्दभैरैप उत्पुनाति' 'द्वाभ्यामुत्पुनाति '* इति प्राप्तयोर्दर्भयो। रादित्यात्मना मण्डलरश्मितया च स्तुतिः ।। 'उन्महयन्नुपोत्तिष्ठति-आप इति ॥ हे आप । आमन्त्रिताादा- तत्वम् । उत्तरेपामामन्त्रितानामाष्टमिक सर्वानुदात्तत्वम्, 'विभा- पितं विशेषवचने बहुवचनम् ' इति पूर्वस्य विद्यमानत्वात् । हे दे- वीः देवनगुणयुक्ताः । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । हे अग्रेपुवः भरमादेश्शुद्धिकारणात् प्रथममेव वस्तूना शोधिकाः । विपि 'तत्पुरुपे कति बहुळं' इत्यलुक् । हे अग्रेगुवः प्रथमं स्नान- काल एव यागसाधनत्वं गच्छन्त्यः। 'उड् च गमादीनामिति वक्तव्यम्' इति को अनुनासिकलोपः उकारश्च । ईदृश्यो यूयमि- मं प्रस्तुतं यज्ञमने नयत यज्ञानामग्रं प्रापयत । यज्ञपति यजमानं स्त्रा.३-२-५ सि-इति इस्तयोरुभयो.

·- 28 तत्तिरीयसहिता [का ..प्र.1. अग्रेगुवोऽयं इमं यज्ञं नयता यज्ञपतिं धत्त युष्मानिन्द्रौ. वृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्ये 'प्रोक्षिता स्था'नये वो जुष्टं प्रोक्षा- चाग्रे धत्त यजमानानामग्रगण्यं कुरुत । 'पत्यावैश्वर्ये' इति य- ज्ञपतौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । किं हि नाम भवतीनामशक्यमि- त्याह युप्मानिति । युप्मान्खल्विन्द्रो वृत्रतूर्ये वृत्रवधार्थसङ्ग्रामे अ- वृणीत वृणीतवान् । यूयमपीन्द्र वृत्रतूर्ये अवृणीय वृतवत्यः । युप्माकमिन्द्रो यूयं चेन्द्रस्य सहाया इति स्तुतिः । वृत्रस्तूर्यते हिस्यतेऽस्मिन्निति वृत्रतूर्य युद्धम् । तुर्वी त्वरणहिसयोः, 'हन्त्य- च' इति चुरादिपाठात् स्वार्थिकण्यन्तात् 'अनो यत्' इति यत् । 'यतो नावः' इत्यायुदात्तत्वम् । सदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् तेन । 'वृने ह हनिप्यन्निन्द्र आपो वने'* इत्यदि ब्राह्मणम् ।। प्रोक्षणीः प्रोक्षति-प्रोक्षितास्थेति ॥ स्वत एव शुद्धा यूयं शुद्धाः पति मन्त्रोच्चारणमेवासां प्रोक्षणम् । अद्रिव हवीपि प्रोक्षति ब्रह्मणाप + इत्यादि ब्राह्मणम् । 'प्रोक्षि- तास्थेत्याह । तेनापः प्रोक्षिताः' इति च । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् ।। 'पुरोडाशीयान् प्रोक्षति-अग्नय इति ॥ अग्रयर्थ युप्मा- न्मोक्षामि आद्विस्सिञ्चामि । जुष्टं प्रिय यथा भवति तथा सिञ्चामि । 'नित्यं मन्त्रे' इति जुष्टशन्द आधुदात्तः । अ. मीपोमाम्यामित्यत्र 'वो जुष्टं प्रोक्षामि' इत्यनुपज्यते ।. 'देव- ताद्वन्द्वे च' इति युगपत्स्वरः ।। *मा.३-३.५. सिं.२०६.५ .

·अनु. ५.] भभास्कामाप्योपता 29 म्यग्नीपोमाभ्या५ 'शुन्धध्वं दैव्या॑य कर्मणे देवयज्याया 'अवधूत५ रक्षोवधूता अरातयोऽ 'दित्यास्त्वगसि प्रति त्वा ।। ७ ।। पृथिवी वैत्त्वधिपर्वणमसि वानस्पत्यं प्रति पात्राणि प्रोक्षति-शुन्धध्वमिति । गतम् । 'कृष्णाजिनमवधूनोति-अवधूतमिति यजुरादिकयेफपदया गाय- त्र्या ॥ अवधूतं विनाशिता । शिष्टं व्यख्यातमा प्रत्युष्टादि मन्त्रण । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। 'कृष्णाजिनमवस्तृणाति-अदित्या इति ॥ अदितिः अखण्ड- नीया । कणि तिन् , अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अखण्डि- तायाः पृथिव्यास्त्वगिव प्रियतममसि, · अतस्त्वामास्तीणां पृथिवी प्रतिवेत्तु आत्मन उपरि तवावस्थानमनुजानातु, न न्यकारयतु । सा तु माऽवमस्त । पृथिवीशब्दो डीपन्तोन्तोदात्त ॥ 'उलूखलमध्यहति-अधिपवणमिति ॥ अधिपूयते आभिपी- ड्यते अवहन्यतेऽस्मिन्निति सुनौतेरधिकरणे ल्युट् , 'उपमर्गा- त्सुनोति' इत्यादिना पत्वम् , सुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण लिति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । वनस्पतेर्विकार इति पत्युत्तरपदलक्षणो ण्यः । ईदृशं महाभागं त्वमसि । तस्मात् अदित्यास्त्वम्भूतं कृष्णामिनं त्वां प्रतिवेत्तु अनुनानातु । आत्मोपरि तवावस्थानं क्षमताम् ॥ *स. 1.1.11 स.-शोधितम् सं. १.१.२% ·80 तैत्तिरीयसंहिता [का. 1.प्र... त्वादित्यास्त्वग्वे "त्त्वग्नेस्तनूरसिं वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णा"यद्रिरसि वानस्पत्यस्स इदं देवेभ्यो हव्य५ सुशमि शमि"व्वेपमावदो. "पुरोडाशीयांनावपति-अमेरिति ॥ अनेस्तनूश्शरीरमिवासि, उ द्दीपकत्वात् । हे पुरोडाशीयसमूह | कृपिचमितमि' इत्यादिन तनोतेरुप्रत्ययः । स्तुत्यर्थत्वादग्निशब्दोपादानस्य विकृती नोहः । 'अग्रेर्वा एपा तनूः । यदोषधयः । *इति ब्राह्मणम् । किञ्च- वाचो विसर्जनमसि । विसृज्यते वागनेनेति करण ल्युट् । रुदुत्त- रपदप्रकृतिस्वरेण लित्स्वरः । सावेकाचः' इति वाचः परस्य विभक्तेरुदात्तत्वम् । ' यदा हि प्रजा ओपीनामभन्ति । अथ वा- चं विसृजन्ते' इति ब्राह्मणम् । एवं विश्वजनन त्यां देव- वीतये देवानां भक्षणार्थी गृहामि उलूखले त्वां प्रक्षिपामि । दासीभारादित्वात् पूर्वपदप्रक्रतिस्परत्वम् ।। मुसलमवदधाति-अद्विरसीति । अत्ता आहर्ता तुपाणां अ- द्रिः । 'अदिशदिभूशुभिम्य क्रिन् ' इति क्रिन्प्रत्ययः , निवा- दाद्युत्तत्वम् । ईदृशो वनस्पतेर्विकारस्त्वमसि । स तादृशरत्वं इदं हव्यं हवनाहम् । 'छन्दसि च ' इति यत्प्रत्ययः । सुशमि सु- टु स्वयमेव शाम्यतीनि मुशमि । 'शमित्यष्टाभ्योधिनुण ' । 'प. रादिश्छन्दसि बहुळं' इत्युत्तरपदाादात्तत्वम् । ईदृशामिदं व्यं देवेभ्यः देवतार्थ शमिव शामय मुसहेतुं कुरु | शमयतेः लोट् । 'बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् ॥ "वृपारवेण उपदुपले समाहन्ति-इपमिति ॥ हविलक्षणं यदि- सि.ग-रक्षणाम. *क-शान्तम्- *मा.३-२-५.

·. अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता 31 र्जमाद यमदत वयर सड्वातं जैप्म "वर्ष- वृद्धमसि "प्रति त्वा वर्पवृद्धं वेत्त परापूत ७ .. दमन्नं आवद देवेभ्यः आवेदय, युप्मदर्थमिदमनेन यजमानेन संस्कि- यते, इति । एवं उर्जमावदेति व्याख्यातम् । उ• रस. । इदानीं यज्ञा- युधान्युच्यन्ते-द्युमत् दीप्तिमत् । दिवेः विप्प्रत्ययान्तान्मतुपि 'दि- व उत्' इत्युत्वे 'वस्वनङ्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । ईशामिदमन्नं सस्क्रियमाणं देवेभ्यो वदत वेदयत । ननु देवास्स्व- यमेव ज्ञास्यन्ति, तलिमनेन घोषणेनेत्यत्राह-वयं युष्मदीयेन शब्देन सड्डातं भ्रातृव्यसमूहं जेप्म जयेम । जयतेलेटि 'सिव्य- हुळं लेटि' इति सिप्प्रत्यः, 'बहुळ छन्दसि' इति शपो लु- क् । सातशब्दस्य थायादिस्वरण उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'म- नोश्श्रद्धा. देवस्य ' *इत्यादिव्राह्मणम् ॥ "शूर्पमुपयच्छति-वर्पवृद्धमसीति ॥ व्याख्याता वहिपि । इह तु शूर्पमुच्यते ॥ पुरोडाशीयानुद्वपति-प्रति त्वति ॥ हे पुरोडाशीयसमूह व- पंवृद्धं त्वा शूर्पः प्रतिवेत्तु अनुनानातु आत्मोपरि . तव प्रक्षेप- णं.क्षमताम् ॥ "परापुनाति-परापूतमिति यजुरादिकैकपदया गायत्र्यो । परापूतं । परास्तं । शिष्टं प्रत्युष्टादिना व्याख्याताई । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यज्ञ५ रक्षास्यनुप्राविशन् '* इति ब्राह्मणम् ॥ स. १.१.२७ ग-शूर्प ला. सं.१.१.२३ -- *मा.३.२.५.

·* 32 तैत्तिरीयसंहिता का. 1. प्र... .. रक्षः परापूता अरांतयो रक्षसां भागोऽसि "वायुवों विविनक्त देवो वस्सविता हिरण्य- पाणिः प्रतिगृह्णातु ॥८॥ त्वा भाग एकादश च ॥५॥ "तुषान्निरस्यति-रक्षसामिति ॥ सुबोधम् । 'कर्षा त्वतः' इति भागशब्दोन्तोदात्तः॥ 17 . "त्वचं विविनक्ति-थायुरिति । वायुर्वो युप्मान् विविनक्तु त- ण्डुलेभ्यः कणान्पृथक्करोतु ॥ "तण्डुलान् प्रस्कन्दयति-देवो व इति ॥ देवस्सविता सर्वस्य प्रेरकः हिरण्यपाणिः हिरण्याभरणपाणिः युप्मान् प्रतिगृहातु प्रति- गृह्य रक्षतु। हिरण्यस्य विकारो वलयाङ्गुलीयकादिः पाण्योर्य*- स्येति समुदायविकारपष्ठया विगृह्य 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुबी- हिर्वाच्यो वाचोत्तरपदलोपश्च' इति बहुधीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'उशीरदाशेरकपालपलालशैवालश्यामाकशरीरशरावरदयहिरण्यारण्या- पत्यदेवराणाम् ।' इति हिरण्यशब्द आद्युदात्तः । 'अन्तरिक्षादिव" इत्यादि बाह्मणम् ॥ इति पञ्चमौनुषाका. ख-पणीय, ग्रा. ३-२-५ ·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता 83 ''अवधूत रक्षोर्वधूता अरांतयोऽदित्यास्त्व- गसि प्रति त्वा पृथिवी वैच "दिवस्कम्भनि- रसि प्रति त्वादित्यास्त्वग्वैत 'धिपणासि पर्व- त्या प्रति त्वा विस्कम्भनिन 'धिपासि ७ 1- अवधूननोपस्तरणमन्त्री व्याख्यातो*॥ शम्यां निदधाति-दिव इति ॥ 'उडिदम् ' इत्यादिना वि- भक्तरुदात्तत्वम् । दिवो यागसाधनद्वारेण स्कम्भनिरसि धारयि- त्र्यसि । स्कन्नातेः करणे ल्युटि डीपि वर्णव्यत्ययेन इस्वत्वम् । 'गर्भिगयो भवन्ति ' इति यथा । यहा-वृतेश्च '. इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् स्कनातेरनिप्रत्ययः । सर्वत्रोञ्छादि- त्वादन्तोदात्तत्वम् । हे शम्ये अदित्यास्त्वक् , एवंभूतां त्वां , अदित्यास्त्वम्भूतं कृष्णाजिनं प्रतिवेतु अनुजानातु आत्मोपरि त- वावस्थानम् । ' द्यावापृथिवी सहास्ताम् ' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'शम्यायां उपदमत्यादधाति--धिपणेति ॥ धिपणा धृष्टा त्वमसि । हे यत् पर्वत्या । पर्वतमर्हतीति पर्वतशब्दात् 'छन्दसि च' इति यत्प्रत्ययः । धिषणाशब्दो व्युत्पादितः प्राक् । त्वामी- दृशी दिवस्कम्भनिः शम्या प्रतिवेत्तु अनुजानातु उपरिनिधानम् ।। 'पापलामत्यादधति-धिपणेति ॥ धिषणा धृष्टासि हे उपले पवितेयी । पर्वतिः परिपूर्णा महाशिला उपलक्षणा । पूर्व पर्व मर्व : पूरणे, 'वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ' इति वहतिर्वसतिररतिरिति विधीय- *सं.१-१.५.6-7 सि.२-१-२. मा. ३.२-६. क-इति यः सिं.१-१.२३. 5* ·34 तैत्तिरीयसहिता किा. १.भ... पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वतिर्वेत्तं देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसवैऽश्विनौर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मधिवपामि धान्य॑मसि धिनुहि देवान्माणार्य मानौतिप्रत्ययो बहुलवचनात्पर्वतेरापे भवति । तस्यापत्यं पार्वतेयी । आकतिगणत्वाइकि 'कितः' इत्यन्तोदात्तत्वम् , उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम् । शिलापुत्रकवदपत्यत्वमुपर्यते । यस्मात्त्वं धिष- णासि पावतेयी, तस्माचां दुहितृस्थानीयां सा पर्वतिः ढपत् प्रति- वेत्तु , त्वां मातेव दुहितरमुत्सङ्गस्थामनुजानातु ॥ 'पुरोडाशीयानधि निर्व]पति–देवस्य त्वेति ॥ सावित्री ज्या- ख्यातः* | अधिवपनं उपदि प्रक्षेपणम् ।। 'अधिवपति-धान्यमिति ॥ धान्यं पोपकमसि । दधातेः पोप- णकर्मणः ' दधातेर्यन्नुट्' इति यत्प्रत्ययः, बहुलवचनात् ' इत्याद्युदात्तत्वं वाधित्वा तित्स्वरितत्वम् । यहा-'तिल्य- शिक्यमयंकाप्मर्यधान्यकन्याराजन्यमनुष्याणामन्तः । इति अन्तरमूरि- तत्वम् । धिनोत्यर्थे प्रोणने वा दधातिर्वर्तते । यस्मात्चमीदशमसि तस्माद्देवानां धिनुहि प्रीणय । यहा-धान्यं पोषणशीलं वर्धिष्णु- स्वभावं हव्यमसि । तस्माद्देवान् यावदभिलापं प्रथित्वा प्रोणय । 'एतस्य यनुपो वीर्येण इत्यादि बाह्मणम् । हिवि दिवि घिवि निवि प्राणनार्थाः । ‘धिन्विरूण्व्योरच' इत्युभत्ययः । 'अनो लोपः। उतश्न प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् ' इति हेर्ट क्रियते , पित्त्व. निषेधात् । डिल्वादुदात्तत्वं च है: ] यतो नाव: मा.३.२.६ ·भाभास्करभाष्योपेता 36 त्वाऽपानाय. त्वा व्यानाय॑ त्वा दीर्घामनु प्रसि- तिमायुपे धां "देवो वस्तविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णातु ॥ ९ ॥ प्राणार्य त्वा पञ्चदश च ॥६॥ . . पिनष्टि-प्राणायत्वेति ॥ प्राणार्थ त्वां प्राचीनं पिनप्मि , अपा- नार्थ प्रतीचीनं , व्यानार्थ तिरश्चीनं ; माणादिवृत्तीनामेवंरूपत्वात् । सर्वत्र थायादिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । घनर्थे कः, घञ् वा । बहुलमिति वचनादृदयभावः ।. व्याने संहितायां छान्दसं दी- त्वम् ॥ "बाहू अन्ववेक्षते-दीर्घामन्विति त्रिष्टुभकपदया ॥ प्रसितिः प्रबन्धः कर्मसन्तानः । पिञ् बन्धने, 'तादो च निति कृत्यतो' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । दीर्घामविच्छिन्ना प्रसितिमनु युवां धां दधामि अविच्छिन्नेन कर्मप्सन्तानेन युवां सम्बध्नामि । 'तृती- या। इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । धामिति दातेर्लेट , इ- तश्च लोपः परस्मैपदेषु', 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । आयुषे आयुरर्थ, यनमानस्याविच्छिन्नमायुर्भूयादिति । यहा-आयु- रत्नं पुरोडाशलक्षणं, तत्सिद्ध्यर्थम् ॥ "कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति-देव इति ॥ व्याख्यातम् * ! 'अन्तरिक्षादिव वैइित्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति पछोनुवाकः. *सं.१-१.५ वा.३.२.६.

·36 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. १. 'घृष्टेिरसिं ब्रह्म यच्छा पग्नेिग्निमामादै जहि 'निष्कव्याद सेधा ऽऽदेवयज वह निर्दग्ध रक्षो 'धृष्टिमादत्ते-घृष्टिरिति ॥ धृष्टिरुपवेपः । धृष्टिपणे सम- थांसि शत्रूणाम् । अतो ब्रह्म हविर्लक्षणमन्नं यच्छ देहि । किं हि नाम त्वया न शक्यते कर्तुमिति ।। गार्हपत्यमभिमन्त्रयते-अपेति ') हे अग्ने गार्हपत्य यस्त्याय आमात्, अग्निः तं नहि नाशय । आमात् अपक्काशी हवियो विनाशकः । 'अदोनने ' इति . विद्वत्ययः । कृदुत्तरपदप्रकृति- स्वरत्वम् ॥ - अङ्गारं निरस्यति-निरिति ॥ ऋव्यादं अग्नि निस्सेध नि- प्कृप्य बहिरपनय । पिधू गत्यां , भौवादिकः । आममांस- मक्षकः कव्यात् चिताग्निः । 'क्रव्ये च ' इति विद्वत्ययः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। . 'अनारमन्यमावर्तयति-एति ॥ देवान् यतीति देवयट , हविषां सम्यक्सम्पादकः । अन्येभ्योपि, दृश्यते' इति कि- प्पत्ययः । स एव प्रतिस्वरः । देवयनं अग्रिम् आवह आनया य एवामाक्रव्यात् इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ अङ्गारमधिवर्तयति-निर्दग्धमिति ॥ प्रत्युष्टादिना व्याख्या- तम! । 'अग्निवत्युपदधाति इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *क-विम. मा.३.२-७. स.१.१.१.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता 37 निर्दग्धा अरांतयो 'ध्रुवमसि पृथिवीं दृरहा- युदृ५ह प्र॒जां दृह सजातानुस्मै यजमाना- य पचूह 'धर्मस्य॒न्तरिक्षं दृ५ह प्राणं दृ- हापानं दृह सजातानुस्मै यजमानाय प- , 'मध्यम कपालमुपदधाति-ध्रुवमिति ॥ ध्रुवं निश्चलं मध्यम सर्वरूपालानामसि । सर्व तद्वत् * | पृथिवी दंह दृढां कुरु । हह हहि वृद्धो, अन्तर्भावितण्यर्थः । एथिवीशब्दो डीपन्तोऽन्तो- दातः । यजमानस्यायुः प्रनां च दंह । प्रजाशब्दः सदुत्तरमक- तिस्वरेणान्तोदात्तः । किञ्च-अस्मै यजमानाय पष्ठयर्थे च- तुर्यो । अस्य यजमानस्य सनातान् समाननन्मनः पयूँह प- रितस्सेवमानान् कुरु । 'सनातानस्मा अभितो बहुलान् करोति । इत्यादि ब्राह्मणम् । समानस्य छन्दसि' इत्यादिना सभा. वः । वा जाते' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । नात्यादिग्रहणं नानुवर्तिप्यते । 'उडिदम् ' इत्यादिना अस्मा इति विभक्तेरुदा- तत्वम् । लसार्वधातुकानुदात्तत्वे यजमाने धातुस्वरः । 'उपसर्गा- दस्यत्यूह्योर्वा वचनम् ' इत्यूह्यतेः परस्मैपदत्वम् ।। 'पूर्वार्धमुपदधाति-धर्वमिति ॥ धर्म धारकं पुरस्तात्पुरोडा- शस्यासि । धृ धारणे, गुधृविपचि इत्यादिना प्रत्य- यः । अन्तरिक्षादिकं दंह निश्चलं धारय । माणापानशब्दो थायादिस्वरेणान्तोदात्तौ । समानमन्यत् ॥ 'फ-सः वद्वत्. स-तस्वं तद्वत् . [ सर्व तद्वत् !---धमित्याद्युत्तरं सर्वे इत्यमेव व्याख्येयमित्यर्थः.] मा.३-२५७ .

·अनु.७] मध्भास्करमाप्योपेता .39 पैसा तप्यध्वं "यानि धर्म कपालान्युपचि- न्वन्ति वेधसः । पूष्णस्तान्यपि व्रत ईन्द्रवायू विमुञ्चताम् ॥ ११ ॥ चक्षुरष्टाचत्वारिशच ॥७॥ -"कपालानि विमुञ्चति-यानीति ॥ इष्टिसंस्थानकालभाविनोपि विमोकमन्त्रस्य प्रासङ्गिकमिहाम्नानम् । इयं चतुष्पदानुष्टुप् ; य- णादेशाकरणेन प्रथमतृतीयों पूरणीयो । विधायको वेधाः अ. ध्वर्युः । विध विधाने , असुन्प्रत्ययः , उच्चादित्यादन्तोदात्तः , व्यत्ययेन बहुवचनम्, एको ह्यध्वर्युरुपदधाति । यानि कपालानि घर्ने अङ्गारे वेधसः उपनिन्वन्ति उपहितयन्तः । वर्तमानसामीप्पे लट् । तानि कपालानि इन्द्रवायू थिमुभताम् ; ध्रुवमसीत्यादिमन्त्रे- रुपहितानां तावेव विमोनकाविति भावः । 'नोत्तरपदेनुदातादो' इत्युभयपदारुतिस्वरत्वे, निपिढे समासान्तोदात्तत्यम् । किमुपधानं विमोकार्थ ? इत्यत आह-पूष्णः पोषकस्याने. । उदात्तनिवृ- त्तिस्वरेण विभक्तरुदातलम् । व्रते हविश्पणलक्षणे कर्मणि अपीते समाप्ते इदानीं विमुभतामिति । सं ते मनसा मनः '* इत्यादिवदपीत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यं क्रयापदमध्याहियते । उप- निचन्तीत्यत्र 'सतिशिष्टोपि विकरणस्यरो लसार्वधातुकस्वरं न बाधते' इति बननाछसार्वधातुकायुदात्तत्वम् । 'चतुष्पदयर्ना+ इत्यादि बाह्मणंम् ।। इति सप्तमोनुवाकः. तस्य स...३.१. मा.३.२-७ ·40 तैत्तिरीयसंहिता [का. 1. प्र.. 'सं पामि समापो अद्भिरेग्मत समोपंध- यो रसैन स५ रेवतीर्जगतीभिर्मधुमतीमधुम- . पो लुक, - 'पिष्टानि संवपति-समिति ) समित्येकीभावे ; सह प्रक्षिपा- मि । सावित्रशेपश्चायम् । 'अनये जुष्टम् ' इत्यपि लभ्यते ॥ "प्रणीता मदन्तीगनीयमानाः प्रतिमन्त्रयते---समाप इति वस्वष्टव- स्वादित्यपदया उपरिष्टाहत्या }, आप प्रणीतालक्षणाः, अद्भिर्मद- न्तीलक्षणाभिः, समग्मत सङ्गच्छन्ताम् । 'उडिदम्' इत्यादिना असर्वनामस्थानविभक्तरुदात्तत्वम् । 'छन्दसि लुपडिटः' इति लह, 'समो गम्युच्छिभ्याम् ' इत्यात्मनेपदम्, 'बहुळे छन्दसि ' इति श- 'आत्मनेपदेप्वनतः' इत्यदादेशः। यहा-तेनैव लुइ, 'मन्त्रे घस' इत्यादिना च्लेर्लुक् , 'गमहन' इत्युपधालोपः । किञ्च, ओपधयः पिष्टलक्षणाः रसेनानीयमानेन द्विमकारेण रसेन जलेन सङ्गच्छन्ताम् । ओषा धीयन्त आस्वित्योपधयः । दासीभा- रादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् , ओपशब्दो घनन्त आधुदात्तः, 'कर्मण्यधिकरणे च' इति दधाते. किप्रत्ययः । एवं प. रोक्षवदभिधायेदानी प्रत्यक्षवदुच्यते-रेवतीः रेवत्यः धनवत्यः स. वंधनकारणत्वात् । 'रयेमतो बहुलम् ' इति सम्प्रसारणम् , वा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्वत्वम् , 'इस्वनुड्म्यां मतुम् ' इत्यत्र 'रेशज्दाच्चोपसम्यानम् ' इति मतुप उदात्तत्वं, वत्वं च । ईदृश्यो यूयं जगतीभिस्संसृज्यध्वं संसृष्टा भवत कर्मणि लकारः । नगतीमि. जङ्गमस्वभावाभिः । 'वर्तमाने एपबृहन्महज गच्छतृवत्' इति गमेरतिप्रत्ययः, मकारलोपः, द्विवचनं च नि- पात्यते, 'उगितच ' इति डीप, 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याधु- , .

·अनु. ८] भभास्करभाष्योपेता 41 तीभिस्सृज्यध्व मुद्यः परि प्रजातास्थ सम- द्भिः पृच्यध्वं 'जनयत्यै त्वा संयौ म्युग्नये दात्तत्वम् । शत्वदायेन लसार्वधातुकत्वात् प्रत्ययस्यानुदात्तत्वम् । तथा मधुमतीः मधुमत्यः मधुरा यूयं मधुमतीभिरसंसृज्यध्वम् । ए- तदुक्तं भवति-हे आपः रेवत्यो मधुमत्यश्च यूयं जगतीभिर्मधुम- तीभिश्च ओषधीभिस्संसृज्यध्वम् , इति । आपो वा ओपधीनि- न्वन्ति 'इत्यादि, 'आपो वे रेवतीः '*इत्यादि च ब्राह्मणम् ॥ अपः परिप्लावयति-अद्भय इति गायत्र्येकपदया यजुरन्तया।। हे ओषधयः यूयं अद्भयः परिप्रजाताः अद्य एव सर्वास्सम्भू - ताः । यस्मादेवं स्थ, तस्मादाभिरद्विस्सम्टच्यध्वं सम्पत्ती भवत । कर्मणि लकारः । अद्भिस्सम्पर्केण युप्माकमभिवृद्धिरिति । यथा सुवृष्टः '*इत्यादि ब्राह्मणम् । 'उडिदम् ' इत्यादिना अन्यो विभक्तरुदात्तत्वम् । प्ररुष्टा जाताः प्रजाता इति प्रादिसमासः प्राचार्यवेत् । गतित्वाभावात् अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यहा- अन्तर्भावितण्यर्थात् कर्मणि निष्ठायां — गतिरनन्तरः ' इति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ 'आलोडयति-जनयत्या इति ॥ जनयत्ये प्रजानां जननाय त्वां संयोमि मिश्रीकरोमि । आमेरतिः' इति विधीयमानातिम- स्ययो बरवचनाननेपर्यन्तादपि भवति छन्दस्युभयथा' इति तस्य सार्वधातुकत्वात् णिलोपाभावः ।। 'व्यूह्याभिमृशति-अमय इति ॥ अनयर्थ त्वामभिमृशामीति शेपः॥ *मा.३.२०८, *6 ·तैत्तिरीयसहिता का. १. प्र. १. स त्वा नीपोमाभ्यां 'मुखस्य शिरौसि 'घाँसि विश्वायुरुरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतां "त्वचे गृह्णी"प्वान्तरित रक्षोऽन्तरिता अरो- अनीपोमाभ्यामित्यत्र त्वेत्यनुपज्यते । पूर्ववच्छेपः । अभिम- शेन चान्यस्माद्द्यावृत्तिः क्रियते ॥ 'पिण्डं करोति--मखस्य शिरोसीति ॥ यज्ञो वै मखः, तस्य शिरः मुख्यमङ्गमसि , प्राधान्यात् ॥ अधिश्रयति-धर्म इति ॥ धर्म प्रवर्दी आदित्यो वा, एवासि , उगत्वात् । विश्वमायुर्यन क्रियत इति विश्वायुः, विश्वायु मासि । 'बहुव्रीही विश्वं संज्ञायां' इति पूर्वपदान्तो- दात्तत्वम् ॥ "प्रथयति--उर्विति ॥ उरु यथा भवति तथा प्रथस्व । यन- पतिः यजमानः अनेन तवोरुपयनेन उरु प्रथतां पश्वादिभिः । 'पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। 1Dgणीकरोति--त्वचमिति ॥ त्वचं गृहीप्व त्वचा अतिशक्षा- तनूभव । 'सर्वमेवैन सतनुम् ' *इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "पर्यग्नि करोति-अन्तरितमिति यजुरादिकयैकपदया गाय- च्या ॥ अन्तरितं तिरोहितमपनीतं । 'अन्तरपरिग्रहे' इति गति- संक्षिकत्वात् 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । व्याख्या- तामन्यत् । 'धर्मो वा एपोशान्तः' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ सि.१-१-२. *ना.३-२-८.

·अनु..] भभास्करभाष्योपेता 43 तयो . "देवस्त्वा सविता श्रेपयतु. अधि नाकेमिस्तै तनुवं माति धागने . . "श्रपयति–देव इति ॥ देवस्सविता सर्वस्य प्रेरकः त्वां श्र- पयनु पक्कं करोतु । किमर्थ ?—वर्षिष्ठे वृद्धतमे नाके सुखरूपे स्वर्ग निमिते । 'निमित्तात्कर्मयोगे' इति सप्तमी । नाके साथ त्वां अपयतु । सप्तम्यर्थमेवाधिशब्दो द्योतयति । 'अधिपरी अन- र्थको' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । यहा–देवस्सविता त्वां अपय- तु । कीदृशं?—वपिठे अधिनाके, योयं दिवि नाको नामानिः वृद्धतमो रक्षसां हन्ता तस्मिन्नधि तेनेश्वरेण रक्ष्यमाणं त्वां अप- यतु । 'अधिरीश्वरे' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी' इति स्वामिविशेषे द्योत्ये स्वामि- विशेपात्सप्तमी, यथा 'अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाल ' इति । 'पुरोडाशं वा अधिश्रितम् ' इत्यादि ब्राह्मणम् । किञ्च-अमिस्ते . तनुवं मातिधाक् रुशावस्थामतीत्य मा धाक्षीत् । दहेर्लुडि, च्लेस्सिचि, हलन्तलक्षणा वृद्धि, बहुळं छन्दसि ' इतीडभावः, हल्डया- दिलोपसंयोगान्तलोपो, घत्वचर्वभपभावा । 'तन्वादीनां छन्दसि बहुळम् ' इति तनोतरुवडादेश । गार्हपत्यमभिमन्त्रयते--अग्न इति ॥ व्याख्यातम् ।। भस्मनाभिवासयति समिति ॥ ब्रह्मणा वृहता अनेन भस्मना संप्टच्यस्त संप्टक्तो भव हे पुरोडाश । टने कर्मणि लकारः। मस्तिष्को वै पुरोडाशः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । 'पो प्रतिमा पुरोडाशः '* इति च बाह्मणम् ॥ स. १.१.४.11 . - *मा.३.२.८.

·तैत्तिरीयसंहिता [का. १..प्र... हुन्य५ रक्षस्व "सं ब्रह्मणा पृथ्य सैकताय खाहा द्विताय स्वाहाँ त्रिताय स्वाहा ॥१३॥ सविता द्वाविशतिश्च ॥८॥ 'आर्दद 'इन्द्रस्य बाहुरेसि दक्षिणसहस्र- पात्रनिर्गजनीरपो निनयति-एकतायेति ॥ एकतादयस्संज्ञा- शब्दाः तत एकतोजायत '* इत्यादिब्राह्मणे प्रसिद्धाः तद्वाच्याः पित्रादयः अग्निप्वात्तादयः, तेभ्य इमा आहुतयस्सन्त्विति स्वयमेव सरस्वत्याह; न त्वह मनुष्य इति । एकतोभिपातादस्यास्ति जन्मे- त्येकतः । अर्शआदरारुतिगणत्वादच्प्रत्ययः, 'तद्धितश्चासर्व- विभक्तिः' इत्यव्ययत्वादव्ययानां भमाचे टिलोपः, अस्तिसामाना- धिकरण्याभावेपि ‘बहुळं छन्दसि' इति मत्वर्थीयो दृश्यते, यथा 'सोन्तर्वानभवत् + इति । एवं द्वितस्त्रितोपि द्रष्टव्यः । 'देवा व हविर्भूत्वानुवन् '* इति ब्राह्मणम् ॥ इत्यष्टमोनुवाकः. 'स्फ्यमादत्ते--आदद इति । सावित्राशेपोयम् ।। • 'स्फ्यमनुमन्त्रयते---इन्द्रस्येति ॥ स्वाङ्गाख्यायामादि: । इति दक्षिणशब्द आधुदात्तः । बाहुर्विशेष्यते-सहखभृष्टिः अनेकपरिवारः शत्रूणां निवारकः । शततेना बद्दवधानः तहत्त्वमपीति । उभय- त्रापि 'बहुव्रीही प्रकत्या पूर्वपदम् ' इति पूर्वपदप्रतिवरत्वम् ।। बा. २-२.९. स. १-१.४.६ Sक-पहपदान.. *ना.३-२-८.

·अनु. ९.] भामाशरमायोपना 45 भृष्टिश्शततेजां 'वायुरसि तिग्मतेजाः पृथिवि देवयजन्योपंध्यास्ते मूलं मा हिसिप मप॑हतो- *तीक्ष्णीकरोति-न्यायुरिति ॥ वायुरमि वायुरिव सिमकार्यसि । कुत इत्यत आह–तिग्मतेनाः तीक्ष्णदीप्तिः. निशितधारत्वात् । तादृशो हि त्वमसि । पूर्ववत्प्रकृतिस्वरत्वम् ।। . 'वहिः प्रहरति-एथिवीति ॥ हे पृथिवि देवयननि देव- यागाधिकरणमूते त्वदीयाया ओपध्या मूलं मा हिंसिपम् अनेन स्फ्यप्रहारेण न विनाशयामि । प्रथमस्यामन्त्रितस्य पाठिकमा- द्युदात्तत्वम् । 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वस्याविद्य- मानवत्वनिषेधाद्वितीयः पदात्परत्वान्निहन्यते । ओपधिशब्दस्य दासीमारादित्वात् पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । ओपशब्दो घनन्त आद्युदात्तः । 'विपाद नामासुर '* इति ब्राह्मण । तेन ब्राह्मणोक्तमध्यत्वाभिप्रायं पृथिव्या देवयननत्वम् । यथा 'मध्या- मेवेनां देवयननी करोति '* इति ॥ "सतृणं पुरीपमादत्ते--अपहत इति ॥ अपर्हतापनीतः । गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् . । 'अररुर्वे नामा- मुर आसीत् '* इत्यादिब्राह्मणप्रसिद्धोसुरविशेषोऽररु, .अरणशीलः गूढचारी | 'अर्तेररुः' इत्यरुप्रत्यय । स इतः पृथिव्या अपहतः । अपादानस्य शेपत्वेन विवक्षायां पाठ्यर्थे चतुर्थी । 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् ।। *मा.३-२-१ ·46 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. १. . ररुः पृथिव्यै 'व्रजङ्गच्छ गोस्थानं 'वर्षतु तेद्यो वैधान देव सवितः परमस्या परावर्ति शतेन पार्योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विष्म- स्तमतो मा मौ गपहतोररुः पृथिव्यै देवय- जन्यै "ब्रजम् ॥ १४ ॥ गच्छ गोस्थान हरति-व्रजमिति ॥ व्रजन्त्यस्मिन्निति वनः । गोचर- संचर' इत्यादी घप्रत्ययान्तो निपातितः । यस्मिन्प्रदेशे पांसव- स्सद्धीभूता उत्करभावमापद्यन्ते, तं देशं गच्छति । कीदृशं!- गोस्थानम् गोशब्दस्य प्रत्याश्रावणलक्षणस्य सम्बन्धि स्थानम् । छन्दॉसि वे व्रजो गोस्थानः '* इति ब्राह्मणम् । छन्दस्त्वेन तस्य स्तुतिः । तान्यपि हि गवां शब्दानां स्थानानि । रुद्- त्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । स्थानशब्दो लित्स्वरेणाद्युदात्तः । ननु मन्तिन् व्याख्यानशयन ' इत्यादिना सदुत्तरपदान्तोदात्तत्वेन भाव्यम् । तर्हि 'परादिश्छन्दसि बहुळम् । इत्युत्तरपदाधुदानत्वं भविष्यति ॥ वेदि प्रत्यवेक्षते-वपत्विति ॥ ते तव सयेन प्रहृतायाश्शा- न्त्यर्थ द्योतु दिविष्ठपर्जन्यद्वारेण ॥ -निवपति-वधानेति द्विपदया गायत्र्या यजुरन्तया ॥ हे देव सवितः सर्वस्य प्रेरक । परमस्यां परावति सुदूरेपि देशे स्थितं जनम् ।। ' उपसगाच्छन्दसि धात्वर्थे । इति वतिः । छान्दसवाडागमः । शतेन पार्टीः बहुभिः पार्शः तं बधान *बा.३.२.९ ·अनु. ९. मभास्करभाध्योपेता 47 "वर्षतु ते द्यौ वैधान देव सवितः परमस्याँ परावति गतेन पाशैर्योऽस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौ"गप॑हतोररुः पृथिव्या अदेवयजनो "व्रजं गच्छ गोस्थान गोस्थान “वर्षतु ते द्यौ"धान देव सवितः परमस्या परावर्ति अस्मिन्नुत्करे तं निश्चेष्टं स्थापय । कम् ?--योस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्मस्तमस्माकं द्वेष्टारं द्वेप्यं च बधान । बद्धं तमस्मा- दुत्करात् मा मोक् मा मुचः । यद्वा-परमस्यां परावति परागतो पराजये शतेन पाशेः अस्माकं द्वेष्टारं द्वेप्यं च वधान । बद्धं च तं, अस्मात्पराजयात् मा मोक् मा मुचः । यद्वा-परमस्यां परावति पराजये पराजयाथ तस्मिन्नुत्करे वधान | पद्धं च तं मा मुचः उत्करात्पराजयाद्वा । मुचे डि व्यत्ययेन अहं बाधित्वा च्लेस्सिनादेशः, बहुळं छन्दसि' इतीडभावः, हलन्तलक्षणा वृद्धिः, हल्डयादिसंयोगान्तलोपो । द्वितीये पर्याये देवयनन्या इति एथिव्या विशेपणम् , अपहत इत्यादी प्रथम- प्रहारेण देवयागयोग्यत्वस्यापादितत्वात् । तृतीये च पर्याये अदेवयननत्वमसुरस्य विशेषणम् , यस्मिन्वेदिदेशमनुप्रविश्य श- पाले सरकं भुवि देवयानतं. नास्ति ; तेन अदेवयजनोऽमुरोपहत इति । नसमासे कते अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तृतीय एव शेपः अररुस्ते दिवं . मास्कान् ' इति । अत •एवोत्करस्य योयमररुत्त्वयि बद्धः, स दिवं स्वर्ग मास्कान् मा गात् । *ख-स्याविवक्षितत्वात् .

·तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र .. 48 . . शतेन पार्योऽस्मान्वेष्टि यं च वयं द्विष्म- स्तमतो मा ॥ १३॥ मौगररुस्ते दिवं मा स्कान् "वसंवस्त्वा पार गृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा रुद्रास्त्वा परि गृह्णन्तु त्रैष्टुं न छन्द- साढत्यास्त्वा परि गृह्णन्तु जागतेन छन्दसा 1 देवस्य सवितुस्सवे कर्म कृण्वन्ति वेधस स्कन्देलडि हलन्तलक्षणा वृद्धि , 'बहुळं छन्दसि' इतीडभावः, 'अलो अलि' इति सिचो लोपः, हल्डयादिसंयोगान्तलोपौ । भ्रातृव्यो वा अररु '* इत्यादिब्राह्मणम् ॥ "वेदिं परिगृहाति-यसव इति ॥ वसवोप्टो । अष्टाक्षरा गायत्री । ते च गायत्रेण छन्दसा त्वां दक्षिणतः परिगृहन्तु । एकादश रुद्राः । एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् । ते एकादशाक्षरेण त्रैष्टुभेन छन्दसा त्वा पश्चात्परिगृह्णन्तु । द्वादशादित्याः । ते द्वादशाक्षरेण जागतेन छन्दसा त्वामुत्तरतः परिगृह्णन्तु । 'छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थे उपसंख्यानम् ' इति गायत्रादि- मयस्स्वार्थेऽण्मत्ययः । तत्र त्रिष्टुपूर्जगतीशव्दाम्यां उत्सादित्वा- प्राग्दीव्यतीयत्वात्तस्योपसङ्ख्यानस्य । असुराणां वा इयमन आसीत् '*, इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ IBखनति-देवस्येति द्विपदया गायत्र्या ॥ सवितुः सर्वप्रेर- कस्य देवस्य सवेनुज्ञायां अनुज्ञां लम्वैव 'वेधसो विधायका दा, *ना.३.२.१.

·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेता 49 21 "ऋतम स्पृतसदनम स्पृतश्रीरंसि धा असि स्वधा अस्युर्वी चासि ववी चासि पुरा क्रूरस्य विसृपो विरफ्शिनुढादाय पृथिवीं ऋत्विनः कर्म कृण्वन्ति । यत एवं, तस्मादहमपि देवेन सवित्राऽनुज्ञात एव वेदि खनामि । ततो मम नापराध इति । • विनिघांसायां, विहिंसाकरणयोरित्यन्ये । ‘धिन्विकृण्व्योरच' इत्युमत्ययः, 'अतो लोपः। सवनवो छन्दसि' इति सव- शब्दोगन्तत्वादन्तीदात्तः ।। 21- उत्तरं परिग्राहं परिगृहाति-प्रातमसीति ॥ हे वेदे ऋतं सत्यं यज्ञो वा त्वमसि, तदाधारत्वात् । तदेवाह ऋतसदनमसीति । ऋतस्य सदनमसि गृहमसि । ऋतवादी ऋत्विक् यनमानो यज्ञो वा सीदत्यस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट् , रुदुत्तरपदप्रतिस्वर- त्वम् । पतं श्रयति साधनत्वेनेति ऋतश्रीः । किव्वचि' इत्यादिना किप , दीर्घश्च, स एव स्वरः । दक्षिणतः पश्चा- दुत्तरतश्च त्रय एवंते परिग्रहे मन्त्राः । एतावती वै पृथिवी' * इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "समीकरोति-धा इति यजुरादिकया पुराङ्करस्येत्यादेकया त्रिष्टुभा चतुष्पदया ॥ दधातीति धाः क्विच' इति क्विप् । हविपामाधारस्त्वमसि । स्वधा अन्नं, स्वं पुरुषं दधा- तीति । 'आतोऽनुपसर्गे कः', रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।. स्व- धैव त्वमसि, तत्साधनत्वात् । 'ईपाअक्षादिषु च्छन्दास प्रक- तिभावमात्रं वक्तव्यम् '. इति पदयोः सवर्णदीर्घत्वाभावः । उर्वी . . *मा.३.२.१.

·50 तैत्तिरीयसंहिता (पा. १.... अत्र । अत्र । जीरदानुर्यामरैयन् चन्द्रमसि स्वधानिस्तां धीरांसो अनुदृश्य यजन्ते ॥ १५ ॥ देवयजन्यै जं अजं तमतो मा विरफ्शिन्नेकादश च ॥९॥ महतीं चामि । यस्ती वासहेतुश्वासि, पुरोडाशादिधनवत्वेन दे- यतानां धारकत्वात् । 'गुणवननात् दीपायदाताम्' इति यमुशब्दात टीप् । उरुशब्दात् ही सीप वा; न कशन विशेषः । डीप्यपि उदात्तयणो हस्पूर्वान्' इति नद्या उदात्तत्वेन भाज्यम प वा योगे अपमा इति प्रपमा निविभक्तिर्न निर्दयते । अथ कुनावगार्गन इंटशी येदिरिदानीमभूदिनि तवारपुरेति ॥ अरस्यारसनानोमुरस्य उत्करमस्य विमृप विमर्पणान् पुग पूर्वमेय । “मृपिकृती: कमुन', व्यत्ययेन प्रपमा । एक्षिी प्रपिताम् । मौरदान नीगेग्निः बुद्धियो । '' इति मोत्रो धातुः, नरगात. ' इति पनत्ययः । नीग्य मानुः दात्री गौर. दानः । 'दाभाम्यां नुः' इति नृमन्ययः । 'अन्नादानप्रकरणे मरयादीनां उन्म्युपमाम्यानम् ' ' इति पूर्वपदस्यान्नोदासतम् । -नीवनमान: मीराः | 'फापितलिमि समायो बावननान् नोवेपि यति । यानाः दातारः विप पनमानाः । नौग दानती यम्यार्मिी मामाही पूर्वपति मोरी न . * नाई नभन' (1) पिन traram'हरममा mere ·मभास्करभाष्योपेता 51 -- 'प्रत्युष्ट५ रक्षः प्रत्युष्टा अरांतयोऽनर्वस्ते- स्वरत्वम् । ईदृशीं यां त्वां स्वधाभिरन्नरोपधिविकारैरसहिता उदादाय उत्क्षिप्य चन्द्रमसि ओषधीशे ऐरयन् स्थापितवन्तः यज्वानः । हे विरप्शिन, पेद्यासंबोधनम् । विविधं रपणं शब्दनं विरप् , उपांशुत्वादिभेदेन . मन्त्राणामुच्चारणम् । तद्वन्तो विरशाः ऋत्विज उच्यन्ते । लोमादित्वाच्छः । तद्वति विर- शिन् । छान्दसः स्त्रीप्रत्ययाभावः । तां तादशी त्यां पन्द्र- मसि स्थापितां देवयननीभूतामनुटश्य अन्धीक्ष्य सोयमस्माभि- रसंस्कता येदिरिति विज्ञाय, धीरासः प्रज्ञावन्तो यनमाना यगन्ते । 'आज्जसरसुक्' । तस्माद्वयमपि तथैव विज्ञाय यजामः । यहा-हे विरप्शिन् वेदे, करस्याररुनानोऽसुरस्य विसर्पणात्मा- गेय यां त्वामुदादाय चन्द्रमसि स्थिताभिस्स्यधाभिः अमृतेहेतुमिः जीरदानुभूतां* पृथिवीमरयन् प्रापयन, तां तथाविधां त्यां अनु- दृश्य धीरा यन्ते । तस्माद्वयमपि तादृशीं त्वामवगम्य यनामः इति । दासीभारादित्याञ्चन्द्रमसीति पदे पूर्वपदमरुति- स्वरत्वम् ।। 'यदेवास्या अमेध्यम् । इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति प्रथमे नवमोनुवाकः. . निसस्तपतावनासेवने ' इति पत्यम् । 'गार्हपत्ये सुवादीन प्रतितपति-प्रत्युष्टमिति ॥ व्याख्यातम्।। तेनिष्ठेन तेभितृतमेन तीक्ष्णतमेनामेस्तेनसा वो युष्मान मिटमामि निरुप्य दोपेभ्यस्तपामि । तेनितृशब्दात् 'तुश्उन्दसि' इतीष्ठनि “तुरिष्ठेमेयस्सु । इति तृशब्दलोपः॥ *ग-दानुयों. मा. ३-२.९. - सं.1.1.2 ·52 तैत्तिरीयसहिता . या. १. म.१. त्तत्वम्, जिष्ठेन तेजसा निष्टंपामि गोष्ठं मा निर्मुक्ष वाजिनं त्वा सपत्नसाह -संमामि वाचे प्राणं 'चक्षुश्श्रोते प्रजां योनि मा निमक्ष वाजिनी त्वा सपत्नसाही समाजाशासा- 'सुवं सम्मार्टिगोठमिति ॥ गावस्तिष्ठन्ति यत्र स गोष्ठी देशः । 'घर्थे कवियानम् ' इति कः, थाथादिसूत्रेणान्तोदा- अम्बाम्य ' इत्यादिना पत्वम् । यस्मादहं गवां स्थानं मा निर्मुक्षम् मा विनीनशं इति प्रार्थयसे, तस्माद्वाजिनमन्नवन्तं अन्नसाधनभूतं सपत्नसाहं सपनानां शत्रूणां अभिभवितारं त्वां सम्मामि शोधयामि । नुवादिसम्मार्गाभावे यागाभावेन वृष्टय- मावाद्वादयो विनश्येयुरिति भावः । निर्मक्षमिति मृशतेलुडि 'शल इगुपधादनिरः क्सः । इति च्लेः क्सादेशः । सपनसाहमिति कर्मण्यणन्तोन्तोदात्तः॥ जुहूं सम्मार्टि-वाचमिति ॥ अत्र मा निर्मुक्षमित्यादि. वक्ष्य- माणमनुपज्यते । थायादिस्वरेण प्राणशब्दोन्तोदात्तः ।। 'उपभृतं सम्माटि-चक्षुरिति ॥ पूर्ववद्वक्ष्यमाणस्यानुपङ्गः ॥ ध्रुवां सम्मार्टि-अनामिति ॥ सपत्नसाहीमिति उदात्तनिवृत्ति- स्वरेण डीप उदात्तत्वम् ।। पत्नी योण सन्नाति--आशामानेति चतुप्पदयानुष्टुमा ।। सन्नी इत्युत्तमपुरुषश्रवणात्पनी मन्त्रं प्रगति । आशासाना प्रार्थ- 'यमाना । अनुदात्तेचात् लसार्वधातुगनुदात्तत्वम् , रदुत्तरपदप्रति- *स, ग-शोधयानि..

·अनु. १.. माभारसरमाग्योपेता 53 तनूम् । अग्ने- - नासौमनसं प्रजा सौभाग्यं रनुंचता भूत्वा सब्री सुकृताय कम् । 'सुप्र- जसंस्त्वा वय५ सुपत्नीरुपं ॥ १६ ॥ सेदिम। खरत्यम् । किं ! सौमनसं शोभनं मनस्सोमनप्सम् । 'प्रज्ञादि- भ्यश्च । इति मनश्शब्दात्स्वार्थे विधीयमानोण्प्रत्ययस्तदन्तादपि माति, छन्दसि दृष्टानुविधानात् । प्रनामपत्यं । कृदुत्तरपदमरुति- स्वरत्वम् । सौभाग्यं भर्तुरिष्टत्यम् । 'सुभग मन्त्रे' इति विधीय- मानस्योगात्रादिलक्षणस्यानोऽभावे प्यनेव क्रियते । भिवादाद्युदात्त- त्वम् , 'हद्गसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ' इत्युभयपदवृद्धिः । तनूं शरीरं अविनाशां । 'रुपिचमितनि' इत्यादिना उप्रत्ययः । अमेः परिचरणलक्षणानि यानि व्रतानि तैरनुगता अनुव्रता । आदयः ऋष्टाद्यर्थे तृतीयया' इति तत्पुरुषः । तत्पुरुपे तुल्यार्थ' इत्यादिनाऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । मुस्ताय शोभ- नाय कर्मणे सन्नी पध्ये । शोमनं कर्म मुस्तम् । भावे निष्ठा। 'सूपमानात् कः' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । कं सुखं यथा भवति तथा बध्ये । कर्मणि लकारः । यहा-कमात्मानं संनो बध्नामि । नहातिः स्वरितेत् । एतद्दे पनिये व्रतोपनयनम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'पती गार्हपत्यमुपसीदति-सुमनस इति चतुप्पदयानुष्टुभा ॥ मुनसः शोभनापत्याः । 'नित्यमसिमनामेधयोः' इति समा- सान्तः । सुपतीः सुपत्न्यः । वा उन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्चः, शोभनः पतिर्यासामिति बहुधीही 'विभापा सपूर्वस्य ' इति नका- . . *मा. ३.३.३.

·54 तैत्तिरीयसहिता [का. ..प्र... 'नेभ्यो डी', अग्ने सपत्नुदम्भनमर्दव्यासो अदाभ्यम् । इमं विष्यामि वरुणस्य पाशं यमर्वधीत सविता सुकेतः । धातुश्च योनौ सुकृतस्य॑ लोके रोन्तादेशः, आधुदात्तं यच्छन्दसि इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् पतिशब्दस्यायुदात्तत्वात् । ईदृश्यो वयं हे अग्ने त्वामुपसेदिम उपसीदामः । 'छन्दसि लुइलड्लिटः । इति वर्तमाने लिङ् । कीदृशं ?--सपनदम्भनं शत्रूणां विनाशसाधनम् । करणे ल्युटि, सद्भुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यस्मादीदशस्त्वं तस्मात् त्वामुपसीदामः । · अदब्धासः त्वत्प्रसादेन केनाप्यहिंसिताः । 'आजसेरसुर' । अदाभ्यं केन चिदप्यनभिभवनीयं त्वाम् । दभिः प्ररूत्यन्तरमस्तीति केचिदाहुः । 'दभेश्चेति वक्तव्यम् ' इति ण्यत् , उभयत्राप्यव्ययपूर्वपदारुतिस्वरत्वम् ॥ योक्त्रं पत्नी विमुञ्चति-इममिति त्रिष्टुभा चतुप्पदया ॥ सन्नह- नप्रसङ्गादिहानातोप्ययं मन्त्रः सामर्थ्यादुत्कृप्यते । वृणोति छादय- तीति वरुणं वस्त्रम् । 'स्वतृदारिभ्य उनन् '* इत्युनन्मत्ययः ।। तस्य धारणहेतुर्यः पाशस्तमिमं योकं विप्यामि प्रमुञ्चामि । पोन्त- कर्मणि, 'उपसर्गात्सुनोति ' इत्यादिना पत्वम् । कीदृशं पाशं सविता सर्वस्य प्रेरकः यमबध्नीत बद्धवान् । बनातेरात्मनेपदम् । सुकेतः सुज्ञानः । कितज्ञाने, घञ् , आधुदात्तं द्वयच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । यहा-अनेन योऋविमोकेन मम वरुण- पाशं तमोरूपं ईश्वरेण बद्ध विमुञ्चामि । किञ्च-धातुः प्रना- पतेरपि योनो स्थाने सुरूतस्य लोके शोभनकर्मसम्बन्धिनि' *उज्ज्वलदत्तादिमिस्तु 'कृवृदारिभ्य दनन् ' हीत पठिवा 'घोरथ लोवा' इत्यु. तरसूघेणेव तरुणमिति साधितम्। .

·*क-पति गाईपत्य वोपतिष्टते ग-पली जपति गाईपर्ण त, 55 स्वात्तस्य । दासीभारादित्वादोषधिशब्दस्य पूर्णपदमा अनु. १०.] भत्भारकरभाष्योपेता स्पोनं में सह पत्या करोमि । समायुपा सं प्र॒जया समग्ने वचसा पुनः । सं पत्नी पत्याहं गच्छे समात्मा तनुवा मम । "महीनां पोस्योप॑धीना रसस्तस्य तेक्षीय- लोके पत्या सह मे स्योनं सुसं करोमि, योक्रयिमोकेन सम्य- ग्यानिप्पत्तेः । सुरुतशब्दोन्तोदात्तस्वरः ॥ "सयोनेजलो उदपात्र आनीयमाने पनी गार्हपत्यगृपशिष्टते- समिति चतुष्पदयानुष्टुभा ॥ हे अमे गाईपत्य, यदिदमुपक्षिण योकं संगच्छते, तेनाहमायुपा तावत्संगच्छे संगता भूयास । 'आशंसायां भूतवञ्च ' इति लट् , 'समोगमृच्छिम्याम् । इत्यारमन. पदम् । किञ्च-प्रनया अपत्येन वनसा चलेन । संगी पुनः उपर्युपरि । किञ्च-अह पती भृत्वा पत्या सहा संगण न वियोक्ष्ये । किञ्च-ममात्मा क्षेत्रज्ञस्तनपा अधिकालेन्द्रिगण शरीरेण संगच्छताम् । अनेन कर्मणा एतत्पर्य ममारित्यति । सन. वेति तन्वादीनां छन्दसि बहुळम् ' इत्युपदिश । गंगति 'युष्मदस्मदोर्डसि' इत्याद्युदात्तत्वम् ।। 1 आज्यं निर्वपति–महीनामिति ॥ महीनां गा पगा। पयसो घृतात्मना परिणतत्वात् कारणरूपेण नि । भवति हि विकारे प्रतिशब्दः, यथा शालीन मन ओदने' शालिशब्दः । 'ह्याश्छन्दसि बहुलम् ' इति गाया किच-ओषधीनां रसोसि रसभूतमसि, मशिगगृणाqिufragme . .

·56 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. प्र .. . . माणस्य निः ॥ १७॥ वाम "महीनां पयोस्योपंधीना रसोधेन त्वा चक्षुपाक्षे सुप्रजास्त्वाय "तेजोति "तेजोनु प्रे ह्याग्निस्ते नामन्यतरस्याम' इति वचनादत्र नाम उदात्तत्वं न भवति । तस्येतादृशस्य ते तव अक्षीयमाणस्य निर्वपामि आज्यराशे- निष्कृप्य स्थाल्यां प्रक्षिपामि । यागार्थ हि निरुतमक्षय्यं सम्पद्यते, अत एवमुक्तम् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अन्न क्रियाग्रहणं च कर्तव्यम् ' इति घृतस्य संप्रदानत्वात् , चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' इति पष्ठी ॥ "पनी आज्यमवेक्षते---महीनामिति ॥ रसान्तं व्याख्यातम् । अदब्धेन तिमिरादिभिरनुपहतेन चक्षुपा त्वामवेक्षे पश्यामि, मुमजास्त्वाय शोभनापत्यत्वाय । नित्यमसिमजामेधयोः' इति समासान्त, अत्वसन्तस्य च ' इति विधीयमानं दीर्घत्वं व्यत्य- येन त्वपि भवति ॥ "गार्हपत्येधिश्रयति-तेनोसोति ॥ तेनः उज्जुलम् । असि एधि । पञ्चमलकारे रूपम् । अमेध्यं वा एतत्करोति । इत्यादि बाह्मणम् ॥ IJआहरति-तेन इति । ते तव आहवनीयाख्यं तेनोनुमेहि अनुक्रमेण गच्छ । "आहवनीयेऽधिश्रयति-अग्निरिति ॥ ते तव तेनः औजुल्यं, अग्निः मा विनैत् मा विनैपीत् । माडि नयतेलुडि, 'बहुलं. *स. १.१.१.10 विा. ३-३.४. * ·अनु. १०.] मध्भास्करभाष्योपेता 67 . छन्दसि । , . तेजो मा विनै ढग्नेर्जिह्वासि सुभूदेवानां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यर्जुपेयजुपे भव "शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजौसि "देवोवस्सवितोत्पुनात्व- इतीडभावे, सिचिवृद्धौ, स्कोरसंयोगाद्योरन्ते च इति सलोपः॥ आज्यमवेक्षते- अग्नेरिति ॥ अमेस्त्वं निहासि, निवास्था- नीयज्वालाहेतुत्वात् । सुभूः सुष्टु भूतं जातं सर्वोत्कर्षेणोत्पन्नम् । देवानां स्वभूतं, देवार्थ वा जातम् । यस्मात्त्वमादशं, तस्माद्देवेभ्यः देवानाम् । पष्ठ्यर्थे चतुर्थी । देवार्थ वा । धाम्नेधान्ने सर्वस्मै धारणाय | 'अनुदात्तं च इति द्वितीयस्यानेडितस्य अनुदा- तत्वम् । यथायथं स्वस्खपदस्थितये देवानां प्रभूतं भव । तदर्थ यजुपेयजुपे भव पर्याप्तं सम्भव । पूर्ववदानेडितस्यानुदात्तत्वम् । 'शुक्रं त्वा शुक्रायाम् ' इत्यादिना येन येन यजुपा पुनर्गृहीप्यते, येन नावद्यते, तस्मै सर्वस्मै यजुपे प्रभूतं भव । यदि च यजुपेयजुपे प्रभवेत् , ततो घाम्नेधाम्ने प्रभवतीति भावः । 'ब्रह्म- वादिनी वदन्ति । यदाज्येनान्यानि '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। "उत्पुनाति-शुक्रमिति ॥ शुक्र शुद्धं पूर्वमेवासि । यहा- शुक्रं भव । पञ्चमो लकारः । ज्योतिरसि दीप्तमसि । तेनोसि तेजनं दीपनं देवानामसि । तद्वा अतः पवित्राभ्याम् + इत्यादि बाह्मणम् ॥ "प्रोक्षणीरुत्पुनाति-देव इति गायत्र्या त्रिपदया ॥ सा न व्याख्याता । 'अयाज्यवतीभ्याम् । इत्यादि ब्राह्मणम् । 'तत्रो- भयोर्मीमांसा, इत्यादि च ॥ मा,३.३०४, स. १.१.५ *मा. ३.३.५. +8 ·58 तैत्तिरीयसंहिता का. १.१. च्छिद्रेण पवित्रेण वसोस्सूर्यस्य रश्मिभि"शु- क्रन्त्वो शुक्रायां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यर्जुपे- यजुपे गृह्णामि "ज्योतिस्त्वा ज्योति प्यर्चि- स्त्वार्चिपि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो य पेयजुपे गृह्णामि ॥ १८॥ उप नी रश्मिभिरशुक्रर पोर्डश च ॥१०॥ "जुद्वामाज्यं गृह्णाति-शुक्रमिति ॥ शुक्र शुद्ध त्वां शुक्रायां शुद्धायां जुबां गृह्णामि । शिष्टं व्याख्यातम् । आधारार्थत्वात् , प्रयाजार्थत्वाच्च धान्नेधाम्ने' इत्याद्युपपद्यते । एवमुपभृद्धवयोरपि वेदितव्यम् ॥ 1 उपभृति गृहाति-ज्योतिरिति ॥ ज्योतिः दीप्तं त्वां, ज्योतिपि दीप्तायामुपभृति गृह्णामि । 'धाम्नेधाम्ने ' इत्यनुपज्यते ॥ ध्रुवायां गृह्णाति--अर्चिरिति ॥ अर्चिपो हेतुत्वादनिश्शब्दे- नोच्यते । तादृशं त्वां अर्चिषि देवानामर्ननसाधने धुवायां गृह्णामि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ इति ,दशमोनुवाकः. *सं. १.१.१.13 ·अनु ११.] भभास्वरभाष्योपेता 59 . र्डरो वक्तव्य 'कृष्णोस्याखरेष्ठोऽग्नये त्या स्वाहा वेर्दिरसि वर्हि त्वा वाहाँ 'वहिरसि. झुग्भ्यस्त्वा 'इध्म • प्रोक्षति--कृष्ण इति ॥ कृष्ण कृष्णमृग । 'कृष्णस्य मृगाख्या चेत् ' इति वचनान्मृगाख्यायामायुदात्तत्वम् । आखरेष्ट आखनति समन्ताद्भुव मूलैरवदारयतीत्याखरो वनस्पति । 'खनते- इति खनतेर्डरप्रत्यय । तत्र तिष्ठतीत्याखरेष्ठ । 'सुपि स्थ । इति क. तत्पुरुष कृति बहुळम् ' इत्यलुक्, सुपामादित्वात् पत्वम्, थाथादिसूत्रेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'अग्नि- देवेभ्यो निलायत । कृष्णो रूप रुत्वा । स वनस्पतीन्माविशत् '* इत्यादि ब्राह्मणोक्तो योनि स एव त्वमसीति तदाधारभूतध्म- स्तुति । एवभूत त्वामिध्मममये अग्न्यथं प्रोक्षामीति शेप । एव कर्तव्यमिति स्वयमेव सरस्वत्याह । विभक्तयन्तसमुदायात्मा निपात स्वाहेति । सस्कारविशेषानवधारणात् नावगृह्यते ॥ बेदिं प्रोक्षति-वेदिरिति ॥ वेदि वेदयित्री हविपामाधार- त्वेन प्रकाशयित्र्यसि । 'इन् सर्वधातुभ्य ' इति विदेरिन्प्रत्यय । ता तादृशीं त्वा बहिपे बर्हिस्तरणार्थ मोक्षामि । एतच्च स्वय- मेव वागाह । प्रजा वे बर्हि '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ वहि प्रोक्षति-~-बहिरिति ॥ बृहत् पर्याप्तमसि । बृहेर्न. लोपश्च' इतीसिमत्यय । तादृश त्वा तुग्भ्य स्तुगर्थ सुचा धारणार्थ मोक्षामि । इत्याह स्वय सरस्वती । सावेकाच इति भ्यस उदात्तत्वम् । प्रजा वै चर्हि । यनमानस्तुच '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *ना ३.३.६ ·60 तैत्तिरीयसंहिता किर. .... स्वाहा 'दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वा - स्वधा पितृभ्य ऊर्भव वहिप कुर्जा . V 'अन्तर्वेधूर्वायं बहिस्स्थापयित्वा प्रोक्षति-दिव इति ॥ अग्र- मध्यमूलेषु क्रमेण प्रोक्षणम् । सर्वत्र प्रोक्षामीति शेषः । याग- निर्वृत्तिद्वारण थुप्रभृतीनां लोकानां धारणार्थ प्रोक्षणं भवति । 'उडिदम् ' इत्यादिना दिव इति विभक्तरुदात्तत्वम् । पृथिव्या इत्यादी 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ।। 'दक्षिणस्याओणेरुत्तरस्याः प्रोक्षणीशेपं निनयति-स्वधेति ॥ मासा वै पितरो बर्हिपद '* इत्यादिब्राह्मणप्रसिद्धा ये मास- नामानः पितरो बहिप्यागत्य सीदन्ति, तेम्यस्स्वधा अन्नम् । कीदृशं ? ऊ बलप्राणनयोरुद्दीपकं भवेति । समुदायापेक्षमेक- वचनम् , अन्नापेक्षं वा । किञ्च-उर्जा रसेन सह पृथिवीं गच्छत प्रविशत । अवयवापेक्ष बहुवचनम् । बर्हिपद इति एपोदरादि- त्वात्सलोपः । “सत्सूद्विप' इत्यादिना किए । कडुत्तरपदप्रति- स्वरत्वम् । ऊर्जेति 'सावेकाचः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । आतोऽनुपसर्गे की इति कमत्ययान्तः स्वधाशन्दः, थाथादि- स्वरेणान्तोदात्तः ॥ प्रस्तरं गृह्णाति-विष्णोरिति ॥ विष्णुः व्यापको यज्ञः । 'यज्ञो वै विष्णुः '* इति ब्राह्मणम् । तस्य स्तूपस्सातोसि । त्वदात्मना यजस्संहत इति स्तुतिः । स्त्यसम्प्रसारणमुच्च ' इति पप्रत्ययः, उकारश्चान्तादेशः, 'दीर्घश्च' इति तत्रानुवर्तते, वृपा- दित्वादाद्युदात्तत्वम् ।। *मा.३.३.६.

·भभास्करभाच्योपता 61 अनु. ११.] , . पृथिवीं गच्छत "विष्णोस्तूपोस्यूणीम्रदसन्त्वा स्तृणामि वासस्थं देवेभ्यो गन्धर्वोसि विश्वा- 'बर्हिस्वृणाति-उम्रिदसमिति ॥ उर्णा अविसूत्रं, तद्वन्मृदुः ऊर्णाम्रदाः । म्रद मर्दने, घटादिः । यस्मात् 'प्रथिम्रदि' इत्यादिना उर्विधीयते तस्मादसुन् । उपमानानि सामान्य- यचनेः ' इति तत्पुरुषः । 'तत्पुरुपे तुल्यार्थे ' इत्यादिना उपमान- पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । 'ऊर्णो तेश्च ' इति डप्रत्ययान्तः अर्णा- शब्दः, वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । तादृशं त्वां स्तृणामि । पुनश्च विशेष्यते-स्वासस्थं, शोभनास्सुखवन्त आसितारः स्थातारश्च यस्मिन् स स्वासस्थः; आसितारः आसाः । आस उपवेशने, पचाद्यच् । स्थातारः स्थाः । विच* । समाहारद्वन्दः । मु आसस्थं शोभन- मासस्थं यस्मिन्निति स्वासस्थम् । 'नञ् सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । यहा-आसनमासस्थम् । 'दृशसददमितमिभ्यश्च ' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादासेरथप्रत्ययः । बहुलवचनात् सकारश्च मध्यम उपजायते । शोभनमासस्थं यस्मिन्निति बहुव्रीहिः । स एव स्वरः । देवेभ्य इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । देवानां स्वासस्थम् । यहा- स्वासस्थं त्वां देवार्थ स्तृणामि । तादयें चतुर्थी ॥ मध्यमं परिधिं परिदधाति-गन्धर्व इति ॥ विश्वानि वसू- न्यस्मिन्निति बहुव्रीही विश्वस्य वसुराटोः' इति पूर्वपदस्य *क. ग-किप. भियं स. पुस्तकपाठः. ग. पुस्तके तु “दृशसदमिवमिभ्यश्च" इति. इद सूत्र उणादिषु अन्यत्र वा नोपलभ्यते. उज्ज्वलदत्तीयायां उणादिसूत्रवृत्तौ । अपप्रत्ययप्रकरणे (उ. ३-११४) पालकान हामिदमिभ्यश्च इत्युक्ला 'दरथः' इत्यादिफमुदाहृतम्.

·62 तैत्तिरीयसहिता [का. १.प्र. १. वसुर्विश्वस्मादीपतो यजमानस्य परिधिरिड ई-. डित "इन्द्रस्य वाहुरेसि ॥ १९॥ दक्षिणो यर्ज- मानस्य परिधिरिड इंडितो "मित्रावरुणौ त्यो- . चरतः परि धत्तां ध्रुवेण धर्मणा यज॑मानस्य दीर्घत्वम् । 'बहुव्रीही विश्वं संज्ञायाम् ' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । विश्वावसुर्नाम गन्धर्वः, स शत्रु*निग्रहसमर्थः, स एव त्वमसीति परिधे स्तुतिः । यस्मादेवं तस्माद्विश्वस्मादीपतः हिंसकात् राक्षसा- दर्जनात् । ईपगतिहिंसादानेषु, अनुदात्तत् , भौवादिकः, व्यत्ययेन शतृप्रत्ययः, 'अदुपदेशात् ' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन धातोरेव स्वरः । यजमानस्य परिधिः परितस्सर्वतो धाता रक्षकस्त्वमसि । 'उपसर्गे घो. किः' इति किप्रत्यये रुदुत्तरपनरुतिस्वरत्वम् । किञ्च-इडन्नं पशवश्च तद्वान् इडः, तत्साधनत्वात् । अर्श आदि- त्वादच् । अत एव सर्वैरीडितस्स्तुतः ॥ दक्षिणं परिदधाति-इन्द्रस्येति ॥ इन्द्रस्य यो दक्षिणो बाहुः महावीर्यः, स एव त्वमसीति दक्षिणस्य परिधेस्स्तुतिः । 'स्वाङ्गा- ख्यायामादिर्वा' इति दक्षिणशब्द आधुदात्तः । गतमन्यत् ॥ उत्तरं परिदधाति-मित्रावरुणाविति ॥ ध्रुवेण अचलेन नित्येन धर्मणा कर्मणा मित्रावरुणावेव च त्वामुत्तरतः परिधत्ताम् । समा- नमन्य। । 'देवताद्वन्द्वे च ' इति मित्रावरुणशब्दे पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरत्वम् ।। - *ग-सर्वशत्रु. स. 1.1-18 ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 68 परिधिरिड ईडित"स्सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्या- श्चिदभिशस्त्या "वीतिहोत्रं त्वा कवे द्युमन्त "सूर्येण पुरस्तात् परिधानकार्य करोति—सूर्य इति ॥ सूर्य एव त्वां पुरस्तात् पातु रक्षतु । कस्मात् ?–कस्याश्चित् यतः कुतश्चित् • अभिशस्त्याः अपरिमितायाः अभिशापाद्रक्षःप्रभृतिप्रयु- तात् । शसु हिंसायाम् , 'तितुत्रतथसि' इतीट्प्रतिषेधः, 'तादी चनितिरुत्यतो' इति गतेः प्ररुतिस्वरत्वम् , 'निपाता आधु- उपसर्गाश्चाभिवर्जम् । इत्यभिशब्दोन्तोदात्तः । एवं कस्याश्चिदित्यत्र 'सावेकानः' इति प्राप्तं विभक्त्युदात्तत्वं गोश्वन ' इति प्रतिषिध्यते ॥ दात्ताः न . "ऊर्चे समिधावादधाति-वीतिहोत्रमिति त्रिपदया गायत्र्या। चीतिहोत्रं इष्टस्तोत्रम् । वीते' कान्तिकर्मणो ‘मन्त्रे वृष ' इत्या- दिना कर्मणि तिन्प्रत्यय उदात्तः । वेतव्या कमितव्या होत्रा वाक् स्तोत्ररूपा होतृव्यापारो वा यस्य तं त्वा । हे कवे मेधा. विन् । अग्ने द्युमन्तं दीप्तिमन्तम् । · इस्वनुड्म्यां मतुम् । इति मतुप उदात्तत्वम् । बृहन्तं महान्तं समिधीमहि प्रागेव दीप्तिमन्तं सन्तं अनया समिधा सम्यग्दीपयाम । इन्धेर्लिडि, 'बहुलं छन्दसि ' इति विकरणस्य लुरु । यहा-'छन्दस्युभयथा ' इत्यार्धधातुकत्वात् विकरणाप्रसङ्गः ।.सार्वधानुकत्वेन डिच्चादनुनासिक- लोपः । अध्वरे अध्वरार्थम् । निमित्तात्सप्तमी । वृ हूछने, हुर्छन कौटिल्यम् । ध्वरन्तीति ध्वराः रक्षःममृतयः । मचायच् । ते यत्र न सन्ति सः अध्वरः । बहुव्रीही नभ्सुम्याम्' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । तादृशाय यज्ञाय त्वां समिधीमहि ॥ .

·64 तैत्तिरीयसहिता [फा. १. प्र... समिधीमा बृहन्तमध्वरे ,"विशो यन्त्र स्थो "वसूना रुद्राामादित्याना सदसि सीद "जुहू - , . 14. विधृती सादयति--विश इति ॥ विशः प्रनायाः यन्त्रे यमने धारिके स्थ' । 'गुधविपनि ' इत्यादिना यमेस्त्रप्रत्ययः । सावेकाचः' इति विशः परस्या' पष्ठया उदात्तत्वम् ।। "तयोः प्रस्तरं सादयतिवमृनामिति ॥ वस्वादयः प्रसिद्धा देवताः यज्ञभागिन्य । तासां सदस्त्वेन विधृत्योः स्तुतिः ॥ "तत्र जुहूं सादयति-जुहूरिति ॥ असि घृताचीत्यादिकं वक्ष्य- माणं जुबादिभिः प्रत्येक्रमभिसम्बध्यते । हूयतेऽनयेति मुहूः । 'द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च' इति विप् , 'जुहोतेश्च' इति दी|नुवर्तते* । जुहूस्त्वमसि । त्वया खलु हूयते । पुनश्च विशेप्यते-घृताची त्वम्, घृतमश्चति गच्छति धारकत्वेनेति घृताची। ऋत्विगादिना किप् । अनुनासिकलोपे इत्यकारलोपे चौ' इति दीर्घः । सा त्वं मियण नाना घृतसम्बन्धेन सर्वस्य भीतिहेतुना घृताचीति नाना उपलक्षितासि ! तासा- मेतदेव प्रियं नाम । यदृताची '+ इत्यादि ब्राह्मणम् । ईदृशेन नाना प्रिये सदसि प्रस्तराख्येस्मिन् सदने सीद । मानो 2 प्रस्तर " इति यनमानत्वसंस्तवान्नाममात्रेण प्रस्तरस्य प्रियत्वम् ।। अचः . यज- *'तिगमि' प्रभृति 'अनुवर्तते' इत्यन्तस्य वाक्यस्य स्थाने, प. ग. पुस्तक्योः एव पाट:---'जुहोर्घिश्व इनि विप्रन्ययः; द्वेच इति तयानुवर्तते' मा. ३.३.६. .

·भभास्करभाष्योपेता 65 अन. ११.] "रुप¥"झुवासि घृताची नाम्ना प्रियेण नाना प्रिये सदसि सी दैता असदन्थ्सुकृतस्य लोके ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यजुनियम् ॥२०॥ बाहुरसि प्रिये सदसि पञ्चदश च ॥ ११ ॥ 1"उपभृतं सादयति- उपभृदिति ॥ उपेत्य जुहूं विभौति उपभृत् । अन्येभ्योपि दृश्यते ' इति विप् । ईदृशी त्वमसि | समानमन्यत् ।। "ध्रुवां सादयति-ध्रुवेति ॥ ध्रुवा निश्चला । यत्रैव साद्यते तत्रैव धार्यते न चाल्यते प्राक्समिष्टयजुष इति ध्रुवा । तादृशी त्वमसि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ "सुचोभिमन्त्रयते—एता इति यजुरन्तया तिष्टुभेकपदया । सुरूतस्य शोभनस्य कर्मण यागलक्षणस्य लोके स्थाने । 'भूर- मानात् कः' इति तान्तमन्तोदात्तम् । एताम्वुवः अमदन, मदति मया सादितत्वात् । छान्दसो लुइ, पुषादि त्वादड् । नान्नुत्रः हे विष्णो सर्वस्य पालक पाहि, यनं पाहि, यनपनि यन- मानं न पाहि । 'पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वपदावतित्वातन। यज्ञनियं यज्ञस्य नेतारं मां च पाहि । यन्नं नयनीति ' द्विप ' इत्यादिना कि, नन्वादीनां छन्दनि बटुल्न त इयडादेशेन ‘एरनेकाचः' इति यगादेशो गव्यदे, वृन्म- पदप्रतिस्वरत्वम् । समानपादत्वामावान् प्रयन हिन्द निघाताभावः ॥ इति एकादशोनुवार - ·66 तैत्तिरीयसहिता (का. 1... 'भुवनमसि वि प्रथस्वाग्ने यष्टरिदं नमः । "जुह्वेग्निस्त्वा हयति देवय॒ज्याया 'उपभूदेहि देवस्त्वा सविता इयति देवयज्याया 'अग्नाविष्णू 'अग्रेण मुहूप्रभृतो* प्राश्चमञ्जलिं करोति-भुवनमिति यजु- रादिकयैकपदया गायत्र्या ॥ हे अग्ने यष्टः यागस्य निर्वर्तक । 'अग्नि देवानां यष्टा" इति ब्राह्मणम् । पादादित्वादन इति न निहन्यते । 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ' इति तस्या- विद्यमानत्वात् यष्टरित्यपि न निहन्यते । द्वयोरपि पाठिक- मायुदात्तत्वम् । त्वं भुवनममि, त्वदायत्तत्यात्समस्तभूतनातस्य । तस्मात् विप्रथस्व विस्तीर्णो भव । तुभ्यमिदं नमः, अयमञ्जलि- स्त्वां मीणयितुं क्रियते ॥ दक्षिणेन जुहूमादत्ते-जुद्धिति ॥ हे जुह एहि अस्मदस्त. मागच्छ । यतोमिस्त्वां देवयज्याय देवयागार्थमाद्वयति । 'छन्दसि निष्टर्य, इत्यत देवयज्याशब्दो यप्रत्ययान्तो निपातितः । 'आमेयी वे जुहू इत्यादि बाह्मणम् ॥ "सव्येनोपभृतमादत्ते--उपभृदिति ॥ हे उपमृत् एहि । यत- सर्वस्य प्रेरकस्सविता देवयज्याय आह्वयति । 'सावित्र्युपभृत् । इत्यादि बाह्मणम् ॥ 'अत्याक्रामं जपति-अग्नाविष्णू इति ॥ अग्निराहवनीयः, विष्णुर्यज्ञः, यज्ञश्चान्तर्वेदि स्युचामग्रत आस्ते ; तावाह हे अमाविष्णू युवामहं मावऋमिपम् अवक्रम्य मा गाम् । 'नेटि' इत्यादिना *. ग-जहमुपमृत वा. भा, ३-१-७. .

·अनु. १२.] भ:भास्करभाष्योपेता 67 . मा वामन कमिपं वि जिहाथ मा मा सन्ताप्त लोकं में लोककृतौ कृणुतं 'विष्णोस्स्थानम- सीत इन्द्रो अकृणोद्वीयाणि समारभ्यो? वृद्धिप्रतिषेधः । तदर्थ युवां विजिहाथां मम मार्गप्रदानार्थ विगच्छतम् । मा मां च मा सन्ताप्तं सन्तप्तं मा काठम् । झलो झलि' इति सिचो लोपः, वदवन' इति वृद्धिः। यां लोकळतो स्थानप्रदो मम च लोकं स्थानं कृणुतं कुरुतम् । धिन्विरूण्व्योरच' इत्युप्रत्ययः । अतो लोपः॥ स्थानं कल्पयति-विष्णोरिति ॥ विष्णोर्यज्ञात्मनः स्थानमसि, अतः प्रशस्तेस्मिन् स्थाने स्थित्वा यागं निवर्तयामीति भावः ॥ आधारमाधारयति-इत इति ॥ इतः अस्मादाधारात् समा- रम्य इन्द्रो वीर्याणि वृत्रवधादीनि अकृणोत् करोति स्म । 'अनुदात्ते च कुधपरे' इति प्रकृतिभावः । पूर्ववदुप्रत्ययः । किञ्च-अयमाचार ऊर्ध्वः ऊर्ध्वलोकगामी भूत्वा अध्वरः अध्वर्यः । नञ् सुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वव- प्रतिभावः । हिंसकरहितः केनचिदप्यहिंसितश्च भूत्वा तमिन्द्रं दिविस्टशमकरोत् । 'स्टशोनुदके क्विन् ' 'तत्पुरुपे कति बहु- कम्' इत्यलुक्, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । 'आधारमाघार्यमाण- मनु समारभ्य , इत्यादि ब्राह्मणम् । कोस्य विशेषः यत एव- मकरोत् । इत्याह-इन्द्रावान् इन्द्रेण देवतया तहान् । 'अन्ये- पामपि दृश्यते' इति दीर्घः । यतोयमाघार इन्द्रावान् तस्मा- दयमेव खलु यज्ञपतेर्यनमानस्य । पत्यावैश्वर्य' इति पूर्वपद- *ग-अवकर्वक.. अध्वर्तकः?] मा. ३.३-७, .

·68 तैत्तिरीयसहिता (का. १. प्र.. अध्वरो दिविस्पृशमहुँतो यज्ञो यज्ञपतेरिन्द्रावा- न्य्स्वाहा॑ 'बृहदाः 'पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा . प्रकृतिस्वरत्वम् । अहुतः अकुटिलः निश्चितफलो यज्ञः । स्वाहा स्वयमेवेत्थं सरस्वत्याह | अहुत इति 'हु हरेश्छन्दसि' इति हुभावः । होमपक्षे स्वाहेति प्रक्षेपार्थो निपातः ॥ 'चुचमुट्टहाति--वृहदिति ॥ क्रियाविशेषणम् । भासत इति भाः । भ्रानभास' इत्यादिना किप् । यस्मादयमगिरनेना- घारेण भृशं भासते ज्वलति तस्मात्युचमुगृहामीति भावः ॥ 'उदड्डत्याकाम जपति-पाहीति द्विपदया गायत्र्या ।। हे अग्ने नः दुश्चरितात् प्रमादलतनिन्दिताञ्चरितात् कर्मापराधान्मां पाहि यथा कर्मापराधो न भवति तथा कुरु । 'दुनिन्दायां' इति मादिसमास । दुश्शब्देन चरित विशेप्यते, न तु चरणम् । तेन गतित्वाभावादव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । किञ्च–सुचरिते शोभनचरिते कर्मणि मा मा भन स्थापय । विद्यमानोप्यपराधो गुणत्वेन ग्रहीतव्य इति भावः । 'सुः पूजायाम् ' इति कर्म- नवचनीयत्वात् यद्यपि 'प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः' इत्यस्ति, तथापि स्वती पूजायाम् । इति प्रादिसमासः, तेन गतित्वाभावात् ' गतिरनन्तर ' इत्यस्यापवादः, सूपमानात् कः इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् न प्रवर्तते, तेन पूर्ववदव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । 'अमिर्वाव पवित्रं । वृमिनमनृत दुश्चरितम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ + " *मा. ३.३-७.

·अनु. १३.] भाभास्करभाष्योपेता 69 सुचरिते आज "मुखस्य शिरोसि सं ज्योतिपा ज्योतिरताम् ॥ २१॥ अहुंत एकविशतिश्च ॥ १२॥ 'वाजस्य मा प्रसवेनौद्गाशेणोदंग्रभीत् । अथा "जुहा ध्रुवां समनक्ति-मखस्येति ॥ निर्तिताघारा जुहूरभि- मन्त्र्यते । हे जुहु मखस्य यज्ञस्य शिरः शिर इव उत्तमाङ्ग- मसि । तस्मात्तव ज्योतिपा घृतेन इदं धौवं ज्योतिघृतं समस संगच्छताम् । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । 'शिरो वा एतद्य- ज्ञस्य । यदाघारः '* इति ब्राह्मणम् ।। इति द्वादशोनुवाकः, . छन्दसि लुइ- 'चुनौ व्यूहति-~-वाजस्येत्यनुष्टुभ्या चतुप्पदाम्याम् ॥ वान- स्य अन्नस्य प्रसवेन उत्पत्तिहेतुना । थाथादिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । उदाभेणानेन जुहा ऊर्ध्वग्रहेण मामुदग्रभीत् । ललिटः' इति लुइ । उद्गृहातु उपरि स्थापयतु । कः?- इन्द्रः, अर्धर्चान्तरे श्रुतत्वात् । 'छन्दस्युत्पूर्वादपीप्यते स्तुगुद्य- मननिपतनयोः' इति ग्रहे: घम्प्रत्ययः, 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' इति भत्वम् , स एव स्वरः ॥ "एवमनेनार्धउँन दक्षिणेन जुहू मुगृह्य अर्धर्नान्तरेण सव्येनोप- भृतं निगृह्णाति-अथानन्तरं निग्राभेण सव्येनोपभृतो नीनैर्ग्रहणेन मा. ३.१.७.

