·'प्रकाधका-
जे० एन० यादव प्रोप्राइटर
मास्टर खेलाडीलाल एण्ड सन्स,
कचौदीगली, बनारस सिटी।
) मुद्रका
मास्टर प्रिण्टिङ्ग वर्क्स,
बुलानाला, बनारस।

·G भमिका माननीया विद्वास! अयमेकोऽवच्छेदकत्वनिरुक्तिनामा नव्यन्यायेषु व्याप्तिवादे श्रेष्ठतमः प्रन्थो दोधितिकृतैव सिद्धान्त क्षणमवलम्व्य विनिर्मितः । अस्याऽप्रका- श्यमपि संक्षिप्तदीधितिरहस्य प्रकाशीकुर्वतः श्रीमतो जगदीशतकलिङ्कार- महोदयस्य टोकारजनो कठिनतातमसावृता जनताकाशेऽशोभमानैव विराजते । अस्या एव विवृतिनामिका कौमुदीव टीका सुतरां मया विरचिता । अस्या अपराऽपि मनोरमानामिका काचित् टीका मया विनिर्मिता। आभ्यां यदि नव्यन्यायाध्ययन विदधतः कस्यापि समुपकारो भवेत् , तदा कृतकृत्योऽह भविष्यामीति मन्ये । यद्यपि गदाधरकृता मथुरानाथ- तर्कवागीशादिकृताप्यस्य ग्रन्थस्य टोका वर्तते तथापि' निरुक्ततर्कालङ्कार- कृतया एव टीकाया विशिष्टशिष्टैरादरणीयतया तत्रैव मे प्रवृत्तिर्भवद्भि- विवेचनीया । श्रीमतस्तकालङ्कारमहाशयस्य सेकालेखसमयस्तु निन्न- लिखितश्लोकतः श्रीमद्भिरवगन्तव्यः । रन्ध्रान्तवाणेन्दुगते शकाव्दे, सिंहे रवौ मन्ददिने दशम्याम् । प्रयत्नतः श्रीजगदीशशर्मणा, कृतं समाप्तं निजपुस्तकश्च ॥ अयं हि श्लोको जगदीशभट्टाचार्यस्य स्वहस्तलिखितज्योतिस्तत्त्व-

·[ २ ]
नामकग्रन्थशेषे वर्तमानः श्रीमतो विदुषः श्यामाकान्ततर्कपञ्चाननमहा-
इ यस्य समीपे मया समुपलब्धः।। निरुक्तश्लोकेन सार्द्धद्विशताधिकवर्ष एव
तस्य पाण्डित्यप्रकाशसमय इति विज्ञायते । अनेके नाम ग्रन्थ : श्रीमता
तर्कालकारेण विनिर्मिताः, तस्योपकारः कदाचिदपि नोपेक्षणीयः, स तु
भारतविरन्यात एव सर्वसम्मतः स्वलेखप्रकाशीकृतातुन विद्य, पण्डितप्रवरः
समासोदित्यत्र नास्ति सन्देह इति विज्ञायते ।
अस्य ग्रन्थस्य हस्तलिखितं क्रोडपत्र मया श्रीमतो.न-तविद्यस्य
श्यामाकान्ततर्कपश्चाननमहाशयस्य समीपे प्राप्त प्रायस्तदाश्रित्यैव मनोरमा-
नामिका टोका मया विरचितेति तेनाहं समुपकृत इत्यलमधिकेन ।
-
गुरुपूर्णिमा
वै० स० २००५
58.
.
निवेदक:-
श्रीवामाचरणभट्टाचार्यः

·जागवीशी-विवृति-मनोरमाऽऽस्यटीकात्रपालमृता- अवच्छेदकत्वनिरुक्तिः। रघुनाथशिरोमणिकृताऽवच्छेदकत्वनिरुक्तिदीधितिः । 0930 नन्ववच्छेदकत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः, सम्भवति च लघौ धर्मे गुरौ तदभावात् , प्रमेयधूमत्व-कम्बुग्रीवादिमच-घाण- ग्राह्यगुणत्वादेरतथात्वेन तेन रूपेण साध्यतायां व्यभिचारि- प्यतिप्रसङ्गात् । ॐ श्रीजगदीशतर्कालकारकृताऽवच्छेदकत्वनिरुक्तिप्रकरणव्याख्या 8 नन्विति । इह अनवच्छेदकत्वमित्यत्र, 'अवच्छेदकत्वम्' अवच्छे- दकत्वपदार्थ । * श्रीवामाचरणभट्टाचार्यकृता विवृति'* ॐ नमो गणेगाय- भालप्रसाधनविधूज्ज्वलमजलान, कान्त प्रशान्तवदन ससमाधिमीशम् । य वीक्ष्य सुन्दरतनु गिरिजाऽऽलिलिड्ने, त दुर्गया सह महेशमहं स्मरामि ॥ १॥ ततोऽवच्छेदकत्वस्य निरुक्तर्विवृतिर्मया । क्रियते धीमतामर्थे वामाचरणशर्मणा ॥२॥ * मनोरमा प्रभूतभूतचीत्कारै भीतयेवास्थिरश्रिया चिरमालिशितो देव्या सदा पातु सदाशिव ।।१।। गुरुवाक्यपय पानम्, विधायेय मनोरमा । क्रियते धीमता श्रीमद्वामाचरणशर्मणा ॥२॥ - ·३ अवच्छेदकत्वनिरुक्ति- गुरुधमन्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्ववादिनां प्राचीनानां मते प्रतियोगिव्यधिकरणहेत्मनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिघटितलक्षणे प्रमेयधमत्वादिगुरुधर्मेण साध्यनायां व्यभिचारिणि वहयादावति- व्याप्तिः, प्रमेयधूमाभावग्य हेतुसमानाधिकरणत्वेऽपि तदीयप्रतियोगिता- वच्छेदकताया धूमत्वे कल्पनीयतया तदभावस्य साध्यतावच्छेदकप्रमेय- धूमत्वे सत्त्वात् । न च तादृशप्रतियोगिनानवच्छेदकीभूतं साध्यतावच्छेदकमभाव. प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन विशेषणीयम , प्रमेयधूमत्वादेरतथात्वेन न तेन रूपेण साध्यतायामनिव्याप्तिरिति वाच्यम् १ प्रमेयधूमत्वादेरपि विष- यित्तमम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छदेकत्वात् । न हि तेन सम्बन्धेन प्रमेयधूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् धूमत्वे कल्पयितु शक्यते, धूमज्ञानेऽपि विपयितया धूमो नास्तीति प्रत्ययापत्तेः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वविवक्षणेवा- च्यम शेयत्वात् , प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरित्याशङ्कते दीधितौ नन्विति। नन्ववच्छदेकत्वमिह नेत्यादिदीधितिः । अथ यदि एतल्लक्षणघटकीभूतमव च्छेदकत्वम् स्वरूपसम्बन्धभिन्नमित्युच्यते तदा वाधापत्तिः, हेतुतानिरूपितस्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्यापि पनान्तर्गततया तत्र स्वरूपसम्बन्वभेदरूपसाध्यत्या सत्वात् । न चैतल्लक्षणवटकीभूतानवच्छेदकत्वघटकीभूतमवच्छेदक्त्वम् स्वरूप- सम्बन्धभिन्नमित्युक्ती न कोऽपि दोष इति वाच्यम् १ तादृशपक्षीभूतावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकल्वे बाधापत्तेः, अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपत्वे सिद्धसाधनापत्तेः । नापि तादृश एव पक्षे एतल्लक्षणघटकत्वाभावस्य साध्यत्वं वक्त शक्यते, पूर्वोक्तदूषण- गणनामादिति चेन्न १ स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वम् , वाक्यात्मकैतल्लक्षणघटकी- भृतसाव्यतावच्छेदकविशेषत्वाका ताभावप्रतियोग्यवच्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यत्वाभाववत् अतिप्रसङ्गात् इत्यस्य वक्तव्यतया दोषासम्भवात् । अतिप्रसङ्गम्य हेतुत्वञ्च सम्गद- कतासम्बन्धेन बोध्यमिति व्येयम् । अथवा एतल्लभणघटकीभूनानवच्छेदकत्वघटकी- भूनावच्छेदकत्वगन्दप्रतिपाद्य स्वरूपसम्बन्धरुपावच्छेदकत्व भवितु नाहंति, लघुध- मवमिकस्वरूपसम्बन्धरूपात्रच्छेदकत्वप्रयोज्य-गुरुधर्मधर्मिकत्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दक्वाभावप्रयोज्यव्यभिचारिस्थलवृत्तिहेतुममानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- साव्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यात् , इत्युक्तावपि दोषासम्भवात् । ताहश.

·जागढीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्घना । ३ विशिष्टसत्तात्वसमनियतस्य सत्तात्वस्य लघुनोऽपि न विशिष्टाभा- अवच्छेदकत्वम् = अवच्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यम् । इह = इह-एतल्लक्षणे, घटकत्व सप्तम्यर्थ । अन्वयश्वास्यावच्छेदकत्वमित्यनेन । तथा च निरुक्तसिद्धान्तलक्षणघटकसाध्यतावच्छेदकविशेपणीभूताभावप्रतियोग्यव- न्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यमित्यर्थ पर्यवसित । ताशमवच्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यम् कि स्वरूपसम्बन्धविशेपरूपमन- तिरिक्तवृत्तित्वरूप वेति नन्वित्यादिना वितळ प्रथमपक्ष दूपयति न स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । स्वरूपसम्बन्धविशेषत्वाभाववदित्यर्थ । निरुताभावे सम्पादकतासम्बन्धेन अतिप्रसङ्गो हेतुः। अतिप्रसङ्गे हेतुमाह सम्भवतीति । लघुधर्मे स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वे सम्भवति सती- त्यर्थः । गुरौ गुरुधर्मे । तदभावात् स्वरूपसम्बन्धविशेषावच्छेद- कत्वाभावात् । तथा च भवति प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिरिति भाव। टीकायामिहेत्यादि । सिद्धान्तलक्षणघटकानवच्छेदकत्वप्रतियो- ग्यवच्छेदकत्वम् अवच्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यमित्यर्थ । गुरुधर्मसमनियतलधुधर्मेऽभावप्रतियोगितावच्छेदक्त्वमङ्गीकुर्वता भवानन्दतर्कवागीशाना मत दूषयितुमुप यस्यति विशिष्टेति । विशिष्ट- सामानाधिकरण्यस्य हेतुत्वश्च स्वनिरूपकाधिकरणनिरूपितवृत्तितावच्छेदकसाध्यता- वच्छेदकवृत्यभावप्रतियोगित्वसम्बन्धेन । केचित्तु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वम् , शब्दात्मकैतलक्षणघटकानवच्छेदकत्वघटकावच्छेदकत्वशब्दप्रतिपाद्यत्वाभाववत् ध्य. भिचारिहेतुमत्त्वात्। तादृशहेतुमत्लञ्च स्वविशिष्टप्रतियोगितावत्त्वसम्बन्धेन । स्ववैशिष्टय प्रतियोगिताया स्वनिष्ठसामानाधिकरण्यनिरूपकतावच्छेटकसाध्यतावच्छेदकवृत्त्यभावी यत्व स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्वेनेत्याहु । लघाविति । तद्धर्मवृत्तित्वमेव तद्धर्मापेक्षया लघुत्वम् । वृत्तित्वञ्च स्वविषयकग्रह- त्वव्यापकसख्यात्वावच्छिन्नावृत्तिसख्याविभाजकीभूतधर्मवत्त्वसम्बन्धेन । गुराविति । गुरुत्वञ्च तद्विपयकग्रहत्वव्यापकसख्यात्वावच्छिन्नावृत्तिसख्याविभाजकीभूतधर्मवत्त्व मेव वाच्यम् । व्यापकताघटकसम्बन्धश्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छे- दकताकविषयताकत्वम् । धर्मवत्त्वञ्च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन बोध्यम् । टीकाया विशिष्टसत्तावेति । अत्र समनियतत्व व्याप्यत्वे सति व्यापकत्वम् ।

·अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- - वस्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् , गुणादावपि सत्ता नास्तीति प्रतीतिप्र- सत्तात्वरूपगुरुधर्मसमनियतस्येत्यर्थः । अन समनियतत्वं स्वव्यापक- गुरुधर्मव्यापकत्वम् , स्वाश्रयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकगुरु- धर्माश्रयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपं वाच्यम् । न तु गुरुधर्माभाववदवृत्तित्वे सति तादृशधर्मव्यापकत्वरूप तत्। तथा सति समवायेन प्रमेयत्वप्रकारकज्ञानविशेष्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताया प्रमेयत्वे कल्पनानुपपत्ति. स्यात् , प्रमेयत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वाभावस्या- प्रसिद्धत्वात् । न चैवं द्रव्यान्यासमवेतत्वस्य द्रव्यत्वाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्व न स्यात् द्रव्यत्वत्वस्य द्रव्यान्यासमवेतत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम् , इष्टत्वात् । भवन्मतेऽपि तादृशानुपपत्तेर्वारयितुमशक्यतया द्रव्यत्वत्व एव तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकताया कल्पनीयत्वादिति ध्येयम् । अत्र स्वपद लघुधर्मपरम् , स्वाश्रयत्वञ्च येन सम्बन्धेन गुरु- धर्माश्रये लघुधर्मस्य वृत्तित्व तेन सम्बन्धेन बोध्यम् । व्यापकत्वमपि येन सम्बन्धेन लघुधर्माश्रये गुरुधर्मस्य वृत्तित्वं तेनैव सम्बन्धेनेत्यवधेयम् । लघुनोऽपीति । लघुत्व गुरुत्वञ्चान्यत्र विवेचनीयमेवानुस- धेयम् । न विशिष्टाभावस्य =न विशिष्टसत्ता नास्तीत्याकारकाभावस्य । प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति । सत्तात्वस्येति पूर्वेणान्वयः । गुणादावपीति । आदिना कर्मपरिग्रह । प्रत्ययप्रसङ्गादिति । तथा च सत्तात्वं यदि विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक स्यात् तदा गुण- वृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकर्माप स्यादित्यापत्तौ तात्पर्यमिति भावः । व्याप्त्यत्वदलानुक्तौ समवायेन घटरूप नास्तीत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः रूपत्वे आपत्ति. स्यात् , घटरूपत्वव्यापकत्वस्य रूपत्वे सत्त्वात् । न चेष्टापत्तिः १ पटेऽपि रूप नास्तीति प्रत्ययापत्ते. । व्यापकत्वदलानुक्तौ सयोगेन द्रव्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकताया घटत्वे आपत्तिः, घटत्वस्य द्रव्यत्वव्याप्यत्वात् । न चेष्टापत्ति १ पटसयोगवति घटो नास्तीति प्रत्ययानुपपत्तेरिति ध्येयम् । गुणादावपि सत्ता नास्तीति । ननु स्व- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतया सहात्यन्ताभावस्य विरोधित्वनियमात् विगि- ष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणताया गुणे सत्त्वात् कथ गुणेऽपि सत्ता नास्तीति प्रत्ययापात्तरिति ग्रन्थः सङ्गच्छते? कथ वा गुणे विशिष्टसत्ता नास्तीति प्रत्ययानुपपत्ति भिहिता जगदीशेन। यदि च विशिष्टसत्ताभावसाताभावयो।

·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । सङ्गात् । पृथिवीसमवेतत्वासमनियतस्यापि च समवेतत्वस्य पृथिवी- समवेताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् , अनतिप्रसज्ञान । एवं घटरू- गुरुधर्मसमनियतलघुधर्मे प्रतियोगितावच्छेदकत्वापत्ति प्रदर्य गुरु- धर्मासमनियतलघुधर्मे प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्रसङ्गमपि दर्शयति पृथिवीति । पृथिवीनिरूपितत्वोपलक्षित यत् समवेत ताशसमवेतत्वस्ये- त्यर्थ । न तु पृथिवीनिरूपितत्वविशिष्टसमवेतत्वस्येत्यर्थ । जलादावपि समवेत नास्तीति प्रत्ययापत्तिभिया समवेतत्वमात्रे विशिष्टसमवेताऽभाव- प्रतियोगितावच्छेदकताया कल्पयितुमशक्यतया अग्रिमग्रन्थाऽसगते । असमनियतस्येति । समवेतत्वस्य जलत्वादावपि सत्त्वेन तत्र पृथि- वीनिरूपितत्वोपलक्षितसमवेतत्वस्यासत्त्वात् समवेतत्वं न पृथिवीनिरू- पितत्वोपलक्षितसमवेतत्वसमनियतमिति भाव । अनतिप्रसङ्गात् = आपत्त्यनुपपत्त्यसम्भवात् । ननु अभावप्रति- योगितावच्छेदककोटावुपलक्षितधर्मस्य भानाभ्युपगमे अभावप्रत्ययो हीत्यादिनियमानुपपत्तिरत आह एवमिति । घटरूपत्वस्य =घटवृत्तित्व- प्रतियोगितावच्छेदकैक्यात् तादृशामावयोरप्यैक्यमिति विशिष्ट सत्तात्वावच्छिन्नाधि- करणतया सहेव तादृशाभावयोर्विरोधित्व कल्पनीयम, तथा च न कोऽपि दोष इत्युच्यते, तदा द्रव्ये गुणवृत्तित्वविरिष्टसत्ता नास्तीति प्रत्ययानुपपत्ति. स्यात् इति चेदत्र कोचत- घटत्वादिविशिष्टसत्ताधभावस्य पटादौ विगिष्टसत्ताद्यभावस्य गुणादौ असत्त्वापत्तिमिया विशिष्टसत्ताद्यभावस्य विरोधित्वमेव न कल्प्यते, इति सत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्य सर्वत्र विद्यमानतया गुणेऽपि सत्ता नास्तीति प्रत्ययापत्ति. स्यादित्युक्त जगदी- शेनेत्याहु.। अन्ये तु-सत्तात्व यदि विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक स्यात् तदा गुणवृत्त्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकमपि स्यात् । इष्टापत्तौ यो यवृत्त्यभावीयपति- योगितावच्छेदकतावान् स्यात् स तवृत्त्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वविशिष्टत्वे सति तवृत्त्यभावीयप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नाचेयतावच्छेदकतावान् स्यादिति व्याप्तया सत्तात्व यदि विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक तदा गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताभावी यप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकत्वस्य विशिष्टसत्तात्व एव सत्त्वात् गुणे सत्ता नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्ग । यो यदभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतावान् भवति स तदभावीयप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणता वान् भवतीति व्याप्तया गुणे विशिष्टसत्ताऽस्तीति प्रतीत्यापत्तिरपि भवतोत्याहुः ।

·६ अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- स्वस्यासमनियतमपि रूपत्वं व्यधिकरणसयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघटरू- पाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमत. समनैयत्यमकिञ्चित्करम् । यस्या- वच्छेदकत्वस्वीकारे अतिप्रसन्नाद्यभाव. स एवावच्छेदक इत्याशयेनाह सम्भवतीति । अतिप्रसङ्गाद्यनापादके लघो धर्मे सम्भवतीत्यर्थः । यम् । विशिष्टरूपत्वस्य । असमनियतमपीति । रूपत्ववति पटरूपे घटरूप- त्वस्यावर्त्तमानत्वात् रूपत्वस्य घटरूपत्वासमनियतत्वमिति हृद. समानाधिकरणसमवायावच्छिन्नघटरूपाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वन्तु रूपत्वे न सम्भवति, पटे रूप नास्तीति प्रत्ययापत्तरत' व्यधिकरणेति । तथा च व्यधिकरणसयोगेन घटरूप नास्तीत्यभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकत्व रूपत्व एव लाघवात् कल्पनीयम् , सयोगेन घट- रूपाभावस्य केवलान्वयित्ववत् सयोगेन रूपाभावस्यापि केवलान्वयितया उभयोः सर्वत्र सत्त्वेन अतिप्रसङ्गाद्यभावात् । भवन्मते तु रूपत्व ताश- घटरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदक न स्यात् , रूपत्वस्य घटरूपत्वास- मनियतत्वादिति भावः । अकिञ्चित्करमिति । असमनियतेऽपि लघुधर्मे यदि प्रतियोगितावच्छेदकत्व सर्वसम्मत तदा लघुधर्मनिष्ठप्रतियोगिता- वच्छेदकताया समनियतत्वमप्रयोजकमेवेति तत्त्वम् । नन्वेव लघुधर्मे प्रतियोगितावच्छेदकताया कि प्रयोजकमित्यत आह यस्येति । यस्य यादृशस्य वा लघुधर्मस्येत्यर्थ । अवच्छेदकत्वस्वीकार इति । गुरुधर्मा- - ननु समनियतलघुधर्मस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति भवानन्दतर्कवागीशमत मेव समीचीनम् , तथाहि तन्मते धर्मविशिष्टत्वमेव समनियतत्वम् , वैशिष्टय स्वावच्छि- नाधिकरणतावद्वृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाव- वत्व स्ववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन । वृत्तित्वमपि तेनैव सम्बन्धेन । तथा च घटरूपत्वादिसम नियतत्वमपि रूपत्वादौ वर्त्तत एवेति चेन्न, वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वे निरुक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावाप्रसिद्धरिति ध्येयम् । अतिप्रसङ्गाधनापादके लघौ धर्म इति । अत्र धर्मपद प्रतियोगितासमाना- धिकरणलघुधर्मस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वलाभार्यम् , तेन द्रव्यत्वत्वस्य न विशिष्ट- सत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । अतिप्रसङ्गाद्यनापादकत्वञ्च अभावविशिष्टाभाव- ·जागदीशी विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । प्रमेयधूमत्वस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधूमत्वा. नतिरेकादाह कम्बुग्रीवेति । न च कम्युग्रीवादिमत्त्वं कम्बुग्रीवादिव्य- श्रयमात्रनिष्ठप्रतियोगितेत्यादिः । अतिप्रसङ्गाधनवतार = आपत्त्यनुपपत्त्य- भाव । स एव तादृशलघुधर्म एव, अवच्छेदक' =गुरुधर्माश्रयनिष्ठ- प्रतियोगिताया अवच्छेदक । अतिप्रसङ्गाद्यनापादके आपत्त्याद्यनापादके। तादृशेति । प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधूमत्वाभिन्नत्वादित्यर्थ । न चेति । वाच्यमिति परेणान्वय । कम्युग्रीवादिमत्चमिति । प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । वैशिष्टयम् स्वाधिकरणवृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व स्ववृत्तित्वोमयसम्बन्धेन । स्त्रवृत्तित्वमपि तेनैव सम्बन्धेन बोव्यम् । प्रमेयधूमत्वस्येत्यादि । न च धूमत्वस्त्र हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वेऽपि प्रमेयत्वस्य ताशप्रतियोगितानवच्छेदकतया प्रमेयत्वावच्छिन्न विधेयताकानुमितिर्भवत्येव, यादृगधर्मे प्रतियोगितानवच्छेदकच तादृशधर्मावच्छिन्न- विधेयताकानुमितेरेव फलत्वादिति प्रथमत आशकैव नोदेतीति वाच्यम्। यादृश- धर्मावच्छेदेन हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव तादृशधर्मावच्छिन्नानु- योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकविवेयतामानुमितेरेव फलत्वात् एकवृत्तिपदार्थाभावस्य व्यासज्यवृत्तिवर्मावच्छेदेन स्वीकरणीयनया प्रमेयत्वधूमत्वगतद्वित्वावच्छेदेन तादृश प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसत्त्वादतिव्याने सङ्गमनीयत्वात् । व्यामज्ज्यवृत्तिधर्मा- वच्छेदेनैकदेशवृत्तिपदार्थाभावानभ्युपगन्तृमते एवातिव्यानेरिणीयत्वादिति ध्येयम् । कम्युग्रीवेतीति । ननु कपालद्वयसयोगरूपा कम्बुग्रीवा , तासाञ्च नानात्वेन न हेतुसमानाधिकरणकम्बुग्रीवादिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमपि तु लाघवात् घटत्व- स्यैव तथात्वमिति भवत्यतिव्यासिरित्यर्थस्तु न सङ्गच्छते। यथा दण्डे रक्तताशून्य- नादशाया रक्तदण्डाश्रयेऽपि पुरुषे रक्तदण्डो नास्तीति प्रतीनिर्जायते विशेषणशून्यकाला- वच्छेदेन तत्तद्विशेषणविशिष्टाभावस्य विशेष्यवति सर्वसम्मतत्यात् , तथा यत्र कपालसयोगनागात् घटनाशो जातस्तत्र कपालद्वयसोगनाशक्षणावच्छेदेन घटवद्- देशेऽपि कम्बुग्रीवाटिमानास्तीति प्रत्ययात् घटत्व न तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदक भवितुमर्हति, घयाधिकरणतायास्तदानीमपि तत्र सत्त्वेन घटत्वस्यानिप्रसङ्गायनापाद- कत्वासम्भवात् घटत्वस्य कम्बुपीगदिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभिधानस्यामङ्ग- तत्यापत्तेरिति चेन्न ? कम्बुग्रीवावत कालिकेन साध्यत्वेऽतिव्यातिसङ्गतिसम्भवात् ।

·अवैष्छेदकत्वनिरुक्ति- क्तिरेव, सा च प्रत्येकं हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदिकैवेति कुतोऽति- व्याप्तिरिति वाच्यम् १ परम्परया संस्थानगतकम्बुग्रीवात्वादिजाति- साध्यतावच्छेदकीभूतमित्यादिः । कम्बुग्रीवादिव्यक्तिरेव-कपालद्वयसंयोग- रूपनानाव्यक्तिरेव । एवकारादेकव्यक्ते. साध्यतावच्छेदकत्वव्यवच्छेद। सा चकम्बुग्रीवाव्यक्तिश्च । प्रत्येकमित्यादि । तथा च कम्बुग्रीवा- दिमत्त्वान् द्रव्यत्वादित्यादौ नातिव्याप्तिः सम्भवति, हेतुमति द्रव्यत्वाधि- करणे तत्कम्बुग्रीवादिमान्नास्ति तत्कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्याद्याकारका- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकीभूतायां तत्तत्कम्बु- प्रीवादिव्यक्तौ सर्वत्र सत्त्वात् । नहि तत्ततकम्बुग्रीवादिमदभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वमपि घटत्वे कल्पयितुं शक्यते, तत्कम्बुग्रीवादिमदभा- वस्य घटान्तरवति वर्तमानतया घटवत्यपि घटो नास्तीति प्रत्ययापत्तेरिति भावः। उक्तस्थलेऽतिव्याप्ति संगमयति परम्परयेति । स्वाश्रयसमवायि- समवेतत्वरूपपरम्परासम्बन्धेनेत्यर्थः । स्वं कम्बुग्रीवात्वम् । संस्थानेति । कालिकेन कम्बुग्रीवावदभावप्रतियोगितावच्छेदकताया' घटत्व एव कल्पयितु शक्य- स्वात्, कपालद्वयसयोगनाशक्षणेऽपि कालिकेन कम्बुग्रीवावत सत्त्वादिति वदन्ति । न च कम्बुग्रीवादिमत्त्वमिति । न च तत्तत्कम्बुग्रीवादिमदभावस्य साध्यता- वच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकतया क्षणाऽघट- कत्वात् कथ तादृशाभावमादायातिव्याप्तिवारणमिति वाच्यम् १, तद्वयक्तिमान्नास्ति तद्वयक्तिमान्नास्तीत्याद्याकारकाभावमादायैवातिव्याप्तेरभिहितत्वात् , ताहशामावस्य ल पणघटकल्वे बाघकाऽसम्भवात् । अथ तथापि तद्वयक्तिमानास्तीत्याद्याकारका- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः स्वाश्रयसमवेतत्वसम्बन्धेन कम्बुग्रीवादिरूपतत्तद्वयक्ती कल्पनामपेक्ष्य लाघवेन तद्घटनिष्ठतद्वयक्तित्व एव कल्पयितुमुचितत्वात् कम्बुग्रीवात्वस्य साव्यतावच्छेदकत्वानुसरण विफलमिति चेन्न, कम्बुग्रीवादिनाशक्षणे विशेषणविरहादेव विशिष्टाभावमत्त्वेन ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकताया तट- निष्ठतद्वयक्तित्वे कल्पयितुमशक्यत्वात् तस्य अतिप्रसङ्गायनापादकत्वविरहादिति ध्येयम् ।

