·शुद्धम् । पृ० पाटला शुभा अशुद्धम् । पटला शभा क्षुल्लक्षणम् द्वि क्षुल्लक्षणम् समङ्गलैः चिपिटः क्षुतलक्षणम् ९० .१२ ९२ १२ ३ ७ क्षुतलक्षणम् सुमनालः चिपिटैः १ स: स्यात स स्यात् वशे भुजभ्यां यस्य ज्ञानासम्भव शालिग्राम शुभाभुम स्कयांस तत्तदेखा मौलिकाः भोगः ९८ २१ १०३ १८ १०४ २५ ११३ २४ १२२ ४ १२४ ५ १२५ १ १२७ ६ वंशे भुजाभ्यां यस्या ज्ञानसम्भव शालग्राम शुभाशुभ स्कन्धांश तत्चलतदेखा मौलिजा भोगदः पृथूपान्तौ 'पर्यट राह सुस्वर मिश्रकमेत पन्ध्या पृय पीनी २५ १४० १४७ २ पर्यत दाह सुवर मिश्रमेत पन्ध्यां १६६ १२ १६८ २२ १७९ ११ ·पृ० पं० २८७ २५ १९२ २१ २१० १० २१५ २४ २१९ २० अशुद्धम् । शुद्धम् । पुरुष शशक शशक: महीपते महीपतेः "यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्" एतदनन्तरम्-"पुरुषेणासहायेन किमु राज्य महत्पदम्" इदमर्धमधिकं पठनीयम् । ताम्बूललक्षणग्रन्थो विपयानुक्रमेऽपरिग- णितत्वात्मक्षिप्त इति भाति । माहुखी प्राङ्मुखी पार्थिवैः पार्थिवः भायो विशेषण ममुं विशेपेण ते सान्नेवेश सन्निवेश विपमैः विप धनतरुगहन धनतरगहन उत्तम उत्तम जातिभेदः जातिभेदः मध्यम् मध्यमम् विस्तिः वितस्तिः ज्जष्टो जयष्टो लोह लोहं पांच कचि नाशोऽसञ्चयो विविधा विविधो २२३ १० २२८ २ २३९ १५ २३३ १४ २३४ २४० २५ २४१ २ २५० १५ २७७ १९ २२ २८७११ " २५ नाशः सञ्चयो ३०३४ ३१२ २० ·शुद्धम् । पृ० पं० ३१८२० ३२५ १२ '३३२ १२ ३३३३१४।१५. ३५६ २३ अशुद्धम् । हस्तिकी इस्तिका दिङ्गागान दिङ्गागान् पृष्ट पृष्ठ ‘कृतो कृतां 'सर्पच्छवक'इति 'मान्तयोरिति चाौं विनिमयेन पठितव्यौ लङ्कारकम् लङ्कारकारकम् विल्वे विल्वं कालिङ्गके कालिङ्गके याश्चन्या याश्चान्या क्षिम क्षिणं वामना ये च न तथा धार्या हस्तगत हस्तगता सेनापति सेनापतिः सपृष्ठा মুম্বা सपृष्ठा भूपृष्ठा सपृष्ठं भूपृष्ठं पृप्ठ्यः पृष्ठाः गोरथि गोरथ अपरत्तका उपात्तका श्वेम श्वेत मिययर्शनाः मियदर्शनाः पृष्ठोन्नतो पृष्ठानतो श्याहगामिनः श्चारुगामिनः ३८५ २० ३८८ १७ ४०४ २४ ४०६ २३ ४१६ २. २२ २३ ४१८.१४ ४२० १३ १७ ४२११५ ४२२ ५ ·पृ० पं० ४३७ १७ ४३८ ७ ४३९१६ २१ ४४०१७ ४४२ १६ ४४५ १६ ४४६ २३ अशुद्धम् । प्रयाणाख्यं हिटः- विधीये प्रोथगे: स्यूलक्षिकूटः ऽध सिताः जदत्त सौष्ठवर्जिता प्यतेपु पर्याणयेद्धम् केशः वजिताः पण्णवत्यो गुणासिन्धवः मायुभवति मध्यपु मानने वापि वाराह पितॄनेतान् ब्रह्मणः मूर्तिजनं अता शिवनाम इति शुद्धम् । प्रपानाख्यं दिष्टः विधीयते मोथजे स्थूलाक्षिक्टः ऽप्यसिताः जयदत्त सौष्टववर्जिता वेतेप पणियेयम् कशा वर्जिताः पट्सप्तत्यो गुणसिन्धवः मायुर्भवति मध्येपु मानेन चापि वाराहे पितृनेतान् ब्राह्मणः मूर्तिपूजन क्षता शिवनाभिरिति ४६२ ३ ४७३ २ ४७६ २ ४९० २४ ४९२ २० ४९९ ४ ५०० १४ ५०७ २१ ५६९ १० ६७३ ७ ५७७ १० ५८२ १२

·अशुद्धम् ।
शच्छङ्कर
पृ० पं०
५८३ १
नन
मूल्प
चण्डांशाय
मनागुपदितं
परीक्षेव
परशिष्टे
वैखानसहन्ये
शुद्धम् ।
शङ्कर
रूक्ष
नून
मूल्य
चण्डेशाय
मनागुपहतं
परीक्षेत
परिशि
वैखानसग्रन्थे
५९५ २०
६०८१३
६२२ ५
६२५ २५
६३५ २२
६३७ २४
६४०१८
इति लक्षणप्रकाशस्य शुद्धिपत्रम् ।

·वीरमित्रोदये पूजाप्रकाशस्य शुद्धिपत्रम् । + शुद्धम् । पृ० पं० १ १५ ३ ९ om अशुद्धम् । मवागात्मकत्वात् मोक्षणां वन्धुत्कृत्या चक्रदाघर कशी मातिष्टा नाशया विनाशत: समार्जिता देवा लये ततो तण्डुल पयसो २० २२ २३ मत्यागात्मकत्याद मोक्षाणां वन्धुसत्कृत्या चक्रगदाधर फाशी प्रतिष्ठा नाशाय विनाशन: संमार्जिता देवालये ततो तण्डुल पयसा पुरे ग्रस्तो पुनराशत्तिः उज्वलैः २४ ८ २४ २४ ग्रास्तो पुनुराचिः ज्वलैः ४५ ४ ·(२) पृ० पं० ६ ६२ २५ १३ १२. २२ . ७४, ११ ४ अशुद्धम्। यथातथ्य वन्यानि विष्ण्ववर्चने मर्चयेत् ब्राह्मणामपि ऽव्याख्यत् पुष्यं गन्धैः शेपणे विशेषः अत्युज्वलश्च निप्पावनां मुनीन्द्र दुदीरयेत् मन्दिर खङ्ग पुरुषोत्तम् त्रिष्टुवं सुवर्णस्तं पारस्प विलेप्यां श्रुतिः उयगायन च परस्परम् शुद्धम् । याथातथ्य धन्यानि विष्णवर्चने मर्चेच ब्रह्मणामपि व्याख्यत् पुष्पं गन्धः शेपेण विशेपतः अत्युज्ज्वलव निष्पावाणां मुनीन्द्र मुदीरयेत् मन्दिरे खड्ग पुरुपोत्तमम् त्रिष्टुभं सुपर्णस्तं पारस्य विलेप्यायां स्मृतिः उपगायन् १६ २ ३ ८२ ८९ १४ १०७ २२ २२ ११३ ९ ११५ १५ ११६ १५ १९७ २२ १२१ ८ परिरभ्य च ·शुदम् । 'पृ० १० १२५ २४ १२८ १३ अशुभम् । अधाव टिका न्दमानं पानि विनियोनः कुक्चुरः [१६] हीमान दर्भमयस्त्रि १३८ २१ १७९ २१ १८४ १७ 4 अथात्रैव मुष्टिका वन्दमानं पाणि विनियोगः कुक्कुरः [२६] हीमान् दर्भमयस्त्रि इहैव शालग्राम मृर्तये रेव च तिन्तिडी संमिश्र चकारद्वयादाने सूक्ष्मघारण धूपोरक्षेप प्रतिमासं मृत्कुम्भा महाराज यस्त्वर्काय निश्छिद्रैः भास्करालय १९८ २१ २०० १६ २०१२५ २०३ १४ शालग्रम मूर्तय मेव च ,तिन्तिणी संमिस घकारद्वयायादाने सूक्ष्मद्यारण भूपोपेक्षं प्रतिमाम मृत्कुम्भा महराज यस्त्वकार्य निच्छिद्रैः भस्करालय २१९ १३ २२४ १० २२९ २४ २३१ २७ २४७. ७ २५० हैं। २५१ २० ५५५ १२ २६७ ११ ·शुद्धम् । .. अगुद्धम् । अपप्ते संगृह्यास्त्रेण फन्दरूणि स्नापयेद्विविद्या गौरिक पुसीसमयोः देवी देवं वल्लकीकरम् । अभिपेकेन समुद्र ऽबुजोद्भवम् पापेः दर्शनास्पर्शन पृ० पं. २८० २१ २८९ ८ ३०३ १५ ३१२ २३ ३२२ ३२६ १२ अपत्ये सङ्घद्यास्त्रेण फन्दुरूणि स्नापयेद्विधिवद्भक्त्वा गैरिक पुसीसयोः देवं देवी वल्लकीकराम् अभिपेकेण समुद्रक ऽम्युनोद्भवम् पापैः दर्शनात्स्पर्शनं इस्वो नृप ३६४ ८ ३७५ २१. ३७६ १० न्नृप . ३८२ १२ इति पूजामकाशस्य शुद्धिपत्रम् ।

·गजलक्षणप्रकरणे गजाध्यक्षादिलक्षणम् । ४०१
अथ गजाध्यक्षलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
हस्तिशिक्षाविधानझो वनजातिविशारदः ।
क्लेशक्षमस्तथा राज्ञो गजाध्यक्षः प्रशस्यते ।। इति ।
पालकाप्ये,
गजाध्यक्षोऽतिमतिमान् शरण्यः संयतेन्द्रियः ।
विनीतः सत्वसम्पन्नो वयस्थः प्रतिपत्तिमान् ।।
नृपतुल्यः मियाभापी महाभोगपरिग्रहः ।
गजजीवी गजानां तु हितकार्ये रतस्तदा ।
स्वामिभक्तः शुचिर्दक्षो धार्मिकश्च प्रशस्यते । इति ।
इति गजाध्यक्षलक्षणम् ।।
अथ गजारोहलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
एतैरेव गुणैर्युक्तः स्वाधीनच विशेषतः ।
गजारोहो नरेन्द्रस्य सर्वकर्मसु शस्यते ॥ इति ।
पालकाप्यपि,
रहस्यधृक् प्रियः शूरो धृतिमान् सुदृढन्द्रियः ।
सुशरीरस्त्वरोगश्च यन्ताङ्कुशविभागवित् ।।
निमित्तोत्पातकुशलश्चिकित्सितविशारदः।
दम्पस्तु कुशलोत्साही गजभर्तृहिते रतः ॥
ब्राह्मणः शीलसम्पन्नो यज्ञकर्मप्रतिष्ठितः ।
शक्तश्व युद्धे नागानामारोदा तु पशस्यते ॥ इति ।
इति गजारोहलक्षणम्।
इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिमञ्जरी-
4

·४०२ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे नीराजितचरणकमल- श्रीमन्महाराजाधिराजमवापरुद्रतनन- श्रीमन्मधुकरसाइमनु- चतुरुदधिवलयवमुन्धराहदयपुण्डरीक- विकासदिनकर- श्रीमहाराजाधिराज- थीवीरासिंहदेवोघोजितश्रीहंसपण्डितात्मज- परशुराममिश्रमनु- सकलविद्यापारावारपारीणधुरीणजगदारिद्रयमहागजपारी- न्द्रविद्वज्जनजीवातु- थीमान्मित्र मिश्रकृते श्रीवीरमित्रोदयाभिधनिवन्धे लक्षणप्रकाशे गजलक्षण- मकरणं समाप्तम् ।

·. अश्यलक्षणप्रकरणे अश्वप्रशंसा। ४०३ अथाश्वलक्षणप्रकरणम् । तत्र- तस्य राष्ट्रं यशो लक्ष्मीधर्मकामार्थसम्पदः । वाजिनो यत्र तिष्ठन्ति सर्वलक्षणसंयुताः ॥ कुञ्जरं तुरगं कुर्यात्तस्य राज्ञः परीक्षितम् । सर्वलक्षणसम्पूर्णमारुहेवाजिनं नृप ॥ इत्यादिवचनैः सुलक्षणैरेवाधर्मकामार्थादि शुभं फलं प्रा- प्यते । अतो राजा सङ्ग्रामादिकार्ये परी अशुभलक्षणमश्वं विहाय सुलक्षणमश्वमेवारुहेदित्युक्तम् । तत्र किंलक्षणोऽभिमतः किंलक्षणो निपिद्ध इत्यश्वलक्षणमुच्यते । अत एव जयदेवेनोक्तम्- अशुभैर्लक्षणैर्युक्ता हया न ग्रहणोचिताः । अतो लक्षणमेवादौ तेषां वक्ष्यामि देहजम् ।। इति । तत्रादावश्वमशंसा उच्यते-- विष्णुधर्मोत्तरे, पुष्कर उवाच। राज्ञा तुरङ्गमायत्तं विजयं भृगुनन्दन । तस्मान्सर्वप्रयत्नेन तुरगाणां समर्जने ॥ राज्ञा यत्नवता भाव्यं पालने च विशेषतः। तावन्तस्तुरगा धार्या यावता पोपणं सुखम् ॥ कर्तुं शक्यं न धार्यास्ते दुःखिताः क्षुधितास्तथा । दुःखितास्ते श्रियं लोकान् विनिघ्नन्ति जयं तथा ॥ धारणीयाः मुविहिता विधिना यवसादिना । विधृतास्ते तथा कुर्युलोकद्वयनयं तथा ॥ मङ्गलास्ते पवित्रास्ते रजस्तेषां तथैव च ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
केवलस्यैव ते भक्ता देवस्य परमेष्ठिनः ।।
अतिमेध्यतया तेन चानुज्ञाता दिवौकसाम् ।
ततोऽश्वमेधतुरगस्तस्यैवैकस्य हियते ॥
सर्वरत्नाधिको जातस्तुरगोऽमृतमन्थनात् ।
उच्चैःश्रवास्तेन हयाः सर्वरत्नोचमाः स्मृताः ।।
सपक्षा देववाह्यास्ते मानुपाणामपक्षकाः ।
छाना शालिहोत्रेण वाहनार्थ पुरा कृताः ।।
नीराजयन्ति ते देशान् हेपितैलशोभिनः ।
गन्धर्वास्ते विनिर्दिष्टाः श्रियः पुत्रा जितश्रमाः ॥
प्रधानमङ्गं सैन्यस्य शोभा च परमा हयाः ।
सुदूरगमने युद्ध यानश्रेष्ठास्तुरङ्गमाः।।
पल्गन्तमुच्चैस्तुरगं चामरापीडधारिणम् ।
भारता या भवेत्तुष्टिन सा राम त्रिविष्टपे ।।
रामदपुरुषारूढः सुसनदस्तुरङ्गमैः ।
चौरपारिसैन्यस्य पतन्ति हृदयान्पलम्
एरङ्गपादोद्धतघूलिदण्डं
पस्पातपत्रानुकृति फरोति ।
पगा, रामग्रा वसुधा तु तस्य
Emसा भवतीह वश्या ।। इति ।
.
ii
falhutो गणकरो-
पासमाधान
viiafदिया परभवेपथा पूर्वम् ।
Mathan Anापि पक्ष्ये समुदेशम् ॥
Mitant Tvषी श्रीराणिपुलं यशः ।
Imगरपोर्गविभूषणम्

·।
अश्यलक्षणप्रकरणे अश्यप्रशंसा।
तस्य राष्ट्रं यशो लक्ष्मीधर्मकापार्थसम्पदः ।
वाजिनो यत्र तिष्ठन्ति सर्वलक्षणसंयुताः ॥
तस्य सागरपर्यन्ता हस्ते तिष्ठति मेदिनी।
एकाहमपि यस्याश्वा निवसन्ति गृहाजिरे ।।
विष्णोर्वक्षस्थलं मुक्त्वा लक्ष्मीस्तस्य गृहे स्थिरा ।
निवसत्यश्वसवातैः सम्पूर्णा यस्य वाहिनी ॥
ते हयाः शJलक्ष्मीणां हठादाकर्पणक्षमाः ।
ये वाजिनः सुसञ्चारा सव्यासव्येषु शिक्षिताः ।।
ते विपक्षक्षयं कृत्वा प्राप्नुयुः श्रियमुत्तमाम् ।
कोऽन्यस्तुरङ्गमं हित्वा प्रविशेद्रिपुवाहिनीम् ।।
श्येनवत्पुनरभ्येति कृत्वा परपराभवम् ।
स्वामिनो वाजिनं मुक्त्वा को निर्वाहयितुं क्षमः ॥
पवित्रं परमं स्थानं माङ्गल्यमपि चोचमम् ।
दूरावानं गमयता तथा सङ्ग्रामकर्मणि ।।
अश्वभ्यः परमं नास्ति राज्ञां विजयसाधनम् ।
यस्यैकोऽपि सुपुष्टोऽश्वो वद्धस्तिष्ठति घेश्माने ।
तस्यापि विगतोत्साहा भीतास्तिष्ठन्ति शत्रवः।
दूरदेशान्तरस्थोऽपि रिपुस्तिष्ठति शङ्कितः ॥
तुरगा यस्य शास्त्रोक्ता विचरन्ति महीतले ।
आशु कार्याणि भूपानां यथाश्वाः पृथिवीतले ॥
कुर्वन्तीह तथा शीघ्रं न गजा न पदातयः ।
पदातिगजमुख्यैश्व शतशोऽथ सहस्रशः।
वेष्टितोऽपि व्रजत्यश्वो यथेष्टं पक्षिराडिव ।
रणाइतोऽपि तुरगो देशकालायपेक्षया ॥
पुनः प्रतिनिवृत्याशु हन्ति शg च मूर्द्धनि ।
.

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
क्षणादेकत्वमायाति क्षणाधाति सहस्रताम् ॥
क्षणान्मुख्यं रिपुं वीक्ष्य नयति स्वस्य सादिनम् ।
क्षणमन्तः क्षणं दूरं क्षणं याति रिपुं मति ॥
इन्द्रजालिकवत्तिष्ठेरकोऽयं मुक्त्वा तुरङ्गमम् ।
खण्डीकृत्य रिपुव्यूहं विचरन्ति तुरङ्गमाः ॥
खड्गपाशधनुर्हस्ताः सङ्ग्रामे दुर्जया नराः ।
जितशीतातपा ये च जितवासा जितासनाः।
युध्यमाना हयारोहा देवानामपि दुर्जयाः ।
तस्मादरिघटा कार्या हयसन्दोहसंहता ।।
चन्द्रहीना यथा राति पतिहीना पतिव्रता ।
हयहीना तथा सेना विस्तीर्णापि न शोभते ।
युध्यन्ते येऽपि मातङ्गा भिन्नाः शैलेन्द्रसनिभाः।
दुर्धरा दुर्निवारास्ते यानरत्नस्तुरङ्गमैः ।।
तस्मादश्वान् मशंसन्ति सेनानेषु महर्पयः।
अश्वविहीनाः पात्यन्ते छिन्नमूला इव द्रुमाः ॥
तस्यानुरक्ता श्रुतदृष्टविग्रहा
महारिलक्ष्मी रणवाससानि ।
हृष्टानना साप्यभिसारिका भवेत्
तुरङ्गमा यस्य वले महीपतेः॥
सर्वाम्भोनिधिमेखला सुरसरिद्रोमावलीभूपिता-
मुत्तुङ्गाद्रिपयोधरी पुरवरमाकारगण्डोज्ज्वलाम् ।
निःशेपप्रतिपक्षदोपरहिता विद्वजनौपानना
पृथ्वीं सोऽमरकामिनीमिव चिरं भुतेऽश्वसेनापति ।।
एते चान्ये च राजन् मकरगुणगणाः सन्ति मर्ये हयानां
स्वर्गेऽप्येवंगुणा ये सुरपतिसहिताः सूर्यचन्द्रादयश्च ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वानां नरवाहनत्वसम्भवः४०७
देवा जानन्ति येपो प्रवरगुणवतां रोगनाशस्य हेतुं
सिद्धःस्वमैश्च योगैर्मुनिवरगदिवैरप्यमीपां चिकित्साम्।।इति ।
इत्यश्वप्रशंसा।
अधाश्वानां नरवाहनत्वसम्भवः ।
नकुलकृते अश्वशास्त्रे,
सपक्षा वाजिनः पूर्व सञ्जाता व्योमचारिणः ।
गन्धर्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्ततः ।
तान् दृष्ट्वा जवसम्पन्नान् बलौघान् वाहनोचितान् ।
शक्रः मोवाच पार्श्वस्थं शालिहोत्रं मुनीश्वरम् ।।
नासाध्यं च मुने किश्चित्तवास्ति भुवनत्रये ।
तस्मात्कुरु रथावाहे योग्यानेतान् इयोत्तमान् ॥
पथा मे युध्यतः सैन्ये प्रवहन्ति रथं सदा ।
अशक्या दानवेन्द्रस्य नित्यं च बलगर्विताः ॥
इपीकास्त्रं समुत्सृज्य पक्षच्छेदं व्यधत्त सः ।
वाजिना शक्रवाक्येन शालिहोत्रो मुनीश्वरः ।।
छिन्नपक्षाश्च ते सर्वे गत्वा तमृषिमत्रुवन् ।
दीना दुःखसमोपेता रुधिरेण परिप्लुताः ॥
भगवन् किनिमित्तेन पक्षच्छेदः कृतस्त्वया ।
अपराधविहीनानां न च हिंसन्ति पण्डिताः ।।
तस्माद्गतिर्भव माज्ञ सर्वेपामिह वाजिनाम् ।
यथा स्यात्सर्वदा सौख्यं तुष्टिश्च मुनिसत्तम ॥
अतोऽसौ कृपयाविष्टस्तानुकाव सुदुरस्तिान् ।
इन्द्रादेशात्कृतं सर्व भवतां पक्षभेदनम् ॥
तस्मादः प्रकरिष्यामि भविष्यति यथा मुखम् ।

·परिमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पुष्टिरग्या यथा देहे गौरवं च जगत्रये ।।
यूयं शक्रादिदेवानां वाहनत्वं करिष्यथ ।
तथा भूमिपतीनां च गौरवेण समन्वितम् ।।
यो राजा भवतां पुष्टिं खानपानादिभिः सदा ।
करिष्यति न सन्देहो भविष्यति सुदुर्जयः ।।
न च त्यजति तं लक्ष्मीः कदाचिज्जयलक्षणा ।
अपि सर्वगुणीनं बहुशधुभिरामृतम् ॥
तथा चैवं विधास्यामि परमं च चिकित्सितम् ।
तुष्टयर्थं रोगनाशार्थ नराणां विहितं यथा ॥
तस्माद्च्छत भूलोके पाताले च तथापरे ।
स्वर्ग चान्ये मदादेशाधेन शान्तिः परा भवेत् ।।
एवं विसृज्य तान् सर्वान् शालिहोत्रस्तुरहमान् |
चक्रे द्वादशसाहस्री तदाख्यां संहितां तदा ॥
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् वाह्या जातास्तुरङ्गमाः'।
ततचिकित्सितं तेपां शालिहोत्रमकाशितम् ।। इति ।
इत्यश्वानां नरवाहनत्वसम्भवः।
अथाश्वजातियिभागः ।
शालिहोत्रे,
हयस्वरूपतत्त्वज्ञ वत्परं नियतेन्द्रियम् ।
शालिहोत्रं महामाझं मित्रजित्परिपृच्छति ।।
चातुर्वण्य महातेजा जानीयादाजिनां कयम्
फैश्चेष्टाय्यञ्जनाकारस्तथा त्वं वक्तुमर्हसि ॥
व्यअनं चिन्हविशेपः।
एवं पृष्टो महाचार्यः शालिहोत्रोऽभ्यभापत ।
दुर्विज्ञेयं तु पाहानां चातुर्वण्र्य नियोध मे ॥

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वजातिविभोगः।
अभिज्ञातेन रूपेण शीलेनाभिजनेन च ।
स्वरसंस्थानघणेच गन्धैश्चाप्युपलक्षयेत् ।।
चातुर्वर्ण्यविभागेन ये चाश्या अनुलोमजाः ।
अनुलोमजपर्द मतिलोमजानामप्युपलक्षणार्थम् ।
तान् विशेषेण मदतः शृणु चैवोपधारय ।
रूपोपपन्नाः श्रीमन्तो विनीताचारशालिनः ।
भृशं यत्नोपचार्याश्च स्मृतिमन्तः सुमेधसः ॥
गुरूणां चैव राज्ञश्च यत्नानिर्देशकारिणः ।
प्रदक्षिणाः समर्थाच शुचयः शुचिसेवनाः ।।
क्षुधासहा 'भारसहाः सुकोपाः सुमसादिनः ।
गन्धमाल्यपिया नित्यं भूपवेपा यथा तथा ।।
पूजिताः सम्महत्यन्ति भवन्ते चाग्रगाः सदा ।
नित्यं प्रमुदिताश्चैव भवन्ते चारदर्शनाः ।।
मनस्विनस्तेजोवन्तः सर्वकर्मानुयायिनः ।
पानास्वादनभोज्यानि उच्छिष्टानि त्यजन्ति च ।।
तथा चैवाशुचिं सर्व पुरीपं मूनमेव च ।
मधुलाजाघृतापूपपायसायभिलापिणः ॥
गन्धमाल्यसुमनस स्नानमगलकानि च ।
महेपमाणा निघ्रन्ति सुस्वमाः प्रियदर्शनाः ।।
क्षुत्पिपासासहाः शूराः सुनिनादा महास्वनाः ।
पीतश्वेतारुणा गौराः मायशो मधुपिङ्गलाः ॥
उदग्रगामिनो हशः स्निग्धानुध्वनिनः स्थिराः।
स्निग्धवर्णास्तनुघ्राणा ब्राह्मणाः सर्वमन्त्रिणः ।।
क्षिम सुप्ताश्च बुध्यन्ति लाजेशीरगन्धिनः ।
देवगन्धर्वसत्चास्ते ततुल्याचारशालिनः॥

·धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
एवमाचारतस्ते वै विनेया ब्राह्मणा हयाः ।
क्षत्रिया दुःखशीलास्तु कोपना ब्रह्मवर्चसः ।।
तीक्ष्णप्रकृतयः शूरा महागम्भीरनिःस्वनाः ।
वर्मवन्तो महासत्वाः शुद्धसत्वा लघुक्रिया।।
वर्म प्रमाणम् ।
.
-
सारसंहननोपेता विविक्ताहास्तनुत्वचः ।
सारो वलस् । संहननं संहतिः ।
वर्षादिजलसंहादे तादने प्लवने भरे ।।
फर्कशस्पर्शने चैव निर्भया हुमसङ्कटे ।
निरोपरिएपोचेपु न विसीदन्ति हे झ्या: ।।
कल्याणाभिजवापातः कल्याणमियदर्शनाः ।।
रयनेमिनिनादेषु शङ्खतालस्वनेषु च ।
हितेप्वय नागानां घण्टास्वादुम्बरासु च ॥
शृंहितं शब्दितम् । उदुम्परं ताघ्रम् ।
क्ष्वेलिताएनिनदैः मत्पश्वानां च हेपिते ॥
शङ्खभेरी निनादैव वेणुदुन्दुभिनि:स्वनैः ।।
छत्रध्वजपताकार्महान्यूहेषु गर्विताः ।
महाय्यूहो महान् सेनासमूहः ।
वालपि प्रकिराय हृप्यन्ते मुदिक्षणाः ।
सम्प्रयुक्ताः मधावन्ति मेदिनी धारयन्ति च ॥
खुराप्रैर्दारयन्तथ सेऽपि हेपन्ति मेदिनीम् ।
स्वेदमूपपुरीपाणि एजन्स्यस्पर्धमेव च ॥
आक्रीडन्ति महेपन्ति तर्जयन्तः परान् हयान् ।
मुदितास्तेऽधगाहन्ति परावलं रणे ।।
सानुनादं सरं स्निग्ध पन्ते पूरपन्ति च ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वजातिविभागः ।
अन्येषां पृष्ठतोऽश्वानां नेच्छन्ति गमनं सदा ॥
शस्त्रं दृष्ट्वा प्रहृष्यन्ति महारैर्न व्ययन्ति ।
आहवेषु पराकान्ताः शुरास्ते सिमकारिणः ।।
मणिमल्लिफपिङ्गाक्षा न विवर्णाऽविवर्णिनः ।
सर्वकर्मसहाश्लिष्टासुखा नात्मममादिनः ।।
देवगन्र्धवसवास्ते कल्याणाभिजवस्वनाः ।
एवमाचारवन्तश्च विज्ञयाः क्षत्रिया हयाः॥
वैश्या यानक्रियामन्दगुरुमेधाल्पजातयः ।
न कुप्यन्ति न हृष्यन्ति स्थिरात्मानी जितेन्द्रियाः ।।
विनीताचारवन्तश्च जितक्रोधा न मानिनः ।
मृदवः सामीलास्ते वेदनोंष्णक्षुधासहाः ।।
भाराध्वगमनयानस्थिरा मध्यजबाव ते ।
मध्यसारवलाथैव हरिपिङ्केक्षणास्तथा ॥
क्रौञ्चनेत्रा: सिताः शोणापरपरलपरोमकाः ।
नातिवीर्ययुताः पश्चादव्याश्च भवन्ति ते ।।
मत्स्यविनावगन्धाच तयोष्ट्रीक्षीरगन्धिनः ।
सुप्ताः प्रसादिताः क्षान्ता मानुषं सत्त्वमास्थिताः ॥
पविषसमाचारा वैश्या केयास्तुरङ्गमाः।
उच्छिष्टं ये हि मन्यन्ते परेषां पानभोजनम् ।।
युग्याशनमपि लिष्टं दृष्टाः सेवन्ति ते सदा।
पुग्या बलीवास्तेषामशनं मोज्यं कडरादि ।
शोणाक्षा रक्तनेत्राथ पादैर्भूमि लिखन्ति च ।
पुरीपमूत्रे जियन्ति भक्षयन्ति जुगुप्सितम् ।।
मत्सरियमवर्तन्ते निघ्नन्ति परिपालकान् ।

·- - चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे आत्मानं खुरपुच्छर्या दन्तैस्ते धर्पयन्ति च ॥' प्रस्तब्धकुथकाः सन्ति भयाज्ञानविपादिनः। कुथः प्रावरणकम्बलः । शुचित्वं च जुगुप्सन्ति नाचारशुचयश्च ते ॥ चतुष्पथेपु द्वारेपु पुरीपं चोत्सजन्ति ते धूमाभ्रसमवर्णाश्च स्थूलवकासिताननाः ।। रुक्षा भिन्नस्वराः शूरा न प्रशस्ता दुरासदः ॥ पिशाचा राक्षसाश्चैव सर्वे सुप्ताः प्रमादिनः । एवमाचारसंस्थाश्वेच्छूद्रानवान् विनिर्दिशेत् ॥ विज्ञानमनुलोमाना जात्याचारं च मे शुशु । ब्राह्मणो जनयेद्गर्भ क्षत्रियां क्षत्रियो भवेत् ।। क्षत्रियाद्वैश्यवाजिन्यां वैश्यो वाहः प्रजायते । वैश्येन चैव शूद्रायां वैश्य उत्पद्यते हयः॥ अत्र अनुलोमा मातृसमानजातीयाः। "ब्राह्मणो जनयेत्" इत्यादिना ब्राह्मणात् क्षनियापामुत्पन्नः क्षत्रियः क्षत्रियाद्वैश्याया- मुत्पन्नो वैश्य इत्युक्तत्वात् । वैश्याच्छूद्रायामुत्पन्नः शूद्र एवेति वक्तव्ये वैश्याचद्रायामुत्पन्नो वैश्य एवेति यदुक्तम् तनु शूद्रा- पेक्षया उत्कृष्टत्वज्ञापनार्थमित्यविरोधः । अपि च ब्राह्मणात् क्ष- त्रियापामुत्पन्नः क्षत्रिय इत्यत्र क्षत्रियपदं क्षत्रियजात्यवचेष्टा- दिसादृश्यार्थ रणादिकार्यान्तरयोग्यतार्थ चेति । एते द्विजसमाचारा यथावर्णा हयाः स्मृताः । परिभ्रष्टास्तत्तथैभ्यः शूद्वैस्तुल्या भवन्ति ते ।। वैश्यायां वालणाज्जातस्तं वैश्यामिति निर्दिशेत् । क्षत्रियेण तु शूद्रायां क्षत्रमुत्पन्नमादिशेत् ।। अथ वा त्रिभिरप्पन्यैर्निपादः स्यादिजन्मभिः ।

·अश्यलक्षणप्रकरणे अश्वजातिविभागः। ४१३
शूद्रायामित्यनुपगः।
अनुलोमास्तु व्याख्याताः प्रतिलोमानिमान् शृणु ।
ब्राह्मण्यो जनयेद्गर्भ क्षत्रियः सूतमाह तम् ॥
कर्काः कुरण्टगौराश्च दन्तगौरारुणप्रभाः।
कौः अश्वाः ।
प्रायशः सुप्रसन्नाक्षाः सानुनादा महास्वनाः।
पानमाल्यसुगन्धास्ते न च निर्हारगन्धिनः ॥
मुप्तप्रमादिनः शान्ता ज्ञेया हि वधिरा हयाः ।
ब्राह्मण्यां तु यदा वैश्यो जनयेन्मागधस्तु सः ॥
भारक्षमाः सत्वहीना मृजाहीना न हेपणाः ।
अनवस्थितशीलाश्च न जुगुप्सन्ति कस्य चित् ।।
सुप्रज्ञाहीनसदृशाचण्डवेगा ह्यनिर्वृताः ।
निर्वर्णवर्णाः प्रायेण पैशाचं सत्वमास्थिताः॥
पापाभिजानिनः क्रूरा वसाकुणपगन्धिनः ।
अनाचारप्रवणाश्च पागधा दीनदर्शिनः ।।
ब्राह्मण्यां तु यदाश्चायां शूद्र उत्पादयेत्सुतम् ।
स चाण्डाल इति ज्ञेयः पापामिजनगोचरः ।।
नाभिजानन्ति कर्माणि प्रमत्ताः खरनिःस्वनाः ।
रूक्षभिन्ननखाः क्रूरा अप्रशस्ता दुरासदः ॥
उपदग्धाः प्रशस्तैस्तु व्यञ्जनावर्तलक्षणैः।
पुष्पैः पुण्ड्रैश्च विविधैर्निन्दितैः परिमण्डिताः ॥
पुष्पैः शरीरोपरितनविन्दुभिः । पुण्ड्रैस्तिलकैः ।
पुरीपं मूत्रमुत्कृष्टं खादन्ति न जुगुप्सिताः ॥
भिन्नागारेप्वशुचिपु शून्यागारेपु मोदनाः ।
शृगालहकवर्णाश्च धूमवर्णा विचनिनः ।।

·४१४ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
फूरस्वरा यूपगन्धाः मियांससुरौदनाः।
पिशाचरक्षोभिजनाचाण्डालाय दुरासदः ।।
एभिर्व्यञ्जनलिङ्गैस्तु चातुर्वर्ण्य विनिर्णयेत् ॥ इति ।
किल्हणकृतसारसमुच्चये,
शीलान्वितो भारसहः सुगन्धः
शुदैकवर्णः सुमनोहरथ।
गम्भीरहेपः शुचिसत्वयुक्तो
प्रासातुरो ब्राह्मणशातिरश्वः ॥
शूरः सुतीक्ष्णस्त्वभिमानयुक्तः
कोयान्वितो पातभवः मुहेपी।
सुदीर्घकायः मुलघुक्रमः स्यात्
स क्षत्रियोऽश्वो युतिसत्त्वयुक्तः॥
मेयमियो मानविवर्जितक्ष
क्षुद्वेदनाभारसह मुसवः।
वेगान्विता शौर्यकुलाभिमानी
पिद्देशणो वैश्यहयः प्रदिष्टः।
छिद्रमहारो हशुचिप्रियश्च
स्यात्क्रूरदृष्टिलघुकायवाच ।
क्रोधाभिमानातिशयेन युक्तः
शूद्रस्तुरङ्गोऽतिजडः मसिद्धः ॥ इति ।
नकुलकृते अश्चचिकित्सिते,
वाजिनो जलमाः फेचिद्वन्दिजातास्तथा परे ।
समीरमभवाथान्ये उलूकामृगजास्तथा ॥
जलोद्भवा दिजा ज्ञेयाः क्षत्रिया रन्हिसम्मवरमा
प्रभञ्जनभवा वैश्या एणोलकाय शूद्रका ॥
+

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वोत्पत्तिदेशाः।
पुष्पगन्धः सदा विमा क्षत्रियोऽगुरुगन्धकः ।
घृतगन्धोद्भवो वैश्यो मीनादीनां च शूद्रकः ।।
विवेकी सधूणो विमस्तेजस्वी क्षत्रियः स्मृतः।
दुष्टभावस्तथा वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वकातरः ।।
विमस्य पाहनाः सर्वे प्रयो शूमिपतेः सदा ।
द्वौ वैश्यस्य च शूद्रस्य एक एव मुखावहः
फेचिदिच्छन्ति भूपानां सर्वेऽश्वा वाहनोचिताः ।
तदर्थे भूतले यस्माच्छालिहोत्रण निर्मिताः ॥
ब्राह्मणाः क्षेमकत्येषु सिद्धिं गच्छन्ति वाजिनः ।
क्षत्रिया युद्धकार्येषु वैश्या भृत्याने सदा ॥
शुद्राश्चान्येषु कार्येषु ज्ञात्वैवं वाजिनः सदा ।
आरुहेत्सर्वकृत्येषु य इच्छेच्छाश्वतीं श्रियम् ॥ इति ।
इत्यश्वजातिविभागः ।
अथाश्वोत्पत्तिदेशाः।
नकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते,
चतुर्धा वाजिनो भूमौ जायन्ते देशसंश्रयात् ।
ताजिकाः सुरसाणाच तुपाणाश्चोत्तमा हयाः ॥
गोजिकाणाश्च केकाणाः पोटाहाराश्च मध्यमाः ।
गाहुराः साहुराणाश्च सिन्धुवाराः कनीयसः ॥
अन्यदेशोद्भवा ये च नीचनीचास्तया परे ।। इति ।
जयदेवकृतेऽश्वायुर्वेद,
अश्वानां जन्मदेशांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
उत्तमानां च मध्यानामधमानां च तत्वतः ॥
उत्तमास्त्वधिकाः प्रोक्तास्तथा पारसिकाच ये ।

·वीरामनोदयस्थ लक्षणप्रकाशे
"
-
7
फेकाणाश्चैव ये वाहाः पृष्ठजा ये च कीर्तिताः ॥
ऊरुजातास्तुरुष्काथ सपृष्ठा माण्डलाश्च ये।
पहजाः सैन्धवा मध्यास्तथा सारस्वता हयाः ॥
सम्भलाश्चाकुलाश्चैव जटादेशोद्भवाच ये ।
अधमा दक्षिणैः सार्धं ये च प्रारदक्षिणा हयाः ।।
वृत्तदीर्घाश्चितग्रीवस्वकर्णा महायाः
महाकाया महोरस्का निवासास्तेऽधिका मताः ॥
अन्यन्तं विनतं येपां निर्मासं च मुखं भवेत् ।
पीनेन कटिदेशेन मुखराव भान्ति ये ॥
अध्वन्याय महास्वानाः सङ्ग्रामे चाभिपूजिताः ।
अपि शस्त्रहतागाच नैव मुश्चन्ति सादिनम् ॥
पारसीकाधिकाः मोक्ताः केकाणाः किश्चिदनकाः ।-
स्यूलाः स्थूलशरीराश्च पृष्ठजा दीर्घपृष्ठकाः ।।
केकाणदेशजातानामधमानां च वाजिनाम् ।
नाविकैः सदृशं वक्त्रं वाहुल्येन विनिर्दिशेत् ।।
मुत्तदेहस्तीक्ष्णश्च स्वममाणेन मध्यमः ।
ऊरुजातः समुद्दिष्टः किश्चित्स्यूलो मनाग्जवः ।।
अतिस्यूलोऽतितीक्ष्णश्च इस्वग्रीवतनुस्तथा ।
तुरुष्का कीर्तितो वाजी स्थूलपक्रमुखश्च यः ॥ .
केकाणाकारदेहस्तु भवेन्माण्डलिको हयः ।
शान्त्या चैव प्रमाणेन केवलं नैव तत्समः ।।
सिन्धुदेशोद्भवो वाजी सपृष्ठावानुकारकः ।
आननं चापि दीर्घ च तत्सपृष्ठं च कीर्तितम् ॥
सत्वेनैव जयेनापि रणशूरत्वधातनः ।
सादिभक्तोचतश्चापि ताजिकादधिकस्तया ।।
.

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वकुलविभागः।
परिमण्डलदेहास्तु तीक्ष्णकर्णमुखा हयाः ।
पट्टदेशोद्भवा हृष्टास्तथा सारस्वताश्च ये ।।
लम्बकर्णजटश्चैवमव्यालः परिकीर्तितः।
सम्भले श्लिष्टजानुश्च पदा पश्चाद्धलोपमः॥
वर्तुलश्चापि इस्त्रश्च टङ्को नाम स कीर्तितः ।
दाक्षिणात्यो भवेद्धोटो यो धन्यः सर्ववाजिनाम् ॥
जवहीना महादुष्टाः पूर्वदेशसमुद्भवाः ।
वाजिवद्वेसराणां च देश विद्याद्विचक्षणः ॥ इति ।
इत्यश्वोत्पत्तिदेशाः।।
अथाश्वकुलविभागः।
शालिहोत्रे,
आसीनं च हयागारे वेदवेदाङ्गपारगम् ।
मित्रजित्प्रमुखाः पुत्राः शिष्याश्च गुरुसम्मताः ।।
पमच्छुईयवेदज्ञ हयशिक्षाविशारदम् ।
भगवन् सागरान्तेयं वसुधा शैलमालिनी ॥
पत्तनागारदेशैश्च वनैश्चाप्युपशोभिता ।
तस्यां विभागातुरगा भवन्ते कामचारिण:
चरन्ति विविधाकारा उत्तमाधममध्यमाः।
व्यामिश्रेपु चरन्त्यश्वा भृशं विस्मयते मनः ।।
तेषां च जनने यानि कुलान्युपकुलानि च ।
देशलिङ्गाभिजननैवर्णाचारवलौजसा ॥
पृथक् पृथक् कुलानां तु विज्ञानानि ब्रवीदि में ।
ज्ञानं सङ्कीर्णदेशानां घोटसाजननानि च ॥
अन्त्यनाथ गुणोपेता गुणींनाच देशजाः।
भवन्ति कस्मात्तत्सर्व भगवन् वस्तुमर्हसि ॥

·-
.
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सतः मोवाच भगवान् पुराणां मुनिसत्तमः ।
कुलाभिजनवर्णैश्च रूपाचारजवौजसा ।।
छविसंस्थानगन्धश्च गत्याऽनूकस्वरैस्तथा
सर्वमेतद्यथोदिष्ट शालिहोत्रकुलोद्भवाः ।।
थादिसर्गेपु सृष्टाः स्म दिव्या गन्धर्वमातरः।
फर्का शोणा च फाला च धूम्रा सिता तु पाटला ।।
कन्या सारा च सहिणी ता देशेषु विभाजिताः ।
एत एव च तावन्तस्तासां सृष्टा हयोत्तमाः ॥
इन्द्रसोमयमाश्च वायुना वरुणेन च ।
इयानां पत्तयः सटा वाहिना धनदेन च ।।
भूमौ दिक्षु विभक्तास्ते दिव्या हयकुलाकराः ।
ममुकास्त्वेवमेवैते सृष्टास्तरमरोत्तमः।
पृथिव्यां प्रविभक्तास्ते दिक्षु जानपदेपु च ।
माहेन्द्रपृष्ठ्यः काश्च अपराश्च यथाक्रमम् ॥
तासां पुत्रैश्च पौत्रैव व्याप्ता सर्वा वसुन्धरा ।
समुद्रमाश्रिताः केचित्तथाऽन्ये सिन्धुमाश्रिताः ।
श्रिता यवनकाम्बोजान् वानायुं चापरे पुनः ।
शतद्वं च विपाशा च चन्द्रभागा सकाभिधाम् ।।
सरस्वती कौशिकी च गगां प्रेपवर्ती तया ।
महानदीनामेतासामन्तीपाश्रिताः परे ।
फच्छकं हिमवन्तं च मलयं गोरथिं गिरिम् ।
गन्धमादनकूणीरौ फैलासमभि चाश्रिताः ।।
सुराष्ट्रान् सूरसेनाच फाश्मीरान् मद्रभूमिकान् ।
पश्चालान् कुक्कुसान् बहान् गान्धारवनवर्वरान् ।।
दशार्णान् मध्यदेशांच सौवीरान् विविधानपि ।

·भश्यलक्षणप्रकरणे अश्यकुलविभागः। पूर्वावन्त्यकालांश्च विदर्भक्रयकौशिकान् ।। दिशो जनपदांथैव पृथिव्यामाश्रिता हयाः । क्षेपां विभक्तिः कुलतो नामतश्चापि वक्ष्यते ।। देशवैशेष्यतस्तेषां विभक्ति विविधामपि । जानीयादिति शेपः। सरस्वत्युत्तरे कूले तत्राभिजनितास्तु ये । नानाजननसम्भूताः विद्याचान् जननोत्तमान ।। अथ ये दक्षिणे क्ले पूर्वस्रोतोनदीवने । ते सारवलतेजामिर्मध्याऽमध्याश्च वर्मतः॥ भूपृष्ठपट्टभूमीषु मन्द्राः सौराष्ट्रककयाः । कौशिकाः कोशवङ्गेपु मगधेष्वपि ये हयाः॥ तेज.कायबलैहीना होनसत्या नवौजसा । एतानि जननान्याहुः समुद्रान्तानि वाजिनाम् ॥ चतुष्पञ्चाशदेतानि कुलान्युपकुलानि च । शृणु सङ्कीर्यमानानि देशताद्विधनामामिः ।। तत्र चत्वारि कुलानि चतार्युपकुलानि चत्वार्यन्तस्यानि चत्वारि तदनुस्थानि पञ्च पश्चस्यानि पञ्च विपमेयस्थानि प. स्वार्यनूपजानि चत्वारि आपरान्तकानि चत्वारि शूद्रकाणि चत्वारि दाक्षिणात्यानि चत्वारि वैशिमानि चत्वारि वेसराणे द्वायन्यौ कुक्कुसौ एकमुचरं हैमवतमेकं मागपमानव घोटकलानि। चतुष्पश्चाशदेतानि कुलान्युपलानि च । नामतस्तानि वक्ष्यामि घोटकाजननैर्विना ।। तत्र काम्बोजकुलं वानायुजकुलम् आरटनकुलं सैन्धवकुलमा काम्बोजानां वारिहकेया उपकुलं, पानायुजानां गान्धारा उप- फुलम्, भारजानां चाम्पेया उपकुलं, सैन्धवानां तैत्तिला उप- ·४२० वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे कुलम् । मेवका अन्तस्था, उपमेवको अन्तस्था, कुलजा अन्तस्था, उपकुलजा अन्तस्थाः । त्रैगर्तास्तदनुस्थाः, आर्जुनेयास्तदनुस्थाः, सावित्रेयास्तदनुस्थाः, पोधेयास्तदनुस्थाः, यावनाख्याः पञ्चस्था, तुपाराः पञ्चस्थाः, विपमेयाः पञ्चस्थाः, कान्दरेयाः पञ्चस्थाः चामतेयाः पञ्चस्थाः । आवन्त्या विषमेयाः, अतसा विषमेयाः, काश्मीरा विपमेयाः, साकानका विपमेयाः, पार्वतीया विपमेयाः। उत्तरान्तमाद्रेया अनूपजाः, दक्षिणान्तमाद्रेया अनूपनाः, अन्त- पिका अनूपजाः, कैकया अनूपजाः । अम्मष्ठका अपरान्तकाः, वासन्तका अपरान्तकाः, सौवीरका अपरान्तकाः, दरदा अप- रान्तका: सैन्धवाः शूद्रकाः, क्षुद्रकाः शूद्रका, मालवाः शूद्रकाः, ऐरावताः शूद्रकाः । आवन्त्यका दाक्षिणात्याः, कालिङ्गका दा- क्षिणात्याः, मोकुला दाक्षिणात्याः, वानवासिका दाक्षिणात्याः। तैलगा वैशिमाः, क्रथना वैशिमाः, अपमृत्तका वैशिमाः, सौराष्ट्रा वैशिमा साल्वेया वेसराः, कुरुक्षेत्रजा वेसराः, पञ्चालना वेसराः, वोत्थना वेसराः । अभिसारजा कुपकुसाः, स्वाकजा कुक्कुसा। हिमवत्युत्तरेया मागधाः । मन्तावका घोटकाः, अश्मकेया घोट- का, मौलिका घोटकाः, चकोरका घोटकाः श्वेमशैलजा घोटकाः, बैदर्भिका घोटकाः, पूर्वईमेया घोटकाः, दक्षिणमेया घोटकाः, सामेयका घोटकाः। इति देशविदेशांश्च उक्तान्यायतनानि च । न्याहारो नामतश्चैपामुक्तो देशकुलान्वये ।। अतः परं पञ्जनेभ्यः प्रत्येकैकस्य पक्ष्यते । विस्तरेण तुरगाणां यथावदनुपूर्वशः । ययोदिष्टान् कुलगणान् शृणुप्प च पृथक् पृथक । काम्बोजानां तु विज्ञानमलिङ्गैः प्रवर्तते ।। .

·अश्यलक्षणप्रकरणे अश्चकुलविभागः।
४२१
फाम्बोजास्तुरगाः श्रेष्ठाः सकलेपु फुलेषु च ।
महासका महामोथा महोत्साहाय ते हयाः ॥
महाहनुललाटाय शङ्कुकर्णा महासुखाः ।
महासमुद्रनादाश्च उच्चपादान्तपार्णयः ।।
समकायोदरा हत्ता महाजघनशालिनः।
मण्डूकाक्षाः स्पष्टमुखा दीर्घग्रीवाः समुस्थिताः ॥
भृङ्गारतनुकेशाश्च महास्कन्धा महोरसः ।
दीर्धेः सुजातैश्च भुजैः सम्पूर्णसमवक्षसः ॥
पीनवृत्तोरुजहाथ हयास्ते स्थिरकुष्फिकाः।
कुष्किकायद्गविशेषाः, अनन्तरं वक्ष्यमाणाचाइमदेशानिर्देश
द्रष्टव्याः।
तनुस्निग्धसुरोमाणो मृदुरोमतनुत्वचः ।
इस्वमेढुफलाश्चैव न दीना नित्यनिताः ॥
रूपतेजोजवैः श्रेष्ठा वर्मवन्तः सुसंहताः ।
विनीताचारवन्तश्व श्रीमन्तः प्रिययर्शनाः॥
श्वेताः शोणाश्च कृष्णाश्च न विवर्णा भवन्ति ते ।
दृष्ट्वा ते नाभिहे पन्ते वडवामश्वमेव च ॥
स्वरूपजवनाः श्रेष्ठाः स्वरतेजोवलान्विताः ।
शीलवन्तः सदाचाराः सत्त्ववन्तो न कर्कशाः ।।
स्वामिनो हितकारी मनोज्ञाः प्रियदर्शनाः ।
शुभानूकाः समरसाः काम्बोजाः सम्प्रकीर्तिताः ॥
तेपामुपकुले जाता वाल्हिकेयास्तुरङ्गमाः ।
अल्पान्तरा दर्शनतो दुज्ञेयास्ते विजानता।
फाम्बोजा वाल्हिकेयाश्च तुल्यसंस्थानसंस्थिताः ॥
समानकर्णरूपाश्च तुल्यतेजोजवाश्च ये ।

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
समानि तेषां लिङ्गानि विशेषो यस्तु तं शृणु ॥
दीर्घागा मृदयस्ते च दीर्घपृष्ठखुराश्च ते ।
आयामपरिणाहाभ्यां किञ्चिदश्वतराय ते ।।
सुपृष्ठहस्वजयना बिन्दुमन्तोऽसुकुष्टिकाः ।
पृष्ठोन्नतोद्यतग्रीवाः पूर्वकायसमुन्नताः ।।
द्विजैः मुद्धास्त्वभिन्नन्ति न दीना भर्दवत्सलाः ।
महासनाः स्थिराः शूरा भूयिष्ठं पिङ्गलाच ते ।।
न च त्यजन्ति पतितं सङ्कटेष्वय सादिनम् ।
एतावदेव विज्ञानं वाल्हिजाना प्रकीर्तितम् ।।
पानायुजा नातिहस्वा न महान्तः सुसंस्थिताः ।
मध्यममाणाः कोलाक्षाः पूर्वकायसमुन्नताः ।।
शङ्खकर्णा इस्वमुखा वृत्ताहास्तुगनासिकाः ।
वृत्तायता: कायसमा इस्वपृष्ठत्रिकाच ते ॥
इस्वमेदाण्डकोशास्ते सुनेत्राश्चाहगामिनः ।
चारुगावाः समाक्षेत्र न दीना दृढकुष्किकाः ॥
खुरैगर्दभसंस्थानैर्गम्भीरपरिमण्डलैः।
स्थिराः कर्मसु सर्वेषु भारेऽध्वनि च पारगाः ॥
दृढास्तरस्विनः शीघ्रा धुरकर्मदुरासदाः ।
ये वातिजानते कर्म ते भवन्त्युत्तमा हयाः ।
कृष्णानुवर्णा भूयिष्ठं मध्यकाय भवन्ति ते ।
सत्त्वतेजोवलोपेता हया वानायुजाः स्मृताः ॥
तेपामुपकुले जाता गान्धारास्तान् शृणुष्व
मे
कृष्णा कुषकुटका चूना कृष्णसारा विवर्णिनः ।
शोणाश्च बहुवीय कायवन्तः सुसंस्थिताः ।
हदपथार्घकायाय दृप्सोदनाः पुरस्ततः ।।

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्यकुलविभागः।
पश्चाविषमाश्चण्डा यलिनः स्यूलफेमराः ।
तन्वायतमुखाश्चैव गान्धारकुलगा हयाः ।।
आरजानां विज्ञानं कीर्यमानं शृणुष्व में ।
इस्वपृष्ठाः मुष्ठुमुखास्तनुवालाः शुभेक्षणाः॥
उदनापतपूर्वार्धा मृदुश्लक्ष्णतनूरुहाः ।
तनुत्वचो इस्ववर्णा मृदुग्रीवाः सुसंस्थिताः ।।
सुसंहिताः शङ्कफर्णा दृढमध्याः मुकुष्किकाः ।
शोणा भूपृष्ठतः शीघ्रा उच्चरोमान्तपार्णयः॥
इरिवर्णानुवर्णाश्च हरिसाराश्य प्रायशः ।
उच्चपाणिविहाराश्च न च विक्षिप्तवारिणः ॥
महाजवाः मुविक्रान्ताः पादान्तरविहारिणः ।
आरजकुला ह्येवं विज्ञेया बलिनो हयाः ॥
तेपामुपकुले जाताथाम्पेयास्तान् शृणुष्व मे ।
परिमण्डला इस्वपृष्ठा मुगन्धाः मुमतिष्ठिताः ।।
एणजड्वास्तनूपादा गात्रसन्तः मुविक्रमाः ।
पलवन्तः सुरोमाणस्तेजसा रजसान्विताः ॥
स्थूलाक्षिकूटधातास्ते स्थिरपादाः सुकुक्षिकाः ।
समांसपूर्णकायाश्च चाम्पेयास्तुरगाः स्मृताः ॥
सैन्धवाः स्थिरपादाश्च विशीर्णजघनाः स्थिराः ।
दीर्घग्रीवाः मुखास्यास्ते स्थूलाक्षास्तनुफेसराः ॥
शङ्कुकर्णा महाकाया महोच्छ्वासास्तनुत्वचः ।
तनुमुक्का महापोथा हयास्ते बडवोदराः ।।
लघुमेहनमुष्कास्ते पुच्छवका महौजसः ।
मुख पृष्ठे च कल्याणा हयास्तेजस्विनस्तु ते ॥
शीलवन्तो घलोपेताः सर्वकम्माभियायिनः ।

·४२४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणभकाशे
सत्वान्तश्च तुरगाः सैन्धवाः समुदाहताः ।।
तेपामुपकुले चाश्वास्तैतिला मन्दमेधसः ।
स्यूलग्रीवांसहनवः स्थूलवालधिफेसराः ।।
स्थूलमैगुफलाः क्षान्ता वलवन्तो जवान्विताः ।
सारवन्तः मुगावाच समुच्छ्रितशिरोधरा ॥
संस्थानवन्तो लघयो दृढपादाः सुकुफिकाः ।
पृथुवक्षोललाटास्ते विशालजयनेक्षणाः ॥
भाराध्वनि क्लेशसहाः क्षुत्पिपासासहाश्च ते ।
सत्ववन्तश्च तुरगास्ततिलाः सम्मकीर्तिताः ।।
सुसंस्थानाचतुत्ता मेषकाः स्यूलवक्षसः ।
शङ्कुकर्णाः सुष्टुमुखास्तनुस्का मदेक्षणाः ॥
दीर्घायतविदुग्रीवा गूढजत्रुमहोरसः ।
महासनाः पृथुग्रीवास्तनुत्तोरुजलकाः ।।
इस्वकुक्षिककूर्यास्ते तनुमध्या मितोदराः ।
रोमशाः पूर्वसर्वाहाः समशीला न कर्कशाः ॥
बहुवर्णधराश्चित्रा हयाः पाटलपुष्पकाः ।
मध्यमा ध्यानचपला मध्यसारवलास्तथा ।।
सच्चत्तेजोजवैर्मध्या मेरफास्तुरगाः स्मृताः ।
तत्रोपमेवका इस्वाः स्थूलवालधिकेसराः ॥
मृगा दुर्वलशफास्तनुगानाः सुकुष्फिकाः ।
उच्चबद्धशिरोग्रीवा दुर्मुखा बहलैः कटैः ।।
इस्वोरस्का विरूपाक्षा हयाः स्युरुपपेवकाः ।
कुलजा दीर्घपृष्ठासा इस्वमेदफलालसाः॥
वृत्तग्रीवायतमुखास्तनुमध्याः सुकुफिकाः ।
दीर्घवालधिकेशाः स्युः सूक्ष्मरोमशकेसराः ।।
..

·अश्यलक्षणप्रकरणे अश्यकुलविभागः।
४२५
तनूरस्कास्तु तुरगाः कुलजाः समुदाहृताः ।
अश्वोपकुलजा इस्वास्तनुमोयोरुकुष्किकाः ।।
दीर्घवालधिफेशाः स्युः कुलजैः समलिङ्गकाः।
पन्दभाणाल्पतेजस्काः फर्कशा इस्वविक्रमाः ॥
अल्पसवाल्पमेधाश्च तुरगास्तूपकूलजाः।
तदनुस्थास्तु भैगर्ता बलवन्तो न कर्कशाः ।।
इस्वग्रीवा महोरस्का रूक्षवालधिकेसराः
मायशः शरवर्णास्ते दृढपादशफास्तथा ।।
शशकोडा शशमुखाः शशवालधिकेसराः।
क्रोधना नातिशूराच त्रैगरी दुःखवाहिनः ।
आर्जुनेया महोरस्काः स्यूलासाः स्यूलकेसराः ।
सुमुखाः मुकुष्किकाच लम्भमेदफलास्तथा ।
उपस्कन्धविदुग्रीवाः कृष्णवर्णानुवर्णिनः ।
आजानेया जवाबूरास्त्वार्जुनेयास्तुरङ्गमाः ।।
आर्जुनेया एव आजानेया इत्युच्यन्ते ।
सावित्रया इस्वपृष्ठा विस्तीर्णनघना दृढाः ।
पुष्टात्या चक्रजननाः स्थलवालधिकेसराः ॥
दीर्घपृष्ठोरुशफास्ते स्थिरमासमुगन्धिनः ।
मृङ्गाश्च मुनेत्राश्च पृथुपादा महौजसः ॥
दीर्घकट्यसपृष्ठास्ते स्थिरमांसा महोरसः ।
वर्मवन्तश्व शूराश्च सावित्रेयास्तुरङ्गमाः ।।
योधेया इस्वकोप्दाः सारतेजोवलान्विताः।
वृत्तायतोन्नतग्रीवा वृत्तमध्योरुकुष्किकाः ॥
दीर्घवालधिकेशाथ मुखुरा नातिपिङ्गलाः ।
श्रेष्ठायतमुखावण्डाः मुविभक्ताः सुवक्षसः ॥

·..
४२६ पारमित्रादयस्य लक्षणप्रकाशे
तनुत्ववक्ष्मरोमाणो विभक्ताऽभमसन्धयः ।
योधेयाश्च भवन्त्यश्वा भारेऽध्वनि चे पारंगाः ।
विज्ञानं चंवनाश्वानां हन्त वक्ष्याम्पतः परम् ।
मुललाटी: सुनेत्राशास्तपृष्ठायतैर्मुखैः॥
सनुत्वकसूक्ष्मरोमाणः शङकर्णा लघुक्रमाः।
सुपृष्ठजघनोरस्का वर्मवन्तः सुमेधसः ॥
पहुवर्णाः सुवर्णाश्च मनोः मियदर्शनाः।
सारवन्तः सुंगम्भीराः सचतेजोवलान्विताः ॥
सुश्लिष्टकखुराः शीघ्राः सुस्थिराः सर्वकर्मसु ।
यवनाश्वास्तु योद्धव्या वृत्ताङ्गा दीर्घवाहवः ।।
चिन्दैरन्येऽपि वक्ष्यन्ते यावनाख्यास्तु वाजिनः ।
स्वभावतो इस्वकायाः सच्चवन्तो वलान्विताः ।।
पूर्णादास्तु विभक्ताङ्गास्तन्वङ्गास्तु सुसंहताः ।
मनोज्ञशफाः शुभाङ्गाः मुवर्णाः प्रियदर्शनाः ।।
सुरोमकेशवालान्ताः सुभगाः शुभमेधसः ।
कर्कशाः क्रीडनपरा ज्ञेया यवनवाहनाः ।।
तुपारा: कायवन्तश्च तथा चैव जवान्विताः ।
पारगा वलवन्तश्च तेजासत्ववहा वराः॥
रूक्षरोमलवोदग्रायोक्षापराः सुमेधसः ।
भारेऽध्वनि क्लेशसहाः शुभानूका मनस्विनः ।।
सुविक्रान्ता दृढशफास्तुपारा वाजिनः स्मृताः ।
तुपाराश्चैव विज्ञयाः केशैः सूक्ष्मतरैस्तथा।।
जवोपेता विपमेया वृत्तागा इस्वकुष्फिकाः ।
प्रगृहीवशिरोग्रीवासुबन्धा गात्रवर्द्धिनः ।।
निरुदरावर्तमध्याः पृथुरस्का लघुकमाः ।

·अश्यलक्षणमकरणे अश्यकुलषिभागः।
श्वेतसारा: मुरोपाणो विपमेया हयाः स्मृताः ।
कान्दरेयास्तु ये वादास्तेषां शृणुत लक्षणम् ।
कायवन्तः मुसंबद्धा दृढपादाः मुकुष्फिकाः ॥
स्थूलत्वकमूक्ष्मरोमाणः स्थूलवालपिकेसराः ।
अकोपनाः सुशीलाथ कान्दरेयास्तुरङ्गमाः ।।
वामतेयास्तनुग्रीवा इस्वाहा इस्वकुष्किकाः ।
पचापकायेषु समाः पूर्वकायेषु च स्थिराः
तन्दरा इस्वपृष्ठाः स्पर्शवन्तः सुसंहताः ।
शीलवन्तय विज्ञेण वार्मतेयास्तुरङ्गमाः ॥
विपमेयास्तथाऽऽवन्त्याः स्यूलाड़ा दृदकुष्किकाः ।
गात्रवन्तो निरुदराः सुबन्धाः मुशिरोधराः ।।
शोणानुवर्णाव तथा वृत्तमध्याः पृयूरसः ।
भावन्त्याः सूक्ष्मरोमाणो महाजधनवक्षप्तः ।।
अतसा बलवन्तोऽश्वा वीर्यवन्तो मनस्विनः ।
महोरस्काशरोग्रीवाः पृथुनडोरुकुष्फिकाः ॥
मृदुहारकेशास्ते दृढपादा मनोहराः ।
विनेया अतसा ह्येवं श्वेतवर्णानुवर्णिनः ।।
काश्मीरका वर्मवन्तस्तेजोवन्तः शुभेन्द्रियाः ।
पृथ्वायतललाटास्ते शुद्धात्मलघुविक्रमाः ॥
नद्वच शङ्कुकर्णास्ते सुरोमाणस्तनुत्वचः ।
मुष्ठ्वायतमुखाः शूराः सुविभक्ताः सुसंहताः ॥
दृढाइतलसम्पन्ना दृढपादा मनस्विनः ।
शोणवर्णानुवर्णाश्च हयाः काश्मीरकास्तु ते ॥
सकालकानामश्वनां लक्षणं तु निबोध मे।
महानदी सकानाम प्रभूतयवसोदका ॥

·४२८
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शुराश्च रूपवन्तश्च तत्रोत्पन्नाः सकानकाः ।
पूर्वकायच्युदनास्ते पश्चार्थेषु समुघताः ।।
तन्वायतविदुग्रीवा दीर्घवालधिकेसराः ।
घुद्धा दन्तैः भार्थयन्ति धूम्रशुद्धक्षणा हयम् ॥
वीक्षमाणाश्च हेपन्ते प्रत्यश्वं वडवामपि ।
गाडकर्णाः सुष्टुमुखास्तनुत्ताग्रतश्च ते ॥
दीर्घकेशाः सुदीर्घान्ता लम्बपाश्र्वोदरस्फिचः ।
शफैस्तलैश्च सुदृढः कूर्चरोमान्तपार्णयः॥
उष्ट्रगात्रोरुजपना हयाः साकानकाः स्मृताः ।
पार्वतीयास्तनुग्रीवा महाजघनवक्षसः ।।
प्रध्वस्तपृष्ठगानास्ते दीर्घवालधिकसराः।
महाजवा बलोपेताः पारगाः सर्वकर्मसु ॥
धृष्टाश्च दृढपादाश्च पार्वतीयास्तुरङ्गमाः ।
अनूपोत्तरमाद्रेया दीर्घवालधिकेसराः ।।
पृथुग्रीता महाकर्णा हयास्ते दीर्घगामिनः ।
न च कर्मणि योग्यास्ते न च शीलान्विता हयाः॥
दुरासदा दुःखशीलाः प्रेयांसो मधुपिङ्गलाः ।
हरिवर्णानुवर्णाश्च दृढपादखुराश्च ते ।।
एवं दक्षिणमाद्रेया विज्ञेया लघुचारिणः ।
इया दक्षिणमादेयास्तामसावालसाः स्मृताः॥
अन्तीपेषु ये जाता वक्ष्यन्ते तान्निबोध मे।
ऐरावतीविपाशयोः शतद्रुचन्द्रभागयोः ।।
अन्तद्वीपपु ये जातास्ते तवीपकसंहिताः ।
अन्त:स्था ये सरस्वत्या नादेयास्तु तुरङ्गमाः ।।
फल्याणव्यञ्जनोपेता दीर्घग्रीवा मुखोच्छ्रिताः ।

·४२९
अश्यलक्षणमकरणे अश्वकुलपिभागः।
सुनधनाः सुपृष्ठास्ते अन्तर्दीपोद्भवा हयाः ॥
कैकेयफा वर्मवन्तो महामोयमुखा हयाः।
दीर्घग्रीवा महोच्छासा दीर्घवालधिफेमराः
समर्था लड्नेऽध्वनि पारगा मुखरा भृशम् ।
सुवाहुदृढपादास्ते कैकेया यवनैः समाः ॥
अम्बष्ठकाच तुरगा महास्कन्धा महायलाः।
वृत्तग्रीवा मुर्भनरुपान्तविकटेश्च ये ।।
महोरस्का महावक्षोलम्बश्रवणमेहनाः ।
महास्कन्धफलाश्चैव वृत्तकोरुकुक्षिकाः ॥
वाजिनोऽम्बष्ठका ज्ञेयास्तानेवमभिनिर्दिशेत् ।
वासन्तकाः सुविक्रान्ता दीर्घग्रीवमुखा हयाः ।।
मृगोदरा इस्वपृष्ठा इस्वश्रवणमेहनाः ।
स्पर्शवन्तश्च क्षान्ताच दृढपादाः सुकुक्षिकाः ॥
महोरस्कास्तु चपला महाजयनवक्षसः ।
एवं वासन्तका ज्ञेयास्तुरगाः शीलकर्कशाः ।।
सौवीरका हस्वपृष्ठा दृढगात्राः क्षमान्विताः।
उदग्रगामिनो दृप्ताः पादान्तरविहारिणः ॥
सुदम्यमानाः शीघ्रास्ते स्थिराचारे तथाऽध्वनि ।
समसम्पूर्णसर्वाङ्गा हयाः सौवारकाः स्मृताः ।।
दरदा इस्वजघना ह्रस्वकूर्चाल्पमेधसः ।
महोदरशिरःस्कन्धा महाकालपराक्रमाः ॥
सारवन्तो दृढपादा वर्णवन्तो जवान्विताः ।
हस्वाक्षिपृष्ठलागृला दरदा वाजिनः स्मृताः ।।
सैन्धवाः स्थूलवालाश्च स्थूलरोमत्वचस्तथा ।
विकटा वर्मवन्तश्व बलवन्तो जवान्विताः ॥
.