·70 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. १. -- सपत्ना५ इन्द्रो मे निग्राभेणाधरा५ अंकः । 'उद्गुाभं च निग्रा च ब्रह्म देवा' अवी- वृधन् । 'अर्था सुपत्नौनिन्द्राग्नी में विषूची- नात, इति रुत्वम्, में मम सपत्नान् शत्रून् इन्द्रः अधरानिकष्टान्, अकः करोतु । तेनैव लुड्, 'मन्त्रे घसहर' इत्यादिना च्ले क्, गुणहल्ड्यादि- लोपो । संहितायां 'निपातस्य च ' इत्यथशब्दस्य दीर्घः । व्यन् सपने' इति सपनीव सपन्न इत्युपमायामकारो निपात- परादिश्वन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । द्वितीयाबहुवचनसम्बन्धिनो नकारस्य 'दीर्घादटि समानपादे 'आतोटि नित्यम् ' इति पूर्वस्यानुनासिकत्वं, भो भगो अघो' इति यत्वम् । अनुनासिकात्परोनुस्वारः इति केचित् ॥ एवं जुहूपभृतो उद्हणनिग्रहणे कृत्वा प्राची जुहूं व्यूहति- उद्गाभं च निग्रामं च देवा इहागता अवीवृधन्वर्धयन्तु । 'नित्यं छन्दसि' इति गो चड्युपधाया द्वस्व प्रकार । ब्रह्म परिबृढ़ इष्टसाधनसमर्थ च निग्राम च । यहा -परं* वस्तु देवाश्चान्ये वर्धयन्तु इदमुभयमिति ॥ 'एव च प्रतीचीमुपभृतं प्रत्यूहनि-अथेति ॥ अथ , অনন্য इन्द्रामी मे मम सपनान् नीनान् विप्वगतान् व्यस्यता स्वस्थानादितश्चेतश्च निगमयताम् । विपु नाना अक्षतीति ऋत्विगादिना किन् प्रत्ययः, ' विभापारदिस्त्रियाम् ' इति ख-वा.

·अनु. १३.] भभास्करभाष्योपेता 71 वयः। - नान्व्य॑स्यताम् । “वसुभ्यस्त्वा "रुद्रेभ्य॑स्त्वा- 'दित्येभ्यस्त्वा त५ रिहाणा 'वियन्तु खप्रत्ययस्स्वार्थिकः, अनुनासिकलोपः, 'अनः' इत्यकारलोपः, 'ची' इति दीर्घत्वम् । इन्द्रश्चाग्निश्च । 'देवताहन्दे च' इति पूर्वोत्तरपदमरुतिस्वरत्वे 'नोत्तरपदेनुदात्तादौ' इति विप्रतिपिढे समासान्तोदात्तत्वम् । अथ तुचावनुष्टुग्भ्यां वाज- वतीभ्याम्* ' इत्यादि बाह्मणम् ॥ -जुहा परिधीननक्ति-वसुभ्य इति ॥ अनज्मीति शेषः । वस्वादितृप्तये त्वामनज्मीति मध्यमदक्षिणोत्तराणां क्रमेण मन्त्राः, वस्वादयश्च वेदिपरिग्रहार्थमागताः एतेन परिध्यअनेन प्रीयन्त इति ॥ नुक्षु प्रस्तरमनक्ति; जुदामग्राण्यनक्ति-अक्तमिति परोणिहा त्रिपदया भूतेन्द्रियवस्वक्षरया ॥ अक्तं कृताअनमिम प्रस्तरं रिहाणाः लिहानाः आस्वादयन्तस्ते वक्ष्यमाणाः रश्मयः । लिह आस्वादने, स्वरितेत् , वर्णव्यत्ययेन लकारस्य रेफः, व्यत्ययेनानुदात्तेचमाश्नित्यात्मनेपदम् , लसार्वधातुकानुदात्तत्वं च रुतमिति मन्यामहे । वृषादिषु वायं द्रष्टव्यः । 'उपभृति मध्यान्यनक्ति-वियन्त्विति ॥ वय इति वेर्बहु- वननमिति यास्कए । 'वेो डित्' इति विधीयमान इण- प्रत्ययो वेतेरपि भवति, डिवाहिलोपः । वयः प्रजनिष्णवः आदित्यरश्मयः एतच्छेहनेन वियन्तु बृद्धार्थ गर्भ धारयन्तु । पादादित्वान्न निहन्यते । यी गतिप्रजननकान्त्यसनखादनेषु ॥ ख. पुस्तके 'इति यास्कः' इति न.] क. ग-वृष्टपर्यम् *वा.३.३.५.

·72 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र... "प्रजां योनि मा निर्मुक्ष"मा प्यायन्तामाप ओषधयो मरुतां पृर्पतयस्स्थ दिवम् ॥ २२ ।। " - 1"ध्रुवायां मूलमनक्ति-प्रजामिति ॥ अहं प्रजां, योनि च तत्कारणभूतं अन्नादिकं, मा निर्मुक्षं मा विनीनशं, अपितु वर्ध- यितुमिच्छामि ; तस्मात्तहृड्यर्थ वियन्तु वय इति । मृशेः शल इगुपधादनिटः क्सः इति च्लेः क्सादेशः । कदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरेण प्रजाशब्दोन्तोदात्तः ॥ अत्र, प्रयमद्वितीयपादावष्टाक्षरो तृतीयो द्वादशाक्षरो यस्यास्तां परोणिहमाचक्षते । इह तु तृतीयोप्टाक्षरः पादः, द्वादशाक्षरः. आष्टाक्षरताया.; प्रतिक्रामति' इति; प्रथमद्वितीयो पञ्चाक्षरौ, अष्टाक्षर आ चतुरक्षरतायाः प्रतिक्रामति' इति ॥ "आहवनीये मस्तरं प्रहरति-आप्यायन्तामिति यनुरादिकया 'दिवं गच्छ' इत्येकपदया जगत्या, 'ततो नः' इत्येकपदया च गायत्र्या ॥ हे प्रस्तर अनेन त्वत्प्रहरणेन आप ओषधयश्च आप्यायन्तां वर्धन्ताम् , वर्षेण ह्यपामोपधीनां च वृद्धी प्रना योनयश्च वर्धयितुं शक्यन्त इति । ओषधिशब्दस्य दासीभारा- दित्वात्पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । ओपशन्दो धनन्तः । कथमेत- त्महरणेन सासामाप्यायनमित्यत आह-मल्लां प्रपतयः अश्वाः . . पि-२.२१. कि-इह तु 'अष्टाक्षराः आ चतुरक्षरतायाः प्रतिगामन्ति' इति प्रथमद्वितीयो पा क्षगवभूताम् । 'द्वादशाक्षगः आश्टाक्षरताया: प्रनिनामन्ति' इति वतीयो. शाक्षरोभूत. .क. ग-यजुषा.

·अनु. १३.] भभास्करभाष्योपेता 73 गुच्छ ततो नो वृष्टिमेर्रय । "आयुप्पा अंग्रे- स्यायुमें पाहि चक्षुष्पा अंग्नेसि चक्षुर्मे पाहि - . स्थ, मरुतामश्वा इव शीघ्रगतिस्त्वमसीति यावत् । अश्वापेक्षया बहुवचनम् । एषु वृष सेचने, 'वर्तमाने एपगृहन्महज्जगच्छतृान् । इत्यतिप्रत्ययान्तो निपातितः, व्यत्ययेन शः, 'उगितश्च' इति डोप , वर्णव्यत्ययन द्वस्वत्वम् , लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वर, शतुरनुमः' इत्याधुदात्तत्वं बहुलवननादेव न क्रियते शस्वरश्च । वृपादिवयं द्रष्टव्यः । भवत्येवं शीघ्रगतित्व, किमेतावता तासां वृद्धिरित्यत आह-दिवमादित्य शीघ्र गच्छ । तत किमित्यत आह-तत. आदित्यमण्डलादस्माक वृष्टिमेरय आगमय । एवं च रुने अपामोपधीना चाप्यायन भविष्यति । ततश्च प्रनायो- न्योवृद्धिश्च भविष्यति । 'मन्त्रे वृप ' इति वृपे क्तिन उदा- त्तत्वं विधीयमानं बहुलवचनान्न क्रियते । यद्वा-वृष्टिहेतुरादि- त्यरश्मिः वृष्टिः । करणे तिन् । तामेरय अस्मदभिमुख प्रेरय । उदात्तविधी भावाधिकारादत्र न भवति । "आहवनीयमुपतिठते--आयुप्पा इति ॥ हे अग्ने आयुप्पा. सर्वेपामायुपो रक्षकोसि । पातेर्विच , 'नित्य समासेऽनुत्तरपद- स्थस्य' इति विसर्जनीयस्य सः, आदेशप्रत्यययोः' इति पत्वम् , कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तस्मादायुमें पाहि । चक्षुपश्च त्वं रक्षितासि, तस्मान्मे चक्षुः पाहि अविनष्टं कुरु । अधर्युः प्रस्तरं प्रहरति । तावदस्यायुर्मीयते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *मा.३.३.९. यावहा *10 ·तत्तिरीयसाहिता था. 1.प्र... "ध्रुवासि "यं परिधि "यं परिधि पर्य_त्या अग्ने देव पणिभिर्वीयर्माणः । तं ते एतमनुजोपं भरामि . "भूमिमभिमशतिध्रुवासीति ॥ ध्रुवा नित्या त्वमसि, तस्मा- न्मामपि ध्रुवं कुर्विति भावः ।। "मध्यमं परिधिमनुमहरति-यमिति त्रिष्टुभा पुरस्ताज्ज्योतिषा वसुरद्रेशभवाक्षरपदया ॥ हे अग्ने । पादादित्वान्न निन्यते । देव देवनादिगुणयुक्त । 'नामन्त्रिते समानाधिकरण' इति पूर्वस्य विद्यमानवत्चात् निहन्यत एव । यं परिधि पर्यधत्या परिहितवानसि । 'यदृत्तान्नित्यम् ' इति निघाते निषिद्धे अट उदात्तत्वम् , 'तिडि चोदात्तवति' इति गतनिघातः, उदात्तवता तिडा गतिसमास । परिधिशब्द सदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । स पणिभिः पणिनामभि असुरैः वीयमाणः वेष्टयमान. तेपा निवारणार्थ पर्यधत्थाः । व्येन कर्मणि लकारः, व्यत्ययेन णकारः । वच्यादिसूत्रेण सम्प्रसारणम् । तमेत मध्यमं परिधि तव जोपमिष्टम् । कर्मणि घन् । अनुभरामि त्वामेवानुगतं हरामि प्रहरामि । ग्रहोर्भश्छन्दसि' इति भत्वम् । युक्त- मेव खल्वेव कर्तुमित्याह-एपः अयं परिधिः एवं नाम तवा- भिमत त्वत्तो हेतोः नेदपचेतयाते नैवापरक्तचित्तो भवेत् । यदायं न, प्राहियेत., उपेक्षितोहमने नागिनेति. त्वतोऽपचेतयेत। तस्मान्वयेवैनमनुप्रहरामि [ चित संचेतने, चुरादि , अनुदात्तेत , तस्माल्लेटि ‘लेटो डाटौ' इत्याडागमः, 'तोन्यत्र ' इत्येत्वम् , 'निपातयत् । इत्यादिना निघातप्रतिपेधः, पूर्ववगतिनिघातसमासौं, णिचश्चिचादुदात्तत्वम् ॥ , .

·अनु. १३.] मामास्तरमायोपेता नेदेप त्वदप चेतात "यज्ञस्य पाथ उप समि- त५ "स५ स्रावांगास्स्थेपा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बर्हिपर्दश्च ॥२३॥ देवा इमां वाचमभि विश्व इतरावुपसमस्यति-यज्ञस्येति ॥ यज्ञस्य साध्यतया सम्बन्धि यत्पाथ. अन्नं तद्युवामप्युपममितं उपसंप्रामुतम् । अचेतनानामपि यज्ञोपयुक्ताना फलसम्बन्ध प्रतिपादितो भाति । 'उदके थुद्ध इत्यधिरत्य 'अन्ने च' इति पातेरसुन् प्रत्यय ॥ 1 एतान्मंस्त्रावणाभिधारयति--सस्त्रावभागा इति त्रिष्टुभा चतु- प्पदया ॥ संत्राव्यत इति संत्राव । कर्मणि घञ् , थाथादि- स्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । सस्रावो जुहूपभृद्या सिच्यमान आज्यशेपो भागो येपा तादृशा स्थ भात । लिडर्ये लेट् । बहुवीही पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । ‘वसवो 4 स्द्रा आदित्यासस्वाव- भागा.'* इत्यादि ब्राह्मणम् । कीदशा पुनस्त इत्याह-- इपा इच्छावन्तः भागान् लब्धुम् । इपे विवन्तादर्शआदित्वा- दन्प्रत्यय । बृहन्त महान्त सर्वैराराधनीया । प्रस्तरेष्ठा बर्हिपदश्च देवा । इति द्वितीय पाद । । प्रस्तरेष्ठा । प्रस्तरे तिटनीति ' इति विष्प्रत्यय, तत्पुरुषे कृति बहुलम् । इत्यलुक्, सुपामादित्वात् पत्यम् , छत्तरपद. प्रकृतिस्वरत्वम् । ये च बर्हिपद. । बर्हिषि सीदन्तीति ‘सत्सू- द्विप' इत्यादिना विप् , टपोदरादित्वात्सफारलोप , पूर्ववत् पत्वस्वरौ । ते विश्वपि देवा देवनादिगुणयुक्ता यूयं, इमामस्म- दीयां त्वद्विपयां स्तोत्ररूपा वाचं ‘अभिगृणन्तः आभिमुख्येन . स्थ कच *प्रा. ३.३.९.

·76 तैत्तिरीयमंहिता [का. १.प्र. १. + - गृणन्त आसद्यास्मिन्वर्हिषि मादयध्व "मने- वामपनगृहस्य सदसि सादयामि सुनार्य सुन्निनी सुम्ने मा धनं धुरि धुर्यों पात मग्ने शब्दयन्तः अहो सम्यगियं स्तुतिः रुतेत्येवं प्रशंसन्तः । अभिरभागे' इति लक्षणादिपु कर्मप्रवचनीयत्वम् । अस्मिन् बर्हिपि स्तीर्णे यज्ञे आसद्य उपविश्य मादयध्वं तृप्यत । मद तृप्तियोगे, चौरादिक , आकुस्मीय आत्मनेपदी । आसद्यति रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'अडिदम् ' इत्यादिना इदमस्मप्तम्या उदात्तत्वम् । 'त्रुची संप्रस्तावयति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । वैश्वदेव्यर्चा '* इत्यादि च ॥ धुरि स्फ्ये वा स्तुची विमुक्षति-अमेरिति ॥ हे जुहपभृती वां युवां अग्ने अपनगृहस्य अपन्नस्थानस्या सदसि मदने निश्चलभृते धुरादी सादयामि स्थापयामि । किमर्थ ?--सुम्नाय मुम्नार्थ यजमानस्य मुसं यथा स्यादिति । हे मुनिनी सुम्न- वत्यो । वा छन्दमि ' इति पूर्वमवर्णदीर्घत्वम् । मामध्वर्यु मुम्ने धत्तं स्थापयतम् । किञ्च-धुरि यागलक्षणायामस्यां वर्त- मानौ धुर्यो अस्या धुरो बोदारौ पत्नीयममानो पातं रक्षतम् । धुरो यसको' इति यत्प्रत्यय 'तित्स्वरितम् ' इति स्वरि- तत्वम् , इत्यायुदात्तत्वं बहुलवननान्न भवति । 'धुरि धुर्यो पातमित्याह । जायाफ्त्योगोपीयाय ५ इति बाह्मणम् ॥ "अन्याहार्यपचने फलीकरणहोमं जुहोति-अन्न इति यनुरा- [अपन्न अविनश्वमित्यर्थः, माधर्शये] उप-मुतान्यो. . - . 'यतो नाव *ना. ३.१.१. A ·अनु. १३]] भभास्सरभाप्योता ~~ . ऽदब्धायोऽशीततनो पाहि माद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्यै पाहि दुश्चरितादविपं नः पितुं कंणु सुपदा योनि दिकया 'अविषन पितु रुणु ' इति • गायत्र्यैकपदया 'सुपदा' इति यनुरन्तया ॥ हे अग्ने अदब्धायो अहिसितनीवित । उन्दमीण इत्युणप्रत्यय । हे अशीततनो उष्णशरीर । 'नामन्त्रित समानाधिकरणे इति पूर्वस्याविद्यमानत्यनिषेधात् उभयत्राप्याप्टमिको निपात । अद्य अस्मिन् कर्मणि क्रियमाणे मा पाहि । आमन्त्रितत्रयस्याविद्यमानत्वात् 'तिडतिड । इति निवाताभाव । दिन शुलोमात् द्युलोकवामिभ्यो देवेभ्यः ; यथा ते कर्मापराधेन कुद्वा न हिसन्ति तथा कुरु । 'उडि- दम् ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । चि–पाहि प्रमित्यै । प्रसिति प्रकर्षेण नाश कर्मणोत्यन्तलोप । स्यते क्तिनि, 'द्यतिस्यति । इत्यादिना इत्वम् , 'क्रियार्थोपपदस्य कर्मणि स्थानिन । इति चतुर्थी । प्रसिति निवारयितु* मा पाहीति । व्यत्ययेन वाऽ पादाने चतुर्थी । अपदात्परत्वात् पाहीति न निहन्यते । 'तादो च निति रुत्यती ' इति गते प्रतिस्वरत्वम् । एव दुरिष्टया इत्यत्रापि सरन्तुथ्र्यो । दुरिष्टिरकाङ्गविकल कर्म । यहा-'दुनिन्दायाम् ' इति प्रादिसमासे अबाव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । दुरानी दुष्टा भुक्ति अभोज्यभोजनम् । 'अदेर्मच' इत्यनिप्रत्ययः, गतिममास प्रादिसमासापवाद , 'कदिकारादक्तिन' इति डीप् , 'पित ' इत्युदात्तो दीर्घ, पूर्ववञ्चतुर्थी, 'उदा- तयणो हल्पूर्वात् ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । दुश्चरित अयथा- *ख ग-प्रसितिमविचारयितुम. .

·78 तैत्तिरीयमहिता [का. १.प्र... स्वाहा "देवा गातुविदो गातुं वित्वा गातु- मित मनतस्पत इमं नो देव देवेषु सुज्ञ स्वाहाँ वाचि स्वाहा वातै धाः ।। २४ ।। दिवं च वित्वा गातुं त्रयोदश च ॥१३॥ - नुष्ठितम् । 'दुनिन्दायां' इति प्रादिसमासः, अव्ययपूर्वपदमरु- तिस्वरत्वम् ' ततो मां पाहि । भीत्रार्थानां' इत्यपादानत्वम् । अनुष्ठितस्य निवारयितुमशक्त्यत्वात् , तन्निमित्तानपरिहार एव ततो रक्षणम् । गतिसमासपशे ‘गतिरनन्तरः' इति पूर्वपद- प्ररुतिस्वरत्वम् । किञ्च--अविपं विपवद्विपं बाधकं, अतोन्य. दविषम् । अव्ययपूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । पितुं अन्नं कृणु देहि। पितुरित्यन्ननाम | पुनश्च विशेष्यते-मुपदा योनि-सुपेन सदन- मवस्थानं मुपन् । 'सत्सूद्विप ' इत्यादिना क्विप् , 'मदिरमतेः' इति पत्वम् , सदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तेन हेतुना योनि सम- स्तस्योत्पत्तिस्थानम् । अनेन हि सर्व सुखेन सीदति, यथा अन्नादूतानि जायन्ते '* इत्यादि ब्राह्मणम् । तुभ्यमिदं स्वाहा मुखेन हुतमस्तु । यहा -इत्थमिदं कर्तव्यमिति सरस्वत्यपि स्वयमेवाह ।। "समिष्टयपि जुहोति-देवा इति ॥ है देवाः गातुषिदः गतिज्ञाः । गाइ गतो, 'कमिमनिननि' इत्यादिना तुप्रत्ययः, .' विभापितं विशेपवनने बहुवचनम् । इनि पूर्वस्याविद्यमानन्व- निषेधात् निहन्यते । गातुं वित्वा मागं लब्ध्वा आगमनकाले ·अनु. १४.] भभाराभाष्योपेता 79 'उभा वामिन्द्राग्नी आहुवया उभा राध- सस्तुह मादयध्यै । उभा दाताराविपा रयी- यत्र स्थिताः ते यूयं गातुमित येन मार्गेणागताः तमेव मार्ग भनत समाप्ते कर्मणि तेनैव प्रतिनिवर्तध्वम् । किञ्च, हे मनसस्पते सर्वभूतानामन्तरात्मन्- | ‘सुवामन्त्रिते पराङ्गवत् । इति पाठचन्तस्य परामन्त्रितानुप्रवेशात् पठ्यामन्त्रितसमुदायस्य पाठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् , पदात्परत्वाभावान्नियाताभावः, 'पठ्याः पति' इत्यादिना विसर्ननीयस्य सकारः । हे देव इममस्माकं यज्ञं देवेषु अग्न्यादिषु धाः धेहि स्थापय । एवं हि सरस्व- त्याह । तदनन्तरं वाचि वाग्देवतायां शब्दब्रह्मणि च धाः । 'सावेकाचः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । वाचि धा इति सरस्व- त्याह । ततः पश्चादिमं यज्ञं वांत सर्वक्रियाधारे धाः स्थापय । यस्मादयं यज्ञः प्रयुक्तः तत्रैव वाते स्थापय । “वाताहा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुक्ते + इत्यादि ब्राह्मणम् । दधातेः लेटि बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , इतश्च लोपः परस्मैपदेषु। इतीकारलोपः ॥ इति प्रयोदशोनुवाकः. ' . " प्रजापतिः प्रजा असृजत तास्मृष्टा इन्द्रानी अपागूह- ताम् ।। इति प्रश्ने काम्या इष्टय आम्नाताः । तत्र 'ऐन्द्रा- नमकादशकपालं निर्व पेत्मनाकामः ॥ इति प्रथमा । तस्या- *ग-सर्वभूतानामन्तरात्मतया मनसोपि पते. क-... .रात्मनो मन.. प्रिा. ३.३.९. स. २-२-१.

·का. १.प्र. १. 80 तैत्तिरीयसहिता MIN . णामुभा वाजस्य सातये हुवे वाम् । अर्ध- मियं पुरोनुवाक्या-उभा वामिन्द्राग्नी इति त्रिष्टुप्चतुष्पदा ॥ अयं च सर्वोनुवाको वैश्वदेवकाण्डम् । हे इन्द्रानी वां उभा उभी । द्वितीयाद्विवचनस्य ‘सुपां सुलुक्' इत्याकारः, 'एका- देश उदात्तनोदात्तः' इत्युदात्तत्वमेकादेशस्य । हुव इति वक्ष्य माणेन सम्बन्धः, युवां आबयामि । किमर्थ ?-आहुवद्धयै आभिमुख्येन होतुं आहुतिप्रदानेनाराधयितुम् । जुहोतेः 'तुमर्थे सेसेनसेऽसेनक्सेकसेनध्येअध्यैन्कध्येकध्येन्शध्येशध्यन्तवैतवेड्सवेनः' । इति कध्येप्रत्ययः । किञ्च-राधः ओदनं हविर्लक्षणम् । 'मुपां सुपो भवन्ति, इति तृतीयार्थे पष्ठी, हेतौ वा पञ्चमी। उभा युवां सहेव योगपद्यनैव नैकैकश्येन राधसा मादयद्धयै मादयितुं सहैव तर्पयितुं वा आवयामि । मदेर्ण्यन्तात्तेनेव सूत्रेण शध्यै*प्रत्यय , सार्वधातुकत्वाण्णिलोपो न क्रियते । अन- योरेवाहाने कारणमाह—युवामेव ह्युभो इपां अन्नानां रयीणा धनानां क्षेत्रपुत्रपश्वादीनां दातारी । 'सावेकाचः' इति - ' नाम- न्यतरस्याम् । इति च षष्ठीबहुवचनस्योदात्तत्वम् । तस्माद्वाजस्या नस्य सातये लाभाय । 'अतियूति इत्यादिना उदात्तः क्तिन्निपातितः, ‘जनसनखनां सन्झलोः' इत्यात्वम् । ती तादृशी उभी युवां हुवे आह्वयामि । हयतेः 'बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक्, 'हस्मम्प्रसारणम् ' 'अभ्यस्तस्य न' 'बहुलं उन्द. सि' इति सम्प्रसारणम् ॥ 'तत्रैव याज्या---अश्रवमिति चतुप्पदा त्रिष्टुप् ॥ इतच युवामेबाहयामीति हेत्वन्तरमाह-भूरि ददातीति भूरिदाया । *स-यय. . . . .

·भनु. १४.] भामास्वरभाध्योपेता 81 . ददाति तस्मै* व हि भूरिदार्वतरा वां विजामातुरुत वा घा स्यालात् । अथा सोम॑स्य॒ प्रय॑ती युव- भ्यामिन्द्रानी स्तोमै जनयामि नव्यम् । 'आतो मनिन् ' इत्यादिना वनिप्प्रत्ययः, ततः प्रकर्षविवक्षायां तरप्प्रत्ययः, भूरिदानस्तुट्' इति तुडागमः, द्वितीयाद्विवचनस्य 'सुपां मुलुक् ' इत्याकारः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यस्मादहं युवां भूरिदावत्तरौ अश्रवं युवां दातृतमावशृणवम् । शृणोतेर्लडि शपो लुस् । कस्मात्पुनरतिशयिनावित्यत आह–विनामातुः, विद्यावयोरूपादिभिर्विहीनो जामाता विजामाता । अव्ययपूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । विनामाता हि कन्यालोभात्कन्यावते भूरि धनं यथा वेगुण्यमनादृत्य कन्यां प्रयच्छति । तस्मादपि युवां दातृतमावशृणवम् । उत वा अपि वा स्याला- धुवां दातृतमावशृणवम् । स्यालो भार्याभ्राता । सोपि भगिनी- स्नेहेन तगर्ने भूरि धनं ददाति । यस्मादेवमाभ्यामपि युवा दातृतमावशृणवं, तस्माधुवामवाहयामि । घशब्दः पादपूरणे प्रसिद्धी वा । 'ऋषि तुनुय' इत्यादिना तस्य संहितायां दीर्घः । 'अथादावुत्तरे विभाग द्वस्वं व्यञ्जनपर । देवाशिकासु- नाश्ववियुनाहृदयाघोक्याशुद्धा । इति पदकाले स्वत्वम् । अथ एतस्मात्कारणात् । 'निपातस्य न इति संहितायां दीर्घत्वम् । सोमस्य सोमसदृशस्यास्य हविपः प्रयती प्रयत्या प्रदानेन । 'तादो न निति कृत्यतो' इति गतेः प्रकृति- स्वरत्वम् । तृतीयैकवननस्य 'सुपां सुलुक्' इति पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् । हे इन्द्रामी । पादादित्वात् पाष्टिकमामन्त्रितायुदा- *फ-सः [अनेन कन्यावान् परामृश्यते.] ते, प्रा. ३-१-१२२, . । *11 ·82 'तैत्तिरीयसहिता का. १. प्र.. , 'यतो नावः . 'इन्द्रांनी नवतिं पुरौ दासपत्नीरधूनुतम् । साकमेकैन कर्मणा । 'शुचिं नु स्तोम नव- त्तत्वम् । युवभ्यां युवाभ्याम् । आत्वाभावश्छान्दसः । स्तोम स्तोत्रं जनयामि करोमि । नव्यं अभिनवम् । 'वस्वपसोकक- विक्षमवचौनिप्केवलोक्थजनपूर्वनवसूरमर्तयविष्ठेभ्यश्छन्दसि स्वार्थे यद- क्तव्यः' इति यत्प्रत्ययः । इत्याद्युदात्तत्वम् । एवमनेन स्तोत्रेण तृप्तो युवां दातृतमो प्रजा मे दत्तमिति । इन्द्राग्नी वा एतस्य प्रनामुपगृहतः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "अथ 'ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्व पेत्सङ्गामं नित्या '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-इन्द्रानी नवतिमिति गायत्री त्रिपदा ॥ हे इन्द्रा- ग्री । पाठिठकमाद्युदात्तत्वम् । नवतिं नवतिसङ्ख्याकाः पुरः असुराणां पुरीः शत्रूणां वा । दासपत्नीः दासाः उपक्षपयितारः प्रजानां, तादृशाः पतयस्स्वामिनो यासां पुगम् । दंसिः सोलो धातुरुपक्षयवृत्तिः, 'दंसेप्टटनो न आच' इति टप्रत्ययः,. बहु वीही 'विभाषा सपूर्वस्य ' इति नकारः । साकं सहैव एके कर्मणा प्रहरणलक्षणेन तादृशीः पुरः अधू नुतं अकम्पय नाशितवन्तौ । धूल् कम्पने स्वादिः, वर्णव्यत्ययेन दीर्घः ऊयादिकाहा धूम्रो विकरणव्यत्ययेन भुप्रत्ययः । तस्मादे महानुभावो युवां इमं यजमानं सङ्गामे जितवन्तमनुगृहीतं अस्मि निन्द्रियादिकं धत्तम् । विवा एप इन्द्रियेण वीर्यगर्घ्य ते । इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ ततेव याज्या-शुचिमिति चतुप्पदा त्रिष्टुप् ॥ शु , *सं. २-२.१.

·भाभास्सरभाघ्योपता 83 - - . जातमद्येन्द्रांनी वृत्रहणा जुपेथाम् ॥ २५ ॥ उआ हि वा सुहवा जोहवीमि ता वाज निदोप स्तोम स्तोत्र नाजात नव अभूतपूर्व भात जनन अस्येति । बहुबीही पूर्णपदप्रकृतिस्वरत्यम् । अद्यास्मिन्नहनि । है इन्द्रामी । पादादित्वान्न निहन्यते, पाष्ठिकमामन्त्रितायुदात्त- त्वम् । वृत्तहणा वृत्रस्य पापस्य हन्तारी युवाम् । ‘सुपा मुलुक इत्यादिना आकार, 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ' इति पूर्वस्याविद्यमानयत्त्वनिषेधात् निहन्यते । जुपेथा सेवेथा नु तिमम् । 'आमन्त्रित पूर्वमविद्यमानवत् ' इत्य*विद्यमानाचान्न निहन्यते, सार्वधातुकानुदात्तत्वे विकरण- स्वर । हि यस्मात् उभा उभी वा युवा सुहवा स्वाहानी आहूयमानावप्यरोपो । बहुळ छन्दसि' इति प्रागेव प्रत्ययो- त्पत्ते अनैमित्तिके सम्प्रसारणे कृते, आतायुजोप्रसङ्गात् 'ईपद्द- स्सुपु • कच्छारच्यार्थेषु खल्' इति खल्प्रत्यय , रुदुत्तरपदप्रकृति- स्वरत्वम्, उभासुहवेति 'सुपा सुटुम्' इत्याकार । ईदृशौ वा युवा नोहवीमि भृशमाहयामि । हृयतेर्यइलुक्, 'अभ्यस्तस्य च इति सम्प्रसारणम्, यडो वा इति ईडागम , हि न इति निघाते निपिद्धे 'अभ्यस्तानामादि इत्याधुदात्तत्वम् । ता तो युवा वान अन्न उशते कामयमानाय यजमानाय । शतुरनुमो नद्यनादो ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । सद्य तदानीमेव धेठा धातृतमी । धानकर्मणो दधतिस्तृचि 'तुश्छन्दसि' इती- छन्प्रत्यय, तुरिष्ठेमेयस्सु ' इति तृशब्दस्य लोप, पूर्ववद्वि- " . . *क ग-द्वयोरप्यामत्रितयोर ·84 तैत्तिरीयसहिता [फा. ..... पष्ठचन्ता- सद्य उशते धेष्ठा । "वयम त्वा पथस्पते रथं न वाजसातये । धिये पूंपन्नयुज्महि । 'पथस्पयः परिपति वचस्या कामैन कृतो भक्तराकारः । तो ताडगुणो युवां यस्माज्जोहवीमि, तस्मादिमं , स्तोमं जुपेथाम् , अस्मिन्निन्द्रियादिकं च धत्तमिति ॥' अथ सङ्गाम नित्वा जनतामेप्यतः 'पोष्णं चरुमनु निर्व पेत् '* इति पोष्णश्चरु अनुनिर्वाप्यत्वेनाम्नातः । तत्र पुरोनुवाक्या--- वयमिति गायत्री त्रिपदा ॥ हे पयस्पते मार्गस्य पालयितः।। पष्टया पतिपुत्र ' इत्यादिना विसर्जनीयस्य सकारः, मुबा. मन्तिते पराङ्गवत्स्वरे ' इति पश्यन्तस्य परागवडावात् मन्त्रितममुदायो निहन्यते । हे पूपन वयमु ययमेव त्वामयुग्महि योजयाम छन्दमि लुइलड्लिट ' इति लइ, छन्दमि' इति शपो लुक । कमिव ! --रथं न ग्यामिव । उपरिष्टादुपचारत्वात : उपमानार्थों नशब्दः । किमर्थ:-धिये कमणे, कर्ममिध्यर्थम् । 'मावेशानः' इति विभक्तरदातत्यम् । धार्विशेप्यते-बानमातये, वानोऽन्नं म सन्यते लम्यते अस्या- मिति । अधिकरणायें क्तिनि, ननमनग्यनाम् ' इत्यात्वन् । 'मन्तिनव्याय्यानशयनामनस्थानयानकादिक्रीताः' इत्युत्तरपदान्तो- दातलं बाधित्वा दामीमागदित्वात्पूर्वपदभरतिस्वग्त्यम् । इंदश- कममियपं त्वां योनयाम. इनि ।। 'तव याज्या-पयम्पप इति मनुम्पदा त्रिदुप् ॥ प सयः मांस्य मार्गस्य । 'कम्यादिषु ' इति विसननीयम्स । बहर्क . . .

·भनु १४] भभास्करभाष्योपेता 85 , . . त्वम् कर्मणि घन्, अर्वा पञ् , अभ्यानड़र्कम् । स नौ रासच्छुरुधश्चन्द्रामा अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इति विभक्तरुदात्त अनुदात्त न' इत्यामेडितस्यानुदात्तत्वम् । परिपति परिपालयितारम् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अब स्तोतव्यम् । अर्कस्ताने, चजो कुषि ण्यतो ' इति कुत्वम् , उभयताप्युञ्छादित्यादन्तोदात्तत्वम् । ईदृश हि पूषण कामेन वशीरुतो मन वचस्या वचसा स्तोतरूपेण । तृतीयेरवचनस्य यानादेश । अभ्यानट् अभिप्रामोति । तस्मा दहमप्यद्य त्वामुपागतोस्मोति भाव । अशू व्याप्तो, 'छन्दसि तुइलिट ' इति ल्ड्, भम्परस्मपदे व्यत्ययेन, हल्डया दिलोपे ववादिना पत्वम् । यद्वा-नशेर्गतिर्मण लुडि इति टेलर, 'छन्दस्यपि दृश्यते' इत्याडा गम । स पूपा नोऽस्मभ्य रासत् ददातु । रातेलेटि 'सिव्व हुल लेटि' इति सिप , 'लेटोडाटो' इत्यडागम । किं ददातु -शुरुध' शोक्स्य रुध निवारयित्री । विप् , कदु त्तरपदमरुतिस्वरत्वम् , एपोदरादित्वाद्वयअनस्य रोप । का पुनस्ता ?---चन्द्रामा औषधी , चन्द्र हिरण्य, असितनातिर्वा अग्र प्रधानमीश्वरो वा यासा अस्मभ्य ददातु* | इदानीं प्रज्ञावतामेव धनवत्तया प्रयोजनमिति ता प्रार्थ- मन्त्रे घस चन्द्र, स ता *-f+ ददातु-गुरुध गुनुवा शुचा] निराधीरेव च द्रामा निमला । यद्वा- क्षुध दार वा निरुणीति सुरथ ॥ ग-आषधी रजतनात धोतचन्द्र [रजतजातिर्वाऽत्र चन्द्र ] धनान । गुरु शोर ता रणद्धि निवारयतीति गुरुथ् । शुक्छब्दस्य शारगप । वर्णागमो वाविपययश्च । यौरा रण्यमम मुख यासा पता चदामा । अम प्रधानमीश्वरो यासा ता न अस्मभ्य ददातु ·86 तैत्तिरीयसंहिता का. 1.प्र. १. . , धियंधिय५ सीपधाति प्र पूर्ण । 'क्षेत्रस्य पतिना वय हितेनैव जयामसि । गामश्व पोपयित्वा स नः ॥ २६ ॥ मृडातीहशे। यते-धियंधियमित्यादिना चतुर्थेन पादेन ॥ सर्वा धियं प्रज्ञाम् । स पूपा प्रकर्षण सीपधाति साधयत्वस्माकम् । 'सिद्धच- तेय॑न्ताद्धातुत्वे कृते लेटि 'बहुळं छन्दसि' इति शपश्लुद्धि वचनानि, 'बहुळं छन्दसि' इत्यभ्यासस्येत्वम् , तुजादित्वादम्या- सस्य दीर्घः, वर्णव्यत्ययेन धातोईस्वत्वम् , 'लेटोडाटो' इत्यात्वम् , छन्दस्युभयथा' इति लेट आर्धधातुकत्वाण्णिलोपः, इण्कोः इति पत्वम् । यहा--विकरणव्यत्ययेन च्ले: 'णिथि' इत्यादिना चद्विवचनादिः, णौ चड्युपधाया इस्वत्वम् ॥ "क्षेत्रपत्यं चरुं निर्व पेज्जनतामागत्य '* इत्यस्य पुरोनु- वाक्या-चतुप्पदानुष्टुप् ॥ क्षेत्रस्य निप्पत्त्याधारस्य, पतिना पत्याऽधिष्ठात्रा । पष्ठीयुक्तश्छन्दसि वा' इति · घिसंज्ञा । तेनानुगृह्यमाणा वयं जयामसि भयामः । 'इदन्तो मसि' इति इकारः । केनेव ?-हितेनेव ; यथा हितेन मित्रेण जनेन अमित्रं जयति, एवं क्षेत्रपतिना जयेम । किं जयेम !-गामश्वं पोपयिनु पोपकमन्नादिकं प्रजाम् । आकारस्समुच्चये | गां चाश्वं च पोपयिनु च । पुर्ण्यन्तात् 'स्तनिपिपुपि' इत्यादिना इनुच्म- 'अयामन्ताल्वाय्येल्विष्णुपु' इति णेरयादेशः । स च क्षेत्रपतिः नोस्मान् मृडाति मृडयतु सुखयतु । मृड सुखने, तौदा- " . त्ययः, *सं. २-२-1, ·87 अन. १४.] भभास्करभाष्योपेता धेनुरिव पर्यो मधुश्चुत . - 'क्षेत्रस्य पते. मधुमन्तमूर्मि अस्मासु धुक्ष्व ।. घृतमिव सुपूत- *दिक, 'लेटोडाटो' इत्याडागम. । ईदृशे यथोक्त गवादा- वर्षे अस्मान् स्वामित्वेन स्थापयित्वा सुखयतु । 'त्यदादिषु दृशः' इति कञ् , इदम ईशादेशः, मृदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम्। अत्र यणादेशसवर्णदीर्घयोरकरणेन तृतीयचतुर्थपादौ पूरयितव्यो । तन्नेव याज्या क्षेत्रस्य पत इति चतुप्पदा लिटुप् ॥ हे क्षेत्रस्य पते । पराङ्गवद्भावेन पष्ठ्यामन्त्रितसमुदायस्य पाष्ठिक- मामन्त्रितायुदात्तत्वम् । मधुमन्तमूर्मि मधुरेण क्षीरादिना तहन्त- मूर्मि अरणशीलं गवादिसमुदायम् । ' अर्तेरूच्च' इति ऋगता- वित्यस्मात् मिप्रत्यय ऊगारश्चान्तादेश । मधुश्चुतं मधुरं क्षीरादिकमासिञ्चन्तं, न केवलं मधुमन्त, अपि तु सर्वदा प्राणिभ्य*. स्त्रवन्तम् । श्रुतिर आसेचने, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । घृत- मिय सुपूतम् । सु पूनायाम् ' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् , 'स्वती पूजायाम् ' इति प्रादिसमास , तेनाव्ययपूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् , गतित्वाभावात् 'सूपमानात् क्त इत्येवं न भवति । ईदृशं गवादिसमुदायमस्मामु धुश्व । स्वयमेव धुत्व अस्महात्स. ल्येन, यथा धेनुः पयस्स्वयमेव दुग्धे दोग्धृवान्सल्येन । कर्म- न दुहस्नुनमां' इति यक्प्रतिषेध । यद्वा- क्षेत्रमित्यध्यातियते, गवादिममुदाय क्षेत्राणि, दुहिः स्वरितेत् । किञ्च-अतस्य यज्ञस्य पतयोग्न्यादयो देवाः नोऽस्मानस्मदीयं वा त्वया दीयमानं गवादिसमुदायं मृडयन्तु सुखयन्तु । 'छन्द- स्युभयपा' इति णिचस्सार्वधातुकतेन डिवाढचूंफ्धगुणाभावः ॥ क. ग-वत्सकादिप्राणिभ्य, - कर्तरि लकारः, .

·88 तैत्तिरीयसहिता का. १. प्र... मृतस्य॑ नः पतयो मृडयन्तु । 'अग्ने नय सुपा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मर्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते " " . अमये पथिकते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्यो दर्शपूर्ण- मासयाजी सन्नमावास्यां वा पोर्णमासीं वातिपादयेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अग्ने नयेति त्रिष्टुप्चतुप्पदा ॥. हे अग्ने देव सुपथा शोभनेन मार्गेण शास्त्राविरुदेन । परादिश्छन्दसि इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वं, आशुदात्तं यच्छन्दसि' इति तु न भवति अन्तोदात्तत्वात्पथिन्शब्दस्य, क्रत्वादिर्वा द्रष्टव्यः, पूजनात्' इति समासान्तप्रतिषेधः । ईदृशेन मार्गेणास्मान्नय । किमर्थ ?-राये धनाय हविर्लक्षणाय ; त्वदीयहविस्सम्पादनयोग्या वयं यथा भवामस्तथा कुर्वित्यर्थः । त्वं हि विश्वानि वयुनानि ज्ञानान्यभिप्रायान्विद्वान् । 'अनियमिशीड्भ्यश्च' इत्यनेरुनन्- प्रत्ययः, ' अर्व्यवनपो' इति वीभावश्च । किञ्च---एनः पापं दर्शपूर्णमासातिपत्तिलक्षणमस्मदस्मत्तः युयोधि अपनय । यौतिः पृथग्भावे लोटि 'बहुळं छन्दसि' इति शपः श्लुः, वा छन्दसि इत्यपिवाभावन अडित्त्वात् 'अडितश्च' इति धिभावः । कीदृशमेनः?--जुहुराणं कुटिलस्वभावम् । हुर्छ कोटिल्ये इत्यस्मात् 'हुर्छस्सनो लुक् छलोपश्च' इत्यानच्प्रत्ययः! हुर्छितुमिच्छति जुहुराणम् । यद्वा--हे प्रसह्यकरण, जुहोत्या- दिकः, तस्मात्ताच्छीलिके चानशि शपः श्लः, 'बहुळं छन्दसि' इत्युत्वम् । तदर्थ वयं ते तुभ्यं भूयिष्ठां बहुतमां नमउक्ति - *स.२.२.२.

·भनु. १४.] . भाभास्करभाष्योपेता 89 नम॑उक्ति विधेम । "आ देवानामपि पन्था- मगन्म यच्छकाम तदनु प्रौढुम् । अग्नि: विद्वान्थ्स यजात् ॥२७॥ सेदु होता सो नमस्कारोक्ति विधेम क्रियामै । विधविधाने, आशिपि लिइ, 'लिड्याशिपि' इत्यइ, यासुडादिः, 'छन्दस्युभयथा' इति सार्वधातुकत्वात्सलोपः, अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । नमस आशु- द्वात्तत्वम् । 'पथो वा एपः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ यहा "तत्रैव याज्या- [-आ देवानामिति चतुष्पदा त्रिष्टुप् ॥ देवानां पन्यां पन्थानं कर्ममार्ग आगन्म आगता भूयास्म । 'मन्त्रे घसहर' इत्यादिना च्लेलृक् । यद्वा बहुळं छन्दसि ' इति शपो लुक् । पथिमथोस्सर्वनामस्थाने' इति पथिन्शब्दस्याधु- दात्तत्वम् , द्वितीयैकवचनेपि व्यत्ययेन पथिमथ्यभुक्षामात् ' इत्यात्वम् । ये वयं कालातिपच्या कर्ममार्गात्मच्युतास्तेपि वयम् । यतः कर्ममार्गात्मच्युताः, तमपि पन्थानमागन्म । कि कास्न्येन सर्व निर्वोढुं शक्यत इत्यत आह—यच्छक्नवाम यावत्किञ्चिदेव विपये अनुष्ठातुं शक्नुयाम । लोव्याडागमः, सति- शिष्टो विकरणस्वरः । तदनु प्रवोढुं तच्छक्यं कर्मनातं अनु- क्रमेणाविच्छेदेन निर्वोढुं पन्थानमगन्म । अविच्छेदेनानुष्ठानं प्रवाहः । प्रवोदुमित्यत्र 'तादौ च निति कृत्यतौ' इति गतेः प्ररुतिस्वरत्वम् । शक्तया कर्मप्रवाहो! लक्ष्यत इनि लक्षणे अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । यद्वा-तदिति लिङ्गव्यत्ययेन मुं. *स. २.२.२. स-स्तवनरहे.

·90 तित्तिरीयसंहिता [फा. .... छन्दसि' सकत्वम् , तं पन्थानमनु प्रमोटु यस्माद्वयं शनवाम । सम्भावने लोट् । तस्मात्तमागता वयमिति । ननु तदवस्थमेव कर्मणो वैकल्यं, कथं वा निर्वोढुं शक्यत इत्यत आह-स एवं सल्वमिः पथिकनामा यनात् यजेत् अविगुणं यागं निर्वर्तयि- "प्यति अनतिपन्नता कर्मणस्मम्पादयिप्यति । लेट आडागमः । कोस्य विशेष इत्यत आह---विद्वानं सम्यग्यागसम्पादनोपायनः । ननु देवानां यागेतिपन्ने फिमग्निना शक्यमित्यत आह-स एवं खल्वमिः होता देवानां साधु आहाता । हयतेस्तृनि ‘बटुळे इति सम्प्रसारणम् । देवाः खल्वग्निना हूयमानाः कर्मणो वैगुण्यमनादृत्य आगमिप्यन्तीति । अधुना किमग्निना अशक्यं कर्तुमिति प्रतिपाद्यते--स सल्वनिः अध्वरान् यागान् कल्पयाति कल्पयति अकालमृतानपि फलप्रदानसमर्थान् करोति । यहा-~अध्वरान् घरे. कर्मणो वारकैः कालातिपत्त्यादिदोपः रहितानस्मान् अस्मद्यागान्वा करोतु । एवं हि ‘न सुभ्याम् । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं लभ्यते । ननु कालो बलवान्, तत्कथं तदतिपत्ति अग्निना परिहतुं शक्यत इत्यत आह-स एवं खल्वमिः प्रातून कालावयवान् कल्पयाति, आदित्यात्मनाप्यमे- रेवावस्थितत्वात् । य. कालस्येव स्त्रष्टा स कथं विपन्नकाल अविपन्नं कर्तुं न शक्नुयादिति भावः । अत्र स इति पदं चतुः प्रयुज्यते । तत्र संहितायां प्रथमस्य एतत्तदोः इति प्रथमा लुप्यते । द्वितीयस्य तु 'सोचि लोपे चेत् । इति लुप्यते । तृतीयस्य तु 'अतो रो। इति रोरुत्वे, • गुणे च कते, 'अनुदात्तै न कुधपरे' इति रो प्रकृतिमावः । चतुर्थस्य तु 'भोभगोअयोअपूर्वस्य योशि' इति यत्वे रुते, श्शाकल्यस्य ' इति लुप्यते, लोपस्यासिद्धत्वाद्गुणो न क्रियते ॥ ' - - लोप- ·भटमास्वरभाष्योपेता 91 भनु १४] अपरान्थ्स ऋतून्कल्पयाति । "यद्वाहिष्ठं तद्- नये बृहदर्च विभावसो । महिपीव त्वाय- "तव स्विष्टकत पुरोनुवाक्या-यहाहिमिति चतुप्पदा नुष्टुप् ॥ पाहिष्ठ वाहयितृतम प्रीते प्रापयितृ । स्तोत्रमेव दश भवति । तस्मादीदश यत् स्तोत्र तदग्नये अग्न्यर्थमेव । अग्निरेव रमणीय स्तोत्रमहति, तस्मादीदृशेन स्तोत्रेण त्वामेव स्तोमोति भाव । चाहयितृशब्दात् 'तुश्छन्दसि' इतीष्ठन्प्रत्यय , तुरिष्ठेभेयस्सु' इति तृशब्दलोप , व्यत्ययेन तस्यासिद्धत्व- मनादृत्य 'टे' इति टिलोप । यहा-वाह प्रयने इत्यस्मा- हातोस्तृजन्तादिष्ठन्प्रत्यय । अभीष्टनिर्वहण प्रयन । हे विभा- वसो तेजोधन त्वमपि वृहत् प्रशस्त मदीय स्तोत्र अर्च बहु मन्यस्व अङ्गीकुरु । किमिति देवतान्तर मुक्ता अग्निरेव स्तूयते इत्यत आह—त्वत् त्वत्त रयि धन उत्पद्यते । उदीरत इति वक्ष्यमाणवहुवचनान्तमन एकरचनान्तविपरिणामेन सम्बध्यते । स्मादिव -महिपीय, महान् ऋपिमहर्षि महेश्वर । एपोदरादित्वादाकारस्येत्वम्, रेफलोपश्च । तत पञ्चम्येक्वचनस्य सुपा सुलर ' इति लुक् । महाराजादिव त्वत्तो धनमुत्प धते । वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । यद्वा-महिप्येय गृह्यते, यथा राजभाया रबादिक लभते एव त्वत्तोपि । 'अविमह्योष्टि- पञ्' इति महेष्टिपचि रते टिच्चात् डीम् , उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वे प्राप्ते महिन्यापाढयोरिष्टकाव्यायाम् ' इत्या- *फ-सुपा सुटर' इति पूर्वसषण झार । 'आयुदात्तप्रारणे दिवोदासादीनां छ दस्युपसइख्यानम्' । यद्वा-महिषा राजभार्या । सापि महिपी । मत्वर्थोय ईकार । पञ्चम्येकाचनस्य 'सुपा सुलुरु' इति शुरु - ·92 तैत्तिरीयसहिता [का. 1.प्र. 1. "तत्रैव याज्या- स्वार्थे यत्प्रत्यय, स्त्वहाजा उदारते । "अग्ने त्वं पारया नव्यों अस्मान्थ्स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा । पूर्व पृथ्वी बहुला ने उर्वी भवा तोकाय तन- द्युदात्तत्वम् । किञ्च–वाजाः अन्नान्यपि त्वत्तः उदीरते उत्प- द्यन्ते । ईर गती कम्पने च, इत्यदादिकोऽनुदात्तेत् , 'आत्मने- पदेप्वनतः । इत्यदादेशः ॥ -अग्ने त्वमिति चतुप्पदा त्रिष्टुप् ॥ हे अमे त्वं नव्यः, नव एव नव्यः । 'वस्वपसोककविक्षेमवचोनिप्केवलो- क्थजनपूर्वनवमूरमर्तयविष्ठेभ्यश्छन्दसि स्वार्थे यद्वक्तव्यः' इति यतो नावः" इत्याद्युदात्तत्वम् । अस्मा- नतिपारय अतिक्रम्य पारय । पार तीर कर्मसमाप्तौ । अविकल- कर्मणः कुरु । किमतिक्रम्य?--विश्वा विश्वानि । 'शेश्छन्दसि बहुळम् ' इति लोप' । दुर्गाणि दुःखेन गच्छन्ति येषु तानि दुर्गाणि विध्यपराधलक्षणानि पापानि । ' सुदुरोरधिकरणे' इति गमेर्डः, ऊदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तान्यतिक्रम्यास्मान्पारय । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् । नन्यो अस्मानिति प्रकृत्यान्तःपादमव्यपरे । इति . प्रतिभावः । स्वस्तिभिश्शोभनर्मादुर्गातिक्रमणोपायभूतेः । अस गतो 'तिच्- को च संज्ञायाम् ' इति क्तिच् , तितुत्र' इतीप्रतिषेधः, रुदु- त्तरपदमरुतिस्वरत्वम् । किञ्च-नोऽस्माकं तत्र वसतां पू: नगरी निवासस्थानं, पृथ्वी विस्तीर्णा महावकाशा अविकलकर्मफलोप- भोगयोग्या भवत्विति शेषः । पृथुशब्दः कुप्रत्ययान्तत्वादन्तो- 'ओतो गुणवचनात् ' इति डीप् , 'उदात्तयणो हल्पू- त्'ि इति नद्या उदात्तत्वम् । किञ्च-~-अस्माकं तन वसतां . , . , " दात्तः, ·भभास्करभाष्योपेता 93 - याय शं योः । "त्वमग्ने व्रतुपा असि देव उर्वी मेदिनी । स एव स्वरः । सा बहुळा भवतु बहुभि- धनधान्यपश्वादिभिस्तद्वती भवतु । सिध्मादिलक्षणो लच् । यहा बहूनामर्थानां लानी आदात्री उत्पादयित्री भवतु । लातेः 'आती- नुपसर्गे' इति कः । किञ्च-तोकाय अस्मदीयाय अपत्याय तनयाय तस्यापत्याय अस्मत्पीत्राय शं शमयिता रोगाणां भव । शमेय॑न्ताविप , मितां इस्वः, ‘णेरनिटि' इति णिलोपः । किञ्च-योः यापयिता एथकर्ता आगामिना भयानां अस्मदीय- जनसकाशादपनता च भव । यौतेः 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते । इति विच , ओतो णित् ' इति बहुलवचनान्न भवति । 'पप्ठयर्थे चतुर्थी वक्तव्या' इति वा 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' इति वा चतुर्यो । तोकं तनयं च रक्षितुं शं योश्च भव । 'द्वयचौतस्तिडः' इति संहितायामस्य दीर्घत्वम् ।। 136 अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्य आहितामि- स्सन्नव्रत्यमिव चरेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-त्वमने इति त्रिपदा गायत्री, अष्टकसप्तकपकपदा प्रतिष्ठानानी, ‘पट्सप्तका- प्टकवर्धमाना । विपरीता प्रतिष्ठा '' इति वचनात् ॥ देव इति सप्तमीबहुवचनस्य ‘सुपां सुलुक् ' इत्यादिना स्वादेशः । आकारों समुच्चयवानिनो । हे अने देवेषु न मर्येषु च त्वमेव व्रतपाः व्रतानां पाता रंक्षकः नान्यः कश्चित् । पातेः 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते । इति वचनाद्विच् + रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । किञ्च त्वमेव यनेषु ईयः स्तुत्यः । 'ईडवन्दवृशंसुदुहां ण्यतः' इत्याद्युदात्तत्वम् । अतोस्मानखण्डितव्रतान् पाहि । त्वामेव वयं स्तुम इति भावः ।। पिं. ३-१४, १५ स. ग-विए. . - *सं. २.२-२.

·94 तत्तिरीयसंहिता (का. १, प्र. १. आ मत्येप्वा । त्वं यज्ञेष्वीड्यः । "यहो वयं . "तत्रैव याज्या-यह इति चतुष्पदा त्रिष्टुप् ॥ हे देवा वो युप्माकं विदुपामखण्डितज्ञानानां सम्बन्धीनि ब्रतानि कर्माणि वयं अविदुष्टरासः अविद्वत्तराः क्षणेसणे सन्माव्यमानप्रमादाः । अय- स्मयादित्वेन भत्वाइसोस्सम्प्रसारणम् , 'आजसेरमुक्', अव्ययपूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । ईदृशा वयं यद्यस्मात् प्रमिनाम हिंसितवन्तः। मीङ् हिंसायां क्रयादिः, तस्मात् 'उपसंवादाशवयोश्च' शहायां लेट् । कारणतः कार्यानुमानमाशझा । अज्ञानातिशयेन कर्मलोप आशक्यते । 'लेटोडाटो' इत्याडागमः, 'स उत्तमस्य' इति सकारलोपः, 'मीनातेनिगमे ' इति धातोः इस्वत्वम् । 'हिनु- मीना' इति णत्वं बहुलवचनान्न भवति । तत् तस्मात्कारणाद्विश्वं (अ) खण्डितं सर्व कर्मनातं अग्निरेवायमिज्यमानः व्रतपतिनामा आपृणाति आभिमुख्येन पूरयतु अखण्डितमापादयतु । पृ पालनपूरणयोः, लेट् 'प्वादीनां द्वस्वः' इति द्वस्वत्वम् , विकरणव्यत्ययो वा । तंत्रन हेतु ---विद्वान्, यस्मादयममिविद्वान् । 'विदेश्शतुर्वमुः' उगिदचाम् ' इति नुम् , ' सान्तमहतस्संयोगस्य ' इति दीर्घः, संयोगान्तलोपः । सर्वज्ञ इत्यर्थः । तस्मादापूरणोपायज्ञो यथा स्यात्तथा* कर्तुं समर्थ एवेति भावः । के पुनस्त उपाया इत्यत आह-येभिर्यैः । 'बहुलं छन्दसि ' इति मिस ऐस् । ऋतुभिः कालावयंवेः पौर्णमास्यादिभिः युप्मान् देवानग्न्यानादीन् कल्प- याति देवशब्दवाच्यहविाजाद्यैः [दीन येः] कल्पयति कल्पयितु- महति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति लिड लेट् , पूर्ववदाडागमः । तत्कालादीनवियवान् विदुपोग्नेः व्रतस्याखण्डितत्वापादनमात्रं किय- *ग-सर्व इत्यर्थः । आपूरणोपायन एव. स-तत्वालाय. . .

·भभास्सरमाध्योपता 95 अनु १४.] नों प्रमिनाम बृतानि विदुपा देवा अविदुष्टरासः। अग्निष्टद्विश्वमा पृणाति विद्वान् येभिर्देवा५ ऋतुभिः कल्पयाति ॥२८॥ जुपेथामा स यजादा त्रयोविशतिश्च ॥१४॥ इपे त्वा यज्ञस्य शुन्धध्वं कर्मणे वां देवोर्वधूत धृष्टिस्सं वाम्या दे प्रत्युष्ट कृष्णोसि भुवनमसि वाजस्योभा वां चतुर्दश ॥१४॥ इथे दृह भुचनमष्टाविशतिः ॥ २८॥ इति प्रथमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः, दिति भाव । तस्माइतमनेन खण्डितमिति भवद्भिरुद्वेगो न कार्य. । अत्र सहितायामग्रिष्टदिति 'युप्मत्तत्तत प्वन्तःपादम्' इति पः । प्रस्तुभिरित्या 'दीर्यादटि समानपादे' इति स्त्वम् , आतोटि नित्यम् ' इत्यनुनासिक । एतदुक्त भवति---अयमग्निः ये पर्वभिरस्माभि अननुष्ठितेरसन्तुष्टस्तद्विद्वान* वर्तते तेस्सर्वे- रदुष्ठेनुष्ठितरिव अस्मदनुग्रहाय सन्तुष्ट •स देवानपीष्टानिव इप्टानस्मद्विपये प्रसन्नान् करोतु ॥ इति प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोनुवाकः. इति भट्टभास्करविरचिने यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञास्ये प्रथमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः. *स-भननुष्ठितैर्दुष्टमिति विद्वान्.

·तैत्तिरीयसंहितायाः पदपाठः प्रथमकाण्डे प्रथमः प्रश्नः इपे । त्वा । ऊर्जे । त्वा । वायवः । स्थ । उपायव इत्युप-आयवः । स्थ । देवः । वः। सविता । मेति । अर्पयतु । श्रेष्ठतमायेति श्रेष्ठं- तमाय । कर्मणे । एति । प्यायध्वम् । अम्नियाः। देवभागमिति देव-भागम् । ऊर्जस्वतीः । पय- स्वतीः। प्र॒जाव॑तीरिति पूजा-वतीः । अनमीवाः। अयक्ष्माः । मा। वः । स्तेनः । ईशत । मा। अघशस इत्यघ-शाश्सः । रुद्रस्य । हेतिः । परीति । वः । वृणक्तु । ध्रुवाः । अस्मिन्न् । गोप- ताविति गो-पतौ। स्यात् । वह्वीः । यजमानस्य। पशून् । पाहि ।। १ ।। इपे त्रिचत्वारिंशत् ॥१॥ यज्ञस्य । घोपत् । असि । प्रत्युष्टमिति प्रति- उष्टम् । रक्षः। प्रत्युष्टा इति प्रति-उष्टाः।अरातयः- प्रेति । इयम् । अगात् । धिपणा । वहिः । अच्छ। - *13

·98
तत्तिरीयसहिता
का. १.प्र..
मनुना । कुता । स्वधयेति स्व-धयो । वितृष्टेति
वि-तष्टा । ते। एति । वहन्ति । कवयः। पुरस्तात् ।
देवेभ्यः । जुष्टम् । इह । चर्हिः । आसद इत्या--
सदै । देवानाम् । परिपूतमिति परि-सूतम् ।असि।
वर्पवृद्धमिति वर्ष-वृहम्।असि । देववर्हिरिति देव-
बर्हिः । मा। त्वा । अन्वक् । मा। तिर्यक् । पर्व ।
ते । राध्यासम् । आच्छेत्तेत्या-छेत्ता। ते। मा।
रिपम् । देववर्हिरिति देव-वर्हिः । शतवलशमिति
शत-वलशम् । वीति । रोह । सहस्रवलशा इति
सहस्र-वलशाः ॥ २॥ वीति । वयम् । रुहेम।
पृथिव्याः । सम्पूच इति सं-पृचः । पाहि । सुसम्म-
तेति सु-सम्भृतः । त्वा । समिति । अरामि ।
अदित्यै । राना । असि । इन्द्राण्यै । सनहनमिति
सं-नहनम् । पूपा । ते । ग्रन्थिम् । ग्रभात । सः।
ते । मा। एति । स्थात् । इन्द्रस्य । त्वा । वाहु-
भ्यामिति वाहु-भ्याम् । उदिति । यच्छे । वृह-
स्पतैः । भूर्धा ) हरामि । जुरु । अन्तरिक्षम् ।
अन्विति । इहि । देवङ्गममिति देवं-गमम् ।
असि ॥३॥
सहस्रवल्शा अष्टाविशञ्च ॥३॥

·भटभास्करभाष्योपेता 99 शुन्धध्वम् । दैव्या॑य । कर्मणे । देवयज्याया इति देव-यज्यायै । मातरिश्वनः । धर्मः । असि। यौः । असि । पृथिवी । असि।विश्वर्धाया इति विश्व- धायाः । असि । परमेणं । धाम्ना । दृहस्व । मा। हाः । वसूनाम् । पवित्रम् । असि । शतधारसि- ति शत-धारम् । वसूनाम् । पवित्रम् । असि । सहस्रधारमिति सहस्र-धारम् । हुतः । स्तोकः । हुतः । द्रुप्सः । अग्नयै । वृहुते । नाकाय । स्वाहा । द्यावापृथिवीभ्यामिति द्यावा-पृथिवीभ्याम् । सा। विश्वायुरिति विश्व-आयुः । सा । विश्वयंचा इति विश्व-व्यचाः । सा । विश्वकर्मेति विश्व- कर्मा । समिति । पृञ्यध्वम् । ऋतावरीरित्यृत- वरीः । ऊर्मिीः । मधुमत्तमा इति मधुमत्- तमाः। मन्द्राः । धनस्य । सातये । सोमन त्वा । एति । तनच्मि । इन्द्राय । दधि । विष्णो इति । हुव्यम् । रक्षस्व ॥ ४ ॥ सोमैनाप्टौ च ॥३॥ कर्मणे । वाम् । देवेभ्यः । शकेयम् । वेाय । त्वा । प्रत्युष्टमिति प्रति-उष्टम् । रक्षः । प्रत्युष्टा

·तसिरीयसंहिता
[पा. ....,
100
।
इति प्रति-उष्टाः । अरातयः । धूः । असि ।
धूर्व । धूर्वन्तम् । धूर्व । तम् । यः। अस्मान् ।
धूर्वति । तम् । धूर्व । यम् । वयम् । पूर्वीमः ।
त्वम् । देवानाम् । असि । सनितममिति सस्त्रि-
तमम् । पमितममिति पनि-तमम् । जुष्टंतममि-
ति जुष्टं-तमम् । वस्तिममिति वलि-तमम्।
देवहूतममिति देव-हूर्तमम् । अद्भुतम् । असि ।
हविर्धानमिति हविः-धानम् । दृहस्व । मा ।
वाः । मित्रस्य । त्या । चर्तुपा । मेति । ईले।
मा । मेः । मा । समिति । विक्याः । मा।
त्या ॥ ५॥ . हि मिपम् । उन । याताय ।
'देवस्य । न्या । नविनुः । प्रसव इति म-मये।
अश्विनौः । याहुभ्यामिति बाहु-भ्याम । पृष्णः ।
हस्ताभ्याम् । अग्नये । जुष्टम् । निर्गित । पामि।
अनीपोमाभ्यामित्युनी-मोमाभ्यान । इदम् ।
देवानाम् । इदम् ! उ । नः । मह । म्फाय ।
त्या । न । अगंन्यं । नुर्वः । अभि । बौनि।
ख्येपम् । वैश्वानगम् । ज्योतिः । न्ताम् ।
दुर्याः । चार्वापृथिव्योगिनि यार्या-पित्योः ।
तुरु । अन्तरिक्षम् । अन्विति । इहि । अदित्याः ।
1

·भटमास्सरभाप्योपेता 101 .. त्या । उपस्थ इत्युप-स्थे । सादयामि । अग्ने । हव्यम् । रक्षस्व ॥६॥ मा त्वा पचत्वारिशञ्च ॥ ४ ॥ देवः । वः । सविता । उदिति । पुनातु । अच्छिद्रेण । पवित्रैण । वसौः । सूर्यस्य । रश्मि- भिरिति रश्मि-भिः । आपः । देवीः । अग्रेपुव इय॑ग्रे-पुवः । अग्रेगुव इत्यंग्रे-गुवः । अग्रैं। इमम् । यज्ञम् । नयत । अz । यज्ञप॑तिमिति यज्ञ-पतिम् । धत्त । युष्मान् । इन्द्रः । अवृणीत। वृत्रतूर्य इति वृत्र-तूर्ये । यूयम् । इन्द्रम् । अवृणीध्वम् । वृत्रतूर्य इति वृत्र-तूर्ये । प्रोक्षि- ता इति प्र-उक्षिताः । स्थ । अग्नये । वः । जुष्टंम् । प्रेति । उक्षामि । अग्नीषोमाभ्यामित्य- मी-सोमाभ्याम् । शुन्धध्वम् । दैव्याय । कर्मणे। देवययाया इति देव-यज्यायै । अवधूतमित्यव- धूतम् । रक्षः । अवधूता इत्यव-धूताः । अरा- तयः । अदित्यांः । त्वक् । असि । प्रतीति । त्या ॥ ७॥ पृथिवी । वेत्तु । अधिपर्वणमित्य- घि-सर्वनम् । असि । वानस्पत्यम् । प्रतीति । २ ·102 तैत्तिरीयसहिता का. १. प्र... त्वा । अदित्याः । त्वक् । वेत्तु । अग्नेः । तनूः । असि । वाचः । विसर्जनमिति वि-सर्जनम् । देवीतय इति देव-वीतये । त्वा । गृह्णामि । अद्रिः । असि । वानस्पत्यः । सः । इदम् । देवेभ्यः । हव्यम् । सुशमीति सु-शाम । शामिप्य । इपम् । एति । वद । ऊर्जम् । एति । वद । घुमदिति द्यु-मत् । वदत । वयम् । सङ्घातमिति सं-घातम् । जेष्म । वर्पवृद्धमिति वर्प-वृहम् । असि । प्रतीति । त्वा । वर्पवृद्ध- मिति वर्ष-वृद्धम् । वेत्तु । परापूतमिति परा- पूतम् । रक्षः । परापूता इति परा-पूताः । अरातयः । रक्षसाम् । भागः । असि । वायुः वः। वीति । विनक्तु । देवः । वः । सविता । हिरण्यपाणिरिति हिरण्य-पाणिः । प्रतीति । । गृह्णातु ॥८॥ त्वा भाग एकादश च ॥ ५ ॥ अवधूतमित्यव-धूतम् । रक्षः । अवधूता इत्यव-धूताः । अरातयः । अदित्याः । त्वक् । असि । प्रतीति । त्वा । पृथिवी । वेत्तु । दिवः । ।

·अनु ७.] भभास्करभाध्योपेता 103 . स्कम्भनिः । असि । प्रतीति । त्वा । अदित्याः । त्वक् । वेत्तु । धिपर्णा । असि । पर्वत्या । प्रतीति। त्वा । दिवः । स्कम्भनिः ! वेत्तु । धिपणा । असि । पार्वतेयी । प्रतीति । त्वा । पर्वतिः । वेत्तु । देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे। अश्विनौः । बाहुभ्यामिति वाहु-भ्याम् । पूप्णः। हस्ताभ्याम् । अधीति । वपामि । धान्यम् । असि । धिनुहि । दे॒वान् । प्राणायेति प्र-अ- नाय । त्वा । अपानायेत्यप-अनार्य । त्वा । व्यानायेति. वि-अनार्य । त्वा । दीर्घाम् । अन्विति । प्रसितिमिति प्र-सितिम् । आयुपे। धाम् । देवः । वः । सविता । हिरण्यपाणिरिति हिरण्य-पाणिः । प्रतीति । गृह्णातु ॥ ९ ॥ प्राणाय॑ त्वा पञ्चदश च ॥ ६ ॥ धृष्टिः । असि । ब्रह्म । यच्छ । अपेति । अग्ने । अग्निम् । आमादमित्याम--अदम् । जहि । निरिति । व्यामिति व्य-अदम् । सेध । एति । देवयजमिति देव-यज॑म् । वह । निर्दग्धमिति निः-दग्धम् । रक्षः । निर्दग्धा ·104 तत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. १. इति निः-दग्धाः निः-दग्धाः । अरातयः । ध्रुवम् । असि । पृथिवीम् । दृश्ह । आयुः । दुह । प्रजामिति प्र-जाम् । दृह । सजातानित स-जातान् । अस्मै । यजमानाय । परीति । ऊह । धर्तीम् । असि । अन्तरिक्षम् । दृह । प्राणमिति प्र-अनम् । दृह । अपानमिर्त्यप- अनम् । दृह । सजातानिति स-जातान् । अस्मै । यज॑मानाय । परीति । ऊह । धरु- णम् । अति । दिवंम् । दृह । चक्षुः॥१०॥ हुह । श्रोत्रम् । दृह । सुजातानिति स- जातान् । अस्मै । यजमानाय । परीति । ऊह । धर्म । असि । दिशः। दृश्ह । योनिम् । दृश् । प्रजामिति प्र-जाम् । दृह । सजा- तानिति स-जातान् । अस्मै । यज॑मानाय । परीति । अह । चित्तः । स्थ । प्रजामिति प्र-जाम् । अस्मै । रयिम् । अस्मै । मजा- तानिति स-जातान् । अस्मै । यज॑मानाय । परीति । ऊह । भृगूणाम् । अङ्गिरसाम् । तर्पसा। तप्यध्वम् । यानि । धर्मे । कपालांनि । उप- चिन्वन्तीत्युप-चिन्वन्ति । वेधसः । पृष्णः ।

·भनु ८] मभास्करमाप्योपेता 105 .. तानि । अपीति । व्रते । इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू । वीति । मुञ्चताम् ॥ ११ ॥ चक्षुरप्टाचत्वारिशच ॥ ७ ॥ समिति । वपामि । समिति । आपः । अद्भि- रित्यत्-भिः । अग्मत । समिति । ओषधयः। रसैन । समिति । रेवतीः । जगतीभिः । मधुम- तीरिति मधु-मतीः । मधुमतीभिरिति मधु- मतीभिः । सृज्यध्वम् । अन्य इत्यत्-भ्यः। परीति । प्रजोता इति प्र-जाताः । स्थ । समि- ति । अद्भिरित्यत्-भिः । पृच्यध्वम् । जनयत्यै। त्वा । समिति । यौमि । अग्नये । त्वा । अग्नी- पोमाभ्यामित्युग्नी-सोमाभ्याम् । मखस्य॑ । शिरः । असि । धर्मः । असि । विश्वायुरिति विश्व-आयुः । उरु । प्रथस्व । उरु । ते । यज्ञ- पतिरिति यज्ञ-पतिः । प्रथताम् । त्वचम् । गृह्णीप्य । अन्तरितमित्यन्तः-इतम् । रक्षः । अन्तर्रिता इत्यन्तः-इताः । अरातयः । देवः । त्वा । सविता । अपयतु । वर्पिप्टे । अधीति नाकै । अग्निः । ते । तनुवम् । मा । अतीति । । *15 ·तैत्तिरीयसहिता [पा. १ प्र.. 106 १ M धाक् । अग्ने । हव्यम् । रक्षस्व । समिति । ब्रह्मणा । पृष्यस्व । एकताय । स्वाहा॑ । द्विताय । स्वाहा । त्रिताय । स्वाहा ॥ १२ ॥ सविता द्वाविशतिश्च ॥ ८॥ एति । ददे । इन्द्रस्य । वाहुः । असि । दादाणः । सहस्रभृष्टिरित सहस्र-भृष्टिः। शततेजा इति शत-तेजाः । वायुः । असि । तिग्मतेजा इति तिग्म-तेजाः । पृथिवि । देवय- जनीति देव-यजनि । ओपध्याः । ते । मू- लम् । मा । हिसिपम् । अपहत इत्यर्प- हतः । अररुः । पृथिव्यै । व्रजम् । गन्छ । गोस्थानमिति गो-स्थानम् । वरूप॑तु । ते । द्यौः । वधान । देव । सवितः । परमस्याम् । परावतीति परा-वति । शतेन । पाशैः । यः। अस्मान् । दृष्टि । यम् । च । वयम् । द्विष्मः। तम् । अतः । मा। मौक् । अहित इत्यर्प- हुतः । अररुः । पृथिव्यै । देवयज॑न्या इति देव-यजन्यै । व्रजम् ॥ १३॥ गच्छ । गोस्था- नमिति गो-स्थानम् । वर्पतु । ते । द्यौः ।

·अनु. १] भभास्सरभाष्योपेता 107 . वधान । देव । सवितः । परमस्याम् । परावतीति परा-वति । शतेन । पाशैः । यः । अस्मान् । हेष्टि । यम् । च । वयम् । द्विष्मः। तम् । अतः। मा । मौक् । अपहत इत्यर्प-हतः । अररुः। पृथिव्याः । अदैवयजन इत्यदेव-यजनः । बृजम्। गच्छ । गोस्थानमिति गो-स्थानम् । वर्पतु । ते । द्यौः । वधान । देव । सवितः । परमस्याम् । परावतीति परा-वति । शतेन । पाशैः । यः। अस्मान् । दृष्टि । यम् । च । वयम् । द्विष्मः । तम् । अतः । मा ॥ १४॥ मौक् । अररुः। ते । दिवम् । मा । स्कान् । वसवः । त्वा । परीति । गृहन्तु । गायत्रेण । छन्दसा । रुद्राः । त्वा । परीति । गृह्णन्तु । त्रैष्टुंभेन । छन्दसा । आदित्याः । त्वा । परीति । गृह्णन्तु । जागतेन । छन्दसा । देवस्य । सवितुः । सवे । कर्म । कृण्व- न्ति । वेधसः । ऋतम् । असि । ऋतसदमित्य॒- त-सर्दनम् । असि । ऋतश्रीरित्यृत-श्रीः । असि । धाः । असि । स्वधेति स्व-धा । असि। उर्वी । च । असि । वस्वी । च । अति । पुरा । । क्रूरस्य । विसृप इति वि-सृपः । विरप्शिनिति ।

·108 तैत्तिरीयसाहिता का...प्र... - T चि-प्शिन् । उदादायेत्युत्-आदाय । पृथि- वीम् । जीरदानुरिति जीर र-दानुः । याम्। ऐरैयन् । चन्द्रमसि । स्वधाभिरिति स्व- धाभिः । ताम् । धीरासः । अनुदृश्येत्यनु-दृश्य । यजन्ते ॥ १५॥ देवयजन्यै बृजन्तमतो मा 'विरप्शि- नेकादश च ॥६॥ प्रत्युष्टमिति प्रति-उष्टम् । रक्षः । प्रत्युष्टा इति प्रति-उष्टाः । अरांतयः । अग्नेः । वः। तेजिष्ठेन । तेजसा । निरिति । तपामि । गोष्ठ- मिति गो-स्थम् । मा । निरिति । मृक्षम् । वाजिनम् । त्वा । सपत्नसाहमिति सपत्न-साहम्। समिति । मामि । वाचम् । प्राणमिति प्र-- अनम् । चक्षुः । श्रोत्रम् । प्रजामिति प्रजाम्। योनिम् । मा। निरिति । मृक्षम् । वाजिनीम् । त्या । सपत्नताहीमिति सपत्न-साहीम् । समिति। माम । आशासानेत्या-शासाना । सौमन- सम् । प्रजामिति प्र-जाम् । सौभाग्यम् । * तनूम् । अग्नेः । अनुव्रतेत्यनुता । भूत्वा । ग ·अनु १..] मभास्करभाष्योपेता 109 । समिति । नो । सुकुंतायेति सु-कृतार्य । कम्। सुप्र॒जस इति सु-जसः । त्वा । वयम् । सुप- नीरितिं सु-पत्नीः । उपेति ॥ १६ ॥ सेदिम। अग्ने । सपत्नदम्भनमिति सपत्न-दम्भनम् । अद- ब्धासः । अदाभ्यम् । इमम् । वीति । स्यामि। वरुणस्य । पार्शम् । यम् । अवनीत । सविता । सुकेत इति सु-केतः । धातुः । च । योनौ । सुकृतस्येति सु-कृतस्य । लोके । स्योनम् । मे । सह । पत्यया॑ । करोमि । समिति । आयुपा । समिति । प्र॒जयेति प्र-जयो । समिति । अग्ने। वर्चसा । पुनः। समिति । पनी । पत्यो । अहम्। गच्छे । समिति । आत्मा । तनुा । मर्म । मही- नाम् । पर्यः । असि । ओषधीनाम् । रसः। तस्य । ते । अक्षीयमाणस्य । निरिति ॥ १७ ॥ वपामि । महीनाम् । पर्यः । असि । ओपंधी- नाम् । रसः । अदव्धेन । त्वा । चक्षुषा । अवेति । ईक्षे । सुमजास्त्वायेति सुप्रजाः-त्वार्य । तेजः असि । तेजः। अनु । प्रेति । इहि । अग्निः । ते। तेजः । मा । वीति । नैत् । अग्नेः । जिह्वा । असि । सुभूरिति सु-भूः । देवानाम् । धान्ने- *16 ·110 तत्तिरोयसाहिता का. १. प्र... in . धान इति धाम्ने-धाम्ने । देवेभ्यः । यजुंपेयजुष इति यर्जुपे-यजुपे । भव । शुक्रम् । असि । ज्योतिः । असि । तेजेः । असि । देवः । वः । सविता । उदिति । पुनातु । अच्छिद्रेण । पवि- त्रैण । वसौः । सूर्यस्य । रश्मिभिरिति रश्मि- भिः । शुक्रम् । त्वा । शुकार्याम् । धाम्नेधाम्न इति धान्नै-धाग्ने । देवेभ्यः । यर्जुपेयजुप इति यजुंपे- यजुपे । गृह्णामि । ज्योतिः । त्वा । ज्योतिपि । अर्चिः । त्वा । अचिपि । धाम्नेधाम्न इति धान्नै- धाम्ने । देवेभ्यः । यजुंपेयजुप इति यर्जुपे-यजुपे। गृह्णामि ॥ १८ ॥ उप नी रश्मिभिशुक्र पोडश च ॥१०॥ कृष्णः । असि । आखरेष्ठ इत्याखरे-स्थः । अग्नये । त्वा । स्वाहा । वेदिः । असि । वर्हिये। त्वा । स्वाहा । वर्हिः । असि । सुग्भ्य इति सुक्-भ्यः । त्वा । स्वाहा । दिवे । त्वा । अन्त- रिक्षाय । त्वा । पृथिव्यै । त्वा । स्वधेति स्व-धा। पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । ऊ । भव । वर्हि- पद्भ्य इति बर्हिपत्-भ्यः । ऊर्जा । पृथिवीम् । ..

·अनु. ११.] म:भास्करभाष्योपेता 111 । गच्छत । विष्णोः । स्तूपः । असि । ऊर्णाम्रदस- मित्यूर्णी-मृदसम् । त्वा । स्तृणामि । स्वासस्थ- मिति सु-आसस्थम् । देवेभ्यः । गन्धर्वः । असि । विश्वावसुरिति विश्व-वसुः । विश्व- स्मात् । ईपंतः । यजमानस्य । परिधिरिति परि-धिः । इडः । ईडितः । इन्द्रस्य । वाहुः । असि ॥१९॥ दक्षिणः । यजमानस्य । परिधि- रिति परि-धिः । इडः । ईडितः । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । त्वा । उत्तरत इत्युत्-तरतः । परीति । धत्ताम् । ध्रुवेणं । धर्मणा। यजमानस्य । परिधिरिति परि-धिः । इडः । ईडितः । सूर्यः । त्या । पुरस्तात् । पातु । कस्याः । चित् । अभि- शस्त्या इत्यभि-शस्त्याः। वीतिौमिति वीति- होत्रम् । त्वा । कवे । द्युमन्तमिति द्यु-मन्तम् । समिति । इवीमहि । अग्नै । वृहन्तम् । अध्वरे। विशः। यन्त्रे इति । स्थः । वसूनाम् । रुद्रा- णाम् । आदित्यानाम् । सद॑सि । सीद । जुहूः। उपभृदित्युप-मृत् । ध्रुवा । असि । घृताची । नाम्ना । प्रियेण । नाम्ना । प्रिये। सदसि । सीट । ए॒ताः । असदन्न् । सुकृतस्येति सु-कृतस्य ·112 तत्तिरीयसंहिता का. १... लोके । ताः । विष्णो इति । पाहि । पाहि । यज्ञम् । पाहि । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । पाहि । माम् । यजनियमिति यज्ञ-नियंम् ॥२०॥ बाहुर॑सि प्रिये सदसि पञ्चदश च ॥ ११ ॥ भुवनम् । असि । वीति । प्रथस्व । अग्ने । यंष्टः । इदम् । नमः । जुई। एति । इहि । अग्निः। त्वा । यति । देवयज्याया इति देव-यज्या । उपअदित्युप-भृत् । एति । इहि । देवः । त्वा । सविता। यति । देवय॒ज्याया इति देव-यज़्या- । अविष्णू इत्या-विष्णू । मा । वाम् । अवेति । कमिपम् । वीति । जिहाथाम् । मा। मा । समिति । ताप्तम् । लोकम् । मे। लोक- कुताविति लोक-कृतौ । कृणुतम् । विष्णोः । स्थानम् । असि । इतः । इन्द्रः । अकृणोत् । वीर्याणि । समारभ्येति सं-आरभ्य । ऊर्ध्वः । अध्वरः । दिविस्पृशमिति दिवि-स्पृशम् । अद्दुतः । यज्ञः । यज्ञप्तरिति यज्ञ-पतेः । इन्द्रोवानितीन्द्र-वान् । स्वाहाँ । बृहत् । भाः । पाहि । मा । अग्ने । दुश्चरितादिति दुः-चरि- ..