·जागदीशी विकृति-मनोरमाइलट्टता - ९ अभावस्य मत्त्वस्यैव साध्यतावच्छेदकत्वात् । तस्य च परम्परया अपच्छेदक- त्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवेन घटत्वस्यैव सामात तथात्वादिति भावः । ननु पृथिवीन्वतेजस्त्वादिना सार्यात् घटत्व यदि नाना तदा अवयवद्वयसयोगनिष्ठकम्बुमीवात्वजातेरैवेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकत्वा- दिति । तत्तत्कम्वुपीवादिमदभावस्य हेतुमनिष्ठत्वेऽपि तदीयप्रति- योगितावच्छेदकतायां तत्तत् कम्युग्रीवादिव्यक्तिनिष्ठाया साध्यतावच्छेटककम्बुग्रीवात्वजातो वर्तमान नया भवति कम्युग्रीवादि- मत्त्वान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिरिति हृदयम् । ननु स्वाभयममवायिसमवेतत्व सम्बन्धेन कम्बुग्रीवात्ववान्नास्तीत्या- कारकाभावस्यापि हेतुमनिष्ठतया तदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव सा ध्यतावच्छेदके कम्युग्रीवावे सत्त्वात् कथमतिव्यामिरित्यत आह तस्येति । कम्युग्रीवात्वस्येत्यर्थः । परम्परया स्वाश्रयसमवायिसमवेनत्वसम्बन्धेन । साक्षात् =समवायात्मकसाक्षात्मम्बन्धेन । तथात्वादितोति । प्रतियो- गितावच्छेदकत्वादित्यर्थ । तथा च कम्युग्रीवात्ववढभावस्य हेतुमनिष्ठस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व न कम्युग्रीवात्वे कल्पनीयम् अपि तु घटत्वे एव, समवायसम्बन्धापेक्षया तादृशस्वाश्रयसमवायिसमवेतत्वससर्गस्य गुरु- तया गुरुसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताया अपि प्राचीनानाम- ननुमतत्वात्, इति ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकताया घटत्वनिष्ठाया अभावस्य साध्यतावच्छेदके कम्युग्रोवात्वे विद्यमानतया भवत्यतिव्याप्ति- रिति भाव.। प्राणग्राह्यगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादितिस्थलान्तरेऽतिव्याप्न्यभिधानप्रयो- जन प्रदर्शयितु शकते नन्विति । पृथिवीत्वेति । पृथिवीत्वतेजस्वजात्या- दिनेत्यर्थ । न्यूनताभङ्गाय पृथिवीत्वतेजस्त्वयोर्द्वयोरुपादानम् । आदिना पृथिव्यादिवृत्तित्वविशिष्टसत्तादिजातिपरिग्रह । सार्यादिति । पृथिवी- वाद्यव्यापकत्वे सति पृथिवीत्वाद्यव्यभिचारित्वे सति पृथिवीत्वादिसामा- नाधिकरण्य साकर्यम् , तस्मादित्यर्थ । जातित्वाभाववदिति तु पूरणीयम्। पृथिवीत्वतेजस्वादिनेति । ननु घटत्वस्य नानाने न साङ्कय पृपिवीत्वादि- साईये च न घटत्वस्य नानात्वम् इति कथमुक्तप्रन्य. सङ्गच्छते इति चेन्न १ घटपद २ ·भवच्छेदकत्वनिकिा- नैकमपि घटत्वं कम्बुग्रीवानिमत्त्वसमनियतमत आह घाणग्राह्येति । तदेकदेशे जातित्वाभावे पञ्चम्यर्थप्रयुक्तत्वस्यान्वयः। सांकर्यस्य जातिषा- धकताया नव्यैरनभ्युपगमादाह यदीति । नाना-एकत्वाभाववत् । तथा च घटत्वं नाना पृथिवीत्वादिनिरूपितताहशसांकर्यप्रयुक्तजातित्वाभावष- त्त्वादितितुसमुदितार्थः पर्यवसितः। ननु घटत्वस्य नानात्वे प्रकृतोपयोगित्वं किमित्याकाक्षायामाह तदेति । नैकमपीत्यादि । पार्थिवघटत्व तैजस- घटत्वं वा नैकमपीत्यर्थः। कम्बुग्रीवेति । पूर्वोक्तसाध्यतावच्छेदकोभूत- कम्युग्रीवात्वसमनियतमित्यर्थ । तेन कम्युग्रीवादिमत्त्वस्यापि नानात्वेन तत्तद्घटत्वस्य तत्तत्कम्युग्रीवादिमत्त्वसमनियतत्वेऽपि न क्षतिरिति ध्ये- यम् । न च समनियतत्वस्याकिश्चित्करताया पूर्वमुक्त्त्वात् कथमत्राऽस- मनियतत्वस्य घटत्यादौ प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावप्रयोजकत्वमभिहित- मिति वाच्यम्? न कम्युग्रीवादिमत्त्वसनियतमित्यनेन"न कम्युग्रीवादिम- स्वादी प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावसिद्धौ अतिप्रसगाद्यनापादक"मित्य- स्यागत्या विवक्षणीयतयेव ग्रन्थसगमनसम्भवादित्यवधेयम्। एवञ्च न कम्युग्रीवादिमत्त्वान् द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, प्रतियोगिव्यधिकरणहे- तुमन्निष्टकम्बुग्रीवादिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकताया घटत्वादौ घटव- त्यपि कम्बुग्रीवादिमानास्तीति प्रत्ययापत्तिभिया कल्पयितुमशक्यत्वादत' स्थलान्तरे घ्राणग्राह्यगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादी अतिव्याप्तिरभिहिता दीधितिकृतेत्याशय । ब्राणग्राह्यगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादी द्रव्यत्ववति वर्तमानस्य घ्राण- ग्राह्यगुणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लाघवात् ग्राह्यगन्धत्व एव कल्पनीयतया साध्यतावच्छेदके घ्राणग्राह्यगुणत्वे तादृशप्रतियोगितावच्छे. दकत्वाभावस्य सत्त्वादतिव्याप्ति' स्यात् , यदि साध्यतावच्छेदकविशेषणी- भूताभावप्रतियोग्यवच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्धरूप स्यादित्याह घाणग्राह्यगुणत्वेति । घ्राणेन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविपयीभूतगुणत्वापेक्ष- स्वशक्यतावच्छेदकवृत्तिभेदप्रतियोगिस्वशक्यतावच्छेदकम् पृथिवीत्वादिविशिष्टधर्मक- त्वात्, वैशिष्ट्यम् , स्वसामानाधिकरण्य स्वाभाववद्वृत्तित्व स्वसमानाधिकरणभेदप्रति- योगितावच्छेदकत्वैतत्रितयसम्बन्धेनेति केचित् तन्न ? पृथिवीत्वविशिष्टधर्मकत्वस्य हेतुत्वे दृष्टान्तासिद्धयापत्तेः। वस्तुतो घटत्व यदि एकत्ववत् स्यात् तदा पृथिवीत्व- ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कता । घ्राणग्राह्यगुणत्वापेक्षया लघोायगन्धत्वस्यैव प्रतियागितावच्छ- दकत्वं बोध्यम् । (अन्यथा परमाणो गन्धत्वेन सह घ्राणग्राह्यगुणत्वस्य सम- नियतत्वाभावात् गन्धत्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावादिति भावः ।) अत्र घ्राणन ह्यगुणत्वं घ्राणप्रायत्व सति गुणत्त्वाव्यापकजाति- मत्त्वम् , तेन गन्धत्वस्य ल्यो. समनैयत्ये तात्पमित्यपि कश्चित् । अतथात्वेन प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन, तेन रूपेण-प्रमेयधुमत्वादिरूपेण व्यभिचारिणि प्रमेयत्वादी [ सपक्षवृत्तिप्रमेयत्वादौ ] तेन विरुद्ध साध्य- सामानाधिकरण्यामावादतिव्याप्तयभावेऽपि न क्षतिः । येत्यर्थः । लघोरिति । अतिप्रसगाद्यनापादकस्येत्यादि । ग्राह्यगन्धत्व- स्यैव = लौकिकप्रत्यक्षविषयीभूतगन्धत्वस्यैव । एवकारात् गन्धत्वमात्रस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वन्यवच्छे। । अन्यथा पार्थिवपरमाणावपि गन्धो नास्तोति प्रत्ययापत्ति स्यात् , घ्राणग्राह्यगुणाभावस्य तत्र सत्त्वात् । घाणग्राह्यगुणाभावप्रतियोगितावच्छेदक्त्व गन्धत्व एव कल्पनीयम् नतु ग्राह्यगन्धत्वस्य तथात्व, ग्राह्यगन्धत्वापेक्षया गन्धत्वस्यैव लघुत्वादिति चेत् परमाणावपि गन्धो नास्तीति प्रत्ययापत्ति स्यात्, न स्यादित्याहात्रेति । घाणग्राह्यगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादावित्यर्थ । घ्राणग्राह्यगुणत्वान्वयिघट- कत्वं सप्तम्यर्थ । घ्राणेति । घ्राणेन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वे सतीत्यर्थ. । गुणत्वेति । गुणनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकजातिमत्त्व- निरूपितसाङ्कर्यप्रयुक्तजातित्वाभाववत् स्यात् इत्यापाद्याभावप्रयुक्तापादकाभावसिद्धौ तात्पर्यमिति युक्तमुत्तत्पश्याम । घ्राणग्राह्यत्वे सतीति । न च तापजातिमदभारप्रतियोगितावच्छेदकस्य सौरभत्वाऽसौरभत्वगन्धत्वादेमिन्नत्वस्य साव्यतापच्छेदकीभूताया तादृशजानो विरहात् कथमतिव्याप्ति. सम्भवतीति वाच्यम् १ स्वग्राह्यगुणत्वाऽव्यापकजातिमत्त्वसम्बन्धेन घाणेन्द्रियवत. साध्यत्वोपगमादेवातिव्याप्तिसम्भवात् प्राणेन्द्रियरूपसाव्यतावच्छेदके तादृशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतसौरभत्वादिमिन्नत्वत्य सत्त्वात् । अयवैतद्दोपेणैव कश्चिदित्युक्तमिति ध्येयम् । केचित्तु जातिमत्त्वम् जात्यधिकरणत्वमिति न कोऽपि दोष इत्यपि वदन्ति ।

·૧૨ अवच्छेदकत्वनिरुतिः- नाऽप्यनतिरिक्तवृत्तित्वम् , प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धा- नापीति ताशप्रतियोगिनायास्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभाववदवृत्तित्व- मपि नेत्यर्थः । तेन ताशप्रतियोगिताप्रतियोगिकाभावववृत्तितया धूमत्वादेरेवाच्छेदकत्वाभावादतिप्रसङ्गसम्भवात् स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया. मित्यर्थः । तेन%=घ्राणग्राह्यगुणत्वस्य तादृशजातिस्वरूपत्वेन । समनैयत्ये ताय॑म् =अतिप्रसगाद्यनापादकत्वे तात्पर्यम् । तथा चोक्त जात्यवच्छि नाधिकरणताया पार्थिवपरमाण्वादौ सर्वत्र सत्त्वेन ताशजातिमदभा- वस्य कुत्रापि परमाणौ विरहान्न परमाणौ गन्धोनास्तीति प्रत्ययापत्तिरिति भाव.। घ्राणेन्द्रियजन्यलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वविशिष्टाया गुणत्वाव्यापक- जाते गन्धत्वस्वरूपतया तस्या हेतुनिष्ठतादृशजातिमदभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणगन्धत्वाभिन्नतया अतिव्याप्त्यभिधानमसगत स्यादित्यस्वरस. कश्चिदित्यनेन सूचित इति ध्येयम् । दीधितौ नापीति । प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रातियोगित्वाभाववदवर्त्तमानो या धर्म स पारिभापिकावच्छेदकस्त- द्भिन्नत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयमिति नापीत्यादे समुदिततात्पर्यम् । वह्निमान् धूमादित्यादौ तादृशघटाभावप्रतियोगित्वाभाववदवर्तमान- घटत्वभिन्नत्वस्य वह्नित्वे सत्त्वात् लक्षणसमन्वय. । प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादौ ताशप्रमेयधूमाभावप्रतियोगित्वाभाववति साध्यतावच्छे- दकस्य प्रमेयधूमत्वस्याविद्यमानतया नातिव्याप्ति । टीकायां तादृशेति । ताशप्रतियोगितानिष्ठतत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभावववृत्तित्वमित्यर्थः तेन तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावविवक्षणेन । ताहशेति । हेतुमन्निष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणधूमाभावप्रतियोगित्वप्रतियोगिकतादृशप्रति योगित्वघटोभयाभाववद्वृत्तितयेत्यर्थ । अतिप्रसगसम्भवाति। तथा च तादृशधूमनिष्ठप्रतियोगित्वप्रतियोगिकतादृशप्रतियोगित्वघटोभयाभाव- ववृत्तिगगनादिभिन्नत्वस्य धूमत्वे सत्त्वात् भवति धूमवान् वढेरित्यादा- पतिव्याप्तिरिति भावः । स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया इति । अतिव्याप्तिहेतु त्वेनाभिहिताया इत्यादिः।

·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । ११ o- - त्मिकायाः प्रतियोगितायाः प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वेन धूमत्वादेरपि तद- इत्यस्य न वैयर्थ्यम् . न वाऽग्रिमग्रन्थविरोध इति ध्येयम् । स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया इति प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वे हेतुः । तत्तदभावप्र तयोग्युभयस्वरूपाया इति तदर्थः । तत्तत्प्रतियोगिमात्र- स्वरूपत्वे सामान्याभावविशेषाभावप्रतियोगितायोर विशेषापत्तेरिति ध्ये- वैयथ्यमिति । यदि प्रतियोगिताप्रतियोगिकाभाववदवृत्तित्वं तादृश- प्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्व तदा तादृशप्रतियोगिताप्रतियोगिकाभाववद- वृत्तितयैव धूमत्वादे पारिभापिकानवच्छेदकत्वेन धूमवान् वढेरित्यादा- वतिव्याप्तिसगमनसभवे तत्रातिव्याप्तिसगमनाय स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया इत्यभिधानस्य व्यर्थता स्यादिति हृदयम् । ननु ताशप्रतियोगितात्वाव- च्छिन्नाभाववदवृत्तित्वमेव तादृशप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्वमिति न स्वरूपसम्वन्धात्मिकाया इत्यस्य वैयर्थ्यमित्यत आह-न वेति । अग्रिम- ग्रन्थविरोध.न चेत्याद्यग्रिमग्रन्थविरोध । तथा च नाग्रिमलक्षणेन सह पोनरुक्त्यमिति भाव । प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वे हेतुरिति । यत प्रतियोगिता स्वरूपसम्बन्धा- मिका अत एव प्रत्येकव्यक्तिभिन्नति पर्यवसितार्थ । यद्वा इय प्रतियोगिता अवश्य प्रतिव्यक्तिभिन्ना स्वरूपसम्बन्धात्मकत्वादित्यनुमाने तात्पर्यम् बोध्यम् । प्रतियोगिताया स्वरूपसम्बन्धात्मकत्वे तस्या किश्चित्पदार्थ- स्वरूपत्वमवश्य वाच्यमित्याह-तत्तदभावेति । तथा च घटाभावादि- निरूपिता प्रतियोगिता घटतदभावोभयरूपैवेति भाव । ननु घटाद्य- भावप्रतियोगिताया लाघवात् घटादिरूपप्रतियोगिमात्रस्वरूपत्वमेव स्यादित्याह तत्तत्प्रातयोगीति । पटादिरूपप्रतियोगिमात्रस्वरूपत्वे इत्यर्थः । मात्रपदात् प्रतियोगितायास्तादृशीभयस्वरूपत्वव्यवच्छेदः। सामान्येति । घटादिसामान्याभावनीलघटादिविशेषाभावयोरित्यर्थ । अविशेषापत्ते- अविशेषापत्तिरिति । ननु माभूत् प्रतियोगित्य प्रतियोगिस्वरूपम् , तत्तदभाव- स्वरूपन्तु स्यात् , तथा च न सामान्यामावविशेषाभावप्रतियोगितायामविशेषापचिरिति चेन्न, समनियतापावयोरेक्याभ्युपगमे सङ्घयाभावपरिमाणाभावप्रतियोगितयोरविशेषा 4 - ·अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- तिरिक्तवृत्तित्वात् । न च तथाविधयत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगिता- सामान्यशून्यावृत्तित्वं तत्, यम् । धूमत्वादेरपीति । तथा च धूमवान् वहेरित्यादौ व्याप्तिलक्षणा- तिव्याप्तिरिति भावः। न चेति वाच्यमिति परेणान्वय.। तथाविधेति। यत्किञ्चित्पदं व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयलक्षणाभि प्रयेण, तथा च तथाविधो हेतु- रिति । नीलघटादेर्घटाद्यभिन्नतया नीलघटाद्यभावप्रतियोगित्वं यदि नील- घटाद्यात्मकं स्यात् तदा घटाद्यभावप्रतियोगित्वाभिन्न स्यात् , न चेष्टा- पत्तिरनुभवविरोधादित्याशय । प्रतियोगितायाः प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वे धूमवान् वहेरित्यादौ व्याप्तिलक्षणस्यैवातिव्याप्तिरित्याह तथा चेति । व्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिरिति । वह्निमति वर्तमानस्य धूमाभावस्य तत्तद् धूमनिष्ठप्रतियोगित्वाभाववति धूमान्तरे वर्तमानत्वात् धूमत्वस्य पारि- भाषिकावच्छेदकत्वविरहेण भवत्यतिव्याप्तिरिति हृदयम् । यत्किञ्चिच्चैकश्च यत्किञ्चिदेको, अभावश्च प्रतियोगिताचाभावप्रति- योगिते, यत् किञ्चिदेके च ते अभावप्रतियोगितेइति व्युत्पत्त्या क्रमात् यत्किश्चित्त्वमभावविशेपणम् , एकत्वञ्च प्रतियोगिताविशेषणम् , तथा च स्वनिरूपितप्रतियोगितावत्त्वसम्बन्धेन यत्किञ्चिदभावशून्यावृत्तित्वमेकं लक्षणम् , अपरश्च एकप्रतियोगिताशून्यावृत्तित्वमिति दीधितितात्पर्यमव- लम्ब्य लक्षणद्वयं क्रमाद् व्याचष्टे यत्किञ्चित्पदमिति । व्याप्य- पत्तेः, उभयस्वरूपत्वे तु न तदापत्तिः, सङ्खयापरिमाणयोभिन्नत्वात् । इदमत्रा- वधेयम् । प्रतियोगितायामुभयस्वरूपत्वेऽपि सयोगेन द्रव्याभावस्य सयोगेन प्रमेया- भावस्वरूपतया द्रव्यात्मकप्रतियोगिनोऽपि प्रमेयस्वरूपत्या च ताशाभावप्रतियोगि- तयोरमेदापत्तिः। यदि द्रव्यभेदस्य प्रमेये सत्त्वात् न परस्परप्रतियोगिनोरेक्यसम्भव इत्युच्यते, तदा सामान्याभावविशेषाभावप्रतियोगित्वयोरप्यविशेषापत्तिर्न मम्भवति विशेषव्यक्तिमेदस्य सामान्यव्यक्तौ सत्त्वादिली चेत् । विशेषाभावप्रतियोगितात्वाव च्छेदेन सामान्याभावीयप्रतियोगिताया अभेदापनिर्दर्शितेति । तथाविधेति दीधितिः। ननूक्तलक्षणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटाभावाभाववान् पटत्वात् इत्यादी अन्यासि., हेतुसमानाधिकरणघटाभावप्रतियोगितायाः पूर्वक्षणवृत्ति- ·जागदीशी विकृति मनोरमाइला । समानाधिकरणो यो यत्किञ्चिदभावम्तत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभाववद- वृतित्व तत्रार्थ । तथाविधाभावीयपतियोगितासामान्यशून्यत्वमप्रसिद्धम् , सर्वस्यैव वस्तुनस्ताशयावत्त्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावत्वादत उक्तम् यत्किश्चिदिति। वृत्तीति । पूर्वोक्तव्याप्यवृत्त्यर्थकम् । तथाविधेत्यस्य व्याख्या हेतुसमा- नाधिकरणाविति । यत्किञ्चिदभाव = यावत्वाद्यनवच्छिन्नप्रतियोगिता- काभाव । तत्प्रतियोगितेति । तथा च ताटशयनकिश्चिदभावप्रनि. योगितात्वावच्छिन्नाभाववदवृत्तित्व पारिभाषिकावच्छेदकत्व तच्छून्य- साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसांमानाविकरण्य हेतुनिष्ठ व्याप्येरितिव्याप्य- वृत्तिसाध्यकस्थलीयव्याप्तिलक्षणमिति भाव । उक्तलक्षणे अभावे यत्- किञ्चित्त्वविशेषणोपादानप्रयोजनमाह-तथाविधेति । हेतुसमानाधिक- रणाभावीयप्रतियोगितात्वावच्छिन्नप्रतियोगितकाभावोऽप्रसिद्ध इत्यर्थ । कथन्तानिवृत्त्यर्थमाह सर्वस्यवेत्यादि । सकलपदार्थस्येत्यर्थ । तादृशेति । हेतुसमानाधिकरणो यो यावान्नास्तीत्याकारकोऽभाव- स्तत्प्रतियोगितावत्त्वादित्यर्थ । यत् किञ्चिदितीनि । अव्याप्यवृत्ति- साध्यके वह्निमान् धूमादित्यादी यावत्वावच्छिन्नाधिकरणाप्रसिद्धथा प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणेनैव यावान्नास्तीत्यभाववारणसम्भवात् , अभावे यत्किम्वित्वविशेपणानुपादाने व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थल एवाय- मात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्ति , हेत्वधिकरणे आत्मनि वर्तमानस्य यावा- - त्वविशिष्ट घटाभावाभावेऽरि वर्तमाननया तच्छून्यावृत्तित्वस्य साध्यतावच्छेदके पूर्वक्षणवृत्तित्वविचिण्टाभागभावले सत्त्वादिति चेन्न ? हेत्वधिकरणवृत्तिप्रतियोगिता- विशिष्टधर्मस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वोपगमात् । वृत्तित्वम् स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छि नस्वावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्वावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताक मेदवत्त्वसम्बन्वेन । प्रतियोगितावैशिष्ट्य में स्वनिष्ठप्रतियोगितात्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकामाववत्तित्वससर्गावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन । व्याप्यवृत्तिमाध्यकस्थलीयनिरुक्तलक्षणानुगमस्तु हेतुसमानाधिकरणाभावविशिष्टो धम. पारिभाषिकावच्छेदकः । वैशिष्टयम् स्वनिरूपितप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभाववदृत्ति वसम्बन्धावच्छिन्न-स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसम्बन्धेन ।

·अधरछेदकत्तनिरुकि- . , नास्तीत्याकारकाभावस्य प्रतियोगिताया. सकलपदार्थ एव सत्त्वेन त छून्यलस्याप्रसिद्वत्वान , यत्किञ्चित्पदोपादाने तु न तत्राव्याप्तिः, यत्- मिश्चदभावपदेन हेतुसमानाधिकरणयावत्त्वाचनवच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावम्येव विवक्षणीयतया ताशघटाद्यभावप्रतियोगितासामान्यशून्या- वृत्तिघटत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादित्याशयः । ननु यत्किश्चित्पदोपादानेऽपि अयमात्मा ज्ञानादित्यत्र पुनर- व्याप्ति , समनियताभावयोरैक्यमते हेतुसमानाधिकरणसयोगावच्छिन्न- घटाभावस्यैव घटप्रतियोगिकसंयोगेन प्रमेयसामान्याभावस्वरूपतया ताशघटाभावनिरूपितप्रमेयसामान्यनिष्ठप्रतियोगितासामान्यशून्यत्वस्या - प्रसिद्धत्वात् । न च सयोगेनात्मत्वाभावमादायाव्याप्तिवारणाय व्याप्य- वृत्तिसाध्यकस्थलीयलक्षणे हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनावश्यविवक्षणीयतया तन एवोक्त- स्थले सयोगेन घटाभावस्य लक्षणाघटकत्वसम्भवे कथ ताशाभाव- मादायोक्ताव्याप्तिरिति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितापदेन साध्यतावच्छेदकससर्गातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यनि- ष्ठत्वोभयाभाववत्प्रतियोगिताया एव विवक्षणीयत्वात् , तावतैव संयोगा- वच्छिन्नात्मत्वाभावस्य वारणसम्भवेन सयोगावच्छिन्नघटाभावमादायो- क्ताव्याप्तेरनुद्वारादाह समनियतेति । केचित्तु समवायेन घटाभाव- स्यापि घटप्रतियोगिकसमवायेन प्रमेयाभावरूपतया तादृशघटसामान्या भावमादायैवोक्तस्थलेऽव्याप्ति सम्भवतीत्याह-समनियतेतीत्यपि वदन्ति । समनियताभावयोरैक्ये मानाभाव , अन्यथा सयोगेन घटो नास्तीति अत्र द्रव्य भावत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणद्रव्यत्वाभावनिरूपितप्रति- योगित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन तादृशाभावीयप्रतियोगित्वनिष्ठतद्व्य क्तित्व एव स्वीकरणीयतया तादृशप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्वयाऽतिब्यासि., घटाभावीयप्रतियोगिताशून्यावृत्तिभिन्नत्वस्य साव्यतावच्छेदके सत्त्वादिति चेन्न १ ताशाभावनिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठो नयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वाव च्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिकूटत्वावच्छिन्नवनिरूपितवृत्तितात्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावस्य विवक्षितत्वात् । नचोक्तकन्यक्तिव्यभिचारिण्यतिव्यामि, १ तादृशप्रति- योगितात्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मफूटत्ववत्त्वस्य विवक्षितत्वात् , तद्वत्वञ्च स्वाभ- याश्रयत्वसम्बन्धेनेति विभावनीयम् । - ·भागदीशी-विवृति मनौरमाsegure समनियताभावयोरैक्यानुपगमाच घटादिसामान्यामावस्यैव घटीया- दिसंयोगसम्बन्धेन प्रमेयादिसामान्याभावतया पुन प्रसिद्धिः । प्रत्यक्षदंशाया घटप्रतियोगिकसयोगावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य प्रत्यक्षापति' स्यात् । न चेष्ठापत्तिरनुभवविरोधात् , सयोगावच्छिन्नघटाभावप्रत्यक्षो. चरं घटप्रतियोगिकसंयोगावच्छिन्नप्रमेयाभाव साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसा- यानुत्पत्तेरित्याशयेनाह समनियताभावयोरेक्यानभ्युपगमाचेति । वस्तुतः समनियताभावयोरैक्याभ्युपगमेऽपि घटप्रतियोगिफसयोगावच्छिन्न- प्रमेयाभावप्रतियोगित्वं घट एवाभ्युपगम्यते न तु प्रमेयमाने इति चेन्न कुत्राप्यव्याप्तिगन्धोऽपीति ध्येयम् । घटादिसामान्याभावस्यैवेति । सयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेत्यादिः। घटीयेति । घटादिप्रतियो- गिकेत्यर्थकम । पुन प्रसिद्विरिति । तादृशघटाभावनिरूपितप्रतियोगितायाः प्रमेयमाने विद्यमानतया तच्छून्यत्व न कुत्रापि प्रसिद्धयतीति हृदयम् । टीकाया समनियताभावयोरिति । ननु यत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितात्व यद्धर्मव्यापकतावच्छेदकमित्यत्यावश्यं वक्तव्यतया घटीयसयोगसम्बन्धन प्रमेयामावस्य घटसामान्याभावरूपत्वेऽनि कथ तादृशप्रतियोगित्वाभावाप्रसिद्विरिति चेन्न १ यथाश्रुता- मिप्रायेण तादृशाप्रसिद्धरभिधानात् । न च घटीयसयोगेन प्रमेवाभावप्रतियोगित्व घटत्वावच्छिन्नमेवेति वत्प्रतियोगिताया घनिष्ठतया कथ तादृशप्रतियोगित्वाभावा- प्रसिद्धिरिति वाच्यम् १ प्रतियोगितान्यूनवृत्तिधर्म प्रतियोगितावच्छेदकत्वमस्वीकृत्यैव तादृशाप्रसिद्धरभिहितत्वादिति ध्येयम् । अथ घटीयसयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- त्व कथ लक्षणघटक साध्यतावच्छेदकससर्गतापच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- ससर्गताकप्रतियोगित्वस्यैव तथायात् , अन्यथा महानसीयसयोगेन वढयभावमादाय वद्विमान्धूमादित्यादी लक्षणसमन्वयो न स्यात् इति समनियताभावयोरैक्यान- भ्युपगमो निरर्थक इति चेन्न १ सयोगेन घटामावस्यैव सयोगेन घटघटान्यप्रमेयोमया- मावरूपतया ताशससर्ग नाकप्रमेयनिष्ठप्रतियोगिताशून्यत्वापसिद्धरभिहितत्वात् इति वदन्ति । सत्प्रतियोगिताया अवच्छेद कीभूतेति । न च नत्प्रतियोगिताशून्यावृत्तिल- मेव लाघवात् विवक्षणीयमिति वाच्यम् । तत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावविवक्षणेऽस- म्भवापत्ते , तत्प्रतियोगित्वनिष्ठप्रतियोगिताया. तादृशप्रतियोगित्वनिष्ठतद्व्यक्तित्वाव- च्छिन्नत्वादित्यस्याने स्वयमेव वक्तव्यत्वात् । न च तथापि तत्प्रतियोगितानिरूपकामाव- प्रतियोगित्वविवक्षणान्न दोष इति वाच्यम् ? समनियताभावयोरैक्याभ्युपगमे पूर्वोक्त- ३ ·भयरछेदकस्यनि- एकधर्मावच्छिन्नार्थक चैकपदमव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्तयभिप्रा. येण। तथाविधा या एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता तरसामान्यशून्या. वृतित्वमिति योजनया यत्पतियोगिताया अवच्छेदकीभूतधर्मावच्छि- नानधिकरणत्वं हेतुमतस्तत्प्रतियोगिताया अवच्छेदकीभूतधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगितासामान्यशुन्यत्व तत्रार्थ इति वस्तुगतिः । एकपद शृग्राहिकतया तत्तदभावप्रवेशार्थमिति तु रिक्तं वच' प्रतियोगितायामेकत्वविशेषणमव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलाभिप्रायेणेत्या- हैकधर्मेति। अव्याप्यवृत्तीति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितलक्षणाभि- प्रायेणेति तात्पर्यम् । तथाविधेत्यस्य सम्बन्धात् तादृशलक्षणार्थ व्याचष्टं तथाविधेत्यादि । तत्, शून्यत्वम् = हेतुसमानाधिकरणाभावीयैकधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिताशून्यत्वम् । योजनया परस्परसम्बन्धेन । तत्पदाव्य- वहितोत्तरतत्तदोपस्थित्यादिनेति यावत्, यत्प्रतियोगिताया इत्यादि। तथा च यत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानाधिकरण हेत्वधिकर- णं तत्प्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववान् यस्त- दन्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति फलि- तार्थः। भवति हि वह्निमान् धूमादित्यादौ घटत्वावच्छिन्नानधिकरण- पर्वतादिवृत्तिघटाभावीयप्रतियोगित्वाभाववदवर्तमानघटत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके वह्नित्वे सत्त्वात् लक्षणसमन्वयः । धूमवान् वरित्यादौ तु तादृशधूमाभावस्यैव लक्षणघटकतया तदीयप्रतियोगिता शून्यावृत्तित्वस्य धूमत्वरूपसाध्यतावच्छेदके सत्त्वान्नातिव्याप्तिः । एवं घ्राणग्राह्यगुणवान् द्रव्यत्वादित्यादौ घ्राणप्राह्यगुणाभावीयप्रतियोगिता- वच्छेदकगन्धत्वावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेतुमति जलादौ सत्त्वात् तार- शगन्धत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताशून्ये घटपटादौ घ्राणग्राह्यगुणत्वरूपसा- ध्यतावच्छेदकस्यावृत्तित्वात् न तत्राप्यतिव्याप्तिरिति तु तत्त्वम् । मतान्तरं दूषयितुमुपन्यस्यति एकपदमिति । शृङ्गेति । गोशृङ्गयाहिकतयेत्यर्थः । वत्तदिति । यत्किञ्चिदभावप्रवेशार्थमित्यर्थः । रिक्तं तुच्छम् । कथ- न्तानिवृत्त्यर्थमाह तन्निवेशस्येति । तत्तदभावनिवेशस्येत्यर्थः । तल्लाभा रीत्या अप्रसिद्धयापत्ते । अस्मन्मते तदभ्युपगमेऽनभ्युपगमे वाऽप्रसिद्धरसम्भवादिति केचित् ।

