·अध्यात्मप्रकाशकार्यालयप्रकाशिताः कातचन वदान्तप्रन्या व्यम् -विषयविभागानुसारेण प्रविभवाग्रन्थ- शरीरमा प्रतिक प्रतिपाविषयाचकचिरोमियोपेतम् , भाष्यान्तरसंवादिस्थलनिर्देश- मणिकाशब्दसून्यादिसमेनं विचारप्रचोदयी विकायुकच केनोपनिषडाव्यम् - इंशाकाम्यभाष्याबदेव सर्वपरिकरोपेतम् । अत्र भाष्यहदयविकानिटीकामिप्राणाः ममायोचिताः । यइवाक्यभाष्ययोश्चैकककत्व- मर्मभावितमिति विमर्शनपूर्वकमुपादिन च । ३. मुन्डकोपनिषद्रायम् - भूमिकाटिप्पणादिसंबन्चितम् , केनभाष्यवत् । .. माइक्यारहत्यविकृतिः-उपनिवद्यागण्या, गौडपादीयकारिकाव्याख्या च । अत्र माडक्योपनिषदि मनाने नैकानि रहस्यानि श्रीगौडपादामिमतप्रक्रियानुसारे- घोडटिनानि श्रीमाङ्करभाष्योच्नुप बनेनैव उपनिषदः कारिकाणां चार्थी भाष्यान्तर- मणामन व्याख्या गरदोचाविष्करणमाहिती स्थापनः । अर्वाचीन ग्रन्धपुरावृत्ततत्त्वशोधको- झाविममीगानमनामकाग्निशहापहप्रक्षालनव्याजेन गौडपादीया प्रक्रिया मुविशदीकृना च॥ । । मुखमा - अभ्यासमाप्यम्य नवीनव्यान्त्या श्रीमच्चिदानन्देन्द्रसरस्वती- प्रणीताः । अत्र भाष्य कागेक्युपजीवनेनेव शाहरवेदान्तप्रक्रिया वाचकहदयंगमीयता। शुद्धसंप्रदायविमला एकदेशीयव्याख्याः परवादाच नत्र नत्र श्रुतियुनयनुभवप्रातिकूल्य- वेदान्तबालबोधिनी - भगवत्यादीय “प्रातःस्मरणस्तोत्र 'प्रात:स्मरणम्तोत्र' व्याख्या प्रोत्तरमा पारिभाषिकशनविवरणपट्टिकासमेना । शुद्धशाहरवेदान्नप्रक्रियापरिचये- प्राप्तिस्थानम् अध्यात्मप्रकाशकार्यालयः, होळेनरसीपुरम् (हामन जिल्ला. मैसूरु संस्थानम, दक्षिण रेल्वे.)

·+
THE UPANISHADS
WITH
SRI SHANKARA'S COMMENTARY
श्रीशाङ्करभाष्यसंयुता उपनिषदः

·MANDLKYA RAHASY VIVRITI Ar er sesare to the land kya? SOVE OPINIONS 1. Van tsolni bosiddots & Advaita Vedanta who COR, Swami's Comentary com the Karikas shows to berth of his knowledge in the subject, the clarity of nie expresie pi iais Elity in style. Tie Sunday Sar dari 2. This is to zeruiy nectary on the Karik rf Giulia TEA * Wars # much witar group', taking into relevant criticism, 201 discusses threaihare the implications ci the Alwait 5+2) cist ke3 g ! tia other systems. The Tedanta Kesarı ### 3 Introductiva a Englah iad the Bhamika in Sanskrit are both cirirly $Taluable The language 1kuky ani lucide... This is a book that requires an demerves relu! study. The Prabuddha Bharata ### $ 1. t: ia erudite and abolar y werk explaining the Tpacizzad aad Karik pusages fully and thoroughly with apirciriate teadings, acd cften criticises views The language employed in the OCTE. Delary is majestic and beautifu., and one rarely ccm<3 <1263 zuch writing crys. The Hindu *** THE ADHYATMA PRAKASHA KARYALAYA, HOLEXARSIPUR (Hassan Dist.)

·छाबामप्रन्धावन्दिः
THE
TAITTIRIYA UPANISHAD
SHIKSHAVALLI
WITH
Sri Shankara's Commentary
Ehted with Nudes
By
SRI SWAMI SATCHIDANANDENDRA SARASWATI
तैत्तिरीयोपनिषदि - शीक्षावल्ली
श्रीशाकरमाप्यसंयुता
श्रीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वतीसंयमिमिः
संशोधिता भाष्यटिप्पणेन समलता च
होळेनरसीधुरे,
अध्यात्मप्रकाशकार्यालये
प्राकाश्य नीता

·3300 Core
The & kyanPrakızlı Karyalaya,
Ediscariir, Vysore State.
Printed so I di.
Y. Marssappa,
The Adhyatma Pradaska Press, Holcoarsir.

·GENERAL PREFACE The present edition of Sri Shankaracharya's Upanishad-Bhashyas, is intended for readers who wish to have at a moderate price the plain text of Shankara's works uncncumbered by commentaries and sub-commantaries but provided with such aids to study as a beginner is likely to need in appreciating the original. Every volume of the series has been provided with an Introduction, Short Notes on points of special interest, References to parallel passages in the other works of the great Acharya, a Summary of the Upanishad, and an Inder. It is hoped that the systematic division of the text into paragraphs with indication of important various readings, the tracing of quotations to their originals, and the close attention paid to typographical details will all combine to make this edition specially convenient for the earnest reader. PUBLISHERS ·INTRODUCTION The Importance of the Upanishad The Taittiriya occupies an important position among the l'panishads on which Sri Shankaracharya has chosen to write his tardes commentaries, technically calleri Bhashyas in Sanskrit. While it is of mr.eduim size in extent, it contains all the important doctrines of Vedanta rore succintly, and perhaps, more systematically set forth than in any other Upanishad ni similar or caller size. It is also one of the very few Upanishads whose relation with the antecedent and subsequent Instions or the recension of the particular Veda to which they pertain, can be determined without difficulty, so that the development of Vedic thought, can be traced from the Samhita down to the t'panishad. Moreover it has a living interest for the numerous followers of the Taittiriya Recension? of the Krishna Yajurveda, as they can still find pious Brahmins in South India, reciting it with proper accent and intonation. 1. This recension is so named most probably because Tittiri to be first Rishi to present it in its traditional form. The Pozd, bowever have a different story to tell in this connection, When Bage Yaguarnikga vomitted out the Yajurveds at the bXding of his wrathful teacher, we are told, certain picus Rishis anxious to secure the text, assumed the form of Iittiri biras and sucked it up. IIedoe the name, ·The Teaching of the Upanishad The central aim of the Upanishad, is to cxplain how every qualified student can, by the method of discriminatin' the ive Krshis or heaths enveloping the Atman, renize Bratzan or Reality underlying all phenomena, as his sery self. As the revelation of this method, is covered by the next two chapters, to be expatiated on by the present writer in an elaborate commentary on the Bhashya, the first chapter alone, generally known as the Sikshavalli, is being separately presented row to the reader, as Cuntaining preparatory discipline necessary for a genuine aspirant wishing to enter upon that study. Special features of Shankara's Bhashya 1. As explained in the Bhashya, the three chapters of this Upanishad form one whole containing the doctrine ci the Brahmavidya, which by dispellin Avidya or Nescience of the true nature of Atman, enables an aspirant to realize and rest for ever in his own Self. On account of the nunierous Upasanas or Meditations taught in the first chapter, however, one is apt to lose sight of this rain theme, and jurrp to the conclusion that the Upanishad solely treats of Meditation on Brahman, which is to fructify in the attainment of Brahman only after the practician has sbuffled off this mortal coil of a body. Many Bhashyakaras, antecedent and subsequent to Shankara, have actually taken up this position, and have argued that the frequent reference to Karma or ritual, is in their favour sirce meditation and not Jnana as advocated ·8 by Shankara, is comptible with the practice of Karma. And some folkswais ci the Mimam.sa, have zone to the length of maintaining that Karma alone as taught in the previous Kanda of the Vedas, condoces to final Iberation, the portion treating cf Brahma-vidya being, in their opinion, Arthavada or merely epl-wistic statement to be ez plained somehow is being subservient zo Karma. Sharkua has, in his Interduction and Supplement to his Bhashya on the Shikshavalli, considered all possible alternative interpretations of the Vedic Teaching with regard to the means to Moksha, and after a carsful and thorough sifting of the various evidencef, arrives at the irresistible conclusion that, Vidya or knowledge of Brahman as he conceives it is the sole means to final liberation, since all bondage is due to the ignorance of the true nature of the Selí as Brahman. As the beginner is likely to miss the train of thought in the bhashya owing to certain repetitions and the double meaning assigned to the term Vidya, I have tried to restate the chief points of the argament in the Sanskrit Introduction. It is hoped that the usefulness of this analysis of the Bhashya will be appreciated by the critical student. 3. In the course of the aforesaid argument, Shankara has pointed out a forcible position that nothing produced by effort can be eternal, and hence Moksha being eternal, cannot be the effect of either Karma, or Upasana or both combined. At this stage the opponent urges that even what ·9 is priduc si misht wels be permanent on the strength of a Vedic statement to inat effect. Shankara now brings forward the clinching argument Para. 62) that 1 Vedis Terst is only a rerealer of an eristent fact and not a creator of something that is not already there. Indeed, not even a hundred texts can produce something eternal, ror make anytning freduced imperishable. Here is a principle of exegesis anrecognised by any other l'edantic Schori. Even Pust-Shankara Vedantins of the Advastic School appear to ignore this fundamental axiom when they appeal to Sruti as the highest tribunal on certain controverted postulates in the face of reason based on universal experience. 3. Another important piece of argument in the Bhashya, though not of much interest to the lay reader, is seen in the exposure of the material fallacy of the scholastic, whose fantasy raises even nonexistence to the rank of a positive entity, and attributes quality, number and causal relation to that figment. In the present Bhashya, the Karma- Mimamsaka takes shelter under this fallacy when he argues (Para. 8) that Moksha can well be a negative like the Pradhvamsa-Abhava or non-existance after destruction, and yet be produced like it. Shankara shatters this logic-chopping by pointing out that it is only a construction of imagination to believe that non-existence is produced since non-existence does not allow, like a positive entity, of any attribute or act being ascribed to it and hence is devoid of all distinctions-such as previous non-existence, inaturl non-existence or non-existence after destruction. For ·if it were &> have attributes, it would be a positive entity and no longer non-existence. 4. There are a few more features of the Bhashya to which full justice cannot be done before the study ci the Upanished as a whole is completed. They have thereicre been hel: over for consideration in the Introductica to the Baashya on the Anandalli and the Bbrzavalli. Sources for Notes In the preparation of my Notes on the Bhashya, I have of course frequently consulted Anandagiri's Gloss, Suresvara's Vartikas and Sayana's Bhashya is being the only authoritative writings available on the sobject. I have depended, however, more on Shankara's own statements in his other Bhashyas, whenever these sources seemed to be in conflict with one another, or what is more serious, with Shankara himself Anandagiri commonly but erroneously believed to be the direct disciple of Shankara, is, as has been shown in the Sanskrit Introduction, a very recent writer since he expressly refers to works like the Tattvaloka and the Prakatartha. He mixes up Post-Shankarite doctrines with genuine Shankara teachings so much so, that I have had to guard the student against some of his opinions ansupported or even rejected by the Bhashya. Suresvara is very brief in bis Vartika and seems to merely summarize the Bhashya on the Sikshavalli. Sayana, on the other hand, is so elaborate that the ordinary student scarcely sees the wood for the trees, and derives very ·11 little help in understanding some of Shankara's terse and thy latements. In these circumstances, I have cried to clarity mesi oi the difficult points in the Bhasaya soleiy on the strength of the parallel $«assages, elsewhere in Shankara's other Bhashyas. Tuis accounts for the numerous citations from his státer works int475;jersed throughout the Notes. How Car I have succeeded in this attempt, the critical Teader alone is to judge. For myself, I regard this diting work more as a piece of service and deration to the holy feet oi that revered Teacher. M Narayana Smaranains to Pandita Pravura H. Anantha Yurtky Sastrigal and Parakkaje Subrakwanya Bhatta, Vedanta Siromani and Visharad, who have looked through the manuscript and offereil some useini suggestions. Holenarsiyur. 20-1-1961. EDITOR.

·भूमिका उपनिषदो वैदिकवाय स्थानम् नैमिनीयोपनिषाड़ियं कृष्णबड्डीवारण्यकस्य मलमणपाठकमारभ्य प्रवृत्तेनीय. मप्यारण्यकत्वेनैव परिगणनीया। बबाहुः मायणाचार्याः स्वीयतैत्तिरीयारण्यक. मायाम्मे- अरण्याध्ययनाउनवारयमितीयन । भावनधानिय वाक्यं प्रवश्यते ॥ कण्डमारण्यक सब व्याख्यातव्यं प्रयत्नतः । आरण्यकविताम्नु पूर्वाचायग्दरिताः ॥७॥ होतून प्रवम्यकई च याश्योपनिषदो विदुः । आरणीयविधिवेत्र काटके परिकीर्तितः ॥८॥ दो नारायणश्चैव मेधो यश्चैव पित्रिवः । पन्न दारण्यकं सर्व नावनी श्रोतुमहति ॥९॥ इनि । तदेवमियं श्रीमच्छङ्करभगवत्पादैर्भावनिर्माणायोपात्तेषु सुप्रसिद्धासु दश- मूपनिषत्सु - ईशावास्यैत्तरेयबृहदारण्यकवदेव - इदंवेदीयत्वेन सुखावधारणेति नोपस्थानमिदं वैदिकविचारप्रतानगवेषणरसिकानाम् । अपरं च प्रमोदकारण तेषां बदेवा ग्रन्यतो नातिबनी नापि स्वल्पगाना- अर्थतच स्वासाधारणपकोशविवेक- प्रक्रियाविशेषण वेदान्तामृतमारनियन्दिनी मयसभीबिनीव खोतस्विनी सांप्रतमपि दक्षिणभारते नैकेषां चिनीयाणां सांप्रदायिकाध्येतृणां जिह्वाग्रतः सम्बरं जेगीयमाना बोनुजनश्रवणमनोहारिणी निःसरतानि ।। तैत्तिरीयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् अथास्यो यजुर्वेदशाखायां तैत्तिरीयशब्दप्रवृत्तौ किं निमित्तमिति वीक्षायां पौराणिकेषु तावदकं कथानकं प्रचलति । एकदा किल वैशम्पायनेन स्वशिष्य याज्ञवल्क्यं सतीयंत्राणामानकं प्रति क्रुद्धेन 'मुच्यता मत्तोऽधीतम्' इत्युक्तम् । मोऽपि देवरातिः सपदि रुधिराकानि यषि चच्छदं । अथ मुनयो वेदलोलुपतया निसिरिषशिल्पमास्थाय तानि वान्तानि यदृषि यजगृहुस्तेन तैसिरीयसंज्ञा लेमिरे- ·इनि ! नत्र याज्ञवल्क्येनाधीनस्य यजुर्वेदम्ब बमनं नु पुनग्नुचारप्रनिशापूर्वक परियागरूपमाननानं सूक्ष्ममेव न स्वमादिकमिव बाय धूल बन नमिनबेदस्य मक्षणार्थ वैशम्पायनशिष्याणां साक्षानिनिरिपशिम्पग्रहप्रमाः ममापोत । अनम्नेवां नितिम्भिावो नाम यमिनग्रहणलोलुपनारूप एच भवितुमर्हनि । एवं तमिनवेदमक्षणमपि अन्यपरित्यावेदस्वीकाररूपमंत्र - इन्पमिप्रयन्नि स्वाध्याय - मण्डलप्रकाशिनननिर्णयसहिनामिकानिबन्डारः श्रीगजानन मानः । कल्यान्तरं रूपन्यन्तमन्ति बम्नुतम्नु, शनच्छाकामवननितिविनामकः कश्चिदाचार्य एव, बेन नगा श्रेया माया प्रमिहा। ..नया काण्डानुक्रमणिकाया नैत्तिरीयभाग्याप्रवक्तारः प्रसिद्धाः वैशम्पायनो याम्बानो माया प्राद पन्यो। बास्क: पैसिन्निनिरके उसाय प्राह निनिरिः । उम्खा गाण्यामिमां प्राह भाग्याय यशम्बिने । तेन माया प्रशीनेयमात्रेयी इनि प्रोच्यते।' इनीति । अत्र ग्रन्थ- पुरावृत्तानास्यशोधका एक प्रमाणमित्यो पल्लविनन । - क उपनिषदन्थविभागामिधानानि इयं च शीक्षाबल्ली. आनन्दवल्ली, भृगुवल्लीति च प्ररूपानेनिमिरच्यायः प्रविभक्तेनि मुप्रसिद्धमेलन् । तत्र प्रथमोऽध्यायः साहित्युपनिषदिति, द्वितीय- तृतीयौ च मिलित्वा वामन्युपनिदिति च ब्वादिष्टौ मायणाचार्यः। ममनन्तरोत्तरः प्रपाठकस्तु भगवन्यादीयभाष्याविभूषितोऽपि सूत्रभाध्ये घुमवविद्याधिकरणे समुदा- हृतो बाज्ञिक्युपनिषदिनि व्यवहृतस्तैरारण्यकभाध्यकारः। मोऽयं ब्वपदेशविभागी यद्यपि भगवत्पादीयमान्ये नोलिम्वितः। तथाप्यापस्तम्बीयाः सांप्रतमपि ब्रह्मयज्ञानदेवतातर्पणे 'साहिनीदेवना उपनिषदम्तयामि' इत्यादिनामोरोग्य कुर्वाणा दरीदृश्यन्त इत्यतः सांप्रदायिक प्रवासमरि ब्यपदंशक्रम इत्यवगम्यते । अध्यायानां बल्लीस्वेन व्यपदेशोऽपि नाथुनाननः । यतो भृगुवल्लीमाभ्यार में इत्येवम् आनन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्थः' इति बहीसंज्ञा मनुपाता। एवं वार्तिकेधि - अशेषानन्दवल्ल्यर्थसूत्रवाक्यामिदं वचः (ते. बा. २-४३) इनि । दृश्यत इति। उपनिषत्प्रतिपाद्यो विषयः अस्याश्योपनिषदः संबन्ध एवं संक्षेपत उपन्यस्तो भाष्ये - • निस्यान्यधि- गतानि कर्माण्युपात्तदुरितक्षयानि, काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन ग्रन्थे । इदानी कर्मोपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते' इति । एतेन गम्यते यदुपनिषदि नापर्यतः प्रतिपाद्योऽर्थः सर्वविधकर्मबन्धभवप्रहाणकला ब्रह्मविद्या - ·। है इति । तयाच वागण्यामुपनिाद्यानन्दवन्याम् अमयं प्रतिष्ठा विन्दते' (२-७) इनि, शुगुषमा चमेशा भागवी वाणी विद्या । परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता। ५ एवं बेद प्रनिनिनि १३-६) इनि च निश्क्रियाहिनीयानन्दस्वरूपप्रतिष्ठा- मा प्रविधाफ मुग्यतोऽमिहितमुपलभ्यत इति । भाष्ये जिज्ञामुभिरवधेया उपदेशाः अथर्व यिन किमर्थमनोराममानि भूरिशो बिहितान्युपलभ्यन्ते कर्माणि नि ? नया हि-शावला नावद द्वादशानुबाकाः । नत्र प्रथमे ताबडेवता- प्रार्थनं बायुगीन वाजिद में नये वर्मम्बरादिशिक्षिनव्यायाः परिमंख्याताः । सुनाई बहनावानं विनम् । मनु अंधारमुहिश्य जाहोमों मेघाकामानां श्रीकामानां च विहिनी । पञ्चमेले महोब्बाइतिहारण ब्रह्मोपासनाम् लिहितम् । सामने च पानझोरामनन् । अष्टमे चोहारोपासनम् । नवमे तु सामादिकनब्यान्युत नि । दशने त्रिमोर्वेदानुवचनमुन्नम् । एकादशे शिष्याय गुष्क को देना निविटाः कर्मादि नियमन कर्नव्यानीनि । द्वादशे पुनरपि देवता- प्रार्थनास्या मामिः पटिना । नदेवमुगपनानां कर्मणां चोपदेशप्राचुर्य जाप्रति कथा कोपादानइनुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयत इत्यध्यवस्थेम ! कथञ्चात्र बिहिवापि ब्रह्मविद्या न बस्नुमात्रधनरूपा, कि तर्युपासनारूपैवेति ब्रुवताम् , कर्मन्य पूव विद्याकर्मसमुन्वयाऽनुष्टानादेव वा मोक्षोऽत्र विवक्षित इति ब्रुवतां का पाः प्रतिशेपणी किंचायत कर्मकाण्डे कमाणि विहितानि, विद्या तु मर्यक्रमों गमनी ज्ञानकाण्ड-इति प्रनितानानां कथं न कर्मकाण्डप्रामाण्याविरोधः! मुशिः कर्माणि विद्वेदः कर्मभ्य शुब मोक्षमभियतीति वा कुतो न स्यात् । अन्यथा कर्मशतीनां निविषयवाद वैयपि ! इत्याद्या आक्षेपा अत्र समुत्तिन्ने । अत्र शीक्षावल्लीमम्बन्धमाष्ये तदुपसंहारभाष्ये चाचायरनु- गृहीमानि प्रनिममाधानानि मुमुक्षां गत्वजिज्ञासूनां सावधानमननयोग्यानि म्यनीति नान्यत्र ग्रहणमोकायं मंजियोपस्थाप्यन्ते ( मन्त्र ज्ञानकाण्ड एवोपासनानां विनिवेशे कारणमत्र भाष्ये न निम्वितम् । छान्दोग्योपनिषत्संबन्धमाप्बे तूक्तम् - रहस्यसामान्यात् मनोवृत्ति- सामान्याञ्चाभ्युदयमाधनानि कैवल्यसनिकृष्टफलानि चाद्वैतादीपद्विकृतब्रह्मविषया- न्युपासनान्यनिविद्याप्रमाणे एबोच्यन्त इति । तदिहाप्यनुसंधेयम् ॥ ० कर्मकाण्ड विहितानामपि पुनरिहाप्युपदेशे भाशयविशेषोऽत्र भाष्ये ऋतादीनां पूर्वन्न (नयमानुवाके) उपदेश भानर्थक्यपरिहारार्थः, ·15 , इह (एकादशानुवाके) नु ज्ञानपत्यार्थवान् कर्नच्यनानियमार्थ: (भा भा. ५४)' पनेनेदमुकं भवान बन कर्मणां प्रकलयुपदिष्टापागना पत्रकारिधन मायक्यात , आगामिवालीद्वयोपदेश्यमा विद्योत्पत्युषानमन मुमुक्षुभिरवश्य- कर्तव्ययाच नेपामिन काण्डे पुनरुपादानामिनि ।। १३) उपासनालक्षणव विद्या न परमगुरुवार्थलाभानिन· प्राबिनि परम्" इनि पुनरारम्भमामल्यादेवावगम्यते । दिबिशाहिनिया दामोपदक्षत्रा भगवडीयमनेन । नयापनासामन्या विद्या माराज्यप्रायन्न कम्त भावाचा बिहिना मानमाफियासमन्यात पुरुनन्द्रा बोदनातम्या च । ब्रह्म वदाममा इत्यारम्याऽवायुरनिए परिमानिदिश्यमाना गया ब्राबिध अत्यन्न मिनक्रियाकारकफरमेयात्मययायाधिगमनी । का च बम्नतम्- व्यवधारयि अते मान्ये. इन्यननया गानन एवावगन्तव्यं नगनमाडिवरणम् । मा च बिद्यात्र मंबन्धमायोपक्रमोपमहारयोः भा. भा... 30संग्रहेका कम्योपनिषत्ता प्रदर्शनार्थमिनि क्षेत्रम् । मन इहलानानां प्राचुर्गेश विधान कार्यब्रह्मप्राप्म्यन्तम्यापि साधनसाध्यस्यानिपताधौध्यान सर्वनेननर्ममारजभूता. विद्याविषयानतिवर्तीनि ज्ञापनार्थमिति भिन्यते । एवं हिमस्मात साध्यसाधना- द्विरतस्यैवागामिग्रन्थप्रतिपाद्यब्रह्मविद्यायामधिकार इन्टि बारमंगतिः प्रदर्शित भवतीति । (४) अन एबेदमपि सिद्धं भवति यायोगसदार चिनावानुपादिन - उपासनारूपैव विद्या कर्मसमुच्चयेनानुष्ठानार्दा । स्वयमपि किवाकणचान नेज चानुष्ठानेन कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः सेल्स्वनि । गत्मैश्वर्यादिश्रुनीनां तद्विषयवोपपत्त मन्दि (भा. भा. १३)। कारणं हि ब्रह्म सगादाकागादिकारणत्वान्त्रनन्याय नैव प्राप्यम् (भा.मा. ६३ । कर्मण उत्पत्तिसंस्कारविकाराप्यमातर सत्यनियमान : मोक्षस्य च नित्यस्य तादृशकलाविपरीतन्त्राञ्च न समुच्चयफ मोशः (भा. मा. ६३) । किन प्रचिलीनक्रियाकारकफलमेदत्वाच नाद्विमाया वस्नुतन्त्रामा विद्याया आविद्य- ककारककलमेदापेक्षेण कर्मणा विरुदस्वभावल्यान, माझिभावेन समप्राधान्येन बा कथमपि न समुच्चयसंभवः (मा- भा-६४)। अतो विद्याकर्मसमुच्चयान्मोक्ष इति बादः सर्वथा ना संगच्छले । शान्तिमम् इममृतम् (अनु. ६) इनि अन्यमाण नु मायकार्यब्रह्माविषयकोवेनि नाडीद्वारेण गल्युस्टनेश्नानान (भा. भा. ३६) इन्दनो मुख्यामृतत्वस्य शानमावलायोसिन दिस्यते । 1. भूमिकायां भा. भा. इनि संकेतबके निदेश: मनवाननदायभाग शीक्षावहीगर्न सूचयति बोधम् ।

