Canegie Mellon Univeristy
Kushmanda Homa Vidhi
Front matter
No text on this page.
॥ श्रीः ।।:, श्रीजगद्गुरु अभिनवविद्यातीर्थस्वामि वेदविद्यापरिशीलनमण्डले शुभकृदाश्वयुजमासे वर्धन्तीमहोत्सवे प्रकाशितः ॥ कूश्माण्डहोमविधिः॥ प्रातस्स्नानादिप्रकारसहितः मीमांसाशिरोमणिना वेदविद्यापरिशीलनमण्डलाध्यापकेन ब्रह्मश्री सुन्दरराम दीक्षितेन सङ्कलितः प्रकाशक:- श्रीवेदविद्यापरिशीलनमण्डल- कार्यदर्शी नवसुजा, राजा अण्णामलैपुरम् मद्रपुरी. २८ [मूल्यम् रू. १-५००
No text on this page.
வர்த்தந்தி விழா வெளியீடு - 2.
ஸ்ரீ ஜகத்குரு அபிநவ வித்யாதீர்த்த ஸ்வாமிகள்
வேதவித்யா பரிசீலன மண்டலி
கூஷ்மாண்ட ஹோமவிதி
ப்ராதஸ்நான முறை முதலியவற்றுடன் கூடியது
யதீர்த்தம், மீமாம்ஸாசிரோமணி,
ஷை மண்டலாத்யாபகரான ப்ரம்ஹஸ்ரீ
ஸுந்தரராம தீக்ஷிதரால்
தொகுக்கப்பட்டது
பிரசுரிப்பவர்:
கார்யதர்சி
வேதவித்யா பரிசீலன மண்டலி
நவஸுஜா, ராஜா அண்ணாமலைபுரம், மதராஸ் - 28.
சுபகிருத் வருஷம் ஐப்பசி மாதம் 119
1962
(விலை.
ரூ.
1-50,
முதற் பதிப்பு-1000 பிரதிகள்.
No text on this page.
T F நம
॥ श्री शृङ्गगिरि जगद्गुरु श्री अभिनवविद्यातीर्थ महास्वामिनः ।।
ஸ்ரீ ஜகத்குரு ச்ருங்ககிரி
ஸ்ரீ அபிநவ வித்யாதீர்த்த மஹாஸ்வாமிகள்.
श्री जगद्गुरु महासंस्थानं, शारदापीठम् शृङ्गेरि-कडूर (मैसूर स्टेट्) Sri Jagadguru Mahasamasthanam >> Sharada Peetham Sringeri--Kadur (Mysore State) Office of the Private Secretary To His Holiness the Jagadguru of Sri Sringeri Mutt, Sringeri-Kadur N. LAKSHMINARAYANA SASTRY Camp: SRINGERI Private Secretary. Date : 18th Oct.²62 Ref. No. BL. 1752-62. Το SRI VAIDYASUBRAMANYAM, B.A. “NAVASUJA" RAJA ANNAMALAIPURAM, MADRAS-28. DEAR SIR, His Holiness was glad to know that Shri Jagadguru Vidyatheertha Mahaswamigal Veda Vidya Pariseelana Mandali intends to release a book on “Kushmanda Homam" on the day of the vardhanthi celebrations, with a preface by Bramhasri Sengalipuram Anantharama Dikshatar. His Holiness feels that this will be a publication useful to many and conveys His Blessings for success in your efforts. Asir Manthrakshata and Sri Sarada Chandramouleeswara Prasadams are herewith sent. With regards, Yours sincerely, Sd. N. LAKSHMINARAYANA SASTRY, Private Secretary. True copy/
No text on this page.
// அ= 7: || மங்களங்களை அளிக்கும் கூஷ்மாண்ட ஹோமம் ஸ்ரீ பகவான் இவ்வுலகை படைத்தவர். மனிதர்களை நல்வாழ்க்கையை நடத்தும்படி உபதேசித்தவர். அந்த உபதேசங்களே வேதங்கள் எனப்படும். நமது மனித வாழ்க்கையில் பல துன்பங்கள் நேரக்கூடும். அவைகளை போக்கிக்கொள்ள வழிகளும் வேதங்களில் கூறப்பட் டுள்ளன. அம்மாதிரி துன்பங்கள் வருவதற்கு காரணம், ஜென்மத்திலோ முன் ஜென்மத்திலோ செய்த கெட்ட கர்மாக்களேயாகும். அதனால் வியாதிகளும் துக்கங்களும், கடன் முதலிய துன்பங்களும் அகாலத்தில் மரணம் முதலியவைகளும் நேரிடக்கூடும். இம்மாதிரி யான கெட்ட கர்மாவின் பயன்கள் வராமல் தடுத்துக் கொள்ள கூஷ்மாண்ட ஹோமமென சிறந்த கர்மாவை வேதம் கூறியுள்ளது. கூஷ்மாண்டமென இந்த மந்திரங் களின் பெயர். மேலும் இந்த ஹோமத்தை உபநயனம் விவாகம் முதலிய நல்ல கர்மாக்கள் செய்வதற்கு முன் தினமும் செய்யவேண்டும். வேதமே कर्मादिध्वेतैर्जुहुयात् எனக் கூறியுள்ளது. இன்னும் எப்பொழுதாவது ஒருவன், தான் ஏதாவது பாபத்தை செய்துவிட்டேனோ அதனால் தனக்கு சுத்தமற்ற தன்மை வந்திருக்கு சந்தேகப் பட்டால் அப்பொழுதும் இந்த ஹோமத்தை IUS- जुहुयाद्योऽपूत इव मन्येत என்றதால் கூறியுள்ளது. பஞ்சமஹாபாபத்திற்கு ஸமமான பாபங்கள் இந்த ஹோமத்தால் விலகும். அதாவது கெட்டநடை முதலிய செயல்களால் ஏற்பட்ட பாபங்கள் விலகுமென வேதமே கூறியுள்ளது. அதாவது 7 TH VIT U aft योऽयोनौ रेतरिसञ्चति, यर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते, எப்படி ஸ்வர்ணத்தை திருடியவன் மஹாபாபியோ, மோ என 2 எப்படி ப்ரூணனை (மூன்று வேதம் கற்றவனை) கொன்ற வன் மஹாபாபியோ Tagra கெட்ட செயல் புரிந் தவன் இந்த மஹாபா பிகளுக்கு ஸமமாகிறான் என்றதால் அவர்கள் செய்த பாபத்தைக் காட்டிலும் கீழ்ப்பட்ட பாபங்கள் யாவும் நீங்குமென இந்த வேதத்தின் பொருள். ஆதலால் தான் பெரியோர்கள் இந்த கூஷ்மாண்ட ஹோமத்திற்கு ஸங்கல்பம் சொல்லும்போது CUSTg: अर्वाञ्चि यावन्ति एनांसि संभवन्ति तावतां एनसां निहरणार्थ என்று சொல்வது வழக்கம். இதன் பொருள், ப்ரூணஹத் திக்கு (மூன்று வேதம் கற்றவனை கொன்றதற்கு) கீழ்ப் பட்டுள்ள எந்த பாபங்கள் உண்டோ அவ்வளவு பாபங் களையும் போக்கிக்கொள்ள இந்த ஹோமத்தை செய் கிறேன் என்று. இந்த ஹோம மந்திரங்களில் பல பாபங்களை நீக்கும் படி வேண்டப்பட்டிருக்கிறது. முதலில் தெய்வத்திற்கு கோபம் வரக்கூடிய தப்புக்களையும், இரண்டாவது மந்திரத்தில் பிழைப்புக்காக (குடும்பம் நடத்துவதற்காக) வாக்கினால் சொல்லிய பொய்யால் ஏற்பட்ட பாபங்கள் நீங்கவேண்டும் என்பதையும் இன்னும் பல மந்திரங்களில் கடன் வாங்கிக்கொண்டு கொடுக்காமலிருந்து அதனால் ஏற்பட்ட பாபங்கள் நீங்க வேண்டியதையும், இந்த ஜன்மத்திலேயே, நிறைய பொருள்களை அடைந்து அந்த கடனை கொடுக்கும்படி செய்யவேண்டு மென்பதை- யும் வேண்டப்பட்டுள்ளது. மற்றொரு ஹோம மந்திரத்தில் यद्वाचा यन्मनसा बाहुभ्या मूरुभ्या मष्ठीवद्भ्याशिश्नैर्यदनृतं चकमावयम् । अग्निर्मा THE TET: TUES TET TH TET || சொல் முதலியவற்றால் ஏற்பட்ட பாபங்கள் விலக வேண்டுமென கோரப்பட்டுள்ளது. இதற்கு ஸ்ரீ வித்யாரண்யர் அர்த்தம் கூறுமிடத்தில் எT வாக்கினால் சொல்லிய பொய் பெரியோர்களை நீ நீ என்று சொல்வது முதலியவைகள் TET பிறருக்குத் தீங்கு நினைத்தல் எரர் கைகளால் வேதமறிந்த பெரியோர்களை அடித்தல் முதலியவைகள் கார் துடைகளால் செய்த அகம்யாலிங்கனம் முதலிய வைகள், agai முழங்கால்களால் (அதாவது கால் 3 விலக களால்) செல்லக்கூடாத இடத்திற்கு செல்லுதல் முதலிய வைகள், : அயோநியில் ரேதஸ்ஸேகம் முதலியவை கள், இவற்றால் ஏற்பட்ட எல்லா பாபங்களும் விலக வேண்டுமென்றும், சு: என்ற பன்மையால் கண் முதலியவைகளால் செய்யப்பட்ட பாபங்களும் வேண்டுமெனவும் விவரித்துள்ளார். மற்றொரு ஹோம மந்திரத்தில் நான் குழந்தையாக இருக்கும்போது ஸ்தன்ய பானம் செய்யும்போது தாயை பற்களால் கடித்திருப்பேன். தகப்பனாருக்கும் ஏதாவது துன்பத்தை உண்டுபண்ணியிருப்பேன். அவைகள் நீங்க வேண்டுமென கோரப்பட்டுள்ளது. மேலும் புதன் குருகன் affir: | என்ற தால் பிறரைப்பற்றி குற்றங்கூறி பலரிடம் இதை அடிக்கடி சொல்லி அதனால் ஏற்பட்டதும், கோழிச் சொல்லிக் கொடுத்ததால் ஏற்பட்டதுமான பாபங்கள் மூலம் சில ரோகங்கள் உண்டாகும். அந்தப் பாபம் ரோகம் இவற்றை போக்க வேண்டுமென வேண்டப்படுகிறது. எ கர் fresia | இன்னும் பல ரோகங் களை அளிக்கும் பாபங்களையும் அந்த பாபத்தால் ஏற்பட்ட ரோகத்தையும் அலக்ஷ்மியையும் (ஏழ்மையையும்) போக்க வேண்டுமென வேண்டப்படுகிறது. மேலும் del TET TT THEITHI ஹோம மந்திரத்தில் நல்ல சரீர பலம், நல்ல பசுக்கள் மூலம் பால், நல்ல சரீரம் நல்ல மனம் இவற்றை நாங்கள் அடையவேண்டும், இன்னும் ஏதாவது மிஞ்சிய பாபத்தை த்வஷ்டா அடியோடு போக்கவேண்டுமென வேண்டப் படுகிறது. இப்படிப் பாபங்கள் வேண்டுமென வேண்டப்பட்டது, இந்த மந்திரங்களில் சொல்லிய பாபங்கள் யாவையும் பகுத்தறிவற்றவர்கள் செய்திருக்கக் கூடும். விவேகிகள் சில பாபங்களை தெரிந்தோ தெரியாமலோ செய்திருக்கக்கூடும். இவைகள் எல்லாம் இந்த ஹோமத்தால் நீங்குகின்றன. கடைசியில் மனைவியும் தானும், ஸமித்துக் களை கையில் வைத்துக்கொண்டு குறுக்காக அக்னியைப் பல விலக கூட பிறகு 4 பல வேண்டி பார்த்து நின்றுகொண்டு வேண்டப்படும் மந்திரங்கள் பாபங்களை நீக்குவதாக அமைந்துள்ளன. இந்த மந்திரங்களின் முடிவில் TFT[ THITI TITI காக: கI எப்பொழுதாவது என்னால் மனதினாலோ, வாக்கினாலோ செய்யப்பட்ட எல்லா பாபங்களும் விலகவேண்டுமென ஸமித்துக்களை அக்னியில் வைக்கவேண்டும். இந்த மந்திரங்களைச் சொல்லி ஹோமம் செய்து வேண்டி னாலே பாபங்கள் நீங்கிவிட்டது தங்கள் மனதிற்கே நன்கு புலப்படும். இந்த மந்திரங்களை நல்ல வே தவித்தான ஆசார்யா ளிடம் முன்பு ஸ்வரத்துடன் கற்றுக்கொண்டு செய்வது ரொம்பவும் நலம். அல்லது பதம் அல்லது பதம் பதமாக சொல்லச் செய்து தான் சொல்லியும் செய்யலாம். இதற்கு சிலவு மிகவும் குறைவென்றே சொல்லவேண்டும். ப்ரும்ம வரணம் செய்து பசுவை அவருக்கு தானமாக கொடுக்கும் படி வேதம் கூறியுள்ளது. அப்படி முடியாவிடில் பசுவுக்கு பதிலாக தேங்காயுடன் பொருளை கொடுப்பது வழக்கம். சக்தி உள்ளவர்கள் நிறையத்தான் கொடுக்கவேண்டும். மேலும் இந்த ஹோமத்திற்கு முன்பு அனுக்ஞை முதலியவைகளும் நமது மங்கள பித்ருக்களுக்கு நாந்தியும் செய்யவேண்டும். நாந்தியிலும் வஸ்திரம் முதலியவைகள் நிறையக் கொடுத்து செய்யலாம். சக்தி இல்லாதவர்கள் நன்கு வேதமறிந்த ஒருவரை வைத்துக்கொண்டே எல்லா வற்றையும் செய்துவிடலாம். மேன்மேலும் துக்கங்களை அளிக்கும் பாபங்கள் இந்த கூஷமாண்ட ஹோமத்தால் விலகுகின்றன. இதற்காக எவ்வளவு வேண்டுமானாலும் தானம் செய்யலாம். இப்படிப்பட்ட உத்தம கர்மாக்களை நமது பெரியோர்கள் பிரதி வருஷமும் பலதடவைகள் செய்வது வழக்கம். இம்மாதிரி முறைகள் எல்லாம் குறைந்த காலத்தில் உலகத்திலுள்ள ஆஸ்திகர்களின் நன்மைக்காக இந்த கூஷ்மாண்ட ஹோம மந்திரங்களை ப்ராசீனமான பெரியோர்கள் செய்து வரும் முறைப்படி நல்ல வேத வித்தும் மீமாம்ஸா சாஸ்திரத்தை நன்கு கற்றறிந்து பட்டம் பெற்றவரும் நல்ல நல்ல ஆசாரத்துடன் இருந்து கொண்டும் விளங்குகின்ற பக்ஷி தீர்த்தம். (திருக்கழு குன்றம்) ப்ரம்ம ஸ்ரீ ஸுந்தரராம தீக்ஷிதர் அவர்கள் மூலம் எழுதச் செய்து வெளியிடுவது மிகவும் போற்றத்தக்க தாகும்.
5 னே மேலும் ப்ராதஸ்நானம் முதலிய ஸத்கர்மாக்களையும் செய்யவேண்டிய முறைப்படி இதில் எழுதப்பட்டுள்ளன. ஸ்ரீ தீக்ஷிதர் அவர்களும், இவர்கள் தமயனார் அவர்களும் நன்கு கற்றறிந்தவர்கள். சிறந்த அக்னிஹோத்ரிகளின் குடும்பத்தில் பிறந்தவர்கள். இவர்கள் எழுதியுள்ள முறை யாவருக்கும் சுலபமாய் அறியக்கூடிய விதத்தில் அமைந்துள்ளன. உபநயனமான ஒவ்வொரு ப்ராம்மண னும் இந்த புஸ்தகத்தை வாங்கிப் படிக்கவேண்டும். இப்படி இவர்களை எழுதச்செய்து ப்ரசுரம் செய்ய முன்வந்தவர், மிகுந்த புண்ய புருஷர். தான் அனுஷ்டிக்க வேண்டுமென்று ஆவல் கொண்டு பலமுறைகள் தா இந்த கூஷ்மாண்ட ஹோமத்தை செய்தவர். ஸ்ரீ ஜகத்குரு பரமாச்சார்யாளிடத்திலும் மற்றுமுள்ள பெரியோர்க ளிடத்திலும் அளவுகடந்த பக்தியுள்ளவர். பல தர்மங்களை ஆடம்பரமின்றி செய்து வருகின்றவர். ஏதோ ஒரு ஸமயத்தில் உபன்யா ஸத்தில் இந்த கூஷ்டமாண்ட ஹோமத்தின் பெருமையை நான் கூறியதை ச்ரவணம் செய்ததின் மூலம் பலமுறை இவர் அனுஷ்டித்து வருகிற வர். இப்படிப்பட்ட சிறந்த ஆஸ்திகர் ஸ்ரீ வைத்திய ஸுப்ரமண்ய அய்யர். இவர்கள் செய்த இந்த உதவியை ஆஸ்திக உலகம் மறக்கவே முடியாது. நித்யம் பல ஆஸ்திகர்களுடன் வேதத்தை முறைப்படி கற்றுக் கொண்டும் அதன் அர்த்தத்தை ச்ரவணம் வருவதும் மிகவும் ஆச்சரியப்படத் தகுந்தது. இவர் களுக்கு ஸகல மங்களங்களையும் ஸ்ரீ பகவான் கொடுத்து அருளவேண்டுமென வேண்டுகிறேன். செய்து இப்படிக்கு, உபன்யாஸ சக்ரவர்த்தி சேங்காலிபுரம் அநந்தராம தீக்ஷிதர்
No text on this page.