·आगदीशी-विवृति मनोरमाऽलवा । १९ हेतुसामानाधिकरण्यप्रवेशवैयर्थ्यात् । यत्किञ्चित्पदेनैव तलाभादिति ध्येयम् । यद्यपि प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादौ समवायेन साध्यताया व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः, प्रमेयत्त्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितासामान्यशून्य- त्वाप्रसिद्धे, ताशाभावान्तरस्य निरुक्तप्रतियोगितानवच्छेदकतायाः प्रमेयत्वे सत्त्वात् । तथापि ताशयत्किञ्चिदेकाभावप्रतियोगितात्व यद्धर्मव्यापकतावच्छेदक तत्त्व विवक्षितम, अस्ति च प्रमेयत्व- स्-तत्तदभावस्य लाभसम्भवात् । तथा च यत्किञ्चित्पदेनैव तत्तदभाव- स्यावश्य प्रवेशनीयतया तल्लाभार्थकमेकपट निरर्थक स्यादिति भाव । शङ्कते यद्यपीति स्वरूपेण प्रमेयसाध्यकवाच्यत्वहेतो सद्धेतुत्वात् समवायेन साध्यतायामित्युक्तम् । सम्बन्धान्तरेण प्रमेयसाध्यकवाच्यत्वादौ व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरस्त्येवेति भाव । अतिव्याप्ति सम्पादयति प्रमेयत्वेति। तादृशहेतुसमानाधिकरणप्रमेयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- तात्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धरित्यर्थ । यद्यपि समवायावच्छिन्नप्रमे- याभावप्रतियोगित्व समवेतप्रमेय एव वर्तते इति ताशप्रतियोगिता- सामान्यशून्यत्वस्य नाप्रसिद्धिर्न वा निरुक्तव्यभिचारिण्यतिव्याप्तिस्तथापि प्रतियोगिताया प्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपत्वमगीकृत्यैव ताशप्रतियोगि ताशून्यत्वाप्रसिद्धिरभिहितेति ध्येयम् । तादृशेति । प्रतियोगिव्यधिकरण- हेतुसमानाधिकरणघटाद्यभावान्तरस्येत्यर्थः । निरुक्तति । निरुक्ताया. घटाद्यभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नाभावववृत्तिभिन्नत्वरूपाया. प्रतियो. गितानवच्छेदकताया इत्यर्थ । प्रमेयत्वे सत्त्वादिति । तथा च प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादौ समवायेन प्रमेयाभावस्य हेतुसमानाधिकरणत्वेऽपि तदीयप्रतियोगितासामान्यशून्यत्वस्याप्रसिद्धत्वात् ताशप्रमेयसामान्या- भावो न लक्षणघटक ; अपि तु घटाद्यभाव एव तथा, तदीयप्रतियोगिता- मामान्यशून्यावृत्तिघटत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके प्रमेयस्वे सत्त्वात् भवति तत्रातिव्याप्तिरिति भाव । उत्तरयति तथापोति । यकिञ्चिदेकेति । इदश्च समवायेन वस्तुमात्रस्यैव व्याप्यवृत्तिस्वमित्यभिप्रेत्य, अन्यथा त्वेकाभावप्रतियोगिता- स्वमित्येव वक्तव्यम् इति ध्येयम् । यद्धति यद्धर्मवनिष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकमित्यर्थः । तत्त्वं तद्धमत्वम पारिभापिकावच्छेदकत्वमिति ·. अवच्छेदलत्यनिरुक्ति अत एवातिरिक्तसामान्याभावस्याभावे धूमत्वादेरप्यनवच्छेदक- व्यापकत्व प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगितायामित्यदोषः । तत् अवच्छेदक- त्वम्। अत एवेति । यत्किञ्चिदेकामावव्यक्तेः प्रवेशादेवेत्यर्थः। यदि सामा- शेषः । विवक्षितमिति । न च तादृशप्रतियोगित्व यद्धर्मव्यापकमित्येवं लाघवात् कुतो न विवक्षणीयमिति वाच्यम् । प्रमेयत्वादिप्रकारेण घटादि- निष्ठप्रतियोगिताया अपि वह्नित्वादिव्यापकत्वापत्त्या कुत्रापि लक्षण- समन्वयासम्भवात् । न च यद्धर्मवन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य व्यापकत्वस्वरूपत्वाभ्युपगमे न कोऽपि दोष इति वाच्यम् ? घटादिनिष्ठप्र- तियोगिताव्यक्ते. सर्वस्या एव घटत्वादिमन्निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया पारिभापिकावच्छेदकाप्रसिद्धथापत्तेः । नचैकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्व- मेकमिति वाच्यम् ? तथा सत्यपि वहिधूमोभयवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्त्या- पत्तेः, वहिधूमोमयाभावीयप्रतियोगितामात्रस्यैव तादृशोभयत्ववनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति दिक् । उक्तातिव्याप्ति वारयति अस्ति चेति । प्रमेयत्वव्यापकत्व-साध्यता- वच्छेदकीभूतप्रमेयत्वव्यापकत्वम् । इत्यदोष इति । तथा च प्रमेयवान वाच्यत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणप्रमेयसामान्याभावीयप्रमेयनिष्ठप्रति- योगितात्वस्य प्रमेयत्ववन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया यद्धर्मपदेन साध्यतावच्छेदकीभूतप्रमेयत्वस्यैव धतुं शक्यत्वान्नातिव्याप्तिः । एवं वह्निमान् धूमादित्यादौ तादृशघटाभावप्रतियोगितात्व घटत्वस्यैव व्यापक तावच्छेदक न तु वह्नित्वस्य, वह्नित्ववति वही घटाभावीयप्रतियोगित्व- सामान्याभावस्यैव सत्त्वादिति नाव्याप्तिः, प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादौ तु ताहशहेतुमनिष्ठप्रमेयधूमाभावप्रतियोगितात्वस्य प्रमेयधूमत्वव्यापकताव- च्छेदकत्वान्न कोऽपि दोष इत्याशयः। सामान्याभावानभ्युपगमे धूमवान वढेरित्यादावतिव्याप्ति , वहिमत्ययोगोलके वर्तमानस्य तत्तद्भूमाभावस्य प्रतियोगित्वसामान्याभाववति धूमान्तरे धूमत्वस्य वर्तमानतया तादृशाभा- वक्त्यवर्तमानगगनादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके धूमत्वे सत्त्वात, अतः सामान्याभावोऽवश्य स्वीकर्त्तव्यस्तथा सति न तत्राऽतिव्याप्तिः, हेतुसमानाधिकरणधूमसामान्याभावीयप्रतियोगित्वसामान्याभाववति घ- टादौ धूमत्वस्यावृत्तित्वेन धूमत्वरूपसाध्यतावच्छेदकस्य पारिभाषिका- वच्छेदकत्वादित्येव मत एवेत्यादि दीधितिग्रन्थतात्पर्यमाह यदीत्यादि।

·१ जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । त्वापातादने तत्साधनमपि साधु सङ्गच्छत इति वाच्यम् ; वहिघटवृत्तिद्वित्व-तार्णातार्णदहनवृत्तिद्वित्वाचवच्छिन्नप्रतियोगि- न्याभावो नास्ति तदा वह्निमन्निष्ठतत्तद्धमाभावप्रतियोगितासामान्यशून्ये धूमा- न्तरे वर्तमानतया धूमत्वस्य निरुक्तावच्छेदकत्व न स्यादिति व्याप्तिलक्षणातिव्या सिनिरासार्थमेव सामान्याभाव साधयिष्यते इति । तथा च धुमसामान्याभाव- स्यैव हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगितासामान्यशून्ये घटादाववृत्त्या धूमत्व- स्यावच्छेदकत्वमिति भाव । ननु तादृशप्रतियोगित्वान्यूनानतिरिक्तवृत्तित्व वाच्य वहित्व तु घटवृत्तितादृशप्रतियोगित्वन्यूनवृत्त्यत आह-तार्णाता- निरुक्तप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्वस्य पारिभापिकावच्छेदकतानात्म- कत्वे हेतुमाह दीधितौ वह्निघटेति । तथा च वह्निमान् धूमादित्यादी सर्वत्र व्याप्तिलक्षणस्यासम्भव हेतुमनिष्ठवह्निघटोभयाभावतियोगिताया घटे वह्नावपि वर्त्तमानतया ताशप्रतियोगित्वाभाववति पटादौ वह्नित्वादे- रसत्त्वात् वह्नित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । न च हेतुसमानाधिकरणाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणस्यावश्यक- तया तत एव वह्निघटोभयाभावस्य वारणसम्भवे कुतोऽसम्भव इति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये पूर्वोत्कोभयाभाव_टत प्रतियोगिवैयविकरण्यस्य विवक्षणीयतया निरुक्तोभयाभावस्य लक्षणघट- कत्वसम्भवादिति भाव । तार्णातार्णोभयाभावमादायाव्याप्त्यभिधानस्य सार्थकत्व प्रदर्शयितुमाह टीकाया नन्विति । तादृशेति । हेतुसमाना- धिकरण यत्किश्चिदेकाभावप्रतियोगिताव्यापकत्वे सति ताशप्रतियो- गितासामान्याभावववृत्तित्व पारिभापिकावच्छेदकत्व वाच्यमित्यभि- प्राय । न घटवृत्तीति । न वह्निघटोभयाभावीयघटनिष्ठप्रतियोगिता- व्यापकमित्यर्थ । वह्निघटवृत्तीति । न च साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वस्यावश्य प्रतियोगिताया निवेशिततया तत एवोक्तामाववारणसम्भवे ताशप्रतियोगित्वान्यून- वृत्तित्वविशेषणदानमसङ्गतमिति वाच्यम् , तेजोघटोभयाभावमादायैवाव्याप्तिवार- णार्थम् तस्य सार्थक्यसम्भवात् । अथ साध्यतावच्छेदकातिरिक्तव्यासज्ज्यवृत्ति- धर्मानवच्छिन्नप्रतियोगितानिवेशेनैवोक्ताभाववारणसम्भवे कल्पान्तरानुसरण व्यर्थमिति । . 4 ·२२ अवस्छेदकत्वनिक्तिी- यदि हेतुसमानाधिकरणयत्किञ्चिदेकाभावीयप्रतियोगिताव्यापकत्वे सति ताशप्रतियोगित्वाभावववृत्तित्वं पारिभाषिकप्रतियोगितावच्छेद- कत्वमुच्यते तदा वहिषटोभयाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादौ असम्भवो न सम्भवति । तादृशोभयाभावप्रतियोगिताया घटेऽपि सत्त्वेन तत्र वह्नित्वस्यावर्त्तमानतया वह्नित्वस्य ताशाभावप्रतियोगित्वाव्यापक- त्वात् ताशप्रतियोगिताव्यापकताहशप्रतियोगित्वाभाववदवृत्तिवह्निघटोम- यत्व भिन्नत्वस्य वाहत्वेऽनपायात्, इति ताणांतार्णाभयाभावादिकमादा- यैव वह्निमान् धूमादित्यादौ असम्भव., निरुक्ताभयाभावप्रातयागितावति ताणेऽतार्णऽप च वाहत्वस्य विद्यमानतया (वाहत्वस्य ) तादृशप्रतियोगि- ताव्यापकत्वात् ताशप्रतियोगिताशून्ये घटादौ अवर्तमानत्वाच । न चैव तद्रूपवान् तद्रसादित्यादौ तद्रूपघटोभयाभावमादायाव्याप्त्यसम्भवात् कथ- मसम्भवः सम्भवतीति वाच्यम् ? ताशप्रतियोगिताव्यापकत्वानिवेशपक्षे एवासम्भवस्य सगमनीयत्वात् । तन्निवेशपक्षे तु न सम्भवोऽसम्भव इति व्युत्पत्त्या असम्भवशब्दस्याव्याप्तिपरताया एवोपगन्तव्यत्वादिति ध्येयम् । यत्तु तद्रूपवान् तद्रसादित्यादावपि तद्रूपात्मकप्रमेयतद्रूपान्यप्रमे- योभयाभावमादायवासम्भवः सम्भवतीति मत तत्तुच्छ ? तद्रूपान्यप्रमेये साध्यतावच्छेदकस्य तद्रूपत्वस्यावर्त्तमानत्वात् प्रमेयमात्रस्य तादृशोभयाभा- वप्रतियोगित्वात् । तथा च तार्णातार्णोभयाभावविवक्षण सप्रयोजनक- मित्याहात आहेति । सर्वत्र सद्धेतुस्थलीयसाध्यतावच्छेदके पारिभाषि- कप्रतियोगितावच्छेदकत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिसम्भवे व्याप्तिलक्षणोऽसम्भव एव भवतीत्यतोऽतिप्रसङ्गादित्यस्य भावमाह तथा चेति । दीधितौ एतेनेत्यादिपाठस्तु न प्रामाणिक , तस्य प्रामाणिकत्वे वाह तार्णातार्णेति । धूमवान् वहेरित्यादौ वह्निमनिष्ठधूमसामान्या- चेन्न ? प्रमेयवहिधूमोभयवान् वढेरित्यत्र वहिधूमोभयत्वस्य साध्यतावच्छेदकाति- रिक्ततया तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्यलक्षणाऽघटकत्वात् अयोगोलकावृक्ष्य भावप्रतियोगिताशून्ये अयोगोलकीयवहौ तादृशोभयत्वस्य वृत्तेरतिव्यातिरतः कल्पा न्तरानुसरणस्य कृतत्वादिति ध्येयम् । नन्वेवमपि हेतुमनिष्ठाभावविशिष्टत्व पारिभाषिकावच्छेदकत्वमित्यस्यैव निरक्त- अक्षणार्थत्व विवक्षणीयम्, वैशिष्टयम् स्वनिरूपितप्रतियोगित्वाभावववृत्तित्व, स्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसमानवचिकत्योभयसम्बन्धेन । तथा च तत एवं ·. आगदीशी-विवृति मनोरमाइलढता । " ताकाभावप्रतियोगिवानविरिक्तवृत्तिवद्वित्वादावतिप्रसङ्गात् । एते- नान्यूनवृत्तित्वविशेषितमपि परास्तम् । अत एव नाना प्रतियो- ऐति । अतिप्रसङ्गादिति । तथा च व्याप्तिलक्षणासम्भव इति भावः । [ एतेनेति काचित्क तत्र ] ( एतेन ) तार्णातार्णोभयामावमादाय दत. दोषेण । सामान्याभावप्रतियोगित्वमेकमेव समस्तप्रतियोगिवृत्ति इति वदन तिरिक्तवृत्त्येव धूमत्वमतो नोक्तातिव्याप्तिरिति प्रगल्भोक्त दूषयति अत एवेति । उक्तरीत्या वहित्वादेरवच्छेदकत्वप्रसन्नादेवेत्यर्थः । ननु प्रति- योगितानवच्छेदकमित्यत्रावच्छेदकत्व स्वरूपसम्बन्ध एव वाच्यम् , स्वाव- भावीयप्रतियोगित्वं यदि प्रतिव्यक्ति भिन्नम् तदाऽतिव्याप्तिः, धूमनिष्ठ- तत्तत्प्रतियोगित्वाभाववति धूमान्तरे धूमत्वस्य वृत्तित्वादतस्तादृशसामा- न्याभावीयधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्व सकलधूमादिनिष्ठमेकमेव वा. च्यम् , तथा च न धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्ति । सकलधूमनिष्ठक- प्रतियोगित्वाभाववति घटादौ धूमत्वस्यासत्त्वादिति रीत्योक्तातिव्याप्ति वारयता प्रगल्भानां मत तु न युक्त? तार्णातार्णोभयाभावमादाय पूर्वोक्त- रीत्या वह्नित्वादे पारिभाषिकप्रतियोगितावच्छेदकत्वापत्त्या व्याप्तिलक्ष- णासम्भवस्य केनापि प्रकारेण वारयितुमशक्यत्वादित्याह सामान्या- भावेति । उक्तरीत्येत्यादि । तथा च व्याप्तिलक्षणासम्भवोऽशक्यवार- ण इति भाव । लघुरूपेति दीधितिमवतारयति नन्विति । प्रतियोगितानवच्छेदक- मिति । हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभावीयेत्यादि.। प्रतियो- गितावच्छेदकत्वाभाववदित्यर्थ । इत्यत्र प्रतियोगितावच्छेदके । घटकत्व सप्तम्यर्थ । अन्वयश्चास्य अवच्छेदकत्वमित्यनेन । तथा च हेतुसमाना- धिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाववदघटक ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वमित्यर्थ. पर्यवसित । स्वरूपसम्बन्धरूप- तातामयाभाववारणसम्भवे कल्पान्तरानुसरण व्यर्थम् इति चेन ? निरुक्तकल्पे प्रतियोगिताद्वयप्रवेशेन गौरवात् स्वाभाववदवृत्तित्वस्वसमानवृत्तिकत्वोभयसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टधर्म एव पारिभाषिकावच्छेदक इत्यस्योत्तरकल्पेन विवक्षणीयतया तत्र प्रतियोगिताद्वयस्याप्रवेगादिति सुधीभिर्विभावनीयम् ।

·२४ भवच्छेदकत्वनिरुकि- गिवृत्त्येकप्रतियोगिताङ्गीकारेऽपि न निस्तार, लघुरूपसमनियत- च्छेद्यप्रतियोगिताकत्वेन साध्यतावच्छेदकं पुनर्विशेषणीयमतो गुरुधर्मेण साध्यतायां नातिव्याप्तिरत आह लघुरूपेति । ननु घटवान् महाकालत्वादि. त्यादावव्याप्तिभियेव गुरुरूपेण साध्यतायामतिव्याप्तिभियापि प्रतियोगिता- मेवेत्यत्रैवकारेण पूर्वोक्तप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्वस्य तादृशप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वम्वरूपत्वव्यवच्छेद' । नन्वेवं प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादा- वतिव्याप्ति', 'प्रमेयधूमत्वस्य गुरुतया तत्र स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वस्य विरहादित्यत आह स्वावच्छेद्येति । स्वं साध्यतावच्छे. दकं तदवच्छिन्ना प्रतियोगिता यस्य स्वम्य एवम्भूतं यत् साध्यतावच्छे- दकं तत्त्वेनेत्यर्थ । पुनर्विशेषणीयमिति । तथा च हेतुसमानाधिकर- णप्रतियोगिन्यधिकरणाभावीयप्रतियोगितानिरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपाव- च्छेदकत्वाभाववत् यत् स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टं साध्यता- वच्छेदकं तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति समुदिततात्प- यम् । गुरुधर्मेण साध्यतास्थले प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादौ प्रमेयधूमत्व- रूपसाध्यतावच्छेदके ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य सत्त्वेऽपि गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धथा स्वपदेन प्रमेयधूमत्वस्य धर्तुम- शक्यत्वात् स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तत्र विरहेणातिव्याप्त्यसम्भ- वादित्याह गुरुधर्मेणेति । प्रमेयधूमत्वादीत्यादि । मतान्तरसिद्ध लघुरूपेत्यादेरवतरणमाह नन्विति । अव्याप्ति- भियेवेत्यादिः । यथा घटवान् महाकालत्वादित्यादौ यथाश्रुतप्रतियोगि- व्यधिकरणाभावाऽप्रसिद्धथाऽव्याप्तिरतस्तद्वारणार्थ प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्त्यभावीयप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकीभूतयद्धर्मावच्छिन्नत्व, साध्यतावच्छेदकसम्वन्धरूपयत्- सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्वर्मावच्छिन्नसामाना- धिकरण्यं हेनौ व्याप्तिरित्यस्य पूर्वमुक्ततया समवायाद्यवच्छिन्नघटाद्य- भावमादायैव तत्र लक्षणसंगतिः, तथा गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यकव्यभि- चारिणि प्रमेयधूमवान् वरित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थमपि वाहशप्रति- योगिताधर्मिकोमयाभावघटित लक्षण वक्तव्य तथा च न तत्रातिव्याप्ति.