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
महोदरस्कन्धजघना महोच्छासा महाबलाः ।
स्थूलकुक्षिकजहाथ सैन्धवास्तुरगाः स्मृताः ।।
क्षुद्रका वर्णवन्तश्व बलवन्तो जवान्विताः ।
चतुरस्त्राः सुजयनाः स्वायताः सुमतिष्ठिताः ॥
दीर्घश्रवणमेदाच सुखुराः क्षुद्रकाः स्मृताः ।
मालवा वर्मयन्तोऽश्या विस्तीर्णजघनास्तथा ।।
पूर्वकायोद्यता दृप्ता लोहिताश्वा मनोरमाः ।
लम्बोष्ठा लम्बकर्णास्ते इस्वग्रीवा मनोहराः ॥
तेजोवन्तोऽतिजवना मालवा वाजिनच ते ।
ऐरावता रूक्षकर्णा मन्दमेधा जवापराः ॥
स्थूलसर्वास्थिमांसास्ते तथा ऐरावताः स्मृताः ।
आवन्त्यका दाक्षिणात्या दीर्घकर्णमहाशिराः ।।
महाकायविदुग्रीवा महाजधनवक्षसः ।
भग्नास्यास्तनुपाश्चि विदुह्रस्वाः सुशीलिनः ॥
दीर्घफेशा मृदुतला मध्यसारजवाः स्थिराः ।
सुखिनो बहुवर्णाश्च मृगाः प्रायशश्च ते ।।
एवमावन्त्यका ज्ञेयाः सत्त्वहीना न कर्कशाः ।
कालिगकाः स्थूलपादा महाकर्णा दृढैः खुरैः ॥
आयता विगताः स्तब्धाः पश्चार्धा विपमास्तु ते ।
फुब्जा दण्डायतग्रीवा भग्नास्या लम्बमेहनाः ॥
अल्पतेजोजवबला हयाः कालिङ्गकाः स्मृताः।
मौकुलाः स्थूलरोमाणो दुर्मेधःक्रोधनालसाः ।।
इस्वपृष्ठागजधनाः स्थूलकुष्ठिकजानवः ।
भारे चाल्पबला मन्दा होनतेजोजवाश्च ते ॥
पहासना निरुत्साहा मौकलास्तुरगाः स्मृताः ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे अश्वकुलविभागः।
दाक्षिणात्यं चतुर्थ तु वक्ष्यते वानवासिकम्
स्वपृष्ठोरुजघनाः पूर्वकायेषु संदताः ।
पथाषिकता मन्दा दृढपादाः क्षमान्विताः ।।
मध्यमाणावाल्पजीवाः सत्त्वतेजोजवापराः ।
पानवासिकजातानामेतद्भवति लक्षणम् ॥
शिमास्त्वय तैलगाः क्रोधनास्तु कलस्वराः ।
फ्रूरकर्माभिजनिता विकृताङ्गशिरोधराः ॥
महोरस्का महास्फन्धाः पश्चापु तु सहताः ।
दृढकुक्षिकपादाश्च हयास्तैलङ्गकाः स्मृताः ॥
क्रथना दीर्घकर्णाश्च दीर्घोरुजघना यलाः ।
उदनाः पूर्वकायेषु पश्चार्धविकृताश्च ये ॥
हीनवर्णाल्पतेजस्काः स्तब्धगात्रा महोदराः ।
स्थूलकुक्षिकलाइलाः क्रथनास्ते हयाः स्मृताः ।।
अयोपावृत्तका मन्दाः स्थूललाइगूलकुक्षिकाः ।
लम्बकर्णविदुस्कन्धा लम्बसकाण्डमेहनाः ॥
महापृष्ठाश्च कुब्जाश्च लम्ब सक्थिविपाणिनः ।
पिङ्गलाक्षाश्च भूयिष्ठमुपाचा हयाः स्मृताः ॥
सौराष्ट्राः स्थूलपादाश्च दृढरोमान्तपार्णयः ।
दीर्घविस्तीर्णसक्थ्यगा दर्शनीयाः पुरस्ततः ।।
पश्चाविकृताश्चैव स्थूलजानूरुकुक्षिकाः ।
एवं सौराष्ट्रिका ज्ञेयाः सुपादा न च संहताः ।
साल्वेया वेसरा ज्ञयाः स्थिरागा इस्वकुक्षिकाः ।
तन्वायरषिदुप्रीला दीर्यकर्णा यहोरसः ।।
पश्चार्धविकृता रूक्षास्तनुवालधिकेसराः ।
पेसराः सात्वजास्ते च विज्ञेयाश्च दुरासदः ।।

·.
वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
कुरुक्षेत्रणविज्ञानं वेसराणां निवोध मे ।
अवाग्राः पूर्वकायेषु पथादल्पाल्पतेजसः ।।
युक्ताः पृष्ठे तथा स्कन्धे न वहन्ति गुरुक्रमाः ।
कुरुक्षेत्रे ऽपि जातास्तु पश्चार्थेषु गुरुक्रमाः ।।
पाञ्चालानां तु विज्ञानं वेसराणां निवोध मे ।
पश्चालजा दीर्घमुखाः स्थूलाङ्गाः स्थूलकुक्षिकाः ॥
विनतायतपृष्ठास्ते मृदुगात्राल्पतेजसः ।
सुमतिष्ठितपादास्ते विपमा दृढपाणयः ।।
• आरोहणे दुरारोहाः पश्चालेपु हयाः स्मृताः ।
वोत्थजाः स्थूलसर्वाङ्गा दीर्घपृष्ठतनूदराः।
सकाकर्णोदरैर्लम्वैर्महामुखशिरोधराः ।
कायोपचितमांसास्ते मुविभक्ता दृढा भृशम् ।।
मांस ताः कुरूपाच जागलं देशमाश्रिताः।
मन्दनेजोजवाश्चैव वोत्थजा वेसराः स्मृताः ॥
अभिसारजानां विज्ञानं कुक्कुसानां तु वक्ष्यते ।
परिमण्डलहस्वकाया भुजैः स्थूलैरसंस्थिताः ।।
ऊर्ध्वकर्णाश्च सुमुखा जवना नित्यनिताः ।
दुरासदा दुराकारा हयाः स्युराभिसारजाः ॥
स्वाचकास्तनुरोमाणो मुखरा इस्वमेहनाः ।
इस्वपृष्ठतनुग्रीवा इस्वमेदफलाश्च ते ॥
स्थिरपादाल्पतेजस्का मन्दसत्वजवास्तथा ।
तुल्यरूपाकृतिनखाः स्वाचकादेशजा हयाः ।।
इस्वगात्रान्तराः किश्चित्पीतकाच मुवाहनाः ।
इस्वायामपरीणाहाः स्वाचका इस्त्रकौशलाः ॥
एतावत्खलु विज्ञानं द्वितीये इस्वकुक्से ।

·अश्यलक्षणप्रकरणे भश्यकुलविभागः । हिमवत्युत्तरेयास्तु दीर्घाशास्तनुकुक्षिकाः ॥ महाकायशिर पादाः पूर्वकाये च संस्थिताः । पश्चाईफाये विकृता जवना विपमानतः ॥ दृढपादखुराश्चैव तुरगास्ते प्रकीर्चिताः । हिमवत्युत्तरेयास्तु विझेयाः सर्वतः समाः ।। यदुक्तं मागथं होकं कुलं तदपि श्रूयताम् । मागधास्तनुरोमाणो दीर्घागा नतकुक्षिकाः ॥ निर्मासाल्पस्थिरवला निरुत्साहाल्पतेजसः । अल्पाहारा न कर्मााः कळू जीवन्ति से मुवि । लम्योष्ठकर्णमेदाच तुरगा मागधाः स्मृताः । दक्षिणे हिमवत्पार्वे मागधात्पूर्वपश्चिमे ।। जायन्ते तत्र ये वाहा विज्ञेयास्तेऽर्धमागधाः । हीनाः पूर्वापराःपु प्रमाणेनापराश्च ते ॥ इस्वैर्मुखैः पिङ्गलास्ते नाभिजानन्ति फर्मसु । भारवाहावलाः क्लीवाः क्षुधिनोऽय पिपासिनः ।। एते ऽर्धमागधा झेया न योग्या हयकर्मम् । प्रमाणहीना न च सत्ववन्त- स्तेजोऽवराः कर्मसु चाप्ययोग्याः । भवन्ति मन्दा न च मालिनस्ते हयास्तु ये घोटकदेशजाताः ॥ कुलानि घोटकानां तु तव वक्ष्यामि तत्वतः । मन्तावका खल्पकाया विभक्ताङ्गाः सुसंहताः ।। मुनेत्रा इस्वमुष्काश्च सुपादाः सुमुखाश्च ते । तुल्या मन्तावकैरेव अश्मार्केषु भवन्ति ये ।। स्थूलाक्षिकूटघाटाश्च मौलिकाः स्थूलसन्धयः ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मन्तावकगुणयुक्ताः किश्चिद्धस्वतराः खराः ॥
एवं चकोरको शेयः शुभश्रवणवालधिः ।
चकोरफगुणैस्तुल्याः शुभगावान्तराः स्थिराः ॥
कृष्णानुवर्णिनस्तीक्ष्णा विज्ञयाः श्वेतशैलजाः।
वैदर्भिकाः कायवन्तः सोत्साहा वाग्मिनः स्थिराः ॥
अमर्पिणो वेगवन्तः सत्त्वोपेतशरीरिणः ।
पूर्वदक्षिणभागे ये हिमवन्तं समाश्रिताः ॥
भमहस्वायतस्थूराः स्यूलजवोरुकुष्किकाः ।
इस्वाल्पतेजसः सारवलहीना न संस्थिराः ॥
पूर्वदक्षिणहैमेयाः समाः सामेयकाः स्मृताः ।
पूर्वदक्षिणहैमेया इत्यत्र पूर्वहेमैया दक्षिणहैमेया इति ब्या-
ख्येयम् । एवं च सति नव घोटककुलानीति सङ्ख्याऽनुगता
भवति । अन्यथा वाध्येत ।
तेभ्यो विशेषणं चात्र किञ्चिद्दीर्घतराः स्थिराः ॥
शुभकूर्चखुराक्षास्ते बहुवर्णाः सुकुक्षिकाः ।
एवं सामेयका ज्ञेया घोटका नवमं कुलम् ॥
चतुष्पञ्चाशदेतानि कुलान्युपकुलानि च ।
तथार्धमागधाश्चैव व्याख्याता घोटकॉस्तथा ।। इति ।
एतेपामुक्तानामश्चकुलानामुत्चमादिभेदो ऽप्युक्तस्तत्रैव ।
श्रेष्ठमध्यजघन्यानि कुलानि शृणु मुश्रुत ।
फाम्बोजादीनि श्रेष्ठानि कुलान्युपकुलानि च ॥
तथा परकुलानीह अन्तस्थानि च यानि तु ।
तुल्यान्येतानि राजेन्द्र मध्यमानि विनिर्दिशेत् ।।
अवशिष्टानि कनिष्ठानि।
इत्यचफुलविभागः।

·.
भश्चलक्षणप्रकरणे अङ्गप्रदेश निर्देशः।
अथानप्रदेशनिर्देशः।
जयदत्तकृते अश्वायुर्वेदे,
प्रदेशान् वाजिदेहस्यान् यो न वेत्ति विभागतः ।
न स जानाति महात्मा लक्षणं च चिकित्सितम् ।।
अतः परं प्रदेशानां ज्ञानमादौ प्रकीर्तितम् ।
एतद्यनेन बोद्धव्यं वाजिनां हितकाम्यया ।
अतिप्रसिद्धा जिह्वा तु तस्याः सूना भवेदकः ।
ऊर्च तालु भवेत्तस्यास्ततोऽग्रे दन्तपीठिका ||
ततो दन्ताः समुद्दिष्टा ऊर्ध्व दन्ता भवन्त्ययः ।
चियुकं चाधरे भागे तेपां प्रोक्तं विचक्षणः ।।
चिबुकस्योपरिष्टातु अधरोष्ठः प्रकीर्तितः ।
चियुकात्पार्श्वभागे तु हनुभागो विधीयते ॥
सकिद्वयं विजानीयाद्क्रपार्श्वगतं बुधः ।
उत्तरोष्ठं प्रयाणाख्यं तवं मोथमुच्यते ।।
नासाच्छिद्रे तथा पार्श्वे मोयस्यैव व्यवस्थिते ।
नासाच्छिद्राक्षिमध्ये तु घोणाख्यं समुदाहृतम् ॥
योणापार्श्वगतौ गण्डौ क्षीरिके च ततः परम् ।
नेत्रयोरधरे भागे अश्रुपात उदाहृतः।।
कर्णान्तं चैव नेत्रान्तमपाझं प्ठवते युधाः ।
कनीनिकाल्यो विज्ञेयो यश्च नासासमीपगः॥
सितासितं च यन्मध्ये नेत्रयोर्मण्डलं हि तत् ।
प्रच्छादनं भवेद्वर्त्म चाक्षिकूटमतः परम् ।।
तस्मादूर्ध्व भुवालेखा ललाटं च तदुत्तरम् ।
अब ललाटदेशात्तु केशान्तं च ततः ध्रुवम् ॥
ततः शिरो विजानीयात्नुवादूर्ध्वगतं बुधः ।

·धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शिरःपार्श्वगतौ कौँ तयोर्मूलं शकुन्तलम् ॥
अपाङ्गबहुलं चै व शहं विधाद्विचक्षणः ।
रासकर्णान्तरे चैव फटाक्षः समुदाहृतः ।।
विद् मर्मविदथैच कर्णस्पाधापडङ्गुले ।
शालिहोत्रे तु-
फर्णयोः पृष्ठतः पार्चे विद् । समुपलक्षपेदिति शेपः।
घण्टायन्धसमीपस्थो निगालः परिकीर्तितः॥
अधस्तले निगालस्य गलमाहुर्मनीपिणः ।
ततः फण्ठं विजानीपादधोभागेन तं सुधः ।।
ग्रीवा लोकमसिद्धा तु तस्याश्चोपरि केसरः।
ग्रीवास्कन्धान्तरे चैव यई माहुर्मनीपिणः ।
वहस्पोपरि जघु स्यात्काकसं फकुदं च तत् ।
सतः पृष्ठं विजानीयादासनं पृष्ठमध्यगम् ।।
अंसको ककुदश्चैव निबद्धौ परिकीर्तितौ ।
स्पातामसादधो पाहू तयोर्वाह्ये पडझुले ॥
पाहोरभ्यन्तरे विद्यात्किणं चापि प्रकीर्तितम् ।
अधरे च ततो जानु निर्दिष्टं शास्त्रकोविदः ॥
मन्दिरः पश्चिमो भागः कलापी जानुनोऽनिमः ।
जानुनश्चाधरे भागे जहां विद्याद्विचक्षणः ।
जडापा— कलां विद्यात्सन्धिं वैपिकसंज्ञिकाम् ।
अग्रतः पतिहस्तः स्यात्पश्चात् कूर्च उदाहृतः ।।
फिणं तत्रैव मध्ये स्यादधोभागे च कुष्किका ।
खुरसन्धिं ततो विद्यादधोभागे ततः खुरम् ॥
खुरस्य पार्वे पाणिः स्यादप्रभागे नखो भवेत् ।
खुरस्याधस्तलं चैव मण्डूकी तलमध्यतः ।।

·४३७
भवलक्षणप्रकरणे अङ्गप्रदेशनिर्देशः।
खुरमांसं विजानीयात् क्षीरिकाख्यं विचक्षणः ।
हृदयाभ्यन्तरे कुक्षी पार्वतश्च विभागतः ।।
जठरं पार्श्वमध्यस्थं तस्य नाभिश्व मध्यतः ।
रोमराजि ततो विद्यान्मूत्रकोशमतः परम् ॥
आकव्यां पश्चिमे भागे पुटौ स्फिचौ च कीर्तितौ ।
रन्ध्र चाप्युपरन्ध्रे च कुक्षेरभ्यन्तरे स्मृते ।
पुच्छमूलं च वाहानां मांसले पुच्छमूलतः ।
तस्याधः कीर्तितः पायुः सीवनी च ततः परम् ॥
मुष्की च कटिसन्धि च ततो विद्यात्परं बुधः ।
अपस्तात्कटिसन्धेस्तु ऊरुसन्धिरुदाहृतः॥
सक्थिनी तलसन्धिस्तु ऊरू पादाभिधायकः ।
ततः स्यूरं विजानीयात्तस्याधो मन्दिरं भवेत् ।।
किणं चैव ततो विद्यान्मन्दिरेण सुसंस्थितम् ।
ततः परं विजानीयात्कलां कूच च कुष्टिकाम् ।।
खुरान्तसंज्ञां मण्डूकी ततो विद्याद्विचक्षणः ।
अग्रजहाद्वयं चैव वक्षोनीवाशिरोमुखम् ।।
पूर्वकायः समुद्दिष्टः पृष्ठदेशस्तु मध्यमः ।
आकटेः पश्चिमे भागे खुरान्तवापरः स्मृतः ॥
इति प्रदेशा व्याख्याताः पूर्वशास्त्रानुसारतः । इति ।
इत्यङ्गप्रदेशनिर्देशः।
अथायुःपरिमाणम् ।
शालिहोत्रे,
यथा नरे वर्षशतं विंशतिवर्षशतं गजे ।
चतुर्विशद्वां चैव खरोष्ट्रौ पञ्चविंशतिः ॥

·૪૨૮ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शुनि पोडशवर्षाणि द्वादशायाज एडके ।
विंशतिवण्यायुर्यथा चाश्वतरे स्मृतम्
मृगाणां पोडशसमा रोहिताना तथैव च ।
रोहितो मृगजातिभेदः।
द्वाविंशन्महिपस्यापि शृगालः पञ्चविंशतिः ।।
कृमयः सप्त चाहानि माक्षका च चतुर्दश ।
तथा इयेषु द्वात्रिंशत्परमायुर्विधीये ॥ इति ।
इत्यायुःपरिमाणम् ।
अथायुःपरीक्षा।
जयदत्तकृते अश्यायुर्वेदे,
आयुलक्षणमश्वानामत ऊर्ध्वं प्रचक्ष्यते ।
शालिहोत्रादिनिर्दिष्टं यथा पूर्व तपोधनैः ।।
उक्तमिति शेपः।
मुसंहताश्च ये वाहा इस्वकांस्तथैव च ।
स्वरनेवास्यभावेषु न दीनाचिरजीविनः ॥
महाघोणा महाकाया ये चाश्वाः पृथुवक्षसः ।
तेषां दीर्घ भवेचायुः स्निग्याङ्गाश्चैव ये सदा ॥
कर्णाग्रे पीडिते येपां सिन्द्राभस्य दर्शनम् ।
शोणितस्य भवेचैव ते मताश्विरजीविनः ।।
विनिष्किरन्ति ये घासं स्वग्रासाय तुरङ्गमाः।
न वा जिघ्रन्ति ये चापि तेऽपि दीर्घायुषो मताः ।।
प्रतिस्रोतः पिबन्त्यम्भो ये च ते चिरजीविनः ।
पद्मपत्रसमाकारं जिहाग्रं यदि वाजिनः ।।
दन्ताय मौक्तिकाकारा लिई येषां च निर्मलम् ।
सित्कारच भवेद्येपां लाइग्ले चालिते पुनः ॥

·अश्यलक्षणप्रकरणे आयुःपरीक्षा ।
भस्वेदः शुभगन्यस्तु नखा वै दर्पणोपमाः ।
येपां च दृढरोमाणि ते सर्वे चिरजीविनः ॥
स्निग्धा गम्भीरदीर्याच प्रोथना यस्य वाजिनः ।
भवन्ति विपुला रेखास्त विद्यादीर्घजीविनम् ।।
छत्रचामरमृगारखगशङ्खाङ्कुशमभाः।
शुक्तिवज्रगदाकारा ध्वजचक्र समोपमाः ॥
ऊर्च चोष्ठस्थिता रेखा यस्य वामेन चानताः ।
श्रीवत्सस्वस्तिकामासाः मोधरेखाचिरायुपः ॥
हस्वा वा यस्य वाहस्य न चिरं तस्य नीवितम् ।
कर्व प्रोथसमा रेखा दृश्यन्ते यस्य वाजिनः॥
तस्य मृत्युः समुद्दिष्टो दशमं प्राप्य चन्सरम् ।
व्यङ्गलास्तु दश दे च वर्षाणां तस्य जीवितम् ।।
प्रयोदश स जीवेत्तु यस्य स्युश्चतुरङ्गुलाः ।
मोधरेखा इत्यनुपङ्गः।
तिर्यगेवोर्ध्वगे चैव वै रेखे यस्य वानिनः ।
पोथगे यस्य वाहस्य तं विद्याञ्च चतुर्दश ।
अत्र वर्षाणि त्रयोदश चतुर्दश, जीवतीति प्रत्येकं सम्बन्धः।
दक्षिणेन च पार्चेन यः शेते सर्वदा हयः ।
बहुमूत्राल्पमूत्रश्च चिरं जीवत्यसौ इयः ॥
विनतः पूर्वकायेन स्थूलजानुश्व यो हयः ।
स्थूलक्षिकूटः स्तब्धाक्षः स्वल्पायुः स प्रकीर्तितः ।। इति ।
इत्पायुःपरीक्षा।
अथ वर्णलक्षणम् ।
नकुलकृताश्वशास्त्रे,
सप्त वर्णा भवन्तीह सर्वेषां वाजिनां ध्रुवम् ।

·४४० वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तानई सम्मवक्ष्यामि भेदर्जाताननेकधा ॥
श्वेतो रक्तस्तथा पीतः सारङ्गः पिङ्ग एव च ।
नीलः कृष्णोऽथ सर्वेषां श्वेतः श्रेष्ठतमो मतः ।।
पदार्हो भूपतेर्वाजी सर्वश्वेतः प्रजायते ।
तदभावे यथा प्रोक्तास्तथा श्रेष्ठाः क्रमेण ते ।।
श्वेतः मालेयसाशो रक्तः कुङ्कमसनिमः।
पालेयं हिमम् ।
हरिद्रासदृशः पीतः सारङ्गः कषुरः स्मृतः ॥
पिनस्तु पिङ्गलाकरो नीलो दुर्वाग्रसनिमः ।
कृष्णो जम्बूफलाकारः शास्त्रज्ञैः समुदाहृतः ॥
पाताभः श्वेतपादो यस्तथा स्यात्सितलोचनः ।
चक्रवाकः स विज्ञेयो राजाहों वाजिसत्तमः ।।
मुखचन्द्रकसंयुक्ता जम्यूफलसमाऽऽकृतिः ।
श्वेतपादः स विज्ञेयो मल्लिकाक्षः सुपूजितः ॥
सर्वश्वेतो हयो यस्तु भवेत् श्यामैककर्णकः।
स वानी वाजिमेधार्हः श्यामकर्णः प्रकीर्तितः ॥
पत्वारोऽय सिताः पादाः सर्वश्वेतस्य वाजिनः ।
भवन्ति यस्य स त्याज्यो यमदूतस्तु दूतः ।।
यस्य पादाः सिताः सर्वे पुच्छ वक्षो मुखं तया ।
मूर्द्धनाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥
भस्माभं वाजिनं जायात्मुद्रण नराधिपः ।
यदि वाञ्छति फर्माणि यदि च श्रीसमुद्भवम् ।।
यस्प रोमविभेदेपु जायन्ते मधुपिन्दवः ।
पुष्पाक्षः स परित्याज्यः सर्ववाजिक्षयावहः ।।
यस्य पादाः सिताः सर्वे तथा चक्र च मध्यतः ।

·.
अश्यलक्षणप्रकरणे वर्णलक्षणम् । ४४१
फल्याणपञ्चकः प्रोक्तः सदा कल्याणकृद्धि सः ॥
विमिश्रवर्णकाः सर्वे प्रशस्ता वाजिनः सदा ।
कृष्णनीलस्य मिश्रत्वमेकं मुक्त्वा सुदूरतः ॥
यस्योत्कृष्टतरा वर्णा याद यान्ति शनैः शनैः ।
स नाशयति नीचांश्च करोत्यश्वतमान वहून् ।।
यथाधमेन वर्णेन भवेयुक्तस्तुरङ्गमः ।
विद्धिं चैव गच्छन्सः करोति हयसझयम् ॥ इति ।
जयदत्तकृताश्यशास्त्रे,
यस्य गौराणि पीतानि गारोमाणि वाजिनः ।
स भर्तुः श्रियमाधत्ते यस्य शुक्लानि त्रीणि च ॥
पुच्छकेशमुखानि त्रीणि शुक्लानीत्यर्थः ।
प्रभूतासितताराव प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः ।
यस्तु पीतसितैस्तारैः t: स धन्यः कीर्चितो इयः ।।
श्वेतया वेष्टितं कृष्णं रेखया तारकं च यत् ।
मल्लिकाक्षः स विज्ञेयः स्वामिनः सुखवर्द्धनः ।।
सिततारोऽप्रशस्तश्च स्वामिनः क्लेशवर्द्धनः ।
सर्वश्वेतश्च कृष्णश्च रक्तः पीतस्तथैव च ॥
एते साभामिकाः मोक्तास्तुरगा मुनिसत्तमैः ।
हरिताः किल जायन्ते वाजिनः पुण्यदार्शनाम् ।।
अतो हिता नरेन्द्राणामायुरारोग्यश्रीपदाः ।
रक्तास्यमेहनः शस्तः श्यामकर्णश्च यः सितः ॥
कपोतेन च वर्णन यो हयः शुक्लफेसरः।
पाण्डुरा यस्य रेखा स्यात्पृष्ठवंशानुयायिनी ॥
श्वेतकृष्णं शिरो यस्य नैव धन्यः प्रकीर्तितः ।
अन्यवर्ण शिरो यस्य पुच्छं वा यस्य वाजिनः ।।

·४४२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पुच्छेन शिरसा कापि नानावर्णेन निन्दितः ।
अव्यक्तवर्णो यो वाहस्तथा तित्तिरिसनिमः ।।
कुत्सितो पानरास्यश्च तथा व्याघ्रावलीढकः । इति ।
गणकृतेश्वचिकित्सिते,
सर्वे वर्णाः शस्तास्तुरगाणां सुप्रभास्थिराः स्निग्धाः ।
तेषां श्वेतः श्रेष्ठो यतो ध्रुवश्चाव्ययश्चासौ ।।
सर्वेपी वर्णानां संयोगः श्वेतसंयुतः शस्तः ।
सर्पश्वेता शशिनो हरयः कनकमभाः सुरेन्द्रस्य ।।
कृष्णा यमस्य वाहाः फर्काः शुभलक्षणा विष्णोः ।
शुकगात्रनिभा भानोः किंशुकवर्णा हया हुताशस्य ।।
असिताभ्रनिभा वरुणस्य कुमुदवर्णाः कुबेरस्य ।
पभिर्वर्णरश्याः शुभस्तरावर्तकायसर्वाश्च ॥
एतेषां देवानां पृथक्पृथक् वाहनाः कथिताः । इति ।
इति वर्णलक्षणम् ।
अथ गतिलक्षणम् ।
जदत्तकृतेऽश्यायुर्वेदे,
दरमुक्षिप्य यः पादास्तप्ताहारान् स्पृशन्निव ।
द्रुतं याति सुसंहृष्टो वाजी भद्रगतिस्तु सः ॥
पूजिता पमातङ्गसिंहशालगामिनः ।
अतोऽन्यगतयो नेष्टाः सर्वशुद्धास्तुरङ्गमाः ॥
सङ्कीर्णवक्रगा भ्रष्टा वक्रा सौटवर्जिता ।
अत्यूर्ध्वं चैव विक्रान्ता वाजिनां निन्दिता गतिः ।।
पोटशच्छोटिफा देयाः करतालेन जानुनि ।
शतं द्विगुणितं गत्वा हस्तानां पुनरेति यः॥
स शीघ्रगतिरित्युक्तो बाजी धन्यस्तपोधनः ।

·अश्यलक्षणमकरणे गतिलक्षणम् । ४४३ दशहीना भवन्त्येते मध्यगाधमगा हयाः ॥ इति । अमयर्थः। जानुपादक्षिण्येन करतालेन पोडशच्छोटिकादाने यावान् कालस्तन्मध्ये योऽश्वः शतद्वयहस्तपरिमिता भूमि गत्वा पुनरायाति स उत्तमः । यस्तु दशहस्तोनशतद्वयहस्तप्रमाणां भूमिमतीत्य पुनरायाति स मध्यमः । यस्तु विंशतिहस्तोनशत- द्वयहस्तममाणां भूमिं गत्वा पुनरायाति सोऽधम इति । किल्हणकृतेऽश्वसारसमुच्चये, उच्चैःपदन्यासयुता गतिः स्यात्सुसौष्ठवा या महणा हयस्य । विभक्तपादा च मनोहराया हिता सदा सादिषु सा प्रशस्ता ।। सादी अश्ववारः। मचद्विपव्याघ्रमयूरहंसशाखामृगोष्ट्रगतैः समाना । या स्याद्गतिर्यस्य तुरद्गमस्य भर्तुः शिवं सा तनुते यशश्च ।। शाखामृगो वानरः। सङ्कीर्णवमा विषमाधिपादा निस्सौष्ठवा बाह्याफा स्वलन्ती यास्याद्गतिःसादिपुन प्रशस्ता दुःखानि भर्नुः कुरुते सदैव ।। याशीमगामी साविलासमुचैः पया प्रजेचायशिरोऽध्यधुन्वन् । संस्थानतोऽश्वोनकुलो यथैव सानाकुली तस्य गतिः मदिष्टा ।। हत्संस्पृशन् यो विफः खुराप्रैः पर्युल्लसद्भिश्चरणैः मयाति । साहारभूमाविव तस्य यातं स्यातैत्तिरं तित्तिरवद्धयस्य । उद्यम्य वनं तुरगः प्रयाति श्वासोऽपितः संस्थिरपादवाला। मयरषद्यः सविलासगामी मायरफी तस्प गतिः प्रदिष्टा ॥ शुभा गतिर्यस्य तुरङ्गमस्य तं प्राप्य राजा जयतेऽरिसडान् । मामोति लक्ष्मीमतुलं यशश्व क्रीडेच्च नित्यं सह मृत्यमित्रः॥ सुगतिसहिनमश्चं लक्षणे व होने शुभतरमपि चोक्तं शालिहोत्रेण सम्यम् । .

·४४४
चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
यदि शुभतरलक्ष्यं धावितं नैव यस्य
कृपभ इव स निन्यः सदरासेटकादौ ॥ इति ।
इति गतिलक्षणम् ।
अथ प्रसनाद्वाहनविधिनिरूप्यते । जयदत्तकृते--
अश्वायुर्वेद,
ब्रह्मणैव यथोद्दिष्टो वाहानां वाहने विधिः ।
सारं तस्य समुद्धृत्य सर्व तत्कथयाम्यहम् ॥
प्रासी लुब्धी क्षुधालुथ विमः स परिकीर्तितः ।
शूरव दृढमन्युश्च क्षत्रियस्तुरगः स्मृतः ।।
पापिनः पापरूपाश्च दुष्टा वैश्याः प्रकीर्तिताः ।
विरूपा विषमाश्चैव शूद्राश्चण्डा उदाहृताः ॥
ब्राह्मणान् भक्तदानेन सान्ना चैव तु क्षत्रियम् ।
वैश्य दण्डेन शब्देन शुदं दण्डेन वाहयेत् ।।
प्रत्यूपे वाहयेद्विमं क्षत्रियं प्रहरे गते ।
वैश्यं सन्ध्यागते काले शूद्ध रात्री च वाहयेत् ।।
सत्वं च त्रिविधं प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम् ।
उत्तम चोपशामेन साम्ना दण्डेन मध्यमम् ।।
शब्दारेन च दण्डेन वाहयेदधमं बुधः ।
सहने निर्मले वाहे तैलदुग्धस्य रूपवत् ।।
शान्तिश्च द्विविधा प्रोक्ता बलदौर्बल्यसम्भवा ।
बलिष्ठो दुर्वलत्वेन दुर्वलोऽपि बलेन वा ॥
छलेनोपधिना वापि सत्वं ज्ञात्वा च वाहयेत् ।
सार्दा मुकठिनां चैव पापाणोदकसंयुताम् ।।
राणकाष्ठसमायुक्तां रङ्गभूमिं तु वर्जयेत् ।
समां च विपुलां चैव किश्चित्पांसुसमन्विताम् ।।

·अश्यलक्षणप्रकरणे वाहनविधिः । ४४५
एकान्ते विजने रम्ये रङ्गभूमि तु कारयेत् ।
स्थूलः क्रोधी च मूर्खश्च चिन्तोत्सुकचलासनः ।।
अस्थाने दण्डपाती यस्तस्य बाजी न सिध्यति ।
मचलेद्यस्य तु कटिरूलवाहुविभति यः ।।
प्रचलेद्यस्य तु काटरूचं वा दण्डपातका-इति पाठान्तरम् ।
न तस्य वाहनं वाजी दुर्लभं वाजिवाहितम् ।
हढासनोऽथ तत्त्वज्ञो दृढपृष्टो निरालसः ।।
अविरागी स्थिरश्चापि पडेते वाजिवाहकाः ।
चित्तं यो नैव जानाति तुरगस्य समासतः ।।
न वहन्ति हयास्तं च दण्डपातेन ताडिताः।
हपिते पलिते भीते तथा चोन्मार्गगामिनि ॥
कुपिते भ्रान्तचिचे वा पद्सु दण्डं निपायेत् ।
हेपिते ताडयेन्मूर्ध्नि जानुभ्यां चलिते तथा ।।
कुपितोरसि हन्तव्यो भ्रान्तचित्ते तथोदरे ।
भीतं च ताडयेत्पश्चात् मुखे चोन्मार्गगामिनम् ॥
ज्ञात्वा दोपं च रूपं च स्थानेष्वतेपु ताडयेत् ।
अस्थाने ताडितो वाजी यावनीवं न सिध्यति ।
न जहाति च तदोपं यावज्जीवरसौ हयः ।
धाराः पञ्च प्रवक्ष्यामि ऋपिभिर्याः प्रकीर्तिताः॥
धाराशब्देन धावने अतित्वरितो गतिविशेप उच्यते ।
प्रथमा विक्रमा धारा द्वितीया पुलका स्मृता ।
हतीया पूर्णफण्ठी तु चतुर्थी त्वरिता स्मृता ॥
पञ्चमी चैव या धारा निरालम्बा मकीर्तिता।
पष्ठी चैव तु या धारा श्रूयते न तु दृश्यते ।।
विक्रमा गतिधारा च चतुष्का पुलका मता।

·वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मुखपादसमायुक्ता पूर्णकण्ठी तु सा भवेत् ॥
स्वेच्छया त्वरिता धारा ताडिता चैव पञ्चमी ।
पष्ठी चैव तु या धारा स्वर्गलोकेपु गीयते ॥
न वक्रो न तथोत्तानो न कुब्जो नाप्यधोमुखः ।
न भवेत्स्तब्धगावस्तु स भवेदश्ववाहकः ।।
स्थिरोरुः स्थिरपादश्च त्रिकोनतः स्थिरासनः ।
त्रिकं पृष्ठवंशाधोभागः।
अश्वचाराः समाख्याताः शेपास्तु भरदापकाः ।
ग्रीष्मादिपु न कर्तव्यमृतुषु त्रिपु वाहनम् ।।
हेमन्तादिषु कर्तव्यं सादिभिः शास्रवेदिभिः ।
प्रतिपत्सु त्रयोदश्यां पञ्चम्यां वा सिते दले ॥
घृतिसिद्धयादियोगेपु वासरे चन्द्रसूर्ययोः ।
मूलरोहिणिहस्तेषु पुष्ये चैवोत्तरासु च ।।
एवंविधे दिने सादी वाहनं वाहयेच्छुभे ।
रङ्गभूमौ च रेवन्तं स्थापयेत् पूजयेत्ततः ।
पुष्पधूपैः प्रदीपैश्च चन्दनैः पायसैस्तथा ।
पकानाधैभक्ष्यभोज्यैः मातः शुचिमुवस्वकः ।।
रक्ताम्बरधरो भूत्वा रक्तपुष्पधरस्तथा ।
ॐ नमो रेवन्ताप अश्वहृदयाय ह्रीं क्लीं ॐ नमोऽश्वेताय
सौम्यरूपाय इममश्वं वर्धय वर्धय वश्यं कुरु महावीर्यायरे-
चन्ताय नमः।
एतन्मन्त्रं जपेत्माज्ञो हयस्य दक्षिणे श्रुतौ ।
एकविंशतिवाश्चि ततः पर्याणयेद्धम् ॥
कोशमेकं तमाहरुह्य ईशानी तु शनैर्नयेत् ।
दिवामिति शेषः ।

·४४७
अश्वलक्षणप्रकरणे वाहनविधिः ।
नातिस्थूलं कृशं नाति न स्तब्धं नातिकर्कशम् ।
सप्ताङ्गुलममाणं तु खलीनं कारयेवुधः ॥
खलीनं वल्गा।
शतहस्तादिकां भूमि सप्तहस्तावसानिकाम् ।।
भ्रामयेद्वाजिनं सादी सव्य चैवापसव्यकम् ।
दद्याद्भयमभीतस्य भीतस्यापि हरेद्भयम् ।।
रहस्य सादिनामेतद्वाहनेऽस्मिन्निवेदितम् ।
दम्यमानस्य अश्वस्य यो दोपः सादिदोपतः ।।
जायतेऽसौ निराकर्तु सादिना नैव शक्यते ।
एवं शास्त्रविधानेन यः सादी वाहयेद्धयान् ।।
हरयस्तस्य सिध्यन्ति भवन्ति फलदायकाः॥
अस्थिभिर्दशनैश्चैव काणां च तथा पुधः ।
विपमं करदंष्ट्राभिधूपयेचैव सर्पिपा ॥
एलामृगमदोशीरनागकेसरचन्दनः ।
सर्जिकातैलसंयुक्त पदुष्टवाजिनम् ।।
सर्जिका मध्यदेशे साजीति प्रसिद्धा ।
विलिप्ता गोमयैः प्रातनिशीथे पर्वसन्धिषु ।।
अष्टम्यां च विशेषेण दुष्टाः सिध्यन्ति धूपिताः ।
कासीसं चन्दनं कौन्तीसिद्धार्थमरिचानि च ॥
सैन्धवं वडवामूनं गोमूत्रं कर्णनं मलम् ।
कासीसं लोके कोसीस इति प्रसिद्धम् । फौन्ती रेणुकेति
प्रसिद्धा । सिद्धार्याः सर्पपाः ।
मुनि सानि पिष्टानि कमायासक्वानि च ।
अअनं सर्वदुष्टानां देयं पर्वणि पर्वणि ।
फणा पिप्पली । यासो जवासा इति भाषया प्रसिद्धः।

·४४८ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अनेनाभ्यअितो वाजी निर्वाणमभिगच्छति ।
कोपं मोहं भयं त्यक्त्वा वश्यः स्यात्सादिनो भृशम् ।।
मातः सादी शुचिः स्नातः काम्बरधरस्तथा । .
उपोपितो यतिर्भूत्वा जपेत्कर्णे च दक्षिणे ।।
हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुप्प वचनं मम ।
गन्धर्वकुलजातस्त्वं मा भूयाः कुलदूपणम् ॥
द्विजानां सत्यवाक्यानां सोमस्य गरुडस्य च ।
रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य च लेखिनः ॥
लेखिनः इन्द्रस्य ।
हुताशनस्य दीप्तस्य स्मर जाति तुरङ्गम ।।
स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ।
स्पर त्वं वारुणीं कन्या स्मर त्वं कौस्तुभं मणिम् ।
क्षीरोदसागरे चैव मध्यमाने मुरासुरैः ।।
तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय ।
कुले जातस्त्वमश्यानां मित्रं मे भय शाश्वतम् ।।
शृणु मित्र त्वमेतद्वै सिद्धो मे भव वाहन ।
विजयं मे धरां चैव सङ्घामे सिद्धिमावह ॥
तब पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा ।
अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिर्नाम् ।।
मन्त्रजापं ततः कृत्वा मन्त्रेणानेन युद्धिमान् ।
विसृज्य सर्वदेवांच ततः पर्याणयेद्धयम् ।। इति ।
इत्यश्च वाहनावधिः।
अथ स्वरलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
शालिहोत्रः सुतं माह हयानां स्वरलक्षणम् ।

·४४९
अश्वलक्षणप्रकरणे स्वरलक्षणम् ।
हंसेभकुररक्रौञ्चमेघदुन्दुभिनिःस्वनः ।।
जलौघसदृशैये च ते स्युनित्यं विदिदाः ।।
इभो गजः।
इवकाकवानरोलुककाष्ठपापाणसनिमः।
स्वनैरशनितुल्यैश्च पापाः स्युजिनो मताः ॥
अशनिर्वतम् ।
क्षामस्वरं हयं प्राप्य क्षिप्रपाप्यं न घाप्नुयात् ।
आप्यं वाञ्छितम् ।
हेपत्यधोमुखो वाजी यस्तु भर्तुरनर्थदः ।।
चामं निरीक्ष्य पार्श्व च कुलनाशकरो भवेत् ।
दृष्ट्वा द्रव्यममगल्यं मायशो यश्व हेपते ॥
अलक्ष्मी तनुते सोऽश्वो भर्तुर्दुःखकरः स्मृतः ।
खरवद्धपते यस्तु सोऽलक्ष्मीफस्तुरङ्गमः ।।
भर्तुद्धिकरः सेव्यो धनधान्यविवर्द्धनः ।
विलोक्य दक्षिण पाच स्पृष्ट्वा वा यस्तु हेपते ।।
तमश्वमभिरुवाय राजा जयति मेदिनीम् ।
वडूना हेपमाणानां श्रूयते यस्य हेपितम् ॥
सानुनादो हयो नाम मर्तुः सर्वार्थसाधकः ।
एफस्य हेपमाणस्प पहनामिव हेपितम् ।।
गम्भीरहेपी सोऽश्वः स्याद्राज्ञां विजयवर्द्धनः ।
श्रुत्वा तु हेपितं तस्य अन्ये हेपन्ति वाजिनः ।।
अश्वानां वर्धते सोऽश्यो राशं शतसासशः।
अन्पस्य हेपितं श्रुत्वा यः पश्चादनुहेपते ।।
तमश्वमभिरुपाय मित्रादिमवाप्नुयात् । इति ।

·चीरामियोदयस्य लक्षणमकाशे
जपदत्तकृतेऽश्यायुर्वेदे,
हेपितं मधुरं चैव तुरगस्य प्रशस्यते ।
अविच्छिन्नमदीनं च गम्भीरं सानुनादि यत् ।।
Eष्ट्वा हि पूर्णपात्रं च ब्राह्मणं कुसुमानि च ।
दधि वापि समालोक्य वाहाना हेपितं शुभम् ।।
धादित्रध्वनिमाकर्ण्य हेपन्ते यदि गाजिनः ।
प्रासपूर्णमुखाश्चैव तदा भर्तुर्जयो भवेत् ।।
ध्वजाग्रं चैव सूर्यं च पश्यन्तो वाजिनो यदा ।
हेपन्ते वहवो हृष्टास्तदा विधाजयं प्रभोः ॥
भतो यद्विपरीतंतु हेपितं कुत्सितं तु तत् ।
मिन्मिनं गद्दं मूर्फ विरूशं काशजर्जरम् ।।
पाले च निर्गते युद्ध क्षुधिते वा पिपासिते।
थान्ते भीते तथा वाहे न ग्राह्य स्वरलक्षणम् ॥ इति ।
इति स्वरलक्षणम् ।
अथ छायालक्षणम् ।
पालिहोत्रे,
पञ्चभूतात्मिको छायां पञ्चधा लक्षयेदिमाम् ।
पायोरमेरपां भूमेनभसश्चापि पञ्चमी ॥
सर्वरोगमु दन्तेषु वालकेशनखेषु च ।
पर्णः स्यादधिको भूतां छायामश्वस्य लक्षयेत् ।।
भूतां पञ्चमहाभूतात्मिकाम् ।
वायव्या परुषा दीना भस्मवर्णा हयप्रभा ।
सुरक्ता चाय सुस्निग्धाऽऽग्नेयी जाम्बूनदमभा ।
असितास्युदसताशा बलमा स्निग्धसुप्रभा ।

·भवलक्षणप्रकरणे छायादिलक्षणम् । ४५१
रक्षा सन्वी न नियता दुनिर्देशाऽन्तरिक्षना ॥
गम्भीरस्निग्धवर्णा सर्ववर्णा च पार्थिवी।
जलजा पार्थिव्यानेयी प्रशस्ता निन्दितेतरे ॥
निन्दिता वा मशस्ता पा कार्य तिष्ठति या चिरम् ।
छाया च लक्षणं तस्य विपुलं फलमश्नुते ॥
राज्यलाभ यशश्चैव स्त्रियं शान्ति सुखं तथा ।
रणे च विजयं नित्यं प्रशस्तास्वभिनिदिशेत् ।।
क्षिप्रमैश्वर्यमानेयी छाया मर्नुः प्रयच्छति ।
अन्जा बहुतरां कीर्ति सम्पदं हि प्रयच्छति ।।
पार्थिवी सर्वकामार्थयुक्तमैश्वर्यमक्षयम् ।
निःसपनं महाराज्यं छाया भर्तुः प्रयच्छति ।।
पायल्या चान्तरिक्षा च स्पृशते तुरगं यदा ।
तदा पराजयं भर्तुर्वघवन्यौ च निर्दिशेत् ॥
व्यसनं खलु बन्धं वा रोगं मरणमेव च ।
अप्रशस्तामु जानीयाद्भर्तुश्च तुरगस्य च ॥ इति ।
इति छायालक्षणम् ।
.
अथ गन्धलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
परापरकं तत्वज्ञ शालिहोत्रं जितेन्द्रियम् ।
ज्येष्ठः पुत्रोपसङ्गम्य मित्रजित्परिपृच्छति ।
गन्धा मनोसाः पुण्याच ये च गन्धास्तया ऽशुभाः।
तेपों मे ग्रूहि विज्ञानं फलमेपो शुभाशुभम् ॥
एवं पृष्टस्तु पुत्रेण शालिहोत्रः ममापते ।
मुखे गन्धं विनानीयानिवासे माणस्थितम् ।।

·४५२
: चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे ।
प्राणसंस्थितमाभ्यन्तरस्थितम् ।
अक्षिकर्णगुदेष्वेव तथा मूत्रायिते पुनः ।
स्वेदमूत्रपुरीपेषु शुक्रे नाभौ तथा पुनः ।।
सर्वमतत्मवक्ष्यामि श्रुत्वा गुह्योपधारय ।
चन्दनागरुगन्धाश्च तथा सापैःसुगन्धिनः ॥
दधिक्षीरसमा गन्धास्वथा सनकभूस्तृणैः ।
हीवेरस्य मृणालस्य केसरोशीरयोस्तथा ।
हीवेरमुशीरम् । अग्रिमोशीरपदेन कृष्णमुशीरं ग्राह्यम् ।
जम्बूविल्वकपित्यानां पकस्याम्रफलस्य च ।
फदम्बार्जुननीपानां पाटलाशोकगन्धिनः ।।
फल्हारस्य शिरीपस्य मल्लिकामालतीत्वचः।
कुटजस्यन्दनानां च पुन्नागाशोकगन्धिनः ।।
सुगन्धाः करवीराणां ये च कर्पूरगन्धिनः ।
चम्पकस्य तमालस्य पत्रस्य तगरस्य च ॥
वसन्तवनराजीनां वारणानां मदस्य च ।
ये च गन्धा मनोज्ञाः स्युः सर्वे पुष्पफलान्विताः ।।
तेषां समानगन्धा ये महल्यास्ते इयोत्तमाः ।
नित्यं प्रमुदिताचैव सर्वस्य च मनोहराः ।।
सर्वार्थसिद्धिमकराः सौभाग्यकुलवर्द्धनाः ।
पृथिवीमचिरं तैस्तु लभन्ते पार्थिवा हयैः ॥
पथा मनोज्ञगन्धास्ते मनोज्ञार्थकरास्तथा ।
पूजनीयाश्च ते वाहाः शाश्वताः सुखपुत्रदाः ।।
आइवे जपिनो नित्यं यशोदाः पुत्रपौत्रदाः ।
एवं पुण्यतमा गन्धा व्याख्याताः शुणु चापरान् ॥
भृशं कुणपगन्धाश्च वसागिन्धिनः ।

·अश्वलक्षणप्रफरणे सत्यादिलक्षणम् । ४५३
दुर्वास. अधमः काकः ।
मत्स्यपुच्छाण्डगन्धाश्च मलपूयसुगन्धिनः ॥
मार्जारोष्ट्रवराहाणा सगन्धा भूपकस्य च ।
श्वशृगालैश्च ते तुल्या न पुण्यं गन्धमाश्रिताः ।।
ते हयाः प्रतिकूलाः स्युरेतैर्दोपैः समन्विताः ।
असिद्धार्थफरा राज्ञाममगल्यास्तथैव च ॥
न च दीर्घायुपस्ते स्युनिन्दिताश्चैव कर्मसु ।
इत्यमशस्तगन्धा स्युः प्रशस्ताश्च प्रकीर्तिताः
फलमिष्टमनिष्टं च यथावदनुपूर्वशः ।
इति ह स्माह भगवान् शालिहोत्रोऽनुशासनम् ॥ इति ।
इति गन्धलक्षणम् ।
अथ सत्वलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
घक्ष्यते निविध सवं शुद्धराजसतामसम् ।
शुद्ध सात्त्विकम् ।
हीमन्तः सुखमाजश्व सात्त्विका दीर्घदर्शिनः॥
आयुष्मन्तश्च विक्षेयाः क्षमावन्तश्च ते हयाः ।
दु.खभाजो मत्सरिणः मुतीक्ष्णाः साहसमियाः ।।
इस्वायुपो रोपणाश्च विज्ञया राजसा हयाः ।
तन्द्रिणः स्वमशीलाच मृनाहीनास्तथैव च ॥
दुर्मेधसोऽलमाश्चैव विज्ञेपास्तामसा हयाः । इति ।
जयदत्तकृतेऽश्चायुपेंदे,
अमेध्ये कईमे चैव नास्ते मने विशेषतः ।
घूणा यस्यास्ति वाइस्य देवसस्थः प्रकीर्तितः ।।

·पीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पिशाचसत्त्वो मन्तव्यो व्यत्ययेन तुरङ्गमः ।
देवसत्त्वः शुभो भर्तुः पैशाचवायुभः स्मृतः ।। इति ।
सत्त्वमशंसा च फिहणकृतसारसमुच्चये उक्ता-
वर्णाद्वतिर्गतहेपो हेपितात् स्फुरिता प्रभा ।
प्रभायाच ततो जातिर्जातः सत्त्वं विशिष्यते ॥ इति ।
इति सवलक्षणम् ।
अथानूकलक्षणम् ।
गणकृतेऽश्वायुर्वंदे,
अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि अनूकं तु चतुर्विधम् ।
गत्या स्वरेण रूपेण सत्वेन च शुभाशुभम् ॥
तत्र सत्वगतं ज्ञेयमनूकं सत्वलक्षणम् ।
त्रिविधस्य तु सत्त्वस्य भेदाः कात्स्न्येन कीर्तिताः॥
ते अनूकानि ज्ञेयानि प्रशस्तानीतराणि च ।
परदेहाकृतिनिभं रूपं काये विभावयेत् ।।
शुभाशुभस्वरानूकं यदुक्तं स्वरलक्षणम् ।
गत्पनूकमिति ज्ञेयं स्वरानूर्फ यथा तथा ।
एवं चतुर्विधं स्वेतदनूकं शुभनिर्मितम् ।
सिंहादिराविणो येऽश्वाः स्वरानकाः शुभावहाः ॥
ते पर्द्धयन्ति नृपतेः कोष्ठागारं वसूनि च ।
चासादिराविणो ये च ये चाप्यशुभलक्षणाः ।।
सिंहादिगतयो ये तु गत्यन्केन ते शुभाः।
विपरीता न शस्यन्ते एतचानकलक्षणम् ।। इति ।
इत्यनूकलक्षणम् ।

·भरवलक्षणप्रकरणे सारलक्षणम् ।
अथ सारलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
यस्य त्वर स्नेहसम्पन्ना स्निग्धा रोमावली तथा।
शोभनैर्गुह्यदेशैश्च शुभावर्तश्च यो भवेत् ।।
मेघावी जवनो दक्षः शुक्ल प्राजनवेदिता ।
त्वक्सारः स तु विज्ञेयः मुश्लिष्टत्वा हयो भवेत् ।।
माजनं फेशः।
मानोन्मानविभक्ताङ्गः सर्वगात्रसमाहितः ।
शोणः शोणानुवर्णो वा रक्ताक्षश्चारुदर्शनः ।।
सेजस्वीच मनस्वी च मेधास्मृतिगुणान्वितः ।
रक्तसारो भवेत्सोऽश्वस्ताम्रमेदाण्डतालुकः ॥
स्निग्धदन्ताश्रुनयनः स्निग्धघालतनुरुहः ।
पदुस्निग्धायतैः कैशैरल्पदीर्घशफस्तथा ॥
जिहा मृद्वी घना चैव पद्मपत्रनिभा पुनः ।
मुसहतैनसि रक्तमूनाक्षितालुफः ॥
मांससारः शुचिर्भेयो पलवान् रूपवांस्तथा ।
लोध्रपुष्पमतीकाशो वृत्तमेघनस्तथा ॥
हवाइसंयुतो बाहो मांसैर्ट तैः सुमेदुरैः ।
सुसंहतविभक्तश्च स्निग्धवर्णाक्षितालुकः॥
मेदःसारं तु तुरगं विद्या स्निग्धवर्णिनम् ।
शुमा वा सौद्रवर्णा वा सम्पूर्णाथ घनाः समाः ॥
दन्ताः स्युर्यस्य दंष्ट्रास्तु मुशफाय विशेषतः ।
सुधनानि विभक्तानि हदान्यस्थीनि यस्य तु ॥
न च ताम्यति भारेण सोऽस्थिसारस्तुरनमः ।
धूतमण्टानिमा मजा स्थिरा गृी शुभमदा ॥

·४५६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सुस्निग्धानि च मांसानि सवाद्याभ्यन्तराणि च ।
सुमभे च सिते नेने स्निग्धरोमत्वमेव च ॥
मज्जासारः स विज्ञयो बलतेजोगुणान्वितः ।
स्निग्धं घनमदुर्गन्धि पटक्षीरोपमं च यत् ॥
स्याच्छुकं यस्य तत्सारं शृणु कीर्चयतो मम ।
सारवान् बलवान् प्तो हृष्टोदग्रो जवान्वितः ॥
सुखुरश्चारुसाहो मेघगम्भीरहेपितः ।
सुबद्धः सर्वगात्रेषु सुसन्धिः सर्वकर्मकृत ॥
स्नायुसारो भवत्येप सत्रसारमिमं शृणु ।
शूरोऽधिपादी समरे मेघास्मृतिगुणान्वितः ।।
स्निग्धवर्णो यवाक्षो यः श्लक्ष्णः माजनवेदिता ।
आयामोत्सेधनाहेन युक्तः सर्वगुणान्वितः ॥
सत्वसारः स तुरगो जवसारधनोपमः ।
सर्वभूमिषु शक्तश्च सर्वकर्मसु पूजितः ।।
कोपितो दर्पितो वापि न कुप्यति न हृष्यति ।
एवं साराः समाख्याताः शृणु तेषां गुणानिमान् ॥
श्लक्ष्णः प्राजनसंज्ञश्च स्यावसारो जवान्वितः ।
रक्तसारस्तु तेजस्वी मनस्वी वलवांस्तथा ।।
मांसप्तारस्तु बलवान् रूपयांश्च तुरङ्गमः ।
स्यान्मेदसारस्तुरगो पनि च पारगः॥
अस्थिसारस्तु बलवान हर्पवान् सर्पकृत्तथा ।
मज्जासारस्तु विज्ञेयो वलतेजोजवान्वितः ॥
शुक्रसारस्तु भगवान् स्यात् स्थिरात्मा बहुमजाः ।
भवति स्नायुसारोऽश्वो जितनिद्रो जितश्रमः ।।
स्थिरात्मा च जितात्मा च सचसारस्तु सर्वकन् । इति ।
इति सारलक्षणम् ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे प्रकृत्यादिलक्षणम् । ४५७
अथ प्रकृतिलक्षणम् ।
गणकृते अश्यायुर्वेदे,
श्रीमान् भद्रः सुखभागायुष्मान् सात्विको वानी ।
इस्वायुपः सुतीक्ष्णा मत्सरिणो राजसा या लेयाः ।।
दुर्मेधसोऽलसा ये हयास्ते तामसाः प्रोक्ताः ।
अलसा मन्दाः।
स्निग्धत्वग्रोमतनुः सुखसञ्चारः मुविग्रह शूरः ।
न त्रासी न विपादी सुबुद्धिमानेप भद्रोऽश्वः ।।
तनुकुष्टिकान्तरोमत्वक् शीघ्रस्थापी च शीघ्रवेगी ।
प्रस्तो निरीक्षते यः परितस्तीक्ष्णो भवेत्सोऽश्यः ।
अत्रासिनं विमूढं स्थूलत्वक्वालकुष्टिकं चैव ।
दीनं मृदुमयाणं मन्दं तुरगं विजानीयात् ।। इति ।
इति प्रकृतिलक्षणम् ।
अधागमानलक्षणम् ।
किल्हणकृतसारसमुच्चये,
पष्टयधिकं शतमाह मुनीन्द्रस्त्वायतिमानमयाहुलमानैः ।
उच्छ्रयमेकशतं परिणाई सचमवानिपु तत्परिमेयम् ॥
एक शतं विंशतियुक्तमेवमायाममश्चेषु फनीयसेषु ।
उच्छापनाही पुनरहुलानामशीतिरेवं कथितं मुनीन्द्रमा इति ।
नकुल कृते अश्वशास्त्रं,
सप्तविंशत्ममाणेन मुखमम्बस्य शस्यते ।
अजुलानामिति शेपः ।
कर्णी पडगुली प्रोक्तो तालुकं चतुरहुलम् ॥
चत्वारिंशच सतायो स्कन्धश्व परिकीर्तितः।

·-
४५८ धीरमित्रोदयस्य लक्षणामकाशे
पृष्ठवंशचतुर्विशत्सप्तविंशतया कटिः ।।
अतिसूक्ष्म तथा स्निग्धं पुच्छं हस्तद्वयायतम् ।
लिङ्गं हस्तप्रमाणं तु तथा ऽण्डौ चतुरगुलौ ।।
मार्गस्थानं चतुर्विशत् हृदयं पोडशाङ्गुलम् ।
फटिकक्षान्तरं प्रोक्तं चत्वारिंशत्ममाणतः ।।
मणिबन्धद्वयं चैव खुराश्च चतुरमुलाः ।
अशीत्यङ्गुल उत्सेधो दैर्य च ब्यधिकं शतम् ।। इति ।
इत्यङ्गमानलक्षणम्।
अथ प्रत्यवयवलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
तत्त्वलक्षणमाख्यामि ह्यश्वाङ्गानां पृथक्पृथक् ।
भास्यं तु संहतं श्रेष्ठं सुमहच सुगन्धि च ।।
तदास्यं शस्यते यच लालाढ्यं चैव पाटितम् ।
दशनास्तु समा वृत्ताः परिपूर्णा घनाः स्थिराः ।।
अविकारा न विरलाः मुस्निग्धाभ्यन्तरोन्नताः।
श्वेता या मधुवर्णा या तुरगस्याभिपूजिताः ।।
दंष्ट्रा दन्तसवर्णाच तीक्ष्णाग्राथाभिपूजिताः ।
चतुरसा दृढाः स्निग्धाः सूक्ष्माश्चापि समाहिताः ।।
जिहा तन्वी न चौद्भदा ऋजुर्दीर्घा समाहिता ।
मृदुश्लक्ष्णा च रक्ता च श्वजिहेव प्रशस्यते ।।
सूना च युक्तोपचिता श्लक्ष्णा रक्ता समाहिता ।
स्थिरा निरुपदन्या चास्निग्धवर्णा च पूजिता ॥
गम्भीरं त्वायतं रक्तं तनुलेख समं महत् ।
लक्षणं निरुपदग्धं च पूजितं ताल वाजिनाम् ।।

·अश्वलक्षणप्रकरणे प्रत्ययवलक्षणम् । ४५९
ओष्ठौ श्लक्ष्णौ न बलिनौ मृदुको पीनसंस्थितौ ।
तनुलम्बौ न चोददौ.दादाच्छादनौ शुभौ ॥
चतुरस्रं समं वृत्तं प्रपानं शुभमिप्यते ।
ऊर्बोच्छासौ महान्तौ च संटती मृदुकौ समौ ॥
वृत्तौ श्लक्ष्णी च विज्ञेयौ प्रशस्ती नासिकापुटी ।
ऋजुः समाहितः श्लिष्टो नासावंशो घनश्च यः ।।
मोथः समो मृत्त ऋजुः श्लक्ष्णः समाहितः ।
तनुमध्योन्नतश्चैव सुश्लिष्टश्च प्रशस्यते
आयतथ विशालश्च तथा प्रोथथ पूजितः ।
समे समाहिते चैव निर्मासे ऋजके घने ।।
सके तु महती शुद्ध तनूरुहविवर्जिते ।
अनुपूर्वीयती गण्डौ निश्छिद्रौ नोल्वणो शुभौ ॥
मध्ये हि खल निर्मासा घोणा भवति पूजिता ।
घोणातटे प्रशस्येते अनुपूर्वायते घने ॥
मममांसशिरास्नायुस्त्वश्रुपातः शुभो मतः ।
नेत्रे तु महती शुद्धे विशाले मधुसनिभे ॥
स्निग्धे मणिसवर्णाभे हिरण्यसदृशे स्थिरे ।
मल्लिकाभे मयूरोष्ट्रकलविकासिसन्निभे ॥
माञ्चतितिरकृष्णाभे वारणाक्षिनिभे तथा ।
कुरगईसनेत्राभे टिटिभाक्षिनिभे तथा ।
दीर्घानुबद्धपक्षे च प्रशस्ते ह च लोचने ।
अस्थूलान्पतिवटानि शुभान्यविपमाणि व
परिमण्डलश्लिष्टमांसी मनस्नायू फटी शुभी
मनासशिरास्नायुः शसः शस्तो हि वानिनाम् ।।
ललाट त्वायतोत्तानं निर्मासं पृथुलं समम् ।

·पीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अनुपूर्वागतं चैव निर्बलीकं च भूपणम् ॥
आयते तु हनू व वृत्ते चैव घने स्थिरे ।
युक्तानुपूर्वोपचिते श्लिष्टमांसास्थिसन्धिनी ।।
स्थिरं निरुपदग्धं च सर्वतश्च समाहितम् ।
अरोमशं च विज्ञेयं चियुकं तुरगस्य तु ॥
ज्यास्यसदृशं चैव चिबुकं तत्मशस्यते ।
हस्सौ च तनुवृत्तौ च कौँ शिशुनिभौ समौ ।।
अरोमशौ च चलिनौ तीक्ष्णाग्रौ चाभिपूजितौ ।
समं च पृथुलं चैव समाहितमपिण्डितम् ।।
मस्तकं चोन्नत किश्चित् दृश्यते सर्ववाजिनाम् ।
सुश्चेतपाण्डुभिः केशैपिंगदैर्मदुभिस्तथा ॥
वृत्तदीर्धेस्तनुस्निग्धैरुपेतस्त्वभिपूजितः ।
मूदुकाबैकवर्णाव स्निग्धा वाला: सुपूजिताः १
श्लक्ष्णस्निग्धा न जटिला होकजातास्तथैव च ।
केशपनि शुभा चास्य न इस्त्रा नापि चोत्थिता ॥
तनु मृदु धनं श्लक्ष्णं दृढमूलं तथैकजम् ।
अविवर्ण च स्निग्धं च रोम चाश्वस्य पूजितम् ।।
शिरोग्रीवान्तरे शिलष्टौ श्लक्ष्णौ हत्तौ समाहितौ ।
नोल्वणौ हि तथा चैत्र विदू वाहस्य पूजितौ ॥
सुबद्धो नोपदग्धश्च तथा च विमलः शुभः ।
ऋजुत्तसमश्चैव गलः समशिरस्तथा ।।
कण्ठो वृत्तः समः श्लिष्टः पूजितश्चतुरो हयः।
ग्रीया चैव हि सुश्लिष्टा वृत्तसन्धिः समाहिता ।।
उथैर्बद्धा च दुर्द्रता तथा शिरसि चोद्यता।
निगाले पापि निर्मासा मृद्वी सङ्कुचती भृशम् ॥

·.
अश्वलक्षणप्रकरणे प्रत्यवयवलक्षणम् ४६१
श्लिष्टमांसा सुबद्धा च तुरगस्य प्रशस्यते ।
स्कन्धस्तु प्रतिसम्पूर्णः श्लिष्टमांसः पृथुस्तथा ॥
पहुमांमसमाश्लिष्टः स्थिरासश्च पूजितः ।
असौ तु पृथुलो पानी श्लिष्टसन्धी समौ स्थिरौ ।।
मुबद्धपीनफलको उच्ची बद्धो मुपूजितौ ।
उरश्च बहुलोत्तानं प्रतिपूर्ण महत् स्थिरम् ।।
वृत्तं च धनपीनं च श्लिष्टमांसं च पूजितम् ।
वृत्तं समाहितं श्लिष्टं क्रोडमश्वस्य पूजितम् ।।
पाहू दीर्थी च पीनी च धनी वृत्तौ तथा समौ ।
विमुक्तौ चानुपूर्वी च श्लिष्टसन्धी च पूजितौ ।।
जानुनी च समें हत्ते निर्मासे मुस्थिते घने ।
समाहिते प्रतिच्छन्ने समे श्लिष्टे च पूजिते ।
जडे वृत्ते च दीर्घ च निर्मासे ऋजुकै धने ।
मनस्नायुशिरःश्लिष्टे विमुक्त चाभिपूजिते ॥
कूर्ची मृदुपतिस्तब्धौ रत्ती इस्त्री मुसंस्थिती ।
अस्थूला गूढसन्धिव प्रशस्ता तुरगस्य तु ।।
दीर्घा तीक्ष्णमतिछन्ना कला लिटा च पूजिता ।
कुष्फिका तु समा वृत्ता इस्वा श्लिष्टा समाहिता ॥
ईपन्मध्योन्नता चैव प्रतिच्छन्नशिरास्तया ।
खुरास्तु यहुलास्तुत्रा वृत्तहस्वा हदायताः॥
समुद्गमस्टिटपुटाः सरस्येव यया तया ।
अवलीकाः समाः शिलटा न खण्डाः स्फुटिताः स्थिराः ॥
एकवर्णाः सिता रक्ताः कृष्णाथाप्यभिपूजिताः ।
तलमध्ये तु गम्भीराः शिलातलनिभैः सुरैः ।।
सीरिफाभिः मुजाताभिः समाभिस्तु समन्विताः ।

·४६२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
निमनहूस्वमण्डूका विज्ञेयाः खुरसन्धिषु ॥
कठिनाश्चैकवर्णाश्च व्यक्तायःसन्निभा घनाः ।
समाः श्लक्ष्णाः सुजाताश्च पादरोगविवजिताः ॥
स्थिरा निरुपदग्धाश्च स्निग्धवर्णास्तु पूजिताः ।
परिपूर्ण समं पीनं ककुदं सममिप्यते ।
आयतं पृथुलं श्लिष्टं युक्तमांसं च पूजितम् ।
पृष्ठमश्वस्य विनतमीपदंशसमुन्नतम् ॥
निचितं च प्रशस्तं स्यात्प्रतिपूर्ण दृढं पृथु ।
दीर्घ च पार्वे निश्छिद्रे प्रतिपूर्णे स्थिरे समे ।।
वृत्ते मृदङ्गवचैव श्लिष्टमांसे तु पूजिते ।
उदरं वृत्तमुत्स्तब्धं मृगस्योपचितं यथा ।।
अच्छिद्रगुत्तशिलपाल्पसमकुक्षि य पूजितम् ।
जघनं च महावृत्तं चतुरस्रं पृथूरुकम् ॥
संत च समच्छिद्रमुचैर्वद्धं च पूजितम् ।
अच्छिद्रे कुक्षिणी चापि समे ह्यश्वस्य पूजिते ।
रन्ध्रौ न लम्बी न रिछद्र समावप्यभिपूजितौ ।
पुच्छं न इस्वं वृत्तं च बद्धमुच्चैः समाहितम् ।।
ऋज्वनुवर्तिकं चैव दीर्घवालं च पूजितम् । .
समाहितं सुप्ररोहं मृदु वालं च पूजितम् ।।
मूले निममा दीर्घा च तन्वी वृत्ता च वर्तिका ।
ऋजुस्तु पायुर्गम्भारो महांश्च संहतः शुभः ।।
सुश्लिष्टो निर्वलीकश्च तुरगस्याभिपूजितः ।
स्किपिण्डौ हि पनौ चैव समौ हतौ समाहिती।
अपिण्डितौ न विक्षिप्तौ संहतौ चाभिपूजितौ ।
ऋजुः समाहिता श्लक्ष्णा समा दीर्घा च सीवनी ।।

·अश्वलक्षणप्रकरणे प्रत्ययययलक्षणम् । ४६३
न पिण्डितं न विक्षिप्तं मृदु चोर्वन्तरं शुभम् ।
शुभाण्डकोशसंश्लिष्टं तत्र मग्नं च पूजितम् ॥
सृपणी
तु
समौ इस्वी वृत्तौ स्निग्धौ समाहिती।
अरोमी न वलिनौ सहितौ चाभिपूजितौ ।।
सहितौ परस्परसंलग्नौ ।
समाहितः सुजातच न लम्बो न च विप्लुतः ।
मूत्रकोशः शुभोऽश्वस्य वृत्तः मुश्लिष्टमेहनः ॥
मेहूँ इस्वं मृदु स्यूलं वृत्तं श्लक्ष्णं समं स्थिरम् ।
महामुखं चकवण संशतं चाभिपूजितम् ।।
नाभित्ता शुभा स्निग्धा उन्निम्ना चैव पृजिता।
वडवायामवैशेप्यं शृण्वतेंवधिकं तु यत् ॥
ऋज्वी पृथ्वी च ताम्रोष्ठी स्वञ्चिता संरता घना ।
वथा शुभानना ज्ञेया योनिदोपैर्विवर्जिता ॥
श्लिष्टमांसशिरास्नायुपाण्डुपिण्डौ समुन्नती।
घनौ रत्ती सुजातौ च पहावस्याश्च पूजिती
धनः सुजातो विपुलो न लम्योऽधः प्रशस्पते ।
अधः अधोभागः, वहयोरेव ।
घनाः स्थिराः समा वृत्ताः मुनीक्ष्णास्तु शुभाः स्तनाः ।
मजुनी तु समे वृत्ते प्रतिपूर्णेऽथ सक्थिनी ।।
अनुपूर्वे च पूज्यते स्कुले वाप्यायते शुभे ।
जवायवयवार्थव पूर्वमुक्ता विशेषतः ।।
तर्थवापरफायस्य योद्धप्यास्ते गुणान्विताः ।
न निन्ना नोल्यणाः दिलष्टाः सन्धयोऽस्याश्च पूनिताः ।।
गुपदानि विभक्तानि नोल्यणानि समानि च।
प्रशस्यन्ते समालानि मुश्लिष्टानि धनानि च ॥
.