·अनु. १३.] भभास्करभाष्योपेता 113 तात् .। एति । मा । सुचरित इति सु-चरिते। भज । मखस्य । शिरैः । असि । समिति । ज्योतिया । ज्योतिः । अाम् ॥ २१ ॥ अाम् अहुंत एकविश्शतिश्च ॥ १२ ॥ वाजस्यामा । प्रसवेनेति प्र-सवेन । उद्गा- भेणेत्युत्-ग्राभेणं । उदिति.। अग्रभीत् । अर्थ। सुपत्नान । इन्द्रः। मे। निग्राभेणेति नि-याओण। अर्धरान । अकः । उद्गाभमित्युत्-ग्राभम् । च । निग्राभमिति नि-ग्राभम् । च । ब्रह्म । देवाः । अवीवृधन् । अर्थ । सपत्नान् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र- अग्नी । मे। विषचीनान । वीति । अस्यताम् । वसुभ्य इति वसु-भ्यः । त्वा । रुद्रेभ्यः । त्वा। आदित्येभ्यः । त्वा । अक्तम् । रिहाणाः । विय- न्तु । वर्यः । जामिति प्र-जाम् । योनिम् । मा । निरिति । मृक्षम् । एति । प्यायन्ताम् । आपः । ओषधयः । मरुताम् । पृर्पतयः । स्थ । दिवम् ॥ २२ ॥ गच्छ । ततः । नः । वृष्टिम् । एति । ईरय । आयुष्पा इत्या॑युः-पाः । अग्ने। . असि । आयुः । मे । पाहि चक्षुप्पा 17 ·तत्तिरीयमंहिता [स. १. प्र.., 114 । इति चक्षुः-पाः । अग्ने । असि । चक्षुः । मे । पाहि । ध्रुवा । असि । यम् । परिधिमिति परि-धिम् । पर्यवेत्था इति परि- अपत्याः । अग्ने । देव । पणिभिरिति पणि-भिः वीयमाणः । तम् । ते । एतम् । अन्विति । जोपम् । परामि । न । इत् । एपः । त्वत । अपचेतयोता इत्यप-चेतयाते । यतस्य । पार्थः । उप । समिति । इतम् । सस्नायगा इति समाव-भागाः । स्थ । इपाः । वृदन्तः । प्रस्तरेष्ठा इति प्रस्तरे-म्याः । वहिपढ़ इति वहि-मदः । च ॥ २३॥ देवाः । इमाम् । वार्चम् । शति । विश्च । गृणन्तः । आग- घेत्या-मयं । अस्मिन् । बुद्धिपि । मादय- ध्यम् । अग्नेः । नाम् । अनगृहन्यन्यपन-गृहस्य। सदनि । मादयामि । मुसार्य । ननिनी इति । सुने । मा । धनम् । थुनि । धूर्या । पानम् । 'अग्ने । अभ्यायो न्यदच-आगो । अमीन- नना उन्यशीन-जनो । पाहि । मा । अब दिवः । पानि । प्रनिन्या इनि प्र-निये । ति। दुरिष्टया दनि दुः-र । पाहि । इग्मन्या ·अनु १४. भभास्करमाध्यापता 115 इति दुः-अमन्यै । पाहि । दुश्चरितादिति दुः- चरितात् । अविपम् । नः । पितुम् । कृणु । सुप- देति सु-सदा । योनिम् । स्वाहा । देवाः । गातुविद इति गातु-विदः । गातुम् । वित्वा । गातुम् । इत । मनसः । पते । इमम् । नः । देव । देवेषु । यज्ञम् । स्वाहा । वाचि । स्वाहा । वाते । धाः ॥ २४ ॥ दिर्वश्च वित्वा गातुन्त्रयोदश च ॥ १३ ॥ उना । वाम् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी । आहुवध्यै । उभा । राधसः । सह । मादयध्यै । उभा । दातारौं । इपाम् । रयीणाम् । उभा । वाजस्य । सातये । हुवे । वाम् । अथवम् । हि । भूरिदावत्तरेत भूरिदावत्-तरा । वाम् । विजा- मातुरिति वि-जामातुः । उत । वा । घ । स्या- लात् । अर्थ । सोमस्य । प्रयतीति प्र-यती। युवभ्यामिति युव-भ्याम् । इन्द्रोमी इतीन्द्र- अग्नी । स्तोम॑म् । जनयामि । नव्यम् । इन्द्रामी इतीन्द्र-अम्री । नवतिम् । पुरः । दासपत्नीरिति द्वास-पत्नीः । अधूनुतम् । साकम् । एकेन ।

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता 117 राये । अस्पद । विश्वानि । वेद । युननि । विद्वान् । युयोधि । अस्मत् । जुहुराणम् । एनः । भूयिष्ठाम् । ते । नम॑उक्तिमिति नमः-क्तिम् । विधम । एति । देवानाम् । अपीति । पन्धाम् । अगन्म । यत् । शनाम । तत् । अन्विति । प्रवोढुमिति प्र-वोढुम् । अग्निः । विद्वान् । सः। यजात् ॥२७॥ सः । इत् । । होता । सः। अध्वरान् । सः । ऋतून् । कल्पयाति । यत् । वाहिष्ठम् । तत् । अग्नयै । बृहत् । अर्च । विभा- वसो इति विज्ञा-वसो । महिपी । इव । त्वत् । रयिः । त्वत् । वालाः । उदिति । ईरते । अमे। त्वम् । पारय । नव्यः । अस्मान् । स्वस्तिभिरिति स्वस्ति-भिः । अतीति । दुर्गाणीति दुः-गानि । विश्वा । पूः । च । पृथ्वी । वहुला । नः । उर्छ । भवै । तोकार्य । तनयाय । शम् । योः । त्वम् । अग्ने । व्रतपा इति व्रत-पाः । असि । देवः। एति । मत्यैपु । आ । त्वम् । यज्ञेपुं । ईड्यः । यत् । वः । वयम् । प्रमिनामेति प्र-मिनाम । बृतानि । विदुपाम् । देवाः । अविदुष्टरास इत्य- विदुः-तरासः । अग्निः । तत् । पिवम् । एति ।

·118 'तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.. पृणाति । विद्वान् । येभिः । देवान् । ऋतुभिरि- त्युतु -भिः :। कल्पयाति ॥२८॥ जुपेथामा स नो यजादा त्रयोविश्शतिश्च ॥१४॥ हुपे त्वा यज्ञस्य॒ शुन्धध्वङ्कमणे देवोवधूत- न्घृष्टिस्सं वाम्या देदे प्रत्युटङ्कप्णौस भुवनमसि वार्जस्योभा वाचतुर्दश ॥ इपे हह भुवनमष्टाविशतिः॥ इपे त्वा कल्पयाति ॥ हरिः ओम् ॥

·अनु ..] भभास्करभाष्योपेता 119 आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घा- युत्वाय वर्चस ओपधे त्रायस्वै- 'आपः । उन्दन्तु । जीवसे । दीर्घायुत्वायेति दीर्घायु-त्वार्य । वर्चसे । ओपंधे । त्राय॑व । . अथ द्वितीयः प्रपाठकः. अतः परममिष्टोममन्त्राः, येपामाध्वारेका इत्याख्या । एपांच सोमः काण्डमायिः कृणुप्य पानः '* इत्यतः प्राक्, अध्वर- ग्रहदाक्षिणानां सोमार्पयत्वात् ।। तत्र दीक्षिप्यमाणस्य यजमानस्य दक्षिणं गोदानमुनत्ति-- आप इति द्विपदया गायत्र्या ॥ आप उन्दन्तु क्लेदयन्तु आकुर्वन्तु । उन्दी छेदने, रोधादिक', 'भसोरल्लोपः', 'भान- लोपः' । जीवसे जीवयितुं इमं यजमानम् । जीवेय॑न्तात् 'तुमर्थे सेसेन् ' इत्यादिना असेप्रत्यय', णिलोपः । कि दिवसमा नोवयितुम् ? नेत्याह-दीर्घायुत्वाय । बहुव्रीहेर्भावप्रत्ययः । दीर्घमायुरस्य यथा स्यादित्येवमर्थम् इणश्छन्दसि' इत्युण- प्रत्ययः । किञ्च-वर्च से तेजसे ।। ऊर्ध्वाग्रं बर्हिरनुच्छ्यति-ओपध इति ॥ हे ओपधे बहि- रात्मिके । आमन्त्रितायुदात्तत्वम् । एनं यजमानं त्रायस्व रक्ष । स्वधितिव्यवधानमेव रक्षणं बर्हिपा || . *सं. १.२.१४, ·तत्तिरीयसाहिता [फा. १. ५, २६ 120 न स्वर्धिते मैन! हिश्सीर्देवश्रू- रेतानि प्र पे स्वस्त्युत्तराण्यशी- एनम् । 'स्वधित इति स्व-धिते । मा । एनम् । हिश्तीः । 'देवभूरिति देव-श्रूः । एतानि । प्रेति । वपे । स्वस्ति । उत्तराणीत्युत्-तराणि । "तन्मिन पहिषि स्वधिनि तिर्यों निदधाति-स्वधित इति । स्परिमन प्रयोनने चिनिरवस्यानमरति स्वनितिः सकार्यसमः । धाम गवारस्येवर, बहुप्रीहित्यारपूर्वपदमरनिरपरत्वम् , ए स्वामन्त्रितायुरातत्वम । रे म्बधित क्षुर एनं यममान मा रिमीः। रिमाननियो यमुरप्रमादाय ।। 'प्रापनि-देवभूति ॥ देवनाम देवनापितः, पेदेषु प्रयो तत्र प्रमिटि गाउनति रवा ! शृणोतः ‘अन्येभ्योपि यते' इनि कर्मनि पिण, शिग्रगम्य रिभ्यन्तरोपमहरारपाटीर्ष- तिम् , स्लपरमनिस्वालम । देवश्रेय भृत्या अरमनानि मिश्रमशनि परे प्रराष्ट्र परिधि । सपनिम्मानन्। 'महारथ यते इत्यादि बानगम् ।। "जक पदमागभिमृगनिमग्नानि ॥ मुनि अधिन. नगगि कति माय मायाम् | अभीगरिदि ! सदनि शनि से सर ! मीडादि ।। * भोग tam.TATE ·भनु...] भाभास्करभाष्योपेता 121 यापो अ॒स्मान्मातरश्शुन्धन्तु घु- तेनं नो घृतपुर्वः पुनन्तु विश्व- मस्मत्त वहन्तु रिप्रमुदाभ्यश्शु- अशीय । आपः । अस्मान् । मातरः । शुन्धन्तु घृतेन । नः । घृतपुत्र इति घृत-पुर्वः । पुनन्तु । 'विश्वम् । अस्मत् । प्रेति । वहन्तु । रिप्रम् । 'उदिति । आभ्यः । शुचिः। एति । पूतः । एमि। "यनमानमभिषिञ्चति--आपो अस्मानिति द्विपदया विराजा ॥ आपो मातरः मातृस्थानीयाः अस्मान् यनमानान् शुन्धन्तु शोध- यन्तु । किञ्च-घृतैनोदकेन पुनन्तीति घृतपुवः । 'तन्वादीनां छन्दसि बहुळम् ' इत्युवडादेशः, ऊदुत्तरपदमरुतिस्वरत्वम् । पर्जन्यादय उच्यन्ते । ते चास्मान् घृतेनोदकेन पुनन्तु अपापान् कुर्वन्तु । घृ क्षरणे, घृतं क्षरणात् । अप्सु दीक्षातपसी'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'सम्मधान्य रजः प्लावयति-विश्वमिति विराजैकपदया ।। अस्मत् अस्मभ्यं अस्मदीयेभ्यो यनमानेभ्यः विश्वं रितं पापं इमा आपः प्रवहन्तु देशान्तरं प्रापयन्तु नाशयन्त्विति यावत् ॥ 'एति यनमानः-उदाभ्य इति विरानेकपदया ॥ शुचिः स्नानेन बाह्यतश्शुद्धः । पूतः आचमनेनान्तश्शुद्धः । भात्यन्तरत एव मेध्यो भवति '* इति ब्राह्मणम् । एवं- *सं. ६.1-1. 'अपो- ·तत्तिरीयसंहिता [पा. .. २. 122 चिरा पूत एम सोमस्य तनूरसि तनुवै मे पाहि महीनां पोसि चर्चाधा असि वचः ॥ १ ॥ माय 'सोमस्य । तनूः । असि । तनुवम् । मे। पाहि । "महीनाम् । पर्यः । असि । वर्नोधा इति वर्च:- धाः । असि । वचैः ॥१॥ मयि । धेहि । . . भूतरमन्नरं आभ्योदय उत्तीर्य एमि गच्छामि | आभ्य इति 'इदमौन्यादेशेऽशनुदात्तस्तृतीयादौ । इत्यगंदेशोनुदायः ॥ "पाम परिध-मोमम्येति ॥ मोमाय सनः दागरमपि दारीरमिय मियतमममि, मोक्त्यवाहाममः । माम्य साम देवनया ' दनि च मामणम | वं मम सनुवं शरीर पारि पालय सपिनमिनामि त्यारिता ननिरमायया, 'सनादीनां एन्दमि बारम्' त्यहादेश. ! • अमेस्नुराधा- नम' इत्यादि मायणम् ॥ "नानोतन मुग्दसम्यक-महानामिनि 1 महीनां गया। नामन्यतरम्यान ' इति भिनेगारन्यम् । पयामि । यो नालन्दर युच्यने । नवार्यवात नानग्य | fri- पुर्नमो बना पाय पनि । टिष्यन्येपन पनि तुमगारनिगम मय गों देवानामनु पिर' यानि माम !! - ·भाभास्करभाष्योपेता 123 11 धेहि वृत्रस्य॑ कनीनिकासि चक्षु- प्पा असि चक्षुर्मे पाहि चित्प- तिस्त्वा पुनातु वाक्पतिस्त्वा पु- नातु देवस्त्वा सविता पुनात्व- । कनीनिका । असि । चक्षुष्पा इति चक्षुः-पाः । असि । चक्षुः । मे । पाहि । "चित्पतिरिति चित्-पतिः । त्वा । पुनातु । वाक्पतिरिति वाक्-पतिः । त्वा । पुनातु । "देवः । त्वा । सविता । पुनातु । अच्छिद्रेण । 13 नित्यं — आदेश- "अअनेनाले–वृत्रस्येति ॥ वृत्रस्य असुरस्य कनीनिका अक्षिस्थरुष्णमण्डलमसि । — इन्द्रो वृत्रमहन तस्य कनीनिका परापनत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । किञ्च-चक्षुप्पा चक्षुषः पालगितृ त्वमसि । पातेर्विचि पूर्ववल्लिङ्गव्यत्ययस्स्वरश्च, समासेनुत्तरपदस्थस्य ' इति विसर्जनीयस्य सत्वम् , प्रत्यययोः' इति पत्वम् । ईदृशस्त्वं मम चक्षु पाहि पालनं कुरु दोपरहितं कुरु॥ 12-"दर्भपुजीलैर्यजमानं पवयति-चित्पतिरित्यादिभिः विपदा- भियतीभिः ॥ अच्छिद्रेणेति सर्वत्रानुपज्यते । चित् चैतन्यं ज्ञानम् । चेतयतेः 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति क्विम् । तस्य पतिरुत्पादकः पालकः चित्पतिः मनइन्द्रियमुच्यते । 'मनो वे *स. ६.१.१.

·124
तैत्तिरीयसंहिता
का... प्र. २.
च्छिद्रेण पवित्रण वसोस्सूर्यस्य
रश्मिभिस्तस्य॑ ते पवित्रपते पवि-
त्रैण यस्मै कं पुने तन्छेकेयमा
पवित्रेण । वसौः । सूर्यस्य । रश्मिभिरिति रश्मि-
भिः । "तस्य । ते । पवित्रपत इति पवित्र-पते।
पवित्रैण । यस्मै । कम् । पुने । तत् । शकेयम् ।
चित्पतिः '* इति ब्राह्मणम् । स त्वां पुनातु मानसा दोपा
यथा न स्युस्तथा करोतु । किञ्च-याचः शब्दस्य पतिरुत्या-
दकः वाक्पतिवांगिन्द्रियमुच्यते, मनसोनन्तरं यस्य प्रवृत्तिः ।
यदि मनसा ध्यायति तहाचा वदति ॥ इति ब्राह्मणम् ।
स च त्वां पुनातु वाचिकेम्यो दोपेभ्यो निवृत्ति करोतु ।
वावैनं पवयति '* इति ब्राह्मणम् । अत्र 'म भूवाकि-
दिधिषु' इत्युत्तरपदलक्षणे पूर्वपदारुतिस्वरे निपिद्धे 'परादि-
श्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । किश-देवस्सविता
सर्वस्य प्रेरकः मनःप्रभृतेश्च प्रेरकः, स च त्वां पुनातु ।
अच्छिद्रेति व्याख्यातं 'देवो वस्सवितोत्पुनातु ' इत्यत्र ।
इन्द्रो वृत्रमहन् सोपोम्यनियत '* इति ब्राह्मणम् ।।
चनमानं वाचयति, सच घूते-तस्य त इति ॥ हे
पवित्रपते, अच्छिद्रपवित्रात्मका आदित्यस्य रश्मय इत्युक्ताः,
तेषां पते, तस्य जगत्पालयितृत्वगुणविशिष्टस्य पवित्रेण रश्मि-
लक्षणेन यत्ने प्रयोजनाय कमात्मानमहं पुने शोधयामि ।
.
.
स. ६.१.७.

·अनु. 1.] भाभास्वरभाप्योपेता 125 वो देवास ईमहे सत्यधर्माणो अध्वरे यहो देवास आगुरे यज्ञि- "एति । वः । देवासः । ईमहे । सत्यधर्माण इति सत्य-धर्माणः । अध्वरे । यत् । वः । देवासः । . भाप्रत्ययस्योदातत्वे शेपस्य चानुदात्तत्वे भाभ्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपे उदात्तनिवृतिस्वरेणोत्तमेकवचनस्योदात्तत्वम् । यहा- 'सतिशिष्टस्सरो बलीयानन्यत्र विकरणेभ्य । इति भास्वरं बाधित्वा लसार्वधातुकस्वर एव प्रार्तते । तदहं त्वत्प्रसादाच्छ- केय निर्वर्तयितु शक्तो भवेयम् । शकेराशिपि लिडि 'लिड्या- शिप्य' इत्यङ् । 'छन्दस्युभयथा ' इति सार्वधातुरुत्वा- त्सलोपः ॥ शालां यजमानमानयति-आव इति चतुप्पदयानुष्टुभा । हे देवासः । 'आजसेरसुर ' । व युप्मान् आभिमुख्येन ईमहे याचामहे । ईड् गती भौवादिक * छन्दसि याच्याकर्मा, बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् । यहा-भजामहे । सत्यधर्माणः सदा सत्यशीला । 'धर्मादनिच्केवलात् ' इति समा- सान्तः । किमर्थमित्यत आह-अध्वरे यज्ञे निमित्तभूते । 'निमित्तात्कर्मसंयोगे सप्तमी' । अध्वरसिद्धयर्थमीमहे । बहु- वीही 'नम् सुभ्याम् । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । एवं देवान् याचित्वा इदानीं तस्याध्वरस्य प्रस्थानं देवेभ्यो निवेदयति- . . *क. ग-देवादिक *19 ·तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. २, 126 यासो हामह इन्द्राग्नी द्यावा- आगुर इत्या-गुरे । यज्ञियासः । हवामहे । "इन्द्रांनी इतीन्द्र-अग्नी । द्यावापृथिवी इति हे देवास' यज्ञियास यज्ञार्हा. । 'यत्विग्भ्यां घखत्री' इति घप्रत्यय , उभयत्रापि पूर्ववदसुक् । आगुरे उद्योगे यज्ञमारव्युम् गुरी उद्यमने, 'घमर्थे कविधानम् । इति क , थायादिस्वरेणान्तो- त्तत्वम् । यहा-क्विपि छान्दस विभक्तचुदात्तत्वम् , चतुर्थी रा'] *द्युदात्तत्वम् । यद्यस्मात् वो युप्मान् हवामहे आहृयाम । पहुळ छन्दसि ' इति सम्प्रसारणम् । पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्य- मानत्वान्निधाताभाव ‘अदुपदेशात्' इति लसार्वधानुवानुदा- त्तत्वम् । यस्मादेव तस्मादस्माभि प्रस्तूयताध्वर' । अतस्तत्सि- ध्यर्थ याचामह इति ॥ "शाला यनमान प्रवेशयति--इन्द्राग्नी इति ॥ हे इन्द्रामी। पाठिक्मामन्त्रितायुदात्तत्वम् । हे द्यावाएथिवी द्यावाप्टपिन्यो । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेश, ‘वा छन्दसि' इति पूर्व- सवर्णदीर्घत्वम् , पूर्वस्याविद्यमानत्वादिदमप्याद्युदात्तमेव । हे आप। पूर्ववत्स्वर , द्वयोरप्यविद्यमानत्वात् । हे ओपधीरोपध्यः । दि. कारादक्तिन ' इति टीप, पूर्वसवर्णदीर्घत्वं पूर्ववत् । औष- पिशब्देनोपधिकारणभूता आप उच्यन्ते । तेन सामानाधिकर- ण्यात् 'विभाषित विशेषवचने बहुलवचनम् । इति पूर्वस्य विद्यमानत्वात् ओषधीरित्यामन्त्रितं निहन्यते । अयं यनमानः *स-चनुषी पूरणायुदात्तत्वम्, ग-ची पुगधुदायम शि. ग-अस्माभि स्तूपते .

·अनु...] भाभांस्फरभाष्योपेता 127 पृथिवी आप ओपधीस्त्वन्दीक्षा- णामधिपतिरसीह मा सन्तम्पाहि ॥२॥ ॥१॥ द्यावा-पृथिवी । आपः । ओपधीः । त्वम् । दीक्षाणाम् । अधिपतिरित्यधि-पतिः । असि । "इह । मा । सन्तम् । पाहि ॥ २ ॥ वर्च ओपधीरष्टौ च ॥१॥ श्शालां प्रविशति एनमनुनानीतेति भावः । 'बहिः पययित्वान्तः प्रपादयति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ आहवनीयमन्वीक्षयति-त्वमिति ॥ हे आहवनीय त्वं दीक्षाणामधिपतिः स्वाम्यसि । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अतो मामपि दीक्षितं कुर्विति भाव ।। "यनमान आत्मानमीक्षते-इहेति ॥ इह एतस्यां दीक्षायां सन्तं वर्तमानं मा मां पाहि ॥ इति प्रथमस्य काण्डस्य द्वितीयमपाठके प्रथमोनुवाकः, *सं.६.१-२, ·तैत्तिरीयसंहिता 129 आहूत्यै प्रयुजेऽनये स्वाहा मेधार्य मनसेऽग्नये स्वहाँ दीक्षायै तर्प- सेऽग्नये स्वाहा सरस्वत्यै पूणे- 'आकूत्या इत्या-कूत्यै । प्रयुज इति प्र- युजे । अग्नये । स्वाहा । मेधाय । मनसे । अग्नयै । स्वाहा । दीक्षायै । तर्पसे । अग्नये । म्वाहा । 'नरस्वत्यै । पूष्णे । अग्नये । स्वाहा । - "जुवेण चतस्रो दीक्षाहुतीर्नुहोति,आकूत्या इति ॥ आ- कूतिस्सरल्पः । तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । प्रयुड़े, इति प्रयुक्, कर्मणां प्रयोक्ता । विपि रुदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । य आकूतिर्भूत्वा कर्माणि प्रयुके प्रवर्तयति, तस्मा अग्नये स्वाहा हुतमिदमस्तु । 'आकूत्या हि पुरुपः'* इत्यादि ब्राह्मणम् । मेघा ग्रन्थार्थधारणशक्तिः । मनुत इति मनः । मनोतेरसुन् । यो मेधा भूत्वा सर्वान् दुर्बोधानपि मनुते जानाति, तत्मा अमये स्वाहा इति । दीक्षा मौण्ड्य- स्नानादिलक्षणा । तपतीति तपः । तपतेरसुन् । यो दीक्षा- मूत्वा तपति दुःखयति तस्मा अग्रये स्वाहा । सरस्वती वाक् । पुप्णातीति पूपा । 'श्वन्नुक्षन् ' इति पुष्णातः कनिन्प्रत्ययो निपातितः । यस्सरस्वती भूत्वा सर्वानान्पुष्णाति । यद्वा- एथिवी पूषा, सर्वार्थपोषणत्वात् । 'एथिवी पूपा '* इति *सं. ६-१.२.

·भामासम्भाशोपना 124 प्रये स्वाहापो देवीर्वृहतीविश्व- शम्भुवो द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्ष • वृहस्पति! हुविा वृधातु स्वाहा 'आपः । देवीः । वृहतीः । विश्वशम्भुव इति विश्व-शम्भुवः । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी। उरु । अन्तरिक्षम् । वृहस्पतिः । नः । हविर्मा । बाहाणाम । यस्सरस्वत्यात्मना पृथिव्यात्मना न स्थित्वा याग निर्वतयति तस्मा अनये स्वाहा । ' वाचैव एथिव्या यज्ञ प्रयते'* इति ब्राह्मणम् । पूण इत्युदात्तनिवृतिस्वरेण विभक्ते- रुदात्तत्वम् ॥ 'चा पञ्चमी जुहोति-आप इति त्रिपदया विराजा । एकादशाक्षरास्त्रयः पादा । उक्तं च, 'ईशेश्च ' इति ॥ हे आपः । पाठिकमामन्त्रितायुदातत्वम् । हे देवी देव्य' दीप्ति- मत्यः, बृहतीः वृहत्य' । उभयत्र ‘वा छन्दसि ' इति पूर्व- सवर्णदीर्घत्वम् । हे विश्वशम्भुवः विश्वस्य लोकस्य शं सुखं भावयन्तीति । भवतेय॑न्तारिकम् , बहुलमन्यत्रापि संज्ञाच्छ- न्दसोः' इति णिलुक् । वा आपः सस्यादिनिष्पादनद्वारेण सस्य मुखं भावयन्तीति ता इहामन्त्र्यन्ते । या चे वाः * इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र 'विभाषितं विशेषवचने बहुलवचनम् । इति प्रथमस्य विद्यमानत्यादतः परमामन्तितत्रयं निहन्यते । हे 8 *स. ६.१.२.

·130 तत्तिरीयसाहिता [फा. १. प्र. २. । - विश्वे देवस्य नेतुर्मों वृणीत वृधातु । स्वाहाँ । 'विश्र्थे । देवस्य । नेतुः । मतः। एवंविधा आपः येषां लोकानां भवत्यश्शं भावयन्ति तान् लोकान् द्यावाप्रथिवी दिवं च पृथिवीं च । 'दिवो द्यावा, इति द्यावदिशः । एथिवीशब्दो डीपन्तोन्तोदात्तः, 'देवताइन्वे च' इति पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरत्वम् । उरु चान्तरिक्षमसि । त्रीनपि लोकान्नोऽस्माकं अन्नेन हविषा बृहस्पतिर्ब्रह्मा वृधातु वर्धयतु । ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः '* इति ब्राह्मणम् । वृधेय॑न्ताल्लोट् , 'बहुलमन्यत्रापि ' इति णिलुस् । विकरण- व्यत्ययेन श, आगमव्यत्ययेनाडागम उत्तमस्योक्तः प्रथमस्यापि भवति । यहा- लेट उक्तो लोटोपि भवति । एवं यज्ञस्यैव वृद्धयर्थं तदाधाराणां लोकानां वृद्धिः प्रार्थ्यते । ' द्यावाटथि- व्याहि यज्ञ. '* इत्यादि ब्राह्मणम् । वनस्पत्यादित्वाबृहस्पति- शब्दे पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम्, बृहच्छब्दो वृत्तावाशु- दातः । स्वाहा सुहुतं चेदमस्तु, युप्मभ्यं वर्धयितव्येभ्यो लोकेभ्यः वर्धयित्रे च बृहस्पतये । एवं स्वाहाकाराधिक्यात् यजुरन्ता विराडियं वेदितव्या । एवमृग्यनुपसमुदायत्वात् अस्य यरित्यपि व्यपदेष्टुं शक्यते । यथा 'यदेतद्यनुन ब्रूयात् '* इति । भवति ह्यवयवधर्मेणापि समुदायव्यपदेशः, यथा · कष्टेषु चूर्णमिति । अनवसानत्वाहा यजुष्टम् ॥ 'वोद्हणं जुहोति—विश्वदेवस्येत्यनुष्टुभा चतुप्पदया पनु- रन्तया । 'सा वा एपर्गनुष्टुक् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । सप्ता- ·अनु. २.] भभास्करमायोपेता 131 सख्यं विश्व राय ईयुध्यसि द्युम्नं वृणीत । सख्यम् । विर्थे । रायः । इपुध्यसि । क्षरं प्रथमं पदं, अष्टाक्षराणि लोण्यन्यानि ॥ विश्वे प्राणिनः देवस्य नेतुः प्रेरयितुः स्वभूताः वशवर्तिनः नेतन्यत्वेन वर्तन्ते अस्वतन्त्रा वर्तन्त इति यावत् । कोसी नेता ! सवितेति धूमः । कुत एतत् !-'विश्वे देवस्य नेतुरित्याह सावित्र्येतेन '* इति ब्राह्मणदर्शनात् । स हि सर्वस्य प्रेरकः, येन यत्र यदा फर्म कृतं भोक्तव्यं तत्र नयति प्रामाद्ामम, जागरितात्स्वमम्, स्वमाच्च जागरितम्, इतो लोकादमुं लोकम्, अमुतश्चमम्, इति । एवं तेन सर्वस्येशानेन अस्वतन्ना जन्तर इतश्चेतश्च पशुवन्नी- यन्ते । फिमधुना विनानता प्रतिपत्तव्यमित्याह-मर्तो वृणीत सख्यम् । मरणधर्मा मनुष्यः । हसिमृग्रिण्वामिदमिलूपूर्षि- भ्यस्तन् ' इति तन्प्रत्यय । यत एवं देव करोति अतोसो मतों विनानन् देवेन सख्यं वरितुमर्हति त्वत्सकाशात् । 'अh कत्यतृचश्च' इति लिड् । समानख्यान समाने ख्यस्सचोदात्तः' इति ख्यातेरिण्प्रत्यय , समानस्य छन्दसि। यलोप इति तत्रानुवर्तते, तस्य भाव. सख्यम्, 'सख्युर्यः' इति यः । अयमर्थ-देवेन सविता यत्समानाख्या- नत्वं सारूप्यमेकत्वं या, यस्मिन् सति स एव भूत्वा पारतन्त्र्या- द्विमुक्तस्सर्वस्य स्वयं नेता सम्पद्यते, तक्षिप्रमय मयस्त्वत्सका- शाद्वरीतुमर्हति । इदानीमस्य देवेन सख्य कृतवतः मर्त्यस्याग्नि- सकाशात्समुपनायमाना सिद्धिरुच्यते-इपुध्यसि; त्वमपि देवसख्यं सखा । इति सभाव, , *स .१.२.

·132 तैत्तिरीयमाहिता [का. 1.प्र. २. वृतवन्तमिमं जनमिपुधिमिवाचरसि; यथा इषुधिरिपूणां निधानं भवति, एवमिमं सर्वसिद्धीनां भाजनत्वेनाचरसि तादृशमेनं करोपीति यावत् । 'उपमानादाचारे' इति क्यच् , कव्य- ध्वरप्टतनस्य' इति विधीयमानो लोपो व्यत्ययेन भवति । अथवा—इपुध शरधारणे, इति कण्ड्वादिरयं द्रष्टव्यः । देव- सख्यं गतवतोस्य त्वमिषुध्यसि, इपूणामिपुधिरिव इपुस्थानीयानां सिद्धीनाम्पादानत्वेनाधारत्वेन च वर्तत इत्यर्थः । एवमामुष्मिका[की] नां सिद्धीनामग्निरेव दातेत्युक्तम् । इदानीमैहिका को]नामपि दातृत्वं प्रतिपाद्यते । तत्र धनाधीनत्वात्सर्वसिद्धीनां तन्माहात्म्यं प्रतिपा- दयति-विश्वे राय इति । रायो धनस्य गोभूमिहिरण्यौदनादि- लक्षणस्य विश्वे प्राणिन. । कि? यशवर्तिनः तत्परतन्तास्सर्वे इतश्वेतश्च नीयन्ते देवा अपि, कि पुनर्मनुप्याः । कुत एतत् ? वैश्वदेव्यतेन '* इति ब्राह्मणदर्शनात् । यत एवं तस्मादयं मत्यश्शीघ्रमेव त्वत्सकाशाद्द्युम्न धनं वृणीत वरितुमर्हति । स एव लिड् । त्वमपि तत् द्युम्नं वृणानं मर्त्य पुप्यसे पोपयसि । पुप पुष्ठो, देवादिक. उदात्तत् , व्यत्ययेनात्मनेपदम् । सर्वा- भिमतधनसम्पत्ति पुष्टिः । यहा–तस्य पुरुषस्य द्युम्नं त्वया पुप्यते । पुरुषव्यत्ययेन मध्यम', स च तिडः परत्वान्न निहन्यते, अदुपदेशात् ' इति लसार्वधातुकत्वानुदात्तत्वे कृते विकरणस्यैव स्वरः, श्यनस्तु स्वरव्यत्ययेनोदात्तत्वम् । स्वाहा मुहतमिदमोद्गह- णाख्यं हविरस्तु । यज्ञस्योद्हणहेतुत्वादियमृगुद्रणी, इदं हवि- रौद्हणम् यदनया दीयते । 'प्रनापतिर्यज्ञमसृनत सोस्मा- सृष्टः पराडैत्स प्रयनुरब्लीनात् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *स. ६.१.२.

·भनु. २.]
भभास्करभाष्योपेता
183
वृणोत पुष्यसे
पुष्यसे स्वाहमियो-
शिल्पै स्थस्ते वामा र ते
मां ॥३॥ पातमास्य यज्ञस्योहचं
द्युम्नम् । वृणीत । पुप्यसै । स्वाहा ।'ऋक्सामयो-
रित्यृक्-सामयोः । शिल्पे इति । स्थः। ते इति ।
वाम् । एति । रसे । ते इति । मा ॥३॥ पातम् ।
एति । अस्य । यज्ञस्य । उद्दच इत्युत्-ऋचः।
'कृष्णानिनस्य शुल्लकृष्ण अङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां सम्मृशति-
ऋक्सामयोरिति ॥ अचतुरादिसूत्रेण ऋक्सामशब्दोच्प्रत्ययान्तो
निपातितः । हस्तविपयं कौशलं शिल्पम् । हे शुक्रुष्णे
ऋक्सामयोश्शिल्पे स्थः । तत्र ऋचश्शिल्पं शुक्ल, साम्नः कृष्णम् ।
एप वा ऋचो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्य '* इत्यादि
ब्राह्मणम् । ते तादृशे वां युवां अहमारभे आलभे रएशामि ।
रलयोरेकत्वं स्मर्यते । ते च मया स्टष्टे युवां मां पातं रत.
तम् । कुत इत्यत आह-अस्य यज्ञस्य आ उदच आ उदयात्
समाप्तेरिति यावत् । ऋच स्तुती, इह तु धातूनामनेकार्थत्वात्
गतौ वर्तते, स्तोमाभिप्रायं वा, तत उत्पूर्वात्सन्मदादिकागः
कि , रुदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् । 'ऋक्सामे = देवेन्यो
यज्ञायातिष्ठमाने '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥
.

·1347 तैत्तिरीयसहिता [का. 11 प्र. २. इमान्धिय शिक्षमाणस्य देव क्रतुन्दः वरुण सशिशाधि ययाति विश्वा दुरिता तरैम इमाम् । धिय॑म् । शिक्षमाणस्य । देव । कर्तुम् । दक्षम् । वरुण । समिति । शिशाधि । यया । अतीति । विश्वा । दुरितेति दुः-इता । तरैम । सुतौमिति सु-तर्माणम् । अधीति । नाम् । । । - कृष्णाजिनमभिसर्पति-इमामिति त्रिष्टुभा चतुष्पदया ॥ तत्र देवशब्दान्त प्रथम' । इमाममिष्टोमविपयां धियं प्रज्ञा शिक्ष- माणस्योपाददानस्य पुरुषस्य । शिक्ष विद्योपादाने 'अदुपदेशात् ' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । दक्षमभिवृद्धिकरम् । दक्ष वृद्धो शीघ्रार्थे च । प्रवर्तकं वा । ऋतुमग्निष्टोमाख्यमिममस्मदीयं यागं हे देव वरुण संशिशाधि संशितं कुरु, स्वकार्यसमर्थमित्यर्थः। श्यतर्लोटि — बहुलं छन्दसि' इति शपश्शु, बहुलं छन्दसि' इत्यम्यासस्येत्वम्, 'सीपिच्च' इति ‘वा छन्दसि' इत्यपित्त्व- प्रतिषेधात् पित्वेन डिस्वाभावात् 'अडितश्च' इति ईडभावः । इदानीं धीविशेष्यते यया धिया विश्वा दुरिता विश्वानि दुरितानि । शेश्छन्दसि बहुलम्' इति शलोपः । दुःखेन यन्ति एतप्विति दुरितानि । तोधिकरणे च' इत्यधिकरणे निष्ठा, थायादिस्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तलम् । श्रेयसो विघातकानि कर्माण्युच्यन्ते । तानि सर्वाणि ययाऽतितरेम अतिक्रम्य . .

·अनु. २.] भटमास्करमाध्योपेता "135 . . सुतमामधि नाव रुहेमोग- स्याङ्गिरस्यूर्णम्रदा ऊर्जम्मे यच्छ रुहेम । ऊर्छ । असि । आनिरसी । ऊर्णनढा इत्यूर्ण-म्रदाः । ऊर्जम् । मे। यच्छ । पाहि । गच्छेम तामिमां धियमिति सम्बध्यते । ननु दुरितसागरं तिती- पूणां सम्यक्प्रज्ञावतामपि कया चिन्नावा भवितव्यमित्यत आह- मुतर्माणमिति, सुष्टु दुरितानां तारणकुशलाम् । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति तरतर्मनिन्प्रत्ययः, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ईदशी नापममिष्टोमात्मिकाम् वयमधिरुहेम अधिरूढा भूयास्म अनेन चर्माधिरोहणेनेति । रुहेराशियि लिडू, 'लिडयाशिप्यडू'। यज्ञो वे सुतर्माणम्' इति ब्राह्मणम् 'कृष्णाजिनन दीक्षयति ब्रह्मणो वा एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनम् '* इति ब्राह्मणम् ॥ "मेखलां पर्यस्यति-ऊर्गसीति ॥ ऊर्जयतेः सम्पदादिलक्षणः क्किए । बलं रसो वाभिधीयते । अङ्गिरसामियमाङ्गिरसीति, यामगिरसो व्यभनन्त । 'अङ्गिरसः सुवर्ग लोकं यन्त ऊर्न व्यभनन्त '* इत्यादि ब्राह्मणम् । हे मेखले आङ्गिरसि ऊ त्वमसि उपरिणामभूतेश्शरेनिर्मितत्वात् अर्व्यपदेशः । पुनश्च विशेष्यते--अम्रदाः, ऊर्णा अविसूत्रं, तद्वन्द्वी । मृदु मर्दने, असुन्मत्ययः । 'डयापोरसंज्ञाछन्दसोर्बहुळम् ' इति पूर्व- पदस्य इस्तत्वम्, उपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ईशी त्वमूर्न वलं मां यच्छ देहि पाहि च माम् । तिडः 'परत्वान्न निहन्यते ।मा न माहितीः ।। । - *से. ६.१:३० ·186 तत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.२ पाहि मा मा मां हिश्सीर्वि- प्णोश्शमौसि शर्म यज॑मानस्य शर्म मे यच्छ नक्षत्राणाम्माती- काशात्पाहीन्द्रस्य योनिरसि ॥४॥ मा । मा । मा। हिश्सीः । "विष्णोः । शर्म । असि । शर्म । यजमानस्य । शमै । मे। यच्छ । "नक्षत्राणाम् । मा । अतीकाशात् । पाहि । "इन्द्रस्य । योनिः । असि ॥४॥ मा । मा । । - वाससा यजमानं प्रोति-विष्णोरिति ॥ विष्णोरपि शर्म सुखमसि सुखहेतुरसि । यज्ञो वै विष्णुः । किञ्च- यजमानस्य शर्मासि । लसार्वधातुकानुदासत्वे धातुस्वरः । ईशस्त्वं मह्यमपि शर्म यच्छ देहि ॥ "वसनच्छिद्रेपु यजमानं वाचयति-नक्षत्राणामिति ॥ अती- काशश्छिद्रं, अतीत्य काशत इत्यतीकाशः । पचाद्यच् , घम् वाधिकरणे, उभयत्रा थाथादिस्वरेणान्तोदात्तत्वम्, 'इकः काशे' इति दीर्घत्वम् । नक्षत्राणां सम्बन्धी योतीकाशः नक्षतदेवत्य- त्वानक्षत्राणामतीकाश इति । तस्मान्मां पाहि । हे वासः अतीकारानिमितमनाच्छादनं दोपवेल न मन्तव्यम् । नक्षत्रा- ण्येव हि तं दोपं परिहरिप्यन्तीति भावः ॥ "कृष्णविषाणे यजमानाय प्रयच्छति-इन्द्रस्येति ॥ इन्द्र- स्यापि योनिः कारणमसि त्वम् । ईदशी वं मा मा हिंसीः ।

·भनु. २.] , भभास्करभाष्योपेता 137 मा मा हिश्सीः कृष्य त्वा सु- सस्यायै सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधी- भ्यस्सूपस्था दे॒वो वनस्पति- हिसीः। "कृप्यै । त्वा । सुसस्याया इति सु- सुस्यायें। "सुपिप्पलाभ्य इति सु-पिप्पलाभ्यः। त्वा । ओपंधीभ्य इत्योपंधि-भ्यः । “सूपस्था त्वां यजमानाय प्रयच्छामीति भावः । 'यज्ञो दक्षिणामभ्यध्या- यतां समभवत्' इत्यारम्य सा रुणविषाणाऽभवत् '* इत्यन्ते ब्राह्मणे स्पष्टमिन्द्रयोनित्वमस्याः ॥ 1 तयान्तर्येदि लोएमुद्धन्ति---कृष्ये वेति ॥ हे एथिवि या सुसस्या शोभनसस्या कपिः । 'नञ् सुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तो- दातत्वम् । तदर्थ त्यामुद्धरामीति शेपः । ' इगुपधात्किः' इति किमत्ययान्तोन्तोदात्तः कृषिशब्दः । 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् ' इति ततः परस्याश्चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ॥ "तया दक्षिणं गोदानं कण्डूयते-मुपिप्पलाभ्य इति ॥ यास्सुपिप्पलाः शोभनफलाः शोभनकरणिका औषधयः, तदर्थ त्यां कण्डूये इति शेषः । पूर्ववत्स्वर. । औषधिशब्दे तु दासीभारादित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'ओपधेश्च विभक्ताव- प्रथमायाम्' इति दीर्चः । 'यद्धस्तेन कण्डूयेत'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ औदुम्बरं दण्डं यजमानाय प्रयच्छति--सूपस्था इति ।। मुटु उपस्थीयते अवष्टभ्य स्थीयते मैत्रावरुणेन प्रेषे कृते । *सं. ६.१-३. - .

·138 तत्तिरीयसंहिता [का. प्र, २. सो मां पाह्योहचस्स्वाहा यज्ञ- म्मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्या इति सु-उपस्थाः । देवः । वनस्पतिः । ऊर्ध्वः । मा । पाहि । एति । उहच इत्युत्-ऋचः । "स्वाहा । यज्ञम् । मनसा । -स्वाहा । द्यावा- तिष्ठतेः 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति कर्मणि विप् , कटुत्तर- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा-उपस्थानमुपस्था । भावे विप् , शोभनमुपस्थानं यस्मिन्निति बहुव्रीही 'नञ् सुभ्याम् ' इत्युत्तर- ‘पदान्तोदात्तत्वम् , अस्त्रीप्रत्ययान्तत्वादस्वाभावः । देवः दीप्तिमान वनस्पतिः वनस्पतिविकारः, कार्ये कारणशब्दः । 'उभे वनस्पत्यादिपु युगपत् ' इति पूर्वोत्तरपदयोः युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । पारस्करप्रभृति- त्वात्सुट् । उर्ध्वः अकुटिलः । ईदृशस्त्वं मां पाहि रक्ष । ओढचः आसमाप्तेर्यज्ञस्य । पूर्ववत्प्रत्ययः स्वरश्च । ईदृशं त्वां यनमानाय प्रयच्छामोति भावः । वाग्वै देवेभ्योऽपानामत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 16-यजमानं वाचयति--स्वाहेति ॥ आरभ इति सर्वत्र सम्बव्यते, यस्मादित्यं कर्तव्यमिति स्वयमेवाह वाक् तस्मात् त्वयानुज्ञातोहं प्रथमं तावन्मनसा यज्ञमारभे यज्ञाभिमुखं मनः करोमीति । मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति'* इति ब्राह्मणम् । किञ्चतस्या एव वचनेन द्यावाप्रथिवीम्यां यज्ञ- *सं. ६-१-४, ·अनु. २.] भटमास्करमाध्योपैता 139 स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्याहां यज्ञं वा- तादा रंजे ॥५॥ पृथिवीभ्यामिति द्यावा-पृथिवीभ्याम् । "स्वाहा । उरोः । अन्तरिक्षात् । स्वाहा । यज्ञम् । वातात्। एति । रसे ॥५॥ मा योनिरसि त्रिशच ॥२॥ मारभे यज्ञसाधनानां यज्ञजानां* द्यावाएथिव्योः स्थितत्वात् । 'द्यावाएथिव्योहि यज्ञः ॥ इति च ब्राह्मणम् । यहा- द्यावाप्रथिन्योः स्थित्यर्थ यज्ञमारभे । द्यावाएथिव्योर्हि यज्ञः स्थितिहेतुत्वेन वर्ण्यते । 'देवताद्वन्द्वे च' इति युगपत्पूर्वोत्तर- पदयोः परतिस्वरत्वम् । द्यावाशब्द आधुदात । पृथिवीशब्दो डीपन्तोन्तोदात्तः । किञ्च–पुनरपि तस्या एव वचनेन उरोरन्त- रिक्षाद्यज्ञमारभे, अन्तरिक्षानुगृहीतत्वात्सर्वार्थानाम् । 'अन्तरिक्ष हि यज्ञः । इति च ब्राह्मणम् । किञ्च–पुनरपि तस्या एव वचनेन वाताद्यज्ञमारभे । आत्मसमवेतक्रियाशक्तिरूपपरिस्पन्दात्मा माणो वातः । ततो यज्ञमारभे, तदधीनत्वात्सर्वव्यापाराणाम् । वाताहा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुके । इति ब्राह्मणम् ।। इति प्रथमस्य काण्डस्य द्वितीयमपाठके द्वितीयोनुवाकः, - *क. रमे यासाधनफलानां. सिं... का ..

·140 तत्तिरीयसंहिता , दैवीन्धिय॑म्मनामहे सुमृडीकाम- भिष्टये वक़धां यज्ञवाहस५ सुपारा 'देवीम् । धियम् । मनामहे । सुमृडीकामिति सु-मृडीकाम् । अभिष्टये। वहॊधामिति वर्चः- धाम् । यज्ञाहसमिति यज्ञ-वाहसम् । सुपारेति 'मध्यरात्रे प्रबुद्धो यनमान आचामति–दैवीं धियमित्यनुष्टुभा चतुष्पदया ॥ देवानामियं देवी यया देवान् यष्टुं शक्नोति । 'देवाद्यनी' इत्यञ् , जित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । तां धियं मनामहे अभ्य- स्यामः, भूयोभूयोपि सम्पादयामः । 'पाघ्राध्मास्थाम्नादाणदृश्यर्तिसर्तिश- दसदां पिबनिघधमतिष्ठमनयच्छपश्य धौशीयसादाः' इति मनादेशः, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । सा पुनर्धीः कीदृशीत्याह-समृडीकाम् । शोभना मृडीका यस्यामिति बहुव्रीहौ 'नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । मृड सुखने, तस्मात् 'मृडेरीफन्कननो' इति कन्प्र. त्ययः* । सुखयितारस्मुखहतवः उच्यन्ते । वर्णोधां वर्चसो दीप्तर्धात्रीम् । 'आतोनुपसर्गे कः,' कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यज्ञवा- हसं यज्ञं वहतीति यज्ञवाहाः यज्ञनिर्वहणक्षमाम् । ' गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इति वचनात् 'पहिहाधाम्यश्चन्दसि' इत्यसुन्प्रत्ययः कारकपूर्वादपि भवति, 'वसर्णित्' इति तत्रानुवर्तते, ततो वृद्धिः, यज्ञशब्दो नड्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । किमर्थ भना- महे? अभिष्टये आभिमुख्येन या इष्टिः देवानां तदर्थम् । *क-'मृडेरीफकनो' इतीरप्रत्ययः. ['मृष्टः कोकनकरणो' (उ ४-२४) इति सूत्रे कोकमत्ययेनेव निष्पादितोयं शब्दः.]

·भाभास्करभाष्योपेता 141 नौ असदशै । ये देवा मनोज़ाता मनोयुजस्सुदक्षा दक्षपितारस्ते नः पान्तु ते नौवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्य- सु-पारा । नः । असत् । वशे । 'ये । देवाः । मनौजाता इति मनः-जाताः । मनोयुज इति मनः-युजः। सुदक्षा इति सु-दक्षाः । दक्षपितार इति दक्ष-पितारः । ते । नः । पान्तु । ते । नः । . 'एमन्नादिपु पररूपं वक्तव्यम्' इति पररूपत्वम्, वर्णव्यत्ययेन वा द्वस्वः, तादौ च निति कृत्यती' इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् , 'उपसर्गाश्चाभिवर्नम्' इत्यभिशब्दोन्तोदातः, व्युत्पत्त्यनवधारणा- नावगृह्यते । आभिमुख्येन देवान् यष्टुं देवीं धियं मनामहे । सा च धीः सुपारा शोभनावसाना मुष्ठु कर्मणा समाप्तिसाधनभूता। 'नमुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यहा—पार तोर कर्मसमाये. मुटु पारयित्री कर्मण. । पचायच् , सदुत्तरपदभतिवान्, थाचादिस्वरो वा । ईदृशी भूत्वा नोऽस्माकं वशे अनन् अनु अस्मद्वशे वर्तताम् । अस्तेलेटि । देोडाये। 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु॥ - 'व्रतयति-ये देवा इति । 'प्राणा वे देवा मोटवानपुर इति ब्राह्मणदर्शनात् चक्षुरादयः भागाः देवा, देहि देवन्दः।

·142 तत्तिरीयसंहिता [फा. 1. प्र. २. मनोजाताः मातमनसः, मनोव्यापारमन्तरेण स्वकार्यकरणासम्भवात् । 'निष्ठायाः पूर्वनिपाते नातिकालसुखादिम्यः परवचनम्' इति जात- शब्दस्य परवचनम् । ‘वा जाते' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वाभावे 'बहुव्रीही प्रकृत्या' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् , मनश्शब्दोऽसुन्म. त्ययान्त आधुदात्तः । मनोयुजः मनसा मननेन विषयावधारण लक्षणेन युज्यन्त इति । 'सत्सूद्विप' इति क्विम् , कृदुत्तरपदन- कृतिस्वरत्वम् । सुदक्षाः-दक्षन्त इति दक्षाः निपुणाः प्रतिपत्तारः। दक्ष वृद्धो, पचाद्यच् , वृपादित्वादाशुदात्तः । शोभना दक्षा येषु मनोयुक्तेषु प्रवर्तमानेषु ते सुदक्षाः । 'आधुदात्तं द्वयच्छन्दसि' इत्युदात्तत्वम् । यद्वा-दाक्षिण्यं दक्षः । घमन्तः आधुदात्तः, मुटु दाक्षिण्यं येयामिति बहुव्रीही पूर्ववदुतरपदाद्युदात्तता । यद्वा--सुदु दक्षा सुदक्षा । 'परादिश्छन्दसि बहुळम् ' इत्युत्तरपदाधुदा तत्वम् । दक्षपितारः दक्षं पिता पितृस्थानीयं मनो येषां ते दक्षपितारः । 'ऋतश्छन्दसि' इति कपः प्रतिषेधः, वर्णव्यत्ययेनोपधादीर्घत्वम् । ते तादृशा देवा नोऽस्मान् पान्तु रक्षन्तु । पा रक्षणे । किञ्च, ते न अस्मान् अवन्तु रक्षन्तु अनुप्रविशन्तु सदा अस्मासु तिष्ठन्तु । अव रक्षणगतिकान्तिप्री- तितृप्त्यवगमप्रवेशस्वाम्यर्थश्रवणयाचनक्रियेच्छावाप्त्यालिङ्गनहिंसादान- भाववृद्धिपु । तेभ्यो नम नमस्कुर्सः । किञ्च, तेभ्यस्स्वाहा स्वाहुतं इदं पीतं पयोस्तु । एतो चाचमनमन्त्री पातुस्सामर्थ्या- दिति संवेशनप्रबुद्धयजुया उत्तरौ द्रष्टव्यो । सुता प्रवुड्डा चाचम्य व्रतयितव्यमिति क्रमः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति होतव्यं दीसितस्य गृहा.'* इत्यादि बालणम् ।। . *सं. ६.१.४, ·भनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता 143 स्स्वाहाने त्व५ सु जागृहि वय सु मंन्दिपीमहि गोपाय नस्स्वस्तये अवन्तु । तेभ्यः । नमः । तेभ्यः । स्वाहा । अमें। त्वम् । स्विति । जागृहि ! वयम् । स्विति । मन्दि- पीमहि । गोपाय । नः । स्वस्तये । प्रबुध इति . संविशति-अग्ने त्वमित्यनुष्टुभा चतुप्पदया ॥ हे अग्ने त्वं सुनागृहि अनिद्र आस्स्व । त्वयि तथाकारिणि सति वयं सुमन्दिपीमहि सुष्टु निर्भयास्वप्यास्म । मदि स्तुतिमादमदस्वमकान्ति- गतिपु । स्वपन्तं वै दीक्षितम् '* इत्यादि बाह्मणम् । त्वं चास्मान्स्वपतो गोपाय रक्ष । 'सनाद्यन्ता धातवः । इति धानुत्वात् , धातोरित्यन्तोदातत्वम् , पादादित्वान्न निहन्यते । स्वस्तये अविनाशार्थम् । विभक्तयन्तप्रतिरूपको निपातः । यहा-अस गतावित्यस्मात्सुपूर्वात् 'क्तिच्तौ च संज्ञायाम् ' इति तिच् , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्, व्युत्पत्तचनवधारणान्नावगृह्यते । शोभन- गत्यर्थ गोपाय, यथा रक्षोभिर्न बाध्यामहे । किञ्च-नोस्मान पुनः पश्चान्मध्यरात्रे प्रबुधे प्रबोधनाय । सम्पदादित्वाल्किप , रुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । प्रबोधार्थ ददः दहि, प्रबुद्धा- कुर्विति यावत् । ददातेलेटि ‘लेटोडाटी' इत्यडागमः । 'घोलोपो लाटे वा' इत्याकारलोपः । इतीकारलोपः ॥ इतश्च लोपः। *सं. ६.१.४, ·144 तैत्तिरीयसहिता का. 1. प्र... प्रबुधे नः पुर्नर्ददः । त्वम॑ग्ने अतुपा असि देव-आ मय॑ष्वा । त्वम्॥६॥ यज्ञेष्वीड्यः । विश्वे देवा अभि मा- माववृत्रन्पूपा सन्या सोमो राध- प्र-बुधै । नः । पुनः । ददः । 'त्वम् । अग्ने । व्रतपा इति व्रत-पाः।असि । देवः। एति । मत्यैपु। आ । त्वम् ॥६॥ यज्ञे' । ईड्यः । विश्च । देवाः। अभीति । माम् । एति । अववृत्रन् । पूपा । सन्या। सोमः । राधसा । देवः । सविता । वसौः। वसु- . 'प्रबुद्धं यजमानं वाचयति-त्वमग्ने इति गायत्री त्रिपदा प्रतिष्ठानाम्नीम, विपरीता प्रतिष्ठा '* इति वचनात् । व्याख्याता चेंयमृक् 'उभा वामिन्द्रानी' इत्यनुवाको । 'अव्रत्यमिव वा एप 'करोति यो दीक्षितः' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ सनिहारान्प्रहिणोति-विश्वे देवा इत्येकपदया त्रिष्टुभा यजुर- न्तया ॥ विश्वे सर्वेपि देवाः मामभ्याववृत्रन् । व्यत्ययेन परस्मैपदम् । आभिमुख्येन मां प्रत्यावर्तन्ताम् , धनान्यादाया- म्यागच्छन्त्विति यावत् । वृते डि शुद्भयो लुडि' इति परस्मैपदम् , व्यत्ययेन च्लेश्वहादेशः, बहुर छन्दसि' इत्य- डागमः । को देवः केन धनेनेत्याह-पूषा सन्या सनिना सनि- सिं. १.१.१४ स. 6.1.४. इय मामाग.

·अनु..३.] भभास्करमाध्योपेता 145 सा देवस्सविता वसौर्वसुदावा रा- स्वेयथ्सोमा भूयॊ भर मा पृण- दावेति वसु-दार्या । राखें । इयत् । सोम । एति । भूयः । भर। मा। पृणन्न् । पूर्त्या । वीति । राधि । . कर्मणि इप्रत्ययः, मादाय मामागच्छंतु | याच्चालब्धं हिरण्यादिधनं सनिः, याच्या- नन्तरं दीयत इति कृत्वा । पणु दाने, 'खनिकापि ' इत्यादिना 'उदात्तयणः । इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । सोमो राधसा आगच्छतु । राधो वासः क्षोमदुकूलादि, राध्यते प्रसाध्यतेनेन देह इति कृत्वा । यश्च देवस्सविता सर्वस्य प्रेरकः वमुदावा वसूनां प्रशस्तानां उस्मादिचेतनपदार्थानां दाता । 'आतो मनिन् ' इति वनिपि, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सोपि वसोर्वसुनागच्छतु । सुपा सुपो भवन्तीति तृतीयैकवचनस्य पष्ठ्ये- कवचनम् । यद्वा-वसोर्वसुसमुदायात् कां चिदुनां हयं छागं यादायागच्छतु । चन्द्रमसि मम भोगाय भव' इत्यादि ग्रहणमन्त्रानुसारेण च एतेषां* विशिष्टविषयत्वं द्रष्टव्यम् । अप वै दीक्षितात्सृषुपुषः । इत्यादिब्राह्मणम् ॥ आहरन्तं दृष्ट्वा नपति-रास्वेति गायत्री त्रिपदाम् ॥ तत्र प्रथमे पादे आडसवर्णदीर्वत्वमरुत्वा छन्दो गणयेत् । द्वितीयस्तु इथादेशेन पूरयितव्यः ‘भर मा एणन्पूर्तिया' इति । 'वि राधि माहमायुपा' इति तृतीयस्स्वयमेवाष्टाक्षरः । केचित्तु यजुरादिका एकपदा गायत्रीत्याहुः; आह च यदेतद्यजुर्न ब्रूयात् ॥ इति । *क..एतेषा पदार्थानां. . सं.१.१.४.

·146 तैत्तिरीयसंहिता [का. 1. 2. २० . . अस्मिन्पो - भरेत्यस्यापादादित्वान्निपातो न दुर्लभः, पूर्वत्र तु पादादित्वायत्ययेन निघातो वेदितव्यः । हे सोम इयत् एता- वत् इदं मया लब्धमिति हस्ताभिनयन दर्शयन्नाह । इदं परि- माणमस्येति मतुपि किमिदम्भ्यां वो घः' इति वकारस्य च धादेशे ... 'इदंकिमोरीश्की' इतीशादेशस्य यस्य ' इति लोपे प्रत्ययमात्रमवशिष्यते, तस्य सत्यपि पित्ते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण इयोदश उदात्तः । एतावन्मे रास्व देहि । रा दाने, व्यत्ययेना- त्मनेपदम् , सतिशिष्टोपि लसार्वधातुकवरः धानुस्वरेण बाध्यते व्यत्ययेनैव । यद्दारास शब्दे, अनुदात्तेत् , 'बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् , 'तास्यनुदात्तत् ' इत्यादिना लसार्वधातुकानु- दातत्वम् । अयमर्थः-हे सोम यदिदं मया लब्धं एतन्मे शब्दय यथा ममैव भवति तथैव वक्तुमर्हसीति । यद्वा- रासतिरयं छन्दास दाने वर्तते, दानार्थेषु नेरुकैः पठितत्वात् । किंञ्च-इतोपि भूयः बहुतरं धनमाभर । 'हग्रहोर्भः' इति मत्वम् । 'यावत एव पशूनमि दीक्षेत '* इति ब्राह्मणम् । किञ्च- इदं चाप्यस्तु-अस्मान् एणन् धनेन पूरयन् पुर [न] स्वामपि पूर्त्या धनपोपेण मा विराधि धनपोषण! वियुक्तो मा कारि। अहं चायुषा मा विरात्सि वियुक्तो माकार्षि । पृ पालनपूरणयोः केयादिकः; प्वाऽदित्वाड्रस्वः, शतरि कृते विकरणस्वरस्तु लसार्वधातुकस्वरेण न बाध्यत इति शतुरेवोदात्तत्वम् , सत्यामाप सतिशिष्टेन बाधायां 'भाभ्यस्तयोरातः' इत्याकारलोपे उदात्त- निवृत्तिस्वरेण शतुरेवोदात्तत्वम्, ततः क्तिनि तु सति प्रकार- स्वादिभ्यः' इति निष्ठावद्भावे प्राप्ते 'न घ्याख्याप्रमूछिमदाम् । इति प्रतिषिद्धयते, तत्र व्यत्ययेन विभक्तरुदात्तत्वम् । यद्वा---पूर्यते ग-पोरण. कि घटा, . *सं.१.११. गि-पुषस्वय.

·भाभास्करमाप्योपेता 147 मंसि मम न्पूर्त्या विरोधि माहमायुपा चन्द्र- भोगाय भव वस्त्रमसि मम भोगाय भवोस्रासि मम मा । अहम् । आयुपा । 'चन्द्रम् । असि । मम। भोगाय । भव । वस्त्रम् । असि । मम । भोगाय । अव । 'उस्रा । असि । मम । भोगाय । भव । पुरुषोनयेति पूर्तिः, धनस्येयं संज्ञा । 'क्तिचक्तो च संज्ञायाम् । इति क्तिचि 'उदातयणो हत्पूर्वात् ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् ।। . 'हिरण्यं प्रतिगृहाति-चन्द्रमसीति ॥ चन्द्रं हादनमसि सर्वेपाम् । चदि आहादने, 'स्फायितञ्चि' इत्यादिना रक्प्रत्ययः । ईदक्तुं प्राणिनां क्षीरमदानेनासि । शिष्टं स्पष्टम् । वस निवासे, 'स्फायितश्चि' इत्यादिना रक्प्रत्ययः । मम भोगाय दानाद्युपभोगाय मव पर्यामुहि ।। वस्त्रं प्रतिगृह्णाति-वस्त्रमिति ॥ वस्त्रं छादनम्, वस आच्छा. दने, येन देहस्संाद्यते । समानमन्यत् । 'हुयामा वसिम्य- स्त्रन्' इति वन्प्रत्ययः ॥ . उखां प्रतिगृह्माति–उतेति । उता नामहेतुत्वं नं क्षीरादिप्रदानेन असि । शिष्टं स्पष्टम् । वत निगले. 'सर' इत्यादिना रक्प्रत्ययः, वच्यादिना सन्नारद मुरूम शासिवसिघसीनाम्' इति पतामाः ।।

·148 तैत्तिरीयसंहिता [फा... प्र. २. भोगाय भव हयोति मम भोगाय भव ॥७॥ छागौसि मम भोगाय भव मेपोसि मम भोगाय भव "हयः । असि । मर्म । भोगाय । भव ॥ ७ ॥ "छार्गः । असि । मम । भोगाय । अव . "मेपः। 1°अश्वं प्रतिगृह्णाति हय इति ॥ हय गतिकान्त्योः । हयिता विऋमितासि । पचाद्यचि ‘वृपादीनां च ' इत्यागुदात्तत्वम् । गतमन्यत् । विश्वननादीनां छन्दसि वेति वक्तव्यम् ' इति भवेत्यस्य संहितायां 'छे च' इति तुगभावः ।। "छागं प्रतिगृह्णाति-छाग इति ॥ छदनमगतिर्वा छातेरर्थः । छातीति छा[ग]ः । यहा-~-छादनं छेदनं गच्छति करोति जानातीति वा अगः । 'अन्यत्रापि दृश्यते' इति गमर्डः, एपोदरादित्वात्स्वरूपविशेषः स्वरविशेपश्चानुसरणीयः, संस्कारवि- शेपानिर्णयान्नावगृह्यते । ईशस्त्वं मम भोगाय भव छेत्ता मा भूः ॥ "मेपं प्रतिगृह्णातिः-मेप इति ॥ मेपः अभिमविना । मिष स्पर्धायाम, पचाद्यच् , असीत्यनेन संहितायां 'स्वरितो वानुदात्ते पदादो' इति स्वयते । 'शिष्टं स्पष्टम् । सर्वन लिङ्गसहख्ययो- रविवक्षा ॥

·भभास्करभाष्योपेता 149 वायर्वे त्वा · वरुणाय त्या निर्- ऋत्यै त्वा रुद्राय॑ त्वा देवीरापो अपानपाद्य मिर्हविष्य इन्द्रिया- असि । मम । भोगाय । भव । “चायवै । त्वा । "वरुणाय । त्वा । " नित्या इति निः-ऋत्यै। त्वा । "रुद्राय । त्वा । "देवीः । आपः । अपाम् । नपात् । यः। ऊर्मिः । हुविष्यः । इन्द्रियावानिी- 1नष्टां मृतां पानुदिशति वायव इति ॥ त्वां नष्टां मृतां वा वायवेनुदिशामीति शेषः, ददामीत्यर्थः । 'यदेवमेता नानु- दिशेत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "अप्सु वा पाशे वा मृतामनुदिशति-~-वरुणाय वेति ॥ या सं वा शीर्य ते गर्ने वा पद्यते तामनुदिशति-नित्ये स्वेति ॥ प्रादिसमासः । निर्गता ऋतेः नितिः । अव्ययंपूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ "यामहिाम्रो वा हन्ति तामनुदिशति-रुद्राय वेति ।। "दीक्षितोप उत्तरति-देवीराप इति उपरिष्टाज्ज्योतिषा त्रिष्टु- भाटाक्षरचतुर्थया । केचिदिमामनुष्टुभ यजुरन्तामाचक्षते. तेषाम् 'अच्छिन्नम् ' इत्यादि यनुः ॥ हे देवीरापः । 'विभापितं विशेपवचने बहुवचनम् ' इति .पूर्वस्य विद्यमानत्वात् आप इति निहन्यते । हे अपां नपात्-चतुर्थो नप्ता, अपां नमः; अनेराहुतिः, आहुन्पा सि-अप्सु वा मले वा. *स. ६.१.४.

·150 तैत्तिरीयसहिता [का. १.प्र. २. . 'वान्मदिन्तमस्तं वो मावं ऋमिप- मच्छिन्नन्तन्तुंम्पृथिव्या अनुं गेषं न्द्रिय-वान् । मदिन्तमः । तम् । वः।मा। अवे- ति । ऋमिपम् । अच्छिन्नम् । तन्तुम् । पृथिव्याः। . । आदित्यः, आदित्यादृष्टिः; अद्भय ओपधयः, ओपधीम्योन्नं, अन्नादमिः, इत्युभयथापि अपानपात् अमिः । न पातयतीति नपात् , विपि णिलोपः, नभ्समासे नभ्राण्नपात् । इति नलोपाभावः। आपो इत्यस्य संहितायां आपो जुपाणः इत्यादिना प्रतिभावः, 'मुबामन्त्रिते परागयत्स्वरे' इत्यपामित्यस्य पराङ्गवद्भावः, तेन पष्ठयामन्त्रितसमुदायो निहन्यते । युप्मदीयो य ऊर्मिहविष्यः । हविरहतीति 'छन्दसि च' इति यत्मत्ययः। इन्द्रियावान् वीर्यवान् । 'मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रिय ' इति दीर्घः । मदिन्तमः मादयितृतमः । मदी हर्षे, अस्मादन्तर्भावितण्यर्थात् 'शमित्यष्टाम्यो घिनुण्' इति चिनुण , घटादित्वात् ‘मितां वस्वः' इति इस्वत्वम्, 'नाट्वस्य ' इति तमपो नुडागमः । तं तादृशं वो युप्मत्सम्बन्धिनमूमि मावऋमिष पदयामवक्रम्य मागाम् । 'नेटि' इति वृद्धिप्रतिषेधः । ननु क्रियमाणमेव कथं अपहियते तत्राह---युप्मत्प्रसादादहं अच्छिन्नं तन्तुं यज्ञाख्यमनुगेपं , अनुगतो भूयासमविनेनः प्राप्यासम् । को हि हविष्यत्वादिगुणविशिष्टं युप्मदीयमूर्मि वृथावक्रामेत् । तस्माद्यज्ञ एवायं मया युप्मदव- क्रमणरूपानुष्ठीयत इंति भावः । गा स्तुती छन्दसि जो होत्या- - , *फ. साति जु.

·अनु. ३. महमारकरभाष्योपता 151 भद्राभि 'श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः अन्विति । गेषम् । भद्रात् । अभीति । श्रेयः । प्रेति । इहि । बृहस्पतिः । पुरएतेति पुरः-एता । . - दिकः, तस्माद्धातूनामनेकार्थत्वात् गतिकर्मणः आशिपि लिडि 'लिड्या- शिप्यडू', आतो लोपः, यामुडादि । यहा-'दृष्टानुविधिः छन्दसि' इति इण एव चाशिपि लिडि गादेशः । कस्यायमच्छिन्न- तन्तुत्वेन "यज्ञो रूप्यते तबाह-पृथिव्या अयमच्छिन्नस्तन्तु, एथिव्यवयवानुस्यूतावयवत्वात् । अन्यत्र हि दीक्षन्ते अन्यत्र देवान्यनन्ते अन्यत्रावभृथमवयन्तीति प्रथिव्यां तायमानत्वात् तन्तु रेवायं एथिव्याः । उदात्तयणः इति प्रथिव्याः परस्या विभक्तरुदात्तत्वम् । तस्माद्यज्ञरूपत्वात् युप्माभिर्युष्मदवक्रमणं सोढ- व्यमिति । यहा-सेतुत्वेनायं यज्ञो रूप्यते । स हि एथिव्या उभयतीरस्पर्शित्वात् अच्छिन्नस्तन्तुरिति वक्तु शक्यते । तमेवाह- मनुगच्छामि । सेतुना हि गच्छन्नपोतिकामनप्यपो नातिकामति । तस्माद्यज्ञाख्येन सेतुना युप्मानतिक्रमतो मे नापराध इति । 'सेतुमेव रुत्वात्येति '* इति ब्राह्मणम् ॥ प्रयाणे कर्तव्ये प्रयाति-भद्रादिति विराजा गायत्र्या, वस्नेकपादत्वात् । अयं च मन्त्रस्सामर्थ्यान्नदीतरणमन्त्रात्पूर्वो द्रष्ट- व्यः ॥ भद्रात्मशस्तादस्मात् स्थानात् श्रेयः प्रशस्यतरं स्थानं योगक्षेमोपपन्नमभिप्रेहि आभिमुख्येन गच्छ । अन्तरात्मानमाह समारूढं, वाग्निम् । किञ्चबृहस्पतिः । 'तद्वृहतोः करपत्योः' *स. ६.१.४.

·152 तैत्तिरीयसहिता [का...प्र. १. 'पुरएता ते अस्त्वथेमवं स्य 'वर आ पृथिव्या आरे शत्रून्कृणुहि ते । अस्तु । "अर्थ । ईम् । अवेति । स्यु । वरै। एति । पृथिव्याः। "आरे । शत्रून् । कृणुहि । • इति सुर, वनस्पत्यादित्वात्पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्मकतिस्वरत्वम् । पुरएता अग्रगामी ते तव अस्तु । प्राप्तकाले लोट् , 'पुरो- व्ययम् ' इति गतित्वात् 'गतिकारकोपपदालत्' इति रुद्त्तर- पदप्रतिस्वरत्वम् । 'ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिस्तमेवान्वारभते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 1 देवयननादर्वाग्यत्र वत्स्यन्भवति तदवस्यति-अथेति त्रिष्टु- भैकपदया ॥ अत्रापि स्वात्मानमाह । अथेत्यानन्तर्ये । ईमिति खल्वर्थे । आ इत्युपसर्गस्य श्रुतेः योग्यं क्रियापदमध्याहियते । पृथिव्या. एथिवीमानात् स्थानान्तरादागतस्त्वं यदि देवयनना- दग्विस्तुमिच्छसि अथेदानी खलु वरे उत्कृष्टेस्मिन्मदेशे अवस्य अवसितो भव । यहाएथिव्या उत्कृष्टेस्मिन्मदेशे आगतस्त्व- मिदानी अतैवावस्य ॥ आदित्यमुद्यन्तमुपतिष्ठते -आर इति त्रिष्टुभैकपदया ॥ सर्वे- प्यात्मीया' पुरुषाः वीराः यस्य तादृशस्त्वम् । बहुव्रीही पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । सर्वानस्मदीयान् शत्रून आरे दूरे कृणुहि स्थापय । रवि हिंसाकरणयो', 'धिन्विरूण्व्योरच' इत्युप्रत्ययः, उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् । इति हेलुंगमाव. ॥ *स. ३.१.१.

·अनु. ३.] भहमारकरमाश्योपेता 153 सर्ववीर एदमंगन्म देवयज॑नम्पृथि- व्या विश्वे देवा यद पन्त पूर्व ऋक्सामाभ्यां यजुंपा सन्तरन्तो रायस्पोर्पण समिपा मदेम ॥८॥ सर्ववीर इति सर्व-वीरः । एति । इदम् । अगन्म। देवयजनमिति देव-यज॑नम् । पृथिव्याः । विश्वै.। देवाः । यत् । अर्जुपन्त । पूर्वे । ऋक्सामाभ्यामि- त्यृक्साम-भ्याम् । यर्जुपा । सन्तरन्त इति सं- तरन्तः । रायः । पोपेण । समिति । इषा । मदेम ॥८॥ आ त्व५ हयौसि मम भोगाय भव स्य पञ्चविशतिश्च ॥३॥ . "यत्र यक्ष्यमाणो मवति तदभिप्रेतं देवयजनमधितिष्ठति- एदमिति लिष्टुभा चतुष्पदया ॥ देवा इज्यन्ते अस्मिन्निति देव- यननम् । अधिकरणे ल्युट् , कृदुतरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ईदृश- मिदं स्थानमगन्म अगन्महि आगता वयम् । गमे ङि 'बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् । यहा-लुङि 'मन्त्र घस इत्यादिना च्लेर्लुक्, 'म्वोश्च' इति मकारस्य नकारः । कीदृशं? एथिव्यास्सम्बन्धि । यहा-प्रथिवीमात्रात् प्रदेशान्तरात् इदं देव- यजनमागताः । 'उदात्तयणः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । पुनश्च .

·154
तैत्तिरीयसंहिता .
[का...प्र.२.
इयन्ते शुक्र
तनूरिदं वर्चस्तया
'इयम् । ते । शुक्र । तनूः । इदम् । वर्चः ।
विशेप्यते---विश्वे पूर्व अस्मदीयाः पित्रादयो देवाः भूमिदेवाः
यदनुपन्त यादृशमसेवन्त । आयुदात्तत्वम् । अत्र चागता वयं
ऋक्सामाभ्यां यजुषा सन्तरन्तः सम्यग्यागं निर्वर्तयन्तः । कृदु-
चरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अचतुरादिमूलेण ऋक्सामशब्दोच्प्रत्ययान्तो
निपातितः । रायः धनस्य पोपेण पुष्टया इपा अन्नेन च
सम्यमदेम दृष्टा भवेम । मदी हर्षग्लपनयोरिति भीवादिक
पष्टया पतिपुत्र' इत्यादिना पोपे विसर्जनीयस्य
सत्वम् । 'सावेकाचः' इतीपः परस्यास्तृतीयायां 'उदात्तत्वम् ।
'रक्सामाम्या ह्येप यजुषा सन्तरति यो यजते '* इति
ब्राह्मणम् ॥
इति द्वितीये तृतीयोनुवाकः.
उदात्तत् ,
'हिरण्यं खुच्यवदधाति--इयमिति ॥ हे शुक्र शुद्धहिरण्य
इयं वृक् तव तनू शरीरम् । उप्रत्ययान्तस्तनूशब्दः । इदं
शुक्स्थमाज्यं तव वर्चः बलम् । अतस्त्वं तया शरीरभूतया स्तुचा
सम्भव सङ्गच्छस्व, अन्तः प्रविश्यत्यर्थः । भ्रानं गच्छ मज्वा-
लीभव । तद्धिरण्यममवत् ' इत्यादि ब्राह्मणम् ।
वरणस्य पनय आसन् ' इत्यादिरस्य शेपः ।।
आपो
*स. ३.१-१.
सि. ग. उज्ज्द,
स. ६-१७
एस. ५-५-४

·मरभास्करमाप्योपेता 155 सम्भव भ्राज॑गच्छ जूरैसि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसवे वाचो यन्त्रम- तयो । समिति । भव । नाम् । गञ्छ । जूः । असि । धृता । मनसा। जुष्टां । विष्णवे । तस्याः । ते। सत्यसवस इति सत्य-सवसः । प्रसव इति प्र-सवे । वाचः । यन्त्रम् । अशीय । स्वाहा। - 'तदाज्यमाहवनीये जुहोति-नूरसीति ॥ जूरिति सोमक्रय- ण्युच्यते । तस्याश्च वायूपत्वात् तद्रूपण वर्ण्यते, यथा 'ते वाचं स्त्रियमेाहायनों कृत्वा'* इत्यादि । 'वाग्वा एपा यत्सो- मक्रयणी इत्यादि ब्राह्मणम् । सोमक्रयणि वाग्रूपे जूसि प्रत्यर्थी गन्त्र्यसि । जनतेर्गतिकर्मण' 'क्विव्वचि प्रच्छि' इत्या- दिना किन्दी? । 'यद्धि मनसा नवते तद्वाचा वदति । इति बाह्मणम् । मनसो यत्र जवः वागपि तन नवं करोतीत्यर्थः । कीदृशी पुनरसो ? आह–धृता मनसा त्वमप्ति, मन पूर्वकत्वात् । 'मनसा हि वाग्वृता ' इत्यादि । जुष्टा सेवितास्माभिः विष्णवे व्यापनाय: । यज्ञाय प्रिया वासि — यज्ञो वे विष्णुर्यज्ञा- यवेनां जुष्टां करोति, इत्यादि । तस्यास्तादृश्यास्तव वाग्रूपाया एकहायनीभावमापन्नाया यन्त्रं यमनं स्थितिं अशीय प्रामुयाम् । अभौतलिटि बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् । 'गुधृवनि' स. ६.1-७. फ-वृत्त्यर्थम्. म.ध्यापका.

·166 'तत्तिरीयसंहिता [का. 1.प्र.२. शीय स्वाहां शुक्रमस्य॒मृतमसि वैश्वदेव हुविस्सूर्यस्य चक्षुरारुह- शुक्रम् । असि । अमृतम् । असि । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । हविः । सूर्यस्य । चक्षुः । एति । इत्यादिना यमेस्त्रप्रत्ययः । सावकाचः। इति. -वाचः परस्या- प्पाच्या उदात्तत्वम् । आत्मन्येव स्थापनं यमनम् । यद्यपि त्वया सोमं क्रोणामि, तथापि त्वद्विरहो मे मा भूदित्यर्थः । पुनरेहि सह रय्या '* इत्यस्मिन् मन्लेप्ययमर्थस्स्पष्टो भविष्यति। वाचेव विक्रीय इत्यादि । कथमस्या यमनं लभत इत्याह-सत्यसवसः प्रसवे । सत्यममा सवः प्रेरणं यस्य स सत्यसवाः सविता । सुवतेरसुन् । तस्य देवस्य प्रसवे अनु- ज्ञाने लव्धे सर्वमिष्टं सम्पद्या इति । थायादिस्वरेण प्रसव- शब्दोन्तोदात्तः । .सवितृप्रसूतामेव वाचमवरुन्धे इति बाह्मणम् ॥ अपरं चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा तद्यजमानमवेक्षयति-शुक्रमिति ॥ शुक्रम् । शुचेर्दाप्तिकर्मणः सम्पदादिलक्षणः विप् , काररेफाच वक्तव्याः । । यहा~मत्वर्थे रप्रत्ययः, 'अयस्मया- दित्वात्पदत्वात्कुत्वम् । किञ्च-अमृतमसि, देवानाममरणहेतुत्वात् । 'नो जरमरमित्रमृताः । इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । वैश्वदेवं विश्वदेवत्यं इविस्त्वममि । 'हिरण्यमन्तर्धाय यनमानमादित्यमुदीक्षयति--सूर्यस्येति चतुष्प- दयानुभा । सूर्यो मण्डलान्तर्गतः पुरुषः स्थावरनगमानामात्मा, स. १.२.४ सि. ६-१-७. . . 'लुगकारे ·मध्भास्करभाष्योपेता 157 . मोरक्ष्णः कनीनिकां यदेतशेभि- रीयसे भ्राजमानो विपश्चिता अरुहम् । अग्नेः। अक्ष्णः । कनीनिकाम् । यत् । एतशेभिः । ईय॑से । भ्राजमानः । विपश्चिता । यथा-'सूर्य आत्मा '* इति । तस्य तव चक्षुर्भूतं यदेतन्मण्डलं आरुहमारूढीस्मि । रुहेर्लुडि 'कवृहरुहिभ्यश्छन्दसि' इति च्लेरडादेश । पुनरपि विशेप्यते--अग्नेस्स्वभूतस्य अक्ष्णः कनी- निकां तारकास्थानीयमेतन्मण्डलमारूदोस्मि । उदात्तनिवृत्तिस्वरे- णाक्षणः परस्याः पष्ठया उदातत्वम् । तदारोहणं च तत्स्थाने पुरुपेण सह स्वात्मैक्यम् , यथा ‘स यश्चाय पुरुषे । इति । तस्मिन् सति सूर्यस्यामेश्च पन्थानमारूढो रक्षोभिर्न बाध्यते । एप खलु वा अरक्षोहतः पन्था , इत्यादि ब्राह्मणम् । कीदशस्य सूर्यस्येत्याह-~यत् यस्त्वम् । यच्छद्वात्परस्य सोः सुपां सुलुक् ' इत्यादिना लुन् । चक्षुरपेक्षया [वा] नपुंसक- त्वम् । यस्त्वं एतशेभिः शुक्लवगैरन्धे ईयसे गच्छसि । ई गतो देवादिकः । एतशब्दाडोमादित्वाच्छ , वृपादित्वादाद्युदात्त- त्वम् । यद्वा- एतेरतशतमुनो' इति तसुन्मत्ययः । गमन- कुशलाः । यद्वा एतशरीरा एतशा । एपोदरादित्वात् यथा- भिमतस्वरूपस्वरसिद्धिः । पुनश्च विशेष्यते--विपश्चिता मेधाविना महर्षिगणेन भ्राजमानश्शोभमानः । सह वा तेन । यस्त्वमीयसे तस्य ते मण्डलमारुहम्, इति । *स. १.४.४३. ति. उ. २.९. स. ६.१.७. *23 ·158 तैत्तिरीयसहिता [फा. १. प्र. २. चिदसि मनासि धीरसिं दक्षिणा ॥ ९ ॥ असि यज्ञियासि क्षत्रिया- स्यदितिरस्युञ्जयतश्शीम सा न- "चित् । असि । मना । असि । धीः। असि । दक्षिणा ॥ ९ ॥ असि । यज्ञिया । असि । क्ष- त्रियां । असि । अदितिः। असि । उभयतश्शी- ' . *- सोमक्रयणीमनुमन्त्रयते-चिदसीति ॥ चेतयतीति चित् । 'बहुळं संज्ञाछन्दसो.' इति णिलुक् । हे सोमक्रयणि वायूमे चेतयमानासि, चैतन्यकार्यत्वात् । यदि मनसा चेतयते तहाचा वदति '* । किञ्च-मना मन्वानासि मनःपूर्वकत्वान्मनसा सह प्रवृत्तेः । 'यद्धि मनसाभिगच्छति'* इति । मन अवबोधने, पचाद्यच् । धी• प्रज्ञा चासि । 'यदि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति '* इति । 'ध्यायतेः सम्प्रसारणं च' इति विपि सम्प्रसारणम् । एवं [चित्तमनो]ध्यिात्मकतया सर्वप्रवृत्तिहतुत्वमस्या उक्तम् । यहा-धीः कर्मासि । अस्मिन्पले कर्तृकरणक्रिया- रूपतया सर्वार्थसाधनत्वमस्याः प्रतिपाद्यते । दक्षिणा शीघ्रगामिनी चासि । दक्ष वृद्धौ शीघ्रार्थे च, 'द्रुदक्षिम्यामिनन् ' इति शीघ्रा- र्थकदक्षेः इनन्प्रत्ययः । एवं यज्ञिया यज्ञकर्मा चासि । यज्ञविगम्यां तत्कर्माहतीत्युपसङ्ख्यानम्' इति यत्मत्ययः । यज्ञ- सम्पादिनीत्यर्थः । एवं क्षत्रिया चासि क्षत्रं धनं सोमलक्षणं तस्यापत्यमसि, तत्प्रभवत्वादलप्रभवत्वाच्च । 'क्षत्राः' । अपिच-- ख-चेतनवि. *स. ६-१-७. - ·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता 159 स्सुपाची सुप्रंतीची सम्भव मित्र- स्त्वा पदि वैधातु पूपाध्व॑नः पात्वि- न्द्रायाध्यक्षाया त्या माता मैन्य- त्युिभयतः-शीर्णी । सा । नः । सुप्राचीति सु-प्राची । सुप्रंतीचीति सु-प्रतीची । समिति । भव । मित्रः । त्वा । पुदि । बधातु । पूपा । . शीर्षा देशः, - अदितिः अखण्डिता देवमाता चासि । नसमासः, अव्ययपूर्व- पदमरुतिस्वरत्वम् । कीदृश्यदितिः-उभयतश्शार्णी उभयतश्शि- रस्का, यज्ञानामाद्यन्तयोरुभयोः शिरस्स्थानीयतया प्रधानभूता । मायणीयोदयनीयौ चरू यस्यास्तादशी । 'शीर्ष छन्दसि' इति 'नित्यं संज्ञाच्छन्दसोः' इति डीप , बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, उभयशब्दात् इतराभ्योपि दृश्यन्ते ' इति सप्तम्यर्थे तसिल्प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । 'यदेवादित्यः प्रायणीयो यज्ञानामादित्य उदयनीयः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । तादृशी त्वं नस्सम्भव सङ्गच्छ स्वात्मनाऽस्मत्सकाशे वर्तस्व । यहा-नः अस्माकं सम्भव, मा कदाचिदुपेक्षिठाः । कथंभूतेत्याह-सुप्राची मुमतीची च भूत्वा । प्रागञ्चतीति प्राची । सोमक्रयणं प्रति प्रथमं प्राचीनगतिर्भूत्वा पुनरपि प्रतीची अस्मत्सकाशं प्रत्यागता भूत्वास्माकमेव भवेति । 'ऋत्विक् ' इत्यादिनाऽञ्चेः क्विन्प्रत्ययः । 'अञ्चतेश्योपसयानम्' इति डीप , नकाराकारयोर्खप्तयोः 'ची' इति दीर्घः । ततश्शोभना प्राची शोभना प्रतीची । - - प्रादि- *स. ६-१-७.

·• 160 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. २. तामनु पितानु भ्राता सगभ्यॊनु सखा सयूंथ्यस्सा देवि देवमच्छेही- न्य सोम रुद्रस्त्वा वर्तयतु मि- अवनः। पातु । इन्द्राय।अध्यक्षायेत्यधि-अक्षाय। आन्विति । त्वा । माता । मन्यताम् । अन्विति । पिता । अन्विति।भ्राता । सर्गर्म्य इति स-गर्म्यः। अन्विति । सखा । सयूथ्य इति स-यूथ्यः । सा। . - प्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः' इति प्राप्ते, .स्वती पूजा- याम् ' इति प्रादिसमासः, 'सुः पूनायाम् ' इति कर्मप्रवचनीय- त्वेन गतित्वाभावादव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । किञ्च--मित्रस्त्वा पदि पादे बध्नातु । 'उडिदम्' इत्यादिना सप्तम्या उदात्तत्वम्, पद्दन् ' इत्यादिना पदावः । यदवद्धा स्यात् '* इत्यादि बाह्मणम् । अपिच-पूषा त्वामध्यनो मार्गान्मार्गस्थायहतोः पातु । अपिचास्या इन्द्रः अध्यक्षः स्वामी इन्द्राय सोमस्वां- मिने त्वां माता अनुमन्यतां इन्द्रार्थ त्वया सोमक्रयं क्रियमाणं अनुनानातु, पिता चानुमन्यता, भ्राता चानुमन्यताम् । कीदृशः-- सगर्म्यः समाने गर्थे भवः । 'समानस्य छन्दसि' इति सभावः, सगर्भसयूथ' इत्यादिना मवार्थे यत् , सभावस्योत्पत्तिकाल एवोदात्तविधानात्सत्यामपि तद्धितवृत्ती उदातत्वं न निवर्तते । यद्वा-'पूर्वादयश्च दृश्यन्ते' इत्यायुदात्तत्वम् । सखा चानु- *सं. ६.१-७.