·भागदीशी-विकृति मनोरमाइलढता। गुरुरूपेण साध्यतायां सद्धेतावव्याप्तिः, तादृशतदवच्छिन्नत्वा- प्रसिद्धेरिति चेन्न? प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । धर्मिकोभगभावघटिनं लक्षणं वाच्यमतस्तदपि दूषयति लघुरूपेत्यादिनेल्यपि कश्चित । वहिवादिलघुरूपसमनियतं यत्पमेयवहित्वादिकं तादूप्येण साध्यतायां धूमादावव्याप्तिरित्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदकेति-हेतुस- साध्यतावच्छेदकीभूनप्रमेयधमत्वावच्छिन्नत्वस्य कुत्रापि प्रतियोगितायाम- प्रसिद्वतया तादशहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां ताशसाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नत्वाभावस्य वक्तमशक्यत्वादित्याशयः । तदपि-निरुक्तप्रतियो- गिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणमपि । दूषयतीति । उक्तरीत्या प्रमेय- धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिवारणेऽपि प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यत्र तल्लक्षणेऽव्याप्ति प्रमेयवह्नित्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायाम- प्रसिद्धतया हेतुमनिष्ठघटाभावप्रतियोगिताया प्रमेयवह्नित्वावच्छिन्नत्वा- भावाप्रसिद्धेरिति हृदयम् । अग्रे विवक्षणीयप्रतियोगिताधर्मिकोभया- भावघटितलक्षणे गुरुरूपेण साध्यतायां सद्धेतावव्याप्तेारणीयतया इदानी तादृशलक्षणमवलम्ब्य प्रमेयघूमवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्तिवारण प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यादौ चाव्याप्त्यभिधानं न समीचीनमित्य- स्वरस' कश्चिदित्युक्त्वा सूचित इति ध्येयम् । वह्नित्वादीति । वह्नित्वा- दिरूपलघुधर्मव्यापकीभूत व्याप्यीभूतञ्च यदित्यर्थं । ता[प्येण प्रमेय- वह्नित्वादिना। अव्याप्तिरिति । स्वमते प्रमेयवह्निमान् घूमादित्यादौ प्र- मेयवह्नित्वरूपसाध्यतावच्छेदके तादृशधूमादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वम्य सत्त्वेऽपि प्रमेयवह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धथा स्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहात् निरुक्तरीत्या प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादाव- तिव्याप्तिवारणसम्भवेऽपि उक्तम्थलेऽव्याप्तर्वारयितुमशक्यत्वादिति भाव । हेतुसमानेति । प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीय- वस्तुतस्तु तादृशप्रतियोगितानिरूपकावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगिताशून्यावृत्ति- त्वस्यैव विवमणीयतया उक्तनिवेशे लाघवामम्भवादित्यप्याहुः । तथापि यकिश्चिदेकाभावीयेति । अत्र हेतुसमानाधिकरणाभाववृत्युमया- ·अवश्छेदकस्यनिरुक्ति- मानाधिकरणाभावप्रतियोगिनाया यदवच्छेदकं तदभाववदवृत्तिस्वस्य मूल. स्थप्रतियोगितावच्छेतकान्तेन विवक्षितत्वादित्यर्थः । अत्र च येन सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वं तेनैव तदभावो प्रायः, तेन धूमादिमनिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वादे. कालिकादिसम्बन्धेनाभाववन्यान्मादौ प्रतियोगितावच्छेदकीभूतं यत् तस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकताघटक- सम्बन्धेन योऽभाव' स्वरूपेण तदधिकरणनिरूपितसाध्यतावच्छेदकता- घटकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभाववद्भिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यं हेतौ व्याप्तिरिति फलितम । प्रमेयध्मवान् वरित्यादी तादृशवह्निमन्निष्ठप्रमेयधूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य धूमत्वस्य समवा- येनाभाववति घटादौ समवायेन प्रमेयधूमत्वस्यावर्त्तमानतया तद्भिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके प्रमेयधूमत्वेऽसत्त्वान्नातिव्याप्तिः, वह्निमान् धूमादित्यादौ तु तादृशघटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वादे समवायेनाभाववति वह्नयादी घटत्वादेरेवावृत्तित्वात् तादृशघटत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यता- वच्छेदकवह्नित्वे सत्त्वात् लक्षणसमन्वयोऽपि बोध्यः । अत्र च% निरुक्त. लक्षणे च । घटकत्वमग्रिमप्रतियोगितावच्छेदकत्वमित्यन्वयि सप्तम्यर्थः । तेनैव-प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनैव । तदभाव' तादृशप्रति- योगितावच्छेदकस्याभाव.। प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकाभाव- प्रवेशस्य प्रयोजनमाह-तेनेति । यदि कालिकसयोगसमवायस्वरूपाद्य- न्यतमात्मकसम्बन्धसामान्येन ताशप्रतियोगितावच्छेदकस्याऽभावो विव- क्ष्यते तदा वह्निमान धूमादित्यादौ अव्याप्तिः धूमादिमति वर्तमानस्य घटा- धभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादे' कालिकादिसम्बन्धसामान्येनाभा- ववति आत्मगगनादौ साध्यतावच्छेदकीभूतवह्निन्वस्य समवायेनावर्त्तमा- नत्वात् वह्नित्वस्यैव पारिभाषिकप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवादित्याह- वृत्तिधर्मः स्वनिरूपितप्रतियोगित्वसम्बन्धेन यद्धर्मव्यापकतावच्छेटक: स धर्मः पारिभापिकावच्छेदक इत्येवं वक्तव्यम् । तेन वहिमान् धूमादित्यादौ घयद्यभाव- प्रतियोगितात्वस्य तादृशप्रतियोगित्वनिष्ठतद्वयक्तित्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि नासम्भवः । अत एव यत्किञ्चित्पदमपि सार्थकम् , निरुक्तोभयावृत्तिधर्मलामायैवाभावे यकि- ·आगदीशी-विवृति मनोरमाऽलता। बहित्वादे समबायेनावृत्ताबपि नातावच्छेदकत्वम् , न वा धूमत्वादेः संयोगादिसम्बन्धेन स्वाभाववति समवेतत्वेऽप्यवच्छेदकत्वहानि. । धूमादीति । नोक्तावच्छेदकत्वम् = न निरुक्तपारिभाषिकप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वम् । तथा चोक्तविवक्षाया न वहिमान धूमादित्यादावव्याप्ति । न वह्निमान् धूमादित्यादी सर्वत्रासम्भव हात तात्पर्योपवर्णनन्तु न समीचीन, तादात्म्येनात्मसाध्यकज्ञानादिहेती लक्षणसमन्वयसम्भवात् ताशप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादे सम्बन्धसामान्येनाभाववति आत्मनि आत्मत्वस्य वृत्तेरिति भाव । ननु यत्किश्चित्सम्बन्धेनेव ताशप्रतियोगि- तावच्छेदकस्याभावो विवक्षणीयस्तथा च नाव्याप्तिः, तादृशघटत्वादे- यत्किश्चित्समवायसम्बन्धेनाभाववति वह्नयादौ घटत्वादेरेवावृत्तितया तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वादिति यदि ब्रूयात् तदाप्याह । न वेति । केचित्तु वह्निमान् धूमादित्यादो वह्नित्वे पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षण- स्याव्याप्त्यभिधानदोषात्मिकामतिव्याप्तिमभिधाय धूमवान् वहेरित्यादी धूमत्वेतलक्षणस्य प्रधानीभूतामन्याप्तिमप्याह नवेतीत्यप्यवतारयन्ति । धूमत्वादेरिति । हेतुमनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्येत्यादि । ञ्चित्त्वस्य निवेशनीयत्वात् । केचित्तु हेतुसमानाधिकरणाभावत्ववृत्तिधर्मः पारि- भाषिकावच्छेदका, वृचित्वम् स्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसम्ब- न्धेन, प्रतियोगिता च स्वनिरूपितप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्येत्यपि वदन्ति । नोक्तावच्छेदकत्वमिति । अनाव्याप्तिदानाभिप्रायस्तु हेतुमन्निष्ठाभावप्रति योगितावच्छेदकामावविशिष्टो धर्म पारिभापिकावच्छदेक., वैशिष्टय स्वाधिकरण- निरूपितवृत्तित्वाभाववत्त्वसम्बन्धेन । न वा धूमत्वादेरिति । अतिव्याप्तिदानाभि- प्रायस्तु हेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टान्यो धम पारिभापिकावच्छेदक, वैशिष्ठय स्वाभाववदृत्तित्वसम्बन्धेन । न चैवमुक्तकल्पे तादात्म्येन वह्रिविशिष्ठस्य संयोगेन साध्यताया धूमहेतौ हेतुनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतवरत्वादे. सयो- गेनामावति तादात्म्येनावृत्तित्वाप्रसिद्धयाऽव्याप्तिसम्भवेऽतिव्याप्तिदानमचिमिति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनावृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । धूमवान् वढेरित्यादौ धूमत्वाभाववति तादृशसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वा- प्रसिद्धावपि ताशसम्बन्धावांच्छन्नवृत्तिताप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन ताहरावृत्तित्वा- भावल्यविवक्षितत्वादतिव्याप्तिसगतेः। अत एव विषयितासम्बन्धेन घटत्वविशिष्ठस्य ·अवच्छेदकत्वनिति:- यत्तु साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तदभावो ग्राह्य इति । संयोगादीति । आदिना स्वरूपादिपरिग्रहः । स्वाभाववति = धूमत्वा- भाववति । समवेतत्वेऽपि = समवायसम्बन्धेन वर्तमानत्वेऽपि । धूम- त्वादेरिति पूर्वेणान्वयः। अवच्छेदकत्वहानिरिति । तथा च धूमवान् वढेरित्यादौ व्याप्तिलक्षणातिव्याप्ति. वह्निमन्निष्ठधूमाभावप्रतियोगितावच्छे- दकस्य धूमत्वादे. यत्किञ्चित्व्यधिकरणसयोगादिसम्वन्धेनाभाववति धूमे धूमत्वादेवृत्तेः तादृशधूमादाववर्त्तमानगगनादिभिन्नत्वस्य धूमत्वेऽन- पायादतः तादृशप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनैव ताशप्रतियोगि- तावच्छेदकस्याभावो वाच्यस्तथासति नातिव्याप्तिः, तादृशधूमत्वादेः सम- वायेनाभाववति घटादौ धूमत्वादेरवर्त्तमानत्वात् धूमत्वादेरेव पारिभा- षिकावच्छेदकत्वसम्भवादिति भावः। साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभावम् प्रवेशयतां मतं दूषयितुमुपन्यस्यति-यचिति । तदभावः ताशहेतु- मन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्याभावः । ग्राह्य इति । तथा च न वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकघटत्वादेः साध्यतावच्छेदकताघटकीभूतसमावायेनाभाववति वह्नयादौ घटत्वादेरवर्त्तमानत्वात् तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । न वा धूमवान वढेरित्यत्राप्यतिव्याप्ति., तादृशसमवायेन धूमत्वाभाववति समवायेन साध्यतायामीश्वरत्वहेतौ हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव विष- यितासम्बन्धेनामावति विर्षायतासम्बन्धेन वस्तुमात्रस्य वृत्तावपि नाव्याप्तिः, पूर्वोक्तोत्तरस्यैव सम्यक्त्वात् । अन्ये तु पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणे अतिव्याप्ति- दोषस्यैव गुरुतया अव्याति भिहितेत्याहुः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकाभावविवक्षणेऽपि विषयितासम्बन्धेन घटत्वविशिष्टस्य समवायेन साव्यतायामीश्वरत्वहेतावव्याप्तिः,प्रति- योगितावच्छेदकाभाववति नित्यज्ञाने विषयितासम्बन्धेन वस्तुमात्रस्यैय वृत्तेरिति वेन्न, अत्रापि सा-यतावच्छेदकप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनाऽवृत्ति- विवक्षितत्वात् तज्ज्ञानान्यज्ञाननित्यज्ञानोमयाभावप्रतियोगितावच्छेटक- ताडगोभयत्वाभाववति तज्ज्ञाने तज्ज्ञानाविषयकवस्तुमात्रस्य विषयितासम्बन्धेना- वृत्तस्तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वप्रसिद्धिसम्भवानाव्याप्तिरित्यपि वदन्ति । त्वस्य ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलता। ६९ तत्तुच्छम् । धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तेः । लघु- तया हेतुमन्निष्ठतादृशप्रमाविशेष्याभावप्रतियागितावच्छेदकीमतस्य धूम- त्वादे स्वरूपसम्बन्धेनाभाववति धूम एव तादृशप्रमविशेष्यत्त्वस्य वृत्ते। तद्दवृत्तित्व च स्वरूपसम्बन्धेन तति साध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धेनावर्तमानत्वम् । नातो घूमत्वाभावस्यैव कालिकसम्बन्धेनाश्रये घटादौ धूमत्वस्यैवावृत्तेरिति भाव । साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्याभावविवक्षणे धूमत्वप्र- कारकप्रमाविशेष्यवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्ति । वह्निमन्निष्ठसाध्याभावस्य ताशविशेष्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन धूमत्व एव कल्पनीयतया धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वरूपसाध्यतावच्छेदकताघटकी. भूतस्वरूपसम्बन्धात्मकव्यधिकरणसम्बन्धेन तादृशधूमत्वाभाववति धूमे धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य वृत्तित्वात् तादृशधूमादाववर्तमानगगना- दिभिन्नत्वस्य निरुक्तसाध्यतावच्छेदके सत्त्वादित्याह-तत्तुच्छमित्यादि। धूमत्वेति । धूमत्व प्रकारो यत्र प्रमाया तादृशप्रमाविशेष्यवानित्यर्थः । अतिव्याप्ति सम्पादयति लघुतयेति । स्वरूपसम्बन्धेनेति । व्यधिकरणे- त्यादि । तादृशेति । धूमत्वप्रकारकेत्यर्थकम् । तद्वदवृत्तित्वञ्च = हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकाभाववदवृत्ति- त्वञ्च । तद्वति-ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभावाधिकरणे । अवर्तमान- त्वम् =वृत्तित्वाभाव । स्वरूपसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदका- भावाधिकरणत्वविवक्षाया फलमाह-नात इति । तथा च धूमवान् धूमत्वप्रकारकेति । न च विषयितया रूपत्ववज्ञानाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्वादित्यत्राव्याप्तिसम्भवे अतिव्याप्तिदानमसगतमिति वाच्यम्, पारिभाषिका- वच्छेदकत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिदोश्स्यैव गुरुतया तस्यैवाभिहितत्वात् अव्याप्त्यनमि- धानेऽपि क्षत्यभावादिति केचित् । परे तु वहित्वप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धेन वह्नित्वविशिष्टस्य सयोगेन साव्यतायां धूमहेताकव्यातिभिया हेतुसमानाधिकरणा- भावस्य साध्यतावच्छेदकताघटकससर्गातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदक- निष्ठत्वोमयाभाववदवच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वेन विवक्षणीयतया विषयितया रूप- त्ववज्ञानामावस्य लक्षणाघटकत्वादन्याप्त्यसम्भवेऽतिव्याप्त्यभिधानम् । न च ·अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- धूमे समवायेन, स्वरूपसम्बन्धेन च तदाश्रये स्पन्दादा कालिकविशेषणतया धूमत्वस्य वर्तमानत्वादवच्छेदकत्वहानिः । वहरित्यादौ वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वाभावस्य येन केनापि कालिकसम्बन्धेनाधिकरणे धूमे धूमत्वस्य साध्यतावच्छेद- कताघटकसमवायसम्बन्धेन वर्तमानतया तादृशघूमेऽवर्तमानगगन- त्वादिभिन्नत्वस्य धूमत्वरूपसाध्यतावच्छेदके सत्त्वादतिव्याप्तिः स्यात् यदि स्वरूपसम्बन्धेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभावाधिकरणत्वप्रवेशो न स्यादिति भावः । साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नवृतित्व- विवक्षायाः फलमाह स्वरूपसम्बन्धेनेति । धूमवान् वढेरित्यादौ तादृश- धूमत्वाभावस्य स्वरूपेणाधिकरणे स्पन्दादौ धूमत्वस्य कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वात् तादृशस्पन्दादौ कालिकेनावर्त्तमानगगनादिभिन्नत्वस्य धूमत्वे सत्त्वात् तत्रैवातिव्याप्तिः स्यात् यदि ताशप्रतियोगितावच्छेदका- भावाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वं साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नं न स्यादिति हृदयम् । अभावोऽपि ताशवृत्तित्वसामान्याभावो बोध्यः, तेन वह्निमान् धूमादित्यादौतादृशप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादेरभाव- वति पटादौ वह्नित्वस्यावर्त्तमानत्वेऽपि न क्षति.। न च स्वरूपसम्ब- न्धेन प्रतियोगितावच्छेदकाभावाधिकरणत्वविवक्षणे घटभेदविशिष्टस्य समवायेन साध्यतायां प्रमयेत्वहेतावतिव्याप्तिः, साध्याभावप्रतियोगि- तावच्छेदकघटभेदाभावस्थ घटत्वस्य स्वरूपेणाधिकरणाप्रसिद्धरिति वाच्यम् ? साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन सत्तात्त्वे कल्प- नीयतया अतिव्याप्त्यसम्भवादिति ध्येयम् । विषयितया गुणत्वविशिष्टाभावमादाय तथाप्यव्यासिरिति वाच्यम् , साध्यतावच्छेदक- ताघटकससर्गातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदकन्यापकनिष्टत्वोभयाभाव- पदवच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वस्य तादृशाभावे विवक्षणीयत्वात् । न च तथापि तद्वयक्त्यनुयोगिकस्वरूपसम्बन्धन प्रमेयत्ववतः साध्यताया व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः, साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः लागवेन तद्वयक्तित्वनिष्ठतया साव्याभावस्य क्षणाघटकत्वादिति वाच्यम् १ ताहमातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व-साव्यतावच्छेद- कामावववृतित्वे सति साप्यतावच्छेदकव्यापकनिष्ठत्वोभयाभाववदवच्छेदकताकप्रति- योगिताकत्वस्य तादृशाभावे निवेगनीयत्वादित्याहुः । १ ·भागदीशी-विकृति मनोरमाइलहता। , तथा च न च तथापि समवायेन प्रमेयम्य साध्यतायां भावत्वादिहेनावति- ध्याप्तिः, प्रमेयत्वरूपस्यावच्छेदकस्याभावाप्रसिद्ध्या प्रमेयाभावस्य लक्षणा- घटकत्वानिति वाच्यम ! हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मान्यन- वृत्ति तत्त्वस्यैव विवक्षितत्वात । अत एव समवायेन सत्ताश्रयस्य साध्य. नचेति वाच्यमिति परेणान्वय । भावत्वादीति । व्यभिचा- रिणीत्यादि । आदिना वाच्यत्वादिपरिग्रह । अतिव्याप्ति योजयति प्रमेयत्वरूपस्येत्यादि । अपच्छेदकस्य हेतुसमानाधिकरणसाच्या- भावप्रतियोगितावच्छेदक्म्य । लक्षणाघटकत्वादिति । हेतुसमानाधिकरणघटाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वस्याभाववति प्रमेयत्वस्य वर्तमानत्वात् समवायेन प्रमेयसाध्यकभावत्वादिहेती भवत्यतिव्याप्तिरिति भावः । यद्धर्मान्यूनवृत्ति-यद्धर्मव्यापकम , तत्त्वस्यैव-तद्धमत्वस्यैव । एवकारात् ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभाव- पदवृत्तित्वस्य पारिभापिकावच्छेदकतात्मकत्वव्यवच्छेद । विवक्षि- तत्वादिति । प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वशब्देनेत्यादि । निरु- कविवक्षाया प्रमेयवान् भाववादित्यादी नातिन्याप्ति., भावत्वादि- समानाधिकरणस्य समवायेन प्रमेयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक यत् प्रमेयत्वम् तस्य प्रमेयत्वव्यापकतया यद्वर्मपदेन प्रमेयत्वस्य धत्तुं शक्य- तस्यैव साध्यतावच्छेदकस्य पारिभापिकावच्छेदकत्वसम्भवादिति हृदयम्। पूर्वोक्तरीत्या हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्यामा- वाधिकरणनिरूपितसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभा- त्वात्, अत्र साप्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकामाववति प्रतियो. गितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनावृत्तित्वविवक्षणान्न धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वढे- रित्यत्रातिव्यातिः, स्वरूपेण धूमत्वाभाववति धूमे समवायेन धूमत्वप्रकारकप्रमा- विशेष्यत्वस्यावृत्तेरिति चेन्न? वहित्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् धूमादित्यत्राव्याप्त्या- पत्ते. । हेतुमनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकतार्णवायभावप्रति समवायेन वहित्वप्रकारक प्रमाविशेष्यत्वस्यावृत्तित्वात् । न च तादृशान्यतरसम्बन्धेनावृत्तित्वविवक्षणानाव्या- प्तिरिति वाच्यम् १ निरुक्तधूमल्वप्रकारकप्रमाविशेग्यवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्ते- दुरित्वादिति व्येयम् ।

·भवादकत्वमिति स्वेऽपि ताहशावच्छेदकोभूतस्य सत्त्वस्याभाववति सामान्यादौ साध्यता. वच्छेदकसाघटकीभूतसमवायसम्बन्धेन वृत्रप्रसिद्धावपि भावल्गदिहेती नातिव्याप्तिः। ववत एव पारिभाषिकावच्छेदकत्वविवक्षणे सत्तावतः समवायेन सा. ध्यतायां भावत्वादिहेतावविव्याप्तिः । हेतुसमानाधिकरणसत्तावदभावप्रति- योगितावच्छेदकीभूतायाः सत्तायाः प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम- पायेनाभाववति सामान्यादौ साध्यतावच्छेदकताघटकसमवायसम्ब- धावच्छिन्नवृत्तित्वाप्रसिद्धथा साध्याभावरूपसत्तावदभावस्य लक्षणा- घटकत्वात् , तादृशाभावान्तरप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वादेरभाव- वति च साध्यतावच्छेदकीभूतायाः सत्ताया वृत्तरित्याहात एवेति । निरुक्ततत्त्वस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वविवक्षणादेवेत्यर्थः । तादृशेति। हेतुसमानाधिकरणाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्य सत्त्वस्याभाव- वति सामान्यादाविति शेषः। अप्रसिद्धावपीति । यद्यपि साध्यता- वच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन तार- शप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्तित्वाभावविवक्षणे नाप्रसिद्धिप्रयुक्ताति- व्याप्तिः, तादृशस्वरूपसम्बन्धेन सामान्यादिवृत्तित्वाभावस्य सर्वत्र सत्त्वा- दित्युच्यते तथापि प्रमेयवान् भावत्वादित्यादावतिव्याप्तिवारणाय यथो- क्तविवक्षायाः सर्वथावश्यकत्वात् तत एव सत्ताश्रयसाध्यकव्यभिचा- रिण्यतिव्याप्तिवारणसम्भवे निरुक्तरीत्या वृत्तित्वाभावविवक्षणमनुचित- मिति ध्येयम् । नातिव्याप्तिरिति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकीभूताया', सत्ताया साध्यतावच्छेदकसत्ताव्यापकतया यद्धर्म- पदेन साध्यतावच्छेदकस्यैव धत्तुं शक्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । ननु धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वढेरित्यत्र हेतुसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकस्यायोगलकावृत्तित्वस्य सारतावच्छेदकताघटकीभूतस्वरूपेणाभा- ववति वह्वयादौ स्वरूपेण धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्यावृत्तित्वात् कथमतिव्यासि- सगतिरिति चेदत्र केचित्, धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यन्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धस्यैव साध्यतावच्छेदकनाघटकसम्ब-धत्व वाच्यम् , तश च तादृशसम्बन्धेन अयोगोलका वृत्तित्वाभाववति धूमे स्वरूपेण धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्य वृत्तेः अति- व्यातिसंगतिरित्याहुः । अन्ये तु तादात्म्येन धूमवतः सयोगेन साध्यत्वे वहिहेता.

·नागदीशी-विवृति मनोरमाइलहता। इद तु चिन्त्यते-ताशप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तिभिन्न- त्वापेक्षया नगर्थद्वयाप्रवेशेन लाघवाचाहशावच्छेदक यद्यत्तत्तत्प्रत्येकातिरि- क्तवृतित्व साध्यतावच्छेदकस्य विशेषण वक्तुमुचितमिति । यथाश्रुतं हि प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामावप्रतियोगि- तावच्छेदकाभाववद्वृत्तिभिन्न यत् साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामाना- धिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति दीधितिकारोक्त व्याप्तिलक्षण पर्यवसितम् । तत्र ताशवृत्तित्वाभावरूपैकनवर्थप्रवेशेन ताशवृत्तित्वाभाववद्भिन्नत्व- रूपनवर्यान्तरप्रवेशेन च गौरवमतो लाघवात् हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदक यत् यत् तत्प्रत्येकाभावकूटवनिरूपितवृत्ति- वावत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव हेती व्याप्तिरित्येव युक्तम् । वह्निमान् धूमादित्गदी धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकघटत्वादीना यावतामेव प्रत्येकाभावकटवति वह्नौ वह्नित्वस्य वर्तमानत्वात् लक्षणसमन्वय । धूमवान् वहरित्यादौ तु वहिमन्निष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वाभावघटिततादृशकूटवति वहयादो धूम- त्वस्यावृत्तित्वान्नातिव्याप्तिरित्याह-इदन्तु चिन्त्यत इत्यादि। तादृशेति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकाभाववद्वत्तित्वाभाववद्भिन्न- त्वापेक्षयेत्यर्थ-ताशावच्छेदकं यत् यदिति । धूमवान् वढेरित्यादी वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकयत्किश्चिद्घटत्वाद्यभाववति धूम- त्वस्य वर्तमानत्वादतिव्याप्तिरतो यत् यदित्युक्तम् । तथा च तादृश- प्रतियोगितावच्छेदकयावदन्तर्गतधूमत्वाभाववति धूमत्वस्यासत्त्वान्नाति- व्याप्तिरिति भाव । वस्तुतो हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- त्वसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटवनिरूपि- तवृत्तितावत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य हेतो व्याप्तिरिति तु नबर्थद्वयाघटित समुदितलक्षण पर्यवसितमिति ध्येयम् । वतिव्याप्तिः, लाघवात् हेतुसमानाधिकरणसाव्याभावप्रतियोगितावच्छेदकम्य धूमत्व- स्य साव्यतावच्छेदकताघटकदाम्येनान्योन्याभारवति धूमे तादात्म्येन साव्यतावच्छे- दकीभूतधूमस्य क्त्तमानत्वादित्यपि वदन्ति ।

·भवच्छेदकत्वनिकि- स्वसमानवृत्तिकं चावच्छेदकं ग्रायम् । ननु धूमादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्यद्वयादिमिष्ठं ताण- ताणदहनोभयावं यावत्त्व था तदनतिरिक्तवृत्त्येव वह्नित्वादिकमिति च्याप्तिलक्षणमसम्भवीत्यत आह-स्वसमानेति । स्वमनतिरिक्तवृत्तित्वेना- स्वसमानवृत्तिकञ्चेत्यादिदीधितिमवतारयति-नन्विति । धूमादिमति वर्तमानस्य यावद्वह्निर्नास्ति-तार्णातार्णोभयं नास्तीत्याद्याकारकामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकवह्निनिष्ठयावत्त्व-तार्णातार्णोभयत्वाधभाववति घटप. टादौ वह्नित्वादिरूपसाध्यतावच्छेकदस्यावर्त्तमानत्वात् वहिमामधूमादित्या- दावसम्भवः । न च वयादेरव्य प्यवृत्तितया तत्साध्यकस्थले प्रतियोगि. वैयधिकरण्यप्रवेशस्यावश्यकतया तत एव ताशयावत्त्वाचवच्छिन्नाभाव. वारणसम्भवे कथमसम्भवः सम्भवतीति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धसामान्ये याशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्व-हत्व- धिकरणीभूतयत्किश्चिद्वत्त्यनुयोगिकत्वोभयाभावस्वाशप्रतियोगितावच्छे- दकाभाववद्वृत्तित्वस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वान्तेन विव- क्षितत्वात् यावत्त्वादेस्तादृशप्रतियोगितावच्छेदकपदेन धत्तुं शक्यत्वात् । नच यावत्त्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिकत्वमप्रसिद्धमिति वाच्यम् ? प्रकारित्वादी तत्प्रसिद्धः स्वयमेवोक्तत्वात् । एवं तद्रूपवान् तद्रसादित्यादौ तद्रूपघटोभया- भावमादायैव लक्षणासनतिरवसेयेत्याह-धूमादीति । अनतिरिक्त- अयोक्तलक्षणे वहिमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिः धूमसमानाधिकरणसाध्यताव- च्छेदक्तदितरोभयानाच्छन्नप्रतियोगिताकस्यमहानसीयतेजोभावस्य तार्णद्रव्याऽभावस्य च प्रतियोगितावच्छेदक यत् तेजस्त्व द्रव्यत्वञ्च तदभाववति वहित्वस्यावर्तमानत्वात् साध्यतावच्छेदकस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् । न च हेतुसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपत्ति- प्रतियोगिताकमेदवदवृत्तित्वविवक्षणान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् १ स्वसमानवृत्तिकत्ववि- शेषणस्य व्यर्थतापत्तेः । तार्णातार्णोभयभेदवति वह्रौ वह्नित्वस्य वृत्तित्वादेव वहिमान् धूमादित्यादावसम्भववारणसम्भवादिति चेन्न १ ताहारूपवृत्तिनिरूपकता- काधिकरणस्वाभाववन्निरूपितवृत्तितानवच्छेदकस्यैव पारिभापिकावच्छेदकत्वात् । वृतित्वच म्वावच्छेदकनात्वावच्छिन्नप्रतियोगिता:पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्ब, ·औगदीशी-विवृति मनोरमाऽलता । ३५ मिमतम् । तथा व स्वसमानवृत्तिक यद्धेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक तदनतिरिक्तवृत्तित्वमर्थ । यावत्त्वस्य वहित्वव्यापकत्वेऽपि वहित्वसमान- वृत्तिकत्त्वामावादेव न तस्य ताशावच्छेदकत्वमिति भावः । ननु स्वसमानवृश्चिकत्व स्वान्यूनातिरिक्तवृत्तित्वम् , तथा वहिनिष्ठयावत्त्वादेरपि समवायादिना वहित्वादिसमानवृत्तित्त्वमेवातः च वृत्तित्वेन हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकामावववृत्तित्वेन । अभि- मतम् = अभिप्रायविषयीभूतम् अभिमानविषयीभूतं वा । समुदितलक्ष- णार्थमाह- -तथा चेति । तदनतिरिक्तवृत्तित्वम् तदभाववदवृत्तित्वम् । अर्थ इति । तथा च स्वसमानवृत्तिक यतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदक तदभावववृत्तियत् स्व तदेव पारिभापिकावच्छेदकम्, तद्भिन्नत्व साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयम्। वहिमान धूमादित्यादौ वहिनिष्ठयावत्त्वादे. हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तस्य वहित्वसमान- वृत्तिकत्वाभावात् वद्वित्वसमानवृत्तिकहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कस्याप्रसिद्धया स्वपदेन वह्नित्वस्योपादातुमशक्यतया घटत्वादिकं तादृश- यावत्त्वादिकं वा स्वपदेनोपादाय तत्समानवृत्तिकहेतुनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकताशयावत्त्वाद्यभाववति अवर्तमान यत् स्व ताशघटत्व- यावत्त्वादिक, तद्भिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके वह्नित्वादी सत्त्वान्नासम्भवः । धूमवान् वढेरित्यादौ धूमत्वसमानवृत्तिकवह्निमनिष्ठाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकधूमत्वाभाववत्यवर्तमान यत् स्व धूमत्व तदन्यत्वस्य साध्यताव- च्छेदकीभूते धूमत्वे विरहानातिव्याप्तिरिति भाव. । स्वसमानवृत्तिकत्व यदि स्वव्यापकत्वे सति स्वाभाववदवृत्तित्वरूप तदा बहिनिष्ठयावत्त्वादेरपि समवायसम्बन्धेन वहित्वव्यापकतया वद्वित्वा- भावववृत्तित्वेनच वहित्वसमानवृत्तिक्त्वापत्त्याऽसम्भवतावस्थ्यं स्याद- तस्ताहशयावत्त्वादे वहित्वादिसमानवृत्तिकत्वाभाव दीधितिकारोक्त ग्वेन । एवञ्च महानसीयत्वतेजस्वगतद्वित्वनिनिरूपकताकमहानसनिष्ठाधिकरणत्वा- भाववत्पर्वतनिरूपितवृत्तितानवच्छेदकत्वस्य वद्वित्वे विरहान्न पहिमान् धूमा- 'दित्यादावव्याप्ति.। न चैव सत्तावान् जातेरित्यत्र विशिष्ट सस्वाभावमादायवक्ष्यमा णाऽन्यासिदानमसगतमिति वाच्यम् । विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नावेयत्वस्यातिरिक्तत्वात् ।