·वीरमित्रोदयस्प लक्षणप्रकाशे
यत्किश्चित् भवेदनं गुणरेतैर्विवर्जितम् ।
दुर्भातं विकृतं हीनमधिकं वा न तच्छुभम् ॥
यथोक्तगुणयुक्ताहा विभक्तागाः मुसंहताः ।
देशोपचितमांसाङ्गमानोन्मानसमाहिताः ॥
कान्ताः सुरूपाः सुभगा मनोनयननन्दनाः ।
शुभवर्णाधविक्षिप्ता: सुबद्धाश्चारुदर्शनाः ॥
समुद्यतशिरःस्कन्धा मृदश्चितशिरोधराः ।
महावक्षोललाटाच महाजघनलोचनाः ।।
हस्वश्रवणमुप्फाव तन्वायतमुखास्तथा ।
तनुत्वनोमवालाश्च सुकेशस्कन्धवाहनाः ।।
मृश्चितसमाः स्थूलाः श्लिष्टवंशाः मुकुक्षयः ।
सुसंस्थाना भवन्त्येते सर्वदोपविवर्जिताः ।।
एतैर्गुणैर्विपर्यस्तैर्दुःसंस्थानान् विनिर्दिशेत् ।
दीर्घाणि तु प्रशस्यन्ते पार्श्व ग्रीवा मुखं विदुः ।।
वाहू जिवा च तालुच जचा चाष्टौ यस्य तु ।
प्रोथकर्णी च पृष्ठं च पणौ कुष्किकाः सुराः ।।
गुदं मेदूं च ह्रस्वानि पूज्यन्तेऽङ्गानि हि स्थितिः ।
पायुजवादिभागा ये जानुनी खुरकुष्किकाः ॥
वर्तिकोरू च दंष्ट्रा च वंशावृत्तमिप्यते ।
ललाटमासनं नेत्र स्कन्धौ वक्षस्तथा कटिः ।।
उदरं चेति चाहानि प्रशस्यन्ते पृथूनि तु ।
जिहा मोथोष्ठसके च वालरोमाणि केसरम् ।।
धमा चस्पष्ट पूज्यन्ते सभूमि च मृदूनि च ।
दन्ता नेत्रे च वर्णश्च खुराचाथ स्वरस्तथा ॥
स्निग्धान्येतानि पूज्यन्ते सदा पञ्चैव वामिनाम् ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे प्रत्यवयवलक्षणम् । ४६५
नासापुटौ पायुमुप्फी शस्यन्ते परिमण्डला॥
त्रीणि श्रेष्ठानि तीक्ष्णानि कर्णा दन्ताः फलास्तथा ।
सुरास्यं जघनं वक्षो नेत्रे नासापुटे तथा ।
पडेतानि तुरगाणां शुभानि सुमहान्ति च ।
सक्थिनी च हनू कण्ठस्त्रिवयं शुभमायतम् ।।
संतं त्रयमिष्टं तु शिश्नमास्यं च पायु च ।
सुराश्च तालुः पायुश्च गम्भीरं पूजितं त्रयम् ।।
घोणाघाटे लालाटं च जानुकूचौं च पूजितौ ।
निर्मासाश्च मशस्यन्ते द्विजाः सुरास्तथोन्नताः ॥
यदर्थे तु प्रशस्यन्ते तत्फलं सम्प्रवक्ष्यते ।
अष्टदीर्घो भवेच्छेष्ठः सदा भववि तूर्णगः ।।
अरोगमकृतिश्चाप्टहस्वो भवति निश्चलः ।
आयुष्मानष्टयत्तस्तु तेजस्व्यष्टतनुर्भवेत् ॥
एवमष्टमृदुथापि तथा सप्तपधुली ।
पञ्चस्निग्धस्तथास्तु त्रितीक्ष्णयापि चीर्यवान् ।।
मुधिनीतव मेधावी धृतिमांस्तु धिमण्डलः ।
भवेच्च पञ्चनिर्मीसो भारेऽध्वनि च पारगः ॥
पण्महान् सत्वसम्पन्नः शीलवस्तु तुरङ्गमः।
शरीरं पूजितं यस्य रूपलक्षणचेष्टितैः ।।
तस्य सत्वमपि श्रेष्ठं विपरीतविपर्ययः ।
शरीरं समित्येतदन्योन्यमतिसंश्रितम् ।।
अतः सम्यक् बहुविधा यक्ष्यन्ते सत्वना गुणाः ।
महायुदिरसम्मोहः शौचार्यविचेष्टितः ॥
औदार्य च घुधत्वं च फर्मस्वभिरतिः मदा ।
सौमनस्यमसन्तापः शीलरदिः स्मृतितिः ।।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शुश्रूपा भावमानं च ग्रहणं चारणं तथा ।
आत्मनोऽध्यवसायश्च सर्वकर्मसु नित्यदा ।।
प्रतिपत्तिरिति ज्ञेया इयानां सत्वना गुणाः।
तीक्ष्णता शौर्यता शौचदक्षताध्यवसायता ॥
अविपाद इति ज्ञेया हयानां सत्वजा गुणाः ।
सत्वस्य शापना चैवंविधा स्यात्तु शुभाशुभा ॥
दृष्टूकरूपं जानीयात्संस्थानेन वलेन च ।
एवंविधशरीरा ये मानोन्मानसमाहिताः ।।
पशोऽर्धकुलरत्नानां स्वामिनस्ते विवर्द्धनाः ।
विपरीतगुणास्त्वन्ये भर्नुः सथिहारकाः ॥ इति ।
इति प्रत्यवयवलक्षणम् ।
अथ पुष्पलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
सुश्रुता श्रुतसम्पन्नं शालिहोत्रमपृच्छत ।
बहुवर्णानि पुष्पाणि पश्याम्याचार्य वानिपु ।।
तेपो धन्यमधन्यं च पुष्पमिच्छामि वेदितुम् ।
किश्चाचार्य शरीरस्थं पुप्पमित्यभिधीयते ।।
एवं पृष्टो महाचार्यः शालिहोत्रोऽभ्यभापत ।
विवर्णा विन्दवो नूनं ये भवन्ति शरीरजाः ॥
अव्यक्तरूपाः सूक्ष्माश्च तेऽश्वानां पुष्पसंशिताः ।
घणे सवर्ण पुप्पं तु पुष्पत्वादुपलक्षयेत् ।।
स्लेहाद्रौक्षात्यसादाच रोपसंहलनेषु च ।
स्निग्धेष्वेतानि पुष्पाणि खुरेष्वपि तथैव च ।।
प्रसादः अतिस्वच्छता । रोमसंहननेषु रोमसहातेपु ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे पुष्पलक्षणम् । ४६७ धन्या धन्यतमं कुर्युः पुत्रोत्पत्तिं च स्वामिनः । धन्याः वक्ष्यमाणमदेशविशेषविद्यमानपुप्पा अश्वाः, ते भर्वर्धनाचागमं कुर्युः । तानेवाद- प्रपाने त्वम्नपानाय मोये शत्रुवधाय च । ललाटे धनलाभाय ध्रुवो राज्यविद्धये ॥ सृकिण्योश्चियुके चैव विज्ञेयस्त्वनपानदः । भर्तुः शुभाभिकाही च धनधान्यसुखावहः ।। देहं विवर्द्धयेत्तस्य निधिलाभश्च दृश्यते । प्रशस्तानि यथोक्तानि निन्दितानि यथा शुशु ।। घोणाश्रये शस्त्रमृत्युर्गण्डे पुत्रवधः स्मृतः । गलमध्ये भयान्यस्य आधचे शतयोः क्षयम् ॥ उपसर्गोऽश्रुपातस्थे फटघाटागते वधः । भोजनाच्छादनं वित्तं स्पानिगाले तु पुष्पिते ।। सव्ये कर्णे सुतोत्पत्तिमिद्धिस्तु दक्षिणे । वामक्रोटोरुस्कन्धेषु पुष्पितेषु धनागमः ।। दारान् पुत्रांच लभते कर्णे पुष्पं तु यस्य तु । अंसयोः पुत्रलाभाय तथा स्यात्पक्षद्धये ॥ जान्दोस्तु कुलपाताय याहो शत्रुवधाप च । कुक्षिकक्षापये मृत्युमध्यग्रीवोष्ठयोर्वधः ।। स्कन्धे धनागमं विद्याकेशान्ते मित्रवर्धनम् । रन्ध्रयोः पुष्पिते चाहे विचं भर्नुः प्रवर्तते ॥ हरछोको बधवन्धौ च हृदये पुष्पिवे हये । पामे तु पुष्पिते पायें खीलाभ स्वामिनो विदुः॥ फिणे वित्तक्षयं विधात्सौभाग्यमपि चौरसि । पृष्ठे स्थान समृदि च उदरे शुद्भयं तथा ।।

·॥
५६८ पीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मुप्कयोः पुष्पिते यादे पुत्रोत्पत्ति विनिर्दिशत् ।
नाभ्याश्रये व्याधिपीड जपने दारपणम्
अपाने वालमूले च सर्वद्रव्यविनाशनम् ।
जइयोः पुष्पिते बन्धस्तथा च गलर्चयोः ।।
स्त्रीषु दोपं विजानीयान्भूत्रकोशे तु पुष्पिते ।
स्फिग्देशे पुष्पिते वाहे तीचं भर्तृभयं भवेत् ।।
तथैव फुलनाशश्च भवेदेतेन वाजिना।
सर्वाङ्गपुष्पितो वाजी भर्तुः सर्वार्थसाधकः ।।
मित्रा करो धन्यो यशोदः कुलवर्धनः ।
कर्के श्वेतानि धन्यानि सवर्णानि तथा पुनः ।।
पीतकेषु च सद्धामो बालार्कसदृशेषु च ।
कृष्णेषु युद्धं विद्यात्तु यातुश्वापभयं युधि ।।
तीनै मर्नुभयं विद्याक्षेषु विपमेषु च ।
पुष्पेषु पुष्पमश्वस्य धूम्रवर्णानुवर्णजम्
राजा पभ्रश्यते स्थानांद्राष्ट्रकोपश्च जायते । .
श्वेते श्वेतानि चात्यर्थ स्निग्धानि च समानि च ॥
पुष्पाणि शस्तरूपाणि राज्यलाभाय निर्दिशेत् ।
स राजा राज्यमामोति पुत्रपौत्रैश्च वर्द्धते ।।
सञ्चानां च प्रशस्तानामायुधानां रणेषु च ।
तथा ध्वजपताकानां वेदियूपाकृतीनि च ।।
नन्यावर्त्तचतुष्काणां तथा शङ्खाकृतीनि च ।
पुष्पाणि शस्तरूपाणि वर्णाद्वोत्तमानि च ।।
स्निग्धानि समरूपाणि माइगुखानि च वाजिनाम् ।
तान्याहुर्धनलाभाय भूपैचापि महीयते ॥
राज्यमाप्यापते राज्ञः पुत्रपौत्रैश्च पर्द्धते ।

·अश्यलक्षणप्रकरणे पुष्पलक्षम् ।
४६९
-
शृगालश्वानकाकानामाकृतीनि च यानि च ॥
विविधानां च सचानामप्रशस्ताकृतीनि च ।
विवर्णानि विकीर्णानि रूक्षाणि विषमाणि च ।।
दुःसंस्थितानि यानि स्युस्तथा पश्चान्मुखानि च ।
तानि राष्ट्रविनाशाय राज्यभ्रंशकराणि च ॥
विनाशयन्ति नृपतेस्तानि कोपं बलं सुतान् ।
यथा क्षेत्रेषु दशघा विभक्तं लक्षणं पृथक् ।।
एवं पुष्पेषु न फलं तच्च विद्यानिमित्तजम् ।
तस्मानिमित्तवग्राह्यमादेशश्च निमित्वत् ॥
एवमुक्तानि पुष्पाणि यथाप्रश्नमशेपतः ।
इति ह स्माह भगवान् शालिहोत्रोऽनुशासनम् ॥ इति ।
तथा,
कृष्णभोगे यथा कृष्णं श्वेते श्वेतं च लक्षयेत् ।
भाति पुष्पं तथा मूत्र तुल्यवर्णेऽपि वाजिनि ॥
श्वेतमेव यदा पुष्पं श्वेतस्याश्वस्य दृश्यते ।
सुतोत्पत्तिर्जयश्चैव यात्रासिद्धिकरथ यः ।।
भवतीति शेपः।
मुखी भवेत्तस्य भर्ना पुत्रपौत्रैश्च वर्धते ।
रक्तमेव यदा पुष्पं रक्तस्याश्वस्य दृश्यते ॥
महीश्वरो महीं भुले भर्चा चारोग्यमाप्नुयात् ।
कृष्णमेव यदा पुष्पं कृष्णस्याश्वस्प दृश्यते ॥
तस्य भी वधं तीममाप्य शीघ्र विनश्यति ।
वेतस्य तु यदा रक्तं पुष्पमश्वस्य दृश्यते ।
तस्य भहिवे पृष्ठे शिमं वध्येव शत्रुभिः ।
श्वेतस्प तु यदा कृष्णं पुष्पमसस्प दृश्यते ॥

·४७० पीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अचिराद्वधमामोति भर्त्ता तु समरे गतः ।
शोणस्य तु यदा श्वेतं पुष्पमश्वस्य दृश्यते ।।
कीर्ति भर्ताऽस्य लभते समरे शस्त्रविक्षतः ।
कृष्णस्य च यदा रकं पुष्पमश्वस्य दृश्यते ॥
तस्यापि समरे भर्ता लभते कीर्तिमुत्तमाम् ।
यानि सन्धिषु दृश्यन्ते तथा मर्मसु वाजिनाम् ।।
अल्पस्नेहानि पुष्पाणि निन्दिवान्येव तानि तु । इति ।
जयदत्तकृते तु विशेषः।
रक्तं पातं तथा कृष्णं पुष्पं सर्वत्र नेष्यते ।
सर्वाङ्गपुष्पितोऽवश्यं परित्याज्यो न संशयः ॥ इति ।
अश्व इत्यनुपरः।
इति पुष्पलक्षणम्।
अथ पुण्डूलक्षणम्।
पुण्ड्रस्तिलका।
शालिहोत्रे,
प्रपानोज़ सुवाधस्तात् श्वेतं श्वेततरं तु यत् ।
तत्पुण्ड्रमिति विज्ञेयं तस्य संस्थानतः फलम् ॥ इति ।
जयदत्तकृते अश्वायुधंदे,
अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि पुण्ड्राणी लक्षणं शुभम् ।
आनुपूर्ध्या यथोदिएं मुनिभिश्चार्यदिभिः ।।
शुक्तिगहगदापासड्गचक्राशोपमः ।
शिरोललाटवदनं यः पुण्डो व्याप्य तिष्ठति ॥
स धन्यः पूजितो नित्पमत्पश्चापि हि पो भवेत् ।
पर्यतेन्दुपताकामा ये च स्निग्धाः समाश्रिताः ।।
"

·अश्वलक्षणप्रकरणे पुण्डादिलक्षणम् । ४७१
ते सर्वे पूजिताः पुण्ड्रा धनधान्यफलमदाः ।
इति पुण्ड्राः समाख्याताः पूर्वशास्त्रानुसारतः ।।
अशुभांश्चैव वक्ष्यामि यथायोगं समासतः ।
फाककङ्ककवन्धादियध्रगोमायुसनिभाः ॥
असिताः पीतका रक्ताः पुण्ड्रका न च पूजिताः ।
तिर्यग्गता विचित्राथ शृङ्खलापाशशोभिताः ॥
शूलाग्रा वामदेहस्थाः पुण्ड्रका न शुभाः स्मृताः ।
जिमकृष्णातिरक्षाणि भस्मवर्णनिमानि च ॥
पुण्ड्रकाणि विनाशाय भिन्नवर्णानि वाजिनः । इति ।
शालिहोत्रे,
चतुरस्र पुण्डं नृपते मिलाभाय निर्दिशेत् ।
खड्गः शङ्को धनुर्वजं लागलं मुशलं गदा ।।
वजा पताका शक्तिर्वा यस्य पुण्डेऽङ्कितं भवेत् ।
सोऽश्वो राजेन्द्रवाह्यः स्यादिशेयो विजयावहः ।।
तमारुह्य नृपः श्रेष्ठः सर्वानरिंगणान् जयेत् ।
यशः पुत्रांश्च पौत्रांच वित्तं चाप्यस्य वर्धते ॥ इति ।
इति पुण्ड्रलक्षणम् ।
अथ ललामलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
ललाटमध्ये यन्तं तारारूपमिवोत्थितम् ।
सलाममिति विज्ञेयं तद्भर्तु विसूचकम् ॥
धन्यापन्यानि वक्ष्यामि ललामानि हयनिह ।
अश्वेतस्य ललाटस्यं श्वेतं यस्प ललामकम् ।
पुण्डवचापि विज्ञेयं ललामेवय लक्षणम् ।।
भूपश्च स्थानसंस्थानादिसपैस्तु शुभाशुभम् ।

·ક૭૨
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
प्रवक्ष्यामि ललामेषु तच्छृणुष्व यथाक्रमम् ॥
चन्द्रार्धचन्द्रवज्राभं सूर्यभद्रासनं फचित् ।
वर्मभाराकृति चापि ललामं यस्य वाजिनः ।
तस्य भर्ता लभेद्राज्यं पुत्रपौत्रैश्च वर्द्धते ॥
नन्द्याव+कृतिनिभं कूर्मपृष्ठनिभं तथा ।
ललाम तत्ममावस्तु यातुः सौभाग्यवर्द्धनम् ॥
इयस्य तस्य भी तु प्रभूतं धनमाप्नुयात् ।
यश्च मध्यललामोऽश्वो भर्तुमिष्टाशनो भवेत् ।।
गजाश्वबालपभपशूनां सदृशाकृति ।
ललामं यस्य वाहस्य सोऽश्वः स्थाप्यो रणेऽग्रतः ।।
चतुरङ्गसहः श्रीमान् पुत्रपौत्रविवर्द्धनः ।
ललाटमध्योपरि यद्यच दक्षिणभागिकम् ॥
ललाम तत्मशस्तं तु यातुः सौभाग्यवर्द्धनम् ।
इत्युक्तानि प्रशस्तानि शृण्वधन्यानि यानि तु ॥
ललामं च फाफपदं तथा गोमेदकाकृति ।
तस्य भर्ता दुःखी भूत्वा सहाश्वेन विपद्यते ।
विच्छिन्नानि विवर्णानि अर्द्धानि च तनूनि च ।
विमिश्राण्युपदग्धानि यानि दुःसंस्थितान्यपि ॥
अव्यक्तानि विवर्णानि परुपाण्याविलानि च ।
तानि वित्तविनाशाय ललामानि विनिर्दिशेत् ।।
इति ह स्माह भगवान् शालिहोत्रोऽनुशासनम् ।। इति ।
इति ललामलक्षणम् ।
अथावतलक्षणम् ।
जयदत्तकृते अश्यायुर्यदे,
अतः परं प्रवक्ष्यामि आवर्तानां विनिययम् ।

·अश्वलक्षणप्रकरणे आवर्तलक्षणम् । ४७३
शुभाशुभविवेकाय यथा शास्त्रे व्यवस्थितम् ।
विंशतिस्तु शुभा मोक्ता पण्णवत्योऽशुभाः स्मृताः ।
उत्तरोष्ठे पानं स्यात्तत्रावतः शुभावहः ।।
सक्कियोश्च तथा प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ।
प्रयश्चैवाथ चत्वारो वाजिनो यस्य रोमजाः ।।
द्वौ वा ललाटनी यस्य स तु धन्यतमः स्मृतः ।
भानुपूर्व्यावस्थितास्ते धो ललाटनास्त्रयः ।।
निःश्रेणी नाम सा ख्याता भर्तुः सर्वार्थसाधिनी ।
शिरफेशान्तयोर्मध्ये सुवो नाम्ना विधीयते ।।
तनावः स्थितोऽश्वस्य भर्तुर्जयविवर्द्धनः ।
घण्टावन्धसमीपस्यो निगालः कीर्तितो बुधैः ।।
तस्मिन् देवमणिर्नाम रोपजः शुभकृद स्मृतः ।
फर्णमूले तथा पाहोः केशान्ते मस्तके तथा ॥
आवर्ताः पूजिता नित्यं विशेपेण तु मस्तके ।
आवर्चा यस्य चत्वारो वाजिनो वक्षसि स्थिताः ।।
एकः कण्ठे भवेत्स्पष्टः स धन्यः सर्वकामदः ।
रन्ध्रे चैव सदा भर्नुः शंसितार्यपदो मतः ।।
सपरन्धोद्भवथैव रोमजश्वातिपूजितः ।
शवचक्रगदापमशक्तिवनोपमाय ये ॥
विशेषण शुभाः मोक्ता रोमनाः शुभदेशजाः ।
अत ऊर्थ मरक्ष्यामि रोमनानशुभोदितान् ।।
भर्तुःशावहान् सर्वान् धनमाणापहारफान् ।
नासिकापुटयोर्मध्ये प्रदेशः प्रोथ उच्यते ॥
सत्र मर्नुविनासाय रोमनोऽवस्य कीर्तितः।
अर्व प नामिकाच्छिद्रात्स्वामिनः शशकारक ॥

·४७४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
गण्डजश्व भर्तारं इन्त्यावर्ती दुरासदः।
भश्रुपातः समुद्दिष्टः प्रदेशथापोरधः॥
तत्रावतों भवेद्धीनः स्वामिनः कुलनाशनः ।।
अपाङ्गाद् व्यङ्गुले चैव प्रदेशः शङ्ख उच्यते ॥
तस्मिन् भर्तुविनाशाय भवेद्वाहस्य रोमनः ।
भ्रुवोर्देशे समुद्भूत आवों नैव पूजितः ॥
सुहृद्वियोगकृत्स स्याद् रावसादकः ।
सव्यग्रीवां शिरा विद्यात्तत्रावर्तस्तु कुत्सितः ॥
फक्षयोश्चापि सङ्ग्रामे स्वामिनं पाशु पातये ।
चियुफस्य समीपस्थो वामदक्षिणभागतः ।।
प्रदेशस्तु हनुर्नाम तत्रावत्तों हि दारुणः ।
अधरोठे निगालस्य मध्ये वा गल उच्यते ॥
तत्रावतः स्मृतो भर्नुः सङ्ग्रामे जीवितान्तकृत् ।
फूचीदष्टामुलं चोय पार्श्वतश्च कला स्मृता ॥'
तत्र भर्नुः शारापतिजीवितान्तश्च रोमनः ।
फकुद एपभस्येव मुव्यक्तमुपलक्ष्यते ।।
वाजिनो यत्र तत्रस्थ आवर्तस्तु विनाशकृत् ।
फदस्य पुरोभागसमीपे वह उच्यते ।।
भर्तुः सुतसमेतस्य तस्मिन्नानाय रोपनः ।
फाफसे स तु यस्प स्यादावर्तोरस्य दारुणः ।
रणे इतः समं भ; प्रल्पादः स विलुप्यते ।
कोटे चयासने वापि हृदये यस्य यानिनः ।।
आवर्तः स्वामियातायं भवत्येय न संशयः ।
पार्नयो रोमजी पस्प सपाध्वी नृपतिक्षयम् ।।
पूर्यादिति शेपः।

·अश्वलक्षणमकरणे आवर्तलक्षणम् ।
सपक्ष वाशु भर्तारं नीहाराम्यु यथाम्युजम् ।
नाशपेदिति शेपः।
कूर्चस्याधःप्रदेशस्तु कुष्टिश्च परिकीर्तितः ॥
अधन्यस्तत्र वाहस्य जड़योर्जानुनोश्च यः ।
नाभिजो मुष्कजथैव त्रिकजश्व विशेषतः ॥
पुच्छमूलगतश्चापि नैव धन्यः प्रकीर्तितः ।
कुक्षी व्याधिक्षयं याति रोमनाः कुतिमम्भवाः ।।
पायुत्रिवलिमध्यस्था नैव धन्याः प्रकीर्तिताः।
स्फिचिनः खुरजश्वैव यस्यावतॊ हि दारुणः ॥
तलावर्त्तव तुरगो भर्तुः सर्वार्थनाशनः ।
शतपादीति विख्यातस्तथा च मुकुलोऽपरः॥
आवर्तश्चैव सडातः पादुका चार्घपादुका ।
शुक्तिथैवावलीढय आवर्गः कीर्तितोऽधा ।।
वाजिदेवगतः सम्यक् शुभाशुभनिवेदकः ।
शतपादसमाकारः शतपादी प्रकीर्तितः॥
जातीमुकुलसङ्काशो मुकुलः समुदाहृतः ।
आपत्तों भ्रमितो वालैः सद्धातो रोमपुअकः ।
पादुका पादुकाकारस्तया चैवार्धपादुकः ।
शुक्तिय शुक्तिसंस्थानो रोमभिर्व्यक्तलक्षणैः॥
एतेपामवलीढस्तु अवलीटः प्रकीर्तितः।
बालविशेषसंस्थाननिर्दिशन्मतिमान् भिएर ।
शासमार्गानुसारेण यथा प्रोक्तं तपोधनः ।
एतेपामेर सौंपामावर्ताना विचक्षणः ।।
रोमनेति कृता संज्ञा वाजिलसणवेदिभिः।
शुभाशुभौ तु पर दो सड़फो न फलमदः ॥

·."
४७द चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाश
एकं हेम्ना दहेत्पापं तेन दोपो न दुष्यति । (२)
अथ वा वाजिनो मुख्या जवादिगुणासिन्धवः॥
दचा ग्राह्याः क्रयेणैव दुरावस्तु काकुदी।
श्रीक्षो रोमनश्चैव रोचमानस्तथैव च ॥
अगदी मेखली नाम राज्यरत्नप्रदः सदा ।
श्रीरक्षादिलक्षणमने प्रक्ष्यते।
मपाने मारुतं विद्याल्ललाटे च हुताशनम् ।।
उरसि चाश्विनौ देवौ चन्द्रसूर्यौ च भूर्द्धनि
रन्धे स्कन्दविशाखौ च उपरन्ध्र हरिहरौ ।।
इत्येवं पूजितास्त्वेते दशावर्तास्तु वाजिनाम् ।
अथैकेन विहीना ये भवेयुरशुभावहाः ॥ इति ।
गणकृते अश्वायुर्वेदे,
आवर्तशुक्तिसङ्घातमुकुलान्यवलीढकम् ।
शतपादी पादुकाऽर्धपादुका चाष्टमी स्मृता ॥
आवर्ताकतयश्चैता अष्टौ सम्परिकीर्तिताः ।
रूपमासां विशेपेण पुनय कथयाम्यहम् ॥
सय प्रधानो ह्यावर्तः शुक्तिवापि शुभा मता।
सातपादी पादुका च शुक्तियापि पदहुला ।।
पादुकार्धाकुला चैव मुफुलं तद्दुच्यते ।
विभागोऽहुलमावर्तमानभेषामिति स्मृतम् ॥
तत्र प्रधानो ह्यावर्तः शुक्तियापि शुभा मता ।
श्रीरको पक्षसि प्रोक्तो हावत पश्चभिर्भवेद ॥ इति ।
आपनी सूफियी शुक्ती वा यस्य वाजिनः स्याताम् ।
मामोति पिष्टमन भर्ना पुत्रांच पौत्रांश्च ।।
यस्थाचस्प भरतां ललाटनी दी प्रदक्षिणावत्तौं ।

·भश्यलक्षणप्रकरणे आवर्तलक्षणम् | ४७७
तस्य स्वामी विजयी बहुमजो जयति रिपुमैन्यम् ॥
यस्य त्रेताग्निनिभाः प्रदक्षिणा वै त्रयो ललाटस्थाः ।
तस्य स्वामी विजयी सन्तिष्ठति मूर्ध्नि शवणाम् ॥
निःश्रेणी यस्य भवेनिभिरावतलेलाटमध्ये तु ।
राजा तेनाश्वेन च लभते विजयश्च धनधान्यम् ।।
सव्यावतैर्वाजी चतुर्दिक्षु संस्थितैर्ललाटे तु ।
कुख्ते स्वामिनमचिरान्महीपतिं पुत्रवन्तश्च ॥
आवर्तो मुकुलो वा सुवमदेशे प्रदक्षिणो यस्य ।
तस्य तुरगस्य भर्ता सङ्ग्रामे जपति रिपुसैन्पम् ।।
आवत्तौं वृपमाख्यौ शेयौ तुरगस्य कर्णमूलस्यौ।
साभ्यां स्वामी विजयी लभतेऽलङ्कारनिकरांश्च ।।
आवर्तस्तु निगाले देवमणिः सर्वकामदयासी।
राष्ट्रसुतकोशसम्पत्सौख्यानि ददाति विजपत्र ।।
आवत्तों हन्त्यशुभानग्रिमकाये ककुद्भवं मुक्त्वा ।
तबारूदो नृपतिर्नयति रणे शत्रुसैन्यानि ।
पस्योपरन्ध्रभागे क्षेमावर्तः प्रजायते श्रीमान् ।
तस्य स्वामी विजयी रणमूर्ध्नि भवति शत्रूणाम् ।।
आवर्तः कण्ठस्यः शुक्ति रोचमान इत्युक्तः।
रास्तेनाश्वेन तु कोशो मित्राणि वर्द्धन्ते ॥
रोचमानस्तु पूर्वार्दै निःश्रेणी शिरसि स्थिता ।
पचार्दै मेखली सर्वानशुमान् इन्ति रोमनः ।।
फेशान्तपोश्च शुक्ती दे तुरगस्य दृश्यते ।
तस्य स्वामी विजयी पर्दते पुत्रपात्रच ॥
आवर्ता धर्मस्थायतसमापि दिक्षु पस्य चत्वारः।
फण्ठे एरोचमानः सोमः श्रीवत्सफी नाम ।।

·४७८
चीरमित्रोद्यस्य लक्षणप्रकाशे
तेनाजो रिपुसैन्यं विजित्य विनिवर्तते राजा ।
मामोत्यर्थान् स्ववलाद्राष्ट्र सौख्यं यशश्चैव ।।
वक्षसि यस्यायश्चित्वारस्तस्य वाजिनः स्वामी।
मामोति रणे विजयं वित्तं निष्कण्टक राज्यम् ।।
शुक्तयो वक्षसि तिस्रो यस्य स्युः सर्वकामदः सोऽश्वः ।
तेनासौ विजितारिः स्वस्थो विनिवर्त्तते राजा ।।
घाहोर्यस्यावतौं शुक्ती वा सोऽगदी हयः प्रोक्तः ।
मामोति तस्य भर्ती रत्नान्याभरणनिकरांश्च ॥
आवौँ रन्ध्रोपरि यस्य स्तो मूर्ध्नि मेखली नाम |
तेनैश्वर्यं भवति हि पुत्राः पौत्राश्च वर्द्धन्ते ॥
‘एते शुभाः प्रशस्नाः सप्तत्रिंशद्रोमजाः कथिताः । इति ।
शालिहोत्रऽपि,
आवर्तस्त्वधरोष्ठस्थः स्वामिनो मातृघातकः ।
स्वामिनः पितरं हन्यात्मपानोपरि दक्षिणः ॥
वामे भ्रातृवधं विद्याद्भचारमुपसंस्थिते ।
'प्रोयाऽऽवी मोथयति भर्तारं सकुलं दहन् ।।
नासापुटस्थावायतों भर्तुविनविनाशकी।
यस्यावर्ती व दृश्येते गण्डयोरुभयोः स्थिती ।।
स्वामिनं ज्येष्ठपुतं या स खादति तुरङ्गमः ।
आवर्ती चानुपातस्थौ दृश्यते यस्य वाजिनः ।।
नित्याचपतनं विद्यात्कृले यस्पेशो इयः ।
कूटयोर्यस्य चावों दृश्यते व्यक्तरूपिणी ।।
भर्तुः कुलं पावयति यावद्गोत्रपरिग्रहम् ।
दृश्यते यस्य चावी भ्रुवोर्मध्यगतावुभौ ॥
सहयो ध्रुटिन म लातिमिप्रविरोधकत् ।

·४७९
अश्वलक्षणमकरणे आवर्तलक्षणम् ।
शड्डयोरुभयोर्यस्य दृश्येते रोमजावुभौ ।।
कुलं स भक्षयेत्सर्वं भर्जुर्व्यसनदो हयः ।
मन्यायां हनुचक्रे च पादयोः स्कघसन्धिपु ।।
आवर्ता यस्य दृश्यन्ते कक्षावर्तितरोमजाः।
प्राणघाती भवेद्भर्तुः सन्धभागकलादिषु ॥
अग्रकर्णाश्रितो यस्य दृश्यते रोमजावुभौ ।
मन्त्राविश्रावणकृतैर्दोषैर्भर्ता विपद्यते ॥
आवत्तौ विदुमर्मस्यौ दृश्येते यस्य वाजिनः ।
नार्थसिद्धिकरो भर्नुमर्मावर्ती तुरङ्गमः ।।
यस्यावतः मदृश्येत गलमध्ये प्रतिष्ठितः ।
स्वामी तस्याप्यनेत्रय नानपानस्य भाजनम् ।।
यस्यावौं वहस्यौ तु स हयो घातयेाधि ।
स्वामिन चैव नेतारं न च कर्मसु सिध्यति ।।
यस्थावस्तु ककुदे ककुदी समकीर्तितः ।
भर्तारं सान्वयं हन्यात्तथा भर्नुः फुलोहम् ॥
चाहनानां विनाशाय राज्ञो राष्ट्रवशाय च ।
सर्वार्थनाशनं रौद्रं जातमानं विवासयेत् ।।
न सं शालासु वधीयादयं यैवविदितम् ।
अवतीर्य च सदाम स जीवन्नाभिवर्तते ॥
हस्तस्पर्शनचक्षुभ्यों हरतः परिवर्जयेत् ।
द्विजेभ्यो वा प्रदातव्यः परराष्ट्रेपु वोएभेन् ।।
Eला सूर्य निरीक्षेत स्पष्टता नायात्सवासमा ।
एपो धावतरूपेण धूम्रकेतुरिलोस्थितः ।।
काफसारर्तिनोऽस्य पायमर्भक्ष्यते पतिः ।
नानासत्रनिश्च हतसन्पो रणे इतः ।।

·वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पार्चयोर्यस्य चावतौं भर्ता तस्य सबान्धवः ।
क्षयमायात्यकाले तु ग्रीष्मकाले यथा जलम् ॥
भासनावर्तिनो भर्ती शूलेन वधमर्हति ।
पृष्ठनावर्तिनो भा रणमध्ये ऽस्य वाजिनः॥
अथ दपणपार्थ क्षिप्रं शस्त्रेण वध्यते ।
यस्यावर्चस्तु दृश्येत कोडमध्ये प्रतिष्ठितः ।।
भर्चारं सपरीवारं रणे सोऽश्वस्तु घातयेत् ।
नासावर्ती स्खलन् सख्ये द्विपत्सेव्ये समाकुलः ।।
राजचौरामिदंष्ट्रेश्च कुलं भर्नुर्विनाशपेत् ।
सङ्ख्ये सङ्ग्रामे । दंष्ट्रयाघ्रादिभिर्देष्ट्रिभिः ।
तत्र विद्धि महादोष जान्वावर्तस्तुरङ्गमः ।।
स पातयति भोगाच स्थानाच वसुधाधिपम् ।
जश्योरुभयोर्यस्य दृश्यते रोमजावुभौ ।।
निगर्वध्यते तस्य
भर्ता
तु सह चान्धवैः।
कुकिकावर्तिनोऽश्वस्य भर्ता वध्येत संयुगे ।
सततं बहुभिः लिष्टी व्यसनैरतिदारुणैः ।
हृदयावर्तिनोऽश्वस्य हृच्छोकपरिपीडितः ।।
वधवन्धपरिक्लिष्टः सान्वयस्तु विनश्यति ।
भर्तेति शेपः।
यस्तु कक्षसंसिद्धः सङ्घाते वध्यते परैः।।
स हयो यस्य भर्तास्य स्वस्तिमान निवर्तते
फक्षसंसिद्धः कक्षावर्तः । सङ्घाते सङ्ग्रामे ।
एककक्षोऽल्पदोपस्तु गतिशोभयोः स्मृतः।
उभयोः कक्षयोरावर्ते उक्तः सम्पूर्णो दोपः, एकत्रास इति ।
नाभ्यामावर्तरूपं तु दृश्यते यस्प वाजिनः ।
-

·अश्वलक्षणप्रकरणे आवर्तलक्षणम् । ४८१
भर्ता तस्य समन्तानो व्याधिभिः पीड्यते भृशम् ।।
आपनों मूत्रकोशस्यौ भर्दारिद्यपणौ ।
पहुमजा न चायुष्यं यस्यायत्तौ तु मुष्कजौ ॥
त्रिकावर्तिनमास्थाय सङ्ग्रामे यो प्रजेन्नरः ।
सशल्पस्त्यजति माणान् सादी स च सदायवान् ।।
आवतौ पुच्छमूलस्थी दृश्येते यस्य वाजिनः ।
कुलपाती भवत्येव नात्र कार्या विचाणा ॥
पायुप्रदेशे कुक्षौ च सीवनीभागमाश्रितः।
कुक्षिव्याधिकरो भर्तुः कचिन्न च मुखावहः ॥
स्फिपिण्डयोरुपरिजौ यस्यावर्ची तु वाजिनः ।
स पिण्डपाती विज्ञेयो भन्नः कुलनाशनः ।।
स्थूलाचर्ती च यो पानी नित्यमध्वनि पूज्यते ।
शस्त्रवध्यो भवति च सह भर्वा तुरङ्गमः ।।
जवादिभिः पूर्वमुक्तं व्यारुपातं पृष्ठतः फलम् ।
इत्यमशस्ता व्याख्याता: प्रशस्तानपरान् शृणु ।।
ललाटे यस्य चावतों समौ स्याता प्रदक्षिणी ।
समामे तेन जयति पुत्रपौत्रैश्च वर्धते ॥
भदक्षिणाः ममाणस्थासयो यस्य ललाटजाः ।
नकातिविशेषास्तु अमिहोत्रनिभास्तथा ॥
नैकातिविशेषाः सदृशाकृतयः ।
सत्रियस्तादृशं लब्ध्वा शो मूर्ति तिष्ठति ॥
यज्ञाय समापचे विपुलान् भूरिदाक्षिणान् ।
ललाटे यस्प हश्येत पग्निरू पिता समा॥
विभिः प्रदक्षिणावर्तनिःश्रेणात्यासंमिता।
तया तु निःश्रेणिकया जपेद्रामा रिन् रणे ।
..

·४८२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
-
नित्यं हि विजयश्चैव स्वचनं चास्य वर्तते ।
धनधान्यसमृद्धिं च तेनाश्वन समाप्नुयात्
ललाटे यस्य चावायत्वारः स्युश्चतुर्दिशम् ।
नापसव्याः समा व्यक्ताश्चतुरङ्गेति तं विदुः ।
तेन राजा विजयते नि:सपनां वसुन्धराम्
रणे च विजयी नित्यं वसुमान् पुत्रपौत्रवान् ।
आवत्तों मुकुलो वापि स्वे यस्य मदाक्षणः ।
यस्तेन याति सद्धार्म जित्वा शनिवर्तते ।।
आवौं फर्णमूलस्थौ दृश्येते यस्य वाजिनः ।
सपमाविति तो शेयौ भर्तुरीप्सितकामदौ ।।
अलहाय भास्प वर्धते पुत्रपौत्रवान् ।
आवर्तस्तु निगालस्थो सुव्यूहः सुभदक्षिणः ॥
स वै देवमणिर्नाम सर्वकामार्थसाधकः ।
निहन्ति चाशुभान् सर्वानावर्तान् पूर्वकायनान् ।
तमारुता नृपः साहये लभते शाश्वतं पदम् ।।
फण्ठे ह्यथाऽऽयता शुक्तिरावर्तो वापि यो भवेत् ।
स रोचमानो विज्ञयो भर्तुमित्रवियर्द्धनः ।।
फेशान्ते यस्य शुक्ती द्वे ऊर्चे माचीनमायते ।
क्षत्रियस्तेन जयति पुत्रपौत्रैश्य वर्धते ॥
यस्यावास्तु दृश्यन्ते वक्षःस्थाः मुस्थितात्रयः ।
प्रदक्षिणा व्यक्तरूपाः शुक्तयो वागरोमनाः ॥
भर्ता तस्य रणे शनून् नित्वा स्वस्थो निवर्तते ।
पाहुनी यस्प चावर्ती शुक्ती स्पातां यस्य तु ॥
सोऽनदी नाम तुरगो म रामरणमदः ।
रन्ध्रयोरुपरिष्टात्तु यस्यावती प्रदक्षिणा ।

·भइवलक्षणप्रकरणे महादोपलक्षणम् । ४८३
स मेसली वर्षयते कोठागारं वसूनि च ।
वित्तं चाप्यायते तस्य पुत्रपत्रिंथ वर्धते ॥
श्रीक्षः स्वस्तिकं पन बर्द्धमानगदाध्वजाः ।
नन्यायतों हलं. चक्रं शड्लो पजमसिधनुः ।।
मत्स्पचन्दोऽर्धचन्द्रो वा पताका मुशलं तया ।
एवमाधाः गुभावरी दृश्यन्ते यस्य वाजिनः ।।
वक्षसि स्युर्ललाटे वा राज्ञो राज्यमवापयेत् ।
इत्यावर्ताः प्रशस्ताः स्युाख्याता निन्दिताच ये । इति ।
इत्यावर्तलक्षणम् ।
अथ महादोपलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
पुष्कर उवाच ।
अश्वानामपिभिः प्रोक्ता महादोपा मृगूत्तम ।
यैरन्विताः परित्याज्यास्तान्मे निगदतः शृणु ॥
हीनदन्तोऽधिदन्तच फराली कृष्णतालुकः ।
कृष्णजिहश्य पमजो जातमुफश्व यस्तथा ।
द्विशफश्च तथा शृङ्गी विकर्णी व्याघ्रवर्णकः ।
खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश्व काकुदी ।।
चित्री च काफसादी च खरसारस्तथैव च ।
वानराक्षः कृष्णसटः कृष्णमुष्कस्तथैव च ।।
कृष्णमायश्च मूकश्च यथ तित्तिरसन्निभः ।
विएतादस्तु ध्रुवावर्तविवर्जितः ॥
अशुभाव-संयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।
ध्रुवावर्तलक्षणमुक्तम् -

·--
४८४ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तत्रैव,
रन्ध्रोपरन्ध्रयो द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः ।
भपाने च ललाटे च ध्रुवावर्ता दश स्मृताः ।।
एकोऽपि न भवेद्यस्य धुवावर्तस्तु वाजिनः ।
न तं शंसन्ति धर्मज्ञास्तस्मात्तं परिवर्जयेत् ।। इति ।
विशेपस्तु जयदचकृते अश्वायुर्वेदे उक्त:-
आवर्तो यस्य ककुदे काकुदी स उदाहतः ।
फरालाथाघरा दन्ता जायन्ते यस्य चोत्तरे ॥
स कराली इति मोक्तो भर्तुः पुत्रादिभक्षकः ।
चतुर्भिः पञ्चभिथैव हीनदन्तः प्रकीर्तितः ॥
सप्तभिवाभिईन्तै तश्चाधिकदन्तकः ।
अङ्गुष्ठपर्वसङ्काशं छागशृङ्गोपमं तया ॥
जम्यूबदररूपं च तया चामलकोपमम् ।।
आम्रास्थिसदृशं चापि हरीतक्याः फलोपमम् ।
दग्धचनिभं चापि बालसंस्थानमेव च ॥
फीलं कान्तरे यस्य फेशान्ते चापि दृश्यते ।
धौरेयः सर्वपापानां वाहः शृङ्गी स कीर्तितः ।।
एवंविधन श्रेण ही राष्ट्र न वासयेत् ।
तमिति शेपः।
एफती लम्बमानेन मुफेणैकाण्डसंशयः ।
अत्यन्तोनासमाभ्यां तु ताभ्यां जाताण्ड उच्यते ।।
स्कन्धे पक्षसि यादोश्च अंसदेश तथैव च ।
अन्यया भवेदानी फन्की स प्रकीर्तितः ।।
यस्पान्यपी रेखा प पादे पूर्चे च पाजिनः ।
मारिपादः मोक्तोऽसावधपः कुलनाशनः ।।
..

·अदयलक्षणप्रकरणे महादोपलक्षणम् । ४८५
दिखुरी गोसुराफारः सुरायो विचक्षणः।
अप चा त्रिवलीयुक्तर्निम्नमध्यैश्च निशेित् ।।
सुररित्पनुपरः।
पणाभ्यां सस्तनाया जातस्तन्यभिधीयते ।
त्रिभिः फत्रिकी च व्याघ्राभो व्याघवर्णकः ।।
एफेनानेन हीनन निम्नेन च विशेपतः।
यमनं वाजिन विद्याद्वामनं चामनाकृतिम् ॥
वर्णादेकेन पादेन अन्यवर्णेन यो हपः ।
मुशलीति स विख्यातो भर्तुः कुलविनाशनः ।।
अथ चैदहवायां तु विरोधमधिगच्छति ।
निगूढपणाख्यस्तु सर्वव्याधिकरः सदा ।।
विरोधं यो न चै याति दृष्ट्वाश्वान्मुफवर्जितः ।
इन्द्रदृद्धिः स विख्यातो भर्तुः कुलविनाशनः ॥
द्विव तु समारभ्य यावत्स्यात्पश्चवार्पिकः ।
दन्तानां मुप्कयोश्चैव सम्भवो वाजिनः स्मृतः ॥
अतः परं न जायन्ते मुफी दन्ताय वाजिनाम् ।
अरामं तु फलं वाच्यमभावेन ततस्तयोः ।।
एते दोपान्विता वाहास्त्याज्या वै भूतिमिच्छता ।
धनमाणहरा घेते यन्धुविग्रहकारकाः ।।
मुरयस्य गतं राज्यं ककुदस्यैव दूपणात् ।
इतः कञ्चुकिभिः कर्णोऽधिकदन्तैश्च पाण्डवाः ।।
सहस्तनदोपेण सुस्तनी सगरे क्षयम् । (१)
जान्वावर्तीयदोपेण पञ्चत्वं रावणो गतः ।। इति ।
इति महादोपलक्षणम् ।

·४८६
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ राजयोग्याश्वलक्षणम् ।
शालिहोत्रे,
शालिहोत्रमूपि श्रेष्ठ कौरव्यः परिपृच्छति ।
अश्व कीदृशमारुह्य राजा विजयते महीम् ॥
वृद्धिक्षयौ वा को ज्ञेयौ राज्ञो राज्यस्य वा कथम् ।
पलं कोशस्तथा राष्ट्रं वर्द्धते इसते ऽपि वा ।।
कीडग्लक्षणयुक्तेन मित्रप्रकृतिरञ्जनम् ।
एवं पृष्टस्तु पुत्रेण कौरव्यं मत्यभापत ॥
श्वेतपाटलगौरा ये ये च श्वेतानुवर्णिनः ।
एते यदि भवन्त्यश्वाः कालाक्षफलतालवः ।।
कालैः खुरैः कालवाला यस्य तिष्ठन्ति वेश्मनि ।
एतैश्च राष्ट्र कोशश्च कोष्ठागारं च क्षीयते ॥
मित्राणि चापरज्यन्ति वित्तं चास्य विनश्यति ।
यो होर्याति सङ्ग्राम स्वस्तिमान निवर्तते ।।
फाल: कपिलकेशान्तो हयः कपिलवालधिः ।
जह्यादनर्थसम्पन्न कुलमुत्सादेयत्कथम् ॥
शिरोवालाच फेशाच मापोऽन्तर्दग्धचर्मवत् ।
गृहमानिमियं तस्य यस्य तिष्ठति वेश्मनि ।।
फपालदग्धवर्णाभो निप्पभश्च तुरनमः ।
उलूकपिगलो रोद्रो यस्य तिष्ठति वेश्मनि ॥
वर्तिकात्यर्थदार्या च सोत्सादयति तत्कुलम् ।
इस्पप्रशस्ता व्याख्याताः प्रशस्तानपरान् शृणु ।।
अर्फपत्रसवर्णस्य दन्ता छविरलाः समाः ।
लसारससमा निहा स्तनी चोत्तरताल च ॥
मणिवेड्र्यवणे च नेत्रे यस्प नरखास्तथा ।

·अश्यलक्षणप्रकरणे राजयोग्याश्वलक्षणम् । ४८७
मुसुक्रयाइनो वाहो विषये यस्य तिष्ठति ॥
विषयो देशः।
कौरव्य पृथिवी तस्य चतुरन्ता ससागरा।
आज्ञामिनिनिता तिष्ठेत् यस्याश्यस्तादृशो भवेत् ।।
न शराममिमिक्ष रोगवन्धमरीमयम् ।
भवेत्तस्मिञ्जनपदे स यो यत्र गच्छति ।।
सवामे विजयी चैव सर्वकापार्यदः सदा ।
शुफपक्षसवर्णस्य यस्य रक्तं भन्छिरः॥
स्निग्धं सर्वसमै चाक्षि नान्यवर्णेन
चाहतम्
तेन राष्ट्रं च फोशथ कोठागारं च वर्धते ॥
मित्राणि चानुरज्यन्ते शश्चवाधितिष्ठति ।
गौरो मणिनिभश्चैव खेतास्यस्ताम्रतालुकः ॥
पलं कोशोऽर्थमित्राणि प्रजा चैतेन वर्धते ।
यथाइवं प्रजेचेन सर्वीस्तानाशयेदरीन् ।
वेतोऽश्वस्तालुरक्तश्च मध्वक्षो लोहितः सटैः ।
भावर्तशुद्धं तं वाई राजा वैश्मनि वासयेत् ॥
तेन राष्ट्रं च कोशश्च कोष्ठागारं च वर्धते ।
यनते चाश्वमेधेन पृथिवीं चानुशासति ॥
कृष्णमेघाभी वाजी मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ।
कृष्णसर्प इवोदयः शुभसत्त्वगतिश्च सः॥
एतेनानुप्रयातस्य चक्रं तु मतिहन्यते ।
शहश्वेतो भवेद्वाजी शवयोपसमस्वनः ।।
सशीलं इंसवद्गच्छेदात्यर्थं विनतोन्नतः।
तेन राष्ट्र च कोशश्व कोष्ठागारं च वर्धते ॥
मिमाथैवानुरज्यन्ति शव॒श्चाप्यचतिष्ठति ।

·४८८ वीरमिनोदयस्प लक्षणप्रकाशे
यजते चाश्वमेधेन पृथिवीं चानुशासति ।।
अरिष्टवर्गों विनतस्ताम्रोष्ठस्ताम्रतालुकः ।
पराभूताच तिष्ठन्ति शत्रवः कामदो हि सः ।
पुष्करं पृथिवी माला चन्द्रो चै लागलं ध्वजः ।
शङ्खः पुतः पताका वा ललाटे यस्य दृश्यते ।
पुष्करं कमलम् ।
सर्वशुक्लानि कौरव्य तस्य पार्थिवलक्षणम् ।
श्वेतपादच तुरगः श्वेतजश्व यो हयः ।।
आनन्दं तं विजानीयात्परराष्ट्रममर्दनम् ।
चक्रं वा यदि वा वजमायतं वा धनुर्भवेत् ।।
वर्णान्यत्वेन कौरव्य तस्य पार्थिवलक्षणम् ।
तेन मित्राणि रज्यन्ते कोशी राष्ट्र च वाजिना ॥
सङ्ग्रामे विजयी चैव कामदस्तुरगोत्तमः ।
एतद्धि लक्षणं राजा एपु वर्णेषु लक्षयेत् ।।
तेपामास्तरणं लेपशिरःस्नानानुलेपनम् ।
अग्रमालाग्रगन्धाश्च भोजना तथैव च ॥
देयं नित्यं मुदाश्वेभ्यः कर्चव्याश्च प्रदक्षिणा: ।
तुरगाः पूजिताः सम्यग्यस्य तिष्ठन्ति वेश्मनि ॥
वर्धते पुत्रपौत्रैश्च मित्रः शत्रून् जयत्यय ।
अगदण्डमनिष्टानि क्षमन्ते पूजिते सदा ।।
पूजयेत्तुरगं तस्माद्राजा नित्यं मुसंहतः ।
देवसत्त्वाश्च वहयो यक्षसत्वाश्च वाजिनः ।।
गन्धर्वोरंगसत्वाश्च तस्माचान् पूजयेत्सदा ।
धर्मार्थकापर्नृपति पूजिताः पूजयन्ति ते ॥ इति ।
इमि राजयोग्याश्यलक्षणम् ।

·.
अश्वलक्षणप्रकरणे रणकाले शुभाशुभसूचकलक्षणम् । ४८९
अथ रणसमये शुभाशुभसूचकलक्षणम् ।
नकुलकृते अश्वचिकिस्सिते,
सदा सुप्ता भवन्त्येते पानिनो ये च भूतले ।
जाग्रति सारे प्राप्त फर्फरस्य च भाणः ।।
प्रयुद्धाः फययन्त्याशु शुभं या यदि वाऽशुभम् ।
स्वामिनो बहनश्चिन्हस्तद्विज्ञेयं विचक्षणः ।
यः सन्नदो हयो रायमूवर करोति च ।
सुराग्रेण लिखेद्भूमि स शंसति रणे जयम् ।।
यः करोत्यसकन्द पुरीपं चाश्रुमीचनम् ।
स शंसति परी भूर्ति न भवतु रणे जयः ।।
निरामिपं निशीये यो हेपारावं फरोति च ।
परचक्रागमाशंती विशेयो हयपण्डितः।।
निरापिपं निर्निमित्तम् ।
पुलकाङ्कितपुच्छो यो जायते भूपतेई यः ।
सशंसति ध्रुवं तत्र स्थिरस्पापि भयाणकम् ॥
स्फुलिङ्गा यस्य दृश्यन्ते पुच्छतोऽवस्य पहिमाः ।
निर्गच्छतः ममोनाशं ते वदन्ति निशागमे ।
स्फुलिगा अमिकणाः । विशेषान्तरमुक्तम्-
जयदेवकृते अश्यायुधंदे,
अतः परं प्रवक्ष्यामि तुरगाणां विभागजम् ।
ज्वलितेन यथान फलं वाच्यं शुभाशुभम् ।।
पदा ज्वलति वाइस्य सर्वगावं हुताशवत् ।
तदा विद्यादनाइष्टिमन्दमेकं न संशयः ।।
अन्तःपुरविनाशस्तु मेहने ज्वलिते भनेत् ।
उदरे वित्तनाशस्तु पायौ पुच्छ पराजयः ।।
૬૨

·वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे उत्तमाझे च चक्रे च स्कन्धे चैवासने तथा । भर्जुर्जयाय वाहानां ज्वलनं यत्र नेत्रके ।। नूनं ललाटे वाहोच तथा वक्षसि निन्दितम् । तत्रैव ज्वलनं शस्तं यदा नासासमुद्भवम् ।। यदा व्याधि विना बाजी प्रासं त्यजति दुर्मनाः । मश्रुपातं च कुरुते तदा भर्नुरशोभनम् ॥ स्वामिनाऽरूढमात्रेण दक्षिणं भागमात्मनः । तुरङ्गमो यदा नम्येत्तदा भर्तुर्नयो भवेत् ॥ पुच्छं वहन् यदा चाहो वामतो विकिरेधदि । सदा भर्तुः प्रवासः स्यादक्षिणे विजयं तथा ॥ इति । इति रणसमये शुभाशुभसूचफलक्षणम् । अथ दशालक्षणम् । गणकृते अश्वायुर्वेद, श्रीणि वर्षाणि मासौ द्वौ दिनानि द्वादशैव हि । द्वात्रिंशदायुपोऽश्वस्य तस्यैपा फपिता दशा ।। आयुपो दशभागेन दशा मोक्ता मनीपिभिः । इति । जयदेवकृताश्वायुर्वेदे तु विशेषः । दशादशकमवानां जीवितं परिकीर्तितम् । प्रवरं वाजिनामेतद्सणात् सुजता प्रजाः ॥ पासराः सप्ततिश्चैव वर्षाणाञ्च तथा प्रयम् । दशाममाणं वाहानां शालिहोत्रेण कीर्तितम् ।। अत्र पूर्व गणकृते द्वादशदिनाधिकमासदयसदितापत्रणे- फा दशोक्ता । एवं दशादयकम् । तत्र सर्वमेलने द्वात्रिंशत् वर्ष- मार्पभवति । अत्र तु सप्ततिदिनाधिकार्पयेणेका दया उक्ता ।

·भश्यलक्षणप्रकरणे दशादिलक्षणम् । ४९१
एवं दवादशफमेलने विंशतिदिनन्यूनद्वात्रिंशत् वर्षाणि भवन्ति ।
एवं च दोप इति चेत्, न । अस्पान्तरत्वाम दोपः ।
मयमे प्रथमा चैव दितीया च द्वितीयके ।
दशा एवं क्रमेणैव भवेद सेने फलमदा ॥
मयमे क्षेत्रे प्रथमा दशा फलदा भवेदित्यन्वयः ।
मपानादाललाटं तु प्रथम क्षेत्रमुच्यते ।
ललाटान्मस्तकं यावद द्वितीयं समुदाहृतम् ॥
प्रीवास्कन्धावधि क्षेत्र तृतीयं परिकीर्तितम् ।
उरो जानु तयाऽऽस्यं च फकुदं काफसं तया ॥
चतुर्थ विहितं क्षेत्रं पञ्चमं चासनं भवेत् ।
फटिं पिन्देत पष्ठं च सप्तमं स्फिगुदाहृतम् ॥
स्थलको चाष्टमं क्षेनं जड़ा च नवमं स्मृतम् ।
कूर्चसन्धिः सुरं चै व दशमं परिकीर्तितम् ।।
एवं युद्धा भिपर प्रायः सदृशं फलमादिशेत् ।
फकुदावर्तिनोऽश्वस्य तथा शृङ्गान्वितस्य च ॥
सर्वकालं समुदिष्टं दशा तत्र निरधिका । इति ।
इति दशालक्षणम् ।
अथ दन्तैर्वयोज्ञानम् ।
फिल्हणकृतसारसमुचये,
द्विधा वयोज्ञानमुशन्ति वैद्या बाह्य तथाऽभ्यन्तरतो हयानाम् ।
पाचं शरीरे यहितः प्रदिष्टमाभ्यन्तरं दन्तसमुत्यमेतत् ।।
अधस्तयोर्ध्वं तुरगस्य यके सन्देशमग्न्यं विदुरेतयोश्च ।
पाचे स्मृती मध्यमको क्रमेण दन्तौ तयोरेव च पारिभक्षौ ।।
कदियो दन्तयुगं सुनातं मासद्वयेनैव किशोरकस्य ।

·। .. ४१२ धीरभित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे आधं चतुर्भिश्च तथैव मध्यं मासैस्तथैव क्रमशोऽय पहभिः । मासैः शिशोरभिरायदन्तौ श्वेतौ च मध्यौ दशभित्र मासैः । अन्यौ रदौ द्वादशभिः क्रमेण प्रोक्तं मुनीन्द्रेण हि तथ्यमेतत् ॥ श्वेता द्विजाः स्युःप्रथमे तु वर्षे तथा द्वितीयेऽपि फपायकास्ते । वर्षे तृतीये तु तथोत्यितौ तु सन्दंशको तु भवतो यस्य । वर्षे चतुर्थे पतितोत्थितौ तु स्पाता तु मध्यौ दशनी तथैव । अन्त्यौ तु दन्तौ पतितोस्थितौ तु वर्षे तथा पञ्चमके हयस्य ॥ सन्दंशकेपु त्वथ पष्ठमेऽन्दे स्यात्सप्तमेऽब्दे खलु मध्यमेतत् । अन्त्येषु दन्तेषु तथाष्टमेऽन्दे कृष्णान्तरेखा कविता इयानाम् ।। “आये तु लक्ष्या नवमे तु वर्षे मध्ये रद वै दशमे तथाल्दे । अन्त्ये तथैकादशके तु वर्षे पीता तु रेखा हरिणी मदिष्टा । आये तु वै द्वादशके तु वर्षे त्रयोदशे मध्यमकद्विजेपु । ज्ञेया तथान्त्येषु चतुर्दशेऽन्दे शुभ्रा तु रेखा दशनायसंस्था । आये तु चै' पञ्चदशे तु वर्षे स्यात्पीडशे मध्यमदन्तसंस्थे । काचास्तथा सप्तदशे तु चान्त्ये काचानुमानेन विभावनीयाः ।। आयेषु चाष्टादशके रदेषु एकोनविंशेऽपि च मध्यमेषु । अन्त्येषु वै विंशतिमे तयाग्दे स्यान्मक्षिका मक्षिकया समाना । आधेषु दन्तेपु तथैकविंशे द्वाविंशतो मध्यमकद्विनेषु । वर्षे त्रयोविंशतिमे व शसः स्यापारिभक्षेषु च शसतुल्यः ।। वर्षे चतुर्विंशतिमे हयानामाथेषु मध्येषु च पञ्चविंशे । पत्रिंशके भक्षरदेपु छिद्रमुलखलाख्यं प्रवन्दति तज्ज्ञाः ।। सन्देशयुग्मेषु तु सप्तविंशे मध्येषु लक्ष्यं हि तथाष्टविंशे । एकोननिशे दशनान्तिकेषु मध्येपु चालं चलनात्मदिष्टम् ।। आधाः सुदन्ताः प्रपतन्ति त्रिंशे मध्यास्ततोऽश्वस्य तथैकत्रिशे। द्वारिंशके अन्तरदाः क्रमेण द्वात्रिंशदायुः कथितं मुनीन्द्रः ।।

·अश्यलक्षणप्रकरणे दन्तमद्वयादिलक्षणम् । ४१३
अयानमतत्करितं हयानां यो लक्षणं वेत्ति शुभाशुभं वै।
स वैद्यनायोऽर्थकरो हि राक्षा दानन मानने च सम्भपूज्यः।।इति।
पराहोऽपि,
पभिर्दन्तः सिताभर्भवति हयशिगुस्तैः कपादिवर्पः सन्दं-
वॉर्मध्यपान्तः पतितसमुदितनिधतुः पत्रफः स्यात् ।
सन्देशानुक्रमेण विफपरिगणिताः फालिकापीतल्लाः
काचामासीकहावटचलनमतो दन्तपातं प विदि । इति
इति दन्तर्ययोज्ञानम् ।
अथ दनसहया।
शालिहोने,
उत्तराबापराव दन्ता द्वादश चाग्रतः ।
दंष्ट्रावतस्रो विशेयास्तुरगस्याघरोत्तराः ॥
तथा चैव चतुर्विशद्भक्षार्थ दशनाः स्मृताः ।
दन्तसह इत्येप चत्वारिंशफ इष्पते ।। इति ।
नकुलकृने अश्यचिकित्सिते,
अश्वानामेव सर्वेषां दन्ता द्वादश कीर्तिताः । इति ।
इति दन्तसङ्ख्या।
अथाइयशालालक्षणम् ।
नकुलकृतेऽश्यचिकित्सिते,
मन्दुरान्ते सदा धार्यों रक्तवर्णो महाकपिः ।
सर्वामयविनाशाय वानिनां च विद्धये ।
मन्दुरा पाजिशाला।
चिप्णुधर्मोत्तरऽपि,
तुरगार्थ तथा धार्याः मदीपाः सार्वरात्रिकाः।

·*1 ४९२ 'धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे आधं चतुर्भिश्च तथैव मध्यं मासैस्तयैव क्रमशोऽथ पभिः ।। मासैः शिशोरणभिरायदन्तौ श्वेतौ च मध्यौ दशभिश्व मासैः । अन्त्यौ रदौ द्वादशभिः क्रमेण प्रोक्तं मुनीन्द्रेण हि तथ्यमतत् ।। श्वेता द्विजाः स्युःप्रथमे तु वर्षे तथा द्वितीयेऽपि फपायकास्ते । वर्षे तृतीये तु तथोत्थितौ तु सन्देशको तु भवतो हयस्य ।। वर्षे चतुर्थे पतितोत्थितौ तु स्यात्म तु मध्यौ दशनौ तथैव । अन्त्यौ तु दन्तौ पतितोत्थितौ तु वर्षे तथा पञ्चमके हयस्य ।। सन्दंशकेपु त्वथ पठमेऽन्दे स्यात्सप्तमेऽब्दे खलु मध्यमेतत् । अन्त्येषु दन्तेषु तथाष्टमेऽन्दे कृष्णान्तरेखा कथिता हयानाम् ।। -आये तु लक्ष्या नवमे तु वर्षे मध्ये रदे वै दशमे तयान्दे । अन्त्ये तथैकादशके तु वर्षे पीता तु रेखा हरिणी पदिष्टा ।। आये तु वै द्वादशके तु वर्षे त्रयोदशे मध्यमकद्विजेषु । ज्ञेया तथान्त्येषु चतुर्दश्वेऽन्दे शुभ्रा तु रेखा दशनाग्रसंस्था ।। आये तु वै' पञ्चदशे तु वर्षे स्यात्पोडशे मध्यमदन्तसंस्थे । फाचास्तथा सप्तदशे तु चान्त्ये काचानुमानेन विभावनीयाः || आयेषु चाष्टादशके रदेषु एकोनविंशेऽपि च मध्यमेषु । अन्त्येषु वै विंशतिमे तथाब्दे स्यान्मक्षिका मक्षिकया समाना ॥ आयेषु दन्तेपु तथैकविंशे वाविंशतो मध्यमकद्विनेषु । घ प्रयोविंशतिमे च शङ्खः स्यात्पारिभक्षेपु च शकतुल्यः ।। वर्षे चतुर्विशतिमे हयानामायेषु मध्येषु च पञ्चविंशे । पदतिश भक्षरदेषु छिद्रमुलुखलाख्यं प्रवन्दति तज्ज्ञाः ।। सन्देशयुग्मेपु तु सप्तविंशे मध्येषु लक्ष्यं हि तथाष्टविंशे । एकोनत्रिशे दशनान्तिकेषु मध्येषु चाल चलनात्मदिष्टम् ॥ आद्यासुदन्ताः प्रपतन्ति त्रिंशे मध्यास्ततोऽश्वस्य तथैकत्रिंशे। द्वात्रिंशके अन्तरदाः क्रमेण द्वात्रिंशदायुः कथितं मुनीन्द्रः ।। . .