ஸ்ரீ குருப்யோ நம: முகவுரை ஆதரவில் ஸ்ரீ ஜகத்குரு மஹாஸன்னிதானம் ச்ருங்ககிரி சாரதா பீடாதிபதியவர்கள் சென்னை விஜயம் செய்தபோது அவர்களின் அவதார தினத்தன்று ஆரம்பிக்கப்பட்ட “ஸ்ரீ ஜகத்குரு வித்யாதீர்த்த மஹா ஸ்வாமிகள் வேத வித்யா பரிசீலன மண்டலியின் இவ் வருஷமும் ஸ்ரீ ஜகத்குரு அவர்களின் வர்தந்தி கொண் டாடப்படுகிறது. சென்ற வருஷத்தில் இந்த மண்ட லியில், தைத்திரீய ஆரண்யகத்தில் 2-வது ப்ரச்னம் அத்யயனம் செய்யப்பட்டிருக்கின்றது. சென்ற வருஷம் முதல்ப்ரச்னத்தை ஸ்ரீ ஸுர்ய நமஸ்காரகல்பம் என்ற புஸ்தகமாக வெளியிட்டது போல் இவ்வருஷம் கூச் மாண்டஹோம மந்தரங்களையும் சேர்த்து ஷ மண்ட லியின் அத்யாபகராகிய பrதீர்த்தம் ப்ரம்ஹ ஸ்ரீ ஸுந்தரராம தீக்ஷிதர் அவர்களால் தொகுக்கப்பட்டு இப்புஸ்தகம் ஸ்ரீ ஜகத்குரு அவர்களின் ஆசியுடனும் ப்ரம்ஹஸ்ரீ உபன்யாஸ சக்ரவர்த்தி சேங்காலிபுரம் அனந்தராம தீக்ஷிதர் அவர்களுடய முன்னுரையுடனும் வெளியிடப்படுகிறது. இப்புஸ்தகத்தை ஆஸ்திகர்கள் அனைவரும் உபயோகித்து அதில் விதிக்கப்பட்டிருக்கும் கர்மாக்களை அனுஷ்டித்து பூதத்வம் அடைய வேணுமாய் ஸர்வேச்வரனைப் பிரார்த்திக்கிறேன். கார்யதர்சி, ஸ்ரீஜகத்குரு ஸ்ரீவித்யாதீர்த்த மஹாஸ்வாமிகள் வேதவித்யாபரிசீலன மண்டலி. 20--10-62.
No text on this page.
विषयानुक्रमणिका ८ ८ १३ १७ २० २१ २३ २४ १ प्रातस्नानविधिः २ यज्ञोपवीतधारणम् ३ अग्निसन्धानम् ४ तत्र, प्रकारान्तरम् ५ औपासनम् ६ तत्र, नित्यौपासनविधिः ७ विघ्नेश्वरपूजा ८ ग्रहप्रीतिः ९ अभ्युदयः १० पुण्याहवाचनम् ११ पञ्चगव्यसम्मेलनम् १२ श्रुत्युक्तः कूश्माण्डहोमविधिः १३ जमदग्निप्रोक्तः १४ बोधायन प्रोक्तः १५ कर्मविपाकोक्तः १६ तदुपक्रमप्रकारः १७ कूश्माण्डहोमप्रयोगः १८ (विभक्ताः) कूश्माण्डहोममन्त्राः १९ (अविभक्ताः) २० जयादिहोममन्त्रादिकम् ३२ ३८ ३९ " " ४२ ४६ ६० ७५
No text on this page.
।। श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ कूश्माण्डहोमविधिः ॥ ॥ प्रातस्नानादिप्रकारसहितः ॥ ॥ प्रातस्त्रानविधिः ॥ ब्राह्म मुहूर्ते प्रबुध्य, गुरुध्यानादीनि कृत्वा, आचम्य, स्नात्वा, सङ्कल्प-सूक्तपठनपुरस्सरं पुनः स्नायात् । शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ।। ओम् भूः ओम् भुवः ओ सुवः ओम् महः ओम् जनः ओम् तपः ओ सत्यम् ओम् तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ओमापो न्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवस्सुवरोम् ममोपात्तसमस्तदुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ शुभे दिने शोभने मुहूर्ते अद्यब्रह्मणः द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमे पादे जम्बूद्वीपे भारतवर्षे भरत- खण्डे मेरोः दक्षिणे पार्श्व शालिवाहनशकाब्दे अस्मिन् वर्तमाने व्यावहारिके प्रभवादीनां षष्टयाः संवत्सराणां मध्ये..संवत्सरे.... अयने....ऋतौ....मासे....पक्षे.. वासर....नक्षत्र.....योग .करणयुक्तायां अस्यां....शुभतिथौ ममो....र्थ....(नद्यादी) प्रातस्स्नानमहं करिष्ये (इति सङ्कल्प्य, अप उपस्पृश्य) २ अतिक्रूर महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ।। दुर्भोजनदुरालापदुष्प्रतिग्रहसम्भवम् । पाप हर मम क्षिप्रं जझुकन्ये नमोऽस्तु ते ॥ समस्तजगदाधार शङ्खचक्र गदाधर । देहि देव ममानुज्ञां युष्मत्तीर्थनिषेवणे ॥ त्वं राजा सर्वतीर्थानां त्वमेव जगतः पिता । याचितं देहि मे तीर्थं सर्वपापापनुत्तये ।। इत्यादीन् श्लोकान् पठित्वा वरुणसूक्तं जपेत् । उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदेवाधर्म विमध्यम अथाय । अथॉवयमादित्य व्रते तवानॉगसो अदितये स्याम || अस्तन्नाद्यामृषभो अन्तरिक्षमाममीत वरिमाणं पृथिव्या आसौद- द्विश्वा भुवनानि सम्राविश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानि ।। यत् किश्चेदंवरुण दैव्ये जनेऽभिद्रोहं मनुष्या श्वरॉमसि । आचित्ती यत्तव धर्मा युयोपिम मा नस्तस्मादेनसो देव रीरिषः ।। कितवासो यद्रिरिपुर्न दीवि यद्वाघासत्यमुत यन्न विद्म । - सर्वा वा विष्य शिथिरे देवाथों- ते स्याम वरुण प्रियासः ।।
३
अवे ते हेडो वरुण नमोभि वयज्ञेभिरीमहे हविभिः ।
क्षयन्नस्मभ्यमसुरप्रचेतो राजन्नेनासि शिश्रयः कृतानि ॥
तत्त्वॉ यामि ब्रह्मेणा वन्दमानस्तदाशास्ते यज॑मानो हविर्भिः ।
अहेडमानो वरुणेह बोध्युरेश "स मा न आयुः प्रमोषीः ॥
इति वरुणसूक्तं जपित्वा पुण्यतीर्थानि स्मरन् "आपो हि ष्ठा"
धैर्मन्त्रैर्मार्जन “हिरण्यशृङ्ग"मित्यघमर्षणजपञ्च कृत्वा पुनस्स्नायात् ॥
आपो हि ष्टा मेयो भुवस्तान ऊर्जे देंधातन ।
महे रणॉय चक्षसे ॥
योश्शिवतेमो रसस्तस्य भाजयतेह नः ।
उशतीरिव मातरः॥
तस्मा अङ्गमाम वो यस्य क्षयॉय जिन्वथ ।
आपो जनयथा च नः ॥
आपो वा इद सर्व विश्वा भूतान्याः प्राणा वा आपः पशव
आपोऽन्नमापोऽमृतमा सम्राडापो विराडाप स्वराडापश्छन्दा स्यापो
४ ज्योती ध्यापो यजू व्याप स्सत्यमाप सर्वा देवता आपो भूर्भुवस्सुवराप ओम् ॥ द्रुपदादिवेन्Yमुचानः । स्विन्नस्स्नात्वी मलादिव । पूर्व पवित्रेणे- वाज्यम् । आपरशुन्धन्तु मैनसः ।। हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ में देहि याचितः । यन्मयों भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रॅहः । यन्मे मनॅसा वाचा कर्मणा । - वा दुष्कृतं कृतम् । तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुन: पुनः । नमोऽग्नयेऽपसु मते नम इन्द्रॉय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽद्भयः । यदपाङ्करं यमेध्यं यदेशान्तन्तदपॅगच्छतात् । अत्याशनादतीपानाद्यच्च उग्रात्प्रेतिग्रहात् । तन्नो वरुणो राजा क पाणिना ह्यवमर्शतु । सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुंक्तकिल्बिषः । नास्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्बॉसलोकताम् । यश्चाफ्सु वरुणस्स पुनात्व- घमर्षणः । इमं में गङ्ग यमुने सरस्वति शुद्रि स्तोम सचता परुष्णिया। असिनिया मॅरुवृधे वितस्तयाऽऽर्जीकीये शृणुह्या सुषोमॅया। ऋतञ्च सत्यञ्चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततोरात्रिरजायत ततस्समुद्रो अर्णवः । समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि यत् | दिवञ्च विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमॅकल्प- पृथिवीश्चान्तरिक्षमथो सुर्वे: । यत्पृथिव्या रज- स्वमान्तरक्षे विरोद॑सी । इमा"स्त दापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः । पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनावघमर्षणः । एष भूतस्य मध्ये भुवनस्य गोप्ता । एष पुण्यकृताल्लोकानेष मृत्योरहिरण्मयम् । द्यावापृथिव्योर हिरण्मय मश्रित सुवः नस्सुवस्त शि- स शाधि । आईज्वलॅति ज्योतिरहमस्मि ज्योति तिब्रह्माह- मस्मि । योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । - अहमेवाहं मा होमि स्वाहा । अकार्यकार्यवकीर्णी स्तेनो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । वरुणोऽपामघमर्षणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते । रजो भूमिस्त्वमा रोदयस्व प्रदन्ति धीराः । आक्रान्थ्समुद्रः प्रथमे ६ विधर्मञ्जनन् प्रजा भुवनस्य राजा । वृषॉपवित्रे अवि सानो अव्ये । बृहथ्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः ॥ भूर्भुवस्सुवो भूर्भुवम्सुवो भूर्भुवस्सुवः ।। (इति स्नात्वा, द्विराचम्य) देवर्षि पितृतर्पणं करिष्ये 1(देवतीर्थेन) ब्रह्मादयो ये देवाः तान् देवा स्तर्पयामि । सर्वान् देवा तर्पयामि । सर्वदेवगणा स्तर्पयामि । सर्वदेवपत्नीस्तर्पयामि । सर्वदेवगणपत्नीस्तर्पयामि (अथ निवीतम् ) ( ऋषितीर्थेन,) कृष्ण- द्वैपायनादयो ये ऋषयः तानृषी स्तर्पयामि । सर्वानृषी स्तर्पयामि सर्वर्षिगणा स्तर्पयामि, सर्वर्षिपत्नीस्तर्पयामि', सर्वर्षिगणपत्नीस्तर्प- यामि, । (प्रजापति काण्डर्षि त+मि', सोम काण्डषि त+मि अग्निं काण्डर्षि त+मि विश्वान् देवान् काण्डर्षी स्त+मि साहितीर्देवता उपनिषदस्त+मि2 याज्ञिकीर्देवता उप+मि वारुणी- देवता उप+मि हव्यवाहं त+मि विश्वान् देवान् काण्डर्षी स्त+मि ब्रह्मतीर्थेन) ब्रह्माणं स्वयम्भुवं त+मि (ऋषितीर्थेन) विश्वान् देवान् काण्डर्षी स्त+मि अरुणान् काण्डर्षी स्त+मि2 (देवतीर्थेन,) सदसस्पति त+मि' ऋग्वेदं त+मि यजुर्वेदं त+मि सामवेदं त+मि1 अथर्ववेदं त+मि' इतिहासपुराणं त+मि कल्पं तर्पयामि ) (अथ , , 1 தேவதீர்த்தம் என்பது விரல்களின் நுனி பாகம். அதனால் தேவதர்ப்பணம். 2 ருஷி தீர்த்தம் என்பது சுண்டு விரலின் நடுபாகம். அதனால் ருஷிதர்பணம். 3 ப்ரம்மதீர்த்தம் என்பது பெரியவிரலின் அடிபாகம், அதனால் ப்ரம்மதர்ப்பணம் प्राचीनावीतम् ) ('पितृतीर्थेन) सोमः पितृमान् यमोऽङ्गिरस्वान् आग्नः कव्यवाहन इत्यादयो ये पितरः तान् पितृ स्त+ मि सर्वान् पितृ स्त+मि सर्वपितृगणा स्त+मि सर्वपितृपत्नीस्त+मि सर्वपितृगण- पत्नीस्त+मि (पितॄन् स्वधानमस्तर्पयामि पितामहान् स्वधा नमस्त+मिः प्रप्रितामहान् स्वधा नमस्त+मि मातामहान् स्वधानमस्त+मि मातुःपितामहान् स्वधानमस्त+मि मातुः प्रपिता- महान् स्वधानमस्त+मि) । अथाचम्य अञ्जलिना जलमादाय तीरे यक्ष्माणं तर्पयेत् । यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलसञ्चयात् । तदोषपरिहाराय यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् ।। इति ।। अथ तीरे कञ्चित्कालं प्राचीनावीती शिखोदकं पुरतः पातयेत्- लतावृक्षेषु गुल्मेषु वर्तन्ते पितरो मम । तेषामाप्यायनाथं तु इदमस्तु शिखोदकम् ॥ इति ॥ अथ निवीती, उत्तरीयवस्त्रं चतुर्गुणीकृत्य वस्त्रं निष्पीडयेत्- ये केचारमत्कुलेजाताः अपुत्रा गोत्रजा मृताः । ते गृह्णन्तु मयादत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ।। इति स्थले निष्पीड्य, वस्त्रं वामप्रकोष्ठे निक्षिप्य, द्विराचामेत् । ततः शुष्केणैकेन वस्त्रखण्डेन शिरः परिमृज्य, अन्येन वस्त्रखण्डेन अङ्गञ्च परिगृज्य, शुष्कं परिदध्यात् ॥ सङ्कल्पः सूक्तपठनं मार्जनञ्चाघमर्षणम् । देवादितर्पणं चेति स्नानं पञ्चाङ्गमीरितम् ॥ अथ पुण्ड्रं धृत्वा प्रातस्सन्ध्यामुपासीत । ।। इति प्रातस्स्नानविधिः ।। 1 பிதிரு தீர்த்தம் என்பது பெரியவிரல் ஆள்காட்டிவிரல் களின் நடுபாகம். அதனால் பிதிரு தர்ப்பணம்.
