·VANITHA MAHAMAHOPADHYAYA to DOO TOODETM XT TAN CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES А COLLECTION OF RARF CL TRIORDIVANY SANKRIT Woras Nos 377, 380, 383, 389 & 398 TIIE MÍMĀMSĀNUKRAMANIKA B3 MANDATA MIS'RR Pembin fr nyl to irt 1 U -107 111 P Jo Raillite Prelle nr 1 Sa Do 1 2 3 *7 SATOVI DS-90DS 2016 with an Original Commentary MIMANSAMANDANA Bz Salm NG I NATH JHAVAD LITT, LLD Idited by NYAYOPADHYAYA KAVYATIRTH- Pandit Dhurdirar s'astra. 900X90 Conectores 9 FASCICULLS I to V. 9-4 DU LISHED & SOLD DI TIIE SECRETARI CHOWKHMA SANSKRIT SERIES OFFICE I ndyri [alres Pre-s, North of Gopal dlandır, Bennies 1930. van art

·Printed Published & sold by
JUI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA,
The Chowkhamba Sanskrit Series Office
VIDYA VILAS PRESS
North of Gopal Mandır
BENARES CITI
Prz ited by Jai Krishna Das Gupta
at the Iidya Vilas Press Benares

·USE PAPI PASHREPORNORBA चौखम्बा संस्कृत ग्रन्थमाला ग्रन्थसंख्या ६८ न०३७७, ३४०,३८३ ३८९ ३९८ । Dorar-GREEDROORE * श्री* मण्डनमिश्रकृता मीमांसानुक्रमणिका। महामहोपाध्याय-गद्गानाथझा शर्मणा मैथिलेन रचितेन मीमांसामण्डनेन मण्डिता। न्यायोपाध्यायेन ५० दुण्डिराजशास्त्रिणा संस्कृता शोधिता च । प्रकाशक जयकृष्णदास हरिदास गुप्त- चौग्वम्या संस्कृत सीरीज़ आफिस, गोपाठमन्दिर के उत्तर पटक बनारस सिटी। * विद्याविलास प्रस, Parimaa १९८७ Mrria

·.
प्रय
DULEDDEDDIDIOS
"कशसस्कृतसीरिज" "वनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससस्कृतसारज
माला निकलती हैं तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् और भी विविध शाख की पुस्तकें
प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सस्कृत तथा भाषा-भाष्य के
अन्य विक्रयाएं प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे
यहा सर्व प्रकार की सस्कृत, हिन्दी,अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है।
पत्रादि प्रेषणास्थानम्-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
"चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस,
गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी।
-
DDAGRAM
novan
Standarmanvarvesaomarvardanvantarvasanapr
VIDYA
SN.25622

·कारिकाणामकाराद्यनुक्रमणिका ४०० ३५ विषय पृष्ट | विषय पृष्ठ अनिरुतोदयेऽपीज्या अङ्गप्रयाजादि सकृत् प्रकुर्यात् ४८ । अनीक्षणं प्रतं पुंसः अग्नि ब्राह्मणो जात्या अनुपाजः स्विटकद्गुणः अग्निष्टोमस्त्वेतदर्थः २१७ अनुयाजाः स्युः सहामनैः ३९३ अग्निहोत्रपदं नाम अनुष्ठानावसायोऽर्थात् अग्निहोत्रार्थोद्धृते यजिः अन्ते भवेत् वैश्तमङ्गजातम् २०७ अन्यर्थमेतन गुणः क्रतूनाम् १२३ अन्त्ये बीजे वाग्यमस्य प्र. अग्न्यादिशब्दो ध्रुवमूहितव्यः३१९ हाणम् अङ्गहीनोऽप्यधिकृतः अन्यत्रानियमो भवेत् २२८ १९३ अडाभ्यासोऽध्यराभिधे अन्यत्रापि चोहेरपुनरुन्नतेषु ९३ ४५२ अन्याप्रामाण्यसिद्धी ६ अङ्ग पुरोडाश उपैति पा अन्वाधानमस्यां न च दे. शुकम् अच्छिद्रवाचोऽप्यनुपङ्ग एव ४८ घतापरम् ४७९ अञ्जनादि भवेत्तस्याम् ३७६ अपानिनीतिःप्रतिपत्तिरेव १६९ अतिदेश विधेरिटः अत्राह्मणस्याधिकृति सत्रे २६७ २८३ अतः शब्देऽपि विज्ञाते अभिक्रमः प्रयाजानम् अभ्यस्यधर्मः पडहस्य कार्यः३०७ अत्र वाऽमुत्र या फलम् १८० अध प्रयोजकाध्यायः अभ्यस्था यथोक्तं खलु सा- अथान्येनेत्यखिलः क्रतुः २१७ मिधेनी ४०६ अथायं धर्मजिज्ञासाम् ३ अभ्यास आतंडलतोयहन्तेः १४८ अधिको न पुरोडाशी अभ्यासक्रिया स्यात्प्रथमो अदाभ्यः प्रकृती ग्राह्यः त्तमान्ते अद्रव्योऽप्यधिकारवान् २२८ अभ्यासमृच्छेत् परमेकधेति २३५ अध्यूधिका होतृयजेर्षिकार: ४२९ (वर्णकान्तरेण ) अभ्यासे अध्वर्युणा प्रेपणमेव कार्यम् १४९ नातिजगती ३२८ अध्वर्युमन्त्रः करणो विरोधे १४७ अभ्यालो निमित्त गुरुवन्द. अध्वर्योश्चमसाहुतिः १४१ नादेः २३५ अनादयोव्याकरणाद् गवाद्याः२७ अभ्यूहर्न चापि निवर्ततेात्र ३६६ ७२ ·२ अनुक्रमणिका। पृष्ट | विषय विपय पृष्ठ अमुख्योऽपि गुणो प्रायो याज्यस्य धर्मो मधुनीरयोः येनान्येऽपि गुणान्विताः ४९० स्थात् अर्कोऽऽर्वाग्रहस्तृप्णीम पह आज्यान शेषकार्याणि अयघाते सम्मानः आधान कर्तृभिभिन्नम् अवश्यमारब्धसमपन आधारे स्यादेवमेव व्यवस्था ४९६ स्यात् २३२ आपराग्निभेदः स्यात् अयेटी न कृतौ तन्त्रम् ४६७ आमिक्षायां पयोगताः ३०४ अध्यक्तयागेषु तु सोमधर्माः २९- आरम्भणीया सरूदादितः अश्वग्रहे वैदिकजेऽङ्गमिटिः १०६ स्यात् ३१८ अश्व: स्यात समस्तस्य आरम्मणीयो विकृती ४८६ निवर्सनाय आरण्यं क्रयणस्याङ्गम् अएसंख्याऽवयुत्योक्ता ३४ आते हविप्येकतरेऽपि यागः ०४२ असनयत्स्वप्ययमेय कालः २५३ आविज्यं ब्राह्मणस्यैव असन्निए एसादृश्यम् १० आर्यप्रयोगो बलवान् यवादी २४ असानाय्येऽप्ययं यजिः २५७ आवताहानमह्वां समूहे ५६३ अस्त्येव मैत्रावरुणस्य भक्षः ४३० भासादने स्याद्विधिमकरस्य३१ अस्थियज्ञेन काम्यानि भायेन विकल्प स्यात् ४३७ अस्टनां चेन्न जपादिकम् ३७३ ड अहर्गणे स्युर्दशरात्रधर्माः १०५ इज्यत्रयं त्वहीने स्यात् अहोनोपसदा संख्या इदानों नित्यसम्बन्ध अहां सहरसंख्या स्यात् २७1 अहाणानोपचयो विधेयः इपौ श्येनसमो विधि ३०८ २८२ अहीनोपि भवेदेवम् इटित्या सोमयागन पु. ४२४ अंशुग्रहाङ्ग प्रकृतिस्थधर्माः १२६ र्यात् २२० इमर्दापशुविकास आ २१६ आकृतित्यतिरिक्तऽर्थे इऐ पश्चात्सोमा विकारः२२३ १२ आग्नेयमन्त्रः प्रहनेः प्रयोज्य: ०० इयनमुपपीतता आग्नेययागश्च पृथकप्रदानम् ४५० उ आग्नेयविध्यातमुपैति सौर्यः ३०१ उत्कणे नाग्निहोत्रस्य २०२ आग्नेयोऽन्यो रुगर्थिन. उत्सएन्यः स्यात्पुरोडाशपय २२२ भाग्नेयः पर्यणोर्भवेत् ६५ उत्कृप्येरन देवताः सूतवाके ४६५ साधारसन्नतविधिर्गुणमा. उत्तरानन्धगोत्तरा ३२७ प्रनिष्ठः ५१ । उपांश्चकपुरोडाशे ४४५ ७२ ।

·अनुक्रमणिका। पृष्ट । विषय उपाशुस्ता हीयते ऐ विपय उपांशुः स्यादुधुवाउयतः ४४४ एकैकशः साफलं समप्रम् २३१ उद्धृत्य चासादनमत्र नास्ति३६५ एकद्विघाची न खलूहितव्यः ३४६ उद्भिनाम गुणो नैव २९ एकति सहार्थकम् ३६७ उपक्रमात् सा तुरगस्य दातुः१०७ एकमेव फलं ततः १७७ उपगानं समुच्चयम् ३९३ एकादशिन्यां विकृतिस्तु उपगा:प्रकृतामता: १३७ तस्य (द्वितीयवर्णकम् ) उप एकैच भिन्नदेवत्ये ४७० स्थान प्रगोतया एकः पदार्थो जनयत्यपूर्वम् ३९ उपहामा न चाधन्ते ३९० एकेपु मैत्रावरुणस्य भागः ४३१ उपांशुता प्राज्ययजिप्रयुक्ता ३१६ एतौ पक्षौ क्षत्रविब्राह्म २५५ णानाम् २२१ उलुखले बहुधीजयागे २०६ उस्त्राशब्दोऽनवन्ध्यायाम् ३९९ ऐन्द्रपु सोमेषु तु भक्षमन्त्रो ८२ उपांशी च चतुर्ग्रहः ४४३ क ऊ (वर्णकान्तरेण) ऊहं च. कण्यरथन्तरे सर्वे जेत् धान्यमसीति वाक्यम् ३२० कपालेषु न तन्त्रता ४७२ ऊहस्तथा स्याद्धरितादिशब्दे ३४० कपालं न तुपाक्षिप्तम् कयौ विकृत्यां खलु पाशमन्त्रौ३४१ कर्तव्यमातिथ्यमिडान्तमेव ४३२ कर्मण्येकस्मिन् गुणाः स्युः समस्ताः કર पादपद्धो भवतीह मन्त्रः ४५ फर्म नान्यत् प्रतिनिधी २३८ क्सामभिन्नो यजुरेव मन्त्रः ४६ (तृतीयवर्णकम् ) कर्मस्वे. ऋगागमे क्रमः स्थानात् ऋगागम: स्यात्पवमान आद्य०६ कधुतिर्मन्ने प्राग्वेदचोदिताम्युचैः कर्माधपि फलादितः ऋचा संस्कारकं साम कर्मान्तरे न समवैति द. ३२५ ऋत्विजस्विह नान्ये स्युः ४२३ धीन्द्रियार्थम् फर्मान्तरं पञ्चशरावयागः २५१ काण्ड पुरोडाशगुणे क्रमेण २०४ एकत्रिके स्यात् तृचमाद्यमेव ४०५ काम्ययागेषु न कमः एकाच पञ्चेति गयां नि. काम्ये तन्धन्तु वैकृतम् ४२० चिः काम्यं यथेच्छ पुनरेव कुर्यात्५७ ·अनुक्रमणिका। पृष्ट | विषय विषय पृष्ट काम्येऽपि न स्यात्सकल. ग ग्रहेभ्यः ४१२ गणे प्रारवर्यमेकस्य ५०२ कार्य प्रधानं सकलांगयुक्तम् ४४७ गणेषु चैकादशिनस्य धर्माः २९७ काम्येष्टिमांशु भवेत्प्रधानम् १५३ गतिस्तुतेमध्यमपर्वणोः सा २८९ काम्ये समाख्यानयलेन गवादिशब्दोऽभिदधानि जातिम्२८ याज्या गव्यस्य सांवत्सरिका घि. काम्ये सर्वाङ्गसङ्ग्रहः ૨૨૮ कार: कार्यहानेस्तदग्राह्यम गाने नानां पृथग्भायः ४६९ कार्यकरचे स्थाइगुणानां (घोकान्तर ) गाने जग. विकल्प ४९३ स्साम यतो जगत्याम् ४१० कालार्य स्पगुच्यते गायत्राता नाक्षरलोपने स्यात्३०८ फाले सौगामी स्वफे १०४ गाययादागावापः २१३ कुम्स्येका पशुप्सहती ४६९ गीतिमा भयेसाम ३२४ कुर्यारकश्चिदहीनफे ५०२ गीतिरयानिदिश्येत ૨૮૪ कुशामां बाधकाः शरा: ३२१ गीत्या समेत तदिरापद श्तेष्टि लोमकालयान् स्यात् ३२४ छनौद्धृतौ श्येनयमः पलप्तादयःम्युर्विदुपैय याच्याः१४६ गीत्युपाया विकल्पिता फेचिदिहेष्टिगुणा. खलु यागा९९० गुणलोपस्तु साडा: कोरसादि पूर्व यात गुणलोपे च मुख्य स्यात् गुदानां स्थारसमुच्चयः फायङ्गमाघोऽनृतधारणस्य १०३ प्रत्यर्थेऽस्मिन्ननिमानेय फता २७६ गोदोहनादेहितो विधिनों १२२ पास्यय त्यस्थिफर्तृकम् गोदोहन तोन नम् प्रत्यर्थ मय दातव्यम् प्रहादिभिर्न टिकहोम इप्यते ४७६ २७२ प्रत्यर्ष स्थात् पयोमनम् १७७ प्रापस्तुतो विधेर्भक्षा फास्याश्रयस्तूमयसामफे प्राधस्तृतीये सपने सनूनम् ४०८ प्राहो वैकल्पिको न तु २४२ स्पात फमेण चिनियोगोऽम्ति प्राहातन्मुखमाबारुत् २४५ कमोऽयदानेऽधिगता प्रदाने २०५ । प्राए न्यूनमपि थुतम् जमा पराधु गुणे पशूनाम् २०३ । प्राधे मुख्य म प्रतिक्षिरोधे २१९ प्रमः परितणयुनेऽवनाको २०५ फमा समाया पाधते चतुर्यायोप्सा पटु यहहीने ४०१ सामेऽत्र एने यजतेपिंधानम्२४९ चतुर्मानेय पय हि ४०० ·अनुक्रमणिका। पृष्ट | विषय .. ४६० विषय पृष्ठ चतुस्संख्याद्वयं ग्राह्यम् त चमसाध्वर्यवः पृथक १३५ ततश्चरौ संवपनञ्च न स्यात् ३६३ चरावेव पिपिः पौषणे २०० ततो निरूपिते भित्तिदये १२ चरुशेपोङ्गमुत्तरे नतोऽन्ये स्युरिहत्विजः ३७१ चरूपधानेन यजिः ततोऽभिधेयरूपं यत् १२ चरौ हिरण्ये विधिरौषधः तत्कालं तु प्रदीयते ૨૭૨ स्यात् ३०२ तत्तच्छ्रतं फलं काम्ये १७९ चातुही नग्निरेवाधिकारी २७६ तत्राज्यभागाद्यधिकं च कि. चित्रिण्याद्या मध्यचितौ ञ्चन ४७५ चोदना साधिता धर्मे तशोद्वाहो हविग्रहे २५६ तत्सादनं च प्रतिकृप्यते छन्दोऽन्तरेऽप्यस्ति च भ- ऽर्थात् ४१३ क्षमन्त्राः तत्संस्काराश्चापि तम्बान छन्दो विवृत्या न विवर्ततेऽ४ि१६ भिन्नाः छागो मन्त्राहोक्षितोकः पशुः तथा गौग्गुलवाञ्जनम् ३९४ स्यात् २८० तथा चरौ संयवनं न कार्यम् ३६३ छेदप्रयोक्ता न खलूपयेषः तथावधातादिविधिनिया न्ता जञ्जभ्यमानः प्रकृतोऽधि. तथा समस्तं चमसेन चा- कारी १०४ ध्यम् जयादयो वैदिकहोमशेषाः १०५ तथोपधानन्न विधेयमत्र ३६४ जाघनी च विकल्प्यते ५०० तदाधुत्कर्ष इष्यते जातिभेदे पृथक्कुम्भी ४७० तदेवाङ्गेषु नो पृथक ४५१ जीवतामस्थियज्ञः स्यात् ३७२ तद्वादशशतानम् २७३ जीवत्यायुरिहाशास्यम् तद्वाधः समसंख्यया ३६५ जुहोतेरेव नामैतत् ३१० तभेदे तु वसा पृथक ४५३ जुहादिपा पृथगत्रा कार्यम् २६८ तदेककपालके ज्योतिःप्रभृत्यपि भवेत् यः तन्त्रां यूपः स्यात्पशनां . जिभेत्तृनाम याणाम् ४५९ ज्योतिशेमे प्रहाप्रत्यम् तपोऽपि दुःखं यजमानगामि १४४ ज्योतियोमेऽस्ति मक्षणम् तमे फैका प्रकुर्वीत ३७१ ज्योनिशोमो यजुर्वेदे तस्यावदेयं हृदयादि नाम्यत् ४२८ ·अनुक्रमणिका। पृर ! विषय ८० कार: 1 पृष्ट विषय काम्येऽपि न स्पारसकल. ग ग्रहेभ्यः ४१२ गणे प्रत्यर्थमेकस्य ५०२ कार्य प्रधान सफलांगयुक्तम् ४४७ गणेषु चैकादशिनस्य धर्माः २९७ काम्येटियांशु भयेत्प्रधानम् १५३ गतिस्तुतेमध्यमपर्वणोः सा २९ फाम्ये समाएयानयलेन गवादिशब्दोऽभिदधानि जातिम२८ याज्या गम्यस्य सांवत्सरिका घि- फाम्ये सर्वाङ्गसङ्ग्रहः २३८ २९८ कार्यहानेस्तदग्राहामा गाने नाहां पृथग्भावः ४६९ कार्यकाचे स्पाःगुणानां (धर्णाकान्तर ) गान जग. विकल्प ४९३ साम यतो जगत्याम् कालार्य स्पगुच्यते गायठाता नाक्षरलोग्ने स्यात् ३०८ फाले सौतामणी स्वफे १४ २१३ कुम्म्येका पशुसंहती | गायत्र्यादागावापः गीतिमा मवेत्ताम ३२४ कुर्यात्कश्चिदहीनफे ५०२ गीतिरेधानिदिश्येत कुशानां बाधका शरा: गीत्या समेत तदिरापद कृतिः सोमकालपान् स्यात् ३२४ हात्तोड़ती नवचः फलतादयः म्युर्विदुपैच पाच्या गोत्युपाया विकस्पिताः फेचिदिहेटिगुणाः सलु यानाः १० गुणलोपस्तु साः कोरसादि पूर्व यान गुणलोपे च मुख्य स्यात् कायद्गमायोऽनृसयारणस्य १०३ गुदानां स्थारसमुच्चयः ४९९ फारयस्मिन्ननिमानेय का २७६ गोदोहनादेर्मिकृती घिधिनों १२२ कस्य त्यस्थिफर्टकम् गोदोहन तो गम् प्रत्यर्ष नैष दातव्यम् प्रहादिभिर्नष्ठिकहोम इप्यते ४७६ २७२ फरपर्ष स्थात् पयोयतम् १७७ मापस्तुनो विधेर्मक्षः प्रत्यापस्तूमयसामफे प्राहास्तृतीये सबने सनूनम् ४०८ प्राघो येकल्पिको न तु स्यात् ४११ २४२ प्रमेण विनियोगोऽस्ति क्रमोऽपदानेऽधिगता प्रदाने २०५ कमा पार्येषु गुणे पानाम् २०३ प्रा मुख्य म भत्तिनिरोधे २१९ फमा परिवाणयुतेऽखनादौ २०५ कमा समाख्यां पाते चतुरायोप्सा पलु यहहोने ४०९ मामे ने यातर्विधानम्२४९ चतुर्षालेय पय हि ४०० प्रातिन्मुखमारुत् प्राह न्यूनमपि श्रुतम् ·अनुक्रमणिका। पृष्ट । विषय विषय चतुस्संख्याद्वयं ग्राह्यम् चमसाध्वर्यवः पृथक चरावेव पिपिः पौणे १०० चरुशेषोङ्गमुत्तरे चरूपधाने न यजिः ६० चरौ हिरण्ये विधिरौषधः स्यात् चातुह)ोऽनग्निरेवाधिकारी २७६ चित्रिण्याद्या मध्यचितौ चोदना साधिता धर्म पृष्ट त ततश्चरौ संवपनञ्च न स्यात् ३६३ ततो निरूपिते भित्तिद्वये १२ ततोऽन्ये स्युरिहत्विजः ३७१ ततोऽभिधेयरूपं यत् १२ तत्कालं तु प्रदीयते હર, तत्तच्छ्रतं फलं काम्ये ताज्यभागाद्यधिकंच कि. २५६ ८६ २८० १०४ छन्दोऽन्तरेऽप्यस्ति व भ- क्षमा: छन्दो विवृत्त्या न विवर्ततेऽ४१६ छागो मन्त्राहोशितोक्तः पशुः स्यात् छेदप्रयोक्ता न खलूपवेपः ज जञ्जभ्यमानः प्रकृतोऽधि. कारी जयादयो वैदिकहोमशेषाः १०५ जाघनी च विकल्प्यते ५०० जातिभेदे पृथक्कुम्भी ४७० जीवतामस्थियज्ञः स्यात् ३७२ जीवत्यायुरिहाशास्यम् जुहोतेरेव नामैतत् ३१० जुहादिपा पृथगना कार्याम् २६८ ज्योतिःप्रभृत्यपि भवेत् य. जिभेत्तृनाम ज्योतिटोमे प्रहाप्रायम् ज्योतिटोमेऽस्ति भक्षणम् ११३ ज्योतिष्टोमो यजुर्वेदे ८९ तगोद्वाहो हविग्रह तत्सादनं च प्रतिकृप्यते ऽर्थात् ४१३ तत्संस्काराश्चापि तन्नान्न भिन्नाः तथा गौग्गुलवाञ्जनम् ३९४ तथा वरौ संयवनं न कार्यम् ३६३ तथावधातादिविधिनिया न्ता १७२ तथा समस्तं चमसेन वा. ध्यम् ३८९ तथोपधानन्न विधेयमत्र ३६४ तदाद्युत्कर्ष इष्यते तदेवाङ्गेषु नो पृथक तद्वादशशताज़म् २७३ तद्वाधः समसंख्यया ३६५ तभेदे तु वसा पृथक ४५३ तद्वदेककपालके ૨૮૨ तन्त्र यूपः स्यात्पशनां. याणाम् तपोऽपि दुःखं यजमानगामि १४४ तमेकैका प्रकुर्वीत ३७१ तस्यावदेयं हृदयादि नाम्यत् ४२० ·अनुक्रमणिका। ग याज्या ८० गाने नाता पृथगमाव ५०२ विषय पृष्ट | विषय पृष्ट काम्येऽपि न स्यात्सकल आहेभ्य ४१२ गण प्रत्यर्थ कस्य ५०२ कार्य प्रधान सकलागयुक्तम् ४४७ गणेषु चैकादशिनस्य धर्मा २९७ काम्येगिशु मत्ाधानम् ११३ गतिस्तुतेमध्यमपर्वणो सा २९ काम्ये समारयानवलेन गयादिशब्दोऽभिदधानि जातिम्२८ काम्ये सर्वाङ्गसङ्ग्रह गन्यस्य सम्वत्सरिका यि २३. कारा कार्यहानेस्तदग्राहम कार्यकत्वे स्याइगुणाना ४६९ धिकरप (घर्णाकान्तर ) गानं जग ४९३ कालार्य स्पगुच्यते साम यतो जगत्याम् ४१० काले सौतामणी स्वके गायकाता नाक्षरलोग्ने स्यात्३०८ कुम्भ्येका पशुसहती गायच्यादागावाप २१३ ४६९ गीतिमा भवेत्साम ३२४ कुर्यात्कश्चिदहीनके गीतिरेयानिदिश्यत ૨૮૪ कुशाना बाधका शरा ३२१ गीत्या समेत तदिरापद हतेचि लोपकालवान् स्यात् ૨૨૪ पृत्स्योद्धृती श्येनयत्र फ्लुप्तादय स्युर्विदुपैव धाच्या १४६ गीत्युपाया विकल्पिता ४०० केचिदिहेप्टिगुणा खलु यागा (९० गुणलापस्तु सार्थना गुणलाप च मुख्य स्यात् कोत्सादि पूर्व बाधेन ३९५ गुदाना स्यारसमुच्चय ४९९ क बङ्गमायोऽनृतधारणस्य १०३ प्रत्यर्थेऽस्मिन्ननिमानव कता २७६ गोदोहनादेहिती यिधिों १२२ प्रत्यर्थ त्यस्थिफर्टकम् गोदाहन क्रतोनाङ्गम् ३७३ प्रहादिभिनष्ठिकहोम इप्यते ४७६ प्रत्यय नैष दातव्यम् प्रावस्तुतो विधेर्मक्ष करवर्य स्थात् पयोमतम् १७७ ग्राहस्तृतीय सयने सनूनम् ४०८ मस्वाश्रयस्तूमयसामफे प्राधा वैकल्पिको न तु २४२ स्यात् ४११ } प्रायं तन्मुखमात्रारत २४६ प्रमेण विनियोगोऽस्ति क्रमोऽयदानेऽधिगता प्रदाने २०५ । प्रो न्यूनमपि श्रुतम् ग्राह्य मुख्य म प्रतिनिरोधे २१९ धम पदार्थेषु गुणे पानाम् २०३ च माम परियाणयुतेऽखनादौ २०५ चतुपयोप्सा बहहीने ४०९ शामेऽत्र ने यसतेरिधानम२४९ ! चतुर्धानप एप हि २७२ --- क्रम समास्या याधते ·अनुक्रमणिका। पृष्ट । विपय पृष्ट विषय चतुस्संख्याद्वयं ग्राह्यम् चमसाध्वर्यव पृथक चरावेव पिपिः पौणे २०० चरुशेषोगमुत्तरे चरूपधाने न यतिः ६० चरौ हिरण्ये विधिरौषधः स्यात् ३०२ चातुहौंत्रोऽनमिरेयाधिकारी २७६ चित्रिण्याद्या मध्यचिती २१४ चोदना साधिता धर्म । ऽर्थात ८६ छन्दोऽन्तरेऽप्यस्ति च भ. क्षमता: छन्दो विवृत्त्या न विवर्ततेऽ४१६ छागो मन्त्राहोशितोक्तः पशुः स्यात् छेदप्रयोक्का न सलूपयेपः २८० ततश्वरौ संवपनञ्च न स्यात् ३६३ ततो निरूपिते भित्तिद्वये नतोऽन्ये स्युरिहत्विजः ३७१ ततोऽभिधेयरूपं यत् १२ तत्कालंतु प्रदीयते ૨૭૨ तत्तच्छत फल काम्ये तत्राज्यभागाद्यधिकं च कि ४७५ तगोदाहो हविहे २५६ तत्सादनं च प्रतिकृप्यते ४१३ तत्संस्काराश्चापि तन्त्रान भिन्नाः तथा गौगुलवाञ्जनम् ३९४ तथा चरौ संयवनं न कार्यम् ३६३ तथावधातादिविधिनिय. न्ता १७२ तथा समस्तं चमसेन था. ध्यम् ३८९ तथोपधानन्न विधेयमत्र तदाद्युत्कर्ष इष्यते तदेवाङ्गेषु नो पृथक तद्वादशशतानम् २७३ तद्वाधः समसंख्यया ३६५ तभेदे तु वसा पृथक तदेककपालके २८३ तन्त्र यूपः स्यात्पशनां डा. याणाम् तपोऽपि दुःखं यजमानगामि १४४ तमेकैका प्रकुर्वीत तस्यावदेयं हृदयादि नाम्यत् ४२८ जाभ्यमानः प्रकृतोऽधि- कारी १०४ जयादयो वैदिकहोमशेषाः जाघनी च विकल्प्यते जातिभेदे पृथक्कुम्भी ४७० जीवतामस्थियज्ञः स्यात् ३७२ जीवत्यायुरिहाशास्यम् जुहोतेरेव नामैतत् ३१० जुहादिपा पृथगा कार्यम् २६८ ज्योतिःप्रभृत्यपि भवेत् य. जिभेत्तनाम ज्योतियोमे ग्रहाप्रस्वम् ज्योतिष्योमेऽस्ति भक्षणम् ११३ ज्योतिष्योमो यजुर्वेदे ३७१ ·अनुक्रमणिका। २३९ विषय प्रण विषय पृश न चातिदेश्यो गुणकाम इएः ३०० न मन्त्रादौ प्रतिनिधि नचाभिधारोघसने च चासे ३०० नमानसमहर्मिन ४२२ न तयो कमिन्नता ४५५ म मुष्टिाग्यमार्थाय न तूत्तरा दोहविधी न राजसूयेष्टिषु सात्र कार्या ३५ संख्या ४४९ नलिग्भेिदो नृपती ४६७ न ते स्युः पशुकामेष्टी ३५३ न लोमभूलं स्मरणं प्रमाणम् २२ न त्यत्यन्ताङ्गहीनका २२९ न लौफिकानियम समाप्तौ २३२ न स्वसौ फलमागी स्यात् २४१ न वाजिने सोमधर्म ३०३ न त्यादधाति प्रतुमध्यगेरिपु४७६ नविहित इति याघजीवका न दीक्षणीयाऽप्यस्टना चेत् ३७३ लाऽग्निहोत्रे ६५ न देवताफर्मणि तु प्रधानम् ३१४ न चैष्णवोक्यापि गुणातिदेश २८७ न सोम इति सुश्रुतिः नष्टेऽयदाने हविरन्तर स्यात् २४७ न चोदकेनागविधोपसत्सु ४३३ न सत्रे घरणं भवेत् ३६९ न तु प्रदान प्रतिकर्शणीयम ४१४ नसर्गदान हपिषोऽवखण्डप १०८ न देवतार्थ स्तुतशस्त्रपाठ ४२ न साप्तदश्य प्रती विरोधात१२१ न घायाधियीयस्य नगि न सोमयागो भयतीरिधर्मा २९५ ताऽऽप्रयणे भवेत् ४९१ म सोमलिप्तरुदफेरिरिश न द्रव्यसण्यादिरपिप्रयोका ३१५ न स्यात्तन्त्र देवसूनाम्परार्धम्४९२ न धापनता देय: २७१ न स्याद्यवाये कथितोऽनुपङ्ग ४८ न पर्णता स्याद्वितौ द्विरुक्ते १२१ न स्यानित्य रात्रिशेषाशनादि१८० न पायमानी प्रति पायमानी १२३ न स्वामिनोऽसन्तपन फ्ल न पेषण चोदकतश्वरी स्यात् ३६१ स्यात् १५० न प्रोयणीयेत्यतिदेष्टनाम २६६ न स्वामिन प्रतिनिधि न प्रोक्षणादीन्युपसरसु पहि न हविश्चतुरादेय पाम् ४.२ न हि प्रजेत् यापतिरियडा न प्रोक्षण हन्ति पिपिप्रयुकम् ३१२ याम् २२० म धाधा स्तोमवृद्धी तु ३९६ न होतृकामो यज्ञे ऽस्नाम् ३७५ (वर्णकान्तरेण)न ग्रहमा नाक्षिप्त शरता पशु गध्यतिरिक्तदानम् नाग्निवाचा यजिषदेत ६२ न मिन्नकल्पाप सत्रि नाजो धेयादिपु प्राय २६६ माा लोप पुन मिया न मन्त्रमूदत् प्रतिनिध्युपात्ते ३४५ नादिरये पयता धर्मा ३५२ २४० ·अनुक्रमणिका। ३०६ विषय पृष्ट विषय पृष्ट नाद्यप्रयोगे प्रावाम् निर्मन्थ्यशब्दोऽप्यतिदेशको न२८८ नाद्यादरः स्यात् वपनादि. निमन्थ्य यागनियमः ३३ मन्त्रे ४०५ निर्वापकर्मार्थमनोऽन्तर नाधानमङ्गखलु पावमान्याः १२२ म्भवेत् नाधिगोस्तन्त्रता कार्या निर्वापमन्त्रे ध्रुवमूहनं स्यात् ३३६ नानायीजे पृथक पृथक ४७१ निर्वापादौ पृथङ्माः ४७२ नानाहिकानां विहिता निशीष्टिदर्शतन्त्रमा स्यात् निवृत्ता सामिधेन्यादिकं विना नान्त्ये हिपत्तीयजनान्त निषेधमा लशुनाशनादौ २३३ संस्था ३१७ निष्कासोऽवभृथाद्भिन्नः ४५७ नान्यानुष्टुविहोत्तरा निष्कृयाध्यायतात्पर्य्यम् ५ नाम चित्रापदं तथा ३० नीवार व्रीहिधर्माः स्युः नाम श्येनपदं पुनः न देवतासंस्करणाय यागः ३६० नारण्यभुतिः क्रियतेा दा नेन्द्राग्निपीतो भवतीन्द्रपोतः ८६ शिकी ४० नेर्धािर्याग्निशमने नारम्भणीयेति च दीक्षणीये ३५७ नैकादशिनमन्वहम् ४८१ नार्जने नियमः क्रताः नेन्द्रापौणेऽस्ति पेपणम् १०० नान दानादि दीक्षिते ४४० नैमित्तिकविकल्पोऽत्र २६४ नावाहनं कार्यमुरुक्रमस्य ३९७ नैमित्तिके धर्मगुणः श्रुतौ नो १२७ नावृत्तिरशनस्य तु ४२१ नमित्तं चेत्तत समुच्चेयमेव.४९३ नाश्वा देयाः पर्युदासात् २७० नेवायत्रि श्या: ५ नासावाहवनीयका ५०१ नेपा प्राक् ज नास्मिन्नाधानसंस्कारा. ५०१ नोत्कृष्यते पि नास्य स्थानित्यधारणम् नोत्तरोत्पत्ति नास्यां स्यात्तक्षणादिकम् ३७९ नोत्थातुमग्नीन् विहरेति मनः७८ नास्विष्टकच्छेपठतिः सपूर्षे ४३२ नोत्पादपेतस्त्रानश घशे निकायिनां पूर्ववदुत्तरेषु २९९ नोपमदङ्गमगादि हि सौम्यम्१८६ निगमाश्चाज्यपानिति ४०३ नोपस्तृत्यभिधारणे नित्यमियेप दधिप्रहहोमम् १८७ नोगत्तदों विधृती पयिो १५२ नित्ये काम्ये च दध्यादि नोहस्तु कार्यों हरिवत्पदादी ३२१ नित्ये गोदोहनं नहि १७६ नोहं विदध्यात खलु चक्षुः निराकृतेषु सर्वेषु रादौ ३४४ २ मी० नु० . २०१ .

·८ अनुवमणिका ४४९ ३५३ विषय पत्र | विषय प्रप न चातिदेश्यो गुणकाम इए: ३०० न मन्त्रादौ प्रतिनिधि २३९ न चाभिधारो घसने च वरसे ३८. न मानसमहर्मिन ४२२ न यो कर्तृभिन्नता न मुष्टिवर्धाग्यमार्थाय न तूत्तरा दोहविधी - न राजसूयेष्टिपु सात्र कार्या ३५० सख्या नर्सिग्मेदो नृपकती ४७ न ते स्यु पशुकामे न लोमभूलं स्मरणं प्रमाणम् २२ न त्यत्यन्ताङ्गहीनका न लौकिकाग्नियमः समाप्तो २३२ न स्वसौ फलमागी स्यात् २४१ न वाजिने सोमधर्म ३०३ न त्यादधाति फतुमध्यगेपिपु४७६ न विहित इति यावजीवका न दीक्षणीयाऽप्यस्थना चेत् ३७३ लाऽग्निहोत्रे न देवताकर्मणि तु प्रधानम् ३६४ न वैष्णवोक्यापि गुणातिदेश २७ न सोम इति सुश्रुतिः नोऽवदाने हविरन्तर स्यात् २४७ न चोदकेमांगविधोपसरसु ४३३ न सत्रे घरण भवेत् न तु प्रदान प्रतिकर्मणीयम ४१४ न सादान हविपोऽवखण्ड्य १०८ न देवतार्थ स्तुतशस्त्रपाठ ४२ ग साप्तदश्य प्रती विरोधातर२१ न घायाधियीयस्य नगि न सोमयागोभयतीरिधर्मा ५९५ ताऽऽप्रयणे भवेत् म सोमलिक्दफेष्टिरिण १७१ नद्रव्यसण्यादिरपि प्रयोका ३१५ न स्यात्तन्त्रं देवसूनाम्परा म्४९२ न धोपनतो देय २७१ न स्यायवाये कधितोऽनुपङ्ग ४८ न पूर्णता म्यादितौ द्विरत १२१ न स्यानित्य रात्रिशेषाशनादिर. न पायमानी प्रति पायमानी १२३ न स्वामिनोऽसन्तपने फ्ल न पेषणं चोदकतश्वरी स्यात् ३६१ स्यात् १५० न प्रोयणीयस्यतिदेपनाम म स्वामिन प्रतिनिधि न प्रोक्षणादीन्युपसत्सु यहि न हविश्चतुरादेयं ४४३ पाम् नहि प्रजेत् यापसिरियडा म प्रोक्षण हन्ति पिपिप्रयुकम् ३१२ याम् ३२० न याप स्तोमवृद्धी तु ३९६ न होतृकामा यशेऽस्थनाम् (पर्णकान्तरेण)न प्रलमा नाक्षिप्त शरता पशु गध्यतिरिक्तदानम् ३८९ नाग्नियाचा यजि घदेव न मिनकल्पा: खलु सत्रि नानो धे यादिपु प्राहा ना लोप पुन मिया न मन्त्रमूहेत् प्रतिनियुपाचे ३४५ नादिश्य पयसा धर्मा ३५२ २४० ४.२ ६२ ·अनुक्रमणिका। ४७७ ५ विषय पृष्ट विषय पृष्ट नाद्यप्रयोगे प्रावर्याम् निन्थ्यशब्दोऽप्यतिदेशको न२८८ नाद्यादरः स्यात् वपनादि. निर्मध्ये यागनियमः ३३ मन्त्रे ४०५ निर्वापकर्मार्थमनोऽन्तर नाधानमङ्गं खलु पावमान्याः १२२ म्भवेत् नाध्रिगस्तिन्त्रता कार्या ४७४ निर्धापमन्त्रे ध्रुवमूहनं स्यात् ३३६ नानाचीजे पृथक पृथक निर्वापादौ पृथङ मन्त्राः ४७२ नानाहिकानां विहिता निशीष्टिदर्शतन्त्रा स्यात् निवृत्ता सामिधेन्यादिकं विना नान्त्येहि पत्नीयजनान्त निषेधमा लशुनाशनादौ २३३ संस्था ३१७ निष्कासोऽधभृथाद्भिन्नः ४५७ नान्यानुष्टुविहात्तरा ३३० निष्कृप्याध्यायतात्पर्यम् नाम चित्रापदं तथा ३० नीवार बीहिधर्माः स्युः ३३५ नाम श्येनपदं पुनः न देवतासंस्करणाय यागः ३६० नारण्यभुक्तिः क्रियतेचा दा नेन्द्राग्निपीतो भवतीन्द्रपोतः ८६ शिकी ४८० नेप्रिर्धाग्निशमने नारम्मणीयेति च दीक्षणीये ३५७ नैकादशिनमन्वहम् ४८१ नार्जने नियमः क्रतोः नेन्द्रापौष्णेऽस्ति पेपणम् नान दानादि दीक्षिते नैमित्तिकविकल्पोऽत्रा २६४ नावाहनं कार्यमुरुक्रमस्य ३५७ नैमित्तिके धर्मगुणः श्रुती नो १२७ नावृत्तिरशनस्थ तु ४२१ नमित्तं चेत्तत् समुच्चेयमेव.४९३ नाश्वा देयाः पर्युदासात् २७० नैव जयस्त्रिंश श्या: नासावाहवनीयका १३ नास्मिन्नाधानसंस्काराः नोत्कृप्यते पि नास्य स्यान्नित्यधारणम् नोत्तरोत्पत्ति ३२९ नास्यां स्यात्तक्षणादिकम ३७९ नोत्थातुमनीन् विहरेति मन्त्राः७८ नास्विकृच्छेपकृतिः सपूर्वे ४३२ नोत्पादयेस्त्रमनश्च यज्ञे २९० निकायिनां पूर्ववदुत्तरेषु २९९ नोपमदगमगादि हि सौम्यम्१८६ निगमाश्चाज्यपामिति ४०३ नोपस्तृत्यभिधारणे नित्यमियेष दधिग्रहहोमम् १८७ नोगत्तदी विधृती पयित्रो १५२ नित्ये काम्ये च दध्यादि नोहस्तु कार्यों हरिवत्पदादी ३२१ नित्ये गोदोहनं नहि १७६ नोहं विदध्यात् पलु चक्षुः निराहतेषु सर्वेषु रादौ ३४४ २मो०१० नेपा प्राक् ज ७ ·अनुक्रमणिका। पृष्ट ! विषय ४७ ४३ विषय पृष्ट नोह. प्रयोज्यो विस्तो च पाठः पृथक् स्यात्खलु स. परम्याम् निपातिनाम् मोहः सवित्रादिपदेषु कार्यः ३१४ पाठ्योऽनध्यायेऽपि मन्त्रो. नोहादयो मन्त्रागतास्तु माया ४५ मध्यरादौ ४९४ नोहोऽध्रिगौ तुल्यविधानपक्षे ३५३ पानोपते तु प्रवदेन पूर्वाम् ८४ पात्राणां स्यात् धारण पश्चापदान हृदयादिकपि ४३६ सर्वकाले ४६४ पत्नीनां चाधिकारोश २२६ पानं चोपहवेन हि पतीपदेसनहनाय नोहः રૂર पाणी घेरते न स्तः ३३८ परन्याध सन्नाह इहेप्यते नये४८० पिश्यं कर्माथापराङ्गादिकाले २७८ पदकर्माप्रयोजकम १६२ प्रतीकास्तु नियम्यन्ते २४३ पयोधर्मा स तु भवेत् ३०३ पुत्रे फलं स्याजातेप्टेः १८३ परस्य चमसेऽपि तो पुनरेकमहर्भवेत् पर्युदासेऽन्यता भवेत् पुरोडाशः क्रतोः पशौ ४८४ परिक्रयार्थो न भवेद्विभागः ११० सो निषेध शतयातनोत्तया १०४ परिक्रयो न भक्षः स्यात् ३६९ पुसो हिरण्यस्य धृति क्रतोन:०९ परिक्रयः स्याद् यजमानफर्म १४२ प्रतीकखण्डोऽप्युपदिष्टधर्मा १२८ परिधियूपधर्भमा पूर्णादितन्त्र रिहितं स्तवाय १०२ पूर्वडयघोपरमो यजिः स्यात् ४३३ परिभ्युक्तिः स्वकालार्था १८२ पर पूर्वाम्य बाधकम् २६४ पूर्वाहणादौ देवकार्याणि पर्मणोस्तो व्यवस्थिती कुर्यात् २७८ पृष्ठमेक विश्वजिति ४१२ पघमानेऽधिकोद्धृतो पवमानेष्टितन्त्रता पौरोडाशो वाग्विसग प. ४६७ शो चेत पशुसयार्था रशना सधर्मा १२६ पौर्णमासस्य मृधः ११ पशो. पुरोडाश उपस्करोति ३६१ पौर्णमास्या तु सा भवेत प्रते स्याद् मिदाहुतिः १६० पशोलिंग विवक्ष्यते पशी प्रयाजेषु विधिर्गुणस्य ३० प्रक्रिया पाधते क्रमम् १७३ पशौ हविःस्यात् पृथगगमगम् ४२७/ प्रक्षेपयुक्तो यजिरेय होमः प्रमन्थेनोत्तरा ककुप् पादुखासम्मरणाच दीक्षा २०९ पश्वेकत्ववियक्षा स्यात् प्रतिनामस्जिो भिन्न १३. प्रतिमासं तदावृत्तिः ४२२ पाकाग्निहोत्रयोः सोऽर्थात् १९३ . पशुः सान्नाय्यधर्मकः ·अनुक्रमणिका। विषय पृष्ट । विषय प्रतिपिद्धन्न गृह्यते २४० प्रातरादिय जिः सद्य प्रतिहोमो न चोक प्रातराधा पोइशिनी २६२ प्रत्यक्षादिविरोधेन प्राप्तस्थ तस्य श्रवणे द्विरा ४०९ प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वे प्रायश्चित्तं स्याद्विकल्पेन नाशे९३ प्रत्यहं न द्विसामत्वम् ४१६ प्रासो विषाणाप्रतिपत्तिकर्म १७० प्रत्युक्तिः पूर्वमन्नामाक् १२७ प्रास्येदन्त्याहे विषाणां प्रयच साम पूरयेत् गणस्थ प्रमाणपञ्चकामावो प्रेपे तदर्थे व न कर्तुरैक्यम् १४८ प्रमाणानां प्रमाणत्वे प्रमाणेन प्रमाणस्य विरोधे फलस्य भक्षणादि स्थात् प्रमाणं चोदना ता फलादयोऽप्या न चाति प्रमा प्रकरण भरेत् देश्या. प्रयाजार्थेऽभिधारणम् व प्रयाणे व सन्मान ४७३ वहि:शब्दस्तृणं वक्ति ३२ पृथगवस्त्रमहर्गणे ४२६ वहिः सहवि.शेषः प्रयाका स्विष्टकृन्नेष्टः १६४ बलवांश्चादककूमः प्रयोज्यता नित्य मिरापदस्य ३२३ बलीयसी श्रुतिलिंडात ६१ प्रवृत्ते न पुनर्मुख्यम् १३५ प्रवृत्त्या पशुषु क्रमः यहर्य वक्तुकामेन प्रशंसा बाहुसस्तुतिः ३४६ यहेकदेशप्रहणेऽनयलोपः ४०३ प्रशंसाऽध्ये पशूक्तिः स्यात् बाधः प्राप्ते क्वचिद्भवेत् प्रस्थातृमक्षं न पशी बदन्ति ४३० पाध्येत वत्सेन पुरोक्तस- प्रस्तरे यष्टवाग् गुणात् नम् ૨૮૭ प्राकाशयाँधे न तु सर्वबाघो ३८८ पार्हस्पत्यो न वादकः ३९२ प्रारदक्षिणा नो पुनरादधातौ ३८२ बुधन्वान् नाग्निरिप्यत प्रायासिफातिदेशः स्यात् २८४ ब्रह्मणे समक्षाः स्युः ३६७ प्राचीतिशब्दो चदतीह भ शाखाम् भवेदपूर्वोऽवभृथाख्ययागः ४३४ प्राचीनवंशस्तुतये प्रतीची १०२ भवेजगत्साम मखे विकारे ४१० प्राजापत्या न वाघन्ते भक्षोऽस्ति कृष्णलचरोः प्राजापत्याः सर्वसोमोप. भक्षकुमो यथाप्राप्ति रिप्टात् मनप्रैषाच्छादनायव नित्यमु२४२ वहयस्ते बहुश्रुत्या ·अनुक्रमणिका। ४८४ विषय पृष्ट विपय पृष्ट नोह. प्रयोज्यो विकृती च पाठः पृथक् स्यात्खलु स- परल्याम् ३४३ निपातिनाम् नोहः सवित्रादिपदेषु कार्यः ३१६ पाठ्योऽनध्यायेऽपि मन्त्रो. नोहादयो मन्त्रागतास्तु मन्त्राः ४५ अभ्यरादौ ४९४ नोहोऽध्रिगौ तुल्यविधानपक्षे ३४३ पानोवते तु प्रवदेश पूर्वाम् ८४ म पागाणां स्यात् धारण पञ्चावदानं हृदयादिकेपि ४३६ सनकाले ४६४ पत्नीनां चाधिकारोऽन ૨૨૬ पानं चोपहवेन हि पत्नीपदे सन्नहनाय नोहः ३४२ पाणी पैंकृते न स्तः ३३८ परन्याश्च सन्नाह इहेप्यते नवै४४० पिज्य फर्मायापराहादिकाले २७८ पदकर्माप्रयोजकम १६२ प्रतीकास्तु नियम्यन्ते २४३ पयोधर्मा स तु भवेत् ३०३ पुत्रे फलं स्याजातेः १८३ परस्य चमसेऽपि तो पुनरेकमहर्मवेत् पर्युदासेऽन्यता भवेत् ४३९ पुरोडाशः तो पशी परिक्रयाओं न भवेद्विमागः ११० पुंसो निषेध शतयातनोतया १०४ परिक्रयो न भक्षः स्यात् ३६९ पुंसो हिरण्यस्य धृति क्रतोन:०५ परिमयः स्याद् यजमानकर्म१४२ प्रतीकखण्डोऽप्युपदिष्टधर्मा १२८ परिधियूपधर्ममा पूर्णादितम् विहितं स्तवाय १०२ परिध्युक्तिः स्वकालार्धा पूर्वडयघोपरमो यजिः स्यात् ५३३ કર परं पूर्वाम्य यायकम् २६४ पूर्वाहणादौ देवकार्याणि पर्वणोस्तो व्यवस्थिती ३३ कुर्याद पवमानेऽधिकोद्धृती पृष्ठमेक विध्यजिति पौराडाशो याग्विसग प. पयमानेटितनाता शो चेत पशुयाय रशना सघा १२६ पौर्णमासस्य घेमृधः पौर्णमास्या तु सा भवेत पशोः पुरोडाश उपस्करोति ३६१ प्राते स्थान मिदाहुतिः २६२ पशोलिंग विपश्यते पशी प्रयाजेषु यिघिर्गुणस्य ३० प्रक्रिया याधते फमम् पशो हविः स्यात् पृषगंगमगम् ४२७/ प्रक्षेपयुक्तो यजिरेय होमः प्रप्रन्यनोत्तरा ककुप पादुखासम्मरणाश दीक्षा २०९ पश्वकरयविषक्षा स्यात् प्रतिनामरिशंजो भिन्न ४२२ पाकाग्निहोगयोः सोऽर्थात् १९३ प्रतिमासं तदात्तिः . पशुः सानाय्यधर्मका ·अनुक्रमणिका। ८ विषय पृष्ठ । विषय प्रतिषिद्धन्न गृह्यते २४० प्रातरादियजि:सद्य प्रतिहोमोन चोत्कर्ष २६१ प्रातराद्या पोडशिनी २६२ प्रत्यक्षादिविरोधेन प्राप्तस्य तस्य श्रवणं द्विराको १०९ प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वे प्रायश्चित्तं स्थाद्विकल्पेन नाशेटर३ प्रत्यहं न द्विसामत्वम् ४१६ प्रासो विषाणाप्रतिपत्तिकर्म १७० प्रत्युक्तिः पूर्वामामाक् १२७ प्रास्येदन्त्याहे विपाणां प्रयव साम पूरयेत् गणस्य ४६१ प्रमाणपञ्चकामावो प्रेषे तदर्थे च न कर्तुरैक्पम् १४८ प्रमाणानां प्रमाणत्वे प्रमाणेन प्रमाणस्य विरोधे १० फलस्य भक्षणादि स्यात् प्रमाणं चोदना तत्रा फलादयोऽप्या न चाति प्रमा प्रकरणं भवेत् देश्या. प्रयाजार्थेऽभिधारणम् १६४ व प्रयाणे च सरुन्मन्ना ४७३ वहि:शब्दस्तुणं वक्ति ३२ पृथगवस्त्रमहर्गणे ४२६ यहिः साहवि.शेषः प्रयाका स्विष्टकृष्टः १६४ यलवांश्चोदककूमः प्रयोज्यता नित्य मिरापदस्य ३२३ बलीयसी श्रुतिलिङ्गात् ६१ प्रवृत्ते न पुनर्मुख्यम् यहवस्त बहुश्रुत्या १३५ प्रवृत्त्या पशुपु क्रमः १९५ बहर्थ घक्तुफामेन प्रशंसा बाहुसस्तुतिः ३४६ वहेकदेशप्रणेऽन्स्य लोपः प्रशंसाऽश्वे पशूक्तिः स्यात् बाधः प्राप्ते क्वचिद्भवेत् प्रस्थातृमक्षं न पशौ वदन्ति ५३० पाध्येत घत्सेन पुरोक्तस- प्रस्तरे यहवाग गुणात् ३५ चम् ३८७ प्राकाशवोधे नतु सर्वबाधो ३८८ बार्हस्पत्यो न बायका प्रारदक्षिणा नो पुनरादयाती ३८२ बुधन्वान् नानिरिप्यत प्राघासिफातिदेशः स्यात् २८४ प्रमाणे समक्षाः स्युः प्राचीतिशब्दो वदतीह भ शाखाम् १६७ भवेदपूर्वोऽवभृथाख्ययागः ४३४ प्राचीनवंशस्तुतये प्रतीची १०२ भवेजगरसाम मखे विकारे ४१० माजापस्या न चाधन्ते ३९२ भक्षोऽस्ति कृष्णलवरोः प्राजापत्याः सर्वसोमोप- भक्षकमो यथाप्रति रिप्टात् मसपान्छादनाद्यश्च नित्यम्२७९, ·१२ भेनुक्रमणिका। " पृष्ट | विषय सह रेवतीमिः विषय पृष्ट भवेदगेका धुरि सामगीतौ ४०४ मन्त्रेणोपहयः कार्य .भवेदलीयो हविषा सपत्यम्३०१ मन्तरो ब्राह्मणशब्दवाच्या ४४ भवेदपूर्व गृहरोधफर्म ४३१ मन्त्रे स्थित भावपदं विधिनों ४३ भवेद्विशामेव न साप्तदश्यम् २६९ मन्त्रोचारे भाषिको न भागे समाख्यानगुणं प्रकुर्यात्३८६ स्वर: स्यात् ४४ भिन्नादिहोमोऽपि पुननिमिचे २३५ मन्त्रो दर्शोधृते न च भिन्ना विरुद्धगुणमागिति मन्त्रोन गौणे विनियोजनीय ७६ धाजिनेज्या मन्त्रोऽनेको बाह्मणोक्तो मिन्ने यजी फलविधिः विकल्प्यः ४९७ मनो वेद्युक्षणे सरुत् ४७२ मिन्नैकदेशेऽपि भवेज्जुहोतिः २४८ मन्त्रः स्वप्नादिके सात् ४७३ भिन्न पशी स्यात् पृथगा माथ्याप्रतादिः सकलप्र. ज्यपात्रम् २०७ हाणाम् ४१२ भिन्न यजुःस्याद्विनियोग मन्द्रादिरेका खल भक्षमन्त्रः ८२ भेदात् US मन्त्रादिवार विस्तृतवेदमूला २० भूम्ना स्युः सृष्टयो मताः माधी दीक्षासु पूर्णिमा २५९ भूपः श्रुतिश्च समिदादि. मानोपाहरणे बढेर ४२६ यजीन भिनत्ति ५० मापपाकरचः स्तुतिः २७४ भृतिभेदे तन्त्रमेदः मांसं विधेय सवनीयकायें १५४ भेगी यजेर्भवति सप्तदश- मुख्यकमाक्रमोऽङ्गेषु स्वसंख्या मुख्यद्वक् सदशग्रहः २४३ भेदो दाक्षायणे नहि मुख्यप्राप्ते तदानयेत् २४४ म मुख्यात्पाठक्रमो चली मनुष्योऽत्राधिकारभाक् २२६ मुरयाभाये तमानयेत् मनोतान विकारमा ४०१ मुख्यार्थाः स्वामिसंस्क्रियाः १३० मन्त्रक्रमो वली तथा १९७ मुनिरपि पहुशाख फर्म मनास्तु वेदः क्रियमाणवाची ४ मनास्तूपरवे पृथक ४७४ मुश्यादयः स्युर्गणशा क्रमेण २०४ महास्य गीति प्रवदन्ति साम ४६ म्लेच्छप्रयोगात् पिकनेमशकि:२५ मन्त्रस्यार्थो विवक्षितः मन्त्रान्ते स्यारकर्मणः स. यजुर्विशेष निगदोन भिन्नः ४६ निपातः यजूरयोऽध्वयुमुपैति ना- . कं जगाद य ·अनुक्रमणिका। १३ १०९ *. विपय पृष्ट | विषय पृष्ट न्यम् योनिवर्णक्रमो नहि यजेत राजा सपुरोहितस्तु २६६ यो यदर्शः स तच्छेपः यज्ञः प्रजा चाध्ययनं च यौगिर्क प्रोक्षणीपदम् नित्यम् यौगिक स्विष्टकृत्पदम् ३०९ पद्यकतः सा हविषस्तु मु. र ख्यात् रजाशयादिष्वनुपज्य पूर्तिः ४७ यद्वा सोमः पूर्वामिष्टेरपि राजमखस्य यजीतरदङ्गम् १८५ स्यात् २२० राजा क्षत्रिय उच्यते यागाग्न्या ग्रहेष्टकाः २१३ रात्रिसको फलं स्तुती यागे पूर्णेऽग्निचिद्वतम् २१५ रुक्मं परं दीक्षितसंस्कृतेः यागं कुर्याल्लौकिकेऽग्नौ स्यात् निपादः याच्माक्रीती द्रव्यभावेऽपि लिङ्गं वाक्यस्य वाधकम् कायें ... २७८ लुप्तार्थकं यत् विकृतौ न याज्यानुवाक्ये संस्कारौ तत्स्यात् याज्यानेका.विकल्प्यते लोके च दे च न शब्दभेदः २७ याज्यापाठी वषट् पठेत् ११८ लौकिके वैदिके च तत् ३१० यावच्छतिक्रिया नित्ये २३७ यावदुक्काः स्त्रियः क्रियाः २२७ वचनाच क्वचिद्भवेत् यावहोश निषिद्धानि २६० वचनाकृष्णले पाकः यूप एवापरुप्यते २०० वत्सरमुख्यमविभ्रत इष्टिः १८८ यूपगुणो रशना भिवृदिष्टा १८९ वत्सालम्मा यजिर्नाहि यूपगुर्ण स्वरुमाह न पष्ठी १९० वरसे न पाकः क्रियते वि यूपस्य नैयोपशयेऽङ्गजातम् २९१ रोधात् ३८४ यूपाञ्जनाज्ये न भवन्ति वनिष्ठुरग्नीदशनं चिकुर्यात् ४२९ धर्माः वनिष्ठुभावो नोलूके ३४६ यायदर्थ मनोचः ४२५ वर्ग:पदे स्वामिफलप्रकाशः १४९ पूपान्तिकाहुतिस्तंन्त्रम् ४५४ वर्णाये नित्यमिदं वायं युगहुतिर्नास्ति रालस्य मेढौ३५९ स्यात् २३६ यूपेरनिर्गुणः पशोः वपटकर्ता च भक्षयेत् यूपे सूर्य इति स्तुतिः ३५ यसानी दम्पनी प्रोको यूपैकदेशः स्वरुरप्रयोका १६७ सार्थमपि नो पृथम् २२७ ४७० ·१४ अनुक्रमणिका . विभज्य नव तस्याः . विषय पृष्ट | विषय पृष्ट वाफ्यन्म कर्म विदधाति ४२५, य एयमादि विरोधे पहुधर्मता. चाफ्यादले देशकालादिमेदः ४. विवर्णश्वाधिकश्च सः चाफ्याद्धर्मातिदेशः स्यात् ३११ विश्वजित् सफलो यागः १७७ याक्येन प्रक्रिया बाध्या विहारयोस्तन्त्रमेदः ४५४ वाक्येन स स्यात् पयचिदः वेदप्रामाण्यमिष्ट्वैवम् न्यकर्म १४३ वेदिरेवापकृप्यते २०१ चाचां स्वरस्त्वङ्गविधि वेदियूंपगुणो न हि १३२ प्रयुक्त ३१३ / वेदोकपाने घमने चहा चाच्यवाचकसम्बन्ध स्यात् चाजपेयपदं नाम वैरूपं पृष्ठसाधनम् चायव्य यजिमकर्म वैदिकान्येव तानि तु २९२ वारण यज्ञमाशाम् वैश्वये तु नामता ३४ चाग्निाधते तूण्यम् ५०० वंशेन कालं कलयद्वतस्य २५२ चामियाधाज्यमागया: व्यभिचारविशेषोऽन्यो । घासादिपूर्णस्य निवर्तक ध्यभिचारो भवेशाने ११ स्पात व्यवस्था स्यात्प्रयाजादी वासादिन्याहरणादिधर्मा ३८३ ब्रोहिर्विकारे यवाधक स्यात्४३५ वासिष्टशब्दो भवतीह गौणः २६७ व्यूढः समूदस्य भवेद्विकारः ४१५ वासोन पच्येत नहीदमन्नम् ३८४ विकृतावस्यतिग्रहाः ५४२ शत गवामेव तु दक्षिणासु ३८५ विकृती पीध्यपेषणम् शब्दान्तरे घिधियुते खलु विक्रयी प्रकृतेभ्योऽन्यः कर्मभेद: ४९ विदेवनादेबिहिनोऽरकर्षः २०८ शमिताऽध्वर्युरेव स्यात् विधिरयाकपालवार शाखां क्षिपेत् प्रस्तरहो. विधिशब्दस्तु मन्त्रे स्थात् २९० मकाले विधियायधरणे २२९ शाखाप्रहारः प्रतिपत्तिकर्म १६८ विधेयाजाधनी यागे शिष्टकमस्याचमनान कोष: २३ विधेबलात्तापदपूर्वसिद्धिः ४० शिष्टेनम् प्रतिषेधा विभज्य दानं खलु दक्षि शुद्धे फर्मणि सा कार्या १८४ पाया २२८ सदाधिकारो नेज्यादौ विरोधे परिधेगुणा: ४८८ शेरकिया मास्ति तु शेषनाशे२५७ , ३२ ·अनुक्रमणिका। ११४ विपय पृष्ट | विषय पृष्ट समं विधत्ते पुनरप्रतोकिः ४१४ सामोहः क्रियते नृभिः सम्मार्जनं संस्करण नुवादेः ४२ साप्तदश्यं नियम्यते ४४१ सर्वाकामविधिर्मवेत् १७२ साम्नैव कियते स्तोत्रम् सर्वाग्रहार्थाः सवनस्य धर्माः १२५ सानो धर्मा व्यवस्थिताः ३३६ सर्वाना चाङ्गे नवनीतमिष्टम् १५४ सांगप्रयोगाय घृतादिधर्माः १५१ सर्वापृष्ठेष्टितः सत् सांगाश्रमभिमर्शनम् सास्वारः प्तमाप्यते ३७५ सांगा सौमिको चेदिः १३१ सर्वाचे ज्ञातयो न स्युः २७० सांग्रहणी गुण आमनहोमः १८६ सर्यादितो म प्रतिकर्षण साम्नां विकल्प आघाने ४३९ ४२१ ४६८ सुस्याहाङ्गम्पृथग् मवेत् स्यात् सर्वार्थाताऽसंवदतेमलिन्या १०५ सुब्रह्मण्याऽहर्गणे तन्त्रमादौ ४६३ सर्व कामाः सकृष्ट स्युः ૨૯o सुब्रह्मण्यो न भक्षयेत् सर्वेषां स्यात्तन्त्रमाधानमेकम्४५९ सूक्तयागाशिपोन ३७४ सर्व दद्यात् पुनर्याने २६५ सुफ्ताभिधानादहयोऽत्रा मन्त्राः ७२ सपनीये पशोस्तन्त्रम् सूक्तोक्त ऊह्यो यजमान- सपनीय हविपन्न ३२१ सस्तोगशस्त्रः खलुपोडशी सैवान्नकामस्यावेप्टिः स्यात् ४०८ सोमपा ब्राह्मणाः शतम् १२० स स्वर्गस्त्वविशिष्टत्यात् १७४ सोमयजेरितरे गुणयागाः सहस्रादधिकं तच्च २७४ सोमस्य चातिदेशोऽस्ति ३३४ साकंप्रस्थाय्यकेचन १११ सोमाङ्ग इटौ न पुनर्वतग्रहो ४७९ साकांक्षमेका मिहैकवाक्यम् ४६ सोमाघाने सोमकालस्य साक्षाच्छुतं द्रव्यमिहं प्रदेयम् २८७ साङ्गस्यादायन्ततो योगमोको ४६२ सोमेन यागविधिरस्य गुणो साङ्गोस्वयभृयो भवेत् ग्रहोकि सात्यैन्द्रवायव्यत एव पूर्वा ४१३ सोमेन वेदिः पृथगिष्टिक सायस्के तु पशुक्रमः मणाम् सा नोपलश्या तु धपतेज्या ८६ सोमे सप्तदशस्वितः १३८ साभ्युत्थानोऽक्रयेऽपि स्यात २५७ सोमोर्चसानाय्यधर्मा- सामागमेनाधिकसंख्यपूर्तिः ४०५ विकास २२३ सामानविध्येऽधिगुयुड्न सौत्यस्य चैकादशिनेषु धर्माः२९७ मेपी सौत्रामणीग्रहे न स्युः । . ०२१ याधः ४५४ ४७६ ·. अनुममणिका। 7 विषय विषय स्वर्यकत्व स्यात् त्रयाणां हविर्धान गुणो नाम् १३३ पशनाम् हविष्टदेहीति न हन्तिमन्त्रः ७७ स्वस्थानवृद्धिर्दीक्षादे ४६८ हव्यावदान युगपत्रशुनाम् २०६ स्वस्थानवृद्धि लभते व्यनीका४१५ / हिरण्यगर्भ प्रथमे न मन्त्र ३८१ स्वस्थानेषसत्चति २१९ हिरण्यमाला सकलविंगगम्१४४ स्वामिधर्मा त्यसो भयेत् २४१ होपादि सौमरफल निय. म्यामिसप्तदशाश्वते १३२ माय शिष्टम् ५y मामीत्युक्त्वैव नान्यरत् १३४ होहन्या. स्पशादयो नहि १५९ स्वामी सदोमानफलस्य शेषी१४. होतुस्तु भक्षोऽभिपये सहामे २५० स्वारम्भकाले न च ताम्म होतुति. स्यादिद पोर्णः कुर्यात् ३५८ मासिकी ४८२ स्विष्टस्यप्पपूर्व स्यात् होमाभिपयकताच होमे ऽग्निं याधते धर्म है होम कुर्यानोपयन् श्रीतवही २७७ हरणार्थ पृथग्यास ४२७ होलाफकमोनियमेन कार्यम् २६ हषिर्गणे देवतया ऽतिदेश ३०६ होत्रो मन्त्रस्यारसमुचेय एव४९७ ४४० -- सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास-ररिदास गुप्त:- चौखम्बा सस्कृत सारिन आफिस, विधाविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी।

·1 मीमांसामएडनम् मुख्य शब्द सूची। २७६ / आत्विजम् २२८ २०२ इन्द्राग्निपीतम् ३२० ऐन्द्रापाणे क ४८१ । इष्टिम् आज्यम् १५३ स्याम् अशिः ३५ आधानसंस्काराः ५०१/ मत्विादः अग्नीन् ७८ | आमनहोमः १८६ / विजः १३४, १०१ अग्निमान् अग्निाचा ६२० एककपालके २८३ अग्निशमने इज्या ५३, २०५ / एकादशिन्याम् अग्निष्टोमः २१७ | इज्यात्रयम् ४५६ एकाहाङ्गम् २१३ अमिहोत्रके ४७७ / इल्यादेः २२४ एष्टिकहमा ६४७ अमिहोत्रपदम् ३० इञ्यादी अमिहोत्रम् ६२ इडायाम् १०० अमिहोत्रस्य ८६ | ऐन्द्रेषु ૮૨ अग्निहोत्रार्थोद्धृते ३६१ इरापदस्य अग्निहोत्रे इरापदम् ३२४ / ककुप ३२८ अग्न्याधानता २८२ | काडयने ४७३ अगहीनः २८८ इधकाः १२७ कण्वरयन्तरे अङ्गेटिभक्षा २२० कपालेपु अजः ३७८, ३७८ | इष्टिः १०६, १८८, ३५१ ) कपिजलेषु ४४१ अत्यन्ताङ्गहीनर. २२९ इः २२०, २२३, २९६ । कल्पसूत्राणि अद्व्यः २२८ ७२ काण्डम् २०४ লী काम्ययागेपु ওমি काम्ये अध्वर्यच. ४४१ ४९० काम्येष्टिपु अध्वर्युः १३६ ) उत्तरोत्पत्तिवृत्ती ३२९ । कुम्भी ४६९.४७० अध्वर्युणा १४१ उदफतः १८२ अध्वर्युमन्य ११! कृत्स्नादृती ३६० अध्ययाः अनध्यापे रणले अनीक्षणनतम् उपासदी अनुष्टुप उपांशुः २०६९ अरण्यनुत्तिः उपांगु २१७ १५३ फतूनाम् अश्या उपांशुता उसके अश्या १७७,३७३ अस्थि २०६ऋन्वय अस्थिाकम् ३७५ क्षयविशालगानाम् २२१ अस्थिय ६७२ ऊहम् २४९ अस्टनाम् अहीन भयो खपाली अहोने ऋ बादिरी ३७८ ना ऋक् ४५ सामेयमन्यः गचाया: ८० मम्मामभिन्न. आययागः ४० ऋगागमे गाने आप्रेयः ३३,६४,७६ ग्यद सज्यिपानम् २०७ १३०, उत्तरादोहविधी ३६३ , कृतेष्टिः १४७ / उदकेष्टिः १४१ / उदाहः ४९४ | उपरीतता २१६ कृष्णलबरोः १२. कृष्णलेषु ७२ ४८० ३१६ मतोः १००, १२७,४८४ ३४९ प्रत्यर्थम् २७० २७४ | उत्सवलैक्यम् ज क्षाम ३७ ८८७गीतिः ३२५ ! गुगयोगाः ·२ मुख्य शब्द सुची। चमसा धममे २३४ / पक्षा ५९/ पत्नीपदे 7 ज ०६८ दीक्षा गावादनम् १९५११दर्भ गावोहमारे ३६५ | निर्मव्य १२२ | दविहोमपदम् ३०. निर्गरमन्द्र ३३९ दविहोमा ३११ | निपाद २७७ १३६ दर्शधोदिता ४८१ / नीवारे ३३९ ११६/दायने १८९ नोहादय घरगेप ४०८ दर्शवत् ४८१ / नोहम् ३४४ ३६४ दस्य २११ नोह ३१९,३२१, ३४२, १००, ३६१ | दर्शादिकाले परूपधाने ६० दशादियागे प चरो ३६२ | दादियाग २२१ घरी २९४, ३०२, ३६२ दशष्टिधर्म २९५ पादशाहक ३०१ चातुर्होने २५६ / दर्शोद्धने ३५२ पयशराव २११ चित १८१। दशश्यश्य ४५०/ पत्नीनाम् २२६ विवादियागेपु १३/ दाशापणे ३४२ चित्रापदम् ३० दानम् ३५२, ३७६ / पत्नीयजनान्तरस्या३१५ दाशकी छ ४८० पस्न्या छाग दीक्षणाया २८० ३७३ पयसा ६४ दक्षिणीय ३५७ पयल्या १६२ जापनी दीक्षा ९७,५०० १३३, २०९/ पयोधर्मा दाक्षाद मुद्वादिपात्रम् ४६८ पयोवतम् १७७ च्यातिष्टामे १९२, २१९ / परस्वीकरणम् १७४ ज्योतिष्टोन दाक्षाहुतानाम् ३०२/परिक्रम देवसूनाम् ज्योति ४१२ | परियाणयुते १२४, २९६ | परिध्युक्ति १८५ T तक्षणादिकम् ३९/ दोहगुण १२४ पर्वण ३३८ तन्नता ४७१/ दोहद्वये ३५३ सन्त्रभेद ४५४, ५६६ / द्यावापृथिवायर ४९१ पशु- १६३, ३०३ तन्यम् ४९०, ४९१ द्वियज्ञे ९७ तान्त्रता ४९१ पशो १२१,१६०,३६१ तृणम् ३०४ पौ३८०,४९६,४६१,४८४ त्रिवर्ण २३०/ धर्मातिदेशा २८९ पाक ३६६ श्रेतायाम् ४८४ | धर्मातिदेशे २८९ | पाकाग्निहोगयो १९३ यायारणे २२९ घातिदेष्टा २९१ पाट ४५८ त्वष्टा ८५ धर्मा १२४, ८६,३१२ पाय्य ४१४ त्वाट्रोत्सर्ग ६३ धर्मापदंश १२८। पात्नावतदवता ८५ २५२ पास्नावते ४६४ ११२/पात्राणाम् दक्षिणा३६८,३७,३०१,४८१ धाय्या धार्या दण्डप्रदानम् १४९ | पानम् दधि धारा ४९९ पार्वणो दधिग्रहहामम् ३१ पावमानी १२३, १२३ ३३६ ,३७४ | पावमान्या १२२ न दष्यादि ३४१ दम्पता २२५ निकायिनाम् दम्पत्यो २५६ निर्मथ्यशब्द २८८1पितृयज्ञ ५२ दक्षस्य देक्षपशु २९६ / पूर्णता १२४ / पशुकामेष्टी पक्ति 4 ३२/ धर्म H ८४ धेनुका धेन्वादिषु १८ एशमन्त्री २९१ पिकनेमशकि R ·मामासामगडनम् ३ भ २७० १२ / यूपाञ्जनाज्ये ३३१ मलिन्या ३३२ माघी प्रघासे पिपिः यागाग्न्याः पिपिप्रयुक्तम् भक्षक्रम यागे ९५२१५,४९५ पिष्टले २०१भक्षमन्त्रा ८२ यागम् २७७ पुतीकाः २४३ | भक्षः यागः १०८,१७७,२४१, पुरोडाश २२२, ३६१, भद्रपदाभिधेयम् १५० २६१, ३६० ४७२, ४८४ भाषिकः ४१४ यागाः ९० पुरोडाशगुणे २०४ भितिद्वय याचा १२ पूनीकखण्ड. याज्या १२८ भिदाहुति. ८०,४९९ पूर्णिमा २५९ भिवादिहोमः २३६ यूपगुणम् १९० पृष्ठशब्दः २९१ | भूगोलरूम् यूपगुणः १३२ पौरोडाश. ४६१ भूम्ना यूपधर्मभाक् पोर्णमासिकी ४८२ भृतिभेदे ४६६ यूपस्य पोष्णपणम् ९९ भेत्री १५१ पौणे यूपान्तिकाहुतिः ४५४ प्रकृतत्विजाम् मध्यमवणो. यूपाहुति. प्रगाये यूपे ३५ प्रगीतया यूपैक्देश २८६ मापपावकवचः प्रतिनिधिः २३९, २४२ मांसम् योनिवर्णक्रमः १६४ प्रतिनिधी २३८ मुनिः र प्रतिहोमः २६१ मुष्टिलोपनम् ४७ प्रमा ८९ मुष्टिः ७४ रशना १२६, १८९ प्रमाणत्वे १० मुष्ट्यादयः २०४ राजमखस्य १८५ प्रमाणम् ३४२ / राजसूयेष्टिपु प्रमाणत्ये १० मेदी ३५९ / रानिशेषाशनादि प्रमाणपञ्चकामावः १० म्लेच्छप्रयोगात् २५ राग्रिसन्न १७८ प्रमाणानाम् १० य प्रमाणेन ख्यमम् २०९ १० यजते. ५०, २४९ मर्थितः प्रयाजाङ्गम् • ७२ | यजमानकर्म १४२, १४७ रेवतीभिः प्रयाजादी ६४ १२८१ | यजमानगामि १४४ प्रयाजेषु ३८० यजिविधि. प्रयाज २६० यजिमत् लशुनाशनादौ प्रस्तरहोमकाले प्रस्तरे २९३ / यजि.६०,६२,७८,१६३, लिङ्गदर्शनम् ३५ प्रारदक्षिणा लिङ्गम् १०४,२५७,३१,३५,३७३ लोके प्रायासिकातिदेशः २८४ ८९ ४६,४६,४७ | लोभमूलम् प्राजापत्या. लौकिक २७४ / यूप २०० . ३७७ रजाशयादिषु ७ मेघपतेः २८० 4 प्रायश्चित्तम् ३८२ | यजुवेंदे यजुः ४६५ यजे ४९३ यजौ १२ यनपतिः ३१२ यजे १४८२ यज्ञा यवादी ४८२ | यष्टवाक् प्रासः प्रोक्षणम् प्रोक्षगादीनि य वडत्यः H ४९१ ६० बहिपाम् महिः २६५, २९० वत्सत्वक् २३६ वत्सालम्भः २४ वत्से '३५ वनिष्टुभाव ४२०. वमने ११ । वरणम् साधकः ३२, १३० यामनये ९३ / यागविधिः १०७ ·२०० ४७०/तारी ८२ २३१/ सौत्यम्या ४ मुख्य शब्द सूचों घर्ष पद १४९ शाखाम् साममा ०,३०९८ पर्णप्रय २३६ शामिग्रामी मोमधर्म अपहफ्ता ११० सिष्टमम्य सामा १२० घसा ४.३, ४५३ / शुदाधिकारा २२८ मामय यमानी २७ श्य १८ सामयागम् धमाधम् ३२२ सोमयाग २९५ यम्मन २९० श्यनपदम् ३१ सोमलित पहि श्रोताही २७७ सोमा वाग्यमाथाय २७७ सामाधान २२१ याग्यिमग प साम याच्यवाचकसम्बन्ध १४ परचितिकर, सामन वाजपेयपदम् ३१/ पडहाशम् सामेप पाजिना ५३. पाहशिना सामानम् २२३ याजिने ३०३ स साम ८७,२२० वायव्यम् ५९ सयाम् पायुदैवत ३७८|मग्रिग २६६ / सौग्रामगा१११,१८१,१८४ वामि 400 सत्र २४०, २६७, ०६८, सौभरफलम् पाशिष्टशब्द २६७ २६९,३०, ४७७ ५०२ / सौमिका १३१,२८८ घाम २८४/ सत्रेषु ३७० | सोमिक २०० विकारा २९६.२९८ समाधम २६२ साय२९२,२९४,३००,३६१ विक्रया १३८ सत्र ३०५ | सौर्य ३०१ विवर्ण ३३१ सदक्षिगा १३२ संयवनम् ३६३ विशोष्ठिदर्शतन्या ४९५ सध्यासमन्य ८१ सरपनम ३६३ विश्वजित् १७७, २६२ सत्रिपात सम्कारा ५०३ विपाणाम् ४६१ | सन्निपातिनाम् ४७८ सस्थाज्या ३५९ विपाणा १७० | सप्तशत्वसख्या ५२ सांग्रहणागुण १८ विहारयो ४५४ | सप्तदस्विन स्तामस्य ३३४ वंदप्रामाण्यम् स्फ्याश्य १५१ यदि १३१, १३२ २०१. समिदादियज्ञान ५० रूपयादि ४७६ | समिदादी ३३१ २७ सवभक्षा ३६७ चदातपान १०७ | सत्विज्ञाम् हविर्धानम् १३३ वैदिकजे १०६ / सर्वहविद्य इविप १०८,३०१ वैदिकानि २९२ सहवि शप १३० ३१०|सवनीयकायें १५४ हविकृन् ३४ सवित्रादिपदेपु ३१९ हव्यावदानम् २०६ वैष्णवोक्ता हिरण्यगर्भ साप्तदश्यम् १२१, २६९ २८१ हिरण्यमारा १४४ व्यवस्था साम४६,३२४,३२५,३२६ च्यवाये ४८ सामिऽन्यादिकम् ४८५ हिरण्यस्य ३०२ माहिधर्मा ३३५ साम्ना बीत्याद ३३६ हापादि साहविप होमा २६१ ४६६ शता २५० तयातनोक्रया १०४ सोमकालवान् १७४ शाखाप्रहार १६८ मामकालव्य ४९५ १५ | समासु 4 १४२ १०९ वैश्वदेव ३३.हिरण्य साम्न १०१ होममंद १.३/ सूक्तवाक . '२१ । होम ·८ ७ ८ ४ शोधनपत्रम् पति अशुद्ध उपोद्धात १९ करणस्यलक्षणमु करणस्यो 8 ३९ १४ पदेनसम्बन्ध पदेनापूर्णस्य सम्बन्ध ३१ सन्निधि कम ( अन्ते) स्पष्टार्थम 'स्पष्टार्थम् । भाष्यपुस्तकेs. धिकरणपरिगणनसंख्या प. ञ्चदशैवोपात्ता । तत्र सप्त माधिकरणमेकत्र स्थापित. मन तु तनत्यानि पडधिक रणानि पृथक् परिगणिता नीत्यवधेयम्। १०३ ११ ३ १२ २३ विपे निषे ३३ १०४ २३ ६ मर्श १४० पोत्रीयानेष्ट्रीया आध्वर्यवहौत्र इति • पानेष्ट "अध्वर्युहोस सुख १८९ ३ २२ प्राकारा प्रकारा १६२ ३३ कम क्रय १६४ २० आग्नेय एय शिएमेक १३ विद्या छिद्य १७२ १५ द्रव्य १८४ २० ११९ ॥ भाष्ये इदमधिकर. पान्तरं न धृतम् । उक्त एयाधिकरणेऽन्तर्भूत वि. चारान्तरम् ।। १ ७ दर्श दुखं आग्नेययाग एच विशिष्टे एक . .

·[ २ पृष्ठ . १९२ ७ १९२ १९३ + २ २०० २१५ . ૨૨૮ २६२ पति अशुद्ध २२-२३ सुनीती वीक्ष्य 'सुनौतीवर्वोत्य २४ 'सुनीती न्यायज्ञ 'तत्त्ववित्' 'तस्ववित्' द्वादश म द्वादश 'सुनीतो 'न्यायान अ नीति शेष नीति यावत् काण्डेन च काण्डेन मुख्येन च पञ्चसु पट्ट ५।१।२ ।११ ५ ।१।३ ५।१।२ प्रधान प्रयाज प्रप मुता मुत ३२ यनात्त यनानत्त कारी कारो यदाऽग्निहोत्रादय परित्य ६ यदा परित्यज्यते ज्यन्ते ८ पोडशित्या पोडशिनि होमत्या विहितत्व विहितत्वा ८ ३ दिकामंत्रा(मतोऽनन्तरं)घातायेहवनश्रुते' इत्यन्तानि धाक्यानि। (५) ८।२।२४-२८ (५) २२ हन्तिपिपि हन्ति पिषि २७ १२ दहो दवास्यानि तस्मात् प्राप मूहि धेयो थों द्वितीयाग्यायप्रथमपा देतथा सप्त वतिनी धर्शिनी १४ मकार ३१ द्विवचन यहुपचन सेप्यस्य तेवश्वस्थ र्धाया घार्या २० २८० ३०४ ३१२ ३२५ ७ ३४१ ३४८ ·शुद्ध . . पृष्ट ३५३ ૨૭૮ ३२ ३८७ ૨૮૮ ३९० पङ्क्ति, । अशुद्ध २५ दशमा उज २८ 'तर्म १२ दक्षिणाः । ताश्च २९ मात्रस्यति सवा ३३ स्योदाहरणानि त्रिचस्य H नवमा उत तैर्म दक्षिणा | सा च. मात्रमिति सपधा स्योदराणि तृचस्य घपना ४०४ ४०५ पवना १९, २६ ४०८ अग्नीषोमीये न्था अग्निष्टोमे स्थ्या मत्रा मैत्रा ४३४ ४३४ १६ (पूर्वपक्षो नास्ति )- (४) पूर्वपक्ष'-बहिर्मात्र ( स एवं पठनीय.)-वर्जयित्वाऽन्यत् सर्व प्रा- कृत कर्तव्यमिति (४) कृष्णा कृष्ण स विहिता विहिता 'उत्तरे' उ 'उत्तरे प्रधानकर्मान्तरे उ कर्मान्तरमिति निष्कासद्रव्यकमेव कर्मा- न्तरमन विधीयत इति स्यादुताङ्गाना अग्नि अग्नी ॥४॥ ॥४॥[विपरीतमेतदधि फरण भाष्ये ॥ तमहो प्रथने हरणे प्रयोगे स्वरो प्रयोगे भापिका स्वरो ४५८ स्यादुत कर्मणा २८ १ १२ तग्रहो ४७२ ४८३ ४६५ २५ ६

·हमारे यहांहरतरहकी छपाई ध जिल्दसाजीका कार्य भी होता है।
हर तरह के मंस्कृत मन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
विधाविलास प्रेम, गोपालमन्दिर के उत्तरफाटक.
बनारस सिटी।
HERMANENEVENEMIER

·मण्डनमिश्रकृता मीमांसानुक्रमणिका महामहोपाध्याय-गङ्गानायझाशर्मणा मैथिलेन रचितेन मीमांसामण्डनेन व्याख्यानेन मण्डिता । उपोद्धातः। प्रयागे टीवोसाहिवमहाशयस्य प्राचीनपुस्तकसङ्ग्रहे मण्डनमि- श्रकृतमीमांसानुक्रमणिकापुस्तकम्मयोपलब्धम् । मित्रवर्यवायूगोविन्ददा- सानों साहाय्येन पुस्तकान्तरमप्यासादितं काश्यामेव । मीमांसाधि- करणानां प्रातिस्थिकरूपचोधको अन्य इदानीन्तनैरेक एचोपलभ्यते न्यायमालारूपः । तत्राधिकरणस्वरूपस्य पद्यवद्धतया तदवग- तिर्न सुकरा भवति कोमलधियामित्याकलय्य घालानां सुखवो. धाय' तत्र किमपि कर्तव्यमिति च विचार्य सरलया भापयाऽधिकरण- स्वरूपनिरूपणे प्रवृत्तोऽहं मीमांसाचार्यस्य मण्डनमिथस्यैव कृति तन्मू- लतया निरधारयम् । यतोऽत्रानुक्रमणिकायां प्रायशः श्लोकपादेनैकेनैवा- धिकरणसिद्धान्तोऽवधृतः । अतस्तस्यैव श्लोकपादस्य व्याख्यानरूपेणात्र पञ्चावयवनिरूपणमधिकरणं सुस्पष्टं विलिखितम् । यद्यपिविषयो चिशयश्वैचा पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । निर्णयश्चेति पञ्चाङ्ग शास्त्रेऽधिकरणं विदुः इति प्राचीनानां लक्षणमधिकरणस्य लक्षणमुपलभ्यते तदनुसारेण च सगतेन भवत्यधिकरणागता-तथाऽपि न्यायामालारीति रेवात्रानुस्- तीत सुधेभिर्भावभाव्यम् । यद्येकस्यापि शास्त्ररीसकस्यद सन्तोषकरें स्यात् तात्मानं कृतकृतम्भस्यते- विदुषा वशंवदः- गङ्गानाथझाशर्मा।

·श्री मण्डनमिश्रकृता मीमांसानुक्रमणिका महामहोपाध्याय-गङ्गानाथझाशर्मणा मैथिलेन रचितेन मीमांसामण्डनेन व्याख्यानेन मण्डिता। पित्रोस्तीर्थलतातीर्थनाथयोश्च गुरोस्तथा । श्रीचित्रधरमिश्रस्य मीमांसापारदृश्वनः ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य जयदेवस्य मद्गुरोः । भ्रातुःश्रीविन्ध्यनाथस्य प्रभोर्लदमीश्वरस्य च॥ पादाङकिरणो नित्यं हृदब्जे दीप्यताम्मम । मीमांसाशास्त्रसङ्केप व्याचक्षाणेन यत्नतः । भीमांसानुक्रमणिकाव्याख्या संलिख्यतेऽधुना ॥ अधिकरणस्वरूपं हि ससपेण प्रदर्शितम् । साधने याधने युक्तिविया वार्तिफादितः ॥ अथ प्रथमोऽध्यायः धर्मप्रमाणनिरूपकः। तत्र प्रथमः पादः विधिरूपनिरूपकः। [वामपार्श्वस्थाङ्का भादायधिकरणानुसारिणस्ततो जैमिनीय- सूत्राध्यायपादसूत्रानुसारिणो योद्धव्याः।] (१) १११११ अयायं धर्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय प्रमाणतः । आदौ- एकैकस्याधिकरणस्य-(१)सङ्गतिः (२)विषयः (३ )संशयः (४)पूर्षपतः (५)सिद्धान्त इति भवन्ति पञ्चावयवाः । तत्रादावधि- करणेऽत्र-(१) अधीतवेदस्य चेदाध्ययनानन्तरं किं कर्तव्यमिति भव. त्याकाड्डा । इयमेवान सङ्गतिः। ।

·मीमांसानुक्रमणिका (२)विषयश्चास्य 'स्वाध्यायोऽध्येतन्य' इति वाक्यम् । (३)एतस्मिन् विषये संशयः-इंदं पाक्यं वेदार्थशानं तहेतुभूतं विचार च विधत्ते-उत घेदाक्षरग्रहणमात्रमिति | विचारस्यापि धत्वे उक्तविधि. प्रयुक्त एव मीमांसाशास्त्रारम्भोऽन्यथा त्यविधय एवेति संशयस्य मूलम् । (४) तत्र पूर्वपक्षः-नैव विधत्त इदं वाक्यमर्थशानहेतुभूतं विचार. म्-स्सयातरमात्रमहणमस्य विधेयमिति । एवं च मीमांसाशास्त्रनो. ताध्ययनविधिप्रयुक्तमिति । (५) सिद्धान्तस्तु-विचारो विधेय एव । श्रत उक्तविधिवशादेव पिचारशास्त्रमारम्भणीयमिति भवत्येघ मीमांसाशास्त्रस्याध्ययनविधि- प्रयुक्ततेति॥ तदेतभट्टमतेनाधिकरणस्वरूपम् । प्रमाकरमतेन किञ्चिद्रूपान्तरम् । अधिकरणस्य विपयवाफ्यमस्य मते 'स्वाध्यायोध्येतन्या इति नैव सम्भवति तस्य नित्यानुवादत्वेनाप्युपपद्यमानत्वात् । अतः 'अष्टव ब्राह्मणमुपनयोत तमभ्यापयोत' इत्येवात्र विषयवाक्यम् । अत्र सध्या- पनमाचार्यकर्नुके विहितम् । न चाध्यापनमध्ययन विना सम्भवति । श्रत प्राचार्यकर्तृकाध्यापनविधिना माणवकर्तृकाध्ययनमप्याक्षिप्तमेव । श्रत एव पृथगध्ययनविधिकल्पनापि नावश्यको । एतावद्भेदानन्तरं पूर्ववदेव विचारशाखं विषयः-तदारम्भणीयं पा न घेति संशयः- नारम्भणीयमिति पूर्वपक्ष:-अध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्यापनेन बुध्यमान. स्यार्थस्य विचार्यत्वाद् विचारशास्त्रमपि घेधमेवेत्यारम्भणीयमेयेति सिद्धान्तः। सर्वमेतदभिप्रेत्याह मण्डनमिया-अयेति । 'अयम्' भगवान सूत्रकारो जैमिनिः-'प्रमाणतः उक्तविधिमयुक्तत्वेन-धर्मजिज्ञासां धर्माय जिज्ञासा ताम्-को धर्मः किंलक्षणः कान्यस्य साधनानि कानि साधनाभासानि कि- म्परश्चेत्येवंरूपाम्-'श्रादौ प्रथमे सूत्रे-'प्रतिशाय' (इत्येतावत्पर्यन्तम्प्रथ- माधिकरणस्वरूपम्) 'जिज्ञासां कुरुते' इत्युत्तरेण वाक्यसमाप्तिः ॥१॥ (२) शशर द्वितीयसूत्रेण जिज्ञासां कुरुतेऽधुना ।। मामाणाभासरूपादीन सङ्करण निरूपयन् ।। (१)द्वितीयाधिकरणस्य सातियथा-धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति प्रति- शानन्तरं कोऽसौ धमों यो जिशासितव्यः किं च तल्लतणमित्युत्थिता भवत्याकाङ्का।

·। मामासामण्डनमण्डिता। (२) धर्मजिज्ञासैचास्य विषयः। (३) तत्र संशयः-धर्मस्य लक्षणं ज्ञानं च सम्मवति न वेति । (४) तत्र पूर्वपक्षः-अलौकिकत्वाद्धर्मो न लक्षयितुं शक्यते । अत एव तत्र प्रमाणमपि नास्ति-नास्ति च तस्य ज्ञानस्योपाय इति । (५) सिद्धान्तस्तु-लौकिकाकारराहित्येऽपि धर्मस्य लक्षणं तत्र प्रमाणं च सम्भवति । तच्च लक्षणं द्वितीयसूत्रोक्त चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति । अर्थत्वे (निःश्रेयससाधकत्वे) सति वेदप्रोक्तत्वमित्यस्यार्थः । एवं च वेद एव धर्मे प्रमाणमित्येतदप्युक्तं भवति । अनेनैव च वेदस्य सर्व- था प्रामाण्यमेवेत्यपि सूचितम्भवतीति व्यंशोऽत्र सिद्धान्त इति भाट्टमते. नाधिकरणार्थः। प्रभाकरमतेन त्वेवं स्वरूपमधिकरणस्य । (१) पूर्वसूत्रप्रतिज्ञात- धर्मजिशोसायाः कृत्स्नवेदाध्ययनानन्तर्यप्रयुक्तं 'वेदार्थो जिशास्य' इत्येवं मतं सूचितं प्रथमाधिकरणे । अतो वेदार्थजिशासायां प्रवृत्तायां कियान वेदार्थो जिज्ञास्य इति विचारः प्रवर्तते। (२) अत्र विपयो धर्मप्रमाणभूतो वेदार्थ एव ॥ (३) तत्र संशयः-किं यत् किश्चिद्वेदे प्रोक्तं विधिप्रोक्तं कार्य रूपं मन्त्रार्थवादप्रोक्तं सिद्धार्थरूपमित्युभयमेवात्र धर्मशानसम्पादकत्वेन जिज्ञास्यमाहोस्विद्विधिप्रोक्तकार्यरूपमात्रमिति । (४) तत्र पूर्वपक्षः- समस्तवेदार्थोऽत्र धर्मशानकारणत्वेन जिज्ञास्य इति । (५) सिद्धान्तश्च. कर्तव्यबोधको विध्यंश एव वेदस्य धर्मशोनसाधक इति स एवात्र जिशास्य इति ॥ कर्तव्यबोधकं विधिसंस्पृष्टमेव वाक्यं साक्षाद्वाचकं प्रमाणं चेत्य- विताभिधानवादिनः प्रभाकरस्य निर्वन्धः । अत एव भावाभिमताधिका- रणस्वरूप यद्यप्यस्य न कोऽपि विरोधस्तथाप्यादावेवान्विताभिधान- वादे स्वकीयमाग्रहं प्रदर्शयितुमयमधिकरणस्यस्वरूपान्तरमुद्भावितवान् । पच च यत्किञ्चित् कार्य निःश्रेयससाधनत्वेन वेदे विहितं तद्धर्म इत्युभय- सम्मतम् । तदेतधिकरणमभिलक्ष्याह-द्वितीयेति निरूपयन्नित्यन्तेन । 'द्वितीय- सूत्रेण चोदनालक्षणोऽथों धर्म इत्यनेन-'प्रमाणाभासरूपादीन् सङ्करण निरूपयन्' चोदनायां चेदे प्रमाणाभासत्वसंशयं व्युदस्यन् 'न व तयाभूत. मप्यर्थ घ्यायोदनेत्यादिभाष्यग्रन्थेन-अधुना' 'जिज्ञासां धर्मविपयियों फो धर्मः किं लक्षणश्चेत्यादिरूपां-'कुरुते' प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥२॥ - (३) ११२३ निष्कृप्याध्यायतात्पर्य प्रवीति मुखसिद्धये ॥

·मीमांगानुममणिका (२)पियाम्प 'स्याम्पायोऽभ्यतन्य' इति थाक्यम् । (३)प्लम्मिन विषयगया-दं पाक्यं घेदायंशानं तदेतुभूतं विचार चपिधर-उन पदाशरमहामात्रमिति | विचारस्यापि वैधन्ये उत्तयिधि- मयुन एप मीमांसाचारप्रारम्मोऽन्यथा त्यविधय एयेति संशयस्य मुलम् । (४) सत्र पूर्वपक्षीय विधत्त दं पाक्यमर्यवानहनुभूतं विचार- म्-पांयाशरमारमणमस्य विधेयमिति । एवं च मीमांसाशास्त्रमो. पाप्ययनपिधिप्रयुनामिति । (1) सिमान्तस्तु-विचारो विधय एय । श्रत उक्तविधियशादेव विचारशाखमारम्मणीयमिति भयत्येय मीमांसाशारप्रस्याभ्ययनविधिः प्रयुतमेति। नदंतमतेनाधिकरणस्यरूपम् । प्रमाकरमतेन विश्चिटूपान्तरम् । अधिफरणम्य विषयाक्यमस्य मते 'स्वाभ्यायोऽभ्येतन्या इति नेय सम्मपति तस्य निन्यानुयाइत्वेनाप्युपपद्यमानत्वात् । अतः 'अष्टय प्रामणमुपनयीत समध्यापयीत' इत्ययात्र विषयवाक्यम् । अत्र सध्या- पनमाचार्यकर्तृक विहितम् । न चाध्यापनमध्ययन पिना सम्भवति । श्रत धाचार्यकर्नुकाध्यापन विधिना माणवकर्तृफाध्ययनमप्याक्षिामेव । यत पर पृथयध्ययनविधिकल्पनापि नावश्यकी । एतावद्भेदानन्तरं पूर्वयदेव विचारशास्त्रं विपयः-तदारम्भणीयं या न घेति संशय:- नारम्भणीयमिति पूर्वपतः-अध्यापनविधिप्रयुक्तनाम्यापनेन बुध्यमान- स्यार्यस्य विचार्य स्याद् विचारशास्त्रमपि वैधमेवेत्यारम्भणीयमेवेति सिद्धान्तः। सर्वमेतदभित्याह मण्डनमिश्रः-श्रयेति । 'अयम् भगवान् सूत्रकारो जैमिनि:-'प्रमाएतः उक्तविधिप्रयुनत्वेन-'धर्मजिज्ञासां धर्माय जिज्ञासा ताम्-को धर्मः किलक्षणः कान्यस्यसाधनानि फानि साधनामासानि कि- म्परश्चेत्येवंरूपाम्-'प्रादौ प्रथमेस्त्रे-'प्रतिज्ञाया (इत्येतावत्पर्यन्तम्प्रथ. माधिकरणस्वरूपम्) 'जिसासी कुरुते' इत्युत्तरेएघाक्यसमाप्तिः॥१॥ (२) १०१।२ द्वितीयसूत्रेण जिज्ञासां कुरुतेऽधुना ॥ प्रभामरूपादीन सहरण निरूपयन ।। (१) द्वितीयाधिकरणस्य सहतियथा-धर्मजिज्ञासा कर्तव्येति प्रति- झानन्तरं कोऽसौ धर्मो यो जिशासितन्यः किं च तल्लक्षणमित्युत्थिता भवत्याकाशा ·७ मीमांसामण्डनमण्डिता। (५) सिद्धान्तः।। प्रत्यक्षाहि घेर्तमाने इन्द्रियसंप्रयुक्ते च विपये प्रवर्तते । धर्म तु नास्ति..धर्तमानत्वन्नापीन्द्रियसंयोगः । तस्मात् धर्मस्य प्रमेयत्वेऽपि प्रत्यक्षयोग्यता नास्ति । यस्तु प्रत्यक्षस्यात्यन्तमविप- यस्तत्रानुमानोपमानार्थापत्यभाषानां प्रवृत्तिर्नास्त्येव, प्रत्यक्षेण गृहीत पव व्याप्तिसादृश्यादौ तेषां प्रवृत्तः सम्भवात् । तस्मान्नास्ति प्रत्यक्षादिगम्यत्वं धर्मस्येति । पतदेवाभित्याह अन्याप्रामाण्येति । 'अन्येपाम् शब्दातिरिक्तानां प्रत्यक्षादीनाम्-'अप्रामाण्यस्य' धर्मविषयफप्रमाकरणवाभावस्य-सिद्धौ' यदैतत् सिद्धं भवति तदैव-हि' यस्मात्-'नोदनैव' वैदिकविधिरेच- 'धर्मे प्रमाणम्' इति शेषः-'इति सिध्यति' निश्चितं भवति-तेन' तस्मात्- 'प्रत्यक्षसूत्र'-चतुर्थे-'अन्यत्' शब्दादतिरिक्तं प्रत्यक्षादि-'धर्मे धर्मविषये- 'प्रतिषिध्यते' प्रमाणत्वेनेति शेषः ॥४॥ (५) २११५ निराकृतेषु सर्वेषु धर्मो नास्तीति शङ्कयते । प्रमाणं चोदनां तत्र ब्रवीत्योत्पत्तिकादिना ।। (१) धर्म प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्ये निराकृते चोदनायाः प्रमाणत्वं चि. चारणीयं प्राप्नोति । इयमेव पश्चमाधिकरणस्य सङ्गतिः । (२) धर्मप्रमाणचोदनाप्रामाण्यमेव विषयः । (३) तत्र संशयः-धर्मावयोधिकायाश्चोदनायाः प्रामाण्यमुतनेति । (१४) तत्र पूर्वपक्षा-नास्ति धर्मे किञ्चित्प्रमाणम् । प्रत्यक्षादयो न भवन्ति तत्र प्रमाणम् । तथा शब्दोऽपि न भवति । शक्तिग्रहणपूर्वकं हि शब्दस्य प्रामाण्यम् । शक्तिश्च लोकप्रसिद्ध एवं गोघटादौ गृह्यते । धर्म- स्त्वलौकिकः । अतस्तत्र शक्तिग्रहणं दुर्घटम् । तस्मात्तत्र प्रमाणन्नास्ति । प्रमाणाभावाच्च धर्मोऽपि नास्त्येवेत्यभ्युपगन्तव्यमिति । एवं च धर्म प्रति चोदनायाः प्रमाणत्वं न सिध्यति । (५) सिद्धान्तस्तु-शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वात् तद्ग्रहणस्य च घेदवाक्यादौ प्रसिद्धपदसाहचर्येण सम्भवात् सम्भवत्येवाप्रामाण्यशङ्का- नास्कन्दितस्य शब्दस्य प्रामाण्यं प्रत्यक्षादिभिरगृहीते धर्मे । तस्मात् सिद्ध चोदनायाःप्रामाण्यम् इति ।। सदेतदभिप्रेत्याह-निराकृतेप्चिति । 'सर्वेपुर प्रत्यक्षादिषु-'निरारतेपुर धर्मप्रमाणत्वेन-तत्र प्रमाणाभावात्-'धर्मो नास्तीति शङ्कयते । एतस्याः शङ्कायाः समाधानरूपण-तत्र' धर्म-'चोदनाम्' वैदिकविधिवाश्यमेव- 'प्रमाणम् अपेक्षितशानफरणम्-'प्रवीति' व्युत्पादयनि-'श्रौत्पत्तिकाादना पञ्चमेन सुन्नऐति योजना ।।५।।

·। मीमांसानुक्रमणिका (१) सङ्गतिः । चोदनालक्षणत्वं धर्मस्योक्तम्-तत्मामाण्यपरी. क्षाधुना प्रवर्तत इति । (२) वेदप्रामाण्यपरीक्षव विषयः । (३) संशयः-धर्मप्रमाणभूतयेदप्रामाण्य परीक्षणीयन वेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रमाणमाम्रोधीनत्वात्पमेयसिद्धः प्रमाणस्वरूपपरीक्षा नावश्यकीति। (५) सिद्धान्तः-विचारशास्त्रेऽस्मिन् सर्वस्यापि विपयस्य परीक्षा गोयतैय प्राप्नोत्यतः धर्मप्रमाणस्य वेदस्यापि परीक्षा फर्तव्यति भट्टमते. माधिकरणम् । प्रभाकरमतेन त्वित्थम्-धर्मज्ञानोपायो घेद इति चोदनासू साधिते घेदे किमुक्तमित्येव चिन्ता कर्तव्योत घेदस्य प्रामाण्यामामाण्यचिन्ता ताय. दादौ प्रवर्तयितव्येति संशये-वेदार्थस्य प्राधान्यात्तस्यैव चिन्ताऽधुना प्रथ- तयितव्येति पूर्वपक्ष। सिद्धान्तस्तु-अनुष्ठानावसरे हि फिमधुना कर्तव्य. मित्यपेक्षायां घेदार्थविचार एव प्राधान्येनाभ्युचिष्ठति-घिवारशाखे तु यत्र धर्मशानस्य क उपाय इति विचार प्रस्तुतस्तत्र तस्योपायस्थ को. दृशम्प्रामाण्यं विश्वसनीयत्वं चेत्येव पिचारःप्रधानपदवीमारोहति । - नघधारिते हि चेदस्य प्रामाण्ये तदुतौ श्रद्धा नोदियादेव । सर्वमेतदभिप्रेत्याह-निष्कृष्येति । 'अभ्यायस्य प्रथमाभ्यायस्य ता. त्पर्य' अर्य-निष्कृस्य' सारांशेनोद्धृत्य-'प्रधीति' वर्णयतीत्यर्थः । धर्म योदस्य प्रामाण्यं तत्परीक्षच प्रथमाध्यायार्थ इति सूचितम् ॥ ३ ॥ (४) १४ अन्याप्रामाण्यसिद्धौ हि नोदनैवेति सिध्यति । तेन प्रत्यक्षमत्र हि धर्मेऽन्यन् मतिपिध्यते । ११) येद पर धर्म प्रमाणमिति सिद्धान्तितम् । तत्र भवति विधि कित्सा-प्रत्यक्षानुमानादीन्येय फस्मान भवन्ति धर्मऽपि प्रमाणानीति । तनिवृत्यर्थमत्र धर्म प्रति प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं परीक्ष्यते । इयमेव चतु- धिकरणस्य सहतिः। (२) धर्मविषये प्रत्यक्षादिप्रामाण्यमेवास्य पिपयः । (३) तत्र संशयः-धर्मशानं येदिकविधिभिरेय जन्यते उत प्रत्यक्षा- दिमिरपीति। (४) पूर्णपक्षः-प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्या धर्मस्य च प्रयत्याटु मध. स्येष तैरपि धर्ममानगिति।।

·मीमांसामएडनमण्डिता । । ज्ञानस्य निरालम्बनत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधः। तथाहि स्तम्भोऽयं कुड्योऽयमित्यादि प्रत्यक्षदृष्टमेवार्थ श्माएजातं विषयीकरोतीति सर्वजन- प्रसिद्धम् । एवंप्रमाणविरोधान्नाभ्युपगमात्रणाहंज्ञानस्य निरालम्पनत्यमि- त्याधेषम्प्रकारेण 'परस्या निरालम्वनवादिनः 'साधने निरालम्यनत्यसाधके हेतो-'दुपिते' सति-सिद्धान्तिनेति शेषः-'परः शून्यवादी-'तस्य' झानस्य 'अशक्ति बहिःप्रवर्तितुमसामयम् ज्ञानस्याभ्यन्तरत्वात्तस्य पहिः प्रवर्तितुं सामर्थ्यनास्तीति-'मत्वा' विचार्य-'पुनः प्रत्यवतिष्ठते । एतत्प्रत्यवस्थानंच- प्रवर्तितं हि किं शक्तं स्तम्भाद्यर्थे यहिः स्थिते । अथवाऽऽत्मांश एवैतत् प्राधे क्षीणं न घस्तुनि ॥ तयघेतेन याहोऽर्थो गृह्यते दूपणं ततः। तदुक्तं, सर्वमात्मांशे मासे तन्नोपपद्यते ॥ न चाप्याकारभेदेन ज्ञानज्ञेयायधारणम् । न चान्यतरधर्मत्वं विस्पष्ट तत्र गृह्यते ॥ इत्यादि श्लोकवार्तिकेऽनुसन्धेयम् । एवं च प्रत्यत्तस्य वाघमाह कत्यात् बाघस्य चार्थस्यासत्त्वात्सर्वमपि प्रत्यक्ष व्यभिचार्येव । एवं च तस्य सर्वथा परीक्षणीयत्वमेवेति परीक्षा न कर्तव्येति रिक्तं यच इति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः ॥७॥ प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वे मबन्धेन प्रसाधिते । इदानीमनुमानस्याव्याभिचारोऽभिधीयते ॥ ८ ॥ 'प्रयन्धेन' निरालम्यनशून्यवादनिराफरणात्मकेन 'सतो न व्यभिचर- ति प्रत्यक्षम् इत्यन्तेन भाप्यमन्येन-'प्रत्यक्षस्य श्रन्यभिचारित्वे 'प्रसाधिते 'इदानी' तदनन्तरम्-'अनुमानस्या द्वितीयप्रमाणस्य-'अव्यभिचारः' दोप- राहित्येन प्रमाजनकन्चम्-'यभिधीयते व्यवस्थाप्यते-ति योजना | घं चानुमानस्यापि प्रमाणत्वेन प्रसिद्धत्यात् तदपि न परोक्षणीयामत्याशयः। • यद्यपि प्रत्यक्षस्य व्यभिचारित्यात्तन्मूलकमनुमानाधपि व्यभिचा. रीति पूर्वपो-प्रत्यक्षस्यान्यभिचारित्वे तन्मूलकस्यानुमानादेरप्यन्यमि. चारित्यमित्येतावन्मात्रं यत्तुमारश्यकं तथाऽप्यात्मीयलक्षणेनाप्यनुमाना- दीनां प्रमिद्धत्यमपरोन्याय चेति वक्तुं पृयगुपन्यास इत्यवधेयम् ॥ ॥ अतः शब्देऽपि विज्ञाते वक्तृदोपविवर्जिते । सत्पार्पसुट्टेरस्यापि प्रवीत्यव्यभिचारिताम् ।।६।। 'प्रतः पूर्वोक्तादेव हेतोः प्रमाजनकन्यरूपान्-'शम्देऽपि पतृदोपवि. पजिने विमाते' मनि-शब्दापामाग्यस्य धन दोषमायमूलस्त्यम्-येदे ·F मीमांसानुक्रमणिका पहर्य वक्तुकामेन तमर्थ सौत्रमिच्छता । त्तिकारमतेनैव त्रिसूत्री वर्ण्यतेऽन्यया ॥५॥ शास्त्रे निरूपणीयं 'यहुम् अर्थम्' शन्यवादादिनिराकरणरूपं-'वक्तुका मेन वर्णयितुमिच्छुकेन -श्रथ च 'तमय 'सौत्र' सूत्रसूचितम्-'इच्छता' सत्रसूचितमेवैतत्सर्वमिति दिदर्शयिपता भाष्यकारेणेति शेपः-'त्रिसूत्री' तृतीयमारभ्य पञ्चमसूत्रपर्यन्तो प्रन्थः-'वृत्तिकारमतेन' वृत्तिफारकृतव्या. एयानुसारेण-'अन्यथा पूर्वोक्तप्रकारादन्येन प्रकारेण-'पर्यतेव्याख्यायते। एतच्छ्लोकमारभ्योनविंशश्लोकपर्यन्ते ग्रन्येऽप्राधिकरणनिरपेक्षा अथ च प्रमाणनिरूपणोपयोगिन एवार्या वर्णिता इति ध्येयम् ॥ ६ ॥ सत्यमिथ्याविभागो यो रत्तिकारनिरुपितः । बौद्धस्तं सहते नेति नन्वित्येतेन कथ्यते ॥६॥ वृत्तिकारस्तृतीयसूत्रं नशब्दाध्याहारण व्यारयातवान् । एवं च त. स्यार्थः । धर्मशानस्य निमित्तं न परीक्षणीयम् । प्रसिद्धानि हि प्रत्यक्षा. दीनि प्रमाणानि । शास्त्रमपि शब्दप्रमाणरूपं तदन्तर्गतत्यात प्रसिद्धमेव । अतस्तदपि न परीक्षितव्यम् इति । एवं निरूपिते तृतीयसूत्राथें शङ्कासमा- धानाभ्यां प्रमाणानां स्वतः माण्यं परतश्याप्रामाण्यं चतुर्थसूत्रार्थरूपेण वर्णितम् । तदुक्तं भाष्यकारेण-'यस्य दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्ययो नान्य' इति । तवैवं चतुर्यसूपयोजना- यद्विषयं मानं तेनैवेन्द्रियाणां सम्पूयोगे यन् जन्यते तत् शानं प्रत्यक्षं 'सत्' प्रमाणमेव ॥ चतुर्थसत्रस्य प्रत्यक्षम्' इत्यन्तस्यैवांशस्यायमर्थः । अवशिष्टस्त्वंशोऽग्रिमेण त्रयोदशश्लोकेन सङ्गृह्यते । एवं सदसद्विपयत्वेन प्रत्यक्षशानस्य सदसत्त्वे निरूपिते तत्र योद्धो विषयाणां सत्त्यममृप्यमाणः सर्वेपां ज्ञानाना निरालम्बनत्वं जगतो पा शून्यत्वं वर्णयामास प्रत्यक्षस्य व्यभिचारित्यपदर्शनेन तत्पृसिद्धिानरा. करणार्थम् । तदेतदभिप्रेत्याह सत्यमिथ्येति । यस्य ज्ञानस्य विषयः सन् तत् सत्यं यस्यासन् तदसदिति यो मानानां विभागो वृत्तिकारण निरूपितः तं विभागं यौद्धो न सहते । इदमेव बौद्धस्यामर्पणं 'ननु सर्व एय निरालम्बनः स्वप्नवत् प्रत्यय' इत्यादिना भाप्यस्थेन शहाप्रयन कथ्यते इति योजना ॥६॥ प्रत्यक्षादिविरोधेन पिते परसाधने । 'तदशक्ति परो मत्वा पुनः मत्यवतिष्ठते ।। ७॥

·*- मामांसामण्डनमण्डिता । मपि प्रेमाणानां प्रामाण्यस्य प्रसिद्धत्वाद्यथा तानि न परीक्षणीयान्येवमेव चोदनाऽणि शब्दप्रमाणान्तर्गता प्रसिद्धप्रामाण्या नैव परीक्षणीयेत्युप- संहरति चोदनाऽपोति ॥ १२॥ प्रमाणानां प्रमाणत्वे हेतुरव्यभिचारिता । व्यभिचारवती तेन चोदना शिष्यते परैः ।।१३॥ यस्मात् 'प्रमाणानां' 'प्रमाणत्वे-यथार्थज्ञानजनकत्वे-तेपाम् 'अव्य- मिचारिता एव हेतुः सिद्धान्तिनोकः-तस्मात्-'परैः वेदप्रामाण्यनिषेध- कैः चोदना' वैदिकं विधिवाक्यं-'व्यभिचारवती' सन्यभिचारा मिथ्या: प्रतीतिजननी-'शिप्यते' उपदिश्यते वर्ण्यत इति यावत् ॥ इयमेव शङ्का वृत्तिकारमतेन चतुर्थसूत्रोत्तरांशस्य 'अनिमित्तं विद्य. मानोपलम्भनत्वादित्येवंरूपस्यार्थः । तदक्षरार्थश्च-शब्दः चोदना 'अनिमित्तम्' अप्रमाणम्-कुतः-'विद्यमानोपलम्भनत्वात्' यद् विद्यते तस्योपलम्भोऽपि भवत्येव-यस्योपलम्भो न भवति तन्न विद्यते-नोपल. भ्यते तु यागाद्यनन्तरं स्वर्गादि पश्यादि या-तस्मान्नैव विद्यते पश्वादि- रूपोऽर्थः-एवं सति यागेन पशुः सम्पद्यत इति या वैदिको चोदनो तस्या मिथ्यात्वमेवेति व्यभिचारवती चोदनेति 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति रिक्तं यच इति शङ्काया श्राशयः ॥ १३ ॥ व्यभिचारो भवेज्ज्ञाने हेतुदोपेऽप्युतान्यथा । -तद्दोपसिद्धये तेन सम्बन्धः कार्य इप्यते ॥ १४ ॥ केनचित् प्रमाणेन थदा शान जन्यते तदा तज्ज्ञानं मिथ्येति निश्ची. यते-यदि तस्य कारणेषु कश्चिद्दोपो दृश्यते अथवाऽन्यत् किमप्यप्रामा. गयफारणमुपलभ्यते । शब्दप्रमाणे च दोपस्तद्वक्तवैव सम्भवेत् , अथ वा न शब्द उद्यारितस्तेनार्थेन तस्य वाच्ययाचकरूपसम्बन्ध एव । एवं च 'तस्मिन्' शब्दे 'दोपस्या सिद्धये-दोपास्तिन्वप्रदर्श- 'सम्बन्धः' शब्दार्थयोः-'कार्यः' अनित्यः पुरुषकृतोऽत एव सदोष 'प्यते'-पररिति शेषः। समाधानं पञ्चमे सूत्र वर्णितम्-तच तिरूपम् । तस्योक्तेन पूर्वपक्षण सम्बन्धी न तत्सम्बन्धं दर्शयितुमेयपं ग्लोकः ॥ १४ ॥ इदानों नित्यसम्बन्धसाधनायाश्रयद्यम् । निर्णेतुं प्रयमः शब्दः स्फोटयदि निरूप्यते ॥ १५॥ शब्दप्रमाणे यत्नमायादेव कारणदोषामा चियक्षमाणः-'नि. G . . पायों ·M - मीमांसानुकामणिका चापौरपयन्वादेव यनुस्तदोषस्य चासम्मर एवेति निश्चिते सति-'अस्य' शब्दस्यापि-'सत्यार्थबुद्धः यस्मादस्मादव्यभिचारिणी बुद्धिरदेति तस्मा- त् कारणान्-'अव्यभिचारिताम्' प्रशाजनकन्यम्-अयोति' व्यवस्थाएं- यतीति योजना | शब्दसामान्यलक्षणं चोकं यार्तिके- प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिा नित्येन मृतफेन था। पुंसां येनोपदिश्यत तच्छास्त्रमभिधीयते ।। इति । एवं च शब्दप्रामाग्यस्यापि प्रसिद्धत्वात् सोऽपि न परीक्षणीय इति भावः ॥४॥ असनिकृष्टसादृश्यज्ञानं सदृशदर्शनाद उपमानं यदेतचाव्यभिचारीति कथ्यते ॥१०॥ 'सदृशस्य गवयस्य-'दर्शनात् यत् तस्य असन्निकृष्ट गवि 'साग- श्यज्ञानम्'-गोसहशोऽयमिति झानम्-तदेव 'यत्'-उपमानम्। उपमितिकर- गम्-'तत्' 'श्रन्यभिचारि प्रमाजनकम्-'इति कथ्यते' व्यवस्थाप्यते । एवं चोपमानममाणस्यापि प्रसिद्धत्यात्तदपि न परीक्षणीयमित्यर्थः ॥ १० ॥ प्रमाणेन प्रमाणस्य विरोधेज्यार्थकल्पनाम् । अर्थापत्तिमपि स्वार्थे वदन्त्यव्याभिचारिणीम् ॥ ११ ॥ 'प्रमाणस्थ' एकेन प्रमाणेनावधारितस्यार्थस्य 'जीवति देवदत्त' इत्येवरूपस्य-प्रमाणेन' अन्येन पूमाणेनावधारितेनार्थेन गृहे नास्तीत्येवं देवदचामायेन-विरोधे' असामञ्जस्ये सति-या तद्विरोधपरिहोराय- 'अन्यस्य अर्थस्थ' बर्भािवरूपस्य कल्पना' नामेवरूपाम्-'अर्थापत्तिम्। 'अपि-'श्रव्यभिचारिणीम्। प्रमाजननीम्-'यदन्ति' व्यवस्थापयन्ति-स- प्रदायविद इति शेषः ॥ एव चार्थापत्तिामाशयस्यापि प्रसिद्धत्वात् साऽपिन परीक्षणीयेत्याशयः ॥ ११॥ प्रमाणपञ्चकाभावोऽप्यभावोऽन्यातीतिकृत् । सोऽपि नव्यभिचारीति-चोदनाऽपि वयोच्यते ॥१२॥ वस्तुसत्तावयोधार्थ यत्प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चक तद् यत्रघटादौ यस्तु रूप-सत्यामपि शक्तौ-न पूवर्तते तत्र भवत्येवोभावस्य प्रामाण्यम् । एव. मेव अभाधारयं प्रमाणं प्रमाणपञ्चकाभावरूपमुच्यते । अयं चाभाष' 'श्रन्यप्रतीतिकृत्' प्रत्यक्षादिप्रमाणजन्या या प्रतीनिः' ज्ञानम्-तदपेक्षया अन्य भिन्नप्रफारिका-'प्रतीति शान 'फरोति तथा च 'सोऽपि अभा ब्रः-भावप्रमाजनकन्वादेव 'अव्यभिचारी एवं चाभावशामाण्यस्यापि प्रसिद्धत्यान् सोऽपि न परीक्षणीय इत्यर्थः। पवं च पगणा- ·मामांसामण्डनमरिडता। मपि प्रमाणानां प्रामाण्यस्य प्रसिद्धत्वाद्यथा तानि न परीक्षणीयान्येवमेव चोदनाऽपि शब्दप्रमाणान्तर्गता प्रसिद्धप्रामाण्या नैव परीक्षणीयेत्युप- संहरति चोदनाऽपोति ॥ १२॥ प्रमाणानां प्रमाणत्वे हेतुरव्यभिचारिता। व्यभिचारवती तेन चोदना शिप्यते परैः ॥२३॥ यस्मात् 'प्रमाणाना 'प्रमाणत्वे-यथार्थज्ञानजनकत्वे-तेषाम् 'अन्य मिचारिता' एव हेतुः सिद्धन्तिनोक्ता तस्मात्-'परैः वेदप्रामाण्यनिषेध- कैः चोदना' वैदिकं विधिवाक्य-व्यभिचारवती' सव्यभिचारा मिथ्या: प्रतीतिजननी-शिष्यते' उपदिश्यते वर्ण्यत इति यावत् ॥ इयमेव शङ्का वृत्तिकारमतेन चतुर्थसूत्रोत्तरांशस्य 'अनिमित्तं विद्या मानोपलम्भनत्वा दित्येवंरूपस्यार्थः । तदक्षरार्थश्व-शब्दः चोदना 'अनिमित्तम्' अप्रमाणम्-कुतः-'विद्यमानोपलम्भनत्वात्'-यद् विद्यते तस्योपलम्भोऽपि भवत्येव-यस्योपलम्भो न भवति तन्न विद्यते-नोपल- भ्यते तु यागाद्यनन्तरं स्वर्गादि पवादि वा-तस्मान्नैव विद्यते पश्वादि- रूपोऽर्थ:-एवं सति यागेन पशुः सम्पद्यत इति या वैदिको चोदनो तस्या मिथ्यात्वमेवेति व्यभिचारवती चोदनेति 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति रिक्तं घच इति शङ्कायो श्राशयः ॥ १३ ॥ व्यभिचारो भवेज्ज्ञाने हेतुदोपेऽप्युतान्यथा । तद्दोपसिद्धये तेन सम्बन्धः कार्य इप्यते ॥ १४ ॥ केनचित् प्रमाणेन पदा शानं जन्यते तदा तज्ज्ञानं मिथ्येति निश्ची. यते-यदि तस्य कारणेयु कश्चिद्दोपो दृश्यते अथवाऽन्यत् किमप्यमामा- एयकारणमुपलभ्यते । शब्दप्रमाणे च दोपस्तद्वक्तवैव सम्भवेत् , अथ या यदर्थयोधकत्वेन शब्द उच्चारितस्तेनार्थेन तस्य वाच्यवाचफरूपसम्बन्ध गत एव । एवं च 'तस्मिन्? शन्दे 'दोषस्य' सिद्धये-दोपास्तित्वप्रदर्श- नार्थम्-'सम्बन्धः शब्दार्थयो:-'कार्यः अनित्यः पुरुषकृतोऽत पय सदोष एप 'प्यते'-पररिति शेषः। चतुर्यसूत्रोत्तराधोंपन्यस्तस्य समाधानं पञ्चमे सूत्रे पर्णितम्-तच शब्दार्थसम्बन्धनित्यतोक्तिरूपम् । तस्योक्तेन पूर्वपक्षण सम्बन्धो न सुग्रह इति तत्सम्बन्धं दर्शयितुमेवैप ग्लोकः ॥ १४ ॥ इदानी नित्यसम्बन्धसाधनायाश्रयद्वयम् । निर्णेतुं प्रयमः शब्दः स्फोटयदि निरूप्यते ॥ १५ ॥ 'दानी शममाणे यकमायादेय कारणदोषामा वियतमाए:-नि. F :

·मीमांमानुषमणिका चापौरपेयल्यादेव यतस्तदोपस्य चासम्भव एवेति निश्चिते सति-'अस्य' शब्दम्यापि-'सत्यार्थ युद्धः यस्मादस्मादव्यभिचारिणी घुद्धिरदेति तस्मा त् कारणान्-'अभिचारिताम्' प्रमाजनकत्यम्-'प्रीति' व्यवस्थाप यतीति योजना । शब्दसामान्यलक्षण चोक्त धार्तिके- प्रवृत्तिर्या निवृत्ति नित्येन कृतन था। पुसा येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥ इति । एवं ध शम्दामाग्यस्यापि प्रसिद्धत्वात् सोऽपि न परीक्षणीय इति भाव ॥8॥ असनिकृष्टसाटश्यज्ञानं सटशदर्शनात उपमान यटेतचाव्यभिचारीति कथ्यते ॥१०॥ 'सदृशस्य' गवयस्य 'दर्शनात्'-यन् तस्य 'असन्निष्ट गयि 'साद श्यज्ञानम्'-गोसदृशोऽयमिति शानम्-तदेव यत्'-उपमानम् उपमितिकर एम्-'तत्' 'श्रयभिचारि प्रमाजनकम्-'इति कथ्यते' व्यवस्थाप्यते । पव चोपमानप्रमाणस्यापि प्रसिद्धत्यात्तदपि न परीक्षणीयमित्यर्थ ॥ १० ॥ प्रमाणेन प्रमाणस्य विरोधेऽन्यार्थकल्पनाम् । अर्यापत्तिपपि स्वार्थे बदन्त्यन्यभिचारिणीम् ॥ ११ ॥ 'प्रमाणस्य' एकेन प्रमाणेनावधारितस्यार्थस्य 'जीवति देवदत्ता इत्येवरूपस्य-प्रमाणेन' अन्येन पमाणेनावधारितेनार्येन गृहे नास्तीत्येव देवदत्ताभायेन-विरोधे असामअस्ये सति-या तद्विरोधपरिहोराय 'अन्यस्य श्रर्थस्य' बहिर्भावरूपस्य 'करपना' तामेवरूपाम्-'अापत्तिम्। 'अपि-श्रव्यभिचारिणीम्। प्रमाजननीम्-'यदन्ति व्यवस्थापयन्ति-स प्रदायविद इति शेष' ॥ एप चापत्तियामाग्यस्यापि प्रसिद्धत्यात साऽपि न परीक्षणीयेत्याशय ॥ ११ ॥ प्रमाणपञ्चकाभावोऽप्यभावोऽन्यप्रतीतिकृत् । सोऽपि न व्यभिचारीति-चोदनापि तथोच्यते ॥१२॥ घस्तुसत्ताषयोधार्थ य प्रत्यक्षादिप्रमाणपञ्चक तद् यत्र घटादौ यस्तु पे सन्यामपि शक्तौ न पूवर्तते तत्र भवत्येवाभायस्य पामाण्यम् । पप मेव श्रभावास्य प्रमाण प्रमाणपश्चयाभावरूपमुच्यते । 'अन्यप्रतीतिरन् प्रयक्षादिप्रमाणजन्या या 'प्रतीति । भानम्नदपेक्षया 'अन्य सिनप्रकारिका-'प्रतीति' झान 'रोति तथा च 'सोऽपि प्रभा ध-अभाचप्रमाजनकत्वादेव 'अत्यभिचारी एव चामायप्रामाण्यस्यापि ! प्रसिद्धत्यात सोऽपि न परीक्षणीय इत्यर्थ । एवं च पर श्रय चाभाष ·मीमांसामण्डनमण्डिता। । एप एव नित्यः शब्दार्थसम्बन्धः तस्य धर्मस्य 'ज्ञानम्। शानकारणं प्रमाणं भवतीति तस्य ज्ञानमित्यनेन सूत्रांशेनोक्तम् । प्रत्यक्षादिभिर- नवगम्यमानस्य धर्मस्य ज्ञानं नित्येन शब्देन चोदनालक्षणेन नित्यशब्दा- र्थसम्बन्धद्वारैव जन्यते । नित्यत्वादेव चास्य कर्तृदोपाद्यप्रामाण्यकार- णामावादनवद्यम्प्रामाण्यमिति पर्यवसितोऽर्थः। उक्तंच वार्तिके- न मृपा वैदिकं वचः। स्थायें वक्तनपेक्षत्वात् पदार्थपदवुद्धिवत् । तत्कृतः प्रत्ययः सम्यक् नित्यवाक्योद्भयत्वतः । वाक्यबुद्धिवदेवेति ॥ एवं च चोदनालक्षण एव धर्मा नान्यलक्षण इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ अथ चित्रादियागेपु सद्यः फलमपश्यता । व्यभिचाराद य आक्षेपः सोऽधुना विनिवार्यते ॥१८॥ शब्दस्य प्रामाण्यं प्रतिपता पूर्वपक्षिणा-'चित्रादियागेषुः पश्यादि- दृष्टफलसम्पादकतया घेद विहितेषु-'सद्यः कर्मसमाप्त्यनन्तरकाले-फ- लम् पश्वादिरूपं सम्पन्नम्-'अपश्यता नैव भवतीति दृष्टवता-उकानां विधीनाम् अर्थेन 'व्यभिवारात्' मिथ्यात्यात्-'य आक्षेपः कृतः प्रदशि- तश्चात्र प्रयोदशे श्लोके-'सः' आक्षेप-'अधुना विनिवार्यते' परिहियते- 'प्रय यदुक्तं अनिमित्तं शब्द' इत्यारभ्य 'तञ्चैव हि तत्र कारणं शम्दरचे त्यन्तेन भाष्यप्रन्येनेति योजना। तत्परिहारो यथों कर्मानन्तरमेव फलमिति न विध्याऽपि तु ते फर्मणि फलम्भवतीत्येतावन्मात्रम् । लौफिकेऽपि कर्मणि सप्यादो भयत्येव कालान्तरेऽपि फलमिति ॥१८॥ व्यभिचारविशेषोऽन्यो यज्ञायुधिवचोगतः । तमिदानी निराकर्तु विभुरात्मा मसाध्यते ॥१६॥ घेदस्य प्रामाण्यमाशमानेन पूर्वपक्षिणा 'स पप यशायुधी यजमानो. असा स्वर्ग लोकं यातीति' धाश्यमुपन्यस्य तत्र-'अन्य' चित्रादियागफ- लान्तरानिप्पचिमूलकाक्षेपात् अपरः-व्यभिचार -यज्ञायुधिषचोगत'- उत्तपाक्ये यायुधिशादन यशपात्रधारियजमानशरीरमेयोच्यते तप दग्धं नय स्वर्ग लोकं यातोति प्रत्यक्षविलोऽर्थ उक्तयाफ्येनोच्यत इत्येवंरूपः प्रदर्शितः-'तम्' आरोपं-'निराकर्तुम्' परिहर्तुम् अामा यिमुः अस्ति शरीराथितःसएप यमायुधिदाप्देन पियतितः स पय शरीरदादानन्तरं स्वर्ग यातोति 'इदानी प्रसाप्यते-'यत्तु प्रत्याविरुदमित्यारभ्य 'तस्मा. दविरोधल्यन्तेन पञ्चमसूबमाप्यसमारिपर्यसमाप्यमन्येनेति योजना ·१२ मीमांसानुक्रमणिका त्यसम्बन्धसाधनाया शब्दार्थसम्वन्धस्य नित्यत्वं साधयितुम् -'आध- यमय तत्सम्बन्धस्याश्रयभूतं शब्दमयं च 'निणेतु निरूपयितुम्-'प्रथम' आदौ-'शब्द' एव-'स्फोटवादे'-'अथ गौरित्यत्र कः शब्दः इत्यारभ्य 'त. स्मादतराण्येव पदम्' इत्यन्ते भाग्यमन्थे-'निरूप्यते इति योजना । इद- माकृतम् । सम्बन्धिद्वयाधारोहि सम्बन्धोनानिमपितयोस्तयोनिरूपयितुं शक्यते । नहि वर्णातिरिक्तस्य शब्दस्य (पराभिमतस्फोटादिरूपस्य) शशविपाणायमानस्य सम्बन्ध एव सम्भवति-म तरां नित्यत्वम् । अतः प्रयोजनघद् वर्णानां शब्दत्वप्रतिपादनं सम्बन्धमस्तायादेव नामसतं क्रियते । एवं च श्रास्ता तोयत्सम्बन्धः शम्दस्वरूपमेव तावत्कोदशमि- त्येव प्रथमतो निरूपयाम इत्याशयः सिद्धान्तिनः ॥ १५ ॥ ततोऽभिधेयरूपं यत् सम्बन्धस्याश्रयान्तरम् । तनिरूपयितुं नित्या जातिरस्तीति साध्यते ।।१६।। 'ततः शब्दस्वरूपनिरूपणानन्तरम्-'सम्यन्धस्या शब्दार्यसम्यन्धस्य- 'यत् आश्रयान्तरम्'-उक्तस्य सभ्यन्धस्यैक प्राधयः शम्बस्तस्मादपरो द्वितीयो य प्रायः 'अभिधेयरूपम्' अर्थरूपम्-'ननिरूपयितुं' 'निन्या जाति-शब्दाभिधेया-'प्रस्तीति' 'साभ्यते'-अय गौरित्यस्य शम्दस्य कोऽर्थ' इत्यारम्य 'पारुतिः शब्दार्थ' इत्यन्तेन भाप्यमन्यनेति योजना। प्रयोजनं चास्योक्तं पार्तिककार- प्राकृतिव्यतिरिक्त सम्बन्धो नित्यताऽस्य च । न सिध्यतामिनि झात्या तद्वाच्यत्यमिहोच्यते ॥ ति। प्राकृतिशम्वेन चात्र जातिरेयोच्यते यथोक्तम्-‘गयादिशब्दोऽभिद- धाति जाति मित्यप्रिमे सप्तपिशश्लोक ॥१६॥ ततो निरूपिते भित्तिोऽपि परमार्यतः । सम्बन्धनित्यतामाह कभावेन हेतुना ॥ १७ ॥ एवं पूर्वोत्तप्रकारेण भित्तिद्वया-शम्दार्थसम्बन्धस्य सम्यन्धिपाय. द्वये शमायरूपे-परमार्यम: तस्यता-निरूपिते प्रस्थापिते-'तत तद नन्तरम्-'कर्षभायेन हेतुना-यस्य कर्ता नास्ति तसं शतकम् शम्दार्थसम्य म्भस्य च कर्ता नास्ति तस्मान स तक इत्येतेन हेतुना-सम्बन्धस्या. दानियस्य नित्यताम्' 'माह व्यवस्थापितषान-प्रोत्पतिकस्तु सदस्य सान्धात्येतेन पश्चमसूत्रस्यापखएईनाथाचप्रय सम्यन्याक हत्या रस्य तस्मादपोरयः शदस्यान सम्बन्ध' इत्यन्तेन भाप्यमन्धेन । उक्तं ध धातिवरता- सम्पन्योऽस्ति च नित्यरचन्युतमोत्पत्तिकादिनति ॥

·मीमासामण्डनमण्डिता। एप एव नित्यः शब्दार्थसम्बन्धः तस्य धर्मस्य 'ज्ञानम्' ज्ञानफारणं प्रमाणं भवतीति 'तस्य ज्ञानमित्यनेन सूत्राशेनोक्तम् । प्रत्यतादिभिर- नवगम्यमानस्य धर्मस्य ज्ञानं नित्येन शब्देन चोदनालक्षणेन नित्यशदा- र्थसम्बन्धद्वारैव जन्यते । नित्यत्वादेव चास्य कर्तृदोपाद्यप्रामाण्यकार- पामावादनवद्यम्प्रामाण्यमिति पर्यवसितोऽर्थः । उक्तं च वार्तिके- न मृषा चैदिकं वचः। स्वाथें वक्तनपेक्षत्वात् पदार्थपदबुद्धिवत् । तत्कृतः प्रत्ययः सम्यक् नित्यवाक्योद्भयत्वतः । वाफ्ययुद्भिवदेवेति ॥ एवं च चोदनालक्षण एव धर्मा नान्यलक्षण इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ अथ चित्रादियागेपु सद्यः फलमपश्यता । व्यभिचाराद य आक्षेपः सोऽधुना विनिवार्यते ॥१८॥ शब्दस्य प्रामाण्यं प्रक्षिपता पूर्वपक्षिणा-'चित्रादियागेषुः पश्वादि. दृष्टफलसम्पादकतया वेदे विहितेपु-'सद्यः कर्मसमाप्यनन्तरकाले- लम्। पश्वादिरूपं सम्पन्नम्-'अपश्यता नैव भवतीति दृष्टवता-उक्तानां विधीनाम् अर्थेन 'व्यभिचारात्' मिथ्यात्वात्-'य आक्षेपः कृतः प्रदर्शि- तयार प्रयोदशे श्लोके-'स' श्राक्षेप-'श्रधुना विनिवार्यते' परिहियते. 'अथ यदुक्तं अनिमित्तं शन्द' हत्यारभ्य 'तञ्चैव हि तर कारणं शब्दश्चे त्यन्तेन भाप्यमन्येनेति योजना। तत्परिहारो यथो कर्मानन्तरमेव फलमिति न विध्योऽपि तु रुते कर्मणि फलम्भवतीत्येतायन्मात्रम् । लौकिकेऽपि फर्मणि कृप्यादौ भवत्येव कालान्तरेऽपि फलमिति ॥ १८॥ व्यभिचारविशेपोऽन्यो यज्ञायुधिवचोगतः । तमिदानीं निराकर्तुं विभुरात्मा मसाध्यते ॥१६॥ घेदस्य प्रामाण्यमाशमानेन पूर्वपक्षिणा 'स एप यशायुधी यजमानो- ऽअसास्वर्ग लोकं यातीतिर पाक्यमुपन्यस्य तत्र-'अन्य' चित्रादियागफ- लान्तरानिष्पत्तिमूलकाक्षेपात् अपर:-'व्यभिचार:-'यज्ञायुधियचोगतः- उक्तवाक्ये यायुधिशम्देन यक्षपात्रधारियजमानशरीरमेयोच्यते तच दुग्धं नव स्वर्ग लोकं यातोति प्रत्यक्षविरुद्धोऽर्य उक्तयाफ्येनोच्यत इत्येवंरूपः प्रदर्शितः-'तम्' आक्षेपं-'निराकर्तुम् परिहर्तुम्-'भामा यिभुः अस्ति शरीराभितः सपय यज्ञायुधिशब्देन पियतितः स एव शरीरदाधानन्तरं स्वर्ग यातोति 'इदानी प्रसाध्यते-'यत्तु प्रत्यसविरुदमित्यारम्प 'तस्मा. दविरोध न्यन्तेन पश्चममाप्यसमामिपर्यसमाज्यमन्येनेति योजना।

·१४ 'मामासानुफमणिका : 'अयं चात्मा शरीरेन्डियादिभ्यो व्यनिरित्तो नित्यो विमुः सर्वज्ञान गतादम्युद्धराश्रयो “ विषयमानशक्तिस्यभायो मानसप्रत्यक्षगम्यश्चेति माहाः। सर्वेषां शानानां शानशेयभातृरूपांशप्रयेणानुस्यूतन्यात् यत्प्रमाण सामकरणं तम्येय प्रमाणस्यामाऽपि विषयो भवति न तु मानसप्रत्यक्षमा अगम्यो शानं चात्मनो गुण पथ प्रतिशरीरभिन्नश्चेति प्राभाकराः ॥१६॥ (६) १.११६-२३ वान्यवाचकसम्बन्धनित्यता या मसाधिता। शन्दनित्यतया सा स्यात् तेन तन्निन्यतोच्यते ।। वृत्तिकारीयव्याख्यानविषयं प्रसक्तानुप्रसक्ततया निरूप्य पञ्चमसू. प्रगतमधिकरणसूत्रं परिगृहणाति पप्ठेनानेनाधिकरणेन । (१) तत्र धर्म शंम्दस्पैर्व प्रामाण्यमिति निश्चित्य शब्दप्रामाण्यस्य दोपराहित्येप्रदर्शनाय शब्दार्यसम्यन्यस्य नित्यताऽपि प्रसाधिता। न च सम्बन्धिनित्यतामन्तरेण सम्बन्धनित्यतासम्भव इति शब्दनिन्यताऽधुना साधनीया भरतीति सङ्गतिः। (२) विषयध धर्मप्रमाणमूतः शब्द एव । (३) तत्र संशय.-विध्यादिरूपः शम्दो नित्योऽनित्यो वेति । (४) पूर्वपता-प्रनित्यपव शन्दो पर्णरूपत्याद्वर्णस्य च जन्यत्वादिति । (4) सिद्धान्त-वर्णाः शब्दोश्च नित्या एव अयाधितप्रत्यभिज्ञाविपय- त्यात्न या चास्योत्पत्तिर्मन्यते साऽस्याभिव्यक्तिरेव । कारणाजन्यत्वादेव शब्दस्यकादिदोषराहित्य प्रामाण्यं चेति सिद्धान्त.॥ तदेतदभिप्रेयाह याच्यवाचकेति । शब्दार्थयोर्यो, 'वाच्यवाचक्सम्य- न्धः तस्य 'नित्यता सप्तदशश्लोके 'या 'प्रसाध्रिता'-'सा' सम्बन्धनि- त्यता-'शब्दस्य' सम्बन्धिन'-'नित्यतया' 'स्यात्' सम्भयति-तेनात. स्मात् कारणात्-तस्य' शब्दस्य 'नित्यता'-'उच्यते' व्यवस्थाप्यते-यष्ठे- नाधिकरणेनेति शेप (७) १२१०२४ २६ चोदना साधिता धर्मे यद्यप्यन्यनिरासतः । वाक्यार्थचुद्धिमूलं तु नोकं तेन तदुच्यते ॥ (१) सप्तमाधिकरणमिदम् । शब्दस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य च. नित्यत्व सिद्धम् । वैदिकविधीनों पदसमूहात्मकानां नास्ति शब्दत्वन्नया शब्दा सम्बन्धवम् । एवं च धर्मविषये विधिवाक्यानो प्रामाण्यमत्वेऽपि मसिद्धमिति वाक्यप्रामाण्यमपि साधनीयमिति सङ्गति.। (२) तत्र विधिवाक्यप्रामाण्यमेव विषयः । J ·मीमांसामण्डनमण्डिता। (३) वैदिक विधिवाक्यम्प्रमाणन्न वेति संशयः । (8) विधिवाक्यन्न प्रमाणम् तद्धटकसत्यपेक्षत्वेन निरपेक्षत्वाभा- वादिति पूर्वपक्षः। (५) पदार्था एवावगता वाक्याथं गमयन्ति नास्ति । पदार्थेभ्योऽतिरि- तो वास्यार्थो नाम । ततश्च पदवत् वाक्यस्याप्यर्यप्रत्यायने स्त्येव निर- पेक्षत्यमिति नास्त्यप्रामाण्यशकायसर इति सिद्धान्तः । तदेतदभिप्रेत्याह चोदनेति । 'यद्यपि 'धर्म' धर्मशानं प्रति-'अन्येषां' प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां 'निरासतः निरासंकृत्वा चोदना 'साधिता' धर्म- प्रमाणत्वेन-तथाऽपि-वाक्यार्थयुद्ध वाफ्यार्थशानस्य मूलं प्रामाण्यं-'तु' 'नोक्तम्। पूर्वेप्यधिकरणेपु-'तेन तस्मात् कारणात् तत् वाक्यार्थप्रामाण्य- म्-'उच्यते' व्यवस्थाप्यतेऽनेन सप्तमेनाधिकरणेनेति योजना ॥ २१॥ ...(८) शश२७-३२ वेदमामाण्यमिष्टुवं समाख्यायलतस्तु यत् । वेदानित्यत्वमेवाहुस्तन्निराक्रियते ततः ॥ (१) अष्टमाधिकरणमिदम् । भवतु नाम वेदस्य धर्म प्रामाण्यम् । यदि पुरुषरतोऽसावनित्यस्तहि पुरुषापराधादस्य प्रामाण्यमपि शहास्पदं भवतीति, निरवद्यप्रामाण्यस्थापनायापौरुषेयत्यन्ततश्च निन्यन्वं साधना- यन्तप्रामाण्यसियर्थमेवेति सङ्गतिः । (२) वेदप्रामाण्यमेव विषयः । (३) वेदः पौरुषेयोऽपौरपेयो चेति संशयः । (४) काठककौथुमादीनि यतो वेदशासानां नामधेयान्युपलभ्यन्तेऽतो निधितं भवति यद् वेदाः कठ-कुथमादिपुरुपैरेव निर्मिता इति पूर्वपक्षः । (५) उक्तानि नामधेयान्यध्ययनसम्प्रदायप्रवर्तकसमास्यात्वेनाप्युप- पद्यन्ते-अतस्तानि वेदस्य पौरुषेयत्वसाधकानि न भवन्ति । अथ च घेद. फर्ता फोऽपि नोपलभ्यते। एवं चापौरुषेया एय वेदाः। अपौरुषेयत्यादेव च पुरुषापराधजन्यदोषाशाऽसम्भवात्सिद्धम्भवति वैदिफविधिवाक्याना. मेय धर्मावयोधनं प्रति प्रामाएयमिति सिद्धान्तः॥ तदेतदभिप्रेन्याह वेदप्रामाण्यमिति । वेदप्रामाण्यम्' 'इष्टया स्त्री- सन्यापि केचित्-'समाख्यायलत:'-काउकोयुमादिवेदशासानां नामा- न्युपलभ्य तदाश्रयेणं-दस्या 'अनित्यत्वम् पुरुषहतत्यमूलकम्-'प्रा. 'ततः तस्मात् कारणात्-'तत्' येर्दै पोगरेयत्यमनित्यत्वं च निराफियते। अष्टमेनानेनाधिकरणनेति योजना ॥ २२ ॥ इति प्रथमाध्याये प्रथमः पादः।

·मीमांसानुप्रामणिका श्रथ प्रथमाध्याये दितीयः पादः (अर्धवादप्रामाण्यनिरूपका) १) १२।१-१८ स्तुतिः क्षेपिष्ठता वायोः । (१) यिभ्यतिरिक्तान्यपि भयन्त्यर्थयादादीनि पैदिकानि पाक्यानि । धर्म प्रति विधिवाक्यानां प्रामाण्यमयधारितमधुनाऽर्थयादयाक्यानां का गतिरिति भयति विचारायसरः। (२) सारयेयार्थवादवाक्यान्यत्र विपयत्येनेष्टानि-किन्तु सर्वेषा. मेयात्र विचारो दुर्घट इत्येवमेय वाक्य धायुर्व क्षेपिष्टा देवतेति' विचारविषयः क्रियते। (३) अस्य पाक्यस्य धर्म प्रामाण्यमस्ति न येति संशयः। (४) कर्तव्यविधायफ्याक्यानामेवाऽनुप्ठेयरूपधर्म प्रति प्रामाण्यं मम्भवति-उक्तवाक्ये च सिद्धार्थवर्णनमात्रमुपलभ्यते-श्रत एवविधानां याक्यानां चैदिकत्येऽपि नास्ति धर्म प्रति प्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष' । (५) यद्यप्युक्तवाक्ये नास्त्यनुप्ठेयविधान किञ्चित्तथाऽपि तत्प्रकरण- स्थं यदुवाक्यान्तरमुपलभ्यते 'वायव्यं श्वेतमालभेतेति' तत्र घर्तत एघा- नुप्ठेयस्य छागालम्भनस्य विधानम् । तदेकवाक्यतया च यायुर्वं क्षेपि- प्ठेति घाक्यं नेतुं शक्यते । एव च एक्याक्यतापन्नयोर्याक्ययोरित्यमर्थ पर्यवस्थति-'यस्माद् घायुः क्षेपिष्ठा देवता तस्मात् तदर्थ श्वेतालम्भन पर्तव्यं क्षिप्रफललाभायेति' एव च प्राशस्त्यवर्णनेन पुरुषप्रवर्तनं प्रति विधिवाक्यस्य सहायतां गच्छछिमत वाक्यमपि धर्मावयोधं प्रति भवत्येव प्रमाणमिति सिद्धान्तः॥ प्राभाफरमतेन तु पूर्वपक्षस्वरूपं किञ्चिदन्यथा । तद्यथा । अन्विताभि- धानवादिमतेन विधिपदघटितस्यैव वाक्यस्य साक्षावाचफ्ता । घिमतं चयाक्यं विधिपदरहितत्वादवाचकमत एवा माणमिति । तत्रच सि- द्धान्त. यद्यपि घायुरिति वाक्ये विधिपदं नास्ति तथाऽप्यहत्येचेदं वायव्यमिति विधिघटितवाक्येनैकवाक्यतामापादयितं तत्रयविधिसम्य- न्धद्वारा च भवत्येवास्यापि पाचकत्वम्प्रामाण्यं चेति । तदेतदभिप्रेत्याह स्तुतिरिति । 'वायुर्वं क्षेपिष्टा देवतेति' पाक्ये या वायो'क्षेपिष्ठता' प्रतिक्षिप्रता वर्ण्यते-सा 'स्तुति.' न साक्षाद्विधिरपि तु देवतास्तायकमेव । तत्स्तुतिद्वारा च विहितकर्मानुष्टाने प्ररोचन कुर्षद् विधिवाफ्यस्य साहाय्यमनुतिष्टतीति । . 1 + ·मीमांसामण्डनमण्डिता। अस्य घाधिकरणस्य केचित् स्वरूपान्तरमाहुः । धायन्यं श्वेतमाल- भेतेत्यस्य विधिवापयस्यैव प्रामाण्ये संशयः-तत्र वायुर्वं क्षेपिष्टा देवतेति वाक्योक्तप्राशस्यशानसापेक्षत्वान्न निरपेक्षम्प्रामाण्यं तस्येति पूर्वपक्ष-स्तु. तिद्वारा प्ररोचनामात्रमत्र विवक्षितत पुनर्विधेस्तत्साकालता येन निर- पेक्षप्रामाण्यमस्य व्याहन्यतेति सिद्धान्तः। (२) १२२।१६-२५ स्तुतिर्गवरोधनम् ।। (१)अनुप्ठेयविधायकवाक्यान्तरेण सहकवाफ्यत्वात्मामाण्यं भूतो- नामर्थवादवाक्यानामिति साधिते-यत्रार्थवादवायये विध्यर्थ एवाव- गम्यते सोऽधुना विचारणीयः । (२)तादृशं वापयं-'औदुम्यरो यूपो भवति-उ• परावा" ऊोवरुध्यैः-इत्यत्र विचारविषयः। (३)तत्र संशयः । 'ऊोऽधरुध्यैः इत्यनेन किमौदुम्यरयूपकरणस्म 'ऊ (पशयः) फलत्वेन विधीयते तेन फलविधिरेयायमुत स्तुतिमात्र- मस्थार्थ इति। (४)तत्र पूर्वपक्षः-'ऊर्जावरुभ्य' इत्यत्र तायें चतुर्थी ।तथाच 'श्री- दुम्यस्यपकरणेन पशवः सम्पादनीयाः' इति स्पष्टोऽर्थः प्रतीयते । तेन फलविधिरेवेदमिति । (५)सिद्धान्तस्तु-नेदम्फलविधिर्भवितुं शकोति। नात्र प्रकरणे किञ्चि- द्विधायकं पदं दृश्यते-न चानुष्ठानमन्तरेण फलस्य सम्भवः-अतोऽत्र प्रकरणे साक्षाद्विधायकपदाभावात् 'औदुम्बरो यूपो भयती'त्यत्रैव वि धिरुभयः। तदुन्नयनं च तदैव सम्भवति यदाऽत्र प्रकरणे स्तुतिर्भयति । स्तुतिय 'ऊजोऽवरुध्य इति पाक्यमन्तरेणान्यन्नास्तीति विध्यर्थमप्यस्य स्नावकत्वमेवाङ्गीकर्तव्यमिति । प्रामाफरमतेन चास्याधिकरणस्य स्वरूपं यया । भूतार्थानामर्थवाद- वाक्यानां प्रामाण्यं प्रतिपादितं प्रयमेऽधिकरणे । यत्र पुनः कार्यतैयाय- गम्यते कार्यान्तरेण चैकयाफ्यत्वं तदधुना विचार्यते । ययोत्तवाक्ये औदुभ्यरो यूपः कर्तव्य इति विहितम् 'औदुम्बरो यूपो भवतीत्यनेन पास्येन-अयं च 'ऊजोऽपरुभ्यः इत्यनेन ऊर्जा पोः 'अयरोधन सम्पा. दन वर्तव्यमिति कार्यान्तर विहितम् । गम्यते धानयोपिधानयोरेकया. स्यत्वम्-'यस्मादुदुभ्यरेण पशयः साध्यन्ते तस्मादुदुम्मरेण यूपः कन्या इति । तत्र फिमेकयाफ्यतैयाश्रयणीया-उन स्वतन्त्रमेय विधिद्वयं प्राहर- मिति । चिधित्यमयमासते लिहायभायाधार्थचादत्वं स्पष्टमिति फिमन 3 ·। १६ मीमांमानुक्रमणिका युक्तमिति भपति संशयः । तत्र सम्भवायां साध्याशेवगतो सिद्धा. यांयगतिन न्याय्या-तथा च पशुसम्पादनरूपं साध्यमेधावगमयति :- जोऽयमध्य इति धाक्यम्-न पुनः स्तुतिरूपं सिद्धार्थवर्णनमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-याघहापयाम्येक्वापयतामापा विध्येकन्येन नंतु शक्यानि सायनानाविधिकरपनोऽन्याय्या-अतोऽत्र पाश्ययस्यकवाक्यतैय न्या. प्पा-तथा चौटुम्यरो यूपो भवतीत्यस्य साभ्याधगमकत्याद्विधित्वमूजय- सभ्य इत्येतस्य तु सिद्धार्थायगमकत्वात्स्तुतित्यमेवेति ॥ तदेतद्वितीयाधिकरणममित्याह स्तुतिरिति। 'उगवरोधनम् ऊजों परुध्य इति पाक्ये यत् 'ऊर्ज" पशोः 'परोधन सम्पादनमुकं तत 'स्तुतिरेय न विधिरिति योजना ॥ श।२६-३० स्तुतिः शूर्पनहेतृत्वम् । (१)अस्यपरोऽप्यर्थवादो यत्र वाक्यान्तरविहितानुष्ठानस्य साधक- स्येन हेतुरियोपन्यस्यते-अयमेवार्थवादो हेनुपन्निगद इति नाम्ना प्रसिद्धः। नोऽयमधुना विचार्यते । (२) शण जुहोति' इति शूर्पण होमः पर्तव्य इत्यनुष्ठान विधेरनन्त- रमुपलभ्यते वाक्यम् 'तेन हन्न मियते' इति । (३)तर संशयः-विमिदं घोपय शण होमे हेतक्तित्वेन नेयमुत स्तुनिन्वेनेति । (a) पूर्वपक्षः-'हि' 'शब्देन हेतुरुच्यते । नायम: यस्मा- छणान्न क्रियते तस्मादनेन होमः कर्तव्य इति । इयं च हेतत्तिराय. श्यको-यतो यहनि होमसाधनानि शर्पयुधस्फयादीनि-तेषु शणैय होमः । कर्तव्यो नेतरैरिति हेतुर्धतव्यः । इतरथा विकल्प: स्यादिति । (५) तत्र सिद्धान्तः-शूर्पस्य होमसाधनत्य साक्षाहोतं 'शर्पण जु. होतीति' याक्यादयगतम् । अतोऽस्मिन् प्रकरण परस्य साधनस्याश्री. तत्वानान्यत्साधनं प्रामोति-नतश्च नावश्यकता हेतुपादानस्य । तस्मात्पू. वाक्यविहितपस्तुत्यर्थतघ युक्ता-तस्याश्च प्रयोजनमितरार्थवादयत् प्ररोचनैवेति । पतदेव तृतीयमधिकरणमभिप्रेत्याह स्तुतिरिति । शनहेतुत्व' यद् धर्यते 'तेन ह्यन्न क्रियते' इत्यत्र वाक्ये सा 'स्तुनिः-न तु हेनक्ति- बन्नेयमिति । एयं च विधियाफ्यैकवाक्यतया गृहीतानामर्थवादवाक्या नामपि धर्म प्रामाण्यमिति सिद्धम् ॥ १२२२३१-५३ मन्त्रस्यार्थो विवक्षितः ।। २३ ।। (१)चैदिकवाक्येषु विधिवाक्यस्यार्थवादवाक्यस्य च धर्म प्रति प्रामा

·मीमांसामएडनमण्डिता।
१४
एयं साक्षात्परम्परया चा साधितम् । सन्त्यपराण्यपि वेदवाक्यानि यत्र
लिडोधभावान विधित्य स्तुतिनिन्दाद्यभावाश्च नार्थवादत्वं वा गृहाते ।
पतानि च मन्त्रनाम्ना प्रसिद्धानि । एतेषां च किम्प्रयोजनं किं वा
प्रामाण्य धर्म प्रतीति विचारणीयम्प्राप्नोति ।
(२) मन्त्रा एवात्र विषयाः।
(३) तत्र संशयः-मन्त्राः किमविवतितार्था उच्चारणमात्रेण यागस्यो.
पकुर्वन्त्युत वियतितार्था अपेक्षितार्थप्रकाशनेन तस्योपकुर्वन्तीति । यथा
'यहिदेवसदनन्दामीति' अत्र इमविषभितार्यमुधारणमात्रेणोपयोग्युत
विवक्षितार्थ दामीत्यनेन बहिर्लवनं प्रकाशयत् तल्लयने प्रयुक्तमेव याग.
स्योपकारीति संशयः।
(४) तत्र पूर्वपक्षः :-मन्ना अविवक्षितार्था एव-उपकुर्वन्ति च याग-
स्योचारणमात्रणेति ।
(') सिद्धान्तस्तु-स्वाध्यायनियोगसम्बन्धितया मन्त्रा नाविपति.
तार्थाः । स्वाध्यायस्य हर्थवत्ता कार्य प्रामाण्याभिधानादेव सिद्धा ।
एवं चानुष्ठीयमानापयिकानां देवतादीनां प्रकाशनेन विवतितार्यत्वं
न शक्यते व्योहन्तुमिति । येषु तु मन्त्रेषु किमपि फर्मसम्बन्धि सूचि.
तन्नोपलभ्यते तेषां त्वनायत्योचारणमात्रेणादष्टार्थत्वमहीकरणीयमे.
व भवति ॥
एतदेव चतुर्यमधिकरणमभिप्रेत्याह मन्त्रस्येति । 'मन्त्रस्या 'अर्यो
विपक्षितः-अतो नास्योशारणमात्रेणादृष्टार्थताऽपि तु कार्यापेक्षितार्थन.
काशनेनवार्थयत्तेति ॥
अस्याधिकरणम्य स्वरूपान्तरं कैश्चिदुपन्यस्तम् । तद्यथा । यत्र म.
न्त्रोक्तविनियोगस्यार्थवादवाफ्योक्तेन विनियोगेन विरोध: पलभ्यते तत्र
कस्य प्रामारयमिति संशये-परम्परव्याहतत्यादुभयोरप्यमामाण्यमेवेति
पूर्वपते-अथैयादेन हि घाफ्यद्वारा विनियोगः सिध्यति-मन्त्रेण तु लि.
नयेति पलयत्तरो मान्त्रिको विनियोग इति स एव प्राहा इतरस्न्यनुया.
दयन कश्चिय इति सिद्धान्तः ॥ २३ ॥
चत्वारोऽत्र नयाः पादे भाग्यकारेण वर्णिताः ॥ २४ ॥
द्वितीयपादाय सड़गृहाति चत्वार इति । 'भत्र द्वितीये-
'पार-चत्यारो न्याया' भधिकरणानि-'भाग्यकारेण पर्षिताः इति
इति प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः ।।
पोजना ॥ २४ ॥

·२० - - T मीमांसानुक्रमणिका अथ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः॥ (स्मृतिप्रामाण्यनिरूपक:) ...।१-२ मन्वादिवार विस्तृतवेदमूला; (१) घेदस्य धर्म प्रामाण्यं साधितम् । वेदवदेव स्मृत्यादयोऽपि धर्म प्रमाणत्वेन स्वीक्रियन्ते शिटैः । अतो धर्मप्रमाणविचारप्रसन स्मृतीनां प्रामाण्यस्य विचारोऽधुना प्रस्तूयते । (२) तत्र विषयवाक्यानि-अटकाः कर्तव्या' इत्येवमादीनि-अत्र धे. दिको विधिोंपलभ्यते अथ चैवमोनुष्टेय इति स्मृतिर्भवति । (३) तत्र संशयः-अष्टकाधनुष्ठानविधिभूता स्मृतिः प्रमाणमुता. प्रमाणमिति । (४) पूर्वपक्षः-अप्रमाणमेवैया । कुतः ? धर्मस्य चोदनामात्रलक्ष- णत्वात् । चोदनैव धर्म प्रमाणमिति सिद्धान्तितं द्वितीयसूत्रे । अतो घेदा- तिरिक्ता भवन्ती स्मृति प्रमाणं धर्मे भवितुमर्हतीति । (५) सिद्धान्तस्तु-प्रमाणमेव स्मृतिः वेदमूलत्वात्स्मृतीनाम् । वैदि- कैः स्मृता एवार्या स्मृतिपनियद्धाः न तत्र नयीन किञ्चिदस्ति । ये येऽर्था वेदेषु विप्रकीर्णा उक्तास्त एव पुरुषोपकाराय घेदविचक्षणः स्मृ. तिकारैः सगृहीताः स्मृतिप्यित्यस्मात् कारणात् स्मृतिरपि धर्म प्रमाणं भवितुमईतीति । अस्मिन् पादे स्मृत्यादिविचारो यः प्रस्तुतस्तस्याभ्यायार्थेन घेद. प्रामाण्येन नास्ति सम्बन्ध इत्यसम्बद्धप्रलापित्व सूनकारस्य केचिद् धिर्णयन्ति । अत एव प्राभाकरैवेदप्रामाण्येनास्य पादस्य सम्बन्ध सुस्थिर कर्तुकामैरप्रत्यविचारस्य किश्चित्स्वरूपान्तरमुक्तम् । तद्यथा । यहूनि कर्माणि स्मृतिपु स्पष्ट विहितानि वेदेषु सातानोकान्यपि तु कश्चित्सूचितानि । यथाऽएकाधालु स्मृतिषु विहितं 'याजनाः प्रतिनन्द- न्तीति वैदिकमन्त्रे सूचितमुपलभ्यते । एवं सति उक्तस्मातविधीनाममा माण्ये तत्सूचकवेदस्याप्यप्रामाण्यं प्रसज्येत । एवं च वेदप्रामाण्यदादा- यैव स्मृत्यादिप्रामाण्यसाधनप्रयत इति ॥ भामतेन तु चिर. कालव्यापिशिष्टपरिग्रहादेव स्मृतिपु प्रामाण्यसम्भावना. वेदानुक्तस्य तत्रोपलम्भाचाप्रामाण्यसम्भावनेति तेषां प्रामाण्यविचारः स्वतन्त्रतया. तदेतत्प्रथममधिकरएमभिप्रेत्याह-मन्वादोति । 'मन्यादिवाकर . ऽऽधश्यकः।

·मोमासामण्डनमण्डिता। २२ भन्वादिनिर्मिता स्मृतिः-विस्तृतवेदमूला'-'विस्तीर्णः' घहुशाखो 'वेद' एव मूलम् प्रमाणं यस्याः सा तथाभूता अस्तीति शेपः । वेदमूलत्वादेव स्मृतीनां प्रामाण्यं धर्मे इत्यर्थः । स्मृतिनाम्नाऽत्राधिकरणे समस्तार्यावर्तपरिगृहोतानामेय सङ्ग्रहस्त- था च पुराणेतिहासौ मानवी स्मृतिरित्येतावत्येव तात्पर्यमितिभट्टपादाः । १२३३३ श्रुत्या विरुद्धा स्मृतिरप्रमाणम् । (१) स्मृतीनां वेदमूलत्वात् प्रामाण्ये साधिते या स्मृतिः साक्षाद्वे. दोक्तस्य विरुद्धार्थप्रतिपादयिग्रुपलभ्यते तस्याः का गतिरित्यधुना विचार्यते। (२) ज्योतियोमे मण्डपस्य मध्ये उदुम्बरकाष्ठशाखा यूपरूपेण निख- न्यते-सेयं शाखा सर्वा वाससा वेष्टयितव्येति स्मृतौ विधीयते-अथ च तस्याः स्पर्शो वेदे विहितः चाससा वेष्टितायाः स्पर्शो न सम्भवतीति भवत्येषा स्मृतिविचारणीया। (३) तत्र संशयः-किमियं स्मृतिरकास्मृतिवत्प्रमाणमुत नेति । (४) तत्र पूर्वपक्षः यथाऽएकास्मृतिवेदमूलत्वात्प्रमाणं तथेयमपि तस्मादेव कारणात् प्रमाणमिति । (५) सिद्धान्तस्तु साक्षाडेदविरुद्धमयं या विधत्ते सा स्मृति व प्रमाएमिति । इदमप्यधिकरणं वेदमामाण्यपरकत्वेनैव घर्णितं प्राभाकरैः । तद्यया। स्मृतिमूलभूताः श्रुतयोऽनुमातव्यास्तदनुमितिधुतिमूलकमेव स्मृतीनां धर्म प्रामाण्यमिति पूर्वाधिकरणे सिद्धान्तितम् । एवं च औदुम्बर्या सा. कल्यवेष्टन विधापिन्याः स्मृतेरपि मूलभूता श्रुतिरनुमातन्या-अथ च तत्पर्शनविधायिनी साक्षाच्छ्रतिरुपलभ्यते । तथा चानुमितप्रत्यक्षयोः थुत्योः परस्परव्याघातात् प्रामाण्यविलोपस्तथा च वेदस्याप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-वेदविरुद्धायाः स्मृतेः प्रामाण्यस्य बाधितत्वात्त. मूलभृतायाः श्रुतेरनुमान न सम्भवति-तथा चानुमितश्रुतेरभावानास्ति म्याहतिः प्रत्यतश्रुतेरिति । तदेतद्वितीयमधिकरणमभिप्रेत्याह-श्रुत्या विरुद्धति । 'श्रुत्या प्रत्यक्ष येदवाक्येन-'विरद्धा विपद्धस्यार्थस्याभिधायिनी 'श्रुतिः 'अप्रमाणं' धर्म- “इति योजना। कुमारिलस्तु फस्याधिदपिस्मृतेरामाण्यमसहमानोऽधिकरणस्यास्य स्वरूपान्तरमुक्तवान् । तस्य मतेन भाग्योदाहने स्मृतियाक्ये नास्ति कधि. विरोधः शुन्या । स्नेपि भरणे प्रामाण्यम् । यदा येदे एक कार्य वि. ।

·t 'मीमांसानुक्रमणिका हितं स्मृतौ चापरं तत्र श्रुत्युक्तमेव कर्तव्यमित्येतावन्मात्रमेव तृतीयसूत्राओं न तु स्मृत्युक्तस्याप्रामाणिकत्वमेव सर्वथा । उभयोस्तारतम्यविचारे श्रुतेरपि प्रामाणिकतरत्यमित्येवात्र सिद्धान्तः ॥ अनेन चापरितुप्यन्तोऽपरमपि स्वरूप वर्णितयन्तोऽत्र भट्टपादाः। तद्यथा । शाक्यादिवाह्यस्मृतय एवात्र विचारणीयास्तेषां च प्रामाण्ये स्मृतित्यादेव हेतोः पूर्वपक्षिते वेदविरुद्धार्थाभिधायित्वादमामाण्यमेवेति सिद्धान्तितम् ॥ १२३३४ न लोभमूलं स्मरणं प्रमाणम् (१) श्रुतिविरुद्धार्थाभिधायिनीनामप्रामाण्यमुक्तम् । इदानीमन्यामा- मपि कासाञ्चित्स्मृतीनामप्रामाण्य विविच्यते । (२) ज्योतिष्टोमेऽग्नीषोमीयस्य पशोः सम्बन्धे पैसर्जनहोमो विहितः । 'तत्र सकुटुम्बस्य यजमानस्य वाससाऽऽच्छादनं होमात् प्राग भनि । तवाससः प्रसङ्गेन स्मृतिर्भवति 'वैसर्जनहोमीयं यासोऽध्ययुहातीति' । इदमेव स्मृतिवाक्यमत्र विचारविषयः । । (३) इदं वाक्यं प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयः। (४)तत्र पूर्वपक्षः । अस्य वाक्यस्य विरोधि किमपि भुतियाक्य मोप- 'लभ्यते ततोऽप्रामाण्य हेतुभूतश्रुतिविरोधाभावात् प्रमाणमयेदं पाक्यमिति । (५) सिद्धान्तस्तु-कदाचित्कश्चिदर्युर्लोभादेतद्वसनं जमाह-तन्म- लकमेवेदं स्मृतिवाक्यमिति कल्पयितुं शक्यते दृष्टानुसारेण। ऋत्यिजो हि लोभाकृया एव याजने प्रवृत्तास्तथा च लोभस्य तेषु दृग्यादन्यथोप- पत्यभाषाच लोभमूलिकोपा स्मृतिरिति श्रुत्या याधामायेऽपि नय प्रमाणमिति । अदंप्राभाकरस्यापर वक्तव्यम्-सर्वासां दृष्टार्थप्रतिपादकानां लाभा- दिगएमूलिफानां स्मृतीनामप्रामाण्यभत्र नाभिप्रेतमपि तु तामामेव केवल या अदार्थप्रतिपादकतयाऽहरमूलिका इयाभासमानास्तस्यतो लोमादि- एतदभिप्रेत्याह न लोभमूलमिति । 'लोभमूल' 'स्मरण' स्मृतिः 'प्रमाण' न भवतीति योजना। पतदधिकरणपटक सूर्य हेतुदर्शनाच्चेति केचित्पूर्णाधिकरणाझमेय. चन्ति । तन्मतेन च न केवलं घेदविरोध एव स्मृतेरप्रामाण्ये कारणमपि तुएस्य लोमादेर्दर्शनमपोति संवलितोऽर्थः । इदमप्यधिकरणं कुमारिलमनेन शाफ्यादियाह्यस्मृत्यप्रामाण्यपर. कमेवेति । दृष्टमूलिका एवेति । ।

·मीमांसामगडनमगिडता। २३ - १०३५-७ शिष्टकमस्याचमनान्न कोपः ॥२५॥ (१) श्रुतिविरुद्धस्मृत्यप्रमारयेऽपवादोधुना प्रदर्श्यते ॥ (२) 'क्षुते श्राचामेत्' इति विहितमाचमनम् । यदा यागानुष्ठानमध्ये क्षुताधाचमननिमित्तमापतति तदा 'प्राचान्तेन कर्तव्यमिति' स्मृत्या विहि- तमाचमनं तत्रैव कर्तव्यं प्राप्नोति । एतदाचमनविधानं स्मृत्युक्तमत्र विचार्यते। (३) यधनुष्टीयते यागानुष्ठानमध्ये पाचमनं तदा श्रुत्युक्तकर्मोपाध:- अथ नानुष्ठीयते स्मार्तविधेः परित्यागो भवति-एवं चैवंजानीयका स्मृतिः समारामप्रमाणं वेति भवति संशयः। (४) तत्र पूर्वपक्षः-सेयं स्मृतिर्न प्रमाणं श्रुतिविरुद्धत्वादेव । घेदं कृत्वा वेदि करोतीत्येवं कर्मणां क्रमोऽपि दे विहितस्तथा च यदि वेद- करणानन्तरमाचमननिमित्तं क्षुताद्यापतेत्तदा आचमनकरणे श्रुत्युक्तमा- मस्य परित्यागे भवेदेव श्रुतिविहितस्य प्रकोप इति । (५) सिद्धान्तस्तु-यण वेदवेद्यादिकरणमनुष्टेयः पदार्थस्तथैवाचम- नमपि-ममस्त्वनुष्ठेयकर्मणो धर्मविशेषः। धर्मश्च पदार्थस्योपजीवकः । अत उपजीव्यपदार्थविरोधायुक्त एवोपजीवकरय याध इति स्मृत्युक्त- स्यानुष्ठाने यद्यपि भवति फ्रमस्य याधस्तथाऽपि नात्र श्रुतिविरोधो न चाप्रामाण्यकारणमिति प्रमाणमेयेयं स्मृतिरिति । तदेतचतुर्थमेधिकरणमभिप्रेत्याह शिष्टममस्येति । 'शियम्या घेदवि. हितस्य 'फमस्या धेर्दै कृत्वा येदि फरोतीत्येवंरूपस्या 'पाचमनात स्मृत्यु- तात्-'कोप: विरोधो 'न' भवतीति । पनथाधिकरणस्वरूपं चार्तिफकारो नानुमन्यते । तन्मतेन चैतदधिक- रणघटकसूत्रधयमन्यथा व्यारयातम् । पूर्वम्मिन्नधिकरणे तन्मतेन शा. क्यादियाघस्मृतीनाममामाएवं साधितम्-तथैव पुनः प्रश्नः-भवन्तु येदयि- गया अर्था शाफ्यायुक्ता प्रामाणिका:- तु तत्रोक्ता येदयिहितानुफला पयाहिंसादयः तायत्यंशेभवेदेव तासामपिप्रामाण्यमिति । तत्र सिद्धान्तः-- देनेवाभ्यनुज्ञाता येषामेव (मन्यादीनां ) प्रयत्ना । तेषां पिपरिवर्तेषु (मन्यन्तरादिविपरिवर्तपु) कुर्वतां धर्मसंहिताः । पवनानि प्रमाणानि नान्येषामिति निधयः । तस्माद्यान्येय शास्त्राणि येदमूलानतिमामात् । प्रयस्थितानि तेरेप शातो धर्मः फलमदः ॥ तथाऽतिमान्तयेदोक्तमर्यादाम्यपहारिणम् । संपादिप्यपि याक्येषु नेप्यते धर्महेनुना ॥

·२४ मीमांसानुग्रमणिका तस्माघापत्परिगणितरेदादिशारनप्यतिरिक्तनियाधनं तद् धर्मप्रमाण- स्येन नापेक्षितव्यमिति ॥ अयमर्थः पञ्चमपष्टसूत्रयोः । सप्तमे च सूत्रे स्वतन्त्रमेवाधिकरणं धा. तिककारेण प्रदर्शितम् । सदाचारप्रामारयमेव तत्र विषयः। सोऽप्रमाण- मेष तन्मूलभूतयेदाभावादिति पर्वपक्षे-शिष्यैदिकः परिगृहीतत्वात् सदाचारस्यापि स्मृतियदेय घेदमूलत्य कल्पनीयम्-तन्मूलत्याश्च भवत्येव सदाचारस्यापि स्मृतियदेव प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः । ११३८- आर्यप्रयोगो बलवान् यवादौ । (१) घेदस्मृत्यादिप्रामाण्ये साधिते तदर्थयोधे यत्र संशयो भवति स इदानी विचार्यते। (२) यव-धराह-वेतसशब्दाः प्रसिद्धार्था अपि धचित् प्रियङ्गु-पायस- जम्वष्यपि प्रयुज्यमाना उपलभ्यन्ते । एतादृशा पय शब्दा अन विचार• स्य विषयाः। (२) लोकव्यवहारेण निश्चेतव्येषु शब्दार्थेषु कोऽर्थ एषां शम्दानामा- श्रयणीय इति भवति संशयः। (e)तत्र पूर्वपक्ष.-लोकव्यवहारस्यैवात्र नियामकत्वात्तस्य चोम- यत्रापि तुल्यत्वादुमयमपि प्रामाणिकत्वेनाश्रयणीयमिति । (५)सिद्धान्तस्तु धर्मावयोधे हि शास्त्रप्रसिद्धिरेव पलीयसी । अतो यस्मिन्नय यः शब्दः शास्त्रे शास्त्रज्ञैश्चार्यः प्रयुक्तरतस्मिन्नेवायें तस्य प्र. योगः प्रामाणिक •-स एव चाथयणीय इति । पतदेव पञ्चमाधिकरणमभिप्रेत्याह प्रार्यप्रयोग इति । 'यवादौ ना- नार्थेषु प्रयुक्तेषु यवादिशब्देपु-'पार्याणाम्' वेदशास्त्रानुसारिणामेव, न तु म्लेच्छानां-'प्रयोगों' 'वलयान्' प्रामाणिक इति योजना । प्राभाकरमतेन त्वत्र पूर्वपक्षस्य सिद्धान्तस्य च किञ्चित्स्वरूपान्तर- मुक्तं समस्तेऽध्याये धर्मस्य चोदनालक्षणत्यमेव साधनीयमित्याग्रहात् । तद्यथा वैदिकविधिषु यवादिशब्दा उपलभ्यन्ते-तेषां च मिन्नेप्चर्येषु न. योगदर्शनात् कोऽस्य विधेरर्थ इति सशये सति तद्वाफ्य सन्दिग्धार्थत्वाद- प्रमाणं भवति ततश्च घेदस्य प्रामाण्य पराहतम्भवतीति पूर्वपते-दि- फशियानामेव प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वात्तदीयप्रयोगानुसारेणैय शम्दा. नामर्थनिर्णयो भवतीति न सम्भवति सन्दिग्धार्थत्व वेदवाक्यस्येति सिद्धान्त। कुमारिलमतेन चात्राधिकरणे स्मृतिसदाचारयोः प्रामाण्यतारतम्यं प्रदर्शितम् । तत्रोभयोरपि घेदमूलत्वात्तुरयमेव प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षे- .

·२५ मीमांसामण्डनमण्डिता। स्मृतेः साक्षाद्वेदमूलत्वात् सदाचारस्य च स्मृतिद्वारैव वेदमूलत्वकल्प. नासम्भवात् स्मृतेरेव बलवत्तरं प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः॥५॥ १२३३१० म्लेच्छपयोगात् पिकनेमशक्तिः (१) म्लेच्छुप्रयोगस्याप्रामाण्ये साधिते तत्रापवादस्य सम्भवो विचारणीयः। (२) सन्ति केचिच्छन्दा ये म्लेच्छः प्रयुज्यमाना अप्यायन पयचि. दप्यर्थे प्रयुज्यन्ते । यथा 'पिक' 'नेमादिशब्दास्त एवात्र विषयाः। (३) एतेपामर्थाः किं म्लेच्छप्रसिद्ध्यनुसारेण प्राहा उत निगमनिय- क्तव्याकरणादिभिरन्य एवार्थः कश्चित्कल्पनीय इति संशयः । (४) तत्र पूर्वपक्षः-म्लेच्छप्रयोगस्याप्रामाणिकत्यात्तदनुसार्यर्थग्रहण- मनुचितमिति निगमाद्याधारेणार्थान्तरमेव फल्पनीयमिति । (५) सिद्धान्तस्तु-मार्यप्रयोगविरुद्धत्यादेव म्लेच्छप्रयोगस्याप्रामा. एयम्-यत्र तादृशो विरोधो न भवति तत्र म्लेच्छप्रसिद्धस्यापि प्रयोगस्य भवत्येव प्रामाण्यम्। एवमेवार्यप्रयोगस्याभावात् पिक-नेम-तामरसशन्दा म्लेच्छमयोगानुसारेण कोकिलार्धकमलयाचको एप प्राद्या इति । पतदेय पष्ठमधिकरणममिप्रेत्याह-म्लेच्छप्रयोगादिति । 'म्लेच्छानां' 'प्रयोगात्' भार्यप्रयोगाभापादेव तदविरुद्धात्-'पिफनेम' शब्दयोः- शक्ति पाचकत्व-स्वीकार्येति शेषः ॥ प्राभाकरमतेनेत्यमधिकरणम्भयति । वेदे पिकालम्भनविधिः श्रूयते. पिशब्दस्य चार्येषु प्रयोगाभाधादर्थो न शायते-नतोऽशातार्यत्वादेयो- क्तम्य विधेरप्रामाण्यमिति येदभामाण्य पराहतमिति पूर्वपते-आर्य. प्रयोगाभायेऽपि ग्लेच्छप्रयोगयलाज्जायत एव पिफराम्दस्यार्थ:-तथा च प्रसिद्धार्थस्यय प्रतिपादनान्नाप्रामाण्यम्पिकालम्भनथुतेरिति सिद्धान्तः॥६॥ '१२३३११-१४ न कल्पमत्राएपनपेक्षमानम् (१) स्मृतिप्रामाण्यप्रसनेय स्मृतित्येन प्रमिद्धानां फल्पसूत्राणां प्रा. मागय विचार्यते । (२) कल्पसूत्राण्येवान विषयाः। (३) स्मृतेस्तापदानुक्तयिधानापौगोयत्याग कल्पितपेदमूलन्यात मलकल्पनासापेक्षं प्रामाण्यं. कल्पसूत्राशंतु येदोक्तानामेयानुमानादिनि- रूपमन्यात्क्लमयेदमूलत्याकल्पनानिरपेक्षमेव प्रामाण्यमुतम्मनेरिय सापे- क्षमेयेसि संशयः । (४) सय पूर्वपक्षः। वेदपदप पल्पस्थानामपि निरपेदमेय मामा. गयम्-तथा च पया पैदिक रियाधयेगामापास्यायामेय वयागा मियते ·२६ मीमासानुक्रमणिका तथा करपात्रविभ्यनुसारेण प्रत्यहमेव पर्तव्य इति । (५) सिद्धान्तस्तु परपसूत्राणामपि पौरपेयत्वाद् वेदमूलत्वादेव भामाण्यन्न निरपेक्षमिति । पतदेघ सप्तममधिकरणमभिप्रेयाह न करपेति । 'करपसूत्राणि-'अन पे ' घेदमूलफरपनानपेक्ष स्वत सिद्धम् 'मानम् प्रमाण 'न भवन्तीति योजना। प्राभाकरमतेन त्वन करपसूत्र सर्वासु तिथिषु दर्शस्यानुष्ठेयत्वोत्तर मावास्यायामेव कर्तव्य यविध श्रौतस्याप्रामाण्ये-येदस्य प्रामाण्यम्परा हतमिति पूर्वपते-करपसूनाणा येदमूलकत्वादेव प्रामाण्यन्न निरपेक्षमिति न तत्रोत्तेन विधिना श्रौतस्य यायो युक्त इति सिद्धान्त ॥ कुमारिलेन चेतदधिकरणमगविद्याना शिक्षाकरपयाकरणनिरुक्त च्छन्दोयोतिषा वेदमूल वादेय प्रामाण्य न स्वत इयेतदपि निश्चिनोति । व्यारयानान्तरेण चतद् यौद्धादिस्मृतीनामशास्त्रत्वन्ततश्च धर्मविषयमा माण्य प्रतिपादयति ॥७॥ १२।१५-२३ होलाककर्मानियमेन कार्यम् ॥ २६॥ (१) स्मृतिशिष्टाचारमामाण्यविचारप्रसनेन पुरुपदेशादिभेदेन व्यय स्थितानामाचाराणा होलफादीना स्मृतीनां च विचार प्रस्तयते ।। (२) हारीतादिस्मृतय काश्चिद्देशभेदेन व्यवस्थितरिया उपलभ्यन्ते होलाकाद्यनुष्ठानाचाराश्च देशविशपएपोपलभ्यन्ते। एत पपात्र विषया । (३) तन सशय --क्मेिटेपां देशभेदेन पुरपभेदेन च व्यवस्थितमेर प्रास म् देशविर एव तेरो दष्ट वात्। तथाहि होलापादय नायर ५५ दृषमयशादयश्चोदीच्यै रेवेत्यादिप्रसिद्धमेव । हारीतादिस्मृतयोऽपि प्रचिदेव देशविप उपत्र भ्यन्त इति व्यवस्थितविषयमेवैतेपाम्प्रामाण्यमिति। (५) सिद्धातस्तु-उताना स्मृतीनामाचाराणा च मृगवन परिप तस्य घेदस्य व्यवस्थितरिषय वासम्भवात्सर्यसाधारणमेघप्रामाण्यमिति एतदेवाटममधिकरणममि त्याह-होलाशेति । 'होगमा होला पायाचारानुष्ठानम्-'अनियमेन'-व्यवस्थितविषय वामान सर्यजनसा धारण्येन 'कार्यम् पर्तव्यमिति योजना । प्रभाकरमतेन चात्र प्राच्यादिदमविशवाणा हारीनादिम्मृनावशेर त्यात् होलाकादीनां च देशपिशप पपानुष्ठानस्य दृष्यान्नमात्येन कारिपने येदेऽपि तत्तद्देशादिनियमाययोधक्देशनामार'यम्भायोति नेपा ·मीमांसामण्डनमण्डिता। . पदानां यदि सार्थकत्वं तदा घेदवाक्यस्यापि व्यवस्थितविषयतयाऽनव. द्यप्रामाण्यहानिरय तेषां निरर्थकत्व तर्हा वाचकपदसत्त्वादर्थबोधकत्वा- भावादेव वेदवाक्यस्याप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षे-मूलत्वेन कल्पितम्य वेदस्य न व्यवस्थितविषयत्वमतश्च नानवद्यप्रामाण्यव्याहतिरिति सिद्धान्तः ॥८॥ १।३।२४-२६ अनादयो व्याकरणाद् गवाया: (१) शब्दस्य कोऽर्थः शुद्ध इति विचारानन्तरं तस्य किं शुद्धस्वरूपं कथं च 'तनिर्धारणीयमिति विचारः प्रसरति । गवादिशब्दानां नियता- र्थता नियतस्वरूपता चापेक्षिता-तत्र च नियोमकापेक्षा-किञ्च तनिया- मकमित्यादि विचारणीयम्भवति । अनियतनिमित्तके हि शब्दस्वरूपे वेदाथाऽनियतनिमित्तकः प्राप्नोति ततश्चानध्यवसायाप्रामाण्यम् । (२) शब्दानां साधुस्वरूपमेवान विपयः। (३) तत्र संशयः । गवादिशब्दानां साधुत्ये प्रयोगे वा कश्चिन्नि- यमोऽस्ति न येति । (४) पूर्वपत्तश्चेत्यं समुजृम्भते । यथा गोशब्दात्साधोर्गोरूपार्थस्य प्रतीतिस्तथैव गावीगोणीत्याद्यपभ्रशादपीति नास्ति नियमस्तत्साधुत्वे प्रयोगे वेति । (५) सिद्धान्तस्तु-शब्दस्य प्रयोगो लौकिकव्यवहारे समुपलभ्य- मानोऽपि स्वसाधुत्वनिश्चयायापेक्षत एव नियमम् । तन्नियमनिरूपणञ्च व्याकरणशास्त्राधीनम् । साधोरेव शब्दस्य पाचकन्ये व्याकरणेन प्रयोगेण च सिद्धिः। तदतिरिक्तानामपदंशानां प्रयोगमात्रेण पाचकन्यकल्पने वृथा प्रयलगौरवम्। अर्थाययोधकत्वं चापभ्रंशानां साधुपदसादृश्यादिद्वारैवेति। यदि व्याकरणशास्त्रं प्रमाणं न स्यात् तर्हि अश्वमालभेतेत्यादि विधौ दन्त्येतालव्यनियामकस्याभावात्सन्दिग्धार्थतैय स्यात् । ततश्च वेद- स्याप्रामाण्ये न तस्य धमें प्रामाण्यं निष्प्रन्यूहमिति प्रामाकरमतेनात्र पूर्वपतः। सिद्धान्तश्च व्याकरणस्मृतः प्रामाण्यात् न सन्दिग्धं शब्दस्य. रूपमतश्च नास्ति सन्दिग्धार्थता घेद इति ॥ तदेतन्नयमाधिकरणममित्याह-अनादय इति । 'व्याकरणात् व्याक- रणशास्त्रोक्तनियमात्-'गयाधा' साधुशन्दाः-'अनादयः' अनादिप्रयोग. सिनियतस्वरूपा पवेति योजना ॥ २।३।३०-३५ लोके च वेदे च न शब्दभेदः ।। (१)पदस्य साधुन्वे व्याकरणेन निर्धारिने तस्य फिमभिधेयमिति चि. न्तनीयम्भवति । अस्यां च चिन्तायां लोकानुभवस्यैव प्रायशः प्रमाणन्ये. .

·- मीमांसानुक्रमणिका नोपन्यसनीयत्वादनुभवस्य च लौफिक्शन्दपरत्वाल्लौकिकशब्दायों धैदि. कशब्दार्थाभ्यां भिन्नावभिन्नौ घेत्यादौ विचार्यते । (२) लौकिकवैदिकशन्दा अर्थाथात्र विषयाः। (३) तत्र संशया-घेदे ये गवादिशन्दा उपलभ्यन्ते ये चार्थास्तैरभिधी- यन्ते ते लोक उपलब्धेभ्यस्तेभ्यो भिन्ना उताभिन्ना इति । । । (४) तत्र च पूर्वपतः वैदिकशब्दा लौकिकशब्देभ्यो भिन्नरूपाःतथाहि वेदे 'ब्राह्मणासाइत्युपलभ्यते लोके तु 'ब्राह्मणाइति। अर्थेऽपि तयोः स्फुटो भेदः प्रतिभाति । तथाहि वैदिकगोशन्देनाभिहिता गाव उत्ताना वहन्ति- "उत्ताना चै देवगवा वहन्तीति"श्रुतेः लौकिकास्तु पादैश्चरन्तीति । पुनः स्वरोधारणादिभेदोऽपि स्फुटः । लौकिकाः शब्दा सर्वैर्मनुप्यरुश्चारणीया भवन्ति वैदिकास्तु स्त्रीभिः शूदैर्वा नैवोच्चारणीया इत्येव जातीयो महान् भेदो दृश्यते लौकिकवैदिकशब्दयोः । तस्मात् लौकिकशन्दा वैदिकशब्द. भ्यो भिन्ना एवेति। (५) सिद्धान्तस्तु-य एव लौकिकाः पदार्थास्त एव वौदिका अपि- यानि च लौकिकानि पदानि तान्येव चैदिकान्यपीत्यवाधितप्रत्यभिज्ञायला. देव सिध्यति । ये च भेदाः प्रदर्शितास्ते सर्वे काचित्का एव कारणविशेष- - मूलका इति । एतदेव दशममधिकरणमभिप्रेत्याह लोक इति । 'लोके। 'देचा 'शब्दानां तदर्थानां च भेदो नास्तीति योजना ॥१०॥ श३।३०-३५ गवादिशब्दोभिदधाति जातिम् (१) लौकिफवैदिकशब्दार्थयोरैक्ये साधिते गयादिशन्दस्य किमभिः धेयमिति विचार्यते ॥ (२) तत्र गवादिशब्दा एव विषयः ॥ (२) तत्र सशयः-गोशब्दो व्यक्तिमभिधात्याति येति। तन्मूलं च भाष्यमतेन प्रभाकरानुमोदितेनेत्यम्-गौरित्युक्ते सामान्यस्यैव प्रत्ययो जायते पालम्भनादिक्रियाभिश्च सम्बन्धो व्यक्त्यैय सम्भयति न सामा. न्येनेति । प्रत्ययः क्रियासम्बन्धश्च जातिव्यक्योरुभयोरेव भवतीत्यता संशयः कि जातिरभिधीयते उत व्यक्तिरिति । (छातन्त्रपूर्वपक्षः गामालभेत गामानयेति सर्वत्र आलम्भनानयनादि- फियाणां व्यक्तायेय सम्मवात् जातौ चासम्भवाद् व्यक्तिरेव शम्दाय इति कुमारिलमतेन ।प्रभाकरमतेन तु-गोदशब्दस्य ध्यक्तिरयों जातियति संशय ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २९ गामालभेतेत्यादिचैदिकं वाक्यं सन्दिग्धार्थमतश्चाप्रमाणमिति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु अन्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतेरेव शब्दार्थत्यम् नव्य. तस्तत्रानन्तर्यादव्यभिचारोचेति । एवं च शब्दानां जातिवाचकत्वे निश्चिते नास्ति सन्दिग्धार्थत्वं वेदे तजनितमप्रामाण्यं वेति ॥ तदेतदेकादशमधिकरणमभिप्रेत्याह-गवादिशब्द इति । 'गवादिशब्द: 'जातिम्' श्राकृतिमेव-'अभिदधाति' इति योजना ॥११॥ न्यायास्तु पादे दश वै तथैकः, तृतीयपादार्थमुपसंहरति-न्यायास्त्विति । 'पादे' तृतीये 'दश वै तयैका एकादश 'न्याया। यद्यप्यधिकरणान्यत्र सूत्रानुसारेण दशैव तथाऽपि दशमाधिकरणस्य सर्वैर्व्याख्यातृभिर्वर्णकद्वयात्मकन्येन ब्या- ख्यातत्वादेकादश संख्या भवतीति ।। २७ ।। इति प्रथमाध्याये तृतीयः पादः ॥ अथ चतुर्थः पोदः॥ (नामधेयप्रामाण्यनिरूपका) (१) १४१-२ उद्भिन्नाम गुणो नव (१) विधीनामर्थवादानाम्मन्त्राणां चार्थवत्त्वं धर्मावयोधं प्रति प्रदर्शि- तम् । कानिचिदेतत्त्रयातिरिक्तानीव घेदवाक्यान्युपलभ्यन्ते यत्र तद्गतश- विशेषार्थविषये संशयो भवति । तेषां विचार इदानी प्रस्तूयते ॥ (२) 'उद्भिदा यजेत पशुकाम इत्यत्र उद्भिच्छन्दोऽत्र विषयः॥ (३) तत्र 'उद्रिच्छन्दः किं 'उद्भिद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्या सनिनादि गुणं विधत्तेऽथया तन्नामकं यागविशेषमिति संशयः॥ (७) यथा दन्ना जुहोतीति वाक्ये दधिशन्देन दधिगुणो विधीयते तथ. यात्रापि उगिच्छन्देन कश्चिद्गुणविशेष एव विधीयते सनिनादिरूप इति पूर्वपक्षः । प्रामाफरमतेन च सनिनादिरूपस्य गुणस्य निष्पयोजनस्य वि. घापरयात प्रमत्तजस्पितमियतद्वाक्यमप्रमाणमिति पूर्वपक्षस्यरूपम् ।। (५)सिद्धान्तस्तु-दम्पादिपदयदुमिच्छदस्य प्रसिद्धार्थवाभापात् गु. विधिवप्रयोजकमत्यपलक्षणाया असम्भवानप युज्यतेऽम्य पाझ्यस्य गुणविधियम् । तस्मादस्य शम्दस्प यागविशेषनामधेयतैय युक्ता । तथा योनिमामफेन यागेन यजेतेति पास्याः पर्यपस्यतीति । एतदेव प्रथममधिकरएमभिप्रेत्याह-उन्निदिति । 'उन्निन्' इति पदं 'नाम' यागनामधेयमेय'गुगा पनिादिरूपः 'न' भयनीति, कुमारिलेन स्यमाधिकरणदर्यमुपयर्णितम् । ता यया-उद्भिदा.