·अश्यलक्षणप्रकरणे दन्तमद्धयादिलक्षणम् । ४९३ अष्टाङ्गमेतत्कायितं हयानां यो लक्षणं वेत्ति शुभाशुमं चै । स वैधनायोऽर्थकरो हि राक्षादानन मानने च सम्भपूज्यः॥इति। वराहोऽपि, पर्दिन्तः सिताभर्भवति हयशिशुस्तैः फपायदिवपः सन्द- शर्मध्यमान्तः पतितसमुदितैत्रिचतुः पञ्चकः स्यात् । सन्दंशानुक्रमेण त्रिफपरिगणिताः फालिफापीतशुलाः फाचामासीकहावटचलनमतो दन्तपातं च विदि ।। इति इति दन्तर्ययोज्ञानम् । अथ दन्तसङ्कया। शालिहोत्रे, उत्तराथाघराचैव दन्ता द्वादश चारकः । दंनाचतस्रो विज्ञेयास्तुरगस्याघरोत्तराः॥ तथा चैव चतुर्विशद्भतार्य दशनाः स्मृताः । दन्तसह इत्येप चत्वारिंशक इष्यते ।। इति । नकुलकृते अश्यचिकित्सिते, अश्वानामेव सर्वेषां दन्ता द्वादश कीर्तिताः । इति । इति दन्तसङ्ख्या। अधाश्यशालालक्षणम् । नकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते, मन्दुरान्ते सदा पार्यों रक्तवर्णो महाकपिः । समयविनाशाय वाजिनां च विद्धये। मन्दुरा वाजिशाला। विष्णुधर्मोत्तरंपि, तुरगार्थ तथा धार्याः प्रदीपाः सार्वराविका ·पीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे कुक्कुटान् वानरांश्चैव मर्कटांश्च नराधिपः ॥ धारयेदश्वशालासु सवत्सां धेनुमेव च । अजाश्च धार्या यत्नेन तुरगाणां हितैपिणा ॥ इति । अत्र उपापमुखरक्तमुखभेदेन वानरमर्फटभेदोऽवगन्तव्यः । अजो मेषः । विशेषान्तरमप्यत्रोक्तम् - गोगजाश्वाविशालासु तत्पुरीपस्य निष्क्रमम् । अस्तगते न कर्तव्यं देवदेवे दिवाकरे ॥ इति । गणकृते तु विशेपः। तित्तिरिमयूरलावकचकोरसितमेपवानरशुकायाः सन्मत्त कुक्कुटमथो खल विभृयादेवाश्यशालासु ।। दीपो इयशालायां प्रयत्नतः सार्वरात्रिका कार्य:। प्रभया प्रतिहन्यन्ते रक्षोगणतस्कराधाश्च ॥ इति । इत्यश्वशालालक्षणम् । अधाश्याध्यक्षलक्षणम् । विष्णुधर्मोत्तरे, 'हयशिक्षाविधानशस्तचिकित्सितपारगः । अश्वाध्यक्षो महीभर्तुः स्वासनश्च प्रशस्पते ।। इति । इत्यश्याध्यक्षलक्षणम् । इति श्रीपत्सकलसामन्तकचूडामणिपरीचिमरीनीरा- जितचरणकमल- श्रीमन्महाराजाधिराजमतापरुद्रतनूज- श्रीपघुकरसाइमनु- पसरपिवलपरमुन्धराहदपपुण्डरीफविकासदिनकर- - ·अश्वलक्षणप्रकरणम् । ४९५ श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवीरसिंहदेवोघोजित- थीईसपण्डितात्मजश्रीपरशुराममित्रमनु- सफल विद्यापारावारपारीण- जगदारियमहागजपारीन्द्र- विद्वजनजीवातु- श्रीमन्मित्र मिश्रकते- पीरमित्रोदयाभिषनिवन्धे लक्षणमफाशे अवलक्षणप्रफरणं समाप्तम् ।

·४९६
पीरमिम्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ शालग्रामशिलामृर्तिलक्षणप्रकरणम् ।
तत्र तावत्
,
शालग्रामशिलाचक्र पूजनीयं सदा द्विजैः।
शालग्रामशिलापूजां विना योऽनाति किञ्चन ।।
स चाण्डालादिविष्ठायामाकल्पं जायते कृमिः ।
इत्यादिवचनैः शालग्रामशिलापूजाया नित्यत्वाभिधानात् ,
लाञ्छनैर्विविधाकारेलाञ्छितं यच्च दृश्यते ।
चक्राङ्कितं हरेथापि शालग्रामस्य लक्षणम् ।।
यथायोग्यं विचार्येव ग्रहीतव्यं प्रयत्नतः ।
इत्यादिवचनैः सुलक्षणानामेव शालग्रामशिलामूर्तीनां पू
ज्यत्वविधानाव,
पद्धचक्राय वा या स्याद्भग्नचका वधोमुखी ।
पूजयेयः प्रमादेन दुःखमेव लभेत सः ॥
शेपा तु गर्हिता प्रोक्ता तां गृही तु न पूजयेत् ।
इत्यादिवचनैस्तु दुर्लक्षणमूर्तीनां दुःखदातृत्वेन हेयत्वात् ।
लक्षणा एव शालग्रामशिलामूर्तयः पूज्याः। तत्र कानि सुलक्षणा-
नि फानि दुर्लक्षणानीति शालग्रामलक्षणान्युच्यन्ते । तत्रादौ
शालग्रामपदं विचार्यते । केचित् शालग्राम इत्यत्र तालव्यं शकारं
पठन्ति, केचिच्च दन्त्यसकारम्, तत्र किं युक्तमिति ।
याराहपुराणे,
मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ।
मन्दारात्परमं स्थानं विष्णोस्तद्वक्तुमर्हसि ॥
इति धरण्या पृष्टे वराह उवाच ।
शृणु तत्त्वेन मे देवि पन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
फथयिष्यामि ते गुयं शालग्नाममिति स्मृतम् ।।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामपदधिधारः । ४९७ इत्युपक्रम्य शालग्रामतीर्थस्य तम विद्यमानानां गण्डक्या- दिनदीनां सोमेशादिलिङ्गानां च उत्पत्तिमशंसायुक्त्वा- सालकायनफोऽग्या क्षेत्र तस्मिन् परे मम । शालग्रामे महत्तीयमास्थितः परमं तपः ॥ इत्यादिना कश्चित्सालङ्कापननामा मुनिः शालग्रामतीर्थे म- माराधनं कुर्वन् महत्तपथकार इति वराहरूपी विष्णुधरी मत्यु- कवानिति पूर्वकयासम्बन्धः । ततः- भगवन्देवदेवेश सालापनको मुनिः। किं चकार तपः कुर्वन् तव क्षेत्रे विमुक्तिदे ॥ शति पुनर्भरण्या पृष्टे वराह उवाच । अथ दोघेण कालेन स प्रापिः शंसितग्रतः। तप्यमानो यथान्यायमपश्यच्छालमुत्तमम् ॥ अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा । मनोज्ञं च सुगन्धं च देवानामपि दुर्लभम् ।। ऋपिर्शानपरिभ्रान्तः सालङ्कायनकोऽद्भुतम् । पश्यते च पुनः शालं शुभाना शुभदर्शनम् ॥ ततो दृष्ट्वा महाशालं परिश्रान्तो महामुनिः । विश्रामं कुरुते तत्र द्रष्टुकामोऽय मां मुनिः ।। शालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः। मापया मम मूढात्मा शक्तो द्रष्टुं न मामभूत् ।। ततः पूर्वेण पार्श्वेण तस्य शालस्य सुन्दरि । वैशाखमासद्वादश्यां मदर्शनमुपागतः ।। दृष्ट्वा भी सत्र स मुलिस्तपस्वी शंसितवतः । तुष्टाव वैदिकैः सूक्तः प्रणम्य च पुनः पुनः ॥ ततोऽहं स्वयमानो वै ऋपिमुख्येन सुन्दरि ।

·४९८ पौरामित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे प्राप्तश्च परमो भीति तमवोचमृपि तदा ।। साधुनमन्महाभाग सालकायन सत्तम । तपसानेन सन्तुष्टः स्तुत्या चैवानया तव ।। घरं वरय भद्रं ते संसिद्धस्तपसा भवान् । एवमुक्तः स तु मया सालङ्कायनको मुनिः ॥ शालयक्ष समाश्रित्य निभृतेनान्तरात्मना । ततो मां भापत्ते देवि स ऋपिः शंसितवतः ।। सवैवाराधनार्थाय तपस्तप्तं मया हरे । इति तद्वचः समाकर्ण्य तस्मै अभिलपितं वरं दवा तं मत्य- हमित्यवोचम्- अन्यश्च गुह्यं वक्ष्यामि सालझायन तट्टणु । तव प्रीत्या प्रवक्ष्यामि येनैतत्क्षेत्रमुत्तमम् ।। शालग्राममितिख्यातं तनिरोध मुने शुभम् । योऽयं वृक्षस्त्वया दृष्टः सोऽहमेव न संशयः॥ एतकोऽपि न जानाति विना देवं महेश्वरम् । माययाई निगूढोऽस्मि त्वत्मसादात्मकाशितम् ।। एवं तस्मै वरं दया सालसायनकाय वै । पश्यतस्तस्य वसुधे तत्रैवान्ताईतोऽभवम् ॥ क्ष दक्षिणतः कृत्वा जगाम स्वाश्रमं मुनिः। मम तदोचते स्थानं गिरिकूटशिलोषये ॥ शालग्राममितिरूपातं भक्तमंसारमोक्षणम् । इत्युपसंहृतम् । एतेष वचनैः शालेन होण गम्यते ज्ञायते या पर्वतविशेषः स शालग्रामगिरिस्तीविशेष इत्युच्यते । गतापित्यस्सादावो: "अफर्तरि घ फारके संझापाम्" इति फर्मणि प, पृषोदरादिलादेफे पूरी कहतायां ग्राम इति ·-- शालग्रामलक्षणप्रक-तत्सदेदन्त्यादितालव्यादिविचारः।४९९ सम्पद्यते । ततश्च धातूनामनेकार्यत्वात् गमेरपि ज्ञानार्थत्वं पुक्तमेव । धातूनापनेकार्थत्वं चोक्तम्- महाभाष्ये, चपिः प्रकिरणे दृष्टश्छेदने वापि वर्त्तते । इति । अंत्रशालशब्दो दन्त्यादिस्तालव्यादिश्च। तत्रायः सल गती इत्यस्मादन्त्यादेर्धातोः सल्यते गम्यते इति कर्मणि पनि हदी घ । सारशब्दाद्वा- भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः॥ इति चार्तिककारवचनात अतिशायने अर्श आपचि कृते रलयोरेकत्वस्मरणात् साल इति । तथा च- रायमुकुटे, पुंसि भूमहमात्रेऽपि सालो वरणसर्जयोः । इति दन्त्यादौ रभसादेः। सालकाननशोभिनि । इति दण्डी च । सालः पादपमा स्यात्माकारे सर्जकद्रुमे । इति विश्वः । सालो रक्षान्तरे दुर्गे-इत्यनेकार्थः । द्वितीयस्तु शल गतावित्यस्मादातोः शलति वायुना पलती. ति फर्तरि "ज्वलितिकसन्तेभ्यो " इति णे कृते सिध्पति । घालो हाले पे मत्स्यमभेदै सर्जपादपे । इति विश्वः। अत्र रायमुकुटे-"अनोफहः कुटः शाल" इत्येतदमाश्लोक- व्याख्यानावसरे सल गतौ सालो दन्त्यादिः सलति वायुना चलति "ध्वलितिफसन्तेभ्यो ण" इति णो या ।

·५०० वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पुंसि भूरुहमात्रेऽपि सालो वरणसर्जयोः।।
इति दन्त्यादौ रभसादेरिति यदुक्तम्, तचिन्त्यम् । दन्त्यादेः
शलधातोच ज्वलादावपि पागदिति । एवं चदन्त्यादिस्तालव्या.
दिश्व शालशब्दः सिद्धः । ततश्च शालवृक्षोपलक्षितः पर्वतविशे.
पः शालग्रामतीर्थमिति सिद्धम् । शालग्रामतीर्थपरिमाणं चोक्तम्-
वाराहे,
एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्र गुह्यं वसुन्धरे ।
आरभ्प मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥
शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्वयं स्थितम् । इति ।
तत्रोत्पन्नाः शिलाः शालग्रामाभिधानाः। तत्र दन्त्यादिस्ता-
लव्यादिरित्युभयविधोऽपि शालग्रामशब्दपदमयोगः साधीया.
निति सिद्धान्तः । ताथ सर्वा अपि शिलाः.पूजने प्रशस्ताः ।
तथा चोक्तम्-
याराह महादेवेन,
शालग्रामगिरिविष्णुरई सोमेश्वराभिधः इति ।
तत्रैव विष्णुनाप्युक्तम्-
तस्मिन् क्षेत्रे हरो देवो मत्स्वरूपेण संयुतः।
शालग्रामे गिरौ तस्मिन् शिलारूपेण तिष्ठति ।।
अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यदा।
तस्मिन् शिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ।।
पूजनीयाः प्रयवेन किं पुनश्वकलाञ्छिताः । इति ।
चक्रलाञ्छितानां तु मशस्ततरत्वं तदन्तर्गततीर्थविशेपो.
स्पन्नत्वात् । तदप्युक्तं सालग्रामार्थमुक्त्वा-
-
धाराहे,
गुयानि तत्र वसुधे तीर्थानि दश पञ्च च ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे गण्डकीजाताना प्रशस्त १५०१ नाथापि कैचिज्जानन्ति मुच्यन्ते यैरिह स्थिताः ।।- तत्र विल्वम नाम गुचं क्षेत्रं मम मियम् । इत्युपक्रम्य, चक्रस्वामीति विख्यातं तस्मिन् क्षेत्रे परं मम । पक्राहिताशिलास्तत्र दृश्यन्ते च इतस्ततः । पक्रातिशिला यत्र दृश्यन्ते वरवणिनि । तदेतदिदि वसुधे समन्तायोजनत्रयम् ॥ इति । अत्र गण्डकीनदीजलमध्योत्पन्नाः शालग्रामशिलाः प्रशस्त- वमाः तत्र गण्डक्यां शालग्रामशिलारूपी विष्णुस्तिष्ठतीति हेतुः । पतदुपाख्यान वाराहपुराणे श्रूयते। पूर्व गण्डक्पा मह. चपस्तप्तं तत्तपसा सन्तुष्टो विष्णुर्वरं यूहीति तामाह । ततः सा विष्णुमित्याहेन्यूचे सोमं प्रति देवः सोमचन्द्रः । देवः शङ्करः । ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी । माञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ पदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मा वाञ्छितो वरः। मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रता ब्रज ॥ ततः प्रसनो भगवान् चिन्तयामास गोपते । कि याचितं निम्नगया नित्यं मत्सगलुब्धया । दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् । इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम् ॥ गण्डकीमवदत्मीतः शृणु देवि बचो मम । पालग्रामशिलारूपी तक गर्भगतः सदा।। स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात् । मत्सानिध्यामदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि । दर्शनास्पर्धनात्मानारपानार्थवावगाहनात् ।

·धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम् ॥ एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत । ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिन् शशलाञ्छन । अहं च भगवान् विष्णुभक्तेच्छोपात्तविग्रहः । इति । पाने कार्तिकमाहात्म्ये त्यन्यथैवोपाख्यानं श्रयते । तद्यथा-कश्चिद्वेदशिरा नाम महामुनिर्गगातीरे ती तपचकार ततस्तत्तपसा भीतः शक्रो मजुवागित्पभिधानां का चिद्देवकन्या तत्तपोचिनार्थ प्रेपितवान् । ततः सा महेन्द्रपिता वेदशिरस- स्तपोविघ्नं कुर्वती मुद्धेन तेन मुनिना त्वं नदी भवेति शमा । ततस्तया महता भयनेन विज्ञापितो मुनिस्तामित्यवोचत् । तदोवाच मुनिः शान्तो नदीभूत्वा जनार्दनम् । स्त्रोदरे त्वं धारयन्ती कृतकृत्यं जनं कुरु ॥ शालग्रामशिलारूपी त्वयि जातो जनार्दनः । त्वद्यशः प्रसरेल्लोके मुक्तिदाता नृणामिह ।। सैपा चै मजुवार देवी गण्डकी सरितां वरा । तस्यां विष्णुः शिलारूपी छन्दाशापाद्रभूव ह॥ इति धूम्रकेशं प्रति यमो व्याजहार । वृन्दाशापोपाख्यानं तु तत्रैव एव्यमित्यास्तां तावत्मपञ्चेन । इति दन्त्यादितालव्यादिशालग्रामपदविचारः । अथ शालग्राममाहात्म्यम् । पाझे माघमाहात्म्ये, यः पूजयेद्धरि चक्रे शालग्रामाशिलोद्भवे । राजसूयसहस्रेण तेनेष्टं मतिवासरम् ॥ यदामनन्ति वेदान्ता ब्रह्म निर्गुणमच्युतम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममाहात्म्यम् । ५०३
तत्मसादो भवेन्नृणां शालग्रामशिलार्चनात् ।।
महाकाटस्थितो वह्निर्मथ्यमानः प्रकाशते ।
भपि पापममाचाराः कर्मण्यनधिकारिणः ।।
शालग्रामार्चका वैश्य नैव यान्ति यमालयम् ।
न तथा रमते लक्ष्म्यां न तथा स्वपुरे हरिः॥
सालग्रामशिलाचक्रे यथा स रमते सदा ।
अमिहोत्रं हुतं तेन दत्ता पृथ्वी ससागरा ।।
येनार्चितो हरिश्चक्रे शालग्रासमुद्भवे ।
कामः मोधर्मदैलोभातो योन नराधमः ॥
सोऽपि याति हरेलोकं सालग्रामशिलार्चनात् ।
यः पूजयति गोविन्दं शालग्रामे सदा नरः ।।
आभूतसंप्लवं यावन स मच्यवते दियः ।
विना तीविना यज्ञविना दानविना मखैः ।।
मुक्तिं याति नरोऽवश्यं शालग्रामशिलार्चनात् ।
नरकं गर्भवासं च तिर्यक्त्वं कृमियोनिकम् ।।
न याति वैश्य पापोऽपि सालग्रामेऽच्युतार्चकः ।
दीक्षाविधानमन्त्रमश्चक्रे यो वलिमाहरेत् ।।
स याति चैष्णवं धाम सत्यं सत्यं मयोदितम् ।
नैवेद्यैर्विविधैः पुष्पै पैदीपविलेपनैः ।।
गीतवादित्रस्तोत्राद्यैः शालग्रामशिलार्चनम् ।
कुरुते मानवो यस्तु कलौ भक्तिपरायणः॥
कल्पकोटिसहस्राणि रमते सन्निधौ हरेः ।
लिङ्गैस्तु कोटिसर्टऐयत्फलं पूजितैस्तु तैः ।।
सालग्रामशिलायास्तु एकेनापीह तत्फलम् ।
सकृदप्यतिर्लिङ्गः शालग्रामशिलोद्भवैः ॥
..
.

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मुक्तिं लभन्ते मनुजा नित्यं साङ्केयन वर्जिताः ।
सालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति फेशकः ॥
तत्र देवासुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश ।
सालग्रामशिलायां च यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
शालग्रामशिलाग्रे तु यः श्राद्धं कुरुते नरः । इति पाठान्वरम्।
पितरस्तस्य तिष्ठन्ति हप्ताः कल्पशतं दिवि ।
शालग्रामशिला यत्र तत्तीर्य योजनत्रयम् ।।
सत्र दानं च होमश्व सप्तकोटिगुणं भवेत् ।
सालग्रामसमीपे तु क्रोशमानं समन्ततः ।
फीकटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नरः ।
सालग्रामशिलाचक्रं यो दद्यादानमुत्तमम् ।।
भूचकं तेन दत्तं स्यात्सशैलवनकाननम् । इति ।
स्कान्दे कार्तिकमाहात्म्ये श्रीशिवस्कन्दसंवादे,
सालग्रामशिलायां तु त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
मया सह महासन लीनं तिष्ठति सर्वदा ।।
घटा प्रणमिता येन सापिता पूजिता तथा ।
पज्ञकोटिसमं पुण्यं गवां कोटिफलं भवेत् ।।
फामासक्तोऽपि यो नित्यं भक्तिभावविवर्जितः ।
सालग्रामशिला पुत्र सम्पूज्यैवाच्युतो भवेत् ।।
सालग्रामशिलाविम्यं हत्याकोटिविनाशनम् ।
स्मृतं सकीर्तितं ध्यातं पूजितं च नमस्कृतम् ॥
सालग्रामशिलां दृष्ट्वा यान्ति पापान्यनेकशः ।
सिंह दृष्ट्वा यया यान्ति बने मृगगणा भयात् ।।
मनः फरोति मनुजा सालग्रामशिलार्चने ।
पापानि विकयं यान्ति तमः सूर्योदये यथा ॥

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममाहात्म्यम् । ५०५
कामासक्तोऽय वा क्रुद्धः सालग्रामशिलार्चनम् ।
भक्त्या वा यदि वाऽभत्या कृत्वा मुक्तिमवाप्नुयात् ॥
वैवस्वतभयं नास्ति तथा मरणजन्मनोः ।
यः कयां कुरुते विष्णोः सालग्रामशिलाग्रतः ।।
गन्धमाल्यादिनैवेदपै पैश्च लेपनैः।
गीतैर्वायैस्तथा स्तोत्रैः सालग्रामशिलार्चनम् ॥
कुरुते मानवो यस्तु कलौ भक्तिपरायणः ।
फल्पकोटिसहस्राणि रमते विष्णुममनि ॥
सालग्रामे नमस्कारे भावेनापि नरैः कृते ।
भयं नैव करिष्यन्ति मद्भक्तास्ते नरा भुवि ।।
'सालग्रामनमस्कारः शाठ्येनापि यतः कृतः ।
मानवाः किं करिष्यन्ति मद्भक्तास्ते नरा भुवि' ।। इत्यपि
कचित्पाठः ।
मद्भक्तिवलदर्पिष्ठा मत्मभुं न नमन्ति ये।
वासुदेवं न ते ज्ञेया मद्भक्ताः पापिनो हि ते ।।
सालग्रामशिलायां तु सदा पुत्र वसाम्यहम् ।
दत्तं देवेन तुष्टेन स्वस्थानं मम भक्तितः॥
कल्पफोटिसहौस्तु पूजिते मयि यत्फलम् ।
तत्फलं कोटिगुणितं सालग्रामशिलार्चने ॥
पूजितोऽहं न तैर्मत्यैर्नमितोऽहं न तैनरैः ।
न कृतं मर्त्यलोके यः सालग्नामशिलार्चनम् ॥
सालग्रामशिलाविम्यं नार्चितं यदि पुत्रक ।
यो हि माहेश्वरो भूत्वा वैष्णवं लिङ्गमुत्तमम् ।।
द्वष्टि वै याति नरकं यावदिन्द्रावतुर्दश ।
संसारदुःखकान्तारे निमन्जन्ति नराधमाः ।।

·.
५०६
धीरामित्रोदयस्य लक्षणभकाशे
घर्पकोटिसहस्राणि कृष्णाराधनवर्जिताः।
सकदप्यर्चिते बिम्बे सालग्रामसमुद्भवे ।।
मुक्ति प्रयान्ति मनुजा नूनं सावधेन वर्जिताः ।
मलिः कोटिभिष्टयत्फलं पूजितैः स्तुतैः ।।
सालग्रामशिलायां तु एकेनापीह तद्भवेत् ।
तस्माद्भक्त्या च मद्भक्तः प्रीत्यर्थे मम पुत्रक ।।
फर्तव्यं सततं भक्त्या सालग्रामशिलार्चनम् ।
सालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः ।।
तत्र देवासुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश ।
सालग्रामशिलाने तु सकर पिण्डेन तर्पिताः ।।
घसन्ति पितरस्तस्य न सहपा तत्र विद्यते ।
मायश्चित्ते समुत्पन्ने किं दानैः किमुपोपणैः ।।
चान्द्रायणैश्च तीधैश्च पीत्वा पादोदकं शुचिः ।
प्रमाणमस्ति सर्वस्य सुकृतस्य हि पुत्रक ।
फलं प्रमाणहीनं तु सालग्रामशिलार्चने ।
यो ददाति शिला विष्णोः सालग्रामसमुद्भवाम् ॥
विप्राय विप्रमुख्याय तेनेष्टं बहुभिर्मखैः ।
मानुष्ये दुर्लभा लोके सालग्रामशिलोद्भवा ।।
माप्यते न विना पुण्यैः कलिकाले विशेषतः ।
स धन्यः पुरुषो लोके सफलं तस्य जीवितम् ।।
सालग्रामशिला शुद्धा गृहे यस्य च पृजिता ।
सनियम्येन्द्रियग्राम सालग्रामशिलार्चनम् ।।
यः कुर्यान्मानको भक्त्या स याति परमं पदम् ।
भक्त्या वा यदि वाऽभक्त्या यः करोति स पुण्यभाक् ।।
१ज्ञानेन।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममाहात्म्यम् । ५०७
देपेणापि च लोभेन दम्भेन कपटेन वा।
सालग्रामोद्भवं देवं दृष्ट्वा पापात्प्रमुच्यते ॥
अथुचिर्वा दुराचारः सत्यशौचविवर्जितः ।
सालग्रामशिला स्पृष्ट्वा सद्य एव शुचिर्भवेत् ।।
तिलमस्थशतं भक्त्या यो ददाति दिने दिने ।
तत्फलं समवामोति सालग्रामशिलार्चनात् ।।
पत्रं पुष्पं फलं मूलं तोयं दुर्वाक्षताः सुत ।
जायते मेरुणा तुल्यं सालग्रामशिलार्पितम् ॥
विधिहीनोऽपि यः कुर्यात् क्रियामन्त्रविवर्जितः ।
चक्रपूजामवाप्नोति सम्यकशास्त्रोदितं फलम् ।।
स्कन्धे कृत्वा तु योऽध्वानं वहते शैलनायकम् ।
तेनेष्टं तु भवेत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
ब्रह्महत्यादिकं पापं यत्किञ्चित्कुरुते नरः ।
तत्सर्व निर्दहत्याशु सालग्रामशिलार्चनम् ॥
पाझे कार्तिकमाहात्म्ये,
सालग्रामशिलायां तु यैनरैः पूजितो हरिः ।
संशोध्य तेषां पापानि मुक्तये सिद्धिदो भवेत् ।।
कार्तिके मथुरायां तु सारूप्यं दिशते हरिः ।
दृश्यते हरेरिति पाठान्तरम् ।
सालग्रामाशलायां वै पितॄनुद्दिश्य पूजितः ।
कृष्णः समुद्धरेचस्य पितॄनेतान् सलोकताम् ॥ इति ।
गरुडपुराणे,
सालग्रामशिला यत्र देवो द्वारावतीभवः ।
उभयोः सङ्गमो यत्र तत्र मुक्तिन संशयः॥
सालग्रामो दारफा च नैमिपं पुष्करं गया ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे,
वाराणसी प्रयागं च कुरुक्षेत्रं च पुष्करम् ॥
गङ्गा च नर्मदा गोदा चन्द्रभागा सरस्वती ।
पुरुषोत्तमो महाकालस्तीर्यान्येतानि शङ्कर ।।
सर्वपापहराण्येय भुक्तिमुक्तिमदानि वै । इति ।
वृहन्नारदीये यज्ञध्वजोपाख्यानान्ते,
सालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः ।
न वाधन्तेऽसुरास्तत्र भूतवेतालफादयः॥
सालग्रामशिला यत्र तत्तीर्थ तत्तपोवनम् ।
शतं वा पूजिता भक्त्या तदा स्यादधिकं फलम् ।। इति ।
तथा च हेमाद्रौ कश्चिद्विशेषः स्मर्यते ।
सूर्यचन्द्रग्रहे मासे यत्किञ्चिस्क्रियते रहे ।
तीर्थे कोटिगुणं पुण्यं सालग्रामशिलाग्रतः ॥
नित्यं च पुष्करं तत्र प्रयागं च पृथूदकम् ।
प्रभासं च कुरुक्षेत्र तथा पिण्डारकं पुनः ।।
कोटितीर्थमिति मोक्तं शुक्लतीर्थ तथैव च ।
वाराणसी गया चै व मथुरा नैमिपं तथा ।
गगाद्वारं सौकरं च गङ्गासागरमेव च ।
ॐकारं नर्मदायां च केदारं चाविमुक्तकम् ॥
अवन्ती द्वारका काञ्ची यमुना च सरस्वती ।
गोदावरी तुगभद्रा गङ्गा च नर्मदा तथा ।
नदी रूपवती पुण्या नदी वेत्रवती तथा ।
अट्टहासं पहाफालं देचं विश्वेश्वरं तथा ।
महादेवं महानादं देवं रामेश्वरं तथा ।
रुद्रं महालयं चैव तथैव शशिशेखरम् ॥
भैरवं भृगुतुङ्गं च भीमनादं तथैव च ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममाहात्म्यम् । ५०९
भूनेश्वरं भस्मगानं यानि लिङ्गानि भूतले ।।
स्वर्गे च यानि पाताले चान्तरिक्षे युधिष्ठिर ।
सालग्रामशिलायां तु प्रसह निवसन्ति च ।।
ब्रह्मतीर्थानि सर्वाणि सूर्यतीर्थानि यानि च ।
सुरसिद्धमुनीन्द्राणां त्रिषु लोकेषु यानि च ॥
वसन्ति तत्र राजेन्द्र प्रत्यहं पाण्डुनन्दन ।
सालग्रामशिलायां तु समीपे केशवस्य हि ॥
वेदास्त्रयो मखाः सर्वे अश्वमेधादयश्च ये।
व्रतानि यान्यनेकानि पुराणानि तथाऽऽगमाः ॥
तपांसि नियमाः सर्वे त्रिदशाः पाण्डुनन्दन ।
सालग्रामशिला यत्र तत्र तिष्ठन्ति प्रत्यहम् ॥
तीर्थापेक्षा न तत्रास्ति यत्र द्वारवती शिला ।
सालग्रामशिलामुद्रा यत्र चक्राङ्किता भवेत् ।।
कुरुक्षेत्रेण किं तस्य सम्प्राप्त ग्रहणे रवौ ।
सालग्रामशिला यत्र दृश्यते चक्रलाञ्छिता ।।
प्रभासे यत्फलं प्रोक्तं ग्रस्ते रात्री निशाकरे ।
कृते दाने भवेत्पुण्यं सालग्रामशिलाग्रतः ॥
सालग्रामशिला हित्वा योऽन्यं धर्ममपेक्षते ।
कलिकाले विशेषेण मुष्टोऽसौ पापतस्करैः॥
सुलभं किं न सेवेत सालग्रामशिलाजलम् ।
यस्य स्पर्शनमात्रेण पूतो भवति मानवः ॥
यो ददाति शिलां विष्णोः सालग्रामशिलोद्भवाम् ।
वैष्णवो विष्णुभक्ताय तेनेष्टं ऋतुभिः शतैः ॥
सालग्रामशिलादानं यः करोति हि पार्थिव ।
अमिष्टोमादिभिर्यस्तिनेष्टं तु दिने दिने ।

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सालग्रामशिलादानं कृतं येन च पार्थिव ।
स्वर्गे मत्र्ये च पाताले पूज्यते वै स पार्थिव ।।
सालग्रामशिलामावा नास्ति नास्ति पुनः पुनः
नराणां दुर्लभा लोके सालग्रामोद्भवा शिला ॥
माप्यते न विना पुण्यैः कलिकाले विशेषतः ।
स धन्यः पुरुपो लोके सफलं तस्य जीवितम् ।।
सालग्राममयी मुद्रा गृहे यस्य सुपूजिता ।
जलमन्नं हविष्यं च पत्रं पुष्पं फलादिकम् ।।
यत्किञ्चिद्विद्यते गेहे वस्त्राभरणमानुपम् ।
गोमहिप्यादिके यच्च कृमिकोटादिकं तथा ।
सालग्रामस्य सान्निध्यात्सर्व याति मुरालयम् ।
सौरिवाहनशृङ्गागर्भिद्यते तस्य नो तनुः ॥
सौरियमः।
मतिश्च जायते यस्य सालग्रामशिलार्चने ।
आयान्ति च न पापानि कृतानि सुवहन्यपि ।।
ब्रजन्ति न पधं सारेः सालग्रामशिलार्चनात् ।
सालग्रामोद्भवं शैलं गृहे यस्य न विद्यते ॥
स सीदति न सन्देहः पङ्के मनो यथा गजः ।
सालग्रामशिलायां तु सर्वदा यतते हरिः ॥
प्रत्यक्षमर्चितस्तेन देवदेवो जनाईनः।
सालग्रामोद्भवं लिङ्गं पूजितं येन भूपते ।।
दधा घृतेन पयसा मधुना तीर्थवारिभिः ।
यः स्नापयति देवेशं सालग्रामसमुद्भवम् ।
तस्य पुण्यं भवक्ष्यामि इन्द्रधुम्न नियोध मे।
वैष्णवोऽसि महाभाग सदा भागवतप्रिय ।।
.

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममाहात्म्यम् । ५११
मन्वन्तरं तु वसतां वाराणस्यां तु यत्फलम् ।
वामरकेन तत्पुण्यं स्नानं दत्त्वा तु केशवे ।।
द्वादश्यां शतसाहस्र पर्वकाले ततोऽधिकम् ।
पञ्चामृतेन कर्तव्यं तस्मात्स्नानं भयनतः ॥
मधुदभामभावन घृतस्य च नराधिप ।
क्षीरस्नानेन चैकेन सर्व सम्पूर्णतां व्रजेत् ॥
सालग्रामशिलास्पर्श ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
वाञ्छन्ति फरसंस्पर्श तेषां देवाः सवासवाः ।।
यः पश्यति नरो भक्त्या सालग्रामशिलार्चनम् ।
जन्मायुतमहस्राणां कृतस्तेनाथ सञ्जयः॥
प्रायश्चित्तमहस्राणि कृत्वा पंतशतानि च ।
कलौ गच्छन्ति पापानि न विष्णोः स्मरणं विना ।।
फाले वा यदि वाऽकाले सालग्रामशिलार्चनम् ।
भक्त्या वा यदि वाऽभक्त्या यः करोति स पुण्यभार ।।
द्वेषेण वाथ लोभेन दम्भेन कपटेन वा।
सालग्रामोद्भवं देवं दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते ।।
अशुचिश्वाप्यनाचारः सत्यशौचविवर्जितः ।
सालग्रामोद्भवं देवं दृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते ।।
अशुचिचाप्यनाचारः सत्यशौचविवर्जितः ।
सालग्रामोद्भवं शैलं स्मृला सोऽपि शुचिर्भवेत् ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं भक्त्या दूर्वाङ्करं नृप ।
जायते मेरुणा तुल्यं सालग्रामशिलार्पितम् ।।
विधिहीनोऽपि यां का विरिक्रया मन्त्रविवर्जिताम् ।
कुर्यादिति शेपः।
चक्राइपूजनात्सम्यक् लभेच्छास्रोदितं फलम् ।।

·५१२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
चक्रातिशिलाग्ने तु कुर्याज्जागरणं हि यः।
एकादश्यां नरश्रेष्ठ देवास्तस्य वरमदाः ।।
यत्र तिष्ठति चक्राको देवो द्वारावतीभवः ।
तीर्थकोटिसहस्राणि तत्र सन्निहितानि वै ।।
यत्र यत्र नृपश्रेष्ठ देवश्वकाङ्कचिहितः ।
तत्र गच्छ महाभाग संसाराब्धि तरिष्यसि ।
कलिकाल कृतान्तस्य को विभेति नराधिप ।
चक्राङ्कितशिला यस्य हृदयानापसर्पति ।।
सालग्रामोद्भवं दृष्ट्वा न्यस्तं हृदि जनाधिप ।
नापेक्षितुं वापनुवन्ति सर्चे ते पकिङ्करा."
सालग्रामोद्भवं शैलं द्वारकायां समुद्भवम् ।
कलिकालेऽपि राजेन्द्र न जहाति जनार्दनः ।।
यदीच्छसि हि दुष्पारं तर्जु संसारसागरम् ।
सालग्राममयं शैलं भक्त्यार्चय महीपते ।।
अर्चित्तः पूजितो ध्यातः संस्तुतः शैलनायकः ।
पापिनामुपकाराय किं पुनर्धर्मशालिनाम् ।।
जन्मप्रभृति यस्यापि दुष्कृतानि त्वनेकशः ।
इमा मुद्रा समभ्यर्च्य मुच्यते सोऽपि तत्क्षणात् ।।
स्वमन्त्रेण युधैः पूज्य:
स्वकानः
स्वमुद्रया
हरिस्तन समाविष्टः सर्वदा नात्र संशयः ॥
लक्ष्मीर्मेधा स्वधा कान्तिः पुष्टिः श्रद्धा सरस्वती ।
सिदिदिस्तया सर्वा मुद्रायां नित्यसंस्थिताः॥
सततं चैव यत्कृत्वं हरेर्देश समाश्रितः ।
ध्यानं पूनां तथा दानमनिकार्य जपादिकम् ॥
तस्याग्रतस्तु यः कुर्याचत्सर्वमायं भवेत् । इति ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामचक्रमाहात्म्यम् । ५१३
तथा,
दवदाहो विपं चैव चन्हिचौरमयं तथा ।
सर्वाणि मशमं यान्ति यत्र चक्राङ्कितो भवेत् ।।
द्वारवत्याः शिला देवि मुद्रया मम मुद्रिता ।
यत्रापि नीयते तत्स्यात्तीर्थ द्वादशयोजनम् ॥
शालग्रामशिला यत्र तत्र मनिहितो हरिः।
सत्सन्निधौ त्यजेत्याणान् विष्णुलोके महीयते ॥ इति ।
पुराणसङ्ग्रहेपि,
सालग्रामसमीपे तु क्रोशमानं समन्ततः ।
कीकटेऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नरः ॥ इति ।
इति सालग्रामशिलामाहात्म्यम् ।
अथ शालग्रामचक्रमाहात्म्यम् ।
चैखानससंहितायाम्,
हरिरुवाच ।
इदानीं कथयिष्यामि देवं देवनमस्कृतम् ।
पूर्व श्रुतं मया सम्य सकाशाचक्रपाणिनः॥
आयासात्कृतकानां च दृश्यते देवताइनम् ।
मानोन्मानविहीनस्तु मानोन्मानविवर्द्धितः ॥
स्वयं जातः शुभो देवः परब्रह्मसरूपकः ।
एफस्मिन् पूजिते चैव त्रैलोक्यं पूजितं भवेत् ।।
संवत्सरं तु यः कश्चित्कुर्यात्स्पर्शनदर्शने
विना सालथेन योगेन मुच्यते नात्र संशयः ।
मम चक्रविशेषोऽयं कथ्यते तब नारद ।
लोकपालाइितं चक्रं शङ्खलाञ्छनलाञ्छिनम् ॥

·क
वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अनेकस्वस्तिफैदिव्यैः पलाञ्छनलाञ्छितम् ।
सालग्रामोद्भवं चक्रं गृहे यस्मिन् प्रपूज्यते ।।
योजनानि द्वादश वै चक्रतीर्थमुदाहृतम् ।
सर्वपापहरं चैव सर्वदुःखविनाशनम् ।।
ब्रह्मराक्षसवेताला: शाकिन्यः स्मार एव च ।
ज्वररोगा विनश्यन्ति चक्रस्य पूजनात्तु वै ।।
स्मारोऽपस्मारः।
एवं भेदः समाख्यातो हरिणा परिकीर्तितः ।
अयाप्युदाहरन्तीमं शालग्रामसमुद्भवम् ।
चक्रं हिरण्यसंयुक्त रहे येषां प्रपूजितम् ।
तेषां घरमदो नित्यं हरिः स्यात्परमेश्वरः ।।
भायुरारोग्यमैश्वर्य राज्य पुष्टिं यशो धनम् ।
लभते नात्र सन्देहश्शक्रराजस्य सेवनात् ।।
नारद उवाच ।
के चक्रा दुर्लभा देव के चक्राः शुभदा मुवि ।
एवं मे संशयो देव प्रसादात्कथ्यतां हरे ॥
हरिरुवाच ।
पुरुपोत्तमो वैकुण्ठः श्रीधरो हरिरेव च ।
दुर्लभा मृर्तयः मोक्ताः गुलभा न भान्ति च ॥
एते चका। समारयाता देवाः सम्पूजयन्ति ।
मुलमाः मुमसिद्धाथ अपयः पूजयन्ति यान् ॥
फेपिचकाः प्रपूज्यन्ते मानुपः किल नारद ।
हरितीर्यमवं चक्रं नाभिचक्रसमन्वितम् ।।
सहरपूनानपादोमादिप्णोः पदपनामयम् । इति ।
इति शासनामचमामाहात्म्पम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे तच्छिलामूर्तिसामान्यल०१५१५
अथ शालग्रामशिलामूर्तिसामान्यलक्षणम् ।
स्कन्दपुराणे,
स्निग्धा कृष्णा पाण्डुरा च पीता नीला तथैव च ।
रक्ता रूक्षा च वक्रा च महास्थूला त्वलाञ्छिता ।।
फपिला दर्दुरा भग्ना बहुचकचक्रिका |
बृहन्मुखी बृहचका लग्नचक्राय वा पुनः ।।
वद्धचक्राय वा या स्याद्भग्नचक्रा त्वधोमुखी ।
स्निग्धा सिद्धिकरी मन्त्रे कृष्णा कीर्ति ददाति च ।।
पाण्डुरा पापदहनी पीता पुत्रफलमदा ।
नीला सन्दिशते लक्ष्मी रक्ता ऽऽरोग्यदायिनी ।।
रूक्षा चोद्वेगदा नित्यं वका दारिन्यदायिका ।
स्थूला निहन्ति चैवायुर्निष्फला तु अलाञ्छिता ।।
कपिला दर्दुरा भग्ना बहुचकचक्रिका ।
बृहन्मुखी बृहचका लग्नचक्राथ वा पुनः॥
वद्धचक्राथवा या स्याद्भग्नचक्रा त्वधोमुखी ।
पूजयेद्यः प्रमादेन दुःखमेव लभेत सः ॥ इति ।
पद्मपुराणे,
सर्वकर्मपदा सौम्या कराला भयदुःखदा ।
स्निग्धा च श्रीकरी नित्यं रूक्षा दारिद्यदायिनी ।।
शुक्ला मोक्षकफलदा रक्ता मोक्षफलाप्तये ।
रक्ता ईपद्रक्ता। तस्या:प्रशस्तत्वात् । अतिरक्ता तु निषिद्धा।
पीता धनकरी ज्ञेया रक्ता राज्यपदा शिला ।
अतिरक्ता रोगदा च कृष्णा कीर्तिपदा शुभा ॥
इति पुराणसङ्घहवचनात् । अत्रोभयत्रापि मोक्षकफलत्वे
वर्णभेदाम दोपः।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पीता दारिधनाशाय मिश्रा मिश्रफलाप्तये ।
सुमुखी श्रीकरी नित्यं तथा नीलाऽन्नदायिनी ॥
कपिला हरते पापं ब्रह्मचर्येण पूजिता ।
दर्शनात्स्पर्शनाचैव ध्यानयोगेन पूजिता ।
शालग्रामशिलाचक्रे संस्थितो भगवान् हरिः ।
निहिष्यति तत्पापं ज्वलितोऽग्निरिवेन्धनम् । इति ।
चिशेपस्तु प्रपोगपारिजात स्मर्यते ।
श्रीभगवानुवाच ।
शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि सालग्रामे स्थितं हरिम् ।
हरिस्तत्र स्थितो नित्यं प्रादुर्भावैरनेकधा ।।
लाञ्छनैर्विविधाकाराञ्छितं यच्च दृश्यते ।
चक्कासितं हरेशापि सालनामस्य लक्षणम् ।।
यथायोग्यं विचायैव ग्रहीतव्यं प्रयत्नतः ।
यादौ शिला परीक्षेत मादामाद्वाविभागतः ।।
स्थिरासना सुत्ता च फलाकारा यवानना।
कृष्णा च पाण्डुरा पीता नीला श्यामाथ शुक्रका ।।
फपिलाभा च काचाभा दुर्वाभा रक्तपिङ्गला ।
एताः शुलशिला ग्राह्या मिश्राश्चैव विशेषतः॥
स्थिरासना परिमेया स्वस्थासनसुखमदा ।
वृत्ता सुटत्तदा मोक्ता फलाकारा फलमदा ।।
यवानना च विज्ञेया वाक्यसौन्दर्यदायिका ।
फीर्तिभोगमदा कृष्णा पाण्डुरा पापहारिणी ।
पीता पुत्रमदा नित्यं लक्ष्मीशान्तिमदा तया ।
नीला यहमदा या तया ये फान्तिदायिनी ।
पुष्टिरद्धिमदा श्यामा श्वेता सचपदायिनी ॥

·.
शालग्रामलक्षणप्रकरणे तच्छिलामूर्तिसामान्यल०१५१७
नेत्रे उन्मीलिते यस्या अक्षसूत्रकमण्डलू।
कपिलाख्या भवेन्मुद्रा ज्ञानेश्वर्यप्रदायिका ।।
फामप्रदायिका वामा दुर्वाभा पशुदायिका ।
रक्ता ऽऽरोग्यमदा नित्यं मिश्रा मिश्रफलमदा ॥ इति ।
त्याज्या अपि शिलास्तत्रैवोक्ताः ।
त्याज्यां शिलामतो वच्मि शृणु ब्रह्मन् समाहितः ।
तिर्यक्चका परित्याज्या पद्धचका तथैव च ।
फूरापि सम्परित्याज्या स्फोटा रूक्षा तथैव च ।
कुरूपा निष्ठुराऽनास्या कराळा विकारालिका ।।
कपिला विषमावा व्यात्तास्या कोटरा तथा ।
आसने चलना भग्ना महास्थूला विगर्हिता ॥
आसने मुपिरं यस्याश्चक्रेणकेन संयुता।
दर्दुरा वहुचक्रा च लग्नचक्राप्यधोमुखी ॥
छिद्रा दग्धा सुरक्ता च बृहच्चका विभीषणा ।
चक्रेणातचक्रा च बृहचका प्रकीर्तिता ॥
वहुरेखासमायुक्ता भग्नचक्रा तथैव च ।
दीर्घचका परित्याज्या पट्टिचक्रा विशेपतः ।।
मस्तकास्या धचिता च वा घेताः सदा युधैः ।
रा दंष्ट्रासमायुक्ता स्फोटा युद्बुदसंयुता ॥
अचिराच्छुष्कतां याति यस्यां लिप्तं तु चन्दनम् ।
सा रूक्षा झेयेति शेपः।
कुरूपा कुत्सिताकारा निष्ठुरा निवा स्मृता ॥
स्ववेष्टनतुरीयांशमास्यं यस्याः शुमा हिसा।
तस्मादधिकवका च करालेति प्रकीर्तिता ।
तुरीयांशश्चतुर्थाशः।

·५१८
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तृतीयांशास्यसंयुक्ता दंष्ट्रया विकरालिका ।
संरत्तास्या परिजेया वेटनबष्टभागतः ॥
ध्यातास्या चाधिके ज्ञेया वृत्ताधिक्ये तु कोटरा ।
स्थूला त्वष्टाडुलायामा पूजकस्याहुलेन तु ।
आधिक्ये तु महास्थूला तां गृही न तु पूजयेत् ।
अधोमुखी त्वधास्थास्पा ऊ स्पा चापि निन्दिता ॥
तिर्यक्चक्रान्विता दद्याद्भ्रमणं क्लेशसंयुतम् ।
पूरा रोगमदा नित्यं स्फोटा चायुर्विनाशिनी ॥
रूक्षा चोद्वेगदा नित्यं दुःखदारिद्यदायिका।
कुरूपा दैन्यदा चैव निष्ठुरा पुण्यनाशिनी ॥
अनास्या मौख्यंदा चैव कराला भयदायिका ।
ऐहिकामुदिमकं हन्ति विकराला स्वभावतः ॥
फपिला पनिदा नित्यं व्याचास्या जयनाशिनी ।
कोटरा पूजकं हन्ति तथा बधुविनाशिनी ।।
आसने चलना नित्यं प्रवासस्य मदायिनी ।
भमा धनहरी नित्यं महास्यूला व्ययमदा ।।
गर्हिता पापदा मोक्ता कीर्तिहा सुपिरासना ।
एफचका कुलनी च मस्तकास्या च पुत्रहा ।।
दर्दुरा कुष्टदा झेया पहुचमा भषमदा ।
बहुचिन्तामदा छिद्रा लगा चान्ध्यप्रदा हि सा ।
अधोगतिमदा या तवायोमुग्नी तु सा ।
पहुचक्राऽन्वयं हन्ति यशोधी यॉरविका ॥
पहिचना पति हन्ति वृहशका गृहक्षपी ।
अचिका निष्फला या निराशत्वमदापिनी ।।
शेपा र गर्हिता प्रोक्ता तां यही तु न पूजयेत् । इति ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे तच्छिलामूर्तिसामान्यल०५१९ अत्र- पद्धचक्राय वा या स्याद्भग्नचक्रा त्वधोमुखी । ,पूजयेद्यः प्रमादेन दुःखमेव लभेत सः ।। इत्यायुक्तशालग्रामशिलादोपप्रतिपादकानि वचनानि स. फामार्चनविपपाणि । करालंच तिर्यक्चक्रं विदिङ्मुखम् । इत्युपक्रम्य, पूजायां वर्जनीयं स्यानिष्कामस्य न दुष्यति ॥ इत्यन्तेन ब्रह्माण्डपुराणे उपसंहृतत्वात् । तत्रोचममूर्ति पूज- नेनैव फलमाप्तेश्च । स्निग्धा ३यामा तथा शुला तथा च समचक्रिका । घोणी मूर्तिरनन्ताख्या गम्भीरा सम्पुटा तथा ॥ तथा च सूक्ष्मा मूर्तिश्च सम्मुखी सिद्धिदायिका । धात्रीफलप्रमाणा याऽऽकारेणोभयसम्पुटा।। पूजनीया प्रयनेन सर्वसिद्धिमदायिका । पूजिते फलमामोति इह लोके परन वै ।। इति शिवार्चनचन्द्रिकायाममिपुराणवचनात् । अथवा - हिविपयत्वेन योज्यानि । भग्नं विपममानं च लग्नचक्रकचक्रकम् । कपिलं नरसिंहं च वर्जयेच सदा गृही। इति ब्रह्मपुराणवचनात् । "अधिके तु महास्यूला तो गृही तु न पूजयेत्" । "शेपा तु गर्हिता प्रोक्ता तां गृही तु न पूजयेत्" ।। इत्युदाहृतवचनाच । अथ या मुख्यशालग्नाममूर्तिसम्भववि. • पयत्वेन योंज्यानि । तदसम्भवे तु शालग्रामपूजाया नित्यत्वात्

·५२०
धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रूक्षाचा निन्दिता अपि शालग्राममूर्तयः पूज्याः ।
मुख्याः स्निग्धादयस्तत्रामुख्या रक्तादयो मताः ।
मुख्याभावे त्वमुख्या हि पूज्या इत्युच्यते परैः ।।
इतिवचनात् ।
खण्डितं स्फुटितं भग्नं पार्वे भिन्न विभेदितम् ।
सालग्रामसमुद्भूतं शैलं दोपावहं नहि ॥
इत्यादिवचनात् खण्डितस्फुटितादीनां शालग्रामशिलाना.
मुत्तमशालग्रामशिलामूर्यभावे दोपाभावस्य चौक्तत्वादिस्या-
स्तां तावत् ॥
इति शालग्राममूर्तिसामान्यलक्षणम् ।
अथ शालग्रामचमालक्षणम् ।
पैखानससंहितायाम् ,
नारद उवाच ।
समाचल परं रूपं चक्राणां लक्षणं मुने ।
सर्वसिद्धिकरं चैव सर्वकामार्यसाधकम् ।।
वैखानस उवाच ।
दिव्यवर्षसहस्रं तु हरिराराधितो मया ।
ततस्तूचाच भगवान् विष्णुखिभुवनेश्वरः ॥
परं वृणीप्य भीतोऽस्मि तपसा तर मुमत ।
इत्याफर्य मया देवो विनतो भुवनेश्वरः ।।
शालग्रामसमुद्भूतचक्राणां लक्षणं प्रभो ।
फपपाव मसादेन यदि तुष्टोऽसि पापय ॥
सन्छत्वा तु यचा मध स्मयमानो ऽप्रवादिदम् ।
विष्णुग्याए।
मसणं यजु पक्राणां तणुप पहागुन ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामचलक्षणम् । ५२१
धर्मार्थकाममोक्षाणां पुरुषार्थैकहेतुकम् ।।
के चिल्लाञ्छनसंयुक्ताः शड्ढाकारेण संस्थिताः ।
के चिल्लिगसमोपेताः के चिच्चक्रेण संयुताः ॥
दशयोजनविस्तीर्ण मम क्षेत्रं द्विजोत्तम ।
उत्तरे चैव दिग्भागे प्रमाणं योजनं तथा ।
नीलपर्वतनाम्ना तु चक्रनामाश्तिा नदी ।
विष्णुनामांशकोत्थानि मम रूपाणि सर्वतः ।।
त्रिकालशिखरारुढो हप्सरोगणसेवितः ।
प्रयस्त्रिंशच कोटीभिर्देवतानां निपेवितः ॥
शैलमूर्तिरई तत्र अव्यक्ताख्यं च यं विदुः ।
मन्दारपुष्पसहितैर्विष्णोरा विधाय वै ।।
उपचारैरिति शेषः।
गान्धर्विविषैश्चैव संस्तूय मधुसूदनम् ।
गान्धर्वर्गीतनृत्यादिभिः ।
भोजनं च वलिं दत्त्वा चक्रा प्राधा रेरिति ॥
मत्स्याङ्किताच ये चक्रा आयुर्दा पुष्टिदा नृणाम् ।
सदा पूज्या गृहस्थेन सन्निधतेऽत्र केशवः ॥
कूर्माङ्किताश्च ये चक्रा महामन्ततिकारकाः ।
महार्थकारफा दिव्या हरिस्तत्र व्यवस्थितः ॥
वराहमूर्तिसंयुकं यदि चक्रं तु दृश्यते ।
पूजनाल्लभते राज्यं पृथिव्यामेकराजकम् ।।
नरसिंहाङ्कितं चक्रं दुर्लभं भुवि मानवैः ।
शत्रूणां नाशनं युद्ध क्लेशघ्नं परिकीर्तितम् ।।
स्तम्भन परसैन्यस्य महामृत्युहरं परम् ।
अङ्कितं वामनेन स्थाचक्रं परपशोभनम् ॥