·16 (५) नवं कर्मविविशुनीनामविद्याविषयो कर्मोम्मदज्ञानकाण्डेन कर्मकाण्डविरोधः ; नया च ब्याहनयानन्य शब्दम्याप्रामाण्यामश्चेनि शङ्कयम् । जानकायस्य मयानुभूनाचिद्यानिवनवजानप्रकाशनेन मोझहेतुत्वान् प्रामाण्योप- प्रोः । कर्मकानन्य च लोकन: मिडकारकान्तिस्त्रमादाबैव कर्मविधानाज्ञान- ऋण्डेमाविरोधात् , कामिना मोशिशां च पुरुषायोंगयोग्देशमात्रेण (मा मा.६५) प्रामाण्यापन न च कर्मणि अनेरविको यस इन्येतायता कर्मण एव मुकिरिष्टा भगवन्या. श्रुतविल्यास्थातुं युज्यते । माध्यस्थानित्यताधौम्य मिन्यस्य न्यायस्यात्रापि जागरूकवान कर्मसाध्यस्व मुख्यमोचन्यानुपपन्नः । न चैवं कर्मणां वैयर्यम् । बतुमयकानां कामिनो कामावाठिसाधनप्रदर्शनेन मोक्षिणां च पूर्वोपचितदुरित. निबन्धापनयनेन विद्यानिकारणत्वेन च मार्थक्यात् (भा. भा. ७०)। न च कर्मणः विद्यापतिहेनुल्वे गाईस्थ्य एवानिहोत्रादिकर्मविधानाद्वैकाथम्यमेवेनि बाच्यन् । ब्रह्मासस्थापदनादीनामपि कर्मत्वात् , तेवामितराश्रमप्रसिद्धानां विद्यो- पनि प्रति मायकलस्त्यान (मा- मा.६८), गाईख्येऽपि विद्यमानानां तेषां संकीर्ण- म्यानपात्यान (मा. भा. ६८), ध्यानधारणादीनां चेतराश्रमासाधारणत्वात, मनुव्यापिनादियोकार्थवाय पुत्रकादीनामात्मलोकमाधनस्वाभावे लोकान्तरे विकानी कर्मणि प्रयोजनामावदर्शनेन प्रतिपडगाईस्थानामपि विद्योत्पत्ती म्युल्यो शानपरिपाकाहरवेन पारिवाज्योपपतेः कर्मन्यो निवृनेरवेष्टव्यत्वाच (भा. भा. ६०). (0) 'विद्वान् यजते' इत्यादिश्रुनिभ्यः समस्तवेदार्थज्ञानवत एव शर्माधिकारन, क्रमाजानादन्यज्ञानं नास्यवेति केचित्कर्मजडा मेनिरे । तत्र बेशनणण्यानरेंकण मनननिदिध्यासनयोरपि विधानात् , त्योश्च कर्मार्थस्वाभावात् मैप युको बाइ (भा. भा. ६) इति भाग्यकारः प्रत्युनं तन्मतम् । ब्रह्मा- बिदामोनि परम्' इत्येवमादिवचनैब्रह्मविदः परप्राप्तियोधकश्रुतिविरोधश्चास्मिन् पक्ष मा. भा.१) इति ॥ 14) तस्मान् अनामकामानामेव कर्मोपादानहेतुत्वात् संसारबन्धकारणत्वम्, कामानां च प्रत्यगामामिब्रह्माविद्यानिमित्तत्वात् । ब्रह्मविद्यया भविद्यानिवृत्तौ बारमध्यतिरिक्तानां कामानामदानात् , स्वात्मनि च कामानुपपत्ती स्वात्मन्यव- स्थान परमपुरुषार्थप्रासिरित्यात उत्तरवल्ल्यां 'ब्रह्मविदामोति परम्' इत्युपदिश्यते । नमा अगाया पुछ ब्रह्मविद्याया मोक्षः इत्युपनिषत्तात्पर्यम् इति प्रतिज्ञा ·17 भाग्यकाः भा. मा.१-६६ । नत्र कविम्मीमामकाः बारमन्यबस्थानमेव माश इन्यम्युपगम्यापि बिना ब्राजियां क्रमभ्य एवं वार निःश्रेयसम् इम्माधिपन , काम्य निषिद्धयोः परिदामात्रधानिटकानिध्यानिवारणान् . बारब्ध. फलानां च कर्मणामुग्भोगेश सचान , नित्यकर्मानुद्वानाच प्रन्यवायानुरते: मंकणभोगार्य संपरणानुपयनी खातम्यवस्थानम् अयबासिद्धमिति बदन्तः । नदिदं तेषां मतं युकिविरुद्धन् । अगायतलानामवशेषसंभवे कर्मणामस्वन्तं अयानुषपणे मा भा. ३.५) । निन्दाकर मयाभावरूपाच्या प्रत्यवायजनकन्या- नुपरनेश (भा. भा. ६.: । अविद्या कृतमय संवारस्य विद्योत्पनिमन्तरेणात्यन्निक- माशानुपपनश्यमागवाभाध्ये प्रदर्शविन्यमावाशेनि मान्यकारा निराकृतवन्न (९) अधनादुपदशिनरीत्या मोक्षत्र ज्ञानेतरसाधनसाध्यत्वं न समव. मी वेतन् नियन्यानारम्यत्रमित इनि न्यायमचष्टभ्यैव सर्वत्र प्रमाभ्यन इति स्पष्टम् । तत्र वाक्यकभरणा बाबदूकाः केचित प्रत्यवतिष्ठन्ते - बचनप्रामाण्या. दारभ्योऽपि निल्यः न्यादिनि । अत्र भगवत्पादरूपाक्षिसं प्रत्युत्तरं जिज्ञासुमिविदोषतो लक्ष्यीकरणीयमनि वेदार्थनिर्धारणेप्सुमिः । 'बचनं नाम यथाभूतम्यार्थस्य हापर्क नाविद्यमान्तस्य कर्तृ। न हि बचनशतेनापि नित्यमारभ्यते. भारब्ध वा अबिनाशि भवेत् । (भा. भा. ६२) इति युद्ध मुद्धा गोदोषयन्त्याचार्याः । वेदान्तार्थ- जिजामाया अनुभवावमानत्वात् , न केवलं बचनमिन्येच बचनमुद्दाहरणीयमत्र । न हि यथावस्थितवस्तुबोधकत्वमन्तरेण कथाचिदपि प्रामाण्य सिध्यवचनस्थोत्या- शबस्तेषाम् । अत एवात्रानुभवाङ्गत्वेन श्रुत्यर्थनिश्शायनानुकूलाम्नम्तिन्त्र नत्रानीयन्ते भान्धकाररित्येतदपि न प्रमर्तव्यम् । नवं कमोगासनवाक्यान्यपि तर्कमा- का युरिति भेतव्यम् । प्रत्यक्षाबनवसेवमाधनकलसंवन्धमात्रमय प्रतिपादकत्वान् नेषां ब्रह्मवाक्येवित्र तत्रानुभवापेक्षाभावात् । बाक्यैकगम्बत्वाद्वि तादृशन्धान बावन्यार्थनिर्धारणपर्वासापपत्तिमिरक संतोष्टयं भवतीनि । (१०) यथैव बचनप्रामाण्यमिभीषिकया प्रतिवादिबास्तम्भनायेहमानानां मीमांसकमन्यमानानां दोष उद्घाटितः शब्दकृत्यलारणेन, नथैवान भाष्ये प्रमेय- विशेषगतविभीषिकया प्रतिपदं प्रतिवादिमोहनायेहमानानां वावदूकानामपि दोष माविकृतोऽस्ति । सेयं दृष्टवादमरणिरद्यापि कैबिनुखियमाणा दरीदश्यत इत्यवश्यं जिज्ञासुमिस्तत्परिहारोपायो बियां धारणीयः । नित्याकरणान्प्रत्यवायोत्पत्तिमातिष्ट- मानानां मीमांसकानां दूरीकरणार्थम् अकरणस्याभावरूपस्य प्रत्यवायकारणच न युतम् , 'अन्यथा अमावादावोत्पत्तिरिति सर्वप्रमाणन्याकोपः', (भा. भा. ६) ·Pulsidatretmneelete -- measur स्वादिन्युकामाचाः । तया विद्रानानां कर्ममा निम्मोसमामा- भत्रनिति समानानां वहमारेकशिमा मने प्रागुकन्या वयष्टय नि चारभने नि बिनम्न गरिने प्रति महिना प्रवामानवनियारसब-इनि कुतर्क थमानीलः । सत्रायाः प्रयुक्तम् न । मौनस्य भावरूपात । লালাগোয়ালি ল ন্যালি না গিয়াশাল খান हनि भा. मा. ८। अमावोऽपि भागवद गक्रियायोगाई इनि शामिन प्रागभावाविधिवकलन कार्यकामवादिधर्मकल्यनं च विकासमा न बम्व नु- কান্দা মানে তুলনাই গায়কা অমানিশালমাৰ জৰি ন- भानमनि बम्मुमतगथनिरूपणावर इलिन पृथगमिधानमनि ।। निर्गणमान्येऽन्येऽपि कानचिदमल्यधिामा प्रतिपादिना: मम्ति. विध मनोरनिरमायावयासनातन्डरमेक मन्या शिमामूनां हृदयमागले. दिनाही पाण्याने सावत् ॥ टिप्पणनिर्माणायावलोकिता प्रमाणन्धाः प्रसिद्धिरानमनाचममुहिनभाण्यपुग्नकर्मपादक - • मानन्दगिटीकामचरित. मारभायोपेता' इन्युनिषद विभिपनि अनुवाकममाप्ति निकायों • श्रीमानगावधियानन्दज्ञानविरचिनायो ताियोपनिषा टीकायाम् ' इति निस्तषु वषिष्ट दृष्ट्वा तदैव समुद्रापदिनगनन्दगिरि- रिल्यापारी नामानन्दज्ञानास्यास्याचार्य शिन्यस्यनि प्रयाप्यनुमसा । भाचार्यविजयास्यस्य शाहरभगवत्पादचारितस्य रसवित्रा भाममनामदगिरिणा भाभानमाचार्यमामाछिय- अन्वेनोवोपवित्रा प्रान्तिनं मम्मन गलिगाः केचिरन्ति यदानन्दगिरिरिति कबिन्लेवामयामीजगल मदानामिनि । सानुयायिन्वयनमोऽयं पुमिकालेग्यक इनि निश्रीयने, सनोनच पुनियानरे • श्रीमच्छुडानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमद्भगवदानन्दसान विधिनाया तानिनीयोपनिषाकरमान्यटीकायाम्' इति स्कुटोहेलः मकान्ति । अयं तु टीकाकृत 'प्रागभावम्य नियनप्राग्भाविश्वेन कारण प्राकाका स्वस्तिवापान: । प्राग्भाविधमपि चान्यथासिबमित्युनं. সাক্ষাজ্ঞান না লাশ গত বৃদ্ধাঙ্গুয়ান।হ্মাননায় সাজাচ্চোর पृधम्मावाहिल्याह-अनज्ञाननि । अनाइ गुरुकुले विचारिताहाशात् कर्मानुष्ठानोप- योगि बनान, सावन्मात्रेण कर्मण्यधिक्रियते न ब्रह्मसाक्षात्कारफलम् उपासन- मपेझने । व्यनिरकभावाविन्यर्थः । ...एतच्च कर्ममीमामान्यायाङ्गीकारमात्रेणोक्तम् ।

·शकत 5 श्री.परिप्रभा निरहिया भी मिमाविशारः । कर्मयोs- "मित्र तुला मन प्रतिदिन का समय मुनिव्यायानन्य इत्यानु- मी । र, रामविकासन्य अवधिविधायुनावं मारली व्यासस्थानयाधानिसमानुषी पनि मुखयम् । अधिकं स्या बादामयाबी पर निगा रव्यम् ! अबमाकरणादन टीकार्या बयानमा बस अया अभिमान नदन इतनम दीटिप्पणे इनि HIN श्रीमान को नामावस्योपरि बातिकममान्य रचयामासुः- नथाशि सभा साथस्वास्थ्या न मा बिम्मीणमत्र यथा वृहदारण्यक. গায়াল ঘরে স্ব হারান্দানিলি মাথলিয়াল पय माधनं भवनि मामध्यमधियामधुनानानुगान् इन्नोऽल्पीयांस्थेव बानियमापनात टिकणे ५ निधारण्यकभान्यामनगम समायणभाव्यनिविस्तीर्ण शारकन्याय - चिनीमा निगम हिमारनवार्थबहुल क्याचिन् यचिन् भानो मियप्रस्थान वन मन्या भवित्र परमष्टमा मंप्रदेश भान्थार्थ जिपक्षणां बाधिगमेनुपयोगीनि हेमाः ।। उपमंडागः संदर्य समवयमावनिमल्धेच भाप्याविशीकरणाय प्रस्थितेषु नाद्यापि महायोलि कविनाप्यस्यैश्च प्राधान्यनाभ्यनृणां वेदान्नप्रस्थानप्रनिविषणामिति नाशामुपकाराय मुण्डकावापानिवदामिबाऋषि विषमस्थल टिप्पणन भाभ्यान्तरस्थ- समानाभिप्रावप्रकटनस्थामा निर्देशन मार्क बबामति संशोध्य संपादितं भाष्यमिदं प्रत्याविभागमभागाधसूचकशिमलवनिवेशनमा योदाइतप्रमाणवाश्याकर- स्थान निर्देशनादिमौकर्यायुतम् । अनेन च भाज्याजिज्ञासूनां किमानुपकारो भवेदित्यना एवं प्रायिकाका भवितुमर्हनि । मदीयवाऽनयापसेवया सुप्रीता भगवद्भाव्यकाराः स्वीयचरमयुगलामतानुस्मरणमनुगृहन्धि ऐनावाचाशास्ते है अध्यात्मप्रकाशकार्यालये शारिन मनमरस्य मापक चतुर्थाम् । ग्रन्थसंपादकः aaye Womwwesamay 1. अत्र निर्दिष्ट पृष्टमासमा आनन्दाधमप्रकटिन निरीयभाष्यपुस्तकस्था- . 2

·अन्यविभागक्रमः
লালাগালি গালাগাল
भूमिका मायणमामी
भूमिका
विषयानुक्रमणिका
12-14
21-22
मैत्तिरीयोपनिषत-गीमावली ममाव्या
अनुवाशानुसमणिका
भाज्यममुकायमूर्ण
Punetarinirederedessesseliber

·विषयानुक्रमणिका भबिमान निदान: मामा भाग्यभागमन्त्राः ' भाध्यकारस्यावतरणिका म - नमः (२/- कमब्रहमोक्षः- बामदिन. भवधिमा ! ...अत्रानि कायम नरम्भया (१०) :- Nawaskar Memonary दीक्षावाली १. सामिपाट 'वान ११। - HTRA समाकचनम् १५ - मोहिनोपासना- प्रका: १६ - रसमाक्रमः (10)- मुनिमायामनाकालम् (१८) विविधा अनहोममन्त्राः -- ल्यप्रन्धर्मबन्धः (१९}-मेवाप्रार्थना (२०) कार्यकारण्योन्यताप्रार्थनम् (२१) - ज्ञानार्थ प्रार्थना (२२) - श्रीकामन्य हमार्थमन्त्राः १२)-शियागमनप्रार्थनामन्त्राः (२४) - ओवरणामिररमेश्वरमायुध्धप्रार्थना (२.) - बहुशिश्यागमनप्रार्थनोप- मंहार: (१६) - अत्र श्रीकामोऽपि नाना पाव (२.) .. व्याहत्यात्मनोपासना अनुवाकसम्बन्धः (१८) - व्याहृति- परिगणनम् (२.)- मह इति व्याइनेः प्राधान्यम् (३०) - चरमणा ध्याहनीनां प्रन्येक चतुष्प्रचार त्यम् (३१) - व्याहृत्युपासनं बक्ष्यमाण- विशेषणमदिन कमेच (३०) - अशोपासना सम्म १३} ·22 mastram ब इ. महरमोशपने ग्यामाद प्रहालय - प्रकारचे नामा: 138 - वाममार-मामायाको जियान- Namod সঙ্কঃ স্বাবলাল अयन - समाश्रयम् ।४ - कोसामना- ८. रामनन् --- अनुवा:10: मनधिः । अंगतिः । १६ ९. कर्मो पुनपार्थसावलम्बन मनपातः - नुस अवमानना कण । ६८५ - मायामानयोः प्रधान्यम् । १५ } aapmar me १०. विशद्वारावदर्शनम् --- मन्य भयो जगायः ।... - मन्त्रार्थः५१) क्रम शानहेतुत्वम् । १. विद्यार्थमनुवानि कमाणि-सत्रादिकर्तव्योपदेशप्रयोजनम् (२) स्वाईन्सोवन (५५)- गुरुजने अचम् .. - हनम्यवायनाला (४) - अनुदान- विपयाकर्मशये शिकारः प्रमाणम् (५८) - उपसंहारः (५५) - - परमपुरुवार्थमाधनविषये चिन्ना को-यो न नियमम् (39वद्यामव्यपेक्षकर्मयोऽपि न मोनः ३२)- ज्ञानमः नमनाचान्येन समुचिस्योगपि न माझाहेगुना (3). जानकर्मम्ममुश्चय एवानुषपणः (६४) - निरन्तकारकशनोपदेशे न श्रुति- बिरोधः १६.) - विद्यायः बिशनदाने न कपिक्षा (६६) -खोत्पनी त्वपेक्षते कर्माणि विद्या (६) - विद्याथा गार्हस्थ्यकर्माण्येवापेक्षिना- न्युत्पावति म नियमः(६८) - कर्मणि श्रुतेक धिक्ये कारणम् (६.) अवगादीनां माविमा धनत्यम् (७०) - उपसंहारः (०१) १२. शानिनपाठ MORE -20-

·मंशाधनम. मंयोजन
च
इति मगम: मला
4
भयहेतुन्द.
Nagarmere
उम्पयंक्रमे
भवी
গয়েশিল্প
संयोग्य शीर्षनेश्वजन् व्याइनियरिंगगनम्
HIYA
anRNATIONANDANANE
म्दानि वः
জডি ঘরন
मंयोग्यम् 'प्रजासत्यात्म' इति वा पाठः माधीयान
संयोगशीर्षकन् । मन्त्रार्थः
म
0
५२
दिया
टि.2
मंयोज्यम् ई. संबन्धमाज्यम्
है
टि.10
ऐकाम्यम्
(भा. भा. सङ्ख्या)

·मङ्केताक्षरविवरणम्
मोम
FINI
नन्दधमः रन-या प्रकाशिने पुस्ता
- अरमदेवारमा र गोधक:
- दुमयम्भुनभइवधा'
गौउनदी रिम
गनमयधर्मपत्रे
जैमिन बमूत्र
ने मं.
है.
नैनियवानिक
पव्यम्
.
बो. गृ.
बोधायनानगलामचे
माणक्यकारिकामाध्य
महाभारनान्तर्गतराम
मनाकर बिना दसा: सबकाः शीक्षाका गनभाध्यमागमूचकाः ।।
-888-
-

·श्रीमच्छङ्करभाष्यमयुता
ने त्तिरीयोपनिषत्
SARDADARASurer 2000mintrevealer
अथ भाष्यकारस्यावतरणिका
मालम्
यमानं जगत्मम्मिच प्रालीयते।
बजेई वायने चैव तस्मै शानात्मने नमः
वैरिमे गुरुमिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः ।
व्यायानाः सर्ववेदान्तास्ताहित्य प्रणतोऽस्म्यहम्
मामा मयाऽऽयार्थप्रमादनः।
बिस्पष्टार्थकबीना हिव्याख्येय संग्रणीयते
अथ सचिदानन्देन्द्रसरस्वतीकृतं टिप्पणम्
मयंकानमनन्नं तं मनोकाचामगोचरम् ।
जगन्मादिकामाम मुखाम्मानमुपास्महे ।
१. माध्यमभूनचैतन्यम्वरूपः सन् परमात्मा जगजानिस्थितिप्रलयरूपेणा-
भासले स्वीयज्ञानहरूपापविण्ागेनैव । अत एवाऽअमनः सत्यस्वमनन्तवं च
बुनिप्रतिपादित वसन्छने इत्याशयेनाह 'ज्ञानात्मने नमः इति ॥
पदवाक्यप्रमाणत इनि व्याकरणमीमांसान्यायाविरोधेनेत्यर्थः ।
भाचार्यतः प्रागेव परिशुद्धाद्वैतसंप्रदायानुसारण पूर्व कैबिदुपनिषदो व्याख्याता
इत्येतच्यासोकाभिप्रायवलाइनुमीयते । द्रविडाचार्यादयश्च वेदान्तब्याख्यातार
हासश्चिति श्रुणुमः । कृतयस्तु तेषामिदानी न लभ्यन्ते । 'गुरुमिः' इत्येतद्विशेषणं
किं गुरुगोबिन्दभगवत्पादपरामर्शकम् !-इनि तु बिहिख विमृश्य निर्णयमेतत् ॥
३. डोकोऽयं तैत्तिरीयवार्तिकेऽपि दृश्यते । टीकाकारल्भयत्रापि
तत्तद्न्यानुगुण्येन व्याख्यातच । 'तैत्तिरीयकसारख वार्तिकामृतमुत्तमम् ' इल्यु-
पान्स्यवार्तिकात सुरेश्वराचार्याणामेवावं स्वादिति नीयते ।

·मिर्गयोपनियन सभात्या
(লক্ষশক্ষ্যি
१. निन्यायधिगतानि कन्ज, उमानदुन्निभयाश्रीनि' ।
कास्पानि च फलानि पूर्वनिरन्
अन्ये । इदानी ऋोगदानहेतु.
परिहागय अविद्या प्रस्तुले
कर्महेतुः कामः स्यात् । प्रवकन्वान । आमकामानां हि
कामानावे म्बामन्ययस्थानान्' प्रत्यनुपातिः । आमकामन्ये च
आमकामना । अामा च' ब्रम। नदिनो हि परमाति वश्यति ।
1. मिल्यानई कर्मर्गा कामावं ये प्रास्तम्भ निरमार्थमाह - उपान.
दुरिनार्यानोनित । गी. भा. १४-६.
मामान्यन इष्टानिष्टप्रातिपरिहास्तूनां विहितानि निन्यानि, विशेषत:
गतिमानो वानिया बिहिनानि काम्यानात विवेक । रागादिदोषवतां
विहिन, वविशिष्ट मुभव .भा. १-३-१.
2.
3. धन परमार्थरूपेगाऽमना अवस्थानमेव परः पुरुषार्थ इत्यभिप्रायः ।
मुं. भा. १-२-१. का. मा. २-१-२, के. भा. २-१.
,
मा यथाकामो भवति' (पृ. ४-४-५) इनि श्रुनिमाश्रित्य कामस्थ
अथर्नकचमुकम् । आबेदानीं 'योऽकामो निकाम बासकाम अत्मकामः
(पृ. ४-४-41 इनि अलिमाथिल्य मारमकामानां कामामाचे प्रवृप्यनुपपतिमाह
कामानादि इत्यादिना मासकामता इत्यान्तेन ॥
भारमा हि" इति का
आयुनो वा पाठः॥
6. * तमादा एनसावान्भवः' (२-1) इति श्रुनेगमन एव ब्रह्मत्वान्,
मानविद एव प्रमाविष्याता, ब्रह्मबिदबा बायोति पर' (२-१) इनि
परमासर्वक्ष्यमाणस्थान , परमाती व कामायन्ताभावान , सुष्मृतं कर्मोपादानहेतु-
परिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्थत इनीति भावः॥

·अनः, अविवादित समन्वयम्मान प्राप्तिः। 'अभयं प्रतिष्ठा ਕਿਸੇ मानन्दमयसम्मानमुपलक्रामनि " -८) इन्दादि युनेः । कर्ममात्राममोक्षः कर्ममीमांसकानां पूर्वपश्नः २. कम्यप्रतिषिद्धयोग्नाम्मान, आरब्धस्य च उपभोगेन भवान, निन्यानुष्ठानेन नित्यानुष्ठानेन च प्रत्यवायाभावान् , अयवत" एव स्वान्मan 1. यषि काम ए प्रचनका, नायाबाये अमात्मनि शुभाशुभविमन- विषय कामित्वकप यापनाया भामस्वरूपाननिझनानिमित्ताधियानुकत्वम् । सा चाविद्या प्रामाविद्यया बातम्या पूर्वथा प्रवृत्तिनिरोधार्यमिति भावः । बदा. हुनिककारः अपषियं मचे सदेवाऽमरूपके । विपर्ययोऽनभिज्ञाना- मानः कामः क्रियाननः । यदज्ञानाप्रवृनियाँ सज्ञानात्सा कुतो मवेन् । समात्माननीनामलं विधोपशान्य (नया-1-3, 4) इति ॥ 2. एनदेव छ 'म्बामापा' (मुं.मा-१-२-१), 'प्रत्यगात्मस्वरूपाच- स्थानम्' (का. ३-१-२), 'मवरूपाचमधानम्' गी. भा. १८६६), सू. भा (४-३-11), 'हमश्यना' (मां. भा. अब)- इत्यादिशब्देयपदेश्यम् ॥ 3. बामन्यचस्यान प्रतिष्टाशब्देनोक्तमिति भावः । *. मानन्दमयं परमामानमादाय श्रुतिरुवाहसेति केचित् । सदसत् । शानन्दमयाचारमव्यतिरिकक कं ज्ञानमात्रं च संक्रमणम् (२-८) इति । 'अविद्याविनमनदो संक्रमणशब्द उपचर्यते इति च भाव्यान् मानन्दमय सत्तत्य- विज्ञानेनामाविधाविनमानासापरवाषपचे संक्रमणवचन। 5. मादिशब्देन • बानन्द ब्रह्मगो विद्वान् । न बिभेति कुतचनेति (२-५) इत्यादिप्रहः । 5. अपनत इति । ब्रह्मविद्यारम्मे पर्व विनवेत्यर्थः । बामन्यबस्थान साधनविशेषमाध्यमिति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः । एवंप्रकारेण कर्मानुष्ठानेनैव मोक्ष इति वदनां माना गीताभाष्ये (१८-६६) सूत्रमाणे चा (१-३-११) निराकृतमस्ति ।

·नेमियोपनियन ममाच्या [अननरणिका M न्यवन्यानं मोरः । अथवा निरनिमवायाः' प्रीतः स्वर्गशब्दवाच्चायाः कर्म तुन्वान् कर्मभ्य व मोक्षः इति चन् ।। सिद्धान्नः अशेषकर्मक्षपणामभवः न कर्मानेकत्वात् । अनेकानि हि आरब्ध कलानि अनारब्धफलानि च अनेकजन्मान्तरनानि विदफलानि कर्माणि सम्भवन्ति । अतः तेवनारधरलानाम् एकस्मिन् जन्मन्युपभोगेन* क्षयासंभवात् शेषकर्मनिमित्तमर्गगरम्भोपपत्तिः । कोषसदावसिद्धिश्च । 'तद्य इह रमणीयचगणाः । (छा. ५-१०-, 'ततः शेषेण " (गौ. ध.२-२०, इन्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः ।। नित्यकर्ममिरनारब्धकर्मक्षपणम् ४. इष्टानिष्टकलानां अनारब्धानां क्षयार्थानि नित्यानीति चेन् । न । अकरण प्रन्यवायश्रवणान् । प्रत्यवायशनो हि अनिष्टविषयः । निरनिवप्रीत: । इति समस्तराठः चित् । भान्ये चोत्तरत्र सबोपलभ्यते।। 2. साईनारिको मोक्ष मुख मास्तीत्यमिनिविष्टानां वीरमीमांसकानां 3. चोदनाचा नित्यनैमिनिककाम्बनिधिहमेदेन चतुर्धा विभकानि कमाण। मोबाइष्टया सु सचिनारब्धागामिभेदेन वेया॥ +. ब्रह्माहत्यायमेवयाविरुद्धमलायोरेकसिन देहे भोगो नोपपद्यते। एब- मनेकजन्मलाना नेकजन्मोपभोगेनैव क्षपणीवानो नेतजन्ममात्रकर्मणा क्षपर्ण 5. उपभोगक्षयासंभवात् ' ! 6. न केवलं संभावनायुक्रिगम्यः कर्मदोषाललावा, किन्तु शाखगम्योड़- पीत्याह-कर्मयोपसद्भावसिद्धिति। 7. एसद्वाक्या निर्णयः कृतान्यायाधिकरणे थे. सू३-१-८...)द्रष्टव्यः । 8. 'वर्णा बाबमा स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य स्वकर्मफलमनुभूव ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःअतवृत्तचित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते' इति पूर्ण ·भावनाणिक] निन्यायनि भिन्नम्य प्रत्यवायस्य दुःस्वरूपम्य आगामिनः परिहारार्थानि नित्यानि इत्यम्युगमान'. नानाग्यफलकमक्षयानि । यदि नाम' अनारम्भकर्मचयानि निन्यानि कमामि, तथापि अशुद्धमेव अपयेयुः, न शुद्धम् । विरोधाभावात् । न हि इष्टफल्टस्य कर्मणः शुद्धम्यवान् निर्विरोध उपपद्यने । शुद्धाशुद्धयोर्हि विरोधो युक्तः ॥ विद्या बिना कामश्चयासंभवाच न मर्वकर्मश्चयः न च कर्महेनुनी कामाना जानाभावे निवृश्यसभवान्', अनोपकर्मक्षयोतिः । अनामवितोहि कामः । बनात्मफलविषयत्वात् । ग्वाम्मानि च कानानुमपत्तिः । निन्यप्राप्तवान् । स्वयं च आत्मा परं ब्रह्म an नित्याकरणम्य प्रत्यवायजनकत्वमपि न नर्कमहम् ६. निन्यानां च अकरगम् अभावः । ततः प्रत्यवायानुपपत्ति - रिल्यतः पूर्वोपचिनदुरिनेभ्यः प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रियाया' नित्याकरणं 1. पूर्वपक्षिणोऽभ्युपगमोऽयम् । स्वाभ्युपगमविरोधः प्रमज्यले यदि नित्या. नामनारव्यवस्यहेनुस्थमपि स्वीक्रियते इत्यभिप्रायः। संग्रहबाक्ये अकरणे प्रत्य- बायश्रवणान्' इत्येव मुक्ति पुस्तकेषु दृश्यते । विवरणे इत्यभ्युपगमान्' इन्यल्यानुरोधेन नत्रापि 'प्रत्यवायान्युपगमात्' इति तु भाम्बम् । श्रवणादिति पारः कथमायात इनि न ज्ञायने । बार्तिके नु अनियरामों नास्त्येव । 2. उकविरोधमविगणय्य बदि नित्यकर्मणाम् अनारब्धकमलपमहेनुत्व- मशीशियते, सदा दोषान्तरमपि प्रमजनीति भावः । 3. उसमेवेदं ब्रह्मात्मज्ञानादेव कामाना निवृत्तिरिति । तदेव हेवकृत्य . 5. पूर्थोपचितदुरिनेभ्यः प्रत्यानि दुश्वं प्रायोति दुरितक्षयो भवतीत्युक्तं प्राक् ॥