॥ यज्ञोपवीतधारणम् ॥ आचम्य-शुक्लाम्बर+शान्तये ओं भूः+सुवरोम् । ममोपात्त+ प्रीत्यर्थं श्रौतस्मातविहितनित्यकर्मानुष्ठानयोग्यतासिद्धयर्थ ब्रह्मतेजोऽभि- वृद्धयर्थं यज्ञोपवीतधारणं करिष्ये । अप उपस्पृश्य । अस्य श्रीयज्ञोप- वीतधारणमहामन्त्रस्य परब्रह्म ऋषिः (शिरसि) त्रिष्टुप् छन्दः (मुखे) परमात्मा देवता (हृदये) यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः । दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य तदुपरि यथा ब्रह्मग्रन्थिर्भवति तथा यज्ञोपवीतं गृहीत्वा सव्यं बाहुमवधाय “यज्ञोपवीतं परमं पवित्र प्रजापतेः यत्सहज पुरस्तात् । आयुष्यं अत्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवितं बलमस्तु तेजः ॥" इति, गृहस्थः द्वे, (त्रीणि वा, उपवीतानि) प्रत्युपवीतं आचम्य मन्त्रं चोच्चार्य धारयेत् । अथाचम्य उपवीतं भिन्नतन्तु जीणं कश्मलदूषितम् । विसृजामि (जले) न हि ब्रह्मवर्ची दीर्घायुरस्तु मे ॥ ॥ इति जीर्णमुपवीतं विसृज्य आचामेत् ।। ॥ इति यज्ञोपवीतधारणम् ।। ॥ अग्निसन्धानम् ॥ प्रातः विधिवत् स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य विच्छिन्नौपासनस्य पुनः करणार्थम् अग्निसन्धानं कुर्यात् । (अनुज्ञा) आचम्य- "ऋध्या स्म हव्यै नमसोपसचे । मित्रं देवं मित्रधेयन्नो अस्तु । अनूराधान्-हविषा वर्धयन्तः । शतञ्जीवेम शरदस्सीराः" ॥ इति यजमानः स्वयं वदन् आचार्यानुगृहीतं पवित्रं धृत्वा, "ओम् ९ नमस्सदेसे- नमस्सदेसः - पतये नमस्सखीनां-पुरोगाणां-चक्षुषे-नमो दिवे नमः पृथिव्यै" || पल्या 'सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः । इति ब्राह्मणान् अक्षतैरभ्यर्च्य, नमस्कृत्य, दक्षिणाताम्बूलं गृहीत्वा, अशेषे हे परिषत् भवत्पादमूले मया समर्पिता इमां सौवर्णी किञ्चिदपि दक्षिणां यथोक्तदक्षिणामिव स्वीकृत्य (ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा, अनया मम धर्मपत्न्या सह, अनेककालविच्छिन्नौपासनस्य पुनःकरणार्थम् अग्निसन्धानं कर्तु योग्यतासिद्धिरस्त्विति भवत्यनुगृहाण इति प्रार्थयेत् (योग्यतासिद्धिरस्तु इति परिषत्प्रतिवचनम् ) सङ्कल्प:- दर्भेष्वासीनः, दर्भान् धारयमाणः, दभैरन्वारब्धः, शुक्लाम्बरधरं + सर्वविघ्नोपशान्तये ।। ओम् भूः+सुवरोम् । ममोपात+ प्रीत्यर्थम् शुभे दिने शोभने+शुभतिथौ अनया मम धर्मपल्या सह अग्निं सन्धास्ये अनेककालविच्छिन्नौपासनस्य पुनःकरणार्थम् , इति सङ्कल्प्य, पत्न्यथं पुनः प्राणानायम्य पत्नी वाचयति-ममोपात्त+ प्रीत्यर्थम् अग्निं सन्धास्ये अनेककालविछिन्नौपासनस्य पुनः करणार्थम् , इति, उत्तरतो दर्भान्निरस्य, अप उपस्पृश्य, पत्नीमपि उपस्पर्शयति ॥ शुचौ देशे चतुरश्रं स्थण्डिलं कल्पयित्वा तत्र शकलेन (दमैं- वा) दक्षिणत आरभ्य प्रागग्रास्तिस्रो लेखाः पश्चिमतः उदगग्राश्च तिस्रो लेखा उल्लिख्य शकलं स्थण्डिले निधाय सशेषं अद्भिरवोक्ष्य शकलं निऋत्यां निरस्य, अप उपस्पृश्य, "भूर्भुवस्सुवरोम्" इत्यग्निं प्रतिष्ठाप्य, अग्न्याहरणपात्रम् अक्षतोदकैः अरिक्तं कृत्वा, अवोक्षण- अप " तोयशेषं प्रागुत्सिच्य प्राक्तोयम् अन्यत् निधाय अग्निमिध्वा प्रागौ- रुदगग्रैश्च दभैरग्निं परिस्तृणाति (पुरस्तात् दक्षिणतः पश्चात् उत्तरतः) दक्षिणान् दान् उत्तरान् , उत्तरानधरांश्च कृत्वा, उत्तरानधरांश्च कृत्वा, अग्नेरुत्तरतः दर्भान् संस्तीर्य, तेपु द्वन्द्वंन्यञ्चि पात्राणि सादयति, दाज्यस्थाल्यौ प्रोक्षणीतरदव्यौ, चेति । (पवित्रयोस्संस्कारः आयामतः परीमाणम ) समौ सानौ दौं तृणं काष्ठं वाऽन्तर्धाय, प्रादेशमात्रं छित्त्वा, अप उपस्पृश्य, अद्भिरनुमृज्य, पवित्रे कृत्वा, सपवित्रेण पाणिना पात्राणि संस्पृशति । (प्रोक्षणीसंस्कारः) अग्नेः पश्चात् उद्गग्रान् दर्भान् संस्तीर्य, तेषु प्रोक्षणीपात्रं निधाय, अक्षतैः सह अप आसिच्य, उदगग्राभ्यां- पवित्राभ्यां प्राचीः त्रिरुत्पूय, पात्राण्युत्तानानि कृत्वा, सपवित्रेण उत्तानपाणिना पात्राणि सर्वाभिरद्भिः त्रिः प्रोक्ष्य, तदक्षिणतो निदधाति । (आज्यसंस्कारः) आज्यपात्रमादाय, अग्नेः पश्चान्निधाय, पवित्रान्त- हिते तस्मिन् आज्य निरुप्य, उदीचोऽङ्गारान् परिस्तरणाद्वहिः उदीच्यां निरूह्य, तेष्वाज्यमधिश्रित्य, ज्वलता तृणेनावद्योत्य द्वे दर्भाग्रे प्रच्छिद्य, प्रक्षाल्य, आज्ये प्रत्यस्य, ज्वलता तृणेन त्रिः पर्यग्नि कृत्वा, आज्य- मुदगुद्वास्य, अङ्गारान् अग्नौ प्रत्यूह्य , आज्यपात्रं अग्नेः पश्वान्निधाय, उद्गग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमाज्यं त्रिरुत्पूय, पवित्रे प्रागप्रमग्नौ प्रहरति । (दर्वीसंस्कारः) येन जुहोति तदग्नौ प्रतितप्य, दीद्वयं दभैरसंमृज्य, पुनः प्रतितप्य, प्रोक्ष्य, निधाय, दर्भान् अद्भिरसंस्पर्य, अग्नौ प्रहरति । (अग्निपरिषेचनम् ) "अदितेऽनुमन्यस्व" इति 1 புனராஹாரம் என்பது பவித்ரத்தை வடக்கு நுணியாகப் பிடித்துக் கொண்டு நெய்ப்பாத்திரத்தில் முதலில் கிழக்கில் வைத்து அங்கிருந்து அதிலேயே மறுபடியும் மேற்கே கொண்டு வந்து அதிலேயே மறுபடியும் கிழக்கே கொண்டுவிடுவது. இப்படி 3 தடவை செய்யவேண்டும்.
११ दक्षिणतः प्राचीनम् । अनुमतेऽनुमन्यस्व" इति पश्चादुदीचीनम् । "सरस्वतेऽनुमन्यस्व" इत्युत्तरतः प्राचीनम् । “देव सवितः प्रसुव" इति समन्तं प्रदक्षिणं परिषिञ्चति ।। (अथ होमः) अग्निसिद्धयर्थं व्याहृतिहोमं करिष्ये-चतुर्वारं इतरदा प्रधानदामाज्यंगृहीत्वा, "ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा" इदं न मम । पूर्वेयुः उपवासस्थाने अयाश्चहोमं करिष्ये-पुन- श्चतुरिमाज्यं पूर्ववत् गृहीत्वा अयाश्चाग्नेऽसि-अनभिशस्तीश्च- प्रजापतय सत्यमित्त्वं-अयासि असामनॅसा-धृतोऽयसा-हव्यमूहिषे मम अयानोधेहि-भेषज स्वाहा" अग्नये अयस इदं न अनेककालसायंप्रातराहुल्यकरणप्रायश्चित्तार्थं सर्वप्रायश्चित्तं होष्यामि- पुनश्चतुरिमाज्यं गृहीत्वा “ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा" प्रजापतय इदं न मम । अनेककालदर्शपूर्णमासस्थालीपाकातिपत्तिप्रायश्चित्तार्थ सर्वप्रायश्चित्तं होष्यामि-पुनश्चतुरिमाज्यं गृहीत्वा "ओम् भूर्भुव. स्सुवस्स्वाहा” प्रजापतय इदं न मम । अस्मिन् कर्मणि अविज्ञात- प्रायश्चित्तानि करिष्ये--(इतःपरं प्रतिहोमम् एकवारमेवाज्यग्रहणम् ) "अनाज्ञातं - यदाज्ञातं - यज्ञस्य - क्रियतेमिथु । अग्नेतदस्यकल्पय- १२ त्वहि वेत्थ-यथातथ स्वाहा” अग्नय इदं न मम । "पुषसंमितो यज्ञः- यज्ञः पुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय-स्वहि वेत्थे- यथातथ स्वाह" अग्नय इदं न मम । “यत्पॉकत्राः मनसा-दीनदेक्षा न । यज्ञस्य-मन्वते मम मासः । अग्निष्टत्-होता-ऋतुवित्-विजानन्-यजिष्ठोदेवान्-ऋतुशो यजाति-स्वाही" अग्नय इदं न | "भूस्स्वाहा' अग्नय इदं न मम | "भुवस्स्वाही" वायव इदं न मम | "सुवस्स्वाही" सूर्यायेदं न मम "ओम् भूर्भुवस्सुव-स्वाहा" प्रजापतय इदं न मम । अस्मिन् अग्निसन्धानकर्मणि सम्भावितमन्त्रतन्त्रस्वरवर्ण- विधिविपर्यासन्यूनातिरिक्तादिप्रायश्चित्तार्थं सर्वप्रायश्चित्तं होष्यामि- "ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा" इदं न "श्रीविष्णवे स्वाहा” विष्णव इदं न मम | "नमो रुद्राय पशुपतये प्रजापतय मम स्वाहा" रुद्राय पशुपतय इदं न मम । (अप उपस्पृश्य) सप्त त अग्ने- समिधः सप्त जिह्वाः-सप्त ऋषयः सप्त धाम प्रियाणि । सप्तहोत्रा:- सप्तधा वा-यजन्ति-सप्तयोनी:-आप्णस्व-घृतेन स्वाहां अग्नये सप्तवत इदं न आज्यपात्रमुत्तरतो निधाय, प्राणानायम्य, "अदितेऽवम स्थाः" दक्षिणतः प्राचीनम् । “अनुमतेऽन्वम स्थाः" मम १३ पश्चादुदीचीनम् । “सरस्वतेऽन्वमस्थाः" उत्तरतः प्राचीनम् । "देव सवितः प्रासावीः" इति समन्तं प्रदक्षिणं परिषिञ्चति ।। (अथ प्रकारान्तरेणायं होमः) अत्र आदित एव प्रतिमन्त्रं सकृद्गृहीतेनाज्येन होमः । अनुज्ञा- प्रभृति "देव सवितः प्रसुव" इति पूर्वपरिषेकान्तं कृत्वा (होमारम्भः) अग्निसिद्धयर्थं व्याहृतिहोमं करिष्ये--"ओम् भूर्भुव- स्सुवस्स्वाहा" प्रजापतय इदं न मम । पूर्वेयुः उपवासस्थाने अयाश्चहोम करिष्ये-"अयाश्चाग्नेऽसि - अनभिशस्तीश्च - सत्य. मित्त्वं-अया असि अयसामनॅसा-धृतोऽयसा-हव्यमूहिषे- अयानो धेहि-भेषज स्वाहा । अग्नये अयस इदं न मम "पुनस्त्वादित्याः-रुद्रावसवः समिन्धता-पुन ब्रह्माणः-वसुनीथयज्ञैः घृतेनत्वं-तनुवोवर्धयस्व-सत्यास्सन्तु-यज॑मानस्य-कामारस्वाहा” अग्नये -- वसुनीथायेदं न मम “मनोज्योतिः - जुषतामाज्य - विच्छिन्नं यज्ञ-समिमंदधातु इष्टा: उषस:-निम्र चश्च-तास्सन्दधामि- हविषावृतेनस्वाही" मनसे ज्योतिष इदं न "यन्म । या ।
hw .hu - आत्मन: - मिन्दाऽभूत् - अग्निस्तत् - पुनराहाः - जातवेदाः-विचरषणि- स्स्वाहा" अग्नये जातवेदसे विचर्षणय । "पुनरग्निः-चक्षुरदात्-पुनरिन्द्रः-बृहस्पतिः । पुनमें- अश्विनायुवं-चक्षुराधत्तं-अक्ष्योत्स्वाहा" अग्नीन्द्राबृहस्पत्यश्विभ्यः गम । "तन्तुन्तन्छन्-रजेंस:-भानुमबिहि-ज्योतिष्मत:- पथोरक्ष - धियाकृतान् । अनुल्वणं - वयत - जोगुवामपः - मनुर्भव- जनयादैव्यं जन स्वाह!" अग्नये तन्तुमत इदं न मम । 'उबुंध्य स्वाग्ने प्रतिजागृह्यनं-इष्टार्ते-ससृजेणं-अयञ्च पुनः कृण्वस्त्वा- पितरं युवॉन अन्वातासीत्-त्वयि तन्तु एत स्वाहा' अग्नथे तन्तु- huy ho - मत इदं न मम | त्रियस्त्रिशत्-तन्तवः-ये वितत्निरे य इम यज्ञ - स्वधयादन्ते - तेषांछिन्नं प्रत्येतत् दधामिस्वाहा - धर्मों देवान्- मम "भू. अप्येतुखाहो" अग्नये तन्तुमत इदं न स्स्वाह अग्नय इदं न मम | "भुवस्स्वाहां" वायव इदं । “सुवस्स्वाहा" तूयायेदं न मम भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा” प्रजापतय इदं न अनेककाल न मम । “ओम् मम
१५
मम
सायंप्रातराहुत्यकरणप्रायश्रित्तार्थ सर्वप्रायश्चित्तं होष्यामि--
"ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा” प्रजापतय इदं न
अनेककालदर्शपूर्णमासस्थालीपाकातिपत्तिप्रायश्चित्तार्थ सर्वप्रायश्चित्तं
होप्यामि- "ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा-प्रजापतय इदं न मम ।
अस्मिन् कर्मणि अविज्ञातप्रायश्चित्तानि करिष्ये- "अनाज्ञातं ।
यथातथ स्वाहा अग्नय इदं न मम
। "पुरुषसम्मितो यज्ञः
+तथ स्वाहा"
इदं
यजाति-स्वाहा' अग्नय इदं न मम | "त्वन्नो अग्ने-वरुणस्य.