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रूक्षाचा निन्दिता अपि शालग्राममूर्तयः पूज्याः ।
मुख्याः स्निग्धादयस्तत्रामुख्या रक्तादयो मताः ।
मुख्याभावे त्वमुख्या हि पूज्या इत्युच्यते परैः ।।
इतिवचनात् ।
खण्डितं स्फुटितं भग्नं पार्वे भिन्न विभेदितम् ।।
सालग्रामसमुद्भूतं शैलं दोपावहं नहि ।।
इत्यादिवचनात् खण्डितस्फुटितादीनां शालग्रामशिलाना-
मुत्तमशालग्रामशिलामूर्त्यभावे दोपाभावस्य चोक्तवादित्या.
स्तो तावत् ॥
इति शालग्राममूर्तिसामान्यलक्षणम् ।
अथ शालग्रामचलक्षणम् ।
चैखानससंहितायाम् ,
नारद उवाच ।
समाचक्ष्व परं रूपं चक्राणां लक्षणं मुने ।
सर्वसिद्धिकरं चैव सर्वकामार्थसाधकम् ।।
चैखानस उवाच ।
दिव्यवर्पसहसं तु हरिराराधितो मया ।
ततस्तूवाच भगवान् विष्णुत्रिभुवनेश्वरः ॥
घरं वृणीप्य भीतोऽस्मि तपसा तव सुव्रत ।
इत्याफर्य मया देवो विज्ञप्तो भुवनेश्वरः ।।
शालग्रामसमुद्भूतचक्राणां लक्षणं प्रभो ।
कथयस्व प्रसादेन यदि तुष्टोऽसि माधव ।।
तच्छुत्वा तु पनो मयं स्मयमानो ऽब्रवीदिदम् ।
विष्णुरुवाच।
लक्षणं यनु चक्राणां तन्हणुप महामुने ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामचफ्रलक्षणम् ।५२१
धर्मार्थकाममोक्षाणां पुरुषार्थैकहेतुकम् ।।
के चिल्लाञ्छनसंयुक्ताः शङ्खाकारेण संस्थिताः ।
के चिल्लिङ्गसमोपेताः के चिचक्रेण संयुताः ॥
दशयोजनविस्तीर्ण मम क्षेत्रं द्विजोत्तम ।
उत्तरे चैव दिग्भागे प्रमाणं योजनं तथा ।
नीलपर्वतनाम्ना तु चक्रनामाङ्किता नदी ।
विष्णुनामांशकोत्यानि मम रूपाणि सर्वतः ।।
त्रिकालशिखरारुढो हप्सरोगणसेवितः ।
प्रयस्त्रिंशच कोटीभिर्देवतानां निपेवितः ।।
शैलमूर्तिरहं तत्र अव्यक्ताख्यं च यं विदुः ।
मन्दारपुप्पसहितैर्विष्णोरा विधाय वै ।।
उपचारैरिति शेपः।
गान्धर्वविविधैश्चैव संस्तूय मधुसूदनम् ।
गान्धीतनृत्यादिभिः ।
भोजनं च वलिं दत्त्वा चक्रा ग्राह्या इरेरिति ॥
मत्स्याङ्किताश्च ये चक्रा आयुर्दा पुष्टिदा नृणाम् ।
सदा पूज्या गृहस्थेन सन्निघतेऽत्र केशयः ॥
कूर्माङ्किताश्च ये चक्रा महासन्ततिकारकाः ।
महार्थकारफा दिव्या हरिस्तत्र व्यवस्थितः ।।
वराहमूर्तिसंयुक्तं यदि चक्रं तु दृश्यते ।
पूजनालभते राज्यं पृथिव्यामेकराजकम् ॥
नरसिंहाङ्कितं चक्रं दुर्लभं भुवि मानवैः ।
शत्रूणां नाशनं युद्धे क्लेशघ्नं परिकीर्तितम् ॥
स्तम्भनं परसैन्यस्य महामृत्युहरं परम् ।
अङ्कितं वामनेन स्याञ्चक्रं परमशोभनम् ।।

·५२२ चीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
नानाद्धिकरं चैव तदनाद्यं त्रयं भवेत् ।
चक्रमध्ये तु दृश्येत परशुरामस्य रूपकम् ॥
तत्तन्नामाङ्कितं चक्रं जामदग्न्यं प्रकीर्तितम् । इति ।
इति शालग्रामचक्रलक्षणम् ।
अथ शालग्राममुद्रालक्षणम् ।
घेखानससंहितायाम् ,
ब्रह्मोवाच ।
भगवन्देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।
संशयं मे समुद्भूतं छत्तुमईसि वै विभो ॥
शालग्रामस्य यत्पुण्यं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
तत्र तिष्ठेद्धरिः साक्षात्सर्वदेवैः समन्वितः ।।
तत्रोत्पन्नाः शिला विष्णोः सूक्ष्माः मूक्ष्मतरास्तथा ।
प्रादुर्भावैश्च विविधैराकारैश्च समन्विताः ।।
आयुः कामदाः मोक्ता भोगमोक्षमदास्तथा ।
शस्ता अशस्ताश्च तथा एतदारुपातुमर्हसि ।।
श्रीभगयानुवाच ।
शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि शालग्रामगिरिहरिः।
यस्माद्धरिः स्थितस्तन मादुर्भावरनेकशः।।
लक्षणविविधाकारोक्तिं चैव दृश्यते ।
शलं मूक्ष्मममूक्ष्म वा मुका परिकीर्तिता।
एकपाड़िता या तु दक्षिणावर्चसंस्थिता ।
चतुर्लाउनसंयुक्ता भोगमोक्षमदा शुभा ॥
पो यस्यां संस्थिते दे नाभ्यां च संरते स्थिते ।
फेनापि लाम्नेनैव चतुर्वर्गफलमदा ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्राममुद्रालक्षणम् । ५२३
लाञ्छनेन, युक्तेति अध्याहार्य संबन्धः ।
चक्रेण कम्बुना या च पमेन गदयाङ्किता ।
तत्र श्रीः प्रत्यहं तिष्ठेत्सदा सम्पदमादिशेत् ।।
कम्युः शङ्खः।
लाञ्छनेन विना या स्यादमशस्ता तु सा स्मृता ।
चक्रं वा केवलं यत्र पद्म वा अथ वा गदा ॥
लाञ्छनं वनमाला च हरिर्लक्षम्या सह स्थितः ।
तस्मिन् गेहे न दारिद्र्यं न शोको नोरगाद्भयम् ।।
न चौरामिभयं तत्र ग्रहैर्दुष्टैर्न वाध्यते ।
अन्ते मोक्षो भवेत्तस्य पूजनादेव नित्यशः ।।
केवलं पद्मसंयुक्ता या सा वैकुण्ठ उच्यते ।
घोणाकृतिराहाख्या चतुर्लान्छनसंयुता ।।
चक्रेण दृश्यते लिङ्गं तदा तत्र मुशोभनम् ।
वाराहमूर्तिसंयुक्ता सर्वकामफलमदा ॥
दद्यात्सा मोक्षसंसिद्धिं ब्रह्मचर्येण पूनिता ।
वनमाला तु वै यस्यामक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥
कपिलाख्या भवेन्मुद्रा धनैश्वर्यप्रदायिका ।
कोटरास्या सुविकृता नृसिंहमुखलाञ्छना ॥
पाशाङ्कुशगदाचगाण्येपामेकेन लाञ्छिता ।
नारसिंही भवेन्मुद्रा भोगमोक्षमदायिका ॥
दर्शनानश्यते पापं ब्रह्महत्या व्यपोहति ।
सान्निध्यान्मन्त्रपूर्वेण पूजनेन फलाधिका ।।
शूलचिन्हासिता या च कलशेन समन्विता ।
स्थूलचिन्हं मुखं यस्याः कलशेन समन्विता। इति पागन्तरम् ।

·'वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
बैनतेया सदा तत्र फेन चिठक्षणान्विता ॥
सा जयाख्या परा मुद्रा चतुर्वर्गफलमदा ।
मीनादिकूर्मसंयुक्ता सर्वकामार्थसंयुता ॥
पद्मासनस्था या मुद्रा सर्वकामशुभमदा ।
एकैकेनैव चिन्हेन लाञ्छिता तेन शस्यते ।।
अश्वाकृतिस्तथा मुद्रा साक्षमाला सपुस्तका।
पमाङ्किता भवेन्मुद्रा हयग्रीवेतिविश्रुता ॥
भयदुःखाशुभैस्त्यक्तो नरः पापात्ममुच्यते ।
अक्षया च भवेत्तस्य लक्ष्मीरैश्वर्यमुत्तमम् ॥
मागुक्तलाञ्छनाः सर्वे यस्यामेकत्र संस्थिताः ।
सर्वत्र सर्वदा पूज्या मुच्यते सर्ववन्धनैः ॥ इति ।
पुराणसन्दे,
मत्स्याख्या कूर्मसंयुक्ता कूर्माख्या मत्स्यसंयुता ।
पद्मासनस्था सा मुद्रा अर्थकामफलमदा ।।
ततोन्या मूर्तिरन्योन्पलाञ्छिता नैव शस्पते ।
घोणारूपा वराहाख्या चतुर्लाञ्छनसंयुता ।।
दद्यारसा मोक्षसंसिद्धिं ब्रह्मचर्यण पूजिता ।
नेत्रे सम्मीलिते यस्यामक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥
फपिलाख्या भवेन्मुद्रा ध्यान र्पमंदायिका ।
स्थूलचिन्हं मुखं यस्याः फलशेन समायुतम् ।।
वैनतेया भयेन्मुद्रा लाञ्छनच सुललिता ।
पूजिता सा भवेन्नूनं भक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥ इति ।
प्रयोगपारिजातऽपि किश्चित्स्मर्यते ।
पासमन्याङ्किता या तु पोन गदया युता ।
तत्र श्रीः प्रत्यहं तिष्ठत्सदा सम्पदमादिशेत् ॥

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे क्षेत्रादिलक्षणानि। ५२५
.
पाञ्चजन्पः शङ्क।
जयाख्या परमा मुद्रा चतुर्वर्गफलपदा ।
येपां चैकेन चिन्देन लाञ्छिता चैव दृश्यते ॥ इति ।
इति शालग्राममुद्रालक्षणम् ।
अथ क्षेत्रलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
कपिलं नारसिंहं तु वामनं त्वसितमभम् ।
दामोदरं तु नीलाभमनिरद्धं तथैव च ॥
श्याम नारायणं क्षेत्रं कृष्णवर्णं तु वैष्णवम् ।
बहुवर्णमनन्तं च श्रीधरं पीतमुच्यते ।।
नृसिंहपुराणेऽपि,
वासुदेवं सितं ज्ञेयं रक्तं सङ्कपणं तथा ।
दामोदरं तु नीलाभमनिरुद्धं तथैव च ॥
श्याम नारायणं क्षेत्रमेवं च मुनिपुङ्गव ।
इति नारदं प्रति ब्रह्मणो वचनात् ।
पुराणसदहेऽपि,
वासुदेवं सितं विद्याद्रक्तं सङ्कर्षण तथा ।
दामोदरं च नीलाभमनिरुद्धं तथैव च ॥
श्याम नारायणं तद्वत्तथा कृष्णश्च वैष्णवम् ।
ईपद्रक्तमनन्तं च श्रीधरं पीतमुच्यते ॥ इति ।
इति क्षेत्रलक्षणम् ।
अथ शालग्रामचकलक्षणम् ।
हेमाद्रौ पुराणान्तरे,
वृत्तसूत्राष्टमो भाग उत्तमं चक्रलक्षणम् ।

·५२६
धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
मव्ययं तु चतुर्भागः कनीयस्तु विभागिकम् ॥ इति ।
इति चमलक्षणम् ।
अथ शालग्राममूर्तिविशेपलक्षणप्रकरणम् ।
तत्र तावत्-
स्थूलचको भवेद्विष्णुर्मोक्षकफलदोऽर्चितः ।
लक्ष्मीनारायण श्रीमान् भुक्तिमुक्तिफलमदः ।
दधिवामनसंज्ञा स्यानोभूधान्यधनमदः ।
स स्यात्सन्तानगोपालः पुत्रपौत्रादिवृद्धिदः
इत्यादिवचनैर्विष्णुलक्ष्मीनारायणदधिचामानसन्तानगोपा-
लादिविशेषमूर्तीनां नानाविधफलविशेपदातृत्वेन तत्तत्का-
मनया पूज्यत्वात् । तासां च "स्थूलचक्रो भवेद्विष्णुः" इत्यादि-
वचनोक्तमूर्तिविशेपसूचकलक्षणैर्विना दुर्जेयत्वात् मूर्तिविशेषज्ञा-
नमन्तरेण च पूजनासम्भवाच तज्ज्ञानार्थ विशेपलक्षणान्युच्यन्ते ।
तत्रादौ मत्स्यादिदशावतारमूर्तिलक्षणान्युच्यन्ते । तत्र मत्स्यमू-
तिलक्षणमुक्तम्-
ब्राह्मे,
दीर्घा च काचवर्णा या विन्दुनयविभूपिता ।
मत्स्याख्या सा शिला ज्ञेया भुक्तिमुक्तिफलमदा ॥ इति ।
हेमाद्री पद्मपुराणे,
त्रयो मत्स्यादयः श्यामा विचकाः स्वाइसंयुताः।
तेषां सन्दर्शनादेव सर्वकामानवाप्नुयात् ।।
तथा,
मत्स्यरूपं तु देवस्य दीर्घाकारं सुपूजितम् ।
विन्दुत्रयसमायुक्तं काचवर्ण सुशोभनम् ॥ इति ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे मत्स्यादिमूर्तिलक्षणानि । ५२७
ब्रह्माण्डपुराणे,
दीर्घा द्वारयुता स्निग्धा द्वारमध्ये द्विचक्रयुक् ।
चक्रमेकं पुच्छभागे दक्षिणे सफलाकृतिः ॥
वामे प्रदृश्यते रेखा मत्स्यमूर्ति शुभप्रदा । इति ।
पुराणसङ्घहे,
विन्दुत्रयसमायुक्त चक्रं वा शङ्खलाञ्छनम् ।
दीर्घ दक्षिणमास्यं तु मात्स्यं चक्रसमीपगम् ।। इति ।
इति मत्स्यमूर्तिलक्षणम् ।
अथ कूर्ममूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
कूर्माकारा च चकाङ्का शिला कर्मः प्रकीर्तितः । इति ।
ब्रामे,
कूर्मस्तयोन्नतः पृष्ठे व लः परिपूरितः ।
हरितं वर्णमाधत्ते कौस्तुभेन च चिगितः ।। इति ।
पुराणसवहे,
तत्तल्लक्षणसंयुक्तं भानोर्वलयपश्चकम् ।
कूर्मरूपमचक्र च दुर्लभ सर्वकामदम् ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे तु विशेपः ।
चतुर्द्धा कूर्ममूर्तिः स्यात्पार्श्वभागे सुरान्विता ।
विख्याता दुर्लभा सर्वमनोरथफलमदा ॥
बिन्दुनयान्विता शङ्खचक्रध्वजयुतापि वा ।
विन्दुनयान्विता सौवर्णविन्दुप्रययुक्ता । यत्र कुत्रापि वि.
न्दवः सौवर्णा ज्ञेयाः । कुत्रचिद्वचनेन राजता ग्राह्याः ।
दीर्घदक्षिणवामास्या भानोलयपश्चकैः ।।

·५२८ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
भूपिता कूर्ममृतिः स्पात् दुर्लभा सर्चकामदा।
मृत्तायता कूर्ममूर्तिः कनकच्छविसंयुता ।।
स्नुहीपुष्पाकृतिर्वापि चक्रस्योभयपार्वतः ।
कूर्ममूर्तिः खगेशान सर्वकामफलपदा ॥
चतुला मुशलाकारा दीर्घद्वारा तु वै खग ।
नाभिचक्रयुता रम्या कूर्माकारा तु पार्श्वतः॥
तथा स्थिरासना च स्यादुन्नता नीललोहिता ।
कूर्ममूर्तिरिति ख्याता पुत्रपौत्रादिद्धिदा ॥ इति ।
नाभिचक्रयुत्तेत्त्यत्र चक्रद्वयमेव अनुसन्धेयम् ।
"द्विचक्राः स्वाइसंयुताः" इति पूर्वोदाहृतपद्मपुराणवचनात् ।
इतिकूर्ममूर्तिलक्षणम् ।
अथ घराहमूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
चाराहः सोऽपि विज्ञेयश्चक्रे यस्य सदम्युजे ।
तस्य सम्पूजनादेही मानोति मनसेप्सितम् ॥
तथा,
घराहाकृतिराभुनश्चक्रादिभिरलङ्कतः ।
चराह इति स मोक्ता-इति ।
ब्राध्मपुराणसङ्ग्रहविष्णुमोक्तपु,
वाराहं शक्तिलिङ्ग च चक्रे तु विषमे स्मृते ।
इन्द्रनीलनिभं स्थूलं त्रिलेखालाञ्छितं शुभम् ।। इति ।
विपमे असमस्त्रगते । ब्रह्माण्डपुराणे तु वाराहमूर्तेर्दि:
विधत्वमुक्तम्-
वराहमूर्तिद्विविधा भिन्न लक्षणपोगतः ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे नृसिंहभेदाः । ५२९
वराहशक्तिलिङ्गस्तु चक्रे तु विषमे स्मृते ।
इन्द्रनीलनिमः स्थूलखिलेखालाञ्छितः शुभः ।।
दक्षपार्श्वगते चक्रे समचक्रप्रदेशतः ।
चनमालायुतो लक्ष्मीवराहः परिकीर्तितः ॥ इति ।
इति वराहमूर्तिलक्षणम् ।
अथ नृसिंहमूर्तिलक्षणम् ।
तत्रादौ लक्ष्मीनृसिंहमूर्तिलक्षणमुक्तम्-
पुराणसङ्ग्रहे,
चामपास्थिते चक्रे कृष्णवर्णो सविन्दुकः ।
लक्ष्मीनृसिंहो विख्यातो भुक्तिमुक्तिफलमदः ॥ इति ।
ब्रह्मपुराणे,
नरसिंहस्खिविन्दुः स्याकपिलः पञ्चविन्दुकः ।
वामाश्रितेषु चक्रेषु लक्ष्मीनरहरिः स्मृतः ॥ इति ।
तथाच नरसिंहपुराणे,
चामपार्चे समे चक्रे कृष्णवर्णे सविन्दुके ।
लक्ष्मीनृसिंह आख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ।।
अन्नपानसमृद्धिश्च सौख्यसौभाग्यवर्द्धनः । इति ।
इति लक्ष्मीनृसिंहमूर्तिलक्षणम् ।
अथ कपिलसिंहमूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
नृसिंहः कपिलो ज्ञेयः स्थूलचक्रोऽय दंष्ट्रया ।
त्रिबिन्दुः पञ्चविन्दुर्वा ब्रह्मचर्येण पूजितः ॥
ददाति वाञ्छितं नृणामघौघं चाशु नश्यति ।
अन्यथा जायते क्लेशो नात्र कार्या विचारणा ॥ इति ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अमिपुराणे,
नृसिंहः फपिला स्थूलचक्रः स्यात्पञ्चविन्दुकः । इति ।
वैखानससंहितायाम्,
फपिलो नरसिंहस्तु पृथुचक्रः सुशोभनः ।
ब्रह्मचर्याधिकारोऽस्ति नान्यया पूजनं भवेत् ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
विवृत्तास्य वामचक्रं वर्तुलं फपिलमभम् ।
नारसिंह गृहस्थानां भीतिदं विन्दुभितम् ॥ इति ।
पाझे कार्तिकमाहात्म्ये च,
यस्य दीर्घ मुख पूर्वकयितैर्लक्षणैर्युतम् ।
रेखाब केसराकारा नारसिंहो मतो हि सः ॥ इति ।
तथा चैतत्पूजने फलमपि-
स्फुटितं विपमं चक्रं नारसिंहं तु कापिलम् ।
सम्पूज्य मुक्तिमामोति सचामे विजयी भवेत् ॥ इति ।
इति फपिलनृसिंहमूर्तिलक्षणम् ।
अथ योगनसिंहलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
स्यूलं चकद्वयं मध्ये गुडलासासवर्णकम् ।
द्वारोपरि तथा रेखा नृसिंहो योगसंतकः ॥ इति ।
इति योगनृसिंहलक्षणम् ।
अध विदारणसिंहलक्षणम् ।
घ्रध्माण्डपुराणे,
विदारणाभिधानः स्यान्नृसिंहो दीर्घफेसरः।
अन्तथ वृहदारं दक्षिणोनतमस्तकम् ॥

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे नृसिंहभेदाः । ५३१
विदारणमिति ख्यातं दंष्ट्राभ्यामुपशोभितम् ।
ग्रह्मचर्याविपाकेन नरसिंहोऽर्थितो यदि ॥
व्यादिशेतु भयं तस्य वहिना दह्यते गृहम् । इति ।
अत्रापि चक्रद्वयमेव । यत्र कुत्राप्यनुक्तस्थले चक्रद्वयमेव
ज्ञेयमिति सामान्येनोक्तत्वात् ।
इति विदारणसिंहलक्षणम् ।
अथ सर्वतोमुखनृसिंहलक्षणम् ।
तत्रैय,
सप्तचक्र बहुमुखं समन्तात्स्वर्णभूषितम् ।
सर्वतो मुखबाहुल्याबभ्रुवर्ण तु मोक्षदम् ॥ इति ।
अन्यत्रापि,
सप्तचक्रः समाख्यातो नृसिंहः सर्वतोमुखः । इति ।
इति सर्वतोमुखसिंहलक्षणम् ।
अथ पातालसिंहलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
बहुगळं बहुद्वारं यहुवर्ण महोदरम् ।
पातालनारसिंहाख्यं भिषणाममृतप्रदम् ॥
तथा,
तृतीयचक्रादारभ्य पार्श्वतो दशचक्रकः ।
पूर्वोक्तचिन्हहीनश्च बहुरूपधरो भवेत् ॥
पाताळनरसिंहो वा बहुरूपधरो भवेत् । इति ।
इति पातालसिंहलक्षणम् ।
अथाकाशनृसिंहलक्षणम् ।
सदप्युक्तं सय,
अस्पष्टचक्रं मध्यस्थं मलभारं महोदरम् ।

·५३२ : वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे -
आकाशनारसिंहाख्यं वनगसिभिरचितम् ॥ इति ।
सत्याकाशनृसिंहलक्षणम् ।
अथ राक्षससिंहलक्षणम् ।
तत्रैव,
यहुच्छिद्रं भिन्नचकं सुवर्ण फनकाचितम् ।
छिद्र तु राक्षसं ज्ञेयं नृसिंहं गृहदाहकम् ॥ इति ।
सुवर्ण शोभनो वर्णो यस्य ।
इति राक्षससिंहलक्षणम् ।
अथ जिहाना हलक्षणम् ।
तत्रैव,
विचक्रं द्विमुखं स्थलं भिं चोन्नतं शिरः ।
दारिद्यफलदं पुंसां विद्याजिदानृसिंहकम् ॥ इति ।
इति जिहासिंहलक्षणम् ।
अथाधोमुखनृसिंहलक्षणम् ।
तनय,
पुरः पार्थे च पृष्ठे च चक्ररप्युपशोभितम् ।
अधोमुखमितिख्यातमचकानां विमुक्तिदम् ॥ इति ।
अब चकत्रयम् । एकं पुरः, एक पार्चे, एकं पृष्ठे। चरित्यत्र
पहुवचन निर्देशात् । बहुवचनं तु फपिञ्जलाधिकरणन्यायेने
त्रित्वे पर्यवसन्नम् ।
अधोमुसनृसिंहश्य शिशुपारस्तथैव च ।
त्रिविक्रमो मत्स्पमूर्तिनिचकाः परिकीर्तिताः ॥
इति सम्प्रदायविनम्मरणाश।
इत्यधोमुखनृसिंहलक्षणम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे धामनमूर्तिलक्षणम् । ५३३ ।
अथ ज्यालादसिंहलक्षणम् ।
तत्रैव,
सूक्ष्मरन्धं द्विचक्राढ्यं वनमालाविभूषितम् ।
तज्ज्वालानरसिंहाख्यं नृणां संसारमोचनम् ।। इति ।
इति ज्वालासिंहलक्षणम् ।
इति नृसिंहभेदाः।
अथ वामनमूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
वामनाख्यो भवेद्देवो इस्वो यः स्यान्महाद्युतिः ।
ऊर्ध्ववस्त्ववक्रो वा सोऽपि स्वार्थप्रदो नृणाम् ॥ इति ।
पाभपुराणसङ्ग्रहावष्णुप्रोक्तंपु,
वर्तुलश्चातिहस्वश्च वामनः परिकीर्तितः ।
अतसीपुष्पसङ्काशो विन्दुना परिभूपितः ।।
अन्यत्र च,
वामनाख्यो भवेद्देवो इस्वो यः स्यान्महायुतिः ।
ऊर्ध्वचक्रोप्यधश्चक्रः सोऽभीष्टार्थमदोऽर्चितः ।। इति ।
तथास्य पञ्चविषत्वमपि स्मर्यते-
ब्रह्माण्डपुराणे,
अतसीपुष्पसङ्काशो विन्दुनोपरिशोभितः ।
यो वामनाभिधो देवः श्वेतबिन्दुयुतो भवेत् ॥
दधिवामनसंज्ञः स्यानोभूधान्यमुखपदः ।
वर्तुलं स्निग्धमत्यन्तस्पष्टचक्रसमन्वितम् ।।
हस्वमुन्नतमुच्चैश्च दीर्घास्यमतिगहरम् ।
स्फुरदेखावलयितं नाभिस्तस्योन्नतो भवेत् ॥
तस्य चोभयपार्वे तु स्नुहीपुप्पाकृतिर्भवेत् ।

·५३४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
फेसरामं तु वै ताय दृश्यते चक्रपार्श्वतः ।।
वामनं गृहिणां श्रेष्ठं मुखसौभाग्यसम्पदः ।
गृहपुत्रानद्धिं च भूलाभ दिशति ध्रुवम् ॥
मध्यचक्र चातिहस्वमतिस्निग्धं च कामदम् ।
स्पष्टचक्रं वामनं च नृणामीप्सितदायकम् ॥
अतसीकुसुममख्यं किश्चिदुन्नतमस्तकम् ।
तद्वामनं कामदं स्यात्किञ्चिदस्पष्टचक्रकम् ।।
वर्तुलं नीलमेघाभ वनमालासमन्वितम् ।
सूक्ष्मरन्धं बृहत्कुक्षि वामनं भुवि दुर्लभम् ।। इति ।
इति वामनमूर्तिलक्षणम् ।
अथ परशुराममूर्तिलक्षणम् ।
पुराणसङ्ग्रहे,
पीतश्व चापपरशुलागलेन मुलक्षितः ।
रामो रामश्च रामश्च शेयो मृत्युहरः क्रमात् ॥ इति ।
तथाच ब्रह्माण्डपुराणे,
जामदग्न्यस्तु भगवान् द्विविधः परिकीर्तितः ।
सिवकृष्णारुणोपेतं दीर्घाकारं वृदविलम् ॥
भित्तिमागगतं चक्रं वामे वा दक्षिणेऽपि वा।
पक्रमागे भवेदिन्दुः परस्याकतिफेन पा ।।
पृष्ठे वा पार्श्वमागे वा रेखा दंष्ट्राकतिर्भवेत् ।
जामदग्न्यस्तु भगवान् शान्ताख्यः शान्तिदोऽचिंतः॥ इति ।
इति परशुराममूर्तिलक्षणम् ।
अथ राममूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
रामचन्दस्तथा निग्यो दुर्वाभयमसोमनः ।

·-
शालग्रामलक्षणप्रकरणे रामभेदाः ।
पृष्ठे दण्डं तथा पार्वे रेखाद्वयेन संयुतः ॥ इति ।
तत्राष्टौ रामभेदाः। तत्र सीतारामो द्विविधः । स चोक्त:-
ब्रह्माण्डपुराणे, .
एकस्मिन्नेव वदने चतुश्चक्रोऽम्बुदप्रभः ।
चापयाणाङ्कुशच्छत्रध्वजचामरसंयुतः ।।
घनमालाधरो देवः सीतारामः प्रकीर्तितः ।
सर्वसौभाग्यदश्वोक्तः सर्वत्र विजयमदः ।।
द्वारद्वये चतुश्चक्रो वामनश्चैकचक्रवान् ।
वाणतूणीरचापाढ्यः सीतारामः स्रगन्वितः ॥
सर्वसौभाग्यदश्वोक्तः सर्वत्र विजयपदः । इति ।
इति सीतारामलक्षणम् ।
अथ दशकण्ठकुलान्तकरामलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
फोदण्डी कुक्कुटाण्डाभं श्यामलं पृष्ठमुन्नतम् ।
रेखाद्वयसमोपेतं द्वारपाश्र्चे खगेश्वरः ।।
धनुराकृतिका रेखा दृश्यते पार्श्वतोऽपि वा।
पृष्ठतो वा भवेद्रामो दशकण्ठकुलान्तकः ॥ इति ।
इति दशकण्ठकुलान्तकरामलक्षणम् ।
अथ वीररामलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
पाणवूणीरचापादयः कुण्डली सक्समाहितः।
सुक्ष्मफेसरचक्राढ्यो वीररामः श्रियावहः ।। इति ।
इति वीररामलक्षणम् ।

·--
चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे ।
अथ बलरामलक्षणम् ।
तत्रैच,
पृष्ठभागे पञ्चरेखाश्चापवाणौ च पार्श्वयोः।
पलरामः स विज्ञेयः पुत्रदायी न संशयः ॥ इति ।
इति बलरामलक्षणम् ।
अथ विजयरामलक्षणम् ।
तत्रैव,
दिव्यवाणेन संयुक्तचापतूणीरसंयुतः ।
करालवदनो यस्तु बिन्दुयुक् चक्रशोभितः ॥
स स्याद्विजयरामाख्यः फेसरोपेतचक्रकः । इति ।
इति विजयरामलक्षणम् ।
अथ हटरामलक्षणम् ।
तत्रैवोक्तम,
मूर्ध्नि जालधनुर्वाणः पावें खुरयुतस्तथा ।
हृष्टराम इति ख्यातो भुक्तिमुक्तिफलमदः ॥ इति ।
इति हटरामलक्षणम् ।
अथ फोदण्डरामलक्षणम् ।
तत्रैव,
भनुपैकेन संयुक्तो वर्तुलः किश्चिदायतः ।
कोदण्ढरामनामा स्यात्स तु नीलाम्बुदमभः ॥ इति ।
इति कोदण्डरामलक्षणम् ।
अथ कवित्व प्रदरामलक्षणम् ।
तय,
एफचक्रस्तु बदने कृष्णवर्णः मुशोभनः ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे कृष्णभेदाः।
स राममूर्तिविज्ञेयः पूजकस्य कवित्वदा ।। इति ।
इति कवित्वप्रदरामलक्षणम् ।
इति रामभेदाः।
अथ कृष्णमूर्तिलक्षणम् ।
पामब्राह्मपुराणसङ्ग्रहसिंहपुराणेपु,
प्रदक्षिणावर्तकृतवनमालाविभूपिता ।
या शिला कृष्णसंज्ञा सा धनधान्यसुखपदा ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
समचक्रा द्वारदेश कृष्णवर्णा सुशोभना ।
सा कृष्णमूर्तिर्विनेया पूजिता सौख्यदायिनी ॥
तथा,
कृष्णः पीतः कृशतनुर्भित्तिपार्षे तु चक्रयुक् ।
द्वारतुल्यो भवेन्नाभिः कूर्माकारस्तु पृष्ठतः ॥
कृष्णो वृत्ताकृतिस्तार्य सर्वेषां पापनाशनः । इति ।
पातः पीतचिन्हयुक्तः चिन्हें चात्र पीताम्बरविन्दुरेखादि क्षेयम् ।
इति कृष्णमूर्तिलक्षणम् ।
अथ कृष्णभेदाः।
तत्र गोपाललक्षणमुक्तम्-
ब्रह्माण्डपुराणे,
कृष्णोऽतिकष्णो न स्थूलश्चक्राभ्यामुपशोभितः ।
चनमालायुतः कण्ठे पृष्ठे श्रीवत्सलाञ्छनः ॥
दण्डङ्गयुतः पार्वे वेणुना शोभितो मुखे ।
स गोपाल इवि प्रोक्तो गोभूधान्यधनमदः ॥ इति ।
इति गोपाललक्षणम् ।
६८

·५३८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे . अथ मदनगोपाललक्षणम् । तत्रैवोक्तम्, यो गोपाल पार्श्वभागे तरुयुक्तश्व काणिभार । स स्यान्मदनगोपालो मालाकुण्डलभूपितः ।। पुत्रपौत्रधनैश्वर्यसर्वलोकैकपश्यदः । इति । अत्र यत्र मूर्तिभेदे चक्रादि नोक्तं तत्र तत्मकृतिभूतमूर्तिल- क्षणोकं सामान्यं ग्राम् । इति मदनगोपाललक्षणम् । अथ सन्तानगोपाललक्षणम् । तत्रैव, दीर्घाकारः कृष्णवर्णः सार्द्धचन्द्रनिभाननः । म स्यात्सन्तानगोपालः पुत्रपौत्रादिवृद्धिदः ॥ इति । इति सन्तानगोंपाललक्षणम् । अथ घालकृष्णलक्षणम् । तत्रैष, फार्ममूर्तिस्तु कृष्णाभो निन्नोऽधस्तात्रिपिन्दुकः । स बालकृष्णो विज्ञेयो दीर्घास्यः पुत्रभाग्यदः ॥ इति । इति बालकृष्णलक्षणम् । अथ गोयर्द्धनगोपाललक्षणम् । तत्रैव, पर्तुलो मस्तके निम्नः पार्ने रजतविन्दवः । गोवर्द्धनाख्यो गोपालो दीर्घरेला तु दक्षिणे ॥ सर्वकष्टविनाशः स्याद्गोधान्यादिधनमदः । इति । इत्ति गोवईनगोपासलक्षणम् । १ नत्र शासनामपरीक्षायाम् -कल्पास्यतरयुग्मपेत् । इति पाठः।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे कृष्णभेदाः ।
'अथ कालीयमर्दनलक्षणम् ।
तत्रैव,
रेखा स्यात् कृष्णवर्णा हि विन्दुत्रयविभूपितः ।
कालीयमर्दनः साक्षात्सर्वशत्रुनिकृन्तनः ।।
सव्यापसव्यरेखाभ्यां भूपितः सूक्ष्मचक्रकः ।
पार्वे खुरयुतो देवो धनञ्जययुतः शुभः ॥ इति ।
इति कालीयमर्दनलक्षणम् ।
अथ स्यमन्तहारिलक्षणम् ।
तत्रय
असिवर्णश्चातिस्थूलचक्रभागेऽतिशोभनः ।
वनमालापरितः पृष्ठे श्रीवत्सलाञ्छनः ॥
स्यमन्तहारी विज्ञेयः पुत्रश्रीकीर्तिवर्द्धनः । इति ।
इति स्यमन्तहारिलक्षणम् ।
अथ चाणूरमर्दनलक्षणम् ।
तदप्युक्तं तत्रैव,
रक्तविन्दुद्वययुतः श्यामो दन्तिभुजोपमा ।
रेखा दक्षिणतो वामे मुष्टिवत् दृढपिन्दुकः ॥
चाणूरमर्दनाख्यः स्यात्सर्वशत्रुनिकृन्तनः । इति ।
इति चाणूरमईनलक्षणम् ।
अथ कंसमईनलक्षणम् ।
।
.
तत्रैव,
पूर्वभागैकवदनः पार्वेकवदनो भवेत् ।
कंसमर्दी भवेत्कृष्णो नीलाम्बुदनिभः शुभः ।। इति ।
इति कंसमईनलक्षणम् ।
इति कृष्णमूर्तिभेदाः।

·पीरमित्रोदयस्प लक्षणकाशे
अथ यौद्धमूर्तिलक्षणम्।
ब्रह्माण्डपुराणे,
अन्तर्गहरसंयुक्तं चक्रहीनं तथा भवेत् ।
निर्वाणयुद्धसंशः स्यादाति परमं पदम् ॥ इति ।
इति घौद्धमूर्तिलक्षणम् ।
अप कल्किमूर्तिलक्षणम् ।
घ्रामाण्डपुराणे,
अतिरक्ता मुक्ष्मपिला स्पष्टचकः स्थिरासनः ।
कृपाणाऽऽकृतिका रेखा द्वारस्योपरि पृष्ठके।
म्लेच्छनाशी भवेत्कल्फिः फलौ फल्मपनाशनः । इति ।
कपाणः खद्गः ।
इति फल्फिलक्षणम् ।
इति दशायतारमूर्तिलक्षणानि समाप्तानि ।
अध चतुर्विंशतिमूर्तिलक्षणान्युच्यन्ते ।
तत्रादी फेशरमूर्तिलक्षणमुक्तम् -
पात्रात्पनमाण्डपुराणेपु,
सौभाग्यं फेशवो दयायतुष्कोणो भवेजु सः । इति ।
चैपानससंहितायाम्,
नाभ्यपस्तु भवेन्छस्थळं प तदनन्तरम् ।
१ मत्र विपुरानापथिरसद्दीतशालमामपरीक्षामियान्य
प्रहमाण्डीपपपनम्-
नीटपणतया गाल' पृशुरामः मुशोगनः।
रंगामापार पनि मानिस..
सीमाप तापी पाषाणो गपंगतः।
इति पत।
---

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे नारायणभेदाः।
फेशवः स तु विज्ञेयः सर्वकामफलप्रदः ॥ इति ।
इति केशवलक्षणम् ।
अथ नारायणलक्षणम् ।
आग्नेयपुराणसङ्ग्रहवैखानससंहितासु,
श्याम नारायणं विद्यान्नाभिचक्रं तथोन्नतम् ।
दीर्घरेखात्रयोपेतं दक्षिणे सुपिरं पृथु ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
श्यामो नारायणो देवो नाभिचक्रस्तथोन्नतः ।
दीर्घरेखात्रयोपेतो दक्षिणे सुपिरं पृथु ॥
विरजे सुमुखे चक्रे मध्यचक्रः सुशोभनः ।
ताटङ्कनानाभरणहारकेयूरलाञ्छनः ॥
नारायणः समाख्यातः सर्वसिद्धिमदायकः । इति ।
इति नारायणलक्षणम् ।
अथ नारायणभेदाः।
तत्र लक्ष्मीनारायणलक्षणम्-
ब्रह्मपुराणे,
द्वारमेकं चतुश्चक्रं ब्रह्मादीनां च दुर्लभम् ।
शोभितो बनमालया इति कचित्पाठः।
लक्ष्मीनारायणो नाम झुक्तिमुक्तिफलमदः ॥ इति ।
पुराणसङ्ग्रहे,
ध्वनवजाङ्कुशोपेतं वामे चक्रे तु वर्तुलम् ।
लक्ष्मीनारायणं देवमभीष्टफलदं विदुः ।।
वामे अधःखण्डे । चक्रे चक्रट्यम्। उपर्यपिच चयमित्यर्थः।
तथा,

·५४२
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
ध्वजवज्राडशोपेतो वामचक्रः सुवर्तुलः ।
लक्ष्मीनारायणो देवश्चतुश्चक्रसमन्वितः ॥
पूजनीयः सदा सद्भिवैष्णवर्मोक्षमीप्मुभिः । इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
एकवफश्चतुश्चक्रो वर्चुलः श्यामवर्णकः ।
ध्वजवज्राङ्कुशोपेतो मालायुक्तः सपिन्दुकः ।।
नातिहस्त्रो न च स्थूलो लक्ष्मीनारापणः स्मृतः ।
तस्य दर्शनमात्रेण बभीष्टफलमाप्नुयात् ॥ इति ।
पाने,
सूक्ष्मद्वारचतुश्वको वनमालाङ्कितोदरः।
लक्ष्मीनारायणः श्रीमान् भुक्तिमुक्तिफल्मदः ॥ इति ।
वैखानससंहितायां विशेपः ।
लक्ष्मीनारायणो देवस्त्रिभिश्चर्पवस्थितः ।
पूजनीयः प्रयत्नेन भुक्तिमुक्तिफलमदः ।। इति ।
पाने कार्तिकमाहात्म्ये,
चत्वारि मूक्ष्मचक्राणि द्वारभागे भवन्ति च ।
उदरे वनमाला च लक्ष्मीनारायणी भवेत् ।।
पूजनीयः सदा भक्तभुक्तिमुक्तिफलमदः । इति ।
इति लक्ष्मीनारायणलक्षणम् ।
अध नरनारायणलक्षणम् ।
ब्रमाण्रपुराणे,
नरनारायणो देवः शेतचक्रः सुशोभनः ।
तमालदलसङ्काशः स्वर्णपकविलेपनः ॥ इति ।
इति नरनारायणलक्षणम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे माधवादिलक्षणानि । ५४३
अथ रूपनारायणलक्षणम् ।
तव,
मुशलायुधमालाभिः शङ्खचक्रगदान्धितः ।
रूपनारायणो देवो मुखे चाभिमुखं धनुः ॥ इति ।
इति रूपनारायणलक्षणम् ।
इति नारायणभेदाः।
अथ माधयलक्षणम् ।
चैखानससंहितापाम्,
माधवो मधुवर्णाभो गदाकम्बुविलक्षितः ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
मधुवर्णो मध्यचक्रः स्निग्धः सूक्ष्मतनुस्तथा ।
माधवः स तु विज्ञेयो यतीनां मोक्षदायकः ॥ इति ।
इति माधवलक्षणम् ।
अथ गोविन्दलक्षणम् ।
पुराणसङ्ग्रहे,
गोविन्दः पुण्डरीकाक्षः कृष्णवर्णो महाद्युतिः ।
दक्षिणे तु गदाचक्रे वामे पर्वतलाञ्छनः ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
नातिस्थुला कृष्णवर्णो गोविन्दः पञ्चवक्रकः ।
वामवक्रो बृहद्वार उन्नतो मध्यनिम्नकः ।। इति ।
इति गोविन्दलक्षणम्।
अथ विष्णुलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
स्थूलचक्रो भवेद्विष्णुर्मोकफलदोऽर्चितः । इति ।
.
१ सुन्दरमुख इत्यर्थः।

·५४४ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
ब्रह्मपुराणे,
कृष्णवर्णस्तया विष्णुः स्थूलचक्रे सुशोभने ।
गदाकारा तथा रेखा लाञ्छनं मध्यदेशतः ।।
लाञ्छनं चात्र पीतादिवर्णम् ।
आग्नेये,
स्थूलचक्रोऽसितो विष्णुमध्ये रेखा गदाकृतिः । इति ।
पुराणसइन्हे,
कृष्णवर्णस्तथा विष्णुः स्थूलचक्ने सुशोभने ।
यस्य मध्ये गदाकारा दृश्यन्ते पञ्च रेखिकाः ॥ इति ।
वैखानससहितायाम्,
कृष्णवर्णस्तथा विष्णुः स्थूलचक्रे मुशोभने ।
गदाकृतिस्तथा रेखा दृश्यते पृष्ठमध्यतः ॥ इति ।
प्रमाण्डपुराणे,
स कापिलः स्निग्धवर्णो विष्णुर्विषयभोगदः । इति ।
इति विष्णुलक्षणम् ।
अथ मधुसूदनलक्षणम् ।
वैखानससंहितायाम्,
नाभिपार्वे शतपप्रमुद्रा यस्मिन् मदृश्यते ।
पधुसूदन आख्यातः शत्रुहा परिकीर्तितः ॥ इति ।
घ्रपाण्डपुराणे,
मधुम्दो महादेव एकचक्रो महाधुतिः ।
स्वपिन्दुसमापुक्तो महातेजामदः शुमः ॥ इति ।
इति मधुसूदनलक्षणम् ।
अस्मिन् प्रकरणे सर्वत्र विष्णुमतिपदेग विष्णुरहस्यं शेषम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे त्रिविक्रमादिलक्षणानि । ५४५ अथ त्रिविक्रमलक्षणम् । पुराणसङ्ग्रहे, कपिलाभश्चैकवक्त्रश्चत्रितयभूपितः । त्रिविक्रमस्त्रिकोणः स्यात् बलमेव प्रयच्छति ।। इति । ब्राह्मवैखानससंहिताविष्णुप्रोक्तेषु, त्रिविक्रमस्तथा देवः श्यामवर्णो महाद्युतिः । वामपावें स्थिते चक्रे रेखा चैव तु दक्षिणे ॥ इति । अग्निपुराणे, श्यामत्रिविक्रमो दक्षरेखो वामे च रक्तक ब्रह्माण्डपुराणे तु विशेषः । त्रिविक्रमस्त्रिकोणाढ्यश्चकत्रयसमन्वितः । अयनेन द्विजेन्द्राणां सदा पूज्यश्च नेतरैः ॥ इति । इति त्रिविक्रमलक्षणम् । बामनो नारसिंहश्च कृष्णश्चेति त्रयः पुरा । उक्तत्वादत्र नोच्यन्ते प्रभेदार्थ पुनर्भयात् ।। अथ श्रीधरलक्षणम् । ब्राह्मवैखानससंहिताविष्णुमोक्तानिपुराणनामा- ण्डपुराणेपु, श्रीधरस्तु तथा देवचिह्नितो वनमालया। कदम्बकुसुमाकारो रेखापश्चकसंयुतः ॥ फदम्बकुसुमाकारः वर्तुल इत्यर्थः । अत्र सर्वत्र रेखायुक्त- त्वं द्वारोपरि ज्ञेयम् । “द्वारोपरि तथा रेखा" "रेखायं तथा .द्वारे" इति तत्र विशेषाभिधानादिति नृसिंहपरिचर्यायाम् । १ अत्र सर्वत्र विष्णुप्रोक्तपदेन विष्णुरहस्यं शेयम् ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाश
पुराणसनन्हे,
श्रीधरोऽसौ तथा देवश्चिन्हितो वनमालया।
फदम्बकुसुमाकार ऊर्वरेखश्च पादयोः ।। इति ।
इति श्रीधरलक्षणम् ।
अथ श्रीधरभेदी।
'दौ चोक्तौ ब्रह्माण्डपुराणे,
चक्रे च मध्यदेशे तु पङ्कजेन समन्वितः ।
सूक्ष्माननः श्यामलाभः स पुनः श्रीधरः स्मृतः ॥
निम्नानते शिरःपा निम्नमास्यं सुवर्तुलम् ।
निम्नचक्रमतिद्वस्वं श्रीधरं सर्वसिदिदम् ।। इति ।
इति श्रीधरभेदो।
अथ हपीकेशलक्षणम् ।
पानबास्मत्रत्माण्डपुराणेषु,
अर्धचन्द्राकतिको हपीकेश उदाहृतः ।
तमज़े लभते स्वर्ग विपयांश्च समीहितान् ।। इति ।
पैखानससंहितायाम्,
सूकरस्य निभाकारास्तस्प फेशाः मुवर्चसः ।
चर्मकं यस्य दृश्येत हपीकेशः स उच्यते ॥ इति ।
इतिहपीकेशलक्षणम् ।
अथ पद्मनाभलक्षणम् ।
ग्रापपुराणे,
आरक्तं पद्मनाभायं परमरछपसंयुतम् ।
तुलस्यां पूननिस्पं दरिद्रस्त्वीश्वरी भवेत् ।। इति ।
१पयरपः।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे पद्मनाभादिलक्षणानि । ५४७
ब्रह्माण्डपुराणे,
निष्केशरोलचक्रस्तु अर्धश्चक्रः सकेसरः ।
पद्मनाभ इति प्रोक्तो विपरीतो हलायुधः ॥ इति ।
एतस्यैव बहुचक्रवर्णसद्भावे एतत्पूजने दुष्टं फलं श्रूयते-
पद्मपुराणे,
बहुभिस्तु यदा चः शुलवर्णादिशोभितः ।
दैत्यारिः कमलाक्षश्च गदापाणिरघोक्षजः ॥
पद्मनाभश्च देवः स्यात्मत्यहं दुःखदायकः ।
तस्मान्न मानवैः पूज्यो बहुचनः प्रजापते ॥ इति ।
वर्णकमश्वेत्थं ग्राह्यः-
शुक्लो रक्तस्तथा कृष्णो द्विवर्णो वहुवर्णवान् ।
इति पद्मपुराणे तत्प्रकरणस्थवचनात् ।
इति पद्मनाभलक्षणम् ।
अथ दामोदरलक्षणम् ।
पाद्मब्रह्मपुराणयोः,
स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्मवको भवेत्तु सः।
चक्रे तु मध्यदेशस्थे पूजितः सुखदः सदा ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणवैखानससहिताविष्णुमोक्तेपु,
दामोदरं तथा स्थूलं मध्यचक्रं प्रतिष्ठितम् ।
मध्यचक्र भकीर्तितमिति क्वचित्पाठः ।
दूर्वाभं द्वारसङ्कीर्ण पातरेखायुतं शुभम् ।। इति ।
इति दामोदरलक्षणम् ।
अथ वासुदेवलक्षणम् ।
ग्रामवैखानससंहिताविष्णुप्रोक्तपुराणसहनृसिं-
हपुराणब्रह्माण्डपुराणेषु,

·५४८ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे द्वारदेशे समे चक्रे दृश्येते नान्तरीयके । वासुदेवः स विज्ञेयः शुक्लाभश्च स्वतेजसा ॥ इति । शुलामवातिशोभनः इति कचित्पाठः। नान्तरीयके संलगे। अग्निपुराणेऽपि, चासुदेवः सितो द्वारि शिलालग्नविचक्रकः । इति । इति वासुदेवलक्षणम् । अथ सङ्कर्षणलक्षणम् । ब्रामवरखानससंहिताविष्णुप्रोक्तपुराणसङ्गहनामा ण्डपुराणेपु, द्वौ चक्रावग्रलग्नौ तु पूर्वभागश्च पुष्कलः । सङ्कर्षणाख्यो विज्ञेयो रक्ताभश्वात्तिशोभनः ॥ रक्ताभश्च स्वतेजसा । इति कचित्पाठः । अग्रलनी अग्ने किश्चिलनी । फचिच्च- द्विचक्रे एकसंलग्ने भागैकं पुष्कलं भवेत् । इति पाठः । इति सर्पणलक्षणम् । अथ मान्नलक्षणम् । नामपिप्णुमोक्तवैखानससंहितासु, मधुम्नः सूक्ष्मचक्रस्तु पीतदीप्तिस्वथैव च । मुंपिरं छिद्रबगुलं दीर्घाकारं च यद्भवेत् ॥ इति । ब्रामाण्डपुराणे, मयुम्नः मूक्ष्मचक्रस्तु पीतवर्णस्तथैव च । मकराभाय वै रेखाः पार्श्वतः पृष्ठतोऽपि च ॥ इति । अग्निपुराणे विशेषः। .१ मुपिरं गारम, तस्शेिषणं छिन्द्रयहुलमिति । .

·शालग्रामलक्षाप्रकरणे प्रद्युम्नादिलक्षणानि। ५४९ सूक्ष्मचक्रो वहुच्छिद्रो प्रद्युम्नो नीलवर्णकः । इति । पद्मपुराणेऽपि, प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रः स्यान्नीलाम्बुजनिभस्तथा । नीलाम्बुजयुतोऽथवा । इति पाठान्तरम् । स ददाति श्रियं नृणामभक्त्यापि प्रपूजितः ॥ इति । इति प्रद्युम्नलक्षणम् । अथानिरुद्धलक्षणम् । ब्रह्मपुराणविष्णुप्रोक्तयैखानससंहितापुराणसङ्ग्रह- ब्राह्माण्डपुराणेपु, अनिरुद्धस्तु नीलाभो वर्तुलश्चातिशोभनः । रेखात्रयं तु तद्द्वारि पृष्ठे पोन लाञ्छितः ।। इति । अग्निपुराणे, पीतोऽनिरुद्धः पद्माको वर्चुलोऽसौ त्रिरेखवान् । तथा, अनिरुद्धस्तु पीताभो वर्तुलश्वातिशोभनः । रेखात्रयपरितो देवः पोन लाञ्छितः ॥ इति । ब्रह्माण्डपुराणे विशेपः। कृष्णवर्णः समद्वारश्चक्र भित्तिसमीपगम् । सूक्ष्मचक्रं भवेज़ पाचे चक्रेणं पुष्पकृत् ।। अनिरुद्ध इति प्रोक्तः सर्वलोकैककारणम् । इति । इत्यनिरुद्धलक्षणम् । अथ पुरुषोत्तमलक्षणम् । ब्रह्मपुराणे, विदिक्षु दिक्षु सर्वामु यस्योर्द्व दृश्यते मुखम् । १ चणकपुष्पधृक् इति शालग्रामपरीक्षायां पाठः।

·५५० धीरमिघ्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पुरुषोत्तमः स विशेयो भुक्तिमुक्तिफलमदः ॥
'स देवदेवो विज्ञेयः पुराणःपुरुषोत्तमः । इत्यपि कचित्पाठ!
ब्रह्माण्डपुराणे
मध्यचक्रः सुवर्णश्च मस्तके पृथुचक्रकः ।
पुरुपोचमो भवेद्देवः पूजकस्य शुभमदः ॥ इति ।
पुराणसङ्घहे,
अतसीपुष्पसङ्काशो बिन्दुना परिभूपितः ।
पुरुषोत्तम उक्तोऽसौ सर्वसौभाग्यवर्द्धनः ।। इति ।
इति पुरुषोत्तमलक्षणम् ।
अथाघोक्षजलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
अतिकृष्णो रक्तरेखो वृतदेहः सुचक्रकः ।
किश्चित्कपिलसंयुक्तः सूक्ष्मो वा स्यूल एव वा ॥
अपोक्षज इति ख्यात्तः पूजकस्प शुभप्रदः । इति ।
इत्पधोक्षजलक्षणम् ।
अधाच्युतलक्षणम् ।
ब्रमाण्डपुराणे,
चतुर्भिश्चैव चक्रैस्तु वामदक्षिणपार्श्वयोः ।
अधिष्ठितो मुखे रक्तः कुण्डलद्वयशोभितः ॥
शङ्खचक्रगदाशावाणकौमोदकीयरः ।
मालध्वज श्वेतच्छप्रवजाङ्कयुतः ॥
सोऽच्युतः कथितो नाम्ना दुर्लभस्तपसा पिना । इति ।
इत्यच्युतलक्षणम् ।
१ चतुर्पिलो घटयर्यामक्षिणपादपंगैः। इति शाल.प. पाठः।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे उपेन्द्रादिलक्षणानि । ५५१
अथोपेन्द्रलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
उपेन्द्रो मणिवर्णाभो हस्वचक्रोऽतिशोभनः ।
श्यामलः कोपलाभस्तु वक्त्रपार्वे मुचक्रम् ॥ इति ।
इत्युपेन्द्रलक्षणम् ।
अथ जनाईनलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
द्वारद्वय चतुश्वको जनार्दन इहोच्यते ।
चक्रद्वपं मध्यगतं चक्रद्वयं च पृष्ठतः ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणेऽपि,
पूर्वभागैकवदनः पश्चादेकास्यसंयुतः ।
जनाईनश्चतुश्चक्रः श्रीप्रदो रिपुनाशनः ।। इति ।
इति जनाईनलक्षणम् ।
अथ हरिलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
उर्ध्वमुखं विजानीयादरितं हरिरूपिणम् ।
कामदं मोक्षदं चैव अर्थदं च विशेषतः ॥ इति.।
तथा,
कर्वे मुखं विजायानीयाच्छयामाभं वर्तुलं शुभम् ।
अधोविन्दुसमायुक्तं सर्वकामार्थसाधकम् ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
अल्पद्वारसमोपेता हरिमूर्तिरुदाहृता । इति ।
इति हरिलक्षणम् ।
इति चतुर्विंशतिमूर्तिलक्षणानि ।

·1
५५२ : वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ प्रकीर्णकलक्षणम् ।
तत्रानन्तमूर्तिलक्षणम्-
आग्नेये,
अनन्तो नागभोगाङ्को नैकाभो नैकमूर्तिमान् । इति ।
ब्रहमपुराणे,
नानावर्णस्त्वनन्तः स्यानागभोगेन चिन्हितः । इति ।
वैखानससंहिताविष्णुप्रोक्तयोः,
नानावर्णमनन्तं च नागभोगेन चिन्हितम् ।
अनन्तमूर्तिसम्भिन्नं जानीयात् सर्वकामदम् ॥ इति
पद्मपुराणे,
अनेकचको यहुभिविन्दैरप्युपलक्षितः ।
अनन्तः स तु विज्ञेयः सर्वपूजाफलमदः । इति ।
पुराणसङ्ग्रहे,
नानार्वणस्त्वनन्तः स्यान्नागभोगेन चिन्हितः ।
अनेकमुखसंयुक्तः सर्वकामफलमदः ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
चतुर्दशद्वाम्मभृतिविंशत्या चक्रलाञ्छितः ।
नानावणों हानन्तात्मा नागभोगेन चिन्हितः ॥
अनकमूर्तिसम्भिमः सर्वकामफलमदः ।
प्रदक्षिणावर्चकृतवनमालाविभूपितः ।।
कृष्णवर्णयुतथापि धनधान्यमुखमदः ।
पूजनीयः प्रयन स्थिरः स्निग्धश्च पर्जुलः ॥
अनन्तो मूर्ति चकाच्यः - इति विशेषः ।
इत्यनन्तमूर्तिलक्षणम् ।
.

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
आग्नेये,
हयग्रीवोऽङ्कुशाकारो रेखानीलः सविन्दुकः ।
तथा पद्मपुराणे,
हयग्रीवोऽङ्कशासारो रेखाः पञ्च भवन्ति हि ।
यहुपिन्दुसमाकीर्णो दृश्यते नीलरूपका॥
हयग्रीवा यया लम्बा रेखाङ्का या शिला भवेत् ।
वथा सौम्यो हयग्रीवः पूजितो शानदो भवेत् ।
अश्वाकृति मुखं यस्य साक्षमालं शिरस्तया ।
पभाकृतिर्भवेदापि हयशी त्वसौ मतः ।। इति ।
पुराणसवदे,
हयग्रीवोऽपि भगवान् रक्तपीतादिमिश्रितः ।
अनुभाकृतिकस्तार्य चक्रदयसमन्वितः ॥
पाकतिस्तथा पार्ने कुण्डलाकतिरेव वा ।
ज्ञानदो मोलदो नृणां भोगदो पिनतासुत ॥ इति ।
इति हयग्रीवलक्षणम् ।
अथ परमेष्ठिलक्षणम् ।
आगये,
परमेष्टी सान्जनमः पृष्ठन्दिय विन्दुमान् । इति ।
प्रापपुराणे,
परमेष्टी तु गुरामः पचमममन्यितः ।
विम्यागतिस्तपा पृष्ट मुपिरं चातिपुपलम् ॥
सपा,
परमष्टी लोहिताभपकमेकं तपाम्युनम् ।
पिसाहसिस्नपा रेषा गपिर पानिपुष्पलम् ॥ नि ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे परमेष्ट्यादिलक्षणानि। ५५५
पुराणसङ्ग्रहे,
परमेष्ठी तु शुलाभः पृथुचक्रसमन्वितः ।
विम्बाकृतिः कचित्पीतः पृष्ठे च सुपिरान्वितः ॥
'परमेष्ठी तु शुल्लाभश्चक्रपद्मसमन्वितः ।
सुवर्तुलस्तथा पीतः पृष्ठे च सुपिरं ध्रुवम्' ॥ इति पाठान्तरम् ।
वैखानससंहितायाम्,
परमेष्ठी तु रक्ताभश्वकं पद्मसमन्वितम् ।
गदाकृतिस्तथा रेखा दृश्यते वामपार्वतः ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
परमेष्ठी च शुक्लामश्चक्रपमसमन्वितः ।
द्विधाकृतस्तथा पृष्ठे सुपिरं चापि वर्तुलम् ॥
पीतवर्णयुतो वापि भुक्तिमुक्तिवरपदः । इति ।
इति परमेछिलक्षणम् ।
अथ हिरण्यगर्भलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
हिरण्यगर्भ जानीयान्मधुपिङ्गलविग्रहम् ।
ईपदीर्घ मनोझं च स्निग्धं सफलकामदम् ।।
तथा,
चन्द्राकृति हिरण्याख्यं रश्मिज्वालं विनिर्दिशेत् ।
सुवर्णरेखाबहुलं स्फटिकद्युतिशोभितम् ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे विशेषः ।
हिरण्यगर्भो भगवान् पवित्रो भुवि दुर्लभः ।
अन्तर्ध्वनिसमायुक्तः कृष्णवर्णः सुवृत्तकः ॥
वर्तुलो इस्ववदनो चक्रमध्ये च कोमलः ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे-
श्रीवत्सकमलाकारलाञ्छनं पृष्ठपार्श्वक ॥
हिरण्यगर्भो विख्यातः पृथुनाभिसमन्वितः ।
हिरण्येन विमिश्रस्तु श्रीमदः कुलवर्द्धनः ॥ इति ।
इति हिरण्यगर्भलक्षणम् ।
अथ चतुर्भुजमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रहमपुराणे,
चतुर्भुजश्चतुश्चक्रो नवमेघसमद्युतिः ।
मण्डलाकारचक्रः स्यात्सर्वेपामभयप्रदः॥ इति ।
इति चतुर्भुजलक्षणम् ।
अथ गदाधरलक्षणम् ।
घ्रमपुराणे,
गदाधरस्तथा देवो गुरुरूपः समन्ततः ।
पक्रस्निग्धोऽतिकृष्णव पचं शङ्खच दक्षिणे ॥ इति ।.
गुरुरूपः बृहस्पतिवर्णः, पीत इत्यर्थः ।
पुराणसवाहे,
गदाधरस्त्रिलेखाभिर्लाञ्छितो मध्पदेशतः ।
ध्वनवजाङ्कुशैः पीतो वामचक्रः सुवर्तुलः ।। इति ।
इति गदाधरलक्षणम् ।
अथ पुण्डरीकाक्षलक्षणम् ।
प्रामाण्डपुराणे,
पा या मूर्ध्नि पृष्ठे वा चामरद्वयसंयुता ।
पुण्डरीकाक्षमूर्तिः स्यात्सर्वलोकशाहरी ॥ इति ।
कमलद्वयसंयुता । इति पाठान्तरम् ।
इति पुण्डरीकाक्षरक्षणम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे चतुर्मुखादिमूर्तिलक्षणानि। ५५७
अथ चतुर्मुखमूर्तिलक्षणम् ।
पानपुराणसहना पु,
चतस्रो यत्र दृश्यन्ते रेखाः पार्श्वसमीपगाः ।
दे चक्रे मध्यदेशे च सा शिला स्याचतुर्मुखा ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
चतस्रो यत्र वर्तन्ते रेखाः पार्श्वसमीपतः ।
द्विचको मध्यदेशे तु सा शिला स्याचतुर्मुखा ।। इति ।
इति चतुर्मुखमूर्तिलक्षणम् ।
अथ सुदर्शनमूर्तिलक्षणम् ।
पुराणसवदे,
अतसीपुष्पसङ्काशो बिन्दुना परिभूपितः ।
सुदर्शनः स्मृतो देवः श्यामो भूतिसुखमदः । इति ।
ब्रहमपुराणे,
मुदर्शनस्तथा देवः श्यामवर्णो महायुतिः ।
वामपार्वे गदाचक्रे रेखा चैव तु दक्षिणे ॥ इति ।
पद्मपुराणे,
पक्राकारेण पतिः सा यत्र रेखामयी भवेत् ।
स सुदर्शन इत्येवं ख्यातः पूजाफलमदः ॥ इति ।
घ्रामाण्डपुराणे,
सुदर्शनं द्विधा शेयं लक्षणान्तरयोगतः ।
२ शाल०प० यामिदं पचन पुराणसदस्थत्येनोल्लिपितमस्ति ।
पतदनन्तरम्-
गुचं सुदर्शन चैय तथोभयमुर्शनम् ।
सुदर्शनं समाख्यातं यं सक्षणकोपिदैः।
दरपधिकमप्यस्ति।

·वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे-
श्रीवत्सकमलाकारलाञ्छनं पृष्ठपार्श्वके ।
हिरण्यगों विख्यातः पृथुनाभिसमन्वितः ।
हिरण्येन विमिश्रस्तु श्रीप्रदः कुलवर्द्धनः ॥ इति ।
इति हिरण्यगर्भलक्षणम् ।
अथ चतुर्भुजमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
चतुर्भुजश्चतुश्चक्रो नवमेघसमद्युतिः ।
मण्डलाकारचक्रः स्यात्सर्वेपामभयमदः ॥ इति ।
इति चतुर्भुजलक्षणम् ।
अथ गदाधरलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
गदाधरस्तथा देवो गुरुरूपः समन्ततः ।
चक्रस्निग्धोऽतिकृष्णश्च पर शङ्ख च दक्षिणे ॥ इति ।
गुरुरूपः बृहस्पतिवर्णः, पीत इत्यर्थः ।
पुराणसंवहे,
गदाधरस्त्रिलेखाभिलाञ्छितो मध्यदेशतः ।
ध्वनवजाङ्कुशैः पीतो वामचक्रः सुवर्तुलः ॥ इति ।
इति गदाधरलक्षणम् ।
अथ पुण्डरीकाक्षलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
पार्वे वा मूर्ध्नि पृष्ठे वा चामरद्वयसंयुता ।
पुण्डरीकाक्षमूर्तिः स्यात्सर्वलोकवशङ्करी ॥ इति ।
कमलद्वयसंयुता । इति पाठान्तरम् ।
इति पुण्डरीकाक्षलक्षणम् ।
B

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे चतुर्मुखादिमूर्तिलक्षणानि। ५५७
अथ चतुर्मुखमूर्तिलक्षणम् ।
पानपुराणसङ्गवाहोपु,
चतस्रो यत्र दृश्यन्ते रेखाः पार्श्वसमीपगाः ।
दे चक्रे मध्यदेशे च सा शिला स्याश्चतुर्मुखा ।। इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
चतस्रो यत्र वर्तन्ते रेखाः पाश्चसमीपतः ।
द्विचको मध्यदेशे तु सा शिला स्याचतुर्मुखा ॥ इति ।
इति चतुर्मुखमूर्तिलक्षणम् ।
अथ सुदर्शनमूर्तिलक्षणम् ।
पुराणसदहे,
अतसीपुप्पसङ्काशो विन्दुना परिभूपितः ।
सुदर्शनः स्मृतो देवः श्यामो भूतिसुखपदः ॥ इति ।
ब्रह्मपुराणे,
सुदर्शनस्तया देव: श्यामवर्णो महायुतिः ।
वामपावें गदाचक्रे रेखा चैव तु दक्षिणे ॥ इति ।
पद्मपुराणे,
चक्राकारेण पतिः सा यत्र रेखामयी भवेत् ।
स सुदर्शन इत्येवं ख्यातः पूजाफलमदः ॥ इति ।
ब्रमाण्डपुराणे,
सुदर्शनं द्विधा ज्ञेयं लक्षणान्तरयोगतः ।
१ शाल प० यामिदं पचनं पुराणसशस्थत्वेनोलिषितमस्ति ।
पतदनन्तरम्-
शुद्ध सुदर्शन चैव तथाभयसुदर्शनम्।
सुदर्शन समाख्यातं शेयं लक्षणकोपिदैः।
पधिकमप्यस्ति।