·[अवतरणिका लक्षणम्' इति “अकुर्वन विहिनं कम मनु. ११-४६, मा. ग. ३२-२) इति दिशतुनीनुपरनिः' । अन्यथा अभावादात्यनिरिति सर्वप्रमाण- याकोप' इति । अन अयन: सामन्यन्यानम् इन्यनुश्पन्नम् ।। आरभ्यस्य वर्गस्य न मोजत्वम् । ७. बच्चोन निरनिभवप्रीतः बर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्त- वान् , कीरभ्य एव मोक्ष इति । नन । नित्यत्वान्मोक्षम्य । न हि नित्यं निविदारभ्यने । लोके यहार ननित्यम् इति । अतो न कमीग्भ्यो मोक्षः ॥ । । ANP विद्यामहिनकर्मभ्योऽऽपि न मोक्षः मोबस भावरूपत्वादभावशालो न युक्तः १. विद्यासहितानां कर्ममा नित्यारम्भमामर्थ्यम् इति चेत् । 1. परमादयं नित्य कर्म नाकादिलो दुनियो न भवतीति नूनं प्रत्यौनि इनि निस्याकरणं प्रत्यवायस्य लक्षणं ज्ञापकमित्यभिप्रायः । 2. “अकुर्वन विहिन कम निन्दितं च ममाचरन् । प्रमतवेन्द्रियार्थेषु प्रावचिनीयले माः' (मनु. ११-४४ इनि, अकुर्वन विहितं कर्म प्रनिषिद्धानि वाऽऽरन । प्राविसीयते हो नरो मिथ्याऽनुवर्तयन् ॥' (रा.प. ३४-२) इति या पूर्ण लोकः॥ 3. राममिनि शान्प्रत्ययस्य नानुपपत्तिः अकुर्वन् विहित कर्म इति'- इनि पाठान्तरम् । • वह क्षणहेन्योः रियायाः' (पा.सू. ३-२-१२६) इति शतृ - अन्ययस्य लक्षणेऽपि विधानादिति माधः ।। अन्यथा हि'चा 5. ननु हेतावपि शन्प्रत्ययों विहित एव । वकिमिति हेतुत्वं त्यज्यते ! - इत्याशश्याह - अन्यति । असत: सत्यापत्ती सतवासस्वायत्तौ सर्वत्र प्रमाण- प्रमेयव्यवहार अविनासा स्वादिति भावः । असत्कार्यबादः खण्डितः सूनभाष्ये a ।। 6. ज्ञानाचे प्रयत्तमकुर्वतामपि । 'कारब्ध' इत्यसो बरीयागय पाठः ।। 8. नित्यमारभ्यत इति पादोऽनुपरमव परीशिष्यते ।

·विद्यामहिनामा यो दिनमा न त्रिवान् । निन्यं न आरभ्यतेच' इति विरुद्धम । अनिष्ट' नदेय मोन इति प्रमाभावचन दियो मोन आरन्य प्रवेनि चन् । न । मोसम्म भाबकायान् । प्रामामाको पिरयन इनि अभावम्य विकामावाद विकन्याममेनन् । भावप्रति बोर्ग' अभावः यथा हि अनिलो भाको घटस्टानिमिवोच्ने गिना इव' 'घटभावः : पटमायः' इनि, एवं निर्विोऽपि अभावः क्रियागुणयोगात् न्यानिवन विकल्प्चनेन अभाव उन्मालादिवत त्रिदोषणमहभावी । विठोपायच भाव पड़ स्यात् । कानिन्यवादपि न मोक्षनिन्यन्वम् १. विद्याकर्मक यिवान, विद्याकर्ममन्तान जनि-मोन- नियन्धन इति चेत् । न । गहाम्रोनोवकर्तृत्वन्य दुःवरूपवान् । कन्योरमे च मोक्षविच्छेदान् ॥ इतिच' बनि ब्युन्कमयालापेक्षथा पर बाइसो बरम् । पाठे तु सामन्यात रोकी प्रथमती कमी दिनल्या पतीनि ज्याने बन्युर- - 3. अनः पये न भवनि' इत्याधिक या 4. भावप्रतिद्वन्दी, भावनिर्मवन्धी। 5. वरमेय वा पालो मनु अमित एव' इति आ॥ निर्विलो भाषाभावः' (MIA) हन्यसादयमेव वा॥) साथीयान पाठः। 7. घरपटादीनां लकिपरमार्थमन्यवान् नत्रि विशे यात इति बुताम् । अभावः पुनर्विशेषरहितः मान उत्पद्यते- बिनानि, नित्यः, अनित्यः - इत्येवं किवामिगुणेश महमाचीव यद्विभाबने, 'अद्विकपमानाम् न तु वस्तुवृत्तेनापि विशेषणवानभाव इत्पीगी.भा. १८-१८, (एकमयाभावः), सू-भा-२-३-२६. विद्याकमकर्मनिस्यत्वात' इति मा गृहीलस्तु का अल एक बिनानिमिछाडि सर्वोऽपि न मानत्वेन कचम् ॥ 10. अब विधात्यर्थ कल्बोपरमोऽयी व्यते तनो मोक्षोऽपि विच्छियेत। লোগ্রালিং মিনজিনিয়াৰিলামিনি মা ·मियोपनियत् समाथ्या Apan अविवानिवृत्यर्थम् उपनिषदारम्भणीया १०. तम्मान को मदानाईनुनिवृत्ती स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति' । स्वयं चाऽऽमा ब्रह्म । तद्विज्ञानात् अविद्यानिवृत्तिर्मोक्षः' इति ब्रह्मविद्यार्थी उपनिषत् आरम्यते ॥ । 'उपनिषत्' इति विद्या" उच्यते । तच्छीलिना गर्मजन्मजरादि- निशाननान् नदबसादनाद्वा । ब्रह्मणो वा उपनिगमयितृत्वान् । उपनिषष्णं बा अस्वां परं श्रेय इति । तदर्थवान् अन्योऽपि उपनिषत् ॥ 1. यमाकजिपि मोशा प्रमज्ञानव्यनिरिक्रमाधनाब लभ्यः तस्मा- दिल्युपमहारः . 2. कोपादानहेतुः कामः । देतोरविद्याया निवृत्तौ तस्याप्यात्यन्तिक. निवृत्ती मन्या स्वात्मन्यबस्थानामित्यर्थः । अविद्याकामकर्मोपादान...' इति . - 3. इनि प्रनिझामाव्ये मुटऋमिति शेषः । इतेलेखकप्रमादादधिकावापः कृता इति बा बोध्यम् ॥ 4. ब्रह्मति स्वयमात्मैव नान्य इति नाप्रसिद्धत्वाब्राह्मणोऽजिज्ञावल्व- बाकासमुन्मियतीति भावः ।। 5. अविद्यानिवृत्तोशः' इति पाठो यद्यस्ति तहि स एवं ग्राह्यः । मविद्यानिवृत्तिरियता ब्रह्म...' इति तु या॥ 6. प्रत्यगात्मामिटनझाविद्या. 7... अवमुपनिषच्छन्दव्युत्पच्यापि ब्रह्मविद्याया मोक्षसाधनत्वमवगतम् इनि भावः । उपनियमछान्दनिर्वचनं का- मा. मुंभा- वृ.मा. - इत्येवदाच्य- 8. इति गौव्या वृत्या व्यपदिश्यात इति दोषः । अत एव ब्रह्मविद्यार्थी उपनिषदारभ्यत इत्युक्तमिति भावः ।

·1-1] शीक्षा वली abpvie १. मान्निपाठः शं नो मित्रःशं वरुणः। शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहम्पतिः । शं नो विष्णु- रुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वादिप्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वादिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥१॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः देवताप्रार्थनम् - ११. शं सुम्बं प्राणवृत्तेः अश्व अभिमानी देवतात्मा मित्रो नः अस्माकं भवतु । तथैव अपानवृत्तः रात्रेच अमिमानी देवतात्मा करणः । चक्षुषि आदित्ये च अभिमानी अर्थमा । बले इन्द्रः । वाचि बुद्धौ च बृहस्पतिः । विष्णुः उस्क्रमः विस्तीर्णक्रमः । पाइयोरमिमानी । एवम् ।

·अध्यात्मदेवनाः' । शं नः । भवतु इति सर्वत्र अनुपङ्गः । तासु हि
मुखकृत्यु विद्याश्रवणधारणोस्योगा' अप्रतिबन्धेन भरियन्ति इनि
तसुखावं' प्रायने 'शेने भवतु' इति ।।
-
अपरब्रशस्तुतिः
१२. ब्रमविविदिषुणा' नमम्झारप्रमबदनकिये वायुविषये
अविद्योपसर्गशान्त्यर्थ क्रियेने । सर्वक्रियाफलानां तदधीनत्वात् ' ब्रम
1. • एबमाथा अध्यामदेवताः' बा; अधिदेवनामिमानिन्य एव देवता
चक्षुरादिकरणाविष्टायोश्यामदेवता इनि व्यपदिश्यन्ने। सू. मा. २-४-१४,
2. अवर्ण बधाई नियनं प्रणम् , धारणमनिम्मृनि: उपयोग
बक्षिश्येषु स्थापनेमानयोगी बिवाया।
3. अवंबास पाठः । मुखकनृत्वाम् इति तु मानवकरणम्या, अनकन्येन
श्रवणाडिकोयनापानमेवान देवनाना मुम्बाकावं विवक्षितम् ।।
ब्रह्मविद्याजिबिडिगा' इनि () पाठे अपरब्रह्मविद्याम्वरूपं
विविविषुणा इत्यर्थः । अथाहाता मा पाठं नु नामस्वरूपं विविदिषुणा उपासकेन
इत्यध्याहार्य योजनीयम् ॥
प्रहावन्दनकिये' इनि स्वपपाठः ।
• नमस्कारोकिकर्मणी' इति
बातिके (ते. सा. १-४२) बद्दनकियाया एक परामर्शदर्शनात् ॥
.
4
6. विद्याप्रातिविपरिहाराम् ।
शान्यर्थे ' इति वा पाठः ।।
7. बायुब्रह्म, बृहत्तम मिन्युच्यते । तत्केनार्थयोगेनेत्याकाङ्कायामाइ
• सर्वक्रिवाफलानाम्' इति । बायोः सूत्रात्मनो (बु. भा. ३-७-२) ज्ञानक्रिया
शकिभ्यामधिष्तिस्वात् सर्वक्रियाफलानां तदधीनत्वम् । एवं च सर्वकर्मकर्तृण
तत्तक्रियानिर्वतनसामाधानद्वारेण तत्तत्फलेन संयोजयितृत्वमेव ब्रह्मत्वं वायो
रित्युक्तं भवति ।

·Jane प्राय वायुः । नम अमानमः प्रहामा 'कोमि' इनि वाक्यशेषः । नमः ने तुम्हे वायो, नमस्कगेम इति परोप्रत्याभ्यां वायुरेवाभिधीयते । कम, स्वमेव च भुगम बाय मनिकटम् अभवहिनं प्रत्यक्षं ब्रम असि सम्मान, नम्मान बामेव प्रत्यनं न वदिष्यामि । ऋनं यथाशानं यथा ऋतंचं नुपरिनिश्चितमय बदधानन्यात् बामेव वदिप्यामि । सत्यमिति सय बाकायामा संपाद्यमानः । सोऽपि त्वदर्भान एव संपाद्य” इति बामेव नवं बतियानि । सामान्म वाग्वाम्यं ब्रम मया एवं स्तुनं मन् में विद्यार्थिनम्' अवतु विद्यामंदो जनेन । तदेव ब्रह्म वक्तारम् आचार्य' बक्तृत्वसामथ्यसंयोजनेन । अवतु माम् , अवतु वक्तारम्' इति गुनर्वचनम् आदरार्थम् ।। , . PAAAAwtaridrprent 1. 'नमो ब्रह्मणे' इनि परोक्षामिधानं कृतम्: • नमस्ने वायो' इति प्रत्यक्षामियान्युमब्यायोगेणापि स एवाभिधीयते इत्यर्थः ।। 2. प्राणहारण हि डेन्द्रिवामप्यामीयतया विज्ञायन्ते । प्राणामना स्थितो बाघुर्बाह्यचक्षुगापेक्षया अम्बबाहित्प्रत्ययः ।। 3. भामिनापाटे यद्यपि त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि' इत्येव वैदिकपाठः, नवाप्यत्र भाज्ये सायणमान्ये च स्वामेव' इवेब धृतः । अन्तिमशान्तौ नु स्वामेव तदनुरोधेन किमत्रापि त्वामेव' इति प्राचीनपाल आमीदित्यनानु विचारणीय बितिः ।। +.. अयम् इत्यस्थानान्तर्ग, लादपि इत्याधिकम् ॥ शाखा निर्धारणानु- छानरूपे तसावे अपि ज्ञानवियाशमशिनियावाने एवेति बायु लमिनाताया , 3. नियमानोऽर्थः। 6. संपाचते'बा 7. बायुः सर्वग्राणभूष्क्रियात्मक ई. ४,१०, का. भा. २-1-4 सर्वदेवतात्मकः, इ. भा. ३-९-९: सर्वविधारका यु. भा. ३-७-२. 8. अपरब्रह्मविद्या प्रार्थयमानम् । उपासनास्वरूपज्ञानतरफलकाविष्णम् इनि यावत् ॥ 9. भाचार्य च' इति बापाठे चोऽधिकः।

·निरीयोपनिषत् सभाध्या [:-२ शान्त्यमिधानत्रयस्य प्रयोजनम् - ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः' इति त्रिर्वचनम् आध्यामिकाधिभौतिकाधिदैविकानाम् विद्याप्राप्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचायगोविन्दभगवत्यादरम्यपादशिष्यधीमच्छङ्कर- भगवतः कृतौ लियोपानेवईनायायमा प्रथमोऽनुवाक: ।।]" २. शीक्षाध्यायः शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः खरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥२॥ १४. अर्थशान प्रधानन्यान् । उपनिन्दः, ग्रन्थयाठे यत्नोपरमो मा भूत् इति दीक्षाध्याय आरमाने - . 1. माध्यामिका उपसर्गाः शरीरगतरोगादिनिमिनाः माधिभौतिका स्वान्दोरादिनि मिला: आधिदैविका अतिवृष्टश्शन्यादिनिमिनाः। 2. म माध्यामिकादिविनाः सर्वात्मकग्रह्मम्मुल्यादिना प्रशमं यान्ति। शानन्यां हि मत्वां ब्रह्म ज्ञापयितुं ज्ञातुं न शक्यत इति तदर्थ त्रिः शान्तिरुच्यत इति भावः॥ 3. एवं सर्वानुवाकपरिसमातिपुष्मिका मानन्दाश्रममुद्रितपुस्तके दृश्यते । इति प्रथमानुवाकमान्यम्' इत्येतावडेव नु वाणीविलासमुद्रणालयप्रकटिते। अत्र तु पुस्तके सामनम्तरानुवाकसकृययैव सर्वत्र समाप्तिर्बोध्या। 4. अर्थज्ञानप्रधाना बेदान्ताः न धुनमन्त्रबहुश्शारणप्रशानाः ॥ 5. विवक्षितार्थसियर्थ सम्यग ग्रन्योचारणेऽपि यतः कार्य एवेति ।।

·1 १-२] शिक्षा नियने अनया इनि वायुनागालनगम । गिध्यन्न इनि शिक्षाः वादयः । शिव ईथा। देवम् हान्दरम् । नां दक्षिा न्यामयाम्यामः । चियष्टम आ समन्नान प्रकथयिष्यामः । चभिडो वा व्यात्रादिष्टय त्र्यपूर्वस्य व्यकबाकर्मश एतदूपम् । नत्र वर्णः अकारादिः । स्वर: उदानादिः । मामा हम्बाद्याः । बलं प्रयत्नविटोपः। साम वणीनां मध्यमवस्या उच्चाम्गम , समना । मन्नानः मन्नतिः । महिना इन्यर्थः । एष हि मिनियोऽर्थः । शिक्षा यम्मिन् अध्याये मोऽयं शीक्षाध्यायः इति एवम् उदिनः - इन्युपसंहार उत्तराधः" ॥२॥ 1. शिष्यवेऽनया इनि कामयुत्पत्ती लक्षणं गम्यते । शिक्ष्यन्ते इति कर्मव्युत्पनी सुवर्णादय अनुपदामेव वक्ष्यमाणा गन्यन्ने । अत्र वर्णादिष्ग एव शिवण्याचार्याभिप्रायो गन्थन । शिक्षा मिनध्याये' इल्युत्तरत्र दर्शनात् ॥ 2. वा' इति नानिमा, 3. या प्रकथने - इत्या धातोः साश्चानुकमात्राविषयत्व मिनि एतद्वया- त्याने होः स्यात् पक्षालयानं शिक्षिको वा' इनि । चशिकः ख्यान (पा. ३-१-५४) इनि हिनयानादिष्टः सः । अनबनिन् पकायां वाचीत्यस्यै- चैनपशिल्यः । +. दासानुदासम्बरिताः । 5. हम्बादीर्घप्नुताः। 6. यासाभ्यन्तरमेडभिवाः संवृतादिविदोचप्रकारः प्रयाविशेषः । 7. अनितानिविलम्बिनचापरिहारपूर्वकम् ।। एवं सिक्षितव्यो" इति (बा) पाठनो वरीयानबम् ।। 9. यद्यपि श्रीक्षादिशब्दानाम् एकश्रुत्वा बघीयमानत्वात् व्याकरणोत. प्रकृतिप्रत्ययादिप्रबुनः स्थानो नोपलक्ष्यते, तथापि संप्रदायप्रसिद्धः खरन्तथैवाभ्यम- नीयः नेन वाट पालं भविष्यति, शीशाध्यायविहितस्यात् स्वरादीनान् - इनि 10. शीशाध्यायमुपलाय. अथ तदन्तर्गतमहिनाविषयोपासना पारस्वत इति सूचनार्थ इत्यर्थः । उक्त इत्युपसंहाराचः' इत्येतावानेव तु वा ॥

·नत्तिरीयोपनिषत् सभाच्या [:- ३. महिनोपासना सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः सहिताया उपनिषदं व्याख्या- स्यामः । पञ्चवधिकरणेषु। अधिलोकमधि- ज्योतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महामंहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः । वायुः मंधानम् । इत्यधिलोकम् अथाधिज्योतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् आदित्य उत्तररूपम् । आपः मंधिः। वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्योतिषम् । अथाधि- विद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् । अन्तवास्युत्तर- रूपम् । विद्या संधिः । प्रवचन५ संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्व- रूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा संधिः। प्रजनन संधानम् । इत्यधिप्रजम् । अथा- ध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः । जिहा ·1-1] সেখাণ मंधानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महा- महिताः । य एवमेता महामहिता व्याख्याता वेद । मंधीयते प्रजया पशुभिः। ब्रह्मवर्चमेनानायेन सुवर्येण लोकेन ॥३॥ उसामनाफलाशीर्वचनम् - १५. अधुना महिलो नियन्' उच्चने । नत्र मंदिरायुपनिषत्पत्रि. ज्ञाननिर्मिन' यद् यशः प्राथ्यते नन् नौ आवयोः शिष्याचार्ययोः सहेत्र अस्तु । नानिमित्तं च यद् ब्रह्मवर्चसं तेजः', नच सहैव अम्नु - इति शिष्यवचनम्, आशीः । भियस्य हि अनार्थत्वात् प्रार्थना उपपद्यते, नाऽऽचार्यस्य । कृतार्थवान् । कृतार्थो हि आचार्यों नाम भवति ।। संहितोपामनाप्रकाराः अथ अनन्तरम् अध्ययनलक्षणविधानस्य' । (अन:) यतोऽत्यर्थ अन्धभाविना बुद्धिने शक्यते महमा अर्थज्ञानविषये अबतारयितुम्' इत्यतः । महिनायाः उपनिषदं संहिताविषयं दर्शनम्' - 1. 'मुत्रोश', 'मुबर्गण' इनि वैधापि पाठोऽस्ति । कतरो युक्ततर इत्यत्र वैदिका एव शरणम् । माये यात्रा किमपि नोकम् ॥ 2. संहिताविषयमुपासनम् । 3. अत्रादिशब्देनोपामनामनाराज्यापि ग्रहीतव्यानीति भानि । बार्तिकऽपि महिनानिनिमिनम् (ले. दा. ३-५५) इत्येव दृश्यते । 4. 'प्राप्यते इति बा। उत्तरत्र (३-६) तथा भावे 6. पूर्ववृत्तामा' इत्याधिक वा: अध्ययनलक्षणं ग्रन्थपाउनुसतम्या: प्रकारविशेषः । मद्विधानं पूर्ववृत्तम् । तदनन्तर मिदं विधीयत इत्यर्थः ॥ 7. शब्दप्रचणचित्तानामर्मज्ञाने नदपेशया सूक्मे बुद्धिप्रवेवाः सहमा न भवतीत्यर्थः । एनेना, अपशब्दला शीक्षाव्याख्यानानन्तर्यमईः, अनःशब्दम्य संहितोपासनापारम्ने हेतुभूनः मुखेन बुद्धिप्रशोऽर्थ इन्शुर्ण भवति ।। 8.

·तैत्तिरीयोपनिषत् समान्या इत्येतत् । ग्रन्थसंनिकृष्टामेव' व्याख्यास्यामः । पञ्चपु अधिकग्णेषु आश्रयेषु । ज्ञानविषयेषु इत्यर्थः । कानि तानीति ? आह । अघिलोकम् लोकेष्वधि यद्दर्शनम् तत् अधिलोकम् । तथा अधिज्योतिषम् , अघि- विद्यम् , अधिप्रजम् , अध्यात्मम् इति । ता एताः पञ्चविषयाः उपनिषदः लोकादिमहावस्तुविषयत्वात् संहिताविषयत्वाच, महत्यश्च ताः संहिताश्च महामंहिता' इति आचाते कथयन्ति वेदविदः ।। । उपासनाक्रमः 3 १७. अथ तासां यथोपन्यतानाम् अपिलो दर्शनम् उच्यते । दर्शनक्रमविवक्षार्थोऽथशब्दः सर्वत्र पृथिवी पूर्वरूपम्। पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम्। संहितायाः पूर्वे वर्षे पृथिवीष्टिः कर्तव्या इस्युक्तं भवति । तथा उत्तररूपम् । आकाशः अन्तरिक्षलोकः सन्धिः, मध्य पूर्वोतररूपयोः । सन्दीयेते अस्मिन् पूर्वोत्तररूपे इति । बायुः सन्धानम् । सन्धीयने अनेन 2. ढोकामधिकृत्य लोकाष्टया, अदुपासनम् ॥ 3. महावस्तुण्या करणीयाः संहिताविषयोपासना इति महासंहिता इत्युच्यन्त इत्यर्थः । +. उपभ्यस्तानाम् इत्यानन्तरं मध्ये' इत्यधिकं वा॥ 5. माथिलोकदर्शनं तावत् कर्तव्यम् । तदनन्तरम् अधिज्यौतिषम् इन्येवं ऋमेग उपासनानि कर्तध्यानीति विवक्षार्थः । 6. वद्यया इयोजत्वा इत्यत्र 'इथे वा उजे त्वा' इति संहितायाः पूर्व स्थिते. पूर्वे वर्षे बाकार पृथिवीष्टिः कर्तव्या । 7. उत्तरे वर्ग ऊकाररूपे झुलोकदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । शालिग्रामे इव विष्णुष्टिः । एवंविधानि प्रतीकोपासनानीति व्यपदिश्यन्ते। सू. मा-४-१-१. 8. खाऊ इत्येतयोर्मध्यम् भाकालत्वेन चिन्तयेत् ।।

·* इनि मन्धानमः । इति अभिक दर्शनम उक्तम् । अथाविम्यौतिषम् इन्चादि मानन् । उनीमा इति उन्का उपप्रवश्यन्ते ।। मंहितोपासनाफलम् । यः ऋधि मत्रम् ' पनाः महासंहिताः व्याख्यानाः द उयास्ते । 'वेद' इति उपासन' स्यात् । विज्ञानाधिकारात्” । इनि प्राचीनत्रोन्योपान्य ११-६, इति च बचनात् । उपासनं च यथागावं तुल्यप्रत्ययसन्तनिः', अमडीगा च अतन्प्रत्ययः', माखोनालम्बनविषया । प्रसिद्धश्योपासनशब्दार्थों लोके 'गुरुम् 1. ओंकारेण दि मन्धीयते इनि मन्धानभन्दवाच्यःमः। मायणभाये तु इथे त्या' इत्यत्र एकारः पृथ्वी- सकारों लोक: तयोर्मध्य भाका तस्मिन दश संहितानिमितो द्विविनामाशिलान्यासको वायुरिल्युपदिष्टम् ।। 2. बोकमागणव व्यायाम् ।। 3. “इलामा महामहिताः" इति वाक्येन यथोपवर्णिताः पद्धोपनिषदः परामुश्यन्ते । विप्युपसंहारार्थम् • उत्तरवाक्यान महासंकीर्तनार्थ चेति गोषः । 4. यथाविहितप्रकारेण । 5. नतु बस्तुतन्त्रं ज्ञानम् । 6. उपासनप्रकरणवादस्योन्यर्थः । अस्यां हि पल्ल्यास् उपासनमेव ध्यानादानिधानं प्रययते न तु ज्ञानम् विपात्यो वेदान्तेवमतिरकेण प्रयोगो छपते । मू. भा. ४-१-१६.भा.:--- (वेदोपासनशब्दयोरेकार्थता) मकवाळ प्रकरणात, किन्तु उपारख' इति कण्डरवेणोकत्याच बेदनमजोफामानमेव । 8. समानप्रत्ययप्रवाहीकरणम् ॥ 9. विजातीयत्ययेरमिश्रिवा । सबथा-साधिलोकसंहितोपासने प्रस्तुते उपासानान्तर लौकिकविषयमात्याय या नाम्यन्तरीकुयात् । एवमेवोपासनान्तरेऽपि बोध्यम् । 10. सर्वत्र हिसाबविहितम्बोपाय नामो विद्यमानमापि। छी-मा- २-२-१; अविद्यमान स्वयमेव चिन्तयन चत विपरीतप्रत्ययत्वात् ततोऽनर्थ- प्राक्षिरेक स्यात् । छु- भा. १-३-१अष्टव्यमुपासनाशब्दनिर्वचनं प्र. भा-५-१ छा. भा. मच.पी.भा. १२-३. 3 ·तैत्तिरीयोपनियन् समान्या । उपास्ते', 'गजानम् उपास्ते' इति । यो हि गुबादीन् ' सन्तनम् उपचरति स उपास्ते इत्युच्यते । स च फलम् आगोनि उपासनस्य । अतोऽत्रापि य एवं वेह' सन्धीयते प्रजादिभिः स्वगान्तः । प्रजादि फलान्यानोनि* इत्यर्थः ॥ ३॥ बावधाजपहाममन्त्राः श्छन्दमामृषभो विश्वरूपः । छन्दोम्योड- ध्यमृतासंबभूव । स मैन्द्रो मेधया स्मृणोतु। अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं में विचर्षणम् । जिहा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोमि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय ॥ आवहन्ती वितन्वाना । कुर्वाणा चीर- मात्मनः । वासासि मम गावश्च । अन्न- पाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । अन्न यद्यपि द्वे एवं उदाहरण, तथापीडास्थलेषु ध्यानोपासनशब्दो मुवमर्थकाचेच प्रयुज्येने इत्युपलक्षणार्थमुदाहरणमिति बहुवचनेन छोतपनि । अष्टव्ये वृ. १-५-३. के. सू. ४-१-१ भाष्ये । *2. एवं सततच्याथी इत्यर्थः। 3. निरन्तरमुपास्त 'प्रजादिकले प्रामोनि, इनि वा मन्त्र प्रजादीनि दृष्टफलानि, स्वर्गों- ·लोमयां पशुभिः सह स्वाहा । आ मा यन्तु मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रमायन्तु ब्रह्मचारिणःखाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणःम्वाहा। यशोजनेऽमानि स्वाहा। श्रेयान वस्यमोऽमानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा ।ममा भग प्रविश स्वाहा। तस्मिन् महसूशाखे। नि भगाहं त्वयि मृजे वाहा । यथापः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धात- रायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽमि प्रमा भाहि प्रमा पद्यस्व उनरग्रन्थसंबन्धः १९. 'यश्छन्दसाम् इति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्रामि- साधनं जगहोमी उच्यते । म मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु', 'ततो मे श्रियमावह' इति च लिङ्गदर्शनात् ॥ मेधाप्रार्थना. २०. यः छन्दसां बेदानाम् ऋषम इव ऋषभः । प्राधान्यात् । विश्वरूपः सर्वरूपः । सर्ववान्यासः । तद्यथा शङ्खना (छां.२-२३-३) 1. उपलक्षणमेतत् , भारोग्यादिकामस्येत्यापि द्रष्टव्यम् । साधनाया मप्यत्र दर्शनात् । अथवा तत्रा मेधार्थस्यादेवमुच्यते। ।