विद्वान् देवस्य हेड:- अवयासिसीष्टाः । यजिष्ठः-वह्नितमः शोशुचानः--
विश्वाद्वेषासि-प्रमुमुग्धि-अस्मत्स्वाही" अग्नीवरुणाभ्यामिद
अग्नय
"यपाकत्राः।
मम । स त्वन्नो अग्ने अवमः • भवोती • नेदिष्ठो अस्याः - उषसो
व्युष्टौ । अवयवन:-वरुणं रॉणः-वीहिपॅडीकं-सुहवोनः-एधि स्वाही"
अग्नीवरुणाभ्यामिदं न मम 'यत इन्द्र-भयामहे-ततो न:-
अभयं कृधि मघवन्-शग्धि-तव तन्नः ऊतये-विद्विषः-
विमुधोजहि-स्वाहा” इन्द्राय मघवत इदं न मम । स्वस्तिदाः-
विशस्पतिः-वृत्रहा-विभृधोवशी वृषेन्द्रः-पुरएतुनः स्वस्तिदाः-
-
-
अभयङ्करस्स्वाहा, इन्द्राय अभयङ्करायेदं न मम । “आभिगीर्भि:- यदतो नः-ऊनमाप्यायय-हरिवः-वर्धमानः । यदा-स्तोतृभ्य:- महिगोत्रा-रुजासि-भूयिष्ठभाज: अर्धेते स्याम-स्वाहा" इन्द्राय हरिवते वर्धमानायेदं न ">यम्बकं यजामहे सुगन्धि- मम पुष्टिवर्धनम् उर्वारुकमिव-बन्धनात्-मृत्योर्मुक्षीय-माऽमृतात् - स्वाहा” त्र्यम्बकायेदं । "इदं विष्णु:-विचक्रमे- न मम मम इत्यारभ्य त्रेधा-निर्देधे पदम् । समूढमस्य-पासुरे स्वाहा” विष्णव इदं न । "भूस्स्वाहा" "देवसवितः प्रासावीः" इत्युत्तरपरिषेकान्तं पूर्ववत् कर्तव्यम् ॥ ॥ इति प्रकारान्तरेणाग्निसन्धानहोमः ॥ शुक्लाम्बर+शान्तये । ओम् भूः+सुवरोम् । ममोपात्त+प्रीत्यर्थ अनेककालसायम्प्रातराहुत्यकरणप्रायश्चित्तार्थ अनेककालदर्शपूर्णमास- स्थालीपाकातिपत्तिप्रायश्चित्तार्थ यत्किञ्चिदौपासनहोमद्रव्यदान प्राजापत्य- कृच्छ्रप्रत्याम्नायतया यत्किञ्चिद्धिरण्यदानञ्चकरिष्ये (इति सङ्कल्प्य सतण्डुलं हिरण्यं गृहीत्वा) हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदं अतश्शान्तिं प्रयच्छ मे ।। तण्डुला वैश्वदेवत्याः पाकेदान्नं प्रचक्षते । यतस्तण्डुलदानेन अतश्शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
अनेककालसायंप्रातराहुत्यकरणप्रायश्चित्तीयं अनेककालदर्श- पूर्णमासस्थालीपाकातिपत्तिप्रायश्चित्तीयं च इदभौपासनहोमद्रव्यं ,प्राजा पत्यकृच्छ्रप्रत्यान्नयभूतं यत्किञ्चिद्धिरण्यञ्च यज्ञेश्वरस्वरूपाय ब्राह्मणाय सम्प्रददे न मम, इति ब्राह्मणाय तण्डुलादिकं दद्यात् ।। ॥ इत्यग्निसन्धानम् ॥ ॥ अथ औपासनम् ॥ शुक्लाम्बरधरं+शान्तये । ओम् भूः+सुवरोम् । ममो- पात्त+प्रीत्यर्थ पूर्वेयुः सायमौपासनेन सह अद्य प्रातरौपासनं सण्डुलैहोप्यामि, इति सङ्कल्प्य, अप उपस्पृश्य "चत्वारि शृङ्गा-त्रयो अस्य-पादाः-देशीर्ष-सप्तहस्तासः-अस्य । त्रिधा बद्धः-वृषभः-रोरवीति-महो देवः-मान्-आविवेश ॥ एष हि देवः-प्रदिशः-अनुसा:- पूर्वो हि जातः-सउगर्भ-अन्तः । सविजायमानः-स जनिष्यमाणः- - प्रत्यङ्मुखाः-तिष्ठति-विश्वतो मुखः" सर्वतोमुख हे अग्ने ममाभिमुखो भव, इत्यग्निं ध्यात्वा अग्निमभितः अक्षतैः, प्रागारभ्याष्टसु दिक्षु, अग्नये नमः, जातवेदसे 2 १८ वैश्वानराय नमः, नमः, सहौजसे नमः, अजिराप्रभवे नमः, नर्यापसे नमः, पंक्तिराधसे नमः, विसर्पिणे नमः, इत्यग्नेरष्टपुरुषान् , -यज्ञपुरुषाय नमः, आत्मनि-आत्मने नमः, ब्राह्मणेषु सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः, इति यज्ञपुरुषादींश्च अभ्यर्च्य "अदि तेऽनुमन्यस्व" "अनुमतेऽनुमन्यस्व” “सरस्वतेऽनुभन्यस्व" "देव सवितः प्रसुव" इति परि षिच्य, “होष्यामि" इति ब्राह्मणाननुज्ञाप्य “जुहुधि" इति तैः प्रत्युक्ते, तूष्णीमेकां समिधमग्नावाधाय, औपासनहोमद्रव्यं दक्षिणहस्ते किञ्चित् , वामहस्ते तदधिकं च गृहीत्वा, प्रथम दक्षिणहस्तस्थितेन द्रव्येण अग्नेमध्ये "अग्नये स्वाह!" अग्नय इदं न मम । ततो वामहस्तस्थितं द्रव्यं दक्षिणहस्ते गृहीत्वा तेन अग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्धे "अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा” अग्नयेस्विष्टकृत इदं मम । पुनः पूर्ववत् औपासनहोमद्रव्यं द्विधा विभज्य तेन क्रमशः पूर्ववत् "सूर्याय स्वाहा” सूर्यायेदं न मम । “अग्नये स्विष्टकृते स्वाह!" अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम "अदिते+स्थाः अनुमते + स्थाः, सरस्वते + स्थाः, "देवसवितः प्रासावीः" इति पूर्ववत् परिषिच्य, सायंप्रातरौपासनहोमसाद्गुण्यार्थं अनाज्ञातादि- मन्त्रजपङ्करिष्ये- "अनाज्ञातं + यथातथम्" || "पुरुषसंमितो यज्ञः यथातथम्" ॥ “यत्पॉकत्राः + जाति" ॥ "इदं विष्णुः+पा सुरे" -
१९
इति जपित्वा "स्वाहा” इति समिधमग्नावाधाय अग्नेरुपस्थानङ्करिष्ये-
"अग्ने नय-सुपथों राये-अस्मान्-विश्वानि देव-वयुनॉनि विद्वान् ।
युयोध्यस्मत्-जुहुराणमेन:-भूयिष्ठान्ते नमउक्तिं विधेम ॥"
अग्नये नमः ।
यज्ञेशाच्युत
मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीन हुताशन ।
यद्भुतन्तु मया देव परिपूर्ण तदस्तुते ॥
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै ।
यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥
नमस्ते गार्हपत्याय नमस्ते दक्षिणाग्नये ।
नम आहवनीयाय महावेधै नमो नमः ।।
काण्डद्वयोपपाद्याय कर्मब्रह्मस्वरूपिणे ।
स्वगोपवर्गरूपाय यज्ञेशाय नमो नमः ॥
गोविन्द माधवानन्त केशव ।
कृष्ण विष्णो हृषीकेश वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
इति नमस्कृत्य, अभिवाद्य, अग्नेर्भस्म गृहीत्वा
'बृहत्साम-क्षत्रभृत्-वृद्धवष्णियं-त्रिष्टुभौजः-शुभितं-उग्रवारम् ।
इन्द्रस्तोमेन-पञ्चदशेने-मध्यमिदं-वातेन-सगरेण रक्ष ॥
इति रक्षां धृत्वा, कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्धयाऽऽत्मना वा
प्रकृतेस्स्वभावात् । करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति
समर्पयामि ॥ इति भूमौ साक्षतं जलं निनीय-पवित्रं विसृज्याचम्य,
अग्निं सुरक्षितं कुर्यात् ॥
२२ । "ओम् । भूर्भुवस्सुः । तत्सॅवितुर्वरेण्यंभर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयत्" । देव सवितः प्रतुव । सत्यं त्वतेन परिषिञ्चामि । अमृतोपस्तरणमसि । प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, ब्राँणे स्वाहा, महागणपतये नमः नालिकेरखण्डद्वयं (कदलीफलादिकं वा) निवेदयामि, निवेदनानन्तरं आचमनीयं स+मि, अमृतापिधानमॅसि । पूी- फलसमायुक्तं नागवल्लीदलैर्युतम् । कर्पूरचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रति- गृह्यताम् ॥ ताम्बूलं निवेदयामि । कर्पूरनीराजनं सन्दर्शयामि- "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽ यमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति स तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" ॥ नीराजनानन्तरं आचमनीयं समर्पयामि मन्त्रपुष्पं स-मि, स्वर्णपुष्पं समर्पयामि, समस्तोपचारान् समर्पयामि, वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ । निर्विघ्रं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ इति सम्प्रार्थ्य, करिष्यमाणतत्तत्कर्मानुगुणं सङ्कल्प्य 'गणानात्वा + सादनम्' हरिद्राबिम्बात् आवाहित महागणपतिं यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि, शोभनाथै क्षमाय पुनरागमनाय च, इति विघ्नेश्वरमुद्दास्य, तत्प्रसादं शिरसि धारयेत् ।। अस्मात् २३ अप ७ , , ॥ ग्रहप्रीतिः ॥ पवित्रपाणिः-शुक्लाम्बर शान्तये ॥ ओम् भूः रसुवरोम् । मम प्रीत्यर्थम् अद्य सङ्कल्पित.... कारम्भमुहूर्तस्य सुमुहूर्ततासिद्धयर्य तल्लमापेक्षया (मयिविषये) आदित्यादीनां नवानां ग्रहाणां आनुकूल्यसिद्धयर्थं आदित्यादि नवग्रहप्रसादसिद्धयर्थ यत्किञ्चित् हिरण्यदानकरिष्ये । उपस्पृश्य । (साक्षतं हिरण्यं गृहीत्वा) तीर्थनिनीय, “हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीजंविभावसोः । अनन्तपुण्यफलदं अतश्शान्ति प्रयच्छ मे ॥" सङ्कल्पित.. कारम्भमुहूर्तस्य सुमुहूर्ततासिद्धयर्थं आदित्यादिनवग्रह- देवताप्रसादसिद्धयर्थ इदमाग्नेयं हिरण्यं नानागोत्रेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः तेभ्यस्तेम्यः संप्रददे, न मम । इति भूमौ निनीय, हिरण्यं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा आदित्यादयः प्रीयन्ताम् इति प्रार्थयेत ॥ ॥ अभ्युदयः ॥ पवित्रपाणिः-शुक्लाम्बरधरं शान्तये । ओम् भूः सुवरोम् । ममxप्रीत्यर्थ अद्य सङ्कल्पित.. कर्माङ्गतया अभ्युदयं हिरण्यरूपेण करिष्ये। अप उपस्पृश्य (साक्षतं हिरण्यं गृहीत्वा । तीर्थ निनीय 'हिरण्य- गर्भगर्भस्थं हेम बीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदं अतश्शान्तिं प्रयच्छ मे॥" अद्य सङ्कल्पित.. कर्माङ्गभूतेऽस्मिन्नभ्युदये सत्यवसुसंज्ञक विश्वेदेव - अभ्युदयसंरक्षकविष्णुसहित - नान्दीशोभनदेवताप्रीत्यर्थ इदमाग्नेयं हिरण्यं सत्यवसुसंज्ञकविश्वेदेव - अभ्युदयसंरक्षक - विष्णुसहितनान्दीशोभनदेवतास्वरूपेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः संप्रददे, न मम इति भूमौ निनीय, नान्दीशोभनदेवताः पितरः प्रीयन्ताम्, इति हिरण्यं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा,-स्वामिनः मया हिरण्येन कृतमभ्युदयकर्म सम्पन्नम्? इतिप्रार्थयेत् । 'सुसम्पन्नम्' इति ब्राह्मणप्रतिवचनम् ।। .
२४ "इडॉ देवहूः, मर्यज्ञनीः, बृहस्पतिः, उक्थामदानि, शसिषत् , विश्वे देवाः, सूक्तवाचः, पृथिविमातः, मा मा हि°सीः, मधु मनिष्ये, मघु जनिष्ये, मधुवक्ष्यामि, मधु वदिष्यामि, मधुमती देवेभ्यः, वाचमुद्यासं, शुश्रूषेण्या, मनुष्येभ्यः, तं मॉ देवाः, अवन्तु, शोभायै पितरः, अनुमदन्तु" ॥ इड एहि || "अदितिनः, उरुष्यतु, , अदितिः - शर्म यच्छतु । अदितिः, पात्वहसः" || अदित एहि ॥ "प्रणो देवी, सरस्वती, वाजेभिः, वाजिनीवती । धीनां, अवित्री, अवतु" ॥ सरस्वत्येहि ॥ शोभनं शोभनम् । मनस्समाधीयताम् ("समाहितमनसः स्मः' इति ब्राह्मणप्रतिवचनम् ) प्रसीदन्तु भवन्तः, ("प्रसन्नाः स्मः” इति ब्राह्मणप्रतिवचनम) श्रीरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु (“अस्तु श्रीः” इति+प्रतिवचनम् ) पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु । ("ओम् पुण्याहम्” इति+प्रतिवचनम् ) अथ अभ्युदयकर्माङ्गं पुण्याहं वाचयित्वा, ब्राह्मणेभ्यः आशिषो गृहीयात् ॥ ॥ पुण्याहवाचनम् ॥ शुचौ देशे चतुरनं स्थण्डिलमुपकल्प्य, तस्मिन् ब्रीहीन् तदुपरि तण्डुलांश्च निक्षिप्य, तन्मध्ये अष्टदलं पद्मं विलिख्य, तत्र प्रागग्रान् दर्भान् संस्तीर्य, तेषु कुम्भं निधाय, व्याहृतीभिः शुद्ध- जलेनापूर्य, पञ्चत्वक्पञ्चपल्लवरत्नकूर्चनालिकेरादिभिरलङ्कृत्य , २५ आचम्य, पवित्र धृत्वा, प्राङ्मुखः दर्भेष्वासीनः, दर्भान् धारयमाणः सङ्कल्पङ्करोति, शुक्लाम्बर+शान्तये । ओम्भूः सुवरोम् । ममोपात्त+ प्रीत्यर्थ शुभे दिने शोभने+शुभतिथौ आत्मशुद्धयर्थं गृहमण्डपादिसर्वोप- करणशुद्धयर्थ पुण्याहवाचनकरिष्ये-(सङ्कल्पिततत्तत्कर्माङ्गतया पुण्याह वाचने, सङ्कल्पितकर्मनाम . . निर्दिश्य तदङ्गं पुण्याहवाचनङ्क- रिष्ये) इति सङ्कल्प्य, अप उपस्पृश्य, पुण्याहे यथासम्भवं ब्राह्मणान् भोजयिष्ये इति सहिरण्यं अक्षतोदकं भूमौ निनीय, हिरण्यं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । अथ पुण्याहवाचनकर्मणि ऋत्विजो वो वृणे इति ब्राह्मणान् वृत्वा दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुम्भं धृत्वा (दर्भमुष्टिना वा- स्पृष्ट्वा) ब्राह्मणान् पृच्छति-ओम् भवद्भिरनुज्ञातः पुण्याहं वाचयिध्ये ('ओम् वाच्यताम्' इति+प्रतिवचनम् ) ओम् कर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु, ('ओम् पुण्याहं कर्मणोऽस्तु' इति+प्रति- वचनम् ) ओम् कर्मणे स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु, ('ओम् कर्मणे स्वस्ति' इति+प्रतिवचनम् ) ओम् कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु ('ओम् कर्म ऋध्यताम्' इति+प्रतिवचनम् ) ततो दर्भषु कुम्भ निधाय , (दर्भमुष्टिं निधाय) कुम्भस्योत्तरतः अन्यस्मिन् पात्रे कूर्चेन कुम्भात् उदकं प्रतिवचनमासिञ्चति-ऋद्धिः समृद्धिरस्तु, पुण्याहसमृद्धिरस्तु, शुभकर्मास्तु, प्रजापतिः प्रीयताम् (सङ्कल्पितकाङ्गतया पुण्याहे तत्कर्मनिदिष्टाः देवताः प्रीयन्ताम् इति) शान्तिरस्तु, तुष्टिरस्तु, पुष्टिरस्तु, ऋद्धिरस्तु, निर्विघ्नमस्तु, आयुष्यमस्तु, आरोग्यमस्तु, धन धान्यसमृद्धिरस्तु, गोब्राह्मणेभ्यः शुभं भवतु, (ऐशान्यां) बहिर्देशे अरिष्टनिरसनमस्तु, (आग्नेय्यां) यत् पापं तत् प्रतिहतमस्तु, सर्वशोभ नमस्तु, सर्वाः सम्पदः सन्तु, पात्रोसिक्तं जलं पुनः कुम्भे निनीय, वरुणपूजाङ्कर्यात् ॥