·३० मीमांसानुक्रमणिका दिपद धर्म प्रमाणमुत नेति सदाये पूर्वपक्ष नैतत्प्रमाणम् विध्यर्थवाद- मन्प्यनन्तर्गतत्वादिति 1 उद्भिदा यजेतेति स्पष्ट विधिस्वरूपे विधा यास्यान्तर्भावाद्भवत्येय प्रमाणत्वमिति सिद्धान्त ॥ एतदनन्तरं वाप- रमधिकरणमुद्भिदादिशब्दो गुणविधिस्त यागनामेति यथोपर्णितम् ॥१॥ (२) २४३ नाम चिनापटं तथा ।। (१)यत्किचिदशन पूर्वोदाहृतवास्यसदृशमेवापर यास्य 'चिप्रयायत पशुफाम' इति । उद्भिहास्ये उद्भिच्छन्दो यौगिकत्वेन सनित्राद्यर्थे क्य. मपि नेतु योग्य इह तु चित्राशदो बढ्यैच चित्रवर्ण स्त्रीपशुमभिधत्ते- ऽतो यागकर्मणि चित्रत्वस्त्रीत्वगुणयुक्तपशोर्विधितया सत्यव नेतु योग्य इति पृथग्विचारः प्रवर्तते । (२) "चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यत्र चित्रापद विषयः॥ (३) तर सशय.-चित्राशब्दोऽन किं यागनामधेयमेवोतोग्नीपोमीये पशौ स्त्रीत्वचित्रत्वगुणविधायक इति । (४) यतोऽनेन शन्देन रूढयैव स्त्रीत्वचित्रत्वेऽभिधीयेते-न चैतेऽन्यत्र फेनचित्पदेनोक्त-अग्नीपोमीय पशुमालभेतेत्यत्र च पशुमात्रविधानम्-अतो गुणविधिरेवायमिति पूर्वपक्षः॥ (५) सिद्धान्तस्तु-एकेन पदेन गुणदयविधाने चाक्य भिधते-पाक्यभे दपरिहाराय गुणद्वयविशिष्टपथविधानेऽनेकगुणविधानेन गौरवम्-तस्मा. चर्चाधिकरणन्यायेन यजिसामानाधिकरण्येन यागनामधेयमेवाय शम्दाति ॥ तदेतद्वितीयमधिकरणमभिप्रेन्याह नामेति । 'तथा उत्पिदयदेव 'चित्रापदम् अपि 'नाम यागनामधेयमेवेति ॥ प्रभाषरमतेन त्यत्रापि सन्दिग्धार्थत्यादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष-नाम- धेयस्यनिश्चयेन सन्दिग्धार्थतेति सिद्धान्त. ॥२॥ (३) ११४४ अग्निहोत्रपदनाम (२) अग्निहोत्रं जुहोतीत्यपरं नामधेयवाक्यम् । (२) अग्निहोत्रपदमेवा विषय. । (३) तन संशय.---अग्निहोत्रशन्दोऽत्र देवतारूप गुण विधत्त उन यागस्य नाम भवतीति। (8) तत्र पूर्णपक्ष-अग्निहोत्रशब्दोऽत्र देवताविधायक एय-अन्यथा देवताविधायकसम्दानरस्याभाराग्नुहोतिपदेन विदितो होमोऽदैवत एय स्थादिति । ) सिद्धान्तस्तु-अग्मिन्योतिरित्यादिमन्त्रेणेवाग्निदेयतायाः प्रात्यात् तस्या विधायकान्तर नापेक्षितम् । तस्मादमिसूर्यदेवतोवस्य सापस्मात ·मीमांसामण्टनमण्डिता । करणीयस्यानित्यस्य कर्मणो नामधेयमेवाग्निहोत्रशब्देऽग्नये होत्रमस्मिन् कर्मणात्यग्निदेवतासम्बधनिमित्तकमिति ।। प्रभाकरमते तु सन्दिग्धार्थत्वादप्रामाण्यमिति पूर्वपने नामधेयत्वे निश्चिते नास्ति सन्दिग्धार्थतेति सिद्धान्तः ।। तदेतत्तृतीयमधिकरणं तत्प्रख्यन्यायनाना व्यवहृतमधिकृत्याह-अग्नि- होति । 'अग्निहोत्रपदं, 'नाम' एव भवति-न गुणविधिरिति योजना । इयमेव गतिः 'श्राघारमाघारयतीत्यत्राघारशब्दस्यापि ॥३॥ (४) ११४१५ नाम श्येनपदं पुनः ॥ (१) श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यपरं नामधेयवाक्यम्--1 (२) श्येनपदमा विषयः। (३) पत्र श्येनपदं यागनामधेयमुत श्येनपतिरूपगुणविधायफमिति मंशयः। (४) तत्र पूर्वपतः श्येनपदममाग्निष्टोमयागे सोमरूपद्रव्यस्य स्थानेऽ. भिचारकामस्य श्येनपक्षिरूपं द्रव्यान्तरं विधत्त-तथा च देवतायास्तत पय लामाद् यागस्यास्य स्वरूपमभिसम्पद्यते । अस्य तु स्वतन्त्रस्य कस्यचि. धागस्य नामत्वे तस्य यागस्य द्रव्यदेवतयोरन्यतो लाभासम्भवात् स्वरू- पमेव लुप्येतेति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु श्येनपदमत्राभिचारकर्मणो नामधेयमेव-'यथा श्येनो निपत्येत्यादिवाक्यशेषवर्णितोपमानस्य तथैवोपपद्यमानत्वादिति ।। प्रामाफरमतेन तुपूर्ववत्॥ तदेतचतुर्थमधिफरणं तद्यपदेशन्यायनाम्ना प्रसिद्धमधिसत्या ना. मेति। श्येनपद 'पुनः अपि 'नाम' एवाभिचारकर्मणो भवति, न पति द्रव्यविधिरिति॥४॥ (५)२४६-८ वाजपेयपदं नाम (१) पाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेत्यपरमामधेययाक्यम्। (२) पाजपेयपदमेवान विषयः । (३) तत्र संशयः-फिमिदं पदं यागनामोत गुणविधिरिति । (४) तत्र पूर्वपत:-'याजम्' धनम् 'पेय' सुरा चेति ट्रम्यद्धयमनेन पदेन पिनीयते -अस्य यागनामधेयन्ये यजिना पिहितस्य यागस्यदिव्यत्य- प्रसादिति ॥ (५) सिद्धान्तल-नयेदं गुएविधायरमपि तु तदभितिवदम्यादय- निमित्त नामय यागविशेषस्यति । प्रामाश्रमनेन पूर्वयन् ॥

·३२ मीमांसागुममणिका तदेतत्पश्चममधिकरणमभिप्रेत्याह-याजेति । 'वाजपेयपद' 'नाम' पय भवति न म्यविधिरिति ॥५॥ (६) शाह विधिरष्टाफपालबार । (१) नामधेयदृष्टान्तानाम्प्रतिदृष्टान्तभूताम्यनामशम्दघटितयाश्यमेक विचार्यते।। (२) यदानयोऽष्टाफपालोऽमायास्यायामित्यत्र याफ्ये यदाग्नेयपदंत. देवात्र विषयः ।। (३) तब संशयः-किमिदं नामोताग्निदेवतारूपगुणविधिरिति । (४) तत्र पूर्वपक्षः-यशाऽनये होत्रमस्मिन कर्मणात्यमिदेवतासम्यन्धं निमिचीकृत्याग्निहोत्रपदं कर्मणो नाम तयैवाग्नेियशब्दोऽप्यग्निसम्बन्ध निमित्तीकृत्य नामव कर्मविशेषस्येति । (५) सिद्धान्तस्तु-अवधाक्ये प्रायशब्दस्य कर्मनामधेयत्वे प्रकृतस्य कर्मणो देवताराहित्यमेव स्यात् । अग्निहोत्रे तु अग्निोतिरिति मन्त्राल- आदेवता प्राप्यतेऽत्र तु नास्ति तादर्श किञ्चिद्देवताप्रापकम्प्रमाणान्तरम् । पायपदं तु देवतापाचकतद्धितप्रत्ययस्य सत्त्वात् देवतारूपो गुण एवा. नेन पदेन विधीयत इति । तदेतत् पठमधिकरणमभिप्रेत्याह-विधिरिति । 'अटाफपालपाक्' यदायोऽयाकपाल इति वाक्ये 'श्राग्नेयापदं "विधिः अमिरूपदेवताया:- न तु कर्मनामधेयमिति | (७१।४।१० चर्हिरशब्दस्तृणं वक्ति (१).अन्येषामपि सन्दिग्धार्थपदघटिताना पाक्यानां विचार दानी प्रस्तूयते। (२) यहि नातीति घाफ्ये पर्हि शब्द एवात्र दृष्टान्तभूतो विचारवि. (३) तत्र संशयः यहिःशब्दोऽयं किं संस्कृतं द्रव्यविशेष धक्त्युत यहि स्सामान्यमिति ॥ (४) तत्र पूर्वपक्षःधर्हिःपुरोडाशाज्यादिशब्दाः सघे संस्कारपरि- नामेय तसव्याणां वाचका उपलभ्यन्ते अतोऽप्रापि वाक्ये यहि शन्दः शुद्धासंस्कृतमेव तृणमभिधातीति । (७) सिद्धान्तस्तु-अन्धयन्यतिरेकाभ्यां जातियाचित्यमेवैताद्शानां शब्दानामध्ययसेयम्। संस्थतमात्रपरत्वे तु लौकिकव्यवहारेषु व्यभिचार' स्यादिति ॥ प्रभाकरमतेन नु पूर्वघदेव ॥ पयः॥ 1

·मीमांसामण्डनमण्डिता।
३३
सदेतत्सप्तममधिकरणमभिलदयाह-यहिरिति । पहिशन्दा पहि-
लुनातीत्यादिवाक्येषु 'तृण' तृणसामान्यं 'यक्ति' अभिदधाति, न संस्कृत-
मात्रमिति ॥ अयमेव न्यायः पुरोडाशाज्यपदयोरपीति शेयम् ॥ ७॥
(८) २०११ यौगिकं मोक्षणीपदम् ॥ २६ ॥
(१) प्रोक्षणीरासादयेत्यपरं सन्दिग्धायं पाक्यम् ।
(२) तत्र प्रोक्षणीशम्दो विचारविपयः ।
(३) तत्र संशयः-प्रोक्षणीशन्दस्यायोंऽत्र फिमभिमन्त्रणासादनादिसं.
स्कारपरिपूतमेव जलमुत जलसामान्यमात्रमुत प्रोक्षणकार्यसम्पादक-
द्रव्यमानमिति।
(४) तत्र पूर्वपक्षद्वयम्-संस्कृतमेव जलं घफ्त्ययं शम्दः सर्वत्र धादि-
कर्मणि संस्कृतस्यैव द्रव्यस्योपयोगदर्शनादित्येकः । पूर्वाधिकरणन्यायेन
जलसामान्यमेवोच्यत इत्यपरः।
(५) सिद्धान्तस्तु-संस्कृतमात्रपरत्वेऽन्योन्याश्रयो जातिमात्रपरत्ये
वृद्धव्यवहारविरोधः-ततो व्याकरणयुत्पत्त्या फ्लुप्ते योगार्य एव नेयः-
तथा च प्रोक्षणकोपयोगिनां जलघृतादीनां सर्वेपामेवायं शब्दो
पाचक इति।
प्रामाकरमतेन पूर्ववत् ।।
तदेतदएममधिकरणमभिलक्ष्याह-यौगिकमिति । 'प्रोक्षणीपदम्।
प्रोक्षणीरासादयेति घाफ्यस्थ-"यौगिकम्" प्रोक्षणसम्पादकदव्यरूपयो.
गार्थपरमिति ॥८॥
(९) १४.१२ निर्मन्थ्ये योगनियमः
(१) इदमपरं सन्दिग्धार्यपदघटितं चाफ्यम्-निर्ममध्येनेएकाः पच.
म्तोति ।
(२) यन्त्र निर्मन्थ्यशदो पिश्यः ।
.(३) तत्र संशयः-किमयं शवो यदि शम्दपदाप्तिसामान्ययाच्युत
योगायेंन निमन्यनसन्यमात्राग्नियाचीत ।
(७) तत्र पूर्वपक्षः-हिःशवन्यायेनालिसामान्यवान्ययमिति ।
(१) सिमान्तस्तु-सद्योनिमत्यनजन्य एयाग्निरमोच्यते तताना.
शम्दयोगदर्शनात् ताहरानयापिनेएकानापाकस्यौचिन्यादिति ।
मामाकरमते पूर्पयत् ॥
देतनाममधिकरणसभिलदयाद-निर्मात्य इति । 'निर्मण्ये निर्मः
बने एकः पयन्तीत्या निमग्भ्यशाने-'योगनियमः पौगिकार्य एवं
प्रायो नान्यति॥२॥

·-
३४
मीमांसानुक्रमणिका
(१०) ११३-१६ वैश्वदेवे तु नामता ।।
(१) अपर सन्दिग्यायं पाप्यं पैश्वदेयेन पजेतेति ।
(२) श्वदेवशमोऽत्र पिपपः ।
(३) तत्र संशयः श्वदेवशम्दो पागविशेषस्य नामधेयमुत कस्मि-
चित् कर्मविशेष देवतारूपगुणविधायक इति ।
(४) तत्र पूर्वपक्ष:-यजेतेत्यनेनाग्नेयादीनप्टो यागाननूध तत्र विश्रे.
देया एय देवतेत्यनेन शब्देन विधीयते-तेन गुणविधिरेवायन्तदमावे या-
गस्वरूपानिप्पचिरेवेति ।
(५) सिधान्तस्तु आग्नेयादीनां यागानां देवतानां तत्तत्पदनचोक्त-
त्वान्नास्ति देवताविधानापेक्षत्युक्तस्य यागाएकसङ्गस्य सड्मादकनामै-
पवद् वैश्वदेव इति।
प्राभाफरमतेन पूर्वपत् ॥
तदेतहशममधिकरणमभिप्रेत्याह मैश्वदेव इति । 'धैश्वदेवे' पैश्वदेवेन
यजेतेति पाक्यगते पैश्वदेवशब्दे-'नामता' नामत्यमेव न गुणयिधित्व-
मिति ॥१०॥
(११) २४।१७।२२ अष्टसख्याऽवयुत्योक्ता ।
(१) इदमपरं सन्दिग्र्धा याश्यम् । 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्ध पेस्
पुषे जाते' इत्यस्य विधेरनन्तरं घाश्यम् 'यदष्टाफपालो भवति गायत्र्यैवैनं
माझवर्चसेन पुनातीति'।
(२) अभाटाकपालशन्दो विपयः।
(३) तत्र संशयः-किमयं शब्दो यागनामधेयमुत स्तुतिरेवेति ।
(४) तत्र पूर्वपदा-अग्निहोत्रशब्दवत्कर्मनामधेयमेतदिति ।
(५) सिद्धान्तस्तु-फर्मान्तरस्याप्राभावानास्ति नाम्नोऽवकाशः।
नेन पूर्वविधिवाक्यगताना द्वादशकपालानाम्मध्याद् उत्सम्याप्टानां स्तु-
तिरेव द्वितीये धाक्य उपन्यस्तेति ।
प्राभाकरमतेन नायं गुणविधिर्न या नाम न पा मन्त्र इति निर-
थंकवादप्रमाणमिति पूर्वपई अर्थवादत्वेनान्ययान्न निरर्थकन्यमिति
सिद्धान्तः॥
पतदेवैकादशमधिकरणमभिप्रेत्याह-असण्येति । 'अष्टसइया'
पदधाकपालो भवतीत्येतद्वाक्यगता-'अययुत्य' पूर्वराश्यगताया द्वाद-
शसायाया अपकृप्य-'उका' स्तुत्यर्थमिति शेषः ॥११॥

·मीमांसामण्डनमरिडता । ३५ (१२) १।४।२३ प्रस्तरे यष्टवाग्गुणात् ॥ ३० ॥ (१) इदमपरं सन्दिग्धार्थ वाक्यम् 'यजमानः प्रस्तर इति । (२) तत्र यजमानशब्दो विचारविषयः । (३) तत्र संशयः-यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयमुत प्रस्तरशम्दस्य यजमानशब्दः, श्रथ यजमानशन्देनान गुणो विधीयते अथवा प्रस्तरस्य स्तुतिरेव यजमानशब्देन कियत इति । (४) तत्र पूर्वपक्षा-उद्भिन्यायेन सामानाधिकरण्ययलेन यजमान- सन्दः प्रस्तरम्य नामधेयमिति । अथ घा गुण पव कधिविधीयते यजमा- नशन्देनेति । (५) सिद्धान्तस्तु-प्रस्तरयजमानयोगोंमहिपयोरिवात्यन्तभिन्नत्वान्न सम्भवतीतरेतरनामता-यजमानस्य गुणत्वे होमादौ तस्यापक्षीयमा. एत्यात्कर्मलोपासत एव-तस्माद् यजमानगुणेन यागसाधकत्येन युक्तो विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयत इति । प्रभाकरमतेन पूर्ववत् ॥ एतदेव द्वादशाधिकरणमभिप्रेत्याह प्रस्तर इति । 'प्रस्तरे' प्रस्तर. म्पति-'यष्ट्याक' यष्टा यजमानः इति 'धाकर उतिरुधारणं स्तुति- रिति यावत्-'गुणात्' यागसाधफत्ररूपायजमानगुणसत्यमूलिफैयेति योजना ॥१३॥ (१४) ४२४ अग्नि ब्रामणो जात्या (१) माग्नेयो पे प्राक्षण इत्यपरं सन्दिग्धार्थ घाफ्यम् । .(२) तत्र धाग्नेयशम्दो विचारविषय । ()(४)(५) तत्र पूर्याधिकरणवदेव संशयपूर्यपक्षसिद्धान्ताः । स्तुति- मुलन्तु समानजन्मतैय-अग्नेमणस्य च मुखादेव प्रजापतिनोत्पादि- तत्वादिति ॥ प्रभाकरमतेन पूर्वयत् । तदेतत्त्रयोदशाधिकरणमभिमेत्याह अग्निरिति । 'ग्राण'-'जात्या जन्मना प्रजापतिमुपादुत्पन्नत्वरूपेण साधारणगुणधारा-'अग्निः' इति सूयते-'आमेयो प्राण' इत्यस्मिन् पाक्य इति योजना। पप पय म्याय 'पेन्द्रो राजन्य श्यो पम्यदेव दत्यादिषुषाफ्येपु॥१en (१५) २४.२५ यूपे मूर्य इति स्तुतिः । (१) धादित्यो यूप इत्यपि सन्दिग्धार्थ पाफ्यम् । (२) तशादित्यशष्दो विषयः ।

·मीमांसामुममणिका (१०) श१३-१६ वैश्वदेवे तु नामता ।। (१) अपर सन्दिग्धाय वाक्यं पश्यदेवेन यजेतेति । (२) धैश्वदेवशम्दोऽन विषयः । (३) तत्र संशयः-वदेवशम्दो यागविशेषस्य नामधेयमुत पस्मि- चित् फर्मविशेषे देवतारूपगुणविधायक इति । (४) तत्र पूर्वपक्ष:-यजेतेत्यनेनाग्नेयादीनष्टौ यागाननूध तत्र विश्रे- देवा एष देवतेत्यनेन शब्देन विधीयते-तेन गुणविधिरेवायन्तभावे या- गस्वक्पानिप्पचिरैवेति । (५) सिद्धान्तस्तु--आग्नेयादीनां यागानां देवतानां यत्तत्पदेनेवोक्त- त्यान्नास्ति देवताविधानापेक्षेत्युक्तस्य यागाएकसदस्य समादकनाम- पतदु वैश्यदेव इति। प्राभाकरमतेन पूर्ववत् ॥ तदेतदशममधिकरणममित्याह वैश्वदेव इति । 'श्वदेवे' घेश्वदेवेन यजेनेति पाक्यगते पैश्वदेषशब्द-'नामता' नामत्यमेव न गुणधिधित्व- मिति ॥१०॥ (११) १५१७१२२ अष्टसख्याऽवयुत्योक्ता। (१) इदमपरं सन्दिग्र्धाथ पाक्यम् । 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्यपेत पुत्रे जाते' इत्यस्य विधैरनन्तरं याक्यम् 'यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यवेनं प्रमावर्चसेन पुनातीति। (२) अघाटाकपालशब्दो विषयः। (३) तत्र संशयः-किमयं शब्दो यागनामधेयमुत स्तुतिरेयेति । (४) तत्र पूर्वपक्षः-अग्निहोत्रशब्दवत्कर्मनामधेयमेतदिति । (५) सिद्धान्तस्तु कर्मान्तरस्यानाभावान्नास्ति नाम्नोऽवकाशः। तेन पूर्वविधिवाश्यगतानां द्वादशकपालानाम्मध्याद् उत्कृप्याप्टानां स्तु- तिरेव द्वितीये पाक्य उपन्यस्तेति । प्रामाकरमतेन नाय गुणविधिन या नाम न पा मन्त्र इति निर. र्थकत्वादप्रमाणमिति पूर्णपक्षे-मर्थवादत्वेनान्वयान निरर्थकत्यमिति सिद्धान्तः॥ पतदेयकादशमधिकरणमभिप्रेत्याह-असत्येति । 'अष्टसइया' पदशाकपालो भवतीत्यराद्वाभ्यगता-'अवयुत्य पशयातायाबाद- शसलयाया अपकृप्य-'उका स्तुत्यर्थमिति शेष: man ·मीमांसामएडनमण्डिता। ३५ (१२) १।४।२३ भस्तरे यष्ट्रवारगुणात् ॥३०॥ (१) इदमपरं सन्दिग्धार्थ वाश्यम् 'यजमानः प्रस्तर' इति । (२) तत्र यजमानशग्दो विचारविषयः। (३) तत्र संशयः-यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयमुत प्रस्तरशब्दस्य यजमानशब्दः, श्रथ यजमानशब्देनात्र गुणो विधीयते अथवा प्रस्तरस्य स्तुतिरेव यजमानशब्देन कियत इति । (४) तत्र पूर्वपक्षा-उद्भिन्यायेन सामानाधिकरण्ययलेन यजमान- शन्दः प्रस्तरस्य नामधेयमिति । अथ घा गुण एव कश्चिद्विधीयते यजमा- नशब्देनेति । (५) सिद्धान्तस्तु--प्रस्तरयजमानयोगोंमहिषयोरिवात्यन्तभिन्नत्वान सम्भवतीतरेतरनामता-यजमानस्य गुणत्वे होमादौ तस्यापक्षीयमा. रसत्वात्कर्मलोपप्रसङ्ग एव-तस्माद् यजमानगुणेन यागसाधफत्वेन युक्तो विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयत इति । प्रभाफरमतेन पूर्ववत् ॥ पतदेव द्वादशाधिकरणमभिप्रेत्याह प्रस्तर इति । 'प्रस्तो प्रस्तर. म्पति-'यष्याम्' यष्टा यजमानः इति 'पाक' उक्तिरुधारणं स्तुति- रिति यावत्-'गुणात्' यागसाधकरवरूपायजमानगुणसत्त्वमूलिफैवेति योजना ॥१३॥ (१४) ४२४ अग्नि ब्राह्मणो जात्या (१) आग्नेयो धै प्राक्षण इत्यपरं सन्दिग्धार्थ घाश्यम् । .(२) तत्र भाग्नेयशब्दो विचारविषय । (३)(४)(५) सन पूर्याधिकरणवदेव संशयपूर्णपक्षसिद्धान्ताः । स्तुति- मुलन्तु समानजन्मतैव-अग्नेमणस्य च मुखादेव प्रजापतिनोत्पादि- तत्वादिति ॥ प्रभाकरमतेन पूर्ववत् । सदेतत्त्रयोदशाधिकरणमभिप्रेत्याह अग्निरिति । 'माहाए-'जात्या' उन्मना प्रजापतिमुरसादुरपम्त्यरूपए साधारणमुशारा-'अनिः इति स्तूयते-'मामेयो ब्राह्मण' इत्यस्मिन पाक्य इति योजना ॥ पर एय न्याय 'पेन्द्रो राजन्यः श्यो बेवदेवः' इत्यादिपुयाफ्येषु॥१॥ (१५) १।४।२५ यूपे सूर्य इति स्तुतिः । (१) श्रादित्यो यूप इत्यपि सन्दिग्धार्य चाफ्यम् । (२) समादित्यशप्दो विषयः। --- ·4 "मीमांसानुक्रमणिका (३)(e)(५) तथापि संशयादयः पूर्वयदेवानुसन्धेयाः। स्तुतिमूलं तु तेजस्विायसाम्यमिति । प्रभाकरमतेन पूर्ववत् । एतच्चतुर्दशाधिकरणमभिप्रेत्याह यूप इति । 'यूपे यूपविषये-'सूर्य इति' उक्तिः 'स्तुति.' एवेति योजना। एष एवं न्यायो यजमानो यूप इत्यम्मिन् वाक्ये ॥१५॥ (१६) १।४।२६ प्रशंसावे पक्तिः स्यात् (१) इदमपरं सन्दिग्धार्य पाक्यम्-'अपशवो या अन्ये गोश्वेभ्यो पशवो गोश्रश्वाः' इति । (२) तत्र पशुशब्दो विषयः। (३) पशुशब्देन किं गुणः पश्चिद्विधीयत उत स्तुतिरेयायमिति संशयः। (४) गुणविधिरेयायं-गधाश्वयोः पशुत्यरूपो गुणो विधीयत इति. पूर्वपक्षः। (५) सिद्धान्तस्तु-अर्थवाद एवायं गवाश्यौ स्तौति-ईमो हि गयाश्य. पोर्महिमा यदनयोरपेक्षयाऽजादयः पशवोऽप्यशव इय भवन्तीत्यर्थ । प्राभाकरमतं पूर्ववत् ॥ तदेतत्पश्चदशाधिकरणमभिप्रेत्याह-प्रशंसेति । 'अश्ये' अश्यधिपये- 'पशक्तिः पशवो गोयभ्या इति-'प्रशंसा एव पशुगुणोत्कर्ष प्रदर्शयती. तिभावः॥१६॥ (१७) शहा२७ भून्ना स्युः सृष्टयो मताः ॥३१॥ (१) एटीरुपदधातीत्यपर सन्दिग्धार्थ पाक्यम् । (२) तत्र सूरिशम्देनात्र सृएिमाममसिमेन्र्या एका उपधीयन्ते ता -अच्यन्ते । अपमेय सृष्टिशब्दोऽन्न विचारविषयः । (३)संशयश्च-सृष्टिशम्देनात्र कि 'महान्यत भूतान्यएज्यन्त' :- स्यादिमन्त्ररूपो गुण दटकानामुपधाने विधीयत उत स्तुतिरेयायम्मन्त्रा. पामिति । (B) वन पूर्वपक्षा--एप्टिमाना मसिद्धा मन्त्रा अनेन शब्देनोपधा. मगुणस्येन विधीयन्त इति। ल) सिमान्तस्तु-उक्ता मन्मा अनेनानूयन्ते इसका स्तोतुम् । पति 'सपु मन्त्रेषु जतिर्धातु पलभ्यते तथाऽपि यहुपुतस्य सत्याने पुष्टिना. मा सिमा स्तुतेधार्य:-'यया मानावाश्यात्मकंषु मन्धेषु रटिशव पहुत्य तथैवेएकास्यपि यहत्यमिति । तया चान भूमा यहुन्पमेय स्तुते {समिति ।

·मीमांसानुक्रमणिका मध्ये फस्योपयोगः कार्योऽषदेयविशेषेप्याज्यमांसपुरोडाशेविति संशया (४)तत्र पूर्वपक्षः। सङ्कीर्ण एवंपाम्प्रयोगः-यत्र कुत्रापि प्रन्येऽपये यस्य कस्याप्यपदानसाधनस्योपयोगः कर्तव्या-व्यवस्थापकस्य प्रमाए. स्यामावादिति । (६)सिद्धान्तस्तु-नात्र व्ययस्थापक्षप्रमाणाभावः शक्तिरेवात्र व्यवस्थापिका। यस्य साधनस्य यदव्यावदाने शक्तिस्तस्यैव तद्न्यावदाने प्रयोग फर्तव्यः । तथा च द्रवद्रव्याणामवदानं नुपेण कार्यम् मांसस्यास्त्रविशेषण स्वधितिना पुरोडाशस्य व हस्तेनैवेति नुवादोनां त्रयाणां योग्यतैव नि- यामिका भवतीति॥ पतदूनविंशाधिकरणमभिप्रेत्याह अनुष्ठानेति । 'अनुष्ठानस्या कर्तव्यस्य 'अवसाय निश्चयः-अर्थात् तत्तद्वस्तुयोग्यताद्वारा भवतीति शेषः ।। न्यायास्त्वेकोनविंशतिः॥ पादार्थमुपसंहरति न्याया इति । अन चतुर्थे पादे एकोनविंशतिः म्यायाधिकरणानि इति ॥भाष्यानुसारेणैपा सध्या घातिकानुसारेण तु विशतिरधिकरणानि प्रथमस्याधिकरणस्य समाधिकरणयात्मकत्या- झीकारात् ॥ ३२॥ एवं च-- विध्यर्थवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायगः पावैध मानमुदीरितम् ॥ इति प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः।। ५ समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायो धर्मप्रमाणनिरूपकः ।

·अथ द्वितीयोऽध्यायः कर्मभेदनिरूपकः॥ तत्र प्रधमा पाद: ।। . (१)२२१११-४ एकः पदार्थो जनयत्यपूर्व स नूनमाख्यातपदाभिधेयः। (१) प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमेऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य द्वितीये भेद उच्यते। इयमेवाधाभ्यायसङ्गतिः।धर्म:कथंलक्षण इति प्रथमेऽध्याये निरूपितम्।इदानीं को धर्मः कानि कर्माणि धर्मव्यपदेशभांजीति विविच्यते । कुमारिलमतेनेव चान कर्मभेदो मुख्योऽध्यायार्थः । तदुपोद्धाततदपवादतत्प्रसक्तानुप्र- सक्तत्वेनान्योऽयों गौणः । प्राभाकरमतेन तु शास्त्रभेद एव द्वितीया- ध्यायाथों मुख्यः । फर्मणां तद्विधायकानां शास्त्राणां था भेदे निरूपणीये तभेदनिरूपकाणां मध्ये फलमेव मुख्यमिति कृत्वा तत्स्वरूपतत्प्रमाणादि- विचार पवादावुपोद्धातरूपेण क्रियते। विधिवाफ्यघटकानां पदानां केन पदेन सम्बन्धइत्यत्र प्रथमेऽधिकरणे चिन्त्यते । (२) सामान्यतो विधिवाश्योक्तं कर्मफलभूतमपूर्वमेवान विषयः । (३) तत्र संशयः-विधियाफ्ये किं सर्वैरेव पदैरपूर्व सम्यध्यत उतै- देनेवेति । । (४) पूर्वपक्षश्व-सर्वरेव पदैरपूर्व सम्बध्यते -तस्य फलत्वास सर्वेषां च पदानां फलान्वयित्वादिति । (4) सिद्धान्तस्तु-एफेनैव पदेनैकस्यापूर्वस्य सम्बन्धः एकस्यानेकस- म्यन्धकल्पने गौरवात् । तस्मादेकमपूर्वमेकेनैव पदेन प्रतिपाद्यते पदान्तरं च तच्छेपतयाऽन्वेतीति । तदेतत्प्रथमाधिकरणस्य प्रथमवर्णकमभिप्रेत्याह एक इति । 'एका पदस्यार्थः' एफेन पदेन योऽत्र उक्तः स एव 'अपूर्व जनयति' अपूर्वजनक- त्यनायधार्यत इति योजना। (१) एफेनैव पदेनापूर्व प्रतिपाद्यत इति साधिते किन्तत्पदं येन तत्प्र- तिपाद्यत इतीदानी चिन्त्यते द्वितीयवर्णके । (२) विधिवाक्यमेवान विषयः । (३) तन संशयः-अपूर्व विधियाश्यगतनामपदेनाभिधीयत उताल्या- तपदेनेति ।

·३८ मीमांसानुममणिका *मध्ये फस्योपयोगः कार्योऽवदेयविशेषेधाज्यमांसपुरोडाशेधिति संशय (४)तत्र पूर्वपक्षः । सङ्कीर्ण एवंपाम्मयोगः-या कुत्रापि प्रत्येऽवये यस्य फस्याप्यवदानसाधनस्योपयोगः कर्तव्यः-व्यवस्थापफ्स्य प्रमाण- स्यामावादिति। (कसिमान्तस्तु-नान व्यवस्थापकप्रमाणाभाय शक्तिरेवान व्यवस्थापिका यस्य साधनस्य यदव्यावदाने शक्तिस्तस्यैव तद्न्यायदाने प्रयोग फर्तव्यः । तथा च यद्रव्याणामवदानं येण कार्यम् मांसस्यास्त्रविशेषण स्वधितिना पुरोडाशस्य व हस्तेनैवेति भुयादीनां प्रयाणां योग्यतैय नि- यामिफा भवतीति एतदूनविंशाधिकरणमभिप्रेत्याह अनुष्ठानेति । 'धनुधानस्य' पर्तव्यस्य 'अयसाय' निश्चय:-'अर्थात् तत्तद्वस्तुयोग्यताद्वारा भवतीति शेषः ॥ न्यायास्त्वेकोनविंशतिः ॥ पादार्यमुपसंहरति न्याया इति । अत्र चतुर्थे पादे 'पफोनविंशति न्यायाः' अधिकरणानि इति ॥भाम्यानुसारेणेषा साया पातिशानुसारेण तु विशतिरधिकरणानि प्रथमस्याधिकरणस्य तत्राधिकरणदयात्मकत्या- मोकारात् ॥ ३२॥ पचं च-- विध्यर्यवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायः पादैर्धमें मानमुदीरितम् । इति प्रथमाध्याये चतुर्थ. पादः ॥ . समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायो धर्मप्रमाणनिरूपकः ॥

·. अथ द्वितीयोऽध्यायः कर्मभेदनिरूपकः ।। तत्र प्रथमः पादः ॥ (१)२२१०१-४ एकः पदार्थों जनयत्यपूर्व स नूनमाख्यातपदाभिधेयः। (१) प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमेऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य द्वितीये भेद उच्यते ॥ इयमेवाषाभ्यायसङ्गतिः।धर्मःकथंलक्षण इति प्रथमेऽध्याये निरूपितम्।इदानीं को धर्मः कानि कर्माणि धर्मव्यपदेशभांजीति विविच्यते । कुमारिलमतेनेव घात्र फर्मभेदो मुख्योऽध्यायार्थः । तदुपोद्धाततदपवादतत्प्रसक्तानुप्र- सकत्वेनान्योऽयों गौणः । प्राभाकरमतेन तु शास्त्रभेद एव द्वितीया- ध्यायाथों मुख्यः । कर्मणां तद्विधायकानां शास्त्राणां या भेदे निरूपणीये तभेदनिरूपकाणां मध्ये फलमेय मुख्यमिति कृत्वा तत्स्यरूपतत्प्रमाणादि- विचार एवादायुपोद्धातरूपेण क्रियते। पिधिवाफ्यघटकानां पदानां केन पदेन सम्बन्धात्यत्र प्रथमेऽधिकरणे चिन्त्यते। (२) सामान्यतो विधिवास्योक्तं कर्मफलभूतमपूर्वमेवात्र विषयः । (३) तत्र संशयः-विधियाफ्ये किं सर्वरेय पदैरपूर्व सम्यध्यत उते. फेनैवेति । (४) पूर्णपक्षध-सर्वरेव पदैरपूर्व सम्पभ्यते-तस्य फलत्वात् सर्वे च पदाना फलान्ययित्वादिति । (१) सिद्धान्तस्तु-पपनैय पदेनैक्स्यापूर्वस्य सम्बन्धः एषस्यानेफस. भ्यन्धपल्पने गौरयात् । तस्मादेफमपूर्वमेशनेय पदेन प्रतिपापते पदान्तरं च सन्दरतयाऽन्येतीति । तदेतत्प्रयमाधिकरणस्य प्रथमवर्णषमभिप्रेत्याद एक इति । 'एफ. पदस्या: एफेन पदेन पोऽत्र उक्तः स एव 'अपूर्व जनयति' अपूर्पजनक- त्यनायचायत रति योजना । (१) एफेनेय पदेनापूर्ण प्रतिपाधव इति साधिते किन्तत्पदं येन ता. तिपापत तीदानी चिन्त्यते द्वितीयपर्ण के। (२) विधियाश्यमेयात्र विषयः । (३) तत्र संशयः-यपूर्व विधियाश्यगतनामपदेनाभिधीयत उताल्या. तपदनेति।

·. * । मीमांमानुपमणिका (७) पूर्वपक्षस्तत्र-नामपर्वनेयोच्यतेऽपूर्णम् द्रव्यादीनां सिद्धरूपा- पामेय फलम्मति साधनत्यसम्भयादिति । (५) सिद्धान्तस्तु-मियां गिना द्रव्याणि फलं साधयितुन क्षमन्ते । सतच मायनासचिनाऽऽख्यातेनेयापूर्वम्मतीयत इति । एतदेय प्रयमाधिवरणद्वितीयवर्णकमभिप्रेत्याह-सनूनमिति । 'स' एकपदार्यों योऽपूवं जनयति स-नून निधयेन-'पाण्यातपदाभिधेय.' पाक्यगतो य पाण्यातशदस्तेनैव योऽभिधीयतेऽर्थः स पयापूर्वस्य जनक इति योजना। इयं च भावनाऽऽस्यातपद्गतप्रत्ययेनेचोच्यते । सा च फलोत्पत्त्यनुफू- लपुरुषप्रयलरूपा सर्यधात्वर्थसाधारणी। तथाहि पचतीत्युक्ते 'पार्क करोतीत्यर्य प्रतीयते । तत्र पाके लिङ्गसंख्याधुपेतो धात्यर्थः सिद्धस्थ. माय. । फरोतीत्यंशस्तु लिङ्गसख्यादिरहितः साध्यस्वमाय । अस्य च साध्यस्थमाव शाख्यातमत्ययेन धोत्यते । एवं च पाकं करोतीत्यस्य यो- वनमुत्पादयति-भवितुरोदनस्य भवनानुरुलं व्यापार फरोतीत्यर्थः । अयं घ घ्यापार योदनरूपं फलं भावयतीत्यस्य भावनेति नाम्ना प्रसिद्ध। ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र यजेतपद्गताख्यातप्रत्ययस्य भार. येत् (फलविशेषम् ) इति भावनयायः सम्पद्यते । तर किम्भावयेदित्य. पेक्षा स्वर्गस्य भाव्यत्यसमर्पकत्येन 'स्वर्गकाम' इत्यस्यान्वयः । फेन भाषयेदित्यपेक्षायां यजिधात्वर्थो याग एष करणत्वेनान्येति । क्यम्माव- येदित्यपेक्षायां च ज्योतिष्टोमनाम्ना प्रसिद्धः कर्मक्लाप इतिकर्तव्यतया समप्यते ज्योतिष्टोमेनेत्यनेन पदेन । सेयमंशयपत्यार्थी भावनेत्युच्यते । इयं चार्थी भावना पुरुषप्रयत्न. रूपा स्वयं शाब्धा भावनया मान्या । तस्यां च शान्दभावनायां पुरुषम यत्न एव माध्या-विधायकलिडादिरेय फरणम्-अर्थवादादिसम्पादिता स्तुतिरेयेतिकर्तव्यतेति ॥१॥ (२) २२११५ विपलातावदपूर्वसिद्धिः। (१)अपूर्वमाख्यातप्रत्यययोधितेनार्थेन प्रत्याय्यन इत्युक्तम्। अपूर्घस्या- स्तित्वमेव त्वधायेऽपि न सिद्धमित्यपूर्यास्तित्वमिदानी साधनीयम्भ- पति। (२) अपूर्व मेयात्र विचारविषयः । (३) अपूर्वमस्ति न घेति सशयः । (2) तंत्र पूर्वपक्ष. नास्त्यपूर्वम्-तत्सद्भावे मानाभायाम्-स्वर्गादेरेय फलस्वेनाभिधानात्मतीयमानत्यान्चेति । - ·मीमांसामण्डनमण्डिता । कल्प- (५) सिद्धान्तः-ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यत्र यागस्य स्वर्ग- साधनत्वमुक्तम् । यथा चैतत्स्वर्गसाधनत्वं यागस्योपपद्यत तथाऽवश्य कल्पनीयम् । यागानुष्ठानसमाप्त्यनन्तरमेव स्पर्गो न सिध्यतीति तत्समा- प्तिस्वर्गप्राप्त्यन्तराल उभयानुस्यूतमुभयसम्बन्धक किमपि नोयम्-अन्यथा यागस्य स्वर्गम्प्रति फरणत्वं न स्यात् । एवं च विधिवा- फ्योक्तयागस्वर्गसाध्यसाधकभावसामअस्थाय यत् किमपि पल्प्यते तस्यैव विधिव्यतिरिक्तप्रमाणान्तरागम्यत्वादपूर्वमिति नाम कृतमिति ॥ प्राभाकरमतेन च यागस्यैव सूक्ष्मरूपेणात्मनि चिरकालं वर्तमानत्या- दुपपयत एव साक्षात् सम्बन्धो यागस्वर्गयोरिति नास्त्यन्तर्गडुभूत. स्यापूर्वस्य कल्पनावसर इति पूर्वपते-यागस्य सूक्ष्मरूपेणावस्थानस्य कल्पनायां नास्ति किमपि प्रमाणम्-नियोगस्तु विधिवाफ्यगतप्रत्येकप. देनानभिहितोऽपि समस्तेन वाक्येनाभिधीयते । अयमेव नियोगोऽपूर्व- मिति नाम्ना व्यवहियते । विधिवाक्येन चाभिहितत्वात्तस्यापलापोऽयुक्त इति सिद्धान्तः॥ इदमेव द्वितीयमधिकरणमभिप्रेत्याह विधेरिति । 'विधेः विधियाफ्यस्य 'यलात्'प्रामाण्यात्-'अपूर्वस्य सिद्धिः-श्रपूर्वास्तित्यसिद्धिरिति योजना। किरूपेण चास्यापूर्वस्यावस्थानमित्यस्मिन् विपये गुरुभाट्योर्मत- भेदः । भामतेन यागेनात्मनि याग पय या चिरस्थायी कश्चित्फलजनन- समर्थः संस्कारविशेषो जन्यते स एवोपूर्वमिति कथ्यते। गुरुमतानुया. यिनम्तु संस्काररूपतामस्य नेच्छन्ति । तन्मतेन नियोगरूपतयास्य । नि. पोगस्यापि यागजन्यत्याकथं फलोत्पत्तिपर्यन्तमयस्थानमिति शङ्कार्या सहकार्यन्तरापेक्षेयेषां शरणम् । फिन्त्वेयं सति यागस्यैयेयमपेक्षा कुतो न फल्स्यते-तथा सत्यनन्तरोत्पत्यभायः फलस्य समाहितः स्यात् इत्यादि प्राभाकरमदीपादनुसन्धेयम् ॥ २॥ (३) २२१६-८ संस्कारकमेव किलावघातः॥१॥ (१) अनुष्टितेन कर्मणाऽपुर्यास्यं फलं चरमफलनिष्पत्त्यनुफलं जन्यत इत्युन्सर्गतः सिचे तत्र फेचिदपयादा अपि भवन्ति । त पयेदानी यि. चार्यन्ते। (२) मीहीनवदन्तीत्यत्र विषयाश्यम् ॥ (३) अत्र पिहितेनायघातेनापूर्व जन्यते न येति संशयः॥ (४) तत्र पूर्यपक्षः-यजेतेत्यादिविधिघिहिनेन यागेन पपाऽपूर्य जन्यने तवायहन्तीति विधिविदितनायघातेनापि-अन्यथा तापमविधा. नस्य पैपर्यापसेरिति । ६ ·है ४२ मीमांसानुमामणिका (५) सिद्धान्तस्तु-दृष्टे फले सम्मवत्यदृएस्यापूर्वस्य कल्पने नास्ति प्रमाणम् | अपघातम्य चास्येव तुपविमोक्रुप दृष्टमेव फलम् । अतोना' स्ति प्रयोजनमस्यापूर्वरूपफलकल्पनाया इति । प्रामाफरमतेन तुयण सत्तन् जुहोतीत्यत्र सक्तुभिर्जुहोतीति विमक्ति- विपरिणाम त्या सक्तुभिहोतव्यमित्यर्थः प्राप्यते-सच सक्तुहोमः सा. झात् फलसाधनतयायकल्पते-एवमेव योहिनवहन्तीत्यत्रापि ग्रोहीभिरच. इन्तव्यमिति विमतिविपरिणमय्यावघातस्पसाक्षात्फलसाधनत्व भविष्य- तीति पूर्वपक्षे-दान्तवैषम्यमिह वर्तते सक्दोतीत्यत्र सत्तुहोमे सक्तूनां भस्मीभूतत्याद्एफलजनकत्यासम्भवेनागत्या तस्यापूर्वसाधक्त्व कम्प्य- ते अपघातस्य तु नुपविमोफरूप गरमेय फल प्रधानभूतयागागपुरोडाश सम्पादनानुलमुपलभ्यते-तदारेव च प्रधानफलेनापि सम्पन्धस्य ला. भानास्त्यबकाशस्तस्य साक्षादपूर्वसाधत्वकल्पनाया इति सिद्धान्त.॥ इदमेव तृतीयमधिकरणमभिप्रेत्याह सस्कारपर्मेति । 'अवघात ' श्री. हीनवहन्तीत्यनेन विहितः-'फिल' निश्चयेन 'सस्कारमा एघ । मो. हीया तुपविमोफरूपसस्कारस्यैव जनक कर्म-न तु साक्षादपूर्वजनकमि ति योजना एतदधिकरणमूलक पर कर्मणां गुणप्रधानभायेन विभागः । तथाहि यानि विहितानि कर्माणि द्रव्येषु दृष्टातिशयजनकानि न भगत्यत पय च पियुपपत्तयेऽद्गप्रफलोत्पादकतया कल्प्यन्ते तान्येव प्रधानानि-यानि द्रव्येप्वेव दृष्टातिशयमुत्पादयन्ति-येषा चात एवायफलपल्पने प्रमाण मास्ति-तानि गुणकर्माणोति । य च गुणप्रधानमविस्तृतीये विस्तरेण चिन्तयिष्यते ॥३॥ (५) २१॥६-१२सम्मानं संस्करणं ग्रुगादेः (१) श्रयमपरोऽपवाद , दर्शपूर्णमासयोजहादीनां सम्मार्जन विहित 'सुच. सम्मािित। (२) इदमेघ शुक्सम्माजनमत्र विषयः ॥ (३) तत्र संशयाकिमिद सम्मार्जन स्वतन्त्रमेवापूर्व जनयत् प्रधा. भकर्म भवत्युतापूर्वाजनक गुणकमवेति । (४) त पूर्वपन -प्रधानकर्मचैतत् । यैस्तु द्रव्य न चिकीर्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्यादिति न्यायेन सम्मार्जनेन इग्यस्याधिः कीर्पितत्वात्नुपस्य व्यस्य गुणभूनत्वात्प्रधानमेतदिति। ग्रोधादौ चाव- घातादिमिगुणकर्मभिरिव द्रव्ये सम्मान त्रुचि कश्चिद्योऽतिश- योन फियत इयाप तस्यादृष्फलजनकत्वम्प्रधानतां च सूचयतीति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (५) सिद्धान्तस्तु-ऋतुसाधनत्वेनैव स्नुचामीप्सिततमत्वेन कर्मत्वं त्रुच इत्यत्र द्वितीयाविभक्तयोच्यते-अतश्च तासामेवात्र प्रधानत्वं सम्मार्जनस्य च गुणकर्मत्वमेव । यदि साजनोत्पन्नः कश्चिदृष्टोऽतिशयो न दृश्येत तादृष्टं कल्प्येत-दृश्यते त्वतिशयः परिमार्जितत्वरूपः इति ॥ एतदेव चतुर्थाधिकरणमभिप्रेत्याह-सम्मार्जनमिति। 'सम्मार्जन' नुचः' सम्मार्टीत्यनेन घाफ्येन विहितम्-'गादेः" संस्करणं संस्कारकं गुण- कति योजना ॥४॥ (५) २२१११३-२६ न देवतार्यः स्तुतशस्त्रपाठः । (१) पूर्वाधिकरणस्यायमपवादः-'प्रउगं शंसति' 'निप्कैवल्यं शंसती- ति' अप्रगीतमन्त्रसाध्यत्वेन शस्त्रनाम्ना प्रसिद्ध स्तुतियं विहितम्-एव- मेय 'भाज्यैः स्तुवते' 'पृष्ठैः स्तुवते' इति प्रगीतमन्त्रसाध्यत्वेन स्तोत्रनाम्ना प्रसिद्ध स्तुतिद्वयं विहितम् । (२) एते एव स्तोत्रशस्त्रे अत्र विषयत्वेन गृहीते ॥ (३) ते अधिकृत्य संशयः । एते गुणकर्मणी उत प्रधाने एवेति ॥ (8) तत्र पूर्वपक्षा-पठ्यमानेषु मन्त्रेषु देवताना संस्कृतत्वारपूर्वाधिकर- एन्यायेन गुणकर्मव स्तोत्रशस्त्रमन्त्रपाठ इति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-मन्त्रवाक्यानि यदा देवतानां गुणसम्बन्धमभिदध. ति तदेव तेपु स्तुतिशस्त्रनाम्नोरन्वर्यः प्रयोगः-यदा तु तानि गुणवारेण फेवलं देवताना स्मारकाणि तदा तन्नाम्नोर्मुख्यार्थस्तेषु न स्यात् । एयं, धौतयोरनयोर्नाम्नोरयाधितामन्ययंता रक्षितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्य- मभ्युपेतव्यमिति ॥ पतदेव पञ्चममधिकरणमभिलक्ष्याह-न देयतार्थ इति । 'स्तुतशत्र. यो गीतमन्त्रसाध्यागीतमन्त्रसाध्ययोः स्तुत्योः 'पाठ'-देवतार्थः देवता- स्मारक्स्येन तत्संस्काररूपं गुणकर्म-'न' भवतीति योजना ॥ ५ ॥ (६) २२२३०-३१ मन्त्र स्थितं भावपदं विधिनों (१) पैदिकयाश्यविहितेपु फर्मसु गुणप्रधानमायोपियारितः । यिहि- सानो व कर्मणाम्भवम्य विचार करिष्यतेऽग्रिमे पादे। अत्रच येदिकया- पयस्याख्यातपदानि सर्याएयेय गुराप्रधानकर्मविधायकान्येय भवन्तीति मतिः सम्भयति । समिराफरणायेदं विचारान्तरं प्रस्तयते । (२) घेदवास्यस्थाण्यातपदमेवात्र विषयः॥ (३) तर यत्र फ्यचन घेदयामये मन्ने प्रावणे याऽऽल्यातपदमुपला. ते तरसर्यत्र फर्मविधायकमुत नेति संशयः ॥

·" मीमांसानुक्रमणिका (e) तत्र पूर्व पक्षा-यया ब्राह्मणगतमाख्यातपदं कर्मविधायक तथा मन्त्रातमपि, पैदिकयाश्यत्येनोभयोस्तुल्यत्वादिति ॥ (१) सिद्धान्तस्तु-येपुयाफ्येषु यच्छन्दोदृश्यते ('देवांश्च याभिर्यजने' त्यत्र मन्त्र)तत्रानुवादकन्यस्य स्पध्यान विधायकत्वम्-एवमेव यत्रोतः मपुरुषः ('देयसदर्न दामीत्यत्र मन्त्रा)-श्रामन्नणं या ('अग्नीदग्नीन यिह- स्यत्र मन्त्रे)-तत्र सर्वत्र न कर्मविधायकत्यम् । अतश्च वेदवाक्य- स्थाख्यातानां न सर्वगुणप्रधानकर्मविधायक्रवमेवापि तु क्वचिदभि- धायकत्वमाप्रमेव । एपञ्च मन्नगताख्यातायातपदानामभिधायकत्व. मेव न विधायफत्यमिति। एतदेव पछाधिकरएमभिप्रेत्याह मन्त्रे स्थितमिति । 'मान्ने स्थित मन्त्र. गतम्-'भावपदम् प्राप्यातपदं-'म विधिन कर्मविधायकमिति योजना॥६॥ '(७) २२१२३२ मन्त्रस्तु वेदः क्रियमाणवाची ॥२॥ (१९ मन्त्रगत प्राण्यातशब्दो न विधायक इति स्थितम् । मन्त्र- लक्षणं यद्यत्वेऽपि न कृतमिति तदेवेदानी परीक्ष्यते । (२) प्रदेवुनियमन्त्रं मे गोपायेति वैदिकवाक्योक्तो मन्त्रोऽत्र विषयः॥ (३) मन्त्रस्य लक्षणम्भवति न येति संशयः॥ (४) नैव भवति किमप्यनुगतं लक्षमिति पूर्वपक्षः॥ (५) सिद्धान्तस्तु-अनुगतलक्षणासम्भवेऽपि यकृपयखयोघिदो वि. दुरित्यनेनैवोक्तयाफ्यशेपेण यत्राभियुक्ता मन्त्रा इति नाम प्रयुअते तदेय मन्त्रशब्दवाच्यमित्येव' लक्षणं स्वीक्रियते । एतदेय ससममधिकरणमभिप्रेत्याह मन्त्रस्थिति । 'झियमाणस्या प्रा- मन्त्रणमलपनात्यानपरिदेवनान्येपणस्तयनादिरूपस्य कर्मणः 'वाची घाचक:-'वेद वेदवाक्यम्-'मन्न' इति कथ्यत इति योजना ॥ तत्रामन्त्रणवाची मन्त्रः-'अग्न धायाहि वीतयः इति । प्रलपनपाची-'अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले दुलेरिय' इति । आख्यानवाची-'इयं चेदिरिति । परिदेवनवाची-'अम्बे अम्बिके अम्बालिकेति । अन्वेषण्याची-इह धा सह घा' इति । स्तनवाची-'श्रग्निर्मूर्धा होत । प्रेषवाची-'अग्नीदग्नीन् विहए इति ॥ ७ ॥ (८)२२११३३ मन्त्रतरो ब्राह्मणशब्दवाच्यः .. (१) मात्रस्य लक्षणमुक्या मन्नेतराणां घेश्याश्यानां प्रामएनाम्ना प्रसिद्धानां लक्षणमिदानी विचारणीयं भवति। . .

·मीमोसामण्डनमण्डिता।
४५
(२) 'पतग्राह्मणान्येव पञ्च हीपि इत्येतद्वैदिकवाक्यगनो ग्राह्मण-
शब्द एव विचारविषयः॥
(३) ग्रामणस्यास्यानुगतं लक्षणं सम्भवनि न वेति संशयः ।।
(8) पूर्वपतः-न सम्भवत्यनुगतं लक्षणमिति ।।
(५) सिद्धान्तस्तु-वेदस्य मन्त्रग्राहाणात्मकत्वेन द्विधा विभकत्वात्
पूर्वाधिकरणोक्तलक्षणलक्षितान्मन्त्रभागादवशिष्टो वेदमागो ब्राह्मण इत्येवा-
दुर्घ लक्षणमिति॥
तदेतदष्टममधिकरणमभिप्रेत्याह-मन्नेतर इति। 'मन्त्रात्' 'इतरः भि.
ल:-'वेदभाग' इति शेष:-'ब्राह्मणशब्दवाच्यः भवतीति योजना ॥ ८॥
(8) श३४ नोहादयो मन्त्रगतास्तु मन्त्राः ।
(१) याशिकमयोगेषु केचिद्वेदानाम्नाता अपि शब्दा मन्त्रवत्प्रयुज्यन्ते।
तेषां स्वरूपं विचार्यते ॥
(२) 'भग्नये जुष्टं निर्वपामी'त्यस्य मन्त्रस्य स्थाने सौर्ये चरौ 'सूर्याय
जुष्टं निपामीति' शब्दा. प्रयुज्यन्ते । इदं च शम्दान्तरकरणमूहनाम्ना
प्रसिद्धम् । अयमेवात्र विचारविषयः।
(३) अयमूहितशब्दो मन्त्रो भवति न वेति सशयः ।
(४) तत्र पूर्वपक्ष:- भवत्येवायम्मन्त्री मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वादिति ।
(५) सिद्धान्तस्तु-याशिफप्रसिद्धत्वरूपमन्त्रलक्षणस्यानाभावातस्य
मन्त्रस्वमिति॥
तदेतनवममधिकरणमभिप्रेत्याह नोहादय इति । 'मन्त्रगता: मन्त्र-
मध्ये निवेशिता:-'कहादयः अहह्मवरनामधेयाक्षराणि-'मन्त्राः' मन्त्र-
नामधेया 'न' भवन्तीति योजना ॥8॥
(१०) २२१२३५ ऋक् पादपद्धो भवतीह मन्त्रा
(१) मप्रसामान्यलक्षणमुक्त्या मन्त्रविशेषाणां लक्षणान्युच्यन्ते ।
(२) ऋषमन्त्रोऽत्र विषयः॥
(३) तत्र संशयः-ऋचो लक्षणं सम्भवति न घेति ॥
(४) तत्र पूर्वपक्ष:-ग सम्भारति-अनुगतस्य कस्यापि लक्षणस्यास.
म्भवादिति ॥
(५) सिमान्तस्तु-सम्भवत्येषानुगतं लक्षणम्-यस्मिन्मन्ने प्रर्थानुसा.
रेण पाव्यवस्था भवति स एष ऋक्शब्दवाच्य इति ॥
तदेतदशममधिकरणभिलक्ष्याह गिति । 'पादयक्षा पादैषिमतः
'मन्त्रः'-'दह' वेदे-'क' तन्नामधारी भवतीति योजना ॥१०॥

·1 मीमांसानुक्रमणिका (११) २२११३६ मन्त्रस्य गीतिम्प्रवदन्ति साम ॥ ३ ॥ पूर्वाधिकरणवदेवात्रापि सनत्यादयः। यथा तत्र ऋङमन्त्रलक्षणे तथाऽनसाममन्यलक्षणम् । तदेतदेकादशाधिकरणमभिप्रेत्याह मन्त्रस्येति । मन्त्रस्य' 'गोतिम्' गानमेव-न त्वक्षराणि-'साम' इति 'प्रवदन्ति' इति योजना ॥ ११ ॥ (१२) २२११३७ ऋक्सामभिन्नो यजुरेव मन्त्रः यजुर्मन्त्रलक्षणपरमधिकरणमिदम् । अत्रापि पूर्वपदेव सङ्गत्यादयः । तदेतद्वादशाधिकरणमभिप्रेत्याह-ऋगिति । 'ऋक्सामभ्याम्' 'भिन्न- मन्त्रा- यजुरेवा यजुरिति नाना प्रसिद्ध इति योजना। पवंच 'पादेनार्थेन चोपेता वृत्तयद्धा मन्त्रा ऋच:'-'गीतिरूपा मन्त्रा सामानि'-'वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रक्लिएपठिता मन्त्रा यजूपि-ति पर्यव. सितमसकोण लक्षणं त्रिविधस्य मन्त्रस्य ॥ १२ ॥ (१३) २२११३८-४५ यजुर्विशेषो निगदो न भिमः। (१) मोक्षणीरासादयेत्येवंरूपाः केचन मन्त्रा निगदा इति कश्यन्ते । तलतणविचार दानी प्रस्तूयते । (२) उक्ता मन्त्रा एवात्र विषयः ।। (३) त पते निगदा ऋगादिषेधान्तभवन्त्युत तेभ्यः पृथगेय चतुर्थ. प्रकार पवेति संशयः॥ (४) तत्र पूर्वपक्षः-पादगोत्योशासामलक्षणयोरभाषात् यजुर्लक्ष. पस्य प्रश्लिएपाठस्य सत्येऽपि उधम्त्वरूपधर्मभेदेन उपांशुपठनीययनु. प्यन्तर्भाधानुपपत्तेयतोभ्यस्त्रिभ्यो मन्त्रप्रकारेभ्यो मिश्चतुर्य पय प्रकारो निगदानामिति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-प्रक्लिटपाटत्याद् यजुष्ट्यमेय निगदानाम् । यचो. येस्स्वरूपधर्मभेदस्स परमत्यायननिमित्त एयेति न स प्रकारभेदे मूल- म्भयतीति। तदेतत्त्रयोदशाधिकरणमभिप्रेत्याह यजर्षिशेष इति । 'निगद तमाला ख्यातो मन्त्रा-यजुर्विशेष पब उपेस्त्यविशिष्टं यजुरपायमिनि-मित्रः' यजुपो मिनप्रकारको न भवतीति योजना ॥१३॥ (१४) २२११४६ साफाइमेकार्थमिहैकवाक्यम् (१) मन्त्रपिचारमसहन कियत्पर्यन्तं पाक्यमेश्मेश्मत्रत्वेन प्रयो. कन्यं फियदासानं चानियतपरिमाणस्य पप इति निणे विचारान्तरं प्रस्तूयते ॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ४७ (२) 'देवस्य त्या सवितुः प्रसवे अश्विनोर्याहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां अन्नये जुटं निवपामीति' एतादृशा मन्त्रा अत्र विचारविषयः॥ (३) अत्र किमेकं वाक्यमुतानेकानि वाफ्यानीति संशयः ॥ (४) तत्र पूर्वपक्षः-अत्र नानावाक्यानि परस्परं भिन्नान्येव-एकत्व- नियामकस्य कस्यापि दुर्योधत्वादिति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-'यद् विभागे साकाङ्कम् अविभागे चैकार्थं तदेक नाक्यमिति घाफ्यैक्यप्रयोजकस्य सर्वत्र सुयोधत्वम् । एतन्नियामकानु- सारेण च प्रकृतं देवस्य त्वेत्यायेकमेव वाफ्यम् । अग्नये जुष्यमित्यादिपद- समूहे पृथक्कृते देवस्य त्येति पूर्वः समूहः साकाडो भवति-एकीकृते तु कृत्स्नस्यैक पर निर्वापोऽर्थो लभ्यते इति ॥ तदेतच्चतुर्दशाधिकरणमभिप्रेत्याह साकासमिति। यत् 'एकार्थ' सत् विभागे सति 'साकाङ्कम्' भवति तदेव-इह यजुनिर्णयविषये-'एकवा- क्यम्' एकवाक्यत्वेन प्रयोक्तव्यमिति योजना ॥ १४ ॥ (१५) २।११४७ भिन्नं यजुः स्याद्विनियोगभेदात् ॥ ४॥ (१) एकवाक्यतानियामकमुक्ला तदपवादरूपेण भिन्नवाफ्यत्वनिया- मफविचारः प्रस्तूयते ॥ (२) 'इपे त्यो त्वेत्यादिपदसमूहोऽत्र विचारविषयः ।। (३) कृत्स्नोऽयं पदसमूह एकमेववाफ्यमुत भिन्नानियाफ्यानीति संशयः। (४) तत्र पूर्वपक्षः-एक एवायम्मन्त्रा-मन्नस्यादृष्टत्व एकस्यैवाद- टस्य कल्पने लाघवन्नानाद्एकल्पने च प्रमाणाभावादिति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-प्रकृतपदसमूहं खण्डशः कृत्वा विनियोग उपलभ्यते-- 'ईपेत्येति शाखां छिनत्ति-ऊर्जे त्वेत्यनुमादि इत्येवमादिः । पतहिनियोगा- नुसारेण चानुप्ठेयार्थस्मारकत्वादर्थभेदेन प्रत्येकस्य खएडस्य भिमत्वमे- याभ्युपेयमिति ॥ एतदेव पञ्चदशाधिकरणमभिप्रेत्याह भिन्नमिति । 'विनियोगस्या शास्त्रोक्तरय 'भेदात्' यत्र भिन्न एव विनियोगो लभ्यते तत्र तद्विनियोग- पलात् 'यजुः भिन्नं 'स्यात्' न च तत्रैकवाक्यत्वमिति योजना ॥ १५ ॥ (१६) २२१९४८ रजाशयादिप्वनुपज्य पूर्तिः (१) यजुःपरिमाणविचारप्रसङ्गेन यत्र यजुरपेक्षितपदरहितं साकाङ्क- मेयोपलभ्यते तत्र का गतिरितीदानी विचार्यते॥ (२) विषयीभूतं यजुश्चात्र-'याते अग्नेऽयाशया तनूर्वपिष्टा गहरेष्ठा उप्र घचो अपावधीत्वपं यचो अपावधीत्स्वाहा याते अग्ने रजाशया-याते अग्ने हराशया' इति ॥

·ve मीमांसानुषमाशिषा (३) यत्र 'याते अग्ने रजाशया' इत्येतायत्पदसमूह साकाई घोप लक्ष्यते-वनिराशयाय विलौविषान्येय पदान्यध्याहर्तव्यान्युत पैदि. कान्येय पुतश्चिमन्त्रान्तरादनुपअनीयानीति सशय । (४) तत्र पूर्वपत-लौविष प्य घास्यशेषोऽप्राध्याहतथ्य मन्त्रा न्तरभागानां सयोपक्षीणत्यानोपपद्यते तेषामनुपञ्जनमिति । (५) सिद्धान्तस्तु-वैदिक्स्य मन्नस्याकासा पैदिक्य धास्यशेषण पूरणीया तथा चतनूपिछेयादिमाग पूर्वमन्त्रस्योत्तरमन्त्रेऽनुपश्यत इति ॥ सदेतत् पोडशाधिकरणमभिप्रेत्यादरजाशयादिविति। रजाशयादिपुर साकाड्मन्नभागेपु-'अनुपज्या वैदिकादेष पाश्यान्तरात्पदान्याहत्य-पु. ति' निराकासमा अपेक्षितयाफ्यशेषस्य प्रपूरणम् कर्तव्येति योजना ॥१६॥ (१७) २२१२४८अच्छिद्रवाचोऽध्यनुपङ्ग एव । दमपरमदाहरणमनुपङ्गस्य । 'चित्पतिस्त्वा पुनातु-धापतिस्त्वा पु. नातु-पस्त्वा सचिता पुनावच्छिण पधिप्रेण घसो सूर्यस्य रश्मिभि रिति मन्त्रोऽत्र पूर्ववदेय ॥ अत्र साकाहाणि पदानि निराकाहस्य मन्त्र स्य पूर्वमेयोपलभ्यन्ते पूर्योदाहतवाक्ये तु तत्पश्चादिति मेदादेव विचारा- न्तरप्रवर्तनम् ॥ 'तदेतत्सप्तदशाधिकरणमभिप्रेत्याह थच्छिद्रयाच इति । 'अच्छिद्रया घ'-'अच्छिद्रेण पवित्रेण धसो सूर्यस्य रश्मिभिरिति याक्यशेषस्य-'थ नुषङ्ग एष चित्पतिस्त्वापुनातु-चापतिस्त्वापुनास्थित्यनयो साफासयो मंत्रभागयोरिति शेष ॥१७॥ (१८) २२११४६ न स्यादन्यवाये कथितोऽनुपङ्गः (१) उत्तस्यानुएनन्यायस्यापगदो विविच्यते ।। (२) 'सते माणो यातेन गच्छता समनानि ज स यक्षपति राशिपेति' यजुपस्तृतीये खण्डे सयपतिरित्येव विषय । (३) समित्युपसर्गोऽत्र सावास फेन क्रियापदेन सयुज्यताम्-किम्म थमवाक्यगतगच्छतामित्यनेनोताध्याहन केनचिदन्येनेति सशय " *(8) तत्र पूर्वपक्ष-पूर्वाधिकरणन्यायेनारयैत्र यजुष प्रथमखण्डे यत् क्रियापद लभ्यते तस्यैवानुपङ्गण वाक्य पूरणीयमिति ॥ ल) सिद्धान्तस्तु प्रथमतृतीयखएडयोर्मध्ये अडानीति बहुवचनान्तप दस्य व्यवधानात् गच्छतामित्यस्य प्रियापदस्यसम्बन्धसोतसो पिच्छिन्न त्यान्न सम्भयत्यन्वयस्तनीयवाक्यस्थस्योपसर्गस्थ प्रथमवाक्यस्थक्रियाप देनेति । अतोऽत्र यथोचित पापयशेपेोऽन्यत पणाभ्याहर्तव्य इति । तदेतदष्टादशाधिकरणमभित्याह न स्यादिति । 'व्यवाय अनन्वययो

·मीमांसामण्डनमण्डिता।
5
४४
-
ग्यपदस्य व्यवधाने-'कथितः पूर्वाधिकरणन्यायानुसारी-'अनुपग' घा-
क्यपरिसमाप्तिः 'न स्यात्' इति योजना ॥ १८ ॥
न्यायास्तु पादे नवे वै दशापि ॥५॥
'पादे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे-'नव वै दश' ऊनविंश 'न्यायाः अधि-
करणानि । प्रथमाधिकरणस्य द्वितीयं वर्णकं पृथग गण यित्वाऽनोनविंश-
सख्यापूर्तिर्भवति ॥५॥
इति द्वितीयेऽध्याये प्रथम. पादः ।
अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥
(११) २२१ शब्दान्तरे विधियुते खलु कर्मभेदः
(१) प्रासगिफमपूर्वादिकं विविच्य अध्यायविषयः कर्मभेदोऽधुना
विषिच्यते ॥
(२) पारयातप्रत्ययेनैवापूर्वमुच्यत इति प्रसाधितम्-तथा चैकप्रकर-
गगतानि पर्यायधातुनिष्पन्नान्याख्यातानि यजति-ददाति-जुहोतीत्यादी.
न्युदाहरणम् ॥
(३) किमेतरारयातैः प्रत्येक भिन्नमेव फर्मोच्यत उतैकमेवेति संशयः'।
(४) तत्र पूर्वपक्ष.-यस्मात् सर्वेप्वेक एवारयातप्रत्ययो भावनावाची
तस्मादेव भावनैकमेवापूर्वमेकमेव कर्म सर्वैरुच्यते । न च धातुभेदा.
नेदः । धातो पनायाचित्याभावेन तयाप्रयोजकत्वादिति ।
(१) सिद्धान्तस्तु-यद्यप्यास्यातमेव भायनायाः प्रयोजकम्-तथाऽप्या-
ख्यातस्य प्रतिधातु मिन्नत्यमेव-ततश्च यहनामाप्यातानामेफैधातुविशे.
पानुरक्तत्वेनेय भायनायाचित्वेन यागदानहोमभायनाः परस्परं भिन्ना ए.
पेति । यत्र च शम्दान्तरमेव कर्मभेदे हेतुः ॥
तदेतत्प्रथममधिकरणमभिप्रेत्याह शब्दान्तर इति-विधियुते विधिम-
त्यययुसे- शन्दान्तरे शब्दभेदे सति-धर्मभेदः प्रतिशम्द मिन्नमेय फर्म
भपतीति योजना।
प्रभाफरमतेन तु शासभेद पपाध्यायायों न फर्मभेदस्तथा च यजेते.
त्यादिनानापदयुतं शानमेषमेवेति पूर्वपक्ष-प्रतिशम्द नियोगस्य भिन्न-
त्योद् मिनान्येय शालापीति सिद्धान्तः॥१॥

·Far. 'मीमांसानुमामणिका".. (२) २२१२ भूयायुतिश्च समिदादियजीन् भिनत्ति ।' : (१) पूर्वाधिकरणे आख्यातपदभेदेन भिन्नत्वमवधारितम् । इदानींव यौफमेवाप्यातपदमभ्यस्यते तद्विचार्यते । (२) समिधो यजति-तनूनपातं यजति-इडो यति-पहिर्यजतिनति चाक्यं विषयः। (३) अत्र यजतिचतुष्टयेन किमेकमेव कर्मोच्यते उत चत्वारि बर्मा गीति संशयः॥ (४) तत्र पूर्वपक्ष:-पूर्चाधिकरणयद् धातुभेदस्याभावाद् भाषना- भेदस्य नास्ति सम्भावना। ततश्चाख्यातपदस्पैक्याद् भावनाया अप्यै- फ्यमेवेति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-यजतिपदाभ्यासेनैव कर्मणां भेदः स्पयतया सूचितो भवति । कर्मक्येऽभ्यासो निरर्थफ एय स्यात् । तथा चात्राभ्यास एप कर्मभेदे हेतुरिति ॥ तदेतद् द्वितीयाधिकरणमभिप्रेत्याह भूयाधुतिरिति । 'भूयः श्रुतिः' य. जतिपदस्याभ्यास:-'समिदादियजीन्। समिधो यजतीत्यादिवाक्यचतुए. योक्तयागान-भिनति मिन्नवर्मनायस्थापयतोति योजना ॥२॥ (३) २२२२३-८ वाक्यन्न कर्म विदधाति य एवमादि (१)शब्दान्तरेणाभ्यासेन च भिन्न फर्म विधीयत इत्युक्तम्-कुत्र पुन: फर्मान्तरं न विधीयत इतीदानी चिन्त्यते । (२) 'य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते 'य पवं विद्वानमावास्यां यज ते-इत्येवमादिवाक्यमत्र विषयः। (३) अब यजतिना कर्मान्तरं विधीयतेऽथवा पाश्यान्तरेण विहित स्यैव कर्मणोऽयमनुवाद इति संशयः । (४) तत्र पूर्वपक्षा-फर्मान्तरमेवात्र विधीयते-प्यधिकरणन्यायेनेति । (७) सिद्धान्तस्तु-द्रव्यदेवताफलानामनुक्तत्वान्नायं कर्मान्तरविधिर- पितु विहितानुवाद पर । एपैव गतिः सर्वेषां विद्वद्वाक्यानामिति । तदेतत् तृतीयमधिकरणमभिप्रेत्याह वाक्येनेति । य एवमादि' य एवं विद्वान्' इत्याधक्षराणि श्रादौ यस्य तद्-'वाक्यं कर्मः भिन्न कर्म- नविदधाति अपि त्वनुयदत्येवान्यत्र विहितं फर्मेति योजना ।। ३१ (४) २११६-१२ स्यादन्तरालवचने यनतेविधानम् ॥ ६॥ (१) पुनर्यत्र फर्मान्तरमेप विधीयते तस्य पाक्यस्य विचारः । (जामि धा एतस्य क्रियते यदनचौ पुरोडाशावुपांशुयाजमन्तरा यजतीति वाक्यमत्र विषयः ।

·संशयः। . मीमांसामण्डनमण्डिता। ५१ (३) अत्र यजतिना कर्मान्तरं विधीयत, उत विहितमेवानूद्यत इति (४) तत्र पूरपक्षः--पूर्वाधिकरणन्यायेने प्रकरणस्थेन वाश्यान्त- रेण विहितस्य यागस्यानुवाद पयानेन यजतिना क्रियते इति । (५) सिद्धान्तस्तु-अन्तरालरूपकालस्योपांशुत्वरूपगुणस्य , चात्रोक्त- स्वादुपांशुनाम यागान्तरमेवान विधीयते इति । तदेतच्चतुर्थमधिकरणमभिप्रेत्याह स्यादन्तरालेति । 'अन्तरालवचने' उपांशुयाजमन्तरा यजतीत्यस्मिन् वाक्ये-'यजते यजतीत्यस्मात् पदात्- 'विधान विधिरेव-स्यात्-न स्वनुवादमात्रमिति योजना ॥४॥ (५) २२२।१३-१६ आधारसन्ततविधिर्गुणमात्रनिष्ठः (१) फर्मान्तरविधेरन्यदुदाहरणम् । (२) आधारमाधारयति-ऊर्ध्वमाधारयति-ऋजुमाधारयतीति वाक्य. भयमत्र विपयः । (३) अमान्त्याभ्यां पायाभ्यां द्वे कर्मणी विधीयेते ययोरनुवाद श्रा. घेन याक्येन क्रियतेऽथवाऽऽद्येनैव विहिते कर्मण्यन्त्याभ्यां गुणविशेषौ विधीयते इति संशयः। (४) तत्र पूर्वपक्षः कर्मविधायके एवान्त्ये हे वास्य-अन्यथाकल्पने मानाभावात् । तथा चायेन धान्येन तयोः कर्मणोरनुवाद एव नियत इति । (५) सिद्धान्तस्तु-आयनेय वाक्येनाधाररूप फर्म विधीयते-तत्रैव च यमणि ऊर्धत्य-ऋजुत्वरूपगुणद्वयं विधीयतेऽन्त्येन वाक्यद्वयेन-न कर्मा- न्तरमिति॥ तदेतत्पञ्चममधिकरणममित्याह श्राधारति । 'प्राधारसन्ततविधिः 'ऊर्यमाघारयति-ऋजुमाघारयति' इत्याधारस्याभ्यासेन विधानम्-'गु- एमाघनिष्ठ:"-ऊर्धन्य-ऋजुन्यरूपगुणद्वयमेव पिधत्ते-धर्म स्वायनेय विधी. यत इति योजना। एप पप न्यायः 'अग्निहोत्रं जुहोति-ना जुहोति-पयसा होतीति' वाक्यमयेऽपि ॥ ५॥ (६) २२२२१७-२० सोमेन यागविधिरस्य गुणो ग्रहोक्तिः । (१) उपायय न्यायस्योदाहरणान्तरम् । (२) सोमेन यजेत-पन्द्रयाययं गृहाति-मैत्राययणं गृहातीति पाश्य. प्रयमर विषयः। (३) पर चायेन पाक्येन कर्म विधीयते पदिश्ये चेतराभ्यां गुणों विधीयतेऽपयाऽन्याभ्यां विहितपोरेप वर्मपोरानानुपाद रति संशयः ।

·. જે मीमांसानुक्रमणिका (४) तत्र पूर्वपक्षा-अन्त्याभ्यामेव पाक्याम्यां कर्मविधानमायेन तु तदनुवाद एवेति। (५) सिद्धान्तस्तु-श्रायेनैव वाक्येन यागरूपर्म विधीयते इत. राभ्यां च वाक्याभ्यां तस्मिन्नेव यागे प्रहणरूपः सस्कारविशेषो विधी- यत इति ॥ तदेतत् पष्टमधिकरणमभिप्रेत्याह सोमेनेति । 'सोमेन' सोमेन यजेते. त्यनेन वाक्येन-'यागविधिः यागरूप फर्म विधीयते-ग्रहोतिश्पेन्द्रवायर गृह्णातीत्यादौ चास्ये यद् ग्रहणमुच्यते तत्'-'अस्य' सोमवाक्यविहि- तस्य यागस्यैव-'गुण' इति योजना ॥ ६ ॥ (७) २२२२२१ भेत्री यनेर्भवति सप्तदशत्वसङ्ख्या (१) शन्दान्तरेणाभ्यासेन च कर्मभेद उक्तः । इदानीं सख्यारतः क. मभेदो विविच्यते। (२) 'सप्तदश प्राजापत्यान पशूनालभेतेति' विषयवाक्यम् । (३) अन विहित फर्मकमेवोत सप्तदश कर्माणीति सशयः॥ (४) वन पूर्वपक्ष:-श्रालभेतेति फर्माभिधायकस्यैकरवादेकमेवान फर्म सप्तदशपश्वालम्भनात्मकमिति । (4) सिद्धान्तस्तु-प्रजापतिदेवताफ पश्यालम्भनरूप फर्मकम् । ता. दशस्य फर्मणो यहुत्वाय बहुवचनप्रयोगस्तस्मिंश्च बहुत्वे विशेषः सप्त. दासङ्ख्या निर्दिश्यते-अतोऽत्र सप्तदशैव कर्माणि-कर्मभेदश्च सत्या. कृत एवेति। तदेतत्सप्तममधिकरणमभिप्रेत्याह भेत्तीति । 'सप्तदशत्यसहया' 'सप्तदश- प्राजापत्यान् पशनालभेते'त्यस्मिन् पाक्ये उक्ता-'यजे" यजिधात्वर्थस्थ यागरूपस्य कर्मण पालभेतेत्यनेनोक्तस्य-भेन्त्री' भेदकी भिन्नत्वसूचि. का भवतीति योजना (८) २१२।२२ ज्योतिः प्रभृत्पपि भवेद् यनिभेत्तु नाम ॥७॥. (१) शम्दान्तराभ्याससायातकर्मभेदेपुदाहृतेषु सबारवकर्मभेदो.' (२), 'प्रथेप ज्योतिः-अधेर विश्वज्योति अप सर्यज्योतिः अनेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेति' विषयवाक्यम् ।। (३) अत्र किमेकमेवान्यत्र विहितं कर्म ज्योतिष्टोमं ज्योति शम्नानूध तत्र सहस्रदतिणन्वरूपो गुणो विधीयत उत ज्योति म मिनमेष कर्म विधीयत इति संशयः। A अधुना मदयते ॥ द . M ·५३ मीमांसामण्डनमण्डिता। (४) तत्रैकमेव-कर्म ज्योतिष्टोममनूद्य तत्र सहस्रदक्षिणत्वरूपो गुणो विधीयत इति पूर्वपक्षः॥ (५) सिद्धान्तस्तु-अथेत्यनेन ज्योतिष्टोमप्रकरणस्य विच्छिन्नत्वान्ना: स्त्यत्र तेन सम्बन्धः-ज्योतिःशब्दश्चापूर्वमेव नामान्यत्राविहितमेव क- मन्तिरं समर्पयति-अतोऽत्र ज्योतिष्टोमा भिन्नान्येव 'ज्योति:-'विश्व- ज्योति'-'सर्वज्योतिः' इति त्रिभिः संज्ञाभित्रीणि भिन्नान्येव कर्माणि वि: घीयन्त इति ॥ तदिदमष्टमाधिकरणमभिप्रेत्याह ज्योतिःप्रभृतीति । 'ज्योतिःप्रभृति' ज्योतिरित्यादिकम् 'नाम' संज्ञा-'अपि' संरयावत्-'यजिभेतृ'-यागभेदकं कर्मभेदसूचकं भवेत्' इति योजना ॥ ८॥ (६) २२२२२३ भिन्ना विरुद्धगुणभागिति वाजिनेज्या (१) देवताभेदकृतकर्मभेद इदानीं निरूप्यते ॥ (२) 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो घाजि- नमित्यत्र विषयवाक्यम् ॥ (३) तप्ते दुग्धे दधिनि प्रक्षिप्ते यो घनीभूतः पिण्डो जायते तस्यैय नाम 'श्रामिक्षति' अवशिष्टजलभागस्य च 'वाजिन मिति । तदेतदा घा- जिभ्यो वाजिनमित्यनेन द्वितीयेन पाक्येन किं कर्मान्तरं विधीयत उत पूर्ववाफ्यविहितं कर्म प्रत्येव किञ्चिद् गुणान्तरं विधीयत इति संशयः ॥ (४) तत्र पूर्वपतः-पूर्ववाक्येन विश्वेभ्यो देवेभ्य आमिताव्यस्या- र्पणं विहितम्-द्वितीयेन पाक्येन च तदेव वैश्वदेवदेवताकं यागम- नूध याजिनरूपद्रव्यान्तरं विधीयत श्रामिक्षया सह समुच्चयाय वि. कल्पायं चेति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-यैश्वदेवयागस्य सहशिष्टेनामिक्षाद्रव्येणायपद्ध- त्वाद् ट्यान्तरस्य तत्र प्रवेशासम्भयात् याजिनरूपद्रव्यसम्पदानकदे- यतान्तरमेव पाजिभ्य इति पदेन समर्प्यते-ततध याजिरूपदेवताभ्यो य. स्मिन् कर्मणि घाजिनरूपद्रव्यं प्रदीयते तत् फर्म भिन्नमेय द्वितीयेन या. फ्येनोच्यत इति ॥ तदिदं नवमाधिकरणमभिप्रेत्याह भिन्नेति । 'याजिनेज्या पाजिनया. गः 'पाजिभ्यो पाजिनमित्यनेन पाक्येनोक्त:-'यिस्तगुणमा पूर्वयाफ्य. पिहितामिक्षायागस्य गुणो पैश्वदेवदेयतारूपस्तस्माद् 'पिरुद्धम् मि. मम्, 'गुणम्। बाजिम्य इत्यनेन पदेनोक्त-मजते' या सा तपाभूता भय. ति-तिः अस्मारकारणात्-'मिन्ना यामियागार भिनमेय फो. ति पोजमा MER .

·५६ मीमांसानुक्रमणिका एवं च सौभरस्य तविशेषस्य होषस्य निधनस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतस्तदुभयमेलनान्महती वृष्टिरिति । (५) सिद्धान्तस्तु-सौभरविधौ यो वृष्टिकामः स एव हीयादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते । अतः पूर्वोकान्येव फलोनि हीपादिवाक्यावन्यन्ते होपा. दिनिधननियमनार्थम् । तस्मादयं सौभर एव होपादिनिधनविशेषनियम. विधिर्न फलान्तरविधिरिति ।। तदिदं प्रयोदशाधिकरणमभिप्रेत्याह हीपादीति 'सौभरफलम् सौभ. रस्य फलमेव फल यस्य तत्-'होपादि निधनविशेष:-नियमाय' फलवि. शेषापेक्षया निधनान्तरव्यावृत्या हीपाघेकमाननिधनप्रयोग नियमयितुं 'शिष्ट' विहितम्-'हीपिति वृष्टिकामायेत्यनेन वाक्येनेति योजना ॥ १३ ॥ पादे त्रयोदश नयानुपवर्णयन्ति ॥६॥ पादार्थमुपसगवाति पाद इति । 'पादेः द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीये प्रयोदश न्यायान् उपवर्णयन्ति सम्प्रदायविद इति शेषः ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । (१) २३१-२ ज्योतिष्टोमे ग्रहाग्रत्वम् (११ कर्मविशेषाणां भेदो विचार्यते । (२) ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेता इति ज्योतिष्टोमविधिः । त. मेव ज्योतियोमं प्रकृत्य श्रूयते 'यदि प्यन्तरसामा सोमः स्यात् पेन्द्रधा. यवापान महान गृह्णीयात् यदि वृहत्सामा शुक्राणान् यदि जगत्सामा आमयणाग्रान्' इति । एतदेवान विषयवाक्यम् । अत्र सोमशब्देन सो.. मलतासाधनको यागो विधीयते । तम्मिश्च यागे माध्यन्दिने सरने पृष्ठ स्तोत्रे रयन्तरवृहजगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि । येन्द्रषा- यवः मैत्रावरुणः आश्विनः शुकः मध्याप्रयएः उक्थ्य, ध्रुषः रत्यादिना- मका सोमरसधारकाः पात्रधिशेपा महनामधेया भवन्ति । सोमयागस्य रथन्तरसामोपेतत्वपक्षे एतेषु प्रहेषु पेन्टवायर एव प्रथम ग्रहोदव्य ... सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः जगासामोपेतन्यपते आग्रयण. इत्येषोत्तस्य विष: अवाक्यस्याः । .

·मीमांसामएडनमण्डिता ! मान्तरस्योति ॥ (३) अत्र सन्देहः-अत्र यो ग्रहाप्रताविशेषो विधीयते स कि ज्यो. तिष्टोमस्यैव (रथन्तरसामादिगुणयुक्तस्य) उत रथन्तरसामादिनाम्नः क- (१) तत्र पूर्वपक्षः-प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायशादिसामोपेतः। तस्यैव व्यावृत्त्यर्थमिह वाक्ये रथन्तरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते । अत ऐन्द्रयायवा. दिग्रहाप्रत्यविशिष्टानि कर्मान्तराण्येवात्र विधीयन्त इति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-प्रकरणादन ज्योतिष्टोमस्यैव ग्रहणम् । गृहोते व तस्मिन् तद्विषये ग्रहानत्वविशेपो गुणो विधीयते । न च रथन्तराद्य- भिधानेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः-प्रातस्सयने तस्य गायत्रादिसामोपे. तत्वेऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथन्तरादियोगस्यापि सम्भवान् ॥ तदेतत्प्रथममधिकरणमभिप्रेत्याह ज्योतिष्टोम इति । ज्योतिष्टोमे' तन्नामके प्रकृत एव कर्मणि 'ग्रहानत्वम् ऐन्दवायवादिग्रहानत्वरूपो गुणो विधीयत इति शेषः ॥१॥ (२) २३३ राजा क्षत्रिय उच्यते। (१) पूर्वाधिकरणापवाद इदानी प्रस्तूयते ॥ (२) अस्ति राजसूयो नाम याग:-'राजा राजसूयेन स्वाराज्यफामो यजेतेति। तस्यैव राजसूयस्य प्रकरणे एका श्रवेष्टिनामिका इष्टिः श्रूयते 'श्राग्नयमष्टाकपालं निर्यपेत् हिरण्यं दक्षिण-ऐन्द्रमेफादशफपालम् ऋपभो दक्षिणा-वैश्वदेवं चरम् पिशङ्गी प्रष्टौही दक्षिणा-मैनाधरणीमा. मिक्षाम् यशा दक्षिणा-याईस्पत्यं चरम् शितिपृष्ठो दतिया' इति । तस्या- मेवावेष्टौ यजमानजातिभेदेन हविषां मामव्यत्ययोऽपि श्रूयते-'यदि प्रामणो यजेत यार्हस्पत्यं मध्ये निधायाहुति हुत्या तमभिधारयेत् यदि राजन्य पेन्द्रम्-यदि वैश्यो वैश्वदेवम्' इति । एतदेवात्र विषययाफ्यम् ॥ (३) अत्र सन्देहः-अस्मिन् उत्तरे पाक्ये किं विधीयते-कि राजसूया. तर्गतायेप्टः पृथगेव कर्मान्तरम्-उत तदेय फर्म प्रकृत्य यजमानजाति. भेदमूलफं हविष्यमभेदमात्रम् । एप च सन्देहः सन्देहान्तरमूलक:-राजा पजसूयेन यजेते त्या राजसुयविधायके विधौ राजशन्दः किं क्षत्रियमान. श्चन उत यः पचिद् राज्यं फर्म करोति तद्वचनः ? ॥ (४) तन पूर्वपक्षः-राजशन्दो राज्यवर्मकर्नुपरफ एच नेयः। यौगि- मोऽयं राजशन्दः । राजपर्म जनपदपुररक्षणादिरूपं यः करोति सापय राजशन्दवाच्यः । अत पवाक्षत्रियेपि जनपदरक्षणादिधर्मकर्तरि राजा सम्दो लोके प्रयुज्यते । पपं च सर्प पर राजफर्मकारोऽधिरता राज- द ·मीमांसानुक्रमणिका सूयेऽवेष्टौ च । तथा चावेटिरपि पूर्वाधिकरणन्यायेन राजसूयानमेव । उत्तरवाक्यं च जातिभेदेनावेष्टौ कञ्चित् क्रमव्यत्ययं विदधाति न पुनः कर्मान्तरमिति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-राजशब्दो रूढ्या क्षत्रियजातिवचनः । रूढिश्च योगादलीयसी । यत्र क्वचिद् ब्राह्मणादौ राजशब्दः प्रयुज्यते तत् रक्ष- पादिकार्यसादृश्यमूलिकया गौण्यैव वृत्त्या । एवं च ब्राह्मणवैश्ययो राज- सूयेऽनधिकृतत्याद उत्तरे वाक्ये यदवेष्टयाख्यं कर्म प्ररुत्य ब्राह्मणादय उकाः तन्न राजसूयाङ्गम्भवितुमर्हति-सर्वथा कर्मान्तरमेव तत् ब्राह्मणा- दिकर्तृकम् । एवं च राजसूयान्तर्गतायामवेष्टौ ब्राह्मणवैश्ययोरनधिका रेऽपि तद्वहिरवेष्टौ फर्मान्तरे सर्वथाऽधिकार एव इति ॥ पतदभिप्रेत्याह-राजेति । 'क्षत्रिय' एव राजा उच्यते-रोजा राजसूयेन यजेतेति राजसूयस्थ विधिवाक्ये इति शेषः-तथा च राजसूयेऽनधिकृतत्वाद् ब्राह्मणक्षत्रिययोरवेष्टिः कर्मान्तरमेवेति स्वतः सिद्धोऽधिकरणसिद्धान्तो न साक्षादभिहितः ॥२॥ (३) २३४ा आधानं कर्तृभिभिन्नम् (१) अग्न्याधानमेकं फर्म सर्वकर्मशेषभूतं न प्रतिकर्म भिन्नमिति विचार्यते ॥ (२) 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत प्रोप्मे राजन्यः शरदि चैश्या इति विषययाक्यम् ॥ (३) तत्र सन्देहः-यदाधानकर्मास्मिर धाक्ये निर्दिश्यते तत् किम- न्यता प्राप्तमत्र पाक्ये केवलतत्कर्मोद्दिश्य ग्राह्मणादिसम्बन्धेन धसन्ता. दिकालो विधीयते-उतात्रैव वाक्ये अग्न्याधानकर्मणो विधानमिति ॥ (४) तत्र पूर्वपक्षः-अग्न्याधानं विना यागमाग्रस्यासम्भधात् 'ज्योति- टोमेन यजेता 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम' इत्यादि योगविधि. भिरेवाधानस्य विधिः कल्प्यते । तत एष चाधानस्य प्राप्तत्वात् तदर्थ विध्यन्तरस्याप्रयोजकत्वात् उक्तवाक्ये यो विधिस्तस्य स्वरूपमित्यमेय यत् 'अन्यतः प्राप्तं यदाधानकर्म तद् यदि ब्राह्मणः कुर्यात् वसन्त पय कुर्यात, यदि राजन्यः कुर्याद् प्रोप्मे फुर्यात् , यदि पैश्यः कुर्यात् शरदि (५) सिद्धान्तस्तु-अग्नीनादधीत इति साक्षादाधानस्य विधि विहाय यागसामान्यविधियलेन विध्यन्तरकल्पनस्यान्याय्यस्यात् प्रकृतवाक्ये आधानस्य विधिरिति स्वीकतन्यम् । अतोऽनेन पाक्येन घसन्तादिकाल- विशि प्राह्मणादिकर्तृकमाधानं विधीयते इति ॥ कुर्यात्' इति ॥

·५४ मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह-श्राधानमिति । 'आधानम्' वसन्त इत्यादिवाक्येन विहितमग्न्याधानम्-'कर्तृभिः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः विधिवाक्यनिर्दिष्ट- ब्राह्मणादिसम्बन्धेन-भिन्नम्'-वसन्ते ब्राह्मणेन कृतमाधानं ग्रीष्मे राज. न्येन कृतात् शरदि च वैश्येन कृतात् प्राधानात् भिन्नमेवेत्याशयः ॥३॥ (४) २॥३॥५-११ भेदो दाक्षायणे न हि ॥ (१) कर्मविशेषभेदाभेदो विचार्यते ॥ (२) दर्शपूर्णमासौ प्रकृत्य श्रूयते-'दाक्षायणयज्ञेन यजेत प्रजाकामः' इति । एतदेवात्र विषयवाक्यम् ॥ (३) तत्र सन्देहः-दाक्षायणशब्देन किं कर्मान्तरं विधीयते उत दर्शपूर्ण- मासयोरेव दाक्षायणनामको गुणविशेषो फलविशेषमुद्दिश्य विधीयत इति॥ (४) तत्र पूर्वपक्षा-दाक्षायणनामकं कर्मान्तरमेव विधीयते । दाक्षा- यणनामा नास्ति कश्चिद्गुणो यो दर्शपूर्णमासावुद्दिश्य विधीयेत । दाता. यणनामकेन यागेन प्रजां भावयेदिति स्पष्टोऽर्थो वाक्यस्यावगम्यत इति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-दर्शपूर्णमासायेवोद्दिश्य दाक्षायणनामको गुणविशेषो फलविशेषाय विधीयते । कोऽसौ गुणो दाक्षायणनामक इति चेत्-दा- क्षायणशब्द श्रावृत्तिवाचकः । श्रावृत्त्या युक्तो दर्शपूर्णमासयक्ष पर प्रजारूपफललाभाय कियते । श्रावृत्तिप्रकारस्तु 'ट्रे अमावास्ये हे पौर्ण- मास्यौ यजेत' इति वाक्याल्लभ्यते । एवं च प्रकृतयोरेव दर्शपूर्णमासयोः प्रजाफलसिद्धार्थमावृत्त्यास्यगुणविधिः न कर्मान्तरविधिरिति ॥ एतदेवाभिप्रेत्याह-भेद इति । 'दाक्षायणे' दाक्षायणपदवाच्ये 'न' भेदः दर्शपूर्णमासयागोदिति शेषः । दाक्षायणपदयाच्यं दर्शपूर्णमासया- गाद् भिन्न फर्मान्तरन्न भवतीत्यर्थः ॥४॥ (५) २३३१२-१५ वायव्यं यनिमत् फर्म (१) पूर्वाधिकरणापवादः॥ (२) अनारभ्य धूयते 'यायऽयं श्वेतमालभेत भूतिकाम इति । दर्शपूर्ण- मासप्रकरणे च श्रूयते 'ईपामालभेत' इति [ईपा च शकटगतो दीर्यः का. धविशेषः । अनारभ्याधीतं पूर्यवाक्यमेवात्र विपयवाक्यम् ॥ (३) तत्र सन्देहः-दर्शपूर्णमासप्रकरणोपलम्धयाक्ये य ईपालम्म उक्तः तमुद्दिश्यय किं श्वेतरूपो गुण उक्तवाक्येन विधीयते-उत कर्मान्तरमेयानेन विधीयते-यदि च फर्मान्तरं तत्रापि किस्वरूपमिदं कर्मान्तरम्-किं घा. फ्योक्तालम्भनमानरूपमुतालम्भनसहितयागरूपमिति ॥ (8) तत्र प्रथमः पूर्वपक्षः-दर्शपूर्णमासगतेपास्पर्श मुदिश्यैय श्वेतरूपो ·मीमांसानुक्रमणिका गुणोऽत्र विधीयते-तस्य च श्वेतकाप्टस्य वायुना स्पृश्यमानत्वाद् याय- ध्यता भवति-इति । द्वितीयश्च-यदापि कमान्तरं विधीयते तदाऽपि यथा. श्रुतमालम्भनमा विधीयते न पाग इति ॥ (५) सिद्धान्तस्तु-कर्मान्तरमेव विधीयते-नच यागरूपमेय तथाहि वायुर्देवता श्वेतः पशुविशेषः-अस्य च पशोर्वायुदैवतत्वं स्पष्ट मुच्यते वाक्ये । श्रयं च द्रव्यदेवतासम्बन्धो यागद्वारैव सम्भवतीत्यतो यागरूपं कर्म कल्पयति-साक्षादुक्तस्य चालम्भनकर्मणो यागेऽप्यावश्य- कत्वमस्त्येवेति सर्वमवदातम् ॥ एतदेवाभिप्रेत्याह वायव्यमिति । 'यायव्यं-यायव्यं श्वेतमालभेतेति चाक्ये यदुक्तं पालम्भनं कर्म तत् 'यजिमत्' द्रव्यदेवतासम्बन्धकल्पित- यागसम्बद्धमेवेत्याशयः॥५॥ (६) २।३।१६-१७ वत्सालम्भो यजिने हि । (१) पूर्वाधिकरणापवादः ॥ (२) अग्निहोत्रप्रकरणे गोदोहाधिकारे श्रूयते-'यत्समालभेतेति' । इदमेव विषयवाक्यम् ॥ (३) तत्र सन्देहः-किमन यागान्तर विधीयते उत प्रशताग्निहोत्रप्रक- रणोतवत्ससम्बन्धेनालम्भनरूपो गुणो विधीयते इति । (४) तत्र पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेन यागान्तरमेवान विधीयत इति। (५) सिद्धान्तस्तु-अत्र वत्सालम्भनरूपोऽग्निहोत्रसस्फार पव वि. धीयते । पूर्वाधिकरणवाक्ययन्नान वाक्ये देवतासन्ध उक्तो येन तद् द्रव्यदेवतासम्बन्धद्वारा यागकर्म फलप्यतेति । एतदभिप्रेत्याह-वत्सालम्भ इति । 'वत्सालम्भः' 'न' 'यजिम'-नया- गरूपं फर्मापि तु अग्निहोत्राप्ययागम्य संस्कारगुण एवेति शेषः ॥ ६ ॥ (७) २३१८ रूपयाने न यजिः (२) पञ्चमाधिकरणस्यापवादान्तरम् । ()"नेवारश्चरर्भवति चरुमुपदधाति-इति विषयवाफ्यम् । (३) तत्र सन्देहः-अत्र धाक्ये किं यागो विधीयते-उतोपधानमामिति) (४) पूर्वपक्षः-अत्र याग एव विधीयते-तत्र च यागे पाक्यशेषोत्तो घृहस्पतिरेव देवता। एवं च नैवारचरूदव्यको गृहस्पतिदेवताको याग एव विधीयते । यागे उपयुक्तस्य च चरोः शेषस्य प्रतिपत्तिमात्र (५) सिद्धान्तस्तु-उपधानमात्रमध विधीयते। थायोत्तारयातेन - मुपधानमिति।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। उपधानस्य सम्बन्धः प्रत्यक्षः यागस्य तु वाक्यशेषवलेनानुमेय एवेति न यागविधिरयमिति । एतदभिप्रेत्याह-चरूपधान इति । चरोः उपधाने 'यजिः' यागो न विहित इति शेषः ॥ ७॥ (८) २।३।१६ वाप्योत्सर्गो विधीयते । (१) पञ्चमाधिकरणस्यापवादान्तरम् । (२) विषयवाक्यम्-'त्वा, पानीवतमालभेत' इति प्रकृत्य श्रुतम्- 'पर्यग्निकृतं पातीवतमुत्सृजन्ति' इति । (३) संशयः-इदं वाक्यं किं कर्मान्तरं विधत्ते उत प्रकृतत्वाष्टपानी- "तयागमुद्दिश्य पर्यग्निकरणरूपं गुणमात्रमिति । (४) पूर्वपक्षः-पर्यग्निसंस्कृतपशुद्रव्यकं पत्नीयद्देवताकमुरएजनरूपं कर्मान्तरविधानमेव वाक्यस्य साक्षादन्वयेनार्थो लभ्यते । अतः पञ्चमा. धेकरणसिद्धान्तयत्रापि कर्मान्तरमेव विधीयते ॥ (५) सिद्धान्तः-पञ्चमाधिकरणवाक्यमनारभ्याधीतम्-इह तु चाफ्यं याटपानीवत्प्रकरणे पठ्यते । एतद्वाक्योक्तश्च पातीयतः पशुः पूर्ववाक्योक्त एव पातीयत इत्यपि स्पष्टं प्रत्यभिज्ञायते । तमेव च पानीवतं पशुमनूद्य द्वितीये वाक्ये पर्यग्निकरणरूपः संस्कार उच्यते । स एव च संसारः उक्तपशुगुणत्येन उत्सृजन्तीत्यारयातेन विधीयते । एवं त्वाष्टम्पातीयत. मेवोद्दिश्य पर्यग्निसंस्काररूपो गुणोऽत्र विधीयते न कर्मान्तरमिति ॥ एतदभिप्रेत्याह-त्याष्टोत्सर्ग इति । त्याष्टस्य त्वष्टदेवताफस्य पूर्ववा- फ्योक्तस्य पातीयतस्यैव पशोः पर्यग्निसंम्रतस्य उत्सगों विधीयते वाक्येनेति शेपः ॥८॥ () २३२० अदाभ्यः प्रकृती ग्राह्यः (१) अपवादान्तरम् । (२) अनारभ्य श्रूयने-'एए यै हविषा हविर्यजते योऽदाभ्यं गृहीन्या सोमाय यजते' इति । एतदेव विषयवाक्यम् । (२) सन्देहः-प्रदाभ्यनामफयागान्तरविधानमेतदुत ज्योतिष्टोमागमो. मपात्र विशेषस्य विधानमिति । (४) पूर्वपक्ष-प्रदाभ्यशदस्य अपूर्वशदत्यात् तनामको याग एय म्यतन्यो 'यजते' इत्यनेनाण्यातेन विधीयत इति। (७) सिदान्तः-प्रदाम्य इति नाम किन्तु प्रहस्यय न यागस्य-गृही. स्या इति शब्दस्यानन्तरमेय पाठान यमनेस्तु ध्यपहितन्यान् इति । एतदभिप्रेत्याह-प्रदाभ्य इति । 'प्ररतो यागे ज्योनिष्टोमे एक 'मदा.

·६० मीमांसानुक्रमणिका गुणोऽत्र विधीयते-तस्य च श्वेतकाष्ठस्य वायुना स्पृश्यमानत्वाद् वाय. व्यता भवति-इति । द्वितीयश्च-यदापि कर्मान्तरं विधीयते तदाऽपि यथा. श्रुतमालम्भनमा विधीयते नयाग इति । (५).सिद्धान्तस्तु-कर्मान्तरमेव विधीयते-नच यागस्वपमेव । तथाहि वायुर्देवता श्वेतः पशुधिशेषः-अस्य च पशोर्यायुदैवतत्वं स्पष्ट मुच्यते वाक्ये । श्रयं च द्रव्यदेवतासम्बन्धी यागद्वारैव सम्भवतीत्यतो यागरूपं कर्म कल्पयति-साक्षादुक्तस्य चालम्भनकर्मणो यागेऽप्यावश्य- फत्वमस्त्येवेति सर्वमवदातम् ।। पतदेवाभिप्रेत्याह वायव्यमिति । 'वायव्यं'-यायव्यं श्वेतमालभेतेति घाफ्ये यदुकं वालम्मनं कर्म तत् 'यजिमत्' द्रव्यदेवतासम्बन्धकल्पित. यागसम्बद्धमेवेत्याशयः ॥५॥ (६) २।३।१६-१७ वत्सालम्भो यजिन हि। (१) पूर्वाधिकरणापवादः॥ (२) अग्निहोत्रप्रकरणे गोदोहाधिकारे श्रूयते-'वत्समालभेतेति' । इदमेव विषयवाक्यम् ॥ (३) तत्र सन्देहः-किमत्र यागान्तरं विधीयते उत प्रकृताग्निहोत्रप्रक- रणोक्तवत्ससम्बन्धेनालम्भनरूपो गुणो विधीयते-इति ॥ (४) तत्र पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन यागान्तरमेवात्र विधीयतइति। (५) सिद्धान्तस्तु-अत्र वत्सालम्भनरूपोऽग्निहोत्रसस्कार पच यि- धीयते । पूर्वाधिकरणवाक्ययन्नात्र वाक्ये देवतासम्बन्ध उक्तो येन तद् द्रव्यदेवतासम्बन्धद्वारा यागकर्म कल्प्यतेति । पतदभिप्रेत्याह-वत्सालम्भ इति । 'यत्सालम्भः 'न' 'यजिमन या. गरूपं कर्मापि तु अग्निहोत्राख्ययागम्य संस्कारगुण एवेति शेषः॥६॥ (७) २३१८ चरूपयाने न यजिः . (१) पञ्चमाधिकरणस्यापवादान्तरम् । (२) "नेवारश्चरर्भवति-चरमुपदधाति-इति विपयवाक्यम् । (३) तत्र सन्देहः-अत्र वाक्ये किं यागो विधीयते-उत्तोपधानमात्रमिति (४) पूर्वपक्षः-अन याग एव विधीयते-तत्र च यागे धास्यशेषोत्तो बृहस्पतिरेव देवता एवं च नैवारवरुद्रव्यको वृहस्पतिदेवताको याग एव विधीयते। यागे उपयुक्तस्य च चरोः शेषस्य प्रतिपत्तिमात्र. मुपधानमिति । (५) सिद्धान्तस्तु-उपधानमात्रमत्र विधीयते। पायोक्ताख्यातेन ·मीमांसामण्डनमण्डिता। उपधानस्य सम्बन्धः प्रत्यक्षः यागस्य तु चाफ्यशेपवलेनानुमेय एवेति नयागविधिरयमिति । एतदभिप्रेत्याह-चरूपधान इति । चरोः उपधाने 'यजिः' यागो न विहित इति शेषः ॥ ७॥ (८) २।३।१६ वाष्ट्रोत्सों विधीयते । (१) पञ्चमाधिकरणस्यापवादान्तरम् । (२) विषयवाक्यम्-'त्याष्ट्र पानीवतमालभेत' इति प्रकृत्य श्रुतम्- 'पर्यमिकृतं पातीयतमुत्सृजन्ति' इति । (३) संशयः-इदं वाक्यं किं कर्मान्तरं विधत्ते उत प्रकृतत्वाशपाली- वतयागमुद्दिश्य पर्यग्निकरणरूपं गुणमात्रमिति । (४) पूर्वपक्षः-पर्यग्निसंस्कृतपशुद्रव्यकं पनीवद्देवताकमुत्सृजनरूपं फर्मान्तरविधानमेव वाक्यस्य साक्षादन्ययेनार्थो लभ्यते । अतः पञ्चमा. धिकरणसिद्धान्तयनापि कर्मान्तरमेय विधीयते ॥ (५) सिद्धान्तः-पञ्चमाधिकरणवाक्यमनारभ्याधीतम्-इह तु वाफ्यं त्याष्ट्रपात्नीवत्प्रकरणे पठ्यते । एतद्वाक्योक्तश्च पातीवतः पशुः पूर्ववाफ्योक्त पय पातीयत इत्यपि स्पष्टं प्रत्यभिज्ञायते । तमेव च पातीवतं पशुमनूद्य द्वितीये वाक्ये पर्यग्निकरणरूपः संस्कार उच्यते । स एव च संस्कारः उक्तपशुगुणत्वेन उत्सृजन्तीत्यारयातेन विधीयते । एवं त्याटम्पातीयत- मेयोद्दिश्य पर्यग्निसंस्काररूपो गुणोऽत्र विधीयते न कर्मान्तरमिति ॥ एतदभिप्रेत्याह-वाष्टोत्सर्ग इति । स्याटस्य त्वष्टदेवताकस्य पूर्वया. क्योक्तस्य पालीवतस्यैव पशोः पर्यग्निसंम्मतस्य उत्सगों विधीयते वाक्येनेति शेषः ॥८॥ (8) २।३।२० अदाभ्यः प्रकृती ग्रायः (१) अपवादान्तरम् । (२) श्रनारभ्य श्रूयते-'एप चै हविषा हविर्यजते योऽदाभ्यं गृहीत्या सोमाय यजते इति । एतदेव विषयवाक्यम् । (२) सन्देहः-प्रदाभ्यनामकयागान्तरविधानमेतदुत ज्योतिष्टोमागसो. मपाधयिशेषस्यैव विधानमिति । (४) पूर्यपक्षा-प्रदाभ्यशब्दस्य अपूर्वशदत्यात् तनामको याग एय म्यतन्यो 'यजते' इत्यनेनाल्यातेन विधीयत इति । (५) सिद्धान्तः-अदाम्य इति नाम-किन्तु प्रहस्यय न यागस्य-गृही. त्या इति शब्दस्यानन्तरमेय पाठान् यमनस्तु प्ययहितत्यात् इति । एतदभिप्रेयाह-प्रदाम्य इति । 'मरतो यागे ज्योतिटोमे एय 'मदा- ·मीमासानुक्रमणिका भ्य तनामको ग्रह ग्राह्य-न वेतनामको याग कर्तव्य इति ॥8॥ (१०) २१३२१-२३ नाग्निवाचा यजि वदेत् ।। (१) अपवादान्तरम् । (२) अस्ति विधि 'अग्निं चिनुते' इति । एतदेवान विषयवाक्यम् । (३) तर सन्देह -विमत्राग्निश देन यागनामधेयेन यागान्तर विधी यते उत द्रव्यवाचन ज्योतिष्टोमादिध्येच चयनरूपगुणो विधीयत इति । () पूर्वपत -यागान्तरमेव विधीयते । उत्तयाझ्यादनन्तरमेव प व्यते 'अग्निमग्निष्टोमेनानुयजवि तमुपथ्येन' इत्यादि । अनेन स्पष्ट सूच्यते यत् अमिश दो यागवाची यागस्यैवोक्थ्यस्तोत्रादिसम्बन्धसम्भवात् इति। (५) सिद्धान्त -रूढया अग्निशदो घहिद्रव्यमेय यक्ति। इय चरू दि. क्लुप्ता उक्थ्यस्तोत्रादिलिङ्गकल्य्याद यागवाचित्याद् बलीयसी । न चात्र यागस्वरूप प्रतिभाति द्रव्यदेवतावाचयपदाभावात् । अतो न यागनामेदमपि तु ज्योतिष्टोमादिगतरहिव्यवाचकमेव । 'चयन' च तस्यैव द्रव्यस्य सस्कार विशेष । पय सस्कृतस्य च घहिदव्यस्य ज्यो तिष्टोमादायेव विनियोग -इति । एतदभिप्रेत्याह-माग्निवावेति । 'अग्नियावा अग्निशम्देन 'यर्जि। याग 'न यदेत्'- विधीयेत इति ॥ १० ॥ (११) २।३।२४ सोऽग्निहोत्रमन्यत् स्यात् (१) विवेवितो गुणभेदमूलक कर्मभेद । प्रकरणभेदमूलक इदानी विविच्यते। (२) विषयबोस्यम्-कुण्डपायिकामयने धूयते-'उपसद्रिश्चरित्या मासमग्निहोत्र जुहोति' इति । (३) सन्देह -अन्यतः प्राप्तमग्निहोत्रकर्म अनूध मासरूपो गुणोऽ: विधीयते उत ततो भिनमेव मासाग्निहोत्ररूप कति । (४) पूर्वपक्ष प्राप्तमेव नित्यामिहोत्रमनूध मासरूपो गुणोऽत्र विधीयते इति । (५) सिद्धान्त -नेद पाश्यनित्याग्निहोत्रमारणे धूयते थयते त्येतत् अयनप्रकरणे-उपसद्धिरित्या तदनन्तरमेव वर्तन्यतया विहितमत्र पर्म। न च उपसदोऽग्निहोत्रे सन्ति । अतो न नित्याग्निहोत्रानुपादोऽयमपि नु फर्मान्तरविधिरेव । पर्मान्तरत्ये चार प्रश्रणान्तरमेय प्रमाणम् ॥ एतदेवाभिप्रेत्याह सत्र इति । 'सत्रा पुण्डपायिनामयनपरणे यत् 'अग्निहोत्र। विहित तद् नित्याग्निहोत्रात् 'अन्य' पर्मान्तरमेवरयर्थ । भाग्यकारमतेने यमेव सिद्धान्तप्रदर्शनम् । न चैतद् पातिककारानु- ·मीमांसामण्डनमण्डिता। मतम् । उक्त प्रदर्शनप्रकारेण यद्यपि मासाग्निहोत्रविषयका सिद्धान्तः सिद्धो भवति तथाऽपि मास दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतेत्या तेन प्रकारेण न सिद्धिः-अत्र उपसद्भिश्चरित्वेत्यस्याभावात् । एतदेव वार्तिककारस्य अरुचियीजम् । सिद्धान्ते तु न मतभेदः ॥ वार्तिककारमतेन सिद्धान्त- प्रतिपादनं यथा-पत्र कर्मभेदे प्रकरणविच्छेद एव प्रमाणम् । तथाहि मांसाग्निहोत्रवाक्यकाले नित्याग्निहोत्रवाक्यन्नैव विपरिवर्तते । अविपरि- वर्तमाने च पूर्वकर्मणि उत्तरस्य भेदः स्पष्टमेवायभासते । कालााद्देशेन च कर्तव्यं कर्म विधीयमानं यद्यन्येन वाक्येन तद्रूपमेवोपस्थाप्यते तत- स्तदेवत्यकर्मान्तरवुद्धिर्भवति । श्रथ त्वीपदपि तिरोधानान्नोपतिष्टते पूर्वकर्म ततः परम्पति विधीयमानत्वेनैव विहितादन्यत्वबुद्धिर्जाता न शस्याऽपनेतुमिति कर्मान्तरत्वमेव भवतीति ॥ ११ ॥ (१२) २।३।२५ आग्नेयोऽन्यो रुगर्थिनः । (१) फलरूपानुपादेयद्वारा प्रकरणकृतकर्मभेदस्य प्रकारान्तरम्पदयते। (२) अनारभ्य श्रूयते-'श्राग्नेयमष्ठाकपालं निर्वपेद् रुकामः' इति विषयवाक्यम् । (३) सन्देहः-किं प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासगतमेवाग्नेययागमनूद्यात्र रु- यूपं फलं विधीयते-उत फर्मान्तरमेवेति । (४) पूर्वपक्ष:-दर्शपूर्णमासान्तर्गतमेवानेययागमनूद्यान फलं विधी. यते। न पूर्वाधिकरणन्यायावतारोऽत्र तत्र हि अयनप्रकरणे श्रुतत्वाद्विधे. स्तद्विहितकर्मणो भेदः सिद्धः। अत्र तु पाक्यं न कस्यचिदपि प्रकरणे शु. तम् । अतो न प्रकरणान्तरेण फर्मभेदसिद्धिः इति । (५) सिद्धान्त:-प्रकरणान्तरत्वाभायेऽपि कस्यापि फर्मणः प्रकरणेन सम्बन्धाभावात् प्रतिदर्शपूर्णमासप्रकरणापेक्षयाऽसन्निधिरस्त्येव । अय. मेय चासनिधिः फर्मभेदं साधयति । एवं च सर्वथा समामेष्टिः कर्मान्तर मेयेति । एतदभिप्रेत्याह प्राय इति । 'गर्थिनः रक्षामस्य 'श्रामेय 'अन्य दर्शपूर्णमासगतादाग्नेयादिति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) २।३।२६ सैवान्नकामस्यायेष्टिः (१) पूर्वाधिकरणापपादः। (२) 'पारेयोऽएाकपालः पुरोडाशो भयनि' इत्यादिवास्येषु विहिता प्रयेष्टिः । तस्या एय प्रकरणे फलमानातम्-'पतयाऽनायकामं याजयेस्' इति । एतदेवान विषयपास्यम् ।

·मीमांसानुममणिका (३) तत्र सन्देह -पूर्वयाश्यफ्लापयिहिताया अवेटे फर्मान्तरमियम नायकामस्यायेष्टिविधीयते उत तामेवावेगिमनृद्य पलमात्र निधीयते-दति। (४) पूर्वपक्ष-पूर्वाधिकरणन्यायेन फर्मान्तरमेव विधीयत इति । (५) सिद्धान्त -मपर्मान्तरमन विधीयते विन्तर्हि पूर्गेनामेगवेष्टि मनूध पलविशेषो विधीयते । पतयेत्येप शन्दो न शमोति अवेष्ट्या भिन्न कर्म यत्तुम्-सन्निहितस्यैव हि प्रतिनिर्देशक एपशन्द । तस्मादगिरे पानाद्यकामकर्तव्यतयाऽनूद्यते । एतदेवाभिमत्याह-सवति । 'सैया पूर्वगतवाक्यकलापोय ' येएि'अन्नकामस्या अन्नावरूपफर विशेषयामस्य अत्र धान्ये अनूद्यत इति शेष ॥१३॥ (१४) २।३।२७-२६ आग्नेयः पर्वणोर्भवत् ।। (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) यदानेयोऽष्टाक्पालोऽमायास्याया पौर्णमास्या चाच्युतो म पति' इति श्रूयते । तदनन्तरम्पुन 'यदाऽग्नेयोऽष्टाक्पालोऽमावास्यायाम पति' इति । (३) तन सन्देह -एक्मेवाग्लेयरोभयोरपि यायियोरतमुत मिले एच पर्मणी इति। (४) पूर्वपक्ष-विशेषपुन श्रुतिलक्षणेनाभ्यासेन भिन्ने एवं क मणी। एव च अमावास्याकाले द्वि प्रयोग भाग्नेयस्य-एक प्रयोग पूर्ववा क्योक्तोऽपरश्च द्वितीयवाक्योक्त तिथादर्शपूर्णमासयागे त्रि प्रयोग आग्नेय स्य-(१)पूर्व वाक्येनोत्तोऽमोवास्यायाम, (२)पूर्ववाफ्योत पौर्णमास्याम् (३)उत्तरवाक्योत्तोऽमावास्यायामिति । (१) सिद्धान्त -प्रत्यभिज्ञानादेवाग्मयस्यैफ्त्वे सिद्ध द्वितीयस्य प्रमा वास्यामानवाचकस्य वाक्यस्य पूर्ववास्योतकर्मणोऽनुवादकत्वमेया अनु यादश्च ऐन्द्राग्नस्तुत्यर्थ । यद्ययाग्नेयोटाकपालोमाधास्याया भवति तथा ऽपि केवलेनाग्निना न तथा साधुर्भवति यथन्द्रसहितेनामिनेत्यत 'ऐन्छाग्न कर्तव्या इति विधेयस्यैव प्रशसा सम्पाद्यतेऽनुपादेनेति । एतदभिप्रेत्याह श्राग्नेय इति । 'पाय' मानेयाख्य कर्म 'पर्वणो। अमावास्यायाम् पौर्णमास्या चेति द्विस्व 'भवेत्। न निरिति भाव १en पादे चतुर्दश न्याया भाष्यकारेण वर्णिताः। उक्तार्थमेतत् ॥ इति द्वितीयस्य तृतीय । .

·द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ (प्रयोगभेदविचारात्मकः) (१) २।४।१-७ न विहित इति यावज्जीवकालोऽग्निहोत्रे (१) पर्यवसिते कर्मभेदनिरूपणे तत्सम्बद्ध एव प्रयोगभेदो विचार्यते। (२) "यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति' इति विषयवाक्यम् । (३) सन्देहः-किमत्र यावज्जीविकता कर्मधर्मः-उत कर्तृधर्मः इति । (४) पूर्वपक्षः-'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम' इत्यनेन यत् काम्यमग्नि- होत्रं विहितं तदेव जुहोतीत्यनेनानूद्य 'यावज्जोय पदेन तस्य मरणावधिका- लोविधीयते । तथा चेदं वाक्यं काम्याग्निहोत्रमुद्दिश्य यावज्जीवकालं विद्धाति। एवं चास्य काम्यानुष्ठानस्य मरणपर्यन्तता सिध्यति। अन्यथा 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम' इत्यनेन सकृदेवानुष्टानं स्यात् । तस्मात् फाम्याग्निहोत्रकर्मणो यावज्जीयमभ्याससिद्ध्यर्थमेव यावजीवकालरूप- स्य कर्मधर्मस्यैवायं विधिस्तथा च नित्यकाम्यप्रयोगौ सम्मिलितायेक- मेव फर्म यावजीवव्याप्यं सम्पादयतः इति । (५) सिद्धान्तः-यावजीवपदस्य सत्यपि काललक्षकत्वे न कालवा. चकत्वम् । कृत्स्नजीवनपर्याय एवेदं पदम् । न च जीवनं कस्यचित् कर्मणो धर्मो भवितुमर्हति-तस्य पुरुषधर्मत्वात् । तमेव पुरुषधर्म निमित्ती. कृत्याग्निहोत्रप्रयोगोऽत्र वाक्ये विधीयते । न चात्र कर्मभेदः । प्रयोगभेद एवान लभ्यते । न च प्रयोगनरन्तर्यापत्ति:-सायम्प्रातःकालयोरेव स्पष्टं विहितत्वात् । तस्मात् जीवनस्य पुरुषधर्मत्वात् नित्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नावेव। एतदभिप्रेत्याह-न विहित इति । 'यावजीवकाल: 'अग्निहोयो अनि होधकर्मधर्मत्वेन 'न विहित-अपि तु पुरुषधर्मत्वेनैवेति शेषः ॥ १ ॥ (२) २।४।८-३२ मुनिरपि बहुशाख फर्म चैकं जगाद ।। (१) उक्तान् पटफर्मभेदकान् विहायान्यः फर्मभेदफः शाखामेदा- दिरूपोऽस्ति न वेति बिचायते । (२) समुपलभ्यन्ते दर्शपूर्णमासविधायकानि याक्यानि नानाशासामु काठफाएयमाध्यन्दिनतैत्तिरीयाधासु । (३) तत्र सन्देहः-प्रतिशासं किम्भिन्नमेव फर्म दर्शपूर्णमासास्यं विधीयते-उत एकमेवेति ।

·६४ भीमासानुक्रमणिका (३) तन सन्देह -पूर्वचाक्यकलापविहिताया अपेण्टे कर्मान्तरमियम नाद्यकामस्याप्तिर्विधीयते उत्त तामेवायेष्टिमनृद्य फलमात्र विधीयते-इति। (४) पूर्वपक्ष-पूर्वाधिकरणन्यायेन फर्मान्तरमेव विधीयत इति । (५) सिद्धान्त - न कमान्तरमन विधीयते वितहि पूर्वोत्तामेवावेष्टि मनूद्य फलविशेषो विधीयते । एतयेत्येप शन्दो न शक्नोति अवेष्टया भिन्न फर्म यत्तुम्-सन्निहितस्यैव हि प्रतिनिर्देशक एपशन्द । तस्मादयेटिरे वानाद्यकामकर्तव्यतयाऽनूद्यते। एतदेयामित्याह-सैवेति । 'सैय' पूर्वगतवाक्यकलापोत्तै व ' चेष्टि ''मनकामस्य' अन्नाद्यलयफलविशेषकामस्य अत्र वाक्ये अनूचन इति शप ॥ १३॥ (१४) २।३।२७-२६ आग्नेयः पर्षणोर्भवेत् ॥ (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) 'यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्याया पौर्णमास्या चाच्युतो म वति' इति श्रूयते । तदनन्तरम्पुन 'यदाऽग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायाम यति' इति । (३) तत्र सन्देह --पक्मेवाग्नेयकर्मोभयोरपि वाश्ययोरुतमुन मिने पव धर्मणी इति। (४) पूर्वपक्ष - अविशेषपुन श्रुतिलक्षरोनाभ्यासेन भिन्ने एवं फ मणी । एवं च अमावास्याकाले द्वि प्रयोग भाग्नेयस्य-एक प्रयोग पूर्वया क्योक्तोऽपरश्च द्वितीयवाक्योक्त । तथा दर्शपूर्णमासयागे त्रि प्रयोग भाग्नेय पौर्णमास्याम् । द्वितीयस्य श्रमा वास्यामात्रयाचकस्य वाक्यस्य पूर्ववाफ्योतकर्मणोऽनुवादकत्वमेव। अनु वादश्च ऐन्द्रामस्तुत्यर्थ । यद्यप्यानेयोटाकपालोऽमावास्यायां भवति तथा ऽपि कवलनाग्निना न तथा साधुर्भरति यथेन्द्रसहितेनामिनेत्यत 'ऐन्द्रास कर्तव्य' इति विधेयस्यैव प्रशसा सम्पाद्यतेऽनुवादेनेति । पतदभिप्रेत्याह आग्नेय इति । 'प्राग्नेय" श्राग्नेयास्य फर्म 'पर्वणो । अमावास्यायाम् पौर्णमास्या चेति द्विरेष-भवेत्न पिरिति भाव ॥१॥ पादे चतुर्दश न्याया भाष्यकारेण वर्णिताः । उतार्थमेतत् ॥ इति द्वितीयस्य तृतीय ।

·"द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ (प्रयोगभेदविचारात्मकः) . (१) २।४।१-७ ने विहित इति यावज्जीवकालोऽग्निहोत्रे (१) पर्यवसिते कर्मभेदनिरूपणे तत्सम्बद्ध एव प्रयोगभेदो विचार्यते। (२) 'यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति' इति विषयवाक्यम् । (३) सन्देहः-किमत्र यावज्जीविकता कर्मधर्म: :-उत कर्तृधर्मः इति । (४) पूर्वपक्षः-'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गफाम' इत्यनेन यत् काम्यमग्नि- होत्रं विहितं तदेव जुहोतीत्यनेनानूद्य 'यावज्जोव'पदेन तस्य मरणावधिका- लोविधीयते । तथा चेदं वाक्यं काम्याग्निहोत्रमुहिश्य यावज्जीयफालं विदधाति। एवं चास्य काम्यानुष्ठानस्य मरणपर्यन्तता सिध्यति। अन्यथा 'अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम' इत्यनेन सकृदेवानुष्टानं स्यात् । तस्मात् काम्याग्निहोत्रकर्मणो यावज्जीवमभ्याससिद्ध्यर्थमेव यावजीवकालरूप- स्य कर्मधर्मस्यैवाय विधिस्तथा च नित्यकाम्यप्रयोगौ सम्मिलितावेक- मेय कर्म यावजीवव्याप्यं सम्पादयतः इति ॥ (५) सिद्धान्तः-यावजीवपदस्य सत्यपि काललक्षकत्वे न कालवा- चफत्वम् । कृत्स्नजीवनपर्याय एवेदं पदम् । न च जीवनं कस्यचित् कर्मणो धों भवितुमर्हति-तस्य पुरुषधर्मयात् । तमेव पुरुषधर्म निमित्ती- कृत्याग्निहोत्रप्रयोगोऽत्र वाफ्ये विधीयते । न चात्र फर्मभेदः । प्रयोगभेद एवात्र लभ्यते । न च प्रयोगनरन्तर्यापत्तिः सायम्प्रातःकालयोरेव स्पष्टं विहितत्वात् । तस्मात् जीवनस्य पुरुषधर्मत्वात् नित्यकाम्यप्रयोगो भिन्नावेव। एतदभिप्रेत्याह- पिहित इति । 'यावजीवकाल 'अग्निहोये अग्नि- होत्रकर्मधर्मत्येन 'न विहितः'-अपि तु पुरुषधर्मत्वेनैवेति शेषः ॥१॥ (२) २।४।८-३२ मुनिरपि बहुशाखं कर्म चैकं जगाद ।। (१) उत्तान् पट्कर्मभेदकान् विहायान्यः फर्मभेदकः शाखामेदा. दिरूपोऽस्ति न येति विचार्यते । (२) समुपलभ्यन्ते दर्शपूर्णमासविधायकानि याक्यानि नानाशाखामु काठकाएयमाध्यन्दिनतैत्तिरीयाचासु । (३) तत्र सन्देहः-प्रतिशाखं पिम्भिग्नमेव फर्म दर्शपूर्णमासायं विधीयते-उत एकमेयेति ।

·मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षा-काठकादयो नाममेदाः । नामभेदश्च फर्मभेदक इति स्थितम् प्राक् । श्रतः शाखामेदेन कर्म भिन्नमिति । (५) सिद्धान्तः-सर्वत्रोक्तस्य दर्शपूर्णमासस्यैकमेव रूपं । दर्शपूर्ण- मासेति नामाप्येकमेय सर्वोपलभ्यते । तस्मादनन्यथासिद्धरूपप्रत्यभि- शानात् शाखाभेदेऽपि कर्म न भिद्यते-इति । पतदभिप्रेत्याह-मुनिराित । 'मुनिः जमिनि: 'बहुशाख यहीषु सासामु उक्त कर्म' 'एकम्'-अमिन्नम्-इति 'जगाद ॥२॥ विदितसकलतवैः शिष्यसम्बोधनार्थ- भययुगलमिहोक्तं नीतिविद्भिः समीक्ष्य ॥ 'नययुगलम्' हे अधिकरणे । 'नीतिविभि" मीमांसान्यायवेत्तृभिः । स्पष्टमन्यत् ।। इति द्वितीयस्य चतुर्थः ।। इति द्वितीयोऽध्यायः॥

·अथ तृतीयोऽध्यायः॥ प्रथमः पादः (अङ्गत्वविचारपरः) ३३१११ प्रथम प्रतिज्ञाधिकरणमनुक्रमणिकायां नैवोक्तम् अन्यकृता । तत्र कारणं स्पष्टम् । अत्राधिकरणस्वरूपं नास्ति ! द्वितीयतृतीयाध्याययोः पौर्वापर्यसम्बन्धनिरूपकमेवेदमाचं सूत्रमिति सर्वसम्मतम् । तथा चो- कम्-'द्वितीये फर्मणां भेदे सिद्धे, भिन्नक्रियास्वयम् वुभुत्सितः शेषशेषि- भावोऽतोऽत्राभिधीयत' इत्यधिकरणमालायाम् । अतो नेदमधिकरणमपि तु शेपलक्षणाधिकरणस्योपोडातरूपः प्रस्ताव एवेति नानाधिकरण- त्वेन सन्निवेशितम् । अतोऽप्राधिकरणसहया चतुर्दशैव न पञ्चदशेत्यव- धातव्यम् ॥ (१) २२२ यो यदर्यः स तच्छेपः (१) निरूपिते पर्मणां भेदे कि कर्म प्रधानं 'शेषित किञ्च गौणं 'शेष इतीदानी विचारपथमवतरति । (२) कर्मणामप्रधानयोधकानि सर्याणि वाक्यान्य विषयमान्यत्वेन परिगृधन्ते। (३) शेपस्य लक्षणं सम्यक् सम्भवति न चेति सन्देहः । (४) पूर्यपक्षा-न सम्भवति शेषस्य लक्षणम् । शेषस्य स्वरूपमेय निरूपयितु न शक्यते । तथाहि शेषत्वं नाम किम् ? अविनाभूतस्यम- प्रयोज्यत्वम्-विध्यन्तविहितत्वं चा? न तावदायः-सयासति स्वाम्यपि दासस्य शेष: स्यात्-दर्शपूर्णमासान्तर्गतप्रधानकर्मणामपि परस शेष- त्वं स्यात् ॥ नापि द्वितीयः-पुरोडाशकालेन तुगनुपरपतीत्यत्र तुपो. पवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्त्रयोज्यत्यामायास् शेषत्वं न स्यात् । मापि तृतीयः-विभ्यादिविहितस्य पलाशशाखाच्छेदस्य सत्यपि शपत्ये विष्यन्तरिहितत्यामाया स्मामास्ति शपताया किश्चित् स्वरूपमि- तिन च शेपन्यसाधकः कचिद् हेतुरस्तिथिमतः शेषः पयरपत्यात्' इति कस्यचिद् हेलोनिरूपयितुमशक्यत्यादिति ॥ (५) सिदान्तः-'यिमतः प्रयाजादिः शेषः परार्थत्यात् भृत्यादियत्। रति हेतुः मुनिरूपः । तथा च 'परार्थः शेष इति लपाणमदुएमेव । १ घशेषत्वस्य हेतुः स्यरूपं च निरूपितं भवति ति।

·६८ मीमांसानुभमणिका एतदभिप्रेत्याह-यो यदर्य इति । 'यो पदार्थः 'यदर्थः स 'तर शेष' इति योजना ॥१॥ (२) ३१११३-६ कर्माद्यपि फलादिनः । (१) शेषस्य लक्षणे निरूपिते तस्य लक्ष्यमिदानी निरुप्यते । (२) स्पयकपालादिक द्रव्यम्-अरुणिमादिको गुणः-अवधातमोक्ष णादिकः सस्कार:-दर्शपूर्णमासादिकंफर्म-स्वर्गादि फलम्-पुरुषश्च कर्ता। यत्र यत्र याक्ये एतान्युत्तानितानि सर्वाण्यत्र विषययाश्यत्वेन परिगृान्ते। (३) अन सन्देहः-कि द्रव्यादयः पुरुषान्ताः सर्व एव शंपस्य लक्ष्या उत कानिचिदेवेति। (४) पूर्वपक्ष. (यादरिमतम् )-द्रव्यगुणसंस्कारा पर शेषा न कर्म- फलपुरशः। दन्यादिपु रिष्येय नियतः शेषमायः । एते सर्वत्र शेषभूताः परोपकारित्वस्यैप्चेव वर्तमानत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-यथा द्रव्यादयस्त्रयः परास्तथैच कर्मफलपुरुग श्रपीत्येतेषामपि सुस्पष्टं शेपत्यम् । तथाहि दर्शपूर्णमासादि फलार्थमेय कियते-फलं च पुरुषार्थमेव सम्पद्यते-पुरपश्चौदुम्यरीसम्मानादिषु गुण- भूत. श्रूयते ॥ तस्माद् द्रव्यादिप्वेव शेषत्वं न कर्मादिग्विति न समो. चीनाऽवधारणा । इयांस्तु विवेकः । द्रव्यगुणसंस्काराणां यागम्मति शेषत्वं नियत कर्मादीनां त्वापेक्षिकम् । तथाहि फर्मणः फलम्पति 'शेषत्वेऽपि द्रव्यम्पति प्रधानत्यमेव-फलस्य पुरुषम्पति शेषत्वेऽपि याग. प्रति प्राधान्यम्-पुरुषस्यौदुम्बरीसम्मानादि प्रति शेपत्येऽपि फलम्पति प्राधान्य मिति ॥ पतदभि त्याह-कर्मादीति । 'कर्मादि कर्मफलपुरुषा अपि 'फला दिनः' फलपुरुषकर्मणां यथाक्रमं शेप न केवल द्रव्यगुणसंस्कारा एपेति शेष: { फलादिन इति नपुसकलिङ्गकफलादिशब्दस्य पप्ठ्यकयचने रूपम् । एवमेव पाठ उपलभ्यते ॥२॥ (३) ३२११७-१० प्रीद्यादेरक्यातादि (१) शेपशेपिभावपिचारे दृशान्तविशेषाः प्रदर्श्यन्ते । तत्रादौ संस्था रस्य शेषत्व प्रदश्यते । (१) दर्शपूर्णमासौ प्रकृत्य अयघातप्रोक्षणादयो प्रीहिधर्माः, उत्पयना. घेक्षणादय भाज्या, तथा धगामुत्यपादय.सानाग्यमागिहता।' (३) तत्र सम्देह-अग्यातादयो धर्माः सर्वेषु द्रव्येषु कया उत तेप्वेष द्रव्येषु यत्र तैः कश्चिदुपकार: स्यात् । तथाहि अययातः किं मोहि- वेष कार्य उताज्यपपीति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (४) पूर्वपक्षः । सर्व एव धर्मा एकस्यैव दर्शपूर्णमासकर्मणः प्रकरणे विहितास्तस्यैव फलहेतुतया तस्यैवापूर्वेण सगच्छन्ते-श्रवान्तरस्य कस्य- चिदपूर्वान्तरस्याभावात् । फलापूर्वप्रयुक्त्या चानुष्ठीयमाना धर्माः य स्मिन् कस्मिन्नपि दर्शपूर्णमासयागसम्बद्ध द्रव्येऽनुष्ठिताः फलापूर्व साध- यन्त्येवेति सर्वे सर्वत्रानियमेन कर्तव्या इति । (५) सिद्धान्तः-दर्शपूर्णमासान्तर्गता आग्नेयादयो भिन्नक्षणयर्तिनो यागाः स्वस्थावान्तरापूर्वेणैव फलापूवं साधयन्ति । एवं च पुरोडाश- द्रव्यकयागजन्यमेवापूर्व पुरोडाशद्रव्यबीहिधर्माणाम्प्रयोजकम्-श्राज्य- धर्माणां च श्राज्यद्रव्यफयागजन्यमेवापूर्व प्रयोजकम् । एवं च तत्तदपू- विशेषप्रयुक्ता धर्मास्तत्तदपूर्वसाधनप्रकृतिद्रव्येप्येव व्यवतिष्ठन्ते । तथा चावघातादिः पुरोडाशप्रकृतिभूतेषु बीहिप्येव व्यवतिष्ठते इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-व्रीह्यादेरिति । 'अवघातादि' अवधातः प्रोक्षणं च 'बोह्यादेः' यागविशेषसाधनपुरोडाशादिप्रकृतिभूतस्यैव-'शेषः अङ्ग- मिति शेषः ॥३॥ (४) ३११११ स्फ्यादिरुद्धननादिनः। (१) अगत्वविशेषविचार प्रवर्तते। (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'स्फ्यश्च कपालानि च अग्निहोत्रहयणी च शूपं च कृष्णाजिनं च शम्या च उलूखलं च मुसलं च दुपश्च उपलो च पतानि धै दश यज्ञायुधानि' इति । (३) तत्र सन्देहः यत् यत् फर्म स्पयादिभिः कतुं शक्यं तेषु सर्वे. ज्वेतेपामुपयोगः साकयेण-उत यद् येन कर्मणा सह विधिपूक्तं तत्रैव तस्योपयोगो व्यवस्थितः इति । (४) पूर्वपक्षः-स्फ्यादीनां यज्ञायुधीयत्वमेवात्र पाक्ये समाम्नातम् । साइयेणापि प्रयोगे सिध्यत्येव सर्वेषां यशायुधत्वम् । अतो यथोपयोगं सर्वत्र सर्वेपामुपयोगः कर्तव्यः इति । (५) सिद्धान्तः स्फ्येनोद्धन्ति' 'कपालेषु अपयति' 'अग्निहोत्रयण्या हपीरि निर्वपति 'शुर्पण विचिनक्ति' 'कृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्याय. स्तृणाति' 'शम्यया पदुपदधाति' 'उलूपलमुसलाभ्यामघहन्ति' 'द्वपदुप- लाभ्यां पिनटि इति पाक्येषु स्फ्यादिभिः प्रत्येक यत् कर्तन्यं तस्य विधिः स्पष्टमुपलभ्यते । एयं च स्फ्यादिव्याणाम्प्रतिकर्म व्ययस्थैय भयति न साइयण उपयोगः। विषयवाक्ये यत्तेपां परिगणनं तत्तेषां यज्ञायुधत्वसूचना. धम्-तस्य च 'यशायुधानि सम्भरन्ति' इत्यासादनविधाने उपयोगः इति । एतदभिप्रेत्याह स्फ्यादिरिति । 'स्मयादि-स्यध फपालानि चेत्या ·मीमांसानुक्रमणिका दि:-'उद्धननादिन: शेषः इतिशेषः । एवं च स्पगेन उद्धननमेव-कपालेपु श्रपणमेय-अग्निहोत्रहवण्याहविनिर्वपणमेव-शूपेण विविनेजनमेव-कृष्णा- जिने उलूखलस्यावस्तरणमेव-शम्यायां दूपदुपधानमेव-उलखलमुसला. भ्यामवहननमेव-द्रपदुपलाभ्यां पेपणमेव कर्तव्यमिति निष्कर्षः॥ ४ ॥ (५) ३१०१२ आमएयं क्रयणस्यागम् (१) श्रङ्गत्वविचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-'अरुणया पिङ्गादया एक्हायन्या सोम फ्रोणाति' इति। (३) तत्र सन्देहा-'अरण्यापदेनोक्त प्रारुण्यरूपो गुणः कि काय. साधनीभूतया गवैय सम्बध्यते-उत यानि ज्योतिटोमसम्बद्धानि न्यावि तेः सर्वेरेवेति । (४) पूर्वपक्षा-'अरण्या' पदेनाइएयगुण उच्यते । स च गुणोऽमूर्तः। न चामूर्तस्य यसाधनत्वमुपपद्यते । एवं च 'अरुणया पदगततृतीया- श्रुत्याऽभिहित श्रारण्यगुणस्य विनियोगो नोपपद्यते। ततश्च प्रकरणमेव तद्विनियोजकत्येन स्नीकर्तव्यम् । प्रकरणे व नानाइव्याणि ज्योतिष्टोम- साधनान्युत्तानि ग्रहबमसादीनि । तस्मात् सर्परेप ज्यातिष्टोमसाधनभू. तद्रव्यहचमसादिभिरारुण्यगुणस्य सम्बन्ध इति । (५) सिद्धान्तः यद्यप्यारुण्यगुणोऽमूर्तस्तथापि पाक्योक्तां गां व्यव. च्छिनत्त्येव । इयं च गौः सोमायसाधनम् । तस्मात् तद्रोद्वारा तधर- च्छेदकस्यारुण्यगुणस्यापि तत्साधनाव सिध्यत्येव । एवं च प्रारुण्यगुणस्य प्रायेणान्ययः। तथा च सति-'आयएयगुणविशिटया एक्हायन्या गया सोमं कोणातीति याश्यार्थः पर्यवस्यति । इति । एतदभिप्रेत्याह-वारुण्यमिति । 'भारण्य' अयणयेतिपदेनोक्त प्रा. रुण्यगुणः 'क्रयणस्य अनम्' सोमये अन्वितम् न ज्योतियोमप्रकरणा- स्नातः सर्वव्यैरिति शेषः ॥५॥ (६) ३२१११३-१५ न ग्रहक्यं विवक्षितम् । (१) अगत्वविचार: मवर्तते। (२) सोमयागे श्रूयते-दशापवित्रण ग्रहं सम्मार्टि' इति । 'दशाए. वित्र वस्त्रखण्डः 'ग्रह सोमरसधारणार्थ: पाविशेषः । (३) अत्र सन्देहः-प्रहमित्यत्र यदेकत्यमुच्यते तत्सम्मार्जनागत्वेन विय- तितन्न घा-अर्थात् किमेकस्यैव महस्य सम्मार्जनं कर्तव्यमुनमशामिति । (४) पूर्वपक्षा-एफ एव ग्रहः सम्मानीयः श्रुत्युक्तस्यैकत्वस्य परि- स्यागानौचित्यात् इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (५) सिद्धान्त:-अध वाक्ये ग्रहस्य'प्राधान्यं स्पष्टम्प्रतीयते-सम्मा- जनं च महम्प्रति गुणः । एच प्रतिप्रधान गुण श्रावर्तनीय' इति न्या. येन यावन्तो ग्रहा यागे उपयुज्यन्ते ते सर्व एव सम्मार्जनीयाः इति । एतदभिप्रत्याह- 1 ग्रहैक्यमिति । 'ग्रहैक्यम्' ग्रह सम्माष्टीत्यत्र यत् महस्यैकत्वं उक्तम् तत् नि विवक्षितम्' उद्दश्यगतसंख्याया अविवति- तत्त्वात् । श्रतो नैक एव ग्रहः सम्मानीयः अपि तु सर्व एवेत्याशयः॥६॥ (७) ३३१०१६-१७ चमसानान सम्मा। (१) उताधिकरणस्यापवादः । (२) 'ग्रह सम्मातिः चाक्यं सोमयागप्रकरणे श्रुतम् । (३) सन्देहःप्रहमात्रस्य सम्मार्जनमत्र विवक्षितमुत सोमसम्बन्ध्यु- रकरणान्तराणां चमसानामपीति । (४) पूर्वपक्ष:-प्रहमित्यत्रैकवचनन विवक्षितमिति स्थितम्-तथैव प्रहमित्यत्र प्रातिपदिकार्थभूतं ग्रहत्वमप्यविवक्षितम् । एव च ग्रहशब्दस्य सोमोपयुक्तपात्रमात्रस्योपलक्षकत्वात् सोमायसेकनिहरणादिसाधकानां चमसानामपि सम्मागों भवतीति । (4) सिद्धान्तः-पूर्वाधिकरणन्यायो नामावतरति । तत्र हि वाक्य- भेदापत्त्या एकत्वस्याविवक्षा स्वीकृता। प्रहत्ये तु नास्ति तदापत्तिः। 'ततश्च सत्यपि प्रयोजने प्रमाणाभावात् चमसानां सम्माों नास्ति इति । पतदभिप्रेत्याह-चमसानामिति ॥ ७॥ () ३२१११८ यूपेशलिणः पशोः । (१) अहविशेष विचारो वर्तते । (२) 'सनदशारनिर्वाजपेयस्य यूप' इति वाजपेयप्रकरणे धूयते । (३) तत्र सन्देहः-सप्तदशारविशन्दोक्तं यत् ऊर्ध्वमानं तद् याजपे. यस्यानमुत वाजपेययागगतपशोरिति । (४) पूर्वपक्षः-पाजपेयस्य यागस्यैवाई तन्मानम्-सप्तदसारलि. बाजपेयशन्दयोरानन्तर्यात् । प्रकरणं चैवमेवानुगृहने। यदिमानविशेषस्य यागेन साक्षात्सम्यन्धो न सम्भवेत् तर्हि यागगतपोडश्यादिपापद्वारेच तन्मानस्य यागेन सम्पन्धः स्योकार्य इति । (५) सिद्धान्त:-'सप्तदशारनियूप' इति सामानाधिकरण्याद् यूपे. नैव सप्तदशारलितायाः साक्षात्सम्पन्धः। यूपस्य च पश्यत्यात् तन्मानं युपद्वारा पशोरङ्गम्भवति । पशोध पाजपेययोगानन्यात् पशुद्वारा पाज- पेयस्याप्यम्भवत्येय वन्मानमिति । सर्पमयदातम् ।

·मोमांसानुक्रमणिका पतदमित्याह यूप इति । 'यूपे यूपसम्यद्धो योऽरनि' सप्तदशा- रनिरूप ऊर्धमानविशेषः स 'पशोः पाजपेयगतपशोरेव 'गुण' पर- मित्यर्थः ॥ (8) ३३१११-२० अभिक्रमः प्रयानाम् (१) अङ्गत्वविचारो वर्तते। (२) दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रूयते-'अभिकामन जुहोति इति । (३) तत्र सन्देहा-या वाक्ये श्राहयनीयमभितः संश्चरणम् 'अभि- झामन्' इति पदेन विहित तत् अभिक्रमणं किं प्रयाजमात्रस्य कर्तुरङ्गमुत कृत्स्नस्य यागस्य कर्तुरिति । (४) पूर्वपक्षः उक्तमभिक्रमणं कृत्स्नदर्शपूर्णमासयागस्य कर्म स. म्वध्यते न पुन. प्रयाजमात्रस्य कर्म । क्रियारूपं हि तत् कव सम्यध्येत न प्रयाजरूपत्रियान्तरणेति । वार्तिककारमतेन पूर्वपक्षस्वरूपं यथा-प्रक- रणस्य सानिध्यापेक्षया घलीयस्त्वात् प्रयाजसनिधी विहितमप्यभिप्रमण प्रकरणबलाद् दर्शपूर्णमासस्य सकलस्यैवागन प्रयाजमानस्येति । (५) सिद्धान्तः-दर्शपूर्णमासयोगोऽपि क्रियारूप एय । पर्व चअ. भिक्रमणस्य यथा कियारूपेण प्रयाजेन सम्बन्धासम्मवस्तथैव दर्शपूर्ण- मासरूपमिययाऽपीति । एवं सति प्रयाजस्य सन्निधाने घिहितायात समि: धिवलात् अयाजमानस्य कर्तुरजमिति ॥ योर्तिककारमतेन सिद्धान्त:-य- प्यमिकमणराक्यं दर्शपूर्णमासयागमहाप्रकरणे श्रुतं तथाऽप्यम्त्येव तद. न्तर्गत प्रयाजस्यावान्तरं प्रकरणम् । प्रगत वाश्यं चास्मिन्नेवाबान्तरमक. रणे श्रूयते-प्रत्युताभित्रमणविधायकं वाक्यमुभयतोऽपि प्रयाजयाश्यैरेय सशिलएम् । तथा चाभिकमणं प्रयाजमाने सन्निविशते । पर प्रयाजमारा च दर्शपूर्णमाससम्बन्धस्याप्युपलम्भात् महाप्रकरणमप्यनुगृहीतं भवति । स्नियागसन्निवेशे त्यवान्तरमपर विराध्यतेति ॥ एतदभित्याह-~अभिक्रम इति । 'अभिक्रमः' अभिक्रमणं 'मयाजस्या प्रयाजमायम्य-'अहम्' न फत्तस्य दर्शपूर्णमासयागस्येति शेप | (१०) ३।१।२१ इष्टयन मुपपीविता (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे सतमाटमयोरनुपाषयोः सामिधेन्य उत्ताः नयमे निविदा दशमे काम्याः सामिधेनीकल्पाः । एकादशेच यशोपीत- 'माम्नातम्-'निवीतम्मनुष्याणां प्राचीनापीतं पितृणाम् उपपोतं देवानाम् , उपव्ययते देवलदममेव वत् कुरते वि।

·मीमांसामण्डनमरिडता । ७३ (३) तत्र सन्देहः-कि सामिधेनोरेवानु वाण उपवीतं धारयेदुत सर्ममेव दर्शपूर्णमासप्रकरणोक्तमनुतिष्ठता उपवीतं धार्यम् इति । अर्थात् उपवीतं सामिधेनीमात्रस्याहमुत प्राकरणिकसकलपदार्थानामिति । (१) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन सामिधेनीप्रकरणस्यात्रावान्तर- प्रकरणत्यार तदवलात् सामिधेनीमानस्यागमुपवीतमिति । (५) सिद्धान्त:-नैवान पूर्वाधिकरणन्यायावतारः। अत्र हि अग्न्य- भूतनिवित्प्रकरणेन सामिधेनीप्रकरणस्य विच्छेदात् । न चोपवीतसन्नि- हितदशमानुवाफोक्तकाम्यसामिधेन्यङ्गता उपबीतस्य सन्निध्यपेक्षया प्रक- रणस्य घलीयस्त्वात् प्राकरणिकसकलपदार्थागतेयोपवीतस्य न्याय्येति । एतदभिप्रेत्याह इप्टयामिति । 'उपवीतिता' उपबीतधारणम् 'इष्ट समस्तस्य दर्शपूर्णमासयागस्य 'अङ्गम्' न सामिधेनीमात्रस्येत्याशयः॥१०॥ (११) ३।१२ वारणं यज्ञमात्रागम् (१) अपमाधिकरणापवादः। (२) श्राधानप्रकरणे दारुपानं यज्ञार्थ श्रूयते 'तस्माद्वारणो यशा. वचर इति । (३) तत्र सन्देहः-अत्रोक्तस्य वारणस्य पात्रस्य किं सर्वेषु यज्ञेषु दर्शपूर्णमासादिषु विनियोग उत प्राकरणिकाधानागभूतेषु पयमानहविः- प्येव तस्य निवेश इति । (४) पूर्वपक्षः-धारणपात्रं प्रकरणवलाद् श्राधाने अन्वेति-साक्षात् श्राधाने तु तस्य प्रयोजनाभावात् तदहेषु पवमानहविःप्वेव तन्निविशते । एवमेव हि प्रकरणमनुगृहीतं भवति इति । (५) सिद्धान्तः-यथाऽग्निसस्कारत्वेनाधानं विहितं तथैव पवमान- हवींप्यपि। अत प्राधानस्य पवमानहविषां च तुल्यमेवाग्निप्रति गुण- त्वम् । तथा च सति पयमानहविषामाधानस्य च परस्परमझाङ्गिभावो न सम्भवति । एवं च प्रकरणस्य पात्र प्रति विनियोजकत्याभावात् 'पारणो यज्ञापचर इति वाक्येन यज्ञसामान्य प्रत्यङ्गत्वम्पत्रिस्य । तथा च दर्शपूर्णमासादिसर्वयशेष वारणपात्रस्य विनियोग इति । एतदभिप्रेत्याह-वारणमिति । 'धारण वारणपात्रम् 'यक्षमावस्या यशसामान्यस्य सर्वेषां यज्ञानोमिति यावत् 'अङ्गम' इति ॥ ११ ॥ (१२) ३।१।२३ वार्चन्यावाज्यभागयोः । (२) पूर्वाधिकरणापवादः। (२दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रयते-'चानी पूर्णमासेऽनूच्येते। यात्र- ।

·मीमांसानुक्रमणिका घ्नीयुगलंच होत्रकाण्डे प्राज्यभागयोः मामे-'यग्निर्वृप्राणि जवनत्' इति 'त्वं सोमासि सत्पतिः' इत्येवंरूपमनुवाकेनाम्नातम् ॥ (३) तन सन्देहः-पानीयुगलस्य किं पूर्णमासे विनियोग उता. ज्यभागयोरिति । (४) पूर्वपक्ष:--'यात्रघ्नी पूर्णमासेऽनृच्येते' इति विधिपायेन स्पष्ट मुक्तं धाभन्योः पूर्णमासाहत्यम् । तच प्रमाणान्तराभावेऽवश्यं स्वी- कार्यमिति । (५) सिद्धान्तः-प्रयाजमनानुवारस्यानन्तरमेयायमनुवाकः पठितः। सच अगयो-भाज्यमागयोः ममः, न तुमुरपयोर्दर्शपूर्णमासयोः। तस्मान मन्त्रयोः मुख्ययागाङ्गत्वं फिन्तु श्राज्यभागाइत्वम् । अपरं च-यद्यपि 'थ. मित्राणि जपनत्' इति वानोगताद्यस्य अग्निलिङ्गकस्य मन्त्रस्य पूर्ण- मासे निवेश' कथंचित् प्राग्नेयपुरोडाशद्धारा सम्भवति-तथापि द्विती. यस्य सोमलिट्रकस्य मन्नस्य तथ निवेशो नैव सम्भवति-पूर्णमासयागे सोमदेवताया अभावादिति ॥ पतमिप्रेत्याह-वान्याविति । 'यान्यो' धानोमन्त्रयुगलम् 'श्राज्यभागयो.' अङ्गम् न तु पूर्णमासस्येति शेषः ॥ १२॥ (१३) ३॥१॥२४-२५ न मुष्टिवाग्यमार्थाऽथ (१) प्रमेण विनियोगोऽङ्गानाम्प्रदर्शितः । तदपवादोऽधुना प्रयते । (२) ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-'मुटी गरोति-पाचं यच्छति-दीक्षित. मावेदया, इति। (३) तत्र सन्देहः-मुष्टीकरणं किं पाग्यमस्याहमुत सयंस्य प्राक- रणिकस्य फर्मकलापस्येति । (४) पूर्वपता मुशीकरणवाङनियमनवाक्ययोनैरन्तर्येण पटितत्वात् फ्रममामाण्येन मुष्टीकरणं बानियमनस्यैवाङ्गभिति । (५) सिद्धान्त:-नैरन्तऽपि पाक्ययोः परस्परनरपेक्ष्यात् न तदुत्ता- योरगानिभायः । स्वतन्त्रे एय एते याक्ये स्वतन्त्रे एप पर्मणी मुधोकर- रणवाङनियमनरूपे विदधतः। अत एष मुष्टीकरणग्न यानियमस्यामपि तु मत्स्नस्य ज्योतिष्टोमीयकर्मश्लापस्य । स्ने हि कर्मणि हस्तचापल. निवारणेन उपकरोति मुष्टीकरणमिति । एतदभित्याह-न मुधिरिति । 'मुष्टि मुशीकरणं 'याग्यमार्था पानियमनस्य अन्न भयत्यपि तु समस्तस्य प्राकराणकस्य वर्मपला. पस्येत्यर्थः॥ भाध्ये तु मुष्टीकरणं धाग्यमध किं दीक्षितायेदनस्य (तृतीययाक्योर 4 ·मीमांसामण्डनमण्डिता। ७५ तस्य ) अङ्गमुत कृत्स्नप्रकरणे तयोनिवेश' इत्येवम्प्रकारः सन्देह. प्रद- शिन । विचारप्रकारश्चात्रापि पूर्वोक्त एव ॥ १३ ॥ (१४) ३१११२६-२७ चतुर्धाऽऽग्नेय एवं हि (१) अङ्गानां क्रमद्वारा विनियोगो विचारितः । इदानीं किं तादृशो विनियोग. समस्तस्यैव भवत्युतांशतोऽपीति विचार्यते । (२) दर्शपूर्णमासपकरण श्रूयते 'श्राग्नेय चतुओं करोति' इति । (३) तत्र सन्देहः अत्रोक्त चतुर्धाकरण किमाग्नेये एव निविशते-उत आग्नेये श्रानीयोमीये ऐन्द्राग्ने च सर्वत्रेति । (४) पूर्वपक्ष.--यथाऽऽग्नेयः पुरोडाशोऽग्निना सम्बद्धस्तथैवानीपो. मीयेन्द्राग्नयोरपोति भाग्न्येयपदेन प्रयाणामपि लक्षितत्वात् निष्पपि चतुर्धाकरणस्य निवेश इति । (५) सिद्धान्त.--'आग्नेय' इति तद्धितो न सम्बन्धमानोर्थे विहित. किन्तु देवतासम्बन्धे, न च केवलोऽग्नि प्रानीपोमीयस्य ऐन्द्रामस्य वा देवता । ततश्च प्राग्नेयनाम्ना साक्षात् सम्बन्धः केवलाग्निदेवतस्यैव पुरो. डाशस्य नेतरयोरिति न तेन नाम्ना सर्वेपामुपलक्षणम् । एव च भाग्नेये एवं चतुर्धा कारणन्नेतरयोरिति । एतदभिप्रेत्याह-चतुर्धेति । 'चतुर्धा' चतुर्धाकरणम् 'पाग्नेये एव' पुरोडाशे नानीयोमीयेन्द्राग्नयोरित्याशयः ॥ १४ ॥ पादे चतुर्दश न्याया भाष्यकारेण वर्णिताः । अस्या. कारिकाया प्रामाण्येन भाष्ये प्रथमस्योपोदातसूत्रस्याधि- करणत्व न प्रामापिकमित्यस्मिन् पादेऽधिकरणानां सङ्ख्या चतुर्दशेष न पञ्चदशेति शेयम् ॥ इति तृतीयस्य प्रथम ॥

·अथ तृतीयस्य द्वितीयः। (१) ३।२।१-२ मन्त्रो न गौणे विनियोजनीयः (१) लिङ्गममाणेन मन्त्राणामहत्वमिदानीं विचार्यते । (२) 'यर्हिदेवसदनं दामि' इति यहिलंघनप्रकाशको मन्त्रो तरप्रका. शनलिङ्गेन लवन क्रियायां विनियुज्यते । लवितव्यं च यहि विविधं भवति मुख्यं गौणं च । मुख्यं कुशकाशादिदशविधदर्भरूपम् गौणन्तु तत्सदृशं तृषान्तरम् । (३) तत्र सन्देहः-फिम्मुख्यस्यैव यहिषः कुशादेलंघने मन्त्रस्य वि. नियोग उत गौणस्यापि तृणान्तरस्य इति । 7. (४) पूर्वपक्षः-मुख्यवद् गौणस्यापि शब्देनोच्यमानत्यं तुल्यम् । तथा च सति मुरयवद् गौणेऽपि हिपि लवनं शप्तं तत्र च लवनप्रका. शकमन्त्रस्यापि विनियोगो भवत्येवेति । (५) मुख्यस्य शीघ्रतरप्रतीतन्येन तस्मिन् मन् विनियुज्य चरितार्य लवनप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्गं विलम्बितमतीततया गौणस्य प्रतीक्षान करोति । तस्मात् मुख्यस्यैव यहिपो लवने मन्त्री विनियोजनीयः । एतदभिप्रेत्याह -मन्त्र इति । 'मन्नो' 'गौणेमन्त्रलिङ्गपरामृप्रेऽपि 'न विनियोजनीयः:-अपि तु मुख्ये एवेत्याशयः ।। १ ।। (२) ३२३-४ श्रुत्पन्द्रमन्त्रोऽग्निगुणो यथार्थः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) अग्निचयने 'निवेशनः सद्गमनः' इत्यादि मन्यः श्रूयते-तस्य च 'पेन्द्री' इति समाख्यानम्-तस्योत्तरार्धे 'इन्द्रो नस्थौ इति इन्द्रपद. स्योपलम्भात् । एतदपिपयं च ब्राह्मणवाक्यम्-'निवेशनः सामनो घ. सूनामित्यैन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठते' इति ! अन च मन्त्रप्रकाशनसामध्यं- रूपेण लिनेनास्य मन्त्रस्य इन्द्रदेवताककर्मणि विनियोगः सूच्यते--माण- धाक्यस्थविधिना तु गाईपत्योपस्थाने। (३) तत्र सन्देहः-किमैन्द्रया ऋव इन्दोपस्थाने विनियोग उत गा. हपत्योपस्थाने-इति । (४) पूर्वपक्षा-ग्राह्मणवाफ्येन गार्हपत्योपस्थाने विनियुज्यमानो मन्योऽर्थम्प्रकाशयन इन्द्रपदस्य मुख्यया वृत्या प्रसिद्धमेय स्वर्गाधिपति सहस्राक्षमिन्द्र प्रकाशयति । गाईपत्यं त्यग्निं 'ल्दशन्दः स्वप्रकृति -- ·F मीमांसामण्डनमण्डिता तेन्दिदीप्तावितिधातोर्दीप्त्यर्थद्वारिकया गौण्यैव वृत्त्या प्रकाशयेत् । तथाच पूर्वाधिकरणन्यायेन मुख्यार्थस्यैव शीघ्रतरप्रतीत्या उपस्थितत्वात् तस्य च परित्यागे मानाभावात् इन्द्रोपस्थाने एव मन्नस्य विनियोग उचितः । ब्राह्मणवाक्येन च विसवादं वारयितुं तत्रत्येन गार्हपत्यशब्देन गौण्या वृत्त्या इन्द्रः स्वर्णरूपस्य गृहस्य पतिरिति व्युत्पत्तिद्वारिकया-इन्द्रो ल. क्ष्यते--एवं चोभयत्रापि इन्द्रस्यैवोच्यमानत्वात् संवादो लभ्यते-इति । (५) सिद्धान्तः-पूर्वपक्षप्रदर्शितरीत्या इन्द्रगार्हपत्यशब्दयोरन्यतरस्य गौणत्वेऽवश्यम्भाविनि सति ब्राह्मणवाक्यस्य विधायकत्वाद् विधौ च लक्षणायाः सत्यां गतौ अन्याय्यत्वात् प्राप्तानुवादरूपे मन्त्र एव इन्द्रशब्देन गार्हपत्योऽग्निर्लक्षणीयः । एवं च लक्षणाया गार्हपत्याग्निप्रकाशनस- मर्थस्य ऐन्द्रीमन्त्रस्य ब्राह्मणवाक्यस्थसाक्षाच्छत्या गार्हपत्यस्याग्नेरेवो- पस्थाने विनियोग इति ॥ पतदभिप्रेत्याह-श्रुत्येति । 'ऐन्द्रमन्त्रः'-'निवेशनः सङ्गमन' इत्यादिः 'इन्द्रो न स्थावित्यन्तः 'ऐन्द्र'नाम्ना समाख्यातो मन्त्रः-'श्रुत्या'--'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत' इति ब्राह्मणवाक्यरूपया-'अग्निगुणः'-अग्नेः गार्हप- त्यस्यैव गुणः तदुपस्थाने विनियुज्यते । श्रय च विनियोगो 'यथार्थ' एव मन्त्रगतस्येन्द्रपदस्य गौण्या वृत्त्याऽग्निरूपस्यार्थस्य लक्षितत्वात इत्यर्थः। एव च न कोपि विसंवादो मन्त्रव्राह्मण्योरित्याशयः ॥२॥ (३) ३२१५-९ हविष्कृदेहीति न हन्तिमन्त्रः (१) मन्त्राणां मुख्यार्थानुसारेण विनियोग इति सामान्यतो न्यायो. ऽवधारितः। तस्यापवादश्चोक्तः । अत इदानीं कस्य मन्नस्य सामा. न्येन न्यायेन यहियायेन विनियोगः कस्य चापवादन्यायेन पेन्द्रीन्याये. नेति विचारः प्रस्तूयते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'हविष्कृदेहीति त्रिरवघ्नन्नाह्वयति इति। देवानामथे या हविः सम्पादयति सा 'हवित्' तामेना सम्बोध्य- अध्वर्युः 'एहि' इति ग्रूते । तमिमं मन्त्रमुच्चार्याध्वर्युत्रिवारमवघातं कुर्वन् श्रोतयतीत्यर्थः। (३) तन सन्देहः-हविष्कदेहीति मन्त्रस्य किमवधाते विनियोग उताहाने इति । (8) पूर्वपक्षा-उक्तवाक्येन मन्त्रस्यावधाते एव विनियोगः। अन्यथा श्राद्वानपरत्वात् श्रूयमाणं 'अवघ्नन्' इति पदमनर्थ स्यात् । एवं मन्त्रगतम् 'पहि' इति पदं वाक्यगतं 'श्राह्वयति' इतिपदं चायमानपर- तयैव गौणमिति स्वीकार्यम्-पेन्द्रीन्यायेनेति ।

·मीमांसानुक्रमणिका. (५) सिद्धान्तः-पहीति पदं श्राह्वानमन्तरेण नोपपद्यते। लिहन चायम्मन्नः शाहाने विनियुज्यते नायघाते । म चायनमिति पदस्य धैयर्यम् तस्य काललनकन्यात् । तथा चैवं वाक्यार्थःसम्पन्न:- अवधा- तकाले यत् हविष्कृत श्राद्वानं तद् हविष्फदेहीति' मन्त्रेण त्रिः कतन्यम्' इति । अतः प्रथमाधिकरणन्यायेन (हिन्यायेन) मुरये एचाहाने मन्त्रस्य विनियोगः न तु गौणे अवघातक श्राहाने । तस्मादाबानस्यैव शेपोऽयम्मन्न इति । तदेतदभित्या हविष्कृदिति । 'हविष्मदेहि इति मन्त्रो 'हन्तिमन्त्रो अवघातशेषभूलो मन्त्री 'न' शेषः ॥ ३ ॥ (४) ३११० नोत्थातुमग्नीन् विहरेति मन्त्रः । (२) तृतीयाधिकरणन्यायस्यैव दृष्टान्तान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'उत्तिष्ठन्नन्याह अग्नीदग्नीन् विहरु इति । श्राग्नीधं सम्बोध्य अग्निविहरणनैपरूपो मन्त्रोऽनेन वाक्येन चिनियुज्यते । (३) तत्र सन्देहः-श्रयम्मन्त्रः किमुत्थानशेषतया पिनियुज्यते-उता. मिविहरणशेषतयति। (४) पूर्वपक्षा-उत्थानरोपतयेयानेन याक्येन मन्त्रोऽयं विनियुज्यते । पूर्याधिकरणेन 'अयनन्' पदवदन 'उत्तिष्टन्' पदस्य काललक्षकन्याभावे. ऽस्य चैयर्थ्यमेवान्यथा स्यादिति । (१) सिद्धान्तः-अग्निविहरणप्रेपे एवान्वितोऽयम्मन्त्रो नोन्याने । श्रतोऽन्ययासमर्थस्य विनियोगासम्भवात् अगस्या 'उत्तिष्टन'पदस्य लक्षणया कालयोधकत्वमेवाङ्गीकार्यमिति । पतदभिप्रेत्याह-नोत्थानमिति । 'अग्नीन् विहरेति मन्त्र.' 'न 'उत्था. तुं-उत्थानाङ्गतया विधीयते इति शेषः ॥ ४ ॥ (५) ३१२१११-१४ स्यात्सूक्तवाकेन यजिः प्रहारः (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'मुक्तयाकेन प्रस्तरं प्रहरति इति । 'द द्यावापृथियो भद्रमभूत्' इत्यादिको मन्त्रः 'सुक्तयाकर-प्रस्तर दर्भमुष्टि:- तस्य 'प्रहरणम्' प्रक्षेपः अग्नो-'त्यं सूक्तयागसिः इत्यग्नि सम्याध्य तन्मन्ने प्रस्ताना (३) तत्र सन्देहा-कि सूक्तयाकः प्रस्तरप्रहरङ्गम् प्रन्यङ्गतयोप. दिश्यते उतकाललक्षणेयेयमिति । (४) पूर्वपक्षः-अत्र 'मुक्तवाकेन इतिपदं, काले लनयति-होत्रा मन्त्रेऽस्मिन् पध्यमाने तपाइकालेधः प्रस्तरम्महरेदित्यर्थः। मब , ·विभज्यैर विनियोगः सिध्यतीति । इदमेव च ब्राह्मणवाक्येनापि स्पष्ट- ७६ मीमांसामण्डनमण्डिता। प्रस्तरमहरणं प्रत्यस्य मन्त्रस्याङ्गता सम्भवति-पूर्वाधिकरणन्यायेन ताद- शान्वयासम्भवात् इति । (५) सिद्धान्तः-'सूक्तवाकेन' इति तृतीयोश्रुत्या प्रस्तरप्रहरण एव मन्त्रोऽयं विनियुज्यते । न चान्वयासम्भवः । मन्त्रो ह्ययं पूर्वमिष्टान् अग्न्यादीन् देवान् स्मारयति तद्देवताद्वारा चास्य मन्त्रस्य प्रस्तरप्रहरणे- नान्वयः । देवताकल्पनेन च तदुद्देशपूर्वकस्य प्रस्तरमहरणस्य (दर्भमुष्टि- प्रक्षेपस्य ) यागत्वं सिध्यति । एवं चान्वये सिद्धेऽन्यादिदेवताप्रकाश- फस्य मन्त्रस्य सूक्तवाकस्य तृतीयाश्रुत्या प्रस्तरप्रहरणाइतैव सिध्यतीति । एतदेवाभिप्रेत्याह-स्यादिति । 'सूक्तवाकेन' सूक्तवाकमन्त्रद्वारा प्रहारः प्रस्तरमहरणरूपो 'यजिः' यागः 'स्यात् । प्रस्तरप्रहरणरूपस्य यागस्यैवाई सूक्तवाकमन्त्र इत्यर्थः ॥ ५॥ (६) ३।२।१५-१८ सूक्ताभिधानाद् वहयोऽत्र मन्त्राः । (१) सूक्तवाक्षस्याङ्गत्वविषये विचारविशेषः । (२) 'इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत्' इत्यादिको मन्त्रः 'सूक्तवाकानो- म्ना प्रसिद्धः । समाम्नायते च दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'सूक्तवाकेन प्रस्तर- प्रेहरति' इति । अनेन च सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणाङ्गता विधीयत इति निर्धारितम्पूर्वाधिकरणे। (३) तत्र सन्देहा-किं कृत्स्नस्य सूक्तवाकमन्त्रस्य प्रस्तरप्रहरणे विनि- योग उत विभज्य खण्डश इति । (४) पूर्वपक्षा-कृत्स्नमन्त्रविपये हि याशिकाः 'सूक्तयाक' इत्यभिधा- नम्प्रयुअते । तस्मात् समाख्याप्रामाण्येन कृत्स्नस्यैव सूक्तधाकस्य प्रस्त. राहरणे विनियोग इति । (८) सिद्धान्तः-सूक्तवाकमन्त्रे अनेके भागा उपलभ्यन्ते । कस्मिंश्चिद् भागे पूर्णमासदेवतायाः प्रकाशनम्-यथा 'अग्नीपोमाविदं हविरजुपेताम्। इति । भागान्तरे तु दर्शदेवताप्रकाशनम्-यथा 'इन्द्राग्नी इदं हविरजुपे. ताम्' इति, 'इन्द्र इदं हघिरजुपत' इति 'महेन्द्र इदं हविरजुपत' इति च । पवंच देवताप्रकाशनरूपेण लिहुन तत्तद्भागमात्रेण सूतवाकमन्त्रस्त. तकर्मकाले व्यवस्थाप्यते । लिनेन च पूर्वोक्तायाः समारयाया वाधः । तथा च सति भागश एव सूतवाकस्य विनियोगः कर्मविशेषगतप्रस्तर- प्रहरणविशेष ॥ अपरं च-सूक्तयाकसन्दस्य व्युत्पत्तिरेवं धर्यते-सूक्त यक्ति-यागकाले तत्तन्मन्त्रेण सम्यगुक्तं देवं प्रकाशयतीत्यर्थः । एवमप्यस्य मभिहितम्-'अग्निरिदं हविरजुपतेत्याह' इति । . ।

·30 " मीमांसानुक्रमणिका एतदेवाभिप्रेत्यौह सूचाभिधानादिति । 'मुक्ताभिधानात् सूक्तवाना- म्नो व्युत्पत्तियलात्-'अथा सूक्तयाके 'ययः' अनेके 'मन्त्रा। भागशो विभज्य विनियोग इत्योशयः । न तु रुत्स्नस्य प्रयोग इत्यर्थः ॥ ६ ॥ (७) ३२।१९ काम्ये समाख्यानवलेन याज्या (१) अङ्गत्वविचारो वर्तते। (२) 'ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्धपेत् यस्य सजाता चीयु-इत्यादिना फाश्चित् काम्या एयः समाम्नाताः फाम्येष्टिकाण्डे । मन्त्रकारडे च 'इन्द्राग्नी रोचनादिव' इत्यादिका ऋचः याज्यानुवास्यानाम्नासमानाता! (३. तब सन्देहः-यावन्ति इन्दाग्निदेवताकानि पर्माणि तेषु सवेंधु याज्यानुयाश्यामन्त्रयोपिनियोगः-उत केवलं काम्यायामेवेष्टाविति । (४) पूर्वपक्षा-मन्त्रलिङ्गं इन्द्राग्निरूपं देवतायुगलं प्रकाशयति । तद्वलेन च यत्र यत्र इन्द्राग्नी देवतात्वेन विहिते तत्र सर्वत्र याज्यामन्त्र- स्य विनियोगः । समाख्यायलाद् यद्यपि काम्यायामेवेष्टौ विनियोगः प्राप्नोति तथाऽपि यलवत्तरेण लिद्दन समारयाया वाधः इति । (५) सिद्धान्तः-मात्र लिहुन फमसमाख्ये बाधितुं शक्यते उपजी. व्यत्वात् । इन्द्राग्निदेवतास्वरूपमात्रप्रकाशनं लिगम् । न च तावन्मात्रेण मन्त्रकर्मणोरदागिभावः । भवति तु मन्त्रस्य 'काम्ययाज्यानुघाक्या- काण्डम्' इति समाख्या याशिपु प्रसिद्धा । एतया च समाख्यया फा. म्येप्टिकाण्डस्य याज्याकाण्डस्य च सम्बन्धावगतो सिद्धायां काम्येष्टीनां याज्यामन्त्राणां च सामान्यतः सम्बन्धः सिद्धो भवति । विशेषतस्तु सम्बन्धः 'प्रथमायामिष्टौ प्रथमो मन्नो यिनियुज्यते इति समयलालभ्यते। एवञ्च क्रमसमास्यायलेन काम्येष्वेिव याज्या नियम्यन्त इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-काम्य इति । 'समाख्यावलेन' काम्ययाज्यानु- चाफ्याकाण्डमित्येवंरूपायाः समाख्याया यलेन-'याज्या मन्त्रविरोपा:- 'काम्ये क्मणि काम्ययावेव-विनियुज्यन्ते' इति शेषः ॥ ७ ॥ (८) ३।२।२०-२३ आग्नेयमन्त्रः प्रकृतेः प्रयोज्यः । (१) प्रकरणप्रमाणकाङ्गत्वविचारविशेषो वर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'श्राग्नेय्या प्राग्नीध्रमुपतिष्ठते' इति । अनेन आग्नेय्या ऋचा श्राग्नीध्रनामकस्य मण्डपस्य विधान विधीयते । (३) तत्र सन्देहः-श्राग्नीध्रस्य उपस्थाने या काचिद् यत्र कुत्रचि. दुपलब्धा अग्निसम्बन्धिनो ऋक् प्रयोक्तव्या उत प्रकरणगता एवाग्नि- सम्पन्धिनी ऋक् इति । () पूर्वपक्ष:-अग्निदेवता यस्या ऋवः सा आग्नेयो-इति भाग्नेयो.

·मीमांसामण्डनमण्डिता। 4- । समाख्यायलेन या काचिदग्निदेवताका ऋक् सा सर्या विनियुज्यत इति । (५) सिद्धान्तः-फतुविशेषप्रकरणपठितानामेव ऋचां तत्कतुप्रयुक्त- व्यापारसाधनत्वं प्रकरणादवगम्यते । स च व्यापारविशेषः 'प्राग्नेय्या- ऽऽग्नीध्रमुपतिष्टत' इति विधिषाक्येन समर्प्यते । एवं चैतद्विधिगता भाग्ने योति समाख्या प्रकरणगतेष्वेव ऋग्विशेषेषु विनिविशते । तस्मात् प्रकृ. ताभिरेव ऋम्भिराग्नीध्रोपस्थानमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह आग्नेयमन्त्र इति । 'आग्नेयमन्त्रः' अग्निदेवताप्रका- शिका ऋक्- 'प्रकृते। यस्मिन् प्रकरणे कर्मविशेषः पठितस्तत्प्रकरणगत एव कर्मणि-'प्रयोज्यः' विनियोक्तव्यः न स्वप्राकृतस्तद्देवताप्रकाशको. ऽपीति भावः ॥ ८॥ (९) ३।२।२४-२५ सध्यासमन्त्री ग्रहणस्य मन्त्रः (१) अङ्गत्वयव्यवस्थायां लिङ्गेन समाख्याया पाधः प्रदर्श्यते । (२) ज्योतिष्टोमे हुतस्यसोमस्यशेषभक्षणं विहितम्-'अभिपुत्याहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि सोमं भक्षयन्तीतिः। भक्षणे मन्त्रश्च 'भतेहि इत्याद्यनुवाके विहितः । स चानुवाको भक्षानुवाकसमाख्यया प्रसिद्धः। (३) तत्र सन्देहः-अयम्मन्त्रानुवाकः किं कृत्स्नो भक्षणमात्रे विनियु- ज्यते-उत यथालिङ्ग विभज्य ग्रहणादिपु चतुर्पु व्यापारेविति । (४) पूर्वपक्षः-भक्षणं यथा साक्षाचोदितं न तथा ग्रहणादीनि । न चा- चोदितेपु कर्मसु मन्त्रो विनियोगमर्हति। भक्षानुवाक इति समाख्या चानु- वाकं भक्षणमात्रे व्यवस्थापयति । तस्मात् कृत्स्नस्यानुवाकस्य भक्षण एव विनियोग इति । (५) सिद्धान्त:-अपिहितान्यपि ग्रहणादीनि अर्थाक्षिप्तानि तानि पिना भक्षणस्यासम्भवात् । अतो ग्रहणादिषु चतुष्व यथालिशखएडशो विभज्य विनियोक्तव्यो मन्त्रः।एवं च-भक्षेहि मा विश दीर्घायुत्वावरायस्पो. पाय वर्चसे सुप्रजास्त्वाय एहि यसो पुरोवसो प्रियो मे हृदोऽस्याश्विनो. स्त्यायाहुभ्यां सध्यासम्' इत्यंशो ग्रहणप्रकाशकत्वाद् ग्रहणे विनियुज्यते- 'नृचक्षसं त्वा देव सोम मुचक्षा अवख्येपम्' इत्ययं भागोऽवेक्षणप्रकाश- कत्वादवेक्षणे विनियुज्यते-'हिन्वमे गात्रा हरियो गणान्मे मा वितीतृपः शियो मे सप्तर्षानुपतिष्ठस्य मा मेऽयाङ्नाभिमतिगाः' इत्यन्तो भागः सम्य- ग्जरणप्रकाशकत्वात् सम्यग्जरणे विनियुज्यते-मिन्द्राभिभूतिः केतुर्यशाना वाग्नुपाणा सोमस्य तृप्यतु पसुमद्गणस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातः सव. नस्य गायत्रच्छन्दसोऽग्निहुत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहृतस्योपहतो भक्ष- यामि' इत्ययं भागो भक्षणप्रकाशकत्वाद् भतणे विनियुज्यते ॥ इति ॥

·4 मीमांसानुक्रमणिका 'एतदेवाभिप्रेत्याह-सध्यासमन्त्र इति । 'सध्यासमात्र सध्यासमि- त्यन्तो मन्त्रभाग:-'ग्रहणस्या सोमस्य ग्रहणे एव-मन्त्रः विनियोक्तव्य पति शेषः । न तु समस्तस्यानुवाकस्य भक्षणमात्रे विनियोग इत्याशयः॥ (१०) ३१२।२६ मन्द्रादिरेकः खलु भक्षमन्त्रः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) भक्षानुवाकस्यान्त्यो मन्त्रः 'मन्त्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाग्जुपा. णा सोमस्य तृप्यनु पसुमद्गणस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातःसवनस्य गा. यत्रच्छन्दसोऽग्निहुत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहतो भतयामोति' पूर्वाधिकरणन्यायेन भतणे विनियुज्यते । (३) तत्र सन्देहः-कि समस्त पवायम्मन्त्रो भक्षण एव विनियुज्यते- "उत यथालिई खण्डशो विभज्येति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन यथालिङ्गं विभज्य खएडश एवास्य विनियोगः । तथाहि 'मन्त्राभिभूति रित्यारभ्य 'तृप्यत्वि'त्यन्तो भागस्तृप्ति. प्रकाशकत्वात् तृप्तौ विनियुज्यते 'वसुमद्गणस्ये'त्यारभ्य भक्षयामीत्यन्त भक्षणप्रकाशकत्वाद् भक्षण इति । (५) सिद्धान्तः~ न खलु तृप्तिमक्षणादन्येन व्यापारण जन्यते-भक्ष. रणानुनिष्पादिन्येव हि सा। एवं च नास्ति फोऽपि कर्तृव्यापारो यस्मिन् तृतिप्रकाशको मन्प्रभागोविनियुज्येता तथा च लिङ्गेन विनियोगासम्भवात् तृप्तिप्रकाशको मन्त्रभागोभक्षणप्रकाशकभागस्यैव शेषः । एवं च तृप्तिसहित तभक्षणप्रकाशनद्वारा पुरुपोत्साहजनने भवत्येवोपयोगस्तादृशस्य शेषभू- तस्य भागस्य । तस्मात् समस्तो मन्त्रो भक्षण एव विनियुज्यते--ति । पतदेवामित्याह मन्दादिरिति । 'मन्द्रादिः' मन्द्राभिभूतिरित्यारभ्य भतयामीत्यन्तोमन्त्रः-'एका समस्तः-भक्षमन्त्रा भक्षणमात्रविनियोज्यो : मन्त्रः-'खलु' निधयेन-नैवास्य खण्डशो विभज्य विनियोग इति ॥१०॥ (११) ३२१२७।२८ ऐन्देषु सोमेषु तु मक्षमन्त्रो (१) उक्तस्यैव मन्त्रस्य विनियोगविशेषश्चिन्त्यते । (२) उक्तस्यैव भक्षमन्त्रस्य कधिदंशः 'इन्द्रपीतस्येति' उपलभ्यते । ज्योतिष्टोमे च यद्वय पाहुतयो भवन्ति इन्द्रदेवताका अनेन्द्रदेयताकाध । तासो चाहुतीनां शेषभक्षणान्यपि भवन्ति। (३) तत्र सन्देहः-किमयम्मन्त्रांशः इन्द्राहुतिमात्रस्य शेषमक्षणे पिनि. युज्यते-इतरासा बाहुनीनां शेषभक्षणममन्धकमुत ऐन्द्रयाणामनेन्द्रयाणा सर्वसामाहुतीनां शेषभक्षणेऽस्य यथावद् विनियोगः-अथवा पेन्द्रया- .

·- मीमांसामण्डनमण्डिता। ३ तिशेषभक्षणे इन्द्रपीतस्येति मन्त्रः इतराहुतिशेषभक्षणेषु तत्तद्देवतानामोह- पूर्वको मित्रावरुणपोतस्येत्येवंरूपो विनियुज्यते । एव त्रयोऽत्र पक्षाः । (४) तत्र पूर्वपक्षः-अनैन्द्रयाहुतिविशेषभक्षणममन्त्रकमेव कार्यम् । इन्द्रेण पीतस्य सोमस्य शेषं भक्षयामि इति स्पष्टो मन्त्रार्थः प्रतीयते । एवं च इन्द्रप्रदानशेपभक्षणे एवास्य मन्त्रस्य विनियोगः न मैत्रावरुणा- दिशेषभतणे इति-एकः पूर्वपक्षः॥ (५)सिद्धान्तः-सर्वेषां समन्त्रकमेव भक्षणम् । इन्द्रप्रदानशेषस्य। भक्षणे 'इन्द्रपीतस्येति यथाश्रुतस्य मन्त्रस्य विनियोगः । इतरदेवताप्रदोन- शेषभक्षणेषु तु सोहस्य मन्त्रस्य-तद्यथा 'मित्रावरुणाहुतिशेषभक्षणे मित्रा- वरुपपीतस्येति'-एव सर्वति । एतदेवाभिप्रेत्याह-ऐन्द्रग्विति । 'पेन्द्रपु' इन्द्रदेवताकाहुतिशेषभूतेषु- 'सोमेपु' सोमभक्षणेषु-भतमन्त्रः' इन्द्रपीतस्येवरूपो यथाश्रुतो विनि-: युंज्यते इति शेषः । इतरदेवताकाहुतिशेषसोमभक्षणेषु तु देवतानामोहस- हित एवेत्याशयः । [ एवं सिद्धान्तस्वरूपम् 'अपर्यवसितम्'-अवशिष्यते चात्र चिन्तान्त- रम् यद् भाग्यकोरेण पादावसाने सूत्रपटकेन कृतम् । तदनुसारेण च सिद्धान्तस्य पर्यवसितं स्वरूपमत्रापि पादान्त एवोनविंशाधिकरणरूपेण वर्णितम्मएडनाचायणेति तत्रैव मृग्यम् । एतत्सम्बन्धेन च न्यायमालायां अष्टत्रिंशसूत्रात्मकसप्तदशाधिकरणं यदुपन्यस्तन्तन्न धृतम्मण्डनाचार्येण । अतोऽत्राप्युपेक्षितम् । न्यायमा. लायां च एकादशाधिकरणसिद्धान्त सप्तदशाधिकरणपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्य अनन्द्राणां विकृतित्वासम्भवान्नास्ति तेपूहस्तस्माचामन्त्रकमेव तद्भक्षण. मिति सिद्धान्तितम् ] ॥ ११ ॥ (१२) ३।२।२९-३१ ऽन्यत्रापि चौहेत् पुनरुनतेषु । (१) पूर्वाधिकरणे योऽयमूहरूपोऽवान्तरोऽपर्यवसितः सिद्धान्त उक्तः तत्प्रसङ्गादधिकरणपञ्चकेनोहविषयश्चिन्स्यते-कीदृशीस्वयस्थास्वोदश अहः समुचितो भवेदिति। मैत्रावरुणब्राह्मणच्छंसि-पोत्रादय ऋत्विजो 'होत्रका' इति नाम्ना प्रसिद्धाः। तेषां होत्रकाणां सन्ति चमसाः (सोमरसपूर्णाः पात्र विशेषाः) तैर्वषट्कारानुयषटकारयोहोंतव्यम् । चमसानामैन्द्रत्वात् होतुर्वपटकारे प्रथममिन्द्रो हुतः । अनन्तरं हुतशेपसहिते एव चमसे सोमान्तरमभ्युन्नीय होत्रका अनुवपटकारे देवतान्तरेभ्यो जुह्वति । एतदाहुन्यनन्तरं च हुतशेषः ·२ . v. - मीमांसानुक्रमणिका एतदेवाभिप्रेत्याह-सध्यासमन्त्र इति । 'सध्यासमात्र सध्यासमि- त्यन्तो मन्त्रभाग:-'महणस्या सोमस्य ग्रहणे एव-मन्त्रः विनियोकव्य इति शेषः । नतु समस्तस्यानुवाकस्य भक्षणमात्रे विनियोग इत्याशयः॥ (१०) ३।२।२६ मन्द्रादिरेकः खलु भक्षमन्त्रः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) भक्षानुवाकस्यान्त्यो मन्त्रः 'मन्त्राभिभूतिः केतुर्यशानां पाग्नुपा सोमस्य तृप्यतु यमुमद्गणस्य सोमदेवते मतिविदः प्रातःसयनस्य गा. यत्रच्छन्दसोऽग्निहुत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहृतो भक्षयामीति' पूर्वाधिकरणन्यायेन भक्षणे विनियुज्यते । (३) तत्र सन्देहः-कि समस्त एवायम्मन्त्रो भक्षण एव यिनियुज्यते- 'उत यथालिङ्ग खण्डशो विभज्येति । (४) पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेन यथालिङ्ग विभज्य खएडश पयास्य विनियोगः । तथाहि 'मन्त्राभिभूति'रित्यारभ्य तृप्यत्वि'त्यन्तो भागस्तृप्ति प्रकाशकत्वात् तृप्तौ चिनियुज्यते 'वसुमद्रणस्येत्यारभ्य भक्षयामोत्यन्तध भक्षणप्रकाशकत्वादु भक्षण इति । (4) सिद्धान्तः- न खलु तृप्तिर्भक्षणादन्येन व्यापारेण जन्यते--भक्ष- णानुनिष्पादिन्येव हि सा । एवं च नास्ति कोऽपि कर्तृव्यापारो यस्मिन् तृप्तिप्रकाशको मन्त्रमागो विनियुज्येता तथा च लिङ्गेन विनियोगासम्भवात् तृप्तिप्रकाशको मन्त्रमागोभक्षणभकाशकभागस्यैव शेषः । एवं च तृप्तिसहि- तभक्षणप्रकाशनद्वारा पुरुषोत्साहजनने भवत्येवोपयोगस्तादृशस्य शेषभू. तस्य भागस्य । तेस्मात् समस्तो मन्त्रो भक्षण एवं चिनियुज्यते-ति । पतदेवाभिप्रेत्याह मन्द्रादिरिनि । 'मन्द्रादिः' मन्द्राभिभूतिरित्यारभ्य भक्षयामीत्यन्तो मन्त्रः-'एका समस्तः-भक्षमन्त्र: भक्षणमात्रपिनियोज्यो मन्त्र:-'खलु' निश्चयेन-नैवास्य सण्डशो विभज्य विनियोग इति ॥१०॥ (११) ३२२१२७।२८ ऐन्द्रेष्ठ सोमेषु तु भक्षमन्त्री (१) उक्तस्यैव मन्त्रस्य विनियोगविशेषश्चिन्त्यते । (२) उक्तस्यैव भनमन्त्रस्य कधिदंशः 'इन्द्रपीतस्येति' उपलभ्यते । ज्योतिष्टोमे च यहए याहुतयो भवन्ति-इन्द्रदेवतोका अनन्ददेवतावाच । तास वाहुतीनां शेषभक्षलान्यपि भवन्ति । (३) तत्र सन्देहः~-फिमयम्मन्त्रांशः इन्द्रातिमात्रस्य शेषमक्षणे यिनि- युज्यते-इतरासां चाटुनीनां शेषभक्षणममन्धकमुत ऐन्द्रयाणामनेन्द्रपाणां सर्वसामाहुतीनां शेषभक्षणेऽस्य यथायद् विनियोगः-अधया ऐन्द्रयाइ. .

·मीमांसामण्डनमण्डिता। तिशेषभक्षणे इन्द्रपीतस्येति मन्त्रः इतराहुतिशेषभक्षणेषु तत्तद्देवतानामोह- पूर्वको मित्रावरुणपीतस्येत्येवंरूपो विनियुज्यते । एव प्रयोऽत्र पक्षाः। (४) तत्र पूर्णपक्षः-अनैन्द्रयाहुतिविशेषभक्षणममन्त्रकमेव कार्यम् । इन्द्रेण पीतस्य सोमस्य शेष भक्षयामि इति स्पष्टो मन्त्रार्थः प्रतीयते । एव च इन्द्रप्रदानशेपभक्षणे एघास्य मन्त्रस्य विनियोगः न मैत्रावरुणा- दिशेपमतणे इति-एकः पूर्वपक्षः ॥ (१) सिद्धान्तः-सर्वेषां समन्त्रकमेव भक्षणम् । इन्द्रप्रदानशेपस्य : शेरभक्षणेषु तु सोहस्य मन्त्रस्य-तद्यथा 'मित्रावरुणाहुतिशेषभक्षणे मित्रा- वरुपपीतस्येति- एतदेवाभिप्रेत्याह-ऐन्द्रेप्यिति । ऐन्द्रेषु' इन्द्रदेवताकाहुतिशेषभूतेषु- -एव सर्वति। भक्षणे 'इन्द्रपीतस्येति यथाश्रुतस्य मन्त्रस्य विनियोगः । इतरदेयताप्रदोन- 'सोमेपुः सोमभक्षणेषु-भतमन्त्रः' इन्द्रपीतस्येवरूपो यथाश्रुतो विनि- युज्यते-इति शेषः । इतरदेवताकाहुतिशेपसोमभक्षणेपु तु देवतानामोहस. [एवं सिद्धान्तस्वरूपम् 'अपर्यवसितम्'-अवशिष्यते चात्र चिन्तान्त. रम् यद् भाग्यकोरेण पादावसाने सूत्रषटकेन कृतम् । तदनुसारेण च सिद्धान्तस्य पर्यवसितं स्वरूपमत्रापि पादान्त एवोनविंशाधिकरणरुपेण एतत्सम्बन्धेन च न्यायमालायां अष्टत्रिशसूत्रात्मकसप्तदशाधिकरण लायां च एकादशाधिकरणसिद्धान्त सप्तदशाधिकरणपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्य अनन्द्राणां विकृतित्वासम्भवान्नास्ति तेपूहस्तस्माचामन्त्रकमेव तद्भक्षण- (१२) ३।२।२९-३१ ऽन्यत्रापि चोहे पुनरुन्नतेषु । तत्प्रसङ्गादधिकरणपञ्चकेनोहविपयश्चिन्स्यते-कीदृशोस्ववस्थास्वोदृश ऊहः (१) पूर्वाधिकरणे योऽयमूहरूपोऽवान्तरोऽपर्यवसित सिद्धान्त उक्तः मैत्रावरुणब्राह्मणच्छसि-पोत्रादय ऋत्विजो 'होत्रा इति नाम्ना तैर्वषट्कारानुवषट्कारयोहोंतव्यम् । चमसानामैन्द्वन्यात् होतुर्वपटकारे प्रथममिन्द्रो हुतः। अनन्तरं हुतशेपसहिते एव चमसे सोमान्तरमभ्युन्नीय होत्रका अनुवषटकारे देवतान्तरेभ्यो जुह्नति । एतदारयनन्तरच हित एवेत्याशयः। अतोऽत्राप्युपेक्षितम् । न्यायमा নযৗথ वर्णितम्मएडनाचायणेति तत्रैव मृग्यम् । यदुपन्यस्तन्तन धृतम्मएडनाचार्येण । मिति सिद्धान्तितम् ] ॥ ११ ॥ . समुचितो भवेदिति । म (सोमरसपूर्णा पात्र विशेषा) प्रसिद्धाः। तेषां होत्रकाणां सन्ति चमसाः ·.M . मीमांसानुक्रमणिका एतदेवाभिप्रेत्याह-नैवेति । 'इह पानीपतशंपभक्षणे-'प्रर्यालशन्' देवा नैव उपलक्ष्या भक्षमन्त्रे तन्नामोहोन कार्य इत्यर्थः ॥ १५ ॥ (१६) ३२६३७ सा नोपलक्ष्या तु चपटकृतेज्या। (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) 'सोमस्याग्ने चाहोत्यनुवपट्करोतीति श्रूयते । (३) तत्र सन्देहः-एतदनुवषट्कारसम्बन्धिनि भतेऽग्निरपि ल णीयो भवति न येति । (४) पूर्वपक्षः-अभाग्नेर्मयति स्पटमेव मान्त्रवाणके देवतात्वम्- मन्त्रे हि अग्निं सम्बोध्य सोमपातृत्वस्याभिहितत्वादिति । १५) सिद्धान्तः-प्रकृतिभूतस्य इन्द्रचमसस्य ग्रहणेऽग्नेरनुद्दिष्टत्वा तद्भक्षणेऽग्निरनुयपटकारदेवो नोपलक्षितः । इन्द्र पवोदित्यादुपलक्षितः तस्मात् विकृतिभूतेचितरेग्यपि चमसेपु उद्देश्यदेवानामेवोपलतणम् नानुद्दिष्टस्याग्नेरिति न भवत्यग्निरुपलवसीयोऽनुवषट्कारविषये इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-सा नेति । 'सा' प्रसिद्धा-यपट्टतेज्या' अनु. पपट्कारदेवता अग्निरूपा-'न उपलक्ष्या' भक्षमन्त्रे-इति शेषः ॥ १६ ॥ [ ३८ सूत्रमेकादशाधिकरण एव विचारितम् ] (१७) ३।२१३९-४० नेन्द्राग्निपीतो भवतीन्द्रपीतः (१) भक्षमन्त्रोहविचारो वर्तते । (२) 'ऐन्द्राग्नं गृहातीति' सोमभक्षणं विहितम् । (३) तन सन्देहः इदमन्दामभक्षणं समन्त्रमुतामन्त्रकमिति । (४) पूर्वपक्षः-इन्द्राग्निभ्याम्पीतः सोमो भरत्येव इन्द्रेणापि पीत.-- अतोऽत्रापि भवत्येव 'इन्द्रपीतस्येति' मन्त्रस्य विनियोग इति । (५) सिद्धान्तः-देवतानामविग्रहत्वात् पानासम्भयेन इन्दपीतस्येत्य- स्यार्थः 'इन्द्राय दन' इत्येव स्वीकार्यः। पेन्द्रामाहुतिस्तु न भपतीन्द्रा. य दत्ता, दत्ता भवति सा इन्द्राग्निभ्याम् । अतो मन्त्रो मिदेवताविषयो, न भवति, तथा चैन्द्राग्नस्यामप्रकमेव भतणमिति । पतदेवामिप्रेश्याह-नेन्द्रामोति । 'इन्द्राग्निपीतः इन्द्राग्निभ्याम् पोतः- न भवति इन्द्रपोतः। तम्मान चिनियोग इन्द्रपीतम्येति मन्त्रस्यन्द्रा. प्रमाणे प्रत्याशयः ॥ १७ ॥ (१८) ३२१४१-४३ छन्दोन्तरेऽप्यस्ति च भक्षामन्त्रः (१) भलमन्त्रविचारो धर्तते । (२) उक पव भक्षमन्त्रे थयते-'गायत्रच्छन्दस इन्द्रपीतस्येति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। है ... । (३) तत्र सन्देहः-किं गायत्रच्छन्दोमात्रयुक्त पेन्द्र सोमे भक्षमन्त्रः उत बन्दोन्तरयुक्तेऽपीति । (४) पूर्वपक्ष:-मन्त्र यत् 'गायत्रच्छन्दस' इति पदं श्रूयते तत्र 'गायत्रमेव छन्दो यस्य' इत्येवंरूपस्यैव समासस्याभिधानात् गायत्रच्छ. न्दोमात्रयुक्ते ऐन्द्रे सोमे भक्षमन्त्रो नान्यति । (५) सिद्धान्तः-गायनादिनानाच्छन्दोयुक्तऽपि घटत एव गायत्र- छन्दसे इति यहुव्रीहिसमासस्य प्रयोगः । गायत्रं छन्दो यस्येत्येवं विन- हात् । गायत्रैकच्छन्दकस्तु सोमः कोऽपि नास्ति । तस्माद् गायत्रा- दिनानाच्छन्दस्केऽपि ऐन्द्रभक्षणेऽस्त्येवोक्तमन्त्रप्रयोग इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-छन्दोन्तरेऽपीति । 'छन्दोऽन्तरेपिर गायत्रातिरि.. कछन्दस्केऽपि भक्षणे-'भक्षमन्त्रा' गायत्रच्छन्दस इन्द्रपीतस्यत्येवंरूप:--' 'अस्ति' विनियुज्यते ॥ १६॥ (१९) ३।२।२७-४३ स्यादिन्द्रपीतं सवनन्न सोमः । - एकादशाधिकरणमारभ्य पादान्तपर्यन्तं यो भक्षमन्त्रोहविचार स्तस्य सर्वस्य पर्यवसितः सिद्धान्तोऽत्र निरूप्यते । सर्वेषां भक्षण समन्त्रकमेव-यथाश्रुतस्यैव च इन्द्रपीतस्येत्येवंरूप यैव मन्त्रस्य सर्वत्र विनियोगो न सोहस्य । इन्द्रपोतशब्दस्य नायमर्थः इन्द्रेण पीत' इति-किन्तर्हि 'इन्द्रेण पीतः' (सोमो) यस्मिनित्येच । तथा न्द्रपीतशब्देन समस्तः प्रातःसवनोऽभिधीयते । एवं च यथाश्रुतस्य न्त्रिस्य सकलमातस्तवनसम्पद्धत्वे पेन्द्रमात्रभक्षणे नियमनासम्भवात् सिवनगतसहुतिशेषभनणे पयाभुतस्यैवास्य विनियोगः । एतदेवाभि. स्याह-स्यादिति । 'इन्द्रपीतम्' इति 'सपन' 'स्यात्'-इन्द्रेण पीतः सोमो स्मिमिति व्युत्पत्या-'न सोमः' इन्द्रेण पोत इति व्युत्पत्त्येति सम्बन्धः।। १ ।। न्यायास्तु पादे दश वै नवापि । ऊनविंशाधिकरणान्यत्र पादे । परिगणनप्रकारस्तु न्यायमालातोऽत्र भेन एव । अत्र यत् ऊनविंशाधिकरणन्तत्तत्रैकादशाधिकरण एव घ. मसिद्धान्तत्वेन प्रदर्शितम् । यञ्च तत्र सप्तदशाधिकरणन्तन नैव तमिति॥ इति तृतीयस्य द्वितीयः ।

·अथ तृतीयस्य तृतीयः। (1) ३३१-८ ऋग्वेदचोदितान्युच्चैः (१) लिङ्गयलेन मन्त्राणामङ्गत्वं विचार्य वाक्यमूलक तद् विधार्यते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'उच्चै'चा क्रियते-उपांशु यजुर्पा-उच्चै साम्ना इति। तत्र सन्देहः-उच्चैस्त्वादयो धर्मा मन्त्राणामुत घेदानामिति । अर्थात् ऋक्शब्देना किं यशार्थषशेन पाव्यवस्थेति पादयशाक्षरा मन्त्रा एव विवक्षिता उत मन्त्रप्राह्मणात्मकः सकलऋग्वेद इति । (४) पूर्वपक्षः-विधिवाक्ये मन्त्रधाचिनामृगादिशन्दाना स्परम्मयो. गात् मन्त्रधर्मा पयोचैस्त्यादयः । तथा च यजुर्वेदोत्पन्ना अध्ययुंणा प्रयु. ज्यमाना अपि च उच्चैरेय पठितव्या इति । (१) सिद्धान्त -उक्तानां विधिवाक्यानामुपम मे धूयते-'यो घेदा अहज्यन्त अग्ने ग्वेदः पायोर्यजुर्वेदः प्रादित्यात्सामघेदः' इति । पत. दुपक्रमोपसंहारैकवाक्यतायलेनोपसंहारभूतेषु विधिधाफ्येयपि ऋग्य- जुस्सामशब्दा येदपरा एव नेया.) तथा च सति ऋष्यत्रा अपि यदा यजुर्वेदचोदितास्तदोपांश्येय पठनीया मोच्चैरिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-ऋग्वेदेति । 'ऋग्वेदेन' यानि 'चोदितानि ता. न्येव 'उच्चै" पटनीयानि-न तु सर्या एव ऋयः यत्र फ्यवन घेदे चोदिता इति । एवमेव यजुदे ये मन्त्राः चोदितास्तेसये उपांशु पठनीयाः । सामा दे ये चोदितास्तेऽप्युच्चैरिति ॥ १ ॥ (२) २३९ स्वरोऽहे मुख्यहेतुकः । (१) उचैस्वादयो वेदधर्मा इति स्थितम् । तत्र विचारविशेष प्रयतते। (२) यजुर्वेदपिहिते प्रधानमण्याधाने सामवेदोक्तमहत्येन यामदेव्य- गानं विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-यस्मिन् घेदे प्रधानकर्म चिहितन्तदनुसारिणयो- उच्चस्तरत्वादिना घेदान्तरोत्पन्नमप्यङ्गभूत पमं पोजनीयमुत यस्मिन् घेरे तदुत्पन्न तदनुसारिणेति । तथा चाधानाङ्गभूतं घामदेव्यगान किं यजुर्षे. दधणोपांशु कर्तव्यमुत सामवेदधमेपोच्चरिति । (१) पूर्वपक्ष-यद्यपि यामदेव्यगानं यजुर्वेदविहिवस्याधानस्था तथाऽपि सामवेदे तस्योत्पन्नत्वात् उत्पवेध शोमबुद्धिहेतुत्वात् सामवेद धर्मेणोच्स्त्वेनैव तत्कर्तव्यमिति । -- ·मीमांसामण्डनमण्डिता। ८६ (७) सिद्धान्तः-विनियोगो हत्पत्तेर्यलयत्तरः । स च यजुर्वेदे ध्रुतः 'य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायति' इति । गुणेन च मुरयस्यानुसरणं न्या. प्यम् । अत्र चाहित्वादाधान मुख्य सामगान त्वङ्गत्वाद्गुणः । तथा च यथा प्राधानाभूता मन्त्रा आधानस्य यजुर्वेदोत्पन्नत्वादुपांशु पठ्यन्ते तथैव सामवेदोत्पन्नान्यपि सामान्युपांश्वेव गेयानि इति । एतदेवाभिमेत्याह -स्वर इति । 'अङ्ग अङ्गभूते फर्मणि सामगा- नादौ-'स्वरः उचैस्न्योपांशुवरूप:-'मुख्यहेतुका मुख्यफर्मानुसार्येय भवति । एवं च यत्र विनियोगोत्पत्योविरोधस्तत्र विनियोग एव पलव- त्तर इत्याशयः ॥ २॥ (३) ३३१० ज्योतिटोमो यजुर्वेदे (१) अङ्गमधानयोर्वेदभेदेन धर्मनिरूपणं विचारितम् । यत्र च प्रधान- मेव वेदवये उक्तम् तत्र फा गतिरिति विचार्यते । (२) 'ज्योतियोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्यं यजुर्वेदे सामवेद चोपलभ्यते। (३) तत्र सन्देहः-वेदद्वयगतवाश्ययोः को विधिः फश्च गुणवि. धानायानुवादमात्रमिति, तथा चास्मिन् कर्मणि कस्य वेदस्य धर्मोऽनुस- रणीय इति । (४) पूर्वपक्ष:--नियामकहेतोरभावात् अनिश्चय एव । तथा चात्र विकल्प एव । क्वचिद् यजुर्वेदस्य क्यचिञ्च सामवेदस्येति । (५) सिद्धान्तः-यधप्युत्पत्तिवाक्य ज्योतिष्टोमस्य वेदद्वयेऽप्यपल- भ्यते तथाऽपि सोमव्यस्य वाय्यादिदेवतायाश्वावगतिर्यथा यजुर्वेदाद् भवति न तथा सामवेदात् । सामवेदे तु केवलं सामविशेषस्याभिधान. मुपलभ्यते न द्रव्यस्य देवताया था । अतः सामवेदस्थं ज्योतिष्टोमवाक्यं सामविशेषविधानार्थोऽनुवाद एव यजुर्वेदविहितस्य द्रव्यदेवतासहितस्य ज्योतिष्टोमकर्मण इति सिध्यति । अतो यजुर्वेदस्थवाफ्यस्यैव विधित्वे स्थिते मन्त्रपाठ उपांश्वव कार्य इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-ज्योतिष्टोम इति । 'ज्योतिष्टोमः यजुर्वेदे। एव विहित इति शेषः-सामवेदे तु सोऽनूदित एवेत्याशयः ॥ ३ ॥ (४) ३३२११ ममा प्रकरणम्भवेद (१)-श्रुतिलिङ्गवाफ्यविनियोगे निरूपिते प्रकरणस्य विनियोजफत्य- (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्य- स्थानन्तरं 'समिधो यजति-तनूनपातं यजति डो यजति-पहिर्य- मिदानीं निरूप्यते । १२ ·80 . मोमासानुक्रमणिका जति स्याहाकार यजति स्येतानि प्रयाजादिविधायकान पाक्यानि धूयन्ते । (३) तत्र सन्देहः-एते प्रयाजाः किं कस्यापि कर्मान्तरस्यानानि- उतन । नत्र च किमपि पिनियोजक प्रमाणमस्ति न घेति । (१) पूर्वपक्ष:-प्रयाजानामगत्ययोधकम्प्रमाणं नास्ति । श्रुत्या लिहेन पायेन या नैतेशामदत्य योज्यते । नाप्यत्र प्रकरणम्प्रमाणम् । एकवाक्य- तामापनो याश्यसमूह एय प्रकरणम्-7 च 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- कामो यजेत' इत्यस्य योफ्यस्य 'समिधो यजति' इत्यादियाक्यानां पर स्पराकाइझाऽस्ति येन याक्यकयाफ्यता कल्प्येत । तस्मात न प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गता-प्रमाणामायादिति । (५) सिद्धान्तः-अस्न्येय परस्पराकाक्षा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' इति पाक्यम्य 'समिधो यजति' इत्यादिवाश्यानाम् । तथा हि-प्रया- जादीनां पुरुषप्रवृत्तिरूपन्यात् सेयादिवत् फलसाधकत्ये-दर्शपूर्णमास- योध करणत्वात् प्रदीपोपरतचक्षुर्वत उपकरणोपकार्यत्वे सिद्ध-प्रया- जादेः किम्फलम् दर्शपूर्णमासयोश्च किमुपकरणमित्यस्त्येवाकाडक्षा । पर्व च परस्पराकाड्तामूलकमेकवाक्यतारूपं प्रकरणं समस्त्येव । तेनैव च प्रकरणेन प्रमाणेन प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासागत्यं सिद्ध्यति इति । पतदेवामित्याह-प्रमेति । 'प्रकरणम्। एकवाक्यताएं-'आमा' प्र. माणम् भवेत्' प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाङ्गत्वे-इति शेपः ॥ ४॥ (५) ३३१३ क्रमेण विनियोगोऽस्ति (१)--फ्रमस्य विनियोजकत्वमिदानी चिन्त्यते। (२) दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने मन्त्रकाएडे कश्चिन्मन्त्र आम्नायते- 'दधिरस्यदधो भूयासम् अमुं दभेयम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-किमयम्मन्त्र उपांशुयाजे विनियुज्यते न वेति । (४) पूर्वपक्षः-अस्योपांशुयाजाङ्गत्वे प्रमाणं श्रुतिर्वाफ्यं वा मोपल. भ्यते । लिहंचानेककर्मसाधारणम्-प्रकरणमपि प्रयाणाम्मन्त्राणामेक- मेव । तस्मादत्वनियामकप्रमाणामायान्मन्नोऽयन्नोपांशुयाजाङ्गमिति। (५) सिद्धान्तः-आध्यर्यवकाएडे (१)आग्नेयो(२)पांशुयाजा(३)नीपो. मीयकर्माणि क्रमेणाम्नातानि । याजमाने च काण्डे तद्विषया मन्त्राः कमेणाम्नाता:-(१) अग्नेरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासम्-(२) 'दन्धि- रस्यदधो भूयासममुं दभेयम्'-(३) 'अग्नीपोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम्' इति । एवं व क्रमप्रमाणन मध्यवर्तिनि उपांशुयाजे मध्यवती मन्त्रो विनियुज्यते इति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता। । एतदेवाभिप्रेत्याह-मेणेति । 'क्रमेण' नामरूपेण प्रमाणेन-विनि- योग मन्त्राणाम् 'अस्ति' भवति । न च श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणानामभा- धेऽङ्गत्वाभाव इति हृदयम् ॥ ५॥ (६) ३३३१३ समाख्या विनियोजिका (१) समाख्याया चिनियोजकत्वं विचार्यते । (२) याज्यापुरोनुवाफ्यापाठादयो धर्मा ऋग्वेदे प्रोक्ता:-दोहननि- पादयो यजुर्वेदे--प्राज्यस्तोत्रपृष्ठादयः सामवेदे । (३) तत्र सन्देहः-किमेते धर्मा येन केनचिद् ऋत्विजाऽनियमेनानु- ठया उतास्ति किञ्चिद् व्यवस्थाकारणमिति । (४) पूर्वपक्ष:-अस्यैवैते धर्मा इति नियामकस्य कस्यचिद् दुर्निरू- परवात येन केनापि ऋत्विजा यः कोऽपि धर्म इच्छयाऽनुष्ठेय इति । (५) सिद्धान्तः-'होत्रम्' 'प्राध्वर्यवम्' 'औद्गात्रम्' इति तिनः धर्माण समाख्या भवन्ति । एता एव समाख्या नियामिका भवन्ति । तथा च होरसमाख्याता धर्मा होत्रा-श्राध्धर्यवसमाख्याता अध्वर्युणा- औद्गात्रसमाख्याता उद्गात्रेति भवत्येव व्यवस्था समाख्यारूपेण प्रमाणेनेति। एतदेवाभिप्रेत्याह--समाख्येति । 'समाख्या' अपि 'विनियोजिका विनियोगनियामिका भवति-श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणफ्रमाणाम्पञ्चानाम- भावे-इति तार्पयम् ॥ ६॥ (७) ३३३३१४ बलीयसी श्रुतिर्लिङ्गात् (१)--श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां विनियोजकत्वं पृथक् पृथक निरूपितम् । तासां परस्परविरोधे का गतिरितीदानी विचार्यते । (२) पेन्या गार्हपत्यमुपतिष्टते' इति श्रूयते । पेन्द्री भूफ च--'कदा. चन स्तरीरसि नेन्द्र सधसि दाशुषे इति। अस्याश्वार्थ:--'भो इन्द्र कदाचिदपि घातको न भवसि-फिन्त्याहुतिं दत्तवते यजमानाय प्री- यसे इति । (३) तभ सन्देहः-किमियं ऋक् केवलमिन्द्रविषयक्रियायामेव वि. नियुज्यते-उत इन्दविषयकक्रियायां गार्हपत्याग्निविषयफफ्रियायां चेत्युभ. यत्र-उत इन्द्रविषयकक्रियायां गार्हपत्याग्निपिपयफरियायां वेति विक- ल्पा-उत फेवलगाईपत्याग्निविषयकक्रियायामेवेति-चत्वारोऽत्र पक्षा। (४) पूर्वपक्षा-मन्त्रस्येन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यरूपालिङ्गात् तस्येन्द्रविषय. फकियाइत्व स्पष्टम् । 'ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत' इति विधिश्च गृहप. न्युपस्थाने मन्त्रं विनियुक्त-न्द्रश्च स्वर्गाधिपत्वाद् 'गृहपतिः । एवं ·। मीमांसानुक्रमणिका च पेन्द्रा ऋचा गृहपतिभूतमिन्द्रमुपतिष्ठेदिति' श्रुतिलिङ्गोभयवलेनार्थः पर्यवसितः । तथा च इन्द्रोपस्थानमाने मन्त्रस्य विनियोग इति प्रथमः । अथवा मन्त्रस्येन्द्रप्रकाशनसामथ्र्य रूपालिङ्गात्स्येन्द्रोपस्थाने विनियोग अथ च ऐन्द्रया गाईपत्यमिति साक्षाच्नृत्या तस्य गार्हपत्याग्न्युपस्याने विनियोगः । श्रुतेलिगस्य च प्रामाण्याविशेषात् उभयत्रापि विनियोग प्रति समुश्चयः ॥ अथवा श्रुतिलिङ्गयोः प्रामाण्याविशेषात् तयोविरोधे विकल्प एव न्याय्यः । तथाच इन्द्रोपत्याने गार्हपत्याग्न्युपस्थाने घा मन्त्रो विनियोज्य इति विकल्प पवेति । (५) सिद्धान्तः-ध्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे श्रुतिरेव बलीयसी । श्रुतिर्हि साक्षाद् विनियोक्ती लिङ्गेन तु विलम्येन विनियोगः । तथा हि मन्त्रप- दान्यादौ स्वाभिधेयमर्थ प्रतिपादयन्ति-तत्पश्चात् मन्त्रस्यार्थप्रकाश- नरूपसामर्थ्य निरूप्यते-ततस्तत्सामर्थ्यवलेन साधनत्ववाचिनी प्रधा. नाचिनी च श्रुतिः कल्प्यते (श्रुति विना विधानस्थासम्भवात्) । साच श्रुतिः प्रकृते 'मन्त्रेणानेनेन्द्रमुपतिष्ठेत' इत्येवरूपा । प्रत्यक्षश्रुतो तु नास्त्यावश्यकता सामथ्र्यनिरूपणस्य श्रुतिपरपनस्य घेत्यविज़म्बनेर प्रवृत्तिः । एवं च शीघ्रगामिन्या श्रुन्या विलम्यगामि लिङ्ग पाध्यते । प्रत्यक्षश्रुत्या-'पेन्द्रया गाईपत्यमुपतिष्ठेत' इत्येवरूपया--मन्त्रस्य यिनि- योगे सिद्ध न भवत्याकाक्षा तस्य विनियोग प्रति, येनाऽऽकाक्षायलेन लिङ्गस्य विनियोजकत्वं कल्प्येत । तस्मात् प्रत्यक्षश्रुतिग्लेन गार्हपत्यो. पस्थान एव मन्त्रस्य विनियोग इति । पतदेवाभिप्रेत्याह-बलीयसीति । 'श्रुति.' प्रत्यक्षश्रुतिः-'लिङ्गास् श्रर्थप्रकाशनरूपसामर्थ्यात्-'बलीयसी' यलवत्तरप्रामाण्यवती-लिङ्गस्य घाधिकेति यावत् ॥ ७ ॥ (८) ३१४ लिङ्गं वाक्यस्य धाधकम् (१) श्रुतिलिङ्गयोचिरोधे विचारिते लिङ्गयाफ्यपिरोधोऽधुना विचार्यते। (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'स्योनं ते सदन कृणोमि घृतस्य धारपा सुपेवं कल्पयामि-तस्मिन् सीद अमृत प्रतितिष्ठ-ग्रोहीणाम्मेध सुमनस्यमान ' इति । अस्यार्थ:-भोः पुरोडाश तय समीचीन स्थान घृतस्य धारया सुष्टु सेधितु योग्य कल्पयामि-मो प्रोहिसारभूत त्व समाहितमनस्कस्तस्मिन् समीचीने स्थाने उपधिश तत्र स्थिरोभया इति । (३) तत्र सन्देहः किं पृत्स्नो मन्त्र उपस्तरणे पुरोडाशासादने च प्रयोकग्या-उत कल्पपाम्यन्त उपस्तरणे तस्मिन् सोरेत्येवमादिः पुरो. -- ·मीमांसामएडनमरिडता। डाशासादने । यदि वाक्यं विनियोजकं तहि कृत्स्न उभयत्र । अय लिङ्गं विनियोजक ततः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे (उपस्तरणे), तस्मिन् सीदेत्येवमादिरासादने । इति । (४) पूर्वपक्षः-तस्मिन्नित्यनेन तच्छन्देन प्रकृतवाविना पूर्वोत्तरार्ध- योरेकवाक्यत्वे सति मन्नद्वयाभावात् कृत्स्नोऽपि मन्त्रः सदनकरणे सादने च विनियोजनीयः, तत्र सदने एव चा सादन एव या उभयत्र घेति यथेच्छ विकल्प इति । (७) सिद्धान्तः-पूर्वोत्तरार्धयोरेकवाक्यत्वेऽपि उत्तरार्धस्य सदन- करणप्रकाशनसामर्थ्यमकल्पयित्वा कृत्स्नस्य मन्त्रस्य सदनकरणविनि- योजकश्रुतिवास्यकल्पनस्यासम्भवात्-एवमेव पूर्वार्धस्य सादनप्रकाश- नसामर्थ्यमकल्पयित्वा कृत्स्नस्य सादनविनियोजकश्रुतियाक्यकल्पनस्या- सम्भवात्-लिङ्गद्वयकल्पनव्यवधानेन वाक्यं श्रुति प्रति विप्रकृप्यते । पूर्वार्धस्य सदनकरणप्रकाशनलिङ्गम् उत्तरार्धस्य च सादनप्रकाशनलि- अम्प्रत्यक्षमेवेति लिङ्गद्वयमेतत् श्रुति प्रति सन्निकृप्यते । एवं च लिगुन पास्यस्य वाधात् पूर्वाधं सदनप्रकरणे उत्तराधं तु सादने विनियोज- नीयमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-लिङ्गमिति । 'लिङ्गम्' मन्त्रस्यार्थप्रकाशनरूप. सामर्थ्यम्-वाक्यस्य' अङ्गत्ववोधकस्य-वाधकम्' । लिगवाफ्ययो- विरोधे लिनेनैव विनियोगः स्वीकार्य इत्याशयः ॥८॥ (६) ३३३१४ वाक्येन प्रक्रिया वाध्या । (१) श्रुतिलिगविरोधो लिङ्गवाक्यविरोधध विचारितः। घाफ्यप्रफ- रणविरोध इदानीं विचार्यते । (२) दर्शपूर्णमासयोः सूक्तवाके भ्रूयते-'अग्नीपोमाविद् हपिरजुपे- ताम् , अवीवृधेताम् , महो ज्यायोऽक्राताम्-इन्द्राग्नी इदं हविरजुपेताम्, अवीवृधेताम् महोज्यायोऽकाताम्' इति । अत्र लिङ्गसामर्थ्यात् अग्नीपो. माविति पदं पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्यम्-'इन्द्राग्नी' इति पदं चामावास्या- याम्प्रयोक्तव्यमिति निणीतम्प्राक् । (३) तत्र सन्देहः--अग्नीपोमावित्यस्यानन्तरं यत् पदजातं इदं हवि- रित्यादि पूर्वमन्त्रगतं तदपि स्वतन्त्रं (द्वितीयमन्त्रनिरपेक्षमेघ) अमा. पास्यायामपि प्रयोक्तव्यम्-एवं चामावास्याप्रयोगे पठनीयो मन्त्रः 'इन्द्राग्नी इदं हविरजुपेतामघोवृधेताम् महोज्यायोऽफ्राताम् ; इदं हविरजु- पेताम् महोज्यायोऽकातामाइति (एपम्पौर्णमासोप्रयोगे पठनीयो मन्त्र इत्यम्-'अग्नीपोमाविदं हविरजुपेताम् महोज्यायोऽकाताम् , इदं हविर.

·तथाच पोर्णमा- मीमांसानुक्रमणिका जुपेताम् अवीवृधेताम् महो ज्यायोऽफ्रातामिति)-पवं च प्रकरणमनुग्र हीतम्भवति--अथवा वाक्यसामर्थ्यात् पूर्वमन्त्रस्यावशिष्टोऽपि भागः पौर्णमास्यायामेव प्रयोक्तव्यो नामावास्यायां तथा उत्तरमन्त्रस्याप्यपशिष्टो भागोऽमावास्यायामेव प्रयोक्तच्यो न पौर्णमास्याम्-त स्याम्पठनीयो मन्त्रः 'अग्नीपोमोविदं हविरजुपेताम् अधोवृधेताम् महो. ज्यायोऽकाताम् इत्येतावन्मात्रमेव-श्रमावास्यायां च 'इन्द्राग्नी इदं हवि. रजुपेताम् अयोवृधेताम्, महोज्यायोऽफ्राताम्'इत्येतापन्नात्रमेवेति । (४) पूर्वपक्षः- देवतानामोत्कर्षानन्तरम् योऽवशिष्टः पूर्वमन्त्रस्य भागः सोऽपि श्रमावास्यायाम्पठनीयः। एवमेव हि पपाम्मन्त्रमागाना सर्वशेषत्वयोधको दर्शपूर्णमासप्रकरणपाठोऽनुगृह्यते-इति । (4)सिद्धान्त:--अभीपोममन्त्रशेषस्य इन्द्राग्निपदान्चयाश्रवणात प्रक- रणेन प्रथमं तदन्वयरूपं वाक्यं कल्पनीयम्-तेन च कल्पितेन पाक्येन इन्द्रादिप्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्गं. कल्पनीयम्-तच कल्पितं लिगम् 'अनेन मन्त्रभागेन इन्द्राग्निदेवताकक्रियाऽनुष्ठेया'इति विनियोजिकां श्रुति कल्पयति । एषं च प्रकरणविनियोगयोमध्ये व्यवधानत्रयम्भवति । अग्नीपोममन्त्रस्य तु पौर्णमासीसम्यन्धः साताद् घाफ्याल्लन्धः तहेवता- प्रकाशनसामर्थ्यरूपं लिङ्ग तयलेन च विनियोजिका श्रुतिमेव कल्पयती. त्यत्र धाक्यविनियोगयोर्मध्ये लिङ्गश्रुतिरूप घ्यवधानध्यमेव । तस्मात् प्रकरणस्य पाक्येन बाधितत्वात् मन्त्रशेषोऽपि तत्रैष तिष्ठति-तथा व अग्नीपोमावित्यादेमन्त्रमागस्य अझातामित्यन्तस्य समस्तम्य पौर्णमा- स्यामेव प्रयोगः इन्द्राग्नी इत्यादेश्च भागस्य अकातामित्यन्तस्य समस्त- स्यामावास्यायामेवेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-पाफ्येनेति । 'याश्येन' 'प्रफिया' प्रकरणम् 'वाध्या-विनियोगरूपादर्थात् अधिकतरव्यवधानादियाशयः ॥६॥ (१०) ३२३११४ मक्रिया वाधते क्रमम् (१) प्रकरणक्रमविरोधो विचार्यते । (२) राजस्ये पश्विहिसोमयागा यहवः प्रधानभूताः। तत्राभिषेचनी. थाख्यः कश्चित् सोमयागः । तस्य सनिधौ देघनादयः श्रूयन्ते-'अते. दाव्यति-राजन्यं जिनानि (जयतीत्यर्थः)-शौन-शेपमास्यापयति (बह: पृचमाह्मणे समाम्नातं शुनःशेषविषयमुपाख्यानम् ) 1 (३) तन सन्देहः-देषतादयः किं सन्निधियलादभिपेचनीयाभुत मकरणवला राजसूयगतसर्पयागाहमिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ६५ (४) पूर्वपक्षः-अभिषेचनीययागस्य सन्निधौ देवनादीनां पठितत्वात् क्रमप्रमाणेन तस्यैवाङ्गमेते इति । (५) सिद्धान्तः-राजसूयस्य कर्थमावाकाड्लायामनुवृत्तायामेव वि- हिता देवनादयः प्रकरणेन राजसूयाङ्गानि । राजसूयश्च यहुयागात्मक इति तत्रत्यसकलयागशेपत्वं देघनादीनाम् । प्रकरणेन च क्रमो याध्यते- अर्थविप्रकर्षात् । तथा हि अभिपेचनीयस्य देवनादिप्वाकाङ्क्षाभावात् क्रमयलात्सायान्तराकाङ्क्षा कल्पनीया-तद्वारा च वाक्यलिङ्गश्रुतयः कल्पनीयाः-इतरत्र तु राजसूयाकाङतारूपमहाप्रकरणस्य सत्त्वात तत्कल्पनाया श्रावश्यकत्वात् तावता सन्निकृप्यते विनियोगस्येति । पतदेवाभिप्रेत्याह--प्रक्रियेति । 'प्रक्रिया' प्रकरणम्-'क्रमम्। 'योधते अर्थविप्रकर्षादिति भावः॥१०॥ (११) ३।३।१४ क्रमः समाख्यां वाधेत (१) क्रमसमाख्याविरोधो विचार्यते । (२)-'शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे' इति मन्त्रः 'पौरोडाशिकम्' इति याशिकः समाख्यायते । पठ्यते त्वयम्मन्त्रः इध्मावहिनिर्वापविपययोर्म- न्त्रानुवाकयोर्मध्यमेऽनुवाके। इध्मावहिःसम्पादनस्य मुष्टिनिर्यापस्य चान्त- रालं सानाय्यपात्राणों देश उक्तः। (३) तत्र सन्देह'-मन्त्रोऽय किं पुरोडाशकाण्डोक्तानामुलूखलजुबा- दीनां शोधनेऽहम् --उत सानाय्यपात्रशोधने इति । (४) पूर्वपक्षः-समाख्यावलेन पुरोडाशकाएडोक्तानां सर्वेपाम्पात्राणां शोधनेऽङ्गमयम्मन्त्र इति । (५) सिद्धान्तः-पौरोडाशिकमिति समाख्यायां प्रकृतिः पुरोडाशमा- प्रमभिधत्ते तद्धितप्रत्ययश्च काण्डम्-न चैतावता सकलपुरोडाशपात्राणां मन्त्रसन्निधिः प्रत्यक्षो भवति ! तस्मात् काण्डसमारयायलेन सनिधि कल्पयित्वा तत्सन्निध्यन्यथानुपपत्त्या परस्पराकानारूपं कृत्स्नं पात्र- प्रकरण कल्पयित्वा तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतीः कल्पयित्वा तया श्रुत्या विनियोगो भवितुमर्हति । सान्नाय्यपानाणां तु मन्त्रसनिधिः प्रत्यक्ष एय, न तु कल्पनीयः । तथा हि इध्मावहिःसम्पादनस्य मुष्टिनिर्या- पस्य चान्तराल सान्नाय्यपात्राणां देश उक्तः-मन्त्रश्चेमायहिनिर्वाप- विपययोर्मन्त्रानुवाकयोर्मध्यमेऽनुवाके पठ्यते । तेन च प्रत्यक्षण सन्नि धिना प्रकरणादीनां चतुर्णामेव फल्पनाऽऽवश्यको । एवं च समारपा. पेक्षया क्रमस्य भवति सन्निकः- :-ततश्च क्रमेण समाख्याया याधात् मन्त्रोऽय सामाग्यपानशोधनाड्गमेव भवतीति ।

·'मीमांसानुक्रमणिकर पतदेवाभिप्रेत्याह -क्रम इति । स्पार्थम् ॥ ११ ॥ (१२) ३।३।१४ घायः प्राप्त क्वचिद् भवेत् (१) लिङ्गादीनामविप्रकर्षाद् याध उक्तः । अस्य च वाधस्यौ. चित्यं विधार्यते। (२)-लिङ्गादिभिः समाख्यान्तैः प्रमाणरकस्याङ्गत्वस्य पाघ उक्तः। (३) तम सन्देहः-प्रमाणोक्तस्य याधो युक्तो न वेति । (४) पूर्वपक्ष:-प्रामस्य प्रवृत्तिररत्येवेति न तनिवारणं युक्तम् । तस्मात् प्रमाणप्राप्तस्याङ्गत्वस्य नैव युक्तो बाध इति । (५) सिद्धान्तः-युद्ध्या विषयीकृतस्य सम्भयति धाधः । यद् बुद्धि- मात्रविषयीकृतं तन्न भवति प्रवृत्तम्-अनुष्ठानरूपफलपर्यवसानाभावात् । शतः प्राप्तस्यापि अङ्गत्वस्य अनुष्ठानात् प्राक् भवत्येव याधः पटुतर. प्रमाणप्रासनात्यान्तरणेति । पतदेवाभिमेन्याह-बाध इति । 'प्राप्त-दुर्वलममाणेन चोधिते सत्य- प्यनत्वे''चित्'-पटुतरप्रमाणान्तरप्राप्तिसत्ये-'याधः' 'भवेत्' । नात्र किञ्चिदनौचित्यमित्याशयः ॥ १२ ॥ (१३) ३१३१५।१६ अहीनोपसदा सडया (१) अनत्वविशंपविचारोऽनुवर्तते तत्र श्रुतिप्रकरणविरोधे विचारः। (२) ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-'तिन पव साहस्योपसदो द्वादशा. होनस्य' इति । एकेन अह्रा निष्पाद्यत्वात् 'साहो' ज्योतिष्टोमः । दीक्षा. दिवसादू, सोमाभिषयदिवसात् पूर्व कर्तव्या होमा 'उपसदः ॥ (३) तत्र सन्देहः-यदन धारये उपसदा द्वादशत्वमुक्तं तत् कि ज्योतिष्टोमे पय निविशते-उत अहीननामके कर्मान्तरे-इति । (४) पूर्वपक्ष:--प्रकरणवलादुपसद्वादशत्वं ज्योतिष्टोमस्यैवागम् । 'थहीन'शदश्च 'न हीन' इति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोमस्यैव विशेषणम्- तव सोमयागप्रकृतिस्येल सर्वेपामझानामुपदेशात् । एवं च ज्योतिष्टोमे उपसदा त्रित्वद्वादशत्वयोपिकल्पः इति । (२) सिद्धान्त:-श्रावृत्तसोमयागरूपो द्विरात्रधिरावादिरहर्गणः- तस्मिन्नेव 'श्रहीनाशदो बढः । रूढिश्च विग्रहनिरपेक्षत्वात् शीघ्रबुद्धि- हेतुः । अतो ज्योतिष्टोमवाचिनः 'साहाशब्दा भिन्नैयेयमहीनसंज्ञा ज्यो- तिष्टोमा भिन्नमहर्गणमेवाभिधत्ते । तस्मिंश्चाहर्गणे पष्ठीश्रुत्योक्तमुपसद्- द्वादशत्वं निविशते । तथा च द्वादशसहयायाः प्रकरणादपकर्प इति । 1 ·मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदेवाभिप्रेत्याह-अहीनेति । 'सहया'-द्वादशसहया-'अहीनोप- सदाम्' अहीननाम्नि अहर्गणे या उपसद तासामेव-न तु ज्योतिष्टोमो. पसदामिति भार ॥ १३ ॥ (१४) ३३२१७-१९ द्वियज्ञे प्रतिपद्विधिः (१) अगत्वविचारो वर्तते । श्रुतिप्रकरणविरोध एव विचारान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'युव हि स्थ स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयो प्रतिपद कुर्यात्-पते अस्ग्रमिन्दय इति यहुभ्यो यजमानेभ्य ' इति । स्तो. प्रस्योपक्रमे पठनीया ऋक अत्र प्रतिपच्छब्देनाभिधीयते । (३) अत्र सन्देह --उदाहता प्रथमा प्रतिपत् ज्योतिष्टोमे निविशते- उत यजमानद्वययुक्त कस्मिंश्चिद् यागान्तरे इति । (४) पूर्वपक्ष-प्रकरणवलात् ज्योतिष्टोमस्यैवागम्प्रतिपत् । तस्यैव यागस्य अवस्थाविशेषेषु यजमानद्वय सम्भाव्यते । तादृश्यामेवावस्थाया ज्योतिष्टोमे उदाहृताया प्रतिपद सनिवेश इति । (५) सिद्धान्त --यजमानद्वित्व कुलायनामके यज्ञे साक्षादाम्नातम्- 'एतेन राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम्' इति । एवमेव यजमान. बहुत्य सरप्याम्नातम् । तथा च 'द्वयोर्यजमानयोरिति ब्राह्मणवाक्ये द्विश दरूपया श्रुत्या प्रकरण बाधित्वा कुलायेषु आद्याया प्रतिपद उत्कर्ष कार्य । तथैव द्वितीयाया उपसद सत्रेषु सन्निवेश । ज्योतिष्टोमे तु साक्षाच्छ्र यमाणस्य यजमानेक्त्वस्य त्यस्तुमशक्यत्वान तस्य द्वित्व बहुत्व वा सम्भवति इति । पतदेवाभिप्रेत्याह-द्वियज्ञ इति । 'प्रतिपद्विधि ' प्रतिपद -युव हि स्थ इत्याद्याया -विधि '--'द्वियज्ञे' द्वयोर्यजमानयो यज्ञे अन्वेतीति शेष ॥१४॥ (१५) ३।३।२०-२३ विधेया जाघनी यागे (१) प्रकरणादुत्कर्षस्यापवाद । (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-'जाघन्या पत्नी सयाजयन्ति' इति । 'जाधनी पशो पुच्छम्--पतीशब्दश्च श्राहुतिचतुष्टयात्मकस्य पत्नीसया- जफर्मणो नामधेयस्यैक्देश -आहुतिचतुष्टयाना तृतीयाहुतौ देवपत्नीनां देवतात्वात् तद्वारेव 'पतीसयाज' इति नाम्न प्रवृत्ति । (३) तर सन्देह -किमत्र जाधनीमुद्दिश्य पत्नीसयाजरूपस्तत्सस्यारो विधीयते उत ज्योतिष्टोमागभूतपत्नीसयाजमुद्दिश्य जाधनी विधीयत इति। (४) पूर्वपक्ष -जाघनीमुद्दिश्य पत्नीसयाजारय. सस्कारोऽत्र साक्षा- च्छ्रत्या विधीयते । जानी च पशौ समवैति-न दर्शपूर्णमासयो ।

·मोमासानुक्रमणिका श्रत पूर्वाधिकरणन्यायेन दर्शपूर्णमासप्रकरणादुन्कृप्यास्य जाघनीस स्कारस्यानीयोमीय एव पशो सनिवेश इति । (५) सिद्धान्त -जाधनीशब्देन पशोर्भागोऽभिधीयते । यद्यपि दर्श पूर्णमासयो पशोरभायात् पशोर्भागविशेष पुच्छो नास्ति तथाऽपि फर्मान्तरे व्यापादितात् पशो सोऽत्रानेतु शक्यते-ध्यादिना या । न चैव वर्तमानाया जाघन्या पत्नीसयाजे सस्कार्यत्वम् । तृतीयया हि जाग्या साधनत्वमभिधीयते । तस्मात् जाघनी दर्शपूर्णमासाङ्गभूत पत्नीसयाजारयस्य कर्मणोऽङ्गम् । पत्नीसयाजे चाल्यन घृत विहितम् । अतस्तेन वाक्येन प्रकृतेन च वाक्येन पत्नीसयाजे घृतजाघन्योविकल्प । तथाच नात्रोत्कषों जाधन्या दर्शपूर्णमासप्रारणादिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-विधेयेति। 'जाघनी'-'यार्ग दर्शपूर्णमासप्रकरण गतपत्नीसयाजारये कर्मणि तत्साधनतया-'विधीयते'-नास्या. प्रकर पादुत्कर्ष इत्याशय ॥ १५॥ (१६) ३।३।२४-३१ दीर्घसस्थासु तर्दनम् (१) वाक्यप्रकरणयोपिरोधे विनियोगविचार प्रवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'दीर्घसोमे सन्तृवेद् धृयै' इति । तस्यार्य सोमयागविशेषो दीर्घसोम -तस्मिन् सोमाभिषयाधारयोरधिपवणफल फयो सन्तर्दनम् । अन्योन्यनियोगेन शैथिल्य मा भूदिति दृढसश्लेषणम् कार्यमिति । (३) तत्र सन्देह ~ इद सन्तर्दन कि प्रकरणलात् ज्योतिष्टोमस्यैया गमुत चाक्यवलात् दीर्घसोमनामस्य यागान्तरस्यति । (४) पूर्वपक्षा-प्रकरणपलात् प्रस्तायेव ज्योतिष्टोमे सन्तर्दनस्य सयेश तिस्मिक्षेव च दोघंसोम' इति नाम्न -'दीर्घस्य यजमानस्य सोम इति व्युत्पत्या-श्रन्यय । इति । (५) सिद्धान्त -पष्ठोसमासात् कर्मधारयो यलोयानिति निपादस्य पत्यधिकरण स्थापयिप्यते । तथा सति दीर्घसोम' इत्यत्र दीर्घत्व सोम स्य धर्मो न यजमानस्य । न चास्य नाम्नो ज्योतिष्टोमेऽन्वय दीर्घशब्द वैयापत्ते । तस्मात् प्रतिरूप सोमयाग ज्योतिर्गम घ्यावर्तयितुर्म वाय दीर्घशन्द प्रयुक्त इति निश्चीयने विरतिषु हि उपल्यादिषु महाधि फ्याद् भवत्येव प्रकृत्यपेक्षया दीर्घत्यम्-द्विराधादिषु चावृत्या दीर्घत्यम्। तस्माद याश्यन प्रकरण बाधिन्या वितियेर सन्तर्दनस्य सनियेश - तु प्रती ज्योतिष्टोमे-तत्सम्यधेन सतर्दनस्य साक्षाद् याधितत्यात 'अधिपवणेन सन्तृणत्तीति' सामाच्छया ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता।
एतदेवाभिप्रेत्याह-दीघेति । 'दीर्घसंस्थासु' ज्योतिष्टोमापदाया
दीर्घासु संस्थासु उक्थ्याद्यासु-सन्तर्दनम्'--सन्निविशत इति शेषः॥१६॥
(१७) ३३३३३२-३३ नाद्यप्रयोगे प्रावय॑म्
(१) वाक्यप्रकरणविरोधे विचारान्तरम् ।
(२) ज्योतिष्टोमे प्रयाख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते-'न प्रथमयशे प्रवृ.
ज्यात' इति ।
(३) तत्र सन्देहः--अयं प्रवर्ग्यप्रतिषेधः किं ज्योतिष्टोमे सर्वत्र सम-
--उत तस्य प्रथमे एवं प्रयोगे इति ।
(४) पूर्वपक्षः-ज्योतियोमे सर्वत्र प्रतिषेधः--प्रकरणवलात्--श्रथ च
'पप याय प्रथमो यज्ञो यशानां यज्योतिष्ठोमा इत्यत्र ज्योतिष्टोमस्यैष
प्रथमयक्षत्वेनाभिधानादिति ।
(4) सिद्धान्त:--'पुरस्तादुपसदा प्रवग्यं प्रवृणक्ति' इति वाक्येन
माती प्रवयं विहितम् । तन्निषेधस्य च तत्र सम्बन्धः प्रकरणयलादेव
लभ्यते। तथाच वाक्येन प्रकरणस्य बाधितत्वात् न सम्भवात सर्वत्र
ज्योतिष्टोमप्रयोगे प्रवर्यनिषेधः। सम्भवति च साक्षाच्छतस्य निषेधस्य
सम्बन्धो ज्योतिष्टोमस्य प्रथमे प्रयोगे--तथैव तस्य श्रुतत्यात्--निषेधयाफ्ये
च प्रथमशब्देन निषेधस्य प्रयोगपरत्वनिर्णयात्--इति ।
पतदेवाभिप्रेन्याहनायेति । 'श्राद्यप्रयोगे?--ज्योतिटोमस्य प्रथमे
प्रयोगे--'प्रावय न भवति-मयति तन प्रयग्यनिषेध इत्याशयः ॥ १७॥
(१८) ३।३।३४ विकृतौ पौष्णपणम्
(१) वाक्यप्रकरणविरोधेविचारान्तरम् । यद्यपि प्रागुक्तसन्तर्दनन्या.
येनप गतस्तथापि भागाम्यधिकरणद्वयविचारप्रस्तावनारूपेणात्र प्रवर्तते ]
(२) दर्शपूर्णमासप्रशारणे धूयते-'तस्मात् पूषा प्रपिष्टभागः श्रदन्तको
हिस' इति ।
(२) तम सन्देहः-पेपणस्य प्रकृती सग्निवेश उत यियतामिति ।
(8) पूर्वपता-प्रकरणपलात् प्रतायेय दर्शपूर्णमासकर्मण्यस्य नि-
घेश इति ।
(9) सिद्धान्तः-पाक्येन प्रकरणस्य याधात् विस्तायेय पणस्य
नियेशः-विशतावेव दन्तरहितस्य पूष्णो देवतान्यम् पिएभागन्य
चोत्तमिति ।
एतदेवाभित्रयोह-विसतापिति । 'विहतो मितियागे-नतु प्रर.
तिभूतदर्शपूर्णमासयागे-'पोष्णपणम्' पोपणस्य पूष्णो भागस्य पेरणम्-
निधिशत इति शेयः॥ १८॥

·१४ मीमांसानुक्रमणिका । १९) ३३५-३८ चरावेव पिपिः पौणे (१)-(२) पौप्णपेपणविपये विचारः। (३) सन्देहः-पौष्णस्य भागस्य यत् पेपणं विहितं तत् किं चरावेव भवति-उत चरी पुरोडाशे पशो चेति सर्घद्रव्येपु-इति । (४) पूर्वपक्षः-वाक्येन निर्विशेषेण विहितत्यात् सर्वेषु द्रव्येषु पेषणमिति। (५) सिद्धान्तः--पुरोडाशे हि स्वभावत एवं प्राप्तत्यान्नास्त्या वश्यकता पेषणस्य विधानस्य । पशौ च पेपणे कृते हृदयाद्याकारनाशे सति हृदयस्याग्रेऽवद्यतीति विहितावदानानामसम्भवः स्यात् । एवं च नान्धयः पेपणविधेः पुरोडाशे पशौ घा। तस्मात् चरायेव पेषणमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-चराविति । 'पौणे'--पूष्णो भागभूते--'चरी पव'-न तु पुगेडाशे पशो या--'पिपिः पेपणम्--अन्येतीति शेषः॥१६॥ (२०) ३३३९-४६ नैन्द्रापौप्णेऽस्ति पेपणम् (१) पौपणविषये विचारान्तरम् । (२)--पौप्यो भागः क्वचिदेकदैवत्यः पूपमानदेवताकः क्यचिद् द्विदैवत्यः । तथाहि राजसूये श्रूयते 'सोमापौणं चर निर्यपति--पेन्द्रा पौणं चरम्' इति। (३) तत्र सन्देहः--पौष्णभागस्य पेपणं यद् विहितं तत् किमेकदैवत्ये पूपमानदेवताके भागे निविशते--उत द्विदैवत्ये इन्द्रापूपदेवताकेऽपीति । (४) पूर्वपक्षः--द्विदैवन्येऽपि चरावदन्तस्य पूष्णः सत्वात् तत्रापि पेपयां कर्तव्यमेवेति । (५) सिद्धान्तः--याग एव पेपणस्य प्रयोजको न देवता--यागमन्त. रेण केवलदेवतायाः फलजनकत्वाभावात् । एवं च पौलस्य यागस्य पेषणप्रयोजस्त्वे सिद्ध तत् पेषणं द्विदैवत्ये यागे न गन्तुमर्हति । तथा च ऐन्द्रापौपणे चरौ न भवति पेषणमिति । पतदेयाभिप्रेत्याह-नन्द्रापोप्ण इति । 'ऐन्द्रापोणे' इन्द्रपुपदेयताके द्विदैवत्ये चरौ--'पेपणं नास्ति' ॥ २० ॥ पादेऽस्मिन् विंशतिाया भाष्यकारेण वर्णिताः। स्पष्टार्थम् ॥ इति तृतीयस्य तृतीयः। .