·। तैत्तिरीयोपनियन् ममाच्या [2-3 इत्यादिश्रुन्यन्तरात्' । अत एव ऋषमत्वम् ओंकारस्य । ओंकारो हि अत्र उपास्यः इति ऋषभादिशब्दः स्तुतिन्वीच्यैव ओंकारस्व । छन्दोभ्यः वेदेभ्यः । (अमृतान्) वेदा हि अमृतम् । तस्मात् अमृतान् अधि संबभूव । लोकर देव वेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिवृक्षोः प्रजापतेस्तपन्यत ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभान् इत्यर्थः । न हि नित्यस्य ओंकारस्य अञ्जसैव उत्पत्तिः अबकल्पते । स एवंभूत ओंकारः इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरः' मा मां. मेधया प्रजया शृणोतु प्राणयनु बलथतु वा" 1. मनपूर्णमेव तिवाक्यमुनाह वा यया शमा पर्णकालिन सर्वाणि पनि तवयवज्ञानानि मालानि, 'अबोकारेण सर्वा वा व्यासा। ओंकार- व्यतिरिकशाबदामियविकाराणामामृतस्यादोंकारस्यैव सर्ववाचकत्वेन पर्यवसानात - 2. उपास्योग विहितस्य मनवाने हि सदुधाममायाँ प्रवर्लेवन अधिकारिणः । 3. दई पदं न दृश्यने मुद्रिनपुस्तकेषु ; अपेक्षितं नु । *. देवपद मा मुद्रितायुस्तकेषु स्थिनमप्यधिक भानि । लोकमारन्थेन अपीविद्या भारत्वेन भूरादिव्याहतपः, नस्मारत्वेन चौकारः प्रत्यमादिति हि छान्दोग्ये (२-२३-२) उन्कम् । 5. बेस्यामनवान, सुमारस्योगाम्यापि तयावमिति भावः । 6. मुण्यवत्र । 7. ओंकारस्य परमेश्वरवाचकावेन तेन निन्यसंबद्धत्वान् नस्य मुख्यवृच्यै बोल्पनिर्मोपपद्यने । सम्मात् 'संबभूव' इति प्रजापतेरेचं प्रत्वमान् इति व्याख्यात- मियभिप्रायः॥ 8. एतवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति सम्म तन्' (का. १-२-१६) इति शुल्थन्तरात् ॥ 9. परमेश्वरप्रतीकस्वात् तदभेदेन 'इन्द्रः' इत्युच्यते इति भावः । 10. प्रीतिपालनयोरित्यस्माद्धातोरेवमर्थता हि भवगम्यते । पालयतु बा इत्येव मूळे भाष्यकालिखितम परिवर्तितं स्वादिति उजेतुं न शक्यते । पा राणोनि' बलयति (1-3), स्पृणुते प्रीणयति बलयति वा (२-१)- इति सर्वत्र बस्टयनीत्येव दर्शनात् । पालनमेवाश्रित्य बलयनीति लिखितं वा इत्येतत्तु वैवाकरणरेव निधारणीयम् ॥ क ·अपना । प्रनाब' हि प्रायने । अमृतम्य 'अमुन्न्नुभूतम्य अप्रज्ञानस्य महाधिकागत' हे देव, भागणः भारयिना भूयास भयेषम् ।। कार्यकरणयोग्यताप्रार्थनम् २१. किच, शरीर में मम विचर्षणं विचक्षणम् योग्यम् इन्येनन् । 'भूयान' इति प्रथमपुरुषविपरिणाम: जिला में मम मधुमत्तमा मधुमनी । अनिशयेन मधुरभाषिणी इत्यर्थः । कर्णाम्यां श्रोत्राभ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवं (!। श्रोता भूयामम् इन्यर्थः । आत्मज्ञान्योन्यः कार्यकरणमंघातो' ऽस्तु इति वाक्यार्थः । मेधा च नदायमेव हि प्रायते ॥ ज्ञानार्थ प्रार्थना अवाण: परमाम्मनः कोदाः असि। अमेरिव । उपलब्यधि- धानन्यान् । ये हि ब्रह्मणः प्रतीकम् । स्वयि ब्रह्म उपलभ्यते। मेधया लौकिकप्रजया पिहितः आच्छादिनः । स वं सामान्यप्र. रविदित- । 1. म केवळ धावणाममेधावकम् । 2. कार्यभूनमवलम्वन् । तवाचकेन शब्देन कारणभूनं ज्ञानं लक्ष्याने इम्पमित्रायः॥ 'भूयासम्” इस्यस्थोत्तमपुरुषम्य 'भारीरम्' इत्यनेनान्वयार्थ प्रथमपोन विरिणामः कर्तव्य इति भावः ॥ •कार्यकारण' इनि मा 6. जिह्याकार्षग्रहणमुपलक्षण करणान्तराणामिति भावः । 7. “म मेधावमेव । विशेष कामसिद्धार्थमनुष्यान कान्यकर्मणां कर्मकाण्डे एव विहितत्वात ज्ञानकाडेनिशानार्थमेव मेधादिप्रार्थना क्रियत इत्यावगम्यते। 8. एषणानयोस्थितास्त्वत्येव परमात्मानं पश्यन्तीत्यर्थः परमात्मनोऽमि- धानत्वात् नीकल्यायोनि वार्तिक (1-०५)। भाष्यमते तु प्रतीकात्वेनैव ग्राहा ओंकार इति विवविवामिनि समनन्तरोत्सवाक्याम्यते। 9. लौकिकरहा बायविषयामिनिमेशः । सशानाप्रसादस्तत्वप्राप्ति- साधनात्वेन न हातः अत एव त्वां नोपासते ते इत्यर्थः।

·तैत्तिरीयोपनिषत् सभाच्या । wn तत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकम् आत्मज्ञानादिकं मे गोपाय रक्ष । तम्प्राप्त्यविस्मरणादिकं कुरु इत्यर्थः । अपार्थी एते मन्त्रा मेधाकामस्य ।। श्रीकामस्य होमार्थमन्त्राः- २३. होमार्थास्तु अधुना श्रीकामस्य मन्त्रा" उच्यन्ते । आवहन्ती आनयन्ती । वितन्वाना विस्तारबन्ती । तनोतेस्तत्कर्मत्वात् । कुर्वाणा निवर्तयन्ती आचार अचिरं क्षिप्रमेव । बन्दसो दीर्घः । चिरं बा' कुर्वाणा । आत्मनः मम । किमिति ! आह । बासामि वस्त्राणि मम् गावश्च । गाश्च इति यावत् । अन्नपाने च सर्वदा । एवमादीनि कुर्वाण श्रीर्वा तां ततः मेवानिर्वर्तनात् परम् आवह मानय । अमेधसो हि श्री भनथायैव इति । किंविशिष्टाम् ?' लोमशाम् बजाव्यादियुक्ताम् अन्यैश्च पशुभिः सह युक्ताम् । आवह इति अधिकारात् ओंकार एन अमिमंबध्यते" स्वाहा : स्वाहाका होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः ।। । HeteroplanetHeamsugniser 2 1. जामोपायोत्रादि डेन ग्राहः । • आत्मज्ञानादिकं विज्ञानम् वा॥ मात्मविज्ञानम् इनाबाईव नु अनिपाठः । बन रागढवादिभ्यो रक्षिनेन श्रुते व्यासायुज्यमेव प्राप्नुयाम् इत्यभिप्रायः ॥ 2. आदिशाच्दन सिषु विनियोगा गृह्यते । 3. 'श्रीकामन्य होमार्थास्तु अधुना उच्चन्त मन्त्राः' इति वा ॥ 4. बिस्तारार्थकल्वात्। 5. 'कुर्वाणा चीरम्' इनि च्छेदे इद व्याख्यानम् । चिरकार , 6. गाव' इति प्रथमायाः द्वितीवास्येन विपरिणामः कर्तव्य इति भावः 7. इति हेतोः शाज्ञाननिर्वननादनन्तरमेव नियमावहेति प्रायंत इत्यर्थ: 8. किंविशिष्ट च श्रियम्', किंविशिष्ट च' इति च पाठान्तरे पशुभिः संयुकाम् । इति आ} अत्र गृहीतस्तु वा॥ देवे मानुषेणैव चिन्तेनाऽऽमुत्रिहिकम् । कर्म कमळं यस्मात् प्रायते तेना वयम् (१-८१) इति बार्तिकम् । तत्र देवं वित्तं मेघा, मानुषं तु पवादियुक्ता श्री.॥ 10. ओंकार एव हि उपास्यास्वेन प्रकृतः । अतः स एव नियमावह इ।

·शिष्यागमनाद्यर्थ मन्त्राः २५. भामापनिन्वनि प्रायन्तु माम इति व्यवहिनेन संबन्धः । अप्रचारको विमान्नु मान्नु । दमायन्तु गमायन्तु इत्यादि । यमो यादी जने जनसमूहे' अस्यानि भवानि । श्रेयान् प्रदशम्यतन बम्पसः वावमः' बमुनगन् बसुमत्तापदा। अनि इन्यन्वयः ॥ ओंकारामिनपरमेश्वरमायुज्यत्रार्थना २५. विच, अनमः छोरा भून स्वा बां हे भग भगवन बजावन', प्रविधानि । प्रविश्य व अनन्यम्बद्वात्मैव भवानि इत्यर्थः । । 5. 1. कोष्टकम्य: आमायग्विति' दुर्मि क्वाचिकः पाठो गृहीतः वा। 2. अत्र बिमावन्तु' एम्पादयो मन्त्राः शाबान्नरगतत्वाभिप्रायेण केचिायु नामावाने इति मायणः । वानिक नु आमा बन्नु प्र मा बन्नु इत्येतो ज्यामधानी रक्यने । मभूख काटिभश्चैत्र मामेवायन्नु सबराः' इति लोकाः को मन्त्रो व्याग यान इन तु दुनिरिणम् ॥ भाव्यस्येन 'इत्यादि' इत्यनेन किमनियतामिनि नावगम्यते । दमायन्तु शमायन्नु इनि बाक्यद्वयं नैव व्याख्यान- मिन्यनो मायकार: स्वानं या न बेनि विचारमीयमेलानिमशद्धिा 3. योजने याशिवाजनेषु इति छा॥ +. बहुब्रह्मचार्यागमनप्रयोजनामिदं वद्यशमादि । यमग इनोई वमीयसः इन्यस्य छान्पूर्स रूपम् । ईकारलोपश्चान्दसः॥ 6. बमुनरान् अनिशयन बसोः बसनशीलस्येत्यर्थः । वामगृहादिमत इनि यावन् । अथवा बमुरिनि बसुमान उच्यते । बमीयसः अनिशवेन बमुमतोऽपि मकाशात मह श्रेयान भवानीति प्रार्थना । विमुखत्तराद्वा' इत्यनन्तरम् 'अनेकार्थस्या- डावून! तुल्याजानीयाजों विशेषचान धनयरबजानीय पुरुषाद्विशेषवान् अम्मानि' इत्याधिक क्वचिन्, वा पाठे तु धनवजानीयेत्यादि अमान इत्यन्तम् अधिकम् । तदनपेक्षितमिति माति 7. ' इत्यर्थः' इति वा 8. 9. यद्यपि बोकारख प्रतीकस्य उपासनाकाले उपासकाममायो न सैभवानि (ए. मा.-1-5). तथाप्युगमनापालारूपेण ओंकारामिनापरमेश्वरस्यात्म- मानोऽस्तु इनि प्रार्थना न विरुष्यने ·तैत्तिरीयोपनियत् सभाध्या - स त्वमपि मा मां भग भगवन् पूजावन्', प्रविश । आयोः एकत्व- मेवास्तु । तस्मिन् त्वबि सहस्रशारखे बहुभेदे निमजे शोधयामि अहं पापकृत्याम्॥ बहुशिष्यागमनप्रार्थनोपसंहारः यथा लोक आपः प्रवना प्रवणवता निनवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा च मासा अहर्जरम् । संवत्सरोऽहर्जरः । अहोमिः परिवर्तमानो लोकान् जरयति', बहानि वा अलिन् जीयन्ति अन्तर्भवन्तीति अहर्जरः च यथा मासा यन्ति', एवं मां ब्रह्मचारिणः हे धातः सर्वत्य विधाता, माम् आयन्तु आगच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिवेशः अमापनयन स्थानम् । आसनगृहम्' इत्यर्थः । एवं वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशः । स्वच्छीलिमा सर्वपापनुःखापनयनस्तानमसि । अतो मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाराय आगमानन् । प्रमा पद्यस्व प्रपद्यस्य च माम् । रसविद्धमिव लोहं वन्मय त्वदात्मानं कुरु'" इत्यर्थः । । 1. नास्त्येतत् बा. 2. 'मुकात्मत्वमेव' वा॥ 3. ओंकारस्यैकस्यैव बेदाण्याभेदेन बहुभेदवावम् , अथवा परमेश्वरस्यैव बहुमूनिमेडन याभेदत्वम् । बहुशाखाभेदे हे भगवन्' इति वा पाठे तु द्वितीयोऽयों न संगाते +. सर्वदुरितमयोऽस्तु त्वदात्मताप्राप्तिकलक इत्यर्थः । 5. त्वराशे निदर्शनामिदम् ॥ 6. जरयतीति' वा. 7. मनुक्रमेण सातत्वेन च यथा संवत्सरमेस्य तत्रान्तर्भवन्तीत्यर्थः। 8. कर्मफलस्येति शेषः। 9. 'भासवं गृहम्' इति वा। प्रतिप्राणिप्रवेशादा प्रतिवेशोसि- कीयसे। (७-११) इत्यर्थान्तरमपि वार्तिके दृश्यते । 10. बदुपासकानाम् । 'प्रमा पवस्व' इत्येतत् त्रुटितम् आ पाठे ; गृहीतं तु कारा पा । 12. वाल्साक्षात्कारम् अनुगृहीवेति यावत् ॥

·व्यायामझापामना Site अत्र श्रीरामापि ज्ञानार्थ एवं २३. श्रीकामोऽस्मिन विद्याप्रकरणे अभिवीयमानो बनार्थः । भन्ने च काश्रम' । कर्म च उपातदुरितक्षयार्थम् । तल्झये हि विद्या प्रकासने । नया चम्मृतिः माननुत्पद्यते घुमां भयात् पापम्य कर्ममः । यथादर्शनले प्रम्य पश्यत्यान्मानमात्मनि !' (मो. घ. २०४-८) इति ॥ Maint पाहत्यात्मश्रमापासना भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्रह्म। म आत्मा। अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अमिः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । 1. गृहस्वानामपि मुमुक्षूणां ज्ञानमात्रेऽधिकारः इत्येत्तवाकृतप्रणवोपासन- वास्थगतलीकामादिलिजाइम्यते ।। 2. शिवाय' आ 3, 'यथादर्शतडाख्ये' इत्यतो वरीयानयं पाठः । यथा आदर्शतले निघर्षणादिना स्वच्छनां गमिते मात्मानं प्रतिबिम्बितं पश्याति, एवम् भास्मन्यन्त:- करणेऽपि दुरितक्षयान् शुदि गते स्वात्मानं पश्यतीत्यवः । 'पशयात्मानम् ' इनि आu; पाठे मुद्रितमहामारते च पश्यल्यात्मानम् इत्येवास्ति । 4 ·तैत्तिरीयोपनियत् समाप्या Lond चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती षि मही- यन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । मुवरिति यषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः। भुव इत्यपानः । सुवारिति व्यानः। मह इत्यन्नम् । अनेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्र- चतुर्धा । चतषश्रतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥५॥ अनुवाकसंबन्धः २८. महिनाविषयम् उपासनम् उत्तम् । तदनु मेधाकामम्य श्रीकामस्य च मन्त्रा अनुक्रान्ताः । न च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव । अनन्तरं त्र्याङ्त्यात्मनो ब्रमशः, अन्तरुपासनम् स्वागज्यफलं प्रस्तूयते ॥ २९. भूः, भुवः, सुवः - इति । इतीन्युक्तोपप्रदर्शनार्थः' । 'एतान्नित्रः' इति प्रदर्शितानां पगमार्थः । परामृष्टाः स्मार्यन्ते वै' इत्यनेन । तिन एताः प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत् । तासाम् इयं 1. 'भूर्भुवःसुबरिस्युकोषप्रदर्शनार्थः' इति (आपाठस्तु न समीचीनः । अत्र गृहीतस्तु वा पाठो यथापरिशोधितः । इतिरुकोपप्रदर्शनार्थः' इत्यपि पाठः मुकल्पना 2. 'मर्यन्ने' इति (वा) पाठो न लिष्टः। 3. वेत्यनेन' इनि आ. पाठोऽशुद्धः ॥ 4. वै इति प्रसिद्वार्थकेन सायन्ते, अनूद्ध चतुर्थव्याहृतिनिर्देशार्थम् इत्यर्थः।। 5. 'इति यावत्' इति (वा.) पाठोऽनपेक्षितः ॥ ma ·इन्सुश्री ज्वाइतिः हः' इति । नाम पना मनुश्री महाचमलन्य अपन्य समाचमन्यः प्रवन ने । उ, ए, स्म' इत्येतेषां वृत्तानुकथनार्थवान् कदिनबान दी इत्यर्थः । माहाचमस्यग्रहणम् आषानुम्मरणार्थम् । सम्यनम्मम्ममपि उपासनानमिति गम्यते । इहोपदेशात् ॥ महइदिव्याहतेः प्राधान्यम् - ३०. येयं माहाचमम्बन दृष्टा व्याहृतिमह इति, तद् ब्रह्म । हि ब्रह्म । महश्च व्याहतिः । किं पुनम्तन् । स आत्मा । आमोतेव्यतिकर्मणः आत्मा । इतगश्च व्याइनयो लोकाः, देवाः, वेदाः, प्राणाश्च मह इत्यनेन च्यात्यात्मना आदित्यचन्द्रबहानभूतेन व्याप्यन्ते यतः । अनः अगानि अवयवाः अन्या देवनाः । देवताग्रहणम् उपलक्षणार्थ लोकादीनाम्' । महः इत्येतस्य व्याहृन्यात्मनो देवलोकादयः' सर्वे अवयवभूनाः । यत'" आह आदित्यादिभिः लोकादयो महीयन्त इति । , माहाचमन्यः' इत्यत्र सद्धिलाय अपत्यामिनि । 2. प्रवदयाने माह इनि दर्शयक इत्यमित्रायः॥ 3. ऋषिम्मरण मा 4. ऋषिस्मृनिमिश्रितमेवोपासनं कर्नध्यमित्यर्थः । माहाचमय इत्युप- देशफलमिदम् । अनीनानान्तरानुवाके प्रोकाना मन्त्राणी नु ब्रामणोल्पावाल , तत्र ऋष्याबुपदेशाभावात् , यथोपदेशमेव विनियोगः । 5. ब्रह्मशब्दस्य वृद्धयर्थक वृद्रियातोल्पनत्वान्महत्ववक्तृत्वम् व्याहृते- मह इत्यमिधानादेव च महत्वम् । एतस्मामान्येन महब्रह्मेति ध्यायेत् ॥ 6. आप्ल व्यासौ इनि धातोयुत्पसवादात्मशब्दख, व्यापकत्वादात्मा मह इत्यर्थः॥ 7. लोकदेववेदप्राणानामित्यर्थः ।। 8. 9. 'देवा लोकादयश्च' (वा.) इत्यतो वरमयमेव गृहीतः पाठः ॥ 10. यतः मतभाह'वा .

·तैत्तिरीयोपनिषत् ममाच्या आत्मना हि अङ्गानि महीयन्ते । महनं वृद्धिः, उपचयः । महीयन्ते, वर्धन्ते इत्यर्थः ॥ चतसृणां व्याहृतीनां प्रत्येकं चतुष्प्रकारत्वम् ३१. अयं लोकः, अग्निः, ऋग्वेदः, प्राणः - इति प्रथमा व्याहृतिः 'भूः' इति । एवम् उत्तरोत्तरा एकैका चतुर्धा भवति । मह इति ब्रह्म । ब्रह्म इत्योहारः। शब्दाधिकारे अन्यस्स असंभवान् । उक्तार्थम् अन्यत् ॥ 'ता वा एनाचनमश्चतु ' इति । ता वा एताः भूः, भुवः, सुबः, महः - इति चतालः एकैकशाः चतुर्धा चतुष्प्रकाराः । धाशब्द: प्रकारवचनः । चततश्चातुनः सत्यः चतुर्षा भवन्ति इत्यर्थः । तासां यथाकळमाना पुनरुपदेशः तथैवोपासनानियमाः ।। . इनराश न्याहतपः पाडायवयवत्वेन कम्प्यम्ले । प्रथमा व्याइनिः पादौ दिनीया बाहू- नूनीया शिर इत्यर्थः' इति टीकारत् । अन्न गमकं न पश्यामः । वृहदारण्यके तु व्यत्यस्तकमेणैवामान्यनुकान्नानि । बु. ५-५-३. 2. भारमना हि सर्वव्यापकेन सदानि वर्धन्ते । 3. 'भूः' इत्यस्यानन्तरं 'अन्तरिक्ष, बायु:- सामानिः अपान: - इति द्वितीया बाइति भुवः । अमौ लोकः, आदित्यः बबि न्यान: - इति तृतीया व्याहृतिः सुधः । आदित्यः चन्द्रमा: ब्रह्म- महम् - इनि चतुर्थी ब्याहृति: महः। इत्येवम् एकैकाश्चनुर्वा भवन्ति' इति बा॥; पुतत्तु गृहीनपाउमनुमृत्य केनचिदनु- कान्त मिल्यवामीयते । 'तथैवान्या यथाक्रमम्' (:-१.२) इति वार्तिकदर्शनात् ॥ +. अभिधेयस्य ब्रह्मण असंभवात् ॥ 5. अन्वन् उन्नावंम् । 'मादित्यामिर्लोकादयो महीयन्ते' इत्यादिनेति शेषः॥ 6. एकैका व्याहृतिश्चनुर्धा भवतीति व्याइतिचतुष्टयात्मकस्य ब्रह्मणः घोडशविधवम् इत्यर्थः। 7. उच्चप्रकारेण घोडशव उपास्याः इति नियमविधिरयम् इति 'चतवश्वतस्वश्चतुर्धा' इति पुनरुपदेशाद् गम्यते । अन्यथा चतुर्धा कल्पनम् उपासनास्तुत्यर्थम् इति मन्येतेति भावः । अत्राऽऽदित्यचन्द्रादिभूतेन मुहोव्याह- त्यामना दिवरमहनं तु ब्राह्मणप्रसिद्धया विज्ञेयम् इति 'वाय' इत्यनेन द्योत्यते।

·মেম্বালা व्याहत्युपासनं वक्ष्यमाणविदोषणमाइतमकमत्र ना योकमाइतीः' यो वेद, स वेद विजानाति । किम् ?' अम। ननु नाम सामा' इति जाने वाग न बनव्यम् अविज्ञातवन 'म बेद ' इति । न । तद्विशेषविवक्षुबाददोषः । सन्यम् , विज्ञानं चतुर्थ याहत्यामा ब्रह्म इति । न तु नविशेषः, हृदया- नरूपलम्बन्ध मनोनयन्बादिश्च 'शान्तिममृद्धम्' इन्येवमन्नो विशेषण- विशेषरूयो' धर्मगो विज्ञापन इति नद्विवक्षु दि ग्राम्यम् अविज्ञानमित्र बम मत्वा 'म वेद ब्रम' इत्याह । अनो न दोषः । यो हि वक्ष्यमागेन धर्मपंगेन विशिष्टं ब्रह्म वेद, म वेद ब्रम इत्यभिप्रायः ।। अतो वश्यनाशानुवाकेन एकवाक्यता अस्य । उभयोहि अनु- बाक्योः एकम् उपासनम् । लिङ्गाच्च । 'भूरित्यनौ प्रतितिष्ठति' इत्यादिकं लिङ्गम् उपासनेकवे' । विधायकाभावाच । न हि 'वेद, उपासितव्यः' इति' विधायकः कश्चित् शब्दोऽम्ति त्र्यान्यनुवाके' । 'ता यो वेद' 'यथाका' वा 2. किंमत' इति व पाले सन्' इत्यधिकम् ।। 3. 'विशेषणविशेय'इनि बा. पाठोन युक्तः । +. न तूपासनदयविधानमत्र शनिब्धम् । 'म एपोन्ताईये आकार:' इत्याद्यनुवाके यद्गुणकं ब्रह्म निर्दिश्यने तदेवेहोषामवम् न तु केवलब्याहति- चतुष्टयरूपमिति बोधनार्थ “म वेद' इनि कथगामिल्टमित्रायः ।। 5. वक्ष्यमाणानुबाके एतदुच्यते । न तु तत्र 'भूरिनि वा अग्निः' इति यथात्र । यथोपासनं च फलम् इति न्यायम् । तदेवलिजमुभयोरनुवाकयो- रेकमेवोपासनं विधीयत इत्यत्र। 6. * उपासीत वा इति' इनि (वा.) पाठे उपासीत इति वा इति ऋम- मेदोऽमेश्यते ॥ 7. उत्तरानुवाके तु ' इति प्राचीनयोग्योपास्व' इति विधिरस्ति ।

·तैत्तिरीयोपनिषत् सभाध्या इति च वक्ष्यमाणार्थत्वात् नोपासनाभेदकः । वक्ष्यमाणार्थत्वं च 'तद्विशेषत्रिवक्षुत्वान्' इत्यादिना उक्तम् ॥ अङ्गोपासनाफलम् - ३३. सर्वे देवा अम्मै एवंविदुषे अजमता आवहन्ति आनयन्ति बहिन्वाराज्यप्राप्ती सत्याम् इत्यर्थः ॥ ५॥ ६. महोब्रह्मोपासने स्थानादि स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः। तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः। यत्रासो केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यमा प्रति- तिष्ठति । भुव इति वायौ । मुवरित्यादित्ये। मह इति ब्रह्मणि । आमोति स्वाराज्यम् । आमोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षु- 1 शब्दत्वर्थे । ' इति नु' इत्येव वा । 'ता यो वेद स वेद ब्रह्म' इति न विधिः, किन्तु वक्ष्यमाणगुणकन परामर्शकः। न चानान्यो विधायकः शब्दोऽस्ति । 3. भामोनि स्वाराज्यम्' इत्युचरत्र पठिष्यते । अहमसि मह इति व्याहत्यात्मकं ब्रह्म, मदानानि देवाइयः - इति यो वेद तस्यैतत्फलमित्यर्थः । अत्र • लोकदेवादयः' इति बार्तिकेऽस्ति । सर्वाण्यङ्गाम्यस्य मनुकूलानि भवन्तीत्येतदर्थक ·पापामने ग्यादि पतिः। श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति। आकाशशरीरं ब्रह्म । मसात्म- प्राणारामं मनआनन्दम् । शान्तिममृद्ध- ममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपामस्व ॥६॥ । अनुवाकमबन्धः ३४. भूभुवःसुवःस्वऋया माह इत्येतस्य' व्याहृन्यात्मनो ब्रह्मणः अङ्गानि अन्या देवता इन्युनन्न । यस्य ता अङ्गभूताः, नस्यैतम्य अगः माशान् उपलभ्यर्थम्', उपामनाय च हृदयाकागः स्थानमुच्यते शालग्राम इव विष्णोः । तन्मिन् हि नद्रा, उपास्यमानं मनोमयत्वादिधर्म- विशिष्ट मामात् उपलबने पानाविध आमलकम् । मार्गश्च सर्वात्मभाव- प्रतिपचये बक्तव्यः इत्यनुवाकः आरभ्यने ।। व्याहत्यान्मकाण उपलब्धियानं विशेषणानि च ३५. 'मः' इति व्युत्क्रम्य 'अयं पुरुषः' इत्यनेन संबध्यते । य एषः अन्नदये हृदयस्यान्नः । हृदयम् इति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनः, अनेकनाडीमुधिरः, ऊर्ध्वनाल: अधोमुखः, विशस्यमाने पशौ amavasa 1. एतदनन्तरं 'हिरण्यगर्भय' इत्याधिक बा। 2. देवलोकाइब इत्यर्थः । 3. साक्षात्करणार्थ इत्यर्थः । अबमयमेवेति नद्रावामान्य हि उपासना- फलम् । सू. भा.३-३-५९. 4. उपासनास्थानबत् उपास्यविशेषणच मार्गक वसाव्यः यस्मात् तदनु- शीलनेन तेनैव मार्गेण प्रनिष्ठते, उपास्यदेवताप्राप्तये । स भा. १-२-१७. 5. सर्वात्मभावोत्र मनोमयन्यादिगुमकब्रह्मभावः । तस्याः प्रनिपत्तिः प्राप्तिः । अयं च भावो हिरण्यगर्भमाधयमित व्याख्यानथ्यम् । पश्यन्त्तरत्र आमोति मनसस्पतिम्' इत्यस्ख टिप्पणम् ॥