·३६ अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:-- members - स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिवृत्तिकत्वम् । आह-तत्त्वं चेति । स्वसमानवृत्तिकत्वं चेत्यर्थः । स्वपर्याप्तीति । न च वहित्वपर्याप्त्यधिकरणे यावत्येव वह्नौ वहिवृत्तियावत्त्वादे पर्याप्तत्वाद्वहित्वस्यावच्छेदकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् १ स्वपर्याप्तय- वच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्योक्तत्वात् । वह्नित्वपर्याप्तयवच्छेदकी- व्यवस्थापयितु शङ्कते-नन्विति । स्वान्यूनेति । स्वव्यापकत्वे सति स्वाभावववृत्तित्वरूपमित्यर्थः । पर्याप्तिसम्बन्धेन वह्निनिष्ठयावत्त्वादे- द्वित्वादिव्यापकत्वाद्यसम्भवादाह-समवायादिनेति । आदिना स्वरू- पादिपरिग्रह । ननु स्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिप्रतियोगित्व यदि स्व- समानवृत्तिकत्वं तदा वह्निमान् धूमादित्यादौ पुनरव्याप्ति' स्यात् वह्नित्वपर्याप्त्यधिकरणे तत्तद्वह्नौ यावत्येव वह्निनिष्ठयावत्त्वादे' पर्याप्ति- सम्बन्धेन वर्तमानत्वात्, स्वपदेन वह्नित्वस्योपादातु शक्यतया वह्नित्व- पर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिकहेतुनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकवह्निनिष्ठयाव- त्त्वाभाववत्यवर्तमानत्वस्य वह्नित्त्वे सत्त्वादित्याशङ्कते-न चेति । वाच्य- मिति परेणान्वय.-अवच्छेदकत्वमिति।पारिभाषिकमित्यादि ।तथा च अव्याप्तिरिति भाव । समाधत्ते-स्वपर्याप्त्येति । वपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिप्रतियोगित्वस्योक्तत्वादित्यर्थ-यावत्त्वादेरप- र्याप्तत्वादिति । तथा च न वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्ति. वह्नित्वपर्या- प्त्यनुयोगितावच्छेदकतत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्य वह्निनिष्ठयाव- स्वादी विरहात यावत्त्वादे यावत्त्वावच्छेदेनैव पर्याप्तत्वादिति वह्नित्वस्य स्वपदेन धर्जुमशक्यतया तादृशस्वसमानवृत्तिकहेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगिताकघटत्वयावत्त्वाद्यभाववत्यवर्तमानघटत्वयावत्वादिभिन्नत्वस्य वह्नित्वेऽनपायादित्याशय । न चैतदप्रामाणिक १ सिद्धान्तलक्षणे स्वयमुक्तत्वादिति व्येयम् । यद्वा ताहरूपवृत्तिनि- रूपकत्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वाभाववत्तितानवच्छेदकत्वविवक्षणानो- काऽव्यातिदानाऽसंगतिः, तादृशरूपवृत्तिनिरूपकत्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिक- रणत्वस्य द्रव्यगुणकर्मसु सत्त्वात् तदभावववृत्तितानवच्छेदकत्वस्य सत्तात्वे सत्त्वा- दिति तु विभावनीयम् । -- -- ·जागदीशी-विकृति मनोरमाऽलङ्कता । 10 भूततत्तद्वहित्वावच्छेदेन यावत्त्वादेरपर्याप्तत्वात् । न चैवमनतिरिक्तवृत्तित्व- वैयर्थ्यम् , वह्नित्वपर्याप्तयवच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकतत्तद्वनयन्यतर- स्वादिकमादाय वहित्वस्यापि पारिभाषिकावच्छेदकत्वापत्तेरिति भावः । एव-स्वसमानवृत्तिकत्वस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशेष- णत्वे । अनतिरिक्तति । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्तित्वांशस्य वैयर्थ्यमित्यर्थ । न चैवमिति पूर्वेणान्वय । तथा च स्वपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- समानाधिकरण यत् स्व तदेव पारिभाषिकावच्छेदक तदन्यत्व साध्यताव- च्छेदकविशेषणम् । यावत्त्वतार्णातार्णोभयत्वादिकन्तु नवह्नित्वसमानवृत्तिक- मिति वह्नित्वस्य स्वपदोपात्तत्वाऽसम्भवात् वह्निमान् धूमादित्यादावसम्भ- ववारणसम्भवे ताशप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वाशनिवेशो नि- रर्थक इति पूर्वपक्षस्याभिप्राय । उत्तरयति-वह्नित्वेति । वह्नित्वपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकतत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नपर्याप्तिकमित्यर्थ । तत्तद्वहपन्यतरत्वा- दिक-पर्वतीयवह्निमहानसीयवह्नयन्यतरत्वादिकम् । आदिना तत्तद्ववन्य- तमत्वादिपरिग्रह -पारिभाषिकावच्छेदकत्वापत्ते रिति । अयमभि- प्राय., यदि स्वपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति- कहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकसमानाधिकरण यत् स्व तदेव पारिभाषिकावच्छेदकमित्युच्यते, तदा वह्निमान् धूमादित्यत्रा- व्याप्ति , स्वपदेन वह्नित्वमुपादाय तत्पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकतत्तद्व्यक्ति- त्वावच्छिन्नपर्याप्तिक यत् धूमाधिकरणचत्वरादिमनिष्ठस्य महानसीयवह्नि- पर्वतीयवहन्यन्यतराभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक महानसीयवहिपर्वतीय- वहन्यन्यतरत्वं,वत्सामानाधिकरण्यस्य वह्नित्वे सत्त्वात् वह्नित्वस्यापिपारि- भाषिकावच्छेदकत्वापत्ति । अतस्ताहशप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्ति- यद्धर्मन्यूनवृत्तीति । अत्र ‘यापकत्वमिदानी प्रतियोगितावच्छेदकताघटक- सम्बन्धेन बोध्यम् । व्यापकताघटकयद्धर्मवत्व यदि साव्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन निवेश्यते तदा पहित्वप्रतियोगिकसमवायेन वद्वित्वविशिष्टस्य संजोगेन साध्यतायो धूमहेतावन्याप्ति , ताहशसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन घटत्वादेवैशिष्ट्याऽभ- सिद्धया पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धः। नच प्रतियोगितावच्छेदकतापटकसम्बन्धन ·10 अवकलानिहरि यावत्वादिकन्तु न तथा । पर्याप्तिश्च अयमेको घट इमौ द्वाविति प्रतीतिसाक्षिकः स्वरूपसम्बन्धविशेष एव । यावत्त्वादिकमिति । आदिना तार्णाऽतार्णोभयत्वादिसंग्रहः । न तथेति । न वह्नित्वपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिवृत्तिकमित्यर्थः । ननु पर्याप्तिः समवायः, सच तार्णातार्णोभयत्वादावप्यक्षत एवेत्यत आह-पर्याप्तिश्चेति । अयमेकः घट इति एकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन घटत्वस्य पर्याप्ति दर्शयितुम, इमौ द्वावि- त्युभयमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन द्वित्वस्य पर्याप्ति दर्शयितुम् । अन्यथा द्वौ,द्वित्व. .. स्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वांशोऽवश्यं निवेशनीयः, तथा सति न वह्निमान् धू- मादित्यादावव्याप्तिः । वह्नित्वसमानवृत्तिकत्वस्य ताशप्रतियोगितावच्छेद- कीभूततत्तद्वन्यन्यतरत्वे सत्त्वेऽपि तत्तद्वन्यन्यतरत्वाभाववति चत्वरीय- वह्नौ वह्नित्वस्य वर्तमानतया स्वपदेन वह्नित्वस्य धर्तुमशक्यत्वात् तादृशा- न्यतरत्वस्य स्वपदोपात्तत्वेऽपि तद्भिन्नत्वस्य वह्नित्वे सत्त्वादिति । याववादिकमितीति । वह्निनिष्ठेत्यादि । आदिना तार्णातार्णोभयत्वा- दिसग्रह इत्यत्रादिपदात् वह्निघटोभयत्वादिपरिग्रहः । न वह्नित्वेति । स्वमतेतु न वह्नित्वपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकमित्यर्थो वक्तव्य । पर्याप्त समवायात्मकत्वे समवायस्य एकत्वात् वहित्वपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्य तार्णातार्णोभयत्वादौ सत्त्वात् स्वपदेन वह्नित्वमादाय पुनरसम्भव. स्यादतो दीधितिकारोक्त पर्याप्तः समवायवैलक्षण्यं प्रदर्शयितुं शङ्कते-नन्विति । स च-समवायश्च । अक्षत एवेति । प्रतियोगितासम्बन्धेनेत्यादिः-एकमात्रवृत्तीति । वप्रति- योगिवृत्तित्व-स्वाऽनुयोगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्ट यत् तदन्य- धर्मावच्छेदेनेत्यर्थ । तादृशो धर्मस्तत्तद्वयक्तित्वरूपो बोध्यः । उभय- मात्रेति । उभयमाने वर्तमानं यत् , तत्तद् द्वित्व तदवच्छेदेनेत्यर्थः । यद्धर्मवैशिष्ट्याभिधानान्न दोष इति वाच्यम् १ तद्वयक्त्यनुयोगिकस्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयत्ववतः साव्यत्वे वाच्यत्वादिहेतावतिव्याप्त्यापत्तेः । साध्याभावप्रतियोगितावच्छे- इकताया लाघवात् स्वरूपसम्बन्धेन तत्तद्वयक्तित्व एव कल्पनीयतया प्रतियोगिताव- ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कता । वानिति प्रतीत्योरविशेषप्रसादिति भावः । न चायमेक इत्यादिप्रतीतेः समवायेनैवोपपत्तौ एकत्ववहित्वादेः पर्याप्तिसम्बन्धसत्त्वे मानाभावात्तादूप्येण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । इदन्त्वावच्छिन्ने एवं वहित्वमेकत्वं च पर्याप्तं न तु द्वित्वमित्याद्यनुभवादेव तदभ्युपगमादिति भावः । अन्यथा-पर्याप्त समवायात्मकन्वे । अविशेषप्रसङ्गादिति । द्वौ इत्याका- रकप्रत्ययो यदि द्वित्ववानित्याकारकप्रन्ययाभिन्न स्यात तदा एकमात्रवृत्ति- धर्मावच्छिन्नविषयकोऽपि स्यात् , न चेष्टापत्ति' गगन द्वे इति प्रतीत्यनुदया- दिति भाव । ननु वह्निमान् द्रव्यत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः वह्नित्वपर्याप्ती मानाभावेन स्वपदेन वह्नित्वोपादानासम्भवात् स्वसमानवृत्तिकहेतुसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटपटोभयत्वाभाववदवृत्ति यत् स्वं घटपटोभयत्वं तदन्यत्वस्य वह्नित्वे सत्त्वात् । न च वह्नित्वैकत्वादे पर्याप्ति- रस्ति,मानाभावात् , अयमेक इत्यादिप्रत्ययस्य समवायेनैवोपपत्तिसम्भवा- दित्याशङ्कते-नचायमित्यादि । ताद्रूप्येण = वह्नित्वादिरूपेण। व्यभि- चारिणि-द्रव्यत्वादौ । समाधत्ते - इदन्वेति । तदभ्युपगपात = एकत्व- वह्नित्वादे पर्याप्त्यभ्युपगमात् । एवञ्च न वह्निमान् द्रव्यत्वादित्यादौ अतिव्याप्तिः, वह्नित्वस्यैव स्वपदेन धत्तुं शक्यत्वादिति हृदयम् । त्रित्वादिकमित्यादिदीधितिमवतारयति-व्यासज्यवृत्तित्वेति एकत्वानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्व-वदन्यत्वान्यतररूपेणैवेत्यर्थः । नवृत्तिकत्वोक्तावपोत्यर्थ । वह्नित्वादिवारणसम्भव इति । तथा च स्ववृत्ति यत् व्यासज्यवृत्तित्वतदन्यत्वान्यतरत् तद्वत् यत् हेतुसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तदभाववदवृत्ति यत् स्वं तत् पारिभाषिका- वच्छेदकं तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदके विशेषणीयम् । एवञ्च तार्णातार्णोभया. भावादिकमादाय न वह्निमान धूमादित्यादावसम्भव' । वह्नित्ववृत्ति यत् वच्छेदकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन प्रमेयत्वव्यापकतायास्तद्वयक्तित्वे विरहात् साध्या- भावस्य लक्षणाघटकत्वात् । अत एव साध्यतावच्छेदकताघटकप्रतियोगितावच्छेद- कताघटकान्यतरसम्बन्धेनव यद्धर्मवैशिष्ट्योक्ती न दोष इत्यपि परास्तम् । उक्ताति- व्यामेरवारणादिति चेदत्रोच्यते यत्यत्सम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टनिष्ठाऽभावा स्वसमा- .

·भवच्छेदकत्वनिति- वित्वादिकमपि न द्वित्वादिसमानवृत्तिकमिति द्वित्वादिना सा- व्यासज्यवृचित्वतदन्यत्वान्यतररूपेणैव स्वसमानवृत्तिकत्वोक्त्यापि वहित्वादिवारणसम्भवे स्वपर्याप्तीत्यादिपर्यन्तानुधावनस्य प्रयोजनमाह- त्रित्वादिकमिति । तथा च धूमवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य वहिधमघटत्रितयत्वस्य व्यासज्यवृत्तितया स्वसमानतिकस्य तस्यैवानति. रिक्तवृत्तित्व वहिधमोमयत्वस्यापीति ताप्येण स्वसमानवृत्तिकत्वोक्तौ व्यासज्यवृत्तिभिन्नत्वं तद्वत्त्वस्य तादृशतार्णातार्णोभयत्वादौ विरहात्, वह्नि- त्वादेः स्वपदेन ग्रहणासम्भवात्, स्वसमानवृत्तिकतादृशघटत्वाद्यभाववद- वृत्तिघटत्वादिभिन्नत्वस्य वह्नित्वेऽनपायात् । प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादौ प्रमेधूमत्ववृत्ति यत् तादृशान्यतरत् व्यासज्यवृत्तिभिन्नत्व तद्वत्त्वस्य हेतुस- मानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदके धूमत्वे सत्त्वात् प्रमेयधूमत्वस्यैव स्वपदोपात्तत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । स्वसमानवृत्तिकत्व यदि स्ववृत्ति यत् व्यासज्यवृत्तित्व-तदन्यत्वान्यतत्तद्वत्त्व हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रति- योगितावच्छेदकविशेषण तदा वह्निधूमोभयवान धूमादित्यादावव्याप्तिः, वह्निधूमोभयत्वे वर्तमान यत् तादृशान्यतरत् व्यासज्यवृत्तित्वं तदाश्रयी- भूतं यत् हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं वह्निधूमघटैतत्- त्रितयत्वं तदभाववति पटादौ वह्निधूमोभयत्वस्यावृत्तित्वात् स्वपदेन वह्नि- धूमोभयत्वस्यैव धर्तुं शक्यत्वात्। स्वपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्य स्वसमानवृत्तिकत्वरूपत्वे तु न तत्राव्याप्तिः ? वहिधूमोभयत्वपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकद्वित्वावच्छेदेन वहिधूमघटादि- गतत्रित्वस्याप्तत्वात् वह्निधूमोभयत्वस्य स्वानन्तर्गतत्वात् तादृशत्रित्वस्य स्वपदोपात्तत्वेऽपि तद्भिन्नत्वस्य वहिधूमोमयत्वेऽक्षतत्वादित्याह- तथा चेति । तस्यैव = तादृशत्रित्वस्यैव । अनतिरिक्तवृत्तित्व तदभाव- वदवृत्तित्वं । ताद्रूप्येण व्यासज्यवृत्तित्वतदन्यत्वान्यतररूपेण । प्रतियोगि प्रतियोगितावच्छेदकत्वघटकसम्बन्धेन हेतुमनिष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छे- दकम् तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यताभिन्नसाव्यतावच्छेदकताघटकसम्ब- धावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकाऽवच्छिन्नसामानाधिकर- 64 व्याप्ति तथा च न कोऽपि दोष इति ध्येयम् । १

·No text on this page.

·भवल्छेदकत्वनिकि न चैवमयं द्वावित्यपि प्रत्यक्षप्रतीतिः प्रमा स्यात् , एकन्यक्तावपि द्वित्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन सत्वादिति वाच्यम् १ मूलावच्छितो वृक्षः कपिर्मयोगीत्यादिप्रतीतेमू लावच्छेद्यसमवायेन कपिसंयोगाद्यवगाहित्ववदुक्त- प्रतीतेरपीदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्तिमम्बन्धेनैव द्वित्वावगाहितया प्रमावायोगात् । एकव्यक्तरिदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वरहितत्वात् । अत एवायं न अवश्यं ग्वीकरणीयतया तादृशोभयत्वाभाववति घटादौ वहित्वादेरवृत्ति- त्वादेव तस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादसम्भवस्यादतः स्वसमान- वृत्तिकत्वेन हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकमवश्यं विशेष. णीयमिति भावः। ननु एकव्यकावपि द्वित्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन सत्त्वाभ्युपगमे पर्वतादौ तार्णातार्णोभयं नास्तीति प्रतीतर्वक्ष्यमाणरीत्या वारणसम्भवेऽपि अयं द्वौ इत्याकारकप्रत्ययस्य प्रमात्व स्यात् । एकव्यक्तौ पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वा- धिकरणतायाः सत्वेन ताशप्रत्ययस्य द्वित्ववति द्वित्वप्रकारकत्वादित्या- शङ्कते न चेति । समाधत्ते मूलावच्छिन्नविति । अयं भावः, यथा मूलावच्छिन्नो वृक्ष कपिसंयोगोत्याकारकप्रतीतेमूलावच्लिनसमवाय- विषयकतया न प्रमात्वमपि तु भ्रमत्वमेव, वृक्षे कपिसंयोगस्य सत्त्वेऽपि मूलावच्छिन्नसमवायसम्बन्धेन तस्य तत्रावर्त्तमानतया निरुक्तप्रतीतेः मूलावच्छेद्यसमवायसम्बन्धेन कपिसंयोगाभाववति वृक्षे कपिसंयोग- प्रकारकत्वात्, तथा अयं द्वावित्याकारकप्रतीतेरपि इदन्त्वावच्छिन्नपर्याप्ति- सम्बन्धावगाहितया न प्रमात्व, द्वित्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन उभयत्गवच्छे- देनैव प्रत्येकवृत्तितया इदन्त्वरूपैकव्यक्तिमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्ति- सम्बन्धेन एकव्यक्तौ द्वित्वस्यासत्त्वात् निरुक्तप्रतीतेरिदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्ति- सम्बन्धेन द्वित्वाभाववदेकव्यक्तौ द्वित्वप्रकारकत्वस्यैव निर्विवादत्वादिति । अत एवेति । अयं द्वावितिप्रत्ययस्य इदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धावगा- हित्वादेवेत्यर्थः । उपपद्यत इति । अयं द्वावित्याकारकप्रतीतेः शुद्धपर्याप्त्य- वगाहित्वे भयं न द्वाविति प्रत्ययस्य प्रमात्वं नोपपद्यते, शुद्धपर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वस्यैवैकव्यक्ती सत्त्वात् तदभावस्य तवासत्त्वात् । नब्सत्त्वे यत्र धर्मिणि येन सम्बन्धेन यस्यान्वय' नबसत्त्वे वेन सम्बन्धेन तत्र तदभाव- ·आगदीशी-विवृति-मनोरमाऽलहता । ४३ द्वावित्यादिप्रतीते प्रमात्वमुपपद्यते । इदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धेन या द्वित्वस्यामावस्तद्वति तदवगाहित्वात् । न चेदन्त्वावच्छेद्यपर्याप्तयप्रसिद्धिः? एकत्ववन्हित्वादी तत्सौलभ्यात् । एकत्व वन्हित्व चेदन्त्वावच्छिन्ने पर्याप्त न तु द्वित्वादिकमित्यनुभवस्य सर्वसिद्धत्वात् । न चैकस्य द्वित्वपर्याप्त्य- धिकरणत्वे घटद्वयशुन्येऽपि गृहादावत्र घटाविति प्रतीतिः प्रमा स्यादिति वाच्यम् । तद्गृहनिष्ठे घटे घटद्वयत्वावच्छेदेन तद्गृहवृत्तित्वविरहात् घटद्वयत्वावच्छेदेन तद्गृहवृत्तित्वावगाहिन्या. प्रोक्तप्रतीतेभ्रमत्वात् । अत । प्रत्ययादिति, अयं द्वावितिप्रत्ययस्येदन्त्वावच्छिन्नपर्याप्त्यवगाहित्वादेव अयं न द्वावितिप्रतीते प्रमात्व सम्भवतीति हृदयम् । तद्वति-इदन्त्वा- वच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वाभाववति । तदवगाहित्वात् = द्वित्वप्रकार- कत्वात् । न चेति । अप्रसिद्धिरिति परेणान्वय । इदन्त्वावच्छेद्य- पर्याप्तिसत्त्वे अनुभव प्रमाणयति एकत्वमिति । नतु द्वित्वादिकमिति । आदिना त्रित्वादिपरिग्रहः। द्वित्वादेरुभयादिवृत्तिधर्मावच्छेदेनेव पर्याप्त- त्वादिति भाव । ननु व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छेदेन एकदेशवृत्तिधर्मात्यन्ताभावानभ्युप- गमे उभयत्वावच्छेदेन एकव्यक्तौ द्वित्वसत्त्वाभ्युपगमे च घटद्वयशून्येऽपि भूतलादौ अत्र घटाविति शाब्दप्रत्ययस्य प्रमात्व स्यात् , घटद्वयत्वाव- च्छेदेनैकघटे विभक्त्यर्थद्वित्वस्य भूतलादिवृत्तित्वस्य च सत्त्वात् इत्या- शङ्कते न चैकस्येति । द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणत्व इति । उभयत्वाव- च्छेदेनेत्यादि । इति प्रत्यया इत्याकारकशाब्दप्रत्यय , नतु प्रत्यक्षात्मक- प्रत्यय., घटद्वयादाविन्द्रियसयोगस्यासत्त्वादिति ध्येयम् । असति बाधके उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव विधेयान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया व्यासज्य- वृत्तिधर्मावच्छेदेनैकदेशवृत्तिधर्मात्यन्ताभावाभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहादि- त्याशयेन समाधत्ते तद्गृहनिष्ठे इत्यादि । घटे-एकघटे। तद्गृहेति । तद्गृहनिरूपितसप्तम्यर्थवृत्तित्वरूपविधेयविरहादित्यर्थ । प्रागुक्तप्रतीतेः = घटद्वयशून्ये गृहादावत्र घटाविति प्रतीते । भ्रमत्वादिति । घटद्वय- स्वावच्छेदेन गृहवृत्तित्वाभाववति घटे गृहवृत्तित्वावगाहित्वादित्यर्थः ।

·ধাক্টকনিকঃ- एव घटौ न तद्गृहनिष्ठावित्याकारकधीस्तत्र प्रमा। तद्गृहस्थितस्यापि घटस्य घटद्वयत्वावच्छेदेन तनिष्ठत्वाभावसम्भवात् । घटपटयो घटत्वमित्यादिपतो. तेः प्रमात्त्वानुराधेन व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाधिकरणताकस्य प्रतियागिम- त्यपि उदभावस्य सर्वसम्मतत्वात् । न च घटत्वादी घटपटोभयवृत्तित्वाभाव एवोक्तप्रतीतिविषयः १ सामान्यघटयोन समवायेन घटत्वमित्यादौ सामान्य- घटोमयसमवेतत्वाप्रसिद्धया तदभावाय भान,सम्भवादिति सम्प्रदायविदः । अत एव =उक्तप्रतीतेः घटद्वयत्वावच्छेदेन गृहवृत्तित्वाभावावगाहित्वा- देव । तत्रगृहादावेकघटसत्त्वदशायाम् । तद्गृहस्थितस्यापि घटद्वयशून्यैकघटवद्गृहस्थितस्यापि। तनिष्ठत्वा- सम्भवात्-ताशगृहवृत्तित्वासम्भवात् । तथा च घटद्वयशून्यैकघटवद्गृहे घटौ न स्तः इत्याकारकप्रतीतेर्घटद्वयत्वावच्छेदेन तादृशगृहवृत्तित्वाभाव- वति घटे ताशगृहवृत्तित्वाभावप्रकारकतया प्रमात्वमिति भाव । ननु व्या- सज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकैकदेशवृत्तिधर्मात्यन्ताभावानभ्युपगमात् कथ घटद्वयत्वावच्छेदेन तादृशगृहत्तित्वाभावावगाहिन्या निरुक्तप्रतीते. प्रमात्वमत आह घटपटयोराित । घटपटयोन घटत्वमित्याकारकप्रती- तेर्घटपटोभयत्वावच्छेदेन घटत्वाभावावगाहितयैव प्रमात्व नान्यथा इत्यकामेनापि व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाधिकरणताकैकदेशवृत्तिधर्मा- त्यन्ताभावोऽवश्य स्वीकरणीय इति हृदयम् । ननूक्तप्रतीतेघेटपटोभय- निरूपितसमवायावच्छिन्नवृत्तित्वाभाववद्घटत्वावगाहित्वेऽपि प्रमात्व- सम्भवात् कथ व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकैकदेशवृत्तिधर्मात्य- न्ताभावः स्वीकरणीय इत्याशङ्कत नचेति । उक्तप्रतीतिविषय इति परेणा- न्वय.। समाधत्त सामान्यघटयोरिति । जातिघटयोरित्यर्थः । सम्ब- न्धान्तरेण सामान्यघटोभयनिरूपितवृत्तित्वस्य प्रसिद्धिसम्भवात् खमवाये- नेत्युक्तम् । सामान्यघटविति । सामान्यघटोभयनिरूपितसमवायसम्ब. न्धावच्छिन्नवृत्तित्वाप्रसिद्धथत्यर्थः । तदभावस्य-ताशवृत्तित्वाभावस्य । भानासम्भवात्-विषयत्वासम्भवात् । सामान्यघटयो. समवायेन न घटत्व इत्याकारकप्रतीते. सामान्यघटोभयत्वावच्छेदेन समवायाव- छिनप्रतियोगिताकघटत्वाभावावगाहितयैव प्रमाव, अनन्यगतिकत्वात्, ·भाmaint-fagति:मनोरमालवा। ४५ परे तु तदनतिरिक्तवृत्तित्वमत्र न तदभाववदवृत्तित्वम्, तथासति हेतुमन्निष्ठामावप्रतियागितावच्छेदक यद्वन्हिधूमाभयत्व प्रत्येक तदभाववान्वहिषू मश्चेति तदुभयवृत्तित्वस्यैव वाहधूमाभयत्वे सत्त्वात् ताद्रूप्येण साध्यताया वह्यादिहेतावतिव्याप्तयापत्ते । किन्तु ताशप्रति- इत्युक्तप्रवीतेः प्रमात्वानुरोधादेव व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाधिकरणता- कैकदेशचिधर्मात्यन्ताभावोऽभ्युपगन्तव्य. इत्यभिप्राय. । घटपटौ न घट इत्यप्रत्ययात् व्यासन्यवृत्तिधमोवच्छिन्नानुयागिताकाभावा न स्वीकत्त- व्य.। न च घटपटयोन घटत्वामत्याकारकप्रतीते. का गावाति वाच्यम् ? ताशप्रतीतेघटपटोभयनिरूपितवृत्तित्वाभावावगाहितयैवोपपत्तः। सामा- न्यघटयो समवायेन न घटत्वमित्याकारकप्रतीतेराप समवायावच्छिन्न- तिताप्रतियोगिकरवरूपसम्बन्धेन सामान्यघटाभयात्तत्वाभावावगाहित्वे- ऽपि क्षत्यभावादित्यस्वरस. सम्प्रदाविद इत्युक्त्वा सूचित इति ध्येयम् । प्रकारान्तरेण स्वसमानवृत्तिकत्वविशेषणापादानप्रयोजनमुपवर्णयता केपाश्चिन्मतमाह परे विति। तदनतिरिक्तवृत्तित्वम्-हेतुसमानाधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वम् । न तदभावति। न ताह- शप्रतियोगितावच्छेदकाभाववत्तित्वम् । तथा साते तदनतिरिक्त वृत्तित्वस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्तित्वरूपत्वे सति । ताह- शप्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्व यदि ताशप्रतियोगितावच्छेद- काभावववृत्तित्व तदा वह्निधूमोभयवान् वहरित्यत्रातिव्यास., वाह- मति वर्तमानस्य वहिधूमोभयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक यहिधूमोम- यत्व प्रतियोगितावच्छेदकताघटकपर्याप्तिसम्वन्धेन ताहशोभयत्वाभावात वहौ धूमे चोभयस्मिन् वहिधूमोभयत्वस्य वृत्तित्वात् तादृशोभयावात्त- गगनादिमिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके वह्विधूमोभयत्वे सत्वात् इत्याह हेतुमनिष्ठेति । प्रत्येक प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छेदेन । तदभाववान् =तादृशोभयत्वाभाववान् । तदुभयत्तित्वस्य-वाहधूमोभयत्तित्वस्य । तादूप्येण-वहिधूमोभयत्वेन रूपेण । ताशेति । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकवतीत्यर्थ. । हेवमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदक । यद्धर्मव्यापकमित्यस्यानुगमस्तु, हेतुमन्नि- हामाषप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टन पारिभाषिकावच्छेदकत्वम् । वैशिष्टयम् भाषेय.