·भनु.४.] भभास्करभाष्योपेता 161 त्रस्य पथा स्वस्ति सोमसखा पु- नरेहि सह रय्या ॥१०॥ देवि । देवम् । अच्छे । इहि । इन्द्राय । सोम॑म् । रुद्रः । त्वा । एति । वर्तयतु । मित्रस्य । पृथा । स्वस्ति । सोम॑सखेति सोम-सुखा । पुनः । एति। इहि । सह । रय्या ॥ १० ॥ दक्षिणा सोम॑सखा पञ्च च ॥४॥ मत्यताम् । कीदृशः सयूथ्यः समाने यूथे भव', सगर्म्यवत् । हे देवि सोमविक्रयणि सा तादृशी त्वं मात्रादिभिरनुज्ञाता त्वं देवं सोममच्छ आभिमुख्येन इहि गच्छ । 'देवी ह्येपा देव- स्सोमः '* इति ब्राह्मणम् । इन्द्राय इन्द्रार्थम् । इन्द्राय हि सोम आहियते '* इति ब्राह्मणम् । किञ्च-रुद्ररत्ता वर्त- यतु कृतकृत्यानस्मान्प्रति अविनष्टा मानयतु । ' यदेतद्यजुर्न घूयात्पराच्येव सोमक्रयणीयात् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । रुद्रोपि न रोद्रभावेन, किन्तु मित्रस्य पथा त्वामावर्तयतु निनकीर्तनापराध- मनादृत्य शान्तो भूत्वा वर्तयतु उदात्तनिवृतिस्वरेण तृतीयाया उदात्तत्वम् । 'क्रूरमिन वा एतत्करोति यद्रुद्रस्य कीर्तयति '* इत्यादि बाह्मणम् । हे सोमक्रयणि त्वं च स्वस्ति अविन पुनरेव सोमविक्रयिणस्सकाशात् अस्मत्सकाशमेह्यागच्छ । कीदृशी भूत्वा ? सोमसखा भूत्वा, सोमस्सखा यस्यास्तादृशी भूत्वा, *स ६-१-७. क-अभिमुखा. स-निजनामकृत्यं करोतु विन्यकुष्ठो भूत्वा दर्शयतु. -

·162
तैत्तिरीयसाहिता
[का. १. प्र....
वस्यसि रुद्रास्यदितिरस्यादित्या-
'वस्वी । असि । रुद्रा । असि । 'अदितिः ।
असि । आदित्या । असि । 'शुक्रा । असि। चन्द्रा।
सोमेन सख्या सहागच्छेत्यर्थः । वहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।
अत एव टनभावः । अपिचरय्या धनेनास्मदीयेन सहा*-
उदात्तयणो हत्पूर्वात् । इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ।
वाचा वा एप वि क्रोणीते, इत्यादि ब्राह्मणम् ॥
इति द्वितीये चतुर्षोनुवाकः.
.
गच्छ ।
1-पट्वदान्यनु निकामति सोमक्रयणी गच्छन्तीमनुगच्छति-
वस्व्यसीत्यादिभिः । एते च पट्स पदेषु पण्मन्त्राः ॥ तत्र वसु-
रुद्रादित्या सवनत्रयस्य देवताः । अदितिः प्रायणीयोदयनीययो ।
शुक्रस्सोमः । चन्द्रं हिरण्यं दक्षिणादिरूपम् वस्वादिमतो यज्ञस्य
साधनत्वात् सोमक्रयण्यपि तद्वनीत्युच्यते । वस्वी वसुभिर्देवैः
तहती त्वमसि । 'छन्दसीवनिपी' इतीकारो मत्वर्थीयः, आयु-
दात्तत्व चिन्त्यम् । वृषादिर्वा द्रष्टव्यः । यहा-वस्वी प्रशस्ता,
प्रशस्तता च वसुभिस्सम्बन्धात् । 'वोतो गुणवचनात् । इति
तत्र हि गुणवचनात् डीवायुदात्तार्थम् । इत्युक्तम् ।
रुद्रा रुद्रवती । 'लुगकारेकाररेफाच' इति मत्वर्थीयोकारः ।
अदिति. अदितिमती । तेनैव मतुपो लुक् , अव्ययपूर्वपदप्रकृति-
क. ग-सहेवा.
स. ६.१७.
ही,

·भाभास्करभाष्योपेता 163 more . सिं शुक्रास चन्द्रासि वृहस्पति- स्त्वा सुम्ने रण्वतु द्रो वसुभिरा चिकेतु पृथिव्यास्त्वा मूर्धनाजिघ- असि । 'वृहस्पतिः । त्वा । सुम्ने । रण्वतु । रुद्रः । वसुभिरिति वसु-मिः । एति । चिकेतु । पृथि- व्याः । त्वा । मूर्धन्न् । एति । जिमि । देवयज- स्वरत्वम् । आदित्या आदित्यवती । तेनैवाकारः । शुक्रवती शुक्रा । स एवाकारः । यहा-शुक् दीप्ति. तद्वती । तेनेव रेफः । चन्द्रवती चन्द्रा । स एवाकारः । यहा-आहादिनी । स्फायितञ्चि' इत्यादिना रक्प्रत्ययः । 'पट्यान्यनु नि कामति'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'सप्तमं पदमभिगृह्णाति-वृहस्पतिरिति ॥ बृहस्पतिर्ब्रह्मा, वै देवानां बृहस्पति '* इति । वनस्पत्यादित्वादुभयपद- प्ररुतिस्वरत्वम् । स त्वां सुम्ने सुखे प्रदेशे रण्वतु गमयतु पर्द कारयतु । रवि मवि धवि गत्यर्थाः; भौवादिका, इदिवानुम् । किञ्च-क्रियमाणं वमुभिस्सह रुद्र' आचिकेतु अनुजानातु यः पशूनां पतिः । कि त ज्ञाने, जोहोत्यादिको। तयोः प्रथमस्येदं लोटि रूपम् ॥ 'तस्मिन् पदे जुहोति-पृथिव्या इति ॥ एथिव्यास्त्वा मूर्धन मूर्धनि मूर्धस्थानीये पदे । 'सुपां सुलुक् ' इति सप्तम्या लुक् , *स. ६.१.८. परिदृश्यमाने धातुपाठे तयाख्यानेषु च 'कि हाने' इत्येव दृश्यते. ब्रह्म ·164 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. २. मि देवयजन इडायाः पदे घृतवंति स्वाहा परिलिखित रक्षः परिलि- खिता अरोतय इदमह रक्षसो ग्री- न इति देव-यजने । इायाः । पदे । घृतवतीति घृत-वति । स्वाही । परिलिखितमिति परि-लि- खितम् । रक्षः । परिलिखिता इति परि-लिखि- ' . 'न डिसम्बुध्यो' इति नलोपाभावः । देवयनने । देवा इज्य- न्तेस्मिन्नित्यधिकरणे ल्युट् , कृदुत्तरपदप्राकृतिस्वरत्वम् । 'एथिव्या ह्येप मूर्धा यद्देवयजनम् + इत्यादि ब्राह्मणम् । इायाः पदे इडा सोमक्रयणी, 'पशवो वा इडा', तस्यास्सप्तमे पदे । कीदृशे ? घृतवति । 'यदेवास्यै पदाहृतमपीड्यत '' इति ब्राह्मणम् ।. सा यत्रयत्र न्यक्रामत्ततो घृतमपीड्यत' इति च । हे आज्य तस्मिन् तादशे पदे त्वामानिर्मि मर्यादया क्षारयामि । घृ क्षरणदीप्त्योः जोहोत्यादिक, बहुळं छन्दसि. इत्यभ्यास- स्येत्वम् । स्वाहा स्वाहुतं भव । यद्वा-इत्थं कर्तव्यमिति स्वयमेव खलु सरस्वत्याह ॥ "पदं परिलिखति--परिलिखितमिति ॥ परिलिखितं परितो नाशितं रक्षोस्तु यदत्र छिद्रान्वेपि । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । किञ्च अरातयो धनस्यादातारः शत्रवः । वहुळवचनात्कर्तरि तिन् । अव्ययपूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । तेपि *स्व. ग-शेन प्रथयात्पूर्वस्योदात्तत्वम्, सिं.६.१.८. स. २.६.८. स. २.६-७.

·अनु ५] महमास्वरभाष्योपेता 165 .. वा अपि कुन्तामि योऽस्मान्दष्ट्रि या वयन्दिप्म इदमस्य ग्रीवाः ॥११॥ अपि कुन्ताम्यस्मे रायस्त्वे ताः। अरातयः । इदम् । अ॒हम् । रक्षसः । ग्रीवाः । अपोति । कृन्तामि । यः । अस्मान् । दृष्टिं । यम् । च । वयम् । द्विष्मः । इदम् । अस्य । ग्री- वाः ॥ ११ ॥ अपीति । कृन्तामि । “अस्मे इति । परिलिखितासन्तु · अनेन पदविलेखनेन । कथमित्याह-यदेतत्प- रिलिखामि इदं खल्वहं रक्षस' ग्रीवा अपिरुन्तामि यथेष्टं रुन्तामि छिनद्मि । अपिशब्दः कामचारं द्योतयति । ग्रीवा- शब्दो धमनिवचनः, तासां बहुत्वाद्वहुवचनं, यथा 'ग्रीवाभ्यो- पन' इति । कृती छेदने, शेमुचादीनाम् ' इति नुम् । तथा योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विप्मः तस्य द्वेष्टः द्वेप्यस्य शत्रोः ग्रीवाः इदमपि कन्तामि यदेतत्परिलिखामि । 'हो वाव पुरुषो '* इत्यादि ब्राह्मणम् । इदमिति क्रियाविषेणत्वान्नपुंसकत्वम् ।। "पदपांसून धरण्यां संवपति-अस्मे इति ॥ अस्मे अस्मा- सुपां सुलुक इति सप्तमीबहुवचनस्य शेआदेशः। अनेन पदपांसुसंवापेन अस्माकं रायः धनानि पश्चात्मकानि सन्तु । 'पशवो वे सोमक्रयण्ये पदम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र चाध्वर्युरात्मार्थ मेवाशास्ते, न यजमानार्थम् । आत्मा- नमेवाध्वर्युः पशुम्यो नान्तरेति '* इति दर्शनात् ॥ - *स.६.१.८. *24 ·166 तैत्तिरीयसंहिता (का. १. प्र.२. रायस्तोते रायस्सन्देवि देव्यो- रायः ! "त्वे इति । रायः। "तोते । रायः। "समिति । देवि । देव्या । उर्वश्या । पश्यस्व । "यजमानाय प्रयच्छति--त्वे इति ॥ त्वे तव । त्वमावे- कवचने, इति त्वादेशः, पूर्ववत्सप्तम्यकवचनस्य शेआदेश. । हे यजमान त्वयि च रायस्सन्तु ।। "यजमानः पत्न्ये प्रयच्छति-तोत इति ॥ ऊतं रक्षितम् । अवतेनिष्ठायां ज्वरत्वरादिना ऊठादेशः । त्वया ऊतं तोतम् । त्वदूतमिति वक्तव्ये व्यञ्जनद्वयं लुप्यते, एपोदरादित्वाद्रूपसिद्धिः, • "तृतीया कणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हे पनि ख- या रक्षिते च गृहे रायस्सन्तु । 'अर्धो वा एप आत्मनः इत्यादि ब्राह्मणम् । आहुश्च 'तत्सा गृहेषु निदधाति' इति ।। पनी सोमक्रयण्या समीक्षयति -संदेवीति ॥ उरूणि महान्ति श्रेयांसि अभुते व्यामोतीत्युर्वशी । अश्नोतेः कर्म- 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इत्युपधाया वृद्धिर्न क्रियते, वर्णव्यत्ययेन वा द्वस्वत्वम् , 'परादिश्छन्दास बहुळम् ' इत्युत्तर पदाधुदात्तत्वम् । देव्या द्योतनवत्या त्वया दृश्यमानया हे देवि सोमक्रयाण सम्पश्यस्त सम्यग्दर्शनवती भव, यथेयमुरूपण श्रेयांस्यभुते तथा पश्येति भावः । 'दृशेश्शेति · वक्तव्यम् । इत्यात्मनेपदम् । उदात्तयणो हत्पूर्वात् ' इति देव्याः परस्या- स्तृतीयाया उदात्तत्वम् ॥ *सं.६.१.८. ण्यण, ·अनु. ५.] भट्टमास्करभाष्योपेता 167 । वैश्या पश्यस्व त्वरीमती ते सपेय सुरेता रेतो दाना वीरं विदेय तव "त्वष्टींमती । ते । सपेय । सुरेता इति सु-रेताः । रेतः। दाना। वीरम् । विटेय । तवं । सन्दशीर्ति "पनी यजमानमीक्षते- त्वष्टीमतीति अस्तार*बृहत्या वस्वष्टदश- पड्यक्षरया ॥ त त्वष तनूकरणे, त्वक्षेः क्तिनि त्वष्टिः मजननविषयं नेशित्यं सामर्थ्यविशेष , तद्वती त्वष्टीमती · मिथुनी- भवने योग्या । अहं ते तुभ्यं सपेय मिथुनीभोयम् । पप समवाये, व्यत्ययेनात्मनेपदम् , 'क्रियाग्रहणं च कर्तव्यम् ' इति सम्प्रदा- नत्वात्त इति चतुर्थी, पत्ये शेते इति यथा । यद्वा त्वष्टुा- पारात्त्वष्टयः विविधप्रजानिर्माणशक्तयः । त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपरुत् । इति बाह्मणमप्युपपद्यते । त्वष्टारमाचक्षते इति त्वष्टीयते. 'सर्वधातुभ्यः' इतीन्प्रत्यय । तद्वती त्वष्टीमती । सर्वत्र अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घ । किञ्च–सुरेता शोभनममोचं यस्यां निपिक्तं शुक्लं सा सुरेता' । सोर्मनसी अलोमोपसी' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । रेतश्च त्वया निपिक्तं दधाना गर्भार्थमन्तर्विभ्रती । ' अभ्यस्तानामादि । इत्याद्युदात- त्वम् । अहमीदशीभूत्वा वीरं पुत्रं विदेय लभेय । वेतेः प्रजननवृत्तेः ओणादिरो रक्मत्ययः । विदिाभे, स्वरितेत् , आशिपि लिहि' 'लिड्याशिप्य', सीयुटु, छन्दस्युभयथा इति सार्वधातुकत्वात् सलोपः, अतो लोपाभावश्ठान्दसः । तव संदशि संदर्शने सस्नेहोष्टलाभे । सम्पदादित्वारिकप् , रुदुत्तर- पदमरुतिस्वरत्वम् ॥ . . *स.ग-आस्पद. स. ६-१-८.

·168 तैत्तिरीयसंहिता (का. १. प्र. २. सन्दशि माह रायस्पोर्पण वि यौषम् ॥ १२॥ अशुना ते अशुः पृच्यताम्परु- सं-हर्शि । "मा। अहम् । रायः । पोपेण । वी-. ति । योपम् ॥ १२ ॥ अस्य ग्रीवा एकान त्रिशच ॥५॥ 'अशुा । ते । अशुः । पृच्यताम् । परु- यजमानस्सोमक्रयणीमीसने-माहमिति चतुर्येन पादेन ॥ अहं रायो धनस्य पोपेण पुष्टया मा वियोपं वियुक्तो मा भूवम्, हे सोमक्रयणि त्वत्प्रसादात् । योतलिडि 'छन्दस्युभयथा' इति सिनस्सार्वधानुकत्वादिडभाव , 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति सिचि वृद्धिर्न क्रियते । यद्वा-यवन्धने क्रेयादिकः, अनुदात्तः युगुदगवः इत्यत्र हि कारिकायां सानुबन्धस्य ग्रहणात् , वृद्धयभावः पूर्ववत् । यद्वा-'लेटोऽडाटो' इत्याडागमः, इतश्च लोपः, 'सिव्यहुळं लेटि', 'उडिदम् ' इत्यादिना रायः पर- स्याप्पध्या उदात्तत्वम् , पप्ठ्याः पतिपुत्र' इत्यादिना विस- र्जनीयस्य संहितायां सकार' || इति द्वितीये पञ्चमोनुवाकः. " . . सहिरण्येन पाणिना राजानमभिमृशति-अंशुनेति ॥ अंशु- सूक्ष्मावयवः । त्वदीयोंशुः अंशुना अश्वन्तरेण पृच्यतां सर्वदा ·भाभारसरमा योगता 169 पा परुर्गन्धस्ते काममवतु माय रसो अच्युतोमात्योसि शुक्रस्ते ग्र- होमि त्यन्देव५ सवितारमूण्योः पा । परः । गन्धः । ते । कामम् । अवतु । मदा- य । रसः । अच्युतः । अमात्यः । असि । शुक्रः। ते । ग्रहः। अभीति । त्यम् । देवम् । मुक्तिारम् । संयुज्यताम् , माणा पानादिना निमितेन मा कदाचिदपि तेन मिश्लिष्टो भुन् । विभ--- --परु पर्व तच्च परुपा पर्वणा सम्ट. च्यता अगच्छेदादिना कदाचिदपि तेन पिश्लिष्टं मा भूत् ।. अग च- यागनिन निर्ति येमेत्येव योयमस्माक नाम इच्छा तं ते तर गन्धः अपनु रक्षतु उद्दीपयतु वा । मदाय देवतातृप्तये त्वदीयो रस' अच्युतो भानु यागान्मादारणाडा मा च्योष्ट । अव्ययपूपिदप्रकृतिस्वरत्वम् । कस्मादेवमुच्यत इति चेत् अत आह–अमात्यासीति । अमा सहभवतीत्यमात्य । अव्यया- त्यप्' 'अमेहक्वतसिभ्य एव' । यज्ञस्यन्द्रत्य यजमानस्य या सहायस्त्वमसि । शिक्ष-शुको हिरण्यं तर ग्रहः परिग्रहः, हिरण्येन त्वं प्राप्यसे गृह्यसे वा, सहिरण्येन पाणिना ग्रहणा- स्क्रयणाद्वा ॥ अतिच्छन्दसर्चा सोमं मिमीते-अभियं देवमिति । अत्यष्टि- रियं पोडशाक्षरपादा, 'अर्चामि ' इति द्वितीयत्यादिः, 'उर्चा यस्य ' इति तृतीयस्य, हिरण्यपाणिः' इति चतुर्यस्य ॥ *ल-प्रयागादिना.

·170 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. २. कविक्रतुमामि सत्यसैवस५ र- नधामभि प्रियम्मतिमूर्ध्वा यस्या- ऊण्योः । कविक्रतुमिति कवि-ऋतुम् । अामि। सत्यसंयसमिति सत्य-सवसम् । रत्नधामिति रत्न- धाम् । अभीति। प्रियम् । मतिम्। ऊर्ध्वा । यस्य । तयण' 'अतिछन्दा वै सर्वाणि छन्दासि '* इति ब्राह्मणम् । अभियं देवं सवितारं सर्वस्य प्रेरयितारं ऊण्योस्सर्वस्यावित्र्यो. द्यावाष्ट- थिव्यो । अवतेरोणादिके निप्रत्यये ज्वरत्वर' इत्यादिना उठि छान्दसं णत्वम् , 'उदात्तस्वरितयो ' इत्योकारस्स्वर्य ते, 'उदा- ' इति व्यत्ययेन प्रवर्तते । कविक्रतुं कवीना मेधाविना- मिव ऋतु कर्म यस्य तादृशं, कमनीयकर्माणं वा । सत्यसवसं, सत्यानुहं सत्यप्रेरणं वा । रत्नधा रनाना रमणीयानां धनाना धारयितारं, रत्नानि धारयन्त वा । ' आतो मनिन् ' इति विन् । अभिप्रियं प्रियमभि प्रिय लक्षीरत्य सर्वस्य प्रियमुत्पादयामीति रत्नानि धारयन्तम् । यहा--- -आभिमुख्येन सर्वस्य प्रियम् ; असमस्त एप धात्वर्थ विशिष्टि । मतिं सर्वैर्मन्तव्यं, सर्वस्य वा ज्ञातारम् । ' मन्ते वृप. ' इति क्तिन उदातत्वम् । ईदृश देवमभ्यर्चामि आभिमुख्येन, पूजयामि । पादादित्वान्न निहन्यते । पुनश्च देवोपि विशेप्यते-- [---यस्य देवस्यामतिरमनशीला व्यापनशीली भाः दीप्तिः ऊ; उत्कृष्टा अदिद्युतत् द्योतयति विश्वं तमभ्यर्चामि । 'जो चडचुपधाया द्वस्व', द्युतिस्वाप्योत्मन्प्रसारणम् ' । अम- . *स.६.१.५ पि-तार दातार या.

·मभास्करमाप्योपैता' 171 अनु. ६.] मतिर्मा अदिद्युतत्सवीमनि हि- रण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कृपा अमतिः । भाः । अदिद्युतत् । सर्वामान । हिरै- एयपाणिरिति हिरण्य-पाणिः । अमिमीत । सु- तेतिकर्मण औणादिकोतिप्रत्ययः । भासतेः 'भ्रानभास ' इति क्वि । पुनश्च देवो विशेप्यते-न्यस्य देवस्य सवीमनि सवे अभ्यनुज्ञायां सत्यां येनाभ्यनुज्ञातस्सन् । मनिनि छान्दसमितो दीर्थत्वम् । यद्वा-इमनिचि तुरिष्ठेमेयस्मु ' इति लोपः । अरमदादिस्सोमस्य माता हिरण्यपाणिः हिरण्यसहितपाणिः अमि- मीत मिर्माते सोमम् । छान्दसो लडू । मुक्रतुः शोभनकर्मा माता । यहा-ईदृशोहममि. मी ति पुरुषव्यत्ययः, 'क्रत्वादयश्च इत्युत्तरपदाादातत्वम् । कृपा कल्पनयाङ्गल्यादिविपयया सुवः सुहु वृतः आगतोहम् । यहा–रुपा सामान सुव मुष्टु प्राप्तः यस्य प्रसवेनेति । अन्य आहु-~~सवीमनीति निमित्तसप्तमी । सर्वस्य प्रसवार्थ यत्य भासो] विश्वं द्योतयन्ति स देवो हिरण्यपाणिः अपहरणशीलरश्मिः मुक्रतुश्शोभनकर्मा सुवः आदित्यः रूपया मामध्वर्युमाविश्य स्वयमेव सोमं मिमीते । अत्र वा सीमनीति . सम्बव्यते, सर्वत्य प्रसवार्थ स्वयमेव कृपया मामाविश्य, मोहिते इति । रुपू सामर्थ्य, विप् , 'सावेकाचः' इति विपन्ना- तत्वम् । पक्षान्तरेपि विवन्तमेव उपायां पाने । यत्र चा आकारः । सुपूर्वादतर्विचि गुगे स्वः, छन्दसि बहुळम् ' इत्युवडादेशः, 'न्याला व स्वरितत्वम् ।। .

·172 तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. २. सुर्वः । प्रजाभ्यस्वा प्राणायं त्वा व्यानाय॑ त्वा प्रजास्त्वमनु प्राणि- हि प्र॒जास्त्वामनु प्राणन्तु ॥१३॥ क्रतुरिति सु-ऋतुः । कृपा । सुर्वः । 'प्रजाभ्य इति प्र-जाभ्यः । त्वा । 'प्राणायोति प्र-अनार्य । त्वा । व्यानायेति वि-अनार्य । त्वा । 'प्रजा इति प्र-जाः । त्वम् । अनु। प्रेति । अनिहि । प्रजा इति प्र-जाः। त्वाम् । अनु।प्रेति । अनन्तु ॥१३॥ अनु सप्त च ॥६॥ अवशिष्टं सोमं मिनेनोपसमूहति–प्रजाभ्य इति ॥ प्रमानां सदस्याना*मर्थाय त्वामवशिष्टं उपसमूहामि मितं प्रापयामि । 'यढे तावानव सोमस्स्यात् + इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'उणीपेणोपसन्नपति-प्राणायेति ॥ प्राणार्थ त्वां सोममुप- नह्यामीति । प्राणमेव पशुपु दधाति इति ब्राह्मणम् ॥ बन्धनं शिथिलीकरोति-ज्यानायेति ॥ व्यानार्थ त्वामनु- न्यामीति । 'व्यानमेव पशुषु दधाति । इति ब्राह्मणम् ॥ यजमानमवेक्षयति सोम-प्रजा इति ॥ हे सोम प्रजा अनु त्वं प्राणिहि प्रनार्थ जीवेत्यर्थः । प्रनाश्च त्वां माणन्त- मनु प्राणन्तु त्वयि प्राणति ताः प्राणन्तीति ।। इति द्वितीये पाठोनुवाकः. स-ग-समर्थाना. सिं.६-१.९. .

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता 173 सोम॑न्ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तं पर्यस्वन्तं वीर्यावन्तमभिमातिपाह शुक्रन्तै 'सोम॑म् ।ते।कीणामि।ऊर्जस्वन्तम् । पर्यस्व- न्तम् । वीयर्यावन्तमिति वीर्य-वन्तम्।अभिमातिपा- हुमित्यभिमाति-साहम् । शुक्रम्।ते।शुक्रण की- । 'हिरण्येन पणते-सोमं त इति ॥ हे सोमविक्रयिन् ते तव सकाशात्सोमं क्रोणामि । ऊर्जस्वन्तं रसवन्तं बलवन्तं वा उर्जयतेरसुन्प्रत्ययः । पयस्वन्तं क्षीरवन्तं, उदकवन्तं* वा त- हेतुत्वात् । वीर्यावन्तं वीरकर्मवन्तम् । अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घः । अभिमातिपाहं, अभिमातिः पाप्मा तस्याभिभवितारं नाशयितारम् । 'छन्दसि सहः' इति ण्विः, 'सहेस्साढस्सः इति पत्वम् । शुक्र शुद्धं सोमम् । ते इति पुनर्वचनमादरार्थम् शुक्रेण हिरण्येन क्रीणामि । आख्यातावृत्तिरप्यादरार्थैव । य- द्वा-क्रीत्यन्तरारम्भादुभयं पुनरुपादीयते मूल्यमपि हिरण्यप्रभृति निर्दिश्यते । चन्द्रमाहादकरं सोमं चन्द्रेण तादृशेन हिरण्येन । अमृतं देवानां यजमानस्य वा अमरणहेतुं सोमं अमृतेन तथा- विधेन हिरण्येन । मृतं मरणं यस्य सकाशे नास्तीत्यमृतम् । 'नो जरमरमित्रमृताः' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । स्तुत्यर्थमनेक- विशेषणोपादानम् । किञ्च-हे सोमविक्रयिन् ते तव गोवांचः, सम्यत्संयतं सङ्गतं यथा तथा क्रीणामीति क्रियाविशेषणम् । संपूर्वाद्यमेः विप् , छान्दसे अनुनासिकलोपे तुक् , समो मका- *ख.अर्थमन्तम्. सि-ग-मूल्यमपिहीतः. *25 .

·174 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ३. 4 - शुक्रर्ण क्रीणामि चन्द्रं चन्द्रेणामृत- ममृतेन सम्यत्ते गोरस्मे चन्द्राणि तपंसस्तनूरसि प्र॒जाप॑तेर्वर्णस्तस्या- णाम । चन्द्रम् । चन्द्रेण । अमृतम् । अमृतैन । सम्यत् । ते । गोः । अस्मे इति । चन्द्राणि । 'तप॑सः । तनूः । अस्ति । प्र॒जाप॑तेरिति पूजा- रस्य चानुस्वाराभावश्चान्दसः । यहा [-तव गोस्सम्यत् तव वाचं सङ्गच्छते यथा तथा क्रीणामि । एतेर्लटश्शत्रादेशः । गोः कर्मणि पष्ठी, न लोकाव्यय' इति प्रतिषेधः व्यत्ययेन न मवर्तते । तव वाचा सङ्गच्छमानं क्रीणामीत्यर्यः । अथवा- सम्यगित्यस्यान्त्यविकारश्चान्दसः, तव वाचस्समीचीनमिति यावत् । 'समस्समिः' इति समिरादेशः । पमष्टम अवैकल्ये, व्यत्यये- न श्यन् , 'छन्दस्युभयथा' इति शतुरार्धधातुकत्वाददुपदेशालसा- र्वधातुकानुदात्तत्वाभावः । तव वाचोऽविकलं क्रीणामीति ।। “यनमानाय प्रयच्छति हिरण्यं-अस्मे इति || अस्माकमेव चन्द्राणि हिरण्यानि, न सोमविक्रायणः; चन्द्रेण क्रीणामीति तु छलमात्रमुतामिति सुपां सुलुक् ' इति पष्ठीबहुवचनस्य शे इत्यादेशः । अस्मानेव हिरण्यं पुनः प्रामोत्वित्यर्थः । 'देवा वै येन हिरण्येन '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ अनया क्रीणाति--तपस इति ॥ अमा नातिरुच्यते । तपसो यज्ञस्य तनूः शरीरं त्वमसि यागसाधनानां प्रधानमूनासीत्यर्थः । . *स. ६.१.१..

·माभास्करमा योपेता 175 स्ते सहस्रपोपं पुष्य॑न्त्याश्चरमेणं पशुना क्रीणाम्य॒स्मे ते वन्धुर्मयि पतेः । वर्णः । तस्याः। ते । सहस्रपोपमिति सहस्र- पोपम् । पुष्यन्त्याः। चरमेण । पशुना । कीणामि । 'अस्मे इति । ते । वन्धुः । 'मयि । ते । रायः । ऊप्रत्ययान्तस्तनूशब्दः । किञ्च-प्रजापतेर्वर्णः स्वरूपं त्वमसि । प्रनापतेस्सर्व देवतात्मकत्वात् सर्वेषां देवानां रूपं त्वमसीत्युक्तं भवति । अस्याश्च सर्व देवत्यत्वात् सर्व देवस्वरूपता । यथोक्तं सा वा एपा सर्व देवत्या यदना '* इति । पत्यविश्वर्य। इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तस्यास्तादृश्यास्ते तव सहस्रपोपं सहस्त्रस्य पुष्टि, बह्रीं वा पुष्टिं, पुप्यन्त्याः पुष्कल मुत्पादयन्त्याः कुर्वन्त्या वा सम्बन्धी यश्चरमः पशुर्व्यक्तिरूपेण पश्चाजातः तेन सोमं क्रीणामि । तव कलामात्रेण क्रीणामीति महिमातिशयप्रति- पादनार्थ परमग्रहणम् । यथा-'पशुभ्य एव तदध्वनिगुते । इत्यादि बाह्मणम् ॥ 'यनमानमीक्षते-अस्मे त इति ॥ प्रथमावहुवननस्य शे इत्या- देशः । हे यजमान वयं तव बन्धवः । बध्यतेस्मिन्कर्मणि बन्धुरध्वयुरुच्यते । तेनेव सूत्रण जसरस्वादशः । यहा--अस्म इति व्यत्ययेन बहुवचनम् ; अहं तव बन्धुरित्यर्थः ।। आत्मानमीक्षते-मयोति ॥ मयि तव रायः अपत्यलक्षणानि क-पुष्टि. सं. ६-१-१.. *से. ३.४.३.

·176 तैत्तिरीयसहिता [का. 1. प्र. २. ते रायश्श्रयन्तामस्मे ज्योतिस्सो मविकयिणि तमौमित्रो न एहि सुमित्रा इन्द्रस्योरुमा विश दक्षि- अयन्ताम् । “अस्मे इति । ज्योतिः । 'सोमविक्र- यिणीति सोम-विकयिणि । तमः । मित्रः। नः । एति । इहि । सुमित्रा इति सुमित्र-धाः। इन्द्र- धनानि श्रयन्ताम् वर्तन्ताम् ममेव याज्या* भवन्त्विति यावत् । त इति वचनात्पूर्वशेषत्वा युक्तमिव लक्ष्यते ॥ 'यजमानं शुल्लोणुकया क्षिपति-अस्मे ज्योतिरिति ॥ अस्मा- कमेव प्रकाशः । पूर्ववदामश्शे इत्यादेशः ॥ 'कृष्णोर्णया सोमविक्रयिणं विध्यति ॥ सोमविक्रयिणि तमोस्तु । कर्मणीनिर्विक्रियः । इतीनिप्रत्ययः ।। सोमविक्रयिणस्सोममादत्ते-मित्र इति ॥ हे सोम सुमित्रधाः शोभनानां मित्राणां यजमानानां धारयिता त्वं अस्मान् मित्रो भूत्वा एहि आगच्छ । व्यत्ययेन रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यहा–मित्राणां सुधारयिता सुमि- धाः । सुमित्रधा इति प्रादिसमासे गतित्वाभावादव्ययादिस्वरत्वम् । 'आतो मनिन् ' इति विच् । 'वारुणो वे क्रीतस्सोम उपनद्धः' इति ब्राह्मणम् ॥ "यजमानस्य दक्षिण ऊरावासादयति इन्द्रस्येति ॥ इन्द्रस्ये श्वरस्य यनमानस्य उर दक्षिणमुशन्तं त्वामेव कामयमानं त्वमेव *ख-योग्या. ग-सर्वशेषत्व, ख.ग-....क्तमिति. इस. ६.1-11, .

·अनु. ७.] भटभास्करभाष्योपेता 177 णमुशनुशंत: स्योनस्स्योन स्वा नभ्राजावरे वारे हस्त सुहस्त • स्य । ऊरुम् । एति । विश । दक्षिणम् । उशन्न् । उशन्तम् । स्यानः । स्योनम् । "स्वान । भ्राज। अरे । वारे । हस्त । सुहस्तेति सु-हस्त । . कामयमानस्त्वं स्योनः सुखस्त्वं स्योनं तादृशं तमाविश । स्यमु स्वन ध्वन शब्दे, 'शमेश्च' इति नप्रत्ययः । 'अहिज्या' इत्या- दिना वटेरसम्प्रसारणम् । देवा वे यर सोमं '* इत्यादि बाह्मणम् ॥ 1"स्वानादिभ्यः सोमक्रयणान्परिददाति-स्वानेत्यादिना ॥ स्वा- नादयः। सोमस्य रक्षितारः देवाः । स्वानः शब्दयिता । स्वने- य॑न्तात्पचाद्यच् । भ्राजत इति भ्रानः दीप्तिमान् । स एवान् । अंहसामरिः अद्धारि । अद्धभावश्छान्दस' । यहा-अधिगत्या- क्षेपे, अइमाना अरयो यस्येत्यधारिः पलायमानशत्रुः । बंभारिः बंभ्रम्यमाणारिः । तस्मिन्नेवाचि, एपोदरादित्वाद्रूपसिद्धिः । हस्तः हसनशीलः अनाहतशत्रुवीर्यः । सहेर्वा आद्यन्तविपर्ययः, अभि- भविता शत्रूणाम् । सुहस्तः कल्याणपाणिः, शोभनहस्तकृत्यो वा । लशानुः नाशयिता शत्रूणाम् । कृश तनूकरणे, तस्मा- दानुतप्रत्ययः । यहाशाननयति जीवयतीति अन्तर्भावित- ण्यर्थात् अनितेरुण्प्रत्ययः । यहा कशाः स्वल्पवीर्याः अनवः प्राणिनो यस्मिन् तादृशः । सर्वत्र चात्र पाष्ठिकमामन्त्रिताादा- *सं.६.१.११. खि-स्वानः. ख-रक्षयिता. .

·178 तत्तिरीयसाहिता [का. १. म. २. T कृशानवेते वस्सोमक्रयणास्ताक्ष- ध्वं मा वो दभन्न् ।। उदायुपा स्वायुपोदोषधीनार रसे- कशान विति कश-अनो। एते । वः। सोमक्रयणा इति सोम-क्रयणाः । तान् । रक्षध्वम् । मा। वः। भन्न् ॥१४॥ ऊरुन्द्वाविशतिश्च ।। ७ ।। 'उदिति । आयुपा । स्वायुपेति सु-आयुर्पा । तत्वम्, 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ' इति पूर्वपूर्वाविद्यमानता । हे स्वानादयः एते सोमक्रयणाः सोमः क्रीयते यैस्ते गवादयः वः युप्मभ्यं समर्पिताः रक्षार्थम् । अतस्तान यूयं रक्षध्वम् । युष्माभिरेते रक्षणीयाः, ये यूयं सोमं रक्षध्वम् । व्यत्ययेनात्मने- पदम् । मा वो युप्मान् सोमक्रयणान् रक्षतः केचिदपि दभन्न् हिम्रिपुः । दम्भेश्छान्दसः च्लेरडादशः । एते वामुप्मिन् लोके सोममरक्षन् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति द्वितीये प्रपाठके सप्तमोनुमाकः. 'सोममादायोत्तिष्ठति-उदित्यनन्वि:वसानयानुष्टुमा ॥ उच्छ. व्दादयश्चत्वारोपि पादाः । अस्यामिति वक्ष्यते, तेनोदित्यस्य *स. ६.1.1..

·भनु.] भाभास्करमाध्योपेता 179 नोत्पर्जन्यस्य शुप्मेणोदस्थाममृ ताः अनु । उर्वन्तरिक्षमन्विदि- उदिति । ओपंधीनाम् । रसैन । उदिति । पर्जन्य- स्य । शुष्मेण । उदिति । अस्थाम् । अमृतान् । अनु। उरु । अन्तरिक्षम् । अन्विति । इहि । अदि- सम्बन्धः । आयुस्सोमः अयनीयत्वा*दायुपोन्नस्य वा हेतुत्वात्स ,एव विशेष्यते । स्वायुपा शोभनमायुर्देयमस्मिन्निति स्वायुः । 'नन्सुम्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । तादृशेन त्वया सहाहं उदस्थामुत्तिष्ठामि । छान्दसो लुड् । गातिस्था' इति सिचो लुक् । तदिदमोषधीनां रसेन सारेणोदस्थाम् , पर्जन्यस्य शुप्मेण बलेनोदस्थाम् , तदुभयस्यापि तदधीनत्वात् । किञ्च, अमृतानमरणान् देवान् अनु लक्षीकृत्य उद्दिश्य वा त्वया सहो- दस्थाम, अमरणान् देवान् कर्तुमिति यावत् । उत्तरपदायुदात्तत्वे, पूर्ववद्रुत्वानुनासिको साहितिको । 'देवता एवान्वारम्योत्तिष्ठति इति ब्राह्मणम् ॥ *सोमवाहनमनोभिप्रेति-उर्विति गायत्र्यैकपदया ॥ विस्तीर्ण- माकाशमनुगच्छ निर्बाधं गच्छेति । व्याख्याता यम्।। 'अन्तरिक्षदेवत्यो ह्येतहि सोमः । इति ब्राह्मणम् ॥ नीडे कृष्णाजिनमास्तुणाति-अदित्या इति ॥ अदित्याः देवमातुः सदः, सदनं लोकलक्षणं त्वमसि ॥ *-अदनीयत्ता. सिं. ६.१.११. सं. 1.1-118 ·180 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. ३. त्यास्सदास्यदित्यास्सद आ सीदा- स्तंभ्नाद्दयामृपभो अन्तरिक्षमर्मि- मीत परिमाणं पृथिव्या आसीद- द्विश्वा भुवनानि सम्राविश्वेनानि त्याः। सदः। असि । 'अदित्याः । सदः। एति । सीद । 'अस्तनात् । द्याम् । ऋपभः । अन्तरिक्षम् । अमिमीत । वरिमाणम् । पृथिव्याः! एति । असी- दुत् । विश्वा । भुवनानि । सम्राडिति सं-राट् । अस्तभ्रात् स्तब्धां "तस्मिन्सोमं निदधाति-अदित्या इति ॥ अदित्यास्सदः सदन स्थानीयमेतत् रुष्णाजिनमासीद उपविश अस्मिन् ॥ सोममुपतिष्ठत-अस्तनादिति त्रिष्टुभा ॥ अमिमीतेति द्वितीयस्य पादस्यादिः, अत एव न निहन्यते । दृढामकरोत् द्यां धुलोकम् । ऋपमो वर्षिता अन्तरिक्षममिमीत मितवान् निर्मितवान् । वरिमाणं पृथिव्याः परिमाणं उसत्यम् । 'प्रियस्थिर' इत्यादिना वरादेशः । यहा-वरिमाणं वारकत्वम् । 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते । इति मनिन्, उञ्छादिष्टव्यः । आसी- दत् व्याप्तवान् वर्पण । विश्वा विश्वानि च भुवनानि भूत- जातानि आसीदत् इत्येव । यहा-अन्तरिक्षममिमीत परिमाणं च पृथिव्या अमिमीतेत्येव । विश्वानि मुवनानि आसीदत् इत्यन्तांवितण्यों वा आसादयति विश्वानि मुक्नामीति । 'शे- श्छन्दसि बहुकम्' इति लुक् । सम्राट् सङ्गतदीप्तिः । 'मो ·अनु. 4] भभास्करभाष्योपैता 181 वरुणस्य घृतानि वनैपु व्य॑न्तरि- क्षं ततान वाजमव॑त्सु पयो अ- नियासु हृत्सु ॥ १५ ॥ क्रतुं वरु- णो विश्वग्निं दिवि सूर्यमदधात्सो- विश्वा । इत् । तानि । वरुणस्य । व्रताान । वनेषु । वीति । अन्तरिक्षम् । ततान । वाज॑म् । अर्वत्स्वित्य- चैत्-सु । पर्यः । अप्नियासु । हुत्स्विति हृत्-सु । ॥१५॥ क्रतुंम् । वरुणः । विक्षु । अग्निम् । दिवि । वारुण्यर्चा साद- राजि समः क्वौ' इति मकारः । यान्येवंविधानि तानि विश्वा- न्येव वरुणस्य वारकस्य सोमस्य व्रतानि वीर्याणि कर्माणि, त्वमेवेन्द्रो भूत्वा तथा तथा रुतवानित्यर्थः । यति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। "सोमं वाससा वेष्टयति-वनेविति त्रिष्टुभा । वानमिति द्विती- यस्यादिः । हुत्स्विति तृतीयस्य । दिवीति चतुर्थस्य ॥ वनेषु वुक्षेषु वृक्षपण्डेपु. वा अन्तरिक्षं भूताकाशं विततान विस्ता- रितवान् । वाजं वेगमर्वत्सु अश्वेपु विततान । 'अर्वणस्त्रसावनञः । इति ब्रादेशः । पयः क्षीरमनियासु गोषु विततान । अहन्तव्या अघ्नियाः । अघ्न्यादयश्च' इति निपात्यते । हृत्सु हृदयेषु क्रतुं विज्ञानं विततान । वरुणो वरुणशद्ववाच्यस्सोमः विक्षु मर्येषु अग्निं विततान । दिवि सूर्यमदधात् स्थापितवान् । सोमं *सं. ६-१-११. ख-भूला आकाश. *26 ·182 . तत्तिरीयसहिता का. १. प्र. १ ममद्राबुदु त्यं जातवेदसं देवं व- हन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सू- यम् । उस्रावेत धूपाहावनश्रू अ- सूर्यम् । अदधात् । सोम॑म् । अद्रौ । 'उदिति । छ । त्यम् । जातवेदसमिति जात-वेदसम् । दे॒वम् । वहन्ति । केतवः । दृशे । विश्वा॑य । सूर्यम् । उम्रौ। एति । इतम् । धूपाहाविति धूः-साहौ । लतारूपमात्मानं अद्रावदधात् इत्येव । त्वमेव यथेतत्सर्वमकरोः तथा वाससा आत्मानं वेष्टयामीति ॥ - 'सौर्यर्चा कृष्णाजिनं पुरस्तात्प्रत्यानह्यत्यूर्ध्वग्रोवम्-उदुत्यमिति गायत्र्या ॥ त्यं तं* जातवेदसं जातानां वेदितारम् । 'गतिकारक- योरपि ' इत्यसुन्प्रत्ययः । जातप्रज्ञानं वा सूर्य देवं देवनादि- गुणयुक्तं उद्वदन्ति ऊवं वहन्ति केतको रश्मयः दृशे द्रष्टुम् । दृशे विख्ये च ' इति निपात्यते । विश्वाय विश्वार्थ विश्वं लोको यथा एनं पश्येत् तदनुरूपमुद्दहन्ति । स्मभावाभावश्म- | क्रियमाणेन का सङ्गतिः? उच्यते--एतस्य कर्मण- स्सामा देतदेवं भवतीति । 'सोमवाहनावानीयमानी प्रतिमन्त्रयते--उस्राविति विरानेक- पदया यजुरन्तया ॥ हे उसी वलीवी एतमागच्छतं धूपाही अख.3 अन्यन्तम् ·अनु. ८ भहमारकरमाध्योपेता 183 वीरहणौ ब्रह्मचोदनौ वरुणस्य स्कम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भ- अनश्रू इति । अवीरहणावित्यवीर-हनौ । ब्रह्मचो- दनाविति ब्रह्म-चोर्दनौ । वरुणस्य । स्कभनम् । असि । "वरुणस्य । स्कम्भसर्जनमिति स्कम्भ- . . धूर्वाही धुरस्सोदारो धुरं वोढुं समर्थौ । 'छन्दसि सहः इति ण्विः, पूर्ववत् पत्वम् । अनश्रू अश्रुवनितो अखिन्नो सन्ता- वागच्छतम् । 'नमुभ्यां' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यहा-अनसि शकटे .वोदृत्वेन श्रुतो विख्याती । विपि तुगभावश्छान्दसः । अनो बोदृत्वन श्रितो वा । श्रयतेः विपि वर्णव्यत्ययः । तुगभावश्छान्दसः । अवीरहो अहिंसको दान्तो सन्तौ । यजु- रादित्वान्न निहन्यते । ब्रह्मचोदनो ब्रह्म अन्नं, तत्साधनत्वादिह सोम उच्यते; तस्य चोदनौ प्रस्थापयितारो सन्ती । कर्तरि करणे वा ल्युटि रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् ।। "दक्षिणं युनक्ति-वरुणस्येति ॥ वरुणस्य स्कम्भनं स्तम्भन- मुत्पादयिता त्वमसि यागद्वारेण । यद्वा-वरुणस्य वरणीयस्य वारयितुओं सोमस्य स्कम्भनं धारयिता असि ।। शम्यामवगृहति–रुणस्येति ॥ वरुणस्य सोमस्य स्कम्भनं स्कम्भः अविचलिमवस्थानं,. तस्य सर्जनमुत्पादयिता चासि, त्वदधीनत्वात् स्कम्मनस्य ॥

·184 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १.प्र. २. सर्जनमसि प्रत्यस्तो वरुणस्य पार्शः॥ १६ ॥ प्र व्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यभि धामानि मा त्वा परिपरी विद- सर्जनम् । आस । "प्रत्य॑स्त इति प्रति-अस्तः। वरुणस्य । पार्शः॥ १६ ॥ हृत्सु पञ्चत्रिशञ्च ॥ ८॥ 'मेति । व्यवस्व । भुवः । पते । विश्वानि । असीति । धामानि । मा । त्वा । परिपरीत । "योक्केण बध्नाति-प्रत्यस्त इति ॥ प्रत्यस्तः उत्क्षिप्तः वरु- णस्य पाशस्त्वमसि । यद्वा-त्वया बन्धने कृते वरुणस्य पाशः प्रत्यस्तः ॥ इति द्वितीये अष्टमोनुवाकः. 'शकटेन सोमं प्रच्यावयति-प्रच्यवस्वेति तिमृभिः । तत्र प्रथमा पढ्दा अतिजगती ॥ प्रच्यवस्व प्रकर्षेणास्मा* देशाद्गच्छ भुवः भुवनस्य पते सोम । पठ्याः पतिपुत्र इत्यादिना सत्वम्, 'सुनामन्त्रिते' इति पराङ्गबहावात् पष्ठ्यामन्त्रितसमु- *तं-घेणात्मनास्मा. " ·भभास्करमाप्योपेता 185 . न्मा त्वा परिपन्थिनौ विदन्मा त्वा वृको अघायवो मा गन्धर्वो परि-परी । विदत् । मा। त्वा । परिपन्थिन इति परि-पुन्थिनः । विदन्न् । मा । त्वा । वृकाः । अघायव इत्यंघ-यवः। मा । गन्धर्वः। विश्वा- दायो निहन्यते । विश्वानि धामानि गन्तव्यानि स्थानानि अभि लक्षीकृत्य गच्छ । ' अभिरभागे' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । किञ्च तथा गच्छन्तं त्वां परिपरी मा विदत् मा प्रापत् । वि. न्दते डि लूदित्वाद । 'छन्दसि परि ' इत्यादिना पर्यवस्था तरि निपात्यते । योध्वन्याक्रम्य बाधते स पर्यवस्थाता । स वि- श्वावसुर्गन्धर्वोभिप्रेतः यः पूर्व सोमं पर्यमुप्णात् । ब्राह्मणं च भवति मा त्वा परिपरी विददित्याह यदेवादस्सोममाद्वियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुप्णात्तस्मादेवमाहापरिमोपाय '* इति । स इदानीं त्वाम्मा विददिति । किञ्च–सर्व एव परिपन्थिनः विश्वावसोरन्येपि त्वां मा विदन् । तेनैव निपात्यते । किञ्च- वृकाः आदाय गन्तारः । कुक वृक आदाने, इगुपधात्कः, पचाद्यच् [ज्वा], पुपादिद्रष्टव्यः । अयं पापं वधादिकं तवे- च्छन्तः । 'छन्दमि परेच्छायाम्' इति क्यच् , अश्वार- स्यात् ' इत्याचम् । येध्वनि पीडां कुर्वन्तोन्यत्र वाधितुं अध्व- नोपनयन्ति ते त्यां मा दयत् मात्मसात्कार्युः । दघ पालने, छान्दसश्च्लेरड़ादेशः । एवं तु वक्ष्यमाणस्यैकवचनस्य विपरिणा- . *स, ६.१.११.

·186 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र..२. विश्वावसुरा घच्छ्येनो भूत्वा परा पत यज॑मानस्य नो गृहे देवैस्स- स्कृतं यजमानस्य स्वस्त्ययन्य- वसुरिति विश्व-वसुः । एति । यत् । श्ये॒नः । भूत्वा । परेति । पत । यज॑मानस्य । नः । गृहे । देवैः । सस्कृतम् । यज॑मानस्य । स्वस्त्ययुनीति मेन सम्बन्धः लिष्टस्स्यात् । तस्माट्टका अपि त्वां माविदन्नित्येव । किञ्च-विश्वावसुनामा गन्धर्वः त्वां मा दघत् परिपरी च मा भूत् आदघिता . च मा भूत् इति द्वयमस्य निपिध्यते । चतुर्थ- पादो विवृद्धाक्षरः ॥ अथ द्वितीया श्येन इत्यनुष्टुप् । अत्र तृतीयः पादो हसिष्ठः, चतुर्थों वर्षिष्ठः ॥ श्येन इव शीघो भूत्वा परापत निस्सङ्कटं गच्छ अस्मदीयस्य यजमानस्य गृहे प्राग्वंशे । तत्र ऋत्विग्भि- देवसंस्कृतं आसन्दीस्थानम् । प्रवृद्धादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥ अध्वर्युयनमानो गच्छतः यजमानस्य स्वस्त्ययनीति || स्वस्त्य- यनमविनाशमापणं तद्वानसि यजमानस्य स्वस्त्ययनकार्यसि है सोम । यद्वा--स्वस्तिमदयनमाश्रयस्तहान् अविनश्वराश्रयत्वात् यजमानस्याविनश्वराश्रयोसीति यावत् । सर्वथा 'परादि- श्छन्दसि बहुम्' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । सतिशिष्टत्यादीनिदि] स्वरस्य ॥

·भभास्करभाष्योपेता 187 स्यपि पन्थामगस्महि स्वस्तिगा- मनेहसं येन विश्वाः परि द्विषो स्वस्ति-अयनी । असि । 'अपीति । पन्थाम् । अगस्महि । स्वस्तिगामिति स्वस्ति-गाम् । अने- हसम् । येन । विश्वाः। परीति । द्विपः। वृक्ति । 'अथ तृतीया-अपिपन्यामित्यनुष्टुप् । केचिदाहुः-'प्रथमा धृतिर्नवपदा । यजमानस्य स्वस्त्ययनीत्यादिका तु पञ्चपदा पतिः' इति ॥ अपि च, वयमपि पन्यां पन्थानमगस्महि सम्प्राप्ताः त्वत्प्रसादेन सोम । कीदृशं स्वस्तिगां, स्वस्ति अविनाशं गम्य- ते येन तादृशम् । 'गाड् गतौ' इत्यतो विच् । अनेहसं अपापं पापफलरहितं पन्थानं अगमाम । व्यत्ययेनात्मनेपदम्, 'वा गमः' इति सिचः कित्त्वादनुनासिकलोप' । 'पथिमथ्यभु- क्षामात्' इत्यात्वम् व्यत्ययेन द्वितीयायामपि भवति । यद्वा- 'आशंसायां भूतवच्च' इति लुड् । तमपि पन्थानं गम्यास्म स्वस्तिगामनेहसम् । पुनश्च पन्था विशेप्यते- येन पथा गच्छन् विश्वा द्विपः विश्वान्* द्वेप्यान् । लिङ्गव्यत्ययेन स्त्रीत्वम् । यद्वा- सम्पदादिलक्षणस्त्रियां विप् । परिवृणक्ति परितो वर्नयति । किञ्च-विन्दते लभते च वसु धनं तमगमाम गन्याल वा ।।

·188 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र.३. वृणक्ति विन्दते वसु नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृत विन्दते । वसु । नमः । मित्रस्य । वरुणस्य । 'चक्षसे । महः । देवाय । तत् । ऋतम् । सपर्यत । दूरदृश इति दूरेन्दशै । देवजातायेति देव-जा- 'रानानं प्रत्युपतिष्ठते-नमो मित्रस्येति जगत्या ॥ सूर्या- त्मना सोमस्स्तूयते । नमस्कारोस्तु तस्मै मित्रस्य वरुणस्य नक्षसे चक्षुस्स्थानीयाय । महः चतुर्थ्यर्थे पष्ठी; महते देवाय तहतं यज्ञ सपर्यंत तस्मै देवाय सपर्यार्थ यज्ञमपि प्रयुगुम् । सपर पूनायां कण्डादिः । विभक्तिव्यत्ययेन वा चक्षुरस्थानीयं तं ऋतेन परिचरतेति । एवं नमस्कारेण यज्ञेन च महान् देव आराध्यत इत्युक्तम् , अधुना स्तोत्रेणाप्याराधनीय इत्याह- दूरेदृशे दूरे सर्वदा दृश्यत इति दूरेटक्, दूरे स्थित्वा सर्व पश्यतीति वा । ' तत्पुरुषे कति बहुळम् ' इत्यलुक् । देवनाताय जाता देवा यस्मिन् । 'निष्टायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः परवचनम् । इति परनिपातः । केतवे रश्मिमते । मत्वर्थीयो लुप्यते । यदा-केतुः प्रज्ञा, तद्धेतवे तदात्मने वा । दिवस्पु- त्राय दीप्तेः पुत्रस्थानीयाय, सदा तत्प्रभवत्वात् । यद्वा-दिवों द्युलोकस्य दु.खानायकाय । पष्ठ्याः पतिपुत्र' इत्यादिना सत्वम् । ईदृशाय सूर्याय विश्वस्य सवित्रे शंसत शस्त्राणि कुरुत, स्तुवतेति यावत् । एवं लिङ्गात्सूर्योपस्थानमिदं प्रतीयते, सोमोपस्याने तु विनियुज्यते 'रानानं प्रत्युपतिष्टते' इति । तत्र , ·महभास्थरभाष्योपेता 189 संपर्यत दूरेदशै देवजाताय केतवै दिवस्पुत्राय सूर्याय शसत वरु- णस्य स्कम्भनमसि वरुणस्य ताय । केतवे । दिवः। पुत्राय । सूर्याय । शसत। 'वरुणस्य । स्कम्भनम् । अॅसि।'वरुणस्य । स्क- चक्षुरस्थानीयस्य सूर्यस्य नमस्कारादिना* चक्षुष्मान्देव आराधितो भवतीत्याचार्यस्याभिप्रायः । इयं चोपपत्तिः-अत्र प्रकरणे मित्र- वरुणशब्दो सोमवचनो मन्त्रेषु प्रसिद्धी, यथा 'मित्रो न एहि । इति सोम उच्यते । मितेः त्रायते इति मित्रः । 'वरु- णो वा एप यजमानमभ्येति यत्क्रीतस्सोम उपनद्धः । इति च । वरुण इतीदानी सोमाभिधानम् । वरणीयेस्सर्वेभवतीति वरु- णः । देवायति पष्टयर्ये चतुर्थी । अयं भावः-मित्रत्वादि- गुणविशिष्टस्य महतो देवस्यास्य त्व(मस्य) [म्] चक्षुस्स्थानीय [इति] सूर्याय नमस्कारादिकं कुरुतेति । अनेनैवाभिप्रायेण 'रानानं प्रत्यु- पतिष्ठते' इति प्रतिशब्दः प्रयुक्त' ; राजानं प्रति राजानमुद्दिश्य सूर्यमुपतिष्ठत इति लिङ्गमप्यविरुद्धम् ॥ 'शकटमुदगीपमुपस्तम्भयति-वरुणस्य स्कम्भनमसीति ॥ व्याख्या- तम् । इह त्वयं विशेषः--ईपाया उपस्कम्भनमभिधेयम्, तत्र तु गो: ॥ 'शम्यामुहृहति-वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसीति ॥ व्याख्यातम- मेतत् । अत्रापि स एवार्थः । सर्ननं विसर्ननं वेदितव्यम् ॥ *स-नमस्कारविधिना. स. १-२-७ सं ६-१-११. सिं. १-२.८० पास. १.२.८० *27 ·102 तैत्तिरीयसंहिता (का. 1. प्र.२. रायस्पोपदावन्ने विष्णवे त्वा श्ये- नार्य त्वा सोमभूते . विष्णवे त्वा या ते धामानि हविपा यजन्ति दावन्ने । विष्णवे । त्वा । श्येनार्य । त्वा । सोम- भृत इति सोम-भृते । विष्णवे । त्वा । 'या। ते । धामानि । हविषा । यन्ति । ता । ते । विश्वा । परिभूरिति परि-भूः । अस्तु । यज्ञम् । . पामि । रायो धनस्य पोपो रायस्पोपः । छान्दसप्पष्ठया अलुक् । पष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् । तं ददातीति । 'आतो मनिन् ' इति वनिप् , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ 'श्येनस्सोमभृद्देवताविशेषः । गायत्रीत्येके ॥ श्येनश्शंसनीय इत्याहुः । श्येनात्मा* वा सोमं बिभर्तीति सोमभृत् । गायत्री- पक्षे सोमं हरतीति सोमभृत् । 'हृयहोर्भश्छन्दसि ' इति भत्वम् ।। "यनमानस्सोममादत्ते---या त इति त्रिष्टुभार्धन, ॥ हे सोम या यानि तव धामानि स्थानानि नामानि जन्मानि वा हविषा यजन्ति ता तानि विश्वान्यपि धामानि परिभूः परितो भावयिता रक्षिता अस्तु । कः? भवान् । यद्वा-पुरुषव्यत्ययः, एधी- त्यर्थः । यज्ञं च परिभूरस्तु । सतोन्यत्रापि दृश्यते' इति द्वितीया । तसिप्रत्ययान्तो वा तत्र ' अभितःपरितस्सम- यानिकपाहाप्रतियोगप्वपि दृश्यते' इति द्वितीया । यहा- *क. इयेनारमना. फ-तसित्प्रन्ययलोपो. ।

·• अनु. 1:]. भभास्करभाष्योपेता 193 ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञं गय- स्फानःप्रतरणस्सुवीरोवीरहाप्रचरा सोम दुर्यानदित्यास्सदोस्यदित्या- 'गयस्फान इति गय-स्फानः । प्रतरण इति प्र- तरणः। सुवीर इति सु-धीरः । अवीरहेत्यवी- र-हा । प्रेति । चर। सोम् । दुर्यान । अदित्याः। सदः । असि । अदित्याः। सदः । एति ॥१८॥ लक्षणे परेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । 'कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः । इत्येतद्वाधित्वा व्यत्ययेन समासः॥ शालां प्रवेशयति-गयस्फान इति द्वितीयेनार्ध चैन ॥ गय इति गृहनाम । गयानां गृहाणां स्फायिता वर्धयिता गयस्फान' । ओ स्फायी वृद्धो, ‘कृत्यल्युटो बहुळम् ' इति कर्तरि ल्युत्, धातोरन्त्यलोपश्चान्दसः । आकारान्तं धात्वन्तरं वा द्रष्टव्यम् । प्रतरणः प्रकर्पण दुर्गेम्यस्तारयिता । सुवीरश्शोभनैः पुत्रपौत्रा- दिभिरस्मदीयैस्तद्वान् । वीरवी? च ' इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । अवीरहा कस्यचिदप्यस्मदीयस्य पुत्रपौत्रादेरहन्ता सर्वदा प्रसन्न एव सन्, हे सोम दुर्यान् प्राग्वंशादीन् गृहान् प्रचर प्रकर्षण प्रविश्य चर॥ . "कृष्णाजिनस्तरणसोमस्थापनमन्त्री व्याख्यातो* अदित्या- सद इति ।। *स १.२.८.34 ·194 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. २.. स्सद आ ॥ १७॥ सीद वरुणोसि धृतव्रतो वारुणमसि शंयोर्दैवाना सख्यान्मा देवानामपसश्छिस्म- सीद् । “वरु॑णः। असि । धृतव्रत इति धृत-व्रतः। वारुणम् । असि । "शयोरिति शं-योः । देवा- नाम् । "सख्यात् । मा। देवानाम् । अपसः । 1"सोममुपतिष्ठते-वरुणोसीति गायत्र्यैकपदया यजुरन्तया हे सोम वरुणस्त्वमसि वरणीयत्वात् । वृतत्वाहा; वाससा आच्छादितत्वात् । ' वरुणो वा एप यजमानमभ्येति यत्क्रीत- स्सोम उपनद्धः' इति ब्राह्मणम् । धृतव्रतः धृतकर्मा धारण- त्वात्कर्मणाम् । वारुणं वरुणस्य तव यत्स्वभूतं द्रव्यमिति सर्व त्वमेव त्वदधीनत्वात् ॥ "वंशे बध्नाति-शंयोरिति ॥ शं च योश्च देवानां भव । समाहारद्वन्द्वः, छान्दसं पुल्लिङ्गत्वम् । विद्यमानानां रोगादीनां शामनं शम् । आगामिनां यावनं पृथकरणं उत्पत्तिनिरोधः यो। उभयत्रापि शाम्यतर्यो तेश्च विच ॥ "सोमस्य पादौ प्रक्षाळयति-सख्यान्मा देवानामिति ॥ देवानां सम्बन्धि यत् अपः कर्म ततः मख्याच्च तत एव हेतोः मा लिथस्महि विच्छिन्ना मा भृम | 'सख्युर्यः' ॥ *स६.१-११. सि-यविन्द्विस्तुभूत. प्रय्यं तदिति.

·अनु १०] भभास्सरमाध्योपेता 195 ह्यापतये त्वा गृह्णामि परिपतये त्वा गृह्णामि तनून त्वा गृह्णामि शाकराय त्वा गृह्णामि शक्मनो- छिथ्स्महि । आपतय इत्या-पतये । त्वा ।गृह्णामि। "परिपतय इति परि-पतये । त्वा । गृह्णामि । "तनूनप्त्र इति तनू-नप्त्रे । त्वा । गृहामि । "शा- कराय । त्वा । गृह्णामि । "शक्मन् । ओर्जिष्ठाय । 1तानूनप्त्र गृहाति-आपतय इति ॥ आवृत्त्या आभिमुख्येन वा पतति पातीति वा आपति प्राण । 'प्राणो वा आपति * इति च ब्राह्मणम् । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तस्मै तद- विनाशाय त्वा गृह्णामि ध्रुवात स्तुवेण गृह्णामि ।। 1"हे आज्य परित सर्वत पाति पततीति वा परिपति मन । पातेति । पते इन् सर्वधातुभ्य 'मनो वे परिपति '* इति च ब्राह्मणम् । तस्मै त्वा गृह्णामि ।। "तनूनामपा नप्ता चतुर्थ तनूनप्ता अनि शरीरस्थ । तस्मै गृहामि । वनस्पत्यादित्वात्पूर्वोत्तरपदयो युगपत्प्रतिस्परत्वम् ।। "शायराय शक्तये । शफनशील शधर तस्य भावश्शाकर शक्तिरेव । 'शक्तये हि ते तारसमवाद्यन्त'* इति च ब्राह्मणम् । तस्मे गृहामि ॥ "शक्मन्न् शक्मेपु, नातावेकवचनम् । शर्मनिन्, 'मुपा ' इति इन् । 10. *स ६.२२ ·196 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. २. जिष्ठाय त्वा गृहाम्यनाधृष्टमस्य- नाधृष्यं देवानामोजोनिशस्तिपा त्वा । गृह्णामि । अनाधृष्टमित्यना-धृष्टम् । असि । अनाधृष्यमित्यना-धृष्यम् । देवानाम् । ओजः। अभिशस्तिपा इत्यभिशस्ति-पाः । अ- - सुलुक्' इति डेर्लुक् , 'न डिसम्बुद्ध्योः' इति नलोपप्रति- पेधः । शक्तानां मध्ये ओनिष्ठाय अतिशयेन बलवते प्राणाय त्वां गृह्णामि । ओजस्विशब्दादिष्टनि 'विन्मतोलृक् ', 'टेः' इति टिलोपः । अयमेककार्यानुवृत्त्यर्थ समयः क्रियते । यद्येवं समयो न क्रियेत तदा परस्पराभिप्रायेण द्रोहेण विप्र- तिपद्यमाना यागं न कुर्यु । अतस्तन्मा भूदिति तानूनप्त गृह्यते ॥ अवमृशति-अनाधृष्टमसीति ॥ आज्यमुच्यते । अनाधृष्टं केन- चिदप्यनभिभूतमसि । अनाधृष्यं केनचिदप्यभिभवितुमशक्यं चासि । ऋदुपधाचाम्लपितेः' इति क्यप् , 'ययतोश्चातदर्थे ' इत्यु. त्तरपदान्तोदात्तत्वम् । देवानामोजो बलं चास । त्वया हि देवा ऋत्विजो बलवन्तो यनन्ते । यद्वा--स्वया हि देवा इन्द्रादयो बलवन्तो भवन्ति । अभिशस्तिपाः अभिशस्तिरभिशंसनमभिशापः अतस्त्वं पामि । विचि लिङ्गव्यत्ययः । अनभिशस्तन्यं अन- भिशंसनीयं केनचिदपि नाभिशंस्यते न दूप्यत इत्यर्थः । एन्य- प्रत्ययस्तुडागमश्च, उत्तरपदान्तोदातत्वं च छन्दसि । [यहा!] अभिशस्तेन योगं नाहति इत्यनभिशस्तन्यम् । 'छन्दसि च ' इति - ·महभास्करभाष्योपेता 197 अनभिशस्त॒न्यमर्नु मे दीक्षां दीक्षा- पतिर्मन्यतामनुतपुस्तपस्पतिरञ्जसा नभिशस्तेन्यमित्यनशि-शस्तेन्यम् । "अन्विति । मे। दीक्षाम् । दीक्षापतिरिति दीक्षा-पतिः। मु- न्यताम् । अन्विति । तपः। तपस्पतिरिति तपः- यः, विभक्तेलुंगभावश्चान्दसः, योगं नाहतीत्यर्थं तद्धितः, 'ययतो- वातदर्थे ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-अभिशंसनं अभिशस्तं तन्नाहतीति एन्यप्रत्ययश्चान्दस', 'नो गुणप्रतिषेधे' इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् । ईदृशं त्वमसीत्याज्यस्तुति ॥ "यनमानं वाचयति-अन्विति ॥ दीक्षापतिर्विष्णुस्स मम दीक्षामनुमन्यता अनुजानातु । 'पत्यावेश्वर्ये' इति पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । तपः उपसत् तस्य पतिस्तपस्पतिरमिः । सोपि मम तपोनुमन्यताम् । अअसा ऋजुना आशास्येन सत्यं समयं तानूनप्वाभिमर्शनेन उपगेपं उपसम्प्राप्तोस्मि । अत एतद्विज्ञाय मां सुविते धाः धेहि स्थापय है आज्य सुविते सूतो अपत्ये मां धेहि अपत्यवन्तं मां कुरु । छान्दस इडागम' । यहा-सुविते स्विते सुटुमाप्ते अस्मत्प्राप्ते अस्मत्पूर्वचरिते यज्ञे वा मां धेहि । स्थाने या मुखवति अस्मत्पूर्वरिते मां स्थापय । 'तन्वादीनां बहुळं छन्दसि ' इत्युवडादेशः, 'सूपमानात्क्तः इत्युतरपदान्तो- दात्तत्वम् । अन्य आहुः '-अअसा ऋजुना यथाशास्त्रीयेण सत्यं सति साधु परानिन्दात्मकं वस्तु उपगेपं उपगतो भूयासम् । तदर्थ- ' *28 ·198 तैत्तिरीयसाहिता (का.१.प्र. २. सत्यमुपं गेष सुविते मा धाः॥१९॥ अरशुस्ते देव सोमा प्यायता- मिन्द्रायैकधनविद् आ तुभ्यमिन्द्रः पतिः । अञ्जसा । सत्यम् । उपेति । गेपम् । सुवि- ते। मा। धाः ॥ १९ ॥ आ मैकश्च ॥ १०॥ 'अश्शुर शुरित्य॒शुः-अशुः । ते । देव । सोम । एति । प्यायताम् । इन्द्राय । एकधनविद . . मामन्त्रिते श्रेयोथिभिस्सुष्टु सेविते मुष्टु ज्ञाते वा पथि मां क्षा(स्था]- पयतेति. । अस्मिन्पले इणो गादेशश्छान्दस, आशिपि लिड्, लिड्याशिप्यड्', आतो लोप.', यासुट्, 'अतो येयः', आर्धधातुकत्वात्सलोपाभावः, बहुळवचनाद्यलोपः । पूर्वस्मिन् पक्षे लुडि 'इणो गा लुडि' इति गादेश., छान्दसः इत्वं विकार', व्यत्ययेन 'गातिस्था' इति न प्रवर्तते, 'बहुळं छन्दस्यमाडचोगेपि' इत्यडभावः ॥ इति द्वितीये प्रपाठके दशमोनुवाकः, 'सोममाप्याययति-अंशुरंशुरिति ॥ हे देवसोम ते त्वदीयों- शुरंशुः सर्वोवयवः आप्यायतां वर्धताम् । वीप्सायां द्विवचनम्, 'अनुदात्तं च ' इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम् । इन्द्राय इन्द्रा- थम् । इन्द्रो विशेप्यते-एकपनविदे, एक प्रयानं धनं उदकं *7-सवदेव.

·भभास्करभाष्योपेता 199 भनु. ११.] प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वा प्यायय सखीन्सन्या मेधयो स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीयेष्टा रायः इत्येकधन-विदै । एति । तुभ्यम् । इन्द्रः । प्याय- ताम् । एति । त्वम् । इन्द्राय । प्यायस्व । एति। प्यायय । सखीन् । सन्या । मेधया । स्वस्ति । ते । देव । सोम । सुत्याम् । अशीय । एटः। येषु घटेपु ते एकधना , तान्विन्दति लभत इत्येवधनपिन् । इन्द्रो हि तान्विन्दति इन्द्रार्थत्वात् । इन्द्रोपि तुभ्यं वदयं त्वत्पानार्थमाप्यायता पातुं समर्थो भवतु । त्वं चाप्यायानम- वांशुः इन्द्रार्थमाप्यायस्व पर्याप्तो भव ॥ 'यजमानं वाचयति--आप्याययेति ॥ मन्दोन समानत्यानन्द ऋत्विजः सन्या धनेन मेधया व यागनिनिम्नया नययय सम्पन्नान् कुरु । सनिशब्दोन्नोशात . नेन इति ततः परस्या विभक्तरदाता । रिज हे देव मन स्वस्ति ते अविनाशेन* अविनेन ब मुचनमाननीय न. याम् । आशिपि लिइ. ' इति माकार- त्वात्सीयुटि सलोपः । मुनेते. 'नायां मनानाद' इति क्यप् , 'उदात्तः' इति हि तत्रानुक्तेने । प्रस्तरे पागि निधाय ननवनि-रटा गय इति ॥ नन्त- र उच्यते । हे एटः सगांड प्रयोगानिवृजिंहारंग में त-अविनाशि ले समान । A ·200 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. प्र. २. प्रेपे भगायतमृतवादिभ्यो नमो दिये रायः। प्रेति । इपे । अगाय । ऋतम् ।ऋतवादिभ्य इत्यृतवादि-भ्यः । नमः । दिवे । नमः । पृथिव्यै प्रापयितुं त्वरमाण यस्मादीढशस्त्वमसि तस्माद्रायो धनानि अस्मा- कं सन्तु त्वन्महिना । यद्वा-ईशस्त्वमेव रायो धनानि ; रहेतुत्वाद्रत्वमुपचर्यते । इपेस्तृन्, 'तीपसहलुभरुपरिपः' इतीड- भावः, पाठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । सम्बुद्धिगुणे ‘रो रि' इति लोपे 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः' इति दीर्घत्वम् । केचि- निष्ठायां वर्णव्यत्ययेन* इकारस्यैकारमाहुः, अनामन्तितत्वं च मन्यन्ते । तदा आधुदात्तत्वं दुर्लभम्, रेफस्य संहितायां हशि च' इत्युत्वं प्रामोति । शाखान्तरे तु-आ इष्टः एट इति मत्वा अवग्रहं कुन्ति । तदा गतिरनन्तरः । इत्याद्युदात्तत्वं सिद्धम् । राय इति च पश्यन्तं केचिदाहुः । तेप 'उडिदं पदाद्यप्' इति विभक्तरुदात्ततं प्रामोति । आमन्त्रितेन तु सम्बन्धे परमपिच्छन्दसि' इत्यामन्त्रितानुप्र- वेशात् एथक्स्वरत्वामसङ्गः । एवं प्रस्तरं स्तुत्वेदानी स्वाभिलपितं प्रार्थयते । तत्र ससाधनां क्रियामुपसर्ग आहेति योग्यं क्रियापदम- ध्याहियते । इपे अन्नाय, भगाय ऐश्वर्याद्याय च प्रभव तत्सम्पादन- समर्थोस्माकं भव । 'सावेकाचः । इतीपो विभक्तिरुदात्ता । ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसश्श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतीरणा ॥ *क-वर्णव्याप्तथा.

·भनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 201 - नमः पृथिव्या अग्ने व्रतपते त्वं व्रता- नौ व्रतपतिरस या मम तनूरेषा अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । त्वम् । बृतानाम् । व्रतपेतिरिति व्रत-पतिः । असि । या । मम । यद्वा भगं एतुं प्रभवतु । 'तुमर्थे सेसेन् ' इति क्सेमत्ययः । किञ्च- प्रतं सत्यं ऋतवादिम्यस्सत्यवादिभ्यः अस्मभ्यं भव, ऋतवदनफले* अस्मान्योनय । यद्वा-ऋतं यज्ञ, यज्ञवादिभ्योस्मभ्यं यज्ञो भव, शीघ्रं यज्ञं निर्वतयेति यावत् । किञ्चनमो दिवे शुरूपाय । 'उडि- दम्' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । नमः पृथिव्ये एथिवीरूपाय । द्यावाप्रथिवीभ्यामेव वा नमस्कारः । 'द्यावाप्रथिवीभ्यामेव नम- स्कृत्यास्मिन्लोके प्रतितिष्ठन्ति ' इति ब्राह्मणम्। । 'उदात्तयणः' इति प्रथिव्या विभक्तरुदात्तत्वम् ॥ . 'यनमानमवान्तरदीक्षामुपनयति-अग्न इति । हे अग्ने व्रतपते व्रतानां पते त्वं व्रतानां सर्वेषां सम्बन्धिनां व्रतपतिरसि ; न पुनरेकस्य व्रतस्य पतित्वातपतिरुच्यते । समासे सङ्घयाविशेषस्या- प्रतिपत्तेः बहुत्वप्रतिपादनाय व्रतानामित्युक्तम् । नित्यसम्बन्धाविs- प्रतिपत्यर्थ वृत्तिश्च कृता । पतिः पालयिता स्वामी वा । सर्वेषां व्रतानां सर्वदा सर्वात्मना न पतिस्त्वमसि । या मम यजमानस्य तनूश्शरीरं सा त्वयि मया निवेशिता । एपा इत्यनुल्या अग्नेस्तनूं दर्शयति । या तव तनूः सा मयित्वया निवेशिता इयमित्यात्मशरीरमगुल्या दर्शयति । *क-दनफलेन. सिं. ६.२.२. *षां प्रतानां. Sस-सम्पन्धादि.

·202
तैत्तिरीयसंहिता
[का. १. प्र. १.
सा त्वयि ॥ २० ॥ या तवं तनू-
रिय५ सा माय सह नौ व्रतपते
तिनोव॒तानि या ते अग्ने रुद्रिया
तनूः । एपा । सा । त्वयि ॥२०॥ या । तव।
तनूः । इयम् । सा । मयि । सह । नौ । व्रतंपत
इति व्रत-पते । वतिनोः । व्रतानि । या । ते ।
।
प्रत्यक्पराग्रूप*सन्निहितविषयत्वादिदमेतदादीनामेवमुक्तम् । यस्मा-
देवं, तस्मात् है व्रतपते अने नौ आवयोतिनौतानि
अतः परं सह भवन्ति, न परस्परव्यावृत्तानि, यन्मया रुतं
तत्वयापि कृतं भवतीति । 'आत्मानमेव दीक्षया पाति' इति
माह्मणम् ॥
उपसत्सु व्रतयति---या त इति ॥ हे अग्ने रुद्रिया रुद्रा,
यो रुद्रस्तिस्रोसुरपुरीरदहत् तद्वीयर्यानुरूपा ते तव तनूः महावीर्या ।
तया नः अस्मान्पाहि । रुद्रशब्दादहत्यर्थे छान्दसो घः ।
यहा 'रुद्रो वा एप यदग्निस्तस्यते तनुवो घोरान्या शिवान्या '
इत्युक्तम् तत्र घोरा तनूः रुद्रिया क्रूरा 'रुद्रो वे क्रूरः इति ।
तदर्हत्वात्तया तन्वा नः अस्मान्पाहि भ्रातृव्यादिभ्यो रक्ष ।
*क-प्रत्यक् अपरागर्वम्
क-दिदमेव तदसावेव कर्तव्यम्. तं-दिदमेव तदावाभ्यामेव कर्तव्यम्.
सं ६.२.२. इस. ५-७-३. पास ६.२.३०
-

·अनु ११.] भटमास्यामाध्योपेता 203 तनूस्तयां नः पाहि तस्यास्ते स्वाहा या ते अग्नेयाशया रजाशया हेरा- अग्ने । रुड़िया । तनूः । तयां । नः । पाहि । त- स्याः । ते । स्वाहा । 'या। ते । अग्ने । अयाशये- त्यया-शया । 'रजाशयति रजा-गया । हरा- तस्यास्तन्वा. पतिभूताय ते तुभ्यं स्वाहा हुतमिदं पयोस्तु । चतुर्थ्यर्थे वा पष्ठी । तदीयाये तस्ये तन्पै स्वाहेति ॥ . - - 'उपसदाहुतीर्नुहोति-तिसृपसत्सु अनुक्रमेण या त इति तिसृ- भिरनुष्टुग्भिः । तत्र प्रथमाया या ते अग्नेयाशया' इति ॥ 'तमूर्पिष्ठा ' इत्यादि तिसृप्वपि सम्बध्यते । हे अग्ने या ते त्वदीया तनू, अयाशया अस्या प्रथिव्या शेत इत्ययाशया। इदमस्सप्तम्येकवचनस्य ‘सुपां सुलुक् ' इति यादेश, हलि लोपः' इतीद्रूपस्य लोप, त्यदाद्यत्वम् , अस्या शेत इति 'अधिकरणे शेतेः । इत्यच् , 'शयवासवासिप्वकालात् ' इत्यलुक् , रुंदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वर्षिष्ठा वृद्धतमा । प्रियस्थिरादिसूत्रेण . “वृद्धशब्दस्य वर्षादेशः । गहरे गहने तिष्ठतीति गहरेठा । 'सुपि स्थ । इति कः, तत्पुरुषे कृति बहुळम् ' इत्यलुक् । तये- त्यध्या*हियते । तया तन्वा उग्रं उद्र्णमप्रिक्षेपं वचौपावधी- मप ह न्मि, तस्य प्रयोक्तारमपहन्मीति यावत् । 'अशनयापिपासेहवा उग्रं वन. " इत्यादि ब्राह्मणम् । तन्निमित्तत्वात्तादृशवननश्रुतेः । * स-तयेत्यायध्या. घा. १.५-९.

·204 तैत्तिरीयसहिता [का. १. म. २. शया तनूप॑िष्ठा गह्वरेष्ठोग्रं वचो शयेति हरा-शया । तनूः । वर्पिष्ठा । गह्वरेष्ठति गहरे-स्था । उग्रम् । वचः । अपेति । अवधीम् । , छान्दसो लुड्, 'हनो वध लुडि' इति वधा देश', 'आमो मश' इति मशादेशः । त्वेष दीप्तं* कृरं राक्षसादिसमीरितं श्रुत्या भीतिजनकम् । 'एनश्च वैरहत्य च त्वेप वचः't इत्यादिब्राह्मणम् । एनस्विभिर्वीरहा- दिभिश्च प्रयोज्यत्वात् । तच्च वचोपावधीम् । तस्य प्रयोक्तारं च अपहन्मि त्वत्प्रसादानाशयेयम् । इदमुभयं तदर्थ तस्यै तन्वै स्वाहा सुहुतमिदमस्तु ॥ 'द्वितीयस्या जुहोतिया ते अग्ने रजाशया तनूरित्यादि । रजोन्तरिक्षं तस्मिन् शेत इति रजाशया मध्यमात्मिका । रज- शब्दात्परस्यारसप्तम्या डादेश, पूर्ववदलुक् । शेषं समानम् ।। तृतीयाया जुहोति–हराशया तनूरित्यादि ॥ भोमानूसान् हरतीति हरो द्युलोक. , तस्मिन्शेते हराशया सूर्यात्मिका । डादेशादि समानम् । यहा-या सत्यध्यातियते । अपावधी- मिति च पुरुषव्यत्ययः अपावधीदिति । सा उग्रं वेपं वचो अप- हन्त्विति । शास्वान्तरे च अपारधीदिति पठः । 'तेपामसुराणां तिस्त्रः पुरआसन्नयस्मय्यवमाथ रजताऽथ हरिणी, इति ब्राह्म. णानुसारेणान्यथा व्याख्यायते । अयसि अयस्मय्यां पुरि शेत *क-दीप्तमुप्रम्, वा. १.५.९. स ६.३.३.

·भनु. १२. भभास्करमाप्योपेता 205 अपविधी त्वेपं वचो अपविधी स्वाहा ॥ २१ ॥ वित्तायनी मेसि तिक्तायनी मेस्य- त्वेपम् । वर्चः । अपेति । अवधीम् । स्वाहा ॥ २१ ॥ त्वयि चत्वारि शर्च ॥ ११ ॥ 'विनायनीति वित्त-अयनी । मे। असि।ति- क्तायनीति तिक्त-अयनी । मे। आस । अवता- । इत्ययाशया । डादेशादि समानम् । रजतं रजस्तन्मय्यां पुरि. शेत इति रजाशया । हरितं हरस्तन्मय्यां पुरि शेत इति हराशया । गतमन्यत् ॥ इति द्वितीये एकादशोनुवाकः. 'शम्यया चात्वालं परिमिमीते-वित्तायनीति ॥ शम्यया परिमीयमाणा भूमिरुच्यते । वित्तं धनमग्निलक्षणम्, तस्यायनी मापणी त्वमसि । एतेः करणे ल्युट् । ममामिप्राप्तिहेतु*स्त्वमसि ॥ 'दक्षिणतो मिमीते-तिक्तायनीति ॥ तिक्तं तेजः । तिन निशा- तने । अमिलक्षणस्य तेनसो मे मापण्यसि ।। पश्चान्मिमीते-अवतादिति ॥ अवतात् रक्षतात् तर्पयताद्वा । मां नाथितम् । कतरि निष्ठा । नाथमानमनिं याचमानं नत्म- दानेनावतात् ॥ स-प्तिभूमि. *29 ·वेत्तेलिडि विकरणव्यत्ययेन शः । एवंनामानममि यागसिद्ध्यर्थ- मादातुं स्पत्येन वर्हिपि प्रहरामि, तस्मात्तन्नामाहमिति यत्ने वेदनं प्रयोजनवदेवेति अवश्यं त्वमेवं वेदितुमर्हसीत्यर्थः । नमनानमः। सत्र पुरीपनहोमिर्नभ इत्येके । लोकनयनद्धस्सूक्ष्मोमिरित्यपरे । पुरीपादाने एपिवीस्थस्य तस्याग्नेरादानं भवतीति तदर्थ मया 'पुगेपमादले-आगुपति ॥ हे अग्ने पार्थिव आयुषाऽस्मभ्यं 206 तैत्तिरीयसंहिता का. १.स. २. वतान्मा नाथितमतान्मा व्यथितं विदेग्मिनभो नामाग्ने अङ्गिरो यौस्यां पृथिव्यामस्यायुपा नान्नेहि त्। मा। नाथितम् । अवतात् । मा। व्यथितम् । 'विदेः । अग्निः । नः । नाम । अग्ने । अद्भिरः । यः । अस्याम् । पृथिव्याम् । असि । आयुपा । 'उत्तरतो मिमीते--अवतादिति ॥ अवताद्रक्षतात् मा व्यथितं भीतम्, किमत्रागिर्लभ्यते उत न लम्यत इति संशयेन भीतं चकितं वाग्निप्रदानेन रक्षतु ।। चावालस्थे बहिपि स्फ्येन प्रहरति--विदेरिति ॥ हे अग्ने अङ्गिरः अङ्गनादिगुणयुक्त । अङ्गेरसुनि इरुरा*गमः । यस्त्वमस्या एथिव्यामसि वर्त से स त्वं विदेः वेदितुमर्हसि । कथं? नभो नामानिरामिति । यद्वा-नभोनामामिस्त्वमसि, एतद्वेदितुमर्हसि । एन-महना. कि-पुरीषनामा रपयेन पहिपि प्रहारः क्रियत इति ॥ ta-मिासावि.

·अनु. १२.] भटमास्करभाष्योपेता 207 यत्तेनाधृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वा दुधेग्ने अङ्गिरो यो द्वितीयस्यां तृतीयस्यां पृथिव्यामस्यायुपा ना- नेहि यत्तेनाधृष्टं नामं ॥ २२ ॥ नाना । एति । इहि । 'यत् । ते । अनाधृष्टमित्य- -धृष्टम् । नाम । यज्ञियम् । तेन । त्वा । एति । दधे । 'अग्ने । अङ्गिरः । यः। द्वितीय॑स्याम् । "तृतीयस्याम् । पृथिव्याम् । असि । आयुपा । नाम्ना । एति । इहि । यत् । ते । अनाधृष्टुमित्यना- धृष्टम् । नाम ॥ २२ ॥ यज्ञिय॑म् । तेन । त्वा । नौ- देयस्यायुपस्साधनेन नाम्ना नभ इत्यनेन त्वया विदितेनापलक्षितः एहि आगच्छ, त्वामहं ग्रहीतुमारभ इति ।। 1-"उत्तरवेद्यां निवपति-यत इति ॥ हे अग्ने यत्ते तव अनाधृष्टमनभिभूतं केनचिदपि राक्षसादिना, यज्ञियं यज्ञार्ह यज्ञ- सम्पादनसमर्थ नाम नभ इत्येतत् । तेन त्वामादधे स्थापयामि । उत्तरवेद्यामाहवनीयधारणार्थ पुरीपात्मना त्वयैवायं धारयितुं शक्यते न हि त्वदन्यस्तद्धारयितुं समर्थः । तस्मादेतन्नाम बिभ्रदु*त्तर- वेद्यामात्मनो महिमानमाहवनीयं धारयितुं सन्निहितो मूत्या यज्ञ सम्पादयेति भावः । एवं द्वितीयं तृतीयं च करोति । विदे- *स-मित्रत उ ·208 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. २. यज्ञियं तेन त्वा दंधे सि हारसि माहिपीरस्युरु प्रथस्वोरु ते यज्ञप- एति । दधे । " सिहीः । असि । महिपीः । अ- ति। "उरु । प्रथस्व । उरु ते। यज्ञपतिरिति रमिनमो नामत्यादिकं सर्वत्रानुवर्तते । अयं तु विशेषः, द्वितीय- पर्याये 'अग्ने यो द्वितीयस्यां पृथिव्यामसि' इति भवति । द्वितीया एथिवी अन्तरिक्षम् । तृतीये तु, 'अग्ने अङ्गिरो यस्तृतीयस्यां पृथिव्यामसि' इति । तृतीया एथिवी द्युलोकः प्थु- त्वात्प्टथिवी । समानमन्यत् । 'विदेरमिनभो नामाग्ने अङ्गिर इति विहरति '* इति ब्राह्मणम् ॥ 1"पुरीपं सम्प्रयोति--सिहोरिति ॥ हे उत्तरवेदे सिहीरसि सहनात्सिंही शत्रूणामभिभवित्रीति । हिनस्तेर्वाद्यन्तविपर्ययः । सिहीरूपं कृत्वा वासिही । ब्राह्मणं च भवति–'तेभ्य उत्त- रेवेदिस्सिहीरूपं कृत्वा '* इत्यादि । व्यत्ययेन 'हल्ल्याम्यः इति सुलोपो न प्रवर्तते । किञ्च-महिपीरसि महती महनीया वा । 'अविमह्योष्टिपच्' । महति वा यागे सीदतीति महिपी । पृपोदरादिः, पूर्ववत्सुलोपाभावः । यस्मादीदृशी त्वमसि, तस्मात्रिलोकाग्निभिः पुरीपरूपैस्त्वां सम्प्रयोमीति ॥ "प्रथयति-उर्विति ॥ व्याख्यातम् ॥ *स-६-३-७. खि-दन्तविपर्यात सिंदीरूपत्वात. क-सुलोपः.