·तत्तिरीयोपनिषत् समाया [-६ प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तः, य एषः प्रसिद्ध एव करकाकाशवत्', तस्मिन् सोऽयं पुरुषः । पुरि शयनान् । पूर्णा वा भूरादयो लोकाः येन', इति पुरुषः । मनोमयः । मनः विज्ञानम् । मनुतेज्ञानकर्मणः । तन्मयः तन्प्रायः । तदुपलभ्यत्वात् । मनुते अनेन इति वा मनः, अन्तःकरणम् । तदभिमानी तन्मयः' । तल्लिनो वा* | अमृतः अमरण- धमा । हिरण्मयो ज्योतिर्मयः ॥ उपासकस ब्रह्मप्रामये नाडीमार्गः ३६. तस्यैवलक्षणस्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मनस्या ईशस्वरूपप्रतिपत्तये मार्गः अभिधीयते । हृदयात् 1. सर्वगतस्यापि हृदयाला मयत्ववचन बहुपहितत्वाभिप्रायेण कमण्डल्यव- - इत्यभित्रायः॥ 'मः' इनि व्युत्क्रम्य संबन्धः - इति यदुक्तं तस्योपप्रदर्शन मिदम् । बोथ्य परोक्षवेनोपदिष्टो महोच्याहत्यामका, मोहदयाकादो दृष्टव्य इत्यर्थः ।। 3. हदय स्थितत्वात् , तोपगम्यमानस्यात् ।। +. भूरादिलोकामका ब्याहतपो मह इत्यनेन व्यासा इनि झुकम् ॥ 5. मन ज्ञाने, मनु अवबोधने - इति धानुद्वयमति । अत्र यद्यायो धनुर्विवक्षित: वादा मन्यने' इति निर्देवाः स्यान् इत्यतः मनु अवबोधने-इत्यस्यै- बोपादानम् इनि मानि । “मनुते' इत्येव यातिकेऽपि (1-11) दृश्यते । 'मनो मनाते:'(नै ४-१-५) इति निरुकम् । अत्र वैयाकरगरेव निर्धारणीय 6. मनसा उपकम्बल्यमेव तनाबत्वम् इत्युक्तं भवति ।। 7. समष्टिज्ञानशतयुपाधिस्यात् । छा. मा. ३-१४-२० 8. मनसा हि लियतेऽयं पुरुषः । समष्टिमनउपाधिकत्वात् । 9. हिरण्यगर्भरूपेण कल्पान्तःस्थायित्वात् । वस्तुतः परमेश्वरा- 10. नहि बस्नुत एव हिरण्यविकारत्वं संभवति तस्येत्यर्थः । 11. इन्द्रस्त्यधिकम् मा 12. ईमोति, उक्तविदोषणविशिष्टेत्यर्थः । 'ईश्वररूपस्य प्रतिपचये' इति वा।

·मामझामने थानादि प्रवृत मुना' नान नाडा, योगशास्त्राच प्रसिद्धा । सा च जरा नये प्रनिद्ध नालके नालुकयोः' गता। यधेष तालुकयोमध्ये लन इबावलम्बने मामबाण्डः । तस्य च अन्तरेण इन्येतत् । यत्र च' कमानमः । कशानाम अन्नः, अवसानं मूलं केशान्तः। विचनंते विभागेन बनने । प्रदेश इत्यर्थः । न देवा प्राप्य तत्र विनिःमृता । व्यपोध विनय बिहार सीपकपाले हिरापाले विनिर्गना या मा इन्द्रयोनिः । इन्द्रय अधयो योनिः मार्गः । स्वरूपानिपतिद्वारम् इत्यर्थः ॥ Pleyana उपासनाफलम् ३७. नया एवं विद्वान् मनोनयान्मदी मो विनिक्रम्य अम्ब लोकस्य अधिष्ठाना भूरिति व्याइतिको बोऽग्निमहनो अनमोऽअभूतः, नम्मिा ममा प्रतिनिष्ठति । अध्यात्मना इमं लोकं व्यामोति इन्यर्थः । लथा भुव इति द्वितीयवाहल्यान्मनि बाय। 'प्रनितिष्ठति' इन्यनुवर्तते । मुवरिति तृतीयच्या त्यात्मनि आदिन्ये । मह इन्यशिनि चतुर्थव्याहत्या- न्मनि ऋणि प्रनितिष्ठति । नेवात्मभावन स्थिवा, आमोति ब्रह्मभूतः 1. इयं नाही का. २-1-१६. प्र.३-७.छा. ८-६-६ एतापनिषत्सु 2. • अन्तान्तरेण बुने' (पा. २-३-४) इनि द्वितीया भूले। भाध्य तु तालुक्यामध्ये' इति लड़कपन मिति भाति । 3. एतदनन्तरम् • अमी" इत्यधिक वा 4. त्यक्तमिदं वा; मूलस्याप्यन्तशब्दवाच्यत्वं तद्धः केमानामभावान इत्यभिप्रायेण अवमानम्' इन्युक्तिः । 5. एतयैव द्वारा परमात्मा कार्यकरणसहान प्रविष्टवान् इति ऐतरेविणः समामनन्ति । ऐ. भा. १-३-१२. 6. नास्त्येतत्पदं वा; तेनान्तरण' इत्याधिकं नु तत्र ॥ 7. एतया नाब्बा उदानवायुपूरितया रेचकप्राणायामाचलेन उपायको ब्रजेत् - इति वार्तिके (१-११६, ११७) विशेष उनः । 8. मह इत्याशिनि चतुर्थव्याहत्पारमानि ब्रह्मणि प्रनितिष्ठनीनि बा॥ मह इति व्याहत्यात्मैवात्र प्राधान्येनोपास्यः । भोपासनाफलम् अग्नयादिभावं प्राप्य क्रमेणाशिनि प्रतितिष्ठतीत्यर्थः।

·। । । मैत्तिरीयोपनियन् समान्या [:- स्वाराज्यं स्वराड्भावम् । वयमेव राजा अधिपतिः भवनि : अङ्गभूनानां देवानां यथा ब्रम। देवाश्च म अम्नै बलिमावहन्ति अङ्गभूताः, यथा ब्रह्मणे । आमोति मनसम्पतिम् । सर्वेषां हि मनसा पतिः । सर्वात्मकत्वाद् ब्रमणः । नाई मनोमिन्नन्मनुते । तदामोन्येवं विद्वान् । किच वाक्पतिः सर्वामा बाचा पतिर्भवति । तथैव चक्षुम्पतिः चक्षुषां पतिः । श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिः । विज्ञानपतिः विज्ञानानां च पतिः । सर्वान्मकत्वात सर्वप्राणिनां करगैनद्वान् भवतीत्यर्थः ।। मनोमयात्मनो विशेषणान्तराणि - ३८. किञ्च ततोऽपि अधिकतरम् एतद्भवति । किं तन् ? उच्यते । आकाशशरीरम् । आकागः गरीरम् अस्य', आकाशवद् वा मुहम शरीरम् अन्य' इन्याकाशशरीरम् । किं सन् ! प्रकृतं ब्रह्म । कम erarmakaranMeerurki MOHowww More अत्र स्वागज्यम् साहित्यमण्डलम्धेश्वरायत्तमेव, न नु निग्युशम् । आय एवात्र'मामोलि मनपस्पनिम्' यः सर्वेषां मनमा पतिः पूर्वसिद्ध ईश्वरः तं प्रामोतीयुक्तम् । अनो जगदुत्पत्यादिन्यापारवर्जन मणिमायश्चर्य प्रामोतीत्येव स्वाराज्यमासिवायोखुन्तरर्थः - इति शारीरकमाथ्ये (४-४-१०, १८). 2. एतदनन्तरम् 'अजिने' इन्यधिकं वास , 3. तस्मै देवा बाल्टिमावहन्तीत्युकानुवाद एषः। 4. आकाशोपाधिकम् , सर्वान्मकत्वात् । 5. मनोमयत्वात् सूक्ष्म शरीरम् इत्यर्थः । पूर्वत्र व्याख्याने बैराज रूप- ममितम् । इदानी नुदेरण्यगर्भम् । अत एव बास्यशेणे प्रकृतं मनोमयस्वादि- गुणकं ब्रह्मोत्याह । उभयथापि उपहितस्यैकरके सनि तल्पदश्वयंप्रातिमात्रस्य । स्वाराज्यत्वेन विवक्षितत्वादविरोधः ।

·महोत्रोपायने स्थानादि सल्याम । मन्यं नमून' : अतिथवर वा आत्मा स्वभावः अन्य नदिदं मन्यात्म । प्रागारामन । प्राणेषु आरामः आरमणम् आक्रीडा यम्य नन् प्रागागनन् ; प्रागानां बा आरामो यन्मिन नत् प्राणागमम् । मनानन्दम् । भानन्दभून युवकृदेव' यस्य मनः नन् मनआनन्दम् । शान्तिममृद्धम् । मान्तिः उपशमः । शान्तिश्च न समृद्ध व शान्नि. समृद्धम् ; शान्या बाममुद्धम् तत् उपलम्यते इति शान्तिसमृद्धम् । अमृतम् अमरगर्मि' । एनञ्च अधिकतरं विशेषणं तत्रैव "मनोमयः इन्यादौ द्रष्टव्यम् ॥ 1. पृथिव्यादिभूतनयं मनम् , वाय्वाकाशी चामूर्तम् - इति बैराश्येन पञ्चभूनानि विमच्या सत्र मूर्न मन , अमूर्त च न्यान् - इनि अनिनिदेशात सत्यशब्द- बार्य म मनम् । यद्यपि अत्यन्तरे निविदोषब्रह्मणः स्वरूपनिदिविनया मूर्नामूनों निहोलण्यस्वमेवादित तथाप्यनापरब्राह्माप्रकरणयान लबोबम्बमावत्वोकिन विरुध्यत इति बोध्यम् ॥ 'अविधनं स्वरूपंच' इति शा 'अबिताथम्वरूपं वा' इनि बा॥ गृहीतपालम्चस्माभिरेव ऋषिपतः प्रकृतमगत्यर्थम् । पावरकल्पान्तमथायित्वात् सत्यम् • अविलयमग्य स्वरूपमिति बर्थोऽत्र संगतः । मन्त्रापि व्याख्यान यथाक्रमं वैराज हिरण्यगर्भच बरूपमादान योजनीय पूर्ववत् । 3. मयंप्राणम्यापकायेन तेवामारमत्वान् इति भावः ।। 4. तदायत्तत्वाखाणानां व्यापारस्य। 5. दुःखासंमिश्चितम् । सच्चप्रचुरश्चान् । 6. धर्मज्ञानवैराग्यादेः महसिद्धवस्मृतः, ज्ञानक्रियासमश्युपाधिकावास प्रजापतेः शान्तिसमुदत्वम् । वृ.मा.१-१-२. 7. कार्यब्रह्मलोकप्रलयपर्यन्तमवस्थायित्वात् ॥ 8. मनोमयः, अमृतः, हिरण्मयः - इत्युऋविशेषणैः महोपमहतव्य- मिति, मत्र फलसंकीर्तनादवगम्यत इति भावः ॥

·निरीयोपनिषत् ममाया [2-3 उपासनोपदेशोपसंहारः ३०. इति एवं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म है प्राची-योन्य, उपाय इत्याचार्यवचनोतिः आदगी । ६ ॥ ब्रमणः पातरूपेणोपामनम् पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अनिर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् । चर्म माश्म५ स्त्रावास्थि- मजा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाक्तं वा इद सर्वम् । पातेनैव पाक्त र स्पृणोतीति ॥ ७ ॥ अनुवाकविषयः ४०. यदेन व्याहृन्यात्मकं ब्रह्म उपास्यम् उक्तम् , तस्य - वेदानी पृथिव्यादिपाइतम्वरूपेयोपासनम् उच्यते । पञ्चसंग्यायोगात् 1. 'प्राचीनयोग्य' इति माहाचमस्योक्तिर्योग्यशियस्यैव विद्याया- मधिकार इनि द्योतनद्वारण उपासनायामादरप्रदर्शनार्था-इत्यर्थः । 'उक्तस्तूपासना- शब्दार्थः' इत्यधिकं वा अत्र बा पाट अवान्तरदिशः' इति मृले भाष्ये च दृश्यते । कनरः पाठोऽत्र युक्त इत्यत्राध्येतार एव प्रमाणम् ॥ 3. तस्यैवेति । अपरब्रह्मण एवेत्यर्थः ।।

·अजय पाहनालगोपामनन्
पक्तिच्छन्द संपनिः' । तनः पाक्तत्वं सर्वम्य । पानश्च यनः ।
पञ्चग्दा पनिः । “पाइन्नो यन्नः" । ने.सं. १-५-२, इति
श्रुतेः । तेन यत् सर्व लोकादि आमान्नं च पातं परिकल्पयति,
अनमेव नत् परिकल्पयति । तेन गजेन परिकल्यितेन पाहतान्मकं प्रजा-
पतिम् अभिसंघद्यते । नन क्यं पातं बाइट समिनि : अत आइ--
।
T
बाबपाइनत्रयम् -
४१. पृथिवी, अनरिक्षम , औः. दिश., अवान्नादिशाः
इति लोकपाङ्नम् । अग्निः, वायुः, आदित्यः, चन्द्रमाः. नक्षत्राणि- इति
देवतापातम् । आपः, औरचयः, बनन्यनयः, आकाशः. आत्मा-- इनि
भूतपातम् । आन्मा इनि बिगद' । भूनाधिकारान् । 'इन्यविभूतम् इति
अधिलोकाधिदैवतपाइन्द्रयोपलक्षणार्थम् । लोकदेवनापाकृतयोश्चाभि-
हिनावात् ॥
आध्यात्मिकपाक्तत्रयम् -
अथ अनन्तरम् अध्यात्म तत्रयम् उच्यते । प्राणादि
चायुपातम् । चक्षुरादि इन्द्रियपातम् । चर्मादि धातुपातम् ।।
1. पञ्चमध्यामबन्धान पक्तिमन्दस्त्वेन संचाइनम् ।।
2. पक्षीयजमानपुत्रदेवमानुपाविनः पाञ्जभिः संपाचना इनि पाइन्हो यज्ञः।
लेन यजत्वसंपादनमपि पजर्मख्यायोगान् भवति ।
3. पाकिच्छन्दम अष्टाक्षरमंमिताः पापादा निधन्ने ।
4. इंदं वाक्यम् ' पञ्चरदा पतिः' इत्यमालागेव निवेनीयम् ॥
5. प्रामोति॥ 6. कथं पानवेन परिकार वितम्यामिति ।।
दिशः' वा 8. स्थूलसमष्टयुमाधिः ।
9. 'पातयोंयोश्च' इति वा ।।
10. यद्यपि रमादयो धाननः ससेनि बैद्यशास्त्रप्रसिद्धिः. तथापि वर्मादयः
शरीरस्य धारणादातव उच्यन्तेऽत्र।
.

·नैत्तिरीयोपनिषत् समाया पाहतोपासनाफलम् ४३. एतावद् हि इदं सर्वम् । अध्यात्म बाचंच पान- मेव इति एतत् एवम्' अधिविधाय परिकल्प्य ऋषिः वेदः, एतद्दर्शन- संपन्नो वा कश्चिद् ऋषिः, अवोच्न उक्तवान् । किमिति ! आह । पातं वा इदं सर्वम् पातेनैव आव्यानिकेन संख्यासामान्यात् पाङ्क्त बाचं स्पृणोति । बलवति । पूरयति । एकात्मतया उपलभते इत्येतत् । एवं पातम् इदं सर्वम् इति यो वेद, स प्राजापत्यात्मैव* भवति इत्यर्थः ॥ ७॥ ८. ऑकागेपासनम् आमिति ब्रह्म । ओमितीद मर्वम् । आमित्येतदनुकृति हस्म वा अप्यो श्रावये- त्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति। ओशोमिति शस्त्राणिशासन्ति । ओमित्य- ध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ओमिति ब्रह्मा 1. एतत् इति क्रियाविशेषणं एवमित्यनेन व्याख्यातम् । सर्व पात- मेवेतीत्यर्थ:- 2. साक्षात्कारवान् वा इत्यर्थः ॥ 3. 'उपलभ्यते इति पाउस्तु न साधुः । आध्यात्मिकेन एकात्मतया उपक्षमते, नाभ्यामिकाहपतिरिक्त बाह्य पातमित्येतत् साक्षात्कुरुते इत्यर्थः । आध्यात्मिक पालनयमितरपातयात्मना विद्यात् - इति केचित् । तेषा- मेलझाष्येण विरोधः स्फुट एव। 4. पारमेव सर्व प्रजापतेर्मम शरीरभूतम् इत्युपास्य साक्षात्कृतवत: प्रजापत्यामवं फलम् इत्यर्थः।

·कारोवामनन् प्रमाति । ओमित्यामिहोत्रमनुजानानि । ओमिति ब्राह्मणः प्रवध्यन्नाह ब्रह्मोपानवा- नीति । ब्रह्मवोपाप्नोति ॥ ८ ॥ HI अनुवाकविषयः ४४. याहयाम्मनी ब्रमण उशासनम् उक्तन । अन्न्न च पाहतस्वरूपेण नभ्ययोगसनम उनम् । इन्वानी मपासनाङ्गभूतस्य' ओंकारम्ब उपासनं विधिबने । पापग्मदृष्टया हि पाम्यमान ओंकारः, शब्दमात्रोऽपि परापर अशामिमाधनं भवनि । म हि आलम्बन ब्रह्मणः परस्य अपरस्य च, प्रतिमेव वियोः । प्रतेनेवायतनेन एकतर- मन्वति' (प्र. ५-२) इति श्रुतेः ।। ओंकागेपासनाविधिः- ओमिति । इतिशनः स्वरूपपरिच्छेदार्थः । ओं इन्येनच्छब्दरूपं भनि मनमा धाग्येन , उपासीत । यतः, ओमिति इदं सर्वम् । सर्व हि शब्दमपं ओकारण ज्यामन् । 'तद्यथा शङ्खना (छां. २-२३-३) इति शुन्यन्तगत् । अभिधानतन्त्र बभिधेयम् इत्यतः, इदं मत्रम् ओकार इन्युच्यते ॥ - . 1. परापरोपामनाभूतम्य । वृ. पाझमाध्याबमायोऽवतरणिका द्रष्टव्या 2. अर्थरूपाद ब्यावर्त्य शब्दरूपं समर्पयितुम् । अत्र - इति: शब्दरूप- परिच्छेदार्थः' इत्यपि मूलपाठः स्वादिस्युरेनुं शक्यम् ॥ 3. एतत्रुटितं मुद्रितपुस्तकेषु ॥ +. यथा शङ्खना पर्णनालेन सर्वाणि पत्रावयवजानानि व्यासानि, एवम् ओकारेण सर्व शब्दजातं व्यासम् इनि छान्दोन्यश्रुत्यर्थः ।। 5. मोद्धारो हि सर्ववाचकः । तदवनवभूतेन भकारेण सर्वशब्दानां व्याहत्वात् सर्वस्याप्यभिधेयस्य ओकारवाच्यत्वन् । अमिधानवशेन ह्यमिधेयं प्रकाश्यते इति अमिधानभूत ओंकारः सर्वमित्युकम् ॥

·- अ मैत्तिरीयोपनियन् मभाया [3-4 ओङ्कारस्तुतिः ४६. ओङ्कारमनुत्यर्थ' उत्तगे ग्रन्थः । उपास्यत्वात्म्य । ओं इन्येनन् अनुकृतिः अनुकरणम् । करोमि , ' यास्यामि च '-इति कृतम् उक्तम् ओं इत्यनुकरोनि अन्यः । अतः ओबामेऽनुकृतिः । ह स्म इति प्रसिद्धावोतकाः । प्रसिद्धं हि ओकारस्य अनुकृतित्वम् । अपि च ओ बाबर ' इति प्रेर्वकम् आश्रावयन्ति प्रतिश्रावयन्ति । नया ओं इति मामानि गायन्नि सामगा: 1 ओं शोम् इति शमाणि शंसन्ति, सम्बमिनारोऽपि । तथा ओं इति अद्युः प्रतिगरं प्रति- गृणाति'। ओं इति ब्रमा प्रसौति अनुजानाति । ओं इति अग्नि- होत्रम् अनुजानाति । जुहोमि इन्युक्ने ओं इत्येव अनुज्ञा प्रयच्छति । ओ इत्येव ब्राममः प्रवश्यान प्रवचनं करिष्यन् अज्येष्यमाणः ओमित्येव आह । ओमिति प्रतिपद्यने अध्येतुम् इत्यर्थः । ब्रह्म बेदम् उपामवानि 1. 'मनुषधम् ' इनि मा 2. • उकः' इनि (कापाशुद्ध। 3. अमिद्धार्थ....'वा +. वपूर्णमासादियाबु यजुर्वेदोककर्मानुष्ठायिनोऽध्वर्यवो यस्मिन् काले माझी प्रति प्रेषप्रयोगकाले ओ श्रावय' इति मन्त्रं पठन्ति । हे भानीघ्र, देवान प्रति हविष्यदानावरं श्रावक इनि मन्त्रार्थः इनि सायणः । अत्र ओकार मोकार- पूर्वमागानुकृतिः ॥ 5. शस्त्राणि निश्केवान्याउगादिनामकानि बचा होतारः पठन्ति । तत्र अध्वर्यु प्रत्यनुज्ञा याचमानाः 'अध्वर्यो शोसाबोम्' इति याचन्ते । अत्र हि मन्त्र मादौ मामिति, अन्ते चोदारोऽस्ति । 6. होत्रा वाले पश्यमाने तत्पुरतः स्थितेनाध्वर्युणा तन्त्रोत्साहनार्थ पळ्यमान: जोधामोद इच' इत्यादिशब्दः प्रतिगरः । तत्र प्रतिगरादौ ओङ्कार १ . 7. अग्विजम् इति शेषः ॥ अत्र 'प्रेषपूर्वकमाश्रावति' इत्यधिकं मा॥ पाठे। सच्चनपेक्षितम् । 8. मा 'मोमित्याह । बोमित्येव प्रतिपद्यते अध्येतुम्' इति वा॥ ।

·कर्मगां पुल्वानाधनत्यम् डान प्राप्नुया ग्रहास्यामि इति । उपामोन्येव ब्रम। अथवा, ब्रह्म परमात्मानम् उपामवानि इति आन्मानं प्रवक्ष्यन प्रापयिष्यन् “ओं' इत्येव आह । स च तेन ओकारेग ब्रह्म प्रामोन्येव । ओडारपूर्व प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्त्वं यम्मान, तमान् डोहार, अंग्रत्युपासीत - इति बाक्यार्थः ॥८॥ ९. कर्मणां पुरुषार्थमाधनत्यम् ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपथ स्वाध्यायप्रवचने च। दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च वाघ्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्याय- प्रवचन च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च। अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्याय- प्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च। प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः। तप इति तपोनित्यः पौराशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः। तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ ९॥ बच परिभाषणे इति धातुमादाय प्रथम व्याख्यानम् । मोकारोचारण- पूर्वकम् , अध्येतुं प्रवर्तते यस्मात् तस्माद्वेदं प्रामोतीति । वह प्रापणे इति धातुं स्वीकृत्य तु द्वितीयं व्याख्यानम् । आत्मानं परमात्मानं प्रापयिष्यामीति ओङ्कार- ध्यानपूर्वक प्रयतते यस्मात् , तस्मात प्रामोत्येवेति । 6 ·१२ तैत्तिरीयोपनिषत् ममाव्या [2-९ अनुवाकविषयः ४७. विज्ञानादेवामोति स्वाराज्यम् (अनु. ६, भा. मा. ३७) इत्युक्तत्त्वात् , श्रौतम्माानां कर्मणाम् आनर्थक्यं प्राप्तम् इत्यतः, तन्मा' प्रापत् इति कर्मणां पुरुषार्थ प्रति साधनवप्रदर्शनार्थ इह उपन्यासः॥ मुमुक्षुणा अवश्यानुष्ठेयानि कर्माणि - ४८. ऋतम् इति ब्याम्यानम् (भा. भा. १२) स्वाध्यायः अध्ययनम् । प्रवचनम् अध्यापनम् , ब्रह्मयज्ञो वा । एतानि ऋतादीनि 'अनुष्ठेयानि ' इति वाक्यशेषः । सत्यं सत्यवचनम् । यथाव्याख्या- तार्थ (भा. भा. १२) वा । तपः कृच्छ्रादि । दमः बाह्यकरणोपशमः । शमः अन्तःकरणोपशमः । अमयः' आचातव्याः । अग्निहोत्रं च होतव्यम् । अतिथयश्च पूज्याः । मानुषम् इति लौकिकः संन्यवहारः'; तच्च यथाप्राप्तम् अनुष्ठेयम् । प्रजा च उन्याद्या । प्रजनश्च प्रजननम् । ऋतौ भार्यागमनम् इन्ययः । प्रजातिः पौत्रोन्पत्तिः । पुत्रो निवेशयितव्यः इत्येतत् ।। खाध्यायप्रवचनयोः प्राधान्यम् ४९. सर्वरतैः कर्ममियुक्तस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थ सर्वेश सह स्वाध्यायप्रवचनग्रहणम् । स्वाध्यायाधीनं हि अर्थ- . 1. एतन्मा' इति वा॥ 2. अपरब्रह्मप्रातिं प्रनि । कर्मकाण्डे तु आश्रमकर्मत्वेन विहितानि कर्माणि । इह पुनर्विद्यामहकारित्वेनेति विशेषः । सू. भा. ३-१-३५. प्रदर्शनार्थम् ' आn *सत्यं च' इति मा पाठे शब्दो मूलप्रतीकमिति ग्राह्यम् । 5. सत्यवदनम्' इति वा।। 6. 'अनाय' इति चयुक्तः पाठः वा। 7. लौकिकसब्यबहारो विवाहादिः - इति टीकाछन् ।

·। । 1-10] त्रिमशेरार्षदर्शनम् जानम् । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः । प्रबचनं च तदविस्मरणार्थ धर्मप्रवृद्धयर्थ च । अतः स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः कार्यः । सत्यमिति मन्यमेव अनुष्ठेयम् इति सत्यवचाः । सत्यमेव बचो यस्य सोऽयं सत्यवचाः; नाम वा तम्य । राधीतरः स्थीनरसगोत्र: । राधीनर आचार्यों मन्यते । तप इति तप एवं कर्तव्यम् इति नपोनिन्यः । तपसि नित्यः तपः परः; तपोनित्य इति वा नाम' । पौशिष्टिः पुरुशिष्टस्य अपत्यं पौरशिष्टिगचायों मन्यते । स्वाध्यायप्रबचने एवानुष्ठये इति नाको नामतः । मुगलस्य अपत्यं मौद्गल्य आचार्यों मन्यते । न हि तपः, तद् हि तपः । यस्मात् स्वाध्यायप्रवचने एवं नपः, नम्नात् ते एव अनुष्ठये इति । उक्तानामपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनग्रहणम् आदरार्थम् ॥९॥ १०. त्रिभवोरार्षदर्शनम् अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिख । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणः सवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः। इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् 1. अर्थज्ञानाधीनं 'बा 2. 'धर्मवृद्धयर्थम्' इति बारा 'ततः' इति वा 'सत्यवचः' इति न यौगिकः शब्दः, किन्तु संज्ञानामनि वा॥ 5. 'रथित्तरस्य गोत्रः' इति आ॥ 6. रातराचार्यों' मा 7. सत्यमेव अनुष्ठातव्यम् , तप.एच कर्तव्यम् इति च य उपदिशति स तत्प्रयोजनं स्वयमनुभूतवानित्येव लिप्यते । अतोऽत्र केवलनाममात्रत्वस्वीकरणा- पेक्षया 'सत्यवचाः', 'तपोनित्यः' - इति च यौगिकशब्दावेतौ इति प्रथम- व्याख्यानमेव साधीय इति युज्यते । योगरूडौ वा शब्दावेतौ स्याताम् ॥ 8. एतेषामेव प्राधान्य दर्शयितुमित्यर्थः । तत्रापि स्वाध्यायप्रवचनयोस्तय. स्वेन संस्तुतत्वात् तत्र विशेषत बादरो गम्यते। 3.