·१६ भवच्छेदकत्यनिरुक्ति:- योगितावच्छेदकवती यावती व्यक्तिस्तद्मदकूटवदवृत्तित्वमेव तथात्व वाच्यम् , तथा च वह्निमान्धमादित्यत्राव्याप्तिरेव, तादृशावच्छेदकीभूतं यचार्णातार्णोभयत्वादिक तद्वतो निखिलबहे प्रत्येक मेदकूटवति वहित्व- तभेदेति । तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटवदवृत्तित्वमेवे- त्यर्थः । तथा तदनतिरिक्तवृत्तित्वम् । वाच्यमिति । एवञ्च न वह्नि- धूमोभयवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्तिः, वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कवह्निधूमोभयत्ववती यावद्वहिव्यक्ति धूमव्यक्तिश्च भवति, तावद्वह्नि- व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदतावद्भूमव्यक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटवति घटपटादौ वह्निधूमोभयत्वस्यावर्त्तमानत्वात् तादृशसाध्यतावच्छेदकस्यैव पारिभाषि- कावच्छेदकत्वसम्भवात्। न चैव ताशप्रतियोगितावच्छेदकवति यावत्त्व- विशेषण व्यर्थम् ? वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्ववद्यत्- किश्चिद्धृमभिन्ने धूमान्तरे धूमत्वस्य वर्तमानत्वात् तस्य पारिभाषिका- नवच्छेदकत्वेन धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिवारकतयैव तदुपादानस्य सार्थक्यसम्भवात् । भेदकूटपर्यन्तानिवेशेऽपि धूमवान् वरित्यत्रैवाति- ताशप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्ववत्तत्तधूमव्यक्तिभेदवति धूमान्तरे धूमत्वस्य वृत्तित्वात् इत्याशयः । तथा चेति । निरुत्तरीत्या भेदकूटनिवेशे चेत्यर्थः । तादृशेति । धूमवन्निष्ठाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकीभूतमित्यर्थः। तार्णाताभियत्वादिकमित्यत्रादिना वह्निनिष्ठया- वत्वादिपरिग्रहः । तद्वता तार्णातार्णोभयत्वादिमतः । प्रत्येकमेदकूटवति = तत्तद्वहिव्यक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटवति घटपटादाविति शेष. । वह्नित्व- व्याप्ति', तासम्बन्धेन । आधेयता च स्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसमानाधिकर- णोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटवत्त्वस्वपर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतव्यासज्यवृ- तिधर्मानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वोमयसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या। मेदप्रतियोगितावच्छेदक- त्वञ्च वस्तुतस्तुकल्पानुरोधात् स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न बोध्यम् । ननूक्तकल्पे अभाववतः सयोगेन साव्यताया भावत्वादिहेतावतिव्यातिः, साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवात् द्रव्यत्व एव कल्पनीयतया त य च स्वरूपसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकीभूताभावाव्यापकत्वादिति चेन्न १ न्यूनवृत्तिधर्म प्रतियोगितावच्छेदकत्वास्वीकारादिति ध्येयम् ·भागदीकी विकृति मनोरमाइरहता । स्यावरतः स्वसमानवृत्तिकत्वं देयमेवेति वदन्ति । ततुच्छम् । हेतु- स्येति । साध्यतावच्छेदकस्येत्यादि । स्वसमानवृत्तिकत्वं देयमिति । तथा च स्वसमानवृत्तिकहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकवती यावती व्यक्तिस्तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटवदवृत्ति यत् स्वं तदन्यत्वमेव साध्य- तावच्छेदके विवक्षणीयम् , बहित्वसमानवृत्तिकहेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकाप्रसिद्धया स्वपदेन वह्नित्वस्योपादानासम्भवान्न वहिमान् धूमादित्यादावसम्भवः । तार्णातार्णोभयत्वादे' स्वपदेन धा शक्यत्वेऽपि ततममानवृत्तिकहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतार्णा- ता!भयत्ववदयानव्यक्तिभेटकूटवटवृत्ति यत् स्वं तार्णातार्णोभयत्वं तदन्यत्वस्य वहित्वादी सत्त्वेन असम्भव कथमपि नाशङ्कनीय इति भावः। यद्यपि तदनतिरिक्तवृत्तित्व ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभाववद- वृत्तित्व तथापि वहिधमोभयवान् वहरित्यादौ नातिव्याप्तिः, वह्निमन्नि- छाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वस्याभाववति वहिघटादौ वह्निघूमो- भयत्वस्यावृत्तित्वेन तस्य पारिभापिकावच्छेदकत्वात् । न च वद्विधूमोभ- यत्वावच्छेदेन तादृशधूमस्वाभाववत्येव वहिधूमोभयस्मिन् तादृशोभय- त्वस्य वृत्तित्वात् कुतोऽतिव्याप्तिवारणमिति वाच्यम् ? व्यासज्यवृत्तिधर्मा- वच्छिन्नानुयोगिताकैकदेशवृत्तिधर्मात्यन्तामावस्यानभ्युपगमेन तादृशो- भयत्वावच्छेदेनोभयस्मिन् धूमत्वाभावसत्त्वे प्रमाणाभावात् । न च तथापि धूमत्वस्य वहिधूमोभयत्वसमानवृत्तिकत्वाभावात्तस्य चाश- हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव न सम्भवतीति कुतोऽतिव्याप्तिवारणमिति वाच्यम् ? स्वपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकव्यास- ज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्यैव स्वसमानवृत्तिकत्वपदेन विवक्षित- त्वात् , ताशस्वममानवृत्तिकत्वस्य धूमत्वादावपि सत्त्वादियुक्ताऽतिव्याप्ति- वारणाय यथोक्तभेदकूटनिवेशन गौरवग्रस्तमतो नैतन्मतं युक्तमित्याह वत्तुच्छमिति । पर्याप्तिसम्बन्धेनेति । साध्यतावच्छेदकताघटकीभूते- नेत्यादिः । तादूप्येण वह्निघूमोभयत्वेन रूपेण । साध्यतावच्छेदके विशेषणीयमिति । ननु हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कविशिष्टान्यत्वस्यैव नद्यघटितकल्पे साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयत्वम् । वैशिष्टर्म स्वनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववद्वचित्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठाव- ·४८ नवम्छेदसत्यनिरुक्किा मन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धमत्वं तदभाववति पर्याप्तिसम्बन्धेन वन्हिधूमोभयत्वस्यावृत्तित्वादेव तादूप्येण साध्यताया वहिहेतावतिव्याप्त्य- भावाद मेदकूटनिवेशव्यर्थतापातादिति । केचित्त' सातार्णोभयं नास्तीति प्रनोती प्रतियोगितावच्छेदकता- मतान्तरमप्याह केचित्चिति । ननु तार्णातार्णोभयाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकताघटकसम्बन्धी यदि समवायो न तु पर्याप्तिस्तदा तार्णमात्रस्या- धिकरणे कथं तार्णातार्णोभयं नास्तीति प्रतीति समवायेन ताहशोभयत्व. च्छेदकप्रतियोगिताकमेदात्वसम्बन्धेन । तादृगप्रतियोगितावच्छेदक यधर्मव्याप- कमितिकल्पेऽपि हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकवृत्तिभिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदके निवेशनीयम , वृत्तित्व व्यापकनासम्बन्धेन । एवञ्च नद्वयवटित- कल्पस्यैव कुटत्वाघटिततया लाघवसम्भवे इदन्तुचि त्यते इत्यादिकल्पे निरुक्तनन्- द्वयघटितकल्पे गौरवाभिधानमसङ्गतमिति चेन्न ' वह्निमान् प्रमेयधूमादित्यादी तादृशावच्छेदकविशिष्टमेदाऽप्रसिद्धयाऽज्यामिवारणाय ताहगाऽभावप्रतियोगितावच्छे- दकविशिष्टत्वसमानाधिकरणोभयाऽवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदकूटवत्वस्य वक्त- व्यत्वात् , एवं व्यापकतासम्बन्धेन हेतुमन्निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकवृत्तित्वसमाना- धिकरणोभयाऽवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेटकूटवत्त्वस्याऽप्यवश्यं साध्यतावच्छे दके विवक्षणीयतया नद्वयाऽघटितकल्पस्यैव लघुत्वादिति वदन्ति । अथ नद्वयाऽघटितकल्पे वह्निमान् धूमादित्यत्राज्यातिः हेतुसमानाधिकरणाऽभा- वप्रतियोगितावच्छेदकताताोभयत्ययभाववति घटादौ वह्नित्वस्याऽवृत्तित्वात् । न च स्वसमानवृत्तिकत्वेन हेतुमनिष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदक विशेपणीयम् , स्वं साध्यतावच्छेदक, तार्णाताभियत्वन्तु न वह्नित्वसमानवृत्तिकमिति वद्वित्वसमानवृत्ति- कहेतुममानाधिकरणाऽभावपतियोगितावच्छेदक यत् तत्तद्वयन्यतरत्व तदभाववति वह्नित्वस्य वर्त्तमानत्वादेव नाव्याप्तिरिति वाच्यम् तथा सति तद्रूपवान तद्रसादित्य- त्राव्यात्यापत्ते , तद्रूपत्वसमानवृत्तिकहेतुमन्निष्ठाऽभारप्रतियोगितावच्छेदकस्याऽपसि- द्वेरिति चेन्न १ स्वपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वेन हेतुपन्निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य विवक्षितत्वात् तादृशघटत्वादिरूपावच्छेदक- मादायैव तद्रूपवान् तद्रसादित्यादी लक्षणसमन्वपसम्भवादिति ध्येयम् । केचित्तु तातागोभयत्वाभाववति प्रत्येकवह्नौ वह्नित्वस्य वृत्तेः वह्निमान् धूमादित्यत्राज्यातिवारणसम्मने स्वसमानऋतिकत्वं नोपादेयमेव । वहिधूमोभयवान् ·आगदीशी-विवृति मनोरमाऽलढता । ४९ निर्वाहक. समवाय एव सम्बन्धो भासते न तु पर्याप्तिः । दण्डिपुरुषत्वाश्र- यस्य सत्त्वेऽपि तदवच्छिन्नाभाववत्तादृशोभयत्वाश्रयस्य तार्णमात्रस्य सत्त्वेऽपि ताहशोभयत्वावच्छिन्नाभावो न विरुद्ध , तदवच्छिन्नाधिकरणतया साधमेव विशिष्टाधिकरणतया समं ताहशोभयत्वविशिष्टाभावस्य विरोधादित्यत आह-दण्डिपुरुषत्वेति । दण्डोपलक्षितपुरुषन्वाश्रयस्येत्यर्थः । तदध- च्छिन्नाऽभाववत् = दण्डपुरुषत्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभाव- वत् । तादृशोभयत्वाश्रयस्य =तार्णातार्णोभयत्वाश्रयस्य । तादृशेति । वार्णातार्णोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव इत्यर्थः । न विरुद्ध न तादृशोभयत्वाश्रयतार्णमात्राधिकरणत्वाऽसमानाधिकरण | कुत इत्या- काड़ायामाह तदवच्छिन्नेति । प्रतियोगितावच्छेदकीभूततादृशोभय- त्वावच्छिन्नाधिकरणतया सहैवेत्यर्थ । एवकारात् , तदाश्रयाधिकरणतया वहेरित्यादौ साध्यामावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधूमत्वाभाववति वह्नौ साध्यतावच्छेद- कीभूतोभयत्वस्यावृत्तित्वादेवातिव्याप्तिविरहादित्याहु । नतु तथापि द्रव्यत्वपृथिवीत्वोभयवान् द्रव्यत्वादित्याटावतिव्याप्तिः, द्रव्यत्वसमा- नाधिकरणसाच्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लापवेन पृथिवीतराऽवृत्तित्वे कल्प नीयतया तस्य साव्यतावच्छेदकसमानवृत्तिकत्वाभावादिति चेन्न १ प्रतियोगितान्यून- वृत्तिधर्मे प्रतियोगितावच्छेदकताया अनभ्युपगमात् स्वपर्याप्तयनवच्छेदकव्यासज्य वृत्तिधर्मानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्य, स्वसमानवृत्तिकत्वपदेन विवक्षितत्वाद्वाऽतिव्याप्त्य सम्भवात् । न च यथाश्रुतलक्षणे साव्यतावच्छेदकातिरिक्तव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छि- नत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाऽभावीयप्रतियोगिताया निवेशेनैवोपपत्तौ स्वसमानवृत्ति- कत्वोपादानमनर्थकमिति वाच्यम् । तथासति गौरवात् , प्रमेयस्य विषयितया साव्यत्वे घटत्वपटत्वोभयत्वपुरस्कारेण तदनवगाहिज्ञानत्वहेतावव्याप्तेश्च उभयाभावस्य धर्तुमश- क्यत्वात् तदन्याऽभावस्य च प्रतियोगिवैयधिकरण्यविरहेण वर्तुमशक्यत्वादिति ध्येयम्। ननु समवायेन तार्णातार्णोभयत्ववत सयोगेन साव्यताया ताहशवहः हेतुत्वे अव्याप्तिः, पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकस्य तादृशोमयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक यत् ताताभियत्व तस्य माध्यतावच्छेदकसमानवृत्तिक्तया तदभाववदवृत्तित्वस्य साव्यतावच्छेदके सत्त्वात् । न च साव्यतावच्छेदकताषटकसम्ब न्यावच्छिन्नावच्छेदकतावप्रतियोगिताकत्वाभावानोक्ताऽभावो लक्षणघटक इति वाच्यम्' ·भाग्छेदकस्यनिति तस्य विरोधात् । एव च यथाश्रुतमेव सम्यगित्याहुः । तचिन्त्यम् । वस्तुतस्तु समवायेन प्रमेयसाध्यके भावत्वादिहेतावतिव्याप्तिवारणार्थ- सहाऽभावस्य विरोधव्यवच्छेदः। तस्य ताहशोभयत्वावच्छिन्नाभावस्य। 'विरोधात्तदवच्छिन्नाधिकरणत्वाऽसामानाधिकरण्यात् । यथा दण्डो- पलक्षितकेवलपुरुषवति भूतले दण्डपुरुषत्वधर्मद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावो वर्त्तत एव, दण्डपुरुषत्वद्वयावच्छिन्नाधिकरणता यत्र वर्तते तत्रैव ताशप्रतियोगिताकाभावो न वर्तते इति नियमः। तथा तार्णातार्णोभय- त्वाश्रयकेवलतार्णवत्यपि तातोभयाभावो वर्तत एव, तादृशोभयत्वा- वच्छिन्नाधिकरणताया अप्रसिद्धतया तार्णातार्णोभयाभावविरोधित्वस्या- कल्पनात् । तादृशोभयाभावस्य सर्वत्र विद्यमानत्वात् तार्णमात्रवत्यपि तादृशोभयं नास्तीति प्रतीतिः सम्भवत्येवेति तात्पर्यम् । एवञ्चति । ताता|भयाभावप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धस्य समवायत्वे चेत्यर्थं । यथाश्रुतमिति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छे- दके स्वसमानवृत्तिकत्वमवश्यमेव देयं अन्यथा हेतुसमानाधिकरणतार्णा- ता!भयाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य समवायेन प्रत्येक वर्तमानतया ताहशोभयत्वाभाववति घटादौ वह्नित्वस्याऽवृत्तित्वात् वहिमान् धूमा- दित्यादावसम्भवः स्यादिति भावः । तचिन्त्यमिति । समवायेन तादृशोभयत्वाश्रयाधिकरणे तादृशोभयत्वावच्छिन्नाऽनधिकरणत्वं न सम्भ- वतीति चिन्ताबीजमिति केचित् । स्वमतेन स्वसमानवृत्तिकत्वविशेषणोपादानप्रयोजनमाह वस्तुत इति। प्रमेयवान् भावत्वादित्यादौ हेतुसमानाधिकरणाभावपदेन सम- वायावच्छिन्नप्रमेयसामान्याभावो धतुं न शक्यते तत्प्रतियोगिताव- च्छेदकस्य प्रमेयत्वस्याऽभावाऽप्रसिद्धरित्यभावान्तरमादायातिव्याप्तिः स्यात् । अत्रोक्तातिव्याप्तिवारणार्थ हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगिता- प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकाऽभावविवक्षणे हेतुसमा- नाधिकरणाऽभावप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेटक्ता- कत्वनिवेशस्य निष्प्रयोजनत्वादिति चेन १ सत्तावान् जातेरित्यादिमिस्तुल्यत्वादिति केचित् ।

·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलता। मवश्यं प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमित्यस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदक यदन्यूनवृत्ति तत्त्वमर्थो वाच्यः । तत्रान्यूनवृत्तित्व न प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन वाच्यम् । वहिधूमोभयवान्वहे- वच्छेदकं यद्धर्मव्यापक सधर्मः पारिभाषिकावच्छेदकः इत्येव ताशप्र- तियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमित्यनेन विवक्षणीयमित्याहातिव्या- रित्यादि । यदन्यूनवृत्ति-यद्वयापकम् । तत्र च%निरुक्तलक्षणार्थे च । घटकत्व सप्तम्यर्थस्तस्य न्यूनवृत्तित्वमित्यनेनान्वयः। ग्राह्यमिति । तथा च हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मवनिष्ठाऽभावीय- वाशप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाऽभाववत् स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्यर्थो न वक्तव्य इत्याशय.। प्रतियो- गितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मव्यापकत्वाभिधाने दोषमाह वहीति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्मवन्निष्ठाभाः वीयप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वशून्य सधर्म- पारिभाषिकावच्छेदक इत्युक्तौ समवायेन प्रमेयसाध्यकभावत्वादिहेतौ हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य प्रमेयत्वस्य प्रमेयत्ववन्नि- ठाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकताघटकीभूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गित्वशून्यतया प्रमेयत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् अति- व्याप्तिवारणेऽपि वह्निधूमोभयवान् वहेरित्यत्राऽतिव्याप्ति , वह्निमति वर्त- मानस्य वहिधूमोभयाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक यद्वद्विधूमोभयत्व तस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन वहिधूमोभयत्ववत् प्रत्येकवहयादिनिष्ठो यः प्रति- स्वपर्यासयवच्छेदकीभूतेति । अथ वहिमान् धूमादित्यत्राऽन्याप्तिः वहिन्व- पर्याप्तथवच्छेदकीभूत यद् धूमजनकतेजरत्व तदवच्छिन्ने हेतुमनिष्ठाऽभावप्रतियो- गितावच्छेदकवद्विनिष्ठयावत्त्वादेरपि पर्याप्तत्वात् धूमजनकतेजो यावान् वहिश्चेत्यनु भवादिति चेन्न ? स्वपर्याप्तयेत्यादिना स्वपर्याप्तयनवच्छेदकव्यासज्यवृत्तिधर्माव- च्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् वहनिष्ठयावत्त्वादे. पहित्वपर्याप्त्यनवच्छे- दकयावत्त्वावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वात् , अव्याप्तिवारणसम्भवात् । यद्यपि सर्वे घटा रूप- वन्त इति प्रत्ययात् रूपादिपर्याप्तयवच्छेदकत्व घटादिनिष्ठयावत्त्वमपीति वहिमान धूमादित्यादावव्याप्तिः, वहिवादिपर्यासेरपि वह्निनिष्ठयावत्त्वावच्छिन्नत्वेन वहिवसमा. नतिकत्वस्य बहिनिष्ठयावरवेशतत्वात् । तथापि स्वसमानचिकत्वपदेन स्वमति- ·अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- योगितावच्छेदकताघटकीभूतपर्याप्तिसम्बन्धेन वह्निधूमोभयत्वाभावस्त- निरूपिततादृशपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावत्त्वेन वह्निधूमोभय- त्वस्य यद्धपदेनोपादातुमशक्यतया साध्याभावस्य लक्षणाऽघटकत्वादतः हेतुसमानाधिकरणाऽभावोयप्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्मवन्निष्ठाऽभावीय- स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धाच्छिन्नप्रतियोगिताशून्य स धर्म. पारि- भाषिकावच्छेदक इत्यस्यैव विवक्षणीयतया नोक्तस्थलेऽतिव्याप्तिः,, ताश- प्रतियोगितावच्छेदकवह्निधूमोभयत्वस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन वह्निधूमोभय- स्ववत्प्रत्येकवह्नयादो स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन वर्तमानतया तत्र वर्तमानस्य घटत्वाद्यभावस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताशून्यत्वस्य वह्निधूमोभयत्वे सत्त्वेन यद्धर्मपदेन वह्निधूमोभय- त्वस्यैव धत्तुं शक्यतया तस्यैव पारिभापिकावच्छेदकत्वात् । यद्यपि स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाऽभावाप्रसिद्धथा तेन सम्बन्धेन व्यापकत्वाभिवानमनुचित तथापि हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्मवन्निष्ठा- ऽन्योऽन्याभावीयप्रतियोगितानिरूपितस्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धाव- च्छिन्नावच्छेदकताशून्य तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वविवक्षया न दोष.। नचैवमसम्भव., स्वपदस्य हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- ताशस्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताका- ऽन्योऽन्याभावाप्रसिद्धेरिति वाच्य ? स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वससर्गातिरि. क्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व-हेतुमनिष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठत्वोभया- भाववदवच्छेदकताया एव ताशाऽवच्छेदकतापदेन विवक्षितत्वा- दिति ध्येयम् । एवञ्च वह्निमान धूमादित्यादौ तार्णाऽता!भय नास्तीति प्रतीतिसिद्ध- स्य धूमादिन्निष्ठाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं यत्तार्णातार्णोभयत्वं तस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन वह्नित्वव्यापकतया वह्नित्वस्याऽपि यद्ध- मैपदेनोपादानसम्भवात् असम्भवः स्यादतः स्वसमानत्तिकत्वेन हेतुसमा- परतया योगिकपर्याप्तिवृत्ति-उभयावृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरूप्यतामानुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- पर्याप्तिकत्वस्य विवक्षितत्वान्नाऽव्याप्तिः, वह्नौ वह्नित्वपर्यासेनानात्वात् तत्तत्पर्याप्ति- व्यक्तित्वावच्छिन्ननिरूप्यताकाऽनुयोगितावच्छेदकत्वस्य वह्निनिष्ठयावत्त्वे विरहात् तत्त. देकत्वस्यैव तादृशानुयोगितावच्छेदकत्वादिति ध्येयम् ।

·मागदीशी-विवृति-मनोरमाइलङ्कता। ५३ रित्यादावतिव्याप्ते, हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यहिधूमोमयत्त्व तस्य तादृशपर्याप्त्यधिकरण यद्वह्निधूमोभय तत्प्रत्येकनिष्ठस्य पर्याप्ति सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगित्वसत्त्वेन वहिधमोभयत्वादिकं प्रति न्यूनवृत्तित्वान , किन्तु स्वावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेनैव तथात्व वाच्यम्, तथा च वहिनिष्ठयावत्त्वतार्णाताणामयत्वादेरपि स्वावच्छिन्न- प्रतियोगित्वसम्बन्धेन वह्नित्वादिक प्रत्यन्यूनवृत्तित्वात् वहिमान् धूमा- दित्यादौ वह्नित्वादेरवच्छेदकत्ववारणाय स्वसमानवृत्तिकत्वेनावच्छेदक विशेषणीयमिति युक्तमुत्पश्यामः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वमित्यत्र घटक प्रतियोगि- तावच्छेदकत्व यदि प्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्वरूप तदा तार्णातारें- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं विशेषणीयम् , तार्णावाोभयत्वन्तु न वह्नित्वसमानवृत्तिकमिति तस्य वह्नित्वव्यापकत्वेऽपि न, क्षतिरित्याह हेतुमनिष्ठेति । युक्तमुत्पश्याम इति । वयमिति शेष । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्तित्वमित्यत्र ताशावच्छेदकत्व यदि ताशप्रतियोगितावच्छेदकाभाववदवृत्तित्वरूप तदाऽत्माश्रय स्यादत आह प्रतियोगितेति । हेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियो- गितात्वावच्छिन्नाभाववदवृत्तित्वरूपमित्यर्थः । पारिभाषिकावच्छेदकं स्यादिति । तथा च वह्निमान धूमादित्यादौ सर्वत्राऽसम्भव. धूमपन्निष्ट- तार्णातार्णोभयाभावोयप्रतियोगित्वाभावववृत्ति यद्वह्नित्वादिक तस्य वह्नि- भट्टाचार्यास्तु धर्मविशिष्टधर्मः पारिभाषिकावच्छेदकः, वैशिष्ट्य स्वतादात्म्य- स्वविशिष्टहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकाऽभाववदवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन । स्ववै. शिष्ट्य ताशप्रतियोगितावच्छेदके स्वप्रतियोगिकपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतक्त्वावच्छि माऽनुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्व - एकत्वाऽवृत्तित्वप्रतियोगिकपर्याप्तयनुयोगितावच्छे दकधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यातिप्रतियोगित्व-एकत्वाऽवृत्तिस्वसमानाधिरणैकत्वाव- च्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वैतदन्यतमसम्बन्धेन । वृत्तित्व स्वपतियोगिकपर्या सथनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । अन्यतमघटकतृतीयसम्बन्धनिवेशान वहिधूमो- भयवान बहेरित्यत्रातिन्याप्तिरित्याहः ।

·अवच्छेदकत्वनिरुकि- एवं च यद्धर्मावच्छिन्नेत्यत्र यद्धर्मान्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नेति वक्त व्यम् । तेनोक्ताव्याप्तिनिरासः । भयत्वावच्छिन्नाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादौ वह्नित्वमपि पारिभाषिका- वच्छेदक। स्यादत आह घटकमिति । प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावटि- तलक्षणे गुरुरूपेण साध्यतायामव्याप्तिमपाकर्तुमाह एवं चेति । स्वस- मानवृत्तिकत्वविवक्षणे चेत्यर्थः । अन्यथा वहित्वान्यनवृत्तितार्णाताभिय- त्वावच्छिन्नत्वस्य ताशप्रतियोगिताया सत्त्वादसम्भव एव स्यादिति भावः। त्वादिसमानवृत्तिकयथोक्तहेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतया तार- शवह्नित्वादिरूपप्रतियोगितावच्छेदकाभावववृत्ति यत् स्व वह्नित्वादिक तदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदके वह्नित्वादौ विरहात् साध्यतावच्छेदक- स्यैव पारिभाषिकावच्छेकत्वादिति भावः। निरुक्तलक्षणघटकीभूत प्रति- योगितावच्छेदकत्व यदि स्वरूपसम्बन्धरूपं तदानाऽसम्भवः, स्वरूप- सम्बन्धरूपताशप्रतियोगितावच्छेदकतार्णातार्णोभयत्वाभावववृचि यत् स्व तार्णातार्णोभयत्व वदन्यत्वस्य हित्वादौ सत्त्वादियभिप्रायेणाऽऽह- घटकामतीति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिक- रणहेत्वधिकरणनिष्ठाऽभावीयप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्नत्व-यत्स- म्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्ने हेतुव्यापकस्त- यापकसामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति लक्षणे प्रमेयह्निमान धूमादि- त्यादावव्याप्ति. प्रमेयहित्वावच्छिन्नत्वस्य कुत्राऽपि प्रतियोगितायामप्रसि- द्धतया हेतुनिष्ठघटाभावप्रतियोगिताया तदभावस्य वक्तुमशक्यत्वादित्येव एवञ्चेति दीधितिग्रन्थमवतारयति प्रतियोगितेति । अन्यथा एवजेत्यस्य स्वसमानवृत्तिकत्वविवक्षणे चेत्यर्थाऽविवक्षणे । वह्निव्यान्यूनवृत्ति वह्नि- त्रित्वादीति । ननु व्यासज्यवृत्तित्व यदि एकत्वानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्व तदा वहिधूमोभयवान् धूमादित्यादौ पहिधूमघटत्तित्रित्वावच्छिनामावमादाय माव्याप्ति , वहिधूमोभयत्वनिष्ठ यदेकत्वानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्व तस्य तादृशत्रित्वे- ऽसत्वेन तादृशत्रित्वे साध्यतावच्छेदकसमानवृत्तिकत्वविरहादिति चेन ? अभावानां भधिकरणभेदेन भिन्नत्वाभ्युपगमे धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यत्राऽति. - ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलता । ननु धूमत्वमेकस्मिन्नेव धूमे पर्याप्तमित्यादिप्रतीतेः प्रत्येकवृत्तिधर्मा- वच्छिन्नाधिकरणताकत्वावगाहितयैवोपपत्तौ धुमत्वादेः पर्याप्तिमम्बन्धे मानाभाव इति धूमवान्वहेरित्यादावतिव्याप्तिः, स्वपदेन धमत्वस्य मही- त्वव्यापकीभुतम् । तार्णातार्णविति । तादृशप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्म- व्यापकधर्मावच्छिन्नत्व-यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावविवक्षणे प्रमेय- वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमवन्निष्ठाऽभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितायां प्रमे- यवहित्वव्यापकवहित्वावच्छिन्नत्वसंयोगावच्छिन्नत्वयोयोरभावसत्त्वेना- व्याप्तिवारणेऽपि वहिमान् धूमादित्यादावसम्भव', धूमवन्निष्ठतार्णाताणों- भयाभावप्रतिगेगितायां वह्नित्वव्यापकतार्णातार्णोमयत्वावच्छिन्नत्वसंयो- गसम्बन्धावच्छिन्नत्वयो द्वयो सत्त्वादतस्ताशपतियोगितासामान्ये स्वसमानवृत्तिकयद्धर्मव्यापकधर्मावच्छिन्नत्व-यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभया- भाव एव विवक्षणीयस्तथा च नाऽसम्भव , तार्णातार्णोभयत्वादे वह्नि- व्यापकत्वेऽपि वह्नित्वसमानवृत्तिकत्वाऽभावादितिसमुदितग्रन्थतात्पर्यम् । दीधिती वस्तुतस्तुकल्पानुसारणं समर्थयनि नन्विति । धूमत्वमेक- स्मिन्नेव पर्याप्तमिति प्रतीतिरेव धूमत्वम्य पर्याप्तिसम्बन्धसत्त्वे मानमिति पूर्वोक्तं निराकरोति प्रत्येकेति । प्रत्येकधूमादिनिष्ठ यत् तत्तद्वयक्तित्वं तदवच्छिन्ना या घूमत्वाधिकरणता तत्कत्वावगहितयैवोपपत्तावित्यर्थः । ननु धूमत्वादे' पर्याप्तिसम्बन्धाऽसत्त्वे को दोष इत्यत आह धूमवानिति । ग्रहीतुमशक्यत्वादिति । तथा च स्वपदेन घटपटोभयत्वादिकमादाय तत्समानवृत्तिकवह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यत् तादृशोभयत्वं तदभावववृत्ति यत् स्वं घटपटोभयत्वं तदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदके घूमत्वे सत्त्वात् धूमवान् वढेरित्यादावुक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति भावः । व्याप्तयापत्तेः । वहिमनिष्ठसाध्याऽभावप्रतियोगितावच्छेदके धूमत्वे साध्यतावच्छेदक. समानवृत्तिकत्वविरहेण साध्याभावस्य लसणाऽघटकत्वादिति वदन्ति । अन्ये तु व्यासज्यवृतित्व यद्येकत्वानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्व तदा महानसीयवहय भावप्रतियोगितावच्छेदकतावान् वढेरित्यत्राऽतिव्याप्तिः, साध्याभावप्रतियोगिताव- च्छेदकताया लाघवेन महानसीयत्ववद्वित्वोमयत्वे कल्पनीयतया साध्यतावच्छेदक- समानवृत्तिकत्वस्य तत्र विरहादतो व्यासज्यवृत्तित्व एकत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वमिति वहिधूमोभयवान् धूमादित्यत्राऽव्यासिसंगतिरित्याहुः ।