·VIDYA अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद SHA692 LTURARIA PAN (१) ३१४११-९ स्तुतिर्निवीतं विहितोपवीते: (१) श्रुतिप्रकरणयोर्विरोधे लिङ्गवाक्यविरोधे च विनियोगविचारो. अनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'निवोतम्मनुप्यधर्म:~-प्राचीनायीतं पि- तृणाम्-उपवीतं देवानाम्-उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत् कुरुते इति । (३) निवीतम्मनुप्यधर्म इत्यत्र सन्देहः प्रथमः--किमयं विधिरुतार्थ- यादः । द्वितीयः-यदि विधिः किनिधीतं मनुप्यधर्मत्वेन विधीयते उतं कर्मधर्मत्वेनेति । (४) पूर्वपक्षा--निधीतस्य विधिरेवायम् । मनुष्याणामिति च पप्ठ्या पुरुषधर्मत्वेनैव तद् विधीयते । तथाच सर्वपुरुपसाधारणोऽयं धर्मो यन्नि- वोतधारणम् । श्रथवा आचार्यातिथ्यादिमनुष्यानादिकाङ्गमिदमिति ॥ द्वितीयः पूर्वपक्षस्तु-प्रकरणवलादर्शपूर्णमासान्तर्गतमयाजादिकर्मधर्म- त्वेनैव निवीतं विधीयते । तथाच प्रयाजादिकर्मसम्बन्धिपुरुषधर्मो निवी- तमिति पष्ट्यनुगृहीतप्रकरणवलायसेयमिति । (५) सिद्धान्तः- प्रयोक्तं निवीतादिकं वासोविपयं न यशसूयिष- यम् । चाससो निवीतत्वं च सौकर्यरूपदष्टार्थत्वेन प्राप्तमेवेति न तस्य विधान युक्तम् । न च प्रकरणात् प्रयाजादिकाङ्गत्वेन विधानम्-~-वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । तथाहि 'उपव्ययत' इत्यनेन वाक्यांशेनोपवीतं विधीयते- इत्यवश्यमेव स्वीकार्यम् । [अन्यथा 'देवलदममेव तत् कुरुते' इति स्तुति. वृथैव स्यात् । ] तथासति यद्यपरेल पाक्यांशेन निवीतं विधीयेत भिद्यतैय वहि धाक्यम् । सम्भवति च निवीतप्राचीनावीतयोरुपयोतस्तुत्यर्थत्वेनैक- वाक्यत्वम् । सम्भवति चैकवाक्यत्वे चास्यभेदेन पृथग्धिधानमयुक्तम्। पर्व च 'निवीतमाचोनावीते मनुप्यपितृविषयत्वाद् दैविके कर्मएययोग्ये उपवी. तमेव तु योग्यम्' इति पर्यवसितः समस्तवाक्यार्थः । तया च निधीतमि. त्यर्थवाद एव । ततश्च किन्धमत्वेन विधिरयमिति संशय एय नोदेतीति । एतदेवाभिप्रेत्याह-स्तुतिरिति । 'विहिताया। उपन्ययत इत्यनेन विहिताया:-'उपवीते---स्तुतिः श्रर्थवाद् एव--'निवीतम्'- त्वयं विधिः पुरुषधर्मस्य ऋतुधर्मस्य वेत्याशयः । इतोऽनन्तरं चातिकादौ चत्वार्यधिकरणानि दशमादिपञ्चदशसूया.

·०४
मीमांसानुक्रमणिका
(8) ३६४१२०-२२ जञ्जभ्यमानः प्रकृतोऽधिकारी ।
(१) शुतिलिङ्गादिविरोधचिन्ता नुवर्तते ।
(२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-'प्राणो वै दक्षः अपानः मतुःतस्मा.
त् जनभ्यमानो न यात्-मयि दक्षमत् इति प्राणापानावेयात्मन्यत्त'
इति 1 [गामविनामेन विदारितमुखपुरुषो 'जअभ्यमानः']
(३) तत्र सन्देहः--किमयधर्मः यशे निविशते उत पुरुषगतत्वेन
नीयत इति ।
(४) पूर्वपक्ष:--चाफ्ययलात् पुरुपगत पयायं धर्मः । 'घूयात्' इति
पुरुषश्रुतेः पुरुषप्रयत्नस्य विवक्षितत्वात् वाक्ययलेन प्रकरणादुत्कर्षः ।
(५) सिद्धान्त:--मातावपि जअभ्यमानपुरुषसम्भवात् वाक्यप्रफरण.
योविरोधाभावे सति उभाभ्यां तुयुक्तपुरुषसंस्कारकत्वमेव मन्त्रवचन.
स्य प्रतीयते इति।
पतदेवाभिप्रेत्याह-जअभ्यमान इति । 'प्रकृतः प्राकरणिकातुस-
म्यद्धः-जअभ्यमानः पुरुषः-'अधिकारी' मन्त्रपाठे इति शेषः। प्राक-
रणिकदर्शपूर्णमाससंयुक्तपुरुषधर्म एव मन्त्रपाठ इति भावः ॥५॥
(६) ३।४।१७ पुंसो निपेधः शतयातनोक्त्या
(१) प्रतिषेधान्तरस्याङ्गत्वविचारो वर्तते ।
(२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-'यो ब्राह्मणायायगुरेत्तं शतेन यात.
येत्-तस्माद् ब्राह्मणाय नायगुरेत्' इति ।
(३) तथ सन्देहः-श्रयं ब्राह्मणावगुरणनिषेधः किं मत्वर्थ उत पुरु.
पार्थ इति ।
(४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रत्यर्थ एवायनिषेधः । तथाच
यज्ञकाले ब्राह्मणावगुरणन कर्तव्यमित्यस्यार्थः ।
(१) सिद्धान्तः पूर्वाधिकरणन्यायोऽत्र नायतरति । तत्र हि प्राणा-
पानधारणस्य पात्मनि पुरुपे प्रागेव सिद्धत्वात्तस्य मन्त्रोचारणफलत्वन
सम्भवति-श्रत एव फत्वहरवम् । इह तु शतसंवत्सरयातनारूपस्य
ब्राह्मणायगुरणफलस्यात्मनि प्रागसिद्धत्वात् यातनापरिवारस्य निषेधफ.
लस्यात्मनि पुरुष एव सम्भरः । अनोऽत्र निषेधस्य फेयलपुरुषार्थत्वम्-
ततश्च प्रकरणादस्योत्कयों न्याय्यः इति ।
एतदेवाभिप्रेत्याह-पुंस इति । 'शतयातनोस्त्या' शतं यातयेदिति
श्रुतिधलेन-'निषेधः' ब्राह्मणाय नायगुरदित्येघरूप:--'पुंस' पुरुगः
पवेत्यर्शः ॥ ७॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता । १०५ (७) ३।४।२४-२५ सर्वार्थताऽसंवदतर्मलिन्या (१) निषेधान्तरविचारः। (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे भयते-'मलयाससा न सयदेत' इति । [ 'मलवद्धासा: रजस्वला स्त्री। (३) तत्र सन्देहः-कि मलबहाससा स्त्रिया सह संवादस्य दर्श- पूर्णमासाङ्गस्य प्रतिषेधात् अस्य प्रतिषेधस्य त्वङ्गता-उत पुरुपस्य सर्वत्र सवादस्य प्रतिषेधात् अस्य पुरुषाङ्गत्वमिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकरणवलात् संवादनिषेधस्य व्रात्वद्गतैय । तथाच दर्शपूर्णमासानुष्ठाने प्रसक्तः पुरुषः रजस्वलया न संवदेतेत्यस्यार्थ इति । (4) सिद्धान्तः-'यस्य व्रात्येऽहनि पल्यनालम्भुका भवति तामपरु. ध्य यजेतेति' रजस्वलायाः पल्या यशावसरेऽसत्त्यात्तया सह सवादस्या- प्रसक्तत्वात्तस्य प्रतिषेधोऽन्याय्यः । ततश्च सार्वत्रिककेवलपुरुषार्थता- ऽस्य निषेधस्य । क्वचिदपि रजस्वलया संबोदो न कार्य इति तस्यार्थः । एतदेवाभिप्रेत्याह-सर्वार्थतेति । 'मलिन्या' रजस्वलया-'असंव- दते-संवादप्रतिपेधस्य-'सर्वार्थता' सक्लसाधारणपुरुपार्थत्वम्-न केवलयशप्रसक्तपुरुषार्थत्वमित्याशयः ॥ ७ ॥ (८) ३।४।२६-३० पुंसो हिरण्यस्य धृतिः क्रतोन । (१) प्रकरणविशेषासम्पद्धानामङ्गत्वविचारः प्रस्तूयते । (२) अनारभ्य श्रूयते-'तस्मात् सुवर्ण हिरण्यं धार्यम्-सुवर्ण एव भवति दुर्घोऽस्य भ्रातृन्यो भवति' इति । (३) तत्र सन्देहः-प्रोक्तं हिरण्यधारणं कन्वङ्गमुत पुरुषार्थमिति । (४) पूर्वपक्ष-यदेतद् हिरण्यधारण तस्य वेदविहितत्वेन वैदिक- क्रियारूपत्वात् क्रतुस्मारकत्वं ततश्चास्य क्रत्वङ्गतैव- -तथाच क्रतृपयुक्तं हिरण्यं धारणेन सस्कियन इति भावः इति । (५) सिद्धान्त:-वाक्यमिदं यदि ऋतुप्रकरणे श्रुत स्यात् सम्भवेत्तहि तस्य तुस्मारकत्वम् । इदं त्वनारभ्याधीतम् । न च हिरण्यं ताव- व्यभिचरितम्-येन क्रतुं स्मारयेत् । एवं च कतौ नियमने प्रमाणामा- चात् केवलपुरुषार्थतैव धारणस्योचितेति। एतदेवाभिप्रेत्याह पुंस इति । 'हिरण्यस्य धृतिः' धारणं-'पुंसः' पुरु- पाङ्गमेव-'न क्रतो.' न त्वद्गमित्यर्थः ॥ ८॥ (8) ३४३१-३३ जयादयो वैदिकहोमशेपाः ।

·मीमासानुषमणिका (२) श्रनारभ्याम्नाताना याक्येन सिद्धमत्वगभावानी पदार्थानां स मन्धविशेपा इदानीं विचार्यन्ते । (२) अनारभ्य श्रूयते-'येन कर्मणा ईसत् तत्र जया जुहुयात्रा प्रभृतो जुहोति श्रभ्यातानाजुहोति' इति [ 'ईसेन्! ऋद्धिमिच्छेत्-'जया' चित्त च स्वाहेत्याचाहतिरूपा-ऋतापाडित्याचाहुतिरूपा 'राष्ट्रभृत अग्निभूतानामित्याद्याहुतिरूपा 'श्रभ्याताना'] । (३) तत्र सन्देह ~एता पाहुतय किं लौक्केिषु कृप्यादिषु चौदि पु अग्निहोत्रादिपु सर्वपु निविशन्ते उत वैदिवेध्येयेति । (४) पूर्वपक्ष -वैदिक्पर्मणेर लोकिक्र्मणापि ऋद्धेरिप्यमारयात् सङ्कोचे प्रमाणाभावात् जयादिहोम सर्वकर्माहमिति । (१) सिद्धान्त. 'यदायनीये जुह्वति तेन सोऽस्याभीष्ट प्रीत' इति वाक्येन होममुद्दिश्याहवनीयाग्निविधानम्--न च प्यादौ श्राहयनीया ग्निसम्भर । तस्मात् श्राहघनीययत्सु वैदिक्कर्मस्वेव जयादिहोमाना निवेश इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-जयादय इति | 'जयादय ' होमा -'वैदिका नामेव' 'होमाना' 'शेषा' अङ्गभूतान लौकिकानामियाशय ॥ ९ ॥ (१०) ३।४।३४-३५ अश्वग्रहे वैदिकजेऽङ्गमिष्टिः (१) श्रनारभ्याधीतानि कानिचित्कर्माणि वैदिकधर्मप्रयुक्तान्युत लौ विक यवहारप्रयुक्तानीति विचार्यते । (२) अम्त्यश्वप्रतिग्रहेष्टि -'वरुणो वापत गृह्णाति योऽश्वप्रतिगृह्णाति- यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो यारुणान् चतुष्पपालार नि पित्' इति । [प्रतिग्रहपदेनान दान विवक्षितमित्यग्रिमेऽधिकरण निर्णेप्यते । (३) तत्र सन्देह -किमियमिमिलौकिश्वप्रतिग्रहे कार्या उत ये दिफे इति । लोके भिक्षमाणो याऽभिक्षमाणो यत्राश्य लभते तत्राश्वप्रतिग्रहो लौक्कि पौण्डरीकयोऽश्वसहस्र दक्षिणा ज्योतिष्टोमे गौश्चाश्वश्चेत्य श्वप्रतिग्रहो वैदिक]। (४) पूर्वपक्ष -विशपाश्रयणात् लौक्किवैदिकोभयपतिग्रहप्रयुक्तेयमि टि [अथवा 'न केसरिणो ददाति' इति लौक्किाश्वदानस्य निषिद्ध त्वात् तस्यैव दानस्य प्रायश्चितरूपेयमिटिलोक्किदानमात्र प्रयुत्तेति श्र पर पक्ष । (५) सिद्धान्त - 'घरुणो बा एत गृह्णाति योऽयं प्रतिगृह्णाति' इत्यश्वप्रतिग्रहे जलोदरख्याधिरूपो दृष्ट एव दोप धूयते । न च लौकि- पस्याश्वप्रतिग्रहस्य तव्याधिजनमत्व कुत्रापि दृश्यते । पैदिकस्य तु ·मीमांसामण्डनमण्डिता। १०७ सम्भवत्येव जन्मान्तरविषय दोपश्रयणम् । अतो चैदिके एवाश्वप्रतिग्रहे इयमिष्टिरिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-अश्वग्रह इति । 'वैदिकजे' वेदिककर्माङ्गभूते एव 'अश्वग्रहे' अश्वप्रतिग्रहे–'इटि' अश्वप्रतिग्रहेटि:-'श्रङ्गम्' इति स म्बन्ध ॥१०॥ (११) ३४॥३६-३७ उपक्रमात् सा तुरगस्य दातुः । (१) पूर्वाधिकरणविषयस्याश्वप्रतिग्रहेप्टे. कर्तृविषयो विचार: प्र. स्तृयते । (२) [ पूर्वाधिकरणोदाहृतमेवात्रापि विषयवाक्यम् ] । (३) तत्रसन्देह -इयमश्वप्रतिग्रहेष्टि किं यस्मै श्रवो दीयते तेन प्रतिग्रहका कर्तव्या [-उत यो ददाति तेन प्रतिग्रहकारयिति । (६) पूर्वपक्ष -'प्रतिगृह्णीयात्' इति स्पष्टश्रवणात् प्रतिग्रहीतुरेवे- टिरिति । (५) सिद्धान्त-उदाहृतवाक्यस्योपक्रम एवरूप उपलभ्यते-'प्र जापतिरुणायाश्वमनयत् [ दत्तवानित्यर्थ ] स स्वा देवतामाईत् [वरु णदेवता जलोदररोगपूदा पाप्तवानित्यर्थः ] स पर्यदीर्यत [ रोगेण विदी णों वभूवेत्यर्थः ] स एत वारुण चतुष्कपालमपश्यत्-त निरयपत्--ततो औस वरुणपाशादमुच्यत' इति । अनेन चोपक्रमेण स्पष्ट सूच्यते यदश्व- दातुरेवेयमिप्टिरिति । असञ्जातविरोध्युपक्रमवलेन च विधिवाक्येऽपि पूतिगृह्णीयात् इतिपद 'पूतिग्राहयेत्' इत्येवमन्तर्भावितणिजथपरतयोव नेय- मिति ! पुतिग्रहस्य पूयोजकका दानवेयमिष्टि. कर्तव्येति । एतदेवाभिप्रेत्याह-उपक्रमादिति । 'उपकमात्' उदाहृतवाक्यस्योप कमवाक्यबलात्-'सा' अश्वपतिग्रहेष्टि –'तुरगस्य दातु ' दाजैव कर्त व्या, न पूतिग्रहीनेत्यर्थ ॥ ११ ॥ (१२) ३।४।३८-३६ वेदोक्तपाने वमने चरुः स्यात् (१) पूर्वाधिकरणद्वयसदृशमेव विचारान्तरम् । (२) अनारभ्य श्रूयते-'सौमेन्द्र वर निर्वपेत् श्यामार्क सोमवा- मिन' इति । (३) तन सन्देह -लोकिकस्य सोमपानस्य वमने सोमैन्द्रचरुनि पि -उत वैदिकस्येति । [ वैदिक' सोमपान ज्योतिष्टोमे तद्विकृतिषु च, 'लोकिक' सोमपान यत् शरीरधातुसाम्याथं सप्तरानेषु दशरानेषु च क्रियते ।

·मोमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष-'इन्द्रियेण या एपघीर्यण व्युध्यते य सोम यमति' इति सोमवमने दृष्टदोष श्रूयने । स च शरीरधातुसाम्यार्थपानन्यापद्येव सम्भवति । तद्दोपशान्तये एच चरुनि पविधानम् । तस्मात् लौकिके पर पाने घमने वरुनिर्याप इति । (५) सिद्धान्त -लौक्कि सोमपान तु यमनार्थमेव रियते । अतस्त द्वमने दोपो न सम्भवति । तस्मात् यद दोपश्रवणमुदाहृत तद् वैदिक एव सोमपाने सम्मध्यते । वैदिक तु पान जरायतुमेव भाति, न धमि तुम् । अतोऽत्रैव वमननिरितकं प्रायश्चित्त स्यात् । तस्मात् वैदिक एव पाने वमने वदोक्तदोपसमाधानार्थ प्रायश्चित्त सोमैन्द्रचरुनिर्वाप- रूप भरतीति । एतदेवाभिप्रेत्याह-वेदोत्तेति । 'वेदोक्त' चैदिक्कांगत्येन विहित यत् 'पान' सोमस्य तस्मिन् एव-'यमने' सति-'चर' सोमैन्द्रच- रुनिर्वाप-'स्यात्' करणीय इति शेष:-न तु विषपानयमने इत्याशय ॥१२॥ (१३) ।४।४०-४२ स्यात् स्वामिनो वै वमने स यागः (१) पूर्वाधिकरणप्रसक्त एवाय विचार । (२) पूर्याधिकरणोदाहृतमेवान विषयस्यम्। (३) तत्र सन्देह -यदेतत् वैदिक्सोमपानयमने प्रायश्चित्त सोमैन्द्रच निर्वापारय कर्म तत् किं यशसम्बन्धिना सपा ऋविजा यजमानस्य च वमने स्यात्-उत यजमानस्यैवति । (४) पूर्वपक्ष - विशेषाभिधानाभावात् ऋत्विा यजमानस्य वमने स्थात् प्रायश्चित्तमिति । (५) सिद्धान्त --'यो यमति स निर्यपात' इति पचनेन निर्यप्तुरेव वमनं चरुनिमित्तम् । निर्घप्ता च यजमान 1 तस्मात् यजमानस्यय यमने चरविधि इति । एतदेवाभिप्रेत्याह--स्यादिति । 'स्वामिन ' 'या यजमानस्य एव-- 'घमने 'स' सोमैन्द्रचररूप -'याग ' 'स्यात्' पतय इति ॥ १३ ॥ (१४) ३।४४२-४७ न सर्वदानं हविपोऽवखएडय (१) अङ्गविषये विचारविशेर। (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'आग्नेयोऽएाकपाल' इति । [अष्टम पपालेषु सम्पादित पुरोडाशोऽधाकपाल'] (३) तत्र सन्देह - सरस्नोऽपि पुरोडाशोऽग्नये त्यक्तव्या- उत किश्चिद् दातव्य निश्चिच्छेषयितमिति । च ·मीमांसामएडनमण्डिता। (४) पूर्वपक्षः-कृत्स्नोऽपि पुरोडाशोऽग्नये त्यक्तन्यः --श्राग्नेय इत्यत्र हि तद्धितेन कृत्स्नस्य पुरोडाशस्य अग्निदेवतासम्बन्धोऽवगम्यते । सम- स्तस्य त्यागमन्तरेण चैप न सम्भवतीति । (द) सिद्धान्तः-'दिर्ह विषोऽवद्यति' इत्यवदानद्वयं श्रूयते । अवदेयं चाङ्गुष्ठपर्वमात्रम् । ततो हविपः पुरोडाशस्य सकाशादगुठपर्वद्वयमात्र खण्डयित्वा त्यक्तव्यम्-इतरत्तु शपणीयम् । देवतासम्बन्धश्चाशद्वय- मात्रेणापि सम्पद्यते इति ॥ एतदेवाभिप्रेत्याह -न सर्वेति। हविषः' पुरोडाशस्य-सर्वदान' करस्नस्य त्यागो-'न' किन्तहि-'अवखण्डय' पुरोडाशात् पर्वद्वयमान- मवच्छिद्यैव त्यक्तव्यमिति शेषः ॥ १४ ॥ (१५) ४।८।४३-५१ शेपक्रिया सर्वहविर्य एव (१) अङ्गविषये विचारविशेपान्तरम् । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'शेषात् स्विष्टकृतेऽवद्यति' इति । (३) तत्र सन्देहः--यदिदं शेपाचदानम् तत् कि सर्वपां हविषामाग्ने- यादीनां प्रयाणामेव शेषैः कार्यमुत यस्य कस्यचिदेकस्येति । (४) पूर्वपक्षः--त्रयाणां हविषां यस्यकस्यचिदेकस्य हविपः शेपेण शेपाचदानम् । तायतैय हि शास्त्रानुष्ठान सिध्यति इति । (१) सिद्धान्तः-यद् हविर्यज्ञे उपयुक्तमभूत् तत्सस्कारार्थमेव शेषा. पदान विहितम् । अय च सस्कारः सर्वपा हविषां समानमपेक्ष्यते । तस्मात् सर्वेपां हविषां शेपैः स्विष्टकृते शेपायदानम् इति । एतदेवाभिप्रेत्याह शेषक्रियेति । 'सभ्यो हविभ्यः-त्रिभ्योऽपि श्रा- ग्नेयादिभ्या--'शेषक्रिया' शेषावदान स्विष्टकृते कर्तव्यमिति शेषः ॥ १५॥ (१६) ३२४५२-५३ यद्येकतः सा हविपस्तु मुख्यात् (१) पूर्वाधिकरणसम्बद्ध एव विचारः कृत्वाचिन्तारूपः । (२) पूर्वाधिकरणपूर्वपक्ष स्वीकृत्यापि एकस्यैव हविषः शेषावदाने-- (३) सन्देह --किं यतः कुलचिद् एकस्मात शेशदालमुल प्रथम देव हविप इति। (४) पूर्वपक्ष:-नियामकस्याश्रुतत्वात् यस्मात्कस्माञ्चिदु हविःशेषा- च्छेपायदानं कर्तव्यमिति। (५) सिद्धान्त:-प्रथमस्यातिकमे मानाभावात् प्रथमहविःशेषेणव सरकारसिद्धौ इतरत्र प्राप्त्यमावादस्ति नियामकम् । तस्मात् प्रथम- हविपः एव शेपावदानमिति ।

·मीमासानुक्रमणिका एतदेवाभिप्रेत्याह-योक्त इति । 'यदि पूर्वाधिकरण पूर्वपयानु सारण-'एस्त' एक्स्मादेव हविष शेषानदान स्यात् तदा 'सा' शुष किया 'मुख्यात्' प्रथमहविष एव स्यादिति ॥ १६ ॥ (१७) ३३४१५४-५७ परिक्रयार्थो न भवेद् विभागः (१) पुरोडाशविपये विचारान्तरम् । (२] दर्शपूर्णमासप्रकरणे चतुर्धास्तपुरोडाशचिपये यजमानस्योति - 'इद ब्रह्मण इद होतु इद्मधर्यो इदमग्नीध ' इति । (३) तत्र सन्देह -योऽय ऋविड्नाम्ना निर्देश पुरोडाशभागस्य स कि तेपा परिक्रयाय उत भक्षणायेति । (४) पूर्वपन -अय निर्देशो न भक्षणार्थ, भक्षणस्याश्रुतत्वात् । ततो भृतिदानेन तान् तानृत्विज परिप्रेतुमेवायम् । दक्षिणावत् पुरोडाशमा गोऽपि ऋत्विजा वेतनमेवेति । (५) सिद्धान्त –'अग्नये जुष्ट निर्यपामि' इति कृत्स्नस्य पुरोडाशस्य देवतार्थ सङ्करिपतत्वेन-तन यजमानस्य स्वामित्वमेव नास्ति-ततश्च नसम्भवतितद्भागम्य ऋविपरिक्रयार्थ विनियोग | भक्षण तु उपयुक्त- हरि शपस्य प्रतिपत्तिर्मरूप युक्तमेर । एव च पुरोडाशस्य भक्षणाई त्वाद् तद्भक्षणेन कर्मकराणामूविजामुन्साहजननार्थोऽय निर्देश इति । एतदभिप्रेत्याह-परिक्रयार्थ इति । 'विभाग ' इद इत्यादि पुरोडाशमागनिर्देश 'परिक्यार्थ' दक्षिणावत् ऋविजा वेतनदानार्थ -'न भवत्'-अपि तु भक्षणार्थ एवेयाशय ॥१७॥ न्यायास्तु पादे दश सप्त चात्र ।। अस्मिन् पादे सप्तदशैवाधिकरणानि भाग्यकारमनेनेति ॥ इति चतुर्थ पाद ॥

·अथ पञ्चमः पादः। (१) ३१११-१२ आज्यान शेषकार्याणि (१) सवेभ्यो हविर्यः शेशयदोनमिति न्यायस्यापधादो विचार्यते । (२) दर्शपूर्णमासयोः शेषकार्याणि श्रूयन्ते-'उत्तरार्धात् स्विष्टकते समवद्यति' 'इडामुपह्वयति' इत्यादीनि । (३) तत्र सन्देहः-विमुपांशुयाजद्रव्यात् श्राज्यात् स्विष्टकदादिशेषा- यदानं कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्षः-श्राव्यादपि शेषकार्य कर्तव्यम्-'सभ्यो हविर्यः समपद्यति इति वास्येन सर्वेभ्यो हविर्यः शेपकार्यस्य प्रापितत्वादिति । (५) सिद्धान्तः सम्पन्नप्रयोजनस्यैव हविव्यस्य शेषः शेषावदान रूपां प्रतिपत्तिमपेक्षते । ध्रौवं त्याज्यं न सम्पन्नप्रयोजनम् तेन कर्तव्याना- मुपस्तरणादीनामसम्पन्नत्वात् । तस्मादाज्येन न भवति शेषकार्यमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-श्राज्यादिति । 'प्राज्यात्' धौवाज्योत्-'शेपका- र्याणि शेषावदादानि-'न' फर्तव्यानोति शेपः ॥१॥ (२) २०१३ साकम्मस्थाय्यके च न । (१) शेषकार्यप्रसङ्गनेन विचारान्तरम् । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते--'साकम्प्रस्थायीयेन यजेत्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् फर्मणि साम्प्रस्थाय्यात् स्विष्टकते शेषायदानम्भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः-दर्शपूर्णमासविकारो हि सोफम्प्रस्थाय्यम् । अतः प्रतिबद्ध विकृतावपि भवत्येव शेपायदानमिति । (१) सिदान्तः- भवत्या शेायदानम्-शेपस्यासत्वात् । 'प्रा. ज्यभागाभ्यां प्रचर्य श्राग्नेयेन पुरोडाशेन अग्नीधे सुचौ प्रदाय सह कु. म्भीभिरभिझामन्नाह' इति धाक्येन सक्लस्य हयिपो मुतत्वान्न भयत्यत्र शेपो येन शेषावदानं स्यादिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-साफम्मम्याय्यके-इति । 'साफम्प्रस्थाय्यक फर्मः णि-'चा 'न' भवति शेषकार्यमिति शेषः ॥२॥ (३) शश१४-१५ सानामणीग्रहे न स्युः (१) शेषकार्यविषये विचारान्तरम् । (२) सौमिणोनामफे यागे धूयते-'पयोप्रहाःमुराप्रहाध गृहन्ते इति ।

·मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देहः-एतेभ्यो नहेभ्यः शेपकार्य भवति न वेति । (४) पूर्वपक्षः--प्रकृतिगतसोमग्रहेभ्य इव एभ्योऽपि शेपकार्यमस्ति । न चात्र साकम्प्रस्थाय्यवच्छेपाभावः-'उच्छिनष्टि न स जुहोति' इति शेषयितघ्यश्रयणात्। इति । (५) सिद्धान्तः--उक्तस्यावशेषस्यान्यनोपयोगः श्रूयते-ब्राह्मणं परि. मिणीयादुच्छेपणस्य पोतारम्' इति, 'यदि ब्राह्मणे न विन्देत यमीक्यपा. यामवनयेत्' इति, 'शतातॄणायामवनयेत्' इति च । एपं च शेपस्यान्यत्रो. पयोगात् नास्ति शेषः । ततश्च न शेषकार्यमिति । पतदेवाभिप्रेत्याह-सौधामणीति । 'सौत्रामणीमहे सौत्रामणीयाग- सम्बन्धिनि ग्रहे-'न स्युः शेषकार्याणीति शेपः ॥ ३ ॥ (४) ३।५।१६-१७ सर्वपृष्ठेष्टितः सकृत् ॥ (१) शेषकार्ये विचारान्तरम् । (२)-'य इन्द्रियकामो वीर्यकाम' स्यात् तमेतया सर्व पृष्टया याजयेत्' इति विहितायां सर्वपृष्टेष्टौ पट देवताः धूयन्ते-'इन्द्राय रथन्तराय इन्द्राय वाहताय इन्द्राय घेराजाय इन्द्राय साक्वराय इन्द्राय रैवताय इन्द्राय घुरूप्याय इति । तत्र स्वरूपेणैव इन्द्रः पृष्ठस्तोत्रेषु विहितानां पराणां रथन्तरादिसाम्नां सम्बन्धेन विशेष्यमाणः पोढा भिद्यते । सर्वासामेवैता. सामिन्द्रदेवतानामेक एवं साधारणः पुरोडाशो विधीयते 'दादशकपाल: पुरोडाशो भवति वैश्वदेवत्वाय' इति । (३) तत्र सन्देहः-एयां वरण कर्मणां शेपकार्य प्रतिकर्म भिद्यते-तथा च सर्वपृष्ठेटौ पट् शेषकार्याणि उत सरुदेव शेषकायं सर्वसाधारणमिति । (१) पूर्वपता-पत्र देवताभेदेन प्रदानभेदेन च कर्मणां भेदे सति प्रतिकर्म शेषकार्य तन्यत् पयः इति । (५) सिद्धान्त:-धर्मणां भेदेऽपि हविःशेषस्य अविभागात् शेषस्यै- कत्वमेव । ततश्च शेषकार्य सरदेव भवतीति । एतदेवाभिमेत्याह-सर्वपृष्ठेधित इति । 'सर्व पृष्ठटित.' सर्वपृष्ठेष्टि- कर्मणि प्रदत्तात् पुरोडोशात्-'सरुत्' एकमेव भवति शेषकार्यमिति शेषः॥४॥ (५) ३१८ विरेन्द्रवायवे भक्षः (१) शेषकार्यविचारोऽनुवर्तते । पूर्वाधिकरणापवादोऽयम् । (२) ज्योतिष्टोमे भवत्यैन्द्रयाययो नाम द्विदेवत्यो प्रहः । (३) तत्र सन्देहः-अभ किं शेषकार्यभूत भक्षणं सादुन तिरिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (४) पूर्वपक्षः :-भदास्य सोमसंस्कारार्थत्वात् सोमस्य चैकत्वात् सकदेव भनाणमिति । (५) सिद्धान्तः-ऐन्द्रवायवे द्विर्भक्षणम्-'हिरैन्द्रवोयवस्य भक्षयति' इति वचनात् । इति। एतदेवाभिप्रेत्याह-द्विरिति । 'ऐन्द्रवायवे ग्रहे-'भक्षा शेषभदाणम् 'द्विः द्विवारं भवतीति ॥ ५॥ (६) ३११-२१ ज्योतिष्टोमेऽस्ति भक्षणम् । (१) शेषकार्यविचारोऽनुवर्तते । (२)ज्योतिष्टोमे सोमयागे सोमरसो द्रव्यमाम्नातम्। (३) तत्र सन्देहः-सोमे भक्षरूपं शेषकार्यमस्ति न वेति । (४) पूर्वपक्षः-नास्ति भक्षः सोमेपु। सोमभक्षणस्यानाम्नानात् शेषस्य चाभावात् । 'यद् ग्रहान् जुहोति' इति वाक्येन कृत्स्नस्य सोमस्य हुत. त्यानास्ति शेषो यस्य भक्षणं स्यादिति । (५) सिद्धान्तः-'अल्पं जुहोति' इति विशेषवचनात् सिध्यत्येव शेषः। तद् भक्षणं चापूर्वार्थप्रतिपादक्यचनेभ्योऽवगम्यते । तथाहि-प्राश्विनं भक्षयन्ति' 'द्विरेन्द्रवाययस्य भक्षयन्ति' 'सदसि भक्षयन्ति' इत्यादीनि वचनानि भक्षणमपूर्वार्थ प्रतिपादयन्ति । ततः सोमविधानादस्त्येव भक्षः सोमेप्यिति ॥ एतदेवाभिप्रेन्याह-ज्योतिष्ठोम इति । ज्योतिष्टोमे' सोमयागे-भक्षणं सोमशेषस्य 'अस्ति' एव इति ॥ ६ ॥ (७) ३१०२ समास्या कल्पयेत् भक्षम् (१) भररूपशेषकार्ये विचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयने-'प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्राह्मणः प्रोदातृणाम् प्रयजमानस्य प्रयन्तु सदस्यानाम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अत्र चमसिना भतोऽस्ति सोमस्य न वेति । (४) पूर्वपदः-चचनाभावान्नाल्येय भतश्चमसिनामिति । (५) सिद्धान्तः-'होतुश्चमसः' इति सोमपात्रम्य समाग्या! चमस- शन्दध भणमभिदधाति-'चम्यते भन्यतेऽस्मिन् पात्रविशेषो इति व्युत्प- त्या । एवं च चमसगतम्य सोमस्य शेषमतणं समारययय प्रामम् । होतुश्च चमसेन सम्बन्धो भन्यमनभायनेय सम्भवति । तथाच मति होनुर्भक्षणं चिना होनुधमस' इति नामय न मिध्येन् । यद्यप्र पात्रे होता न चमेत् न भवेदयं होतुश्चममः । एवं च 'होनुशमस' इति समास्ययेय ·मीमांसानुक्रमणिका होतृवर्तृकं तत्पाविशेषस्थितस्यसोमस्य शेषभक्षणम्प्राप्तम् । एवमेवान्येषां चमसिनां ब्रह्मादीनाम् । तस्मादस्ति चमसिनामपि भक्ष इति ॥ पतदभिप्रेत्याह-समारयेति । 'समाख्या' होतुश्चमस इत्येवरूपा- 'भक्षम्' भक्षण पानविशेषस्थितसोमशेषस्य-'कल्पयेत्' प्रमापयेदिति सम्बन्धः॥ ७॥ (८) ३१।२३-२६ सुब्रह्मण्यो न भक्षयेत् ॥ (१) शेषभक्षविचारोऽनुवर्तते । (२) पूर्वोदाहृतवाक्ये 'प्रोदातृणामिति' श्रूयते । (३) तत्र सन्देह-एव चमस क्मेिर एव ऋत्यिक उदातृनाम्ना प्रसिद्धो भक्षयेत् अथवा उदात्रोपलतिताः सर्व एव ऋत्विजो भक्षयेयुः- अथवा प्रयः छन्दोगा एव ऋत्विज सुब्रह्मण्यादयो भक्षयेयुः :-अथवा सुब्रह्मण्यरहिता एव छन्दोगा भक्षयेयुरिति । (४) पूर्वपक्षः--(१) 'उदातॄणां चमस' हात समात्यया पूर्वाधिकरण- न्यायेनैक एव ऋत्विक् यस्य॑ नाम उद्गातेति तचमसशेष भक्षयेत् । (२) अथवा उद्गातृणामिति बहुवचनस्यैकस्मिन्नसम्बन्धात् सर्व एय ऋत्विजस्तश्चममशेष भक्षयेयुः। (३) श्रथा ये ऋत्विजश्छन्दोगाः सा- मगानकर्मणि नियुक्तास्ते एव सर्ने भक्षयेयु. सामगानकर्तृत्वात्तेपामप्यु- दातृसमाख्यासम्बन्धादिति । (५) सिद्धान्तः -सामगानकर्तृणां सपा शेवभक्षणे प्राप्तेऽपि तेपा मेषस्य सुब्रह्मण्यस्य न भवति भक्षणम् । सद एव भक्षणस्थानम् न च तत्र सुब्रह्मण्यस्य प्रवेशः। तस्मात् सुब्रह्मण्यस्य सामगत्येऽपि तद्वर्जिता नामेव सामगानां भक्षणमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-सुब्रह्मण्य इति । 'मुबालगय' सुब्रह्मण्यनामफः सामगानकर्ता 'न भक्षयेत्' उद्गातृचमसशेषमिति शेषः ॥ [ यः पक्षोऽन तृतीयपूर्वपक्षरूपेण प्रदर्शित. म एव भाप्यपारमतेन सिद्धान्तः । तन्मतेन यत् किश्चित् सर्वेषां सामगानां प्राप्त तस्मात् क. स्यापि सामगानकर्तुरपच्छेदो न न्याय्य साक्षाद्वचनमन्तरेणेति । यश्च पक्षोऽत्र मुले सिद्धान्तत्वेन प्रदर्शित सवातियफारसम्मत. सिद्धान्त इति विवेचनीयम् ] =॥ (६) ३०२७-३० ग्रावस्तुतो विधर्भक्षः (१) समारयामूलकानि भक्षणानि निरूपितानि । श्रुतिमूलकानी. दानी विचार्यन्ते। (२) ज्योतिष्टोमे चतुर्णा होतृणाम्मध्ये चतुथों प्रारस्तुनामकः ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। , (३) तद्विपये सन्देहः-अयं प्रावस्तुत् सोम भक्षयेदुत नेति । (४) पूर्वपतः-ग्रावस्तुतो नास्ति भक्षः, अनाम्नानात् । चमसिनामेव भक्षो विहितः, न च ग्रावस्तुत् चमसी-चमसिनां होत्रादीनां परिगणने तन्नाम्नोऽनभिधानादिति । (५) सिद्धान्तः-सत्य चमसिनां परिगणने प्रावस्तुतो नाभिधानम् । किन्तु सोमभक्षणे चमसित्वन्न कारणम् । श्रुत्या सर्वपामेव ऋत्विजां तत्राधिकारात् । तथाहि श्रुतिः-'यथा चमसमन्यांश्चमसिनो भक्षयन्ति श्रथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते' इति [ 'हरिरसि हारियोजन' इति मन्त्रण गृह्यमाणश्च ग्रहो हारियोजनः] । एव च सर्वेषा भक्षणेऽधि. कारात् भवत्येव ग्रावस्तुतोऽपि भक्ष इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-ग्रावस्तुत इति । 'ग्रावस्तुतः तन्नामकस्य ऋत्वि- ज:-'भक्ष' सोमशेषभक्षणम्-'अस्त्येवेति शेषः। कुतः ? 'विधे-'सर्व एच हारियोजनस्य लिप्सन्ते' इति श्रुत्या सर्वेपाम्भक्षणेऽधिकारस्या म्नानादत्यर्थः ॥९॥ (१०) ३१॥३१ वपकर्ता च भक्षयेत् । (१) श्रुतिमूलकशेषभक्षणविचारोऽनुवर्तते । (२) 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष' इति श्रूयते । [ चपटकरणं होत्रा कियते ] (३) तत्र सन्देहः-अनेन वाक्येन किं वषटकरणं भक्षनिमित्ततया श्राम्नायते-उत भक्षस्य प्राथम्यमानं विधीयते-इति । (४) पूर्वपक्ष .-भक्षस्य समास्ययैव प्रामत्वात् तस्य प्राथम्यमात्र विधीयते-इति । (५) सिद्धान्तः-'प्रथमभक्ष' इत्यस्य समस्तपदन्येन 'योभक्षःस प्रथम' इत्येव विच्छिद्यान्वेतुमयोग्यत्वात् प्राथम्यविशिष्टभक्षणमत्र विधीयते । तस्मिश्च भक्षणे वषट्करण निमित्तमिति । एतदेवाभिप्रेन्याह वषट्यतैति । 'वषट्कर्ता वपटकरणफर्मकर्ता होता 'चा 'भक्षयेत्' सोमशेष, तस्मिंश्च भक्षणे वषट्करणमेव निमित्तमि त्याशयः ॥ १०॥ (११) ३२३१ होमाभिपवार्ता च (१) भक्षणस्य निमित्तान्तराणि विचार्यन्ते । (२)तु होतुश्चमसः' 'वपट्यर्तुः प्रथम भक्षः' 'हारियोजनस्य सर्वे लिप्सन्तः इति ज्योतिष्टोमप्रकरणे वाक्यानि । (३) तत्र सन्देहः-श्मिनोनान्येर भक्षनिमित्तान्युतान्यदपि-इति ।

·मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष -समारया-वाश्य-श्रुतिप्रामागयेन निभिरुदाहृतेषांक्य. स्त्रीरये भक्षनिमित्तानीति । (५) सिद्धान्त -'हविर्धाने ग्रावभिरभिपुन्य पाहवनीये हुत्या प्रत्यञ्च परेत्य सदसि भतान् भक्षयन्ति' इति श्रूयते । [ उत्तरयेद्या प्रतीचीने सदस प्राचीने मण्डले 'अभिषय ' उत्तरवैद्यां 'होम' सदसि भक्षणम्'।] अत्र 'अभिपवहोमौ' श्रन्यत प्राप्तौ निमित्तत्वेनानूद्य 'भक्षण' विधीयते । तस्माद् होमाभिपवयोरपि भक्षनिमित्ततेति । एतदभिप्रेत्योह-होमेति । 'होमश्च' 'अभिपपश्च' तयो 'कर्ताः 'च'. भक्षयेत्-सोमशेषमिति शेप ॥ ११ ॥ (१२) ३३३ ३५ परस्य चमसेऽपि ती ॥ (१) शेषभक्षणविषये पोत्रविशेषविचार प्रवर्तते । (२) प्रेतु होतुश्चमस प्र ब्रह्मण प्रोगातृणामिति' चमसानामृत्विक्स. म्वन्धिनी समारया। (३) तत्र सन्देह -होमाभिषयर्तुर्यद्भक्षण तत् किं चमसेपूत नेति । (४) पूर्वपक्ष-समारयया चमसाना होतृव्रह्मोद्गातृमानसम्बन्धे सि. द्धोऽन्येपा भक्षण चमसेपु नैव प्राप्तमिति । (५) सिद्धान्त -'सदसि हुत्या भक्षयन्ति' इति चास्यस्य समारयया वाधो न युक्त । अतो भवत्येव चमसेषु भक्षग होमाभिपरकर्ममिमि. त्तकमपीति । एतदेवाभिप्रेत्याह-परस्येति । 'तो' होमाभिश्यारी-'श्रपि'-'प रस्य' होयादे ऋत्विजो-नाम्ना समारयाते 'चमसे'भक्षयन्तीति शेप ॥१०॥ (१३) ३३२३६-३६ भक्षक्रमो यथामाप्ति (१) भक्षसम्बन्धि विचारान्तरम् । (२) एकस्मिन् पास ऋत्विजो भक्षयन्ति । (३) तप क्रमविषये सन्देह -भक्षणकाले के प्रथम भक्षयेत्-अधर्युः रुतान्य फोऽपीति। (४) पूर्वपत -अध्वर्युरेव प्रथम भक्षयेत् । तस्यैव हस्ते सोमपात्र घियते । अत. पात्रसन्निधानात् तस्यैव प्रथम भक्षणम्-इति । (१) सिद्धान्त -लिङ्गपाश्याभ्या होतुरेव प्रथम भक्षण सिध्यति । तथाहि 'होतेव न प्रथम पाहि' इति ऋत्विजोऽपर्यु सम्योध्य प्रार्थयन्ते । तस्यार्थ -'यथा होताऽस्मत्त पूर्व भक्षयित्या शेषप्रदानेनास्मान् पालि- तवान् तथा त्वमपि पाहि' इति । तदेतद् होतु प्रथमभक्षणे लिङ्गम् ।

·मीमासामएडनमण्डिता । 'क्य चोपलभ्यते-'वषट्कर्तु प्रथमभक्ष' इति । घपटकर्ता च होतैव । स्माद् होतैव प्रथम मक्षयेदिति । एतदभिप्रेत्याह-भक्षक्रम इति । 'भक्षक्रम ' ऋत्विजा भक्षणक्रम पथाप्राप्ति' प्राप्त्यनुसारमेव-भवेदिति शेष । 'प्राप्तिश्च' होतुरेव । तथा इ कार्यक्रमे प्रथम वपटकरण होगा तदनन्तर होमोऽध्वर्युणा वियते एव पक्षनिमित्तयोषट्करणहोमयो वषट्करणस्यैव प्रथम प्राप्तत्वात् त- नमित्तस्यैव भतणस्य प्रथम 'प्राप्ति'-तदेव प्राप्त्यनुसारमेव भक्षणमृत्वि- तामिति सिद्ध होतुरे प्रथम भक्षणमिति भाय ॥ १३ ॥ (१४) ३१२४० पानं चोपहवेन हि । (१) भक्षविपये पिचारान्तरम् । (२) एकस्मिन् पात्रे सोमोऽनेकैऋत्विभिर्भयते। (३) तत्र सन्देह -किमनुशातेनव भतयित यमुताननुशातेनेति । (४) पूर्वपत -अनुशाभक्षयोरुभयोरावश्यकत्ये गौरवात् अननुशातेन भक्षणम् । अनुशाया नात्यावश्यस्तेति । (५) सिद्धान्त –'तस्मात् सोमो नानुपहृतेन पेय' इति स्पष्टर- णात् उपह्वानरूपाया अनुशाया आवश्यक वम् इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-पान चेति । 'पान' सोमपान 'च' -'उपहवेना उपदानेन सह अनुज्ञापूर्वकमेय-कर्तव्यमिति शेष ॥ १४ ॥ (१५) ३५१४१-मन्त्रणोपहवः कार्यः (१) पूर्वाधिकरणसम्बद्ध एव विचार । (२) अनुशातेन भक्षयितव्यमिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -दमनुज्ञान कि चेदिरेन घाश्येनोत लोविफेनेति । (४) पूर्वपक्ष-नियमे प्रमाणाभावात् लोक्किने वाक्येनानुशानमिति। (६) सिद्धान्त 'उपहृत उपवयस्य' इति मन्त्रो लिङ्गात् अनुशापने स मानात सामध्येन तप पिनियुज्यते । इदमे नियमे प्रमाणम् । तस्माद पैदिकैनैय याक्येनानुशानमिति । एतदेवाभिप्रेन्याह मन्णेति। 'मन्त्रेण'-उपह । उपवयस्वेति मन्त्ररूपेण वैदिकवाक्येनैर-'उपय' सोमपानाय निमन्त्रणमनुशान-'यार्य न लौफिकेनेति तात्पर्यम् ॥ १५ ॥ (१६) शश४२-प्रत्युक्तिः पूर्वमन्त्रभार । (१) पूर्व एव विचारोऽनुवर्तते । (२) अनुशापनपचनमयगतम् । अथ प्रतिवचनमायश्यकम्- (३) तत्र प्रतिवचने सदेह -पि लोविन तदुत पैदिकनेति ।

·१ मामांमानुप्रमनिया (4) TE-TET यादिमन्त्रोऽनुमापन नियुगः । अन प्रति. पी दंग पार नीति प्रयोगरयमिमि । () मिसान- उपयस्यति मयं उपहयम्यनि मध्यमपुरष गगनानी भागः प्राममाया मनुमापने ममी, 'उपहन रनि प्रथम पुणमयमालानु मरममाण नियम मम मम्मा लिन मात्रा गिय विनियोजनीय:- भागोऽनुमापनेऽन्यः प्रनियमने । एवं प्रतिपयनमनपदिय पायनेति । पसंदेशानियाद प्रयनिरिति । 'प्रयुनिः' अनियचनमपि-'पूर्यम- ग्त्रमार' मानल्यादिषयोंदातमन्त्रभागना गयनीनि मायः ॥ १६॥ (१७) २२४३-गमपातम्यनुमाप्यः (१) पयंपिधारप एयायम । अनि भगुनापनमिति स्थितम् । भाग च पाश्चिदम्मि. प्रेय पात्र पाशिट्ट भिनपायेषु । (३॥ तत्र मन्ददा-यः वधिद भक्षऽनुमाप्य उत ममानपात्र यति । (४) पर्यपा-ग्रनुमापनम्याह टार्गस्यात् विशेषम्यानभिधानाय य. पशिदनुमापनीयः भिग्नपात्र ममानपाश्चति । (५) सिद्धान्त. अमयनुमाने हएम्प्रयोजनम् । साधारण हि धम्नुनि पश्चिद् भागाधिक्यापराधा भयनि । अतो भसणे न्यूनाधिकवपरिहा. रामेयानुशापनम् । तथ समानपानिणामेय सम्भवति । तस्मात् ममान- पात्राणामेयानुशापनमिति । एनदयामित्याह ममात्र इति । 'ममपान' एकपात्रभक्षप एय 'अनुमान्य'-मक्षणे, न भिग्नपात्र पनि शेरः ॥ १७ ॥ (१८) ३५४४ ४६-पान्यापाठी वपद् पटेन् । (१) मतविशेषविषय विचार. । (अम्ति ज्योनिष्टोमः । तत्र तुयागेषु श्रूयते-'यजमानस्य या- ज्या-सोऽभिप्रेन्यति होन-तद्यजेनि स्यय या निपद्य यजति' इति । [होये पागडे समाम्नाता सर्ग याज्या. समास्यया हातुरेव प्राप्ताः । तासु पाचिद् याज्या उदाहतया ध्रुया होतुरपनीय यजमानस्य विधी- यते-तदनुसारेण च यजमान. स्वेच्छया होतार या ग्रेप्यति स्य वा या. ज्यां पटतीति उदाहतयैव श्रुत्या विकरपोऽप्युपात्तः।] (३) तन यजमानेन स्यपाटपते सन्देह -फिमत्र यजमानस्य अष्टक रणनिमित्तको भक्षोऽस्ति न घेति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (४) पूर्वपक्ष-उक्तश्रुत्या यजमानस्य याज्यापाठमा विहितं न वपट- रणम् । अतो याज्याया होतुरपनीय यजमानगतत्वेऽपि वषटकरणं तन्नि- मेत्तको भक्षश्च यथापूर्व होतुरेव न यजमानस्येति । (५) सिद्धान्त:-'स्वयं चा निपद्य यजति' इति पक्षस्य स्वीकारे यज- गनेन स्वयमेव यागः कर्तव्य । स च यागो वपट्कारमन्तरेण न सम्भवति । याज्यावषट्कारयोश्च समानकर्तृकत्वम् 'याज्याया अधिवषट्- रोति' 'अनवान यजति' इति वाक्याभ्यामवगतम्। 'अनयानं यजतीति' पास्येन याज्यावपट्कारयोर्मध्ये श्वासो निषिध्यते । ] तस्मात् याज्यया मह वपट्कारोऽपि होतुरपैति-तदपाये च वषट्कारनिमित्तक भक्षण- रपि तस्मादपेत्य यजमाने एव निविशते । अतोऽस्मिन् पक्षे वषट्- कारनिमित्तकभक्षणं यजमानस्यैवेति । एतदेवामिप्रेत्याह याच्येति । 'याज्यापाठी' यो याज्यापाठं करोति- पजमानो या होतावा स एव 'वपट् पठेत् वषटकार वषट्करणनिमित्तक भक्षण च कुर्यात् । अतो यदा वषट्कारो होगा न क्रियते तदा तन्निमित्त- ॐ भक्षणमपि तेन न क्रियते-अपि तु याज्योपाठकेन वपटकळ यजमा नेनैवेत्याशयः ॥ १८ ॥ (१६) ३११४७-५१-फलस्य भक्षणादि स्यात् (१) भक्षविषय एव विचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते–'यदि राजन्य वैश्य या याजयेत् , स यदि सोम विभक्षयिषेत न्यग्रोधस्तिभिनीराहृत्य ता. सस्पिप्य दधन्यु. स्मृज्य तमस्मे भक्ष प्रयच्छेत् न सोमम्' इति । (३) तर सन्देह.-अनेन वाक्येन सोमप्रतिनिधित्वेन यः फलच- मसो विहितः स किं भक्षमाप्रमुद्दिश्य --उत यागद्रव्यमपि । किं राजन्य. वैश्यस्तके प्योतिटोमे यशाहुतिप्यपि सोमस्थाने फलचमस प्रतिनि- धीयते-उत भक्षणमाने-इति । (१) पूर्वपक्षः-याक्यस्योपक्रमोपसहारयोर्भक्षविषयत्वाद् भक्षण- माफलचमसो निविशते-नाहुतिप्पिति । (५) सिद्धान्त -'यदाऽन्यांश्चमसान्तति अथतस्य दर्भतरुणरेनो- पहत्य जुहोति' इति श्रुतम् । अत्र च फलचमसेनव यागमनीरत्य दर्भ. तरणकरूपो गुणो विधीयते । अत पाहुतिरपि फलचमसेनेयरगम्यते । किच यागप्रदेयदन्यस्यैत्र सस्थारो भवः । स च पागमन्तरेण नोपपद्यते तस्मादाहुतिप्यपि सोमस्य स्थाने फलचमस एच निविशते-इति ।

·१२० मीमांसानुक्रमणिका एतदेवाभिप्रेत्याह-फलस्येति । 'फलस्या फलचमसस्य न्यग्रोधस्ति मिनोदधिसम्मिधितदन्यस्य-'भक्षगादि' यागाहुतिभक्षणं च स्यात्-- न केवलं भतणमिति शेषः ॥ १९॥ (२०) २२५२-५३ सोमपा ब्राह्मणाः शतम् ॥ (१) राजन्यकर्तृफ्यागविशेषविपये भक्षविचारः। (२) राजसूया दशपेयनामके यागे श्रूयते-'शतं ब्राह्मणाः सोमं पियन्ति-दादशैककमनुप्रसर्पन्ति' इति । अन यजमानस्य राजन्यस्य चमसहस्तस्यानुप्रसर्पणं विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-इदं राजन्ययजमानचमसानुमसर्पणं किं राज. न्यैरेय कार्यमुत ब्राह्मणैरिति । (४) पूर्वपतः दशपेयो हि ज्योतिष्टोमस्य विकृतिः। अतो ज्योति- टोमधर्माणामन सन्निवेशः । ज्योतिष्टोमे च भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्ति । श्रतोत्रापि यजमानसजातीयैरेव भक्षण प्राप्तम् । अतो राजन्ययजमा. नेन सह नवभी राजन्यैरेय भक्षण कार्यमिति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृते ज्योतिष्टोमान् प्राप्तेषु दशम चमसेषु भक्षणाय अनुमसपंतां पुरुषाणां 'दश दश' इति वीप्सया प्रतिचमर्स दशस. इल्यां विधायार्थसिद्धां शतसङ्ख्यामनूद्यैव सस्यातानां सर्वेषां नामरयं विधीयते 'शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति' इत्यनेन । अथ च सोमभक्षण यजमान. स्यापि राजन्यस्य सर्वथाऽप्राप्तमेच, तदर्थ फलचमसस्य विहिनत्यात्-पये च सति कुतः सम्भवत्यन्येषां गजन्यानां सोमभक्षणम् । तस्मात् ब्राह्मणा पर सोमभक्षकाः दशपेयेऽपीति । पतदेवाभिप्रेत्याह-सोमपा इति । 'शतम् ब्राह्मणा एव न राज. न्या:-'सोमपा' सोमशेष भक्षयन्तीत्यर्थः ।।२०।। पादेऽस्मिन् विंशतिन्याया भाप्यकारेण वर्णिताः। स्पष्टम् ॥ इति तृतीयस्य पश्चमः।

·अथ तृतीयस्य पष्ठः। (१) ३।६।१-८न पर्णता स्याद् विकृती द्विरुक्तः (१) अङ्गत्वविचारं यत्र श्रुतिलिङ्गादीनि पट प्रमाणानि न प्रसरन्ति तत्र का गतिरितीदानी विचार्यते । (२) अनारभ्य श्रूयते-'यस्य पर्णमयी जुहर्भवति न स पाप श्लोकं टणोति' इति । (३) तत्र सन्देहः-जुह्वाः या पर्णमयताऽत्र विहिता सा किं प्रकृती विरतावुभयत्र निविशते-उत विकृताधेवेति । (४) पूर्वपक्षः--इदं विधिवाक्यं प्रकृतिविकृत्योरुभयोस्तुल्यमेव प्रवर्तते-उभयत्र जुह्वाः सत्त्वात् । तस्मात् जुह्वाः पर्णमयता प्रकृती विकृतौ च निविशते-इति । (६) सिद्धान्तः-यत् प्रकृती घर्तते तत् 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इत्यतिदेरोन विकृतावपि प्रामोति । एवं च प्रकृती प्राप्ताया जुहूपर्णताया विस्तापतिदेशवाक्येनैव प्राप्तत्वे यदि तस्या एवं पुनः साक्षाद् विध्य- न्तरेण विधानं स्यात् तहि द्विरुक्तिरेव स्यात् । सा तु न न्याय्या । तस्मात् प्रकृतावेव निविशते पर्णमयतेति । एतदेवाभिप्रेयाह -- पर्णतेति । 'पर्णता' जुट्टाः पर्णमयता- 'विकृती' यागे-'न स्यात्' न प्राप्नोति-'द्विरुक्तः। तस्या विरुतिगा- मित्वे अतिदेशवास्येन प्राप्तायाः पुनर्विधियाफ्येन प्राप्तियदि स्यात् तर्हि वृथा पुनरुक्तिरेव स्यात्, तस्मात् कारणात् प्रतिगामित्वमेव पर्णताया न प्रकृतिविकृत्युभयगामित्यमित्याशयः ॥१॥ (२) ३१६६ न साप्तदश्यं प्रकृती विरोधात् । (१) पूर्वाधिफरणापवादः। (२) अनारभ्य श्रूयते- 'मादश सामिग्रेनीरसुव्यात्' इति । {'प्रयो याजा प्रमियर' इत्याद्या अग्निसमित्यनार्या वः 'सामिधेन्यः । (३) तत्र सन्देहः-सामिधेनीनां साप्तदश्यं यदयोकं तत् कि प्रकृती निविशते उत विस्तारिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्याधिकरगन्यायेनेदं साप्तदश्यं प्रस्तावेय नियि. शते । एवं च विध्यन्तरमाप्तेन पादश्येन विषल्प्यत इदं साप्तदश्य प्रस्ताविति।

·मीमासानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त -बिस्तावेव साप्तदश्यं निविशते । प्रस्तौ पाञ्चद श्येनावरुद्धाना सामिधेनीना सल्यान्तराबाडनाया अनुत्यानात् । न च पाशदश्यमाप्तदश्ये तुत्ययले यन पिकरप स्यात् । पाञ्चदश्य हि प्रक रणमनुग्राहकमधिक्तरम् न तु तत् साप्तदश्ये उपलभ्यते इति । पतदेवाभिप्रेत्याह-न साप्तदश्यमिति । 'साप्तदश्य सामिधेनी गतसप्तदशसड्या-'प्रतौ न' निविशते इति शेष । कुत –'विरो धात्'-प्रतिगतसामिधेनीना पञ्चदशसड्ड्यया सप्तदशसख्याया इति यावत् । (३) ३६.१० गोदोहनादेविकृती विधिनों (१) पूर्याधिकरणापराद । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'चमसेनाप प्रणयेत्-गोदोहनेन पशुकामस्या इति। (३) तवातीयकेषु नैमित्तिकविधानेपु सन्दए ---गोदोहन यदा पशुकामनिमित्तरत्वेन विहित तत् किं प्रकृतो नियिशते-उत वितो-इति । (४) पूर्वपक्ष-प्रवृते पूर्वोत्तेन पात्रेण चमसेनैय निराकाङ्क्षी हत पात्-नैमित्तिवस्य पात्रान्तरस्य विस्ताये निवश इति । (५) सिद्धान्त -कामनाविशपनिमित्तान गोदोहनेन अविशपेण प्राप्तस्य चमसस्य सोचनीयस्यात् प्रकृतायेय गोवोहनस्य सन्निवश इति । पतदेवाभिप्रेत्याह-गोदोहनादेरिति । 'गोदोहनादे । भित्तिपतया चिहितस्य गोदोहनस्य अयस्य च तादृशस्य पदार्थस्य-विधि विधान सनिवेश 'विकृतौ नो यपि तु प्रतायेवेति शेष ॥३॥ (४) ३।६।११-१३ नाधानमन खलु पारमान्याः॥ (१) अनारम्य विहितानामताना विचाराऽनुयर्तते । (२) अस्ति पवमानेप्टिविधि -'अग्नये पवमानायाटाकपाल निर्व पेत्, अग्नये पायफाय, अग्नये शुचये' इति । तासामेयष्टीनाम्प्रकरणे सामाम्नातमाधानम्-~'घसन्ते ब्राह्मणोऽतीनादधीता इति । (३) ता सन्देह - इदमाधान किं परमानेष्टीनामङ्गम् उत न इति । (४) पूर्वपक्ष - अङ्गमेवाधानम्पवमानेष्टीनाम्।दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानेटिषु प्रतिगताइयनीयाचग्नीनामिष्टयङ्गत्ये सिद्धे तदग्निद्वारा ऽग्निमस्कारस्याधानस्यापि तदकर दुर्यारमिति । (५) सिद्धान-इदमाधान न क्स्ययिदपि यागस्य प्रकरण पटितम ) अतो न कस्याप्यतदनम् । यद्यपि पयमानेदिप्रकरण पठि. ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। १२३ समाधानम् तथाऽपि इटीनामाधानस्य चोभयोरप्यसिसस्कारार्थत्यान परस्परमनाङ्गिभाव । तस्मानाधानमिटीनामङ्गमिति । एतदेवामित्याहनाधानमिति । 'प्राधानम् अग्न्याधानम्- 'पाचमान्या' इष्टे 'अङ्गाना 'खलु अङ्ग न भवतीत्यर्थ ॥४॥ (५) २६१५-१५ अग्न्यर्थमेतन्न गुणः कनूनाम् (१) अनारभ्य विधानविचारोऽनुवर्तते । तत्र पर्णमयीन्या यापवाद । (२)'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्मीनादधीत' इति अग्न्याधान विहितम् । (३ ) तत्र सन्देह --बदमाधान विम्प्रातियागार्थमुत सर्वक मामिति । (४) पूर्वपक्ष'-यथाऽन्येऽनारम्यवादा प्रत्यास्तथाऽयमपि । तस्मात् प्राधानम्प्रकृतियागार्थमेवेति । (५) सिद्धान्त -प्राधानमेतन प्रती प्रत्य श्रूयते । न चात्र सन्ति श्रुतिलिशादीनि प्रमाणानि येनास्य प्रावहता स्यात् । यत्राना रभ्यनिहितस्याङ्गत्वं श्रुत्यादिप्रमाणसिद्ध तत्र भवत्यवसरोऽस्य पिया रस्य 'फस्येदमङ्गमिति'। श्राधानस्य त्वङ्गत्वमेव न सिध्यति । तस्मात् अग्निसस्काररूपमाधानम् --अग्नयश्च सर्वकर्मार्था -इत्याधानमपि सव फर्मान प्रत्यर्थमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-अग्न्यर्थमिति । एतत्' आधानम् ( पूर्वोत्तम् )- 'अम्यर्थम्' सर्वकर्मसम्पादकाहयनीयाद्यग्न्यर्थम् -'न' तु 'मनाम' वागविशाणाम् 'गुण' भगाभियर्थ ॥ ५ ॥ (६) ३६॥६-१७न पारमानीम्पति पावपानी । (१) प्राधानसस्ताग्निपथमारिधिपये विचार । (२) अमिसरकारका सन्ति पयमानेष्टय । (३) तम सन्देह -पवमानेप्ट्या सस्टनेऽमी पवमानस्य पर्न व्या---उतासरत पवेति । (५) पूर्वपक्ष --पयमानादिभिरिमिरेयानाय समिाय ते-एय सम्भतेप्ये राग्निपु अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिपतय मियते । पत पव न र पयमानेपीनां प्रतय । अत प्रतियत् परमानेष्टयोऽपि संस्थते एवाग्नी पर्तव्या-इति । (५) सिदान्त -अनिसकारार्या एय पयमानेष्टय मिन्यन्ते । पय मानेप्टपनुष्ठानार्थमपि यदि परमानेप्टयन्तरस्यापेक्षा स्यातहि तस्या अपि ·मीमांसानुप्रमणिका' सम्पादनाममिसंस्कारार्थपरमानेष्ट्यन्तरं क्तव्यमित्यनवस्था स्यात् । तस्मात् पवमानेष्टयोऽसंस्थते एवाग्नौ पर्तव्याः इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-न पायमानीमिति । पावमानीम् प्रतिः पवमाने. एिसम्पादनार्थम्-'पायमानी पवमानेरिद्वितीया-'म पर्तव्येति शेषः। तथा च पवमानेष्टिमस्काररहिने एवामी परमानेटिः वर्नम्पत्याशयः ॥६॥ (७) ३।६।१८-२७ धर्मास्तु देशस्य पशोः समीपात् (१) अनत्योधकममाणानां मध्ये कमस्य प्रकरणेनानपनोदः चित्यते । (२) ज्योतियोमप्रकरणे प्रयः पशन. समानाता: -अग्नीपोमीयः सवनीयः अनुवन्ध्यश्चेति । पशुधर्माश्व समाना:- उपाकरणम् ( 'प्रजापतेर्जायमाना' 'इमं पशुम्' इति ऋग्भ्यामुपस्पर्शनम् )-पर्यग्निक रणम् ( दर्भनालया त्रिः प्रदक्षिणीकरणम् )--उपानयनम् अक्षया बन्धः-यूपे नियोजनम्-सशपनम्-विशसनम्--इत्येवमादयः । (३) तप सन्देहः-किमेते धर्माधिपपि पशुपु अग्नीपोमीयसपनी- यानुवन्ध्येपु कर्तव्या उताग्नीषोमीयसवनीययोरंव उत सपनोये एय- उतानीपोमोये एवेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रयाणामपि ज्योतिष्टोमप्रकरणे तुल्यमेव समाना- नम् । तस्मात् विपपि धर्माः पर्तन्याः। न चैते ज्योतिष्टोम पर प्राप्ताः तत्र साक्षात्पशुधर्माणामाकावाभावात् । तस्मादहिनि अनर्थरा अपु पशुपु निविशमाना. सर्वेप्वपि पशुप्यविशेषेण निविशन्ते । अथवा सय. नीयस्य पूर्वदिनकृत्यसम्बद्धत्वात्तनैवैकस्मिन् उक्का धर्माः। अथवा कम. प्रकरणयलेनानोपोमीयसवनीययोद्धयोः पर्तन्या इति प्रयोऽत्र पूर्व पक्षाः। (५) सिद्धान्तः- अमीयामीयमाने धर्मा निविशन्ते। अस्ति छत्र विशेषः सन्निधिलक्षण । मुत्यानामकादह प्राचीने श्रौपवसथ्यनामकेहि घिण्यनिर्माणादूवमेत धर्मा उत्ताः । अग्नीरोमीयस्यापि तदेय स्थानम् । सवनीयस्तु सुत्याहि श्रृयते-अनुवन्यश्चावभृथान्ते । तस्मात् सन्निधि- प्रमाणेन धर्मा अग्नीपोमीय एव सम्वध्यन्ते न सवनीये अनुबन्ध्ये वेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-धर्मा इति । 'धर्माः उपाकरणादयः-'दक्षस्य' अशीयोमीयस्य एव 'पशो,'-भरन्ति इतिशेषः, न त्यन्ययोर्डयो. सबनीया. नुवन्ध्ययोरिति भावः । फस्मादित्यपेक्षायामाह-'समीपात्। सनिधिम- माणयलादित्यर्थः ॥ ७॥ (E) ३६२८-२६ दोहट्ये दोहगुणः समत्वाद ।। (१) स्थानस्य श्रुःयादिभिरपनोदः-पूर्वाधिकरणापवादः।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। -- (२) दर्शपूर्णमासयोः स्तो छौ दोहो -एक: सायमपर:प्रातः। सन्ति च दोहधर्माः -पलाशशाखाहरणम्, तया शाखया चत्सापाफर- एम्, गयाम्प्रस्थापनम् प्रसाधनम्, गोदोहनमित्येवमादयः। (३) तत्र सन्देहः-पते धर्माः किं सायन्दोहार्था उत प्रातदोहार्था । उत उभयार्था इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रथमोले सायन्दोहे एचैते धर्मा निविशन्ते । औपवसश्ये ह्यति तान् धर्मान् समामनन्ति तस्मिन्नेव चाहि सायन्दोहोऽप्याम्नातः । तस्मात् प्रामप्रामाण्येन सायन्दोह एव धर्मा इति । (५) सिद्धान्त:-प्रकरणेनोभयदोहसम्बद्धाः धर्माः क्रमेण तु साय. न्दोहमात्रसम्बद्धाः । क्रमश्च प्रकरणेन वाध्यते । तस्मात् उभयोरपि दोह- योनिविशन्ते धर्माः । न च पूर्वाधिकरणन्यायावतारोऽत्र । तत्र हि विश. सनादिधर्माणां सोमेऽनन्वयात् प्रकरणमानर्थक्यप्रनिहतं न झमयाधन- क्षमम्-इह तुम तथेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-दोहद्धय इति । 'दोहगुणः शाखाहरणादयो दोह- धर्माः-'दोहदये' उभयोरपि सायम्प्रातःहयो:-निविशते इति शेषः । कुत इत्यपेक्षायामाह 'समत्वादिति' । धर्माणामङ्गत्ववोधकप्रमाणस्य प्रक- रणस्य द्वयोरपि दोहयोः तुल्यत्वेन प्राप्तत्वात् ॥ ८ ॥ (8) ३६६।३० सर्वग्रहार्थाः सवनस्थधर्माः (१) स्थानापनोदस्योदाहरणान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमे दश प्रहा भवन्ति-ऐन्द्रयायवाद्याः प्रातःसवने, मरुत्वतीयादयो माध्यन्दिनसपने, आदित्यादयस्तृतीयसबने। सादन- सम्मार्गादयो धर्माश्च प्रातःसवनीयग्रहसन्निधावानाता:-'ग्रहाः साथ- न्ते' 'दशापवित्रेण ग्रह सम्माधि इति । (३) तत्र सन्देहः-एते धर्माः किं सर्वेषु ग्रहेषु कर्तव्या उत प्रातःस- घनीयग्रहमाथेप्चिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रातःसवनीया ग्रहाः प्रथमोक्तास्तत्सन्निधा च धर्मा उक्ताः । तस्मात् तेष्वेव धर्मा अनुष्ठेया नेतरेविति । (४) सिद्धान्तः--प्रकरणेन सर्वेषां ग्रहाणां धर्मेः सम्बन्धस्तुल्य एव । वाक्येन च ते ग्रहमात्रस्य विधीयन्ते । सन्निधिश्च वाक्यप्रफराभ्यां बाध्यते । तस्मात् सर्वेषु ग्रहेषु अनुष्ठेया इति। एतदेवाभिप्रेत्याह-सवेति । 'सवनस्थधर्माः' सपनमयसम्बन्धिमहे. प्वनुष्ठेयतया समासाता सादनादयो धर्माः--'सर्वग्रहार्थाः प्रातर्माध्य- ·मीमांसानुक्रमणिका दिनतृतीयसवनसम्बन्धिपु सपु प्रहेषु अनुप्या इत्यर्थ ॥६॥ (१०] ३६६।३१ पशुनयार्या रशना सधर्मा । (१) पूर्वविचारसदृशमेव विचारान्तरम् । (२) ज्योतिटोमे प्रय पशव'-अग्नीपोमीय सपनीय अनुप भ्यश्च । तत्र यूपयेष्टनार्या रशना धूयते तन्नता धर्माश्च परियाणम् विवरकरणम् दर्भमयत्वश! पते च धर्मा प्रमोपोमीयप सनिधौ समा साता उपलभ्यन्ते। (३) सन्देह -पते धर्मा किमग्नीशमीयपशुमानेऽनुष्टया उत रिपपि पशुचिति । (४) पूर्वपक्ष - सर्न पते धर्मा अनीपोमोयपरमात्रेऽनुऐया । तस्यैव सनियायवान्तरणकरणे च तेग समुपलम्भादिति । (५) सिद्धान्त -तृतीयाधुत्या पाक्येन च परिव्याणादीना धर्माण यूपधर्मता प्रकरणमाण क्रमेण पाऽमोमीयपशुधर्मता। यूपश्य पशुश्य साधारण । तस्मात नियपि पशुपु धर्मा अनुष्या' । असोयोमीयादति रिक्त सपनीये च परिव्याणत्रिवृत्तयो सम्बन्धो लिङ्गादप्यवगम्यते- 'त्रिता यूप परियोयाग्नेय सपनीय पशुमुपायरोति' इयत्र पतदेयाभिप्रेयाह-पश्यिति । 'सधर्माः परिष्याणादिधम: महिता-- 'रशना यूपवेष्टगार्या रजु --'पशुपया त्रयाणामपि प्रीमीयसप नीयानुसन्ध्यानामहामित्यर्थः ॥ १०॥ (११) ३२६१३२-३४ अंग्रहाण प्रातिस्पधर्माः (१) पाक्यप्रचरणयोर्याधायाधयिवार । (२) ज्योतियोमाठ दूरे अनारम्यैष दो प्रदो भयदा भुतो- 'अंशु गृहानि 'अदास्य गृहाति' इति । (३) तत्र सन्देह -सादनसम्मादयो प्रहधर्मा प्रायदाभ्ययोरनु ठेयान यति । (४) पूर्यपष-प्रनयोर्महयोनानुष्ठेया धर्माः । से हि प्रकरणेन ऐन्दयायसदिय प्रहेषु ध्यसम्पापितो माया मयेग भन्ते-गान । (५) सिसाल --'हा साधन' यादिवाश्य पादनादीनां मा मान्यतो प्रहमात्रस्य धर्म यम् । सयप्रदमाधारणारच धर्मा अायदाभ्ययो रपि निरिमन्ते । पाश्य च प्रकरण पायो। तस्मादस्पदाम्ययोरपि धर्मा अष्टया पयेति । एतदेयाभिप्रेयाह-मगुनदेति । 'प्रतिरयधर्मा ज्योतियोमप्रकरण उषा सारनाइयो प्रहधर्मा-'अगुहागम्' मथुनामवस्यापि महाय - ·मीमांसामण्डनमण्डिता। १२७ अगम्,-तत्राप्यनुष्ठेया इति यावत् ॥ ११ ॥ (१२) स्युरिष्टका दूरगताः सधर्माः ।। (१) वास्यप्रकरणयोर्विरोधे विचारोऽनुवर्तते । (२) अनारभ्य श्रूयते--'चित्रिणीरुपदधाति, वजिणीरुपदधाति, भूतेष्टका उपदधाति इति । सन्ति च प्रकरणे इष्टकाधर्मा पानाताः प्रथ. मचितौ 'अखण्डामकृष्णां कुर्यात्' इति । (३) तत्र सन्देह --इमे धर्माः किं प्रकरणसमानातचितावेव निवि. शन्ते-उताप्रकरणपठितास्वपीति । (४) पूर्व पक्ष.--पराणां चितीनाम्मध्ये प्रथमचितावेवानाताः धर्मा अखण्डत्यादयः । अतः प्रकरणवलात् तस्यामेव व्यवस्थिता इतरामाच- त्रिएयादिपुन फर्तव्या इति । (५)सिद्धान्त:- यद्यपि वास्यद्वयमप्यनारम्याधीत तथाऽपि 'य पचविद्वानग्नि चिनुते' इति यदग्यपूर्व तत्सम्बन्धित्येनैवाप्रकरणपठिता अपि चित्रिण्यादयोऽपि पाक्येन विनियुज्यन्ते । श्रखण्डत्वादयश्च अग्नि- साधनभूतानां सर्वासामिष्टकानां धर्माः, न प्रथमचितिमात्रस्येति पाक्याद- धगम्यते । वाक्य च प्रकरणाद् घलवत्तरम् । तस्मात् अग्निसाधनभूताड चित्रिरयादीटकास्वपि निविशन्तेऽखण्डत्वादयो धर्मा इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-स्युरिति । 'दूरगता.' अप्रकरणपठिता अपि-- 'इष्टकाः चित्रिण्यादयः-'सधर्मा.' अग्निसाधनीभूतानां सर्वासाम् इष्ट- फानां ये साधारणा धर्मा अखण्डत्वादयः तद्वत्य.--'स्युः भवेयुः, पर्तव्या इति यावत् ॥ १२॥ (१३) ३६३३६ नैमित्तिके धर्मगणः श्रुतौ नो (१) अङ्गत्यविषये विचारविशेषः । (२) ज्योतिष्टोमे धूयते सोमप्रतिनिधिरूपेण फलचमस:--'स यदि राजन्य वा पैश्य वा याजयेत् स यदि सोम विभक्षयित् न्यग्रोधम्तिभी- राहत्य ता सम्पिध्य दधनि उन्मृज्य तमस्मे प्रयच्छेद भक्षम्, न सोमम्' इति । ज्योतिप्टोमे च सन्ति फंचन सोमधर्माः--मानम् उपायहरणम् मयः अभिपव. इत्येषमादयः। (३)तन सन्देहः--किमेते धर्माः सोममात्रेऽनुष्ठेया उत तत्प्रतिनिधी फलचमसेऽपीति । (४) पूर्वपक्ष'--यया सोमस्य यागसाधनत्यं तथैव फलचम- सस्यापि । तम्मात् मानादयो धर्मा यागद्रव्यसस्कारभूताः यथा सोमे तथैव फलचमसेऽपि निविशन्ते--इति ।

·१२८ र्तन्ते । न फलच. मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त.-नित्या मानादय सस्कारा नित्यं द्रव्य सोम सहकार्य लम्चा चरितार्था. सन्तो नान्य सस्कार्यमपेक्षन्ते । फलचम- सस्तु सोमस्थानापनो नैमित्तिक । अतो न तत्र संस्कारविधय प्रर तस्मात् मानादयो धर्मा सोममानेऽनुष्टेया मसे-इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-नैमित्तिक इति । 'श्रुतो धर्मगण' विहितो मानादिधर्मसमूह - नैमित्तिके' अनित्ये द्रव्ये सोमप्रतिनिधिभूते फल. चमसे-'न'-'निविशत। इति शेप. । नित्ये सोमे एप ते धर्मा अनुष्ठेया इत्याशय ॥१३॥ (१४) ३।६।३७-३९ धर्मोपदेश' प्रातिनिध्युपाते । (१) पूर्वाधिपरणापवादरूपो विचार । (२) प्रीहिमियजेत' इति विहितानां ग्रोहीणामसम्भये नीयारा प्रीहिसादृश्यात् प्रतिनिधित्यन स्थीमियन्ते साक्षातनिध्यभावेऽपि । सन्ति च अयघातादयो धर्मा मोहिए। (३) तत्र सन्देश-विमेते धर्मा प्रतिनिधिष्यप्पनुष्ठेया उत प्रधाने प्वेव मोहिपु-दति । (४) पूर्वपक्ष-पूर्णाधिकरणन्यायेन प्रधान पप धर्मा मनुष्या म प्रतिनिधिपिति। (५) सिद्धान्त -मोहिशदो दि जातिपिरणाकारयिरंगे चोपत द्रव्यपिशेग्माचरे । नीवारंषु यद्यपि स जानियिरेका नास्ति तथा. ऽप्यापारविशेगऽस्येय । तायन्मात्रेण पसेप्यपि मोहिशम्दाभिधयता। तस्मात् नीयारप्यरि शत्रातरिधि प्रयते । तया च तप्यपि अय. घातादयो धर्मा अष्टेया-ति । • एतदेवाभिप्रेयाह धर्मेति । 'प्रतिभ्युपात' प्रतिनिधिमण विदित पदा-'धर्मोपदेश' धर्मविधि -'प्रयाने रति सर । तथा च प्रति निधिपपि धर्मा अनुष्या इति भाष ॥१४॥ (१५) ३६४० पृनीकग्यएटोऽयुपदिष्टमी (१) प्रयोदशाधिपस्यापनादातरम् । (२) यदि म मन घिदेत पूतीयानाभपुणुयात्' इति मोमग्या लाभेतमतिधि यन पूतीका साक्षाद् विदिना 1 पनि चामियादयः सोमधमा । (३)मत्र मन्दहा-मोमधर्मा धुने प्रतिनिधि नीय गुष्टया न पति।

·मीमांसामएडनमण्डिता। --78) पूर्वपक्षा--अघ्र सोमाभावं निमित्तीकृत्य पूतीकलताखण्डाना यहितत्वात् प्रयोदशाधिकरणन्यायेन सोमाभिपवक्रयादिधर्मविधिः पूती. केषु न प्रवर्तते । तस्मात् तेषु नैषानुष्ठेया धर्माः--इति । (५) सिद्धान्त:--नायं प्रयोदशाधिकरणन्यायविषयः पूतीकाना. मन प्रतिनिधित्वेन श्रुतत्वात् । तस्मान्नीवारन्यायेन पूतीकेष्वपि सोम- धर्मा अनुष्ठेया एवेति। एतदेयाभिप्रेत्याह-पूतीकेति । 'पूतोकखण्डः' सोमप्रतिनिधित्वेन ध्रुतः पूतीकलताखण्डः 'अपि'-'उपदिष्टधर्मा'-'उपदिया विहिताः 'धर्मा' अभिपवादयः सोमधर्माः धर्माः यस्य स इति मध्यमपदलोपः। सोमधर्मास्तत्मतिनिधिषु पूतीकेष्यप्यनुष्ठेया इत्यर्थः ॥ १५ ॥ (१६) ३६०४१-४७ संस्थासु नाङ्गोन्युपदेशभाञ्जि । (१)-भइत्वविवेके विचारविशेषोऽनुवर्तते । (२)-समष्टिरूपेणैकोपि ज्योतिष्टोमः सस्थाभेदेन सप्तधा विभ- ज्यते । तथा हि-(१) यशायशियस्तोत्रपर्यन्तो भागः प्रथमा संस्था 'अग्निष्टोमानाम्ना प्रसिद्धा-(२) तत ऊर्ध्वमुक्थ्यस्तोत्रपर्यन्तो मागो द्वितीया सस्था 'उक्थ्य' इत्युच्यते-(३) तथैव पोडशीति तृतीया संस्था--(४) अतिरात्र इति च चतुर्थी-एवम्प्रकारेण सप्त संस्था भवन्ति ॥ एतादृशस्य सप्तसस्थात्मकस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रकरणे दीक्ष- णीयेप्ट्यादीनामङ्गानां विधिराम्नातः। (३) तत्र सन्देहः-किमेतान्यङ्गानि प्रथमसंस्थाविशेपेऽग्निष्टोममात्रे निविशन्ते-उत सर्वामु संस्थासु तुल्यमेवेति । (४) पूर्वपक्ष.-उक्तानामङ्गानां विधिर्यथा प्रथमसंस्थाविशेषेऽग्नि- टोमे प्रवर्तते तौवेतरेप्वपि सस्थाविशेषपु-प्रकरणसम्बन्धस्य सर्वत्र समानत्वात् । यथा चाग्निष्टोमः फलवांस्तथैवोक्थ्यादयोऽपि । तस्मात् सप्तस्वपि संस्थासु दीक्षणीयादयो धर्मा अनुष्टेया इति । (५) सिद्धान्तः-उक्थ्यादयः सस्था नाग्निष्टोमेन तुल्योः । यस्मात् तेषां पृथक् फलान्युक्तानि तस्मात् स्पष्ट ज्ञायते यदेता अग्निष्टोमस्य गुण- विकारा एव । अतो न सघसंस्थासाधारणं प्रकरणमपि त्वग्निष्टोमस्यैव अथ चोक्थ्यादीनामन्तभांविताग्निष्टोमकत्वात् ज्योतिष्टोमो न कदाचि. दप्यग्निष्टोम व्यभिचरति-उक्थ्यादींस्तु व्यभिचरत्येव-विनापि तैरग्नि- प्टोमदशायां ज्योतिष्टोमत्वसम्भवात् । तस्मादग्निष्टोममात्रसस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येदं प्रकरणम्-ततश्च तेन प्रकरणेन दीक्षणीयाद्यङ्गानामनि- ट्रोम एच सनिवेशो नोक्रयादिसस्थान्तरपु-इति ।

·! मीमांसानुममणिका एतदेवामित्याह-सस्थास्थिति । 'श्रङ्गानि दीक्षणीयादीनि- 'सस्थासु सासु सप्तमु-'न उपदेशमामि विधिपाप्तानि अपि त्येफ्स्यामेय सस्थायामग्निष्टोमनाम्ना प्रसिद्धायाम्प्राप्तानीत्याशयः ॥१६॥ न्यायास्तु पादे परिकीर्तिताः स्तुः समीक्ष्य सम्यम् दश चैव पद च ।। पदार्थम् ॥ इति तृतीयस्य पष्ठ । अथ तृतीयस्य सप्तमः। (१) ३७१-५ वहिः सर्वहविशेषः (१) चाफ्यप्रकरणद्वाराऽनत्यनियमनमनुवर्तते । (२)-दर्शपूर्णमासयो. श्रूयते 'यहिपि हवींच्यासादयति' ! बहि स्सम्बन्धेन च फतिचिद् धर्मा अपि समाम्नाता 'यहिलनाति' इत्यादय । (३) तत्र सशय हिरादयस्तद्धर्माध किम्प्रधानमात्रस्यानमुत मधानस्यानानां चेति। (४)पूर्वपक्ष-प्रकरणवलात्प्रधानमात्रस्याहान्येते इति । (५) सिद्धान्त -अङ्गानामपि हवींपि प्रधानन्यापूर्वमुपकुर्वन्त्येव । तस्मात् प्रधानापूर्वसाधनत्वेन तेपामप्यहा नि वेद्यादयस्तद्धर्माश्चेति । पतदेवाभिप्रेत्याह-हिरिति । 'पहि' हविरासादनाधाररूपेणो. पात-'सपंहवि शेष । सपा प्रधानानान्तदङ्गाना च हविषा 'शेष' अङ्गमिति ॥१॥ (१) ३७६ मुख्याः स्वामिसंस्क्रियाः। (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) ज्योतिष्टोमे केशश्मध्रुवपनपयोगतादयो यजमानसंस्कारा समा मनाता ( ज्योतिष्टोमे च है सोमहोम प्रधानकर्म अग्नीयोमीयपशु यागादयोऽङ्गम् । (३) तेषु सन्देह ~एते किम्प्रधानमानस्य शेषा उताङ्गानामपीति । (४) पूर्वपक्ष --प्रधानस्याङ्गाना व शेपा एते । कधर्मा एते, कर्तृत्व ·मीमांसामण्डनमण्डितो। च यथा प्रधाने तथाऽड्रेप्वपि। तस्मात् वपनादिभिर्य उपकारः स उभयत्र समान:-इति । (६) सिंद्धान्त:-देहि यजमानस्य रूपे-क्रियाकर्तृत्वम्फलभोक्तृत्व च । तयोः फलभोगोऽहणः क्रियानिप्पत्तिस्तु द्ष्टा । वपनादिकृतस्योप- कारस्य चादृपत्वात् भोक्तृशेषा एव वपनादय इति सिध्यति। साक्षात् फलभोगसाधन च प्रधानमेव कर्म । तथा सति वपनादयः प्रधान एव कर्मणि निविशन्ते । एवं चादृष्टफलमोजिनो यजमानस्य यः शास्त्रीयः संस्कारो वपनादिकृतः स प्रधान एवं युक्तो नाङ्गेषु । प्रकरणमपि प्रधान. स्यैव न मुख्यानामिति । पतदेवाभिप्रेत्याह-मुख्यार्थ इति । 'स्वामिसंस्किया' स्वामिनो यज. मानस्य संस्क्रिया" संस्काराः वपनादिकृता:-'मुस्यार्थाः प्रधानकर्मा- र्थाः, नाङ्गकर्मार्था इति शेषः ॥२॥ (३) ३७७-८ साङ्गार्था सौमिकी वेदिः (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) दार्शिकी वेदि मध्येऽन्तर्भाव्य प्राचीनवंशो मण्डपोऽवस्थितः । ततः पूर्वस्यां दिशि सदोहविर्धानादीनां पर्याप्तो भूभागविरोपस्तैः सदाम. भृतिभिः सह 'सौमिकी वेदिः' इत्युच्यते । (३) तत्र सन्देहः-किमियं वेदिः मुख्यस्य सोमयागस्यैवोपकरो. त्युताग्नीषोमीयादीनामङ्गानामपीति । (४) पूर्वपक्षः--उक्ता वेदिर्मुख्यस्य सोमयागस्यैवोपकरोति न तु तदहानाम्, मुख्यस्यौव विकीर्पितत्वात् । तथा चात्र चाक्यम्-पर- त्रिंशत्प्रमामा प्राची चतुर्विंशतिरण त्रिंशज्जघनेनश्यति शयाम. हे' । अस्य च 'उक्तप्रमाणके भूभागे फलहेतुभूतं सोमयागं कर्तुं शक्ष्याम- है। इत्येवार्थः । अथ चाग्नीपोमीयादीनां सदोहविर्धादानादिमण्डपनिर- पेक्षमनुष्ठानं चेदैरन्यत्रापि सम्भवति-सोमयागस्य त्वनुष्ठानं घेद्यामेय भवति नान्यत्र-इति । (५) सिद्धान्त:-'यति शयामहे' इति वाक्यं साम्मुख्यं परा- मृशति--ताशस्यैव फलसाधनत्वात् । अतो मुख्याइयोश्चिकीर्पितत्वतुः ल्यत्वात् मुख्यस्य अगानां चोपकरोति वेदिः इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-साङ्गार्था इति । 'सौमिको वेदि 'साझा' ग्नीपोमीयाधसहितस्य मुख्यस्य सोमयागस्योपफरोतीति भावः ॥ ३॥ (४) ३७६ १० साङ्गार्थमभिदर्शनम् ।।

·- मीमांसानुक्रमणिका -८.१) पूर्वविचारसदृशं विचारान्तरम् । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत् पञ्च- होगा श्रमायास्याम्।। ['पृथियो होता' इत्यादिको मन्त्रः 'चतुहोता'-'अ. मिहोता इत्यादिको मन्त्रः पञ्चहोता' । इमौ मन्त्री श्राज्यादिहविप उप- स्पर्शनार्थी विहिती।] (३) तत्र सन्देहः-इदमभिमर्शनं किमगप्रधानार्थमुत प्रधान- मात्रार्थमिति । (४) पूर्वपक्षः-अभिमर्शनं प्रधान एवं निविशते पौर्णमास्यामावा. स्थाशब्दयोः प्रधानपरत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-पौर्णमास्यमावास्याशन्दो सागप्रधानवाचिनौ । वस्मात् प्रधाने तदङ्गेषु च यानि हवींषि ते सर्वेचिदमभिमर्शन भवतीति। तदेतदभिप्रेत्याह-सानार्थमिति । 'अभिमर्शनम्' हविष उपस्पर्शनम्-- 'साद्गार्थम' अगसहितप्रधानकर्मार्थम्-प्रधाने फर्मणि तस्याङ्गेषु च यानि हवींपि तेषु सर्वेषु तस्य सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ ४॥ (५) ३१७.११-१२ दीक्षा सदाक्षिणा नाङ्गे E.(१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) ज्योतिष्टोमे भवन्ति दीताः दक्षिणाश्च । 'तिम्रो दीक्षाः 'द्वाद- शशतं दक्षिणा' इत्यादि। (३)तत्र सन्देहः-इयं दीक्षा दक्षिणा च किमनेषु प्रधाने च निवि. शते-उत प्रधानमाये इति । (-४) पूर्वपक्षा-दीक्षा दक्षिणा च प्रधानस्याहानां चोपकरोति । प्रधानकर्मणाज्योतिष्टोमेन सम्बद्ध दीक्षादक्षिणे-प्रधान च कर्मारैः सम्ब. द्धम् । तस्मात् परम्परासम्बन्धोभवत्येयाङ्गानामपि दीक्षादक्षिणाभ्यामिति। (५) सिद्धान्तः-दीक्षादक्षिणयोः साक्षात्सम्बन्धः प्रधानेनैव गम्य- ते । परम्परासम्बन्धश्च साक्षात्सम्बन्धस्यासम्भवे एव गृहाते । इह तु नास्त्यसम्भवः साक्षात्सम्बन्धस्य । तस्मात् प्रधानेनैव सम्बन्धः। पतदेयाभिप्रेत्याह-दीक्षति । 'सदक्षिणा दक्षिणासहिता-दीक्षा' दीक्षा दक्षिणा च-'अरे न' निविशते-अपि तु प्रधाने पवेति तात्पर्यम् ॥५॥ (६) ३७१३-१४ वेदियुपगुणो न हि । (१) अगत्वविचारोऽनुवर्तते । (क) अस्ति ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमीयः पशुः । तत्सम्बन्धेन यूपं प्रकृत्य भयते-'अर्धमन्तयदि मिनोति अधं वहिवेदि' हात । .

·मीमांसामण्डनमण्डिता। यूपं स्थापयितुं कियद्विस्तारवान् श्रवटः कर्तव्य इत्यपेक्षायां तन्नि- याय यूपमूलस्य स्थौल्यमगुल्यादिभिर्मातव्यम् भवति । (३) तत्र सन्देहः-किम् 'अन्तर्वेदि' इति यूपाङ्गत्वेन वेदिरुपदि. श्यते-उत देशलक्षणार्थमेव 'अर्धमन्नवेदि अधं वहिवेदि' इत्युच्यते इति । (४) पूर्वपक्षः-मीयमानस्य यूपस्याङ्गत्वेन वेद्यभ्यन्तरभागो वि. धीयते । तथाहि मीयमानस्य यूपस्याध वेद्यभ्यन्तरे भवतीति लभ्यते । एवमेव हि वेदिश्रुतिरनुगृहीता भवति-इति । (५) सिद्धान्तः--यदि संस्कृतो वेद्यभ्यन्तरभागोऽधंमन्तर्वेदीत्यनेन वाक्येन यूपाङ्गत्वेन विधीयते तर्हि असस्कृतो वेदिवहिर्भागोऽपि 'बहिर्वे. दीप्त्यनेन वाक्येन विधातव्यः। तथा सति चास्यभेदो दुर्निवारः । एत. द्वाक्यभेदपरिहाराय वेदेरभ्यन्तरवहिर्भागाभ्यामुपलक्षितो लौकिक एय देशो मीयमानयूपोचितो विधीयते-इत्येव स्वीकार्यम् । तस्मात् लौकि. फदेश एवात्र यूपाङ्गत्वेन विधीयते न वेदिभाग इति । एतदेवाभिप्रेस्याह-वेदिरिति । 'वेदिः ऐदिभागः-'नहि यूपगुणः' न यूपाङ्गत्वेन विधीयत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ (७) ३॥७॥१५-१७ हविर्धानं गुणो नर्चाम् (१) अङ्गत्वविचारः। (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'उत यत् सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्याहु" इति । हविर्धाननामकयो शकटयोर्यस्मिन्नेकस्मिन् दक्षिणे शकटे सोम. स्याभिषवः क्रियते त सामिधेनीभिः सम्बन्धयेदित्यर्थः । (३) तत्र सन्देहा--किं हषिर्धानं सामिधेनोनामद्त्येन विधीयते (तथाच हविर्धानविशिष्टाः सामिधेन्योऽनुवक्त-या इत्यर्थः )--उत हवि. र्धानेन अनूच्यमानानां सामिधेनीनों देशो लक्ष्यते इति । (४) पूर्वपक्षः--हविर्धानस्य सामिधेन्यनत्यमत्र स्पष्टं प्रतीयते । न चात्र वास्यभेदादिदोपापत्तिरिति । (५) सिद्धान्तः-देशलक्षणार्थमेवेद वाक्यम्-'यस्मिन् देशे सुन्वन्ति तस्मिन् देरो सामिधेन्योऽनुवकन्या' इति । दक्षिणोत्तरहविधानसमोपदेश- योरनियमेन प्राप्तौ दक्षिणस्यैव हविर्धानस्य समीपदेशो विहितो भवति । एव च हविर्धानेन तस्सन्निधिलक्ष्यते । तथा सति नियममात्रविधाना. लाघवम् । इतरस्मिन् पते तु अभिपयोपलक्षितस्य दक्षिणस्य हविर्धानस्य सामिधेन्यगत्वमस्यन्तमप्राप्तमेव विधीयते-इति गोरवम् इति । एतदेवाभिप्रेत्याह । हविर्धानमिति । 'हविर्धानम्'--'ऋचाम्' सामिः ·मीमांसानुनमाणका धेनीनाम् -'गुण' अङ्ग 'न' भरतीति शेषः । अपि तु देशविशेष एव तेन लक्ष्यत इति भाव ॥७॥ (S) ३७११८-२० स्वामीत्युक्त्या नान्यकृत् ॥ (१)द्रयाणां कर्मणां चाङ्गविषये श्रुत्यादीनां वलापलं विविच्या धुनाऽनुष्ठातृणां विपये तद् विचारणीय प्रानोति । तत्रादौ केऽनुष्ठातार इत्येव विचार्यते। (२) 'दर्शपूर्णमासाभ्यां सर्गकामो यजेत' इत्यादि श्रूयते । (३) तत्र सन्देह -दर्शपूर्णमासनाम्ना प्रसिद्ध यत् फर्मजात तत्सर्व कि स्वर्गकामेन यजमानेनैवैकेनानुष्ठात-यमुत सङ्करपयरणमात्र यजमान स्वय कुर्यात् अन्यत् सर्वमन्य कुर्यात्-अथ किञ्चित् स्वय किञ्चिदन्य इति। (४) पूर्वपक्ष -स्वय यजमान एव सर्वाणि फर्माणि कुर्यात् । यत. फर्मफल स्वयं कर्म प्रयुानस्यैव भवतीति दृश्यते । शन्दोऽपि तथैवा. भिधत्ते-'य स्वर्गकाम स एर दशपूर्णमासात्य कर्म कुर्यादिति । (५) सिद्धान्त -निखिलकर्माननुष्टाने ऽपि यजमानस्य यागकर्तृत्वं तत्फलभाक्त्व च न हीयते । यथा क्षेत्रस्वामी यद्यपि हलकर्षणादियम अन्योालिकादिमि कारयति तथाऽपि सस्यरूप फल तस्यैव भवति- एयमेव यद्यपि यागाहानि कर्माणि यजमानोऽन्यस्विमि फारयति त. थाऽपि तद्यागफल तस्यैव भवति । ऋस्विजा परिक्रयश्च शास्त्रविहित । परिक्यश्च फर्मानुष्ठानसाहाय्यसम्पादनमात्रमयोजन । यदि परिमोते विम्भि मर्माणि न फ्रियेरन् तर्हि तेषा परिक्रयोऽष्टार्थ एवं स्यात् । श्रथ च सकलानां कर्मणामेकेन पुरुषेण यमनुष्ठानमपि न सम्भवति । परिबीतेन पुरुषेण यत् कार्यते तत् स्वयमेव क्रियते । तस्मात् सदरप. वरणादिकमेव यजमान स्पय कुर्यात् अन्यानि सकलानि त्वन्य- द्वारेणय इति । पतदभिप्रेत्याह म्यामीति । 'स्वामीति उपया'-यस्मात् यजमान सामोति नानाऽभिधीयते तस्मात् स 'धन्यत्'-सङ्कल्पयरणादिकात् 'अन्यस्य' कर्मकलापस्य 'कर्ता' अनुष्ठाता 'न' भवति । येषामय स्वामी से यदि तदर्थ पर्माणि न वुझेरन तर्हि स्वामित्य व्यर्थ स्यात् । तस्मात् थागस्य य स्वामी स नैव कुर्यात् यागागकर्माणि-तानि तेन परिमो. विग्भिरेय सम्पादनीयानीत्यर्थ ॥८॥ (९) ३७२१-२४ प्रतिनामलिंगो भिन्नाः (१ परिकीसैरन्यै पुरुङ्ग फर्माणि कार्याणीति स्थितम् । तेगमरिया जांविषये विचार प्रवर्तते ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (२) कर्मणामनुष्ठातारः श्नयन्ते-'अध्वर्युभिजतिर 'प्रतिप्रस्थाता मस्थिन जुहोति' इत्यादि। (a) सत्र सन्देहः-परिकेतन्यानामृत्यिज्ञां सहचानियसोऽस्ति न वेति । (४) पूर्वावक्षः-अनुष्ठातृसहयानियमोनश्रूयते। अतो यावद्भिः पुरुषैः फर्मानुष्ठान सम्मान्यते तायन्तः परिक्रेतव्याः। अतो न सहयानियमः । यद्येक एव सकलकर्मानुष्ठानक्षमः पुरुष उपलभ्यते तदा स पनैको घर- पीयः :-अन्यथा द्वौ प्रयो वा आवश्यकतानुसारेण वरणीया इति ।। (५) सिद्धान्तः । कर्तृविशेषसम्यद्धा एघ सर्वे कर्मविशेषाः श्रूयन्ते- 'तान पुरोध्वर्युविभजति-प्रतिप्रस्थाता मन्थिन जुहोति-नेष्टा पत्नीम- भ्युदोयति-उन्नेता चमसानुग्नयति-प्रस्तोता प्रस्तौति-उद्गाता उद्गायति- प्रतिहर्ता प्रतिहरति-सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह-होता मातरनुवाकमनु. ग्रूते-ौत्रावरुणः प्रेप्यति चानु चाह-अच्छायाको यजति-ग्रावस्तुत् प्रावस्तोत्रीयामन्याह' इति । यच्च कर्म यत्पुरुपकर्तव्यत्वेनाम्नातं तत् तेनैव कर्तव्यमतस्तत्करणार्थ सोऽवश्यं वरणीयः। तस्माद्यावन्तः पुरुषा कर्मविशेषसम्बद्धा नाम्नाऽऽम्नातास्तावन्त एव परणीयाः-सत्यपि स. कलकर्मानुष्ठानक्षमे पुरुपे कर्मसङ्करो नैव कार्य इति ॥ पतदभिप्रेत्याह-प्रतिनामेति । 'ऋत्विजः' कर्मानुष्ठानाथं परिक्रेत. व्याः पुरुषा:--'प्रतिनाम' प्रतिपदोक्ताध्य दिनामानुसारेण--'भि- नाः पृथगेव धरणीया भवन्तीति । कर्मसङ्करीकरणं नोचितमित्याशयः॥९॥ (१०) ३१७२५ चमसाध्वर्यवः पृथक् । (१) ऋत्विजांविषये विचारोऽनुवर्तते । (२) 'चमसाध्वयन वृणीत' इति चमसाध्वर्युनाम्ना केचन श्रुताः । (३) तत्र सन्देहः--चमसाध्वर्युनाना य उक्तास्ते कि पूर्वाधिकर- णोक्तभ्यो ऋत्विग्भ्यो भिन्ना उत त एव नामान्तरणोपचर्णिता इति । (४) पूर्वपतः--अध्वर्युनाम्नोक्ता पूर्वोक्ताध्वर्यव एते-चमससम्ब- न्धमात्रमत्र विवक्षितमिति ॥ (५) सिद्धान्तः-अध्वर्यवः सर्वे स्वस्वनामभिः पृथगेय यथोक्ताः तथैवात्र चमसाध्वर्ययोऽपीति पृथगेचैते इति ॥ पतदभिप्रेत्याह चमसाध्वर्यव इति । 'चमसाघययः- पूर्वोक्तेभ्यः- ऋत्विग्म्यः-'भिन्नाः' व्यतिरिक्ता इति ॥ १० ॥ (११) ३७२६ वयस्ते बहुश्रुत्या (१) तेषामेव चमसाध्वयूंणां विषये विचारोऽनुवर्तते ।

·- मीमांसानुषमणिका : (२)-पूर्वोक्तमेव चमसाध्ययून वृणीत' इति विषयवाफ्यम् । (३) किमेते यह एवेति नियमः-उत पको द्वौ वयो येत्यनियम इति सन्देहः । (४) तत्र पूर्व पक्षा-ग्रहैकत्यवदुइदेश्यगतस्यादविवक्षितमा पहु. सम् । अतश्चमसाध्वयूणां सहयानियमो नास्ति । (५) सिद्धान्त:-विवक्षितमेवात्र बहुत्वम् । न चात्र प्रहकत्यन्याः या प्रवर्तते । तत्र 'प्रहं सम्माधि इति प्रहाणामुत्पतिवाश्यन्न भवति- अतस्तमोक्कमेक्त्वमविवक्षितम्-श्रय तु चमसाध्यणामुत्पत्तिया- क्यमेवैतत्-अतस्तेषामुपादेयत्यात् तद्गतं बहुत्य विवक्षितम् । तस्मात् यह एव चमसाध्ययंच इति भवत्येव नियम इति । एतदभिप्रेन्याह-पहव इति । 'ते'-चमसाधर्यव:--'यहय' पब- कुत:--'बहुश्रुत्या-यस्मात् तेषां यहुत्वं साक्षात्-'श्रुत्या' पाक्येन उक्तम् तस्मादिति सम्बन्धः ॥ ११ ॥ (१२) ३।७।२७ दश ते लिङ्गदर्शनात् ॥ (१) चमसाध्ययुविषय एव विचारान्तरम् । (२) पूर्वोक्तमेवात्र विषयघाफ्यम् । (३) चमसाध्वयंघो घय इत्युक्तम्-कियन्तो यहयः-प्रय एय पोत ततोऽधिका इति भवति सन्देहः । (४) तत्र पूर्वपक्ष:-यहुन्यमाः स्योक्तत्वात् यहुन्यस्य च त्रिभिरेय चरितार्थत्वात् ततोऽधिकसत्याग्रहणे प्रमाणाभायात् य एवं चमसा. पर्यव इति। (५) सिद्धान्तः चमसाधर्ययो दश भपेयुः । घमसानों दशस. हेयकत्यात् मतिचमसमेफस्य चमसाभ्यर्योदकत्वात् । तथाहि ज्योतिष्टो- मावकारे दशपेये भूयते--दश चमसाध्यर्ययो दश दश एर्फकं चमसमनु- सर्पन्तीति । एवञ्च लिगम्भवति दशसहयास्वीकरण-इति । एतदभिप्रेत्याह-दशेति । 'ते' चमसाध्वर्षयः 'दश' भवन्तीति शेष:- कुतः--लिङ्गदर्शनात्'-'दश चमसाध्वर्यया इत्यादियाफ्यरूपस्य दशस. यालिदस्य दृष्टयात् ॥ १२॥ (१३) ३७२८-२६ शमिताभ्वर्युरेव स्यात् (१) ऋविशेषविषये विचारोऽनुयतते । (२) 'शमितारमुपनयीत' इत्यस्युक्तः कश्चिदनुष्टातृविशेषः। (३)नन सन्देहः--प्रय मितृनामकोऽनुष्टाता किमघांपन्तर्गत एप फधिदुत नेम्यो व्यतिरिक्त इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता ।।
(४) पूर्वपक्षा--अध्याद्यतिरिक्तनाम्नाऽयमुक्तः ।
मितृसंज्ञकः कश्चिदन्य पानेतघ्यः । अपि च 'पलोमा चोवं कर्तनं च
शमितुः स्यात् --तद् ब्राह्मणाय दद्यात् यद्यवाह्मणः स्यादिति' वाक्ये श.
मितुरब्राह्मणत्वमपि सम्भाव्यतेन च सम्भवत्यवाह्मणत्वं कस्मिंश्चिदप्य-
ध्वर्यादावृत्विजि । तस्मादपि नेभ्यो भिन्न एव शमितेति ।
(५) सिद्धान्तः-शमितुर्नास्ति पृथग्बरणं क्वचिदुक्तम् । श्रतो न व्य-
तिरिक्तः शमिता ! अध्वर्वादिष्वेव यः कश्चिदधिक् पशुशमनरूपं कार्य
करोति स एव तत्कर्मसंयोगात शमितृनामभाग भवति । अब्राह्मणाशङ्का
तु यजमानविषय । तस्मान्न व्यतिरिक्तः शमितेति ।
एतदभिप्रत्याह--शमितेति । 'अध्वर्यरेव' पशुशमनकार्यकरत्वान्
'शमिता' शमितृसंज्ञको भवति-न कश्चिदन्य इति शेषः । नाध्वर्युः
शमिता अपि तु प्रतिप्रस्थात्रादय पव शमनकर्म कुर्वन्ति-अतस्त एवं
शमितार इति विस्तरकाराः । 'शमनादध्वर्युरेव शमिता' इति भाग्यवचन-
विरुद्धमेव तदिति नादरणीयम् ॥ १३ ॥
(१४) ३१७/३० उपगाः प्रकृता मताः।
(१) पूर्वाधिकरणसदृशं विचारान्तरम् । न च पूर्वाधिकरणन्याये.
नास्यापि गतार्थता-पत्रोपगेति नाम्ना सूच्यते यत् प्रधानादुद्गातनाम-
काद् ऋत्विजोऽन्यः पार्श्वस्थः कोऽप्ययं न मुख्यत्विज्ञामेक इति । न चैवं
विशेपशापकं किञ्चिच्छमितनामविषये ।
(२) ज्योतिष्टोमे उपगनामकोऽनुष्ठातोरः ।
(३) तत्र सन्देहः-किमयमुपगोऽध्यर्यादिप्येक उत तेभ्यो व्यक्ति-
रिक्त एव कश्चित् इति ।
(४) पूर्वपन: :-यथा लोके मुख्येभ्यो गायकनायकादिभ्योऽन्ये पा.
वस्था उपगातारो भवन्ति तथाऽत्रापि मुख्येभ्योऽध्वर्युहोत्रोद्गात्रादिभ्य
ऋत्विग्भ्यो व्यतिरिक्त एवोपगः। पृथडनान्ना पार्थक्यस्य स्पष्टं सूचि.
तत्वादिति।
(५) सिद्धान्तः--यद्यध्वर्यादिभ्यो व्यतिरिक्त उपगः स्यात् तहि
उपगानुरूपं कर्माध्धयौं नैव प्रसक्तं स्यात् । तथाच 'नोध्ययुरुपगायेत्' इति
प्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात् । तस्मादध्वर्वादिप्येवैक उपग इति सिद्धम् इति ।
एतदभिप्रेत्याह-उपगा इति । 'प्रताः' यशप्रधानानुष्टातारोऽघ-
र्वादया ये घरणीयत्विज उक्ताः ते एव 'उपगाः' उपगानरूपकर्मसम्बद्धा
उपगनामधेया 'मता' सिद्धा इति सम्बन्धः ॥ १४ ॥

·मीमांसानुग्रमणिका - (१५) ३७३१ विक्रयी प्रकृतेभ्योऽन्यः (१) उक्तविचारसदृशं विचारान्तरम् । (२)अस्ति प्योतिष्टोमे सोमस्य विफ्रोता । (३) तद्विपये सन्देहः-किमयमध्यर्यादिप्वक उपगवत्-उत तेभ्यो व्यतिरिक्तः फश्चिदिति । (४) पूर्व पक्षा-उपगवत् सोमविप्रय्यपि अध्यर्यादिभित्यि. भिस्सहय यागानुष्टातृयगें उक्तः। तस्मात्तेषामेवान्यतमोऽयं न भिन्न इति। (५) सिद्धान्तः-सोमस्य प्ररणमेव ज्योतिष्टोमाङ्गत्वेन विहितं न विक्रयणम् । न चाविहितं पर्म ऋत्विजः कुर्वन्ति । तस्मादृस्विगन्योऽन्य एव सोमस्य वितेति। एतदभिप्रेत्याह-विक्रयोति । 'विक्रयी' सोमम्य विक्रेता-'प्रकृतेभ्यः' अध्वर्यादिभ्य ऋत्विग्भ्यः-'अन्यः' व्यतिरिक्त एवेति ॥ १५ ॥ (१६) ३७,३२-३५ सोमे सप्तदशत्विजः ॥ (१) ऋत्विजां विषये विचारोऽनुवर्तते । (२) अध्ययुहोतृचमसाप! पगसोमविक्रय्यादय. पुरुषा ज्योतिष्टो. मयागागानुष्टातृत्येनोक्ता उपलभ्यन्ते । (३) तत्र सन्देहः-किमेते सर्व एवविङनामभाज उत फेचिदेव न सर्व इति । (४) पूर्वपनः-ऋतौ यजन्तीति ऋत्विकसदस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । तञ्च सर्वेषु समानम् । तस्मात् सर्व परिपड्नामभाज इति । (५) सिद्धान्तः-'सौम्यस्याधरस्य यशकतोः सप्तदशस्विज.' इति स्पष्टं सप्तदशानामेव ऋत्विाम्भाश्त्वम् साक्षाच्छुन्योक्तम् । तस्मात् ऋत्यिक्शब्दस्य यौगिकार्थ परित्यज्य शास्त्रीयां च रुहिं म्बोकृत्य यागा. शानुष्टातृणाम्मध्ये सप्तदशस्वेय ऋत्विसत्यमिति । एतदभिप्रेत्याह-सोम इति । 'सोमे' ज्योतिष्टोमयागे-समदश' पव न ततोऽधिकाः पुरुषा:-'विजः' ऋविड्नामभाजो भव. न्तीति शेषः॥ १६ ॥ (१७) ३७३६-३७ ते तु ब्रह्मादयो नान्ये (१) पूधिकरणविचाररोगोऽयम् । (२) सप्तदशानामेव ऋत्विश्रयमिति सिद्धम् । (३) तत्र संशयः-क एते सप्तदशेति। (४) पूर्वपक्षः-विरोषस्थाश्ररणात् स्वेच्छयाऽनियमेन ब्रह्मादिषु चमस्वाध्वर्यादिषु च ये केविन ग्रहीनन्या इति ।

·मीमांसामण्डनमगिडता। त्रयः (५) सिद्धान्त -श्रूयते तु विशेषः । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीति उक्त्वा तद्विरोपः-'ब्रह्मणे ददाति-अग्नीधे ददाति-' इत्यादि । एवमेव दीताविधानेऽपि श्रूयते-'अध्वर्युर्गृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण दीक्षयति- तत उद्गातारम् ततो होतारम्-ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वाऽधिनो दीक्षयति'-इत्यादि । एतद्दीक्षावाक्यसङ्कलनया पोडशानुष्ठातार उपल- भ्यन्ते-तद्यथा-(१) अधयुयजुर्वेदोक्तं कर्म करोति-तस्य पुरुषाः-(0) प्रतिप्रस्थाता (३) नेटा (४) उन्नेता चेति । (५) ब्रह्मा वेदत्रयोक्तस्य प्रत्यवेक्षणं करोति-तस्य त्रयः पुरुषाः (६) ब्राह्मणा- च्छसी (७) अग्नीत् ( 2 ) पोता चेति । (९) उद्गातोगानं करोति-- तस्य प्रयः पुरुषाः '१०) प्रस्तोता (११) प्रतिहर्ता (१२) सुब्रह्म एय- श्चेति । (१३) होता शसन करोति-तस्यापि त्रयः पुरुषा:-(१४) मैत्रावरुणः (१५) अच्छावाकः (१६) ग्रावस्तुच्चेति ॥ तस्मात् एतेप्वं. वधिङ्नाममारत्वम् , नान्येषु चमसाधयूपगादिष्विति ॥ एतदभिप्रेत्याह-त इति । 'ते' ऋत्विज.-'ब्रह्मादयः एव'-'न अन्ये' चमसाधर्योदय इति शेपः ॥ १७ ॥ (१८) ३७।३८ स्वामिसप्तदशाश्च ते । (१) पूर्वाधिकरण रापाऽय विवारः । (२) सतदश ऋत्विजा भगान-नत्र पोडरा अधयुब्रह्मादय. परि- गणिताः। (३) सप्तदशः कः किं यजमान उत सदस्यः-इतोदानी भवति सन्देहः । (४) पूर्वपक्ष:-अध्यादिपु पोडशा व्यवस्थितेषु सतदशसहया- पूरकः कश्चिद् ऋविगपेक्षितः । साऽत्र सदस्य एव भवति । स पथ फर्मकरः यजमानस्तु स्वामी कर्मकर एव परेक्रियते । ऋत्विज एव परिक्रीयन्ते । तस्मात् सदस्य एवं सतदरा ऋत्विक् इति । (५)सिद्धान्तः-स्वामी यजमान एव सतदशः स्यात् । यज्ञ कार एवं ऋत्विजो भवन्ति-यज्ञे च कर्ता स्वामी । तस्मात् स एव ऋत्यिजां सप्तदश इति । एतदभिप्रेत्याह-स्वामोति । 'ते' ऋत्विजः 'स्वामिसप्तदशा- 'स्वामी' एप 'सतदशः' सतदशसहगापूरक. येग ते तथाभूता भवन्ति इति सम्बन्धः । सप्तदशश्च यजमान एवेति ध्येयम् ॥ १० ॥ (२६) ३,७१३६-४० तेपा समाख्यया कर्म ·मोमासानुनेमणिमा (.)-2 सप्तदश ऋत्विज इति व्यवस्थापितम् । श्रत इदानी तेषां करणीयविषय विचार प्रवर्तते । (२) सप्तदश ऋत्विजो ज्योतिष्टोमे समाम्नाता । (३) ते किमनियमेन सर्व पुरुपकार्य सर्व करणीयमुतास्ति काचिद् व्यवस्थेति मशय । (४) पूर्वपक्ष -यशसम्पादनाय वृता ऋत्विज सर्व पर सन यथा प्राप्त कार्य दुर्यु नियमे प्रमाणाभायात् तेन च कार्यव्याघातप्रसद्गादिति । (५) सिद्धान्त -यशालकार्याणा भाति प्रतिपुम्पमृत्विसम्बन्ध समास्यया । अतो यन्नाम्ना सम्बद्ध यत् फर्म समाख्यायते तत् धर्म तेनैवविजा क्तव्यमिति कर्तृनियम समात्याप्रमाणन व्यवस्थाप्यते । यानि कर्माणि अाधययनाम्ना प्रसिद्धानि तान्यधर्युणा वर्तव्यानि यानि होगणि तानि होना-इत्यररूपा भरत्यय व्यवस्थेति । पतदभिप्रेत्याह-तेपामिति । 'तेपा' ऋत्विजा 'कर्म' करणीय कार्य- 'समारयया' प्राध्वर्यवहौनादिरूपया नियमितम्भरतोति शप । [पतदधिकरणान्तगतमेवाधिकरणान्तरमपि भाप्यारण निरूपितम् । तद्यथा-श्रावनोयादयोऽग्नय किं प्रत्यथा एवोत प्रतिावत्युभ यार्था इति सशय पूर्वपक्ष-प्रतिमानार्था अग्नय इति-तन सिद्धान्त प्रकृतिविकृत्युभयाशास्ते-इति । एतत्वधिकरण प्रस्तासम्बद्धत्वनापक्षि तम्मएडनमिश्रणति न परिगणितमत्रापोति ध्ययम् ॥ ६॥ (२०) ७१४१-४२ वचनाच्च क्वचिद भवेत् ।। (१) पूाधिकरणापवाद । (२) ऋत्यिकार्याणा समायया व्यवस्थति व्यवस्थितम् । (३) तत्र स दह -कि सावत्थमुत कुवाप्यन्यथाऽपि भरतीति । (४) पूरपक्ष -पूर्वाधिकरणन्यायन सपत्रैव समारयया व्यवस्थतिा (५) सिद्धान्त -समाख्ययव प्रायो भवति व्यवस्था । किन्तु फ्यचित् साक्षाच्छ्रन्याऽन्यथापि भवति । यथा प्रैषानुवचनादिकानि का र्याणि 'पोनीयानष्ट्रीया' इति समारयातानि पोतनष्टक्त यान प्राप्तानि । किन्तु मैनावरुणन तानि चित् क्रियन्त । तच्च साक्षाच्छु तोपदशर लात्-तस्मान्मत्रावरुण प्रेप्यति चानुचाहति' भवत्युपदश इति । एतदभिप्रेत्याह-वचनादिति । 'क्वचित्' स्थलविशषेषु 'वचनात्' साक्षादुपदशात् समाख्यानिरपक्षमपि-'भवत् कमव्यवस्थापनमिति ·मीमांसामण्डनमण्डिता। (२१) ३१७४३-४५ प्रशास्ता न वदेदेकम् (१)-पूर्वाधिकरणशेषभूतो विचारः । (२) ज्योतिष्टोमेऽग्नीषोमीयपश्वालम्भन प्रकृत्य य–'तस्मान्मत्रावरुणः प्रेप्यति चानुचाहेति' पानुवचनरूप फर्मद्वयमुपदिष्टम्मैत्रावरुणकर्तव्य. त्वेन-समाख्यया तु होत्रादिकर्तव्यत्वं तेषां प्राप्तम् । (३) तत्र सन्देहः-कि सर्वाण्यनुवचनानि सर्व च प्रेपा मैत्रावरुणेन कर्तव्या उत यत्रानुवचनसमुच्चितः प्रेपः कर्तव्यस्तन्मात्र एवेति । (४) पूर्वपक्षः--उपदेशेन समाख्याया वाधात् सर्वे प्रैपाः सर्वाणि चानुवचनानि मैत्रावरणेन कार्याणीति । (५) सिद्धान्तः-प्रेप्यति चानुचाहेति' उपदेशवाक्यम् । तत्र च चकारद्वयेन प्रैषानुवचनयोः समुच्चय उच्यते । ततश्च यत्रोभय समुच्चितं तत्रैवानेनोपदेशेन समाख्याया वाधः। तस्मात् समुच्चिते यत्र प्रैषानुवचने क्रियेते तत्रैव मैत्रावरुणकर्तृकत्वमन्यत्र तु व्यस्तयोस्तयो. समाख्यावलेन होत्रादिकर्तृकत्वमेवेति । एतदभिप्रे-याह प्रशास्तेति । 'प्रशास्ता' मैत्रावरुण:--'एक' अनुव- चनमात्रम् अथवा प्रेरमात्र 'न वदेत्' नोच्चारयेत्--समुच्चितमेव यत्र तदुभय प्रयुज्यते तत्रैव स वदेदन्यत्र तु समाख्याप्राप्ता होत्रादय एवे- (२२) ३।७।४६-४९ अध्वर्योश्चमसाहुतिः । (१)समाख्याग वाधावाधविषये विचारविशेषः । (२) सन्ति चमसाहुतयः सन्ति च चमसाधयुनामविजः । (३) तत्र सशय -चमसाहुतिः चमसाधर्युभिः कर्तव्योताध्वर्युणेति । (४) पूर्वपक्षः-समाख्याबलात् चमसाध्वर्यव एव चमसाहुति कुर्युरिति । (५) सिद्धान्तः-सर्वे होमा प्राध्वर्यवनाम्नानाताः । श्राध्वर्यवाणि च कर्माण्यध्वयुणैव कतव्यानि नान्येनविजा । तस्माच्चमसहोमोऽप्यधपुणैव कार्यः । न च "चमसाधर्यवोऽप्यध्वर्यच एव-ततश्च तेषामप्याध्वर्ययक- र्मानुष्ठानेऽधिकारोऽस्त्येवेति वाच्यम् । चमसपदविशेषसापेक्षायाः चमसा. ध्वर्युसमाख्यापेक्षया विशेषनिरपेक्षाया अध्वर्युसमाख्याया बलवत्तरत्वात् केवलाध्वर्युशब्दस्यैव ऋत्विक्सशारूपेण प्रवृत्तिवलवत्तरा । सति 'पाध्वर्ययो' होम' इति केवलाध्वर्युशब्दगर्भया समाख्ययाऽध्ययुः रेव चमसहोममपि कुर्यात्-तस्याशक्तायेव चमसाधर्युः कुर्यादिति निष्कर्षः । इति । त्याशयः॥ २१ ॥ 1 तथा च ·मामांसानुप्रामाणको एतदभिप्रेत्याह-अध्योगिति । 'चमसाहुतिः' चमसहोमः 'अध्ययो: अध्वर्योरय-कर्तव्यों न चमसाध्वयोरिति शेपः ॥ २२॥ (२३) ३१७५०-५१ श्यने सर्वतिनां कर्म (१) विजां कार्यविषये समाख्यायाधायाधयोर्विचारान्तरम् । (२) श्रस्त्यौदावनानाम्नातेषु श्येनः । (३) तत्र सन्देहः-श्येनयागे कि सर्वागयेय कार्यारयुगाच क्त. व्यान्युतानेथिग्मिरिति । (४) समात्यायलान् श्येनागभूतानि सांगयुद्धाप्रैय कर्तव्यानीति । (५) सिद्धान्तः-ध्यनो ज्योतिष्ठोमविकारः । ज्यातिष्टोमचोदकस्तु तानि तानि फर्माणि तेस्तनानविग्भिः कर्तव्यत्वेन समर्पयति । श्येन. रूपवितौ चातिदेशप्राप्तानि तानि कर्माणि तच्चोदकवलात् चोदकयच. नाधीनां दुर्वला समाख्यां वाधित्वा तत्तदृविग्भिः कतव्यानीति । एतदभिप्रेत्याह-श्येन इति । 'श्येने श्येनयागे- 'कर्म' सऋत्वि. मिर्यथोपदेशं पर्तव्यम्-न केवलमुद्दात्रेति भावः ॥ २३ ॥ त्रयोविंशतिनीतयः॥ श्रत पादे प्रयोविंशतिरेय न्याया इत्यर्थः । इति तृतीयस्य सप्तमः ॥ अथ तृतीयस्याष्टमः पादः । (१) ३८१ परिक्रयः स्याद् यजमानकर्म (१) फर्मनाना तत्कर्तृनियमननियमेऽपवादोऽयम् । (२) ज्योतिष्टोमादौ दक्षिणादानेन कर्मकरानासादयितव्याः। एत. देव ते परिक्रय' इत्युच्यने । (३) तर सन्देहः--इदं परिक्रयरूप यमं केन कर्तव्यम्-यजमानेनो. ताध्यादिना वेनविदृविजेति । (४) पूर्वपक्षः-यागीयष्याणां यागार्थ परित्यागरूप फर्म विहाय सरंतजातमृत्यिगिभरेय कर्तव्यम् । परिक्रायसाधनभृत च दक्षिणादानम् । है ·मीमासासाउनमगिडता। दक्षिणा च श्राधर्यघवेद समानाता। तस्मादाध्वर्यवसमारयावलाद- पर्युणैव दक्षिणादान तद्द्वारा च परिप्रयण कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त परिक्रयण फर्मणामनुष्टानात् प्रागेव भवति । परिक्रयणात् प्रा ऋत्विजामाविज्यमेव न सम्पन्नम्। श्राविज्याभाये च तेषा यागेन सम्बन्धो नास्ति। यजमानस्य तु फलकामहाराऽस्त्येव तत्साधनीभृतेन यागेन सम्बन्ध । अत परिक्रयण यजमानेनैव पर्त व्यम् । परिक्रयणानन्तर च सर्व तत्तविम्भिर्यथाश्रुत कर्तव्यमिति । एतदभियाह-परिक्रय इति । 'परिक्रया ऋत्विजामानति- 'यजमानकर्म' यजमानेनैव पर्तघ्यम्-'स्यात्' भवेत् ॥ १ ॥ (२) ३१८/२ वाक्येन स स्यात् कचिदन्यकर्म । (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२)-'य एतामिष्टकामुपदध्यात् स त्रीन् धरान दद्यात्' इति गोत्र यरूपदक्षिणादान समानातम् । (३) तत्र सन्देह -इतरदक्षिणादानयत् इद दक्षिणादानमपि किं यजमानेनैव वर्तव्यमुतान्यनेति । (४) पूर्वाधिकरणन्यायेन यजमाननैवेदमपि दक्षिणाद्वारा परि क्रयण वर्तन्यमिति । (५) सिद्धान्त – उक्तनाक्ये गोत्रयदानमिष्टकोपघातृणैव कर्तय मिति स्परामुक्तम् । इष्टकोपधान च यजमानेन न कियतेऽपि अध्वर्युणा । तस्माद् गात्रयरूपदक्षिणादानद्वारा यत् परिन यण तदध्वर्युरैव कुर्यात्- साक्षाच्छतिवलेनेति । एतदभिप्रेत्याह-वाक्येनेति । 'क्वचित्' स्थलविशेष -उत्त परिक- यण वाक्येन' साक्षाच्नुतिरलेन-'अन्यकर्म' अन्येन-यजमानाव्यतिरि क्तनविजाऽध्वर्युणेनि योग्त-कर्तव्य -- स्यात्' इति सम्पन्न । एतदधिकरणमाद्याधिकरणान्तर्गतमेव वर्तते भाष्ये वार्तिके च।मण्ड नमिश्रेण तु पृथगुक्तम् । न्यायमालायामपि तथैर ॥ २ ॥ (३) ३।८।३ ८ म्यात् स्वामिनिष्ठ वपनादिकर्म (१) कर्मविरापकर्तृत्तरिचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्ठोमविषये प्राधर्यवरदे विधय – केशश्मश्रु वपते- दतो धावते नखानि निन्तते' इति । (३) तत्र सन्दह -एतानि वपनादीनि यि यजमानेन कार्याण्युता ध्वर्युणति । (1) पूपिन -प्रय मेरोबादतान्यचर्यणैव कार्याणीति । - ·मीमांसानुप्रमणिका (५) सिद्धान्त -~वपनादीनि शरीरसस्काररूपाणि यजमानगत. मालिन्यमपनीय तस्य यागयोग्यता सम्पादयितु नियन्ते । स्पष्टमेतदुक्त प्राह्मणवाक्ये-'मृता वा एपा त्वा श्रमेध्या यत् केशश्मशु मृतामेव त्वच. ममेध्यामपहत्य यशियो भूया मेधमुपैति' इति । ( मेधम् यसमिति यावत् ) । न चाध्वर्युवपनेन यजमानगताऽमेध्यताऽपैति । अतो वपनादि सस्कारो यजमानस्यैव नाध्योरिति । पतदभिप्रेत्याह-स्यादिति । 'वपनादिकर्म'--'स्वामिनिष्ट' यजमा- नगत यजमानेनर तन्य 'स्यात् ॥ ३ ॥ (४) ३१८०२-११ तपोऽपि दुःख यजमानगामि ॥ (१) कर्मविशेषकर्तृत्वविचार एवानुवतते । (२) 'यह नानाति- यह नानाति' इत्याद्युपरासरूप तप प्रतिम् ज्योतिष्ठोमे। ( ३ ) तत्र सन्देह -एतादृशन्तप किं यजमानेन पर्तव्यमुतत्यिजेति । (४) पूर्वपन -श्रध्योरेवैतानम्-दुखरूपत्वात्तस्य परिमोते. नैव पुरुषेण पर्तुमुचितत्वात् । तथा चाध्वर्यय एव काण्डे पतत्तपो विहितम्-एवमपि समाख्यावलादर्ग्युसैर कत यमिति । (५) सिद्धान्त यागफलप्राप्तिरूप यत् दुख तद्यजमानगामि- तस्मैव सुखस्य प्रतिबन्धकीभूत यत् पाप तस्यैवापनुत्तये तपोऽनुष्ठा तन्यम् । यस्य सुख यस्य वा पाप तत्प्रतियन्धि तेनैव तत्प्रतिबन्धापनो- दन पर्तव्यमिति-दुखरूप तपो यजमानयानुष्ठातव्यम् । एत पोषण लिङ्गमप्युलभ्यते-'यदा 0 दीक्षित वृशो भवति अथ मेध्यो भवति' इति-'दीक्षितो यजमान यदा 'श' तपोऽनुष्ठानेन दुर्मलो भरति तदेव 'मेध्य ' यशयोग्यो भवतीत्यर्श ॥ इति । एतदभिप्रेत्याह-तपोऽपीति । 'तप अपि 'दुख' दु खात्मक तथाच दुरापनोदक सत्-'यजमानगामि' यजमानेनानुष्ठानन्य भवतीति ॥ ४॥ (५) ३२८११२ हिरण्यमाला सफलविंगदम् (१) समारयाया सस्कारनियामक्त्वे ऽपवाद । (२) वाजपेये धयते 'हिरण्यमालिन मत्विज प्रचरन्ति' इति । तथाच श्येने-लोहितोप्पणीपा ऋत्विज प्रचरन्ति' इति । (३) तत्र सन्देह --अत्रोक्त हिररायमालियमवर्युमात्रस्योत सर्वेषा मृत्यिजाम् । लोहितोष्णीष य च विमुद्दातृमात्रस्योत सर्वपामिति । (४) पूर्वपक्षअाधर्यये यनुदे हिरण्यमालिपस्थिय -ौदा सामयेदे लोहितोप्पीपस्वविधि । तस्मात् समारयया हिरण्यमारियम १५ ·मीमासामण्डनमण्डिता। १४५ ध्यारेव लोहितोप्णीपत्य चोद्गातुरेवेति । (५) सिद्धान्त - ऋत्विज प्रचरन्ति इति सर्वेपामृत्विजा सनिधो हिर एयमालिस्व लोहितोष्णीपत्व च विहितम् । सनिधिश्च समारयातो चली यसी । तस्मात् समारया बाधित्वा सनिधि हिरण्यमालित्व लोहितो पणीपत्व च सर्वेरेवत्विभि सम्बध्नाति इति सर्वपामेवत्विजा हिरण्य मालित्वादिसस्कार इति । एतदभिप्रेत्याह-हिरण्यमालेति । 'हिरण्यमाला हिरण्यमालाधा रण सकलविंगगम्। सकलाना सर्वेपा ऋत्विजामङ्ग सस्कार इति यावत् न केवलमध्वयोरेवेति शप ॥ ५ ॥ (६) ३१८१३-१४ स्वामी सदोमानफलस्य शेपी (१) समारयानियामकत्वेऽपवादान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'यदि कामयेत् वर्षेत् पर्जन्य नीचैस्सदो मिनुयादितिः। (३) तत्र सन्देह --अत्रोक्तो वृष्टिकामो यजमानस्योताधोरिति । (४) पूर्वपक्ष - श्राध्वर्यववेदोक्तत्वाद्वाक्यस्य तत्समारथावलादध योरेव तत्रोक्ता कामना । अथ च 'य कामयेत् स एव मिनुयादिति' हि वाक्यार्थ । तेन च मानकामनयोरेककर्तृकत्वम् । मान चाध्वर्यु करोति । तस्मात् कामनाऽपि तस्यैवेति । (१) सिद्धान्त -सागस्य यागस्य फल यजमानगाम्येव भवति । श्रतो ज्योतियोमाङ्गस्य सदोमानस्य यत् फल वृधिरूप तदपि यजमान गाम्येव । अथ च मिनुयादिति परस्मैपदेनाध्वर्योर्य सदोमानरूपो व्या पारस्तस्य फल अध्वर्युभिनपुरुषगामीति प्रत्याय्यते । एव च परस्मे पदश्रुत्या वाक्यस्य समाख्यायाश्च वाधे सति वृष्टिकामना यजमान गामिन्येवेति । एतदभिप्रे याह स्वामीति । 'सदोमानफलस्य' अध्वर्युणा यत्सदसो मानरूप कर्म क्रियते तस्य 'फलस्य' वृष्टे 'शेपो' आधार 'स्वामी यजमान एवेति ॥६॥ (७) ३६८११५-१६ तम्यैव चाशसनमन्त्रपाठः (१) समारयानियामकन्येऽपवादान्तरम् । (२) आयुर्दा अग्ने अायुर्म देहि' 'वर्चीदा अग्ने घों मे देहि' इत्या दिमन्नाणा पाठ श्राम्नात । -श्रय मन्त्रपाठो यजमानेन सायं उताधणेति । । (३) तत्र सन्देह ·मीमासानुममणिका (४) पूर्णपक्ष -आध्ययंवकागडोपलन्धत्वात्त समाख्ययाऽध्वर्युणेय कार्यो मन्त्रपाठ इति । (५) सिद्धान्त-'श्रायुमें देहीनि' पलस्य स्वात्मसम्बन्ध प्रतीयते । फलाशंसन च प्रोत्साहनार्थ क्रियते । तच्च यजमानस्यैव युज्यते नाघ्नयों। तस्माद् यजमानस्यैवाय मन्त्रपाठ इति । एतदभिप्रेत्याह तस्यैवेति । 'प्राशसनमन्त्रपाठ-प्राशसनमन्त्राणां श्रायुर्वर्चयादीनां फलामामाशसन येपु उपलभ्यते नेपा मन्त्राणां पाठ 'तस्य यजमानस्यैव तया-नाघयोरिति शेष ॥ ७ ॥ (८) ३८१७ द्याम्नातमन्ना उभयप्रयोज्या: (१) समास्यया पनियमनस्योदाहरणान्तरम् । (२) 'वाजस्य मा प्रसबेनेनि मन्त्रो दर्शपूर्णमासप्रकरणे याजमाने प्रापर्यवे च फागडे श्राम्नात । (३) तत्र सन्देह --क्मियम्मन्त्रपाठो यजमानस्यैवोताध्ययोरेयोतो. भयोरिति । (१) पूर्वपक्ष -समारयया यद्यप्युभयोरपि पाठक्र्तृत्व सूच्यने तथा अध्येकैनैव पाठे ते मन्त्रम्य चरितार्थवादितरेण पाटो व्यर्थ स्यात् । तस्मात् एकोऽधर्युरेव मन्त्र पठेदिति । (५) सिद्धान्त -उभाभ्यामेव पठनीयो मन्त्र । एकवाण्डसमारथयेच पाटे पन निवृत्ते काण्डान्तरपाठो मन्त्रस्य व्यर्थ स्यात् । उभयोश्च पाठेऽभिप्रायभेदो भवति-'अनेन मन्त्रेण प्रकाशितमर्थमनुतिष्टामीति' अध्योरभिमाय -'अप्रार्थे न प्रमदिप्यामीति' यजमानस्येति । एतदभिप्रेत्याह-धाम्नानेति । 'द्वयाम्नाता' 'द्वयो। काएडयो 'श्राम्नाता, उता 'मन्ना उभाभ्या यजमानाध्वर्युभ्या 'प्रयोज्या.' पठनीया इति ॥८॥ (६) ३८१८ क्लुप्त्यादयः स्युर्विदुपैर वाच्याः (२) कर्मविशेषकर्तृविवारोऽनुवर्तते । (२) वाजपेये श्रूयते-'फ्लूभीर्यजमान पाचयत्तीति' । 'श्रायुर्यक्षेन करप तामित्यादयो मन्त्रा क्लुमिनाम्नाऽभिधीयन्ते । (३) तत्र सन्देह -क्लनिमन्त्रणाचन किं मन्नतदाभिशस्यैव यज मानस्य उत तदभिशानभिशयोरभयोरपीति । (४) पूर्वपत -विद्वास वाचयेदिति' विशिष्टविधेरनुपलम्भात् 'यज मान पाचयतीति थविशिष्टस्येव यजमानस्य वचनकर्तृकत्वेनोक्न्यात् ·मीमासामण्डनमण्डिता। १४७ उभाभ्या मन्त्रतदर्थाभिज्ञानभिज्ञाभ्या क्लृप्तिमन्त्र पाठ कार्य इति । (4) सिद्धान्त-अध्ययनविधिपलादधीतवेदस्य विदितवेदार्थस्येव यजमानत्वसम्भवात् मन्नतदर्थाभिज्ञ एव यजमानो वाचनीय इति । एतदभिप्रेत्याह-पलृप्त्यादय इति । 'क्लृप्त्यादय ' क्लुप्तिनाम्ना उ झिसतिनाम्ना च प्रसिद्धा ये मन्त्रा ते- विदुपैव' मन्त्रतदर्थाभिझेनैव यजमानेन 'वाच्या स्यु' पठनीया भवेयुरिति ॥ ९ ॥ (१०) २८१९ २० द्वन्दानि न स्युर्यजमानकर्म (१) अष्टमाधिकरणापवाद । (२) दशपूर्णमासयोादश द्वन्द्वारयानि कर्माणि याजमाने काण्डे समाम्नातानि 'वत्स चोपावसृजति-उखा चाधियति अव च हन्ति द्वपदुपले च समाहन्ति-अघि च वपते कपालानि चोपदधाति-पुरोडाश चाधिश्रयति प्राप्य च स्तम्पयजुश्च हरति अभि च गृह्णाति-दि परि गृह्णाति पत्नी च सनाति प्रोक्षणीश्वासादयति प्राज्य च तानि द्वादश द्वन्द्वानि दशपूर्णमासयो ' इति । (३) तत्र सन्देह - - इमानि कुर्यात्-यजमानोऽध्धयुवातोभावपीति । (४) पूर्वपक्ष -याजमानकाण्डाम्नानात् समारयारलेन यजमाने नैवमानि कार्याणीति । (६) सिद्धान्त -यस्मिन् यजुर्वेदकाएड इमान्याम्नातानि तद्याज. मानमेवावान्तरकाण्डम् आघयव तु महाकाण्डतद्वयापकम्। यजमानस्य च यानि कर्माणि तत्सम्पादनायैवाध्वर्यु परिक्रीयते । तस्मादध्वर्यु रेवानुष्ठेत् द्वन्द्वानि कर्माणि । याजमाने च काण्डे तत्कर्मप्रकारो न चोदित कवल क्रमसूचनार्थं परिगणन कृतम् । तस्मादध्वर्युणैव कार्याणीमानीति । एतदभिप्रेत्याह द्वन्द्वानीति । 'द्वन्द्वानि' वत्सोपावसर्जनादीनि द्वन्द्वा ख्यानि फर्माणि-'यजमानकर्म' यजमानेन कर्तव्यानि- स्यु' अपि तु अध्वर्योरेवेति भाव ॥१०॥ (११) ३।८।२१ अध्वर्युमन्त्र' करणो विरोधे (6) समास्यया कतृत्वनियमेऽपादान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमेऽस्ति पशुरग्नोषोमीय । तस्य यूपस्य परिव्याणे द्वो मन्त्रौ युगपदेव पठ्यते । एक 'परिवीरसि' इयध्वर्युपठनीय कर णारय अपरश्च 'युवासुवासा' इति होतृपठनीय क्रियमाणानुवादी। ज्योतिष्ठोमविस्तौ च कुण्डपायिनामयनेऽपि एतन्मन्त्रद्वयपाठश्चोदयः ·१४० मोमासानुप्रमणिका प्राप्त, परन्तु तत्र 'यो होता सोऽध्वर्यरित्यनेनरियरद्वयम्याभावादेको होतेच भवति तत्रविक् । एक्न च युगपन्मन्त्रहयपाठो न सम्भवति । (३) तस्मादत्र भाति सन्देह -कम्मन्न होता पठेत्-परिवारसीति करणमन्नमुत युवासुपासा इति नियमाणानुवादिमन्त्रमिति । (४) पूर्वपक्ष-क्वचिदेक पठनीय इचिदपर इत्यनियम एकतरस्य स्वीकारे मानाभावादिति भाष्यकारीय पूर्वपक्ष । होता स्वपठनीय युपासुवासा इति मन्त्रमेव पठेत् स हि तस्य चोदक्त प्राप्त न च तत्प रित्यागे कश्चिद्धतुरुपलभ्यते इत्यपर । (५) सिद्धान्त -कुण्डपायिनामयने सररमापर्यव धर्म होत्रा कर्तव्यमिति साक्षाच्छ्रत्या विधीयते 'यो होता सोऽध्वर्युरित्यनया । श्रत श्राध्यर्यवमन्नस्य पाठ होतु साक्षाच्छतिप्राप्त । होत्रमन्प्रपाठस्तु तस्य 'प्रतिवद्विरति कर्तव्ये पतिदेशादेव प्राप्त । एव व युगपत्प्राप्तस्य मन्त्रद्वयपाठस्यासम्भवे साक्षाच्छतिप्राप्तस्य रणस्यैव पाठो होत्रा वर्तव्य इतरस्तु त्यत्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह-अध्यायति । विरोधे-श्राध्वर्यवकरणमन्त्रहोत्र नियमाणानुवादिमन्त्रपाठस्यासम्भये-श्रध्वर्युमन्त्र । अमर्युपठनीयमन्त्र 'कर्ण' करणाख्य परिधीरसीत्यादिरेव-होत्रा पठनीय कुण्डपायिना मयने इति शेष ॥ ११ ॥ (१२) ३।८।२२ पे तदर्थे च न कर्तुरक्यम् । (१) अनुष्ठातृविपये विचारोऽनुवर्तते । (२) दशपूर्णमासयो पेचन प्रैषा (श्राशापनानि) धुता -'प्रोक्ष पीरासादय-धमा यहिरपसाद्य-प्रग्नीदग्नी विहर' इत्यादय । उच्चा रणीयाश्चैतेऽध्वर्युणा। (३) तत्र सन्देह –य प्राशापनवाक्यमुचारयति किं स एवासप्ता र्थमप्यनुतिष्टत्युतान्य इति । (४) पूर्वपक्ष-यजुर्वेदे उत्ता एते #पा प्रेशश्च । तस्मादाभ्यर्य पसमास्यापलादध्मयुरेव प्रेपमुचारयेदतिष्ठेच तदर्थमिति । (१) सिद्धान्त -लोके समाशापनयाश्य य उधारयति न स एया. शापितार्थमनुतिष्ठत्यपि तु ये प्रति तद्वाक्यमुधार्यते स एय। प्रते च प्रेषयाश्यामि अग्नीधादोन ऋत्विज प्रयुधार्यन्तेऽध्ययुगर । एय च सति यद्यचर्युरेव नत्तत्वायं पुर्यात् तहि घग्नीधादिसम्बोधन मध्यमपुरुषप्रयोगश्च नोपपोत । तस्मात् पोचारकादन्य एप तदर्थानुष्टातेति । .

·मीमांसामण्डनमण्डिता । एतदभिप्रेत्याह-त्रैप इति । 'प्रेषे' श्राज्ञापनवाक्ये-'तदर्थेः प्राज्ञापि- तार्थे च-'कर्तुः अनुष्ठातुः प्रेपोच्चारयितुः पार्थक श्व-'ऐक्यं ना- नोभयोरेक एव कर्ता। किन्तु प्रेपोचारयितैकोऽन्यश्च तदर्थानुष्ठातेत्या- शयः ॥ १२॥ (१३) ३३।८।२३-२४ अध्वर्युणा प्रेपणमेव कार्यम् । (१) पूर्वाधिकरणशेपो विचारः। (२) पूर्वाधिकरणोदाहृतमेवार विषयवाक्यम् । प्रेपोच्चारकादन्य. एव तदर्थानुष्ठातेति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-कः किं कुर्यात्-कः प्रेपमुच्चारयेत् कश्च प्रपार्थ- मनुतिष्ठेदिति । (४) पूर्वपक्षः-अनियमेन येन केनापि यस्य कस्याप्यनुष्ठानमित्या. धः । अर्ध्वर्युरेव प्रैषार्थ कुर्यात् तस्यैर सकलपदार्थानुष्ठापकत्वात् । नै च तस्मादन्य पचाग्नीध्र उच्चारयेदिति । (५) सिद्धान्तः-सर्वाणि कार्याएयेकेनाध्वर्युणा कर्तुं न शस्यन्ते । स यत् स्वय कर्तुं न शक्नोति तत्रान्यान् प्रेरयति । एतत्प्रेरणार्थमेव च प्रेपोच्चारणम् भवति । यतश्च सर्वेषां पदार्थानामार्यच इति समा- ख्या-यद्वलेना-वर्युरेव सर्वानुष्ठातेति गम्यते-तस्मादेव प्रेपोच्चारणमघ- युणैव कार्यम् । तेन प्रेरितैर्यत् क्रियते तत्तेनैव क्रियते-तत्र तस्य प्रयोजक- कर्तृत्वादिति नियमः । तस्मात् प्रैपोच्चारणमध्वर्युणा कार्यम् । एवमेवा- धर्यवसमाख्याऽनुगृहीता भवति । पार्थानुष्ठान त्वग्नीध्रुण कर्तव्यम्-इति। एतदभिप्रेत्याह-अध्वर्युणेति । 'अध्वर्युणा' 'प्रेषणम्' प्रेरणम्-प्रैप- मन्त्रोच्चारणद्वारेणेति यावत्-अग्नीध्रादीनाम्पार्थानुष्ठाने इति शेष:- 'एव'-न तु प्रैपार्थानुष्ठानमपीत्याशयः-'कार्यम्' ॥ १३ ॥ (१३) ३।८।२५-२७ वर्च-पदे स्वामिफलप्रकाशः । (१। कर्मविशेपस्य कर्तृविशेषेण सम्बन्धो विचार्यते । (२) दर्शपूर्णमासयोराहवनीयस्यान्याधाने करणभूतो मन्त्रोऽधर्युणा पठ्यते फलाशंसो-ममाने चचों विहवस्तु इति-यज्ञानहोमानां यत् घर्चसोपलक्षित फल तन्ममास्त्विति तस्यार्थः। (३) तत्र सन्देहः-श्रात्राशसित फलं कस्य-अभ्यर्योर्यजमानस्य चेति । (8) पूर्वपक्षा-मन्त्रे यन्ममपद तदुच्चारयितुरेव फलसम्बन्ध सूच- यति-उच्चारयिता चापः। तस्मादध्योरेच फलमिति-स्वगतफला. शसनेन च तस्य स्वकर्मानुष्ठानोत्साहो वर्धते-इति।

·भीमासानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेता इत्यात्मनेपद. श्रुने साइप्रधानफलस्य यजमानगामित्य प्रतीयते । न च परिक्रीतस्या- धर्योदक्षिणालाभातिरित फलसम्पन्धो न्याय्य । श्रतो याजमानमेव फ- लम् । लिगमप्यत्र भवति-'यां वै काशन ऋत्विज नाशिषमाशासते यज मानस्यैव सा' इति । मन्ने ममपद् च लक्षणया यजमानपरमेव-'यद्य. जमानस्य चर्चस्तन्ममैवेति' लक्षणार्थ इति । एतदभिप्रेत्याह-चर्च पदे इति । 'घर्च पदे'-'ममाने पर्च। इति म त्रस्थे 'सामिफलस्य' यजमानगामिफ्लस्यैव तेजोरूपस्य-प्रकाश:' श्राशसनम्-भगति नाध्वयोरिति शेष ॥१४॥ (१५) १८१२८ न स्वामिनोऽसन्तपनं फलं स्यात् (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (१) दर्शपूर्णमासयोराधारहोमार्थमाज्यपूणी ध्रुक यो गृहीत्या ना. भिसमीपे हस्तेन धारयति-तत्र व वरणमन्त्रोऽध्वर्युणा पट्यते-'अग्ना- विष्णू मा बामयमिप विजिहाथों मा मा सन्ताप्त इयुतम्' इति । अस्यार्थ. भो नुक्षरूपी अग्नाविष्णू युवा नाभिदेशे धारयनह यामव फ्रमिपम्' युवयोरतिपम न कृतवानस्मि-युवां च मत्तो वियुत्तोमा भवतम्-नतो मा देहधारिण मा सन्ताप्त' मम देहे सन्ताप ज्वरादिरूपं 'मा कुरतम्' इति । (३) तत्र सन्देह -श्रोत फलमसन्तापरूप कि यजमानस्योता ध्वयोरिति। (४) पूर्वपत -पूर्वाधिकरणन्यायेन यजमानस्यैवैतत् फ्लमिति । (५) सिद्धान्त --अध्यर्यावसन्तप्ते मति तेनानुष्टित यजमानस्य षर्मा- विनेन सम्पद्यते ततश्च तस्य मुख्यफलसिद्धिरपि भवति । तस्मादत्रोक्त म्फलमध्ययोरेय न यजमानस्येनि । एतदभिप्रेत्याह न स्वामिन इति । 'असन्तपन' सन्तापाभावरूप 'फल' यदुक्त तत्-'स्वामिन ' यजमानस्य-'न स्यात्'-अपि स्वश्चर्योरेवे. ति भाय ॥१५॥ (१६) ३।८।२९ द्वयोः फलं भद्रपदाभिधेयम् । (१) पूर्वाधिवरणशेश विचार । (२) ज्योतिष्टोमे हनिर्धानमण्डप मोमाभिषवाधारयो परक्योरथ स्वास्चतस्राग्नेय्यादिविदिक्षु चत्वार उपरपनामा गर्ता थरनिमात्र. साता अधोभागे परस्पर मिलिता ऊर्धभागे परस्पर प्रादेशमारण्ययहिता ·मीमांसामएडनमण्डिता। वर्तन्ते । तेप्वेकस्मिन्नुपरवे यजमानो दक्षिणहस्तं प्रसारयति । तथैवान- युरन्यस्मिन् स्वहस्त प्रसार्याधस्ताद यजमानहस्त गृह्णाति । तदा यजमा न किमान इसी मन्त्रेण पृच्छति । अध्वर्यु, 'भद्रम्' इत्यनेन मन्त्रणोत्तर ब्रूते । ततो यजमानः 'तन्नौ सह' इत्यनेन मन्त्रेण प्रत्युत्तरं ददाति । (३) तत्र सन्देह --अत्रोक्त यद् भद्रूप फल तत्कि यजमानस्यो. ताध्वर्योरुतोभयोरिति । (४) पूर्वपक्ष-यतो यजमान 'तन्नो सहेति' मन्त्रेण फल स्वकी यत्वेन गृह्णाति तस्मात्तस्यैव तदिति । (५) सिद्धान्त'-'नौ' इति द्विवचनेन 'सह' इत्यनेन चोभयगा- मितैव फलस्य भवतीति । एतदभिप्रेत्याह द्वयोरिति । द्रपदाभिधेय'-अध्वर्युक्तमन्त्रगतभद्र- पदेन यत् अभिधीयते तत्-'फल'--'द्वयो' अध्वर्युयजमानयोरुभयोरेव भवतीत्यर्थः। [ इदमधिकरणभाष्यकारेण वार्तिककारेण वा पृथङ् न निरूपितम्- पूर्वाधिकरणान्तर्गतमेव कृतमूनत्रिंशत्तम सूत्रम् ! तन्मतेन च यथा अष्टा- विंशसूत्र पञ्चदशाधिकरणस्यापवाद धक्ति तथैवेदमप्यपवादान्तरमिति न पृथगधिकरणता। वार्तिककारमतेन च षष्टाधिकरणसदृश एवैतत्सू. त्रस्थो विचारः । तत्र तु ब्राह्मणवास्येनधिग्गामिता फलस्य सूचिताऽत्र तु मन्त्रेणेत्येताबानेर विशेष. ] ॥ १६ ॥ (१७) ३।८।३० साङ्गप्रयोगाय घृतादिधर्माः (१) समारयाया श्रुतिलिङ्गादिविरोधे क्लावलचिन्ता पर्यवसिता। तेषु ये सिद्धान्तास्ते कि केवल प्रधाने कर्मणि प्रयोजका उत तस्याङ्गेपु विकृतिषु चेति विचार प्रवर्तते । अत्राधिकरणस्वरूप तार्तीयसप्तमपादीयप्रथमाधिकरणवदेव । चास्योपन्यासो विकृतिगतविचारस्याङ्गत्येन । श्रत पर वार्तिककारेण विशसूत्रं विकृतिगतविचाराधिकरणपूर्वपक्षत्वेन गृहीतम् । भाष्यकारो उपि सक्षेपत सप्तमपादीयाधिकरण प्रदश्य उक्तवार-'यथा व्यारयात. मेव-उत्तरविवक्षया प्राप्तिरेपा क्रियते' इति । न्यायमालाकारस्तु एत- दधिकरण पृथड्नेवात्र प्रदर्शितचा ॥ १७ ॥ (१८) ३८३१ यूपाञ्जनाज्ये न भवन्ति धर्माः (१) प्रकृतिधर्माणां विकृत्यङ्गत्ये विचारः। (२) ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमीयपशु प्रमत्य श्रूयते-'पायेन यूपमनक्ति' इति । ज्योतिष्टोमप्रकरणे चान्यधर्मा श्रानाताः । . ।

·मीमासानुनमणिका (३) तत्र सन्देह -ये चाज्यधर्मा उत्तास्ते कि प्रधानमात्रे ज्योति टोमे निविशन्ते -उत तद्विरतायग्नीषोमीयपशावपीति । (४) पूर्वपक्ष-प्रतिवद्विपति कर्तव्येति चोदकबलात्प्रकृतिध र्माणा सपा निवेशो विश्तावपि सिद्धयेनियामकाभावात् । तस्मादुत्ता धर्मा विस्तावपि निविशन्त इति । (५, सिद्धान्त -कार्यमेवास्ति नियामकमत्र । यूपायनरूप कार्य प्रकृतौ नास्ति तस्माद् विरतिगतयूपाने नास्ति सम्बन्ध प्रतिगता ज्यधर्माणाम् । तस्मात् यपाम्प्रतिगतधर्मार्णा वितौ प्रयोजनमस्ति तेपामेव चोदकेन प्राप्तिन सपाम् । अत एव श्राज्यधर्माणा न निवेशो यूपाअनाज्ये-इति । पतदभिप्रेयाह-युपेति । 'यूपाअनाज्ये'-यूपस्याञ्जने यदाज्यं प्रयु ज्यते तस्मिन्-'धर्मा' ज्योतिष्टोमसम्मन्यनाम्नाता प्राज्यधर्मान भवन्ति' न निविशन्ते-इति सम्बन्ध ॥ १८ ॥ (१६) ३८३२ नोपाचदभा विधृती पवित्र (१) शपशपिविचारोऽनुवतते । (२) दर्शपूर्णमासयोर्षिधृती पवित्रे दर्भमये श्रानाते-'समौ अप्र च्छिन्नानी दी प्रादेशमानौ पवित्र करोति'-'अरविमात्र विधृती करोति' इति । (३) तत्र सन्देह -कि वेदिसस्तरणार्थ य दर्भा उपात्तास्तेभ्य एव दर्भान् गृहीत्वा विधृती पवित्रे च फर्त-ये उत अन्यभ्यो दर्भेभ्य इति । (४) पूर्वपक्ष-दिसस्तरणार्थमुपात्ता सस्ताथ दर्भास्तत्र वर्तन्ते-सरसु च तेप्यन्यस्य दर्भस्यासादनस्य नास्त्यावश्यकता । तस्मात् तैरेव द. परित्रे विधृती च कायें इति । (५) सिद्धान्त - सस्तरणार्थ ये दर्भा उपात्ता सस्टताच ते सयें सस्तरणकार्य एवोपक्षोणा । तस्मादन्यैरसस्टतरेव दर्भे परिभोजनी याप्यै पवित्रे विधृती च कायें-इति । पतदभिप्रेयाह-नोपात्तेति । उपात्तदर्भी दिसस्तरणार्थमुपाचा सस्कृताश्च ये दर्भास्तेभ्य परिगृहीतो द्वौ दर्भा-विधृती' 'पवित्र' या- नाभात इति शप । तद्भिनाभ्यामेव दर्भाम्या ते क्तव्ये इयाशय ॥१॥ (२०) ३३३ घानाः पयस्या शकल्श्व शेपात् (१) पूर्वाधिकरणापपाद । (२) ज्योतिष्टोमे थूयने-'पुरोडाशशरलमैद्रयायवम्य पात्रे निद धाति, धानो श्राधिनपात्रे, पयस्यां मैत्रावरुणपात्रे इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (३) तत्र सन्देहः-पुरोडाशशफलस्य धानायाः पयस्यायाश्च नि.) धानमत्रोक्तं किं पूर्वोपयुक्तद्रव्याणामेव शेषैः कार्यमुतान्यैतनैव्यैरिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेनान्यैरेय द्रव्यैरेतन्निधानरूपं कार्य सम्पादनीयमिति । (५) सिद्धान्तः–यानि द्रव्याणि पुरोडाशादीनि पूर्व संस्कृतानि फर्मान्तरेपूपयुक्तानि च तेषामेव शेवैरिदं निधानं कार्यम् । विद्यत एव तत्र शेषः पूर्वमुपयुत्त स्य संस्कृतस्य पुरोडाशस्य धानायाः पयस्यायाश्च ।, विद्यमाने च तस्मिन् नास्त्यावश्यक्ताऽन्येषां सम्पादनस्य। तस्मात्पूर्वो- पयुक्तद्रव्यशेपैरेव निधानकार्य सम्पादनीयमिति । एतदभिप्रेत्याह-धाना इति-'धानाः' 'पयस्या' 'शकलश्च'-'शे. पात्' पूर्वोपयुक्तधानादिद्रव्यशेषादेव-निधातव्या' इति शेषः । न चा. प्रान्यद्रव्यसमावेशस्यावकाश इत्याशयः ॥ २०॥ (२१) ३८.३४-३५ काम्येष्टिपूपांशु भवेत् प्रधानम् । (१) शेषशेपिपिचारप्रसङ्गेनाङ्गप्रधाननिवेशविचारः । (२) 'यज्ञाणं वै काम्या इटयः ता उपांशु कर्तव्याः इति काम्ये. प्टिविषये उपांशुधर्म श्रानातः । (३) तत्र सन्देहः–इदमुपांशुत्वं किमङ्गप्रधानोभयार्थमुत प्रधा. नार्थमेवेति । (४) पूर्वपक्षः-सप्तदशाधिकरणन्यायेनाङ्गप्रधानोभयगतत्वमस्य धर्मस्य-नात्र कश्चिद् विशेषोऽस्ति-इति । (५) सिद्धान्त:-काम्यत्यमेवात्र धर्मविशेषनियामकम् । न त्वङ्गानां काम्यत्वमस्ति । तस्मात्साक्षात्फलसाधनत्वात् काम्ये प्रधान एवोपांशु- स्वस्य निवेश इति । एतदभिप्रेत्याह-काम्येति । 'काम्येष्टिपु' 'प्रधानम्' एव 'उपांशु' 'भवेत्'- त्वङ्गानि-तेषां काम्यत्वाभावादित्याशयः ॥ २१ ॥ (२२) ३८.३६३८ श्येनेङ्गधर्मो नवनीतमाज्यम् (१) शेषशेषिविचारेऽङ्गप्रधानगतत्वे विशेषो विचार्यते । पूर्वाधिक रणापवादः। (२) श्येने श्रूयते-'दतिनवनीतमाज्यं भवति' इति । (३) तत्र सन्देहः-इदं नवनीतमाज्यं कि प्रधाने श्येने निविशने- उत तदङ्गेप्चिति । (४) पूर्वपक्ष.--प्रधान एव निविशते । प्रधानस्यैव प्रकरणम् । २० ·मीमासानुक्रमणिका तस्मात् पचनप्रामारयेन नवनीतेनाज्येन प्रधानमेघ निर्वर्तयितव्यमिति । (५) सिद्धान्त -श्येनस्य सोमयागविकाररवेन नास्त्याज्यस्या पेक्षा । अङ्गेपु वक्ष्यत एवाज्यद्रव्यम् । अतस्तेष्वेष निवेशो नवनी ताज्यस्येति। एतद्भिगोयाह-श्येन इति । 'श्वेश्येनयागप्रकरणे-यत् 'नवनी. तमाण्यम्' उक्त तत्-श्रङ्गम' श्येनगाहानामेष धर्म-तेप्येव निवि. शते -न प्रधाने श्येने इत्याशय ॥२२॥ (२३) ३८.३8-४१ सर्वत्र चाटे नव तमिष्टम् (१) पूर्वविचारशेष । (२) श्येनेऽङ्गेष्वेव नवनीतमाज्य निविशत इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -कि सुत्याकालानामेवाङ्गानां धर्मो मघमीतमुत सर्वेया श्येनाडानामिति । (४) पूर्वपक्ष - यथा सह पशूनालभेत इति विहित पशुसाहित्य सुत्याफालीने घेघापु सघनीयपशुत पुरोडाशरूपेषु निविशते सधैय नघ- नीतमपि तेष्वेव निविरत-न कालान्तरवर्तिप्यनेषु दीक्षणीयानियिति । (५)सिद्धान्त --'तिनवनीतमाग्यम्' इति श्रुत्या नयनीतस्यायि- शेषेण सर्वाङ्गगतत्यप्राप्तो नास्यवकाश सङ्कोचस्येति सर्वेप्वेष श्येनारे निवेशो नवनीताज्यस्येति । पतदभिप्रेत्याह-सति । 'सर्वत्र अङ्गे--सर्वेषु श्येनस्याने पु-- 'नवमीतम्' 'इटम्'-धर्मत्वेनेति शेष ॥ २३ ॥ (२४) ३८०४२-४४ मासं विधेयं सपनीयकायें (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) पशिशत्सवत्सरानुप्रेय शाफ्यायनम् । तत्र श्रूयते-'संस्थिते सम्यितेऽहनि गृहपतिमृगया याति-स तत्र यान् मृगान् हन्ति तेषा न्तरसा सवनीया पुरोडाशा भवन्ति' इति । अत्र मासमयत्वम्पुरोद्धा शस्योत्तम् । (३) तत्र सन्देह -कि सर्वेषां पुरोडाशामा मासमयत्यमुन सवनी यानामेति। (४) पूर्णपक्ष-शिक्षण यायेन सर्वेश पुरोडमाप्त सस मयत्यमिति । (५) सिद्धान्त -उदाहने पाक्ये पुरोडाशपदस्य सरसाम्देन सम्प धोव्ययदित -प्रत्ययहितश्च मरन्ध सपनीयतरसशन्दयो । तस्मात् 'ये ·मीमांसामण्डनमण्डिता। सबनीयास्ते तरसाः (मांसमया ) इत्येव भवति वचनव्यक्ति:-न 'ये पुरोडाशास्ते तरसा' इति । तस्मात् सवनीयानामेव मांसमयता-न सर्वेपामिति । एतदभिप्रेत्याह-मांसमिति । 'सवनीयकार्ये' सबनीयानामेव पुरो- डाशानां 'कार्य सम्पादने-'मांसं विधेयं प्रयोज्यम्-न सर्वेषां पुरो- डाशानामिति शेषः ॥ २३ ॥ न्यायाश्चतुर्विशतिरत्र पाद समीरिता भाष्यकृता विचार्य । स्पष्टोऽर्थः । यद्यपि मुद्रितभाष्यपुस्तकेऽधिकरणसङ्ख्या द्वाविंश- तिरेव, तथापि मण्डनमिश्रग्रन्थप्रामाण्यात् तत्रत्यं सङ्ख्यानं सम्पाद- कम्रान्तिविलसितमेवेति ध्येयम् । अस्ति त्वत्राधिकरणानां निरूपणे कश्चिद् भेदो भाप्यात् वार्तिकाच्चेति तत्र तत्र प्रदर्शितम् ॥ इति तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । तृतीयाध्यायः समाप्तः ।

·अथ चतुर्थोऽध्यायः। (१) ११॥ अथ भयांजकाभ्याय । (१) तृतीयेऽध्याये श्रुतिरिङ्गमास्यप्रकरणस्थानसमारयान शेषनि नियोगलक्षणमुनम् । अत पर प्रियोज्य किं प्रयोजसमिति चिन्ता प्रचरति । प्रधानमेवाङ्गस्य प्रयोजन भवतीत्यतोऽङ्गप्रधान रिचारानन्तर प्रयोज्यप्रयोज विचारस्य भयत्येवायसर । धर्मसु कानिचित् साक्षात् पुरपेप्सितफलसाधनानि कानिचित्त कर्मान्तरसम्पादनद्वार फललाध नानि । श्राधाना प्रयोजक पुस्पेप्सित फरमन्त्याना तु तत्तत्कर्मान्तरमेन । श्रत पय पाद्यानि साक्षा पुरुपेप्सितसाधावात् पुरुषार्थानि अन्त्यानि तु न साक्षात्फलस्य साधनानि अपि तु कर्मान्तरस्यैवेति भरन्ति तानि प्रत्यर्थानि । एव च प्रधान फर्म पुरषार्थमन्तु अर्थमिनि भवति तृतो याध्यायगताङ्गप्रधानरिवारस्य चतुर्याध्यायगमयविचारेण सति । (२) कत्यर्थपुरुषार्थवियर एवान विषय । (३) तत्र सन्देह -श्रय विवेक कर्तव्यो न यति । (४) पूर्वपक्ष ~अस्य पिकस्याप्रयोननस्यात् अयमुपेक्षणीय इति। (५) सिद्धान्त अनेनेव रियन फर्मणा प्रयुक्ति सम्यम् ज्ञातु शक्यते । तस्मात् साक्षात्परम्परया या प्रयुक्तिनिर्णयायोपयुक्तोऽय विचार इति । पतदेवाभिप्रेत्य प्रतिज्ञाधिकरण सूचयति-प्रयति । 'श्रथा शपशपि निरूपणानन्तर-'प्रयोजाध्याय' किम्प्रयोज्यं किम्प्रयोजकमिन्यस्य विषयस्य निरूपणपरोऽध्याय -अधुना प्रार्तत इति शप ॥१॥ (२) ४११२२ पुपर्थम्पुरपप्रियम् (१) प्रत्यर्थपुरुषार्थयोविवेक कर्तव्य इति स्थितम् । अधुना सौ पुरुषार्थ इति विचारणीयम्प्रामोति । (२) वर्थपुरुषार्थविवेक एया विषय । (३) तत्र सन्देह -पुरुषार्थस्य लक्षणमभिधातु शक्यते न यति । (४) पूर्वपक्ष न सम्भवति पुरुषाथस्य प्रत्यर्थस्य या लक्षणम् । परमाचयोरदुष्ट लक्षण सर्वथा दुनिरूपमिति ।

·मोमासामण्डनमण्डिता । १५७ (५) सिद्धान्त -पुरुषस्य प्रीतये यद् विधीयते तत् पुरुषार्थमिति पुरुषार्थलक्षणम दुष्टम् । तथाच यत् केवल ऋतुस्वरूपपोप्कत्याय विधीयते तत् कवर्थमिति क्रत्वर्थस्यापि लक्षण सुवचमिति । एतदभिप्रेत्याह-पुमर्थमिति । यत् 'पुरपप्रियम्' यस्मिन् कृते पुरु पस्य प्रीतिर्भवति तदेव 'पुमर्थम् पुरुषार्थम् ॥ २ ॥ [अनैव सूने भाष्यकारेण मण्डनेन चान्यदप्यधिकरणद्वयम्पठितम् । तच भाष्ये द्वितीयस्यैवाधिकरणस्य द्वितीयतृतीयवर्णकरूपेणोपणितम् । मण्डनेन तु पृथगेय त्रीएयधिकरणानि निर्दिष्यानि । तस्मादधिकरण सड़याने भेदो दृश्यते ] (३) ४१२ गोदोहनं क्रतो गम् (१) प्रत्यर्थपुरुषार्थयार्लक्षणे स्थिते क पदार्थ प्रत्यर्थ कश्च पुरु. पार्थ इति पृथक् पदार्थविचारोऽधुना प्रवर्तते । (२)दर्शपूर्णमासयो श्रूयते–'चमसेनाप प्रणयेत्' 'गोदोहनेन पशु कामस्य प्रणयेत्' 'वत्सजानु पशुकामस्य वेद कुर्यात्' इत्येवमादि । (३) तत्र सशय.-यदिद गोदोहन तकत्व, पुरपार्थ वेति । (४) पूर्वपक्ष-क्रत्वर्थमेवेदम् । अप प्रणयनेन तत्प्रत्यक्षमेवोप- कार क्रतो करोति-इति (भाप्यसम्मत पूर्वपक्ष )। क्रतुपुरपोभयार्थ. मिदम्-पशुफलजननेन पुरुषप्रीतिमुत्पादयति अपाच प्रणयनेन ऋतुपौ- पल्य करोतीति (न्यायमालासम्मत पूर्वपक्ष )। (५) सिद्धान्त -येन पुरपप्रीतिभंपति तत् पुरपाथमिति लक्षण स्थितम् । गोदोहनेन च पशुरूपफल जननरूपपुरुषप्रीतिरुत्पाद्यते । तु पौष्कत्यार्थमपाम्प्रणयन तु प्राकारान्तरेणापि चमसादिना भवत्येव- गोदोहनविधान !तु केवलपशुरूपफलसम्पादनाय । तस्मात् पुरपार्थ- मेवेदमिति । एतदभिप्रेत्याह गोदोहनमिति । 'गोदोहन' 'तो' यज्ञस्य 'अ' शेषो 'न' भवति । यो यदर्थस्स तच्छेप इति शेषलक्षणम् । गोदोहन च पुरपे. सितपशुसम्पादनार्थम्-तस्मात् पुरपस्येव शेगेन क्रतोरिति भवत्यस्य पुरुषार्थत्वमित्याशय ॥२॥ (४) ४११२ नार्जने नियमः क्रतोः (१) कन्यर्थ पुरुषार्थविशेष विचारोऽनुवर्तते । (२) द्रव्यार्जन जातिभेदेन नियमितरुपायैः श्रुतम्-ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादिना क्षात्रेयस्य जयादिना वैश्यस्य भ्यादिना शद्रस्य सेवयेति ।

·मीमासानुनमणिका विचलितोत नेति। (४) पूर्व पक्ष- एत्यादि न भवति यशाङ्गम् । पशुमित्यत्र साक्षा दुया सहरयाया पशुसम्व धो विधीयते । यससम्बन्धश्च तस्या पशु मात् भेते यनेन वापये वावगमित स्यात् । श्रुतिश्च यापयायलीयसी। नरमान भवत्येकावादि यज्ञाङ्गम् । तस्मादरिरक्षितम् । (५) सिद्धान्त - पशुमित्यत्र प्रत्या पशुनिर्दिश्यते प्रययेन च कारकत्यमेवत्व चे गुभयम् । अत एक वस्य कारपेणैव सम्बन्ध श्रासन्न तर } कारवस्य च रियाहेतु रम् । एव च कारव द्वारा प्रिययाऽपि सम्बन्ध एकस्वरय प्र ययेच निर्दिष्टो भवति । प्रियाविशेपश्च सनिहित पदोपात्तो याग पय भवति । तस्मात् मिझ येवैधावस्य यजनागतेति विवक्षितैवैक्त्वादिसडस्येति । एतदभिप्रेत्याह पश्चिति । 'पश्येषयविक्षा' पशुमि यत्र यत् पशो रेष यमुक्तम् तस्य 'चियक्षा' स्यात्' यागाङ्गत्वेन तद घियक्षित मेवेयर्थ ॥७॥ (८) ४२१७ पशोर्लिङ्ग विवक्ष्यते । (१) पूर्वाधिकरणशप एवाय रिचार । (२) पशुमालभेतेत्युकम् । ३) तत्र सन्देह -पशुमित्यत्र पुलिङ्ग यशापेन विधक्षितमुत नेति । (४) पूर्वपक्ष अलिङ्गऽपि वृक्षपदार्थे पुल्लिङ्गो वृक्षतब्द प्रयुज्यते । पुध्यक्तायपि मक्षिकाया स्लोरिन एव मतिकाशद प्रयुज्यते--स्त्रीयत्ती च पुलिको दाराशब्दो नपुसमलिङ्गश्च फ्लपशब्द प्रयुज्यते । तस्मात् न लिङ्गम्य शब्दार्थत्यन भवति सम्बन्ध । कर्मानुष्टानमपि स्त्रीपुष्यनिभ्या समानमेव सम्मपति । तम्मादविवक्षितमेव लिङ्गमिति । (५) सिद्धान्त -शब्दाना लिङ्गम्योगे नार्थत साधुत्यमपि त्यभि युक्त पयोगादेव । न च स्त्रीपुष्यक्तिभ्या ममान फर्मानुष्टानम् । पुस्त्यधि शिष्टस्य तत्र विशेषेण मन्त्रादिमि चितवान् । तथाहि 'मेद त माया यतामिति' मन्त्रो भवति-न च स्त्रीपशोर्मेढसमय । तस्मादेवववत पुस्त्वमपि विपतितमिति । एतदभियाह~-पशोरित । 'पशो-पशुमालभेनेत्यत्रोनम्य- 'विद्म' पुरस्त्वम्--विपक्ष्यते'-यमान्यनेति शेर 11 (११११८-२० सिटकत्यप्यपूर्व स्यात् । (१)मर्थविशेष रिचार ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (२) सन्ति कानिचित् यज्ञान्तर्गतानि कर्माणि तदीयद्रव्यदेवताश्र- याणि । तेप्वेकं स्विष्टकृदिति । (३) तत्र सन्देहः-योऽयं स्विष्टकृयागःस किमनुष्ठानमात्रेण द्रव्य. मुपफरोत्युत तजन्यापूर्वद्वारेति । (४) पूर्वपक्षा-स्विष्टकृद्याग उपयुक्तद्रव्यसंस्कारक इत्यविवादम् । तत्र संस्कारस्य दृष्टप्रयोजनत्वेनावश्यम्भावित्वे तावतैवोपक्षीणो यागो नापूर्यस्य किञ्चिदुपफरोति। न होकस्मिन् कर्मणि प्रयोजनद्वयं युक्तमिति । (५) सिद्धान्तः-कर्मण एक्त्वेप्यंशभेदेन प्रयोजनभेदो न विरुध्यते । मन्त्रपाठः, द्रव्यप्रक्षेपः, देवतोद्देशेन त्यागश्चेति प्रयोऽशा भवन्ति यज्ञ- कर्मणः । तत्र मन्त्रपाठेन द्रव्यप्रक्षेपेण च उपयुक्तद्रव्यसंस्कारो भवति-- त्यागेन च परमापूर्वोपयोग्यवान्तरापूर्वमुत्पद्यते- इति न किञ्चिद्विरु- ध्यते । तस्मात् स्विष्टकृदपूर्वमपि जनयति इति । एतदभिप्रेत्याह-'स्विष्टकृति' स्विष्टकृद्यागे-'अपूर्वम् अपि' (अपि. रत्र भिन्नक्रमः) म केवलं द्रव्यसंस्करणमपि वपूर्वसम्पादनमपि- 'म्यात्' इति सम्बन्धः॥९॥ (१०) ४।१।२१ तृतीयविपयो गतः । (१) (२) एतावत्पर्यन्तं चतुर्थाध्यायविषयप्रयुक्तिविचारागभूतः- स्तायशेषशेषिविचार एवानुवृत्त आसीत् । स इदानीं पर्यवसितः । इतः परं किमायातीति भवति प्रतिज्ञापनीयम् । (३) तत्र सन्देहः- किं वक्ष्यमाणेप्यायधिकरणेषु शेप एव वि. चारणीय उत प्रयुक्तिविषय इति । (४) पूर्वपक्षः--यथाऽतीतेप्यधिकरणेषु--क्रतुशेषोऽयम् पुरुपशेषो- ऽयमिति शेषशेपित्वमेव विचारितम्-तद्वदेव वदयमाणेष्वपि पर्णादीनां तत्तच्छेपत्यविचार एव भासते । अतोऽपि शेष एव चिन्ताविपय इति । (५) सिद्धान्तः–यद्यपि शेषत्वविचारोऽप्रिमेप्वधिकरणेष्वपि भा. सते तथाऽपि शेषत्वस्य यत् प्रयुक्तिरूपं फलं तदेव प्राधान्येनात्र विचार्य. ते-शेपत्वं तु तदुपयोगित्वेनैवेति प्रयुक्तिरेव विचारविषय-इति। एतदभिप्रेत्याह तृतीयेति । 'तृतीयस्य' अध्यायस्य 'विपय शेषत्व. विचाररूपः-गतः समाप्तः-इतःपरम्प्रयुक्तिरेव विचारयिप्यत इत्या. शयः॥ १०॥ (११) ४२२-२४ दग्नःप्रयोजिकाऽऽमिक्षा (१) प्रतिज्ञातः प्रयुक्तिविचार प्रस्तूयते ।

·M ( मीमांसानुक्रमणिका विवक्षितोत नेति । ४) पूर्वपक्ष:- एषस्यादि न भवति यशाङ्गम् । पशुमित्यत्र सा प्रया सड्याया पशुसम्बन्धी विधीयते । यशसम्बन्धश्च तस्याः ५ मालभेतत्यनेन घायये वाघगमितः स्यात् । श्रुतिश्च धापयाघलीयर्स तस्मान्न भवत्येकत्वादि यज्ञाङ्गम् । तस्मादविवक्षितम् । (५) सिद्धान्त:-पशुमित्यत्र प्रत्या पनिर्दिश्यते प्रत्ययेन । कारपत्यमेव त्वं चेत्यभयम् । अत एकरवरय कारपेणैव सम्बन्ध प्रासन तरः। कारपश्वं च प्रियातुस्वम् । एवं च कारवद्वारा क्रियया सम्बन्ध एकस्यस्य प्रत्ययव निर्दियो भवति । प्रियाविशेषश्च सनिहित पदोपात्तो याग एव भवति । तस्मात् स्त्येिवैकायस्य यजनाइते विधक्षितवैक्त्यादिसख्येति । पतदभिप्रेत्याह परिवति । 'पश्येषत्वविवक्षा'-पशुमित्यत्र यत् पशो. रेफायमुक्तम् तस्य 'वियक्षा' 'स्यान्' यागाङ्गत्वेन तद् वियक्षित. मेवेत्यर्थः ॥ ७॥ (८) २०१७ पशोर्लिङ्गं विवक्ष्यते । (१) पूर्वाधिकरणशेष एचाय विचारः। (२) पशुमालभेतेत्युक्तम् । (३) तत्र सन्देहः-पशुमिन्यत्र पुल्लिङ्ग यशाङ्गत्वेन विवक्षितमुत नेति । (४) पूर्व पक्षा-अलिङ्गेऽपि वृक्षपदार्थे पुल्लिङ्गो वृक्षक्षन्दः प्रयुज्यते । पुंब्यक्तावपि मतिकायां स्त्रीलिङ्ग एव मतिकाशब्दः प्रयुज्यते-सीव्यक्ती च पुलिङ्गो दाराशब्दो नपुंसकलिङ्गश्च क्लत्रशब्दः प्रयुज्यते । तस्मात् न लिङ्गस्य शब्दार्थत्वेन भवति सभ्यन्धः । फर्मानुष्टानमपि स्त्रीब्यक्तिभ्यां समानमेव सम्मपति । तस्मादविवक्षितमेव लिङ्गमिति । (५) सिद्धान्तः-शब्दाना लिङ्गप्रयोगे नार्थतः साधुत्वमपि वा युक्तायोगादेव ! न च खीपुन्यक्तिभ्यां समानं कर्मानुष्ठानम् । पुस्त शिष्टस्य प्रविशंपेण मन्त्रादिभिः सूचितत्वात् । तथाहि 'मेहतर यतामिति' मन्त्रो भवति-न च स्रोपशोर्मेदसमयः। तस्मादे पुंस्त्वमपि विवक्षितमिति । एतदभिप्रेन्याह-पगोरित । 'पशो'-पशुमालभेनेत्य 'लिगम्' पुरस्त्यम्--'विवदयते' याङ्गत्वेनैति शेषः ॥ ८ ॥ (२)४११६१८-२० स्विष्टकृत्यप्यपूर्व स्यात् । (१) अन्वर्थविशेष विचारः।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (२) सन्ति कानिचित् यज्ञान्तर्गतानि कर्माणि तदीयद्रव्यदेवताभ- याणि । तेप्वेकं स्विष्टकादिति । (३) तत्र सम्देहः-योऽयं स्विष्टकृयागःस किमनुष्ठानमात्रेण द्रष्य. मुपफरोत्युत तजन्यापूर्वद्वारेति । (४) पूर्घपक्षा-स्विष्टकृयाग उपयुक्तद्रव्यसंस्कारक इत्यविवादम् । तत्र संस्कारस्य दृष्टप्रयोजनत्वेनावश्यम्भावित्वे तावतैवोपक्षीणो यागो नापूर्घस्य किञ्चिदुपकरोति। न ोकस्मिन् कर्मणि प्रयोजनद्वयं युक्तमिति । (५) सिद्धान्त:-कर्मण एकत्वेप्यंशभेदेन प्रयोजनभेदोन विरुध्यते । मन्त्रपाठः, द्रव्यप्रक्षेपः, देवतोद्देशेन त्यागश्चेति त्रयोऽशा भवन्ति यज्ञ- कर्मणः । तत्र मन्त्रपाठेन द्रव्यप्रक्षेपेण च उपयुक्तद्रव्यसंस्कारो भवति-- स्यागेन च परमापूर्वोपयोग्यवान्तरापूर्यमुत्पद्यते-इति न किञ्चिद्विरु- ध्यते । तस्मात् स्विष्टकृदपूर्वमपि जनयति-इति । एतदभिप्रेत्याह-'स्विष्टकृति' स्पिष्टद्यागे-'अपूर्वम् अपि' (अपि. रत्र भिन्नक्रमः) म फेवलं द्रव्यसंस्करणमपि स्वपूर्वसम्पादनमपि- 'स्यात' इति सम्बन्धः॥९॥ (१०) ४३११२१ तृतीयविषयो गतः । (१) (२) एतावत्पर्यन्तं चतुर्थाध्यायविषयप्रयुक्तिविचारागभूतः- स्तार्तीयशेरशेषिविचार एवानुवृत्त आसीत् । स इदानीं पर्यवसितः । इतः परं फिमायातीति भवति प्रतिज्ञापनीयम् । (३) तत्र सन्देहः---किं वक्ष्यमाणेप्वप्यधिकरणेषु शेष एव वि. चारणीय उत प्रयुक्तिविषय इति । (४) पूर्वपक्षः- यथाऽतीतेप्वधिकरणेपु-ऋतुशेषोऽयम् पुरुपशेपो.. ऽयमिति शेषशेषित्वमेव विचारितम्-तद्वदेव वन्यमाणेष्वपि पर्णादीनां तत्तच्छेपत्वविचार एव भासते । अतोऽप्रेपि शेष एव चिन्ताविषय इति । (५) सिद्धान्तः-यद्यपि शेप विचारोऽप्रिमेप्वधिकरणेप्वपि भा- सते तथाऽपि शेषत्यस्य यत् प्रयुक्तिरूपं फलं तदेव प्राधान्येनात्र विचार्य ते-शेषत्वं तु तदुपयोगित्येनैवेति प्रयुक्तिरेव विचारविषय-इति । एतदभिप्रेत्याह तृतीयेति । 'तृतीयस्य' अध्यायस्य 'विपयः शेषत्व- विचाररूपः-गतः समाप्तः-इतःपरम्प्रयुक्तिरेव विचारयिष्यत इत्या. शयः ॥ १०॥ (११) ४।१।२२-२४ दन्नः मयोजिकामिक्षा (१) प्रतिज्ञातःप्रयुक्तिविचारा प्रस्त्यते । - ·- मीमासानुप्रमणिका (२) चातुर्मास्येषु वैश्वदेघे श्रूयते-'तप्ते पयसिध्यानयति साद वैश्य देप्यामिक्षा घाजिम्यो पाजिनम्' इति । तप्ते दुग्धे दधिप्रक्षेपे दुग्ध विकृतम्भवति । तस्य पश्चिदशो घनीभूय पृथग्भवति अवशिष्टश्च जल रूपेणाघतिष्ठते । तत्र जर रूपेण यदवतिष्ठते तद् वाजिनमिति यच्च धनी भूत तदामिक्षति । तत्राद्य पैश्वदेवार्थ निहितमपर च धान्यर्थमित्यर्थ । एघ च दधिप्रक्षेपेण द्रव्यद्वय सम्पद्यते। (३) तत्र सन्देह -द्वयोव्ययोरामितावाजिनयो क्तरत् दधिप्रते पस्य प्रयोजकम्-फिमामिक्षासम्पादनाथ दधि प्रक्षिप्यते उत वाजिनस म्पादनार्थमिति। (४) पूर्वपक्ष-पयसि दधिप्रक्षेपाद् यथा श्रामिक्षादय सम्प घते तथैव याजिनद्रव्यमपि । उभयचात्र हविष्टु नोक्तम् । तस्मादुभया थों दधिमक्षेप इति। (५) सिद्धान्त -वाक्येनात्र न व्यान्तर हविष्ट्वेन विधीयते- अपि तु पय एव दधिसम्मिश्रम् । तन्व द्रव्यमामित्र-तत्रैव दधिपय सो रसस्य सहायात्-घाजिने तु मोपलभ्यते दधिपयसो रस । पप च दधिमिश्रितपयोद्रव्यसम्पादनार्थ तप्ते पयसि दधिप्रक्षेप श्रामिक्षार्थ एवं भवति न याजिनार्थ । अनुनिष्पाद्यमेय हि वाजिनम्-न तु प्रयोज कम् । तस्मादामिवात्र प्रयोजिकेति । एतदभिप्रेत्याह दन-इति । 'दघन ' तप्ते पयसि दधिप्रक्षेपस्य- 'प्रयोजिका' 'श्रामिक्षा-न तु वाजिनमिनि शेष ॥ १ ॥ (१२) ४२५ पदकर्माप्रयोजकम् । (१) प्रयुक्तिविशेषविचारोऽनुपर्वते । (0) अस्ति ज्योतिष्टोमे सोमय भाम्नात -अरुणया पिहाध्यक हायन्या सोम क्रोणाति' इति । इय च गौर्यदा सोमायणार्थमानीयते तदाऽध्वर्युस्तस्या पृष्टतो गत्या यत्र तस्या सप्तम पद निधीयते तत्र हिरण्य निधाय हुत्या च तत्पदगत 'जो गृहणाति-इत्यप्याम्नातम्- 'सप्तम पदमलिना ऽधहणाति' इति । (३) तत्र सन्देह --गवानयनस्य विम्प्रयोजकम्-सोमायणमु त पदरजोप्रहणमुतोभयमिति । (४) पूर्वपन -गोरानयनेनोमयमपि निप्पद्यते सोमायण रजो ग्रहण च । तस्मादुभयार्थम् -विशेषस्यानुपलम्भात्-इति । (५) सिद्धान्त - एकहाय-या प्रोणाति' इति साक्षाच्छुन्या प्रयार्थताऽभिधीयते । गोद्वारा तदानयनमपि मयार्थ मेयेति मम पर गो ·मीमांसामण्डनमण्डितो। गवानयने प्रयोजकः । न च पदरजोग्रहणार्थता गोस्तदानयनस्य या क्वचिच्छ यते । तस्मात् सोमक्रयार्थमेव गवानयनमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-पदकर्मति । 'पदकर्म' पदरजोग्रहणम् 'अप्रयोज- कन्' न प्रयोजकम-गवानयनस्येति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) ४।१।२६ कपालं न तुपाक्षिप्तम् (१) प्रयुक्तिविशेषविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'कपालेषु पुरोडाशं श्रपयति' इति- तथा च 'पुरोडाशकपालेन तुपानुपवपति' इति । (३) तत्र सन्देहः--कपालसम्पादनस्य किम्प्रयोजकम्-पुरोडा- शध्रपणमुत तुपोपवाप उतोभयम् । (६) पूर्वपक्षः-विनिगमनाभावादुभयमपि प्रयोजकम् । उभयोरपि कपालसम्पादनीयत्वं तुल्यमेवोक्तमिति । (५) सिद्धान्त:-पत्र द्वितीये वाक्ये यत् तुपोपवापसाधनत्वमुक्तं तन्न कपालसामान्यस्य-अपि तु पुरोडाशश्रपणार्थं यत् कपालमासा. दितं तस्यैव । तदिदं पुरोडाशकपालेनेति नामनिर्देशेन स्पष्टमवगम्यते । तस्मात्प्रथमं श्रपणमेव कपालम् प्रयोजयति-तस्य च तुपोपवापार्थता. ऽपि प्रसङ्गात् सिध्यति । तस्मात् पुरोडाशश्रपणमेव कपालस्य प्रयोज. कम्-इति । पतदभिप्रेत्योह-कपालमिति । 'कपालम्' कपालासादनम् 'तुपाक्षि. प्त' तुपोपवापप्रयुक्तं 'न' भवति-अपि तु पुरोडाशश्रपणप्रयुक्तमेवेति शेषः ॥ १३ ॥ (१३) ४११।२७ नाक्षिप्तः शकृता पशुः (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपोमीयः । तम्प्रकृत्य-'हृदयस्या. ग्रेऽयद्यति अथ जिह्वाया' इत्यादि पशुशरीराङ्गैर्हयनं श्रूयते । तथा च तत्सम्बन्धेनैव 'शकृत्सम्प्रविध्यति-लोहितं निरस्यति' इत्यादि शास- म्प्रव्याधादिकमपि श्रूयते । (३) तत्र सन्देहः अत्र पश्चालम्भस्य किम्प्रयोजकम्-कि हद याद्यपदानमुत शरुत्सम्प्रव्याधादिकमुतोभयमिति । (४) पूर्वपक्षः-हृदयादीनो शदादीनां च प्रकरणपाठसाम्यात् पशुसाध्यसाम्याच्च हृदयाद्ययदानमिव शरुत्सम्मन्याधादिकमपि पवा- लम्भस्य प्रयोजकमिति । (५) सिद्धान्तः-पशुयामो हि हविःमाध्यः । अत्तुं योग्यस्यैव च ·- मोमांसानुक्रमणिका हविष्टम् । तत्र योग्यत्यं च हृदयादीनामेव न शहदादीनाम् । तस्मात् हृद्यायचदानमेव प्रयोजकम् । शरुत्सम्प्रन्याधादिकं तु शेषप्रतिपत्ति. मात्रम् इति। पतदभिप्रेत्याह-नातिप्त इति । 'पशुः पश्वालम्भ:-'शकता' 'न' 'प्राक्षिप्तः प्रयुक्तः-अपि तु हृदयादिभिरेवेति भावः ॥ १४ ॥ (१५) ४।१।२८-३२ प्रयोक्ता स्विष्टकृन्नेटः १) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रयते-'उत्तरार्धात स्थिरकते समपद्यति' इति । अत्र पुरोडाशस्योत्तरार्धात् स्विष्टकृतेऽचदानं विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-अत्र पुरोडाशस्य प्रयोजक किम्-किमाग्नेययाग उत स्विष्टकदवदानमुतोभयमिति । (४) पूर्वपक्ष:-स्पिटादवदानमत्र द्वितीय पुरोडाशे तस्योसरा. धं च प्रयोजयति । तदुभयं विना तयदानस्यासम्भवात्-इति । (५) सिद्धान्तः-उत्तरशब्दोऽर्धशब्दश्च भागयाचित्यात् कश्चित् प्र. कृतं भागिनमाकाड्ततः । अग्निदेवतार्य सम्पादित आग्नेयः पुरोडाश. चात्र प्रकृतः भागांध। तस्मात्तमेयोपजीव्य तस्ययोत्तराधन स्थिपर- धागसम्पत्तौ लाययम् न च प्रयोजनमपरस्य पुरोडाशस्य । तस्मादा. ग्नेय एव पुरोडाशस्य प्रयोजको न स्थिदिति । एतदभिप्रेन्याह प्रयोक्तेति । 'स्विष्टकृत' स्थिरधाग:-'प्रयोगा' प्रयोजकः पुरोडाशस्य-'न' 'ट:' । किन्तु माग्नेय एष तामयोजक इति भावः॥१५॥ (१६) ४११०३३-३९ मयानार्थेऽभिधारणम् (१) प्रयुक्तिविचारविशेोऽनुवर्तते । (२)महतौ ज्योतिटोमे भूयते-'प्रयाजरोपेण हायभिधारयति' इति । विरतो व बाजपेये भ्रूयते-'सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालमते' इति । एवं पाजपेये द्विविधाः परायः-एक 'याग्नेयं पशुमालभेत' इत्या. दिना पिदिताः प्रतियागतः माप्ताः इतर यितिमागताः सप्तदरा प्राजापत्याः । स चसे प्रातःकाल एपोपमम्यन्ते । किन्तु भाग्नेयाडोना पशनां प्रातरेपालम्भनात् तदीयानां दयि प्रातरनुष्ठितप्रयाजशेषणया. भिधारणं सिध्यति । माजापन्यानो स्यालम्भो मध्याह भयनि । मतः प्रयाजानुष्ठानवाले तदीयहयिषामभायः । (३) तत्र सन्देहः-गाजाप-यपशुहविरामभिधारणमिमा कि ·मीमांसामण्डनमण्डिता । प्रातरनुष्टितप्रयाजशेषो धारयितव्यः तद्धारणार्थ च पात्रान्तर सम्पाद- यितव्यम्-तेन च प्राजापत्यानामभिधारण कर्तव्यम्-उत प्रयाजशेषो न धारयितव्य., न प्राजापत्यानामभिधारणं कर्तव्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-मध्याह्नकालीनप्राजापत्याभिधारणसिद्ध्यर्थं प्रातरनु. ठितप्रयाजशेषो धारयितव्यः । तद्धारणार्थ च पात्रान्तरं सम्पादनीयम्- शेषाधारभूताया जुह्वा मध्याह्न कार्यान्तरे व्यापृतत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-शेपाभिधारण हि प्रतिपत्तिकर्म । तस्य च प्रयो- जन दृष्टमेव पात्रस्य रिक्तीकरणम् । न तद दृष्टार्थम् । अतः पात्ररिक्ती- करणरूपप्रतिपत्यर्थमेव प्रकृतौ शेषाभिधारणम् । तच्च प्रातरनुष्ठितेनैवा- भिधारणेन सिद्धम् । तस्मान्नास्ति प्रयोजनम्युनर्मध्याह्वेऽभिधारणस्य न तरां च तत्सिद्ध्यर्थं शेषधारणस्य तद्धारणार्थ वा पानसम्पादनस्येति । त- स्मात् प्रातरनुष्ठितप्रयाजशेरमात्रस्थाभिधारणम् नपुनरिम्मभ्याढे इति । पतदभिप्रेत्याह-प्रयाजार्थ इति । 'अभिधारणम्' शेषस्य-'प्रयाजे एव प्रातरनुष्ठिते-न पुनर्मध्याह प्राजापत्यपशुसम्बन्ध इति शेषः । अतो नभवति प्राजापत्यपश्वालम्भनमभिधारणस्य प्रयोजकमित्याशयः ॥१६॥ (१७) ४।१।४०-४१ समानयः प्रयोक्ता स्यात् । (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'अतिहायेडो यहिः प्रतिसमानयति जुह्वामौपभृतम्' इति । श्रस्यार्थः 'पञ्चानाम्मध्ये तृतीयः प्रयाजः इटश. ब्देन बहुवचनान्तेनाभिधीयते -त तृतीय प्रयाजमतिक्रम्य पहिर्नामक चतुर्थं प्रयाज होतुम् उपभृत्सकायां स्नुचि स्थित घृत जुहामा- नेतव्यम्'-इति । (३) तत्र सन्देहः-यदिदमानयनम् तत् उपभृति श्राज्यग्रहण- स्य प्रयोजक भवति न वेति । (४) पूर्वपक्ष.-प्रयाजानुयाजाथस्यैवाज्यस्यैकदेश. समानीयते । तस्मात् पूर्वाधिकरणन्यायेनन भवत्यानयनमाज्यस्य प्रयोजकम् इति । (५) सिद्धान्तः--यथाऽनुयाजा औपभृतस्याज्यस्य प्रयोजका. स्तथा चतुर्थपञ्चमप्रयाजनिष्पादकमानयनमपि तस्य प्रयोजकमेवेति । एतदभिप्रेत्याह-समानय इति । 'समानयः समानयनम् -'प्रयोक्ता प्रयोजक 'स्यात्'-औपभृतस्याज्यस्येति शेषः ॥ १७ ॥ (१८) १४२-४५ यर्थमोपभृतं घृतम् (१) प्रयुक्तिपिचारोऽनुवर्तते ।