·तैत्तिरीयोपनियत् सभाया मन्त्रानायो जपार्थः 'अहं वृक्षस्य रेरिया' इति स्वाध्यायार्थो' मन्त्रान्नायः । स्वाध्यायश्च विद्योत्पत्तये । प्रकरणान् । विद्यार्थ' हि, इदं प्रकरणम् । न च अन्यार्थत्वम् अवगम्यते । स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वम्य विद्योत्पत्ति- रखकल्पते ॥ ५१. अहं वृक्षस्य उच्छेदात्मकस्य समारवृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता, अन्तर्याम्यान्मना । कानि: स्यातिः गिरेः पृष्ठमिव उच्छ्रिता मम । ऊर्च- पवित्रः । ऊच्च कारणं पवित्रं पावनं ज्ञानप्रकाश्यं परं ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सोऽहम् अर्वपवित्रः । वाजिनीव वाजवतीव । वाजम् अन्नम् : तद्वति सवितरीब' इत्यर्थः । यथा सवितरि अमृतम् आत्मतत्त्वं विशुद्ध प्रसिद्धं श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः', एवं म्बमृतं गोभनं विशुद्धम् आत्मतत्त्वम्" अम्मि भवामि । द्रविणं धनं सवर्चसं दीप्तिमन् : तदेव आत्मतत्त्वम् । 'अम्मि' इत्यनुवर्तते । ब्रह्मज्ञानं वा आत्मतत्त्वप्रकाशकवान् सवर्चसं द्रविणमिव द्रविणम् । मोभमुम्बहेनुन्वान् | अम्मिन् पक्षे 'प्राप्तं मया' इत्यध्याहारः 1. जपाथः। न केवलं स्वाध्यायादिकर्मविधानार्थम् ॥ अन्यत्र विनियोजनप्रमाणान्तरेऽपनि प्रकरणानुसरणमेव न्याय्यम् ॥ 4. 'अधकल्प्यते' इति (आ) पाठतोऽयं (वा) पाठः साधीयान् । शुद्ध- सच्चस्य उपासनमाशुषलं ददाति, ज्ञानं वा उत्पद्यते - इत्युपपद्यते इत्यर्थः । 'वश्चू चोदने' इति धातोरुत्पनो वृक्षशब्द उच्छेदात्मकत्वं संसार- वृक्षस्य सूचवतीति भावः । 'उच्छेद्यात्मकस्य' इति वा। 6. अन्तर्यामिसंनिधिमात्रेण हि जगद्विपरिवर्तते ॥ गी. मा. ९-१०. 7. ऊर्ध्वमूलो हि सर्वः संमारवृक्षः। अतोऽहमपि उर्ध्वपवित्रः। द्र. का. २-३-१, मी. १५-१. 'ज्ञानप्रकाश्ये' इत्यस्यानन्तरं 'पवित्रम्' इत्यधिकं आ॥ 8. अयं वा पाठः। 'सवितरि' इत्येतावदेव तु आ॥ 9. सवितरि विशुद्धमात्मतत्त्वमिति श्रुतिषु (छां. ३.१.२, बृ.५-५-३, ते. ना. १४ इत्याद्यासु), स्मृतिषु च (गी. ८-४ इत्याचासु) प्रसिद्धम् ।। 10. 'अमृतम्' इत्यस्वार्थ आत्मतत्त्वमिति ॥ 11. आत्मतत्वं स्वयंप्रकाशत्वात् द्रविणम् इति प्रथमं व्याख्यानम् । यथा लोके द्रविणं सुखप्राहिहेतुः, एवं ब्रह्मज्ञानं मोक्षसुखप्राप्तिहेतुत्वात् द्रविणम् इति द्वितीयम् ॥ 2. 3. 5. A ·१-१०]] त्रिकोरार्षदर्शनम् । apsi कर्तव्यः' । मुमेधाः । शोभना मेधा सर्वज्ञत्वलक्षणा यस्य मम सोऽहं मुमेधाः । संसारस्थिन्युत्पत्त्युपसंहारकौशलयोगान्' मुमेधम्बम् । अत एव, अमृतः अमरणधर्मा। अमितः अक्षीणः, अव्ययः; अक्षनो वा । अमृतेन वा उक्षितः सिक्तः । 'अमृनोक्षितोऽहम् (१) इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ कर्मणो ज्ञानहेतुत्वम् ५२.. इति एवं त्रिशकोः ऋषेः ब्रमभूनम्य ब्रह्मविदः बेदानु- वचनम् । वेदः वेदनम् । आत्मैकत्वविज्ञानम् । तस्य प्रामिन् अनुवचनम् वेदानुवचनम् । आत्मनः कृतकृत्यताप्रब्यापनार्थ वामदेवबन्" त्रिशङ्खना आर्षेण दर्शनेन दृष्टः मन्त्रामाय आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः ॥ अस्य च जपो विद्योत्पत्त्यर्थोऽवगम्यते । 'ऋतं च ' - इत्यादि कर्मोपन्यासादनन्तरं च वेदानुवचनपाठात् प्रतदवगम्यते - एवं श्रौत- 3. 1. • अस्मि' इत्यनुवृत्तिात्रयणीया ।। 2. 'सर्वजलक्षणा' इनि आ 'संमारस्थित्युत्पत्तिसंहार' इनि ब कौन चेई कटस्थतन्य- स्वरूपेण स्थितस्यैव मायया संसारस्थित्यादिहेतुत्वम् । 4. अक्षिनः इत्यस्यैव अर्थः, अक्षत इति । 'उक्षितो वा' इति मा पाठे अकारस्थाने उकारः प्रमादतः स्यात् विसः । 5. अमृतोक्षित इनि समस्तपाठ स्वीकृत्येदं व्याख्यानम् ॥ 6. कर्मानुष्ठानात् चित्तशुद्धिमवाप्य ब्रह्मज्ञानद्वारा ब्रह्मभूतस्योत्पर्यः । 7. वामदेवस्य बेदानुवचनं ऐनरयोपनिषदि (२-४), बृहदारण्यके च (:-४-१०) श्रूयते । 8. प्रानिभेन (ज्ञानेन)। 9. न तु बदृष्टफलार्थः । मन्त्राथपर्यालोचनात् फलान्तरासकीनना- चैतदवगम्यते इत्यमित्रायः । अहं वृक्षस्येति मन्त्रस्य ऋषिखिशङ्कः, पतिश्छन्दः परमात्मा देवता; ब्रह्मविद्यार्थे जपे विनियोगः । ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं जपः कर्तव्य इति सूचनाय ऋषिनामोल्लेखः कृतः । 'अधिगम्यते' इति वा॥ 10. 'धर्मोपन्यासात्' इति (वा) पाठापेक्षया कौस्येव गृहीतं वरम् । वास्यशेषे कर्मशब्दस्यैव ग्रहणान् ।

·निरीयोपनिषत् सभाया [2-11 मार्नथु निन्येषु कर्मसु युक्तम्य निष्कामस्य, परं ब्रह्म विविदिषोः, आणि दर्शनानि प्रादुर्भवन्त्यान्नादिविषयाणि इति ॥ १०॥ । ११. विद्योत्पत्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि वेदमनूच्याऽचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्म चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। आचार्याय प्रियं धनमाहत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदि- तव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्याय- प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृ- कार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथि- देवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माक सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि । ये केचास्मच्छ्या५सो ब्राह्मणाः। 1. अन मामादिविषयाण्याणि दर्शनानि भवन्ति' इति वचनात् उपदेश विनापि कर्मानुष्ठानबलादात्मज्ञानमपि केयाचित् अतिविशुद्धकार्यकरणानां पुरुषचौरयाणामुल्पद्यत एवेत्याचार्यमतमिति गम्यते । न तु केवलमात्मविविदिषाया- मेव पर्यवस्यन्ति कर्माणि यथाहुः केचिदिति । द्रष्टव्यं वृ.भा. १-१-२० ·1-11] विद्योत्पत्यमनुष्यानि कर्माणि तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वमितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । हिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्मा वा बृत्तविचिकित्मा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः। अलक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तथाः । अथाभ्या- ख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अल्क्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु क्र्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एव- मुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ११ ॥ सत्यादिकर्तव्योपदेशप्रयोजनम् - ५३. 'वेदमनूच्य' इत्येवमादिकर्तव्योपदेशारम्भः' प्राग् ब्रह्म- विज्ञानात् नियमेन कर्तव्यानि श्रौतस्मातकर्माणि इत्येवमर्थः । अनुशासन- श्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्य आत्मज्ञानम् , 1. कर्तव्यतोपदेशारम्भः' इति मुद्रितपाठ एवं परिवर्तितः । 2. 'अनुशास्ति' इति विद्याप्रकरणे विधानात् मुमुक्षोः संस्कारार्थत्वं कर्मणामित्यवगम्यते। केवलकर्मविधानखात्राप्रकृतत्वात् ॥

·तत्तिरीयोपनिषत् सभाध्या [-" अगसेव' उत्पद्यते । 'तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययामृतमश्नुते' (मनु. १२-१०४) इति हि स्मृतिः । वक्ष्यति च 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासम्ब' (३-१) इति' । अतो विद्योत्पत्त्यर्थम् अनुष्ठेयानि कर्माणि । 'अनुशास्ति' इत्यनुशासनशब्दात् । अनुशासनातिक्रमे हि दोपोत्पत्ति: । प्रागुपन्यासाच कर्मणाम् । केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां च विद्यायाम् 'अभयं प्रतिष्ठां विन्दते' (२-७), 'न बिभेति कुनश्चन' (२-२), 'किमहं साधु नाकरवम्' (२-९) इन्येवमादिना' कर्मनष्किञ्चन्य दर्शयिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरित- क्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । मन्त्रवर्णाच्च । 'अविद्यया मृत्यु तीळ विद्ययामृतमश्नुते (ई. मा. १४) इति ॥ 1. अप्रतिबन्धेन - इत्यर्थः। 2. कर्मणां संस्कारद्वारा विद्योत्पत्यार्थमुस्मृतेश्वगम्यत इत्यभिप्रायः । 'तपो विद्या च विग्रस्य निःश्रेयसकरं परम्' इति हि पूर्वार्धम् ॥ 3. भृगुवल्ल्यां तु भाये तप:शब्दो बाह्यान्त:करणसमाधानार्थकत्वेन व्याख्यातः । तच्च समाधानं स्वधर्माचरणनैव सम्यगनुष्ठितेन सिध्यतात्यमिप्रायेण स्यात्तद्वाक्योदाहरणमत्र 4. अतो नियमन कर्तव्यानि । 5. उदितायां नु इति स्वर्थे चः ॥ 6. 'ब्रह्मविद्यायाम्' इति वा।। 7. इत्यादिना इति वा 8. विद्योत्पत्त्यर्थमेव न तु फलप्रासौ विद्यासहकारित्वेनापीत्येतत्कथमव. गम्यत इत्यत आह - उदितायां विद्यायां कर्मनष्किञ्चन्यं दर्शयिष्यति इत्यतः इति ॥ 9. इयं हि माध्यन्दिनश्रुतिः केवल विद्यैवामृतत्वसाधनमिति ब्रवीति । अत्र हि देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य साध्यसाधनेषणाद्वयलक्षणस्य मृत्योरतिवरणार्थव. मुनवा, तबान्तरीयकतयोत्याया विद्यया अमृतत्वमश्नुते इति कीर्तितम् । मतो मृत्य्वनितरणद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थत्वं कर्मणामिति गम्यत इति भावः ॥ द. मा.

·1-3] विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्यानि कर्माणि द्विः कर्मोपदेशप्रयोजनम् - ५४. ऋतादीनां पूर्वनोनदेश आनर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात् कर्तव्यतानियमार्थः ।। सत्यादीन्यनुष्ठेयानि - ५५. वेदम् अनूच्य अध्याप्य आचार्यः अन्तेवासिनं शिष्य अनुशास्ति' ग्रन्थग्रहणात् अनु पश्चात् शान्ति तदर्थ ग्राहयति इत्यर्थः । अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासाम् अकृत्या गुरुकुलान्न समा- वर्तितव्यम्" इति । 'बुवा' कर्माणि चारभेत्" (!) इति स्मृतेश्च ॥ कथम् अनुभास्तीति ! आह' । सत्यं बद यथाप्रमाणावगतं बक्तव्यं तद्वन्द । तद्वत् धर्म चर। धर्मः इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनम् । सत्यादिविशेषनिर्देशान् । स्वाव्यायान् अध्ययनात् मा प्रमदः प्रमाद मा कार्षीः । आचार्याय आचाची प्रियम् इष्टं धनम् आहृत्य आनीय 1. अपरविद्यासहकारित्वेनापि सार्थक्य बक्तुं ऋतं चत्याधुपदेश इत्यर्थः। 2. इह पुनर्विद्याया उत्पत्यर्थ नियमेन कर्नच्यानि कर्माणील्युपदिश्यन्ते। ननु विद्यासहकारित्वेन । विद्याया अविधेयत्वात् , विद्यापळस्य च साध्यात्वात् , विद्या- कर्मणोविरोधाचेत्यर्थः॥छा. मा. ८-१५-१, सू. भा. ३-१-१३, ३-४-१६. 3. वेदमित्येकवचने न निर्भरः । एक स्वशाखामात्रं द्वौ बीन् चनुरो वा साहोपानानियों द्रष्टव्यः॥ +. अनुशासनं कुर्यात् । अत्र षष्टयन्तस्यास्त कुत्रान्वय इति नावगम्यते । तृतीयान्तेनैवानेन भाव्यमिति भाति । न च पाठान्तरमुपलभ्यते । अत्र सुधिय एव प्रमाणम् । 6. 'वेदमयीत्य स्नावात्' (बो. गृ-4-1) इति स्मृतिरेनदानुगुण्येन नेया इत्यभिप्रायः॥ शा-भा-1-1-1. 7. वेदार्थ बुद्ध्वा इत्यर्थः। 8. कुर्वीत वा 9. 10. बक्तव्यं च' वा; 'सत्' इति च नास्ति तन्त्र, 11. सत्यादीनामप्यनुष्ठेयत्वेनैवोपदेशात् , विशेषणानिर्दिष्टानुष्टयमामान्य- मिह धर्मशब्देनोच्यत इति गम्बत इत्यभिप्रायः ।

·निरीयोपनिषत् सभाध्या [:-" दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम् , आचार्येण चानुज्ञानोऽनुरूपान् द्वारान् आहृत्य, प्रजातन्तुं प्रजामनानं मा व्यवच्छेन्सीः । प्रजासन्ततेर्विच्छितिर्न कर्तव्या अनुन्पद्यमानेऽपि पुत्र पुत्रकाम्यादिकर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इन्यभिप्रायः । प्रजाप्रजन प्रजातित्रयनिर्देशसामर्थ्यात् । अन्यथा 'प्रजनश्च' इत्येतदेकमेव अवश्यन् । सत्यान् न प्रमदितव्यम् प्रमादो न कर्तव्यः । सत्याच प्रमदनम् अनृतप्रसङ्गः । प्रमादशब्दसामर्थ्यान् विस्मृन्यपि अनृतं न वक्तव्यम् इत्यर्थः । अन्यथा असत्यवदनप्रतिषेध एव स्यात्' । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । धर्मशब्दस्य अनुष्ठेयविषयत्वात्" अननुष्ठानं प्रमादः । म न कर्तव्यः। अनुष्ठातव्य एव धर्म इति यावत् । एवं कुशलान् आत्मरक्षणार्धात्कर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिः विभूतिः । तम्यै भूत्यै भूत्यर्थान् मङ्गलयुक्तात् कर्मणः न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायः अध्ययनम् , प्रवचनम् अध्यापनम् ; ताभ्यां न प्रमदितव्यम् । ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये । fpal , . या पाठोऽयम् । आ॥ पाठे तु 'प्रजाप्रजनन' इति वर्तते । एवं 'प्रजन' इत्युत्तरत्रापि । तत्र तु चशब्दादानसामर्थ्यावगम्यते भाज्ये श्रुति- मूलमेवानुमृत मिनीत्यतो 'प्रजन' इत्येव तोऽस्माभिः॥ 2. केवलौकिकप्रयवस्यैव विवक्षितत्वे॥ 3. इत्येतावदेव' इति पाठान्तरम् ॥ 4. ऋतं चेन्यनुवाके इति शेषः। 5. इतोऽनन्तरम् “ अनृतवदनविषये दोषश्रुतेश्च 'योऽनृतं वदति समूलो वा एष परिशुष्यति' इति । 'न सत्यात्परमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्' इति स्मृतेः * इत्याविकं कचित् ॥ 6. नानृतत्यागे प्रयतो चिहितः स्यादिति भावः ।। 7. 'अनुष्ठेयविशेषविषयत्वात्' इति (वा.) पाठे विशेषशब्दोऽनपेक्षितः । 8. भूत्यै इनि पञ्चम्यर्थे प्रयोग इति भावः । 9. स्वाध्यायः' इत्यावेतदन्तो भागो नास्ति वा। 10. 'तद्धि तपः' (अनु. ९) इत्यवधारणमारणार्थो हिशब्दः ।

·2-2] विद्योत्पत्यर्थमनुयानि कमाणि मातृदेवः। माता देवः यस्य म त्वं मातृदेवः भव त्याः। एवं पितृदेवः', आचार्यदेवः, अतिथिदेवः भव । देवतावन् उपास्वा एते इत्यर्थः ।। यान्यपि च अन्यानि अनवद्यानि अनिन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि । नानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया । नो न कर्तव्यानि । इतराणि सावद्यानि शिष्टकृतान्यपि' । यानि अम्माकम् आचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितानि आमायाविरुद्धानि तान्येव त्वया उपास्यानि अदृष्टार्थानि अनुष्ठेयानि । नियमेन कर्तव्यानि इति यावत्। नो इसराणि विपरीतानि, आचार्यकृतान्यपि ॥ ५६. ये के च अविशषिताः आचार्यत्वादिधमः अम्मत् अस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यतराः' - ते च ब्रामणाः' न क्षत्रियादयः-तेषाम् आसनेन आसनदानादिना त्वया प्रचसितव्यम् । प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः । तेषां श्रममत्वया अपनेतन्य इत्यर्थः । तेषां वा आसने 1. पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव - इति भवशब्दान्यामा वा ॥ • अकर्तव्यानि' इनि भाबत्र वस्नु वा पाठः ५ 3. विस्मृत्यनि शेषः । न हि शिष्टा: मावा कर्म ज्ञात्वा कुयुः । अथवा विशिष्टसंनिवेशे महानायः कृनान्यपि शिष्टाचारस्बेन स्वीकृत्य नानुकरणीमानश्यर्थः । यथा जामदग्नयः पितुराज्ञया स्वजननी जधान, शुनःशेको मातापित्रोरभिप्राय बढ़वा जननीजनको तत्याज-इत्यादीनि कर्माणि नानुकरणीयानात्वर्यः । 4. इत्येतत् वा 5. शास्त्रनिषिद्धस्वेनावगतान्यपि सदाचारत्वेन न स्वीकनच्यानात्वर्थः । भत्र पूर्वमीमांसागतं स्मृत्याचारप्रामाण्याधिकरणं समाध्यवार्तिकं परिशीलयितब्धम् ॥ 6. 'विशेषिताः' इति मुद्रिवपाठे तु धर्मः' इत्युत्तरेणान्वयः । तनो वरं अविशेषिताः' इत्येव स्वीकृतम् ।। 'प्रशस्ततराः' वा शाखाध्ययनादिना इति शेषः। 8. यद्यपि क्षत्रियादयोऽपि योन्याः संभावनीया एच, ब्राह्मणेषु तु गौरवातिशयः समादरणीय इति बोधनार्थ ब्राह्मणग्रहणम् ॥ 9. '' इति आध 7.

·नेत्तिरीयोपनियत् समाथ्या - - गोष्ठीनिमित्त समुदिते तेषुन प्रश्वसितवं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः । केवलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम् ।। दानस्यावश्यकर्तव्यता ५७. किञ्च यत्किञ्चिद् देयं तच्छृद्धयैव दातव्यम् । अश्रद्धया अदेयं न दातव्यम् । श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम् । हिया लजया च देयम् । मिया भीत्या च देयम् । संविदा च । संवित् मित्रादिकार्यम् ।। अनुष्ठानविषयकमंशये शिष्टाचारः प्रमाणम् ५८. अथैवं वर्तमानस्य यदि कदाचित् ते तव श्रोते स्माते या कर्मणि वृत्ते वा आचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यान् । ये तत्र तस्मिन् देशे काले वा ब्राह्मणाः तत्र कर्मादौ 'युक्ताः' इति व्यवहितेन सम्बन्धः कर्तव्यः । समर्शिनः विचारक्षमाः। युक्ता अमियुक्ताः कर्मणि वृत्ते वा । आयुक्ताः अपरप्रयुक्ताः । अलक्षाः अरुक्षाः अक्रूरमतयः । धर्मकामाः अदृष्टार्थिनः। अकामहता इत्येतत् । स्युः भवेयुः । ते आमणाः' यथा येन प्रकारेण तत्र तस्मिन् कर्मणि वृत्ते वा वर्तेरन् तथा त्वमपि वर्तेधाः ॥ । 1. नेवाम् जास्थायिकानां सत्यां संभ्रमास्किञ्चिदपि न वक्तव्यम् इत्यर्थः । एतच्च सामने न प्रश्वासितव्यम्' इति ससमीपाठमासनशब्दस्य गृहीत्वा । आसनेन इनि नृतीयामादयतु प्रथम व्याख्यानम् । अत एव तेषां वा' इति पाठो गरीयान् चयुकान् । 2. गी.१७-२८. 3. भिया च भयेन' इति आ॥ 'संविदा च मैत्र्यादिकार्येण देयम्' इति वा। साविकदानवर्णनं (गी. १७-२०) गीतादिस्मृतेशधिगन्तव्यम् । 5. स्याञ्चेत् । 'खात् भवेत् ' इति च पाठान्तरे। 6. ये ब्राह्मणाः संमर्शिनः, तत्र युक्ता अभियुक्ताः इत्यन्वयप्रदर्शनमेतत् ॥ 7. आयुक्ताः इत्येतत् 'अयुन्नाः' इत्यस्यैव रूपान्तरम् इति भावः ॥ 8. 'ब्राह्मणा' इति नास्ति आ॥

·१-११] परमपुरुषार्थसाधनविषये चिन्ता - अथ अभ्याख्यातेषु । अभ्याख्याताः' अभ्युक्ताः । दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केनचिन् । तेषु च यथोक्तं सर्वम् उपनयेत् 'ये तत्र' इत्यादि । उपसंहारः एष आदेशः विधिः । एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम् । एषा बंदोपनिषत, बेटरहस्वम् । वेदाय इत्येनन् । एतदेव* अनुशासनम् ईश्वरवचनम् । आदेशवाच्यस्य विधेरक्तवान् । सर्वेषां वा प्रमाणभूतानाम् अनुशासनमेतत् । यम्मादेवम् तम्मा एवं यथोक्तं सर्वम् उपासितव्यं कर्तव्यम् । एवम् उ च एतदुपाम्यम् । उपास्यमेव चैतन् , न अनुपास्यम् इति आदरार्थ पुनर्वचनम् ॥ ११ ॥ परमपुरुषार्थमाधनविषये चिन्ता चिन्ताविषयः ६०. अत्रैतञ्चिन्त्यते विद्याकर्मणोविवेकार्थम् । किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेयः, उन विद्यासव्यपेक्षेभ्यः', आहोम्बित् विद्या- • अभ्याख्यानाः' इत्येतान् स्वकम् मा|| 2. नेषु च मंदिद्यमानदोपेण संयोजिनेषु मर्वमेतत्पूर्वोकं उपानीय संबन्ध- नीयम् - ये तत्र तेषु अभियुक्ताः । अपरप्रयुकाः, अकरमतयः, केवलं धर्मदृष्टय ब्राह्मणाः स्युः ते यथा वर्नेग्न त्वमपि तथैव बर्नेथा इतीत्यर्थः । 3. वेदोपदिष्टार्थमार इत्यर्थः । 4. : 5. वा॥ पाठोऽयम् । 'आदेशवाक्यम्य' इनि मा; एप आदेशः इनि वाक्येन विधेहन्मत्वात् अपुनरुकताय 'ईन्चरवचनम् ' इति अनुशासनशब्दो व्याख्येय इत्यर्थः॥ 6. यद्यपि अवतरणिकाभाष्ये एव (भा. भा. २) केवलकर्मणः, विद्या- सहितकर्मणश्च निःश्रेयसहेतुत्वं निराकृत्य विद्यया कर्मोपादानहेनुपरिहारादेव मोक्ष इति प्रतिष्ठापितम् । तथापि शीक्षावल्ल्यां बहुशो विद्याविधानात् विज्ञानात्स्वाराज्य- प्रातिश्रवणात् , 'ऋतं च', 'धर्म चर' इत्यादिना भूयो भूयः कर्मविधानाच्च केवल विद्या नाल परमामये इति शङ्का स्यात्कस्यचिदितीह पुनरपि वितत्य चिन्त्यते ।। 7. प्रधानभूतेभ्यः कर्मभ्यः मङ्गभूतविद्यासहितेभ्यः । * ·नानिरीयोपनिषत् सभाज्या [2-3" कर्मभ्यां मंहताभ्याम्', विद्याया वा कर्मापेक्षायाः', उत्त केवलाया' पूर्व विद्याया इनि॥ केवलेभ्यः कर्मम्यो न निःश्रेयमम् - ६१. नत्र केवलेन एव कर्मभ्यः स्यात् । समस्तवेदार्थज्ञान- वनः कर्माधिकागन् । 'वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना' (मनु. २-१६५) इति स्मरणान् । अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेन आमज्ञानादिना । 'विद्वान् बजते', 'विद्वान् याजयति' इति च विदुष एव कमण्यविकारः प्रदीते सर्वत्र' । 'ज्ञात्वा चानुष्ठानम् ' (१) इति च । कृतम्नश्च वेदः कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते केचित् । कर्मभ्यश्चेत् परं श्रेयो नाबाप्यते, वेदोऽनर्थक: स्यान् ॥ न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष इष्यते । कर्मकार्यस्य चानित्यत्वं प्रसिद्ध लोके । कर्मभ्यश्चेत् श्रेयः, अनित्यं स्यात् । तच्चानिष्टम् । तद्यथेह कर्मचिनो लोकः क्षीयते' (छां. ८-१-६) इति न्यायानुगृहीतश्रुतिविगेधान्” । ननु' काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भात् , 1. समप्रधानाम्याम् ॥ 2. प्रधानभूताया विद्यायाः कर्मसहितायाः। 3. इतरनिरपेक्षायाः॥ +. सू. भा. ३-४-६. न केवलं छान्दोग्यादि (८.१५-१) श्रतयः स्मृतयश्चैवं वदन्तीति भावः।। 6. ननु स्मृतौ रहस्याधिगममात्रमुदितं नात्मज्ञानमपीति शङ्कायामाह 'अधिगमत्र' इनि 'आदिना' इनि देवताविज्ञानं गृह्यते। 7. कर्मप्रस्तावे तत्र तवं श्रूयते । तच्च गमकं कर्मणा सकलवेदार्थज्ञान- मपेक्षितमित्यत्र । मामज्ञानमपि कर्तृसंस्कारकतयापेक्ष्यते इति भावः ।। 8. कर्ममीमांसकाः । अत्र (सू. भा. १-१-४) समन्वयसूत्रभाष्ये प्रथमः पूर्वपक्षोऽनुसंधेयः। 9. व्यर्थ एव स्वात् । अर्थान्तराभावाद्वेदस्येत्यर्थः । 10. एतद्राक्यं वा पाठे नास्ति । नान्वेति च पूर्ववाक्येन अअसा। नहि श्रुतिविरोधात् अनिष्टत्वं साध्यते, अनित्यत्वं वेति । अथवा 'न चारभ्योऽपि नित्यः स्यादिति शनीयम्' इत्यर्षकं वाक्यमेतमायाक् स्थितं त्रुटितं स्यादिति कल्पनीयन् । एतदुदाहरणसामर्थान् ॥ 11. 'ननु' इति आ॥ पाठे न विद्यते।