·अनु. १२.] भाभास्करभाष्योपेता 209 तिः प्रथतां ध्रुवासि देवेभ्यश्शु- न्धस्व दे॒वेभ्यश्शुम्भस्वेन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पातु मौजवास्त्वा यज्ञ-पतिः । प्रथताम् । "ध्रुवा । असि।"देवेभ्यः । शुन्धस्व । "देवेभ्यः । शुम्भस्व । "इन्द्रघोप इती- न्द्र–घोपः । त्वा । वसुभिरिति वसुं-भिः । पुर- स्तात् । पातु । "मनोजवा इति मनः-जवाः । त्वा । पितृभिरिति पितृ-भिः । दक्षिणतः । पातु । 1"स्फ्येन दृढीकरोति-ध्रुवासीति ॥ ध्रुवा निश्चलासि भवे- त्यर्थः । लेटि लोपाभावे* रूपम् ॥ 1 अद्रिवोक्षति–देवेभ्य इति ॥ देवार्थ शुन्धस्व शुद्धा भव । शुन्ध शौनकर्मणि, नुगदिराधृषीय ॥ "सिकताभिरनुप्रकिरति-देवेभ्य इति ॥ देवार्थ शुम्भस्व शोभस्व उजुला भव । शुभ शुम्भ शोभनार्थे । उत्तरवेदेः प्राग्भागं प्रोक्षति–इन्द्रघोप इति ॥ इन्द्रस्य घोष इन्द्रयोपः स्तनयितुः, स वसुभिस्सह त्वां पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि पातु रक्षतु । अनेन प्रोक्षणेन हे 'उत्तरवेदे त्वदीयं पूर्वभागं पातु॥ "दक्षिणभागं प्रोक्षति मनोनवा इति ॥ मनसो नव इव जवो वेगो यस्य स मनोजवाः यमः । तस्य हि मनस इव *ख-लेटि अतो लोपाभावे. त-लेटि इतो लोपाभावे, ·210 तैत्तिरीयसहिता [फा. 1.सं. २. पितृभिर्दक्षिणतः पातु प्रचैतास्त्वा रुद्रैः पश्चात्पांतु विश्वकर्मा त्वादि- न्यैरुत्तरतः पातु सि हीरसि सप- "प्रचेता इति प्र-चेताः । त्वा । सुदैः । पश्चात् । पातु । "विश्वकर्मेति विश्व-कर्मा । त्वा । आदि- त्यैः । उत्तरत इत्युत्-तरतः । पातु । "सिरहीः । असि । सपत्नसाहीति सपत्न-साही । स्वाहा । जवो भवति । जवतेरसुनि जव । स पितृभिस्सह त्वां दक्षि- णतः पातु त्वदीयं दक्षिणभागं पातु ॥ "पश्चिमभागं प्रोक्षति-प्रचेता इति ॥ प्रकृष्टचताः प्ररुष्ट- विज्ञानो वरुणः । स रुद्रेस्मह त्वां पश्चात्पातु पश्चाद्भागं पातु ।। उत्तरभागं प्रोक्षति--विश्वकर्मेति ॥ विश्वानि कर्माण्यस्मि- निति विश्वकर्मा त्वष्टा, लोकपालाधिकाराद्वैश्रवणो वा । 'बहु- बीही विश्वं संज्ञायाम् ' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । स आदि- त्यैस्सह त्वामुत्तरतः पातु तवोत्तरभागं पातु । 'असुरा वज- मुद्यत्य देवानम्यायन्त'* इत्यादि वाहाणम् ॥ "उत्तरवेदिमक्ष्णया व्याधारयति—सिंहीरिति पञ्चभिः ॥ तत्र दक्षिणेसे सिंहीस्त्वमसि । सपनसाही सपनानां शत्रूणामभिभवि- त्री । स्वाहा सुहृतं तवेदमस्तु । . *स. ६.२-७.

·अनु. १२. 'भभास्करभाष्योपैता 211 नसाही स्वाहां सिहोरसि सुप्र- जावनिस्स्वाहा सिहीः॥२३॥ आस रायस्पोपवनिस्स्वाहां सिर हीरस्यादित्यवनिरस्वाहा सही- रस्या वह देवान्देवयते यज॑मानाय "सि हीः । असि । सुप्रजावनिरिति सुप्रजा-व- निः । स्वाहा । "सि हीः ॥ २३ ॥ असि । रायस्पोपवनिरित रायस्पोप-वनिः । स्वाहा । "सिहीः । असि । आदित्यवनिरित्यादित्य-व- निः । स्वाहा । सिरहीः । असि । एति । वह । दे॒वान् । देवयत इति देव-यते । यजमानाय । उत्तरस्यां ओण्यां-सिंहोस्त्वमसि मुमनावनिः शोभनानामप- त्यानां सम्भक्ती त्वमसि । 'छन्दसि वनसन ' इतीन् । "दक्षिणस्यां ओण्यां-सिहीस्त्वमसि रायस्पोपस्य धनपुटेस्स- म्भनी । छान्दसप्पध्या अलुक् । पष्ठयाः पतिपुत्र' इति 21 . सत्वम् ॥ "उत्तरेंसे--सिंहीस्त्वमसि आदित्यवनिः अदितिपुत्राणां सम्भकी॥ मध्ये-सिंहीस्त्वमसि , सा त्वमावह देवान् , यजमानाय यनमानार्थम् । कीदृशाय ! देवयते देवान् कामयमानाय । देवानात्मन इच्छतीति क्यच् । 'न छन्दस्यपुत्रस्य ' इतित्वाभा- ·212 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. २. । स्वाहा भूतेभ्य॑स्त्वा विश्वायुरसि पृथिवीं दृह ध्रुवक्षिदस्य॒न्तरिक्ष दृ५ हान्युतक्षिदसि दिवै दृश्हा- स्वाहा । "भूतेभ्यः । त्वा । विश्वायुरिति विश्व- आयुः । असि । पृथिवीम् । दृरह । ध्रुवक्षिदिति ध्रुव-क्षित् । असि । अन्तरिक्षम् । दृ । अञ्यु- तक्षिदित्यच्युत-क्षित् । असि । दिवम् । दृह । वो दीर्घश्च निषिध्यते । ‘शतुरनुम इति चतुर्थ्या उदात्तत्व- म् । 'सोत्तरवेदिरब्रवीत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "चमुट्टहाति-भूतेभ्य इति ॥ सर्वभूतार्थ त्वामुगृह्णामि । यागसाधनद्वारेण सर्वभूतार्थतोद्हणस्य । : य एव देवा भूताः इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ पोतुद्रवान् परिधीन् परिदधाति—' अमेस्त्रयो ज्यायांसो भ्रातर असन् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र मध्यमं परिदधाति- विश्वायुरिति ॥ विश्वमायुर्जीवनमन्नं वा अस्मिन्निति यागसाधन द्वारेण तादृशोसि, स त्वं पृथिवी दंह दृढामीनधारणसमर्थी कुरु ॥ "दक्षिणं परिदधाति-ध्रुवतिदिति ॥ ध्रुवे निश्चलेन्तरिक्ष क्षियतीति ध्रुवक्षित् तादृशोसि | स त्वमन्तरिक्षे वसन् अन्त- रिक्ष ईह ॥ भउत्तरं परिदधाति-अच्युतक्षिदिति । अच्युतेऽविनष्टे दिवि क्षियतीत्यच्युतक्षित् । स त्व दिवं दंह ॥ 1* *स. ६.२.८.

·भनु. १३.] भाभास्करभाष्योपेता 213 28 नर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमसि ॥२४॥ युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विमा अग्नेः । भस्म । असि । अग्नेः । पुरीपम् । असि ॥ २४ ॥ नाम सुप्रजावनिस्स्वाहां सिरहीः पञ्चत्रिशञ्च ॥ १२ ॥ 'युञ्जते । मनः। उत । युञ्जते । धियः । विप्राः। 28 सम्भारान्निवपति-अमेरिति ॥ अग्नेर्भस्म दीप्तिसाधनं त्वमसि । भस भर्त्सनदीप्त्योः । अग्नेः पुरीपं पूरणं प्रीणनं वा त्वमसि । तस्मादमि भासय पूरय प्रीणय वा । यदेतान्सम्भारान्सम्भ- रति '* इति ब्राह्मणम् । इति द्वितीये द्वादशोनुवाक . ॥ शालामुखीये शामित्रं जुहोति-युअत इति जगत्या ॥ युअते मनः विषयेभ्यः प्रत्याहृत्येष्टे विषये स्थापयन्ति । उत अपि च, धियश्च युञ्जतें यागादिलक्षणानि कर्माणि कुर्वते । यहा-धियः प्रज्ञाः धर्मार्थकाममोक्षविषयाः युअते भावयन्ति । यहा-धिय इतीन्द्रियाण्युच्यन्ते, तानि युञ्जते इप्टे विषये भवर्तयन्ति, अनिष्टेभ्यश्च निवर्तयन्ति । विप्राः मेधाविनः । *30 ·214 तैत्तिरीयसंहिता [का... प्र. १. विप्रेस्य वृहतो विपश्चितः । वि होत्रो दधे वयुनाविदेक इन्मही विम॑स्य।वृहतः। विपश्चितः।वीति। होत्राः। दधे । वयुनाविदिति वयुन-वित् । एकः । इत् । मही। देवस्य॑ । सवितुः । परिष्टुतिरिति परि-स्तुतिः । विप्रस्य मेधाविनः बृहतः यजमानस्य सम्बन्धिनो विपश्चितः पण्डिता ऋत्विजः । 'बृहन्महतोरुपसङ्ख्यानम् ' इति विभक्त- रुदात्तत्वम् । एवमेतत्कुर्वाणा बृहतो विपश्चितो भवन्ति । एक इत् एक एव वयुनावित् वयुनानां ज्ञानोपायानां वेदिता । . 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । वयुनाविदेक एव होत्रा स्तुतिलक्षणा वाचो विदधे विदधाति विविधमुत्पादयति । छान्दसो लिट् । यद्वा-होत्रा ऋत्विग्विशेषान् होमस्य कर्तृन् भेत्रावरुणादीन् विदधाति विभज्य स्थापयति । युअते* मनश्च धियश्च युआना * । एतत्तु कर्तुं न सर्वे शक्नुवन्ति एक एव वयुनाविदेवंविधं कर्तुं शक्नोतीति कारणमाह-मही महती मह. नीया खलु देवस्य सवितुः परिष्टुतिः परितस्सर्वतः रूपकर्मचा- न्धवाध्यवसायेन कर्तुं न शक्यते; तस्मादक एव वयुनावित् होत्रा विधातुं शक्नोति । तस्मान्महानयं देव इति सवितुः प्रशंसा । तस्मै सवित्रे इदं स्वाहुतमस्त्विति । अन्य आह-मेधा- विनो यजमानस्य सम्बन्धिनो विपश्चितो विप्रा युञ्जते । एक एव वयुनावित् होत्रा विदधाति । सा खलु सर्वा देवस्य सवि- -भा. खि-फर्मजातिदेवासानयेन कर्मणा.

·अनु. 12.] मभास्करभाष्योपेता 215 देवस्य सवितुः परिष्टुतिः । सुवा- ग्देव दुर्या आ वंद देवश्रुतौ 'सुवागिति सु-चांक । देव । दुर्यान् । एतिः। वद । देवश्रुताविति देव-श्रुतौ । देवेषु । एति । घोपेथा- तुः महती परिष्टुतिः सर्वतः प्रस्तुतिः प्रेरणति यावत् । तस्मा- तदनुज्ञाता वयमिदं कर्मारभामहे इति भावः । 'तादो च' इति परेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ अक्षोत्सर्जने नपति-सुवागिति ॥ हे देव देवनशील अक्षेषु सुवाक् शोभनवाक् भूत्वा दुर्यान्गृहान्यजमानस्य सम्बन्धिन आवद आभिमुख्येन वद, कल्याणी गृहाणां शान्तिकरी वाचं वदे. त्यर्थः । 'नसुम्याम् । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं सुवागिति । दुर्या- निति नकारस्य पूर्ववद्रुत्वादि । 'वरुणो वा एष दुर्वागुभयतो बद्धो यदक्षः '* इत्यादि बाह्मणम् । अथ देवश्रुतौ देवेष्वा- घोपेथाम् इत्यस्य द्विवचनान्तत्वान्न पूर्वेण सम्बन्धः । आचार्य- •पचनाच्च, सुवाग्देव दुर्यानावदेत्या तत्र जपति इति । द्विवचनस- म्बन्धादेवोपरितनेनासधुरोऽवाअने न च सम्बध्यते । न च प्रकर- णादुरुप्य. विरुतिमासाद्य यदयं करिष्यति तत्प्रतीयते । तस्मा- दत्रैव विनियोगः कल्पयितव्यः । स च द्विवचनात् पुल्लिङ्गा- स्वाक्षद्वयोत्सर्जनजपे युक्त इव लक्ष्यते । अयमर्थः-देवाश्शृण्वन्ति यौ तो देवश्रुतौ । कर्मणि विप् , निष्ठायां वा, 'परादिश्छ- न्दसि बहुलम् । इति उत्तरपदायुदात्तत्वम् । हे अक्षो ईदृशौ *सं. २.२.१. तिं-स्येव, ·216 तैत्तिरीयसहिता का... प्र. २. देवेप्वा घोपेथामा नौ वीरो जा- यतां कर्मण्यो य सर्वेनु जीवाम यो बहूनामसदृशी । इदं विष्णुर्वि म् । एति । नः । वीरः । जायताम् । कर्मण्यः । यम् । सर्वे । अनुजीवामेत्यनु-जीाम ! यः । वहूनाम् । असत् । वुशी । 'इदम् । विष्णुः । युवा आत्मीयोत्सननेन देवेप्वाघोपेथाम्, अयं यनमानो युप्मा- न्यनत इत्यवं महता शब्देन घोषणं कुरुतम् । घुपि कान्तिक- रणे उदात्त अनुदात्तत् भोवादिकः ।। अक्षधुरमवाञ्जयति 1-आ न इति ॥ नः अस्माकं वीरः पुत्रा- दिकः कर्मण्य कर्मयोग्यः आजायताम् । 'कर्मणि साधुः' इति यत् । पुनरपि विशेष्यते-यं सर्वेपि च वयमनुनीयामः । लोटि सलोपः । यश्च बहूनां वशी नियन्तृत्वादिशक्तिमान् असत् स्यात् । अस्तेलेंटि 'इतश्च लोपः', 'लेटोडाटौ' इत्यडागमः ! इयं च विराङ्गायत्री, प्रथमे पादे यक्षराधिक्यात् । पुरउप्णि- मधमस्य पादस्य द्वादशाक्षरत्वात् , द्वाभ्यामूनत्वाच विराडु- ष्णिक । तत्र 'यं सर्वेनुनीवामः' इति द्वितीयः पादः ॥ दक्षिणस्यां चक्रवर्तिन्यां जुहोति-इदमिति गायत्र्या ॥ इदं विश्वं विष्णुः व्यापी भगवान्विचक्रमे विभज्य क्रमतेस्म । 'वृत्तिस- र्गतायनेषु क्रमः' इति वृत्तावात्मनेपदम् । 'वेः पादविहरणे' इति *फ-णिग्या प्र.

·भनु. १३.] भाभास्करभाष्योपता 217 चक्रमे त्रेधा नि दंधे पदम् । समू- वीति । चक्रमे । त्रेधा । नीति । दधे । पदम् । समूढमिति सं-ऊढम् । अस्य ॥ २५ ॥ पासु- वा । कतिधा विचक्रम इत्यत आह-त्रेधा विधा पदं पादं निदधे स्थापयामास पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवि चेत्याधारभेदेन पदस्य त्रैवि- ध्यम् । त्रीणि पदानीति यावत् , यथा 'त्रीणि पदा वि चक्रमे '* इति । एधाञ्च' इत्येधाप्रत्ययः । यस्मादेवं तस्मादस्य विष्णोः पांसुरे पांसुमति पादे । रः मत्वर्थीयः । यद्वा-सिध्मादिलक्षणो लः, रलयोरेकत्वं स्मयते । पांसवो रजांसि लोका उच्यन्ते। तैः रजःकरण[ कण ! ]कल्पेः तद्वति विष्णोः पदकमले समूदं सम्यगूहं तेनैव समवस्थापितम् । किमिदं विश्वं यद्विचक्रमे । 'गति- रनन्तरः' इति गतेः प्ररुतिस्वरत्वम् । अस्येति 'इदमोन्वादेशे- ऽशनुदात्तः' इत्यशादेशोनुदात्तः । य इममर्थमकरोत्स विष्णुरनेन होमेनेमं यज्ञं समापयत्विति भावः । अपरा योजना-इदं विष्णु- रेव स्वयं विचक्रमे विक्रमते यद्धविर्धानं विक्रमते गच्छति । 'छन्दसि लुड्डलिटः' इति लिट् । विष्णोरेवेदं क्रमणं यद्धवि- (नस्येति यावत् विष्णुर्विशेष्यते-त्रेधा निदधे पदं तस्मादस्य हविर्धानस्य पांसुरे पांसुमति च मार्गे समूढं सम्यगूढं प्रापित- मिदमाज्यमस्त्विति । अन्ये पुनराहुः-इदं विश्वं विष्णुर्व्यापी आदित्यात्मा विचक्रमे विक्रमते विभज्य प्राप्नोति त्रेधा एथि- व्यामन्तरिक्षे दिवि च पदं निदधाति अनिविद्युत्सूर्यात्मना त्रिपु स्थानेषु पादन्यासं करोति । अस्य विष्णोः पांसुरे त्वन्तरिक्ष अमा, २-४.६. क-आदित्यात्मना.

·220 तैत्तिरीयसंहिता का. 1, प्र. १. . प्राची प्रेमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्य यज्ञं नयतुं मा जौहरतमत्र रमेथां वमन्पृथिव्या दिवो वा विष्णवुत पृथिवीम् । अभितः । मयूखैः । प्राची इति । प्रेति । इतम् । अध्वरम् । कल्पयन्ती इति । ऊर्ध्वम् । यज्ञम् । नयतम् । मा। जीहरतम् । 'अत्र । रमेथाम् । वर्मन् । पृथिव्याः । दिवः । "हविर्धाने प्रवर्तयन्ति-प्राची इति द्विपदया त्रिष्टुमा जगत्या वा ॥ हे हविर्धाने प्राची प्रागंचितगमनवती प्रेतं प्रणेतं गच्छतम् । अध्वरं वाधकरहितं यज्ञं कल्पयन्ती अभिमतसम्पाद- नसमर्थ कुर्वाणे । 'शश्यनोनित्यम्' इति नुम् । किञ्च-ऊर्व उपरि देवान्प्रति यज्ञं नयतं प्रापयतम् । किञ्च-माजीहरतं मा कुटिलं कार्टम्, मा अदेवगामिनं कुरुतम् । दृ कौटिल्ये, हेतु- मण्णन्ताल्लुडि चष्टादि । 'अध्वयूँ हविर्धा ने स्थापयतः-अति विराजैकपदया || अत्रे- तस्मिन्वर्मन् पृथिव्यास्सम्बन्धिन्युच्छ्रिते देशे रमेथाम् अत्रैव स्थातुं सुपां सुलुक् ' इति वर्मणस्सप्तम्या लुक् । 'नसम्बुद्ध्योः' इति नलोपाभावः । 'उदातयः एथिव्या विमक्तेरुदात्तत्वम् ।। अध्व! हविर्धानयोर्मध्यो निपत'-दिव इति त्रिष्टुमा । हे विष्णो व्यापकात्मन् दिवो वा देवलोकाद्वा उत वा अपि वा रुचि भनतम् ।

·भनु. ३.] भाभास्करभाष्योपेता 221 -- पृणस्व । बहुभिरित वो पृथिव्या महो वा विष्णवुत वान्तरिक्षावस्तौ पृणस्व बहुभि- सव्यैरा म यच्छ ॥ २६ ॥ दक्षि- वा। विष्णो । उत । वा । पृथिव्याः । मुहः । वा । विष्णो । उत । वा । अन्तरिक्षात् । हस्तौ । बहु- -भिः । वसव्यैः । आ। एथिव्याः महो वा महतो वा इतो दिवः पृथिव्याश्च महतोन्य- स्माहा कुतश्चिन्महर्लोकादेः । महतेः क्विवन्तात् पञ्चम्येकवचने 'सावेकाचः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । हे विष्णो । पुनरामन्त्रण. मादरार्थम् । अथवा अन्तरिक्षात् आनीतैरित्यवगम्यते । बहुभि- र्वसव्येः बहूनां धनानां समूहैः । ' वसोरसमूहे च' इति यत् । हस्ती मदीयो एणस्व पूरय, महाधनं मां कुर्वित्यर्थः । हस्त- पूरणत्वेन महाधनत्वं लक्ष्यते । लोके हि महाधनः पूर्णहस्त इत्युच्यते, धनहीनो रिक्तहस्त इति । तस्माद्वहुभिर्धनराशिभिः पर्धमानं मां कुर्विति प्रतिपादितं भवति । पुनरपि देवस्यौदार्या तिशयमकटनार्थमाह --आ दक्षिणाखस्तात्मसारितात् उत अपि च आ च सव्याजस्तात् वसुराशिं प्रयच्छ, प्रसारितयोर्दक्षिणसव्ययोर्हस्तयोः अन्तराळं यावता धनपुञ्जेन पूर्यते तावदेहीत्यर्थः । अथ वा बहुभिर्वसव्यैः धुलोकादिभ्य आनी तस्त्वदीयो हस्ती पूरय, प्रभूतं धनराशि हस्ताभ्यां गृहाणेत्यर्थः । ततस्तं प्रभूतं धनराशि दक्षिणाखस्तादामयच्छ, सव्याचाप्रयच्छ । तस्मादाभिमुख्येन धनराशि निस्सारय, हस्तविशेपो न* निरूपणीयः । अधि- *ग-हस्तविशेषाननु. *31 ·तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. २. 222 णादोत सव्यात् । विष्णोर्नुकं वीयाँणि मं वौचं यः पार्थिवानि विममे रजासि यो अस्कशायदु- प्रेति । यच्छ ॥ २६ ॥ दाक्षिणात् । एति । उत । . सव्यात् । 'विष्णोः । नुकम् । वीयाणि । प्रति । वोचम् । यः । पार्थिवानि । विमम इति वि-ममे । रजासि । यः । अस्कवायत् । उत्तरमित्युत- [आ]कारेणाभिमुख्यं योस्याध्वनो ग्रामादागछतीति यथा । अत एव द्वाभ्यामपि पञ्चम्यन्ताभ्यामावृत्तस्सम्बध्यते । प्रशब्दस्तु विप- र्यासान्नावर्तते । दक्षिणस्यादिगाख्यायाम् ' इति दक्षिणशब्द आधुदात्तः ॥ 'अध्व' मेध्यो बधीत:--विष्णोर्नुकमिति त्रिष्टुभा ॥ नुकमिति क्षिपनाम । विष्णोर्याणि वीरकर्माणि प्रवो प्रकपेण' ब्रवीमि । अन्दसो लुइ । 'बहुलं छन्दस्यमाड्योगॅपि' इत्यडमावः । विष्णुर्विशेष्यते—यः पार्थियानि एथिव्यन्तरिक्षधुलोकभवानि । एथि- धीशब्देन त्रयो लोका उच्यन्ते, यया 'यो द्वितीयस्यां तृतीयस्यां एथिव्याम् '* इति । 'एथिव्या आशी' इत्य- प्रत्ययः । यः पार्थिवानि रजांसि ज्योतीपि अग्निविद्युत्सूर्यात्म- कानि विममै विनिर्मितवान् । यहा: पार्थिवानि एथुपु भवानि रनांसि वसूनि विममे । किञ्च-य उत्तरं सधस्पं सहस्थानं *सं. १.२.१२:-- ·अनु. १३.] भ:भास्करभाष्योपेता 228 तर सधस्थ विचकमाणस्वेधोरुंगा- यो विष्णौ रामसि विष्णोः तरम् । सधस्थमिति सध-स्थम् । विचक्रमाण इति वि-चक्रमाणः । त्रेधा । उरुगाय इत्युरु- गायः। "विष्णोः । रराटम् ।.असि । "विष्णोः । थाथा- सर्वेपामन्तरिक्षम् । 'सुपि स्थः' इति कः । सधमाधस्थयोः इति सधादेशः । तदस्कभायत् अस्तम्भयत् अधारयत् । अस्क- ध्नादिति वक्तव्ये 'स्तन्भुस्तुन्भुस्कन्भुस्कुन्भुस्कुञ्भ्यः भुश्च' इति भामत्ययः । 'छन्दसि शायजपि' इति व्यत्ययेन हेर- भावपि नश्शायनादेशः । किं कुर्वन्नित्याह-विचक्रमाणस्त्रेधा त्रिपु लोकेपु विभज्य क्रममाणः पदत्रयं कुर्वन् । लिटः कानना- देशः । उरुगायः उरुभिर्महात्मभिर्गायत इति उरुगायः । के गै शब्दे, घनि 'आतो युकिण्कृतोः' इति युक्, दिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-उरुभिर्गन्तव्यः । गाङ् गतो ।. य इत्यमित्यमकरोत्तस्य विष्णोर्याणि प्रवोचम् स मेधीदाढयं करोत्विति ॥ "रराटीमासअयति-विष्णो रराटमसीति ॥ हे रराटि विष्णो- यज्ञात्मनो ललाटमिव प्रधानमसि । कपिलकादित्वालत्वं विक- ल्प्यते ॥ "मध्यमं छदिरधिनिदधाति-विष्णोरिति ॥ विष्णोः एष्ट एष्ठसदशमसि ॥

·224 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.. पृष्ठमति विष्णोरनवे स्थो वि- ष्णोस्स्यूरसि विष्णोर्बुवमसि वै- ष्णवमति विष्णवे त्वा ॥ २७ ॥ पृष्ठम् । असि । "विष्णोः । श्रपत्रे इति । स्थः । "विष्णोः । स्यूः । असि । "विष्णोः । ध्रुवम् । असि। "वैष्णवम् । असि । विष्णवे । त्वा ॥२७॥ अस्य यच्छेकान चत्वारिशच ॥ १३ ॥ "पार्श्वयोच्छदिषी निदधाति-विष्णोः भत्रे स्थ इति ॥ भन्ने शोधके स्थः । सकारस्य शकारापत्तिः । स्नपतिश्चान्दसशुद्धि- कर्मा, औणादिकष्ट्रन्प्रत्ययः । स्नातर्वा णिचि पुगादिः ।। "दक्षिणनाही कुशमुपसङ्गा स्पन्द्यां प्रवर्तयति-विष्णोस्स्यू- रिति ॥ विष्णोः स्यूः सेवनी त्वमसि यज्ञस्य । पिवु तन्तु- सन्ताने, 'विप्न ' इति विप् 'छोरशूड्नुनासिके च' इत्यूत् ।। "हारप्रन्यि करोति-विष्णोर्भुषमसीति | विष्णुना ध्रुवमचलितं करणीयमसि ।। "हविर्घानमण्डपमभिमृशति-वैष्णवमिति ॥ येणवं विष्णुदेवत्यं त्वमसि । अतो विष्णवे स्वाममिमृशामि । 'वैष्णवं हि देव. सया हविर्धानम् '* इति ब्राह्मणम् ॥ इति द्वितीये प्रपाठके प्रयोदशोनुवाकः, ·भनु. १४.] मष्टभास्करमाष्योपेता 226 कृणुष्व पाजः प्रसितिन पृथ्वी याहि : 'कृणुष्व । पाजः। प्रसितिमिति प्र-सितिम् । न।पृथ्वीम् । याहि । राजा । इव । अमेवानित्यम- अमये रक्षोमे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेचं रक्षांसि सचे- रन् '* इत्यस्या इष्टः पञ्चदश सामिधेन्यः । ततः परे याज्यानुवाक्ये । उपहोमार्था ततः परा याज्याविकल्पो वा.। सर्वा अमिदेवत्याः, तपूंप्यमे ' इत्यादिदर्शनात् । वैश्वदेवं काण्डम् । त्रैष्टुभस्सर्वोनुवाकः । तत्र प्रथमा-रुणुष्व पान इति ॥ हे अमे रुणुष्व कुरुष्व । रुवि हिंसाकरणयोः व्यत्य- येनात्मनेपदम्, 'चिन्विरुणचोरच' इत्युप्रत्ययः, अकारोन्ता- देशः । करोतेर्विकरणव्यत्ययेन वा शुः । सतिशिष्टो विकर- णस्वरो लसार्वधातुकस्वरेण बाध्यते । पानः बलम् । 'पातेर्नु- इत्यसुन् । बलेन हि पाल्यते जनः । प्रसिर्ति न प्रसितिमिव । उपरिष्टादुपचारत्वान्नकार उपमार्थीयः । प्रसितिः प्रसयनात् । प्रकर्षेण सीयते बध्यत इति प्रसितिः बहुमूत्रनि- मिता मृगमाहिणी पाश्यानाम, मत्स्यग्रहणं जालं नाम, पति- ग्रहणं च विसरो नाम प्रसितिरुच्यते । ' तादौ च निति रुत्यतौ, इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । पृथ्वी विस्तीर्णाम् । यथा लुब्धको मृगग्रहणार्य पाश्यां करोति वनगहनेषु स्थापय- ति, यथा वा मत्स्यग्रहणार्थ जालं करोति मले प्रसारयति, यया पतिमाही तद्ब्रहणार्थ विसरं करोति नदीपुळिनादौ विसार- यति, तथा त्वमपि महलं रक्षांसि हन्तुं कृणुष्व अग्रतो विस्तारयेत्यर्थः । अथ तथा कुर्वन्याहि रामेव । केचिदाहुः- *सं २.१.२. क ·226 तैत्तिरीयसहिता [का. १.प्र.२. राजेवाम॑वार इझेन । तृप्वीमनु वान् । इभेन । तृप्वीम् । अन्विति । प्रसितिमि- आङ्कों यातिर्द्रष्टव्यः, यागसाधनार्थमागमनस्याभिप्रेतत्वात् , यागो- तरकालं हि रक्षोहननार्थ गन्तव्यमिति । अत्र ब्रूमः--याही- त्येव समीचीनम् । ननु यागोत्तरकालं गन्तव्यं तेन रक्षोहनना- र्थम् । मेवं वोचः, न हि देवो विश्वात्मा कुतश्चिदायाति । न क्वचिद्याति । स्तुतिः खल्वियं क्रियते स्वाभिलपितसम्पादनानुरूपा 'याहि, आयाहि, उत्तिष्ठ, प्रत्यातनुप्व, ऊों भव' इत्यादि स्वरूपा । एतैश्च स्तुतिपंदैस्तुष्टा देवता पुरुषमभिलपितेन फलेन योजयति । तस्माद्रमोहननार्थ त्वरितं यातव्यमायातव्यं वा, यागो निर्वर्तित एव मन्तव्य इत्येवं रूपा स्तुतिर्भवत्येवेति किमश्चतपदाध्याहारेणेति । किश्चन्यागमागच्छतो देवस्य किं बलादिपरिग्रहणेन हन्तव्यसकाशं गच्छतो हि बलादिना कार्यम् । तस्माद्यथोक्तं बलमादाय हन्तव्यमकाशं गच्छ रानेव, राजा यथा महतीं सेनां कर्पन शत्रुदेशं गच्छति । राजा विशेष्यते--अमवानमात्यवान् । अमा वर्तन्त इत्यमाः। अप्रत्यय- श्मन्दसः । तद्धिताः' इति बहुवचननिर्देशाहा । यहा- शत्रूणां मनआदिभअनान्यायुधानि अमशब्देनोच्यन्ते । अमवा- निति वृद्ध्यभावश्ान्दसः, न कम्यमिचमाम् ' इति वचनात् । पचाद्यचि वा वृपादिद्रष्टव्यः । अमनशब्दस्यैव वान्त्याक्षरलोपः। यथाहुः-दो चापरौ वर्णविकारनाशी' इति । इभेन । अत्र नैरुक्ता बहुधा वदन्ति-"इरयान्नेनेडोभयेन भयनिवृत्त्यर्थ प्राप्त इमः इतमपगतं भयमस्येति वा इमः वीतमयः हस्ती या "* इति । ? . कनि..३.३.

·अनु. १४.] महमारकरभाष्योपेता 227 प्रसितिं द्रूणानोस्तासि विध्य रक्ष- ति प्र-सितिम् । द्रूणानः । अस्ता । आस । एतदुक्तं भपति-यथा रामा अमात्ययुक्तश्शत्रूणां भानरायु- धादिमिस्तद्वान् इभेन हस्तिना शत्रुवधादिकं साधयितुं युक्तो गच्छति, तथा त्वं महद्वलमादाय शत्रुबलनाशनसमर्थन रोगादिना तंद्वान् इभेन इरापुष्टेन वीतभयेन तद्वान् गमेन वा सह रक्षांसि हन्तुं याहीति । अमवानिति संहितायां नकारस्य यत्वानुनासिको पूर्ववत् । तृप्वी क्षिप्रनामेतत् । प्रकृष्टा सितिस्सेना प्रसितिः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अनुदूणानः अनुद्रवन्ननुधावन् ! एतदुक्तं भवति-मन्त्रिभिर्बहुलं समस्त बल*मग्रतः प्रसारयेती- रितां क्षिप्रगामिनी प्ररुष्टां सेनामग्रत प्रसारितां द्रवन्तीमनुद्रवन् राजेव याहीति । यहा-तृप्वी क्षिप्रमागच्छन्ती प्रसिति पर- सेनां अनुद्रूणानः अनुक्रमेण हिंसन् याहीति । द्रू हिंसायां यादिकः, पूर्वस्मिन्पक्षे द्रवतेस्ताच्छीलिकश्शानश् , व्यत्ययेन भा धातोश्च दीर्घत्वम् । अथैव यात्वा रक्षस राक्षसान् विध्य ताडय । तपिष्ठेः तप्तृतमैः तप्तृशब्दादिष्ठनि 'तुरिष्ठेमेयस्सु इति तृशब्दस्य लोपः । कस्मादित्यमुच्यत इति चेत् , अस्तासि साधु निरसितासि शत्रूणाम् । यद्दा-शत्रुसम्बन्धिनाममोघानां शस्त्रा- णामस्ता निरसिता निवारयिता त्वमसि । तस्मात्तपिष्ठेस्त्वदीयैरा- युधैः तान्विध्येति । अस्यतेस्साधुकारिणि तृन् । रधादित्वादिड्डि- कल्प्यते ! विध्येति तिहः परत्वान्न निहन्यते । रक्षश्शब्दोय- मसुनन्तः । रक्षाहेतुत्वादपादानेऽसुन् । क्षरेर्वा हिंसात्कर्तर्यसुन्या- *क-ति-मत्तं पल. .

·228 तत्तिरीयसाहिता [का. १.प्र. २. . सस्तपिष्ठैः । तव भ्रमास आशुया पैतन्त्यनु स्पृश धृपता शोशुचानः। विध्य रक्षसः। तपिष्ठैः। तव।भ्रमासः। आशुया पतन्ति । अन्विति । स्पृश । धृपता। शोशुंचानः। धन्तविपर्ययः । यथोक्तं 'वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च' इति -1 अयं चार्धर्चादित्वादुभयलिङ्गः । तत्र नपुंसकत्वे 'नविषयस्यानि- सन्तस्य ' इत्याद्युदात्तत्वम् । यथा-' रक्षसामपहत्यै '* 'रक्षांसि निवांसन्ति '* इति ।. पुल्लिङ्गे अस्य त्वन्तोदात्तत्वं भवति • यथा-' रक्षसः पाह्यस्मान् ' इत्यादौ । एवमस्यापि पुल्लिङ्गत्वा. दन्तोदात्तत्वम् । 'नविषयस्य ' इति नियमेन नित्स्वरो बाध्यते, यथा-' दक्षेरिनन्विधीयत ' इति दक्षिणशब्देनान्तोदात्तेन भवितव्यम् । यथा-'दक्षिणा दिक् । इन्द्रो देवता , इत्यादी 'दक्षिणस्या दिगाख्यायाम्' इति नियमादिगाख्याया अन्यत्राद्युदात्तत्वम् । यथा दक्षिणां प्रतिग्रहीप्यन्'! 'आ म यच्छ दक्षिणात् ' इत्यादिषु । एवमत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ अथ द्वितीया-तवेति ॥ हे अमे तव भ्रमासः भ्रमण- शीलाः विष्फुलिङ्गाः । पचाद्यच् 'आजसेरसुक् ' । आशुया आशवः । 'सुपा सुलुक् ' इत्यादिना जसो यानादेशः । पतन्ति निष्पतान्त । यद्वा-आशु निप्पतन्ति, क्रियाविशेषणत्वानपुंसक- त्वम् । द्वितीयकवचनस्य लुगपवादो यानादेशः । अनुस्टश ये निप्पतन्ति तैर्धमेः रक्षश्शरीराण्यनुक्रमेण स्टश दहेति यावत् । मा. ३-११-५. मा. २०३-२. इस. १.२-१३ ·. भनु १४.] भभास्करभाष्योपैता 229 तपूप्यग्ने जुह्वा पतङ्गानसन्दितो तपूपि । अग्ने । जुह्वा । पतङ्गान् । असं- न्दित इत्यसै-दितः । वीति । सृज । विष्वक् । । येन श, . धृषता अभिभवित्रा । धृप प्रसहने चुरादिराधृषीय , व्यत्य- शतुरनुम ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । भावप्रधा- नोय, धर्षक्वेनेत्यर्थ । शोशुचान भृश दीप्यमान । यॉ गन्ताद्वयत्ययेनात्मनेपदम्, 'अभ्यस्तानामादि । इत्याद्युदात्तत्वम् । इवानी दहनोपाय उच्यते--तपूपि तापानौप्ण्यलक्षणान् तपनशी लान् । तपेरुसि प्रत्यय । पतङ्गान् पतनशीलान् । पतेरङ्गच्मत्य- य । उल्का उज्जुला महाज्वाला । एपोदरादि । एवमे तत्रितय विप्वग्विसृन इतश्वेतश्च निस्सारय । विषु नाना अञ्च- तीति ऋत्विगादिना किन्प्रत्यय । न्यधी च ' इति चकार- स्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । व्यत्ययेन वाव्य- यपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जुहा असन्दित अयन्त्रित , अग्निहि जुहू दृष्ट्वा यन्त्रित इव भवति न क्वचिद्याति, न चान्यत्करो- ति, तामेवाज्यवती व्याप्रियमाणा पश्यन्तया बद्ध इव भव- ति, तस्मात्तथा माभूरिति प्रार्थयते । जुवा विभक्त । उदात्त- यणो हल्पूर्वात् ' इत्युदात्तस्य नोड्यात्वो इति प्रतिपेधे उदात्तस्वरितयोर्यण ' इति स्वीरतत्व प्रर्वतते । सम्पूर्वाद्दयते निठाया 'द्यतिस्यतिमास्थामित्तिकिति । अव्यय. पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । अन्य आह–असन्दित केनचिदप्यख- ण्डितप्रसरस्सन् इत्य कुरु । तत्र कारणमाह-जुहा जुहूस्थेनाज्येने- . . इतीत्वम् , त्यर्थ ॥ *32 ·तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. म. २. 230 वि सृज विगुल्काः। प्रति स्पझो वि सृज़ तूर्णितमो भवा पायु- विंशो अस्या अब्धः । यो नो उल्काः । 'प्रतीति । स्पशः । वीति । सृज । तूणितम इति तूर्णि-तमः । भव । पायुः। विशः। । बाध- अथ तृतीया-प्रतीति ॥ अन इति चतुर्थपादादिः, अत एव न निहन्यते । हे अग्ने नः अस्माकं यो दूरे स्थितः अघशंसः यो वा अन्ति अन्तिके । 'कादिलोपो बहुळम् ' इति कलोपः । अयं पापात्मकं शंसनमभिलाप कीर्तनं वा यस्य सोघशंसः, वधादिकारी, दुरुक्तवादी वाच्यते । तथा प्रतिसशः पाशान विमृन विस्तारय पाशेस्तं वधानेत्यर्थः । सश ग्रहणशोषणयोः, करणे सम्पदादिलक्षणः क्विप् । यहा-स्पश बाधने, कान्यायुधादीनि तं प्रति विसृन । तूर्णितमः त्वरिततमस्सन् । त्वरतः क्तिनि निष्ठावद्भावन निष्ठानत्वे 'ज्वरत्वरस्त्रव्यविमवा- मुपधायाश्च' इत्यूत् । किञ्च-भव पायुः पालयिता अस्या विशः प्रनाया. । कस्याः? त्वामनुगतायाः अस्मदादिकायाः न पुनः प्रस्तायाः । अत एवान्वदिशाभावात् 'उडिदम् । इति विभक्तरुदात्तत्वं प्रवर्तते । 'सावेकानः' इति विशो विभक्ते- रुदात्तत्वम् । 'यचौतस्तिडः' इति सहितायामाख्यातस्य दीर्घ- त्वम् । 'रुवापानिमि' इत्युण्प्रत्ययः । अदब्धः अनुपहिसितः केनापि । किञ्च-माकिः मा कश्चिदपि ते त्वामादधर्षीत् आध- र्पयतु, तव कश्चिदपि परिभवं माकापीदित्यर्थः । धृष प्रसहने ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता 231 दूरे अघशसः ॥ २८॥ यो अन्त्यग्ने मार्किटे व्यथिरा दधी- त् । उदग्ने तिष्ठ प्रत्या तनुष्य न्यमित्रा ओपतात्तिग्महेते । यो अस्याः । अददः । यः । नः । दूरे । अघशस इत्यघ-शसः॥ २८॥ यः । अन्ति । अग्ने । माकिः । ते । व्यर्थिः । एति । धीत् । 'उदिति । अग्ने । तिष्ठ । प्रति । एति । तनुप्व । नीति । अमित्रान् । ओपतात् । तिग्महेत इति तिग्म- चुरादिराधृपीयः, द्विविकरणता, शप*श्शुः, ततः परं सिच् , 'नेटि ' इति वृद्धिप्रतिषेध' । सिच्येव वा व्यत्ययेन द्विवचनम् । व्यथिः व्यथयिता । व्यथेरन्त वितण्यर्थात् 'इन् सर्वधातुभ्यः । इतीन् । ण्यन्तादेव वा अन इ इतीप्रत्यये 'बहुळमन्यत्रापि संज्ञाच्छन्दसोः' इति णिलोप' । यथा-'वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयः। इति वृपादिद्रष्टव्यः । ते इति ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति सम्प्रदा- नत्वाच्चतुर्थी । 'चतुर्थ्यर्थे बहुळे छन्दसि' इति पष्ठी चतुर्थ्यर्थे वा । कर्मणि पष्ठी वा, तेव्यथिरिति सम्बन्धात् । 'युप्मत्तत्ता- प्वन्तः पादम् । इति ते इत्यस्मिन् परतः पूर्वस्य सकारस्य पत्वम् ।। *अथ चतुर्थी-उदम इति ॥ हे अने उत्तिष्ठ उत्याय प्रत्यातनुप्व शत्रून्प्रत्यात्ततेना भव । तथा च भूत्वा, हे तिग्महेते *स-भूषीयः । शप. स. २-२-१२० ·232 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. २, नो अरांति समिधान चक्रे नीचा तं चक्ष्यतसन्न शुष्कम् । ऊो भव प्रति विध्याध्यस्मदाविष्कृणुष्व दै- हेते । यः । नः । अरातिम् । समिधानेति सं- इधान । चक्रे । नीचा । तम् । धक्षि । अतसम् । न । शुष्कम् । 'ऊर्ध्वः । भव । प्रतीति । विद्धय । अधीति । अस्मत् । आविः । कृणुष्व । दैयानि । . तीक्ष्णायुध अमित्रानस्मच्छन् न्योपतात् नियमेन दह । उप दाहे. । अमरित्रप्रत्ययः । किञ्चयो नः अस्माकं अराति अंरातित्वं अस्मभ्यं वा अरातिं अदीनं चक्रे कुरुते, योस्मभ्यं न किञ्चिदपि ददाति तं नीचा न्यग्भृतं धक्षि दह, अतसन्न काष्ठमिव शुष्कम् । दहेलेंटि बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् । न्यक्शव्दाद्वयत्ययेन तृतीया, 'अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनाम- स्थानम् ' इति तस्या उदात्तत्वम् । हे समिधान सामिधेनीसमिद्भि- दीप्यमान । पूर्ववच्छपो लुक् ॥ अथ पञ्चमी-उर्ध्व इति ॥ हे अग्ने उर्ध्वः उतितो भव । उताय च प्रतिविध्य प्रत्येकं ताडय यहा--प्रतियोद्धा भव । कस्याथें ? अध्यस्मत् अस्मत्त उपरि अस्मत्पक्षे तिष्ठन् अस्मदर्थमित्यर्थः । यहा-अस्मत्त* उपरि ये तिष्ठन्त्यस्मानंय- ग्मावयन्तः । तान् प्रतिविध्य प्रत्येक ताडय । यहा-सप्तम्या *ख-ग-यद्वा इत्याझ्यसे अस्मत्त

·अनु. १४.]
भभास्करभाष्योपेता
233
पत्वम् ।
व्यान्यने । अब स्थिरा तेनुहि
यातुजूनां जामिमामि प्र {णी-
अग्ने । अवेति । स्थिरा । तनुहि । यातुजूनाम् ।
जामिम् । अजामिम् । प्रेति । मृणीहि । शत्रून् ।
लुक् । अस्मास्वधि प्रतिविध्य अस्मन्निमित्तं प्रतियोद्धा भव ।
अधिशब्देनापि सप्तम्यर्थ एव द्योत्यते । तदर्थ किं कर्तव्यमिति
चेत् आविष्णुप्व प्रकाशय दैव्यानि देवस्य तव स्वभूतानि
वीर्याणि यानि तवैव सन्ति तानि प्रकाशय । 'देवाद्यो'
इति यञ् ।
इदुदुपदस्य चामत्ययस्य इति
किच-यातुनूनां यातयितुं क्लेशयितुं प्राणिनो ये नवं* कुर्वन्ति
ते यातुनुवः । 'किव्वचि' इत्यादिना विब्दी! । आमि छा-
न्दसो नुटू । तेषां यातुधानानां स्थिराणि वीर्याणि अवतनुहि
अवाचीनं कुरु नाशय । 'शेश्छन्दसि बहुळम् ' इति लुक् ।
उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् ' इति हेर्लोपो न क्रियते ।
एवं त्वदीयानि वीर्याण्याविष्कृत्य यातुधानानां च वीर्याणि शिथि-
लीरुत्य, पश्चादित्यं प्रवर्तितव्यमित्याह-जामि चानामि शत्रू-
न्ममृणीहि प्रकर्षेण मारय । म्रियतेरन्त वितण्यर्थात् लोटि[टः]
व्यत्ययेन ना, हेः पिचाभावे डिवादीत्वम् । यहा—मृण
हिंसायाम् , लोटि हेश्छन्दस ईडागमः, किरणस्य लुक् ।
यत्रुतमेव क्रियते तज्जामि । अत्र प्रमृणीहीत्याख्यातसन्निधे-
भरणविपयं पोनरुक्तयं विज्ञायते, उपचारेण तद्वति वृत्तिः ।
एतदुक्तं भवति-शत्रून् प्रमृणीहि । किं विशेषेण ? जामि
*स-ग-जीवन
ति-दे-तत्त्व.

·234 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. २. । हि शत्रून । स ते ॥२९॥ जानाति सुमतिं यविष्ठ य ईवंते ब्रह्मणे 'सः । ते ॥ २९ ॥ जानाति । सुमतिमिति सु- मतिम् । यविष्ठ । यः । ईव॑ते । ब्रह्मणे । गातुम् । चानामि च शत्रु मारय यः पूर्व • प्रहृतस्तमपि महर, हतो- यमिति मोपेक्षिष्ठाः, यश्च कुतश्चित्कारणात्तमपि प्रहर, वराकोयं न हन्तव्य इत्यादि चेतसि मारथाः । इदमेव कास्न्यं प्रतिपादयितुं बहुवचनं प्रयुक्तम् । एकेन जामि- मारणेन एकेनाजामिमारणेन देवस्य कृतार्थता माविज्ञायीति । यहा–ढे अप्येते क्रियाविशेषणे, व्यत्ययेन 'स्वमोर्नपुंसकात्' इति न क्रियते । पुनरुक्तमपुनरुक्तं च शत्रून् मारयेति ॥ न प्रहृतः "अथ पष्टी–स त इति ॥ हे अग्ने यविष्ठ युवतम । यहा-- हविर्देवानाम्मिश्नयिनृतम । यति तृनन्तादिष्टन् । स ते तव जानाति सुमति शोभनां कल्याणकारिणी मतिं स एव तवानु- ग्रहबुद्धि यथावत् भजत इति यावत् । यहा—म एव त्वत्म- सादात्सुमतिमात्महितं नानाति, स' एवात्महिते प्रवर्तत इति रुदत्तरपदप्रतिस्वरत्वम्, शब्दोन्तोदात्तः । क इत्याह—य ईवते गमनवते प्रशस्तगतये कल्याणहेतुभूनागमनाय । यहा- गृहमागताय ब्रह्मणे परिवृढाय। तुम्यं गातुमन्नं हविलक्षणं ऐरत् ईरयति ददाति । ईर क्षेपे, नुरादिराधृपीयः, अन्दसो लुङ् । इड् गती, विवन्तात्प्रशंसायां *ग-प्रेरयति. यावत् । मन्त्रे वृप इति मति- ·अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपेता 235 । गातुमैरेत् । विश्वान्यस्मै सुदिनानि रायो द्युम्नान्यों वि दुरौ अभि ऐरेत् । विश्वानि । अस्मै । सुदिनानीति सु-दि- नानि । रायः। द्युम्नानि । अर्यः । वीति । दुरः। मतुप् , 'छन्दसीर ' इति मतुपो वत्वम् । यद्वा -ईवते गमनवते गमनकारिणे तुभ्य यो गातुम्मार्ग मेरत् करोति, मार्ग हविरादि- सम्पन्न प्रवर्तयति अलङ्कृतमिव राजमार्गम् । स एव सुमति जानाति । तस्माचया इत्थमस्येवोपकर्तव्यमित्याह-अस्मे इत्थ त्वयि श्रद्धा कुर्वते यजमानाय यजमानार्थम् । अन्वादेशविषयत्वा- दनुदात्तत्वम् । रायो धनानि द्युम्नानि यशासि दुरो गृहान्, एतानि विश्वान्यपि सुदिनानि शोभनानि दिनान्यभिलक्षीकृत्य, त्व विद्योत् विशेपेण द्योतस्व* । यैर्युम्नादिभिश्शोभनानि दिनानि क्रियन्ते तानि सुदिनानि । आधुदात्त द्वयच्छन्दसि' इत्यु- त्तरपदायुदात्तत्वम्, नपुसकमनपुसवेन ' इति नपुसकस्यैकशेष । उडिदम्' इति रायो विभक्तरुदात्तत्वम् । दुईहिंसाकर्मण विपि वलोप । द्योततेश्छान्दसो लुइ, द्युद्यो लुडि इति परस्मैपदम् , सिचि वृद्धि , 'बहुल छन्दसि' इतीड- बहुल छन्दस्यमाडयोगेपि' इत्यडभाव, । यथैतानि विश्वान्यपि सुदिनानि भवन्ति, इष्टदिनानि भवन्तिों तथा विद्योतस्व अर्यस्त्वम् । अर्थस्स्वामी, ' अर्यस्वामिवेश्ययो ' इति यत्प्रत्ययान्तो निपात्यते । अपरा योजना--विश्वानि द्युम्नानि दीप्तिमन्ति सुदिनानि शोभनदिनानि । अत्यन्तसयोगे द्वितीया । *त-योतयस्त सि-न तु फाटस्थानानि. ग-न गुष्कदिनानि. भाव, .

·236
तत्तिरीयसंहिता
का. १. प्र. १,
द्यौत् । सेद॑ग्ने अस्तु सुभगेस्सुदा-
नुर्यस्त्वा नित्यैन हविपा य उक्थैः।
अशीति । द्यौत् । सः । इत् । अग्ने । अस्तु ।
सुभग इति सु-भगः। सुदानुरिति सु-दानुः । यः।
त्वा । नित्यैन । हविपा । यः। उक्थैः । पिप्रीपति
यया शोभनानि विश्वानि दिनानि भवन्ति, तथा तेषु विद्यो-
तस्य । 'परादिश्छन्दसि बहुळम् ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । दुरोमि
गृहानभिलक्षीकृत्य विश्वानि दिनानि द्योतस्व । रायो धनस्य
स्वामी त्वम् । अन्ये तु वाक्यभेदेन व्याचक्षते--विश्वान्यपि
मुदिनान्यस्मै भवन्ति । द्युम्नानि यशांसि च भवन्ति । रायो
धनस्य स्वामी
भवति । गृहानभि विद्योतते,
गृहस्थश्च
भवतीति ॥
'अथ सप्तमी- मेदिति ॥ हे अग्रे स इत् म एव सुभगोस्तु
सौभाग्यान भवतु, मुदानुः
शोभनदानश्च
। उभयत्रापि
'आद्युदात्तं दृश्छन्दमि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । 'मोचि लोपे
चेन्' इति म इत्यस्य मंहितायां सोलापः । क इत्या-~-यस्त्वा
निन्येन अविच्छिन्नेन यावजीवमट्टल्पनां परिपालयन हविषा पित्री-
पति प्रोणयितुमिच्छनि ; न कदानिदपीमां हित्वा यनमानो भवति ।
मी तपणे । यत्रोक्यश्शरस्त्वां पिप्रीपति स एव । कस्मि-
निमित्त इत्या-स्वायपि आत्मीये जीविनेनों या निमित्त ।
निमित्तात्कममयोगे मातमी । आत्मायं न परार्थमिनि स्वग्रहण
दर्शयति । कुत्र स्थित इत्यत आह-टुगेणे गृहे स्व इत्ये-

·अनु. १४.] भहभास्करभाष्योपैता 237 पिप्रीपति स्व आयुपि दुरोणे विश्वे- दस्मै सुदिना सासदिष्टिः। अर्चामि स्वे । आयुपि । दुरोण इति दुः-ओने । विश्वा । इत् । अस्मै । सुदिनेति सु-दिर्ना । सा। असत्। इष्टिः । अचामि । ते । सुमतिमिति सु-मतिम् । घोपि । अर्वाक् । समिति । ते । वावा । जर- य । आत्मीये ग्रह स्थितं त्वां पिप्रीपति, न तु ऋत्विजाम् । खेन रक्ष्यत इति दुरोणम् । अवतेरोणादिको नप्रत्यय , ज्वरत्वरा- दिना उठि गुणः, 'पूर्वपदात्संज्ञायामग ' इति णत्वम, रुदत्त- रपदमरुतिस्वरत्वम् । किञ्चत्याह—सा तादृशीत्थभूतेन क्रियमाणा विश्वेत् विश्वेव न पुनरेकैव । इष्टिर्याग सुदिना शोभन- दिना असद्भवति । अस्मै अस्य । पष्ठयर्थे चतुर्थी, पूर्ववदुत्तर- पदाधुदात्तत्वम् । यद्वा-अस्य यजमानस्य विश्वान्यपि मुदिनानि भवन्ति । किञ्च-सा तादृशेन क्रियमाणा इष्टिरसद्भवेत् । अता- दशेन क्रियमाणा इष्टिरेव न भवति । तस्मात्स एव सुभगस्सुदा- नुश्वास्तु । भगो रूपमेश्वर्य वा । दानुर्दानशील दातृत्वं वा। अस्तेलेटि 'लेटोडाटो' इत्यडागम , अपाष्टमी-अर्चामीति ॥ हे अग्ने ते तव सुमति शोभनां मतिमुपकत्रों बुद्धिमर्चयामि पूजयामि मनसा बहुमन्ये । मुछु मन्यतेनयेति सोपसर्गाक्तिनि समासे रुदुत्तरपदनकातेस्वरत्वम्, 'मन्त्रे वृप' इति क्तिन उदात्तत्वम् । इयं मदीया गोश्च ते त्वां सक्षरतां सम्यक्स्तोतु । नरतिस्स्तुतिकर्मा छन्दसि । की- इतश्च लोप ॥

·238 । तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.३. ते सुमति घोष्यक्सिं ते वावाता जरताम् ॥ ३० ॥ इयं गीः । स्व- श्वास्त्वा सुरथा मर्जयेमास्मे क्षत्रा- ताम् ॥ ३० ॥ इयम् । गीः । स्वश्वा इति सु- अश्वाः । त्वा । सुरथा इति सु-राः । मर्जयेम । अस्मे इति । क्षत्राणि । धारयः। अन्विति । द्यून् । दृशी गी! त्वामेव वावाता पुनःपुनस्त्वामेवोपगच्छन्ती क्षणमपि त्वां हातुमशनुवन्ती । वातेर्यगन्तान्निष्ठा, व्यत्ययेन धातुस्वरः । त्वां संवावाता त्वां सङ्गच्छन्ती वान्वीयते । यहा-त्वामञ्चिता पा अवगच्छन्तीति वा । 'वष्टि वागुरिरछोपम् ' इत्यवशब्दाकारों लुप्यते, 'अन्येषामपि ' इति साहितिकं दीर्घत्वम् । यहा- आद्यन्तविपर्ययो वा अवशब्दस्य; यथा-श्वात्रोसि'* इत्याशु- परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । यद्वा-अतिशयेन वननीया । यखकि छान्दसी रूपसिद्धिः । स्तुतिर्विशेष्यते-घोपि घुप्यत इति घोपि । 'इन्सर्वधातुभ्यः' इतीन्, क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकत्वम् । अर्वाक् अर्वाचीनमस्मा- दृशननोचितं, यथास्माभिर्वोपयितुं शक्यते तथा घोपयित्वा त्वगुणा- नियं स्तोतु । अथ कायिकी परिचर्यामाह-~-स्वश्वात्सुरथानं सन्तः पुत्रपौत्रादिसहिताश्च सन्तस्त्वामर्च यम अलङ्कुर्मः, परिपरेमेति यावत् । मृजू शौचालङ्करणयोः, वृद्धय- मावश्यान्दसः 1 शुद्धिकर्मण एष वा शुविच्या भाव्यम् । 'आद्युदात्तं - शब्दस्य । - स्वत्प्रसादेन महावनाः *सं. १.३.३.

·अनु. १४.] मामासरमाया 239 णि धारयेरनु यून् । इह त्वा भू- या चरेदुप त्मन्दोगावस्तदीटिया- समनु यून् । कीर्डन्तस्त्या सुमन- "इह । त्या । भूरि । एति । चरेत् । उपेति । त्मन् । दोपविस्तरिति दोपां-वस्तः । दीदिवासम् । अन्विति । यून् । क्रीडन्तः । त्वा । सुमनस इति द्वयच्छन्दसि' इति पहुवीहरुतरपदाादातत्वम् । अस्मे अस्म- भ्यमेवं वर्तमानेभ्यः क्षत्राणि पलानि धारयः देहि । यहा- अत्मा क्षत्राणि धारय । यहा-अस्मदर्य क्षत्राणि धारय । ‘सुपां सुलु' इति शे आदेशः । अधून दिनदिने । लक्ष- णादिना कर्मप्रवननीयत्वम् ।। अथ नवमी-इहेति ॥ इहास्मिन्कर्मणि रक्षावधलक्षणे त्यामेव भूरि भूयिठं उपाचरेत् उपचरिनुमर्हति पुरुषः स्मन् आत्मनि दोपारस्तादियांसमनुघुनु राबावहनि न सर्वेषां अन्तर्दीदिवांस संदीप्यमानम् । 'आडोन्यत्रापि दृश्यते ' इत्यात्मन आकारस्य लोपः । दीप्यतेः कसो 'तुनादीनाम् ' इत्यम्यासस्य दी. त्वम् । आन्दसो वा दीदिविः* दीप्तिकर्मा कृतद्विवचन एव । 'कार्तकौनपादयश्च' इति दोषावस्तरित्यस्य पूर्वपदा वित्तर- त्वम् । पदसमुदायात्मको वा एको निपातः । नि आधुदात्ताः ' इति तस्यायुदात्तत्वम् । यद्वा: हालिन त्वामेव मूरि उपाचरेत् पुरुषः- आत्मनिमितमालनोक्तिमान *त-सोपा देवि .

·240 तैत्तिरीयसाहिता का. १. प्र. २. सस्सपेमाभि द्युम्ना तस्थिवासो जनानाम् । यस्त्वा स्वश्वस्तुहिर- ण्यो अंग्न उपयाति वसुमता रथैन। सु-मनसः। सपेम । अभीति । द्युम्ना । तस्थि- वासः। जनानाम् । "यः। त्वा । स्वञ्च इति सु-अश्वः । सुहिरण्य इति सु-हिरण्यः । अग्ने । उपयातीत्युप-याति । वसुमतेति वसु-मता। दोपावस्त दीप्यमानम् । अनुयूनित्युषचरणं विशेप्यते अनुदिन- 'मुपाचरेदिति । तस्माद्दर क्रीडन्तः तृप्यन्तस्सुमनसः अप्रतिकूल- मनस' शोभनमनसो या । त्वा त्वामेव सपेम भजेम । पप सम- वाये । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वं सुमनश्शब्दस्य । जनानां गुम्रानि धनानि यशासि वा अभितस्थिवांसः अभितिष्ठन्तः त्वत्प्रसादेनात्मसात्कुर्वन्त त्वत्सम्बन्धिन एव सर्वदा भवेमेति । शेश्छन्दसि बहुलम् ' इति द्युम्नेत्यत्र शेर्लोपः । 'वस्वेकाना- द्वसाम्' ' इति तिष्ठतेरिडागम.॥ 10अथ दशमी-यस्त्वति ॥ हे अग्ने स्वश्वः शोभनाश्वः महाधनः याग*योग्य इति यावत् । 'आद्युदात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । मुहिरण्यः । 'नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । य ईदृशस्सन् वसुमता ब्रीह्यादिधनवता रयेन त्वामुपयाति तस्य त्राता भवसि सर्वदुरितेभ्यः । किञ्च-तस्य सखा भवसि । कस्य ? यस्त्वामानुषक् अनुपक्तं नित्यं आतिथ्यमति- *ख.ग-महा, ·अनु १४] भटभास्करभाष्योपेता 241 .. तस्य॑ त्राता भवास तस्य सखा यस्तै आतिथ्यमानुपग्जुजोषत् । महोरुजामि ॥ ३१ ॥ बन्धुता रथैन । तस्य । त्राता । भवसि । तस्य । सो । यः । ते । आतिथ्यम् । आनुषक् । जुजौपत् । "महः । रुजामि ॥ ३१ ॥ वन्धुता । वचौभिरिति वर्चः-भिः । तत् । मा । पितुः । गोतमात् । थिसत्कारम् । यहा- अनुषक्त यथाभिलपितमातिथ्य जुजोपत् जोपयति प्रापयति । जुपेरन्त वितण्यर्थात् लेटि बहुल. च्छन्दास' इति शपश्छु 'लेटोडाटौ' इत्यडागम, अभ्यस्तानामादि । इत्याद्युदात्तत्वम् । ते इति कर्मणस्सम्प्रदान- त्वात् चतुर्थ्यर्थे पष्ठी । 'अतिथेये ॥ "अर्थकादशी-महो रुनामीति ॥ हे अमे बन्धुता बन्धुतया बन्धुभावेन । 'सुपा सुलुक्' इति तृतीयाया आकार भिस्स्तुतिभिरुपनातया त्वद्वन्धुतया मह महत असुरान् ये धनादिना मामतिशेरते तानुनामि मअयामि मत्तो न्यक्करोमि । महते. किपि 'सावेकान' इति व्यत्ययेन विभक्तरुदात्तत्वम् । तत्ताश ज्ञान गोतमनाम्न गोतमसदृशाहा मम पितुस्सकाशान्मामन्वियाय अन्वगच्छत् । येन त्वा वाग्भिर्वन्धुत्वाय* [येनेमा वाच त्वद्वन्धुत्वाये । करोमि । यद्वा-वचोभिरिति व्यत्ययेन बहुवचनम् । स्तुतिव- चसा उपजातेन तव वान्धवेन महो रुमामि प्रथमम् । तदनु *त-वाम्पन्धुलाय. । वचो- ·244 तैत्तिरीयसंहिता (का. १. प्र. २. ये पायवो मामतेयं ते अग्ने पश्य- न्तो अन्धं दुरितादरक्षन् । ररक्ष तान्थ्सुकृतौ विश्ववेदा दिप्सन्त इद्रि- "ये। पायवः । मामतेयम् । ते।अग्ने । पश्यन्तः । अन्धम् । दुरितादिति दुः-इतात् । अरक्षन्न् । ररक्ष। तान् । सुकृत इति सु-कृतः । विश्ववैदा इति विश्व-वेदाः । दिप्सन्तः । इत् । रिपर्वः। न । 1 अथ त्रयोदशी-ये पायव इति ॥ हे अग्ने ते तव ये पायवो रश्मयः अन्धं चक्षुर्डीनं मामतेयं, ममता नाम काचिद- पिपनी तस्या अपत्यं मामतेयम् । 'स्त्रीभ्यो ढक्' । तमन्धं पश्य- न्तः दुरितात् श्वभ्रपतनलक्षणात् अरक्षन् प्रकाशप्रदानेन दुरित- हीनमकुर्वन् । दुरितशब्दः प्रवृद्धादिष्टव्यः । तानश्मीन सुस्त- स्तथा शोमनं कर्म कृतवतः विश्ववेदास्त्वं विश्वस्य वेदयिता । गतिकारकयोरपि' इत्यसुन् । विश्वानि वेदांसि वा यस्य सादृशो भवान् तात्ररक्ष, रक्षतेः परोक्षे लिट् , आदरेण परिगृह्य पालयेति । छन्दसि ' इति लिट् । परोक्ष एव ररक्ष विशेषेण परिजग्राहेत्यर्थः । कथं ररक्षेत्याह-यथा रिप- वो राक्षसादयः दिप्सन्त इत् रिपुं दम्भितुमिच्छन्तः परिभवि- तुमिच्छन्त एव सन्तः नेव देभुः न परिबभूवुः । ततः प्रभृति तथा ररक्षेति । दम्भेस्सनि 'सनीवन्तर्ध' इतीडागमः । इच्च' इतीकारः । भपभावश्चान्दसः । दम्भेर्हल्ग्रहणस्य जाति- याचित्वात् ' हलन्ताच्च' इति सनः कित्त्वम् । देभुरिति 'दम्भ- दम्भ .

·भनु. १४.] माभास्करमाध्योपेता 245 पवो ना है ॥ ३२॥ देक्षुः । त्वया वय सधन्यस्त्वोतास्तव प्रणीत्य- श्याम वाजान् । उभा शसा हु ॥ ३२॥ देभुः । "त्वया । वयम् । सधन्य इति सध-न्यः । त्वोताः । तव । प्रणीतीति प्र-नीती । अश्याम । वाजान् । उभा । शश्सा। श्वेति वक्तव्यम् ' इति लिटः कित्त्वादुपधालोपः । दभिः प्रल- त्यन्तरं वा । अन्येषामपि दृश्यते' इति नशब्दस्य संहि. तायां दीर्घत्वम् ॥ "अथ चतुर्दशी-त्वयेति ॥ हे अग्ने त्वया सधन्यस्सह- नेतारो वयं त्वं च षयं च सहाभिमतानि नयाम इत्यर्थः । सधमादस्थयोः । इति विधीयमानस्सधादेशो व्यत्ययेनात्रापि भवति, एरनेकाचः' इति यणादेश., 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिस्वयते । त्वोताः त्वया उताः रक्षिताः । छान्दसी रूपसिद्धिः, तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् , बहुविकारत्वादनवग्रहः । तव प्रणीती प्रणीत्या प्रणयनेन अनु. ज्ञानेन परिचरणेन वा वयं वाजानन्नानि अश्याम भक्षीमाह । 'सुपां सुलुक्' इति प्रणीतिशब्दात्परस्यास्तृतीयायाः पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् , 'तादौ च ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । किञ्च- हे सत्यताते सत्यकारिन् । व्यत्ययेन तातित्प्रत्ययः । यहा-तनोतः क्तिनि छान्दसं दीर्घतम् । हे सत्यविस्तार । उभा शंसा उभी शंसनीयो अर्था वैहिकमामुप्मिकं च । 'सुपा सुलुक् ' इत्याकाः । . - . *34

·216
तैत्तिरीयसंहिता
[फा...प्र. २.
सूदय सत्यतातेनुष्ठया केणुझह
याण । अया ते अग्ने समिधा
विधेम प्रति स्तोम शस्यमानं
सूदय । सत्यतात इति सत्य-ताते । अनुष्ठया ।
कृणुहि । अहयाण । “अया। ते । अग्ने । समि-
धेति सं-इधौ । विधेम । प्रतीति । स्तोम॑म् ।
.
तौ सूदय आनय । पूद क्षरणे । अनुटुया अनुक्रमेण स्थिती
कृणुहि कुरु । उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम् ' इति
हेलुंगभाव । अनुक्रमेण स्थापनमनुष्टु ।
अपदुस्सुपु स्थः
इति विधीयमानः कुप्रत्ययो व्यत्ययेनानुपूर्वादपि भवति, सुपा-
मादित्वात् पत्वम् , ततः परस्यास्तृतीयायाः
'सुपां सुलुक'
इति यानादेशः । अहयाण भक्तानां अद्वेपयितः, विनयकरत्वात् ।
निहेतेर्व्यत्ययेन शपो लुक् , 'छन्दस्युभयथा' • इति चानशः
आर्धधातुकत्वात् डिवाभावः । व्यत्ययेन वा शपि मुगभावः ॥
1 अथ पञ्चदशी--अयेति ॥ हे अने अया अनया समिधा
समिन्धनेन सामिधेनीरुत्येन । इदमस्तृतीयायाः 'सुपां सुलुक '
इति यानादेशः, त्यदाद्यत्वम्,
'अतो गुणे' इति पररू-
पत्वं, हलि लोपश्च, अनाप्यकः' इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते ।
ते त्वां विधेम परिचरेम । पूर्ववत्कर्मणस्सम्प्रदानत्वम् । स्तोमं
स्तोत्रं शस्यमानं प्रतिभाय प्रतिगृहाण । 'छन्दसि शायजपि'
'ग्रहोर्भः' इति भत्वम् । अशसः अशंसनान
अस्मद्वेप्यान् । बहुव्रीहिर्वा । अशेर्वा असुन् । व्यापकान्
इति शाय,

·भनु. १.] भाभास्करभाष्योपेता 247 गृताय । दहाशसौ रक्षसः पाह- स्मान्द्रुहो निदो मित्रमहो अबृद्यात्। रक्षोहणं वाजिनमा जिघर्मि मित्रं प्रथिष्ठमुपं यामि शर्म । शस्यमानम् । गृभाय । दह । अशसः । रक्षसः। पाहि । अस्मान् । द्रुहः । निदः । मित्रमह इति मित्र-महः । अवद्यात् । "रक्षोहणमिति रक्षः- हर्नम् । वाजिनम् । एति । जिमि । मित्रम् । काचः हिंसाहारा । रक्षसः राक्षसान् । पूर्ववन्नविषयत्वामावादाद्युदात्तत्वा- भावः । किञ्च-~-अस्मान् पाहि रक्ष । कस्मादित्याह-द्वहः द्रोहा- परकर्तृकात् । निद. । निन्दतेः क्विफ् । निन्दायाः परकर्टकायाः । अवद्यात् परिवादात् परकर्तृकात् अस्मान्पाहि । उभयत्र 'सावे- इति विभक्तेरुदात्तत्वम् , तृतीयस्य तु 'अद्यपण्य ' इति निपातनात् , 'ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । हे मित्रमहः सर्वस्य मित्रवद्रुपकारकं महस्तेनो यस्य स तादृशः।। ."अथ पुरोनुवाक्या-रसोहणमिति ॥ 'रक्षोनी याज्यानुवाक्ये भवतः * इति च ब्राह्मणम् । रक्षसां हन्तारं वाजिनमन्नवन्तं आ प्य दातारं आनिर्मि अनेन हविषा आभिमुख्येन संदीप- यामि । घृक्षरणदीप्त्योः । जुहोत्यादिकः, बहुलं छन्दसि. इत्यभ्यासस्येत्वम् । मित्रं सर्वेषां सुहृद्भूतम् । मिदो दुःखानायक *सं. २.२.२. क. रा. ग-मितेषुःखा.

·248
तैत्तिरीयसहिता
का. १. प्र..
शिशांनो अग्निः क्रतुभिस्तमिद्धस्स
नो दिवा ॥ ३३ ॥ स रिपः पातु
नक्तम् । वि ज्योतिपा बृहता
प्रथिष्ठम् । उपेति । यामि । शर्म । शिशानः।
अग्निः । क्रतुभिरिति ऋतु-भिः । समिद्ध इति
सं-इद्धः । सः। नः । दिवा ॥३३॥ सः । रिपः।
पातु।नक्तम् । “वीति । ज्योतिपा । वृहता । भाति।
तुश्छन्दसि'
प्रथिष्ठं एथुतमम् ।
यद्वा-प्रथयितृतमम् । प्रथितृशब्दात्
इतीष्ठन्, 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इति तृलोपः ।
ईदृशं तं शर्म शरणमुपयामि रक्षकं भने । स च क्रतुभिः
समिद्धः प्रनाभिस्सन्दीप्तः अस्मदीयैर्वा यजनैः प्रवृद्धतेनाः ।
अमिः अङ्गनादिगुणयुक्तः । शिशानस्तीक्ष्णीमवन् । श्यतेर्व्यत्यये-
नात्मनेपदम्, 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्चः, अभ्यासस्येत्वम्,
अभ्यस्तानामादिः' आद्युदात्तत्वम् । ईदृशस्स नः अस्मान
दिवा च नक्तं च रिपः पातु दुःखाद्रक्षतु । हिंस्राहा रक्षःप्रभृ-
तेरस्मान्पातु । पूर्ववद्विमक्तेरुदात्तत्वम् 'सावेकाचः' इति ।
"अथ याज्या-वीति ॥ अयमग्निर्वृहता ज्योतिषा महता
तेनसा इत्यंभूतस्सन् विभाति विशेपेणाभाति महाननेनास्मदीयेन
हविषा । ' बृहन्महतोरुपसलयानम् ' इति तृतीयाया उदात्तत्वम् ।
किञ्च-विश्वानि महित्वा माहात्म्यानि । ' शेश्छन्दसि ' इति लोपः ।
--

·अनु. १४.] भभास्सरमाध्योपैता 249 भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महि- त्वा । प्रादेवीर्मायासहते दुरेवा- शिशशीते शृङ्गे रक्षसे विनिः । अग्निः । आविः । विश्वानि । कृणुते । महित्वेति महि-त्वा । प्रेति । अदेवीः । मायाः । सहते। दुरेवा इति दुः-एवाः । शिशीते । शृङ्गे इति । आविष्णुते आविष्फुर्वीत । किच--अदेवी अदेवनशीला आसुरीर्मायाः प्रसहते अभिभवेत् । दुरेवा. दु खेनैतव्या दुप्प- धर्पा इति यावत् । एतेर्व.*, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । किञ्च- शृङ्गे शृङ्गस्थानीय प्रधाने आत्मीये ज्वाले शिशीते। तीक्ष्णीकुरुते । श्यतेयंत्ययेन आत्मनेपदम्, पूर्ववच्छपश्श्शु , इत्वं चाम्यासस्य, 'तास्यनुदात्तेत् । इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे 'अनुदात्ते च' इत्याधु- दात्तत्वम् । किमर्थ शिशीत इत्याह-रक्षसे विनिक्षे रक्षोविनाशार्थम् । पूर्ववत्कर्मणरसम्प्रदानत्वम् । विनिक्षे-णिति चुम्बने, 'कृत्यार्थे तवैकेन । इति केन्मत्ययः, रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । ज्वा- लाभ्यां रक्षसभुम्बनं दाह एव, रक्षसो दाहार्थ शृङ्गे तीक्ष्णी- करोत्विति । यद्वा-णिजेश्शोधनकर्मणः 'तुमर्थे सेसेनसे' इति क्सेप्रत्ययः, परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । सनि वा व्यत्ययेन गुणाभावः । विनाशे बन्धनं विनाशनमेव ।। . *स. ग-दुरुपसष्टादेतरोणादियो यत्प्रत्यय खि-ग-खाले । शृणोतेर हिंसभूते सजाते शिशीते, ·250 तैत्तिरीयसहिता (का. .... उत स्वानासौ दिविन्त्वग्नेस्ति- ग्मायुधा रक्षसे हन्तवा । मदे रक्षसे । विनिक्ष इति वि-नि: । "उत । स्वाना- सः। दिवि । सन्तु । अग्नेः । तिग्मायुधा इति तिग्म-आयुधाः। रक्षसे । हन्तवै । छ । मदै। । 1 अथ याज्याविकल्प', उपहोमार्था वा-उतेति ॥ स्वानासः स्वनं कुर्वन्तः हवि प्रक्षेपसमुपजनितमहाशब्दाः । स्वनतेर्व्यत्ययेन कर्तरि घम् , आजसरसुक् , 'कर्पात्वतः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । ईदृशाः अग्नेः रश्मयः उत दिवि दिव्यपि सन्तु सर्वत्राकाशे विजृम्भन्ताम् । छान्दसं पत्वम् उडिदम् ' इति विभक्ते- रुदात्तत्वम् । स्वाना इति रश्मिनामेति केचित् । तिग्मायुधाः तीक्ष्णायुधाः । तिग्मं तैश्ण्यमेव आयुधस्थानीय शत्रूणां वेधक- त्वात् येषां ते तव रश्मयः दिव्यपि प्रकाशन्ताम् । किमर्थ : रक्षसे हन्तवे रक्षोवधार्थम् । हन्तेः कृत्यार्थे भावे तवै पयः । प्ररुजन्तु प्रकर्षण भक्षयन्तु हवींपि । रुनो भङ्गे तोदादिकः । यद्वा-भामाः क्रोधनशीलाः रुत्वा क्या] अस्य रश्मयः प्ररुजन्तु प्रक- पेण रक्षःप्रभृत्यपि भक्षयन्तु । मदेचित् मदायैवास्य । यहा- उपमानार्थश्चिच्छन्दः । महस्मे [मध्याह्ने] वर्तमानस्यास्य यथा रश्मयो विश्वं दहन्ति, एवमस्मद्रिपून भक्षयन्त्विति एवमस्म- द्विपये प्रवर्तमानमेनमनिं अदेवीः अदेव्यः आसुर्यः परिवाधः पीडाः T: न परन्ते न वृण्वन्तु न प्रामुवन्तु । वृक्षो वृडो वा ·भनु १४.] मट्मास्करमाप्योपेता 21 । चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिवाधो अदेवीः॥३४॥ चिः । अस्य । प्रेति । रुजन्ति । भामाः । न । वरन्ते । परिवाध इति परि-वाधः । अदेवीः॥३४॥ अघशसस्त ते जरता५ रुजामि ह दिवैकचत्वारिशच ॥१४॥ आप उन्दन्त्वाकूत्यै दैवीमियन्तेवख्यस्य- शुना ते सोम॑न्त उदायुपा प्र व्यवस्वाग्नेरातिथ्य- मशुर शुविनायनी मेसि युञ्जते कृणुष्व पाजश्चतुर्दश ॥ १४॥ आपो वयसि या तवेयङ्गीश्चतुस्त्रिशत् ॥३४ ।। आप उन्दन्त्वदेवीः॥ हरिः ओम् तत्सन. व्यत्ययेन शप् । परिपूर्वाद्वाधतेस्सम्पदादिलक्षणस्त्रियां विप् , रुदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् ।। इति श्रीभभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथमे काण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोनुवाकः, प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकः समाप्तः, ·252 तैत्तिरीयसंहिता का..प्र. ३. देवस्य त्वा सवितुः प्रसवैऽश्विनों- र्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा, दुदे- धिरसि नारिरसि परिलिखित 'देवस्य॑ । त्वा । सवितुः। प्रसव इति प्र-सवे। अश्विनोः । वाहुभ्यामिति वाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । एति । दे। अभ्रिः असि। नारिः। अथ तृतीयः प्रपाठकः. 'अतः परमध्वरकाण्डं सोमायम् । तत्रौदुम्बर्यवटपरिलेखनार्थ- मभ्रिमादत्ते-देवस्य वेति ॥ व्याख्यातं चैतत् * | हे अभ्रे त्वामादद इति सावित्रस्यैवायं शेषः ॥ *तामभिमन्त्रयते-अभिरसीति ॥ अम्रिः कठिनमपि प्रदेशं भित्त्वानुमवेष्टुं समर्थासि, एवंनाम तीक्ष्णासीत्यर्थः । अध्र गतो, 'इन्सर्वधातुम्यः' इतीन्प्रत्ययः । यद्वा-अपो बिभर्तीत्यधिः, यागसाधनद्वारेण वृष्टिहेतुत्वात् , तीक्ष्णीकरणाय कर्मकारेण पायि- तोदकत्वाहा । अप्छन्द उपपदे "विभः । इतीप्रत्ययः, बहुलवचनाद्गुणो न क्रियते, स्वरानवग्रहो चिन्त्यौ । व्यत्ययो वा । कथं पुनरियं तीक्ष्णेति ज्ञायते ! इत्याह-नारिरसि । नृ नये, 'पुंसि संज्ञायां घः' । नरः नेता निपुणः कर्मकारः, तस्यापत्यमसि, तेनोत्पादितत्वात् । यद्वा-'नयतेष्टिलोपश्च' इति ऋप्रत्यये ना, तस्यापत्यमिति बाहादेरारुतिगणवात् इनत्ययः एस-१-१-४१. अच:

·भटमास्करभाष्योपता 253 अनु. १.] रक्षः परिलिखिता अरांतय इदम- हरक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान्वेष्टि यन वयं द्विष्म इद- मस्य ग्रीवा अपि कुन्तामि दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्या असि। परिलिखितमिति परि-लिखितम् । रक्षः। परिलिखिता इति परि-लिखिताः । अरोतयः। इदम् । अहम् । रक्षसः । ग्रीवाः । अपीति । कुन्तामि । यः। अस्मान् । देष्टि। यम् । च । वयम् । द्विष्मः । इदम् । अस्य । ग्रीवाः । अपीत । कृन्ता- मि । 'दिवे । त्वा । अन्तरिक्षाय । त्वा । पृथिव्थे । एवं वा-यद्यपि तीक्ष्णतया हिंसिकासि, तथापि त्वं मम नारि- रसि अरिन भवसि मित्रमेवाप्ति । मुप्सुपा' इति प्रतिपेव- पचनो नशब्दस्समस्यते, सानुबन्धकचेन्नलोपेन भाव्यम् , अव्य. यपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं व्यत्ययेन, ‘अव्यये नकुनिपातानाम् ' इति वचनात् । शान्त्यर्थ चैवमियमुच्यते, 'वज इव वा एपा यद- निरभिरसि नारिरसीत्याह शान्त्यै '* इति ब्राह्मणम् ।। तयावटं पििलखति-परिलिखितमिति ॥ अपिरन्तामोसन्तो मन्त्री व्याख्यातः ॥ +-अनादारभ्योदुम्बरौं मोक्षति-दिक तेति ॥ बहि:प्रोग सिं-१.२.११. *स-६.३.१०.

·तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. ३. 254 शुन्यतां लोकः पितृपदनो. यो- सि.यवयास्मद्वेषः ॥१॥ युवया- त्वा । 'शुन्धताम् । लोकः। पितृपदन इति पितृ- सर्दनः । 'यवः । असि । यवयं । अस्मत् । व्याख्यातम् * धुलोकादिस्थित्यर्थ त्वां प्रोक्षामीत्यौदुम्बर्या अग्रमध्य- मूलानि पृथक्टथक्प्रोक्ष्यन्ते 'परस्तादर्वाचीम् + इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "अवटे अपोवनयात-शुन्धतामिति ॥ पितरस्सीदन्त्यस्मिन्निति पितृपदनः । अधिकरणे ल्युत्, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् , लित्स्वरेण सदनशब्द आद्युदात्तः, सुपामादित्वात्पत्वम् । ई- शोयं लोकः अवटाख्योवकाशश्शुन्धताम् . शुद्धो भवतु । व्यत्यये- नात्मनेपदम् , 'अदुपदेशात् ' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातु- स्वरः । 'क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खनत्यपोवनयति शान्त्यै । इति ब्राह्मणम् ॥ अवटे यवान्प्रक्षिपति-यवोसीति ॥ यावयति अपनयति क्षुधमिति यवः । योतः पृथग्मावकर्मणोन्तर्भावितण्यर्थात् 'पुसि संज्ञायां घः', वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । बहुलग्रहणादा कर्तरि 'दोरप्' इत्यम् । जात्याख्यायामेकवचनम् । ईदृशस्त्वमस्मत् •अस्मत्तः द्वेपः द्वेप्यं रक्षःप्रमृति यवय अपनय विनाशय । योतेणिचि 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वृद्धिर्न क्रियते, 'तिहः परत्याग्न निहन्यते.। यहा-हिपेः 'अन्येभ्योपि दृश्यते' सिं-६-२-१.. .

·अनु. i.]
महभास्करभाष्योपेता
256
रांतीः पितॄणा५ सदनमस्युद्दिवडू
स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीं दृह
द्वेषः ॥ १॥ यवयं । अरांतीः । 'पितृणाम् ।
सदनम् । असि । "उदिति । दिवम् । स्तभान ।
एति । अन्तरिक्षम् । पृण । पृथिवीम् । दृह ।
इति विच् । द्वैपः द्वेष्ट्रन्विनाशय । किञ्च-अरातीः अदातून
शत्रूश्च यवय । रातः कर्तरि तिनि क्तिचि वा नसमासेऽ
व्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अस्मदीयांश्च शत्रून्नाशयत्यर्थः ।
अपदात्परत्वादिदमाख्यातं न निहन्यते । 'उर्दै यवः' इत्यादि
बाह्मणम् ॥
तस्मिन्व्यतिपज्य बहिर्मुष्टिं निदधाति-पितृणामिति ॥ सी.
दन्त्यस्मिन्निति सदनं आसनम् । अधिकरणे ल्युट् , लित्स्वरेणा-
द्युदात्तत्वम् । पितृणामासनमसि । 'नामन्यतरस्याम्' इति
पठीवहुवचनस्योदात्तत्वम् , 'छन्दस्युभयथा' इति नामि।
इति दीर्घत्वं न क्रियते । पितृदेवत्यं ह्येतत् '* इत्यादि
ब्राह्मणम् ॥
1 औदुम्बरीमुच्छ्यति-उद्दिवमिति ॥ हे औदुम्बरि दिवं
दिविष्ठानुत्तभान उत्तम्भय धारय । स्तन्मुसोत्रो धातुः, स्तन्मु
स्तुन्भु' इति भाप्रत्ययः । 'हलनश्शानझो' इति शानना-
देशः । तथा अन्तरिक्षमन्तरिक्षस्थान एण प्रीणय । एण प्रीणने
*सं.-६.२.१..