·जार्थम् । मीमांसानुक्रमणिका (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-- चतुर्जुह्वां गृह्णाति-अष्टाउपभृति गृह्णाति' इति । अन जौहवम् प्रौपभृत चास्यमाम्नातम् प्रयाजानुया (३) तत्र सन्देह.-कि जोहरमोपभृत चेत्युभय प्रयाजानुयाजम युक्तम् उत जौहबम्प्रयाजार्थमोपभृतमनुयाजार्थम्-उत जोहयम्प्रयाजा थमोपभृतमुभयामिति । (४) पूर्वपक्ष-नियामकामावादुमयमुभयार्थमिति । (५) सिद्धान्त -समुपलभ्यते च नियमवाक्यम्-'यजुहां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्' इति । न चानुयाजमात्रेणौपभृताज्यसम्बन्ध सूचयत् या क्य कविल्लभ्यते । तस्मात् श्रापभृतम्प्रयाजानुयाजोभयार्थमिति । एतदभिप्रेत्याह-धर्यमिति । 'प्रोपभृत' उपभृति गृहीत-'घृतम्' धर्यम्' प्रयाजानुयाजोभयामिति ॥ १८ ॥ (१६) ४।१६४६-४८ चतुस्सहयाद्वयं ग्राह्यम् (१) प्रयुक्ति विचारोऽनुवतते । (२) 'अष्टावुपभृति गृह्णाति' इति श्रूयते । (३) तत्र सन्देह --यदिदमौपभृतमाज्य तत् किं असदायेन प्रह- णन संस्क्रियते-उत चतु सड्या गुणभूता द्वयोर्ग्रहणयो.-अर्थात् किमन अष्टसहयाविशिष्टमेक ग्रहणम् उत चतुर्ग्रहीतद्वयम् इति । (४) पूर्वपक्ष -अष्टसहयाविशिष्टमेक ग्रहणमत्र विहिनम् । अष्ट सहयायययभूतयो चतुस्सहयाहयोर्विधाने सति श्रुतियाम्यस्थाएशब्द- स्थापयवलक्षणा प्रसज्येत इति । (५) सिद्धान्त -'चतुर्थहीतं जुहोति' इति वाक्येन होमो विहित । एय सति भएसयाविशिष्टमेक्स्यैव ग्रहणे इद वाक्य विरुध्येत । तस्मात् उपभृति चतुर्ग्रहीतद्वय विधीयते इत्येवोचितम् । तत्रैक चतुर्थ होत हविश्चतुर्थपञ्चमप्रयाजार्थमपर त्यनुयाजार्थम् इति । पतदभिप्रेत्याह-चतुस्सयेति । 'चतुस्सहयाद्वयम्' चतुस्साया विशिष्ट 'ग्राह्यम्'-चतुस्सायाविशिष्ट ग्रहणद्वयमेव विधीयते--न त्वएसयारिशिष्टमेषमित्याशय ॥ ९॥ न्यायास्त्वेकोनविंशतिः । स्पार्थम् । इति चतुर्थस्य प्रथम । -S" ·अथ चतुर्थस्य द्वितीयः। (१) ४।२।१-६ यूपैकदेशः स्वरुरपयोक्ता (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमीयः पशुः । तस्य पशोषूपे बन्धन- माम्नातम्-'खादिरे वघ्नाति-पालाशे वध्नातिः इति । तस्यैव सन्निधी श्रूयते 'यूपस्य स्वरु करोति' इति । यूपस्यैवैकोऽशः स्वरुरिति । (३) तत्र सन्देहः-किं यूपात् पृथगेव स्वरुरुत्पादयितव्यः उत क्रियमाणं यूपमनुनिप्पन्न एव ग्रहीतव्यः । अर्थात् शाखाच्छेदनादिव्या- पाराणाम्प्रयोजको भवति स्वहन चेति । (४) पूर्वपक्षः-'स्वर' करोति' इति पृथक् स्वरो. करणं विधीयते। करणं च छेदनादिना काष्ठस्य स्वरुत्वसम्पादनम् । तस्मात् स्वरुः यूपात् पृथगेय करणीयत्वेन विहितश्छेदनादीनाम्भवति प्रयोजक इति । (५) सिद्धान्तः-विद्यमानस्य यूपस्य यः प्रथमः खण्डः पतति स स्वरुरित्येतावन्मात्रमेवार्थः स्वरुविधेः स्वरु करोतीत्येतस्य । करोतेश्चात्र आदानमेवार्थः । तस्मात् स्वर्थन छेदनान्तरमपि तु यूपमनुनिष्पन्न एव स ग्रहीतव्यः । तस्मात् न स्वरुश्छेदनादेः प्रयोजक इति । एतदभिप्रेत्याह-यूपैकदेश इति । यस्मात् 'स्वरुः' यूपस्यैव एक- देशः खण्डविशेषो भवति--तस्मात् स 'अप्रयोक्ता'---- पृयोजक:- छेदनादीनामिति शेपः ॥१॥ (२) ४।२।७ प्राचीतिशब्दो वदतीह शाखाम्। (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः पलाशशाखया वत्सापाकरणमाम्नातम् । तामेव पलाशशाखाम्पूकन्योक्तम् 'पाचीमाहरति' इति । (३) तत्र सन्देहः- :-अत्र पाचीशब्दः किं पाची दिशं पक्ति-उत्त पाच्यां दिशि स्थितां पलाशशाखामिति । अर्थात्-पाहरणस्य प्रयोजिका किम्पाची दिगुत तस्यान्दिशि स्थिता शाखेति । (४) पूर्व पक्षः पूाचीशब्दस्य पाचीदिगेव मुख्योऽर्थः । मुख्यस्य चार्थस्य परित्यागे पमाणाभावात् पाचीदिगेवात्राहरणीयाऽऽहरणस्य पूयोजिका भवतीति। (५) सिद्धान्तः-दिश बाहरणं सर्वथाऽशम्यम् । तम्मान्प्राचीशब्दः ·मीमांसानुग्रमणिका प्राचीदगवस्थितपलाशासोपलक्षय नेव नेय । तया सन्येव प्रस्त फर्मानुग्रहो भपति । तस्मात् प्राचीदिगयस्थितवानाहरणीयेति । पतदभिमेत्याह प्राचीतीति । 'प्राचीतिशद' 'शासाम्' 'पदति' उप रक्षयतोति यावत् । तस्मात् शापयामाहरणीयाऽऽहरणस्य प्रयोजिका भ पतीत्याशय ॥२॥ (३) ४२८-९ छेदप्रयोक्ता न खलूपवेपः (१) प्रयुचि विचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'मृलत शाखा परियास्योपवेष क रोति' इति । येय पलाशशाखा वृक्षादाहृता ताम्पुनश्रिवा मृलभागेन प्रादेशपरिमितेनोपवेष कार्य इत्यर्थ । शासामागयोश्च द्वयोरनमूलयो फायें अपि पृथगाम्नाते-'शाखया वत्सानपाकरोति-उपवेपेण कपा सान्युपदधाति' इति । तदिद कार्यद्वयमत्र छिन्नया शाखया सम्पाद्यते । (३)तत्र सन्देह -शासाच्छेदनस्यात्र किम्प्रयोजकम्-शाखोप चेपश्चेत्युभयमुत शासैव प्रयोजिका उपचेपस्तदनुनिष्पादी इति । (४) पूर्वपत-यस्मात् शाखाकार्य बत्सापाकरणमुपवेषकार्य च कपालोपधानमित्युभयमपि छिन्नया शासया सम्पाद्यते तस्मादुभयमपि छेदनस्य प्रयोजकमिति । (५) सिद्धान्त -'उपवेष करोति इत्युक्ते केन द्रव्येणेयाकाड्डाया 'मूलत' इति वक्तव्यम-यस्य मूलमियाकाहाया-'यसापाकरणार्थ छिनाया पलाशशाखाया मूलम्' इति तत्पूरणम् । तस्माच्छेदने वत्सा पाकारिका शाखैव प्रयोजिका उपपेपस्त्यनुनिष्पादी इति । एतदभियाह 'उपपेप' छेदस्या शापाच्छेदनस्य 'पूयोक्ता' पयो जक 'न खलु' किन्तु वत्सापाकरणार्थशाखैव तत्पुयोजिकेन्याशय ॥३ (४) ४।२।१०-१३ शाखाप्रहारः पतिपत्तिकर्म। (१) पूयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते 'सह शासया पूस्तर पहरति इति । 3) नत्र सन्देह -अश्रोत शाखापहरण किमर्थकर्म उत प्रतिप त्तिर्म, अर्थात् प्रस्तरपहरणमिय शाखामहरणमपि होमम्प्रयोजयति न घेति। (2) पूर्वपत -पूहरनिश देना यागो विधीयते । प्रस्तरपूहरण च याग तस्मात् तत्साहचर्याच्छासापहरणस्यापि याग वम ततधार्थ कर्मचमपि--इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (५) सिद्धान्तः--शाखापहरणन्न भवति तुल्यम्पूस्तरपहरणेनं । प्रस्तरप्रहरणविपये 'सूत्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति वाक्यान्तरे मान्त्रव- रिणकदेवतासम्बन्धेऽवक्लृप्ते तन्मूलको यागः कल्पितः । शाखाप्रहरणे तु नास्ति काचिद्देवता। ततोऽत्र यागः कल्पयितं न शक्यते । तस्मात् प्रहरतिशब्देनात्र त्यागमात्रमुच्यते । वत्सोपाकरणे पलाशशाखोपयुक्ता । तस्या अयं त्यागः प्रतिपत्तिकमैव भवति इति । एतदभिप्रेत्याह-शाखेति । 'शाखायाः यत्सापाकरणोपयुक्तायाः पलाशशाखायाः 'प्रहार' प्रहरणं 'प्रहरतिशब्दोपात्तं-'प्रतिपत्तिकर्म: उपयुक्तद्रव्यपरित्यागरूपमेव-न तु 'अर्थायः क्रतुसाफल्यप्रयोजनाय क्रियमाणम् 'अर्थकर्म' इत्याशयः ॥ ४॥ (५) ४।२।१४ -१५ अपानिनीतिः प्रतिपत्तिरेव (१)-प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते। (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'अपः प्रणयति' इति प्रणीतानां चा. पाम्प्रयोजनमाम्नातम्-'प्रणीताभिहवींषि संयोति-अन्तर्वेदि प्रणीता निनयति' इति । (३) तत्र सन्देहः-श्रपां निनयनमत्रार्थकोत प्रतिपत्तिकर्म । अर्थात् अपाम्प्रणयनस्य किम्प्रयोजनम्-किं हघिस्संयवनं निनयनं चेत्यु. भयमुत हविस्संयवनमात्रमिति । (४) पूर्वपक्षः-उभयमप्यत्र प्रयोजकम् । श्रपःप्रणयनेनोभयोरपि तुल्य एव सम्बन्ध उक्तः । न च कश्चिद्विशेष उपलभ्यते येनैकेनैव सम्ब- न्धः स्यात् । तस्मानिनयनमपि संयवनमिवापःप्रणयनस्य प्रयोजकमर्थ- कर्मवेति । (५) सिद्धान्तः-संयवनविनियोगवाक्ये प्रणीताभिरिति तृतीया- श्रुत्या अपां संयवनसाधनत्यमवगम्यते । निनयनवाक्ये तु प्रणीता इति द्वितीयाश्रुत्या संस्कार्यत्वमात्रमवगम्यते । अतः संयवनमेवात्र प्रयोज- कम्-निनयनं तु न प्रयोजकमपि तु प्रतिपत्तिरूपः संस्कार एवेति । एतदभिप्रेत्याह-अपामिति । 'अपां' 'निनीतिः निनयनम्-'प्रति. पत्तिरेव'-प्रतिपत्तिरूपः संस्कार एव-नापाम्प्रणयनस्य प्रयोजकमि- त्याशयः ॥५॥ (६) ४।२।१६-१८ दण्डप्रदानम्पुनर्यकर्म । (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'फ्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डम्प्रयच्छ- २२ ·१७० मीमासानुप्रमणिका ति' इति । दीतितेन धृतस्य दण्डस्य मैत्रावरुणाय समर्पणमनाम्नायते । (३) तन सन्देह –एतद्दण्डदानमर्थकमोत प्रतिपत्तिकर्म । अर्थात् दण्डस्य प्रयोजक वि दीक्षितेन धारणमुत धारणम्मैनावरुणाय प्रदान चेत्युभयमिति । (४) पूर्वपक्ष-दएडस्य यजमानसस्कारसाधनमृतस्य यजमान धारणेनैव कृतकृत्यत्वात् कृतोपयोगस्य दण्डस्यान्यस्मै प्रदान प्रतिप त्तिमात्र भवितुमर्हति इति । (५) सिद्धान्त-यजमानधारणेनै वदण्डस्य सर्वे उपयोगा न यू र्णा । अनन्तरमपि तस्योपयोगो वर्तते । तथाहि यदा मैत्रावरुण प्रैषमनु वदति तदानीमवलम्मनाय दण्डोऽपेक्षित इत्याम्नातम् -'दण्डी नपान न्वाह' इति । तस्मात् यथा यजमानसस्काराय दण्डोऽपेक्षितस्तथैव मै प्रावरुणसस्कारायापीति । यथा यजमानाय दण्डसमर्पणमर्थकर्म तथैव मैत्रावरुणाय समर्पणमपीयर्थक्मैव मैनावरुणाय दण्डप्रदानमिति । एतदभिप्रेत्याह-दण्डेति । 'दण्डस्य' सस्कारकत्येन यजमानघृत स्य 'प्रदान' मैत्रावरुणाय समर्पणम्-'शर्मि' यागाहसम्पादनो पयोगि न प्रतिपत्तिरूपम्-'पुन ' इति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तमस्माद्या वर्तयति ॥६॥ (७) ४२११६ प्रासो रिपाणाप्रतिपत्तिकर्म (१) प्रयुक्ति विचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे धूयते-'कृष्णविषाणया पगडूयते-प्रत्तासु द क्षिणासु चायाले कृष्णावपाणा प्रास्यति' इति । श्रय गृष्णपिपाणेन एडूयन तत्प्रासन चाम्नातम् । (३) तत्र सन्देह -कृष्णपिपाणप्रासनमत्रार्थकोत प्रतिपत्तिक म । अर्थात् कराड्यन प्रासन चेत्युभयमपि विपाणस्य प्रयोजकमुत क राडूयनमानमिति । (४) पूर्वपक्ष -प्रासनमप्यपूर्वविशेषजनपान सप्रयोजनम् । त स्मादर्थमवेतदिति । (५)सिद्धान्त --'कृष्णविषाणया फण्डूयते' इति तृतीयाभुत्या यज मानशिर कापनोपयुलस्य विएणस्य नारयुपयोगातरम् । तस्मात् कृतोपयोगस्य तस्य प्रासन प्रनिपत्तिरेय भवितुमर्हति । अपच चा त्याले एव प्रासनमिति प्रतिपत्त्याधारनियमनेन सम्पद्यते । तस्मात् वि पाणस्यमासन मतिपत्तियति।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह -प्रास इति । 'प्रासः' चात्वाले प्रासनं यदाम्नातं तत्-विपाणाप्रतिपत्तिकर्म 'विषाणायाः कृतोपयोगायाः 'प्रतिपत्तिः परित्यागरूपः यः संस्कारः तद्रुपमेव कर्म-न तु अर्थकर्मेति ॥ ७॥ (८) ४।२।२०-२२ न सोमलिप्तरुदकेष्टिरिष्टा । (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२)अस्ति ज्योतिष्टोमेऽवभृथस्नानम् । तत्प्रकृत्य श्रूयते-'यत् कि- ञ्चित् सोमलिप्तं द्रव्यं तेनावभृथं यन्ति' इति । (३) तत्र संशयः-अत्र यत् सोमलिप्तानां द्रव्याणामवभृथगमनमु. तं तत् किम्प्रतिपत्तिकोतार्थकर्म । अर्थात् अवभृथं कि द्रव्याणम्प्रयो- जकमुत नेति । (४)पूर्वपक्षा-सोमलिप्तानां द्रव्याणामवभृथसाधनत्वमभ्युपेयम्- 'तेनावभृथं यन्ति' इति तृतीयाश्रुत्या अवभृथसाधनत्वावगमात् । तस्मात् सोमलिप्तं द्रव्यमवभृये हविष्वन नेयम् । तथा च भवत्यवभृथं द्रव्यस्य प्रयोजकमिति । (५) सिद्धान्तः-'वारुणेनैककपालेनावभृथमवयन्ति' इत्यनेन वाक्येनावभृथे पुरोडाशस्यैव हविष्वमाम्नातम् । एवं च पुरोडाशेनावरु- द्धेऽवभृथकर्मणि अन्यस्य हविषो न भवति सम्बन्धः । तथाच सति प्रवृ. ते वाक्येऽवभृथशब्देन अवभृथदेशो लश्यते। तस्मिंश्च देशे सोमलिप्तद्रव्य. स्य नयन विधीयते । तच्च नयनं प्रतिपत्तिरूपमेव भवति सोमलिप्तानां द्रव्याणां पूर्वमुपयुक्तत्वात् । तस्मात्प्रतिपत्तिकर्मैव सोमलिप्तद्रव्याणामब. भृथगमनमिति । पतदेवाभिप्रेत्याहनेति । 'सोमलिप्तैःद्रव्यैः 'उदकैटिन इटागसोम. लिप्तद्रव्यरूपैर्ह विभिरवभृथाख्ययागोऽनुष्ठातन्य' इति मतंन सम्यर-अपि तु उक्तद्रव्याणामवभृथगमनं तेषां प्रतिपत्तिरूपमेव भवतीत्याशयः॥८॥ (8) ४२२३-२४ देशादिवाक्ये नियमो विधेयः (१)-प्रयुक्तिविचार एवानुवर्तते । (२) 'समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत, प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत, पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाममावास्यया यजेत, अ. ग्निहोत्रम्यक ऋत्यिक, सोमेन यजेत' इत्यादि समुपलभ्यते देशकाल. कर्तृव्यसमाम्नानम् । (३) तत्र सन्देहः-देशकालादयोऽत्र विधीयन्ते-उतानूद्यन्ते । अर्थात् देशकालादयो भवन्ति तत्तत्कर्मणः प्रयोजका न वेति ।

·२७२ मीमासानुग्रमणिका (४) पूर्वपक्ष-देश-काल-कर्तृ-द्रव्याणि विना कर्मणामस म्भवात् अर्थापत्त्यैवैते प्राप्ता । तथाच प्राप्तानामुपवर्णनमनुवाद एव न विधिरिति । (५) सिद्धान्त -देश काल कर्ता द्रव्यमेतत् सय दर्थापत्याप्राप्त तत्सामान्यत एव । य कश्चिदेश य कश्चित् काल यकश्चित् कर्ता यत् किश्चिद्रयम्--अनियमेन पर्याप्त तत्तत्कर्मसम्पादनाय । प्ररतेपु तु याक्येषु नियमा उपलभ्यन्ते-सम एन देशे दर्शपूर्णमासाभ्या याव्यम्- पोर्णमास्यामेव पोर्णमासयाग कर्तव्य -अग्निहोने एक एरानुष्ठाता- यागविशेषे सोम पवैक द्रव्यम्-इत्येवरूपा । न चैने नियमा कुतश्चि दपि प्राप्ता । तस्मात् समदेशादिनियमा अप्रविधीयन्त इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-दशति । देशादिवाक्ये यस्मिन् वाक्ये समो दे श पौर्णमासीकाल इत्यादि वय॑ते तस्मिन्-'नियम' सम एवं देश पौर्णमास्येवकाल इत्येवरूप -विधेय विधिविपयोभवति–जानुवाद मात्रमित्यर्थ ॥९॥ (१०) ४।२।२५ द्रव्य गुणाना नियमस्तथैव। (१)-पूषाधिकरएसदृश एवाय विचार । (२) 'चायन्य श्वेतमालभेत भूतिकाम 'इत्यत्र श्वतपशोर्यायुदरतो दशनालम्भनमुक्तम् । (३) तत्र सन्देह -किश्तवर्णाऽध विधीयते-उतानृद्यते -इति । अर्थात् श्यैत्यगुण प्रधानेन कर्मणा प्रयोज्यते न वेति । (४) पूर्वपक्ष -चैत्यगुणस्य द्रव्य पशु विना न भवति फ्यिया उन्मय । पशुसहितस्य च तस्य क्रियान्यय पशुविधिनैव प्राप्त । तत एय प्रासस्य चात्र वचनमनुवाद पचति । (५) सिद्धान्त -सामान्यत पशुद्रव्यस्यान्यत प्राप्त वऽपि श्वेत पर्ण एच पशुरालम्भनीय इति नियमस्य कुनधिदपि न प्राप्ति । तस्मात् नियमाशे भवत्यर निधे प्रयोजनम् । तस्मात् चैत्यगुणोऽत्र विधी एतदभिप्रेत्याह-द्रव्य इति । द्रव्ये पश्चादो-'गुणानर श्वैत्यादीना- 'नियम 'श्वेतमेव पशुमालभेते यादिरूप -'तयैव' पूर्गधिकरणयद् यि धेय एव- तु गुणस्य यचनमनुवादमात्रमित्याशय ॥१०॥ (१०) २।२६ तथाऽवयातादिविधिनियन्ता (१) नवमाधियरल्सहश एव विचार । नयमे दशवालकतृ दश यत इति ।

·मीमासामण्डनमण्डिता । १७३ नियमाना विधेयत्व-दशमे गुणनियमस्य विधेयत्व स्थापितम् । स स्कारनियम इदानी चिन्त्यते । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'नीहीनवहन्ति' इति । अत्र चरुस म्पादनाथं तराडुलकरणाय नीहीणा वितुपीभाषायावहननमाम्नातम् । (३) तत्र सन्देह -फिमत्रावहननस्य निधिरुत चरुविधिप्राप्तस्या- नुवाद इति । अर्थात् अवहननम्प्रधानमणा प्रयोज्यते न घेति । (४) पूर्वपक्ष-तण्डुलनिष्पत्त्यर्थमयहनन लोकव्यवहारत प्राप्तमे चात्रानूद्यत इति । (५) सिद्धान्त -यद्यप्यवघातस्तण्डुलनिष्पत्त्यर्थ लोकव्यवहारत प्राप्तस्तथाऽपि नखविदलनादीना वितुपीकरणोपायान्तराणा निवृत्यर्थ तस्य नियमोऽपेक्ष्यते । स एव नियमोऽन विधीयते इति । एतदभिप्रेत्याह-तथेति । 'तथा द्रव्यगुणविधानवत्-'अवघातादि विधि ' द्रव्यसस्काराणामवघातादीना विधि -'नियन्ता' नियमविधा यक भवति-न तु सस्कारवचनमनुवादमात्रमित्याशय ॥ ११ ॥ १.२ ४.३२७-२८ त्यागः श्रुतोद्देशयुतो यजिः स्यात् । (१) प्रधानेनाङ्गानि विनियुज्यन्त इति स्थितम् । कि चास्य प्रधा नस्यागिन (शेविण ) स्वरूपमितीदानी विचार्यते । (२) 'सोमेन यजेत'-'अग्निहोत्र जुहोति'-'हिरण्यमात्रयाय द दाति' इति वाक्येपु यागहोमदानरूपाणि कर्माण्याम्नातानि । (३) तत्र सन्देह --किमेतेपा त्रिरिधाना कर्मणा प्रातिस्तिकस्वरूप निरूपयितुम् शक्यते न चेति । (४) पूर्वपक्षः-जयाणामपि यागहोमदानानां त्यागरूपसाम्यदु भेदो दुनिरूप । तस्मात् सांगयप्येतानि त्यागरूपाण्येवत्यरसेयम् इति। (५) सिद्धान्त -प्रयाणामपि प्रातिस्विक स्वरूप सुनिरूपम् । तथा हि 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत'इति विहिते यागे तन पुन- विशेषेण होमो विहित -~'चतुरवत्त जुहोति' इति । श्रच यागहोमयो पार्थक्य स्पष्ट प्रतिभाति-देवतोद्देशेन द्रव्यस्य त्यागमान याग त्यागपूर्वक प्रक्षेपस्तु होम इति । एतदभिप्रेत्या-त्याग इति । 'श्रुतोद्देशयुत ''धृतोग्य उद्देशोग्देवता. रूप तेन 'युत ' तत्सम्वद्धनेनोक्त –'त्याग' द्रव्यस्य-'यजि' यागा. भिधेय कर्म-'स्यात् । तथा च विहितदेवतोद्देशेन द्रव्यस्य त्यागो याग इति यागस्वरूपमवधेयमित्याशय । [भाष्ये यागलक्षणपर द्वादशमधिकरण होमलक्षणपरं च प्रयोद- ·१७४ मीमासानुक्रमणिका शाधिकरण-तदन्तर्गतमेव च दानलक्षणमिति । न्यायमालाया त्येक स्मिन्नेवाधिकरणे प्रयाणामपि समावेश कृतो वर्तत इत्यवधेयम् ] ॥१२॥ (१३) ४।२।२८ प्रक्षेपयुक्तो यजिरेव होम: (१-२-३ ४) पूर्वाधिकरणानुरूपम् । (५) सिद्धान्त -देवतोद्देशेन त्यागपूर्वको द्रव्यस्य प्रक्षेपो होम । प्रक्षेपाशोऽत्राधिक इति । एतदभित्याह-प्रोपेति । 'प्रक्षेपेण द्रव्यस्य कस्मिंश्चिदाधारे श्रा सेचनेन 'युक्त ' सहितो यदा 'यजि त्यागमात्ररूपो यागो भवति-- स एय याग -'होम' होमपदवाच्यो भवति ॥ १३ ॥ (१४) ४।२।२८ त्यागः परस्त्रीकरणं च दानम् । (१-२ ३-४) द्वादशाधिकरणेऽनुसन्धेयम् । (५) सिद्धान्त ~यत्र त्यागरूपे कर्मणि दामोत्कृष्ट द्रव्ये स्वस्थ. न निवत्य परपुरुषस्वरमुत्पाद्यते तद् भरति दानमिति। एतदभिप्रेत्याह-त्याग इति 1 यस्मिन् धर्मणि द्रव्यस्य 'त्यागो' भ घति अथ च 'परस्वीकरणम्'-'परस्य' पुरुपान्तरस्य 'स्यीकरणम्' मह पम् भवति तदा तद् भवति 'दानम्' इति । एव च त्रिपपि यागहोम दानेषु द्रव्यस्योत्सर्ग समान -किन्तु देवतामुद्दिश्योत्सर्गमात्र 'याग' आसेचनसहित उत्सगों 'होम' उत्सगपूर्वक परस्यत्वोत्पादनं 'दानम् इति विवेक ॥१४॥ (१५) ४।२।२६।३० समानमिष्टिनितयेऽपि वर्हि (१) प्रसक्तानुप्रसत्त विचारानन्तर प्रयुक्ति विचार पुनरनुपर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे धूयते-'यदातिध्याया यहि सदुपसदा तदनीपो मीयस्य चति । क्रीत सोम शक्टेनस्थाप्य प्राचीनवंश प्रति आनयने या इथिनिरूप्यते सा'पातिथ्या-तत ऊ त्रिपु दिने यमाना 'उप सदा-औपयसध्येऽति अनुष्टेयोऽग्नीरोमीय । (३) अत्र सन्देह --किमप्रातिथ्येटिवहिप उपसदादावतिदेश उत्त पहिस्साधारणयिधिरिति । अर्थात् उपसदादयो धर्हिपस्तधर्माणां पा भवन्ति प्रयोजका न घेति । (४) पूर्वपक्ष-अातिथ्यण विहित यहियापसत्म प्राधि विधीयत तहि तस्यातिध्याया विधानमनर्थकं स्यात् । यदि चातिथ्या यामुपयुक्त यद्यहिस्तदेयोपसामु विधीयते तदा विनियुक्त विनियोगरूपो विरोध: स्यात् । तस्मान् प्रातिध्याहियो ये धर्मान्त गयोपसम्मतिदि ·मीमांसामण्डनमण्डिता । श्यन्ते इस्यतिदेशपरमेवात्र वाक्यमिति । (५) सिद्धान्तः-साक्षाच्छुन्या वहिप अातिथ्योपसदग्नीपोमीयेप्वे. कत्वं प्रतीयते । न तु तस्याः प्रतीतेस्त्यागे मानम्पश्यामः । तस्माद् वहिपः साधारण्यमत्र विधेयम् । आतिथ्याथं यद् वहिरासादितं तत्सर्व नातिथ्यामात्रार्थमपि तृपसदग्नीपोमीयार्थ चोपादेयमिति विधिवाक्यार्थः। तस्मात् प्रातिथ्येष्टिवत् उपसदग्नीपोमीया अपि वहिपः प्रयोजका इति । एतदभिप्रेत्याह-समानमिति । 'इटित्रितयेऽपि'-आतिथ्यायाम उपसत्सु अग्नीपोमीये च-'यहिः' 'समानम्। साधारणम् इति सम्बन्धः१५॥ न्यायास्तु पादे दश पञ्च चात्र । स्पष्टम् । न्यायामालानुसारेणाधिकरणसथाऽत्र त्रयोदशैवेति ध्येयम्॥ इति चतुर्थस्य द्वितीयः पादः । अथ चतुर्थस्य तृतीयः। [फलविचारात्मकः] (१) ४.३१-३ द्रव्यादिफलवाकू स्तुत्यै (१) प्रयुक्तिप्रसङ्गेनैवत्वर्थपुरुषार्थविवेकः प्रथमात्पादादनुवर्तते । (२) 'यस्य पर्णमयो जुहूर्भवति न स पापं श्लोक शृणोति' इति पर्णद्रव्यविशेषसम्बन्धन फलश्रवणम्-'यद्यते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृक्त' इति प्रजनरूपसंस्कारसम्बन्धेन फलश्रवणम्--'यत् प्रयाजानु- याजा इज्यन्ते वर्म वा एतद् यशस्य क्रियते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभि- भूत्यैः इति कर्मविशेषसम्बन्धेन फलश्रवणम् । (२) तत्र सन्देहः किमेतानिद्रव्यसंस्कारकर्माणि पुरुषार्थानि फ. लोक्तयश्च फलविधयः-उत्तेतानि क्रत्वानि फलोक्तयश्चार्थवादा एऐति। (४) पूर्वपक्षः-अत्र यत् पर्णद्रव्यम् , यश्चाअनेन चक्षुःसंस्कारः, यश प्रयाजानुयाजरूपं कर्म-तत् त्रितयमेव पुरुषार्थत्वेन विधीयते- पापश्लोकश्रवणराहित्यम् भ्राच्यचक्षुर्वृजनम् भ्रातृव्याभिभवनं चेति फलत्रितयस्य पुरुषगामित्वेन स्पष्टं प्रतिभासात् इति । (५) सिद्धान्तः- एतेषु वाक्येषु फलं साध्यत्वेन न प्रतीयते-शृणो. तीत्यादिवर्तमानत्यनिर्देशात् । तस्मात् यदत्र फलश्रवणं तत् तत्तत्कर्मणि प्रवर्तकः मत्वर्थोऽर्थवाद एवेति ।

·मीमांसानुक्रमणिका एतदभिप्रेत्याह-द्रव्यादीति । 'व्यादिफलयाक'-'न्यादीनां द. व्यसंस्कारकर्मणा सम्बन्धेन या 'फलानां पापश्लोकश्रवणराहित्यादिफ- लानां 'या' उनिः सा -'स्तुत्यै अर्थवाद एव, नतु विधिरिति भावः॥१॥ (२) ४३४ नित्ये गोदोहनं न हि । (१) प्रयुक्तिविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोरपःप्रणयनमाम्नातम् । तत्र विशिष्य श्रूयते 'गोदोहनेन पशुसमस्य प्रणयेत्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अपःप्रणयनाथं यदु गोदोहनपात्रमुक्तं तकि काम्यमानार्थमुत नित्यकाम्योभयार्थमिति । अर्थात् किं नित्यकाम्योमयं प्रायनं गोदोहनस्य प्रयोजम्मुत काम्यमेव प्रणयनमिति । (४) पूर्वपतः-नित्यकाम्योभयार्थमिदम्पारम् । नित्यप्रणयने पा. प्रान्तरस्यानाम्नानात् पात्रस्य च तत्राप्यपेक्षितत्वात् श्रौते च कर्मण्यच. तपात्रस्य प्रवेशानौचित्यादिति । (५) सिद्धान्तः--कामविशेषसिद्धयर्थ च पात्रविशेषस्य विधानम् । तश्च कामे सत्येव योग्यम् नान्यथा । नित्ये प्रायन च 'चमसेनाप: प्रणयति' इति सामान्यतो विहितेन येन केनापि या पात्रेण सम्भवति । काम्यं पात्रं नित्ये नान्वेति इति । एतदभिमेन्याह नित्य इति । 'नित्ये श्रपःप्रणयने-'गोदोहन' पात्रं- 'न हि' नान्येतीत्यर्थः ॥ २॥ (३) ४३५-७ नित्ये काम्ये च दध्यादि (१) पूर्वाधिकरणापयादः । एप एवं संयोगपृथक्त्वन्याय इति प्रसिद्धः। (२) अग्निहोत्रे श्रूयते 'दघ्ना जुहोति' इति पुनश्च दध्नेन्द्रियकामस्य (३) तत्र सन्देहः-द्वितीयवाक्ये यद् दधिद्रव्यमुक्तं तत् किं काम्य पवान्वेति उत नित्यकाम्योभयोरिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन काम्य एव होमे दध्नो- (५) सिद्धान्तः--'मा जुहोती'त्यत्र कामनिरपेक्षमेव दधिद्रव्य. स्य विधानम् 'ध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र च कामसापेक्षं विधा. नम् । एवं च पास्यद्वयानुसारेण दधिदम्यम्य नित्येन काम्येन चान्ययो. ऽविरुद्धः । तस्मादुभयोरप्यन्ययो दधिद्रव्यस्येति ॥ जुहुयात्। इति । उन्धय इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। एप एव न्यायः-'खादिरे बध्नाति'-'खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीत' इत्यत्रापि । एतदभिप्रेत्याह नित्य इति । 'दध्यादि' दधि खादिरं च द्रव्यम्- 'नित्ये काम्ये च'-अन्वेतीति शेषः ॥ ३ ॥ (४) ४।३।८-६ क्रत्वर्थं स्यात् पयोव्रतम् । (१) क्रत्वर्थपुरुषार्थविवेकोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे दीक्षितस्यान्नभोजनाभावे व्रतमाम्नायते-'पयो व्रतं ब्राह्मणस्य, यवागू राजन्यस्य, प्रामिक्षा वैश्यस्या इति । (३) तत्र सन्देहः-एतद् व्रतं पुरुषार्थमुत क्रत्वर्थमिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकरणेन क्रत्वर्थता वाक्येन तु ब्राह्मणादिपुरुषार्थ. ता। तस्मात् प्रकरणं बाधित्वा वाक्येन पुरुषार्थत्वमेवेति । (५) सिद्धान्तः--ब्राह्मणादिपुरुषसम्बन्धो व्रतसम्बन्धिद्रव्यविशेष- स्य तत्तजातिगतत्वेन व्यवस्थापनार्थमेवोक्तः । अतः प्रकरणयलेन तु. शेषत्वमेव व्रतस्य स्वीकार्यमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह मत्वर्थमिति । 'पयोव्रतम्' 'कन्वर्थम्' 'स्यात्'- न तु पुरुषार्थम् । पुरुषार्थत्वे फलकल्पनमावश्यकं स्यादिति भावः ॥४॥ (५)४।३।१०-१२ विश्वजित सफलो यागः (१) पुरुषार्थन्वे फलवचनस्य नियामकत्वं सूचितम् । कदाचित यत्र फलघचनं नास्ति तत्र किं सर्वथा फलाभाव एवंति विचार्यते । (२) 'विश्वजिता यजेत' इति विश्वजिद्याग धाम्नातः । (३) तत्र सन्देहः-किमयमफल एव याग उत सफल इति । (४) पूर्वपक्षः-फलस्याश्रुतत्वान्नास्ति विश्वजिति फलमिति । (५) सिद्धान्तः-विश्वजिता यजेतेति वाक्यस्य विश्वजिता यागेन भावयेदित्यर्थोऽवगम्यते तत्र किम्भावयेदित्याकाङ्क्षा उत्तिष्ठति । तदा- कासानिवृत्तये यागसम्पादनीयस्य फलस्यावश्यकता । कल्पिते चैवं फले तत्सिद्ध्यर्थ यागे प्रवृत्तिः पुरुषस्य सिध्यति । अन्यथाऽनर्थकः स्याद् विधिरिति ॥ एतदभिप्रेत्याह विश्वजिदिति । 'विश्वजिद् यागः' 'सफल' कल्पि- तफलत्वात् न फलशून्य इति भावः ।। पञ्चमपष्ठसप्तमाधिकरणानि समष्टया 'विश्वजिन्न्याय' इति नाम्ना प्रसिद्धानि ॥५॥ (६) ४३३१३-१४ एकमेव फलं ततः । (3) विश्वजित्फलविवार एवानुवर्तते । २३ ·मोमासानुक्रमणिका (२) पिश्यजिद्याग एवान विषय । (३) तत्र सन्देह विश्वजिद्यागे क्मेिकमेय फ्ल क्रपनीयमुत स योणि फलानीति। (४) पूर्वपक्ष -एतदेवास्य फलमेकमिति नियामकस्याभावात् प शुपुत्रादिक सर्वमेवास्य फल करपनीयमिति । (५) सिद्धान्त --एक्स्यैव फ्लस्य कल्पनेन पुरुषप्रवृत्ते सिद्ध स्वात् फलान्तरक्रपना न न्याय्या । श्रत एक्फलक पव विश्नजि द्याग इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-एकमेवेति । 'तत ' विश्वजिदयागात् 'एक्मेय फल-सिध्यति इति शप ॥६॥ (७) ४।३१५-१६ स स्वर्गस्त्वविशिष्टत्वात् (१) विश्वजिद्विचार एवानुवर्तते । (२) विश्वजिद्वाफ्यमेवान विषय । (३) सन्देहश्चात्र-किं यत् किञ्चिदेव फल कल्पनीयमुत नियमेने कमेव किञ्चिदिति। (४) पूर्वपक्ष-नियामकाभावाद् यत्किञ्चित् क्त्पनीयमिति । (५) सिद्धान्त -स्वर्ग एचान फल वेन करपनीय । पश्यादिफ लयत् म्बर्गो दुखसम्मिधितो न भरति सुखमयश्चाय पुरुषमात्रस्येप्रतमो भवति । अत करपयितव्य एकस्मिन् फले स्वर्ग एव परपनीय इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-स स्वर्ग इति । 'स्वर्ग एव 'स विश्वजि रफल वेन करप्य । कुत इयाह अविशिष्ट यादिति । सर्वे पुरुषैरीप्सित तमत्वादित्यर्थ ॥७॥ (८) ४३१७-१६ रानिसने फल स्तुती । (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) द्वादशाहादूचं भाधिनस्त्रयोदशराघचतुर्दशरात्राय मत्र विशपा । पत एव समुदायरूपण रात्रिसत्रनाम्ना प्रसिद्धा । (३) तत्र सन्देह -अत्रापि फलस्यानुनत्वात् किं स्वर्ग पथ पर करप्यमुतान्य करप कोऽप्यस्तीति । (४) पूर्वपक्ष-पूयाधिरणन्यायेन स्वर्ग एयात्रापि पल वरप नीयमिति। (५) सिद्धान्त -सत्रकाण्ड एवार्थवादवाक्यमुपलभ्यते 'प्रति या एते य एता रानीरपयन्ति इति। पचरात्रिसविधे A ·मीमांसामण्डनमण्डिता। १७५ स्तावकेऽर्थवादे प्रतिष्ठा श्रुतोपलभ्यते । सा चान्यवाश्रुतस्वर्गफलापेक्षया प्रत्यासन्नतरा । तस्मात् अर्थवादवाक्योक्ता प्रतिष्व रात्रिसत्रे फलस्वेन कल्पनीयेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-रात्रिसत्र इति । 'रात्रिसत्रे' यत् 'फलं' कल्पनीयं तत् 'स्तुतौ अर्थवादवाक्ये एवोक्तम्--अतो नान्यतः कल्पनीयमि. तिभावः ॥८॥ (8) ४।३।२०-२४ तत्तच्छ्रुतं फलं काम्ये (१) यः सफलः सपुरुषार्थ इत्यतो यागफलविचार एवानुवर्तते विश्वजिन्न्यायापवादरूपः । पूर्वस्मिन्नधिकरणेऽर्थवादवाक्ये फलस्योक्तिरत्र तु विधिवाक्य एच तस्योक्तिरिति विशेषः। (२) 'सौर्य चरु निर्वपद् ब्रह्मवर्चसकाम ' इत्येवंरूपाणि काम्यानि कर्माण्याम्नातानि। (३) तत्र सन्देहः--एवंविधस्य कर्मणः किं यथोक्तमेव फलमुत तत् स्वर्गश्चेत्युभयमिति । (४) पूर्वपक्षा-उभयमपि फलमभ्युपेयम् । एकस्य विधावेव प्रतिपदमुक्तत्वात् स्वर्गस्य च सर्वैरेवाविशिष्टमभीप्सितत्वादिनि । (१) सिद्धान्तः-साक्षाच्छु तेनै फलेन निराकाङ्क्ष विधिवाक्ये विश्वजिन्न्यायेन फलान्तरकल्पनमनावश्यकम् । तस्मात् यथाश्रुतमेव फलमिति। एतदेवाभिप्रेत्याह तत्तदिति । 'काम्ये फलचिशेषमुद्दिश्य विहिते क. मणि 'तत् तत् प्रातिस्विकरूपेण 'श्रुतं' विधियाक्योपात्तम् एव 'फलम्। ग्राह्यम् , नान्यत् कल्पनीयमिति शेषः ॥९॥ (१०) ४।३।२५-२६ सर्वकामविधिर्भवेत् । (१) फलविचारोऽनुवर्तते । (२) इदमाम्नायते-'एकस्मै वा अन्या इष्टयः कामायाहियन्ते, सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इति-तथा 'एकस्मै वा अन्ये यशक्रतवः कामा- याहियन्ते, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोम' इति च ॥ (३) तत्र सन्देहः-'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासो, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमा इत्युभयत्र सर्वपदेन किं दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमयोरङ्गोपाङ्गसाध्यानि फलान्यनूयन्ते उत सर्वाएयेच फलानि दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमयोः सा. ध्यत्वेन विधीयन्ते-इति ।

·मामासानुप्रमणिका (४) पूर्वपक्ष-सर्यभ्य इत्यनुवाद एवाहोपाङ्गसाध्यफलानाम् । तद्यथा सामिधेन्यनुवचन दर्शपूर्णमासाङ्गम् तस्य फल प्रतिष्ठा ब्रह्मवर्चस च । एवमन्यान्यपि । 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इत्यत्र विधिर्न श्रूयते न च भावना, तस्मादयन विधि सर्वकामानामिति । (५) सिद्धान्त -दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत इत्युत्पत्तिवास्योपात्त एव विधिर्भावना चानाप्यन्वेति । 'सर्वेभ्य' इत्यत्र च तादर्थ्यवाचिन्या चतुर्ध्या फलसयोगो योध्यते । तस्मादेप फलविधिरेय नानुवाद मानमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-सर्वति । 'सर्वकामविधि ' सर्वेषा 'कामाना' फ लानां विधिः एव -भवेत्' 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' 'सर्वेभ्यो ज्योति टोम' इति वाक्यद्वयमिति शेष -न त्यनुवादमानमिति भार ॥१०॥ इदमधिकरणमप्रिमेण सह 'दर्शपूर्णमासन्याय' इति नाम्ना सद्धम् । (११) ४।३।२७-२८ सर्व कामाः सकृन्न स्युः (१) पूर्वाधिकरणशेषभूतो विचार । अयमेव योगसिद्धन्याय इति प्रसिद्धः। (२) दर्शपूर्णमासयो सर्पकामे सम्बन्धो चिहित इति सिद्धान्तितम् । (३) तत्र सन्देह --क्मेिकैनैव दर्शपूर्णमासप्रयोगेण युगपदेव स याणि फ्लानि सिध्यन्ति उत प्रतिफल पृथक प्रयोग । (४) पूर्वपक्ष -दर्शपूर्णमासाख्य फर्म सर्वाणि फलानि साधय तीति कार्यकारणभावे सिद्ध सदनुष्टानेनय सर्वाणि निप्पधेरन् । तस्मान्नैव प्रयोजनं प्रतिफलमावर्तनस्यति । (५) सिद्धान्त --'सयभ्यो दर्शपूर्णमासौ'इत्यनेन कार्यकारणभाव उच्यते-न तु फलाना साहित्यम् । तस्मादेवैकस्य फलस्य साधनत्ये नैव दर्शपूर्णमासाख्य कर्म विधीयते । साहित्ये चियक्षिते सर्माण्येको कृत्यैकमेव फलमुक्त स्यात् । भवत्यर फलभेदे प्रयोगभेद । तस्मात् प्रतिफल पृथक्मयोगो दर्शपूर्णमासयोज्योतियोमस्य चेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-सर्व इति । 'सरे सभ्य इति पदेनोक्ता - 'कामा फलानि-'सत्' मंण सरदनुष्ठानेन-'न स्यु । न निष्प घेरन-अपि तु प्रतिफलं पृथगेय प्रयोगोऽपेक्षित इति भाव ॥१॥ (१२) ४।३।२७-२८ अत्र वाऽमुत्र वा फलम् । (१) फलविषयकमेव विचारान्तर पूर्वोक्ताभ्यामेव सूत्राभ्या वर्ण कान्तरेण क्रियते ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । - (२) काम्यानि कर्माणि विहितानि-'सौयं चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्च- सकामः'-'ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्यपेत् प्रजाकामः'-'चित्रया यजेत पशुकामः-इत्यादीनि । (३) तत्र सन्देहः-एतानि फलानि किमिहैव लोके प्राप्यन्ते-उत लोकान्तरे इति । (४) पूर्वपक्षः-यथा स्वर्गस्य लोकान्तरीयकत्वं नियतम् , एवमेव पश्वादिफलस्यापोति। (५) सिद्धान्तः-स्वर्गस्यास्मिन् लोके प्राप्तुमशक्यत्वात्तस्यामु- प्मिकत्वमगत्या कल्प्यते । पश्वादिफलन्त्वस्मिन् लोकेऽपि प्राप्तुं शक्यते। अतस्तेषामामुष्मिकत्वकल्पनायां प्रमाणं नास्ति । तस्मादसति प्रतिवन्धे फलमैहिकम् , सति तु प्रतिवन्धे प्रामुष्मिकमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-अत्रेति । 'फलम्' स्वर्गपश्यादि-'अत्र' अस्मिन् लोके-'या' 'अमुत्र' लोकान्तरे-स्यादिति शेषः । सति सम्भवे ऐहि. कमेव फलम्-असम्भवे एव केवलं तत्पारलौकिकमित्याशयः ॥ १२ ॥ (१३। ४।३१२६-३१ सौत्रामणी चितेरङ्गम् (१) ऋत्वर्थपुरुषार्थविवेके यत् प्रधानं तत् पुरुषार्थं यदगन्तत् क्रत्वर्थमिति सङ्गत्या अङ्गप्रधानविचारविशेषः प्रस्तूयते । (२) 'अग्नि चित्वा सौत्रामण्या यजेत्' इति चयनप्रकरणे श्रूयते । (३) तत्र सन्देहः--इदं वाक्यं किं सौत्रामणेश्चयनाइत्वं चौधय- त्युत तस्य चयनोत्तरकालतामात्रमिति । (४) पूर्वपक्षा-चित्वेत्यत्र क्त्वाप्रत्ययश्चयनस्य पूर्वकालीनतां वो. धयति । तस्माद् वाक्यमिदं सौत्रामणेश्चयनोत्तरकालतां व्रते-इति । (५) सिद्धान्तः-क्रियाद्वयस्यैककर्तृकत्वमेव सूचयितुं क्त्वाप्रत्ययः प्रयुज्यते । प्रकरणेन चाङ्गत्वमेव योध्यते । तस्माद् वाक्यमिदं सौत्राम- णेश्चयनाङ्गत्वमेव ज्ञापयतीति । एतदेवाभिप्रेत्याह-सौत्रामणीति । 'सौत्रामणी' तन्नामक कर्म- 'चितेः' चयनास्यस्य कर्मणः--'अङ्गम्'-न तु तयोः पौर्यापर्य वाक्येन योध्यत इति भावः ॥१३॥ (१४) ४।३२३२-३५ पौर्णमासस्य वैमृधः । (१) त्वर्थतायामेव विचारविशेषोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते-'संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनु- निर्वपतिः इति ।

·मोमासानुममणिका (३) तभ सन्दह -अत्रोचो मृघ कि दर्शस्य पौर्णमासस्य चे न्युमयोरप्यद्गमुत पौर्णमासीमात्रस्यति । (४) पूर्णपक्ष -प्रारणलात् प्रयाजादिवदुभयोरपि दर्शपौर्ण मासयोरङ्ग वैमृध इति । (५) सिद्धान्त -यद्यपि प्रकरणेनोभयाङ्गता चैमृघस्य तथापि सवाक्येनेक्स्यैव पौर्णमासीमात्रस्याङ्गम् । चास्य च प्रकरणाबल्यत् । तस्मात् उत्पत्तिवाक्यरलात् पौर्णमासीमानस्याङ्ग मृध इति । एतदेवाभिप्रेत्याह-पौर्णमासस्येति । 'वैध' तन्नामकेष्टि - पोर्ण मासस्य' तन्मात्रस्य-श्रगमिति शेष -न तु दर्शस्यापीति भाव ॥ १४ ॥ (१५) ४१६३६ परिध्युक्तिः स्वकालार्या (१) प्रत्यर्थताया विचारविशप -पूर्वाधिकरणयोरपवाद । (२) 'प्रहत्य परिधीन जुहोति हारियोजनम्' इति श्रूयते । (३) तत्र सन्देह -वाक्यमिद किमहत्व बोधयत्युत कालमिति । (४) पूर्वपक्ष -परिधिहारियोजनयोरङ्गाङ्गिभावोऽत्र साक्षाच्छ ब्दारलभ्यते । कालविधिस्तु साक्षाच्छन्दान योध्यते-केरल लक्षणया याध्यते । तस्मादगमेव हारियोजन परिधे पूर्वाधिकरणद्वयन्यायेनेति । (५) सिद्धान्त -परिधय पशुयागाहमित्यन्यतोऽवगतम्-हारि योजन स्वतन्त्रमन्यदेव प्रधान कर्म । तथा चानयोर्न कश्चित् परस्परोप कार सम्भवति । अानन्तयं त्वनयोनान्यत पुतनिदप्यवगतम् । तस्मा दानन्तर्ययोधनमेवास्य वाक्यस्यार्थ । तस्मात् कालविधिरेवायमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-परिधोति । 'परिध्युक्ति' परिधि प्रहयेति चनम्- 'स्वकालार्था' 'स्वस्य' कर्मण 'काल' अनुष्ठानकालोधनम् 'अर्थ' प्रयोजन यस्या सा। परिधिवचन कालविधायकन्नाङ्गत्वबोधक मिति भाव ॥१५॥ (१६) ४।३।३७ कृतेष्टिः सोमकारवान् । (१) त्रयोदशस्याधिकरणस्यापवादान्तरम् । (२) दर्शपूर्णमासाभ्यामिप्ट्या सोमेन यजत' इति श्रूयते । (३) तत्र सन्देह -विमेतदङ्गत्वस्य विधायक्मुत कालस्येति । (४) पूर्वपक्ष-अहत्यमेव साक्षाच्छुत्या योध्यते इति । (५) सिद्धान्त -स्वतन्त्रफलवान् सोमयाग । अतो न तस्या इत्य सम्भवति । पाक्य चेद कालप्रधानम् , न यागविधानपरम्, याग विधानस्यान्यत एव प्राप्त यात् । तस्मात् कालविधिरेवायम् । सोम ·मीमासामण्डनमण्डिता । स्य च दर्शपूर्णमासोत्तरकालतायां लिङ्गमपि वर्तते-'एप वै देवरथो यद्द शपूर्णमासौ यद्दर्शपूर्णमासाविष्टा सोमेन यजेतः । अस्यार्थ -यथा प्रद- शिते मार्गे रथेन यातुं सुखं भवति एच दर्शपूर्णमासाविष्टवा सोमेन यष्ट सुख भवतीति। एतदेवाभिप्रेत्याह-कृतेटिरिति । 'श्तेष्टि कृता अनुष्टिता इष्टि. दर्श- पूर्णमासयागो येन स एव पुरुष.-'सोमकालवान्' भवति । तादृशस्यैव पुरुषस्य सोमयागमनुष्टातु 'काल' अवसरो भवतीत्यर्थः ॥ १६ ॥ (१७) ४॥३॥३८-३९ पुत्रे फलं स्याज्जातेप्टेः (१) मत्वर्थताविचारविशेषोऽनुवर्तते । (२) काम्येष्टिकाण्डे भूपते-'वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेत् पुत्र जाते इति । (३) तत्र सन्देहः-एतदिष्टिफल किम्पुत्रगतमुत पितृगतमिति । (४) पूर्वपक्ष-पितुरेवानुष्ठातु फलम् तस्य प्रयुद्धत्वात् पुत्रम्य च मुग्धत्वादिति । (५) सिद्धान्त -उक्तविधिवाक्यानन्तरमेव श्रूयते-'यस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियाची पशुमान् भवति' इति । अनेन च वाक्येन पूतत्वादिफलम्य पुत्रगतत्व स्पष्टमुच्यते । स्व तनयगतपुतत्वादेश्च पितुरीप्सितत्वात्तस्य तत्र कर्मणि प्रवृत्ति । तस्मात् पुत्रगतमेव फलमिति । पतद्धिकरणमग्रिमेणाधिकरणद्वयेन सहजातेटिन्यायनाम्ना प्रसिद्धम्। एतदेवाभिप्रेत्याह पुत्र इति । 'जातेप्टे' पुढे जाते या चैश्वानरी इष्टिः क्रियते तस्या.-'फल' पूतत्वादिकम्-'पुत्रे पुत्रगाम्येव-भवतीति शेष ॥ १७॥ (१८) ४।३।३९ नैपा मार जातकर्मणः । (१)-जातेटिविपये विचारान्तरम् । (२) जातेष्टिवाक्यमेवात्रापि विषय । (३) तत्र सन्देह ---इय जातेष्टि किं पुत्रजन्मानन्तरमध्यवहित मेव कर्तव्या उत जातकर्मसंस्कारानन्तरमिति । (४) पूर्वपक्ष-पुत्रे जाते इष्टिं निर्वपेदिति वाक्येऽव्यवहितोत्तर कालतैवोच्यते । तस्मात् पुनजन्मसमानन्तर जातकर्मादे. प्रागेय जातेष्टि कर्तव्येति । (५) सिद्धान्त --जातस्य बालस्य स्तन्यपानं जातकर्मानन्तर विहितम । एवं यदि जन्मानन्तर जातेधिनिरुप्येत ततो जातकर्मानुष्टान ·मोमासानुक्रमणिका तत स्तन्यपान तर्हि स्तन्यपाने विलम्याद् थालो विपद्यत । तथाच सति पस्य स्यात् पूत वादिफलम् । तस्मात् जन्मानन्तर जातकर्म तदनन्तरमेव जातेतिरिति । एतदेवाभिप्रेत्याह नैपेति । 'एपा' जातेष्टि 'जातकर्मण जातकर्म मस्कारानुष्ठानात्-'प्रान' कर्नया अपि तदनन्तरमेय पर्तव्य न्यर्थ ॥१८॥ (18) ४३३६ शुद्ध पर्वणि सा कार्या (१) जातेप्टरेवानुष्ठानकालस्य विचारविशेष । (२) प्रागुत्तमेवात्र वाक्यम् । (३) तत्र सन्देह किं जातकर्मसमनन्तर सद्य एव जातेष्टि पर्त योताशौचदिनेभ्यः अमिति । (४) पूर्वपक्ष -जन्मानन्तर जातकर्म तदनन्तरमेव जानेप्टिरिति सिद्धान्तित्तम् । इतोऽधिकविलम्पारणे किमपि कारण नास्ति । तस्मा दव्यतीतेऽप्याशौचे जातफर्मानन्तरमेय जातेहि कर्तव्येति । (५) सिद्धान्त --यथाविहितमनुष्टितमपि कर्माशुचिता पिया रत मङ्गविश्ल विफल च भवेत् । जातकर्मानुष्ठानमात्रे तु तात्कालिपी शुद्धि शास्त्रेण दर्शिता । तस्मादशुद्धिवारणायशौचापगमोऽपेनणीय । एव चाशौचायसान एव जातेष्टि न येति । पतदेवाभिप्रेत्याह-शुद्ध इति । 'स' जातेणि 'शुद्ध प्राशौचादि रहिते-पर्वणि काले-कार्या' न त्वाशौचाभ्यन्तर एयेत्याशय ॥ १९ ॥ (२०) ४१४०-४१ काले सौगामणी स्वके (१) अनुष्टानकालविषय एव विचार -प्रयोदशाधियरणविचा- पशेष । (२) 'अग्नि चिन्या सौत्रामण्या यजेता इति ध्यते । तत्र घ सौत्रा मण्याश्चयनात्यमुच्यत इति स्थित प्रयोदशेऽधिकरणे। (३) तत्र सन्देह -हिं चयनेन सहेय सौपामणी पर्तव्योत स्यस म्यन्धन विहित काले इति । (४) पूर्वपक्ष -सौधामणो चयनस्य अङ्गम् । अघ अङ्गिना मध्य प्रयोगव्यम् । तस्मान् चयनेन महेय मौत्रामण्यनुष्ठेयेति । (५) सिद्धान्त -सौशामणी इष्टिमनिका । तस्मात् तस्या पर्य कालचोदमान - अनियविरति कर्तव्य'ति म्यायेन । 'अग्निं चिये स्यत्र च क्यानन्ययेन चयनसौधामगयो प्योंत्तरपालनाच्यते । एव मनि ·मीमांसामण्डनमण्डिता। यदि तयोः सहप्रयोगः स्यात् तर्हि पूर्वोत्तरकालतेयं वाध्येत । तथाच पौर्वापर्यधिया सौत्रामण्याः पृथक्प्रयोगेऽवश्यम्भाविनितस्याश्चोदक. प्राप्तकालपरित्यागो नोचितः। तस्मात् स्वविहितकाल एव सौत्रामण्य. नुष्ठानमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह-काल इति । 'सौत्रामणी' इति-स्वको स्वीये चोदकप्राप्ते-काले'-पर्वणि-अनुष्ठेयेति शेषः-न त्वङ्गिना चयनेन सहैवे: पादेऽस्मिन् विंशतिाया भाष्यकारेण वर्णिताः। स्पष्टम्। इति चतुर्थस्य तृतीयः । स्याशयः॥२०॥ अथ चतुर्थस्य चतुर्थः। ( राजसूयजघन्याङ्गविचारात्मकः) (१) ४।४।१-२ राजमखस्य यजीतरदगम् (१) क्रत्वर्थताविचारप्रसङ्गेनाइत्वविशेषविचारः प्रस्तूयते । (२) राजसूयप्रकरणे 'राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इति राज- सूयमुक्त्वा तत्सन्निधाने यागरूपा अनुमत्यादय उक्ता अयागरूपा द्यूतादयोऽपि । (३) तत्र सन्देहः-किं एतानि कर्माणि यागरूपाण्ययागरूपाणि च सर्वाण्येव मुख्यान्येवोत कानिचिदेव मुरयानि कानिचिदगानीति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकरणपाठस्य सर्वत्र समानत्वात् सर्वाण्येव मुख्यानीति । (५) सिद्धान्त:--'स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेत' इत्यत्र स्वारा- ज्यरूपफलस्य साधनत्वेन याग एव श्रुतः । अतो यागरूपाणामनुम. त्यादीनामेव फलसाधकतया मुख्यत्वमितरेषां त्वयागरूपाणामफलानां द्यूतादीनामङ्गत्वमेवेति । एतदेवाभिप्रेत्याह राजमखस्येति । 'राजमखस्य' रोजसूययाग- स्य-'यजीतरत्' यागरूपेभ्यः कर्मभ्योऽन्यत् यदुक्तं द्यूतादिकं तत्- 'अगम्' एवेति ॥ १॥ २४ ·. मीमांसानुक्रमणिका (२) ४४३-४ देवनमस्य गुणः सकलस्य । (१) पूर्वविचारशेयो विचारः। (२) धूतादिक राजसूयस्यामिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-राजसूयमध्येऽभिषेचनीयारयः सोमयागो यो विहितः-किं तन्मात्रस्यानं द्यूतादि-उत सक्लस्य राजसूयस्येति । (४) पूर्वपक्षः-अभिषेचनीयानन्तरं द्यूतादेः पाठात् तस्यैयाग- मिदमिति । (५) सिद्धान्त'-अवान्तरप्रकरणान्महाप्रकरण बलवत्तरम् । म. हाप्रकरणं चात्र राजसूयस्य । राजसूयशन्दश्वानुमत्यादिसक्लयाग- जातमभिधत्ते । तस्मात् कृत्स्नस्यव राजसूयस्या द्यूतादि-इति । एतदेवाभिप्रेत्याह देवनमिति । 'देवनम्। द्यूतम्-'सक्लस्य कु. स्तस्य- 'श्रस्य' राजसूयस्य-'अङ्गम्'न त्यभिपेचनीयमानस्यै- कस्येत्याशयः ॥ २॥ (३) ४।४।५-६ नोपसदगमगादि हि सौम्यम् (१) राजसूयगतमेव विचारान्तरम्। (२) राजसूये ससृच्छन्दवाच्यानि श्राग्नेयाष्टाकपालादीनि दश हवींप्याम्नातानि । तेप्पष्टमनवमदशमानि सौम्य-त्यान-येणवानि । तद्विषये श्रूयते-'पुरस्तादुपसदा सौम्येन चरन्ति-अन्तरा त्याष्टण- उपरिष्टाद् वैष्णवेन' इति । (३) तत्र सन्देहः-सौम्यादयः किमुपसदामद्गान्युत फेवलमुप- सत्कालेऽनुष्ठेयानीति। (४) पूर्वपक्षः-योऽय राजसूये सोमयागस्तस्मिन्नतिदिष्टानामु- पसदामादिमध्यावसानेपु सौम्यादीनां प्रयाणामनुष्टानमनेन वाफ्यन चोद्यते । ततो याक्यप्रमाणेन सौम्यादीनि उपसदामहानीति । (५)सिद्धान्त:-'उपसदामित्यन पष्टया. 'पुरस्तात्' इति कालपा. चिना शब्देनान्वय । अतः सौम्यादीनां कालविशेषयोधनपरमिद वाक्यं न स्वगत्वाभिधानपरम् । तस्मात् सौम्यादिक न कस्याप्यङ्गमपि स्वनु. मत्यादिवत् प्रधानमेवेति । एतदेवाभिप्रेत्याह-नोपसदङ्गमिति । 'सौम्यम्'-'उपसदङ्गम्। उपसदामहत्वेन 'न' 'अगादि' उक्तम् इति सम्बन्धः ॥ ३॥ (४) ४४७ साद्रहणीगुण आमनहोमः । (१) मत्वर्थताप्रसङ्गेनागत्यविचारोऽनुवर्तते ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (२) काम्येष्टिकाण्डे- वैश्वदेवीं साड्नहीं निर्वद् ग्रामकामः" इति साहणेष्टिः श्रूयते । तत्रैव 'आमनस्यामनस्य देवा इति तिस्र प्रा. हुतीर्जुहोति' इत्यामनहोम थाम्नायते । (३) तत्र सन्देहः-किमामनहोमः साङ्ग्रहण्या सह तुल्यप्रधान. भाष उत तस्या श्रङ्गमिति । (४) पूर्वपक्षः-समप्रधानभाव एवामनहोम. साथ हण्या । य एव साहण्याः प्रधानभावे हेतुः स एवामनहोमस्यापि अत्रापि प्रामावा. प्तिफलस्यानुपङ्गादिति। (५) सिद्धान्तः-साडहणी निर्वपेद् ग्रामकाम' इति वाक्यं ग्रामावा- तिफलस्य साङ्ग्रहणीमात्रेण सम्बन्ध वक्ति, नामनहोमेन । तस्मात् फल- वत्याः साभहण्यासनिधायान्नातोऽफल श्रामनहोमस्तस्या अङ्गमिति । एतदेवाभिप्रेत्याह साङ्ग्रहणीति । 'अामनहोमः' 'साझाहण्या' इष्टेः 'गुणः' अगम्-न तु तया सह समप्रधानभाव इति भावः ॥ ४ ॥ (५) ४४८-११ नित्यमियेप दधिग्रहहोमम् (१) कर्मणामङ्गप्रधानभावप्रसङ्गेन नित्यनैमित्तिकविवेकः प्रस्तूयते। (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'यां वे काश्चिदध्वर्युर्य जमानश्च देवतामन्त- रीतः तस्या आवृश्च्येत यत् प्राजापत्यं दधिग्रह गृहणाति शमयत्येवै- नाम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-योऽय दधिग्रहहोमोऽत्र विहितः स किन्नि- त्य उत नैमित्तिक इति । (४) पूर्वपक्ष-यदि देवताया अन्तरायस्तदा दविग्रहहोम इति पास्यस्य स्पष्टोऽर्थः। एवं च देवतान्तरायरूपे निमित्ते सत्येव तस्य प्राप्तिः । तथा च नैमित्तिकोऽयं होम इति । अथवा नित्यो नैमित्तिकश्चो. भयात्मकोऽय होमः । उक्तहेतोनैमित्तिकः । अथवा 'ज्येष्ठो वा एप ग्रहाणाम्' इति ज्यैप्ठ्योक्तनित्यत्वं च । नित्यत्य एव ज्येष्टत्योक्तिरूपा प्रशस्तिः सङ्गच्छते न नैमित्तिकन्य इति उमयात्मक एर दधिग्रह. होम इति । (५, सिद्धान्तः-देवतान्तरायस्य ग्रहहोमनिमित्तत्वं वाक्येन नै. वोच्यते । वाक्यार्थस्त्वेव-"यदि देवताया अन्तरायस्तदा कर्मणि 'प्रावृक्ति' हानिर्भवति-विन्त्वस्या श्रावृक्तः शान्तिर्भवति यदा दधि- महोमः क्रियते" इति-न तु 'देवतान्तराये सत्येच होमो नान्यथेति । तस्मात् नैमित्तिकत्वे प्रमाणाभायात् ज्येष्टयोक्तिरूपप्रशस्तिषलान्नित्य तैव स्वीकार्या-इति ।

·मीमांसानुक्रमणिका पतदेवाभिप्रेत्याह-नित्यमिति । 'दधिग्रहहोमम्' 'नित्यम्। 'इयेष' इवान्-सूत्रकार इति शेषः ॥ ५ ॥ (६) ४|४|१२ १३ वत्सरमुख्यमविभ्रत इष्टिः । (१) नित्यनैमित्तिकवियेकोऽनुवर्तते। (२) अग्निचयने श्रूयते - 'यो संवत्सरमुरयमभृत्वाऽग्नि चिनुते-- यथा सामिगो विवद्यते तागेव तदातिमात्-वैश्वानरं द्वादश. 'कपालं पुरस्तानिपेदिति' । (३) तत्र सन्देहः--अत्रोक्तो वैश्वानरयागः किन्नित्य उत नैमित्ति. क इति । (४) पूर्वपक्ष:-अस्य वाक्यस्यैवमर्थः । 'उखा' पिठरः-तामु. खां सम्पाद्य तस्यामग्निं निधाय स्वकएठे वघ्नीयात्-तं चोख्यमग्नि संवत्सरं भृत्वा पश्चादिष्टकाभिरग्निश्चेतव्य इति विधौ-यदि को ऽपि सम्वत्सरं उख्यमग्निमभृत्वैव चिनुते तहि अपूर्णगर्भपात इव सोऽग्निर्न- श्येत्-अस्य च विघ्नस्य शान्तिस्तद। भवति यदा वैश्वानरेटिरुप्यते' इति । एवं च सति पूर्वाधिकरणन्यायेन नित्यतैय वैश्वानरेप्टेरिति । (५) सिद्धान्त:--'यः पुमान् उस्यमग्निमभृत्वा चिनुयात् स चै- श्यानरेटिं निर्वपेत्' इत्येवार्थो वाक्यस्य यच्छन्दवलाल्लभ्यते । तथाच सति उख्याग्निभरणाकरणनिमित्तक एवाय होमः । ततोऽस्या हस्टे- नैमित्तिकत्वमेवेति । पतदेवाभिप्रेत्याह--वत्सरमिति । 'उरयम्' उखायां निहितम- निम्--'वत्सरम्' एक्वत्सरपर्यन्तम्-'अविभ्रतः। भरणमकुर्वतः एय- 'इणि पैश्वानरेटिः । उक्ताग्नेरभरणे सत्येयेष्टि कार्या नान्यथा--तथा- व नैमित्तिकत्वमेवास्या इष्टरित्याशयः ॥६॥ (७) ४।४।१४-१८ पचितिकोऽग्निरयं न हि नित्यः (१) नित्यनैमित्तिकविवेक एवं वर्तते । (२) अग्निचयने श्रूयते-'सवत्सरो चैन प्रतिष्ठायै नुदते । योनि चित्वा न प्रतितिष्टति-पच पूर्वाश्चितयो भवन्ति- -अथ षष्ठी चिति चिनुते' इति। (३) अत्र सन्देहः--येयं पी चितिः सा किं नित्योत नैमित्तिकी- तथाच किं पश्चचितिकाग्निवत् पचितिकोऽप्यग्नि नित्य एयोत नैमित्ति- इति। (४) पूर्वपक्षः-उक्तवाक्यानुसारेण -पञ्च चितयः पूर्याः क्रियन्ते सदनन्तरं पष्ठी चितिः। पञ्चानाम्पूरणी चषष्ठी भवति। तस्मात् यथा पश्च .

·मीमांसामण्डनमण्डिता । चितयो नित्यास्तथैव पष्टयपीति पचितोग्निनित्य एवेति । (१) सिद्धान्तः-वाक्यार्थी होवम्-पूर्वाभिरेव पञ्चभिरग्निचयनं सम्पद्यत इत्यग्निं चित्वेत्यनेन स्पष्टम्-एवं च चयने पञ्चभिश्चितिमिः सम्पन्ने 'यो न प्रतितिष्ठति स एव पष्ठी विनुयादिति । तथा च पञ्चचि. तिकोऽग्निनित्यः-तदनन्तरं यदा प्रतिष्ठाराहित्यनिमित्तकपष्टोचितिकस्तु क्रियते तदा यः पाचतिकोऽग्निः सम्पद्यते स नैमित्तिक एवेति । एतदेवाभिप्रेत्याह पचितिक इति । 'अयं पश्चितिका' पष्ठचित्यन- न्तरं सम्पन्नोऽग्निः-'न हि नित्यः अपि तु नैमित्तिक एवेत्याशयः॥७॥ (८) ४४१६-२१ दर्शयजेन गुणः पितृयज्ञः । (१) अङ्गप्रधानवियेकोऽनुवर्तते । (२) इदमाम्नायते---'श्रमावास्यायामपराहणे पिण्डपितृयशेन च. रन्ति' इति । (३) तत्र सन्देहः-अयं पिण्डपितृयज्ञः किममावास्यानामकया- गस्याङ्गमुत प्रधानमेवेति। (४) पूर्वपक्षः-उक्तवाक्ये अमावास्याशब्दवाच्ये दर्शयागे विधी- यमानत्वादयं पिएडपितृयज्ञः तद्यागस्याङ्गमेवेति । (५) सिद्धान्तः-अमावास्याशब्दः कालमात्रयाची । दर्शयागे तु लाक्षणिक एवास्य प्रयोगः । वाक्यं चानारभ्याधीतम् । तस्मात् अमावास्याकाले पिण्डपितृयज्ञः कर्तव्य इत्येव वाक्यार्थः । न च दर्श- यागाङ्गतायामस्य प्रमाणमुपलभ्यते । तस्मात् स्वयम्प्रधानभूतः पिएड. पितृयज्ञः पुरुषार्थ पवेति ॥ पतदेवाभिप्रेत्याह दर्शयजेरिति । 'पितृयज्ञः' 'दर्शयजे दर्शयाग- स्य-'गुण' अङ्गम्-'न' भवति-अपि तु प्रधानः स्वयमेव पुरुपार्थ ह. त्याशयः॥८॥ (8) ४।४।२२-२४ यूपगुणो रशना त्रिदिष्टा (१) मत्वर्थतानियामकाइत्वविचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयने-'पाश्विनं ग्रहं गृहीत्या त्रिवृता यूपं परिषीय आग्नेयं सवनीय पशुमुपाकरोति' इति। (३) तत्र सन्देहः :--अत्र या विवृदशनोक्ता सा किं पशोरङ्गमुत यूपस्येति । (४) पूर्वपक्ष:--अत्र वाक्ये यूपपरिव्याणं कालोपलक्षणार्थमन्ध परिव्याणोत्तरकाले विद्रशनोपलशितपशोरुपाकरणं विधीयते । एवं ·मीमांमानुक्रमणिका परगगायाः पसुनयान्यपान रणनया पशुपन्धनेन च तम्यनस्तनोऽप. मामणनिपारणपहनामामाच्य पापमय शनाया-इति । (५) पिताम्न:--'विता पनि मृतीयया 'गुपमा इनि द्वितीयया च गिनाया गपम्य प्रतानिमायोऽयगम्यते । अव्यय दिलान्यप- भत्रिपशनाया गपनेय दृश्यने । तम्माद् युपायांग्शना । कालस्तु 'मारियनं प्रदं गदाग्या' पनेने योपलनिता-नि। एतदमिग्याद यूपगुण इति । 'त्रिद राना'--'यूपस्या पप 'गु. महम्--'ए प्रमाणसिसा--मनु पगोगियारायः॥९॥ (१०) ४।४।२५-२८ यूपगुणं समाह न पष्ठी। (१)यहरयविचार पय यतते । (२) अप्नोगामीयपशी श्रूयते--'यूपस्य स्यवं करोति--स्वरूणा यूपमनक्ति इति । (३) तत्र मन्देहः योनः स्थमा कि यूपामुत पश्यामिति । (४) पूर्वपक्षः-'यूपस्य म्यम् करोति' इत्यत्र स्परोपसम्य- ग्धाभिधानात् यूपम्यया स्यगरिति । (५) सिद्धान्तः--'म्यमणा पशुम्' इत्यत्र सृतीयाद्वितीयाभ्यां स्य. रपश्योरणालिमायो पाप्यने । यूपस्यरया पठी तु सम्बन्धसामान्यया. चिनी । तस्मात् पशोग्याई स्थरिति । एतदभिप्रेन्याह-यूपगुणमिति । 'पष्टी' यूपस्य स्यसमित्यत्र--स्य. र''यूपगुण' 'न' 'ग्राह' यक्ति--तम्मान स्वरूणा पशुमनक्तीत्यनेन पश्च. इतय स्वरोरित्याशयः ॥ १० ॥ (११) ४२६-३८ केचिदिहेष्टिगुणाः खलु यागाः (१) मन्ययंत्वनियामकागत्यविचारो घर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः धूयन्ते-प्राग्नेयाग्नीषोमीयोपाशुयाजेन्द्रा- ग्नसानाम्ययाग:-तया प्राधाराग्यमागो प्रयाजानुयाजा पतीसंथा. जाः समिष्टयनु. स्थिष्टात् इति । (३) तत्र सन्देहः--कि सर्य एते यागाः प्रधानभूता उत केचिद् (४) पूर्वपतः--प्रकरणपाठसाम्यात् यथा आग्नेयादयः प्रधान. भूतास्तथैयाघारादयोऽपोति सर्व प्रधानभूता इति । (५) सिद्धान्त:-कालयाचिनौ दर्शपूर्णमासशब्दो कालसंयोगेन पिहितानामाग्नेयादिसानाययान्तानामेर नामययताम्मतिपद्यते । ततश्च गुणभूता इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । १९१ 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति फलसम्पन्धस्तेषामेव भवति न स्वाधारादीनाम् । तस्मानिष्फला प्राधारादयः फलवतामाम्नेयादीनां सन्निधौ पठितास्तेषामभूता इति न तेषाम्प्रधानतेति। एतदभिप्रेत्याह वेचिदिति । 'केचित्' एव 'यागाः' आघारादयः इष्टीनाम्' श्राग्नेयादीनाम्--'गुणाः' अङ्गानि--न तु प्रधानानीत्यर्थः ११॥ (१२) ४४१३६-४१ सोमयजेरितरे गुणयागाः। (१) अगत्वविचारोऽनुवर्तते । (२) 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामोयजेत त्यत्रज्योतिष्टोमे सोमयागाः दीक्षणीयादीष्टयश्चाम्नाताः। (३) तत्र सन्देहः--किमत्र सर्वे यागाः प्रधानभूता उत सोमया- गा एवेति । (४) पूर्वपक्षः--सर्व एव तुल्यप्रधानभावाः । सर्वेषां तुल्यमेव फ- लवत्त्वम् । फलवत्वमेव च प्रधानतायां कारणमिति । (५) सिद्धान्तः--ज्योतीपि स्तोमा यस्य यज्ञस्य सोऽयं ज्योतिप्टोम इति तन्नामव्युत्पत्तिः । स्तोमसम्बन्धश्च सोमयागानामेव न दीक्षणी- यादीनाम् । तस्मात् 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र ज्योतिष्टोम- नाना विहितं फलं सोमयागैरेव सम्बध्यते--ततश्च सोमयागानामेव सफलत्वमितरेषां तु निष्फलत्वम् । तस्मादितरेषामङ्गत्वमेवेति ।। एतदभिप्रेत्याह सोमयजेरिति । इतरे' सोमयागेभ्योऽन्ये दीक्षणीया. दयः-'सोमयजे. सोमयागानाम् 'गुणयागा अङ्गभूता यागा इति सम्बन्ध ॥१२॥ द्वादश पाद इहाह मुनीती वीक्ष्य मुनिः किल तत्त्वविदत्र । 'मुनीती' न्यायक्ष:--'तत्त्ववित्' मीमांसाशास्त्र सिद्धान्तवेत्ता-'मु. निः" भाष्यकार:-'वीक्ष्य' परीक्ष्य-'इह' अस्मिन्-'पादे 'द्वादश' अ- धिकरणानीति शेष:-'आह' उक्तवान् इति सम्बन्धः । इति चतुर्थस्य चतुर्थः । इति चतुर्थाध्यायः ।

·अथ पञ्चमोऽध्यायः । प्रथम पादः। [श्रुत्यादिभिः कामनियमनविचारात्मकः ] (१) ११॥ श्रुत्या क्रमः स्याद (१) द्वितीयतृतीयचतुर्थाध्यायैरनुष्यकर्मस्वरूपं निरूपितम् । इदानीम्पञ्चमे ऽनुष्ठानस्य क्रमो निरूप्यते । श्रुत्या अर्थेन .पाठेन प्रवृत्त्या काण्डेन च क्रमो नियम्यते । एतेषु पञ्चसु फ्रमप्रमाणेषु यथापूर्व बलीय- स्त्वम् । श्रुत्या क्रमनियमोऽत्राधिकरणे विचार्यते । (२) प्रत्येक कर्मणि दर्शमासादौ वहयो भवन्त्यनुप्ठेयाः पदार्थाः । (३) तत्र सन्देहः-एतेषामनुष्ठाने कोऽपि क्रमनियमोऽस्त्युत अ. नियमेन यथारुच्येव कर्तव्यानीति । (४) पूर्वपक्षः-क्रमनियमे प्रमाणाभावात् अनियम एघेति । (५) सिद्धान्तः यथाऽनुप्ठेये वेदः प्रमाणम् तथाऽनुष्ठानझमे. ऽपि-इति । एतदभिप्रेत्याह श्रुत्येति । 'क्रमः' अनुष्ठानक्रम:-'श्रुत्या प्रमाणेन- 'स्यात्'-नियमित इति शेषः । श्रतो मानियम इति भावः ॥१॥ (२) १।२ वर्णकान्तरेण] दीक्षामु क्रमः श्रुत्या विधीयते । (१) सामान्यतः क्रमस्य प्रामाणिकत्वं निर्धार्य क्रमविशेषस्योदाह- रणं चिन्त्यते । श्रुतिक्रमन्यायोऽयम् । (२) सने द्वादशाहे यते--'अध्वर्यु हपति दीतयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति तत उद्गातारं ततो होतारम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अत्र वाक्ये किं गृहपत्यादीनां दीक्षाकर्ममात्र विधीयते उत तेषां दीतायाः क्रमोऽपीति । (४) पूर्णपक्षः-गृहपत्यादिदीनामानं विधीयते-'दोक्षयेत्' इति श्रुत्या तस्यैव विधेयत्वावगमात्-इति । (५) सिद्धान्तः-सत्र 'ये ऋन्धिजस्ते यजमानाइत्युक्तम् । तथा. चयेन विधिवाश्येन यजमानस्य दीता विहिता तेनैयत्यिजामपि सा ·मीमांसामण्डनमण्डिता । १९३ प्राप्तव । अतो दीतामात्रस्य वाक्यान्तरेण विधानन्न सम्भवति । तस्मात् 'दीक्षयेत्' इत्यनेन दीक्षामनृद्य तत्कम एवान विधीयते इति । पतभिप्रेत्याह दीक्षास्विति । 'दीक्षामु' गृहात्यादीनां कर्तव्यामु- 'क्रमः' पौर्वापयं-'श्रुत्या'--'विधीयते' एवेति सम्बन्धः ॥२॥ (३) २११३ पाकाग्निहोत्रयोः सोऽर्थात् (१) क्रमस्य नियामकान्तरं चिन्त्यते पूर्वाधिकरणापवादरूपेण । अर्थक्रमन्यायोऽयम् । (२) अग्निहोत्रं जुहोति-यवागूपचति' इत्यग्निहोत्रहवनयवा- गूपाकरूपं कर्मद्वयमुक्तम् । सन्देहः-किमत्रापि विधिवाक्यद्वयक्रमानुसार्येव क्रम उतान्य इति । (४) पूर्वपक्षः-श्रुतिप्रमाणवलेन यथाश्रुत एव क्रमो होमपाकयो. रनुप्ठेयस्तथा च प्रथमं होमस्ततो यवागूपाक इति । (५) सिद्धान्तः-होमीयद्रव्यमन्तरेण न सम्भवति होमः। द्रव्यं यवागूव्यतिरिक्त नास्ति । यवागू च पाकं बिना न निप्पद्यते । अतो होमीयव्यसम्पादनार्थ होमात् प्रागेव पाकः कर्तव्यः । पाकानन्तरमेव च पाकनिप्पन्नेन द्रव्येण होम इत्यर्थतः प्राप्तः क्रमोऽत्राभ्युपगन्तव्यः इति । एतदभिप्रेत्याह पाकेति । 'पाकाग्निहोत्रयोः'-'स' क्रमः --'अर्थात् प्रयोजनानुसारेण-अभ्युपगन्तव्य इति शेषः ॥ ३ ॥ (४) ५११३ अन्यत्रानियमो भवेत् । (१) क्रमविचार एव वर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने काण्डे प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रा प्रा. म्नाता:-'वसन्तमृतूनां प्रीणामि ग्रीष्ममृतना प्रीणामि' इत्यादयः । (३) तत्र सन्देहः-एतेषां मन्त्राणाम्प्रयोगे कि कोऽपि क्रमोऽभ्यु. पेय उत नास्ति क्रमनियम इति । (४) पूर्वपक्षः-वसन्तप्रीमवर्षाशरद्धेमन्तमन्त्राणामनेनेच कमे. णोपलम्भात् द्वितीयाधिकरणन्यायेनानापि स एव कमोऽभ्युपेय इति । (५) सिद्धान्तः-यद्यपि ऋतूनां ऋतुमन्त्राणां चोक्तः क्रमो लभ्य- ते कुत्रचित् शाखायाम् तथाऽप्यन्यत्र क्रमान्तरमप्युपलभ्यते । तस्मा. दुक्तः पाठक्रमो न नियामकत्वेन ग्राह्यः । नाप्यत्र पाकहोमवत् अर्थो नियामकः वसन्तमन्त्रेण यस्य कस्यापि प्रयाजस्यानुमन्त्रणेऽनुपपत्त्य. भावात् । तस्मानास्ति कमनियमोऽत्रेति ।

·१६४ मीमासानुक्रमणिका एतदमित्याह अन्योति । 'अन्यत्र' यत्र श्रुतिरथों या नियामक्रयेन नैघ लभ्यते तत्र-'अनियम ' एव समस्य-भनेत्' इति सम्बन्ध ॥४|| (५) ॥१४-७ समिदादी क्रमः पाठात् (१) कमविचारो वर्तते । पाठयमन्यायोऽयम् । (२) दर्शपूर्णमासयो प्रयाजा थाम्नाता-'समिधो यजति-तनू नपात यजति डो यजति-हिर्यजति-स्वाहाकार यजति' इति । (३) तत्र सन्देह -किमत्र यागेपु नियम उतानियम इति । (४) पूर्वपक्ष -अत्र नोपलभ्यते काचित् क्रमनियामिका पत्वान त्ययादिवती श्रुति । न च पाकहोमयोरिवार कश्चिदर्थ प्रमनियाम क । तस्मात् प्रमनियामप्रमाणाभावात् पूर्वाधिकरणन्यायेन नात्र फ्रमोऽभ्युपेय इति । (५) सिद्धान्त -समिदादियागविधायकानि वाक्यानि प्रमेण पठितान्युपलभ्यन्ते । अनेन च पाठेन सूचितस्य समस्यानुष्ठाने कश्चिदपि वाधको नास्ति । तस्मात् पाठानुरोधनवान यागेपु फमो ऽभ्युपगन्त य । तथा चादौ समिद्यागस्ततस्तनूनपातयाग इत्येव प्रमे पानुष्टानमिति । एतदभिप्रेत्याह-समिदिति । समिदादो' समिदादिप्रयाजाना वि पये-'पाठात्' विधायकराश्याना क्रमेणोपलम्भात्-क्रम अभ्युपग न्तव्य इति शप ॥५॥ (६) ॥१८-१२ प्रवृत्या पशुपु क्रम । (१) कमविचार एच वर्तते । प्रवृत्तिनमन्यायोऽयम् । (२) वाजपेये-'सप्तदश प्रानापत्यानालभेत' इति सप्तदश पश्यो विहिता । एतेषु पशुपु उपाकरणनियोजनादय सस्कारा पर्तव्या । (३) तत्र सस्कारेषु सशय -तिं य पशुमारभ्योपाकरणसस्कार कृतस्तमेव पशुमारभ्य नियोजनादिसस्कारान्तरमपि पर्तव्यमुत प्रमनि यम विनैव येन केनापि प्रकारेण सर्वे सस्कारा पर्तव्या इति । (४) पूर्वपक्ष -'अस्मिन् पशौ सस्काराणामारम्भ अस्मिन् स माप्ति इत्येवरूपस्य क्रमस्य नियामयं श्रुत्यर्थपाठरूप किमपि प्रमाण नास्ति । तस्मानान प्रमनियम । येन नापि प्रमेण सस्कारा क्त (५)सिद्धान्त -प्रथमसस्कार उपाकरणरूपो येन प्रमेण पशुषु कृतस्तेनैव प्रमेण सस्कारान्तराण्यपि पर्तव्यानि । श्रुत्पर्यपाठा इघ प्रथ व्या-इति।

·मोमासामण्डनमण्डिता। मप्रवृत्तिरपि क्रमस्य नियामिका भवति । प्रथमप्रवृत्त्या य क्रमो बुद्धौ स्थितस्तस्य परित्यागे नास्ति प्रमाणम् । तस्मात्र प्रवृत्त्या क्रमो नि यम्यत इति। एतदभिप्रेत्याह-प्रवृत्त्येति । 'पशुषु' सप्तदशसु सस्क्रियमाणेपु- क्रम ' येन क्रमेण सस्कारा तेषु कर्तव्या स–'प्रवृत्या प्रथमप्रवृत्या येन क्रमेण प्रथम सस्कारोऽनुष्ठितस्तदनुष्टानेन 'नियम्यते' इति शेष ॥६॥ (७) श१११३ ऋगागमे क्रमः स्थानात् (१) कमोऽनुवर्तते। (२) 'एकविशेनातिरानेण प्रजाकाम याजयेत्-निणवेनौजस्का मम्-त्रयस्त्रिंशेन प्रतिष्ठाकामम्' इति मिनसङ्ख्यकानामृचाम्प्रयोगो वि हित । सख्यापूरण चागन्तुकानामृचाम्प्रवेशेन भवति । (३) अनागन्तुकानामृचाम्प्रवेशे सशय -किमनियतकमा एव ऋच आगमयित या उत काण्डक्रमानुसारेणेति । (४) पूर्यपक्ष -अनियमेनैवागम ऋवाम्-क्रमनियामकस्य पा टकमस्यामाभावात् इति । (५) सिद्धान्त -ऋचो वेदे नियतस्थानेपानाता । अाम्नाये च यत्रासा स्थान तनैव स्यानेन नियमनमासा भवति यदा एता आगमयिता भवन्ति । तथाच या पूर्व समानातास्ता पूर्व प्रयोक्तव्या इति । एतदभित्याह-ऋगिति । 'ऋगागमे' ऋचामागन्तुफाना सरया पूरकाणाम् 'भागमे' आगमयितव्य-'स्थानात् अाम्नानस्थानेनैव- 'कम-नियम्यत इति शेष ॥७॥ (८) श११३ वर्णकान्तरण] साद्यस्के तु पशुक्रमः। (१) सप्तमाधिकरण पाउक्रमाधिकरणन पुनरत्त मिव मयमानो घ. र्णकान्तरेणाधिकरणमिद वर्णयामासस्थानकमस्योदाहरणान्तर प्रदर्य । (२) साद्यस्के सोमयागविशेषे धूयते-'सह पशनालभेत' इति । सायस्कस्य प्रतौ ज्योतिष्टोमे पश्वालम्भनेऽय नमो भवति-अग्नीपोमोय पशुरोपवसथ्य पूर्वदिन पालभ्यते, सननीय पशु सुत्यादिने प्रात सयने आश्विनग्रहादूर्ध्वमालभ्यते, अनुयन्ध्य पशु अवभृथादूर्धमालभ्यते । सायस्के तु सर्वेषा सहैवालम्भन विहितम् । तथ सहालम्भन मुश्यादिने आश्विनग्रहादूर्घ सानीयस्य स्थाने भवति । (३) तत्र सन्देह -एवम्प्राप्त सुयादिने सहालम्भे न प्रमेणा.

·तथा सति मीमांसानुक्रमणिका लम्भः कार्य:: किम्पूर्वमग्नीपोमीयस्य ततः मयनीयस्यातादौ सवनी. यस्य ततोऽग्नीपोमीयस्येति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृती यः मः स एव विकृतायप्यनुसतव्यः । तथा चादौ अग्नीयोमीयस्यैवालंभ इति । (५) सिद्धान्तः-सुत्यादिने सबनीयस्य स्थानम् । तस्मिन् दिने अाश्विने गृहीते सवनीय एव बुद्धिस्थो भवति । एवं च सुत्यादिने सवनीयस्य माथम्य स्थानानिश्चितम् । तस्य च परित्यागे नास्ति प्रमाणम् । तस्मात् सवनीयालम्भनानन्तरमेव स्वस्थानभ्रष्टयोर. ग्नोपोमीयानुवन्ध्ययोः प्राप्तिरिति । एतदभिप्रेत्याह साद्यस्क इति । 'सायस्के' तन्नामके सोमयागविशे- पे-'पशुक्रमः श्रालब्धव्यानां पशूनां 'काम:'--'स्थानात्' भवतीति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ८॥ (६) १११४ मुख्यक्रमात् क्रमोऽङ्गेषु (१) कमपिचारः। (२) चित्रायागे सप्तानां हविषाम्मध्ये चतुर्थपञ्चमे इत्थमानायेते- 'सारस्वती भवतः-एतद्वै दैव्यं मिथुनम्' इति । सरस्वती च सरस्वां. श्चेति विगृह्य समासे कृते पुमान् त्रियेत्येकशेपात् 'सरस्वन्तौ इति भवति । सरस्वन्तौ देवते ययोस्तौ सारस्वती यागौ । तत्र प्रति. यागतः प्राप्ताः निर्वापादयः । (३) तत्र सन्देहः-किं निर्धापादयः पूर्व स्त्रीयागस्य वा पुंया- गस्य वा यथारुचि कार्या श्रनियमेनोत अस्ति कश्चित् क्रमनियम इति । (४) पूर्वपक्षः-नियमकारिणः शास्त्रस्याभावादनियम इति । (५) सिद्धान्तः-हौत्रकाण्डे स्त्रीदेवताया एवं पूर्व याज्यानुवाक्ये समानाते पश्चात् पुदेवतायाः । अनेन च याज्यानुवाक्याममेण मुख्ययोर्यागयोर्मध्ये स्त्रीयागस्यैव प्राथम्यमवगम्यते । धर्माणां च मुख्या यागार्थत्वात् मुख्यक्रमेणैव क्रमो नियतो भवति । तस्मात् स्त्रीयागस्यैव धर्माः पूर्व कार्या इत्येव क्रमो ग्राह्य इति । पतदभिप्रेत्याह मुख्येति । 'अपु' यागेपु-'फ्रमः- मुख्यममात्' मुख्यभूतयागे य: फमस्तस्मादेव-तेनैव प्रमाणेन नियतो मयतीति भायः॥९॥ (१०) मुख्यात् पाठक्रमो वली । (१) प्रामे विचारघि रोगो वर्तते फ्रमनियामकलायलघियेकरूपः ।

·मीमासामएडनमण्डिता । १२७ (२) दर्शपूर्णमासयोरुपाशुयाजोऽसोपोमीयश्च भवत । उपाशुयाजे श्राज्य द्रव्यम्-अग्नीषोमीये व पुरोडाशो द्रव्यम् । पुरोडाशधर्मा निर्या पावधातादय पूर्वमान्नाता पश्चादाज्यधर्मा उत्पवनादय । (३) तत्र सन्देह -अन धर्माणामनुष्ठाने क क्रम -प्राज्यधर्मा- णाम्पूरमनुष्टानमुताग्नीपोमीयधर्माणामिति । (४) पूर्वपन -धर्मक्रमस्य मुस्यकामाधीनत्यम्पूर्वाधिकरणे सि द्धम्। मुख्यौ चात्रोपाशुयाजाग्नीषोमीयौ । तयो क्रमानुसारेण चाज्यधर्मा एवं पूर्वमनुष्ठेया पश्चादग्नीपोमीयधर्मा इति । (५) सिद्धान्त -पुरोडाशधर्मा पूर्व पठितास्तत श्राज्यधर्माः । पाठक्रमो हि वैदिकै शब्दे साक्षात् प्रतीयते । तस्मात् मुर्यक्रमात् पाठ क्रम एव वलीयान् । तथाच मुरयक्रमप्रयुक्तमाज्यधर्माणाम्प्राथम्य या धित्या पाठकमानुरोधेनानीपोमीयधर्मा पर पूर्वमनुष्या इति । एतदभिप्रेत्याह मुख्यादिति । 'मुरयात्' मुख्यक्रमापेक्षया-'पाठमम' एव 'वली' बलीयान् प्रामाणिकतर इति भाव ॥१०॥ (११) ५॥११६ मन्त्रकमो वली तर (१) क्रमप्रमाणलारलविचारो चतते । (२) अग्नोपोमीययाग तैत्तिरीयत्राह्मणस्य पञ्चमप्रपाठके श्रानात आग्नेययागस्तु पठे प्रपाठक । मन्त्रकाण्डे तु पूर्वमाग्नेयमन्त्रा पठिता पश्चादग्नोपोमीयमन्त्रा। (३) तर सन्देह -मित्र ब्राह्मणपाठानुसारेण पूर्वमनोयोमीया नुष्ठानमुत मन्भपाठानुसारेणाग्नेयस्येति । (6) पूर्वपत -अनुष्ठानस्य ब्रामणोक्त विध्यधीन चात् बाह्मण. पाठकम पर ग्राहा । तस्मादग्नीपोमीयस्य प्रथममनुष्टानमिति । (५) सिद्धान्त -ग्राह्मणवाश्य कर्मविधानेन चरितार्थ कमस्य योधनाय न तथा समर्थ यथा मन्प्रपाउ ! मन्त्रै स्मृचैयानुष्ठानम्भ যাব। নৱ সাল্লামাবদ্ধ থান এ বাবা। तस्मादाग्नेयस्यैव प्रयाममनुष्ठानम् इति । एतदभिप्रेत्याह मन्प्रेति । 'तत्र' मन्त्रवामपपाठविरोधे-'मन्यममा मन्त्रपाठनमसूचित प्रम --'यली' यलीयान्-जामणपाटममापेक्षयति शेष ॥११॥ (१२) ।।१।११७-१८ यलबायोदकनमः । (१)मयलायलविचारो धर्तते ।

·- २०० मीमांसानुक्रमणिका (१५) ५११२५-२६ सौमिकोऽलङ्कतेः पश्चात् । (१) प्रवृत्या क्रमनियमस्योदाहरणम् । (२) ज्योतिष्ट्रोमेऽयं पाठक्रमः-पातरनुष्टेयोऽनुवाकः पटितः-तद- नन्तरं पूचरणीहोमादयः पठिताः-ततः सफ्नीयादयश्चोदकगतनिर्यापा. दियुक्ताः-ततो चहिप्पवमानस्तोत्रं पठितम् । किन्तु श्रध्वयुंहोंने पतिरनु- याफपं दत्वा तदानीमेव प्रतिस्थातारं प्रेष्यति 'सबनीयान् निर्यप- स्व' इति । एवं च पाठकमानुसारेण पचरणीहोमानन्तरं प्राप्तोऽपि सव- नीयपुरोडाशनिर्याप: अपयशापातरनुचाककाले पधापकृष्यते । पुनश्च सवनीयपूरोडाशालङ्करणप्रपश्चैवं दृश्यते-'यहिष्पवमाने स्तुते श्राह पु- रोडाशानलङ्कुरु' इति । एवं च पाठकमेण वहिप्पधमानस्तुनः पागेय पातः सवनोयपुरोडाशनिर्वापः सबनीयपुरोडाशालकरण पवशात् य. हिप्पवमानस्तुतेरनन्तरमुत्कृप्यते । (३) तत्र सन्देहः-मध्यवर्तिनां सौमिकधर्माणां पचरणीहोमा- दीनां बीहिपोक्षणादीनामलकरणान्तानाम्पुरोडाशधर्माणां च क्रमे निय. मोऽस्त्युतानियम इति । (४) पूर्वपक्षः-मनियामकप्रमाणानामभावे नास्ति क्रमनियम इति । (१) सिद्धान्तः~-इटिकृतौ दर्शपूर्णमासे भातकाला निर्वापानन्त- रं वर्तव्याः पुरोडाशधर्माः । ततः प्रवृत्त्यनुसारेण च निर्यापानन्तरमेय पोक्षणमारभ्यालकरणान्तास्सर्व एय पुरोडाशधर्मा अनुष्ठेयाः, ततः सौमिकाः पृचरणीहोमादय इति । एतदभिप्रेन्याह सौमिक इति । 'सौमिक' प्रचरणीहोमादिसौमिक- धर्मसमूहः--'अलकृतेः अलङ्करणान्तपुरोडाशधर्मसमूहस्य--'पश्चात्' अनन्तरं पर्तव्य इत्येव क्रम इति भावः ॥ १५ ॥ (१६) शा२७ यूप एवापकृप्यते (१) ममप्रसङ्गेनापकर्षविचारः । यूपकर्मन्यायः चतुर्दशाधि. करणापवादः। (२) ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोमादनन्तर यहिः प्रणेतव्या-सोमश्च हविर्धाने प्रणेतव्यः-उभयप्रणयनानन्तरं यूपच्छेद पानातः। तदेतत् सर्वमौषक्स दिने पालम् । विन्तु 'दीक्षासु यूपं छिनत्ति' इत्यनेन यूपच्छेदन औपघसथ्यात्प्रागेव दीक्षादिनेऽपकृप्यते । (३) तत्र सन्देह:--किमत्र यूपमाग्रस्यापकर्ष उत यूपच्छेदना. तस्य सकलाहकलापस्य अग्निमोमादिप्रणयनस्थापीति ।

·मीमांसामगडनमण्डिता । ३०१ (४) पूर्वपक्ष:-चतुर्दशाधिकरणीय-पूयाजन्यायेन यूपच्छेदना- न्तस्य सकलाहकलापस्योत्कर्ष इति । (५) सिद्धान्तः-प्रयाजाधारादीनामेकमेव प्रधानम्प्रति अङ्गत्वेन एकप्रयोगान्तःपातित्यादवश्यम्भावी परस्परक्रमनियमः । ततश्चैकस्य प्र. पाजस्यापक तदन्तस्य सर्वस्यापकों युक्तः । इह तु प्रणयनं सोमयाग- स्याङ्गम् यूपच्छेदनन्तु अग्नीपोमीयपशोरङ्गमिति प्रणयनच्छेदनयो - स्त्यन्योन्यं कोऽपि फ्रमः । एवं च एकस्यापकऽन्यस्याप्यपकों ना. पश्यम्भावी । तस्माद् यथाथुतो यूपच्छेदनमात्रस्यापकर्ष इति । पतदभिप्रेत्याह यूप इति । 'यूपः' 'एव' यूपच्छेदनमात्रम्-'थपक- प्यते' तु अन्यदगजात प्रणयनादिकमिति शेषः ॥ १६ ॥ (१७) श१।२८ नोत्कृप्यते पिष्टलेपि (१) ग्रामप्रसङ्गेनैवोत्कर्षविचारः । (२) सवनीयपुरोडाशे पिटलेपहोमश्थोदकेन प्राप्तः । द्रुपदुपल. कपालादिप्याश्लिष्टो यः पिष्टलेपः तमुधृत्य जुया चतुहीते श्राज्ये मक्षिप्य दक्षिणाग्नौ जुहोति-स एव पिष्टलोपहोमः । (३) तत्र सन्देहः किमस्योत्कर्पो भवति न वेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रस्तावयं होमोऽनुयाजोत्तरकालीनः-अनुया. चाग्निमारतादूर्ध्वमुत्सृष्टा भयन्ति चतुर्दशाधिकरणन्यायेन । तस्मा- पिटलेपहोमस्याप्युत्कर्ष इति । (५) सिद्धान्तः-उत्कृप्यमाणा अनुयाजाः पश्वर्थाः, न पुरोडा- Irः । पिटलेपहोमश्च पुरोडाशार्थः-पशौ पिष्टाभावेन तद्धोमासम्भ- सात् । एवं च प्रयोगभेदानास्य होमस्यानुयाजैः सहोत्कर्ष इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'पिष्टलेपि यस्मिन् होमरूपे कर्मणि पिष्टलेपो यते तत् कर्म-'न उत्कृप्यते' इति सम्बन्धः ॥ १७॥ ११८) २१।२६ वेदिरेवापकृप्यते VI(१) अपकर्षविचारः। (२) दर्शपूर्णमासयोहविरभियासनोत्तरकाले चेदिराम्नाता। दर्श स्या अपकर्ष याम्नातः-'पूर्ये धुरमावास्यायां चेदि फरोति' इति । (३) तत्र सन्देहः-अपरयाणा वेदिः किं ततोऽयांचोनान् सर्वान् यामनान्तान् पदार्थानप्यपति उत नेति । (४) यंपतः-येदिना सम्यद्धत्यान् तेगमप्यपक इति । (५) सिद्धान्तः-अप्रतिपूर्विकायाममावास्यायां पूर्येयुर्वेदिकरण- .

·२०० मोमासानुक्रमणिका (१५) ५।१।२५-२६ सौमिकोलतेः पश्चात् । (१) प्रवृत्त्या क्रमनियमस्योदाहरणम् । (२) ज्योतिष्टोमेऽय पाठनम -पातरनुष्टेयोऽनुवाद परित -तद नन्तर पचरणीहोमादय पठिता -तत सबनीयादयश्चोकगतनिर्यापा- दियुक्ता -ततो वहिप्पवमानस्तोत्र पठितम् ॥ किन्तु श्रध्वर्युहोघे पातरनु- घाप दस्या तदानीमेय पतिपूस्थातार पेप्यति सपनीयान् निर्यप स्व' इति । एवं च पाठकमानुसारेण पूचरणीहोमानन्तर पाप्तोऽपि सय नीयपुरोडाशनिर्याप पवशात्पातरनुवाककाले पचापकृप्यते । पुनश्च सनीयपूरोडाशालकरणप्रपश्चैव दृश्यते-'यहिप्पयमाने स्तुते प्राह पु. रोडाशानलङ्करु' इति । एवं च पाठकमेण वहिप्पलमानस्तुते पागेर पाप्त सरनीयपुरोडाशनिर्याप सरनोयपुरोडाशालङ्करण पवशात् . हिप्पवमानस्तुतेरनन्तरमुत्टप्यते । (३) तर सन्देहमध्यवर्तिना सौमियधमणा एचरणहोमा दीना बीहिपोक्षणादीनामलङ्करणान्तानाम्पुरोडाशधर्माणा च प्रमे निय मोऽस्युतानियम इति । (४) पूर्वपक्ष -प्रमनियामकप्रमाणानामभावे नारित क्रमनियम इति । (५) सिद्धान्त -इटिपस्तौ दर्शपूर्णमासे शातकाला निर्वापानन्त र कर्तव्या पुरोडाशधमा । तत पवृत्त्यनुसारेण व निर्वापानन्तरमेव पोक्षणमारभ्यालङ्करणान्तास्सर्व पर पुरोडाशधर्मा अनुष्ठेया , तत मौमिका पचरणीहोमादय इति। एतदभिप्रेत्याह सौमिक इति। 'सौमिक प्रचरणीहोमादिसौमिक धर्मसमूह --'मलडकृते" अलङ्करणान्तपुरोडाशधर्मसमूहस्य--'पश्चात्' अनन्तर कर्तव्य इत्यय प्रम इति भाष ॥१५॥ (१६) ५११२७ यूप एवापकृप्यते (१) प्रमप्रसनापार्यविचार । यूपकर्मन्याय चतुर्दशाधि करणापवाद। (२) ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोमादनन्तर घहि प्रणेतव्य --सोमश्च हविर्धाने प्रणेतव्य -उभयप्रणयनानन्तर यूपच्छेद पानात । तदेतत् सर्वमौपरसध्ये दिने पातम् । किन्तु 'दीक्षामु यूप छिनत्ति' इत्यनेन यूपच्छेदन प्रौपयसथ्यामागेच दीक्षादिनेऽपप्यते । (३)तम सन्दह -विमन यूपमावस्यापकर्ष उत्त यूपच्छेदना तस्य सकलागवलापस्प अग्निमोमादिप्रणयनस्यापीति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २०१ . (४) पूर्वपक्षः-चतुर्दशाधिकरणीय-पूयाजन्यायेन यूपच्छेदना- न्तस्य सकलाङ्गकलापस्योत्कर्ष इति । (५) सिद्धान्तः-प्रयाजाघारादीनामेकमेष प्रधानम्प्रति अङ्गत्वेन एकप्रयोगान्तःपातित्वादवश्यम्भावी परस्परक्रमनियमः। ततश्चैकस्य प्र. याजस्थापक तदन्तस्य सर्वस्यापकों युक्तः । इह तु प्रणयनं सोमयाग- स्यागम् यूपच्छेदनन्तु अग्नीपोमीयपशोरङ्गमिति प्रणयनच्छेदनयो - स्त्यन्योन्यं कोऽपि क्रमः । एवं च एकस्यापकर्षेऽन्यस्याप्यपकों ना. वश्यम्भावी । तस्माद् यथाश्रुतो यूपच्छेदनमात्रस्यापकर्ष इति । एतदभिप्रेत्याह यूप इति । 'यूपः' 'एव' यूपच्छेदनमात्रम्-'अपकृ. प्यते'-न तु अन्यदङ्गजात प्रणयनादिकमिति शेपः ॥ १६ ॥ (१७) श१२८ नोत्कृप्यते पिष्टलेपि (१) क्रमप्रसङ्गेनैवोत्कर्षविचारः । (२) सवनीयपुरोडाशे पिटलेपहोमश्चोदकेन प्राप्तः । दृपदुपल- कपालादिप्याश्लिष्टो यः पिष्टलेपः तमुधृत्य जुया चतुर्ग्रहीते श्राज्ये प्रक्षिप्य दक्षिणाग्नौ जुहोति-स एव पिष्टलोपहोमः ।। (३) तत्र सन्देहः किमस्योत्कर्षो भवति न वेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृताचयं होमोऽनुयाजोत्तरकालीनः-अनुया- जाश्चाग्निमारुतादूर्ध्वमुत्कृष्टा भवन्ति चतुर्दशाधिकरणन्यायेन । तस्मा- स्पिष्टलेपहोमस्याप्युत्कर्ष इति । (५) सिद्धान्त.-उत्कृप्यमाणा अनुयाजाः पश्वाः, न पुरोडा- शार्थाः । पिटलेपहोमश्च पुरोडाशार्थः-पशौ पिटाभावेन तद्धोमासम्भ- यात् । एवं च प्रयोगभेदानास्य होमस्यानुयाजैः सहोत्कर्ष इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'पिटलेपि' यस्मिन् होमरूपे कर्मणि पिष्टलेपो हूयते तत् कर्म-'न उत्कृप्यते' इति सम्बन्धः ॥ १७ ॥ (१८) ।१।२६ वेदिरेवापकृप्यते (१) अपकर्षविचारः। (२) दर्शपूर्णमासयोर्हघिरभिवासनोत्तरकाले वेदिराम्नाता। दर्श तु तस्या अपकर्ष श्राम्नातः -'पूर्वेारमावास्यायां वेदि करोति' इति । (३) तत्र सन्देहः :-अपकप्याणा वेदिः किं ततोऽर्वाचीनान सर्वान् अभिवासनान्तान पदार्थानप्यपकर्पति उत नेति । (४) पूर्वपदः-वेदिना सम्बद्धत्वात् तेषामप्यपकर्ष इति । (५) सिद्धान्तः-अप्रतिपूर्विकायाममावास्यायां पूर्वेधुर्वेदिकरण- २६ ·૨૦૨ मीमासानुनमणिम माम्नातम् । उभयोरपि दर्शयागपौर्णमासीयागयोः श्योभूत हविरभिवास- नमाम्नातम् । किन्तु 'अमावास्यायामभिवासनानन्तर पेदिः वर्तन्या' इ. त्यस्मिन् क्रमे श्रुत्यादि किमपि प्रमाणन्नास्ति । तस्मादभिवासनान्तानां पदार्थानां नास्त्यपवर्ष इति । एतदभिप्रेत्याह-वेदिरिति । दर्शयागे 'वेदिरेव' वेदिमानं वचनय- लात्-'अपकृप्यते'-न तु तदर्वाचीना अभिवासनान्ताः पदार्था अपी. ति शेपः ॥१०॥ (१६) ५॥१॥३०-३४ उत्को नाग्निहोत्रस्य (१) उत्कर्षविचारः। (२) चातुर्मास्येपु साक्मेधनामके पर्वणि सान्तपनीष्टि श्रूयते- 'मरुभ्यः सान्तपनेभ्यो माध्यन्दिने चरम्' इति । तां चेष्टिं समाप्य मा. यकालेऽग्निहोर हयते। (२) तन सन्देह –यदि कदाचिदैविकान्मानुपाद्वा प्रतिबन्धात् सान्तपनी इष्टिः सायसमयात् मान सम्पन्ना साय तदनन्तरे वा काले ऽपकृप्येत तदा विमग्निहोत्रस्यापि सायंकालादुत्कों भवति न चेति । (४) पूर्वपक्ष -सान्तपनीप्ट्यग्निहोत्रयोः पौर्वापर्ये सिधे भवत्येव चाग्निहोत्रस्यापको यदि सायम्पर्यन्तमिटिर्न कृतेति । (५) सिद्धान्त इष्टय ग्निहोत्रयोः प्रयोगभेदानास्ति कोऽपि शा- स्त्रीय पोर्यापर्यभावः । इटियदि स्वकालाद् भ्रष्टा तदा तस्याः काला- न्तरे ऽनुष्ठानं भवतु । तायना अग्निहोत्रस्य तु स्त्रकालाद् दंशो न भविष्यति । तस्मादग्निहोत्रस्य नापर्य इति । एतदभिप्रेत्याह-उत्कर्ष इति । 'अग्निहोत्रस्य' 'उत्कर्ष' स्वकाला- दपनयन 'न' भरतीति शेषः ॥ १६॥ (२०) ५११३५ पोडश्युत्कर्ष इप्यते (१) उत्कर्पपिचार। (२)ज्योतिष्टोमेऽस्ति पोडशिग्रहणम् । तस्य काल सूर्यास्तसमय उक्त.-'समयाध्युपिते सूर्ये पोडशिनः स्तोत्रमुपाक्रोति' इति । अन्य- थोक्थ्येभ्यः परस्तात् पोडशिग्रहणं भवतीत्येतदप्याम्नातम्- तम्पराञ्च. मुपथ्येभ्यो निगृह्णाति' इति । (३) तत्र सन्देह -यदि कारणवशात् सायसमयात्पूर्वमुक्थ्यग्रहो न सम्पन्नः तदनन्तरकाले उत्कृप्येत-तहि किं तत्परस्नानाविनः पोड़. शिनोऽप्युत्को भवति न येति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (४) पूर्वपक्ष:-पूर्वाधिकरणन्यायेन नोकर्षः पोडशिनः । तस्या- पि स्वकालाद्मशने नास्ति प्रमाणमिति । (५) सिद्धान्त:-पराञ्चमिति शब्देन स्पटमुक्थ्येभ्य उत्तरकाल: पोडशिग्रहाङ्गत्वेन विधीयते । ततश्च यदोक्थ्यग्रहः सम्पन्नोभविष्यति तदेव पोडशिग्रहस्व कालः । तस्माद् भवत्येवास्योत्कर्ष इति । एतदभिप्रे याह--पोडशीति । 'पोडशिनः' पोडशिग्रहस्य 'उत्कर्षः स्वकालानन्तरमनुष्ठानम्-'इप्यते' इष्टतया स्त्रीक्रियते इत्यर्थः ॥२०॥ पादेशस्मिन् विंशतिाया भाष्यकारेण वर्णिताः ॥ स्पष्टम् । इति पञ्चमस्य प्रथम । अथ पञ्चमस्य द्वितीयः पादः । [क्रमविशेषविचारात्मकः] (१) १२:१-३ क्रमः पदार्थेषु गुणे पशूनाम् (१) क्रमे विचारविशेषः । पदार्थानुसमयन्यायः । (२) वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्येषु पशुपु पकैकस्मिन् पशौ उपाकरणादिसंस्काराः प्रकृतियागांत् प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येति चो- दकप्राप्ताः। (३) तत्र सन्देहः-पशूनां सस्कारानुष्ठाने का क्रम:-कि प्रत्येक सर्वान् सस्कारान् समाप्य द्वितीये तेऽनुष्टेया उत आदाधुपकरणस. स्कारं सर्वेषां कृत्वा ततो द्वितीयो नियोजनसस्कारः सर्वेषु कर्तव्य इति । (४) पूर्वपक्षः-साम्प्रधान कर्तव्यमिति स्थितम् । प्रयोगवच- नेन सधर्माणां साहित्यमयगतम् । एवं चैकस्य पशोः सर्वे सस्काराः सहैवानुष्ठेयाः। द्वितीयादेरपि इति । (५) सिद्धान्तः-साताच्छ्रन्या साहित्य पशूनामेव न तत्सस्का- राणाम् । एवं च पशूनां साहित्यार्थ सर्वेषु एकैकः उपाकरणादिसंस्कारः फर्तव्यः । तस्मात् सर्वेषां पशनामुपाकरणं ततः सर्वेषां नियोजनम्-पव- मेय सर्वे सस्काराः कर्तव्याः । अयमेवैकजातीयानुसमयः पदार्थानुसम. यश्च कथ्यते । इति ।

·मोमासानुक्रमणिका एतदभिप्रत्याह मम इति । 'पशूना 'गुण धर्म ‘पदायपु' सस्का रेषु एच 'म' अनुष्ठेय इति शुष-न पशुम्पिति भाव । प्रथम मेस्मिन् पशौ स सस्कारास्ततो द्वितीय इति पशुधु नानुष्ठेय प्रम, अपि तु एक सरकार सर्वयु पशुपु ततो द्वितीय सस्कार सर्येषु पशु वित्येव सस्कारप्वेय प्रम भास्थेय इत्याशय ॥ १॥ (२) २३ काण्डम्पुरोडाशगुणे मेण । (१) क्रमविचार । काण्डानुसमय याय । (२) 'यायतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात्तावतो धारणाश्चतुष्कपालानि पेत्' इति । एवं च यदा वयोऽश्या प्रतिगृहीतास्तदा नश्वसमसस्य काश्चतुष्कपाला निरुप्यन्ते । पुरोडाश च भग्न्यधिश्यणादयो धर्मा । (३) तत्र सन्देह बहुपु पुरोडाशपु अधिश्रयणादिधर्मेप्चनुष्ठेयषु किं सर्वे धर्मा एकैस्मिन् समापनीया उत प्रथमो धर्म सर्वेषु ततो द्वितीयो धर्म सवयिति क्रम । (४) पूर्वपक्ष -पूर्वाधिकरणन्यायन प्रथमो धर्म सर्वेषु ततो द्वितीय सघिति पदार्थानुसमय एवानुष्ठेय-इति । (५) सिद्धान्त -तप्तेषु कपालेषु क्रमेण पुरोडाशानधिश्रिय या पता कालन प्रथमपुरोडाश द्वितीयसस्कार कर्तुमागच्छति तावताऽसौ शुष्को भस्मीभविष्यति । तस्मात् एकैस्मिन् सर्व धर्मा समापनीया इति काण्डानुसमय एवाभ्युपेय इति । एतदभिन्ने थाह-काण्डमिति । 'पुरोडाशानाम्' गुण धर्मविषये क्रमेण' काण्डम् कृत्स्नो धर्मक्लाप सहैवानुप्रेय इति भाव ॥२॥ (३) ५।२।४-५ मुष्ट्यादय. स्युर्गणशः क्रमेण (१)ममोऽनुयतते । समुदायानुसमयन्याय । (२) दर्शपूर्णमासयोराग्नेयाग्नीपोमीयनिपियो श्रूयते-'चतुरो मुष्टीन् निर्वपति इति । (३) तत्र सन्दह --कि प्र येरे द्वयोनियोपयोरेको मुगिनिरूप्य ततो द्वयोद्वितीयो मुधिरित्येर फम उत प्रथमे च पारो मुण्यस्ततो द्वितीये चाधारो मुटप इति । (४) पद -एकैको मुधि पृथक् पदार्थ: । अत एकैकस्यैव मुष्टनिर्धाप । एव च द्वयोनि पयो प्रमेण एक मुष्टिं निरुण ततो द्वितीयमुष्टिरित्यय पदार्थानुसमय पर्तव्य इति । (1) सिद्धान्त -यदीह पदार्थ लोकिक स्यात्तहों । स्यात् ।

·मीमांसामएडनमण्डिता । २०५ 1 अब त्वेकविधिगम्य पकः पदार्थः । विधिश्च चतुस्सङ्ख्याविशिष्टानेव मुष्टीन् विद्धाति । तस्मान्मुष्टिचतुष्टयमेकः पदार्थः । एवं च प्रथमे निर्वापे चत्वारो निरुप्यास्ततो द्वितीये इति । एतदभिप्रेत्याह-मुष्टीति । 'मुष्ट्यादयः चत्वारो मुट्रयः [आदि- पदेन पुरोडाशस्याष्टकपालोपधानम् ] 'क्रमेण' श्रादौ प्रथमे ततो द्वितीये निर्वापे–'गणशः चतुष्टयरूपेण, न त्वेकैकम्-'स्युः निरुप्या भवेयु- रिति सम्बन्धः ॥ ३॥ (४) ।।६ क्रमोऽवदानेअधिगतः मदाने । (१) क्रमोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'द्विहविषोऽवद्यति' इति । (३) तत्र सन्देहः-किमत्र द्विरवदानमेकः पदार्थस्तथा च एक- स्याग्नेयस्य हविषोऽवदानद्वयं कृत्वा तद्धोमात्प्रागेवानीपोमीयस्य द्विर- वदानमुताग्नेयस्य द्विरवदानं ततोऽस्य होमस्तदनन्तरमानोपोमीयस्य द्विरवदानं ततोऽस्य होम इति । (४) पूर्वपक्षः-उक्तेन विधिना विहितत्वाद् द्वित्वसङ्ख्यायिशिष्ट- मवदानमेकः पदार्थः । तथा च एकैकस्मिन् हविपि तत्सम्पादनीयम्- तदनन्तरमुभयो.म इति । (५) सिद्धान्तः होमपर्यन्तमयदानमेकः पदार्थ:-होमार्थत्या. देवाचदानस्य । अत एव 'चतुरवत्तं जुहोति' इतिविधिना सावदानक एको होमो विहितः। एवञ्च होमान्तस्यावदानस्यैकपदार्थत्वात् आग्ने- यमवदाय हुत्वा च तत श्राग्नीपोमीयावदानमित्येव क्रमोऽभ्युपेय इति । एतदभिप्रेत्याह-'श्रवदाने' यः'क्रमः' 'अधिगतः' अभ्युपगन्तव्यत्वेन स 'प्रदाने होमे समाप्ते सत्येव-सम्पन्नो भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ (५) २७-६ क्रमः परिव्याणयुतेऽखनादौ (१) कमविचारः। (२) ज्योतिष्टोमेऽग्नोपोमीयपशौ यूपस्य- तेनाअनम् उच्छ्रयणम् अघटस्य समूहनम् यूपमूलस्य परिहणम् मध्ये रशनया परिव्याणम् - इत्येते पदार्था पानाताः । (३) तत्र सन्देहः :-यत्र वहयो यूपास्तत्र कि अअनादि प्रत्येकम् एकैकस्मिन यूपे कर्तव्यमुत सर्वे एकस्मिन् यूपे समापनीयास्ततो द्वितीये इत्येवं क्रम-इति । (४) पूर्वपक्षः-प्रथमाधिकरणन्यायेन प्रत्येकमजनाद्येकै कस्मिन् यूप फर्तव्यम् । तथाच प्रथमस्य यूपस्याअनम्, ततो द्वितीययूपस्याञ्जनम् , ·२०६ मीमासानुक्रमणिका तारन्यत्र ततस्तनीयस्य यूपस्य-तत प्रथमयूपस्योच्छ्रपणम् , ततो द्वितीयस्यो- च्छ्यणम्, ततस्तृतीयस्येस्पेर पोऽनुष्ठेय इति । (५) सिद्धान्त –'प्रक्षनादि परिव्याणान्त यजमानो यूप नायस- जेत्' इति वचनन यूपस्यागनिषेधस्तदनोपपद्यते यदि अखनमारभ्य परिव्याणान्ता सक्ला पदार्थास्तत्रैमस्मिन् युपे सहवानुष्ठिता भवन्ति । अन्यथा यद्येकस्य यूपस्याअनानन्तर द्वितीयस्यासनं कृत स्यात्तर्हि प्रथमयूपस्योच्छ्यणादे मागेव त्यागो भवेत् । तच पचनेन निषिद्धम् । तस्मात् कागडानुसमय एवात्र भवति-इति । एनदभिप्रेत्याह-क्रम इति । 'परिव्याणेन' 'युते' सहिते एच 'अक्ष नादौ' 'क्रम ' स्यात् । अञ्जनमारभ्य परिव्याणपर्यन्त सर्ने मिलिवर प्रथमेऽनुष्टेयास्तनो द्वितीय इति भार ॥५॥ (६) श२।१०-१२ हव्यावदान युगपत्पशूनाम् । (१) क्रमविचार । (२) अग्नीपोमीयपशौ श्रूयते-'दैवतान्यवदाय न होतव्यम् ,सोविष्टरतान्यवदाय न तावत्येव होतन्यम् , ऐडान्यपद्यति' इति । अर प्रधानवतार्थानि स्विष्टर दानि इडाभक्षणार्थानीति त्रिनिधान्यवदानानि । (३) तत्र सन्देह -अत्र देवताद्यपदानेषु किं काण्डानुसमय उत पदार्थानुसमय - ित्रीण्यप्यवदानानि सहैवैकैकस्मिन् पशौ समापनीयान्युत प्रथममवदानमेकस्मिर ततो द्वितीय पुद्वितीयमय दानम्मथमे पशो ततो द्वितीये इति । (४) पूयपक्ष -त्रिविधानामप्यपदानाना समूह (काएड ) एकैस्मिन् पशौ समापनीय -काण्डानुसमयन्यायेनेति । (५) सिद्धान्त -~-पदार्थानुसमय पवान युक्त । दैवारदानरूप मेक पदार्थ सरेपु पशुपु समाप्य पश्चात्सर्वेषु सौविष्टरतापदानम्- तश्च सर्वेषु कृपा पश्चात् सर्वप्वैडायदानमिति । पतदभिप्रेयाह-हव्यायदानमिति। 'हव्यस्य हविष 'अपदानम् दैवता दिकम् पशूना सरपुपशुपु-'युगपत् मिलि तमेर 'अनुष्टयम् इति शप ॥६॥ (७) २२।१३-१५ उलूखलैक्यं बहुवीजयांग (१) प्रमे विचारविशप । (२) राजसूये नानायोजेष्टिरानाता-'अग्नये गृहपतये पुरोडाश माकपाल निर्यपति रमणाना ब्रीहोणाम्-सोमाय बनस्पतये श्यामाक चरम्' इत्यादि। तपा योजानामघाताय-तृष्णाजिनास्तरणम् , उप.

·मीमांसामएडनमरिडता । २०७ युलूखलस्थापनम् , तत्र वीजावापः, अवधातः, सूर्पण परावपणं, कणेभ्य- स्तण्डुलानां विवेचनम्-इत्यादि पदार्था अतिदिष्टाः । (३) तत्र सन्देहः-कृष्णाजिनास्तरणादयः पदार्थाः किं सर्वेषु चीजेषु कर्तव्या उतैकास्मिन्नेवेति । (४) पूर्वपक्ष:-कृष्णाजिनास्तरणादयः पृथग्विधिभिर्विहितत्वाद् भिन्ना एव पदार्थाः। ततो नानायीजेपु सर्वमेव कृष्णाजिनास्तरणादि- कमनुसमेतव्यम् । तथासति यावत्यो वीजजातयस्तावन्ति कृष्णाजिनानि तावन्ति चोलुखलानीति । (५) सिद्धान्त:--'चीहिनवहन्तीति विधिनाऽवघातरूप एक एय पदार्थः । स च कृष्णाजिनास्तरणादिस्तण्डुलनिप्पत्त्यवसानः । स च पदार्थः कृष्णवीहिप्चनुष्ठाय पुनः श्यामाकेप्वनुष्यः । तथा चानुक्रमेणैक- मेव कृष्णाजिनमेकमेव चोलुखलं सर्वेषु चीजेपयुज्यते । एवमुलुखल. कृपणाजिनादीनां नास्त्यनेकत्वमिति । एतदभिप्रेत्याह-उलुखलेति । 'बहुवीजयागे' 'उलूग्वलस्य' 'ऐक्यम् एकत्वमेव, न नानात्वमित्याशयः ॥ ७ ॥ (८) २२।१६ भिन्नं पशौ स्यात् पृथगाज्यपात्रम् । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते-'पृपदाज्येनानुयाजान् यजति' इति। (३) तत्र सन्देहः-कि प्रयाजानामनुयाजानां द्रव्याणिधारयितुमे- कमेव पात्रमुतानेकमिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृतौ उभयार्थस्थाज्यस्यैकयैवोपभृता धृतत्वेन विकृतावपि तदतिदेशात एकमेव पात्रमिति । (५) सिद्धान्तः--प्रकृतिवत् केवलं प्रयाजा प्राज्येन क्रियन्ते । अनुयाजास्तु पृषदाज्येन यग्रव्याः-'पृपदाज्येनानुयाजान् यजति' इति विधानात् । पृपदाज्यं च दधिमिश्रमाज्यम् । न च शुद्धमिधयोरेकेन पात्रेण धारणं सम्भवति। तस्मात् पृषदाज्यपात्रमाज्यपात्रात् पृथगेवेति । एतदभिप्रेत्याह भिन्नमिति । 'पशौ' अग्नीपोमीयपशौ-'पृषदाज्य- पात्रम्' अनुयाजे पृपदाज्यधारणपात्रम्-'भिन्नम्' प्राज्यपात्रात् पृथक स्यादिति शेषः ॥ ८॥ (९) २२।७-२० अन्ते भवेद्वैकृतमङ्गजातम् (१) कमविचारविशेषः-नारिटन्यायः । (२) अग्न्यादिदेवतायुक्तानां कृत्तिकादिनक्षत्राणां काम्या इष्टय ·२०८ मीमासानुग्रमणिका - - आम्नाता -'अग्नये ऋतिकाभ्य पुरोडाशमाकपालम्' इत्यादय तत्र प्रधानहोमा 'अग्निनं पातु कृत्तिका' इत्यादि याज्यानुवाश्यापुर स्सर हयन्ते । उपहोमाश्चात्रैवमाम्नाता -'सोऽन जुहोति अग्नये स्था -कृत्तिकाभ्य स्वाहा-अम्पायै स्वाहा-दुलायै स्वाहा' इति । श्र धैय च 'दश ते तनयो यज्ञयशिया' इत्यादिभिमन्त्रैराज्याहुत्यात्मका ना रिटहोमाश्च प्रतितश्चोदवप्राता । (३) तत्र सन्देह -किं प्रायता नारिष्टहोमा पूर्वमनुष्ठेया उत नेता उपहोमा इति । (४) पूर्वपक्ष –'अष्टाक्पाल निर्वपेत्' इति मुख्य कर्म-तत्स म्वद्धतया प्रथममुपहोमा उता । 'सोऽन जुहोतीति' प्रत्यक्षपाठेन मुरयकर्मसमनन्तरमुपहोमा एव प्राप्ता । यदि तस्मात् प्राक् नारिष्ट होमा क्रियेरन तर्हि तद्व्यवधानेनोक्त पाठकमो वाध्येत । तस्मात् पूर्व- मुपहामा कर्तव्यास्ततो नारिग्रहोमा इति । (५) सिद्धान्त नक्षत्रेष्टिरूपा पिकातर्विधीयमाना स्वोपकारक मङ्गजातमपेक्षते-तदा प्राकृतमगजात नारिटहोमादिक चोटयन प्राप्नो ति-प्र यक्षवास्यन चोपडोमादिक वैश्तम् । श्रनयोरङ्गयोनारिएहोमा दिकं फ्लृप्तोपकार प्रथम बुद्धावारोहति पश्चादुपहोमादिक तु कल्प्यो पफारम् । तस्मात् प्रधानप्रयासत्या नारिष्टहोमा पूर्वमनुप्ठेया पश्चा चोपहोमा इति पतदभिप्रेत्याह--अन्त इति । 'घेतम्' नक्षत्रेष्टिरूपविशतिमानस मन्धि-'अङ्गजातम्' उपहोमादिकम्-'अन्ते' प्राकृताना नारिण्होमा नाम्पश्चात्–'भवेत्' अनुष्ठीयेत इति सम्बन्ध ॥९॥ (१०) ।२।२१ विदेवनादेर्विहितोऽकर्षः (१) फ्रमविचार । पूर्वाधिकरणापनाद । (२) राजस्ये श्रूयते-'अक्षर्दीव्यति-शौन शेफमारयापयति- अभिषिच्यते' इति । अभिषेचनीयमत्र विकृतियागः, तस्याग विदेवना दिकम्-अभिषेक्स्तु प्रतिभूतराजसूयादागत प्रारतमङ्गम् । (३) तत्र सन्देह -विदेवनादय विमभिपेकात् प्राक् उत पश्चादिति । (8) पूर्यपक्ष -रिदेवनादीना वैस्त वात् पूर्वाधिकरण यायेनान्ते उनुष्टयता । तस्मादभिषेक पय प्रथममनुप्ठेय पश्चाद्विदेवनादय-इति । (५) सिद्धान्त -'माहेन्द्रस्तोत्र प्रत्यभिषिच्यते' इति घाफ्येन सो मयागम्य मध्यऽभिपेकोऽपकृष् । अभिषेकापूर्वभाविन तु विदेवना ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । २०९ दीनां प्रत्यक्षपाठादेवावगतम् । तस्मात् माहेन्द्रस्तोत्रादपि पूर्व विदेव- नादीनामनुप्ठेयता । अतस्तेपामपकर्प इति । एतदभिप्रेत्याह-विदेवनादेरिति । 'विदेवनादे.' विदेवनशौनःशेपा. ख्यानरूपागजातस्य--'अपकर्षः अभिषेकात्पूर्वभावित्वं-'मिहिता' प्र. त्यक्षपाठादवगतः । तस्मात्प्रथमं विदेवनादिकं ततो माहेन्द्रस्तोत्रं , ततो. ऽभिपेक इत्येच क्रमोऽभ्युपगन्तव्य इत्यर्थः ॥ १० ॥ (११) श२।२२ पश्चादुखासम्भरणाच दीक्षा (१) क्रमविचारः । अयमपि नवमाधिकरणस्यापरोऽपवादः । (२) अग्निचयने सावित्रहोमः उखासम्भरणम् इष्टकाः पशुश्चेत्यादि आम्नातम्-तत्पश्चात्-'अग्नावैप्यावमेकादशकपालं निर्वपेद्दीक्षिप्यमाण इति दीक्षा विहिता। (३) तत्र सन्देहः-सावित्रहोमादिकम्पूर्वमनुष्टेयमुत दीक्षणीया- दिकम् । (४) पूर्वपक्ष-नवमाधिकरणन्यायेन प्रकृती क्लुप्तोपकारक दीक्षणीयादिकं शीघ्र युद्धावारूढमतः सावित्रहोमादिभ्यः पूर्वमेव दीक्षणीयेति । (५)सिद्धान्तः-प्रत्यक्षपाठेन हि क्रमोऽवगम्यते । तस्मात् यद्यपि दीक्षणीयादिकं प्राकृतं तथाऽप्यग्निचयनकाण्डे सावित्रहोमादिभ्यः पश्चात् पठितम् । तस्मात्सावित्रहोमादिकं प्रथमं कृत्वा ततो दीक्षणीया- दिकमनुष्ठेयमिति। एतदभिप्रेत्याह-पश्चादिति । 'उखासम्भरणात्' साचित्रहोमोखा- सम्भरणादिकात्--'पश्चात्'-'दीक्षा' दीक्षणीयादिकमङ्गजानमनुष्ठेय- मित्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) २२।२३ रुक्मं परं दीक्षितसंस्कृतेः स्यात् । (१) क्रमविचार:-पूर्वाधिकरणापवादः । (२) अग्निचयने दीतीयादेरूध्वं रुक्मधारणमाम्नातम् । उखा- स्थितोऽग्निः शिस्येऽवस्थापितः कण्ठे धार्यमाण उर:प्रदेशं यथा न दहति तथा व्यवधायकत्वेन फराठे धृतस्य उरसि लम्बमानस्य सौवर्णस्यामरण- विशेषस्य रुम्मसंशकस्य धारणं विहितम् । यनमानसंस्काराश्च घपना. दयः प्रकृतौ दीक्षणीयानन्तरभाविन इह चोदकेन प्राप्ताः । (३) तत्र सन्देहः-रुपमधारणं किं यजमानसंस्कारेभ्यः प्रागुत पश्चादिति। २७ मी० ० ·२१० मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-यजमानसंस्कारेभ्यः प्रागेव रुममधारणम् । प्रादौ दीक्षणीया ततो रुक्मधारणम् इति प्रत्यक्षपाठातु फ्रमः । दीक्षणीयानन्त. यं च संस्काराणां चोदकात् प्राप्तम् । तस्मादादौ दीक्षा-ततो रुक्मधार• शम् ततः संस्कारा इत्येव फ्रमः पूर्वाधिकरणन्यायेन सङ्गच्छते इति । (५) सिद्धान्तः यजमानसंस्काराणां दीक्षानन्तयं प्रकृतौ फ्लुप्तोप- कारम्-रुममधारणस्य तूपकारः पाठात् फ्ल्पनीयः । तस्मात् संस्कारा एव पूर्वमनुष्टीयेरन रुक्मधारणं च पश्चात् कर्तव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह-रुक्ममिति । 'दीक्षितस्य' यजमानस्य 'संस्कृतेः' संस्कारात्-'परम्। अनन्तरमेव-रुक्मम्' रुक्मनामकसौवर्णाभरण- धारणम्'--'स्यात्' अनुष्टीयेतेत्यर्थः ॥ १२॥ पादे द्वितीय खलु पञ्चमस्य भाप्योदिता द्वादश नीतयः स्युः॥ पञ्चमस्य द्वितीये पादे 'भाष्येण' 'उदिता' उक्ताः 'द्वादशः 'नीतयः" न्यायाः अधिकरणानि । इति पञ्चमस्य द्वितीयः। अथ पञ्चमस्य तृतीयः पादः । (फर्मणां वृष्यवृद्धिविचारात्मकः) (१) ५/३१-२ सतया प्रयाजहन्दस्य (१) फ्रमविचारमसङ्ग्रेन कर्मणामावृत्त्यनावृत्ती चिन्त्येते । (२) अग्नीपोमीयपशौ श्रूयते-'एकादश प्रयाजान् यजति' इति । चोदकमाताश्च पञ्चैय प्रयाजाः । (३) तत्र सन्देहः-किं पञ्चमः प्रयाजेषु प्रतिप्रयाजमेकादशत्यस. या उत मर्यसम्पायेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रत्येकमेकादशवसस्यासम्बन्धः । प्रयाजानुद्दिश्य सहयागुणे विहिते सति प्रतिप्रधानं गुणस्य सम्बन्धोऽभ्युपेय पवेति । (६) सिद्धान्तः-न ह्येकैकस्य प्रयाजस्य स्वरूपे एकादशरवसङ्ख्या सम्पादयितुं शक्या । नापि पञ्चप्रयाजसमुदायस्य स्वरूपे मा सम्भव- ति । तस्मात् विहिता एकादशवसह्वया प्रयोगद्वारेणैव सम्पादनीया । प्रयोगस्यावर्तयितुं शक्यस्यात् । पञ्च प्रयाजान् द्विराचर्य दश भवन्ति चरमस्य च प्रयाजस्य पुनरावृत्त्या एकादशत्वसहया सम्पद्यते । त.

·मीमांसामण्डनमण्डिता। . स्मात् सर्व प्रयाजसम्यद्धा एकादशस्वसङ्ख्येति । एतदभिप्रेत्याह सहयोति । 'सहया' एकादशवरूपा-'प्रयाजानाम्। पञ्चानाम्,-'वृन्दस्य समूहस्य-सम्पद्धा भवति-प्रावृत्त्येति भाव ॥१॥ (२) २३३३ स्वस्थाने पसत्ततिः । (१)पूर्वाधिकरणापवाद.। (२) अग्नौ श्रूयते-'पडुपसद' इति । चोदकप्राप्तास्तु तिस्त्र एवोगसद । (३) तत्र सन्देह -तिसृणामुपसदा पट्सहयापूरण किं तासां सङ्कलितानामावृत्त्या भवति उत प्रत्येकमावृत्त्येति । (४) पूर्वपक्ष-पूर्वाधिकरणन्यायेन तिसृणां समूहस्यैवावृत्या पट्सहया सम्पादनीयेति । (५) सिद्धान्त.-एवं सति प्राकृतकमो वाध्येत । प्रकृती हि दीक्षा. नन्तरभाविनि दिने प्रथमोपसत्-ततोऽपरस्मिन् दिने द्वितीया-ततो- ऽप्यपरस्मिन् दिने तृतीया । एतासां समुदायस्यावृत्तिपते उक्त दिनप्रया. नन्तरमेव सा आवृत्ति. स्यात् । तथा च सति प्रथमायाश्चतुर्थीत्व द्विती. याया• पञ्चमत्व तृतीयायाश्च पष्ठत्वमापतति । तस्मात् प्राकृतकमरक्षायै यस्मिन् दिने प्रथमा क्रियते तस्मिन्नेर दिने सा आवर्तनीया । परमेय द्वितीयाऽपि स्वकीय एव दिने प्रावर्तनीया-तृतीया च तृतीये दिने । इत्येवं प्रत्येक स्वस्थाने एव तासामावृत्ति कार्येति । पतदभिप्रेत्याह स्वैति । 'उपसदा-'तति.' वृद्धिरावृत्येति भा. य-'स्वस्थानेषु' प्रत्येक स्वस्थस्थानेन तु समुदोयरूपेण सर्नासाम. न्ते-कायेति शेषः॥२॥ (३) २३४-६ धाग्याशब्दोदिता मध्ये (१) प्रावृत्या सहयापूरण यियिच्य अनावृत्या सत्यापूरक निविच्यते। (२) दर्शपूर्णमासयो. सामिधेनीपु श्रूयते-'एकविंशतिमनुयात् प्रतिष्ठाकामस्य इति । पठितास्तु सामिधेन्य च एकादशैव । तासां सहयायियुद्धौ पञ्चदशत्वपूरणायाम्नातम् 'त्रि.प्रयमामन्याह निरुत्त. माम् इति । एकविंशति रपूरण च दशतयोपठितानां परणामृचामागमे. न भवति। (३) तत्र सन्देह-यागन्तनामेतासामृचा समावेशः कुत्र मयति फिमेकादशानाम्मध्ये-उतान्ते इति । ।

·२१२ मोमासानुग्रमणिका (४) पूर्वपक्ष -नारिष्टहोमन्यायनागन्तुनामन्त एव निवेश उचित इति। (५) सिद्धान्त -धाय्यानाम्ना प्रसिद्धिरागन्तुना सामिधेनीनाम् । धाय्याना चान्तराले एव विधानम्-'इय वै समिध्यमानघती असो समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्या' इति । तस्मान्मध्य एवं निवेश आगन्तूनामिति। एतदभिप्रेत्याह धाय्येति-'धाय्या' इति 'शब्देन' नाम्ना 'उदिता प्रसिद्धा मन्त्रा-'मध्ये एव पठनीया -नान्त इत्याशय ।। मूलानुसारेणेत्थमेवाधिकरणस्वरूपम् । भाग्यकारेण न्यायमाला कारेण च प्रकारान्तरेणापि व्यारयातम् । तत्र च पूर्णपक्ष -'धाय्याशब्देन स्यातानामागन्तुकमन्त्राणा मध्ये निवेशस्य विधानात् स एवागन्तुक- मन्ना मध्य एवं निवेशनीया इति । सिद्धान्तस्तु-येषाम्मन्नाणा धाय्या- माम्ना प्रसिद्धिस्तेपा निवेशो मध्ये स्यादपि-किन्तु सर्व एवागन्तुग न धाय्यानाम्ना प्रसिद्धा । तस्मात् धाय्यातिरिक्तानामाग-चूना पति सामिधेनीनाम्मध्ये निवशने सामिधेनीपाठनमो बाध्यत-तत्र चन प्रमाणं किमप्यस्ति । तस्मादागन्तूनामन्त एप निरश इति । अस्मिश्चाधिकरणस्वरूपे-'घाय्याशब्दोदिता एर मन्त्रा मध्ये निचे शनीयास्तदतिरिक्तानान्त्वागन्तुकानामन्त एव निवेश' इति मूल व्यारया ॥३॥ (४) ५५३७-१२ स्तोमेप्वागन्त्टचोऽन्ततः । (१) प्रमविचारे पूर्वाधिकरणापवाद । (२) सन्ति विवृद्धस्तोमका प्रतय 'एकविंशनातिराण प्रजाफाम याजयेयु -त्रिणवेनौजस्ामम्-त्रयस्त्रिशेन प्रतिष्टाकामम्' इति । प्ररतौ वहिप्पयमानस्तोत्रे प्रय एवं तृया भवन्ति । त्रिपु तृचेपु नवेय क्सलया । एकविंशतिसळ्यापूरणाय च चत्वारस्तृचा भागमयित व्या त्रिणवसहयापूरणाय पट् तृचा, प्रयस्त्रिंश सयापूरणाय चाप्टो तृचा इति। (३) तत्र सन्देह -एतेपामागन्तुना तृचाना कुत्र निवेश-पिन्नवा. माम्मध्ये उतान्ते इति । (४) पूर्वपक्षा-आगन्तूनाम्मन्त्राणा प्रारतम-प्राणाम्मध्य एवं निपश-द्वादशाहे तथैव दर्शनात् इति। (५) सिद्धान्त -द्वादशाहे तु मध्ये निवेशनं श्रुतिविहितम् । अत. स्तद्यल्न फ्लुप्तोऽपि प्रारन नमो गाध्यते । इह तु नोपलभ्यने तादृशी ·मीमांसामएडेनमण्डिता । २१३ श्रुतिः। तस्मादत्र क्लृप्तः प्राकृत एय क्रमो गृह्यते। तथा चागन्तूनामन्ते एव निवेश इति । एतदभिप्रेत्याह स्तोमेविति । 'स्तोमेपुर 'श्रागन्तयः ऋचः 'अन्ततः' प्रारुतानामन्ते एव-निविशन्ते इति शेषः ॥ ४ ॥ (५) श३।१३-१४ गायत्र्यादागावापः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) पूर्वोदाहृत एव विवृद्धस्तोमेऽतिराचे उत्तरयोः पवमानयोः, विवृद्धसहयापूरणं सामगानेन भवति । (३) तत्र सन्देहः-पागम्यमानानि सामानि कुत्र निविशन्ते. सर्वासामृचामन्ते उत मध्ये इति । (४) पूर्वपक्षः-आगन्तूनामन्ते निवेश इति न्यायेनागन्तूनां सा- म्नामन्ते निवेश इति । (५) सिद्धान्तः–'त्रीणि ह वा यज्ञस्योदराणि गायत्री बृहती अनु- छुप् च-अत्र ह्येवावपन्ति अत एवोद्वपन्ति' इति विशेष प्राम्नायते । श्र. स्वार्थ:-स्तोमस्य विवृद्धये यः साम्न पावापः क्रियते यश्च तस्य हा. सायोद्वापः क्रियते। तावुभाचावापोद्वापो गायत्र्यादिप्येव नान्यत्रेति । द्व. योश्च पवमानयोयेव तृचौ गायत्रीछन्दस्को-'उच्चा ते जातमन्धस' इत्येप माध्यन्दिनपयमानस्याद्यः तृचः, 'स्वादिष्टया' इत्येपार्भवपवमा- नस्य । तथा चानयोरेवावापः। तस्माचमध्ये एव सामागमोनान्त इति । एतदभिप्रेत्याह गायत्रीति । 'गाय यादौ' गायत्रीयहन्यनुष्टुप्सु एव, न तु त्रिष्टुब्जगत्योः-'ऋगावापः' ऋचि स्तोमस्य विवृद्धये साम्न श्रा. गमः-न त्वन्ते इस्याशयः ॥७॥ (६) २३१५-१६ यागाग्न्या ग्रहेष्टकाः। (१) आवृत्तिविचारः। (२) अनारभ्य श्रूयते-'योऽदाभ्यं गृहीमा सोमाय यजते' इति- अत्रादाभ्यग्रह याम्नातः 1 तथा 'इष्टकाचित्रिणीरुपद्धाति' इतोटका प्राघाताः। (३) तभ सन्देहः-प्रोक्तो ग्रहः किं सवनशेष उत यागशेषः तथा च इटका किं चितिशेष उताग्निशेष इति । (४) पूर्वपक्षः-ग्रहाणां सयननिप्पादकत्वं प्रत्यक्षदष्टम् । तथा चा- दाभ्यग्रहस्यापि सवनाङ्गन्यम् पयंच प्रतिसयनमदाभ्यप्रहमायतनीयः। एकाभिध प्रत्यक्षं चितिनिप्पचिद्देश्यने । तथा चचिपिणीनामपोष्टकानां ·- २१४ मोमासानुक्रमणिका चित्यगत्वम् । एवं च प्रतिचयन चिनिणीनामावृत्तिरिति । (१) सिद्धान्त -सोमयाग एव फलयत् , न सवनम् । तथैयाग्नि फलोपेतो न तु चिति । अनारम्याधीतस्य च घाफ्यात् फलवत्येष स म्बधो युक्त । तस्मात् ग्रहस्य यागाङ्गत्वम् इश्काना चान्यद्गत्वम् । तथाच सति नैवावृत्तिरिति । एतदभिप्रेत्याह यागेति । 'ग्रहच 'एकाधा-यागश्च' 'अग्निश्च' इति यागानी यागाग्नी अर्थो प्रयोजन यासा तास्तथाभूता --यागाग्निशेषभू ता भवन्ति । क्रमिक्श्चात्रान्चय । एव च ग्रहो यागार्थ यागस्य शेर इष्टकाश्च अग्न्या अग्ने शेष इत्यर्थ पर्यवसित ॥६॥ (७) २३।१७-१९ चिनिण्याद्या मध्याचिती (१) पूवाधिकरणशषो विचार क्रमविचारसम्बद्ध । (२) 'चित्रिणीरुपदधातीति श्रुत चित्रिण्या उपधानम् । (३) तर सन्देह -पञ्चाना चितीना कस्या चिति चिनिएय उपधातव्या इति। (४) पूर्वपक्ष -अन्तिमाया पञ्चम्यामेघ चितौ अनारभ्याधीताना चित्रिणीनामुपधान युक्तम् । तथा सति फ्लुप्तप्रमाणाम्प्रकरणाधीताना मिष्टकानामुपधानकमो न वाध्येत इति । (५) सिद्धान्त --'या का च ब्राह्मण्यतीमिष्टकामभिजानीयात् ता मध्यमार्या चिता' इनि चाक्येन-पानारभ्याधीसम्राह्मणनिहिताना मिष्टकाना मध्यमचितावेवोपधानम् । एतदभिप्रेयाह-चित्रिणीति । 'वित्रिणी' 'श्राद्या' प्रथमा यासा तास्तथाभूता इष्टका -'मध्यचितौ मध्यमायामेव चितौ–'उपधाताया। इति शप ॥७॥ (E) शश२० ताः माग्लोकम्पृणान्वयात् । (१)मविचार-पूर्वाधिकरणसम्बद्ध । (२) चित्रिणोरुपदधाति' इति ध्रुतम् । तथोपधान मध्यमाया चितौ भरतीति स्थितम्पूर्वाधिकरण । मध्यमाया चितानुपहितानाम्मध्य ऽन्ति मा लोकम्पृणा नाम्नी एका भवति । [लोकम्पृण इति मन्त्रेणोपहित वात्तस्यास्तन्नाम] (२) तत्र सन्दह -यशित्रिएया उपधान तत् किं लोकम्पृणाया उप धानात् प्रागुत पश्चात् इति । (४) पूर्वपक्ष प्रागन्तूनामन्ते निवश इति न्यायेन प्राकरणिकाया अ तिमेष्टवाया लोकम्पृणाया उपधानस्यान्ते एमोपचान चिधिगया भवतीति ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २१५ (५) सिद्धान्तः-अनुष्ठिते कर्मणि न्यूनत्वादिदोपसमाधानेन सम्पू. तिहेतुत्वं लोकम्पृणेप्रकाया ब्राह्मणवाक्येनावगतम्-'यदेवास्योनं यच्छि- द्वन्तदेतया पूरयति लोकम्पृण छिद्रं पृण' इति । एवं यद्येतस्या उपाना- दनन्तरं चिपिण्युपधानं क्रियेत तर्हि चित्रिणीगतं न्यूनत्यादिकमसमाहि- तमेव स्यात् । तस्मात् लोकम्पृणातः पूर्वमेव चित्रिण्युपधानमिति । एतदभिप्रेत्याह -ता इति । 'ता' चित्रिणीष्टका:-'लोकम्पृणाया" तनाम्न्या इष्टकायाः 'श्रन्ययात्' सम्बन्धात् उपधानात्-'प्राक' एव- उपधातव्या इति शेषः ॥ ८॥ (8) श३।२१-२५ सपावमानेऽग्नौ कर्म (१) क्रमविचारो वर्तते। (२) अग्न्याधानाङ्गभूताः पवमानेएयः श्राधानद्वादशदिनानन्तरं क्रिय- न्ते-'द्वादशसु रात्रिप्वनुनिषपेत्' इति तस्या इष्टेः कालविधानात् । सन्ति च नियतानि कर्तव्यानि अग्निहोत्रादीनि । (३) तत्र सन्देहः-किम्पवमानेष्टिं समाप्य तदनन्तरमग्निहोत्रा. दोनि कर्तव्यानि उत श्राहितमात्रेवग्निपु पवमानेप्टः प्रागपीति । (४) पूर्वपतः-प्राधानमात्रेण निप्पन्ने श्राहवनीयेऽग्नौ तस्मिन्ने- चाग्निहोत्रादीनि कर्तव्यानि पवमानेप्टेः प्रागपि इति । (५) सिद्धान्तः-पवमानेटिनिरपेक्षणाधानमात्रेण न सम्पद्यते आह्वनीयाग्निः । उक्तेष्टिमन्तरेणाप्यायनीयो यदि निप्पद्यत तहि से. टियर्था स्यात् । श्राधानमुपजीव्यैव च तस्मादुत्तरकाले पवमानेष्टिवि. धीयते । अतः पवमानेटिसमुञ्चितस्यैवाधानस्याहवनीयान्युत्पादकत्वम् । तस्मात् पवमानेष्टिभिः संस्कृते एवाग्नावग्निहोत्रादीन्यनुप्ठेयानीति । एतदभिप्रेत्याह सपायमान इति-सपावमाने पायमानेष्टिसंस्कृते एव-'अग्नौ' पाहवनीये-'कर्म' अग्निहोत्रादि-अनुष्ठेयमिति शेषः॥९॥ (१०) २३३२६-२८ यागे पूर्णेग्निचिद्वतम् । (१) क्रमविचारः। (२) इदमाम्नायते-'अग्निचिद् वर्षति-न धावेन स्त्रियमुपेयात्- तस्मादग्निचिता न पक्षिणोऽशितन्या' इत्याद्यग्निचिद्वतं श्रूयते । (३) तत्र सन्देहः-किमेतद् व्रतमग्निचयनसमनन्तरमेवानुष्ठेय. मुताचितेऽग्नौ यागानुष्ठानादनन्तरमिति । (४) पूर्वपतः-चितौ निप्पनायां तदनन्तरं व्रतानुष्ठाने विलम्बो नोचितः । अतथयनान्तरमेव व्रतमनुष्टेयं न क्रत्वनुष्ठानमपेक्षणीयम् । ।

·२१६ मीमासानुप्रमणिका अग्निचित्पदेन चयनमा व्रते निमित्तमुत्तम् । न हि सति निमित्ते नैमित्तिरस्य पिलम्यो युज्यत इति । (५) सिद्धान्त -प्रत्यनुष्टानायचाग्निश्चयनेन मनियते । न चान- प्पन्ने प्रती चयनसम्बार. सफलो भवति । तस्मात् प्रती सम्पन्ने एय चयनस्य याथायन सम्पत्ति । तत्सम्पत्यनन्तरं चानुष्ठातुरग्निचित्तम्- ततश्चास्याग्निचियते ऽधिकार । तस्मात् प्रत्यन्ते व्रतानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह-याग इति । 'यागे पूर्णे' सम्पन्ने सति चयनसस्ट- ताग्नो यागानुष्टानानन्तरमेय-'अग्निचिव्रतम्' अनुष्टेयम्-न तु चय. नमा सम्पन्ने इत्याशय ॥ १० ॥ (११) ५।३।२९-३१ दीक्षितो दक्षिणीयान्ते (१) कमविचार श्रावृत्तिपरक । (२) ज्योतिप्टोमे श्रूयते–'अग्नाप्णरमेगदशकपाल निपेत् दीतिप्यमाण' इति । अन्यदपि श्रूयते-'दण्डेन दीक्षयति-मेखल्या दीक्षयति-कृपणाजिनन दीक्षयति' इति । (३) तन सन्देह -किं सवरेभिक्षणैदीक्षितत्व सम्पद्यते-उ. न केवल मेस्यय दीक्षणीयेप्ट्यति । (४) पूर्वपक्ष --इष्टिपद् दण्डादीनामपि दीक्षित यसाधनत्याभि- धानात् सर्वाणि दीक्षणान्यपेक्षितानि दीक्षितत्वसिद्धारिति । (५) सिद्धान्त -पुरुषसस्कारकत्वेनैव दीक्षाया उपयोग । सस्का रक्त्व च र्मरूपाया इप्टेरेय, न द्रव्यरूपाणा दण्डादीनाम् । तस्माद्दी. क्षासिद्धिर्दीतामात्रेणेति । एतदभिप्रेत्याह दीक्षित इति । 'दीक्षणीयाया' -'श्रन्ते' सम्प- . त्तौ-'दीक्षित ' दीक्षासस्कारयुक्तो भवति पुरुप इति ॥ ११ ॥ (१२) श२३२-३६ काम्ययागेषु न क्रमः। (१)प्रमविचार । (२) भवन्ति काम्या यागा-'ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्वपेत् प्रजाकाम' स्यादय । (३) तत्र सन्देह -कि येन फ्रमेणाम्नातास्तेनैव फ्रमेणानुष्टेया काम्ययागा उत नियतमं विनैवेति । --पाठस्य महेतुयात् पठितव मेणैवानुष्ठानमिति । (4) सिद्धान्त - एकप्रयोगाभावेन परस्परागट्नाभायात् यदा काम उत्पद्यते तदेव काम्यस्य कर्मणोऽनुष्ठानम् । नाश्रयणीयस्तत्र कोऽपि प्रम इति । (४) पूर्वपक्ष- ·मीमांसामएडनमण्डिता । २१७ एतदभिप्रेत्याह काम्येति । 'काम्ययागेपु' 'क्रम:' अनुष्ठानपौर्यापर्य- रूपः 'न' श्राश्रयणीय इति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) शश३७-३८ अग्निष्टोमस्त्वेतदर्थः (१) क्रमविचारः । (२)ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'एष वाय प्रथमो यशानां यज्योतिष्टोमः- य एतेनानिष्ट्वाऽथान्येन यजेत गर्तपत्यमेव हि तजोर्यंत प्रवा मीयेत' इति । (३) तत्र सन्देहः-'य एतेन' इत्यनेन किं कर्म उच्यते--कि सर्व- संस्थो ज्योतिप्टोमः सकलः उत तस्याग्निष्टोमसंस्थामात्रमिति । (४) पूर्वपक्षः-सप्तानां ज्योतिष्टोमसंस्थानां कामप्येकामनुपन्य- स्य 'पतेन' इति सामान्यनिदशात् प्रकृतः पूर्ववाक्योक्तः सकलः सर्वसं. स्थोपेतो ज्योतिष्टोमः परामृश्यते । तस्मात् सकलं ज्योतिष्ठोमं समाप्यैव यागान्तरमनुष्ठेयमिति वाक्यार्थः--इति । (५) सिद्धान्तः- अग्निष्टोमसंस्थैव ज्योतिष्टोमस्य नै रूपम् । अग्निष्टोमस्यैव नित्यत्वात् । अतः प्रकरणमेतदग्निष्टोमस्यैव । तस्माच एतच्छब्देन स एव परामृश्यते । संस्थान्तराणां काम्यत्वेनानित्यता । त- तश्च न तद्रूपत्वं नित्यस्य ज्योतिष्टोमस्य युक्तम् । तस्मात् अग्निष्टोम एव तत् कर्म यस्यानुष्ठानं विना यागान्तरं नानुष्ठेयमिति । एतदभिप्रेत्याह अग्निष्टोम इति । 'एतदर्थः। एतेनेत्यत्र एतच्छब्देन परामृष्टः–'अग्निष्टोमः' एव, न तु ज्योतिष्ठोमस्य संस्थान्तराणी- त्याशयः ॥ १३ ॥ (१४) २३२३९-४२ ऽथान्येनेत्यखिलः क्रतुः । (१) पूर्वाधिकरणशेष एच विचारः। (२) पूर्वोदाहृतमेवात्रापि विषयवाक्यम् । (३) सन्देहान्तरं च तत्र-अथान्येनेत्यत्रान्यपदेन किं परामृश्यने. कि ज्योतिष्टोमस्य संस्थान्तराणि उत तानि सोमविकृतिरूपाण्य. न्यानि चेति । (४) पूर्वपक्षः-सन्निधानात् अग्निष्टोमसजातीयानां संस्थान्तराणा- मेवात्र परामर्श इति । (५) सिद्धान्तः-'यशानां प्रथमो यज्ञ' इति सर्वयज्ञप्रतियोगिक प्राथम्यमुक्तम् । तस्मात् अन्येनेतिपदेन सर्वे एव यागा:-ज्योतिष्टोम- म्य संस्थान्तराणि एकाहाहीनसत्ररूपाः सोमविकृतियागाश्व-परामृ. श्यन्ते । तस्मादग्निष्टोमानुष्ठानानन्तरमेव सर्व एतेऽनुष्ठेया इति । २८ मी० ऋ० ·मीमासानुममणिका अग्निचित्पदेन चयनमात्र प्रते निमित्तमुक्तम् । न हि सति निमित्ते नैमित्तिकस्य यिलम्यो युन्यत इति । (५) सिद्धान्त - ननुष्टानायचाग्निश्चयनेन सस्मियते । न चान पन्ने मतो चयनसम्कार. मफलरो भवति । तस्मात् प्रतौ सम्पने एच चयनस्य याथायेंन सम्पत्ति । तत्सम्पत्त्यनन्तर चानुष्ठातुरग्निचित्वम् ततश्चास्याग्निचिनते ऽधिकार । तस्मात् प्रयन्ते प्रतानुष्टानमिति । एतदभिप्रेत्याह-याग इति । 'यागे पूर्णे' सम्पन्ने सति चयनसस्थ- ताग्नौ यागानुष्ठानानन्तरमेव 'अग्निचियतम्' अनुष्टयम्-न तु चय नमा सम्पन्ने इत्याशय ॥१०॥ (११) ५।३।२९-३१ दीक्षितो दक्षिणीपान्ते (१) समविचार श्रावृत्तिपरक । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'अग्नायैष्णपमेयादशयपाल निर्वपेत् दीतिप्यमाण' इति । अन्यदपि श्रूयते–'दण्डेन दीक्षयति-मेखलया दीक्षयति-कृष्णाजिनेन दीक्षयति' इति । (३) तत्र सन्देह --कि सधैरेभिदीक्षणदीक्षितत्व सम्पद्यते- न केवलमेकयैव दीक्षणीयेप्ट्यति । (४) पूर्वपक्ष - इपिद् दण्डादीनामपि दीक्षितत्यसाधनत्याभि धानात् सर्वाणि दीक्षणान्यपेतितानि दीक्षितत्वसिद्धाविति । (५) सिद्धान्त -पुरुषसस्कारकत्येनैव दीक्षाया उपयोग | सस्का रकत्व च फर्मरूपाया इष्टरेय, न द्रव्यरूपाणा दण्डादीनाम् । तस्मादी. क्षासिद्धिदामाणेति । एतदभिप्रेत्याह दीक्षित इति । 'दीक्षणीयाया' इष्टे -'अन्ते' सम्प तो-'दीक्षित ' दीक्षामस्कारयुक्तो भवति पुरुष इति ॥ ११ ॥ (१२) २३३२-३६ काम्ययागेपु न क्रमः । (१) प्रमविचार। (२) भवन्ति काम्या यागा---'ऐन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्वत् प्रजाकाम इत्यादय । (३) तत्र सन्देह -कि येन क्रमेणाम्नातास्तेनैव प्रमेणानुष्टेया काम्ययागा उत नियतकम विनैवेति । (४) पूर्वपक्ष- --पाठस्य महेतु वात् पठितममेणैवानुष्ठानमिति । (क) सिद्धान्त - एकप्रयोगाभावेन परम्पराकादाभायात् यदा काम उत्पद्यते तदेव काम्यस्य कर्मणोऽनुष्टानम् । नाश्रयणीयस्तत्र कोऽपि मम इति ।

·मीमांसामण्डनमरिडता। २१७ एतदभित्याह काम्येति । 'काम्ययागेषु' 'क्रमः' अनुष्ठानपौर्वापर्य- रूपः 'न' आश्रयणीय इति शेषः ॥१२॥ (१३) २३७-३८ अग्निष्टोमस्त्वेतदर्थः (१) फ्रमविचारः। (२)ज्योतिष्टोमे ध्यते-'एप वाव प्रथमो यज्ञानां यज्योतिष्टोमः- य एतेनानिष्ठाऽथान्येन यजेत गर्तपत्यमेव हि तजीर्येत प्रघा मीयेत' इति । (३) तत्र सन्देहः--'य एतेन' इत्यनेन किं फर्म उच्यते-कि सर्व- संस्थो ज्योतिष्टोमः सकला उत तस्यामिप्टोमसंस्थामात्रमिति । (४) पूर्वपत:-सप्तानां ज्योतिष्टोमसंस्थानां कामप्येकामनुपन्य- स्य एतेन' इति सामान्यनिदशात् प्रकृतः पूर्ववाक्योक्तः सकलः सर्वसं. स्थोपेतो ज्योतिष्टोमः परामृश्यते । तस्मात् सकलं ज्योतिष्टोमं समाप्यव यागान्तरमनुष्ठेयमिति घाफ्यार्थ:-इति । (५) सिद्धान्त:--अग्निष्टोमसंस्थैव ज्योतिष्टोमस्य नै रूपम् । अग्निष्टोमस्यैव नित्यत्वात् । अतः प्रकरणमेतदग्निष्टोमस्यैव । तस्माश पतच्छन्देन स एव परामृश्यते । संस्थान्तराणां काम्यत्वेनानित्यता । त. तश्च न तद्रूपत्वं नित्यस्य ज्योतिष्टोमस्य युक्तम् । तस्मात् अमिष्टोम एय तत् कर्म यस्यानुष्ठानं विना यागान्तरं नानुष्ठेयमिति । पतमित्याह अग्निष्टोम इति । एतद एतेनेत्यत्र एतच्छन्देन परामृष्टः-'अग्निष्टोमः' एव, न तु ज्योतिष्टोमस्य संस्थान्तराणी- स्याशयः ॥१३॥ (१४) २३३६-४२ ऽथान्येनेत्यखिलः क्रतुः । (१) पूर्वाधिकरणशेष एव विचारः। (२) पूर्वोदाहृतमेचानापि विषयवाक्यम् । (३) सन्देहान्तरं च तत्र-अथान्येनेत्यवान्यपदेन किं परामृश्यते. कि ज्योतिष्टोमस्य संस्थान्तराणि उत तानि सोमविकृतिरूपाण्य. न्यानि चेति । (४) पूर्वपतः-सन्निधानात् अग्निष्टोमसजातीयानां संस्थान्तराणा- मेवात्र परामर्श इति। (५) सिद्धान्तः-'यशानां प्रथमो यश' इति सर्चयज्ञप्रतियोगिक प्राथम्यमुक्तम्। तस्मात् अन्येनेतिपदेन सर्वे एव यागाः--ज्योतिष्टोम- म्य संस्थान्तराणि एकाहाहोनसत्ररूपाः सोमविकृतियागाश्च-पराम- श्यन्ते । तस्मादमिष्टोमानुष्ठानानन्तरमेव सर्व एतेऽनुछेया इति । २८ मी० का.

·मीमासानुक्रमणिका श्रय च नियम सोमविशतिष्वेव नेष्टिपथरूपयागान्तरेषु इति लिङ्गा द् गम्यते-'प्रजापतिर्वा अग्निष्टोम स उत्तरानेकाहान्तानहजत्-तेभ्य स्या तनु प्रायच्छन्' इत्यनेन एकाहादीनामेवाग्निष्टोमप्रभवत्य सूच्यते नयागान्तराणाम्। एतदभिप्रेत्याह-अथेति । 'अथान्येनेति' शब्देन-'असिल मतु सर्व एव यागा ज्योतिष्टोमस्य पट् सस्था सोमविस्तयश्व-परामृश्यन्ते इति शेष ॥१४॥ (१५) ॥३॥४३-४४ स चैकानेकशस्तोमः (१) पूर्वविचारशेष । (२) पूर्वोदाहृतमेवाघापि विषयवाक्यम् । (३) सन्देहस्तु-अन्येनेत्यय शब्द: किमेकस्तोमके कतौ घर्तते उत एक्स्तोमके बहुम्तोमके चेति । (४) पूर्वपक्ष -एकस्तोमके एव प्रतौ वर्ततेऽत्रान्यशब्दा-अर्थवा- देन तथैवावगमात् । अग्निष्टोमे यस्त्रिवृत् स्तोम स त यशं दीपयनीत्यर्थ वाद्याक्ये उपलभ्यते । तस्मादर्थवादात एकस्तोमकानामेव बुद्धौ प्रा. ति । अत एक्स्तोमका एवान्यशब्देनोच्यन्ते इति । (५) सिद्धान्त -अग्निष्टोमप्रतियोगिक्तया एकस्तोमयस्तोम साधारण्येन श्रूयमाणस्यान्यशब्दस्य सङ्कोचे हेत्वभावात् सर्वविषयो ऽन्यशन्द इति। एतदभिप्रेत्याह स चेति । 'एकानेकशस्तोम' एक्स्तोमफ अनेक स्तोगक 'चमतु -'स' अन्येनेत्यान्यशब्देन परामृष्ट इत्यर्थ ॥१५॥ न्यायाः पञ्चदशरिताः। 'पञ्चदश' 'न्याया' अधिकरणानि-ईरिता' उत्ता-भाष्यकारे पास्मिन् पादे इति शेष ॥ इति पश्चमस्य तृतीय ।

·अथ पञ्चमस्य चतुर्थः पादः। [क्रमनियामकथुत्यादिवलारलविचारात्मक (१) १ श्रुत्यर्थाभ्याम्पाठवाध क्रमेषु (१) क्रमयोधकेषु वलायलविचार । (२)(अ)ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रवायवादिग्रहेषु आश्विनग्रहस्तृतीयस्थाने पठित । तस्यैव दशमस्थानत्य श्रुत्याऽऽम्नायते-'पाश्विनो दशमो गृह्यते' इति ॥ (क) अग्निहोत्रानन्तर यवागूपाक पठित अर्थवशात्तु अग्निहोत्रा प्रागेव स प्राप्त ॥ (३) उभयथात्र सन्देह -(थ) अाश्विनग्रहस्य क क्रमोऽभ्युपे य–कि पाठानुरोधात् तृतीयस्थानं तस्योत श्रुत्यनुरोधाद् दशममिति । (क) तथैव यवागूपाकस्य क क्रम किं पाठशात् सोऽग्निहोत्रानन्तर कर्तव्य उतार्थवशात् तस्मात् प्रागिति । (४) पूर्वपक्ष - श्रुतिपाठयोरर्थपाठयोश्च समचलत्यादुभयत्राने च्छिको विकरप इति । (५) सिद्धान्त -(अ)पाठो ने क्रममभिधसे-केवलमन्यथानुप पत्त्या क्रमस्य करपने मूल भवति । श्रुतिस्तु साक्षात् क्रममभिधत्ते । तस्मात् श्रुति पाठाद् बलवत्तरा । एव चाश्विनस्य दशममेव स्थानमि ति । (क)अर्थपाठयोमध्येऽपि पाठ क्रम करपयन् वस्तुसामर्थ्यमनुसर- न्ने त करपयति । असमर्थ तु यवागूपाकात् पूर्वमग्निहात्रमनुष्ठातुम्- द्रव्यमन्तरेण होमस्यासम्भवात् । एव चार्थपाठयोरुपजीव्योपजीवक- भावे सिद्धेऽर्थ पाठाद् बलवत्तर । तस्मात् यवागूपाकादनन्तरमेवा ग्निहोत्रानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेन्याह श्रुतीति । 'कमेपुर क्रमविषयकसशये-'श्रुत्यर्था- भ्याम्' श्रुत्या अर्थेन च-पाठस्या 'बाध'-तथा पादापेक्षया श्रुतेरर्थ- स्य च प्रावरयमित्याशय ॥ १॥ (२) २४२-४ ग्राह्यम्मुख्यं न प्रवृत्तिर्विरोधे। (१) बलाबलविचारोऽनुवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयो पूर्व दध्नो धर्मा श्राम्नाता अवदानादय पश्चादाग्नेयस्प । प्रदान तु प्राग्नेयस्येव पूर्वम् । (३) तत्र सन्देह –कि प्रावृत्तिकेन क्रमेण पूर्व नोऽयदानादयः उत मुख्यममेणाग्नेयर व पूर्वमिति ।

·२२० मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-प्रावृत्तिक्क्रमेणाचदानादिर्दन एवं पूर्व कार्य इति । (५) सिद्धान्तः यस्य प्रदानं पूर्व तस्यैवावदानादिः पूर्व कार्यः। फलप्रत्यासत्या प्रदानमेव मुख्यम् अवदानादिकं तु तदङ्गम् । तथा• सति मुख्यस्य क्रममनुस्त्यावदानादिकमप्याग्नेये पूर्व कर्तव्यम् । मुख्य. क्रमो हि प्रावृत्तिकक्रमादलवत्तरः । अन्यथाकरणे. तु दनोऽवदा- नादि-तत आग्नेयस्यायदानादि -तत भाग्नेयस्य प्रदानम्-ततो दनः प्रदानम् इति क्रमः स्यात् । तत्र च दनोऽधदानादेः प्रदानस्य च मध्ये महव्यवधान स्यात् । मुप्यक्रमाश्रयणे तु भाग्नेयस्थाचदानादि-तत- स्तस्य प्रदानम्-ततो स्नोऽवदानादि-ततो नः प्रदानमिति न क. स्याप्यङ्गविप्रकर्ष इति । एतदभिप्रेत्याह-प्राथमिति । 'विरोधे। प्रवृत्तिकममुख्यक्रमयोर्विरो. धे 'मुरयम्' मुस्यक्रम एच-'ग्राह्यम्' बलवत्तरत्वेनेति शेषः ॥२॥ (३) श४।५-६ इष्टिं कृत्वा सोमयागन्न कुर्यात् (४) ।४।५-६ यद्वा सोमः पूर्वमिटेरपि स्यात् । (१) क्रमविरोधविचार । (२) स्तो दर्शपूर्णमासौ इटियागौ-अस्ति च ज्योतिप्टो. मः सोमयागः। (३)त्र सन्देहः-इटिसोम्यागयोः कः प्रमः-किमादाविष्टिः पश्चात् सोम उत व्यत्यय इति (४) पूर्वपक्ष.-'दर्शपूर्णमासाविष्ठा सोमेन यजेत' इति स्पष्टं श्रुत्या क्रमस्याभिधानात् प्रथममिष्टि कार्या ततः सोमयाग इति । (५) सिद्धान्त.-'सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्नीनादधीत' इति श्रुतिः अग्न्याधानादनन्तरमेव सोमयागस्य कर्तव्यत्य चक्ति । अत्र च यदान- न्तर्यमुच्यते तद् व्यवधान न सहते । 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ठा सोमेन यजेत' इत्यत्र तु पौर्वापर्यमात्रमुक्त नानन्तर्यम् । तस्मात् सोमेनेति श्रुति- बलात् सोमयागस्यैव पूर्वमनुष्ठानम् नेप्टेरिति । एतदभिप्रेन्याह इप्टिमिति । 'इटिं प्रियाग 'त्या' तत्पश्चात् 'सोमयाग' 'ना पुर्यात्-अपि विएः प्रागेयेत्याशय ॥३॥ उभयोरपि रुपयोः श्रौतन्येन नाम रलारलमिति मनसि करस पूर्वोपाते सिद्धान्ते ऽचिं प्रदशर्यन् सिद्धान्तस्य स्वरूपान्तरमाह पहे. ति । 'यद्वा' अथराइटे' पूर्वम्' 'अपि-ननु पधादेव-सोमः 'स्यान्' । दर्शपूर्णमासाविष्ट्ये यनेन इप्टेः प्रागनुप्रयता सोमेन यक्ष्य.

·मीमांसामएडनमण्डिता । २२१ माण इत्यनेन च सोमस्य प्रागनुष्ठेयता-इत्युभयोः क्रमयोर्विकल्प एवा- स्थेयः । दर्शपूर्णमासाविष्वेवि वाक्येनेप्टेरनन्तरमेव सोमस्य कर्तव्यत्व. मुच्यते-किन्तु तदेव नैकान्तिकम्-वाक्यान्तरेण इष्टेः पूर्वमपि सोमः कर्तव्यो भवत्येव । अत एच्छिको विकल्प एवात्रेति ॥ ४ ॥ (५) ५४|१०-१४ एतौ पक्षौ क्षत्रविब्राह्मणानाम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पूर्वोदाहृत एवात्र विषयः । इटिसोमयोः क्रमे ऽनियम इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहान्तरम्-इटिसोमयोः क्रमे योऽनियम उक्तः स किं प्रयाणामपि वर्णानामुत द्वयोरेव न ब्राह्मणस्येति । (४) पूर्वपक्षः-विट्क्षत्रिययोरेवानियमः । ब्राह्मणस्य तु सोमपूर्व- त्वमेय नियतम् , उत्कर्षश्रवणात्-'पायो वै ब्राह्मणो देवतया-स सोमेनेष्वाऽग्नीषोमीयो भवति-यदेवादः पौर्णमासं हविः तत् त नुनि- ववेत-त भयदेवतो भवति' इति । अत्र दर्शपूर्णमासयोः सोमादूर्ध्व- मुत्कर्ष उच्यते ब्राह्मणविषये । तस्माद् ब्राह्यणस्य सोमपूर्यत्वमेय नियतमिति । (५) सिद्धान्तः-आग्नेय इत्यादिवास्ये दर्शपूर्णमासयागो नोक्तो नाम्ना । एकमेव हविरत्रोच्यते-तेन चाग्नीषोमीयपुरोडाशमारे ग्राह्म रणस्य सोमपूर्वत्वमनेन वाक्येनोच्यते । तस्मात्पूर्वाधिकरणन्यायस्य वर्ण. प्रयसाधारण्ये स्थिते घर्णप्रयेऽप्यनियम एव क्रमस्येति । एतदभिप्रेत्याह-एतो पक्षौ यो द्वौ सिद्धान्तौ पूर्याधिकरण उक्तौ तौ-'क्षत्रविद्यालणानाम्' वैश्यक्षत्रियम्राह्मणानां प्रयाणामेव पर्णा- नाम्- विक्षत्रिययोरेय । वृत्तानुरोधात् जात्यभिधाने फमन्य- सिममः॥ ५ ॥ (६) श४१५-१८ सोमायाने सोमकालस्य पायः । (१) फ्रमे विचारविशेषः । (२) 'यः सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधीत नतुं स प्रतीक्षेत न नक्ष. यम्' इति ऋतुनक्षत्रपरीक्षणं निषिद्धम् । (३) तत्र सन्देहः-अयं कालविशेषयाधः किमाधानस्योत सोमस्येति । (४) पूर्वपतः-प्राधानस्यैय कालयाधः । प्राधानकालविधाययो. कम् 'वसन्तेऽनोनाधोत-सत्तिकास्वग्निमादधीत' इति ऋतुनत पायेक्ष.

·मीमासानुक्रमणिका । पम् । अगञ्चाधानम् । तस्मात् तस्यैव कालयाधो न्याय्यो न तु प्रधा- नस्य सोमस्येति (५) सिद्धान्त:-सोमसम्पधिन प्राधानस्य विषये घसन्तत्ति- काद्युपलक्षितः कालः शास्त्रान्तरेणैव वाधितपूर्वः । 'यदैवैनं यशमुपनमेद- थादधीत' इति सोमयागचिकीर्षया प्राधानस्य काल उपदिष्टः ऋतुन. क्षत्रादिनिरपेक्ष एव । तस्मादुदाहृतवाक्ये य ऋतुनक्षनपरीक्षणनिषेध. स्तेन सोमकालस्यैव बाघ इति । एतदभिप्रेत्याह-सोमाधान इति । 'लोमाधाने' सोमयागचिकीर्पया य प्राधान. क्रियते तस्मिन्-यदतुनत नेक्षणनिषेधन तेन-'सोमकालस्य' पच 'बाधः' न त्वाधानस्येति शेषः ॥ ६ ॥ (७) ५।४।१६-२१ उत्क्रप्टव्यः स्यात् पुरोडाश एव (१) क्रमविशेषविचार। (२) 'माग्नेयो चै ब्राह्मणो देवतया' इत्यादिना चतुर्थाधिकरणविचा- रप्रस्ताये उद्धृतेन वाक्येन अग्नीपोमीयस्य पुरोडाशस्य सोमादू मुस्कर्ष उक्तः । भवति चाग्नीपोमीयस्याज्यमपि । (३) तत्र सन्देहः-किम्पुरोडाशयदाज्यस्याप्युत्करों न वेति । (४) पूर्वपक्षः-अग्नीपोमीयसम्पन्धस्योभयत्रापि तुल्यस्मात् पु. रोडाशयदाज्यस्याप्युत्कर्ष इति । (५) सिद्धान्त.-मिश्रदेयत हि भाज्यम्-अग्नीपोमीय प्राजापाय वैष्णव चेति । पुरोडाशस्त्येकदेवत. अग्नीपोमीय एव । उदाहृते च वाक्ये एकदेवतस्याभिधानम्। यथा चैन्द्राम द्रव्यं न शक्यते आग्नेयमि- ति यदितु तथा त्रिदेवतमाज्य न शक्यते अग्नीषोमीयमिति वदितुम् । तस्मादुक्तवाक्येन सोमात् पार अग्नीपोमीयस्यैवाकर्तव्यस्वमुच्यते-- अग्नीपोमीयत्व च पुरोडाशस्यैव । श्राज्येन प्रजापते. विष्णो यजन न निषिध्यते । तस्मात् सोमात् मागप्याज्येन यजितुं शक्यम् । ततश्च नाज्यस्य सोमादू मुस्कर्ष इति । पतदभिप्रेत्याह-उत्कष्टव्य इति । अग्नीषोमीय. 'पुरोडाश' एप 'उत्क्रएव्या:-सोमादूर्घमिति शेष:-न त्योज्यमप्युरम एव्यमिति भावः॥७॥ (८) शा२२-२४ वैदिन्यं स्यान्नेष्टिधर्मो विकारे । (१) फ्रमे विचारविशेष.- (२) 'पेन्द्राग्नमेकादशकपाल निर्धपेत्। 'सौर्य चरु निर्धपेटु ब्रह्मय. र्चसकामः' इति इष्टिविकाराः । इष्टिमतिश्च यहफाल 'पूर्वधुरग्नि ग्रहाति उत्तरमहर्देवतां यजेत' इति स्पष्टविधानात् ।

·मीमासामण्डनमगिड़ता । २२३ (३) तत्र सन्देहः-कि वैकृतानामपि द्वयहकालतोतैकाहकालतेति । (४) पूर्वपक्ष:-प्रकृतौ द्वयहकालत्वं दृष्टम् । प्रतिधर्मागां च विकृतायतिदेशः । तस्माद् चैकृतानामपि द्वयहकालतेति । (५) सिद्धान्तः-एकाहकालत्वं स्पष्टमुक्तं श्रुत्या-'इस्या पशुना सोमेन वा यक्ष्यमाणः पौर्णमास्याममावास्यायां वा यजेत' इति । अत्र साहस्य पौर्णमासीयागस्यैकाहनियंत्वमुच्यते । अनेन चोक्त कृता- नामेकाहकालताऽतिदिष्ट्यहकालतां वाधते इति । एतदभिप्रेत्याह-वैदिन्यमिति । 'इष्टिधर्मः' इष्टिप्रकृतिगतो धर्म:- 'दैदिम्यम्' द्वघहकालत्वम्-'विकारे विकृतियागे-'न' 'स्यात्' अतिदि- टतया न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ८॥ (२) ५।४।२५ सोमोल सान्नाय्यधर्मा विकारः (१) कमविचारविशेषः । (२) 'वैश्यदेव्यामिक्षा' इत्यादिः सानाय्यविकारः-'अग्नीपोमीयमे- कादशकपालम्' इत्यादिरग्नीपोमीयपुरोडाशविकारः । (३) तत्र सन्देहः-किमेते विकाराः सोमादूर्ध्वमेवोत प्रागूध चेति । (४) पूर्वपक्षः-सोमात्मागून वा यथेच्छमनुष्ठानं विकाराणाम्- विशेषनियामकस्याभावादिति । (५) सिद्धान्तः-'नासोमयाजी सन्नयेत्' इति निषेधेन सान्नाय्यं नियमेन सोमादूर्नामुत्कृप्यते। अग्नीपोमीयपुरोडाशस्य चोत्कर्षः पूर्वमेय चतुर्थाधिकरणे दर्शितः। तस्मात् सान्नायाग्नीषोमीययोविकारा अपि सोमादू मेवानुष्टेया इति । एतदभिप्रेत्याह-सोमो मिति । 'सानाय्यधर्मा' सानाय्यस्य धर्म इव धर्मो यस्य स एवम्भूतः-विकारः' सान्नाा 'सोमाद्' 'ऊनम्' एय अनुप्ठेय इति शेषः :-न कदाचिदपि प्रागि. त्याशयः ॥ ९॥ (१०) २४ २६ इष्टः पश्चात् सोमधर्मा विकारः । (१) प्रामविचारो वर्तते । (२) 'गया यजेत' इत्यादिना गयादिनामका. सोमविकारा एकादा याम्नाताः। (३) तत्र सन्देहः-इटिसोमयोः पोर्चापर्यविकल्पः स्थितस्तृ. तीयेऽधिकरणे । अयमेय विकल्पः कि सोमविकारप्यपि उत भपति सट नियम इति । इति यावत्- ·मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष:-प्रकृतिपद्विकृतिरिति न्यायेन-यमा सोमस्य इटिपू. त्ये विकल्पस्तथैव सोमविकाराणामपीति । (५) सिद्धान्तः-इष्टः पूर्व यत्सोमानुष्टानं प्राप्नोति तन्न साक्षादु. क्तमपि त्वक्षिप्तम् । तस्मात्तन्न शक्यते विकारप्वतिदेष्टुम् । इप्टः प. श्चात्कर्तव्यत्वा तु सोमस्य साक्षादुक्तं 'दर्शपूर्णमासायामिवा सोमेन य. जेत' इत्यत्र । अस्यैव चेप्ट्युत्तरकालीनताधर्मस्यातिदेशो विकारेषु । त- स्मात् सोमयिकारा इप्टः पश्चादेवानुष्ठेया इति नियम इति । पतद्भिप्रेत्याह इप्टेरिति । 'सोमधर्माः 'विकार' सोमस्य विकारः गवादियागः-'इप्टे' 'पश्चात-एच अनुप्ठेय इति शेमः ॥ १० ॥ पादे तुर्ये पञ्चमस्येह सम्यक् घोक्ता न्याया न्यायविद्भिर्दशैव । स्पष्टम्। इति पञ्चमस्य चतुर्थः । समाप्तः पश्चमोऽध्यायः ।

·अथ पष्ठोऽध्यायः॥ अथ पप्ठस्य प्रथमः पादः । [ अधिकारिविचारात्मकः] (१) ६।१।१-३ स्वर्गादिफलामज्यादेः (१) अनुष्ठानक्रमो निरूपितः। कोऽनुष्ठातेस्यधिकार इदानी कर्मसु विचार्यते । अधिकारश्च कर्मम तत्फलभोस्तृतयेवेति फर्मणां सफलन्य. मेवादौ परीक्ष्यते । (अधिकारन्यायः) (२) 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यत्र यागस्वर्गकामयो. सम्बन्धोऽवगम्यते । (३) तत्र सन्देहः-किमन प्रधान-यागो वा स्वर्गों वा-अर्थात् कि- मत्र यागः साधनत्वेन सम्बध्यते उत साध्यस्वेनेति प्रधान सशय । सन्मूलत्वेन चापरः सन्देह -स्वर्ग किं द्रव्यविशेष उत सुखविशेषः । यदि स्वर्गो दन्यविशेषस्तहि स एव प्रधानं यागो गुण । यागस्य प्राधान्यपने स एव साध्यतयाऽन्येति-ततश्च स्वर्गकामस्य पुरुषस्याधिकारोऽनेन घाक्येन नैवोच्यते इत्येव स्यात् । (४) पूर्वपत --स्वों द्रव्यविशेषः लोके मुखसाधनद्रव्यपरत्वेन स्वर्गशन्दम्य प्रयोगदर्शनात् । अत स्वर्गोय गुण साधनम् , याग प्रधानं साध्यम्। तथा स्वर्गरूपेण द-येण याग साधयेदित्ययों वाक्यस्य पर्यवसित । एव च वाक्ये फलानभिधानेन तद्भोगाभागात् यजमानस्य यागे कर्तृत्वमेव, न रधिकार'-फलभोक्तृतया स्वामित्वमेव हाधिका- रशम्दार्थ इति । (५) सिद्धान्त -स्वर्गशब्द सुखरिशेपे रूढ द्रव्ये तु लाक्षणिक ए । यजेतेति पदमाख्यातत्याफारेण भावनामाचष्टे विधित्वाकारेण च पुरुष प्रवर्तयति । पुरुषश्च स्वाभिमतफलमन्तरेण न प्रपतते इति तदपे तितं स्वर्गमेव भान्यतया उपादीयते । एव च मुसविशेषस्य भा यत्न विधिश्रुत्या सिद्धम् । कामशब्दयोगादपि स्वर्गस्यैघ भान्यायम् । तस्मात् स्वर्गरूपफल्सम्भोगस्य सम्भायमानस्वादस्त्येवरात्र पायेऽधि- कारप्रदर्शन यजमानस्येति । पतदभिप्रेत्याह स्वर्गादीति । 'इल्यादे.' यागादे क्मण साधनभू. २४ मी०म० ·मामासानुममणिका तस्य 'फल' साध्यम् - स्वर्गादिः स्वर्गपश्चिन्द्रियादि-भरतीति स्वर्गा दिकामस्येव यजमानस्य तत्तत्मंगयधिमार इति ॥ १॥ (२) ६।१४-५ मनुष्योनाधिकारभाक् । (१) अधिकारिविचार । (२) दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत'इत्युत्तम् । (३) तन सन्देह -अत्र विहिते कर्मणि कोऽधिकारी-य कश्चन चेतनो जीव स स उत केवल स एव य समर्थ इति । (४) पूर्वपक्ष-स्वर्गकामोऽत्राधिकारीति स्थितम् । स्वर्गश्च सुख विशप सुखनिशेषकामना च सपा जीवानां भवति। तस्मात् सर्वेषा जीवानामत्राधिकार इति । (५) सिद्धान्त -दर्शपूर्णमासयागे भवन्ति यहायङ्गानि । तेपामन नुष्ठानेऽङ्गविक्लत्यात् यागो न फ्ल साधयेत् । एव य कश्चित् सक्ल मगजात सम्पादयितु शस्नुयात् तेनैव याग सम्पयेत फल च साधयेत् । न च मनुष्यातिरिक्ताना जीयानामस्ति शत्ति कर्मानुष्टाने। तस्मात् साङ्ग फर्मानुष्ठानसमर्थस्य पुरुषस्यैवानाधिकार इति । एतदभिप्रेत्याह मनुष्य इति । 'अत्र' स्वर्गादिफलके यागादो-'मनु प्य' न तु तिर्यगादय - अधिकारभाका अधिकारी भवतीति शर ॥२॥ (३) ६.१६-१६ पत्नीना चाधिकारोध (१) अधिकारविचार । (२) 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत' इत्युक्तम् । (३) तत्र सन्देह अत्र विहिते कर्मणि किं पुसामेवाधिकार उत स्त्रीणामपति। (४) पूर्वपन -स्वर्गकाम इत्यत्र पुल्लिङ्गनिर्देशात् कर्मजन्यफल्भो पतृवरूपोऽधिकार पुस एवेति । (१) सिद्धान्त -लिङ्गस्य प्रत्यर्थत्वाभावात् उद्देशगतत्वेनावि वतितत्वम् । तथा च स्वगकामपदवोधिताधिकार स्त्रीपुरुषसाधारण । तस्मात् स्त्रीणामप्यत्राधिकार इति । एतदभिप्रेत्याह पत्नीनामिति । 'अत्र विधियोधितकमणि-पतीना' स्त्रीणाम्-'च-न केवल पुसाम्-'अधिकार' पलभोक्तृवमनुष्टातृत्य च भवतीति शा॥3 (४) ६।१।१७-२१ दम्पत्योश्च यजि सह । (१) पूर्वाधिकरणशपभूतो विचार ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २२७ (२) पुरुषवत् स्त्रियोऽपि यागानुष्ठानेऽधिकार इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-किं पृथक् पत्नी यजेत पृथक् च तस्याः पतिः उतोभावपि सहैव यजेयातामिति । (४) पूर्वपक्षः-'यजेत' इत्यत्रैकवचनस्य विवक्षितत्वात् एकैकस्य पृथगधिकारः । तस्मात् दम्पतीभ्यां पृथक् पृथगेय कर्मानुष्टेयमिति । (५) सिद्धान्तः-कर्मणि तत्र तत्र यजमानकर्तृकं तत्पत्नीकर्तृक चागचात विहितमुपलभ्यते । यथैकर पत्न्यवेक्षणमन्यत्र यजमानावेक्षणम्। यदि पृथक् कर्मानुष्ठीयेत तहि यजमानकर्तृके यागे पत्नीकर्तृकमहं लुप्येत पत्नीकर्तृके च यागे यजमानकर्तृक लुप्येत । एवं च कर्म विगुणं म्यात् । कर्मणो वैगुण्ये च फलं न सिध्येत । तस्मात् सहैवाधिकारो दम्पत्योः । न चैकवचन विरुद्धम् । दम्पत्योरेकस्यैव कर्तृत्वस्याङ्गीकारात् इति । एतदभिप्रेत्याह दम्पत्योरिति । 'दम्पत्योः स्त्रीपुसो:-'च' 'यजिः' यागः 'सह' सहैवानुष्ठेय इति शेषः ॥ ४ ॥ (५) ६.१.२२-२३ वसानौ दम्पती प्रोक्तो () पूर्वाधिकरणशेषो विचार। (२) अस्त्याधानम् ‘य एय विद्वानग्निमाधत्ते' इति । तत्रोक्तम् 'क्षोमे- घसानावग्निमादधीयाताम्' इति । (३) तत्र सन्देह -किमेकेन पुरुषेणेदमाधान कार्यमुत द्वाभ्यामिति । (४) पूर्वपक्षः-वसानाचित्यत्र पुलिगद्विवचनोपलम्भात् द्वयोः पुरुपयोरत्राधिकारो नैकस्येति । (५) सिद्धान्तः-सोमस्यैवान विधेयत्वात् पुन्हि त्वमन न विधीयते । अपि तु दम्पत्यो सहाधिकारेण प्राप्त द्वित्यमनूद्यते । तस्मादाधानेऽधि. कारिणः पुरुषस्यैकत्यमेवेति । एतदभिप्रेत्याह-वसानाविति। 'दम्पती' महाधिकारिणौ पव 'यसा- नौ सौमे घसानौ इति 'प्रोक्तौ'-क्षीमे वसानाविति दम्पती उद्दिश्यैव प्रोक्त. म्-न पुरुपद्वयमुद्दिश्य-ततश्चैकस्यैव पुरुषभ्याधिकार इत्याशयः ॥९॥ (६) ६।१।२४ यावदुक्ताः खियः क्रियाः । (१) दम्पत्योः सहाधिकारे विचारविशेषः । (२) 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिविहितेषु यागेपु दम्पत्योः सहाधिकार इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहा-किं यागान्तर्गत सर्व यजमानकर्तृकं कर्म त्रिया पुरुषेण च कर्तव्यमुत कानिचिदेव स्त्रिया कार्यागयन्यानि मानि पुरुषेण वेति ।

·मौमासानुपमणिका (४) पूर्वपत -उमयोः सहाधिकाराद् यथा पुरुषो यजमानस्तथा स्त्री अपि यजमाना-तथाच याजमार सर्व स्त्रियाऽपि कार्यमिति । (५) सिद्धान्त -यावदेव मं साक्षाच्छुत्या पत्नीग्र्तृकत्वेनोभ यकर्तृपत्वेन चाऽऽस्नात तावन्मान एव स्त्रिया. कर्तृत्वमन्यत्र तु पुरु पस्यवति । एतदभिप्रेत्याह-याचदिति । 'यापदुक्ता' यापन्ति कर्माणि स्त्रीक र्तृत्वेन स्पष्टमाम्नातानि तान्येर-बिया' फर्मारिण-'स्त्रिया स्त्रिया कार्या इति भाव ॥६॥ (७) ६।१।२५-३८ शूद्राधिकारी नेज्यादा (१) अधिकारविचार । (२)सन्त्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि । (३) तर सन्देह --किमेतेषु फर्ममु चतुर्णामपि वर्णानामधिकार उत शुद्ध त्रयाणामेवेति । (४) पूर्वपक्ष-'सर्गकामो यजेत' इति साधारण्येन विधानम् । स्वर्गस्य च कमनीयत्तचतुर्वर्णसाधारणम् । तस्माचतुर्णामेवाधिकार इति। (५) सिद्धान्त ~यागानुष्टाने या विद्याऽपेक्षिता सा त्रैवर्णिकस्यैन न शद्रस्य । तस्मादपेक्षितविद्याभायात्न शुद्रस्य यागादावधिकार इति । एतदभिप्रेन्याह-शुद्रेति । 'इज्यादौ यागादौ कर्मणि--'शुदाधि कार'शद्रस्य विद्यारहितस्य-'अधिकार' 'न' अस्तीति शेष ॥७॥ (८) ६।११३६-४० अन्योऽप्यधिकारवान् । (१) अधिकारपिचारो वर्तते । (२) सन्त्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि । (३) तत्र सन्दह'-पतेपु धर्मसु निर्धनस्याधिकारो भवति नति। (४) पूर्वपक्ष -यथा विद्याऽधिकाडेपेदिता तथा धनमपि । तस्मात् उपयुक्धनवत एवं पर्मण्यधिकारो न निर्धनस्येति । (५) सिद्धान्त -विद्याध्ययनविधिरिय धनार्जनविधिर्नास्ति । एवं भोजनादिवर्मयत् यागस्यापि धनसम्पादनीयत्वात् धनार्जनमपेक्यते । तस्मान्निर्धनोऽपि धनमर्जयित्वा भरत्येय यागेप्यधिकारी-इति । पतभिप्रेत्याह-श्रव्य इति । 'घदव्य' द्रव्यरहित निर्धन. पिन पल धनी पव-'अधिकारया अधिकारी-यागाधनुष्ठाने इति शेष ॥ (६) ६१२४१ अङ्गहीनोऽप्यधिमृतः ·मोमासामण्डनमण्डिता । २२९ (१) अधिकारविचार । (२) अग्निहोत्रादीनि कर्माणि । (३) तेपु सन्देह -एतेषु कमासु अङ्गहीनोऽधिक्रियते न वेति । (४) पूर्वपक्ष - नेत्रहीन प्राज्यावेक्षण कर्तुमसमर्थ खञ्ज पादर हितो विष्णुक्रममनुष्टातुमसमर्थ । अतोऽङ्गहीनो न कर्मस्वधिकारी इति । (५)सिद्धान्त यथा धनहीनो धनमर्जयिवाऽधिकारवार भवति तथैव विकलाङ्गोपि चिकित्सया विकलमड्ल समाधायाधिकारवान भवति । तस्मादनहीनत्वमात्र नाधिकारविरोधीति । एतदभिप्रेत्याह-अङ्गेति । 'अङ्गहीन ' विकलाङ्ग -'अपि'--'अधि मृत' अधिकारी भवति कर्मस्थिति शेष ॥९॥ (१०) ६११४२ न त्वत्यन्तागहीनक । (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) पूर्णोदाहतान्येच कर्माण्यत्रापि । (३) सन्देह -यस्याह्नवैकल्यमप्रनिसमाधेयमेव सर्वथा स भवय धिकारी न चेति । (४) पूर्वपक्षपूर्वाधिकरणन्यायन तस्याप्यधिकार इति । (५) सिद्धान्त --अगौक्रय चिकि सादिना प्रतिसमाधायाधि कार सम्पाद्यत इत्येव स्थितम् । यम्य त्यहवेक्त्यादिक सर्वथाऽचिकि स्यमेव यथा जात्यन्नादौ- तस्याधिकारोऽसम्भय एव । एतदभिप्रेत्याह- न त्विति । 'अत्यन्ताङ्गहीनक ' यस्यायेक्ल्यम प्रतिसमाधेय स-'तु'--'न' अधिरत' इत्यनुपज्यते । [फाम्प्येवानधिकारोय न नि यप्यिति नव्या माधगदय ] ॥१०॥ (११) ६११४३ विधिस्योपैयारणे (१) अधिकारविचार । (२) दर्शपूर्णमासयो 'माय वृणीते' इति विधाय इदमानातम्- एफ घृणीते दो घृणीते-पीन् वृणीते न चतुरो घृणीते न पञ्चापि यगीते। इति । गोत्रप्रवर्तक मपि 'माय' तस्योच्चारणमत्र रिहितम् । एक्स्य नामोरलेस -दयो-प्रयाणाम्-न चतुणाम् नापि पवाधिश नाम्' इत्युतघाश्यस्यायं ॥ (३)तम सदेव -य न्यायो न भरति तस्याधिारोन ति। (४) पूर्वपक्ष -'प्राय गीते' इति सामान्याभिधानान एकार्य यस्य मायस्य न्यायम्पति सर्वेश नुल्योऽधिकार तथाच 'एर वृणोते यादि श्रीगयपि विधियाक्या ययति ।

·मोमासानुक्रमणिका तथा च (५) सिद्धान्त -यो न यार्पयस्तस्य नैवाधिकार । 'श्रीन वृणीते' इत्यस्यैवेक्स्य विधित्वम् । 'एक घृणीते-द्वौ वृणीते' इति वाक्यद्वयन्तु निवरणस्य स्तायक्मेय । तथैव च चतु पञ्चाधिकरण निषेधवाक्यद्वयमपि । तस्मात् कर्मस्यधिकुर्वन् यजमान जीनेवापयानु च्चारयेत् , न न्यून नाप्यधिरमिति । एतदभिप्रेत्याह-विधिरिति ।'यापयस्य' गोत्रत्रयस्य 'घरणे उच्चारण-'रिधि' नीम् वृणीते इत्येवरूप -अन्यच्च चाफ्यजात स्तावकमेवति भाव ॥ ११ ॥ (१२) ६१४४-५० निवर्णो रथकृन्न हि । (१) अधिकारविचार । (२) श्राधाने श्रूयत-'वर्षासु रथकार प्रादधीत' इति । (३) तर सन्दह -कि त्रैवर्णिकानामन्यतमोऽत्र रथकार उतारें पणिक इति । (४) पूर्वपक्ष -रथ रोतीति व्युत्पत्या त्रैवर्णिकानामेव य कश्चिद् रथ करोति स पयानाधिक्रियत इति । (५) सिद्धान्त -रथ करोति य सोडत रथकारो न विवक्षित अपि तु वैश्याया तत्रियादुत्पन्नो माहिष्य -शूद्राया वैश्यादुत्पना करिणी-करिण्याम्माहिप्यादुत्पन सङ्कीर्णजातिविशपो रथकार पवान विधक्षित । तस्यैवाधानकालो पपर्तुत्र विधीयते न यणिकस्येति । एतदभिप्रेत्याह-त्रिवर्ण इति । 'त्रिवर्ण, त्रैवर्णिक --'न हि' रथरत्' रथकारपदन विवक्षित -अपि त्यत्रैयणिकोऽशदश्च कश्चित् सङ्कीर्णजातिविशप इत्याशय ॥ १२ ॥ (१३) ६।१४५१-५२ स्थपतिस्तु निपादः स्यात् (१)अधिकारविचार । (२) वास्तुमय रौद्र चर निवपत्, इति प्रकृत्य श्रूयते-'एतया निपादस्थपति याजयेन्' इति । (१) तत्र किमधिरताना चैवणिकरथकाराणाम्मध्य पकतमो निपादस्थपतिरुत तेभ्योऽन्य एव कश्चिदिति । (५) पूर्वपक्ष -अधिरतानामेवान्यतमोऽयम् । तेषामेव विद्ध त्वात् अग्निमत्याच्च। तदन्ये तु न विद्यावन्तो नाप्यग्निम तस्तस्मानते ऽपिरता कमस्थिति निपादाना स्थपतिस्त्रैवर्णिको भवितुमहरयेवेति । (५)सिद्धान्त -निपादश्चासौ स्थपतिश्चति कर्मधारयसमासस्यैध मुरयता । निपादश्च सङ्कोणजानिविशर । विद्याहीनोऽपि स ताकालि - ·मीमांसामगडनमण्डिता । २३१ काचार्योपदेशादिना विद्यां सम्पाद्य एकस्मिन् यागविशेषे वचनवला- दधिक्रियते । तस्मात् त्रैवर्णिकरथकारेभ्योऽन्य एव निपादस्थपतिरिति । एतदभिप्रेत्याह-स्थपतिरिति । निपादस्थपतिरित्यत्र यः 'स्थपति- यागेऽधिकृतः स निपादः सङ्कीर्णजातिविशेष एव-न तु त्रैवर्णिकरथका- राणामन्यतम इति भावः ॥ १३ ॥ न्यायाः पादे त्रयोदश । स्पतम्। इति पठस्य प्रथमः । पष्ठस्य द्वितीयः पादः। [अधिकारिधर्मविचारात्मकः ] (१) ६२४१-२ एककैशः सत्रफलं समग्रम् (१) अधिकारिणो विचारानन्तरं तस्य धर्मा विचार्यन्ते । तत्रादौ तस्य कामनाया विचारः। (२) श्राद्धकामा उपेयुः 'सप्तदशावराः सप्तविंशपरमाः मत्र- मासीरन्' इत्यनेककर्तृकं सत्रमाम्नातम् । (३) तत्र सन्देहः--सत्रस्य फलं समनं किमैकेकस्य कर्तुत समु- दायस्येति-तथा च किं फलांशकामिन एवाधिकार उत समग्रफल- कामिन एवेति । (४) पूर्वपक्षः T:--सत्रस्य कर्ता नैकः पुरुषः अपि तु अनेकपुरुषस- मुदायः । कर्तुरेव च फलेनाभिसम्बन्धः । तस्मात् समुदायस्टोव फलम्- पुरुषाणां प्रत्येकं तु फलांश एवेति । तस्माच्च फलांशमात्रकामिनोऽप्य- धिकार इति । (५) सिद्धान्तः--एकैकस्यापि पुरुषस्य समुदायान्तर्गतत्वेनाल्येय कर्तृत्यम् । एवमेव 'सत्रमासीन्' इति यहुवचनमुपपद्यते कर्तृगां यहुन्थे। तस्मात् एकैकस्य कर्तुः सफलफलाभिसम्बन्धात् समस्तफलफामिना. मेयाधिकारो नांशमात्रकामिनामिति । एतदभिप्रेत्याह--एकेति । 'समग्रं' सकलं-'सप्रफलं'-'एकैकश" मकर्तृणां समदापुरुषाणां प्रत्येक-अभिसम्बध्यते इति शेषः ॥१॥ (२) ६२३-१२ दर्शादियागे यजमान एकः ।

·२३२ मीमासानुप्रमणिका (१) अधिकारिणो धर्मभूता सरया रिचार्यते । (२) 'दर्शपूर्णमासाभ्या म्यर्गकामो यजेत' इति श्रुतम् । (३) तन सन्देह -विमा यागे यजमान एक एव स्यादुत एको द्वो यहयो वेत्यनियम इति । (४) पूर्वपक्ष -स्वर्गकाम इत्यत्रैक्रयसख्या उद्देश्यगतत्वादविव तिता ग्रहैक्त्ववत् ! तस्मात् दर्शपूर्णमासयागे एको द्वौ वहयो वा यज माना भवितुमर्हन्तीति । (५) सिद्धान्त - स्वर्गकामगतेक्त्वस्याविवक्षितत्वेऽपि यजेतेश्य धारयातगतमेकच तद्विधेयगतम् । क्रियाद्वारा च पर्ताऽपि विधेय एच । अतो विधेयकर्तृगता यैक चसख्या सा विवक्षितय । सतश्चेक एव यजमान पतति नियम्यते-इति । एतदभिप्रेत्याह दर्शति । 'दर्शादियागेर 'एक' एव-'यजमान कर्तेति नियम एवेत्याशय ॥२॥ (३) ६।२।१३-१५ अपश्यमारब्धसमापनं स्यात् (१) अधिकारिणोऽधिसरस्य कदा निवृत्तिरिति विचार्यते । (२) 'कारीर्या वृष्टिकामो यजेत, 'चित्रया यजेत पशुकाम इत्यादीनि काम्यानि कर्माणि । कदाचिदेव भवति यदुक्तकामेन प्रेरित पुरुष कम प्रारभते तदनन्तर कर्मसमापनात् प्रागेव वृष्ट्यादिरूप फल लभ्यते । (३)का सन्देह -एतस्यामपस्याया कि प्रशान्त फर्म नियोगत समापनीयमुत फलप्राप्त्यनन्तरम् हेयमपि इच्छया भवतीति । (४ पूर्वपन -फलप्राप्त्या तत्कामो निवर्तते । ततश्च तत्काममूल फोऽधिकारोऽपैति । तस्मात् फ्लप्राप्पयनन्तर प्रयोजनाभानात् फर्म न समापनीयमिति। (५) सिद्धान्त -प्रमान्तस्यासमानौ निन्दा प्रायश्चित च यते- 'देवताभ्यो वा एव आवृश्च्यते यो यदय इत्युक्यान यजते-त्रैधातवी येन यजेत' इति । प्रान्तमसमाप्य च लोकेऽपि शिष्टविहितो भवति । तस्मात् प्रशान्त कर्म समापनीयमेवेति। पतदभिप्रेत्याह-अवश्यमिति । 'श्रारब्धस्य प्रक्रान्तस्य फर्मण 'समापनम्'-'अवश्यम्। नियमेन पर्न यमेर-'स्यात्' इति सम्बन्ध ॥३॥ (४) ६।२।१६-१८ न लौकिकानानियमः समाप्ती । (१) पूर्घाधिकरणापवाद । (२) लौकियानि कर्माण्युदाहरणानि-गृहपरण रथकरणमुपमा न्तम्-ततस्तस्येच्छा विगताऽथवाऽन्यत प्राप्तो गेहो रथो वा । - ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २३३ मेवेति। । (३) तत्र सन्देहः-किं प्रकान्तं समापनीयमेवोत ऐच्छिकमिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन फलप्राप्तावपि समापनीय- (५) सिद्धान्तः-लौकिककर्मविपये निन्दा प्रायश्चित्तं वा न भूयते । दृष्टमेव तत्र प्रयोजनं-तस्य सिद्धौ सति नास्ति प्रयोजनमायासस्य । तस्मान्नास्ति लौकिके समापननियम इति । पतदभिप्रेत्याह नेति । 'लौकिकानां कर्मणां -'समाप्तौ' समापने- 'नियमः" अवश्यकतज्यत्वम्-'न' भवति । तत्वैच्छिकमेवेत्याशयःnen (५) ६।२।१६-२० निषेधमानं लशुनाशनादौ (१) निषिद्ध अधिकारस्य विचारः । कलअन्यायः । (२) 'न फलज भक्षयेत्-न लशुनं-न गृजनम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-किमेवंजातीयक निपिद्धं फलकामेन न भक्षय- तव्यम्, निष्कामेन तु भक्षयितव्यम्-अथवा नियोगतः केनापि न भक्षयि. तव्यमेवेति । (४) पूर्वपतः :-यथा नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यादि व्रतरूपेण विहि- तं तथैवात्रापि कलआदिभक्षणवर्जनं व्रतरूपेणैवोपदिश्यते । फलफामस्यैव च व्रतानुष्ठाने प्रवृत्तिः। विश्वजिन्न्यायेन च स्वर्गः फलमत्र कल्प्यते । तस्मात् यः स्वर्गकामः स एव कलादिभक्षणं वर्जयेत् तत्फलाकामस्य तु ऐच्छिकमिति । स्वर्गकामस्यैवात्र व्रतेऽधिकार इति । (५) सिद्धान्तः :-श्रत्र वाक्ये रागप्राप्तां भक्षणप्रवृत्तिमनूद्य निषेधो विधेयः । निषेधश्च नरकपातनिवारकः । तस्माद् भक्षणवर्जनेऽधिकारो नरकभीतस्य न तु स्वर्गार्थिनः । नरकभयं च सर्वेपा साधारणम् । त- स्मात् नियोगत एच फलादि न भक्षयितव्यम्-यथा 'न सायागुलि दद्यात्' इति निषेधे सर्वैः पुरुनियोगत एवागुलिः सर्पाय न दी. यते तथैवेति । एतदभिप्रेत्याह-निषेधेति । 'लशुनाशनादौ लशुनावभन्यभतणवि. पये-'निषेधमाधम्' वर्जनमात्रमनुष्टेयम्-नतु किमपि फलान्तरमस्तीति मात्रपदेन सुचितम् ॥ ५॥ (६) ६।२।२१-२२ स्माताश्च धर्मा उपनीतकार्याः । (१) अधिकारविचारोऽनुवर्तते। (२) रह स्मार्ता धर्मा उदाहरणम्-'प्राङमुसोऽन्नानि भुक्षीत' 'गुरुरनुगन्तव्योऽभिवादयितव्यय' इत्यादि । (३) तथ मन्देहः-किं जातमात्रस्यैते कतव्या उतोपनीतस्यैयेति । ३० मी०मा०

·मोमासानुक्रमणिका
.
(४) पूर्वपक्ष-पनेषुकर्मसु श्रोताग्न्याद्यपेक्षा नास्ति । तस्मात् उप
मयनस्य नाम्त्यावश्यकताऽत्राधिकार । अतो जातमात्रेणते कतव्या इति।
(५) सिद्धान्त -श्रौतस्याध्ययनादिनियम उपनयनानन्तरमेव प्रा.
मोनि।पच बदमूलस्मृनिगम्याऽपि नियमस्तस्मिन्नेर काल प्राप्त । श्रत
एवाच्यते 'उपनयनादिनियम' 'प्रागुपनयात् कामचारवादभक्ष ' इत्या-
दि । तस्मादुपनयानन्तरमेव कार्या उत्ता म्मार्ता धर्मा इति ।
प्तदभिनेत्याह-म्माता इति । 'स्मार्ता' स्मृतिषु उता-
'धर्मा' गुर्गनुगमनादय ---'उपनीतेन' 'कार्या' अनुष्ठेया -नोपनयनात्
प्रागिति शप ॥६॥
(७) ६।२।२३-२६ दशादियागः सततन्न कार्यः
(१) अधिसरस्य निर्वाहकालो विचार्यते ।
(२) यारजीच दर्शपूर्णमासाभ्या यजेता-'यारजीवमग्निहोत्र
जुहुयात्' इत्यादि श्रूयते।
(३) तन सन्दह --क्मेितादृश यायसीवकर्तव्यत्वेन विहित कर्म
सातत्येनानवरत तव्यमुतनसात येनापि तु नियमित एव काले-इति ।
(४) पूर्वपत --जीवनमा निमित्तत्वेनोपन्यस्तम् । सति च नि
मित्त नैमित्तिकमवश्यम्भावि । अतो जीवतो मनुप्यस्य सातत्येनैवेतत्
वर्त यत्वन प्राप्तम्-इति ।
(५) सिद्धान्त -अमावास्या पौर्णमासी च दर्शपूर्णमासयो
फालो विहितो । अनयोश्च वि हतयो कालयो जीवनरूपनिमित्तसको
चत्वनान्यय सम्भवति । अन्यथा विधिद्वयस्यासामखस्यम् । तथा च
सत्युक्तकालविशिष्टमेव निमित्तमत्र । तस्मान्न सात यमपि तु स्थकाल
पवानुष्टानमिनि ।
एतदभिप्रेयाह दशति । 'दर्शादियाग' यावजीयर्तव्यत्वेनोप
दिए -'सततम्' सातत्यनानयरतम्-न काय ' अपि तु सकाल एवे
(८) ६।२।२७-२८ दर्शादिकाले च पुनः पुनः स्यात् ।
(१) पूर्वाधिकरणशो रिचार ।
(२) पौर्णमास्या पौर्णमासन यजत अमावस्यायाममायास्यन'
इत्युक्तम् ।
(३)ना सन्दह -कि सरदव पौणमास्या पौणमासयागातु
प्टेय सरदय चामावास्यायान्दर्शयाग
-उत यदा यदा पौर्णमासी
स्याशय ॥७॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता । अमावास्या चापतति तदा तदा श्रावर्तितव्य इति । (४) पूर्वपक्ष:-सहदेवानुष्ठानेन विधिशास्त्रस्य चरितार्थत्वात् सकृदेवानुष्ठानन्न वारम्वारमिति । (५) सिद्धान्तः-कालविशिष्ट जीवनं दर्शपूर्णमामर्मणो निमि. तमिति स्थितम् । एव च सति यदा यदा कालविशिष्ट जीवन तदा तदा कर्मण श्रावृत्तिः। तस्मात् प्रतिपौर्णमासि पौर्णमासयागः प्रत्यमावास्यं च दर्शयागोऽनुष्ठेय इति । एतदभिप्रेत्याह-दर्शति । 'दर्शादिकाले' अमावास्या पौर्णमासी चेत्यनयोः कालयोः प्राप्तौ-'पुनः पुनः' श्रावृत्ति.-'स्यात्'-तत्कालविहि- तर्मण इति शेषः॥ ८ ॥ (8) शह भिन्नादिहोमोऽपि पुनर्निपित्ते (१) पूर्वाधिकरणप्रसङ्गेयावृत्तिविचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-भिन्ने जुहोति स्कन्ने जुहोनि' इति भेदादिनिमित्तको होमः । (३) तत्र सन्देह.-कि सकृत् भिन्ने होमं कृत्वा कृतार्थता उत यदा यदा पात्रादिभेदस्तदा तदा होमस्य श्रावृत्तिरिति । (४) पूर्वपक्षा-पाषादिभेद निमित्तीकृत्य होम अाम्नातः । स च होमः सकृदेव कार्य:-तेनैव ऋतृपकारस्य सिद्धत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-भेदरूपस्य निमित्तस्यावृत्तौ होमरूपस्य नैमित्ति. कस्याप्यावृत्तिरवश्यं कर्तव्येति । एतदभिप्रेत्याह-भिनेति । 'भिन्नादिहोमः' भिन्ने जुहोति स्कन्ने हो। तीत्येवं भेदादिनिमित्तको विहितो होमः-'अपि' दर्शादियागयत् 'निमित्ते। भेदादिरूपनिमित्तस्य प्राप्तो 'पुन' वारम्वार अनुष्ठेय इति शेषः ॥ ६ ॥ (१०) ६२।३० ऽभ्यासो निमित्ते गुरुवन्दनादः। (१) पूर्वविचारसदृशो विचारः। (२) 'गुरुरनुगन्तन्योऽभिवादयितन्यश्च' इत्यादि विहितम् । (३) तत्र सन्देहः--कि सरुदेव गुर्वनुगमनेन कृतार्थता उत यदा यदा गुरुरागच्छेत् तदा तदाऽनुगमनमिति । (४) पूर्वपक्षः-गुर्यनुगमनादेः गुरोः प्रीतिरेव दृष्ट फलम् । तस्य च सकदेवानुगमनेन निप्पनत्वात्-न पुनः पुनः पर्तन्यता। यदि पदा- चिदेकनानुगमनन प्रीतिर्न सम्पादितातदापुन.क्तंन्यमित्यैच्छिक्मेयेति । (५) सिद्धान्तः-दृष्टार्थेप्यपि विहितेषु नियमादृष्टसम्भयात् यदा .