२६ "ओम् , इमं मे वरुण, श्रुधी हवं, अद्या च मृडय ! त्यामवस्युः, आचके ॥ तत्वों यामि, ब्राँणावन्देमानः, तदाशास्ते, यज॑मानो हविभिः । अहेडमानः, वरुणेह बोधि, उशस, मा नः, आयु:, प्रमोषीः॥ AP , स+मि, अस्मिन् कुम्भे सकलतीर्थाधिपतिं वरुणं ध्यायामि, आवा- हयामि, वरुणाय नमः आसनं स+मि, पाद्यं स+मि, अयं स+मि, आचमनीय "भूर्भुवस्सुवः" स्नपयामि, स्नानानन्तरमाचमनीयं स+मि, वस्त्रार्थ अक्षतान् स+मि, उपवीतार्थ अक्षतान् स+मि, आभरणार्थं अक्षतान् स+मि, गन्धान धारयामि, कुङ्कुमं स+मि, अक्षतान समर्प- यामि, पुष्पैः पूजयामि, ओम् वरुणाय नमः, प्रचेतसे नमः, सुरूपिणे नमः, अपां पतये नमः, मकरवाहनायनमः, माणिक्यभूषणाय नमः, यादसां पतये नमः पाशहस्ताय नमः, वरुणाय नमः, नानाविधपरिमलपत्रपुष्पाणि स+मि, धूपार्थ अक्षतान् स+मि दीपार्थ अक्षतान् स+मि (अथनैवेद्यम् ) "ओम् भूर्भुवस्सुवः तत्सवितुः+प्रचोदयात् । देव सवितः+ परिषिञ्चामि" | "अमृतोपस्तरणमसि, प्राणाय स्वाहा + ब्रह्मणे स्वाहा" वरुणाय नमः नालिकेरखण्डद्वयं (कदलीफलादिकं वा) निवेदयामि, निवेदनानन्तरं आचमनीयं स+मि, "अमृतापिधानमॅसि" । पूगीफल+ २७ प्रतिगृह्यताम् ॥ ताम्बूलं निवेदयामि, कर्पूरनीराजनं सन्दर्शपामि, (न) तत्र+सर्वमिदं विभानि) नीराजनानन्तरं आचमनीयं स+मि, मन्त्रपुष्पं स+मि, सुवर्णपुपं स+मि, सर्वोपचारैः पूजयामि, पुण्याहवाचन- जपकर्मणि, सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः, इति ब्राह्मगानभ्यर्च्य, कुम्भं स्पृष्ट्वा ब्राह्मणैस्सह जपति । जसमन्त्राः, "दधिक्र'व्ण्यो अकार्ष जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखॉकरत्प्र ण आयूषि तारिषत् ।। आपो हि ष्ठा मेयो भुवस्तान ऊर्जे देधातन । महे रणाय चझेसे ॥ यो वैश्शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥ तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयॉय जिन्वथ । आपो जनयथा च नः ॥ हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका यातु जातः कश्यपो यास्विन्द्रेः । अग्निय्या गर्भ न्दधिरे विरूपास्ता न आपश्शस्योना भवन्तु ॥ यासा राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनॉनाम् । मधुश्चुतश्शुचयो याः पावकास्ता न आपश्शस्योना भवन्तु ।। यासान्देवा दिवि कृण्वन्ति भक्षय्या अन्तारिक्षे बहुधा भवन्ति । याः पृथिवीं पयसोन्दन्ति ૨૮ शुक्रास्ता न आपश्शस्योना भवन्तु ॥ शिवेन मा चक्षुषा पश्यताप- श्शिवयाँ तनुवोस्पृशत त्वचं मे । सर्वा अग्नीफ्षदो हुवे वो मयि वों बलमोजो नित्त ॥ AL यददस्संप्रयती रहावनँदताहते । तस्मादानद्यो नामस्थतावो नामानि सिन्धवः । यत्प्रेषिता वरुणेन ताशीभ समवलगत । तदा- प्नोदिन्द्रो वो यतीस्तस्मादामो अनुस्थन | अपकामस्यन्दमाना अवी- वरत वोहिकम् । इन्द्रो वशक्तिभिर्देवीस्तस्माद्वामि वो हितम् । एको देवो अन्यतिष्ठश्स्यन्दमाना यथावशम् । उदानिषुर्महीरिति तस्मा- दुदकमुच्यते । आपो भद्रा वृतमिदाप आसुग्नीषोमा बिभ्रत्याप इत्ताः । तीव्रो रसो मधुपृचामरङ्गम आ मा प्राणेन सह वर्चस गन् । आदित्पश्याम्युन वा शृणाम्यामाघोषो गच्छति वाड्न आसाम् । मन्ये भेजानो अमृतस्य तरहि हिरण्यवर्णा अतृपय्यदावः । आपो हि ष्ठा मॅयो भुवस्तान उर्जे+. च नः । दिवि श्रेयस्वान्तारक्षे यतस्व पृथिव्या सम्भव ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चताय त्वा ॥ । - - पाक २९ पर्वमानस्मुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुं- नातु मा । पुनन्तु मा देवजनाः । पुनन्तु मनवो धिया । पुनन्तुविश्वे आयवः । जातवेदः पवित्रवत् ।. पवित्रेण पुनाहि मा । शुक्रेण देव दीत् । अग्ने क्रत्वा क्रतूरनु । यत्त पवित्र मचिषि । अग्ने विततमन्तरा । ब्रह्मतेन पुनीमहे । उभाभ्यादेवसवितः ! पवित्रेण सवेन च । इदं ब्राँ पुनीमहे । वैश्वदेवी पुनती देव्यागात् । यस्य वह्वीस्तनुवो वीतपृष्ठाः । तयामदन्तस्सधमाद्येषु । वयस्याम- पतयो रयीणाम् । वैश्वानरो रश्मिभिर्मापुनातु । वातः प्राणेनेपिरो भयो- । भूः । द्यावापृथिवी पयसा पयोभिः । ऋतावरी यज्ञिये मापुनीताम् । बृहद्भिस्सबितस्तृभिः । वर्षिष्टैर्देवमन्मभिः । अग्नेदक्षैः पुनाहिमा । येन देवा अऍनत । येनापो दिव्यङ्कशः । तेनदिन्येन ब्रह्मेणा । इदं ब्राँ पुनीमहे । यः पॉवमानीरध्येति । ऋषिभिसंभृतरसम् । सर्व सपूतमश्नाति । स्वदितमातरिश्वना । पावमानीर्यो अध्येति । ऋषिभिसमत सम् । तस्मैसरस्वतीदुहे । क्षीर सर्पिर्मदकम् ।
३० पावमानीस्वस्त्ययनीः । सुदुधाहिपयस्वतीः । ऋषिभिसंभृतोरसः । ब्राह्मणेष्वमृत हितम् । पावमानीदिशन्तुनः । इमल्लोकमथोअमुम् । कामान्समर्धयन्तुनः । देवीदेबैस्समाभृताः । पाबमानीस्स्वस्त्ययनीः । सुदुधाहिघृतश्चुतः । श्रषिभिस्संभृतोरसः । ब्राह्मणेष्वमृत हितम् । येनदेवाः पवित्रेण । आत्मानंपुनतेसा । तेनसहस्रधारेण । पावमा- न्यः पुनन्तुमा । प्राजापत्यपवित्रम् । शतोद्याम हिरण्मयम् । तेन ब्रह्मविदोवयम् । पूतंब्रह्मपुनीमहे । इन्द्रस्सुनीतीसहमापुनातु । सोमस्स्व स्त्यावरुण स्समीच्या । यमोराजोप्रमृणाभिः पुनातु मा । जातवेदामो - जयन्त्या पुनातु ॥ भूर्भुवस्सुवः । तच्छयोरावृणीमहे । गातुयज्ञाय । गातु. यज्ञपतये । दैवीरस्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । ऊर्ध्वञ्जिगातु भेषजम् । शन्नो अस्तु द्विपदै । शश्चतुष्पदे ।। ॥ ओम् शान्ति शान्ति शान्तिः ॥
३१ पुनः पूजा-वरुणाय नमः आसनादिसमस्तोपचारैः पूजयामि- (पुष्पाक्षतैः) तत्त्वॉयामि-+मान आयुः प्रमोषीः । अस्मात् कुम्भात् आवाहितं वरुणं यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि । शोभनार्थे क्षेमाय प्रनराग- मनाय च, इति वरुणमुद्रास्य, द्रुपदादिवेन्Yमुचानः । खिन्नस्नात्वी- मलादिव । पूतं पवित्रेणेवाज्यम् । आपश्शुधन्तु मैनसः। भूर्भुवस्सुवो भूर्भुवस्सुवो भुर्भुवस्सुवः” इत्यात्मानं पत्नीञ्चप्रोक्षति । ऋत्विजः देवस्यत्वेत्यादिभिः प्रोक्षन्ति---देवस्य त्वा सवितुः प्रेसवे । अश्विनी बर्बाहुभ्याम् । पूष्णोहस्ताभ्याम् । अश्विनोभैषज्येन । तेजेसे ब्रह्म- वर्चसायाभिषिञ्चामि । देवस्यत्वासवितुः प्रसवे । अश्विनौ हुभ्याम् । -- पूष्णोहस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै भैषज्येन । वीयर्यायान्नद्यायाभिषिञ्चामि । देवस्यत्वासवितुः पॅसवे । अश्विनौबर्बाहुभ्याम् । पूष्णो हस्ताभ्याम् । इन्द्रेत्येन्द्रियेण । श्रियैयरॉसेबलॉयाभिषिञ्चामि ॥ देवस्यत्वासवितुः प्रेसवेड- श्विनौर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्या. सरस्वत्यै वाचोयन्तुर्यन्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्ये- नाभिषिञ्चामीन्द्रस्यत्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामि बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्ये- नाभिषिञ्चामि ॥ इति ॥
३२ "भूर्भुवस्सुवः' इति व्याहुतीभिरेव गृहमण्डपादीनि सर्वोपकरणानि च प्रोक्षेत् । यजमानः-पवित्रंकर्णेनिधाय "आपइद्वा उभेषजीः, आपो अमीवचातनीः । आपरसर्वस्य भेषजीः, तामे कृण्वन्तु भेषजम् ॥ अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिनिवारणम् । सर्वपापक्षयकरं मन्त्र पूतोदकं शुभम् ॥ इति पुण्याहतीर्थ निषेव्य पत्नी च निषेवयित्वा (अकालमृत्युहरणं+मन्त्रपूतोदकं शुभम् ) पुनः पवित्रधृत्वा, “अनया दक्षिणया वरुणः प्रीयताम्” इति पुण्याहवाचनजपकर्तृभ्यो ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां दत्वा पवित्र विसृज्य आचम्य तानृत्विजो भोजयित्वाऽऽशिषो वाचयेत् ॥ ॥ पञ्चगव्य सम्मेलनम् ॥ आचम्य पवित्रं धृत्वा दर्भेष्वासीनः+श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थ आत्मशुद्धयर्थ त्वगस्थिदोषनिवृत्त्यर्थं पञ्चगव्यसम्मेळनङ्करिष्ये-इति सङ्कल्प्य स्थण्डिलोपरि तण्डुलराशौ षट्सु पात्रेषु षड्द्रव्याणि तत्तन्मन्त्रे- णाभिमृशेत् । तत्र प्रथमं मध्यपाने गोमूत्रं गायत्र्याऽभिमृश्य अथ, गन्धद्वारा न्दुराधरषा नित्यपुष्टाङ्करीषिणीम् । ईश्वरी सर्वभूताना न्तामिहोपह्वयेश्रियम्" ॥ इति मन्त्रेण पूर्वपात्रे गोमयमभिमृशेत् । अथ "आप्यायस्व समेतुते विश्वतस्सोम वृष्णियम् । भवा वाज॑स्य सङ्गथे" ॥ इति मन्त्रेण दक्षिणपात्रे क्षीरमभिमृशेत् ।
- अथ "दधिक्रावण्णो अकार्ष जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखॉकरत्प्रण आयूषि तारिषत् " ॥ इति मन्त्रेण पश्चिमपात्रे दधि अभिमृशेत् । अथ "शुक्रमसि ज्योतिरसि तेजोऽसि” इति मन्त्रेण उत्तरपात्रे घृतमभिमुशेत् । अथ, "देवस्यत्वा सवितुः पॅसर्वेऽश्विनो. र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या मादे । इति मन्त्रेण ईशानपात्रे कुशो दकमभिमृशेत् । पुनः मध्यपात्रं स्पृशन् 'ओम् भूर्भुवस्सुवः। तत्सवितुः+. प्रचोदयात्" इति गायत्रीं सकृदुच्चार्य, पुनः गन्धद्वारां+श्रियम् । इति + गोमयं मध्यपात्र एव निक्षिप्य, पुन: "आप्यायस्व + सङ्गथे ॥ इति क्षीरमपि मध्यपात्र एव संमिश्रय, पुनः “दधिक्राण्णः+ तारिषत् । इति दधिच तत्रैव संमिश्रय पुनः “शुक्रमॅसि+तेजोऽसि, इति घृतञ्च तत्रैव संमिश्रय पुनः “देवस्यत्वा+आदेदे, इति ईशानपात्रात् कुशोदकञ्च तत्रैव निनीय सम्मेलितं सर्वं प्रणवेनालोड्य दशवारं प्रणवञ्च जपित्वा तत्र पञ्चगव्ये तद्देवता गाः पूजयेत्-आगावो अग्मन्-उतभद्रमक्रन् । सीदन्तुगोष्ठे-रणयन्त्वस्मे ॥ प्रजावतीः-पुरुरूपाः- इहस्युः । इन्द्राय पूर्वीः उषसोदुहानाः ॥ अस्मिन् पञ्चगव्ये गोदेवताः ध्यायामि आवाहयामि पञ्चगव्य देवताभ्यो नमः आसनं समर्पयामि +पुष्पैः पूजयामि । ओम् गोदेवतायै नमः कामधेनवे नमः , 3 ३४ कमलायै नमः करुणानिधये नमः कल्याण्यै नमः कुन्दरदनायै नमः बिमलायै नमः वत्सवत्सलायै नमः नन्दिन्यै नमः शबलायै नमः धेनवे नमः दिलीपवरदायै नमः दयायै नमः पापहीनायै नमः पयोदात्र्यै नमः पावनायै नमः पल्लवारुणायै नमः वसिष्ठवरदायै नमः वन्द्यायै नमः विश्वामित्रभयप्रदायै नमः हविः प्रदायै नमः हतखलायै नमः सर्वदायै नमः सर्ववन्दितायै नमः गोदेवतायै नमः नानाविधपरिमलपत्रपुष्पाणि समर्पयामि । धूपाद्युपचारान् (पूर्ववत्) कृत्वा अन्मिन् गोसूक्त जपकर्मणि सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः इति ब्राह्मणानभ्यर्च्य तैस्सह गोसूक्तं जपति- - आगावो अग्मन्नुत भद्रमक्रन् । सीदन्तु गोष्ठे रणयन्त्वस्मे । प्रजावतीः पुरुरूपॉ इहस्युः । इन्द्रॉयपूर्वीरुषसो दुहानाः । इन्द्रोयज्वने पृणते च शिक्षति । उपेद्ददाति न स्वंमुषायति । भूयो भूयोरयि मिदस्य वर्धयन् । अभिन्नेखिल्ले निदधाति देवयुम् । नतानशन्ति नद- भाति तस्करः । नैना अमित्रो व्यथिराधरषति । देवा श्चयाभिर्यजेते ददाति च । ज्योगित्ताभिस्सचते गोपतिस्सह । नता अर्वा रेणुककाटो अञ्जते । न स स्कृतत्रमुपयन्ति ता अभि । उरुगायमभयन्तस्य ता अनु । गावोमर्त्यस्य विचरन्ति यज्वनः । गावो भगो गाव इन्द्रो मे अच्छात् ।