·भवच्छेदकत्वनिफि:- वस्तुतस्तु तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदसम्बद्धस्वविशि- तुमशक्यत्वात् । एवं सत्चात्वस्य विशिष्टसचात्वानतिरिक्तवृत्चितया सत्त्वा- दिसाध्यकजातिमत्त्वादिहेतावव्याप्तिश्चेत्यत आह-वस्तुतस्त्विति । तद- वच्छिन्नेति । हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छिन्नाभा- ववत्यसम्बद्धं यद्धर्मविशिष्टं सामान्यं तदेव पारिभाषिकावच्छेदकमित्यर्थः । ननु धूमत्वमेकस्मिन्नेव पर्याप्तमित्याकारकप्रतीतिविषयतायाः पर्याप्तिसम्ब- न्धेऽपि विनिगमनाविरहेण स्वीकतुं शक्यतया कथं धूमवान् वढेरित्यादा- पतिव्याप्तिः, स्वपदेन धूमत्वस्यापि धर्तुं शक्यत्वादित्यत आहैवमिति । स्वसमानवृत्तिकहेतुमन्निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकाऽभाववदवृत्ति यत् म्वं तदेव पारिभाषिकावच्छेदकमिति लक्षणे सत्तावान् जातेरित्यत्रा- व्याप्तिः, सत्तात्वसमानवृत्तिकं यत् जातिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दकगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वं तदभाववदवृत्तित्वस्य सत्तात्वे वर्तमान- त्वात् साध्यतावच्छेदकस्यैव पारिभापिकावच्छेदकत्वसम्भवादतो वस्तु- तस्तुकल्पानुसरणं दीधितिकृता कृतमित्याह सत्तात्वस्येति । साध्यता- वच्छेदकीभूतस्येत्यादिः। न च सत्तात्वस्य विशिष्टसत्तात्वपर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वविरहेण तस्य स्वपदेन धर्तुमश- क्यत्वात् कथमव्याप्तिरिति वाच्य १ स्वपर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदक- व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्यैव स्वसमानवृत्तिकत्वरूपत्वादि- युक्तत्वादिति दिक् । व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयलक्षणार्थमाह हेतुमनिष्ठेति । अव्या- प्यवृत्तिसाध्यकस्थले तु प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छिन्नाऽभाववति असम्बद्ध यद्धर्मवि- शिष्टसामान्यं तदेव पारिभाषिकावच्छेदक तदन्यसाध्यतावच्छेदका- मेदकूटनिवेशव्यर्थतापातादिति । न च सम्प्रदायविदा मते उभयत्वं व्याप्य- वृत्ति, परेषा मते तु उभयत्वमव्याप्यवृत्ति, तथा च वहिधूमोभयवान् वहेरित्यत्र कथं धूमाभावमादायातिव्याप्तिवारण धूमत्वाभाववति वहिधूमोभयत्वस्य वृत्तित्वा- दिति वाच्यम् १ प्रतियोगितावच्छेदकाऽमावाधिकरणत्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपित- निरूप्यताववृत्तित्वाभावस्य विवक्षितत्वादिति ध्येयम् । १ ·मागदोशी-विवृति-मनोरमाऽकर्ता । टसामान्यकत्वम् , स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकतत्कत्वम् वा तदनतिरिक्तवृत्तित्वं वक्तव्यम् । पत्र तदाश्रयमतियोगिताकाभावेत्युक्तौ तादृशधमत्वाश्रयप्रति- वच्छिन्नसमानाधिकरण्यं हेतौ व्याप्तिरित्येवं वक्तव्यम् , वहिमान धूमादित्यादौ धूमवन्निष्ठतादृशघटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाद्यव- च्छिन्नाभाववति पर्वतादौ वह्नित्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात. वह्नित्वं न पारिभाषिकावच्छेदकमपि तु तत्र घटत्वाधवच्छिन्नस्याऽसम्बद्धत्वात् घटत्वादिकमेव पारिभाषिकावच्छेदकमिति तदन्यत्वस्य वह्नित्वे सत्त्वात् लक्षणसमन्वयः । धूमवान् वहेरित्यादौ वह्निमति वर्तमानस्य तादृशधू- माभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकीभूतधूमत्वावच्छिन्नाभाववति तप्तायः- पिण्डे धूमत्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वात् धूमत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेद- कत्वान्नातिव्याप्तिः । हेतुसमानाधिकरणाभावे प्रतियोगिवैय्यधिकरण्यवि- वक्षणान्न कपिसंयोगी एतवृक्षत्वादित्यत्राऽव्याप्तिः, अन्यथा हेतु समा- नाधिकरणकपिसयोगाभावप्रतियोगितावच्छेदककपिसंयोगत्वावच्छिन्ना- भाववति गुणादौ कपिसंयोगत्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वात् कपिसंयोगत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाऽव्याप्ति स्यादित्यवधेयम् । अथ यत्किञ्चिद्धत्वधिकरणे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन असम्बद्धं यद्धर्मविशिष्टसामान्यं तदन्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- मेव हेतौ व्याप्तिरस्तु तावतैव गुरुरूपेण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- वारणसम्भवे पारिभाषिकावच्छेदकत्वानुसरणं व्यर्थ स्यादिति चेन्न ? सयोगी गुणकर्मान्यत्वादित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः, सामान्यादौ समवायेन सम्बद्धत्वस्याऽप्रसिद्धया यत्किञ्चिद्वत्वधिकरणपदेनतस्य धर्तुमशक्यत्वात्, द्रव्यस्य तथात्वेन धर्त शक्यत्वेऽपि तत्र संयोगत्वविशिष्टस्य समवायेन सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्धघटत्वादिविशिष्टसामान्यकघटत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके संयोगत्वे सत्त्वात् । न च स्वविशिष्टसामान्यानधिकरण- यत्किञ्चिद्धत्वधिकरणकान्यत्वमेव साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयमिति न तत्राऽतिव्याप्तिः, सयोगत्वविशिष्टानधिकरणत्वस्य सामान्यादौ सत्त्वा- दिति वाच्यम् ? घटवान् महाकालत्वादित्यत्राव्याप्त्यापत्तेः गगनत्व- विशिष्टस्याऽधिकरणाऽप्रसिद्ध स्वपदेन कस्याप्युपादानासम्भवात् । न प १ ·লিলি योगिकोभयाभावादिमति प्रमेयधमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धतयाऽवच्छेदकरवं न स्यात् किं तु गगनत्वादेरेव तथात्वं स्यादत उक्तम्-तदवच्छिन्नेति । हेत्वधिकरणताव्यापकं यद्धर्मविशिष्टस्याधिकरणत्वं तदन्यत्वमेव पारि- भाषिकावच्छेदकत्वं स्यादिति घटवान् महाकालवादित्यादौ गगनत्वा- देरेव ताशावच्छेदकत्वसम्भवान्नाऽव्याप्तिरिति वाच्यम् ? तथा सति गौरवात् , ताशप्रतियोगितावच्छेदकाघटितस्य पारिभाषिकाऽव. च्छेदकत्वाऽकल्पनाच्च । निरुक्तस्य लक्षणाऽन्तरत्वाच्चेति ध्येयम् । हेतुमन्निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधर्माश्रयप्रतियोगिकाऽभाववदस- म्बद्धत्वविवक्षणे धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः, ताशप्रतियो- गितावच्छेदकधूमत्वाश्रयप्रतियोगिकस्य धूमघटोमयाभावस्याऽधिकरणे पर्वतादौ धूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धतया ताशपर्वताद्यसम्बद्धगगनत्वादि- विशिष्टसामान्यकगगनत्वादिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके धूमत्वे सस्वा- दित्याहाऽत्रेति । निरुक्तलक्षणे इत्यर्थः । तदाश्रयेति । हेतुमनिष्ठाऽभाव- प्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तधर्माश्रयप्रतियोगिकाभाव इत्युक्तावित्यर्थः । ताशेति । हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतधूमत्वा- श्रयप्रतियोगिको यो धूमघटोभयाभावस्तद्वतीत्यर्थः। धूमत्वविशिष्ट- स्येति । साध्यतावच्छेदकीभूतस्येत्यादिः । नन्वेवं धूमघटोभयाभावस्य केवलान्वयितया तद्वति सर्वस्यैव सम्बद्धत्वात् पारिभाषिकावच्छेदकस्या- प्रसिद्धथैव नातिव्याप्तिरत आह किन्त्वित्यादि । गगनत्वादेरेवेति । भय हेतुमन्निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मपर्यासथनुयोगितावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकभेदप्रतियोगितानवच्छेदक स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक: इत्युक्तावेव सकळदोषवारणसम्भवे अनतिरिक्तवृत्तित्वनिवेशनं स्वसमानवृत्तिकत्वनिवे. शनञ्च व्यर्थमिति चेन्न । वद्विधूमोमयवान् धूमादित्यादावव्याप्तथापत्तेः हेतुमनिष्ठामा- वप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्वद्वित्वस्य वहिधूमोमयत्वावच्छिन्नाऽनुयोगिताकमेद- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् , व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाऽनुयोगिताकैकदेशमेदाऽनम्यु- पगमादिति विभावनीयम् । किन्तु स्वावच्छिन्नेति । नन्वेवमपि वह्निमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिः हेतुम- निष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटवादो स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन वहि- ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । नच प्रतियोगित्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्यम्, तेनाय घट एतत्त्वादि- आदिना आत्मत्वादिपरिग्रहः। तथा च तत्तस्यैव गगनत्वादिविशिष्ट- गगनादेस्ताहशोभयाभावादिमत्यसत्त्वात् , गगनत्वादावेव ताशपारि- भाषिकाऽवच्छेदकत्वप्रसिद्धथाऽविव्याप्तिः स्यात्, यदि तादृशतव- च्छिन्नाभावप्रवेशो न स्यादिति भावः । हेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छिन्ना- भावप्रवेशे तु न तत्राऽतिव्याप्तिः तादृशधूमत्वावच्छिन्नाभाववति तप्ताय:- पिण्डादौ घूमत्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वादित्याह तवच्छिन्नेतीति । तवच्छिन्नाभावस्य प्रवेशेऽपि धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः, वह्नि- मनिष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकधमत्वघटत्वादियावद्धर्मावच्छिन्नाऽभा - ववतिधूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वादिति वाच्यम् ? हेत्वधिकरणवृत्तिप्रतियो- गितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपवृ. त्तिप्रतियोगिताकाभाववदसम्बद्धत्वस्य विवक्षितत्वात् । वृत्तित्व स्वावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्नस्वावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्व- निष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन, रूपवृत्तित्वञ्च स्वाच्छे- दकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । तथा च व्यभिचारिमात्र एव साध्याद्यभावीयतत्तत्प्रतियोगितामादा- यैवाऽतिव्याप्तर्वारण सम्भवतीति बोध्यम् । अत एव विषयितया वह्नि- साध्यकज्ञानत्वहेतौ ताशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्नाऽभाव- बति महानसीयवहिज्ञाने महानसीयवह्नित्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वेऽपि नाऽतिव्याप्तिः, तादृशमहानसीयवहित्वावच्छिन्नाऽभाववति वह्नयादि- विषयकज्ञाने महानसीयवह्नित्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वादिति ध्येयम् । प्रतियोगित्वमिति । तदवच्छिन्नाभावीयमित्यादि. । साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धेन=साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नम् । तृतीयाया अवच्छि- त्वव्यापकत्वात् बहित्ववन्निष्ठतादृशसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वाऽभावप्रतियोगितावच्छेदक- ताया लाघवेन समवाय एव कल्पनीयत्वादिति चेत् , प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धे गुरुत्वशानस्याऽप्रतिबन्धकत्वादिति ध्येयम् । निरुक्तलक्षणाऽनुगमस्तु हेतुमनिष्ठाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टान्यत्वं साध्यतावच्छेदके वक्तव्यम् । वैशिष्टयश्च स्ववृतित्व, स्वनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्न- ·अवच्छेदकत्वनिरूक्ति- स्यादौ हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यत् पटत्व सम्बन्धसामान्येन कालिकसम्बन्धेन वा तदवच्छिन्नामाववति नित्यगुणगगनादौ घटत्वत्ववि- शिष्टस्यासम्बद्धत्वेऽपि नाव्याप्तिः । मत्वार्थकत्वात् । तेन=साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य तादृश- प्रतियोगिताविशेषणत्वेन । एतत्त्वादित्यादौ समवायेन घटत्वसाध्यकै- तत्त्वादिहेतौ । आदिपदात् ताशसाध्यकतद्वयक्तित्वहेतोः परिग्रह । तदव- च्छिन्नाभावीयप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वा- विवक्षणे अयं घटत्ववानेतत्त्वादित्यादौ समवायेन घटत्वसाध्यकेऽव्याप्तिः, एतत्त्ववति घटे वर्तमानस्य समवायेन द्रव्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक यत् द्रव्यत्वं तदवच्छिन्नस्य सयोगसमवायकालिकाद्यन्यतमसम्बन्धा- मकसम्बन्धसामान्येन कालिकसम्बन्धेन वाऽभाववति नित्यगुणगगनादौ घटत्वत्वरूपसाध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य घटत्वस्य समवायेनाऽसम्बद्ध- त्वात् , साध्यतावच्छेदकघटत्वत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वादतस्ता- हशप्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना वाघ्या, तथा च न तत्राव्याप्तिः, तादृशप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वावच्छिन्नस्य समवायेना- भाववति घटे घटत्वत्वविशिष्टस्य घटत्वस्य समवायेन सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्धद्रव्यत्वविशिष्टसामान्यकद्रव्यत्वस्यैव पारिभाषिकाऽवच्छेद- कत्वादित्याह हेतुमनिष्ठेति । सम्बन्धसामान्येन-कालिकसंयोग- समवायाधन्यतमसम्बन्धेन । अनुगतसम्बन्धावच्छिन्नतादृशप्रतियोगिता- निवेशसूचनायाह कालिकसम्बन्धेन वेति । यत्तु यत्किञ्चित्सम्ब- न्धेन तवच्छिन्नाभावप्रवेशलाभार्थमाह कालिकसम्बन्धेन वेतीति मतं तन्मन्द, तथा' सति निरुक्तस्थलेऽव्याप्तिदानाऽसगत्यापत्तेः यत्कि श्चित्समवायेन ताइशद्रव्यत्वावच्छिन्नाऽभाववति घटत्वत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् । तदवच्छिन्नाऽभाववति ताहशद्रव्यत्वावच्छिन्नाभाववति । नाव्याप्तिरिति । न च वह्निमान् धूमादित्यादिप्रसिद्धस्थलेऽपि हेतुसमा- माधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाधवच्छिन्नस्य कालिकेनाभाव- प्रतियोगिताकाऽभावववृत्तित्वसंसर्गावच्छिन्नस्वनिष्ठाऽवच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेद धत्त्वोमयसम्बन्धेन । वृत्तित्व स्वपर्यासथनवच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्न- .

·जागदीशी-विवृति मनोरमाइलढता। पर्वतादेरुत्पत्तिकालावच्छेदेन सयोगसम्बन्धावच्छिन्नधूमाभाववत्त्वात, तत्र च धूमत्त्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यक गगनत्त्वादिकमुपादाय धूमवान्वहेरित्यादावतिव्याप्तिरत प्रतियोगव्यघि- करणत्वेन तदवच्छिन्नाभावो विशेष्यः । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धी तदवच्छिन्नाभाववान् ग्राह्य इति तु पर्यवसितार्थ. । तेन सयोगसम्बन्धा- वति गगनादौ वहित्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वादव्याप्तिसम्भवे निरुक्तस्थला- न्तरानुसरणमनुचितमिति वाच्यम् १ तादृशगगनादौ वहित्वविशिष्टस्य वहः सयोगेन सम्वद्धतया वह्नित्वस्य पारिभाषिकानवच्छेदकत्वादिति ध्येयम् । ननूतलक्षणे धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः, वहिन्निष्ठाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नस्य सयोगेनामावस्योत्पत्तिकालाव- च्छेदेन पर्वतादौ सत्त्वात् तत्र च धूमत्वविशिष्टस्य धूमस्य सयोगेन सम्ब- द्धत्वात् ताशपर्वताद्यसम्बद्धगगनत्वादिविशिष्टसामान्यकगगनत्वादिभि- प्रत्वस्य साध्यतावच्छेदकीभूतधूमत्वेऽनपायादत आह पर्वतेति । सयोगेन वस्तुमात्रस्य दैशिकाऽव्याप्यवृत्तित्वे प्रमाणाभावादाहोत्पत्तीति । तत्र च-ताशपर्वतादौ च । तदसम्बद्धेति । तादृशपर्वताधसम्बद्धग- गनत्वादिविशिष्टसामान्यकगगनत्वादिकमित्यर्थः । तदवच्छिन्नाभावः हेतु- समानाधिकरणताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावः । तद- वच्छिन्नाभावे प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं यदि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- प्राधिकरणाऽवृत्तित्व तदा सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तित्वमते धूमवान् वहेरित्यादौ पुनरतिव्याप्तिः, पर्वतेऽपि धूमाभावस्य प्रतियोगियधिकरणत्व- सम्भवादत आह-प्रतियोगितेति । स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्र- तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धी यो यस्तवद्वयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूट- वान् तदवच्छिन्नाऽभावसम्वन्धी ग्राह्य इत्यर्थः । तेन सामान्यतः प्रतियो ग्यसम्बन्धित्वस्याऽप्रसिद्धत्वेऽपि न क्षतिः, न वा भेदस्याव्याप्यवृत्तितया पर्याप्तिकत्वसम्बन्धेन । अमावीयप्रतियोगिता च अवच्छेदकताविशिष्टाऽन्या ग्राह्या, वैशिष्ट्य स्वनिरूपितत्वस्वमिन्नाऽवच्छेदकतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन ।

·હિર अवच्छेदकत्वनिकि- वच्छिन्नधूमाभावस्य धूमवत्पर्वतादौ समवायादिसम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधि- करणत्वेऽपि धूमत्वस्य नावच्छेदकत्त्वहानि, न वा द्रव्य घटत्त्वादित्यादौ धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः। स्वपदस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव- च्छिन्नताशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावपरत्वात् । तथा च न धूम- वान् वढेरित्यादापतिव्याप्ति., ताशप्रतियोगितावच्छेदकघूमत्वावच्छिन्ना- सम्बन्धित्वस्य पर्वतादावसत्त्वात् ताहशतवच्छिन्नासम्बन्धिनि तप्तायः- पिण्डादौ धूमत्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वादिति ध्येयम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वविवक्षायाः फल- माह तेनेति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्ववि- वक्षणेनेत्यर्थः। प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तादृशप्रतियोग्यसम्बन्धि त्वानभिधाने यत्किञ्चित्सम्बन्धेनैव साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्- वच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वं तदवच्छिन्नाभा- वसम्बन्धिनि वक्तव्यम्, न तु सम्बन्धसामान्येन तत्र तथात्वं वाच्यम्, तथासति वह्निमान् धूमादित्यादौ असम्भवः स्यात् । धूमादिमन्निष्ठाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नस्य सम्बन्धसामान्येनाभाववति असम्भवः स्यादिति । न च कालो घटवान् महाकालवादित्यत्र लक्षणगमन- सम्भवात् कथमसम्भव इति वाच्यम् ? महाकालान्यत्वविशिष्टघटामावमादाय तत्राऽपि बक्षणाऽगमनात् । न च तत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यविरहात् तस्य लक्षणघटकत्वमेव न सम्भवतीति वाच्यम् । तत्राऽपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणत्व- सम्भवादिति ध्येयम् । न चैवमपि वहिमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्तिः, हेतुसमानाधिक रणमहानसीयवहयभावप्रतियोगिताया वह्नित्वाऽन्यूनवृत्तिवह्नित्वावच्छिन्नत्वसंयोगा- पच्छिन्नत्वयोः द्वयोः सत्त्वादिति वाच्यम् १ तादृशप्रतियोगिताया अवच्छेदकताविशिष्टा- न्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । वैशिष्टयश्च स्वनिरूपितत्वस्वाऽन्यावच्छेदकतानिरूपितत्वो- भयसम्बन्धेनेति दिक् । तदवच्छिन्नेति । अत्र हेत्वधिकरणविशिष्टधर्मस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्व- मुच्यता किं निरुक्तलक्षणानुसरणेन ? वैशिष्ट्य स्वनिरूपितसम्बद्धत्वामाववृत्तित्वसम्ब- धेन । वृतित्वञ्च स्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसम्बन्धेन । अथवा हेत्वधिकरणनिष्ठोमयाऽवृत्तिधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिता या सम्बद्धतात्वनिष्ठाऽव. च्छेदकता तनिरूपकप्रतियोगिताकाऽभाववृत्तिमेदीयप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकता.

·मागदीशी-विति-मनोरमाउलता। १३ हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद् घटभिन्नद्रव्यत्वत्वं प्रतियोग्यनषि. करणे तदच्छिन्नाभाववति गुणादौ द्रव्यत्वत्वविशिष्टस्यासत्वेऽप्यन्याप्तिः । नित्यरूपगगनादौ वह्नित्वादिविशिष्टस्य सयोगेनाऽसम्बद्धतया साध्यता- वच्छेदकस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् , तथा च धूमवान् वरि- त्यादावतिव्याप्तिः, वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नस्य यत्किञ्चित्समवायसम्बन्धेनाऽसम्वन्धित्वस्य संयोगेन तादृशधूम- स्वावच्छिन्नाभाववति पर्वतादौ विद्यमानत्वात् , तत्र च धूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धतया तदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकगगनत्वादिभिन्नत्वस्य धूमत्वेऽन- पायादित्याह धूमवत्पर्वतादाविति । आदिना महानसादिपरिग्रह । नावच्छेदकत्वहानिरिति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्य- सम्बन्धित्वविवक्षणे तु न धूमवान् वढेरित्यादातिव्याप्तिः संयोगेन तार- शधूमत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगसम्बन्धन धूमत्वावच्छि- नस्याऽसम्बद्धतायाः पर्वतादौ विरहात् तदसम्वन्धिन्ययोगोलकादौ धूम- त्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वादिति भावः। ननु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तदवच्छिन्नाऽभावप्रतियोगिता- श्रयाऽसम्बन्धित्वमेव तदवच्छिन्नाभावसम्वन्धिनि विवक्ष्यता कि वारश- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वनिवेशेनेत्यत आह न वेति । अव्याप्तिरिति परेणान्वयः । द्रव्यमित्यादि । द्रव्यत्ववान घटत्वादि- त्यादावित्यर्थः । तेन न साध्यतावच्छेदकस्याऽप्रसिद्धधाऽव्याप्तथमिधानम- संगतमपि सम्भावनीयमिति ध्येयम् । अव्याप्तिमुपपादयति हेतुमनिष्ठे- वीति । घटत्वादिमनिष्ठेत्यर्थकम् । घटमिन्नेति । घटभेदविशिष्टं यत् द्रव्यत्वं तत्त्वमित्यर्थः। प्रतियोग्येति । घटभिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छिमा- भावीयप्रतियोगितात्रयद्रव्यत्वाऽसम्बन्धिनीत्यर्थः । वदवच्छिन्नाभाववति- त्वावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितप्रतियोगित्वमेदवृत्तित्त्वधर्मनिष्ठाऽवच्छेदकतानिरूपिता- वच्छेदकतावद्धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक: स्यादिति चेन, द्रव्य द्रव्यजात्यन्यत- रत्वादित्यत्राऽतिव्याप्तथापत्ते, जातिनिरूपितसमवायाऽवच्छिन्नसम्बद्धत्वाऽप्रसिद्धः। न च सत्तावान् भावत्वादित्यादिमिः समानमिति वाच्यम् १ तत्राऽतिब्यारिष्टत्वात्, अत्रा- तिव्याप्तस्तदवच्छिन्नत्यादिविवक्षयैव वारणसम्मवादिति ध्येयम् ।

·भवण्छेदकत्वनिरुकि- वस्तुतो निरुक्तप्रतियोग्यनधिकरणत्वमेव तदवच्छिन्नाभाववतः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यम् न तु प्रतियोगितायास्तत्सम्बन्धाव- 'च्छिन्नत्त्वं, घृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- स्वाप्रसिद्धया अव्याप्तिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । =घटभिन्नद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभावसम्बन्धिनि । अव्याप्तिरिति । तदवच्छि- नाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाश्रयसम्बन्धी यस्तद. वच्छिन्नाभावसम्बन्धी तदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वस्य पारिभाषिका. वच्छेदकत्वस्वरूपत्वे द्रव्यत्ववान घटत्वादित्यादौ अव्याप्तिः, घटत्वादि. मति वर्तमानस्य घटभिन्नत्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकी- भूततादृशद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वाश्रयकेवलद्रव्यत्वासम्बन्धि- स्वस्य गुणादावेव सत्त्वेन ताहशासम्बन्धित्वविशिष्टघटभिन्नद्रव्यत्वत्वाव- च्छिन्नाभावसम्बन्धित्ववति गुणादौ साध्यतावच्छेदकद्रव्यत्वत्वविशिष्टस्या- ऽसम्बद्धत्वात् । तदवच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धि- त्वविवक्षणे तुन तत्राऽव्याप्तिः, ताशपतियोगितावच्छेदकपटभिन्नद्रव्यत्व- स्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटभिन्नत्ववैशिष्टयद्रव्यत्वत्वावच्छि- नासम्बन्धिनि घटे द्रव्यत्वत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् घटभिन्नत्वविशिष्ट- द्रव्यत्वत्वविशिष्टस्य तत्रासम्बद्धत्वेऽपि तादृशद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नविशे- ब्यताभिन्नविशेष्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके द्रव्यत्वत्वेऽनपाया- दित्यने व्यक्तीभविष्यतीति हृदयम् । ननु तद्वच्छिन्नाभावीयप्रतियोगित्वं यदि साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धावच्छिन्नं ग्राह्यं तदा वृत्त्यनियामकस्वामित्वसम्बन्धेन धनादेः साध्यता- यां चैत्रत्वहेतावव्याप्तिः, वृत्त्यनियामकस्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- त्वस्याऽप्रसिद्धरित्याह वस्तुत इति । निरुक्तेति । ताहशतवच्छिन्ना- भावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वमेवेत्यर्थः। तदवच्छिन्ना- भाववतःतदवच्छिन्नाभावसम्बन्धिनः। वायमिति । तथा साध्य- घटत्वत्वविशिष्टस्येति । सम्बन्धसामान्येनेत्यस्याभिप्रायो यथा। हेतुमनिष्ठा भावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वमर्थ । वैशिष्ठयम् स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका भावकूयाधिकरणनिरूपितसम्बद्धत्वाऽभाववृत्तित्वसम्बन्धेन । कालिकेनेत्यस्याभि- .