·250 तैत्तिरीयसंहिता वा. १.प्र.३. द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्रा- "द्युतानः । त्वा । मारुतः । मिनोतु । मित्रावरुण- योरिति मित्रा-वरुणयोः । ध्रुवेणं । धर्मणा । इति तौदादिकः । तथा प्रथिवी एथिवीस्थान ढह वर्धय । दृह दहि वृद्धौ । एथिवीशब्दो डीपन्तोन्तोदात्तः ॥ - प्राचीनकर्णामोदुम्बरीम्मिनोति--तानस्त्वेति द्विपदया बिरा- मा जगत्या वा ॥ द्योतनशीलो द्युतानः । द्युतेस्ताच्छोलिकश्चानश् । 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । यहा-'युधिबुधिटशां किच्च' इति विधीयमान आनच्प्रत्ययो बहुलवचनाद्दयुतेरपि भव- ति । सर्वथा सार्वधातुकत्वाभावात् ' अनुदात्तेतः' इति लसा- धातुकानुदात्तत्वस्याप्रवृत्तेः 'चितः । इत्यन्तोदात्तत्वमेव प्रवर्तते । हे औदुम्बरि द्युतानो मारुतस्त्वां मिनोतु अवटे प्रक्षिपतु; द्युता- ननामा पा मारुतस्त्वा मिनोतु । ' द्युतानो ह स्म वे'* इत्यादि ब्राह्मणम् । डु मिञ् प्रक्षेपणे, सौवादिकः । मरुच्छब्दात्प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थिकोण्प्रत्ययः । मित्रावरुणसम्बन्धिना ध्रुवेण नित्येन धर्मणा कर्मणा धारणेन वा त्वां मिनोतु । 'देवताहन्डे च' इति मित्रावरुणशब्दे पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्ररुतिस्वरत्वम् । 'उदरं वे सदः * इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *स-६-२.१०.

·मत्भास्करभाष्योपता 257 चरुणयोर्भुवेण धर्मणा ब्रह्मवनि त्या क्षत्रवनि सुप्रजापनि राय- स्पोपवनि पyहामि ब्रह्म दृह क्षत्रं दृह प्र॒जां दृह रायस्पोप "ब्रह्मवनिमिति ब्रह्म-चनिम् । त्वा । क्षत्रवनिमि- ति क्षत्र-निम्।सुप्रजावानिमिति सुप्रजा-वनिम्। रायस्पोपवानिमिति रायस्पोप-वनिम् । परीति । ऊहामि । "ब्रह्म । दृह । क्षत्रम् । दृ । प्रजामिति प्र-जाम् । दृह । रायः । पोपम् । मथा' . " *पुरीपणोदुम्बरी प्रदक्षिणं पर्वृहति-ब्रह्मवनिमिति ॥ ब्रह्म ब्राह्मणान्वनति सम्भनत इति ब्रह्मपनि । ' छन्दसि वनसनरति- ' इतीन्प्रत्ययः, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । एवं क्षत्र- पनि सुमजावनि रायस्पोषवनिमिति । पष्ठया आक्रोशे' इत्य- नाक्रोशेपि बहुलवचनात् पठ्या अलुक्, पष्ठ्याः पतिपुन इति विसर्जनीयस्य सत्वम् । एवंगुणां त्वामौदुम्बरी परितस्सर्वत उहामि स्थापयामि, पुरीपेणावटं पूरयिता स्थिरां करोमोत्यर्यः । उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम् ' इति परस्मैपदम् ॥ "मेत्रावरुणदण्डेन संहन्ति-ब्रह्म देहेति ॥ हे मंत्रावरुणदण्ड ब्राह्मणादीन् दंह वर्धय । प्रजाशब्दः कदुत्तरपदभतिस्परेणा- न्तोदात्तः । रैशब्दात्परस्याः पठ्याः 'उडिदम' रत्याटिनोता. उत्तम् ॥

·268 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. ३. हरह घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथामिन्द्रस्य सदोसि विश्वज- नस्य छाया परि त्वा गिर्वणो दृह । “घृतेन । द्यावापृथिवी इति द्यावा- पृथिवी । एति । पुणेथाम् । "इन्द्रस्य । सदः । असि । "विश्वजनस्येति विश्व-जनस्य । छाया । "परीति । त्वा । गिर्वणः। गिरः । इमाः। भवन्तु । "औदुम्बरीविशाखयोर्मध्ये विशाखाग्रयोर्वा हिरण्यं निधाय स्त्रुवे- णाभिनुहोति-घृतेनेति ॥ हे द्यावाप्रथिवीस्थानीये औदुम्बरीमूलाग्रे घृतेनात्मानमाटणेयां भीणयतम् । द्यावाप्रथिव्यावेव वा उदकेन प्रीणयतम् । ' द्यावाप्रथिवी एव रसेनानक्ति '* इति ब्राह्म- णम् । एणातेट्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। मध्यमं छदिदिधाति–इन्द्रस्येति ॥ इन्द्रस्य सदः सदनं गृहं असि । 'ऐन्द्र हि देवतया सदः '* इति ब्राह्मणम् ॥ पार्श्वयोश्छदिनिदधाति-विश्वननस्येति ॥ विश्वननस्य सर्व- जनस्य छाया गृहमसि । 'विश्वननस्य ह्येषा छाया '* इति ब्राह्मणम् । छायाशब्दो गृहनामसु निरुक्तकारैः पश्यते ॥ "सदः परिश्रयति-परित्येति चतुष्पदयानुष्टुभा ॥ इन्द्रदेव- त्यत्वादिन्द्रत्वेन सद उच्यते । हे गिर्वणः गीर्भिः स्तुतिभिर्वन- *सं-६-३-१.. .

·अनु...] भाभास्करमाध्योपेता 269 गिर इमा भवन्तु विश्वौ वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टो भवन्तु जुष्टय इन्द्रस्य विश्वतः । वृद्धायुमिति वृद्ध-आयुम् । अन्विति । । वृद्धयः । जुष्टाः । भवन्तु । जुष्टयः। “इन्द्रस्य । नीय सम्भननीय । असुनन्तस्यामन्तितत्वादनुदात्तत्वम् । इमा वक्ष्यमाणास्स्तोत्रशस्त्रादिलक्षणा गिरः त्वां परिभवन्तु व्यामुवन्तु विश्वतस्सर्वतः । परिभवतिः व्याप्तिकर्मा । यहा- लक्षणेत्थंभू- ताख्यान' इति भागे लक्षणे वा द्योत्ये परेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । इमा गिरस्त्वां परिभवन्तु तव भागात्मना भवन्त्यस्त्वामेव भजन्ता- मिति यावत् । यत्र त्वं तत्र भवन्त्विति वा । किञ्च–वृद्धायुर्दी- र्घायुः । छन्दसीणः' इत्युण्प्रत्ययान्तेन बहुव्रीहिः । ईदृशं त्यामनु वृद्धयस्समृद्धयो भवन्तु । अनोर्लक्षणे भागे वा कर्मप्रव. चनीयत्वम् । यत्र त्वं तत्र समृद्धयो भवन्त्विति यावत् । त्वामेव भनन्तामिति या । सदसि हि सर्वाः स्तुतयः क्रियन्ते सर्वाश्च समृद्धयस्सम्पद्यन्ते । अपि च जुष्टयस्सेवा अस्माभिः क्रियमाणा- स्तव जुष्टा इष्टा भवन्तु । 'नित्यं मन्ने' इति जुष्टशब्द- आधुदात्तः॥ "दक्षिणहाही कुशमुष्टिमुपनिगृह्य दर्भेण सन्यां प्रवर्तयति- इन्द्रस्येति ॥ 'विष्णोस्स्यूरसिं '* इत्यनेनेदं व्याख्यातमायम् । सदस ऐन्द्रत्वादत्रेवमुच्यते ॥ . *सं-१.२.१३.13 ·260 तैत्तिरीयसहिता (का. १. प्र. ३. स्यूरसीन्द्रस्य ध्रुवमस्यैन्द्रमसीन्द्रा- य त्वा ॥२॥ रक्षोहो वलगहनों वैष्णवान । असि । "इन्द्रस्य । ध्रुवम् । अस्ति। ऐन्द्रम् । अति । इन्द्राय । त्वा । ॥२॥ वेप इमा अष्टादश च ॥ १ ॥ 'रक्षोहण इति रक्षः-हनः । वलगहन इति 1"अन्धि करोतिइन्द्रस्येति ॥ इदमपि 'विष्णोर्बुवमसि '* इत्यनेन व्याख्यातम् ॥ सदोभिमृशति--ऐन्द्रमसीति ॥ इन्द्रो देवतास्य ऐन्द्र त्वमसि । तादृशं त्वामिन्द्राय इन्द्रार्थमभिमृशामीति शेषः । 'ऐन्द्रं हि देवतया सदः + इत्यादि ब्राह्मणम् । 'वैष्णव- मसि विष्णवे त्या '* इत्यनेन चेदं गतप्रायम् ॥ इति तृतीये प्रथमोनुवाकः, • 'उपरवान्तनति पूर्वयोर्दक्षिणमवाने-सोहण इति ॥ हन्तेः बहुलं छन्दसि' इति विप, एकाजुत्तरपदे णः, इति *सं. १-२-11.14-15 सं. ६-२.१०.

·भनु. २.] माभास्करभाष्योपता 261 खनामीदमुहं तं बलगमुपामि यन्नस्समानो यमसमानो निचखा- वलग-हनः । वैष्णवान् । खनामि । 'इदम् । अहम् । तम् । बलगमिति चल-गम् । उदिति । वपामि । यम्।नः । समानः। यम् । असमानः। . णत्वम् । 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्त ' इत्युपधालोपो न क्रियते । रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । वलो नामासुरमुख्यः, तद्गा- मिनस्तकृत्या वलगाः । यहा-वृणोतीति वलो मेवः । कपिलका- दित्वालत्वम् । स इव छादयन्तो ये गच्छन्ति ते वलगाः सुर- विशेषाः । यहा-जीर्णकटपटादिखण्डसम्भृताः अस्थिनखरोम पादपांसुप्रभृतयः प्राणिनां मारणार्थ ये भूमो निखन्यन्त ते पलगाः । ते हि माणिनां वाधकतया वलगामिनो वलवल्लभ्या भवन्ति । अन्यत्रापि दृश्यते' इति गमर्डः । तेषां हन्तारो वलगहनः । ईदृशान्विष्णुदेवत्यानुपरवान् खनामि । 'वैष्णदा हि देवतयोपरवाः '* इति ब्राह्मणम् । देवानां नासिकादिप्राण- स्थानीया उपरवाः । 'शिरो वा एतद्यज्ञस्य पद्धविर्धानं प्राणा उपरवाः '* इति ब्राह्मणम् । ते च खन्यमाना रक्षांसि वल- गांश्च नियन्तीति । असुरा ये निर्यन्तः '* इति ब्राह्मणम् ॥ 'पांसू नुहपति-~-इदमहमिति ॥ इदमिति क्रियाविशेषणम् । तं पलगमहमिदमुद्दपामि उदृत्य बहिः प्रक्षिपामि । कमित्याह- अस्माकं समानस्तुल्यः यं वलगं निचखान । 'तिङि चोदात्तवति । *सं.६.२.११. . -नः 436 ·अनु. २.] : मभास्करभाष्योपेता 263 छन्दसाववाढो वलगः किमत्र भद्रं तन्नौ सह विराईसि सपनहा सम्राङसि भ्रातृव्यहा स्वराडस्य- भिमातिहा विश्वाराडसि विश्वासा- 'किम् । अत्र। भद्रम् । तत् । नौ। सह । 'विराडिति विराट् । असि । सपत्नहेति सपत्न-हा । सम्रा- डिति सं-राट् । असि । भ्रातृव्यहेति भ्रातृव्य-हा। 'स्वराडिति स्व-राट् । असि । अभिमातिहेत्यभि- माति-हा । "विश्वाराडिति विश्व-राट् । असि । 'उपरवान्क्रमणावमृशतोध्वर्युयजमानी । ते चाधस्तात्संतृण्णाः। 'तस्मात्संतृण्णा अन्तरतः प्राणाः '* इति ब्राह्मणम् । बहिर- संतृण्णाः । 'न सम्भिनत्ति तस्मादसभिन्नाः प्राणाः '* इति ब्राह्मणम् । पूर्वयोर्दक्षिणमेवाध्वर्युरवमृशत्युत्तरं यनमानः । अप यजमानः पृच्छति-अध्वयों किमत्रेति ॥ 'इतर आह-भद्रमिति ॥ भद्रं भननीयं कल्याणम् । भदि कल्याणे, रन्प्रत्ययः, उपधालोपश्च ॥ यजमान आह-तन्नो सहेति ॥ तद्द्रमावयोस्सहैवास्तु । अधाध्वर्युः पृच्छति—यनमान किमत्रेति । भद्रमित्यादि यथा- यथम् । एवं सर्वत्र ॥ 1-1 उपरवानभिमृशति सर्वानेवानुपूर्व-विराडिति ॥ विविध *स-६-२.११.. .

·264 तैत्तिरीयसंहिता [का.... प्र. ३. नाष्ट्राणा हुन्ता ॥ ३ ॥ रक्षोहणो वलगृहनः प्रोक्षामि वैष्णवान- विश्वासाम् । नाष्ट्राणाम् । हुन्ता ॥ ३ ॥ "रक्षो- हण इति रक्षः-हनः । वलगहन इति वलग-ह- राजतीति विराट् । ' सत्सूद्विप' इति क्वि , कटुत्तरपदप्रकृतिस्व- रत्वम् । सपनाश्शत्रवस्तेषां हन्ता । ' बहुलं छन्दसि' इति क्विप् । यस्माचं विविधं दीप्यसे तस्मात्सपनहा । सङ्गतं दीप्यत इति सम्राट् । 'मो राजि समः क्वौ' इति मस्य मः । यस्मादेवं तस्मान्वं भ्रातृव्यहा । भ्रातृव्यास्सपनाः । 'व्यन् सपने' इति व्यन्प्रत्ययः । तेषां हन्ता बाह्याभ्यन्तरभेदेन नित्यानित्यभेदेन वा शत्रूणां पृथगभिगनम् । स्वायत्तं दीप्यस इति स्वराः । यस्मादेवं तस्माचं अभिमातिहा | अभिमातिः पाप्मा । मन्यतेः क्तिनि नित्यमप्यनुनासिकलोपं बाधित्वा व्यत्ययेन 'अनुनासिकस्य फिझलोः' इति दीर्घत्वम् । ततः ‘अनुदात्तोपदेश' इत्यादिना- नुनासिकलोपः । तस्या हन्ता । महाबलेन हि पाप्मा निहन्तुं शक्यते । विश्वेषु लोकेषु रानतीति विश्वाराट् । 'विश्वस्य पसुराटोः' इति दीर्घः । यस्मादेवं तस्माद्विश्वासां नाष्ट्राणां नाशयितृणां दैवादिप्रवृत्तीनां हन्ता नाशयिता त्वमसि । नशेl- न्तात् 'दादिभ्यश्छन्दसि' इति बन्प्रत्ययः, 'तितुत्रतथ' इती. ट्वतिषेधः, गिलोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण वन उदात्तत्वम् , इत्यादिना पत्वम् ॥ "उपरवान्प्रोक्षति-रक्षोहण इति ॥ युप्मान् प्रोक्षामीति सम्बन्धः ॥ . . . व्रक्ष anana ·भामास्करभाष्योपेता 265 क्षोहो वलगृहनोवै नयामि वैष्ण- वान् यौसि युवयास्मद्वेषो यवया- राती रक्षोहो वलगहनोवं स्तृणा- नः । प्रेति । उक्षामि । वैष्णवान् । "रक्षोहण इति रक्षः-हनः । वलगहन इति वलग-हनः । अवेति । नयामि । वैष्णवान् । “यवः । आसि । यवर्य । अस्मत् । द्वेषः । यवयं । अरातीः । "रक्षोहण इति रक्षः-हनः । वलगहन इति वलग-हनः । अवेति । स्तृणामि । वैष्णवान् । "उपरवेप्वपोवनयति-रक्षोहण इति ॥ एवंविधान् युष्मान्, अधस्तादपोवनयामि प्रापयामि अद्भिस्संयोजयामि । अवनयतिस्व- भावाददिरेव गम्यते । नयतेश्च द्विकर्मकत्वाद्युप्मानपोवनयामीति भवति, युप्मास्वपोवनयामीति यावत् ; यथा-'अनां नयति ग्रामम् ' इति । 'तस्मादाः अन्तरतः प्राणाः '* इति बाह्मणम् ॥ "तेषु यवान्मस्कन्दयति-~यवोसीति ॥ व्याख्यातम् । । 'प्राणे- प्लेवोन दधाति '* इति ब्राह्मणम् ॥ "उपरवान् बर्हिषावस्तृणाति-रक्षोहण इति ॥ युप्मानवस्तु- णामीत्यधस्ताच्छादयामीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । 'तस्माल्लोमशा अन्तरतः प्राणाः '* इति ब्राह्मणम् ।। *सं. ६.३.११.

·266 तैत्तिरीयसहिता. [फा. १.प्र. ३. मि वैष्णवाव्रक्षोहणों वलगृहनोभि जुहोमि वैष्णवानक्षोहणौ वलगृह- नावुप॑ दधामि वैष्णवी रक्षोहणौ "रक्षोहण इति रक्षः-हनः । वलगहन इति वल- ग-हनः । अभीति । जुहोमि । वैष्णवान् । "रक्षो- हणाविति रक्षः-हनौ । वलगहनाविति वलग- हनौं । उपेति । दधामि । वैष्णवी इति । "रक्षो- हणाविति रक्षः-हनौ । वलगहनाविति वलग- "हिरण्यमन्तर्धाय उवाहुत्या उपरवानभिनुहोति--रक्षोहण इति ॥ युप्मानभिनुहोमीति युष्मानाज्येन व्याधारयामीति । 'प्राणे- प्वेव तेजो दधाति '* इति ब्राह्मणम् ॥ अधिपवणफलके उपदधाति-रक्षोहणाविति ॥ एवंगुणे युवा- मुपद्धामीति । वैष्णवी वैष्णव्यौ । ' वा छन्दसि' इति पूर्व- सवर्णदीर्घत्वम् । 'हनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ -- "अधिपवणफलके प्रदक्षिणं पुरीपेण पर्वृहति-रक्षोहणाविति ॥ युवा पyहामीति पुरीषण परितः पूरयित्वा द्रटयामीति । 'उपसर्गा- दस्यत्यूह्योर्वा वचनम् ' इति परस्मैपदम् ॥ ६-२-११.

·अनु. २.] भहभास्करभाष्योपेता 267 वलगृहनौ पyहामि वैष्णवी रक्षो- हणौ वलगहनौ परि स्तृणामि वैष्णवी रक्षोहणी वलगृहनौ वैष्ण- हनौ । परीति । ऊहामि । वैष्णवी इति । "रक्षो- हणाविति रक्षः-हनौ । वलगहनाविति वलग- हनौ । परीति । स्तुणामि । वैष्णवी इति ।"रक्षो- हणाविति रक्षः-हनौ । बलगहनाविति वलग- हनौं । वैष्णवी इति । वृहन्न् । असि । बृहद्ावेति "एते बहिषा परिस्तृणाति--रक्षोहणाविति ॥ युवा परिस्तु- णामीति॥ "एते अभिमृशति--रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवी इति ॥ . 20फलके ग्राव्णोद्वादयतिबृहन्निति ॥ हे ग्रावन् बृहन्महा- नसि वीर्येण शतृवद्भावात् 'उगिदचाम् ' इति नुम् । न परं वीर्येण, अपि तु शरीरेणापि बृहन्नसीत्याह--बृहदाका महा- पापाणः । अवयवभूता ग्रावाणोपि गृह्यन्ते । यहा--गृणन्तीति ग्रावाणः शब्दकारिणोवयवाः, बृहन्तो प्रावाणो यस्य । गृ निगरणे, वनिए , आडागमः । यस्मादेवं तस्मादिन्द्रार्थ बृहती वाचं वद, यथेन्द्र इमां वाचं श्रुत्वा आगच्छति । शवदा- वात् 'उगितश्च' इति डीप् । 'बृहन्महतोरुपसहयानम् ' इति नद्या उदात्तत्वम् । 'शिरो का एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं प्राणा ·268 तैत्तिरीयसहिता [का...प्र.. वी वृहसि वृहद्वा वृहतीमिन्द्रा- य वाचे वद ॥४॥ विभूरसि प्रवाहणो वहिरसि हव्य- वृहत् यावा । वृहतीम् । इन्द्राय । वाचम् । वद् ॥४॥ हन्तेन्द्राय द्वे च ॥ २ ॥ 'विभूरिति वि-भूः । असि । प्रवाहण इति उपरवा हनू अधिपवणे जिहा चर्म मावाणो दन्ताः । *इत्यादि ब्राह्मणम् । एतदुक्त भवति-शिरस्थानीये हविर्धाने माणस्था- नीयेपूपरवेषु हनूस्थानीयाभ्यामधिपवणफलकाम्यां परिगृहीते निहा- स्थानीये चर्मणि दन्तस्थानीय ग्रावमिः खादनस्थानीयमभिपवं कृत्वा मुखस्थानीये आहवनीये हुत्वा प्रत्यग्गत्वा उदरस्थानीये सदसि भक्षयन्तीति । 'यो वै विरानो यज्ञमुखे'* इत्यादि च ॥ इति तृतीये द्वितीयोनुवाकः. अथ धिष्ण्यनिवपनमन्त्राः । 'चावालाडिष्णियानुपवपति'। इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्रामीध्रीयादयोष्टौ न्युप्यन्ते । आहवनी- यादयोष्टावनुदिश्यन्ते । 'न्यन्ये विष्णिया उप्यन्ते नान्ये 't *सं १.२.११. सिं.६.३..

·अनु. ३.] भाभास्करमाश्योपेता 269 . त्वम्, , इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्राग्नीधीयं निवपति पात्वालात्पुरीपं सिक- ता इति गृहीत्वा परिमण्डलं धिष्ण्यं करोति-विभूरिति ॥ 'रोद्रेणानीकेन' इत्यादि सर्वत्रानुपज्यते । आधेयाग्निधर्मा आधा- रेपूपचर्यन्ते । विविधं भवितासीति विभूः । 'आनीमाद्धिष्णि- यान्विहरति '* इति सर्वाधिष्ण्यादित्वाद्विभूरित्युच्यते । 'भुवस्संज्ञान्त- रयोः' इति कि , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यत एवंविधोसि तस्मात्प्रवाहणस्त्वं प्रकर्षण हविषां वाहयिता स्वात्मनान्यैश्च धिप्ण्या- धारैरमिभिः । बहतय॑न्ताबहुलवचन कर्तरि करणे वा ल्युत्, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्, 'लिति' इति प्रत्ययात्पूर्व गोदात्त- कृत्यचः' इति णत्वम् । यद्वा-वाह प्रयत्ने, तस्मा- युट् । यज्ञार्थ प्रकर्षण व्याप्रियमाण इति यावत । रौद्रेग रेण अनीकेन सैन्येन । रौद्रमिव रोद्रम् । यथा रौद्रगणः क्रूरो भवति एवमन्यदपि यत्क्रूरं तद्रौद्रम् । 'संज्ञायां च इत्युत्पन्नस्य कनः देवपयादित्वाल्लुप् , 'संज्ञायामुपमानम्' इत्या- घुदात्तत्वम् । 'फिगन्तस्योपमेयनामधेयस्य' इति वा । हे असे अग्न्याधार मां पाहि रक्ष, पिटहि पूरय च मां कामेः । पृ पालनपूरणयोः अनुदात्त उदात्तत् जुहोत्यादिकः, 'अर्ति- पिपयोश्च' इत्यम्यासस्पेत्वम् । यद्वा-पिएहि तृप्य अस्मासु सानु- ग्रहो भव । प्रीतो भौ[सौ !]वादिकः उदात्तेत् , 'बहुळं छन्दसि' इति शपश्ः, 'बहुलं छन्दसि' इत्यम्यासस्येत्वम् । मा च मा हिंसीः । अत्र ‘चादिलोपे विभाषा' इति प्रथमा तिड्डमतिर्न निहन्यते, अपदात्परत्वाद्वितीया न निहन्यते, तृतीया तु निहन्यत एव॥ *सं-... 37 ·270 तैत्तिरीयसहिता का. 1. प्र. ३. वाहनावात्रौसि प्रचैतास्तुथोलि प्र-वाहनः । 'वह्निः। असि । हव्यवाहन इति हव्य-वाहनः । श्वात्रः । असि । प्रचैता इति प्र-चेताः । 'तुथः । असि । विश्ववेदा इति विश्व- . "होतुर्धिष्ण्यं निवपति-वह्निरसीति ॥ वहतिरावाहने वर्तते । थि' इत्यादिना निमत्ययः तत्र हि निदित्युच्यते । वहिरसि देवानामावाहकोसि, आहातासीति यावत् । आहूय तेम्यो हन्यानां हविषां वोढा प्रापयिता चासि । 'हन्येऽनन्तः पादम्' इति व्युट् , कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ 'मेत्रावरुणस्य धिप्ण्यं निवपति-श्वात्रोसीति ॥ आशुशब्दस्य पूर्वापरवर्णविपर्ययः; आशु त्राता श्वात्रः । मित्रमेव तथा करोति। आतोनुपसर्गे कः' इति कः क्रियाविशेषणानामपि कर्मत्वात् , थाथादिस्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यहा-आशु सर्वदा गच्छ- तीति श्वात्रः । मित्रमेव तथा करोति । सर्वथा व्युत्पत्त्यनव- धारणानावगृह्यते । अत सातत्यगमने, 'दादिम्यश्छन्दसि' इति बन्प्रत्ययः, त्रिचक्रादीनामन्तः । इत्यन्तोदात्तत्वम्, 'तितुत्र' इतीहतिषेधः । मरुष्टश्चेतयतीति प्रचेताः । चिती संज्ञाने, गतिकारकयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ' इति तस्मादसुन्प्रत्ययः, पूर्वपदप्ररुतिस्वरत्वं च | प्रचेता वरुणः । एवं मित्रावरुण- सम्बन्धिनो मैत्रावरुणस्य विष्ण्यं ताम्यामभेदेन स्तूयते ॥ 'ब्राह्मणाच्छंसिनो धिष्ण्यं निवपति-तुथोसीति ॥ तुथों- नामाग्निः दक्षिणाविभागकृत् । तुयो ह स्म वे विश्ववेदा - ।

·अनु. ३.] भटमास्करभाष्योपेता 271 विश्वर्वेदा उशिगंसि कविरवारि- वेदाः। उशिक् । असि । कविः। अवारिः। अप्ति। . देवानां दक्षिणा विभनति '* इति ब्राह्मणे तुपः प्रसिद्धः । स एव त्वमसीति स्तूयते विभागसामर्थ्य प्रकटयितुम् । अयमपि हि ब्राह्मणानि विभज्य शंसति । तु इति सौत्रो धातुः वृद्धि- कर्मा, . ' पातृतुदि' इत्यादिना पिवत्यादिम्यो विधीयमानः स्थक्प्रत्ययो बहुलवचनादस्मादपि भवति । महानित्यर्थः । यहा-स्तोतेस्स्थक्याद्यवर्णलोपः; यथोक्तम्-'द्वौ चापरो वर्णवि- कारनाशी' इति । स्तुत्य इत्यर्थः । विश्वं वेत्ति विन्दतीति वा विश्ववेदाः । 'गतिकारकयोरपि पूर्वपदारुतिस्वरत्वं च' इति कारकपूर्वादसुन्प्रत्ययः, तत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरग्रहणस्य बहु- प्रीहिस्सरस्योपलक्षणत्वात् 'बहुबीही विश्व संज्ञायाम् ' इति पूर्व- पदान्तोदात्तत्वम् । सर्वधनो वा ॥ 'पोतुर्धिष्ण्यं निवपति-उशिगसीति ॥ पोतारौ देवकवी । यथा--'मन्द्रा पोतारा कवी प्रचेतसा ' इति । अतोस्थापि तद्रूपेण स्तुतिः । उशिक् कमनीयः स्पृहणीयः । वश कान्ती, पशः किच्च' इतीनिप्रत्ययः । कविः क्रान्तदर्शनः सूक्ति- मार्गाणां द्रष्टा । कु शब्दे, 'अच इ.' इतीप्रत्ययः ॥ "नेटुर्धिष्ण्यं निवपति-अहारिरिति ॥ हावेतावमिविशेषौ । यथा-'स्वान भ्रानाद्वारे यम्भारे 1 इति । तावत्र स्तूयते । अइमानाः स्वमार्गप्रच्युता अरयो यस्य सोशारिः । अइमाना- बा.३.६.२० सं.२-७० ·272 तैत्तिरीयसंहिता किा. ..प्र. ३. रसि वम्भारिरवस्युसि दुर्वस्वा- छुन्ध्यूरसि मार्जालीय॑स्सम्राईसि वभारिः। अवस्युः । असि । दुवस्वान् । शुन्भ्यूः। - . रिरछारिः, शानचो लोपः । यहा-पचाद्यनन्तस्समस्यते । एवं बम्भ्रम्यमाणारिम्भारिः । भ्रमर्यङगन्तात्पचाद्यन् , रेफमकार- योर्लोपः । विनष्टेश्वर्यतया व्याकुलत्वं यम्भ्रम्यमाणत्वम् । बहु- बीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, 'अदुपदेशात् ' इति लसार्वधातुका- वातत्वे धातुस्वर' । अस्मिन्पक्षे वृषादित्वात्पूर्वपदस्यायुदात्तत्वं द्रष्टव्यर । यहा-बभ्रमदरिर्वम्भारिः इति शान्तरसमस्यते, स च · अम्यस्तानामादिः ' इति आधुदात्तः ॥ 'अच्छावाकस्य धिष्ण्यं निरपति–अअत्युरिति ॥ वातविशेप- वचनावेतो । यथा 'अपस्यो त्या वाताय साहा । दुवस्वते त्वा वानाय स्वाहा'* इति । तत्सम्बन्धित्वेनास्य स्तुतिः । अव रक्षणे, अवतेरसुन्प्रत्यय , तदिच्छति सर्वेपामिति 'छन्दसि परेच्छायामपि ' इति क्यचि क्याच्छन्दसि' इत्युमत्ययः । दुवस्यतिः परिचारकर्मा | कण्डादिः, मातिपदिकत्वपक्षे ' तदस्या- स्त्यस्मिन् ' इति मनुप् । परिचरणवान् सर्वैः परिचर्य इत्यर्थः । वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । निपातो वायं द्रष्टव्यः ॥ मार्नालीयं निापति-शुन्यूरिति ॥ शुन्भ्यूः शोधयिता पात्रप्रक्षाळनस्थानत्वात् । पनिमनिशुन्धि' इत्यादिना युज - ·भहमास्करभाष्योपेता 273 कृशानुः परिपद्यौसि पर्वमानः आसि । मार्जालीयः । 'सम्राडिति सं-राट् । असि । कृशानुरिति कुश-अनुः । "परि- पद्य इति परि-सद्यः । असि । पर्वमानः । त्ययः । वर्णव्यत्ययेन दीर्घत्वम् । मृज्यन्ते पात्राणीति मार्मा- लीयः । 'स्थाचतिमृनेरालज्वालयालीयचः' इत्यालीयच्प्रत्ययः, उपोत्तमं रिति । इत्युपोत्तमस्योदात्तत्वम् । त्वयि रुतमार्जनानां पात्राणां शोधयितासीत्यर्थः । एवमष्टो न्युप्यन्ते ।। 'अथाष्टावनुदिश्यन्तेनुक्रमेण सङ्कीर्त्यन्ते उपतिष्ठमानेन । आय- नीयमुपतिष्ठते-सम्राडिति ॥ सम्यग्रानतीति सम्राट् । 'सत्सू. द्विप' इत्यादिना कि, 'मो रानि समः को ' इति मकार', रुदुत्तरपदमरुतिस्वरत्वम् । कुशा अल्पा अनवः माणिनो यस्मिन् स रुशानुः, यस्मिन्सम्यग्राजति सर्वे प्राणिनः स्वल्पवीर्यशरीरैश्वर्या भवन्ति तादृशोसीत्यर्थः । रुश अल्पीभावे, इगुपधलक्षणः कः। भृमृशीप्रभृतिभ्यो विधीयमान उप्रत्ययो बहुलवचनादनितेरपि भवति ॥ "आस्तावमुपतिष्ठते-परिपद्योसीति ॥ परितस्सीदन्त्यस्मिन्निति परिपद्यः । शकि सहोश्च' इति चकारस्यानुक्तसमुञ्चयार्थत्वात् 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' इति बहुलवचनाहा अधिकरणे यत्म-. त्पयः, “सदिरमतेः' इति पत्यम्, रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम्, ' यतोऽनावः' इत्यायुदात्तत्वम् । पवमानश्शोधनं कुर्वन् । 'पूज्य- जोश्शानन् ' इति शानन्प्रत्ययः, पूह पक्ने भोवादिकः । बहि- प्पवमानसम्बन्धादा पवमान इत्युच्यते ॥ .

·274 तैत्तिरीयसहिता [फा. १... प्रतक्कासि नभस्वानसम्मृष्टोसि हव्यसूद ऋतामासि सुवज्योति- "प्रतक्कोत प्र-तका । असि । नर्भस्वान् । "अस- म्मृष्ट इत्यसं-मृष्टः । असि । हव्यसूद इति हव्य- सूदः । "ऋतधामेत्त-धामा । असि । सुवयों - . . "चात्वालमुपतिष्ठते-प्रतक्वेति ॥ तकतिर्गतिकर्मा । प्रकृष्टं गतिर्गमनं प्रतक् । तत्र हि ऋत्विग्यनमाना बहिर्जिनार्थ गच्छन्ति । तदस्यास्तीति प्रतक्का । 'छन्दसीवनिपौ' इति वनिप् प्रत्ययः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा-प्रकण गच्छन्ति ऋत्विग्यजमाना इति प्रतक्का । 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति वनि- प्प्रत्ययः । नभस्वान उद्धृतपुरीपत्वेनावकाशवान् ॥ "पशुश्रपणमुपतिष्ठते--असम्मृष्ट इति ॥ असम्मृष्टः अविना- शितः । मृश आमर्शने, अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । रक्षः- प्रभृतिभिरपरामृष्टोसीति यावत् । हव्यानां हृदयादीनां सूदः । पूद क्षरणे, पाकविशेषः क्षरणम्, कर्मण्यण , 'कूलसूदस्थलकर्षास्संज्ञायाम्' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ।। "सदसो द्वारि तिष्ठन्नीदुम्बरीमुपतिष्ठते-पातधामेति ॥ ऋतं 'सत्यं यज्ञो वा तत् धाम स्थानं यस्यास्सा ऋतधामा । यहा- ऋतं साम तद्धाम यस्याः, तन्मूले हि साम गीयते, औदुम्बरी स्टट्ोगायत्' इति । बहुव्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । शतशब्दो *य-वि. पाचका - ·अनु. ३.] महभास्करभाष्योपेता 276 ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामाजौस्येक- तिरिति सुव:-ज्योतिः । "ब्रह्मज्योतिरिति ब्रह्म- ज्योतिः। अति । सुवर्धामेति सुवः-धामा।"अजः। निष्ठान्तोन्तोदात्तः । सुवः स्वर्ग आदित्यो वा । तत्रस्थं ज्योति- प्तिः यस्यास्सा सुवर्योतिः, उच्छ्रितत्वात् । 'सप्तम्युपमानपूर्व- पदस्य बहुव्रीहिर्वाच्यो वाचोत्तरपदलोपश्च' इति समासः । 'न्यड्डरौ स्वरितो' इति स्वश्शब्दस्त्वर्यते ॥ "ब्रह्मसदनमुपतिष्टते-ब्रह्मज्योतिरिति ॥ ब्रह्म ज्योतिर्दीप्ति- र्यस्य स ब्रह्मज्योतिः धिप्ण्यः । 'बृम्हेर्नलोपश्च' इति मन्प्रत्य- यान्तो ब्रह्मशब्दः । यहा-द्योतत इति ज्योतिः । द्युते- रिसिन्नादेश्च जः ' इतीसिन्मत्ययः । द्योतमानो ब्रह्मा यत्र स ब्रह्मज्योति?तमानब्रह्मेति यावत् । आहिताग्न्यादित्वात्परनिपातः । ब्रह्मसदने हि ब्रह्मा द्योतते । स्वर्गाव*स्थानमिवावस्थानं यस्मिन् स सुवर्धामा । उपमानपूर्वपदस्य बहुबीहिसमासः । यदा- मुटु अर्यते गम्यत इति स्वः । अविचि गतिसमासः । सुख- मुच्यते, सुखनामसु हि 'सुवः सुखम् ' इति निरुक्तकाराः पठन्ति । सुखं धाम स्थानं यत्र तादृशं, तत्र हि ब्रह्मा सुख- मास्ते ॥ अत्रैव तिष्ठन् गार्हपत्यमुपतिष्ठते--अजोसीति ॥ नायन्ते उत्पद्यन्तस्मादाहवनीयादय इत्यनः । ‘जनेर्डश्च' इति जनेर्ड- प्रत्ययः, टिलोपः, धातोश्वाडागमः । यद्वान जायत इत्यना, *ते-सुमः स्वर्ग इव धाम. क- दोद्वति. तं-जनेझेंडा' इति. - ·276 'तैत्तिरीयसंहिता [का...प्र.३. पादहिरसि बुनियो रौद्रेणानीकेन असि । एकपादित्येक-पात् । अहिः । असि । द्यच. नित्य इति यावत् । अन्येप्वपि दृश्यते' इति डः, न ज्युपपदत्वात्सृदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् । यहा -अनन्ति गच्छन्त्य- स्मादाहवनीयादय इत्यनः । अज गतिक्षेपणयोः, 'घअर्थे कविधा- नम् ' इति कः, बहुलवचनाद्विभावाभावः 1 ण्यन्ताहा पचा- 'बहुलं संज्ञाच्छन्दसोः' इति णिलुक् । आहवनीया- दीनां गमयिता अनः । एकः पादोस्येत्येकपात् । ' सड्डयासु पूर्वस्य । इत्यन्तलोपस्तमासान्तः, पूर्वपदारुतिस्वरत्वम्, 'इण्भी- कापा' इत्यादिना कन्प्रत्ययान्त एकशब्दः । एको ह्यस्य पादो देवानां यष्टा देवयण्णामा, यथोक्तम्-'आ देवयनं वह '* इति । पद्यते प्रतिपद्यते हवींपीति पादः । ‘पदरुनविशस्टशो घम्' इति घञ् । अमेरंशाः पादाः 'अपामेमिमामादं जहि निष्क्रन्या- दं सेधा देवयजं वह '* इत्यंशान्तरनिवारणात् हव्यानां वोदु- रेकपात्त्वम् ॥ " - पुराणगार्हपत्यमुपतिष्ठते, यं प्रहास्यन्तो भवन्ति-अहिरसीति॥ आगत्य हन्तीत्यहिः, अयं खल्वग्निस्स्वकार्य प्रत्यागत्य तद्विरोधिन- मामादं हन्ति । यया 'अपाग्नेमिमामादं जहि'* इति । 'आडि श्रिहनिम्यां ह्रस्वश्च' इतीमत्ययः, स च डित् , उदात्तच इत्यनुवृत्तेः मृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं बाधित्वा आङ उदात्तत्वं हस्वत्वं च । अहिरसि यजमानस्यामिमतसम्पादनाय तावदागच्छसि, तद्विरोधिनश्च हन्सीत्यर्थः । यद्वान हन्तीत्यहिः, अहिंसकोसी- *सं. १.१.७24 ·अनु. ४ भहभास्करमाप्योपेता 277 पाहि माने पिपृहि मा मा मा हिसीः॥५॥ त्व सौम तनूकृयो द्वेषोभ्योन्य- बुधियः । रौद्रेण । अनीकेन । पाहि । मा। अमे। पिपृहि । मा। मा। मा।हितीः ॥ ५ ॥ अनी केनाष्टौ च ॥३॥ त्वम् । सोम । तनूरुद्भय इति तनूकृत्-भ्यः। त्यर्थः । केवलादेव हन्तेहुलवचनादयमिञ्प्रत्ययः डिच्च । अहि- रहन्ता । अव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । बुध्नं मूलकारणं सर्वकर्म- णाम् । स्वार्थे यत् , छान्दस इकारोपनन । यहा-बुद्धिर्बुध्नं, तत्र भयो बुध्न्यः, सर्वदा श्रद्धावतां हृद्गतोसीत्यर्थः । 'भवे छन्दसि' इति यत् , 'यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वं बाधित्वा व्यत्ययेन 'तित्स्वरितम् ' इति स्वरितत्वम् । रौद्रणेत्यादि व्या- ख्यातं* सर्वत्रानुषज्यते ॥ इति तृतीये तृतीयोनुवाकः. . 'खुचि चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा शालामुखीये वैसर्जनं जुहोति- त्वं सोमेति यजुरन्तया त्रिपदया गायत्र्या ॥ तनूश्शरीरम् । 'कृषि- चमि' इत्यादिना अप्रत्ययः । तां कुन्तन्ति छिन्दन्तीति तनू- रुन्ति । 'विप्न' इति क्विप् , रुदुत्तरपदमकतिस्वरत्वम् । *सं. १-३.३. *38 ·278 तैत्तिरीयसंहिता [का... प्र. ३. कृतेभ्य उरु यन्तासि वरूप देपोभ्य इति द्वेषः-भ्यः । अन्यकृतेभ्य इत्यन्य- कृतेभ्यः । उरु। यन्ता । असि । वरूथम् । स्वाहा । । द्विषन्तीति द्वेपांसि । अन्यैर्दुरात्मभिरभिचारादिप्रवृत्तेः कृतान्यन्य- कतानि । तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । यानि शरीरमपि नाशयन्ति तेभ्यो रक्षःप्रभृतिभ्यो यन्ता तत्पी- डापगमद्वारेण रक्षकः । हे सोम ईदृशस्त्वमेव खलु नः. उरु महत्वरूथं गृहं धनं वा, वरणीयत्वात् । 'अयामूथन् ' इत्यूथन्प्रत्ययः । धनानि लिप्समानो हि स्तुत्यं तद्रूपेण स्तौति ; तस्मान्महद्धनं मे देहीतिभावः । उरुणरूधीति वावैतदाह '* इति ब्राह्मणम् । ईदृशाय तुम्यं स्वाहा सुहुतमिदमस्त्विति प्रदानार्थों निपातः । कथमत्र 'तनूरुद्धयेषः ।* इति ब्राह्मण- मुपपद्यते ! उच्यते-सनूरुतामपि रक्षःप्रभृतीनामेप हि तनूकत् । तस्मास्किमनेन कर्तुं न शक्यत इति प्रतिपाद्यते । यहा-करो- तेरेव विप् । तत्र हि वहवस्तनूकृतश्शरीरस्योत्पादयितारः । प्रजानां पिता रेतस्सिञ्चति प्रजनने । सोमरिसक्तं रेतो दधाति, यथा-सोमो वे रेतोधाः' इति । त्वष्टा वै रेतसरिसक्त- स्य रूपाणि विकरोतीति । अयमर्थ:-हे सोम त्वं खलु तनू- कदयोपि तनूरुतोनुप्रविश्य स्थितोसि । अत्र प्रासादात्प्रेक्षत अतिरछयब्लोपे कर्मणि पञ्चमी । त्वमपि तनूरुतां मध्ये कश्चि- देक इत्यर्थः । यहा-'सुपां सुपो भवन्ति' इति सोय॑सादेशः, यथा-'तनूरुद्धयेपः '* इति ब्राह्मणम् । यस्मादेवं तस्मादन्यै- *स-६-३ स-३-१-१. - ·भनु. ४] भभास्करभाष्योपेता 279 स्वाहा जुपाणो अनुराज्यस्य वेतु स्वाहायनो अग्निवरिवः कृणोत्व- "जुषाणः। अप्तुः। आज्यस्य।वेतु। स्वाहां। अयम् । नः। अग्निः। वरिवः । कृणोतु । अयम् । मृधः । युष्मद्वयतिरिक्तैः दुरात्मभिः कृतानि यानि द्वेषांसि युप्मत्कृततनू- विरोधीनि ज्वरादीनि व्यसनानि तेभ्यो यन्ता त्वमेवा*स्माक- मुरु वरूपमिति । सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्ते यदेसर्जनानि + इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ अवान्तरदीक्षां विसृज्य स्तुवेणाप्तुं प्रस्कन्दयति--जुाण इति विराना यजुरन्तया एकपदया ॥ अतुः विन्दु । विभक्तिव्यत्ययः । आज्यस्याप्तुं वेतु पिवतु । कः? जुपाणः प्रीयमाण । ताच्छी- लिकश्वानश्, 'बहुलं छन्दसि' इति शं बाधित्वा शपो लुक् , लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावात् 'चितः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । यहा- आप्तव्योप्तुः । 'आमोतेर्हस्वश्च' इत्यामोतेस्तुप्रत्यय । आप्तव्योयं सोमः प्रीयमाण आज्यस्य वेतु पिबतु । 'क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इत्याज्यस्य सम्प्रदानत्वम् , चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि ' इति पछी। 'देवान्दै सुवर्ग लोकं यतो रक्षांस्यनिघांसन् ', इत्यादि माह्मणम् । स्वाहेति पूर्ववत् ॥ पूर्वया द्वारा शालाया उपनिष्कामति-अयं न इति चतु- प्पदया त्रिष्टुभा ॥ अयमनीपोमाख्यः प्रणीयमानोमिवरिवः कृणोतु अभीष्टानि धनानि ददातु । कवि हिंसाकरणयोः, धिन्वि- *स. ग.-लमेवम. सि-६.३.२. , ·1280 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.३. यं मृधः पुर एतु प्रभिन्दन्न् । अय शत्रूञ्जयतु जहं पाणोयं वाजै जय- तु वाज॑सातौ। उरु विष्णो वि क्रमस्वोरु क्षयर्याय नः कृधि । घृतं पुरः। एतु । प्रभिन्दनिति प्र-भिन्दन्न् । अयम् । शत्रून् । जयतु । जहँपाणः । अयम् । वाम् । जयतु । वाज॑साताविति वाजे-सातौ । 'उरु । विष्णो इति । वीति । क्रमस्व । उरु । क्षयाय । कृण्व्योरच' इत्युप्रत्ययः । किञ्च-अयं मृधसङ्गामान् प्रभि- न्दन् प्रकर्षेण विनाशयन् पुरोग्रत एतु गच्छतु । ततश्चायमग्नि- रस्माकं शत्रून् जयतु । नर्हषाणः जयेन भृशं दृष्टान्त करणः । हेपेर्यलगन्ताद्वयत्ययेनात्मनेपदम्, 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याधुदा- तत्वम् । किञ्च-अयमग्निर्वाजमन्नं जयतु अस्मदर्थमात्मवशं करोतु । क! पानसातौ । 'उतियूति' इत्यादिना निपातनात् सनेतिः कर्मणि तिन्, 'जनसन ' इत्यात्वम् । वानो 'लभ्यते यस्मिन् तस्मिन् वानसाती* सङ्गामे वानं जयतु । वानशब्दो वृपादि- त्वादाचुदातः॥ 'आहवनीये खुवाहुतिं जुहोति-उरु विष्णो इति चतुप्पद- यानुष्टुभा ॥ हे अग्ने विष्णो व्यापक 'विपः किञ्च' इति नुमत्ययः । उरु विक्रमस्व महाविक्रमो भव सर्वत्राप्रतिहतो *ग-वाजायें, ·म.भास्करभाष्योपता 281 घृतयोने पिव प्रमं यज्ञपति तिर । सोमो जिगाति गातुवित् ॥ ६ ॥ नः । कृधि । घृतम् । घृतयोन इति घृत-योने । पिव । प्रति प्र-म । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । तिर । सोमः । जिगाति । गातुविदिति गातु- . भव । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इत्यात्मनेपदम् । किञ्चनः अस्माकं क्षयाय निवासाय निवासस्य । 'पध्यर्थे चतुर्थी वक्त- व्या', 'क्षयो निवासे' इत्याद्युदात्तत्वम् । उरु कृधि बहु- धनादिकं देहि, अरिक्त*मस्माकं निवासं कुर्वित्यर्थः । 'कः करत्करतिरूधिकतेप्वनदिते । इति संहितायां नसस्सकारस्य सकारो व्यत्ययेन न प्रवर्तते । उक्तं च प्रातिशाख्ये 'नसक- घकारपरे । इति । अपिच-हे घृतयोने अपा योने, 'अमे- रापः । इति । इदं हूयमानं घृतमाज्यं पिब । अपिच-यज्ञ- पति यजमानं प्रतिर वर्धय । प्रपूर्वस्तिरतिवृद्धिकर्मा । 'प्रसमु- पोदः पादपूरणे' इति प्रशब्दस्य द्विवचनम्, 'अनुदात्तं च इति द्वितीयः प्रशब्दोनुदात्तः । 'पत्यावैश्वर्ये । इति प्रकृति- स्वरत्वेन यज्ञशब्दोन्तोदात्तः, ' इति नञ्प्रत्यया- न्तत्वात् ॥ 'ब्रह्मणो राजानमादाय पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति- सोमो जिगातीति त्रिपदया गायत्र्या ॥ गातुर्मार्गः । गाड् 'कमिमनिमनि' इत्यादिना तुमत्ययः । गातुं वेत्ति *क, ग-अतिरिक्त. ते, प्रा-८०२६. ते. उ-२.१. यजयाच गती, ·282 तैत्तिरीयसहिता [का.... है देवानमिति निप्कृतमृतस्य योनि- मासदमादित्यास्तदोस्यार्दत्यास्सद वित् ॥ ६ ॥ देवानाम् । एति । निष्कृतमिति निः-कृतम् । ऋतस्य । योनिम् । आसमित्या- सदम् । अदित्याः । सदः । असि । 'अदित्याः। . विन्दतीति वा गातुवित् । क्विपि रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ईट- शोयं सोमो जिगाति गच्छति । गा स्तुती छन्दसि इति अहो- त्यादिकः उदात्तेत , बहुलं छन्दसि' इत्यम्यासस्यत्वम् । इहत्वयं गतिकर्मा, गतिकर्मसु हि जिगातीति निरुक्तकाराः पठन्ति । कं देशं गच्छतीत्याह-देवानामिति । देवानामासदं, आ समन्तात्सीदन्त्यस्मिन्नित्यासदः । 'घजय कविधानम् ' इति 'परादिश्छन्दास' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । निकतम लङ्कतम् । प्रवृद्धादेराकृतिगणत्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा योनिमुत्पत्तिस्थानं हविर्धानमति प्रपद्यते । 'सोम्यर्चा प्रपादयति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'दक्षिणस्य हविर्धानस्य नोडे कृष्णाजिनमास्तृणाति-अदित्या इति ॥ अदितिर्देवमाता तस्यास्सदोस्यासनमसि । सीदन्त्यस्मिन्निति सदः ॥ 'कृष्णानिने राजानमासादयति-अदित्या इति ॥ अदित्या. सदोभूतमेतत्रुप्णाजिनं हे सोम आसीद अधितिष्ठ । प्रागेवर्ष व्याख्यातमिदं मन्त्रद्वयम् ॥ सिं. १-२-८- ·. अनु. ४.] मामास्करभाष्योपेता 288 आ सौदे वो देव सवितस्सोम- स्त५ रक्षध्वं मा वो दक्षदेतत्त्व सौम देवो देवानुपांगा इदमहं मनु- सदः । एति । सीद । एपः । वः । देव । सवितः। सोमः । तम् । रक्षध्वम् । मा । वः । दभत् । • एतत् । त्वम् । सोम । देवः । देवान् । उपेति । • अगाः । इदम् । अहम् । मनुप्यः । मनुष्यान् । राजानं देवताभ्यस्सम्मयच्छति-एप व इति ॥ हे देव सवितः सर्वस्य प्रेरक, एप सोम' व युप्मभ्यं देवेभ्यो न्यास- भूतः परिधीयते । यद्वा-युप्माकमेप सोम, युष्मत्पानार्थत्वात् । अतो युप्मभ्यमेव परिधीयत इति भाव । सवितुः प्राधान्यात्त- न्मुखेन देवेभ्यः परिधीयते । तं च सोमं हे सवित' यस्त्वं ये चान्ये देवाः ते यूयं रक्षध्वम् । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । रक्षतश्च युप्मान् कश्चिदपि हिंस्त्री मा दमत् मा हिंसीत् । दम्भेटुंडि व्यत्ययेन च्लेरड् । 'यजमानो वा एतस्य पुरा गोप्ता भवति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "रामानमुपतिष्ठते-एतत्वमिति ॥ एतत् एतस्मिन्काले । इद- मित्याप तथा । उभयत्र सुपां सुलुक्' इति सप्तम्या लुक् । हे सोम एतस्मिन्काले देवस्त्वं देवानुपागाः उपसंप्राप्तोसि । अस्मिन्कालेहमपि मनुष्यो मनुष्यानुपागाम् । क्रियाविशेषणं *स-६.३.२.

·284
तैत्तिरीयसाहिता
[का. १.प्र.३.
प्यों मनुष्यान्सह प्रजया सह
रायस्पोपैण नमो देवेभ्य॑स्स्वधा
सह । प्र॒जयोत प्र-जया । सह । रायः । पोषेण ।
"नमः । देवेभ्यः । "स्वधेति स्व-धा।पितृभ्य इति
चोभयम् । सर्वत्र प्रायेणास्मद्विपय इदं शब्दः, युप्मद्विपय
एतच्छब्द', यथा-'एपा सा त्वयि'* 'इयं सा मयि'* इति ।
उपागामित्यत्र गातिस्था' इति सिचो लुक् । 'देवो ह्येप
सन् # इत्यादि ब्राह्मणम् । कि केवल एव मनुष्यानुपैति ?
नेत्याह-प्रनया सह रायो धनस्य पोपेण च सह मनुप्यानुपा-
गामिति । 'यदेतद्यजुर्न ब्रूयादप्रजा अपशुर्यनमानस्स्यात् ।।
इत्यादि ब्राह्मणम् । प्रनाशब्दः सुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः,
'उपसर्गे च संज्ञायाम् ' इति डप्रत्ययः । 'उडिदम्' इत्या-
दिना रैशब्दात् पठ्या उदात्तत्वम् ॥
1"प्राञ्चमञ्जलिं करोति-नमो देवेभ्य इति ॥ अस्त्विति शेषः ।
नमस्कारो हि देवानाम् ' इति ब्राह्मणम् ॥
"अञ्जलिं दक्षिणां न्यञ्चति -स्वघा पितृम्य इति ॥ स्वमा-
स्मानं दधातीति स्वधा । 'आतोनुपसर्गे का', थायादिस्वरे-
णान्तोदात्तत्वम् । अन्नमुच्यते । स्वधा पितृम्योस्तु । ' स्वधाकारो
हि पितॄणाम् ' इति ब्राह्मणम् ॥
.
*स. १३.४५
सं. ६-३-२०
स-दक्षिणं करोति,

·भाभारसरमायोपता 286 । . पितृभ्य इदमहं निर्वरुणस्य पाशा- सुवरभि ॥७॥ वि ख्यपं वैश्वानरं ज्योरिने व्रतपते त्वं बृतानी व्रत- पतिरसि या मम तनूस्त्वय्पटि- पितृ-भ्यः । "इदम् । अहम् । निरिति । वरुण- स्य । पाशात् । नुवः । अभि ॥ ७ ॥ वीति । ख्येपम् । वैश्वानरम् । ज्योतिः । 'अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । त्वम् । बृतानाम् । व्रतपतिरिति व्रत-पतिः । असि । या । ममं । तनूः । त्वार्य । "उपनिष्कामति--इदमिति ॥ क्रियाविशेषणम् । निरित्युपसर्ग- सामर्थ्यात् गच्छामीति योग्यं क्रियापदमध्याहियते । अहं वरु- णस्य पाशादिदं निर्गच्छामि । वरुणस्य पाशादिव ममेदं निर्ग- मनम् । शालायां बद्ध इव पद्धस्येव] स्थितस्य इदानीं निर्ग- मादेवमुच्यते । 'वरुणपाशादेव निर्मुच्यते ' इति ब्राह्मणम् ॥ 1 आवनीयमीक्षते-सुवरिति ।। स्वर्गसाधनत्वेन स्तुति. । विश्वेषां नराणां ज्योतिष्ट्वं नयतीति वैश्वानरं द्योतमानमाहवनीयमाभिमुख्येन पश्यामीति । व्याख्यातम् । ख्यातेराशिपि लिडि, 'लिड्यशि- प्यडू 'अतो येयः ॥ "यनमानमवान्तरदीक्षां विसर्जयति-अमे व्रतपत इति ॥ हे अग्ने व्रतपते वं हि सर्वेषां व्रतानां सम्बन्धी व्रतपतिरसि सिं. १-१.४. - *स.६-३-२. *39 ·286 तैत्तिरीयसहिता (का..प्र... । य५ सा मयि या तवं तनूर्मय्य- भूदेपा सा त्वयि यथायथन्नौ व्रत- पते वतिनौव॒तानि ॥८॥ अत् । इयम् । सा । माय । या । तव । तनूः । मयि । अभूत् । एपा । सा । त्वयि । यथायथमिति यथा-पृथम् । नौ । तपत इति व्रत-पते । तिनोः । व्रतानि ॥८॥ गातुविदभ्येकत्रिशच ॥४॥ व्याख्या चेद* पूर्वम् । अतस्त्वत्प्रसादादेवाह व्रती सम्पन्नः। इदानीं तु विसृष्टदीले मयि या मम तनूः पूर्व त्वय्यभूत् सेयमिदानी मय्येवास्तु । या च तव तनूः पूर्व मय्यभूत्सैषे दानीं त्वय्येवास्तु । 'युष्मदस्मदोर्डसि' इति तवममशब्दावाद्यु- दात्तौ । पूर्व हि मम तनूरेषा सा त्वाये या तव तनूरिय सा मयि '* इत्याम्यां तन्वोर्विनिमयः कृतः । इदानीं तु यथायथ गृह्यते । एवं गृहीतस्वस्वतन्वारावयोतिनोः ब्रतानि यथास्वे यथायथम् । इति निपात्यते । मदीयानि ममेव सन्तु, त्वदीयानि तथा तवैव च तन्त्वित्यर्थः । पूर्व हि ‘सह नौ व्रतपते व्रतिनोर्चतानि '* इति परस्सरकतत्वं व्रतानामभ्युपगतं, यन्मया कृतं तत्त्वयापि कृतम् । थचया कृत तन्मयागीति । इदानीं तु यथायथं व्यवस्थाप्यन्ते । 'अग्ने व्रतपत आत्मन पूर्वा तनूरादेयेत्याहुः इति ब्राह्मणम् ॥ इति तृतीये चतुर्षोनुवाकः ॥ या कर्माणि यथायथं भवन्तु । *स.१-२-११. सि. ६.३-२.

·अनु. ५.] भटमास्करभाष्योपेता 287 . अत्यन्यानगान्नान्यानुपांगामाता परैरविदम्परोवरेस्तन्त्वा जुपे वैष्ण- 'अतीति । अन्यान् । अगाम् । न । अन्यान् । उपति । अगाम् ।' अनि । त्वा । परैः । 'अतः परं पाशुकं काण्डं सोमायमेव । यूपार्थ वृक्षमुप- तिष्ठते---अत्यन्यानिति द्वादशाक्षरत्रिपदया महाबृहत्या । ताण्डिन एतां सतोबृहतीमाहु', अर्धबृहतीं बचाः ॥ हे वृक्ष अन्या- नितरान्कांश्चिदृशानहमत्यगा अतिक्रम्य गोत्लि । पुनस्ते । ये यूपार्हाः पलाशादयः ‘समें जातमशाखाना * इस देलक्षग- हीनाः । तार्नुपगम्यैव वैगुण्यदर्शनेन अत्यनम् । अथा पान्कांश्चि दृक्षानोपागां नैवोपगतोस्मि । के पुनस्ते। ये अयूप । तिम्वा. दयः । सोहं यूपार्ह लक्षणवन्त च त्वामेवाविद लब्ध । लादिचादइ । अस्य गुणवत्त्वमाह-परैरिति । परन्टेस्तम- जातत्वादिभिलक्षणैरोक् अविदूरे वर्तमान सर्वलक्षगगुतगिते यावत् । अवनिरुष्टैर्विषमनातत्वादिभिरसल्लक्षणे पर परस्ताद वर्तमानं असल्लमणैरस्टष्टमित्यर्थः । 'विभाया परातराम्गान' इत्यतसुचि तकारस्य छान्दसो लोपः । यद्वा-पूर्वादिम्यो। विधीयमानोसिमत्ययो • बहुलवचनात्परशब्दादपि भवति, तत्र प्रत्य- यस्तरेणान्तोदात्तत्वम्, परशब्दो हि 'स्वाङ्गशियमदन्नानाम् ' इत्याधुदान, शिडिति सर्वनामान्युच्यन्ते । एकान्याम्यां समर्थाम्याम् ' इति प्रथमा तिड्डिमक्तिर्न निहन्यते । तं तादृशं खा देवयज्यायै देवयागार्थ जुपे सेवे गृहामीत्यर्थः । वैगवं *भाप.भी-७-१-१७.

·288
तैत्तिरीयसहिता
[का. १...
वन्देवय॒ज्याय देवस्त्वा सविता
मध्यानत्वोपंधे त्रास्वैन्डू स्वधि-
अविदम् । परः । अवरैः । तम् । त्वा । जुपे ।
वैष्णवम् । देवयज्याया इति देव-यज्याय। देवः।
त्वा । सविता । मया । अनक्तु । ओपंधे ।
त्रायस्व । एनम् । 'स्वर्धित इति स्व-घिते । मा ।
.
विष्णुदेवत्यं, 'वैष्णवो वे देवतया यूपः '* इति । छन्दसि
निष्टर्य' इत्यादिना देवयज्याशब्दो यप्रत्ययान्तो निपातितः ।
'अति ह्यन्यानेति नान्यानुपैति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥
"यूपमाज्येनानक्ति–देवस्त्वेति ॥ हे वृक्ष देवस्सविता सर्वस्य
प्रेरकस्त्वां मध्वा मदनीयेन मधुरेणाज्येन अनक्तु स्निग्धं करोतु ।
'फलिपाटिनमिमनिजनामुक्पटिनाकिधतश्च'
इति मन्यतेरुप्रत्ययः,
धकारश्चान्तादेशः, तत्र च उरित्यनुवर्तते । नसादिषु वा
वचनं छन्दसि प्राडो चङ्युपधायाः' इति नाभावाभावः । मधु-
शब्देन चाज्यमुच्यते, 'तेनसैवेनमनक्ति '* इति ब्राह्मणदर्शनात् ।
'तेनो वा आज्यम् । इति ॥
'उर्वाग्रं वर्हिरनूच्छ्यति-ओपधे तायस्वैनमिति ॥ हे ओपधे
बहिरेनं यूपार्थ वृक्षं त्रायस्व रक्ष यागसाधनत्वापादनेन वृक्षत्वा-
न्मोचयित्वा उत्तमां गतिं गमय ।
'स्तधितिना तिर्यञ्च प्रहरति स्वधिते मेनं हिंसीरिति ॥ हे
*सं. ६.३-३.
सिं.-३४.

·अनु.५]. भटमास्करमाप्योपैता 289 ते मैन! हि सीर्दिवमग्रैण मा लेखोरन्तरिक्षम्मध्येन मा हिसीः पृथिव्या सम्भव वनस्पते शतर्व- एनम् । हिरसीः। दिवम् । अzण । मा। लेखीः। अन्तर्रिक्षम् । मध्यन । मा। हिसीः । पृथिव्या। समिति । अव । 'वनस्पते । शतर्वल्श इति स्वधिते त्यमध्येनं मा हिंसीः उत्तमामेव गतिं गमय । व्याख्याती च मागेवेतो मन्त्री* । 'अनक्षसङ्गं वृश्चेत् । इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'पतन्तमनुमन्त्रयते-दियमणेति ॥ अत्मीयेनाग्रेण दिवं मा लेखीः मा रिदारीः । 'नेटि । इति वृद्धिप्रतिषेधः । तथात्मीयेन मदनान्तरिक्ष मा हिसीः | पृथिव्या च सम्भव संयुज्यस्व एथि- वीमपि मा प्रहासी ; प्रमाणानतिरेकस्सम्भव ; पृथिवीमतिक्रम्य मा गाः । यथा त्वदीथैरप्रमव्यमूलैर्विदारणाभिवातविपाटनकारिभिः लोकत्रयं न नश्यति तथा पतेत्यर्थः । पाथवीशब्दो डीपन्तोन्तो- दातः, तेन 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् ' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । ' इमे वे लोकाः '' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ आवश्चने हिरण्यं निधाय सम्परिस्तीर्याभिनुहोति-वनस्पत इति त्रिष्टुभकपदया ॥ वर्हिराच्छेदनाभिमर्शनेन व्याख्यातप्रायमि- दम् । । पारस्करादिनसतिशब्दः । 'तस्मादानश्चनात् ॥ इति ब्राह्मणम् ॥ *सं. १-२-1.23 सिं. ६.३.३. सं. १.१.२.

·290 तैत्तिरीयसंहिता . का. १.प्र.३. ल्शो वि रौह सहस्रवलशा वि वय५ रुहेम यन्त्वा या स्वधिति- स्तेतिजानः प्रणिनार्य महते सौभ- शत-वशः । वीति । रोह । 'सहस्रवल्शा इति सहस्र-वल्गाः। वीति । वयम् । रुहेम । 'यम् । त्वा । अयम् । स्वर्धितिरिति स्व-धितिः । तेति-. जानः । प्रणिनायेति प्र-निनार्य । महते । सौभ- 'आत्मानं प्रत्यभिमृशति-सहस्रवल्शा इति त्रिष्टुभैकपदया । इदमपि प्रागेव व्याख्यतम् * ॥ अन्वनं शाखाः प्रसूयतिन्यं त्वेति द्विपदया त्रिष्टुभा ।। तेतिनानो निशितधारोयं स्वधितिः । तिन निशातने, गन्ताछटो व्यत्ययेनात्मनेपदं शानच् , 'अभ्यंस्तानामादिः' इत्याद्युदात्तत्वम् । यं त्वा यूपार्य वृक्षं प्राणिनाय प्रकर्षण. नयति शाखाः प्रसाध्य विशिष्टं रूपं प्रापयति । लुड्डड्डिटः' इति लिट् । किमर्थ ? महते सौभगाय सुभगत्वाय सुश्रीकत्वाय । उद्गात्रादिपु 'सुभगं मन्त्रे' इति पाठात् भावे अप्रत्ययः स खलु त्वमसीति शेपः । सत्वमस्मद्यशं साधयति वा॥ उन्दसि ' *सं. 1-1-२, ·अनु. १.] भाभास्करमायोपैता 291 गायाच्छिनो रायस्सुवीरः ॥ ९ ॥ पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे गाय । 'अच्छिन्नः । रायः । सुवीर इति सु- वीरः॥९॥ यन्दर्श च ॥५॥ 'पृथिव्यै । त्वा । अन्तरिक्षाय । त्वा । 'दिवे । "चतुरङ्गुलमनं चपालाय प्रच्छेदयति---अच्छिन्न इति ।। अच्छिन्नः । अव्ययपूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । रायः धनानि देहीति शेषः । यद्वा-अच्छिन्नो धनस्य सुवीरश्च भवेत्यध्याहारः । 'उडिदम्' इत्यादिना तृतीयादेविभक्तेरुदात्तत्वं व्यत्ययेन न क्रियते । ईदृशस्त्वमेव नो राय । शोमना वीरा. पुत्रपौत्रादयोस्य यजमानस्य येन भवन्ति स सुवीरः । वीरवी? च ' इत्युत्तर- पदाधुदात्तत्वम् । यस्मत्त्वया यजमानस्य आयुष्मन्तः पुनादय उत्पद्यन्ते, तस्मात्तेपामभिवृद्ध्यर्य अविच्छेदेन धनानि देहीति ॥ इति तृतीये पञ्चमोनुवाकः. . 1-'यूपं पराञ्चं प्रोक्षति-~-घथिव्यै तेति ॥ व्यस्थान। मोक्षामीति शेषः । यिन्यादीनां स्थित्यं त्वां ॥

·292 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.३० त्वा शुन्धतां लोकः पितृपदनो यवौसि यवयास्मद्वेषौ यवयारीतीः पितृणा५ सदनमसि स्वावेशोस्य- त्वा । 'शुन्धताम् । लोकः । पितृपर्दन इति पितृ- सदनः । 'यवः । असि । यवयं । अस्मत् । द्वेपः। यवर्य । अरातीः। पितृणाम् । सर्दनम् । असि । 'स्वावेश इति सु-आवेशः । असि । अग्रेगा "अवटेऽपोऽवनयति-शुन्धतामिति ॥ व्याख्यातम् ॥ "यवान्प्रस्कन्दयति-यवोसीति ॥ व्याख्यातमेव* | 'उदै यवो यनमानेन यूपस्सम्मितः ॥ इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ बहिर्हस्तं व्यतिपज्यावस्तृणाति-पितृणामिति ॥ व्याख्यात- मेव* । 'यर्हिरनवस्तीर्य मिनुयात्पितृदेवत्यो निखातस्स्यात् । इति ब्राह्मणम् ॥ 'यूपशकलमवास्यति-स्वावेश इति ॥ सुष्टु आविश्यते स्थीय- तेस्मिन्निति स्वावेशः । अधिकरणे घञ् , थायादिसूत्रेणोत्तरपदा- न्तोदात्तत्वम् । यूपस्य सुखासनमसीत्यर्थः । नेतारो यागस्य निर्वोदारः यूपशकलाः । 'छन्दस्युभयथा' इति 'नामि' इति दीर्घामावः, नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् । ते मध्ये अमेगास्त्वमसि अग्रे प्रथमं यूपात् गच्छति परापततीत्य- . . *स. १-३.१.7-9 सिं. ६.३०४.

·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपता 1293 ग्रेगा नैतृणां वनस्पतिरपि त्वा इत्यग्रे-गाः। नेतृणाम् । वनस्पतिः । अधीति । . अगाः । यः प्रथमश्शकलः परापतेत्तमप्याहरेत् '* इति गृही- तत्वात् । यहा--नेतृणामने गच्छतीत्यग्रेगाः, मुख्य इत्यर्थः प्रथमपतितत्वादेव । यहा–नेतृणां मध्ये अग्रे गच्छति याग- साधनत्वं यूपादपि पूर्वमुपयुज्यमानत्वादवटप्रवेशेन । 'जनसन- खनक्रमगमो विट्' इति विट्यत्ययः, विड्वनोरनुनासिकस्यात् ' इत्यात्वम् , तत्पुरुष कृति बहुळंम् इत्यलुक्, रुदुत्तरपद- भरुतिस्वरत्वम् । यहा-~-यूपस्य ये नेतार परिष्कर्तारः प्रथम- शकलस्स्वरुश्चपालमिति, तेषां मध्ये अग्रे प्रथमं यूपं गच्छतीति । किञ्च-वनस्पतिविकारो यूपः, विकृती प्रकृतिशब्दः । पारस्कर- प्रभृतित्वात्सुट्, 'उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् ' इति पूर्वोत्तर- पदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । सो त्वामाधि स्थास्यति त्वयि स्था- स्यति, यूपस्यापि धारकोप्सीत्यर्थः । 'अधिशीड्यसां कर्म,' इत्या- धारस्य कर्मसंज्ञा । तस्य वित्तात् तद्विजानीहि तं ते महिमा- नमवगन्तुमर्हसीति । 'क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् ' इति सम्प्रदान- त्वात् 'चतुर्थ्यर्थे बहुलं उन्दसि' इति चतुर्थ्यर्षे पठी । 'यूप- ' शकलमवास्यति स तेनसमेवैनं मिनोति' इति ब्राह्मगन् । 'स्वधितेवृक्षस्य विम्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परावति इत्यादिवाह्मणेन तस्य तेजस्त्वमवगन्तव्यम् ॥ *सं-६.३.३. स-...स्वम् । तस्त्वामन्त्रित कपन बार सं-६.३.४.

·294 तैत्तिरीयसंहिता [का. .... स्थास्यति तस्य वित्ताविस्त्वां सवि- ता मध्यानक्तु सुपिप्पलाभ्यस्त्वौ- पंधीभ्य उदिवई स्तभानान्तरिक्ष- त्या । स्थास्यति । तस्य । वित्तात् । देवः।त्या। सविता। मध्या । अनक्तु । सुपिप्पलाभ्य इति सु- पिप्पलाभ्यः । त्वा । ओपंधीभ्य इत्योपधि-भ्यः। "उदिति । दिवम् । स्तज्ञान । एति । अन्तरिक्षम् । 10 'यूपस्याग्रमनक्ति देवस्त्येति ॥ प्यास्यातम् ॥ नालं प्रनिमुन्नति-मुपिप्पलाम्य इति ॥ च्याल्यातमेव । दशोमनायनामोपधीनामर्याय त्वां नपालं यूपस्यामे प्रतिमुचामीति तस्माच्छीपंत ओपधयः फलं गृहन्ति इति मागम् ॥ अतए . "अमुच्चयनि-उदिवमिति ॥ व्याल्यातम् । प्रदेश उपर., 'मुल्लोऽनष्ट परम् नि । उपरमने तरुण- मरिमाग्निति ' उपमर्गे १ मंदायाम् ' इनि ननेविधीयमानो उमत्ययः महलपमनानापि माति, सत्तरपदभरतिसरत्वं भाधिया भव्ययपूर्वपदानिवरत्वप, व्युत्पन्यनयधारणाच नावयते । हेन पिती डां कुरु ॥ 11-1.2... र ...1.1.

·मामास्करमाध्योपेता 295 म्पृण पृथिवीमुपरेण दृह ते ते धामन्युश्मसि ।। १० ॥ गमध्ये गावो यत्र भूरिशृङ्गा अयासः । पृण । पृथिवीम् । उपरेण । दृह । "ते । ते । धामानि । उश्मसि ॥ १०॥ गमध्ये । गावः । यत्र । भूरिशृङ्गग इति भूरि-शृङ्गः । अयासः। . प "यूपं वैष्णवीम्यामृग्म्यां कल्पयति स्थापयति-ते ते धामानि ....विष्णोः कर्माणि पश्यतेति ॥ तत्र प्रथमा चतुप्पदा त्रिष्टुप् । द्वितीया त्रिपदा गायत्री । 'वैष्णव्यर्चा कल्पयति वैष्णवो वे देवतया '* इत्यादि ब्राह्मणम् । 'हाम्यां कल्पयति '* इत्यादि च । वैष्णवत्वाचूपो विष्णुरूपेण स्तूयते । त इति द्वितीयावहुवचनस्य ‘सुपां सुलु' इति शे आदेशः, प्रगृह्य- त्वाभावो व्यत्ययेन, लिङ्गविभक्तिव्यत्ययेन वा । हे विष्णो तव तानि धामानि स्थानानि गमध्ये गन्तुं यजमानो गच्छेदिति यावत् । तुम अध्येन्प्रत्ययः, अध्यैप्रत्ययस्य वा वर्णव्यत्ययेन एकारः । तव तानि धामानि गन्तुं उश्मति उश्मः कामयामहे । वाटेग्रहिज्यादिना सम्प्रसारणम् , इदन्तो मसिः', माप दृश्यते' इति तस्य संहितायां दीर्घः । कानीत्याह-न्यत्र येषु धामसु गावो रश्मयः भूरिशृङ्गाः बयाः, अयासः गमन- शीलाः । एतेः पचाद्यच् , आजसेरसुक्' । यत्र बहुमुखा 'अन्येपा- - *सं. ६.३.४.

·296 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र.३. अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः पर- अत्र । आहे । तत् । उरुगायस्येत्युरु-गायस्य । विष्णोः । परमम् । पदम् । अवोत । भाति । । रश्मयो विसर्पन्तीति । यहा-यत्र गावो गन्तारो जनाः। 'गमे?' इति डोप्रत्ययः । भूरिशृङ्गाः महादीप्तयो भवन्तीति । दीप्तिनामसु हि शृगाणीत्यध्यायान्ते* पव्यते । पुनश्च विशेष्यन्ते- अयास' अनपायाः अप्रच्युताः । यातेरसुनि याः, नहुव्रीही नसुम्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । धामानि पुनर्विशेप्यन्ते- अत्राह अत्रैव । अहेत्यवधारणे । येष्वेव धामसु उरुगायस्य उरुभिर्महात्मभिर्गीयत इत्युरुगाय' । गायतेः कर्मणि घन् , थाधादिस्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । भूरेः महतो महाबलस्य विष्णोः विश्वं व्यामुवत' | 'विपेः किच्च' इति नुप्रत्ययः, तत्र हि निदिति वर्तते । यस्त्वं महावलो महात्ममिस्स्तूयमानो विश्वं व्यामुवन्नभूः 'विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः" इति मन्त्रप्रसिद्धः तस्य तव तत्तादृशविक्रमरुत् परममुत्तमं पदं तदप्येष्वेव धामसु अवभाति दीप्यते, तस्मात्तानि धामानि गन्तुमुश्म इति । एवं प्रत्यक्षरुतोयं मन्त्रः । द्वितीयस्तेशब्दोस्मिन्पक्षे युप्मदादेशः । यद्वा-परोक्षकृत एवायम् । ते ते इति वीप्सा । तानि तानि धामानि गन्तुमुश्मः । 'नित्यवीप्सयोः' इति शेप्रत्ययान्तस्य द्विर्व- चनम्, अनुदात्तं च इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम् । स्पष्ट- मन्पत् ॥ . अनिरु.१-१७. सिं.१.२.१३ *क-पद स्वरूप ·अनु. ६.] भःभास्करभाष्योपेता 297 मम्पदमवे भाति भूरैः । विष्णोः कर्माणि पश्यत यो वृतानि पस्प- शे।इन्द्रस्य युज्यस्सा। तद्विष्णोः भूरैः ।"विष्णोः। कर्माणि । पश्यत । यतः। वृतानि । पस्पशे । इन्द्रस्य । युज्यः । सखा । "तत् । अथ द्वितीया ॥ विष्णोः कर्माणि चरितानि पश्यत हे जनाः । कीदृशानीत्याह-यतः येः । ' इतराभ्योपि दृश्यन्ते' इति तृतीयान्तारासिः । ब्रतानि युप्मदीयानि कर्माणि येः कर्मभिः पस्पशे स्टशति बनातीति वा युप्मासु । स्पश बाधनादौ स्वार तेत् , 'छन्दसि लुड्डड्लिटः' इति लिट् । शपूर्वाः खयश्शि- प्यन्ते इति पकारशेपः । पुनश्च विशेष्यते-इन्द्रस्य युज्यः योग्य- स्सखा । योगो युक् । सम्पदादित्वाचुनेः क्विप् । युनि साधु- युज्यः । 'यतोऽनावः' इत्याधुदात्त- त्वम् । यहा--युआना युनः योगिनः । 'सत्सूहिप' इत्यादिना क्विप् । तत्र भवः । दिगादिष्टव्यः । तादृशस्यास्य तादृशानि कर्माणि पश्यतेति ॥ तत्र साधुः ' इति यत् , चपालमाक्षते--तद्विप्णोरिति त्रिपदया गायत्र्या ।। 'विष्णोः परमं पदमवभाति भूरेः' इति यत्पूर्वोक्तं तदेव हि विष्णोः परमं पदं सदा सर्वदा सूरयः मेधाविनः पश्यन्तीति । कीदृशं ? दिवि चक्षुरिवाततम् । सर्वेषां चक्षुस्स्थानीयं सूर्यमण्डलमिह चक्षु- रुच्यते । आततं समन्ताद्विस्तारितप्रकाशं, सर्वत्र प्रकाशत्वात् । *सं. १-३:६॥

·298 तैत्तिरीयसहिता [का. 1.प्र.३. परमम्पदा सो पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । ब्रह्मवनिन्त्वा क्षत्रवनि सुप्रजावनि रायस्पोप- वनिम्पयूँहामि ब्रह्म ६५ह क्षत्र- न्हह प्रजां रह रायस्पोपै दृह विष्णोः । परमम् । पदम् । सदा । पश्यन्ति । सूरयः । दिवि । इव । चक्षुः । आतैतमित्या- ततम् । "ब्रह्मवनिमिति ब्रह्म-वनिम् । त्वा । क्षत्रवनिमिति क्षत्र-वनिम् । सुप्रजावनिमिति सुप्रजा-वनिम् । रायस्पोपवानिमिति रायस्पोप- वनिम् । परीति । ऊहामि । "ब्रह्म । हह । क्षत्रम् । दृह । प्रजामिति प्र-जाम् । दृह । गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । दिवि सूर्यमण्डल- मिव यदात्मप्रकाशस्वरूपं तत्सूरयस्सदा हृदि पश्यन्ति । तस्मा- त्वमपि विष्णोः परमपदस्थानीयं चपालं पश्यति ॥ "प्रदक्षिणं पुरीपेण प¥हति-ब्रह्मवनिमिति ॥ व्याख्यातम् ॥ "मेत्रावरुणदण्डेन संहन्ति-ब्रह्म रहेति ॥ व्याख्यातमेव* ॥ .1111-18 ·भभास्करभाष्योपेता 299 परिवीरसि परि त्वा दैवीविंशो व्ययन्ताम्परीम रायस्पोपो यज- रायः। पोषम् । दृह । "परिवोरिति परि-वीः । असि । परीति । त्वा । देवीः। विशः।व्ययन्ताम् । परीति । इमम् । रायः । पोपः । यज॑मानम् । रशनया त्रिः प्रदक्षिणं परिव्ययति-परिवीरसीति ॥ परिवी यत इति परिवीः । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति कणि विप् , यमादित्वात्सम्मसारणम्, 'हलः' इति दीर्घः, रूदुत्तरपदा- रुतिस्वरत्वम् । परितो रशनया वेष्टनीयोसि है यूप । अतस्त्वां देवीः देव्यो विशः देवानां स्वभूताः प्रजाः मरुदादयः, 'मरुतो वै देवानां विशः'* इति । 'देवाद्यभो' इति देवशव्दादम् , 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । परिव्ययन्तां सर्वतोऽनया रशनया येष्टयन्तु । इमं च यजमानं रायो धनस्य पोषः मनुप्याश्च परिवेष्टयन्तु, आन्यः प्रनानामुपजीव्यश्च भवपित्यर्थः । 'उडिदम्' इत्यादिना रैशब्दात् पष्ठया उदात्तत्वम् , 'पष्ठयाः पतिपुत्र' इति विसर्जनीयस्य ' सत्वम् , अदुपदेशात्' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरेण यनमानशब्द आधुदात्तः। 'ऊ3 रशना + इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. २-२.५ सिं...

·300 तैत्तिरीयसहिता [का. 1.प्र.३. मानम्मनुष्या अन्तरिक्षस्य त्वा सानाववं गूहामि ॥ ११ ॥ डुपे त्वौपवारस्युपो देवान्दैवीर्विशः मनुष्याः । "अन्तरिक्षस्य । त्वा । । सानौं। अवेति । गूहामि ॥ ११ ॥ उश्मसि पोपमेकान विशतिश्च ॥ ६ ॥ 'इथे । त्वा उपवीरित्युप-वीः । असि । उपो "मध्यमे रशनागुणे स्वरुमवगृहति–अन्तरिक्षस्य त्वेति ॥ मध्यम- त्वसाधात् अन्तरिक्षस्थानीयस्य मध्यमस्य रशनागुणस्य स्थाने त्वामवगूहामि सुगुप्तं स्थापयामि हे स्वरो । कीदृशे स्थाने ? सानो समुन्नते स्वस्थानत्वादेव समुच्छूिते । यद्वासननीयः सानुः मध्यमेन गुणेन सम्भक्ते प्रदेशे 'दुसनिजनि' इत्यादिना सनो अणमत्ययः । 'अदुपधाया गोहः' इत्यूकारः ॥ इति तृतीये पष्टोनुवाकः. ग्वहिंपी आदत्ते-इपे लेति ॥ व्याख्यातम् । इह तु पशुलक्षणमन्नम् । तदर्थ तदुपाकरणार्थ त्वामादद इति शेषः । जातावेकवचनम् । 'इपे त्वेति बर्हिरादत्ते " इति ब्राह्मणम् ॥ 'पशुमुपाकरोति-उपवीरिति ॥ उपवीयते उपसङ्गम्यते उपा- क्रियत इत्युपवी. । वेते. किम् । हे पशो देवेभ्यस्त्वमुपाकृतो- *स. १.१-१७ सि. ६.३.६.

·भनु. ७.] भाभास्करमाध्योपैता 301 प्रागुर्वीरुशिजो वृहस्पते धारया इति । देवान् । देवीः । विशः । प्रोति । अगुः । वहींः । उशिजः । बृहस्पते । धारय । वसूनि । . सीत्यर्थः । उप होनानाकरोति '* इति च बाह्मणम् । तत्र हिं देवानां समीपे आभिमुख्येनेनान् पशून्करोति । जातावकव- चने बहुवचनम् । तस्माचदीया अवयवा अवदानभावमापना देवाननीपोमादीन् उपप्रागुः उपप्रयन्तु प्रकर्षणोपगच्छन्तु । उपो इति निपातसमुदाय उपशब्दस्यार्थे वर्तते । 'छन्दासि लुडड्लि टः' इति लुइ, 'इणो गा लुडि' इति गादेश, 'गातिस्था' इत्यादिना सिचो लुक् । कथम्भूता इत्याह-दैवीविंशः देवा- नामिमा दैव्य. । 'देवाद्यमभौ' इत्यञ् , 'दा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । विश. प्रजा दैव्य प्रना भूत्वा देवानुप- गच्छन्त्वित्यर्थः । 'दैवीर्येता विशस्सतीर्देवानुषयन्ति '* इति च ब्राह्मणम् । यहादेवीविश इति द्वितीया, देवान्दैवीश्च विशः उपगच्छन्तु । किञ्च-वहीरुशिन यज्ञस्य वोढारः ऋत्विनो यतयः । 'यहिश्रिश्वयुद्रुग्ला' इत्यादिना वर्निप्रत्ययः, निदिति हि तन्त्रोच्यते, 'तस्माच्छसो नः इति नत्वं न नियते 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति । उशिनः कामनावन्तः भक्षणरुचयः । यद्वा-कमनीयाः स्टहणीया इत्य- र्थः । शेषभक्षणादिना तानप्युपगच्छन्तु । 'ऋत्विजो वै वह्नय उशिनः * इत्यादि ब्राह्मणम् । 'वशेः किच्च' इति वटे- रिनिमत्ययः । अतः परं विराडेकपदा । हे बृहस्पते त्वमपि *सं. ६.३.६ 441 ·802 तत्तिरीयसंहिता [का...प्र.. वर॑नि हव्या ते स्वदन्तां देव त्वष्टर्व- हव्या । ते । स्वदन्ताम् । देव । त्वष्टः । वसु । वसूनि धनानि पशुलक्षणानि यंनमानायं धारय । 'ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै पशूनवरुन्धे '* इति ब्राह्मणम् । यहा-ब्रह्मा बृहस्पतिः ।. हे ब्रह्मन् अवदानलक्षणानि वसूनि धनानि धारय अवधारयेत्यर्थः । ब्रह्मा हि कर्मणामध्यक्षः । आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वात् धारयेति न निहन्यते, 'अन्येपामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् । हे पशो ते तव हव्या हव्यान्यवदानलक्षणानि । शेश्छन्दसि बहुलम् ' इति लुक् । स्वदन्तां स्वादूनि भवन्तु । प्वद आस्वादने अनुदात्तेत् भौवा- दिकः । देव त्वष्टः । 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्व- स्याविद्यमानत्वनिषेधाद्वितीयं निहन्यते । त्वमपि क्षीरादीनां सर्वे- पां वासहेतुं पशुलक्षणं धनं रण्व रमय सर्वेषां स्टहणीयरूपं कुरु । 'त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानां रूपरुद्रूपमेव पशुषु दधा- ति'* इति ब्राह्मणम् । रवि गती, इदिवान्नुम् , इह त्वयं रमत्यर्थे वर्तते । यद्वा-वसु वरिष्ठं रूपं रण्व रमय । पशू- न्वरिष्ठं हि वासयति । 'शृस्टष्णिहि' इत्यादिना वसेरुप्रत्ययः, निदिति तत्रानुवर्तते । यहा-पशुलक्षणं धनं यजमाने रण्व रमय स्थिरीकुरु । यजमानं वा प्रापय । हे रेवतीः रेवत्यः सीरादिधनवत्यः पशवः । 'पशवो वै रेवतीः पशूनेवास्मे रमय- ति'* इति ब्राह्मणम् । रैशब्दान्मतुपि रयेमतो बहुलम्' इति सम्प्रसारणम्, 'संज्ञायाम् ' इति मतुपो वत्वम् , पाष्टिक- *स....