·मीमामानुप्रमाणिया यदा गुरोगगमनम्प निमित्तमापतति तदा मदामिनियमनुगमनमत्या नुयमयति । एतदभियाह-अभ्याम नि । 'निमिन। गुगेगगमनादिनां प्राप्ने मति यदा यदा तमिमित्तम्मानामि नदा नदा-गुपयन्दनाद नमित्ति. पस्य-'अभ्यास' यावृत्ति.-पर्तव्य पनि गप ॥ १० ॥ (११) ६।२।३१ यतः मना चाध्ययनं च नित्यम् (१)अधिकारविचारोऽनुयर्तते । (0) 'सामेन यजेत' 'प्रजामुपादयेन'-'स्वाध्यायमधीयीत' इति यागप्रजोत्पादनाध्ययनानि यिहितानि । (३) तत्र सराय -विमेतानिमकामनय बायोणियाम्यान्युन सरें कार्याणि नित्यानीति। (४) पूर्वपक्ष -'ज्योनिष्टोमेन म्पर्गयामो यजेत' इति स्पष्ट काम्य स्व मोमयागम्य । प्रजोत्पादनेऽध्ययन च विश्वजिन्यायेन स्वगं.-- लम् । तस्मात् तत्पलकामम्यतेपधिकार इति । (५) सिद्धान्त –'वसन्ते यसन्ते ज्योतिग यजेव' इति धीमयो. सत्यात् ज्योनिष्टोमम्य नित्यना । अध्ययनम्य दृष्टमेव पर्नन्यविज्ञानम्न. योजनम् । पर्तन्यानुष्ठानम्य नित्यत्वाध्ययनम्यापि निन्यता । 'अनुत्पा. घ मुतान्न लोय गच्छति' इति स्मृते सिद्धार्थमपयोत्पादनस्यापि नित्यता । तस्मात् प्रयोऽप्यते नित्या एवेति । एतदभिप्रेत्याह-या इति । 'यश' सोमादियागानुष्ठानम् -'प्रजा' अपरयोस्पादनम्-'अध्ययनम्। वेदादेरिति-एतन् सर्वमपि-'नित्यम्। अत. सर्वपामत्राधिकारो, न सफामस्यैवेत्याशय ॥११॥ (१२) ६।२।३१ वर्णनये नित्यमिदं नयं स्यात् । (१)पूर्वविचारशप । एशिसूत्रभाष्ये 'अन्याऽर्थ' इन्युपमम्या धिकरणान्तरमिदमुपन्यस्तम् । (२) यक्षप्रजाध्ययनान्युदाहरणम् । एतानि नियानीति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -रिमेतानि ब्राह्मणमात्रस्य नित्यान्युत सर्वेषा वैच. णिकानामिति । (४) पूर्वपक्ष -एव हि ब्राह्मणमात्रमुद्दिश्य श्रूयते-जायमानो ह घे ग्राहानिमिर्गणवान् जायते इति । अत्रोनभ्य च ऋणत्रयम्यापा करणाय अध्ययनप्रजोत्पादनयागानुष्ठानानि रिहितानि । तस्माद प्राह्म- एस्यैवैतानि नित्यानीति ॥ -- ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २३७ . (५) सिद्धान्तः-अविशेषेणैयैषां कर्मणां विधानात् सर्वेषां त्रैवर्णि- कानामेतानि नित्यानीति । एतदभिप्रेत्याह-वर्णेति । 'वर्णप्रये' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्येषु त्रिप्येव 'इद प्रय' यागः प्रजोत्पादनमध्ययन चेति-'स्यात्'-नित्यकर्तन्य. मिति शेषः ॥ १२॥ पष्टस्य पादे कथिता द्वितीय न्याया इह द्वादश नीतिविद्भिः ॥ स्पष्टम् । इति षष्ठस्य द्वितीय । पष्ठस्य तृतीयः पादः [प्रातिनिध्यविचारात्मकः ] (१)६३।१-७ यावच्छक्ति क्रिया नित्ये (१) अधिकारप्रसन्न सामर्थ्य विचारः। (२) 'यावज्जीयमग्निहोत्रं जुहोति' इत्यादीनि नित्यानि कर्मा- एयाम्नायन्ते। (३)तत्र सन्देहः-यस्य सक्लानि साहानि नित्यानि कर्माणि कर्तु सामथ्यं किं तस्यैवैतेप्यधिकारः तेनैवैतानि तन्यानि -उत्त यो यथाक- थश्चिदपि कर्तुं शक्नोति तस्यापीति ॥ (४) पूर्वपक्षः-साण्यङ्गान्युपसगृह्य व कर्माणि कर्तव्यानि । तस्मात् यः साग कतुं शक्नोति तेनैव नित्यमप्यग्निहोत्रादिकं तव्यम् । साहस्यैव कर्मणोऽग्निहोत्रमिति नाम । योऽहहीनं तत् फरोति नैय क. रोति सोऽग्निहोत्रमिति । (५) सिद्धान्तः-प्रधानमेव पर्म अग्निहोत्रपदवाच्यम् । तदेव या. पजीयवाक्ये उत्तम् । अङ्गजात तु घाश्यान्तरेषु प्राप्तम् । एव च जीवने निमित्त नैमित्तिकस्य प्रधानस्य कर्मणोऽनुष्ठानमायश्यकम् । तस्मात् याक्यान्तरेभ्योऽयगतेपरेषु यदि विञ्चिदनुष्टातु न शक्यते तदा तत्परि- त्यग्यापि अनुष्टातुं शक्यैरयाससमेतं प्रधानमनुष्टेयमेयेति ।

·२३
1 मीमासानुममणिका
एतदभिप्रेत्याह यानदिति । 'नित्य नित्यकर्मविषये-'यापच्छति'
स्वशयनुमारमेव-'मिया' अनुष्ठानम् । नित्यानि कर्माणि स्वशस्न्यनु-
सारेणाङ्गहीनान्यपि पर्न यानि न परित्याज्यानीत्याशय ॥१॥
(२) ६।३।८-१० काम्ये सर्वागमत्रहः ।
(१) पूर्वाधिकरणशेषो पिचार अपवादरूप ।
(२) सन्ति फाम्यानि-'सौर्य चरु निर्यपेद् ब्रह्मवर्चसफाम'
इत्यादीनि ।
(३) तत्र सन्देह'-विमत्रापि नित्यरत् अङ्गनिहीनमपि यथाश
पत्येव पर्त यमुन सफलानोपसगृहीतमेवेति ।
(४) पूर्वपत -पूर्वाधिकरणन्यायेन यदि सालमङ्गजात पतु न
शक्यते तहि यावच्छम्यते तावद्भिरेवा र्युत फर्म पर्तव्यमिति ।
(५) सिद्धान्त -काम्येषु फलप्राप्तिरिण। फल च साडैनैर कर्म
णा सम्पादयितु शक्यम्, न विगुणेन । तस्मात् अटहीनेऽनुष्टिते फरमा
तिर्न स्यात् । श्रतो व्यर्थमेवानुष्ठान स्यात् । नित्ये तु अकरणे य प्रत्यया
यस्तद्वर्जनमेव फलं तत्त्वङ्गहीनानुष्ठानेऽपि भवत्येव । इह तुन तथा ।
श्रतो नात्र पूर्वाधिकरणन्यायावतार । तम्मात् नित्येप्चनलोपेऽपि का
म्येष्वङ्गालोपो न सोढ शक्य इति ।
एतदभिप्रेत्याह-काम्य इति । 'काम्ये काम्यामा कर्मणा विषये-
'सर्वेग 'अङ्गाना' 'सडग्रह ' साक्रयेनानुष्ठानमू-कर्तय इति शेष ॥२॥
(३) ६।३।११-१२ कर्म नान्यत् प्रतिनिधी
(१) अधिकारविचारे सामर्थ्यविचारविशेष ।
(२) दर्शपूर्णमासयागे पुरोडाशो द्रयम् । स च व्रीहिमय कर्तव्य
इत्याम्नातम् । यदि कदाचिद् मोहयो नोपलभ्यन्ने तहि नीवारा गृह्यन्ते ।
(३)नसन्देह –नीवारैरनुप्टितो यागो दर्शपूर्णमासो भवत्युत
तस्मादन्यदेव कर्म तदिति ।
(४) पूर्वपक्ष -तत्यान्तर स्यात् । नीहाश्रयो हि दर्शपूर्णमासया
ग-श्रय तु नीवाराश्रय । तस्मात् मिनरूप वाद् भिनमेव कर्मेति ।
(७) सिद्धान्त -द्रव्यभेदेऽपि न फर्मभेद । ईपभेदेऽपि नात्य
न्तरूपपरिवत्ति । तस्मात् प्रतिनिधिद्रव्यणानुष्ठितोऽपि दर्शपूर्णमासया.
गोन कर्मान्तरमिति ।
एतदभिप्रेयाह कर्मेति । 'प्रतिनिधी विहितद्रव्यालाभे प्रतिनिधिभू
तेन द्रव्यान्तरेण कृते यागे-'अन्यस्' भिन्न-'कर्म यागो 'न' भवति ।
ध्यमात्रभेदेन न कर्मभेद इत्याशय ॥३॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (४) ६।।१३-१७ मुख्याभावे तमानयेत् । (१) पूर्वाधिकरणशेषो विचारः । (२) फर्मसु चिहितानि द्रव्याणि । सम्भवति च तेपामलाभो. उपचारो वा। (३) तत्र सन्देहः-विहितस्य द्रव्यस्यालामेऽपचारे या कि कर्मा- नुष्टानं त्यक्तव्यमुत द्रव्यान्तरमुपादाय प्रयोगः समापनीय इति । (४) पूर्वपता-द्रव्यापचारे द्रव्यान्तरमुपादेयमिति कुत्रापि न पि- हितम् । अतो मानाभावान्नोपादेयः प्रतिनिधिः-अनुष्ठानमेय त्यक्तव्यमिति। (५) सिद्धान्तः-फर्मचोदना द्रव्यमन्तरेणानुपपन्ना द्रव्यसामान्य. 'माक्षिपति । यत्र कचन द्रव्यविशेषो विहितस्तत्र स द्रव्यविशेष उक्तस्य द्रव्यसामान्यस्य नियामकत्येन गृहाते । एवं यदा स द्रव्यविशेषो नोपल- भ्यते तदा नियामकं नास्ति । एव च नियामकाभावे द्रव्यसामान्यप्रा- सिसम्भवे या कचित् विशेष पर्यवसान भवति । तस्मात् मुख्याभावे प्रतिनिध्युपादानमुचितमेय -न तु कर्मलोपः कार्य इति । एतदभिप्रेत्याह मुरयेति । 'मुख्यस्य' साक्षाद्विहितस्य द्रव्यस्य- 'प्रभाये। अलाभे अपचारे बा-तम्' प्रतिनिधिम्-'आनयेत्' प्रयोजयेत्- न तु फर्म त्यजेदित्याशय ॥ ४ ॥ (५) ६१८-१६ न मन्त्रादी प्रतिनिधिः (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) आग्नेयोऽधाकपाल: 'सौयं चरम्' इत्यादौ उक्ता अग्निसूर्या. दयो देयाः, 'ग्राहयनीय जुहोति' इति प्रायनीयादयोऽग्नयः, 'यहिदवस. दन दामि' इत्यादयो मन्त्रा, 'मोहीन प्रोक्षति' इति प्रोक्षणादयः प्रियाः । (३) तत्र सन्देहः--फिमेतेषां मन्यादीनागपवाऽपि प्रतिनिधि प्रहः उत कम त्यक्तव्यमिति । (४) पूर्वपतः :-यया द्रव्यापचारे प्रतिनिधिहते तय मन्यादी. नामप्यपचार प्रतिनिधिरूपादेय इति । (५) सिद्धान्तः-नात्र पूर्याधिकरणन्यायारतारः पैगम्यात् । यागेऽपेक्षितस्य पुरोडाशभ्य निप्पादनं प्रोभाय नीयारादिनाऽपि भयति । तनो मोपचार भरति नीयारागां ग्रहणम् । मन्त्रदेयताका. र्यन्तु नान्येन सम्पयन। नशाग्नेययागो विपणना सम्पन्नो भयति-नापि 'यहिदयसदन दामि' इति मन्त्रसाध्यमप्रकाशन मन्त्रान्तरण सम्मपति- ·२४० मीमांसानुक्रमणिका नाप्याहवनीयकार्यमसंस्कृतेऽग्नौ सम्भवति। तस्मानास्ति मन्यदेवता. दीनां प्रतिनिधिरिति । एतदभिप्रत्याह-नेति । 'मन्त्रादौ मन्त्रे देयतायामग्नौ था-'प्रतिनिधिः 'न' उपादेय इति शेपः ॥५॥ (६) ६।३।२० प्रतिपिद्धन्न गृह्यते । (१) प्रतिनिधिविपये विचारः । (२) द्रव्यापचारे प्रतिनिधिरुपादेय इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-प्रतिनिधिमुपादिरसमानो कि यत्किंचिद्रव्य मुपादद्यात् यानि द्रव्याणि प्रत्यक्षम्प्रतिषिद्धानि तान्यपि-उत प्रतिषिद्धानि नैव प्राहाणीति । (४) पूर्वपक्षः-मौद्गं चढू निर्वपेच्छोकाम' इति विहितस्य मुह म्यापचारे मापा अपि गृहीतव्याः । चरुनिप्पन मुद्गर्भवति त थै मापेरपीति । (५) सिद्धान्तः–'अयशिया वैमापाश्चणकाः कोढ़याश्च' इति माषा. दीनां प्रतिपदनिषेधात् यशानुष्ठाने नैतानि प्रवेशमर्हन्ति । तेपामयशिय- स्वाद । सामान्यतश्चमनिप्पादकत्वेऽपि न भवति यनोपयोगिचरनिप्पाद- ऋत्यम् । तस्मात् प्रतिषिद्धानां द्रव्याणा प्रतिनिधित्वेन नोपादानमिति । एतदभिप्रेत्याह प्रतिपिद्धमिति । 'प्रतिषिद्धम् स्पष्टरूपेण निषिद्ध द्रव्य 'ना 'गृह्यते' प्रतिनिधित्वेनेति शेषः ॥ ६॥ (७) ६।३।२१ न स्वामिनः प्रतिनिधि (१) पञ्चमाधिकरणशेषो विचारः। (२) सन्त्यग्निहोनादीनि कर्माणि । (३) तत्र सन्देहः-स्थामिनोऽपवारे भवति प्रतिनिधि घेति । (४) पूर्वपक्षः-यथा द्रव्यापचारे प्रतिनिधिरुपादीयते तथा स्था- मिनोऽप्यपचारे प्रतिनिधिः करणीय इति । (५) सिद्धान्तः-द्रव्यादावपचरिते यजमानः प्रतिनिधिं गृहाति- यजमानेऽपचरिते का प्रतिनिधि गृहीयात् । फलित्वं च यजमानस्य कार्यम्। तच नान्यस्य सम्भवति। यदि सम्भवेत् तहि स यजमान एय स्यात्, न यजमानस्य प्रतिनिधिरिति । एतदभिप्रेत्याह-नेति । 'स्वामिनः यजमानस्य-'प्रतिनिधिः 'न- स्यादिति शेषः ॥७॥ (८) ७।३।२२ सत्रेऽसौ स्वामिनो भवेत् ।

·मोमासामण्डनमण्डिता । २४१ -सत्रन्याय । (१) पूर्वाधिकरणापवाद (२)सनाणि उदाहरणम् । स च भवन्ति सप्तदश यजमाना । (३) तत्र सन्देह -सप्तदशाना सने यजमानानामेक्तमस्यापचारे तस्य प्रतिनिधि करणीय उत कर्म एव त्याज्यमिति । (४)पूर्वपक्ष-पूर्वाधिकरणन्यायेन यजमानस्य प्रतिनिधिन ग्राहाइति । (१) सिद्धान्त -अस्ति सत्रस्य योगान्तरेभ्यो ऽय विशपो यत् सत्रे य एप यजमानास्त एवधिजोपि । एव च सत्रे स्वामिन कार्यद्वयम्- फलभोक्तृत्वं कार्यकर्तृव च । तत्रच यद्यपि प्रतिनिधे फलोपभोस्तृस्व न भवति तथाऽपि भवत्येव तस्य कार्यकर्तृत्वम्। तस्मात् यजमानत्वेन प्रति निध्यभावेऽपि ऋत्विक्त्येन प्रतिनिधेरवश्यम्भावाद् भवत्येव सत्रे स्वा. मिन प्रतिनिधिरिति । एतदभिप्रेत्याह सत्र इति । 'सत्रे सप्तदशस्वामिके यशे-स्वामिन यजमानस्य अपि-सौ प्रतिनिधि -'भवेत्' इति सम्बन्ध ॥८॥ (8) ६३२२३-२५ न त्वसौ फलभागी स्यात् (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) सने भवति स्वामिन प्रतिनिधिरिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -य स्वामिन प्रतिनिधिदृह्यते स सत्रफल भागी भवति न घेति। (४) पूर्वपक्ष -य स्वामिन प्रतिनिधित्वेन गृह्यते स स्वामिनो धर्मानादत्ते । फ्लभागित्वं च स्वामिनो धर्म । तस्मात् स्वामिप्रति निधिर्भरति फलमागीति । (५) सिद्धान्त -प्रारम्भप्रभृतिसमाप्तिपर्यन्त कर्मानुतिष्ठत फ्ल युक्तम् , प्रतिनिधिस्तु नारब्धवान् । अतो नास्त्यस्य फलभागित्यम् । प्रत्यिक्त्वेन तु कार्यकर्तृत्वमात्रमस्ति । श्रूयते च सत्रस्वामिनो ऽनुष्ठा ममध्ये मृतस्यापि फलभोग –'यो दीक्षिताना प्रमीयेत अपि तस्य फलम्' इति । तस्मात् फलमागित्वमपचरितस्यैव स्वामिनो न तस्य प्रतिनिधेरिति । एतदभिप्रेत्याह न त्यति । 'सौ' सत्रिण प्रतिनिधि-फलस्या 'भागी भोता-'तु' 'ना 'स्यात्' । यद्यपि कार्यकर्ता स्यात्तयाऽपि न फलभागीति तुना सुचितम् ॥ ९॥ (१०) ६३०२६ स्वामिधर्मा त्यसो भवेत् । (१) पूर्णधिकरणशेष । (२) समागयेयोदाहरणम । ३. मी०म० ·૨૨ मीमासानुममणिया सप्रेऽपचरितस्य स्थामिना प्रतिनिधि स्यादिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहयोऽय प्रतिनिधि तस्य किस्यामिनो धर्मा वप नादिसस्कारादय स्युरुत ऋत्विजो धर्मा परणादय इति । (४) पूर्वपन - प्रतिनिधे फ्लभोगिवन भवतीति स्थितम् । एव च फलभोगयोग्यताहेतयो ये धर्मा सस्थारादयस्ते तस्य न तव्या । कार्यकर्तृत्य तु भवति । तस्मात् ऋत्विज एय धर्मा अस्य पतन्या इति । (५) सिद्धान्त-फलमोगियामावेऽप्यस्य यदि सस्करा नमि येरन् तर्हि अन्येषामपि सामदश्यमपूर्ण स्यात् । साप्तदश्य तु सत्रस्या मिना विहितम्- सप्तदशायरा सत्रमासीरन्। इति । प्रतिनिधेरसस्कारे पोडशैव सत्रिण स्यु 1 तथा च पिहितार्थवाध स्यात् । तस्माद् भव. न्त्येव प्रतिातधे सस्कारादय स्वामिधर्मा इति । एतदभिप्रेत्याह-स्वामीति । 'प्रसौ. प्रतिनिधि-'स्वामिधर्मा' स्वा- मिनो धर्मा संस्कारादय एच धर्मा यस्य स तथाभूत -भवेद-परमो गराहित्येऽपि स्यामिधर्म मिति तुना सूचितम् ॥ १० ॥ (११) ६।३।२७ सदृक् प्रतिनिधिर्माह्यः (१) चतुर्याधिकरणशेष । (२) द्रव्यापचारे प्रतिनिधि हा इति स्थित चतुर्थेऽधिकरणे । (३)तत्र सन्देह -कि यत् विश्चिदद्रव्य प्रतिनिधिमुपादाय प्रयोग पर्तव्य उत श्रुतापचरितसदृशमेय द्रव्यान्तरं प्रतिनिधीतन्यमिति । (४) पूर्वपक्ष-प्रधानविधिना सामान्यतो द्रव्यमानस्याक्षिप्त वात् यत् किञ्चिद् द्रव्य प्रतिनिधातन्यमिति । (५)सिद्धान्त -'ग्रीहिभिर्यजेत' इत्यत्र व्रीह्यययया एव पुरोडाश निष्पादक पेन विहिता । बीपयवाश्च बहुशस्त सदृश्ये नीवारे एयानुग च्छन्ति । अतो यादृश विहितपुरोडाशनिप्पदिय नोवाराणा स्यात् न तथाऽन्येषा धान्यानाम् । भूयोवयवसामान्य च सादृश्यम् । तस्मादत्य न्तसदृशमेव द्रव्य प्रतिनिधातव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह सगिति । 'सद्यः श्रुतापचरितद्रव्यसदृशमेव द्र ध्यम्-'प्रतिनिधि ह्य ' प्रतिनिधित्वेनोपादेय न यत् विञ्चिद् द्रव्यमि- त्याशय ॥ ११॥ (१२) ६१३५२८-३० माझे गरिएको छ। (१) प्रतिनिधिविपयो विचारोऽनुषतते । (२) बीहिभिर्यजेत' 'ययजेत इति श्रीहियरयोकरिपक व्यत्य श्रुतम् ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ૨૪ (३) तत्र सन्देहः-कर्म यदाबीहिणा आरब्धं तदा किञ्चित्काला- नन्तरं तस्यापचारो जातस्तर्हि तस्य स्थाने किं वैकल्पिको यवो ग्राह्य उत अन्यत् किमपि ब्रीहिसदृशमेव द्रव्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-यवस्य व्रीहिवद् विहितत्वात् मुख्यत्वम् । अतः स एव ग्राह्यः । मुख्यस्य लाभेऽन्यस्य ग्रहणमन्याय्यम् इति । (५) सिद्धान्तः-येन द्रव्येणोपक्रान्तं तस्यापचारेतत्सदृशमेव प्रति- निधातव्यम् न पैकल्पिकम् । ब्रोहियवयोविकल्पितत्वेऽपि यदा ब्रीहिणा प्रारब्धं तदा तस्मिन् कर्मणि यवस्य विहितत्वमपेतम् । पूर्वाधिकरण- न्यायेन चापचरितसदृशमेव प्रतिनिधातव्यम् । तस्मान्न यवग्रहणमिति । एतदभिप्रेत्याह ग्राह्य इति। 'वैकल्पिकः' मुख्यस्य विकल्पत्वेन विहितः पदार्थः-'तु' 'न ग्राह्यः प्रतिनिधित्वेनेति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) ६।३।३१ पुतीकास्तु नियम्यन्ते (१) प्रतिनिधिविचारः। (२) 'यदि सोम न विन्देत पुतीकामभिपुणुयात्' इति श्रुतम् । (३) तत्र सन्देहः-किं सोमस्याभावे पुतीका ग्राह्या इति पुती- काया विधिरयम् उत सोमस्य प्रतिनिधित्वेन पुतीका माह्या इति प्रति- निधिनियम इति। (४) पूर्वपक्षः-अभिपुणुयादित्यत्र विधेः स्पष्टत्वाद् विधिरेवायं पुतीकायाः सोमाभावनिमित्तक इति । (५)सिद्धान्तः-सदृशतया प्रतिनिधित्वेन प्राप्तेषु पुतीकादिद्रव्येप्यने. केपुनियममानविधिरयम्। तस्मात् पुतीकैव प्रतिनिधित्वेन नियम्यतइति । पतदभित्या पुतीका इति। पुतीका: 'नियम्यन्ते'-सोमस्य प्रतिनि. धित्वेन-न तु सोमाभावनिमित्तमुपलक्ष्य विधीयन्त इत्याशयः ॥ १३ ॥ (१४) ६२३२ मुख्यदृक् सदृशग्रहः । (१) प्रातिनिध्यविचारोऽनुवर्तते । (२) श्रुतद्रव्यापचारे प्रतिनिधिहीतः । स प्रतिनिधिरपि नष्टः। (३)तदा सन्देहः-प्रतिनिध्यपचारे यदन्यत् गृह्येत तत् कि प्रति. निधेः-सदृशमुत श्रुतस्य मुख्यस्य सदृशमिति । (४) पूर्वपतः-द्रव्यापचारे तत्सदृशः प्रतिनिधिहा इति एकाद- शाधिकरणे स्थितम् । तथा च यदा प्रतिनिधिरपचारतस्तदा प्रतिनिधि- सदृशमेवान्यत् पुनः प्रतिनिधातम्यमिति । (५) सिद्धान्तः यद् द्रव्यं कार्यार्थमुपादीयते तन् श्रुतस्यैव मु. एयस्य प्रतिनिधिान-न तु प्रतिनिधेः प्रतिनिधिग्रहणे किमपि प्रयोज:

·२४४ मामांसानुक्रमणिको नम् । तस्यापि प्रथमस्य प्रतिनिधेरपचारे यो द्वितीयः प्रतिनिधिहते सोऽपि श्रुतस्य मुख्यस्यैव सदृशः स्यादिति । एतदभिप्रेत्याह मुख्यद्वगिति । 'सदृशग्रहः' मुख्यापचारनिमित्तक- प्रथमप्रतिनिध्यपचारे यः प्रतिनिधिद्वितीयः एकादशाधिकरणन्यायेन स. द्वशतया ग्राह्यः स-'मुख्यद्वक् मुख्यस्य ध्रुतस्य एव सदृशः स्यात्-न प्रथमस्य प्रतिनिधेरित्याशयः ॥ १४ ॥ (१५) ६।३।३३-३४ श्रुते प्रतिनिधी चैवम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) प्रतिनिधेरपवारे मुख्यसदृशमेघ प्रतिनिधातन्यमिति स्थितम्। (३) तत्र सन्देहः यस्मिन् स्थले प्रतिनिधिरपि श्रुत पव-यथा सोमस्य स्थाने पुतीका-तनापि किम्प्रतिनिध्यपचारे मुख्यसदृशमेव प्रतिनिध्यन्तरमुत प्रतिनिधिसदृशमेवेति । (४) पूर्वपक्षः यदा सोमप्रतिनिधेः पुतीकाया अपचारस्तदा पु- तीकासदशमेव प्रतिनिध्यन्तर गृहीतव्यम् । पुतीकाया अपि श्रुतत्वान्मु. स्यत्वमेवेति न पूर्वाधिकरणन्यायावतारोऽति । तस्मात् श्रुतस्य प्रतिनि- धेरपचारे प्रतिनिधिसदृशमेव प्रतिनिध्यन्तरमुपादेयमिति । (५) सिद्धान्तः-नास्ति पुतीकाया विधिः । नियमनार्थमेव तस्या पचनमिति स्थितम् । तस्मात् श्रुतस्यापि प्रतिनिधे पुतीकाया अपचारे मुख्यस्यैव सोमस्य सदृशं प्रतिनिध्यन्तरमुपादेयमिति । एतदभिप्रेत्याह श्रुत इति । 'श्रुतेः श्रुत्युक्तेऽपि–'प्रतिनिधौ चा यत्र प्रतिनिधिः विहितत्वेनेय परिगृहोतो न मुख्यसदृशत्वेन तत्रापि- 'एवम् पूर्वाधिकरणन्याय पर प्रवर्तते-तथा च मुख्यस्यैव सदृशं प्रति निभ्यन्तरमुपादेयम्, नापचरितप्रतिनिधिसशमित्याशयः ॥ १५ ॥ (१६) ६।३।३५ मुख्यमाप्ती तदानयेत् । (१)प्रातिनिध्यविचार । (२) मुख्यं द्रव्य विमएम्-तत्सदृशमन्वेष्टम्प्रस्थितस्तदेय पुनः प्राप्नोति । (३) तत्र सन्देह -किं पुनः प्राप्तमेव गृहीत्या कर्म समापनीयमुत तत् त्यपत्या तरसदृशमेय द्रव्यान्तरमुपादायेति । (४) पूर्वपक्ष-मुख्यापचारे तत्सह प्रतिनिधातव्यमिति स्थि. तम् । पय च तासदृशमेव मृग्यम् न पुनर्मुण्यमेयोपादेयमिति । (५) सिद्धान्त.- मुख्यालामे पय प्रतिनिधेः प्राप्ति । मुण्यस्य लाभे तु निमित्तस्याभाये ममित्तिकस्य प्रतिनिधियरण नेय प्रासम् ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । २४५ तस्मात् मुख्येनैव कर्म समापनीयमिति । एतदभिप्रेत्याह मुख्येति । 'मुख्यस्य' श्रुतस्य द्रव्यस्य-प्राप्तौ पूर्वः सगृहीतस्यापचारे पुनर्यदि तदेव लभ्यते तदा-तत्' मुख्यमेव- 'भानयेत्' उपाददीत-नान्यः प्रतिनिधिम॒ग्य इत्याशयः ॥ १६ ॥ (१७) ६।३।३६-३७ प्रवृत्ते न पुनर्मुख्यम् (१) पूर्वाशिकरणापवादः। (२) यदा मुख्यस्यापचारे प्रतिनिधिमुपादाय केचित्तत्संस्काराः कृताः तदनन्तरं यदि पुनर्मुख्यं लभ्यते- (३) तत्र सन्देहः-कि प्रतिनिधिद्वारेवावशिष्टं कर्म समापनीय- मुत तं त्यक्त्वा पुनर्मुख्यद्वारैव कार्यमिति । (४) पूर्वपतः-प्रतिनिधिद्वारा प्रवृत्तेऽपि कायें मुख्यलाभे मुख्य- मेवोपादेयम् -मुख्यलाभे हि प्रतिनिधेः प्राप्तिरेव नास्तीति । (५) सिद्धान्तः-कार्यार्थमेव द्रव्योपादानम् । कार्य च यदा प्रतिनिधिद्वारा प्रवृत्तमेव तदा मुख्यस्य लाभेऽपि किन्तेन प्रयोजनम् । प्रत्युत तस्योपादाने प्रतिनिधौ कृताः संस्कारा व्यर्था भवेयुः । तस्मात् मुख्यो नवोपादेय इति । एतदभिप्रेत्याह प्रवृत्त इति । 'प्रवृत्ते' प्रतिनिधिद्वारा कार्य प्रारब्धे पुनर्मुख्यस्य लाभेऽपि-'न' 'मुख्य उपादेयम्-अपि तु प्रतिनिधिद्वारैव कार्य समापनीयमित्याशयः ॥ एतदधिकरणे अधिकरणद्वयम्पठितं न्यायमालायाम् । तत्तु न भा. प्यसम्मतमिप्युपेक्षितम् ॥ १७ ॥ (१८) ६।३।३८ ग्राह्यं न्यूनमपि श्रुतम् । (१)प्रातिनिध्यविचारः। (२) 'खादिरो यूपो भवतीत्यत्र खदिरः श्रुतः । कर्मकाले तु यत् खदिरकाष्ठमुपलब्धं तत् सम्यक् संस्कारयोग्यं नास्ति-अस्ति तु तद्यो- ग्यमपर काष्ठं खदिरसदृशं तत्प्रातिनिध्ययोग्यम् । (३) तत्र सन्देहः-किं न्यूनगुणा खदिर उपादेय उत सगुणं काठान्तरमिति । (४) पूर्वपक्षः-तक्षणसंस्कारादिबहुगुणलोपो माभूदित्यत्र प्रति- निधिभूतं काष्ठान्तरमेवोपादेयमिति । (५) सिद्धान्तः-मुख्यसिद्धये गुणलोपः महाः । तस्मानिर्गुणोऽपि मुख्य एवोपादेय इति ।

·मीमांसानुक्रमणिका एतदभिप्रेत्याह ग्राहामिति । 'न्यूनमपि' प्रतिनिध्यपेक्षयाऽल्पगुणम. पि-'श्रुतम्' मुख्यमेव-'ग्राह्यम्' उपादेयमिति ॥ १८॥ (१६) ६।३।३६ कार्यहानेस्तदग्राह्यम् , (१) पूर्वविचारशेषः। (२) मुख्य श्रुतं यदा कार्ययोग्यं नास्ति- (३)तदाभवतिसन्देहः-कि मुख्यमेवोपादेयमुत प्रतिनिधातन्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन निर्गुणमपि मुख्यमेयोपादेयमिति । (५) सिद्धान्तः-कार्यसिद्धिरेव सर्वथाऽपेक्षिता। यदि मुख्य कार्यायाक्षम तदा तदुपादानं व्यर्थम् । अतस्तत् परित्यज्य कार्यक्षमा प्रतिनिधिरेवोपादेय इति । पतदभिप्रेत्याह कार्येति । 'कार्यहाने'-यदि मुख्यग्रहणे 'कार्यस्य' कर्मणः 'हानिः नाशः भवेत् तर्हि तस्मादेव कारणात्--'तत्' श्रुतम्मु. स्यम्-'अग्राह्यम्' नैयोपादेयम्-अपि तु प्रतिनिधिद्वारीय कार्य सम्पाद. नीयमित्यर्थः ॥ १९॥ (२०) ६२४०-४१ ग्राह्यं तन्मुख्यमारकृत् । (१) पूर्वाधिकरणशेपः । (२) सन्ति मुख्या बीइयः प्रधान पदानमाणपर्याप्ता:-सन्ति तु नीवारा: सकलकार्यपर्याप्ताः । (३) तत्र सन्देहः-किमत्रोपादेयम्-ग्रीहय उत नीवारा इति । (४) पूर्वपक्षः-कार्यसिद्धरेवापेक्षितत्वात् यैः सम्पूर्ण कार्यजातं सम्पन्नम् भवेत् ते एच उपादेयाः । तस्मादत्रापर्याप्त घोहि परित्यज्य नीवार पयोपादेय इति । (५) सिद्धान्तः–यदि मुख्यं ब्रीहिद्रव्यं प्रधानकार्यमात्रायापि पर्याप्तं लभ्यते तहि तावन्मानं तेनेय कार्यम् । प्रधानसिद्धौ च यदि शेषकार्याणि लुप्येरन् लुप्यन्तु नाम तानि 1 सस्मादल्पा अपि नीय पयोपादेया इति । एतदभिप्रेत्याह प्राह्यमिति । 'मुस्यमाघकृत्' प्रधानकार्यमाघसम्पा. दनयोग्यमल्पपरिमाणमपि-'तत्' श्रुतं मुख्यां द्रव्यमेव-'ग्राह्यम्' उपा. देयमिति सम्वन्धः ॥ २० ॥ पादेऽस्मिन् विंशतिाया भाप्यकारण वर्णिताः। स्पधार्थम् ॥ इति पष्ठम्य तृतीयः।

·२५० मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्तः-स्विष्टकदवदानानन्तरं यः शेषः शिष्यते तस्या. न्यथोपयोगो विहितः । एवं च पुनरवदानाय शेषो मास्त्येव । तस्मा. त्पूर्वावदाननाशे द्रव्यस्याभावात् लोप एव भवति कर्मण इति । एतदभिप्रेत्याह शेषेति । 'शेषस्य' स्विष्टकदर्थमवत्तस्य 'नाशे' सति- 'शेषकिया' स्विष्टकृद्धोमरूपं शेषप्रतिपत्तिमूलं कृत्यम्--'न' 'अस्ति- कर्तव्येति शेषः॥२॥ (३) ६४४-६ शेपस्य भक्षः प्रकृतर्विजां स्यात् । (१)शेषविषयो विचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोः इडाभक्षण प्राशिवादिशेषभक्षणं चाम्नातम् (३) तत्र सन्देहः-इदं प्राशिवादिशेषभक्षणं किं प्रकृतकर्मव्याप्त विग्भिः कार्यमुत तेभ्योन्यैरिति । (४) पूर्वपक्ष:--'यजमानपञ्चमा इडां भक्षयन्ति' इत्यत्र यजमा. नसहितानां चतुर्णामृत्विजामिडामात्रभक्षणे विहित तदितरभक्षणमन्यैः कर्तव्यमिति स्पष्टं सूचितम् । तस्मादृत्विग्भ्योऽन्य एव प्राशिवादिभक्षणं कुर्युरिति । (५) सिद्धान्तः-यजमानपञ्चमा इति वाक्येनान्यतोऽप्राप्तं यज- मानकर्तृकं भक्षणं विधीयते, न त्वेतस्येदं तात्पर्य यदिडामानं यजमाना ऋत्विजश्व भक्षयेयुः । तस्मादत्विन्भिर्भक्षणस्यानेनापरिसङ्ख्याते तस्य परित्यागे मानामावादत्विम्भिरेव प्राशिवादिशेषभक्षणं कार्यमेवेति । पतदभिप्रेत्याह-शेषस्येति । 'शेपस्या प्राशित्रादिशेषस्य-भक्षः' भक्षणे-'प्रकृतानां प्रकृतकर्मणि व्यापूतानामेव-'ऋत्विजां' ऋत्वि- ग्भिः करणीयम्-'स्यात्' इति सम्बन्धः ॥ ३॥ (४) ६।४।१०-१६ भिन्नैकदेशेऽपि भवेज्जुहोतिः । (१) द्रव्यनाशनिमित्तकप्रायश्चित्तविचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते–'भिन्ने जुहोति'-इति कपाल- मेदे होमः। (३) तत्र सन्देहः--किं कृत्स्ने एव कपाले भिन्ने सत्ययं प्राय. श्चितहोम नैकदेशे भिन्न 1-~-उत एकदेशे एव भिन्ने न कृत्स्ने भिन्न- कृत्स्नेऽपि भिन्ने एकदेशेऽपि भिन्ने इत्युभयथापीति । (४) पूर्वपक्ष:-अयं होमः कपालस्य संस्काररूपः। अत्यन्त. भिन्ने कपाले संस्कार्यः कपालो नष्ट इति होमस्य नास्ति प्रयोजनम् । तस्मादीपद्भने एव होमो नात्यन्तभङ्गे इति । -उत ·अथ पष्ठस्य चतुर्थः पादः [अथलोपविचारात्मकः] (१) ६४१-२ नप्टेऽवदाने इविरन्तरं स्यात् (१) प्रारब्धकर्मसु अर्थलोपनिमित्तकप्रायश्चित्तादिप्रतीकारा. श्चिन्त्यन्ते । (२) दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशादयदानानि भवन्ति-'मध्यादयः द्यति पूर्वार्धादयति' इत्यादि । कदाचिदेवं भवति यत् पुरोडाशादघदत्तं घवदानं नष्टम्भवति। (३) तत्र भवति सन्देहः-द्वयवदाने नष्टे किम्पुनः पुरोडा- शशेषादयदानद्वयं कर्तव्यमुत समप्रः पुरोडाशस्त्याज्यो हविरन्तर- मुपादेयमिति । (४) पूर्वपक्षः-पुरोडाशशेपेऽपि मध्यपूर्वभागौ सम्भयतः । अत- स्तयोर्भागयोः पुनरवदानद्वयं कर्तन्यमिति । (५) सिद्धान्तः-कृत्स्नस्य पुरोडाशस्य भागौ मध्यपूर्वशब्दाभ्या- मुक्तौ न पुनः पुरोडाशशेषः । ततो मुरयस्य हविपो नाशादन्य देय हाधिः प्रतिनिधातव्यम् । सच प्रतिनिधिराज्यमेव । तथा हिथ्यते-'यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुटुप्येयुरपहरेयुर्वा आज्येन ता देवताः परिस- हयाय यजेत' इति । एवं च विहितस्य द्वयवदानस्य नाशे हविरन्तरेण कर्म समापनीयम् इति । एतदभिप्रेत्याह नष्ट इति । 'अवदाने पुरोडाशस्य विहिते खएडे--- 'नष्टे सति-"हविरन्तरं अन्यदेव द्रव्यम्-'स्यात्' ग्राह्यमिति शेषः । नत्ववशिष्टात् पुरोडाशात्पुनरवदानं कर्तव्यमित्याशयः॥१॥, (२) ६४३ शेपक्रिया नास्ति तु शेपनाशे। (१) अथलोपविचारः। (२) होमान्ते दव्यशेषेण भवति स्विष्टद्धोमः । कदाचित्तदर्थ स्थापितस्य शेषावदानस्य नाशः स्यात् । (३) तद्रा भवति सन्देहः-किं शेगत् पुनरयदान फर्तव्यमुत शेप- होम एव परित्याज्य इति । (५) पूर्वपक्षः-स्विष्टकृद्धोमा शपादवदातव्यमिति विहितम् । तस्माच्छेषाद् यद्येकमवदानं नष्टम् तदाऽवशिष्टान्छेषात् पुनरपदानं पर्नव्यमेव--अन्यथा कर्मलोप एच स्यादिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २४९ (५) सिद्धान्तः-भिन्ने जुहोतीत्यत्र भिन्नशब्दो निमित्तमात्रप्रति- पादकः । ततश्च कपालभेदनिमित्तकोऽयं होम इति स्थितो वाक्यार्थः । अंशतो भिन्नोऽपि कपालो भिन्न एय-अत्यन्तभिन्नस्तु सुतराम् । तस्मा- दत्यन्तभिन्ने अंशतोपि भिन्न-उभयथापि भवत्येव होम इति । एतदभिप्रेत्याह भिन्नति । 'भिन्नः' 'एकदेशः अंशमात्रं यस्य कपा- लस्य तस्मिन्नेवम्भूते-'अपि' कपाले–'जुहोतिः होमः-भवेत्' । न केवलमत्यन्तभिन्ने इत्यपिना योध्यते ॥४॥ (५) ६।४।१७-२१ क्षामेव कृत्स्ने यजतेर्विधानम् (१) पूर्वाधिकरणापवादः-तामेटिन्यायः । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'अथ यस्य पुरोडाशौ शाययत्-तं यझं वरुणो गृह्णाति-यदा तद्धविः सन्तिष्ठेत श्रथ स तदेव हविनिर्व- पेत्-यशो ह यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः' इति । अस्यार्थः :-यस्य यशस्य पु- रोडाशौ भाग्नेयाग्नीपोमीयौ दग्धौ तं यज्ञं वरुणो गृह्णाति-नायं यशो यजमानस्य फलं ददाति-यदि तादृशहविष्को यज्ञ आसमाप्तेरनुष्ठी- येत तदा तत्प्रत्यवायपरिहाराय पुनस्तदेव हविनिरुप्य यजमानो यज्ञम- नुतिष्टेत' इति । (३) तत्र सन्देहः-किमत्यन्तक्षामेऽयं प्रायश्चित्तहोम उतांशतोऽपि क्षामे इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिरणन्यायेनात्यन्तदाहे ऽनत्यन्तदाहे इत्युभय. थाऽपि होम इति । (५) सिद्धान्तः-तप्तेषु कपालेषु यदा पुरोडाशः स्थाप्यते तदा सूक्ष्मांशदाहोऽवश्यम्भावी । एवं च यदि सूक्ष्मांशदाहेऽपि प्रायश्चित्तं स्यात्तदा सर्वत्र स्यात् । तथाच प्रायश्चित्तस्य नित्यत्वन्न नैमित्तिकत्वम् । सर्वदाहस्तु कादाचित्को भवति प्रायश्चित्तस्य निमित्तम् । तस्मात् सर्व- दाहे पर प्रायश्चित्तहोम इति । एतदभिप्रेत्याह क्षाम इति । 'प्रत्र' यागे-'कृत्स्ने' सर्वस्मिन्-'क्षामे दग्धे-'यजतेः यज्ञस्य-विधानम्। कर्तव्यताविधिरिति सम्बन्धः ॥५॥ (६) ६।४।२२-२३ आते हविष्यकतरेऽपि यागः। (१) द्रव्यनाशनिमित्तकप्रायश्चितविपयो विचारः। (२) दशपूर्णमासयोः श्रूयते-'यस्योभयं हविरातिमान्छेत् ऐन्हें पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्' इति । हवियनाशनिमित्त प्रायश्चित्तमत्र विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-किमुभयनाशे प्रायश्चित्तमुतैकतरनाशे इति । ३२ मी० क.

·मीमासानुप्रमणिका (४) पूर्यपक्ष-प्रायश्चित्तमिदं द्वयोरपि हविपोनाश सति पर्त व्यम् नैकहपि शे-उभयशब्दस्य श्रुतस्यात् इति । (५) सिद्धान्त -उभयशदार्थोऽध न विवक्षित , हवि शब्दा र्थमात्रेण निमित्तस्य पर्यवसितवात् । तस्मात् इयोनाशे एक्तरनाशे चेत्युभयथापि प्रायश्चित्तमनुष्टेयमेवेति । एतदभिप्रेत्याह-पाते इति । 'एक्तपि:-'हविपि हविद्रव्ये- 'पाते नष्टे सति–'याग' प्रायश्चित्तरूप -भवेदिति शेष । एषतरस्य नाशे द्वयोश्च नाशे प्रायश्चित्तमनुष्टेयमिति अपिना सूचितम् ॥ ६ ॥ (७) ६४।२४-२५ होतुस्तु भक्षोऽभिपव सहोमे (१) नैमित्तिषप्रायश्चित्तविचारप्रसङ्गेनान्यदपि निमित्तनैमित्ति कमायादिक परोदयते । (२) ज्योतिष्टोमे थ्रयते-'हविर्धाने प्रायभिरमिपुत्य पाहयनीये हुत्या प्रत्यञ्च परेत्य सदसि भक्षात् भक्षयन्ति' इति । अभिपये होमे च स्ते तत्क्र्तृभिर्भक्षणमत्र विहितम् । (३) तत्र सन्देह -कि यो होमाभिपवयोरुभयोरपि कर्ता तस्यैव भतणमुत एक्तरस्यापि पर्तुरिति । (४) पूर्वपत -अभिपवहोम्योरेफैक भक्षणनिमित्तम् । अभिषय होमी भक्षणनिमित्तत्वेनात्र श्रुतौ । न चानयोस्साहित्यविधायक कि मप्यस्ति । तस्मादकस्यापि कर्तुर्भवति भक्षणमिति । (५) सिद्धान्त -नात्राभिषयहोमयोनिमित्तत्व विधीयते । अपि तु होमाभिषषयो फतुर्भक्षण प्रति तयोरङ्गत्वमेव विधीयते । तस्मात् स्पटम्प्रतीयमानमनयो साहित्य वियतितमेव । तस्मात् सहितयोरेवा भिषयहोमयो कर्तुर्भक्षण नेक्स्येति । एतदभिप्रेत्याह होतुरिति । 'सहोमे होमसहिते एव 'अभिपवे-- यदा अभिपयो होमश्च सहैवैवेनव कर्ना क्रियते तदैव-होतु ' होमक तु --'भक्ष भक्षणम् । यदा होताऽभिषवसहित होम क्रोति तदेव तस्य भक्षण प्राप्नोतीत्यर्थ ॥७॥ (८) ६४२६-२७ द्वयोर्विनाशे पुनरादधातिः । (१) दमपर निमित्तनैमित्तिक यम् । (२) अग्निहोत्रे श्रूयते 'यस्योभावग्नी अनुगतावभिम्लोचेत सूर्यो याऽभ्युदियात् पुनराधेय तम्य प्रायश्चित्ति इति । अस्यार्थ -'माहव नीयगाईपयो उमायग्नी यदा नष्टौ भरत तदा यदि सूर्यास्त सूर्योदयो पाभवेत तहि पुनराधानं पर्तयम्' इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (३) तत्र सन्देहः-किमन्यतरस्य नाशे प्रायश्चित्तमुतोभयोरिति । (४) पूर्वपक्षः-पष्ठाधिकरणे यथा एकहविर्नाशोऽपि प्रायश्चित्तस्य निमित्तं तथाऽत्रापि एकवह्निनाशोऽपि प्रायश्चित्तस्य निमित्तमिति । (५) सिद्धान्तः 'अग्नी श्राद्धीत' इति पुनराधानविधिः । तत्र च द्वित्त्वविशिष्टस्याग्नरुत्पादनं विहितम् । न चैकस्य नाशे द्वयोरुत्पादन सम्भवति । तस्मात् नैमित्तिकं यत् पुनराधानं तत्र द्वित्त्वस्योपपत्तये निमित्तेऽपि वह्निनाशे द्वित्त्वं विवक्षितव्यम् । तस्मात् सूर्यास्तमयकाले उदयकाले वोभयाग्निनाशः पुनराधाननिमित्तमिति । एतदभिप्रेत्याह द्वयोरिति । 'द्वयोः एवाग्नयोः-'विनाशे सति- 'पुनराधातिः पुनराधानरूपं प्रायश्चित्तं कर्तव्यं -न त्वेकतरस्य विनाशे इति भावः॥८॥ (8) ६४।२८-२६ कर्मान्तरं पञ्चशरावयागः (१) प्रातिनिध्यविचारोऽनुवर्तते नैमित्तिकविचारप्रसङ्गेन । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'यस्योभयं हविरातिमाछेत् ऐन्द्र पञ्चशरावमोदनं निर्वपेत्' इति । (३) तत्र सन्देहः-हविपि नष्टे पञ्चशरावौदनस्य प्रतिनिधिः उत निमित्ते सति कर्मान्तरमिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वस्मिन्नेव कर्मणि हविर्द्धयेऽपचरिते द्रव्ये तत्प्र- तिनिधिरेव पञ्चशरावौदनोऽत्र विहितः । हविर्द्रव्ये नष्टेऽपेक्ष्यते द्रव्यान्तरं दर्शयागे इति । (५) सिद्धान्तः-पञ्चशराव ऐन्द्र इति पदवयेन द्रव्यदेवतासम्य- धाभिधायिना यागान्तरमेव स्पष्टं विधीयते । द्रव्यदेवताभ्यां विशिष्टमि. दं कर्म दर्शयागात भिन्नमेवेति । एतदभिप्रेत्याह कर्मेति । 'पञ्चशरावयागः' इन्द्रदेवताकः पञ्चशरा. चौदननिर्वापः-'कर्मान्तरम्' दर्शयागात् पृथगेव कर्मेति ॥ ६ ॥ (१०) ६४।३०-३१ दर्शस्य नैमित्तिकमगमेपः । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पञ्चशरायौदननिर्वापः कर्मान्तरमिति स्थितम् । (३)तत्र सन्देहः-किमिदं कर्म दर्शयागस्य प्रतिनिधिरुत तस्येवा. मिति । (४) पूर्वपक्षः-हवियनाशेन दर्शयागस्य निवृत्तत्वात् तस्य स्था- ने प्रतिनिधिराम्नात ऐन्द्रः पञ्चशरायौदन इति ।

·રિપૂર भीमासानुममणिको (५) सिद्धान्त -प्रादौ सम्पादितस्य हवि यस्य नाशेऽपि पुन रासादितेन हविपा दर्शयाग सुसम्पाद । एव च न दर्शयागस्य सर्व था निवृत्ति । किन्तु दर्शेऽनुष्टीयमाने यद्धपि शरूप गुण्यमापतितं तत्परिहाराय पञ्चशरायोदननिर्वापरूप फर्म दर्शयागमुपकुर्वत्तस्यैवा भयतीति । एतदभिप्रेत्याह-दर्शस्येति । 'एप' पञ्चशरावौदननिर्याप –'दर्श स्या दर्शयागस्येन- 'नैमित्तिकम्' हवियनाशनिमित्तकम् 'अङ्गम्-न तु तस्य प्रतिनिधिरिति भाव ॥ १० ॥ (११) ६।४।३२-३३ सनोद्यमे विश्वजिदमवृत्ती (१)निमित्तनैमित्तिकविचार । (२) 'य सत्राय श्रागुरते पिश्यजिता यजेत' इति सप्रसङ्करपे निमित्त विश्वजित् श्रूयते । (३) तत्र सन्दह -य कश्चित् सनाय सङ्करप क्रोति स सबोंऽपि विश्वजितमनुतिष्टेत्-उत केवल स एव य सङ्कल्प कृत्वा तस्यानुष्ठाने न प्रवर्तते-इति । (४) पूर्वपक्ष-सकरपमान विश्वजिदनुष्ठाने निमित्त श्रूयते । श्रतो य कोऽपि सङ्करप फरोति तेन विश्व जिद्यागोऽनुष्टेय । सनप्रयोगे स प्रवर्तते न घेत्यरिश्चित्करमिति । (५) सिद्धान्त - पर्तव्याननुष्ठानस्य प्रायश्चित्तरूप एव विश्वजि द्याग इति स्पष्ट प्रतीयते । एव च सङ्कल्पमात्र न निमित्तमपि तु स कल्प्याननुष्ठानम् । तस्मात् सङ्करप्य सनेऽप्रवृत्तेनैव विश्वजिदनु छानमिति । एतदभिप्रेन्याह-सति । 'सत्रोद्यमे सपाय उद्यम सङ्कल्प फ त्या-'अप्रवृत्ती' सत्रम्यानुप्टान यदि तस्य अप्रवृत्ति स्यात् तदैव विश्वजित्' विश्वजियागोऽनुष्ठेय -न नु सङ्कल्पमारे इत्याशय ॥११॥ (१०) ६४।३४-४० वत्सेन कालं फलपेन्द्र रतस्य । (१) निमित्तनैमित्तिषपरीक्षाया यिशप । (२)दर्शपूर्णमासयो धूयते-'यसरमायास्याया मतमुपैति । सयत च-'अमापममासयहुसपिप्पं प्रतयति' इत्यतदपो भोजनयिशप । (३) सन्दह-यसशब्दन कि मतसाधनमुच्यत उत प्रतस्य पालो विधीयते-इति । (४) पूर्णपक्ष -सैरिति तृतीयया माधन मुम्यते । तम्मात् पासमाधन प्रतमत्र विधीयत-इनि ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २३ (५) सिद्धान्तः-न योग्यो वत्सो व्रतस्य साधनं भवितुम् । वत्सशब्देनात्र वत्सापाकरणकाल उच्यते । तस्माद्वाक्येनानेन बताय वत्सापकरणकालो विधीयते-इति । एतदभिप्रेत्याह वत्सेनेति । 'वत्सेन' वत्सपदेन वत्सापाकरणसूच. केन-'व्रतस्य' 'कालं' 'कलयेत्' उपलक्षयेदित्यर्थः ॥ १२॥ (१३) ६४४१-४२ असन्नयत्स्वप्ययमेव कालः (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) वत्सशब्देन व्रतस्य कालो लक्ष्यते इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः :-अय व्रतकालः किं यस्य सान्नाय्यमस्ति त. स्यैव उत यस्य सान्नाय्यमस्ति यस्य च नास्तीत्युभयोरपीति । (४ । पूर्वपक्षः-वत्सापाकरणं कालस्य लक्षकम् । यस्त्वमावा. स्यायां सान्नाय्यं न करोति-किन्तु ऐन्द्रामपुरोडाशं करोति-तस्य व- त्सापाकरणं नास्त्येव। तस्मात् यस्य सानाय्यं तस्यैवायं व्रतकाल इति । (५) सिद्धान्तः-यत्रापि नास्ति वस्सापाकरणं तत्रापि तदुपलक्षितः कालोऽस्त्येव । तस्मात् स कालः सर्वस्य-यस्य सान्नाय्यमस्ति यस्य च तन्नास्ति-इति। एतदभिप्रेत्याह प्रसन्नयत्स्विति । 'अयम्' वत्सापाकरणोपलक्षितः 'एव'-नान्यः- 'काल'-'असनयत्सु' सान्नाय्यरहितेषु अपि कर्तृषु स्यात् । सान्नाय्यासानाय्योभयसम्बन्धी काल इत्यपिना सुचितम् ॥१३॥ (१४) ६।४।४३-४७ शाखां क्षिपेत् मस्तरहोमकाले । (१) निमित्तनैमित्तिकविचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-सह शाखया प्रस्तरं प्रहरति' इति । (३) तत्र सन्देहः-किमत्र विधीयते--किं शाखा प्रस्तरस्याङ्गभूतेति उत प्रस्तरमहरणकाले शाखा प्रहर्तव्येति । (४) पूर्वपक्षः-प्रस्तरप्रहरण प्रति शाखाया अगत्व स्पटमत्र वि. हितं प्रतिभासते। (५) सिद्धान्तः-वत्सापाकरणादौ शाखाया उपयोगः । उपयुक्तस्य चोपयोगान्तरमन्याय्यम् । तस्मात्प्रहरणं प्रत्यस्या श्रङ्गत्व न सम्भवति । उपयुक्ता च शाखा प्रतिपत्तिमपेक्षते । प्रक्षेप एव चास्या. प्रतिपत्तिः । तस्मात् प्रस्तरप्रहरणेन शाखाप्रक्षेपकालो लभ्यते । तस्मात् प्रस्तरमह- रणकाले एव शाखाप्रक्षेपः कर्तव्य इत्येव विध्यर्थः इति । एतदभिप्रेत्याह शाखामिति । 'प्रस्तरहोमकाले' यस्मिन् काले प्रस्त- ·मीमासानुश्रमणिका रहोम म्रियते तस्मिन्नेव काले-शासा' यरसापायरणे हतोपयोगाम्- 'क्षिपेत्' प्रतिपत्तिरूपेण, न तु शाखा प्रस्तरहोमस्याङ्गमिति भाय ॥१४॥ पष्ठस्य पादे कथिताश्चार्थे न्यायाः समीक्ष्यात चतुर्दशव । स्पटम् । इति षष्ठस्य चतुर्थ । अथ पष्ठस्य पञ्चमः पादः दीक्षाविचारवहुल । (१) ६।।१-७ देवताऽभ्युदयेऽन्या स्यात् (१) निमित्तनैमित्तिकविचारोऽनुवर्तते पूर्वपादगतदशमाधिकरण विचारात् । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'यस्य हविनिरप्त पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति श्रेधा तण्डुलान् विभजेत्-ये मध्यमा स्युस्तानग्नय दाने पुरोडाशमष्टाकपाल कुर्यात्-ये स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदात्रे चरुम्- यऽणिष्टास्तान् विष्णवे शिपिविष्टाय चरुम् । इति । अस्यायमर्थ दर्शनान्त्या केनचिद् चतुर्दश्या हविर्निरप्त-तत पूर्वस्या दिशि प्र त्यूपे चन्द्रेऽभ्युदिते चतुर्दश्यामेय म्रान्त्या निर्वपन कृतमिति चन्द्रद र्शनेन निश्चित्य निरुतास्तण्डुलानेधा विभजनीया -असण्डिता ईपत्स ण्डिता अतिसूक्ष्मणाश्चेति-त एते इन्द्रादिदेवताभ्यो प्रदातव्या' इति । (३) तत्र सन्देह -विमन कालापराधे यागान्तरं विधीयते--उत कालव्यायास निमित्तीरत्य दर्शपूर्णमासस्यैव देवतान्तरसंयोगरूप प्र कारभेद उपदिश्यते इति । (४) पूर्वपक्ष -प्रप्रान्तदर्शपूर्णमासादन्यदेयेद कर्म-कालापरा घप्रायश्चित्ताय द्रव्यदेवतान्तरविशिष्टस्य फर्मण स्पष्ट विधीयमानस्नात्। तस्मादिद कर्मान्तरं प्रायश्चित्तरूपमनुष्टाय परेछुर्दर्शपूर्णमासोऽनुष्ठेय इति। (4) सिद्धान्त --हविनिरासमिति प्रकृतं यद् दर्शक तत् परि त्यज्य कन्तिरपरपने प्रकृतहानाप्रवृतप्रमिय प्रसज्येताम् । श्रत प्रकृते एवं दर्शकर्मणि काल यत्यासदोष निमित्तीकृत्य निरुमस्य हविष दे शंदेवताभ्योऽपनीय देवतान्तरेभ्य प्रदान पतं यमिनि दर्शस्यैव प्रयोग ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २५५ प्रकारभेदः । एवं च दर्शस्यैवायं नैमित्तिकः प्रयोगः न तु काललोपप्राय. श्चित्तम् । ततश्च कालव्यत्यासनिमित्तकं देवतान्तरसंयोगिदर्शप्रयोगमे- वानुष्टाय पश्चात् स्वकाले नित्योऽपि दर्शप्रयोगोऽनुष्टेय इति । एतदभिप्रेत्याह-देवतेति । 'अभ्युदये' दीया युदितेष्टौ-'देवता एव केवलम् - 'अन्या' दर्शायदेवताभ्योऽतिरिक्ता-'स्यात्'-अन्यत् तु सर्व दशेतिकर्तव्यतानुसाउँव, न तु कर्मान्तरमित्याशयः ॥ १॥ (२) ६।११०-११ उपांशुस्तत्र हीयते । (१) पूर्वाधिकरणशेषो विचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोर्यथा पुरोडाशहविष्को होमस्तथाज्यहविष्को- ऽपि उपांशुयागरूपो भवति । (३) तत्र सन्देहः-पूर्वाधिकरणवाक्येन यथा पुरोडाशसम्बन्धे देवतान्तरसंयोगः स्थितस्तथैव किमुपांशुयागेऽपि भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः-यथैव पुरोडाशे हविपि दर्शायदेवतात्यागस्तथैवो- पांशुयागहविपि प्राज्येऽपि पूर्वदेवतां त्यक्त्वा प्रयोगान्तरं कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-पुरोडाशविषये उदाहृतवाक्ये देवतान्तरं विहि- सम् । श्राज्यविपये तु न तथा । तस्मात् अत्र कालव्यत्यासनिमित्तके दर्शस्य प्रयोगान्तरे यदि उपांशुयागोऽनुष्ठीयेत तर्हि पूर्वदेवतानां त्यक्त त्यात् देयतान्तरस्य चाश्रवणात् उपांशुयागस्य लोप एव स्यादिति । विस्तुतस्तु उपांशुयागस्य पौर्णमासान्तर्गतत्वात् दर्श प्रसक्तिरेव नास्ति। तस्मात् कृत्वा चिन्तारूपोऽयं विचारः । अत एवोक्तं यद्यपांशुयागो- ऽनुष्ठीयेतेति । उक्तसिद्धान्तमभिप्रेत्याह उपांशुरिति । 'तत्र' कालव्यत्यासनिमित्तके दर्शस्य प्रयोगान्तरे-'उपांशुः' उपांशुयागः-'हीयते' लुप्यते नेवानुष्टीयत इत्यर्थः ॥२॥ (३) ६०१२-१५ अनिरुतोदये ऽपीज्या (१)प्रथमाधिकरणशेपो विचारः। (२) कालव्यत्यासनिमित्तकाऽभ्युदयेष्टिरूपं दर्शस्य प्रयोगान्तरं कर्तव्यमिति स्थितम् । (३) तत्रैव सन्देहान्तरम्-'किं हविषो निर्यापानन्तरं यदा चन्द्रो. दयस्तदेवाभ्युदयेष्टिः कर्तव्या --उत यदा निर्वापात प्रागपि चन्द्रोदयस्त. दाऽपीति । (५) पूर्वपक्षः-'यस्य हुविनिम्तम्' इति स्पष्टमभिधानात् हविपि निरुप्ते एव यदि चन्द्रोदयस्तदैवाभ्युदयेष्टिरिति निर्विवादमिति ।

·२५६ मीमासानुक्रमणिका - 5 ( ) सिद्धान्त - हनिर्मात्रस्य चन्द्रोदयसम्बन्धोऽभ्युदयेपिनिमि त्तवेनोच्यते -न तु निर्वापरिशिपस्य हविष । पतं च दर्शानुष्ठानमार म्भमा तात्पर्यम् । तस्मात् प्रारब्धमा दर्शानुष्ठाने यदि चन्द्र उदेति तर्हि निरुप्तेऽनिरुप्ते या हविषि सम्पादितमा अभ्युदयेप्टिरनुप्ठेयेति । एतदभिप्रेत्याह अनिरुप्तेति । श्रनिरमोदये हरिपि अनिरुप्ते, हनि निर्वापात् प्राफ, 'उदय' चन्द्रोदये सति-'अपि-हत्या' अभ्युदयेणि अनुप्ठेयेति शेष ॥३॥ (४) ६।।१६-१७ तनोद्वापो हविग्रह । (१) पूर्वाधिकरणशेषो विचार । (२) दर्शानुष्टानस्याकाले प्रारम्भमा निमित्तमभ्युदयेप्रेरिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -हविनिर्वापात् प्रागेव यदा चन्द्रोदयस्तदा च न्द्रोदयानन्तरमभ्युदयौ प्रफ्रान्ताया हरियो निर्याप काभ्यो देवताभ्य स्यात् किं प्रारताभ्यो दर्शपूर्णमासीयाभ्य उन वैकृताभ्य 'यस्य हविरि त्यादिवाक्योक्ताभ्य एवेति । (४) पूर्वपक्ष -तण्डुलान् यिभजेदिति वाक्ये तण्डुलभूतस्य हयि प सम्बन्धेन चैतदेवतान्तरविधान दृश्यते तण्डुलविभागस्तु अतण्डु लभूताना न सम्भवति । तस्मात् अनिरुप्ते हविपि तण्डुलाभावात् प्रार तदेवतापनये प्रमाणाभावात् चन्द्रोदयानन्तर कृतो निर्वाप प्राकृताभ्य एव देवताभ्य स्यादिति । (५) सिद्धान्त उदाहृतवाक्ये तण्डुलशब्दो दृविर्मात्रस्योपलक्ष क । अन्यथा दधिपयसोदेवतापनयो न स्यात् । एव च तण्डुलशब्देन हनिर्मात्रनिपक्षाया ब्रोहीणामपि हविष्ट्यात् प्राकृतदेवतासम्बन्धमपनीय देवतान्तरसम्बन्ध कर्तव्य । तस्माद् बैकृताभ्य एवं देवताभ्यो र्याप इति । एतदभिप्रेत्याह-तनि । 'तत्र' अभ्युदयेष्टौ-'हविग्रहे हविर्माप्रग्रहणे 'उद्वाप ' अपनय -प्राकृतदेयताया स्यादेवेति शप ॥४॥ () ६५१८–२० अर्घोप्तेर्धग्रहस्तूप्णीम् (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) अस्यभ्यदितेपि । तत्र हरिष्यनिरुत यदि चन्द्र उदेति तदा निर्वापो येकृताम्य एव देवताभ्यो भवतीति स्थितम् । (३) तत्र सन्देह यदा हविगोधं निरुतमधमनिम्त तदा यदि च ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २५७ न्द्रोदयः-तहि किं कर्तव्यम्-किं यदनिराप्तं तद्वैकृतीभ्यो निर्यप्तव्यमुत प्राकृतीभ्य पाहोस्वित् तूष्णीमेवेति । (४) पूर्वपक्षः-अवशिष्टोऽशः प्राकृतीभ्य एव निर्वतव्यः-तासा- मेव प्रवृत्तत्वात् ॥ अथवा चन्द्रोदये निमित्ते सति नैमित्तिकस्य प्राकृतदे- वतासम्बन्धापनयस्य प्रथमाधिकरणन्यायेनावश्यम्भावित्वात् चैकृतीभ्य एवावशिष्टांशनिर्वाप इति पूर्वपक्षद्वयम् । (५)सिद्धान्तः-अस्ति प्राकृतदेवतापनयः प्रथमाधिकरणन्यायेन । अन्यदेवतासम्बन्धस्तु न प्राप्नोति । एवं च प्राकृतीनामपनयात् वैक. तीनां च सम्बन्धाभावात् अवशिष्टांशस्य तूष्णीमेव निर्वाप इति । एतदभिप्रेत्याह अर्धेति । 'अर्घोप्ते' हविपः 'अध' अंशमात्रं यदा नि रुप्तमवशिष्टं त्वनिरुप्त तस्मिन्नभ्यन्तरे यदि चन्द्रोदयस्तहि-'अर्धस्य' अवशिष्टस्य हविरंशस्य 'ग्रहः ग्रहण निर्वापः-तूपणीम्। देवतासम्बन्ध- रहित एव भवतीति शेषः ॥ ५ ॥ (६) ६२१-२४ असान्नाय्येऽप्ययं यजिः । (१) अभ्युदयेष्टिविषयको विचारोऽनुवर्तते । (२) अभ्युदयेप्टौ श्रूयते-'दधनि चरुम्, नृते चरुम्' इति प्रा. यश्चित्तम् । (३) तत्र सन्देहः-किमिदं प्रायश्चित्तं सान्नाय्यिन एवोत सान्ना. य्यसन्नाय्युभयोरिति । (४) पूर्वपक्षा-सानाय्यरहितस्य दधिपयसी न वर्तते । तद्भावे च 'दधनि चरुम-शृते चरुम्' इति विधानं न सङ्गच्छते । तस्मात् सा- नारियन एचपेष्टिरिति । (५) सिद्धान्तः अभ्युदयेष्टिविधौ-यस्य हविनिरप्तमित्यादौ- अप्राप्ता देवता एव विधीयन्ते । न च तण्डुलवद् दधिपयसी अनूद्य पत. द्विधानम् । चरुश्रपणं चोदकेऽपि सम्भवति । तस्मान्नात्रापि दधिपयसो- रवश्यसंयोगः । तस्मात् सान्नाय्यिवदसान्नाय्यिनोऽपि भवतीतिरिति । एतदभिल्याह असामान्य इति । 'असाहाय्ये' पथा सानाध्ययुक्ते तथा सानाय्यरहितेऽपि-'अयं यजि' अभ्युदयेष्टिरनुष्ठेया भवतीति शेषः६॥ (७) ६।।२५-२७ साभ्युत्थानोऽक्रयेऽपि स्यात् (१) अधिकारविचारे निमित्तनैमित्तिकविचारो ऽनुवर्तते । (२) इदमाम्नायते-'यदि सत्राय दीतितानां साभ्युत्तिष्ठासेत् , सोमं विभज्य विश्वजिता यजेत'। अस्यार्थ:-सप्तदशाना सत्रिणाम्मध्ये ३३ मी० ० ·मीमासानुममणिका यदि कोऽपि सयदेशमनुष्ठाय सत्र परित्यज्य गन्तुमिच्छेत् , तदा स्य कीय सोम विभज्य तेन सोमेन विश्वजिद्याग पुर्यादिति । (३) तन सन्देह - -प्रय विश्वजिद्याग किं सोमम्यानन्तरमुथा तुमिच्छतो भवत्युत तस्मात् पूर्वमपि इनि । (४) पूर्वपक्ष --उच्यमानस्य सोमविभजनस्य सोमायात् पूर्व मसम्भवात् सोमयानन्तरमेवोत्थातुमिच्छतोऽय विश्वजिद्याग इति । (५) सिद्धान्त -नान सोमविभागोऽङ्गत्वेन विधीयते । सोमग्रहण तु प्रदर्शनार्थमेर । उस्थानेच्या निमित्तीरत्य विश्वजिदनुष्ठानमात्रमन विधीयते । तम्मात् प्रागपि सोमायणादुस्थातुमिच्छतो भवति याग इति। एतदभिप्रेत्याह साभ्युत्थान इति । 'श्रनये' सोमप्रयणात् प्राक् 'अपि'-सने प्रवृत्तमात्र -'साभ्युत्थान ' अभ्युत्थानेन सहित अभ्युत्या नमिच्छन्-'स्यात् विश्वजित्यधिकृत इति शेर । तस्मात् सने प्रवृत्त. मात्र सोमक्यणात् प्रागृर्ध्व वा उत्थातुमिच्छन् विश्वजिद्याग कुर्यादि- त्याशय ॥७॥ (८) ६३२२८ दीक्षामान विकल्पतः । (१) दीक्षाविचार प्रस्तृयते । (२) ज्योतिष्टोमप्रकरणे दीक्षाकरपा धूयन्ते-'एका दीक्षा तिम्रो घा दीक्षा चतस्रो दीक्षा द्वादश दीक्षा' इति । दीक्षणीयेप्ट्या स म्पन्न सस्कारो दीक्षा । सा चैकस्मिन्दिनेऽनुप्टिता एका । एवं त्रिपु चतुर्यु द्वादशसु धा दिनेषु दीक्षाधर्मा पानियमादयोऽनुवर्तनीया . इत्यस्य वाक्यस्यार्थ । (३) तत्र सन्देह -कि ज्योतिष्टोमे द्वादशदीक्षारप उपादेय उत दीक्षासदत्यायामनियम इति । (४) पूर्वपक्ष -द्वादशैव दीक्षा । 'द्वादशरात्रीतितो भृति घ. न्योत' इति श्रूयते । यशार्थ याच्या द्रयसम्पादन भृतिवननन्-तच्च नित्यम् । तसयोगन द्वादशत्यपक्षोऽपि नित्य । एकादिसायाना च विकृतिषु सम्बन्ध इति । (५) सिद्धात --उदाहृतवाक्यस्य 'दीक्षितो भृति धन्वीत' इत्येता यस्यर तात्पर्यम् द्वादशवचन तु प्रदशनार्थम् । एव च मति प्रत्यक्षश्रुता एक यादिकरपा प्राधितास्तिष्ठन्ति । तस्मात् सर्वे करपा ज्योतिष्टोमे धिकारिपता इति । एतदभिप्रेत्याह दीक्षेति । दीक्षाया ''मानम्। परिमाण सहएयेति यावत्-'विकरपत । वैकरिपरमेय भरतीत्यर्थ ॥ ॥ - ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २५९ [भाप्यकारेण त्वष्टमनवमाधिकरणयोः स्थाने एकमेवाधिकरणं स्थापितम् । नत्र चाप्टमाधिकरणसिद्धान्तभूतो वैकल्पिकपक्षः पूर्वपक्षः, नयमाधिकरणसिद्धान्तभूतो द्वादशकल्पः सिद्धान्त इति शेयम् ॥ अत्र धृत- श्चाधिकरणद्वयविभागोवार्तिककारसम्मतोमण्डनमिश्रेणापि स्वीकृतः। (8) ६श२६ द्वादशाहे द्वादशैताः (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अस्ति दीक्षायां सङ्ख्याभेदः। स च ज्योतिप्टोमे चैकल्पिक इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-किं सर्वासु ज्योतिष्टोमविकृतिषु विकल्प एव उत कुत्रापि नियमोऽपीति । (४) पूर्वपक्षः--ज्योतिष्टोमे दीक्षापक्षेषु विकल्प इति स्थितम् । प्रकृतिवञ्च विकृतिः। तस्मात् सर्वामु ज्योतिट्रोमविकृतिप्यपि विकल्प एवेति। (५) सिद्धान्तः-ज्योतिष्टोमविकृतौ दीक्षासङ्ख्यायाः द्वादशत्व एव नियमः । 'पत्रिंशदहो वा एप यद् द्वादशाहः' इति श्रूयते । तत्र सुत्या द्वादश उपसदो द्वादश इत्यविवादम् । एवं सति यदि दीक्षाया अपि द्वादशत्वं न स्यात्तर्हि पत्रिंशत्संख्यापूर्तिरेव न स्यात् । तस्माद् द्वाद- शाहे द्वादशैव दीक्षा नियता इति । एतदभिप्रेत्याह द्वादशाह इति । 'द्वादशाहे' द्वादशाहनामिकायां ज्यो- तिष्टोमविकृतौ--'एताः' दीक्षाः-'द्वादश' द्वादशसहयका एव, न न्यूना नाप्यधिका इति नियम एवेत्याशयः ॥४॥ (१०) ६०३०-३७ माघीदीक्षासु पूर्णिमा । (१) दीक्षाविषयो विचारः। (२) गयामयने श्रूयते–'पुरस्तात् पौर्णमास्याश्चतुरहे दोते. रन्' इति । (३) तत्र सन्देहः-कस्याः पौर्णमास्या इति । (४) पूर्वपक्षः यस्याः कस्या अपि पौर्णमास्या इति । नास्ति नियमः विशेषवचनाभावात् इति । अथवा यदि नियमस्तहि चैत्र्यामेव नियमः । उदाहृतवाफ्ये पौर्णमासीमुक्त्वा घास्यशेषे चैत्री सङ्कीर्त्यते । तस्मात् वाफ्यशेषन्यायेन चैत्र्यां नियम इति वा पूर्वपक्षः । (५) सिद्धान्तः-अस्ति नियमः स च माध्यामेव । उदाहते घाक्ये एव 'एकाएकायां कूयः सम्पद्यत' इत्युक्तम् । माध्या एव पुर. स्तात् चतुरहे दीक्षितस्य एकाष्टकायां फायः शक्यते कर्तुम् । न चैतत् चैन्यां सम्भवति । तस्मादत्र पौर्णमासी माध्येवेति ।

·२६० मोमासानुक्रमणिका एतदभिगेत्याह माघीति । 'दीक्षासुर पिहिता--'पूर्णिमा' पौर्णमा- सी-'माघी' माघमासीयैव ग्राहो ति ॥ १०॥ (११) ६श३८-३९ यावद्दीक्ष निपिद्धानि (१) दीक्षाविचारोऽनुवर्तते निमित्तनैमितिकभावविचारप्रसङ्गेन । (२) ज्योतिष्टोमे दीक्षारम्भदिनमारभ्य पञ्चमे सप्तमेऽष्टमे वा दिने सुत्या भवति-तस्मिन् मुत्यादिने त्रिपु सबनेप्चनुष्ठितेप्पवभृथ पर्त व्य-तस्मिन् स्ते दीक्षानियमा (दीक्षितो न ददाति न पचति न नुहो तोत्ययमादय ) निवर्तन्ते । कदाचिदेव स्याद्यद् दैवान्मानुपाढा विनात् अवभृय कतिचिद्दिनानि विलम्यते । (३) तत्र सन्दह -रिहितकालादनन्तर विलम्बितादवभृथानुष्टा नाच प्राग यानि दिनानि तेपु किं दानपाकहोमनिवृत्तिरूपा नियमा अनु प्टीयन्ते न वति। (४) पूर्वपक्ष-तेपु दिनेषु न सन्ति नियमा-श्रुतस्य नियमावधे रवभृयकालस्यातिकान्तत्वात् । तस्मात् उक्तायामयस्थापामयभृयात् मार दानपाकहोमा कर्त या एवेति । (५) सिद्धान्त -दीक्षानियमत्यागस्यायभृथो निमित्त नावभृथ फाल । तस्माद्यभृथकालेऽतियान्तेऽपि यावदयभृथ दीक्षानियमा अनुवर्तन्ते । तस्मात्तपु दिनेषु निषिद्धा दानपाकहोमा नै कार्या इति । एतदभिप्रेत्याह यारदिति । 'यावद्दीक्ष' यावत्कालपर्यन्त दीक्षा ऽनुवर्तते-दीक्षावसानसूचकोऽवभृयो नानुष्टीयते-तावत्कालपर्यन्त- 'निपिद्धानि मन्तव्यानि दानपाकहोमादिकर्माणि । तस्मादयभृथोत्कर्षे दीक्षानियमानामप्युत्कर्ष इत्याशय ॥ ११ ॥ (१२) ६४०-४१ नान लोपे पुनःक्रिया । (१) पूर्वाधिकरणशेषो विचार । (२) अवभृथोत्कर्षे दीक्षानियमानामनुवृत्ताषयान्तरपु दिनेषु पा कादिवर्माभावात् अग्निहायादि नानुष्टीयते । (३) तत्र सन्दह -एतेषु दिनेषु नित्यस्याग्निहोत्रादरमनुष्टाने यो दोपस्त परिहाराय य प्रतिहोमो विहितस्स पर्तव्यो न यति । (४) पूर्यपक्ष -अग्निहोत्राङ्गभूतयो प्रातस्सायहोमयो पुरुषाप राधादननुष्ठाने सति प्रतिहोमोऽपराधपरिहारायावश्यकर्त यत्वन विहि त । प्ररतेऽपि पुरुषापराधादवावभृथ विलम्र पाकादिनियत्यनुवृत्ति श्व । तस्मादत्रापि दोपपरिहाराय प्रतिहोमोऽवश्यमय पर्नन्य इति । (1) सिद्धातः अयभृयपिलम्यस्य पुरुगपराधरतयापि दीवायदा ·मीमांसामएडनमण्डिता । २६१ अनुवर्तते तदा दानादेः श्रुत्या प्रतिपिद्धत्वात् तदननुष्ठाने नास्ति कश्चित् पुरुषस्यापराधः । अतो नैवास्ति कर्तव्यस्य त्यागः। तस्मादपराधाभावे तत्परिहाराय प्रतिहोमो नैव प्राप्नोतीति । एतदभिप्रेत्याह-नाति । 'अत्र' अवभृथोत्कर्षे दीक्षानियमानुवृ. तौ-'लोपे' पाकाद्यभावाद्धोमादीनामननुष्ठाने सति 'पुनःक्रिया' होम- स्य पुनरनुष्ठानम् प्रतिहोमरूपेण-'न' भवति इति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) ६ाश४२ प्रतिहोमो न चोक । (१) पूर्वविचारसदृशमेव विचारान्तरम् । (२) कृतेऽवभृथे तत्पश्चादुदवसानीयेष्टिविहिता । सेष्टियदि केनापि कारणेन विलम्बिता तत्रापि तदिष्टिकरणपर्यन्तमग्निहोत्रादेनिवृत्तिर्भवति । (३) तत्र सन्देहः-किं तदनुष्ठानदोपपरिहाराय प्रतिहोमः कर्तव्यो न वेति । (४) पूर्वपक्षः-अवभृथान्ते दीक्षानियमा निवृत्ताः। तथाच पाका- दिनिषेधनिवृत्ताववश्यकर्तव्यत्वमग्निहोत्रादेः । तत् चेन्न कृतं तर्हि कर्त. व्यस्य कर्मणोऽननुष्ठानात् तद्दोपपरिहाराय कर्तव्य एव प्रतिहोम इति । (५) सिद्धान्तः–'एतया पुनराधेयसम्मितयेष्ट्वाऽग्निहोत्र जुहुयात्' इति स्पष्टं श्रुत्या उदवसानीयेष्टरनन्तरमग्निहोत्रानुष्ठानमुक्तम् । तस्मा- दकृतायामुदवसानीयायामिष्टौ अग्निहोत्रस्य कर्तव्यत्वं नैवापतति । तथा च तदननुष्टाने दोपाभावात् दोपपरिहाराय प्रतिहोमो नैव कार्य इति । एतदभिप्रेत्याह प्रतिहोम इति । 'उत्कर्षे उदवसानीयेप्टेरिति शेषः- यदा केनापि कारणेनावभृथानन्तरमुवसानीयेष्टिर्न क्रियते तदा-'च' यथा पूर्वस्मिन्नधिकरणे-'प्रतिहोम: 'न' कार्य इति शपः ॥ १३ ॥ (१४) ६२४३ होमाश्चेत् सायमादितः । (१) प्रतिहोमविचारोऽनुवर्तते । (२) प्रतिहोमो न कर्तव्य इति स्थितम् । तत्र कृत्वा चिन्तायाम्- (३) सन्देहः-यदि प्रतिहोमः क्रियेत तर्हि तत्र वहनां होमाना. म्प्राप्तत्वात् तेपामनुष्टाने अस्ति कोऽपि क्रमनियमो न वेति । (४) पूर्वपक्षः-युगपदेव सर्वे होमाः प्राप्ताः । नास्ति तत्र किञ्चि- दपि क्रमनियामकम् । तस्मात् कमाभावे यथारचि कर्तव्या इति । (५) सिद्धान्तः-प्रतिपातितानां कर्मणां यः कूमस्तस्य परित्यागे मानाभावात् प्रतिहोमेऽपि स एव क्रमोऽनुष्टेयः । तत्राग्निष्टोमस्य सूर्या- स्तसमयात् प्रागेव समाप्तत्वात् सायंहोम एवादावतिपातितः । तस्मात् प्रतिहोमानुष्ठानकाले सायंहोम एवादौ तव्य इति ।

·२६२ मोमासानुप्रमणिका एतदभिप्रेत्याह होमा इति । 'चेत् यदि-होमा. मियेरन तहि- 'सायमादित ' सायहोम पर श्रादि प्रथम यस्मिन् तमेय प्रममयल ग्य-पर्तव्या इति शप ॥१४॥ (१५) ६१४४ मातराण पोडशिनी (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) अग्निष्टोमसस्थानन्तर पोडशिसस्था यदा परित्यज्यते-तनि मित्ताश्च प्रतिहोमा नियन्ते- (३) तत्र सन्देह -पोडशित्यागनिमित्चपु क प्रम इति । (४) पूर्वपक्ष –पूर्वाधिकरणन्यायेन अवापि सायहोमादिप्रमेणे कार्या प्रतिहोमा इति । (५) सिद्धान्त --पोडशिसस्थाया राम्रो समाप्तिर्भवति । तम्मात् तनातिपाते प्रातहोम एव प्रथम । तस्मात् प्रतिहोमेपपि प्रातहीम एवादौ पतय इति । पतदभिप्रेत्याह-प्रातरिति । 'पोडशिनी' पोडश्यतिपातनिमित्तकम तिहोम -'प्रातराद्या प्रातहेमि श्राद्यो यस्या सा तथाभूता कार्या इति शप । [न्यायमालायामिदमधिकरणान्तर न गृहीतम्-पूर्वाधिकरण एवा न्तांरितम् ] ॥ १५॥ (१६) ६४५-४७ प्रकृते स्याद भिदाहुतिः । (१)निमित्तनैमित्तिकभायविचारोऽनुवतत । (२) दर्शपूर्णमासयो श्रूयते-'भिन्ने जुहोति' इति पात्रभेदनिमि तको होम । (३) तत्र सन्देह - पात्रभेदनिमित्तकोऽय होम मि दर्शपूर्णमा सयोरेच उत यन यम वैदिक लौकिके या कर्मणि पात्र भिद्यते तत्रापीति। (४) पूर्वपक्ष -पानभेदे निमित्ते सति होम पर्तय इति सामा न्येनैव विधि श्रुत । तस्माद् दर्शपूर्णमासयोरेव नियमने प्रमाणाभा घात सर्वधेय फर्मणि यदा यदा पात्र भिद्यते तदा तदा तनिमित्तको होम कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्त --सर्वत्र योजने प्रतिकर्म फल करपनीय प्रसज्यते । प्रतेनैव तु दर्शपूर्णमासकर्मणा सहकवाक्यताया तत्फ्लेनैव फलपत्ता सिभ्यति । तस्मात् दर्शपूर्णमासयोरेव पानभेदे सति होम कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह प्रत इति । 'भिदाहुति ' पानभेदनिमित्तको होम 'प्रश्ते' दर्शपूर्णमासकर्मण्ये, नान्यत्र पमणि-स्यात्'-वर्तव्येति शेष ॥१६॥ -

·मीमासामण्डनमण्डिता।
२६३
(१७) ६१४८ व्यापन्नं भोजनानहम्
(१) निमित्तनैमित्तिकविवार ।
(२) इदमाम्नायते 'व्यापनमप्सु प्रहरति' इति ।
(३)तत्र सन्देह -किमिद व्यापन्न नामेति निश्चेत शक्यते
न घेति ।
(४) पूर्वपक्ष-निश्चायकस्य हेतोरभावान्नैव शस्यो निश्चेतु व्या
पनशब्दार्थ इति ।
(५) सिद्धान्त.-केशकीटादिभिदूषित द्रव्यं यदार्थर्मोक्तुभयोग्य
तदेव व्यापनमिति स्पष्ट निश्चेतु शक्यत एवेति ।
पतदभिप्रेत्याह व्यापन्नमिति । 'भोजनानहम्' आर्योक्तमशक्य
तदेव 'व्यापन्नम्। इति कथ्यते इति शेष ॥ १७ ॥
(१८) ६।५।४६-५० धपच्छेदेऽपि तद्विधिः ।
(१) निमित्तनैमित्तिक विचार ।
(२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'याद्गाताऽपच्छिद्येत प्रदक्षिणो यज्ञ
सस्थाप्य यदि प्रतिहाऽपच्छिद्येत सर्वस्व दद्यात्' इति । अस्यार्थ
प्रात सवने बहिष्पवमानेन स्तोप्यमाणा ऋत्विज्ञ शालाया वहि
प्रसर्पन्ति । तदानीमेकस्य पृष्ठतो ऽन्य इति पिपीलिकावत् पत्याकारण
गन्तव्यम् । तत्र पुरतो गन्तु कच्छ गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो।गच्छेत् । एव
सति प्रमादाद् यद्युद्गाता गृहीत कच्छ मुशेत् तदा दक्षिणामदत्वा यशः
समापनीय –त समाप्य पुनरपि यनोऽनुप्ठेय । यदा च प्रतिहर्ता कच्छ
मुश्चेत् तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वस्वं दद्यात्-इति ।
(३) तन सन्देह --यद्युद्गाता प्रतिहर्ता चोभौ युगपदेय कच्छ मु
ञ्चेयाता तदोक्त प्रायश्चित्तमनुप्ठेय न चेति ।
(४) पूर्वपक्ष -उदगातुरपच्छेद प्रतिहर्तुश्चापच्छेदः पृथक् पृथक
प्रायश्चित्तद्वयनिमित्तत्वेन श्रुत । यत्र द्वयोरपच्छेदस्तन नोद्गारपच्छेदो
नापि प्रतिहरृपच्छेद । तस्मादुभयोरपच्छेदे श्रूयमाणनिमित्तस्याभावात्
प्रायश्चित्त नानुप्ठेयमिति ।
(५) सिद्धान्त -द्वौ छत्रापच्छेदौ । तयोरेकस्यैकैक एव फर्ता-
इति निमित्तस्य नास्ति विघात । तस्मानिमित्तविघाताभावात् अस्त्येन
प्रायश्चित्तमिति।
एतदभिप्रेत्याह व्यपच्छेद इति । 'व्यपच्छेदे' द्वयो ऋचिजो
उद्गातृप्रतिहारपच्छेदे पतिनिघाते-'तद्विधि 'तस्या अपच्छेदनि
मित्तकप्रायश्चित्तस्य विधि विधानम् अनुष्ठानम् भवत्येवेति शेष ॥१८॥

·मीमांसानुममणिका
(१६) ६२५१-५३ नैमित्तिकविकल्पोज
(१) पूर्वाधिकरणशेष ।
(२) योरपच्छेदे प्रायश्चित्तमनुप्टेयमिति स्थितम् ।
(३) तन सन्देहः-द्वयोरक्यो प्रायश्चित्तयो अत्र किं समुच्चय
उत विकरप इति ।
(४) पूर्वपक्ष -प्रायश्चित्तद्वयमा निमित्तभेदेन श्रुतम् । तनिमि-
त्तद्वयसमुच्चये च प्रायश्चित्तद्वयमपि ममुच्चेतन्यम् । यद्यपि अदक्षिणत्व
सर्वस्वदक्षिणत्वयोविरोधस्तथाऽपि प्रयोगभेदेन व्यवस्था-अपच्छेदयुक्त
प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातन्या उत्तरप्रयोगे च सर्वस्व दातन्यमिति ।
(५) सिद्धान्त --उत्तरप्रयोगेऽपच्छेदो नास्ति । नचासति निमित्ते
प्रायश्चित युतम् । तस्मात् प्रथमप्रयोगे पर निमित्तद्वयसम्पातात् तत्रैध
प्रायश्चित्तम् । एव च सत्यन्योन्यविरुद्धमायोबिक्रप एवेति ।
एतदभिप्रेत्याह नैमित्तिकेति । 'अत्र' उत्ते व्यपच्छेदरूपे निमिते-
'नैमित्तिकयो प्रायश्चित्तयो–'विक्रप' एव न तु समुशय इत्यर्थ ॥१९॥
(२०) ६ाश५४ परं पूर्वस्य वाधकम् ।
(१) अपच्छेदप्रायश्चित्तविषयक एव विचारोऽनुवर्तते ।
(२) युगपदपच्छेदे प्रायश्चित्तयोकिरप इति स्थितम् । यत्र तु
पौर्यापर्येणापच्छेद-प्रथममुद्दातुस्तत प्रतिहर्तुः-
(३)तर सन्देह -प्रायश्चित्तयो -कि पूर्वापच्छेदकनिमित्तकमा
नुप्ठेयमुतोचरापच्छेदनिमित्तकमिति ।
(४) पूर्वपत -पूर्वापरबलीयस्त्वन्यायेन पूर्वापच्छेदनिमित्तकेन
प्रायश्चित्तेनोत्तरापच्छेदनिमित्तकप्रायश्चितस्य वाधे पूर्वमेव प्रथममनुप्ठे
यमिति ।
(५) सिद्धान्त --इह वाक्यद्वयात् भानद्वयमन्योन्यनिरपेक्षमेवो
त्पद्यते । उत्पद्यमान चोत्तरज्ञान पूर्वज्ञान बाधित्वैवात्मान लभते । एवं
चोत्तरफाले स्थय वाधित सत् नौत्तरस्य बाधक भवितुमर्हति । न
चान्यत् किञ्चिदुत्तरस्य वाधकमुपलभ्यते । तस्मादुत्तरकालीनमवाधि
तमेव वर्तते । तथा चोत्तरकालीनापच्छेदनिमित्तकमेव प्रायश्चित्त
मनुप्ठेयमिति ।
पतदभिनेत्याह परमिति । 'परम्' उत्तरकालीनापच्छेदनिमित्त
प्रायश्चित्त-'पूर्वस्य पूर्वकालीनापच्छेदनिमित्तकप्रायश्चित्तस्य--'वाध
कम्' । तस्मात् पूर्वकालीनापच्छेदकनिमित्तकमेव प्रायश्चित्तमनुप्ठेय
मित्यर्थ ॥२०॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २६५ (२१) ६श५५॥ सर्व दद्यात् पुनर्यज्ञे (१) पूर्वविचारशेषः । (२) प्रथममुद्गातुस्ततः प्रतिहर्तुरपच्छेदे प्रायश्चिसं विचारितम् । यत्र तु प्रथमम् प्रतिहतेवापच्छिद्यते तत उद्गाता तत्रोदात्रपच्छेदनि- मित्तकमदक्षिणयागरूपं प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमिति पूर्वाधिकरणे स्थितम् । तस्य प्रायश्चित्तस्वरूपं चेत्यम्-यागस्य प्रथमप्रयोगं दक्षिणारहितमनु- प्ठाय द्वितीयप्रयोगोऽनुष्ठेय इति । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् द्वितीयप्रयोगे का दक्षिणा-किं द्वाद- शाधिकं गवां शतमुत सर्वस्वमिति । (४) पूर्वप्रयोगे या दक्षिणा दित्सिता सैवोत्तरप्रयोगे दातव्येति स्पष्टं श्रूयते । पूर्वप्रयोगे च ज्योतिष्टोमदक्षिणाभूतं गवां द्वादशाधिकं शतं दित्सितम् । तस्मादुत्तरप्रयोगे गवांद्वादशाधिकशतरूपैव दक्षिणा देयेति। (५)सिद्धान्तः-प्रतिहतुः प्रथमेऽपच्छेदे प्राप्ते तन्निमित्तफं सर्वस्व. दानं प्रायश्चित्तम् प्रथमप्रयोगे प्राप्तम् । तेन च द्वादशाधिकशतस्य बाधः । तस्मात् प्रथमप्रयोगे सर्वस्वमेव दित्सितम् । यद्य पूर्व दित्सितं तदेवो. त्तरप्रयोगे दातव्यमिति श्रुतम् । एवं चोत्तरकालीनोगात्रपच्छेदनिमित्तेऽ- पि उत्तरप्रयोगे पूर्वकालीनप्रतिहपच्छेदप्रयुक्तं सर्वस्वमेध दातव्यमिति। एतदभिप्रेत्याह-सर्वमिति । 'पुनर्यो' उत्तरप्रयोगे-'सर्व' सर्व- स्वम्-एव–'दद्यात्' दक्षिणारूपेणेत्यर्थः ॥ २१ ॥ (२२) वाश५६ पुनरकमहर्भवेत् । (१) अपच्छेदनिमित्तकप्रायश्चित्तमेव विचार्यते । (२) द्वादशायहर्गणे यदि कस्मिंश्चिदहनि उद्गातुरपच्छेदस्तन्निमित्तके प्रायश्चित्तेऽदक्षिणमेव तंप्रयोगसमाप्य पुनः प्रयोगः कर्तव्य इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहा-किमत्र कृत्स्नोऽप्यहर्गणः पुनः प्रयोक्तव्य उतै- काहमात्रमिति । (४) पूर्वपक्षा-कृत्स्नस्याहर्गणस्यैककर्मत्वात् कृत्स्नोऽपि पुनः प्रयोक्तव्य इति । (६)सिद्धान्तः-महाप्रयोगस्यैकत्वेऽपि अयान्तरप्रयोगाणां पर- स्परभिन्नत्वात् एकाहमेवाधर्तनीयमिति । एतदभिप्रेत्याह पुनरिति । 'पुनः पुनः पुनः प्रयोगे-'एकमेव अहः भवेत्। श्रावर्तनीयम्-न तु कृत्स्नोऽपि गण इति भावः ॥ २२ ॥ पादे द्वाविंशतिाया न्यायविद्भिः समीरिताः॥ स्पष्टार्थम् ॥ इति पष्ठस्य. पञ्चमः । .३४ मी० ० ·अथ पष्ठस्य पष्ठ पादः । (सविचारामक ) (१) ६६ ११ न मिन्नकल्पाः खलु सनिणः स्युः (१) सत्राधिकारविषयको विचार प्रवर्तते । (२) सन्ति सत्राणि-तत्र श्रयते 'सप्तदशावरा सत्रमासोरन्' इति । प्रयाजेषु चानुष्ठानप्रकारे भेदोऽस्ति पुरुषभेदकृत -एकश्यपादिगोग्राणा नाराशेसो द्वितीय प्रयाज इतरेषा तु तनूनपादेव । ते एते भिन्नकल्पा । (३) तत्र सन्देह -सत्रेषु कि समानकरपाना मिनकल्पाना च सहाधिकार उत समानकरपानामेवति। (४) पूर्वपत - सप्तदशावरा' इति निर्विशर्ष सामान्यमेयोक्ता सत्रिण । न चोपलभ्यते मिनरपाना सहानुष्ठाननिषेध । तस्मात् समानरपा भिन्नकरपाश्च सवऽप्यधिकारिण सत्रपु-इति । (५) सिद्धान्त -भिनकरपाना महानुष्ठाने फम विगुण स्यात् । यस्मिन् काले कएपगोत्रस्य सत्रिणो नाराशस प्राप्नोति तस्मिन्नेव काले ऽपरस्य तनूनपात् प्राप्त एव च यदि तनूनपात् कृतस्तहि काण्वस्य घगुण्यम्-यदि माराशसस्तहीतरस्य धैगुण्यम् । एवं च वैगुण्ये दुनिवारे समस्य फलं न स्यात् । तस्मात् समानरपानामेव सहाधिकार इति । एतदभिप्रेत्याह नति । 'भिनपा भिन करप अनुष्ठानप्रकारो यपाते-'सत्रिण म सहानुष्ठानाधिकारिण - न खलु नैघ स्यु'-अपि तु समानकरपा एपेति भाव ॥१॥ (२) ६ ६।१२-१५ यजेत राजा सपुरोहितस्तु । (१) पूर्याधिकरणापवाद । (२) कुलायय प्रहय भूयते 'अनेन राजपुरोहितो सायुज्यका मौ यजेयाताम्' इति । (३) तत्र सन्देह -अत्र कि राशः द्वौ पुरोहिती अधिस्तो उत पुरोहितेन सहितोराजति । (२) पूधपत -राजा क्षत्रिय पुरोहितो ग्राह्मण । तस्माद्विभिन्न कल्पो मौ । प्रतश्च पूर्याधिकरणन्यायन न तयो सहाधिकार । द्वयो स्तु पुरोहितयोप्रोझणयादकरप यसम्भये राशो नौ पुरोहिताययात्रा घियताविति। (५) सिदान्त-पुरोहित कृणोते इति पचने कम्य राम एक ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २६७ । एव पुरोहितः । एवं च द्वयोः पुरोहितयोरसम्भये राजा च पुरोहिन- श्चेति द्वावत्राधिकृतौ । स्यितेऽपि पूर्वाधिकरणन्याये श्रुतिवचनवलाद् भिन्नकल्पयोरपि सहाधिकारो भवति इति । एतदभिप्रेत्याह-यजेतेति । 'सपुरोहितः' पुरोहितेन सहित:-'रा- जा' तु भिन्नकल्पोऽपि-'यजेता कुलाययशेनेति शेषः ॥ २ ॥ (३) ६६१६-२३ अब्राह्मणस्याधिकृतिन सत्रे (१) सत्राधिकारविचारोऽनुवर्तते । (२) सन्ति सत्राणि। (३) तत्र सन्देहः-सत्रेषु किं त्रयाणां वर्णानामधिकार उत ब्राह्म- णमात्रस्येति । (४) पूर्वपक्षः-'सप्तदशाधरा ऋद्धिकामाः सत्रमासीरन्। इति सामान्यत ऋद्धिकामानामेवाधिकारस्य श्रुतत्वात् त्रयाणामेव वर्णानाम- धिकारः इति । (५) सिद्धान्तः-ब्राह्मणमात्रस्याविज्येऽधिकार इति द्वादशे स्था- स्यति । अत्र तु ये 'यजमानास्त एपविजः' इति यजमानानामेव ऋ. त्विककार्याणि । तस्माद् ब्राह्मणस्यैवाधिकार इति । एतदभिप्रेत्याह-अव्राह्मणस्येति । 'सत्रे' सत्रानुष्ठाने-'अब्राह्मणस्य' यो ब्राह्मणो न भवति तस्य–'अधिकृति अधिकारो न भवतीति शेषः ॥३॥ (४) ६।६।२४-२६ वासिष्ठशब्दो भवतीह गौणः। (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) ब्राह्मणस्यैव सत्रेऽधिकार इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-अयमधिकारः किं सर्वेषां ब्राह्मणानामुत चा- सिष्ठानामेव उत वैश्वामित्राणामेवेति । (४) पूर्वपक्षः-ऋद्धिकामत्वमेवात्राधिकारनियामकम् । सर्वेषां तुल्यम् । तस्मात् सर्वेषामधिकारः। अथवा 'वासिष्ठो ब्रह्मा भवति' इति घासिष्ठस्यैव ब्रह्मत्वविधानात् सर्वेषां सत्रिणां वासिष्ठत्व- मेव प्राप्तमिति । (५) सिद्धान्तः-'पासिष्ठो ब्रह्मा' इति न ब्रह्मणो वासिष्ठत्वं विद- धाति-स्तोमभागप्रशंसारूपोऽयमर्थवाद एव-ईदृशाः स्तोमभागमन्त्रा यदेतानधीयानोऽवासिष्ठोऽपि ब्रह्मतामहतीत्यस्यार्थः। होतुस्तु वैश्वा- मित्रत्वं स्पष्टं विहितम्-'वैश्वामित्रो होता' इति वाक्ये । तस्मात् होतु- श्वामित्रत्वे स्थिते प्रथमाधिकरणन्यायेन वैश्वामित्राणां तत्समानक- ल्पानामेव चाधिकारः सरे इति ।

·अथ पठस्य पष्ठ पादः। (सत्रविचारात्मक ) (१) ६६-११ न मिन्नकल्पाः खलु सत्रिणः स्युः (१) सत्राधिकारविषयको विचार प्रवर्तते । (२) सन्ति समाणि-तर श्रयते 'सप्तदशायरा सत्रमासीरन्' इति । प्रयाजेषु चानुष्ठानप्रकारे भेदोऽस्ति पुरुषभेदस्व -कण्यकश्यपादिगोनाणां माराशंसो द्वितीय प्रयाज , इतरेषा तु तनूनपादेव । ते एते भिन्नकरपा । (३) तत्र सन्देह -सत्रेषु किं समानकरपाना भिनफरपानां च सहाधिकार उत समानकल्पानामेयेति । (४) पूर्वपक्ष --'सप्तदशारा' इति निविशेष सामान्यमेवोनाः सत्रिण । न चोपलभ्यते भिनकल्पाना सहानुननिषेध. 1 तस्मात् समानकरपा भिनवरपाश्च सयऽप्यधिकारिण सत्रेपु-इति । (५) सिद्धान्त -भिनकल्पाना सहानुष्ठाने कम चिगुण स्यात् । यस्मिन् काल कएनगोषस्य सनिणो नाराशस प्राप्नोति तस्मिन्नेव काले ऽपरस्य तनूनपात् प्राप्त -एव च यदि तनूनपात् कृतस्तहि कारावस्य वगुण्यम्-यदि नाराशसस्तहीतरस्य वैगुण्यम् । पय च धैगुण्ये दुनिवार सत्रस्य फल न स्यात् । तस्मात् समानरपानामेव सहाधिकार इति । पतदभिप्रेत्याह नति । 'भिनपा भिन करप अनुष्ठानप्रकारो यंपा ते-'सविण सत्रे सहानुष्टानाधिकारिण - न खलु नैय 'स्यु'-अपि तु समानकरपा पेति भाव ॥१॥ (२) ६ ६११२-१५ पजेत राजा सपुरोहितस्तु । (१) पूर्वाधिकरणापयाद । (२) कुलाययशं प्राय श्रूयते 'अनेन राजपुरोहितो सायुज्यका मौ यजेयाताम्' इति । (३) तत्र सन्देह -अत्र कि राश हौ पुरोहितो अधितो उत पुरोहितेन सहितो राजेति। (२) पूर्वपक्ष -राजा क्षत्रिय पुरोहितो ब्राह्मण । तस्माद्विभिन्न वल्पी इमो। प्रतश्च पूर्वाधिकरणभ्यायन न तयो सहाधिकार । यो स्तु पुरोहितयोझिणयादवपरप यसम्भवे राशो हौ पुरोहितापयात्रा घिरताविति । (५) सिद्धान्त -'पुरोहित घृणोते' इति पचने कम्य राम एक ·मीमांसामण्डनमण्डिता । एव पुरोहितः। एवं च द्वयोः पुरोहितयोरसम्भवे राजा च पुरोहित- श्चेति द्वावत्राधिकृतौ । स्थितेऽपि पूर्वाधिकरणन्याये श्रुतिवचनवलाद् भिन्नकल्पयोरपि सहाधिकारोभवति इति । एतदभिप्रेत्याह-यजेतेति । 'सपुरोहितः पुरोहितेन सहित:-'रा- जा तु भिन्नकल्पोऽपि-'यजेत कुलोययशेनेति शेषः ॥२॥ (३) ६६१६-२३ अब्राह्मणस्याधिकृतिन सत्रे (१) सत्राधिकारविचारोऽनुवर्तते । (२) सन्ति सत्राणि । (३) तत्र सन्देहः-सत्रेषु किं त्रयाणां वर्णानामधिकार उत ब्राह्म- रणमात्रस्येति । (४) पूर्वपक्षः-'सप्तदशावरा ऋद्धिकामाः सत्रमासीरन्' इति सामान्यत ऋद्धिकामानामेवाधिकारस्य श्रुतत्वात् त्रयाणामेव वर्णानाम- धिकारः इति । (५) सिद्धान्तः-ग्रामणमात्रस्यात्विज्येऽधिकार इति द्वादशे स्था- स्यति । अत्र तु ये 'यजमानास्त एवविजः' इति यजमानानामेव ऋ. त्विककार्याणि । तस्माद् ब्राह्मणस्यैवाधिकार इति । एतदभिप्रेत्याह-अब्राह्मणस्येति । 'सत्रे' सत्रानुष्ठाने-'अब्राह्मणस्य' यो ब्राह्मणो न भवति तस्य–'अधिकृतिः' अधिकारो न भवतीति शेषः ॥३॥ (४) ६।६।२४-२६ वासिष्ठशब्दो भवतीह गौणः। (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) ब्राह्मणस्यैव सत्रेऽधिकार इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-अयमधिकारः किं सर्वेषां ब्राह्मणानामुत या. सिष्ठानामेव उत वैश्वामित्राणामेवेति । (४) पूर्वपक्षः--ऋद्धिकामत्वमेवात्राधिकारनियामकम् । सर्वेपो तुल्यम् । तस्मात् सर्वेषामधिकारः। अथवा 'वासिष्ठो ब्रह्मा भवति' इति वासिष्ठस्यैव ब्रह्मत्वविधानात् सर्वेषां सत्रिणां वासिष्ठत्व. मेव प्राप्तमिति । (पणा सिद्धान्तः-'वासिष्ठो ब्रह्मा' इति न ब्रह्मणो वासिष्ठत्वं विद- धाति-स्तोमभागप्रशंसारूपोऽयमर्थवाद एव- यदेतानधीयानोऽासिष्टोऽपि ब्रह्मतामहतोत्यस्यार्थः । होतुस्तु वैश्वा मित्रत्वं स्पष्टं विहितम्-'वेश्यामिश्रो होता' इति वाक्ये । तस्मात् होतु- वामित्रत्वे स्थिते प्रथमाधिकरणन्यायेन वैश्वामित्राणां वत्समान ल्पानामेव चाधिकारः सवे इति । -ईदृशाः स्तोमभागमन्त्रा ·२६८ मीमांसानुपमणिका एतदभिप्रेत्याह-पासिष्ठेति । इह यासिष्ठो प्रीत्यत्र पाक्ये-या. सिष्ठशब्द' 'गौण स्लावकोऽर्थवाद:-'भवति:--म तु ब्रह्मणो वासि. पश्यविधायक इति शेषः । तस्मात् सत्रे न पासिष्टादोनामपि तु घेवा. मित्राणां तत्समानकल्पानां चाप्राधिकार इत्याशयः ॥ ४ ॥ (५) ६६२७-३२ सत्रेऽधिकारी न भवेनिरग्निः (१) सत्राधिकारोऽनुवर्तते । (२) सत्राएयेगावाप्युदाहरणम् । (३) सत्र सन्देह-अत्रवि साग्नीनामेवाधिकार उतानग्नीनामपनि। (४) पूर्वपक्षा-सभिणाम्मध्ये यधेकोऽपि साग्नि. स्यातहि तस्यै धाग्निषु तेन सह प्रवृत्तैरननिरपि कार्य क्तुं शक्यत एर। तस्मात् सचे साग्निकाः स्युरित्यस्यावश्यकता नास्ति । तस्मात् साग्नीनामन- ग्रीनामप्यधिकार इति। (५) सिद्धान्त -'अग्नीनादधीत' इति विधावात्मनेपदश्रवणादाधा- नफलस्य कर्तृमात्रगामिरयम् । तत्फल च कर्मानुष्ठानयोग्यता । तस्मात् य अनानाधत्ते तन्मात्रस्यैव तत्साध्यकर्मस्यधिकारः । तस्मादननयो नाधिकारिण इति । पतदभिप्रेत्याह-सत्र इति । 'निरग्नि' अनाहिताग्नि-'सत्रे सत्रा- नुष्टाने-'अधिकारी न भवेत्'-अपि तु साग्निरेवेति भायः॥५॥ (६) ६।६।३३-३५ जुहादिपात्रं पृथगत्र कार्यम् । (१) सत्रविषयक एव विचारः। (२) सन्ति सत्रप्रयोगे जुदादिपात्राण्यपेक्षितानि सत्रिभिः । (३) सत्र सन्देह -कि यस्य कस्यापि सत्रिण तस्याग्निहोत्रस म्बन्धीनि पानाण्यासाद्य तैरेव सर्वे व्यवहरेयुरुत सत्रार्थे पृथगेय सकल यजमानसाधारणानि पात्राणि सम्पादनीयानीति । (४) पूर्वपक्ष--पूर्वमग्निहोत्रसम्यन्धेनासादितानि पाचाणि तत्र स्थितान्येव । तैरेव च प्रयोग सर्वैरपि सम्भवति । तथा सति इतरेषा नवीनाना पात्राणां सम्पादने यनो थैव । तस्मात् यस्य कस्यापि यज मानस्य पात्राणि गृहोत्या सर्वेऽपि व्यवहरेयुरिति । (५) सिद्धान्त:--साग्निकस्य भरणे तदीयानि यक्षपात्राणि सर्वाणि तेन सहव दाहान्ते । तथा च सत्रिणामध्ये यस्यैकस्य पात्राए गृही. खानि स यदि मध्य एव नियेत तर्हि पात्राएयपि दोरन् । पात्रदाहे घावशिष्ट प्रयोगो विगुणः स्यात् । तस्मात् सत्रिणा स्वस्थपात्रेभ्य. पृथगेय सत्रार्थ साधारणानि पाणि सम्पादनीयानीति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । नुयात्' इति । एतदभिप्रेत्याह जुद्विति । 'अत्र' सत्रे--'जुह्वादि' 'पात्रम्'--'पृथक यजमानानां स्वस्वाग्निसम्बन्धीनि यानि पात्राणि तेभ्यो भिन्नं सर्वयज. मानसाधारणम -'कार्यमा सम्पादनीयमित्यर्थः ॥ ६ ॥ (७) ६६३६-३६ भवेद विशामेव न साप्तदश्यम् (१) अधिकारविचारोऽनुवर्तते । (२) अध्वरकल्पादिविधिषिकृतिषु श्रूयते-'समदश सामिधेनोर- (३) तत्र सन्देहः-यदेतत् सामधेनीनां साप्तदश्य तत्र वैश्याना- मेवाधिकार उत त्रयाणां घर्णानामिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृतौ 'सप्तदशानुयाद्वैश्यस्य' इति वैश्यस्य पृथगभिधाय साप्तदश्यमुच्यते । तस्माद्वैश्य एवानाधिकृतो न क्षत्रियो ब्राह्मणो वेति । (५) सिद्धान्तः-प्रकृतौ 'पञ्चदश सामिधेनोरन्याह' इति वर्णप्रय. साधारण्येन पाञ्चदश्यमुक्त्वा पश्चाद् वैश्यमा निमित्तीकृत्य साप्तदश्य विहितम् । एवं च प्रकृतिसम्बन्धेन यत्साप्तदश्यमुक्तं तस्य प्रकृतावेवा- न्थयो न विकृतिषु । विकृतिषु च प्रकृतिगतपाञ्चदश्यवत् साप्तदश्यं वर्णप्रयसाधारण्येन विहितम् । तस्मात् वर्णत्रयस्याप्यधिकारः साप्तदश्ये तत्साध्ये चाध्वरकल्पादौ कर्मणीति । एतदभिप्रेत्याह भवेदिति । 'साप्तदश्यं सामिधेनोनां सप्तदशसहयक- त्वम्-'विशामेव' वैश्यानां केवलं-'न भवेत्। अपि तु प्रयाणामेव घर्णानाभित्याशयः॥ ७॥ न्यायास्तु सप्तव भवन्ति पादे। स्पष्टम्। इति षष्ठस्य षष्ठः।

·अथ पष्टस्य सप्तमः पादः । (यो कि देयं कि न देयमिति विचारः) (१) ६७।१-२ सर्वस्व ज्ञातयां न स्युः (१) देयविचार: प्रस्तयते । (२) 'विश्वजिनि सर्वस्व ददाति' इनि मयस्सदानं विहितम् । (३) तत्र सन्देह - यारत् किश्चित् 'स्वशब्देन ध्यपदिश्यते- माता पितेत्येवमादि-स्मितत् सर्वमपि देयमुत यत्र प्रभुत्वयोगेन 'स्था. शब्दस्तदेवेति। (४) पूर्वपतः-पित्रादिपपि स्वशब्दव्यपदेशस्य तुल्यत्वात् तेषामपि दानम् धनादीनामिवेति । (५) सिद्धान्त.-अात्मसम्यन्धत्यागपूर्वकं परकीयस्थत्यापादन दानमित्युच्यते । दीयमाने च पितरि न भवति दातुः स्वकीयपितृत्वस. म्वन्ध्रत्याग' परकीयपितृत्वापादन वा। स्वशब्दस्य च चत्वारोऽर्थाः- प्रात्मा शाति यात्मीय धन चेति । एतेषु चैक एवार्थ एकस्मिन् वाक्ये प्राह्य । प्रशने च गवादिधनस्यैव दक्षिणात्वादिहाप तद्वाचित्वमेव स्व. शब्दस्य युज्यते । तम्मात् धनस्यैव दान न पित्रादीनां ज्ञातीनामिति । पतदभिप्रेत्याह सर्वस्व इति । 'सर्वस्व' विश्वजिति देयत्वेन विहिते- 'शातय पित्रादय -'न स्यु'-अपि तु गवादिधनमेवेत्याशयः ॥ १॥ (२) ६।७१३ देयं भूगोलकं न तु | (१) देयविचारो वर्तते । (२) उक्त एव सर्वस्वदाने- (३) सन्देहः-किं कृत्स्न भूभण्डल देयं न वेति । (४) पूर्वपक्ष -यस्य स्वत्य भूमण्डले तस्य समस्तं भूमण्डल गवादीव धनमेष । तस्मात् तेन देयमिति । (५) सिद्धान्त -समस्तभूमण्डले न कस्यापि स्वत्वम् । तत्तु सकलानां प्राणिनां कर्मफलोपभोगभूमिः। अत एव सर्वसाधारणम् । तस्मात् भूखण्डस्य देयत्वेऽपि भूगोलशस्य न देयतेति । एतदभिप्रेत्याह देयमिति । 'भूगोलक' समस्त भूमण्डलम्-'तु' 'न देयम्' यद्यपि भूखण्डम्भवति देयमिति तुना सूचितम् ॥ २ ॥ (३) ६७१४ नारवा देयाः पर्युदासात् (१) देयविचारः।

·मीमासामण्डनमण्डिता। २७१ - (२) उक्त सर्वस्पदाने एव पुन (३) सन्देह --किमश्या देया उत नेति । (४) पूर्वपक्ष:-'न केसरिणो ददाति' इति विश्वजिति श्रूयते, सर्व स्वदान च विहितम् । एव च वाक्यद्वयपर्यालोचनयाऽश्वस्य दान वैक- ल्पिकमित्यभ्युपगन्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त -'न केसरिणो ददाती तिन प्रतिषेधोऽपि तु पर्युदास एव । ततश्च अश्वस्य पयुदासे सत्यश्वव्यतिरिक्तमेव सर्वस्व देयमित्येव विधिनिषेधवाक्यद्वयपर्यालोचनया लभ्यतेऽर्थातस्मादश्वा नैव देया इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अश्वा' 'ना 'देया'--विश्वजिति--कस्मात्- 'पर्युदासात्' केसरिणो न ददातीत्यनेन याक्येनाश्वस्य पर्युदस्तत्वा. दित्यर्थ ॥३॥ (४) ६/७५ स्थितमेव च दीयते । (१) देयविचारो वर्तते । (२) सर्वस्वदाने प्राप्त-- (३) सन्देह -कि यावन्ति मनुष्यस्य भोगोपकरणानि तेपामस त्वे तानि सर्वाण्यर्जयित्वा देयानि-उत यान्येव पात्मनो वर्तन्ते ता- न्येव देयानि-नाविद्यमानान्यर्जनीयानोति । (४) पूर्वपक्ष -सर्वस्नदान प्रकृत्य श्रूयते - पुरुषेण भोग्य शय्या सनादि यत्सर्वं तदातव्यम्' इति । तस्मादेतेषु यन्नास्ति तत् सर्वमर्ज यित्वापि देयमिति । (५) सिद्धान्त -चोदकप्राप्तं दानमुद्दिश्यैव सर्वस्वविधानम् । स चस्वशब्दश्च दातुर्विद्यमानधनवाच्येव । तस्माद् यदस्ति तदेव देयमिति । एतदभिप्रेत्याह स्थितमिति । स्थितम्' दातुर्विद्यमान यद् धन तत् 'एव'च' 'दीयते'-न वपरमर्जयित्वेति भाव ॥४॥ (५) ६७।६ न धर्मोपनतो देयः (१) सर्वस्वदेयविचारो वर्तते । (२) विश्वजिति देयस्य सर्वस्वस्य प्रसङ्गेन- (३) सन्देह -य शूद्रो ब्राह्मण धर्मशानार्थम्परिचरति सपरिचा. ग्क शद्रो देयो न वेति । (४) पूर्वपक्ष - सर्वाणि स्वानि देयानि । परिचारकोऽपि स्वम् । तस्मात् सोऽपि देय इति । (५) सिद्धान्त -धर्म जिज्ञासमान एवाय ब्राह्मणं शुश्रूपते।नचेवरूप परिचारक. क्रीतदासवत् ब्राह्मणस्य स्वं भवति । तस्मात् सन देय इति ।

·२७२ मीमांसानुक्रमणिका एतदभिप्रेन्याह नेति-धर्माय धर्मशानसम्पादनाय 'उपनतः' ग्राह्मणं सेवमान:-शुदः-'न देय.-सर्वस्वदक्षिणायामिति शेषः ॥ ५ ॥ (६) ६७७ तत्कालं तु मदीयते । (१) सर्वस्वदेयपिवारो यर्तते । (२) सर्वस्वे देये- (३) सन्देहः-किं यद् धनं दक्षिणाकाले यतते तदेव देयमुत भूत- मनागतञ्चापीति । (४) पूर्यपक्षः-भूत-वर्तमान-भावि यत् विश्चिद् धन तत्सर्य सर्वस्वपदेन विवतितम् । तस्मात् सर्वस्वे देये यद्भावि तदपि देयमिति । (५) सिद्धान्तः-भूतं विनष्टं मावि च मारस्येव । तस्माद् दान काले तदुभयं मास्स्येव । अविद्यमानस्य दानासम्भवः । तस्माद यद दानकाले विद्यमानं तन्मात्रमेव देयमिति । पतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तत्काल-सा दानकाल: 'कालो' यस्य तत्, दानकाले विद्यमानं यद् धनम् तदेव-'प्रदीयते' सर्वस्त्रदानेन तु भूतं भावि चेत्याशयः ॥६॥ (७) ६७८-१३ ऋत्वर्यन्नैव दातव्यम् (१) सर्वस्वदेयविचारो वर्तते । (२) विश्वजिति सर्वस्वं देयमिति विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-दक्षिणायां यदा सर्वस्वं प्रदत्तं तदनन्तरमेयाय- शिष्टऽपीतिकर्तव्यतांशे कर्म त्यक्तव्यमुतावशिष्ट कर्म समापनीय तदर्थ च धनमवशेषणीयमिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रदत्ते सर्वस्वे द्रव्याभावादेवावशिष्टकर्मानुष्ठाना- सम्भवः । तस्मादवशिष्टस्येतिकर्तव्यतांशस्य त्याग एव प्राप्त इति । (५) सिद्धान्तः-दक्षिणा हि माध्यन्दिनसवने दीयते । तदनन्तर यदि द्रव्याभावात् फर्मणो विराम एव प्राप्तस्तर्हि तदूर्ध्वमाधिनः तृती- यसयनमारभ्योदयसानीयान्तस्य ऋतुमागस्य विधानं सर्वथा व्यर्थमेव स्यात् । न चाङ्गभूतया दक्षिणया प्रधानस्य तोर्याधो युक्तः । तस्मात साङ्गकतुसम्पादनाय यावद्धनमपेक्षितं तापदषस्थाप्यैव सर्वस्वं दति- णायां देयमिति । एतदभिप्रेत्याह फत्विति। 'प्रात्वर्थमा यत् धनं सारस्य फतोः सम्पाद नायापेक्षितं तत्-नैव दातव्यम्। दक्षिणायामिति शेषः ॥ ७ ॥ () ६७१४-१७ देयं सर्वगणेऽपि तत् । 1 ·मीमांसामण्डनमण्डिता । २७३ (१) सर्वस्वदक्षिणाविषयको विचारो वर्तते । (२) अस्यहर्गणोऽयरात्रः। तत्र श्रादौ विश्वजित्-मध्ये ज्योति:- अन्ते अभिजित् इति कर्मानुष्ठानक्रमः । एवमत्र विश्वजिदङ्गत्वेन विहितम्। (३) तत्र सन्देहः-अहर्गणाङ्गभूते विश्वजिति अपि किं सर्वस्वं दक्षिणा उत द्वादशाधिकशतमेवेति । (४) पूर्वपक्षः-अहर्गणोद्वादशाहस्य विकृतिः-द्वादशाहश्च ज्यो- तिटोमस्य विकृतिः-ज्योतिष्टोमे च द्वादशाधिकं शतं दक्षिणा । तस्मात् परम्परया तद्विकतावहर्गणेऽपि तदेव दक्षिणा । तस्मादहर्गणस्य प्रथमे. ऽहनि कृते विश्वजित्यपि तावदेव न सर्वस्वमिति । (५) सिद्धान्तः-एकाहो विश्वजित् स्वतन्त्रमेव कर्म । अहर्गणा- द्यदिनकर्तव्यस्य कर्मणोऽपि तेनैव नाम्ना विहितत्वात् तस्यैव धर्मा - तिदिश्यन्ते । तस्मात् अहर्गणे प्रथमेऽहनि कृते विश्वजिति सर्वस्व. मेय दक्षिणेति । एतदभिप्रेत्याह-देयमिति । 'सर्वगणे अहर्गणेऽपि यो विश्वजित् क्रियते तस्मिन् 'अपि'-'तत्' सर्वस्वं-'देयम्' दक्षिणात्वेनेति शेषः । वार्तिककारमतेन तु द्वादशशतं देयमित्येव सिद्धान्तः ॥ ८॥ (९) ६१८-२० तद् द्वादशशतादूर्ध्वम् (१) सर्वस्वदक्षिणाविचारप्रसङ्गेन तस्येयत्ताविचारः। (२) विश्वजिति सर्वस्वं देयमिति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः -यस्य द्वादशशतपरिमितं तदल्पं वा धनं सर्व. स्वं वर्तते-किं तस्यापि विश्वजित्यधिकार: :-उत यस्य द्वादशशता- दधिक तस्यैवेति। (४) पूर्वपक्षः- सर्व धनं सर्वस्वपदवाच्यम् । यस्य द्वादशशतं तदल्पं वा धनं वर्तते तस्य तदेव सर्वस्वम् । तस्मात्तस्यापि विश्वजि- त्यधिकारोऽस्त्येवेति । (५) सिद्धान्तः-ज्योतिष्टोमप्रकरणे द्वादशशतं दक्षिणेति विधा- नानन्तर श्रूयते-'यद्येतावता नानमेयुरपि सर्वस्वेन' इति । तेन द्वाद. शंशतादधिकपरिमाणमेव सर्वस्वपदेन विवक्षितमिति सूचितम् । तस्मात् विश्वजित्यपि तथैवाभ्युपगन्तव्यम् । एवं च यस्य द्वादशशतादधिक धनं तस्यैव सर्वस्वदानसम्भवात् तस्यैव विश्वजित्यधिकारो नारप. धनस्येति । पतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तत्' सर्वस्वपदवाच्यम्-'द्वादशशतात्! 'ऊर्ध्वम्' अधिकमेव विवक्षितम्-न ततोऽल्पतरमित्याशयः ॥ ९ ॥ ३५ मी० ० ·मीमासानुक्रमणिका (१०) ६७२१-२२ देयं कल्पान्तरं यहु । (१) विश्वजिति देय विचार्य प्राधाने देय विचार्यते। (२) प्राधाने श्रूयते-'एका देया-पड् देया -द्वादश देया -चतुर्दिश तिर्देवा -शतं देयम्-सहस्र देयम्-अपरिमित देयम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अपरिमितमित्यनेन कि विधीयते-क्मेिकादिस इत्यया यत् परिमित तन्न दातव्यमिति प्रतिषेध-उत अपरिमित नाम विश्चित्तेभ्योऽन्यत् तद् देयमिति विधिरिति । (१) पूर्वपक्ष-अपरिमितशम्दगतेन नमा परिमार्ण निषिध्यते । तस्मात् यत् परिमित तन्न देवमिति प्रतिषेध एव तस्यार्थ इति । (५) सिद्धान्त -रूढ्या अपरिमितशब्दस्य घहुत्वमेधार्थः । तस्मा. न्नैकादिसध्या निषिध्यतेऽपितु तेभ्यः कल्पान्तरमेन रिधीयते इति । एतदभिप्रेत्याह-देयमिति । 'यहु' अपरिमितशम्दवाच्यम्-'दे. यम्' इति 'फल्पान्तरम् । यथा एका देयेति यहवः सल्याकल्पास्तथै- घ या देयमित्यपि पकः करप. 'अपरिमितं देयम्' इत्यनेन विहित इत्याशय ॥ १०॥ (११) ६७१२३-२५ सहमादधिकं तच्च (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) यहु देयमिति स्थितम् । (३) तत्र सन्दह.-यहुपदेनात्र किं सहनादधिकमेव विवक्षित- मुत ततो न्यूनमपीति । (४) पूर्वपक्ष -रूदया अपरिमितशब्द सहनादधिके तन्न्यूने चो- भयत्रापि तुल्यमेव घर्तते । तस्मात् सहस्राधिक ततो न्यूनमपि देय- त्वेनान विवक्षितमिति । (५) सिद्धान्त --एकादिपतेपत्तरोत्तराभित्रद्धिदृश्यते। सहस्रए. पमुक्त्वा तदनन्तरञ्च अपरिभितशम्दप्रयोगः। तस्मात् अपरिमितशब्द' सहस्राधिके एच पर्यवस्यतीति । एतदभिप्रेत्याह-सहस्रादिति । 'तत्' अपरिमितशब्दघाच्य-'च' 'सहकादधिकम् -न ततो न्यूनमित्यर्थ ॥११॥ (१२) ६।७।२६-३० मापपाफवचः स्तुतिः । (१) अधिकारविचार । (२)द थूयते-'इति ह स्माह याणिः मापानेध मा पषत' इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । २७५ क (३) तत्र सन्देहः-किमयं वृष्णिगोत्रोत्पन्नानां मापपाफविधिरु- तार्थवाद इति । (४) पूर्वपक्ष.-वाणिरिति नामग्रहणात्-पचत इति विधियर- गाच घापर्णीनामत्र मापपाको विधीयत इति । (५)सिद्धान्त'-नाय विधिरपि त्वर्थवाद एव-'तस्मादारण्यमे. चाश्नीयात्' इत्यस्यारण्याशनषिधेः शेषत्वात्तत्स्तावकत्वेनैयान्वयादिति। एतदभिप्रेत्याह मापेति । 'मापपाकवच ' माषान् पचतेतिवाक्यम्- "स्तुति ' अर्थवाद.-न तु विधिरिति शेष ॥ १२ ॥ (१३) ६।७।३१-४० अह्नां सहमूसङ्खधा स्यात् (१) अधिकारविचार एव । (२) अस्ति सहनसवत्सरसत्रम्-'पञ्चपञ्चाशतस्त्रिवृतः संवत्स. रा-पञ्चपञ्चाशम.पञ्चदशा-पञ्चपञ्चाशतः सप्तदशाः पञ्चपञ्चा- शदेकविंशाः विश्वस्जामयन सहस्रसवत्सरम्' इति । (३) तत्र सन्देहः-कि ये सहस्रसवत्सरायुषस्तेषामेवात्राधिकार उत मनुष्याणाम् तत्र च सवत्सरशब्दस्य कोऽर्थ इति । (४) पूर्वपक्षः-गन्धर्वादीना देवगणानामेवात्राधिकार.-तेषामेव सहस्रसवत्सरायुस्सम्भादिति । अथवा रसायनादिना येषां मनुष्या- णामतिदीर्घायुराप्त तेषामेवात्राधिकार इति । अथवा सवत्सरशब्देनात्र मासा अभिप्रेता. तथा चेद सत्र सहस्रमासब्यापि । अथवा सवत्सर- शब्दो द्वादशरात्रिपर -इत्येवमादयो बहवः पूर्वपक्षकल्पाः ॥ (५) सिद्धान्त.-सवत्सरशब्देनात्र दिनमेवाभिप्रेतम् । तस्मात् सहस्रदिनव्यापीद सत्रमिति । एतदभिप्रेत्याह अह्रामिति । 'सहस्रसहया' सहस्रसवत्सरमित्यत्रो. ता-'अहाम्' दिनानामेव स्यात्' न पुनर्वर्याणामिति शेषः ॥ १३ ॥ न्यायाः पादे त्रयोदश। स्पष्टम् । इति षष्ठस्य सप्तमः।

·अथ पष्ठस्याटमः। [अग्निविचारात्मक (१) ६८१-१० चातुर्दोऽनग्निरेखाधिकारी (१) अधिकारविचारे साग्निनिरग्निरिवेक । (२) प्रजाकाम चतुहमा याजयत्' इति चातु:- पिहितम् । 'इन्द्रो होता चौरपर्यु" इत्यादिको मन्धश्चतुहोता-तेन प्रजाकाम या- जयेदिति विध्यर्थ । (३) तत्र सन्देह --अस्मिन् होमे किमाहिताग्निरेगाधिरत उता. नाहिताग्निरेवेति । (४) पूर्वपक्ष -अग्निहोत्रादिङ्गतुहोमा. सस्थत एयाग्नौ प्रियन्ते । तस्मादयमपि होमस्त पतन्य इति । तस्मात्साग्नेरेयात्राधिकार। अथना सस्टनेसस्ते च कर्तव्यः । तस्मात् साग्नेनिरग्नेश्वाधिकार इति । (५) सिद्धान्त --'पपा वा अनाहिताग्नेरिटियशतु)तार' इति श्रुत्या स्पष्टमभिधीयते । तस्माच्छतिश्चनपलादनाहिताग्नेरवानाधि. फारः। तस्य च सस्ताग्नेरभावात् लौकिकानायेयाय होम इति। पतदभिप्रेत्याह चातुर्होत्र इति । 'चातु)' चातुर्होत्रनामके होमे- 'अनग्नि' अनाहिताग्नि'-'एचा 'अधिकारोन चाहिताग्निरित्याशय ॥१॥ (२) ६८५ क्रत्वर्येऽस्मिन्नग्निमानेव कर्ता । [पञ्चमसूत्रस्वरसादिदमधिकरणान्तरमत्र धृत भाष्ये न्यायमाला- याञ्च न विद्यते (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) सन्ति चातुर्होत्रहोमाः क्रतुशेषा अप्रतुशेषाश्च । (३) तत्र सन्देह -विमुभयधिधौ चातु)त्रेन रेवाधिकार उत अक्रतुशपेप्वेवेति। (४) पूर्णपक्ष - पूर्वाधिकरणप्रदर्शितश्रुतिग्लात् सर्वेषु चातुह) पु-तुशेषेष्वक्रतुशेपेषु च-अनग्नेरवाधिकार. इति । (५) सिद्धान्त -नानग्ने प्रतवः सन्ति । न च त्वग प्रत्याधा रभूनादग्नेरन्यत्र प्रयुज्यते । तस्मात् ऋतुशेपे चातुर्होत्रे साग्नरेबाधि फार इति । एतदभिप्रेयाह-प्रास्विति । कवर्य प्रतुशपे-'अस्मिन्' चातु)- 'असिमान्। साग्नि-'एच क्र्ता कर्तृत्वेनाधिस्त इत्यर्थ ॥२॥ , ·मीमांमामण्डनमण्डिता । २७७ (३) ६।८।११-१९ होमं कुर्यान्नोपयन् श्रौतवी (१) अधिकारविचारोऽनुवर्तते । (२) इदमामनन्ति–'उपनयंस्तिसृभिर्जुहुयात्' इति । (३) तत्र सन्देहः-अयं होमः किमाधानसंस्कृतेऽग्नौ- --उत असं. स्कृते इति । (४) पूर्वपक्ष:-वातु)मवदुपनयनहोमाना लौकिकाग्नौ कर्तव्य- ताविधायकं वचन नास्ति । तस्मात् सस्कृते एवाग्नौ अयं होम इति । (५) सिद्धान्तः-विद्वानेवाधानेऽधिकारी । न चानुपनीतस्य विद्वत्ता । विद्याभावेन चाधानाभावस्ततश्च संस्कृताग्नेरभावः । तस्मात् असंस्कृत एवाग्नौ उपनयनहोम इति । एतदभिप्रेत्याह होममिति । 'उपयन्' उपनीयमानः-'श्रोते प्राधान- संस्कृते 'चह्रौ' अग्नौ- 'होम'-'न कुर्यात्'-अपि त्वसस्कृते एवेत्यर्थः ॥३॥ (४) ६।८।२०-२१ यागं कुर्याल्लौकिकेऽग्नौ निपादः । (१) अधिकारविचारः। (२) अस्ति स्थपतीष्टिः-'पतया निपादस्थपति याजयेत्' इति । (३) तत्र सन्देहः-इयं इटिः किमाधानसंस्कृतेऽग्नौ स्यात् उत लौकिके, इति । (४) पूर्वपक्षः-इपिरियं इष्टिप्रकृतिवत्कर्तव्या । इटिप्रकृतिश्च सं. स्कृत एवाग्नौ भवति । तस्मादियमपीरिर्वेदिक एवाग्नौ कर्तव्येति । (५) सिद्धान्तः-निपादस्यात्रैवर्णिकत्वात् त्रैवर्णिकस्यैव वेदाध्यय- नाधिकारात् वेदरहितस्य चाधानेऽनधिकारात् निपादस्य वैदिकाग्निर्न सम्भवति । तस्माल्लौकिकानावेव स्थपतीप्टिरिति । एतदभिप्रेत्याह यागमिति । 'निपादः स्थपतिः-'लौकिके' असं. स्कृते पव-'अग्नौ 'यागं स्थपतीटिं-'कुर्यात्'-न श्रौतामावित्याशयः ॥४॥ (५) ६।८।२२ श्रीते वही नावकीर्णीष्टिरिष्टा (१) अधिकारीयचारः। (२) अस्त्ययकोटि:-'ब्रह्मचार्ययकोर्णी नैऋतंगर्दभमालभेता इति। (३) तत्र सन्देहः- इयमिटिलौकिकेनायुन वैदिक इति । (४) पूर्वपक्षा-ब्रह्मचारिणस्वर्णिकत्वात् प्राधानसम्भवाय चैदि- फेोऽग्नावियमिशिरिनि। (५) सिद्धान्त:--'जापापती अग्नीनादधीयाताम् इति यचनात् ·૨૭૮ मीमासानुपमणिका ब्रह्मचारिण प्राधान न सम्भवति । एव च वैदिकाग्नेरभाषालौकिक एवाग्नाविष्टिरिति । एतदभिप्रेत्याह ौत इति । 'प्रवीणोटि ब्रह्मचारिणो रेतस्सेक निमित्तकप्रायश्चित्तरूपा इष्टि-'श्रौते' वैदिक संस्हते-हौ अग्नौ- 'ना're' उचितेत्यथ ॥५॥ (६) ६।८।२२-२४ पूर्वाह्नादौ देवकार्याणि कुर्यात् । (१) अधिकारविचार कालविचार । (२) सन्त्युपनयनादीनि देविकानि कर्माणि । (३) तत्र सन्देह -किमेतेषां कर्मणामनुष्ठानेऽस्ति कालनि यमो न वेति । (४) पूर्वपक्ष -पतत्सम्बन्धेन तिथ्यादिकालनियमस्य श्रुतिप्यश्रर. णात् नास्ति कालनियम । तथाच यथारुचि कार्याणीति । (५) सिद्धान्तः-श्रौतनियमाभायेऽपि स्मार्ता नियमा उपलभ्यन्ते । तदनुसारेण च पूढे पव-शुभतियावेव-शुक्लपक्ष एव-उत्तरायणे पव ब-दैविकानि कर्माणि पर्तव्यानीति । पतदभिप्रेत्याह पूर्वेति । पूर्वाह्यादौ पूर्वाह्न शुभतित्थौ इत्यादिनियमिते पय काले-'देवकार्याणि उपनयनादीनि-कुर्यात् इति सम्बन्ध ॥६॥ (७) ६।८।२५ पित्र्यं फर्मायापराहादिकाले [पतदधिकरण न्यायमालायां नैव धृतम् । ] (१) पूर्वाधिकरणापवाद। (२) सन्ति थाद्धादीनि पैतृकाणि कार्याणि । (३)तत्र सन्देह-अत्रास्ति कालनियमो न चेति । (४) पूर्वपन -श्रुतिपु कालादिनियमानुपलम्भात् मास्ति नियम इति । (५)सिद्धान्ता-स्मार्तनियमानुसारेणास्ति कालनियम -अपरा पय पिज्य कार्यम्-कृष्णपक्षे एयेत्यादिक इति । पतदभिप्रेयाह पित्र्यमिति । 'अर्थ' किन्तु--'पिय कर्म'थाद्धा दि-अपराहादिकाल' अपराहे कृष्णपक्षे इत्यादौ नियते काले-कर्तव्य मिति शेष ॥७॥ (८) ६८२६ २७ याज्ञाक्रीती द्रव्यभावेऽपि कार्य। (.)अधिकारे विचारविशेष । (२) ज्योतिष्योमे धनभिक्षणमाम्नातम्-'द्वादशरात्रीदक्षितो भूति चन्योत' इति-सोमप्रयधाम्नात --'सोम मीणाति' इति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता। २७९ (३) तत्र सन्देहः--इदं भिक्षणं क्रयणं च-किं यस्य धनं सोमध नास्ति तेनैव कर्तव्यमुत यस्यास्ति तेनापीति । (४) पूर्वपक्षः--भिक्षणक्रयणे द्रव्यलाभार्थमेवाम्नाते । यस्यास्त्येव द्रव्यं तस्य प्रयोजनामावान्नैव कर्तव्ये भिक्षणफयणे इति । (५) सिद्धान्तः--उभयमप्येतत् त्वगत्वेन नित्यवदेवाम्नातम् । तस्मात् द्रव्यस्य सत्त्वेऽपि नित्यस्याकरणे प्रत्यवायसम्भवात् कर्तव्ये एव भिक्षणमायणे इति । एतदभिप्रेत्याह याचनेति । 'द्रव्यभावे' धनसोमरूपस्य द्रव्यस्य सत्येऽपि-'याचप्राकृती' यात्रा' धनभिक्षणं 'क्रीतिः सोमायणं च- 'कार्य कर्तव्ये पवेति सम्बन्धः ॥ ८ ॥ (8) ६८।२८ भक्षमैपाच्छादनाद्यश्च नित्यम् । (१) अधिकारविचारः पूर्वाधिकरणशेषः । (२) सन्ति विधानानि (अ) भतस्य (क) प्रेपस्य (च) घाससः (2) संशप्तहोमस्य (त) मन्त्रोच्चारणस्य च-यथा (अ) 'पयोगत ग्राम- एस्य' इति-(क). 'प्रोक्षणीरासादय' इति-(च) 'दर्भमयं वासो भपति' इति-(8) 'यत् पशुर्मायुरुतोर' इनि-(त) 'योऽस्मान् देष्टि यं च यय द्विष्मा इति। (३) तत्र सन्देहः-(अ) किं यस्यान्यत् भोजनं न विद्यते तस्यैय पपोभक्षणम् उत सत्यपि भोजनद्रव्यान्तरे--(क) य: प्रेपं विना कर्तव्यं नायबुध्यते तम्प्ररयेव प्रपोञ्चारणमुत अपयुध्यमानं प्रत्यपि-(च) यस्य सूत्रमयं पासो नास्ति स एव दर्भमय परिवधीत उत यस्य मत्रमयमस्ति सोऽपि--(ट) यस्य पशुर्मायुं कुर्यात् किं तस्यैव संशप्तहोम उत तद- भावेऽपि-(त) यस्यास्ति देपो स एव मन्त्रमिममुच्चारयेत् उत तद- भावेऽपोत्यादि। (४) पूर्वपक्षः-निमित्ते सत्येव नैमित्तिकस्यानुष्ठेयत्यात सर्वत्री- सस्य निमित्तस्य सत्चे पर नैमित्तिकं कर्तव्यं नान्यति । (1) सिद्धान्तः-हात्र हिचिग्निमिनमुनमुलम्यते पाक्येपु- तस्मात् नित्यपदेयतानि कर्तव्यानोति । पयं च (अ) मन्यपि भोजने पय पय भक्षणीयम्-(क) सत्यपि कार्यशाने प्रेष उच्चारणीय:-(च) सत्यपि परनान्तरे दर्ममयं परिघातम्यम्-(ट) पगुनाऽनेऽपि शदं संज. मदोमः कर्तव्यः-(ज) पिणोऽमायेऽपि योऽस्मान् देशोति मन्त्रपाठः कर्तव्य इति । एतामियाह भताते । 'म' पयोरूपः, 'प्रे: प्रोक्षणीरासादर.

·. २८० मोमासानुक्रमणिका घमादिरूपः, 'पाच्छादनम्' दर्ममयं घास:-एतानि याद्यानि यम्य कर्म- जातस्य तत् फर्मजातम्-'नित्यम्' अयश्यकर्तप्यम्-निमिचानाममा. घेऽपोत्याशयः ॥९॥ (१०) ६८२६ न स्यानित्यं राविशेषाशनादि । ११) पूर्वाधिकरणद्वयापयादः। (२) ज्योतिष्टोमे धूयने-'मध्यन्दिने परग या प्रतं यतयति इति । (३) तत्र मन्देहः-इदमपररात्रभोजनं नित्यमुत नेति । (४) पूर्व पक्षा-विहितत्वग्नित्यमेव, पूर्याधिकरणन्यायेनेति । (५) सिद्धान्त -क्षुधामाये भोजने कृते रोगोत्पत्त्या प्रधानानुष्ठाने हानिप्रसद्गः । तस्मात् तादृश्यामवस्थायां न भक्षणीयम् । तस्मादिदं रा. विशपमोजनमनित्यमेरेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'रात्रिशेपे 'प्रशन" भोजनं 'आदि' यस्य तत् कर्मजात नित्य' अवश्यकर्तन्य--'न स्यात्'--अपि तु क्षुधारूपे निमित्ते सत्येय पर्तामत्याशयः ॥१०॥ (११) ६८।३०-४२ छागो मन्त्राद दीक्षितोक्तः पशुः स्यात् (१) अधिकारे विचारविशेषः । (२) अस्ति ज्योतिष्टोने पशुरनीपोमीयः-'यो दीक्षितो यदग्नीपो. मीय पशुमालभेत' इति । (३) तत्र सन्देहः--कि यः कश्चित् पशुरालम्भनीय उत छाग पवेनि। (४) पूर्वपक्ष-विधिधाक्ये पशौ विशेपस्याश्रयणात् यः कश्चित् पशुरालम्भनीय इति। (५) सिद्धान्तः--अस्ति विशेषणम्मन्-'छागस्य घपाया मेदसो ऽनुबहि' इति । तस्माच्याग एव पशुरालम्भनीय इति । पतदभिप्रेत्याह छाग इति । 'मन्त्रात्' मन्त्रे विशेषस्य उत्तवात्- 'दीक्षितोक्तः पशुः' 'दीक्षितस्य' पालम्भनीयत्वेन 'उक्तः' विहितः-'पशु.' 'छाग' एव 'स्यात्' इति सम्बन्धः ॥ ११ ॥ न्यायाः पादे नूनमेकादशास्मिन् । स्पष्टम् । इति पष्ठस्याटमः। इति षष्ठोऽध्यायः ।।

·श्रथ सप्तमोऽध्यायः। [अतिदेशसामान्यनिरूपणपरः] प्रथमः पादः [प्रत्यक्षोयत्याऽतिदेशनिरूपणपरः] (१) ७१११-१२ व्यवस्था स्यात् प्रयाजादौ (१) प्रमाणाद्यधिकारान्तैः पविचारैर्निरूपिते । उपदेशे-ऽतिदेशोऽथ तत्सापेक्षो निरूप्यते ॥ अतिदेशध- अन्यत्रैध प्रणीतायाः कृत्स्नाया धर्मसन्ततः । अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिरतिदेशोऽभिधीयते ॥ पूर्वेणाध्यायपटकेन प्रत्यक्षविहितधर्माणां फर्माणां दर्शपूर्णमासादीना. मितिकर्तव्यता चिन्तिता। उत्तरेणेदानीमविहितेतिकर्तव्यताकाणामपि धर्माः सन्त्युत न-पदि सन्ति तर्हि के ते कथं च तेऽनुष्टेयाः कियन्तश्च ते इति यथाक्रम सप्तमाद्यध्यायेपु चिन्स्यते । तत्रादापतिदेशस्यावश्य- कत्वं पिचार्यते । (२) दर्शपूर्णमासप्रकरणे प्रयाजादय उपदिष्टाः-ज्योतिष्टोमप्रफ. रणे च दीक्षणीयादयः। (३) तत्र सन्देहः-एते प्रयाजादयः किं यागाः-यागो गुण- घोन, स्यादित्युद्देशेनैवानुष्ठेयाः :-उत अपूर्वार्थाः-~-तज्जन्यापूर्वसम्पाद- नायेति । तथा च किं सफलयागान्विताः सालयापसाधारणाः उत प्रतयागापूर्वसम्यद्धास्तन्मात्रे व्यवस्थिताः इति । (४) पूर्वपक्षः-यागार्थत्येनैवानुष्ठेयाः प्रयाजादयः। तथैव तेषां यागेनान्ययात् । यागः फरणं प्रयाजादयस्तस्येतिकर्तव्यतास्वर्गादि फल. मिति एषा परस्परसम्बन्ध एयरियादम् । यथाऽयघातपेपणादीन्या. नि यागनिप्पादकानि नापूर्वसाधकानि तथैयाङ्गत्वसामान्यात् प्रयाजा. दयोऽपि यागम्येय निप्पादकानि नापूर्यस्यति [एवं च प्रयाजादीनां न पेयलं प्रतियागनिप्पादकत्यमपि तु यागमावस्य-तथाच सति वि. एतियागेप्यप्येगमन्यये लाधे तत्राप्युपदेशादेव लग्धा गुणास्ततश्च नाय. सरोऽतिदेशस्येति पूर्यपदयम् । (५) सिमान्तः-अत्र यागोन मुस्या, रास्य साक्षात्फलासाधका- ३६ मी०मा० .

·२८२
मीमांसानुक्रमणिका
त्वात्-अपूर्वमेय मुख्यं तस्य साक्षात्फलसाधयत्वात् । फलयतः मुख्य
स्यैव कृते प्रयाजादिविधानम् । एवं च करणभूतस्य यागस्य इतित-
व्यतारूपस्य प्रयाजादेश्वोभयोरपि प्रथममपूर्वेणैवान्धयः । पश्चात्तयोः
परस्परं गुणप्रधानभायनाम्ययः । एवं च प्रयाजादयोऽपूर्वविशेषेण तत्क-
रणभूतयागविशेषेण चान्विताःयस्मिन् प्रकरणे उपदिष्टास्तत्रैच व्यवतिष्ठ.
न्ते । एवमेव च प्रकरणमर्थयद् भवति । [एवं च प्रकृतदर्शपूर्णमासयाग-
मात्रेणान्विताः प्रयाजादयो यागान्तरेषु साक्षादुपदेशेनाप्राप्ताः तेम्सम्ब.
धार्थमतिदेशमपेक्षन्ते ] इति ॥
एतदभिप्रेत्याह--व्यवस्थेति । 'प्रयाजादौ' अगजाते-व्यवस्था'
'स्यात्'--
'--यस्य यागस्य प्रकरणे ते उपदिष्टास्तव व्यवतिष्ठन्तेन्यागा.
न्तरान्धयाय चातिदेशमपेक्षन्त इत्याशयः॥१॥
(२) ७।१।१३-१६ इपी श्येनसमो विधिः ।
(१)श्रतिदेशविशेषविचारः ।
(२) श्येननामक इपुनामकश्च द्वायेकाही ज्योतिष्टोमविकारौ।
तस्मादुभयोरपि ज्योतिष्टोमधर्माश्चोदकेन प्राप्ताः । तपो फांश्चिद्ध-
निभिधायाम्नातम्--'समानमितरच्छय नेम' इति ।
(३) तत्र सन्देहः-किमयं विधिरुतानुवादः। [यद विधिस्ताह
श्येनधर्मानिषायतिदिशति-यद्यनुवादस्तहि नातिदेशः ] ।
(४) पूर्वपक्षः-अनुवाद पयायं चोदकप्राप्तस्य धर्मजातस्य । तथा
च 'ये धर्मा पौ विशिष्टा उक्ताम्तदतिरिताः श्येनगता ये प्रतितश्चो.
दक प्राप्तास्त पवान्विता भवन्तीति' वाक्यस्यार्थः । तस्मादनुवाद
पवाय न विधिः।
(५) सिद्धान्तः-इपो ये विशिष्टा धर्माश्चोदिताः तत्सजातीया
विशिष्टा एव धर्मा इतरशब्देन व्यपदिश्यन्ते । ते च श्येनगता विशिष्टा
धर्माः । न चैते प्रकृतियागे धर्तन्ते-तथा च न चोदकप्राप्ताः न चानुवा-
दाहस्तिस्मादेव कारणात् । तस्मात् इपौ विशिप्य विहितेभ्यो विशिष्ट
धर्मभ्योऽतिरिक्ता ये विशिष्टा धर्माम्तनापेक्षितास्ते श्येनावानेतन्या इति
विधिरेपान नानुवादः । एवं च भवत्येवागतिदेशः श्येनगतविशिष्टध.
গালিব।
एतदभिप्रेत्याह पाविति । 'इपौ' इपुयागे-'श्येनसमो घिधि--
समानमितरच्छय नेनेति यत् श्येनसमन्यमुक्तं तत् विधिरेय श्येन विशिष्ट
धर्माणा, न त्वनुवादरचोदफमाप्तधर्माणामित्याशयः ॥ २ ॥

·मीमांसामण्डनमण्डितां ।
ર૮૩
(३) ७१२१७-२१ अतिदेशो विघरिष्टः
(१) अतिदेशविशेषोदाहरणम् ।
(२) चातुर्मास्येषु वैश्वदेव-यरुणप्रघास-साकमेध-सुनासी.
ोय नामकानि चत्वारि पर्वाणि । (अ) तत्र वैश्वदेवेष्टौ हर्थीपि वि.
हेतानि-श्राग्नेयमष्टाकपालमित्यादीन्यष्टौ । (क) तेपां हविषां चार्थ-
दो ब्राह्मणे-'यात्रघ्नानि वा एतानि हींपि' इति । (च) अगविधयो-
पि तत्राम्नाता:-'धा सन्नद्ध वहिर्भवति' 'वेधा सन्नद्ध इध्मः-
त्येवमाद्यः। एवं वेश्वदेवे विधानम्। तदनन्तरं वरुणप्रघासेपु पूर्वोक्ता-
बामप्टानां हविषां पञ्चैव विधाय पूर्वोक्तमर्थवाद्ब्राह्मणं तेषु पञ्चस्वति.
देप्टम् --'यद्ब्राह्मणानीतराणि तद्ब्राह्मणान्येर पञ्च हवींपि' इति ।
(३) तत्र सन्देहः-किमयमर्थवादमात्रस्यातिदेश उत सार्थवा.
दानामङ्गविधीनामिति ।
(४) पूर्वपक्षः-अर्थवादमात्रस्यातिदेशो न्याय्यः-तस्यैय हचि-
विधिभिः स्तुत्यस्तावकभावेनान्वयसम्भवात् अझविधीनां तदसम्भ-
घादिति ।
(५) सिद्धान्तः-सम्भवति छन्वयोऽगविधीनामुपकार्योपकारक.
भावेन । तस्मादर्थवादसहितानामङ्गविधीनामतिदेश इति ।
पतदभिप्रेत्याह अतीति । 'विधेः न फेवलमर्थवादस्य-'अतिदेश:-
'इष्टः योधितुमुचित इत्यर्थः ॥ ३ ॥
(४) ७२२२ तद्वदेककपालके ।
(१) अतिदेशोदाहरणम् ।
.. (२) घेश्चदेवे वरणप्रघासेपु च एककपाल पाम्नातः -ऐन्द्राग्नो
बादशकपालस्तु यरुराप्रघासेप्वर । साफमेधोये च एककपाल ऐन्द्रा.
ग्नश्चेत्युभयमेयाम्नातम् । अनयोश्च कपालयोराह्मणातिदेशः श्रुत:-'य.
तग्रालण ऐन्द्राग्नः पतग्रासण एककपालो यदाह्मण इतर इतरध'
(३) तत्र सन्देहः-विमर्थवादमात्रस्यातिदेशोऽयमुत यिधेरपीति ।
(४) पूर्वपक्ष:--प्रथयादमात्रस्यातिदेश इति ।
(५) सिदान्तः-पूर्वन्यायेन समस्य विधिकागदस्याप्यति.
देश इति ।
पतदभिप्रेन्याह तदिति । 'एककपालक एकरपालयिश्यस्याय.
गानिदेशयास्यापि सक्षम् पूर्वाधिकाररायर-विघरपतिदेश इट इति
इति ।
भाया॥४॥

·, २४ मीमांसानुकमणिका ४ . (५) ७१।२३ माघासिकातिदेशः स्यात् (१) अतिदेशोदाहरणम् । (२) वैश्वदेवे द्यायापृथिव्य पककपालः वरुणप्रघासेपु काय एक- फपाला तयोश्च ब्राह्मणं पृथक् समाम्नातम्-साकमेधेषु वैश्वकर्मण एकपालः । अस्मिन् साझमेधीयककपाले ब्राह्मणातिदेशे प्राप्ते-- (३) सन्देहः कस्य ब्राह्मणस्याघातिदेश:-किं वैश्वदेवैककपा- लब्राह्मणस्य उत वारुणप्राघासिककपाल ब्राह्मणस्येति । (४) पूर्वपक्षः-पैश्वदेविकमेवैककपालबाह्मणमत्रातिदेष्टव्यम् । वैश्वदेवस्य प्रकृतिभूतत्यात्तत्रैव प्राचुर्येण धर्मविशेपा उपदिष्टाः । यह नुग्रहश्च न्याय्यो नाल्पीयोनुग्रह इति । (५) सिद्धान्त:--घरुणप्राघासिकस्य ग्राह्मणस्यासन्नतरत्वात् नस्यैवाविदेशो युक्तः । पेन्द्राग्नब्राह्मणं च साक्मेधोये यरुणप्रधासे चोभयन लभ्यते। तस्मादपि साहचर्यादेककपालबाह्मणमपि वरणप्राधा. सिकमेव साकमेधीयेऽतिदेष्टव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह-प्राघासिकेति । 'प्राघासिकस्य' वरुणप्रघासगतेक. कपालबाह्मणस्य--'अतिदेशः स्यात्--'साकमेधीये' इति शेषः॥५॥ पादे पञ्च नयाः स्मृताः। स्पष्टम्। इति सप्तमस्य प्रथमः। अथ सप्तमस्य द्वितीय पादः । [ अतिदेशविरोपविचारपरः] ११) ७।२।१-२१ गीतिरेवातिदिश्येत (१) अतिदेशविचारविशेषः । (२) दमाम्नायते-'फयतीषु रयन्तरं गायति' इति । 'कयान. श्चित्यादि ऋनयं 'क्यतो' नाम्ना प्रसिद्धम् । तास्यध्ययनप्राप्त था- मदेयं साम । तदशाधितुमुवाहतघाफ्ये रथन्तरमतिदिएम् । (३) तत्र सन्देहः-स्यन्तरनाम्नाऽत्र किमतिदिश्यते-कि गीति. माप्रमुन गोतिषिशिष्टा ऋगिति । (४) पपता--गीतिविशेषयता firrrrrrural ·૨E! मीमांमामण्डनमण्डिता । र रथन्तरमित्युच्यतेऽध्येतृभिः । तस्मात् गीतिविशिष्टेयमृगतिदि- श्यत इति । (५) सिद्धान्त:--'अभित्वेति' ऋगक्षराणि न शस्यन्ते प्रयोक्तुं 'कयानश्चित्र' इति ऋगक्षरैम्सह । न च सम्भवत्यनयोगक्षरसमूहयोः परस्परमाधाराधेयभावः । तस्माद् ऋगराणामनिदेशासम्भवाद् गी- तेरेवातिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह गीतिरिति । 'गीतिः' 'एव' 'अतिदिश्येत'--न ऋग- क्षराणोति भावः । तस्माद रथन्तरादिनाम्ना गानमेवोच्यते इति भावः। मुनिना तत्त्ववेदिना । एकमेवाधिकरणम् पादेन परिकीर्तितम् ॥ स्पष्टम् । इति सप्तमस्य द्वितीय.. अथ सप्तमस्य तृतीय पादः । [नामातिदेशनिरूपणपरः] (१) ७२१-४ धर्मातिदेशे पदमग्निहोत्रम् (१) नामातिदेशविचारः। (२) पौण्डपायिनामयने श्रूयते-'मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति । इद च मासाग्निहोनं नित्याग्निहोत्रात् कर्मान्तरम् । (३) तर सन्देहः-अस्मिन् पाक्ये अग्निहोनशम्देन किं नित्यस्या. निहोत्रस्य धर्माणामतिदेशो मासाग्निहोत्रे भाति न घेति । (४) पूर्वपक्ष-अग्निहोत्रमिति नाम यथा नित्याग्निहोत्रस्य तथैव मासामिहोत्रस्याप्युपदिष्टम् । एवं चोभयोरपि नामसम्बन्ध साधारणे नास्ति प्रमाणमेकस्य धर्माणामन्यस्मिन्नतिदेशे इति । (५) सिद्धान्तः-अग्निहोत्रशम्दो नित्ये पयाग्निहोने मुख्यः-अनये 'होप्रमस्मिनित्यर्यस्य तय सम्भयात् । न चोभयत्र मुण्यत्वं सम्मन- ति-मनेवार्यत्रस्यान्याय्यत्वात् । मुख्यस्यासम्मवेन च मासानिहोरेड स्य नाम्नः प्रतिगुणयोगादेय भवितुमर्हति । तस्मात् अग्निहोत्रनामा मासामिहोने निन्याग्निहोत्रस्य धमां प्रतिदिश्यन्ते इति ।

·२८६ मीमांसानुक्रमणिका एतदभिप्रेत्याह-धर्मति । मासनग्निहोत्रमित्यत्र वाक्ये-'अग्निहो. नम्। इति 'पदम्' नाम-'धर्माणाम्। नित्याग्निहोत्रगतानाम्-'अतिदेशे मासाग्निहोत्रे अतिदेशार्थ-प्रयुज्यते इति शेषः ॥ १॥ (२) ७.३।५ न प्रायणीयेत्यतिदेप्दृ नाम । (१) पूर्याधिकरणापवादः । (२) द्वादशाहे प्रथमस्याहः 'मायणीयम्' इति नाम-तथैव गया. मयनेऽपि। (३) तत्र सन्देहः-अत्रापि नाम्ना धर्माणामतिदेशो न वेति । (४) पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेगानापि नाम्ना धर्माणामेवा. तिदेश इति । (५) सिद्धान्त:-प्रायणीयशब्दः प्राथम्यमभिधत्ते । प्राथम्यस्य व द्वयोरपि कर्मणोस्तुल्यत्वेनोभयत्र मुरयत्यम् ।तस्मादन गौणमुख्य. भावाभावात् न भवति नामातिदेशकमेकस्य धर्माणामन्यतरत्रेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'प्रायणीयेति' 'नामा-प्रतिदेदृ धर्मातिदेश- कम्-'न'-भवतीति शेषः ॥ २॥ (३) ७३६-११ स्यात् सर्वपृष्ठे पडहोक्तपृष्ठम् (१) अतिदेशविशेशेदाहरणम् । (२) 'विश्वजित् सर्वपृष्ठो भपति' इति श्रूयते । (३)तन सन्देहः-सर्वपृष्ठशन्दोऽन विधायकोऽतिदेशकः उता. नुवाद् इति। - (४) पूर्वपक्षः-विभ्यजिति ज्यौतिष्टोमिकानां चतुर्णा स्तोत्राणा. म्प्राप्तत्वात् तेषु च पृष्टशब्दप्रयोगात् सिद्धमेव सर्वपृष्टत्वम्, न च सिद्ध- स्य विधिः । तस्मादनुवादशोदकप्राप्तानां चतुर्णा पृष्ठानामिति । (५) सिद्धान्तः-सर्वपृष्टशब्देमात्र पट्सहयकानि पृष्ठान्यतिदि- श्यन्ते । पडहे प्रतिदिनमेकैक पृष्ठं विहितम् । तानि च पट्रयन्तर- वृहद्-वैरूप-वैराज-शाक्यर-रैयतसामभिनिष्पाद्यानि भवन्ति ! यद्यपि विश्वजिन्न पडहविकृतिस्तथापि उदाहतवाक्येनैव पडहगतानां पृष्ठानां रथन्तरादीनामतिदेशो विश्वजिति सिध्यतीति । एतदमिप्रेत्याह स्यादिति । 'सर्वपृष्ठे' इति नामनि प्रयुक्ते-'परहे। 'उक्तम् यत् 'पृष्ठम्' रयन्तरादिपृष्टषट्कम् तत्-'स्यात्' अतिविमिति 'शेप.१.३॥ (४) ७३।१२३५ धर्माय सोमावभृयात् मयासे ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २८७ (१) अतिदेशोदाहरणम् । (२) घरुणप्रघासेपुश्रूयते-'वारुण्या निष्कासेन तुपैश्च अवभृयं यन्ति' इति । ["निष्कासः श्रामिक्षाया लेपः] । दर्शपूर्णमासयोश्च सर्वासु दिक्षु जलमुत्सिच्यते 'प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम्' इत्या- दिमन्त्रैः। (३) सत्र सन्देहः-पूर्वस्मिन् यागे योऽवभृथशब्दस्तेन किं दार्श- पौर्णमासिकोत्सेकोऽनूद्यते निष्कासद्रव्यविधानार्थम्-उत सौमिकादव- भृथात् धर्मातिदेशस्ततश्च सौमिकधर्मोपेतकर्मान्तरं विधीयते अवभृ- यशब्देनेति । (४) पूर्वपक्षः-व्युत्सेक एवानूद्यते निष्कासविधानार्थम् । व्यु- त्सेकस्यावभृथत्वं श्रुतम् -'एप वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथ' इति । (५) सिद्धान्तः-सौमिके कर्मणि अवभृथशब्दो मुख्यः- व्युत्सेके तु जलसम्बन्धात् स शब्द उपचर्यते । तस्मात् सौमिककर्मवाचिनमध. भृथशब्दं चरणप्रघासप्रकरणे प्रयुआन बानायो मासाग्निहोत्रन्यायेन तत्र प्रधासे सौमिकधर्मानतिदिशन् तद्धर्मसंयुक्तं कर्मान्तरमेव विधत्ते-इत्य- भ्युपगन्तव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह धर्मा इति । 'सोमायभृयात्' सौमिकादवभृथात्- "धर्मा-'प्रघासे वरुणप्रधासे-'यतिदिश्यन्ते' इति शेपः ॥ ४ ॥ (५) ७३१६ साक्षाच्छुतं द्रव्यमिह प्रदेयम् (१) पूर्वाधिफरणशेषः। (२) वरुणप्रघासे सौमिकावभृथधर्मा श्रतिदिश्यन्ते इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-किमयं सौमिफयत् पुरोडाशद्रव्यफः उत तुप. निष्कासद्रव्यक इति। (४) पूर्वपक्षा-सौमिकानां धर्माणामतिदेशे तदीयद्रव्यस्याप्यति- देशः । तस्मात् पुरोडाशद्रन्यक एयायमिति । (५)सिद्धान्तः-प्रतिदेशात् पुरोडाश:--साक्षादुपदेशात्तु तुपनि- कासः प्राप्त:-'पारुण्या निष्कासेन तुपैश्यायभृथं यन्ति इति । अति- देशचोपदेशाद् दुर्घलः । तस्मात् तुपनिष्कासदायक एयायमिति । एतदभिप्रेत्याह साक्षादिति । 'साक्षात् श्रुतम्' उपदिष्टम्-'द्रव्यम्। तुपनिष्कासरूपम्-इह' यगणप्रघासियभृये-'प्रदेयम् न तु सौ मिफादतिदेशात् प्राप्त पुरोडाशनध्यमिति शेषः ॥५॥ (६) ७३३१७ न वैष्णवोत्यापि गुणातिदेशः । (१)अतिदेशापयादोदाहरणम् । - ·मीमांसानुग्रमणिका (२) श्रातिथ्येष्टी वैष्णयो नवपालो चिहित-'धैष्णयो नवक- पालो भवति' इति-तथा राजसूयेऽपि 'पूर्वस्मिनिसंयुक्त बैष्णयस्त्रिक पाल' इति । (३) तत्र सन्देहः-वैष्णशब्दो राजसूयगते त्रिकपाले प्रयुक्तः किमातिथ्यधर्मानतिदिशति उत नेति । (४) पूर्वपक्षः-अग्निहोत्रन्यायेनास्त्येवातिदेश इति । (५) सिद्धान्त:-'वैष्णवशम्दे विष्णुदेवता अस्या इति विग्रहे विहितस्तद्धितप्रत्ययो देवतामभिधाते न तु धर्मान् । तस्मात् न धर्मा- तिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'वैष्णयोक्त्या' वैष्णवशब्दप्रयोगेण-'अपि' यधपि वैष्णवशब्दः प्रयुक्तस्तथाऽपि-'गुणानाम् अातिथ्येष्टिगतानां घ. र्माणाम्-'अतिदेशः राजसूये-'न' भवतीति शेषः ॥ ६ ॥ (७) ७३।१८ निर्मन्थ्यशब्दोऽप्यातिदेशको न (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) अग्नीपोमीयपशौ धर्मवान् निर्मन्थ्योऽग्निराम्नातः । स एव नि. मन्थ्यशब्दोमिचयने इएकापाके प्रयुक्तः 'निर्मन्थ्येनेटकाः पचन्ति' इति । (३) तत्र सन्देह-निर्मन्यशब्देनेष्टकापाकेऽग्नीपोमीयाग्निधर्माणा- मतिदेशो न घेति । (४) पूर्वपक्षः-निर्मन्थ्यस्यसिद्धयर्थमावश्यकोऽतिदेश इति । (५) सिद्धान्तः- वैष्णवशम्वन्यायेन मुख्यया वृत्त्या विधिसम्भवे धर्मातिदेशोऽन्याय्य. अग्निमन्यनस्य च लोकसिद्धत्वेन शास्त्रीयधर्मामा. वेऽपि लौक्रिपिधर्मेनिमन्ध्यत्व निप्पद्यत एव । तस्मान्नास्त्यतिदेश इति। एतदभिप्रेत्याह निर्मथ्येति । 'निर्मस्थ्यशन्द, 'अपि'-'अतिदेशप' धर्माणां-'न' भवतीति शेषः॥७॥ (८) ७१३।१६-२० द्वयोः प्रणीतिन हि सौमिकी स्यात् । (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) चातुर्मास्येपु श्रूयते-'द्वयोः प्रणयन्ति-तस्माद् दाभ्यामेति' इति । अस्ति च सौमिकं प्रणयनं धर्मवत् ,दार्शपौर्णमासिकं तु धर्मरहितम्। (३) तत्र सन्देहः-शानुर्मास्ये यद द्वयो पन ताकि सौमि. फप्रणयनधर्माणामतिदेशोन चेति । (१) पूर्वपक्षा-सौमिकप्रणयनधर्माणां भवत्यतिदेशः । सोमो न भवति चातुर्मास्यस्य प्रतिः । तस्मात्सौमिफस्य प्रणयनस्यात्र विस्य.

·मीमांसामएडनमण्डिता । हता । दर्शपूर्णमासस्तु भवति चातुर्मास्यस्य प्रकृतिः । तस्मात् तदी. यप्रणयनस्य चोदकप्राप्तवान्न विध्यर्हता । तस्मात् प्रणयनशब्देनात्र सौमिकप्रणयनधर्मा प्रतिदिश्यन्ते इति । (५) सिद्धान्तः-नायं प्रणयनशब्दः सौमिकप्रणयनकर्मणो नाम- धेयम्-अपि तु निर्मन्थ्यशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेश इति ॥ एतदभिप्रेत्याह द्वयोरिति । 'द्वयोः 'प्रणीति प्रणयनम्-'सौमिकी' सौमिकप्रणयनधर्मपती-'नहि' स्यात्-अतिदेशेनेति शेष ॥ ८ ॥ (६) ७३२१-२५ गतिस्तुतेमध्यमपर्वणोः सा (१) पूर्याधिकरणशेषः। (२) चातुर्मास्ये 'द्वयोः प्रणयन्ति' इति श्रुतम् । तत्र च चत्यारि पर्वाणि वैश्वदेव-घरुणप्रघास-साफमेध--सुनासीरीयनामफानि । (३) तत्र सन्देहः-कतरयोईयोरिदं प्रणयनमिति । (४) पूर्वपतः--प्राद्यन्तयोर्वैश्वदेवसुनासीरीययोरिदं प्रणयनम् । 'न पैश्यदेव उच्चरवेदिमुपयन्ति न सुनासोरीये' इति प्रतिपेधस्तयोरेव प्रणयनस्य प्राप्ति सूचयति । (५) सिद्धान्तः-'ऊरू या एतौ यशस्य यद्वरुणप्रघासः शाफमेधश्च' इति गमनसाधनत्वमूरुत्वं मध्यमयोरेव पर्वणोरुक्तम् । तत्सन्निधौ 'दयोः प्रणयन्ति' इति चोदकप्राप्तमग्निप्रणयनं पुनर्विधाय 'दाभ्यामेति' इत्यर्थः पादेनोरन्यकल्पनायुक्ताभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मात् मध्य- मयोरेय प्रणयनमिति । एतदभिप्रेत्याह गतीति । 'गतिस्तुतेः' द्वाभ्यामेतीत्यर्थवादयाफ्यात्- 'सा' मणीतिः प्रणयनम्-'मध्यमपर्वणो घमणप्रयाससाक्मेधयोरेय- भयतीति शेषः ॥९॥ (१०) ७।३।२६-२७ धर्मातिदेशी स्वरसामशब्दः । (१) अतिदेशोदाहरणम् । (२) गयामयने व्योर्मासण्टफयोर्मधे वर्तमानं विपुयनामक प्रधानभूतमेकमहर्षियते-तच्य दिवाकोयम् । तस्मात् प्राचीनास्त्रयः स्परसामनामका अदपिशेरा:-तपोपरिधादपि प्रयः स्यरमामानः । तदेतत्रिपदयमभिलक्ष्य भूयने-'अभितो दियाको प्रयः म्बरसामानः इति तेषु च सासदश्य-सातरयादयो धर्म माम्नाताः । अन्यत्र पुनः अपने-'पटपः परहा दो स्परसामानौ' इति । (३)सत्र सन्देदः - उत्तरस्मिन् पापये य: म्यरमामयदः प्रयुना सेनगपामपनिरस्यरसामधमा मतिदिरपन्त न यति । ३७ मी० म..

·૨૯૮ मीमांसानुक्रमणिका (२) श्रातिथ्येष्टी वैष्णवो नवफपालो पिहिता-'धैष्णयो नवक- पालो भवति' इति-तथा राजसूयेऽपि 'पूर्वस्मिस्त्रिसंयुक्त चैप्पयस्त्रिक पाल' इति । (३) तत्र सन्देहः-धैप्णयशब्दो राजसूयगते त्रिकपाले प्रयुक्त किमातिध्यधर्मानतिदिशति उत नेति । (४) पूर्वपतः-अग्निहोत्रन्यायेनारत्येवातिदेश इति । (५) सिद्धान्त:-'वैप्पयशम्दे विष्णुर्देवता अस्या इति विग्रहे विहितस्तद्धितप्रत्ययो देवतामभिधरते न तु धर्मान् । तस्मात् न धर्मा- तिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'वैष्णवोत्या' घेणवशन्दप्रयोगेण-'अपि' यधपि धैष्णघशब्दः प्रयुक्तस्तथाऽपि-गुणानाम्। प्रातिथ्येटिगताना ध. र्माणाम्-'अतिदेशः' राजसूये-'न' भवतीति शेषः ॥ ६ ॥ (७) ७३१८ निर्मन्थ्यशब्दोऽप्यतिदेशको न (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) अग्नीपोमीयपशौ धर्मवान् निन्थ्योऽग्निराम्नातः । स पव नि. मन्थ्यशब्दोग्निवयने इष्टकापाके प्रयुक्तः 'निर्मन्थ्येनेटकाः पचन्ति' इति । (३) तत्र सन्देहः-निर्मन्थ्यशब्देनेष्टकापाकेऽग्नीपोमीयाग्निधर्माणा- मतिदेशो न घेति । (४) पूर्वपक्षः-निर्माथ्यस्वसिद्धयर्थमावश्यकोऽतिदेश इति । (५) सिद्धान्तः- वैष्णवशब्दन्यायेन मुख्यया वृत्त्या विधिसम्भवे धर्मातिदेशोऽन्याय्यः । अग्निमन्थनस्य च लोकसिद्धत्वेन शास्त्रीयधर्मामा- घेऽपि लौक्रिपिधनिमन्ध्यावं निष्पद्यत एव । तस्मान्नास्त्यतिदेश इति। एतदभिप्रेत्याह निर्म-ध्येति । 'निर्मन्थ्यशन्दः 'अपि'-'अतिदेशकः' धर्माणां-'न' भवतीति शेषः ॥७॥ (८) ७३३१६-२० द्वयोः प्रणीतिन हि सौमिकी स्यात् । (१)अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) चातुर्मास्येषु श्रूयते-'द्वयोः प्रणयन्ति-तस्माद् दाभ्यामेति' इति । अस्ति च सौमिकं प्रणयनं धर्मवत् दार्शपौर्णमासिक धर्मरहितम्। (३) तत्र सन्देहः-चातुर्मास्य यद यो प्रणयनं तत्र कि सौमि. कप्रणयनधर्माणामतिदेशो न घेति । (४) पूर्वपक्षा-सौमिकप्रणयनधर्माणां भवत्यतिदेशः । सोमोन भवति चातुर्मास्यस्य प्रकृतिः । तस्मात्सौमिफस्य प्रणयनस्यात्र विध्य. .

·मीमांसामण्डनमण्डिता। २८९ हता । दर्शपूर्णमासस्तु भवति चातुर्मास्यस्य प्रकृतिः । तस्मात् तदी- यप्रणयनस्य चोदकप्राप्तवान्न विध्यर्हता । तस्मात् प्रणयनशब्देनात्र सौमिकमण्यनधर्मा प्रतिदिश्यन्ते इति । (५) सिद्धान्त:--नायं प्रणयनशब्दः सौमिकप्रणयनकर्मणो नाम- धेयम्-अपि तु निर्माध्यशब्दवल्लौकिक एव । ततो न धर्मातिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह योरिति । 'यो 'प्रणीतिः। प्रणयनम्-'सौमिकी' सौमिकप्रणयनधर्मवतो-'न हि' स्यात्-अतिदेशेनेति शेष ॥८॥ (E) ७.३।२१-२५ गतिस्तुतेमध्यमपर्वणोः सा (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) चातुर्मास्ये 'द्वयोः प्रणयन्ति' इति श्रुतम् । तत्र च चत्यारि पर्वाणि येवदेय-वरुणप्रधास--साकमेध- सुनासीरोयनामकानि । (३) तत्र सन्देहः--कतरयोईयोरिद प्रणयनमिति । (४) पूर्वपक्षः--प्रायन्तयोर्वैश्वदेवसुनासीरीययोरिद प्रणयनम् । 'न वैश्वदेव उत्तरदिमुपयन्ति न सुनासीरीये' इति प्रतिषेधस्तयोरेय प्रणयनस्य प्राप्ति सूचयति । (५) सिद्धान्त:-'करू वा एतौ यज्ञस्य यद्वरणप्रयासः शाकमेघश्च" रति गमनसाधनत्यमुगन्य मध्यमयोरेय पर्वगोरकम् । तत्सन्निधौ 'द्वयोः भरायन्ति' इति चोदकप्राप्तमग्निप्रणयनं पुनविधाय 'द्वाभ्यामेति' इत्यर्थ- पादेनोयत्वकल्पनायुक्ताभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते । तस्मात् मध्य- मयोरेय प्रणयनमिति । पतदभिप्रेत्याह गतीति । 'गतिस्तुते' द्वाभ्यामेतीत्यर्थवादयाक्यात्- * 'सा' प्रणीतिः प्रणयनम्-'मध्यमपर्वणोः घरुण घाससाक्मेधयोरेव- भरनीति शेषः ॥९॥ (१०) ७।३।२६-२७ धर्मातिदेशो स्वरसामशब्दः । (१) अविदेशोदाहरणम् । (२) गयामयने द्वयोमांसपट्कयोमणे वर्तमानं चिपुचनामकं प्रधानभूतमेकमहविद्यते -तच्च दियायोयम् । तस्मात् प्राचीनारत्रयः स्थरमामनामका अदपिरा:-तथोपरिधादपि प्रयः स्वरसामानः । तदनशियमभिलय धूपने-अभितो दिवाकार्य प्रयः स्वरसामान: (नि-नेषु च सानदस्य-सातत्यादयो धा प्राम्नाताः । अन्यत्र पुनः धूपने-'पष्टयः परह सौ स्यरसामानो' इति । (३)सत्र मन्दः-उधरस्मिन् याप यः स्यामामशन्दः प्रयुक्त. मन गियामपनिरस्यरसामधर्मा प्रतिदिश्यन्ते न यति । मो.

·मीमासानुप्रमणिका (४) पूर्वपक्ष-पाठवैष्णयाधिकरणन्यायेन नानातिदेश -अपि तु सामविशेषरूपगुणनिधिरेवेति । (५) सिद्धान्त -पडह प्रति श्रूयते-'यत् तृतीय सप्तदशमह ' इति। अत्र च विषु चरमेघहस्सु सनदशस्तोमनरन्तर्यमनूद्यते । एतच्च नैर न्तर्य तदेवोपपद्यते यदि स्वरसामशन्द सप्तदशस्तोममतिदिशति-ना न्यथा। तस्मात् धर्माणामतिदेशक स्वरसामशन्द इत्यभ्युपगन्तव्यमिति। पतदभिप्रेत्याह-धर्मेति । 'स्वरसामशब्द '-'धर्माणाम्' गवामय निकानाम्-'अतिदेशी' अतिदेशक इति सम्बन्ध ॥१०॥ (११) ७।३।२८-२६ नोत्पादयेद् वस्त्रमनश्च यज्ञे (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) 'वासो ददाति 'अनो ददाति' इति श्रूयते । चासो घानक्रि यया निप्पद्यते अनश्च घर्धकिरतदारुततणप्रियया । (३) तर सन्देह -यास शब्द अन शदश्च किं प्रियानिमित्तौ सन्तौ बियामतिदिशत - -उत प्राकृतिनिमित्तौन क्रियातिदेशकापिति । (४) पूर्वपक्ष न्यथा यूपशब्दस्य शास्त्रीयच्छेदनतक्षणादिप्रिया प्रवृत्तिनिमित्त -तथा वास शब्दस्य लौकिकी तन्तुवानप्रिया, अन श घ्दस्य च घर्धविस्तदारुतक्षणादिकिया। तस्मात् वास शब्दोऽन शन्द श्च मियातिदेशकौ-तथाच यानक्रिया तक्षणफिया च कारयित्वा घरु शकट चोत्पाघ दातव्यमिति । (५) सिद्धान्त -गवादिशब्दयदातिवाचकावेतो पासोऽन शब्दो। वस्त्रे शकटे च तत्तक्रियामनुपलभ्यापि प्रारतिमानमुपलभ्य धास शब्द मन शब्द च प्रयुञ्जते । तस्माद् वास शब्दोऽन शदश्च न मियामति दिशतः। तस्माद्वानेन तक्षणेन च यत्रशक्टयोरुपादन दानकाले नाव श्यकमिति । पतभिप्रेत्याह नेति । घनम्। 'अन' शक्ट-च-'यज्ञ' यशान भूतदानकाले-'ना 'उत्पादयेत्' तत्कालीनयानतक्षणनियाभ्याम्, अपितु यथोपलधे एव दातध्ये वास शक्टे इत्याशय ॥ ११ ॥ (१२) ७३३३३०-३२ स्तोत्रे बसौ लौकिक एवं वह्निः । (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) गर्गनिराव प्राज्यदोहसामानि प्रमृत्य भ्रूयते-'अग्निमुपनि धाय स्तुवीत इति । (३) तत्र सन्देह -किमत्रोक्तोऽग्निदिकोऽभिप्रेतस्तथा धाधाना दिशियामतिदिशति --उत लौकिक एचति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (१) पूर्वपक्षः-वैदिक एवायमग्निः-प्राधानाद्यग्निसंस्कारस्य सकलवैदिकर्मशेषभूतत्वात् । ततश्चाधानादिसंस्कारोतिदिश्यते इति । (५) सिद्धान्तः-पाहवनीयशब्दवन्नाग्निशब्दः संस्कारनिमित्तः- अपि तु जातिनिमित्तो वासाशब्दवत् । तथासति लौकिकत्वानाधाना- दिसंस्कारमतिदिशति । एतदभिप्रेत्याह स्तोत्र इति । 'स्तोत्रे' अग्निमुपनिधाय स्तुबीतेति विहिते स्तवने-'सौ' अत्रोक्तः-'वह्निः' अग्निः-'लौकिक एव' न तु. वैदिकः-ततश्च नाधानादिसंस्कारातिदेशक इत्याशयः ॥ १२॥ (१३) ७३३३३-३५ यूपस्य नैवोपशयेऽङ्गजातम् (१) अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) एकादशानां यूपानां समूहे दक्षिणतोऽवस्थापितो यूपः 'उप- शयः श्रुतः-'उपशयो यूपो भवति' इति । पुनः श्रूयते 'यहक्षिणत उपशय' इति। (३) तत्र सन्देहः-किं यूप इति नाम उपशये परिव्याणादियूप. संस्कारमतिदिशति न वेति । (४) पूर्वपक्षा-संस्कारनिमित्तको हि यूपशब्दः । प्रयुज्यते चा- यमुपशये । तस्मात् उपशये संस्काराणामतिदेश इति । (५) सिद्धान्तः-नास्त्युपशये संस्कारस्य प्रयोजनम् । पशुं नियो- तुमेय यूपः संस्क्रियते । पशुश्च दशस्वेव यूपेषु नियोजितो नैकादशे उप. शये । तथा चोक्तम्-'सर्वे वाऽन्ये यूपाः पशुमन्तः अथोपशय एवापशुः' इति । तस्मान्न यूपशब्दः संस्कारधर्मानतिदिशतीति । एतदभिप्रेत्याह यूपस्येति । 'उपशये' उपशयनामके एकादशे यूपे- 'यूपस्य' परिव्याणादिसंस्कृतस्य-'अगजातम्' परिव्याणादिसंस्कार- फलाप:-'न-प्रतिदिश्यते इति शेषः ॥ १३॥ (१४) ७३।३५-३६ धर्मातिदेष्टा न च पृष्ठशब्दः । (१)अतिदेशापवादोदाहरणम् । (२) अग्निचयने थ्रयते-'पृरुपतिष्ठते' इति। पृष्टशब्दश्च ज्योति- टोमे माध्यन्दिनसवनगतस्य स्तोत्रस्य फर्मणो नामनि स्थितम् (२३)। (३) तत्र सन्देहः-पृष्ठशन्दश्चयने प्रयुज्यमानः किं पृष्ठधर्मानुप. स्थानेऽतिदिशति न वेति । (१) पूर्वपतः-अग्निहोत्रशब्दवत् पृष्ठशब्दः पृष्टधर्मानतिदिशतीति । (५) सिद्धान्तः-पृष्टशब्दो मन्त्रपरः, न कर्मपरः । यद्यपि स्तोत्र याची पृष्ठशन्दस्तयाऽप्यत्र तत्साधनभूतान रथन्तरादिसामोपेत ·२९२ मीमासानुषमणिका पाशर इत्यादि मन्त्रानुपलक्षयति । एर च न पृष्टधर्मानतिदिशतीति । एतदभिप्रेत्याह धर्मेति । 'पृष्टशन्द '-'धर्माणाम्। पृष्ठधर्माणाम् 'म तिदष्टा' अतिदेशको-'न'-भवतीति शेषः ॥ १४ ॥ पाद उतीये खलु सप्तमस्य न्याया इहोक्तास्तु चतुर्दशैव । स्पष्टम् ॥ इति सप्तमस्य तृतीय । अथ सप्तमस्य चतुर्थः पादः। [आनुमानिकातिदेशनिरूपणपर । (१) ७।४।१ सौर्येऽनुमेयान्यगानि (१) प्रत्यतभुया नाम्ना चातिदेश विचारिते श्रानुमानिकोऽति देशोऽधुना विचार्यते । (२) 'सौर्य चरु निर्वपेद् ब्रह्मपर्चसकाम' इति श्रूयते । (३) तत्र सन्देह -फिमस्मिन् सौर्ये कर्मणि कैपि धर्मा अति दिश्यन्ते न घेति । (४) पूर्णपक्ष -सौर्य यघातादयो धर्मा न प्राप्नुवन्ति-प्रापक प्रमाणाना श्रुतिलिङ्गादीनामभावात् इति । (4) सिद्धान्त -सौयों याग उपकरणापेक्ष करणस्वात् लौकि कभोजनवत् घेदिकदर्शपूर्णपासरचेति । एतदभिप्रे याह-सौर्य इति । 'सौर्य तन्नामफे कर्मणि-'अहानि 'अनुमेयानि अनुमानेन प्रापणीयानीत्यर्थ ॥१॥ (२) ७४।२-१२ वैदिकान्येव तानि तु । (१) पूर्याधिकरणशेष । (२) आनुमानिकाम्यहानि सौर्य प्राप्तानीति स्थितम् । (३) तत्र सदेहा-इमानि अङ्गानि कि येदिकानि, उत लौकिका नि इति । (४) पूर्वपक्ष -सोयें चरायपेक्षितोऽङ्गकलापो लौकिक एव ग्रही तध्या । लौविषस्यैव पेनापि कर्मविशपेण सह नियद्धत्याभायात् । .

·मीमांसामएडनमण्डिता । दिकस्तु प्रकरणेन तत्तत्कर्मविरोपे एव नियद्धो न तस्माद् वियोजयितु शक्य इति । (५) सिद्धान्त:--सौयं कर्म वैदिकम् । वैदिके च कर्मणि वैदिकस्यै- वेतिकर्तव्यताकलापस्य बुद्धिसनिकृष्टता। किञ्च 'प्रयाजे प्रयाजे कृष्ण- लं जुहोति' इति सौर्ययागविशेषे कृष्णलहोमविधानाय सिद्धवत् प्रया- जोऽनूद्यते । इदं च वैदिकेतिकर्तव्यतायाः प्रापणे लिगम्भवति । तस्मा. दैदिकान्यगानीति । एतदभिप्रेत्याह वैदिकानीति । 'तानि' सौर्य ऽनुमेयान्यगानि-'वैदि. कानि पकान लौकिकानीत्याशयः ॥२॥ (३) ७४।१३-२० सत्रैकाहागमेवात्र (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) 'प्रजाकामा गवामयनमुपेयुः' इति गवामयनसत्रं विधायोक्ताः 'ज्योतिर्गौरायुः इति त्रयो यागाः । (३) तत्र सन्देहः-एतेषु त्रिपु यागेषु किं द्वादशाहिका धर्मा अनु- प्ठेया: :-उत ऐकाहिका इति । (४) पूर्वपक्षः-गवामयनं हि द्वादशाहविकृतिः। अतस्तत्सम्यन्धि. स्यलिङ्गेन तदीयधर्मप्रापकचोदकोऽनुमीयते । तस्माद् द्वादशाहिका एय धर्मा ज्योतिरादिपु त्रिपु यागेविति । (५) सिद्धान्तः-उक्तयागनयाद भिन्नास्तन्नामका एवान्ये प्रयो या- गास्सन्त्येकाहाः। तेपामेकाहानां धर्मा विचार्यमाणयागेषु प्राप्ताः । प्रापकं च नाम अनुमिताचोदकाद् बलवत्तरम् , प्रत्यक्षश्रुतत्यात् । त. स्मादानुमानिकस्य द्वादशाहिकधर्मप्रापकस्य चोदकस्य घाधितत्यादै- काहिकीतिकर्तव्यता ग्राह्य ति । एतदभिप्रेत्याह सति । 'अन्ना गवामयनिकज्योतिरादियागेपु-स. पु' ये 'पकाहा तेषां यत् 'अङ्गम्' धर्मजातम् तदेव-प्राहमिति शेषः॥३॥ पादेऽधिकरणत्रयम् । स्पष्टम् । इति सप्तमस्य चतुर्थः । इति सप्तमाध्यायः।

·अथाष्टमोऽध्यायः । [अतिदेशविशेपनिरूपणपरः] प्रथमः पादः । [स्पप्टेन लिङ्गेनातिदेशपरः] (१-२) ८११।१-२ सौर्ये चरावगविशेष इष्टः स चोदना लिङ्गसमानभावात् । (१) सामान्येनातिदेशो योऽनुमानात् स निरूपितः । विशेषेणातिदेशो यः सोऽष्टमेऽथ निरूप्यते ॥ (२) अविहितधर्मकेषु कर्मसु चिहितधर्मफेभ्यो धर्मा प्रतिदिश्यन्ते इति सप्तमेऽध्याये स्थितम् । यथा दर्शपूर्णमासधर्माणां सौर्ये । (३) तदानी सन्देहः-एकस्मिन् कर्मणि ये धर्माः समाम्नायन्ते ते कि सर्वे अविहितधर्मतिदिश्यन्ते उत केचिदेव । यथा कि सपा दर्शपूर्णमासधाणां सौर्येऽतिदेश उत पाश्चिदेवेति । [यदि सर्वे प्रा. सास्तहि अतिदेशविशेषचिन्ता नैव कार्या-यदि न सर्व तहि विशेषचि. न्ता शावश्यकी। (४) पूर्वपतः-सर्वेऽतिदिश्यन्ते-प्रविशेषात् । निर्वपतीति साधा रणशन्दरूपेण लिङ्गेन दार्शपौर्णमासिकधर्मसम्बन्धिना सकला दर्शपूर्ण- मासेतिकर्तव्यता सौर्य प्राप्नोतीति- अतिदेशविपये विशेषचिन्ता नैच कार्येति । (लसिद्धान्तः-शास्त्रार्थव्यवस्थाऽस्ति नियामिका । यथा दर्शपूर्ण- मासधर्माणां मध्ये ये पाग्नेयस्य धर्माते एव समानदेवतात्वरूपेण लि. विशेषेण सौर्येऽतिदिश्यन्ते-नान्ये दर्शपूर्णमासधर्माः। एवं सतिय स्येव प्रयोजनमतिदेशविशेषचिन्ताया इति । पतदोपोधातिकाधिकरणमभित्याह सौर्य इति । 'सौर्य वरौ' सौ. यंचनिर्वापरूपे कर्मणि-'अहविशेषः दर्शपूर्णमासानानाम्मध्ये कतिपः यान्येवाङ्गानि, न सर्वाणि-g: अतिदेष्टुमिति शेषः । यथा चैवं तथा प्रतिहटान्तमतिदेशे विशेषचिन्ता कर्तव्येन्याशयः ॥ १॥ उक्त सिद्धान्ते पूर्वपक्षिण प्राक्षेपः-आग्नेययागसम्बन्धीनि यानि ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २६५ लिहानि तेषां धर्मातिदेश.नियन्तु सामर्थ्यनास्ति-तेपामशब्दरूपत्वेन शब्दैकसमधिगम्येऽर्थे प्रामाण्यायोगादिति ॥ अस्याक्षेपस्योत्तरमाह स चोदनेति । अङ्गविशेषस्यैवातिदेश इति यो नियमः 'स'-'चोदना' श्रुति- प्रमाणक एव-कस्मात्-लिङ्गसमानभायात्' 'लिङ्गस्य' श्रुत्या 'समान- भावात्' तुल्यप्रामाण्यात् , साक्षाच्छुत्यभावदशायां लिङ्गस्य श्रुतौ प्र- वेशादित्यर्थः ॥२॥ [अत्राधिकरणद्वयस्वरूपं यद्यपि भाप्यादिधृतस्वरूपाद् भिन्नमिव प्र. तिभाति तथापि तात्पर्यतो नास्ति भेद इत्यवधेयम् ।] (३) ८।१।३-१० न सोमयागो भवतीष्टिधर्मा (१) अतिदेशविशेषविचारः प्रस्तूयते (२) 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति श्रूयते । (३) तन सन्देहः-अस्मिन् यज्ञ के धर्माः-किमैटिका एच उत स्व. तन्त्रा इति । (४) पूर्वपक्षः-सोमयागे प्रधानयागात् प्राक् चतस्र इष्टयः-दीक्ष- णीया प्रातिथ्या प्रायणीया पशुश्चेति । एतासु सर्वासु इटिपु इष्टिप्रक- तेर्दर्शपूर्णमासस्य धर्मा अनुष्टीयन्ते । तदनन्तरं च कर्तव्ये सोमयागे ते एव धर्माः सान्निध्येनोपस्थिताः । तस्मात् सोमयागेऽपि ऐटिका एव धर्माः। (१) सिद्धान्तः-सोमयागस्य सकलोऽङ्गकलापः प्रत्यक्षाभिरेव श्रुति. भिरुपदिष्टः । तेनैव च निराकाङ्क्षत्वाद् यागस्य नाष्टिकधर्मातिदेश- स्यावसर इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'सोमयाग:-'इटिधर्मा' इष्टर्धर्मा एव धर्माः यस्य स तथाभूतः-'न भवति'-अपि तु स्वतन्त्रा एवास्योपदिष्टा धर्मा इत्याशयः॥३॥ (४) ८।१।११ दर्शष्टिधर्मः सकलेष्टिगामी । (१) अतिदेशविशेषविचारः । (२) इष्टय उदाहरणम् । (३) तत्र सन्देहः-इटिपु किं दार्शपौर्णमासिका एच धर्मा इति नि- यमः-उत दार्शपौर्णमासिकाः सौमिका वेति अनियम इति । (४) पूर्वपक्षः-दार्शपौर्णमासिकसौमिकयोरल्यतरो ग्रायः । उभयो- रप्यतिदेष्टुमर्हत्यादिति । (१) सिद्धान्तः कपालनिळपादिभिलिङ्गैर्दाशपौर्णिकानामेय धर्माः यामतिदेश इति नियम एवेति । .