२५ गावस्सोमस्य प्रथमस्य भक्षः । इमा या गाव स्स जैनास इन्द्रेः । इच्छामीढ्दामनसा चिदिन्द्रम् । यूयङ्गावोमेदयथा कृशश्चित् । अश्लीलश्चित्कृणुथा सुप्रतीकम् । भद्रं गृह ऋणुथ भद्रवाचः । बृहद्वो वय उच्यते सभासु । प्रजावतीस्सूयवस रिशन्तीः । - शुद्धा अपस्सुप्रपाणे पिबन्तीः । मावस्तेनईशत माघश सः । परिवोहेती रुद्रस्य वृद्ध्यात् । उबेदमुपपर्चनम् । आसुगोषूपपृच्यताम्। उपरषभस्य रेतसि । उपेन्द्र तव वीर्ये ।। पञ्चगव्यदेवताभ्यो नमः आसनादि समस्तोपचारैः पूजयामि अगावो अग्मन् + उषसोदुहानाः" || अस्मात् पञ्चगव्यात् आवाहि- ता गोदेवताः यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि+शोभनार्थे क्षेमाय पुनरागमनाय च । पवित्रं कर्णेनिधाय, यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके। प्राशनं पञ्चगव्यस्य दहत्वग्निरिवेन्धनम् ॥ इति पञ्चगव्यं प्राश्य पवित्रं विसृज्याचामेत् ॥ शम् ॥
॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ कूश्माण्डहोमविधिः॥ ॥ तत्र आदौ श्रुत्युक्तकूश्माण्डहोमविधिः ॥ - वातेरशनाह वा ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनो बॅभूबु स्तानृषयोऽर्थमायथरतेनिलायमचरस्तेऽनुप्रविशुः कूश्माण्डानि तास्ते- ध्वन्वविन्दञ्छूद्धयाँ च तसाच तादृषयोऽब्रुवन् कथा निलायश्चरथेति त ऋषीनब्रुवन्नमोवोऽस्तु भगवन्तोऽस्मिन् धाम्नि केले व स्सपर्या मेति तानृषयोऽब्रुवन् पवित्रन्नो ब्रूत येनारेपसँस्स्यामेति त एतानि सूक्तान्यपश्यन् यद्देवा देवहेन यददीव्यन्नृणमहं बभूवायेंष्टे विश्वतो दधदित्येतैराज्य जुहुत वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इत्युपतिष्ठत यदेवीचीनमेनोभ्रूणहत्याया स्तस्मान्मोक्ष्यध्व इति त एतैरेंजुहबुस्तेऽ- पसोऽभवन् कर्मादिते हयात पूतो देवलोकान् समश्नुते" ॥ - - कूक्ष्माण्डैर्जुहुयाद्योऽपॅन इव मन्येत यास्तेनो यथा भ्रूणहैवमेष भवति योऽयोनौ रेत सिश्चति यर्थीचीनमेनो भूगहल्यायास्तस्मान्मुच्यते यावदेनो दीक्षामुपैति दीक्षित एतैस्संतति जुहोति संवत्सरन्दीक्षितो भवति संवत्सरा देवात्मानं पुनीते मासन्दीक्षितो भवति यो मास रस संवत्सरस्संवत्सरा देवात्मानं पुनीते चतुर्विशति रात्री दीक्षितो भवति चतुर्विशतिरर्धमासास्संवत्सर संवत्सरा देवात्मानं पुनीते द्वादश रात्री दीक्षितो भवति द्वादश मासांस्संवत्सरस्संवत्सरादेवात्मानं पुनीते षडात्री र्दीक्षितो भवति षड्वा ऋतव संवत्सरस्स वत्सरादेवात्मानं पुनीते तिस्रोरात्रीक्षितो भवति त्रिपदा गायत्री गायत्रिया एवात्मानं पुनीते नमा समश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपर्यासति जुगुप्सेतानृतात्पयो ब्राह्मणस्य व्रत यवागूरॉजन्यर यामिक्षा वैश्य- स्याथो सौम्येऽप्यध्वर एतद्वतं ब्रूयाद्यदि मन्येतोपदस्यामी त्योदन न्धानारसक्तून् घृतमित्यव्रतये दात्मनोऽनुपदासाय ॥ इति ।
३८
अथ जमदग्निप्रोक्त कूश्माण्डहोमविधिः
अथातः संप्रवक्ष्यामि कूश्माण्डविधिमुत्तमम् ।
एनसांस्थूलसूक्ष्माणां प्रायश्चित्तं तु वैदिकम् ॥
अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितंच समाचरन् ।
प्रसजंश्चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चित्ती भवेद्विजः ।।
केशश्मश्रुवापयित्वा स्नात्वा पुण्यजलाशये ।
प्रतिष्ठाप्य तथैवाग्निं स्वगृह्योक्तविधानतः ।।
आज्यभागानन्तरन्तु कूश्माण्डैर्जुहुयाद्विजः ।
"यद्देवा" धनुवाकैस्तु त्रिभिर्तुत्वाऽऽज्यमन्वहम् ॥
“वैश्वानुरा'नुवाकेन तमग्निमुपतिष्ठते ।
“यदित्याधाय समिधं जयादि प्रतिपद्यते ॥
कर्मादिष्वेव जुहुयात् पूतःस्वर्ग समश्नुते ।
संवत्सरं ब्रह्महा तु मासं वै वीरहा द्विजः ।।
चतुर्विंशतिरात्रीस्तु परिवेत्ता तु दीक्षितः ।
द्वादश त्वादिधिषुः षड्रात्रीः श्यावदन्नपि ॥
तिस्रो रात्रीस्तु कुनखी दीक्षितोभवतिद्विजः ।
न मांसमन्नमश्नीयात् नोपेयात् कामिनीमपि ।।
नोपर्यासीत खट्वायां जुगुप्सेतानृताद्विजः।
पयो व्रतं ब्राह्मणस्य यवागूः क्षत्रियस्य च ॥
आमिक्षा चैव वैश्यस्य प्रायश्चित्तार्थमिष्यते ।
सावित्रीच जपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः ।।
सर्वेष्वेव व्रतेष्वेवं प्रायश्चित्तार्थमिष्यते ॥ इति ॥
॥ अथ बोधायनोक्त कूश्मण्डहोमविधिः ।। (1) अथ कूश्माण्डै र्जुहुयाद्योऽपूत इवमन्येत । (2) यथास्तेनो यथा भ्रूणहैवमेष भवति योऽयोनौ रेतसिञ्चति । (3) यदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्याया स्तस्मान्मुच्यत इति । (4) अयोनौ रेतरिसक्त्वाऽन्यत्र स्वप्नात् । (5) अरेपावा पवित्रकामोवा । (6) अमावास्यायां पौणीमास्यां वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा ब्रह्मचारिकल्पेन व्रतमुपैति । (7) संवत्सरं चतुर्विंशत्यहो द्वादश रात्रीः षट् तिस्रो वा। (8) न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयान्नोपर्यासीत जुगुप्सेतानृतात् । (9) पयोभक्ष इति प्रथमः कल्पः । (10) यावकं वोपयुञ्जानः कृच्छ्रद्वादशरात्रञ्चरेत् भिक्षेद्वा तद्विधिषु यवागू राजन्यो वैश्य आमिक्षाम् । (11) पूर्वाह्ने पाकयज्ञधर्मेणाग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य आग्निमुखात्कृत्वा "यद्देवा देवहेळन" “यददीव्यन्नृणं" "आयुष्टे विश्वतो दधत्" इत्येतैत्रिभिरनुवाकैः प्रत्यूचमाज्यस्यहुत्वा "सि हेव्याघ्र” इति चतस्रस्वाहुतीर्जुहोति "अग्नेऽभ्यावर्तिन" "अग्ने अङ्गिरः “पुनरूर्जा' "सहरय्या” इति चतस्रोऽभ्याव- तिनीर्तुत्वा समित्पाणिर्यजमानलोकेऽवस्थाय “वैश्वानराय प्रति- वेदयाम” इति द्वादशर्चेन सूक्तेनोपस्थाय "यन्मेमनसावाचा+. यथातथ"स्वाहेति समिधमाधाय वरं ददाति । (12) जयादि प्रभृति सिद्धमाधेनुवरप्रदानात् । (13) एक एवाग्नौ परिचर्यायाम् (14) अग्न्याधेये “यद्देवा” “यददीव्यन्” “आयुष्टे" इति पूर्णाहुतिम् । (15) हुत्वाऽग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोत्रा हुत्वा दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होत्रा हुत्वा चातुर्मास्यान्यारप्स्यमानः पञ्च- होत्रा हुत्वा पशुबन्धेन षड्ढोत्रा सोमे सप्तहोत्रा (16) विज्ञायते .
कर्मादिष्वेतैर्जुहुयात् पूतोदेवलोकान् समश्नुत इति हि ब्राह्मणं इति हि ब्राह्मणम् ॥ इति ॥ ॥ अथ कर्मविपाकोक्त कूश्माण्डहोमविधिः । अथ कूश्माण्डहोमविधिः मन्त्रपाठानुक्रमसहितः प्रदर्यते । तत्रैको जमदग्निप्रोक्तः पक्कहोमादिरहितः लघुकल्पः प्रदर्शितः । अपरश्च पक्कहोमादिसहितो गुरुकल्पः बोधायनप्रोक्तो निरूपितः । सर्वशाखाधिकरणन्यायेन बहुभिर्निरूपितः कूश्माण्डहोमः एक एवेति गुणोपसमारन्यायेनाविरुद्धसकलाङ्गोपसमारः कर्तव्यः । अथवा "एनसि गुरुणि गुरूणि लघुनि लघूनि” इति गौतमस्मरणात् अपनोद्यपापाल्पत्वे लधुपक्षः स्वीकार्यः इतरथा गुरुपक्षादर इति व्यवस्था । यो महापातकादिदूषितः कृतप्रायश्चित्तोऽपि मनः परितोषं न प्रतिपद्यते, यश्चार्यः अगम्यायां अयोनौवा रेतसिञ्चति, ब्रह्महत्यावर्ज साक्षात् द्वादशवार्षिकादिगुरुप्रायश्चित्तानामविषयाणि महापातकानि करोति, योऽपि पवित्रकामः स कूश्माण्डहोमं कुर्वीत । यश्चाधानादि कर्म चिकीर्षति सोऽपि कर्मादिषु कूश्माण्डीभिर्जुहुयात् इति।। यश्च , अथ कूश्माण्डहोमोपक्रमप्रकारः ।। अमावास्यायां पौर्णमास्यां अन्यत्रवा विहितकाले कूश्माण्डै- होष्यन् यजमानः प्रातस्स्नानसन्ध्योपासनगायत्रीजपौपासनानि (नित्य कर्माणि) कृत्वा होमारम्भात् पूर्व केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा धौतवस्त्रपुण्ड्यज्ञोपवीतधारण पुण्याहवाचन तत्तीर्थप्रोक्षणनिषेवणानि कुर्यात् । अथ, अनुज्ञा विघ्नेश्वर पूजा होमसङ्कल्प ग्रहप्रीणन अभ्युदय तदङ्गपुण्याहवाचन पुरस्सरं कूश्माण्डैर्जुहुयात् । तत्र विहितेषु संवत्सर मास चतुर्विंशत्यह द्वादशाह षडह त्र्यह दीक्षापक्षेषु एनसां तारतम्येनान्यतमः पक्षः आश्रयणीयः । तथा बहुभिर्दिवसैः कूश्माण्डहोमकरणे प्रथमदिवसे शुभे+प्रीत्यर्थ भ्रूणहत्याया अर्वाचां एनसां निर्हरणार्थ संवत्सरं मासं चतुर्विंशतिं रात्रीः द्वादश रात्रीः षडात्रीः तिस्रोरात्रीर्वा (यथासम्भवमुक्त्वा) कूश्माण्डैझैष्ये इति सङ्कल्पः कार्यः । द्वितीयादिदिवसे तु शुभे+प्रीत्यर्थ..एनसांनिर्हरणार्थ उद्दिष्टदीक्षापक्षानुसारेण, कूश्माण्डैझैध्ये इत्येवालम् । किंच द्वितीयादि- दिवसे वापननूतनयज्ञोपवीतधारण शुद्ध्यर्थपुण्याहवाचन होमानुज्ञा विघ्नेश्वरपूजा निर्दिष्टविशेषसङ्कल्प अभ्युदय तदङ्गपुण्याहवाचनानि वर्ज यित्वा उक्तसामान्यसङ्कल्पपुरस्सरं अन्यत् कर्मजातं आरम्भदि- वसवत् समाचरेत् ॥ अन्यञ्च एनोनिवृत्तिं अपूतत्वशङ्कानिवृत्तिं श्रौतस्मातकर्माधि कारसिद्धिंवा उद्दिश्य पूतत्वासद्धयर्थ क्रियमाणोऽयं कूश्माण्डहोमः सर्वथा सङ्गवकाले धार्ये औपासनानौ कार्यः । दैवादौपासनस्य विच्छित्तौ पूर्वदिवसे होमारम्भदिवसेवा प्रातः स्नानसन्ध्योपासनान- न्तरं अग्निसन्धानमौपासनश्च कृत्वा तदग्नौ स्वगृह्योक्तविधिना कार्यः । एवञ्च उपनयनविवाहादिषु देवपितृकार्यादिषु आधानादिषु वा अयं होमः पूतत्वाय कर्तव्य इति सिद्धयति ।। कूश्माण्डहोमार्थ पठितानि “यहेवा देवहेळन' इत्यादीनि सूक्तानि कूश्माण्डानि इत्यभिधीयन्ते "तेऽनुप्रविशुः कूश्माण्डानि" "तएतानि सूक्तान्यपश्यन्" इत्यादिश्रुतेः । कूश्मितं प्रकम्पितं प्रतापित वा अण्डं ब्रह्माण्डं येषां तेजसा तानि कूश्माण्डानि सूक्तानीत्यर्थः ॥
४२ ॥ अथ कूश्माण्डहोमप्रयोगः ॥ यजमानः पत्न्यासह ब्राह्मणान् अनुज्ञापयेत् ॥ आदौ- द्विराचम्य "ऋध्यास्म हव्यैर्नमसोपसचे । मित्रन्देवं मित्रधेयन्नो अस्तु । अनुराधान् हविषाँ वर्धयन्तः । शतञ्जीवेम शरदस्सवींराः ॥” इति यजमानः स्वयं वदन् आचार्यानुगृहीतं पवित्रं धृत्वा “ओम् नमस्सदेसे- नमस्सदेसः - पतये - नमस्सखीनां - पुरोगाणां - चक्षुषे - नमोदिवे - नमः पृथिव्यै” ॥ "सप्रथ - सभा मे - गोपाय । येचप्तभ्याः-सभाप्तदः । तान् -इन्द्रियावतः कुरु । सर्वमायु:-उपॉसताम्" || सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्योनमः, इति नमस्कृत्य दक्षिणाताम्बूलं गृहीत्वा अशेषे हे परिषत् भवत्पादमूले मया समर्पिता इमांसौवर्णी दक्षिणां किञ्चिदपि यथोक्तदक्षिणामिव ताम्बूलञ्च स्वीकृत्य (ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा दिकं दत्वा)....नक्षत्रे....राशौ जातस्य....शर्मणः मम.... नक्षत्रे..राशौ जातायाः....नाम्न्याः मम धर्मपत्न्याश्च आवयोः जन्मप्रभृति एतत्क्षणपर्यन्तं भ्रूणहत्याया अर्वाश्चि यावन्त्येनांसि सम्भा- वितानि तावतां सर्वेषां एनसां निर्हरणार्थ संवत्सर मास चतुर्विंश- त्यह द्वादशाह षडह यह दीक्षापक्षेषु....अन्यतमं पक्षमाश्रित्य अथवा सकृत् कूश्माण्डै होतुं योग्यतासिद्धिरस्त्विति भवत्यनुगृहाण । (योग्यतासिद्धिरस्तु इति ब्राह्मण प्रतिवचनम्) इति ब्राह्मणाननुज्ञाप्य ४३ विघ्नेश्वरं सम्पूज्य, दर्भेष्वासीनः दर्भान् धारयमाणः पत्न्या रन्वारब्धः सङ्कल्पं कुर्यात् । शुक्लाम्बरधरं+शान्तये ॥ ओम् भू+ सुवरोम् । शुभे+शुभतिथौ ममोपात्त+प्रीत्यर्थ आवयोः जन्मप्रभृति जन्माभ्यासात् एतत्क्षणपर्यन्तं भ्रूणहत्याया अर्वाञ्चि यावन्त्येनांसि सम्भावितानि तावतां सर्वेषामेनसां निर्हरणार्थ संवत्सर मास चतुर्विंशत्यह द्वादशाह षडह यह दीक्षापक्षेषु....अन्यतम.पक्षमाश्रित्य अथवा सकृत् कूश्माण्डैोध्ये इति सङ्कल्प्य पत्न्यर्थं पुनः प्राणानायम्य पत्नी पूर्ववत् सङ्कल्पयित्वा उत्तरतो दर्भान्निरस्य अप उपस्पृश्य पत्नीञ्च अप उपस्पर्शयित्वा “गणानांत्वा+सीदसादनम्” अस्मात् हरिद्राबिम्बात् आवाहितं महागणपतिं यथास्थानं प्रतिष्ठापयामि इति विनेश्वरमुद्वास्य तत्प्रसादं शिरसा गृहीयात् ।। अथ गृहप्रीतिं अभ्पुदयं तदङ्ग पुण्याहवाचनञ्च कृत्वा (औपासनाग्निः अन्यत्र रक्षितश्चेत् ) शुचौदेशे स्थण्डिले दक्षिणतः प्राचीस्तिस्रः पश्चिमतः उदीचीश्च तिस्रोलेखाः उल्लिख्य शकलं निधाय सशेषमद्भिः अवोक्ष्य शकलं नैरऋत्यां निरस्य अप उपस्पृश्य "भूर्भुव- स्सुवरोम्” इति रक्षितमग्निं प्रतिष्ठाप्य अवोक्षणतोयशेषं प्रागुत्सिच्य प्राक्तोयमन्यन्निधाय (औपासनाग्निः पूर्वं स्यण्डिल एव निहितश्चेत् तं) अग्निमिध्वा प्रागप्रैः उदगग्रैश्च दर्भेः अग्निं, पुरस्तात् दक्षिणतः पश्चात् 1. 21வது பக்கத்தில் பார்க்கவும் 2. 23வது பக்கத்தில் பார்க்கவும் 23வது பக்கத்தில் பார்க்கவும் 24வது பக்கத்தில் பார்க்கவும்.