·भनु.] महमास्करभाष्योपैता •803 सु रण्व रेवती रमध्वमग्नेर्जनि- त्रैमसि वृपणौ स्थ उर्वश्यस्या- रण्य । रेवतीः । रमध्वम् । अग्नेः । जनित्रम् । आस । 'वृष॑णौ । स्थः। उर्वशी । असि । आयुः। मामन्त्रितायुदात्तत्वम् , तस्याविद्यमानत्वाद्गमध्यमिति न निहन्यते, अदुपदेशाछसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । यूयमपि रमध्वम् अस्मिन्यनमाने अनुरक्ता भवध्वम् । अस्मत्सम्बन्धिपशुरनेन हिंस्यत इति युप्माकं विरतिर्माभूदित्यर्थः ।। अधिमन्थनशकलं निदधाति---अग्नेर्जनित्रमसीति ॥ अमेर्जनित्रं जनकं प्रजननस्थानीयमसि हे शकल । 'अशिवादिम्य इत्रोत्री' इति जनेरित्रप्रत्ययः ॥ 'वृपणावन्वञ्चौ निदधाति-वृषणो स्थ इति ॥ है शकलो वृषणो वृषणस्थानीयो यागस्य युवां स्थः । यागद्वारेण वा पर्षितारी कामानां स्थः । 'कनिन्युवृषि' इत्यादिना वृषेः कनि- न्प्रत्ययः । वृषणशब्दाद्विवचने वा पपूर्वस्य निगमे' इति दार्थाभावः ॥ अरणी आदत्ते अधरोत्तरी ऋमेण-उर्वश्यस्यायुरति - रवाः इत्येताभ्याम्, ययाहुः-'उर्वशीत्यधरारनिनाद, पुस- रवा इत्युत्तरारणिम् ' इति ॥ हे अधरारणे यातिर। इत्यादिनिदर्शनालिलिङ्गोप्यरणिशब्दश्चन्दाने । मन्त्र धारत्वेनाभुते व्यामोतीत्युर्वशी | अहो - ·306 तैत्तिरीयसहिता [...प्र.३. कसावरेपसौं। मा यज्ञ हि सिष्टं मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ ओकसौ । अरेपसौ । मा। यज्ञम् । हिसिष्टम्। 'मा। यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । जातवेदसाविति जात-वेदसौ । शिवौ । भवतम् । अद्य । नः। । थित्वा प्रणीयते, हे तो हावनी भवतं भूयास्तं नः अस्माकं समनसो समानमनस्को अविप्रतिपन्नमनस्की । 'समानस्य छन्दसि' इति सभावः । समोकसो सहसमवेतो समाननिवासाविति यावत् । उच समवाये, सम्पूर्वादमुन्प्रत्ययः, बहुलवचनात्कुत्वम् । समुच्येते इति समोकसो । 'गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । यहा-सम्शब्दस्य समानार्थवृत्तेर्वहुव्रीहिः । सम्भावो वा समानस्य छान्दस. । अरेपसौ अपापौ पापाभिनिवे- शरहितो । ' नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यस्मादरेपसी तस्माद्यज्ञमिमं मा हिंसिष्टम् । मा च यज्ञपतिं यनमानम् । 'पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । हे नातवेदसो जात- प्रज्ञानी जातधनो वा । वेत्तेविन्दतेर्वा असुन् । यहा-जातं विश्वं वित्तो विन्दत इति वा कारकपूर्वादसुन्, पूर्ववत्प्रकृतिस्वरत्वम् , इह तु आएमिकमायुदात्तत्वम् । तादृशौ युवां अद्य अस्मिन्क- मैकाले नः अस्माकं शिवौ शान्तो भवतम् । “सद्यः परुत् इत्यत्र इदमोद्यशब्दो निपात्यते । 'अग्निः पुरा भवत्यग्निं मथित्वा प्र हरति '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। 1 , ·अनु. ७.] महमास्करभाष्योपेता 307 . अवतमद्य नः । अनावृग्निश्चरति प्रविष्ट ऋषीणां पुत्रो अधिराज एपः। "अग्नौ । अग्निः । चरति । प्रविष्ट इति प्र-विष्टः। ऋषीणाम् । पुत्रः । अधिराज इत्यधि-राजः । एपः । स्वाहाकृत्यति स्वाहा-कृत्य । ब्रह्मणा। "प्रहृत्य सुवेणाभिजुहोति-अग्नावनिरिति चतुप्पया त्रिष्टुभा ॥ अमो आहवनीये प्रविष्टो मयित्वा तत प्रहृतोयमनिश्चरति चरतु . भक्षयतु इदमाज्यम् । 'प्रहृत्य जुहोति जातायेवास्मा अन्नमपि दधाति'* इति च ब्राह्मणम् । चरतेः पञ्चमो लकारः । प्रविष्ट इति ‘गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । झपयो ज्ञातारः ऋत्विजः । झपन्तीती ऋषयः, 'इगुपधात्कित्' इतीन्, वृपा- दिद्रष्टव्यः । तेषां पुत्रः; ते ह्येनं जनयन्ति । अधिराज एपः अधिकं राजत इत्यधिरानः । पचाद्यच् , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा--अध्यारूढो रामा अधिराजः दीप्तिमतामुत्तमः । 'राजा- हस्सखिम्यष्टन्' । स्वाहाकृत्य स्वाहाकारं कृत्वा । यहा- स्वाहुतिस्स्वाहेति जुहोतेस्स्वाडुपसृष्टादौणादिको डाप्रत्ययः । ब्रह्मणा मन्त्रेण शोभनामाहुति रुत्वा, इमामाज्याहुतिं ते तुभ्यं जुहोमीति। स्वाहाशब्दस्योर्यादित्वागतिसंज्ञा । गतिसमासे रुदुत्तरपदप्रतिस्वर- त्वम् । यद्वा-ब्रह्म बृहत् इदमाज्यं जुहोमि । 'तीया र होट- न्दसिं' इति तृतीया । त्वं च तथा हुतस्सन् देवानां मागधे भागं मिथुया मा कः मिथ्या मा कः मा कार्पोः; मिय्यार. यम् । 'मन्त्रे घस' इत्यादिना च्लेल । 'म .

·508: तैत्तिरीयसंहिता [का. 1.प्र.३. स्वाहाकृत्य ब्रह्मणा ते जुहोमि मा दे॒वानाम्मिथुया कर्भागधेयम्॥३३॥ आ देद ऋतस्यै त्वा देवहविः ते । जुहोमि । मा । देवानाम् । मिथुया । कः। भागधेयमिति भाग-धेयम् ॥ १३ ॥ भर्वतमकत्रिशच ॥ ७॥ 'एति । दे । ऋतस्य । त्वा । देवहविरिति धेयः' इति स्वार्थे धेयप्रत्ययः । यहा–मिथःकरणं मिथुयाकरणं परस्परसङ्करी भागानां, यथा वायव्यमिन्द्राय प्रदीयते, तथा ऐन्द्र वायव इति, तथा मा कार्षीः । 'अव्ययादाप्सुपः' इति लुक बाधित्वा 'सुपां सुलुक् ' इत्यादिना विभक्तर्याजादेशः ॥ इति तृतीये सप्तमोनुवाकः. 'अथ पशुरशनामादत्ते-आ दद इति ॥ गृहामीत्यर्थः । अस्य शेपभूतस्सावित्रो · देवस्य त्वा' इत्यादिना व्याख्यात*एव ॥ 'तया अक्ष्णया पशुमभिनिदधाति-प्रातस्य त्वेति ॥ हे देव- हविः देवानां हविर्भूत पशो, ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा पाशे- न बन्धिकयानया रशनया त्वामालभे बध्नामि । यहा-तस्य यज्ञस्यार्थाय त्वां पाशेन पन्नामि । 'सत्यं वा ऋतम् । इत्यादि ब्राह्मणम् , अश्णया परि हरति इत्यादि च ॥ स. ६-३-६.

·अनु.. मंहमारकरभाष्योपेता 309 पाशेना रंभे धरपा मार्नुपानद्य- देव-हविः । पाशैन । एति । र । धर्प । मानु- पान् । 'अद्भय इत्यत्-भ्यः। त्वा । ओपधीभ्य . 'तेन यूपे पशुं नियुनक्ति-धर्पा मानुपानिति ॥ मनुष्येम्य आगता उपद्रवा मानुपाः । अत्र हलस्तद्वितस्य ' इति यलो- पः, वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । उत्सादिर्वा द्रष्टव्यः । तान् धर्ष अभिभव, यागसाधनत्वेन देवत्वमाप्तया मानुपोपद्रवरहितो भवेत्यर्थः । धृष प्रसहने, चौरादिक उदात्तेदाधृपीयः । प्रसहन- मभिमनः । 'यचोतस्तिडः । इति संहितायां दीर्घत्वम् । यहा-मनुप्या एव मानुपाः । 'मनोनीतौ इत्यम् । तान धर्प देवत्वमाप्तथैव ॥ . - 'पशुं प्रोक्षति-अद्भयस्त्वेति ।। तादर्थ्य चतुर्थी, आप ओषधयश्च भूयासुरित्येवमर्थम् । हे पशो त्वां प्रोक्षामि प्रकर्षण सिञ्चामि । पशोरपामोपधीनां कार्यत्वात्कार्यकारणयोश्चाभिन्नत्वात् कार्यभूतपशु- प्रोक्षणेन तत्कारणानां सिद्धिरिति भावः । 'अद्भयो ह्येष ओषधीम्यरसम्भवति यत्पशुः '* इति च ब्राह्मणम् । यद्वा- अद्भच ओपधीम्यश्च भातं त्वां प्रोक्षामि; कारणेन हि कार्या- wो शुद्धिः । पवित्रेणोत्पूतत्वादोपधिसम्बन्धोप्यास्ति । 'अडिदम् ' इत्यादिना अद्यः परस्या विभक्तरुदात्तत्वम् । ओषधिशब्दस्य दासीभारादित्वात्पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । ओपशब्दो घान्त आ- ध्रुदात्तः॥

·810 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.३ स्त्वौपंधीभ्यः प्रोक्षाम्य॒पां पेरुरसि स्वात्तञ्चित्सदेव हव्यमापो देवी- इत्योषधि-प्रयः । प्रेति । उक्षामि । अपाम् । पेरुः । असि । स्वात्तम् । चित् । सदेवमिति स- - पाययति---अपां पेरुरसीति ॥ हे पशो अपां पेरुः पाता- सि त्वं, ततः इमाः पिबेति गम्यते । यद्वा-असीति पञ्चमो लकारः, अपां पाता भन । पूर्ववदद्योविभक्तेरुदात्तत्वम् । पा पाने, 'मापो रुरिच ' इति पिबतेरुप्रत्ययः इकारश्च, पेरुः । एप पां पाता'* इत्यादि ब्राह्मणम् । पानेन चान्तश्शु- द्धिः क्रियते 'पाययत्यन्तरत एवैनम्मेध्यं करोति '* इति च बाह्मणम् ॥ अधस्तादुपोक्षति-स्वात्तमिति हिपदया गायत्र्या ॥ स्वात्तमा- स्वाद्यमानं स्वादुमूतमित्यर्थः । स्वाद आस्वादने । 'आदितश्च' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादाश्वस्तादिवदिडभावः । चिदित्यप्यर्थे, एवार्थे वा; पूर्व मेव स्वादु सन्तमेनं हव्यं पशुं स्वदत आस्वाद- यत स्वादुतमं कुरुत । प्वद स्वर्द आस्वादने अनुदात्तेत , तस्मात् ण्यन्तालोटि 'बहुलं संज्ञाच्छन्दसौः' इति गेलृक् । अणा- वकर्मकात्' इति परस्मैपदम् , स्वदमानस्य पशोश्चित्तवत्त्वात् । 'स्वदयत्येवैनम् '* इति च ब्राह्मणम् । हे आपो देवीः देव्यः । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । अत्र. आप इति पादादित्वाग्न निहन्यते, पाठिकमामान्त्रितायुदात्तत्वं प्रवर्तते । *स.६-३-६.

·अनु. ८. भाभास्करभाष्योपेता 311 स्स्वर्दतैन५ सन्तै प्राणो वायुना देवम् । हव्यम् । आपः । देवीः । स्वत। एनम् । 'समिति । ते । प्राण इति प्र-अनः । वायुना। । - विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् ' इति तस्याविद्यमानत्वनिषेधा- देवीरिति निहन्यते । 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ' इति तयोर्डयोरप्यविद्यमानत्वेन पादादिभूतं स्वदतेति तिडन्तं न निह- न्यते । एनादेशोनुदात्त एव । हव्यं पशुर्विशेष्यते--सदेवं देव- सहितं देवाधिष्ठितम् । तेन सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीहिः, 'योपसन्नस्य' इति सभावः । सदेवत्वस्यानाशासनीयत्वात् तेन मरुत्याशिप्यगोवत्सहल' इति प्रतिभावाभावः । पुनश्च विशे- प्यते-हव्यं हविर्भूतम् । जुहोतेः 'अचो यत्' इति यत् , उञ्छादिष्टव्यः । यहा-हवमहतीति हव्यम् । छन्दसि च इति यत्प्रत्ययः॥ - , 'जुहा पशुं समनक्ति ललाटे ककुदि ओण्यां च-सन्ते प्राण इति पुरउप्णिहा त्रिपदया द्वादशवस्वष्टाक्षरया ॥ तत्र ललाटे समनक्ति-सन्ते प्राणो वायुना गच्छतामिति । हे पशो त्वदीयः प्राणो वायुः वायुना बहिष्ठेन भूतात्मना सह सङ्गच्छ- तामेकीभवतु । 'समोगमृच्छि' इत्यात्मनेपदम् । 'वायुदेवत्यो * इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. ६-३-७.

·812 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १.३.३. गच्छता सं यजत्रैरङ्गानि सं यज्ञ- पतिराशिा घृतेनाक्तौ पशुं त्राये- गच्छताम् । समिति । यजत्रैः। अङ्गानि। समिति। यज्ञपतिरिति यज्ञ-पतिः । आशिपेत्या-शिपां। "घृतेने । अक्तौ । पशुम् । त्रायेथाम् । "रेवतीः । . 'ककुदि समनक्ति-सं यनत्रेरिति ॥ त्वदीयान्यङ्गानि हृदया- दीनि यनत्रै गैरसङ्गच्छन्तां यागसाधनानि भवन्तु । यहा- यागसाधनेस्सङ्गच्छन्तां यागसाधनमध्ये वर्तन्ताम् । गच्छन्तामिति लौकिको वाक्यशेप', अनुपगस्याभावात् । अमिनक्षियनिवधि- पतिभ्योऽनन्' इति यरतन्प्रत्ययः । विश्वरूपो वै स्वाष्ट्र उपरिष्टात् पशुमभ्यवमीत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। 'दक्षिणस्यां ओण्यां समनक्ति–सं यज्ञपतिरिति ॥ यज्ञपतिर्य- जमान आशिषा प्रार्थनापदेन सङ्गच्छताम् । लौकिक एव वाक्य- शेषः, लोकिकन बहुवचनेन वैदिकस्य व्यवहितत्वात् । 'पत्यावेश्वर्य' इति यज्ञपतिशब्दे पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वम् । आङ्कच्छिासेः विपि इत्वे रुदुत्तरपदमरुतिस्वरत्वम् ।। स्वधिति स्वरुं च जुदामड्डा ताम्यां पशुं समनक्ति- घृतेनेति ॥ हे स्वरो स्वधिते घृतेन प्रयानशेषेणानेन अक्तो सन्तो पशुं त्रायेयां समझनेन रक्षतम् । 'वजो वे स्वधिति- जो यूपशकलः' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. २०३-७. .

·अनु. ०.] भाभास्करमाध्योपेता 318 थार रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधा विश- तोरो अन्तरिक्ष सजूदॆवेनं ॥१४॥ यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । मियधोत प्रिय- धा। एति । विशत । उरो इति । अन्तरिक्ष । सजूरिति स-जूः । देवेनं ॥ १४ ॥ चातेन । "पशुमुदञ्चन्नीयमानमनुमन्त्रयो-रेवतीर्यज्ञपतिमिति यजुरादि- कया उरो अन्तरिक्षेति पञ्चपदया रुद्रेशवसुमुनिस्वराक्षरया ॥ क्षीरादिरयिमन्तः पशवो रेवतीशब्देनोच्यन्ते । 'पशवो वै रेवतीः '* इति च ब्राह्मणम् । 'रयेतो वहुलम् ' इति सम्प्रसारणम् , 'संज्ञायाम् । इति मतुपो वत्वम् , ' वा छन्दसि' इति पूर्वस- वर्णदीर्घत्वम् , आमन्त्रितायुदात्तत्वम् । अवयवेषु समुदायशब्दस्त- द्धर्मश्चोपचर्यते । हे रेवती रयिमन्त पश्ववयवा', यज्ञपतिं यज- मानं, प्रियधा प्रियं धारयन्त्य आविशत यनमानस्य यागसिद्धय- र्थ अवदानात्मना प्रीतिपूर्वकं तिष्ठत । प्रियं दधातीति दधातेः आतोनुपसर्गे कः ' इति कः, टाप् , सुदुत्तरपदमरुतिस्वर- सुपो सुलुक ' इति जसो लुक् । यद्वा-प्रियधा प्रियस्य धारणेन आविशत मियं धारयित्वैव यजमाने तिष्ठत । प्रियस्य धान प्रियधा । तृतीयैकवचने आतो लोपे उदात्तनिवृत्ति- स्वरत्वम् । यद्वा-व्यत्ययेन असङ्ख्याया अपि विधार्थे धामत्य- यः । प्रियप्रकारेणेत्यर्थः । यज्ञदेवता वा यज्ञपतिस्तां प्रीतिपूर्व- कं भक्ष्यत्वेन सयुग्भावेन वा आविशत । यहा-सर्वे पशव उ- च्यन्ते-अयमस्माकमेको हन्तुं नीयत इति उद्वेगं मा कार्ट | त्वम्, ·314 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.३. वातेनास्य हविपस्त्मना यज सम- स्य तनुवा भव वयो वर्षीयसि अस्य । हविपः। त्मना । यज । समिति । अस्य । तनुवा । भव । वर्षीयः । वर्षीयासि । यज्ञे । यजमानस्योपभोगाय प्रीतिपूर्वकं तस्मिन्वर्तध्वम् । अन्तरिक्षशब्देन पशोस्सुपिराणि श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्युच्यन्ते ; समुदायापेक्षमेकवचनम् । हे उरो विस्तीर्ण अन्तरिक्ष श्रोत्रादीन्द्रियसमुदाय त्वं सजूः स- मानप्रीतिर्भूत्वा । 'समानस्य छन्दसि' इति समावः, 'ससनुपोः' इति रुत्वम् । 'त्रिचक्रादीनामन्तः' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । केन सजू ? देवेन दीप्तिमता वातेन पशुमाणेन । किञ्च-त्मना आत्मना पशुक्षेत्रज्ञेन च सजू । 'मन्त्रेप्वाड्यादेरात्मनः' इत्याकार- लोपः । एवमाम्यामपि सह त्वं समानप्रीतिर्भूत्वास्य हविषो यन इदं पश्वात्मकं हविर्देहि यागार्थमिदानी सर्वेपि* यूयमनुनानीतेत्यर्थः । क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् । इति कर्मणसम्प्रदानत्वात् 'चतुर्थ्यर्थे वहुकम् छन्दसि' इति पष्ठी । यजतिनकर्मा । उरो इति पादादित्वान्निघाताभावे पाठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । ' नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति तस्याविद्यमानवचनिषेधात्परमामन्त्रितं निह- न्यते । किञ्च-अस्य पशोस्तन्वा शरीरेण सम्भव संयुज्यस्त । देवभूतस्याप्यस्य पशोश्शरीरं मा हिंसीः । अपि च हे वर्षीयः प्रवृद्धतरश्नोत्रादीन्द्रियसमुदाय वर्षीयसि प्रवृद्धतरे यज्ञे यज्ञपति । यनमानं धाः धारय अविन स्थापय । हविष्यमस्य अनुभावय *क-गार्थमिदं सर्वमपि.

·महमारकरमाप्योपेता 316 यज्ञे यज्ञपतिं धाः पृथिव्यास्सम्पृचः यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । थाः । "पृथिव्याः। . शीघं यतं निर्तिय । गहायज्ञफले स्थापय यागसाधनहारेण यनमानं. यज्ञफलभानं कुरु । अथवा-अस्य हविपो यति पूर्व हविषः प्रार्थना कता, अधुना तदेव हविरुच्यते-हे हविः अस्य पशोस्तन्वा सम्भर पोकल्येन सम्पद्यस्व । पुनरपि तदे- वामन्यते-हे पीयो हविः वर्षीयसि यज्ञ यागसाधनद्वारेण यज्ञ- पतिमविनेन स्थापय | धा इति दधातेलेटि, 'बहुलं छन्दसि । इति शपो लुक् , इतश्च लोपः परस्मैपदेषु' इतीकारलोपः । तनुवेति 'तन्वादीनां छन्दसि बहुळम् ' इत्युवडादेशः । यज्ञपति- शब्द उक्तस्वरः ॥ "पशुनिहननस्थाने निहन्यमानाय बर्हिरुपास्यति-पृथिव्या इति ॥ प्रस्तरनिधाने व्याख्यातम् । अत्रैवं वा-पृथिवीसम्पर्कदोपात्परों रक्षेति । 'पृथिव्यास्सम्पृचः पाहीति बर्हिरुपास्यत्यस्कन्दायास्कन्नर हि तद्यर्हिपि स्कन्दति ॥ इति च ब्राह्मणम् । यहा-एथिवीसा- म्पर्कादन्यान्पशूनूक्षेति ॥ अपनीमादित्यमुदीक्षयति १-नमस्त आतानेति ॥ हे आतान आ- दित्य तुम्यं नम इदमस्तु । आतन्वन्ति विस्तारयन्ति विश्वं ज- गदित्यातानाः आदित्यरश्मयः । आदित्यस्य वे रश्मय आता. नास्तेभ्य एवं नमस्करोति इति ब्राह्मणम् , पश्चाल्लोका वा एपा प्राच्युदानीयते यत्पनी '' इति च । तनोतेराड्र्वात्पचाद्यच् । *सं. १.१.२० सिं-६-३-८. .

·316 तैत्तिरीयसंहिता [का. 1.. पाहि नमस्त ओतानाना प्रेहि सम्पृच इति सं-पृचः । पाहि । "नमः। ते । । यहा-आतन्यन्ते विस्तार्यन्ते भास्करेणेत्यातानाः रश्मयः । कर्म- णि घम् , थाथादिस्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अत्र तु तद्वाना दित्य एवातान इत्युच्यते ॥ " . अवद्याव- . "प्राचीमुदानयन्वाचयति-अनर्वा प्रेहीति ।। कुत्सितमरणं गमन- मर्वा; 'भ्रातृव्यो वा अर्वा '* इति च ब्राह्मणम् । माधमावरेफा' कुत्सिते' इत्यर्तेः कनिन् प्रत्ययोवदिशश्च निपात्यते तद्रहित अनर्वा । बहुव्रीही ' नसुम्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्त- त्वम् । यस्माचमनर्वा अनवद्या सदा भर्तुर्वशंगता तस्मात्प्रेहि प्राची गच्छ, प्राच्यां हि स्वर्गो लोकः । प्रशब्देन प्राक्त द्योत्यते, यथा 'प्रेयमगात् + इति । अधुना परममुखस्व- रूपस्वर्गप्राप्तिहेतुत्वं गमनस्याह-घृतस्य कुल्या मन्विति । घृतकु- ल्योपलक्षितस्वर्गाख्यस्थानविशेपो घृतकुल्याशब्देनोच्यते, तामनुगच्छ तत्र गच्छेत्यर्थः । अनोर्लक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वम् । किमेकाकिनी सती ? नेत्याह-सह प्रजया सह रायस्पोपेण गच्छ । यद्वा- कि केवलं घृतकुल्योपलक्षितं स्थानमेव प्राप्यते ! नेत्याह-सह मनया सह रायस्पोपेण प्रनां धनपोपं च प्रामुहीति । प्रना- शब्दः रुदुत्तरपदमरुतिस्वरेणान्तोदात्तः । 'उडिदम् । इति २- शब्दात्सरस्या विमक्तेरुदात्तत्वम् ॥ - *सं. ६-३-८. सं.1-1-२ ·भनु. ८] मभास्करभाष्योपेता 317 घृतस्य कुल्यामर्नु सह प्र॒जया सह रायस्पोपेणापो देवीश्शुद्धायुवश्शु- द्वा यूयं देवा५ अंद५ शुद्धा वयं आताने या-तान। अनर्वा। प्रेति। इहि । घृतस्य। कुल्याम् । अन्विति । सह । प्रजयति प्र-जयो । सह । रायः । पोर्पण । "आपः ! देवीः । शुद्धाराव इति शुद्ध-युवः । शुद्धाः । यूयम् । । । - 'जमा- 1 अपोवेक्षमाणां पत्नी वाचयति-आपो देवीरिति चतुष्पदया- नुष्टुभा विद्युन्मालया ॥ हे आपो देवी देव्य । ‘वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । शुद्धायुव शुद्धा आप शुद्धान् देशका- लादीनिच्छन्ति आत्मन परेपा वा । 'उन्दसि परेच्छायामपि' इति क्यच् , 'नच्छन्दस्यपुत्रस्य' इतीत्वप्रतिषेधे ‘अकृत्सार्वधा- सुकयोः' इति दीर्घ , 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्यय , दिषु वा वचनं प्राडो चड्युपधाया' इति ‘नमि च ' इति गुगे न क्रियते । अथवा- अनातेशुद्धायुरिति सज्ञा, व्युतचित्रं तु क्रियते । तत्र 'अप्राणिनातेश्वारज्ज्वादीनाम्' इत्यत्ययः, तन्वादीनां उन्दसि' विभाषितं विशाने यहुवचनम् ' इति आप इत्यस्यामन्त्रितस्याविद्यमानमन्दिर मामन्त्रितद्वयं निहन्यते । शुद्धास्वयमपि मना मृडाः पूर्व देवान् पशोर्वागादीनीन्द्रियागि उटुं प्रायवं वाहन प्रापयत । यहा-इमं पशु देवान् न्दं पहन भात, यया इत्युवडू, .

·818 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.३. AN परिविष्टाः परिवेप्टारौ वो भूया- स्म ॥१५॥ देवान् । ऊम् । शुद्धाः । वयम् । परिविष्टा इति परि-विष्टाः। परिवेष्टार इति परि-वेप्टारः। वः । भूयास्म ॥ १५ ॥ देवेन चश्चत्वारिशच्च ॥ ८॥ . ढत्वादि, देवा भजन्ते तथा कुरुत । वहतिरस्वरितेत् , तस्माण्ण्यन्ताल्लोटि बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् , 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , डित्यपि बहुलवचनात् वच्यादिना सम्प्रसारणम् , 'दूलोपे पूर्वस्य दीर्थोऽणः । इति दीर्वत्वम् । यहाउहतेरनुदात्तेत' प्राप्तिकर्मणो लोटि पूर्ववच्छपी लुक् । यहादेवान्मति उद्धं यथेमं पशुं देवा भुञ्जते तथा ऊटुं यतध्व- मिति यावत् । अत्र देवानित्यत्र नकारस्य संहितायां आतोड अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा' इत्यनुनासिकः, । अनुनासिकात्परोनुस्वारः' । वयमपि युप्माभिः परिविष्टास्सर्वतोनुप्रविष्टाः अत एव शुद्धाः युप्मदवेक्षणादियोग्याः वः युप्माकं परिवेष्टारः सर्वतः परिवेष्टारो भूयास्म अवेक्षणा- दिना । गतिरनन्तरः' इति परिशब्दे पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । परिवेष्दृशब्दे रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। इति तृतीये अष्टमोनुवाकः. टिनित्यं' इति रुत्वम् ।

·भनु. १.] भहभास्करभाष्योपेता 819 वाक्त आ प्योयतां माणस्त आ प्यायतां चक्षुस्तु आप्यायता श्रो- बत आ प्यायतां या ते प्राणान्छु- 'वाक् । ते । एति । प्यायताम् । प्राण इति प्र-अनः । ते.। एति । प्यायताम् । 'चक्षुः। ते । एति । प्यायताम् । 'श्रोत्रम् । ते । एति । प्यायताम् । 'या । ते । प्राणानिति प्र-अनान् । 'पनी अनुपूर्व पशोः प्राणानाप्याययति । तत्र वाचमाप्याय- यति-वाक्त इति ॥ हे पशो त्वदीया वाक् वास्थानं आप्या- यतां शुद्धचतु ; बुद्धिहेती शुद्धी प्यायतिलक्षणया वर्तते । यहा- जननान्तरे देवत्वं गतस्य वा तव वाक् * वर्धताम् । 'पशोर्वा आलब्धस्य प्राणान् + इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ प्राणानाप्याययति--प्राणस्त इति ॥ स्पष्टम् । थाथादिस्वरेण प्राणशब्दान्तोदात्तः ॥ चक्षुराप्याययति-चक्षुस्त इति ॥ गतम् ॥ 'श्रोत्रमाप्याययति-श्रोत्रं त इति ॥ सुवोधम् ॥ पुनर्वागादीनभिमृशति-त्या ते प्राणानिति बृहत्या पञ्चपदया अष्टर्तुवसुषडष्टाक्षरया ॥ हे पशो त्वदीयान्प्राणान् या शुक् जगाम प्राप या नक्षुर्नगाम या च ओनं जगाम, यच्च ते रमत्माभिः रुतम् । किं पुनस्तत् ? निकर्तनमेव । यच्चान्यद्रतःप्रमृति मांग- -तस्य या तव वास्ता. स. ६.३.९ ·820 तैत्तिरीयसंहिता [फा. 1. प्र. ३. ग्जगाम या चक्षुर्या श्रोत्रं यत्ने क्रूरं यदास्थित तत्त आ प्यायतां तत एतेन शुन्धतां नाभिस्त आ प्याय- तां पायुस्त आ प्यायता शुद्धा- शुक् । जगाम । या।चक्षुः।या। श्रोत्रम् । यत् ।ते। क्रूरम् । यत् ।आस्थितमित्या-स्थितम् । तत् । ते। एति । प्यायत्ताम् । तत् । ते । एतेनं । शुन्यताम् । 'नाभिः। ते । एति । प्यायताम् । 'पायुः । ते । एति । प्यायताम् । शुद्धाः । चरित्राः । शम् । लोभेन त्वामास्थितं आश्रित्य स्थितम् | 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । तत्ततः । 'सुपां सुलुक्' इति पञ्चम्या टुक् । ततश्शुचः क्रूरादास्थातुश्च त्वदीयं प्राणादिक सर्वमा प्यायतां तस्मादनिष्टरूपान्निर्मुक्तं वर्धताम् । किञ्च-तस्मादेव निर्मुक्तमेतेन प्रक्षाळेनेन शुन्धतां शुद्धं भवतु । व्यत्ययेनात्मने- पदम् ॥ 'नाभिं सम्मृशति-नाभिस्त इति .॥ गतम् ॥ "पायुं सम्मृशति-पायुस्त इति ॥ गतमेव ॥ सम्प्रगृह्य पदः प्रसाळयति सहैव-शुद्धा इति ॥ चरि- त्रावरणाः । 'अतिलूधूसूखनसहचर इत्रः' इतीत्रप्रत्ययः । ते *स, ग-अवशिष्टस्प, ·अनु. ५.] भटमास्सरमाप्योपेता 321 चरित्राशमयः ॥ १६ ॥ शमो- पंधीभ्यश्शं पृथिव्यै शमोभ्यामो- अद्रय इत्यत्-भ्यः ॥ १६ ॥ शम् । ओफ्धीभ्य इत्योपधि-भ्यः । शम् । पृथिव्यै । शम् । अहो- भ्यामित्यहः-भ्याम् । "ओपंधे । त्राय॑स्व । एनम् । शुद्धाः अनेन क्षाळनेन भवन्तुितिशेषः । शं सुख शान्तिर्वा । शाम्यतेविच । अद्भय ओपदीभ्यः पृथिव्याश्च हेतुभ्यः, अस्य पशोश्शं भवत्तिति शेप । तादर्थे वा चतुर्थी, अबाद्यर्थ शमस्त्विति । 'ऊडिदम्' इत्यादिना अद्भयो विभक्तरुदात्त- त्वम् । ओपधिशब्दो दासीभारादि, 'ओपधेश्च विभक्तावप्रथ- मायाम् ' इति दीर्घः । 'उदात्तयणो हल्पूर्वात् । इति पृथिव्या विभक्तरुदात्तत्वम् ॥ “आशिष्टा दक्षिणतोनुएटमपो निनयति-शमहोम्यामिति ॥ अहोभ्यां अदा राच्या न हेतुभ्या एथिव्याश्शं भवतु । कुत एतत् ? तस्या अनन्तरारतत्वात् । ' अहोरात्राभ्यामेव प्रथिव्ये शुलं शमयति '* इति च ब्राह्मणम् । अहस्सहचरिता रात्रि- रप्यहरित्युच्यते, तत एकशेष । यद्वा व्यत्ययेन विरूप- योरप्येकशेपः प्रवर्तते । 'सा प्राणेभ्योधि एथिवीम् '* इत्यादि बाह्मणम् ॥ पाग्रहणदेशे प्राचीना बहिर्निदधाति-ओपधे त्रायस्वैन- मिति ॥ व्याख्यातम् । ॥ सि. १.३.५३. . *स. ६-३-१.

·322 तैत्तिरीयसहिता का. १.प्र.३ पंधे त्रायस्वैनङ् स्वधिते मैन हिसी रक्षसां भागौसीदमहर रक्षोधमतमो नयामि योऽस्मान्वेष्टि यं चं वयं द्विष्म इदमैनमधुमं तमो . "स्वर्धित इति स्व-धिते । मा । एनम् । हिरसीः। "रक्षसाम् । भागः । असि । इदम् । अहम् । । अधमम् । तमः। नयामि । यः। अस्मा- न् । द्वेष्टिं । यम् । च । वयम् । द्विष्मः । इदम् । "स्वधिति निदधाति-स्वधिते मैनं हिंसीरिति ॥ व्याल्यात. मेव* ॥ "उपाकरणबहिषोर्मूलं लोहितेनासा इमां दिशं निरस्यति- रक्षसां भागोसीति ॥ रक्षसां भागस्त्वमसि । भागशब्दः 'कर्या- त्वतः' इत्यन्तोदात्त । यत्पुनरिह लोहितभक्षणे व्याटतं रक्ष- स्तदिदमधमं निरुष्टं तमो नरकं अहमध्वर्युर्नयामि प्रापयामि। किञ्च-योस्मान्द्वष्टि यं च वयं द्विप्मस्तमप्येनं द्वेष्टारं द्वेप्यं च इदमेव प्रसिद्ध अधर्म तमो नरकाख्यं नयामि । 'हो वाव पुरुपो' इत्यादि बाह्मणम् ॥ *स. १.१.५. सिं.६-३-१.

·भाभास्करभाष्योपेता 323 AA नयामीपे त्वा घृतेन द्यावापृथि- एनम् । अधमम् । तमः । नयामि । "इपे । त्वा । "धृतेनं।द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । प्रेति । "वपामुस्विदति-इथे त्येति ॥ इट् अन्नं, यजमानस्यैपणीय-. खात् । 'इच्छत इव ह्येप यो यनते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ यहा-फर्मसिद्धं स्वर्गादिकं कर्मनिवृत्ति वा इच्छतीतीटू यनमा- नः, तदर्थ तस्याभिमतसिद्धयर्थ त्वामुत्खिदामीति शेपः वा छन्दसि' "वपया वपाश्रपण्यो प्रोर्णोति-घृतेनेति ॥ हे द्यावाप्रथिवी द्यावाप्रथिव्यौ द्यावाष्टथिव्यात्मके वपापण्यो । इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । द्यावाप्रथिव्यात्मना वपाश्रपण्यौ स्तूयते । यहा-द्योतनात् द्यो । दिवेर्डिविप्रत्यय । एथुत्वात्सथिवी । प्रथेप्पिवन्प्रत्ययः । हे ईदृश्यौ वपाश्रपण्यो धृतेन स्निग्धत्वास- ततुल्यया वपयात्मानं प्रोर्वाथा प्रकर्षणाच्छादयतम् । यहा- घृतेन सलिलेन सर्व जगत्प्रोवाथाम् । अथवा-द्यावाप्रथिव्यावे- वोच्यते । हे द्यावाप्टथिव्यो घृतस्थानीयया वपया वपाश्रपण्यो प्रोर्वाथाम् । एवं वा-हे द्यावाप्रथिव्यौ विश्वं प्रोवायाम् । अनेन वपाश्रपण्याच्छादनेन आत्मानमेव प्रो धाए । 'धावाप्रथिवी एव रसेनानक्ति '* इति ब्राह्मणम् ॥ दिवो द्यावा इति द्यावादेशः ॥ घृतेन सलिलेंन .

·322 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.३ पंचे त्रायस्वैन, स्वधिते मैन हिसी रक्षसां भागोसीदमुह रक्षोधमतमो नयामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं चं वयं द्विष्म इदमैनमधमं तमो "स्वर्धित इति स्व-धिते ।मा । एनम् । हि सीः। "रक्षसाम् । भागः । आस । इदम् । अहम् । रक्षः । अधमम् । तमः । नयामि । यः। अस्मा- न् । देटिं । यम् । च । वयम् । द्विष्मः । इदम् । "स्वधितिं निदधाति-स्वधिते मेनं हिंसीरिति ॥ व्याख्यात- मेव* ॥ "उपाकरणबर्हिपोर्मूलं लोहितेनाडा इमां दिशं निरस्यति- रक्षसां मागोसीति ॥ रक्षसां भागस्त्वमसि । भागशब्दः 'कर्पा- त्वतः' इत्यन्तोदात्तः । यत्पुनरिह लोहितभक्षणे व्याप्टतं रक्ष- स्तदिदमधमं निसृष्टं तमो नरकं अहमध्वर्युर्नयामि प्रापयामि । किञ्चयोस्मान्डेष्टि यं च वयं द्विप्मस्तमप्यनं द्वेष्टारं द्वेप्यं च इदमेव प्रसिद्ध अधर्म तमो नरकाख्यं नयामि । 'द्वौ वाव पुरुषो'इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. १.३.५. सं. ६-३-१.

·भटमास्करमाध्योपेता 323 नयामी पे त्वा घृतेन द्यावापृथि- एनम् । अधमम् । तमः । नयामि । "इपे । त्या ।। "घृतेन । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । प्रेति । . "वपामुत्खिदति-इपे वेति ॥ इट् अन्नं, यजमानस्येपणीय- त्वात् । इच्छत इव ह्येष यो यजते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ यहा-कर्मसिद्धं स्वर्गादिकं कर्मनिवृत्ति वा इच्छतीतीट् यजमा- नः, तदर्थ तस्याभिमतसिद्धयर्थ स्वामुत्खिदामीति शेषः ॥ "वपया वपाश्रपण्यो प्रोर्णोति-घृतेनेति ॥ हे द्यावाप्रथिवी द्यावारथिव्यो द्यावाएथिव्यात्मके वपाश्रपण्यों । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । द्यावाएधिव्यात्मना वपाश्रपण्यो स्तूयेते । यद्वा-द्योतनात् द्यौः । दिवेर्डिविप्रत्यय । पृथुत्वात्रथिवी । प्रप्पियन्मत्ययः । हे ईदृश्यौ वपाश्रपण्यौ घृतेन स्निग्धत्वाद- ततुल्यया वपयात्मानं पोर्खायां प्रकणाच्छादयतम् । यद्वा- घृतेन सलिलेन सर्व जगत्मोर्वाथाम् । अथवा—द्यावाप्रथिव्यावे- वोच्यते । हे द्यावाप्रथिन्यौ घृतस्थानीयया वपया पाश्रपण्यो प्रोवाथाम् । एवं वा-हे द्यावाप्रथिव्यो घृतेन सलिलेन विश्वं प्रोग्याधाम् । अनेन वपाश्रपण्याच्छादनेन आत्मानमेव मोपोथाम् । 'द्यावाप्रथिवी एव रसेनानक्ति '* इति ब्राह्मणम् ॥ 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः ॥

·324 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.३. वी प्रोवाथामच्छिन्नो राय॑स्सुवीर उर्वन्तरिक्षमन्विहि वायो वीहि . सुवीर इति ऊोथाम् । "अच्छिन्नः । रायः । सु-वीरः । "उरु । अन्तरिक्षम् । आन्विति । इहि । "वायो इति । वोति । इहिः । स्तोकानाम् । अधस्ताद्वपां परिवासयति-अच्छिन्न इति ॥ व्याख्यातम् *] "एति-उर्वन्तरिक्षमन्विहीति ॥ व्याख्यातमेवा । हे वपे उत्खेदनविवाधिते अधुना महान्तमन्तरिक्षाख्यं पन्थानं अनुगच्छे- ति विशेषः । 'क्रूरमिव वा एतत्करोति यद्वपामुत्खिदति 't इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "आहवनीयस्यान्तिमेप्वगारेषु वपाये प्रतितप्यमानाये अधस्ता- हिपोग्रमुपास्यति-वायविति ॥ हे वायो स्तोकानां वीहि स्तोकान्वीहि । ' क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति सम्प्रदानत्वाञ्चतुर्थ्य- थै पष्ठी । वीहि विविधं गच्छ एथक्टथक्सस्तिोकान्विभनेति यावत् । 'तस्माहिभक्ता स्तोका अव पद्यन्ते' इति ब्राह्मणम् । प्रथमं स्तोकान्गृह्णाति, ततो वृष्टिरूपेण विसृजति, ततो महा: जलेन विम्रानति, ततस्तोकात्मना अवपद्यन्ते पृथिव्यामाप इति । एवं बर्हिरग्रदहननन्मा वायुरामन्ञ्यते 'अनं वा एतत्पशूनां यद्दपायम् '1 इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ - *स. १-३-५१. स. १-१-२18. स ६-३..

·अनु. १.. मामारकरभाष्योपेता 325 स्तोकाना स्वाहोर्ध्वनासं मारुतं गच्छतम् ॥ १७॥ सं ते मनसा मनस्सं प्राणेन प्राणो "स्वाहा। ऊर्ध्वनभसमित्यूर्ध्व-नासम्।मारुतम् । गच्छतम् ॥ १७॥ अद्भयो वीहि पञ्च च ॥ ९ ॥ 'समिति । ते । मनसा । मनः । समिति । प्राणेनति प्र-अनेन । प्राण इति प्र-अनः । ७वपाश्रपण्यो प्रहरति-स्वाहेति ॥ हे वपापण्यौ युवा स्वाहा स्वाहुते भूत्वा ऊनभसं ऊनभस्संज्ञं मारुतं गच्छतं, यथा तेनैव प्रहते स्याताम् । उर्ध्व नमत इत्यूर्ध्वनमाः । णम हिंसायां, अत्र तु गतिकर्मा, तस्मात् 'गतिकारकयोरपि पूर्वप- दप्रकृतिस्वरत्वं च ' इत्यमुन्प्रत्ययः । 'ऊलनमा ह म वै मारु- तो देवाना * इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति तृतीये नवमोनूवाकः. एपदाज्येन हृदयमभिधारयति-सन्ते मनसेति ॥ हे हृदय ते तव मनसा मनस्स्थानीयेन मननीयेन वानेन एपदाज्येन देवानां मनस्सङ्गतमस्तु, तथा देवानामिदं स्पृहणीयमस्तु यथा *सं. ६.३.५. *44 ·828 तत्तिरीयसंहिता शि. १३ क्ष्माणो भर्वथ देवत्रा यन्तुमसे स समिति सं-सम् । एतु । विगुरूपा इति विद्यु-रूपाः । यत् । सलक्ष्माण इति स-लक्ष्मा- णः । अथ । देवत्रोत देव-त्रा । यन्तम् । 'प्राणापानावेव पशुषु दधाति' इति ब्राह्मणम् । हे देव त्वष्टः । पादादित्वात्प्रथमं न निहन्यते । नामन्त्रिते समाना- धिकरणे' इति तस्याविद्यमानत्वनिषेधाद्वितीयं निहन्यत एव । भूरि सर्व संसमेतु सङ्गच्छताम् । ते त्वत्तः त्वत्प्रसादादिति यावत् । 'त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवः '* इति ब्राह्मणम् । एतदुक्तं भवति, यद्विकर्तने पश्वङ्गं विच्छिन्नमवशिष्ट तत्सर्व त्वया आर्द्र- तया एकीकार्यमिति । एवं हि कृत्स्नन पशुना यागः कृतो भवति । 'प्रसमुपोद. पादपूरणे' इति समो द्विवचनम् । अनुदात्तं च' इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम् । किञ्च-हे पशो सर्वेपि यूयं विपुरूपा नानारूपा अतुल्यस्वरूपा अपि सन्त इदानीं सलक्ष्माण' समानलक्षणा हवीरूपेण वावदानरूपेण . वा देवान् गच्छन्तस्तुल्यस्वरूपा यद्यस्माद्भवथ । तव खलु हविष्वापत्ती सर्वेपि युप्मत्सम्बन्धिनः पशवो नात्यभेदात् हविरस्वरूपास्सम्पद्यन्ते । समानस्य छन्दसि ' इति सभावः । यहा-सह लक्ष्मणा वर्तन्त इति सलक्ष्माणस्सल क्षणोपेताः हविष्ट्वापच्या सर्वेपि यूयं भवथ 'घोपसर्ननस्य ' इति सहस्य सभावः, अदुपदेशात्' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् । 'विपुरूपा घेते सन्तस्सलक्ष्माणः *सं. ६-1-1.. फि-यद्विवर्तितव्य पश्वा विशिलिट. । - फ-सर्वल.

·अनु. १० भाभास्वरमाध्योपेता 329 सखायोर्नु त्वा माता पितरौ मद- न्तु श्रीरस्य॒ग्निस्त्वा श्रीगात्वापुस्स- अवसे । सखायः । अन्विति । त्वा । माता । पितरः । मदन्तु । श्रीः । असि । अग्निः । त्वा । एतर्हि भवन्ति '* इति ब्राह्मणम् । तस्माद्देवत्रा यन्तं देवा- न्गच्छन्तम् । 'देवमनुप्यपुरुष' इति त्राप्रत्ययः । सखायस्समान- ख्याना बन्धवः । 'सम्प्रने ख्यस्सत्रोदात्तः ' इतीप्रत्ययः । ते च मातरश्च पितरश्च त्वामनुमदन्तु अनुमन्यन्तामनुमोदन्तामिति यावत् । अहो। अयमस्मत्सम्बन्धी पशुहवीरूपमापन्नो देवांस्तर्प- यितुं याति, ततस्स्वयमपि देवो भविता, ततो वयमपि देवी. भूय तेन सह स्वर्गे मोदितास्महे, ततस्सर्व कुलमनुगृहीतं भवि- प्यतीति । तदेवाह--अवसे रक्षणाय तव चात्मनश्च । तृप्त्यर्थ वा, अवतिर्हि तृप्तौ च पश्यते । तस्मादसुन् । अनुमतमेवैनं मात्रा पित्रा सुवर्ग लोकं गमयति '* इति च ब्राह्मणम् । मदि हर्षे, देवादिकः विकरणव्यत्ययेन शप् ॥ 'पार्चेन होमार्था वसां प्रयोति आलोडयति--श्रीरसीति ।। श्रीः श्रपणीया पचनीयासि हे वसे । पक्कं हि हूयते । आलो, डननन्मा विशेषः पाकः । श्रीम् पाके, कैयादिकः, तस्मात्स- म्पदादिलक्षणः कर्मणि क्विप् । यत एवं तस्मात् अग्निरेव स्वय- मागत्य त्वां श्रीणातु पाकविशेषशालिनी करोतु यस्सर्वस्य पाक- हेतुरिति भावः । किञ्च-तथा क्रियमाणां त्वां आपस्समरिणन सङ्गच्छन्तु त्वा मा मुचन् मा शोपं गमन् इति । री गतिरेपणयोः -~- *सं. ६.२.११.

·330 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.५.३० मरिणवातस्य ॥ १८ ॥ त्वा ध्रज्य पूष्णो रह्या अपामोषधी- श्रीणातु । आपः । समिति । अरिणन् । वातस्य। ॥ १८ ॥ त्वा । ध्रज्यै । पूष्णः । र हौं । अपाम् । इति लडू, यादिकः उदात्तेत् प्वादिः, तस्मात् 'छन्दसि लुड्डड्लिटः प्वादीनां द्वस्वः इति द्वस्वत्वम्, भाभ्यस्त- योरातः' इत्याकारलोपः । अद्भिस्सङ्गतायां मयि के गुणाः ! इति चेदाह-वातस्य त्वा ध्रज्यै गमनाय । अशुष्कायां हि त्वयि यागनिर्वृत्त्या वातो गच्छति सदागतिर्भवतीत्यर्थः । तस्मा- हातस्य ध्रज्यत्वामापस्समरिणन् इति । धनध्रजि गती, तस्मात् 'इन् सर्वधातुम्य ' इतीन्प्रत्ययः । किञ्च-पूष्णः आदित्यस्य रही रंहणाय उदयाय । रहि गतो, इदित्वान्नुम्, पूर्ववदिन्प्रत्ययः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण पूष्णो विभक्तिरुदात्ता । किञ्च-अप चोपधीनां च रसं रोहिये रोहणाय उत्पत्तये । 'प्रये रोहिप्यै अत्यधिप्यै ' इति निपात्यते । तस्माद्वातादिप्रवृत्तये अग्निस्त्वां श्रीणातु आपश्च त्वां समरिणन् इति । ' उडिदम् ' इत्यादिना अद्भयो विभक्तिरुदात्ता । ओपधिशब्दो दासीभारादित्वादाचुदा- त्तः । पार्श्वेन वसाहोम प्रयोति मध्यं वा एतत्पशूनाम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । यद्वा-श्रीः श्रयणीया पार्श्वन मिश्नयि- तव्यासि । 'क्विब्वचि' इत्यादिना श्रयतेः विपि दीर्घत्वम् । तस्मादाहवनीयोनिस्त्वां श्रीणातु सेवतां भक्षयतु ।। श्रयतळत्य- *सं. ६.1.11 ख,ग-मजताम ·अनु. १..] भाभास्करभाष्योपैता . 331 । ना रोहिंप्य घृतं घृतपावानः पिव- त वसा वसापावानः पिवता- न्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहां त्वा- न्तरिक्षाय दिशः प्रदिश आदिशो ओपधीनाम् । रोहिप्यै । 'घृतम् । घृतपावान इति घृत-पावानः। पिवत । वाम् । वसापावान इति वसा-पावानः । पिवत । अन्तरिक्षस्य । हविः । आस । स्वाहा । त्वा । अन्तरिक्षाय 'दिशः । प्रदिश इति प्र-दिशः । आदिश इत्या- धातोश्च दीर्घत्वम् । आपश्च समरिणन् त्वय्येकीभवन्तु । मा मुचन्नित्येवमयं त्वां मिश्रयामीति शेषः, पुनश्च त्वाशब्दश्रुतेः । एवं क्रियमाणे के गुणा लोकस्य ? इत्याह-वातस्येत्यादि ॥ सुबोधम् ॥ 'वसां जुहोति-घृतमिति ॥ हे घृतपावानो घृतस्य पावारो देवा यूयं घृतं वसागतं पिबत । हे वसापावानः वसायाः पातारः, यूयमपि वसां पिबत । पिबतेः ' आतो मनिन् ' इत्यादिना वनिपू । हे वसे त्वमन्तरिक्षस्य अन्तरिक्षवासिनो देवगणस्य हविरसि । यस्मादेवं तस्मात् अन्तरिक्षाय त्वां स्वाहाकरोमीति शेषः ॥ वसाहोमोद्रेकेण दिशो जुहोति दिग्भ्यो जुहोवि-दिशः प्रदिश इति ॥ यद्यप्येकैव नित्या सर्वगता दिक् , तथाप्युपा- येन भामत्ययः, ·३32 तैत्तिस्यसहिता [का. १.३. विदिर्श उद्दिास्स्वाहाँ दिग्भ्यों नमो दिग्भ्यः॥१९॥ दिशः। विदिश इति वि-दिशः। उद्दिश इत्युत्- दिशः : । स्वाहा । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः। नमः। दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः ॥ १९ ॥ वातस्याप्टाविशतिश्च ॥ १० ॥ -धिभेदेन सा भिद्यते, यथा—यत्रादित्य उदेति सा प्राची, यत्रास्तमेति सा प्रतीची, यत्र दृश्यमानो गच्छति सा दक्षिणा, यत्रादृश्यमानो गच्छति सोदीची, अवाग्गता अधरा, उद्गता उर्वेत्यादि । तत्र दिक्शब्देनाविशेषात्सर्वासां ग्रहणम् । प्रदिगा- दयस्तु शब्दा विशेषवचनाः । या इति चाध्याहियते । अय- मर्थ.-मदिगादिविशेषभिन्ना या दिशः ताम्यो दिग्भ्यस्स्वाहा स्वाहुतोयं वसाशेपोस्तु । नमश्चास्तु - ताभ्यो दिग्भ्यः । प्रधानभूताः दिशः प्राच्यादयः प्रदिशः आस्थिता दिशः आदिशः या जन्तुमिरास्थीयन्ते । आगता वा अधोदिशो मध्यदिशश्च । विगता विविधस्वभावा दिशो विदिशः । ताः पुनर्दक्षिणपूर्वादयः कोणदिशः । उद्गता दिश उद्दिशः उर्ध्व- दिशः । सर्वत्र 'परादिश्छन्दति बहुलम्' इत्युत्तरपदाचुदात्त. त्वम् । यहा-माधान्येन दिशन्तीति प्रदिशः आगत्य दिश- . अत्र *क-प्रवाश. ख-अधोगति यत्र साधौदिक्. ग-अवाग्गता मध्या.

·. भभास्करभाष्योपेता 333 समुद्रं गच्छ स्वाहान्तरिक्ष गच्छ 'समुद्रम् । गच्छ । स्वाहा । अन्तरिक्षम् । न्तीत्यादिशः । विविधं दिशन्तीति विदिशः । अर्ध्व दिशन्ती- त्युदिशः । ऋत्विगादिना दिशेः किन्, कदुत्तरपदारुतिस्पर- त्वम् । ईदृश्यो या दिशस्ताम्यस्स्वाहा नमश्च दिग्म्य इति । सावेकाचः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । 'दिशो जुहोति दिश एव रसेनानक्ति '* इति ब्राह्मणम् ॥ इति तृतीये दशमोनुवाकः. . उपयष्टोपयनति गुदस्य प्रच्छेदात्-समुद्रं गच्छ स्वाहित्ये- कादशभिर्मन्त्रैः ॥ समुद्रादिशब्दवाच्याश्च देवताः प्रसिदाः । गुदावदानं नेह गच्छेत्युच्यते । समुद्रवाच्यां देवतां गच्छ, स्वाहा करोमीति शेप', समुद्राय त्वा स्वाहुतं करोमीति । एवमन्तरिक्षादिवपि योज्यम् । 'समुद्रं गच्छ स्वाहेत्याह रेत एवं तद्दधाति । इति ब्राह्मणम् । मनावृद्धिहेतुत्वादुपयनामेवमुक्तम् । 'यज्ञन वै मनापतिः प्रना असृजत ता उपभिरेव । इत्या- दि ब्राह्मणम् ॥ अन्तरिक्ष प्रजानां प्रजननं, 'अन्तरिक्ष यनु मनाःप्रजायन्ते । *सं.५.३.11. सिं...1. 445 ·३32 "तैत्तिरीयसहिता [का. १, ३. विदिशं उद्दिशस्स्वाहाँ दिग्भ्यों नमो दिग्भ्यः ॥ १९ ॥ दिशः । विदिश इति वि-दिशः। उद्दिश इत्युत्- दिशः । स्वाहा । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः। नमः। दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः ।। १९ ।। वातस्याप्टाविशतिश्च ॥ १०॥ धिभेदेन सा भिद्यते, यथा—यत्रादित्य उदेति सा प्राची, यत्रास्तमेति सा प्रतीची, यत्र दृश्यमानो गच्छति सा दक्षिणा, यत्रादृश्यमानो गच्छति सोदीची, अवाग्गता अध, उद्गता उर्वेत्यादि । तत्र दिक्शब्देनाविशेषात्सर्वासां ग्रहणम् । प्रदिगा- दयस्तु शब्दा विशेषवचना | या इति चाध्याहियते । अय. मर्थ.-प्रदिगादिविशेषभिन्ना या दिशः ताभ्यो दिग्भ्यस्स्वाहा स्वाहुतोयं वसाशेषोस्तु । नमश्चास्तु · ताभ्यो दिग्म्यः । प्रधानभूताः दिशः प्राच्यादयः प्रदिशः । आस्थिता दिशः आदिशः या जन्तुभिरास्थीयन्ते । आगता वा अधोदिशो मध्यदिशश्च । विगता विविधस्वभावा दिशो विदिशः । ताः पुनर्दक्षिणपूर्वादयः कोणदिशः । उद्गता दिश उद्दिशः उर्व- दिशः । सर्वत्र 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' इत्युत्तरपदाद्युदात्त- त्वम् । यहा-प्राधान्येन दिशन्तीति प्रदिशः आगत्य दिश- अत्र *फ-प्रकाश. ख-अधोमच्छति यत्र साधौदिक्. ग-अवाग्गता मध्या. -ne ·अनु. ११.] मामाकरभाष्योपेता 333 समुद्रं गच्छ स्वाहान्तरिक्ष गच्छ 'समुद्रम् । गच्छ । स्वाहा । 'अन्तरिक्षम् । न्तीत्यादिशः । विविधं दिशन्तीति विदिशः । अर्म दिशन्ती- त्युद्दिशः । प्रास्विगादिना दिशेः किन, कसरपदप्रकृतिसर- स्वम् । ईदृश्यो या दिशस्ताभ्यस्स्वाहा नमश्च दिग्भ्य इति । 'सावेकानः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । 'दिशो जुहोति दिश एव रसेनानक्ति '* इति ब्राह्मणम् ॥ इति तृतीये दशमोनुकः. उपयटोपयगति गुरस्य प्रच्छेदात्-समुद्रं गच्छ स्वाहेत्ये. कादशभिर्मन्त्रैः ॥ समुदादिशब्दपाच्याश्च देवता. प्रप्तिमाः । गुदायदानं गेह गच्छेत्युच्यते । समुद्रयाच्या देवतां गच्छ, सारा करोमीति शेषः, समुदाय ला सात करोमीति । एषमन्तरिक्षादिनापि योज्यम् । समुद्रं गच्छ साहेत्याह रेत एव सदधाति । इति माह्मणम् । प्रनादिहेतुलादुपयनामेवमुक्तम् । यज्ञेन ये मनापतिः मना असृजत ता उपडिरेय ' इत्या. दि मालणम् ॥ अन्तरिक्ष मनानां मनननं, 'अन्तरिक्ष यनु मनाःम जायन्ते ॥ *सं.६.३.11. सं. ०४.1. .45 ·384 तसिरीयसंहिता । [का. 1.प्र.३ स्वाहा देवर सवितारै गञ्छ स्वाहा- होरात्रे गच्छ स्वाहा- मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा सोमै गच्छ स्वाहा --- यज्ञं गच्छ स्वाहा छन्दासि गच्छ । स्वाहा । "देवम् । सवितारम् । गच्छ। स्वाहा । अहोरात्रे इत्यह:-रात्रे । गच्छ । स्वाहा । 'मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । गञ्छ । स्वाहा। 'सोमम् । गन्छ । स्वाहा । 'यज्ञम् । गच्छ । ' " 'सविता देवस्सर्वस्य प्रेरकः, तेन सवित्रा प्रसूत एवास्मै प्रजाः प्रजनयति ॥ 'अहोरात्रे मनानामाधारत्वेन जन्महतू, अहोरात्रे ह्यनु प्रजा. न जायन्ते'* । अहस्सर्वेकदेश' इत्यच्समासान्तः, 'हेमन्तशिशिरावहोरात्रे' इति निपात्यते ।। प्रजानां प्राणापानौ मित्रावरुणौ । तेन 'प्रजास्वेष प्रमा. तासु प्राणापानौ दधाति '* । 'देवताहन्दे च' इति पूर्वोत्त- रपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ सोमः प्रम देवता, 'सौम्पा हि देवतया प्रमाः' इति । 'यज्ञः प्रजानामभ्युदयकारी । तेन । प्रजा एव यज्ञियाः करो ति' इति ॥

·भनु. 1.] मम्मास्करभाष्योपेता 886 गच्छ स्वाहा द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा नो दिव्यं गच्छ स्वाहा- मिं वैश्वानरं गच्छ स्वाहाट्य- स्वाहा । 'छन्दासि । गच्छ । स्वाहा । 'द्यावापृ- थिवी इति द्यावा-पृथिवी । गच्छ । स्वाहा । "नः । दिव्यम् । गच्छ । स्वाहा । "अग्निम् । छन्दांसि स्वयं पशवः, तेन पशूनेवावरुन्धे यममानः' प्रमा- नामेव पुष्टचर्थम् ॥ द्यावाप्रथिव्यो प्रजानां वृद्धिहेतू , तेन 'प्रना एवं प्रभाता द्यावापृथिवीम्यामुभयतः परि गृहाति '* इति । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः, पूर्ववदुभयपदमरुतिस्वरत्वम् ॥ 1"नमस्सलिलम् । दिवे हितं दिव्यं देवेम्यो हितं सस्याद्युत्पत्ति- हेतुत्वेन यागहेतुत्वात् वर्षजलमुच्यते, 'प्रजाम्य एव प्रजाताम्यो- पृष्टिं नि यच्छति '* इति । समुद्रे निपेकः । तस्य दिल्यवा रक्षा भवे छन्दसि' इति यमत्ययः ॥ • "विश्वेषां नराणाम् सम्बन्धी अनिर्वैश्वानरो माठर उच्यते । तेन ‘मना एव. प्रनाता अस्यां प्रतिष्ठापयति '* इति । आ- युप्मतीः करोति । 'नरे संज्ञायाम् ' इति पूर्वपदस्त दीर्घ- . 1-६.४.१. खि. ग. सामुद्र. क. ग. दिध्येन. अब सर्वेदेव कोशेबेवं पाठो दृश्यते । युक्तस्तु-'नियमनं च समुद्रे निषेतिष्यस्य दिव्यैव रक्षा' इति पाठः। ग. 'दसिप' ·336 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र.. । स्त्वौपंधीभ्यो मनो मे हार्दि यच्छ तनूं त्वचै पुत्रं नप्ता- रमशीय शुगंसि तमभि शौच वैश्वानरम् । गच्छ । स्वाहा ।"अन्य इत्यत्-भ्यः। त्वा । ओषधीभ्य इत्योपधि-भ्यः । मनः । मे। हादि । यच्छ । "तनूम् । त्वचम् । पुत्रम् । नप्तारम् । अशीय । "शुक् । असि । तम् । "वहिपि हस्तौ निमार्टि-अयस्वेति ॥ हस्तगतो गुदावदा- नलेपः उच्यते । अपामोषधीनां च सिद्धिर्यजमानस्य स्यादिति त्वां निमामीति शेषः । बर्हिप्युदकन शोधयामीत्यर्थः । उक्तस्वरौ चैतौ । स त्वं मे हार्दि हर्षवन्मनो यच्छ देहि मदीयं मनो दृष्टं कुर्विति यावत् । हृदि भवो हार्दः हृदय- विकारः प्रार्थनीयः, च हर्पः प्रसादो वा, सोस्या- स्तीति हार्दि । 'हृदयस्य हल्लेखयदणलासेपु' इति हद्भावः, कृपादित्वादाद्युदात्तत्वं द्रष्टव्यम् । .'प्राणानां वा एपोऽवद्यति योऽवद्यति गुदस्य मनो मे'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ धूममन्वीक्षते--तनूमिति ॥ शोभनतन्वादीनामाशासनस्य युक्त- त्वात् शोमनास्तन्वादयो गृहन्ते । तन्वादीनि शोभनान्यशीय मामुयाम् । अश्नोतलिडि 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , सीयुडादि । 'रुपिचमितनि' इत्यादिना तनोतरूप्रत्ययः ।। "हृदयशूलमुहासयति-शुगसीति ॥ हे हृदयशूल शुक शोक- स *सं. ६01-1.

·भनु. 11.]
भभास्करभाष्योपेता
337
यौस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मो धा-
नौधान्नो राजनितो वरुण नो
मुञ्च
अभीति । शोच । यः।अस्मान् । द्वेष्टि। यम् ।च।
वयम् । द्विष्मः। “घान्नौधान इति धाम्नः-धाम्नः।
राजन् । इतः । वरुण । नः । मुश्च । यत् ।आपः।
।
.
स्त्वमसि, तस्माद्योस्मान्द्वेष्टि, यं च वयं द्विप्मस्तमभिशोच आभिमु-
ख्येन शोचय । 'पशोर्वा आलब्धस्य हृदयं शुगृच्छति सा
हृदयशूलममि समेति' *इत्यादि ब्राह्मणम् ।।
सर्व एवाद्भिर्जियन्ते-धानोधान्न इति ॥ धानोधाम्नः स्था-
नात्स्थानात् । कस्य ? शुगसीति प्रकृतत्वाच्छोकस्य । शोकस्थान
च द्वेष्टा द्वेप्यश्च 'योस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विप्मः । इति यो
प्रकृती । अयमर्थः-इतः प्रकृताच्छोकस्य स्थानात् द्वेष्टलक्षणाट्वे-
प्यलक्षणाच, हे राजन् वरुण अस्मान्मुञ्च द्वेष्ट्रादिलक्षणात्सर्वस्मा-
च्छोकस्थानादस्मान्मुञ्चेति । वीप्सायां द्विवचनम्, आमेडितस्य
चानुदात्तत्वम् । किञ्च- हे वरुण ततोभिशापादस्मान्मुञ्च । कुतः !
शोकाभितप्ता वयं हे आपः हे अघियाः हे वरुण इति यच्छपा-
महे यच्छापेनास्माभिः पापमुपानितं तस्मादपीत्यर्थः । शापो हि
प्रशस्तदेवतानामसहीर्तनेन परेपामनर्थाशंसनम् । यथा-कश्चिच्छो-
काभितप्त आहहे आपः यूयमेवेह जाल्मं द्रष्टुमर्हथ; 'आपो-
यै सर्वा देवताः' इति मन्यामह इति । एवं गवादिप्यपि
+
*सं ६.४.1.
सिं. १.३.114
मा. ३-२-४.

·338 तैत्तिरीयसहिता [का...प्र.३. यदापो अघ्निया वरुणेति शामहे ततौ वरुण नो मुञ्च ॥ २० ॥ अनियाः । वरुण । इति । शामहे । ततः। वरुण । नः । मुञ्च ॥ २० ॥ असि पनि शतिश्च ॥ ११ ॥ द्रष्टव्यम् । निदर्शन चैतत् प्रशस्तदेवतानामन्यासामपि । यथा-- हे ईश्वर, हे तपन, हे विधातरिते । तत्र लौकिकानां कृता- धुदात्तानामामन्त्रणपदानामिदमनुकरणम् । ततश्च सत्यपि पदा- त्परत्वे आमन्त्रितनिघातो न प्रवर्तते । न पत्र मार्नयमाना अबादीनामन्त्रयन्ते । शप आक्रोशे स्वरितत्वादात्मनेपदम् । यहा-'शप उपालम्भने ' इत्यात्मनेपदम् । चाचा शरीरस्पर्श- नमुपालम्भ । अतोयमर्थ -हे आप युप्मभ्य शपामहे नेद- मस्माभिमा॑तमिति । एव यच्छपामहे सत्यसति वा विषये शो- कावेगेन ततोपि पापादस्मान्मुञ्चेति । अभियाशब्दो यत्प्रत्यया- न्तोन्तोदात्त । यथा 'पतिरनियानाम् '* इति । तस्य पाठि. कमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । वरुणेत्यप्यभियाशब्दानन्तरमामन्त्रितानु- करणत्वान्न निहन्यते, अन्यस्तु निहन्यत एव ॥ इति तृतीये एकादशोनुयाक. *मा. 4.1.

·भनु १२.] भभास्करभाष्योपेता 339 हविष्मतोरिमा आपो हविष्मान्दे- वो अध्वरो हविष्मा५ आ विवास- 'हविष्म॑तीः । इमाः । आपः । हविष्मान् । देवः। अध्वरः । हुविष्मान् । एति । विवासति । . वसतीवरीBहाति–हविष्मतीरिति चतुष्पदया ॥ अनुष्टुमा गृह्णाति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । इमा वसतविरसिंज्ञा आप हविष्मतीः हविप्मत्यः हविपा सोमेन संस्कार्येण तद्वत्यः सोम- संस्कारकारका इत्यर्थः । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । एताभिश्च सोममनुप्रविश्य स्वयमपि हविष्वमापन्नाभिर्हविष्मानस्तु । देवो देवनादिगुणोध्वरो यागः, हिंसकरहितत्वात् । नभ्सुम्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यहा-यागेनाराध्यो देवस्सर्वविनयी हविमानस्तु । अनुदात्ते न कुधपरे' इति संहितायां देवो इति प्रकृत्या भवति । ततश्चानेनैव प्रकारेण यजमानोपि हवि- प्मान्सन् आविवासति आविवासतु परिचरतु देवान् । 'आतोऽटि नित्यम्' इति संहितायां नकारस्य रुत्वम् , अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा', 'अनुनासिकात्परोनुस्वारः । तदर्थ मेताभिर्गृह्यः माणाभिः हविप्मान्भगवान् सूर्योस्तु । एतासां हविष्ट्वसम्पादनाय यावद्गृहणमस्तं नेयादित्यर्थः । 'यस्यागृहीता अभि निम्रोचेत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । पूर्ववत्संहितायां रुत्वम् । 'देवा वै यज्ञ- मानीधे व्यभनन्त ततो यदत्यशिप्यत '* इत्यादि ब्राह्मणं समस्तोनुयाकः॥ *सं. ६.४.२० ·340 तैत्तिरीयसहिता [का. १. प्र.. ति हविष्मा अस्तु सूर्यः । अग्ने- वोपनगृहस्य सर्दगि सादयामि सुम्नाय सुनिनोसने मां धनेन्द्रा- हविष्मान् । अस्तु । सूर्यः । अग्नेः । वः। अपन्न- गृहस्येत्यपन्न-गृहस्य । सदसि । सादयामि । सु- नार्य । सुनिनीः । सुम्ने । मा । धत्त । इन्द्रामियो- रितीन्द्र-अग्नियोः । भागधेयोरिति भाग-धेयीः । "ता जघनेन शालामुखीयं वेद्यां संसृष्टास्सादयति-अमेर्व इति । अपनगृहस्य अविपन्नगृहस्य नित्यगृहस्य च सदसि तदधिष्ठिते तत्समीपस्थाने युप्मान् सुम्नाय सुखार्थ सादयामि यजमानस्य सुखं स्यादिति । हे सुम्निनीः सुम्निन्यः सर्वदा सुखहेतुभूताः। पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । मामध्वर्युमपि सुम्ने धत्त स्थापयत अस्मै वे लोकाय गार्हपत्य आधीयते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ ता आदाय दक्षिणया द्वारोपनिहत्य सव्यसे निधाय दक्षिणेन परीत्य दक्षिणतो यूपेन संस्पृष्ठास्सादयति–इन्द्रामियोरिति । इन्द्रा- मचो गधेयीः भागभूता यूयं स्थ । 'मागरूपनामभ्यो धेयः' इति स्वार्थे धेयप्रत्ययः, केवलमामकभागधेय' इत्यादिना डीपू । इन्द्राग्निशब्दस्य 'देवताहन्द्वेच' इति पूर्वोत्तरपदयो- युगपत्प्ररुतिस्वरत्वे 'नोत्तरपदेनुदात्तादौ' इति प्रतिपिढे समा- सान्तोदात्तत्वमेव, तत्र उदात्तयणः इति विभक्तरुदात्तत्वम् । सर्वतः परिहरति रक्षसामपह्त्यै '* इति ब्राह्मणम् ॥ . - *स. ६-४-२.

·अनु. १२.] भभास्करमाप्योपेता । ग्नियोर्भागधेयीस्स्थ मित्रावरुणयो- गिधेयीस्स्थ विश्वेषां देवानां भा- गधेयीस्स्थ यज्ञे जागृत ॥ २१ ॥ स्थ । 'मित्रावरुणयोरिति मित्रा-वरुणयोः । भाग- धेयारित भाग-धेयीः । स्थ । 'विश्वेषाम् । देवा- नाम् । भागधेयोरिति भाग-धेयीः । स्थ । 'यज्ञे । जागृत ॥ २१॥ हविष्मतीश्चरित्र शत् ॥ १२ ॥ 'दक्षिणे से निधाय एतेनैव यथोक्तमेत्य जघनेन गार्हपत्यं पूर्व- वत्सादयति-मित्रावरुणयोर्भागधेयीस्थेति ॥ सुनोधम् । 'मित्रा- वरुणो वा अपां नेतारो'* इति ब्राह्मणम् । 'देवताद्वन्द्वे च इति पूर्वोत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरत्वम् ।। पूर्वया द्वारोपनिर्दृत्य दक्षिणे असे निधायोत्तरत परीत्य उत्तरतो यूपेन संसृष्टास्सादयति-विश्वेषां देवानां भागधेयीस्थेति ॥ गतम् ।। सव्येसे निधायतेनैव यथेतमेत्य जघनेनैवाग्नीध्रियं धिष्ण्यं संस्पृष्टास्सादयति यज्ञे जागृतेति ॥ हे वसतीवर्यः, यज्ञेस्मिन्ना- गृत यज्ञार्यमप्रमत्ता भवत । 'आमीघ्र उपवासयत्येतद्वै यज्ञस्या- पराजितम् इत्यादि ब्राह्मणम् 'आ तृतीयसवनात्परि शेरे यज्ञस्य सन्तत्यै " इत्यन्तम् ॥ इति तृतीये हादशोनुषाका. सिं. १.४.१. *46 ·342 तत्तिरीयसहिता [फा.१. प्र.३ हृदे त्वा मनसे त्वा हिवे त्वा सूर्याय त्योनिममध्वरं कृधि दिवि देवेषु होत्रा यच्छ सोमं राजनेस- 'हृदे । त्वा । मनसे । त्वा । दिवे । त्वा । सूर्याय । त्वा । ऊर्ध्वम् । इमम् । अध्वरम् । कृधि । दिवि । देवेपु । होत्राः । यच्छ । सोमं । 1- दक्षिणस्य हविर्धानस्यान्तरेणेपे राजानमुपावहरति अवतारयति हविर्धानात्-हृदे त्वेति ॥ हे सोम त्वां हृदे हृदयवद्भयो मनु- प्येभ्यः उपावहरामीति शेष । 'हृदे त्वेत्याह मनुष्येभ्य एवतेन करोति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । मनसे मनस्विम्यः पितृभ्यश्च । 'पितृभ्य एवैतेन करोति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । दिवे दिवि- ठेभ्यो देवेभ्यश्च त्वामुपावहरामि । सूर्याय च त्वामुपावहरामि ; प्राधान्यात्पुनरुपादानम् । 'देवेभ्य एवैतेन करोत्येतावती देवता- स्ताभ्यः '* . इत्यादि ब्राह्मणम् । हृदे दिवे इति ‘उडिदम् । इत्यादिना विमक्तेरुदात्तत्वम् । हे सोम अवरोप्यमाणश्च त्वमिम- मध्वरं यज्ञमूवं कृधि अविनेन ममाप्त कुरु । उर्ध्व देवाभिमुसं वा, कुरु । यहाइमं यज्ञमध्वरं बाधकरहितं कुरु । बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , श्रुशृणुपुरुवृभ्यश्छन्दसि' इति हेर्षिभावः । किञ्च-दिवि दिवि स्थितेषु देवेषु होत्रा अस्मदीया वाचः स्तुतिरूपाः यच्छ अवस्थापय । तदर्थ हे सोम राजन् *स ६.४.३.

·अनु. १३.] माभास्करभाष्योपेता 343 वैरोह मा भेर्मा सं विस्था मा त्वा हिसिपं प्र॒जास्त्वमुपावरोह मजा- राजन् । एति । इडि । अवेति । रोह । मा।भेः। मा । समिति । विक्थाः । मा। त्वा । हिसि- पम् । मजा इति प्र-जाः । त्वम् । उपावरोहे- - - एहि आगच्छ मम हस्तम् । अत्र सोमराजनित्यारभ्य मन्त्रा- न्तरम् । यथाह भगवान्-“ हदे त्वा मनमे त्वा सोम राजनेस- व रोहेति द्वाभ्याम्" इति । ततश्चापदात्परत्वात्सोमशब्दो न निहन्यते । 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति तस्याविद्य- मानवचनिषेधादानन्निति निहन्यते । आगत्य च मम हस्तं हवि. नादवरोह । अवरोहश्च मा मे मा च भैपी मामयं भेत्स्य- तीति । 'बहुळ छन्दसि' इतीडभाव, व्यत्ययेन सिचिवृद्धिर्न क्रियते । मा सविस्था मा च कम्पिष्ठा । कस्मादित्याह-मा सलु त्वामह हिंसिपम्, यागसाधनत्वापत्या उत्तमा गतिस्त्वया प्राप्स्यत इति । का पुनस्मोतमा गतिरित्याह-प्रनास्सर्वा देवी- मानुपीच उपावरोह अनुप्रविश । प्रजाश स्वानुपावरोहन अनुप्रविशन्तु । अतस्सर्वासामेव प्रजानामाधिपत्ये यतिनुभारभने । स कय मया हिस्यसे? अतो मा भैपीरिति । न सपि यदि तिड्विभक्ती ; तत्र रुधि यच्छेति चार्यस्य गम्यमान्तात् 'लो विभाषा' इति प्रथमा तिट्विभक्तिर्निहन्यते; मकर स विक्या इत्यत्र तेनैव सूत्रेण प्रयमा निहित रहे चावरोह च इत्यत्रापि प्रथमायालेन हिरो ·•344 सिरीयसंहिता का... प्र.३. स्त्वामुपावरोहन्तुशृणोत्वग्निस्समि- धा हवं मे गृण्वन्त्वापो धिषणाश्च त्युप-अवरोह । प्रजा इति प्र-जाः । त्वाम् उपार्वरोहन्त्वित्युप-अवरोहन्तु। शृणोतुं । अग्निः। समिति सं-इधा । हव॑म् । मे । शृण्वन्तु । , ननु गत्यर्पलोटा युक्तत्वाद्वितीयायास्तिड्विभक्तेः 'लोट्स' इति निघातेन न भवितव्यम् । 'विभापितं सोपसर्गमनुत्तमम् ' इति •निहन्यत एवेत्यदोषः । उपावरोहत्यत्र 'गतिर्गतौ' इति पूर्व- स्यानुदात्तत्वम् । उदात्तवता तिडा' इति समासः । तथा उपावरोहत्वित्यत्रापि । ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्यु- स्स्याद्यस्सोममुपावहरन् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "एकधनादिलक्षणा अपो निघृक्षन् त्रुचि चतुर्ग्रहीतं गृहीत्या आहवनीये जुहोति-श्रुणोत्वनिरिति त्रिष्टुमा चतुप्पदया ॥ समि- ध्यतेनयामिरिति समिधाज्याहुतिरुच्यते । इन्धेः किम्, अनुनासि- कलोपः, कृदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । अनया सन्दीप्तया आज्या- हुत्या तृप्तोनिर्मदीयं हवमाहानं शृणोतु । 'बहुलं छन्दसि' इति हयतेः प्रारमत्ययोत्पत्तरसम्प्रसारणे रुते ऋदोर' इत्यम् । यद्वा-'भावेनुपसर्गस्य ' इत्यसम्प्रसारणं च । किञ्च- याश्चापो मया पृहीप्यन्ते ताश्चानयाऽऽहुत्या मम हवं शृण्वन्तु । कीदृश्यः ! विपणाः धृष्टाः यागसम्पादननिपुणाः । 'धृपेधिप घ . *स. ४.३.

·भनु. १३.] भभास्करमायोपेता 345 देवीः । शृणोत ग्रावाणो विदुषोऽ- नु ॥ २२॥ यज्ञ शृणोतु देवस्स- .विता हवै मे। देवीरापो अपां न- आपः । धिषणाः । च । देवीः । शृणोत । ग्रावा- णः । विदुपः । नु ॥ २२ ॥ यज्ञम् । शृणोतु । देवः । सविता । हवम् । मे । 'देवीः । आपः । संज्ञायाम्' इति क्युप्रत्ययः । देवीः देव्यः दानादिगुणयुक्ताः। 'या 'छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । यद्वा-धिषणाः विद्याः,. 'विद्या वै धिषणा'* इति । दानादिगुणयुक्ताश्च शृण्वन्त्विति । चशब्देन तासां समुच्चयः । अधुना प्रत्यक्षवदुच्यते-हे प्रावाणः । आवाणो आपकल्पा इत्यके । वर्पणशीला मेघा इत्यन्ये । आवाण एवेत्यपरे । यूयमपि शृणोत शृणुत । तप्तनप्तनध- इति . तप । किं ! विदुषोस्य यजमानस्य यज्ञम् । नु इति वितर्के, ननु विदुपास्य यज्ञश्श्रोतव्य इति । तिनं श्रुणुतेति वा । यहा-प्रथमाबहुवचनस्य व्यत्ययेन शस् , नुश- ब्दश्च इवार्ये, विद्वांस इन शृणुत इत्यर्थः । किञ्च-देव- स्सविता सर्वस्य प्रेरकः मे मदीयं हवं शृणोतु । मूत एव देवताभ्यो निवेद्यापोच्छति । इति ब्राह्मणम् । अ- मचादयो मे हवं श्रुत्वा आगच्छन्तु, यज्ञं निवर्तयन्त्विति भावः ।। 'अप्सु बर्हिः प्रास्याभिनुहोति-देवीरापइति यजुरन्तया गाय- या । मदिन्तम इत्यन्तं व्याख्यातम् । तं यथोक्तगुणविशिष्ट- *मा.३-२-२. सिं. ६-४-३. सं. १.२-17 . नाश्च 'सवितृप्र- ·346 तैत्तिरीयसहिता का.१.म.३० पाद्य मिर् हविष्य इन्द्रियान्मि- दिन्तमस्तं देवेभ्यो देवत्रा धत्तं शुक्र शुकपेभ्यो येषां भागस्स्थ स्वाहा कापिरस्यपापां मृध्र अपाम् । नपात् । यः । ऊर्मिः । हविष्यः । इन्द्रियावानितीन्द्रिय-वान् । मुदितमः । तम् । देवेभ्यः । देवति देव-त्रा । धत्त । शुक्रम् । शुक्रपेभ्य इति शुक्र-पेभ्यः । येाम् । भागः । स्थ । स्वाहा । काऋषिः । असि । अति । मूर्मि देवत्रा देवेषु धत्त स्थापयत । किमर्थ ? देवेभ्यः देवार्थ देवानामवोपभोगार्थम् । 'देवमनुप्यपुरुप' इत्यादिना त्रामत्ययः । यहादेवाधीनं धत्त देवानामवोपभोगार्थम् । 'देये त्रा च ' इति त्रापत्ययो दधातियोगेपि भवति, देवयागार्थमस्मभ्यं धत्तेति यावत् । पुनश्च विशेष्यते-शुक्र सोम सोमीभविप्यन्तम् । केम्यः ! शु- ऋपेभ्यः देवानां मध्ये ये शुक्रपास्सोमपास्तेभ्यः । पुनश्च देवा विशेप्यन्ते हे आप येषां देवानां यूयं भागस्स्थ भागभूता भविष्यथ तेम्यो धत्तति । स्वाहा स्वाहुतं चेदं युप्मभ्यमाज्य- आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृहात्ययो हविकतानामेवामि- घृतानां मृदाति '* इति ब्राह्मणम् । भागशब्दः कपात्यतः। इत्यन्तोदात्त. ॥ 'मैत्रावरुणचमसेनाहति प्लावयति-कार्पिरसीति ॥ हे आज्य ·अनु. ३.] भामारकरभाष्योपेता 347 समुद्रस्य वोक्षित्या उन्नये । यमग्ने अपाम् । सुधम् । समुद्रस्य॑ । वः । अक्षित्यै । उदिति । नथे । 'यम् । अग्ने। पृत्स्विति पृत्-सु । अप्सु हुतं कार्षिः कर्पणीयमपनेतन्यमसि । 'रुपेर्वृद्धिश्छन्दसि' इति रुपेरिञ्प्रत्ययः । यस्मादेवं तस्माचामपप्लावयामि अपनया- मीत्यर्थः । अपेत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यं क्रियापदमध्यातियते । कुतः पुनरिदमवसीयत इत्याह-अपां मृधं यस्मात्रमपां सम्बन्ध्यनि- टरूपं; युद्धाभिधायिना मृधशब्देनानिष्टरूपत्वं लश्यते । तद- स्यास्तीति मृध्रम् । 'लुगकारेकाररेफाश वक्तव्याः ' इति मत्वर्थी- यो रमत्ययः । दोपरूपं त्वामपनयामीत्यर्थ । यहा-कठि- नत्यं लभ्यते ; आज्यं च जलगतं चेत्कठिनं भवति । दोपरूपत्वादपनयामीति । 'कापिरसीत्याह शमलमेवासामप प्लाव- यति '* इति ब्राह्मणम् ॥ वहिप्यन्तर्धायोन्नयति-समुद्रस्य व इति ॥ समुद्रस्योदकराशेः पूर्वेहीतस्य वसतीवरीशब्दवाच्यस्य अक्षित्यै अक्षणाय युप्मा- नुनये मैत्रावरुणचमसेन गृह्णामीति । 'मित्रावरुणौ वा अपां नेतारो'* 'तस्मादद्यमानाः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'ऋतुकरणं जुहोति-यमन इति त्रिपदया गायच्या ॥ 'यद्य- निष्टोमो जुहोति ' इति ब्राह्मणम् । हे अग्ने यं मयं पृत्सु सङ्गामेषु आवः रक्षसि । 'छन्दसि लूटुड्डिटः' इत्यवतेर्लङ्, तस्य *सं. ६.४.३.