·matlimite important rathority 2. 1-12] परमपुरुषार्थसाधनविषये चिन्ता आरब्धम्य च कर्मणः उपभोगेन' क्षयान , नित्यानुष्ठानाच प्रत्यवायानुभूतः, ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्षः -इति चेत् । तच्च न । कर्मदोषमभवान् सन्निमित शरीरान्तरोत्पत्तिः प्रामोतीति प्रत्युत्तम् । कोषम्य च निन्यानुष्ठा- नेनाविरोधात् क्षयानुपपचिरिति च ॥ यदुक्तं ' समस्तवेदार्थज्ञानवतः क्रमाधिकारान् ' इत्यादि । नञ्च न । श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपासनस्य । श्रुनज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते. नोपासनम्' अपेक्षते । उपासनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तर विधीयते मोशफलम् । अर्थान्तरप्रसिद्धिश्च म्यात् । श्रोतव्य इन्युनवा 1. 'उपभोगेनैव बा न हान्यो मोक्षः इयने यानिः । बेन नम्यानित्याच प्रमन्यत: मात्मन्यबस्थानमेव तु मोक्ष उपवर्णिन विधया कर्महारणावाप्यत इत्यस्माकं मन मिति 3. शेषकर्मसंभवान् ॥ 4. • साहिमित्ता' इति वा पाठः 5. एतत् इति शेषः। भवतरणिकायां हि भा. भा. ३) पनप्रस्युकम् ॥ 6. एतदपि तत्रैव (भा. मा. ४) प्रोत्रम् । इह पुनरन्वारम्भणेन तदुच्यते समम्नवेदाश्रज्ञानवतः कर्माधिकार इति पक्षनिगमार्थम् । एवं च यदि कृत्स्नोऽपि वेदः कर्मार्थ एवेती ज्यने, नहि वेदार्थज्ञानं नाम मोक्षाधिगमावल्यनिष्ट- मापतेत् • मोक्षवादिनीनां श्रुनानामप्रामाण्यं चयमिप्रायः ॥ नोपासनाम् ' इति पाठान्तरम् । - नोपामनज्ञानम्' इनि (वा) पाठे - ज्ञानम्' इत्यधिकम् ॥ 8. छान्दोग्ये वेदमधील्य' (डां ८-१५-१) इत्यध्ययनमात्रश्रवणात अध्ययनमात्रवत व कर्मविधिः। तथा च यद्यपि कर्मावबोधनमधिकारकारणं भवेन्, तथापि औपनिषदमुपासनमपि तत्र नापेक्ष्यते इति भावः । मू. भा. ३-४-१२. 9. उपासनं च न केवलं भावनात्मकं सगुणब्रह्मण:, किन्नु परब्रह्मणो निदिध्यासनात्मकमपि । तच्च दर्शनपर्यवसायिल्वान् याबद्दर्शनं कर्तव्यमिनि विहितमिति सू. भा. ४-१-१ । अपरायत्तबोध एव निदिध्यासनम् इनि तु वार्तिकप्रस्थानम् ॥ ६. वा २-४-२१७....२२४. 10. मोक्षफलम् इति उपासनस्यैव विशेषष्णम् ॥ 11. 'अर्थान्तरप्रसिद्धम्' इनि आ॥ ' अर्थान्तरप्रसिद्धेश्व' इनि वा; तदुभयमपि परित्यज्य ‘अर्थान्तरप्रसिद्धिश्च' इनि पाठ आइतः । उत्तरत्र अर्थान्तरस्वमेव हि साध्यत इति ॥ 7. a ·- लेसियोपनियन सभाष्या [2-11 नयतिरेकेण 'मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' (कृ. २-४-५) इति यनान्तरविधानात् । मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्ध श्रवणशाना- दर्थान्तरन्बम् ॥ विद्यासव्यपेक्षकर्मम्योऽपि न मोक्षः ६२. एवं नई विद्यामव्यपेशेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यासहितानां च कर्मणां भवेन् कार्यान्तरारम्भसामयम् । यथा स्वतो मरणज्वरादिकार्यारम्भसामर्थ्यानामपि' विषदध्यादीना मन्त्रशर्करादि- संयुक्तानां कार्यान्तगरम्भसामय॑म् एवं विद्यासहितः कर्ममिोक्ष आरभ्यते इति केन् । आरभ्यस्यानित्यत्वात् इत्युत्तो दोषः। बचनात् आरभ्योऽपि नित्य एवेति चेत् । न । ज्ञापकत्याद्वचनम्य । बचनं नाम यथा- भूतस्यार्थस्य ज्ञापकं नाविद्यमानस्य कन । न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते आरब्धं वा अविनाशि भवेत् ॥ 1. बदा उपासनमेव शुतज्ञानार्थान्तरम् किमु बनवं तत्फलं दर्शन नापेक्षितं कमाधिकारे इनीति भावः । 2. एमचाऽमवाक्यश्रवणं कर्माधिकाराजमित्यभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुतस्तु नामज्ञानार्थ विहितस्य श्रवणस्यैव कमांधिकारकारणत्वं न युक्तम् तत्रानुपयोगात् । अध्ययनमात्रचत एबोकन्यायेनाधिकारसंभवात् । 3. समर्थानामधि' इति वा। +. अन्यत्रायानीतोऽयं दृष्टान्तः । द्रष्टव्यम् सू. मा. ४-१-१६, कृ. भा. ३-३. (संबन्धमाज्यम्)' 5. 'नच पुनरावर्तते' (छां. ४-१५-१) इति श्रुतिवचनबलात् कमारब्धोऽपि नित्यः स्यात् इनि शाहिनुराधायः॥ 6. विद्यमानस्य कर्तृ' इति मा. पाठोऽसाधुः । अत्र तस्तु वा पाठः। बचनं ज्ञापकमेव न कारकमिति प्र. भा. ६-२, बु. भा. २-१-२०, ३-९ (उपसंहारमाध्यम्), ४-३-२३ - इति माध्येयूद्धोषितम् ।। 7. नहि अयुक्तमपि ज्ञापयेत् बच्चनम् । अप्रामाण्यप्रसवात् । अतोऽ- नावृत्तिवचनमन्यथैव नेयमिति भावः ।।

·e 1-10] परमपुरुषार्थसाधनाविषये चिन्ता ज्ञानकर्मगोः समप्राधान्येन समुचितयोरपि न मोक्षहेतुता ६३. पतेन विद्या भणोः संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रयुक्तम् । विद्याकर्मणी नोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्तके इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पनिमस्कारविकाराप्तयों हि फलं कर्मणो दृश्यते । उत्पत्यादिम्लविपरीनश्च मोक्षः ॥ गतिथुतेराप्य इति चेत् । 'सूर्यद्वारेण (मुं१-२-११), 'तयोवमायन् का.२-३-१६, छां. ८-६-६) इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेन् । न सर्वगनत्वात् , गन्नृभिश्च अनन्यत्वात् । आकाशादिकारणत्वात् सर्वगतं ब्रह्म ; ब्रमाव्यनिरिकाश्च सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो नाप्यो मोनः । गन्तुरन्यद् विभिन्नदेशं च' भवति गन्तव्यम् न हि येनवाव्यतिरिनं यत्, तत् तेनैव 'उम्पत्तिविकारसंस्काराममोहि' इति ब उपरयादिचनुष्टयमेव कर्मकार्यमिनि न्यायो भान्यान्तरऽप्यानीतः। इष्टव्यम् सू. १-१-४, बु. ६-३ मंबन्धमाष्यम् । 3. नियमिद्धवान् , मोझोल्यस्यादिनिपादप्रमाणाभवाचेनि भावः। न च केचा नियन्यनियननेन अमिथ्यात्वं कर्मणः कचिदष्टम् । मतो न तन्मोक्षमाधनमशीकरणीयमिन्यमित्रायः। 4. मप्राहशामन्यस्य विवरणं क्रियते सूर्यद्वारेणेत्यादिना छन्' इत्यन्लेन । • मेन्द्रयोनिः' - इति पद्यानुवाके आयते । मोक्षमार्ग उपदिष्टः । मनः प्राप्यो मोक्ष इनि पूर्वपक्ष्याशयः॥ 5. संग्रहबान्य विवृणोति • आकाशादिकारणत्वात्' इत्यादिना 'इत्योब- मादिश्रुतिशतेभ्यः' इत्यन्तेन । कालाकाशयोरपि कारणयान, नाइ न कालादिना व्यवहितमिति भावः। सू. मा. १-१-४, १-३-१४. 6. 'विमिन्छ देशम्' इति चकाररहितान् अयमेव पाठः साधीयान । 'देशं प्रति' इति (IN) पाठे प्रतीत्यधिकम् । प्राप्यत्वे हेतुदयमुपन्यस्तम् सर्वगतत्वम् अनन्यत्वं च । तत्र सर्वगतत्वमुपपाथ, अनन्यत्वमुपपादयितुमारभने गन्तुरन्यदित्यादिना । चैत्रादन्यो बिमित्रदेश प्राप्यो ग्रामः ब्रह्मनु विज्ञानात्मनो नान्यत् , विभिन्नदेशं वेत्यर्थः । सू.भा.४-३-१४। एकदेशस्खयोन परस्पर- प्राप्यत्वं यथा द्रव्यगुणयोः । अत आह विमिझदेश चेनि । “बिभिवं च देशम्' इत्यतो वरं विमिनदेशं चेत्येव ।। 8 ।

·ननिरीयोपनियत समान्या Maraller गम्यते । अनन्यन्वप्रसिद्धिश्च तत् मृष्ट्या तदेवानुप्राविशत्' (२-७), 'क्षेत्रमं चापि मां विद्धि' (गी. १३-२) इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिगतेभ्यः । गन्यश्चर्यादिश्रुतिविशेषः' इति चेत् । अथापि' म्यान् , यद्यप्राप्यो मोनः, तदा गतिश्रुतीनाम् स एकथा' (छां. ७-२६-२), 'म यदि पितृलोक- कामः' (छो. ८-२-१, बीमिया यानवी (छां. ८-१२-३ इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्वान् इति चेत् । न । कार्यवझविषयत्वान् तासाम् । कार्ये हि ब्रमणि ज्यादयः म्युः, न कारणे" । "एकमेवा- द्वितीयम्' (छां. ६-२-१), 'यत्र नान्यत् पश्यति' (छां. ७-२४-११ "तन् केन के पश्येत्' (बृ. २-४-१४) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ * गन्यते नन्' इनि 8 पाठे 'ना' इन्धनाकालिन्तम् ।। 2. अनन्यस्यसिद्धिरेव कथम् इत्यात बाह 'अनन्यत्वप्रसिद्धिव' इति । 'मानन्यत्वप्रमिडे'मा 'नादनम्बत्य सिद्रि' बा - इत्यतोऽयमेव वरीयान । 3. द्रष्टव्यमुदाहनश्रुनिस्मृनिभाध्यं यत्र बितरणेतचिन्तितम् ।। अत्र आदिशब्देन यद्यपि नदीसमुद्रदृष्टान्तश्रुतयः, सृष्टिध्रुनया ग्रहीतुं शक्यन्ते नथापि भाष्ये विवरणवाक्ये न गृहीनाम्ताः । 5. गत्यैश्चयादीनिसंग्रहवाक्यं विवृणोनि 'अथापि' इत्यादिना 'चेत्' इत्यन्तेन । 6. एकमेव ब्रह्म कारण कार्य चेति द्वेधा स्थितमुषाधिवशात् । कार्य ब्रह्म, अपरं ब्रह्म, सगुण ब्रह्म, मविशेषं ब्रह्म -- इति पर्याया। हिरण्यगर्भस्य नामान्येतानि । एतदेवोपास्यं ब्रह्म सूत्रभाष्ये (१-१-१२, ४-३-३, ४-३-१४) अचिरादि- मार्गण गन्तव्यमिति वर्णितम् । कारणं ब्रह्म- परं ब्रह्मा, निर्गुण ब्रह्म-निविशेषं ब्रह्म इत्येतानि मुल्यब्रह्मणो नामानि । तच्च अस्थूलादिनिषेधशब्दरुपदिश्यते श्रुतिमिः । तत्र च कारणाचं सापेक्षम् , न नु स्वरूपातम् । यद्यपि प्रजापानवाक्ये कारणमेव ब्रह्म निर्दिष्टं स्वैन रूपेणामिनिष्पद्यते' (८-१२-३) इति, तथापि 'खीभिर्वा' इत्यादयः सगुणाब्राझोपासकैरनुभूषमाना ब्राह्मलौकिकाः कामाः सर्वान्मभूनेन ज्ञानिना संबध्यन्ते इत्यात्मज्ञानस्तुत तत्र निर्दिष्टा इति व्याख्येयम् . अन्यथा 'एकमेवा- द्वितीयम्' इत्यादितत्परतिकोषः स्वादिति भाव: । द्रष्टव्यं च छान्दोग्या- भाष्यम् (८-१२-३)। 7. नास्त्येव कारणत्वोपलक्षितमद्वितीयं ब्रह्मोत्याशय शुद्धब्रह्माणि प्रमाण- माह इत्यादिश्रुतिभ्य इति । - ·- 1-31] परमपुरुषार्थसाधनाविषये चिन्ता ज्ञानकर्मममुच्चय एवानुपपन्नः ६४. विरोषाच्च विद्याकर्मणोः समुच्चयानुस्यत्तिः । प्रविलीन'- त्रादिकारकविशेषतत्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुःयते' । न हि, एक वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत् तच्छ्न्यं च - इति उभयथा द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं हि अन्यतरन् मिथ्या स्यात् । अन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत् स्वाभाविकाज्ञान- विषयस्य द्वैनस्य मिथ्यान्वम् । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति' (बृ. २-४-१४), 'मृत्योः स मृत्युमामोति' (का. २-१-११, ३. ४-४-१९), "अथ बनान्यत् पश्यति नदल्पम् (छां. ७-२४-१), 'अन्योऽमाबन्योऽहमम्मि' बु. १-४-१०), 'उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' (२-७) इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः' । सत्यत्वं च एकत्वस्य' । 'एकवैवानुद्रष्टव्यम्' (बृ. ४-४-२०, “एकमेवाद्वितीयम्' "प्रालीन बा पृ.१-५-१५. सू.भा. ३-४-१६. 3. यद्यपि उपासनारूपा विधा नकर्मणा विरुध्यते तया च कर्म- समुचितया अपरब्रह्माप्राप्तिश्च भवत्येव, तथापि न समा मुख्य ब्राह्मवासिरित्युक्त सिद्धान्तिना । मुख्या तु विद्या बस्नुतन्त्र परब्रह्मज्ञानम् । तेन च कर्मणः समुच्चयो बिरुध्यत इत्रीदलीमुच्यते । 4. बस्तुनि क्रियास्थिय एवं नैमिनि विकल्पानुपपत्तेासू-भा1-1.. 5. अज्ञानं हि सर्वस्याप्यविचारितसिई स्वाभाविकम् , ज्ञानेन त्वागन्तुकेन तद्धिबहणीयम् ॥ 6. स्वाभाविकाज्ञानविषयवाद द्वैतस्य मिथ्यावं युक्तम् । अत एबोदाह- रिव्यमाणाः श्रुतयो युन्युपबृंहितास्तदपबदन्तीनि भावः । 7. सत्यस्वे हि द्वैतस्य नैवं द्वैतदृष्टिविनिन्छेन श्रुतिभिः - इति भावः ॥ * . **8. 'युक्तम्' इत्यनुषज्यते । निषिण बेदन सावधारणं प्रतिपादितस्त्रायुक्त एकत्वस्य नित्यत्वमित्यर्थः । 4 ·नतिगयोपनिात् ममाया [-11 (छां. ६-२-१. 'मैंवेदः सर्वम् i आत्मैवदः सर्वम्' छा. ७-२५-२) इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च मंप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्म उपपद्यते । अन्यत्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते । अतो विगेयो विद्याकर्मणोः । अनश्च' समुच्चयानुपपत्तिः । तत्र* यदुक्तं मंहनाभ्यां विद्याकर्मयों मोश: - इति, अनुपपन्न तत् ।। - निरन्नकारकब्रह्मोपदेशे न श्रुतिविरोधः ६५. विहिनत्वात् कर्मणां श्रुतिविरोध इति चेन् । यदि उपमृद्य' कत्रादिकारकविशेषम् आत्मैकत्वविज्ञान विधीयते सर्प दि. भ्रान्तिज्ञानोपमर्दकरजच दिविषयविज्ञानवन, प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्' बिरोधः । विहितानि च कर्माणि । स च विरोधो न युक्त बहोवेदं विश्वम् ' मुं२-३-११) इति मुण्डकोपनिषत्पाठः । 'सर्वम्' इति तु बायान्तनम्यामिनि भानि । अन्यत्रापि (गी- भा. १३-१५. सु. भा. १-४-२२) ब्रह्मेवेदं सर्वन - इन्च पठितं दृश्यते यतः । यद्यपि नृसिंहोत्तानापिन्यामनीदं वाक्यम् । तस्या उपनिषदोन किद्विाक्यमुदाहृतमुष- लभ्यने प्रस्थानत्रयभाष्ये ॥ 2. अहमिई करोम्येतां देवतामुद्दिश्य एतस्मै फलानि धनुसंधाय कर्म क्रियते । तत्र संप्रदानकारक देवनादि ।। 3. एवं विरोधाच इत्यर्थः । अत्र समुच्चयार्थासंभवात् चशब्दस्य एबार्थना स्वीकरणीया । विरोधादेव समुश्चयानुषपनी दूराशना ततो मोक्ष- संक्रत्युत्तरवाक्येन संगतिश्चैवं स्यात् ।। 4. सत्या चर्व समुच्चयानुपपत्तौ ॥ वा पाठे नु तत्र यदुनं...मोक्ष इत्येतदनुपपना मिति तदयुनम् इति श्रुतिविरोधपूर्वपक्षण वश्यमाणेन संबन्धः कृतः । बा पाठ एवाऽऽहतोऽस्मामिः॥ 6. 'तद्विहितत्वात् ' इति वा तत्र तदित्यधिकम् ॥ 8. सनि हि कत्रादिकारके कर्मविधेविषयः संभवति । तदनुस्के तु कर्म- वाक्ययात्रामाण्यमेव स्वान् । किन यथा कारकाभावे कर्मकाण्डमप्रामाण्यं भजते. तथा विद्योपदेयाश्रुतिरपि । न हि बन्धमोक्षजिज्ञामाजिज्ञास्यादिभेदमनभ्युपगम्य तत्रवृत्तिभवेदिति पूर्वपक्षिहृदयम् ॥ वृ. भा. २-१-२०.

·परमपुरुषार्थसाधनविषय चिन्ता camer इति चेत् । न । पुरुषार्थो पायो पदेशपरस्बाच्छुतीनाम् । विद्योप- देशपरा नावत् श्रुतिः संसारान् पुरुषो मोशयितव्य इति संसारहेनो- रबिद्याया विद्यया निवृतिः कर्तध्या इति विद्याप्रकाशकावेन प्रवृत्ता इति न विरोधः ।। एवपि कांदिकारकमद्रावप्रतिपादन शायं विराध्यन प्रति चन् । न । यथापानमेव* कारवान्दित्वम् उपादाय, उपात्तदुरितक्षयार्थ' कर्माणि विधच्छाचं मुमुक्षणां, फलार्थिनां च फलमाधनम्', न कारकास्तित्वे व्याप्रियते' । उपचितदुरितप्रतिकन्यस्य हि विद्योत्पनिर्नाव- कल्पते । सत्रये च विद्योन्यतिः स्यात् । ततश्चाविद्यानिवृत्तिः, नन आत्यन्तिकः समागमः ॥ Netrawadise 1. पुकायोंगयोपड़गारसत्यादिनि भवितव्यम् । विद्यादि पुरुषार्थोपायः, न शुरुषार्गः । मुद्रितपुनके पुकार्योपदेशपरत्वात् ' इबोपलभ्यने । 2. कैनन्या विद्याकृतवान् नदण्डवेन विद्या बोधयन्नी श्रुनिन मेदाम्लिन्छ- परेनि वान युक्रम् । श्रुनेडिनवचन वामनान् । जनो न नाम्याः केनचिढ़ विरोध शस्यश इति भावः। 3. पक्षी कारकमहायपरं कर्मकाण्ड मन्वानः शरते। +. लोकन: मिदमेव ।। न तु केवलमकरणे प्रत्यवायपरिमारार्थन् । 6. विधत्' इत्यनुषज्यते॥ 7. कर्मविधिपरं च कारकामिनत्वपर चेनि स्वीकारे हि बाक्यं मिधेत । प्रत्यक्षं च तस्य विधिपरत्वम् । अतो न कारकान्तिस्ये वापव्यापार इमिग्रायः ।। 8. एवं च परमपुरुषार्थोगायोपदेशपरत्वं कर्मकाण्डम्यापीत्युपपचने । तदर्व विहितत्वात् । अमुमुक्षणां तु तत्चदाकाफिलदायकोषायोपदेशपरत्वम् नित्यानि च कर्तव्यानि भवन्ति विहितत्वादिति भावः (सू. भा. ३-४-३२) । यथा पात्र कर्नामेदेऽपि नित्यानित्यसंयोगविरोधाभावस्तथा शारीरकमाये (३-४-३३) समुपपादितम् ॥

·ननिगयोपनिषत् सभाध्या - । विद्यायाः स्वफलदान न कर्मापेक्षा ६६. अपि च', अनात्मशिनो बनान्मविषयः कामः । कामयमानश्च करोति कर्माणि । नतम्तन्कलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः समारः। नद्यतिरेकेण, आन्मकत्वदशिनो विषयाभावान् कामानुपपत्तिः । आत्मनि चानन्यवान् कामानुपपती स्वानन्यवस्वानं मोक्षः' – इत्यतोऽपि विद्याकमजोविरोधः । विशेषादेव च विद्या मोशे प्रति न कमाण्यपेक्षते ॥ खोत्पत्ती त्वपक्षने कर्माणि विद्या ६७. स्वान्मलाभे नु' पूर्वोपचिनदुरितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कमाणि नित्यानी त्यत एवाम्मिन् प्रकरणे उपन्यन्नानि कर्माणि-इन्यबोचाम' । एवं चाविरोधः कर्मविधिश्रुतीनाम् । अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम् ॥ विद्यायाः गार्हस्थ्यकाण्येवापेक्षितान्युत्पत्नाविति न नियमः ६८. एवं तर्हि , आश्रमान्तरानुपपत्तिः । कर्मनिमित्तत्वाद् विद्योत्पत्तः । गार्हस्थ्ये' च विहितानि कर्माणि - इत्यैकाश्रम्यमेव' । 1. न केवलं कारकोपमर्दकत्वकारकापेक्षत्वस्वरूयाभ्यां विरोधो विद्या- कर्मणोः, किन्नु वक्ष्यमाणहेतोश्शेत्याह - अपि चेति । 2. कृ. ४-४-६ । अनेन कामवैराग्ययोहेनुतोका कर्मज्ञाने प्रति ॥ 3. एवं च स्वरूपहेतुफलैविरोधो विद्याकर्मणोरिनि भावः ।। 4. व्या छ कमविक्षया विद्यायाः परं श्रेय इति कल्यो निरस्तो भवतीति भावः॥ 5. एवं सर्वथापि कर्मनिरपेक्षता विद्याया इत्येवं प्रा इदमुच्यते - विद्योत्पत्तिहेतुत्वमस्त्येव कर्मणामिति ॥ सू.भा. ३-४-३३, ३५. 6. काम्यानि तु यथोकरीस्था विद्याविरोधीन्येवेति स्याज्यान्येव मुमुक्षुणेति 8. यदि दुरितक्षयादेव विद्योत्पत्तिः, तर्हि । 9. गृहस्वस्यैव वा॥ 10. 'एकाश्रयं वाचार्याः प्रत्यक्षविहितत्वा- हाईस्पस्य' (गौ. प. १-३-३५) इति स्मृतेः ।

·1-31]] परमपुरुषार्धमाधनाविषये चिन्ता । atabase अनश्च' यावजीवादिश्रुतयोऽनुकुल नराः । न । कर्मानेकत्वात् । न हि अमिहोत्रादीन्येव कर्माणि । ब्रह्मचर्य, तपः, सल्यवदनं, शमः, दमः, अहिंसा-- इन्येवमादीन्यपि क्रर्माणीतराश्रमप्रसिद्धानि विद्योत्पत्ती साधक्तमानि' असाङ्कीर्णत्वात - विद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च । वक्ष्यति च * नापमा ब्रम विजिज्ञासस्व' (३-२) इति' । जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि' गार्हस्थ्या विद्योत्पत्तिसंभवात् । कर्मार्थत्याच गार्हस्थ्यप्रतिपतेः. कर्ममाध्यायां च विद्यायां सत्या गाईमध्यप्रतिपनिरनवि लोकार्थत्वाच 1. एकाचम्याक्रीकाराय। 2. 'याबीनचनियमााण पब्यात - इति मा. भा. २-४-१. 3. प्राचीन • नायः मास्त्रम् - इत्येतानि छी... मुं- इत्यायुपनिषतमु विहितानि । शमादमावयश्च पदारण्यके (४-४-२३ बर्हिमा च छ.८-१५-१ इस्पादिश्रुनिषु । शुरुमादीनानि नितिप्रधानानानाणि कर्माणि संगृान्ते ।। 4. न हि वाममोवादीनि मनि । न बाश्रमानगणिन मन्ति। विहितवादेव नेवामपि मु. भा. ३-४-१९,२०. 7. अन्नमानि । यमप्रधानत्वात 6. समङ्कीर्णाः इति चा पाळीन मुद्धः । यद्यपि गृहन्यानामपि ब्रह्म- चादीनि मन्ति । तथापि नानि ऋमो भागमनम् इत्येवमादिभिः मीणानि । अमजीर्णानि वितरश्रमकर्मनि पहावरानि तानि माधनानि मा पनि 7. ध्यानावस्तु गाईस्थ्यकर्मरहिलानामेव शिशिलानीति तेषां धरहणम् । गी. भा ६ अव. 8. तत्र हि अग्निहोत्रादिकमव्यतिरिक्त सपः मनश चैकाअपशक्षणं ब्रह्म. ज्ञानसाधनत्वेनोपदिष्टमिति भावः । 9. न चहजन्मकृतमेव कर्म विद्योत्पनिकारणमिनि नियमः । प्राजन्म- कृतकर्मपरिपाकेनापि तदुन्यज्युपपत्तेामदेवादीनामिव । के. भा. ४-८; . मा. २-५: गी. भा. ३-४; सू. भा. ४-१-१८; अतः प्रागपि गाईस्थ्यात् ज्ञान- संभवः । अत एव ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेन् इत्यादिजावालातौ पठ्यते । 10. कर्मार्थत्वात्' इति ज्ञानकारशक्रार्थत्वात् इत्यर्थः । मुमुक्षुणा- मेवात्र प्रकृतत्वात् ब्रह्मचर्याश्रम एवोत्पत्रज्ञानानां अप्रतिपनियति नापेक्षिता - इनि वाक्यार्थः ।।