४४ उत्तरतः परिस्तीर्य दक्षिणानुत्तरान् उत्तरानधरांश्च कृत्वा अग्ने- रुत्तरतः दर्भान् संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यश्चि पात्राणि-दाज्यस्थाल्यौ, प्रोक्षणीप्रणीतापात्रे, इध्मेतरदव्यौँ च-सादयित्वा (पवित्रयोस्संस्कारः) समौ सानो दौं तृणं काष्ठंबाऽन्तर्धाय छित्वा प्रादेशमात्रे पवित्रे कृत्वा अप उपस्पृश्य अद्भिरनुमृज्य सपवित्रेण पाणिना पात्राणि संमृश्य, (प्रोक्षणीसंस्कारः) अग्नेः पश्चात् उदगग्रान् दर्भान संस्तीर्य तेषु प्रोक्षणीपात्रं निधाय अक्षतैस्सह अप आसिच्य उदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां प्राचीः त्रिरुत्पूय पात्राण्युत्तानानि कृत्वा इध्मञ्च विस्रस्य सपवित्रेण उत्तानपाणिना पात्राणि सर्वाभिरद्भिः त्रिः प्रोक्ष्य प्रोक्षणीपात्रं दक्षिणतो निधाय (प्रणीतासंस्कारः) प्रणीतापात्र- मादाय अग्नेः पश्चात् दर्भेषु निधाय तस्मिन्नप आनीय उदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां ता अपः त्रिरुत्पूय समं प्राणैर्हत्वा उत्तरेणाग्निं पृथग्दर्भेषु सादयित्वा दभैंः प्रच्छाद्य वरुणाय नमः सकलाराधनैः स्वर्चितम् इत्यभ्यर्च्य ब्राह्मणं दक्षिणतो दर्भेषु निषाद्य अस्मिन् कूश्माण्डहो- मकर्मणि ब्रह्माणं त्वां वृणे ब्रह्मणे नमः सकलाराधनै स्वर्चि- तम् इत्यभ्यर्च्य (आज्यसंस्कारः) आज्यं विलाप्य अग्नेः पश्चा- दाज्यस्थाली निधाय तस्यामाज्यं निरुप्य उदीचोऽङ्गारान् परिस्तरणा द्वहिः उदीच्यां निरूह्य तेष्वाज्यमधिश्रित्य ज्वलता तृणेनावद्योत्य द्वे दर्भाग्रे प्रच्छिद्य प्रक्षाल्य प्रत्यस्य त्रिः पर्यग्निकृत्वा उदगुद्वास्य अङ्गारानग्नौं प्रत्यूह्य अग्नेः पश्चात् दर्भेष्वाज्यस्याली निधाय उद्गग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमाज्यं त्रिरुत्पूय पवित्रे (पवित्रग्रन्थिं विस्रस्य, अप उपस्पृश्य) प्रागप्रमग्नौ प्रहरति । (दर्वीसंस्कारः) येन जुहोति तदग्नौ प्रतितप्य दद्वियं दभैरसंमृज्य पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्य निधाय दर्भानद्भिः संस्पर्य अग्नौ प्रहरति ।
४५ अथ परिधीन् परिदधाति-अग्नेः पश्चात् स्थविष्ठो मध्यमः (उदगमः परिधिः) अणीयान् द्राधीयान् दक्षिणायः (प्रागनः परिधिः) । अणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरायः (प्रागनः परिधिः) एतान् परिधीन अन्योन्य- संसृष्टान् कृत्वा द्वे आघारसमिधौ मध्यमं परिधिमुपस्पृश्य ऊर्वे दक्षिणत उत्तरतश्च अग्नावादधाति ॥ अथाग्निं परिषिञ्चति-अदितेऽनुमन्यस्व, (दक्षिणतः प्राचीनम्) अनुमतेऽनुमन्यस्व, (पश्चादुदीचीनम) सरस्वतेऽनुमन्यस्व, (उत्तरतः प्राचीनम्) देव सवितः प्रसुव, इति समन्तं परिषिच्य इध्ममाज्ये- नाभ्यज्य अस्मिन् कूश्माण्डहोमकर्मणि ब्रह्मन् इध्ममाधास्ये इति ब्रह्माणं पृष्ट्वा (ओम् आधत्स्व) इति ब्रह्मणा प्रत्युक्ते इध्ममग्नावादध्यात् ।। अथाधारावाधारयति-प्रजापतिं मनसा ध्यायन् इतरदा जुहो- ति-वायव्यादाग्नेयान्तं, स्वाहा-प्रजापतय इदं न मम । प्रधानदा जुहोति-नैर्ऋतादैशानान्तं, स्वाहा-इन्द्रायेदं न मम ॥ अथाज्यभागी यजति (@ILLIT Fs) "अग्नयेस्वाहा"- अग्नय इदं न मम । (OF T LIT ; Ho) "सोमाय स्वाहा"-सोमायेदं न मम ।। सङ्कल्पप्रभृति मध्ये सम्भावितसमस्तदोषप्रायश्चित्तार्थे सर्वप्रायश्चित्तं होप्यामि (BGal i) "ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा'-प्रजापतय इदं न मम ॥- - 1. अथात्र चरुहोमपक्षे-(मध्ये) "अग्नये स्वाहा” अग्नय इदं न मम । सङ्कल्पप्रभृति एतत्क्षणपर्यन्तं मध्ये सम्भावितसमस्तa ४६ अथ कूश्माण्डहोममन्त्राः ओम् यद्देवाः, देवहेळेनं, देवासः, चकृमावयम् । आदित्याः, तस्मान्मा, मुश्चत, ऋतस्यर्तेने, मामितस्वाहा ॥ देवेभ्यः आदित्येभ्यः इदं नमम ॥ देवाः, जीवनकाम्याः, यद्वाचा, अनृतमूदिम । . तस्मान्नः, इहमुंञ्चत, विश्वेदेवाः, सजोषसः, स्वाहा ॥ विश्वभ्यो देवे भ्यः इदं नमम ॥ ऋतेन, द्यावापृथिवी, ऋतेन त्वं, सरस्वति । दोषप्रायश्चित्तार्थ सर्वप्रायश्चित्तं होष्यामि'ओम् भूर्भुवस्सुवस्स्वाहा" प्रजापतय इदं न मम । चरुं श्रपयित्वा अभिघार्य उदीचीनमुद्वास्य प्रतिष्ठितमभिधार्य प्रधानदामुपस्तीर्य चळं द्विरवदाय (पञ्चावत्तिनां त्रिः) सकृदभिधार्य “ओम् तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो योनः प्रचोदयादोम् तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो योनः प्रचोदयात्स्वाहा-देवाय सवित्र इदं न मम । पुनः पूर्ववत् दामुपस्तीर्य सकृदवदाय (पञ्चावत्तिनांद्विः) अन्तः परिधि सादयित्वा "यद्देवाः" इत्यादिमन्त्रैः आज्याहुतयः कार्याः ।।
कृतानः, पाहि, एनॅसः, यत्किञ्च, अनॅतमूदिम, स्वाहा ॥ द्यावापृथिवीभ्यां सरस्वत्यै इदं नमम ॥ इन्द्रानो, मित्रावरुणौ, सोमो धाता, बृहस्पतिः । तेनोमुश्चन्तु, एनसः, यदन्यतं, आरिम स्वाहा ।। इन्द्राग्निभ्यां मित्रावरुणभ्यां सोमाय धात्रे बृहस्पतये इदं नमम ॥ सजातश सात्, उत जॉमि, शसात् , ज्यायसः, शसात् , उता, कनीयसः । अनाधृष्टं, देवकून, यदेन:, तस्मात्त्वं, अस्माजातवेदः, ममुग्धि स्वाहा ॥ अग्नये जातवेदसे इदं नमम ।। यद्वाचा, यन्मनॅसा, बाहुभ्यां, ऊरुभ्यो, अष्ठीवद्भयों, शिश्नः, यदनृतं, चकृमावयम् । अग्निर्मा तस्मात् , एनसः, गारहपत्यः, प्रमुंश्चतु, चकमयानि, दुष्कृता स्वाहा ॥ अग्नयेगार्हपत्याय इदं नमम || येनॅत्रितः, अर्णवात् , निर्बभूवे, येनसूर्य, तमसः, निर्मुमोच । येनेन्द्रः, विश्वाः, अर्जेहात् , अरा॑तीः, तेनाहं, ज्योतिषा ज्योतिः, आनशानः, आक्षि स्वाहा ॥ अग्नये ज्योतिषे इदं नमम ।। यत् कुसीदं, अतीतं, मयेहयेन, यमस्य निधिना, चरॉमि ।
४८ एतत्, तद॑ग्ने, अनृणः, भवामि, जीवन्नेव, प्रतितत्ते, दधामि स्वाहां ॥ अग्नये इदं नमम ॥ यन्भयिमाता, गर्भेसति । एनश्चकार, यत् पिता ॥ अग्निर्मा तस्मात् , एनसः, गार्हपल्यः, प्रमुञ्चतु, दुरिता यानि, चकृम, करोतुमां, अनेनस, स्वाहा ॥ अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम ॥ यदॉपिपेष, मातरं पितर, पुत्रः प्रमुदितः, -- धयन् । अहिलेसितौ, पितरौ, मयातत् , तद॑ग्ने, अनृणः, भवामि स्वाहा ॥ अग्नये इदनमम ॥ यदन्तरिक्षं, पृथिवीं, उतद्या, यन्मातर, पितरवा, जिहि सिम अग्निर्मा, तस्मादेनॅसः, गार हेपत्यः, प्रमुञ्चतु, दुरितायानि, चकम, करोतुमां, अनेनस, स्वाहा ॥ अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम यदाशसा, निशसा, यत्पराशसा । यदेनेः, चकमानूतनं, यत्पुराणम् । अग्निर्मा तस्मात् , एनसः, गार पत्यः, प्रमुञ्चतु, दुरिता यानि, चकृम, करोतुमां, अनेनस, स्वाहा ॥ अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम ।। अतिक्रामामि, दुरितं, यदे:, जहॉमिरित्रं, परमे, सधस्थे ।
४९ स्वाहा ॥ यत्रयन्ति, सुकृतः, नापि दुष्कृतः । तमारोहामि, सुकृतान्नु, लोकं, स्वाहा ॥ अग्नये इदं न मम ॥ त्रिते देवाः, अमृजत, एतदेन:, त्रित एतत् , मनुष्येषु, मामृजे । ततोमायदि, किञ्चिदानशे । अग्निर्मा तस्मातू , एनसः, गारपत्यः, प्रमुंश्चतु, दुरिता यानि, चकम, करोतुमा, अनेनस, स्वाहा ॥ अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम ॥ दिविजाताः, अफ्सु जाताः, याजाताः, ओषधीभ्यः । अथोयाः, अग्निजा आपः, तानश्शुन्धन्तु, शुन्नी:, अद्भयः शुन्धनीभ्यः इदं नमम ॥ यदापो नक्तं, दुरित श्वरॉम, यद्वा दिवा, नूतॆनं, यापुराणम् । हिरण्यवर्णाः, ततः, उत्पुनीतनः, स्वाहा ॥ अद्भयो हिरण्य- वर्णाभ्यः इदं नमम ।। इमं मे वरुण, श्रुधीहवे, अद्याचें मूळय । त्वाम- आचेंके स्वाहा ॥ वरुणाय इदं नमम ॥ तत्त्वॉयामि, ब्राँणा, वन्दमानः, तदाशास्ते, यज॑मानः, हविमिः । अहेळमानः, बोधि, उरुंश"स, मानआयुः, प्रमोषीः, स्वाहा ॥ वरुणाय इदं नमम ! त्वन्नो अग्ने, वरुणस्य विद्वान् , देवस्य हेळं, अ यासिसीष्ठाः । वस्युः, - । 4 यजिष्ठः, वह्नितमः, शोशुचानः, विश्वा द्वेषा सि, प्रमुंमुग्धि, अस्मत् अग्नये इदं नमम || स त्वनो अग्ने, अवमोभव, ऊती नेदिष्ठः, अस्या उषसः, व्युष्टौ । अवयव नः, वरुणं, रॉणः, स्वाहा ॥ वीहि मुळीक, सुहवोनः, एधि स्वाहा । अग्नये । इदं नमम ॥ त्व- - मॅग्ने अयासि, अयासन् , मनसा हितः । अयासन् , हव्यमूहिषे, अयानो धेहि, भेषजं, स्वाहा ॥ अग्नये अयसे इदं नमम ।। यदीव्यन् , ऋणमहं, बभूव, अदित्सन्वा, सञ्जगर, जनेभ्यः । अग्निर्मा तस्मात् , इन्द्रेश्च, संविदानौ, प्रमुंश्चतां, स्वाहा ॥ अग्नीन्द्राभ्यां इदं नमम ॥ यस्ताभ्यां, चकर, किल्बिषाणि, अक्षाणां, वग्नु, उपजिघ्नेमानः । उग्रं- पश्याच, राष्ट्रभृच्चे, तान्यपसरसौ, अनुदत्तां, ऋणानि स्वाहा उग्रंपश्याराष्ट्रभृद्भयां अफ्सरोभ्यां इदं नमम ॥ उग्रंपश्ये, राष्ट्रभृत् , किल्बिषाणि, यदक्षवृत्तं, अनुदत्तमेतत् । नेन्नः, ऋणान् , ऋणवः, इस मानः, यमस्य लोके, अधिरज्जुराय, स्वाहा ॥ उग्रंपश्याराष्ट्र- भृद्भ्यां अफ्सरोभ्यां इदं नमम ॥ अवते, हळो वरुण, नमोभिः, अवयज्ञेभिः, ईमहे, हविभिः । क्षयन , अस्मभ्य, असुर प्रचेतः, राजनें , एना सि, शिश्रथः, कृतानि, स्वाहा ॥ वरुणाय (असुराय प्रचेतसे राज्ञे) इदं नमम ॥ उदुत्तमं, वरुण पाश, अस्मत् , अवॉधर्म, विमध्यमं, श्रथाय । अथॉवयं, आदित्य व्रते, तवानॉगसः, अदितये स्याम, स्वाहा ॥ वरुणादित्याभ्यां इदं नमम ॥ इमं मे वरुण, श्रुधीहवे, अद्याचें मृळय । त्वामवस्युः, आचेंके स्वाहा ॥ वरुणाय इदं नमम ॥ तत्त्वॉयामि, ब्रह्मेणा वन्दमानः, तदाशास्ते, यज॑मानः, हविर्भिः ॥ अहेळमानः, वरुणेहबोधि, उठेशस, मान आयुः, प्रमोषी स्स्वाहा ॥ वरुणाय इदं नमम ॥ त्वन्नोअग्ने, वरुणस्य विद्वान् , देवस्य हेळ:, अव- यासिसीष्ठाः । यजिष्ठः, वह्नितमः, शोशुचानः, विश्वा द्वेषा सि, . प्रमुमुग्धि, अस्मत्स्वाहा ॥ अग्नये इदं नमम || स नमम । स त्वन्नो अग्ने, अवमोभव, ऊनी नेदिष्ठः, अस्या उषस:, व्युष्टौ । अवयवनः, वणं, रॉणः, वीहिमुळीक, सुहबोनः, एधि स्वाहा ॥ अग्नये । इदं नमम॥