·348 तसिरीयसंहिता वा.१.१. पृत्सु मर्त्यमावो वाजेपु यं जुनाः । स यन्ता शश्वतीरिपः ॥ २३ ॥ मत्यम् । आवः । वाजेपु । यम् । जुनाः । सः यन्ता । शश्वतीः । इपः॥ २३॥ नु सप्तचत्वारिशच ॥ १३ ॥ आडागम उदात्तः मास्टत्स्नूनामुपसङ्ख्यानम् ' इति एतना- शब्दस्य एदावः, सावेकाचः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । कः पुनरसौ? यं एतनासु रक्षसीत्याह वानेप्वन्नेषु निमितभूतेषु । 'निमित्तात्कर्मसंयोगे' इति सप्तमी । अन्नार्थ यं जुनाः गच्छसि । नु इति सौत्रो धातुः वेगितायां गतो वर्तते, तस्मात्पूर्ववल्लुइ, भाप्रत्यय', बहुळं छन्दस्यमाडयोगेपि' इत्यडभावः । हवींपि अहीतुं यस्य सकाशं सदा गच्छसीत्यर्थः । स एव खलु त्वया सङ्गामेषु रक्ष्यत्वेन ग्राह्यते । यश्च त्वयैवं रक्ष्यते स एव खलु त्वयानुगृहीतः यन्ता यमयिता वशीकर्ता । 'न लुट्' इति निघात- प्रतिषेधः, उदात्तनिवृत्तिस्वरो व्यत्ययेन प्रवर्तते । किं वशी- करिप्यतीत्यांह-शश्वतीः नित्याः इपः अन्नादि प्रभूतं धनं प्राप्नोतीत्यर्थः । शश्वच्छन्दात् 'उगितच इति डीप ॥ इति तृतीये त्रयोदशोनुवाकः. .

·त्वम् । शर्धः । मारुतम् । पृक्षः । ईशिपे । त्वम् । अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपैता 349 त्वमने रुद्रो असुरो महो दिवस्त्व शों मारुतं पृक्ष ईशिपे । त्वं वात- 'त्वम् । अग्ने । रुद्रः । असुरः। महः। दिवः । 'अतः परं याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् ॥ तत्र 'अनगे रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वदभिचरन् '* इसत्य पुरोनुवाक्या- त्वमम इति जगती ॥ हे भगवन्नने स्वयं रुद्र एव त्वं, यो रोदयिता सर्वेपामुपसंहारे । 'रोदेर्णिलुक ' इति रक्प्रत्ययः । रोदनहेतुमाह-असुरः निरसिता सर्वाधिकाराणां । ' असेरुरन् । इत्युरन्प्रत्ययः । एवं संहारमूर्तिरूपेणानिस्स्तूयते, शत्रुमारणादौ रुद्रवद्रावात् । यथा 'एपा वा अस्य घोरा तनूः '* इति । यहा–रुद्रवान् रुद्रः, मत्वर्थीयोकारः, रुद्रपराक्रमवानित्यर्थः । दिवो धुलोकस्य महः उत्सवकारी त्वं हविपा प्रदानेन । 'उ- डिदम् ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । यद्वा-देव उच्यते । दिवः धुलोकवासिनां देवानां महः महान् महादेव इत्यर्थः । महती- ति महः, पचाद्यन् । त्वमेव एक्षः अन्नस्य ईशिषे । 'ईशस्से' इतीडागमः । एडित्यन्ननाम । एक्षतिश्ठान्दसः एणक्तिपर्यायः, ततः विप् , 'सावेकाचः' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । यस्माद- नस्येशिपे, तस्मात्चमेव मारुतं मरुतां सम्बन्धि शर्धः बलं च, त्वदायत्तत्वात् । वं वातैतितुल्यैः वातनवैः अरुणेः सन्ध्यावणैः अधैर्यासि । शंगयः सुखगृहं त्वमेव पूषा पोपको *स. २-२-२. ग-सर्वासुराणामधिराराणां पात्राधिकरणे. स. ग-यतं मरुदा. स-सर्वसुराणां दण्डीकारणे पात्राधिकरणे.

·[का...प्र.३. 340 तैत्तिरीयसहिता ररुणैर्यासि शङ्गन्यस्त्वं पूषा विधृतः पासि नु त्मना । आ वो राजान- मध्वरस्य रुद्र होतार ५ सत्ययज रोदस्योः । आनं पुरा तनयित्नोर- वातैः । अरुणैः । यासि । शङ्गय इति शं-गयः। त्वम् । पूपा । विद्यत इति वि-धुतः । पासि । नु । त्मना । एति । वः । राजानम् । अध्वरस्य। रुद्रम् । होतारम् । सत्ययजमिति सत्य-यज॑म् । रोदस्योः । अग्निम् । पुरा । तनायित्नोः। अचित्ता- भूत्वा विधतः परिचरतः पासि चरुपुरोडाशादिभिस्त्वामर्चयतो रक्षसि । 'श्वनुसन्पूषन् ' इति पुपेः कनिन्मत्ययो निपातितः । विध विधाने तोदादिकः, शतुरनुमः' इति विमक्तेरुदात्त. त्वम् । नु क्षिप्रं त्मना आत्मना स्वयमेव । 'मन्त्रेप्वाड्वादे- रात्मनः' इत्याकारलोपः । हे अग्ने रुद्ररूप एवंगुणविशिष्टस्त्वं रुद्रतुल्यपराक्रमो भूत्वा अनया घोरया तन्वा अस्माकं शत्रू- मारयेति भावः ।.'एषा था अस्य घोरा तनूर्यद्रुद्रः ।* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ तस्यैव याच्या-आ । इति त्रिष्टुप् ॥ हे ऋत्विग्यनमानाः अध्वरस्य रानानं प्रधानाधिपति रुद्रं होतारमभिमतानां दातारं, आहातारं वा । 'बहुळं छन्दमि' इति सम्प्रसारणम् । रोदस्योः *स. १-२-२.

·अनु. १.] भामास्करभाष्योपेता 861 चिनाहिरण्यरूपमव॑से कृणुध्वम् । अग्निर् होता निसादा यीयानु- त् । हिरण्यरूपमिति हिरण्य-रूपम् ।। अव॑से । कृणुध्वम् । 'अग्निः । होता । नीति । ससाद । . द्यावाप्रथिन्योस्सत्ययनं सत्यस्यानस्य दातारम् । 'अन्येभ्योपि दृश्यते; इति विच , रुदुत्तरपदमरुतिस्वरत्वम् । यद्वा-सत्यममोपं यननं यस्य । 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । यहो-सत्यमेव येजन यस्य । यद्वा-सत्यस्य परमार्थस्यानन्द*• लक्षणस्य सङ्गमयितारम् । हिरण्यरूपं हिरण्यवर्णमग्निं अनिरूपेणाव- स्थितं वः युप्माकमवसे रक्षणाय तृप्तये वा रुणुध्वं आत्म- सात्कुरुष्पम् , शत्रुमारणादियुप्पदभिमतसिद्धयर्थं भजध्वमित्यर्थः । कवि हिंसाकरणयोः, 'चिन्विरुव्योरच ' इत्युप्रत्ययः, व्यत्य- येनात्मनेपदम् । करोतेर्वा व्यत्ययेन भुमत्यय' । अचित्तात्पुरा, चित्तस्याभावोऽचित्तं अन्त करणोपसंहारो मरणमिति यावत् । यद्वा-यस्मिन्सति चित्तं नास्ति तन्मरणमेव । ततः प्रागेव देवं भनध्वमिति । 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाचुदा- तत्वम् ।। कीदृशादचित्तात् ! तनयिनोः तनयिनुर्मेधस्तादृशात् ।। अनिश्चितकालत्वात् । स्तन शब्दे चुरादिरदन्तः, 'स्तनिद्यपि- पुपिगदिमदिम्यो हेरिनुन् ' इतीनुच्मत्ययः सकारलोपश्ठान्दसः ॥ "अनये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपाले निर्वपेद्यस्य गावो वा- पुरुषा वा प्रमीयेरन्यो वा विभीयात् + इत्यस्य पुरोनुवाक्या- . 31 *स-परमात्मानन्द. सिं.२-२--

·862
तित्तिरीयसंहिता
[का. १, प्र. ३.
पस्थै मातुस्सुरभावु लोके । युवा
कविः पुरुनिष्ठः ॥ २४ ॥ ऋतावा
धुर्ता कृष्टीनामुत मध्य इवः ।

·अनु. १.४] भभास्करभाष्योपेता 353 साध्वीमकर्देवीतिं नो अद्य यज्ञस्य जिह्वामविदाम गुह्याम् । स आयु- नाम् । उत । मध्ये । इद्धः । 'साध्वीम् । अकः। देवीतिमिति देव-वीतिम् । नः। अद्य । यज्ञ- स्य । जिह्वाम् । अविदाम् । गुह्याम् । सः। . धत्, । इति लुइ, 'मन्ते घस 'तत्रैव याज्या--साध्वीमिति त्रिष्टुप् ॥ यस्माद्वयं यज्ञस्यास्य नितां निवास्थानीयं भगवन्तमग्निमविदाम ज्ञातवन्तः लब्धवन्तो वा । वेत्तेविन्दतेर्वा व्यत्ययेन शप्रत्ययः, नुमभावश्च । कीदशी नितां ! गुह्यामविदुषां गूहनीयाम् । गुहायां भवेति दिगादित्वा यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् । तादृशीं तां भक्ति- सामर्थ्याद्वयमविदाम । तस्मादद्य अस्मिन्नहि, न. अस्माकमस्माभिः क्रियमाणां देववीतिं देवभक्ष* देवपूजा वा साध्वीं शोभनां अकः करोतु ! 'छन्दप्ति लुड्डड्लिट इत्यादिना च्ले क् । किञ्च-स एवामिः आयुः वसानः आच्छादयन् आयुषा परिवीयमाणः अस्मान्वा आयुषा परिवार- यन् आयुष्मतोमान्कुर्वन, सुरभिस्सुगन्धिः चरुपुरोडाशादिगन्ध- युक्तः अस्मानागादागच्छतु । पूर्ववल्लुङ्, 'गातिस्था' इत्यादिना सिनो लुक् । आगत्य चास्माकमायुर, अद्यास्मिनहनि नः अस्माकं देवहूतिं देवा हूयन्ते अस्यामिति देवहूतिरिष्टिः तां भद्रां शोभनां यथोक्तमनुतिष्ठतां अकः करोतु इति । स एव लुड् । देववीतिदेवहूतिशब्दयोः दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ *त.-देवभाक्त , ·354 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. प्र.. रागात्सुरभिर्वसानो भद्रामकर्देवहू- तिनोअद्या अक्रन्ददृग्निस्स्तनयनि- आयुः । एति । अगात् । सुरभिः । वसानः । भद्राम् । अकः । देवहूतिमिति देव-हूतिम् । नः । अद्य । अक्रन्दत् । अग्निः । स्तनयन् ।। 5. अग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सङ्ग्रामे संयते '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--अक्रन्ददिति त्रिष्टुप् ॥ अयमग्निरक्रन्दत् कन्दतु शब्दं करोतु अस्मच्छत्रुकुलं दहन् । छान्दसो लङः । स्तनयन् द्योरिव यथा धोर्घनपटलसञ्छन्ना स्तनयति । स्तन. शब्दे चुरादिरदन्तः । यद्वा-क्रन्दयतु अस्मद्रिपुकुलं गर्जन्तीय द्योरन्तरिक्ष ; दिवि हि गर्नन्त्यां भयेन जना महारवं कुर्वन्ति । किं कुर्वन्नित्याह-~~साम क्षीणं, दग्धमस्मच्छत्रुकुलं रेरिहन्नत्यर्थ लिहन् आस्वादयन् सर्वतो दहन इत्यर्थः । क्षयि जयि पाय क्षये 'भूतेपि दृश्यन्ते' इति भूतेषि कर्मणि मनिन् प्रत्ययः । रिहे- घड्गन्ताच्छतृप्रत्ययः, नाम्यस्ताच्छतुः इति नुमभावः, अभ्यस्तानामादिः' इत्याद्युदात्तत्वम् । 'कपिलकादीनां संज्ञा- छन्दसोलो रमापद्यते' इति रत्वम् । 'अन्येपामपि दृश्यते।" इति सामशब्दस्य संहितायां दीर्घत्वम् । पुनश्च विशेष्यते-- वारुधस्समझन् सम्मृक्षन् सन्दहन् ; उपलक्षणं चेतत् , तृणगु- स्मलतावनस्पतीनामुवन्नित्यर्थः । किमीदशी शक्तिरप्यस्य विद्यत इत्याह-विहीमिति । हि यस्मादयं यतते । ईमित्यवधारणे । . *सं. २-१.२. 11 ·भनु. १४.] म:भास्करभाम्योपेता 355 . व द्यौः क्षामा रेरिहवीरुधस्समअन्न् । सद्यो जंजानो वि होमिद्धो अख्यदा इव । द्यौः । क्षामं । रेरिहत् । वीरुधः । समज- निति सं-अअन् । सद्यः ! जज्ञानः । वीति । हि ईम् । इद्धः । अख्यत् । एति । रोदसी इति । यस्मादयमानः जनानो जायमानः । जनी प्रादुर्भावे देवादिकः, बहुळं छन्दसि' इति शपः लुः । यहा-जन जनने जुहो- त्यांदिकः, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । सद्य एव तत्क्षणादेव इदः. दीप्तः रोदसी द्यावाएथिव्यो व्यख्यत् व्यचेष्टत व्यपश्यत् । छान्दसो लुइ, 'अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योड्,' हिच इति निघातप्रतिषेधः । स्वयं च भानुना तेजसा अन्तवाएथिव्यो- मध्ये आभाति समन्तात्प्रकाशते । यहा-रोदसी व्यख्यत् विचष्टे यथावत्प्रकाशयति । स्वयमपि तयोर्मध्ये भाति । तस्मा- न्महातेजसानेन किं हि नाम कर्तुं न शक्यते इति भावः । भागधेयेनैवेनर शमयित्वा परानभि निर्दिशति । इति ब्राह्मणम् । अभि वा एप एतानुच्यति येपां पूर्वापरा अन्वञ्चः ममीयन्ते पुरुषाहुतिर्यस्य प्रियतमामये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपत् + इत्यस्यापीयमेव पुरोनुवाक्या । तदैवं योजनीयम्- अयमेवंगुणविशिष्टोनिरस्माकं पूर्वापरप्रमादहेतुं पापं क्षाम क्षीणं यथा तथा रिहत् आस्वादयन् नाशयन् अनेन हविषा समिद्धः शब्दं करोत्विति । 'भागधेयेनैवैनं शमयति नेपां पुरायुपोपरः म मीयते + इति ब्राह्मणम् । *क-विचष्टे विपश्यति. स. २-२-२. .

·356 'तत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.३. रोदेसी भानुना भात्यन्तः । त्वे वसूनि पुर्वणीक ॥ २५ ॥ होतो- पा वस्तोरेरिरे यज्ञियासः । क्षामेव भानुना । भाति । अन्तः । त्वे इति । वसूनि । पुर्वणीकति पुरु-अनीक ॥२५॥ होतः। दोपा । वस्तोः । एति । ईरिरे । यज्ञियासः । क्षार्म । 'अभि वा एप एतस्य गृहानुच्यति यस्य गृहान्दहत्यमये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेत् '* इत्यस्यापीयमेव पुरोनु- वाक्या । तत्र त्वेवं व्याख्येयम् -शाम क्षीणं दग्धमस्मद्गृहं रेरि- हत् आस्वादयन्वीरुधो गृहावयवान् स्थूणावंशादीन् समअन् भ- क्षयन्नयं खल्वमिरकन्दत् । तस्मादिममिदानीमेवानेन हविषा प्रसन्न करोमि, यथा पुनरस्मगृहं न धक्ष्यतीति । 'भागधेयेनैवेनं शमयति नास्यापरं गृहान्दहति '* इति ब्राह्मणम् ॥ "तेपु त्रिप्वपि याज्या-त्वे वसूनीति त्रिष्टुप् ॥ हे पुर्व- णीक बहुबल होतः देवानामांद्वातः से त्वयि खलु एरिरे। 'सुपां मुलुक् ' इति शे आदेशः । वसूनि धनानि वासहे. तुत्वादरिष्ठानि वा धनानि हविर्लक्षणानि दोपावस्तोः रात्रा- वहि च यज्ञियासः यज्ञार्हाः आईरिरे आभिमुख्येन प्रेरयन्ति प्रक्षिपन्तीत्यर्थः । ईर गती अनुदात्तत् । यज्ञाविम्यां घखनौ, आजसेरमुक्' । कीदृशे त्वयीत्याह-यस्मिन्पावके त्वयि *सं. २-२-२. सि.ग. वसिष्टानि.

·अनु. १४.] भाभास्करमाप्योपेता 357 विश्वा भुवनानि यस्मिन्थ्स५ सौ- भंगानि दधिरे पावके । तुभ्यं ता इव । विश्वा । भुवनानि । यस्मिन्न् । समिति। सौभगानि । दधिरे । पावके । 'तुभ्यम् । ताः । . सति विश्वा भुवनानि सर्वाणि भूतनातानि सौभगानि सौभाग्यानि सन्दधिरे सम्यग्धारयन्ति । 'सुभगं मन्त्रे' इत्यम् । त्वदनुग्र- हात् पूर्व किमिवावस्थितानीति चेत् ! उच्यते-क्षामेव क्षाम क्षीणं दग्धबहुलमस्माकं शत्रुबलं विलेन] यादृशं बलं, पूर्वापरजनमरणं वा यादृशं, गृहं वा दग्धं यादृशं तदिव पूर्वमसुभगानि भुवनानि त्वत्प्रसादेन सुभगानि भवन्तीति । तस्मादस्माकं शत्रुबलं पूर्वा- परमरणं गृहदाहं च शमयित्वा सुभगानस्मान्कुरु श्रीमतो यश- खिनश्च कुरु । पुनातेय॑न्ताण्ण्वुल् , उदासनिवृत्तिस्वरेण पाव- कशब्दस्यान्तोदात्तत्वम् ॥ "अमये कामाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्यं कामो नोप- नमेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--तुभ्य ता इति गायत्री ॥ हे अङ्गिरस्स्तम गन्तव्यतम गतिमत्तमेति वा । अगि रगि लघि गत्यर्थाः, अस्मादसुनि इरुडागमो निपात्यते । हे अग्ने तुभ्यं ताः प्रसिद्धाः विश्वास्मुक्षितयः शोभना क्षितिर्गतिर्यासा ता मना । 'नसुभ्याम् । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । -शोभने क्षयन्ति वसन्तीति मुक्षितयो मनुप्याः। मन्तिन्व्याख्यान ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पृथकामाय नानाविधेम्यः कामेभ्यः कामसिद्धये येमिरे यमन्ति त-नगागमो. यहा- *स.२.२.३. *48 ·358 तैत्तिरीयसंहिता [का...प्र... अंगिरस्तम विश्वास्तुक्षितयः पृथ- क् । अग्ने काय येमिरे ।अश्या- म तं काममग्ने तवोत्यश्याम रयि५ रयिवस्सुवीरम् । अश्याम वाम- अङ्गिरस्तमेङ्गिरः-तम् । विश्वाः । सुक्षितय इति सु-क्षितयः । पृथक् । अमे । कााय । येमिरे । 'अश्याम । तम् । कामम् । अग्ने । तव। ऊती। अश्याम । रयिम् । रयिव इति रयि-वः । सुवीरमिति सु-वीरम् । अश्याम । वाज॑म् । त्वामाराधयितुमात्मानं विषयेभ्यो ब्यावर्तयन्ति | व्यत्ययेनात्मने- पदम् । यहा-एयग्यमयन्ति नानाविधैरुपायेरात्मानं यमयन्ति त्यामाराधयितुम् । तस्माद्वयमप्यस्मत्कामसिद्धये त्वामेव मनामह इति भावः । स एवेनं कामेन समर्धयत्युपेनं कामो नमति'* इति बाह्मणम् ॥ मथमः 'तत्रैव याज्या-~-अश्यामेति त्रिष्टुप् । उत्यन्तः पादः ॥ हे अग्ने तं काममश्याम अभुवीमहि, यदर्थमात्मा तुम्यं निदितः । अशू व्याप्ती, व्यत्ययेन परस्मैपदम् , बहुलं छन्दसि ' इति शपो लुक् , यामुडादि । तयोती तव रक्षया । अवतः तिनि ज्वरत्वरादिना 'उठादेशः, अतियुतिनूति' इति तिन उदात्तत्वं निपात्यने, तृतीयकवचनस्य 'मुपां मुलुक' *B. २.२.१.

·अनु. १४.] मामास्करमाध्योपेता 859 भि वाजयन्तोश्याम घुम्नमंजराजर ते । श्रेष्ठं यविष्ठ भारताग्ने द्युम- न्तमा भर ॥ २६ ॥ वसौ पुरुस्पृ- अभीति । वाजयन्तः । अश्याम । द्युम्नम् । अजर । अजरम् ।ते । श्रेष्ठम् । यविष्ठ । भारत । अग्ने । द्युमन्तमिति द्यु-मन्तम् । एति । भर । ॥२६॥ वसो इति । पुरुस्पृहमिति पुरु-स्पृहम् । . इति रुत्वम् , इति पूर्वसवर्णा देशः । किञ्च-हे रयिवः रयिमन् । 'मतुवसोः' छन्दसीरः ' इति मतोर्वत्वम् । सुवीरं रयिम- श्याम प्रामुयाम, शोभना' वीराः पुत्रादयो यस्मिन्तं पुत्र- पौत्रादिसमृद्धिहेतुं धनं प्रामुयाम । वीरवी? च' इत्युत्तरपदा- द्युदात्तत्वम् । किञ्च-वाजयन्तः वाजमन्नमात्मन इच्छन्तः । क्यचि न छन्दस्यपुत्रस्य' इतीत्वप्रतिषेधः । यदा वयं वार्ज लिप्सामहे तदा वानमन्नं आभिमुख्येनाभुवीमहि लिप्सेमहि । स्वरानवग्रही दुर्घटौ । यहावाजमाचक्षत इति णिच् । किञ्च- हे अगर जरारहित अनरमक्षयं द्युम्नं यशः ते त्वत्प्रसादात् अश्याम बिभृयाम । नमो जरमरमित्रमृताः' इत्यनरशन्दे उत्तरपदाधुदात्तत्वम् ॥ " अग्नये यविष्ठाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेत्पर्धमानः क्षेत्रे वा सनातेपु वा '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--श्रेष्ठमिति गायत्री ॥ . *सं. २०२-३.

·360 तैत्तिरीयसंहिता [फा.१, प्र.३. पृथक्करणे, , ह! रयिम् । सरिश्वतानस्तन्यतू रौचनस्था अजरैभिर्नानंदद्भिर्यवि- रयिम् । "सः । श्वितानः। तन्यतुः । रोचनस्था इति रोचन-स्थाः । अजरैभिः । नानंदगिरिति भारतेति प्रथमपादान्तः । हे अग्ने यविष्ठ युवतम । योतिः कनिन्युवृषि' इत्यादिना योतेः कनिन्प्रत्ययः । पृथकर्तृतम आदाय दातः । यहा--तरुणतम भारत यज्ञस्य भर्तारः ऋत्विनो भरताः । 'भृमृशि' इत्यादिना बिभतेरतम- त्ययः । एतस्त्पादित भारत हे वसो वासहेतो । ' शृस्वृत्तिहि इत्यादिना वसेरुमत्ययः । श्रेष्ठ प्रशस्यतमं घुमन्तं दीप्तिमन्तं पुरुस्टहं पुरुभिर्बहुभिरस्टहणीयम् । कर्मणि किए । यद्वा- बयस्टहा यस्मिन् । परादिश्छन्दसि बहुलम् । इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । ईदृशं रयि धनमस्मभ्यमाभर स्पर्धमनिम्य आच्छि- द्यास्मभ्यं देहि । स एवास्माक्षांसि यवयति नैनमभिचरन् स्तृणुते '* इति ब्राह्मणम् ॥ तत्रैव याज्या-सश्वितान इति त्रिष्टुप् ॥ यः पावकः पावयिता शोधयिता । पुनातीर्ण्यन्तात् ण्युलि णिलोपे उदात्तनि- वृत्तिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । पुरुतमः बहुतमः सर्वात्मकत्यात् । छान्दसं प्रत्ययाधुदात्तत्वम् । यहा---पुरूणां पूरणः । छान्दस- स्तमप्प्रत्ययः । पुरुणि बहूनि एथूनि विस्तीर्णानि पुरोडाशा- दीनि हापि भवन् भक्षयन् । पर्व हिंसायाम् । अनुयात्यनुक्रमेण गच्छति यजमानगृहान् स खल्सयमनिहविःमियोस्माभिः कि, स्त-पर्वते, *सं. २-२.३.

·अनु. १४.] माभास्सरमाप्योपेता B61 छः । यः पावकः पुरुतमः पुरुर्णि पृथून्य॒ग्निरैनुयाति भवन् । आयुष्टे नानंदत्-भिः । यविष्ठः । यः। पाचकः ।.पुरुतम इति पुरु-तमः । पुरूणि । पृथूनि । अग्निः । अनुयातीत्यनु-याति । भर्वन् । "आयुः। ते । हविपाराध्यत इत्यर्थः, तस्मादयमस्मच्छन्विनाशयत्विति भायः । अधुना तस्यैव हवींपि भुआनस्य गुणानाह-श्वितानः दीप्य- मानः । श्विता वर्णे अनुदात्तेत , ताच्छीलिकश्चानश , लसार्व- धातुफानुदात्तत्वाभावात् 'चित'' इत्यन्तोदात्तत्वम् , बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । तन्यतुः तनिता विस्तारयिता सिद्धीनां दीप्तीनां वा । 'तन्यञ्चि' इत्यादिना तनोतेर्यतु- च्मत्ययः । रोचनस्थाः रोचनेषु दीप्तिमत्स्थानेषु स्थितः । 'अनु- दात्तेतश्च हलादेः' इति रोचतेयुच्प्रत्ययः । रोचनेषु तिष्ठतीति वा तिष्ठतेः विप् , कदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अनरेभिर्नरारहितैः अक्षीणे । 'नञोजरमरमित्रमृता । इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम्, 'बहुलं छन्दसि ' इत्यैसभाव । नानदद्भिरत्यर्थ नददि स्तुवद्भि ऋत्विग्भिः यजमानगणैर्वा परिवृत । यलगन्ताच्छतरि 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याधुदात्तत्वम् । यविधः युवतमः सोयमेवविधोस्मदीयेन हविपा तृप्तोस्मच्छन्विनाशयात्वति शेषः ।। अग्नय आयुप्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेत सर्वमायुरियाम् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-आयुष्ट इत्यनुष्टुप् ॥ *स.२.२.३० ·362 तैत्तिरीयसंहिता- [का..म... . . विश्वौ दधदयमग्निवरेण्यः। पुनस्ते माण आयति परा यक्ष्म५ सुवामि ते । आयुर्दा अंग्ने हविषो जुपाणो विश्वतः । धत् । अयम् । अग्निः ।. वरेण्यः । पुनः। ते । प्राण इति प्र-अनः । एति । अयति । परेति । यक्ष्मम् । सुवामि । ते । "आयुर्दा इत्या- यु:-दाः । अग्ने । हविषः । जुपाणः । घृतप्रतीक हे यजमान अयमग्निर्वरेण्यः वरणीयः । वृक्ष एण्यः', वृपादित्वादायुदात्तत्वम् । ते तुभ्यं विश्वत्तः विश्वमायुर्दधत् दधातु । इतराम्योपि दृश्यन्ते' इति द्वितीयान्तात्तसिल् । दधातेलेटि 'लेटोडाटो' इत्यडागमः, घोलौंपो लेटि वा इत्याकारलोपः । युप्मत्तत्ततक्षुप्वन्त पादम्' इति संहितायां आयुस्सकारस्य पत्वम् । यदायं प्रसीदति तदानीं गतोपि प्राणः पुनरायति पुनराभिमुख्येनास्मान्मामोति । इ गतो भौवादिक उदात्तेत् । -पुनरपि* . त्वदीयः प्राण आयात्वस्या प्रसादेन अहमपि त्वदीयं शत्रुपक्ष परासुवामि नाश- यामि । पू प्रेरणे तोदादिक उदात्तेत् । स एवास्मिन्नायुर्दधाति इति ब्राह्मणम् ॥ "तत्रैव याज्या-आयुर्दा इति त्रिष्टुप् ॥ हे अमे आयु- दीः अस्य यजमानस्य आयुपो दाता एधि भव । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति ददातर्विचि रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् । हविपो स. २-२-१. . यहा- *-यद्वा यतः ति-आयत्यस्प.

·भनु. १४.] भाभास्करमाष्योपेता 863 घृतप्रेतीको घृतयौनिरेधि।घृतं पीत्वा मधु चारु गव्य पितेव पुत्रर्मभि ॥ २७ ॥ रक्षतादिमम् । तस्मै ते प्रतिहर्यते जातवेदो विचर्षणे। इति घृत-प्रतीकः । घृतयौनिरिति घृत-योनिः । एधि । घृतम् । पीत्वा । मधु । चारु । गव्यम् । पिता । इव । पुत्रम् । अभीति ॥ २७ ॥ रक्षतात् । इमम् । "तस्मै ।ते। प्रतिहर्यंत इति प्रति-हर्यते। जातवेद इति जात-वेदः । विचऋपण इति जुपाणः हविस्वमानः भुझानः । ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् । इति सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । जुपी प्रीतिसेवनयोः तौदादिक अनुदात्तेत् , ताच्छीलिकश्चानश् , हविस्सेवनशीलः, लसार्वधातुक- त्वाभावात् 'चितः' इत्यन्तोदात्तत्वम् , बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । घृतप्रतीक घृतारम्भः, घृतं खल्वमेरारम्भः । यहा-आघाराभिमायमिदं घृतयागारम्भ । घृतयोनिः घृतकार- णकः, ईदृशस्त्वमस्यायुर्दाः एधि इदं घृतं पीत्वा । कीदृशं ? मधु मधुरं चारु शोभनं निर्मलं गव्यम् । 'यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् । किं बहुनेत्याह-पिता पुत्र- मिवेमं यजमानं अभिरक्षतात् आभिमुख्येन रक्षतु ॥ "अग्नये नातवेदसे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेतिकामः'* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--तस्मै त इति गायत्री ॥ हे अमे 'गोपयसोर्यत्', *स. २०२०३० ·364 तैत्तिरीयसंहिता [का.१.प्र.३. अग्ने जनामि सुष्टुतिम् । दिवस्प- रिं प्रथमं जज्ञे अग्निरस्मद्वितीयं परि वि-चऋपणे । अग्ने । जामि । सुष्टुतिमिति सु-स्तुतिम् । "दिवः । परीति । प्रथमम् । जज्ञे। अग्निः । अस्मत् । द्वितीयम् । परोति । जातवेदा जातवेदः जातप्रज्ञ । यद्वा-जातानां भूतानां वेदितः। 'गति- कारकयोरपि' इत्यसुन् । विचर्पणे विविधदर्शन विविधचर्पणे) विविधमनुष्य, एतेपामुत्पादकत्वात् । तस्मै ते तादृशाय तुम्यं प्रतिहर्यते कामयमानाय वक्ष्यमाणां स्तुतिम् । यहा-प्रतिगन्तु- मिच्छते । यहा -प्रतिगृह्यते । हर्य गतो । मुष्टुतिं शोभनां स्तुति जनामि जनयामि । जनेर्प्यन्ताल्लट् , बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् । जातवेद इत्यस्यामन्तितस्याप्यविद्यमानवत्वात् विचर्पण इत्येतदपि न निहन्यते । अग्ने इत्यस्याविद्यमानत्वात् जनामीति तिङन्तं न निहन्यते । 'मन् क्तिन् व्याख्यान मुष्टुतिशब्दस्यान्तोदात्तत्वम् । अन्ये खलु दुराराधाः स्तुतिमपि न गृहन्ति, स्वं तु स्तुतिं च प्रतिगृहासि, ददासि पेप्सितानि । तस्मात् स्तुतिप्रियाय ते स्तुतिं जनयामि । त्वं च तां प्रतिगृह्य यजमानं भूतिं गमयेति भावः । 'स एवैनं, भूतिं गमयति मवत्येव + इति ब्राह्मणम् ॥ "तत्रैव याज्या--दिवस्परीति त्रिष्टुप् । अध्यर्थे परिशब्दः । दिवरपरि ठुलोकस्योपरि दिवः अधि अनिः प्रथमं जज्ञे आदि- *स. ग-स्तुतिम् । यद्वा-प्रतिगच्छते प्रतियाते. . सि. २-२-३. इति ·अनु. ४.] मामास्वरमाप्योपेता 366 जातवेदाः । तृतीयमप्सु नृमणा अजस्रमिन्धान एनं जरते स्वाधीः। इति जात-वेदाः । तृतीयम् । अप्स्वित्यप्-सु । नृमणा इति नृ-मनाः । अजस्रम् । इन्धानः । त्यात्मना अजनिष्ट । पञ्चम्या परावध्यर्थे ' इति विसर्जनी- यस्य सत्वम्, अत एव ज्ञापकात्पञ्चमी । अस्मत् अस्मत्त परि अस्मास्वधि द्वितीय जने द्वितीय जन्माकरोत् वैश्वानरा- त्मना । जातवेदा जाताना भूताना वेदिता, जातधनो वा अप्स्वन्तरिक्षे तृतीय जज्ञे तृतीयं जन्म चकार वैद्युतात्मना । यद्वा-अप्सु सलिले और्वात्मना जज्ञे । अजस्त्र सर्वदा सर्वेष्वपि जन्मसु, नृमणा नृषु मनो यस्योपकरोमीति स नृमणा । 'परा- दिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् , 'छन्दस्य॒दवग्रहात्' इति णत्वम् । सर्वदा प्रजानामेवोपकारार्थ जज्ञ इति । तमेनमेव- गुणक इन्धान समिञ्चरुपुरोडाशायेस्सन्दीपयन् । इन्धी दीप्तो, रोधादिक , अनुदात्तेत् , 'भान्नलोप ' 'विभाषा वेण्विन्धानयोः' इत्यायुदात्तत्वम् । स्वाधी स्वा आत्मीयैव धीर्यस्य स स्वाधी. स्वकर्मनिरत 'अन्येषामपि दृश्यते ' इति पूर्वपदस्य दीर्घ- त्वम् , पूर्ववदुत्तरपदाधुदात्तत्वम् । यहा--स्वमात्मान ध्यायतीति स्वाधी आत्मनिष्ठ । 'ध्यायतेस्सम्प्रसारण च' इति विप् । इन्धान कर्मनिष्ठ, इन्धानश्च स्वाधीश्च एन जरते स्तौति । ज़ क्योहानी छन्दसि स्तुतिकर्मा चौरादिक आधृषीय , व्यत्य- येनात्मनेपदम् ॥ - -- *49 ·* 866 तत्तिरीयसंहिता [फा... प्र.. शुचिः पावक वन्द्योग्नै वृहहि रोच- से । त्वं घृतेभिरार्हतः । दृशानो एनम् । जरते । स्वाधीरिति स्व-धीः । "शुचिः। पावक । वन्द्यः। अग्ने । वृहत् । वीति । रोचसे। त्वम् । घृतेभिः । आहुत इत्या-हुतः । "दृशानः। 15 अग्नये मवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्रुक्कामः '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-शुचिरिति गायत्री । वन्योन्तः प्रथमः पादः ॥ हे अमे । पादादित्वान्न निहन्यते, पाठिकमामन्त्रिता- धुदात्तत्वम् । पावक शोधक, त्वं खलु शुचिश्शुद्धः न केवलं शोधयिता वन्द्यस्स्तुत्यश्च सर्वेपाम् । ' ईडवन्दवृशंस' इत्याधुदा- त्तत्वम् । स त्वं घृतेभिः घृतैः । 'बहुलं छन्दसि' इत्येसभावः । अनेकपात्रगतत्वाद्विहुवचनम् । तैराहुतः आभिमुख्येन मर्यादया वा हुतः । 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । बृहत् भृशं विरोचसे विविधमनेकप्रकारं दीप्यसे । त्वं हि शुचित्वादि- गुणेः प्रागेव रोचसे, अधुना तु घृतेरप्याहुतो वृहद्विरोचसे । स त्वमस्मिन्यनमाने रुचं देहीति भावः, शेषो वा । स एवास्मि त्रुचं दधाति रोचत एव '* इति ब्राह्मणम् ॥ . "तत्रैव याज्या-दृशान इति त्रिष्टुप् ॥ 'अत्र प्रयानान्मे 't इत्यग्निना हवींपि प्रार्थयता 'अग्नश्च दीर्घमायुरस्तु देवाः। इत्यायुश्च प्रार्थितम् । 'तव प्रयानाः इत्यादिना च देवेः सं. २-२-३ वि. ग-अनेरुपाकसाधनला. क. १०-५१.८.

·भनु. १.४] भभास्करभाष्योपेता 367 रुक्म उा व्यद्यौदुर्मरर्घमायुश्श्रुि- ये रुचानः । अग्निरमृतो अभवद्व-. रुक्मः । उर्ला । वीति । अद्दयौत् । दुर्मर्पमिति दुः-मर्पम् । आयुः।थिये। रुचानः। अग्निः । अमृ- तः। अभवत् । वयोभिरिति वयः-भिः ॥२८॥ . , प्रत्तानीति दाशतये श्रूयते । तदिदमत्रोच्यते-दृशानः साध्वंश- निरूपकः । 'युधिबुधिदृशः किच्च' इत्यानच्प्रत्ययः । रुक्मः रोचनशीलः दीप्तिमान् उर्ध्या महत्या । तया दीप्त्येति सामर्थ्या- गम्यते । अयं व्यद्योत् विविधं प्राप्तावान् । | अभिगमने, आदादिकः, अतो लड्, 'उतो वृद्धिलकि हलि' इति वृद्धिः । किं प्राप्तवान् ? दुर्मर्प दुर्धर्ष अन्यैरप्रधृष्यमायुविनमन्नं वा । कीदृशः? श्रिये अयणाय सेवाये तादशस्यायुपो लाभाय रुचान इच्छन् । व्यत्ययेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावः । ताच्छीलिको वा नानश् । किञ्च-अतोयममिरमृतोमवत् अमरणधर्मा बभूव । वयोभिरग्नर्देवदत्तैः प्रनातिभि' । यद्यस्मादेनमग्नि द्यौः द्युलोक- वासी देवगणः तात्स्थ्यालक्षणया द्योरिति व्यपदिश्यते । अन- नयत् एवंगुणकमकरोत् । सुरेताः • अमोघबीनः । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । तस्मादमृतो भवेति । यद्वा-अयममिः दुर्मर्पमायुनर्जीवनमन्नं वा निये श्रयितुं देवेभ्यो लन्धुं रुचान इच्छन् । तुमर्षे केप्रत्ययः, दृशे विख्ये च' इति चका- रस्य अनुक्तसमुच्चयार्थत्वात् । रुक्मः पूर्व मेव द्योतनशीलः अघु- नाभीष्टवरलाभेन उा महत्या दीप्त्या व्यद्योत् व्यातत् विविधं - ·368 त्तिरीयसाहिता [का. १..३ योभिः॥ २८॥ यदेनं द्यौरजनय- त्सुरेताः । आ यदिपे नृपति तेज यत् । एनम् । द्यौः । अजनयत् । सुरेता इति सु-रेताः । "एति । यत् । इपे । नृपतिमिति नृ-पतिम् । तेजः । आनंट् । शुचि । रेतः । । दीप्तवान् । द्युत दीप्तो, 'द्युद्यो लुडि ' इति परस्मैपदम्, विकरणव्यत्ययेनाड बाधित्वा च्लेस्सिनादेश, तस्य छन्दस्यु- भयथा इति सार्वधातुकत्वादिडभाव , हलन्तलक्षणा वृद्धि, बहुल छन्दसि' हल्ङयादिसयोगान्तलोपो । अत्रैव हेतुमाह-अमृत खल्वय वयोभिरभवदिति । तदपि कुत इत्याह-यदेन द्यौरेवविधमजनयदिति । तस्मादयमस्महत्तान्यात्मी- यानि हवीपि गृहीत्वा यजमाने रुन दधात्विति शेष ॥ इतीडभाव , 174 अनये तेजस्वते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत्तेजस्काम * इत्यस्य पुरोनुवाक्या-आ यदिति लिष्टुप् ॥ यत्तन शुचि शुद्ध, नृपति मनुष्याणा रक्षकम् । 'पातेईति 'परादिश्छन्दसि इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । निपिक्त वृष्ट रेत उदक आनट अश्नुते प्रामोति इपे अन्नाय सस्यादिनिप्पत्तये । न हि वृष्ट- मात्रमुदक तदुत्पादने शक्तमपितु पार्थिवेनाग्निना सयुक्तम् । *स २-२-३ - -. सयुक्तम् । स्वरोदयेनास्विनी नदयेत् । पुरेवतमय । ..केवीप्युद............. 1 पुरेवतर्पय । .....

·अनु. १४ भभास्करभाष्योपेता 869 आनझुचि रेतो निपिक्तं द्यौरीके। अग्निशधूमनद्यं युवान स्वाधि- निर्पितामिति नि-सिक्तम् । द्यौः । अभीके। अग्निः । शर्धम् । अनवद्यम् । युवानम् । स्वाधि- यमित स्व-धियम् । जनयत् । सूदयत् । च । . अशू व्याप्ती, व्यत्ययेन परस्मैपदम् , व्यत्ययेनेव भन्प्रत्ययः, वश्वादिना पत्वमाडागमः । आडाभिमुख्ये, अयमाभिमुख्यन प्रा- पत् ।. सोमिः द्योर्दीप्यमान । दिवे किए । अभीके आसन्ने काले अचिरादेव वक्ष्यमाणगुणविशिष्ट यजमान जनयत् जनयतु । जनेर्लेट । शर्ध बलवन्तं अनवद्यमवद्यरहितम् । 'नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । युवान तरुण स्वाधियं स्वकर्मनिर- तं, स्वात्मनिष्ठं वा। ईदृश यजमान कुर्यात् , सूदयच्च सूदयतु च । कि? यजमानस्य पापम् । पूर्ववेल्लेट , तिड परत्वान्न निहन्यते । ईदृशो हि पुरुषस्तेजस्वी भवतीति । स एवास्मि- न्तेनो दधाति तेजस्व्येव भवति '* इति ब्राह्मणम् । केचि- दाहु'-यदिति लिङ्गव्यत्यय, यमग्निं शर्धमनवद्यं युवान स्वा- धियं नृपति वृष्टमुदकमानट् सोनिर्दीप्यमान क्षिप्रमेव यनमानस्य तेनो जनयतु तेनोविरोधि च सूदयतु इति । 'चादिपु च' इति द्वितीयस्य तिडो नियातप्रतिषेध , तिडः परत्वात् ।। , . *स. २-२-३.

·370 'तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ३० यै जनयत्सूदय॑ञ्च । स तेजीयसा मनसा त्वोतं उत शिक्ष स्वपत्यस्य "सः । तेजीयसा। मनसा । त्वोतः। उत । शिक्ष। स्वपत्यस्यति सु-अपत्यस्य॑ । शिक्षोः । अग्ने । . तत्रैव याज्या-स तेजीयसेति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने स यज- मानः पूर्वोक्तगुणविशिष्टो यस्त्वया तेजस्वीति सः तेनीयसा तेजस्वितरेण मनसा, तेजनं तेजः तद्वता निशिततरण सावधाने- नेत्यर्थः अस्मायामेधास्त्रजो विनि',' 'विन्मतोलुंक,' 'टे:' इति टिलोपः । त्वोत त्वया ऊतस्त्वयेव रक्षितोस्त्विति शेपः । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । तत्र त्वदूत इति वक्तव्ये एपोदरादित्वाद्वयञ्जनलोप उत अपि च स्वप- त्यस्य शोभनपुत्रपौलादे । नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्व- म् । शिक्षो शक्तुमिच्छत । 'सनिमीमा' इत्यादिना इस्भावोs भ्यासलोपश्च, सनाशंसभिक्ष उः । नृतमस्य मनुप्यतमस्य मनुष्योत्तमस्य यजमानस्य राय धनानि शिक्ष यनमानकार्यसम- न्किर्तुं कृतसङ्कल्पोभव* । सन्नन्ताछोट् , निक्षासाया अवि- वक्षितत्वात् 'शिक्षेजिज्ञासायाम् ' इत्यात्मनेपदाभावः । यजमाना- य देहीति विवक्षितम् । प्रभूतो प्रभवार्य यनमानस्य, यथायं लोके तेजस्वी भवति तदर्थमित्यर्थः निमित्तात्कर्मसंयोगे तादौ च' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । विश्व- ते तव प्रसादाद्वयं सुष्टुतयः शोभना स्तुतिर्येपी तादृशास्त्वद्वि- *त-सरल्पोपि. - सप्तमी, ·अनु १४.] भभास्करभाष्योपेता 871 शिक्षोः । अग्ने रायो नृतमस्य प्रभूतौ भूयाम॑ ते सुष्टुतयश्च वस्वः। अग्ने सहन्तमा भर द्युम्नस्य प्रास- रायः । नृतमस्येति नृ-तमस्य । प्रभूताविति प्र-भूतौ । भूयामं । ते । सुष्टतय इति सु-स्तुतयः। च । वस्वः । "अग्नै । सहन्तम् । एति । भर। , 'वा पयामेव शोभनां स्तुति सदा कुर्वन्तः, वस्वः वमुमन्तो भूयाम भवेम अमोघप्रयनास्यामेति भावः । भवतेर्विध्यादि लिड्, बहुलं छन्दसि : इति शपो लुक् । लुगकारेकाररेफाश्च इति वसुशब्दात्परस्य मत्वर्थीयस्य लुक् , 'जसादिषु वा वननं छन्दसि प्राड्डी चड्डुपधाया इति गुणाभाव, छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घाभाव द्वस्वादपि भविष्यतीति* | यद्वा-तव प्रभूतो प्रभावे वयं भूयाम प्रभावानुगुणमस्मासु कुर्वि- ति भावः । तदेवाह-सुष्टुतयस्त्वामेव स्तुवन्तो वयं - वसुमन्त- स्स्याम, यथा ते प्रभावो। न हीयत इति । 19 अग्नये साहन्त्याय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सीक्षमाणः इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अग्ने सहन्तमित्यनुष्टुप् ॥ हे अग्ने सहन्तमभिमवन्तं पराभिभवक्षम पर्याप्तमित्यर्थः । ईदृशं रयिं धनमाभर आहर । ' द्वग्रहोर्भश्छन्दन्ति' इति । द्युम्नस्य यशस्विनः *फ.-भविष्यतीति वक्ष्यामः. कि.न्यथा मे प्रहीयतो, सं.२-२-१.

·372 तत्तिरीयसहिता [का. १. प्र. ३. हा रयिम् । विश्वा यः ॥ २९ ॥ चर्पणीरभ्यासा वाजेपु सासहत् । द्युम्नस्य । प्रासहेति प्र-सहा । रयिम् । विश्वाः । यः ॥ २९ ।। चक्रपणीः । अभीति । आसा । - . पुरुषस्यास्मदमित्रभूतस्य प्रासहा प्रहसनेन तादृशमस्मदमित्रमभिभूय तदीयं रयिमस्मभ्यमाभर आहर । पह मर्पणे चौरादिकः उदात्तेतू आधुपीय, तस्मादावे विप् , 'नहिवृतिवृपिव्यधिरु- चिसहितनिषु को इत्युपसर्गस्य दीर्घत्वम् । यो भवान् विश्वाश्चर्पणी. मनुष्यसेना. अस्मद्विपक्षभूताः वाजेप्वन्नेपु निमित्त- भूतेषु । उपलक्षणं चैतत् । अस्माकमन्नादिकं साधयितुं अभि- सासहत् अभिभवतु । कि कुर्वन्नित्याह-आसा* आसनमात्रेणैव । आसे' कि, सावेकान ' इति विभक्तरुदात्तत्वम् । सहलेटि बहुलं छन्दसि ' इति शंपलु, द्विर्वनने तुमादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । यहा—यड्डगन्तात् 'लेटोडाटो' इत्यडागमः तुजा- दित्वाभावे, .अनादेरभावात् 'अभ्यस्तानामादिः' इत्वाद्युदात्तत्वा- भावः, अच्यनिटि ' इत्यत्र हि 'डित्यनादौ' इत्युक्तम् । अनुदात्ते च ' इति तर्हि प्रामोति ? छन्दस्युभयथा' इत्यार्ध- धातुकत्वात् न भविष्यतीत्यदोष । यहा-चुरादिण्यन्तात् 'छ- न्दसि लुइड्डिटः' इति लुइडादि, वर्णव्यत्ययेनाम्यासस्याकारः, चड्यन्यतरस्याम् ' इत्युपोत्तमस्योदात्तत्वम् ।। *क.ह-अभिमवितुमास. . .

·373 अनु १४.] भाभास्करभाष्योपेता तम॑ग्ने पृतनासह यि सहस्व आ भैर। त्व५ हि सत्यो अद्भुतो दाता वाजस्य गोम॑तः । उक्षानाय वशा- ‘वाजेषु । सासहत् । “तम् । अग्ने। पृतनासहमिति पृतना-सहम् । रायिम् । सहस्वः । एति । भर । त्वम् । हि । सत्यः। अद्भुतः । दाता । वाज॑स्य । गोमंत इति गो-मतः । "उक्षानायेत्युक्ष-अनाय। तत्रैव याज्या-तमग्ने एतनासहमित्यनुष्टुप् ॥ हे अग्ने सहस्व महावल । 'मतुवसो ' इति रुत्वम् । एतनासह सर्व- शत्रुसेनाभिभवनसमर्थ तत्र पर्याप्त रायं धन आभर आहर। पूर्ववद्धत्वम् । सहे विप् , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यस्मा- त्वमेव सत्य अवितथ अद्भुत आश्चर्यभूत वाजस्यान्नस्य दाता गोमत गोसहितस्य वानस्य* दातेत्यर्थ । तस्मात्तादशमन्न- मस्मभ्य देहि येन वय शत्रूनमिभविप्याम इति ॥ "अग्नयेन्नवते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेद्य कामयेतान्न- वान् स्याम् + इत्यस्य पुरोनुवाक्या-उक्षान्नायेति गायत्री ॥ उक्षा अन्न यस्य तस्मै । एव वशान्नाय । सोमटष्ठाय सोमे हविपि स्थितानि पृष्ठानि स्तोत्राणि यस्य स सोमष्टष्ट , पृष्ठस्तोत्रेण सोमे नाराध्यत इत्यर्थ । व्यधिकरणो बहुव्रीहि ! मत्वर्थीयो *क-साहितस्य गवां च स २.२४ ख-स सोमपृष्ट लोदीन *50 ·374 तैत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.३. नाय सोम॑पृष्ठाय वेधसे । स्तोमैं- विधेमाग्नयै । वृद्मा हि सूनो अस्य- असा चक्रे अग्निर्जनुपाज्मानम् । वशानायेति वशा-अन्नाय । सोम॑पृष्ठायेति सोम- पृष्ठाय । वेधसे । स्तोमैः । विधेम । अग्नये । "वद्मा । हि । सूनो इति । असिं । अद्मसद्वेत्य॑द्म- सा । चक्रे । अग्निः । जनुपा । अज्म । अन्नम् । धाऽकार, सोमवनत एष्ठानि यस्येति । वेधसे विधाने मेधा- विने । उञ्छादित्वादन्तोदात्तत्वम् । ईदृशायामये तुभ्यं स्तोमै- स्स्तोत्रैविधेम परिचरेम, एवगुणकं त्वां परिचरेम इत्यर्थः । विधविधाने तौदादिकः । ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति सम्म- दानत्वाच्चतुर्थी, द्वितीयार्थे वा विभक्तिव्यत्ययेन । एवमस्मामि- रस्तुतस्त्वं यजमानमन्नवन्तं कुरु* । स एवैनमन्नवन्तं करोत्य- नवानेव भवति' इति ब्राह्मणम् ॥ "तत्रैव याज्या-वाहीति त्रिष्टुप् ॥ हे सूनो पुत्र । कस्य ? सहसः यजमानस्य वा । यद्वा-पुत्रवत्सर्वेषामभिमतकारिन् । सूनुवत्सूनु उपचारपदं वा । अथवा सोता सूनुः सर्वस्योत्पादकः। सूतेः 'मुषः कित्' इति नुप्रत्ययः । स त्वं वद्मासि, वदत्यन- येति वद्मा वाक् , त्वं वागिन्द्रियम् । तस्यापि कारणं प्राणो *क-विति शेषः -अयोप. 5. ग-.. +स.२.२.४. येति तदायान.

·अनु. १४.] माभास्करमाध्योपेता 376 स त्वं न ऊर्जसन ऊर्ज धा राजैव सः। त्वम् । नः । ऊर्जसन इत्यूर्ज-सने। ऊर्जम् । वा, त्वया हि सर्वे वदन्ति । असीत्यस्य हि च' इति निघातप्रतिषेधः । पद्माशब्दउञ्छादिपु द्रष्टव्यः । पुनश्चाग्निर्वि- शेप्यते-असहा अद्यत इत्यमा अन्नम् । अदेर्मनिन्प्रत्ययः। अनि सीदन्तीत्यमसदा । अन्येभ्योपि दृश्यते' इति सदे- निप् , , कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सोग्रभुग्विभनन्तिष्ठन्नाहार- मनरः कविः '* इति जन्तूनां स्थितिहेतुत्वेन प्रवर्तक इत्यर्थः । यद्वा-हवीरूपेन्ने प्राणिनां स्थित्यर्थमेव त्वं सीदसीति । यस्मा- देवमत एव खलु अग्निर्भगवान् जनुषा जन्मना जायमान एवा- नं चक्रे उत्पादितवान् । मध्यमस्य वा प्रथमव्यत्ययः । 'जने. रुसिः' इत्युसिप्रत्ययः । कीदृशन्नं? अज्म अजन्त्येतत्सर्वेपि भोक्तृत्वेनेत्यज्म, सर्वाभिलपितमित्यर्थः । अनेर्मनिन्, वलादा- वार्धधातुके वेप्यते' इति वीभावाभाव' । यस्मादेवं त्वं सर्वेषां प्राणभूतोसि प्राणस्य च स्थित्यर्थमन्नमुत्पादितवान् तस्मात्स ताह- विधस्त्वं नः अस्मभ्यमूर्न अन्नं रसं वा धाः देहि । दधातेलेटि बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् । हे ऊर्जसने उर्जसोन्नस्य दाता सम्भका वा । 'छन्दसि वनसन' इत्यादिनन्प्रत्ययः, टपोदरादित्वाध्यानस्य लोपः । यद्वा-उर्जा रसेन तद्वतां रसवतां अन्नादीनां दातः । ऊर्शव्दान्मत्वर्थीयोकारः । पुनरपि प्रार्थितस्य शीघ्रप्रदानार्थ प्ररोचयन् स्तौति-हे अग्ने रानेव 'जेः यथा राजा सन्निधिमात्रेणानायासेन शत्रु जयत्येवं त्वं शत्रु जयसि । जयतेलेंटि पूर्ववच्छपो लुक् । किञ्च-अवृके, वृका हिंसकाः काम- *त... ४.१३. . ।

·376 तैत्तिरीयसंहिता [का..प्र.. .. जेरवृके क्षेप्यन्तः । अग्न आयू- पि ॥३०॥ पवस आ सुवोर्जमिष च नः । आरे बोधस्व दुच्छुनाम् । अग्ने पर्वस्व स्वा अस्मे वर्चस्सु- धाः। राजा । इव । जेः । अवृके । क्षेपि । अन्तः। "अग्ने । आयूपि ॥ ३० ॥ पवसे । एति । सुव । ऊर्जम् । इपंम् ।चानः। आरे । वाधस्व । दुच्छुाम् । अग्ने । पर्वस्व । स्वपा इति सु-अपाः । क्रोधादयः, तद्रहिते पुरुषे स्वात्मनिरते अन्तः मध्ये तदीये हृदये क्षेपि क्षयसि निवससि तमनुगृहीतुम् । क्षि निवासगत्योः, पूर्व- वच्छपो लुक् । स त्वं यनमानमन्नवन्तं कुर्विति ॥ 23 अनये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदनये पावका- यानये शुचये ज्योगामयावी'* इत्यस्ति त्रिहविप्कोष्टिः । तत्रा- नये पवमानायेत्यस्य पुरोनुवाक्या -अम आयूंपीति गायत्री ॥ हे अमे आयूपि जीवनान्यन्नानि वास्मदीयानि वं खलु पवसे शोधयसि, यथा वर्धन्ते, यथा वा न क्षीयन्ते । अत उन रसं क्षीरादिकमिपमन्नं चास्मभ्यमासुव आभिमुख्येन सुव प्रेरय, उत्पादयेत्यर्थः । आरे दूरे नीत्वा बाधस्व वाघय नाशय दुच्छुनामुपद्रवं ज्योगामयावित्वलणम् । 'उत यदीतासुर्भवति जीवत्येव '* इति ब्राह्मणम् ॥ "तत्रैव याज्या-अग्ने पवस्वेति गायत्री ॥ हे अग्ने स त्वं *सं. २-२०४.

·B77 अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपेता वीर्यम् । दधुत्पोप रयिं मयि । अग्ने पावक रोचिां मुन्द्रयाँ देव अस्मे इति । वचः। सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । दधत्। पोपम् । रयिम् । मयि । अग्ने । पावक । रोचिपा । मन्द्रयो । देव । जिह्वां । एति । . पवस्व स्वपाः शोभनकर्मा । 'सोर्मनसी अलोमोपसी' इत्युत्तरप- दायुदात्तत्वम् । अस्मे अस्मभ्यम् । 'सुपां सुलुक् ' इति शेआदे- शः । वर्चः बलं, सुवीर्य शोभनवीर्ययुक्तं पवस्व शोधय वर्धय । 'वीरवी? च' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । अग्ने इत्य- स्याविद्यमानत्वात् पवस्वेति न निहन्यते । किं कुन्नित्याह- पोप पुष्टिं रयिं धनं च मयि दधत् धारयन् स्थापयन् वर्षों मे धेहीति अभ्यस्तानामादिः इत्याधुदात्तत्वम् । 'यदनये पवमानाय निर्वपति पुनात्येवेनम् '* इति ब्राह्मणम् ॥ अमये पावकायेत्यस्य पुरोनुवाक्या-~-अग्ने पावकेति गाय- त्री ॥ हे अमे पावक शोधक | 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वस्याविद्यमानवत्वनिषेधात्परमामन्त्रितं निहन्यते । रोचिषा रोच- नशीलया मन्द्रया लक्षणया मदनशीलया वा हे देव निद्वया त्वदीयया वाचा वा देवानावक्षि आवह आदय यक्षि च यन न । उभयत्रापि लेटि 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , तिडः परत्वाद्यक्षीति न निहन्यते, 'चादिषु च' इति द्वितीया तिड्विभक्तिर्न निहन्यते । इट्वा च देवान्यनमानस्य अभिमतं रसं *सं. ०२-२-४, .

·378 तैतिरीयसहिता [का...... जिह्वया । आदेवान् वक्षि यक्षि 'च । स नः पावक दीदिवो देवार इहा वह । उप यज्ञ हुविश्व नः। अग्निश्शुचि व्रततमश्शुचिर्विप्रश्शु- दे॒वान् । वक्षि । याः । च । सः। नः पावक । दीदिवः । अग्ने । देवान् । इह । एति । वह । उपेति । यज्ञम् । हविः । च । नः । "अग्निः । शुचिव्रततम इति शुचिव्रत-तमः। शुचिः। विप्रः। सम्पादयेति भावः । 'पूत एवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति '* इति च ब्राह्मणम् ॥ . तत्रेव याज्या--स नः पावकेति गायत्री ॥ हे अग्रे पावक शोधक दीदिव दीप्यमान । छन्दसि लुड्डड्डिटः' इति दिवेर्लिटू कसुश्च' इति क्वसुरादेशः, वस्वेकानावसाम् ' इति नियमा- दिडभावः, वलि लोपः, तुनादित्वादम्यासस्य दीर्घः, 'उगि- दचाम्' इति नुम्, 'मतुवसोः' इति रुत्वम् । स त्वं नः अस्माफमिहास्मिन्कर्मणि देवानावह । आहूय च नः अस्माकमिमं यज्ञं च हविश्च उपावह देवेम्य उपहर, देवान्प्रापयेत्यर्थः । 'देवानित्यस्य नकारस्य संहितायां पूर्ववद्रुत्वानुनासिकांनुस्वाराः ।। भा अग्नये शुचये '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--अनिश्शुचिव्रत- *स.-२-२-४,

·भनु. १४.]
भाभास्करमाध्योपेता
379
चिः कविः । शुची रोचत आहेतः।
उदग्ने शुचय॒स्तव शुक्रा भ्राज॑न्त
शुचिः। कविः । शुचिः । रोचते । आहेत इत्या-
हुतः । "उदिति । अग्ने । शुचयः । तव । शुक्राः ।
तम इति गायत्री ॥ अयमनिस्स्वयमेव तावत् शुचिव्रततमः
शुद्धकर्मतमः शुद्धानतमो वा । अनित्वादेव सर्वमेतत्सम्बन्धि
शुद्धमित्यर्थः । किश्च यस्मादयं विप्रः मेधावी ब्राह्मणो वा
ततोपि शुचिश्शुद्धः । तदस्य द्वितीयं शुद्धिकारणमित्यर्थः ।
किञ्च-यतश्चायं कविः क्रान्तदर्शन' वशीलतवाड्यो वा ततश्च
शुचिश्शुद्धः। तृतीयमिदं शुद्धिकारणम् । अथ चतुर्थमुच्यते-
यस्मादयमाहुतः मर्यादया शास्त्रोक्तविधिना हुतस्ततोपि हेतोरि-
दानी शुचिर्भूत्वा रोचते । गतिरनन्तर'' इति पूर्वपदमरुति-
स्वरत्वम् ॥
.
तत्रैव याज्या-उदने इति गायत्री ॥ हे अमे तव शुक्रा-
स्तेनोविशेषा. शुचयश्शुद्धा. भ्रानन्तो दीप्यमाना. | व्यत्ययेन
परस्मैपदम् । उदीरते उद्गच्छन्ति । ईर गतौ आदादिकः
अनुदात्तेत , 'आत्मनेपदेप्वनतः' इत्यदादेश. । किञ्च-तवैव
स्वभूतानि सर्वाणि तानि ज्योतीपि अर्चयः अपिश्च त्वदीया
एव । यहातवार्चयः अर्चयितारः यागादिमिराराधयितारः
ज्योतीपि भवन्ति ज्योतीरूपास्सम्पद्यन्ते । अर्चेण्यन्तात् 'अच
2

·तैत्तिरीयसंहिता (का.१.प्र.३. 380 ईरते । तव ज्योतीप्यर्चयः॥३॥ भ्राज॑न्तः । ईरते । तव । ज्योती षि । अर्चयः ।। ३१ ॥ पुरुनिष्ठः पुर्वणीक भराभि वयोभिर्य आयूपि विश्शुचिश्चतुर्दश च ॥१४॥ देवस्य॑ रक्षोहणो विभूस्त्व५ सोमात्यन्यानगी- पृथिव्या इपे त्वा देदे वाक्ते सं ते समुद्र हविष्म- तीर्हदे त्वम॑ग्ने रुद्रश्चतुर्दश ॥ १४ ॥ देवस्य गमध्ये हविष्मतीः पवस एकत्रियात् ॥३३॥ देवस्यार्चयः॥ हरिः ओम् तत्सत्. इः' इतीप्रत्यय' । यत एवं महाप्रमावस्त्वं तस्मादस्मदभिमतं शीघ्र सम्पादयति भावः ॥ इति यजुर्वेदविवरणे तृतिये चतुर्दशोनुवाकः, इति भटकौशिकभास्करमिश्रविरचिते ज्ञान- यज्ञाख्ये यजुर्वेदमाप्ये प्रथमे काण्डे तृतीयः प्रपाठकः, ·APPENDIX. काण्डानुक्रमणिका. 2 3 । अथ काण्डक्रमः, पुरोडाशीयमध्वरग्रहदाक्षिणान्यायाधेयपुनरा- धेये अग्नयुपस्थानमैष्टिकं याजमानं तद्विधिर्वाजपे- काण्डशेपान्यथा काण्डम् ' इति वचनात् काण्डशेपसंयुक्तानि काण्डानि कमेण निर्दिश्यन्ते- 'सं--१मे काण्डे १मे प्रश्ने १मानुवाकमारम्य १३शानुवाकपर्यन्तम्. सं--१,२,१-१३. ३,१-१३. तच्छेपः मा-१,४,(मानुवाक: बा-१,१,१मानुवाकर. सं-~-१,४,१मानुवाकमारम्य ३६शानुवाकपर्यन्तम्. तत्र ३०शा- नुवाकादूचं आ३,१६शानुवाकमारभ्य २१शानुवाकपर्यन्तं तच्छेपः. 'सं-१,४,३७शानुवाकमारम्य ३९शानुवाकपर्यन्तम्. वा-१,२,१मानुवाक. बा-१,१,७मानुवाकश्च ॥ आधानविधिः- बा-१,१,२यानुवाकमारभ्य धानुवाकपर्यन्तम्. ना. १,१, (मानुवाकमारभ्य १०मानुवाकपर्यन्त च ॥ 'सं-१,५,३यानुवाकः । पुनराधेयविधिः सं-१,५,१-२वाको. ४र्थानुवाकश्च । ब्रा-१,३,१मानुवाकश्च ॥ 'सं-~१,५,५-६नुयाको १०मानुपाके १-६मन्त्राः अग्न्युपस्थानविधिः सं-१,५,७.८.९वाका. सं-१,५,१०मानुवाकः ७ममन्त्रादिः. ६, १-६छानुवाकाः ।। ऐटिकयानमानविधिः सं-१,६,७ मानुवाकमारभ्य ११शानुवाकप- र्यन्तम. सं-१,७,१. ३-६अनुवाकाश्च. -पश्य.

·२ 20 काण्डानुक्रमणिका. यस्तविधी राजसूयः काम्याः पशवश्चेष्टयो दार्यं ब्राह्मणमुपानुवाक्यमग्निस्तद्विधि. काण्डे पूर्वं द्विचत्वारिंशिकमुत्तरं चैंशिकं तदग्न्युपानुवा- -क्यमित्याचक्षतेऽध्वरादीनां त्रयाणां विधिर्या- "-1सं----१,७,७मानुवाकमारभ्य १२शानुवाकपर्यन्तम्. "मां-१,३,२यानुवाकमारभ्य ९मानुवाकपर्यन्तम्. "सं-१, (मःमभःअन्तिमानुवाकं वर्जयित्वा. वा-१,५,५मानुवाकच॥ सं-२,१,१मानुवाकमारभ्य १०मानुवाकपर्यन्तम्. "सं-२,२,१-११. ३,१-१३. ४,१-१३नुवाकाः ॥ "सं-२,५प्रश्भे १मानुवाकमारभ्य ६ष्ठानुगाकपर्यन्तम्. तस्मिन्ने- व मभे ११शेऽनुवाके 'देवा वै सामिधेनीरनूच्य' इत्यादिरनुवाक- शेपः । तस्मिन्नेव काण्डे ६प्रश्ने १-६वाकाश्च । बा-१,३,१० मानुवाकस्तच्छेपः ।। सं–३यः काण्डः. प्रतिमश्नमन्तिमानुवाकवर्नम्. "सं-४चतुर्थ काण्ड १-४,७ प्वन्तिमानुवाकं ६,६-९वाकांश्च वर्ज- यित्वा. (सं-४,२,७मानुवाकादूचं आ-३,१७शोनुवाकः. सं-४,३,११शानुवाकादूर्ध्व आ-३,१८शोनुवाकः. सं-४,४,९ मानुवाकादूर्ध्व आ-३,१९शोनुवाकश्श.) ब्रा-१,५,७-८नुवाको. 8-५,१,१-१०वाकाः. तत्रैव रतीयप्रश्ने १-१०अनुवाकाः. ३तीयप्रभे १-११वाकाः. ४र्थप्रश्भे १-११वाकाः 10सं-५,५मे प्रभे १-१०नुवाकाः. ६ठे प्रश्ने १-१० नुवाकाः, ७मे प्रक्षे १-१० नुवाकाश्च ।। अध्वरविधिः-सं-६ष्ठं काण्डम्. ७,१मे प्रश्ने१-३योनुवाकाः. ना-१,५,९-१२नुवाकाः ॥ महविधिः वा-२,२,१-४वाकाः.

·फापडानुप्रमाणिका.
३ ।
21
24
.
ज्या राजसूयविधिस्सत्रायणमश्वमेधस्तस्य कमः-
'पञ्चादी सात्रिका दशिन्योनुवाकोनाः.
'पडनुवाकमाग्निकं महापृष्ठं नाम.
'हे शिके दशिन्यौ.
"यनुवाकं द्विचत्वारिंशिकं दहरपृष्ठं नाम.
शिकोचमा दशिनी.
द्विचत्वारिंशिकावनुवाको.
'दशिन्युत्तमश्च.
बा१,४र्थ प्रश्ने १मानुवाकः, ५मे प्रश्ने ४ोंनुवाकश्च तच्छेपः ॥
दाक्षिणविधिः बा-२,२,५मोनुवाकः ॥
"सं--१,१,१४. २,१४. ३,१४. ४,४०. ५,११. ६,१२.
७,१३. ८,२२. २,१, ११. २,१२. ३,१४. ४,१४.
१,१२. ६,११-१२. ३,१,११. २,११. ३,११. ४,११.
१,११. ४,१,११. २,११. ३,१३. [४, १२. ७,१५.] ।
"चा-१ मे काण्डे ६-८ प्रभाः ४,९-१०वाको, ५,६छानुवाकच.
सं-७,१,४-१० वाकाः. २,१-१०. ३,१-१०. ४,१-११
.५,१-१० बा-१,२,२-६नुवाका'. बा-१,४,५-७नुवा-
वाकाश्च. (धा-१,४,५-७नुवाकाः अध्वरादिविधिशेषा इत्येके.)
"सं-*७,१,१६-२०. २,११-२०, ३,११-२०. ४,१२-२२.
५,११-२४. 'सं-४,४,१२. ६,६-९. ७,१५. सं-६,५,
११-२४. ६,११-२३. सं.-५,१,११. २,११-१२. 'सं-५,
७,११-२४. (आ-३,२०-२१.) सं-६,७,२५-२६. सिं-4
३,१.२. ४,१२. "सं-७,१,२९,

·पाण्डानुक्रमणिका. 80 St 32 81 प्रवर्यस्तहिधिरग्निहोत्रविधिहोतारस्ताद्विीधरुप- होमाः कौकिलीस्सवास्सूक्तानि नक्षत्रेष्टयः पुरो- डाशविधिमेधपितृमेधौ दाइयं हौत्रं पाशुकं चा- च्छिद्रकाण्डमश्वमेधविधिरित्येतावन्ति शाखाका- 41 ण्डानि ॥ आन -७मः प्रश्नः ('नमो वाचे' इति प्रश्नः) -८ (देवा वै सत्रमिति प्रभः.) बा. २,१मः प्रश्नः. ना-१,४,३-४वाको च तच्छेपो. आ- आ. "चा. २,२,६-३,११. वा-२,४-५मभो. "वा-२,६छः प्रश्नः. वा-१,४,२यानुवाकस्तच्छेपः. "वा-२,७मः प्रभः. ब्रा-२,८मः प्रश्नः बा-२,८,८मानुवाकादू . आ-३,१४-१५- वाको तच्छेपो. "वा-३,१मः प्रश्नः ब्रा-१,५,१-३वाकाः तच्छेपाः, बा-३,२-३मश्नो. वा-३,४र्थः प्रश्नः. आ-४र्थः प्रभा. वा-३,५मः प्रश्नः, सं-२,५,७मानुवाकमारम्य ११वाके 'लोकं- वाभिनयति' इत्यन्तम्. तहिधिः. सं.-१,७,२यानुवाका. सं-२,६,७.१०वाकाश्च तच्छेपाः. "बा-३,६ष्टः प्रश्नः वा-३,७मा प्रश्नः. "मा-३,८-९प्रश्नो.

·फाण्डानुक्रमणिका. उपनिपदो वेदान्तास्तास्त्रय्यस्साहित्यो याज्ञि- क्यो वारुण्यश्चेत्येतावत्तित्तिरिः प्रोवाच ॥ अथाष्टौ काठकानि सावित्रनाचिकेतचातुर्थी- वैश्वसृजारुणाः पञ्च चितयो दिवश्श्येनयोपामा- श्वेष्टयस्स्वाध्यायब्राह्मणमष्टममथ श्लोकाः ॥ : इति प्रथमोऽध्यायः 4 8 28 38 13 35.0.29 37 .. शाखादि याजमानं च होतॄन हौत्रं च दार्शिकम् । तद्विधीपितृमेधं च नवाहुः कस्य तद्विदः ॥१॥ अध्वरमभृति त्रीणि तदिधिर्वाजपेयिके। सवारशुक्रियकाण्डे च नवेन्दोरिति धारणा ॥२॥ 32 25-26 48 "आ-१,१-१२ वाका . 43आ-६ छः प्रश्नः. "आ-५,१३-१५वाका'. "बा-३,१०. ब्रा--३,११. "ना--३,१२,५, ब्रा. ३,१२,६-९. आ-~-१.मः प्रश्नः वा--३,१२,१-२. बा-३,१२,३-४. "आ---श्यः प्रश्नः *इतः परमुपरि निहिता अहा: प्रथमाध्याये तत्तवाहितराण्डान् सूचयन्ति. प्रजापतरित्यर्थः .

·६ 27 34 23 30 33 1 फापदानुक्रमणिका. त्रिप्वग्न्याधेयपूर्वेषु अग्नौ च सविधिद्वये । विधौ चैवाग्निहोत्रस्य सप्तस्वग्निमृर्षि विदुः ॥ ३ ॥ अवशिष्टानि यानि स्युः काण्डान्यन्यानि पोडश । विश्वान्देवानृपींस्तेषु विदुर्वेदविदो जनाः ॥४॥ सब्राह्मणो राजसूयः पशुवन्धस्सहेष्टिभिः । उपानुवाक्यं याज्याश्च अश्वमेधस्सब्राह्मणः ॥५॥ सत्रायणं चोपहोमास्सूक्तानि च सहेप्टिभिः । सौत्रामणी सहाच्छिद्रैः हौत्रं मेधश्च पोडश ॥ ६ ॥ काण्डनामोपनिपत्सु काठकाग्निपु हव्यवाट् । तदिष्टिकाण्डयोर्विश्वे ब्रह्मानायविधावृपिः ॥ ७ ॥ ऐकानिको विधिःकाण्डं वैश्वदेवमिति स्थितिः । आरण्यको विधिः काण्डमरुणास्तत्रदेवतम् ॥८॥ काण्डशेपान्यथाकाण्डं विदध्यात्तु विचक्षणः। यथा सारस्वते पाठे ज्ञानमात्रमिहोच्यते ॥९॥ अथ काण्डऋपीनेतानुदकाञ्जलिभिश्शुचिः। S1 40 30 83 42-44 45-48 50-51 52 49 *प्रमुग्मन्तीन प्रमद्वयम्. अदितेनुमन्यस्खेत्यादयः परिपेचनमन्त्राः, अमयै स्वाहे- स्यादयो वैश्वदेवमन्त्रा एरोनचत्वारिंशत, ·कारानुक्रमणिका. अव्यग्रस्तर्पयेन्नित्यमन्नैः पर्वाष्टमीपु च ॥१०॥ काण्डोपाकरणेप्वेतान्पुरस्तात्सदसस्पतेः। जुडंयात्काण्डसमाप्तौ च श्रुतिरेपा सनातनी॥११॥ इति द्वितीयोध्यायः 49 52 होतॄन्मवर्यकाण्डं च याश्चोपनिषदो विदुः । अरुणाम्नायविधिश्चैव काठके परिकीर्तितौ ॥१॥ 'रुद्रा नारायणश्चैव मेधो यश्चैव पित्रियः । एतदारण्यकं सर्वं नाव्रती श्रोतुमर्हति ॥ १३ ॥ कारीबश्वार्थ पित्र्याश्च दिवाकीत्यति येषु च । 'रुद्रास्सन्ततिरित्येतावनुवाकौ च सात्रिकौं ॥१४॥ होतृविध्यवसाने चानुवाकचतुष्टयम्" । सूक्तेपु सूक्तं यत्सौर्य मेधो यश्चैप पित्रियः॥१५॥ काठकानि च सर्वाणि सर्वाण्यारण्यकानि च । दिवाकीयानि शाखायामेतावन्तीति धारणा॥१६॥ *काण्डानुक्रमव्याप्त्ययान्तु 'काठके परिकीर्तिताः सावित्रचित्यादयः' इति व्याख्यातम. *स-२,४,७-१०. श-१,८,५२,६,१२० ग्रा-१, ३,१०. ६,८-९. बा. २,६,१६. स-७,३,१०. "ब्रा-१,२,३०४, बा. २,३,८-११. मना. २,८मानुवाके 'जगतस्तस्युपश्च' इत्यन्तम्, 37 45-52 25,29,12-44 ·८ .. काण्डानुक्रमणिका. कल्पे पितृविधिश्चैव प्रवर्ग्यविधिरेव च । काठकानां विधिश्चैव कारीरीविधिरेव च ॥ १७ ॥ अरुणाम्नायविधिश्चैव शतरुद्रविधिस्तथा । कल्पेषु तु य आम्नाता मन्त्रास्तानप्यतन्द्रितः॥१८॥ यथाक्रममुपाकृत्याधीयीतेति चोच्यते । अक्षारलवणं भूमौ मुखेन पशुवत्कविः ॥ १९ ॥ चतूरात्रन्तु भुजीत कारीर्यध्ययने व्रतम् । कारीरीव्रतवञ्चापि कालव्रतमिहोच्यते ॥ २० ॥ न तत्र पशुवद्भुञ्ज्यान च भूमाविति स्थितिः। काल*व्रतं तु यत्प्रोक्तं अग्निकाण्डे तदिप्यते ॥२१॥ सावित्रीभ्यः' प्रभृत्यूर्ध्वमौपध्यनुवाकादिति । समित्कलापं त्यहमाहरन्ति मृगारेट्याम् ॥२२॥ एप्वन्येपु तु यानन्यान्यमानाचक्षते द्विजाः । तान्यथोक्तान्यथोक्तश्चाधीयातेति च शासनम्॥२३॥ स्वाध्यायब्राह्मणं काण्डं काठके पठितो विधिः। स्वयम्भूश्चात्र दैवत्यं सर्वभूताधिपपतिः ॥ २४ ॥ वैशम्पायनो यास्कायैतां प्राह पैङ्गन्ये । यास्कस्तिनिरये प्राह उखाय प्राह तितिरिः॥२५॥ A सिं-४,१,१, स-~४,२,६ इसे-४,७१५ ·काण्डानुनमणिपा. 4:41 2520 4252 उखशाखामिमां प्राह आत्रेयाय यशस्विने । तेन शाखा प्रणीतयमात्रेयीति च सोच्यते ॥२६॥ यस्याः* पदकदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः। तां विद्वांसो महाभागां भद्रमभुवते महत् ॥२७॥ त्रिशीणिं नवात्मानमष्टपुच्छं द्विरंसकम् । त्रिंशत्पक्ष समन्विच्छेच्छकुनिं ब्रह्मसम्भवम्॥२८॥ उपनिषदोस्य शिरोविंसौ भुवनपतेर्नव यान्या- त्मा सः। कठविहितानि विदुः पुच्छेप्टौ यदपि च शेपमत- स्तौ पक्षी ।। २९ ॥ मन्त्रात्मा धर्मशृङ्गोसावष्टास्योपानिपत्ककुत् । विध्यङ्गऋपभस्वर्विञ्चतुर्होतृललामवान् ॥३०॥ शाखाद्यादि विपाप्मानं विधिमन्त्रमयं शुभम् । सामान्य मितं पन्थानं दिव आहुर्मनीपिणः॥३१॥ रहस्यमूल ऋक्पर्णो यजुप्पुप्पप्रवालवान् । यज्ञकर्मफलश्श्रीमान्विप्रभ्रमरसेवितः॥ ३२ ॥ 1244 47 42-41 ब्रह्मसम्मितम्. पोष्टकांठास्यो. यस्या महाशाखा 81,8,9,15,28,29,33,87,38. याण्डा. **9,11,18,20,22,26,27,29,35,41. काण्डा' शकम. सामान्त.

·८ काण्डानुक्रमणिका. कल्पे पितृविधिश्चैव प्रवर्ग्यविधिरेव च । काठकानां विधिश्चैव कारीरीविधिरेव च ॥ १७॥ अरुणानायविधिश्चैव शतरुद्रविधिस्तथा । कल्पेषु तु य आम्नाता मन्त्रास्तानप्यतन्द्रितः॥१८॥ यथाक्रममुपाकृत्याधीयीतेति चोच्यते । अक्षारलवणं भूमौ मुखेन पशुवत्कविः ॥ १९ ॥ चतूरात्रन्तु भुञ्जीत कारीर्यध्ययने व्रतम् । कारीरीव्रतवचापि कालव्रतमिहोच्यते ॥ २० ॥ न तत्र पशुवद्भुञ्ज्यान च भूमाविति स्थितिः। काल*व्रतं तु यत्प्रोक्तं अग्निकाण्डे तदिप्यते ॥२१॥ सावित्रीभ्यः' प्रभृत्यूर्ध्वमौपध्यनुवाकादिति । समित्कलापं त्रयहमाहरन्ति मृगारेट्याम् ॥२२॥ एप्वन्येषु तु यानन्यान्यमानाचक्षते द्विजाः । तान्यथोक्तान्यथोक्तश्चाधीयीतेतिचशासनम्॥२३॥ स्वाध्यायब्राह्मणं काण्डं काठके पठितो विधिः। स्वयम्भूश्चात्र दैवत्यं सर्वभूताधिपपतिः ॥ २४ ॥ वैशम्पायनो यास्कायैतां प्राह पैगाये । यास्कस्तितिरये प्राह उखाय माह तितिरिः॥२५॥ . *भाग, सिं-~Y. ६-४,७,१५/7 ·काण्डानुमामणिका. उखशाखामिमां प्राह आत्रेयाय यशस्विने । तेन शाखा प्रणीतेयमात्रेयीति च सोच्यते ॥२६॥ यस्याः* पदकदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः। तां विद्वांसो महाभागां भद्रमभुवते महत् ॥२७॥ त्रिशीपणं नवात्मानमष्टपुच्छं द्विरंसकम् । त्रिंशत्पक्षं समन्विच्छेच्छकुनि ब्रह्मसम्भवम्॥२८॥ उपनिपदोस्य शिरोविंसौ भुवनपतेर्नव यान्या- 25.26 त्मा सः। 42-53 17 कठविहितानि विदुः पुच्छेप्टौ यदपि च शेपमत- स्तौ पक्षी ॥२९॥ मन्त्रात्मा धर्मशृङ्गोसावष्टास्योप"निपत्ककुत् । विध्यङ्ग ऋपभस्वर्विञ्चतुर्होतृललामवान् ॥३०॥ शाखाद्यादि विपाप्मानं विधिमन्त्रमयं शुभम् । सामान्यामितं पन्थानं दिव आहुर्मनीपिणः॥३१॥ रहस्यमूल ऋक्पर्णो यजुप्पुष्पप्रवालवान् । यज्ञकर्मफलरश्रीमान्विप्रभ्रमरसेवितः॥ ३२ ॥ भ्यस्यो. महाशाखा. ब्रह्मसम्मितम्. 81,8,9,15,28,29,33,अ,33. काण्डाः पोष्टरांठस्यो. **9,11,18,20,22,26,27,29,35,11. काण्डाः शाम. सामान्त.

·छन्दस्स्कन्धश्शाखाशाखो ब्राह्मो वृक्षस्साक्षादेषः । यस्तं विद्यात्स ऋपिर्विप्रस्स स्वर्गच्छेदाप्ता कीर्तिम् एतानृपीन्यजुर्वेदे यः पठन्वेद वेदवित् । ऋपीणामेति सालोक्यं स्वयम्भोश्चैति साम्यताम्- नयमोश्चैति साम्यतामिति ॥ ३४ ॥ इति तृतीयोध्याप:. काण्डानुक्रमणिका सम्पूर्णा *स्वयम्भूश्चात्र दैवतम्, ·पृष्ठ. अशुद्धम्. शुद्धम्. १५७ १८ यत् । यत् १२७ ३ ॥२॥ ॥१॥ ॥२॥ १२८ खाही १२९ पीथवी पृथिवी २ वहाँ " " 'अग्ने, . १७३ पर्यस्स्व पर्यस्व- १७८ २ दभन्न् ॥ दभन्न् ॥ १४॥ १९४ १ ॥१७॥ ॥ १८॥ २०१. ३ अमे २१९ १ एते इति एते इति २३१ ५ अदब्दः अदब्धः २३९ १ धारये धारये २४२ ५ क्रतो कतो। २५६ ३ वरुणयोः वरुणयोः ६ एतत् । त्वम् । एतत् । त्वम् । २ आई अह ७ त्या उप त्वा । उप मा यज्ञ " घी धर्मा ४ अनर्वा "अनर्वा ३५४ ५ अक्रन्दत् अकेन्दत् ३७१ " सुष्टतय सुष्टुतय .. २८३ १ मा यज्ञ ·भट्टभास्करभाष्यस्प शुद्धाशुद्धसूचिका. पृष्ठे. अशुद्धमू. शुदम. १ १० १६ २ १९ अनुदात्तं उदात्तेत् शृस्ट ६ १३ अनुदात्त उदात्तेत् शृस्वृ वा. २-१-२. एरज कसेषु च यद्दभैर रूप्रत्ययः १७-१९ एरचि केपु च यद्दभैरै रुप्रत्ययः २४ २७ ४ occ १३ २० ४८ ६७ धाने शीका २१ २३ १३ ९० घाने शिका ३-१-१२२ रोः प्रकृतिभावः प्रकृतिभावः रनुच्छ्यति रनूच्छ्यति ध्यर्थ यर्थ १२६ ४ मसि । मिति । ९ १३४ १५७ ईडभावः उ.२-९. धिभावः उ.२-८

·अश्वम्
-
२३३
२६०
लिंहि
दुपदस्य
ग्रन्धि
दुपधस्य
ग्रन्थि
१
१३
or
or
मास्करण
रुक्मवते
तृतिय
भास्करण
रुक्मते
तृतीये
HIDA
RATIYA
BHARA
LAM