·N
वीरमित्रोदयस्प लक्षणप्रकाशे
एक चक्रं शिरोदेशे कृष्णवर्णमुखस्तथा ।।
सुदर्शनः स विज्ञेयः सर्वपापप्रणाशनः ।
पदाकारं वृहद्वारं निम्ननाभि सुदर्शनम् ॥ इति ।
इति सुदर्शनलक्षणम् ।
अथ योगेश्वरलक्षणम् ।
ब्रह्मपुराणे,
दृश्यते शिखरे लिङ्ग शालग्रामसमुद्भवम् ।
स च योगेश्वरो नाम ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ इति ।
इति योगेश्वरलक्षणम् ।
अथ विष्णुपञ्जरलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
चजकीटोनचा रेखाः पङ्गीभूताश्च यत्र वै।
शालग्रामशिला सा तु विष्णुपञ्जरसंज्ञिता ॥ इति ।
इति विष्णुपक्षरलक्षणम् ।
अथ यज्ञमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
यज्ञमूर्तिस्तु भगवान् पीतरक्तविमिश्रितः ।
द्वारं इस्वमधश्चक्रं सुवौ वा दक्षिणेऽपि च ॥ इति ।
इति यज्ञमूर्तिलक्षणम् ।
अथ दत्तात्रेयमूर्तिलक्षणम् ।
तत्रैव,
पीतोऽरुणोऽसिताभश्च स्वपृष्ठोन्नतो भवेत् ।
१ इदं वचनं शा०प० यां पद्मपुराणीयत्वेन लिखितमस्ति ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शिशुमारादिलक्षणानि । ५५९
अक्षमालाकृतिः पृष्ठे दत्तात्रेयः शुभप्रदः ।। इति ।
तथा
कृष्णो रक्तश्च पीतश्च दत्तात्रेयाभिधो भवेत् । इति ।
इति दत्तात्रेयमूर्तिलक्षणम् ।
अथ शिशुमारलक्षणम् ।
तत्रैव,
शिशुमारो दीर्घकायो विलशाययतिगहरः ।
पुरस्तु पृष्ठभागे तु चक्रेणैकेन संयुतः ॥
पुरः चक्रद्वयं, पृष्ठभागे एकं चक्रम्,एवं चक्रत्रयमित्यर्थः ।
सर्वाधारः स विज्ञेयः सर्वसिद्धिपदो नृणाम् ॥ इति ।
इति शिशुमारलक्षणम् ।
अथ हंसमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
हंसस्तु धनुराकारो नीलश्वेतविमिश्रितः ।
चक्रपद्मसमोपेतः केवलं मोक्षदो भवेत् ॥ इति ।
इति हंसलक्षणम् ।
अथ परमहंसलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
परहंसः खगेशान निस्सण्डिगलसत्रिमः ।
शिखण्डी मयूरः।
स्निग्धश्चायतत्तश्च व लद्वारसंयुतः।
विन्दुमध्ये तथा चक्रे दृश्येते ह्यतिशोभने ।
चक्रस्य दक्षिणे पार्चे घमाण स्वरो भवेत् ।
बराहरखे तामे दृश्यते विनतासुत ।
मूर्निः परमहंसाख्या चतुर्वर्गफलपदा । इति ।
इति परमहंसलक्षणम् ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणमकाशे
अथ लक्ष्मीपतिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
मुखे च पाश्वतॊ वापि मयूरगलसन्निभः ।
कृष्णवर्णः सूक्ष्मचक्रः पृथुलोस्योऽसमप्रभः ।।
लक्ष्मीपतिरितिख्यातो लक्ष्मीसम्पत्तिदायकः । इति ।
इति लक्ष्मीपतिलक्षणम् ।
अथ गरुडध्वजलक्ष्मीपतिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
स्वर्णशृङ्गखुरः सौम्यो वर्तुलः स्निग्धकेसरः ।
चक्रे मध्यगते स्निग्धकृष्णरेखाविभूषितः ।।
लक्ष्मीपतिर्वैनतेय गरुडध्वजसंज्ञितः । इति ।
इति गरुडध्वजलक्ष्मीपतिलक्षणम् ।
अथ वटपत्रशायिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
वटपत्रशायी भगवान् वर्तुलोऽत्यन्तशोभनः ।
क्षीरबुद्बुदवताय नीलश्वेतविमिश्रितः ।।
वक्त्रस्य वामतः शङ्खो दक्षिणे पद्ममेव च ।
वदनैकं मध्यदेशे चतुश्चक्रस्त्रिविन्दुकः ॥ इति ।
इति वटपत्रशायिलक्षणम् ।
अथ विश्वम्भरमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
पक्राणां विंशतिकया युक्तो विश्वम्भरः शुभः । इति ।
इति विश्यम्भरलक्षणम् ।
१पृथलास्यः स्रगन्वितः।इति शा०प० पाठः ।

·शालग्रामलक्षणमकरणे विश्वरूपादिलक्षणानि । ५६१
अथ विश्वरूपलक्षणम् ।
तत्रैव,
विश्वरूपोऽपि भगवान् द्विविधः परिकीर्तितः ।
विश्वरूपो हरिः साक्षात्पारावतगलोपमः ।।
बहुचक्राङ्कितोऽनेकमूर्तिरूपसमन्वितः ।
पञ्चवक्रः स्थूलतरः पुरुपो बहुचकाकः ॥
विश्वरूपो ह्यनन्तो वा पुत्रपौत्रादिकपदः । इति ।
इति विश्वरूपलक्षणम् ।
अथ पीताम्बरधरलक्षणम् ।
उक्तं च तत्रैव,
स्निग्धगोरोचनाकारः सुचक्रो वर्नुलोऽपि वा ।
पीताम्बरधरी देवः सौख्यदः फलदोऽर्चितः ॥ इति ।
इति पीताम्बरधरलक्षणम् ।
अथ सत्यवीरश्रवसो लक्षणम् ।
तत्रैच,
मुवर्चुलो हृधचक्र सर्वाङ्गे हेमविन्दवः ।
सत्यवीरश्रवाः प्रोक्तः सर्वमौभाग्यवर्द्धनः ॥ इति ।
इति सत्यवीरश्रवसो लक्षणम् ।
अथामृताहरणलक्षणम् ।
तत्रैव,
अमृताहरणो देवो नीलोत्पलसमप्रभः ।
चतुलो इस्ववदनो इम्वचक्रोऽतिकोमलः ॥ति ।
इत्यमृताहरणलक्षणम् ।
७१

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ चक्रपाणिमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
पूर्वभागे त्रिवदनः पश्चादेकास्यसंयुतः ।
चक्रपाणिरिति ख्यातश्चक्रवर्तित्वदायकः ॥ इति।
अत्र प्रतिमुखं चक्रद्वयं ज्ञेयम् ।
इति चक्रपाणिलक्षणम् ।
अथ बहुरूपिलक्षणम् ।
तत्रैव,
आभ्यन्तरे पृथक्चक्रे बहुलास्यः समन्ततः ।
बहुरूपी समाख्यातः पूजितो मोक्षदायकः ॥ इति ।
इति बहुरूपिलक्षणम् ।
अथ पारिजातलक्षणम् ।
तत्रैव,
अथो यः पारिजातादयः पारिजात इति स्मृतः ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्थेन पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ इति ।
इति पारिजातलक्षणम् ।
अथ जगद्योनिलक्षणम् ।
तत्रैव,
द्वारचक्रो रक्तवर्णो जगयोनिः सुखप्रदः । इति ।
इति जगद्योनिलक्षणम् ।
अथ त्रिमूर्तिलक्षणम् ।
तय,
ऊर्वाधस्तु त्रिवदनः पदचक्रः श्यामलान् ।
१ शा०प०क्षायामस्य पारिजातहरत्वन कृष्णभेदप्रकरणे समुले.
खः।पाठश्व-कृष्णोऽयं पारिजाताळ्यापारिजातहरस्तथा।इतिघर्तते ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे हरिहरादिलक्षणानि । ५६३
त्रिमूर्तिरिति विख्यातः सर्वसौभाग्यदायकः ॥ इति ।
इति त्रिमूर्तिलक्षणम् ।
अथ हरिहरमूर्तिलक्षणम् ।
तत्रैवोक्तम्,
चक्रत्रयसमेतो वा चक्रव्ययुतोऽपि वा।
शिवनाभियुतो मूर्ध्नि पृष्ठे वापि तथैव च ॥
एनं हरिहरं विद्यासुखसौभाग्यदायकम् । इति ।
तथा,
चतुश्चको हरिहरी द्विमुखो द्विमुखोऽप्यधः ।
विनश्यति गृहस्थानां धनं क्षेत्रं कुलं क्रमात् ॥ इति ।
इति हरिहरमूर्तिलक्षणम् ।
अथ शङ्करनारायणलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
शिवनाभियुतः पार्वे वामे वा दक्षिणेऽपि वा।
स च शङ्करपूर्वाख्यो नारायण इतीरितः ॥ इति ।
इति शङ्करनारायणलक्षणम् ।
अथ स्वयम्भूलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
स्वर्णवर्जुलरेखाभिराटनो नीलवर्णवान् ।
दीर्यास्यः पृथुचक्रस्तु स्वयम्भूरिति विश्रुतः ॥
फेवलं मोक्षफलदो वर्चकस्य न शंसयः । इति ।
इति स्वयम्भूलक्षणम् ।
१ द्विमुखोच तथाप्यधः। इति शा० ५० पाठः ।

·५६४ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ पितामहलक्षणम् ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
पितामहश्चतुर्वको राष्टचक्रसमन्वितः । इति ।
इति पितामहलक्षणम् ।
अथ नरमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रहमाण्डपुराणे,
नरमूर्तिस्तु भगवानतसीकुसुममभः ।
एकनाभिसमोपेतो ब्रह्ममूत्रं च पार्श्वके ।। इति ।
इति नरमूर्तिलक्षणम् ।
अथ शेपमूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
नागपत्कुण्डलीभूतरेखापतिः सशेषः । इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
अथवा कुण्डलीभूतनागभोगसमन्वितः ।
शेपमूर्तिस्तु भगवान् रक्तवर्णसमन्धितः ।
प्रलम्पन्न इति रयातः पूजितो मृत्युदायसः।
अथ वा रक्तवर्णसमन्वितश्चेत् प्रलम्मन्न इति सम्बन्धः । एस.
स्यैव दुष्टं फलं न शेपमूः । तनाने पद्मपुराणीयं पश्यते ।
इति शेषमूर्तिलक्षणम् ।
अथ सूर्यमूर्तिलक्षणम् ।
ब्रमाण्डपुराणे,
चाये चाभ्यन्तरे वापि चक्रद्वादशसंयुता ।
सूर्यमूर्तिरिति ग्याता सर्वव्याधिषिनाशिनी ॥ इति ।
इति सूर्यमूर्तिलक्षणाम् ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे हैहयादिमूर्तिलक्षणानि। ५६५
अथ हैहयमूर्तिलक्षणम् ।
तत्रैध,
गर्भागारे तु चक्रे द्वे पझे दक्षिणतो पहिः ।
पनपत्राकृतिर्वापि हेमवर्णसमाकुला ॥
हैहयस्तु सदा गोप्ता सर्वसिद्धिमदायकः । इति ।
इति हैहयमूर्तिलक्षणम् ।
अथ गरुडमूर्तिलक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
पक्षाकारे च पती द्वे मध्ये लम्बा च रेखिका ।
गरुडः स तु विज्ञेयः-इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
द्विपक्षाभ्यामुपेतं यद्गारुडं भुवि दुर्लभम् ।
विपमचक्रं दुर्लभं समचक्र कलौ न हि ॥
कल्मपौघविनाशि स्याद्वलयाकाररेखया ।
सुवर्णनिभया द्वित्रिचतुष्टयसमेतया ॥
संयुक्ता शुभदात्री स्याच्छयामा नीला सितापि वा । इति ।
गरुडमूर्तिरिति शेपः।
इति गरुडमूर्तिलक्षणम् ।
विशेषान्तरमुक्तम्-
पद्मपुराणे,
विष्णुरुवाच ।
निवसामि सदा ब्रह्मन् शालग्रामोद्भगारपनि ।
तत्रैव वर्णचक्रादिभेदानामानि ये शृणु ॥
शुलो रक्तस्तथा कृष्णो द्विषों पहुवर्णवान् ।

·५६६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे एकचक्रस्य च तथा संज्ञाः पञ्च यथाक्रमम् ।। पुण्डरीकः प्रलम्बनो रामो वैकुण्ठ एव च । विष्वक्सेन इति ब्रह्मन् फलं चास्यार्चने शृणु ।। मोक्षं मृत्युं विपादं च दारियमटनं तथा । ददाति पूजितो नृणां तस्माद् ज्ञात्वार्चयेन्नरः ।। शुल्लादिवर्णसंयुक्तो द्विचक्रः पद्मसम्भवः । वासुदेवो जगयोनिः कृष्णः पीताम्बरोऽव्ययः ।। चक्रे द्वारि स्थिते शेयः सौख्यैकफलदोऽर्चितः । चक्रे तु मध्यदेशस्थे तेपामाख्यान्तरं शृणु । परमेष्ठयजितक्रोधस्तथा नारायणोऽन्तकः। अनन्तश्चेति विज्ञेयो नानामूर्तिश्च यो भवेत् ।। राज्यं मृत्यु धनं चैव हानि वै वाञ्छितार्थकम् । ददाति पूजितो लोके तस्माद् ज्ञात्वार्चयेन्नरः ॥ इति । एतायोक्तलक्षणलक्षिताः सर्वा अपि शालग्रामशिलामूर्सयो द्विविधा शेयाः । तदुक्तम् - ब्रह्माण्डपुराणे, मूर्तयो द्विविधाः मोक्ता जलजाः स्थलगास्तथा । जलस्याः कोमला: स्निग्धाः स्थलस्याः परुषाः स्मृताः॥ इति। पूर्वोक्तलक्षणलक्षितासु शालग्रामशिलामूर्तिपु मूक्ष्मा एत. न्मूर्चपः फलाधिपारपूजनीयाः । तासां पूजने प्रशस्ततर- त्वात् । तया चोक्तम्- पभपुराणे, शालग्रामशिलालक्षणमुस्त्वा- एताणयुक्तास्तु शालग्रामशिलाः पुनः ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे वर्णभेदेन पूज्या मूर्तयः। ५६७
,
याश्च तास्वपि सूक्ष्माः स्युस्ताः प्रशस्ततराः स्मृताः ।
यथा यथा शिला सूक्ष्मा महत्पुण्यं तथा तथा ।
तस्मातां पूजयेन्नित्यं धर्मकामार्थसिद्धये ॥
तत्राप्यामलकीतुल्या मूक्ष्मा चातीव या भवेत् ।
तस्यामेव सदा ब्रमन् श्रिया सह वसाम्यहम् ॥ इति ।
स्कन्दपुराणेऽप्येवमेव । अत्र वर्णभेदेन पूजने मूर्तिविशेषः
पठ्यते हेमाद्री-
विष्णुप्रोक्ते,
ब्राह्मणैर्वासुदेवस्तु नृपैः सङ्कर्पणस्तथा ।
प्रद्युम्नः पूज्यते वैश्यैरनिरुद्धस्तु शूद्रनैः ॥
चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्यास्त्रयो राजन्यजातिभिः ।
वैश्यवेव सम्पूज्यौ तथैकः शूद्रजातिभिः ॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
घासुदेवो विप्रजनैरुपास्यः पूजने सदा ।
सङ्कर्पणः क्षत्रियस्य प्रद्युम्नो वैश्यपूजितः ॥
अनिरुद्धस्तु शूद्राणां पूज्यः सर्वफलमदः ।
विप्राणां मूर्तयः सर्वाः पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥
क्षत्रियस्य त्रयः पूज्या वैश्यस्य द्वयमेव हि ।
शूद्रस्यैका भवेत्ताय सर्वदा सर्वसिद्धिदा || इति ।
वृद्धगौतमेन तु विशेपोऽभिहितः ।
लक्ष्मीनारायणानन्तनृसिंहाच्युतकेशवाः ।
हिरण्यगर्भप्रद्युम्नगोपालगरुडध्वजाः ॥
रामानिरुद्धयकास्यदामोदरगदाधरा।
चतुर्भुजमहानीलमुकुन्दपुरुषोत्तमाः ॥
पीताम्बरहरिब्रह्मकृष्णश्रीधरमाधवाः ।

·५६८१ चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे वासुदेवेति चाख्याताश्चतुर्विशतयः शिलाः ॥ वक्रास्यः वक्रं भुनमास्यं मुखं यस्येति सः। हयग्रीव इत्यर्थः। ब्रह्मति हरिविशेषणम् । ब्रह्मक्षत्रियविदशूद्रयतीनामिष्टदार्चिताः । नैव वर्णाधमानां च न जात्वखिलयोपिताम् ।। ब्राह्मणानां पूज्या मूर्तीराह- शिलाश्चैकद्विपष्ठाटदशपश्चदशान्विताः । पूजार्हाः सर्वदाऽद्यानां गण्डकीसरिदुद्भवाः ।। लक्ष्मीनारायणानन्तहिरण्यगर्भपुरुपोत्तमचतुर्भुजसंज्ञाः शा. लग्रामशिलामूर्तय आद्यानां ब्राह्मणानां पूनने प्रशस्ताः । क्षत्रियाणां पूज्या मूर्तीराह- राज्ञामायधेकविंशत्येकादशनवाटमाः । दशद्वाविंशतितमाः सर्वदाभीष्टदा यतः ॥ लक्ष्मीनारायणानन्तकृष्णानिरुद्धगरुडध्वनगोपालरामश्री- धरसंज्ञा मूर्तयः क्षत्रियाणां पूजने प्रशस्ताः । चैश्यानां पूज्या मूर्तीराह- चतुर्विशति सप्तव त्रयोदश चतुर्दश । एकोनविंशविशैका नित्या योग्या शिला विशाम् ॥ वासुदेवभद्युम्नदामोदरगदाधरपीताम्बरहरिलक्ष्मीनारायण- संज्ञा मूर्तयो वैश्यानां पूजने प्रशस्ताः । सच्छूद्राणां पूज्या मूर्तीराह- अयोनिशकविंशैकतुर्यैकादशमूर्तयः । पञ्चमैकोनविंशाः स्युः सच्छ्द्राणां फलपदाः ।। इति । माधवहरिलक्ष्मीनारायणाच्युतानिरुद्धकेशवपीताम्बरसंशा - ·शालग्रामलक्षणमकरणे शालग्रामपूजाधिकारिधनम्।२६ मूर्तपः सरदाणां पूजने प्रशस्नाः। चतुर्विशतिमूनिगु अवशिष्टा मर्चयो नृसिंहवक्रास्यमहानीलमुकुन्दसंशा पतीना पूनने मश- स्ता इत्यर्पः। स्कन्दपुराणे, भामणसपिपवित्रा सच्छदाणामपापि था। शालग्रामेऽधिफारास्ति न चान्पो कदाचन ।। खियो या यदि या शूद्रा ग्रामणाः सपिपादयः । पूजपित्या शिलाय लमन्ते शाश्वतं पदम् ।। इति । ननु- यानणः पूजयीभस्य सप्रियादिर्न पूनपेत् । इति विष्णुपोचरवचनाद, मणवोपारणार्थव शालग्रामतिलानात् । मामणीगमनापापि शूद्रयाटासा प्रमेन् । इस्पापस्तम्यरचनाग सपिपादीनां शालग्रामशिलामर्मिर मननिषाद , सपिपादिभिः शालग्रामपिंपूनन कम्पपिन्यु. कम् । सरकयामिति पेन, सत्पम् ।

·. - चीमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं शुचेरप्पशुचेरपि । स्त्रीशूदकरसंस्पर्शो पजस्पर्शाधिको मम ॥ इति भविष्यलिङ्गपुराणवचने ब्राह्मणस्यैवेत्पत्रान्ययोग व्यवच्छेदपरेणैवकारेण ब्राह्मणमात्रस्यैव स्पर्शवत्पूजायामधिका- रावगमात् क्षत्रियादीनां शालग्राममूर्तिस्पर्शमात्रं निपिद्धमित्य- वगम्यते । एवं च सति क्षत्रियादिपूजानिपेधकवचनानां स्पर्श- मात्रनिपेधपरत्वात् क्षत्रियादीनां शालग्रामशिलामूर्तिपूजावि- पायकानि वचनानि स्पर्शहीनपूजाविषयत्वेन योज्यानीति । अत एव- बृहन्नारदीयेऽप्युक्तम्, स्त्रीणामनुपनीतानां शुद्राणां च नरेश्वर । म्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णोर्वा शङ्करस्य च ॥ शूद्रो वाऽनुपनीतो वा स्त्री वापि पतितोऽपि वा। केशवं वा शिवं वापि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते ॥ इति ।' अनानास्थया प्रत्येकं वाशब्देन क्षत्रियादीनामप्युपसङ्ग्रहो ज्ञेयः । यद्येवम् क्षत्रियादीनां शालग्रामस्पर्शनिपेधः, तर्हि सदाचा- रविरोधः स्यादिति चेत्, अत्र ग्रूमः। ब्राह्मणः पूजयेन्नित्यं क्षत्रियादिन पूजयेत् । इनि वचने क्षत्रियादिरित्यत्र अतद्गुणसंविज्ञानवहुव्रीहि- णा शूद्रादेरेव निपेघोऽस्तु न क्षत्रियादेः । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम । अधिकारः स्मृतः सद्भिः शालग्रामशिलार्चने । स्त्रीशूद्रपतितानां च पण्डानां च विकर्मणाम् । नवाधिकारो विज्ञेयः शालग्रामशिलार्चने । इत्यादिपूर्वोदाहृतवचननिचयात् । तया च- ·- शालग्रामलक्षणप्रकरणेशालग्रामपूजाधिकारिकधनम्५७१ ब्राह्मणस्यैव पूज्योऽहं शुचेरप्यशुचेरपि । स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वनस्पर्शाधिको मम ।। इति वचनमप्येवं व्याख्येयम् । शुचेरप्पशुचेरपि ब्राह्मण स्यैवाई पूज्यो न क्षत्रियादेः, क्षत्रियादेस्तु शुचेरेवाइं स्प- योग्यः, नाशुचरित्यर्थः । सत्क्षत्रियवैश्ययोरेव स्पर्शव पूजाया. मधिकारो नान्येपामित्याशयः । किञ्च । अन्ययोगव्यवच्छेदपर एवफारो ऽज्यशुचिक्षत्रियादिस्पर्शनिपेधपरो व्यवतिष्ठते । तया सति- स्त्रीशूद्रकरसंस्पों वज्रस्पर्शाधिको मम । इत्युत्तरार्द्ध शूद्रादिस्पर्शनिपेपरं यथाश्रुतमेव सुस्थम् । यत्तु पूर्वोदहतं पृहन्नारदीयवचनम्- "मीणामनुपनीतानाम्" इत्यादि । तत्रापि शूद्राणामेव आहत्य स्पर्शनिपेधात्तत्परमेव । वाशब्देन च क्षत्रियाद्युपसइहे लिप्टकल्पना । तस्माद्रा- मणैः सत्सप्रियः सद्देश्यैः स्पर्शपूर्विका शालपापपूना कार्या, नासत्सत्रियादिभिरिति सिद्धम् । अत्र-" स्त्रीशूद्रानुपनी. तानाम् " इत्पायुदाहृतवचनैः शालग्रामशिलार्चने यः शुद्र- निषेधः स सरद्रातिरिक्तपिपयः । सच्छुट्टैस्तु ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनं कर्त्तव्यम् । तथा चोक्तम्- पद्मपुराणे पुराणसद्हे च, दीक्षायुक्तस्तथा शूद्वैर्मद्यपानविवर्जितः । फर्तव्यं ब्राह्मणद्वारा शालग्रामशिलार्चनम् ॥ इति । शालग्रामशिलामूर्तिपु च यस्य या इटा मूर्तिः सा ते. न पूज्या। तदुक्तम्- नामनामाण्डपुराणयोः, इप्टा च यस्य या मूर्तिः स तां यौन पूंजपेत् ।

·५७२ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे पूजयित्वा फलं सम्यक् प्रामोतीह परत्र च ॥ इति । इष्टमूर्त्यभावेच शालग्रामशिलामूर्त्यन्तरेऽपि सर्वदेवताधिक- रणवेन स्वेष्टदेवताः पूज्याः । शालग्रामशिलायां तु यष्टव्याः सर्वदेवताः । इति ब्रह्माण्डपुराणवचनेन शालग्रामशिलायां सर्वदेवतापू. नाविधानात् । स्वेष्टदेवानुपक्रम्य- तेपो लिङ्गे मणी कुम्भे मण्डले चप्रपूजनम् । शालग्रामे च तद्बुद्ध्या यन्त्रादौ च प्रपूजयेत् ।। भूमावेव कृता पूना पुत्रायुर्धननाशिनी। इति रुद्रयामलवचनाच । शालग्रामशिलापां च तत्चबुद्ध्या समर्पयेत् । इति सोमशम्मुवचनाच्च । अन्यत्रापि, अप्स्त्रमौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च । शालग्रामे च चकाङ्के पटे मुद्रासु देवता ।। इति । प्रतिमादीनां नित्यपूजने सानं न कारयेत् । तदाह- व्यास, प्रतिमापटयन्त्राणां नित्यं स्नानं न कारयेत् । कारयेत्पर्वदिवसे यया मलनिवारणम् ॥ इति । शालग्रामशिलामूर्तिपूजा तु नित्या प्रत्यहं कार्यैव । नित्य- वंच प्रतिपाद्यते । तथाहि- स्कन्दपुराणे, फर्तव्यं सततं भक्तया शालग्रामशिलार्चनम् । इति । पुराणसङ्कन्द, नारदं प्रति ब्रह्मणो वचनम् । :

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामपूजानित्यत्वम् ।५७३
देवर्षे किं वहक्तेन शृणु मे निश्चितं वचः ।
शालग्रामशिला अाः पूजनीयाः सदा द्विजैः ॥ इति ।
इत्यादिवचनेषु सततसदाशब्दश्रवणात् ।
शालग्रामशिलापूजां विना योऽश्नाति किञ्चन ।
स चाण्डालादिविष्ठायामाकल्पं जायते कृमिः ॥
इति पद्मपुराणे पूजनं विना भोजने निन्दाश्रवणाच
नित्यत्वमवगम्यत इति । शालग्रामशिलामूर्तिजनं तु पूजाविधि.
जपाचनभिज्ञेनापि कर्त्तव्यमेव । तथोक्तम्-
पद्मपुराणे,
न गुरुर्न च मन्त्रोऽस्ति न जापो न च भावना ।
न स्तुतिर्नोपचारच चक्राङ्कितशिलार्चने ॥ इति ।
स्कन्दपुराणेऽपि,
न पूजनं न मन्त्राथ न जापो न च भावना ।
न स्तुतिर्नोपचारश्च शालग्रामशिलार्चने ।। इति ।
पुराणसवाहे,
येां नास्ति विधिमन्त्रो न दीक्षा न घिधिक्रमः ।
न तेपामपराधोऽस्ति शालग्रामशिलार्चने ॥ इति ।
गृहस्थैहे शालग्रामद्वयं नार्यम् । उक्तम्-
घराहपुराणे,
गृहे लिङ्गद्वयं नार्य शालग्रामद्वयं तथा ।
दे चक्रे द्वारकायास्तु नार्य सूर्यद्वयं तथा in
शक्तित्रयं तथा नाय॑ गणेशत्रयमेव च ।
दौ भावो नार्चयेच्चैव भन्नां च प्रतिमां तथा ।
१ पूज्यत्वेन घिहिता न तु निषिद्धा इत्यर्थः।
4

·५७४. . . वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशेः
नार्चयेच तया शङ्ख मत्स्पद्वादशकादितम् ।
गृहे ऽमिदग्धा भनाश्च नार्चाः पूज्या वसुन्धरे ॥
अर्चाः प्रतिमाः।
एता पूजनान्नित्यं सुखं न माप्नुयाद्गृही।
शालग्रामशिला भग्ना पूजनीया सचक्रका ।। इति । ।
.पद्मपुराणे विशेषः।
शालग्रामा युगाः पूज्या युगेपु द्वितयं न हि ।'
अयुग्मा नैव पूज्यन्ते विपमेवेक एव हि ॥ इति ।
स्कान्देऽपि,
शालग्रामाः समाः पूज्या विषमा न कदाचन ।
समेपु द्वितयं नेष्टं विपमेष्वेक एव हि ॥ इति ।
द्वादशशालग्रामशिलामूर्तिपूजने फलाधिक्यमुक्तम्-----
पद्मपुराणे,
शिला द्वादश भो वैश्य शालग्रामसमुद्भवाः ।
विधिवत् पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते ॥
फोटिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजः
यत्स्यात् द्वादशकस्पैस्तु दिनेनैकेन तद्भवेत् ॥ इति ।
ब्रह्मपुराणेऽपि,
शिला द्वादश भो पुत्र शालग्रामसमुद्भवाः ।
विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते ॥
कोटिलिङ्गसहसैस्तु पूजित न्हवीतटे ।
काशीवासे दिनान्यष्टौ दिनेनैकेन तद्भवेत् ।। इति ।
शतशालग्नामपूजने फलविशेपोऽप्युक्त:-
१ युगान्यष्टौ इति शा. प. पाठः।
:-

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शालग्रामे आवाहनविचार:५७५ पद्मपुराणे, यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् । तत्फलं नैव शक्तोऽहं वक्तुं कल्पशतैरपि ।। इति । शालग्रामशिलामूर्ती प्रतिष्ठानियमो नास्ति । तथा चोक्तम्- स्कन्दपुराणे, शालग्रामशिलायास्तु प्रतिष्ठा नैव विद्यते । महापूजां तु कृत्वादौ पूजयेत्ता सदा युधः ।। इति । शालग्रामे विष्णोरन्यदेवतानां च नावानं कार्यमिति के. चिदाहुः । तत्र स्कन्दपुराणाक्यं मूलम् । तचिन्त्यम् । शालग्रापार्चने नैव आवाहनविसनने । शालग्रामे हि भगवानाविर्भूतः सदा हरिः ।। इति । अन्ये तु विषः पूर्व निजे देहे स्मृत्युक्तेन न्यसेदुधः । ततस्तु मतिमायां तु शालग्रामे विशेषतः ।। क्रमेण च ततः पश्चात्कुंर्यादावाहनादिकम् । आवाहयेच पुरतो ध्यानसेव्यं द्विजोत्तम ॥ इति शिवार्चनचन्द्रिकायां स्कन्दपुराणवचनैः, पूर्वमावाहयेदेवमासनं तु द्वितीयया । इति पोडशोपचारपूजाविधानाच शालग्रामे विष्णोरन्यदेव- तानामप्यवश्यमावाहनं कार्यमेवेत्याहुः । तस्य चावाहनस्यत्यं स्वरूपमुक्तम्- सिद्धान्तशेखरे, स्वत एवाभिपूर्णस्य तत्वस्यहार्चनादिपु । सादरं सम्मुखीभावस्तदाबाहनमिष्यते ।। इति । अत एवोक्तम्- ·५७६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे मन्त्रराजानुष्टुविधाने, अमन्त्रेण न वै पूज्यः स्वमन्त्रेण स्वमुद्रया । स्वध्यानेन सदा पूज्यो नान्यथा पूजयेत् हरिम् ॥ स्वमूर्तिः स्पेन मन्त्रेण पूज्यवावाहनं विना । सर्वाः शिलाः समभ्याः पुरुषसूक्तेन नित्यशः ।। आवाहन ऋचा दधात्पूर्वं पुष्पाञ्जलिं हरेः। तस्यैवोन्मुखतामाप्य यागे चोदासने ऋचा ॥ अन्ते पुप्पाञ्जलिं दद्याद्यागसम्पूर्तिसिद्धये । इति शालग्रामशिलादानं च कुर्यात् फलाधिक्यात् । तथा प- पद्मपुराणे, शालग्रामशिलाचक्र यो दद्यादानमुत्तमम्। भूचकं तेन दत्तं स्यात्सलबनकाननम् ।। इति । बृहन्नारदीये, ब्रह्माण्डकोटिदानेन यत्फलं लभते नरः। तत्फलं समयामोति शिवलिङ्गमदानतः ।। शालग्रामशिलादाने ततोऽपि द्विगुणं फलम् । शालग्रामशिलारूपी विष्णुरेवेति वै श्रुतिः ।। इति । शालग्रामशिलायाःक्रयविक्रयो च न कुर्यात् । तदुक्तम्- पद्मपुराणे, शालग्रामशिलायां यो मौल्यमुत्पादयेन्नरः । विक्रेता चानुमन्ता च यः परीक्षानुमोदकः ।। सर्वे ते नरकं यान्ति यावदाभूतसम्प्लवम् । इति । पुरागसमाहेऽपि, शालग्रामशिलायां यो मौल्यमुत्तादयेमरः ।

·। शालग्रामलक्षणप्रकरणे तकियाक्षतपूजयोदापः।५७७ विक्रेता चानुमन्ता च परीक्षा योऽनुमोदयेत् ।। सर्वे ते पापिनो ज्ञेयाः शश्वदुःखस्य भागिनः । मुने किंबहुनोक्तेन नरकं यान्ति दारुणम् ॥ इति । शालग्रामपूजनमार्न कर्त्तव्यम् । तदुकम्- स्मृतिसकन्हे, शालग्रामे च चक्राङ्के शिवनाभौ विशेपतः। नासतैः पूजयेद्विष्णुमर्चयनरकं व्रजेत् ।। इति । अक्षता यवाः । अक्षता धानाः कृत्वा सर्पिपा ननक्ति । अक्षतसक्तूना नयं कलशं पूरयित्वा । इत्याश्वलायनसूत्रे वृत्तिकारादिभिः अ. ता नाम यवा इति व्याख्यातम् । अक्षतैः पूज्यते विष्णुस्तेन सा अक्षया स्मृता । इत्यादिना विशेषतो विहितं विष्णुपूजनमक्षयतृतीयायां यवैरेव क्रियते । तानेव दवा विप्रेभ्यः- इत्यादिना अक्षयतृतीयायां विप्रेभ्यो यवा दीयन्ते । श्रीदत्तेन च अक्षता आमतण्डुला इति व्याख्यातम् । शालग्रा. मपूजनं तुलसीदलैः कुर्यात् । तथा च- काशीखण्डे, ध्रुषवाक्यम्- शालग्रामशिला येन पूभिता तुलसीदलैः । स पारिजातमालाभिः पूज्यने सुरसमनि ॥ इति । गरुडपुराणे, नुलमीमिश्रतोयेन स्नापयन्ति जनाईनम् ।

·पारमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पूजयन्ति च भावेन धन्यास्ते भुवि मानवाः ।। इति ।
शालग्रामशिलाव द्वारकाशिलाचक्रयुताः पूज्या न केवल.
मिति । तदुक्तम्-
स्कन्दपुराणे,
शालग्रामोद्भवो देवो देवो द्वारावतीभवः ।
उभयोः सगमो यत्र तत्र मुक्तिन संशयः ॥ इति ।
तथा,
मत्यहं द्वादश शिलाः शालग्रामस्य योऽर्चयेत् ।
द्वारवत्याः शिलायुक्ताः स वैकुण्ठे महीयते ।। इति ।
तथा,
शालग्रामशिला यत्र यत्र द्वारावती शिला ।
उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः ॥ इति ।
तथा,
नृसिंह पूजने श्रेष्ठा शालग्रामोद्भवा शिला ।
द्वारकाजातचकाङ्का शिला श्रेष्ठा तथैव च ॥
तयोथ सद्भमं कृत्वा पूजयन् मुक्तिभाग्भवेत् ।
शालग्रामशिला वापि चक्राङ्कितशिलापि वा ॥ इति ।
शालग्रामशिलामूर्तितीर्थमाल्यधारणं च कर्तव्यमेव । तदुक्तम्-
पाद्मस्कान्दयोः,
तीर्थकोटिसहस्तु सेवितैः किं प्रयोजनम् ।
तोयं यः पिवते नित्यं शालग्रामशिलाच्युतम् ।।
गवां कोटिमदानेन यज्ञायुतशतेन च ।
यत्फलमृपिभिः प्रोक्तं विष्णोः पादोदकेन तु ।।
लभ्यते इति शेपः।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे तत्पादाम्बुनैवेधभक्षत्वम्। ५७९
चक्राङ्कितशिलाभ्रष्टं निर्माल्य तोयमेव च ।
यो बहेच्छिरसा नित्यं नास्ति धुर्यो नरस्ततः ।।
कुङ्कुमं चन्दन पत्रं नैवेद्यं कुसुमं जलम् ।
शालग्रामशिलालग्नं तीर्थकोटिशताधिकम् ॥ इति ।
ब्रह्मपुराणे,
गङ्गा गोदावरी रेवा नयो मुक्तिमदास्तु याः ।
निवसन्ति सतीर्थास्ताः शालग्रामशिलाजले ।। इति ।
पुराणोऽपि,
छिन्नस्तंन महासेन गर्भवासः सुदारुणः ।
पीतं येन सदा विष्णोः शालग्रामशिलाजलम् ॥
पादोदकेन देवस्य हत्याकोटिसमन्वितः ।
शुद्ध्यते नान सन्देहस्तथा शङ्खोदकेन हि ।।
ये पिवन्ति नरा नित्यं शालग्रामशिलाजलम् ।
पञ्चगव्यसहस्रस्तु प्राशितैः किं भयोजनम् ।।
प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने किं दानैः किमुपोपणैः ।
चान्द्रायणैश्च किं तीर्थः पीत्वा पादोदकं शुचिः ॥ इति ।
शालग्रामविष्ण्वादिदेवार्पितनैवेद्यं भोक्तव्यमेव । तदुक्तम्-
पामस्कान्दव्रात्मपुराणसङ्ग्रहेषु,
शिव उवाच।
भक्या च नैवेद्यं शालग्रामशिलार्पितम् ।
कोट्यैन्दवस्य लभते फलं यज्ञसहसयोः।।
ऐन्दवं चान्द्रायणम् ।
अनर्ह मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।
शालग्रामशिलालनं सर्व याति पवित्रताम् ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे शालग्रामशिलालग्नम् शालग्रामशिलासंघद्धम् । तेन यत् शा- लग्रामे सर्वदेवतापूजाधिकरणत्वेन शिवपूजनं क्रियते तनैवेद्या. घदुष्टम् -। अथ वा । शालग्रामे या शिवमूर्तिः शिवनाभिमूर्ति- स्तत्पूजने यनैवेद्यादि तददुष्टमिति । अथ वा । शालग्रामशिला. संयुक्तशिवलिङ्गपूजने नैवेद्यादिकं भक्षणीयम् । केवलशिवलिङ्ग- नैवेद्यभक्षणे तु- स एवाह, नैवेद्य में नरो भुक्त्वा शुद्ध्यै चान्द्रायणं चरेत् । इति । विष्णुनैवेद्यभक्षणे तु पुनः- स एवाह, भुक्त्वा केशवनैवेद्यं कोटियज्ञफलं लभेत् । इति । वृहन्नारदीयेऽपि, हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यमुदरे हरेः। पाददोकं च निर्माल्यं मस्तके यस्य सोऽच्युतः ॥ मृत्युकाले च यस्यास्ये दीयते पादयोर्जलम् । आप पापसमाचारः स गच्छेद्विष्णुमव्ययम् ।। अग्निष्टोमसहस्रेस्तु वाजपेयशतैरपि । तत्फलं लभते देवि विष्णोनैवेद्यभक्षणात् ॥ इति । अत एव एकादशीनिर्णयप्रस्ताचे पारणाविपर्य माधवाचा- रुपपादितम्- "पारणं च नैवेद्यमिश्रितं कुर्यात् । तदुक्तम्-- स्कन्दपुराणे, कृत्वा चैवोपवासं तु योऽश्नाति द्वादशीदिने । नैवेद्यं तुलमीमिश्रं हत्याकोटिविनाशनम् ॥” इति ।

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे शिवनाभिमाहात्म्यलक्षणे।५८१
शिवलिङ्गनैवेद्यातिरिक्तमपि विष्णादिदेवार्पितं नैवेद्यं न
ग्राह्यम् । कुतः। अर्पणं च दानमेव । दाने च नैवेद्ये अर्पिते पुन -
वेधग्रहणे दत्तापहारदोष इति केचिदाहुः । तत् भ्रान्तमलपितं
द्वेषः । अज्ञानं वा मूलपित्यारता प्रसक्तानुप्रसक्तविचारेणति ।
अथ शिवनाभिमाहात्म्यं लक्षणं च ।
पद्मपुराणे,
स्वर्गे मत्र्ये च पाताले पापाणाः सन्ति भूमिप ।
शालग्रामसमाः कापि निवसन्ति पुनः पुनः।।
शिला लिगाकृतियंत्र दृश्यते च यतस्ततः ।
शिवनाभिः स विख्यानः शालग्रामोद्भवो नृप ॥
पूजयेत्तं विशेपेण तत्र सन्निहितः शिवः ।
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा नरो भक्त्या सर्वपापैः ममुच्यते ।
शिव नारायणं शैलं शालग्रामसमुद्भवम् ।
पूजयेत्तु प्रयनेन तत्र सन्निहितावुभौ ।।
शालग्रामशिलाभक्त्या भक्त्या विष्णोः शिवस्य च।
शालग्रामशिलामध्ये लिङ्गरूपी शिवः स्थितः ।।
अर्थयन्ति महाभक्त्या शिवनाभिं नरोत्तमाः।
ते यान्ति मन्दिरं शैवं सिद्धचारणसेवितम् ।।
शिवनाभिं तु ये मा विधिवत्पूजयन्ति च ।
मन्त्रैः पुप्पोपहारैश्च ते यान्ति शिवसन्निधौ
शैवं नारायणं शैलं यत्र देशे व्यवस्थितम् ।
तच्छवं वैष्णवं तार्थ भुक्तिमुक्तिमदायकम् ।।
चक्रे तु दृश्यते लिङ्गं शिलायर्या नारद कचित् ।
श्रीधरः स तु विज्ञेयः सर्वकामफलप्रदः ॥ इति ।

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
स्कन्दपुराणे,
शालग्रामशिलालिङ्गे यः करोति ममार्चनम् ।
तेनार्चितः कार्तिकेय युगानामेकसप्ततिः ॥ इति ।
सर्वपुराणसारोद्धारकार्तिकमाहात्म्ये,
कर्मचक्रा मध्यभागे श्वेतामा गोमुरान्विता ।
शिवनाभिरिति ख्याता भुक्तिमुक्तिफलमदा ॥
गोखुरान्विता गोप्पदयुक्ता।
पूर्व विद्युत्कला भानुरूज़ पिट्नजटा शशी ।
शिवनाभिरिति ख्यातः सूक्ष्मास्यः स्पृश्यलिङ्गकः॥ इति ।
ब्रह्माण्डपुराणे,
कर्माकृतिरधोभागे लिगभागे खुरान्वितः ।
शिवनाम इतिख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥
सर्वत्र लोहिताकारा मूर्वि रक्तजटा शशी ।
अघोरा सा परित्याज्या गृहिभिर्यतिपूजिता ॥
हेमवर्णजटायुक्ता हेमविन्दुसमन्विता ।
मस्तके गोखुराभा च चन्द्रगङ्गासमन्विता ॥
सद्योजाताभिषा श्रेष्ठा पुत्रपौत्रधनमदा ।
शिरोमध्ये रक्तवर्णा श्वेतचन्द्रजटायुता ॥
वामदेवाभिधा श्रेष्ठा गृहिभिः पृजिता सदा ।
फिश्चिकपिलसंयुक्ता कृष्णनीलजटायुता ॥
पावरेसासमोपेता ईशाना मुक्तिदा भवेत् ।
पूर्व विद्युजटाभार ऊर्च पिगनटा राशी ।।
तत्पुरुषाभिधाना स्यादुर्लभा सर्वकामदा ।
दिलिगो वा निलियो वा चतुप्पथपलिगवान् ।।

·..
शालग्रामलक्षणप्रकरणे शिवनाभिमाहात्म्य लक्षणे।५८३
स च शच्छङ्करनामा स्यादेवदेवः सदा शिवः ।
देवत्वदायकौर्लिङ्गैः पञ्चभिः पभिरुत्तमा ।
ततो मूर्तिफलं पुण्यं मया वक्तुं न शक्यते । इति ।
नृसिंहपुराणे,
कूर्मचक्रमधोभागे श्वेताभा गोखुरान्विता ।
शिवनाभिरितिख्याता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥
पूर्वे विगुत्कला भानुरुचे पिङ्गजटा शशी ।
शिवनाभिरितिख्याता दुर्लभा सर्वकामदा ।। इति ।
प्रयोगपारिजातेऽपि किञ्चित्स्पर्यते ।
द्विनाभिः पद्मरूपा चेद्भवेद्धारहरात्मिका ।
नाभौ लिङ्गेन युक्ता वा श्वेतामा वै खुरान्विता ॥
शिवनाभीति विख्याता भुक्तिमुक्तिमदायिका ।
यवमानं तु गर्त स्याद्यवार्द्ध लिगमुच्यते ॥
शिवनाभिरितिख्यातत्रिषु लोकेषु दुर्लभः ।
वासुदेवमयं क्षेत्रं लिङ्गं शिवमयं स्मृतम् ।।
तस्मादरिहरक्षेत्रे पूजपेच्छङ्कराच्युतौ ।
सा चेच्छिलाशतैः शस्ता चतुर्वर्गफलमदा ॥
साक्षान्महेश्वरेणात्र संयुक्तः पूजितो हरिः । इति ।
इति शिवनाभिमाहात्म्यं लक्षणं च ।
अथ द्वारवतीशिलामाहात्म्यम् ।
स्कन्दपुराणे,
द्वारवत्याः शिला देवि मुद्रया मम मुद्रिता ।
तया तु सहितं तत्स्यात्तीर्थ द्वादशयोजनम् ॥
म्लेच्छदेशेऽशुचौ वापि चक्राको यत्र तिष्ठति।

·६४ वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे योजनानि तथा त्रीणि मम क्षेत्रं वसुन्धरे ॥ तन्मध्ये म्रियते यस्तु पूजकः सुसमाहितः । शतबाधां च प्राप्तस्तु न पुनः सोऽपि जायते ।। चक्राङ्कितस्य सान्निध्ये यत्कर्म क्रियते नरैः । स्नानं दानं तपो होमः सर्व भवति चाक्षयम् ।। संवत्सरं तु यत्पापं मनसा कर्मणा कृतम् तत्सर्वं नश्यते घुमा सहचकाइदर्शनात् ।। घरदाहो विपं चैव अग्निचौरभयं तथा । सर्वे ते प्रशमं यान्ति सकञ्चकाइपूजनात् ।। गूतप्रेतपिशाचाच डाकिन्यश्च वमुन्धरे। सर्वे ते प्रलयं यान्ति यन चक्राङ्कितं न्यसेत् ॥ भक्त्या वा यदि वाऽभक्त्या चक्राईं पूजयेन्नरः । अपि चेत्स दुराचारो मुच्यते नात्र संशयः ॥ संवत्सरं तु यः कुर्यात्पूनां स्पर्शनदर्शने । विना सासन योगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति । तथा, द्वारवतीमधिकृत्य- यत्किञ्चित्तत्र पापाणं कृष्णचक्रेण मुद्रितम् । तस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ हदि स्थिते तु चकाङ्के दूता वैवस्वतस्य तु । नोपसर्पन्ति ते भीता दृष्ट्वा विष्णुपरिग्रहम् ॥इति । तथा, विधिहीनापि या काचित् क्रिया मन्त्रपिवर्जिता । चकाङ्कपूजनात्सम्यम् लभेच्छास्त्रोदितं फलम् ।। पक्राङ्कितशिलाभ्रष्टं निर्माल्यं तोयमेव च ।

·.
शालग्रामलक्षणप्रकरणे दारकाशिलामाहात्म्यम्। ५८५
यो वहेच्छिरसा नित्यं नास्ति धन्यो नरस्ततः ।
चक्राङ्कितशिलाये तु कुर्याज्जागरणं हि यः ।
एकादश्यां नृपश्रेष्ठ देवास्तस्य वरमदाः ॥
यत्र तिष्ठति चक्राको देवो द्वारवतीभवः ।
तीर्थकोटिसहस्राणि तत्र सन्निहितानि च ॥
यत्र यत्र नृपश्रेष्ठ देवश्चकाचिह्नितः ।
तत्र गच्छ महाभाग संमाराब्धिं तरिष्यसि ।। इति ।
तथा भगवदाक्यमपि,
तिथीनां द्वादशी ब्रह्मनीष्टा मुनिसत्तम ।
प्रतिमानां तु सर्वासा शालग्रामशिला पम
चक्राङ्किताच पापाणा द्वारकायां च ये स्थिताः ।
ममेष्टाः सर्वदा विभ चक्रतीर्थसमुद्भगः ॥
प्रवरं सर्वतीर्थानां शालग्रामशिलोदकम् ।
चक्राङ्कितस्य विभेन्द्र नापरं विद्यत कचित् ।।
तथान्यत्रापि,
सर्वेषु तीर्थेपु वसन्ति शलाः परंन ते कशवचक्रचिन्हिताः ।
ये चाङ्किताः कृष्णसुदर्शनन व्रजन्ति पूजां शुभसयुतास्ते।।
तिष्ठन्ति तस्मिन् पितरो मनुष्यास्तीनि गङ्गागयपुष्फराणि
यज्ञाश्वमेधायपि पुण्यशैलाश्वक्राङ्किता यस्य वसन्ति गेहे।इनि।
इति धारकाशिलामाहात्म्यम् ।
अथ धारकाशिलालक्षणम् ।
पद्मपुराणे,
कृष्णा मृत्युप्रदा नित्य कपिला तु भयावहा ।
ओन्मत्यं कवुरा दद्यापीता वित्तरिनाशिनी ॥

·५८६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
फर्युरा शबला।
धूम्राभा पुत्रनाशाय भग्ना भार्यावियोगदा।
श्वेता स्निग्धा शिला पूज्या सर्वकामार्थदायिका ।।
अच्छिद्रचक्रा सा पूज्या दुःखदारियनाशिनी ।
छिद्रा दारिद्यदा चैव भवेत्पार्थिव सा शिला ।।
पुत्रपौत्रगृहादीनि स्वर्गमोक्षसुखानि च ।
ददाति शुक्लवर्णाभा यत्नेन तु समर्चयेत् ।।
वर्तुला चतुरस्रा च पूजिता सिद्धिदायिका ।
मुखदा समचक्रा च विपमा दुःखदा भवेत् ।।
विपमा विषमचक्रिका ।
छिद्रा भग्ना त्रिकोणा च तथा विषमचक्रिका ।
अर्द्धचन्द्राकृतिर्या च पूज्यास्ता न भवन्ति हि ॥
फलमुत्पद्यते तासां पूजया न कदाचन ।
इत्यभिधानात् ।
त्रिकोणा विपमा रक्ताश्छिद्रा भग्ना विवर्जयेत् ।
अर्द्धचन्द्राकृतिर्या तु पूजिता हानिकारिका ।। इति ।
प्रयोगपारिजाते तु विशेषः स्मर्यते ।
भिन्नश्चैवार्थनाशाय स्थलो युद्धिविनाशकः ।
दीर्घश्वायुईरो ज्ञेयो रुक्ष ऋद्धिविनाशकृत् ।।
शुक्लवर्ण शुभं ज्ञेयं वृत्तचक्रं तथैव च । इति ।
अत्रैव चर्मूर्तिभेदः अग्निपुराणे उक्तः-
सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात् ।
विचक्रथाच्युलो देवस्त्रिचको वा त्रिविक्रमः !!
जनार्दनश्चतुश्चक्रो वामदेवश पञ्चभिः ।
पट्चक्रश्ववै प्रद्युम्नः सङ्कर्पणश्च सप्तभिः ॥

·शालग्रामलक्षणप्रकरणे द्वारकाशिलालक्षणम् । ५८७
सङ्कर्षणः वलदेवः।
पुरुपोचमोऽटचको नवव्यूही नवात्मकः ।
दशावतारो दशभिर्दशैकेनानिरुद्धकः ।।
द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः । इति ।
गरुडपुराणे,
ब्रह्मोवाच ।
चतुश्चक्रचतुर्भुजः । इति विशेषः । हेमाद्री तु मूर्तिभेदेन
फलभेदः स्मर्यते ।
विष्णुरुवाच।
एकचक्रा शिला ताओं द्वारवत्याः सुशोभना ।
सुदर्शनो महादेवो मोक्षकफलदायकः ॥
लक्ष्मीनारायणो द्वाभ्यां चक्राभ्यामनिता शिला।
पूजिता भक्तियुक्तेन भुक्तिमुक्तिफलप्रदा॥
त्रिचक्रश्वाच्युतो देवो देवेन्द्रस्य पदपदः ।
पूजितो नात्र सन्देहस्त्रिविक्रमथ कीर्तितः ॥
चशब्दो वार्थे । विचक्र: अच्युतत्रिविक्रमो वेत्यर्थः ।
श्रीमदो रिपुहन्ता च चतुथको जनार्दनः ।
पूजयेद्भक्तिसंयुक्तः सुगन्धैः कुङ्कुमादिभिः ।
पञ्चभिर्वासुदेवः स्यात्मभुथः शिलार्चितः ।
जन्ममृत्युभयात्राता भवते नात्र संशयः ।।
मधुम्नः पइभियश्च लक्ष्मीकीर्तिप्रदो भवेत् ।
पूनितो भक्तिभावेन चक्रतीर्थशिलोद्भवः ।।
पलभद्रशिला या सप्तचक्राहिता खग।
पूजितस्तुप्यते देवो गोत्रपुत्रपदो भवेत् ।।
पाञ्छिनं चाष्टभिवर्ददाति पुरुषोत्तमः ।

·.
५८८ . चीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सर्व दद्यान्नवचक्रो दुर्लभं यत्सुरैरपि ।।
पूजितः केशवस्तस्य ददाति स्थानमुत्तमम् ।
राज्यदो दशभिश्चक्रर्दशावतारसंज्ञकः ।।
दशावतारपूजा स्याचकाङ्कस्यास्य पूजनात् ।
एकादशभिरैश्वर्यमधिकं च प्रयच्छति ॥
पूजितो भक्तिभावेन चक्रतीर्थशिलोद्भवः ।
तत्रय मापते देवश्चदिशभिः श्रितः॥
पूजितः सर्वकामानामनन्तफलदायकः ।
द्वादशात्मा स विज्ञेयो शुक्तिमुक्तिमदोऽर्चितः ॥
अत ऊर्य परात्मासौ सदा मीतिविवर्द्धनः ।
पूजितः सर्वलोकात्मा विष्णुलोकमदायकः ॥
इति चक्राङ्कितशिलाः कषिताः फलनामतः ।
एकचक्रविपये विशेष:-
प्रयोगपारिजाते स्मर्यते,
एकचके विशपोऽस्ति स विशेषस्त्वयोच्यते ।
शुवं कृष्णं तथा रक्तं द्विवर्ण बहुवर्णकम् ॥
योफचक्रिणः स्युश्च तेषां संज्ञा भवेत्क्रमात् ।
पुण्डरीकः प्रलम्बनो रामो वैकुण्ठ एव च ॥
विपक्सेन इति ब्राह्मन् तेपो पूजाफलं शृणु ।
मोक्षं मृत्यु विवादं च दारिद्रयमटनं तया ॥
ददाति पूजकस्पास्य तस्मात्तां तु परित्यजेत् । इति ।
इति द्वारयतीशिलामूर्तिलक्षणम् ।
इति श्रीवीरमित्रोदये शालग्रामशिलामूर्ति
लक्षणप्रकरणं समाप्तम् ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे सलक्षणालिङ्गस्य पूज्यत्वम् । ५८१
अथ लिङ्गलक्षणप्रकरणम् ।
विशेषाच्छल मुक्त्यै भुक्तये चानुपगतः ।
पार्थिवं भुक्तये शस्त मुक्तये चानुपगतः ॥
एवं वै दारुजं ज्ञेयं चित्रलिङ्गं तथा पुनः ।
स्थिरलक्ष्मीमदं है राजतं चैव राज्यभृत् ।।
मजादृद्धिकरं सानं वागमायुःमवर्द्धनम् ।
पामरांग महाभूत्यै सौभाग्याय च मौक्तिकम् ।।
चान्द्रकान्तं मृत्युजिनं स्फाटिकं सर्वकामदम् ।
इत्यादिवचनैः फलविशेषकामनया नानाविधलिङ्गापूजा
उक्ता । सा च पूजा-
लिङ्गं सलक्षणं कुर्यारयजेलिगमलक्षणम् ।
दैर्यहीने भवेद्याधिरपिके शत्रुवर्द्धनम् ॥
नाहहीने विनाशः स्यादधिके च शिशुक्षयः ।
विस्तारे चाधिके होने राष्ट्रनाशो भवेद्धृवम् ॥
शूलहीने तु दारियं शिरोहीने कुलक्षयः ।
ब्रह्मसूत्रविहीने च राजा राष्ट्रं च नश्यति ।।
तस्मात्सर्वप्रयनेन लिङ्गं कुर्यात्सलक्षणम् ।
लिङ्गं सलक्षणं पूज्यं त्यजेल्लिगमलक्षणम् ।।
इत्यादिवचनैः सलक्षणानामेव लिङ्गानां कर्तव्पेत्युक्तम् ।
तत्र फानि सलक्षणानि लिङ्गानीति लिङ्गलक्षणमुच्यते । तबादौ
लिगमहिमा उच्यते--
स्कन्दपुराणे,
शिव उवाच ।
न तुष्पाम्पर्चितोर्चायो पुष्पधूपनिवेदनः ।

·विरमित्रादयस्य लक्षणप्रकाशे
लिनेऽचिंते ययात्यर्थ परितुष्यामि पार्वति ।।
एप देवि पुराकल्पे लीनोऽहं सर्वदेवतः ।
लीनत्वाल्लिङ्गमित्युक्तं सदेवासुरकिनरः ॥
सर्वेन्द्रियमयुक्तो वा संयुक्तः सर्वपातकः ।
प्रयच्छामि दिवं देवि यो मे लिङ्गार्चने रतः ॥
त्यक्त्वा सर्वाणि पापानि निर्द्वन्द्वो दग्धफल्मपः ।
मन्मना मन्नमस्कारो मामेव प्रतिपद्यते ॥
वस्त्रपूतजलैर्लिङ्गं स्नापयित्वा ममामराः ।
लक्षाश्वमेधजनितं पुण्यमामोति सत्तमाः ॥
सुगन्धचन्दनरसैलिङ्गमालिप्य भक्तितः ।
आलिप्यते सुरस्त्रीभिः सुगन्धैर्यक्षकर्दमः ॥ इति ।
शिवनारदसम्बादेऽपि,
विना लिङ्गार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः।
महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्दृत्तस्य दुरात्मनः ।।
एकतः सर्वदानानि ब्रतानि विविधानि च ।
तीर्थानि नियमा यज्ञा लिङ्गार्चा चैकतः स्थिता ।।
फलो लिङ्गार्चनं श्रेष्ठं यथा लोके मदृश्यते ।
तथा नास्तीति नास्तीति शास्त्राणामेप निश्चयः॥.
भुक्तिमुक्तिपदं लिङ्गं बिविधापत्तिवारणम् ।
पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।।
न लिङ्गाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुर्वपि ।
विद्यते सर्वशास्त्राणामेप एव विनिश्चयः ।।
सर्वमन्धपरित्यज्य फर्मजालमशेपत्तः ।
भक्त्या परमया विद्वान् लिङ्गमेकं प्रपूजयेत् ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यनुलोमनः ।

·५११
रिङ्गालक्षणप्रकरणे लिङ्गमहिमा ।
पूजयेत्सततं लिङ्गं तत्तन्मन्त्रेण सादरम् ।।
तत्तन्मन्त्रेण यथायोग्यं वैदिकतन्त्रनाममन्त्रेण ।
लिङ्गपुराणे,
बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् ।
शिवलिङ्ग समभ्यर्च्य स्थितमन न संशयः॥
मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुविभुवनेश्वरः ।
रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः ।।
लिगवेदी महादेवी लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः।
तयोः सम्पूजनान्नूनं देवी देवश्च पूजितौ ।।
दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निति नराः ।
तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि ।
शक्यते नैव विप्रेन्द्र तस्मात्संस्थापयेच्छिवम् ।
सर्वेपामेव वर्णानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम् ।।
सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम् ।
तथा,
शिवलिङ्ग समुत्सृज्य यजते चान्यदेवताः ।
स नृपः सह देशेन रौरवं नरकं घनेत् ॥
ब्रह्मादयः मुराः सर्वे राजानश्व महर्दिकाः।
मानवा मुनयभैव सर्वे लिङ्गं यजन्ति च ॥
विष्णुना रावणं हत्वा ससैन्यं ब्रह्मगः सुतम् ।
स्थापितं विधिवद्भत्या लिङ्गं तीरे नदीपतेः ॥
कृत्वा पापसहस्राणि हवा विमशतं तथा ।
भावात्समाश्रितो लिङ्गं मुच्यते नात्र संशयः ।।
तस्मादभ्यर्चयेलिई यदीच्छेन्छाश्वतं पदम् ॥
सर्वे लिङ्गमया लोकाः सर्व लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।

·। ५९२ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे, तस्मात्सर्वपयनेन स्थापयेत्पूजयेच्च तत् ।। ब्रह्मा हरथ भगवान् विश्वेदेवा उमा हरिः॥ लक्ष्मीधृतिः स्मृतिः प्रज्ञा मेधा दुर्गा शची तथा । रुद्राच वसवः स्कन्दो विशाखा शाख एव च ।। नैगमेशश्च भगवान् लोकपाला ग्रहास्तथा । सर्वे नन्दिपुरोगाश्च गणा गणपतिः प्रभुः ॥ पितरो मुनयः सर्वे कुवेराद्याश्च सुमभाः । आदित्या वसवः साध्या आश्विनौ च भिपग्वरौ । विश्वेदेवाः समरुतः पशवः पक्षिणो मृगाः । ब्रह्मादिस्थावरान्तं च सर्व लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।। तस्मात्सर्व परित्यज्य स्थापयल्लिङ्गमैश्वरम् । यनेन स्थापित पिण्डं पूजितं पूजयद्यदि ।। मूले ब्रह्मा वसति भगवान् मध्यभागे च विष्णुः सर्वेशानः पशुपतिरजो रुद्रमूर्तिर्वरेण्यः । तस्माल्लिङ्गं गुरुगुरुतरं स्थापयेत्पूजयेद्वा यस्मात्पूज्यो गणपतिरसौ देवमुख्यैः समस्तैः ॥ गन्धैः स्रग्धूपदीपस्नपनहुतवलिस्तोत्रमन्त्रीपहार- नित्यं येऽभ्यर्चयन्ति त्रिदशवरतनुं लिङ्गमूर्ति महेशम् । गर्भाधानार्थनाशक्षयभयरहिता देवगन्धर्वगुख्यः सिद्वैद्याश्च पूज्या गणवरनमितास्ते भवन्त्यपमेयाः ।। तस्माद्भत्योपचारेण स्थापयेत्परमेश्वरम् । पूजयेच विशेपेण लिङ्गं सर्वार्थसिद्धये ।। तथा, तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिमहेश्वरः । यावत्पूजा सुरेशस्य तावदेहस्थितियशः ।।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिगलक्षणम् । ५९३
पूजनीयः शिवो नित्यमतः श्रद्धासमन्वितैः ।
सर्वो लिङ्गमयो लोकः सर्व लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।।
तस्मात्सम्पूजयेल्लिहं य इच्छेसिद्धिमात्मनः ।
सर्वे लिङ्गाचनादेव देवा दैत्याच दानराः
यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशिनः ।
पितरो मुनयश्चापि पिशाचाः किन्नरादयः ।।
अर्चयित्वा लिङ्गमूर्ति मंसिद्धा नात्र संशयः ।
तस्माल्लिङ्गं यजेनित्यं येन केनापि भो सुराः ॥
तथा,
ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं वा त्रिदशालये ।
तेर्चयन्तु सदा फालं लिड्गरूपं मद्देश्वरम् ।।
छिया भिवा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।
यजेदेकं विरूपाक्षं न स पापैः पलिप्यते ॥ इति ।
इति लिङ्गमहिमा।
अथ लिङ्गलक्षणम् ।
तत्र लिङ्गं द्विविधम् अकृत्रिमं कृत्रिमं च । अकृत्रिम स्वय.
म्भूबाणलिङ्गादि । कृत्रिमं निर्मितधातुलिङ्गादि ।
सिद्धान्तशेखरे,
नत्वा नादमयं लिङ्गं पिण्डिकां विन्दुरूपिणीम् ।
ब्राह्मी शिला कलारूपां वक्ष्ये लिङ्गस्य लक्षणम् ॥
तल्लिङ्गं विविधं शेयमचलं च चलं तथा ।
प्रत्येकं विविध क्षेयं व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकम् ॥
प्रासादे स्थापित लिङ्गमचलं तच्छिलादिनम् ।
स्थापितं तचलं गेहे स्थिर सिङ्गमयोग्यते ॥