·भावः ॥४॥ . मीमांसानुक्रमणिका एतदमित्याह शेति । 'दशथिधर्म: दार्शपौणमासिटिको यो घ. मास एवं सक्लासु' सर्वासु 'इष्टिपु' गच्छति प्राप्नोत्यतिदेशेनेति , (५) ८।१।१२ इष्टर्भवेद दक्षपशुर्विकारः (१) अतिदेशविशेषविचारः। (२) अस्त्यग्नीपोमीयः पशुः । (३) तत्र सन्देहः-अत्र किमैष्टिका धर्मा उत सौमिका इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्ववदा निर्वापादिलिद्गाभावात् नातिदेश पेटिका. नां धर्माणामिति । (५) सिद्धान्त:-'श्राग्नेयमाकपालम्' इत्यत्रोत्पत्तियाक्ये यथा द. ध्यदेवते सुव्यक्तमुपदिष्ट तथव 'अग्नीपोमीयं पशुम्' इत्यत्रापि । तदेवं व्यक्तद्रव्यदेवतत्वमेकं लिङ्गम् । 'एकादश प्रयाजान् यजति' इति प्रयाज. पत्त्यं द्वितीयं लिङ्गम् । एवं बहनों लिहानां सद्भावात् ऐष्टिकधर्माणाम. तिदेशः पशाचिति । पतदभिप्रेत्याह इटेरिति । देक्षपशुः अग्नीपोमीयः पशु:-'इट' वि. कारः वितिः-'भवेत्-तथाच प्रतिधर्माण विकृती प्राप्तत्वात-भय- ति पेटिकघर्माणां पशौ शामिरित्याशयः ॥ ५ ॥ (६) देवस्य चान्ये पशवो विकाराः। (१) अतिदेशविशेषविचारः। (२) सन्ति सपनीयादयः पशुयन्याः । (३) तत्र सन्देहः-तेषु दर्शपूर्णमासस्य धर्मा उत देशस्याग्नीपो. मीयस्येति । (४) पूर्यपक्षा-दर्शपूर्णमासधर्मा एयात्र निषिशन्ते । दर्श पय होतेषां प्रतिः । अग्नीपोमीयस्तु न प्रकृतिः । तम्मासस्य धर्मा नाति. देशाही इति। (५) सिद्धान्तः-मालम्मनमानीयोमीयपशोलिङ्गम्-तच सपनी- यादिप्यप्यस्ति । तथा प्रातःसघनीयादिषु चपाप्रचारोऽपर लिङ्गम् । दर्शम्प्रति विकृतित्वेऽप्यग्नीपोमोपस्यान्यत्र सपनीयादौ प्रतित्व न विध्यते । तस्मादुत्तलि रानीपोमीयस्य दक्षस्येय धर्माः सपनीयादि. बीतीदश्यन्ते इति। एतदभिप्रत्याह-देशति । 'अन्ये पशवः सयनीयानुयायनिक दादिपशुयागा:-देक्षस्था अग्नीषोमीयस्य-विकाराः पितयः-अ. तोनीयोमीयस्येय धर्मान् गृहन्तीत्याशयः ॥

·पुन'मामासा यो मीमांसामण्डनमण्डिता. (७) दी१११४ सौत्यस्य चैकादशिनेषु धर्माः (१)अतिदेशविशेषः । (२) सन्त्येकादशिनाः पशवः-श्राग्नयः कृष्णप्रीवा-सारस्वती मेपी-धभुः सौम्यः--पौष्णः श्यामः-शितिपृष्ठो याहस्पत्यः-शिल्पो पैश्वदेवा-ऐन्द्रोऽरुण:-मारुतः फरमाप:-ऐन्द्राग्नः संहितः-अधोरामः सावित्रः-वायणः कृष्णः -इति-अश्वमेधप्रकरणे पठिताः पिहितास्त्र ज्यो. तिष्टोमप्रकरणेऽपि। (३) तन सन्देहः-एतेषु कुतस्त्या धर्माः-किमग्नीपोमीयस्योत सवनीयस्येति । (४) पूर्वपतः-अग्नीपोमीयः पशूनाम्प्रकृतिरिति पूर्वाधिकरणे स्थितम् । तस्माद् पशुविकृतिभतेप्वैकादशिनेषु तस्यैव धर्मा प्रतिदि. श्यन्त इति। (५) सिद्धान्तः-सयनीयपशौ रशनाद्वयम्-तथैकादशिनेप्वपी. ध्येकं लिङ्गम् । सुत्याकालीनत्वं च यथा सपनीयस्य तथैकादशिनां चेति द्वितीयम् । एवं लिगद्वयेन सवनीयस्यैव धर्मा एकादशिनेष्वति. दिश्यन्त इति । एतदभिप्रेत्याह सौत्यस्येति । 'एकादशिनेषु' पशुयागेपु-'सौत्यस्य सुत्याकालीनस्थ सघनीयस्यैव पशोः-'धर्मा-प्रतिदिश्यन्ते इति शेष.॥७॥ (८) ८१।१५ गणेषु चैकादशिनस्य धर्माः । ।' (१) अतिदेशविशेषः । (२) काम्यपशुगणाः श्रूयन्ते-'वसन्ते ललामांस्त्रीन् घृपमानाल. (३) सत्र सन्देहः-एतेषु गणेषु किमग्नीपोमीयस्य धर्मा उतैका- दशिनानामिति । (४) पूर्वपतः-गान रशनाम्यादि लिङ्गमुपलभ्यते । प्रकृतिश्च पशनामग्नीषोमीयः । तस्मादग्नीपोमीयस्यैव धर्माः पशुगणेष्वतिदि. भेत' इत्यादयः। श्यन्त इति । (५)सिद्धान्तः-अस्ति गणस्वं लिङ्गं पशुगणेषु एकादशिनेयु च । तस्मालिङ्गात् एकादशिमाः गणप्रकृतय इति सिद्धम् । तस्मात् पशु- गणेप्चैकादशिनानामेव धर्मा प्रतिदिश्यन्ते इति । पतमित्याह गणेचिति । 'गणेषु -''-'एकादशिनस्य' 'धर्माः अतिदिश्यन्त इति शेषः-न त्यग्नीपोमीयस्येत्याशयः ॥ ८॥ ३८ मी० क० ·मीमांसानुक्रमणिका (६) १२१६ अव्यक्तयागेपु त सामघर्माः (१)अतिदेशविशेषः। (२)"विश्यजिता यजेत'-'यमिजिता यजेता-द्वादशाहेन यजे. त'-त्येयातीयका अकथितस्यदेयताका अध्यक्ता यागाः । (३) तेषु सन्देवा-सत्र के धर्मा:-पेटिका पय उत सोमिकर एवं उत विषएपः इति। (४) पूर्वपक्षः-नियमे प्रमाणामायादैच्छिको विकल्प इति । (५)सिद्धान्त:-अस्ति सोमसाम्यमव्यक्तालगत्येन । 'ज्योतिष्यो- मेन यजेत' इत्यत्र सोमस्योत्पत्तिवाक्ये यथा द्रव्यदेवते नोक्तो तथैव घिश्यजिदादावपि । अनेन च साम्येन सौमिफा एवं धर्मा अधातिदि श्यन्ते इति । एतदभिप्रेत्याह-अय्यक्तेति । 'अव्यक्तेपुर अकथितद्रव्यदेवतेपु-'तु'- 'सोमस्या सोमयागस्य-'धर्मा:-प्रतिदिश्यन्ते इति शेपः ॥६॥ (१०) ८१११७ स्याद द्वादशाहोक्तमहर्गणेषु । (१) अतिदेशविशेषः। (२) सन्त्यहर्गणाः द्विरापादया शतरात्रपर्यन्ताः। (३)वत्र सन्देहः-अन सौमिका धर्मा उत द्वादशाहिक इति । (४) पूर्वपतः-पूर्वपदव्यक्तत्वलिड्न सौमिकानामेयात्रातिदे. (५) सिद्धान्तः-शिराप्रपदान्तर्गतो रानिशब्दः पठिघटिकारमकका. लपरः-तादृश एच द्वादशाहपदान्तर्गतोऽहाशब्दः । इदमेकं विशेपलि. जम्-अहस्सङ्घत्वं द्वितीयम्-द्वादशदीक्षत्वं तृतीयम् । एमिलि दशा. हधर्माणामेवातिदेशोऽहर्गणेषु इति । पतदभिप्रेत्याह स्यादिनि । 'अहर्गणेषु' द्विराप्रादिपु-'द्वादशाहोक्त- महादशाहसम्बद्धमेय धर्मजातं-'म्यात्' प्रतिदिष्टमिति शेषः ॥ १०॥ (११) ८१।१८ गव्यस्य सांवत्सरिका विकाराः (१) अतिदेशविशेषः । (२) सन्ति संचासरसत्राणि-श्रादित्यानामयनं तपस्विनामयन- मित्यादीनि । (२)स सन्देहः -पत्र किं. गवामयीनका धर्मा उत द्वादशा हिका इति । (४) पूर्वपक्षः-अहर्गणत्वादिलिरुन द्वादशाहधर्मा एवान क्षा इति । प्रा ·मीमांसामण्डनमण्डिता। २९९ (५) सिद्धान्तः-अस्त्यत्र विशेषलिङ्गम्-संवत्सरसाध्यत्वं गवाम. यनेषु संवत्सरसत्रेषु चेत्येकम् । 'यतय उपगायन्ति' इति महावतिकस्यो. भयत्र दर्शनमित्यपरम् । अनेन च लिगद्वयेन गवामयनिकानामेव धर्मा- रणामत्रातिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह गव्यस्येति । 'सांवत्सरिका' संवत्सरसत्रयागाः- 'गव्यस्य' गवामयनस्य--'विकारा' विकृतयः--तस्मात्तस्यैव धर्मान् गृह्णन्तीत्याशयः॥ ११ ॥ (१२) ८।१।१६ निकायिनां पूर्ववदुत्तरेषु । (१) अतिदेशविशेषः। (२) साद्यस्का इत्येकनामका एकसववर्तिनः यहवो यागाः श्रुताः। एतेषु प्रथमः साद्यस्को धर्मसंयुक्त आम्नातः इतरे तु धर्मरहिता एव । (३) तत्र सन्देहः--एतेषु धर्मरहितेषु के धर्माः--किं सौमिका उत प्रथमसाद्यस्कोक्ता इति । (४) पूर्वपक्षः--अव्यक्तत्वसाम्यात् सौमिका इति । (५) सिद्धान्तः--एकनामस्वमेकसङ्घतित्यमिति लिङ्गद्धयेन प्रथ- मसाद्यस्कगता एव धर्मा द्वितीयादिपु साद्यस्केष्वतिदिश्यन्ते इति । एतदभिप्रेत्याह निकायिनामिति । 'निकायिनां'--'निकायः सङ्घः सोऽस्ति येषां ते 'निकायिनः एकसङ्घतिनो यागाः, साद्यस्का साहस्रा इत्यादयः, तेषां मध्ये-'उत्तरेषु' द्वितीयादिपु-'पूर्ववत्'-'पूर्व प्रथमो यागस्तदनुसारी एव-'धर्म' इति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) ८१२२०-२२ फलादयोऽन्यत्र न चातिदेश्या: (१) अतिदेशापवादः। (२) दर्शपूर्णमासेष्टौ फलं (स्वर्गः)-नियमः ( यावजीयकत्व- म्)-कर्ता (स्वर्गकामः)-सङ्घः (आग्नेयादीनां परणां साहित्यम् ) इति चत्वारः ॥ सन्ति च सौर्यादय इशिविकृतयः । (३) तत्र सन्देहः-सौर्यादिपु विकृतिषु पते फलादयोऽप्यतिदि- श्यन्ते न घेति । (४) पूर्वपक्षः-यथा प्रयाजादिधर्माः सौर्यादिष्यतिदिश्यन्ते तथा फलादयोऽप्यतिदेष्टन्या इति। (५) सिद्धान्त:-कर्मसु भवति विध्यादिः विध्यन्तश्च । कर्म त. सम्बन्धि फलादिकं च 'विध्यादि। इतिकर्तव्यतादिधर्माश्च 'विध्यन्तः । सौर्यस्य 'विध्यादिः' प्रत्यतश्रुतः 'सोय चई निर्यपेदित्यत्र । अतो वि. ध्यादे स्ल्याकाङ्क्षा सोयें। धर्माणान्त्वनुकवाद विध्यन्तामा ·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३०१ एतदभिप्रेत्याह-सौर्य इति । 'सौर्य' यागे-'अभिमर्शमन्त्रा' पौर्ण- मासिकाश्चतुझेतनामकाः पृथिवीहोतेत्यादिकाः, तथा च दाशिकाः पञ्च- होतृसंशका अग्निहोतेत्यादिका मन्त्रा:-'विकल्पात् विकल्पमाश्रित्य- प्रयोज्या इति शेषः ॥ १५॥ (१६) ८१२२७-३१ आग्नेयविध्यन्तमुपैति सौर्यः । (१) अतिदेशविशेषः । (२) सौर्य दर्शपूर्णमासधर्माणामतिदेश इति स्थितं चतुर्थेऽधिक- रणे । सन्ति तु दर्शपूर्णमासयागे अनेकानि कर्माण्याग्नेयादीनि । (३) तत्र सन्देहः-किं दार्शपौर्णमासिकस्य यस्य कस्यचित् कर्म- णो धर्माः सौर्येऽतिदिश्यन्ते उत श्राग्नेयस्यैवेति । (४) पूर्वपतः-यस्य कस्यापि धर्माः सौर्य कर्वव्याः-विशेषनि- यामकस्याभावादिति । (५) सिद्धान्त:-अस्ति देवतैक्यं नियामकम् । यथा आग्नेये सूर्यो देवता तथैव सौर्येऽपीति 'अमुमेवादित्यम्' इत्यर्थवादेन सूचितम्। तस्मा- दाग्नेयस्यैव धर्माः सौर्ये इति । एतदभिप्रेत्याह आग्नेयेति । 'सौर्य' यागः-'आग्नेयम्या यागस्य 'विध्यन्त धर्मजातम्-'उपैति' प्राप्नोति । इतिकर्तव्यतादिधर्मा विध्य. न्तशब्देन व्यपदिश्यन्ते, कर्म स्वयं तु विध्यादिशब्देनेति ध्येयम् ॥ १६ ॥ (१७) ८।१।३२-३४ भवेदलीयो इविपः सदृक्त्वम् (१) अतिदेशे वलायलम् । (२) अस्त्यैन्द्रः-'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत्' इति । (३) तत्र सन्देहः-ऐन्द्रे कि देवतासाम्येन सान्नाय्यधर्मोऽतिदि. श्यते-उत हविस्साम्येन पुरोडाशधर्म इति । (४) पूर्वपक्षः-प्रथमोपाचत्यात मुख्यभूतो देव एव वली । तथाच देवतासाम्येन सान्नाय्यस्यैव धर्मोऽतिदिश्यते इति । (५) सिद्धान्तः-यागो हि त्यागरूपः । तत्र च त्यज्यमानतया हविरेव अन्तरङ्गम् । देवता तु मनसैवोद्दिश्यमानतया त्यागक्रियायां पहिरङ्गम् । तस्मात् अन्तरङ्गत्वेन हविस्सामान्यस्यैव बलवत्त्वात् पुरो. डाशधर्मस्यैवातिदेश इति । एतदभिप्रेत्याह भवेदिति । 'हविषा त्यज्यमानस्य द्रव्यस्य-'सद- फ्त्वम्। सामान्यम्-'यलीयः' बलवत्तरम्-'भवेत्'-देवतासामान्या- पेक्षयेति भावः ।। १७ ॥

·. ३०२ मीमांसानुक्रमणिका (१८) ८।१।३५-३६ चरौ हिरण्ये विधिपधः स्यात् । (१) अतिदेशविशेषः। (२)'प्राजापत्यं घृते च निर्वपेच्छुतकृष्णलमायुःकाम' इति कृष्ण- लं श्रुतम् । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् कृष्णले किमाज्यस्य धर्मा उत बीहेरिति । (४) पूर्वपक्षः-घृतस्यैव धर्मा कृष्णले अविदिश्यन्ते-तेजस्वि- त्वसाम्यादिति। (५) सिद्धान्तः-बोहिकृष्णलयोर्यादृशं पेशद्यसाम्यं न तादृशं धृतकृष्णलयोः । अथ च चरुशब्दः औषधद्रव्यविशेषः कृष्णलपु प्रयुज्य. मानः औषधधर्मानेवातिदिशति । तस्माद् नीहिधर्मा एव कृष्णले कर्तव्या इति । एतदभिप्रेत्याह वराविति । 'हिरण्ये' कृष्णले 'चरो'-'पोपट' बीहिसम्बन्धी-'विधिः' धर्म: स्यात्'-न त्वाज्यस्येति शेपः ॥१८॥ (१६) ८।११४०-४३ आज्यस्य धमों मधुनीरयोः स्यात् (१)अतिदेशविशेषः। (२)चित्रायामिष्टौ श्रूयते-'दधि मधु घृतं घाना उदकं तण्डुलाः, तत्संसृष्टं प्राजापत्यं भवति' इति । (३) तत्र सन्देहः-अत्र मधुनि उदके च किं पयसो धर्मा उत भाज्यस्येति । (४) पूर्वपक्षः-द्रयत्वसामान्यात् पयस एघ धर्मा ग्राह्या इति । (५) सिद्धान्तः-प्राज्येऽपि घहिसंयोगाद् द्रवत्वं भवत्येव । मधु उदकं च धृतेन समानवणे। भाज्यधर्माश्च उत्पयनादय बहवः शक्यन्ते मधूदकयोः कर्तुम्, नतु पयोधर्मा दोहनादयः । तस्मात् भाज्यस्यैव धर्मा ग्राह्या इति । एतदभिप्रेत्याह प्राज्यस्येति । 'मधुनीरयो मधुनि उदके च-~'श्रा- ज्यस्या धृतस्य–'धर्म' 'स्यात्' न तु पयस इत्याशयः ॥ १९ ॥ न्यायास्तु पादे नव वै दशापि ॥ स्पष्टम् ॥ इत्यष्टमस्य प्रथमः।

·अथाष्टमस्य द्वितीयः पादः। [अस्पष्टलिङ्गैरतिदेशः।] (१) चार-९ न वाजिने सोमधर्मः (१) अतिदेशविशेषविचारोऽनुवर्तते । (२) चातुर्मास्येपु वाजिनेन्याः श्रुता:--'वाजिम्यो वाजिनम् इति। (३) तत्र सन्देहः-किं वाजिने सौमिको विध्यन्तः उतैष्टिक इति । (४) पूर्वपक्ष:--'सोमो चै वाजिनम्' इति वाजिने सोमशब्दः प्रयुक्तः । सोमशब्दश्चाग्निहोत्रशब्दवत् धर्मानतिदिशति । तस्मात् सौ. मिका एव धर्मा वाजिने इति । (५) सिद्धान्तः-वाजिनं सान्नायविकृतम् । एवं च वाजिने पेप्टिकहविस्साम्यम् । तस्मादेटिक एव विध्यन्तः इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'वाजिने' यागे-'सोमधर्मः सौमिको विध्य. न्त:- अतिदिश्यते इति शेषः ॥१॥ (२) ८।२।१०-१४ पशुः सानाय्यधर्मका । (१) अतिदेशविशेषः। (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीयः-'अग्नीपोमीयं पशुमा. लभेत' इति । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् पशौ किम्पुरोडाशस्य धर्मा उत सा. स्नाय्यस्येति । (४) पूर्वपक्ष:- अग्नीपोमीये पशौ अग्नीषोमीयपुरोडाशस्य धर्माः कार्याः देवतैक्यात् इति । (५) सिद्धान्त:--सानाय्यं पशोरुत्पद्यते, पशुरपि पशोरुत्पद्यते । देवतासाभ्यापेक्षया हविस्साम्यं बलीय इति स्थितं प्रथमपादीयसप्तद. शाधिकरणे । तस्मात् सानाय्यस्यैव धर्मा इति । एतदभिप्रेत्याह । पशुरिति । पशुः अग्नीपोमीयः--'सान्नाय्यधर्मक' सानाय्यस्य धर्मा एच धर्मा यस्य स एवंभूत इति ॥ २॥ (३) ८।२।१५-१८ पयोधर्मा स तु भवेत् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अग्नीपामीयः पशुः सानाय्यधर्मक इति स्थितम् । (३) तत्रापि सन्देहः-पशौ कि दघ्नो धर्मा उत पयस इति । (४) पूर्वपतः--मूर्तत्वधनत्वसामान्यात् दन्त एव धर्माः पशाविति ।

·३०२ मीमांसानुक्रमणिका (१८) ८११३५-३६ चरी हिरण्ये विधिरापमः स्यात् । (१) अतिदेशविशेषः। (२) 'प्राजापत्यं घृते चरनिर्वपेच्छतरुणलमायुःकाम' इति कृष्ण- श्रुतम् । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् कृष्णले किमाज्यस्य धर्मा उत वीहेरिति । (४) पूर्वपक्षः-घृतस्यैव धर्मा कृष्णलं अतिदिश्यन्ते-तेजस्वि. त्वसाम्यादिति। (५) सिद्धान्तःमोहिकृष्णलयोर्यादृशं वैशद्यसाम्यं न तादृशं घृतकृष्णलयोः । श्रथ व चरशब्दः औपधद्रव्यविशेषः कृष्णलेषु प्रयुज्य- मानः औषधधर्मानेवातिदिशति । तस्माद् बीहिधर्मा एव कृष्णले कर्तव्या इति । एतदभिप्रेत्याह चराविति । 'हिरण्ये कृष्णले 'चरौ'-'श्रौपध: श्रीहिसम्बन्धी-विधिः धर्मः स्यात्-न त्याज्यस्येति शेषः ॥ १८॥ (१९) ११४०-४ आज्यस्य धो मधुनीरयोः स्यात् (१) अतिदेशविशेषः। (२) चित्रायामिष्टौ श्रूयते-'दधि मधु घृतं घाना उदक तण्डुला, तसंसृष्टं प्राजापत्यं भवति' इति । (३) तत्र सन्देहः-अत्र मधुनि उदके च किं पयसो धर्मा उत थाज्यस्येति । (४) पूर्वपक्षा-द्रवस्वसामान्यात् पयस एव धर्मा ग्राह्या इति । (५) सिद्धान्तः-श्राज्येऽपि यहिसंयोगाद् द्रवत्वं भवत्येव । मधु उदकं च घृतेन समानयणे । आज्यधर्माश्च उत्पवनाद्य बहवः शक्यन्ते मधूदकयोः कर्तुम्, नतु पयोधर्मा दोहनादयः । तस्मात् श्राज्यस्यैव धर्मा ग्राह्या इति । एतदभिप्रेत्याह प्राज्यस्येति । 'मधुनीरयोः मधुनि उदके च-'प्रा. ज्यस्य' घृतस्य-'धर्म: स्यात्' न तु पयस इत्याशयः ॥ १९ ॥ न्यायास्तु पादे नव वै दशापि ॥ स्पष्टम् । इत्यष्टमस्य प्रथमः।

·अथाष्टमस्य द्वितीयः पादः । [अस्पष्टलिङ्गैरतिदेशः1] (१)१२।१-९ न वाजिने सोमधर्मी (१) अतिदेशविशेषविचारोऽनुवर्तते । (२) चातुर्मास्येषु वाजिनेज्याः श्रुता: -'वाजिभ्यो वाजिनम्' इति। (३) तत्र सन्देहः-किं वाजिने सौमिको विध्यन्तः उतैष्टिक इति । (४) पूर्वपक्षा-'सोमो चै पाजिनम् इति वाजिने सोमशब्दः प्रयुक्तः । सोमशब्दश्चाग्निहोत्र शब्दवत् धर्मानतिदिशति । तस्मात् सौ. मिका एव धर्मा वाजिने इति । (५) सिद्धान्त:-वाजिनं सान्नाव्यविकृतम् । एवं च वाजिने पेष्टिफहविस्साम्यम् । तस्मादैष्टिक एव विध्यन्तः इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'वाजिने' यागे--'सोमधर्मः सौमिको विध्य- न्त:-'न' अतिदिश्यते इति शेषः ॥ १॥ (२) ८।२।१०-१४ पशुः सानाय्यधर्मकः । (१) अतिदेशविशेपः। (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुररानीपोमीयः-'अग्नीपोमीयं पशुमा- लभेत' इति । (३) तत्र सन्देहः--अस्मिन् पशौ किम्पुरोडाशस्य धर्मा उत सा. नाय्यस्येति । (४) पूर्वपक्ष:-अग्नीपोमीये पशौ अग्नीषोमीयपुरोडाशस्य धर्माः कार्याः देवतैक्यात् इति । (५) सिद्धान्तः--सानाय्यं पशोरुत्पद्यते, पशुरपि पशोरुत्पद्यते । देवतासाम्यापेक्षया इविस्साम्यं क्लीय इति स्थित प्रथमपादीयसप्तद- शाधिकरणे । तस्मात् सानाय्यस्यैव धर्मा इति । एतदभिप्रेत्याह । पशुरिति । पशु अग्नीपोमीया--'सान्नाय्यधर्मक, सानाय्यस्य धर्मा एवं धर्मा यस्य स एवंभूत इति ॥ २ ॥ (३) २०१५-१८ पयोधर्मा स तु भवेद (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अग्नीपामीयः पशुः सानाय्यधर्मक इति स्थितम् । (३) तत्रापि सन्देहः--पशौ कि दध्नो धर्मा उत पयस इति । (४) पूर्वपक्षः-मूर्तत्वघनत्वसामान्यात् दन श्च धर्माः पशाविति ।

·३०४ मीमासानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त -'द्रयति गच्छति' इत्यस्मिन् अथे द्रवर पशौ अस्ति । पयसि च द्रव स्पष्टम् । सातारपशुप्रभवत्याच पय प्रत्या सनतरम्--दधि तु पयसा व्यवहितम् । एकाहकालीने च पशुपयसी, यहकालीन तु दधि । तस्मादुतलि पयस एव धर्मा पशायतिदि श्यन्ते इति । एतदभिप्रेत्याह पय इति । 'स' पशु-'पयोधर्मा पयसो धर्मा एव धर्मा यस्य स एषभूत -'भवेत् ॥ ३ ॥ (४) बा२।१६-२३ आमिक्षायां पयोगताः । (१) अतिदेशविशेष । (२) भवति वैश्वदेवी श्रामिक्षा-'तप्ते पयसि दध्यानयति सा धैश्वदेव्यामिक्षा' इति । (३) तत्र स देह -श्रामिक्षाया कि दधिपपसोरुभयोर्धर्मा उतै पस्य-योकस्य हि कस्येति । (४) पूर्वपक्ष-सानाय्यगतयोधिपयसोरुभयोरपि जन्यते श्रा मिक्षा। तस्मादुभयोर्धर्मास्तस्यामिति । अथवा घनत्यसाम्यात् दधि मानस्येति । (५) सिद्धान्त -पयसि प्रामिक्षामुपादयितुमेय दध्यानीयते । तस्मात् पयस एप मुरयमामिक्षाजनरत्यम् । तस्मात् पयस एवं धर्मा प्रामिक्षायामिति । एतदमिप्रेयाह श्रामिक्षायामिति । 'प्रामिक्षायाम' 'पयोगता' पय सि घर्तमाना एय-'धर्मा यतिदिश्यते इति शपः ॥ ४॥ (५) धर्मो व्यवस्यया स्यात् (१) अतिदेशविशेषः। (२)भवति प्रायणीयाधहर्गणो द्वादशाह । स विविध सप्रम् अही नश्चेति । योश्चानयो पृथा धर्मा पाम्नाता 'पको द्वौ बहवो घाउही नेन यजेर'-'गृहपतिसप्तदशा स्यमृयिजो ब्राह्मणाः सप्रमुपेयुः" इति । (४) तत्र सन्देह -द्वादशाह कि द्वयोरपि सत्राहीनयोषिध्यन्तो ऽव्यवस्पया प्राप्त उत क्वचिदहीनस्य फ्यचित्सवस्यति ध्ययस्यति । (४) पूर्वपक्ष -बादशाहस्य द्विविधो यिभ्यन्त -सनस्य यही नस्य च । द्वादशाहोऽहगणानां प्रति-महर्गणषु च केचित् महीना पेचित् सत्राणि । तस्माद् व्यवस्थापफप्रमाणामापादुभयोरप्पति देश इति। ५) सिद्धात --उपलभ्यते व व्यवस्थापक रिलाम् । तथाहि ·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३०५ श्रासीरन् उयेयुः' इति चोदनास्वरूपम्-यजमानबहुत्वनियमः-ऋ. विग्यजमानैफ्यं चेत्येतानि सलिङ्गम् । 'यजति' इति चोदनास्वरूपम्- रजमानव हुत्वविकल्पः-ऋत्विग्यजमानभेदश्चेत्येतानि अहीनस्य लि. इम् । इति दशमीयपष्ठपादीयपोडशाधिकरणे स्पष्टम् भविष्यति । उप. लभ्यते चोभयमप्येतरिलड्गं द्वादशाहे-'द्वादशाहेन प्रजाफामं याजयेत्' द्वादशा हमृद्धिकामा उपेयु.'द्वादशाहमृद्धिकामा पासोरन्' इति च। द्विरात्रादिपु तु अहीनलिई यजतिचोदनैव-द्विरात्रेण यजेत' इत्यादि । त्रयोदशरानादिपुच सवलिङ्गमेव-त्रयोदशराममृद्धिकामा उपेयुः"चतु- दशराण प्रतिष्ठाकामा श्रासीरन' इति । तस्मात् यथालिहंधर्मव्यवस्थेति । एतदभिप्रेत्याह धर्म इति । 'यहां अहर्गणस्य-धर्म:'--'व्यवस्था पा' 'स्यात्'-यथालिङ्गं व्यवस्थितमेव स्यादिति ॥५॥ (६अ) ८२।२६-३२ सत्रं पञ्चदशाहकः । (१) अतिदेशविशेषः। (२) अस्ति पञ्चदशरात्र एवंविधा-'अग्निष्टोमस्त्रिरात्रो-दश. पत्र:-उदयनीयः-अतिरात्र' इति । (३) तप सन्देहः-किमयमहीन उत समिति । (४) पूर्वपतः-अहीन एवायम् । सत्रे आदायन्ते चातिराना, अत्र च अन्त एव अतिरामः । एकत्रातिरानत्वं चाहीनलिङ्गं दर्शितम्- 'यदन्यतरतोऽतिरास्तेनाहीनः' इति । एवं च समलिङ्गस्योभयतोऽतिरा. प्रत्वस्याभायात् अहीनलिस्य चैकतोऽतिराप्रत्यस्य सत्यादहीन ए. पायमिति। (५) सिद्धान्त:-'उपेयुः' इति चोदनास्वरूपं समलिङ्गम् । तद्यो. पलभ्यते पञ्चदशराप्रविधौ~'पञ्चदशरात्रमुपेयु इति । एतथ लिङ्गं विधिवाश्यगतस्यात् प्रयलम् । तस्मात् सत्रमेव पञ्चदशरात्रस्ततश्चास्मिन् सधर्मा पयातिदिश्यन्ते इति । पतदभिनेत्याह समिति । 'पञ्चदशाहक' पञ्चदशरात्रो याग:- 'समम् एएन सहोला उस्मान्दा सस्पर्म एष असिष्टम्या पादेऽस्मिन् भाप्यकारण पणन्यायाः समुदीरिताः। पष्टम् । इत्यष्टमस्य द्वितीयः। ३९ मी० नु० ·अथाष्टमस्य तृतीयः पादः। [प्रयलेन लिनेनातिदेशः] (१) ८१-२ हविर्गणे देवतया ऽतिदेशः (१) अतिदेशविशेषविचारोऽनुवर्तते । (२) अस्ति हविर्गणद्वयम्-'अग्नावैष्णवमेकादशपालं निर्वपेत' इत्यादिः प्रथमो हविर्गणः-'अग्नये शुचयेऽष्टाकपालम्' इति द्वितीयः । प्रकृतियागे चास्ति प्रथम प्राग्नेयो द्वितीयश्चानीपोमीय इति । (३) तत्र सन्देहः-डयोहविर्गण्योः कुत्र फस्य विध्यन्तः-किम- नावैष्णवे अाग्नेयस्य-शुचिदैवते चाग्नीपोमीयस्य--उत विपर्यय इति । (४) पूर्वपक्षा-यथा हविर्गणयोरग्नावैष्णवः प्रथमस्तथा प्रता. चामेयः प्रथमः । तस्मात् स्थानप्रामाण्यादग्नाचैप्णधे बामेयस्य वि- ध्यन्तः। एवमेव द्वितीये शुचिदैवते प्रकृतियागे द्वितीयस्थानस्थितस्या- ग्नीपोमीयस्य विध्यन्त इति । (५) सिद्धारता-अग्नावैष्णवानीपोमीययोरस्ति थूयमाणं साम्य दिदेवत्वरूपम् । तथा च शुचिदैवताग्नेययोरेफदेवतत्वं साम्यम् । एय. मनेन धूयमाणेन साम्येन द्विदेचते अग्नाचैष्णये द्विदेवतस्थानीयोमीयस्य- एकदेयते च शुचिदेवते फर्मण्येकदेवतस्याग्नेयस्य धर्मा प्रतिदिश्यन्ते । कर्मचोदनायां साक्षाच्छूता देवता अक्षिप्तात् स्थानात् बलवत्तरा। तस्मात् देवताप्रामाण्यं मुख्यम् स्थानप्रामाण्यं च जघन्यमिति। एतदभिप्रेत्याह हविर्गण इति । 'हविर्गणे'-धर्माणाम् 'अतिदेश'-- 'देवतया धूयमाणदेयतालिङ्गेन भवति-न तु फमलिहेनेत्याशयः ॥ १॥ (२) ८।३।३-५ नानाहिकानां विहिता विवृत्ता। (१)अतिदेशविशेषः। (२) जनकसप्तराचे प्रयते-'चत्वारि त्रिवृन्ति अहानि भवन्ति'- पुनश्ध नव विवृन्ति यहानि भवन्ति इति । - (३) तत्र सन्देहः-यद् द्वितीययाक्ये श्रूयते तत् किं प्रथमवाफ्यो. पापम्पारेत. मम्पायनानगताह शाहिकात्मा सद् यि- धीयते । एवं च किं तस्मिन् प्रथमोपात्तस्य धर्माणामतिदेश उत द्वाद- शाहिकानामिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३०७ (४) पूर्वपक्षः-त्रिवृत्सोमविशिष्टं यत् प्रथममुक्तं तस्यैव धर्माः स्त्रियहस्सु अभ्यसनीयाः-पूर्वाधिकरणन्यायेन त्रिवृत्वसामान्यस्य श्रूयमाणत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-चतुर्णामहां पृथग्भूतानां सङ्घात एव 'चत्वारिए. पदेन विवक्षितः । न चैकस्यैवावृत्त्या चतुस्सहातः सम्पद्यते । सन्ति तु एवंभूताः सदाताः द्वादशाहे । तस्माद् द्वादशाहस्यैव धर्मा अना- तिदेष्टन्या इति । एतदभिप्रेत्याह नानेति। नानाहिकानां द्वादशाहिकादीनि यानि चत्वारि अहानि तेषां-तान्येवानूध-'प्रिवृत्ता' त्रिवृत्त्व-विहिता' इति सम्बन्धः ॥२॥ (३) ८॥३॥६-७ अभ्यस्य धर्मः पडहस्य कार्य: (१) अतिदेशविशेषः । पूर्वाधिकरणापवादः। (२) पत्रिंशदात्रे श्रूयते-पडहा भवन्ति चत्वारो भवन्ति' इति । (३) तर सन्देहः-किमत्र द्वादशाहिकानां धर्माणामतिदेश उत पडहस्येति । (४) पूर्वपता-अहःसशकानां सोमयागानां सत्याविशेषः पड- हशब्दान्तर्गतेन पट्शन्देनाभिधीयते । सा च सस्या पुनश्चतुस्सहयया विशिष्यमाणाचतुर्विंशतिसायकानामहां सह पर्ययस्यति । अहःसदस्य च प्रतिदिशाहः । अतस्तलिङ्गस्य सवत्वस्य दर्शनात् द्वादशाहस्यैव धर्माःप्रवर्तन्ते । द्वादशाहस्य च द्विरावृत्या चतुर्विंशतिसझ्या पूर्यत इति। (५) सिद्धान्तः-पहिरहोभिनिप्पाचं फर्म पडहशन्दवाच्यम् । तेच कर्मविशेषाश्चत्वार युदाहृतवाक्ये उक्तम् । एवञ्च चतुर्यु परह- यागेपु पडहस्यैव धर्माः प्राप्नुयन्ति ! यदि च चत्वारः पाहाः परस्पर. विलक्षणा न स्युस्तहों क एव चतुरमभ्यसनीयः । एवं च पठहत्व. निरोपलिकन पडहस्येय धर्मा प्रतिदेश्या इति । एतदभिप्रेत्याह-अभ्यस्येति । 'पडहस्य' पडहयागस्यैव-धर्म:- 'अभ्यस्या चतुर्यारमावर्त्य-'कार्य:' अनुप्ठेपः-पत्रिंशदानामक कर्मविशेषे इति शेषः ॥३॥ (४) ८३८-६ संस्थादिनानां ग्रहणं दिनभ्यः । (१) अतिदेशविरोषः। सस्थागणा:-'अग्निष्टोमः पश्योपथ्यः-शता. नटोमं भरति-शतातिरा भयति' इत्येरमादयः । (२) भरन्ति ·मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देहः-एतेषु किं ज्योतिष्टोमस्य धर्मा उत द्वादशा- हस्येति । (४) पूर्वपक्षा-'उक्थ्यः-पोडशी-अतिरात्र:-अग्निष्टोमा इ- त्यादीनि भवन्ति ज्योतिष्टोमस्य नामानि । तस्मात् नामसाम्यलिङ्गेन संस्थागणेपु ज्योतिप्टोमस्यैव धर्मा अतिदेष्टच्या इति । (५) सिद्धान्तः-संस्थागणः सङ्घात्मकः । सङ्घात्मनां च कर्मणां द्वादशाह एव प्रकृतिः। तस्मात् सहस्यसाम्येन द्वादशाहस्यैव धर्मा अति. देशव्याः । उपथ्यादीनि च स्तोत्रनामानि । तथा च यस्य यस्य कर्मणः समाप्तियेन स्तोत्रेण क्रियते तस्मिन् कर्मणि उपथ्यादिशब्दो वर्तते । एवं च द्वादशगेष्यपि अहःसु उक्थ्यादिसम्भवः। तथा सति उपथ्यादिन फेवलं ज्योतिष्टोमस्यैव नामापि तु तत्तत्संस्थाविशिष्टस्य कर्मणः इति । एतदभिप्रेत्याह-संस्थेति । 'संस्थादिनानां गणचोदनया प्राप्तानां संस्थाविशिष्टानां दिनानां-'ग्रहणं' प्राप्तिरतिदेशः-'दिनेभ्यः' द्वादशा- हेभ्यो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ (५) ८।३।१०-११अहर्गणान्नोपचयो विधेयः (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) पूर्वोत्तेषु शतोक्थ्यशतातिरामादिषु कर्मसु स्तोत्रवृद्धिर- पेक्ष्यते । (३) तत्र सन्देहः-इयं स्तोत्रवृद्धिः किं द्वादशाहादुत ज्योतिष्टो. मादिति । (४) पूर्वपतः-शतोक्थ्यादीनि सङ्घात्मकानि । सङ्घात्मकानां च द्वादशाहः प्रकृतिः । तस्मात् द्वादशाहादेव स्तोत्र वृद्धिरिति । (५) सिद्धान्तः-उक्थयादिस्तोत्राणि एकाहज्योतिष्टोमे उत्पद्यन्ते । तस्मादेव च द्वादशाहेऽतिादश्यन्ते । यथा च द्वादशाहे एकाहज्योतिष्टो. मादेवातिदिश्यन्ते तथैव शतोक्थ्यादिग्यपि तस्मादेवातिदेहव्यानि-इति । एतदभिप्रेत्याह-महर्गणेति । 'उपचयः' स्तोत्रवृद्धिः-यः शतो. पथ्यादिषु अपेक्ष्यते स-अहर्गणास्' द्वादशाहात्-'न विधेयः अति. देष्टव्यः-अपि तु एकाहाज्ज्योतिष्ठोमादेयेति शेषः ॥५॥ (६) ८।२१२-३६ गायत्रता नासरलोपने स्पात् । (१) प्रतिदेशविशेषः। उपवयश्चिन्तितः । अपचय इदानी चिन्त्यते । (२) इदं धूयते-'वाजपेयेनेष्वा गृहस्पतिसयेन यजेत' इति । तर चेदं समाम्नातम्-'गायत्रमेतदर्भवति इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३०२ . (३) सन्देहः-कि प्रकृतिभूतज्योतिष्टोमोयानां त्रिष्टुब्जगत्या- दीनामतरलोपनेन गायत्रत्वं सम्पादनीयम्--उत उत्पत्त्यैव गायत्रीणां दाशतयोभ्य भागमं कृत्वेति । (४) पूर्वपक्षः-एकाहे बृहस्पतिसवे ज्योतिष्टोमान्तानां छन्दांसि त्रिष्टुयादीन्यतिदिष्टानि । तेप्यधिकाक्षराणि विलोप्य चतुर्विशत्यक्षरा- tण परिशेप्य गायत्रीत्वं सम्पादनीयमिति । (५) सिद्धान्तः~-वेदातरविलोपनमन्याय्यम् । तस्मात् दाशत. य्यामुत्पन्नास्वेव चतुविंशत्यक्षरासुऋक्षु वर्तमानः यः कश्चिदवान्तरजा- तिविशेषस्तहारैव गायत्रता । एवं च तासामेय ऋचामागमः कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह--गायत्रतेति । 'अक्षरलोपने' ज्योतिप्टोमीयत्रिष्टु- वादिछन्दसामरविलोपने सति, तनिमित्तका-गायत्रता' स्यात्'--अपि तु उत्पत्त्यैव गायत्रीणामागमेन गायत्रता सम्पादनी- येत्याशयः॥६॥ पादे तृतीये ध्रुवमष्टमस्य न्यायाः पडेवार सुधीभिरुक्ताः। स्पष्टम् । इत्यप्टमस्य तृतीयः। अथाष्टमस्य चतुर्थः पादः। { अतिदेशापवादनिरूपणपरः] (१) १९५-९ दर्विहोमपदनाम (१) दविहोमेऽतिदेशापवादे प्रदर्शयिष्यमाणे दबिहोमस्वरूपमेया- दौ चिन्त्यते। (२) इदमाम्नायते-'यदेकया जुहुयाद् दविहोमं कुर्यात्' इति । (३) तत्र सन्देहः -अत्र किं दर्षिरूपस्य होमगुणस्य विधियन दविहोम इति कर्मनामेनि। (४) पूर्वपक्षः-'दा होमः' इति व्युत्पत्या होमानुवादेन दा. ख्यो गुणो विधीयत इति ।

·मीमांसानुक्रमणिका
.
(५) सिद्धान्तः-लौकिके स्थालीपाकाटकादिहोमे शिष्टाचारात्
होमस्य साधनान्तरमेव प्राप्तम् । तणच तत्र नायकाशो दर्षिरूपसाधन•
म्य विधेः । वैदिके चाग्निहोत्रादो जुहादेरेव होमसाधनस्य विहितत्वात्
तत्रापि दवीं विधातु न शक्यते । तस्मानार्य दविहोमशब्दो गुणविधिरपि
तु कर्मनामधेयमेवेति।
एतद्भिप्रेत्याह-दीति । 'दविहोम' इति 'पदम्'-'नाम'-कर्मणो
नामधेयम्-न तु गुणविधिरिति शेषः ॥
[ दविहोमवाक्यं न गुणविधिरित्यधिकरणान्तरमेव भाष्ये पञ्चममा-
रभ्य नवमसूत्रपर्यन्तं धृतम् । एतच्च प्रथमाधिकरणान्तर्गतमेवात्र न्याय.
मालायाञ्च] ॥१॥
(२) ८।४।२-३ लौकिके वैदिके च तन् ।
(१) दविहोमस्वरूपविचारोऽनुवर्तते ।
(२) दविहोमपदन्नामेति स्थितम् ।
(३) तत्र सन्देहः-किमयं शब्दो लौकिकानां स्मार्तानामटका-
दीनां नाम उत सर्वेषां वैदिकानां लौकिकानाम्चेति ।
(४) पूर्वपक्ष:--'अम्बष्ठानां दापिहोमिको ग्राह्मण' इति स्मृतौ
अम्बष्ठस्यामिके स्मार्तहोमे दविहोमशन्दस्य प्रयोगो दृश्यते । तस्मात्
लौकिकस्यैव कर्मणः नामायं शन्द इति ।
(५) सिद्धान्त:-'दा होमो दविहोम' इति प्रतिनिमित्त
लौकिकवैदिकोभयसाधारणम् । तस्मात् सर्वस्यैव कर्मणो नामेदमिति ।
एतदभिप्रेत्याह-लौकिक इति । 'तत्' दर्यिहोम इति नाम 'लो.
कि वैदिक 'यः कर्मणि प्रवर्ती इति शेषः ॥२॥
(३) ८।४।५ जुहोतेरेव नामैवत्
(१) पूर्वाधिकरणशेषः ।
(२) लौकिकस्य धैदिकस्य च फर्मणो नाम दविहोमशब्द इति
स्थितम् ।
(३) तत्र सन्देहः किं यजतेर्जुहोतेश सर्येषां नामधेयमिदमुत
जुहोतेरेच केवलमिति ।
(१) पूर्वपक्ष:-सर्वेषां भवितुमर्हति-विशेषावणात् इति ।
(4) सिद्धान्तः-जुहोतायेव होमशब्दो मुख्यः । यजतेध तमा
मत्वं लक्षण्यैव स्यात् । तस्मात् जुहोतेरेवेदन्नामेति ।
एतदभिप्रेत्याह-जुहोतेरिति । एतत्' दर्यिहोम-'नाम'--'हो.
ते: होमरायाच्यस्यैव कर्मणः-न यजतिशब्दयाच्यस्येन्याशयः ॥ ३ ॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (४) ८४।१०-२८ दविहोमास्त्वपूर्वकाः । (१) दचिहोमे प्ररुतो विचार: प्रस्तूयते (२) दविहोमनामक कर्म स्थितम् । (३) किमेते विहोमा अपूर्वा उत कस्माश्चिकर्मान्तराद् धर्मग्रा- हिए इति । (४) पूर्वपक्षः-दविहोमेपूत्पत्तिवाक्ये देवताया अश्रवणात् अ. व्यक्तिलिङ्गेन सोमधर्मा एवातिदेष्टव्याः अष्टमाध्यायप्रथमपादनयमा. धिकरणन्यायनेति । (५) सिद्धान्त:-सोमे श्रुतं यजतिलिङ्गमत्र नास्ति । किंच 'पृथि. व्यै स्वाहा' इति दविहोममन्त्रेषु स्वाहाकार धाम्नातः । स च सौमिक- धर्मातिदेशे विरुध्येत- सोमें स्वाहाकारविरोधिनो वपटकारस्य थव. रणात् । उक्तमन्त्रेषु च पृथियादिदेवतानाम्प्राप्तन्याम्नास्ति दवताया अ. भावः । तस्माद् दविहोमा अपूर्वकर्माणि न कुतश्चिदतिदेशेन धर्मान् गृहन्तीत ॥४॥ (५) ८।४।२८ (अन्त्यभागः) वाक्याद धर्मातिदेशः स्पाद (१) पूर्वविचारशेपः। (२) दविहोमेपु नातिदेश इति स्थितम् । (३) एवसति सन्देह -किंसर्वत्रैवमेधातिदेशाभाव एव उत नेति । (५) पूर्वपक्षः-पूर्याधिकरणन्यायेन सर्वत्रैधमेवातिदेशाभायः इति । (५) सिद्धान्तः यत्र साक्षाद् यचन धूयते तत्र भवत्येवातिदेशो एतदभिप्रेत्याह--धाश्यादिति । 'वाक्या' प्रत्यक्षभुतियलात्- 'धर्माणाम् 'अतिदेशः एवेति सम्बन्धः॥ [ नेदमधिकरणं धृतंन्यायमालायाम् । नापि भाष्ये । अष्टाविंशति- सुत्रस्य भाप्यस्य अन्ते तु अय विषयो व्याख्यातो पर्तते । तन्मूलकतय. यान मराहनेनाधिश्रणान्तरमेव कृतमिति ध्येयम् ॥५॥ न्यायाः पश्चात्र कीर्तिताः। स्पटम्। इत्यष्टमस्य चतुर्थः। इत्यष्टमोऽध्यायः । . धर्मस्य ।

·श्रथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। (ऊहारम्भपरर) (१) ९।१।१ धर्मास्त्वपूर्वेण खलु प्रयुक्ताः (१) अतिदेशोऽएमेऽध्याय समाप्तो-मयमे पुनः । अतिदिष्टपदार्थानामूहानूहविचारणा ऊध- प्रारूतस्थानपतितपदार्थान्तरकार्यतः । ऊहः प्रयोगो विवृते अह्यमानतयोदितः ॥ इति । अतिदिएपदार्थस्य कार्ययशाद् रूपान्तरकरणमूहनमित्यर्थः । अहश्च विविधः-मन्नोहः सामोहः संस्कारोहश्च । स इहाध्याये प्राधान्यतो पच्यते--अन्यदपि किञ्चिदुपोद्धातेन प्रसङ्गेन च लक्षणसिझर्थमुच्यते ॥ (२) अग्निहोत्रं ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासौ चात्रोदाहरणम् । तत्र पृथक् धर्मा आम्नाताः। (३) तत्र सन्देहः-किमेते धर्मा अपूर्वप्रयुक्ता उत यजिप्रयुक्ता इति । (४) पूर्वपक्ष:--सप्तमाध्यायस्य प्रथमाधिकरणे या पूर्वपक्षः स इहानुसन्धेयः। (५) सिद्धान्त:-सममाद्याधिकरणसिद्धान्त एवात्रानुसन्धेयः । पतत्सर्वमभिप्रेत्या धर्मा इति । 'धर्माः"अपूर्षेण एव 'प्रयुक्ताः'-न यजिनेति भावः। [ यद्यपूर्वप्रयुक्तास्तहि अहः सिध्यति-यदि यजिप्रयुक्तास्तहि ऊहो न सिध्यति-सङ्करो हि तथासति स्यात् । सर्वाणि कर्माणि प्रायशो यजतायन्तर्भूतानि । एवसति यदि यजतिप्रयुक्ताः धर्मास्तदा सर्वत्र स्युः। अपूर्वप्रयुक्तत्वे तु तदीयविशेष एव प्राप्ता न सर्वत्र । ततश्चोहः सिध्यति । अतिदिष्टपदार्थ एवोहः । अतोऽतिदेशारम्भे यो विचारः सप्तमादौ कृतः स पवाघोहारम्भकाले स्मार्यते ] ॥१॥ (२) ६३११२-३ न मोक्षणं इन्ति पिपिमयुक्तम् । (१) सामान्यतो धर्माणामपूर्वप्रयुक्तत्वं स्थितम् । तस्यैव विशेप- श्चिन्त्यन्ते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'प्रोक्षिताभ्यामुलुखलमुसलाभ्यामय- हन्ति-दृपदुपलाभ्यां पिनधि इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (३)तन सन्देहः-किं मोक्षणं अवहननपेपणाभ्याम्प्रयुक्तमुतापू. प्रयुक्तमिति । (४) पूर्वपक्षः उलुखलमुसलद्वारा प्रोक्षणमवहनपेपणार्थम्--वा- क्येन तच्छेपताप्रतीतेरिति । (1) सिद्धान्त:--पूर्वपदे यत्रैचावघातः पेपणं था तत्रव प्रोक्षणं स्यात् । तथाच सति यत्र नखेन तुपविमोफ पाम्नायते--यथा नैति- चरौ 'कृष्णानां ग्रोहीणां नखनिर्मिन्नानाम्' इति-तत्र प्रोतणं नोह्येत- तथा संस्कारो हीयेत । तस्मात् अपूर्वप्रयुक्तत्वमेव प्रोक्षणस्य । तथैव हि प्रकरणेन सिध्यति। एवंचनेतचरावपि भवत्येवोहोऽपूर्वसिद्ध्यर्थमिति। एतदभित्याह-प्राक्षण-'हन्ति अवधातः पिपि पेपणं-ताभ्याम् 'प्रयुक्तं न भवति-अपि त्वपूर्वप्रयुक्तमेवेति शेषः ॥ २॥ (३) ६१३३ ( वर्णकान्तरेण ) वाचां स्वरस्त्वविधिमयुक्तः । (१) अहनिर्णायकप्रयोज्यप्रयोजकभावविवारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'यावत्या घाचा कामयेत तावत्या दोन- पीयायामनुव्यात्-मन्दं प्रायणीयायाम्-मन्दतरमातिथ्यायाम्-उपांश- पसत्सु-उच्चरग्नीपोमीया इति । (३) तत्र सन्देहः--किं ज्योतिष्टोमापूर्वप्रयुक्ता स्वरस्योश्चत्वादि. धर्माः-उत दीक्षणीयाद्यवान्तरापूर्वप्रयुक्ता इति । (४) पूर्वपक्षा-उचैस्त्यादयो धर्माः परमापूर्यप्रयुक्ताः-तस्यैव फलसाधनत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-अवान्तरापूर्वेष्यप्यस्त्येव फलसाधनत्यम्-परमा. पूर्वद्वारा। एवं च समाने फलसाधनत्वे सनिसटलक्षणया निर्णयः कार्यः। तथाहि दीक्षणीयादिशब्दा अङ्गकर्मचाचिन:--उचैस्त्वादिध. र्माणां च न कर्मप्रयुक्तत्वमपि त्वपूर्यप्रयुक्तत्वमेवेति निर्णीतम्प्रयमेऽधि. करणे । तत्र वाफ्यगतमवान्तरमपूर्व प्रकरणगतपरमापूर्वापक्षया सनिश- एतरम् । तस्माद्यान्तरापूर्वप्रयुक्ता एवैते धर्माः। पतदभिप्रेत्याह याचामिति । 'याचा शब्दानां-'स्वरः' मन्द्र. स्वादि:-'अनविधिप्रयुक्तः' प्रहापूर्वप्रयुक्त-न परमापूर्वप्रयुक्त इति भावः। अनेन सिद्धान्तेनाश्वमेधगतवैधातयीयायामूहामायः । तथाहि- अभ्वमेधे समाम्नायते-'धातवीया दीक्षणीया भवति' इति । यधेय. जातीयको धर्मः परमापूर्वप्रयुक्तः तहि तस्योपकारविशेषे नियद्ध.--इति तत्कार्यापनायां धातचीयायामूहो भविष्यति । अथामावैष्णवाघापूर्व- ४० मी० नु० ·३१४ मीमांसानुमामणिका प्रयुक्तस्तहि धातयीयायामेतदपूर्य न भवत्यपि त्वन्यदेवेति न भवायूह इति ध्येयम् ॥३॥ (४) ९।११४-५ स्वर्गस्तयाऽग्निश्च न हि प्रयोक्ता । (१) अहनिर्णायकप्रयोज्यमयोजकमावविचारोऽनुवर्तते । (२) स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र मन्त्ररूपो धर्मः फलसम्बद्धः श्रूयते- यथा 'अगन्म स्व स ज्योतिषा भूमा इति--देवतासम्यश्च-यथा 'अ. ग्नेरहमुज्जितिमनूजेपम्' इति । (३) तत्र सन्देदः--स्वर्गरूपफलसम्बद्धस्य धर्मस्य स्वर्ग एव प्रयो. जफ---अग्न्यादिदेवतासम्बद्धस्य च अग्न्यादिदेवता एव-उतोभयत्रा. पूर्वमेय प्रयोजकमिति । (४) पूर्वपक्ष --फलसम्बद्धस्य फलं देवतासम्यद्धस्य च देवतैव प्रयोजकम् । तथैव मन्त्रलिङ्गात् । अगन्म इत्यादिमन्त्रो हि स्वर्गान्यादीनां घाचक:--तस्मात् फलदेवतमेव धर्माणाम्प्रयोजकमिति । (५) सिद्धान्त:-अपूर्व यचोदित तस्यैव फलयोनानुष्ठेयतया भवतीतिम्तव्यताकाक्षा । तथा सति थपूर्वमेव प्रयोजकम्मन्त्रयोरिति । एतदमित्याह स्वर्ग इति । 'स्वर्ग-दर्शपूर्णमासफलरूप अगन्म स्वरित्यादिमन्त्रोक्त'-'अग्नि. देवतारूप. अग्नेरहमित्यादिमन्त्रोक्त:- 'प्रयोक्ता प्रयोजको मन्त्ररूपम्य धर्मस्य-'म' भवत इति शेर:-अपि त्व- पूर्वमेय प्रयोजकमित्याशय । अध च पूर्वपते 'सौर्य चरु निर्वपद् ब्रह्मवर्चसकाम' इत्यत्र विकृति. यागे स्वर्गस्याग्नेश्वाभावान भवेदहा-सिद्धान्ते तु मन्त्रयोरपूर्वस्य प्र. योजकन्यात् तस्य च हितावपि सत्वात् भवत्येवोहः। तयाच सतिसौर्ये अगन्मस्वरिग्यस्य स्याने अगन्म ब्रह्मवर्चसमित्यूहनीयम्-'अग्नेरह- मुज्जितिमि त्यस्य च स्याने सूर्यस्याहमुजितिमिति ॥ ४ ॥ (५) ।।६-१० न देवता कर्मणि तु प्रधानम् (१) पूर्वाधिकरणे यो विचारविशेषस्तस्यैव सामान्यन्तोमावपरो विचारो धत्ते। (२)'आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादीनि कर्माणि । (३) तत्र सन्देह - पतेपु फर्मसु धर्माणाम्प्रयोजफ कि देवामुता. पूर्वमिति। (१) अग्न्यादि देयतमेवान प्रयोजकम् । यागेन तोपिता देवता एव फल ददाति । मन्त्रार्यपादादिभ्यो देवतायां विग्रहादिपञ्चक धूयरी विग्रह हस्विीकार. इयिोजनम् तृप्ति प्रसादश्चेति । तद्यथा--'सह- म ·मीमांसामण्डनमण्डिता। स्नातो गोत्रभिद् वज्रयाहुरिति' विग्रहः--'अग्निरिदं हविरजुपतेति' हविःस्वीकार:--'अद्धीन्द्र पिवस्वेति' हविर्भोजनम्--'तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति' तृप्तिप्रसादौ । एवम्भूतायाश्च देवतायाः फल- 'प्रदत्वं सिध्यति । फलप्रदत्वाच्च प्राधान्याद्देवतायाः सैव प्रयोजिका धर्माणामिति । (५) सिद्धान्तः--देवतायाः फलप्रदत्वरूपं प्राधान्यं न शब्दाद् गम्यते नापि वस्तुसामर्थ्यात् सिद्ध्यति । तत्त्वतस्तु विधेयं प्रति यथा द्रव्यस्य गुणत्वं तथव देवताया अपि। देवताया विग्रहादिपञ्चकप्रतिपा- दकानाम्मन्त्रार्थवादानां न स्वार्थे तात्पर्यम् । तथा सति 'वनस्पतिभ्यः स्वाहेत्यादौ मन्ने वनस्पत्यादीनामपि विग्रहादिपञ्चकं कल्प्येत--तच प्रत्यक्षविरुद्धम् । ततो न देवतायाः फलप्रदत्वं सम्भवति । देवताविग्रहा. दिवाद्यपि विना फर्मणा फलसिद्धि नाभ्युपैति । तस्मादुभयवाद्यभिमतं यागादिकर्मव फलप्रदमभ्युपगन्तव्यम् । कर्मणां चापूर्वमेव साक्षात्फलप्र- दम् । तस्मादपूर्वमेव फलप्रदम्-फलप्रदत्वेन च धर्माणाम्प्रयोजकमिति । पतदभिप्रत्याह न देवतेति । 'कर्मणि' यागादौ-'तु'-'देवता' 'न प्रधानम्' फलप्रदं धर्मप्रयोजकं च न भवतीति शेषः ॥ अत्र पूर्वपते-सौर्यादायग्नेरभावात् अग्निदेवताप्रयुक्ता धर्मा नेया. तिदिप्या भवेयुस्तथा चोहस्य नैव स्यादवसरः । सिद्धान्ते तु अग्नेरभा- घेऽपि अपूर्वप्रयुक्तधर्मागामतिदेशो भवति-ततश्चोहस्याप्ययसर इति ध्येयम् ॥ ५ ॥ (६) ९।१।११-१६ न द्रव्यसङ्ख्यादिरपि प्रयोक्ता। (१) प्रयोज्यप्रयोजकमायविचार एव वर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति-(अ) 'ब्रोहीन प्रोक्षनीति' द्रव्यम्- (क) 'श्रीन् परिधीनिति' सङ्ख्याम्-(च) 'चतुर्होत्रा पौर्णमासीमिति' समुदायम्-(ट)चातुर्मास्ये च सूपेण जुहोति तेन ह्यन्नं फियते इति हेतुम् । (३) सत्र सन्देहः-अप्रोक्ता प्रोक्षणादयो धर्माः किं द्रव्यसझ्या. समुदायहेतुभिः प्रयुक्ताः-उत अपूर्वेणेति । (४) द्वितीयादिश्रुत्या द्रव्यायेव प्रोक्षणादेः प्रयोजकमिति । (५) सिद्धान्तः--फलयोन कर्तव्यतया चोदितस्यापूर्वस्य इतिक- तम्यतायामाकाड्झा भवति । बोहादिस्वरूपं तु सिद्धत्वान्न कर्तव्यतया चायते- किन्तु गुणस्येन-ततो द्रव्यस्वरूपस्य नेतिकतन्यताकाक्षा । तस्मात् प्रकरणयलेनापूर्वस्यैव प्रयोजकत्यमेष्टव्यमिति ।

·मीमासागुममणिका एतदभिप्रेस्याह नेति । 'द्रव्य-सट्रयादि ' द्रव्य सट्या समुदायो हेतुरिति -'अपि 'प्रयोक्ता' धर्माण प्रयोजयो--'न' भरतीति शेष ॥ इह यथा न पुनरुत्तिस्तथा न्यायमालापिस्तरेऽनुसन्धेयम् ॥६॥ (७) ९।१।२०-२५ उपांशुता प्राच्यपजिमयुक्ता (१) प्रयोजक्तायिचारोऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'सरा चा एषा यशस्य-तस्माद् यत् किञ्चित् प्राचीनमग्नीपोमीयात् तेनोपाशु चरन्ति' इति । (३) तत्र सदेह --किं प्रागनीपोमीयात् यानि अगापूर्वाणि तप युक्तमुपाशु यमुत परमापूर्वप्रयुक्त मिति । (४) पूर्वपक्ष-यशस्य सम्बन्धि यत्किञ्चिदग्नीषोमीयात् प्राची नम् श्रारादुपकारक प्रधानहवि संस्कारक च तस्य सर्वस्योपाशु व वि धीयते । यशश्च नाम परमापूवम् । तथाच परमापूर्वसाधनायेवोपाशु त्वमनुष्ठीयते । तस्मात् परमापूर्वप्रयुक्मेवोपाशुत्वमिति । (५) सिद्धान्त –'अग्नीपोमीयात् यत्किञ्चित् प्राचीनम् इत्यत्र मर्यादया देशलक्षिता ये पदार्थास्ते एव श्रूयमाणन पाक्यनोपाशु यस म्बद्धा प्रतीयन्ते । तस्मात् मयादावच्छिनपदाथजन्यावा तरापूर्वप्रयुक्त मेयोपाशुत्वमिति । एतदभिप्रेषाह उपाशुतेति । उपाशुता उपाशुस्वरूपो धर्म -'प्राच्या' अग्नीपोमीयात् प्राचीना या 'यजि ' अगकर्म-तया तजयावान्तरापूरेण- 'प्रयुक्ता इति । अत्र पूर्वपक्षेण कुण्डपायिनामयनेऽप्यग्नीषोमीयपशो प्राचीनेपूपाशु स्वस्योह । सिद्धा तेन तु न तत्रोह इति ध्येयम् ॥ ७ ॥ (८) ६।१।२६-२८ द्रव्यैकभावात् सकृदग्निधर्माः । (१) प्रयोजकविचार । (२) अस्त्यग्नि -'अग्निं चिनुते' इति । तत्रैव समानायते---हिर एयशकलसहस्रणाग्निं प्रोतति--दधिना मधुमिश्रेणाग्नि प्रोतति- घेतस शाखयाऽनकाभिश्चाग्निं प्रिकर्षति-मण्डूकेनानि विप्रकपति इति । शा खाया मण्डूक बद्धा तेन विप्रपतीयर्थ । (३) तत्र संशय - अत्रोक्तेऽग्ने प्रोक्षणविकपण कि प्रतीष्टकम भ्यसनीये उत सरदेव कार्य इति । प्रोक्षणविकपणयो किमिष्टका प्रयो जिका उताग्निरिति । (४) पूर्वपक्ष-प्रतीएक कतव्य । अग्नि प्रोततीत्यादरुक्तत्वात्-- इष्टकाव्यतिरिकस्य च कस्यचिदग्निपदायस्याभायात् इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (५) सिद्धान्त:--उपहिताभिरिएकामिः संयुक्तः प्रदेशः अनाययवि- द्रव्यमिटिकाभ्यो व्यतिरिकम् । स एव प्रदेशोऽग्न्याधारत्वादत्राग्निश- ब्दार्थः । अग्निश्चैक एव । तस्मात् तस्य प्रोक्षणादिकं सरुदेव कार्यमिति । एतदभिप्रेत्याह-द्रव्येति । 'द्रव्यस्य' अग्निरूपस्य-'एकभावात् एकत्वात्-'अग्नेः 'धमीः प्रोक्षणं विकर्षणमित्येवमादयः-'सात् एकया. रमेयानुष्ठेया इत्यर्यः ॥ ८॥ (६) ६१२६-३२ नान्त्ये हि पत्नीयजनान्तसंस्था- (१) प्रयोजकविचारः। (२) द्वादशाहे-'पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सन्तिप्टन्ते' इति पत्नीसं- याजान्तत्वं श्रयते। (३) तत्र संशयः-किमिदं पत्नीसयाजान्तत्व सर्वेषामहामुतोत्त. मादह्रो यान्यहानि तेषामेवेति । (४) पूर्वपक्षः-द्वादशसहयाकेषु सर्वेष्वहस्सु पनीसंयाजान्तत्वम् । 'एतेषु पत्नीसंयाजेन परिसमाप्ति तरेषु' इति नियामकाभावात् सर्वेषु पत्नीसंयाजान्तं कर्मानुष्ठाय तदनन्तरमावोनि हारियोजनादीनि त्या. ज्यानीति । (५) सिद्धान्तः-पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सन्तिष्ठन्ते' इत्यस्य विधेः शेपे श्रूयते 'न पहिरनुप्रहरति असंस्थितोहि तहि यशः' इति । यदि पत्नी. संयाजेनैव परिसमाप्तिः सर्वेपामai स्यातहि अयोक्तस्यासंस्थितत्यस्य असमातत्यस्य उक्तिया॑हन्येत । अस्मिश्च पाक्ये यस्मिन्नहनि असस्थितो यास्तस्मिन्नेवाहनि पत्नीसंयाजान्तता दर्श्यते । यमस्य संस्थितिः (स. माप्तिः) च चरमेऽहि । तस्मात् चस्माद् अहः प्रागेय यानि अहानि तेप्येव पत्नीसंयाजान्तता । एवं च प्रयममहः पत्नोसंयाजान्तमनुष्ठाय हारियोजनादिकं हि महरणान्तमहत्या कर्तव्यत्वेन त्वयस्थाप्य द्वितीय महः प्रझमेत । एवं द्वितीयादिपपि । अवरोपितं तु कर्मजातं हारियोज. नादि यदिःप्रहरणान्तं चरमेऽहन्यनुष्ठातव्यमिति । पतदभिप्रेत्याह नान्त्ये इति । परनीयजनान्तसंस्था' पत्नीसंयाजान्त. मेय कर्मजातमिति नियमः-'अन्ये चरमेऽहनि-'न'--अपि तु चरमात् प्राग यान्यहानि तेप्येवेत्यर्थः ॥ ९॥ (१०) ९।१।३३ ऽभ्यासक्रिया स्पात् मयमोचमान्ते । (१)प्रयोजकविचारः ।

·मीमासानुक्रमणिका (२) दर्शपूर्णमासयो सामधेनी प्रकृत्य श्रूयते- 'निः प्रथमाम न्वाह त्रिरुत्तमामन्याहा इति । (३) तत्र संशय - अय निरभ्यास किमृचो (या अफसहिता पाठे प्रथमा अन्त्या च तस्या यत्र कुत्रापि प्रयुक्ताया ) धर्म- उत या काचिद्रुक प्रथमस्थाने अन्त्यस्याने च पठ्यते तस्य इति । (४) पूर्वपक्ष - सहितापाठे या ऋगादावुपलभ्यते-या चान्ते-- तयोरेय--प्रयोगकाले यत्र कुत्रापि पठितयो- अभ्यास. फर्तय । प्रथ मामित्यत्र स्त्रीलिङ्गस्य ऋयपरत्वं स्पष्टम् इति । (५) सिद्धान्त - प्रयोगकाले यस्या ऋच प्रथमस्थाने अन्त्यस्थाने च-प्रयोगस्तस्या एवाभ्यास । सहितापाठे आदायुपलब्धाऽपि ऋक् यदि प्रयोगकाले स्थानान्तरे प्रयुज्यते तदा तस्या अभ्यासोन भवति-इति। पतदभिप्रेत्याह अभ्यासेति । 'अभ्यासप्रिया' निरभ्यास --'प्रथमो त्तमान्ते प्रथमस्थाने प्रयुक्ताया अथ चान्स्यस्थाने प्रयुक्ताया एच ऋचो 'अन्ते' स्यात् । या प्रथमस्थाने प्रयुज्यने तस्या या चान्त्यस्थाने प्रयुज्यते तस्याश्च ऋच एकैकनार प्रयोग कृत्वा तदनन्तर प्रत्येक निरभ्यास कार्य इति भावः ॥१०॥ (११) ६।१।३४-३५ आरम्भणीया सकृदादित. स्यात् (१)प्रयोजकविचार । (२) दर्शपूर्णमासयोरारम्भणीया इष्टि समाम्नाता -'अग्नाचेपण धमेशदशकपालं निरपेत्' इत्यादि । दर्शपूर्णमासयोश्च यायजीय पर्त व्यतया यावृत्तिरुका-'यायजीर दर्शपूर्णमासाभ्या यजेता इति । (३) तत्र सशय प्रारम्भीयष्टि किं दर्शपूणमासयागोपकारिणी प्रतिदर्शपूर्णमासानुष्ठानमावर्तनीया--उत पुरुषस्य सस्वारिणी दर्शपूर्ण मासस्याध एयानुष्ठाने सरदनुष्ठेयति । (४) पूर्वपत -दर्शपूर्णमासयोरारम्ममयुक्तयमारम्भणीयेटिरन्या. धानस्याहम् । तथा च सति यागफ्लेनैव सा फलपती म्यात् । तस्मात् प्रतिप्रयोगमन्याधानावृत्ताचियमप्यावर्तनीयति । (५)सिद्धान्त -प्रारम्भो नाम पुरुषस्य प्रथमा प्रवृत्ति न्याधानपदार्थ । ततध पारम्भणोयष्टिनांन्याधानस्याङ्गम्-किन्तु या रित्रमानेन पुरुपणेयमनुश्येति पुरुषसयोगात् तत्सस्कारोऽयम् । प्रधान कारम्भयोग्यतासम्पादनमेन चास्य फ्लम् । दर्शपूर्णमासस्य घारम्भ सरदेव भवति--तस्मात्तद्योग्यतासम्पादनार्याया भारम्भणोयेप्टेरपिस वृदयानुष्ठानम्--नावृत्तिरिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। पतदभिप्रेत्याह श्रारम्भणीयेति । 'प्रारम्भणीया' इष्टि-सहत्' एकबारमेव--स्यात्' अनुप्टितेति शेषः। तच्चानुष्टानम् 'पादित 'दर्शपूर्ण- मासस्य पाद्य एवारम्भे स्यादिति ॥ ११ ॥ (१२) ९।११३६-३७ नोहः सवित्रादिपदेषु कार्यः। (१) अहविचार प्रवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोनिर्वापमन्त्र आम्नात'--'देवस्य या सवितुः प्रसवेऽश्विनोहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्ट निर्यपामि' इति । (३) तन सन्देह.--सौर्यादिरूपायां विकृतौ यदाऽयम्मन्त्रः प्रयु- ज्यते तदा किं सरिनश्चिपूपशब्दानामूह फर्तन्य उत नेति । तथाच एते शब्दाः किं धर्मसमवेतमर्थमभिदधति उतासमवेतम् [यदि समवेत तदोहा यद्यसमवेतं तदा नोहः]] (४) पूर्वपक्ष:--पतद्धि मन्त्रपदानां दृष्टं प्रयोजनं यत् कर्मसमवेतमय प्रकाशयन्तीति । अग्निश्च प्रतिर्मसमवेता देवता । तत सवित्रादि- शब्दा अपि कयाचिद् व्युत्पत्याऽग्नेरेचाभिधायका इति फ्ल्पनीयम् । एव च सति यदाऽयम्मन्त्रो विकृतावतिदिश्यते तदा सविमादिशब्द. स्थाने विकृतियागगतदेवतावाचकानां पदानामूह. पतंव्य इति । (५) सिद्धान्त.--प्रकृतौ सवित्रादिदैवत फर्म किमपि न चोदितम् । याध देवतास्तत्र चोदिता अग्न्यादयस्तेपामथें सवित्रादिशन्दा न प्रसि. जा । तस्मान सवित्रादिशन्दा फर्मसमवेतार्थप्रकाशका | अपच अनिस्तस्यैव मन्यस्य निर्यापशेषावेनान्थय । तस्मानास्त्यूह इति । पतदभिप्रेत्याह नोह इति । 'सवित्रादिपदेपुः सपिश्चिपूपशन्देपु टिस्यतिदिष्टमन्त्रस्थितेपु-'उह.' विकृतो प्रयोगकाले विस्तदेवतानाम- प्रवेशनरूपः-'न कार्य: शपि तु ययाधुताविकृत एव मन्त्र प्रयोक्तव्य इत्याशयः॥ १२॥ (१३) ३८-३६ अग्न्यादिशब्दो धूवमुहितव्यः (१) पूर्वाधिकारस्तदएकादरूपः । (२) उदाहतस्यैव पाक्यस्यान्ते 'अग्नये जुष्ट निर्यपामोति धूयते । (३)तत्र सराय:--विस्तापग्निशन्दे ऊहा पतन्यो न घेति। (४) पूर्यपक्ष पूर्वाधिवरणन्यायेनोहो न कार्य इति । (५) सिद्धान्त:--नात्र पूर्वाधिकरपन्याया प्रयतते । तत्र सवित्रा- दिशदान फर्मसमवेतार्थप्रकाशकाः । इह तु अग्निदेवता प्रस्तावस्त्य- तोऽग्निशम्दस्य कर्मसमयेतार्थस्मारकत्वमस्ति । तस्मात् रिनो सौर्य ·३२० मीमासानुषमणिका यदाऽयम्मन्नोऽतिदिश्यते तदा तस्य सूर्यदेयतत्वात् अग्निस्थाने सूर्य ऊहनीय इति। एतदभिप्रेत्याह- अग्नीति । 'अग्न्यादिशब्दः कर्मसमवेतार्थनाचको यो भवति शब्द सः-'ध्रुवम्' अवश्यम्-'ऊहनीय' इति ॥ १३ ॥ (१४) ६।१:३८-३६(वर्णकान्तरेण ऊह प्रजेद धान्पमसीति वाक्यम्। (१) पूर्वाधिकरणे देवतापाचकशब्दस्योह प्रदर्शित । अन द्रव्य. घाचकशब्दस्योहश्चिन्त्यते। (२) दर्शपूर्णमासयोपदि पेषणाय तण्डुलावापे मन्त्रो विहित 'धान्यमसि धिनुहि देवान्' इति । (३) तत्र सन्देह - धान्यमसीति स्थाने विस्तौ शाक्चानामयने पत्रिंशत्सवत्सरे ऊह कार्यों न वेति (४) पूर्वपक्ष-द्वादशाधिकरणन्यायेन नामोह-इति । (५) सिद्धान्त -धान्यशब्दोऽत्र कर्मसमवेतस्यैव तण्डुलस्य प्रका- शक । तस्मात् विस्तौ-यत्र तराडुलस्थाने मृगतरसमया पुरोडाशा द्रव्यत्वेन विहिता --धान्यशब्दस्य स्थाने मासशब्दोऽवश्यमूहनीय इति । पतदभिप्रेत्याह ऊहमिति । 'धान्यमसि इति' मन्नस्थ-चाक्यम्'- 'ऊह बजेत् विसतिगतद्रव्यानुसारेण परिवर्तनीय भवेत्--धान्यमसी स्यस्य स्थाने मासमसीति प्रयोतयमित्याशय ॥ १४ ॥ (१५) ११४० नहि बजेद् यक्षपतिस्त्विदायाम् (१) देवताद्रव्योहो विचारित --यजमानोह इदानी चिन्त्यते । (२) अस्ति दर्शपूर्णमासयोरिडानिगद --'इडोपत्ता' इत्येवमा दि । तत्रेदमाम्नायते--'देच्या अध्वर्यव उपहता उपहता मनुष्या , इम यहमवान्, ये च यशपति घर्धा। इति । अस्यार्थ-ये दैव्या अध्वर्ययो यशमन्ति, य च मनुष्या यशपति वर्धयन्ति, ते सर्वेऽप्यत्रोपद्दता इति । (३) तत्र सशय --यहुयजमानके यने किं यशपतिमितिशब्द ऊह कार्यों न चेति। (४) पूर्वपत --अत्र माने यक्षपतेरभिवृजिक्थनेनोत्साहजननेन कर्मसमवेतोऽर्थ प्रतीयते । ततोऽयम्मन्नाश इडोपाहानात् पृथक् सत्या भिवृद्ध्यर्थे जपे लिट्रेन चिनियोगाई । तथा सति सत्रे यजमानानां बहु त्वात् यसपतिमिति शब्दो बहुवचनान्ततयोहनीय इति । (५) सिद्धान्त --प्रत्यक्षश्रुन्या कृत्स्नोऽयम्मन्त्र इडोपाहाने विनियु- न । एक्वायत्व र हास्ने मन्त्रे उपलभ्यते। प्रकरण चेदमिडाया एव । एवं च श्रुतिवाक्यप्रकरणानां विरोधान लिहुन पृथक विनियोगो युत ·मीमांसामएडनमण्डिता । कस्यापि मन्त्रांशस्थ । तथाच यज्ञपत्यभिवृद्धिवाक्यमपि इडाप्रतिपादकेन महावाक्येनैवैफवाक्यतामापन्नमिडाप्रशंसनपरत्वेनैव नेयम् । इदं च प्रशंसनमेकवचनान्तेनापि यज्ञपतिशब्देन सिध्यति । तस्मात् सोऽपि नास्ति बहुवचनोह इति । एतदभिप्रेत्याह--नहीति । 'इडायाम्' इडोपाहानमन्त्रे-'यक्षपतिः यशपतिशब्द 'ऊह बहुवचनान्तत्वेन 'न प्रजेत्'-यहुयजमानकेऽपि 'सत्रे इति शेषः ॥ १५॥ (१६) ६११४१ मुक्तोक्त अह्यो यजमानशब्दः। (१) यजमानोहविचारो वर्तते पूर्वाधिकरणापवादरूपः । (२) दर्शपूर्णमासयोः 'सूक्तवायन प्रस्तरं प्रहरन्ति' इति प्रस्तरमहा रणरणत्वेन चिनियुक्त सूक्तवाकमन्ने इमाम्नायते--'अयं यजमान प्रायुराशास्ते' इति। (३) तत्र सन्देहा-बहुकर्तृके विकृतियागे यजमानशब्दे बहुवचन- त्वमूहितव्यं न वेति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेनोहो नैच कार्य इति । (५) सिद्धान्त:-पूर्वाधिकरणन्यायो नात्र प्रवर्तते । सर्वत्र प्रकरणे द्विविधो मन्त्रः-क्रियाप्रकाशकः फलप्रकाशकश्चेति । पूर्वाधिफरणो- दाहतः इडोपाहानरूपक्रियाप्रकाशकः । सूक्तयाकमन्त्रस्तु फलप्रकाशकः । अन्न सर्वैरप्ययान्तरवाक्यैः फलप्रकाशनमेव क्रियते । तस्मादनेन मन्त्रेण विवक्षितं फलम् । सत्रे च सर्वे यजमानाः फलिनः । ततः सर्वेषां फल- सिद्ध्यै यजमानशब्दो यहुवचनान्तत्वेन सर्वेषु सत्रेपूहनीय इति । पतदभिप्रेत्याह सक्तोक्त इति । 'सूक्तोक्त सूक्तवाकसम्बन्धेन उक्त:- 'यजमानशब्दः'-'अब यहुवचनान्तत्वेन समिति भावः ॥ १६॥ (१७) हा१२४२-४४ नोहस्तु कार्यो हरिवत्पदादी (१) ऊहविचारो वर्तते । (२) ज्योतिप्टोमें सुब्रह्मण्याद्वानायें निगदे पठ्यते-'इन्द्र भागच्छ इरिषत् प्रागच्छ अहल्यायै जार। इति । सोऽयं निगदो विस्तापसिप्टुति चोदफेनातिदिधः । तत्र स्वग्निति 'माग्नेयी सुब्रह्मण्या भवति' इत्यग्नि. सम्बन्धान्निगदे इन्द्रशब्दं परित्यज्य तस्य स्थाने अग्निशब्द अहितः । (३) एवंरते भवति संशयः-इन्द्रशन्दे परित्यक्ते किमिन्द्रस्य या. यन्ति विशेषणानि निगदे श्रूयन्ते हरियदादीनि तेषामपि स्थानेऽग्निवि. शेपणान्यूहितन्यानि न वेतिी (४) पूर्वपतः-विशेष्ये अहिते विशेषणान्यूहनीयानि । यानि वि. ४१ मो० नु० ·- રર मीमांसानुप्रमणिका शेपणान्युपात्तानि तानि इन्द्रे एवान्घितानि भवन्ति नाग्नायन्वेतु योग्या. नि । तस्मारोपा स्थाने अग्नेरुतानि विशेषणान्यूहनीयानीति । (५)सिद्धान्त'- इन्द्रशदस्य कर्मसमवेतदेवताप्रकाशक नान्न स्तानक्त्वमिति तस्योह उचित । हरिवदादिशब्दास्तु प्राह्मणन्याख्यात गुणाभिधानद्वारेणेन्द्रस्य स्तारण । स्तुविश्वाविद्यमानेनापिक्तुं युज्यते । तस्मादग्नामवर्तमाना अपि गुणास्तस्य स्तुतौ युज्यन्ते वर्णयितुम् । त स्मादग्नावप्यन्वयसम्भवान्नोहनीयानि विशेषणानीति । एतदभिप्रेत्याह नोह इति । 'हरिवत्पदादौ' इन्द्रविशेषणत्वेन उक्त- 'ऊह 'अग्निपरफ्तया परिवर्तन-'न कार्य, अग्निदेवतापायामग्निष्ट. तीति शेष ॥१७॥ (१८) ६१४२ ४४ वर्णकान्तरेण) तस्य-शृतादौ न भवेत्तयोहः। (१) ऊहविचार । (२)ज्योतिष्टोमे सोममयरया एपहायायामन्त्र आम्नायते-'य गौ सोमवयणी, तया ते प्रोणामि-तस्यै शतम्-तस्यै शर-तस्यै दधि तस्यै वाजिनम्' इति । ज्योतिष्टोमनिटतौ साधस्के च एवमानात - -'नियस साण्ड सोमयण ' इति । एतस्मिश्च काण्डे पूर्णोत्तो मन्नश्चोदना. तिदिष्टः । तन च मन्त्रपूर्वभागस्य धर्मसमवेतद्व्यप्रकाशक्त्यात् अस्य हा-'अय साण्ड.सोममयण तेन ते क्रीणामी ति । (३) अवशिष्टे तु मन्त्रभागे तस्यै तमिन्यादावस्ति सशय -कि- मत्राप्यूहो न येति। (४) पूर्वपक्ष -यधैव हायनी कालान्तरेण वृपभससर्गाद् यत्समु त्पाघ दुग्धरती भूत्वा शृतादिसम्बन्धयोग्या भवति तथैव वत्सोऽपि कालान्तरेण गोससर्गद्वारा वसोत्पादन दग्धोत्पादन च कृत्वा भवत्येव शतादिसम्बन्धयोग्य । तस्मादुत्तरभागेऽपि कर्मसमवेतार्थस्योत्तत्वात् तत्राप्यूह पतव्य -स्त्रीलिङ्गस्थाने पुलिङ्गस्येति (५) सिद्धान्त -एक्हायन्यामपि धर्मकाले तादिसम्यन्धस्या भावात् न भपति मुरयया वृत्त्या कर्मसमवेतार्थासम्मन्नोत्तरभागस्य । तथा च स्तावषत्वे सिद्धे तमोहो नै प्राप्नोतीति । एतदभिप्रेत्याह तस्यै इति । 'तथा'-यथा पूर्वोत्ते हरिवत्पदादौ तथैव-तस्यै-शृतादो' मन्त्रस्योत्तरभागे-'ऊह । स्त्रीलिङ्गस्य पुलिङ्गे परिवर्तनरूप -'न भवेत् --साद्यस्के वत्सेन सोमायणे इति शेष ॥१८॥ (१६) १४५-४६ सामानविध्येऽध्रिगुयुड्न मेपी ·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३२३ 'प्रास्मा अग्नि (१) ऊहविचार । (२) ज्योतिष्टोमे पशर समाम्नाता.--'भाग्नेय पशुरग्निष्टोमे श्रा- लब्धव्यः-ऐन्द्राग्न. पशुरुक्थे-ऐन्द्रावृष्णि पोडशिनि-सारस्वती मेपी अतिराने' इति । भरति चात्र अध्रिगु'नामा शमिता । तस्य च अग्नीषो मीये प्रेपमन्त्र -'देव्याः शमितार प्रारमध्यम् भरता' इति । (३) तर सन्देह'-किमय अध्रिगुप्रैप सारस्वत्याम्मेष्यामपि प्रयोकन्यो न वेति । (४) पूर्वपत -पशुधर्मविधे सर्वपशुसाधारण्येनाग्नीपोमीयपशा- विव सारस्वत्याम्मेप्यामपि तस्य सम्बन्ध इति । (५) सिद्धान्त -पशुशब्दो मन्त्रे नोपलभ्यते-उपलभ्यते तु '. स्मै' इतिशब्द । पुरोवर्तिनीमेव व्यक्तिमाचष्टे । व्यक्ति विशेषश्च पुमात्मकोऽग्नीपोमीये । तस्मालिङ्गस्य विवक्षितत्वान सम्बन्धो मन्नस्य मेप्यामिति । एतदमिप्रेत्याह सामानेति । 'सामानविध्ये' पशूना समानविधानत्वे- ऽपि-'मेपी सारस्वती पशुभूता-'अधिगुयुक्' अध्रिगुप्रैपमन्त्रान्वयिनी- 'न' भवति--तस्मात्तस्या स मन्नो नैव प्रयोक्तव्य-तथासति 'भस्मै स्थाने 'अस्यै' इत्यस्योहस्यायसर एव न भवतीत्याशय ॥ १९ ॥ (२०) ९।११५०-५३ प्रयोज्यता नित्यमिरापदस्य । (१ऊहविचार । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'यशायशीयेन स्तुयीत' इति । 'यशायश' इत्यनेन शन्देन युक्तायामृचि उत्पन्न साम यशायशीयम् । तस्यामृचि 'गिरा शब्द पठ्यते-'यशायशा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षस' इति । तत्र सामगा योनिगानमधीयाना सदैव गकारयुक्तम् "गिरा इत्येवरूप- मेव गायन्ति । ब्राह्मणे तु गकारलोपपूर्वकं गान विधीयते-'ऐर रत्तो- द्गेयम्' इति । [ गिराशन्दे गकारलोपे इराशदो भरति-रायाथ स. म्यन्धिगानम् 'पेरम् इति । (३) एवसति सन्देह -किमत्र प्रयोगे गिरापदेरापदयोरिकल्प उत इरापदमेय प्रयोक्तव्यमिति । (४) पूर्वपक्षा-योनिगानग्राह्मणयो समानयलत्येन विशेषकामा. घाद् विकल्पेन प्रयोग इति । (५) सिद्धान्त -गिराशन्दगाने मिरेघ धूयते-'न गिरागिरेति ध्यात्-यद् गिरागिरेति घूयात् प्रात्मानमेव तद्गाता गिरे। इति ।

·३२४ मौमासानुममणिका . तदनन्तर च साक्षाद् विधीयते इरापदप्रयोग । तस्मात् इरापदमेव सर्वत्र प्रयोक्तयमिति नियम इति । पतदभिप्रेत्याह प्रयोज्यतेति । 'नित्य' सपत्र-'इरापदस्था-गिरा पदस्थाने-'प्रयोज्यता-सर्वत्र इरापदमेव प्रयोत्तय गाने इत्यर्थ ॥२०॥ (२१) ६१६५४-५८ गीत्या समेतं तदिरापदं स्यात् (१ पूर्वाधिकरणशेष । (२) ज्योतिष्टोमे यशायशीयसामनि गिरापदस्य स्थाने इरापद पर्तव्यमिति समधिगतम् । (३) तत्र पुन सन्देह -किमिदमिरापद गातव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्ष ब्राह्मणविधौ 'एर कृत्ला' इति पठ्यते । ऐरमित्यस्य च इरापदोपेतमित्यतावानेवार्थ । यदि इरापदस्य गान विवक्षितमम विष्यत्तहि 'थायीराइति पञ्चवर्णनिष्पन्न गेयस्वरूपमेवापठिप्यत्।तथाच 'थायीरीय कृत्वा इत्यय विधिस्वरूपमभविष्यत् । तस्याभावात् न गेय मिरापदमिति । (५) सिद्धान्त -गीयमानस्यैव स्थाने इरापद विधीयते इति निये धवाफ्यन स्पष्टम् । निषिध्यते च गिरापदमेव,न गानम् । परमित्यत्र च छप्रत्यय लामत्वादय प्राप्त । सामत्व च गीतिसाध्यम् । तस्मात् हरा पद गेयमेवेति । एतद्भियाह गीत्येति। 'तत्' पूर्वाधिकरणोत्तम्-'इरापद'--'गी स्या' गानेन–'समेत' सयुक्त मेव-'स्यात्' प्रयोज्यमिति शप ॥२१॥ न्यायाः स्थिरा विंशतिरेकयुक्ताः एकविंशतिाया अस्मिन् पादे इत्यर्थ । इति नवमस्य प्रथम । अथ नवमस्य द्वितीयः पादः । [ सपरिषरसामोहसंस्कारोहविचारपर ।] (१) ६२१-२ गीतिमान भवेत् साम (१) सामोहविचारप्रस्तावे सामस्वरूपमादौ स्मार्यते । (२) सन्ति सामानि-रथन्तर यहत्-चैरूप-राज-शाश्वर-रेव तम्' इति 'अभि स्या शूर नो नुम' इत्यादिमन्त्रसम्बन्धीनि ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३२५ (३) तत्र सन्देहः-किं प्रगीता एते मन्त्रा: सामानि-उत गीति. मात्रं सामेति। (४) पूर्वपक्षः-प्रगीता मन्त्रा एव सामानि इति । (५) सिद्धान्तः-गीतिमा सामेति । पतदभिप्रेत्याह-गीतीति । 'गोतिमात्रम्'-न तु गीतियुक्तो मन्त्र:- 'साम' सामनामधेयो-'भवेत् । यद्यप्ययमर्थः सप्तमेऽध्याये द्वितीयपादे सिद्धस्तथाऽप्यत्र वक्ष्यमाण- विचारोपयोगितया स्मार्यते-इति ध्येयम् ॥ १ ॥ (२) ६।२।१-२(वर्णकान्तरेण) सामोहः क्रियते नृभिः । (१) सामोहविचारः प्रस्तूयते । (२) सामोह उदाहरणम् । यस्मिन् ग्रन्थे सामगास्तुचे तृचे साम एकैक गायन्ति सोऽयं सामोहग्रन्थः। (३) तत्र संशयः किं सामोहग्रन्थ प्रार्पो निस्य उत पौरुषेयोऽनिस्य इति। (४) पूर्वपक्षः-नित्य एवोहग्रन्थो न पौरुपेयः-अनध्यायवर्जनेन कर्तुरस्मरणेन अध्यापकानां वेदत्वप्रसिद्ध्या च सामवेदनामकयोनिन- न्थसशस्वात् इति। (५) सिद्धान्तः-श्रूयते हि विधिः-'यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति' इति । अस्य वार्थ:-अपौरुषेयत्वेन सम्प्रतिपन्ने सामवेदनन्ये साम्नां योनिभूते 'फयानचित्र' इति मन्त्रे यद् वामदेव्यं सामोपदिष्टं तदेव साम उत्तरयोचोः ('कस्त्या सत्यो मदानामिति' 'अभीपुणः सखोनामित्य- नयोः ) द्वितीयत्तीययोर्गातव्यम्' इति ॥ ऊहनन्यस्य वेदत्वे अयं विधि- व्यर्थः स्यात् सामवेद्वध्ययनादेव तत्सिधैः । उपरितने ऋग्वये सा. मोहस्य पौरुषेयत्वेऽपि तदाधारभूतानामृचा घेदत्वादनध्याया घर्ज- नीयाः । फतुरस्मरणं च चिरकालव्यवधानादुपपन्नम् । तस्मात् सा. मोहः पौरुषेयोऽनित्यश्चेति । एतदभिप्रेत्याह सामेति । 'सामोहः' 'नृभिः पुरुषैः-'फियते'-त. स्मात् पौरुषेयो न नित्य इत्यर्थः ॥ २॥ (३) ६।२।३-१२ ऋचः संस्कारकं साम (१) सामोहविचारो वर्तते । (२) गीतिः सामशब्देमोच्यते इति समधिगतम् । (३) तत्र सन्देहः-सा गीतिः किमृचं प्रति प्रधानभूता उत गुणभूतेति ।

·मोमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष -यागप्रयोगाद् यहिरपि अध्ययनकाले गानमनुग्री यते । यागाद्न ये तु नीहिप्रोक्षणपद् यागानुष्ठानमध्य एवानुष्ठीयेत । व. हिर्गानस्य च विश्वजिन्यायेन फल करपनीयम् । यागमध्यकालीनगा. न च प्रयाजादिवदारादुपकारक भविष्यति । तस्माद् गानमृच प्रति मुख्यमेवेति । (५) सिद्धान्त -न तावद्वहिरनुष्टानम्प्रधानकर्मत्व परपयितुं श फ्नोति । यागकालीनप्रयोगपाटयसम्पादनायै यहिरनुष्ठानम्भनति गा. नस्य । तत्चतस्तु ऋगक्षराणि गानेन सस्त्रियन्ते । सस्कारश्च सरवि. शिष्टाकाराभिव्यक्तिरूपो दृष्टम्प्रयोजनम्। तथाच नादृष्टफल कल्पनीय भ- चति । तस्मात् च सस्कारक गुणकर्मच गानमिति । पतदभिप्रेत्याह ऋच इति । 'साम' गीति:- ऋच' गक्षराणां- 'सस्कारकम्' अत एव सम्प्रति गुणभूतमि यर्थ ॥ ३ ॥ (४) ९।२।१३-२० प्रत्यूच साम पूरयेत् । (१) गानविपयो विचार । (२) ज्योतिष्टोमे श्रयते-'तस्मादेक साम तृचे क्रियते स्तोनीयम् इति। (३) तत्र सन्देह -किं प्रेधा निभत्तेपु सामाशपु एकैकोंशः एकैक स्यामृचि गातन्य -उत वृत्स्न साम प्रत्यच पूर्णतया गातव्यमिति । (४) पूर्वपक्ष -साम त्रेधा विभजनीयम् एकोश एक्स्यामृधि द्वितीयाया द्वितीयस्तृतीयस्तृतीयायामेवमेकं साम व्यासज्य तिस्पु ऋक्षु समापनीयम् । तिसृमि ऋम्भिरेक्स्य साम्न समापन त यमि स्यस्मिन्नेवार्थे उदाहृतवाक्यस्य तात्पर्यात् इति । (५) सिद्धान्त -स्तोत्रायमिति नाम्ना कृत्स्नस्य साम्न स्तुति निष्पादकस्य विधीयते न तु सामाशानाम् । स्तुति म गुणकथनपरमेक पाक्यम् । तच्च वाक्यमेक्स्यामृचि सम्पूर्णम् । कृत्स्नेन च साम्ना त द्वाक्य सस्करणीयम्भवति । तस्मात् प्रत्यृचमेव रस्न सामाभ्यसनीयम्। एव च प्रत्यच कृत्स्न समापनीयमिति । एतदभिप्रेत्याह प्रतीति । 'प्रत्यृच' तिसृषु एकैकाम् ऋच प्रति-'साम' गान 'पूरयेत्' सम्पूर्ण गातव्यम्-नांशत इति भाव ॥४॥ (५) ९२२२१-२२ समासु गान कर्तव्यम् (१) गानविचार पूर्वाधिकरणशप । (२) प्रत्यूचं साम समापनीयमिति स्थितम् । (३) तत्र पुन सशय -गान किं समच्छन्दस्वास्व तिसपु ऋथु गेयमुत विषमच्छन्दस्कास्वेर-उत अनियम इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता (४) पूर्वपक्षः-इत्थमेव गेयमिति नियामकस्याभावादनियम इति । (५) सिद्धान्त:--यद्यधिकच्छन्दस्कायां योनिभूतायामृच्युत्पन्न साम न्यूनछन्दस्कयोरुत्तरयोगायेत् तदासामस्यांशमात्रेण तत्पूर्तेरवशिष्टः सामांश अाश्रयाभावाद् विनश्येत् । यदि च योनिभूताया ऋवोऽधिकच्छ म्दस्कयोरुत्तरयोर्गायेत् तदा साम्नोऽल्पीयस्त्वात् अवशिष्ट ऋग्भाग सा- मरहित एव स्यात् । तस्मादेतहोपवर्जनाय समच्छन्दस्कास्येव गेयमिति । एतदभिमेन्याह समास्विति । 'गान' साम्न:-'समासु' समच्छन्द स्कास्येव ऋक्षु-'कर्तव्यम्'- विषमच्छन्दस्कास्वित्यर्थः ॥ ५ ॥ (६) हा२।२३-२४ उत्तरानन्यगोत्तरा। (१) गानविरोषविचार पूर्वाधिकरणशेषः । (२) सामगानां ऋपाठाय द्वौ ग्रन्यो छन्दः उत्तरा चेति । तत्र छन्दोनामके अन्थे नानाविधानां साम्नां योनिभूता एव ऋचः पठिताः । उत्तरानन्थे तृवात्मकानि सूक्तानि पठितानि । एकस्मिन् तृचे छन्दोगता योनिभूता ऋक् प्रथमा, इतरे हे 'उत्तरे। एव स्थिने समाम्नायते 'रथ. न्तरमुत्तरयोर्गायति-यद् योन्यां तदुत्तरयोर्गायति' इति । अत्र च 'उत्त. रासंज्ञके मृचौ हे सम्भाविते । रथन्तरस्य छन्दोग्रन्थे 'अभि त्या शर नो नुम' इतीयं ऋक् योनित्वेन पटिता । तदनन्तरं छन्दोग्रन्थे अन्येष साम्नां योनिभूता ऋचः स्यामिद्धि हमामहे' इत्याचा पठिताः [ अनेन च अभि त्या शूरत्यस्या ऋचः समनन्तरं ये हे ऋचौ सामान्तरयोनी पठिते ते रथन्तरस्थ 'उत्तरे भरतः। अथ च उत्तरामन्ये 'यमित्या शर' इति सूक्ते तस्या ऋचोऽनन्तरं 'न त्या वो अन्ये' इत्येषा ऋक् पठि- ता तदनन्तरमन्या [ अनेन च उत्तरामन्थानुसारेण न त्वेत्यादि ऋचौ रथन्तरस्य 'उत्तरे भवतः] । (३) एवं स्थिते 'त्यन्तरमुत्तरयोगायति' इत्यन्न सन्देहः-सम्भा- वितयो योरुत्तरयोः कस्पामुत्तरायाभूचि रयन्तरं गेयमिति । (४) पूर्वपक्ष-नियामकशासाभावात् ययोः क्योश्चिदुत्तरयोर्गा. नंर्तव्यमिति। (१) सिद्धान्त:-तृचे प्रथमापेक्षया द्वितीयतृतीययोरुत्तरात्य संशया यतते। अतस्तयोरेय गानम् । एवमेव च समासु गेयमिति प्राधिकरणन्यायोऽनुगृहीतो भगति । तस्मात् उत्तराप्रन्यस्ययोस्तु. गतयोद्वितीयतृतीययोर्गानमूहनीयमिति । एतदमित्याह उत्तरेति । या शक् 'उत्तरामायगा' उत्तरा. प्रन्ये तृचे पचात् पठिता सा एव 'उत्तरा' रथन्तरमुत्तरयोगायतीस्यत्र ·मोमासानुक्रमणिका धर्तमानोत्तराशब्देन विवक्षिता-न तु च्छन्दोग्रन्थयतिनीति भावः ॥ ६॥ (७) ९।२।२१-२४ (वर्णकान्तरेण) अभ्यासे नातिजगती (१) पञ्चमाधिकरणापवाद । (२) द्वादशाहे चतुर्थेऽहनि शोक्नामक साम विहितम् । तद्य 'विश्वा' पृतना ' इत्येतस्यामतिजगत्यामुत्पन्नम् । तस्मिश्च तृवे तस्या योनिभूताया ऋच उत्तरे हत्यौ-'नेमि नमन्तिः इति, 'समी रेभालो अस्पदन्' इत्याम्नाते। (३) तत्र सन्देह -प्राधायामतिजगत्यां गानं कृत्वा किमन्ये हे प्रतिजगत्यौ एघ उपादाय श्राद्यसमच्छन्दस्कयोस्तयोर्गान कर्त यमुत यथोक्ते विषमच्छन्दस्के एवोपादाय विपमास्येव गेयमिति । (४) पूर्वपक्ष-पञ्चमाधिकरणन्यायेन समास्वेव गेयमिति पृत्वा अतिजगती एव द्वे उपादाय समच्छन्दस्कास्येव गेयमिति । 'प्रतिजगतीषु स्तुवन्तिा हत्यपि श्रूयते । इद चातिजगतीघहुन्वमतिजगतीद्धयमन्यत उपा. द यैव सम्भवतीति। (५) उत्तरयोर्गायति इति विधावुत्तस्य उत्तराशब्दस्य उत्तराप्रन्ये पठितयोरेच ऋचोर्मुरयत्वम् । वृहत्यायेव चात्र पठिते । श्रुतिश्च 'समा. मु गेयमितिः न्यायाद् बलीयसी । तस्माद् गृहन्योरेवोत्तरयोर्गेयमिति । यथातिजगत्या यहुत्यमुक्तम्-तगृह योरुपादानेऽपि सम्भवति । एकनि- शतिस्तोमस्यात्र विहितत्वेन तत्सिद्धये प्रथमोपात्ताया अतिजगत्या सप्तरत्व प्रावर्तनीयस्यात् । तस्मात् शोक साम यहत्योरेघोहनीयमिति। एतदभिप्रेत्याह अभ्यास इति । 'प्रतिजगती योनिभूता अतिजगती च्छन्दस्का ऋक्-'अभ्यासे 'न' उपादीयते द्वितीयतृतीयस्थानेऽपि न तिजगतीद्वयमन्यतो नोपादातव्यमित्यर्थ । अथवा प्रतिजगती अतिजग- तीगत यद् यदुत्वमाम्नात तत् प्राधा पय ऋचा 'अभ्यामेन' सम्पद्यते इत्यर्थ । द्वयोरप्यर्ययो सम्मेलनेन सिद्धान्त तद्गतदोपपरिहारश्चे स्युभय सिद्ध भवति ॥ ७ ॥ (८) हा२।२५-२८ मग्रन्येनोत्तरा फकुप् । (१) सामोहविचारा। (२) इदमाम्नायते-'न घे वृहद्रथन्तरमेक्च्छन्द -यत् तयोः पूर्वा यहती षकुमायुत्तरे इति । अस्यार्थ -वृहन् रथन्तरम् इति सामन्य इतरसामयत् एषच्छन्दस्क न भरति। यस्मात् कारणात् तयोः साम्नोरा. भ्रयभूतासु ऋक्षु पूर्वा वृहतीच्छन्दस्का उत्तरेतु ऋचौ पाप्छन्दसे। इतरेषां चामदेव्यादिसाम्नामाश्रये तृचऽवस्थितास्तिन ऋच एक्च्छन्द- ·३२९ । मीमांसामण्डनमण्डिता । स्का उत्तराग्रन्थे भाम्नाता: 'समासु गायेत्' इति न्यायेन निताश्च । इह तु रथन्तरे यहति च वाचनिकमेव विषमच्छन्दस्कासु गानम्' इति । पुनश्च रथन्तरस्याश्रयभूताः तृचः नोत्तराग्रन्थे समाम्नाता:-किन्तहि प्रगाथ एय तदाश्रयत्वेनाम्नातः । प्रगायश्च द्वाभ्यामेव ऋग्भ्यां निप्प. नत्वात् तृचो न भवति । प्रगाथे च द्वयोचो.-'अभि त्या शर' इत्येषा प्रथमा--सा च वृहती--'नत्वा वा अन्यो दिव्यः' इति द्वितीया-सा च पक्तिच्छन्दस्का। (३) तर सन्देहः--'ककुभावुत्तरे' इति यदुक्तम् तत्र किमुत्पत्त्यैव ककुप्छन्दस्के ऋचौ अन्यतोऽवगमय्य तृचं सम्पाद्य गान कार्यम्- उत यासौ प्रगाथे पठिता प्रथमा वृहती द्वितीया पङ्क्तिस्तयोः प्रमथनेन छे उत्तरे फकुभे सम्पाच तर गानं पर्तव्यमिति । (४) पूर्वपक्ष:--प्रगाथगतां वृहतीच्छन्दस्कां गृहीत्वा तदनन्तर- भाविनी पक्तिच्छन्दस्कां परित्यज्य तस्याः स्थाने दाशतयोगते व ककुभो गृहीत्या तृचं सम्पादनीयम् । एवमेव ककुयुत्तरत्योक्तिरर्थवती स्यात् । यथाश्रुतस्यैव प्रगाथस्य ग्रहणे तु तृचो न सम्पद्यते-नापि ककुयुत्तरत्वं सिध्यनि । तस्माद् रयन्नरसाम्नि याद्या वृहती (प्रगाथपठिता) अन्ये चषकुभायन्यतो गृहीतव्ये इति । (५) सिद्धान्तः-आम्नातयोरेव गृहतीपट न्योः प्रमथनेन फकुप सम्पादनीया । तथाहिं 'अभि त्या शूर' इत्येषा यहती प्रथमा स्तोत्रीया। तस्यामविस्तायामेव रथन्तरं गातव्यम् । ततः तस्यामेव ऋचि चतुर्थ पादं पुनरुपादाय उत्तरस्थाः पडतेपूर्वार्धन सह प्रथनेनाटाविंशत्य- क्षरा प्रिपदा द्वितीया स्तोत्रीया पर्तया । इयं चैकाकुप भवति । तस्यामेय कभि चरम पादं पक्तरुत्तरार्धेन सह सडप्रथ्य तृतीया स्तोत्रीया फर्तन्या। सा च द्वितीया फफुप । अनेन प्रप्रधनप्रकारेण गाथाम्नात. योरेच द्योचोस्तृचनिप्पत्तेस्सर्व समससं भवति । तस्मात् पाम्ना- तयोचोः प्रमथनेन हे उत्तरे फकुभौ सम्पाद्य-प्रायया गृहत्या सह-- तृचे रथन्तरंगातव्यमिति । एतदमित्याह प्रगति । 'उत्तरा वृहत्या उत्तरतिनी या या पछन्दस्का ऋक रयन्तरे गेयोनोरा सा-'प्रप्रन्येन' प्रगाथपटितयो- बृहतीपझ्योः प्रायनेन--सम्पादनीयेति शेषः ॥ ८ ॥ () हा२२५-२ (द्वितीयवर्णकम्) नोत्तरोत्पत्तिवृहती (१)सामोहसिगारः। (२) ज्योतिष्टोमे धूयने-'रौरव-यौघालये पाईते सूचे भवतः' ४२ मो० नु० ·३३० मीमांसानुपमणिका इति । अस्या:--'गैरवं नाम किंचित् साम-तथा योधाजयनामम- परम् । तयोदयोः साम्नोः वृहतीच्छन्दस्यम्तृच प्राश्रयः' इति ॥ उत्तरा- प्रन्थे तु तस्य सामयम्याश्रय एकः प्रगाय अाम्नातः--तस्य प्रगाथस्य 'पुनानः सोमा इत्यसाय प्रथमा--सा च वृहती--'दुहान अयदिव्यम्' इति द्वितीया-सा च विष्टारपक्तिः । (३) तत्र सन्देहः-मित्र प्रगाथपटितां विष्टारपट्तिमपनीय तस्याः स्थाने में उत्पत्तियहती अन्यत थानीय सूचं सम्पाघ समानु गानम्- उत प्रगाथपठितयोSहतीविष्टारपट्यायोग्रंयनविशेपेण हत्यायेयोत्तरे सम्पाद्य तृच रत्वा गानमिति । (४) पूर्वपक्षः-विष्टारपड्तिमपनीय तस्या. स्थाने उत्पत्तियहती. यमन्यत यानेतन्यमिति । (५) सिद्धान्त --उत्पत्तियहत्यायन्यतो नानेतव्ये-अपितु • प्रगा. थपठितयोरेव वृहतीविष्टारपड्कायोः प्रमथनविशेषेण हे उत्तरे वृहन्यो स. म्पादनीये-पूर्वाधिकरणप्रदर्शितयुक्ति मिरिति । एतदभिप्रेयाह नेति । 'उत्पत्तियहती' विष्टारपड्निमपनीय उत्पत्ति. वृहतीच्छन्दम्का भूगन्यत पानीय-'उत्तरान' फर्नव्या-अपि तु पठि- तयोरेय प्रमथनेन वृहती सम्पादनीयेत्याशयः ॥ ९ ॥ (१०) ९।२।२५-२८ (नृतीयवर्णकम् ) नान्याऽनुष्टविहोत्तरा । (१) पूनिवारसदृश पर विचार । (२) इदमाम्नायते-'पञ्चच्छन्दा बाराप पार्भव पवमान. सप्त- सामा-गायनसहिते गायने तृचे भवतः-श्यावाश्यान्धगवे प्रानुष्टुभे तृचे भवत --उप्णिहि शफम्-कुभि पोक्लम्-कानमन्त्य जगतीपुर इति । अस्यार्थ-"अस्ति तृतीयसरने पवमान पार्भवसनः। तस्मिन् पञ्च सूक्तानि सप्त सामानि-'स्वादिष्टया मदिष्ठया' इत्यायेक सूक्तम्- तस्मिन् गायन्यस्तिस्त्र ऋच-तासु गायनं सहित चेति वे सामनी। 'पुरोजिती घो अन्धस' इति द्वितीयं सूक्तम्-तकाऽनुष्टुप् उत्तरे द्वे गायव्यौ-तासु श्यावाश्यम् बान्धीगव चेति वे सामनी । 'इन्द्रमच्छ- सुता इमे' इति तृतीयं सक्तम्-तस्मिन् उपिणहस्तिस्र-तामु सफ साम । 'वस्त्र मधुमत्तमः' इति प्रगाथश्चतुर्थ.--तस्मिन् उदिएहस्तिस्त्र --तन समालसामा 'अभिप्रियाणि परते नो हित इति अन्ई सतम्--- तन तिम्रो जगत्य.--तासु फाव साम ॥ एतेषां पञ्चानां सूताना मध्ये यद्यपि 'पुरोजिती' इति 'परस्य इति चानयो छन्दसी तथापि समासु गान सम्पादयिनु प्रग्रथनेनैकैकमेय छन्द सम्पद्यते । एव च ·मीमांसामण्डनमण्डिता । गायत्र्यनुष्टुयुष्णिककुजगतीभिः पञ्चछन्दाः पवमानोऽस्मिन् सबने पारपनीयः इति । (३) तत्र सन्देहः-'पुरोजिती' इत्यस्मिन् सूक्त समच्छन्दस्कं गानं सम्पादयितुं द्वे गायव्यौ अपनीय द्वे उत्पत्त्यनुष्टुभौ आनेतव्ये-उत द्वयोर्गायत्र्योः प्रमथनेन अनुष्टुब्द्वयं सम्पादनीयमिति । (४) पूर्वपक्षः-गायत्रीद्वयमपनीय तत्स्थाने उत्पत्त्यनुष्टुब्द्धयमन्यत श्रानेतव्यमिति। (५) सिद्धान्तः-चतुर्थ पादम्पुनरादाय द्वे अनुष्टुभौ अथनीये इति । पूर्ववद् युक्तिः। एतदभिप्रेत्याह नान्येति । 'इह' पुरोजितीये सूक्ते-'अन्या' अन्यत आनीता--'अनुष्टुय्' उत्पत्त्या अनुष्टुप्छन्दस्का क्--'उत्तरा'न' भवति--अपि तु गायत्रद्वयनथनेनैवानुष्टुब्वयं सम्पादनीयमित्यर्थः॥१०॥ (११) ६।२।२५-२८(चतुर्थ वर्णकम्) द्वयोः प्रगाये गातव्यम् (१) पूर्वसदृशएव विचारः ॥ (२) गवामयने ब्रह्मसाम विहितम्-'अभीवतों ब्रह्मसाम भवतिः । तत् प्रकृत्य थ्रयते--'चतुःशतमैन्द्रा वाहताः प्रगाथा.' इति । 'चतुरधि- फशतसङ्ख्यकाः इन्द्रदेवताकाः यहतीच्छन्दस्काः प्रगाथा' इत्यर्थः । तेच प्रगाथा ऋग्द्वयात्मकाः। (३) अत्र सन्देहः--फिमेकप्रगाथगते द्वे ऋचौ द्वितीयप्रगाथगता. मेकमृचं च सनथ्य तृचं सम्पाद्य तिस्पु ऋसु गानम्--उत द्वयोर्द्वयो. चोःप्रगाथं कृत्वा गानमिति । (४) पूर्वपक्षः--एकप्रगाथगते द्वे ऋचौ द्वितीयप्रगाथगतया ऋचा संग्रथ्य तृचं सम्पाद्य तस्मिन् तृचे अभीयर्तनामकं साम गातध्यमिति । (५) सिद्धान्तः --'अन्यथा अन्य चो भयन्ति तदेव साम' इत्य. स्मिन् प्रकरणे चामन्यत्वं पर्यते । तच पादनथनेनैव भवति-- न ऋग्मथनेन । तस्मात् द्वयोचोः पादग्रथनेनैव तृचं सम्पाद्य गातव्यमिति । पतदभिप्रेत्याह द्वयोरिति । 'द्वयो.' ऋचोः पादप्रयनेन सम्पादिते 'प्रगाथे' एव-गातव्यम्' गानं फव्यमित्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) ६२२२६ गीत्युपाया विकल्पिताः। (१) गीतिप्रकारविचारः। (२) गोतिर्नामाभ्यन्तरप्रयत्नजनितस्वरविशेषाभिन्यनिका साम- शम्दामिलप्या । मा नियतपरिमाणायामृचि गोयने । तत्सम्पादनार्यः ·"ફર मीमांसानुग्रामणिका अक्षु अक्षरविकारो विश्लेपो विकर्षणम् अभ्यासो विरामः स्तोम इत्ये. यमादयः समधिगताः समाम्नायन्ते गीत्युपायाः सहस्रशः सामवेदे । (३) तर सन्देहः-कामांनुष्ठाने पतेषां गीरपुपायानां कि समुपय उत विकल्प इति । (४) पूर्वपक्ष:-समुच्चेतन्या उपाया:-प्रयोगवचनेन सर्वेषां परि- गृहीतत्वादिति । (५) सिद्धान्त:-कैकशासोक्तरेवाक्षरविकारादिभिर्गीतिस्वरूपं निप्पयते । तनिष्पत्तिलक्षणस्य च प्रयोजनस्टोकल्यात् प्रयोगवचनपरि- गृहीता अपि अन्ये उपाया विपरप्यन्ते इति । एतदभिप्रेत्याह गीतीति । 'गीत्युपाया ये सहस्रश उक्तास्ते-'चि. कल्पिता' विकल्पेन प्रयोक्तन्याः- समुश्चेतन्या इति शेषः ॥ १२ ॥ (१३) ६२।३०-३१ साम्नैव क्रियते स्तोत्रम् (१) सामस्तोत्रसम्बन्धविचार। (२) कर्मविशेपे श्रूयते-'ऋचा स्तुवते-साम्ना स्तुयते इति । (३) तत्र संशयः-किं स्तवनकर्मणि ऋक्साम्नोः समुश्शय उत विकल्प इति । (४) पूर्वपक्ष.-पूर्वाधिकरणन्यायेन विकल्प इति । {५) सिद्धान्तः-वाक्यशेपे ऋचो निन्दा साम्नश्च प्रशंसाश्रूयते-- 'यया स्तुवते तदसुरा श्रन्यवायन्- यत् साम्ना स्तुवते तदसुरा नान्ववायन्-य एव विद्वान् साम्ना स्तुवीत' इति । अत ऋचे निन्दिस्या साम प्रशस्य साम विधीयते । तस्मात् साम्नैव स्तवनमिति । एतदभिप्रेत्याह साम्नेति-'स्तोत्रम्। स्तवनं-'साम्ना' 'एव' 'फियते' कर्तव्यम्--न तु ऋचेति शेषः ॥ १३ ॥ (१४) २।३०-३१ (द्वितीयं वर्णकम् ) उपस्थानं प्रगीतया । (१) गानविधारः। (२) रचित् कर्मविशेपे धूयते-'अयं सहनमानद इत्येतया आ. हयनीयमुपतिष्ठते' इति । इय च ऋक् अप्रगीता समाम्नाता संहिताप्र. न्ये, प्रगीता तु गानग्रन्थे । (३) तत्र सन्देहः-किमप्रगीतयैव उपस्थातव्यमुत प्रगीतयैव उत यथारचि इति। (४) पूर्वपक्ष-नियामकाभाधार विकल्प इति गीतयाऽगीतया यो- पस्थातव्यमिति । (५) सिद्धान्तः- प्रत्येर नियमो गाने-सामदे गानस्यैय प्रकृत- ·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३३३ स्वात् । अत्र ऋचा संहितापाठो गानायैच । तस्मात् प्रगीतयैवोपस्था. तव्यमिति । पतदभिप्रेत्याह उपस्थानमिति । 'प्रगीतया' एव 'अयं सहनमानद' स्यनया ऋचा-'उपस्थानम् पाहवनीयस्य-कर्तव्यमिति शेपः ॥ १४ ॥ (१५) ९।२।३०-३१ ( तृतीयवर्णकम् ) फर्मस्वेकश्रुतिर्मन्त्रे । [ 'स्वर्याद्यविकल्पः स्यात्' इति वा पाठः।] (१) प्रसङ्गेन याज्यायो मन्त्रा विचार्यन्ते । (२) 'अग्निमूर्धा दिव' इत्यादयो याज्यापुरोनुवाफ्यादयो मन्त्राः फस्याञ्चिच्छाखायां स्वर्येणाधीयन्ते फस्याञ्चिच्चातुःस्थर्येण [ उदा- चानुदात्तस्वरितेभ्यो व्यतिरिक्तश्चतुर्यः स्वरः एकश्रुतिरिति तान इति चाभिधीयते । (३) तत्र सन्देहः-प्रयोगे कि प्रैस्वर्यादीनां विकल्प उत समुच्चयः उतैकश्रुतिरेय ग्राह्या इति । (४) पूर्वपक्षः-प्रयोगवचनस्य सीहोपसंहारित्वात् समुच्चयः । अथवा अध्ययननिर्वृत्तिलक्षणस्य प्रयोजनस्यैक्स्याद् विफल्प इति ॥ (५)सिद्धान्त:-व्याकरणस्मृतावेकश्रुतिरेव विहिता । जपसा- मव्यतिरिक्तानां मन्त्राणां यज्ञकर्मण्येकश्रुतिर्भवतीति पाणिनीयस्मृतिः (१।२।३४ ) । जपादिपु तु यथाध्ययनं स्वरः प्रयोक्तव्यः । स्वर्या- दयश्चार्थविशेषज्ञापनायार्थवन्तः । तस्मात् फर्मस्येकश्रुतिरेव प्र- योक्तव्येति । पतदभिप्रेत्याह कर्मस्विति । 'कर्मसु' यशानुष्ठानेपु-'मन्ने मन्त्रो. च्चारणे जपसामादिभ्योऽन्यत्र-'एकश्रुतिः' तानारयः उदात्तानुदा- तस्वरितेभ्योऽतिरिक्तः स्वर:-प्रयोक्तव्य इति शेषः ॥ [स्यर्याद्यविफल्पः स्यादिति पाठे तु स्वयर्यादिविफल्पेन प्रयोगो नेट:-अपि तु तेभ्यो व्यतिरिक्तः एकश्रुतिनामक एय स्वरःप्रयोक्तव्य इत्ये. घं योजना] ॥१५॥ (१६) हा२१३२-३३ योनिवर्णक्रमो न हि । (१) गानविचारोऽनुवर्तते । (२) 'यद् योन्यां तदुत्तरयोगायति' इति धूयते । (३) तत्र सन्देहः-फिमत्र उत्तरायर्णयशेन गातव्यमुत योनियर्णय. शेनेति । योनौ यस्मिन् मागे 'याई भावस्तस्मिन्नेय भागे ययुत्तरासु 'माए भावः क्रियते तदा योनिवर्णवशेन गोतं भवति । यदा तु मागा. न्तरे 'बाई' भाया फियते तदा उत्तरायर्णयशेन गीतं भवति ।

·३३४ मीमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष -योनिवर्णवशेनैव गीत भवति । तथाहि 'क्यानश्चिन आभुवत्' इति ऋग्योनि । तस्यामृचि 'कया' इति अक्षरद्धयमाद्यो भाग 'नश्चिन श्रामुवत्'इत्यक्षरपटक द्वितीयो भाग । तस्मिन् द्वितीये भागे द्वि तीयाक्षरे चकारस्योपरितनमिकार विलोप्य तस्य स्थाने 'आईभावमा म्नाय गोतिर्निष्पादिता । उताया ऋच उत्तरा ऋक् प्रथा 'कस्त्वा सयो मदानाम्' इति । तस्या योनिन्यायेन चतुर्थातरे तकारस्योपरितन यकारमोकार च लोपयित्वा तयो स्थाने 'आई भाव । एव 'अभीपुण , इत्यसावृक अपरा उत्तरा । तस्यामपि चतुर्थाक्षरे कारस्योपरितनम कार लोपयिस्वा तस्य स्थाने 'श्राई' भार पर्तव्य । इस्थमेव योनिवर्ण चशेन गोति पर्तयेति । (५) सिद्धान्त -उपरितना प्रक्रिया न तथ्या । नात्र योनौ एफ्स्य वर्णस्य लोपोऽन्यस्य वागम त किन्तहि विद्यमान एव चकारस्यो परितन इकार सामप्रसिद्धया प्रक्रियया वृद्ध सन् एकारो भवति-- तस्य च सन्ध्यक्षरत्यात् अकार पूर्वभाग इकार उत्तरभाग । तावुभौ विश्लपेण गीयमानौ पाई। भाव प्रतिपद्यते । 'अभीपुण ससोनाम विता जरितणाम्' इत्येतस्यामुचराया द्वादशाक्षरगतस्य रेफ्स्योपरितन इकार पूर्वदर्शितरीया 'यार' भवति । सोऽयमाईभाय वर्णाभिव्य खरूयात् उत्तरागतवर्णवशन कर्तव्य । गीयर्थवाभावेन योनिक्रमे तेन विनाऽपि न गोतिविनश्यति इति । एतदभिप्रयाह-योनीति । गाने-'योनिवर्णक्रम' योनिवर्णवशेन 'प्राई' भावादिफ 'म' भवति-अपि तु उत्तरावर्णवशेनैवेत्याशय ॥१६॥ (१७) हा२।३२-३८ स्तोमस्य चातिदेशोऽस्ति (१) गानविशपविचार । (२) 'क्यतीपु रयन्तर गायतीति' श्रुतम् । तात्तरावर्णयशन गातयमिति स्थितम् । (३) तमापर सदेह -विमत्र स्तोमा उत्तरयोरतिदिश्यन्ते उत नेति। घामदेश्यसानो योनौ द्वयोरर्धयोर्मध्ये श्रोकारद्वयन हो शब्देन होई शदन व निष्प न स्तोम एवमाम्नात -'यो ओ हो हाई' इति । (४) पूर्वपक्ष -सोऽय स्तोमो नोत्तरयोरतिदिश्यते-गीति यात् । यद् यो या तदुत्तरयोर्गायति इयनेन गोतिमात्रमुत्तरयोरतिदिश्यते । तत्र प्रथमाया प्रचो वर्णा यथा नातिदिश्यन्ते तथा स्तोमा अपीति । (५) सिंद्धात -स्थरो यणपिशप-विराम इत्यते गोत्युपयागित ·मीमांसामण्डनमण्डिता। या यथाऽतिदिश्यन्ते। तथा स्तोमा अपि कालपरिच्छेदकतया गीत्युपयो- गित्वेन अतिदेटच्या इति । एतद्भिप्रेत्याह स्तोमस्येति । 'स्तोभस्था 'च' 'अतिदेश उत्तरयोः ऋची:-'अस्ति' एयेति सम्बन्धः ॥ १७॥ (१८) हा२।३९ विवर्णश्वाधिकश्च सः । (१) स्तोमलक्षणविचारः। (२)स्तोमा अतिदेष्टव्या इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः--स्तोभस्य लक्षणं सम्भवति न या-सम्भवति वेत् किं तदिति । (४) पूर्वपक्षः-न सम्भवति निर्दुष्टं लक्षणमिति । (५)सिद्धान्तः-'य ऋगक्षरेभ्योऽधिकः,न च तैः सवर्ण स स्तोभ' इति निर्दुष्टं स्तोभलक्षणम्, एतदभिप्रेत्याह विवर्ण इति । 'स: स्तोमः-'विवर्णः गरैरसमा. नवर्ण:-'अधिक गक्षरेभ्योऽतिरिक्तः भवति । एवं च मृगधिकत्ये सति ऋग्विलक्षणवर्णस्वं स्तोभत्वमिति पर्ववसितं लक्षणमित्याशयः ॥१८॥ (१६) हारा४० नीवारे व्रीहिधर्माः स्युः (१) पर्यवसितः सामोहविचारः, संस्कारोह इदानी चिन्त्यते । (२) अस्ति दर्शपूर्णमासविकृतिर्वाजपेयः । तत्र प्रारुतबीहिस्थाने (३) तंत्र सन्देहः-ये मोहिपु फर्तन्याः संस्काराः प्रोक्षणायहननाद- यस्ते कि नीचारेषु भवन्ति उत नेति । (४) पूर्वपक्षः-नीवाराणां प्रीहिस्थानपाते प्रमाणाभावात् नैय कर्तव्या इति। (५) सिद्धान्त:-'नेवार यत्र विकारार्थस्तद्धितप्रत्ययो नीवारस्य घोहिस्थानीयत्वं प्रमाणयति । तस्मात् कर्तन्याः प्रोक्षणादयो नीवा. रेप्चिति । पतदभिप्रेत्याह नीवारेति । 'नीहिधर्माः प्रोक्षणावधातादयः सी- स्कारा ये दर्शपूर्णमासे मोहिपु कर्तव्यत्येन चोदितास्ते-'नीचारे वि. कृतियागे वाजपेये चरुद्रव्यत्वेन विहिते-'स्युः कर्तव्या इति शेषः ॥१९॥ (२०) ६।२।४१-४३ परिधिपधर्मभाम् । (१) भंस्कारोहो यर्तते । (२) चातुर्मास्येपु-मध्यमे पर्वणि परिधो पशु नियुञ्जति' इति यूपकार्य पनियोजनं परिधावाम्नातम् । (३) तत्र संशयः-परिघो यपधर्माः क्तंन्या न येति । नेवारश्चरुः श्रुतः ।

·मीमासागुममणिका (४) पूर्वपक्षा अग्निपरिधानार्थ हि परिधिसम्पन्न । तस्य स्वय- मेव धर्मान्तराणि सन्ति । तस्मात् यूपस्थानीयेऽपि तस्मिन् युपधर्मा न कार्या इति। (५) सिद्धान्त -यान्तिरायोत्पन्नस्यापि परिधेचनात् पशु- नियोजनसाधनत्वमुपपद्यते । पशुनियोजनार्थमेव च यूपोऽपि सरिफय- ते। तथा च पशुनियोजनरूपे उपकारका पसंस्कारा इत्यवगन्तव्यम् । एवं च सति यदा परिधिरपि तस्मि नेय पशुनियोजनकार्य उपयुज्यते तदा ते सस्कारास्तत्रापि वर्तया एव । यद्यपि तक्ष्णरूपो यूपसस्कार परिधो न सम्भवति तथाऽप्यसनादिसस्काराणा तत्रापि सम्भवात् ते एव कर्तव्याः। एव च प्रेषमन्ने 'यूपायाज्यमानायानुग्रूहि' इत्यन-'परि- धयेऽज्यमानाय' इत्यूह वर्तन्य इति । पतदभिप्रेत्याह परिधिरिति । 'परिधि यदा पशुनियोजनायोपयुक्त तदा 'यूपधर्मभा' यूपम्य धर्मान् सस्कारान् प्रक्षनादीन् भजते । परि- धामप्यते धर्मा अनुष्ठेया इत्यर्थ ॥ २०॥ (२१) ९।२।४४-४५ दध्नः प्रणीताधर्माः स्युः (१) सस्कारोह । (0) श्रभ्युदयेप्ट्या 'दधनि चरम्' इति दधि श्नुतम् । (३) अत्र सशय -दधनि प्रणीताधर्मा पर्तव्या उत नेति । (४) पूर्वपत –हवि श्रपणार्थमुत्पन्ना उत्पवनादिधर्मसस्ता प्राप "प्रणीता'। दधि तु श्रपणायं नोत्पन्नम् किन्तु हविष्ट्वेन प्रदानार्थमु "त्पन्नम् । एवं च प्रणीतया तस्या न किमपि साम्यम् । तस्मात् प्रणीता धर्मा दधनि र पर्तन्या इति । (५) सिद्धान्त -कार्यान्तरार्थमुत्पन्नस्यापि न पचनेन चर थपणार्थस्वमुक्तम् । तेन व प्रणीतासमानत्वात् पतन्या एव दधनि प्रणी. ताधर्मा इति। एतदभिप्रेत्याह दध्न इति । 'दन' चरुथपणार्थ चोदितस्य-प्र- पीताधर्माः उत्पवनादयः-'स्यु' पर्तव्या इति शेष ॥ २१ ॥ (१२) ९।२।४६-४७ साम्नो धर्मा व्यवस्थिताः । (१)धर्मोहो धर्तते । (२), ज्योतिपो. पृएम्तोत्रद्वय शिकारपेत. विहितम्-'परत पृष्ट भवति-रयन्तर पृष्ठ भरति' इति । सन्ति चोभयोः पृष्ठस्तोत्रयोर्धर्मा - 'वृहति स्तूयमाने मनसा समुद्र ध्यायेत्-रथन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मील. येत्' इत्येवमादया ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (३) तत्र संशया-विमेते धर्मा उभयत्र मिलिता अनुष्ठेया उत व्यवस्थया इति । (४) पूर्वपक्षः-पृष्ठस्तोत्रसिद्धिलक्षणस्य कार्यस्योभयत्र समान. स्वात् उभयत्र सङ्कीर्ण एव धर्मा इति । (५) सिद्धान्तः-धर्मसकरे वृहदिति रथन्तरमिति च नामद्वयनि- देशो नोपपद्यते । किञ्चोभयधर्मसाहित्यं विरुद्धम् -'उच्चैगेयं-बलवद् गेयमिति' यहतो धर्माः-'नोधैर्गेयम् - न बलवद् गेयमिति' रथन्तर- स्य । तस्मादुभयोधर्माः पृथक पृथक व्यवस्थिता एवेति । एतदभिप्रेत्याह साम्न इति । 'साम्नः' यूहतः रथन्तरस्थ च-'धर्माः समुद्रध्यानसम्मीलनादयः-'व्यवस्थिताः' उभयत्र पृथक् पृथक् व्यव. स्थया कार्यान मिलिता उभयति भावः ॥ २२॥ (२३) 8२।४८ करवरथन्तरे सर्वे (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) वैश्वस्तोमे 'करावरथन्तरं पुष्टं भवति इति करवरथन्तरंश्रुतम्। (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् फरवरथन्तरे किमन्यतरस्य एक- स्यैव -रथन्तरस्य वृहतो वा-धर्माः पर्तव्या उतोभयोरपि समुधेतव्या इति। (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन रयन्तरे रायन्तरा एव धर्मा गृहति वाहता एवेति उभयोधर्माणां सहानुप्टाने प्रमाणाभावात् पकस्यैव अन्यतरस्य धर्मा अनुछेया इति । (५) सिद्धान्तः-अन हि उभयोः प्राकृतयोः गृहद्रयन्तरयोः स्थाने करवरथन्तरं चोदितम् । तथा चास्मिन्नुभयोधर्माः समुश्चेतव्याः । ये विरुद्धा धर्माः उच्चैर्गेयं नोधैर्गयमित्यादयस्ते विकल्प्यन्ताम्-ये तुं न विरुद्धाः-समुद्रध्यानसम्मीलनादयः-तेपां समुघय एवेति । एतदभिप्रेत्याह करवेति । 'फरवरयन्तरे पृष्ठे-'सबै धर्माः-रथन्त- रस्य वृहतध-समुच्चयेनानुष्ठेया इति शेषः । [चार्तिकमतेन त्वत्र विकल्प एवेति सिद्धान्तः ] ॥ २३ ॥ (२४) हा२४४-५० व्यवस्योभयसामके। (१) सामधर्मविचारो वर्तते । (२) 'गोसये उभे कुर्यात्' इति गोसयादौ वृहद्रथन्तरसामवयसा. ध्यं पृष्ठस्तोत्रं विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-पिमुभयोधमा उभयत्र सइरेणानुष्टेया उस व्य- घस्थयाऽनुष्टानमिति। (४) पूर्वपक्ष:-दायिंशाधिकरणपत्र पृष्टद्वयं नाम्नि-मपि स्क- ४३ मो० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका मेवार पृष्ठम् । एवं च धर्मव्यवस्थाया असम्भवात् बृहत्यप्युभयधर्मा इति सकरेणैवानुष्ठानम् इति । (५) सिद्धान्तः-- नेते धर्माः पृष्टस्तोत्रप्रयुक्ताः येन पृष्ठस्यैकत्वा. सङ्करः स्यात्-अपि तु सामप्रयुक्ताः । पृष्ठस्य चैकत्वेऽपि सामदय- मस्त्येव । तस्मात् व्यवस्थयैव धर्मानुष्टानम्-रथन्तरे रायन्तराणामेय पृहति च वाहतानामेवेति । एतदभिप्रेत्याह व्यवस्थेति । 'उभयसामके' वृहद्रथन्तरसामसाध्ये एकस्मिन्नपि पृष्ठे-'व्यवस्था' एव-धर्माणां स्यादिति शेषः ॥ २४ ॥ (२५) हा२।५१-५६ पार्वणों वैकृते न स्तः (१) ऊहप्रसङ्गेन धर्मातिदेशविचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते--'वेण पार्पणौ जुहोति' इति-- पाणहोमा। (३) तत्र संशयः-किमेतौ पार्वणहोमो सौर्यादौ विकृतावपि पत. व्यो उत नेति । (४) पूर्वपक्ष:--पर्वशब्दः कालविशेषयाची । ततश्च पर्वकपका. लदेवताको इमौ होमी भारादुपकारफतया सौर्यादिविकृतिप्पप्पतिदे. एव्याविति । (५) सिद्धान्त:--पर्वशब्दोऽत्र दानार्थवाचिन: पृणातेर्धातोनिप्प. मोन कालविशेषवाची-अपि तु भाग्नेयादियागविकसमूहवाची । सौ. र्यादिविकृतिश्च न यागत्रिकसवस्यापि त्याग्नेयमात्रस्य । तस्मात् स- हार्थयोः पार्वणहोमयोर्न प्राप्तिरस्ति सौर्यादाविति । एतद्भिप्रेत्याह पार्पणाविति। पार्वणो दर्शपूर्णमासयोपिहितो पाण- होमो-'वैकते' सौर्यादौ विकृतियागे..'नास्त:-अनुष्ठेयाविति शेषः॥२५॥ (२६) ६२५७-५८ पर्वणोस्तो व्यवस्थितौ । (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) पार्यणहोमविपये एव- ३) पुनः सन्देहः-कुतावनुष्यो-कि दशे पप उत पूर्णमासे एच उत उभयत्रेति। (१)पक्षः-दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितत्वात् दशऽपि पूर्णमासे- ऽपि होमवयं कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त:--उपकार्ययोः सहयोय॑यस्थितत्वात् उपकारक- योहोंमयोरपि व्यवस्थैव । तस्मात् पूर्णमासरूपपर्वसम्बन्धी होमः पूर्ण- मासयागे. यमायास्यारूपपर्यसम्बन्धी होमो दर्शयागे पवेति। १ ·मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह पर्वणोरिति । 'तो' पार्वणहोमौ--'पर्वणो श्रमावा. स्यायाम् पौर्णमास्यां च- --'व्यवस्थितौ व्यवस्थयेव कर्तव्यौ न समुच्चये- नेति भावः ॥२६॥ (२७) ६२५६-६० समिदादौ यजिविधिः (१) संस्कारविचारे प्रासङ्गिको विचारः। (२) दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजपश्चकमाम्नातम्-'समिधो यजति' इत्यादिना । (३) तत्र सन्देहः--अत्र किं देवता विधीयते उत यागकियेति । (४) पूर्वपक्षः :-यथा 'विष्णुं यजति' इत्यत्र द्वितीयया विष्णुदें- यता विधीयते तथैवात्रापि 'समिधो यजती'त्यत्र द्वितीयया समिद्दे- पता विधीयते । अत्र यो यजिः प्रोक्तस्तेन समिदादयो देवाः संस्क्रि- यन्ते-इति दृष्टार्थलाम इति । (५) सिद्धान्त:-सर्वत्र चतुझं तद्धितेन वा देवता निर्दिश्यते । न चात्र चतुर्थी तद्धितप्रत्ययो वा । क्वचिच तादर्थ्यप्रतीत्यापि देवतो- च्यते । न च द्वितीयया तादर्थ्य प्रतीयते-अपि तु ईप्सिततमत्वम् । तच्च समिदादीनां कर्मनामत्व पचोपपद्यते एवं च समिधागः कर्त. व्य इति वाक्यार्थः पर्यवस्यति । तस्मान्नान देवतासंस्कारविधिरपि तु यागविधिरेयेति ॥ एतदभिप्रेत्याह समिदिति । 'समिदादौ समिधो यजतीत्यादिवि- धौ-'यजेयागकियाया एव 'विधिः' विधानम्-न देवतासंस्कारस्ये. ति शेषः ।। २७॥ न्यायाः स्युः सप्तविंशतिः। स्पष्टम् ॥ इति नवमस्य द्वितीयः । अथ नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ( मन्त्रोहविचारपरः) (१) ३१-२ निर्वापमन्त्रे धुवमूहनं स्यात् (१) पर्यचसितः सामोह । मन्त्रोह इदानी चिन्यते । (२) प्रश्तो-'अग्नये जुष्टं निर्यपामि' इति देवनाविषयो मन्त्र ·मीमासानुक्रमणिका आम्नात --'नीहीणा मेधसुमनस्यमाना' इति च द्रयविषयको मात्र । सन्ति च सौर्यादीनि विकृतयः । (३) तेषु सन्देह –यदोक्तौ मन्त्री सूर्यदेवताके नीवारह यके सौर्ये प्रयुज्यते तदा कि मन्त्रयो 'अग्नये' इत्यस्य स्थाने 'सूर्याय' इति- 'नीहीणामित्यस्य स्थाने 'नीवाराणाम्' इत्यूह कार्य उत नेति । (४) पूर्वपक्ष -प्रतिवद् विकृति कर्तव्येति चोदकेन यथान- स्थितस्यैव प्राकृतमन्त्रपाठस्य विस्तायतिदिष्टस्यात् ऊहो न कार्य इति । (५) सिद्धान्त -प्रतौ देवताद्रव्यलक्षणयोरर्थयोरेव विवक्षा । तथासत्येव हि देवताद्रयप्रकाशनरूपस्य दृष्टार्थस्य लाभ अग्निवीयत. रपाठविधतायां स्यदृष्टार्थो मन्त्र पाठ करपनीय प्रसज्येत । तस्मात् वि- कृतिगतसूर्यनीगारलक्षणार्थप्रकाशनलाभायोह कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह निर्वापेति । 'निर्यापमन्त्र-'अग्नये जुष्ट सुमन- स्यमाना' इत्यत्र 'ऊहनम् विस्ती तद्गतदेवताद्न्यप्रकाशफशब्दोह - 'ध्रुवम्' अवश्यम्-'स्यात्' फर्तयमित्यर्थ ॥१॥ (२) ६।३।३-८ ऊहस्तथा स्यादरितादिशन्दे । (१)मन्त्रोहविचारो वर्तते। (२) इदमामनन्ति--'मौद्ग चरू निपेच्छियै श्रीकाम' इति तत्र 'पोण्डरीकाणि बहीपि भवन्ति' इति पौण्डरोक्यहिविधीयते । निर्वा- पमन्त्रश्च प्रतौ स्तृणीत यहिं दर्भ स्तृणीत हरित' इत्यादि । मन्ये च दभरिति जातिवाचकः शब्द हरितैरिति च गुणवाचक । अयमय च मन्त्र विकृतौ मौद्गे चरौ चोदकेन प्राप्त । (३) तत्र सन्देह 'दर्भ स्तृणीत हरिते' इत्यत्र किं दर्भरित्यस्य हरितरित्यस्य चेत्युभयोरपि स्थाने घेतवा नुसारेण ऊह उत एकस्यै- घ शब्दस्य स्थाने इति । (४) पूर्वपत -पूर्वाधिकरणन्यायेन दर्मस्थाने पुण्डरीक्स्योहो. ऽवश्यमेव कार्य: । हरितशब्दस्तु नापूर्थिव्यवाची । तथा चासमये. ताथै यथा प्रतापदृष्टार्थमेव प्रयुज्यते तथा विस्तावप्यदृष्टार्थमेव य. थास्थितमनृहेनैव प्रयोक्तव्य इति । (५) सिद्धान्त -हरितशब्दस्यापि गुणिद्रव्यप्रकाशनेन दृष्टार्थला- भेन समयेतार्थ एव प्रयोग । तस्मात्तस्यापि स्थाने ऊहः कार्य । पव च 'पुण्डरीक स्तृणांत रत्तै ' इत्ययमूहितो मन्धपाठ इति । पतदभिप्रेत्याह ऊह इति । यथा द्रव्यदेवताप्रकाशकशब्दे उदः 'तथा'- गुणवाचके 'हरितादिशब्द' अपि-'अह" 'स्यात्' इति सम्यन्ध ॥ २ ॥ - ·मीमांसामएडनमण्डिता। ३४१ (३) ME स्युलौकिके स्पर्शन एव मन्त्राः (१) प्राकृतस्य मन्त्रस्य विकृतावूह इत्येतत्प्रसङ्गेन फ्यचिद् विकृ. तार्थमेव मन्त्री विधीयते तादृशश्चिन्त्यते । (२) ज्योतिष्टोमेऽग्नीपोमीयपशुप्रकरणे यूपस्पर्श प्रायश्चित्तमा- म्नातम् –'योकं यूपमुपस्पृशेत् एप ते वायो इति व यात्-यदि द्वावेतौ ते घायू इति-यदि वहन् एते ते वायव' इति । (३) तत्र सन्देहः-इदं मन्त्रपाठरूपं प्रायश्चित्तं फिमुच्छ्रयणाज- नादिवैदिककर्मानुष्ठानकालीनयुपस्पर्शनेऽनुष्टातन्यमुत लौकिके यादृच्छि- के स्पर्शने इति । (४) पूर्वपक्षः - वैदिकस्यैव कर्मणः प्रकरणे प्रायश्चित्तस्याम्नानात् वैदिकानुष्ठानकालीने एव स्पर्श प्रायश्चित्तमिति । (५) सिद्धान्तः-'यूपो चै यक्षस्य दुरिष्टमामुञ्चते-यद् यूपमुप. स्पृशेद् यक्षस्य दुरिटमामुञ्चेत्-तस्माद् यूपो नोपस्पृश्यः' इति यूप- स्पर्शनं प्रतिपिध्य पश्चात्प्रायश्चित्तमाम्नातम् । प्रतिपेधश्च लौकिकम्प- शविषयः-वैदिकस्पर्शस्य कर्तव्यतया विहितत्वात् ( तद्विना विहितस्य यूपोच्छ्रयणस्य तदञ्जनस्य च कर्तुमशक्यस्यात् ) । तस्मात् लौकिके एप स्पर्श प्रायश्चित्तमिति । एतदभिप्रेत्याह स्युरिति । 'लौकिके' वैदिककर्मानुष्ठानकालाति. तिरिक्तकाले कृते वैकृते-'ए'-'स्पर्शने यूपस्पशे–'मन्त्राः' 'एप ते पायो-एतौ ते वाय-एते ते चायव' इत्येवं रूपा:-- :-'स्युः प्रायश्चित्तरूपेण पठिता न तु वैदिकानुष्ठानकालीने-इति भावः ॥ ३ ॥ (४) ६३।१०-१४ ऊद्यौ विकृत्यां खलु पाशमन्त्री । (१) मन्त्रोहविचारोऽनुवर्तते । (२) अस्ति पशुरनोपोमीयः । तत्र पाशैकत्वाभिधायी मन्त्रः- 'अदितिः पाशं प्रमुमोक्रयेतम्" इति। तथा पाशबहुत्याभिधायी-'अदितिः पाशान् प्रमुमोक्त्येतान्' इति । प्रकृतौ च द्वयोरपि विकल्पेन प्रयोगो घयतेनिमेऽधिकरणे । अस्ति च द्विपशुविकृतिः । तत्र चोदकेन पाशा- भिधायिनौ मन्त्री प्राप्ती । (३) तत्र संशयः--किं पहुयवनान्तोऽविकारेण प्रयोक्तव्यः एक- पवनान्तस्त्याज्य:--उत एकवचनान्त एवं द्विवचनान्तमूहयित्या प्र. योतन्यो द्विवचनान्तस्याज्य:-उन बहुवचनान्तोऽविकारेण प्रयोक्तव्य एकवचनान्तो द्विवचनान्तमूहयित्या प्रयोक्तव्यः-उन द्वायपि द्विवचना. म्तादयिस्वा प्रयोक्तम्यौ इति ।

·३४२ मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः--चोदकेन द्वावपि मन्त्री प्राप्तायतिदेष्टन्यौ भवतः । तम एकवचनान्तः प्रकृनौ समवेतार्थप्रकाशकतया विश्वाचूहनीयो बहु- वचनान्तस्तु यथावस्थित पय पठनीय इति । (५) सिद्धान्तः-लोके घेदे च बहुवचनस्य द्वयोरर्थयोरक्लृप्तश- क्तित्वाद् बहुवचनान्तोऽपि द्विवचनान्तयोहनीयः । एवं च डावप्यूह- नीयाविति। पतदभिप्रेत्याह ऊह्याविति । 'विकृत्यां द्विपशौ विकृतियागे-पाश. मन्त्री एकवचनान्तो बहुवचनान्तश्चोभावपि-'ऊह्यौर द्विवचनान्ततया ऊहयित्वा पठनीयौ-'खलु' निश्चयेनेति सम्बन्धः ॥ ४ ॥ (५) ९३११५ १६ द्वौ चापि मन्त्री प्रकृती निविष्टौ (१) पूर्वोदाहरणे विचारान्तरम् । (२) अग्नीपोमोये द्वौ पाशमन्त्राचाम्नातौ । नत्र विकृतौ यत् फ- र्तव्यं तदवगतम् । प्रस्तौ चिन्ता प्रवर्तते । (३) वर संशयः-किं एकत्याभिधायी एव प्रकृतौ निविशते बाहु- घचतान्तः परित्यज्यते-उत उभयोरपि प्रकृती निवेश इति । (४) पूर्वपक्ष.---यहुवचनान्तः प्रकरणादुत्कृष्य यत्र पाशबहुरवं तत्र पठनीयो न प्ररुतौ । तत्र एकस्यैव पशोः सत्त्वात् यहुयचनस्यान- धितत्वात् । एकत्वाभिधायी मन्त्रः प्रकृतौ पठनीय इति । (५) सिद्धान्तः-नोरकप्रव्यो यहुवचनान्तः। द्वयोरप्यानातत्वाद् विकल्पेन द्वायपि पठनीयौ । एकपशुकायां प्रकृती बहुवचनविभक्तेरन्य- यासम्मवेऽपि प्रातिपदिकस्यान्वयसम्भवात् । प्रातिपदिकविभक्त्योश्च प्रातिपदिकमेव प्रधानम्-धर्मियाचकत्वात् । गुणभूते च बहुवचने ल. क्षणाऽप्याश्रयणीया भवति-पाशाययववहुस्वाथ्रया तदा पहुववनविभ- तिर्भविष्यति, एवं च प्रधानानुसारेणोमयोरपि मन्त्रयोः समानत्वाद् विकल्पोऽभ्युपगन्तव्य इति । पतदभिमत्याह द्वाविति । 'प्रस्तो' अग्नीषोमीये पशौ-दो चा एकाभिधायी यहमिधायी चेति द्वायपि-'मन्त्रौ-निविष्टो पठनीयो भवतः इत्यर्थः॥ ५॥ (६) १३२० पत्रीपदे सम्बहनाय नोहः। (१) अहविचारो पर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोर्मन्त्र प्राम्नायते 'पक्षी सनहा इत्यादि । सम्भवति यजमानस्यैकपक्षीयत्यं यहुपत्नीकत्वं च ।

·4 मीमांसामण्डनमरिडता। ३४३ (३) तत्र संशयः--यहुपतोक्यजमानस्य यागेकि यथावस्थित एप मन्त्रः पठनीय उत यहुयचनमूहयित्वेति । (४) पूर्वपतः एकपत्नीकस्य यजमानस्य प्रयोगे एकवचनान्तः पत्तीशब्दः समवेतार्थप्रकाशकः । तस्माद् बहुपत्नीकस्य यजमानस्य प्र. योगेऽर्थवशायहुवचनान्तेनोहयित्या प्रयोक्तन्य इति । (५) सिद्धान्तः-पली सन्नह्योति साधारणोऽयमुपदेशः । एवं च सर्वप्रयोगसमयेतार्थप्रकाशकतया पत्नीमित्यत्र प्रातिपदिकं कर्मकारकवि. भक्तिश्चेत्युभयमेव पाशन्यायेन विवक्षितम्-एकवचनं तु म वियक्षि. तम् । तस्मात् पत्नोपदं यथावस्थितमेव सर्वप्रयोगे पठनीयमिति । पतदभिप्रेत्याह पतीपद इति-'सन्नहनाय' पत्नी सन्ना ति मन्त्रे- 'पत्नीपदे पत्तीमित्येकयचनान्ते पदे-'ना 'कहा-द्विवचनान्तत्वं यहु- पचनान्तस्वं वा नोहनीयमित्यर्थः ॥ ६ ॥ (७) ६३२१ नोहः प्रयोज्यो विकृतौ च पल्पाम् (१) पूर्वाधिकरणशेपः। (२) प्रकृती पतीशब्दस्योहश्चिन्तितः। विकृतौ द्विपतीकायोगे चिन्त्यते । (३) सन्देहः-कि विस्तौ अनेकपलीकप्रयोगे पतीमित्यत्र जह उत नेति । (४) पूर्वपक्षा-ऊहो भवति । प्रकृतावर्थानुसारेण प्राप्तोऽप्यूहः स. प्रयोगसाधारणेन मन्त्रपाठेन बाधितः । विरुतौ तु याधितस्य पाठ- स्याभावेन अस्मदायत्ते प्रयोगेऽानुसारेणोहः कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्तः-पत्नीमित्येकवचनस्याविवक्षितान प्ररतापदृष्टा. र्थतया यथायस्थितः पाठ इति स्थिते विस्तावप्यदृष्टार्थतया यथास्थि. मेय पठितव्यम् । तस्मानोह इति । एतदभिप्रेत्याह नोह इति । 'विस्तो विकृतियागस्याप्यनेकपनीका प्रयोगे-'पत्न्याम्। एकवचनान्ते पत्नीशब्द 'व' अपि 'ऊहा' यगुर- चनान्तोहः 'ना 'प्रयोज्यः इति सम्बन्धः ॥ ७ ॥ (C) २२ नोहोधिगो तुल्यविधानपक्षे। (१) अहविचारोऽनुवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरोपोमीयः । तत्राधिगौ दमाम्ना. यते-'प्रास्म अग्नि भरता' इत्यादि । सनि च चत्वारः सवनीयाः पशयः- धागेयोऽमियोमे-पन्द्रास उपध्ये-पन्द्रो वृषिणः पोडशिनि-मारस्वती मेपो प्रतिराति। तपतेऽमीरोमोयन समानविधाना त्यम्न्येका पतः।

·३४४ मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देहः-एवं समानविधानत्वे सति किं सवनीयादिषु अधिगौ-'प्रास्मै इति एकवचनान्तस्य स्थाने बहुवचनान्तस्योहः कर्तव्य उत नेति। [मेपोविपये लिङ्गस्योहो न भवतीति निणीतं नघमस्याघे पादे।) (४) पूर्वपक्षः-उहः पर्तन्यः पल्यधिकरणयुक्तयोऽत्राप्यनुस. (५) सिद्धान्तः-मोहः न्धेया उभयत्र । एतदभिप्रेत्याह नोह इति । 'तुल्यविधानपक्ष' सपनीयपशवोऽनी. पामीयेन यदि तुल्यविधानास्तदा-'अधिगौ' प्रास्मै इत्यस्य स्थाने- 'ऊहः' द्विवचन-पहुवचनान्तादेः-न-कार्य इति शेषः । [न्यायमालाकारमतेन तु पाशन्यायेनास्त्येव लिङ्गवचनयोरुभ. योरुहः ॥॥ (६) ६२३–२६ न मन्त्रमहेन् मतिनिध्युपात्त (१) ऊहविचारो वर्तते। २) श्रुतस्य द्रव्यस्यापचारे तत्सदृशं द्रव्यान्तरं तस्य प्रतिनिधिर्भ- चतीति स्थितम् । तत्र वोहीणामपचार नीवारास्तस्थाने निविशन्ते । तदेतत्सर्व पप्ठे स्थितम् । घोहिसम्बन्धी च मन्त्र अाम्नातः 'स्योनं ते सदनं कणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि तस्मिन् सीदाम ते प्रति- तिष्ठ प्रीहीणाम्मेध सुमनस्यमाना' इति । (३) तत्र संशयः-मोहीणामपचारे यदा नीवारा उपादीयन्ते त- दाऽस्मिन् मन्त्रे किं बीहीणामित्यस्य स्थाने नीनाराणामित्यूहनीयमुत नेति। (४) पूर्वपक्षः अर्थानुसारादूहितव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-वारचरौ नीवाग तत्साधनत्वेन मोहिस्था- नीयतया विहितानां भवति मन्त्रस्योहः । इह तु न नीवाराः साधनत्वेन विहिता:-किन्तु नीहिसादृश्येन फेवलं प्राप्यन्ते, सादृश्यं च भूयोऽचय- घसामान्यम्-एयं च यथा बीरावयवानां योहिशब्दवाच्यता तथैव नी- घारावयवानामपीति नावसरो मन्त्रोहस्येति । एतदभिप्रेत्याह न मन्त्रमिति । 'प्रतिनिध्युपाते श्रुतद्रव्यस्य प्रति. निधिरूपेण गृहीते तादृशे द्रव्यान्तरे-'मन्त्रम्' 'न' ऊहेत् । श्रुतद्रव्य. याचकशब्दस्थाने प्रतिनिधिद्रव्यवाचकशब्दं नोहेदित्याशयः ॥९॥ (१०) ३३२२७-२८ नोहं विदध्यान खलु चक्षुरादौ । (१) ऊहविचारो वर्तते । (२) अनोपोमीयपशौ अध्रिगुप्रैपे पशुसम्बन्धिना सूर्यादिसंसर्ग अाम्नायने 'सुर्य चक्षुर्गमयतात्यात प्राणामन्यसृजतात्-दिशः श्रोत्रम् इत्यादि । अस्ति च द्विपशुयागः 'मैत्रं श्वेतमालभेत-वारणं कृष्णम्' इति । अत्र चोक्तो मन्धश्चोदपमाप्तः ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (३) तत्र सन्देहः-उक्तो मन्त्रो यदा द्विपशुयागे पठ्यते तदा कि चक्षुरित्यायेकवचनान्तस्थाने द्विवचनान्ता ऊहनीया उत नेति । (४) पूर्वपक्षः-पशुभेदेन चक्षुरादीनि भिन्नानि। तस्मादूहनीया इति। (५) सिद्धान्तः-चक्षुःशब्देनात्र शरीरगतं गोलकं न विवक्षितम् । तद्विवक्षायामेकस्मिन्नपि पशौ चक्षुर्द्वयभावेनानन्वय एकवचनस्य स्यात्। गोलकस्य च सूर्यादिप्राप्त्यसम्भवः । यद रूपदर्शनादिसामर्थ्यलक्षणं ते. जोमानं तदेवात्र चक्षुःशब्देन विवक्षितम् । तस्य पश्यनेकत्येऽपि एकीभूयैव सूर्य प्राप्तुं शक्नोति । तस्मानारत्यूह इति । एतदभिप्रत्याह-लोहमिति । 'चक्षुरादौ चक्षुः प्राणं श्रोत्रम् इश्क- वचनान्तेषु शब्देपु-'अहं' द्विवचनाहं-'न' 'विदध्यात्'-द्विपशुयागे इति शेषः ॥ १० ॥ (११) ६२२६-३१ अभ्यासमृच्छेत् पदमेकषेति (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पूर्वोदाहने एवाघ्रिगुप्रै श्रूयते-'एकधाऽस्य त्वचमाच्छ्य. तात्' इति । इदमपि द्विपशुयागे चोदकेन प्राप्तम् । (३) तत्र संशयः-एफचेति पदं द्विपशुयागेऽभ्यसितव्यमुत यथाव. स्थितमेव प्रयोजव्यमिति । (४) पूर्वपक्ष:-यथावस्थितमेय प्रयोक्तव्यम् । पकधेत्यनेन सा- हित्यमाप्रमुच्यते । पश्वनेकत्वेऽपि त्वगुत्पाटनस्यैककालीनत्यं बहुपु- रुपकतर्फ घटत एवेति । (५) सिद्धान्तः-प्रकृतायेकपशौ साहित्यार्थो नान्येति । तस्मात् सरतमेव एकधाशब्दस्यार्थः । या अवयवशोऽसत् न छेचन्या अपि तु सर्वाऽपि सकृत् एकप्रयत्नेनैव लेत्तव्येति' वाक्यस्यार्थः । य एव चार्य: परतौ स एव विस्तावप्युचितः। ततः यहुप्वपि पशुपु प्रतिपशु सत्त्वम. भिधातुम् 'एकधा' इति पदमभ्यसितव्यमिति ॥ पतदभिप्रेत्याह अभ्यासमिति । 'एफधेति' 'पदम्'--'अभ्यासम्' 'ऋच्छेत्' प्राप्नुयात्-द्विपशुयागे इति शेषः ॥११॥ (१२) ६।३।३२-४० स्याहनं मेघपतेविकृत्याम् । (१) अहविचार (२) अध्रिगुप्रैषनिगदस्यादाविदमाम्नायते--'दैव्याः शमितार उत च मनुष्या प्रारमभ्यम्--उपनयत मेध्या दुर-प्राशामानामेधपतिभ्यां (क्वचित् मेधपतये इति पाठः) मेघम् इति । अस्या:--"शमितारः पशुघातिनो द्विविधाः-देव्याःमानुपाश्च-तानुभयरूपान् सम्योज्य होता ४४ मो० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देह -एच समानविधानत्वे सति किं सपनीयादिषु अधिगौ-'प्रास्मै इति एकवचनान्तस्य स्थाने बहुवचनान्तस्योह पर्तय उत नेति। [मेपोविपये लिङ्गस्योहो नभयतीति निणीत नवमस्याये पादे । १) पूर्वपन -उह पर्तय पत्यधिकरणयुक्योऽत्राप्यनुस ५) सिद्धान्त नोह न्धेया उभयत्र । एतदभिप्रेन्याह नोह इति । 'तुल्यविधानपते' सपनीयपशनोऽग्नी पामोयेन यदि तुत्यविधानास्तदा-'अधिगौ' प्रास्मै इत्यस्य स्थाने- 'ह' द्विवचन बहुवचनान्तादे -'ना-कार्य इति शेष ॥ [न्यायमालाकारमतेन तु पाशन्यायेनास्त्येव लिहरचनयोरुम योरुह ] ॥ ॥ (६) ९३२३–२६ न मन्त्र हेद प्रतिनिध्युपात्ते (१) ऊहविचारो घर्तने । (२) धुतस्य द्रष्यस्यापचारे तत्सदृश द्रव्यान्तर तस्य प्रतिनिधिर्भ यतीति स्थितम् । तत्र मोहीणामपचारे नीगारास्तत्स्थाने मिविशन्ते । तदेतत्सरं पठे स्थितम् । प्रोहिसम्बन्धी च मन्त्र ाम्नात 'स्योन ते सदन एणोमि पृतस्य धारया सुशेर कल्पयामि तस्मिन् सीदाम ते प्रति तिष्ठ घीहीणाम्मेध सुमनस्यमाना' इति । (३) तत्र सशय:-ग्रोहीगामपचारे यदा नीयारा उपादीयन्ते त दाऽस्मिन् मन्त्रेषि मोहीणामित्यस्य स्थाने नागराणामित्यूहनीयमुत नेति। (४ा पूर्वपक्ष अर्यातुसारातिव्यमिति । (५) सिद्धान्त -नैयारचरौ नीयागणां तत्साधन येन प्रीहिस्था मीयतया पिहिताना भवति मन्त्रस्योह । हतुन नीवारा साधनत्वेग निहिता किन्तु प्रोदिसादृश्येन फेवल प्राप्यन्ते, सादृश्य च भूयोऽयय घसामन्यम् पर्यन यथा धीराययवानां मोहिशम्दयाच्यता सधैय नी याराग्यपानासपीति नायसरो मन्त्रोदस्यति । एतदभियाह न मन्त्रमिति । 'प्रतिनिध्युपात भुतद्रव्यस्य प्रति निधिरूपेण गृहीने तादृशे दम्यान्तरे-'मन्त्रम्। 'न' ऊहत् । श्रुतद्रव्य पाचाशद्रस्थाने प्रतिनिधिद्रव्यवाचकशद नोहेदित्याशय ॥९॥ (१०) २३३२७-२८ नोहे विदध्यान खलु चक्षुरादौ । (१) ऊहरिचारो पर्तते । (२) भोपोमीयपशी अभिगुरे पशुसम्पन्धिना सूर्यादिमसर्ग माम्नायो 'मयं चभुगमयतात्-पातं प्राणमन्यसृजतात्-दिश धोत्रम् त्यादि। अस्ति च द्विगुमाग 'मैत्र सतमागमत-धापण पणम्' इनि। चोरो मात्रयोदशप्राप्त ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३४५ (३) तत्र सन्देहः-उक्तो मन्त्रो यदा द्विपशुयागे पठ्यते तदा कि चक्षुरित्यायेकवचनान्तस्थाने द्विवचनान्ता ऊहनीया उत नेति । (४) पूर्वपतः-पशुभेदेन चक्षुरादीनि भिन्नानि । तस्मादूहनीया इति। (५) सिद्धान्तः- चक्षुःशब्देनात्र शरीरगतं गोलकं न विवक्षितम् । तद्विवक्षायामेकस्मिन्नपि पशौ चक्षुईयभावेनानन्वय पकवचनस्य स्यात्। गोलकस्य च सूर्यादिप्राप्त्यसम्भवः । यद् रूपदर्शनादिसामर्थ्यलक्षणं ते. जोमात्रं तदेवात्र चक्षुःशब्देन विवक्षितम् । तच पश्वनेकत्वेऽपि एकीभूयैच सूर्यम्प्राप्तुं शक्नोति । तस्मान्नास्त्यूह इति । एतदभिप्रत्याह-नोहमिति । 'चक्षुरादौ चक्षुः प्राणं श्रोत्रम् इत्येक- वचनान्तेषु शब्देपु-'अहं' द्विवचनाचूहं-'न' 'विदध्यात्'-द्विपशुयागे इति शेषः ॥ १० ॥ (११) ६।३।२६-३१ अभ्यासमृच्छेत् पदमेकषेति (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पूर्वोदाहने एवाघ्रिगुप्रैपे श्रूयते-'एकधाऽस्य त्वचमाच्छ्य- तात्' इति । इदमपि द्विपशुयागे चोदकेन प्राप्तम् । (३) तत्र संशयः-एकति पदं द्विपश्यागेऽभ्यसितव्यमुत यथाय. स्थितमेव प्रयोकन्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-यथावस्थितमेव प्रयोक्तव्यम् । एकत्यनेन सा- हित्यमातमुच्यते । पश्यनेकत्वेऽपि त्वगुत्पाटनस्यैककालीनत्व बहुपु. रुपकर्तृकं घटत एवेति । (५) सिद्धान्तः-प्रकृतावेकपशौ साहित्यार्थो नान्वेति । तस्मात् सहरमेय एकधाशन्दस्यार्थः। 'चक अधययशोऽसरत् न धेचन्या अपि तु सर्गऽपि सात् एकप्रयत्नेनैव छेत्तव्येति' वाक्यस्यार्थः । य एवं चार्य: प्रसतौ स एव विस्तारप्युचितः। ततः बहुप्पपि पशुपु प्रतिपशु सत्यम- भिधातुम् 'एकधा इति पद्मभ्यसितव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह अभ्यासमिति । 'एफधेति' 'पदम्'-'अभ्यासम्। 'अच्छेत्' प्राप्नुयात्-द्विपशुशागे इति शेषः ॥ ११ ॥ (१२) ६३२३२-४० स्याहन मेघपतविकृत्याम् । (१) अहविवारः (२) अधिगुमेपनिगदस्यादाविदमाम्नायने-'देव्याः शमितार उत च मनुप्या प्रारमभ्यम्-उपनयत मेध्या दुर-प्राशासानामेघपतिभ्यां (क्वचित् मेधपतये रति पाठः) मेघम् इति । अस्याः-“शमितारः पशुधातिनो द्विविधाः-देयाःमानुपाच-तानुभयरूपान् सम्बोध्य होता ४४ मो० नु० ·३४६ मीमासानुक्रमणिका वर्तन्य निर्दिशति-घारम्म पर्तव्य -'मेघो यक्ष-तयोग्यान 'दुर' पदार्थान् हिंसाहेनन्-हानयत-वियुर्वन्त -यापतिभ्यां यजमाशा साना । इति । (३) तप सशय -यहुपशुयुत्तामु नितिषु छियचतान्तस्य मेध पतिश दस्योहोऽनूहो येति । (४) पूर्वपक्ष-अग्नीपोमीये पशौ यजमान अग्नीपोमो चेति प्रयो मेघस्य पतय । सेप्येव पचनस्य द्विवचनस्य या मटतो अविन क्षितस्य वितायनूह इति । (५) सिद्धान्त - मेधस्य यजमानार्थत्व नैयाशासनीयम्-तस्य सिद्ध गात् । देवतार्थत्य साशासनीयम् । ततो 'मेधमाशासाना' इत्येतद्ध देवतायामेर समयेतार्थम् । सम्प्रदानभूताया देवताया अपिमेधपतित्वम विरुद्धम् । देवताकारेग चैकत्वादग्नित्वमोमत्वाकारेण च द्वित्वात् एक्यच. नद्विवचन उपपन्ने । तम्माददेवतानुसारेण मेघपतिशन्दे रिटताह इति । एनदमित्याह स्यादिति । स्त्यिाम्' विकृतियागे-'मेधपते '- मेधपतिश दस्य-'अहनम् ऊह -'स्यात्' तय -देवतानुसारेणे तिशेष ॥ १२॥ (१३) ६।३१४१-४२ एकद्विवाची न खलहितव्यः (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) नानापशुसम्पत्तिकामस्य यदैवय पशुराम्नात --'य का मयेत प्रथेय पशुभि प्रप्रजया जायेय इति स पतामवि यशामादित्येभ्य कामायालमेन इति [ 'वशा' बन्ध्या 'कामाया कामुकेभ्य ] । अत्र पू! दाहृतो मन्त्रश्चोदकेन प्राप्त । (३) तत्र संशय-किं 'मेघपतये' इत्यस्यचनान्त 'मेधपतिभ्या म्' इति द्विवचनान्तो धा शब्द आदित्याना बहुत्यात बहुरचनान्तस्येनो हनीय उत यथास्थित एवं पठनीय इति । (४) पूर्वपक्ष-बहुवचनान्तत्वेनोहनीय -यथा मेधपतिभ्यामि त्यूह्यते-यथा या पाश इत्येकवचनान्त ऊधते तद्वदयेति । (1) सिद्धान्त -प्रतापेक्षचनान्त शब्दोऽग्नीपोमयोर्गणैकत्र ग्रूते । प्रादित्यानामपि गण व समानम् । तस्मादनूह इति । एतदभिप्रेत्याह एक वेति । 'एकद्वियाची' एक्यचनान्त 'मेधपतये। इति द्विचनान्तश्च मेधपतिभ्याम्' इति शद -'न' 'ऊहित य' यहुन चनान्तत्वेन-द्वादशादित्यदैवते पशाविति शेष ॥ १३ ॥ (१४) ९।३४३ एकादशिन्यां विमृतिस्तु तस्य ।

·मीमासामण्डनमण्डिता। (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) यूपैकादशिन्या अग्न्यादिदेवताका एकादश पशय आम्ना ता । ते च पशर स्वनाम्ना अन्यत्राम्नाता । अत्रापि मेधपतिमन्त्र श्वोदकप्राप्त । (३) तत्र सन्देह -अन बहुवचनान्तत्वेनोहो भरत्युत नेति । (४) पूर्वाधिकरणन्यायेन नोह इति । ५) सिद्धान्त -नान पूर्वाधिकरणन्याय प्रवर्तते । तादित्यग- रणस्य देवतात्वम्-अत्र तु अग्न्यादीनामेकैकस्य पृथगेव देवतात्वम् । त स्मादन बहुवचनान्तत्वेनोह कार्य इति ॥ १४ ॥ न्यायास्तृतीये नवमस्य पादे चतुर्दशैवात्र सुधीभिरुताः। स्पष्टम् ॥ इति नवमस्य तृतीय । अथ नवमस्य चतुर्थः पादः। (मन्त्रोहप्रसङ्गपतितविचारपर ) (१) ६४१-१६ समस्य वइक्रयो वाच्याः (१) मनोहविचारो वर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमोय । तयाधिगुप्रै इदमाम्ना. यते-पडविंशतिरस्य बड्क्रय ता अनुष्ठ्योच्च्यारयतात्' इति ।['व. ड्कय ' वकाणि पास्थिोनि- -तान्यस्य पशो पशितिसयकानि- ताश्च बड्की 'अनुष्ट्य' अनुष्ठाय अनुक्रमेण गणयित्वा-'उच्च्यावय तात्' उद्धरतात्-इत्यर्थ ]। सोऽय मन्त्र चोदकेन द्विपश्वादीन् पशुगणान् प्राप्त । एकपशुम्भयुक्तस्य मन्त्रस्य पशुद्धयम्प्रति प्रयोगे ऊहे कर्तये-- (३) सशय -ऊहस्य किं स्वरूपम्-किं पविशतिरिति पद दिर. भ्यसनीयमुत पड्विंशतिद्वय समस्य (मेलयित्ना) मन्त्र प्रयोकव्य इति । (४) पूर्वपक्ष --प्रतापेकस्य पशो पदिशति वक्रय उक्ता । एव च पशुद्वये प्रत्येकपशौ पद्दिशतिरिति यदि पावस्थित एव मन्त्र प्रयुज्येत तर्हि पशुद्धयगता सा रडक्रयो नोक्ता स्यु । पविशतिद्वय ·३४८ मीमासानुक्रमणिका सम्मेत्य द्विपञ्चाशदिति प्रयोगे श्रौत पड्दिशतिशब्दः परित्यक्त स्यात् । तस्मात् पविशतिशब्दोऽभ्यसनीय इति । (५) सर्वन मुख्यानुसारेण पदान्तराएयूहनीयानि । सहये याना वक्रीणा चात्र मुख्यता । तस्मात्तासा इयत्ता समस्य वक्तव्या । तथा च 'द्विपञ्चाशदनयोर्वक्रय 'अष्टसप्ततिरेपा बड क्रय' इत्यादि पशुहिस्पनि त्वाद्यनुसारेण ऊहनीयमिति । पतदभित्याह-'समस्येति । 'वड्यय "समस्य पशुसङ्ख्यानुसारेण मेलयित्वा यथायोग सहयामूहयित्या 'वाच्या' प्रयोज्या -द्विपश्या- दारिति शप ॥१॥ (२) ९४४१७-२१ समासोश्वे विकल्पितः । (१) ऊहविचारो वर्तते । (२) अश्यमेधे सन्ति प्रय सपनाया पशव -'अश्व -तूपर - गोमृग-ते प्राजापत्या' इति । तेष्वस्य चतुर्विंशद्वय । तथाच मन्त्र 'चतुस्त्रिंशद्वाजिनो दवर-धोड्कोरश्वस्य स्थधिति समेति इति । तूपरस्य गोमृगस्य च पविशतिरव । एव सति अध्रिगुपे ध्रयते-'न चतुर्विंशदिति घूयात् -पदिशतिरित्येप घूयात्' इति । प्रकृती चाग्नी पोमीय पदिशतिवड्य' इति वचनम् । तच्चान चोदफ्न प्राप्तम् । (३) तत्र सशय -अश्वविपये कथम्प्रयोग -कि चतुर्विंशदिति गुणा पडर्विशति वाक्यानुसारेणा इति । (४) पूर्वपत –'न चतुर्विंशत इति निषेधात तत्प्रयोगोऽन्याय्य । तस्मात् 'पविशतिरित्यय यात्' इति वचनस्यानुसारेण पड्विशतिम श्यस्यापि सङ्ख्या धृत्वा पडविंशतिसङ्ख्या समस्य त्रिगुणीकर्तव्यति । अथवा 'चतुनिशद्वाजिनो दवरन्धारिएति यचनरलात् अश्वविषय विशि प्य 'चतुनिशत् इत्यव वक्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त –चतुनिशत्सत्याग्रहण अश्ववड्बीणा तस्लायक त्वन 'चतुस्त्रिंशद्वाजिन इत्यादि म.प्रवलन च प्राप्तम् । तनिषेधपुरस्सर पविशतिसहयाग्रहणञ्च 'न चतुर्विंशदिति व्यात् पड्विंशतिरिरयेव घ्यात्' इति वाक्येन प्राप्तम् । एयमन योस्तुरयालस्याद् विकरप -अश्व विषय 'चतुरिंशत्' तूपरगोमृगयोस्तु प्रत्यक पविशतिरित्येष यक्त न्यम्-इत्ये करप । (२) विप्वपि पविशतिरेवेति पविशतित्रय समस्य 'मण्समतिरिया धत्तव्यमियपर परप इति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता । ३५९ एतदमित्याह समास इति । 'अश्व'--'समासः पड्विंशतित्रयं समस्य प्रयोगः-- विकल्पितः-विकल्पेन प्रयोक्तव्यः । पविशति. अयं समस्य वचनमित्येकः कल्प:-अश्वे चतुस्त्रिंशदेव वक्तव्यमित्य- परः इति भावः ।। [न्यायमालायामत्राधिकरणद्वयं कृतम् । भाप्यपुस्तकऽपि तदनुसा. रेणैव पार्यक्यं दृश्यते । न तु भाप्ये तस्य प्रमाणं लभ्यते । भाष्ये च चरमः सिद्धान्त एवमुक्तः–'तस्मात् समस्य वचनं कर्तन्यम्--ऋचश्च विध्यन्तरेण विहितत्वात् वैशेषिकं वचनम्' इति । इदं चाधिकरणसिद्धा. न्तोपन्यसनं मण्डनोक्तमेवाधिकरणस्वरूपमुपोद्वलयति ] ॥ २॥ (३) ४२२ वनिष्टुभावो नोलके (१) ऊहे प्रासङ्गिको विचारः। (२) ज्योतिष्टोमीयानीपोमोये पशौ अधिगुप्रैपे वचनम्-'यनिष्टुम् अस्य मा राविष्ट-उसके मन्यमानाः इति । (३) तत्र संशयः-- उरुफशब्दोऽध किमुलुकवचम उत घपावचन इति [ यदि उलुकवचनस्तहि अनेकपशायपि विकृतौ यथास्थित एवं प्रयोगः । यदि तु यपावचनस्तहिं पशुसङ्ख्यानुसारिणी घपासवयेति उरूकमित्यत्र 'उसके उरूकाणि' इति यथायोगमूहनीयम्भवति ] । (४) पूर्वपक्षः-रलयोरभेदादुधारणे उरूकशब्द उलफवचन एय प्रायः। पशोर्चपासमीपवर्ती कश्चिदहविशेषः 'यनिष्टुः इति कथ्यते। तस्य उलुफसदृशाकारत्वात्तत्रोलुकभ्रमः सङ्गच्छते । तथाच 'तदुलफमिति म. न्यमानाः घनिष्टुम् मा राविष्ट-तस्य लयनं मा कुरत' इति प्रैपस्यार्थः समीचीन इति । (५)सिद्धान्त:-पशोः शरीरे वनिष्टुसन्निधाने पपा घर्तते । श्रतो पपानमेण धनिष्टोलयनं सम्भवति-नोलुकपक्षिणः । सम्मरत एय मा. न्त्या लयन निपिण्यते । तथा च यपालयनकाले तदुभान्त्या घनिष्टुमपि मा लायीः इत्यर्थः मैपस्य । एवमेव च प्रेयस्य भ्रमनिवारणरुपदृष्टायता सम्पद्यते । तस्माद्यपावचन एष उसकशब्दः । तथाऽनेकपशुपु यथा. योग 'उरुके उरूकानि' यूहनीयमिति । एतदभिप्रेन्याह यनिष्ठिति । 'उलुके' पक्षिणि-'यनिष्टुभावः' पनि प्टुत्वनमः-'नासम्भवति-तस्मादुरकरादो नोलुकपनिरचनोऽपि तु घनिष्टुमन्निहितवपायवन एयेत्यर्थः ॥ ३ ॥ (४) ९४२३-२४ प्रशसा वाहुसंस्तुतिः । (१) ऊहे मासनिको विचारः ।

·.
३५०
मीमासानुममणिका
(२) अध्रिगुप्रैपे घाफ्यान्तरम् -'प्रशसा पाह एणुतात्
(कर्तयेत् । इति ।
(३) तत्र सन्देह -प्रशसाशब्दस्य कोऽर्थ-मित्र 'प्रशन्' इति
सान्तप्रातिपदिक्स्य तृतीयान्त रूपम् -'प्रशस्' च पहाचकम्- उत
'प्रशस' इत्यारान्तप्रातिपदिकस्य द्विवचनान्त छन्दस रूपम्-तथा च
प्रशस्तौ याह इत्यर्थ इति ।
(४) पूर्णपक्ष 'पर्सि वा शास त्याचतने' इति ब्राह्मणवाक्ययलात
प्रशसाशदा असिमेव यति । एव च असिना याहू पर्तनीयाचित्यवार्थ
सम्यक् । एव च दृष्टार्य लाभात् असिरेव प्रशसाशब्दस्यार्थ हात ।
(५) सिद्धान्त -शसु स्तुतारित्यस्माद्धतो प्रशसाशब्द उत्पन्न ।
तत्र प्रशसशब्दस्य च द्विवचनान्त छान्दस रूप प्रशसा इति । तेन प्रशस्तो
इत्यस्यार्थी लभ्यते । प्रश्ते च काय॑मेव चाहो प्राशस्यम् । एव च
'प्रशसा याहू कृणुतात्त्यस्य 'नि शपेण वाह्र उद्धर्तव्यो' इनीदृशो हटा
र्थो लभ्यते । न चात्र असे वर्तनसाधनत्य युक्तम्-स्पधितेरेव तत्सा
धनरयेन विहितत्वात् इति ।
पतदभिप्रेत्याह प्रशसेनि । 'प्रशसाइति शब्द-चाहो "सस्तुति'
प्रशसेत्यर्थ । तथाच पश्यनेक वाहू इत्यस्य स्थाने पहुवचनान्ता
यूहनीयमिति भाव ॥४॥
(५) ६२५-२७ कृत्स्नोधृतौ श्येनवचः ।
(१) ऊ सहविचार ।
(२) अधिगुमेपेऽपर वचनम्-'श्येनमस्य यक्षः कृणुतात्' इति ।
(३) तत्र सशय -श्येनश दस्यात्र कोऽर्थ - श्येनपतिवाचकोऽय
मुत कार्यवाचक इति ।
(४) पूर्वपक्ष
|-'अस्य पशो यक्ष श्येन कुर्यात्' इयन पर्तनाद्यु
पायेन पक्षचन्यायाकार सम्पाद्य श्येनपतिसादृश्य पशुपक्षसि काय
नया प्रतीयते-तथासति पशुबहुत्ये श्येनानीति पहुवचनान्तमूहनीयमिति।
(५) सिद्धात -चक्षसि श्येनसादृश्य स्वभावेनयास्ति । तस्मात्
'यथा स श्येनाकारो न नश्येत् तथा साकरयेनोहरणीयम्' इति साकल्य.
विवक्षयैर श्येनशब्दः प्रयुज्यते । तथासति हविरविकल भवति । एव च स
ति पशुबहुत्वेऽपि नोह साफल्यस्य साधारण्यादिति ।
एतदभिप्रेयाह कृत्स्नेति । स्नोदधृतौ सकलस्य चक्षस उद्धरण
यथा स्यात् तथा कतयमित्यस्मिन्नेवार्थ-श्यनवच । श्यनश दप्रयोग
इयर्थ ॥ ॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३५१ (६) ६४।२८ [अ]ग्निहोत्रार्थोद्धृते याजः । (१) मासङ्गिको विचारः। (२) अग्निहोत्रप्रकरणे ज्योतिप्मतीष्टिरूपं प्रायश्चित्तमग्निशमननि. मित्तकमाम्नायते-अग्नयेज्योतिष्मने पुरोडाशमाकपालं निर्वपेत्-यस्या- ग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्रे उद्वायेत्' इति । प्रतिदिनमग्निहोत्रं होतुं गार्हप- त्यादुद्धृत्याग्निराहवनीये प्रक्षिप्यते-सोऽयमुद्धृतोऽग्निः कदाचिदग्निहोत्र- बनात् प्रागेव यदि शाम्येत् तदानीमियमिष्टिः प्रायश्चित्तम्' इत्यस्यार्थः । (३) तत्र संशयः-दर्शयागाथं गार्हपत्याद् उद्धृतोऽग्निर्यदि शा. म्येत्तदाऽपीयमिष्टिः कर्तव्योत नेति । (४) पूर्वपक्षः-अग्न्युद्वानमेय प्रायश्चितस्य निमित्तम् । तस्य श्र. त्रापि सत्त्वात् कर्तव्येयमिटिरिति । (५) सिद्धान्तः-अग्निहोत्रोधृतस्यैवानेरुद्वानं प्रायश्चित्तस्य निमि- त्तमिति प्रकरणादवगम्यते । अनया चेष्ट्या योऽग्निरुत्पाद्यते सोऽग्निहो- प्रायैव भवति । तथासत्यग्निहोत्रस्यैवेयमिष्टिः सामवायिकमसम्भवति । अतोऽग्निहोत्रार्थमुद्धृतस्यैघाग्नेरुद्वानस्य प्रायश्चित्तनिमित्तस्याभायात् द. ऑर्थोदुधृतस्योद्वाने न प्राप्नोतीयमिष्टिरिति । एतदभिप्रेत्याह अग्नीति । 'अग्निहोत्रार्थोद्धृते' अग्निहोत्रार्थमुद्धृतो योऽग्निस्तस्यैव उद्घाने-'यजिः' ज्योतिप्मतीष्ठिः कर्तव्या-न तु दर्शाद्य- र्थमुद्धृतस्याग्नेरुद्धाने इत्याशयः ॥ ६॥ (७) ६।४।२६-३० नेष्टिर्धायाग्निशमने । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) इदमाम्नायते-'धायों गतश्रियः आहवनीय' इति । गतश्री- शब्दश्वोक्तः-'यो ह वै गतश्रियः-ब्राह्मणः शुश्रुवान् , ग्रामणीः, राजन्य' इति । एतेप्यन्यतमेनाहवनीयोग्निर्धार्य इति वाक्यार्थः । (३) तत्र संशयः-गतश्रीमिः धार्यमाणस्याग्नेर्यदोद्वानं तदा ज्यो- तिष्मतीष्टिनियंपनीयोत नेति । (५) पूर्वपक्ष:-लश्रीशर्यमा प्रहरीको निः-सर्पकमार्थः । एवं च सोग्निहानार्थोऽपि भवेदेव । तस्मात् तस्योद्वाने पूर्वाधिकरण- न्यायेन प्रायश्चित्तेष्टिःप्राप्तेति। (५) सिद्धान्त:-न घायहनीयस्य धारणेऽग्निहोत्रं निमित्तम् । एवं धार्यमाणस्याग्नः सर्वकर्मार्थताऽपि न शक्यतेऽध्यवसितुम् । तथा चा. स्योद्वानं न प्रायश्चित्तस्य निमिचम्भवति । केवलमग्निहोत्रार्थमुद्धृतस्यो. द्वानं तन्निमित्तमिति स्थितम् । नचात्र तदस्ति । तस्मात् निमित्तामावात्

·३५२
मीमासानुक्रमणिका
नास्ति प्रायश्चित्तेप्रिर्धार्याग्न्युपशमे इति ।
पतदभिप्रेत्याह-नेतिरिति । 'धार्यस्या गतशीमिर्धार्यमाणस्य अग्ने-
'गमने' उदाने-'इष्टि प्रायश्चित्तरूपा ज्योतिप्मतीष्टि --'ना-धर्तव्येति
शेष ॥७॥
(८) 81४।३१ मन्त्रो दर्शादधृते न च ।
(१)प्रासनिको विचार ।
(२) अग्निहोत्रे अग्न्युद्धरणमन्त्र आम्नात -वाचा त्या होता,
प्राणेनोद्गाना, चक्षुपाऽध्वर्युणा, मनसा ब्रह्मणा, श्रोत्रेणाग्नीधा एतैरत्वा
पञ्चभिर्देव्यैत्विम्भिरखरामि' इति ।
(३) तत्र सन्देह --यदा दर्शार्थमग्निरुद्धियते तदाऽप्यय मन्न
पठनीय उत नेति ।
(४) पूर्वपक्ष-दर्शपूर्णमासाथ योऽग्निरुद्घियते तस्मिन्नग्नौ दर्श-
दिने साय प्रतिपदि प्रातश्चाग्निहोत्रमनुष्टीयते । एव च तस्याप्यग्निहो
प्रार्थता । तथाच तत्रापि मन्त्रपाठ प्राप्त एवेति ।
(५) सिद्धान्त -दर्शदिनेऽपि प्रातरग्निहोनबनानन्तरमेव दर्शार्थ-
मग्न्युद्धरणमन्याधान च क्रियते । अतो दर्शार्थोद्धरणकाले अग्निहोत्रार्थो-
द्धरणरूपनिमित्तस्याभावात् नास्ति नैमित्तिको मन्त्रपार इति ।
एतदभिप्रेश्याह मन्त्र इति ! 'दर्शोधते' दर्शार्यमग्न्युद्धरणे 'मन्त्र'
'च' मा पठनीय । यथा तदुद्वाने प्रायश्चित्तेटिन भवति तथैर तदुद्धरणे
मन्त्रपाठोऽपि न भवतीति चकारार्थ ॥८॥
(8) ६४३२-४० नादित्यै पपसो धर्माः ।
(१) प्रासङ्गिको विचार ।
(२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'पादिश्य प्रायणीय पयसि चर' इति ।
(३) तत्र सशय प्रदयद्रव्यस्य ये धर्मा समन्यवरवाद्यस्ते यथा
चरो तथा पयस्यपि उत नेति ।
(४) पूर्वपक्ष
-यथा चरोस्तथा पयसोऽप्यस्ति देवतासम्बन्ध ।
ततश्च उभयोरपि प्रदेयद्रव्यत्य समानम् । तस्माद् यथा चरौ निर्यापाय
घातादय समन्त्रका प्रदेयधर्मा अनुष्ठीयन्ते तथैव पयस्यप्यनुष्टेयाइति ।
(५) सिद्धान्त -उदाहने वाफ्ये पयसीत्यत्र सप्तम्या पय श्रपणा-
धाररूपेणोकम् न प्रदेयरुपए । तस्मान तर प्रदेयधर्मा ।
पतदभिप्रयाह नेति। आदित्य प्रादित्यदैवते चरी निरुतम्ये-'पयस"
चस्थपणार्य यत् पय तस्मिन्-'धर्मा' प्रदेयद्रव्यधर्मा 'न-अनुष्ठया
इति शेष ॥९॥

·मीमांसामएडनमण्डिता । (१०) ४१-४२ ते स्युरभ्युदये पुनः । (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) अस्त्यभ्युदयेष्टिः । तत्रोक्तम्-'ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय दधनि चरम्-येऽणिष्टाः तान् विष्णवेशृते चरम्' इति [अधिकञ्चास्या इष्टः स्व- रूपं पष्ठीयपञ्चमपादप्रथमाधिकरणे द्रष्टव्यम् ] । (३) तत्र सन्देहः-अप्रोक्तयोर्दधिश्तयोः प्रदेयद्रव्यधर्मा अनुष्ठेया उत नेति । ४) पूर्वपतः अवाप्युभयत्र सप्तमीनिर्देशात् पूर्वाधिकरणन्यायेन नैवानुष्ठेया धर्मा इति । (५) सिद्धान्तः- पूर्वाधिकरणवाक्ये पयसः प्रदेयत्वन्न श्रुतमपि स्वाधारत्वमेव । तु डुलानां प्रदेयत्वं तथैव दधिश्तयोरपि श्रूयते । तस्मात् प्रवृत्तयोरनयोः प्रदेयधर्माः कर्तव्या इति । एतदभिप्रेत्याह-'श्रभ्युदये' अभ्युदयेटौ-'पुनः' तु-'ते' प्रदेयद्रव्य. धर्माः-- 'स्यु'-अनुप्ठेया इनि शेषः ॥ १० ॥ (११) ६४|४३-४४ न ते स्युः पशुकामेष्टौ (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) अस्ति पशुकामेष्टिः-'यः पशुकामः स्यात् सोऽमावास्या- मिष्ट्वा यत्सानपाकुर्यात्' इति । तत्रैव पुनराम्नातम्-'ये मध्यमाः स्युः तानग्नये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात्-ये स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधनि चरुम्-येऽमणिष्ठाः तान् विप्रावे शिपिविष्टाय ने चरुम्' इति । (३) तत्र संशयः-अत्र दधितयोदयधर्मा अनुष्ठेया उत नेति । (४) पूर्वपक्ष:-पूर्वाधिकरणन्यायेन अनुष्ठेया इति । (५) सिद्धान्तः नास्त्यमाभ्युदयेष्टिसाम्यम् पाठसाम्येऽप्यपूर्वक- मत्यादर्थसाम्याभावात् । तस्माद् दशमाधिकरणन्यायोऽत्र प्रवर्तते ।। तथाच श्रयणाधारत्वाद् दधिश्तयोस्तत्र नैवानुष्ठेया देयधर्मा इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'ते' देयधमा:--'पशुकामेष्टौ'--'न' 'स्यु:- अनुष्ठेया इति ॥ ११॥ (१२) ६४४५-५० श्रयणं स्यादधर्मकम् । (१)प्रासङ्गिको विचारो वर्तते । (२) ज्योतिष्टोमे पयःप्रभृतिभिव्यैर्ग्रहपात्रनिष्ठस्य सोमस्य मिश्रणमाम्नातम्-'पयसा मत्रावरुणं श्रोणाति-सन्तुभिर्मस्थिनम्- ४५ मी०१० ·३५४ मामासानुक्रमणिका धानामिहारियोजनम् -हिरगयेन शुचम्- याज्येन पास्नीचतम्' इति । ['श्रयणं' मित्रणम् ] ! (३)तन सशय --अत्रोक्त श्रयणार्थे पयवादी देयधर्मा अनुष्टेया उत नेति । (४) पूर्व पक्ष -यन सोमेन मिश्रण तत् सहमदानार्थमेव। तस्मात् प्रदेये सोमे ये प्रयादयो धर्मा अनुष्टीयन्ते ते पय प्रभृतिषु पर्तन्या इति । (५) सिद्धान्त मिश्रण हि सोमसस्कारार्थम् । मैत्रायरुणमि त्यादौ सोमस्य प्राधान्य गम्यते- पयसेत्यादौ च पय प्रभृतीन तदर्थ त्यम् । सस्कारक्व्यस्य च न प्रदेयता । तस्मात् प्रदेयधर्मास्तत्र नानु ठेया इति । एतदभिप्रेत्याह थयणमिति। 'श्रयण' पय प्रभृतिभि सोमस्य मिश्र णम्- 'अधर्मकम्' पय प्रभृतिषु देयधर्मानुष्टानयर्जितम्--'स्यात्' इति सम्बन्ध ॥१२॥ (१३) ३४५१-५५ शेपो निपिद्ध उत्सर्गे (१)प्रासङ्गिको विचार । (२) अश्वमेधे श्रूयने-'ईशानाय परस्थत पालभेत' इति--['पर- स्पत' भारण्यानित्यर्थ ] तत्प्रत्य पुन धूयते-- पर्यग्नितानारण्यान् उसृजन्ति' इति । (३) तत्र सशय किं परस्वताम् (भारण्यानाम् ) पालम्भ उत्सर्गार्थ एव-अनुष्टेय कर्म च द्रव्योत्सर्गमात्रम्--उत कर्मशेषप्रतिपे धार्थ चास्य-- य--पर्यग्निसस्ता उत्स्रष्टच्या इतरे श्रालम्भनीया (यागे प्रदेया ) इति । (४) पूर्वपत -पर्यग्नितानाम्पशूनामुत्सर्गविधानात् उत्सार्थ पवालम्भ । तथा चालम्भोऽन स्पर्शमानम् । इतरथो उत्सर्गास म्भर इति। (५) सिद्धात -'ईशानाय' इति देवताधिशेषनिर्देश श्रूयते-- 'परस्वत इति च द्रव्यस्य । न च यागे प्रदानमन्तरेण द्रव्यदेवतयो सम्बन्ध राम्भवति । पर्यग्नितानामेव चोत्सों विधीयते न सर्चेपाम् । तस्मात् पर्यग्निसस्कृतानुत्सृज्य इतरेपामालम्भन पर्तव्यम् , पालम्भ नेर चार यारो प्रदानमेव नियन्त्रितामिति । एतदभिप्रेत्याह शप इति । 'उत्सर्ग पर्यग्निरतानुत्एजतीत्यनेन घा फ्येन विहिते-'शेष' ईशानाय प्रदाय तदनन्तर ये पशमोऽवशिष्यन्ते तेषु परिशिष्टानामङ्गानामनुष्ठानम् 'निपिद्ध' प्रतिषिद्ध ।

·मीमांसीमण्डनमण्डिता । ३५५ ईशानाय प्रदाय अवशिष्टाः पशव उत्स्रष्टव्या इति सङ्कलितोऽर्थः पर्य- वस्यति ॥१३॥ (१४) ९४५६-६० संस्थाज्येन पृथग यजिः । (१) प्रासङ्गिको विचारः पूर्वविचारसदृशः । (२) 'त्वाट्रम् पानीवतमालभेत' इति प्रकृत्य 'पर्यसिकृतं पानी- वतमुत्सृजति' इति श्रुतम्-तत्र पुनः श्रूयते-'प्राज्येन शेषं संस्था- पयति' इति । (३) तत्र संशयः-किमाज्यं पूर्वस्मिन् कर्मण्येवोपात्तस्य पशुद्रव्य- स्य प्रतिनिधीभूतम् उत पूर्वस्मात् कर्मणो भिन्नमेव फर्म श्राज्यद्रव्यक विधीयते इति । (४) पूर्वपक्षः-पशुद्रव्यस्य प्रतिनिधिराज्यम उत्सर्गशेपसंस्था. पनशब्दैरेवमेवावगमात् । पर्यग्निकरणादूध्वं त्यागमभिधाय-प्राज्येने- ति द्रव्यान्तरं पशुस्थानीयमुपदिश्य-उत्तरकालीनमङ्गजातं तेनैव द्रव्येण समापनीयमिति विध्यर्थ इति । (५) सिद्धान्तः-पूर्वाधिकरणन्यायेन अगरीत्या पारनीवतः पशुः समाप्तः। एवं च पशुद्रव्यके यागे मुरयेनैव पशुना समापिते नास्ति प्रति. निध्युपादानस्यायसरः । तस्मादाज्यवाक्येन कर्मान्तरमेव विधीयते- तस्य देवता च पानीवतशब्दस्यानुवृत्त्या लभ्यते । 'शेपम्' इति च कर्मान्तस्य शेपत्य यदुक्तं तत्सादृश्यात् समनन्तरभावित्वान्चोपचर्यते फर्मान्तरेऽपि । तस्मात् प्राज्यद्रध्यकं पानीवतदेवताकं पशुयागसमन. न्तरभाविकर्मान्तर विधीयते इति । एतदभिप्रेत्याह-संस्थेति । 'संस्थाज्येन' श्राज्येन शेषं संस्थापय. तीत्यत्र विहितेन भाज्येन-यो 'यजि" यागः कर्तव्यतया विधीयतेस- 'पृथक्-पानीवतात् पशुयागाद् भिन्न एवेत्यर्थः ॥ १४ ॥ पादे चतुर्दश न्याया भाष्यकारेण वर्णिताः । स्पष्टम् ॥ इति नवमस्य चतुर्थः । इति नवमाध्यायः ।

·अथ दशमाध्यायः [धाधनिरूपक.] तत्र प्रथमः पादः [द्वारलोपरूपयाधहेतुनिरूपणपर:] (१) १०११११-३ लुप्तार्थकं यत् विकृती न तत् स्यात् (१) अतिदिष्टपदार्थस्य रूपान्तरकरणमूहनम्-तद् वृत्तम् । श्रतिदिएपदार्थस्य यत् निवर्तन तद बाघ । स एवेदानी चिन्त्यने । (२) 'प्रतिवद् विकृति तया' इति सामान्यतोऽतिदेशनियम । (३) तत्र सशय किं सर्व प्रारत विकृतौ पर्तव्यम्-उत विञ्चित याध्यते इति । (४) पूर्वपक्ष -यञ्च याच पाहत धर्मजात तत् सरं विस्तो फतव्यम्--यत् लुप्तप्रयोजन यचालुमप्रयोजनम् । चोदकेन हि सर्वमेतत् प्राप्यते इति । (५) सिद्धान्त -यस्याङ्गस्य विस्तौ प्रयोजनं नास्ति तादृशस्या ड्गस्य पितावनुष्टान न भवति । प्रती सप्रयोजनाना विकृतौ चाप योजनाना पिरतावन्वयो न सम्भवति । एव च प्रास्तान्यङ्गानि यस्मै प्रयोजनाय प्रस्तावनुष्ठीयन्ते-असति तस्मिन् प्रयोजने विस्तो तानि न चोदितानि भवन्ति-प्रतो नानुष्ठेयानीति । एतदभिप्रेत्याह लुप्तेति । 'यत्' प्रारतम् 'अङ्गम्-'लुमार्थक'लुमम्। अवर्तमानम् 'अर्थ' प्रयोजन यस्य तदेवम्भूतं-'तत्' अनम्-'विर तो 'न' 'स्यादु'-अनुष्टेयमिति शर ॥१॥ (२) १०१।१-३ (द्वितीयवर्णकम् ) न कृष्णले स्यादवघातकर्म (१) यत् लुनार्थकमलाप्राकृत तद्विकृतौ नानुष्ठेयमिति सामान्यतो. ऽवगतम् । तत्रैव विशपाश्चियन्ते । (२) काम्येटिकाण्डे पठ्यते-'प्राजापत्य चरु निरपेच्छता एल. मायुष्काम ' इति । प्रस्तौ च चरुद्र यस्य बीहेरपघातो पिहित । (३) तत्र सशय -प्रारतस्याङ्गस्यावयात कृष्णले कर्तव्य उत नेति । (४) पूर्वपक्ष -चोदकप्राप्तस्यावधातस्य परित्यागे मानाभावाद- नुप्ठेय पवावधात इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । (५) सिद्धान्तः-वितुपीकरणमेवावघातस्य प्रयोजनम् । कृष्ण- लेषु तुपस्याभावात नास्ति प्रयोजनमयघातस्य । तस्मात्पूर्वाधिकरण- न्यायेन लुप्तार्थोऽवघातो विकृतौ न कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'कृष्णले सुवर्णखण्डे-'अवघातकर्म प्राकृतो धर्मोऽवहननरूपश्चोदकप्राप्त -'न स्यात्'-अनुष्ठेयमिति शेपः ॥२॥ (३) १०१।१-३ (तृतीयवर्णकम्) नावाहनं कार्यमुरुक्रमस्थ (१) बाधविशेषोदाहरणं वर्तते । (२) काम्येष्टिपु श्रूयते-'वैश्वदेवं चरु निर्वपेद् भ्रातृव्यवान-तं वहिपदं कृत्वा शम्यया स्फ्येन व्यूहेत-इदमहममुं चामुं च व्यूहामि इति-यं द्विप्यात् तं ध्यायन्--यो विमृज्येद् यच्च स्फ्ये आश्लिप्येत् तदविष्णवे उरुक्रमाय अवद्येत्' इति । वैश्वदेविकतन्त्रमध्ये च सामि- धेनीप्रयाजयोर्मध्ये वैश्वदेवरूपदेवताहानाय निगदः पठ्यते । यद् हरिपो भूमितलाश्लेषरूपं विष्णुयागस्य निमित्तं प्रोक्तं तत् तस्मिन् काले न प्राप्तम् । तस्य तदानी सम्भविष्यमाणत्वात् । एवं सति- (३) संशयः--प्रायतं देवताह्वानमत्र कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपतः--चोदकेन प्राप्तस्य देवताह्वानस्य परित्यागे माना- भावात् कर्तव्यमनुष्ठानम् । आवाहनं विना देवतया हविःस्वीकारस्यास. म्भवात् कालविशेपेऽप्रसकोऽपि विष्णुराहयितव्य इति । (५) सिद्धान्त:--अकाले कृतमकृतमिति न्यायेन निमित्ताभावे नैमित्तिकानुधानमन्याय्यम् । विष्णोराह्वानानन्तरं यदि उक्तं भूमिपतना- श्लेपादिनिमित्तं नापतनि तदा विष्णुयागो नानुष्ठीयते । एवमवस्थायां विष्णोराहानं घृथैव कृतं स्यात्--देवता चातृप्तः क्रुध्येत् । यदि विनाप्या- चाहनं यागः क्रियेत-न काऽपि हानिः। तस्मान कर्तव्यं विष्णारा. वाहनम् इति। पतदभिप्रेत्याह नेति । 'उरुक्रमस्य विष्णो:--'श्राबाहनम्। प्रकृतिप्रा. तम्--'न कार्यम्। इति ॥ ३॥ (४) १०११४ नारम्भणीयेति च दीक्षणीये । (१) याधोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोरारप्स्यमानपुरुषसंस्कारकतया प्रारम्भणीये. टिराम्नाता-'अग्नावैष्णयमेकादशकपालं निर्यपेटु दर्शपूर्णमासावार- स्यमान' इति । सन्ति च दोक्षणीयादयो दर्शपूर्णमासविकृतयः सोम. यागस्याङ्गानि ।

·1 ૨૮ मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र संशयः--दीक्षणीयादयो यदा सोमयागाह्नतयाऽनुष्ठीयन्ते तदा श्रारम्भणीयेष्टिरनुप्ठेया उत नेति । (४) पूर्वपत:--वोदकामातस्य प्राकृतस्य धर्मस्य विरुतिपुं परित त्यागे मानाभावात् सोमयागाङ्गभूतास्वपि दीक्षणीयाद्यास्वनुष्ठेया पार• म्भणीयेटिरिति । (५) सिद्धान्तः-सोमयागसम्बन्धेन क्रियमाणा प्रारम्भणीयेष्टिः कस्य संस्कारः स्यात्-किं सोमयागमारपस्यमानस्य उत दीक्षणीया. धारस्यमानस्य । नाधः सोमयागस्य दर्शपूर्णमासविकृतत्वाभावेन सो. मयागमारपस्यमानस्य चोदकनारम्भणीया नैय प्राप्ता । नापि दोक्षणी- याधारपस्यमानस्य, अनानां पृथगारम्भासम्भवात् । तस्मात् प्रारम्भा. रयद्वारलोपात् श्रारम्भणीयाऽपि लुप्यत एवेति । एतदभिप्रेस्याह नेति । 'दीक्षणीये' सोमयागागभूतदीक्षणीयायागे- 'पारम्भणीया इति' प्रारम्भणीयानाम्नाख्याता या इष्टिः सा-'न'-का. यति शेषः ॥ ४॥ (५) १०१११५ न राजसूयेष्टिपु सा च कार्या (१) वाघोदाहरणम्। (२) राजसूयेऽपि दर्शपूर्णमासयिकृतयोऽनुमत्यादय इष्टयो विहि- :-'अनुमन्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति' इत्यादिना । (३) तत्र संशयः-पतासु अनुमत्याद्यासु पारम्भणीया भवति न येति । (४) पूर्वपतः-अनुमत्यादयो म कस्याप्यङ्गत्वेनाम्नाताः । तथाच तेषां स्वतन्त्रारम्भसम्मये नास्ति दोक्षणीयादियटु बाधकं किञ्चित् । तस्मादस्त्यारम्भणीयेति । (५) सिद्धान्तः यद्यप्यहिभूता अनुमत्यादयस्तथाऽपि एकैकस्या इटेः पृथगारम्मो नास्ति । तस्मादारम्मरूपद्वारस्य लोपात् नास्या- रम्भणीयेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'राजसूयेष्टिषु' राजसूयसम्बन्धेन या अनुमा स्यादय इष्टयः क्रियन्ते तासु-चसा प्रारम्भलीयेटि:-न कार्या इति सभ्यन्धः ॥ ५५॥ (६) १०६-८ स्वारम्भकाले न च ताम्प्रकुर्यात् । (१)याधोदाहरणम्। (२) येयमारम्भणीयेष्टिः साऽपि दर्शपूर्णमासविरुतिः ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३५६ . . . (३) तत्र संशयः-दर्शपूर्णमासयोरिय तस्यामप्यारप्रयमानपुरुष- संस्काराय प्रारम्भणीयाऽनुष्ठेया न वेति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तस्य परित्यागे मानाभावादारम्भणीया. या प्रारम्भेऽज्या प्रारम्भणीया अनुष्ठेयेति । (५) सिद्धान्त:- अगभृता हि श्रारम्भणीया दर्शपूर्णमासयोः । अगस्य च प्रधानारम्भेनैवारम्भसिद्धिः। तस्मादारम्भरणीयायामन्या श्रा- रम्भणीया नास्तीति । पतदभिप्रेत्याह स्वेति । 'स्वस्या प्रारम्भणीयाया 'श्रारम्भकाले- 'च' ताम् पारम्भणीयाम् अभ्याम्-'न कुर्यात्' इति सम्वन्धः ॥६॥ (७) १०११ यूपाहुतिनास्ति खलस्य मेढी (१) बाधोदाहरणम् । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपोमीयः । तत्र यूपाहुतिरस्ति अस्ति च ज्योतिष्टोमविकृतिः साद्यस्वयागः-तत्रापि पशव. साद्य स्का:-तत्र समाम्नायते-खलेवाली यूपो भवति' इति [ 'खले' वली चर्दवन्धनाय निखातो मेदिःखलेवाली'] । (३) तत्र संशयः~सायस्के खलेवाल्यां यूपाहुतिः कार्या न वेति (४) पूर्वपक्षः-प्रकृतितश्चोदकेन प्राप्ता यूपाहुतिः यूपस्थानीयाय खलेवाल्यां कर्तव्येति। (५) सिद्धान्तः--यूपे यो होमः क्रियते स काष्टविशेष शास्त्रीयच्छे दनादिभियू पीकर्तुमेव शास्त्रीयच्छेदनयोग्यतायै अनुष्ठीयते। न च खले वाल्या शास्त्रीयं छेदनमस्ति-पूर्वमेव छिन्नस्य काष्ठस्य खले निखात वात् । तस्माच्छेदनरूपद्वारलोपात् नास्ति यूपाहुतिरिति । एतदभिप्रेत्याह यूपेति । 'खलस्य' शस्यानामेकत्रीकरणोत्पवना कतु यत् स्थलं सम्पाद्यते तस्य-' -'मेढौ निखाते काष्ठदण्डे खलेवालीना म्ना प्रसिद्ध-'यूपाहुतिः' यूपकाप्टसंस्कारार्थ ज्योतिष्टोमे या क्रिय सा-'नास्ति'-अनुष्ठेयेति शेपः ॥७॥ (८) १०११११०-१३ स्थाएवाहुतिश्चापि न तत्र कार्या । (१) वाधोदाहरणम् । (२) अग्नीपोमीययूपप्रकरणेऽस्ति स्थाएवाहुतिः । यूपकाष्ठे छिमें सत्यवशिष्टो यो वृक्षमूलमागः स एव 'स्थाणुः तस्मिन् आहुतिथि: (३) तत्र संशयः-इयं स्थाएवाहुतिः खलेवाल्यां भवति न वेति । शेषः श्रुतः।

·-उत मीमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष-स्थाणुमुपजीव्य स्थाण्याहुतिरिहिता । सलेनगाया अपि स्थाणुत्वात् तस्या सा पाहुति कार्येनि । (५) सिद्धान्त -स्थारयादृतियाफ्य 'श्रावश्चने जुहोति' इति श्रू यते । तेन ब्रश्चनानन्तर योऽवशिष्तो भागस्तत्रैव स्थाणुभूते याहुतिषि घीयते- - तु स्थाणुमाने । ततश्चेयमाहुलियू पसस्काराय भवति । एय च यूपसस्कारार्थेयमाहुति अयूपात्मिकाया सलेवाल्या नैव नियत इति । एतदभिनेत्याह-स्थारियति । 'तत्र' सलेवारयाम्-'स्थारबाहुति चयपि 'न कार्या' नानु येति सम्बन्ध ॥3॥ (६) १०१।१४-१५ संस्कारकर्मोचमका प्रयाज: (१) वाधविचारशेपभूता चिन्ता । (२) दर्शपूर्णमासयोरुत्तम प्रयाज आम्नायते-स्वाहाकार यज. ति' इति । (३)तन सशय -किमय प्रयाज इप्टेरारादुपकारक श्रान्यभागादिपु यच्यमाणानामन्यादिदेवताना सस्थारक इति । (४) पूर्वपक्ष-रचाहाकारशब्देन देवतोच्यते यजन्योक्तस्य या गस्य तदाफाडणात् । एव च स्वाहाकारारयदेयताये अनुष्टितोऽय प्रयाज इप्टेरेवारादुपकारक इति । (५) सिद्धात -चतुर्था तद्धितेन चा प्राय सर्वत्र देरना निधी यते । न चान तो विद्यते । न चेद चास्य याग दवता च विधत्ते-तथा सति चास्यभेद स्यात् । न च देवताविशिष्टं यागम्-गौरप्रसङ्गात् । न च देवतामानम्-श्रप्राप्तस्य यागस्यानुवाद्य वासम्भात् । तस्माद् यागमात्रमन विधीयते इयेर स्वीकार्यम् । पर च स्वाहाकारमिति पद धर्मनामधेयमेव । एतनामर च कर्म उत्तमप्रयाजरूप भाज्यभागा दिदेवताामम्यादीना सस्कारकम् इत्य-युपेयमिति । एतदभिप्रेत्या संस्कारति। 'उत्तमक पञ्चम -'प्रयाज' 'सस्का सम' श्राज्यभागादिदेयतानां सस्कारक क्मेति भाव । एन च सति विप्रतिपन्नदेवताकासु सौर्यादिनितिषु उत्तमप्रयाजमन्ने प्रातदेवता याचिनाम् अग्न्यादिपदाना वाधो भरतीनि ध्येयम् ॥६॥ (१०) १०१।१६-१८ न देवतासस्करणाय यागः। 'न खाज्यभाग स्सरणाय याग' इति पाठातरम्।। (१) पाधापवाद । (२) दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-'भाज्यभागा अग्नीपोमाभ्या यज ति' इति । तत्र प्रथम श्रामयो द्वितीय सौम्य ।

·मीमांसामएडनमण्डिता । (३) तत्र सन्देहः-योऽयमग्नये भाज्यभागः स किं पुरोडाशदेव- ताभूतस्य अग्नेः संस्कारकः--उत दर्शपूर्णमासेप्टेरारादुपकारक इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रधानदेवतासंस्कारक एवेति । (५) सिद्धान्तः-प्राज्यभागविधौ हि अग्नीपोमरूपं देवताद्वयं समस्तेनैकेन पदेनोच्यते । एवं च सोमस्येवाग्नेरपि यागगुणत्यम् । ततश्च न संस्कार्यत्वम्-प्रधानस्यैव संस्कारसम्भवात् । तस्मात् संस्का. रकत्वाभावात् प्रथमाज्यभाग इप्टेरारादुपकारक इत्येवाभ्युपगन्तव्यमिति। पतदभिप्रेत्याह नेति । 'याग' श्राज्यभागरूपः-'देवतायाः प्रधा- नदेवताया अग्ने:-'संस्करणाया-न मियते इति शेष:-अपि तु प्रधानया- गस्यारादुपकारकतयैवेत्याशयः । एवं च सति सौर्ययागेऽपि प्रथमाज्य- भागे न भवत्यग्नेर्वाध इति ध्येयम् ॥ पाठान्तरे त्येवं योजनीयम्-'श्राज्यभाग, 'याग: 'न' 'स्मरणाय' संस्कार्यत्वेन देवता स्मारयितुं न प्रभवतीति ।। १० । (११) १०११११६-३३ पशोः.पुरोडाश उपस्करोति (१) वाघोदाहरणम् । (२) ज्योतिष्टोमागभूताग्नीपोमीयपशौ श्रूयते-'अग्नीपोमोयस्य वप. या प्रवर्याग्नीषोमीयं पशुपुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपति' इति । (३) तत्र सन्देहः-पशायुक्तः पुरोडाशः किम्पशोरारादुपकारकः- उत पशुदेवतासंस्कारक इति । (४) पूर्वपतः-'अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' इत्यत्र पशुविधौ तद्धि- तेनानीपोमदेवता यथा गुणत्वेन पशौ विधीयते-तथा पशुपुरोडाशेऽपि । तथा सति विधिभेदेन विधेयदेवताभेदात् संस्कारो न युक्तः। तस्मात् पशोरारादुपकारका पुरोडाश इति । (५) सिद्धान्तः-पशुवाक्ये गुणत्वेन प्रतीयमानाऽपि देवता पुरो. डाशवाक्ये प्रधानावेनावगम्यते । प्रधानस्य च संस्कार्यत्वमविरुद्धम् । तस्मात् पशुदेवतासस्कारकः पुरोडाश इति । एतद्भिप्रेत्याह पशाविति । 'पुरोडाशः' एकादशकपाल:-'पशो: पशुदेवतायाः-'उपस्करोति' संस्करोतीति सम्बन्धः । एवं च सति अग्नीषोमीयपशुविकृतौ वाय-यपशौ अग्नीषोमीयदेवतायांयाधितायां तदी- यपशुपुरोडाशेऽपि सा वाधिता भवतीति ध्येयम् ॥ ११ ॥ (१२) १०१।३४-४४ सौर्ये हविः स्याचरुरोदनस्तु । (१) वाधे प्रासनिको विचारः। (२) 'सायं चरु निर्वपेत्' इत्यादौ- ४६ मी० नु० ·मीमासानुक्रमणिका (३) सशय -चमशन्द किं स्थाली पत्ति उत प्रोदनमिति । (४) पूर्वपत सर्वत्र देश चरूशब्द ताम्रादिमये पापाने प्रयु ज्यते । इविविरतित्वाभावे स्थारया क्पालविकृतित्वमस्येन। तस्मात् चरशद स्थालीमेव पत्तीति । (५) सिद्धान्त --अन्नमेव चमशब्दनोच्यते । 'श्रादित्य प्रायणी यश्चरु ' इति तद्वाफ्यशेपे श्रूयते-'अदितिमोदनेन' इत्यत्र श्रुतौ श्रोदन शब्देन चारनूयते । विद्वासच उष्णपकने तण्डुले निशदसिद्ध श्रोदने एव चरुशब्द प्रयुअने। श्रोदनवाचित सयेच सौर्यमित्यत्र तद्धितो ऽप्युपपद्यते । तस्मात् चरुशद श्रोदनवाचीनि । एतदभिप्रे याह सौर्य इति । सोयें। सौर्ययागे यत् 'हरि 'चर इति नाम्ना उत्तम् तत्- ओदन'-न तु स्थालीवाचपश्चरशद इत्या शय । श्रोदने च पेपणाद्यसम्मवात् पेपणादीना बाध इति ध्येयम् ॥१२॥ (१३) १०।१।४५-४८ स्थाल्यां चरोः पाकविधि पकुर्यात् (१)याधे चिन्ता। (0) अस्ति चरो पाक । (३)तत्र संशय -चर कि स्थारयामेर पच्यते उत क्पाले उत यन कुत्राप्युदधारणयोग्ये पात्रे इति । (४) पूर्वपक्ष ~यथा परतौ पुरोडाशस्य कपाले पाकस्तथैवार विकृतौ चरोरपि कपाले पच पाक इति । अथवा अनपूपस्य चरो फपाले पाकासम्भवात् यन कुत्रापि पाने पाक इति । (५) सिद्धान्त -निरुताना मुष्टिचतुष्टयपरिमिताना तण्डुलानाम स्पेनर पानेण पक्तु योग्यत्वात् चरो स्थायामेर पाक इति ।। एतदभिप्रेत्याह स्थात्यामिति । 'चरो' पायविधि पचनक्रियाम्- 'स्थाल्याम्' एव 'प्रचुर्यात्' इति नियम इत्याशय । तथा च सति प्रार तस्य पालस्यात्र बाध इत्याशय ॥ १३॥ (१४) १०१११४२-५० न पेपण चोदातश्वरा स्यात् । (1) राघोदाहरणम् । (२) अस्ति चरुरोदन पक्तव्य । (३) तत्रौदने सशय -किं चरौ पेपण कर्तव्य न वेति । (४) पूर्वपत - शक्यते हि तण्डुलपु पेपण फर्तुम् । तस्माद् भवति पेषणमिति । (4) सिद्धान्त -यद्यपि शक्यते श्रोदने पेपण कर्तुम् तथापि न वियते । अपूपो हि पेपणेन पिना न सम्पद्यते । तस्मात् प्रकृती पुरो ·मीमांसामण्डनमण्डिता। 1-प्रत्युत पेपणेन डाशे भवति पेपणम् । श्रोदनस्तु विनैव पेषणं सम्पद्यते- व्याहन्यते एवौदनत्वम् । तस्माचरौ पेपणस्य वाधः । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'चरौ' श्रोदने-पेपणं 'चोदकतः' चोदफेन-'न स्यात्'-प्रतिदिष्टमिति शेषः ॥ १४ ॥ (१५) १०।१५१ तथा चरौ संयवनं न कार्यम् (१) वाधोदाहरणम् । (२) प्रकृतौ श्रूयते संयवनं हविपः-'प्रणीताभिहवींषि संयोति' इति। विकृतो चास्ति हविश्वरुः । (३) तत्र सन्देहः किं चरावपि संयवनं भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः-प्राकृतस्य धर्मस्य चोदकप्राप्तस्य त्यागे मामाभा- बाद भवति संयवनमिति । (५) सिद्धान्तः-पिण्डीकरणाथं च संयवनम् । तच्यापूपेऽपेक्षित न चरौ । तस्मान्न चरौ संयवनमिति । एतदभिप्रेत्याह-तथेति । 'तथा' यथा पेपणं तथैव 'संयवनम् पिष्टे उदकमिश्रणम् 'चरौ' 'न कार्यम्।। तस्मात् प्राकृतस्य संयवनस्य वाध इत्यर्थः ॥ १५॥ (१६) १०१।५२ ततश्चरौ संवपनञ्च न स्यात् (१) वाघोदाहरणम् । (२) प्रकृतौ श्रूयते-'एन देवताभिःसंवपति'-उदकमिश्रणाय पिष्टं पाने प्रतिपतीत्यर्थः। (३) तत्र संशयः-वैकृते चरौ संवपनं कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ हि संयवनार्थमेव संवपनं क्रियते । चरौ संयवनस्य नास्ति प्रयोजनम् । तस्मादत्र संवपनमपि न भवतीति । एतदभिप्रेत्याह तत इति । 'ततः' यतः संयवन न भवति तस्मादेव कारणात्-'संवपन' 'च' अपि-'न स्यात् चराविति शेष । तस्मात् संघ- पनस्य बाध इत्याशयः॥ १६॥ (१७) २०११५३ सन्तापनन्नेह तथार्थलोपात् (१) याधोदाहरणम् । (२) प्रस्तौ पुरोडाशे कपालानो सन्तापनं विहितम् । (३) तत्र सन्देहः-चैकृते चरौ सन्तापनं भवति न वेति । (४) पूर्वपतः-चोदकानुग्रहाय भवतीति ।

·मोमासानुक्रमणिका
(५) सिद्धान्त---अपूपीकरणाय हि कपालानां सन्तापनमपेक्ष्यते ।
चरौ तस्य प्रयोजनाभापान भगति सन्तापनमिति ।
एतदभिप्रेत्याह सन्तापनमिति । 'तथा' यथा संयवनादिक न भरति
तथैर 'इह' चरौ-'सन्तापनम्'-'अर्थलोपात्' प्रयोजनाभावात् न भय
तीति शेष । तस्माद्वाध सन्तापनस्येत्याशय ॥ १७ ॥
(१८) १०११:५४ तथोपधानन्न विधयमन ।
(१) वाघोदाहरणम् ।
(२) प्रस्तावुपधानमग्नौ कपालाना विहितम् ।
(३) चैते चरौ सन्देह -किमगोपधान कर्तव्य न वेति ।
(४) पूर्वपक्ष -अध पाकार्थम्भवत्युपधानम् । चरौ तस्याभा-
पानोपधान भवतीति ।
पतदभिप्रेत्याह तथेति । 'तथा'-'प्रथा चरौ-उपधानम्' कपालाना.
मनौ स्थापनम्-'न' 'विधेयम्' पर्तव्यम् । तथा चोपधानस्य बाध
इत्याशय ॥१८॥
(१६) १०१।५५ रलक्ष्णं पृथु चापि चरुन्न कुर्यात्
(१) घाघोदाहरणम् ।
(२) प्रतो प्रथन (कपालेषु प्रसारणम्) श्लदणीकरण च विहितम् ।
(३) येरते चरौ सशय -मित्रापि प्रथन श्लदणीकरण च
भवति न चेति ।
(४) पूर्वपक्ष -चोदकानुग्रहाय पर्तव्यमिति ।
(५) सिद्धान्त -घरोरनपूपत्वात् उभयमपि निवर्तते इति ।
पतदभिप्रेत्याह-श्ल दामिति । 'चरु'-'श्ठदण' मानेन चिमणम्-
'पृथुम् प्रसारित-'च' 'न कुर्यात्'-प्रधानपेक्षितत्यातयोरिति भाव
तथा चानयोरन पाथ इत्याशय ॥१६॥
(२०) १०।१।५६ अभ्यूहनं चापि निवर्ततेऽत्र ।
(१)पाधोदाहरणम् ।
(२) प्रस्तौ पुराडाशे अभ्यूहन विहितम् । भस्मनाच्छादनमित्यर्थ ।
(३) पैरते चरौ सन्देह -अत्रापि अभ्यहन पर्तन्य न घेति ।
(४) पूर्वपक्ष-चोदकानुग्रहाय पर्त यमिति ।
(५)सिद्धान्त -पुरोडाशस्योपरिभागपावार्थमिदमपेक्षितम् ।चरी
तु तस्यानपेक्षितत्यान पर्वन्यमभ्यूहनमिति ।
एतदभिप्रेत्याह अभ्यूहनमिति । 'अत्र चरी-'अभ्यूहनम्। भस्मना.
च्यादनम् 'चापिर-'नियतते पाधितं भवतीत्यर्थ ॥२०॥

·मीमांसामएडनमण्डिता । (२१) १०।११५७ दभैंरिहावज्वलनं न कुर्याद (१) बाधोदाहरणम् । (२) प्रकृतौ पुरोडाशस्य दर्भपिजलैरवज्यलनं विहितम् । (३) चैकृते चरी सन्देहः-अवज्वलनं कर्तव्यन्न वेति । (४) पूर्वपक्ष.-चोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति । (५)सिद्धान्तः-पुरोडाशस्योपरिपाकार्थमिदं क्रियते । चरौ तनापतितम् । तस्माचरी नायज्वलनमिति । एतदभिप्रेत्याह दर्भेरिति । 'इह चरौ-'दर्भ दर्भपिजलैः-'अबज्वल. नम्' प्रज्वालनम्-'न कुर्यात्'-अस्य वाध एवेत्याशयः ॥ २१ ॥ (२२) १०।११५८ उद्धृत्य चासादनमत्र नास्ति । (१) याधोदाहरणम् । (२) प्रकृतौ श्रूयते-'अन्तर्वेद्यां हवींषि प्रासादयति' इति पुरोडा. शस्य उद्धृत्यान्तर्वेद्यामासादनम् । (३) चैकृते चरौं सशयः-किं स्थाल्या उद्धृत्य चरुरासादयितव्य उत उद्धरणं न कर्तव्यमिति । (४) पूर्वपतः-चोदकानुग्रहाय कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-पुरोडाशेऽपि कपालेभ्य उत्थापनं न श्रुतम् । यश्च न श्रुतं तन्न चोदकप्राप्तम् । तस्माचरौ नोद्धरणमिति । पतदभिप्रेत्याह उद्धृत्येति । 'उधृत्य' पात्रादुस्थाप्य-'प्रासादनम्' अन्तर्वेद्यां स्थापनम्-'अत्र' चरौ-'नास्ति' । अयं वाधस्तूद्धरणमात्रस्य । तथाच चरोयुधृत्यासादनं न कर्तव्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ न्याया इहाये दशमस्य पादे द्वाविंशतिर्भाष्यकृतोपदिष्टाः। स्पष्टम् । इति दशमस्य प्रथमः । - अथ दशमस्य द्वितीयः पादः । [द्वारलोपेन बाधस्य विस्तरेणोदाहरणात्मकः ] (१) १०१२।१-२ वचनात् कृष्णले पाक: (१) बाधचिन्ता प्रवर्तते । (२) 'प्राजापत्यं चरं निर्षपेत् घृते शतकृष्णलमायुकामः, इति कृष्णलरूपश्चरुविहितः । प्रकृतौ च पुरोडाशस्य पाको विहितः ।

·मोमासानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देह -कि कृष्णलेपपि पाको भवति न वेति । (४) पूर्वपत -प्रकृतौ पुरोडाशार्थ पाको विहित -पाक रिना तस्यासम्भवात् । इह तु पाक विनापि कृष्णलानि कृष्णलान्येव भवन्ति- न च तेषु विश्लेदनादि सम्भवति । तस्मात् पाको न पर्तव्य इति । (५) सिद्धान्त -दृष्टार्थस्य विश्लेदनादेरसम्भवेऽपि अदृष्टार्थ पाक कर्तव्य । अन्यथा 'घृते श्रपयति' इति वचनस्य चैयर्थ्यापत्ति इति । एतदभिप्रेत्याह वचनादिति । 'वचनात् ते श्रपयतीति साक्षाद्धि धिवलेन-'कृष्णले'-'पाक ' कर्तव्य एवेति शेष । अतो न पाकस्य याध इत्याशय ॥१॥ (२) १०१२।३-१२ नोपस्तृत्यभिधारणे । (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) माहते पुरोडाशे उपस्तरणमभिधारण चोक्तम् । (३) कृष्णले सन्देह -विमुपस्तरणाभिधारणे भवतो न येति । (४) पूर्वपक्ष-यथा पाकोऽनपेतितोऽप्यदृष्टार्थ फियते तथैयोप. स्तरणाभिधारणे अपि कर्तव्ये इति । (५) सिद्धान्त -पाकवत्र प्रत्यक्षविधिर्नास्ति । चोदफस्तु दुष्ट द्वारमपेक्षते प्रतौ चोपस्तरणाभिधारणे दृष्टार्थे-सूदमाणा पुरोडाशायय पानां नुचि ससक्ति नियारयितुमेव ते क्रियेते । कृष्णलाना तु संस तिप्रसङ्ग एय नास्ति । अतस्तनिवारणरूपद्वारस्यामायादुपस्तरणाभि धारणयोर्याध इति । पतदभिप्रेत्याह नेति । 'उपस्तृति ' 'अभिधारण' चेत्युभय - 'ना. 'भवत पृष्णले' इति शेष ॥२॥ (३) १०१२।१३-१६ भक्षोऽस्ति कृष्णलचरोः (१) रणले याधचिन्ताऽनुपर्तते । () अस्ति प्रस्तौ पुरोडाशस्य भक्षणम् । (३) तत्र सन्देह -कृष्णलेऽपि भक्षण भयति न पेति । (४) पूर्यपक्ष -तृप्तिरूपस्य दृष्टद्वारस्यासम्मयानास्ति रणले भक्षणमिति । (4) सिद्धान्त --उपलभ्यतेऽत्र प्रयक्षविधानम्-'युश्चुपाकार भक्षयन्ति इति । यथा इस्मादिरस चूप्यते तधैच घृते पक्वेषु रणलो सस पृत चूपयन्तीत्यर्थ । एवं च प्रत्यक्षयचनलादस्ति भक्षणमिति एतदभिप्रेत्याह-भत इति । 'कृष्णलचरो' पृष्णलरूपस्य चरो 'भत 'मक्षणम् अस्ति'-पचनयमादित्यर्थ ॥३॥ - ..

·.
मीमांसाभण्डनमण्डिता।
३६७
(४) १०।२।१७ एकति सहार्थकम् ।
(१) पूर्वाधिकरणशेपः।
(२) उक्त एव कृपालभक्षणे श्रूयते-'एका ब्रह्मण उपहरति इति ।
['उपहारो भक्षणाय समर्पणम् ] ।
(३) तत्र संशयः-एकधेत्यनेन किं विवक्षितम्-एकवारमिति
सकृत्वम्-उत बहूनां सहभाव इति सहत्वम् ।
(४) पूर्वपक्षः-नियामकाभावादुभयोर्मध्ये यत् किञ्चिदिति। .
(५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ इडा-प्राशिन-चतुर्धाकरण-संयुवाक-
कालेषु चतुर्धाभक्षणसिद्धये चत्वार उपहारा उपदिष्टाः । अत्रापि ते चो-
दकमाप्ताः । तत्र सत्यपने उपरितनास्त्रय उपहारास्तत्कालविशेपाश्च
पाध्येरन् । सहत्त्वपक्षे तु कालविशेषा एव बाध्यन्ते न य उपहाराः ।
एवं चात्रावास्यैव नियामकत्वात सहत्यमेव विवक्षितमिति ।
एतदभिप्रेत्याह पकेति । 'एकटा इति' पदं 'सहार्थकम्' सहत्व.
बोधकम्-न सकृत्ववोधकमित्याशयः॥ ४॥
(५) १०१।१८-१९ ब्रह्मणे सर्वभक्षाः स्युः
(१) वाधविचार एव वर्तते ।
(२) कृष्णलभतणे इदमपरं श्रूयते-'सर्व ब्रह्मणे परिहरति' इति ।
[ परिहारः समर्पणम् I] ब्रह्मसहितानामृत्विजामेकैकस्य चतुर्यु कालेषु
चत्वारो भक्षमागाश्वोदकप्राप्ताः ।
(३) तत्र 'सर्वम् इति पदस्याथै संशयः-सर्वता किं ब्रह्मसम्बन्धि-
भागचतुष्टयविषया-उत इतरसम्बन्धिभागचतुष्टयविषयाऽपि इति ।.
अर्थात् किं सर्वेषां भागा ब्रह्मणेऽर्पणीया उत ब्रह्मणो ये सर्वे भागास्ते
तस्मै समर्पणीया इति ।
(४) पूर्वपक्षः-एवं हि वाक्यं नेयम्-'यद् ब्रह्मणे सर्व तत्परि-
हरति इति-अथवा 'यद् ब्रह्मणे परिहरति तत् सर्वम् इति । उभयथा-
ऽपि ब्रह्मभागमात्रे विधेः पर्यवसानात् वोदकामा श्रन्यभागा अया.
पिता भविष्यन्ति इति ।
(५) सिद्धान्तः-एपाऽन्न वचनव्यक्तिः-'यत् सर्व परिहतव्यं त.
ब्राह्मणे परिहरति । एवं च ब्रह्ममागानामितरभागानां च यत् 'सयं तस्य
ब्रह्मसम्बन्धे विहिते इतरभागानामपि ब्रह्मणे एव समर्पणीयत्वम् । तथाच
अन्येषां भक्षणं बाध्यते इति ।
एतदभिप्रेत्याह ब्रह्मण इति । 'सर्वभक्षा-ब्रह्मणः इतरेषां च सर्वां
ये 'भक्षा ते 'ब्रह्मणे 'स्युः समर्पिता इति शेषः ॥ ५ ॥

·मीमांसानुक्रमणिका (६) १०१२।२० ययाकालन्तु भक्षणम् । (१) पूर्वाधिकरणद्वयशयः। (२) 'सवं भक्षणं ब्रह्मणे समर्पयेत् इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-किं सर्व एव भागा एकस्मिन्नेव काले युगपद् भक्षणीया उत स्वस्मिन् स्वस्मिन् काले इति । (४) पूर्वपतः-समर्पणं सर्वस्य युगपदेव मयति । समर्पितस्य च भक्षणे विलम्बकारणाभावात् भक्षणमपि सर्वस्य युगपदेवेति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ भक्षाणां कालभेदः । चोदकप्राप्तस्य च सस्य परित्यागे मानाभावात् विलम्ब श्रावश्यकः । तस्मात् स्वस्थकाले पर भक्षणं भागानामिति । पतदभिप्रेत्याह यथेति । 'भक्षणं"तु' सपा भागानां ब्रह्मणे समर्पि. तानाम्-'यथाकालं प्रत्येकभक्षम्य चोदकप्राप्त कालमनतिकम्यैव-भव. तीति शेषः । यद्यपि समर्पणं युगपत्तथाऽपि भक्षणं न युगपदिति तुना सूच्यते ॥ ६॥ (७) १०।२।२१ न कृष्णलेषु व्यादेशः (१) वाधचिन्ता। (२) प्रकृतौ पुरोडाशस्य भक्षभागनिर्देशो भवति-'इदं ब्रह्मणः दं होतुः इदमघोः इदमनोधः इति । (३) तत्र कृष्णलपक्षे संशयः-अत्राप्ययं निर्देशो भवति न घेति । (४) पूर्वपतः-चोदकप्राप्तस्य निर्देशस्य परित्यागे मानाभावाद् भवत्येव निर्देश इति। (६) सिद्धान्त:-प्रकृतौ निर्देशः भागानामसार्यार्थ एव । अत्र तु सर्वस्य भतस्य ब्रह्मार्थत्वात् साकर्यशकैप नास्ति । ततो न निर्देश:-त- स्मात्तस्य याध इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'कृष्णले कृष्णभक्षे-'च्यादेशः' इदम्ब्राह्मणः इदमध्चर्योरित्यादिनिर्देश:--'म स्यात्'-साङ्कसम्भवादित्यर्थः ॥७॥ (८) १०१२।२२-३८ दक्षिणा स्यात् परिक्रयः । (१)याधसम्बन्धी विचारः। (२)'ऋत्यिग्भ्यो दक्षिणां ददाति' इति श्रूयते । (३) तत्र संशया-दं दानं किं धर्मार्थमुन ऋत्विजामामत्यर्थमि- ति। [धनं दत्वा कार्य कर्नु स्वीकारणम् 'पानतिः। (४) पूर्यपक्षः-अन्नहिरण्यादीनां धर्मार्थ त्यागे दानशब्दः प्रसि. द्धः । यदि मृत्यर्थ स्यात्तहि कार्याल्पत्वमहत्याभ्यां दक्षिणाल्पमहत्वे नि. .