·तिरीयोपनिषत् समान्या UMAMA पुत्रादीनाम् । पुत्रादिसाव्येन्बन्ध अवलोकः', 'पितृलोकः', 'देवलोकः" इत्येतन्यो व्यावृत्तकामभ्य नित्यद्धिान्मनेशिनः कर्मगि प्रयोजनम् अपश्यतः कथं प्रवृत्तिमपपद्यते । प्रतिमनगाहस्थ्यम्यापि विद्योत्पत्ती विद्यापरिपाका विरक्तस्य कर्मनु प्रयोजनम् अपश्यतः कर्मयो निवृत्तिरेव स्वान् । 'प्राजिष्यन् वा अरेऽहमस्नात् स्थानादस्मि' (कृ. ४-५-२) इत्येवमादिश्रुतिलिङ्गदर्शनात् ॥ ON कर्मणि श्रुनयन्नाधिक्य कारणम् ६०. की प्रति श्रुतयत्नवाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति चेत् । अमिहोत्रादिकने प्रति श्रुतेरधिको यत्नः । महांश्च कर्मण्यायासः' । अनेकमाघनसाव्यत्वादमिहोत्रादीनाम् । तपो ब्रह्मचादीनां च इतराश्रम- । 1. कृ. (१-५-१३) अत्युकानां पुत्रको गमनानां यथासंख्यं मनुभ्यादि- लोकमहत्वात् न तेभ्यो लोकभ्यो बिरक्तस्य तैः माचनरर्थ इत्यामिप्रायः। 2. लोकशब्दस्यकोचा मास्मैच लोको नान्यो शानिनः । ४.१.२२. 3. मनुष्यादिलोकमायने पुत्रकर्मादी प्रयोजनं न पश्यति, तत्रैव प्रवर्तने च-इनि हि विप्रतिषिद्धम् ।। +. विक्षेपहेत्वभावे एकात्म्ये एवावस्थान विद्यायाः परिपाकः । तस्मिनिष्पने कर्मभ्यो निवृत्तिरेव स्थादित्यर्थः । अथवा विद्यापरिपाकात् इति विद्यापरिपाकहेतो- रित्यर्थः । तदर्थम् इति यावत् । विद्यपरिपाकार्य कर्म यो निवृत्तिरेव स्यात् इति संबन्धः । कर्मसंन्यासस्य विद्यापरिपाकाकत्वमुक्तं सू. भा. ३-३-२०, गी. मा. १४-५५ इत्यादिस्थलेषु॥ 5. विदुषो गृहस्वस्यापि कर्मभ्यो निवृत्तिरेत्यत्र लिङ्गमिदमिति भावः । 6. पूर्वपक्षसंग्रहवाश्यं विवृणोति अग्निहोत्रादिकर्म प्रति' इत्यादिना 7. ज्ञानमायादेव यदि कैवल्यं सिध्येत् को जातुचिबहुव्यायाससाध्य कर्म कुयात् इति भावः । द्रष्टव्यमत्र तन्त्रवातिकोकं (१-३-८, पृ.२८७,२८८) ज्ञानसमुच्चयप्रसाधनम् ॥

·परमपुरुषार्थसाधनाविषये चिन्ता । गां गार्हस्थ्येऽपि समानत्वान्', अल्पसाधनापेक्षत्वाञ्चनरेषा चुक्तमतुल्यवद्रिकल्प आश्रमिमिन्तस्य - इति चेत् । न । जन्मान्तरकृतानु- प्रहान्' । यदुक्तं कर्मणि श्रुनेरधिको यत्रः - इत्यादि । नासौ दोषः। यतो जन्मान्तरकृतमप्यग्रिहोत्रादिलक्षणं कम, ब्रह्मचर्यादिलक्षणं च - अनुबाहकं भवति विद्योत्पति प्रति; येन जन्मनैव बिरसा दृश्यन्ते केचिन् , केचिनु कमेनु प्रवृता अविरता विद्याविद्वेषिणः । तस्मान् , जन्मान्तरकृतसंकारेमो विरकानाम् आश्रमान्तरप्रतिपनिवेभ्यते ।। कर्मफळबाहुल्याच' । पुत्रस्वर्गप्रसवसादिलक्षणस्य'" कर्मफलस्य असंन्येयत्वात् , सत प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यान , तदर्थः थुनेरषिको 1 गृहस्थाला प्राचार्यादेः कीर्णवं यदुक्र पुरा (भा. भा. १८)न प्रामानानिह पूर्वपरिमा 2. इनममधागाईमामान अधिकतारमा वाध्यत्वमिहोपेशितं पूर्व- 3. लोक मा. मा.५८. पृ.१२, दि.9) मारयनि ।। +. मंशाका विष्ोनि बटुक्का 'इम्बादिना “हुन्छने' इत्यनेन । 5. भयौ नगमिणां गहम्थ्यन मुल्यवादिकल्पः, न दोषः । 6. येन अनुप्राहनचादिवानस्थय । बेन छ' इति चयुक्त- बा) पाट करावधारणाः । 7. नाभानुप्राइकविरहान् इति शेषः । 3. न तु कर्मप्रधान गाईस्थ्यम् । अन्मान्तरणकर्मसंस्कृतान्तःकरणानां कर्मभिः प्रयोजनाभावाद - मृत्यनिमयः । 9. कर्ममु यत्नादिश्यं श्रुनेनाश्रमातार विकल्पाचवणवाचकमित्युकम् । जन्मान्तरकृतस्यापि कर्मणो विद्यापनि प्रत्यनुप्राहकायमाश्रित्य । अविरतविद्या- विद्वेषिविषयवसभवाचनाधिक्यस्यति । इदानीमेतजन्मकृतकर्मणामेवानुप्राहकारवेड. जीकृतेऽपि यताधिक्यस्या यथासि इत्वात् , न सद्विकल्पविघातकमित्युपपावना कर्मफलबाहुल्याञ्चति ॥ 10. संग्रहवाक्यविवरणं पुत्रस्व त्याचारभ्य इनीन्यन्नन् । समाधिक्यामुलं किकाम्यकर्मविषयम् , माहोस्विहित्यकर्मविषयम् ! इति विकल्याचं प्रस्थाइ 'फलस्यासंध्येयत्वात् : पुरुषाशिषां च बाहुल्यान्' इनि । कामबाहुल्यं प्रपति दृष्टय ते. सं.२-१-१ इत्यादी। 9 .

·मियोपनियत् सभाज्या यत्रः कम उपपद्यते । अाशियां बाहुनदर्शनात् इदं मे भात , इदं मे स्यात् ' इति । उपचार' । उणय भूतानि है कीषि विद्या प्रति इत्लबोचाम' । उसये नाविको वगः कर्मकरः, नोये ॥ अनगादीनां सामआहियामाधनन्यम् 3. कनिमित्वाद् विद्यायाः, यनानगनर्थक्यान इन्ने चेत। कर्मन्य एव' पूर्वोपचिनदुरिनप्रतिबन्धक्यान्' विद्या उम्पद्यते चेत् . कर्मभ्यः पृथक् उपनियच्छ्रवादिनलोऽनर्थक इति चेत् । न ; नियमाभावात् । न हि प्रतिबन्धमायादेव विद्या उत्पद्यते, न तु ईश्वर प्रसादतपोयानाद्यनुष्ठानान् - इति नियमोऽस्ति' । अहिंसाब्रमचर्यादीन 1. द्वितीयं कल्प प्रत्याह 'उपासनाच' इति । अस्यैव विवरण उपाय- भूतानि होत्यारभ्य 'नोयेथे 'इन्यन्तम् ।। 2. कर्माणि दुरितक्षयद्वारा विद्योदयुपायता भजन्त इन्युनं प्राक मा. मा. ६५) । नित्यकर्मणा दुरिगलवारवान , कर्मधानं गाईस्थ्यमेवाश्रवणीय नाश्रमातरम् इति पक्षो निगकृतः पूर्वम् (भा. भा. ६८)। इदानी तु कमैद कवलं मुतिसाधनं न ज्ञानापेक्षामिनि पक्षो निराकिश्त इनि विशेषः }} 3. अनच कर्म बलाधिक्य युकमित्यभिप्रायः ॥ न दशायान्तरेण - इति पूर्वपक्षियोऽमिनिवेशः ॥ 5. बडीत्ववादोऽयम् । नित्यकर्माणि प्रत्यवायपरिहारानीनि खलु पूर्वपक्षिण मतम् ॥ 6. तथा च कर्मभ्य एव मोक्षः प्रतिबन्धक्षयद्वारेणेति स्थापतीति भावः। 7. नियमाभावात् इति संग्रहवाक्य बिकृणोति न होत्यादिना । 8. ईश्वरप्रसादः सर्वत्र साधनानां कलादायकः। विशिष्य चाज्ञाननाशक- ज्ञानोत्पत्ती (गी-भा१०-११) कारणम् । कर्म बिहजन्मकृतं जन्मान्तरकृतं या दुरितक्षयद्वारा बन कारणम् । अहिंसादयश्वाधर्मादिपरिहारेण ज्ञानोत्पत्तौ ज्ञान- परिपाककारणत्वेन ज्ञाननिहाय वा कारणम् - इति विवेकः ।।

·Manm च विद्यां प्रन्युपकारकत्वात् । सानादेव च कारणत्वान् श्रवममनन- निदिध्यासनानाम् ॥ उपनंहारः अनः सिद्धान्याचमान्तराणि । सर्वेषां चाथिकाने विद्यायाम् , परं च श्रेयः केवलाया विद्याया एव' इति सिद्धम् ।। যু নৱনঅভিজখয়াঘজর নাৰিক্ষাথশিক্ষামঙ্গল वृत्तौ अभिनीयोपनिषडाष्ये शीक्षा यादीमाच्यम् । १२. सान्निता शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा। शंन इन्द्रो बृहस्पतिः।शं नो विष्णुरुरुक्रमः। 1. जनमानस्वादिः । मनु कर्मादिका पानापर्यः । ब्रमविनया साधकतम- Mor+I *4 निकामनाहानाम् । इन पाडे आदिमब्दोमपेनिमः। श्रवादीनां मानकारक लोकना एक निन् । ज्ञानमायनानो सावध वृ.१-४-२: गी. भा. १०-१७. 1,16-४१. १६. भा. ३-४-११, ४-१-१८ एनेत्री भाज्या द्रव्यम् । +. कमन्य पब केवलद, उरामनारूपाणिग्रामहिन्यो वा तेन्यो निःश्रेयसामिद्धेः दुग्निनियन्यायेण विद्योनिद्वारेच सेवां मोजमावनात्यान्न, विद्यायाश्वेश्वरप्रसादादिभ्योऽप्युपायुपपनेः, महिंपादीनां धाश्रमान्तरेषु पड- मरत्वात् सेवामन्तरङ्गसाधनन्या विद्या प्रति - हत्यसम्मादार्षः । 5. मी चाश्रमिणमित्यर्थः । द्रष्टव्यं मू. भा. ३-१-२०, मुं. भा. भव., गी. भा. १८-४५. 7. अयं शान्तिपाठोऽध्ययनसंप्रदायटमेण शीशाल्ल्या हादसोट नुवाकः । अन "अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गशमनार्थ शान्ति पठति शं नो मित्र' इति । व्याख्यातमेतत् पूर्वम् ।' इति भाष्यवाक्यात्वेन मुद्रितपुस्तके नमुपनत्यने । तस्य च वाक्यद्वयस्य अनेकषु मृलकोशेष्वदर्शनान् नात्र प्रथरी निवेशः कृतः । अत्राधिकमानन्दवल्यवतरणिकाभान्यव्याख्यानतोऽवगन्तव्यम् ।।

·तैत्तिरीयोपनियन् सभाध्या नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मामि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । मत्यमवादिपम् । तन्मामा- वीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् ॥ १२॥ ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

·ग्रीक्षावाली पार अथ शीक्षावल्लीसारः अनुवाकसूचका १, ऋविविदिपुमा कार्यकरमान्यानानिमानियो मित्रता नियं मुनाहगार्थ प्रार्थनीयाः। यता न विमाधारी रखेगा अप्रतिबन्द भवनि अनोपनमाम्यानमग्नाती पोनमस्कार रक्षाबन्या प्राणानुककाम्ने में शामिल दानि भनि म विन्दना अयामिकधिनी तिमधिदैविधान विशाम्रपा प्रत्यर्थम् ।। २. यद्यप्युपनिषधियमप्रधाना. नापि वन्यपदेयत अन्य अधि- । লাগালা নীলগিদু পত্রী অশ্বালালী লামাল सत्रापि प्रप्रथम बटे समुपलभ्यमानाः दिदा अधिकृल्य अधिोकमअविनाविषम् . अधिनियम् , अवित्रम् - अध्यार न पश्चया दृष्टया इसमनम् उपदिश्यते । मददधा - (१) संहितायाः पूरे वर्ग वृथिवी राष्टिः कर्तव्यः । उनको अन्तराधिः । नगन्यौ मये अकादधिः पूर्वावर मोरभन्योः मन्धनसाधने वायुविः । इम्यश्चितकनुपामुन्नाम् । १२) पद मोरे यरफमम् अमिः, आदिन्यः, धारः, मेधुन - दुन्नि सामन्यौपमुपामनः । ३. आचार्यः, अनवमी, विद्या, प्रवचनम् - इति इष्टवियामा मला, पिता, प्रजा, प्रजननम् - इति वटवधि- प्रमुगमनम् । (५) अधरा अनुः, उमा नः बा, जिदा - इन्ययात्म- मुपामनम् । महन्तुष्टया कारवान हमार्मदिना उत्पन्ने । एवं महामंडलो- पासनं योऽनुनिने तम्या मायब प्रजापशुजानवर्ष नजारा वर्ग कलानि मादान मुमुक्षुगा यन्छन्दमाम् इत्वयं मन्त्रो वेदसारभूतोद्धारस्तुतिपरः सनातं जयः । तेन मेघावानिवने । कयर गर्मशालबाऽऽत्मज्ञानयोम्यो भवनि । वं श्रीप्राप्त्या कर्मानुष्टानेन चिनशुद्धि प्राप्य परम्पग्या ज्ञानं नया "भावना' इत्यादि- मिमन्त्रोमः कर्तव्यः । एवमोकार जाहोमान्त्रां समुषम्य क्रमेय साली भाति । अनेकब्रह्मचायन्तेवासिमञ्चश्च ॥ ५-६. मह इति व्याइत्यान्मनो ब्रह्मग अन्तमपासनं कर्तव्यम् । भभुवः- मुवरित्वेतासां चतुर्थीमेन व्याहर्नि माहाचमर्षियवाद नदेव च ब्रह्म ! इतरम्बाइनी- नामात्मा चेयम् । तद्यापकत्वात् । नाश्च तिम्रो ब्याहृतयः प्रत्येक चतुर्व नद्यया । अयं लोकः, अग्निः, ऋग्वेदः, प्रायः - इति प्रथमा व्याहृतिति । एवम् अन्तरिक्षम् , ·निपनियन ममान्या : मामान. अपन: - कुन नीका भुव इनः अमीरोडा, अन्तिः सधि खानः - सतीया मुवों ने । मरम्मक तु अन अजयचन्द्र. जमवाय लोकन्यो मा पानीको मा 'ग्या प्रवास न्यानरमभूताः । नमकोई चकमकं ब्रह्म हृदयका सितो मनोनोऽमनो रिरमयः पुरुष पनि अफसी मूलभूत प्रायानाममानन्दकृन्मनों शिष्ट सन्न्या सम्यगणभ्यमन प्रशन गुमावेशिटनरस्यनुवंय अस्ते म देहत्याग. मध्ये दयावामिन्या न्यान्न माया नमेदिन्या द्वारा विनफम्य भागनि का इति मान्मा प्रतिनिन्ति । नतो भुव इति उन्मानिकाचे वन्यौ। नत व मुदरियादिन्ये । एवं अमेगाजमुनादेशलामायुज्यं प्राप्त न इन्द्र गयोनामनोमयादिगुणकम्य गदइत्यझिनः माज्य प्रय बराह भवन जय महाकालदनुभमनम् । .. कानन्या प्रमाणे लोकगल देवनामक भूतकात च, तथा वायुपान्त, नियमावी. घराहत - इति व पाताम्बर गायुधामनं विधीयते । पालव्य माम प्रचार विभागानन्दम् । यशम्य सामान्य श्रुतिमिर्मित यथोलोपासनया सर्व यज्ञत्वेन कम्पिन भवति । अत्र च जगाम कमायात्मिकेन पारलेन म्युक्तप्रकारेग पूरणीयम् । नाजश्व कालकारमकामापतित्व कलमुकमस्य भवति । ८. परापरब्रदोष मनासभूनः प्रवः । लम्य च भगः प्रतीकभूनन्योगास- नेन परमपर वा प्रत्य प्रायने। ओंकारपूर्वक प्रयत्नानां मयामा क्रियाणां फलबत्त्व- दानात ओंकर प्रत्यासीदेति विधीयते ॥ उपासनादेव स्वाराज्यपालेकात्यान् श्रौनम्मानमाध्यक्रिश्चित्कराणीनि न मन्तब्यम् । ऋतं. मन्यं, नपो, इनः, शमोऽग्निहोत्रन् , अतिथिपूजा, लौकिक: मंध्यमहारः प्रजासन्नत्यर्थ क्रम चेम्पेनसमवनोयनेन । तत्राप्यध्ययनमध्यापनं सत्यं १०. अहं बक्षस्य' इति मन्द्रो मुमुक्षुभिः सततं जयः । तस्य ज्ञान- प्रमकवान् । कर्मोपदेशानन्तरं तस्य पाठान् श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानपरागा निष्कामानां ब्रह्मविदिमामेवं बधान्यायाणि दर्शनानि प्रादुर्भवन्नीव्यवगम्यते ॥ न केवलम् अवत्यकर्तव्यत्वोपरेशान , किन्तु चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानो- त्पत्त्यर्थमात्र कर्माणि नियमेनानुष्ठेकानि मुमुक्षुमिः । कमायुपासनानि चात्र बाल्यामुष- दिष्टनि शाबहिनानि, नुशासनरूपाणि वेदरहस्यानि चेते सर्वधा पुस्वार्थसाधनानि भवन्तीति विचम् ॥ . इति श्रीमत्परमहंसपरिवाशकवरेण्यधीमत्यूज्यपाइशङ्करभगववरणस्मरणपरिचवावास- वेदान्तप्रवेशन श्रीवोधानन्देन्द्रसरखतीशियधीसच्चिदानन्देन्द्रसरस्वत्याख्येन भिक्षुण प्रणीनं वहीसारसहितं शीक्षाकळीभाष्यटिप्पणम्

·अथ शीक्षाल्पा
अनुवाकानामक्षरानुक्रमणिक
उम्
अनुवाकप्रतीक
र नस्य रेरिचा
अातंच वाचावप्रवचनेच
अमिति नम
भभुषः सुवरिति का
यच्छन्दसामपभो
है
१

·अथ भाष्यस्थमुव्यशब्दमूची
अत्र वा मानायमगागमगिन्धः
गया.
अनामचिद अरमान, '..
अनामी अभिनयम, ..
बनायटा नि अभियान मांग ...
मम ममनम् ), ८.
अमावः भवनिवन्धी पदार्थ: नाकासमनः८.
अतः मारमयी, ३५.३८.
अमनन् लिम्बन ..
अविद्यानिनिः मिव्या मानापबायः १, १०, ६'..
बनानम् मनानम् , २०, २१, २०, ५३,६१.
आत्मभावः (मायुज्यम् स्यम् । ३६, ३.
आमलोकः माध्यलोकन्यो बिलमा मात्मा), ८.
मात्मविद्या (अत्मज्ञानम् ।। १२.
भामा (मवस्या परमार्थम्यापम् ), १..
भास्कल्वविज्ञानम् (अद्वितीयात्मज्ञानम), २.६५.
मास्मैकवदों (अत्माद्विनीयन्वानुभवयान), ६६.
मात्यानितक: मंपारनामः पुनरावृत्तिराहिस्पेन संसारनियतः, .
बासकामता (आत्मव्यतिरितमाभावः। १.
भाष्यम् (गतिपूर्वकं प्रायम्), ३.
आरब्धम् (निपादितम् ), २, ३, ..
बारम्बः (निष्पादनीयः), ८.
मास्टरवर (प्रतीकम् ), १८, ४४.

·मथ भाष्यस्थमुख्यशब्दसूची उत्पत्तिसंस्कारविकारामयः (कर्मफलप्रकाराः) ६३. उपनिषन् (ग्रन्थः), १०, १४, ७० (ब्रह्मविद्या), १७, १४ (उपासनम् ), " उपलब्धिः (साक्षात्कार), २२० ३४. उपात्तदुरितक्षयः (संचित्तपापनाश:), १, २७, उपासनम् (शास्त्रीयवस्तुचिन्तनम् - १८,२८, २९, ४.. ऋतम् (यथाशास्त्र कर्तव्यम्), १२.४८, ५४. ऐकाश्रम्यम् (गार्हस्थ्यमात्रम् |, ६८. जोहारः (उपास्यः प्रणवः), २.. कर्म (शास्त्रविहिता निषिद्धा का क्रिया), १, २, ३, ४, ५..." तिरिक्त गाईस्वादन्यत्राश्रने कर्मनाविकान्यम् (सार्वथा काभावः) ५३. कमहेतुः (कर्मणि प्रकृती निमितम् ) १२, (कर्मकारणकम् ), २. कर्मोपादानहेतुः (कर्मणि प्रती हेतुः), , १.. कामः (कर्मफलन्छा), १, ५. काम्यानि (कामिभिरनुष्टीयमानानि कर्माणि), १, २, ६१. कारकम् (क्रिया निम्पत्तिकारणम् ।। ६४, ६५. कारकास्तित्वम् (कादिकारकसल्यात्वम् ), ६५. कार्यकरणसंघातः (देहेन्द्रियसंघातः), २१. कार्यब्रह्म (अपरं ब्रह्मा, हिरण्यगर्भः), ३. कार्यान्तरारम्भः (मिलितयोः कर्मज्ञानयोः खादिन्याच्या निष्पादनम् , it. गतिश्रुतयः, गत्यश्वर्यादिश्रुतयः (उपासकानां ब्रह्मप्राप्त्यर्थ गतिः, मुक्तानां नाम- मैवयम् - इत्यादिवोधिकाः धनयः), ६३. ज्ञानम् (मात्मयाथात्म्यविद्या), ५. ज्ञापकम् (भूतार्थवाधारस्यव्यजका), १२. ज्ञानोपचिः (आत्मयाधाम्यजनजन्म), ५४. तपः (कृच्छादि), ४८; (म्बाध्यायप्रबचने विशिनरसी), (बोन्यनि- कारणं कर्म), ५३, ६८. दमः (बाइन्द्रियनिग्रहः), ४८.

·तैत्तिरीयोपनिषत् सभाध्या दर्शनम् (उपासनम् ), १६, १७, (ज्ञानम् , ... देवतामा (अध्यात्माधिदेवमिमानी इंजना) ११. नित्यप्राप्तम् (म्वरूपभूतम् , अत्यनलम् )... नित्यानि (फलानुष बिना बिदिनानि, अवश्यकाणीयान कमांग ). १, २, नित्यारम्भः (नित्यम्य निष्पादनम् ), . निर्विदोषः (म्वगनभेदरहितः), ८. परमाधिः (मोक्षत्राभिः), १. परं ब्रह्म (परमात्मा), '",५१, ५२. बरं श्रेयः (निरतिशययः, मोक्षः). ४९.६.... परापरब्रह्मणी (निर्गुणसगुणब्रह्मणी), ४४. पुवादिसाध्याः (मनु यादिलोकाः), ६९. पुरुषः (हृदि स्थितः, भूरादिव्यापको बा, ३५. पुरुषसंस्कारः (कर्ममा दिपायमाना ज्ञानयोग्यता), ५३. पूर्वोपचितानि (इहजन्मनः प्राक्मचितानि पापानि), ६, ३, ..... प्रजापतिः (पाकात्मकमपरं ब्रह्म), ४०, ४३. प्रतिमा (अर्चा विवादिप्रतीकभूता), ४. प्रतिषिद्धानि (धुल्यापादितानि कर्माणि), २, ६१. प्रत्यवायः (नित्याकरणेन प्राप्यमाणे दोषः), २, ४, ६, १. प्रध्वंसाभावः (बस्तुनाशे जन्यत्वेन ऋल्पितोऽभावः), ८. प्रवर्तकः (कर्मणि प्रयोक्ता), १. प्रविलीनकादिकारकम् (कारकविभागरहितम् ) ६४. फलार्थिनः (काम्यकर्मण्यधिकारिणः), १, ६५. ब्रह्म (परमात्मतत्त्वम् ), १, १२, २२, २५, ३८, ६३ : (कार्यमपरं ब्रह्म ब्रह्मज्ञानम् , ब्रह्मविज्ञानम् (ब्रह्मखरूपावगतिः), ५१, ५३. ब्रह्मविद्या (ब्रह्मज्ञानम् ), १, १०, ५३. ब्रह्मविद्योपसर्गाः (ज्ञानविनाः), १२, १३. मेधा (लौकिकप्रज्ञा), २२; (आत्मज्ञानयोग्यप्रज्ञा), २२, २३. मोक्षः (परमपुत्रार्थः), २, ७, ९, १०,५१, ६१,६३. बोगशास्त्राणि (मनोनिग्रहप्रकारबोधकशास्त्राणि), ३६. ।

·अथ भाप्यस्थमुख्यशब्दसूची
लक्षणम् (ज्ञापकम् ), ६.
लौकिकप्रज्ञा (व्यावहारिक ज्ञानम् ), २२.
वचनम् (वेदवाक्यम् ), १२.
बायुः (आध्यात्मिकप्राणात्मना स्थिता देवता अपरें, ब्रह), १२.
विकल्पः (मनोविकल्पानामात्रम् ८.
विज्ञानम् (उपासना) १८ (आत्मावगतिः)- ६५.
विद्या (सामना),८,९,६०,६२०६३.
विद्याकमकर्ता (उपासनकर्मशोरवयाता), ९.
विद्याकर्मणोविवेकः (ज्ञानकर्मगोहेनुस्खारकार्यवेक्षणनिधारण
विद्याकर्मीतानः अविरतानुपिते उपासनकर्मणी), ..
विद्योत्पत्तिः (आन्मज्ञानानिष्पत्तिः), ३, ६८, ६५.
विशुद्धसत्यः (कर्मानुपान जानिनमस्कार जातचित्तशुदिनान ...
विष्णः (पादयोरभिमानी देवता, प्रतिमादिश्वर्यमाना देवना), ११.३४, ४४.
व्याहत्यामा (महोण्याइतिहारण उपान्य भारमा), २८, ३.३ ४..
नमः (अन्तःकरणनिग्रहः ४८.
अगरारम्भः (दहनिष्पादनम् , जन्नप्रदानम्) ३.
मालग्रामः अवमानस्य वियोः प्रतीक भूतः शिला विशेष:, ३४.
शेषकर्म (भोक्ष्यमाणवेनावशिर्ष कर्म), ३.
औतमानानि (ध्रुतिस्मृतिविहिनकमणि ५२, ३.
मंहत (समत्राधान्येन ममुच्चिने). ६३.
सत्यम् (मामूर्तम् , अवितथा बा), ३८, (सत्यवदनम् ), १..
सदिब्रालिज्ञानोपमर्दकरण्यादिविषयविज्ञानम् (अविशेषमविदामा प्रत्यक
सर्वगतम् (सर्वत्र व्यानं ब्रम), ६३.
सर्वप्रमाणध्याकोपः (मर्वप्रमाविगेत्रः अभवत्यानाचीही ..
मात्मकत्वम् (सबंगानन्यत्वम् ), ३..
मर्वान्मभावः (हिरण्यगर्भावापिः), ३४.
सर्वोपासनाङ्गभूतः (ओङ्कारः, परापरब्रह्मपनीकभूनः), ४..

·नैगिरीयोपनिषत् सभाध्या
माक्षानः (मोऽहमित्य ऋमिनः).
साधनमाध्यानि अन्य कारणमामीनिष्पापनि कमाणि. र.
सुपुमा (अपरमप्राय ममनहारभूता नाडी) ६.
मवरूपानिपनि: अपरब्रह्ममाप्यात्रिः), ३६.
स्वर्गः (कमेगा परमा गतिः, मोक्षन्यनानिमना मीमांसकना , २ .
म्याध्यायप्रवचने (अवश्यकतव्येषु प्रधानभने), ४८, ४५.
स्वात्मन्यवधानम् (स्वेन रूपेशावम्धितिः- मोक्षः), २६, १०,::.
बामा विम्य परमाधिकं स्वपम्) १.२.१,६६.
म्वाभाविकाज्ञानम् (अविचारम्वभावेन विद्यमानमात्माजनम् ), ४.
म्दाराग्यम् (अपरब्रह्मसाधर्म्यप्रात्या नष्पामधयम, ..
१०.७, २०-१-१९६१. अधात्मप्रकाशमुद्गणाल्ययः, होजेनरसीधुरम्

·No text on this page.