·५९४ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पञ्चधा तत् स्थिरं लिङ्ग स्वयम्भुदेववाणकम् ।
आप च मानुपं लि तेपी लक्षणमुच्यते ।। इति ।
तत्र स्वयम्भुलिङ्गलक्षणं चोक्तम्-
मयदीपिकायाम्,
आचार्यमनपेक्ष्यैव स्वयम्भूतो महेश्वरः ।
यत्र चैव स्वयं व्यक्तं लिङ्गमुक्तं स्वयम्भु तत् ॥
विपुवद्यस्य संस्पर्शादहति क्षिप्रमेव तु |
विपुवद सुषुम्णा । इडापिगलाव्यतिरिक्ता नझरन्ध्र नि-
निय निर्गता नाडी।
शैवसिद्धान्तशेखरे,
नानाच्छिद्रसुसंयुक्तं नानावर्णसमर्चितम् ।
अष्टमूलं यल्लिङ्गं कर्कशं भुवि दृश्यते ॥
तालिहं स्वयमुद्भूतमपीठं लक्षणच्युतम् ।
स्वयम्भु लिङ्गमित्युक्तं तच नानाविधं मतम् ।।
शद्वाभमस्तकं लिङ्गं वैष्णवं तदुदाहृतम् ।
पद्माभमस्तकं ब्राह्म छत्रामं शाक्रमुच्यते ॥
शिरोयुग्मं तदानेयं त्रिपदं याम्यमारितम् ।
खड्गाभं नितेर्लिंडं वारणं फलशाकृति ।।
वायव्यं ध्वजपल्लिनं कौवेरं तु गदानिभम् ।
ईशानस्य त्रिशूलाभ लोकपानामिति स्मृतम् ।।
स्वयम्भु लिगमाख्यातम्- इति ।
इति स्वयम्भुलिगलक्षणम् ।
अथ घाणलिङ्गलक्षणम् ।
कालोत्तरे,
वाणलिङ्गं तथा ज्ञेयं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे वाणलिङ्गलक्षणम् । ५९५
उत्पत्ति वाणलिङ्गानां लक्षणं देशतः शृणु ॥
नर्मदादेविकयोच गङ्गायमुनयोस्तथा ।
सन्ति पुण्यनदीनां च बाणलिङ्गानि पण्मुख ॥
इन्द्रादिपूजितान्यत्र तचिवैश्विहितानि च ।
आपीतानि पहस्राणि चक्राकाणि विशेषतः ।।
इन्द्रलिङ्गानि तान्याहुः साम्राज्यार्थप्रदानि तु ।
अरुणं हि सकीलालमुष्णस्पर्शकरोज्ज्वलम् ॥
आग्नेयं तत् शक्तिनिभमथ वा शक्तिलाञ्छितम् ।
इदं लिङ्गवरं स्थाप्य तेजसोऽधिपतिर्भवेत् ॥
दण्डाकारं भवेद्याम्यमय वा रसनाकृति।
यदभ्यक्तं मुहूर्तेन निर्णिक्तं जायते तदा ॥
निर्णित रुक्षम् ।
शत्रूणां निधनं तेन क्रियते स्थापितेन तु ।
राक्ष खड्गसदृशं ज्ञानयोगफलप्रदम् ।।
शर्करादिसुलिप्तं तु कटुकस्वं न चेचदा ।
राक्षस नितिलिङ्गम् ।
धारणं धर्नुलाकारं पाशाएं चातिवर्चसम् ॥
वृद्धिदं सुखदं स्वच्छमम्भो यात्यप्सु मध्यगम् ।
कृपणं धूम्र च वायव्यं ध्वजाभं ध्वजभूपणम् ।।
मस्तके स्थापितस्तस्य तुलो ननमितस्ततः ।
निर्वाते तु चलत्पत्र शत्रोरुचाटने हितम् ॥
.
तूलः फासः।
गदाकारं मध्यगुरु कौबेरं सस्यमध्यगम् ।
दिनं वाप्यय वा रात्रि सस्याना दिवर्द्धनम् ॥
ध्यसं शूलाहितं रौद्रं हिमकुन्देन्दुवर्चसम् ।

·.
५९६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
चतुर्वर्णमयं वापि वैष्णवं जायतेऽग्रतः।।
वैष्णवं चक्रशहाई गदाब्जादिविभूपितम् ।
श्रीवत्सकौस्तुभाई च शेपसिंहासनाङ्कितम् ॥
वैनतेयसमा वा तथा विष्णुपदाङ्कितम् ।
वैष्णवं नामतः प्रोक्तं सर्वेश्वर्यफलप्रदम् ।।
शालग्रामादिसंस्थं तु शवाझं श्रीविवर्द्धनम् ।
पद्याई स्वस्तिकाई वा श्रीवत्साई विभूतये ।।
उक्ताङ्कं श्रेयसे योज्यं शेपमत्र विवर्जयेत् ।
पद्मवर्ण तु यल्लिङ्गं पद्माई सकमण्डलु ॥
दण्डाझं मूत्रचिहं वा नाझं ज्ञानाप्तिदं मतम् ।
शशिवर्ण महाकालं नन्दीशं पद्मरागवत् ॥
पुष्परागनिभं शार्च मुद्गाभं सिद्धपूजितम् ।
मौक्तिकाभं नीलनिभं रुद्रादित्यैः प्रपूजितम् ।।
वसुदैत्येन्द्रयक्षेशगुह्यकैर्यातुधानकैः ।
नानावर्ण लोहवर्णमय नीलोत्पलप्रभम् ।।
इत्येतल्लक्षणं माक्तं परीक्ष्यं तत्त्वकोविदैः।
त्रिसप्तपञ्चवारं वा तुलासाम्यं न जायते ।
सदा वाणं समाख्यातं शेपं पापाणसम्भवम् ।।
नयाँ वा मक्षिपेट्यो यदा तदुपलभ्यते ।
याणलिङ्गं तदा विद्धि मनःसुखविवर्द्धनम् ॥
अथ वाणं समाख्यातं यथा वक्ष्ये तथादितः ।
वाणः सदाशिवो देवो वाणो वाणासुरोऽपि वा ।।
तेन तस्मै कृतं यस्माद्वाणलिङ्गमुदाहृतम् ।
सदा सन्निहितस्तत्र शिवः सर्वार्थदायकः ॥
कृतप्रतिष्ठं तल्लिङ्गं याणाख्येन शिवेन च ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे बाणलिङ्गलक्षणम्। ५९७
पक्वजम्बूफलाकारं कुक्कुटाण्डसमाकृति ।।
भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव वाणलिङ्गमुदाहृतम् !
कर्कशे वाणलिङ्गे तु पुत्रदारक्षयो भवेत् ।।
चिपिटे पूजिते तस्मिन् गृहभङ्गो भवेद्धवम् ।
एकपार्श्वक्षते धेनुपुत्रदारधनसयः॥
शिरसि स्फुटिते वाणे व्याधिर्मरणमेव च ।
अन्यजातिपिलमे तु सर्वगोत्रक्षयो भवेत् ॥
छिद्रे लिङ्गेऽर्चिते वाणे विदेशगमनं भवेत् ।
लिङ्गे च कर्णिका दृष्ट्वा व्याधितो जायते पुमान् ॥
अर्घ्यं स्यात्कपिल लिङ्गं मुनीना मोक्षकाशिणाम् ।
लघु वा कपिलं स्थूलं गृहे नैवार्चयेत्क्वचित् ॥
गृहे विवर्जयेत्ताह तन्मुमुक्षार्थिनो हितम् ।
पूजितव्य गृहस्थेन वर्णेन भ्रमरोपमम् ।।
तत्सपीठमपीठं वा मन्त्रसंस्कारवर्जितम् ।
सिद्धिमुक्तिप्रदं काणं सर्वप्रामादपीठगम् ॥
घाणलिनं यदा हस्ते तदा सौपुम्णिकं वहेत् ।
सुपुम्णा योगवायुपूरिका नाडी।
निपञ्चससवारं वा तुलासाम्यं न जायते ॥
तदा वाणं समाख्यातं शेषं पापाणकं वदेत् ।
नयां वा प्रक्षिपेद्भूयो यदा तदुपलभ्यते ॥
तदा पाणं समाख्यातमन्यथा क्लेशदायकम् ।
रेसाकारो विचार्योऽत्र संहितोक्तविधानतः ।।
तथा,
श्रीभैरव उवाच ।
साधु साधु महाभागे यचया पृच्छितो हहम् ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
कथयामि न सन्देहो यथाशास्त्रं च निश्चयम् ।।
घाणासुरः पुरा भद्रे शिवस्यातीववल्लभः ।
जितक्रोधोऽनुरक्तश्च शिवपूजाविधौ रतः ॥
घुद्धिज्ञो निपुणश्चैव शिल्पशो लक्षणान्वितः ।
दिने दिने स्वयं कृत्वा लिङ्ग स्थाप्य प्रपूजयन् ।।
एवं यावच्छतं चान्दं दिव्यमानमपूजयत् ।
तदा तद्भक्तिमुस्मेक्ष्य प्रत्यक्षः शङ्करोऽभवत् ।।
शङ्कर उवाच ।
तुष्टोऽहं तव हे वाण वरं प्रूहि किमिच्छसि ।
माङ्करस्य वचः श्रुत्वा बाणो वचनमब्रवीत् ।।
यदि तुष्टोऽसि हे नाथ मह्यं त्वं मन्दभागिने ।
क्लिष्टोऽहं तव देवेश लिङ्गं कृत्वा दिने दिने ।
तत्तलक्षणसंसिद्धं लक्षणं शास्त्रनिर्मितम् ।
शास्त्रार्थो दुर्लभो देव सिद्भश्वार्यः सुदुर्लभः ।।
तस्मात्वं यदि मे तुष्टो लिङ्गं देहि सलक्षणम् ।
सर्वकारुणिकं नाथ सर्वसत्चानुकम्पकम् ॥
सर्वेषां च हितार्थाप प्रसादं कुरु शङ्कर ।
श्रुत्वैवं वचनं तस्य शिवः परमकारणम् ।।
गत्वा कैलासमूर्दानं बाणेन सह शाङ्करि ।
निर्मिता लिङ्गकोटीनां सङ्ख्याश्चन चतुर्दश ।।
सिद्धं लिङ्गं तु तत्सर्वं सदोपानं स्वसम्भवम् ।
आपायैवं सुसम्पूर्ण पाणस्य च समर्पितम् ।।
अक्षयं चाव्ययं वाणं स्थाप्यमानं च नित्यशः ।
ततः सगृह्म वाणस्तु भारं कृत्वा प्रयत्नतः ॥

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे पाणलिङ्गलक्षणम् । ५९९
तद्भारं स्वपुरं नीत्वा नूनं चिन्तयते शुचिः ।
अक्षयं यदि संसिद्धं स्थाप्यमानं दिने दिने ।
सत्त्वानां सिद्धिहेत्वर्थ पुण्यस्थानेषु सञ्चये।
लिङ्गाद्रौ कालिकागतें सञ्चितास्तु त्रिकोटयः ॥
श्रीशैले कोटयस्तिस्रः कोट्येका कन्यकाश्रमे ।
माहेश्वरे च कोटिस्तु कन्यातीर्थे च कोटिका ॥
महेन्द्रे चैव नेपाले एकैका कोटिरेव च ।
वाणा) हि कृतं लिङ्गं पाणलिङ्गमतः स्मृतम् ।।
वाणो वा शिव इत्युक्तस्तत्कृतं वाणमुच्यते ।
तत्कृतत्वादयो वाणं स्वतो लिङ्गानुरूपतः ।।
तस्मात्तेषु प्रदेशेषु पुण्ये स्थाने ततोऽपि वा ।
स्थितं यच्छिवसद्भाचं शिवस्याकृतिविग्रहम् ॥
हेमायदाहतलक्षणसमुच्चयेऽपि,
स्वयम्भुलिगवद्वाणलिङ्गं भुक्त्यै च मुक्तये ।
सहस्रफलमन्यस्मायथा स्थापनपूजने ॥
श्रीशैले कालिकागर्ने लिङ्गादौ कर्णिकाअमे। ?
फन्पातीर्ये च नेपाले महेन्द्रे चामरेश्वरे ।
स्थितानि बाणलिङ्गानि शिवनैव कृतानि तु । इति ।
शवसिद्धान्तशेखरे,
बाणलिङ्गान्यधिकृत्य
तदनेकमकारं स्याहुवर्णमपीठकम् ।
श्लक्ष्णं सूत्रविहीनं च पाणं तत्पृथुलाग्रकम् ॥ इति ।
एतेषां बाणलिङ्गानां च प्रतिष्ठावाहनादिफ नफर्तव्यमातदुक्तम्-
भविष्यपुराणे,
पाणलिङ्गानि राजेन्द्र स्थितानि भुवननये ।

·६००
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
न प्रतिष्ठा न संस्कारस्तेपामावाहनं तया ।। इति ।
इति पाणलिङ्गलक्षणम् ।
अथ रोहलिगलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
नदीसमुद्भवं रौहमन्योन्यस्य विघर्पणात् ।
नदीवेगात्समं स्निग्धं सातं रौइमुच्यते ॥ इति ।
हेमायुदाहृतलक्षणसमुचये,
सरित्मवाहसंस्थानं वाणलिङ्गसगाकृति ।
यदन्यदपि योद्धव्यं लिङ्ग रौई सुखावहम् ॥
सरित् नदी । सा च नर्मदा ।
रोहलिङ्गं तथाऽऽख्यातं पाणलिङ्गसमाकृति ।
श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णं विपादिपूजितम् ।।
स्वभावात्कृष्णवर्ण वा सर्वजातिपु सिद्धिदम् ।
नर्मदासम्भवं रौई वाणलिङ्गवदीरितम् ।।
इति कालोत्तरे उक्तत्वात् ।
सिद्धान्तशेखरे,
नर्मदासम्भवं लिनं याणलिङ्गयदीरितम् ।
सर्वप्रासादयोग्यं च सर्वपीठाईक मतम् ।। इति ।
इति रोहलिङ्गलक्षणम् ।
अथ शिवनाभिलिगमहिमा ।
शिवनारदसंवादे,
शिवनाभिमयं लिङ्ग नित्यं पूज्यं महर्षिभिः ।
पातलिन्चस्तस्मात्पूज्य विधामात ।
सर्वलिोभ्यः, श्रेष्ठमित्यर्थः ।
इति शियनामिलिङ्गमहिमा ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे शिवनाभ्यादिलिङ्गलक्षणानि । ६०१
अथ शिवनाभिलिंङ्गलक्षणम् ।
शिवनारदसवादे,
शिवनाभिलिङ्गं प्रक्रम्य
उत्तम मध्यम नीचं त्रिविधं लिङ्गमीरितम् ।
चतुरङ्गुलमुच्छायं रम्यं वेदिकया युतम् ।।
उत्तमं लिङ्गमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदः ।
तदर्दै मध्यमं प्रोक्तं तस्यार्द्ध चाधमं स्मृतम् ।। इति ।
इति शिवनाभिलिङ्गलक्षणम् ।
अथ दैवलिङ्गलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
फरसम्पुटसंस्पर्श शूलटकेन्दुभूपितम् ।
रेखाकोटरसंयुक्त निन्नोन्नतसमन्वितम् ।।
दीर्घाकारं च यल्लिङ्गं ब्रह्मभागादिवर्जितम् ।
लिङ्गं दैवमिति प्रोक्तं गाणकं प्रोच्यते ऽधुना ॥ इति ।
इति देवलिगलक्षणम् ।
अथ गणलिगलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
कूष्माण्डस्य फलाफारं मातुलङ्गफलोपमम् ।।
उर्वारुकफलाकारं कपित्थफलसन्निभम् ॥
तालस्य वा फलाकारं गणानां लिङ्गमीरितम् । इति ।
इति गणलिङ्गलक्षणम् ।
अथालिङ्गलक्षणम् ।
तचैव,
नालिकेरफलाकारं ब्रह्मसूत्रविवर्जितम् ।

·- ६०२ धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे मूले स्थूलं च यल्लिङ्गमग्रे स्यूलं च यद्भवेत् ॥ . मध्ये स्यूलं च यल्लिङ्गमपीणां तदुदाहृतम् । इत्यापलिङ्गलक्षणम् । अथ कृत्रिममानुपलिङ्गलक्षणम् । तच्चानेकविधं तत्चद्धात्वादिनिर्मितम् । तथाच- शैवसिद्धान्तशेखरे, मानुपं बहुधा मोक्तं रनज लोहजं तया । धातुजं मुन्मयं वा शैलं पिष्टादिनिर्मितम् ।। इति । लोहज सुवर्णादिनिर्मितम् । सुवर्णादीनि च द्रव्याणि लो- हान्युच्यन्ते । विष्णुधर्मोत्तरे चापलक्षणे- लोहानि राम चत्वारि शस्यन्ते पापकर्मणि । सुवर्ण रजतं तानं तथा कृष्णायसं द्विज ॥ इत्युक्तत्वात् । अत्र मानुपलिङ्गभेदे यत् पिष्टादिनिर्मितं लिङ्गं तच क्षणिकं ज्ञेयम् । न स्थिरं न चलम् । क्षणिकं नाम तात्का- लिकम् । तच ययाकामं गन्धादिद्रव्यमयं निर्माय प्रतिष्ठाप्य त- कालमेव समभ्यर्य विसज्य जले प्रतिपेत् । तथा चोक्तम्- फालोत्तरे, गन्धादिपिष्टजातानि न स्थिराणि चलानि च । सावत्कालं च सम्पूज्य विस्म्यैतानि के क्षिपेत् ॥ इति । एतानि क्षणिकलिङ्गानि । फं जलम् । सिद्धान्तशेखरे, क्षणिकानामयो वरपे लिझाना लक्षणं तथा । गन्धनं पिटनं गोहं गोमयोत्यं च भस्मनम् ॥ हरिद्रानवनीतोत्यं सैफतं मृन्मयं तया । लासं सार्जरसं संफत्यं नानाद्रव्यसमुद्भवम् ॥ ?

·लिगलक्षणप्रकरणे कृत्रिममानुपलिङ्गालक्षणम् । ६०३ फलं पुप्पमितीमानि क्षणिकानि विचक्षणाः। आहुलिंङ्गानि चैतेषां चतुर्भिवक्षिणादिभिः॥ शुद्धिं कृत्वाय सम्पूज्य ततो मन्त्राद्विसर्जयेत् । पूनान्ते वानि लिङ्गानि ह्यगाघे पयसि क्षिपेत् ॥ इति । हेमायुदाहृतलक्षणसमुच्चये, द्विविधं रन लिङ्ग निर्मितं चाप्यनिर्मितम् । कारुभिपटितं यच्च तल्लि निर्मित स्मृतम् समावोत्यं विशुद्धं यद्रनं तचाप्यानर्मितम् । तत्पूज्यं राजभियनात् भुक्तिमुक्त्यार्थमिक सदा ॥ त्यजेद्धिन्दन्वितं रौद्रं शूलाग्रं विपिटं कृशम् । अर्धाघोवदनं दीर्घमधास्यूलं च निष्पभम् ॥ इति । रबलिङ्गेषु पूर्वोत्तरत्नपरीक्षामकरणे परिजलक्षणं ये गुण- दोपा उक्तास्ते सचद्रवलिङ्गेषु द्रष्टव्याः। सिद्धान्तशेखरे, त्रिविधं स्फटिकं मोक्तमर्कसोमयमात्मकम् । मध्याह्नसमये तीक्ष्णे सूर्यरश्मौ घृते मणौ ॥ जायते सार्फतूलेऽनिर्यस्मात्तत्सू पकान्तकम् । सम्पूर्णचन्द्रकिरणे निशीथे विते मणौ ॥ यस्मात्पतति पानीयं चन्द्रकान्तं तदुच्यते । म बलत्यर्फरश्मौ यनेन्दुरश्मौ द्रवत्यपि । समात्मकं तत्स्फटिकं सर्व तच्च चतुर्विधम् । गुलं रक्तं च पीतं च कृष्णाभं ब्राह्मणादिषु ॥ अम्बुविन्दुनिभं स्वच्छं समं स्निग्धं प्रभान्वितम् । अशेपदोपनिर्मुक्तं स्फाटिकं सर्वकामदम् ।। निष्पमं निर्मुखं रूसं वहुवर्ण च जर्जरम् ।

·वीरमित्रोदयस्प लक्षणप्रकाशे
तुपारकणसन्त्रासरेखाचिपिटसंयुतम् ।।
सगर्भ कीलकोपेतं शर्करावणसंयुतम् ।
अन्यजातिसमानान्तं सदोपं स्फाटिकं त्यजेत् ।।
रत्नानामपि लिगानां पीठं कुर्यात्स्वयोनिजम् ।
हेमजं तदभावे स्यात्तदभावे तु राजतम् ।।
ताम्रज तदभावे वा कुर्यात्काम्येऽन्यलोहजम् ।
सपीठं स्फाटिकं कुर्यात्तल्लक्षणमयोच्यते ॥
लिगमस्तकविस्तारं पूजाभागसमं नयेत् ।
नाहं तत्रिगुणं कुर्यानाहवत्पीठविस्तृतम् ।।
पूनांशद्विगुणं कुर्यादुन्नत पीठमुत्तमम् ।
वृत्तं वा चतुरस्र वा मध्ये कण्ठसमन्वितम् ।।
द्विगुणं लिङ्गनाहाच कण्ठनाई समाचरेत् ।
त्रिमेखलमपश्चोर्ध्वं समं वा यहिमेखलम् ।।
लिगमस्तकविस्तारं पड्भागं विभजेत्ततः।
मेखलामेकभागेन कुर्यात् वा तं च तत्समम् ।।
लिगदैर्ध्यसमं कुर्यात् प्रणालं पीठवागतः ।
विस्तार तत्समं मूले तदनं च तदर्धतः ॥
जलमार्गः प्रकर्त्तव्यस्तस्य मध्ये त्रिमागतः ।
कुर्यात् पाठार्धदीर्घ वा प्रणालं च शिवोदितम् ।।
सर्वेपो रनलिङ्गानां सपीगना विशेषतः।
सोहादीनां च लिङ्गानामेवं लक्षणमाचरेत् ॥ इति ।
शिल्पशास्त्रे,
लिनमस्तकमध्यानु स्त्रं स्यादामणालिफम् ।
लिगमणालीपुष्टत्वं तावदेव प्रकीर्वितम् ।।
ट्यत्त्वेऽपि तथा पीठे पायचं मयसते । इति ।

·A लिङ्गलक्षणप्रकरणे कृत्रिममानुपलिङ्गलक्षणम् । ६०५ कालोत्तरे, लिङ्गमस्तकविस्तारो लिङ्गोन्द्रायसमो भवेत् । त्रिगुणः परिणाहः स्यात्ततः पिण्डी मतिष्ठिता ।। लिङ्गतुल्यं प्रणालं स्यात्पश्चसूत्रस्य लक्षणम् । पश्चसूत्रसमायुक्तं शिवलिङ्ग समर्धयेत् ।। मुक्तिदं मुक्तिदं देवि धनारोग्यसुतपदम् । इति । इदं च पञ्चसूत्रादिलक्षणं चले पापाणलिङ्गे अवश्यं द्रष्टव्य- मेव । रनलिङ्गादौ तु तदभावेऽपि न दोपः । तदुक्तम्- यशीर्षपञ्चरात्रे, न कुल्लक्षणोद्धारं रत्नजानां चलात्मनाम् । मुमभालक्षणं स्वेषां स्वर्णजानामपि द्विज ॥ तस्मान्न लक्षणोद्धारं कुर्यात्पापणलिङ्गवत् । अचलानां तैजसानां कचिदिध्येत लक्षणम् ॥ इत्यादि । पाषाणलिङ्गवदितिपदेन पाषाणलिङ्गे पञ्चसूत्रा- दिलक्षणमवश्यं द्रष्टव्यमित्यवगम्यते । सोमशम्भुनाप्युक्तम्- रत्नजे लक्षणोद्धारो न लोहे न सरिद्भवे । लिङ्गेषु चललोहेषु न दृष्टं कचिदागमे ।। स्वरूपं लक्षणं तेषां प्रभा रनेषु निर्मला । इति । शिवनारदसंवादे। पञ्चसूत्रविधानं च पार्थिवे न विचारयेत् । यथाकयश्चिद्विधिना रमणीयं प्रकारयेत् ।। अखण्डं तद्धि कर्तव्यं न द्विखण्डं प्रकारयेत् । सखण्डं हि भकुर्वाणो नैव पूजाफलं लभेत् ॥ पनवजम्पफलाकारं सर्वकाममदं शिवम् ।

·-
विरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
चिपिटं यः करोस्येव हानिपीडाकरं हि तत् ॥ इति ।
अथापरो विशेप उक्त:-
कालोत्तरे,
रनज हेमजं लिई पारदं स्फाटिकं तथा ।
पार्थिवं पिष्टज पौष्पमखण्डं तु प्रकारयेत् ॥ इति ।
पिष्टजपदं पौष्पपदं च सर्वक्षणिकलिङ्गोपशक्षकम् ।
शिवनारदसंवादे विशेषः,
अखण्डं तु चरं लिङ्गं द्विखण्डमचरं स्मृतम् ।
पेदिका तु महाविष्णुलिङ्गं देवो महेश्वरः ॥
अतो हि स्थावरे लिङ्गे स्मृता श्रेष्ठा द्विखण्डता ।
द्विखण्डं स्थावरं लिङ्गं कर्त्तव्यं हि विधानतः ।।
अखण्डं जगमं प्रोक्तं शैवसिद्धान्तवेदिभिः ।
द्विखण्डं तु चरं लिङ्ग कुर्वन्यज्ञानमोहिताः ।।
नैव सिद्धान्तवेत्तारो मुनयः शास्त्रपारगाः ।
अखण्डं स्थावरं लिङ्गं द्विखण्डं चरमेव च ।।
ये कुर्वन्ति नरा मूढा न पूजाफलभागिनः ।
तस्माच्छास्त्रोक्तावधिना त्वखण्डं चरसंज्ञकम् ॥
दिखण्डं स्थावर लिङ्गं कर्त्तव्यं परया मुदा । इति ।
इति कृत्रिममानुपलिङ्गलक्षणम् ।
अथ लिगमानम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
म्यङ्गुलादिविटद्धानि रनलिङ्गानि कारयेत् ।
सर्वलक्षणयुक्तानि त्रिभिर्भागैर्युतानि च ॥ इति ।
कालोत्तरे,
लोहरनमयं लिहं गृहिणां च गृहे हितम् ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गमानम् । अङ्गलात्तु वितस्त्यन्तं नोज़ नायो विभूतये ॥ अङ्गुलाद्वितस्त्यन्तमिति सुवर्णरूप्यमयलिङ्गविषयम् । रनजे तु नायं नियमः। रत्नजे नियमो नास्ति यथालाभं प्रपूजयेत् । इति स्मरणात् । नियमो नास्तीत्येतदपि सगुणोत्तमरनवि- पयामिति- मानोन्मानप्रमाणादि तेपु प्राय न वा बुधैः । इत्यत्राने वक्ष्यते । तधा, तच्छेलं दारुज वापि स्वगृहे परिवर्जयेत् । इति । मयसङ्ग्रहे, रत्नलिङ्गमधिकृत्य। पृथक् पीठमपीठं वा तत्स्यानो नवाङ्गुलात् । नवाजुलादिति गुणहीनरत्नविपयम् । अहुलादयंगपि महारत्नमयं लिङ्गं भवतीत्याह- स एव, सिद्धये पदरानाघवणकाद्वा मशस्यते । इति । घदराधः सिद्धये न प्रशस्यते इति वदन वदरप्रमाणमभ्य- नुजानाति । चणकादेति गुणाधिक्यमभिमेत्योक्तम् । अत एवा- अलादागपि महारत्नलिङ्गपूजने फलमपि स्मर्यते- मुद्गाद्यगुलपर्यन्तं शासः सुपरीक्षितम् । महारत्नं महामूल्यं यत् गुणान्वितं सदा ।। तस्यार्चनाजयः शान्तिरारोग्यं विपुलाः श्रियः । सत्मतापो यशवायुभवेयुभूपतेविरम् ॥ इति ।

·६०८ पीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाश ममातिशये सति परापरममाणावधिद्वयातिकमेऽपि न दो. प इत्याह- सुसंस्थानं मदीसं चेदाधिक्येऽपि न दोपकर । सूक्ष्मे चैको गुणो येन वलीयान् सर्वदोपजित् ।। तदनं यदि सुसंस्थानं शोभनलिङ्गाकृतिसंयुक्तं प्रकृष्टतरदी- प्तियुक्तं च भवति तदा नवाझुलाधिक्ये चणकादल्पत्वेऽपि दो- पन्न भवति । येन फारणेनातिवलवानेक एव हीप्तिलक्षणो गु- णः सर्वदोपजिद्भवति किं पुनः संस्थानयुक्त इत्यर्थः । दीप्तेः सर्वदोपजिचे देतुमाह- समस्तमणिजातीनां दीप्तिः सानिध्यकारणम् । ज्योतिर्मयस्य परमेश्वरस्य दीतिरेव सन्निधेः कारणम् । तदुक्तम्- येन पापाणखण्डस्य मूल्पमल्पं वसुन्धरा । पहुदीप्ततरस्याथ तेजसस्तद्विजृम्भितम् ॥ इति । अतः सुसंस्थानवति दीप्ते च रने चणकादारभ्य नवागु- लावधिको माननियमो न ग्राह्य इत्याह- मानोन्मानप्रमाणादि तेषु ग्राह्यं न वा बुधैः । इति । शियागमे स्फाटिक लिङ्गमधिकृत्य- अङ्गुल्यादिविनस्त्यन्तं पूजनीयं गृहे सदा । तर्वाधोऽपि संस्थाप्यं निर्मलं मभयोजलम् ॥ इति । सिद्धान्तशेखरेऽपि, अङ्गुल्यादिवितस्त्यन्तं लिङ्गं गेहे प्रपूजयेत् । मासादे तु न स्यात्पूजनीयं प्रयत्नतः ॥ इति । हेमाद्री लक्षणसमुच्चये विशेषः । चललिइंद्विधा कार्य धातुरत्नमयं तथा । 4- ·. लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गमानम् । हेमादि चलि स्यादगुलादित्रिपञ्चकम् ।। क्षुद्ररमोत्यमप्येवं स्वमानाद्वररमजम् । हेमादीत्यत्रातद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा हेमरजतभिन्नधा- तुलिङ्गं गृह्यते । तब अालादिनिपञ्चकम् । एकानुलमारभ्य पञ्चदशाङ्गुलप्रमाणावपि कुर्यात् । हेमरजतलिङ्गं तु द्वादशाङ्गुल प्रमाणान्तं कार्यम् । रख्यन्तं हेमतारोत्यं लि शेपैत्रिपश्चकम् । इच्छासिद्धिः सुतो धर्मः सौभाग्यं च रिपुक्षया ।। आरोग्यं राजसौख्यं व नृपः स्त्रीजनक जयः । धैर्य च खीजनायुश्च लिङ्गादेकालादितः ॥ चललिङ्गाभवेत्कार्य साधकानां कचिन्मते । शति स्मरणात् । ख्यन्तं दादशाङ्गुलान्तम् । शेपैः हेमरजता- तिरिक्तधातुभिः । त्रिपञ्चकं पञ्चदशाङ्गुलममाणम् । अयमत्र नि. प्पनोऽर्थः । एकालादारभ्य द्वादशाङ्गुलान्तं हेमरजतलिहं तद- तिरिक्तपातुलिङ्गं च पञ्चदशालान्तं कुर्यादिति। स्त्रमानादिति। पावन्मानं रवं लभ्यते तावन्मानादेव निष्पन्नम् । तिथ्यन्तमग्रजातीनां नृपाणां यावदिन्द्रकम् । वैश्याना मन्मयान्तं स्याद्राणां वस्वगावधि ।। तिथयः पञ्चदश । इन्द्रावतुर्दश । मन्मथास्त्रयोदश । स- वोऽष्टौ । अगाः सप्त। यक्षादीनां कचिल्लिङ्गं विकाराकविंशतिः । चलं तदर्भ देवानां त्रयस्त्रिंशतिकाहुलम् ।। तथा, एकाळादिपश्चान्तमधर्म चलमुच्यते । पहादिदशपर्यन्तं चललिङ्गं च मध्यमम् ।।

·६१० 'वीरमित्रोदयस्य लक्षणमकाओं - एकादशाङ्गुलादि स्पास्मात्पश्चदशान्तकम् । थेष्ठं लि प्रमाणं तु श्रेष्ठायाललक्षितम् ॥ इति । गन्धादिनिर्मितं च क्षणिकलिामेकाङ्गुळमारभ्य ज्याला- पपि पश्चालावधि च फार्यम् । तदुक्तम्- हेमाद्री लक्षणसमुचये, ऐहिक व्यगुळ यावनो गन्धभवादिकम् । पञ्चाङ्गुलं च वै ज्यायः फल स्वप्रमाणतः ।। इति । ऐहिकमैहिकपुत्रादिकाममदमित्यर्थः । गन्धभवादीत्यत्रादि- पदेन सर्वाणि क्षणिकलिङ्गान्युपलक्ष्यन्ते । कुत्र चिद्विशेषः। अन्न- निर्मित लिङ्गं च व्यङ्गुलादिसप्ताकुलान्तं कुर्यात् । तदुक्तम्- ज्ञानरत्नावल्याम्, अय पकाम लि फर्वव्यं वाऽनसम्भवम् । व्यङ्गुलादर्णवान्तं च कर्त्तव्यं हि यथारुचि ॥ अर्णवाः सप्त। गुणतरवपदं प्राप्य पश्चाच्छिवसमो भवेत् । इति । गुडलिङ्गंतु एकाङ्गुलमारभ्य द्वादशाङ्गुलान्तं कुर्यात्। तदप्युक्तम् ज्ञानरत्नावल्याम्, फार्य गुडमयं लिङ्गं फलातो द्वादशाङ्गुलम् । प्रामोत्यैश्वर्यममलं क्षये मोक्ष लभेत्तथा ॥ इति । इति लिगमानम् । अथ लिङ्गफलम् । कालोत्तरे, सर्व रत्नं महाभूत्यै मणयस्तद्वदेव हि । अनन्तायाः स्मृता घाटौ मणयो विद्युदुज्वलाः ।। रात्री प्रकाशफाः सर्वे विपना जयकारिणः ।

·. लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गफलम् । नानावर्णास्तु विज्ञेया रसगन्धानुरूपतः ।। बजायाः स्फाटिकायाश्च रत्ना वै भुक्तिमुक्तिदा। अयस्कान्तं चतुर्धा तु ज्ञेयं सामान्यसिद्धिषु ॥ घेरफ कटुकं चैव भ्रामकं चुम्बकं तथा। एवमादीनि रत्नानि मात्वा स्थाप्यानि पण्मुख ।। इति । मयसङ्घहे विशेषः। सर्व रवभवं श्रेष्ठं तत्र वज्रमरिच्छिदे । पनरोग महाभूत्यै सौभाग्याय च मौक्तिकम् ।। पुष्टिमूलं महानीलं ज्योतीरससमुद्भवम् । । यशसे कुलसन्तत्यै तैजसं सूर्यकान्तनम् ॥ चन्द्रमियं मृत्युजितं स्फाटिक सर्वकामदम् । चन्द्रमियं चन्द्रकान्तजमित्यर्थः । शूलायमणि शत्रुक्षयाय पौलिकं तथा ।। यत्सभिधानात् शूलरोगनाशः स शूलमणिः । पौलिक पु. लकजम् । सस्पक सस्पनिष्पत्तौ भौजङ्ग दिव्यसिद्धिदम् । सस्यक रत्नविशेषः। श्रेष्ठं मारकतं लिङ्गमारोग्याहितचेतसाम् ।। आरोग्ये आहितं चेतो यैः। आरोग्यकामा इत्यर्थः । पैकते च महावर्चरक्तायस्कान्तजं हितम् । क्षुद्रसिदिपु तन्मन्त्रजातिसंस्कृतमिष्टदम् ॥ क्षुद्रसिद्धिषु मारणोचाटनादिषु । तन्मन्त्रजातिसंस्कृतं क्षुद्र- सिदिकरमन्त्रजातिप्रतिष्ठितम् । गुणाचं फलं विमाः परासु मणिजातिधु । पराम उत्कृशम् वैदूर्यादिमणिजातिषु गुणोत्कर्षाफलोरक-

·६१२ वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
पों वेदितव्य इत्यर्थः।
वर्णाभिधानसंस्थानविशेपेभ्यश्च तद्विदा ॥
ऊर्जा फलमित्यनुपङ्गः।
हेमाद्रपुदाहृतलक्षणसमुचयेऽपि,
आयुष्यं हीरज शेयं रोगहन्मौक्तिफोद्भवम् ।
सुखकृत्पुष्परागोत्यं वैदूर्य पात्रुदर्पहृत् ।।
पद्मरागं च लक्ष्मीदमैन्द्रनीलं यशापदम् ।
लिङ्गं मारकतं पुष्टय स्फाटिकं सर्वकामदम् ।।
महारत्रोत्यलिङ्गानि क्षुद्ररत्रोद्भवान्यतः ।
महारवोद्भवानि लिङ्गान्युक्तानि । अतः परं क्षुद्ररनोद्भवा.
नि वक्ष्यामीति शेपा।
वैद्रुमं वश्यकामार्थ कर्केतनममित्रहत् ।
पुलकोत्थं तु विद्याकत् सारूपं सौख्यप्रदायकम् ॥ इति ।
पुलफोत्यं तुच्छजम् । सास सङ्घयजम् ।
कालांत्तरे,
महाभूतिपदं हैम तारज भूतिवर्द्धनम् ।
आरकूटं तथा कांस्यं शुल्वं सामान्यमुक्तिदम् ।।
आरकूटं पित्तलम् । शुल्वं ताम्रम् ।
घपुसीसायसं लिहू शत्रूणां नाशने हितम् ।
तथा,
कीर्तिदं कांस्य लिङ्गं तारजं पुत्रवर्द्धनम् ।।
पत्तलं भुक्तिमुक्त्यर्थं मिथनं सर्वसिद्धिदम् ।
शिवनारदसंबादे,
पितॄणा मुक्तये पूज्यं लिङ्ग रजससम्भवम् ।
हेमज सत्यलोकस्य पालये पूजयेत् पुमान् ॥

·.
.
लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गफलम् । ६१३
पूजयेत्ताम्रज लिङ्गं पुष्टिकामो हि मानवः ।
तुष्टिकामस्तु सवतं लिङ्गं पित्तलसम्भवम् ।।
कीर्तिकामोर्चयनित्यं लिङ्गं कांस्यसमुद्भवम् ।
शत्रुमारणकामस्तु लिङ्गं लोहमयं सदा ॥
सदा सीसमय लिगमायुःकामोऽर्चयेन्मुदा । इति ।
तथा,
ब्रह्मस्वपरिहारार्थ सौवर्ण लिजमर्चयेत् । इति ।
लक्षणसमुच्चये,
स्थिरवक्ष्मीप्रदं हैमं राजतं चैव राज्यमृत् ।
मजावृद्धिकरं वा ताम्रमायुम्मवर्द्धनम् ।।
विद्वेषकारक कास्य रीतिजं शत्रुनाशनम् ।
रीतिजं पित्तलमयम् ।
रोगन्नं सैसकं लिङ्गमायस रिपुनाशनम् ।
अष्टलोहमयं लिङ्ग कुष्टरोगक्षयावहम् ।।
त्रिलोहसम्भव लिङ्ग मन्त्रध्यानप्रसिद्धिदम् । इति ।
कालोसरे,
विशेषाच्छैलज मुक्तयै भुक्तये चानुपगतः ।
पार्थिवं भुक्तये शस्त मुक्तये चानुपङ्गवः ॥
एवं वै दारुजं ज्ञेयं चित्रलि तथा पुनः । इति ।
शिवनारदसंबादे,
पापाणसम्भवं लिङ्गं सम्पूज्य परया मृदा ।
इह कामानवामोवि प्रेत्य पानुचमं पदम् ॥
लिशानामपि सर्वेषां पार्थिव लिङ्गमुत्तमम् ।
छत्वा सम्पूग्य विधिवत्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ इति ।

·वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
लिङ्गपुराणे,
श्रीमदं शर्वजं लिहूं शिलाज सर्वसिद्धिदम् ।
शर्वजः पारदः।
धातुज धनदं सासादारुजं भोगसिद्धिदम् ॥
मुन्मय धान्पदं चैव क्षणिक कर्मसिद्धिदम् । इति ।
कालोत्तरे,
गन्धपुष्पमयं लिङ्गं तथानादिविनिर्मितम् ।
भस्मगोमयजं चाय गुडान्नादिविनिर्मितम् ।।
सर्वकाममदं पुंसां लिङ्गं तात्कालिकं मतम् । इति ।
लक्षणसमुचये,
गान्धं सौभाग्पदं लिङ्गं पोष्पं मुक्तिमदायकम् ।
स्पण्डिले मण्डले पूज्यं स्यादीक्षास्थापनान्दिके ।
एकादान्य हिकान्यत्र मोच्यन्ते सिद्धिमिच्छताम् ।
मभुमानप्रदं शाई सैन्यदं नागदन्तजम् ।।
कूर्मकीफससात नूनं पाताळसिद्धिदम् ।
अणिमादिपदानि स्युरन्यान्यब्दार्द्धतः सदा ॥
पैटान्यष्टप्रकारणि सह्रीह्यष्टकजानि तु ।
मालिपिष्टोद्भवं पुष्ट्यै पाष्टिकं बुद्धिवर्द्धनम् ।।
गोधूमं वातरोगनं यवनं वलसौख्यदम् ।'
रिपुभेदकरं मौद् स्रीदं स्यान्मापसम्भवम् ॥
तैलपिष्टं करोत्यग्निं सिद्धार्थ भयनाशनम् ।
अग्निं करोति मन्दाग्नेः क्षुद्वोधं करोतीत्यर्थः ।
सुखकनावनीतं तु गोमयं रोगनाशनम् ।
थानमायुःमदं शेयं गौटं प्रीतिविवर्द्धनम् ।।
नानाफलोद्भवं लिङ्गं नानाकामप्रदायकम् ।
१

·.
।
लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गफलम् ।
गुणदं सैकतं,भूरिसौभाग्याय च नावणम् ॥
उच्चाटने तु पाशव्यं मौल्यं शत्रुक्षयावहम् ।
बैशाहरसमुद्भूत वंशवद्धिमदं भवेत् ।।
पुरक्षोभकरं पोरं रामठं रोगकारकम् । इति ।
पौरं गुग्गुढनिर्मितम् । रामठं हिनिर्मितम् ।
ज्ञानरवावल्याम्,
तात्कालिकदारिद्रश्च कृत्वा भक्त्या समर्चयेत् ।
पूज्यं गन्धमय लिङ्गं त्रिकालं स्वमुखावधि ।।
चन्द्रेण चन्दनेनाथ कुङ्कुमेन मुगन्धिना ।
चतुःसमेन वा कार्य लघुना फेवलेन वा ॥
चन्द्रः कर्पूरः । लघुरगुरुः । चतुःसमलक्षणमुक्तम्-
गरुडपुराणे,
फस्तूरिकाया द्वौ भागौ चत्वारश्चन्दनस्य च ।
कुडमस्य प्रयश्चैव शशिनश्च चतुःसमः ॥ इति ।
शशी कपूरः।
एवं चै गन्धलिङ्गं तु कृत्वा सम्पूज्य भक्तितः।
मयाति शिवसायुश्यं बन्धुभिः सहितो नरः ।।
कल्प्यं फलमयं लिङ्ग स नीयत पदे परे ।
कार्य पुष्पमयं लिङ्गं रूपगन्धसमन्वितम् ।।
नवखण्डो धरा भुक्त्वा गणेशाधिपतिर्भवेत् ।
रजोभिर्निर्मितं लिगं यः पूजयति भक्तितः ।।
विद्याधरपदं प्राप्य पधारिछपसमो भवेत् ।
समुधुश्च सितं लिई पूजयेच्छिवता ब्रजेत् ।।
श्रीकामो गोशकल्लिनमहन्यहनि पूजयेत् ।
स्वच्छेन कापिलेनैव गोमयेन प्रकल्पयेत् ॥

·६१६ वीरमित्रोदयस्य लक्षणाप्रकाशे स्वच्छेन भूमिपतमात्चत्मागेवोद्धृतेन च । कार्य पिष्टमयं लिङ्गं यवगोधूमशालिजम् ॥ श्रीफामः पुष्टिकामश्च पुत्रकामस्तदर्चयेत् । सिताखण्डमयं लि पूज्यमारोग्यवर्द्धनम् ।। फीर्तिकामेन सम्पूज्यो दर्पणे परमेश्वरः ।' वश्ये लवण लिङ्गं तालत्रिकटुकान्वितम् ।। सालं हरितालम् । त्रिकटुकं शुण्ठीपिप्पलीमरीचमिति द्र- ध्यत्रयं प्रसिद्धम् । गव्यं घृतमय लिङ्ग सम्पूज्यं बुद्धिवर्द्धनम् । भूतपे चनलि तु दुष्टनं सापं शिवम् ॥ इति । शिवनारदसंवादेऽपि, लवणेन च सौभाग्यं पार्थिवं सार्वकामिकम् । फामदं तिलपिष्टोत्यं तुपोत्थं मारणे स्मृतम् ।। भस्मोत्यमन्मदं मोक्तं गुढोत्यं मीतिवर्दनम् । गन्धोत्यं गुणदं भूरि शर्करोत्यं सुखपदम् ।। वंशाङ्करोस्य वंशायें गोमयं सर्वरोगहम् । केशास्थिसम्भव लिङ्गं सर्वशत्रुविनाशनम् ।। स्तम्भने रजनीपिष्टसम्भवं लिङ्गमुत्तमम् । रजनी हरिद्रा। तण्डुलोद्भवपिष्टस्य लि सारस्वतप्रदम् ॥ दघिदुग्पोद्भवं लिहू कीर्तिलक्ष्मीमुखपदम् । धान्यजं धान्पदं लिङ्गं फलोत्यं फलकृद्भवेत् ।। पुष्पोत्यं दिव्यमोगाय मुक्त्यै घातफलोद्भवम् । नवनीतोद्भवं लिङ्ग कीर्तिसौभाग्यवर्द्धनम् ॥ दुर्वागुडूचीसम्यूतमपमृत्युनिवारणम् ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे लिङ्गफलम् ।
क्षक्षोद्भव लिङ्गं स्मृतमुच्चाटने परम् ॥
वरशान्त्यै चन्दनसमयेविधिवत्सदा ।।
कर्पूरसम्भवं लिङ्ग शान्तिकामोऽर्चयेत्सदा ।
कस्तूरीसम्भव लिङ्गं धनिको हिं प्रपूजयेत् ।।
लिङ्ग गोरोचनोत्यं तु रूपकामस्तु पूजयेत् ।
कान्तिकामस्तु सततं लिनं कुङ्कुमकेसरम् ।
श्वेतागरुसमुद्भूतं महायुदिविवर्द्धनम् ।।
धारणामाक्तिदं लिङ्गं कृष्णागरुसमुद्भवम् ।
यक्षकर्दमसम्भूतं लिई प्रीतिविवर्द्धनम् ।।
गोधूमपिटनं लिङ्गं गोकामो नित्यमर्चयेत् ।
मुद्गपिष्टमयं लिङ्गं पूजयन्मुदमाप्नुयात् ।।
मापपिष्टमयं लिङ्गं नित्यमिष्टानसिद्धिदम् ।
घणकोद्भवपिष्टस्य लि शुद्धिविवर्द्धनम् ॥
आढकीपिष्टज लिङ्ग रतिसाख्यविवर्द्धनम् ।
लिङ्गं घीहिमयं पूज्यं वर्चस्कामेन नित्यशः ।
यवधान्यमयं लि यमलोकनिधारणम् ।
प्रियङ्गुपिष्ट लिङ्ग मियदं सर्वदेहिनाम् ।।
नीवारापटज लिङ्गं सर्वारिएनिवारणम् ।
यः करोति तिलै धेतैः श्वेतद्वीपे महीयते ॥
यः कृष्णैश्च तिल: सम्यक् लिङ्गं कृत्वायेभरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति माहेश्वरं पदम् ।
मधुपुष्पोद्भवं लि वसन्ते पूजयेन्नरः ।
या कामेमुः प्रियो नित्यं भवेत्नीणा च मानवः ।
ग्रीष्मे च माल्लिकापुष्पसम्भवं लिमुत्तमम् ।
पूजयित्वा नरो भक्त्या पामोति महती कृषिम् ।।

·२१८ धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
वर्षासु पूजयेदात्या लिहू कनकपुष्पजम् ।
फनकपुष्पज चम्पफकिंशुकतरफाश्चनारपुष्पनिर्मितम् ।
इह चामुष्मिके कोके सुखी भवति मानवः ।
नीलोत्पलमयं लिहं ज्ञात्वा शरदि मानवः ।।
पूजयन् परमां सिद्धिं भक्त्या मामोति मानत्रः।
हेमन्ते जातिकुसुमैलिई कृत्वा मनोहरम् ॥
भक्त्या समर्च्य मतिमान् शिवेन सह मोदते ।
शिशिरे सर्वपुष्पोत्यं लिङ्गमभ्यर्च्य मानवः ।।
सर्वपापं विहायाशु मोदते ब्रह्मणा सह ।
येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि वस्तुनः ॥
कृत्वा लिङ्गं समभ्यर्च्य गाणपत्यमवाप्नुयात् । इति ।
पूर्वोक्तसर्वलिङ्गपूजने तारतम्यमपि श्रूयते-
तत्रैव,
पापाणात्स्फाटिक श्रेष्ठं स्फाटिकात्परागजम् ।
पारागातु काश्मीरं काश्मीरात्पुष्परागजम् ।।
इन्द्रनीकं पुष्परागादिन्द्रनीलाच गोमदम् ।।
गोमदाद्विदुर्म श्रेष्ठं विद्यमान्मौक्तिकं वरम् ।
मौक्तिकाद्राजतं श्रेष्ठं सौवर्ण राजताद्वरम् ॥
सौवर्णादीरकं श्रेष्ठं हीरकात्पारदं परम् ।
पारदादाण श्रेष्ठं तस्मात् श्रेष्ठं न विद्यते ।।
सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सागा वेदव्रतानि च ।
सुरसडा योगिनथ वाणलिङ्गे व्यवस्थिताः ।
तदर्थ्य विधिवद्भाल्या शिवलोके महीयते॥
घाणे च राजते रने स्फाटिके हेमसम्भवे ।
काश्मीरे चन्द्रकान्ते च लिङ्गे स्वायम्भुवे तथा ।।
-

·लिगलक्षणप्रकरणे लिङ्गफलम् । सदा सन्निहितो देवः शर्वः सत्यादिलक्षणः । विद्यतेऽहनिशं यस्माचस्मात्पूज्यानि नित्यशः ॥ इति । उक्तलिङ्गेषु कलौ क्षिप्रफलदं नानाविधकामनया पार्थिव- लिङ्गमेव पूज्यम् । तदप्युक्तम्- शिवनारदसंवादे, उक्तवतेपु लिङ्गेपु लिङ्गमेकं समाश्रयेत् । तत्रापि पार्थिव लिङ्गं क्षिप्रं सिद्धिपदं भवेत् ॥ पार्थिवेन तु लिङ्गन बहवः मिद्धिमागताः । देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्बोरगराक्षसाः ॥ कृते रत्नमयं लिङ्ग त्रेताया हेमसम्भवम् । दापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थिवं तु कलौ युगे ।। अष्टतिषु सर्वासु मूर्ति पार्थिवी परा । एवं पार्थिवलिङ्गं तु लिवन्येपु विद्यते ।। यथा सर्वेषु देवेषु श्रेष्ठः किल महेश्वरः । एवं सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिव श्रेष्ठमुच्यते ॥ यथा नदीषु सर्वासु ज्येष्ठा गङ्गा सरिद्वरा । तया सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिव श्रेष्ठमुच्यते ॥ इति । अत्रैव कामनाभेदेन पूजने पार्थिवलिङ्गसङ्ख्यापि स्मर्यते । ईश्वर उवाच । मुने सर्वप्रयत्नेन पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् । फर्तव्यं हि नृभिनित्यं कार्यमुद्दिश्य यत्रतः ॥ सङ्ख्या पार्थिवलिङ्गानां यथाकाम निगयते । मल्लिङ्ग पार्थिवं लक्ष भुक्तिमुक्तिकरं परम् ॥ देश फालं कुलं ज्ञात्वा कुर्याल्लिङ्गं फलप्रदम् । न करोति यदा ज्ञात्वा न कार्य तस्य सिध्यति ।

·६२० वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
विद्यार्थी लिगसाहस्रं धनार्थी च तदर्धकम् ।
पुत्रार्थी सार्द्धसाहसं कन्यार्थी च शतत्रयम् ।।
विद्वान् लिङ्गायुतं कुर्यात्सर्वपापहरं परम् ॥
राज्यार्थी शतसाहस्रं कान्तार्थी शतपञ्चकम् ।
मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् ॥
रूपार्थी त्रिसहस्रं तु तीर्थार्थी द्विसहस्रकम् ।
सुहृत्कामः सहस्रं तु वस्रार्थी शतमष्टकम् ।
मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम् ।।
उच्चाटनपरश्चैव सहसं च यथोक्ततः।
स्तम्भने च सहसं तु जारणे च तदर्धकम् ।।
निगडान्मुक्तिकामस्य सहस्रं सार्द्धमीरितम् ।
महाराजभये पञ्चशतं चौरादिसङ्कटे ।
शतद्वयं तु डाकिन्या भये पञ्चशतं परम् ।
दरिद्रः पञ्चसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् ।
एक पापहरं प्रोक्तं द्विलिङ्गं चार्थसिद्धिदम् ।।
निलिझं सर्वकामानां कारणं परमीरितम् ।
उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनावधि ।। इति ।
ग्रन्थान्तरे,
लिङ्गानामयुतं कृत्वा महाराजभयं हरेत् ।
सहस्रमेकं लिङ्गानां व्याधीनां तु भयं हरेत् ।।
सहस्राणि तथा पञ्च निगडान्मुक्तये ध्रुवम् ।
कारागृहविमुक्त्यर्थमयुतं कारयेदुधः ।।
डाकिन्यादिभये सप्तसहसं कारयेत्तथा ।
सहस्राणां च पञ्चाशदपुनो हि प्रकारयेत् ॥
लिङ्गानामयुतेनैव कन्यका सन्ततिं लभेत् ॥

·लिङ्गालक्षणप्रकरणे शिवनैवेद्यभक्ष्याभक्ष्यविचार।। ६२१ एकलिङ्गार्चनेनैव धतुलां श्रियमाप्नुयात् । लक्षमेकं तु लिङ्गानां यः करोति नरो भुवि ॥ शिव एष भवेत्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा । इति । इति लिङ्गफलम् । अथ शिवलिङ्गनैवेद्यभक्ष्याभक्ष्यविचारः। पद्मपुराणे, द्रव्यमन्नं फलं तोयं शिवस्य न स्पृशेत्क्वचित् । लड्डूयेन्नैव निर्माल्यं कूपे सर्व विनिःक्षिपेत् ॥ मक्षिकापादमात्रं यः शिवानमुपजीवति । लोभान्मोहात्स पच्येत फल्पान्ते नरके नरः ॥ इति । पाभस्कान्दब्रह्मपुराणसङ्ग्रहेषु, शिव उवाच । अनर्ह मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलालमं सर्वे याति पवित्रताम् ।। नैवेद्यं मे नरो भुक्त्वा शुद्धय चान्द्रायणं चरेत् । इति । शालग्रामशिलालममित्यस्यार्थः पूर्वमेव शालग्रामशिलाल. क्षणमकरणे नैवेद्यप्रस्ताव प्रपश्चितः । कचिच्छिवालिङ्गनैवेद्यम- क्षणे दोपाभावोऽपि । तदुक्तम्- शिवनारदसंबादे, वाणलिने न चण्डांशो न च निर्माल्यकल्पना । सर्व पाणार्पित ग्राह्यं भक्त्या भक्कैश्च नान्यथा । ग्राहामाह्यविचारोऽयं वाणलिङ्गे न विद्यते । तदर्पितं जलं चान्नं ग्राखं भासादसंशया ॥ पाणलिले स्वयम्भूते चन्द्रकान्ते हदि स्थिते ।

·विरामियोदयस्य लक्षणकाशे
चान्द्रायणसमं ज्ञेयं शम्भोनैवेद्यभक्षणम् ।। इति ।
निर्माल्यकल्पना चोक्ता-
सिद्धान्तशेखरे,
धराहिरण्यगोरनताम्ररीप्यांशुकादिकान् ।
विहाय शेपं निर्माल्यं चण्डांशाय निवेदयेत् ॥
अन्यदन्नादिपानीयं ताम्बूलं गन्धपुष्पकम्
दवाचण्डाय निर्माल्यं शिवभुक्तं तु सर्वशः ॥ इति ।
भविष्यपुराणे,
ज्योतिर्लिङ्गं विना लिङ्ग- यः पूजयति ससमः।
तस्य नैवेद्यनिर्माल्यभक्षणाचप्तकच्छकम् ॥
शालग्रामोद्भवे लिङ्गे वाणलिहें स्वयम्भुवि ।
रसलिङ्ग तथा च सुरसिद्धमतिष्ठिते ॥
हृदये चन्द्रकान्ते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते ।
शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्यते ॥ इति ।
स्वर्णरूप्यादीत्यत्रादिना ताम्रादिधातुमयलिङ्गं गृह्यते ।
तथा हनुमन्तं प्रति शम्भुः,
पाणलिङ्गे स्वयम्भूते चन्द्रकान्ते हदि स्थिते ।
चान्द्रायणसम शेयं शम्भो वेषभक्षणम् ।।
लिङ्गे स्वयम्भवे वाणे रत्नजे रसनिर्मिते ।
सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिकृतिर्भवेत् ॥
यत्र चण्डाधिकारोऽस्ति न भोक्तव्यं च मानवैः।
चण्डाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तत्र भक्तितः ॥ इति ।
यच पुरुषार्थबोधे शिववचनम्-
किं दीक्षया किं तपसा कि ध्यानेन जपेन किम् ।
शृणु देवि वरारोहे मद्भक्तं यदि भुज्यते ॥ इति ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे शिवनैवेद्यभक्ष्याभक्ष्यविचार॥६२३ तदपि बाणादिलिडार्पितनैवेद्यविषयमिति । बाणलिङ्गादिपु शम्भौनैवेद्यभक्षणे न दोप इति वदता तत्तीर्थमाल्यधारणमप्य- भ्यनुज्ञातम् । श्रीविश्वनाथतीर्थादिधारणं तु कर्त्तव्यमेव । तया च- स्कान्दे काशीखण्डे, जलस्य धारणं मूर्धि विश्वेशलानजन्मनः । इत्युपक्रम्योक्तम्- नापयित्वा विधानेन यो लिङ्गमापनोदकम् । निः पिवेत्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति ।। लिङ्गस्नपनवाभिर्यः कुर्यन्मूर्धाभिषेचनम् । गङ्गास्नानफलं तस्य जायतेऽन्न विपाप्मनः ॥ इति । यथा रत्नेश्वरोपाख्याने, श्रद्धावता स्वभक्तानामुपसर्गे महत्यपि । नोपायान्तरमस्त्येवं विनेशचरणोदकम् ।। ये व्याधयो हि दुःसाध्या पहिरन्तः शरीरिणाम् । श्रद्धयेशोदफस्पर्शाचे नश्यन्त्येव नान्यथा ।। इति । ज्योतिर्लिा विना लिङ्गमिति पूर्वोदाहृतभविष्यवचनायेति । इति शिवलिङ्गनैवेद्यादिभक्ष्याभक्ष्यविचारः । अथ मसनादन्यदपि फिश्चिदुच्यते । पाराशरमाधवीये- नन्दिकेश्वर, यः मदवाइवां लक्ष दोग्ध्रीणां वेदपारगे। एकाहमर्चपेल्लिकं तस्य पुण्यं ततोऽधिकम् ॥ सकृत्पूजयते यस्तु भगवन्तमुमापतिम् । अस्याश्वमेधादधिकं फलं भवति नान्यया ॥ इति । व्यास, सहसफलशरद्भिरभिपकं करोति यः।

·६२४ वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे शिवाय विधिवन्मन्त्रैचिरजीवी भवेन्नरः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे, मायश्चित्तविहीनानि पापानि शृणु भूपते । समस्तपापतुल्यानि महानरकदानि वै ॥ यः शूद्रेणार्चितं लिग विष्णुं वा प्रणमेन्नरः । न तस्य निष्कृतिर्भूप प्रायश्चित्तायुतैरपि । नमेधः शूद्रसंस्पृष्टं लिङ्गं पा हरिमेव वा । स सर्वयातनाभोगी यापदाचन्द्रतारकम् ॥ योपिद्भिः पूजितं लिङ्गं विष्णुं वापि नमेत्तु यः । स फोटिकुलसंयुक्त आफरूपं औरचं प्रजेत् ।। पाखण्डपूजितं लिङ्गं नत्वा पाखण्डतां व्रजेत् । आभीरपूजितं लिग विष्णु चापि नरेश्वर ।। नमन्तं नाशयाम्येव किमन्यैर्वहुभापितैः । शूद्रो वाऽनुपनीतो वा स्त्री वापि पतितोऽपि वा ।। केशवं वा शिवं वापि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते । इति । एतत्सर्वमिदानीन्तनमतिष्ठितलिङ्गादिविषयम् । न तु पुरा- णप्रसिद्धमहिमलिङ्गादिविपयम् । यदा प्रतिष्ठितं लिङ्गं मन्त्रविद्भिर्यथाविधि । तदामभृति शूद्रश्च योपिदापि न संस्पृशेत् ।। इति तत्रैवोक्तत्वात् । अत एव- स्कान्दे काशीखण्डे लिगानि प्रकृत्योक्तम्, अदृश्यान्यपि दृश्यानि दुःखस्थान्यपि च प्रिये । भग्नान्यपि च कालेन तानि पूज्यानि मुन्दरि ॥ इति । दुःखस्थान्यस्पृश्यस्पृष्टानि । तथान्योऽपि विशेप:-. . तत्रैव,

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे प्रसङ्गात्प्रतिष्ठोद्धारादिकथनमा६२५
स्त्रीणामनुपनीतानां शूद्राणां च नरेश्वर ।
स्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णोर्वा शङ्करस्य च ॥
यः शूद्रसंस्कृतं लिङ्गं विष्णुं वापि नमेन्नरः ।
इहैवात्यन्तदुःखानि पश्यत्यामुष्मिके किमु ॥
शूद्रो वानुपनीतो या स्त्री वापि पतिवोऽपि वा।
केशवं वा शिवं वापि स्पृष्ट्वा नरफमश्नुते ॥ इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
मतिष्ठां शिवलिङ्गस्य वक्ष्ये नानागमोदिताम् ।
आचार्यरुपदिष्टां च समासेन यथामति ।।
पञ्चधा या शिवेनोक्ता मतिष्ठा स्थापनं ततः ।
स्थितस्थापनमित्येतत्रयमव्यक्तलिङ्गकम् ।।
आस्थापनं तु मुव्यक्ते जीर्णे तूत्थापनं मतम् ।
लिङ्गब्रह्मशिलायोगः मतिष्ठा मन्त्रसंस्कृतः ।।
लिङ्ग बाणादिकं कृत्वा सप्तधा पञ्चधा विधा ।
द्विधा वारोप्यते पीठे यत्र स्थापनमुच्यते ॥
अभिन्नपिण्डकं लिङ्गं रनं पा लोहनादिकम् ।
त्रिया संस्क्रियते मन्वैस्तत् स्थितस्थापनं मतम् ॥
व्यक्तलिङ्गस्य पीठस्प यो योगः क्रियते नृभिः ।
आस्थापनं तदुद्दिष्टं विष्णादिप्रतिमास्वपि ।।
जीर्णादिदोपदुष्टं यल्लिङ्ग वा मतिमापि वा।
उद्धृस्य स्थापितं यत्र तदुत्थापनमुच्यते ॥
एवं पञ्चविधा भोक्ता प्रतिष्ठा शिवशासनाद । इति ।
घायवीपसंहितायाम्,
अत्यन्तोपहत लिङ्गं विशोध्य स्थापयेत्युनः ।
सम्मोक्षयेदुपहतं मनागुपहितं यजेत् ॥

·A
धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
लिशान घाणसंज्ञानि स्थापनीयानि यानि वा ।
सानि पूर्व शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः॥
संस्तुतानीति पाठान्तरम् ।
रोहाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि वाणवत् ।
स्वयमुभूतलिङ्ग च दिव्ये चापे तयैवच ॥
अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा सम्मोक्षणं विधिम् ।
यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा नावसीयते ॥
दग्धं श्लयं तारेच क्षिपेल्लि जलाशये ।
सन्धानयोग्यं सन्याय प्रतिष्ठादि रेत् ॥
घेरादा विकलाल्लिङ्गादेवं पूजापुरातरम् ।
उदास्य हदि सन्यानं त्यागं वाप्युक्तमाचरेत् ।। इति ।
पेर फाश्मीरम् । तथा-
त्रिविक्रम्यां च,
स्पृष्टे सति तु लिङ्गे च मेरे मर्त्यमतिष्ठिते । ।
पुनः मतिष्ठां कृत्वेशं पूजयेत्तत्र पण्डितः ।।
पुनः प्रतिष्ठा यो मोहादकृत्वा तत्र शङ्करम् ।
पूजयेत्तत्र शास्त्रेषु निष्कृति व दृश्यते ।
स्पृष्ट लिने च धेरै वा शूद्राद्यैरमतिष्ठिते ।
रुद्राभिषेकतो धीमान् विशोध्यात्र समर्चयेत् ॥ इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
लिङ्गादीनां च जीर्णानां मोच्यते विधिरुद्धृतौ ।
सर्वारिष्टविनाशार्थं सर्वमाणिहितार्थकम् ।। -
लिङ्गस्य पिण्डिकायाश्च मतिमामुखलिङ्गयोः ।
सर्वेषां परिवाराणां हर्म्यप्राकारयोस्तथा ॥
उद्धारश्चोधृतिः मोक्ता चोदारे इतरुच्यते ।
.