५२ सर्कुसुकः, विकुसुकः, निऋथः, यश्चे निस्वनः। ते(१)ऽस्मत् , यक्ष्मै, अनॉगसः, दूरादूर, अचीचतं, स्वाहा ॥ अनागोभ्यः देवेभ्यः इदं नमम।। निर्यक्ष्मं, अचीचते, कृत्यां, नितिश्च । तेन यः, अस्मत् , समॅच्छाते, तमस्मै, प्रसुवामसि, स्वाहा ।(अनागोभ्यः)देवेभ्यः इदं न मम।।दुश्श सा- नुश साभ्यां, घणेनँ, अनुघणे च । तेनान्यः, अस्मत् , समृच्छातै,तमस्मै, प्रसुवामसि, स्वाहा ।। (अनागोभ्यः) देवेभ्यः इदं न मम || संवर्चसा, पयेसा, सन्तनूभिः, अगॅन्महि, मनॅसा, स शिवेन । त्वष्टॉ नो अ, विधातु, रायोऽनुमाष्टुं, तन्वः, यद्विलिष्ट, स्वाहा ॥ त्वष्ट्रे इद नमम ॥ आयुष्टे, विश्वतो दधत् , अयमग्निः, वरेण्यः । पुनस्ते प्राणः, आॉति, परायदम, सुवामिते, स्वाहा ॥ अग्नये वरेण्याय इदं नमम !! आयुर्दा अग्ने, हविषो जुषाणः, घृतप्रेतीकः, घृतयोनिः, एधि । घृतं पीत्वा, मधु, चारु गव्य, पितेव पुत्रं, अमिरक्षतात् , इमम् , स्वाहा ॥ आयुर्दे अग्नये (हविषो जुषाणाय घृतप्रतीकाय घृतयोनये) इदं नमम ॥ इममॅग्ने, आयुषे, वर्चसे कृधि, तिग्ममोजेः, वरुण, स“शिशाधि, मातेवास्मै, अदिते, शर्म यच्छ, विश्वे देवाः, जरदष्टिः, यथात्, स्वाहा ॥ अग्नये वरुणायादितये विश्वेभ्यो देवेभ्यः इदं नमम ॥ अग्न आयूषि, पवसे, आसुबोज, इञ्च नः । आरे बाँधस्व, दुछुनी, स्वाहा ॥ अग्नये इदं नमम ॥ अग्नेपर्वस्त्र, स्वपॉअस्मे, वर्चस्सुवीर्यम् । दधंद्रयिं, मयिपोषं, स्वाहा ॥ अग्नये स्वपसे इदं नमम ॥ अग्निर- - ऋषिः, पर्वमानः, पाञ्चजन्यः, पुरोहितः । तमीमहे, महागय, स्वाहा ।। अग्नये(ऋषये पवमानाय पाञ्चजन्याय पुरोहिताय)इदं नमम || अग्नेजातान् , प्रणुदानः, सपत्नान् , प्रत्यजातान् , जातवेदः, नुदस्व । अस्मेदादिहि, सुमनाः,अहेळन् , शमन्ते स्याम,त्रिवरूथः,उद्भौ स्वाह||अग्नये जातवेदसे इदं नमम।सहसा जातान् , प्रणुदानः, सपत्नान , प्रत्यजॉतान् , जातवेदः, नुदस्व । अधिनो ब्रूहि, सुमनस्यमानः, वयस्याम, प्रणुदानः, सपनाने , स्वाहा ।। अग्नये जातवेदसे (सुमनस्यमानाय) इदं नमम || अग्नेयोनः, अभितोजनः,वृकोवारः,जिघासति । तास्त्वं वेत्रहन् , जहि,वस्वस्मभ्य, आमेर स्वाहा । अग्नये वृत्रध्ने इदं नमम || अग्ने योनः, अभिदाति, समानः, यश्च निष्टयः । तं वयं, समिधं कृत्वा, तुभ्यमग्ने, अपिदध्मसि, स्वाहा ॥ अग्नये इदं नमम ॥ यो न इशात् , अशपतः, यश्चनः, शपतः, शात् । उषाश्च, तस्मै निम्रक्चें, ७ सर्व पापं, समूहता, स्वाहा ॥ उषोनिम्रग्भ्यां इदं नमम यो न स्सपत्नः, योरणः, मर्तः, अभिदासँति देवाः । इध्मस्येव, प्रक्षायतः, मा तस्य, उच्छेषि, किञ्चन स्वाहा ॥ देवेभ्यः इदं नमम ॥ योमान्द्वेष्टि, जातवेदः, यश्चाहं द्वेष्मि, यश्चमाम् । सर्वान् , तानॅग्ने, सन्देह, याचाह द्वेष्मि, येच मां, स्वाहा ॥ जातवेदसे अग्नये इदं नमम ॥ योअस्मभ्यं, अरातीयात् , यश्चनः, द्वेषते जनः । निन्दाद्यः, अस्मान् दिपसाच्च, सर्वा स्तान् , मण्मषाकॅरु, स्वाहा ॥ अग्नये इदं नमम ॥ स"शितं मे, ब्रह्म, सशितं, वीर्य, बलम् । स शितं, क्षत्र में, जिष्णु, यस्याहमस्मि, पुरोहितः, स्वाहा ॥ अग्नये इदं नमम ॥ उदेषां, बाहू अतिरं, उद्वचः, अथो बलम् । क्षिणोमि, ब्राँणा, अमित्रान् , उन्नयामि, स्वा(२)म् 034, - FSISI || அx s TET || TE:, grTITE, enis, gas:, IT, அக, அRis, I: TIT:, 11:, அதர், அRTIC, gifat, *:, அச்சு, அrnia || ATIST:, As757:, எTTI:, अबाधतां, दुरितानि, विश्वा स्वाहा ॥ वैश्वानराय अदब्धाय तनूपे इदं * | * இத்துடன் ச்ருதியில் சொன்ன ப்ரதான ஹோமம் முடிந்ததால் இங்கு அதைச்சேர்ந்த ஸ்விஷ்டகிருச்சரு ஹோமம் செய்ய வேண்டும். போதாயன மதப்படி இன்னும் எட்டு ஹோமங்கள் 1 செய்வதானால் அதர்க்குப் பிறகு ஸ்விஷ்டகிருச்சருஹோமம்2. இதர்க்குப் பிறகு ஜயாதிஹோமம் முதல் உபஸ் தானம் முடிய எல்லாம் மேலே எழுதப்பட்டுள்ளது. ஜயாதி ஹோமம் செய்யாத பக்ஷத்தில் அதர்க்குமேல் உள்ள அவிக்ங் யாதஹோமத் திலிருந்து எல்லாம் ஸமம். சிலர் ப்ரதான ஹோமமானதுமே உபஸ் தானத்தையும்3. செய்த பிறகு ஸ்விஷ்டகிருச்சருஹோமம் ஜயாதி ஹோமம் முதலியதைச் செய்கிறார்கள். இத்துடன் வேறு சில வித்யாஸங்களையும் மூலக்ரந்த தாத்பர்ய ந்யாயங்களுடன் பரிசீலித்து இதில் அனுஷ்டிக்க வேண்டிய க்ரமப்படி ப்ரயோகம் எழுதியுள்ளது. இதில் 1. अथात्र बोधायनमतेन अष्टौ होमाः-"सिहेच्या उत या पदाको । विषिरग्नौ, ब्राह्मणे, सूर्ये या । इन्ट्या | देवी ५६ सुभगा, जजान । सान आगन् , वर्चसा, संविदाना स्वाहा ॥ त्विष्यै देव्या इदं नमम ॥ या रॉजन्य, दुन्दुभौ, आयतायाम् । अश्वस्य क्रन्ये, पुषस्य मायौ ॥ इन्द्रय्या देवी+विदाना स्वाहा ॥ त्विष्य देव्यै इदं न मम ॥ या हस्तिनि, द्वीपिनि, या हिरण्ये । विषिरश्त्रेषु, पुरुषेषु गोषु । इन्द्रं+विदाना स्वाहा । विथै देव्यै इदं न मम ॥ रथे अक्षेष, वृषभस्य, वाजे । वाते पर्जन्ये, वरुणस्य, शुष्मै ।। इन्द्र + विदाना स्वाहा ।। विष्य देव्यै इदं न मम ॥ अग्नेऽभ्यावर्तिन् , अभिनः, आवर्तस्व, आयुषा वर्चसा, सन्या मेधया, प्रजया धनेन, स्वाहा ।। अग्नये अभ्या- वर्तिने इदं नमम ॥ अग्ने अङ्गिरः, शतन्ते सन्तु, आवृतः, सहस्रन्ते, उपावृतः । तासां पोषस्य, पोषेण, पुनर्नो नष्टं, आकॅधि, पुनर्नो रयिं, आकॅधि, स्वाहा । अग्नये अभ्यावर्तिने इदं नमम ॥ पुनरूर्जा, निवर्तस्व, पुनरग्ने, इषाऽऽयुषा । पुन॑र्नः पाहि, विश्वतः, स्वाहा । अग्नये अभ्या- वर्तिने इदं न मम ।। सह रय्या, निवर्तस्व, अग्ने पिन्वस्व, धारया ।
५७ विश्वपिनया, विश्वत:, परि स्वाहा ॥ अग्नये अभ्यावर्तिने इदं नमम || 2. पूर्व अन्तःपरिधिसादितं स्विष्टकृद्धविरादाय द्विरभिधाय- "हव्यवाह, अभिमातिषाह, रक्षोहणे, पृतनासु, जिष्णुम् । ज्योतिष्मन्त, दीयत, पुरन्धि, अग्निं, स्विष्टकृत, आहुत्रेमोम् ॥ स्विष्ट मग्ने, अभि, तत्पृणाहि, विश्वादेव, पृतनाः, अभिष्य । उरुन्नः, पन्थी, प्रदिशन् , विभाहि, ज्योतिष्मद्धेहि, अजरन्नः, आयुस्स्वाहा ॥ (அக்நியின் வடகிழக்கில் ஹோமம் செய்யவேணும்) अग्नये स्विष्टकृते इदं न मम || - 3. उपस्थान मन्त्रा:-वैश्वानराय, प्रति वेदयामः, यदीनृणं, सङ्गरः, देवतासु । स एतान् , पाशान , प्रमुचन् , प्रवेद, स नो मुश्चातु, दुरितात् , अवद्यात् ।। वैश्वानरः, पयान्नः, पवित्रैः, यत्सङ्गर, अभि- धावाम्याशाम् । अनाजानन् , मनसा, याचमान , यदत्रैनः, अव- तत्सुवामि ॥ अमी ये, सुभगे दिवि, विच तौ, नाम तारके । प्रेहामृत स्य, यच्छतां, एतत् , बद्धकमोचनम् ॥ विजिहीर्व, लोकाधि, बन्धा- 5 ५८ नमुंश्चासि, बद्धकम् । योनेरिव, प्रच्युतो गर्भः, सर्वान् , पथो अनुष्व ॥ स प्रजानन् , प्रतिगृभ्णीत, विद्वान् , प्रजापतिः, प्रथमजाः, ऋतस्य । अस्माभिर्दत्तं, जरसः परस्तात् , अच्छिन्नं, तन्तु, अनु सञ्चरेम ॥ ततन्तन्तुं, अन्वेके, अनुसञ्चरन्ति, येषां दत्तं, पित्र्य, आयनवत् । अबन्ध्वेके, ददॆतः, प्रयच्छोत् , दातुश्चेत् , शक्नवा सः, स्वर्ग ऍषाम् ॥ आरभेयां, अनुममेथां, समानं पन्थी, अवथो घृतेन । यद्वी पूर्त, पारविष्टं, यदग्नौ तस्मै, गोत्रोयेह, जायॉपती, सरमेथाम् ।। यदन्तरिक्षं,पृथिवी मुत द्या,यन्मातरपितर,वा जिहिसिम । - अग्निर्मा, तस्मादेनसः, गारहपत्यः, उन्नो नेषत् , दुरिता यानि, चकम ! भूमिर्माता, अदितिर्नः, जनित्रं, भ्रातान्तरिक्षं, अभिशस्त एनः॥ द्यौर्नेः, पिता पितृयात् , शंभेवासि, जामिमित्वा, माविवित्सि, लोकात् । यत्र सुहार्दः, सुकृतो मदन्ते, विहाय रोग, तन्या(१) स्वायाम् । अश्लोणारे, अद्दुताः, स्वर्गे, तत्रं पश्येम, पितरश्च पुत्रम् ॥ यदन्नमनि, अनुतेन देवाः, .
दास्यन् ,अदास्यन् , उता, करिष्यन् । यद्देवानी, चक्षुषि, आगो अस्ति, यदेव किञ्च, प्रतिजग्राहं, अग्निी तस्मात् , अनृणं, कृणोतु ॥ यदन्नमनि, बहुधा विरूपं, वासो हिरण्यं, उत गां, अजामविम् । यद्देवानी, चक्षुषि, आगो अस्ति, यदेव किञ्च, प्रतिजग्राहं, अग्निर्मा तस्मात् , अनृणं, कृणोतु ॥ यन्मया, मनॅसा वाचा, कृतमेन:, कदाचन । सर्वस्मात् , तस्मात् , मेळितः, मोग्धि, त्वहि वेत्थे, यथा तथम् ॥
॥ श्रीः॥
॥ कूश्माण्डहोममन्त्राः॥
यद्देवा देवहेळेन न्देवास श्वकृमा वयम् ।
आदिल्या स्तस्मान्मा मुञ्चततस्यर्तेन मामित स्वाहा ॥
१
(देवेभ्य आदित्येभ्य इदं नमम)
देवा जीवनकाम्या यद्वाचाऽनृत मूदिम ।
૨
तस्मान्न इह मुंश्चत विश्वे देवा सजोषस स्स्वाहा ।।
(विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं नमम)
ऋतेने द्यावापृथिवी ऋतेन त्व सरस्वति ।
कृतान्नः पाहनसो यत्किश्चानृत मूदिम स्वाहा ॥
(द्यावापृथिवीभ्यां सरस्वत्या इदं नमम)
३
-
इन्द्राग्नी मित्रावरुणौ सोमो धाता बृहस्पतिः ।
तेनो मुञ्चन्त्वेनेसो यदन्यत मारिम स्वाहा ॥
(इन्द्राग्निभ्यां मित्रावरुणाभ्यां सोमाय धात्रे बृहस्पतये इदं नमम)
४
सजातश सादुत जॉमिश सा- ज्ज्यायस इशादुतवा कनीयसः । अनाधृष्ट न्देवतेत यदेन स्तस्मा- स्वमस्मा जातवेदो मुमुग्धि स्वाहा ।। (अग्नये जातवेदसे इदं नमम) यद्वाचा यन्मनॅसा बाहुभ्या मूरुभ्या- मष्ठीवद्भयागशिश्नै र्यदनेत श्चकृमा वयम् । अग्निी तस्माद सो गार्हपत्यः प्रमुंश्चनु - चकृम यानि दुष्कृता स्वाहा ॥ (अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम) येन त्रितो अर्णवा निर्बभूव येन सूर्य न्तमसो निर्भुमोचें । येनेन्द्रो विश्वा अजॅहा दॉती स्तेनाह- ज्योतिषा ज्योतिरानशान आक्षि स्वाहा ॥ (अग्नये ज्योतिषे इदं नमम)
६२
यत्कुसीद मप्रेतीत्त म्मयेह येन यमस्य निधिना चरामि ।
एतत्तग्ने अनृणो भवामि जीवन्नेव प्रति तत्ते दधामि स्वाहा ।।
(अग्नये इदं नमम)
यन्मय माता गर्भे सत्येन श्चकार यत्पिता ।
अग्निमा तस्मा देनॅसो गारपत्यः प्रमुञ्चतु
९
दुरिता यानि चकृम करोतु मा मॅनेनस स्वाहा ॥
(अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम)
यदाँ पिपेष, मातरं पितरं पुत्रः प्रमुदितो धयन् ।
अहि सितौ पितरौ मया तत्तग्ने अनृणो भवामि स्वाहा ॥१०
(अग्नये इदं नमम)
यदन्तरिक्षं पृथिवी मुत द्या व्यन्मातर
पितर वा जिहि सिम ।
अग्निी तस्मादेनॅसो गारपत्यः प्रमुश्चतु
दुरिता यानि चकृम करोतु मा मॅनेनस स्वाहा ॥ ११
(अग्नये गाईपल्याय इदं नमम)
६३ यदाशसॉ निशसा यत्पॅराशसा यदेनें श्चकृमा नूतन यत्पुराणम् । अग्निर्मा तस्मा देनेसो गाह्पत्यः प्रमुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मा मॅनेनस स्वाहा ॥ १२ (अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम) अतिक्रामामि दुरित य्यदेनो जहॉमि रिप्रं परमे सधस्थे । यत्र यन्ति सुकृतो नापि दुष्कृत- स्तमारोहामि सुकृता न्नु लोक स्वाहा ॥ १३ (अग्नये इदं न मम) त्रिते देवा अमृजतैतदेन स्त्रित एत न्मनुष्येषु मामृजे ततो मा यदि किञ्चिदानशे । अग्नि तस्मा देनॅसो गारपत्यः प्रमुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मा मनेनस स्वाहा ॥ १४ (अग्नये गार्हपत्याय इदं नमम) ६४ दिविजाता अफ्सु जाता या जाता ओषधीभ्यः । S अथो या अॅग्निजा आप स्ता नश्शुन्धन्तु शुन्धनी स्स्वाहा ॥ (अद्भयः शुन्धनीभ्यः इदं नमम) यदापो नक्त न्दुरित चरॉम यद्वा दिवा नूतन यत्पुराणम् । हिरण्यवर्णा स्तत उत्पुनीत न रस्वाहा ॥ १६ (अद्भयो हिरण्यवर्णाभ्यः इदं नमम) इमं मे वरुण श्रुधी हवे मद्या च मृळय । त्वा मवस्यु राचेंके स्वाहा ॥ १७ (वरुणाय इदं नमम) तत्त्वा यामि ब्राँणा वन्दमान- स्तदाशास्ते यज॑मानो हविभिः । अहेळमानो वरुणेह बोध्युश"स मान आयुः प्रमोषी स्स्वाहा ॥ (वरुणाय इदं नमम) त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वा- न्देवस्य हेळोऽवे यासिसीष्ठाः ।
६५
यजिष्ठो वह्नितम शोशुचानो विश्वा
द्वेषासि प्रमुग्ध्यस्म थ्स्वाहा ।।
(अग्नये इदं न मम)
स वनो अग्नेऽवमो मेवाती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ ।
अवयव नो वरुण रॉणो वीहि मॅळे क"सुहवोन एधि स्वाहाँ ।
(अग्नये इदं न मम)
त्वमॅग्ने अयास्ययास न्मनॅसा हितः ।
अयासन् हव्यनॅहिषेऽयानो धेहि भेषज स्वाहा ।।
२१
(अग्नये अयसे इदं न मम)
यदीव्य नृणमहं बभूवादिथ्सन्वा सञ्जगर जनेभ्यः ।
अग्नि तस्मादिन्द्रेश्च सविदानौ प्रमुञ्चता स्वाहा ।। २२
(अग्नीन्द्राभ्यां इदं न मम)
यद्धस्ताभ्याञ्चकर किल्बिषाण्यक्षाणा बग्नु मुंपजिन्नेमानः ।
उप्रेपश्याचें राष्ट्रभृच्च तान्यप्सरसा वणुदत्ता मृणानि स्वाहा ।
(उग्रंपश्यायै राष्ट्रभृते च अफ्सरोभ्यां इदं न मम)
6