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३६६ यमिते स्याताम् । तथा तु न दृश्यते । स्वल्पकर्मणि चैधातवीये सहनं दक्षिणा-अधिककर्मणि ऋतपेये तु सोमचमसमात्रमिति । तस्मात् धर्मार्थ मेन दक्षिणादानमिति । (५) सिद्धान्त:-दानशब्द अानत्यर्थभृत्यर्पणेऽपि प्रयुज्यते । भवति च प्रानतिर्दृष्टार्थम्प्रयोजनं दानस्य । अल्पत्वमहत्त्यव्यतिक्रमस्तु वचन- प्राप्तस्वादेव नासमअसः । दक्षिणायाः भृतिरूपत्वं परिक्रयसाधनत्वं च श्रुतावप्युक्तम्-'दीक्षितमदीक्षिता दक्षिणा परिक्रोता ऋत्विजो याजयेयु इति । तस्माद् दक्षिणादानं ऋत्विजामानत्यर्थमिति । एतदभिप्रेत्याह दक्षिणेति । 'दक्षिणा दक्षिणादानमूत्विभ्यः-'परि- या पानतिसाधनमेव-'स्यात्---न तु धर्मार्थमिति । एवं च सति यस्मिन् कर्मणि आनति पेतिता तत्र दक्षिणाया बाधः । यथा सत्रे [ इत्येकादशेऽधिकरणे स्थास्यति } ॥ ८॥ (8) १०१२।२६-३३ परिक्रयो न भक्षः स्यात् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अस्ति यागेषु भक्षः । (३) तत्र सशयः--किमयं भक्षो धर्मार्थ उतानत्यर्थ इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्याधिकरणन्यायेनानत्यर्थ इति । (५) सिद्धान्तः--यागदेवतायै यत् सङ्कल्पितं इविस्तस्य शेषस्यैव भक्षो भवति । तस्मिन् हविषि यजमानस्य स्वत्वाभावात् तेन ऋत्विजा परिक्रयो न सम्भवति । किञ्च यजमानस्याप्यस्ति भतः । न च तस्य परिक्रयः । तस्मात भक्षो न परिक्रयार्थ:-अपि तु प्रतिपत्त्यर्थ एवेति । एतदभिप्रेत्याह परिक्रय इति । 'भक्षः' हविशेषभक्षणम्--'परिक्रय" ऋत्विजामानतिसाधन--'म स्यात्'--अपि तु प्रतिपत्त्यर्थ एव । एवं च सति यत्र परिक्रयो नास्ति--यथा सत्र-तत्रापि भक्षोन वाध्यते ॥४॥ (१०) १०।२।३४ न सत्रे वरणम्भवेत् । (१) बाधचिचारो वर्तते । (२) प्रकृतौ सोमे होत्रादीनामृधिजा वरणमाम्नातम् । (३) विकृतौ सने सशय.--अत्र वरणम्भवति न वेति । (४) पूर्वपक्ष-~-चरणरहितानामृत्विक्त्याभावात् ऋत्विजामभाये च यागसम्पादनासम्भवात् घरण सत्रेऽपि कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्त:--परणं हि भविष्यहानसूचनेनविजामुस्साहं मन- यति । स च यजमानाः स्वयमेव ऋत्विकायं कुर्वन्त उत्साहजनकम- न्यत् नापेक्षन्ते । ऋविस्वं च यागकर्तृत्वमेव । अतोऽवृतानामपि याग- ४७ मो० नु० ·. ३७० मीमासानुक्रमणिका क्त गा यजमानाना सिध्यत्येव ऋत्विक्त्वम् । तस्मात् सने दक्षिणायत् चरणस्यापि घाघ एवेति। पतदभिप्रेत्याह नेति। 'सत्र यत्र ये यजमानास्त एचिजस्तत्र या. गे-'चरण ऋत्विजा -'न भवेत्' इति सम्यन्य ॥१०॥ (११) १०१२।३५-३८ सनेषु दक्षिणा न स्यात् (१)वाधविचार । (२) सत्रे चरण नास्ति इति स्थितम् । (३) इदमिदानी सन्दिहते -सने दक्षिणादानमस्ति न येति । (४ । पूर्वपक्ष'--सत्र प्रत्य श्रूयते -'महात्र गौदीयते न पासो न हिरण्यम् इति । प्रसक्ते पय दक्षिणादानेऽय निषेध उपपद्यत । ततो यानि द्रयाणि सोमे दीयन्ने तेग दानं सत्रे प्रसक्तमित्यभ्युपगन्तव्यम् । सोमे देयानि च-गो. अश्य अश्वतर गर्दभ अवय बोहय यवा तिला मा- पा द्वादशशत हिरपय चेति । एतेषु गोर्यासो हिरण्यमिति प्रतिषिद्धा- नि । तदतिरिकामा च चोदकमाप्ताना दानमवश्य कर्तव्यम्-दमेय च दक्षिणेति । (५) सिद्धान्त --'नाम गौदीर्यते' इत्यस्मात् पूर्वमेवमाम्नातम्- 'श्रदक्षिणानि सत्राणीत्याहु । इति । तस्मात् यथा यजमानानामेव ऋत्वि- पत्वे धरण सत्रे वाधितम्भरति तथैव दक्षिणापीति । एतदभिप्रेयाह सत्रेविति । 'सपुर 'दक्षिणा न स्यात्'-परिक्र. याभावादिति भाव ॥११॥ (१२) १०२३९-४० सवागनोत्तरो यजिः । (१) पूर्वाधिकरणशष । (२) अस्त्युवसानीया-'सत्रादुदवसाय पृष्टशमनीयेन ज्योतिष्टो. मेन सहस्रदक्षिणेन यजेरन्' इति । (३)तत्र सशय -अयमुदवसानीया किं सत्रस्याङ्गमुत नेति । (४) पूर्वपत -'उदव इत्यत्र ल्यप्प्रत्ययेन सत्रसमाप्त पूर्व- काल त्वम् उदवसानीयसत्रयोरेकफर्नुकत्वं च घोरयते । तथा च यथा अनि चिया सौत्रामण्या यजेत' इत्यादौ सौत्रामण्यादीना चयनागस्व तथैव उदवसानीयस्यापि सपाङ्गता युति। (५) सिद्धान्त --'सत्रादुदयसाया इत्यस्यार्य 'स समाप्याइति। तथा सत्रादूर्घ विधीयमानो याग कय सत्राझं भविष्यति । सत्रानङ्गत्वे तु दक्षिणाया अन्यत्र परिकार्यतेवति। एतदभिप्रेत्याह सनेति । 'उत्तर' सत्रादुत्तरकालमावी-'यजि' ·मोर्मासामण्डनमण्डिता। ३७१ याग उदवसानीय -'समाग' सत्रस्य अगम्-'नभवति । ततश्चात्र परि- मयार्थाया दक्षिणाया न वाध इति ॥ १२ ॥ ११३) १०२१४१-४३ तमेकैका प्रकुर्वीत (१) पूर्वाधिकरणशप । (२) उदवसानीयो न सत्राङ्गमित्यवगतम् । (३) इदमिदानों सन्दिह्यते-अयमुदवसानीय किं सम्भूय सत्रिभि कर्तव्य उत एकैमिति । (४) पूर्णपक्ष-'यजेरन् इति बहुवचनश्रुत्या यहूना कर्तृत्वन क- स्य । ततश्च सर्वे सत्रिण सम्भूयामु यज्ञ कुर्युरिति । (५) सिद्धान्त --उदवसानीयो हि सोमस्य विकृति । सोमे चैकै- कश कर्तृत्व न सम्भूय । सत्रे च 'सप्तदशावरा सत्रमामीरन्' इति प्रति. पदोक्त्या बहूना यजमानता । तस्मादेकैकश एवोदवसानीय कुर्यादिति । एतदभिप्रेत्याह तमिति ! 'तम्' उदवसानीयम्-'एकैक' प्रकुर्वीत'- न तु सम्भूयेत्याशय ॥ १३ ॥ (१४) १०१२।४१-४२ ततोऽन्ये स्युरिहार्वजः । (१) पूर्वाधिकरणशप । (२) एकैकश उदवसानीय कुर्यादि यवगतम् । (३) इदमिदानी सन्दिह्यते--उदवसानीये कि सत्रिण एव विज उत तेभ्योऽन्ये वरीतन्या इति । (४) पूर्वपक्ष -उद्वसायेति समानकर्तृकत्ये उक्ते सत्रिणामेगा त्विज्यमिति । (५) सिद्धान्त -ये सत्रादुदवसातारस्त एव उदवसानीयकर्तार इति न विध्यर्थ । सन्ति च अन्ये ऋत्विजश्वोदकप्राप्ता । तस्माद्वान्ये ऋत्विजो वरीत या इति । एतदभिप्रेत्याह तत इति । 'इह' उदवसानीये-'तत तेभ्य सत्रानु- ष्ठातृभ्य --'अन्याभिन्ना-ऋत्विज ' परिक्रीता धरणीया-'स्यु ' इति सम्बन्ध । अतो नान चोदकप्राप्तानामृत्विना बाध इत्याशय । त्रयोदशचतुर्दशाधिकरणयो स्थानव्यतिक्रमोन्यायमालाया दृश्यते॥१४॥ (१५) १०१।४४-४५ धेनुका दक्षिणा नेष्टी (१) दक्षिणाविषय पर विचार -अष्टमाधिकरणापवाद । (२) सारस्वतस कामेछौ- अश्या पुरुषी धेनुके दत्वा' इति दान ध्रुतम्। (३) तत्र सन्देह --इद दक्षिणादानमानत्यर्थमुत धर्मार्थमिति ।

·. ૭િ૨ मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-इष्टेरसत्रत्वादष्टमाधिकरणन्यायेनानत्यर्थमेवेदं दानमिति । (५) सिद्धान्तः-यद्यपीयमिष्टिः स्वरूपेणासत्रं तथाऽपि सत्राद्ग- त्वेन समप्रयोगान्तःपातित्वेन चास्यां यजमानानामेवारियज्यम् ! प्रत आनतेरनपेक्षितत्वाद धर्मार्थतैव दानस्येति । पतदभिप्रेत्याह धेनुफेति । 'इष्टौ' सारस्वतसत्राद्भूताया कामेष्टौ- या 'धेनुका देयत्वेनोक्ता सा-' -'दक्षिणा' आनतिसाधिका-'नभवति- अपि तु धर्मसाधिकैवेत्याशयः । अतः सत्राहस्वेऽपि न दानस्य वाध इति भायः॥१५॥ (१६) १०२१४६ दानं द्वेष्याय नानतिः। (१) दक्षिणादानविपयो विचारो पर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते--'यदि पत्नीः संयाजयन् कपालम. भिजुहुयात्' धैश्वानर द्वादशकपालं निर्वपेत्-तस्यैषहायनी गौर्दति पा-तां देण्याय दद्यात्' इति । (३) तत्र सन्देहः-इदं द्वन्याय दानं किमानत्यर्थमुतादृष्यार्थमिति। (४) पूर्वपतः-दक्षिणाशन्देन यस्य निर्देशस्तस्यानत्यर्थता अष्ट. माधिकरणन्यायेन सिद्धा । तस्मादानत्यर्थमिद दानमिति । (५) सिद्धान्तः--न तायरिजो द्वेष्यत्वं युक्तम् । यो वेप्यो न स पारिवज्येन वरयितुं योग्यः । न च द्वेष्ये आनतिसम्भावना । तस्मादद प्टार्थमेवेदं दानमिति। पतदभित्याह दानमिति । 'द्वप्यायः 'दानम्' दक्षिणारूपेण-यत् शुनं तत्-'न मानतिः मानतिसाधनम्-अपि त्वदृष्टार्थमेघेत्याशयः ॥१६॥ (१७) १०१२।४७-४८ जीवतामस्थियज्ञः स्यात् (१) प्रसङ्गेनास्थियक्षविचारः । (२) दमाम्नायते--'यदि सत्राय सन्दीक्षितानां प्रमीयेत-श्रय दग्ध्या तम्य कृष्णाजिनेऽस्पीन्युपसन्ना योऽस्य नेदिष्टः स्यात् तं तस्य भ्याने दोसयिन्या तेन सह यजेरन्-ततः संवत्सरेस्थीनि याजयेयुः इति संवत्मऽतीते यश आम्नातः । (३) तत्र संशयः-अस्मिन् यो फस्य कर्तृत्वम् ? मृतस्य अस्थना. मुत जोवताम्पुरयाणामिति । (४) पूर्वपक्षः-मृतस्य अस्थीन्येवात्र कर्त णि-'अस्थीनि याजग्रेयुः प्रयनेन तथैर स्पष्टमुनस्यादिनि । (सिद्धान्तः-अस्थीन्यचेतनानि यष्टुमनर्वाणि अतोऽस्थिरा.

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३७३ . ब्देनात्र पुरुषो लक्ष्यते । कृष्णाजिनसन्नद्धास्थिसम्बन्धिपुरुषेण सह ये 'सत्रे यष्टार श्रासन् त एव 'श्रस्थीनि' इत्येतत्पदेन लक्ष्यन्ते-ते च जीविता एव सत्रिणः । तस्मात् जीवतामेवायं याग इति । एतदभिप्रेत्याह जीवतामिति । 'अस्थियश अस्थोनियाजयेयुरित्येवं विहितो याग: :-'जीवताम् एव सत्रिणाम्-'स्यात्'-कर्तव्य इति शेषः॥१७॥ (१८) १०।२।४९ अस्थ्नां चेन्न जपादिकम् । (१) अस्थियज्ञविचारो वर्तते-कृत्वाचिन्तारूपः। (२) अस्थियशे अस्थीन्येय कर्तणीत्यभ्युपगम्य- (३) संशयः-प्रकृतौ यत् यजमानकर्तृकं जपादिकमस्ति तदस्थि- यशे कर्तव्यमुत नेति। (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तस्य परित्यागे मानाभावात् कर्तव्यमिति। (५) सिद्धान्तः-अस्थिपु जपकार्यासम्भवात् न भवति जपा- दिकमिति । एतदभिप्रेत्याह अस्थ्नामिति । 'अस्थनाम्' कार्यों याग इति 'चेत्! पक्षोऽभ्युपगम्यते तर्हि-'जपाादकं यजमानकर्तृकं न स्यात्-तस्य याध पच स्यादित्यर्थः ॥१८॥ (१६) १०।२।४६ (वर्णकान्तरम्) न दीक्षणीयाऽप्यस्थ्नां चत् (१) पूर्वविचारशेषः । (२) प्रकृतावस्ति यजमानस्य दीक्षणीयेष्टिः । (३) तत्र सशयः-अस्थिकर्तृके यज्ञे इयं दीक्षणोयेष्टिर्भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तत्वादस्ति दीक्षणीयेति । (५) सिद्धान्तः-अचेतनानामस्थनां दीक्षासम्भवान्नास्ति दीत- णीयेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अस्थ्नां' कार्यों याग इति 'चेत्, पक्षः तहि- 'दीतणीया अपि न स्यादिति शेषः । तस्या वाथ एवेत्यर्थः ॥ १६॥ (२०) १०।२।५० क्रत्वयं त्वस्थिकर्तृकम् । (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) प्रकृतौ औदुम्बर्याः शाखाया यजमानप्रमाणत्वम् शुक्रग्रहस्य च यजमानेन स्पर्श इत्यादि। (३) तदेतत् अस्थिकर्तृके यागे भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः--पूर्वाधिकरणन्यायेन न भवतीति । (५) सिद्धान्तः-अचेतनैरपि दण्डादिभिर्यथा मानं क्रियते तथा:- ..

·३७४
१
मीमांसानुक्रमणिका
चेतनैरप्यस्थिभिः शाखामान सम्भवति । एवमेवाचेतनानां शुक्रग्रहस्प.
शोऽपि । तस्मादेतद् इयमप्यस्ति इति ।
एतदभिप्रेत्याह कन्वर्थमिति । 'कत्वयं यदङ्गजातं शाखामानादिकं
प्रत्यर्थमेव भवति न पुरुषार्थम् तत्-'अस्थिकर्तृकम् अपि स्यादेव-अ.
स्थीन्येव कर्त णि यस्मिन् तत् । अस्थिकर्तृफेऽपि यागे प्रत्यर्थमगजातं
यजमानकर्तृकन्न बाध्यत इत्याशयः ॥ २० ॥
(२१) १०२५१ आस्थयज्ञ न काम्यानि
(१) अस्थियाविचारोऽनुवर्तते ।
(२) 'यदि कामयेत् यषुकः पर्जन्यः स्यानीचैः सदो मिनुयात्'
इत्यादीनि सन्ति काम्यानि कमाणि प्रकृतौ ज्योतिष्टोमे।
(३) तत्र सन्दिह्यते-विकृती अस्थियागे एतानि काम्यानि स-
न्ति न घेति ।
(४) पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेन सन्ति इति ।
(५)सिद्धान्त:-कामस्य चेतनधर्मत्वान्न सन्ति काम्यानि अस्थि-
कर्तृके यागेति ।
पतदभिप्रेत्याह अस्थीति । 'अस्थियो अस्थिकर्तृके यझे-'काम्यानि
फम्माणि 'न' स्युरिति शेषः ॥ २१॥
(२२) १०१२२५२-५४ मूक्तवागाशिपोऽत्र न ।
(१) पूर्वाधिकरणशेषः।
(२) प्रतो-इदं द्यावापृथियो भद्रमभूत्' इत्यादि सूक्तधाक-
होत्रा पठ्यते । तत्रैधमाशासन श्रूयते-'प्राशास्तेऽयं यजमानोऽसौ प्रायुरा-
शास्ते सुमजास्स्वमाशास्ते' इत्यादि।
(३) तत्र सन्देह-योऽयं सूक्तयाकगतो यजमानाशी:प्रतिपादको
मन्त्रः सोऽस्थियने पठनीयो न घेति।
(४) पूर्वपक्षः-अस्थियक्षगतायाः प्रायणीयादेरिप्टः प्रस्तरप्रहर-
एमन्नम् । तच निन्यम् । तस्मात् ततस्य सूक्तवाकमन्त्रस्यापि नित्य.
त्वा स मन्त्रः पठनीय एवारिण्यते इति ।
(५) सिद्धान्तः-प्राशासनयोगादत्रायुरादिशब्दैः फलं निदिश्यते ।
फलेच्या चाचेतनानामस्ना न सम्मयति । तस्मान्मन्त्रस्य स भागो
पापले इति।
पतदभिप्रेत्याह सूक्तेति । 'प्रत्र अस्थिकर्तृकयझे-सूक्तयागाशिषः
सुक्तयाकगतायुराधाशासननिर्देशको मन्त्रमागः-ना-पठनीय इति
शपः॥२२॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३७५ (२३) १०२।५५-५६ न होतकामो यज्ञेऽस्थ्नाम् ।" : (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) प्रकृतावस्ति होतृकाम:-'यं कामयेत घसीयान् स्यात् इति उच्चस्तरां तस्य वपट् कुर्यात्' इति । (३) तत्र संशयः-अस्थियझे अयं होतृकामः कर्तव्यो न वेति । (४) पूर्वपतः-यद्यप्यस्थीन्यचेतनानि तथाऽपि होतुश्चेतनत्वात् तस्य च कामनायाः सम्भवात्-कर्तव्यो होतृकाम इति । (५) सिद्धान्तः-'यां वै कांचन यज्ञे ऋत्विजः आशिपमाशासते यजमानायैव तामाशिपमाशासते' इति श्रुतेः होत्राऽपि यत् काम्यते तदपि यजमानस्यैवेष्टम् । अचेतनानि चास्थीनि पष्टुं न शक्नुवन्ति । तस्मा. मात्र होतृकाम इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अस्थनां यो अस्थिकर्तृके यशे-होतृकामः" हो. तृकर्तृकाशीःशंसनम्-'न' भवतीति शेषः । तस्य बाध एव भवतीत्याशयः॥ [ तदेतदधिकरणपञ्चकं जीवतामयं यज्ञ इति सप्तदशाधिकरणसिद्धा- न्तेन विरुद्धम्-अस्थनां कर्तृत्वमभ्युपगम्य कृत्वाचिन्तारूपम् । सप्तदशा. धिकरणन्यायेन तु पञ्चस्वप्येतेषु अधिकरणेषु चोदकप्राप्तानां धर्माणां नास्ति बाधः, यशस्य जीवत्कर्तृक्त्वात् इति ध्येयम् ] ॥ २३ ।। (२४) १०२।५७-५४ सर्वस्वारः समाप्यते । (१) वाधप्रसङ्गेन सर्वस्वारविचारः । (२) अस्ति यशः सर्वस्वाराख्या-'मरणकामो हानेन यजेत-यः कामयेत अनामयः स्वर्ग लोकमियाम्' इति । अस्य च यस्य तृतीय- सवने यजमानस्याग्निप्रवेश बाम्नातः । (३) तत्र संशयः-एवं मृते यजमानेऽवशिष्टं कर्म समापनीयमुत त्याज्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-यजमानस्य मृतत्वात् कर्तुरभावात् परित्याज्य. मेवावशिष्टं कर्मेति । (५) सिद्धान्तः-यजमाने गतेऽपि ऋत्विग्भिः कर्म समापनीयम् । . मरणकाले यजमानो ऋत्विजः प्रति एवं प्रैपमुचारयति-'ब्राह्मणाः समा. पयत मे यशम्' इति । तदेतत्प्रैपबलात् कर्म समापनीयं न तस्य याधइति । पतदभिप्रेत्याह सर्वस्वार इति । 'सर्वस्वार:-यजमानमरणानन्तर- मपि-'समाप्यते समापनीयो भवति-ऋत्विग्भिरिति शेपः। यथा अस्थिय. शः एकस्मिन् यजमाने मृते जीवद्भिः क्रियते तथैव यजमाने मृतेऽपि जी;

·।
मीमांसानुक्रमणिका
-
.
चद्भिस्तरसहायकै विम्भिः कर्म समापनीयमित्यर्थः ॥ [५६ सूत्रं
भाप्य न्यायमालायां चाधिकरणान्तरेण गृहीतम्-तत्र वर्णितस्य त्यर्थस्य
विंशाधिकरणेऽन्तर्भूतत्वातदुपेक्षितम्मण्डनेनेति प्रतिभाति । अतस्तस्सू.
प्रोक्तो विषयोऽस्यैव चतुर्विंशाधिकरणस्य शेषत्वेन व्याख्यातोऽस्माभि-
रिति ध्येयम् ] ॥ २४॥
(२५) १०।२।६०-६१ जीवत्यायुरिहाशास्यम्
(१) सर्वस्वारविचारो धर्तते ।
(२) होत्रा पठनीये सूक्तवाके योऽय 'पायुराशास्ते' इति भागो
चर्तते--
(३) तत्र संशयः-सर्वस्वारेऽयं पठनीयोन चेति ।
(४) पूर्वपक्षः-मरणकामस्य यजमानस्यायुनिरपेक्षत्वात् तदाशा-
सनं तस्य पाध्यते-अर्थलोपादिति ।
(५) सिद्धान्तः-तृतीयसबनमेव यजमानस्य मरणकाला । त.
स्मात्पूर्व तु जिजीविपुरेवायम् । तस्मात् पठनीयमायुराशासनमिति ।
पतदभिप्रेत्याह जीवतीति । 'ह' सर्वस्वारे-यजमाने 'जीवति।
सति तृतीयसपनात् प्राक् यावद् यजमानो जीवति तायत्-'पायु"
'श्राशास्यम्' आयुराशासनरूपो मन्त्रभागः पठनीय एव--तो म तस्य
याध इत्यर्थः ॥ २५ ॥
(२६) १०।२।६२ सत्रे दानमदृष्टछन् ।
(१)पाधविचारो वर्तते ।
(२) प्रस्तो 'हिरण्यमानेयाय ददाति' इति हिरण्यदानं श्रुतम् ।
(३) वैश्ते सत्रे संशयः--इदं दानं भवति न येति ।
(४) पूर्वपक्ष.- यानत्यर्थ दानमिति स्पितम्-सत्रे पानतिप्रयो-
जन नास्तीत्यप्यवगतम् । तस्मात् सत्रे इदं हिरण्यदानं नास्तीति ।
(५) सिद्धान्तः–उक्तस्य हिरण्यदानस्य सम्प्रदानत्वेन श्रुत प्रा.
यो न ऋत्यिक-ऋत्यिग्भ्योऽन्य एव यागे सहायकः । ऋत्विज एप
यजमानाः सत्रे । अत प्रात्रेयस्य न यजमानता। तस्मादस्ति दानस्यानतिः
प्रयोजनम् । पर सा पानतिः सर्वेषां कार्यकराणां कार्यारम्भात् पूर्वमेय
स्वीकृतया भृत्या सम्पादिता । तस्मात् कार्यमध्ये यदिदमात्रेयाय दान
तन्नानत्यर्थं भवत्यपि त्वष्टार्थमेवेति ।
पतदभिप्रेत्याह सत्र इति । 'सो-'दानम्। हिरण्यस्य पायाय
पछुतं तत्- 'अहष्कृत्' धर्ममेव सम्पादयनि--न कार्यकरस्यानतिरूपं
दृष्ट प्रयोजनमिति । एयं च नास्त्यस्य पाधः सत्रे इत्याशयः॥ ६ ॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता । - (२७) १०१२।६३ गुणलोपे च मुख्यं स्यात् (१) बाधचिन्ता वर्तते । (२) सन्त्यन्याधाने पचमानेप्यः । तत्र चोदकेन प्राप्त निर्वापसा- धनम्--'अग्निहोगहवण्या बीपि निर्धपति' इति । पवमानेटिकाले चा. ग्निहोत्रं नास्ति तस्याधानोत्तरकालीनत्वात् । तस्मानास्त्यग्निहोत्रह- घणी तत्र । (३) एवं सति संशयः-पवमानेष्टौ निर्धापोभवति उत निवर्तते इति। (४) पूर्वपक्षः--अग्निहोत्रयणीरूपस्य निर्यापसाधनस्यासत्त्वात् न भवति निर्धापः । तस्मात्तस्य वाध इति । (५) सिद्धान्तः--मुख्योऽत्र निर्वापः । तम्प्रति गुणभूतैवाग्निहोत्र- हवणी । न च गुणलोपेन मुख्यो लुप्यते । तस्मान्न निर्वापस्य वाध इति। एतदभिप्रेत्याह गुणेति । 'गुणस्या अग्निहोत्रहवण्याः 'लोपे अभावे- 'मुख्यं निर्यापफर्म-'स्यात्'-अनुष्ठेयमिति शेषः ॥ २७ ॥ (२८) १०१२।६४-६७ सङ्ख्या स्यान्मुष्टिलोपनम् । (१) वाधचिन्ता वर्तते । (२) अस्ति घाजपेयविकृतिः सप्तदशशरायश्चरुवारः, अस्ति च प्रकृतौ सङ्ख्या मुष्टिश्च-'चतुरो मुष्टीनिर्वपति' इति । (३) तत्र संशयः-विकृती किं सङ्ख्या गृह्यते मुष्टि प्यते- मुर्गृिह्यते सङ्ख्या लुप्यते-उत उभयोलोपा-उत सख्याया वा मुष्टरि- त्यनियमः इति । (४) पूर्वपक्ष:-नियमे प्रमाणामायादन्यतरस्य लोपः-नास्ति नि- यम इति । अथवा विकृतौ सप्तदशसङ्ख्या श्रुता शरावश्च-तथाव सप्त- दशसङख्यया प्राकृतचतुःसङ्ख्याया वाधः शरावेण च प्राकृतमुप्टेर्वाध- इत्युभयोलोप इति । (५) सिद्धान्तः-'चतुरो मुष्टीनिर्वपति' इत्यत्र निर्वापः चतुस्स- ख्यागुणकः मुष्टिगुणकश्च विधीयते । सङ्ख्यामुष्टयोश्च निर्यापक्रियया सम्बन्धे समाने सत्यपि प्रथमचनत्वात् सयैवानुगृह्यते दुर्वलो मुष्टि- ध्यते । चतुर्मुदिभिश्च कृतनिर्वापं द्रव्यं न भवति सप्तदशशरायम् । तस्मात् अन्यतरस्य बाधः । न्याय्यतरश्च मुटेरेव वाध इति । एतदभिप्रेत्याह सड़येति । 'सख्या' सप्तदशसङ्ख्या-'मुष्टः एव 'लोपनम् घाधक-'स्यात् । वैकृतया सप्तदशसङ्ख्यया प्राकृतायाः चतुः- सङ्ख्याया न भवति बाध:--वैकृतेन शरायेण तु प्राकृतस्य मुटेर्भवति बाध इत्यर्थः ॥ २८॥ ४. मी० ० -उत ·मीमांसानुक्रमणिका (२६) १०२१६८ नानो घेन्यादिपु ग्राह्यः (१) याधचिन्ता वर्तते । (२) पशुविकृतिषु श्रूयते-'घायापृथिव्यां धेनुमालमेत-मारतं य- रसम्-पेन्द्रमृपमम्' इति, प्रयतो चास्ति अजः पशुः । (३) तन संशयः-धेनुयत्सर्पमशब्दाः फिमजयाचिन उज गोया- चिन इति । (४) पूर्यपक्षः-धेनुशग्दो नयप्रसूनामाचप्टे-यत्साशम्दो पालम्- पभशब्दः प्रौढं पुमांसम् । चोदकमातश्चाजः । तस्य परित्यागे माना- भावात् नवप्रसूता अजा-यालोऽज:-प्रौदश्चाजः इत्येते अत्र वियतिताः । गौस्तु न प्रत्यक्ष श्रूयने न चातिदेशेन प्राप्यते-प्रकृतायनुपदिश्त्यात् इति । (५) सिद्धान्तः-धेन्यादिशब्दा न सामान्यगुणमात्रयाविन:-क. चिदपि तथाप्रयोगामायात्। गोगतानेयोक्तान गुणानमिद्धति ते शब्दाः- अतो प्रयोगयलादजेप्यनुपपन्ना अनुपदिष्टपनतिदिष्टमपि गामेव मुग्यया घृत्या विशिंपन्तधोदकातिदिप्टं छागं पाधन्त इति । पतदमित्याह नाज इति । 'धेन्वादिपु' धेनुवत्सर्पभशम्देपु-'श्रजः' 'मा 'ग्राह्य विशेष्यतयेति शेषः । तस्मात् छागस्य चाध इत्यर्थः ।। २९ ॥ (३०) १०१२।६६ वेतोऽनो वायुदैवतः । (१) याविचिन्ता वर्तते । (२) 'बाययं श्वेतमालमेत' इति श्रूयते । (३) तत्र संशयः-श्वेतशब्दोऽत्र कितिदेशप्राप्तमजं घक्ति-उत यं कंचित पशुम् इति । (४) पूर्वपतः-श्वेतशब्दः श्वेतगुणमात्रममिदधानि न तु धन्या. दिशब्दवत्पशुजातिविशेषम् । तस्मात् ये कंचिच्छचेतगुणक पशुं यक्तीति अभ्युपेयमिति । (५) सिद्धान्तः-चोदकप्राप्तस्याजस्य परित्यागे कारणाभावात् अज एवं प्राप्नोति इति । एतदभिप्रेत्याह श्वेत इति । यो 'चायुदैवतः श्वेतः पालम्भनीयत्वेन विहितः स 'प्रज' एव न यः कश्चित् पशुः । तस्मादजस्य न याध इति भावः ॥ ३०॥ (३१) १०१२।७० न खादिरी खलेवाली (१) वाधचिन्ता। (२) साद्यस्क 'खलेगाली यूपो भवतीति' श्रुतम् । प्रकृतौ च यूप. म्य खादिरत्यमुक्तम् ।

·३७६
मीमासामण्डनमण्डिता ।
(३) तत्र सन्देह -खलेवाल्यां चोदकप्राप्त खादिरत्व भवत्यु-
त नेति ।
(४) पूर्वपन -यूपकार्यकरणे नियोजिताया खलेवाल्या यूपध.
र्मता युक्तिसिद्धा । तस्मात् चोदकप्राप्त खादिरत्वं प्राप्नोत्येवेति ।
(५) सिद्धान्त -खलेनाल्यां पशुनियोजनादि कार्यमित्येव वा.
क्यार्थ 1 एव च खलेवारया यूपत्वे प्रमाणाभावात् न यूपगुणाना खादि.
रस्वादीनां प्राप्ति । तस्मान्न नियमेन खादिरत्वमेव खलेगात्या इति ।
एतदभिप्रेत्याह नेति । 'खलेगालीः 'खादिरी' खदिरकाष्ठनिर्मिता
एव भवेत् इति 'न' अस्ति नियम इत्याशय ॥ ३१ ॥
(३२) १०१२।७१-७२ नास्यां स्यात् तक्षणादिकम् ।
(१) पूर्वाधिकरणशेष ।
(.) खलेगाल्या यूपधर्म खादिरत्व न नियमतोभवतीति स्थितम् ।
सन्ति च यूपे तक्षणादयो धर्मा ।
(३) तत्र संशय -किं तक्षणाय खलेगाल्या भवन्ति न वेति ।
(४) पूर्वपक्ष -चोदकप्राप्ताना धर्माणा त्यागे मानाभावाद् भव.
न्त्येवेति ।
(५) सिद्धान्त -यूपे तक्षणादय काठसस्कारार्थ क्रियन्ते । खले
पारया तु तादृशसस्कारस्यानपेतितत्वात् प्रतिदिण अपि तक्षणादयो
न प्राप्नुवन्ति । तस्माद्वाध एर तक्षणादीनामिति ।
एतदभिप्रेत्याह नास्यामिति । 'अस्या' खलेगारयाम्-'तक्षणादिकम्'
तक्षणम्-जोपणम्-उच्छपणमित्येवमादि यूपधर्मजातम्-'न स्यात्' क-
र्तव्यम्-तस्मादेतेपा घाध एवेत्याशय ॥ ३२ ॥
(३३) १०१२।७३ अञ्जनादि भवेत् तस्याम्
(१) पूर्वाधिकरणापवाद ।
(२) यूपे सन्ति अञ्जनादयो धर्माः ।
(३) तत्र सशय -अजनाद्य खलेगारया भवन्ति न घेति ।
(४) पूर्वपन --पूर्वाधिकरण-यायेन न भवन्ति इति ।
(५) सिद्धान्त –दृष्टार्थाना तक्षणादीनामप्रयोजकतया वाधः । अ.
जनादिक तु यूपेऽप्यदृष्टार्थमेव । तस्मान वाधे कारणम् । तस्मात् यूप
वत् खलेगत्यामप्यदृष्टार्थमअनादि कर्तव्यमेवेति ।
एतदभिप्रेत्याह अञ्जनादीति । 'तस्याम्' खलेगारयाम्-'अञ्जनादिर
अञ्जनम्-पयूहणमित्येवमादि-'भवेत्'-अदृष्टार्थमिति शप ॥ ३३ ॥

·३८० भीमासानुक्रमणिका (३४) १०१२।७४ धानार्थमवहन्यते । (0) महापितृयो हवि श्रूयते 'पितृभ्यो यहिपद्भ्यो धाना 'इ ति । [ धाना' भृष्टधान्यम् ] | मरतो चायघातो विस्ति । (३) तर सशय -धानास्पघातो भवति न येति । (४) पूर्वपन-धानानामवघाते सक्तुभाष प्रसज्यते ततश्च धा नात्वनाश विधिव्याकोप स्यात् । तस्मादयधातस्य वाध इति । (५) सिद्धान्त -धान्याना भर्जनेन धानाभाव ततोऽयघात इत्यय झमे स्याद् विधि याकोप । तद्वारणाय धानानामादावेवायघात पश्चात भजनमित्या क्रमे न स्यात् सक्तुत्यम्- भृष्टधान्यरूप धानास्य तु स्या देव । चादक्प्राप्तावघातयाधार क्रमवाध एवति वर्तव्य एवापघातो धानास्थिति। एतदभिप्रेत्याह धानार्थमिति । 'धानार्थम्' धानासम्पादनायैय-'म घहन्यते' धान्यमिति शप । एव च सति पूर्वमयघात पश्चाद् भर्जनेन धानात्वमिति न सक्तभायप्रसङ्ग इत्याशय ॥ ३४ ॥ [वार्तिकमतेनान्यथा व्यारयातमिदमधिकरण न्यायमालाया द्रष्टव्यम्] उदिता भाष्यकारेण चतुर्विंशत्तु नातयः । स्पटम्। इति दशमस्य द्वितीय । - अथ दशमस्य तृतीयः पादः । याधारणस्य कार्यवयस्य विचार] (१) १०:३।१-१२ पशो प्रयाजेषु विधिर्गुणस्य (१) वाधचिन्ताऽनुवतते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीय तद समाम्नायते- 'एकादश प्रयाजान् यजति एकादशानुयाजान् यजति' इति । (३) तत्र सशय -क्मेिकादशादिगुणविशिष्टे पशो प्राकृतिक तव्यता प्राप्नोति एकादशादियाक्ये गुणविधि -उत प्रायनेतिकर्तव्यता न ग्रामोति एकादशादिराश्य कर्मान्तरविधिरिसि। (४) पूर्वपन -एकादशसहयारूपगुणयिशिष्टस्य प्रयाजस्य प्रत्य तविधौ सति उपदिष्टयान निराफाते पशौ चोदकेनातिदेशस्याय सरोमास्ति । तस्मात् न प्राप्नोति प्राकृतेतिकर्तव्यतेति ।

·मोमासामएडनमण्डिता। ३१ (५) सिद्धान्त -पशुविधिरितिकर्तव्यतामाकाङ्क्षति । तदाका तापूरण द्वेधा सम्भवति-प्राकृतानामगानामतिदेशेन विधास्यमा नाङ्गान्तराणामुपदेशेन वेति । अनयोरौचित्यविवेके क्लुप्तोपकारतया प्राकृताङ्गातिदेश एव न्याय्य । नतश्चातिदेशप्राप्तप्रयाजरूपमनूद्य एका दशसड्यारूपगुणविधिरेवेद वाक्यम् । तस्मात् अत्र विहितया सख्य या यद्यपि प्राकृतस्य सडयाया वाधस्तथापि प्रयाजादीतिकर्तन्यता प्र. कृतितोऽतिदेशेन प्राप्नोत्येवेति । एतदभिप्रेत्याह पशाविति । 'पशौ' अग्नीपोमीयपथविषये ये प्रयाजा विहिता-तेषु 'प्रयाजेपु' तान् प्रयाजाननूध-'गुणस्य' एकादशस ख्यारूपस्य-'विधि' एकादशप्रयाजानित्यस्मिन् वाक्ये इत्यर्थ । त स्मात्प्राकृतिकर्तव्यताया नास्ति बाध इत्याशय ॥ १॥ (२) १०३।१३-१७ हिरण्यगर्भः प्रथमे न मन्त्रः । (१) धाधचिन्ता। (२) वायव्यपशावाम्नायते-'हिरण्यग समवर्तताने इस्याघा रमाघारयति' इति । तन प्रकृतित प्राप्ते एचाघारे गुणविधिरिदमिति पूर्वाधिकरणन्यायन स्थितम् । (३) इदमिदानी सन्दिहते-अयम्मन्त्रविधि किम्पूर्वस्मिन्नाधारे उतान्तिमे इति । (४) पूर्वपत प्रकृतौ पूर्वाधार प्राजापत्य । अस्मिश्च मन्त्रे प्रजापतिरेव हिरण्यगर्भशब्देनोच्यते । तस्मान्मन्त्रलिगात् पूर्वस्मिन्नेवा घारे मन्त्र प्राप्नोतीति । (५) सिद्धान्त -प्रकृतौ प्रथमाघारोऽमन्त्रक एवेति 'प्रजापतिम्म नसा ध्यायनाघारयति' इन्यनेन वाक्येनावगम्यते । 'तूष्णीमाधारयति' इति प्रत्यक्षमपि ध्रुतम् । द्वितीये चाघारे 'ऊर्थोऽध्वरए इत्याद्यैन्द्रो मन्त्री विहित । स एव च विकृतौ चोदकेन प्राप्त । तस्य पाधायैव हिरण्यग *मन्त्रविधि । ततश्च प्रकृती द्वितीयाघारे य ऐन्द्रो मन्त्र प्रयुज्यते-तस्य स्थाने विकृतौ हिरण्यगर्भमन्त्र प्रयोज्य इत्यभ्युपेयम् । तस्माद्भिरण्य गर्भमन्त्रस्य द्वितीये पवाघारे प्रातिरिति । एतदभिप्रेत्याह हिरण्यगर्भ इति । 'हिरण्यगर्भ मन्त्र ' हिरण्यगर्भ समवर्तताग्रे इत्यादि मन्त्र 'प्रथम प्राधारे-'न' प्रयोज्य --अपि तु द्वितीय एव-प्रकृतित प्राप्तमैन्द्रमन्न वाधिस्वेत्याशय ॥२॥ (३) १०३।१८-२२ आसादने स्याद विधिरुत्करस्य (१) बाधचिन्ता वर्तते ।

·१ ३६२ मीमांसानुक्रमणिका (२) सौमिफेपु चातुर्मास्येषु श्रूयते-'उत्कर याजिनमासादय. ति' इति । (३) तत्र संशयः-किमिदमासादनान्तरम् -उत मारत पयासा. दने उत्कररूपगुणविधिः इति । (४) पूर्वपक्ष:--प्रकृतमासादनं दृष्टार्थम् । इह विहितं त्यासादनं दृष्टार्यन्न भवितुमर्हति तीदणाने मृत्पांसुराशौ उस्कर प्रासादितेन पाजि. नाख्यजलीयद्रव्येण कस्यापि दृष्टस्य प्रयोजनस्य साधनमसम्भवम् । तस्माददृष्टार्यमेवेदमासादनं प्रास्तादासादनात् कर्मान्तरमित्यभ्युपे. यमिति । (५) सिद्धान्तः--प्रथमाधिकरणन्यायेन प्रारते एच वाजिनासा. दने उत्कररूपगुणविधिरयम् । मृद्राशिरूपस्योत्करस्य पृथ्यग्रतापि सम्म- पति--ततश्च तत्र वाजिनासादनं नेयात्यन्तमप्रयोजकमिति । पतदभिप्रेत्याह प्रासादन इति । 'प्रासादने' प्रायते एव-'उत्करस्य' धाजिनाधारत्वेन--'विधिः । ततश्च प्राकृते एवासादने तत्रोक्तं वेदि- रूपमाधार बाधित्वा उत्कररूप श्राधारो ग्राह्यो विकृतावित्याशयः ॥ ३॥ (४) १०३।२३-२६ दीक्षाहुतीनां तु समुच्चयः स्यात् । (१) वाधचिन्ता वर्तते । (२) अग्निचयने पट दीक्षाहुतयः श्रूयन्ते-'पभिःक्षयति' इति । प्रतौ च पट दीक्षाहुतयो विहिता:--' वेण चतस्रो जुहोति दीक्षित. स्वाय' इत्यादिना । मन्त्राश्चोभयत्र मिन्नाः । तथाहि--'प्राकृत्यै प्रयुजे. ऽग्नये स्याहा' इत्यादयः प्रकृती-'प्राकृतिमग्निं प्रयुजं स्वाहा' इत्याद- यो विकृती। (३) तत्र सशयः-विकृतौ किं प्रारूतानाम्मन्त्राणां वाधः-उत्त द्वादशानामपि समुचितः प्रयोग इति । (४) पूर्वपतः-विस्तौ ये मन्त्राः प्रत्यक्षमुपदिष्टास्तैश्वोदकबलेना. तिदियानां याध एवं न्याय्यः-अतिदेशादुपदेशस्य बलीयस्त्वादिति । (५) सिद्धान्तः-द्वादश जुहोति' इति वाक्यान्तरेण समुच्चयः स्पष्ट सूचितः। पट्भिकतैर्मन्त्रैः पहिच प्राकृतमन्त्रैहोंमे सत्येव द्वाद. शसङ्ख्यापूर्तिः सम्भवति । तस्मात् समुथय एव न घाध इति । एतदभिप्रेत्याह दीक्षाहुनीनामिति 'दीक्षाहुतीनां प्रकृतायुक्तानां पराणां विकृतौ चोकानां परणां-'समुञ्चयः' सम्मेलन-'स्यात्'-न याधः प्राकृतानामिति भावः॥ ४॥ (५) १०१३३३०-३३ माग्दाक्षिणा नो पुनरादधातौ ·मीमांसामण्डनमण्डिता। । (१) पायचिन्ता वर्तते । (२) प्राधाने-'एका देया, षड् देयाः, द्वादश देया इत्यादिना नानाविधाः दक्षिणाः श्रुताः । पुनराधाने तु-'पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणा' इति अन्यैव दक्षिणाम्नाता [भन्नः पुनः समाहितो 'निष्कृत' इत्युच्यते । (३) तत्र संशयः-पुनराधाने या विशिष्टा दक्षिणा प्रोक्ता तया कि प्राकृताना दक्षिणानां घाधा-उत समुशय इति । (४) पूर्वपक्ष:--'उभयोर्ददाति-श्राधेयिकीः पौनराधयिकीय इति पचनात् समुच्चय इति । (५) सिद्धान्तः-दक्षिणास्वरूपस्य कार्यस्यैकत्वात् उपदिष्टया अतिदिटाया थाध एवं न्याय्यः । उभयोरिति वाक्यं तु न विधिरपि त्य. नुवाद एवेति । पतदभिप्रेत्याह प्रागिति । 'प्रारदक्षिणा' प्रथमाधानस्य या दक्षिणा विहिता सा-'पुनराधाने-'नो' न भवति । ततश्च तस्या वाघ पवे- त्याशयः॥५॥ (६) १०।२।३४ वासादि पूर्वस्य निवर्तकं स्यात् । (१)वाधचिन्ता वर्तते । (२) प्राग्रयणे श्रूयते-चासो दक्षिणा' 'वत्सः प्रथमजो दक्षिणा' इति। प्रकृतौ तु अन्वाहार्यो दक्षिणा । सा चात्र चोदकप्राप्ता । (३) तत्र संशयः-वासादिभिकृतैः किं प्राकृतोऽन्वाहायों वाध्यते उत समुच्चीयते-इति । (४) पूर्वपतः-उभयाविरोधाभावात् समुश्चय इति । (५) सिद्धान्तः-एककार्यत्वात् न समुच्चयो ऽपि तु वाध पवेति । एतदभिप्रेत्याह वासादीति । 'वासादि वासो वत्सश्च इत्येवमादि द- क्षिणा-'पूर्वस्या प्राकृतस्य अन्याहार्यस्य दक्षिणारूपस्य-निवर्तक बाधक 'स्यात्' इति सम्बन्धः ॥ ६॥ (७) २०३३५ वासादिरन्चाहरणादिधर्मा (१)बाधचिन्ता वर्तते । (२) प्राग्रयणे दक्षिणोक्ता वासादिरूपा। प्रकृतौ चान्याहार्यो दति- रणा । अत्रावाहार्ये सन्ति कतिचिद् धर्मा विहिताः। अन्याहार्यस्य वि. कृतौ वाध इति स्थितम् । (३) तत्र सन्देहः-किं विकृतावन्वाहार्यधर्माणामपि याध उत नेति। (४) पूर्वपक्षः-अन्वाहार्यनिमित्तत्वाद् धर्माणाम् अन्वाहार्यवाधे तेऽपि बाधिता भवन्तीति ।

·३४ मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्तः-अन्याहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनानतिसाधनत्यप्रयु क्ता एव ते धर्माः क्रियन्ते । तत्साधनत्वं च वासादेरपि समानम् । तस्मादचापि ते धर्मा अनुप्ठेया इति । एतदभिप्रेत्याह वासेति। 'वासादिः यो दक्षिणात्वेनोक्तः स-'अन्या. हरणादिधर्माः अन्याहार्यस्य धर्मा एव धर्मा यस्य स एवम्भूतः-स्यादिति शेषः । तस्मादान्याहार्यधर्माणां नास्ति बाध इत्याशयः ॥७॥ (८) १३३६ वत्से न पाकः क्रियते विरोधात् । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) अन्वाहायें पाको भवति । स च चोदकप्राप्तो विकृतावामयणे। (३) तत्र सन्देहः-याप्रयणदक्षिणाभूते घत्सेऽयं पाको भवति नवेति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वन्यायेन अन्याहार्यधर्माणां विकृतावतिदेशात् भवत्येव पाको घत्सस्येति । (५) सिद्धान्तः--पाके सति वत्सस्य नाशः स्यात् । तस्मानास्ति पत्से पाक इति । पतदभिप्रेत्याह यत्स इति । 'घत्से' आप्रयणदक्षिणाभूते-'पाक' प्राकृतान्याहायें कर्तव्यत्वेन विहितः-'न क्रियते-कुत इत्यत अाह 'विरोधादिति । असामजस्थादित्यर्थः । वत्सस्य पार्फ नाशेनोपयोगि- त्यासम्भवे प्रानतिकार्यसम्पादनानौपयिकत्वे दक्षिणात्यभङ्गप्रसङ्गादि. त्याशयः ॥८॥ (६) १०१३३७ चासो न पश्येन-न हीदमन्नम् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) आप्रयणे विस्तौ चासो वत्सश्च दक्षिणा । तत्र वत्से प्राकृत- पाकस्यासम्भवः प्रदर्शितः । वाससि तादृशासम्भवो नास्ति । (३)तस्मात्तत्र संशयः-बाससि पाको भवति न चेति। (४) पूर्वपतः-उष्णोदकमाण्डे प्रक्षेपेण याससो यत्सम्येव नाशो न भवति । तस्मादत्रान्वाहार्यवत् पाकः स्यादेव-सप्तमाधिकरणन्यायेनेति । (५)सिद्धान्तः अन्नस्योदनत्यसम्पादनायैव पाको भवति ।म च घाससः पच्यमानस्योदनता कदापि सम्भवति । तस्मादत्रापि अतिदि. टस्य पाकस्य थाध एवेति। एतदभिप्रेत्याह घास इति । 'चासो न पच्यतः पाससि पाको न कार्य:-कस्मात्-'इदं वासः 'अन्नम् अदनीयं न भवनि । तस्मात्पाक. स्योपयोगित्वाभावादित्याशयः ॥ ९ ॥ .

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३८५ - (१०) १०३।३८ न चाभिधारो वसने च वत्से । (१) याधचिन्ता वर्तते । सप्तमाधिकरणस्यापवादान्तरम् । (२) प्राग्रयणदक्षिणाभूते चाससि वत्से चान्याहार्यधर्मा अनुष्ठेया इति सप्तमे स्थितम् । अस्ति चान्वाहार्यधर्मषु श्रमिधारः । (३) तत्र संशयः-वाससि वत्से च अभिधारणं भवति न वेति । (४)पूर्वपक्षः-सप्तमाधिकरणन्यायेन भवत्यभिधारणमिति । (५) सिद्धान्तः-स्वादुतासम्पादनायैवाभिधारणं भवति अन्या. हायें । वाससि घत्से च स्वादुताया असम्भवेन द्वारलोपाद् बाध पवा- भिधारणस्येति। एतदभिप्रेत्याह न चेति । 'बसने' वाससि–'यत्से चा-प्राग्रयण- दक्षिणाभूते-'अभिघार:' अभिधारणं-'न'- कर्तव्यमिति शेपः ॥ १० ॥ (११) १०।३।३६-४६ शतं गवामेव तु दक्षिणासु (१)वाधे प्रासङ्गिकी चिन्ता । (२) ज्योतिष्ठोमे दक्षिणा श्रूयते-'गौश्चाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभा. श्वाजाचावयश्च ब्रीहयश्च यवाश्च तिलाश्च मापाश्च-तस्य द्वादशशतं द- क्षिणा' इति [ 'द्वादशशतं' द्वादशाधिकशतमित्यर्थः ] । (३) तत्र संशयः-द्वादशशतमिति या सहया सा कि गवादिभिः सर्वेः सम्बद्धा उत गोमात्रेणेति । (४) पूर्वपक्षः--गवादीनि सर्वाणि द्रव्याणि प्रधानानि-सहया च तेषां गुणःगौणः। प्रतिप्रधान च गुणस्यावृत्तिाय्या। तस्मात् सङ्ख्या गवादिभिः सर्वः प्रत्येकमभिसम्बद्धेति । (५) सिद्धान्तः-गौरेयात्र प्रथमः श्रुतः उपकारकतमश्च । यादृश उपकारो गवा भवति न तादृशोऽश्वादिभिः । तस्मादितरेषामपेक्षया गौरव प्रधानम् । तस्माद् द्वादशशतसह्वया गोमात्रेणाभिसम्पधेति । . एतदभिप्रेत्याह शतमिति । 'दतिणामु दक्षिणाद्रव्येषु गवादिषु यत् 'शतं' द्वादशाधिकशतं यदुक्तं तद्-'गयामेव' नेतरेयामश्वादीनामिति सम्यग्या पचं च सति विकृतिषु यत्र गोर्दक्षिणायाः सहयान्तर श्रूयते तत्रास्या द्वादशशतसवयाया वाधो भवति ॥ ११ ॥ (१२) १०.३१५०-५२ विभज्य दानं खलु दक्षिणायाः । (१) पूर्चाधिकरणशेषः। (२) ज्योतिष्टोमे गौर्दक्षिणा तस्या एव च सहया द्वादशाधिक शतमिति समधिगतम् । (३) तत्र संशयः-ऋत्विग्भ्यो देयानां द्वादशाधिकशतसहयकानां ४६ मी० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका गवां विभज्यैव दानमिति नियमः :-उत विभज्य अविभज्य घेत्यत्र यज. मानस्य स्वाच्छन्द्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-नियामफस्यानुपलम्भात् नास्ति नियमे प्रमाणम् । तस्माद् यथा यजमाने इच्छति तथैव विभज्य अविभज्य वा दानमिति । (५) सिद्धान्तः-अविभज्य ऋत्विक्समूहाय दाने प्रातिस्विकस्व. त्वस्यानुत्पत्तौ परस्वत्यापादनरूपो दानशब्दार्थो न सम्पयेत । समुप. लभ्यते च लिगमपि-'तुथो यो विभज्य विश्ववेदा विभजतु' इति । तस्माद् विभज्यैव दानमिति । एतदभिप्रेत्याह विभज्येति । 'दक्षिणायाः' शतगोरूपाया:--'दान' ऋत्विग्भ्यः प्रदानम्-'विभज्य' विभागपूर्वकम्-'खलु' एव-इति संबन्धः ॥ १२॥ (१३) १०।३।५३-५५ भागं समाख्यानुगुणं प्रकुर्यात् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) गवां दानं विमज्येति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-अयं विभागः कि सम उत विपमः-धेपम्येऽपि कि कर्मकृतं वैषम्यमुत शब्दकृतमिति । (४) पूर्वपक्षः-वैषम्यहेतोविशेपस्याश्रवणात् समो विभागः। तथैव च विभागो लोके दृश्यते इति। अथ च यदि विषमो विभागस्तहि कार्या- नुरूपमेव विभजनमिति । (५) सिद्धान्तः-द्वादशाहे दीक्षायामेव ऋत्विजां नामान्युपलभ्य. न्ते–'अधिनो दीक्षायति पादिनो दीक्षयति' इत्यादि । विभागे सति येगा. मृत्विजां अधं भवति ते अधिनः येषां चतुर्थाशस्ते पादिनः । एवं श्रौत- समाख्यानुसारेण विभागः कार्यः । तथा च केपांचित् अर्धम् केषांचिच- तुर्थाश एवेति विपम एव विभाग इति । पतदभिप्रेन्याह भागमिति । 'समारयानुगुणं' अधिनः पादिनः इत्या. दि नामामनुसारेण-'कुर्यात् । तस्माद्विपमः पय विभाग इति तात्पर्यम्१३ (१४) १०.३१५६-५८ धेनुः समस्तस्य निवर्तिका स्यात् । (१) प्रतिगतदक्षिणास्वरूपं तद्विभागश्च निरूपितो घाधोपोडा. तरूपेण । इदानी विकृतौ याधचिन्ता पुनः प्रवर्तते । (२) 'अथर भू' इति भूनामपमेकाहमुपमाम्य दक्षिणाविशेष या. प्रातः 'धेनुदक्षिणा' इति । मारुतं च गौरश्य इत्यादिकं सर्व चोदकप्राप्तम् । (३) तत्र संशयः-त्या दक्षिणया धेनुरूपया कि प्राकृतं गोमात्रं याध्यते उत गवाश्यादिकं सर्वमिति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (४) पूर्वपक्ष:-नवप्रसूतगोवाचकेन धेनुशब्देन गोमा विशिष्यते नाश्वादिकम् । तस्मात्तेन गोमात्रस्य बाधो नाश्वादिकस्येति । (५) सिद्धान्तः-गवादीनां सर्वेषां समुहितानां दक्षिणात्वम् । अत एवैकवचनप्रयोगो युज्यते । तस्माद् गवादीनां मापान्तानां सर्वेषां प्राक- तदक्षिणाभूतानां चैकृत्या दक्षिणया धेनुशब्दवाच्यया वाध इति । एतदभिप्रेत्याह धेनुरिति । 'धेनुः' भूनामकथागदक्षिणात्वेनाम्नाता नवप्रसूता गौः-'समस्तस्य' गौरश्व इत्यादीनां सर्वेषां प्राकृतदक्षिणानां समूहस्य-'निवर्तिका वाधिका-'स्यात्-नतु गोमात्रस्येत्यर्थः ॥१४॥ (१५) १०॥३॥५९ एकाच पञ्चति गर्वा निवृत्तिः (१) वाधचिन्ता वर्तते । (२) इदं श्रूयते-'यस्य सोममपहरेयुरेकां गां दक्षिणां दद्यात्-श्र. भिदग्धे पञ्च गाः' इति । प्रकृते च गौरश्व इत्यादि दक्षिणाः । ताश्च चो. दकप्राप्ता विकृतौ। (३) एवं सति सन्देहः-'एका गौः 'पञ्च गावः' इति यत् सङ्ख्या विशिष्टं द्रव्यं दक्षिणात्येनोक्तं तत् किं प्राकृतं समस्तं दक्षिणाजातं बाध. ते-उत तेषाम्मध्ये गामेव इति । (४) पूर्वपक्ष:-कृत्स्नां गवाश्यादिदक्षिणां चाधते । दक्षिणाशब्द- योगेन कार्येक्यात् इति । (५) सिद्धान्तः-उदाहृते वाक्ये एकत्यसहयाविशिष्टगोविधाने गौरवात् सहयामात्रं विधेयम् । एवं चेयं सहया गोगतां प्राकृती स. हयामेव वाधते न त्वन्यत् किञ्चित् । तस्मात् एकत्वसतया पञ्चत्वस. हया च प्राकृतसहयाविशिष्ट गामेव वाधते इति । पतद्भिप्रेत्याह-एकेति । 'एका' 'पञ्च च इति' सहयाविधानेन- 'गवाम्' प्राकृतसहयाविशिष्टानाम्-'निवृत्तिः' वाधः । प्राकृतसहया. विशिष्टा गौरेय वाध्यते-न त्वश्वादिकमिति शेषः ॥ १५ ॥ (१६) १०।३।६०-६२ बाध्येत वत्सेन पुरोक्तसर्वम् । (१) वाधचिन्ता। (२)साद्यस्वे वर्षत्रयवयस्को वत्सः सोमयसाधनत्वेनाम्नातः 'त्रिवत्सः साण्डः सोमक्रयण' इति । प्रकृतौ तु-'जया क्रीणाति हि. रण्येन झोणाति वृपमेण क्रोणाति' इत्यन्यानि कयसाधनान्युक्तानि । पतानि च साद्यस्क चोदकमाप्तानि । (३) तर संशयः-किं त्रियत्सः प्राकृतस्य ऋषभमात्रस्य घाधकः- उत प्राकृतानां सर्वेपाम्-इति ।

·३८. भीमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष -यथा यत्स पुदयस्तथा ऋपभोऽपि । न त्यजाद- यस्तथा । तस्माद्वपममात्रस्य बाध इति । (५) सिद्धान्त -यत्स प्रत्यक्ष प्रयेण सम्बध्यते । तस्मात् सर्वपा प्राकृताना त्र्यसाधनाना बाधक इति । एतदभिप्रेत्याह वाध्येतेति । 'वत्सेना वैश्तेन यसाधनेन-'पुरो क' प्रकृती विहित 'स' सर्वाणि क्रयसाधनानि अजादीनि-'याध्येता निवर्तित भवति-न केवलमृपभमानमिति भाव ॥१६॥ (१७) १०३६३-६४ प्राकाशरोघे न तु सर्वसाधी (१)वाधचिन्ता । (२) अश्वमेधे श्रूयते-'हिरण्मयो प्राकाशायमर्यवे ददाति' इति । 'प्राकाशी' दीपम्तम्मौ । तौ ह्यप्राध्वर्यवे देयत्वेनाम्नातौ । प्रतौ तु गवाश्यादयो विहिता । (३) तत्र सशय -प्राकाशौ किं कृत्स्नस्य प्रातस्य दक्षिणाद्रव्य स्य वाधको-उत अपर्युमागमात्रस्येति । (४) पूर्वपक्ष --पूर्वाधिकरणन्यायेन सर्यस्य वाध इति । (५) सिद्धान्त -'श्रध्धर्यवे ददाति' इति सम्प्रदानविशपसम्बन्धिनी दानक्रिया उच्यते । तस्मात् सम्प्रदानविशपविशिष्टदानद्रव्येण तत्सम्म दानविशिष्टदानद्रयस्यैव वाधो न त्वन्येषा दानद्रव्याणाम् । तस्मात् अध्वर्युभागस्यैव वाधो न सर्वस्य दक्षिणाद्रव्यस्येति । एतदभिप्रेयाह-प्राकाशेति । 'प्राकाशयो' अध्वर्यवे देय येन पिहि- तयोदीपस्तम्भयो 'योधे' विधौ–'सर्वेपा' प्रारतदक्षिणाद्रव्याणाम् .'याध' न भवति-अपि तु तेपाम्मध्येऽपर्युदयमात्रस्येति शेष ॥१७॥ (१८) १.३६५-६७ रवः स्यात् समस्तस्य निवर्तनाय (१) माधचिन्ता-पूर्वाधिकरणापवाद । (२) उपहव्यनामके एकाहयागे श्रूयते-'अश्व श्यायो रुक्मल लाटो दक्षिणास ब्रह्मणे देय' इति-श्यावाश्वरूपा दक्षिणा । प्रकृतौ चगवाश्यादय । (३) तत्र सशय -इदमश्वद्रव्यं किं कृत्स्न दक्षिणाद्रव्य याधते- उत ब्रह्ममागमात्रस्येति । (४) पूर्वपक्ष –पूर्वाधिकरणन्यायेन ब्रह्मभागमात्र याभ्यते इति । (५)सिद्धान्त -दक्षिणाशब्दसम्बन्धात् चतुर्दशाधिकरणन्यायेन वृत्तस्यैव याधक इति । एतदभिप्रेयाह यश्व इति । 'अश्व ब्रह्मणे देयत्येनाम्नाता-'सम.

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ३८४ स्तस्य प्राकृतानां सर्वेषां दक्षिणाद्रव्याणां-'निवर्तनायायाधाय-'स्यात्'- बाधको भवेत्--न तु ब्रह्मभागमात्रस्येत्याशयः॥ १८ ॥ (१९) १०३६८-७३ तथा समस्तं चमसेन बाध्यम् (१)वाधचिन्ता। (२) ऋतपेये श्रूयते-'औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा'-स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः' इति । प्रकृतितश्च गवाश्यादिकं प्राप्तम् । (३) तत्र संशयः-किमयं चमसो ब्रह्मभागमानं बाधते उत सर्व दक्षिणाद्रव्यम् । (४) पूर्वपक्षः-'ब्रह्मणे देय' इति स्पष्टमुक्तत्वात् ब्रह्मभागमानं वाध्यते इति। (५) सिद्धान्तः– पूर्वाधिकरणन्यायेन कृत्स्नं दक्षिणाद्रव्यं या- ध्यते इति । एतदभिप्रेत्याह--तत्रेति । यथा पूर्वाधिकरणे अश्येन-'तथा' ऋत- पेयेऽपि-'चमसेन'--'समस्तं कृत्स्नं दक्षिणाद्रव्यं गवाश्यादिकं वाध्यम्। बाध्यते-नतु ब्रह्मभागमात्रमित्यर्थः ॥ १६ ॥ (२०) १०:३१७१-७३ (वर्णकान्तरं) न ब्रह्मभागव्यतिरिक्तदानम् । (१) पूर्वाधिकरणशंपः । (२) सर्वस्य दक्षिणाद्रव्यस्य वाध इति पूर्वाधिकरणे स्थितम् । (३) तत्र संशयः-किमनेन वाधेन ब्रह्मातिरिक्तभ्य ऋविग्भ्यो दक्षिणा नैव देयेति पर्यवसानम्-उत यथा ब्रह्मणे चमलो देयस्तथैवेतरे- भ्योऽपि स एव देय इति । (४) पूर्वपक्षः-गवाश्वादिदक्षिणाद्रव्यस्यैव वाधो न तु ऋत्वि पुरुषाणाम् । तथाच ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा देयेति स्थिते गवाश्चादौ च वाधिते चमस एवैकोऽवशिष्यते यः सर्वेभ्यो देय इति । (५) सिद्धान्तः-याधिने दक्षिणाद्रव्ये देयस्याभावात् दानमेय वा- धितम्भवति । तस्मात् सर्वेभ्य ऋस्विग्भ्यो दानं वाधितं भवति । ब्रह्मणे दानं तु चमसस्य 'ब्रह्मणे देय' इति वाक्यान्तरेण विहितम् । तस्मात् तस्मै देयैव दक्षिणा चमसरूपा इति । एतदभिप्रेत्याह-नेति । 'ब्रह्मभागाद' विशिष्य ब्रह्मणे देयत्वेन वि. हितात् चमसद्रव्यात् 'व्यतिरिक्तस्य' ऋत्विगन्तरेभ्यो देयस्य प्रारुतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य 'दान' 'न' भवति-तस्मात् ब्रह्मणे केवलं चममो दात. व्यः इतरेभ्यस्तु दक्षिणा न देया-प्रानतिस्तु तेषां यथाकथञ्चिलौकिको- पायैः सम्पादनीयेत्याशयः ॥ २०॥ . A ·३१० मीमांसानुममणिका (२१) १०३।७४-७५ यजूरयोश्चर्यमुपैति नान्यम् (१) वाधचिन्ता घर्तते । (२) घाजपेये श्रूयते-'यजुर्युक्तं रथमध्यर्यवे ददाति' इति । अस्यार्थ:- रयशकटादीनि सप्तदशद्रव्याणि प्रारतगवाश्यादिद्रव्ययाधकानि चिहि. तानि तत्र सप्तदशानां स्थानामेको रथो मुख्यः इन्द्रस्येत्यादि यजुर्वेदो- मन्त्रैः सनीक्रियते-स वाय यजुर्युक्तो रथः यजूरय इति चोच्यते । पतं रथं दक्षिणाझाले अध्ययंवे दद्यात्-इत्यर्थः।] (३) तत्र संशयः-किमयं यजूरथः दक्षिणामु अध्वर्युभागमात्रस्य बाधक -उत सप्तदशसु रथेषु प्रदेयेपु श्रध्वर्युमागस्य नियामक इति । (४) पूर्वपतः-सप्तदशाधिकरणन्यायेनाध्वर्युभागस्य बाधकः। त. स्मात् इतरेषु रथेषु शकटादिपु या दक्षिणाद्रव्येषु यजूरथाद् व्यतिरिक्त मध्वर्यवे न देयमिति । (५) सिद्धान्तः-नात्र सप्तदशाधिकरणन्यायावतारः वैषम्यात् । तन प्राकाशावत्यन्तमप्राप्तौ विहितौ-अत्र तु सप्तदशसु रयेषु यजूरथस्या. प्यन्तर्गतत्वान्नात्यन्तमप्राप्तिः । तस्मात् सप्तदशसु यो यजूरथ.सोऽवश्यम- भ्यर्यवे पय देय इत्यस्मिनियमे एव तात्पर्य विधेरिति न कस्यापि बाधो- उन विवक्षित इति। एतदभिप्रेत्याह यजूरथ इति । 'यजूरयः' यजुर्युको मुख्यो रथः- 'अध्वर्युम्' अध्वर्यवे एव 'उपैति' दीयते-'नान्यम्' नान्यस्मै स रथो देय इत्येतावत्येव नियमे तात्पर्य विधिवाक्यस्येत्यर्थः ॥ २१॥ न्याया इहैकाधिकविंशतिः स्युः। स्पष्टम् । इति दशमस्य तृतीयः। अथ दशमस्य चतुर्थः। [याधप्रतियोगिसमुच्चयनिरूपणपरः] (१) १०४।१-२ उपहोमा न वायन्ते । (१) पाधानन्तरं तत्प्रतियोगिभूतः समुच्चयश्चिन्त्यते । (२) अस्त्यग्निचयने नक्षत्रेष्टिः । तत्रोपहोममन्त्रा:-'अग्नये स्वाहा- अभ्यायै स्वाहा-दुलायै स्वाहा' इत्यादयः । प्रकृतौ च प्रधानहोमान. तिरभाचिनो नारिष्टहोमा पिहिताः-'नारियान् होमान् जुहोति' इति।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३६१ तत्र च मन्त्रा:-'दश ते तनु वो यशायशिया इत्यादयः । त इमे नारिष्ट. होमाश्वोदकप्राप्ता नक्षत्रेटौ । (३) तत्र सशया-प्राकृतानां नारिष्टहोमानां वैकतैरुपहोमै|ध उत समुच्चय इति । (४) पूर्वपक्षः-उपहोमनारिष्टहोमयो)मरूपत्वात् कार्येक्यं प्र- तीयते । तस्मादुपहोमै रिटहोमानां वाध इति । (५) सिद्धान्तः-दृष्टार्थेषु तावद् भवति कार्यकत्वाद् याधः । प्र- कृते तूभावप्यदृष्टापूर्वार्थो । अपूर्व च विधिभेदेन भिद्यते । तस्मादुपहो- मनारिष्टहोमयोरपूर्वरूपकार्यभेदान्न बाधोऽपि तु समुच्चय एवाभ्यु- पेय इति । एतदभिप्रेत्याह उपहोमा इति । 'उपहोमा' 'न' 'याधन्ते'-चोदकप्रा. सान् नारिएहोमानिति शेषः ॥१॥ (२) १०४।२ कुशानां वाधकाः शराः। (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) अस्त्यभिचारकर्म-सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत् कृष्णानां ब्रोही. णामभिचरन् । तत्रैव 'शरमयं वर्हिः' इत्याम्नातम् । प्राकृत कुशवहि- चोदकेन प्राप्तम् । (३) तत्र संशयः-वैकृतेन शरेण कुशस्य बाध उत समुच्चय इति। (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेनात्र समुच्चय इति । (५) सिद्धान्तः-शरमयमित्यत्र विकारार्थे मयट प्रत्ययः । तस्मात् समस्तस्य वहिप. शरविकारत्वम्प्राप्तम् । तेन च कुशस्य बाधः एव- कार्यक्यात् इति । पतदभिप्रेत्याह कुशानामिति । 'शराः' वैकृताः-'कुशानां प्राकृनाना- 'बाधका एच-तस्मान्नात्र समुच्चय इत्याशयः ॥२॥ (३) १०४।२ (वर्णकान्तरम् ) दर्भमन्त्रार्थयो|पा (१) वाधे विचारविशेषः । (२) अस्ति वाजपेयः-शरदि वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेता इति । तत्र श्रूयते-रथघोपेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति-दुन्दुभिघोपेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति' । प्रकृतौ तु 'उपावर्तध्यमिति दर्भाभ्यां स्तो. प्रमुपाकरोति' इति श्रुतम् । [ उपाकरणं नाम स्तोत्रम्प्रति प्रेरणम् । ] (३) तत्र संशयः-किं रयघोपेण दुन्दुभिघोपेण च प्राकृतस्य याधः, रथद्रव्येण दुन्दुभिद्रव्येण च दर्भदृव्यस्य-उत मन्त्रस्य द्रव्यस्य चेत्युभयो- रपि घोष एव बाधक इति ।

·३६२ मीमांसानुकमणिका (४) पूर्वपक्षः--घोषो मन्त्रस्य बाधकः, रथद्रव्यं दुन्दुभिद्रव्यं च दर्भदन्यस्य । तथैवोभयत्र उभयोः कार्यक्यात् इति । (५) सिद्धान्तः--घोष एव मन्त्रस्य द्रव्यस्य च पाधक इति । एतदभिप्रेत्याह-दति । 'घोषः रथस्य दुन्दुभेश्व-'दर्भमन्त्रार्थयोः' 'दर्भमन्त्रस्य' दर्भसम्बन्धेन विहितस्य मन्त्रस्य, 'दर्भार्थस्या दर्भद्रव्यम्य चेत्युभयो:-'याधकः' इति पूर्वेण सम्यध्यते ॥३॥ (४) १०१४।३-५ घाईस्पत्यो न वाधकः । (१) समुञ्चचिन्ता। (२) वृहस्पतिसये श्रूयते-'यार्हस्पत्यं ग्रहं गृह्णाति' इति । सन्ति च प्रस्तो पेन्द्रवायवाद्या ग्रहाः । ते इह चोदकमाप्ताः । (३) तत्र संशया-प्रारुता ऐन्द्रयायवाद्याः किं पार्हस्पत्येन पाध्य. न्ते उत समुचीयन्ते । (४) पूर्वपक्ष:--प्राकृता येतेन पाध्यन्ते । यागनिप्पादनलक्षणस्य कार्यस्यैक्त्यात् । ग्रहशब्दसम्यन्धश्च कार्यपयगमक इति । (५) सिद्धान्तः-इहोपदिष्टस्य पाईस्पत्यस्यातिदिौरेन्द्रयाययादि- मिः समुघय पय न्याय्यः । यागनिप्पादकत्वं तु सहितानामेव फैकस्य। प्रहशदश्यापूर्व विधेयग्रहणक्रियां पक्ति- न तु प्रती फटमकार्य पश्चित् पदार्थमनुवदति । तस्मात्समुच्चय इति। एतदभिप्रेत्याद पार्हस्पत्य इति । 'पाईस्पत्य' प्रह:-'न' 'याधक: पैतानां ग्रहाणाम्-अपि तु समुशायफ पयेत्याशयः॥४॥ (५) १०४६ माजापत्या न वाधन्ते (१) समुभयचिन्ता। (२) पाजपेये धूयते- समदश प्राजापत्यान् पशनालभते' इति । प्ररतो तु सन्ति माग्नेयादयः पशयः। ते यह चोदफाताः । (३) तत्र संशयः-प्राजापत्या प्राप्नयादीन् थाधन्ते न पैति । (४) पूर्यपता-याध एय-पशुबलिलान् । मदि पशुशब्दोऽपूर्ण विधे. यमियां कान्चिट पक्ति इति । (५) सिमान्तः-पूर्वाधिक रणन्यायोऽत्रापि योजनीयः। पाजपेय- प्रसनैन धूपते-'ग्रलयादिनो पदन्ति"कस्मात् सय पाजपेये यशपात. याभ्यन्ते प्राग्नेयं पशुमालमते ऽग्निटोममेतेनायगन्धे-पदाग्नेनो. पम्' इत्यादि। अनघ पाक्ये चोदप्रामाग्नेयादिपशुसमायम्य पाज. पेये सिद्धयदनुपादान-पैरतम्मह प्रास्तानां समुशयोऽभ्युपगन्तध्याति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह प्राजापत्या इति । 'प्राजापत्याः पशवः-'न बाध- न्ते-वाजपेये प्राकृतानाग्नेयादीन् पशूनिति-अपि तु समुच्चय एवा. त्याशयः॥५॥ (६) १०४७-६ अनुयाजाः स्युः सहामनः । (१) समुच्चयोदाहरणम् । (२) साङ्ग्रहणीये श्रूयते-'श्रामनमस्यामनमस्य देवा ये साता इति तिस्र आहुतीर्जुहोति' इति । सन्ति प्रकृतौ त्रयोऽनुयाजाः । ते चात्र चोदकप्राप्ताः। (३) तत्र संशयः-किमामनहोमेरनुयाजा वाध्यन्ते-उत समुच्ची. यन्त इति। (४) पूर्वपक्षः-त्रित्वलिङ्गसाम्येनानुयाजा श्रामनहोमर्वाध्यन्ते-इति। (५) सिद्धान्तः-कर्मान्तरमत्र विधीयते । तस्मान्न वाधोऽपि तु समुच्चय पवेति । । एतदभिप्रेत्याह अनुयाजा इति । 'अनुयाजा' त्रयोऽनुयाजाहुतयः-- 'श्रामनैः श्रामनहोमैः-'सह' समुचिताः-'स्युः भवेयुः- न तु बाधिता इति शेषः ॥६॥ (७) १०।४।८-६ उपगानं समुच्चयम् (१) समुच्चयोदाहरणम् । (२) गवामयनेऽस्ति महावतं नामैकाहः । तत्र श्रूयते-'पल्य उप. गायन्ति' इति । सन्ति च प्रकृतावुपगातार ऋत्विजः। तेऽत्र चोदकप्राप्ताः। (३) तत्र संशयः-विकृतौ गायन्तीभिः पत्नीभिः प्राकृता उपगा. तार ऋत्विजः पाध्यन्ते । उत समुञ्चीयन्त इति । (४) पूर्वपक्षा-गानशब्दो हि शारीयाँ गीतौ प्रसिद्धः । तस्माद् , गानमेवोपगानम् । ततश्च विकृतौ ऋत्विकार्यमुपगानं पत्न्य एव कुर्च- न्ति । तस्मात्विजो निवर्तन्ते–एवं च ऋत्विकर्तृकमुपगानं या. ध्यत इति । (५) सिद्धान्तः-'दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति' इति दुन्दुभिगानस्यान- न्तरं विहितं पत्नीभिरुपगानं ऋत्विक्तसामगानात् कर्मान्तरम् । तन्त्री- गानेऽपि गानशब्दः प्रयुज्यते । तस्यैवोपगानं पत्नीभिरुपगानम् । तस्मात् पत्नीकृतोपगानेन ऋत्विकृतोपगानस्य न वाधोऽपि तु समुच्चय एवेति । पतदभिप्रेत्याह उपगानमिति । 'उपगानम् पत्नीकर्तृकम् ऋत्विकर्तृ. कमित्युभयम्-'समुच्चयम्' सह प्रयोज्यम्-नानयोर्याध्यवाधकभाव इत्याशयः ॥ ७॥ ५०मी० नु० ·३६४ मीमासानुक्रमणिका पतदभिप्रेत्याह उपगानमिति । 'उपगानम्' पत्नीवर्गुषम् ऋत्यिवर्तृ कमित्युभयम्-'समुश्चेयम्' सह प्रयोज्यम्-नानयोर्याध्ययाधक्माव इत्याशय ॥७॥ (८) १०४।१०-१२ तथा गौग्गुलवाजनम् । (१) समुश्शयोदाहरणम् । (0) अस्ति अजनाभ्यन्जनो नाम एकोनपञ्चाशदात्र सत्रविशेष । सत्रेदं समाम्नायते-'गौग्गुलधेन प्रात सपने समसते' इत्यादि । अस्ति प्रतौ नवनीतेनाभ्यञ्जनम् । तदिह चोदफप्राप्तम् । (३) तत्र सशय -प्राकृतं नवनीताभ्यअन गौग्गुलयाभ्यञ्जनेन था- ध्यते उत समुच्चीयत इति। (४) पूर्वपक्ष -लेपजन्य शरीरसंस्काररूप कार्यमुमयत्र समानम् । तस्माद्धाध इति । (५) सिद्धान्त -अस्तीह कार्यभेद । गौग्गुलवाभ्यञ्जने शैत्य नय नीताभ्यजने तु स्निग्धता जन्यते । किञ्च नायनीतो दीक्षाकालीन गौ ग्गुलय मुत्याकालीन । तस्मात् समुथयो नयाध इति । एतदभिप्रेत्याह तथेति । 'गौग्गुलवाञ्जनम्' गुग्गुरुनाभ्यअनमपि- 'तथा'-प्रायतेन नयनीताभ्यसनेन 'समुधेयम् इति भाव ॥८॥ (६) १०१४।१३-१५ समुच्चयो वाससां स्यात् (१) समुच्चयोदाहरणम् । (२) महाव्रते श्रूयते-'तार्य यजमान परिधत्ते दर्भमय पत्नी' इति । [ 'तार्यम्'घृतात्त कम्बल ] । प्रस्तौ तु 'अहर्त वास परिधत्ते' इति । (३) तत्र सन्देह -तार्यदर्भमयाभ्यामहतस्य धाससो याध उत समुच्चय इति । (४) पूर्वपक्ष -'परिधत्ते' इत्यनेन गुह्याच्छादनरूपकार्यस्यैकत्वाद् राध एयेति । (५) सिद्धान्त -तार्यदर्भमयाभ्या गुहाच्छादन नैव भवति । 'या सासि विस्रसयति' इत्यनुवादे यहूना वाससामुक्तत्वात् तार्यदर्भमयश प्दाभ्यामुपरितन पत्र विवक्षितमिति प्रतिभाति । तस्मात् कार्यभेदात् समुच्चय एव न वाध इति । एतदभिप्रेत्याह समुच्चय इति । 'पाससाम्"तायः 'दर्भमयम्। इति घेते तथाच 'अहतम्' इति प्रारतम्-इत्येतेपा त्रयाणा--'समुच्चय-न तु वैस्ताभ्या प्राकृतस्य वाध इति ॥४॥ (१०) १०४।१६-१७ श्लोकस्तोत्रन्न वाधकम् ।

·+ मीमांसामण्डनमण्डिता । ३६५ (१) समुच्चयोदाहरणम् । (२) महायते श्रूयते-'श्लोकेन पुरस्तात् स्तुवते अनुश्लोकेन प. श्चात्' इति । प्रकृतौ तु सन्त्याज्यपृष्ठादिस्तोत्रगतानि रथन्तरवामदेव्यः नामकानि सामानि । (३) तत्र संशयः-वैकृतं श्लोकस्तोत्रं प्राकृतानां साम्नां वाध- कन्न वेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृतौ 'प्राज्यैः स्तुवते' इत्यादि श्रूयते-विकृतौ च 'श्लोकेन स्तुवते' इत्यादि । उभयत्रैकस्यैव कार्यस्य लवनरूपस्य सवाद् बाधो वैकृतेन प्राकृतानामिति । (५) सिद्धान्तः-श्लोकेनेत्यत्र वाक्ये गुणद्वयविशिष्टा स्तुतिविधी- यते-प्रकृतौ चान्यदेव विशेषणं स्तोत्रस्य । विशेषणभेदेन च विशेष्ययो- भेंदः । एवं च कार्यक्याभावे नास्ति बाध:-अपि तु समुच्चय एवेति । एतदभिप्रेत्याह श्लोक इति । 'श्लोकस्तोत्रं चैकृत-'न बाधकम् प्राक- तानां स्तोत्राणामिति शेषः । तस्मादत्र समुच्चय एवेत्यर्थः ॥ १० ॥ (११) १०४।१७ ( वर्णकान्तरम् ) कौत्सादि पूर्व वाधेत (१)समुच्चयापवादः। (२) विकृतिविरोपे श्रूयते-'कौरसं भवति काण्वं भवति' इति । प्रकृतो तु सामान्तरम् । (३) तत्र संशयः-किं कौत्सादिना प्राकृतस्य साम्नो बाध उत (४) पूर्वपक्षः-कार्यक्याभावात् समुच्चय इति । (५) सिद्धान्तः-प्रकरणात् क्रत्वङ्गत्वे मति ऋगक्षराभिव्यक्तिसा. मर्थ्यलक्षणप्राकृतलिङ्गेन कार्यक्यमवगम्यते । तस्माद् बाध इति । एतदभिप्रेत्याह कौत्सेति । 'कौत्सादि' कौत्सं काण्वमिति सामद्वय- म्-'पूर्व' प्राकृतं-'साम' 'याधेत'-तस्मान्नात्र समुच्चय इति भावः॥११॥ (१२) १०१४।१८-१९ तदाधः समसङ्ख्यया । (१)बाधोदाहरणम् । (२) पूर्वोदाहृतमेव वाक्यम्-'कौत्सं भवति-काएवं भवति. वसिष्ठस्य जनित्रे भवतः--शुद्धाशुद्धीये भवतः~भर्गयशसी भवतः- मौञ्चानि भवन्ति' इति । सन्ति च प्राकृतानि सामानि चोदकप्राप्त नि फौत्सादीनि प्राकृतानां वाधकानीति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-किं सर्वाणि वैकृतानि सर्वेषां प्राकृतानां वाध- कानि-अथवा एकवचनान्तनिर्दिष्टमेकस्य वाधकं, द्विवचान्तनिर्दिष्टं द्वयोः, यहुवचनान्तनिर्दिष्ट यहूनामिति नियम इति । समुच्चयः इति ।

·। तत्र ३६६ मोमासानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्ष –नियामयाभावात् सांणि सपा याधयानोति । (५) सिद्धान्त -सत्येर नियामिका एकादिवघनरूपा श्रुतय । 'कौत्सा जनित्य 'प्रौञ्चानि' इति बाधरपु थ्रयमाणानि एकचनतिर चनपहुवचनानि याध्यानामप्येतत्सत्यायव सूचयन्ति । तस्मात् समस. सघश्योरेव पाध्ययाधभाव न स सर्वस्य बाध्यमिति । एतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तस्य' प्रारतस्य साम्न 'याध'-चरतेन कौत्सादिना साना-समसायया' एकरचनाद्यनुसारेणेव--स्यादिति शप । बिस्तावरचननिदिएम् साम प्रारतस्यैक्स्य साम्नो बाधकम् , द्विवचननिर्दिष्ट द्वयोरित्यर क्रमेण परताना वाध इत्याशय ॥२॥ (१३) १०४।२० न बाधः स्तोमद्धौ तु (१) याधापवादोदाहरणम् । (२) सन्ति पिद्धस्तोमका अधिवृद्धस्तोमकाश्च प्रतय अचियितौ प्राकृती स्तोत्रसहया पिवृद्धा भाति धचिद् होना भवति । (३) तत्र सन्देह - विकृतौ हानौ वृद्धौ वा उभयगपि प्राकृताना साम्ना याध --उत हानौ याध विवृद्धावयाध इति । (४) पूर्वपक्ष --उभयत्रापि प्राकृताना बाध एवेति । (५) सिद्धान्त -विमृद्धो न वाघ । प्रागमेन हि साम्ना सहया पूरण यक्ष्यतेऽग्ने (१०।५।२३) । एव च चोदकानुग्रहोऽपि भवति । यदा तु अविवृद्धिस्तदा प्राकृताना यावता याधने चेकृती सङ्ख्या पूर्यते तावत् बाधितव्यमन्यश्च प्राहामेय । तस्माद् विवृद्धस्तोमकेषु न बाध अविवृ स्तोमकेपुयायदपेक्षित बाधित यमिति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'स्तामवृद्धौ' स्तोमसहयाद्धौ-याध, प्रा कृताना सर्वेपा साम्ना-'न' स्यात्अपि तु यावत परित्यागेन बट तो सतया पूर्यत तावत एव याध इत्याशय ॥ १३ ॥ (१४) १०४।२१-२२ पवमानेऽधिकोदधृती (१) पूर्वाधिकरणशप (२) वृद्धस्तोमक प्रास्तानाम् अराधे पागप (प्रवेश)-अवित्र द्धस्तोमकेषु तु पाधे उद्याप (पहिष्करणम् )-इति पूर्वाधिकरण स्थितम् । (३) तत्र सन्देह -किमनियमेन यत्र कुप्रचित् सास्नि पायापो द्वापो-उत पयमानेष्येवेति नियम इति । (४) पूर्वपत-यस्मिन् कस्मिंश्चित् स्तोत्रे पस्या कस्याविश्व प्रचि पावापोद्वापो ( वृद्धिहासौ) स्यनियम नियामकाभावादिति । (५) सिद्धात ~एव ह्याम्नायते 'त्रीणि ह वा यस्योदाहरणानि ·३२७ भोमासामण्डनमण्डिता । यद् गायत्री ह्त्यनुष्टुप च-पत्र होवावपन्ति श्रत एषोद्वपन्ति' इति । अत्र च गायत्रीबृहत्यनुष्टुप्छन्दस्कास्वेव ऋयायापोद्वापो भवतो नान्या- स्थिति एवकारेण सूच्यते । एतच्छन्दस्काश्च ऋच पवमानेपूपलभ्यन्ते । तस्मात् पवमानेप्वेव गायन्यादिष्वावापोद्वापाविति नियम इति । एतदभिप्रेत्याह पयमान इति । 'अधिकोद्धृतो'-'अधिकम्' श्राधि. क्यम्, पावापो, वृद्धि 'उधृति ' उद्धरणमुद्वाप ते एते-'पवमाने एव भवत इति शेष ॥ १४ ॥ (१५) १०४।२३-२४ विधिशब्दस्तु मन्त्र स्यात् (१) देवतावाचिपदस्यातिदेशवाधादिचिन्तोपोद्धातरूपो विचार. प्रवर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-'प्राग्नेयोऽष्टाकपाल' इति । सन्ति चारभिधानानि यहूनि-अग्नि शुचि पावकः धूमकेतु कृशानुः वैश्वा नर शाण्डित्य इत्येवमादीनि । (३) तत्र सन्देह -देवतावाचिषु मन्त्रेषु यद्ग्नेरभिधान तत् किं येनके नाप्यभिधानेन कर्तव्यमुत विधिवाक्यगतेनाग्निशब्देनैवेति । (४) पूर्वपक्ष-येन केनापि पर्यायेणाभिधानम् । शब्दप्रयोगो ह्यर्थावबोधनाथ क्रियते-अर्थायवोधन च सर्वरेव पर्यायैस्तुल्यमेव भ वति । तस्माद् येन केनाप्यभिधानमिति । (५) सिद्धान्त -यनार्थदृष्ट कार्य निष्पाद्यते तत्र शब्दप्रयोगोऽर्थ- प्रत्यायनाय भवति यत्र तु शब्दोच्चारणमात्र प्रयोजन तत्र तेन कार्येण य शब्द. सम्बद्ध स एव प्रयोक्तव्य । एव च प्रकृते विधिवाक्यगते अग्निशब्दे एव कार्यमासक्तम्-विधि विना द्रव्यदेवतयो सम्बन्धाभा- वात् । विधिकृते च सम्बन्ध शब्दस्य प्रयोजकत्व दुर्यारम् । तस्माद् विधिगतैरेव पदैर्देवताभिधान कर्तव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह विधीति । 'मन्त्रे' कर्मसु उपचारयितव्ये-'विधिशब्द.' विधिधाश्यगतदेयतावाची शब्द पव-'स्यात्' प्रयोज्य -इति नियमोऽ- भ्युपेयो न तु येन केनचित्पर्यायेण देवताभिधान कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥ [अत्रैवाधिकरणे भाष्ये 'का पुनरिय देवता नाम' इति रिवार्य सक्त- भाजो हविर्भाजश्व देवता इति देवतालक्षण निर्धारितम् ] (१६) १०।४।२५ सौर्ये सूर्यपदं वदेत् । (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) 'सौर्य चरु निर्वपेत्' इत्यादिविकृतिषु चोदकातिदिया ये म. प्रास्तेप्यन्यादिशब्दस्थाने सुर्यादिशब्द उहितन्य इति स्थितम् ।

·मोमासानुक्रमणिका (३) तत्र ऊहे सशय -कि यन केनचिदादित्यादिना सूर्यपर्यायण सूर्यदेवताभिधानं तयमुत सूर्यश देनैवेति । (४) पूर्वपक्ष -सूर्य देवतारूपेऽये प्रत्याययितव्ये येन केनापि पर्या येण तत्प्रत्यायन सम्भवति । तस्माद येन फेनापि अभिधानमिति । (५) सिद्धान्त -अत्र 'सौर्य निर्वत्' इत्यनेन सूर्यान्वयो भवति । प्रतावपि निगमेपु नार्थमात्रविधतयाऽग्निशब्द प्रयुज्यते-अपि तु चैध विपक्षयाऽपि । तथा सत्यतिदेशो ऽपि वैधशब्दविपय एव भविष्यति । तस्मात् सूर्यशब्द एव प्रयोक्तव्य इति । पतदभिप्रेत्याह सौर्य इति । 'सौर्य वितियागे-प्रास्ताग्निदेवताना मस्थाने सूर्यदेवतानामनि ऊहित य-'सूर्यपदम् एव–'वदेत्' उच्चारयेत्- न य कश्चिदपि पर्यायमित्याशय ॥ १६ ॥ (१७) १०४।२६-२६ सगुणा देवता वाच्या (१) पूर्वाधिकरणशप । (२) प्राधाने पवमानवींषि धूयन्ते–'अग्नये पवमानाय पुरोडा शमाकपाल निर्षपेत् अग्नय पारकाय-अग्नये शुचय" इति । तत्र गुणस हितोऽग्निरुक्त । प्रारतमन्ने चास्त्युच चलोऽग्नि । (३) तत्र सन्दह --निगमे किं सगुणस्याग्नेरभिधान पर्तव्यमुत गुणरहितस्येति । (४) पूर्वपन --गुणरहित एवाग्निरभिधातव्य -तस्यैय केबलस्य चोदप्राप्तमन्त्र पठितत्वादिति । (५) सिद्धान्त -पाय कत्यगुणयुत्तो हाग्निरम यैध । तस्मात् पूर्वाधिकरणन्यायन सगुण एवाभिधातव्य इति । पतदभिप्रेत्याह सगुणा इति । 'देवता अग्न्यादिरूपा 'सगुणा' पाय कत्यादिगुणयुक्ता पर-'याच्या अभिघात या निगमेथिति शर ॥१७॥ (१८) १०४।३०-३१ युधन्वान् नाग्निरिप्यते । (१) पूर्वाधिकरणापयाद । (२) प्राधाने पयमानेष्टिप्पाज्यभागौ स्त-तौ प्रात्य श्रूयते 'यु धम्पानाग्नेय कार्य-पायक्यान् सौम्य इति । (३) तत्र संशय -कि सगुणमग्नेरभिधान पर्तव्यमुत निर्गुणमिति । (४) पूर्वपक्ष -पूर्याधिकरणन्यायन सगुणोऽग्निर्याच्य इति । (५)सिद्धान्त -युधन्वत्ता दिमन्त्रगुणो न देयतागुण-आग्नेयपद. मत्र मन्त्रपर न यागपरम् । सम्भवति च मन्त्रस्य साक्षात् युधन्वच्छ दयोग-'अग्नि स्तामन योधय इत्यररूपा मन्त्रो उधधानुयोगाद् 'यु ·मीमांसामण्डनमण्डिता। ३६8 धन्धान भर्घात । तस्मादन देवताया गुणरयानुत्तस्यात् निगुरोध देवता- ऽभिधानीया भवतीति। एतदभिप्रेत्याह बुधन्वामिति । 'बुधन्वान्' इत्यनेन गुणवाचकपदेन 'अग्निः 'ना 'इष्यते विशेष्टुम् । तस्मात् निर्गुण एवाग्निरभिधातव्य इत्यर्थः॥ १६॥ (१६) १०४।३२-३३ उमाशब्दोऽनुबन्ध्यायाम् (१) षोडशाधिकरणन्यायस्योदाहरणान्तरम् । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'गौरनुवन्ध्यः' इति । सन्ति च गोरभि. धानानि-उना उस्त्रिया अही महो अदितिः इला' इत्येवमादीनि । (३) तत्र संशयः-किं मन्त्रेषु येन केनचित् पर्यायेण गोरमिधानं कर्तव्यमुत वैधेनैव शब्देन कर्तव्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-प्रकृतौ विधिनिगमयोभैदप्रदर्शकनियमो न टू- श्यते । तया हि अग्नीपोमीयः पशुरनुवन्ध्यस्य प्रकृतिः-तत्र च 'अग्नीपोनीयं पशुमालभेत' इति विधौ पशुशब्दः-मन्त्रे तु 'छागस्य धपया' इति छागशब्दः । एवमेव बहुशः शब्दयोरभेदोऽपि दृश्यते । एवं च प्रकृ. तावनियमं दृष्ट्वा विकृतावप्यनियम एव। तस्माद् येनकेनापि शब्देना- नुवन्ध्यस्याभिधानमिति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ यो विधिमन्त्रयोर्भेदः प्रदर्शितः स प्रा. थिकः । न चार्थिकं चोदकेनातिदिश्यते । तस्याद् वैध एव शब्दो मन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः । अनुबन्ध्याविषये च 'उस्मा' इति भवति वैधशब्द:-'उनाया चपाया मेदसोऽनुब्रूहि' इत्याम्नानात् । तस्मादुनाशब्देनैवानुवन्ध्याया श्रमिधानमिति । एतदभिप्रेत्याह-उप्रेति । 'अनुयध्यायां गौरनुवन्ध्य इति विहिताया गोर- भिधाने मन्त्रे 'उस्राशब्दः एव प्रयोक्तव्यःन तु पर्यायान्तरमिति भावः ॥१६॥ (२०) १०॥४॥३४-३५ यौगिकं स्विष्टकृत्पदम् । (१) पोडशाधिकरणसदृश एव विचारोऽनुवर्तते । (२) अवभृथयागेश्राम्नायते-'अग्नीवरुणौ स्विष्टकृतौ यजति इति । (३)त्र संशय:---मन्त्रे यदा देवताभिधानं तदा कि स्विटकच्छ, ब्देन रहितौ देवताभिधानशब्दो प्रयोक्तव्यौ-उत तेन सहिताविति । (४) पूर्वपतः-स्विष्टकच्छब्दरहितावेवाग्निवरुणशब्दो प्रयोक्तव्यौ । स्विष्टकृच्छब्दस्य रूढया नाग्निवरुणगुणवाचित्यम् स्विष्टं कृतवानिति भूतार्थे क्विपप्रत्ययविधानात 'यः स्विष्टं कृतवान्। इत्ययमेव यौगिकार्थः सम्भवति । न चास्यान्वयः। प्रयोगकाले हि इष्टस्य करिष्यमाणत्वं न भूतार्थत्वम् इति ।

·४०० मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त:-स्विष्टस्य करिप्यमाएत्येऽपि विश्वासदादयन भ. विप्यतोऽपि सिद्धवत्प्रयोगो नासम्मयी । तस्माद् यौगिफार्थेनान्वयसम्म वात् स्पिष्टच्छन्दयुक्तायेवाग्निवरुणशब्दो प्रयोकव्याविति । एतदभिप्रेत्याह यौगिकमिति । 'स्विष्टकृत्पदम्।-अग्निवरुणो स्विष्ट. कृतो यजति इत्यत्र प्रयुक्तं 'यौगिषम्। शोभनेष्टक्तत्येतद्यौगिकार्थवाचि- तयेय ग्राहम-ततश्च गुणवाचिना तेन पदेन सहैव अग्निवरुणशन्दो प्रयो- क्तव्यो मन्त्रे इत्याशयः ॥ २०॥ (२१) १०१४१३६-३७ गुणलोपस्तु सार्यत्रः (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (0) अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपोमीयः । तत्र स्विष्टरूति गुणर- हितः केवलोऽग्निः श्रूयते-अग्निं यजति' इति । (३) तत्र संशयः--किं यागे एव स्विष्टकृतो गुणलोपः अवशिष्टेपु मन्त्रेषु ययाप्रकृतिभावः-उत सर्वत्रैध गुणलोप इति । (४) पूर्वपक्षः-गुणरहितस्याग्नेर्यजिधातुमाप्रेणान्वयाद् यागे एच गुणलोप इति । (५) सिद्धान्तः-यजतिशब्दस्य समस्तप्रयोगवचनत्वात् असिलेषु मन्त्रप्रयोगेपु गुणलोप इति । एतदभिप्रेत्याह गुणेति । 'गुणलोप:' गुणरहिताग्निशन्दप्रयोगः-स- चेपु मन्त्रेषु भवतीति भावः ॥ २१ ॥ (२२) १०४।३८ ऽनुयाजः स्विष्टकद्रगुणः । (१)प्रासङ्गियो विचारः। (२)स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र स्विष्टयत्-'अनुयाजेप्यग्नि स्विष्टस्तं यजति' इति । (३) तर सन्देहः-किं स्विष्टद्यागोऽनुयाजेप्यारादुपकारक उत संस्कारक इति । (४)पूर्वपक्षः एतद्धि कर्मणां प्रसिद्ध कार्य यत् श्रारादुपक्रियान तस्मात् स्विष्टकृत् अनुयाजानामारादुपकारक इति । (५) सिद्धान्तः-संस्कारकर्मव स्मिएकत् । तथा सत्येय हि प्रयो. जनवत् भवति । एतदभिप्रेन्याह अनुयाज इति । 'अनुयाज: 'स्पिष्टता यागः'गुण' संस्कारको यस्य स एवभूतो भवतीति शेषः ।। २२ ॥ (२३) १०४।३६-४१ याज्यानुवाक्ये संस्कारी . . .

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ४०१ (१) पूर्वाधिकरणविचारो वर्तते । (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'याज्यामन्याह पुरोऽनुवाक्याम- न्वाहेति। (३) तत्र संशयः-याज्यापुरोनुवाक्यानुवचनं किं प्रधानकर्म उत संस्कारकर्मेति। (४) पूर्वपक्ष:-प्रधानकर्मेति । (५) सिद्धान्त:-चोदितदेवतास्मरणसंस्कार एव दृष्टम्प्रयोजनम- नुवचनस्य । सति तु दृष्ट प्रयोजनेऽदृष्टकल्पनाऽन्याय्या। अदृष्टकल्पनं तु प्रधानकर्मस्वे दुर्वारम् । तस्मात् संस्कारकर्मेति । एतदभिप्रेत्याह याज्येति । 'याज्या' च 'पुरोऽनुवाक्या' चेत्यनयोर- नुवचने-'संस्कारौ' संस्कारकर्मणी-न प्रधानकर्मणी-इति भावः ॥२३॥ (२४) १०४।४२ मनोता न विकारभाक् । (१) वाधे प्रासङ्गिकी चिन्ताऽनुवर्तते । (२) अस्ति वायन्यः पशुः-वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम' इति। अस्ति च प्रकृतावनीपोमीयपशौ मनोतामन्त्र:-'वं ह्यग्ने प्रथमो मनोता अस्या धियो अभवोदस्महोता' इति --स च मन्त्रः वायव्ये चोदकेन प्राप्तः। (३) तत्र सन्देहः-किं अग्निस्थाने वायुमूहयित्वा पठनीयो मन्नं उताधिकारेण यथावस्थित एवेति। (४) पूर्वपक्षः-ऊहयित्वा प्रयोक्तव्यो मनोतामन्त्रः। तथैव देवता. विधिरनुगृहीतो भवतीति । (५) सिद्धान्तः-'यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः प्राग्नेय्येव मनोता कार्याः इति स्पष्टमूहो निषिध्यते । तस्माद् यथावस्थित एच पाठ इति । पतदभिप्रेत्याह मनोति। 'मनोता' मनोतामन्त्र:-'ना 'विकार- भाक विकारम् अहं न भजते-चायव्ये पशाविति शेषः ॥ २४ ॥ (२५) १०४।४३-४६ स्वयोनौ साम करवाख्यम् (१) प्रासङ्गिको विचारो बाधस्य । (२) वैश्यस्तोमे श्रूयते-'कएचरयन्तरं पृष्ठं भवति' इति । उभय- विकास करावरयन्तरमिति च नवमे स्थितम् (९।२।४)। (३) तत्र सन्देहः-करवरथन्तरं किं वृहतो योनौ रथन्तरस्य या योनायनियमेन गेयम्-उत रथन्तरस्यैव योनौ-उत फरवरथन्तरस्य योनाविति । ५१ मी० नु० ·४०२ मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तयोविशेषनियामकाभावात् अनियम इत्येकः पतः । रथन्तरविशेष एव करवरथन्तरम्-तस्मात् रथन्तरयो. नावेच गेयमिति द्वितीयः पक्षः। (५) सिद्धान्तः-गृहद्रथन्तरसाम्नोरेव प्रकृतायद्गत्वम्, न तद्यो- न्योः । अतो नास्ति तद्योन्योरतिदेशेन प्राप्तिः। एवरयातरं च रथन्तराद् भिन्नम् । तस्मात् करवरथन्तरयोनावेव गेयमिति । एतदभिप्रेत्याह स्वेति । 'कएवास्यम्' करायनामकं 'साम' कएयर थन्तरम्-'स्वयोनौ पच गेयमित्यर्थः ।। २५ ॥ (२६) १०४।४७-४८ स्वयोन्युत्तरयोश्च तत् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) करवरथन्तरे पयोक्तम्-'उत्तरयोर्गायति' इति । करवरय- न्तरसाम्नां चांप्रयमाश्रयः । तत्र एका स्वयोनिः। इतरे स्वयोन्यु- त्तरे । एषं यूहद्रथन्तरयोरपि । (३) तत्र सन्देहः-कि रयन्तरयोन्युत्तरयोहद्योन्युत्तरयोर्वाऽनि. यमेन गेयम्-उत स्ययोन्युत्तरयोरिति । (४) पूर्वपतः-वृहदुत्तरयोः रथन्तरोत्तरयोऽतिदेशप्राप्त्यविशे. पेण स्वेच्छया गानमिति । अथवा नामसाम्याद रयन्तरोत्तरयोरेव गेयम् इति द्वितीयः पतः। (५) सिद्धान्तः-योनिय उत्तरयोरपि उत्तराप्रन्यपठितत्वात् स्वयोन्युत्तरयोरेव गेयमिति । पतदभिप्रेत्याह स्वेति । 'तत्' करवरयन्तरं साम -'स्वयोन्युत्तरयोः च'-गेयमिति शेषः ॥ २६ ॥ (२७) १०४४ स्तोत्रे शस्त्रे विकारो नो (१) ऊहविचारः। (२) अस्त्यग्निष्टुत् एकाहः । तत्र श्रूयते-'आग्नेया प्रहा भवन्तिा इति । प्राकृते च स्तोनशस्त्रे नानादेवतेऽत्र चोदकप्राप्ते । (३) तत्र सन्देहः-किम्प्राकृतयोः स्तोत्रशस्त्रयोदेवतानुसारेणोह उत यथावस्थित पव पाठ इति । (४) पूर्वपक्षः-स्तोनशस्त्रयोः संस्फारवर्मत्वादस्त्यूह इति । (५) सिद्धान्तः-स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमिति द्वितीयाध्यायः प्रथमपादीयपञ्चमाधिकरणे स्थितम् । तस्मानास्त्यूह इति । एतदभिप्रेत्याह स्तोत्र इति । 'स्तोत्रे 'शस्त्रे च विकार ऊहा-'नो' न भवतीति शेपः ।। २७ ।। - ·४०३ मीमांसामण्डनमण्डिता। (२८) १०४५०-५६ निगमाश्चाज्यपानिति । (१) ऊहविचारो वर्तते। (२) चातुर्मास्येष्वनुयाजान् प्रकृत्य समाम्नातम्-पृपदाज्येना- नुयाजान् यजति' इति । अस्ति च प्रकृतावावाहनम्-'देवाज्यपानावह' इति । तच चोदकेनानुयाजेपु प्राप्तम् । (३) तत्र सन्देहः-विकृतौ किमविकारणावाहनं कर्तव्यमुत ऊहेनेति। (४) ऊहेनावाहनम्-ऊहश्च-'ध्याज्यपान्' 'दधिपान्' 'पृपदा- ज्यपान्' इत्येतेषामन्यतमरूपेण कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्तः-नास्त्यूहः । यद्यपि पृषदाज्यस्य हविष्ट्यमनुया. जेयूक्तम् तथापि पृपत्त्वं नाम चित्रता । तच्च प्राज्यस्य गुणः। स च गुणो दधिमिश्रणेन लभ्यते श्राज्ये । तस्मादाज्यस्यैव द्रव्यत्वात् नास्त्यूहः । 'प्राज्यपान्' इति शब्दोपेताः सर्वे मन्त्राः पठनीया इति । एतदभिप्रेत्याह निगमा इति । 'निगमा आवाहनमन्त्राश्च-'पा- ज्यपान्' इत्येवं यथावस्थितरूपाएव पठनीयाः। नात्रोह इत्याशयः ॥२८॥ न्यायाश्चतुर्थपादेऽस्मिन्नष्टाविंशतिरीरिताः। स्पष्टम्। इति दशमस्य चतुर्थः । श्रथ दशमाध्यायस्य पश्चमः पादः । [पाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिविचारः] (१) १०११-६ बहेकदेशग्रहणेऽन्त्यलोपः (१) याधप्रसङ्गागता ग्रहचिन्ता प्रवर्तते । (२) प्रकृतौ-'प्राग्नेयमष्टाकपालम्' इत्यष्टसङ्ख्यकानि कपालानि । विकृतिपु-'द्यावापृथिव्यमेककपालम् आश्विनं द्विकपालम्' इत्यादि प्राकृताया अष्टत्वसहयाया न्यूनाः कपालसहयाः। (३)तत्र सन्देहः-अष्टानां कपालानां केपांचित् विकृतौ परित्य- तव्य-किमनियमेन यस्य कस्यापि कपालस्य परित्यागः-उतायभा: गानामेव-उतान्त्यभागानामेवेति । (४) पूर्वपतः--प्राद्यं मध्यममन्त्यं वा यं कञ्चिदेकदेशं परित्या ज्यावशिष्टो महीतव्यः । नियामकाभावात् इति । 44

·४०४
मीमांसानुक्रमणिका
(५) सिद्धान्त:-'पाचतुर्थात् फर्मणोऽमिसमीक्षेत-इदं करिष्यामि
इदं करिष्यामि' इत्युक्तम् । ततश्च अनुक्रमेण स्मृत्वाऽनुष्टेयानि । प्रते
चास्ति ग्रामो नियतः । एवं च सति प्रतीतपरित्यागाप्रतीतस्वीकारयोर.
न्याय्यत्वात् श्राद्य पय भागो ग्रायोऽन्त्य एवं परित्याज्य इति ।
एतदभिप्रेत्याह चह्निति । 'यहनां कपालानाम् मध्ये 'एकदेशस्या एक-
भागस्य 'ग्रहणे' उपस्थिते-'अन्त्यस्याएच भागस्य लोपात्याग:-भा.
धस्य तु ग्रहणमित्याशयः॥१॥
(२) १०१७-६ एकत्रिके स्यात् तृचमाद्यमेव ।
(१) याचे प्रासदिको विचारः।
(२) अस्त्येत्रिका फतुः । तत्र श्रूयते-'श्रथैप एकत्रिक:-तस्यैक-
स्यां पहिष्पवमानम् तिस्पु होतुराज्यम् एकस्याम्मैत्रावरुणस्य तिस्पु
ग्राह्मणाच्छसिनः एकस्यामच्छावाकस्य तिसृषु माध्यन्दिनः पयमान'
इति । सन्ति च प्रानो माध्यन्दिनपवमानस्य प्रयस्तृचाः।
(३) तत्र संशयः-'तिएपु नाध्यन्दिनः पवमान इति यच्छुतं तत्र
कि प्रयाणां तृवामाद्यास्तिम्न ऋचो ग्राह्याः-उत प्रथमवस्था एवं फ.
माम्नातास्तिन्न इति।
(४) पूर्वपक्ष:-'विच्छन्दा माध्यन्दिनः पयमान इति प्रत्यक्षश्रुति-
घलेन प्रयाणां तृचानामाद्यास्तिन चोनाहार इति ।
(५) सिद्धान्त:-पाठक्रमेण प्रथमप्रकान्तस्यैव गायत्रीच्छन्दस्कस्य
प्राप्तौ तत्परित्यागे मानाभावात् तस्यैवैकस्य विचस्य तिन ऋचो
ग्राहा इति।
पतदभिप्रेत्याह एकेति । 'एकत्रिके' प्रतौ-'प्रायम्' प्रथमम् गाय.
श्रीछन्दस्कमेव-'तृचम्। तिस्र ऋ:-'स्यात्'-ग्राह्यमिति शेषः ॥२॥
(३) १०१०-११ भवेदृगेका धुरि सामगीता
(१)याधे प्रासनिक विचारः ।
(२) अस्त्येकत्रिका प्रतुः पूर्वमुक्तः । सन्ति च तन धुरि सामानि ।
(३) तेषु सामसु संशय.-कि तृने गेयान्युतैकस्याचि इति ।
(४) पूर्वपक्षा-चोदकेन तृचे एव सामानीति ।
(५) सिद्धान्तः-'श्रावृत्तं यूर्यु स्तुवतेप्रति धूर्गानस्यावृत्ति धू.
यते । तस्माद् एकस्यामेचि सामानोति ।
पतदभिप्रेत्याह भवेदिति । धुरि सामगीतो' धुरि यत् सामानि गी.
यन्ते तत्र-'एका' एप 'का भवेत्-गानस्याश्रय इति शेषः ॥ ३ ॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ४०५ (४) १०१२-१३ अहर्गणे स्युर्दशरात्रधर्माः । (१) वाघोदाहरणम्। (२) सन्त्यहीनस्य द्वादशाहस्य विकृतयो हिरानादयोऽहर्गणाः । (३)तेपु संशयः-किमेतेप्वहर्गणेपु कृत्स्नस्य द्वादशाहस्य विध्य- न्तः प्रवर्तते-उताद्यौ द्वौ प्रायणीयोदयनीयौ वर्जयित्वा दशरात्रस्येति । (४) पूर्वपक्षः-विशेषाभिधानाभावात् चोदकेन कृत्स्नस्य विध्यन्तः प्राप्नोति । (५) सिद्धान्तः यत् प्रथमं तद् द्वितीयम् यद् द्वितीयं तत् तृती. यम् इति द्विरात्रप्रकरणे श्रूयते । तस्यार्थः-'यदु द्विरात्रस्य प्रथममहर- नुष्ठेयं तद् द्वादशाहस्य द्वितीयमित्यादिः । तदेतत् श्राद्यस्य प्रायणीयस्य घर्जने लिङ्गम् । तथा चोक्तम्-'जगतीमन्तर्गच्छति' इति -तत्रच पडह- तृतीयं जागतं अन्तरीयमाणं दर्शयति-तच्च दशरात्रस्य प्रवृचि उदयनी- यवर्जनं च सूचयति । एवमाद्ययोर्वर्जने लब्धे यद्यशिष्टं दशरात्रं तस्यैव विध्यन्तः प्रवर्तते इति । एतदभिप्रेत्याह अहरिति । 'अहर्गणे द्विरात्रादौ-'दशरात्रस्य एष 'धर्माः --'स्यु'-अनुष्ठिताः, न द्वादशाहस्य कृत्स्नस्येति शेषः ॥४॥ (५) १०१।१४ नाद्यादरः स्यात् पवनादिमन्त्रे (१) क्रमवाघोदाहरणम् । (२) अग्निचयने अग्नः पवनाः आधूननार्थाश्च बहवो मन्त्राः पठि. ताः। प्रयोगे तु तेषां सहयानियमः श्रूयते-'चतुर्दशभिर्वपतिः 'सप्तभि- राधुनोति' इति । (३) तत्र संशयः-के एते चतुर्दश सप्त वा मन्त्राः । किमाद्या एव चतुर्दश सप्त धा ग्राह्याः-उत अनियमः-ये केचन ग्राह्या इति । (४) पूर्यपक्षः--प्रथमाधिकरणन्यायेनाद्यानामेव ग्रहणमिति । (५) सिद्धान्तः यथोक्तसहयातिरिक्ता मन्त्राः पठिताः । यदि नियमेनाद्यानामेव ग्रहण विवक्षितं भवेत्तर्हि इतरेषां पाठस्य चयाप. त्तिः। तस्मात् न नियमः । निजेच्छया उक्तेषु मन्त्रेषु यत्रक्कचनारभ्य अपेक्षिता सङ्ख्या पूरणीयेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । पवनादिमन्त्रे पवमानार्थानां प्राधूननार्थानां च मन्त्राणां प्रयोगे-'आद्यादर' आये प्रादरः-प्राद्यमेवारभ्य पठनीया मन्त्रा इति नियम:-'न स्यात्'-अपि तु अनियम एवेति भावः । (६) १०१।१५-२५ सामागमेनाधिकसङ्ख्यपूर्तिः । ८ ·४०६ 'मीमांसानुफमणिका . (१) याधप्रसनेन विचारः। (२)सन्ति विपद्धस्तोमकाः ऋतयः -'एकाविशनातिराण प्रजा- कामं याजयेत्-त्रिएनोजस्कामम्-प्रयस्त्रिशेन प्रतिष्ठाकामम्' इति । सन्ति च प्ररतौ त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमाः । तेषामेव विवर्धनेन एकत्रि- शति-त्रिणव-प्रयस्त्रिशस्तोमाः भवन्ति । (३)तन संशयः-अयोक्ता विभिन्नाः सहयाः किं मारतानां सा. म्नामभ्यासेन पूरणीयाः-उत अमाहतानामागमेनेति । (४) पूर्वपक्षः-अनुनस्य साम्न नागमने प्रमाणाभावात् मारता- नामभ्यासेनैव सहयाः पूरणीया इति । (५) सिद्धान्तः-अभ्यासोऽपि साक्षाच्छुतः । सझ्यापूरणार्य स कल्प्येत! सङ्ख्यापूरणंच लोके द्रव्यान्तरागमेनैव भवति नाम्यासेन । न ह्यष्टकृत्य पकं घटमानीयाएघटयत्वं गृहस्य भवति । वस्मात् सामान्तरा- णामागमेनैव सहयावृद्धिरिति । एतदभिप्रेन्याह सामेति । 'अधिकसहयपूर्तिः -प्रधिका सहया यस्य स्तोमस्य तस्य एकविंशतिसहयकस्तोमस्य 'पूर्तिः सत्यापूरणम्- 'सामागमेन'साम्नां प्राकृताद् भिन्नानां 'आगमेन' प्रवेशेन-पव-स्यात् इति शेषः- तु प्राकृतानामभ्यासेनेत्यर्थः॥ ६॥ (७) १०।२६ ऋगागमः स्यात् पवमान आये. (1) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) सन्ति विवृद्धस्तोमकाः फ्रातयः पूर्वोकाः । (३)तत्र पुनः संशयः-वहिप्पयमाने कि साम्नामागम उताभ्यास इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन सामागम इति । (५)सिद्धान्तः--'एक हि तप साम' इति चहिप्परमार्न प्रकृत्या. म्नायते । अतः सामान्तरागमो न सम्भवति । अत ऋगन्तरागमेनेय सहयाविवृद्धिः कर्तन्येति । एतदभिप्रेत्याह गिति । 'प्राय पवमाने पहिष्पवमानस्तोमे-- 'ऋव. ऋगन्तरस्य एवं 'मागमा 'स्यात्-न तु सामान्तरस्येत्या. (८)१०३।२७-३३ ऽभ्यस्या यथोक्तं खलु सामिषेनी । (१) पूर्वाधिकरणद्वयाफ्यादः । (२) दर्शपूर्णमासयोः पञ्चदश सामिधेनोविंधाय विकृतिकामेष्टिपु- 'एकविंशतिमनुयात् प्रतिष्ठाकामस्येत्यादि सामिधेनीसलयावृद्धिाधूयते ।।

·मीमांसामएडनमण्डिता। (३) तत्र संशयः-इयं सहयावृद्धिः किमृगागमेनोताभ्यासेनेति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन ऋगागमेनेति । (५) सिद्धान्तः-एकादशैव सामिधेनीमन्त्राः । प्रकृतौ तासां पञ्च- दशत्वं ऋगागमेनन कृतमपि तु 'त्रिःप्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम्' इत्यभ्या. सेनैव सङ्ख्याविवृद्धिराम्नाता । अतः काम्येप्यपि तथैवाभ्यासेन महया- विवृद्धिः कर्तव्या । किन्तु यदूपोऽभ्यासः प्रकृतायाम्नातस्तस्यैव विकतो माप्तिः न तदतिरिक्ताभ्यासस्य । तस्मात् प्रकृतियत् निःप्रथमां त्रिरुत्तमाम- भ्यस्य पञ्चदशं पूरयित्वाऽवशिष्टा पट्सहया गागमन पूरणीयेति । एवमत्राभ्यासेनागमेन चेत्युभाभ्यामेवापेक्षितसङ्खयापूरणमिति । एतदभिप्रेत्याह अभ्यस्येति । 'सामिधेनी सामिधेनीमन्त्रा एकादश- 'यथोक्त प्रकृतौ यथा 'निः प्रथमा निरुत्तमाम्' इत्यभ्यासप्रकारः उक्त. स्तथैव-'अभ्यस्या' अभ्यसनीया 'खलुन तदतिरिक्ताऽभ्यसनीया- अवशिष्टा तु सहया ऋगागमेनैव पूरयितव्येति भावः ॥ ८ ॥ (६) १०।५।३४-४१ स्यात् पोडशी तु भकृतौ प्रयोगे (१) बाध प्रासद्भिको विचारः। (२) ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते-'पोडशिनं गृह्णाति' इति । (३) तत्र संशयः--अयं पोडशी किं प्रकृतौ निविशते-उत विक- तौ इति । (४) पूर्वपक्षः-पोडशिनं प्रकृत्य 'उत्तरेहन् द्विरात्रस्य गृह्यते मध्यमेहन त्रिरात्रस्येति श्रुतम् । द्विरात्रादीनां च विकृतित्वं प्रसिद्धम् । तस्माद् विकृतिगामी पोडशीति। (५) सिद्धान्त:-'अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृहीयात' इत्येतद् वाक्य- मस्ति । तेन प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे एवं निवेशः पोडशिनः । अग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टोमसंस्थात्वेन नात्र प्रकरण बाध्यते इति । एतदमित्याह स्यादिति । 'पोडशी' पोडशिग्रहणं-'तु'-'प्रकृतौ' 'प्रयोग' प्रकृत्यनुष्ठानमध्ये एव स्यात्' इत्यर्थः ॥ ६ ॥ (१०) १०११४२-४३ स गृह्यते चाग्रयणान्न तूक्थ्यात् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (0) उक्त पोडशिमहणे- (३)संशयः-किमयं पोडशी आग्रयणपात्रादुक्थ्यपात्राच्च गृही- तन्य उताग्रयणपानादेवेति। (४) पूर्वपतः-'उपथ्यानिगृह्णाति पोडशिनम्'-'आग्रयणानिगृ- द्वाति पोडशिनम्' इति वाक्यद्वयवलादाप्रयणादुक्थ्याच्च ग्रहोतन्य इति।

·४०८ . मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्तः–'तं परामुक्य्यान्निगृद्धाति इत्युक्थ्यवाफ्यस्यो. तरकालताविधिपरत्वमुक्तम् । अतो नोभयम्माद् महणमपि त्वाप्रय. णादेवेति। एतदभिप्रेत्याह स इति । 'सा पोडशी-'प्राग्रयणात्' आग्रयणपानाद 'गृह्यते'-'न तु उपथ्यात्' उक्थ्यपात्रादिति सम्बन्धः ॥ १० ॥ (११) १०४४-४८ ग्राह्यस्तृतीये सबने स नूनम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पोडशिग्रहणे- (३) पुनः संशयः-किमिदं ग्रहणं प्रतिसवनं भवत्युत तृतीये एवं सवने इति। (४) पूर्वपक्षः-पोडशिग्रहणं विष्वपि सपनेषु भवेत् । 'प्रातःसबने ग्राह्यः-माध्यन्दिनसवने ग्राह्यः-तृतीयसपने ग्राह्यः' इति प्रतिसपनं श्रुत. त्यादिति । (५) सिद्धान्तः-उदाहृतस्य चाफ्यम्य शेपे सवनद्वयं निन्दित्या 'तृतीयसपने प्रायः न सापु सवनेषु गृहाति' इति प्रशंसापूर्वक तृतीय. सवनमेव विहितम् । तस्मात् तृतीये पर सबने पोड शिग्रह इति ।। एतदभिप्रेत्याह ग्राह्य इनि । 'स' पोडशी-'तृतीये सपने' पर 'ग्राह्यः' 'नूनम् निश्चयेन- न सर्येषु सबनेविति भावः ॥ १५॥ (१२) १०१५।४७-५२ सस्तोत्रशस्त्रः खलु पोदशी स्यात् । (१) पोडशीविचार एव वर्तते । (२) पोडशिग्रहणे- (३) संशयान्तरम्-अयं पोडशी किं स्तोत्रशस्त्रसहितः उत ताभ्यां रहित इति । (४) पूर्वपक्षः--'अग्नीपोमीये राजन्यस्य गृह्णीयात्, अप्युपथ्ये ग्राह्य' इति पोडशिग्रहोऽग्निष्टोमोफ्थ्यसंस्थयोविहितः । तथा चायं स्तोत्र. शस्त्रयर्जित एव स्यात् । अन्यथा तदीयाभ्यां स्तोप्रशस्त्राभ्यां फतुसमा- तो पोडशिसंस्थात्वम्भसज्येताग्निष्टोमीयसंस्थात्वं च पाध्येत इति । (५) सिद्धान्तः-'एकविंशं स्तोत्रं भवति, प्रतिष्ठायै हरियच्छस्यते' इति पोडशिनि प्रत्यतविधिना स्तोत्रशस्त्रे विहिते । तस्मादस्ति स्तोत्र. शलासहितत्वं पोडशिन इति । एतदभिप्रेत्याह सस्तोत्रेति । 'सस्तोप्रशस्त्रः स्तोत्रं च शस्त्रं च, साभ्यां सहितः पय-पोडशी' 'स्यात् खलु निश्चयेनेति सम्यन्धः॥१२।।

·४०९ . मीमांसामण्डनमण्डिता । (१३) १०१५३ ५४ प्राप्तस्य तस्य श्रवणं द्विरात्रे (१) पोडशिविचारोघर्तते । (२) अस्यङ्गिरसां द्विरात्रः । तत्राम्नायते-'बैखानसं पूर्वेद्युः साम भवति-पोडश्युत्तरे इति । ( ३ ) तत्र संशयः-अस्य वाक्यस्य कोऽर्थ:-किं पोडशिग्रहणमित- रेभ्यो द्विरात्रेभ्यो निवर्त्य अङ्गिरसां द्विराने नियम्य विधीयते-उत पोड. शिग्रहणं केवलमनूद्यत इति । (४) पूर्वपक्ष -यदेतत् प्राकृतमतिरात्रेषु पोडशिग्रहणं तत् 'उत्त. रोहन द्विरामस्य गृह्यते' इत्यनेन सर्वेपु द्विरात्रेषु प्राप्तं नियम्यते । तथा चान्येषु द्विरानेषु पोडशिग्रहस्यामावः अङ्गिरसां द्विरात्रमा तु तस्य भाव इति तस्य विधेरर्थः । (५) सिद्धान्त:-सर्वद्विरापूत्तराण्यहानि षोडशिग्रहणेन सम्ब. द्धानि–'उत्तरेहन द्विरात्रस्य गृह्यने' इति सामान्यविधानेन । पैखानस. मित्याधुदाहृतवाक्ये तु वैखानससाम्नो विधिः, न पोडशिग्रहणस्य । तस्मादुत्तऽहनि पोडशिग्रहणं उत्तरोहन्नितिवाक्येन विहितमत्र अङ्गिरसां द्विराने केवलमनूद्यते इति । एतदभिप्रेत्याह प्राप्तस्येति । 'प्राप्तस्य' वाक्यान्तरेण (उत्तरोहन हि- रात्रस्य गृह्यते इत्यनेन ) सर्वेपु द्विरात्रेषु विहितस्य -'तस्य' पोडशि- न:-अङ्गिरसां द्विरात्र'-'श्रवणम्' अनुवादः-पोडश्युचरे इत्यत्र पा. फ्य इति शपः॥ भाष्यकारेण हे अधिकरणस्वरूपे अत्रोक्ते । तत्राद्यं वृत्तिकारमते. नापर भाष्यकारमतेनेति न्यायमाला | मण्डनेन चात्र कारिकायां द्विती. स्वरूपस्यैव ग्रहण कृतम्-इति ध्येयम् ] ॥ १३ ॥ (१४) १००५५-५७ चतुर्थवीप्सा खलु वहहीने । (१) पोडशिविचारो घर्तते । (२) पोडशिनं प्रकृत्यामनन्ति-चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यते।। (३) तत्र संशयः-किमेकस्मिन्नेव अहीने चतुर्थेऽहनि पोडश्यभ्य. सितव्यः- उत् एफस्मिन्नहीने चतुर्थेऽहनि पुनरन्यस्मिन्नहोनेऽपि चतुर्थे- हनि इत्येचंरूपोऽभ्यास इति । (४) पूर्वपक्षः-एकस्मिन्नहीने प्रथमाहमारभ्य चतुर्थेऽहनि ग्रहणं, पुनः पञ्चमाहमारभ्य चतुर्थे दिने इत्येवं रूपोऽभ्यासो विवक्षितः । तथा- सत्येव 'चतुर्थे चतुर्थे। इति धीप्सा चरितार्या स्यात् । अन्यथा 'चतुर्थेऽह. नि' इत्येतावन्मात्र पर्याप्त स्यात् । 'अहीनस्य' इत्येकवचनमपि पकस्मि- न्नेवाहीनेऽभ्यास सूचयतीति । ५२ मो० नु० ·४१० मोमासानुक्रमणिका (५)सिद्धान्तः-एकाहीनपते 'चतुर्थेऽष्टमेऽहनि' इत्येवमुक्तं स्या. त् । 'अहीनस्य' इत्येकवचनं तु नानाहीनपते जात्यभिप्रायत्येन सङ्ग- च्छते । तस्मान्नानाहीनेषु चतुर्थेहनि पोहशिग्रह इति । पतदभिप्रेत्याह चतुर्थेति । 'चतुर्थयोप्सा' चतुर्थे चतुर्थेऽहनीति च. तुर्यशब्दस्य द्विरुकिः-'यहहीने' नानाहीनपक्षे एव'सद्गुच्छते इति शेषः । नानाहीनेषु चतुर्थेऽहनि पोडशिग्रहणं कर्तव्यमित्यस्मिन्नेवायें वी. प्सा चरितार्या भवति न त्वेकाहीनपते इत्याशयः ॥ १४॥ (१५) १०२५८ भवेजगत्साम मखे विकारे (१)याधसम्बन्धी विचारः। (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'यदि जगस्सामा सोमः स्यादाग्रयणा- मान् ग्रहान् गृह्णाति' इति । (३) वत्र संशयः-अत्रोक्ताया श्राग्रयणाप्रतायाः किं प्रकृती नि. बेश उत विकतो। (४) पूर्वपतः यदि जगत्सामा इत्यनेन ज्योतिष्टोमोऽभिधीयते तदा प्रकरणानुरोधात् प्रकृती (ज्योतिष्टोमे) एव निवेश इति । (५) सिद्धान्तः-'जगत्' इति कस्यापि साम्नो नाम नोपलभ्यते । तस्मात् जगत्यामृति उत्पन्नं साम यस्मिन् यो भवति स एव भवति 'जगत्सामा सोमः । उक्तं च साम विपुवन्नामकं विकतायेव मुख्येऽहनि सम्भवति । तस्माद् विकृतावेव निवेशः । एतदमित्याह भवेदिति । 'जगत्लामा जगस्यामृच्युत्पन्न साम- 'विकारे विकृतिभूते एच-मस्खे' यशे-भवेत् सम्मपति-नतु प्रकृता. विति भावः। तस्मादाग्रयणाग्रतायाः विकतावेव निवेश इति भावः ॥१५॥ (१६) १०१।५८ (वर्णकान्तरम्) गानं जगत्साम यतो जगत्याम्। (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) 'यदि जगत्मामा प्राप्रयणाप्रान् प्रहान् गृहीयात्' इति पूर्वो- कमेव धाक्यम् । (३) तत्र संशयः–'जगत्सामा' इत्यस्य पदस्य कोऽर्थ:-किरय. न्तरसामा गृहत्सामा घेति विकल्प:-उत वृहद्रयन्तरोभयसामा-उत रथन्तरसामा--उत जगत्यां च्युत्पन्न साम यस्मिन् स इति । (४) पूर्वपक्षः-(अ) गृहत्सामा रथन्तरसामा घेति विकल्पः-- विशेपानवगमात् इति (क)अथवा वृहद्रयन्तरोमयसामा-जगच्छद स्य कृत्स्नयाचित्वात् इति । (च)अथवा रयन्तरसामा-जोमयोः समु. घयो न्याय्यः इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। . (५)सिद्धान्त:-जगच्छन्दोऽत्र जगतोच्छन्दोवाची तितश्च तच्छ- न्दस्कामृचमुपलक्ष्य तया ऋचा तन्निष्ठं साम उपलक्ष्यते । तस्मात् जग. त्यामृच्युत्पन्न सान यस्मिन् इत्येव जगत्सामशब्दस्यार्थ इति । एतदभिप्रेत्याह गानमिति-'यतः यस्मात् कारणात्-'जगत्याम्। जगतीच्छन्दस्कायाचि-गानम्। साम-एब-'जगत्साम' जगत्साम- पदेन विवक्षितम् [तस्मात् 'जगत्सामा' इति विशेषणं विकृतावेवोपप- द्यते इति पूर्वेण सम्बन्धः] ॥ १६ ॥ (१७) १०५९-६१ क्रत्वाश्रयस्तूभयसामके स्यात् (१) समुच्चये विचारः। (२) गोसवादिषु तुषु रथन्तरपृष्ठयहत्पृष्ठयोः समुच्चयो विहितः- 'गोसव उभे कुर्यात् इति । प्रकृतौ तु इमाम्नातम्-'उपवती रथन्तरपृ. ठस्य प्रतिपद कुर्यात् , अग्रवती यहत्पृष्ठस्या इति । ते हमे उपवत्यप्रवत्यौ ऋचौ पृष्ठद्वयस्याङ्गभूते गोसवादिष्वतिदेशतः प्राप्ते। (३) तत्र संशयः-किं इमे ऋचौ गोसवे विकल्प्येते-उतान्यतर- स्य ग्रहणम्-यद्यन्यतरस्य, किरथन्तरस्योत वृहत इति । (४) पूर्वपक्ष:-विकल्पा-तनिमित्तयोः एष्ठयोद्वित्वात् । न च समुच्चयः ऋचोर्द्धयोः प्रायम्यस्य व्याहतत्वात् । अथवा प्रथमश्रुतत्वाद् रयन्तरस्य मुख्यत्वाद् रथन्तरस्यैव प्रतिपद उपवतीं कुर्यादिति । (५) सिद्धान्तः-प्रकृतावेकैकं पृष्ठमितरनिरपेक्षमेव निमित्तम् । उभयसामके गोसवादौ तु मिलितयोरेव पृष्ठता। तस्मात् प्राकृतयोःप्र. तिपदोन स्त्यत्र सम्भवः । तया सति नाथ रथन्तरपृष्ठं नापि वृहत्पृष्ठम् , अपि तु वृहद्रथन्तराभ्यामुभाभ्यामत्र पृष्ठनिर्वृत्तिः । तस्मान्नोपवती प्रति- पत् नाप्यगवती. अन्यैव ऋतुनिमित्ता काचिद् भविष्यति इति । एतदभिप्रेत्याह ऋत्विति । 'उभयसामके गोसवादी-'प्रत्याश्रय एवं प्रतिपत्-'स्यात्'-न तु रथन्तरवृहत्सम्बन्धिन्यौ उपयत्यपूधत्या- विति शेषः ॥ १७॥ (१८) १०७६२-६४ सवादितो न मतिकपणं स्यात् । (१)याधे प्रासङ्गिकी चिन्ता । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'पेन्द्रवायवाग्रान् प्रहान् गृहन्ति इति ऐ. न्द्रवायवस्याप्रत्वरूप प्राथम्यम् । मन्त्रकाण्डविधिकाएडयोस्तु प्रहाणा- मयं पाठकम:--'प्रथम उपांशुमहः, द्वितीयोऽन्तर्यागमहः, तृतीय ऐन्द्रवा. यवप्रह, चतुथों मैत्रावरुणो प्रह' इत्यादि ।

·કર मीमांसानुक्रमणिका (३). तत्र संशयः-पेन्द्रयायवभ्याप्रतासम्पादनाय कि सर्यादी प्रतिक उपांशोरपि पूर्य प्रायता-उत स्वस्थाने एय तस्य ग्रहणमिति ! (४) पूर्वपक्षः-पेन्द्रप्राययस्य स्पष्टमप्रत्यविधानात् सर्वेभ्य उपां. श्यादिभ्यः पूर्वमेव स प्राध इति । (५) सिद्धान्तः-ऐन्द्रयाययो धारामहाणामेक्तमः । तस्मात् त. स्थानत्वं धाराग्रहापेक्षयेय । एवं सति तस्य म्यस्थान एय प्रहणमिति । पतदभिप्रेत्याह सर्वेति । 'सर्यादित" सर्वेषां प्रहाणां उपांश्यादीनां आदो प्राक्-प्रतिकर्षणं' स्वस्थानादारण्य ग्रहणं न स्यात्' अपि तु स्यस्थान पय प्रहणं स्यात्-पेन्द्रवायवग्रहस्येति शेषः ॥ १८॥ (१६) १०१।६५-६६ काम्येऽपि न स्यात् सम्लग्रहेभ्यः (१) पूर्वाधिकरणचिन्ताऽनुवर्तते । (२) ज्योतिष्टोम एच श्रूयते-'ऐन्द्रधाययावान् प्रहान् गृह्णीयात यः कामयेत यथापूर्य प्रजाः कल्पेरन्' इति । (३) तत्र संशयः-अत्रापि फिमैन्द्रयाययस्य प्रवर्ण स्वस्थाने स्या. दुव सर्वेभ्यः पूर्व मिति । (४) पूर्यपतः-धाराग्रहादिष्यप्रतायां पूर्योदाहनेनैव पाक्येन सिद्धायामयोदाहते पापये यदप्रताविधानं तदलात सर्पेभ्यः पूर्व प्र. हणमिति । (५)सिद्धान्तः-नात्र सर्वाप्रत्यं विधातुं शक्यम्-धाराग्रहाणा. मेव प्रकृतत्वात् ययास्थानस्थितामामेव धाराग्रहाण कामविशेषसंयोगो. त्रिोच्यते । तस्मात् काम्येऽपि स्वस्थान एय प्रहणमिति । एतदभिप्रेत्याह काम्य इति । 'काम्येऽपि ग्रहणे-'सकलपहेभ्य: स. घेभ्य उपांशुप्रभृतिभ्यः--'पूर्वम्। इति शेपः-'न स्यात्' ऐन्द्रवायवस्य प्र. हणपिति सम्यन्धः ।। १९ ।। (२०) १०१।६७-६६ मन्थ्याग्रतादिः सफलग्रहाणाम् । (१) प्रहाप्रताविचार एष धर्तते-पूर्वाधिकरणच्यापवादोऽयम् । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते-'शुक्राणान् ग्रहान् गूढीयादभिचरतो म- मध्यपान गृवीयादभिचर्यमाणस्या इत्यादि। (३) तत्र सशया-किमत्रापि मन्ध्यशुक्रादीनां स्वस्थाने ग्रहणमुत सर्यादाविति। (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन स्वस्थान एव ग्रहणमिति । (५)सिद्धान्तः-पेन्द्रवायवस्य धाराग्रहानत्वं स्वस्थानग्रहणेनैव सम्पन्नम् । मन्थ्यादिषु तु न तण इति नाश पूर्याधिकरणन्यायावताः । प ·मीमांसामण्डनमण्डिता । तथा सति विधीयमानमग्रत्वं पाठक्रममाधमन्तरेण न सम्भवतीति प्रति- कृप्य सर्वादौ ग्रहणमिति । एतदभिप्रेत्याह मन्थ्येति । 'मन्थ्याग्रतादि मन्थ्यादिग्रहाणां यदप्रत्य- मुक्तं तत्- सकलग्रहाणाम्'-अपेक्षयेति शेषः । तस्मात् तेषां सर्वादाचेय प्रतिकर्प इत्याशयः॥ २० ॥ (२१) १०७०-७२ सा स्वैन्द्रवायव्यत एवं पूर्वा | (1) ग्रहविचारो वर्तते-पूर्वाधिकरणशेषः । (२) मन्थ्याग्रता सर्वग्रहाणामपेक्षयति मन्थ्यादीनां प्रतिकर्ष इति स्थितम् । (३) तत्र पुनः संशया-किमेषां प्रतिकर्षः सर्षादौ, -उत यतः कुत- श्चित अनियमेन-उत पेन्द्रवायवस्यैव पुरस्तादिति। (४) पूर्वपता -उक्तः प्रतिकपः सर्वेषामुपांशुप्रभृतीनां ग्रहाणामादौ युक्ता-विशेषनियामकाभावात् । सामान्यतः श्रुतमनत्वं सर्वापेतमेव न्याय्यमिति । (५) सिद्धान्तः-प्राकृतान् धाराग्रहानाश्रित्यय फलविशेषाय म- न्यानत्यादि विहितम् । किञ्च धारयेयुस्तं यं कामाय गृहीयुः-पेन्द्रवा. यवं गृहीत्वासादयेत्' इति वाक्यं मन्ध्यादेः काम्यस्य धारणानन्तरमैन्द्र- घायवस्य ग्रहण वदत् ऐन्द्रवायवापेक्षयैवाग्रत्व माथ्यादीनामिति बोधय. ति । तस्मादैन्द्रवायवग्रहात् प्राक्, न सर्वेषां प्राक् , मन्थ्यादेर्गहणमिनि । पतदभिप्रेत्याह सेति । 'सा' मन्ध्यादीनामग्रता-'पेन्दवायवत एव' ऐन्द्रवायवमहात् एव -'पूर्वा' प्राक् कर्तव्या-न तु सर्वेपामादावि. ति भाषः ॥ २१ ॥ (२२) १०।५।७३-७४ तत्सादनं च प्रतिकृष्यतेऽर्थात् । (१)प्रहविचारशेपः। (२) सर्वे ग्रहाः गृहीत्वा साधन्ते । (३) तत्र सन्देहः-यत्र काम्यस्य प्रहस्यापकर्षस्तत्र तस्य सादन. स्थापकपों भयति न वेति । (४) पूर्वपक्षः :-सादनस्य प्रतिकणे न धुतः । तस्मान प्रतिक- इति । (५) सिद्धान्त:-गृहणशेपो हि सादनम् । ग्रहणं हि प्रदानार्थम्-म घासादनं विना प्रदानं सम्मपति । एवं च सादनस्य ग्रहणशेषत्वे यदा महणस्य प्रतिकर्पस्तदा सादनस्यापि प्रतिकर्ष इति ।

·४१४ मीमांसानुक्रमणिका - एतदभिप्रेत्याह-तदिति । 'तत्सादनं गृहाणां सादनं-'चा अपि- 'अर्यात्' प्रयोजनवशात्-'प्रतिकृप्यते'-यत्र गृहणं प्रतिकृप्यते तत्र सादनमपि प्रतिरुप्यते-सादनं विना प्रदानरूपस्य प्रयोजनस्य सिद्धयस. म्मवादित्याशयः ॥ २२ ॥ (२३) १०७५-७६ न तु पदानं मतिकर्पर्णायम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) गहाणां गहण सादनं च प्रदानार्थम् । ग्रहणस्य सादनस्य च शचित् प्रतिश्पों भवतीति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-प्रदानस्यापि प्रतिकपों भवति न वेति । (४) पूर्वपक्षः-गृहाणां ग्रहणपतिकर्षानुसारेण यथा सादनस्य प्र. तिकर्पस्तथा प्रदानस्थापीति । (५) सिद्धान्तः-सादनं हि ग्रहणशेष:-ततो ग्रहणप्रतिकर्षण तस्य प्रतिकः । प्रदानं तु न ग्रहणशेषः-प्रधानमेव तत् । म तु शेषानुसारेण प्रधानस्य प्रतिकर्प इति । एतदभिप्रेत्याह नत्विति । 'प्रदान' तु प्रधानं सत्-7 प्रतिकर्पणी यम्। सादन यथा प्रविकृप्यने न तथा प्रदानं प्रधानत्यादित्याशयः॥२३॥ (२४) ११५७७-७८ समं विधत्ते पुनरग्रतोक्तिः । (१) गृहविचारो धर्तते। (२) अस्ति द्वादशाहे त्र्यनीका । तत्र श्रूयते-'पेन्द्रवायवागो प्रायणी योदयनीयौ दशम चाहः, अयेतरपा नयानामहां पेन्द्रवायचा प्रथमगहा, अथ शुभागम्, अथागयणाप्रम्, अथैन्द्रयाययाप्रम्, अथ शुकाप्रम् , म याप्रयणाप्रम्, अथेन्द्रवाययाप्रम्, अथ शुमाप्रम्, अथाप्रयणाग्रम् इति । प्रकृतौ द्वादशाहे च द्वितीयतृतीयचतुर्येषु प्रियहामु फमेण ऐन्द्रवायवा- प्रत्वशुकाप्रत्याप्रयणरानि विहितानि-तेप्यायं रयन्तरनिमित्त वित्तीय पृहन्निमित्तम् ॥ एवञ्चोभयमपि चोदकेनापि प्राप्तम् । (३) एवं सति संशयः-यदि चोदफेनैव माप्तं तर्हि श्यनीका प्र. एत्य पुनर्पचनस्य (उदाहतघाश्यस्य ) किरप्रयोजनम्-कि चोद कप्राप्तस्यानुरादः-उत गुणान्तरस्य परिसहया-उतार्थवाद:- उत विधिरिति। (४) पूर्वपक्षः-अनुयादोऽप्रयोजकः । परिसक्या दोषत्रयदुश। न च मासस्य विधिः सम्मयति । तस्मादर्थवाद पवेति । (५) सिद्धान्तः-माप्रयणायत्वे यण विधिस्तथा ऐन्द्रयायषाप्रशु.

·मीमांसामगठनमण्डिता । ४१५ काग्रतयोरपि । न च प्राप्तत्वादविधिः। अस्य विधेरनिमित्तकत्वाभ्युप- गमात्, चोदकप्राप्तस्य तु रथन्तरनिमित्तकत्वात् इति । एतदभिप्रेत्याह सममिति । 'पुन: द्वितीयवार,चोदकमाप्त्यनन्तरं या 'अग्रतोक्तिः अग्रताश्रुतिः सा-समं विधत्ते समानविधानम् । चाक्येनेदं ज्योतिष्टोमे रथन्तरसामनिमित्तकं प्रवृत्तमन चोदकेन प्राप्तं-तस्मात् समानविधिकं करिष्यामीति पुनर्वचनमिति भावः ॥ २४॥ (२५) १०१५७६-९२ व्यूढः समूढस्य भवेद विकारः (१)अतिदेशबाधप्रसङ्गेन विचारः। (२) द्विविधो द्वादशाहः-व्यूढः समूढश्च । समूढस्तावत्-'ऐन्द्र पायवानौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाह' इत्यादि । व्यूढस्तु-'ऐन्द्रया- पवानौ प्रायणीयोदयनीयौ अथेतरेषां दशानामहाम्' इत्यादि । (३) तत्र संशयः-किमुभयप्रकारमपि द्वादशाहं प्रकृत्य धर्मा पा. म्नाता, उभौ च प्रकृतिभूतौ-उत समूढः प्रकृतिः व्यूढः तद्वितिरिति । (४) पूर्वपक्षः-उभयस्य प्रकृतत्वाविशेषात् न ज्ञायते फस्यैकस्य धर्मा आम्नाताः कस्य नेति । न चैकस्यापि कोपि विशेषो दृश्यते येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावविवेको भवेत् । तस्मादुभावपि प्रकृतिभू. तौ इति । . (५) सिद्धान्त:-समूढ एव प्रकृतिः व्यूढस्तद्वितिः। 'ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमह' इति व्यूढे श्रूयते । एतच्च तस्य विकृतित्वे एव सम्भवति नान्यथा । किंच 'यः कामयेत यहु स्यां प्रजायेयइति का. माय व्यूढो विधीयते । तथा सति नास्य क्रत्वर्थता । तस्मात् समूढस्य द्वादशाहस्य विकृतिरयमिति । पतदभिप्रेत्याह व्यूढ इति । 'व्यूढः' द्वादशाहः-'समूढस्य द्वादशा- हस्य-'विकार विकृतिः-'भवेत्। तस्माद् अहर्गणेषु समूढधर्माणा- मेवातिदेशो न ब्यूढधर्माणामित्याशयः ॥ २५ ॥ (२६) १०१५।८३-८७ स्वस्थानटार्ट लभते व्यनीका । (१) द्वादशाहविषय एव विचारो वर्तते । (२) अस्ति समूढस्य द्वादशाहस्य विकृतिर्गवामयनं संवत्सरस- प्रम् । तत्र यनीका चोदकप्राप्ता [त्रीणि अनीकानि पेन्द्रवायवशुक्रा- प्रयणरूपाणि यस्यां मियायां सा व्यनीका]-तयाच निरावृत्तया [: [द्वा- दशाहाद्यन्तयोरबोर्मध्ये दशममहः परित्यज्य ] नवसहयकान्यहानि पूरि- तानि । [ऐन्द्रवायवः-शुक्र:-प्रामयणः, पुनरेन्द्रवायवः-शुक्र-प्रा. प्रयणः पुनरेन्द्रवायवा-शुक:-अाग्रयण इत्येवमावृतिः ] ॥ ततध ·L ४१६ मीमांसानुक्रमणिका विकृती मंवत्सरसऽपि तथैव पूरयितन्यानि | उना च ध्यनीकाया मा. वृत्तिद्विधा सम्भवति-नवदिधसात्मकस्य समूहम्यावृत्तिरित्येकः प्रका• रा-नघदिवसात्मकसमूहान्तर्गवे फैकस्प दिवसस्य पुनःपुनरनुप्यानमिः त्यपरःप्रकार" (३) तत्र संशयः-द्वयोरनयोः कतरः प्रकारो न्याय्य इति । (४) पूर्वपक्षः-नवदिवसात्मकस्य समूहस्ययावृत्तिः । ऐन्द्रयाय- वग्रहानन्तरं शुमाग्रो विहितः-यावृत्तौ यदि पेन्द्रबायव आयत्येत तदा पेन्द्रयायपादानन्तयं शुक्रस्य थाध्येत । तस्मात् समूहात्मकेनेवा- घृचिन्याय्येति । (५) सिद्धान्तः-प्रहाणां स्वस्थानवृद्ध्यैव प्रायणीयोदयनीययोर. न्तरालपूर्तिर्भवति । तथाच प्रयितन्यमन्तराल नवधा विमज्य-प्रथम- भागगतेषु अहःसु पेन्द्रवाययानत्यम् निरावृत्तम्-द्वितीयमागे शुक्राप्रत्य गिरावृत्तम्-तृतीयमागे आप्रयणाप्रत्वं भिरावृत्तमित्येवंफ्रमेणानुष्ठानम् । एवं खण्डश प्रावृत्तिः । तस्मात् स्वस्थान एव वृद्धिरिति । एतदमिप्रन्याह-स्वेति । 'ज्यनीका' प्रहत्रयात्मिका-'स्वस्थाने 'वृद्धिम्' विधा प्रावृत्ति-'लभते प्राप्नोति । तस्मात् खण्डश आवृतिः, समूहात्मकेनेत्यर्थः ॥ २६ ॥ (२७) १०८८ छन्दोधिसत्या न विवर्ततेयः (१)द्वादशाहे विचारविशेषः। (२) सन्ति द्वादशाहे भक्ष-परमान-परिधि-कपालानि । तत्र च मन्त्रा आम्नाता ते च द्वादशाहविक्रतो चोदकेन प्राप्ताः ते च भक्षा- दयो गायत्रादिच्छन्दोनुसारिनाम्ना व्यवहताः । विकृतौ च छन्दसा व्यति- क्रमः श्रूयते-'गायत्रीत्रिष्टुमः, त्रिष्टुप् जगत्या, जगती गायत्र्या' इति ॥ (३) तत्र संशयः-योऽयं छन्दोव्यतिक्रमः स कि मन्त्रशब्दानामेव कार्यः उत भक्षपवमानपरिधिकपालरूपाणां तेपामर्थानामपि इति । (४)पूर्वपक्ष:--सर्वत्र व्यतिक्रमः । तेन गायत्रशदनिर्दिष्टः प्रातः- सवनीयो भतः त्रैष्टुभशब्दस्य माध्यन्दिनीयभक्षस्य स्थाने-माध्यन्दिनीयो जागतस्य स्थाने-जागतो गायत्रस्य स्थाने-इत्येव पवमानेषु परिधिषु क- पालेषु च योज्यम् । सोऽयं व्यतिक्रमोऽर्येष्विव मन्त्रशन्देवपि कार्य इति। (५) सिद्धान्त:-उदाहृते चाफ्ये अर्थानां व्यतिक्रमो नोकः, अपितु छन्दसामेव । तस्मात् मन्त्रगतानां गायत्रादिशन्दानामेव व्यतिक्रमः। म. क्षादीनां गायत्रत्याधसम्भवात् तत्तचन्दोनाम्ना व्यपदेशः प्रशंसायमेय । तस्मानार्थानां भक्षादीनां ध्यतिकम इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदमित्याह छन्द इति । 'छन्दोविवृत्त्यांग्छन्दसोव्यतिक्रमेण 'अर्थः। मतादि:-'न विवर्तते-भक्षादिरूपेऽयें व्यतिक्रमो न भवतीत्यर्थः॥२७॥ सप्ताधिका विशतिनीतयोऽत्र । स्पष्टम् । इति दशमस्य पञ्चमः। अथ दशमस्य पष्ठः पादः। [ बाधप्रसङ्गागतः सामविचारः] (१) १०६१-२ तृचे गेय भवेत् साम (१) बाधप्रसङ्गेन सामविचारः प्रस्तूयते । (२) सामान्युदाहरणम् । पयमानाज्यपृष्ठादिस्तोत्रेषु विहितं रथ- न्तर-वृहद्-वैरूपादिसाम सामाध्येतार एकस्यामृच्यधीयते । (३) तत्र संशयः-स्तोत्रमयोगकालेऽपि किमिदं साम एकस्यामृ. चि गेयम्-उत्त तृचे गेयमिति । (४) पूर्वपक्षः-अध्ययनस्यानुष्ठानार्थत्वाद् यथाध्ययनमेकस्यामेव ऋचि गेयम् इति । (५)सिद्धान्तः-'अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः प्रस्तौति द्वयक्षरेणो. तरयो” इति तिस्पु ऋक्षु प्रस्तोत्रा गातव्यो भागो निरूप्यते । तदिदं तृचस्य लिङ्गम् । पुनश्च ऋग्देवतासामदेवतासंवादे सामदेवता एकाचं द्वेचे च प्रत्याख्याय तिस्त्र ऋचोऽगीचकारेति घर्णितम् । तदपितृचस्य लिङ्गम् । अन्यच्च 'एक साम तृचे क्रियते स्तोत्रीयम्' इति पचनम् । तस्मात् तृचे साम गेयमिति । पतदभिप्रेत्याह तृच इति । 'सामा रयन्तरादि-तृचे' ऋक्त्रयस. ये-'गेयम् न त्वेकस्यामृचीति भावः ॥१॥ (२) १०६।३ कालार्य स्वदृगुच्यते । (१)सामविशेषविचार (२) रयन्तरसाम्नो योनौ 'अभि त्या शूर इति ऋषि 'स्वकाशब्दः श्रूयते-ईशानमस्य जगतः स्वर्द्रशम्' इति । अस्ति चोद्गातुः कर्तृता तृचे-'रयन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेत्-स्वदृशं प्रति पीक्षेत' इति । (३) तत्र संशया-कि स्वर्दृक्शब्दोच्चारणवीक्षणयोरङ्गाडिमायो. ऽत्र विधीयते १-उत विधीयमानसम्मीलनावधिकत्वेन स्वर्ट्स क्शन्दोच्चा. रणं निर्दिश्यत इति। ५३ मी०१० ·। मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-सम्मीलनघाफ्याद् वीक्षणवाक्यं मिन्नम् । ततो सम्मीलनाघधित्वेन उच्चारणस्यान्वयो न सम्भवति । किं च पीतेत्यत्र लिड्भवणात् विधिगम्यते । तस्मात् स्वदृकशब्दोच्चारणं वीक्षणाद्गम् , धीक्षणं चोच्चारणाङ्गमित्यताङ्गिभावोऽभ्युपेय इति । (५) सिद्धान्तः-स्वदृशं प्रतीत्यन फर्मप्रवचनीयेन प्रतिशब्देन स्थ. ईषशब्दोच्चारणस्य सम्मीलनकालविधित्वं धोत्यते । न च घाक्यं मि. नम्-'या स्वक्शब्दोधारणात् सम्मीलयेत्' इत्येवंरूपैकवाक्यतास. म्भवात् । एवं चोचरयोचोः सम्मीलनस्य धाध इति फलम्-इति । पतदभिप्रेत्याह कालेति । 'कालाय सम्मीलनस्य कालावधिष्ठापना. थम्-'स्वपशब्दः-'उच्यते' प्रयुज्यते-प्रतो न सम्मीलनोच्चारण. योरङ्गाङ्गिभाव इति भावः ॥ २॥ (३) १०६४-५ मत्यहन्न द्विसामत्वम् (१)सामविचारोवर्तते । (२) प्रकृतौ द्वादशाहे पृष्टयः पडह उत्पन्नः । तत्र परणामप्यहां क्र. मेण रथन्तर-यहद्-वैरूप-बैराज-शाकर-रैवतानि सामानि विहितानि। घितौ गवामयने यः पृष्टयः पडहरतत्र धूयते-'पृष्ठयः पडहो वृहद- थन्तरसामा इति ॥ चोदनप्राप्तयोरपि वृहद्रयन्तरयोः पुनर्पिधानात् पै- रूपादिनिवृत्तिः॥ (३) तत्र संशयः-शिष्यमाणं गृहद्रथन्तरसामद्वयं किं प्रत्यहं फत. व्यमुत केचिद् अहःसु वृहत पुचिद्रयन्तरम् इति । (४) पूर्वपक्षः--'यहद्रथन्तरसामा' इत्यत्र द्वन्द्वगर्भ यहुवाहो सा. मनोः साहित्यं प्रतीयते । ततः प्रत्यहं सामद्वयमिति । (५) सिद्धान्त:--पडहे सामद्यस्य साहित्यमित्येवार्थो 'वृहद्रय. न्तरसामा पडह' इत्यस्माद्वाक्याद् गम्यते । प्रकृतौ च साम्नां पर- स्परनिरपेतत्यादिहापि द्वयोः साम्नोः परस्परनरपेक्ष्यमेव । तस्मात् केपुचिदहस्सु एक साम केपुचिदपरम् , न सर्वेषु सामद्वयमिति । एतद्भिप्रेत्याह प्रतीति । द्विसामन्य सामयप्रयोगः-'प्रत्यहम्। स. वैषु प्रहामु न भवतीति सम्बन्धः ॥ ३ ॥ (४) १०१६॥६-१२ नैकादशिनमन्वहम् । (१) बापारिदेशाविन्तनुपाते पवितसदशा। (२) द्वादशाहे श्रूयते-'एकादशिनान् प्रायणायोदयनीययोरतिरा प्रयोरालमेरन्। इति । (३) तत्र संशयः-किमेकादशापि पशयः प्रायपीये कर्तव्या, त ए: .

·मीमांसामण्डनमण्डिता । ५१९ वैकादश पुनरुदयनीये-प्रथया एकादशानां केचित्मायणीये केचिदुदय- नीये इति । (४) पूर्वपतः-एकादशापि प्रायणीये--पुनस्त एवोदयनीय भव. न्ति । प्रायणीयोदयनीययोरुभयोरपि प्राधान्यात् प्रतिप्रधानं चाङ्गावृत्ते- ाय्यत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-वचनान्तरेण विहितानामेकादशानां प्रकरणेन द्वा- दशाहाङ्गत्वे सिधे देशाकाक्षायां तान् पशूनुद्दिश्य प्रायणीयोदयनीयौ देशत्वेन विधीयते । तस्मान्न तयोः प्राधान्यम् । एवं च सति यया शतं दे. यदत्तयशदत्तयोःयताम्' इत्यत्र शतस्य कश्चिद् भागो देवदत्ताय कश्चिद् यज्ञदत्ताय दोयते-तथैव 'प्रायणीये पञ्च उदयनीये च पद' इत्येवरूपेण विभागेन पशवः कर्तव्या इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'एकादशिनम्' एकादश पशून्-'अन्वहम्' प्रायणीयोदयनीययोरुभयत्रावृत्त्या-'न'-'कर्तव्यमिति शेषः॥ ४ ॥ (५) १०।६।१३-१४ पृष्ठमेकं विश्वामिति (१) सामविचारः। (२) इदमाम्नायते-'विश्वजित् सर्वपृष्ठ' इति । पड़हे पद्सु अहा- सु क्रमेण 'रयन्तरम्-गृहद्-वैरूपम्-वैराजम्-शाकर-रैवतम्। इत्येतैः पभिः सामभिः पृष्ठस्तोत्रं निष्पादितम् । तान्येतानि सर्वाणि पृष्ठसामा- नि यस्मिन् विश्वजिति स भवति सर्वपृष्ठः। (३) तत्र संशयः--माध्यन्दिनपवमान-मैत्रावरुण-साम्नोरन्तरा. लरूपे देशे किं सर्वाणि पृष्ठसामानि कार्याणि-उत पकस्य पृष्ठदेशे अ. न्येपामन्यति । (४) पूर्वपक्षः-पृष्ठकार्ये वर्तमानस्य सर्वस्य अयं देश उक्तः । त. स्मात् सर्वाणि तत्र कार्याणि इति । (५) सिद्धान्त:-बचनेन देशविशेषः साम्नां व्यवस्थाप्यते-'पच- माने रथन्तरं करोति, आर्भवे वृहत् , मध्य इतराणि-वैरूपं होतुः, पृथं वैराजं ब्रह्मसाम, शाकर मत्रावरुणसाम, रैवतमच्छावाकसामः इति । वचनं हि न्यायादलीयः । एवं च एकस्य पृष्ठकार्ये निवेशोऽन्येपामन्यत्र परिसामकार्ये इति। पतदभिप्रेत्याह पृष्ठमिति । 'विश्वजिति'--'एकम् एव-~~'पृष्ठम्:-- एकस्यैव साम्नः पृष्ठकायें निवेशः, अन्येषां तु सामकार्य इत्याशयः ॥६॥ (६) १०६।१५-२१ चैरूपं पृष्ठसाधनम् । -(१)सामयिचारः।

·- प ४२० 1 मीमांसानुकमणिको (२) दमाम्नायते-उक्थ्यो चैकपसामा' इति । (३) तत्र सन्देहः-कि चैरूपं रस्ने क्रती निविशते-उत केलं पृष्ठकार्य इति । (४) पूर्वपतः--'वैरूपसामा उपयः इत्यत्र ,वैवपं साम यस्मिन 'उपथ्ये कतौ स-इत्येवंरूपस्य सम्बन्धस्य प्रतीयमानत्वात् कृत्स्ने एप मतौ वैरूपस्य निवेश इति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ 'रथन्तरसामा 'यहरसामा इत्येवंविधस्य निर्देशस्य पृष्ठविषयत्यदर्शनात् अत्रापि तनिर्देशन पृष्ठकायें एव वैरूपस्य नियेशः-फतुसम्बन्धश्च पृष्ठद्वारेणैवेति । एतदभिप्रेत्याह घेरूपमिति । 'धैरूप साम-'पृष्ठस्य एवं 'साधनम्" निष्पादकमङ्गं भवति–तस्मात् पृष्ठकार्ये एव तस्य निषेशो न कृत्स्ने क. तावित्याशयः ॥६॥ (७) १०६।२२-२३ स्तोमस्यैव त्रिचं स्यात् (१)सामर्विचारः। (0) एव श्रूयते-'प्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमः' इति । (३) तत्र सन्देहः-किं त्रिवृत्यमग्निष्टुति फतौ सपु साधनेषु नि. "विशते-उत स्तोममात्रेण सम्बध्यते इति । (४) पूर्वपक्षः-त्रिवृद्जरित्यादौ त्रिवृच्चन्दस्य धैगुण्यवामित्व. दर्शनात् अत्रापि तुसाधनेषु या या सङ्ख्या धूयते सा सर्वा निवृत्त्वेन विक्रियते इति । (५) सिद्धान्तः-अवयवव्युत्पत्त्या यद्यपि निवृच्छन्दस्बैगुण्याची तथाऽपि घेदे रूढया स स्तोमवाची एव । तस्मात् स्तोममात्रसम्यन्धि त्रिवृरवमिति । एतदभिप्रेत्याह स्तोमस्येति । 'निवृत्य त्रिवृदितिनिधः-स्तोमस्य' पवा 'स्यात्-न तु सर्वेषां तुसाधनानामिति शेषः ॥ ७॥ (E) १०६।२४-२५ द्वैपृष्ठमुभयश्रुतौ । (१) सामविचारः। (२) सन्युमयसामानः फतवा-'संसप उभे कुर्मात्', 'अभिजिता.. घेकाह उभे यहद्रयन्तरे कुर्यात् इति । (३) तत्र सन्देहः-किं वृहद्रयन्तरे विभक्ते भवतः-एक पृष्ठस्तुती इतरत् अन्यस्तुतौ-उत समस्ते उभे पृष्ठस्तुसायेवेति । (४) पूर्वपदः-प्ररतो यूहद्रयन्तयोरेकेनैव पृष्ठं साधितम् । इहापि . .

·मोमासामण्डनमण्डिता। ४२१ घोदकेन अन्यतरेण पृष्ठं साधनीयम् । तस्मात् हे सामनी विभक्त भ- चतः इति । .(५) सिद्धान्तः-प्रकृतिवदन्यतरस्य विकल्पे पुनर्विधानं व्यर्थ स्यात् । तस्मात् समस्ते समुच्चीयेते इति । एतदभिप्रत्याह द्वैटष्ठमिति । उभयश्रुतौ' उभयसामनि यागे-'द्वैपृ. छम्' हे पृष्ठे इति छैपृष्ठम्-द्वयोरेव साम्नोः समुच्चयेन प्रयोगो न विक- ल्पनेत्याशयः॥८॥ (8) १०६।२७-२८ पडहान्ते चाशनं स्यात् (१)प्रासङ्गिको विचारः। (२) पृष्ठ्यः पडहो द्विविधः । प्रकृतौ द्वादशाहे-'प्रिवृत्-पञ्चदश:- सप्तदशः एकविंशः-त्रिणवः-त्रयस्त्रिंशः' इत्येतैः पभिः स्तोमैयुक्तान्य. हानि पड् विहितानि । सोऽयं त्रयस्त्रिंशान्तः पडहः । कचिद् विकृती व्यत्यासेन श्रादौ प्रयस्त्रिंशोऽन्ते निवृत् इति प्रयस्त्रिंशादिः पडहः ॥ मधु- भोजनं चात्र चोदकेन प्राप्तम् । तच्च प्रकृतौ त्रयस्त्रिंशानन्तर कृतम् । (३) तत्र सन्देहः-विकृतावपि किंत्रयस्त्रिंशानन्तरमेव कार्यमुत प- डहान्ते इति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तस्य प्रयस्त्रिंशानन्तरभोजनस्थ परित्यागे मानाभावात् तथैव प्रयस्त्रिंशान्ते एव भोजनमिति । (५) सिद्धान्तः-'सस्थिते पडहे मध्याशयेद् घृतं या' इति पडहस्य समाप्तावेच प्रकृतौ भोजनस्य विहितत्वाद्विकृतावपिपडहान्त पवाशनमि- ति। प्रकृतौ प्रयस्त्रिंशोऽन्त्यो विकृतौ तु त्रिवृदेवान्त्यः :-अत एकत्र त्रयनि- शान्ते इतरत्रत्रिवृदन्ते इतिनोचितम् । उभयगपिपडहान्ते एव भोजनमिति। एतदभिप्रेत्याह पडिति । 'पडहान्ते' यया प्रकृतौ तथैव विकृतावपि पडहस्य 'अन्ते' समाप्तौ एव-'प्रशना भोजनम् मधुनो घृतस्य या-'स्या- स्' इति सम्बन्धः ॥९॥ (१०) १०१६।२६-३० नात्तिरशनस्य तु । (१) पूर्व विचारसर (२) 'श्रावृत्तं पृष्ठमुपयन्ति' इति धूयते । तथाच पडहावृत्तौ स्तो- प्रादीन्यावृत्तानि भवन्ति । (३)तष संशयः-किं मधुभोजनस्थाप्यावृत्तिरुत नेति । (४) पूर्वपतः :-यया स्तोत्रादीनामावृत्तिस्तथा भोजनस्यापि भवतीति । (५) सिद्धान्त:-समाप्ते पडहे भोजन विहितम् । समाप्तिश्च नाम ·. ४२२ मीमांसानुक्रमणिका पडहविशेषन्यापारोपरमः । अतः पडहावृत्तावपि श्रावृत्तेरन्ते एव भोजनम् । तस्मानावृत्तिसम्भयो भोजनस्य इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'प्रशनस्य मधुभोजनस्य-'तु' 'श्रावृत्तिः पुन• रनुष्ठानम्-'न' भवति-पडहस्यावृत्तावपीति शेषः॥ १० ॥ (११) १०१६।३१ प्रतिमासन्तदारत्तिः (१) पूर्वविचारशेपः तदपवादरूपः । (२) गवामयने श्रूयते-'चत्वारोऽभिप्लवाः पडहा:-पृष्ठ्यः पाहः समासः स द्वितीयः स तृतीयः स पञ्चमः-इति षडहपञ्चकरूपो 'मासः। तत्र च चोदकेन पडहस्यान्ते मधुमोजन प्राप्तम् । (३) तन सन्देहः-उक्तः पडहपश्चफरूपो मासो यदा आवय॑ते तदा किं प्रतिमासं मधुभोजनस्यावृत्तिरुत सपाम्मासानामन्ते इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन सर्वेपामन्ते-न प्रतिमासमिति। (५) सिद्धान्तः--प्रतिमासं समाप्तानां पडहानां पृथक्त्वात् भोजन मपि प्रतिमासमावर्तनीयमिति । पतदभिप्रेत्याह प्रतीति । 'प्रतिमासम्' मासस्य अन्ते-'तस्य' मधु. भोजनस्य-'आवृत्ति' भवेदिति सम्बन्धः ॥ ११ ॥ (१२) १०६।३२-३३ दीक्षितः माश्यते मधु । (१) पूर्वाधिकरणशेपः। (२) सत्रात्मफे द्वादशाहे श्रूयते-'संस्थिते पृष्टये पडहे मध्याश- येत्' इति । (३) तत्र संशयः-सनिमिर्मधु भतणीयं न चेति । (४) पूर्वपक्ष:- भक्षणीयम्-त्रियां दीक्षितत्वेन ब्रह्मचारित्या. -ब्रह्मचारिणश्च मधुमासप्रतिषेधात् इति । (५)सिद्धान्तः-उक्तनिषेधः पुरुषार्थः । सो मधुभक्षणं प्रत्यर्थम्। ततो विषयभेदः । तस्मात् भतणीयमिति । एतदभिप्रेत्याह दीतितैरिति । 'दोदितः सनिमि:-'मधु'-'प्राश्यते इति सम्बन्धः ॥ १२॥ (१३) १०६।३४-४४ न मानसमहार्भन्नम् (१)द्वादशाहविचारो वर्तते । (२) द्वादशाहे मानसाहणं श्रूयते-'प्रनया त्वा पृथिव्या समुद्र सया प्रजापतये त्या जुष्टं गृहामीति मानसं प्राजापत्यं गृहाति' इति ।. स्यार्थ:-'पृथिवीपात्रम् , समुद्रः सोमः, प्रजापतिर्देवता, एवविशिष्टस्य प्र. हणे मनः साधनम्-तदिदम्मानसमितिः । 4 ·मीमांसामण्डनमरिडता। ४२३ (३) तत्र संशयः-किमिदम्मानसमह द्वादशाहाद् मिनमुत तदा तर्गतमयति। (४) पूर्वपक्षः-एतद् द्वादशाहेभ्यो भिन्नं त्रयोदशेऽहनि कर्तव्यो यागविशेषः। 'बादशाहेन हृतरसानि छन्दांसि मानसेनाप्यायन्तिः इति पाक्याद् द्वादशाहानन्तरमेव कर्तव्यम्मानसमिति घोत्यते ॥ व्यपदेशभेदो. ऽपि श्रूयते-'वाग वै द्वादशाहः, मनो मानसम्' इति । (५) सिद्धान्तः-द्वादशाहे एव दशमस्याह्नोऽहं भवति मानसम् । 'एष वै दशमस्याह्नो विसगों यन्मानसम्' इत्येषा श्रुतिर्दशमाहोऽहम्मा- मसमिति बोधयति । एवमङ्गत्वेऽपि मानसेनाप्यायनोक्तिः सङ्गच्छते । त- स्मात् द्धादशाहाहमेव मानसमिति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'मानसम्' अहः 'न' भिन्नम्'-द्वादशाहादिति शेपा ॥ १३ ॥ (१४) १०।६।४५-५० सत्रं स्याद् बहुकर्तृकम् । (१)द्वादशाहस्य सत्रविशेषस्य प्रसङ्गेन सामान्यतः सत्राणिचिन्त्यन्ते। (२) सन्ति सत्राणि ज्योतिष्ठोमस्य विकृतयः। (३) तत्र संशयः-किमेककर्तृकाणि उत बहुकर्तृकाणीति । (४) पूर्वपतः-प्रकृतिवत् एककर्तृकाणीति । (५) सिद्धान्तः–'सत्रमासीरन्। 'सत्रमुपेयुः' इत्येवं बहुवचनान्ताः श्रूयन्ते सत्रविधयः । तस्मात् बहुकर्तृकाणीति । एतदभिप्रेत्याह सत्रमिति । 'सत्रम्' द्वादशाहादिकम्--'बहुफर्तृकम्। बहवः कर्तारोऽनुष्टातारो यजमाना पस्मिन् तत् एवम्भूतं-'स्यात्'-न तु प्रकृतिवदेककर्तृकमिति भावः ॥ १४॥ (१५) १०६१५१-५८ ऋत्विजस्त्विह नान्ये स्युः (१) सत्रविचारोवर्तते । (२) सन्ति सत्राणि । तानि च बहुकर्तृकाणीति स्थितम् । (३) सत्रेषु पुनः संशयः-किं सत्रिणो यजमाना एव ऋत्विजो भयल्लि-रत तेभ्योऽपे ऋत्विज फर्तच्या ति। (४) पूर्वपक्षः-ज्योतिटोमे यजमानाद् व्यतिरिक्ता एव ऋत्विजः । तदनुसारेण सत्रेवपि तथैवेति । (५) सिद्धान्तः–'ये यजमानास्त एव ऋत्विजः इति प्रत्यक्षवच. नम् । 'प्रदक्षिणानि सत्राणि' इति दक्षिणाराहित्यमपि श्रुतम् । तस्माद् यजमाना पर विजः सप्विति । एतदभिप्रेत्याह ऋत्विज इति । 'ह' सपु-'ऋत्विजः'-'भन्यो ·मीमांसानुक्रमणिका . - यजमानेभ्यो व्यतिरिक्ताः-न' स्युः अपि तु य एव यजमानास्त एवं विज इत्याशयः॥ १५॥ (१६) १०६५६ सत्रं स्याद् द्वादशाहकम् । (१) सत्रपिचार एवं वर्तते । (E) अस्ति द्वादशाहः तत्र च वर्तते सत्रम् । (३) तत्र सन्देहः-द्वादशाहवर्तिनः सत्रत्वं युक्तम वेति । (४) पूर्वपक्षः-द्वादशाहो ज्योतिष्टोमस्य विकृतिः । न च तत्र स. प्रलक्षणलक्षितत्वम् । तस्मान द्वादशाहगतस्य सनत्यमिति । (५) सिद्धान्तः-द्वादशाहस्य सत्रत्वमेव । तथाहि-'भासते. 'उ. पयन्ति' इत्यादि चोदनास्वरूपं यजमानबहुत्वं च स तदेव द्वाद. शापि इति । एतदभिप्रेत्याह-सत्रमिति । 'बादशाहकम्' द्वादशाहयागा-'सत्र' सत्रलक्षणलक्षितं-'स्यात्' भवेत्-श्रासनोपायिचोदनया यजमानयहु- त्येन च लक्षितत्वादित्याशयः ॥१६॥ (१७) १०६।६० महीनोऽपि भवेदेवम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अस्ति द्वादशाह:-अस्ति तवाहीनोऽपि । (३) तत्र संशयः-द्वादशाहपतिनः अहीनत्वं युक्तंन येति । (४) पूर्वपक्षः-द्वादशाहस्थाहीनलक्षणलक्षितत्यामाधान युक्तं ता- तिनोऽहीनत्यमिति । (५) सिद्धान्तः-'यजति इति घोदनास्यरूपं यजमानसबपानिय. माभावधाहीनलक्षणम् । तदेतद् घर्तत पप द्वादशाहपृत्तिषु कतिपयेषु या. गेपु द्विरात्रादौ । तस्माद् युक्तमहीनाभिधानं बादशाहस्पेति।। पतदभिप्रेत्याह अहीन इति । 'अहीना 'अपि 'एयद्वादशादर्व- 'स्यात्' । अहीनलक्षणमपि द्वादशाहे पर्तत एयेत्याशयः। तथाच 'मासीरन्। 'उपेयुः-इत्यादि चोदनास्यरूपं यहय एय यज. माना इति नियमश्च सत्रलक्षणम्-'यजति' इति चोदनास्वरूपं यजमा. नयहुत्वनियमामायधाहीनलक्षणम्-अयमेव च भेदः सत्राहीनयोरिति तात्पर्यमधिकरणद्वपस्येति ध्येयम् ॥ १७॥ (१८) १०६६१-६७ दक्षिणा सकृदश्रुतेः । (१)सत्रविशेषविचारो पर्तते । (२) अस्ति द्वादशाहस्य विकृतिषु एकादशरात्रः पोएडरीफ्यागः। सत्र दक्षिणा विहिता- प्रयुतं पुण्डरीके दयात् अश्वसहस्रमेकादम्पति ·मीमासामण्डनमण्डिता। •४२५ (३) तत्र सन्देहः-किमियं दक्षिणा एकादशसु दिनेषु प्रत्यहं दा. तन्या उत सहदेव कर्मान्ते इति। (४) पूर्वपक्षः-प्रतिदिनकर्तव्यं कर्म प्रधानम् । दक्षिणा च कर्मा हुम् । प्रतिप्रधानं च अङ्गमावर्तनीयम् । तस्मात्प्रत्यहं दक्षिणादानमिति । (५) सिद्धान्त:-एकादशदिनव्यापी समस्तेतिकर्तव्यतासम्पन्न ए. क एव यागः पोएडरीकः । तस्य न प्रत्यहं समाप्तिरपि तु एकाद. शदिनावसाने एव । कर्मान्ते च दक्षिणा । तस्मान प्रत्यहं दक्षिणाऽपि तु सकृदेव कर्मान्ते इति । एतदभिप्रेत्याह दक्षिणेति । पौण्डरीकयागे 'दक्षिणा 'सकत' एकवार- मेय कर्मान्ते दातव्या, न प्रत्यहम्-कुतः-'अश्रुतेः' यस्मात् पौण्डरीकया. ग. कर्म समुदायः-प्रत्येक समुदायिनामहरूपेण च दक्षिणा न श्रूयते इति भावः॥ १८॥ (१६) १०१६।६८-७१ विभज्य नयनं तस्याः (१) पूर्वाधिफरणशेषः। (२) पौराडरोफस्य प्रकृतौ-"माध्यन्दिने सपने दक्षिणा नीयन्ते' इति दक्षिणाया नयनादिरूपसंस्कार. श्रयते । स च चोदकेन पौण्डरीके.. ऽपि प्राप्तः । दक्षिणाया दानं च पौण्डरीके सकृदेवेति समधिगतम् । (३) तत्र सन्देह -कि गवायुतादिरूपाणां सर्वासा दक्षिणानां का. न्येन नयनं प्रत्यहम्-उत सकृदेव नयनम्-उत प्रविभज्यकैकस्य प्र. त्यहं नयनमिति। (१) पूर्वपतः-समस्तदक्षिणाद्न्यस्यैकत्वात् समस्तस्य स्नस्य सकृदेव नयनम् । तच्च प्रत्यहं पा स्यात् कर्मान्ते चेत्यैच्छि. धमिति । (५) सिद्धान्तः-द्वादशाहे त्वन्यहं विभज्यैव दक्षिणानयनं भवति । तस्मात् तस्य विकृते पौण्डरीकेऽपि तथैव फतन्यमिति । एनदभिप्रेत्याह विभज्येति । तस्याः दक्षिणाया:-'नयन' नयनादिसं. स्कार:-'विभज्य दिनानुदिनमेकैवं प्रति वर्तव्यमिति शेषः । एवं च सति दशसु श्रहःसु गवामेकैकसहस्रम् एकादशे चाहि अश्वसहस्रम्-नेतन्य. मिति भावः॥ १९॥ (२०) १०६१७२-७५ यावदर्य मनाचः। (१) प्रासनिको विचारः । (२ पचचित कर्मविशेपे धूयते-'मनोर्कचः सामिधेन्यो भव- न्ति' इति । ५४ मी० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका णैवेति । (३) तर सन्देहः-कि यापत्य ऋचः मनुप्सम्यन्धिन्यस्ताः सः सामिधेनीपु प्रयोक्तव्या उत काचिदेवेति । (४) पूर्यपक्ष:-विशेषाश्रवणात्सर्या मनुलिझा ऋचः प्रयो. तव्या इति। (५) सिद्धान्तः-अग्निसमिन्धनमेय सामिधेनीना कार्यम्-- यायतीभिः सिध्यति तायत्य पध प्रयोक्तव्या न सर्याः । प्रस्तौ च पञ्च. दशभिरेय ऋग्मिरग्निसमिन्धन सिध्यति । तस्मादत्रापि पञ्चदशैव प्रयो. कन्या इति। एतदभिप्रेत्याह यादिति । 'मनोच' या विकृतौ विहिताता:- 'यायदर्थम्। प्रयोजनानुसारेण यावतीभिरग्निसमिन्धनरूपोऽर्थः सिध्यति तावत्य एव-प्रयोक्तव्या न सर्या मनुलिङ्गा इति शेषः ॥ २० ॥ (२१) १०६७६ मानोपाहरणे वस्त्रे (१) प्रासङ्गिको विचार । (२) ज्योतिष्टोमे सोमस्य मानम् उपाहरणं चाम्नातम् । (३) तत्र संशयः-विमेते येन केनापि साधनेन कायें उत पस्ने. (४) पूर्वपक्ष:-प्रयन्नविशेष विनैव यत्किञ्चिल्लभ्यते साधनं तेनैव कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्त:-'वाससि मिनोति याससा चोपाहरति' इति प्रत्यक्षं श्रूयते । तस्मात् वस्त्रे एव मानम्, वस्त्रेणैथोपाहरणमिति नि. यम इति । पतदभिप्रेत्याह मानेति । 'मानोपाहरणे' मानं च उपाहरणं च-'य. स्त्री वस्त्रेणेव साधनेन कार्य इति भायः ॥ २१ ॥ (२२) १०६७७ पृथग वस्त्रमहर्गणे । (१) पूर्वाधिकरणशपः। (२) अस्ति द्वादशाहोऽहर्गणः । तत्र चोदकप्राप्तमुपाहरणम् । (३) तत्र संशयः-किमेतदुपाहरणार्थमन्यद् यस्त्रं प्रत्यहं सम्पा. दनीयमुत नेति। (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तादन्यस्य पाससोऽनुक्तत्वान्न प्राधम. न्य घास इति। (५)सिद्धान्तः-द्वादशदिनेषु प्रत्यहं सोमस्योपाहरणं चोदकमाप्त भयति । तच्च प्रत्यहं घसभेदमन्तरेण न सम्भवति । तस्मात् वस्त्रान्तरं सम्पादनीयमिति । य ·४२७ . मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह पृथगिति । 'अहर्गणे' द्वादशाहे-'पृथग अन्यत्-'व. स्त्रम्' उपाहरणार्थ सम्पादनीयम्प्रत्यहमिति शेषः ॥ २२ ॥ (२३) १०६७८-७९ हरणार्थ पृथग् वासः (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) प्रत्यहं वस्त्रं सम्पादनीयमित्यवगतम् । (३) तत्र संशयः-कि मानार्थ सम्पादनीयमुतोपाहरणम्प्र. ति इति । (४) पूर्वपतः-प्रकृतौ मानोपाहरणार्थमेक एव वास उपादीयते । तस्मादिहापि उभयार्थ पृथगवस्त्रं सम्पाद्यमिति । (५) सिद्धान्तः-उपाहरणार्थमेव सम्पादनीयं वस्त्रान्तरम् । यदा प्रयोजनं तदेव साधनं सम्पाद्यते । उपाहरणाय च वस्त्रान्तरस्य प्रयोज. नम् । तस्मादुपाहरणार्थ तस्यैव काले सम्पादनीयमिति । एतदभिप्रेत्याह हरणेति । 'पृथक्' अन्यत्-'पास' वस्त्रं-यदुपा. देयत्वेन सिद्धम्पूर्वाधिकरणे-तत्-'हरणार्थम्' उपाहरणार्थमेव नतु मानार्थमपि । तस्मादुपाहरणार्य सम्पादनीयमिति भावः ॥ २३ ॥ त्रयोविंशति नीतयः। स्पष्टम् । इति दशमस्य षष्ठः। अथ दशमस्य सप्तमः । [वाधप्रसङ्गागतः प्रकीर्णविचारः]. (१) १०७१-२ पशौ हविः स्यात् पृथगङ्गमङ्गम् । (१) प्रासह्निको विचारःप्रवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टामे पशुरग्नीयोमीयः । (३) तत्र संशयः-कि कृत्स्नः पशुरेकं हविरुत प्रत्यङ्गम् भिन्न हविरिति। (४) पूर्वपक्षः-करस्नः पशुरकं हविः । अग्नीपोमदेवतां प्रति देय- द्रव्यत्वेन पशुश्चोदितः-न च हृदयादि पशोरगं साक्षात् 'पशुः' भवति इति। (५) सिद्धान्तः–'हदयस्यानेऽवद्यति, अथ जिह्वाया' इत्यादिना हृदयाद्यगानामवदानानि पृथगाम्नायन्ते । अवदानं च हविष्ठप्रयोजका संस्कारविरोपः-पुरोडाशादौ हविपि होतुमयदीयमानत्यदर्शनात् । ह.

·४२६ मीमांसानुक्रमणिका (३) म सन्देहः-कि यायाय ऋचः मनुसम्यन्धिन्यस्ता: सत्राः सामिधेनीपु प्रयोक्तव्या उत काश्चिदेवेति । (४) पूर्वपक्षः-विशेषाश्रयणात्सर्या मनुलिङ्गा ऋचः प्रयो. क्या इति । (५) सिद्धान्तः-अग्निसमिन्धनमेष लामिधेनीनां कार्यम्--तक याघतीमिः सिध्यति तावत्य पय प्रयोक्तव्यान सर्याः । प्रहलो च पञ्च. दशभिरेघ ऋग्मिरग्निसमिन्धनं सिध्यति । तस्मादत्रापि पञ्चदशैव प्रयो. कव्या इति। एतदभिप्रेत्याह यायदिति । 'मनोच' या विकृतौ विहिताता:-- 'याघदर्यम्' प्रयोजनानुसारेण यायनीभिरग्निसमिन्धनरूपोऽर्थः सिध्यति तावत्य एव-प्रयोक्तव्या न सर्या मनुलिगा इति शेषः ॥ २०॥ (२१) १०१६७६ मानोपाहरणे वस्त्रे (१)प्रासङ्गिको विचारा। (२) ज्योतिप्टोमे सोमस्य मानम् उपाहरणं चाम्नातम् । (३) तन्त्र संशयः-किमेते येन केनापि साधनेन कार्य उत घस्ने. णैवेति (४) पूर्वपक्ष:-प्रयन्नपिशेष विनय यत्किञ्चिल्लभ्यते साधनं तेनैव कर्तव्ये इति । (५) सिद्धान्त:-'बाससि मिनोति वाससा चोपाहरति' इति प्रत्यक्षं थूयते । तस्मात् पस्ने एव मानम् , घस्नेयोपाहरणमिति नि. यम इति । पतदभिप्रेत्याह मानेति । 'मानोपाहरणे मानं च उपाहरणं च--'य. स्त्र' घस्त्रेणेव साधनेन कार्य इति भायः ॥ २१ ॥ (२२) १०६।७७ पृथग वस्त्रमहर्गणे । (१) पूर्वाधिफरणशंपः। (२) अस्ति द्वादशाहोऽहर्गणः । तत्र चोदकप्राप्तमुपाहरणम् । (३) तत्र संशयः-किमेतदुपाहरणार्थमन्यद् वस्त्रं प्रत्यहं सम्पा. दनीयमुत नेति। (४) पूर्वपतः-चोदकप्राप्तादन्यस्य वाससोऽनुक्तत्वान्न ग्राह्यम. न्यद् घास इति। (५)सिद्धान्तः-द्वादशदिनेषु प्रत्यहं सोमस्योपाहरणां चोदकप्राप्त भयति । तच्च प्रत्यहं घस्त्रभेदमन्तरेण न सम्भवति । तस्मात् यस्त्रान्तरं सम्पादनीयमिति । .

·४२७ . मीमांसामण्डनमण्डिता। एतदभिप्रेत्याह पृथगिति। 'अहर्गणे' द्वादशाहे-'पृथग' अन्यत्-'य. स्त्रम्। उपाहरणार्थ सम्पादनीयम्प्रत्यहमिति शेषः ॥ २२ ॥ (२३) १०६७८-७६ हरणार्थ पृथग् वास: (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) प्रत्यहं वस्त्रं सम्पादनीयमित्यवगतम् । (३) तत्र संशयः-किं मानार्थ सम्पादनीयमुतोपाहरणम्प्र- ति इति । (४) पूर्वपतः-प्रकृतौ मानोपाहरणार्थमेक एव वास उपादीयते । तस्मादिहापि उभयार्थ पृथगवस्त्रं सम्पाद्यमिति । (५) सिद्धान्तः-उपाहरणार्थमेव सम्पादनीयं वस्त्रान्तरम् । यदा प्रयोजनं तदेव साधनं सम्पाद्यते। उपाहरणाय च वस्त्रान्तरस्य प्रयोज. नम् । तस्मादुपाहरणार्थ तस्यैव काले सम्पादनीयमिति । पतदभिप्रेत्याह हरणेति । 'पृथक्' अन्यत्-यासः' वस्त्रं-यदुपा. देयत्वेन सिद्धम्पूर्वाधिकरणे-तत्-'हरणार्थम्। उपाहरणार्थमेव न तु मानार्थमपि । तस्मादुपाहरणायैव सम्पादनीयमिति भावः ॥ २३ ॥ त्रयोविंशति नीतयः। स्पष्टम् । इति दशमस्य षष्ठः। अथ दशमस्य सप्तमः । [ वाधप्रसङ्गागतः प्रकीर्णविचारः]. (१) १०७१-२ पशौ हविः स्यात् पृथगङ्गमङ्गम् । (१) प्रासङ्गिको विचारप्रवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टामे पशुरग्नीयोमीयः। (३) तत्र संशयः-किं कृत्स्नः पशुरेकं हविरुत प्रत्यङ्गम् भिन्न हविरिति । (४) पूर्वपक्षः-करस्नः पशुरेकं हविः । अग्नीपोमदेवतां प्रति देय. द्रव्यत्वेन पशुश्चोदितः-न च हृदयादि पशोरगं साक्षात् 'पशु:' भवति इति । (१) सिद्धान्तः–'हदयस्याग्रेऽवद्यति, अथ जिह्वाया' इत्यादिना हृदयाघगानामवदानानि पृथगाम्नायन्ते । अवदानं च हविष्णुप्रयोजका संस्कारविरोषः-पुरोडाशादौ इविपि होतुमयदीयमानत्वदर्शनात् । ह.

·५२८ मीमासानुपमणिका विशन्दश्च 'हयते इति हयि' इति व्युत्पत्या होमयोग्यं द्रव्य घूते । तस्मा. त्प्रत्यङ्ग भिन्न हविरिति । एतदमित्याह पशारिति । 'पशो' अग्नीपोमोये-'अहम् अङ्गम्' प्र त्यगम्-'पृथर भिन्न-'हयि' होमद्रन्य-'स्यात् । न च स्नस्य पशो रेक्हविष्ट्यमित्याशय ॥१॥ (२) १०७३-९ तस्यावदेयं हृदयादि नान्यत् । (१) हनिष्ठचिन्तर वर्तते । (२) पशो प्रत्यङ्ग हनिर्मिनमिति स्थितम् । (३) तत्र संशय -किं येन केनचिदनेन हविषा यागो निर्वर्तनीय - उत सर्वरङ्गरपदातन्यम्-उत यान्युक्तानि एकादश हृदयादीन्यानि तेरेव नान्यैरिति । (४) पूयपक्ष - अनिर्दिष्टविशेषेण येन केनचिदगेन यथेच्छ याग कार्य इति । अथवा सवरलैरवदातव्यम् कृत्स्नस्य पशोई विष्ट्वात् कस्याप्यनस्य परित्यागे मानाभावात् इति । (५) सिद्धान्त -विशेषेणोक्तहृदयादिभिरवैकादशभिर्याग कर्तव्य । अन्येषामड्गाना परिसहयात गात् । श्रसाधड्गाना प्रतिषेधोऽपि श्रूयते 'नासयोरयद्यति न शिरस' इति । एतदभिप्रेत्याह तस्येति । 'तस्य' पशो --'हृदयादि एव अङ्ग-'हृदय- स्याग्रेऽवद्यति-अथ ग्रीवाया' इत्यादिनोक्तमेर-'श्रदेय' हनिरर्थमिति शेष -'न' 'अन्यत्' अङ्गम् , अंसादि । ततश्च प्रसादीनां परिसड्येति तात्पर्यम् ॥ २॥ (३) १०१७'१०-११ व्यङ्गैर्यनेतेति न यागशेपैः [युरिति पाठान्तरम् ] (१) हविर्विचारो वर्तन । (२) अग्नीपामोये पशौ श्रूयते- 'व्यङ्गे स्विष्टकृत यजति' इति । (३) तत्र सशय -कि योगशपस्त्रिभिरङ्गै स्विष्टद् यष्टव्य उत अयोगशेपै. इति । (४) पूर्वपत -प्रकृतौ ज्योतिष्टोमे यागशेषैरेव स्विटरुद्धोमो भवति । तस्मादिहापि विस्तौ तथैर स्यात् । ततश्च यागाना हृदया दीनाममाना यै कैश्चित् प्रिभिरयोगशपभूत स्विष्टकद् होतव्य इति । (५) सिद्धान्त –'दाष्ण मार्धादन समयद्यति, गुदस्य मध्यत , थोण्या जघनत' इत्यत्र हृदयाघेकादशभ्याऽन्यान्यवाङ्गानि श्रोणि स्विष्ट कृते समानायन्ते । न चैतपा त्रयाणामुपयोग कुत्रापि यागे पूर्व स्तो येनैतानि यागशपााण भवयु । तस्मादयागशपैरेवा होंतन्य स्थिरदिति।

·इत्याशयः ॥३॥ मीमांसामएडनमण्डिता । ४२९ एतदभिप्रेत्याह व्यङ्गैरिति । 'व्यङ्गैः यजेत' 'इति' वाक्येन विहितो यः स्विष्टकद् होमः स-'यागशेषैः पूर्वयागस्य शेषभूतैः हृदयादिभिः- 'न' कर्तव्यः अपि तु प्रयागशेपैरन्यैरेव त्रिभिरङ्गैर्गुदादिभिः कर्तव्य (४) १०७७१२-१६ अध्यूनिका होतृभर्विकारः । (१) भतविचार इदानीम्प्रवर्तते । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमस्य विकृतिः पशुरग्नीपोमीयः। तत्रेदमानाय- ते-'अध्यूनी होने हरन्ति' इति । ['अध्यध्नी' हृदयादिभ्योऽन्यदङ्गम् ] । (३) तत्र संशयः-इयमभ्यूनी कि प्राकृतस्य होतृभक्षस्य विकार उत अविकार एव होतुर्नियम्यत इति । (४) पूर्वपक्षः-'इयमध्यूनी होतुरेव नान्यस्य' इति नियम्यते । हद्- यादीन् यागशेपान भक्षणार्थ पात्रेनिक्षिप्य अयागशपानपि तत्र प्रक्षिपेत् । अस्मिश्च भक्षणे प्रत्येकमृत्विजां विभज्यमाने सेयमध्यूनी होतुः कदाचित् स्यात् कदाचिदन्यस्य-इति पक्षे प्राप्तत्वादन नियम्यते इति । (५) सिद्धान्तः भकत्रीकरणविधानं त्येवं धूयते-'अथ यत् परिशिप्यते तत्तत समयत्तधान्याम् प्रानयति-हृदयं जिह्वा वक्षः-यनि- प्टुम्' । न चात्राध्यूनी पट्यते । एवं चाप्राप्तत्यात उदाहतवाक्येनैव विधीयमानाऽभ्यूनी होतुरिडाभागमन्यं याधते । तत्यं वचनव्यक्ति:- 'यद् होने हरन्ति तदभ्यूनीम्' इति । तस्मात् प्राकृतस्य होतभक्षस्य विकारिकाऽप्यूनी इति। एतदभिमेत्याह अधीति । 'अध्यूनिका' अध्यघ्नी-'होतृभजे होत. भागस्य 'विकार इति सम्बन्धः ॥ ४॥ (५) १०७।१७ वनिष्टुरग्नीदशनं विमुर्यात् । (१) पूर्याधिकरणशेषः । (२) अनोपोमीयपशायेव ध्यते-'यनिष्टुमग्नीधे। इति । (३)तन संशयः-किमानीद्रतस्य प्राकृतस्य विकार उत अविकार पयानोधो नियम्यत इति । (४) पूर्वपक्षः-दृदयाघ) पनिटोरपि पाठात् अध्यूनीवद्र नियमे यायो नास्ति । तस्माद् पनिष्टुरमीप एय भवतीति नियम इति । (५) सिद्धान्तः-यस्मिन् वाक्ये हृदयादिषु पनिष्टुरपि पठितः तद् हृदयादीनां पाप्रप्रक्षेपमात्रं विधत्ते न तु भवत्यम् । तस्मात्तन पनि शोमतत्वं न विहितम् । एवं च अन्यतोऽमाप्तत्यात् उदाहतयाक्येनेय पनिटोभतस्यविधानात् घनिष्टुण्यतिरिक्तोऽग्नीधी भागोयाध्यते । तस्मात् पूर्वयत् प्रारुतस्य मनोद्भागस्य विकारोऽयमिति ।

·-मीमांसानुक्रमणिका एतदमित्याह वनिष्टुरिनि । 'घनिष्टुः पशोरङ्गविरोका-'अग्नीद. शनम्' अग्नोधः भतभाग-'विकुर्यात्' तत्साधनं गृहीयात्-योऽग्नीधे भागः स वनिष्टुरेवेरि मावः ॥ ५ ॥ (६) १०/७१८-१९ अस्त्येव मैत्रावरुणस्य भक्षः । (१) मतचिन्ता वर्तते । (२) अस्त्यग्नीषोमीयः पशुः । अस्ति च मैत्रावरुणनामा ऋत्विक् । (३) तत्र संशयः-चोदकपाता मैत्रायणस्य शेषभक्षोभवति न घेति । ..(४) पूर्वपक्षा-प्रकृतौ मैत्रावरुणस्याभावात् चोदकेन प्राप्तिरत्र न सम्भवति । तस्मान्नास्ति मैत्रावरुणस्य भक्ष इति । (५) सिद्धान्तः–'मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानुवाह' इति प्रेषानुवच. ने अस्य विधीयते । ततश्च प्रेपकार्येणास्याध्वर्यावान्त यः,अनुवचनका. येण च होतरि । तस्मादस्ति भत इति । एतदभिप्रेत्याह अस्तीति । 'मैत्रावरुणस्य' मैत्रावरुणनाम्न ऋत्विजः- 'भतः शेषभतभाग:-'अस्त्येव' इति सम्बन्धः ॥६॥ (७) १०७।२०-२१ एकस्तु मैत्रावरुणस्य भागः। (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अस्ति मैत्रायरुणस्य भक्ष इति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-तस्य द्वौ भागो उतैक एवेति । (४) पूर्वपक्षः-कार्यनिमित्तक पय भक्षमागः । मैग्रावरुणध प्रैप- रूपमध्वर्युकायं करोति अनुवचनरूपं च होतृकार्यम् । तस्मादस्य कार्य. द्वयनिमितकं भागद्वयमिति । (५) सिद्धान्तः यद्यपि द्वे कार्य तथापि पुरुषस्यैकत्वादु भतभा. गस्याप्ये कत्वम् । भतस्य कार्यनिमित्तकत्वे प्रकृतावपि कार्यगौरवलाय. यानुसारि मतेषु तारतम्यं प्रसज्येत इति । पतदभिप्रेत्याह एक इति । 'मैत्रायरुणस्य' 'भाग: 'एका 'तु'-यद्य. प्ययं कार्यद्वयं करोति तथापि भागोऽस्यैक पवेति तुना गम्यते ॥ ७॥ (८) १०७।२२-२३ मस्यामसं न पशौ वदन्ति । (१) भक्षविचारो धर्तते । (२) अस्ति पशायग्नोरोमोये प्रतिप्रस्थाता नाम ऋत्विग । (३) प्रति संशया-अस्य भदो मयति न घेति । (8) पूर्वपक्षा-अपर्युकार्य धपापाकमयं करोति । तस्मादस्त्यस्य मक्ष इति।

·-या- । भीमासामण्डनमण्डिता। (५)सिद्धान्तः-चपाया शेपस्याभावात् न सम्भवति भक्षः इति । एतदभिप्रेत्याह प्रस्णनिति । 'पशौ' अग्नीपोमीये-'प्रस्थातुः प्रति. प्रस्थातृनामकस्य ऋत्विजः-'भक्ष' शेपमतमार्ग-'न' 'वदन्ति:- शिका इति शेषः ॥८॥ (६) १०७२५-३३ भवेदपूर्व गृहमंधकर्म । (१) भक्षविचारः पर्यवसितः । इदानी कर्मस्वरूपविचारे गृहमे. धीयस्वरूपविचारो वाधावाधविषयफः प्रवर्तते । (२) चातुर्मास्ये गृहमेधीय पानातः-'मरुद्भयो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदने' इति । तत्र श्रूयते-'प्राज्यभागौ यजति' इति । (३) तत्र संशयः-फिमिदं गृहमेधीयं चातुर्मास्यस्य विकृतिरत्र च घचने प्राकृतयोरेवाज्यभागयोरनुवादः (इत्येयंरूपाः सप्त पक्षाः)-उत नेदं विकृतिरपूर्वमेवेदं कर्मात्र विधीयते इति । (४) पूर्वपक्षः-विझतिरवायम् । तस्मात् चोदकप्राप्तयोः प्राकृत- योरेवाज्यभागयोरत्र पुनः श्रवणादनुवाद एवायमिति । (५) सिद्धान्तः-उदाहतवाक्ये प्रत्यक्ष पवाज्यभागविधिरुपल. भ्यते । तथा सति चोदफस्य चोदकेन प्राप्तेर्या कल्पना निरर्यिका । तस्मादपूर्व एवायं गृहमेधीयः । तस्येतिकर्तव्यतापि प्रत्यक्षपचनेनैव पूर्यते । एवं च गृहमेधीयचोदकमामान्यङ्गान्यपि नापेक्षते । तस्मादवि- कृतिरूपं सागकलापं कर्म गृहमेधीयमन विधीयते इति । पतदभिप्रेत्याह भवोदति । 'गृहमेधफर्म' गृहमेधीयो याग: -'अपूर्व अविकृतिरूपं-'भवेत्न तु चातुर्मास्यस्य विकृतिरूपमित्याशयः॥९॥ (१०) १०७/३४ तद् यावदुक्तागयुतं मकुर्यात् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अस्ति गृहमेधोयः । इदं च स्थितं यदसावाज्यभागाभ्यामेष निराकानो नान्यान्यङ्गानि गृहातीति । (३)लभ पुलः संशया-किसायमाणाम्यामिलान किसान प्रहीतन्यमुत किमपि प्रहीतम्यमिति । (४) पूर्वपक्ष:-गृहमेधीयस्याज्यभागाभ्यामेय निराफातत्यात्त सोन्यत् स्पिष्टरूदादिकं नैव कार्यमिति । (५) सिद्धान्त:-यथा प्राज्यमागौ गृहमेधोये प्रत्यक्षविहिती तथे. थान्यदपि स्थिएशदादिकं प्रत्यक्षयिहितम्-'अग्नये स्पिष्टते समयचति 'सामुपदयते' इत्यादि । तस्माद् यद्यपि प्रास्तानि साण्यङगानि न ·. ४३२ मीमांसानुक्रमणिका कार्याणि तथापि यायन्ति प्रत्यक्षविहितानि तान्ति प्राज्यमागव्यतिरिका यपि कार्याण्येवेति । एतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तत्' गृहमेघीय कर्म-यावदुतागयु तम्' 'यायन्ति' 'उत्तानि प्रत्यक्षविहितानि 'अट्टानि' प्राज्यमागस्थिर दादीनि, ते 'युतम्'-'प्रकुर्यात्' अनुतिष्टेत इत्यर्थ ॥१०॥ (११) १०७५३५-३७ नास्विष्टकच्छपकतिः सपूर्वे (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) गृहमेधीये स्विटयाग कर्तव्य शत स्थितम् 'स्पिष्टतं य. जति' इति प्रत्यक्षवचनपलात् । (३) तत्र पुन सशय -किमनेन स्विकृद्विधिनाऽन्येषा शेषका. र्याणां भतादीना च प्रतिपेध क्रियते उत नेति । [ यद्यप्यपूर्वत्वाद् गृह. मेधीयस्य भक्षास्तत्र न प्राप्नुवन्ति तथाऽपि वा चिन्तेयमुपन्यस्यते] । (४) पूर्वपक्ष -'इडामुपह्वयते' इतीहोपाद्वान गृहमेधोये स्विटद्वत् प्रत्यक्षविहितम् । इडोपाहान च भनणार्थमेव भवति । तस्माद् भक्षोऽप्य स्ति इति । (५) सिद्धान्त -स्विटकृद्यागो भक्षादिशेषकार्याणि च शपसस्का रार्थमेव नियन्ते । स्विटर दनुष्ठाननैव शेपस्य सस्कारे सिद्धे नास्ति प्रयोजन मतादीना शेपकार्याणामिति न सन्ति शेषकार्याणि गृह मेधीये-इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'सपूर्व गृहमेधीयस्यापूर्वत्याभावेऽपि [यद्यपि गृहमेधीयस्यापूर्ववान सन्ति भतादयस्तोति सिद्धमेय तथाऽपि कृत्वा चिन्तारूपेण तस्यापूर्वत्वं तावत् परित्यज्य सपूर्वत्यं-अर्थात् यागान्तर- सापेक्षत्य-स्वीकृत्यापि त्या चिन्ताया प्रतितायाम्]-'अस्विष्टकच्छे पति'-'अस्पिष्टयत्' स्विटरद्वर्जिता स्विष्टकृतोऽन्या या 'शेषति । शवकार्यम् सा 'न' भवतीति शप । स्विटरत वर्जयित्वा अन्यत् कि मपि शेषकार्य भक्षणादिषमत्र न कार्यमित्याशय (१२) १०१७३८-३६ कर्तव्यमातिथ्यमिहान्तमेव । (१) गृहमेधीयचिन्ता पर्यवसिता।ज्योतिष्टोमेघाधचिन्ता प्रवर्तते । (२) ज्योतिप्टोमे श्रूयते-'इडाता प्रातिथ्या सन्तिप्टते नानुयाजा यजति' इति । (३) तत्र संशय यातिध्या कि इडान्ता धा पुरस्नसस्था घेति वि करप -उत डान्तैवेति नियम इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ४३३ - (४) पूर्व पक्षा-प्रकृतौ चास्ति कपालोद्वासनान्तत्वम् । बोदकेन च आतिथ्याया अपि तथा । इत्येकः कल्पः । इडान्तत्वं च प्रत्यक्षश्रुतम् । तस्मात्सोऽपरः कल्पः । वयोश्च प्रामाणिकत्वाद् विकल्प इति । (५) सिद्धान्तः-इडान्तत्वं प्रत्यतविहितम् । तस्मान्न तुल्यवल- मुभयोः प्रामाण्यम् । प्रामाणिकोऽपि विकल्पोऽपदोपदुष्टः । तस्मात् डान्तैवातिथ्येति नियम एवेति । एतदभिप्रेत्याह-कर्तव्यमिति । 'आतिथ्यम्' आतिथ्येष्टिरूपं कर्म- 'इडान्तम्। 'पया 'कर्तव्यम्' इति नियमोऽभ्युपगन्तव्य इत्याशयः ॥१२॥ (१३) १०।७४०-४२ पूर्वेडयैवोपरमो यजः (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) डान्तपातिथ्येप्टिरिति स्थितम् । किन्तु द्वे इडे प्रकृतौ भवतः। (३) तत्र संशयः किम्पत्येडया प्राविध्या समाप्यते-- पूर्वयेति । (४) पूर्णपक्षः--विशेषनियामकाभावाद् विकल्पः । अथवा पर. यैवेडया समाप्तिः । यदि पूर्षया समाप्तिरभिप्रेता स्यात् तर्हि तयवा- पशिष्टकर्मणां निषेधे सिद्ध 'नानुयाजान्' इति प्रतिपदोक्तनिषेधो व्यर्य: स्यात् इति । (५) सिद्धान्तः--सातविरोधिनी तु वेडा । अनुयाजनिपे- धश्च नित्यानुयादत्वेनाप्युपपद्यते । तस्मात् पूर्वयैपेडया समातिराति. ध्याया इति । एतदमित्याह-पूर्वेति । 'पूडया' पूर्षया इडया-एय' 'यजे.' इष्टेः प्रातिथ्याया:-'उपरमः अन्त:-' - स्यात् । न विकल्पो नापि इसान्तत्वमिति एपशन्दार्यः ॥ १३॥ (१४) १०७।४३-४६ न चोदनाङ्गवियोपसत्सु । (१) ज्योतिष्टोमे याधविचारो यतते । (२) ज्योतिष्टोमे आम्नायते--पडुपसद उपसाचन्ते इति । ता उपसदध प्रहत्य धूयते-'अप्रयाजास्ता अननुयाजा इति । (३) तत्र संशयः-अनेन द्वितीयेन याफ्येन किमपूर्या पयोपसदो विधोयन्ते उत पायदा निरिद्धं तायत् परित्यज्य अन्यत् सर्व कर्तव्यम् इत्येतापान विशेषः माझतास्येयोपसत्म विधीयते इति । (४) पूर्वपतः-द्वितीययायोक्ता उपसदः प्रशंसां घिरतयः । वस्मात् प्रत्यक्षनिषेधात् मयाजानुयाजान् पर्जयित्याऽपविरामजातं सर्य प्रारुतमेप चोदक्याप्तं कर्तव्यमिति । ५५ मो०० ·४३४ मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ विहित पवाघारोऽत्र पुनविधीयते । तेन चान्यस्य प्राकृतस्याङ्गजात परिसयातं भवति । अन्यथा पुनर्विधान व्यर्थ स्यात् । तस्मात् गृहमेघीययत् अपूर्वमेव कर्ममा उपसदा-प्रया. जादिनिषेधस्तु नित्यानुवाद इति । एतदभिप्रेत्याह-नेति । 'उपसत्सु' प्रयाजा इति पाक्येन विहि. तासु-'चोदकेन प्रकृतिपद्विकृतिरिति प्राकृताङ्गानां घिरती प्रापक्स्य चोदकयाफ्यस्य यलेन-'अझविधा प्राकतानामङ्गानां प्राप्ति:-'ना भव- ति-अपूर्वाणि कर्माणि एता उपसद इत्याशयः ॥ १४ ॥ (१५) १०१७४७-५० भवेदपूर्वोऽवमृयाख्ययागः (१) ज्योतिप्टोमयाधविचारो घर्तते । पूर्व विचारसदृशः । (२) अस्ति ज्योतिष्टोमेऽपभृथः । तत्र आम्नायते-'अपर्यापः प्रयाजान यजति-अपहिलो अनुयाजो यजति' इति । (३) संशयः-मि पहिला पधिकान्यात सर्व प्राकृतं कर्तव्यम्-उतापूर्वमिदं कर्मेति । (४) सिद्धान्तः–'अप्सुमन्ताधाज्यभागो' इति विशेषेणानान्तर- विधानात् तथोक्तमेव कर्म न प्रकृत्यनुसारि । तस्माद् गृहमेधीयवदपू. मेवेदं कर्मेति। एतदमित्याह भयेदिति । 'अपभृयाण्ययागः' अवभृरनामको याग:- 'अपूर्व एव-'स्यात्'-स्वतन्त्र एवानुप्ठेयो न तु प्रकृतिदित्यर्थः ॥ १५ ॥ (१६) १०७१५१-५७ स्यात् वाजपेये खदिरो हि यूपः । (१)प्रासङ्गिको बाघविचारः। (२) वाजपेये श्रूयते-खादिरो यूपो भवति' इति । (३) तत्र संशयः–कि खादिर एवेति नियमः-त खादिरो पा पालाशो पा रौहितको वेति विकल्पः इति । (४) पूर्वपतः-खादिरादीनां प्रकृतौ विकल्पितत्वादिक्षापि त. .(५) सिद्धान्तः-यदि चोदकप्राप्तमेवेष्टममपिप्यत् तहि खादि. रस्य पुनर्विधानं व्ययं स्यात् । तस्मात् खादिर एय कर्तव्य इति नि. यम पवेति। पतदभिप्रेत्याह-स्यादिति । 'याजपेये यागे-'खदिर खादिरका. एनिर्मित पव 'यूप' 'स्यात्' कर्तव्या- तु पलाशादिनिर्मित इत्या. शयः॥१६॥ थैवेति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (१७) १०७५८-६० द्रव्येपु काम्येषु न चोदकोकम् (१)प्रासनिको पाधविचारः। (२) सन्ति काम्या इटयो विकृतिरूपाः। (३) तत्र संशयः-पतासु विकृतिषु किं प्राकृतं द्रव्यदेवतं निवर्तते उत नेति । (४) पूर्वपक्षः-न निवर्तते-चोदकेन प्राप्तत्वात् । तस्माद् यत्र विकृतौ पृथक् द्रव्यं देवता या विधीयते तत्र विकल्पः समुच्चयो वाऽभ्यु- पेय इति । (५) सिद्धान्तः--उत्पन्नस्य यागस्येतिकर्तव्यताकाड्ता उदेति । तदेव चोदकस्यावसरः। एवं च यत्र उत्पत्तिवाक्ये एव द्रव्यं देवता वा विहिता तत्र तदाकाङ्क्षाया अनुदयात् न भवति चोदकायसरः । अतो विकृतिषु प्राकृतयोद्रव्यदेवतयोन प्राप्तिरिति दूरापेतौ विकल्पसमुच्च. याविति । पतदभिप्रेत्याह द्रव्येष्यिति । 'काम्येपु' यागेपु-'द्रव्येपुर साताद्वि. हितेषु सत्सु-'चोदकोक्तम्' चोदकेन प्राप्तं प्रारुतं द्रव्यं-न' प्राप्नो. तीति शेषः । एवं देवताऽपोति ॥ १७ ॥ (१८) १०७।६१-६३ तथा पलाशः खदिरेण पाध्यः । (१) धाधचिन्तैव पर्तते । (२) वाजपेये श्रूयते-'खादिरो पो भवति' इति । प्रकृतौ च पालाशोऽपि श्रूयते । स चात्र चोदकप्राप्तः । (३) तत्र संशयः-किं प्राकृतं यूपदव्यं पलाशरूपमत्र धाध्यते- उत नेति। (४) पूर्वपता-चोदकेन पलाशः प्राप्तः उपदेशेन च सदिरः। तस्मा- समुच्चयो विकल्पो पाऽभ्युपेय इति । (५) सिद्धान्तः सादिरपालाशौ परस्परनिरपेक्षायेय यूपकार्य. समौ । सत्र सातादुपदिष्टेन सादिरेण प्रतिदिष्टस्य पलाशस्य या. ध एयेति । एतदमित्याद तथेति । 'तथा यथा काम्येषु प्राकृतस्यातिदिएस्य याधस्तथैर-- पलाय' प्रातः-खदिरेण विकृतायुपदिष्टेन-'यायः निपत्यों भयतीत्यर्थः॥१८॥ (१६) १०७६४-७१ वीहिर्विकारे यवनायकः स्पात् (१)पाधविचारे पूर्याधिकरणापवादः । (२) 'सौमारौद्रं च मिर्यपेन् शुक्लानां मोहीण ग्रामयसकाम: इति भयते । चोदकमातध प्रारो मोहियरयोविकल्पः ।

·मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र संशयः-किं व्रीहिभियंवैयां (विकरपेन, प्रकृतिवद् ) यएव्यम्-उत नीहिमिरवेति नियम इति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तस्य परित्यागे मानाभायात्-चोदके. नातिदेशेन बोहयो यवाश्च प्राप्ताः-उपदेशेनापि ब्रीहयः । एवं नास्ति विरोधः-येन वाधः स्यात् इति । (५)सिद्धान्त:-शुक्लनीहिद्रव्यको यागोऽत्र वाक्ये विधीयते । तथासति प्रतिदिएखोहियवयोर्यत् कायं तदेयोपदिश्यमानवीहिकार्यम् । ततश्च चोदकस्यावसरो न भवति परिक्रमितुम् । तस्माद् यवस्य वाध एवेति । एतदभिप्रेन्याह मोहिरिति । 'विकारे विकृतियागे-'बीहिः' स्व. तन्त्र उपदिएः-'यवयाधक" ययस्य पाक्षिक्तयातिदिएस्य बाधकः एच-'स्यात्'-न चात्र विकल्प अाश्रयणीय इत्याशयः ॥ १९ ॥ (२०) १०७७२-७३ पञ्चावदानं हृदयादिकेऽपि । (१)याधविचारो वर्तते । (२) ज्योतिष्टोमीयाग्नीपेामीयपशावाम्नायते-'यद्यपि चतुरवत्ती यजमान. पञ्चावचैव वपा कार्या' इति । [यजमानगोत्रभेदेन अवदान. सहयानियमः] । (३) तत्र सशया इयं वपायां थ्रयमाणा पश्चापदानता किं धपाया. मेव चतुरवदानं बोधयति-उतेतरप्वपि पश्वङ्गेषु हृदयादिषु इति । (४) पूर्वपक्षः-पामात्रमुद्दिश्य पञ्चायदानं विधीयते । तस्मा. तत्रैव तस्य निवेश न हृदयादिप्यरुचिति । (५)सिद्धान्तः-अवदान चोदकप्राप्तं नात्र विधेयम्--अपि तु चोदकप्राप्तमवदानमनूद्य तत्र पञ्चत्वसहया विधीयते । तस्माद् यत्र यत्रानेऽवदानं प्राप्तं तत्र तत्र सर्वत्र तस्याः सहयाया निवेशः । तस्माद् हृदयाघङ्गेष्वपि पञ्चावदानमिति । पतदभिप्रत्याह पञ्चेति । 'हृदयादिके 'अपि पश्यते-'पञ्चायदानम्। न केवलं पायामित्याशयः ॥ २० ॥ महर्पिणा लोकहिताय सम्यक् समीरिता विंशतिनीतयोघ ।. स्पटम्। इति दशमस्य सप्तमः।

·-न्याय्य:- अथ दशमस्याटमः पादः। [वाधोपयुक्तो नर्थविचारः] (१) १०८।१-४ आये न विकल्प: स्यात् (१)निषेधार्थचिन्ता प्रवर्तते । तत्र पर्युदासोदाहरणम् । (२) महापितृयज्ञे ऋत्विग्वरणं चोदकप्राप्तम् । तत्र पुनः प्रतिषेधः धूयते-'न होतारं वृणीते नायम् इति । (३) तत्र संशयः-किमत्र विकल्प-उत पर्युदास इति । (४) पूर्वपक्षा-वरणं चोदकप्राप्तम्-अत्र प्रतिपिद्धम् । उभयं च प्रामाणिकम् । तस्मात् तुल्यबलत्याद् विकल्प इति । (५) सिद्धान्तः-'प्रकृतिवद् विकृतिः कर्तव्या इति चोदकवाक्येन वरणं प्राप्तम्-तदेव धरणं प्रतिषेधवाक्येन पर्युदस्तम् । तस्मादुमयया. फ्यपरामर्श नेत्यमर्थः पर्यवस्थति-'महापितृयज्ञे वरणं वर्जयित्वा सर्व प्रकृतिवत् कर्तव्यम्। इति । तस्मात् पर्युदास एवान नशब्दार्य इति । एतदभिप्रेत्याह आये इति । 'आये' प्रायवरणे चोदकेन प्राप्ते वाक्यान्तरेण च प्रतिपिद्धे सति-'विकल्प:' 'न स्यात्' अपि तु पर्युदास एवेत्याशयः ॥ १ ॥ (२) १०८५ न सोम इति सुश्चतिः । (१) नमोऽर्ययादार्थत्योदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोराज्यभागौ प्रकृत्याम्नातम्-'न तो पशौ करो. तिन सोमे इति। (३) तत्र संशयः--कि 'न सोमे' इत्यत्र प्रतिषेधः उत पर्युदासः उतार्थवादः इति । (४) पूर्वपतः :-अब नकारो न समस्तः । तस्मात् क्रियापदेनान्चि- त याज्यभागानुष्ठान प्रतिषेधति । तस्मात् प्रतिषेधः॥अथवा सामव्यति. रिक्त कर्मण्याज्यभागानुष्ठानम्। इत्येवमेवार्यः । तयाच पर्युदास इति । (५) सिद्वान्तः-पूर्वाधिकरणवदा सोमे आज्यभागप्रसकिरेन नास्ति-उपदेशेनातिदेशेन या । तस्मान पर्युदाससम्मयः । तत्वतस्तु 'न तौ पशौ करोति इत्यस्य निपेषस्य शेषभूतमेय याक्यम्-'न सोमे' इति । तथा चार दृष्टान्तवर्णनरूपोऽर्थयाद एयेति। एतदभिप्रेत्याह नेति ! 'न सोम इति' पाक्य-सुश्रुतिः' अर्थवादः- दृशन्तयनरूपः-'यथा सोमे प्राज्यमागौ न क्रियेते तव पशावपिन कर्तग्योदयेयमेवार्यों याश्ययोरिति मायः ॥२॥ ।

·मीमांसामएडनमण्डिता। ४३९ (१) १०८७ स्तुतितिलवाक्यन्तु (१) नमोऽर्थवादार्थतोदाहरणान्तरम् । (२) अग्निहोत्रे श्रूयते-जतिलयधाग्या जुहुयात्-अथो खल्याहुः अनाहुतिः जतिला:-पयसाऽग्निहोत्रं जुहयात्' इति । [ 'जतिला' प्रा. रण्यतिलाः]। (३) तत्र संशयः-अत्र कि 'जतिलययाग्वा जुहुयात्' इति विधिः 'अनाहुतिजतिला" इति निषेधः-अथवा उभावयेतायर्थवादौ 'पयसा. ऽग्निहोत्रं जुहुयात्' इति विधिरिति । (४) पूर्वपक्षः-जतिलैहोंमः जतिला अनाहुतिरिति विधिनिषेधयो. विकल्प एव पूर्वाधिकरणन्यायेनेति । (५) सिद्धान्तः-पयसा होम इत्येवाम विधिः तेनवैकवाक्यतामा- पत्नमितरद् वाफ्यद्वयमर्थवादत्वेनान्वेति-जतिलादीनां नास्ति होमयो- ग्यता पयसस्वस्तीति पयसः प्राशस्त्यज्ञापनाय । तस्मादर्यवाद एपात्र नभर्थ इति । एतदभिप्रेत्याह स्तुतिरिति । 'जतिलवाक्यं' अनाहुति जतिला इति पाक्यम्-'स्तुतिः पयसो होमव्यस्य प्राशस्त्यज्ञापकमित्यर्थः ॥५॥ (६) १०८८ त्र्यम्बकाववृत्तिः स्तुतिः । (१) नमोऽर्थवादवाचकत्वोदाहरणान्तरम् । (२) चातुर्मास्येषु त्र्यम्बकमन्त्रसंयोगेन म्यम्यकनामका एककपा. लाः पुरोडाशा यहयो विहिताः । तान् प्रकृत्य श्रूयते~-'अभिघार्या अन. भिघार्या इति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिन' इति । (३) अत्र संशयः-किमभिधारयितव्यास्यम्यका उत नाभिधार- यितव्या-उत विकल्प उत नात्र अभिधारयितव्यत्वविधिनिपेयो वाय. द्वयमर्थवाद एवेति । (४) पूर्वपक्षः-तृतीयाधिकरणन्यायेन विकल्पः विधिनिषेधयोर- भयोः श्रौतत्वेन तुल्यवलत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-विधित्सितार्थस्तुतिरेवान गम्यते-'इत्यम्महान् विधित्सितोऽयों यन्मीमांसया निर्णयो भवतीति-एकवाक्यत्वेन स्तुतिरेवेति । पतदभि स्याह त्र्यम्बकेति । 'ध्यम्बकावतिः' त्र्यम्बकावधारणामय- घारणोकि-'स्तुति:-विधित्सितस्यार्थस्येति शेषः ॥ ६ ॥ (७) १०1८18-११ साम्नां विकल्प आधाने (१)निपेघस्य विकल्पार्यतोदाहरणम् ।

·मीमांसानुक्रमणिका (२) अस्त्याधानम् । तत्रेदमामनन्ति-य एवंविद्वान् यारवन्तीयं गायति' इत्यादि । तदमप्याम्नायते-'उपवीता या एतस्यानयो भवन्ति यस्यान्याधेये ग्रह्मा साम गायति इति [ 'उपवीता परित्यका इत्यर्थः]। अनया निन्दया ब्रह्मणः सामगाननिषेध उन्नीयते । (३) तत्र संशयः-अयं निषेधः किमर्थवादार्थ उत प्रतिषेधार्य इति । (४) पूर्वपक्ष:--अयं निषेध उदातुर्यामदेव्यादिगानं स्तौति । त. स्मादर्थवाद इति । (५)सिद्धान्त:--नायं धामदेव्यादिगानस्तुतिः सम्भवति । धाम- देव्यादिगानवाक्यानि पृथक् स्वसन्निधिपठितैरेवार्थयानिराकाहाणि । ग्राह्मशब्दोऽत्रोद्गातारं घूते-उदातुश्च गानं विहितम् । तस्माद एकविषय योविधिनिषेधयोविकल्प आश्रयणीयस्तृतीयाधिकरणन्यायेन । तस्मादत्र निषेधः प्रतिषेधार्थ एवेति । पतदभिप्रेत्याह साम्नामिति । 'प्राधाने' अग्न्याधाने यानि सामानि गेयत्येन विहितानि तेषां 'सामना' गातुर्विषये-'विकल्प' आश्रयणीय इति भावः ॥७॥ (८) १०८।१२-१५ नात्र दानादि दीक्षिते। (१) पर्युदासार्थतोदाहरणम् । (२) ज्योतिष्टोमे धूयते-'दीक्षितो न ददाति, न जुहोति, न प. चति' इति । (३) तत्र संशयः-किं सर्वेपां दानहोमपाकानामयं प्रतिषेधः-उत अक्रतुसम्यन्धिनाम्-अथवा ऋतुसम्बन्धिनामपि चोदकप्राप्तानां प्रतिषेधः- अथवा पर्युदास इति । (४) पूर्वपक्षा-सर्वेषां दानादीनां प्रतिषेधः । अथवा यानि चोद- कातिदिष्टानि तेषामेव प्रतिषेधो नोपदिष्टानामिति । (५) सिद्धान्त:-पुरुषार्थानामेव दानादीनामत्र निषेधो न क्रत्व. नाम् । तस्मात् पुरुषार्थदानाद्यतिरिक्तं दानादि कर्तव्यमिति पर्युदासे पर पर्यवसान निषेधस्यति । पतदमिप्रेत्याह नेति । 'दीक्षिते' यशार्थ दीक्षितेन पुरुषेण 'प्रत्र' ऐ. हिकं लौकिकं पुरुषार्थमिति यावत्-'दानादि दान हवन पचनमिति-'ना अनुष्टेयम-अपि तु पुरुषायतिरिक्तमेव दानाउनुष्यमिति पदासार्थ. स्वमत्र निषेधस्येत्याशयः ॥ ८॥ (९) १०-११६ होमेग्न बाधते वर्म (१) प्रासङ्गिकपर्युदासोदाहरणम् ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते--'धर्मनि जुहोति' इति। सामान्यतस्तु आ. हवीये एव होमा भवन्ति । तस्य निषेध उदाहृतवाक्ये प्रतिभाति । (३) तत्र संशयः-ज्योतिटोमे घमन्येव होतव्यं नाहवनीये इत्य. स्य निषेधस्यार्थ: :-उत पहिवनीययोविकल्प इति । (४) पूर्वपक्षः-सामान्यशास्त्रेण प्राप्त प्रावनीयो विशेपशास्त्र- प्राप्तेन वर्मना सह विकल्प्यते वमहोमे-उभयोः प्रत्यक्षवचनयोः मत्वर्यत्वेन समानवलत्वात् इति । (५)सिद्धान्तः-सामान्यविशेषशास्त्रयोविशेषशास्त्रमेव घलीयः। तस्मात् घमना श्रावनीयस्य याधः । एवं च यमहीमे न प्राप्तिरा- हवनीयस्य । तथाच वर्महोमं वर्जयित्वा अन्ये होमा पाहवनीये कर्तव्या इति पर्युदास एव पर्यवसानमिति । पतदभिरत्याह होम इति । 'बम' होमाधारवेन श्रुतम्-'होमे' होमविशेषानुष्ठाने-'अग्निम्' आहवनीयं-बाधते । तस्माद् धर्म- होम वर्जयित्वाऽन्ये होमा आहवनीये कर्तव्या इति पर्युदासे एव वाक्य. स्य विश्रान्तिरित्याशयः ॥ 8 ॥ (१०) १०८।१७-१६ सासदश्यनियम्यते । (१)निषेधार्थविचारो वर्तते । (२) अनारभ्याम्नायते-'सप्तदश सामिधेनीरनुपूयात्' इति । अन्न साप्तदश्य विहितम् । तच्च प्रकृतौ विशेषविहितेन पाञ्चदश्येन घाधितं सर्वा एक विकृतीः प्राप्तम् । कासुचिद् विकृतिषु चैमृधादिषु नु पुनः श्रूयते साप्तदश्यम् । (३) तत्र संशयः-वैमृधादिपु पुनः साप्तदश्यश्रवणस्य कोऽय:- कि वैमृधादिपु सामिधेनीसाप्तदश्यमात्र प्राकृतमनुष्ठेयं नान्यत् किमपि प्राकृतमङ्गजातम्-उत वैमृधादिष्वेव विकृतिपु साप्तदश्यं नान्यासु घि. कृतिविति। (४) पूर्यपक्षः-वैधादिषु सामिधेनीसाप्तदश्यं वर्जयित्वाऽन्यत् प्राकृतमगजातं नानुप्ठेयमित्येवार्थ इति । (५) सिद्धान्तः-साप्तदश्य चोदकेनैव सर्वासु विकृतिषु प्राप्त पु- नश्चकासुचि विकृतिपुविशेषेणाम्नातं सत् एतास्येव नियम्यते । तस्माद् वैमृधादावेव साप्तदश्यं नान्यासु विकृतिविति नियम एच वाफ्यार्थ इति। एतदभिप्रेत्याह-साप्तदश्यमिति ! 'साप्तदश्यम्' यत् अनारभ्य वि. हितं, प्रकृतौ च विशेषविहितेन पाञ्चदश्येन बाधित, थैमधाद्याः काश्चिद् विकृती: प्रकृत्य च पुनराम्नातं सत्-'नियम्यते'-चैमृधादिपु विकृतिपु इति शेपः ॥ १० ॥ ५६मो०१० -- ·४४२ मीमांमानुक्रमणिका (११)१०८।२०-२२ दविहोमेऽखिले स्वाहा (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) दबिहोमं प्रत्य धूयते-'पृथिव्यै स्वाहा-अन्तरिक्षाय स्वा. हा-वायवे स्वाहा' इति । अस्ति चानारभ्य धचनं-'पटुकारेण या स्वाहाकारेण या देवेभ्योऽन्न प्रदीयते' इति । (३) तत्र संशयः-कि पूर्वस्यायं वाफ्यशेषः-'यतः स्वाहाकारण देवेभ्योऽन्नं दीयते तस्मात् दविहोमे पृथिव्यै स्वाहा इति प्रयोगः कर्तव्यः' इत्यर्थ:--उत नायं वाक्यशेषः पूर्वस्य-अर्थश्च 'येप्यपि दविहोमेषु स्वा. हाकारो न विशेषेणाम्नातस्तेष्यपि स्वाहाकारः कर्तव्य' इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन दर्विहोममाने स्वाहाकारो न होमान्तरेग्वित्येवार्य इति । (५) सिद्धान्तः-सर्वस्मिन् दविहोमे स्याहाकारेणैवान्नं दीयते- न वषटकारेण-होमान्तरेषु तु स्वाहाकारवपटकारयोर्विकल्पः मुस्थित त पवेति । एतदभिप्रेत्याह दर्वीति । 'अखिले' सर्वस्मिन्-'दविहोमे' यत्र स्वाहाकारो विशेषविहितो यत्रापि न विहितः, सर्वत्र-'स्वाहा' स्वा. हाकारेणैवान्नं प्रदेयमित्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) १०८।२३-२% विकतावप्यतिग्रहाः । (१) प्रासद्निकोऽतिदेशभावाभावविचारः। (२) इदमाम्नायते-'उपष्टम्भनं या एतद्यज्ञस्य यदतिग्राह्या इति । [अतिमाह्यसंशका ग्रहा यशस्योपष्टम्भकत्वादनुप्टेया इत्यर्थः] (३) तत्र सन्देहः-अतिप्राधस्य च विकृताधनिदेशो भवति न चेति । (४) पूर्वपक्षः–नातिदेश इति। 'मासि मास्यतिमाह्या गृहान्ते' इति श्रुतम् । यदि चैते चोदकेनातिदिष्टाः स्युस्तहि मासि मासि ग्रहण- स्योपदेशो न स्यादिति । (५) सिद्धान्तः-अस्त्यतिदेशः । यथाऽन्यान्यनान्यतिदिश्यन्ते तथैवैते ग्रहा अपि इति । पतदभिप्रेत्याह विकृताविति । 'प्रतिग्रहाः' अनिग्राह्यनामका प्रहा:- 'विकृतौ अपि'-अतिदिश्यन्ते इति शेषः ॥ १२ ॥ :(१३) १०८।२६-३२ न हविश्वतुरादेयम् (१) प्रासङ्गिको विचारा।

·मीमांसामएडनमण्डिता। (२) दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते-'चतुरवत्तं जुहोति' इति । (३) तत्र संशयः--किम्प्रधानहधिव्यादेव चतुरवदातव्यम्-उत हविषो द्विरवावदान-इतरद् द्वयं चोपस्तरणाभिधारणार्थाभ्यामाज्याव. दानाभ्यामेव सम्पादनीयमिति । (४) पूर्वपक्षः--चतुरवत्तमिति द्वितीयाश्रुत्या होमकर्मत्वमुच्यत चतुरवत्तस्या न चाज्यस्य होमकर्मत्वमस्ति । तस्मात् पुरोडाशादेव च. तुरावदानेन चतुरवत्तं सम्पद्यत इति । (५) सिद्धान्त:-नात्र होमानुवादेन चतुरवत्तं विधीयते-होमस्या- प्राप्तत्वात् । होममात्रं त्वत्र विधीयते। चतुरवत्तत्वं च तस्यानूयते। तच्च चतुरवत्तमाज्यावदानाभ्यामेव सम्बद्ध भवति-'दिर्ह विपोऽवद्यति' इति हविरवदानस्य द्वित्वसद्वयानियमात् । तस्मात् पुरोडाशे द्विरवदानम् न चतुरबदानमिति । एतदभिप्रेत्याह-नेति । 'हविश्चतुः' हयिषः पुरोडाशस्य चत्वार्यव. दानानि-'न श्रादेयम्' न ग्रहीतन्यम्-अपि तु द्विरवदानमेव तस्माद् प्र. हीतव्यमित्यर्थः ॥ १३ ॥ (१४) १०८।३३-३४ उपांशौ च चतुर्ग्रहः । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) दर्शपूर्णमासयोरस्त्युपांशुयाजः। (३) तत्र संशयः-उपांशुयाजे चतुरवत्तं कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्षः--उपांशुयाजस्योपस्तरणादिराहित्यान्नास्ति चतुर- पत्तमिति । (५) सिद्वान्न.-'चतुरपत जुहोति' इति वाक्पादेयोपांशुयाज. ऽस्ति चतुरवत्तम् । होमे चतुरवत्तं गुणो विधीयते । स च गुण उपांशु. याजहोमेऽपि स्यादेवेति। पतमित्याह उपेति । 'उपांशी' उपांशुयाजहोमे-'ar-'चतुर्ग्रहः' चतुरवत्तं-फर्तव्यमेवेति शेषः ॥ १४ ॥ (१५) १०८१३५-४६ अधिकौ न पुरोडाशौ (१)प्रासह्निको विचारः । (२) दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-'पुरोडाशाभ्यामेव असोमयाजिनं याजयेत्-यावेतो आग्नेयश्चन्द्राग्नश्चः इति । (३) तत्र सन्देहः--किमधिकारश्रुते -'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गका. मो यजेत' इत्यस्य-वास्यशेषोऽयम्-उताधिकयोः कर्मान्तरयोरुत्पत्तिः उत दर्शपूर्णमासान्तर्गतयोरेवाग्नेयैन्द्राग्नयोरनुवाद इति ।

·मीमांसानुकमणिका (१) पूर्वपक्षः-अधिकारश्रुतेक्यशेषा-असोमयाजिनो यदा दर्शपूर्णमासायनुष्टीयेते तदा आग्नेयेन्द्राग्नाभ्यामेय पुरोडाशाभ्यामि त्यर्थः । अथवा दर्शपूर्णमासाभ्यामतिरिक्तौ पुरोडाशौ विधीयते इत्यादि ययः पक्षाः सम्भवन्ति । (५) सिद्धान्त:-सोमयाजिनः सान्नाय्यविधानार्थमेतद्वाक्यम् । तस्थार्थ:-असोमयाजिनो यायाग्नेयेन्द्राग्नौ पुरोडाशौ प्राप्तौ-यौ च तो चापरं च सान्नाय्यं सोमयाजिनः प्राप्तं तत्रासोमयाजिनमुकाभ्याम्पु. रोडाशाभ्यामेय याजयेत् । तस्मादनामयोः पुरोडाशयोरनुवाद पवेति । पतदभिप्रेन्याह अधिकाविति । 'पुरोडाशी आग्नेय ऐन्द्राग्नश्चेत्यु- भौ याचसोमयाजिन उक्तो तौ-'ना-'अधिको दर्शपूर्णमासगतपुरो. डाशाभ्यां व्यतिरिक्तौ-अपि तु तदन्तर्गतावात्रानूदितापित्याशयः ।।१५ (१६) १०१८४७-४८ उपांशुः स्यात् ध्रुवाज्यतः । (१)प्रासगिको विचारः। (२) दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-'उपांशुयागमन्तरा यजति' इति । (३) तत्र द्रव्यं प्रति सन्देहः-किमनियम उत किञ्चिद्व्यं निय. तमिति । (४) पूर्वपक्षः-द्रव्यविशेषाश्रवणात् यथेच्छं द्रव्ये यत् किञ्चिद् प्रायमिति। (५)सिद्धान्तः श्रूयते त्याज्यरूपं द्रव्यम्-'प्राज्यस्यैव तावुपां- शुपौर्णमास्यां यजन्' इति । तत्रापि धौवमेयाज्यं गृहीतन्यमित्यत्रापि नियामकमस्ति-'सर्वस्मै वा एतद् यहाय गृह्यते यद् ध्रुवायामाज्यम्" इति । तस्माद् ध्रुवाज्यमेवोपांशुयागे द्रव्यमिति । पतदभिप्रेत्याह उपांशुरिति। 'उपांशुः' उपांशुयागे हविःप्रदानम्- 'ध्रुधाज्यतः ध्रुवायां धृतात् प्राज्यात्-'स्यात्' भवेदियस्ति नियम इत्यर्थः ॥ १६॥ (१७) १०८188-५० तस्यान्नु देवता तान्त्री (१) उपांशुयागविचारो धर्तते । (२) उपांशुयागे आज्यं द्रव्यमिति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-अत्र देवता का या काचिदुत नियम इति । (४) पूर्वपक्षः-देवताविशेषविधेरमावात या काचिद् देवता स्यादिति। (५) सिद्धान्तः-उपांशुयागस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितत्वात दर्शपूर्णमासतन्त्रमण्यपठितैय काचिद् देवतोपांशुयागे नियम्यत इति । पतदभिप्रेत्यार तस्यामिति । तस्याम्। उपांशुयागक्रियायाम्-'ता.