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे स्फुटितादीनामुद्धारः। ६२७
स्फुटिते खण्डिते मिन्ने दग्धे वाऽशनिनामिना ।
उन्मत्तैः शत्रुभिचौरैः करिणा स्रोतसा हृते ।
लिङ्गे पीठादिके वापि विशीर्णे फालपर्ययात् ।।
देहं जीर्ण यथा देही त्यक्त्वान्यदुपगच्छति ।
लिङ्गादीनि तु जीर्णानि तथा मुञ्चन्ति देवताः ॥
ततः प्रेताश्व वेताला जीर्ण दृष्ट्वा श्रयन्ति च ।
लिङ्गायं सत्वशून्यत्त्वाचथा च ब्रह्मराक्षसाः ।।
कर्तुपाणा राष्ट्रस्य तद्रामस्य विशेषतः ।
पीडां कुर्वन्ति तेऽत्युम्रा दुर्भिक्षमरणादिकाम् ।।
तस्मात्सर्वमयनेन कुर्यादुद्धरणक्रियाम् ।
स्वायम्भुवे च दैवे च वाणे च गणलिङ्गके ।।
ऋपिभिषासुरैर्देवैस्तत्त्वविद्भिः प्रतिष्ठिते ।
लिङ्गे जीर्णादिदुष्टेऽपि नोद्धारं तत्र कारयेत् ॥
स्वायम्भुवादिलिङ्गानां जीर्णपीठं परित्यजेत् ।
उक्तैर्जीर्णादिभिर्दुष्टं मानुपं तु परित्यजेत् ॥
दिग्गूदं पतितं स्थानात्मभ्रष्टं सोतसा हृतम् ।
अग्निपुराणे तु दिदमिति पाठः।
चौराद्यैश्चलितं लिङ्ग स्थापयनिर्बणं पुनः ।।
यदि तल्लिा निर्बणं भवेत्तदा तदेव पुनः स्थापयेत् । अ.
ग्निपुराणे तु स्पष्टमेवाभिहितम्-
एवंविधं च संस्थाप्यं निर्बणं च भवेधदि । इति ।
लोहाढ्यं छिन्नभिन्ना सन्धाय स्थापयेत्पुनः ।
पाहुपादशिरोहीना फर्णनासास्यहीनिकाम् ॥
ताशी परिवाराणां प्रतिमा परिवर्जयेत् ।
यद्रव्यं यत्ममाणं च लिङ्गं वा प्रतिमापि वा।

·१२८
पीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
त्यक्तं तत्तेन मानेन तद्रव्येण प्रकल्पयेत् ।
कारयेन्नान्यमानेन नान्यद्व्येण तदुघः ।।
नान्याकारं च नान्यत्र स्थापयेत्तद्गुरूत्तमः।
स्रोतसापहृते लिङ्गे प्रासादे वा तदन्यतः ।।
तत्समीपगते देशे स्थापयेडायवर्जिते ।
माकारे पतिते हर्ये गोपुरे मण्डपादिके ।।
तदाकारं च तद्रव्यं तन्माने तत्र कारयेत् ।
कर्मयोग्याः शिला ग्राहा दृढकाश्च तथाविधाः ।।
हीनद्रव्यकृतं हय श्रेष्ठेद्रव्यैः समाचरेत् ।
हीनं वाप्यधिक मानं प्राकारं वा न कारयेत् ।।
एवमुक्तेन मार्गेण दोपैरुक्तैर्विचार्य च ।
लिङ्गपीठादिकं जीर्ण तदुद्धारं तदाचरेत् ॥ .
विधिनक्षत्रवारार्दीस्तदर्थ न विचारयेत् ।
जीर्ण चोद्धारयेज्जीर्णमजीर्ण रक्षयेदुधः ॥ इति ।
अग्निपुराणे,
सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत् ।
शतेन स्थापनं कुर्यात्सहस्रेण तु चालनम् ।। इति ।
सुस्थितदुःस्थितलक्षणमपि तत्रैवोक्तम्-
पूजादिभिश्व संयुक्त जीर्णाधमपि सुस्थितम् ।
पूजया रहितं यत्तददुष्टमपि दुःस्थितम् ॥ इति ।
अदुष्टमजीर्णम् ।
हीनं पूजादिभिर्लिङ्गमार्णमपि दुःस्थितम् --
इति सिद्धान्तशेखरे उक्तत्वात् । अजीर्णं दृढमने कंकाल.
स्थितियोग्यमित्यर्थः । दुःस्थितविपये तत्रैव विशेषः ।
दिग्गूढं स्थापित लिङ्गं मोहानिम्नत्वमागतम् ।

·लिङ्गलक्षणप्रकरणे अतिजीर्णलिङ्गस्पागविधिः । ६२९ तल्लिङ्गं दुस्थितं वापि तन्त्र रिति निश्चितम् ॥ शतेन स्थापनं कुर्यात्सहस्रेण तु चालनम् । इति । अस्प चार्थः सिद्धान्तशेखरे उक्त:- सहस्राधिकहोमेन तस्य चालनमीप्सितम् । स्थापनं शतहोमेन तस्य लिङ्गस्य चोदितम् ॥ इति । अतिजीर्ण लिङ्गं स्पाचेचदा तज्जळे निक्षिप्य तत्रान्यालग- स्थापयेत् । एतद्विधिश्व- अग्निपुराणे उक्त:- विसृज्य स्वर्णपाशेन पस्कन्धस्यया तथा । रजवा बद्धा तया नीत्वा शैवं मन्त्रं गृणन् शनैः ।। तज्जले निःक्षिपेन्मन्त्री पुष्टयर्थं जुहुयाच तम् । हप्तये दिपतीनां च वास्तुशुद्ध्यै शतं शतम् ।। रक्षा विधाय तद्धाम्नि महापाशुपतास्त्रतः । लिगमन्यत्ततस्तत्र विधिवत्स्थापयेद्गुह ॥ इति । इति लिङ्गलक्षणप्रकरणम् । अथ प्रकीर्णलक्षणप्रकरणम् । इह पूर्व शालग्रामशिवलिङ्गादिमूर्तिपूजा फर्स-पेत्युक्तम् । सत्र वैखानसागमोक्तदीसावद्भिवैष्णवैः शालग्रामादिविष्णुमू- र्तिपूजा फर्त्तव्या, शिवागमोक्तदीक्षावद्भिः शिवभक्तस्तु लि. दिपूना कर्तव्येति विवेकः । तत्र तत्र दीक्षादौ गुरोरावश्यफत्वा- स्कीहग्लक्षणो गुरुः कर्तव्य इति तल्लक्षणमुच्यते । रामार्चनचन्द्रिकायाम, शान्तो दान्तः कुलीनच विनीता शुद्धवेपवान् ।

·विरात्रिोदयस्य लक्षणप्रकाशे
शुद्धाचार सुमसिद्धः शुचिर्दक्षः सुवुद्धिमान् ।।
आश्रमी ध्याननिष्ठश्च मन्त्रतन्त्रविचक्षणः ।
निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते ॥ इति ।
मन्त्रमुक्तावल्याम्,
अन्नदातान्वये शुद्धः स्वोचिताचारतत्पर ।
आश्रमी घेदविल्क्रोघरहितः सर्वशास्त्रवित् ॥
श्रद्धावाननसूयश्च मियवाक् मियदर्शनः ।
शुचिः सुवेशस्तरुणः सर्वभूतसमानधीः ।।
तरुण इत्यनेन अतिदृद्ध इन्द्रियविकलोमीटो पालथ नि-
विध्यते । न तु तरुणो यौवनाकान्तोऽभिधीयते ।
हीनागमधिकाङ्गं च खल्वाटं दन्तुरं कृताम् ।
खल्वाटममृर्धकेशम् ।
अतिवालं च वृद्धं च खञ्ज गौडोद्भवं तथा ।
काणीटकं च फालिङ्ग फामरूपं विवर्जयेत् ।।
इति तत्र शेखरवचनात् ।
धीमाननुद्धतमतिः पूर्णो ऽहन्ता विमर्शकः ।
पूर्ण। मन्त्रकलापेतिकर्तव्यतायागमज्ञानवान् । अहन्ता
जीवाहिंसकः । विमर्शको विचारवान् ।
स्वगुणाचारकतधीः कृतज्ञः शिष्यवत्सलः।
निग्रहानुग्रहे दक्षो महामन्त्रपरायणः ॥
महामन्त्रपरायण इति पदेन क्षुद्रबिंद्योपासनया क्षुद्रदेवता-
भक्तिरहितः प्रतीयते ।
महापोहप्रकाराईः शुद्धायश्च कपालया।
१ वचनादिति वि० पु० पाठः ।

·- प्रकीर्णम करणे गुरुलक्षणम्। शुदा भाया द्रव्यागमो यस्य सः तथोक्ता। असत्पतिन- हान्यायोपार्जितद्रव्यविवजित इत्यर्थः। इत्यादिलक्षणैर्युक्तो गुरुः स्यादरिमालयः ॥ इति । 0 गरिमा गुरुत्वम् । सिद्धान्तशेखरे तु विशेषः । भार्यावर्तसमुद्भूतो गुरु श्रेष्ठ प्रकीर्तितः। अय वा स्वेच्छया यत्र चरन्ति श्यामला: मृगाः । सं देशमुत्तमं प्राहुस्तद्देशीयो गुरुर्वर।। ब्राह्मणः सर्ववर्णानां प्रयाणां क्षत्रियो गुरुः॥ द्वयोःश्यो गुरुः श्रेष्ठः शूद्रो वर्णानुपूर्वतः । गृहस्थः सर्ववर्णेषु श्रेष्ठो गुरुरुदाहृतः । नैष्ठिकस्त्वधमो शेयो मौतिकस्तु ततोऽयमः ॥ भौतिको भूत्या ऐश्वर्येण सम्पन्नः महापनी इत्यर्थः । वानप्रस्थयतीनां तु गुरुत्वं नेष्यते सदा। इदं तु गृहस्यादिभिन्नामिविषयम् । एकामिविषये तु नदोषः। पृहस्थानां यहस्थो वै यतीनां तु यतिभवेत् । भिनाश्रमी गुरुस्त्याज्यः सर्वसाधारणध यो। इति कल्पचिन्तामणी अभिधानात् । अथ पा उक्तगु- गोपेतगृहस्थसद्भावे निर्गुणपत्यादिविषयम्। पर्णाश्रमक्रियानिष्ठो वेदविन्छास्त्रकोविदः । मिताची मिदनिश पितवार योगतत्परः ॥ जितेन्द्रियो जितद्वन्द्वस्तपोदानदयापरः। जितद्वन्दो नितशीतोष्णः। स्थिरदिः स्थिरारम्मा सान्तः शामः प्रसन्नी।।

·-
वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सत्यवागृर्जितमको मेघावी नियतः शुचिः।
शक्तः फल्यो, निस्पृहच सर्वभूतहितान्वितः ।,
फल्यो निरामयः।
वास्तुशास्त्रकृताभ्यासः शस्योद्धारविचक्षणः ॥
नित्याधिकारकुशलो नैमित्तिकविचक्षणः । .
काम्याधिकारचतुरो दीक्षाकर्मणि फर्मठः ॥
मण्डले मण्डपे कुण्डे प्रासादे प्रविमासु च ।
लिङ्गे पीठे शिलायां च परीक्षानिपुणामणीः॥
निग्रहानुग्रहे दक्षः सर्वदोपविवर्जितः।
एवम्भूतो गुरुयो वरो दीक्षामतिष्ठयोः ।।
वोऽपि विशेषतस्तत्रैवोक्ता-
क्षयरोगी च दुश्चर्मा कुनखी श्यामदन्तकः ।
फाणोऽन्धः कुसुमाक्षश्व खल्वाटः खञ्जरीटकः ।।
खञ्जरीटकः खमः।
अगदीनोऽतिरिक्ताङ्गः पिशातः पूतिनासिकः ।
वृद्धाण्डो वामनः कुन्जः पनुः शिवत्री नपुंसकः ।।
पूतिनासिकः दुर्गन्धिनासिकः । भित्री कुष्ठी।
शिपिविष्टः कशः स्थूलो दीर्घटोत्रो विवर्जितः ॥-
त्रिकर्णो दन्तरो वृद्धो वालो लम्बोदरान्वितः ।
शिपिविष्टः खल्वाटः सन् कशा, स्थूलः ।
इत्याधैर्देहजैर्दोषैः संयुक्तो निन्दितो गुरुः ।
अकुलीनः कुदेशस्थः कुमातापिटसम्भवः ।
संस्करररहितो मूर वेदशरतवितिर ।
श्रौतस्मातक्रियाशुन्यः पतितः शुष्कतार्किकः ।
पुरोधाः पण्यावी च नगे पैचय गायकः ॥
५

·प्रकीर्णप्रकरणे शिष्यलक्षणम् ।
को दम्भी मत्सरी च व्यसनी कृपणः खकः ।
कुसकी नास्तिको भीरुर्महापावकपितः ॥
परिवित्तिरशक्तश्च परिवेचा च सेवकः ।
चानप्रस्यश्च संन्यासी पीनाङ्गो निन्दितानभुम् ।। ।
देशवर्णाश्रमाचाररहितः पारदारिकः ।
देवाग्निगुरुविधादिपूजाविधिपराइमुखः ।।
सन्ध्यातर्पणपूजादी मन्त्रीमानवर्जितः ।
आलस्योपहतो भोगी धर्महीनस्तपश्च्युतः ।।
इत्याधैर्यहुभिदोपैरागमोक्तश्च संयुतः ।
वर्जनीयो
मार्दीक्षासु स्थापनादिपु ।। इति ।
इति गुरुलक्षणम् ।
अथ शिप्यलक्षणम् ।
अमात्यदोपो राजानं भार्यादोपः पतिं यथा ।
तथा शिष्यकृतो दोषो गुरुं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥
तस्मारिछप्पं गुरुर्नित्यं परीक्षेत परिग्रहे ।
इति चूडामणिवचनात् गुरुणा शिष्योऽपि परीक्षणीय इति
तल्लक्षणमुच्यते ।
शारदातिलके,
शिष्यः कुलीनः शुद्धात्मा पुरुषार्थपरायणः ।
अधीतवेदः कुशलो दरमुक्तमनोभवः ।।
हितेपी प्राणिनां नित्यमास्तिकस्त्यक्तनास्तिकः ।
स्वधर्मनिरतो भक्त्या पिठ्मावृहितोचतः ।।
वामनाकायवसुभिर्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
पताशगुणोपेतः शिष्यो भवति नापरः ॥ इति ।
Co

·धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
रामार्चनचन्द्रिकायाम्,
धान्तो विनीता शुदात्मा श्रद्धावान् धारणक्षमः ।
समर्थश्च कुलीनश्च प्राज्ञः सचरितो धनी ।
एवमादिगुणैर्युक्तः शिष्यो भवति नान्यथा । इति ।
मन्त्रमुक्तावल्याम्,
शिष्यः शुद्धान्वयः श्रीमान् विनीतः प्रियदर्शनः ।
सत्यवाक् पुण्यचरितः शुद्धधीर्दम्भवजितः।।
कामक्रोधपरित्यागी रागी च गुरुपादयोः ।
देवतामवणः कापमनोवाग्भिर्दिवानिशम् ॥
नीरजो निर्जिताशेषपातफा पदयान्वितः
द्विजदेवपितृणां च नित्पमर्चापरायणः ।।
युवा विनियताशेपकरणः करुणालयः ।
परोपकारेपु हितः परार्थे विगतज्वरः ॥ इति ।
भैरवपद्मावतीकल्पे,
मन्त्राराधनशूरः पापविदरो गुणेन गम्भीरः ।
मौनी महाभिमानी मन्त्री स्यादीदृशः पुरुषः ॥ इति ।
तन्त्रशेखरे,
शिष्यलक्षणमधिकृत्य ।
घहुमलापितां फार्म क्रोधं लाभं च चापलम् ।
असत्यवादितां कुर्याद्गुरुणा न कदाचन ॥
शिवस्वरूपं जानीयाद्गुरुं मत्यै न भावयेत् ।
एतादृशगुणोपेतो नेतरो दुःखकद्गुरोः ॥ इति ।
घोऽपि शिष्य:-
श्रुताचुक्ता, विद्याहचे मामणमाजगाम गोपाय मा शेवधि-
देऽहमस्मि । असूयकायाजवेऽयताय न मां घूया अवीर्यवती
-

·प्रकीर्णप्रकरणे शिप्यलक्षणम् । तथा स्पाम् । इति । अयमर्धः । विद्या ब्राह्मणमाह मो गोपाय रक्ष तेऽहं शेवधिः निधिरस्मि । ननु कोऽसौ रक्षणप्रकारस्त- माह-असूयकाय ईध्यायुक्ताय अनुजवे यः ऋजुर्न भवति तस्मै भयताय अपवित्राय मां न त्वं घूयाः । एवंभूताय न वक्तव्य- मित्यर्थः । एतावतैव मम रक्षणं भवति । अन्यथा उक्तवैपरीत्ये अहमवीर्यवती स्याम् । भुवनेश्वरीकल्पे, अयोग्याय न दातव्यो मन्त्रराजस्त्वयानघ । अलसं मलिनं क्लिष्टं दम्भलोभसमान्वितम् ।। अन्यायेनार्जितद्रव्यं परदाररतं सदा । भ्रष्टवतं फतिं पिशुनं दुष्टमानसम् ॥ यहाशिनं करचेष्टमग्रगण्यं दुरात्मनाम् । इति । चूडामणी, अन्पदेशागतं कर सुधर्चमतिकोभितम् । पाखण्डिनं विकर्मस्य जाति व्याधिपीडितम् ॥ काश्मीरं कोलणं चैव कार्णाटं फरहाटकम् । कौवेर्यकोशळं फाणमेतान् यत्नेन पर्जयेत् ॥ फौवेर्यकोशळम् उत्तरकाशलोडूतम् । गृहीयाचदि तदोपः प्रायो गुरुमपि स्पृशेत् । अमात्यदोपो राजानं भार्यादोपः पतिं यया ॥ तथा शिप्यतो दोपो गुरुं मामोत्यसंशयम् तस्माच्छिष्यं गुरुर्नित्यं परीक्षेव परिग्रहे ॥ इति । शिष्यपरीक्षाकालावधिरप्युक्तो- रामानचन्द्रिकायां सारसवहे घ, सद्गुरुः स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षपेत् । इति ।

·घीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे वर्णभेदेन विशेष उक्त- शारदातिलके, एकान्देन भवेद्योग्यो ब्राह्मणोऽन्दद्वयान्नृपः । वैश्यो वत्रिभिः शूद्रश्चतुर्भिर्वत्सरगुरोः॥ शुश्रूपुश्च परिणामो दीक्षायागवतादिषु एवं शिष्येणापि गुरुः परीक्षणीयः । गुरुं परीक्षयेच्छिष्यो बहुधा सर्वकर्मभिः । गुणः पूर्वोदितैः सर्वैरागमज्ञानपूर्वकैः ।। इति सिद्धान्तशेखरवचनात् । मन्त्रमुक्तावल्यामपि, गुरुशिष्यलक्षणमुक्त्वा- तयोर्वत्सरवासेन ज्ञातान्योन्यस्वभावयोः । गुरुता शिष्यता वापि नान्ययेति विनिश्चयः॥ इत्युक्तत्वात् । इति शिष्यलक्षणम् । योगपट्टादीनां पदार्थानां पूजादावुपयोगातल्लक्षणान्युच्यन्ते । सिद्धान्तशेखरे, त्रिविधं योगपर्ट स्यादाचं व्याघ्राजिनोद्भवम् । द्वितीयं मृगचर्माचं तृतीयं तन्तुनिर्मितम् ।। चतुर्मात्रमविस्तारं दैये स्याद्यज्ञसूत्रवत् । इति । इति योगपटलक्षणम् । अथ कौपीनलक्षणम् । सिद्धान्तशेखरे, एकहस्तमविस्तारं फरद्वन्द्वसमायतम् ।

·.
प्रकीर्णप्रकरणे कोपीनादिलक्षणम् ।
विलम्वितन्तीयांशं गुह्याच्छादनमीरितम् ॥ इति ।
इति कौपीनलक्षणम् ।
अथ कटितन्तुलक्षणम् ।
तत्रैव,
कार्यासमूत्रसम्भूतं त्रिगुणं त्रिगुणीकृतम् ।
नत्पुनत्रिगुणं चेति सप्तविंशतिसूत्रकम् ॥
प्रदक्षिणक्रमेणेति कटिसूत्रमुदाहृतम् । इति
इति कटिसूत्रलक्षणम् ।
अथ यज्ञोपवीतलक्षणम् ।
तत्रैव,
यज्ञमूत्रमथो वरपे सूत्रं कामिनिर्मितम् ।
सुश्लक्ष्णं सुसितं सूक्ष्मं समं ग्रन्थ्यादिवर्जितम् ॥
वेष्टयेक्षहस्तस्य चतुरङ्गुलिपध्यतः ।
समं तथा पनवतिसङ्ख्यया तन्तुना ततः ॥
त्रिगुणीकृत्य तत्सूत्रं जलाक्तं वर्तयेधया ।
पूर्वमू नयेद्वामपाणि सूत्रस्य वर्त्तने ।।
पश्चादूर्ध्वं नयेद्दक्षपाणि माग्वदवस्थितः ।
त्रिगुणं त्रिगुणीभूतं गोमयालिप्तभूतले ॥
क्षिम भ्रमति वै यावत्तावत्पीतिमतिव्रजेत् ।
विमस्य विसरद्वन्दं राज्ञनिसरकं भवेत् ।।
वैश्यस्य द्विसरं मोक्तं शूद्रस्यैकसरं मतम् । इति ।
छन्दोगपरशिष्टे,
त्रितं का तन्तुप्रयमघोटतम् ।
त्रितं चोपवीतं स्यातस्यैको प्रन्पिरिष्यते ।।

·६२८
विरामिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तथा,
पृष्ठदेशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते फटिम् ।
तदार्यमुपवीतं स्यानाविलम्ब न चोच्छितम् ॥ इति ।
इति यज्ञोपवीतलक्षणम् ।
अधोत्तरीयलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
सप्तपट्पश्चइस्तैर्वा देय स्यादुत्तरीयकम् ।
एफहस्तमविस्तारं यद्वा सूर्याङ्गलास्तृतम् ।।
द्विपुच्छौ धन्धयेत्तस्य धारयेद्यक्षसूत्रवत् ।
यद्वा यवोदरास्तीर्ण दैर्ध्य तद्यज्ञसूत्रवत् ।।
उचरीयमिति ख्यातम्-इति ।
इत्युत्तरीयलक्षणम् ।
अथ रुद्राक्षमहिमा ।
स्मृतिसङ्कहे,
सर्वाश्रमाणां वर्णानां रुद्राक्षाणां च धारणम् ।
कर्तव्यं मन्त्रवत्मोक्तं द्विजानां नान्यवर्णिनाम् ।।
रुद्राक्षधारणादेव रुद्रा रुद्रत्वमागताः।
मुनयः सत्यसङ्कल्पा ब्रह्मा ब्रह्मत्वमागताः॥
रुद्राक्षमालाभरणाः शिवपूजापरायणाः ।
पाह्यलक्षणसंयुक्तास्ते रुद्रा नात्र संशयः ॥
रुद्राक्षस्य मुखं ब्रह्मा नाळं विष्णुः सनातनः।
देवाच विन्दवो जाता ईशः सर्वाधिदेवताः ॥
सुवर्णेनाथ या पद्धा रुद्राक्षं रजतेन वा ।
शिखायां धारयेन्नित्यं फर्णयोर्वा समाहितः ।।

·प्रकीर्णप्रकरणे रुद्राक्षमहिमालक्षणे ।
यज्ञोपवीते हस्ते वा फण्ठे तुण्डेऽय वा नरः ।
श्रीमत्पञ्चाक्षरेणैव प्रणवेनैव चाय वा।।
आत्ममन्त्रेण मेधावी रुद्राक्ष धारयेन्मुदा ।
रुद्राक्षधारणं साक्षाच्छिवज्ञानस्य साधनम् ।।
रुद्राक्षं यच्छिखायां तच्छिवतत्त्वमिति स्मरेत् ।
कर्णयोरुभयोश्चैव देवं देवीं च भावयेत् ।।
यज्ञोपवीते वेदांश्च तथा हस्ते दिवाकरम् ।
फण्ठे सरस्वर्ती देवीं पावकं चैव भावयेत् ।।
सहेमरुद्राक्षमाला मनोज्ञा शमलापहा ।
तद्वत् सहेमपद्माक्षमाला कान्तियशस्करी ।।
स्फाटिकं पद्मरुद्राक्षहारमाभरणानि च ।
मेध्यन्तनाग्यमायुष्यं श्रीफरं पापवारणम् ॥
रुद्रक्षधारिणं श्रादे पूजायित्वा तु मोदितः ।
पिळोफमवामोति नात्र कार्या विचारणा ॥
रुद्राक्षधारिणं दृष्ट्वा परिवादं करोति यः।
उत्पत्तौ तस्य सार्यमस्त्येवेति विनिश्चयः ॥ इति ।
क्रियासारे,
रुद्राक्षधारिणं यस्तु श्राद्धे भोजयति द्विजम् ।
पितरस्तस्य तृप्ताश्च भवन्ति सुखिनो भृशम् ॥ इति ।
इति रुद्राक्षमहिमा ।
अथ रुद्राक्षलक्षणम् ।
फ्रियासारे,
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति चतुर्विधः।
श्वेतो रक्तः सुवर्णाभः कृष्णवर्णः क्रमानवेत् ।।

·६४० वीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे एतेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठो जपमालाकृती मृशम् । अलाभे स्युजिातीनामपिवा हि त्रिजातयः ॥ धारणे सकलाः श्रेष्ठा रुद्राक्षा दोपर्जिताः । रुद्राक्ष सर्वदा धार्य शिवभक्तरसंस्कृतम् ॥ तस्योच्छिष्टादिको दोपो नास्त्यनारतधारणे । अतिस्थूलोऽतिमूक्ष्मश्च स्फाटिती भहुरो लघुः ।। भिन्नः पुरावो जीर्णो रुद्राक्षो नावरः स्मृतः । इति । इति रुद्रालक्षणम् । घेखानससंहितायाम्- आराधनोपकरणं वस्य लक्षणमेव च । उच्यते सम्मति ब्रह्मन् श्रूयतां तदशेपतः ॥ इत्युपक्रम्य सिंहासनघण्टाभिपेकधूपदीपादिपावलक्षणान्य- भिधाय- चतुर्फ हेपदण्डांच पूनार्थ परिकल्पयेत् । इत्युपसंहारात्, घण्टाभिषेकादिपात्राणां पूजाइत्वस्मरणा- द पूनोपयोगित्यादपकरणपानलक्षणान्युन्यन्ते । सन पधर्म देवा धिष्ठानतया अभ्याहितत्वा सिंहासनलक्षणं निरूप्यते । वैसानसद्धन्धे, श्रीभगवानुवाच । आराधनोपकरणं तस्य लक्षणमेव च । उत्पत सम्पति घ्रामन् श्रूयतां तदोपतः ।। सपर्याविष्टरं ग्रामन् हस्तमानाधितं शुभम् । पदा न्यूनतम पावित्रानुसारना" सपपाविष्टरं सिंहासनम् । सिंहपादपुमं यदा एसिपादपराष्टयम् । -

·--
4
प्रकीर्णप्रकरणे कुम्भलक्षणम् । ६४१
शालपादमध चा हेमरनपरिष्कृतम् ॥
चतुरनं मध्यमे तु सरसीरुद्दविस्तृतम् ।
अपनीयमयं यद्वा रजतादिविनिर्मितम् ॥
दारनं या पणिच्छन्दं स्वर्णपट्टविराजितम् । इति ।
इति सिंहासनलक्षणम् ।
अथ कुम्भलक्षणम् ।
विष्णुधर्मोत्तरे,
हेमराजतताम्राय मन्मया लक्षणान्विताः।
यात्रोद्वाहप्रतिष्ठादी कुम्माः स्युरभिषेचने ।।
पनाशाङ्गुलवैपुल्पा उत्सेधे पोदशालाः ।
द्वादशाङ्गुलमूलाः स्युर्मुखमष्टाङ्गलं भवेत् ।। इति ।
पञ्चाशेति । पञ्च च आशाश्व पश्चाशाः । आशा दश ।
पञ्चदशाङ्गुलैमध्ये विस्तृता इत्पर्यः ।
अपाङ्गुलं च,
दक्षिणस्य च इस्वस्य मध्याहुल्याच मध्यमम्
पर्वरन्फ्रेण मात्राख्यमलं तनिधा पतम् ।।
उत्तम पर्वदेय स्यात्तत्पादोनं तु मध्यमम् ।
पर्वार्धमधमामिति मात्रालं त्रिधा ।
इति सिदान्तशेखरोक्तं ग्रामम् ।
सिद्धान्तशेखरे विशेषः ।
तनादौ सम्मवक्ष्यामि शिवकुम्भस्प लक्षणम् ।
उदरस्प विस्तारो भवेत्पश्चदशाकुलः ॥
एकादशाकुलोत्सेध आस्यं स्याचतुरालम् ।
ओठपेकामुळं कुर्यात्तनियहं चतुर्यवम् ॥

·६४२
धीरमित्रोदयस्य लक्षणमफाशे
H
.
घालं तद्गलोत्सेधं तिस्रो रेखा गलादधः ।
पकविम्बफलाकारः कृष्णभिन्नादिवर्जितः ।।
शिवकुम्भ इति मोक्तो वर्दनीलक्षणं घुवे ।।
सप्तामुलसमोत्सेघा विस्तृता स्यान्नवाङ्गुलम् ॥
उपालं पविस्तारं कण्ठोत्सेधं चतुर्यवम् ।
ओष्ठान्तं व्यगुलं कुर्यान्निर्गमं चैकमकुलम् ।।
नालं सार्दाकुलं कुर्यादुत्पलाकातिवच्छुभम् ।
वर्द्धनीलक्षणं प्रोक्तं कलशस्याथ लक्षणम् ॥
पढङ्गुलोन्नताः सर्वे विस्तृता नागपर्वभिः ।
नागा गजाः । ते चाप्टौ । पर्व मानाङ्गुलम् ।
ध्यङ्गुलं मुखविस्तारं कुर्यादाङ्गुलोष्ठकम् ॥
तनियूह यवं चैक गलोत्सेधं चतुर्यवम् ।
फनिष्ठाः कलशा येते द्विगुणा मध्यमा मृताः ।
उचमास्त्रिगुणा ज्ञेयाः कलशाः कथिता इति ।
सामान्यघटसकातलक्षणं वच्मि साम्मतम् ।।
अपाङ्गलोनताः फार्या विस्तृता रुद्रपर्वभिः ।
आस्यमग्न्यगुलं कुर्यादोष्ठम(गुलं ततः ।।
अग्निशन्द: निसङ्ख्यावाचकः ।
तनियूँह यवं कुर्यान्मानं सार्घालोग्नतम् ।
साधारणाः समुद्दिष्टा देवस्य सपनाईकाः ॥ इति ।
इति कुम्भलक्षणम् ।
अधाऱ्यापानलक्षणम् ।
देवीपुराणे,
हेमराजतताम्राणि काठमृलजानि च।
रवादीनि च पात्राणि शुभरेसाहितानि च।

·प्रकीर्णप्रकरणे अर्धपात्रलक्षणम् ।
अयनैवेद्यपूजार्य वलिदाने प्रकल्पयेत् । इति ।
शिवरहस्ये विशेषः।
हेमपात्राणि सर्वाणि ईहितानि भवन्त्युमे ।
अर्धं दत्वा तु रौप्येण आयू राज्यं सुतान् लभेत् ॥
ताम्रपात्रेण सौभाग्यं धर्म मृन्मयसम्भवे ।
सर्वाभावे तु माहेयं स्वहस्तघटितं यदि ॥
माहेयं मृन्मयम् ।
आसनं चार्धपात्रं च भनमासादयेन तु ।
सर्वत्र स्वर्णकं ताम्रमर्षपात्रे ततोऽधिकम् ।।
पात्राणामादर! कार्य: पात्राण्येवोचमादरः।
पलिहोमक्रिया हि विना पात्रं न सिद्ध्यति ।।
पत्रिंशदगुलं पात्रमुत्तमं परिकीर्तितम् ।
मध्यमं तु विमागेण कनिष्ठं द्वादशाकुलम् ॥
चतुर्विशाङ्गुलं मध्यं कनिष्ठं द्वादशाङ्गुलम्-इत्यपि कविताः।
वस्वङ्गुलविहीनं तु न पात्रं फारयेत्कचित् ।
न पात्रं कारयेदुध इति पाठान्तरम् ।
सर्वाभावे तु तत्पात्रं सवते यम धारितम् ॥
यत्रोदकं न स्रवते तत् । स्रवत इति कार्याक्षपोपलक्षकम् ।
नामीविवररूपाणि पुण्डरीकाकृतीनि च ।
शवनीलोत्पलाभानि पात्राणि परिकल्पयेत् ॥ इति ।
घेखानसग्रन्धे,
भस्यमानपलद्रव्यपूरयोग्यान्तराणि च ।
शवशक्तिमभवाणि यदा यात्राणि कल्पयेत् ॥ इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
अयस्य लक्षणं वक्ष्ये पलद्रव्यादिभेदतः।

·६४४ वीरमित्रोदयस्प लक्षणप्रकाशे
सामान्यार्घ निरोधार्य विशेषार्धे परामुखम् ।।
अर्धपात्राणि चत्वारि स्वर्णदुर्वर्णजानि वा।
दुर्वर्ण रजतम् ।
ताम्रशुक्तिशिलादारुकूर्ममृत्पात्रजानि च ।।
उत्तम पलविंशत्या मध्यमं दशभिः पलैः ।
हीनं पञ्चपलं कुर्यादेवमाचाम्यपाद्ययोः।
चतुष्पाणि तानि स्युर्विस्तृतान्यष्टपर्वभिः ।
पृष्ठे परुहाङ्काणि वृत्ताकाराणि वा पुनः॥
चतुरस्राणि कुर्वीत चतुष्पात्राणि वार्धके ।
कपूर कुकुम वा सिद्धार्थ बिल्वपत्रकम् ।।
यवदर्भाकुरथिति सामान्यार्ये विनिःक्षिपेत् ।
तिलममनसिद्धार्यदर्भदायवाक्षतात् ।।
द्रव्याण्येतानि सप्तापि निरोधार्ये विनिःक्षिपेत् ।
विलतण्डलसिद्धार्थादर्भ यवानपि ।।
परा मुखापात्रे च द्रव्यपद्धं प्रकल्पयेत् । इपि ।
इत्यर्घपात्रलक्षणम् ।
अथ पाद्यपानलक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
पादावनेजनजलग्रहणं पात्रमद्भुतम् ।
निरायचं सरोजामं हेम राजतमेव वा ॥
तानं सचक्रचरणमपि धा पावनं सताम् । इति ।
सिद्धान्तशेसरे,
पडङ्गुलमविस्तारमुत्सेधं चतुरझुलम् ।
ओष्ठमेकाहुलं कुर्यानासिका चतुरझुलाम् ।।

·प्रकीर्णमफरणे पाद्यपानादिलक्षणम् ।
पृष्ठे पादसमायुक्तं चतुरङ्गुलमानतः ।
पाद्यपात्रमिति ख्यातम् । इति ।
इति पाद्यपात्रलक्षणम् ।
अथ पाधक्षेपणीयपात्रलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
अष्टाङ्गुलसमुत्सेधं विस्तारे पोडशाहुलम् ।
ओठमेकालं कुर्याच्छरावाकृति पात्रकम् ।।
उभयोः पार्श्वयोः कुर्यात् वृत्तकङ्कणके समे ।
पृष्ठे पादसमायुक्तमष्टाङ्गुलसुविस्तृतम् ॥
पादोत्सेधं चतुर्मात्रं पायाधारं प्रकीर्तितम् । इति ।
इति पाद्यक्षेपणीयपात्रलक्षणम् ।
अथाचमनपात्रलक्षणम् ।
घेखानसमन्थे,
आचामवारिग्रहणपात्रमुत्तमलोहजम् ।
सरोजकर्णिकाकारं कुर्यादद्भुतदर्शनम् ॥
कास्वरमयं वृत्तं राजते चाय पावनम् । इति ।
फास्वरं वर्णम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
द्वादशाङ्गुलविस्तारं फुतिमध्ये सुदृत्तकम् ।
मङ्गलं तद्गलोत्सेधमोष्ठं कुर्यादथाङ्गुलम् ॥
भास्यतारं त्रिपात्रं स्यात्सायें नासा युगाला
रन्, कनिष्ठिकातुल्यमले तद्विगुणं वधः ॥
पृष्ठे पादान्वितं कुर्यादुत्सेधे घडलं ततः।
पहलपविस्तारं पात्रमाचमनार्थकम् ॥ इति ।
इत्याचमनपानलक्षणम् ।
।

·. ६४६ 'पीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे अधाभिषेकपात्रलक्षणम् । वैखानसग्रन्थे, अरनिमानविस्तारं मध्येऽष्टदलसंयुतम् । प्रतिपन दलं मध्ये सुपिराणि शतं भवेत् ॥ अष्टोत्तरशते भूयः पर्यन्तदलमध्यतः । खचितं च महारबैरेवं धारासहस्रकम् ।। अयमर्थः । अरनिमानविस्तीर्ण पात्रं कुर्यात्तन्मध्येऽदलं कार्यम् तदेकैकदले शतं मुपिराणि । एवमष्टदले सुपिराणाम- पृशती सजायते । भूयः अष्टोत्तरशते सम्पादितमुपिराधशत्युत्त- रशते उपरितनं शतद्वयं छिद्राणामष्टम् पर्यन्तदलेषु पञ्चविंश- तिमल्यया फार्पम् । एवं सहस्रसुपिरै रमखचितर्धारास- इसकं भवतीत्यर्थः। धाराष्टकेन वा युक्तमभिषेकाय कल्पयेत् । व्याकोशपङ्कजाकार शुद्धमुत्तमलोहजम् ॥ आढकापरिमाणाम्भःपूरयोग्यं महायिलम् । हस्तदीघे जलसावि पार्श्वमानोपशोभितम् ॥ कल्पपेदपरं स्नानपात्रं मुक्तापरिष्कृतम् । यद्वा शङ्खनिभाकारमग्रतो जलनालकम् ।। इति । इत्यभिषेकपात्रलक्षणम् । अथ त्रिपादीलक्षणम् । सिद्धान्तशेखरे, चतुःपडष्टभिर्मात्रैरुन्नता विस्तृता विधा। उत्तमादिविभेदेन यन्त्रिका विपदी मता ।। त्रिचक्रपादसंयुक्ता पादाः सिंहवक्रकम् ।

·प्रकीर्णप्रकरणे शङ्खमाहात्म्यम् ।
पादमध्यं सुवृत्तं स्याच्छरावाभं पदोऽप्यधः ॥
शेपं कुर्याद्यथाशाभ त्रिपादीनि प्रकीर्चिता।
अयशङ्खादिनवैधपात्राधारा त्रिपादिका ॥ इति ।
इति त्रिपादीलक्षणम् ।
अथ शहमाहात्म्यम्।
स्कन्दपुराणे,
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासुदेवस्य चाज्ञया ।
शङ्ख तिष्ठन्ति विमेन्द्र तस्माच्छवं प्रपूजयेत् ॥
स्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना वितः करे ।
नमितः सर्वदेवस्तु पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ।।
तव नादेन जीमूना वित्रस्यन्ति सुरासुराः ।
शशाकायुतकान्न्याम पाञ्जजन्य नमोऽस्तु ते ॥
दर्शनादेव शङ्खस्य किं पुनः स्पर्शने कते।
विलयं यान्ति पापानि हिमनदास्करोदये ।।
पुरवो वासुदेवस्य सपुष्पं मजलाक्षतम् ।
शङ्खमभ्यर्चितं तिष्ठत्तस्य लक्ष्मीन दुर्लभा ।
शाङ्के कृत्वा तु पानीयं सपुष्पं सजलाक्षतम् ।
अध्यं ददाति देवस्य ससागरमहीफलम् ॥
माप्नुयादिति शेपः।
अयं दत्वा तु शह्वेन यः करोति मदक्षिणम् ।
मदक्षिणीकता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ॥
ती|दर्फ होर्धि भ्रामयेच्छहसंस्थितम् ।
मुक्ति ददाति च तस्य क्षीरसागरजामियः॥
भ्रामयित्वा हरेर्मूर्ध्नि श्यते कृष्ण सदा (?)

·६४८
चीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
तथा,
शङ्खलनं तु यचोयं भ्रामितं केशवोपरि ।
वहते शिरसा नित्यं गङ्गास्नानेन तस्य किम् ।।
नित्ये नैमित्तिके फाम्ये स्नानार्चनविलेपने ।
शसमुदहते यस्तु श्वेतद्वीपे वसेद्धि सः ॥ इति ।
इति शतमाहात्म्यम् ।
अथ रावलक्षणम् ।
फ्रियासारे,
प्रस्थाम्बुममितः शङ्खः श्रेष्ठस्तत्रवंशपूर्णकः ।
मध्यस्तदर्धपमितः फनिष्ठः क्रमशो भवेत् ।।
मुश्वेतः प्रांशुशिखरः स्निग्धो दीर्घाम्बुपद्धतिः ।
शङ्खः स्यादर्चने योग्यो योऽसावलिकचक्षुपः ।।
अलिकचक्षुत्रियम्बकः ।
मलिनो निम्नशिखरः सरक्तः कृमिदष्टकः ।
इस्वप्रणालिका शटो न स्याद्योग्पः सुरार्चने ॥
गोक्षीरधवलः स्निग्धो दीर्घनाळो बृहत्तनुः ।
सो यो दक्षिणावर्चः सोऽब्धिजः शङ्खसंज्ञफः ।।
पूर्वोक्तलक्षणोपेतो वामावर्तोऽथ वार्चितः ।
शङ्खोऽयं नातिसुलभः सोऽपि मुख्यः मुरार्चने ॥
ताम्रस्फटिकशद्वेषु सुवर्णकलधौतयोः ।
न विद्यते भिन्नदोपो द्रव्येष्वन्येषु विद्यते ॥
फलधौत
रजतम् ।
शङ्ख शुद्धो भवेचत्र तुषाभिर्घर्पणेन च । इति ।
तुपा धान्यत्वचः।
इति शङ्खलक्षणम् ।

·प्रकीर्णप्रकरणे गन्धपात्रादिलक्षणम्। ६४९ अथ गन्धपाप्रलक्षणम् । सिद्धान्तशेखरे, अर्ध्यवत् गन्धपात्रं स्थान--इति । अत्रावदित्यनेन सम्पूर्णार्यपात्रलक्षणातिदेशः। यथार्य- पात्रं क्रियते तथैव गन्धपात्रं कर्तव्यमित्यर्थः । इति गन्धपानलक्षणम् । अप धूपपात्रलक्षणम् । वैखानसग्रन्थे, धूपपा सरोजाभं सुवर्णादिविनिर्मितम् । पादयोरपि तस्य स्यादुत्सेधश्चतुरङ्गुलः ॥ अनेकसुपिरं तस्य पिधानं संहतं भवेत् । पिधानमाच्छादनम् । अथवा विकसत्पमतशाफारशो- मितमिति । सिद्धान्तशेखरे, धूपपात्रविधि वक्ष्ये पलद्रव्यादिपूर्ववत् । चतुष्पश्चरसाश्वैवी पात्र विस्तारमङ्गुलैः ।। रसाः पट् । अश्वाः सः । पात्रोत्सेतिदर्धः स्यादाष्ठम गुलं मतम् । पद्माभं परितः पात्रं यालाऽधोगलोन्नतिः ।। पादमेकाजलोत्सेधं विस्तृतं यमुलं ततः । परपर्वदीर्घ नालं स्णत्तमाई पालं मतम् ॥ पूर्ववत्पादसंयुक्तं वृत्तं चक्रं च चापवत् । पिधानं व्यहलोत्सेधं नानाच्छिद्रसमन्धितम् ॥ एकछिद्रयुतं चापि कलशाकारमद्धतः । इति । इतिधूपपावलक्षणम् ।

·६५० वीरमित्रोद्यस्य लक्षणप्रकाशे
अथ दीपपात्रलक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
दीपपात्रं तथा नालमध्ये कुमुदकुण्डलम् ।
वाधारशतेनापि युक्तमष्टाभिरेव च ॥
विशत्या चाष्टभिवैव द्वाभ्यां वा दशभिश्च वा ।
अष्टभिर्वा यथाशक्ति फल्पयेच्छिल्पवित्तमः ॥ इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
दीपपात्रविधि वक्ष्ये पलद्रव्यादिरय॑वत् ।
पादनालगला धूपपात्रपच्छेप उच्यते ॥
एकपत्रं चतुष्पत्रं पड्दलं चाष्टपत्रकम् ।
तत्रैकपत्रं मध्ये तु निम्नाश्वत्थदलाकृति ॥
चतुष्पत्रं चतुर्दिा मध्यस्था निम्नकर्णिका ।
पइदलेऽष्टदलं तद्वदुपपत्रसमन्वितम् ।। इति ।
इति दीपपात्रलक्षणम् ।
अथ दीपमालालक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
दायस्ताम्रसम्भूता दीपमालाऽधमा मता ।
मध्यमा च तथा श्रेष्ठा स्वर्णदुर्वर्णजा क्रमात् ॥
द्वारेपु द्वारवत्कुर्यात् लिङ्गएप्ठे प्रभाकृतिम् ।
द्वाराभामन्यदेशेषु दीपमाला सुशोभनाम् ॥
चतुर्भिरजुलैर्दीर्घ स्कन्धं व्यङ्गुलविस्तृतम् ।
एवं कृत्वा विभागैकं दण्डं मध्ये नियोजयेत् ॥
स्कन्धात्स्कन्धं समं कुर्यादन्तरं भूतमात्रकम् ।
दीपमालेति गदिता दीपाघारोऽय कथ्यते ।। इति ।
इति दीपमालालक्षणम् ।

·प्रकीर्णप्रकरणे दीपाधारादिलक्षणम् । ३५१
अथ दीपाधारलक्षणम्।
सिद्धान्तशेखरे,
हेमताम्रादिसम्भूतं विदध्यादुत्तमादिकम् ।
द्वादशाङ्गुलमारभ्य व्यङ्गुलादिविष्टद्धितः ।।
अष्टादशोदिता भेदा दीपाधारस्य चोमतिः ।
स्नेहाधारस्य पादे तु नाहं दैर्ध्यसमं मतम् ।।
पादतारशरांशो वा स्नेहाधारोऽपि तत्समः ।
त मुकूलं कुर्यात्पट्टिकादिसमन्वितम् ।।
नानापट्टीसमायुक्तं नानाकुम्भं सनालकम् ।
दीपाधार इति प्रोक्तः इति ।
इति दीपाधारलक्षणम् ।
अथ दीपिकालक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
लोहजान् दीपिकास्तम्भान चतुर्हस्तममाणकान् ।
त्रिहस्तानेकहस्तान् वा द्विहस्तान् वा यथावलम् ॥
ताम्रजान् राजतीयान् वा ऽयुग्मैस्तैः स्नेहधारकैः ।
युग्मै; वृत्तविस्तीर्णैव्हसैर्वा परिष्कृतान् । (१)
नेहाधारपरिक्षितपयकोशरलतान् ॥ इति ।
इति दीपिकालक्षणम् ।
अथ नीराजनपात्रलक्षणम् ।
वैखानसमन्थे,
नीराजनक्रियापाध्यो हेमादिद्रव्यनिर्मिताः ।
त्रितालायत्तविस्तीर्णा वृत्तमध्यसरोरुहाः ।।
नव या सप्त वा पञ्च तिसस्त्वेका रतिर्भवेत् । इति ।

·६५२ चीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
सिद्धान्तशेखरे,
हिरण्यतारताम्रादिनिर्मितं घुत्तमादिकम् ।
पत्रिंशताइगुलैः श्रेष्ठं त्रिंशता मध्यमं मतम् ।।
चतुर्विशतिमात्रैः स्यादधर्म विस्तृतौ क्रमात् ।
अनिभागेकभागेन कुर्यान्मध्येऽत्र कर्णिकाम् ।।
तद्राणैकांशमुत्से, कर्णिकापाः प्रमाणतः ।
पट्टिको परितः कुर्यायवयुग्मेन विस्तृताम् ।।
तत्समानोमा चाय परितोऽष्टदलानि च ।
फर्णिकाममाणेन काष्ठानामष्टके समम् ।।
ओष्ठमेकाद्गुलं कुर्याद्विस्तारात्कर्णिकोनतेः ।
समानं पूर्णचन्द्राभं दीपाधाराव कुम्भवत् ॥
उन्नता द्विचतुर्मात्रैविस्तृताश्चागुलद्वयात् ।
तगन्धं यगुलं कुर्यात्कर्णिकामध्यसंस्थितम् ।
दीपाधारांश्च पात्रेऽस्मिन् स्थापयेत्तदलाष्टके ।
मध्यस्थमेकामित्पेचं नवदीपक्रमो मतः ॥
पश्चात्मके चतुर्दिक्षु मध्ये त्वेकमिति त्रिधा ।
अङ्गुलत्रयमानेन पादं फुर्यादधस्ततः॥
नीराजनमिति मोक्तं घण्टालक्षणमुच्यते । इति ।
इति नीराजनपात्रलक्षणम् ।
अथ घण्टालक्षणम् ।
चैखानसग्रन्थे,
शब्दब्रह्ममयी घण्टा हस्तोत्सेधप्रमाणिका ।
ब्रह्माण्डगोलकाकारा सौवर्ण्यप्युत्तमा भवेत् ॥
अधोमुसस्तालमानविस्तारोत्सेघमन्ततः ।
प्रदीपतुल्यसंस्थानस्तीक्ष्णाभ्यन्तरतालुकः ।।

·प्रकीर्णप्रकरणे घण्टादिलक्षणम् ।
चक्राका पद्मजाझा वा. घण्टैपा परिकीर्तिता।
नालवन्धाश्चतस्रोऽन्या घण्टाप्रतिदिशः कृताः ॥
एवं विशिष्टा घण्टा स्यायद्वा वित्तानुसारतः । इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
पश्चाङ्गुलोन्नता घण्टा तद्विस्तारसम्मता ।
ओष्ठं चतुर्यवं कुर्यात्तत्सम तस्य निर्गमम् ।।
उपपदी यवेन स्याच्छिखरं त्वलोग्नतम् ।
धाङ्गुलो गलोत्सेधो जिहा वेदाङ्गुलायता ।।
घण्टायास्तत्परीणाहो विस्तारान वर्तितः ।
अङ्गुलं दण्डदैर्घ स्यात्तमा तत्समं मतम् ॥
दण्डाग्रे सुपभं शूलं नलिनं वापि कारयेत् ।
शुद्धकास्येन कर्तव्या घण्दालक्षणमीरितम् ॥
महाघण्टामयो वक्ष्ये विदध्याच्छुद्धकास्यतः ।
स्वराहुलसमुत्सेधामष्टाङ्गुलसुविस्तृताम् ॥
अग्न्यनुलोमतगलां गलनाई रसालम् ।
पट्टिकाद्वन्द्वसम्बद्धो व्यालः शिखरोदयः ।।
तमाहमष्टमा स्याश्चतुर्नासं सरन्ध्रकाम् ।
सारार्धवर्तितन्नाई जिहां रन्ध्रागुलापताम् ॥
चतुर्मात्रपरीणाहां तदने बलयान्विताम् ।
महाघण्टा समाख्याता-ति ।
इति घण्टालक्षणम् ।
अथ भेरीलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
सारदारुसमुद्भूतां हां हस्तद्वयायताम् ।
पञ्चतालपरीणाहां चतुर्यवयनां शुमाम् ॥

·६५४
वीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
द्वादशाङ्गुलविस्तारा मुखोत्थाः सप्त कीलकाः ।
पार्श्वयोरुभयोर्मध्ये चापः पट्टेन वेष्टितः ॥
चर्मवद्धमुखां मेरी कुर्यात्तस्याः प्रहारकम् ।
अयसा दारुणा वापि पोडशाङ्गुलदैर्घ्यकम् ॥
मध्याहुलपरीणाई भेरीतादनसाधनम् ।
भेरीलक्षणमिन्युक्तम्-इति ।
इति भेरीलक्षणम् ।
अथ नैवेधपात्रलक्षणम् ।
चैखानसग्रन्थे,
नैवेद्यपात्रं वक्ष्यामि फेशवाय महात्मने ।
हरण्यं राजतं तानं कांस्यं मृन्मयमेव बा।
पालाश पनपत्रं वा पात्रं विष्णोरतिमिपम् ।
हविर्द्रव्यप्रमाणानि वृत्तानि परिकल्पयेत् ॥ इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
स्वर्णदुर्वर्णताम्रा स्यात्स्थालिकात्युत्तमादिका ।
शुद्धकांस्येन वा कुर्यादेवनैवेद्यपात्रके ।
एकपात्रं समारभ्य पञ्चाशत्पात्रतः क्रमात् ।
कुर्यानवेधपात्राणि हीननैवेद्यकादिषु ।।
पात्रं शतपलं श्रेष्ठं तदर्द मध्यमं मतम् ।
तदर्धमघमं झेयं पात्रसहरूपेति कीर्चिता ।।
स्यालिका नवधा कार्या तारा पत्रिशुदगुलैः ।
व्यंगुलब्यालन्पूनरष्टपालिः क्रमात् ॥
इति विस्तारमाख्यातं स्यालिफानव प्रमात् ।
उत्तममयमले स्पान्मध्यमे मध्पमं त्रयम् ॥

·प्रकीर्णप्रकरणे नैवेद्यपानादिलक्षणम् । ६५५
न्यूनत्रयमधस्तात्स्यात्स्थालिकानां यथाक्रमम् ।
ओष्ठो नवयवः श्रेष्ठो यवैकैकविहीनतः ।।
विस्तरेण तथोन्नत्या नवधा कीर्तितः क्रमात् । इति ।
इति नैवेद्यपात्रलक्षणम् ।
अथ पानीपपात्रलक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
पानीयपात्रं सौवर्ण राजतं ताम्रमेव वा ।
हत्तायतं सुटतं वा भवेदायतमेव वा ॥
मस्यमानप्रमाणाम्भःपूरयोग्यान्तरं शुभम् । इति ।
इति पानीयपात्रलक्षणम् ।
अथ ताम्बूलपात्रलक्षणम् ।
वैखानसम्रन्थे,
कल्पयेमागलतिकादलपात्रं च रैमयम् ।
रैमयं सौवर्णम् ।
अरनिमानविस्तीर्ण कारयेद्वा यथावलम् ।। इति ।
इति ताम्बूलपात्रलक्षणम् ।
अथ मुकुटलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
जटामुकुटमीशस्य शक्तीनां तु करण्टकम् ।
किरीटमन्यदेवानां तत्तन्मुकुटमानतः ।।
नानारवसमायुक्तं वल्लीकलशशोभितम् ।
लक्षणं मुकुटस्योक्तं पहलक्षणमुच्यते ॥ इति ।
इति मुकुटलक्षणम् ।

·-
धीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशे
अथ सुवर्णपुष्पलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
ज्यङ्गुलं पुष्प विस्तारं दृत्वं दम विनिर्मितम् ।
दलाष्टकसमायुक्तं मध्ये कर्णिकया युतम् ।।
हेमपुष्पमिति ख्यातं कुर्यादाभरणं यथा । इति ।
इति सुवर्णपुष्पलक्षणम् ।
अथ नानाभरणलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
हारकणकेयूरमुद्रिकाकाटिसूत्रकम् ।
पदकं कण्ठमाला च यशसूत्रं च नपुरम् ॥
अन्यदाभरणं सर्व तचन्मानानुरूपतः।
हिरण्यनिर्मितं कुर्यानानारवाविचित्रितम् ।। इति ।
इति नानाभरणलक्षणम् ।
अथ कहतलक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
कङ्कतं कनकं रूप्पमपि वाटाहलायतम् ।
पडलायतं यद्वा तदर्घागुलविस्तरम् ॥
विंशत्या दशनैर्युक्तं भवेदुभयतोमुखम् ।
यदा पोडशमिर्दन्तैरष्टाभिर्वाथ मङ्गलम् ।। इति
इति कङ्कतलक्षणम् ।
अथाननक्षोदपानशलाकालक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
सौवर्णमञ्जनक्षोदभाजन पुंमृगाकृति ।
सिंहाफारं भवेद्यद्वा इंसाकारमथापि वा ।

·६५७
प्रकीर्णप्रकरणे दर्पणादिक्षणम् ।
शिरोविलं शलाका च द्वादशाङ्गुलमायता ।
अष्टानुला वा सौवर्णी भवेदुभयतोमुखी ।। इति ।
इत्यञ्जनक्षोदपात्रशलाकालेक्षणम् ।
अथ दर्पणलक्षणम् ।
वैखानसग्रन्थे,
दर्पणं मतिमामानं तदर्थे वा सुशोमनम् ।
वृत्तं कांस्यं महारवखचितं वा यथावलम् ।।
पादयुक्तं सनालं वा मुखमानमयापि वा । इति ।
सिद्धान्तशेखरे,
दर्पणं शुद्धांस्पेन पूर्णचन्द्रसमाकृति ।
पत्रिंशताजुलै हं विदध्याद्वा तदर्धतः ।
नालमष्टाङ्गुलं तस्य पदं स्थाचतुरङ्गुलम् ।
नानापट्टिकया युक्तं प्रोक्तं दर्पणलक्षणम् ॥ इति ।
इति दर्पणलक्षणम् ।
अथ व्यजनलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
पत्रिंशता त्रिंशता वा दैर्ण पालनाहकः ।
दण्डो दण्डाप्रभागं तु द्विधा कृत्त्वार योजयेत् ।।
. पोदशाहुलक इन्तं पिच्छनालसमूद्दकम् ।
सुदृदं तन्तुसम्बदं दृन्ताग्रे पिच्छमूपितम् ।।
मायूरं व्यजनं प्रोक्तं वक्ष्ये पट्टादिसम्भवम् ।
सम्पाथ पूर्ववइण्डं सुन्तं घेणुविवर्जितम् ॥
अष्टादशाहुलं वाय पोशाकुलसम्मितम् ।

·६५८ धीरमित्रोदयस्य लक्षणप्रकाशे
देवाङ्गपट्टकार्पासवेष्टितं योजयेदृढम् ।।
लक्षणं व्यजनस्योक्तम्-इति ।
इति व्यजनलक्षणम् ।
अथ पादुकालक्षणकम् ।
पैखानसम्रन्थे,
पादमानानुसारेण पादुके रैमये शुभे ।
यद्वा रूपमये ताम्रमये कांस्यमये तथा ॥
अयोमयं विवयं स्याद्वृत्तमध्ये कृताम्युजम् । इति ।
दण्डस्थानीयमित्यर्थः।
सिद्धान्तशेखरे,
पादुकालक्षणं वक्ष्ये स्वर्णताम्रादिदारुजम् ।
पादुकायुगलं कार्य पूजार्थे चोत्सवादिषु ॥
पूजार्थ पादुकायुग्मं दैमष्टादशाङ्गुलम् ।
पञ्चाङ्गुलसुविस्तारं शेष स्याक्ष्यमाणवद ।।
तत्तत्पादसमं दैर्ध्य प्रतिमाऽऽचार्यकादिपु ।
दैार्धविस्तृतं कार्य पादुकानद्वयं समम् ॥
पाणिभागः पाणिसमो घनं स्याचतुरङ्गुलम् ।
घनं तु तनिधा कृत्वा भागाभ्यां तत्सुरोन्नतिः ।।
भागेनोवंधनं कुर्यादष्टांशोचं तु कीलकम् ।
तर्ध्वं तत्समं पुष्पं मुकुलं तत्रिभागतः ॥
हंससिंहादिरचना यवान विचित्रिता ।
खुरत्रिभागतो गर्त कुर्यान्मूलाग्रयोरधः ।
पाशावन्योन्यसंश्लिष्टावजुलार्दविचित्रितौ । इति ।
इति पादुकालक्षणम् ।

·प्रकीर्णप्रकरणे वितानलक्षणम् ।
अथ वितानलक्षणम् ।
सिद्धान्तशेखरे,
दुकूलपटहेमा कार्पासं वा वितानकम् ।
चतुर्हस्तसमायामं विस्तारं गुणसंयुतम् ॥
चतुष्कोणसमोपेतं घण्टारज्जुसमन्वितम् ।
कोणेषु तच्चतुर्दण्द्धा तद्धारयेहहिः॥
चतुष्करायता दण्डाश्चतुरङ्गुलनाहकाः।
अयोक्लयसंयुक्ता वैणवा प्रन्धिवार्जिताः ॥
प्रासादमण्डपायेपु तत्तत्पतिसमानकम् ।
वितानं विस्तृतं तद्वद्वितानमिति कीर्तितम् ॥ इति ।
इति वितानलक्षणम् ।
एतानि च पूर्वोक्तलक्षणानि सिंहासनादीन्युपकरणपात्रा-
णि पूजार्थमुपकल्पनीयानि । तथा चोक्तम्-
धैखानसग्रन्थे,
मुक्तातपत्रं धवलं शशिविम्वसमद्युति ।
यद्वाऽऽतपत्राणि तथा पर्हिपत्रमयानि च।।
आतपत्राण्यनेफानि हेमदण्डानि पयज ।
व्यजनानि च भूयांसि कल्याणानि महान्ति च ।।
चतुष्कं हेमदण्डांथ पूनार्थ परिकल्पयेत् ॥ इति ।
प्रत्याशं परिपर्द्धतेऽनितादैन्यान्धकारापदे
श्रीमद्वीरमृगेन्द्रदानजलधिर्यद्वक्रचन्द्रोदये ।
राजादेशितमित्रमिविदुपस्तस्योक्तिभिनिर्मिते
प्रन्धे लक्षणसहस्य गहनः पूर्ति प्रकाशोऽगमद ।।

·६६० पीरमिनोदयस्य लक्षणप्रकाशः। इति श्रीमत्सकलसामन्तचक्रचूडामणिमरीचिम- अरीनीराजितचरणकमल- श्रीमन्महाराजाधिराजमधुकरसाहसूनु- चतुरुदधियलयवसुन्धरायपुण्डरीकविकासदि. नकर- श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीवीरसिंहदेवोद्योजित- श्रीहंसपण्डितात्मजश्रीपरशुराममिश्रसनु- सकल विद्यापारावारपारीणधुरीण- जगद्दारिद्यमहागजपारीन्द्र- विबजनजीवातु- श्रीमन्मित्रामिश्रकृते पौरामिश्रादयाभिधनियन्ये लक्षणप्रकाशः समासः ॥

·संकलितः ... र मीमामासासिंहम सम्पूर्णः (मीम (१५)स्तोमाली सत्यदेवविरचिता। प्रमेयालार्णवध ... - . भीमराजविरचितानसमेता(वेदातर (११) भनुमानचिन्तामणिम्पास्याया; शिरोम। (१६) मीमांसाबालप्रकाश- अमिनीयहादशाs विकृतदीधित्या जागदीशी टीका । , ११ ध्यापार्थसंग्रहः त्रीभट्टनारायणात्मभट्टः (१०) वारभित्रोदयः । महामहोणत्यायत्रीमित्र- शङ्करविरवितः । ( मीमांसा) .२ मिश्राविरचितः परिभाश-संस्कारप्रकार (१०) प्रकरणपत्रिका प्रभाकरमतानुमारि-मी- शात्मक सारिण्यदीपकश्च ... ११ मासादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्री शाति (११) वीरभित्रोदयः । महामहोपाध्यायत्रीमि- नाथमिप्रविरचितम् : श्रीशङ्करमाकना अमिप्रविधितः आश्विप्रकाशः, ६ (१२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वारविश्वम्भराधिपाठि. (16) अटेनसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितपवर- श्रीसदानन्दव्यासमणीनस्तकृतम्याल्यास (३३) वेदान्नरत्नमभूषा । श्रीभगवत्पुरुषोन- "मतरक्तः । (वेदाता) 'माचार्यकता । (१९) कात्यायनीतसूत्रम् । महामहोपाध्याय (४) प्रस्थानरत्नाकर गोस्वामि श्रीपुरुषोस- मजीमहाराजविरचित श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यमाईतम् । १३ (३५) वेदान्तारिजातसौरभ नाम प्रम मीमांसा- (२०) प्रभभाध्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भार्य श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । "चितं सम्पूर्णम् (वेदान्तः) (२६) योगदर्शनम्'। परमहंसपरिमांजकाचार्य. () শীষণ লৱনজো ম- नाराणनीविरचित-योगमिद्धान्तचन्ति मन्दपूर्णविरचितया. खएडनफविककावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । भजनात्यया व्याख्यया विद्यासागरीति-२०) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिवाजको सिद्ध या ममतम् । (वेदान्तः) । चार्यश्रीरामानन्द सरस्वतीस्वामिक्त प्रमा- (२०) भाख्यातचमिका भटमलविरचिनार मृतवर्दिनीस मायन्याएयासवलितम् । ४.. (२३) श्रीलक्ष्मीसहसम्बालबौधिनायाख्य- (३८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विरंभीम:' याऽजनरणिक्या च साईनम हेश्वरमरिविरचितः। (२४) अभिभूषाने , मरीचिका श्रीजनाथर- (३९) श्रीभुवोधिनी । श्रीवनभाचार्यविनिर्मिना, टेक्ता (वेदान्तः) श्रीमद्भागवतन्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठलना- (२५) कोडपत्रसंग्रहः भित्र श्रीकालीगट्ठरासि थदीक्षिनावाचितटिपणीमहिना । श्रीम- द्वान्तवागीशविरचिनामि अनुमानभागदी.. डागवनदशमस्कन्धंजन्मकर्ण पीसुबो-: ..पाः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः,प्रत्यक्षानु- 'धिनौटिपण्यो:-प्रकाश: गोस्वामि धीमी 'भानमाथुर्या व्युत्पत्निवादस्य शनिबादस्य पुरुषोनमजीमहाराज विरचित । मुक्तिवादस्य शब्दशकिप्रकाशिकाया: कु-१०) परिभित्रोदयः । महामहोपाध्यायधीमि- सुमानले झोडपाणि अमिविरचितः पूजापाश:12.20 (२) बद्मभूधम्, देना तदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ-1 (1) वेदानासद्धान्त प्रहः । श्रुतिसिद्धानाप- टूरचितसिद्धान्तसेतुकाऽभिधटीकासहि। रनामकः। श्रीअनचारिवनमालिम प्रवि 'नश्रीदेवचार्थपणीतसिद्धान्तजातीयुतम्। चित्त। वेदान्तकारिकावली श्रीपुरुषे नम् १०) पदर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका प्रसाद शर्मकता अध्यात्मसुधानराद्र व्याख्यटी कयासहिता: पिलजैनवैशेषिकमिनीयदर्शनेसंक्षेपः । मणिभस्कृनटीक्या सहितः । हरिभरम- ! (४२) स्वप्नुभगदर्शः, श्रीमन्यामहसागरिवाज रिक्तः। काचार्यनारायणाभमाध्यमाधवाश्रमावर.' (१०) शुदिनमा डा प्रकाश पायासहितः चिनः वानटीकाविभूषिता . -- १