·मीमांसामण्डनमण्डिता । 4 पव- न्त्री' दर्शपूर्णमासतन्त्रपठिता एव काचिद्-'देवता'–स्यादिति शेषः । सा च देवता विष्णुप्रजापत्यग्नीषोमेभ्योऽन्यतमय स्यादिति नियमः इत्याशयः ॥ १७॥ (१८) १०८५१-६१ पौर्णमास्यां तु सा भवेत् । (१) उपांशुयागविचारो वर्तते । (२) उपांशुयागस्य द्रव्यं देवता चावगता। (३) काले इदानों सन्देहः-किम्पौर्णमास्यामुतामावास्यायामनु- ठानमिति । (४) पूर्वपक्षः-उभयत्रेति । अथवाऽमावास्यायामेवेति । (५) सिद्धान्त:-'उपांशु पौर्णमास्यां यजन्' इति पौर्णमास्यास्त- स्कालत्वेन स्पष्टमभिधानात् पौर्णमास्येव काल इति । एतदभिप्रेत्याह पौर्णेति । 'सा' उपांशुयागक्रिया-'पौर्णमास्याम्' -'भवेत्' अनुष्ठीयेत-न तु दर्श इत्याशयः ॥ १ ॥ (१६) १०८।६२-७० उपश्चिकपुरोडाशे (१) उपांशुयाजविचारो वर्तते । (२) उपांशुयाजः पौर्णमास्याम्भवतीति समधिगतम् । अस्ति तु पौर्णमास्यां सोमादध्वं द्वौ पुरोडाशौ, सोमात् प्राक स्वेक एव पुरोडाशः । (३) तत्र सन्देहः-किं द्विपुरोडाशायां पौर्णमास्यामुपांशुयाजः कर्तव्य उतैकपुरोडाशायामिति । (४) पूर्वपक्षः-'उपांशुयाजमन्तरा यजति' इति वाक्ये उपांशुया. जस्य अन्तरालवत्त्वोक्तिः । तथान्तरालयत्त्वं पुरोडाशद्वये सत्येव सम्भ. ति । तस्माद् द्विपुरोडाशायां पौर्णमास्यामुपांशुयाज इति । (५) सिद्धान्तः-पुरोडाशौ अन्तरालकालस्योपलतको न लक्षण. भूतौ । कालस्य चोपलक्षणमन्यथाऽपि सम्मवति । तस्मादेकपुरोडाशा. यामपि भवत्युपांशुयाज इति । एतदभिप्रेत्याह उपेति । 'एकपुरोडाशे एकपुरोडाशोपलतितेऽपि पौर्णमासीकाले-'उपांशु' उपांशुयाज:-अनुष्ठेय इति शेष:-न द्विपुरोडा. शायामेवेत्यर्थः ॥ १४॥ न्यायास्त्वेकोनविंशतिः। स्पष्टम् । इति दशमस्याष्टमः इति दशमोऽध्यायः । .

·अर्थकादशोऽध्यायः। [तन्त्रावापनिरूपणम् ] प्रथमः पादः। [ तन्त्रविचारे उपोद्धातः] (१) ११३०१-४ पराणां यजीनाम्फलमेकमेव (१) वाधायाधविचारेण प्रयोज्ये निश्चिते सति । प्रयोगस्य विकारोऽयं तन्त्ररूपः प्रतन्यते ॥ दशमाध्याये याधाभ्युच्चयलक्षणं वृत्तम् । इदानीमेकादशे तन्त्रावा. पलक्षण प्रवर्तते । तत्र यत् सत् कृतं वहनामुपकरोति तत् 'तन्त्रम्'- यथा यहूनां ब्राह्मणानाम्मध्ये दीपः । यस्तु प्रावृत्त्या उपकारोति स'मा वाप-यया तेषामेव ब्राह्मणानामनुलेपनम् । तत्रादौ तन्नविचारः प्रस्तूयते । (२) दर्शपूर्णमासयोः प्रधानानि आग्नेयादीनि पट । तेषां स्वर्ग: फलं श्रूयते-'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति । (३) तत्र सन्देहः-इदं फलं किं पराणां प्रत्येकमुत तन्नेणेति । (४) पूर्वपतः-श्रुतं फलमाग्नेयादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । पृ. थगुत्पन्नानां परस्परनिरपेक्षाणां फलाकांतित्वात् । (५) सिद्धान्तः-पड्यागसमूहयाचिना दर्शपूर्णमासशन्देन व्यव. हत्य संघस्यैव फलसम्बन्ध उच्यते । तस्मात् परणामपि तेषां फलं स्वर्ग एकमेव । इदमेव तन्त्रम् । एकेन फलेनैव यहूनामाग्नेयादीनां फलाभि. सम्बन्धरूपोपकारो भवतीति । पतदभिप्रेत्याह पएणामिति । 'पराणाम् दर्शपूर्णमासान्तर्गतानामा. ग्नेयादीनां 'यजीना' यागानाम्-'एकमेव स्वर्गरूपम्-'फलम्' । तदि. दं तन्त्रेणेति शेयमित्याशयः ॥ १ ॥ (२) ११।१।५-१० सर्वानन्योपतिस्तथैका । (१) प्रधानानां फलाभिसम्पन्ध विचाङ्गानोदानी घिचार्यन्ते । (२) दर्शपूर्णमासयोः सन्ति प्रयाजादीन्यङ्गानि । (३) तत्र संशयः-किमडानि सम्भूय प्रधानस्योपकुर्यन्त्युत मेदेनेति । (४) पूर्वपक्षः-यहानि पृथक् कर्माणि । एवं च तेषां प्रधान प्रायुपकारभेदः स्यात् । न चात्र पूर्वाधिकरणयत् सड्यता घोत्यते इति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता . (५) सिद्धान्तः-प्रधानकार्याकाक्षानुसारेण हि अरुपकारः कल्पनीयः । कार्य च प्रधानमेकमेव सत् स्वशक्त्युद्वोधनलक्षणमेकमेवो. पकारमहकतमपेक्षते । उपकारस्य द्वारभेदेनैव भिन्नानामहानामुपयोगः। तस्मात्सम्भूयैवाहानि प्रधानस्योपकुर्वन्तीति । एतदभिप्रेत्याह सर्वति । 'सर्वाङ्गजन्या' सर्वैः भिन्नैः अहै जन्या सम्पादनीया--'उपकृतिः उपकारः प्रधानस्य-'एका' एव-न भि- नेत्याशयः ॥२॥ (३) १११११११-१६ कार्य प्रधानं सकलाङ्गयुक्तम् (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) अःप्रधानस्योपकारः क्रियते-इति स्थितम् । (३) तत्र पुनः संशयः-दर्शपूर्णमासादीनि .कर्माणि किमेकदेशा. गयुक्तान्यपि फर्तव्यान्युत सर्वागयुक्तान्येवेति । (४) पूर्वपक्षः-एकदेशेनाप्यङ्गेनानुष्ठितेन दर्शपूर्णमासयोः स्वर्ग प्रति व्यापारः सिध्यत्येव । तेनैव च कृतार्थत्वात् प्रधानानुष्ठानं सम्पद्यते। अङ्गानामनुष्ठानं प्रति यो यावन्ति शक्नुयात् तावन्त्येव कुर्यादिति । (५) सिद्धान्त:-प्रधानस्याकांक्षा नैकेन पूर्यतेऽपि तु सर्वेरेवाज्ञैः । सर्वेरेव कृतेनोपकारेण फलसम्पादनोन्मुखत्वं प्रधानस्य भवति । तस्मात् सर्वैरेवाडैरुपेतं प्रधानमनुष्टेयमिति । एतदभिप्रेत्याह कार्यमिति । 'सकलायुक्तम् सकलैः सर्वेरेव अझैः युक्तम् कृतोपकारं-'प्रधान' कर्म-कार्यम्' कर्तव्यम् न तु फतिपयैरेवा. हैर्युतमित्याशयः ॥ ३॥ (४) ११११।२०-२६ फाम्यं यथेच्छं पुनरेव कुर्यात् (१) तन्नविचारप्रसङ्गेन काम्यकर्माणि चिन्त्यन्ते-द्वितीयाधिक- रणापवादरूपेण । (२) सन्ति काम्यानि कर्माणि 'चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यादीनि । (३) तत्र सन्देहः-किमिदं फाम्यं कर्म सहदेवानुष्ठातन्यमुताभ्य- सितव्यमिति। (४) पूर्वपक्षः-सत्प्रयोगेनैव फलसिद्धेर्नास्ति प्रयोजनम् पुन- रनुष्ठानस्य । तस्मात् सन्देव कार्यमिति-यथा प्रयाजाद्यङ्ग सकृदेवानु- धीयते तथैवेति। (५) सिद्धान्तः-गकृतोपकारस्य तु प्रधानस्य सहदेयाकाहा- सा च सरुदनुष्ठानेन पूर्यते । इह तु पुरुषस्य पश्यादिफलं प्रति भवति ·मीमांसानुक्रमणिका भूयोभूय आकाङ्क्षा सस्मात् आकाक्षानुसारेण भवत्येवाभ्यास इति । एतदभिप्रेत्याह काम्यमिति । 'काम्या कर्म यत्फलोहशेन क्रियते तत्- 'यथेच्छ फलाकाहानुसारेण-'पुनः एव पुनः पुनरपि-'कुर्यात्'- सकृदेवेत्यर्थः ॥४॥ (५) १११११२७ अभ्यास आतुण्डलतोऽवहन्तेः (१)तन्त्रप्रसङ्गेनाम्यासश्चिन्त्यते । (२) अस्त्यषघातविधिः-'प्रोहीनवहन्ति' इति । (३) तत्र संशयः किं सकृदेवावधात उताभ्यास इति । (४) पूर्वपता-सन्मुसलपातरूपेण विधानेन विधेः कृतार्यवा। तस्मानाम्यास इति । (५) सिद्धान्तः-तण्डुलनिप्पतिरेवायघातस्य दृष्टमेव प्रयोजनम् । तस्मात् तण्डुलनिष्पत्तिपर्यन्तमभ्यास इति फलपलेन कल्पनीयम् । त. स्मादभ्यास इति। एतदाभप्रेत्याह अभ्यास इति । 'प्रातण्डुलतः तण्डुलनिष्पत्तिपर्य- न्तम्-'अवहन्तेः अपघातस्य-'अभ्यासः पर्त यो भवतीत्यर्थः ॥५॥ (६) ११।१।२८ सर्वोपर्ये स्पा सकृदेव घातः । (१) पूर्वाधिकरणापयादः । (२) अग्निप्रकरणे श्रूयते-'औदुम्यरमुलखलं सापधस्य पूरयि. त्याऽयन्तिः इति । (३) तत्रावधाते संशयः-कि सकृदनुष्ठानमुताभ्यास इति । (५) पूर्वपक्षः--पूर्वाधिकरणन्यायेनाभ्यास इति । (५) सिद्धान्तः-नास्ति सर्वोषधेऽयघातस्य दृष्टं प्रयोजनम् । केवलमद्दष्टमेय प्रयोजनमत्र । तस्य सक्दयघातेनापि सम्पाद्यत्वात् सरुदेवायघातः इति। एतदभिप्रेत्याह सर्वेति । 'सर्वोषधे अवहननीये-'घात अश्यात:- 'सकता 'एच' 'स्यात्-न हत्राभ्यास इत्याशयः॥ ६॥ (७) ११२१२२६-३७ अाम्मयानादि सकत् प्रकुर्याद (१)अभ्यासापवाद। (२) दर्शपूर्णमासयोः सन्ति प्रयाजादीन्यहानि । (३) तेषु संशयः-अनंकि सकृदनुष्ठेयमुताभ्यसितव्यमिति । (४) पूर्वपक्षः-फलमूमार्थिनाऽहमम्यसनीभ्यम्-काम्येप्यम्यासेन फलमयस्यदर्शनादिति।

·मोमांसामण्डनमण्डिता। () सिद्धान्त: सागस्य प्रधानस्यानुष्ठानेन यददृष्टं फलं तत्रभूय. स्त्वाल्पत्ये न सम्भवतः । यदि फलभूयस्त्वेच्छा स्यातहि साम्प्रधान. मेवावर्तनीयं न केवलमङ्गम् । केवलेनाङ्गेन न किमपि सिध्येत् । तस्मात् एकस्मिन् प्रयोगे सकदेवानुष्ठानमङ्गस्येति । पतदभिप्रेत्याह अहमिति । 'प्रयानादि' 'भाई' 'सकृत् एव प्रकुर्या- त्' एकस्मिन् प्रधानप्रयोगे इति शेषः ॥ ७ ॥ () १९११३८-४५ त्रिवनियम्येत कपिस्खलेषु । (१) अभ्यासप्रसङ्गेन विचारः। (२) अश्वमेधे श्रूयते-'वसन्ताय कपिझलानालभते' इति । (३) तत्र संशया-कपिक्षलानित्यत्र घटुवचनेन किं त्रित्वचतुष्टुवा. दीनां संख्यानां यथाकामं ग्रहणमुत नित्वे एव नियमनमिति । (४) पूर्वपक्ष:-त्रित्वमारभ्य या काचित् घहुत्वसहया स्वी. फायति। (५) सिद्धान्तः-त्रित्वेनैव शास्त्रस्य कृतकार्यत्वात् अधिकसहयो. पादाने नास्ति प्रमाणम् । त्रित्वसध्या तु कथमपि परित्यक्तं न शक्य. ते । तस्मादवश्यम्भावित्वेन प्रथमभावित्वेन लाघवेन च नित्वे पासे शास्त्रार्थे सिधे ततोऽधिकपक्षिहिंसायां प्रत्यवायः स्यात् । तस्मात् त्रि. त्वमेवोपादेयमिति। एतदमित्याह नित्यमिति । 'कपिललेषु' फपिजलानित्यत्र पहुवच. नान्ते पदे-'त्रित्व' त्रित्वसस्यैव-नियम्येत'-त्रित्वसस्यैवोपादेया न ततोऽधिकेत्यर्थः॥८॥ (६) १११११४६-५२ न तूत्तरादोहविधौ त्रिसङ्ख्या (१) पूर्वधिकरणापवादः। (२) सानाय्ये दोहनम्प्रकृत्य श्रूयते--'वाग्यतस्तिस्रो दोहयिस्वा विस्टयागनन्यारभ्योत्तरा दोहयति' इति । (३) तत्र सन्देहः-कितिन पवोत्तरा गायो दोहनीया उताधिका इति । (४) पूर्वपक्षा--पूर्वाधिकरणन्यायेन तिस्र पवेति । (५) सिद्धान्तः-हविहुल्यमत्रापेक्षितम् । न च कपिललय. धिकसङ्ख्यास्योकारे हिंसादिदोषः । तस्मात् यावत्य उत्तरा गावो यज- मानस्य ताः सर्ग दोहयितन्या इति । एतदभिप्रेत्याह न त्विति । 'उत्तरादोहविधौ तिस्रो दोहयित्वा ता. भ्य 'उत्तराः अतिरिका या गावः तासां दोहविधौ ‘उत्तरा दोहयतीति ५७ मो०१० 4 ·४५० मीमांसानुक्रमणिका श्रत्र याफ्ये-'निसङ्ख्या' त्रित्वसंख्या-'न' ग्रहीतन्या-अपि तु सर्वा उत्तरा गायो दोहयितव्याः इति भावः ॥९॥ (१०) १०२५३-६६ यागत्रयेऽङ्गानि भवन्ति तन्त्रम् । (१) तन्नोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोःप्रधानानि प्राग्नेयादीनि,अङ्गानि प्रयाजादीनि। (३) तत्र सन्देहः-किं तत्तत्प्रधान प्रति भेदेनाहानामनुष्ठानमुत सर्वपातन्त्रेणेति। (४) पूर्वपक्ष:-प्रधानस्य प्रत्येकस्योपकारापेक्षित्वात् प्रतिप्रधान महानि भेदेनानुष्ठेयानीति । (५) सिद्धान्तः-याग्नेयादिदेशकालकर्तृणामेकरयाद् अङ्गानां स. कृदेष तन्त्रेणानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह-यागेति । 'यागत्रये' आग्नेयादिपु प्रधानेषु निपु पागेपु-'अङ्गानि' प्रयाजादीनि-'तन्त्रम्। सरुदनुष्ठितं भयाणामुपका- रक भवान्ता । अतोन प्रतिप्रधानं भेदेनानुष्ठानमहानामित्याशयः ॥१०॥ (११) १२२६७-७० आग्नेययागश्च पृथक् प्रदानम् (१) पावापोदाहरणम्। (२)काम्यपशुकाराडे धूयते-'आग्नेयं कृष्णाग्रीवमालभेत सौम्यं यमुम्, आग्नेयं कृष्णपोयम्, पुरोधायां स्पर्धमान' इति । अस्या:- ममेव पौरोहित्यमस्तु नान्यस्येति स्पधोपेतो यथोकघणोंपेतं पशुत्रय. मालभेतेति । (३)तत्र संशया-प्रथमतृतीयस्थानयोरुक्तयोः कृप्यग्रीवयोः कि सह प्रदानमुत भेदेनेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रथमतृतीययोरुभयोरग्निदेवतस्यसाम्यात् तन्त्रेण सकृदेवानुष्ठानमिति । (५) सिद्धान्तः-सौम्यपशुना व्यवधाने सति कालस्य भेद स्परः । एवं सति तन्त्रासम्भवाद् भेदेनेवानुष्ठानमत भावाप एघात्रेति । पतदभिप्रेत्याह प्राग्नेयेति । 'आग्नेययागः कृष्णग्रीवालम्भनरूपः, प्रथमतृतीयस्थानयोरुपदिष्टः-पृथप्रदानम्। पृथगनुष्ठानरूपो भवतीति शेषः । आग्नेयपश्यालम्भनद्वयं पृथगेय कार्यमित्याशयः ॥ ११ ॥ न्याया इईकादश सम्मदिष्टाः। स्परम् । इत्येकादशस्य प्रथमः ।

·प्रथैकादशस्य द्वितीयः पादः । (तन्याबापयोः सोपेण विचारः) (१) १९०२।१-२ देशाकम्पधानानाम् (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोर्देश-काल-कर्तारो विहिता:-'समे दर्शपूर्णमा- साभ्यां यजेता - पौर्णमास्यां यजेत अमावास्यायां यजेत'-'दर्शपूर्णमास- योश्चत्वार ऋत्विज' इति । सन्ति चात्राग्नेयादीनि प्रधानोनि । (३) तत्र सन्देहः-आग्नेयादीनां प्रधानानां देशादयः किं तन्त्रण सम्बध्यन्ते उत प्रतिप्रधान भिद्यन्ते इति । (४)पूर्वपक्षः--देशादयोऽहम् । अत एव द्रव्यदेवतावत् उत्पति. विधिशेषाः। तस्मात्प्रतिप्रधान भिद्यन्ते इति । (५) सिद्धान्तः-परस्परभिन्ना अप्याग्नेयादयः सद्धरूपेणैव दर्श- पूर्णमासशब्देन स्वर्गसाधनतया विधीयन्ते । तस्मात् सङ्घयातरूप एक एव प्रयोगो द्योत्यते । सङ्घवाचकदर्शपूर्णमासशब्देनैव च देशादिविधयः श्रूयन्ते । तस्मादेकत्र प्रयोगे देशकालकर्तृणां तन्त्रेण सम्बन्धः । एतदभिप्रेत्याह देशेति । 'प्रधानानान्' आग्नेयादीनाम् सम्बन्धेन- 'देशादि' देशः कालः कर्ता चेत्यादि--'एकम्' एकमेव-तन्त्रेण प्रतिप्र. घानं सम्बध्यते इत्याशयः ॥१॥ (२) ११।२।२-१० तदेवाङ्गेपु नो पृथक् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) सन्ति प्रयाजादीनि दर्शपूर्णमासयोरङ्गानि । (३) तत्र सन्देहः-प्रधानस्य ये देशादयस्त एव किमशानामपि- उत भिन्ना इति । (४) पूर्वपक्षः-यथा द्रव्यं देवता चाहानाम्प्रधानद्रव्यदेवताभ्यां मिन्नास्तथैव देशादयोऽपि भवेयुरिति । (५) सिद्धान्तः—देशादीनां प्रयोगशेषत्वम्, नाग्नेयादिविधिशेष- स्वम् । प्रयोगे च प्रधानव अङ्गान्यप्यन्तर्भवन्ति । तस्मादू य एन देशा- दयः प्रधानानांत एवागानामपोति । एतदमित्याह तदिति । 'अङ्गेषु' प्रयाजादिषु-'तत्' देशादि-'नोन 'पृथक् मिन्नम्-प्रधानदेशादिभ्य इति शेषः ॥२॥ , .

·मीमांसानुकमाणको (३) ११२२।११-१७ त्रिके त्रिकेऽङ्गमभ्यस्येत् (१) आयापोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासेप्टयां पड्यागसङ्घरूपायां द्वौ समुदायौ-दर्शः १. त्येक निकम् , पूर्णमास इति द्वितीयम् । सन्ति च मयाजादीनि इ. एयङ्गानि । (३) तत्र सन्देहः-किं दर्शस्य पूर्णमासस्य च पृथक श्रङ्गानाम्प्र. योग उत तन्णेति । (४) पूर्वपक्षः अवान्तरत्रिकयोर्भदेऽपि पट्करूपेण कर्मणो दर्श- पूर्णमासाख्यस्यैकत्वमेवेति प्रथमाधिकरणन्यायेनागानां तन्त्रेणेवानुष्टा. नमिति । (५) सिद्धान्तः-दर्शपूर्णमासाख्यकर्म यद्यपि एकफलसाधनत्ये. नेफन्तथापि दर्शप्रयोगात् पूर्णमासप्रयोगो भिन्न एवेत्यनुष्ठानकालभेदादेय स्पष्टम् । एवं च कालभेदेन प्रयोगभेदात् प्रयोगशेषाणामङ्गानामावृत्तिः प्रतित्रिकमिति । पतदभिप्रेत्याह त्रिक इति । 'त्रिके त्रिके' यागप्रयसमुदायरूपे दर्श अपरयागत्रयसमुदायरूपे पूर्णमासे च-'अङ्गम्' प्रयाजादि-'अभ्यस्येत्'- प्रतित्रिकमनानां पृथगनुष्ठान न तन्त्रेणेत्याशयः ॥ ३ ॥ (४) ११।२।१८-२२ अगाभ्यासोऽभ्वराभिषे । (१) पावापोदाहरणान्तरम् । (२) काम्येटिप्वध्यरकल्पा नाम काचिदिष्टिः । तत्र प्रातःकाले प्रयाणां यागानामग्नावैष्णव-सारस्वत-चाईस्पस्यानां सङ्कः पठितः 1 म. ध्याहापराह्वयोरपि तथैव पठितः । अष्टाकपालैकादशकपालद्वादशकपा. स्लरनायो विशेषितः-इतरत्समान त्रिपु। (३) तत्र सन्देहः-धिषु कालेषु प्रयुज्यमानानामेतेषां फर्मसमुदा. थानामनानुष्टानं कितन्त्रेणोत भेदेनेति । (४) पूर्वपतः-'पुरा धावः प्रवदिनोनिर्यपेत्' इति सदस्य याग. स्याशेषस्य-रात्रौ सुसजनानां प्रयोधपूर्घकव्यापारात् प्राचीने उपःकाले- अपक सति निर्यापवदशान्तराणामप्यपकर्षस्य भानम् । तस्मात् त्रिपु महानां तन्त्रमिति। (५)सिद्धान्तः-'अग्नाप्णयमष्टाकपाले प्रातनिवपेत् इति सामा- म्येन विहितो या प्रातःकालीनो निर्वापः स एष सनिहितत्वात् 'पुरा याच.' इत्यनेन विशिष्यते । तस्मादुघरसङ्घनिर्वोपोऽपि मुख्यत्वलामाय ·मीमांसामण्डनमण्डिता। तत्तत्काले एव कर्तव्यः । तदेवोङ्गानामपि तत्तत्काले भेदेनैवानुष्ठा. नमिति । एतदभिप्रेत्याह अद्वेति। 'अध्वराभिधेः अध्वरकल्पायामिष्टौ-'अ- गाभ्यास प्रतित्रिकमद्वानां भेदेनैवानुष्ठानमित्यर्थः ॥ ४॥ (५)११।२।२३ देवतैक्ये वसा तन्त्रम् (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) सन्स्येकदेवताकाः पशुयागा:-'सप्तदश प्राजापत्यान् पशूना- लभेत' इत्येवमादयः । अस्ति प्रकृती अग्नीपोमोये वसाहोमः । स च प्राजापत्ये चोदकेन प्राप्यते । (३) तत्रसादेहः-किमस्य वसाहोमस्य प्रतिपश्वभ्यास उत त. न्त्रेणानुष्ठानमिति । (४) पूर्वपता-पशुभेदेन बसाया भिन्नत्वात् वसाहोमस्य प्रतिपशु भेदः । तस्माभ्यास इति । (५) सिद्धान्तः-एक एव प्रजापतिः सर्वेषां पशुयागानामत्र देव- ता। पाकश्च हविषः सहैव क्रियते । पाकवच प्रदानस्याप्येकत्वम् । का. लोऽप्येक एव । शक्यते चानेकानाम्पशूनां वसयैकत्रीकृतया सह होमः । एतदभिप्रेत्याह देवतेति । 'देवतैक्ये' यत्रानेकेषु कर्मसु एकैच देवता, यथा वाजपेये प्राजापत्येपु, तत्र-'वसा वसाहोमः-'तन्त्रम्' तन्त्रेणैवानु. छीयते-न तु प्रतिपशु अभ्यस्यते इत्यर्थः ॥ ५ ॥ (६) ११।२।२४ तद्भेदे तु वसा पृथक् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) सन्त्येकादशिनाः पशवः श्राग्नेय-सारस्वत-सौम्यादयः। एते. प्वपि घसाहोमःमाप्तः। (३) तत्र सन्देहः-अयं वसाहोमः किं तन्प्रेणानुष्ठेय उत प्रतिपशु भेदेनेति । (४) पूर्वपक्ष:-सर्वत्र सह कर्तुं शक्यत्वात् तन्त्रेणैवानुष्ठानमिति । (५) सिद्धान्तः-देवताभेदात् प्रधानभेदः । याज्यार्धन्तिका. लानां चैतेषां पशूनां कालभेदोऽप्यस्ति । तस्मात् तन्नं न न्याय्यम् । प्र. तिपशु भेदेनैवानुष्ठानमिति । पतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तभेदे देवताभेदे-'तु'-'यसा' यसा. होम:--'पृथक्' भेदेनैवानुष्टेयेति भावः ॥६॥ तस्मात् तन्त्रमिति ।

·- मोमांसानुक्रमणिका છે (७) ११२२२२५-२७ यूपान्तिकाढुतिस्तन्त्रम् (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) अस्ति ज्योतिटोमे यूपकादशिनी-'एकादश यूपान् छिनचि' इति । अस्ति च प्रकृतौ अग्नीपोमोये पशौ यूपाहुतिः । (३) तत्र संशयः--एकादशम यूपेषु यूपाहुतिः किं भेदेन कर्ता व्या-उत तन्त्रेणेति । (४) पूर्वपतः-'यपस्थान्तिकेऽग्नि मथित्वा यूपाहुति होति' इति धूयते । भिन्नानां च यूपानां भिन्नान्यन्तिकानि । तस्मादेकादशाना. मन्तिपु मिन्नवाहुतिः । तस्माद् भेदेनानुष्ठानमिति । (५) सिद्धान्तः-अन्तिफन्य नात्यन्तसामीप्यम् । तथा सति अग्ने. रत्यन्तसामीप्ये पशुदाहप्रसङ्गात् । सामीप्यमात्रमा अन्तिकशब्देन वि. बक्षितम् । तस्मात् याचता व्यवधानेन यूपा दृष्टिगोचरा भवन्ति तावतो देशस्य अत्र अन्तिफत्वमभ्युपेयम् । एवं देशैश्यसम्भवात् तन्त्रेणेवानु- छानमिति । एतदभिप्रेत्याह यूपेति । 'युपान्तिकादतिः यूपानामन्तिके या मा. हुतिपिहिता सा-'तन्यम्। तन्त्रेणेवानुष्ठेयेत्यर्थः ॥ ७॥ (८) ११।२।२८-३२ सानोऽस्वचमृयो भवेत् । (१)तन्त्रेण सहानुष्ठानमित्येतत्प्रसन्न दैशिकं साहित्यं चिन्त्यते । (२) अस्ति ज्योतिधामेऽयभृधः । तत्र श्रूयते-'अप्स्वयमृथेन च- रन्ति' इति । तत्र धारण एककपालयागः प्रधानं कर्म इतरत् सर्व तदङ्गम् । (३) तत्र सन्देहः- अपभृये कि प्रधावकर्ममात्रमप्सु कर्तव्यम्- उताङ्गान्यपीति। (४) पूर्वपक्षः यथा द्रव्यं देवता च प्रधानकर्मणैध सम्बध्यते त. थाऽपामपि प्रधानास्वात् प्रधानमात्रमप्सु कर्तव्यमितरत् सर्वमहाजा तमाघाराज्यभागादिकन्याहवनीयेऽमावेव कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-'अपमु चरन्ति' इत्यत्र अपभृयप्रयोगस्य समस्त. स्थापां सम्यन्यः श्रूयते । तस्मात् सागमेव प्रधानमन्सु कर्तव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह साम इति । 'यभ्यः' अवभृययाग:-'सागा अ. हैस्सहित एय-'अप्सु जले-'भयेा अनुष्ठित इति शेषः । त्वङ्गानामा. इयनीयेऽनुष्टानम्प्रधानमात्रस्याप्स्विस्याशयः ॥ ॥ (६) ११।२।३३-४१ विहारयोस्तन्यभेदः ·मीमांसामण्डनमण्डिता . (१) तन्त्रचिन्ताऽनुवर्तते । (२) वरुणपघासेपु विहारपृथक्त्वम्-'पृथगनो प्रणयतः पृथ- ग्वेदी कुरुत' इति । सन्ति चापाग्नेयादीनि नव हवापि । तत्र श्रूयते-- 'अष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारे हवींष्यासादयति-मारतीमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन् इति । सन्ति चात्राङ्गान्यनुष्ठेयानि । (३) तत्र संशयः-कि दक्षिणविहारे पृथगङ्गानुष्ठानमुत यान्येवो. तरे कृतानि तान्येव दक्षिणेऽप्युपकुर्वन्तीति । (४) पूर्वपतः-उत्तरे यान्यनुष्ठितानि तान्येव दक्षिणेऽप्युपकुर्यन्ति तन्त्रेण । वरुणप्रघासान्तःपातिस्वेन प्रयोगैक्यात् इति । (५) सिद्धान्त:-देशभेदात् प्रयोगभेदः-ततश्चाङ्गानुष्ठानस्य पृथ- फ्त्वं दुर्वारम् । तस्माद् भेदेनेवाङ्गानुष्ठानं दतिणे विहारे इति । पतदभिप्रेत्याह विहारयोरिति । 'विहारयोः उत्तरदक्षिणयोः अ. शानुष्ठाने-'तन्त्रभेद भेद एव न तन्नमित्यर्थः ॥ ९ ॥ (१०) १११२।४२-४६ न तयोः कर्तृभिन्नता। (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पूर्वोने एच विपये- (३) संशयान्तरम् -कि य एव ऋत्विज उत्तरे विहारे कारस्त पप दक्षिणेऽपि उतान्ये इति । (४) पूर्वपक्षः-प्रयोगभेदादाधाराद्यगभेदे कर्तृणामपि भेद इति । (५) सिद्धान्त:-ऋत्विजां सक्षया ।पञ्चैय नियमिता-'चातुर्मा- स्यानां यशकतूनां पञ्चत्विज' इति । यदि द्वयोबिहारयोः पृथग ऋत्वि- जो भवेयुस्तहि तेषां सतया दश सम्पधेत । तच प्रत्यक्षवचनविरुद्धम् । सस्मान्नास्ति कर्तृभेद इति । पतदभिप्रेत्याह नेति । 'तयो। उत्तरदक्षिणविहारयोः-'कर्तृभिन्नता' कर्तृणाम् ऋत्विजां 'भिन्नता' भेदो-'न' भवतीति शेषः । य एवोत्तरे ऋत्विजस्त एवं दक्षिणेऽपीति भावः ॥१०॥ (११) ११२४७-४८ आपरानिकभेदः स्यात् (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२)विहारयोः सन्ति श्रापराग्निका होमाः । (३) तत्र संशयः-किमेतेपामुभयन विहारयोस्तन्त्रमुत भेदेना. नुष्ठानमिति। (४) पूर्वपदः-एकस्मिन्नेवासायेते होमाः क्रियन्ते । तस्मात्त. स्त्रमिति ।

·४५६ मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्तः-मारत्या यान्यनानि तानि प्रतिप्रस्थातुः कार्या णि इतरमाध्ययोः । तन्प्रभावे अन्यतरेषां कर्तृत चैगुण्यं स्यात् । त. -स्माद् भेदेनानुष्ठानमिति । पतदमित्याह आपरेति । 'आपराग्निकमेदः आपराग्निकानां हो। माना 'भेद भेदेनानुष्ठानं स्यात्-न तन्त्रेणेत्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) ११॥२॥४६-५१ संस्कारो वार्यते पशौ । (१) प्रासहिको विचारः। (२) पाजपेये प्राजापत्यान् पशून् प्रकृत्य श्रूयते-'तान् पर्यमिक तान् उत्स्जन्ति-ब्राह्मसाम्नि पालमते' इति । (३) तत्र संशयः-'पर्यग्निकृतानुत्सृजन्ति' इत्यत्र किं कर्मशेषपति. पेध उत पर्यनिकरणोचरभाविना संस्काराणां प्रतिषेधः इति । (४) पूर्वपक्षः-पर्यनिकरणोत्तरभाविसफलफर्मशेष पर प्रतिपि. ध्यते-अश्वमेधे एतादृशस्यैष वाक्ये तदर्थत्वस्य प्रतिपनत्वादिति । (५) सिद्धान्तः--पर्यग्निकरणोत्तरभाचिकर्मशेषो न प्रतिपिध्यते- अपि तु तस्यैय कर्मशेपस्य ब्रह्मसामकाले उत्कों विधीयते द्वितीयेन पारन तथा च सति पर्यग्निकरणानन्तरमाविना ये पशुसंस्कारास्त एवं प्रतिपिश्यन्ते इति । एतदभिप्रेत्याह संस्कार इति । 'पशौ' प्राजापत्ये-'संस्कार' पर्यग्नि. करणानन्तरमावी-'धार्यते' प्रतिपिध्यते-ग तु कर्मशेष इत्याशयः ॥१२॥ (१३) १११२१५२-५४ इज्यात्रयं त्वहीने स्यात् (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) अस्त्यहीनेषु पञ्चशारदीयनामकः कश्चित् पन्चाहविशेष:- स च पञ्चसु यपप्यनुष्ठेयः । तत्र प्रथमे घर्षे विशाखानक्षत्रयुक्तायाम. मावास्यायां सप्तदश स्वल्पवयसः स्त्रीपशघः सप्तदश उक्षाणश्च विहि- ताः । तेषु सर्वेषु पर्यनिकृतेषु प्रोशितेषु च सत्सु स्त्रीपचनामालम्भ पुम्पशूनां चोत्सर्गमाम्नाय-पुनद्वितीये तृतीये चतुर्थे । यत्सरे तथैया. नुष्ठानमाम्नाय-पश्चादाम्नायते-'नोस्त्रीनेकस्मिन्नहन्यालभेरन्, पञ्चो. चमेऽहनि' इति। (३) तत्र संशयः-योऽयं पुम्पशूनामुन्सर्गः स कि धर्मशेषप्रति. फेधक उत संस्कारप्रतिपेयक इति । (४) पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेन संस्कारस्यैव प्रतिषेध इति । (५) सिद्धान्तः-उत्स्यानां पशनां कर्मान्तरे उपयोगोन युज्यते । पुनध त्रीस्त्रीनिति बाक्येन च विहिता पालम्भाः सप्तदशसस्थका ·मीमांसामण्डनमण्डिता। एव-वर्षचतुष्टये प्रतिवर्ष त्रय इति द्वादश अन्तिमे च वर्षे पञ्च इति सप्तदशसहया पूर्यते । इयं च सप्तदश पालम्भसया सप्तदशभिः स्त्रीपशुभिरेव पूर्यते इति पुम्पशुषु नास्ति किमपि कर्तव्यम् । तस्मात कर्मशेषप्रतिषेध इति । एतदभिप्रेत्याह इज्येति । 'प्रहीने' पञ्चशारदीयनामके-'इज्यात्रय त्रीस्त्रीनिति वाक्येन पञ्चमवत्सरे विहितं-स्यात्' अपूर्वमेवेति शेषः । न तृत्सृष्टेषु पशुषु इदमिज्यात्रयं कार्यम् । तेषु कर्मशेषः प्रतिषिद्धः । तस्मादपूर्वमेव फर्म इदमिज्यायमित्याशयः ॥ १३ ।। (१४) ११।२।५५-६० दशपयक्रयः पृथक् । (१) तन्त्रचिन्ताऽनुवर्तते । (२) राजसूये दशपेयाभिपेचनीयौ द्वौ सोमयागौ। (३) तत्र संशयः-किमनयोरङ्गानुष्ठानं तन्त्रेणोत भेदेनेति । (४) पूर्वपक्षः-तन्त्रणैवानुष्ठानम् । 'सह सोमौ कोणात्यभिपेच. नीयदशपेययो.' इत्युभयगतसोमक्रयस्य साहित्यं श्रूयते । एवं च सति क्रयात् पूर्वभाविनामङ्गानामनुष्ठानं तन्त्रेणैव भवितुमर्हति इति । (५) सिद्धान्त -दशपेयाभिपेचनीयौ भिन्नकालोनौ । नापि क्रये साहित्यं सम्भवति-'सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति' इति दशपेये क्रमस्य सद्यस्कालताविधानात् । 'सह सोमौ' इति वाक्यं च फयाओं यः संवादस्तत्परत्वेन नेयम् । तस्मादुभयोरङ्गानां भेदेनानुष्ठानमिति । पतदभिप्रेत्याह-दशेति । 'दशपेयायः दशपेययागे यत् सोमस्य फयणं तत्-~'पृथक अभिपेचनीययागे यत् क्रयणं तस्माद् भिन्न एवेति । तस्मादितरेपामगानामपि पृथगेवानुष्ठानमुभयत्र न तन्त्रेणेति भावः ॥१४॥ (१५) ११।२।६१-६३ निष्कासोऽवभूधाद् भिन्न: (१) तन्त्रे प्रासङ्गिको विचारः। (२) चातुर्मास्ययागेषु वरुणप्रघासेपु वारुणीमामिक्षां प्रकृत्याना- यते 'वारुण्या निष्कासेन तुपैश्चावभृथमभ्यवयन्ति' इति । तत्रायं प्रयोग- प्रकारः । वरुणप्रघासेपु नव हवींपि । तेप्वटमं हविर्वारुण्यामिक्षा-नवम हविः काय एककपालः । वारुण्यामामिक्षायां यवपिष्टनिर्मितं मेषमयद. दाति । तत भामिक्षासंयुक्तं मे सर्वमवदाय हुत्वा--तत एककपालेन प्रचर्य-भाण्डलिप्तेन आमिनाया निष्कासेन यवतुपैश्च अवभृथमनुति- टन्ति इति ॥ (३) तत्र संशयः-किंधारुण्यामिक्षाया एकमशं यवमयमेषसहितं पूर्व प्रदाय पश्चादेककपालप्रचाराध्य-निष्कासरूपेण अंशान्तरेण तुप ५८ मी० नु० ·४५८ मीमांसानुगमणिका अयभृये प्रचरितम्यमिति प्रचारस्योत्कर्ष:-उत फर्मान्तरमयभृय इति । (४) पूर्यपक्षः-सयनीयपशौ यथा यिप्रकर्ष एप न कर्मान्तरम् तवदिदापि प्रचारपिप्रकों न कमान्तरमिति । (५) सिद्धान्तः-प्रचारयिप्रकर्षमात्रं यदि स्याह अयभृयशब्दो घ्यर्थ: स्यात् । तस्मात् कर्मान्तरमेपापभृय इति । एतदभिप्रेरयाह-निष्कास इति । 'निकामः' घायण्या निप्कामेनानु। प्ठेयं यत् कर्म यिहितं तत्-'अयभृयाता-भिन्न' पयेत्यर्थः ॥ १५ ॥ (१६) ११।२।६४-६६ चरुशेपोगमुचरे । (१) पूर्याधिकरणापवादः। (२) ज्योतिष्टोमे धूयते-'प्रायणीयस्य निष्कासे उदयनीयमभि• निपति' इति । (३) तत्र संशया-किमत्र निष्कासद्रव्यकम् उदयनीयसमानधर्म- के फर्मान्तरं घिहितम्-उत उदयनीयस्यय संस्कारक्ममिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्याधिकरणन्यायेन कर्मान्तरमिति । (५) सिद्धान्तः-उदयनीयमेवाय मुरयं परतम् । तस्यैव संस्का• रकमामिति । पतदभिप्रेत्याह-चर्षिति । 'चशेप मिकासः-'उत्तरे उदयनीये- 'अहम्। संस्कारकम् न तु कर्मान्तरमिति माघः ॥१६॥ पादेऽस्मिन् पोडश न्याया मुनिना सम्प्रकीर्तिताः । स्पष्टम् । इत्येकादशस्य द्वितीयः । - प्रथैकादशस्य तृतीयः पादः। [ तन्त्रस्य प्रपञ्चः] (१) ११॥३११ वाक्यादङ्गे देशकालादिभेदः (१)तन्त्रे प्रासादिको विचारः प्रवर्तते-तस्यैव प्रपञ्चरूपेण । (२) घेदिः घेदः (कुशमुष्टिः),यहि:-इत्यादीनि भवन्ति सम्पाद. नीयानि । एतच सम्पादनं कर्मागम् । (३) तत्र संशयः किमेतत् प्रधानकर्मण एघ काले स्यादुत कर्मणां स्वस्वकाले पवेति।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ४५६ (४) पूर्वपक्षः-प्रगानां प्रधानकालत्वं प्रधानदेशत्वं प्रधानकर्तृकत्वं च स्थितमेकादशाध्यायद्वितीयपादे । अतोऽत्रापि प्रधानकाल एव क- तव्यमिति। (६) सिद्धान्तः कचित् कालादिभेदः श्रुत्यैवोच्यते । तथाहि 'पूर्वेयुरमावास्यायां वेदि फरोति' इति कालभेदः-'अप्स्ववभृथं चरन्ति' इति देशभेदः-अग्नौ सौत्रामण्यां च दक्षिणाभेदात् कर्तृभेदः । तस्माद् वाचनिकाः कालादयस्तत्र स्वस्वकालादायेवानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह वाक्यादिति । 'अङ्गे अनुष्ठेय-'वाक्यात्' प्रत्यक्षश्रु. तिवलात्-'देशकालादिभेदः' देशभेदः कालभेदः कर्तृभेदश्व-स्यादिति शेषः । यत्र देशादिभेदविधायकं प्रत्यक्षवचनमुपलभ्यते तत्र भवत्येव भेद इत्याशयः॥१॥ (२) ११२३३२ सर्वेषां स्यात् तन्त्रमाधानमेकम् । (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) अस्ति श्राधानम्-'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नोमादधीत' इति । पत- च्चाधानमायनीयसम्पादनद्वारेण सकलकर्मकलापस्योपकारकमित्य- भ्युपगमः। (३) तत्र सन्देहः-किमिदमाधानं प्रतिकर्म भेदेन क्रियते-उत स. कृदेव तन्त्रेणेति। (४) पूर्वपक्षः-प्रयाजाद्यद्गवत् प्रतिकर्म पृथगेव कार्यमिति ।" (५) सिद्धान्त:-प्राधानस्य स्वतन्त्रेण वसन्तादिकालो विहितः । न च तत्कालानुष्ठानं सम्भवेद् यदि प्रतिकर्माधानं क्रियेत । स्वकाले तु कृतस्याधानस्य सकलकर्मसम्बन्धः सम्भवति । तस्मात् सकृदेव तन्त्रे णानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह सर्वेषामिति । 'सवां पेटिक-पाशुक-स विहौमिकानां कर्मणाम्-उपकाराय-'प्राधानम्। अग्न्याधानकर्म-'एकम्। एव-'तन्त्रम्। सहदेव सर्वोपकारकत्वेन अनुष्ठितं-'स्यात्'-न तु प्रतिकर्म भेदेनानुष्ठीयेतेत्याशयः ॥ २॥ (३) ११॥३॥३-४ तन्त्रं यूपः स्यात् पशूनां त्रयाणाम् (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२)ज्योतिष्टोमेऽग्नोपोमीय-सवनीयानुवन्यास्त्रयः पशवो विहि- ताः। पशोश्च यूपः श्रुतः। (३) तत्र संशयः-किं त्रयाणां पशनामेक एव यूपस्तन्त्रमुत प्रति. पशु भिन्न इति। (४) पूर्वपतः- प्रग्नीपोमोये प्रत्यतश्रुतो यूपः । इतरयोस्त्वतिदेशेन -सौमिक-दा- ·४६० मीमांसानुक्रमणिका माप्त तस्मात् प्रतिपशु भिन्न एव यप इति । (५) सिद्धान्त -यूपस्योत्पत्तिर्नाग्नीपोमीयफाले-अपि तु तत प्रा गेव-दीक्षा यूप छिनत्ति कोते या राजनि' इति मिन तस्य कालो वि. हित । तस्मादाधानयत् सर्वार्थस्य यूपस्य सम्भवति । तस्मादेक एव यूप प्रयाणामपि पशुना तन्त्रेणोपकरोतीति । पतदभिप्रत्याह तन्त्रमिति । 'प्रयाणाम्' अग्नीपोमीयसवनीयानुय ध्यानाम् 'पशूनाम्-'यूप'-'तन्नम्। स्यात्-एक एव प्रयाणामप्युपक रोतीत्यर्थ ॥३॥ (४) ११३२५-७ तत्संस्काराश्चापि तन्वन्न भिन्नाः । (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) सन्ति तक्षणप!हणादयो यूपसस्कारा । (३) तेषु सशय:-किमेते प्रतिपशु भेदनानुष्ठेया उत सरुदेव तन्त्रेणेति । (४) पूर्यपक्ष -पशुकालीनत्वात् सस्काराणा ते प्रत्येकपशो काले एवं कर्तव्या इति भेदेनेवानुष्ठानमिमि । (५) सिद्धान्त - छेदनवत् ततपाद्यपि यूपकालीन न पशुकाली. नम् । तस्मात् विष्वपि पशुपु यूपच्छेदनयत् तक्षणपyहणादिकमपि तन्त्रणयानुष्ठेयमिति । एतदभिप्रेत्याह तदिति । 'तत्सस्कारा'-'तस्य' यूपस्य 'सस्फारा' तक्षणादय 'व' अपि-'तन्त्रम्' तन्त्रेण सकृदेवानुप्ठेया -'न भिना' न प्रतिपशुभेदनानुष्ठेया इत्याशय ॥४॥ (५) ११२-१२ स्वर्वैकत्वं स्यात् नयाणा पशूनाम् (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) 'यूपस्य स्वरु परोति' इति स्वरु श्रुत । ['स्वरु ' यूपका प्ठस्य प्रथमपतितेन शकलेन निर्मितो यूपस्याअनसाधनरूपः] । (३) तत्र सशय अय सरु किं प्रतिपशु भिन उत तन्त्रम् इति । (४) पूर्वपक्ष-मिन्नेषु पशुपु भित्र एवं सम्पादनीय स्वर । नास्ति यूपस्येव स्थरो फश्चित स्वकाल । यूपाजनकालीनो हि स । (५) सिद्धान्त -'य प्रथम शकल परापतेत् स स्वरु कार्य रयु. तम् । एतच प्राथम्यमेकस्मिन्नेर शपले सम्भवति । स च शकलो यूप कालीन एव स्यात् । तस्मात् यूपरत् त घेणैव सर्वान् पशनुपकरोतीति । पतमिप्रेत्याह-स्वर्यिति । त्रयाणाम् अपि पशनाम्'-'स्वर्ध - तस्माद् भेद इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । फेत्वा स्वरोः एकत्वम् तन्त्रेण सर्वोपकारकत्वं-स्यात् । न तु पशुमे- देन भेद इत्यर्थः ॥५॥ (६) ११२३३१३-१४ पास्यदन्त्याहे विषाणां गणस्य (१) तन्त्रप्रसङ्गेनैव विचारः । (२) ज्योतिष्टोमे श्रूयते- 'कृष्णविपाणया कण्डूयते--नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति' इति-कृष्णविपाणायाः प्रा. सनम् । तच्च चोदकेन अहर्गणे प्राप्तम् । (३) तत्र सन्देहः--एतत् प्रासनं किमन्त्ये प्रथमे वाऽहनि विकल्पेन कार्यमुतान्त्ये पवोत नियम इति । (४) पूर्वपक्षः-विकल्पः समवलत्वादिति । (५) सिद्धान्तः-प्रथमेऽहनि यदि प्रासनं स्यात् तहि अन्येषु अ. हासु कृष्णविषाणया कण्डूयनं न सम्भवेत् । तस्मात् अन्त्येऽहन्येव प्रा. सनमिति नियम इति । एतदभिप्रेत्याह-प्रास्येदिति । 'गणस्य अहर्गणसम्बन्धिी-कृष्ण- विपाण, कण्डूयनार्थी-'अन्त्याहे! अन्त्येऽहनि-'प्रास्येत्' चावाले प्रतिपेदित्यर्थः ॥ ६॥ (७) ११३।१५ अन्त्ये बीजे वाग्यमस्य महाणम् (१)प्रासङ्गिको विचारो वर्तते । (२) सन्ति राजसूये नानावीजयुक्ता यागा:--'अग्नये गृहपतये पुरोडाशमधाकपालं निर्वपति कृष्णाना बोहोना-सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम्' इत्यादि। प्रकृतौ च प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया घा. चो विसों हविप्कृदाद्वानकाले श्रुतः । स च वाग्विसर्गोऽत्र राजसूये चोदकप्राप्तः। (३) तत्र संशयः-अयं वाग्विसर्गः किमन्त्ये प्रथमे वा हविष्क. दाहानकाले फर्तन्य इति विकल्पः-उतान्त्ये एवेति नियम इति । (४) पूर्वपक्षः-विकल्प इति । (५) सिद्धान्त-अन्त्ये पवेति । एतदभिप्रेत्याह-अन्त्य इति । 'बोजे नानायोजयुक्त राजस्ययागे- 'वाग्यमस्या वानियमनवतस्य-'प्रहाणम्। परित्याग:-'अन्त्यो चरमे हविष्कदाहानकाले एव-स्यात्' इति नियम एवेत्यर्थः ॥७॥ (८) ११२३३१६ पौरोडाशो वाग्विसर्गः पशौ चेत् । (१) प्रासङ्गिको विचारः।

·१६२ मोमांसानुक्रमणिका (२) याग्विसगों राजसूये कदास्यादिति स्थितम्-अग्निपोमीयप. शौ च पशुः पुरोडाशश्चेत्युभयम् । (३) तत्रापि याग्विसर्गविषये संशयः-कि पाशुफकर्मागविपरदा. ह्वानकाले धाग्विसर्गः-उत पौरोडाशिककर्मानहविष्मदाह्वानकाले इति । (४) पूर्वपतः-पाशुककाङ्गहविष्ठदाह्वानकाले एव वाग्विसर्गः । पुरोडाशस्य प्रासङ्गिकत्वेन पशायनुष्टितैरेवाकैरुपकारसिद्धेरिति । (५) सिद्धान्तः--घाग्यमो न फलार्थः-किन्तु तत्कर्तृसंस्कारार्थः । तथासति पुरोडाशे यदि तदभावः स्यात् तर्हि असंस्कृतेन फ; तदनु छान प्रसज्येत । तस्मात् पश्चादुमाविपौरोडाशिकाङ्गहविष्मदाहानकाले पर घाचं विसृजेदिति । एतदभित्याह पौरोडाश इति । 'पशौ' अग्नीयोमीयपशौ-'चे! यदि हविष्कृत् स्यात् तर्हि-'याग्निसर्ग: 'पौरोडाश-पौरोडाशिकहवि. कदाह्वानकालिक एव स्यादित्यर्थः॥ ८॥ (8) ११२३३१७०२० सागस्यादावन्ततो योगमोको [पातिकमतेनाधिकरणप्रदर्शकः पाठः] [ भादावन्ते योगमोको प्रयाने-पाठान्तरं भाष्यमतेनाधिकरण- प्रदर्शकम्] (१) प्रासङ्गिको घर्तते । (२) अग्निययनेऽग्नेयोगविमोकौ श्रुतौ-'अग्नि युनज्मि शवसा घृते. नेति जुहोत्यग्निमेवैतत् युनक्ति' इति होमो 'योगः-'इमं स्तनं मधुमन्तं धयायाम् इत्यग्निविमोक जुहोति' इति 'विमोकः । (३) तत्र संशय -अयमग्निविमोक. किं सागप्रधानार्थः साङ्ग- प्रधानस्य समाप्तौ कर्तव्यः-उत प्रधानमात्रार्थः प्रधानस्यैव समाप्ती क. तव्य इति । (४) पूर्वपक्षः-'पञ्चभिर्युनक्ति पातो यशो यावानेव यशस्त. माप्नोति' इत्यनेन यज्ञप्राप्ययं युनतोति ज्ञायते । ततश्च प्रधानार्थो योग इति घोत्यते । एवं च सति विमोकोऽपि प्रधानार्थ एव प्रधानस्यैवाव. साने कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्तः-'अग्नि युननिम' इत्यादिद्याक्यं योगविधायकम् । तत्र प्रधानसम्बन्धद्योतकं किमपि नोपलभ्यते । 'पञ्चभियुनक्ति' इत्य. स्मिन् पाक्येऽपि सामान्याभिधायी यशशब्द एवं प्रयुक्तः-एवं च तत्रापि प्रधानमात्रसम्बन्धद्योतकं न किञ्चिदस्ति । तस्मात् योगस्य साङ्गप्रधा. मार्थत्ये सिद्धे विमोकस्यापि तथैवेति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता। ४६३ एतदभिप्रेत्याह साहेति । 'साइस्या श्रद्धेस्सहितस्य, न फेवलस्य- 'श्रादौ 'अन्तत. योगविमोको'श्रादौ योगः अन्ते विमोकः' इति यथा- क्रम सम्बन्धः। तदेतद् वार्तिककारमतेनाधिकरणस्वरूपम् । भाष्यकारमतेन त्वधिकरणस्वरूपमन्यथा भवति । तत्र पूर्वोत्कयोः पूर्वपक्षसिद्धान्तयोय॑तिक्रमः प्रधानस्यैवादौ योगः इति पूर्वपक्षः-प्रधा- नस्यैवान्ते विमोक इति सिद्धान्तः ॥ एतदनुसारी च कारिकाया अपि पाठः कचिदुपलभ्यते-'प्रादावन्ते योगमोको प्रधाने' इति । प्रधाने एव फेवले-पादौ योग अन्ते मोक इति सम्बन्धः॥॥ (१०) १११।२१ सुब्रह्मण्याऽहर्गण तन्त्रमादौ । (१) तन्त्रचिन्ता वर्तते । (२) द्वादशाहे उपसत्काले सुब्रह्मण्याद्वानं विहितम् । (३) तत्र संशयः-किमेतत् तन्त्रेणाह.सु कर्तव्यमुत भेदेनेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रधानभेदाद् भेदेन कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः---श्राह्वानस्य पूर्वकालीनतया तृतीयाधिकरणीययू- पन्यायेन तन्त्रेणैवानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह-सुब्रह्मण्येति । 'अहर्गणे' द्वादशाहे-'आदौ कर्मणः प्राक् पृथक्काले कर्तव्या या-'सुब्रह्मण्या सुब्रह्मण्याहानम्-सा-'तन्त्रम्। तन्घेणानुष्ठेयेति ॥ १० ॥ (११) ११२३३२२-३२ आवतेताहानमहां समूहे (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) द्वादशाह एव उपसत्कालात् अन्यत्र सुत्याकालेऽपि सुब्रह्म- एयाह्वानं विहितम् । (३)तन संशयः-किमिदं तन्त्रेणोत भेदेनेति। (४) पूर्वपक्ष:-प्रथमसुत्यासन्निधौ कृतपपि बाहानं तन्त्रेण सर्वे. प्वहस्सूपकरोति इति। (५) सिद्धान्त:-एकसुत्याकालीनेनाद्धानेन नास्त्यन्यत्रोपकारः । तस्माद्भेदेनाह्वानमिति। पतभिप्रेत्याह-श्रावतेति । 'अह्रां समूहे' अहर्गणे-'माहान सुन. लण्यावानं मुत्याकालीनं-'पावर्तेत कर्मभेदे भेदेनानुष्ठीयेतेत्यर्थः ॥११॥ (१२) १२३६३३ देशः कर्ताऽन्यः स चान्यप्रयोगे । (१) तभचिन्ता वर्तते।

·४६४
मीमांसानुक्रमणिका
(२) श्रौतेषु फर्मसु देशकादयः सन्ति-'समे यजेत? 'चत्वार
ऋत्विजः-इत्येवमादयः।
(३) तेषु संशयः-किम्मतिप्रयोगमन्यानि फांदीन्युपादेयानि-उत
यान्येकस्मिन् प्रयोगे उपयुक्तानि तानि वाऽन्यानि या उपादाय प्रयोगा
अनुष्ठेया इति ।
(४) पूर्वपक्षा-भोजनादौ यथा कदलीपत्रादिकमुपयुक्तं न पुनरुप.
युज्यते तथैव यान्येकस्मिन् प्रयोगे तोपयोगानि तेषां पुनरुपयोगो न
कार्य इति ।
(५) सिद्धान्त:-यथा घसम्पूर्वस्मिन् दिने परिहितमपि दिना.
न्तरेऽपि परिधानयोग्यं भवति तददिहापि । तस्मात् एकम्प्रयोग समाप्य
प्रयोगान्तरे कृतोपयोगानि धाऽन्यानि या देशादीनि यथेच्छमुपादेयानीति ।
पतदभिप्रेत्या-देश इति । 'अन्यप्रयोगे' एफप्रयोगसमाप्त्यनन्तरं
यत् प्रयोगान्तरं भवति तस्मिन्-'देश' स्थान-'कर्ता' अनुष्ठाता च-'स'
पूर्वप्रयोगकर्ता पूर्वप्रयोगदेश:-'च' या स्यात्-अथवा 'अन्य ताभ्यां
भिन्न एप देशः कर्ता च स्यात् । अत्र न कोऽपि नियमः स एव स्यात्
अन्य पर धा-यथेच्छ देशादिकमुपादाय प्रयोगोऽनुप्टेय इत्याशयः ॥ तथा
घ देशस्य कर्तुश्च तन्त्रमपि भवत्यतन्त्रमपीति ॥ १२ ॥
(१३) १६३३३४-१२ पात्राणां स्याद् धारणं सर्वकाले
(१) पूर्वधिचारशेषः तदपधादरूपः ।
(२) देशकों: सामान्येनान्यत्वनियमो नास्तीति स्थितम् । पावे.
विदानी विचारः।
(३) तत्र संशयः-प्रथमप्रयोगे यानि पात्राण्युपयुक्तानि कितान्येष
प्रयोगान्तरेऽप्युपयोज्यानि-उत पात्रान्तराण्युपादेयानि इति ।
(४) पूर्वपता-पूर्वाधिकरणन्यायेन नास्ति नियमः-यथेच्छ क.
तव्यमिति ।
(५) सिद्धान्तः-'साहिताग्निभिदहन्ति यशपाश्च' इति मरणान-
स्तर पात्राणां प्रतिपत्तिक्ता नेपामामरण धारणीयत्व धोतयति । पर्व च
त्यागानईत्वात् पात्राणामुपयोगः सर्वेषु प्रयोगेपु न्याय्यः । तस्मात्तान्येय
पात्राएयुपयोज्यानि-इति नियम पया पवं च पागणामस्ति तन्त्रमिति ।
पतदभिप्रेत्याह पात्राणामिति । 'पात्राणां यशियानां-'सर्यकाले'
'आमरण-धारण यत्नेन रक्षणं-स्यात् कर्तव्यम् । तस्मात् प्रयोगान्तरेषु
तान्येयोपयोज्यानोति नियम इत्याशयः ॥ १३ ॥

·. मोमासामएडनमरिखता। (१४) १२३६४३-४५ तेषामग्न्याधानतो धारणं स्यात् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) पात्रा धारणमावश्यकम्-तस्य चोत्तरोऽवधिः मरण. मिति स्थितम् । प्रथमावधिषिपये (३) संशय:-कदा प्रारभ्य पात्राणां धारणम्-कि पौर्णमासीमा- रभ्य उत अग्न्याधानमारभ्येति । (४) पूर्णपक्ष:-अनारम्याधीतानां पात्राणां प्रकृतिगामितया पौ. नमासीमारभ्य धारणमिति । (५) सिद्धान्त:-प्राधानकाले परमानेटिषु भवन्ति पात्रााण चो. दकप्राप्तानि । तस्मादाधानकालमारम्येय धारणम् । अन्यथा आधानपौर्ण- मास्योर्मध्ये यजमानस्य भरणे पात्राभावात् पात्रैस्सह दाहो न सम्भ. घेदिति । पतदमित्याह-तेषामिति । 'तेषाम्। पात्राणां-धारण-'अग्न्या. धानतः अग्न्याधानमारभ्य-स्यात्-अामरणमिति ॥१४॥ (१५) ११।३।४६-५२ माजापत्याः सर्वसोमोपरिष्टात् (१) तर्कप्रसङ्गेनानुष्ठानकालविचारा। (२) वाजपेये प्राजापत्यान् पश्न प्रकृत्य भ्रूयते-'उपरिष्टात् सोमानां प्राजापत्यश्चरन्ति' इति । प्रयोगक्रमश्चेस्थम्-तृतीयसपने प्रथमम् आर्भवः पचमान:-ततो वैश्वदेवग्रहपर्यन्ताः शस्त्रघन्तः सोमा:-ततोऽशत्रिपु - पशिष्टेषु सोमग्रहेषु अग्निष्टोमसाम्नः ऊर्ध्वम् उक्थ्यादयः सोमवि. कारा इति। (३) एवं क्रमे सति प्राजापत्यप्रचारविपये भपति संशय:-किम. यम्प्रचारः सर्वेषां सोमानामुपरिष्टात् भवति-उत उक्तानां त्रयाणां का. लानामन्यतमे काले इति । (४) पूर्वपक्षः-आर्मयकाले स्यात्-प्रकृतो हि स एष प्रचारका. लः ॥ अथवा शस्त्रयतां वैश्वदेवमहान्तानां सोमानामुपरिष्टा स्यात्-॥ अथवा अग्निष्टोमसानोऽन्ते स्यात-तस्यैष विकृतिकालत्यादिति । (५) सिद्धान्त:-अविशेषमेव ववनं भूयते । तस्मात् प्राकृताना वैरुतानां च सर्वेषां सोमानामुपरिटात् प्राजापत्यपशुप्रचार इति । एतदभिप्रेत्याह-प्राजापत्या इति । 'सर्वसोमोपरिपात् सर्वेषां प्रा. फूतानां पैकृतानां च सोमानाम् उपरिटात-'प्राजापत्या: पशवा-प्रचा- रिताः स्युरिति शेषः ॥ १५॥ (१६) १११३१५३-५४ उत्कृष्येरन देवताः सूक्तवाके। ५९ मी० नु० ·1 मीमांसानुक्रमणि (१)तन्त्रप्रसङ्गेन देवतोवर्ष विचारः (२) ज्योतिप्टोमे सयनीयपशुस्तम्त्री, सपनीयपुरोडाशः प्रसङ्गो । तस्मिन् पुरोडाशे देवता आम्नाता:-भृज्जनिन्द्राय, हरिचते धाना', पूपरवते फरम्भम्' इत्यादिना । सवनीयपशोधानुयाजा उत्कृप्यन्ते । उत्कृष्टेषु चानुयाजेषु तदुत्तरकालीनः सूक्तयाकोऽप्युत्कृप्यते । तस्मिंश्चो. स्कृष्टे सूक्तयाके देवताघाचीनि पदानि प्रयोक्तव्यानि । (३) सत्र संशयः-किं पशुसम्यन्धिसूक्तयाकोत्कर्पण पुरोडाशस. म्वन्धिदेवतायाचकपदानामुत्कयों भवति न येति । (३) पूर्वपक्षः न भवत्युत्कर्षः-तासां देवतानां पश्चनदत्यादिति । (५) सिद्धान्तः-सूतवाकमन्तरेण पृथगुचरितानां पौरोडाशिक- देवतावाचिपदानामन्ययो न स्यात्-सूक्तयाके त्वस्यन्वयः । तस्माद स्त्युत्कर्ष इति । एवभिप्रेत्याह--उत्कृप्येरनिति । 'सूक्तवाके' उत्कृऐ सति-'देवता' पौरोडाशिकदेवताचाचिशब्दा-'उत्कृप्येरन् इति सम्बन्धः ॥ १६ ॥ - अस्मिन् पादे भाष्यकारेण सम्यक् प्रोक्ता न्याया धीमता पोडशैव ।। स्पष्टम्। इत्येकादशस्य तृतीय। . अथैकादशस्य चतुर्थः पादः। [प्रावापप्रपञ्चः] (१) ११।४।१-३ मृविभेदे तन्त्रभेदः (१) तन्त्रचिन्ता पर्यवसितापावापचिन्तेदानी प्रपञ्च्यते । 1 -- (२) राजसूये थ्रयन्ते अनुक्तदेशकालानि प्रधानानि-अमावैष्णय एकादशकपाल:-ऐन्दावैष्णयश्चक इत्यादीनि । (३) तन्त्र संशयः--एतेषु बहानामनुष्ठान कितन्त्रेणोत भेदेनेति । (१४) पूर्वपक्षा-कृत्स्नस्य राजसूयस्य फलैक्येनैतेऽप्येकफलकाः । तेन तन्त्रमेयेति । (५) अस्ति चैतेषु दक्षिणाभेदस्तेन च कर्तृमेदः । तस्माद् भेदेने पानुष्ठानमहानामिति । एतदमित्याह भूतीति । 'भृतिमेदे! 'भृतिः दतिया तस्याः भेदे' d ·. मीमांसामण्डनमण्डिती। सति'तन्त्रभेदः 'तन्त्राणाम्। अहानाम् 'भेद भेदेनानुष्ठान-स्यादिति शेषः ॥१॥ (२) १।४।४-८ नविग्भेदो नृपक्रतो । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) राजसूये एव पुनः (३) संशयः-उपक्रमे ये कर्तारस्त पवान्तपर्यन्तमुतान्ये इति । (४) पूर्वपक्षः-य एवादौ त एवान्तपर्यन्तमिति नास्ति नियमः। दक्षिणाभेदः श्रूयते । एवं च सति यया दतिणया यः क्रीतः स तावदेव फर्मानुष्ठास्यति, इतरस्मिस्तु कर्मण्यन्यः कर्ता भविष्यति इति । (५) सिद्धान्तः–'अनेन कर्मसमुदायेन राजसूयाख्येन मां याजय इत्येवं यजमानेन वृतत्वात् श्रासमाप्तेस्त एव कारः । ईदृशमेव च घरणं न्याय्यम्-समुदायस्यैकफलकत्वात् । प्रतिकर्मपृथग्वरणे च वृथा गौरवं स्यात् । दक्षिणाभेदस्तु कर्मभेदेऽपि सम्भवति । तस्मात्त एप पार इति नियम इति । एतदभिप्रेत्याह-नेति । 'नृपक्रतौ राजसूये-'ऋत्विग्भेद ऋत्यिजा घृतानां भेद:-'न' भवति । तस्माद् य एवादौ कर्तारस्त प्रवान्तपर्यन्तं कार इत्याशयः ॥२॥ (३) ११६४९-११ अवेष्टौ न कतौ तन्त्रम् (१) आवापोदाहरणम् । (२) सन्ति राजसूयेऽवेष्टय एवमानाता:-'माग्नेयमाकपाल नि. पति, हिरण्यं दक्षिणा-पेन्द्रमेकादशकपालम् , ऋपभो दक्षिणा-वैश्वदेवं चनम्, पिशद्गी पष्ठीही दक्षिणा-मैत्रावरुणीमामिक्षाम् , वशा दक्षिणा- याईस्पत्यं चरुम्, शितिपृष्ठो दक्षिणा' इति । (३) तत्र सन्देहः-प्रवेष्टिप्वगानामनुष्ठान तन्त्रेणोत भेदेनेति । (४) पूर्वपक्षा-प्रयोगक्यात् कर्मक्यम् । तस्मात्तन्त्रमिति । (५) सिद्धान्तः-उत्पत्तिवाक्ये दक्षिणाभेदस्य श्रुतत्वात् प्रयोग. भेदः । तस्माद् भेदेनाङ्गानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह-अवेधाविति । 'प्रवेठौ' यागे-'कृतौर प्रयोगे,अनुष्ठाने- 'तन्त्रम्' 'ना-भवतीति शेषः । तस्मादगानाम्भेदेनैवानुष्ठानमवेष्टाविरया. शयः॥३॥ (४) ११।४।१२-१५ पवमानेष्टितन्त्रता । “(१) तन्त्रोदाहरणम् । 1 ।

·४६८ मीमांसानुक्रमणिका (२) सन्त्याघाने पषमानेटयः-'अग्नये पवमानायाकपालं नि. पेत्-अग्नये पायफाय-अग्नये शुचये' इति । (३) तम संशयः-पतासु किमङ्गानां सन्नमुत भेद इति । (४) पूर्वपक्षः-एवं हि वचनं भवति-'य: कामयेत-उत्तरं घसी. यान् श्रेयान स्यामिति तस्याग्नये पवमानाय निरुप्याथ पायफाय शुचये चोत्तरे हविपी समानहिषी निर्वपेत्' इति । अत्र च स्पष्टं भेदेनानु- प्ठानमुच्यते । तस्माद् भेदेनानुष्ठानमिति । (५) सिद्धान्तः-त्रिमिचिमिः साध्यस्याग्नेरेकत्वात् देशाधभेदा. सतन्त्रेणैवानुष्ठानमिति । उदाहृतं च घचनं काम्यपवमानेटिपरम् । त. स्माभिरयेऽनुष्ठाने तन्त्रमेवेति । एतदभिप्रेत्याह--पवमान इति। 'पवमानेयौ 'तन्त्रता' तन्त्रेणानानु. प्ठानं स्यादिति शेषः॥४॥ (५) १०४।१६-२३ स्वस्थानवृद्धिर्दीक्षादेः (१) प्रापापोदाहरणम् । (२) मस्ति बादशाह:-'द्वादशाहेन प्रजाकार्म याजयेत्' इति । तत्र एकैकमहः पृथक् कर्म । समिश्च सदीक्षस्य सोपसरकस्य सत्यस्य ज्योतिष्टोमस्य विभ्यन्तोऽतिदिष्टः । प्रतिदिष्टानामुपसदा पीला च प्राकृतसव्यायाधनाय पृथग दादयत्वं श्रुतम् 'द्वादश दोताः द्वादशोप. (1) तत्र संशय-कि दीक्षा द्वादशदिनानि-उपसदयं द्वादश- सुस्वार्थमेकम्-ति पञ्चविंशतिरेकस्मिन्नहयोगे । पपं च द्वादशाहे द्वा. पराधा प्रावृत्या शतकर्य सम्पद्यते-उत द्वादश दीक्षाः द्वादश उपसद: स्यायोर्मुल्यवत् पृथग द्वादशत्वश्रुत्या पदिशदिनानि इति । (४) पूर्वपतः-शतप्रयमिति । (५) सिद्धान्त:-पशिदिति । एतदमित्याह-स्वेति । द्वादशाहे-दीक्षादेः दीक्षा उपसत् इत्या. दे-स्वस्थाने पब वृद्धि-द्वादश दीक्षा द्वादश उपसद इत्येवं कमे. लेय प्राकृतसपायिवृद्धिरित्यर्थः ॥५॥ (६) १।४।२४-२७ सुत्याहाङ्गम्यम् भवेत् । (१) पूर्णाधिकरपशेगा। (२) मधानात् पृथकालान्यतानि द्वादशाहस्य विचारितानि (स. न्ति घ कानिचिदनानि प्रधानरपृयकालानि मुस्याहाहानि ! (३) तत्र सन्देहः-किमेतेषां तम्प्रेणानुष्ठानमुत भेदेनेति । सद इति।

·... मौमासामएडनेमण्डिती। (४) पूर्वपत:--'द्वादशाहेन प्रजाफामं याजयेत्' इति प्रयोगैक्याव. गमात् सरुदेवानुष्ठानम् । तस्मात् तन्त्रमिति । (५) सिद्धान्तः-दीक्षादीन्यन्यस्मिन् कालेऽनुष्ठेयानि । सुस्याहाङ्गानि तु प्रधानसमकालानि । तस्माद् भेदेनानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह-सुस्येति । 'सुत्याहाङ्गम्। 'पृथक् भवेत्'-अस्य भेदे. नैवानुष्ठानमित्यर्थः ॥ ६॥ (७) ११४।२८-२९ गाने नाहां पृथग्भाव: (१) तन्त्रोदाहरणम्। - (२) उपसत्काले यत् सुब्रह्मण्याद्वानं प्रकृतावस्ति तद्द्वादशाहे चो- दकप्राप्तम् । तस्य प्रधानकालादन्यः काल इति कृत्वा तन्त्रं पूर्व निर्णात तृतीयपादीयदशमेऽधिकरणे। इदानीमन्य ऊहरूपो विकारस्तन्त्रावाप- पर्यवसायी विचार्यते । प्रकृतौ प्रथमोपसहिनमारभ्य प्रयोदशेऽह्नि प्रथमसु. -चतुर्दशेऽहि द्वितीयसुत्या-इत्येवंक्रमेण चतुर्विशेऽति चरमसु. त्या भवति । तथा च प्रकृतौ 'चतुरहः' इति सहयाविशिष्टेनाहाश- देन सुत्याया उपलक्षणम्-'चतुरहे सुत्यामागच्छ मघवन्' इति हि सु. ब्रह्मण्याहाने। (३) तत्र संशयः-विकृतियागे द्वादशाहे यदाऽयमाहानमन्त्रः प्रयु. ज्यते तदा कि त्रयोदशचतुर्दशादिसयानामूहरूपो विकारो भवति- ततश्चाद्वानस्य द्वादशकृत्यो भेदेनानुष्ठानादावापा-उताविकृतरूपेणैव प्रयोगस्तथा च तन्त्रमेवेति । (४) पूर्वपक्षः-महासत्याया ऊहनीयत्वेन विकारः ततश्च भेदे. मानुष्ठानमिति । (५) सिद्धान्त:-सुत्याकारण द्वादशाहस्यैकत्वम् । तस्मानोहा। तस्मात्तन्त्रमेवेति । पतदभिप्रेत्याह-गान इति । 'गाने सुब्रह्मण्याह्वाने-'प्रहाम्। सु. त्याहानाम्-'पृथग्भावः' भेदेनानुष्ठान-'न' भवति-अपि तु तन्णेये. ति भावः॥७॥ (८) १११४।३० कुम्भ्येका पशुसंहतो । (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२)वाजपेये सन्ति सप्तदश प्रजापत्याः पशवः । अपेक्ष्यन्ते च तत्र कुम्मोशूलादयः। (३) तत्र सन्देहः-किं कुम्भोशूलादीनां प्रतिपशु भेद उत तन्त्रमिति। (४) पूर्वपक्षः-पश्वङ्गानां मिन्नन्याद् भिन्नाः स्युरिति । . .

·मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त:-एकैच कुम्भी शलं या-सर्वपशूनां भूपेणा- दौ प्रभवति । तस्मात्तत्रमिति । एतदमित्याह-कुम्भीति । 'पशुसंहतो अनेकपशूनां समूहेऽपि- 'कुम्भी-'एका पर्व-तस्मासन्धमत्याशयः ॥ ८॥ (९) १११४३१-३२ एफैव भिन्नदेवत्ये (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२) सत्येकादर्शिनाः पशवो भिन्नदेवताका. । (३) तत्र सशया-प्रशापि कुम्भ्यास्तन्त्रमुत भेद इति । (४) पूर्वपत एकत्वे सति सम्प्रदानदेवतानां साइर्यप्रसाद मि. न्य कुम्भी प्रतिपरिवति । (५) सिद्धान्तः-चिहकरणमात्रेण सार्यनिवारणस्य सुकरत्वात् लाघवात् एकैव कुम्भी इति । पतदभिप्रेत्याह-~'भिन्नदेवत्ये भिन्नदेवताकेऽपि पौ-पका प' कुम्मोति शेपः ॥९॥ (१०) ११।४।३३-३६ वसार्थमपि नो पृथक् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) एकादशिनेप्येष पशुपु धसाहोमे- (३) सशया-साकरणे किं प्रतिपशु मिन्ना कुम्मी-उतै- पवेति। (४) पूर्वपता-पश्वप्नवत् पसासु चिढकरणासम्भवेन सा. ड्कयं दुरं यदि एफैच कुम्भी स्यात् । तस्माद् भिन्नैय कुम्भी प्रतिपरिवति। (५) सिद्धान्तः-घसाहोमः प्रतिपत्तिरूपः । अतो नायं द्रव्यम- योजकः । तथा च सति कुम्भीभेदप्रयोजकन्य दूरापेतम् । तस्मादेषेध कुम्भीति। पतदभिप्रेत्याह-धसेति । 'यसार्थम्' घसाहोमार्थम् 'अपि-'नो' म 'पृथक् प्रतिपशु मिन्ना कुम्मी इति शेषा-अपि त्येफेरययः ॥ १० ॥ (११) ११।४।३७-३८ जातिभेदे पृथक् कुम्भी : (१) पूर्याधिकरणानामपवादः। (२)पकादशिनाः पशवो यदा भिन्नजातीया भवन्ति- (३) तदासंशय'-किं कुम्भी एका उत भिन्ना इति। (४) पूर्वपक्ष-पूाधिकरणन्यायेनेकैवेति । . . . - ·। मीमांसामएडममण्डिता। (५) सिद्धान्तः-अवेरङ्गानि शीघ्र पच्यन्ते प्रजाङ्गानि तु विलम्बे. न । ततश्च साहित्यासम्भवात् भिन्ना कुम्भी कर्तव्येति ।" पतदभिप्रेत्याह-जातीति । 'जातिभेदे भिन्नजातीयेषु पशुपु-'कु: म्भी. 'पृथक् प्रतिपशुभिन्ना भवति-तस्मादायाप इत्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) १११४३३९-४१ कपालेषु न तन्त्रता । (१)मायापोदाहरणम् । (२) अस्त्यश्वप्रतिग्रहेटिः । तत्र श्रूयते--'यावतोऽश्वान् प्रतिय- जीयात् तावतो पारुणांश्चतुष्कपालान निर्यपेत्' इति । (३) तत्र कपालविषये संशयः-किं दीर्धेषु चतुष्कपालेषु सर्वे. पाम्पुरोडाशानां श्रपणं भवति तथाच कपालचतुष्कस्य सर्वैः पुरोडाशै. स्तन्त्रेण सम्बन्ध उत प्रतिपुरोडाशं कपालचतुष्कभेद इति । (४) पूर्वपक्षः-यथा प्राजापत्येषु कुम्भ्या महत्त्वेन तन्त्रम्-इत्य- एमेऽधिकरणे नितिं तथैवात्रापि तन्त्रमेवेति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ हि प्रतिपुरोडाशं कपालो भिद्यते तदेव खान चोदफप्राप्तम् । तस्मात् प्रतिपुरोडाशं कपालचतुष्कभेद इति । एतदभिप्रेत्याह-फपालेविति । 'कपालेपु' चतुर्यु-तन्त्रता एक स्यैव चतुष्कस्य तन्त्रण सधैः सम्यन्धः-'न' भवति-अपि तु प्रतिपुरों: डाशं भेद एघ कपालचतुष्टयस्येत्यर्थः ॥ १२॥ (१३) १११४१४२-४३ अवघाते सकृन्मन्त्रः (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) 'अवरक्षो दिवः सपरनं यध्यासम्-इत्यवहन्ति'-इस्यवघात. मन्त्री विहितः। (३) तत्र संशयः--किमपघाते.प्रतिप्रहारमावर्तनीयोऽयम्मन्त्र उत सष्टदेय पठनीय इति। (४) पूर्वपक्ष:-अपघातस्य महाररूपत्वात प्रहाराणां च भिन्न स्वाद प्रतिप्रहारमावृतिर्मयस्येति। (५) सिद्धान्तः-तण्डुलनिप्पत्तिपर्यन्तम्प्रहाराभ्यासरूपस्यापघात. स्य एफकर्मस्यात् तत्र विनियुक्तस्य मन्त्रस्यायघातोपफमे सरदेय पाठ इति। एतदभिप्रेत्याह 1-अयघात इति । 'प्रयघाते. पिनियुक्ता-'म ग्रा-'सकता एप पठनीयः-न प्रतिप्रहारमावर्तनीयः इति भावः ॥१३॥ (१४) ११६४६४४ नानावीजे पृथक पृथक् ।

·मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त:-एकैवं कुम्भी शुलं या-सर्वपशूनां अपेणा- दो प्रभवति । तस्माचन्ममिति । पतदभिप्रेत्याह-कुम्मोति । 'पशुसंहतो' अनेकपशूनां समूहेऽपि-- 'कुम्मी'-'एका एव-तस्मातन्त्रमप्रेत्याशयः॥ ८॥ (९) ११४३१-३२ एकैव मिन्नदेवत्ये (१) पूर्णाधिकरणशेषः । (२) सत्येकादशिनाः पशयो भिन्नदेवताका: । (३) तत्र संशय:-अत्रापि कुम्यास्तन्त्रमुत मेद इति । (४) पूर्वपता-एकत्ये सति सम्प्रदानदेवतानां साइर्यप्रसाद मि. ग्नेय कुम्मी प्रतिपरिवति। (५) सिद्धान्त:--चिहकरणमात्रेण सार्यनिवारणस्य सुकरत्वात् लायवात् एकैव कुम्भी इति । एतदभिप्रेत्याह-भिन्नदेवत्ये मिन्नदेवताकेऽपि पशौ-एका पय' कुम्मीति शेपः ॥९॥ (१०) ११।४।३३-३६ वसार्थमपि नो पृथक् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२०) एकादशिनेप्येय पशुपु वसाहोमे-- (३) संशयः--घसाकरणे किं प्रतिपशु मिन्ना कुम्भी-उते. . पवेति । (४) पूर्वपक्षः~-पश्वगवत् घसासु चिढकरणासम्भवेन सा. कर्य दुर यदि एकैव कुम्भी स्यात् । तस्माद् भिन्नैप कुम्मी प्रतिपरिवति। (५) सिद्धान्त:-बसाहोमः प्रतिपत्तिरूपः । अतो नायं प्रध्यप्र. योजकः । तथा च सति कुम्मीभेदप्रयोजकत्यं पूरापेतम् । तस्मादेकैव कुम्भीति। एतदभिप्रेत्याह-बसेति । 'सार्थम्। घसाहोमार्थम् 'अपिनो म 'पृथक् प्रतिपशु भिन्ना कुम्मी इति शेष:-अपि त्येकवेत्यर्थः ॥ १० ॥ (११) ११४४१३७-३८ जातिमेदै पृथक् कुम्भी : (१) पूर्णाधिकरणानामपवादः । (२) एकादशिनाः पशवो यदा भिन्नजातीया भवन्ति- (३) तदासंशय:-किं कुम्मी एका उत भिन्नाति । (४)पूर्वपक्षः पूर्वाधिकरणन्यायेनैकैति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ४७१ (५) सिद्धान्तः-अवेरङ्गानि शीघ्र पच्यन्ते, प्रजातानि तु विलम्बे. म । ततश्व साहित्यासम्भवात् भिन्ना कुम्भी कर्तव्येति । एतदभिप्रेत्याह-जातीति । 'जातिभेदे मिन्नजातीयेषु पशुधु-'कु: म्भी' 'पृथक् प्रतिपशुभिन्ना भवति-तस्मादावाप इत्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) ११।४।३९-४१ कपालेषु न तन्त्रता । (१)पावापोदाहरणम् । (२) अस्त्यश्वप्रतिग्रहेष्टिः । तत्र श्रूयते-'यायतोऽश्वान् प्रतिगृ- लोयात् तावतो घारुणांश्चतुष्कपालान् निर्यपेत्' इति । (३) तत्र कपालविपये मंशयः-कि दीर्धेषु चतुष्कपालेषु सर्वे पाम्पुरोडाशानां धपणं भवति तथाच कपालचतुष्कस्य सर्वैः पुरोडाशै. स्तन्त्रेण सम्बन्ध उत प्रतिपुरोडाशं कपालचतुष्कभेद इति । (४) पूर्वपतः यथा प्राजापत्येषु कुम्भ्या महत्त्वेन तन्त्रम्-इत्य. एमेऽधिकरणे नितं तथैवात्रापि तन्त्रमेवेति । (५) सिद्धान्त:--प्रकृतौ हि प्रतिपुरोडाशं कपालो भियते तदेव घात्र चोदकमाप्तम् । तस्मात् प्रतिपुरोडाशं कपालचतुष्कभेद इति । एतदभिप्रेत्याह-कपालेविति । 'कपालेपुर चतुर्यु-'तन्त्रता' एक- स्वैव चतुष्कस्य सन्त्रेण सर्वैः सम्बन्धः-'न' भवति-अपि तु प्रतिपुरी डाशं भेद एव कपालचतुपयस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥ (१३) ११४४१४२-४३ अवघाते सकृन्मन्त्रा (१) तन्त्रोदाहरणम्। (२)'अवरक्षो दिवः सपरनं यध्यासम्-इत्यवहन्तिा-रस्यवघात. मन्त्रो विहितः। (३) तत्र संशयः-किमयघाते. प्रतिप्रहारमावर्तनीयोऽयम्मन्न उत सकदेव पठनीय इति । (४) पूर्वपक्षः-अपघातस्य प्रहाररूपत्वात प्रहाराणां च भिन्न. स्वास् प्रतिप्रहारमावृतिर्मन्प्रस्पेति। (५) सिद्धान्तः तण्डुलनिष्पत्तिपर्यन्तम्प्रहाराभ्यासरूपस्यावघात. स्य एककर्मस्यात् तत्र विनियुक्तस्य मन्त्रस्याषघातोपक्रमे .सकदेव पाठ इति । एतदभिप्रेत्याह-अपघात इति । 'अयघात विनियुक्त:-'म- त्र.-'सरुत् एव पठनीयः-ने प्रतिप्रहारमावर्तनीयः इति भावः ॥१३॥ (१४) ११४४४ नानावीने पृथक् पृथक् । - ·। . .. मामासानुक्रमणिका (१) पूर्याधिकरणांपयादः।' (२) अस्ति राजसूये नानायोजेष्टिः । तत्र श्यामाकादयो नानायी. जाः। तेध्ययघाता प्राप्त समन्त्रका । (३) तत्र सन्देहः--किम्मन्त्रः सहपठितः सर्वेषां धोजानामवद्या समुपक्रोश्युत प्रतियोजमायर्तनीय इति । (४) पूर्वपत:-पूर्वाधिरणग्यायेन सहदेव मन्त्रपाठ इति । (५) सिद्धान्त:-योजानां भेदेऽयघातानामपि भेदः। तथा सति प्रत्ययघात मन्त्र पावर्तनीय इति । पतमिप्रेत्याइनानेति । 'नानाचीजे मानायोजद्रव्यको-'पृथक पृषक प्रतियोजम्भेदेन मन्त्रः पठनीय इति शेषः। अतो नान तन्त्र- मित्याशयः॥ १४॥ (१५) १४५-४६ निर्वापादौ पृथमन्त्रः (१) आवापोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयो. निर्धापस्यावृत्तिराम्नाता-'चतुरो मुटीनि. पति इति तथा दिस्तरणस्यापि-निधातु पञ्चधा तु वेदि स्तुणा. ति' इति । एषमन्यवापि । निर्यापादौ च मन्त्रोंऽपि पठनीयस्येन पिहिता (३) तत्र संशयः-किम्प्रतिनिर्यापं मन्त्र पावर्तनीय उठ सकदेव पठनीय इति। (4) पूर्वपक्षः-प्रयोदशाधिकरणन्यायेन सकृदेव मन्धपाठः इति । (५) सिद्धान्त:-समन्त्रण प्रथममुटिनिपेण संस्कृता ये तण्डु लास्तेभ्योऽन्ये तण्डुला अपि मुटयन्तरनिर्यापण संस्कारमपेक्षन्ते । न च मन्त्रोच्चारणं पिना स संस्कारः सम्पद्यते । तस्मात् प्रतिनिर्यापम्मन्त्र पाठः। एवमन्यत्रापोति। प्रतमित्या निर्यापेति । 'निर्वापादौ निर्धापे स्तरणे इत्यादौ- 'मन्त्र: 'पृथक् प्रतिनिर्वाप भेदेन पठनीय इत्यर्थः ॥ १५ ॥ (१६) १९६४४७-४८ मन्त्रो वेद्युतणे सकृत् । (१) पूर्वधिकरणापवादः। (२)पालिः प्रोक्षणं विहित । तत्र च विहितो मन्त्रः"दिरसि . 1 (३) सत्र संशय'--किमयम्मन्त्रस्त्रिः पठनीय उत सकदेवेति । (४) पूर्वपक्षः-प्रोतणक्रियाया प्रावृचौ मन्त्रोऽप्यावर्तनीय इति ।

·मीमांसामएडनमण्डिता । (५) सिद्धान्तः-संस्कार्याया विद्याया एकत्वात् समन्त्रकप्रथमप्रोक्ष. णेनैव तत्संस्कारे सिद्ध पुनमन्त्रपाठो व्यर्थः । प्रोतणावृत्तिस्तु याच. निको । तस्मान्न मन्त्रस्यावृत्तिः। एतदभिप्रेत्याह-मन्त्र इति । 'वेद्यक्षणे वेधाः प्रोक्षणे त्रिः कर्तव्ये- 'मन्त्र: 'सकृत् एव पठनीय इति शेषः ॥ १६ ।। (१७) ११।४।४९-५० सकन कण्डूयने मन्त्रः (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) ज्योतिष्टोमे 'कृष्णविषाणया कण्ट्रयते' इति विहिते कण्डूयने 'सुपिप्पलाभ्य' इत्यादिमन्त्रो विहितः । (३) तत्र सन्देहः-युगपद् यदा अनेकेषु अनेषु कण्डूतिरुत्पद्यते तदा किम्प्रत्यहं मन्त्रावृत्तिरुत सकृदेव मन्त्रपाठ इति । (४) पूर्वपक्षः :-मन्त्र आवर्तनीयः-फराडूयितव्यानामझानामने. कत्वात् इति। (५) सिद्धान्तः-मन्त्रोऽयं नाङ्गशेषोऽपि तु करायनशेषः । यहुम्व. प्यङ्गेषु कण्डूयनकर्म त्वेकमेव । तस्मात् सकृदेव मन्त्रपाठ इति । एतदभिप्रत्याह सदिति । 'कण्डूयने 'मन्त्रः 'सकृत् एव पठनीय इति शेषः ॥१७॥ (१८) १११४१५१ मन्त्रः स्वप्नादिके सकृत् । (१) तन्त्रोदाहरणम् । (२) दीक्षितस्य स्वप्ननद्युत्तरणवृष्ट्यादिदर्शननिमिचको मन्त्रजपो विहितः। (३) तत्र सन्देहः-यत्रानेकवारं स्वापः-उत्तरणीया नदी वा बहु- स्रोतस्का-वृष्टिश्चानेकशः इत्येवंरुमास्ववस्थासुकि तत्तनिमित्तको मन्त्र- जप प्रावर्तनीयः उत सकृदेव कर्तव्य इति । (४) पूर्वपक्षः-निमित्तचहुत्वेन नैमित्तिकबहुत्वं न्याय्यम् । तस्मा- न्मत्रजप पावर्तनीय इति । (५) सिद्धान्त:-रात्रिगतां कृत्स्ना निद्रामुदिश्य हि मन्त्रो विहितः तस्मात् सदेव जप इति । एवमितरत्रापीति । एतदभिप्रेत्याह मन्त्र इति । 'स्वमादिके स्वप्ने नदीतरणे इत्येवर पाणां निमित्तानां बहुत्वेपि तन्निमित्तको 'मन्त्र मन्त्रजपः-'सकता एवं कार्यों न त्वावर्तनीय इत्यर्थः ॥ १८ ॥ (१९) १११४.५२ प्रयाणे च सकृन्मन्त्र: (१) तन्त्रोदाहरणम्। (२) दीक्षितस्य प्रस्थितस्य प्रयाणमन्त्रः-भद्रादभिधेयः प्रेहि' इति । ६० मो० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका (३) तत्र सन्देहः-कि विधामे विधामे पुनः प्रस्थितेन मन्म प्रा. पर्तनीय उतादावेध सत् पठनीय इति । (४) पूर्वपक्षा-विधाममेदेन प्रस्थानस्यापि भिन्नत्वात् मन्त्र प्रा. घर्तनीय इति । (५) सिद्धान्त:-प्रथमप्रस्थानादारभ्य पुनः प्रवेशपर्यन्त प्रस्थान प्रियाया एकरचात् सकृदेवादी मन्त्रपाठः इति । एतदभिप्रेत्याह प्रयाण इति । 'प्रयाणे प्रस्थाने-'च'-'मन्य:-'सहत्' पठनीयः, नायर्तनीय इत्यर्थः ॥ १९ ॥ (२०) ११।४।५३-५४ मन्त्रस्नूपरवे पृथक् । (१) आपापोदाहरणम् । (२) सन्ति ज्योतिष्टोमे पीठपादचतुष्टयाकारा याहुमात्रयाता उप. रयनामकाः चत्वारो खाताः । अस्ति च तदीयखननमन्त्र:-रक्षोहणो य. एगहनो वैष्णयान् खनामि' इति । (३) तत्र संशयः-किम्प्रतिखातं मन्त्र आवर्तनीय उत सन्मन्धपाठ इति। (१) पूर्यपक्ष:-बहुवचनं मन्ने श्रूयते । तस्य प्रतिखातमावृत्ती मा. न्ययः । तस्मात् सकृत् पाठः इति । () सिद्धान्ता-एकस्मिन्नपि पहुवचनमादरार्थे भवति । याय खाता भिन्नाः । तस्मात् खननभदेन खननमन्ध आवर्तनीय इति । पतदभिप्रेत्या मन्त्र इति । 'उपरपे उपरपनामके खातचतुपये ख. ननीये-'मन्त्रः खनममन्त्र:--'पृथक् खातभेदेन आवर्तनीय इन्ययः ॥२०॥ (२१) ११।४।५५-५७ नाध्रिगोस्तन्त्रता कार्या (१) पावापोदाहरणम् । (२) प्राजापत्येषु पशुप्यस्ति अध्रिगुप्रपमन्त्र:-'देव्याः शमितार 'इति। (३) तत्र संशयः-किमस्य मन्त्रस्य पशुभेदेऽपि सत्प्रयोग उत प्रतिपश्यावृत्तिरिति। (४) पूर्यपतः-सर्वेषां पशूनां सहोपक्रमस्यानुग्रहाय सरुदेव मन्त्रः पठनीयः । तस्मात्तन्नमिति । (५) सिद्धान्तः-पशनामालम्भे नास्ति साहित्यम् । तस्मात् का. लभेदेन न तन्वेण सझन्मन्त्रपाठोऽपि स्वावृत्तिरेवेति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अधिगो' अधिगुप्रैषमन्त्रस्य 'तन्त्रता सा त्प्रयोगः-'न कार्या-अपि त्यावृत्तिरेवेत्याशयः ॥ २१ ॥ न्यायास्त्वत्रकविंशतिः। स्पष्टम् । इत्यकादशस्य चतुर्थः । इत्येकादशाध्यायः समाप्तः ।

·-- -उत अथ दादशाध्यायः। [प्रसङ्ग-तन्त्रि-समुच्चय-विकल्प-निरूपकः । प्रथमः पादः । (प्रसङ्गविचारः) (१) १२॥११-६ अङ्गम्पुरोडाश उपैति पाशुकम् (१) तन्त्रं द्वयोहेशकत्वादेकादश उदीरितम्। प्रसङ्गोऽन्योद्देशकरवाजघन्यः सन्नथोच्यते । एकादशाध्याये तन्त्रावापलक्षणं व्याख्यातम् । प्रसङ्गलक्षणमिदानी व्या. ख्यायते । अन्यत्र कृतस्य अन्यत्रापि प्रसक्तिः 'प्रसङ्ग-यथा प्रासादे कृतेन दीपेनराजमार्गेऽपि प्रकाशकरणम् । एवंरूपस्य प्रसङ्गस्योदाहरणं प्रदर्श्यते । (२) अस्त्यग्नीपोमीयः पशुः पुरोडाशश्च-'अग्नीपोमीयस्य वपया प्रचर्य अग्नीपोमीयं पशुपुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत्' इति तत्र पशो चोदकप्राप्तानि प्रयाजाद्यान्यनुष्ठीयन्ते । (३) तत्र सन्देहः-पशौ कृतान्यङ्गानि पुरोडाशेऽप्युपकुर्वन्ति- पुरोडाशेऽन्यान्यनुष्ठेयानीति । (४) पूर्वपक्षः-भिन्नविधिबोधितेप्वद्गावृत्तेरौचित्येन पशुविहिताहैः पुरोडाशोपकारस्यासम्भवात्तन पृथक तद्गान्यनुष्ठेयानोति । (५) सिद्धान्तः-पाशुकतंत्रमध्य पुरोडाशविधानस्या प्रसङ्गसा. धनात्पशुप्रयोगेण पुरोडाशापूर्वोपकारसिद्धिः । तस्मात् पश्वरैरेव प्रया- जादिभिः पुरोडाशसिद्धौ न तत्रानान्तरापेक्षेति । एतदभिप्रेत्याह-अङ्गमिति । 'पुरोडाशः पशुपुरोडाशः-'पाशुकम्'. पशौ कृतम्-अङ्गम्। प्रयाजादि-'उपैति' गृहाति-तेनेवागनोपकृतो नान्य. दङ्गमपेक्षते इत्यर्थः ॥१॥ (२) १२।११७ तनाज्यभागाद्यधिकं च किञ्चन । (१)पूर्वाधिकरणरोपः। (२) 'न तो पशो करोति' इति पशावाज्यभागनिषेधे पूर्वाधिकरण- सिद्धेन प्रसङ्गेन पशुपुरोडाशे तयोः प्रसक्तिर्नास्ति । तस्मात्- (३)संशयः-पशुपुरोडाशे श्राज्यभागः कर्तव्यो न वेति । (४) पूर्वपक्षः-पशौ म स्त प्राज्यभागौ । ततश्च पुरोडाशे तत्मा. पकस्य चोदकं लुप्तम् । तस्मात् पुरोडाशे आज्यभागौ न कर्तव्याधिति । -

·४७६
मामांसानुक्रमणिका
(५) सिद्धान्तः-प्रसङ्गेन चोदकं न वाध्यते । तस्मात्कर्तन्यावेधाज्य.
भागौ पशुपुरोडाशे इति ।
एतदभिप्रेत्याह तति । 'तत्र पशुपुरोडाशे-'किञ्चन किञ्चिव-'.
धिफम् पशोः प्रसङ्गेन यत् माप्तं तस्मादतिरिक्तम्-'प्राज्यभागादि'-का-
र्तव्यमिति शेषः ॥२॥
(३) १२६१२८-९ सोमे न वेदिः पृथगिष्टिकर्मणाम्
(१) प्रसगोदाहरणम्।
(२) सोमे सन्ति कानिचित् कर्माणि इटिरूपाणि दर्शपूर्णमासप्रक.
तीनि । अस्ति च सोमे कृता वेदिः।
(३) तत्र संशयः-उक्तानां कर्मणामनुष्ठान कि सौमिक्यामेर घेद्यां
भवति-उत तदर्थ अन्या दाशिकी येदिः कर्तव्येति ।
(४) पूर्वपक्षः-सौमिश्या वेद्याः पृथक् वेदिः दाशिकी कर्तव्या।
यतः सौमिकी वेदिः हविरासादनार्थायाः दार्शिक्या वैद्याः कार्य कर्तुम-
समति ।
(५)सिद्धान्तः-सौमिफ्यामेव घेद्यामिष्टोनामपि हविरासादनकार्य
कर्तुं शक्यते । तस्मानास्ति येद्यन्तरस्य प्रयोजनमिति ।
एतदमित्याह सोम इति । 'सोमें सोमयागे-इटिफर्मणाम् सोमा.
भूतानि दर्शपूर्णमासप्रभृतीनि यानि कर्माणि तदर्थम्-'पृथक् सौमिश्या
घेघा अतिरिक्ता घेदिः 'ना-कार्येति शेषः ॥ ३ ॥
(४) १२६१३१०-११ ग्रहादिभिष्टिकहोम इप्यते ।
(१)प्रसङ्गापवादः।
(२) सोमे सन्ति प्रयुक्ता प्रहाश्चमसाश्च । सन्ति चात्र दर्शपूर्णमा-
सप्रकृतीनि कर्माणि ।
(३) तेषु संशयः-किमुक्केषु कर्मसु सौमिरेव प्रहचमसहोमः क-
'तव्य-उत ऐएिफः पात्रः न घादिभिरिति ।
(४) पूर्वपक्षः-पूर्णाधिकरणन्यायेन सौमिफैहचमसरेघ कर्त.
व्य इति ।
(५) सिद्धान्तः-यादिभिर्यत् कर्तव्यं तद् यदि प्रहश्यमसर्या फि.
येत तहि घेगुण्यं स्यात् । वर्तन्ते च सोमेऽपि ऐटिकाः पादयः । तस्मा.
देभिरएिकोष होमः कर्तव्य इति ।
एतदभिमेश्याह प्रहेति । 'ऐएिकोमा सोसे यालि दर्शपूर्णमास
कृतीनि कर्माणि तेषु यो होमः क्रियते स 'प्रहादिमिः सौमिकः प्रहश्च.
मसर्ग-'न प्यते-कर्तुमिति शेष:-अपि त्वरिकरेव न घादिपात्ररित्या:
शय: ॥४॥

·मोमांसामण्डनमरिकता। १४७७ । (५) १२।१।१२ शामित्रवतौ पचिरौषधस्य नो (१) प्रसङ्गापवादः। (२) अस्त्यग्नीपोमीयः पशुः-तत्तन्त्रमध्यपाती पुरोडाशश्च । पशुश्व शामित्रेऽग्नौ पच्यते। (३) पुरोडाशे संशयः-कस्मिनग्नावयं पचनीयः-किं तस्मिन्नेव शा. मित्रे उतान्यस्मिन्ननाविति । (४) पूर्वपक्षा-पशुतन्त्रमध्यपातित्वाच्छामित्रे एव पचनीय इति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ पुरोडाशस्य पचनं गार्हपत्ये विहितम् । स च गार्हपत्या: सोमे प्रयुक्तः शालामुखीयनाम्नाऽभिहितः । तस्मात् वैगु. एयपरिहारायास्मिन्नेव शालामुखीयेऽग्नौ पाक इति । एतदभिप्रेत्याह शामित्रेति । 'औषधस्य' पुरोडाशस्य-'पचि पाक:- 'शामित्रवह्नौर शामित्रेऽग्नौ-'नो' न भवति-अपितु शालामुखीये पवेत्या. शयः ॥५॥ (६) १२११११३ सत्रे पचिः प्राजहितेऽग्निहोत्रके। (१) पूर्वाधिकरणप्रसङ्गेन विचारः। (२) अस्ति कुण्डपायिनामयनगतमग्निहोत्रम् । तत्रापि हविः. थपणम् । (३) तत्र संशयः- कस्मिन्नग्नौ भवत्येतच्छ्रपणम्-कि शालामु. खीये उत प्राजहिते इति । (४) पूर्वपता--प्रकृतिभूतेऽग्निहोत्रे गार्हपत्ये श्रपणं विहितम् । शा. लामुखीयश्च पूर्वमाहवनीयोऽपि सोमे गार्हपत्यो भवति । स एवात्र चो- दकेन प्राप्तः, तस्माच्छालामुखीये एव श्रपणमिति । (५) सिद्धान्तः-गाहपत्यस्यैव 'प्राजहितः इति पूर्वावार्याणां संज्ञा। तस्मात् प्राजहिते एव श्रपणमिति । एतदभिप्रेत्याह सत्र इति । 'सत्रे कुण्डपायिनामयने यत् अग्निहोत्रं तस्मिन् 'अग्निहोत्रके'--'प्राजहिते' एव अनौ--'पचि: पाको हविप इति शेषः ॥ ६ ॥ (७) १२।१।१४-१६ निर्वापकर्मार्थमनोऽन्तरम्भवेत् (१)प्रसङ्गापवादः । (२) ज्योतिष्टोमे द्वेविर्धाननामके शकटे । सन्ति चात्राभूतानि. पेटिकानि कर्माणि। (३) तेषु संशयः-कि ऐष्टिककर्मसु प्रयोदयमाणानां हविषा निर्वा- पस्तयोरेव हविर्धानशकटयोर्भवनि-उत तदर्थ शकटान्तरमुपादेयमिति ।

·. ४७८ मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः-तयोरेय हविर्धानशकट्योः तन्निर्यापाय शक्तत्वाद न शकटान्तरमन्वेष्टव्यमिति । (५) सिद्धान्त:--हविर्धानशकटे महावेद्यां स्थापिते । निर्यापच गाई. पत्यात् पश्चिमे देशे भवति । तस्माद् देशमेदान हविर्धानशकटयोनिर्यापः। अस्ति च तृतीयमपि शकटमुक्तम्--'अनांसि प्रवर्तयन्ति' इति यष्टुवचन. श्रुतेः । तस्माच्छकटान्तरमुपादेयमिति । एतदभिप्रेत्याह निर्वापेति । 'निर्यापकर्मार्थम्। पेष्टिकहविषां निर्याः पाय-'अनोन्तरम्' अन्यत् अनः शकट-भवेत्' उपादेयमित्यर्थः ॥७॥ (८) १२२१२१७ स्यात् प्रायणीयादिपु जागृतिः पृथक् । (१)प्रसङ्गापवादः। (२) ज्योतिष्टोमे दीक्षाकाले राभिजागरणमामातम् । दर्शपूर्णमा. सयोरपि भोपवसध्येऽहनि एकेपामानातं तत् प्रायणीयादिपु चोदकेन प्राप्यते । (३) तत्र संशयः-कि दोक्षाकालीनेनैव जागरणेन प्रायपोयादिपु प्रसङ्गात् उपकारसिद्धिः-उत पृथक् कर्तव्यं जागरणमिति । (४) पूर्वपतः-अदृष्टार्थमेय जागरणम् । तथान्यत्र कृतमप्यन्यत्र प्रसङ्गेनोपकरिष्यतीति पृथक् न कार्यमिति । (५) सिद्धान्तः-रक्षार्थ हि जागरणं क्रियते । अस्ति च दीक्षामाय. णीययो कालभेदः । तस्मात् पृथगेव जागरणमिति । पतदभिप्रेत्याह स्यादिति । 'मायणीयादिषुः 'जागृतिः' जागरणम्- 'पृयका दीक्षाकालीनाजागरणात् मिलमेर-स्यात्' इति सम्बन्धः 11८1 (९) १२।१।१८ पाठः पृथक् स्यात् खलु सन्निपातिनाम् (१) तन्नापवादः। (२) परुषमधासेषु द्वौ विहारी अध्धयु प्रतिप्रस्थानोः । तत्र सन्ति केचन मन्त्राः माज्यग्रहणे प्रोक्षणे अभिमर्शने च । (३) संशयः-कि द्वयोबिहारयोरिमे मन्त्राः सकृत् तन्त्रेण प्रयो। ज्या उत मेदेनेति । (४) पूर्वपक्षा-एकनैय पक्ष्यमानेनार्यस्मृतेरुभयन्त्र सिद्धत्वात् सहदेव पाठ इति । (५)सिद्धान्त:-मन्त्रा एस्मरणद्वारा सानपत्योपकारकाः श्रूयते घमन्धे निर्वपामि रयुत्तमपुरुषप्रयोगः । स चाध्ययुकर्तृके पाठे न प्रति. प्रस्पातकर्तृक निर्यापं स्मारयितुमलम् । तस्मादुभयत्र एयगेव मन्त्रस्य पाठ इति । .

·. मीमांसामण्डनमण्डिता। ४७९ एतदभिप्रेत्याह पाठ इति। 'सन्निपातिनाम्' अर्थस्मरणद्वारा सन्नि. परयोपकारका मन्त्राणाम्-पाठ अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोविहारयोः-- 'पृथक्' भेदेनैव-'स्यात्। 'खलु'-न तन्त्रेणैकत्रवेत्याशयः ॥९॥ (१०) १२।१।१९ न त्वादधातिः ऋतुमध्यगेष्टिषु । (१) बाधोदाहरणम् । (२) सन्ति सोमे दीक्षणीयादीनि ऐटिकानि कर्माणि । अस्ति तेषां प्रकृतौ अन्यन्वाधानम् । (३) तत्र संशयः-कि दीक्षणीयादिघन्वाधान कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकप्राप्तत्वात् कर्तव्यमिति । ५) सिद्धान्त:--अग्निधारणार्थ हि अन्वाधानम्भवति । तश्चान दीक्षणीयादिभ्यः प्राग्भवीयेन सौमिकेन विहरणेनैव सिद्धम् । तस्मानि- प्रयोजनवानास्त्यन्वाधानमिति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'ऋतुमध्यगेष्टिपु'-'कतो. ज्योतिष्टोमस्य 'म- ध्यगा: अन्तःपतिताः या 'बटयः तासु 'तु'-'आदधातिः अग्न्यन्वाधा- नम्-'ना-कर्तव्यमिति शेषः ।। १०॥ (११) १२।१।२०-२३ सोमा इष्टौ न पुनव्रतग्रहो. (१) पूर्वाधिकरणशेषः प्रसहोदाहरणरूपः । (२) पूर्वोक्तास्येव इटिपु दार्शपौर्णमासिकं व्रतं तस्य ग्रहणमनेन मन्त्रेण भवति-'अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीतिः । तदेतद्ग्रतग्रहणं सम. न्त्रकं चोदकप्राप्तम् । (३) तत्र संशयः--इदं व्रतं कर्तव्यमुत नेति । (४) पूर्वपक्षः--चोदकप्राप्तत्वात् कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-सत्ययवनादिवतं सोमार्थम्पूर्वमुपेतमेव । तस्य च सोमसमाप्तिपर्यन्तं परित्यागो नोचितः । तन्मध्यपातीटिपु यदि पुनरै- टिकतग्रहणं समन्त्रक भवेत् तहि सौमिकवते व्यवच्छेदः स्यात् 'चरि. ग्यामि' इति भविष्यत्प्रयोगश्च चर्यमाणे प्रत अनन्वितः स्यात् । तस्मान्न कर्तव्यमिति । एतदभिप्रेत्याह सोमेति । 'सोमारे ज्योतिष्टोमाङ्गभूतायाम्-'इष्टौ' दीक्ष. रणीयेच्यादौ-'पुनयतम्रहः चर्यमाणे सौमिके व्रते पुनरैटिकवतस्य प्रहणं चोदकमाप्तमपिना-कर्तव्यम् इति शेषः ॥ ११ ॥ (१२) १२।१।२४-२८ न्वाधानमस्यां न च देवतापरम् । (१) दशमाधिकरणशेषः।

·1 'मामांसानुक्रमणिका (२) अन्वाधानस्य अग्निधारणत्वात् सौमिकेन विहरणेनेय तर प्रसङ्गात् सिद्ध तस्मात्पुनरैटिकेषु न पर्तव्यं तदन्याधानमिति दशमाधि करणे स्थितम् । (३) तत्रैव पुनः संशयः-मा भवतु घारणार्थस्यान्वाधानस्यानुष्टा नमैटिकेपु, देवतापरिग्रहार्थमपि चान्याधानं मयति । तत् भवति कर्तव्यम टिकेषु न येति। (४) पूर्वपक्षः-देवतापरिग्रहार्थमन्याधानमन्यतोऽसिद्धम् । स्ति च देयतापरिग्रहार्थवमन्याधानस्य दर्शपूर्णमासयोरानातम्-ममा ने घचों विहवेवस्तु-इति अग्निं गृह्णाति' इति । तस्मात् कर्तव्यमिति । (५) सिद्धान्तः-देवतापरिग्रहोऽपि सिद्ध एव-'अग्नावैष्णवमेका दशकपालं निर्वपेटु दीतिप्यमाणः""यदानावैष्णवमेकादशकपालं नि: चपति देवता पवोभयतः परिगृह्य दीक्षते' इति । तस्मानास्ति पृथगन्धा धानमिति । पतदभिप्रेत्याह अन्विति । 'देयतापरम्' देवतागृहणार्थमपि-'अन्या. धानम्-'अस्यां सौमिकागभूतायामिष्टौ-'न'-स्यादिति शेषः ।। १२ ।। (१३) १२११।२९ पल्याश्च सन्नाह इहेप्यते न बै (१) प्रसङ्गोदाहरणम् । (२) पल्याः सन्नहनं दर्शपूर्णमासयोराम्नातम्-'योक्त्रण पत्नी स. ब्रह्मति' इति । तदेतत् सोमागभूतास्विष्टिपु चोदकप्राप्तम् । (३) तत्र संशयः--एतास्थिटिपु सन्नहनं भवति न घेति ! (४) पूर्वपक्षः-चोदकमाप्तत्वाद् भवत्येवेति । (५) सिद्धान्तः-सन्नहनमदृष्टार्थ वा स्यात् घासोधारणरूपद्ष्टार्थ घा-उभयथापि सौमिकेनैव योक्त्यन्धनेन सिध्यति । तस्मात्प्रसङ्गसिद्ध सनहनं न पुनः कर्तव्यमिति। पतदभिरेत्याह पल्या इति । 'ह' सोमायो-'परल्या 'सन्नाह" सन्नहनम्--'न' 'इज्यते'-कर्तुमिति शेषः-प्रसनैन सिद्धत्यादि. त्याशयः॥ १३ ॥ (१४) १२॥१॥३० नारएपभुक्तिः क्रियतेऽत्र दार्शिकी। : (१)प्रसहोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोरारण्यभोजनमाम्नातम्-'यदारण्यानश्नाति' इत्यादि। (३) तत्र संशयः तदेवदारण्यभोजनं सोमाङ्केरिपु फर्तन्यं नवेति । (१) पूर्यपतः-चोदकमाप्तत्वात् कर्तव्यमिति । - ..

·भीमांसामएडनमण्डिता । ४८१ (५) सिद्धान्तः-वृत्यर्थमेवैतद् भोजनम् । सोमेऽपि वृत्त्यर्थमस्ति पयोक्तादिकम् । पतेन सौमिकेनैव भोजनेन वृत्तौ प्रसङ्गात् सिद्धायां चो. दकप्राप्तस्य भोजनस्य नास्ति प्राप्तिरिति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अत्र' सोमाएिपु-'दाशिकी' दर्शपूर्णमासयो. राम्नाता-'पारण्यभुक्तिः श्रारण्यभोजनम्-'न, क्रियते'-सौमिकेने भो. जनेन वृत्तः प्रसङ्गात् सिद्धेरित्याशयः ।। १४ ॥ (१५) १२।१।३१ स्याच्छपभक्षः पुनरत्र दर्शवत् (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) अस्तिपूर्णमासयोः शेषभतः। (३) तत्र संशयः-अयं शेषभतः सोमाटिषु भवति म चेति । (४) पूर्वपतः-पूर्वाधिकरणन्यायेन नैव कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्त:-श्रारण्यभोजनयत् नायं वृत्त्यर्थः अपि तु प्रतिप. त्तिरूपसस्कारार्थः । तस्मात् कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह स्यादिति । 'अत्र' सोमारुटिषु-'शेषभता' दर्शपू. समासयोपिहितः-'दर्शवत्। यथा दशैं तथैव-'स्यात्' इति सम्बन्धः ॥१५॥ (१६) १२॥१॥३२ स्याद् दक्षिणा नेह च दर्शचोदिता। (१) प्रसङ्गोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोरन्याहार्यः परिक्रयायों दक्षिणारूपानातः । सच सोमारुटिपु चोदकप्राप्तः । (३) तत्र सन्देहः-पतास्विष्टिषु अन्वाहायों दातव्य उत नेति । (४) पूर्वपक्षः-चोदकमाप्तत्वाद् दातव्य इति । (५) सिद्धान्तः-सोममयोगमध्यपातिनीनामिष्टीनां सौमिकदतिणा- भिरेव प्रसगात् ऋत्विगानतिरूपे कार्य सिद्धे नास्ति प्रयोजनं चोदक- प्राप्ताया दक्षिणायाः । तस्मान्न दातव्योऽन्वाहार्य इति । पतदभिप्रेन्याह स्यादिति । 'इह' सोमाङ्गेरिपु-'दर्शचोदिता' दशैं- भिहिता-'दक्षिणा' अन्वाहार्यरूपा-'न स्यात'- दातव्येति शेषः ॥१६॥ (१७) १२२११३३-३४ न चानतिद्वारभृतिप्रदानाद अङ्गेष्टिभक्षा विनिवर्तनीयाः (१) पञ्चदशाधिकरणाक्षेपपरिहाररूपः पोडशाधिकरणापवादः । (२) दार्शिकः शेषमतोऽस्ति दार्शिको दक्षिणा नास्तीति स्थितम् । (३) तत्र संशयः-येन हेतुना दक्षिणा निवर्तते तेनैव हेतुना भक्षो. ऽपि निवर्तते न वेति। ६१ मी० नु० ·मीमांसानुक्रमणिका (४) पूर्वपक्षः यथा श्रानतो प्रसङ्गादेव सिद्धायां दाशिको दति. णा न दातन्या-तथैव तेनैव हेतुना शेषभक्षोऽपिदाशिको न कर्तव्य इति । (५) सिद्धान्तः–दक्षिणा हि मानत्यर्या-न तु शेवभक्षस्तथा-- तस्य प्रतिपत्तिसंस्काररूपत्वात् । तस्माद् वैषम्यात् ने दक्षिणाबद् भ. क्षस्य परित्याग इति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'पानतिद्वारभृतिप्रदानात्' अस्विजा या 'प्रा. नति.. परिक्रयः तस्य द्वारं या भृतिः वृत्तिर्भतरूपा तस्याः 'प्रदानात्'- शेषभक्षः परिक्रयार्थमेव दीयते इत्यस्माद हेतो:-'पझेष्टिभनाः सोमा. इटिपु ये दाशिका भक्षा:-न निवर्तनीयाः न परित्याज्याः । परिक्रया- र्थत्वं यद् दक्षिणात्यागे हेतुः तस्य भक्षेप्यभावात् न स्याज्या भक्षा त्या. शयः॥ १७ ॥ (१८) १२२११३५-४१ होतुतिः स्यादिह पौर्णमासिकी । (१) प्रसङ्गापवादः। (२) अस्ति दर्शपूर्णमासयोहोनुर्धरलम् । तत् सोमारिपु चोद. फेन प्राप्यते । अस्ति तु सोमेऽपि होतुघरणम् । (३) तत्र संशयः-इटिपु दाशिर्फ होनुपरणं क्तव्यमुन नेति । (४) पूर्यपता-यथा पृथगानस्यमावादन्याहायों नास्ति तथैव होतुर्वरणमपि नास्ति-प्रसङ्गादेव तस्य सिद्धेरिति । (५) सिद्धान्तः-घरणं हि धर्मार्थमेव भवति दर्शपूर्णमासयोरपि । तस्मादधापि प्रतियत् होतुर्वरणं कार्यम्-धर्मार्थ न त्यागत्यर्थम् । धर्मार्थ हि धरणं न सौमिकेन घरणेन प्रसद्गात सिध्यति इति । पतदभिप्रेत्याह होतुरिति । इह सोमानेंटिपु-'पौर्णमासिको' दर्श. पूर्णमासयोविहिता-'होतुः वृति ' होतुर्वरण-'स्यात्। कर्तव्या-धर्मार्था न त्यानत्यत्याशयः ॥१८॥ (१९) १२।११४२-४३ न प्रोक्षणादीन्युपसत्सु चर्हिपाम् (१) प्रसङ्गोदाहरणम् । (२) सोमे भ्यते-'यदातिध्यायों यहिस्तदुपसदा तदग्नीपोमीय. स्येति । पतञ्च यहिस्त्रयाणां साधारणमिति चतुर्थे स्थितम् । भपति च पहिपां प्रोतणाऽनावपातनमूलायसेचनरूपः संस्कारः । [प्रोक्षणम् (२)अप्राणामधपातनम् (३)मूलानामवसेचनम् 1] (३) तत्र संशयः-किमयं संस्कारः प्रतिकर्म पृथगनुष्टेयः उत य पवातिथ्यायां कृतस्स एव प्रसङ्गादितरयोस्पकरोतीति (४) पूर्वपतः~-प्रतिकर्म पृथगनुष्टेया-तन्त्रप्रसङ्गयोरत्रासम्भवात् ।

·प्रसङ्ग इति। मीमांसामण्डनमण्डिती। एककालोनत्वाभावान्न तन्त्रम् । एकस्य तन्त्रेऽन्यतरयोरपठितवान्न (५) सिद्धान्तः-वहिप एकमात् सत्प्रोक्षणादिभिः संस्कार सिद्धे पुनः संस्कारापेक्षा नास्ति । स च संस्कारः प्राथम्यादातिथ्यायां क्रियते । तस्मात् उपसत्तु अग्नीपोमोये च प्रसङ्गादेव तसिद्धिरिति नात्र पुनः कर्तव्य इति । पतदभिप्रेत्याह नेति । 'उपसत्सु' उपसत्सु अग्नीपोमोये चेत्युभयत्र- चहिषाम्-'प्रोक्षणादीनि' प्रोक्षणम्-अनावपातनम्-मूलावसेवनमित्ये. वमादिसंस्कार:-'न'-कर्तव्य इति शेषः ॥ १९ ॥ (२०) १२।१२४४ तेपान्तु मन्त्रांस्तरणे पुनः पठेत् । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) आतिथ्यावहिंप्यस्ति मन्त्रः 'ऊर्णाम्रदसं त्वां स्तृणामि' इति । (३) तत्र संशयः-अस्य प्रास्तरणमन्त्रस्य पाठोऽग्नीषोमीये पुनः कर्तव्य उत प्रसङ्गादेव तत्सिद्धिरिति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रसङ्गसिद्धौ न भवति पुनर्म- त्रिपाठ इति । (५)सिद्धान्तः-प्रातिथ्यायाः प्राग्यशो देशः अग्नीपोमीयस्य तूत- रवेदिः । एवं च देशभेदेन स्तरणभेदे सति तत्सन्निपातिनो मन्त्रस्य पुन:पाठ आवश्यक इति । पतदभिप्रेत्याह तेषामिति । 'तेपां' पहिपां-'स्तरणे'-'मन्त्रान्'-'पुनः" 'पठेत्' -नात्र प्रसङ्गसिद्धिरित्याशयः ॥ २० ॥ (२१) १२।१।४५-४६ तेषां पशौ सन्नहनं न मन्त्रवत् (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) आतिथ्यादेशे संस्कृतं वर्हिः सन्नह्य कदाचित् अग्नीपोमीयदेशे नीयते । सन्नहने प्रशने च मन्त्रावाम्नातौ-'इन्द्राण्यै सन्नहनम्' इति-'य. हस्पते मूर्ना हरामि' इति । (३) तत्र संशयः-अग्नीषोमीयदेशे नीयमाने पहिपि एतौ मन्त्री पुनः प्रयोक्तन्यावुत नेति । (४) पूर्वपक्षः-पुनः प्रयोक्तव्यौ मन्त्राविति । (५) सिद्धान्तः-प्रकृतो लवनदेशादानयने तो मन्त्रौ द्वष्टौ-न तु गाई पत्यादाहवनीयं प्रत्यानयने । अतोऽत्रापि आतिथ्यादेशात् प्राग्वं शात अग्नीषोमीयदेशं उत्तरवेदिम् प्रत्यानयने तौ मन्त्रौ चोदकप्राप्तादेव न भवतः । तस्मान पठन्नीयाविति ।

·४८४ मीमांसानुक्रमणिका एतदभिप्रेत्याह तेषामिति । 'पशो' अग्नीपोमीये नीयमानानां तेषाम्" यहिपाम्-'सन्नहर्न' 'मन्त्रवत्' मन्त्रोच्चारणपूर्वक-ना-भवतीति शेषः॥२१॥ एकाधिका विशतिनीतयोऽत्र विविच्य भाष्यादिपु सम्प्रदिष्टाः॥ एकविंशतिाया अत्यर्थः ॥ इति द्वादशस्य प्रथमः । अथ द्वादशस्य दितीयः पादः । [तन्त्रिनिर्णयपरः] (१) १२।२।१-७ त्रेतायां श्रोतकमैय (१)प्रासनिको विचारः । (२) अस्त्यग्नित्रयम् गाईपन्यदक्षिणान्याहवनीयरूपं 'विहार' शब्दवाच्यम् । (३) तत्र सन्देः-किमस्मिन्नग्नित्रये लौकिकानि कर्माण्यनुष्ठीयन्ते. उत वैदिकानि-उत सर्वाणि लौकिकानि वैदिकानि चेति । (४) पूर्वपतः-सर्वत्र शक्तत्वात् सर्वाणि इति । (५) सिद्धान्तः-'गार्हपत्ये हवींषि धपयन्ति'--'दक्षिणामावन्या- हार्य पचन्ति'-'पाहवनीये जुह्वति' इत्येतादशैः प्रत्यक्षाचननिराकाङ्क्षाणां गाई पत्यादीनां लौकिकार्यत्वं नोपपद्यते । तस्माद्वैदिकाग्निहोत्रादिकर्मा- र्थमेवाग्निप्रयमिति । एतदभिप्रेन्याह त्रेतायामिति । त्रेतायाम् अग्नित्रये-'धौतम्। वैदिक- मेव 'कर्म' कर्तव्यम्-न लौकिकमिति भावः ॥ १ ॥ (२) १२।२।८-१० पुरोडाशः क्रतोः पशौ । (१)प्रासह्निकोऽतिदेशविचारा। (२) अग्नीषोमीये पशौ पुरोडाशो विहितः। सपनीयः पशुरनोपोमी- पस्य पिकृतिः। (३) तत्र सन्देहः-विस्तौ सरनोये चोदकप्राप्तः पुरोडाशः कर्त. घ्य उत नेति। (४) पूर्वपक्षः-'मनुसवनं सबनीयाः पुरोडाशा निरुप्यन्ते, अपित हित्या मच्छिन्द्रनायैः इति सबनीये विपिधानार्थः पुरोडाशः पृथगे।

·मीमांसामण्डनमण्डिता । धोक्तः । तेनैवास्य कृतार्थत्वान्नात्र चोदकेन अग्नीपोमीयपुरोडाशस्ये प्राप्तिरिति । (५) सिद्धान्तः--पुरोडाशस्य पशुदेवतासंस्कारार्थत्वं दशमीयनव. माधिकरणे स्थितम् । छिपिधानवाक्यं त्वर्थवादः । तस्माचोदकप्राप्तः पुरोडाशः कर्तव्य इति । एतदभिप्रेत्याह पुरोडाश इति । 'क्रतो प्रकृतिभूतस्याग्नीषोमीयपशु- थागस्य 'पुरोडाश:-'पशौ' सवनीये पशौ-चोदकप्राप्तः कर्तव्य इति शेपः २ (३) १२।२।११ सपनीये इविष्कृन्न (१) पूर्वाधिकरणापवादरूपो बाधः । (२) अस्त्याग्नेयपुरोडाशे हविष्कदाह्वानम् । तच सवनीये चोद. कप्राप्तम् । (३) तत्र सन्देहः-सवनोये हविष्कृदाबानं भवति न वेति । (४) पूर्वपतः-चोदकप्राप्तत्वाद् भवत्येवेति । (५) सिद्धान्तः-औपधार्थ हि हविष्कृदाह्वानम् । तच्च पशौ ना. स्तीति न हविष्कृदाह्वानं सवनीये इति । पतदभिप्रेत्याह सबनोय इति । 'सबनीये पशौ-'हविष्कृत्' हविष्क. दाहानं-'न' भवति इति सम्बन्धः ।।३॥ (४) १२।२।१२-१३ तार्तीयेष्वपि नैव सा । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) अम्ति तृतीयसवने चरुः सौम्यः । (३) तत्र सन्देहः-अस्मिन् तृतीये सबने हविष्कृदाहानं भव. तिन ति। (४) पूर्वपक्षः-चरोरौपधत्वादस्त्येवान हविष्फत् । अग्नीषोमीय. पश्वर्थमाहूता सा पशुपाकसम्पत्त्यानन्तरं निवृत्ता। तस्मादस्ति तृतीयस. वने तस्याः पुनराद्वानमिति । (५) सिद्धान्त:-प्रकृतौ परनीसंयाजेभ्यः पश्चात् इविष्काः प. ल्या: उत्थानं चाययेन विहितम् । पशावपि तस्मात् प्राक् न भव. ति तस्या निवृत्तिः । तस्मात् तत्कालीनेषु सौर्यचर्यादिषु नास्ति तस्याः पुनराद्वानमिति । एतदभिश्याह तातीयेविति। 'तातोयेपु' तृतीयसवेने ये चरपस्ते. पु-'सा' हविष्कृत्-'न' पुनराहूतन्येति शपः ॥ ४॥ (५) १२२२२१४-१८ निशीष्टिदर्शतन्त्रा स्यात् सामिन्यादिकं विना ·. याग:- मीमांसानुक्रमणिका (१)तन्त्रित्वचिन्ता प्रसष्ठाय प्रयतते । (२) अग्नये रक्षोप्ने पुरोडाशमाकपालं निर्यपेस्-यो रक्षोम्यो । भोयात्' इति विधाय दमाम्नातम्-'प्रमावास्यायां निशि यजे. साइति। (३) तत्र सन्देहः-किमेतस्मिन् निशियागे दर्शयागस्यागतन्त्रम् (इतिकर्तव्यता) प्रसङ्गेन यतते न घेति । (४) पूर्वपतः-दर्शतन्त्रमा प्रसज्यते-दर्शतन्त्रमध्ये हि रक्षो. घ्नभागस्य विधिन श्रूयते । प्रकरणयोश्च भेदः इति । (५) सिद्धान्तः-अमावास्याकाले निशियागो विहितः । तस्मिश्च काले दर्शयागः प्रक्रान्तः । अतस्तत्रय रात्रौ क्रियमाणो निशिया. गः दर्शतन्त्रमध्यपाती भवत्येघ । तस्मादस्ति प्रसङ्गसिद्धिरिति । एतदभिप्रेत्याह निशीति । 'निशीष्टिः अमावास्यानिशि विहितो :-'दर्शतन्त्रा' प्रसङ्गेन दर्शाड्गैः कृतोपकारा-'स्यात' किन्तु 'सामिल धेन्यादिक बिना। दर्शमध्ये यत् सामिधेनीमन्त्रपाठपूर्वकमग्निसमिन्ध. नं देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं च विहितं तदेवंविध कतिपयमगजातं नि- शियागेम प्रसज्यते-अन्यत्तु सर्व दाशिकं प्रसङ्गेनोपकरोत्येव त या. गमित्यर्थः ॥ ५॥ (६) १२२२११९-२१ आरम्भणीया विकृती। (१) प्रसङ्गयाधोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोः प्रथमप्रयोगस्यैवोपक्रमे प्रारम्भणीया कर्तृ. संस्कारार्था भवति-न प्रयोगान्तरस्योपकमे-इति नयमीयप्रथमपादी. यैकादशाधिकरणे नितम् । (३) तत्र सन्देहः-दर्शपूर्णमासस्य विकृतिषु भवति न घा भार. म्मरणीयेति । (४) पूर्वपक्षः-यथा प्रथमप्रयोगे एवं कृतया प्रारम्भणीयया या- पज्जीवव्यापिकर्तृसंस्कारे सिधे न भवति तदपेक्षा द्वितीयादिप्रयोगेपु- तथैव यायेज्जीवलक्षणप्रकृतिकालमध्यपातिनीनां विकृतीनां नास्यारम्भ. गोयापेक्षा इति प्रसङ्ग एवात्रेति । (५) सिद्धान्ता-दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानस्यैष पुरुषस्यारम्भणीया विहिता । तस्मात् सा फ्रत्वर्या । सौर्यादिविकृतयस्तु प्रतिभ्यो मिना. नि प्रत्यन्तराणि । एषं च प्रयोगभेदात् विकृर्ती कर्तव्या भवत्यारम्भणी. या। तस्मानास्त्यत्र प्रसड्ग इति । एनभिप्रेत्याह भारम्भणीयेति ।, 'विकृती' सौर्यादौ-'पारम्भणी.

·मीमांसामण्डनमण्डिता।
या-पृथगेवानुष्ठेयेति भावः ॥ ६॥
() १२।२।२२ विरोधे बहुधर्मता
(१) प्रसङ्गमासगिकी चिन्ता।
(२) पञ्चदशरात्रस्य अनिष्टुत् प्रथममहा--तस्य एकाहरूपोऽग्नि-
प्टुत् प्रकृतिः-तत्रोपसत्कालीनसुब्रह्मण्याद्वानार्थम् ऋग् विहिता । त.
देतत् विकृतिरूपे प्रथमेऽहनि प्राप्नोति-इतरेषु च चतुर्दशम् अहस्सु
स्वस्वप्रकृत्यनुसारेण सुब्रह्मण्याहानार्थम् ऐन्द्री ऋक् प्राप्ता ॥
(३) एवं सति सन्देहः-मसङ्गेन सर्वोपकारसाधिका कतरा-श्रा.
ग्नेयी ऐन्द्री वा-ग्राह्येति ।
(४) पूर्वपतः--असातविरोधित्वात् प्रथमस्याहः प्रबलत्वात् प्रा..
थमिका आग्नेय्येव सुब्रह्मण्या ग्राह्य ति ।
(५) सिद्धान्तः-आग्नेयी एकस्यैव प्रथमस्याहोऽनुगुणा-ऐन्द्री तु
यहूनां चतुर्दशानामनामनुगुणा । बहूनां परस्परविरुद्धधर्माणां समवाये.
ऽन्यतमानुष्ठानप्रसक्तौ भूयस्तु यो धर्मः स एव ग्राह्यः । तस्मा.
दत्र पञ्चदशानाम्मध्ये चतुर्दशानामनुगुणा ऐन्द्री एव सुब्रह्मण्या
माह्य ति।
एतदभिप्रेत्याह विरोध इति । 'विरोधे। बहूनां प्रधानानां विरुधर्माणां
प्रसक्तौ सत्याम् बहुधर्मता' घहूनामनुगुणो यो धर्मः स्थात् स एव ग्राह्य
इत्यर्थः ॥ ७॥
(८) १२।२।२३-२४ समेषु मुख्यधर्मः स्यात् ।
(१) पूर्वाधिकरणशेषः ।
पूर्वाधिकरणे विषमसहयकानां प्रधानानां धर्मयोविरोधो विचारितः ।
अधुना समसयकानां प्रधानानां धर्माणां विरोधो विचार्यते ।
(२) 'अनावैष्णवमेकादशकपालं निर्धपेत्'-'सारस्वतमाज्यस्य
पजेत' । तत्रैकस्मिन्नग्नावैष्णवे ऐन्द्राग्नप्रकृतिके वृधन्वनीमन्त्र:-ए.
फस्यामेव च सारस्वत्यामुगांशुयाजप्रकृतिकायां धानमन्त्रः ।
(३) तत्र संशयः-कतरो मन्त्रः प्रयोक्तव्य इति ।
(४) पूर्वपक्षः-तुल्यबलत्याद् विकल्प इति ।
(५) सिद्धान्तः-अग्नावैष्णवस्य प्रथमपठितत्वात् मुख्यत्यम् ।
ततश्च तद्गतस्यैव मन्त्रस्य प्रयोग इति ।
एतदभिप्रेत्याह समेति । 'समे' समसयकत्वात् तुल्यबलेषु विरुद्ध.
धर्मपु-'मुरयधर्म::-'मुख्यस्य' प्राथमिकस्यैव 'धर्मः मन्त्रादिः स्यात्-
अनुष्ठेय इति शेषः ॥८॥

·मीमांसानुपमणिका (२) १२२५ प्रधानस्य गुणो वली (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) ज्योतिष्टोमे--अगभूताया दोक्षणीयेटे पर्वणि वर्तव्यतर- धानभूतस्य सोमस्यापि पर्यरयेव वर्तन्यता । सामान्यतस्तूमयोरध्यनु छान सम्भवति । परन्तु यस्मिन् ज्योतिष्टोमप्रयोगे 'एका दीक्षा तिन उपसद पञ्चमीप्रसुता इत्येष परपो भाति तत्र दीक्षासीमयोरेतस्मिन्नेर दिनेऽनुष्ठान न सम्मवति । एव सति अगमधानयोनेप्टिसोमयो विरोधे- (३) सशय -~क्तरस्य याध क्तरस्यानुष्ठानमिति । (४) पूर्वपक्षा-पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रथमपठितत्वात् दीक्षणीयेप्टे. रेयानुष्टानमिति । (५) सिद्धान्त --प्रधानत्यात सोम एव परयनुष्ठेय । तदनु सारणागमता दीक्षणीयेष्टिदिनान्तरेऽपप्यते-इति । पतदमियाह प्रधानस्यति । यदा अङ्गमधानगुणपोविरोधो भाति तत्र 'प्रधानस्यैव' 'गुण । 'यलो' प्रबलत्यादनुप्टेय इत्यर्थः ॥९॥ (१०) २६ योर्गुणाः स्यु परिधौ । (१) पूर्वाधिकरणापवाद । (२) पशुमत्सु चातुर्मास्येषु श्रूयते-'परिधौ पशौ नियुअन्तिः। स स्ति मार्जनादय परिधे स्थकोया धर्मा । प्रहनौ तु यूपे नियुअन्ति-सन्ति चप्रोक्षणोदयो यूपधर्मा । (३) सत्र सन्देह --परिधौ किं स्वकीयधर्मा यूपधर्माश्वानुष्ठेया उत स्वकीयधर्मा एवेति । (४) पूर्वपक्ष ~मुख्यत्वात् स्वकीया एवानुप्ठेया । नतु यूपधर्माः तेषां परिधि प्रत्यमुस्यत्वादिति । (५) सिद्धान्त -यथाऽग्निपरिधानार्थत्वेन मार्जनादीना परिधिध माणामनुष्ठान तथैव यूपकायें नियोजने परिधिविधानेन यूपधर्माणा प्रोतणीवादीनामप्यनुष्टानमिति द्वयोरेव धर्मा अनुप्टेया इति । एतदभिप्रत्याह द्वयोरिति । 'परिधौ पशुनियोजनार्थ विहिते-'यो' परिधे यूपस्य च 'गुणा' धर्मा -मार्जनादय प्रोक्षणादयश्च-'स्यु'-अनु प्ठेया इति शेष ॥१०॥ (११) १२१२१०७-२९ विरोधे परिधेर्गुणा: (१) पूर्वाधिकरणशेष । (२) यूपधर्मा परिघापनुप्टेया इति स्थितम् । सन्ति च केचिद् ·1 मीमांसामण्डनमण्डिता । ४८६ यूपधर्माः-सक्षणोच्छयणादया-ये कैश्चित् परिधिधर्मः स्वक्सहितत्यशया- नत्वादिभिर्विरुद्धाः। (३) तत्र संशयः-किमेते विरुद्धा आप यूपधर्माः परिधौ कार्या उत नेति। (४) पूर्वपक्षः--यागसाधकस्य पशोरङ्गे यूपे वर्तमानत्वाद् यूपध. र्मा यागस्य प्रत्यासन्नतराः परिधिधर्मापेक्षया। तस्माद् विरोधे सति यूपधर्मा पर कार्या न परिधिधर्मा इति । (५) सिद्धान्तः-तक्षणादिना परिधिस्वरूपमेव नश्येत । तथासति परिधौ घिहित पशुनियोजनं कुत्र क्रियेत । तस्मात् परिधिधर्माः कार्यान यूपधर्मा इति । एतदभिप्रेत्याह विरोधे इति । 'विरोधे' यत्र यूपधर्मपरिधिधर्मयोः परस्परं घिरोधः तत्र-'परिधे: एघ-'गुणा' धर्मा-अनुष्ठेया-न यूप- धर्मा इत्यर्थः ॥ ११॥ (१२) १२।२।३०-३२ सवनीये पशोस्तन्त्रम् । (१) तन्त्रित्यधिचारोऽनुवर्तते । (२) 'प्रातस्सवने आग्नेयं पशुमुपाकरोति' इति सवनीयः पशुः श्रुतः । तस्यागकलापः प्रकृतिगतश्चोदकप्राप्तः । तथाच 'अनुसवनं पुरोडाशान् निर्वपन्ति' इति घिहितस्य पुरोडाशयागस्याङ्गकलापहा- तिरपि चोदकादेव प्राप्ता। (३) तत्र संशयः--सवनीये प्राप्तयोः पशुप्रयोग-पुरोडाशप्रयोगयोः कतरस्तन्त्री यस्य प्रयोगोऽनुष्ठीयेत सवनीये इति । (४) पूर्वपक्षः--यस्याङ्गकलापः प्रत्यक्षतया श्रूयते स तन्त्री- तन्मध्ये श्रूयमाणस्य च यागान्तरस्य पूर्वतन्त्रैरेव प्रसङ्गसिद्धिरिति नियमः । प्रकृते तु पशौ पुरोडाशे या कुत्राप्यङ्गकलापो न श्रूयते । तस्मानियमे प्रमाणाभावात् पशोः पुरोडाशस्य वा प्रयोगोऽनुप्ठेय इति विकल्प इति । (५) सिद्धान्तः--पाशुकमेव तन्त्रमनुष्ठेयम्-न विकल्पः । पाशुक- मेय तन्त्रं सविशेष श्रूयते । तथाहि सबनीयपशौ चोदकप्राप्ते मैत्रावरुण- त्रै पाठविकारः प्रत्यक्षमाम्नायते--'अयं यजमान इत्यस्य स्थाने 'श्रयं सुतासुती यजमान' इति पाठविकारो विशेपितः । तस्मात् पशुरेयात्र तन्त्रीति। एतदभिप्रेत्याह सवनीय इति । 'सवनीये पशौ-'पशो पाशुकमेव- तन्त्रम्' प्रयोगः-तस्मात् पशुरेवान तन्त्री पुरोडाशस्तु तन्मभ्यपाती प्रसङ्ग्येवेत्याशयः ॥ १२॥ ६२ मी० नु० - ·मीमासानुकमाणका (१३) १२१२।३३ काम्ये तन्त्रन्तु चैकृतम् (१)तन्त्रिायविचारो घर्तते । (२) अस्ति दर्शपूर्णमासेटिः प्रतिः अस्ति च तद्विकृतिः काम्येष्टिः। (३) तत्र संशयः--यदोमयोरनुप्टानं सहय पर्वणि भवति-यदा प्रकृतिविकृत्योरेपस्मिन्नेय दिने सन्निपातः-तदा प्रारुतं तन्त्रमनुष्डेयमुत यकृतमिति। (४) पूर्वपतः-प्रकृतिरेय पूर्व प्रयुज्यते। यश्च पूर्व प्रयुज्यते तस्यैव तम्घमनुप्ठेयम्-प्राप्तकालस्यात् । तस्मात् प्राकृतमे तन्त्रमनुप्ठेयमिति । (५) सिद्धान्त:-नित्यापेक्षस्य काम्यस्य शीघ्रपर्वतक्तयाऽनुष्ठाने प्रथला विकृतिरेय सन्त्रिणीति घेतमेव तन्त्रमनुष्ठेयमिति । एतदभिप्रेत्याह काम्य इति । 'काम्य' सति-यदा नित्यकाम्ययोः प्रकृतिविकृत्योरनुष्ठानसहभावस्तदा-'वैकृतम्। विकृतिसम्बन्धि पय- 'तन्त्रम्'-अनुष्ठेयमित्यर्थः ॥ १३ ॥ (१४) १२।२।३४ अमुख्योऽपि गुणो ग्रायो येनान्येऽपि गुणान्विताः। (१)सस्त्रियविचार एवं वर्तते । (२ाग्रयणे ऐन्द्राग्नम्-वैश्वदेयम्-धावापृथियम इति प्रमेण हीदि । तत्राययोः पुष्पमपुष्पं या यहिः-द्यावापृथिये तु पुष्पितमेवा. मनातम्। (३) तत्र संशयः--किमत्र पुष्पमपुप्पं वेत्यनियमः-उत पुप्पमेवेति नियमः इति। (४) पूर्वपक्ष:--पेन्द्राग्नस्य मुख्यत्वात् तदनुसारेण पुप्पमपुष्पं त्यनियम इति । (५) सिद्धान्त:-पुष्पितादतिरिक्तस्य थर्हिषः स्वीकारे धावापृ. घिये यापुष्प यहिरुक्तं तस्य सर्वथा लोप पव स्यात् । पुष्पस्वीकारे तु ऐन्द्राग्नवैश्वदेवयान किमपि हीयेत-पुप्पस्य तयोरप्युक्त त्यात । तस्मात् लोपपरिहाराय पुष्पमेय यहिरिति । एतदभिप्रेत्याह अमुख्य इति । द्वयोर्गुणयोर्मध्ये 'येन गुणेन-'अन्ये. पि तद्गुणवतोऽतिरिक्ता अपि पदार्था:--'गुणान्विता सगुणाः-स 'गुणः' यद्यपि 'अमुख्या तथापि 'ग्राधा' । ययोदाहरणे पुष्परूपो गुणो यद्यपि न मुख्यस्तथाऽपि तेन गृहीनेन अन्ये ऽपि ऐन्द्राग्नधैश्वदेवादयो. गुणान्विताः विहितेन गुणेन पुष्परूपहिषा सहिता भयन्ति-इत्य- स्मात् कारणात् स एव पुष्परूपो गुणो ग्राह्य इति सम्यरधः ॥ १४ ॥ .

·भीमासामण्डनमण्डिता । (१५) १२।२।३५-३७ न द्यावापृथिवीयस्य तन्त्रिताऽऽग्रयणे भवेत (१) तन्त्रित्वविचारः पूर्वाधिकरणशेषः । (२) पुष्पमेव हिर्भवतीति स्थितम् । (३) पुनः संशयः-श्रामयणे किं द्यावापृथिवीयस्यैव तन्त्रमनु. प्ठेयमिति नियमः-उत ऐन्द्राग्नस्य वा वैश्वदेवस्य वा द्यावापृथिवी. यस्य वेत्यनियम इति । (४) पूर्वपक्षः-द्यावापृथिवीयस्यैव यहिषः पुष्पस्य गृहीतत्यात् तन्त्रमपि द्यावापृथिवीयस्यैवानुष्ठेयमिति नियमोऽस्तीति । (५) सिद्धान्तः-पुप्पं वहिरतिदेशप्राप्तं न तन्त्रितामापादयति । एवं कस्याप्येकस्यैव तन्त्रितास्वीकारे प्रमाणाभावादनियम एवेति । एतदभिप्रत्याह नेति । 'माग्रयणे'-'द्यावापृथिवीयस्य' एवं 'तन्त्रि. ता' 'ना भवेत्'-द्यावापृथिवीयस्यैव तन्त्रमनुष्ठेयमिति नियमो ना. स्तीत्यर्थः ॥ १५॥ पादे पञ्चदश न्याया भाष्यकारेण वर्णिताः। स्पष्टम् । इति द्वादशस्य द्वितीयः । अथ द्वादशस्य तृतीयपादः [समुच्चय-तदपवादभूतविकल्प-विचारः] (१) १२।३।१-२ धार्या वत्सत्वक् पुरोक्ताहतं च (१) समुश्चयचिन्ता प्रवर्तते । (२) अष्टराने प्रथममहः विश्वजिन्नामकम्-ततः परदो ज्यो. तिर्नामका-ततोऽष्टममहः अभिजिन्नामकम् । विश्व जिन्नामके प्रशसि. यागे परिधानार्ण, घासत्या लिहिला साधविश्वजिदिति नामलायेग अष्टरात्रस्य प्रथमेऽहनि विश्वजिन्नामफेऽतिदेशेन प्राप्ता । ज्योतिष्टोमेघ परिधानार्थमहतं पासो विहितम्-तच्च ज्योतिरिति मामलाम्येग अष्टरात्रस्य द्वितीयमागे पड हेऽतिदेशेन प्राप्तम् । पुना पटरावस्याम्तिमे भागेऽभिजिन्नामफेऽपि यास पयातिदेशेन प्राप्तम् । सर्यत्र घ गामातिदे. शेनैव परिधानस्य प्राप्तिः। (३) तत्र संशयः-किं यत्सत्या धार्याऽथयाऽदस पासो पार्यमिति

·.
.४९.२
मोमांसानुकमणिको
विकल्प:-उत द्वयमपि धार्यमिति समुथ्य इति ।
(2) पूर्वपक्षः-नामातिदेशस्य सर्वध समयलत्वाद् विकल्प एवेति ।
(५) सिद्धान्तःअधःपरिधानाय चासो योग्यतरं भवति-ऊ.
ध्वांगमावरणाय च वत्सत्यम् योग्यतरा । तस्मादुभयत्रोपकारकत्वाद
द्वयोरपि समुच्चय इति ।
एतदभिप्रेत्याह धार्येति । 'यत्सत्यक! 'धार्या' परिधानीया-'पुरोक्तः
प्रारतं ज्योतिष्ट्रोमात्माप्तम् 'श्रत पास इति शेप:-अपि परिधानीयम् ।
एवं च सति समुच्चय एवाश्रयणीय इत्याशयः ।।१।।
(२) १२१३१३-८ न स्यात् तन्वं देवसूनाम्परार्थम् ।
(१) तन्त्रिताविचारोऽनुवर्तते ।
(२) अग्नौ श्रूयते-'अग्नीपोमीयपशुपुरोडाशमनु अौ देवसुधा
हघि निर्यपति' इति।
(३) तत्र संशयः-तन्त्रित्वमत्र कि देवसूनां हविषाम् --उत पशु.
परोडाशस्येति ।
(४) पूर्वपतः-अष्टहवियामनुनिर्धाप्याणां बहुत्वात् तेपामेव त.
त्रित्वम् । तेषामेव तन्त्रं पुरोडाशे प्रसज्यते इति ।
(५) सिद्धान्त:--पशुपुरोडाशस्यैव तन्मित्वम् । तस्यैव पूर्वश्रुत.
स्यान्मुख्यत्यम्-अष्टहवींप्यनुनिर्वाप्याणि पुरोडाशात् पश्चादागच्छन्ति-
तस्मादागन्तुकत्वादमुख्यानि तानि इति ।
एतदभिप्रेत्याह नेति । 'देवसूनाम्' अनुनिप्याणां अष्टहविषाम्-
'सन्नी 'परार्थम् पशुपुरोडाशायं न स्यात् । अनुनिर्याप्याणां तन्त्रं पुरो.
डाशे न निविशते-पुरोडाशे स्वकीया धर्मा अनुष्टीयन्ते इस्याशयः ॥ २ ॥
(३) १२१३६९ कर्मण्येकम्मिन् गुणाः स्युः समस्ताः
(१)समुच्चयोदाहरणम् ।
(२) दर्शपूर्णमासयोराम्नायते-'ऋजुमाधारयति-सन्ततमाघारय.
ति-ऊर्ध्वमाधारयति' इति ।
(३) तत्र संशया-ऋजुस्वादीनां त्रयाणामन्न समुच्चय उत पि.
1.पति।
(४)पूर्वपक्षः-प्राघारद्वारा तेषां कार्यस्यैकत्वात् विकल्प इति ।
(५) सिद्धान्तः-दृष्टद्वारभेदाभावेऽप्यदृष्टशारभेदात् सहानुष्ठानस.
म्मयाच्च न विकल्पोऽपि तु समुच्चय एवेति ।
पतदभिप्रेत्याह कर्मणीति । 'एकस्मिन् कर्मणि' आधारे-गुणा
अनेक ऋजुन्यादयः- समस्ता समुचिता:-'स्यु' भवेयुः-प्रतो न वि.
कल्पइन्याशयः॥३॥

·मीमांसामण्डनमण्डिता। '४५३ (४) १२।३३१०-१५ कार्यकत्वे स्याद् गुणानां विकल्पः । (१) पूर्वाधिकरणशेषस्तदपवादरूपः । (२) 'यवैर्यजेत' 'व्रीहिभिर्यजेता इति यवा बीहयश्च विहिताः । (३) तत्र संशयः-किमनयोविकल्प उत समुच्चय इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन समुच्चय इति । (५) सिद्धान्तः-पुरोडाशनिप्पादनमेबैकं कार्यमुभयोः । 'यवैर्य- जेत' इत्यत्र व्रीहिनिरपेक्षाणां यवानां तत्साधनत्यमुच्यते-व्रीहिभिर्यजेत' इत्यत्र च यवनिरपेक्षाणां व्रोहीणां तत्साधनत्वम् । तथा सत्युभयोरेक- कार्यत्याद् विकल्प इति । एतदभिप्रेत्याह-कार्येति । 'कार्यकत्वे' यदा वहूनामेकमेव कार्य स. म्पादनीयं तदा-गुणानां धर्माणां-'विकल्प' एव स्यात्'--न तु स. मुच्चय इत्यर्थः ॥ ४॥ (५) १२१११६ प्रायश्चित्तं स्याद् विकल्पेन नाशे (१) विकल्पोदाहरणम् । (२) दर्शपूर्णमासयोरनुष्ठाने प्रायश्चित्तद्वयं श्रूयते-~वेश्वानरं द्वा. दशकपालं निर्वपदमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपात्या-'अग्नये पथि. कृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां या पौर्णमासी वाऽतिपातयेत्' इति च । (३) तत्र सशय:--प्रायश्चित्तयोर्विकल्प उत समुच्चय इति । (४) पूर्वपक्षः--अत्र दृष्टप्रयोजनाभावात् अष्टार्थमुभयं समुच्चि. त्यानुष्ठेयमिति । (५) सिद्धान्तः-विहिताकरणजन्यदोषसमाधानं दृष्टमेव प्रयोजन प्रायश्चित्तयोः। उभयोश्च यवनीहिबदन्योन्यनिरपेक्षत्वाद् विकल्प एवेति । पतदभिप्रेत्याह प्रायश्चित्तमिति ! 'नाशे' यज्ञस्य केनचिकेतुना बैगु- एये सति 'प्रायश्चित्तं 'विकल्पेन' स्यात् । यत्र दोपसमाधानार्थान्यनेक. प्रायश्चित्तानि विहितानि तत्र विकल्प एवेत्यर्थः ।।५।। (६) १२।३।१७ नैमिचं चेत्तत् समुच्चयमेव । (१) पूर्वाधिकरणशेपस्तदपवादरूपः । (२) काचित्तु निमित्तभेदेनानेकानि प्रायश्चित्तानि श्रूयन्ते- 'भिन्ने जुहोति स्कन्ने जुहोति' इत्यादीनि । (३) तत्र संशयः-एतेषां विकल्प उत समुच्चयः । (४) पूर्वपक्षः स्कन्दनादिजन्यदोपसमाधानार्थत्यात् प्रायश्चित्तानां पूर्ववद् विकल्प इति । न्यथा ·४१४ मोमासानुकमणिका (५) सिद्धान्त -दोपसयोगमनुपन्यस्य स्कन्दनादिनिमित्तमुपर ध्यान प्रायश्चित्तानि विधीयन्ते । तस्मात् निमित्तानेकत्ये नैमित्तिकाना मप्यनेपा फतव्याचारसमुच्चय एवं प्रायश्चित्तानामिति । पतदमित्याह नैमित्तमिति । 'तत् प्रायश्चित्त-मित्त चेत्' अनेक निमित्तक यदा विधीयते तदा-'समुच्चेयम्। 'एन' नतु विक्रपनीय मित्याशय ॥६॥ (७) १२१३॥१८-१९ पाठ्योऽनध्यायेऽपि मन्त्रोऽधरादौ (१) अनुष्ठाने मन्त्रोच्चारणविषयो विचार प्रासङ्गिको वर्तते । (२) सन्ति फर्मानुष्ठाने पठनीया मन्त्रा। अस्ति चानध्याये पाद- कमत्रपाठनिषेध । (३) तत्र सशय -पर्यएयरध्याये यदा कर्मानुष्ठीयते तदा मन्त्र पाठ पर्तव्य उत नति। (४) पूर्वपन --'पर्वणि नाध्येयम्' इति निषेधरलादनध्याये पतु प्रयोगे मन्त्रपाठो नास्ति इति । (५) सिद्धान्त -निपेधस्याध्ययनाध्यापनविषयस्यात् मतुप्रयोगे निषेधाभाव । तस्मादनध्यायेऽपि प्रतुप्रयोगेऽस्त्येव मन्त्रपाठ इति । पतदभिमेश्याह-पाट्य इति । 'अध्यरादौ यमानुष्ठानादौ---'अन ध्यायेऽपि' यस्मिन् दिने घेदाध्ययन निषिद्ध तस्मिन्नपि दिने-'मन्त्र' कांगभूत -'पाट्य ' पठनीय एवेत्यर्थ ॥७॥ (८) १२३१२०-२२ मन्त्रोच्चारे भापिको न स्वरः स्यात् । (१)मन्त्रपाठविचारो धर्तते। (२) मन्त्रोचारणे तत्तच्छाखीयमाझएस्थरो वर्तते । अस्य स्वरस्य पारिभाषिक नाम 'भाषिक' इति । मन्त्रपाठे चास्ति मन्त्रेषु प्रापयनिक सरत्रयम्। (३)तत्र सशय -अतुप्रयोगे यदा मन्त्र उच्चार्यते तदा तत्र भाषि कस्वर प्रयोक्तव्यो न पेति । (४) पूर्वपत ब्राह्मणेनोक्तस्वात्भावित स्वरोऽवश्यम्प्रयोक्तव्य इति। (२) सिद्धान्त-धर्मकालिकमन्त्रोच्चारणे भाषिकस्रो न प्रयो सव्य । ब्राह्मणे हि 'इमामगृभ्णन् रशनामृतस्येत्यशाभिधानीमादत्ते। इस्पादौ स्वरो नोपदिश्यते-चलम्मन्त्र प्रदर्शयित तस्य मन्त्रकाएडप टितान्यक्षराण्यनूयन्ते इति। तस्मात् त्रैस्वयेणैवोच्चारण न भाविक स्थरणेति। पतदभिप्रेयाह-मन्त्रति । 'मन्त्रोच्चार कमांनुष्ठामाले यन्मत्रो च्चारण कियते तस्मिन्-'मारिक स्सा तत्तच्छाषीयमान स्थर ·- मोमासामण्डनमण्डिता। ४९५ 'न स्यात्-' प्रयोक्तव्य इति शेष:-अपि तु प्रावनिक स्वरत्रयमेव प्रयो. क्तव्यमिति ॥८॥ (९) १२:३।२३-२४ स्यादेवायम्ब्राह्मणोत्पन्नमन्त्रे (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) मन्त्रकाण्डपठिता मन्त्रा यान् प्रकृत्य ब्राह्मणेपूपदेशो लभ्यते तेषां विचार पर्यवसितः । कर्मकाले तेषां प्रयोगे स्वरोन प्रयोक्तव्य इति स्थितम् । सन्ति च केचिन्मत्रा ये मन्त्रकाण्डे न पठिता अपि तु ब्राह्मणे. प्वेव पठिता:-यथा 'वामस्पत्योऽसि' इति । तान् प्रति- (३) संशयः--पतेपु भाषिकः स्वरः प्रयोक्तव्यो न वेति । (४) पूर्वपक्ष:--पूर्वाधिकरणन्यायेन नैव प्रयोक्तव्यः स्वर इति । (५) सिद्धान्त:-येषां मन्त्राणां मन्त्रकाण्डे पाठ एव नास्ति तेषां नास्ति भाववनिकं त्रैस्वर्यम् । तस्मात् तेषामुच्चारणे प्रयोक्तव्य एच भवति भाषिकः स्वर इति । एतदभिप्रेत्याह-स्यादिति । 'ब्राह्मणोत्पन्नमन्त्रे' यस्य मन्त्रस्य म. म्नकाण्डे पाठो मोपलभ्यते यस्य चाक्षराणि ब्राह्मणमात्रे समुपलभ्यन्ते तस्मिन् मन्त्रे-'अयम्' भाषिकः स्वर:-'स्यात् एव'-तत्र प्रावनिकस्य स्वरस्याभावादित्यर्थः ॥ ९॥ (१०) १२।३।२५ मन्त्रान्ते स्यात् कर्मणः सन्निपातः । (१) मन्त्रोच्चारणविषयक एव विचारो धर्तते । (२) 'इये त्वा' इति मन्त्रः शाखाच्छेदे करणम्-'इमामगृभ्णन्' इति रशनादाने इत्यादि। (३) तत्र संशयः-कर्मणोऽनुष्टानं किं मन्त्रोचारणात् प्रागेव उत पश्चादेव उत यदा कदाचिदनियमेन इति । (४) पूर्वपक्ष:-नियामकाभावादनियम इति । (५) सिद्धान्तःकृत्स्नमन्त्रजन्यमर्थस्मरणं कर्मणोऽहम् । तच्च मन्त्रोच्चारणसमाप्तेः प्राक नोदेति। विलम्बे चोत्पन्नं स्मरणं विनश्येत् । तस्मात् मन्त्रस्यान्तै एव फर्मानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेत्याह--मन्त्रेति । 'मन्त्रान्ते' मन्त्रोच्चारणस्य समाप्तो- 'कर्मणः' यस्मिन् कर्मणि स मन्त्रो विहितस्तस्य-'सन्निपातः अनुशान- 'स्यात्' इति सम्बन्धः ॥ १०॥ (११)१२।३।२६-२७ धारायागेऽप्येवमेव क्रमः स्यात् (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२) 'सन्तता बसोर्धारा जुहोति' इत्यग्नौ विहितम् । 'सान्तत्य - ·मीर्मासानुक्रमणिका चाप्राविच्छिन्नत्यम् । (३) संशयः-होमो मन्त्रात् मागुत पश्चादुतानियम इति । (४) पूर्वपक्षः--विहितं सातत्यं मन्त्रहोमयोर्युगपदुपक्रमे एव सम्भवति । तस्मान्ममादाय होमारम्भः इति । (५) सिद्धान्तः-यसोर्धारराख्ये कर्मणि 'द्वादश द्वादशानि जुहोति' इति श्रुतम् । 'याजश्च मे इत्यनरौादशभिर्मन्यवाक्यहुता बाहुतिः'द्वादश शब्देनात्र विवक्षिता । एतादृशाः द्वादश द्वादशात्याहुतयो चसोर्धारायां हूयन्ते । पतेपु द्वादशसंख्यकद्वादशेषु विलम्बामाव एव सातत्यं वसो. र्धारायाः। तस्मात् पूर्वाधिकरणन्यायेन मन्त्रान्ते एव होमानुष्ठानमिति । एतदभिप्रेस्याह धारेति । 'धारायागे' यसोधराख्ये धर्मणि-'अपि 'एवमेवा पूर्वाधिकरणोक्ता एव-'क्रम मन्त्रकर्मणोः पौर्यापर्यम्-'स्यात्' इत्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) १२।३।२८ आधारे स्यादेवमेव व्यवस्था । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। २) 'सन्ततमाधारयति' इति श्रुत आधारः। (३) तत्र संशयः मन्त्रान्त मन्त्रादौ घा आधारावधानमिति । (४) पूर्यपक्षा-प्रयागुतेरेकत्वात् पूर्वाधिकरणोक्तं नैरन्तर्यरूपं 'सान्तत्यम्' न सम्भवति । एवं ध मन्त्र साहित्यमेधात्र सान्त. स्यम् । मन्त्रादायेव कोपक्रम इति । (५) सिद्धान्तः क्षार्यमाणाज्यविन्दुनैरन्तर्यमत्र सातत्यम् । तथा च सति एवमेव चाफ्यार्थः सम्पद्यते-'प्राधाराय यदाज्यं जुद्धां गृहीतं सत्सवं शनैरविच्छेदेनाहवनीयेऽग्नौ पातयेत्' इति । पपं च यदि मन्त्र- कर्मणो सहोपक्रमः स्यात् तदा 'अनेन मन्त्रेए' इति तृतीयायुक्तं पूर्वका. ललक्षणं मन्त्रस्य करणत्वं होयेत । तस्मात् पूर्ववदनापि मन्त्रान्ते एय कमोपक्रम इति। पतदभिप्रेत्याह-बाधार इति । 'आधारे प्राधारहोमे-'पयमेव घसोर्धारान्यायानुसारिणी एव-व्यवस्था' प्रमनियमः-'स्यात्' इति स. म्यन्धः ॥१२॥ (१३) १२।३।२९ स्यादेकार्थे मन्त्रवाक्ये विकल्पः । (१)मन्त्रविश्यको विचारोऽनुवर्तते । (२) पुरोडाशविभजने प्रयो मन्त्राः श्रूयन्ते-'पुषा धां विभजतु'- 'भगो घा विभजतु'~र्यमा यो विमजनु' इति । (३) तत्र संशया-प्रश्र मन्त्राणां समुश्चय उस विकल्प इति । (४) पूर्वपक्षः-समुश्चित्यानुष्ठातं शक्यत्यात् समुथया इति ।

·मीमांसामण्डनमरिडता । ४९७ . (५) सिद्धान्त:-एफस्यैव मन्त्रान्ते कर्मण उपक्रमे द्वितीयस्य प्र योजनमेव नोत्पद्यते । तस्माद्विकल्प एवेति । पतदभिप्रेत्याह स्यादिति । 'एकार्थे। एकम्मै एव कार्याय विहिते- 'मन्त्रवाक्ये नानामन्त्ररूपे-विकल्पः 'स्यात्'-न समुच्चय इत्यर्थः ॥१३॥ (१४) १२।३।३० सवयोपतास्ते समुच्चित्य वाच्याः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः । (२) अग्नौ श्रूयते-'तां चतुभिरादत्ते' इति । (३) तत्र संशयः-चतुर्णाम्मन्त्राणामत्र विकल्प उत समुन्धय इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन विकल्प इति । (५) सिद्धान्तः-पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रत्येकमन्त्रे विभजनमुक्तं त. तश्च प्रत्येकमन्त्रस्य स्वतन्त्रमेव करणत्वम्-तस्माद्विकल्पः । अत्र तु चतुर्णी समूहस्यैव करणत्वं 'चतुभिरिति पदेन बोध्यते । तस्माच्चतुर्णा- मपि मन्त्राणामन्ते एच कोपक्रमः । तथाच सति चतुर्णा समुच्चय पव न्याय्य इति । पतदभिप्रेत्याह सख्येति । 'ते' मन्त्राः यदा 'सङ्ख्योपेता सहया. विशेषविशिष्टा विहितास्तदा-'समुच्चित्य' समूहरूपेणैव-'घाच्या' पठनीया इत्यर्थः ॥ १४ ॥ (१५) १२।३।३१-३५ मन्त्रोऽनेको ब्राह्मणोको विकल्प्यः (१) मन्त्रविषयक एव विचारो वर्तते । (२) 'उर प्रथस्येति पुरोडाशं प्रथयति'-'उस ते यशपतिः प्रथतामि- ति पुरोडाशं प्रथयति' इति ब्राह्मणवाक्यद्वयेन द्वौ मन्त्रौ पुरोडाशप्रथने विनियुज्यते। (३) तत्र संशयः-मन्त्रयोः समुशय उत पिकल्प इति । (४) पूर्वपत:-अनमन्त्रविनियोगस्य मन्त्रलिङ्गेनैव सिद्धत्वात् प्रा. मणगतं वचनद्वयं चतुस्सङ्ख्यावत् समुच्चये एव पर्यवस्यतीति । (५) सिद्धान्ता-वचनद्वये मन्त्रयोः परस्परनरपेक्ष्यं भासते । त. स्मात् समुच्चयो न न्याय्य:-लिङ्गसिद्ध एवाणे ग्रामणवचनेनानुद्यत इ. त्यभ्युपेयम् । तस्मादेकार्थत्वाद् विकल्प एवेति । एतदभिप्रेत्याह मन्त्र इति । 'ब्राह्मणोक्तः प्राह्मणवाक्येन विहितः- 'अनेकः मन्त्रः नाना मन्त्रा पकार्या यत्रोपलभ्यन्ते तत्र स 'विकल्प्या! विकल्पेनैव विनियोक्तव्य इत्यर्थः ॥ १५ ॥ .(१६) १२॥३॥३६-३८ हौत्रो मन्त्रः स्यात् समुच्चय एव । (१) पूर्वाधिकरणापवादः । ६३ मोल्नु ।

·४९८ मीमांसानुक्रमणिका (२) यूपस्योच्छ्यणे कारभत पप मन्त्रोऽध्ययुणा पटनीयः-'उ. दिवं स्तभानान्तरितं पृण पृभियोमपरेण हह' इति-उच्छीयमाणाय य. पाय प्रेपितेन होत्रा पप मन्त्रः पठनीयः-'उच्छयस्य बनस्पते वर्मन् पृथिव्या अधिः इति । (३) तत्र संशयः-अनयोर्मन्नयोपिकल्प उत समुशय इति । (५) पूर्णपक्ष-यूपोच्छयणरमारणमेकमेव कार्य योभत्रयोः । तस्मादेककार्यत्यादिकल्प इति । (५) सिद्धान्तः-प्रथमो मन्त्रः 'उच्छ्यणं करोमि इत्युच्छ्यकरणं स्मारयति द्वितीयस्तु फ्रियमाणमुच्छ्यणमनुचदन् 'यूयोध्छयणं कर्तप्यम्' इत्यध्यर्योः स्मृति जनयति । तस्मात् 'परोमि' 'कर्तव्यम्' इत्यनयोः स्मरणप्रकारस्यान्यत्वात कार्यभेदः-तस्मात् समुच्चय इति । पतदभिप्रेत्याह हौत्र इति । 'हौत्र:' होना पठनीयो द्वितीयो मन्त्र:- 'समुच्चेय" 'एप' अध्वर्युपठनीयेम मन्त्रेण सह समुच्चित्य पप पठनी. यः इत्यर्थः॥१६॥ अस्मिन् पादे भाष्यकारेण वीक्ष्य न्यायाः सर्वे कणिता पोडशव । स्पटम् । इति द्वादशस्य तृतीयः। श्रथ द्वादशस्य चतुर्थः पादः [विकल्प-तदपवादसमुपय-विचारः] (१) १२॥४:१-२ समुच्चयो जपादीनाम् (१) समुश्थयोदाहरणम् । (२) दीक्षितस्य यानियमनात पूर्व जपाय मन्त्रा ग्राम्नाता:-'सा. रस्थतीगनूच्य घाग यलच्या-चैष्णयोमनूच्य पाग्यन्त या' इति ।-सा च स्तुतयः 'अगिर्मूर्धादिध' इत्यादि ।-आशिपः 'नायु प्ररयादि। (३) तत्र संशयः-अत्र जपनीयादिमन्त्राणां समुच्चय उत पिक (४) पूर्वपत:-सर्यत्र मन्त्रस्य पवनमा क्रियते । तस्मादेकार्थ- स्वादु पिपरप इति । (५) सिद्धान्तः-कर्मप्रकाशवलिशन्या मे मन्त्राः अष्टार्या एपोचार्यन्ते । तथा च पार्यमेवः तस्मात समुण्य इति ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता।
४६९
एतदभिप्रेत्याह समुच्चय इति । 'जपादीनाम्' 'समुच्चय' एव न विक-
ल्प इत्यर्थः ॥ १॥
(२) १।४।३-४ याज्याऽनेका विकल्प्यते ।
(१) विकल्पोदाहरणम् ।
(२) ऐन्द्राबार्हस्पत्ययागे-'इदं वामास्ये हविः प्रियमिन्द्रायहस्प-
तो' इत्यादिके याज्यानुवाके द्विविधे आम्नाते।
(३) तत्र संशयः-प्रनयोस्समुच्चय उत विकल्प इति ।
(४) पूर्वपक्षः-पूर्वाधिकरणन्यायेन समुच्चय इति ।
(५) सिद्धान्तः-दृष्टप्रयोजनस्य देवताप्रकाशनरूपस्यैकत्वाद् वि.
कल्प इति ।
पतदभित्याह याज्येति । 'अनेका याज्या' यत्र एकाधिके याज्यानु-
पाक्ये श्रूयेते तत्र-'विकल्प्यते' विकल्प एव इप्यते-न समुच्चय इत्यर्थः॥२॥
(३) १२४१५-७ समुच्चयः क्रयद्रव्ये
(१) समुच्चयोदाहरणम् ।
(२) सोमक्रयणार्थानि द्रव्याणि समाम्नातानि-'प्रजया क्रीणाति
हिरण्येन क्रीणाति-याससा कोणाति' इत्यादीनि ।
(३) तत्र संशयः-एतेषां द्रव्याणां विकल्प उत समुच्चय इति ।
(४) पूर्वपक्षः-क्रयरूपस्य कार्यस्यकत्वात् विकल्प इति ।
(५) सिद्धान्तः-बहुभिव्यर्विकेतुः स्वीकारस्य सोलभ्यात्-'द-
शभिः क्रोणाति' इति सख्योक्तेश्व-समुच्चय इति ।
एतदभिप्रेत्याह समुञ्चय इति । 'क्रयध्ये' सोमक्रयणार्थानां द्रव्या.
णाम् विपये-'समुच्चय न तु विकल्प इत्यर्थः ॥३॥
(४) १२।४।८ गुदानां स्यात् समुच्चयः ।
(१) समुच्चयोदाहरणम् ।
(२) अग्नोपोमोये गुदेनापयजति' इति गुदेनोपयजनं श्रूयते। तच्चै.
कादशिनेषु चोदकप्राप्तम् । तत्र चैकादश गुदाः प्राप्ताः ।
(३) तत्र संशयः-एतेषां गुदानां विकल्प उत समुच्चय इति ।
(४) पूर्वपक्षः-गुदोपयजनरूपमेकमेव कार्यम् । तस्मात् कार्य-
कत्वाद् विकल्प इति ।
(५) सिद्धान्तः-अत्र शेषप्रतिपत्तिरूपः संस्कारो विधीयतेऽदष्टा-
धः । तस्मात् समुच्चय इति ।
एतदमित्याह गुदानामिति । 'गुदानां गुदोषयजनकर्मणि विहिता.
नामेकादशिने प्राप्ताना-'समुच्चयः-न विकल्प इत्यर्थः ॥४॥

·। मीमांसामण्डनमण्डिता । ५०१ 'उख्यम्' उखायां धृतमग्निं याधते-काम्येन वाग्मिनैव कार्यनिर्वाहात इत्यर्थः ॥ ७॥ (८) १२।४।२६-२७ नासावाहवनीयकः । (१) पूर्वाधिकरणापवादः। (२) यधोखागतोऽग्निः-वाक्षोऽग्निश्च-तथैवाहवनीयोऽप्यस्त्यग्निः । (३) तत्र संशयः-यथा उख्यस्याग्नेर्याधः तथा किमाहवनीयस्यापोति । (४) पूर्वपदः--पूर्वाधिकरणन्यायेन काम्येन याक्षणैवामिना होम- कार्यसिद्धेः आहवनीयस्य वाधः । (५) सिद्धान्तः-प्राधानरूपसंस्कारेण ह्याहवनीयत्वं भवति नाहु. त्याधारमात्रत्वेन । काम्येऽग्नौ तत्संस्काराभावान्न सम्भवत्यावनी. यत्यम् । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'सौ' वार्तः काम्योग्नि:-'पाहवनीयः 'न' भरति-माहवनीयकार्य कर्तु न शक्नोतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ (९) १२।४।२८-२९ नास्मिन्नाधानसंस्काराः (१) पूर्वाधिकरणशेषः । (२)पूर्वोक्त काम्येऽनो- (३) संशयः--प्राधानादयः संस्कारा भवन्ति न वेति । (४) पूर्वपक्षः-प्राधानस्य सर्पकर्मशेषत्वादस्त्येवाधानं काम्येऽ. नाविति। (५) सिद्धान्तः-संस्कृतस्याग्नः स्थाने विहितः काम्योऽग्निः सं. स्कृताग्निकार्य करोति न तु संस्कारमपेक्षते । तस्मान्नास्त्याधानादिसं. स्कारः काम्येऽग्नाविति । एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अस्मिन्' संस्कृतस्याने स्थाने विहितेऽस. स्कृते अग्नौ-'प्राधानसंस्काराः 'न' क्रियन्ते इति शेषः॥९॥ (१०) १२।४।३०-३१ नास्य स्यान्नित्यधारणम् । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। (२)भवत्यग्निचयने उख्योऽग्निः। (३) तत्र संशयः-किमस्य धारणं सार्यकालिकमुत न-अथवा वि. परप इति । (४) पूर्वपक्षः-'न प्रतिसमेध्यो-यत् प्रतिसमिध्येत् भ्रातृव्यमस्मै जनयेत्' इति सार्यकालिकधारणनिषेधः श्रूयते । न चाप्राप्तस्य निषेधः- ततश्च निषेधोऽयं प्रापकं विधिमनुमापयति । एवं च विधिनिषेधयोः स. स्वाद् विकल्प इति । .

·५०२ मीमांसानुक्रमणिका (५) सिद्धान्त:--प्रापकषिधि विनाऽपिनियेधः सम्भवति । श्रा. हवनीयगतं हि निन्यधारणमुख्ये निषिध्यते । तथा सति विधेरकल्पि. तत्वान्निषेध पय वर्तते । तस्मानास्य नित्यधारणमिति। एतदभिप्रेत्याह नेति । 'अस्या उख्यस्याग्ने:-नित्यधारणम्। सार्व- कालिक धारणम्-'न' भयतीति शेषः॥१०॥ (११) १२।४।३२ गणे क्रत्वर्थमेकस्य (१) यजमानविषयो विचारः प्रवर्तते । (२) 'शुकं यजमानोऽधारभने-'यजमानसम्मितौदुम्बरी भवति' इत्यादि विहितम् । स च सन्ति यहयो यजमानाः । (३) तत्र सशया--सत्रादौ गणयागे किमेतत् सर्व याजमानमेकस्य यजमानस्य भवेदुत सर्वेषामिति । (४) पूर्वपक्षः-सर्वेषां यजमानत्वाविशेषात् सर्वेषाम्भवति याज. मानमिति । (५) सिद्धान्त:-उक्तानि याजमानानि कन्वर्यानि तुगतग्रहादि- सस्कारार्थानि । एवं च एकेनैव शुक्रग्रहादिसंस्कारस्य सिद्धत्या. दितरैस्त करणे प्रयोजन नास्ति । पुरुषसकारार्थत्वे तु भवेत्तगामि । तत्तु नास्ति पुरुषार्थत्यम्। तस्मादेकेनैव कर्तव्यमिति ॥ पतदभिप्रेत्याह-गण इति । 'गणे' सत्रादौ यहुकर्तृके कर्मणि-यत 'कन्वयः कर्म ऋतुगतग्रहादिसंस्कारार्थ याजमानविहितम् तत्-'एकस्या एकनैव यजमानेन कर्तव्य न सर्वरित्यर्थः ॥ ११ ॥ (१२) ।।२।४।३३ कुर्यात् कश्चिदहीनके । (१) पूर्वाधिकरणशेषः। • (२) अस्त्यहीनो यागो बहुकतकः । तर एकैनैव कार्य द्रव्यादिस- स्कारादि इति पूर्वन्यायेन स्थितम् । (३) तत्र संशयः स एको यजमानः क इति नियम उत यःक- चिदित्यनियम इति । (४) पूर्वपता-सत्रे नियमस्य दर्शयिष्यमाणत्वादत्रापि नियम इति । (५)सिद्धान्त:-ग्रहीने विशेषावधारणस्याशक्यत्वा यः कधि दिति अनियम पवेति । पतदभिप्रेत्याह कुर्यादिति । 'महीनके अहोने यागे-'यः कश्चित्' यजमानः कुर्यात्-नियमो नास्तीत्याशयः ॥ १२ ॥ (१३) १२ ४।३४ सत्रे गृहपतिः कुर्यात् (१)याजमानविचारो धर्तते पूर्माधिकरणापवादः ।

·मीमांसामण्डनमण्डिता। ५०३ (२) सन्ति याजमानानि फारिण। सन्ति च सत्रे गृहपतिसहि- ता यहयो यजमानाः। पतेपाम्मध्ये एक एव याजमानानि कुर्यादिति स्थि तमेकादशाधिकरणे। (३) तत्र सन्देहा- एतेषाम्मध्ये याजमानानि कर्माणि कः कुर्यात् । कि गृहपतिरेवेति नियमः-उत यः कश्चिदेक इति । (४) पूर्वपक्षः-पूर्षाधिकरणन्यायेन यः कश्चित् कुर्यादिति । (५) सिद्धान्तः-गृहपतिव्यतिरिक्ता अन्येऽन्यत्विकार्येषु व्या. पुता न शक्नुवन्ति शुक्रग्रहस्पर्शादि याजमानं कार्य कर्तुम् । विलम्बे चा. त्यिज्यशुक्रग्रहस्पर्शादीनां विहितमेकफालीनत्वं विहन्येत । तस्मात् गृह- पतिरेच कुर्यादिति नियम इति । एतदभिप्रेत्याह सत्र इति । 'सत्रे 'गृहपति.' एव-'कुर्यात्-याजमा. नानि कर्माणोति शेष. ॥ १३ ॥ (१४) १२।४।३५-४० संस्काराः सर्वकर्तृषु । (१) सत्रे यजमानानि गृहपतिरेव कुर्यादिति स्थितम् । सन्ति च पाजमानाः संस्काराःत इदानी चिन्स्यन्ते । (२) सन्त्यानादयो यजमानसस्काराः। (३) तत्र सन्देहः-किमेतेऽपि गृहपतेरेष कार्या उत सर्वे. पामिति । (४) पूर्वपक्षा-पूर्वाधिकरणन्यायेन गृहपतेरेवेति । (५) सिद्धान्त:--फलिस्वप्रयोजका पते संस्काराः। फलसम्बन्ध. ध सत्रे रूपों यजमानानाम् । तस्मात् सर्वेषां यजमानानामअनादिसं. स्कारा इति । तदभिप्रेत्याह संस्कारा इति । 'सस्कारा:" सत्रे असनादयो याज. माना:-'सर्पकर्तृपुर-सर्येषु यजमानेपु-वर्तन्या इति शेषः ॥१५॥ (१५) १२।४।४१-४७ आत्विज्य ब्राह्मणस्यैव (१)सोपसंहारेणालिंज्याधिकारो विचार्यते । (२) सनयात्विज्यानि कार्याणि । सन्ति च ब्राह्मणतपियवैश्या. स्त्रयो यर्णा घेदशारणमाः । (३) तत्र सन्देह-मारियज्यकर्माणि कि त्रिभिरपि द्विजातिभिः कार्याणि उत प्रामणेनेति । (४) पूर्यपक्षः-त्रयोऽपि यां अपीतयेदा विद्यारन्तः शक्नुवन्ति घप्रयोऽप्यात्विज्यानि तुंम् । तस्मात् प्रयोऽपि पुर्युरिति । (५) सिवान्ता-विधयाऽधिकारोऽस्ति प्रयाणामेव । किन्तु मा. ।

·। मीमांसानुक्रमणिका माणिकैः स्मृतिमिरात्विज्यं ब्राह्मण एय नियमितम्-प्रतिग्रहोऽधिको विग्रे याजनाध्यापने तथा' इति यायल्फ्ययचनात् । तस्माद् प्राह्मणस्यैवा. स्विज्यामिति । पतदभिप्रेत्याह-मात्विज्यमिति । 'यात्विज्यं स्विजां कर्मस्वधि. कार: 'ब्राह्मणस्य एवः नतु क्षत्रियवैश्ययोरिति भाषः ॥१५॥ न्यायाः पञ्चदशोदताः । ॥ इति मण्डनमिश्रकृता मीमांसानुक्रमणिका ॥ स्पष्टम् ॥ इति द्वादशस्य चतुर्थः । इति द्वादशोऽध्यायः ॥ जर्मनीदेशवास्तव्यटीयोनामकपण्डिनात् । प्राप्तम्पुस्तकमेतम्य प्रन्यस्य परिशोधितम् ।। श्रीमद्गोविन्ददासाख्यमिग्रवकृपावशात् । पुस्तकान्तरमासाद्य स्वादर्श. प्रस्तुतो मया ।। ध्याख्यासापेक्षतां तस्य विभाध्य कृतवानहम् । बालानां एखयोधाय मीमांसामण्डनं विदम् ॥ अनेन प्रीयतां देवो विश्वेश काशिकापतिः । श्रीमद्गोविन्ददासम्याप्यन्तरात्मा प्रसीदतु ॥ गुणवमुखेचरपृथ्वी-१९८३-मितसंवत्सरफाल्गुने शुक्ले । श्रीमद्दशमीतिय्या ग्रन्थोऽयं पूर्णता नीतः ॥ इति श्रीमैथिलश्रोत्रियमहामहोपाध्यायगशानामझाम- कृतम् मीमासामण्डनम् ॥

·काशीसंस्कृतसीरीज-ग्रन्थमाला । इयं काशी-संस्कृतप्रन्थमाला विभागशःप्रशशिताभवति। एतस्यां प्राचीनाः नवीनाथ दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतप्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्या प्रकाश्यमाणांनां प्रन्याना मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । . १ नलपाका नलविरचितः। संपूर्णः (पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्यामिकृतान्ययार्थयोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) २०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्डिराजशास्रिकृतविवरणोपेताभ्यां .प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)स०२-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कृतम्। (पैदिकं १) रु००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः-प्रथम भाग अव्ययीभावान्तः। (व्याकरणं १)रु०५-० ५ लघुशग्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि. समाप्तिपर्यन्तः। द्वितीय भाग (व्याकरणं १) २०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दमण्डसहिता तथा "गुण. निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशानि कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) २०६-० ७ पञ्चीकरणम्। यातिकामरणालङ्कनयार्तिकीकया-तत्त्यचन्द्रि कासमवेतवियरणेन च समन्वितम्। (घेदान्तं २)२००-८ ८ मलद्वारप्रदीपः। श्रीविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं १) ६००-८ ९ मनहरङ्गः।महाकविकल्याणमल्लविरचितः:(कामशास्र१) २००-१२ .१० जातकपारिजातः|श्रीवैद्यनाथशर्मणाविरचितः। (ज्यो०१) म०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसत्रीयधार-शौच-मान-मोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) २००--- १२ पुरुषसुक्तम् । सायणभाष्य-महीधरमाप्य-मंगलमाय-नि. म्यार्फमतमायचतुश्यसहितम् । (पदिकं २) १०१-४ १३ श्रीमत्सनरसुजातीयम्-धीमच्छङ्करभगयत्पादविरचितभाध्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाचसंयलिनम। (पेदान्तं ३)१०१-४ २४ पुमारसंभयं महाकाव्यम्।महाफयि श्रीकालिदासपिलासीपनी शिशुदितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (कायं२) ०१-८ १५ भुतपोधनान्दोमायः । मानन्दपानांतारपर्यप्रकाशाक्यसंस्कृत- मागटीकासदितः। (पंदः १)..-६ १६ कारिकापली। मुक्तापली न्यायचन्द्रिकाटीकास्यसदिला सदिः (पायं२)०१-. रणा1 ·२ " . काशीसंस्कृतसीरीज़ १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कतम् । हरिहरभाष्यस दितस्नानत्रिकण्डिकापुत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकास्त्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिरत-टिप्प. ण्यादिभिः सहितं च। (कर्मकाण्ड २)०३- १८ संक्षेपशारीरकम् ।मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (पेदान्तंट)रु०८- १९ लघुटिका-अर्थात् अभिनया परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि. मितिः। (व्याकरणं२) रु... २० फातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्डं) ०१-- २१ सप्तपाठि श्रीशिवमाहम्नस्तोत्रम् । श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (सम्रुतटी. का-संस्कृतपद्यानुवाद-भापाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा यिम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रेण च समन्वितम्। म्तोत्रपि०१) ०१- २२ योद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायविन्दुमापाटीका सहितः। (यौद्धन्याय वि०१) ०९- २३ सपरिष्कृत-दपणसहितवैयाकरणभूषणसारः। (ध्याकरण ३)२०४- २४ न्यायवार्तिकतारपर्यटीका थीयाचस्पतिमिद्यविरचितासम्पूर्ण (न्यायविभाग ३)२०६- २५ मीमांसान्यायप्रकाराः।(आपदेवीयः) श्रीचिनस्वामिशाखिस्तया सारविवेचिन्या ध्याश्यया सदितः । (मीमांसा१)२०२- २६ पौरोहित्यकर्मसारः।टिप्पणीसमलंशत:) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। (कर्मकाण्डवि०३) २००-५ २७ लघुशम्देन्दुशेखरः। म० म० श्रीनागेरामहविरचितः अव्ययी. भावान्तोमागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय. कृतशेपरदीपकायेन टिप्पणेन समुज्ज्यलितः। (व्या०४)२०४- २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। थीकालिदासविरचितम् पसर्गात्मकम् । म०म० श्रीमलिनापमुरिकृतसञ्जीविनीटीकया पंधीनक लाल ठाकुरतार्थप्रकाशिकारीकया च समलहूनम । (काव्य)70०-१२ २९ कामसूत्रम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीत पद्यलरासादितया पूर्णया. जयमङ्गलरचितया टोकया समेतम्।यहुपण्डितपाठान परिष. र्य,सूत्राद्वांध संयोज्य, परिपत्य संशोधितम्।( फाम०२) यन्त्रस्थ .

·काशीसंस्कृतसीरीज़। ०४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद (देवनभू- पण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रचोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भापाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योति ३३ रु०२--. १७ फक्किाप्रकाशः । उपाध्यायोपाहवैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमैथि. लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्ममतटिप्पण्या विभूपितः। (व्याकरणं ८) म०१-४ ४८ मिताक्षरी। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डक्यकारिकाव्यारया-श्रीम त्परमहसपरिव्राजकाचायस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता शंकरानन्दरतमाण्डूक्यापनिषद्दीपिका च। (वेदा०७) २०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाचार्यविरचितः । पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (कान्य०४) रु०४-. ५० अधिकरणकामुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरहता। मीमां० ४) २०१-० रघुवंशमहाकाव्यम्। श्रीकालिदासावरचितम् म म.श्रीमल्लिनाथ. कृतसञ्जीविनीटीकयोपेतम् प० श्रीकनकलालठक्कुरेण कृता भावयोधिनी टिप्पण्या समलडुनः संपूर्णम् । (काव्य ५) २०१-४ ५२ काथयोधः साजनीकृत टीकोपेत । दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः। रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता । (काव्य. ६) २०१-० १४ अलङ्कारमुक्तावली। श्रीविश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मितः। (काव्य ०७)रु०-१२-० ५५ वृत्तरत्नाकरः-मट्टकेदारप्रणीतः । नारायणभट्टीयव्याख्यासहितः। सम्पादकनिर्मितविषमस्थलटिप्पणापेतः। श्रुतयोधच्छन्दा. मञ्जरीसुवृत्ततिलकैश्च समेत । (छंद वि०१) १--८ ५६ अलङ्कारशेखरः।फेशवमिश्रकृतः। साहित्योपाध्याय श्री अनन्तराम- शास्त्रिणा भूमिकादिभिः संभूप्य संशोधितः । (अवि०१)रु०१४ ५७ शक्तिवादः । श्रीगदाधरभट्टाचार्यप्रणीतः। टोफाप्रयोपेतः। कृष्ण- भट्टकृतया मञ्जूपया-माधयभट्टाचायनिर्मितया विवृत्या श्रीमन्माध्यसंप्रदायाचाय्यदाशनिफसायमामसाहित्यदर्शना. धाचार्यतर्करनन्यायरत्न गोस्वामिदामोदरशास्त्रिरचितया विनोदिन्या च समंतः। (न्या० वि०७):०२-० ५८ मोदमनारमा । म. म. श्रीमहोजीदीक्षितविरचिना तत्पौत्र म. म. श्रीहरिदीक्षितविरचितलघुशब्दरतास्यव्याख्ययासमेता । म. म. पण्डितधीभैरवमिश्रपिरवितशन्दरत्नन्यायया युक्ता । श्रीयुतमाण्डारीत्युपाहमाघवशास्त्रिविरचित प्रभानामटिप्प ण्या समलता। श्रीयुतजगन्नाथशास्त्रिविरचिनयाव्ययी. भावस्य शब्दरत्नप्रदीपकनामकटोप्पण्याऽलकता (अव्ययी. मावान्तः प्रथमोभागः) (व्याकरण वि०९) २०५-० ५९ आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् श्रीहरदत्तप्रणीतयाऽनाकुलास्ययाव्याप्यया. श्रीसुदशनाचायप्रणीतया तात्पर्यदर्शनात्यया व्याख्यया च समलतम, पृथक् सूत्रपाठेन,पाठभेदन, मीमांसापदार्थयिय- रणेन च संयोजिनम् । (कर्म० वि०५) र०४-.

·काशीसंस्कृतसीरीज़। ६० नाट्यशास्त्रम् । भरतमुनिप्रणीतम् (सम्पूर्णम ) साहित्योपाध्याय एम.ए इत्यादिपदवीभाजा पेण्डित बटुकनाथ शम्मणा तथा साहित्यशास्त्रि एम.ए. पदयोभृता पण्डित चलदेवापाध्यायन च सम्पादितमा (नाट्यशास्त्र वि०१) २०५० ६१ काव्यालङ्कारः। धीमामहाचार्यण विनिर्मितः । काशीविश्यवि. द्यालयाध्यापकाभ्यां पण्डित चटुकनाथ शमा एम० ए० सा. हित्योपाध्यायः तथा पण्डित बलदेव उपाध्याय एम. ए. साहित्यशास्त्री इत्येताभ्यां भूमिकादिभिः समलङ्कृत्य सम्पा. दिवः, काशी विश्वविद्यालयोपकुलपति पदं विभूषपद्रिः श्री. मदाचार्यप्रवरैः मानन्दशङ्कर व महोदयः लिपित्तन प्राक् कयनेन सनाधीकृतः। (मलद्वार घि०२) रु.५-८ ६२ ग्रह्मवादः। गोस्वामि थीहरिरायजी महाराज विरचितः। श्री. .....:..:.:...:..::।।।:- शाखि विरचित शुदातिपरिकारतात्पर्वम् । श्रीहरि.. शङ्कर शाखि-वेदान्तविशारदेन विस्तृत भूमिकया विधि. घपरिशिष्टर्मापानुयादेन टिप्पण्यादिना च समलमृतः । (शुद्धानसम्प्रदाय वि०१)०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीषिश्यनाथपण्डितरचितम (काधि०८)०१-० ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहव्याघलक्षणरहस्यं च । धीमधुरानाथ. तकवागीशरतम् । न्यायाचायं पर शिवदचमिथ विरचित गंगानिहरिणीच्यारयया टिप्पण्यादि विभूपित च। (म्या०वि०८)२००-१२ १५ सिद्धान्तविन्दुः । श्रीमधुसूदनसरस्वती विरचितः । धीमगवान् शङ्कराचार्य विरचित दशश्लोकव्यारयारूप. श्रीगौड प्रहा. नन्दविरचित न्यायरत्नापली-नारायणतीर्थ घिरचित लघु. व्याप्या टिपणीसहितः । घेदान्त यि०८) ३०५-० ६६ अन्त्यमदीपकः आशीचकालनिर्णयसहितः । प्रेतकर्मबलीभूतय. तिकर्मनिरूपणात्मकः । महामहोपाध्याय ६० श्री नित्यानन्द. पन्तपर्वतीय विरचितः। (कर्मकाण्ड वि०६) २०२-० ६७ सांत्यदर्शनम् । श्रीमद्विमानभिश्वस्त सांस्यप्रवचनमाप्यसमल (साग्य वि०१),०२-० ६८ अनेफायसदहो नाम कोशः । भाचार्यश्रीहेमचन्द्रण विरचितः । (कोश घि०२) १०२-० • शिशुपालवधम् । श्रीमन्मायफविनिर्मित श्रीवल्लगदेवरसपा सन्देऽपियोपधिव्याण्यया महोपाध्याय धीमल्लिनाथयतया सर्चपाण्याग्यया समेतम् 1 (सम्पूर्णम् ) (याप्रम्प) जयकृष्णदास-हरिदासगुप्ता, चौग्यम्या संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रस, गोपालमन्दिर के उत्तर फारम पनारस सिटी।