·जागदीशी-विकृति मनोरमाइलहसा । , न च घटवान् महाकालत्त्वादित्यादौ तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं यद् गगनत्वं तदवच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरिति तावच्छेदकसम्बन्धेन निरुततदवच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- नासम्बन्धी यः तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकरतदवच्छिन्नाभावस- म्बन्धी तत्राऽसम्बद्धं यद्धर्मविशिष्टसामान्यं स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्यस्यैव विवक्षणीयतया न वृत्त्यनियामकसम्वन्धेन साध्यताया सद्धताव- व्याप्तिः, हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटत्वाधवच्छि- प्रस्य समवायेनाभाववति चैत्रादौ स्वामित्वसम्बन्धेन तादृशाभावप्रति योगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वस्य सत्त्वात् तत्र स्वामित्व- सम्बन्धेनाऽसम्वद्धत्व घटत्वविशिष्टस्य न तु धनत्वविशिष्टस्येति घटस्व- स्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् । न वा धूमवान् वहरित्यत्राऽप्य- तिव्याप्तिः, संयोगेन तादृशधूमत्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धिनि धूमत्वावच्छिन्ना- भाववति ततायःपिण्डादौ संयोगेन धमत्वविशिष्टस्याऽसम्बद्धत्वादि- त्याशयः। प्रतियोगिताया इति । तदवच्छिन्नाभावेत्यादि । तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वम । अव्याप्तिप्रसंगादिति। स्वामित्वसम्बन्धन धनादिसाध्यकचैत्रत्वादिहेतावित्यादि। ननु प्रतियोगितानवच्छेदकत्वघटितलक्षणे घटवान् महाकालत्वादि- त्यादौ सम्बन्धर्मिकोभयाभावघटितलक्षणानुसारेण गगनामावस्यैव हेतु समानाधिकरणाभावपदेनावश्य धर्तव्यतया तादृशाभावप्रतियोगि- तावच्छेदक यत् गगनत्वं तदवच्छिन्नाभावसम्बन्धिनि विशेषणीभूतस्य तदवच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वरूपप्रतियोगिवैयधिकरण्यस्याऽप्रसिद्धत्वात कालि. केन घटसाध्यकमहाकालत्वहेतावव्याप्ति', कालिकेन गगनत्वावच्छि- नस्य सम्बन्धित्वस्याऽप्रसिद्धत्वादित्याशकते न चेति । वाध्यमिति परे- णान्वयः । तादृशेति हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाऽभावप्रति- प्रायस्तु तादृशावच्छेदकविशिष्टत्वमर्थः, वैशिष्टयम् स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभाष. वत्त्वसम्बन्धेन । अभाववत्त्वञ्च स्वाधिकरणनिरूपितसम्बद्धत्वाऽभाववृत्तित्वसम्बन्धेन । उभयत्र वृत्तित्वम् 'स्वसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसम्बन्धेन । एव प्रकारविधयाऽपि पूर्वोक्त एवाऽनुगमः करणीयः।

·8 भवच्छेदकत्वनिकि- . वाच्यम् ? अत्रापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये ताशधर्मावच्छिन्नम- तियोगिकत्वयद्यदनुयोगिकत्वोभयाभावस्तदसंबद्धत्वस्य विवक्षितत्त्वात् । योगितावच्छेदकमित्यर्थः । तदवच्छिन्नाभावस्य गगनत्वावच्छिन्नाभा- वस्य । प्रतियोगीति-गगनत्वावच्छिन्नस्य सम्बन्ध्यप्रसिद्धया तवच्छिन्ना- भावसम्बन्धिनि विशेषणीभूतस्य तदवच्छिन्नासम्बन्धित्वरूपप्रतियोगिवे. यधिकरण्यस्याऽप्रसिद्धयेत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादृशप्रतियोगितावच्छेदकाव च्छिन्नप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किश्चिद्व्यक्त्यनुयोगिकत्वोभया- भावस्ताशसम्बन्धसामान्य एवं ताशप्रतियोगितावच्छेदकधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगिकत्व-यद्यद्व्यक्त्यनुयोगिकत्वोभयाभावस्तत् तव्यता- वसम्बद्धं यद्धर्मविशिष्टसामान्य स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्युको न घटवान् महाकालत्वादित्यादावव्याप्ति', साध्यतावच्छेदकीभूतकालिकस- म्बन्धसामान्ये गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वमहाकालानुयोगिकत्वोभया- भावस्याक्षततया ताशसम्बन्ध एव गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वमहा- कालघटादिरूपतत्तव्यक्त्यनुयोगिकत्वयोर्द्वयोरभावसत्त्वात् वाहशमहा- कालादितत्तद्वयक्तौ गगनत्वविशिष्टस्य गगनस्याऽसम्बन्धतया गगनत्वस्यैव पारिभाषिकाऽवच्छेदकत्वसम्भवात् । घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगे यत्किञ्चिजलाधनुयोगिकत्वविरहेणोभयाभावसत्त्वात् तादृश्याच जलादि व्यक्तौ वह्नित्वादिविशिष्टस्य वह्नयादेरसम्बद्धतया वह्निमान् धूमादित्यादौ वह्नित्वमपि पारिभाषिकावच्छेदक स्यादतो यद् यदिति वीप्सानुसरणम् । तथा सति यद्यदन्तर्गतपर्वतायनुयोगिकत्वस्यापि वाशघटसंयोगे विरहात् ताशपर्वतव्यक्तौ च वह्नित्वविशिष्टं नाऽसम्बद्धमपि तु घटत्व- विशिष्टमेवेति घटत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् न कोऽपि दोष इति समाधत्ते अनापीति । तदवच्छिन्नाभावेत्यादिलक्षणेऽपीत्यर्थः। तादृश- तदवच्छिन्नाऽसम्बन्धी ग्राह्य इति । अस्याऽनुगमख हेत्वधिकरणवृत्तिप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताविशिष्टधर्मः पारिभाषिकावच्छेदका। वृत्तित्व स्वावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्यश्च स्वविशिष्टाधिकरणनिरूपित वृत्तित्वाभाववृत्तित्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्य स्वविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणतावद- ·जागदीशी विवृति-मनोरमाऽलमृता । ६७ तदसबद्धत्वमपि साध्यतावच्छेदकमम्बन्धेन सम्बद्धत्वसामान्यामावो वोध्यः । प्रतियोगितावच्छेदकेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादृश- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिक्त्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वय- क्त्यनुयोगिकत्वोमयाभावस्तादृशप्रतियोगितावच्छेदकवेत्यर्थकम् । असम्बद्धत्वमपीति । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धी यः प्रतियोगिन्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणाऽभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- माभावसम्बन्धी तन्निरूपितसम्बद्धत्वाभावोऽपीत्यर्थः । साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धेनेति । तादृशसम्बद्धत्वाभावप्रतियोगिसम्बद्धत्वान्वयि अवच्छिन्नत्वं तृतीयार्थः। तादृशेति । निरुक्तसम्बन्धिनिरूपितसम्बद्ध- त्वसामान्याभाव इत्यर्थः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताशसम्बद्धत्व- मिन्नत्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्य निरूपकताया स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्वावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नत्वोमयसम्बन्धेन । ताशवृत्तित्वाऽभाववृत्तित्वञ्च पूक्तिसम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुक्तौ धूमवान् वहेरित्यत्राऽति- म्यारमिनायो यथा हेत्वधिकरणवृत्तिप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्ट. स्वमर्थः। वैशिष्ट्य स्वविशिष्टाधिकरणनिरूपितवृतित्वाऽभाववृत्तित्वसम्बन्वेन, वैशि- ख्यमधिकरणे स्वावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकतावत्वसम्बन्धेन । निरूपकतावत्वच स्वनिरूपिताधिकरणतावदिनत्वसम्बन्धेन । वृत्तित्व पूर्वोक्तसम्बन्धेन। द्रव्यं घटत्वादिति । अत्राऽव्यासेरभिप्रायो यथा-ताशप्रतियोगिताविशिष्टत्व- मर्यः । वैशिष्ट्य स्वविशिष्टाधिकरणनिरूपितवृत्तित्वाभाववृत्तित्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्य. मधिकरणे स्वविशिष्टनिरूपकताकाधिकरणतावद्भिन्नत्वसम्बन्धेन । वृत्तित्व स्वसमाना- धिकरणमेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्यम् निरूपकताया स्वाव- च्छिन्नत्व-स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नस्वोभयसम्बन्धेनेत्यनयैव रीत्याऽन्यत्राऽप्यनु- गमो बोप्यः । अत्रापि साध्यतेति । ननु हेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्रव्यानुयोगिकत्वयद्ध- विच्छिन्नप्रतियोगिकत्वानि यावन्ति तत्प्रत्येकस्य द्वयोन्यतिरेकः स धर्मः पारिभा- पिकावच्छेदक इत्युच्यता किं गुरुतरनिवेशेनेति चेन, निरक्तस्य लक्षणान्तरत्वादिति विभावनीयम् । , ·अवच्छेदकत्वनिरूक्ति- तेन घटत्त्वाचवच्छिन्नाभाववति घटत्वगगनत्वविशिष्टस्यापि यथा- कथञ्चित्तादात्म्यादिना सम्बद्धतया न पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धिनिब- न्धनो व्याप्तिलक्षणासम्भवः । न वा ताशप्रतियोगितावच्छेदकोभूतमहानसीयवह्नित्वावच्छिन्नाभा- ववति जलादौ वहिवविशिष्टस्यासंबद्धत्वाद्वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः । धूमवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्वहित्त्वावच्छिन्नाभाववति वह्नि- त्वविशिष्टस्य तत्तद्वहरसंबद्धत्त्वादहिमान् धूमादित्यादौ वहित्वमध्यवच्छे- दकं स्यादतः सामान्यपदम् । ननु कालिकादिसबन्धेन गगनत्वविशिष्ट घटादि तस्य ताशप्रतियो- गितावच्छेदकीमतगगनत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति साध्यताघटकसंयोगादिसंब- न्धेन सम्बद्धत्वात् पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धया व्याप्तिलक्षणासम्भवः । - विवक्षायाः प्रयोजनमाह , तेनेति । साध्यताघटकसम्बन्धेन ताशसम्ब- धिनिरूपितसम्बद्धत्वस्य निवेशे चेत्यर्थः । यदि सम्बन्धसामान्यावच्छिन्न ताशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावसम्बन्धिनिरूपितं सम्बद्धत्वं विवक्ष्यते तदा पारिभाषिकावच्छेदकाऽप्रसिद्धथा वह्निमान् धूमादित्यादी सर्वत्रासम्भवः स्यात् धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाधव- च्छिन्नाभाववति पर्वतादौ कलिकेन घटत्वादिविशिष्टस्य गगनादौ च गगनत्वादिविशिष्टस्य तादात्म्येन सम्बद्धतया घटत्वगगनत्वादेः कस्यापि पारिभाषिकावच्छेदकत्वाऽसम्भवात् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताहश- सम्बद्धत्वविवक्षणे तु नासम्भव', घटत्वादिविशिष्टस्य घटादेः संयोगेन घटत्वाचवच्छिन्नाभाववति पर्वतादावसम्बद्धतया घटत्वादेरेव पारिभाषि- कावच्छेदकत्वसम्भवादित्याह घटत्वेति । ताहशसम्बन्धिनिरूपितसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बद्धत्व- सामान्याभावप्रवेशप्रयोजनमाह न वेति । हेतुमन्निष्ठप्रतियोगिठ्यधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभावसम्बन्धियत्किञ्चिन्निरूपित- सम्बद्धत्वस्याभावविवक्षणे वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, धूमवनि- ष्ठताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यत् महानसीयवाहित्वं तदच्छिमा- ·६९ जागदीशी-विवृति-मनोरमाउलझता। न च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधानान्नैष दोषः । पुरुषनिष्ठसंयोगसम्बन्धेन दण्डवत. कालिकविशेषणतया साप्यतायां महा- कालत्वहेतावव्याप्तयापत्ते । गगनत्वादे पुरुषनिष्ठसंयोगसम्बन्धेनावृत्त्या पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धः। न च हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं याशसम्बन्धावच्छिन्न तेनैव सम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधानाद् घटत्वगगनत्वादो पारिभाषिकावच्छेद- भावसम्बन्धियत्किञ्चिन्नलादिनिरूपितसयोगावच्छिन्नसम्बद्धत्वाभावस्य वहित्वविशिष्टे वहिसामान्ये सत्त्वेन वह्नित्वस्यैव यद्धर्मपदेन धतुं शक्यतया तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वादत्तस्तादृशसम्बद्धत्व- सामान्याभावो निवेशनीय । तथासति ताशमहानसीयवहित्वावच्छिन्ना- भावसम्वन्धिसम्बद्धत्वसामान्यान्तर्गतपर्वतादिनिरूपितसम्बद्धत्वस्य वह्नि- त्वविशिष्टेऽभावविरहानाव्याप्तिरित्याह तादृशेति । धूमवनिष्ठप्रतियोगि- व्यधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतमहानसीयवहित्वावच्छिन्नाभा- वसम्बन्धिनीत्यर्थः। न च महानसीयवहित्वस्य साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकतया ताशमहानसीयवद्वित्वमादायाव्याप्तिदानम- सगतमिति वाच्यम् ? महानसीयवाहित्वपदेन महानसीयव्यक्तित्वस्य महा- नसीयतेजस्त्वस्य वा विवक्षितत्वात् । निरुक्तपारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्ष- णसत्वे मूलोक्तलक्षणघटकीभूतहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां साध्यता- बच्छेदकर्तादतरोभयानवच्छिन्नत्वस्याऽविवक्षणेऽपि क्षत्यभावाच । न चैवं ताशघटाधभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वाधवच्छिन्नाभावसम्बन्धिजला- दिसम्बद्धत्वाभावस्य वह्नित्वविशिष्टे वहिसामान्ये सत्त्वात् ताश- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटत्वादिकमादायापि बहिमान् धूमादित्यत्रा- व्याप्तिसम्भवे ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमहानसीयवाहित्वमादाया- व्याप्तिदानमनुचितमिति वाच्यम् ? ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदका. पुरुषनिष्ठेति । अत्र पुरुषनिष्ठेति व्यमिति तु नाशक्यम् ? गगनमात्र- सयुक्तपरमाण्वादेः पारिभाषिकावच्छेदकत्वसभवेन अव्यासिदानस्याऽसगतत्वापरी, गगनत्वावच्छिन्नाभाववति सयोगेन परमाणविशिष्स्य गगनस्याऽसम्बद्रत्वात् ।

·भवच्छेदकत्वनिकांक- कत्वं मुलभमिति वाच्यम् ? धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वढेरित्यादौ वच्छिन्नाऽसम्बन्धिसम्बद्धाभाववद्यद्धविशिष्टसामान्यमित्यत्र यद्धर्मे स्वाश्रयाऽभिन्नताशप्रतियोगितावच्छेदकाश्रयकत्वस्य विवक्षणात् घट- स्वादिप्रतियोगितावच्छेदकमादायाव्याप्त्यसम्भवात् महानसीयवहित्व- रूपताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमादायैव ताशसामान्याभावप्रवेश- प्रयोजनस्योपवर्णितत्वात् घटादेः वह्नित्वाश्रयाभिन्नत्वाऽसम्भवात् । अत- एवासम्भवं परित्यज्याव्याप्तिरेवाभिहिता । अन्यथा महानसीयवह्निमान तद्भूमादित्यत्रापि हेतुमन्निष्ठघटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकमादायैव लक्ष- णगमनाऽसम्भवादसम्भवसम्भवे अव्याप्त्यभिधानमसंगतं स्यादिति तु विभावनीयम् । ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धितदवच्छिन्नाभाव. सम्बन्धिनिरूपितसम्बद्धत्वसामान्याभाववद्यद्धर्मावच्छिन्नसामान्यमित्यत्र द्वितीयसामान्यपदानुपादाने घटत्वाभावपटत्वाभावान्यतरत्ववान् घटपटा- न्यतरत्वादित्यत्राऽव्याप्ति हेतुमन्निष्ठताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटमे- दत्वावच्छिन्नाभावसम्बन्धिघटनिरूपितसम्बद्धत्वसामान्याभावस्य घटत्वा- भावपटवाभावान्यतरस्वविशिष्टे घटत्वाभावे सत्त्वेन ताशसाध्यताव- च्छेदकान्यतरत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् , तादृशसामान्यपदेन तु द्रव्यत्ववान् प्रमेयत्वादित्यादौ साध्यतावच्छेदकद्रव्यत्वत्वविशिष्टपामा- न्याऽप्रसिद्धथा ऽतिव्याप्तिभिया यद्धर्मव्यापकताया निरक्तसम्बद्धत्वाभावे विवक्षणीयतया निरुक्तान्यतरत्वव्यापकत्वस्य घटसम्बद्धत्वाभावे विरहान सत्राऽव्याप्तिरिति ध्येयम् । धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्तदहि- त्वावच्छिन्नाऽभाववति वह्नित्वविशिष्टस्य तत्तद्वहेरसम्बद्धत्वादहिमान धूमादित्यादौ वह्नित्वमपि पारिभाषिकावच्छेदकं स्यादतः द्वितीयसामान्य- पदमिति पाठस्तु न समीचीनः, तत्तद्वह्नित्वावच्छिन्नाभाववत्सम्बद्धत्व- धूमत्वप्रकारकेति । ननु तादाम्येन घटविशिष्टस्य साध्यत्वे कपालत्वसद्धती हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदककपालत्वावच्छिन्नाभावयति भूतलादौ प्रतियो. गितावच्छेदकताघटकसमवायेन घटविशिष्टस्य कपालस्य समवायेनावृत्तेः । अथवा कालिकेन शानत्वविशिष्टस्य समवायेन साध्यत्वे कपालत्वसद्धतावपि ताव्यप्रतियो- गितावच्छेदकीभूतेच्छात्वावच्छिन्नामावति कपालादौ प्रतियोगितावच्छेदकताघटक- समवायेन शानत्वविशिष्टस्यावत्तेरन्यातिसम्भवेऽतिन्यासिदानमसतिमिति चेन ।

·भागदीशी-विवृति मनोरमाइलढता । अतिव्याप्तेः । साध्यतावच्छेदकमपेक्ष्य लघोषूमत्त्वस्यैव समवायेन हेतुमन्नि छसंयोगसबन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया समवायेन च धूमत्व- सामान्याभावस्य वह्नित्वविशिष्टे कुत्रापि वहावसत्त्वादिति तु सुधीभिर्वि. वेचनीयम्। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना- सम्बन्धितदवच्छिन्नाऽभावसम्बन्धिसम्बद्धत्वसामान्याभाववद् यद्धर्म- विशिष्टसामान्यं स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इति लक्षणे यद्धर्मवैशिष्टय यदि सम्बन्धसामान्येन विवक्षित स्यात् तदा वहिमान् धूमादित्यादी सर्वत्राऽसम्भव , ताशघटत्वाचवच्छिन्नाभावसम्बन्धिपर्वतादी कालिकेन घटत्वविशिष्टस्य वह्नयादे सयोगेन ताशगगनत्वावच्छिन्नाभाववत्यपि भूतलादौ कालिकेन गगनत्वविशिष्टस्य घटादे. सयोगेन सम्बद्धतया कस्यापि पारिभाषिकावच्छेदक्त्वाऽसम्भवात् इत्येव नन्वित्यादिना भाशक्य तटस्था शकते नचेति। नैष दोष इति परेणान्वयः । स्ववैशिष्ट्याभिधानात्=निरुक्तयद्धर्मवैशिष्टयाभिधानात् । नैष दोष इति। तथा च वह्निमान् धूमादित्यादौ ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वा- धवच्छिन्नाभाववति पर्वतादौ साध्यतावच्छेदकताघटकीभूतसमवाय- सम्बन्धेन घटत्वादिविशिष्टस्य घटादेः सयोगेनासम्बद्धतया घटत्वादेरेव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवान पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धपा असम्भवः सम्भवतीति भावः। साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्टपविवक्षणेऽपिन निस्तार इत्याह पुरुषनिष्ठेति । पुरुषानुयोगिकसयोगेनेत्यर्थः। साध्यतायामिति । तथा च दण्डिमान महाकालत्वादित्यादावव्याप्त्यापत्तरिति भावः । महा- कालत्वादिति । आदिना महाकालानुयोगिककालिकसम्बन्धेन घटादे. हेतुतापरिग्रहः । भव्याप्ति संगमयति गगनत्वादेरिति । तथा च प्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वघटितलक्षणे कालिकसम्बन्धेन निरुक्तदण्डिसाध्यकमहा- कालत्वहेतुकस्थले गगनत्वादेरेव प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रति- साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धातिरिकत्वसाध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकत्वोभयाभाववत् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यस्य विवक्षितत्वादन्यातेरसम्म ·भवच्छेदकत्वनिफि- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वस्यावृत्त्या तस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वाभावप्रसङ्गात् । न च साध्यत्वतादृशप्रतियोगित्वयोरन्यतरावच्छेदकताघटकसबन्धेनैव स्ववैशि- योगितावच्छेदकतया ताशगगनत्वावच्छिन्नाभावसम्बन्धिनि महाकाले पुरुषानुयोगिकसंयोगसम्बन्धेन दण्डविशिष्टस्यैव कालिकसम्बन्धेन सम्बद्ध- तयागगनत्वादेस्तादृशसम्बन्धेन वैशिष्ट्याप्रसिद्धथायद्धर्मपदेनगगनत्वादे- धर्तुमशक्यत्वात् तस्यापि पारिभाषिकावच्छेदकत्वासम्भवादिति हृदयम् । न चैवं घटवान् महाकालत्वादित्यत्राऽपि साध्यतावच्छेदकताघटक- समवायसम्बन्धेन गगनत्वादिवैशिष्ट्याऽप्रसिद्धथा पारिभाषिकावच्छेद- काऽप्रसिद्धथाऽव्याप्तिसम्भवे पुरुषानुयोगिकसंयोगेन दण्डविशिष्टस्य साध्य त्वानुसरणं व्यर्थमिति वाच्यम् ? समवायेन शब्दविशिष्टस्य गगनस्य गगनत्वावच्छिन्नाभाववति महाकालेऽसम्बद्धतया शब्दादेः पारिभाषि- कावच्छेदकतया घटवान् महाकालत्वादित्यत्राऽव्याप्त्यसम्भवात् पुरुष- निष्ठसंयोगेन दण्डविशिष्टस्य कालिकेन साध्यत्वानुसरणस्यावश्यकत्वात् । न च तथापि घटत्वप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धन घटत्वविशिष्टस्य कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतौ ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य गगनत्वादेः घटत्वप्रतियोगिकसमवायसम्बन्धेनापि वैशिष्ट्याप्रसिद्धधा भव्याप्तिसम्भवे पुरुषनिष्ठेत्याधभिधानमसंगतमिति वाच्यम् ? समवायस्यै- कत्वेन घटत्वप्रतियोगिकत्वेन तस्य भेदविरहात् समवायमात्रस्यैव घट- त्वप्रतियोगिकसमवायपदेन धत्तुं शक्यत्वात् । नचैवं संयोगमात्रेणैव दण्डवतः कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतावपि ताशगगनत्वादेः तेन सम्बन्धेन वैशिष्ट्याऽप्रसिद्धयाऽव्याप्तिसम्भवे पुरुषनिष्ठपर्यन्तानुसरण- मफलमिति वाच्यम् ? संयोगेन घटविशिष्टस्य गगनस्य निरुक्तगगनत्वा- वच्छिन्नाभाववति महाकाले कालिकेनासम्बद्धतया घटादेरेव ताशस्थले पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवेन तत्राऽव्याप्त्यसम्भवात् पुरुषनिष्ठपर्य- न्तानुसरणस्यावश्यकत्वात् । न च तथापि पुरुषनिष्ठपर्यन्तानुसरणमसंगत दण्डप्रतियोगिकसंयोगेनाऽपि दण्डवतः कालिकेन साध्यतायां महाकाल. वादिति ध्येयम् । अथ तथापि कथमत्राऽतिव्यातिः अयोगोलकावृत्तिनास्तीत्यभाव- मादायैवातिव्यासिवारणसम्भवादिति चेन्न, तादाम्येन धूमवतः सयोगेन साध्यताया - ·जागदीशी-विकृति मनोरमाइलाहता । वहेतौ वाशसयोगेन गगनत्ववैशिष्ट्यस्याऽप्रसिद्धतयाऽव्याप्तिसम्मवा- दिति वाच्यम् ? दण्डप्रतियोगिकसंयोगसम्बन्धेन दण्डविशिष्टस्य गगनस्य वाशगगनत्वावच्छिन्नाभाववति महाकाले कालिकेनासम्बद्धतया दण्ड- स्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् , ताशसम्बन्धेन दण्डस्यसाध्यता- वच्छेदकत्वे भव्याप्तरिष्टत्वेऽपि पारिभाषिकावच्छेदकस्याप्रसिद्धधाऽव्याप्ति- प्रदर्शनार्थ पुरुषनिष्ठपर्यन्तस्यानुसरणादिति ध्येयम् । ननु हेतुमनिष्ठताशाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्टयविवक्षणान्न कोऽपि दोष वह्निमान धूमादित्यादौ तादृश- घटत्वावच्छिन्नाभाववति पर्वतादौ प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायेन घटत्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वात् , ताशदण्डिसाध्यकाथले तु स्वरूपेण गगन- त्वविशिष्टायव महाकालेऽसम्बद्धत्वात् तत्र तत्र घटत्वगगनस्वादेरेव पारि- भाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादित्याशंकते न चेति । तेन सम्बन्धेन =ताह- शप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन । स्ववैशिष्टयाऽभिधा- नात्=पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतधर्मवैशिष्ट्याभिधानात् । धूम- वेति । धूमत्व प्रकारो यत्र प्रमाया यथार्थज्ञाने ताशप्रमाविशेष्यवान् इत्यर्थः । इत्यादाविति । आदिना द्रव्यत्वादिपरिग्रह' । केवलविशेष्यस्य प्रमाविशेष्यमात्रस्य वा साध्यत्वे तस्य केवलान्वयितया वहिमत्यपि सर्वत्र सत्त्वात् , वहयादेः सद्धेतुत्वेन तत्राऽतिव्याप्त्यभिधानस्यानौचित्यं स्यादतः धूमत्वेति।घूमत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वस्यापि सर्वत्र सत्त्वात् तस्य साध्यत्वे वह्नयादेः सद्धेतुत्वं स्यादतः अमेति । साध्यतावच्छेदकम् =धूमत्वप्रका- रकामाविशेष्यत्वम् । हेतुमनिष्ठेति । वह्निमन्निष्ठसयोगावच्छिन्नसा- ध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतयेत्यर्थः । समवायेनेति । प्रतियोगिता- वच्छेदकताघटकीभुवेनेत्यादिः । धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्य- तस्य- त्वस्य। बहिहेतावतिव्यासरेव पन्थार्थत्वात्, स्वरूपेण धूमवैशिष्ट्याऽप्रसिद्धया अयोगोल- कावृत्तित्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । न चैव अन्यतरसम्बन्धनिवेशे उक्तस्थले एवातिव्यासर्वक्ष्यमाणतया उत्तरग्रन्थानुस्थितिप्रसग इति वाच्यम्, अन्यतरनिवेशे उक्तस्थलेऽतिव्यातयाम्भवस्यानुपदमेव निरूपणीयत्वात् । .

·অষ্টজলিংকি ष्टयस्य विवक्षणानोक्ताव्याप्तयतिव्याप्त्योः प्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादा स्येन धूमवतः संयोगेन साध्यतायो द्रव्यत्वादावतिव्याप्तयापत्तेः । पारिभाषिकेति । तथा च प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्ब. घेन यधर्मवैशिष्टयविवक्षणे धूमस्वप्रकारकप्रमाविशेष्याभावस्य संयोगेन धूमाभावसमानदेशवृत्तिकतया संयोगेन वह्निमन्निष्ठधूमत्वप्रकारकप्रमावि शेष्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य धूमत्व एव लाघवात् कल्पनीयतया तादृशधूमत्वावच्छिन्नाभाववति ततायःपिण्डे प्रतियोगितावच्छेदकता. घटकसमवायसम्बन्धेन धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्ववैशिष्टपाऽप्रसिद्धया तस्य यद्धर्मपदेन धर्तमशक्यत्वात् , धूमत्वस्य यद्धर्मपदेन धर्तुं शक्य. त्वेऽपि तादृशधूमत्वभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके धूमत्वप्रकारकप्रमावि. शेष्यत्वे सत्त्वादिति समुदिततात्पर्यम् । न चेति वाच्यमिति परेणान्वयः । साध्यत्वेति । साध्यतावच्छेद- क्ताघटकसम्बन्धेन हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकताघटका. न्यतरसम्बन्धेनेत्यर्थः । स्ववैशिष्टयाभिधानात्, = पारिभाषिकावच्छेद- कत्वेनाभिमतयद्धर्मवैशिष्टयविवक्षणात् । नोक्ताव्याप्त्येति । पूर्वोक्त- पुरुषनिष्ठसंयोगेन दण्डविशिष्टस्य कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेता- षव्याप्ते धृमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तेरित्यर्थः । प्रसङ्ग इति । तथा च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धप्रतियो- गितावच्छेदकताघटकसम्बन्धान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्टपविवक्षणे. नोक्तदण्डिनः कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतावव्याप्तिः हेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकगगनत्वावच्छिन्नाभाववति महाकाले तादृशा- न्यतरीभूतप्रतियोगितावच्छेदकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन गगनत्वविशि- ष्टस्य कालिकेनाऽसम्बन्धतया गगनत्वावरेव पारिभाषिकावच्छेदकत्व. सम्भवात् । न वा धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः, वह्निमन्निष्टसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकधमत्वावच्छिन्नाभाववति अयो- गोलके निरुक्तान्यतरसाध्यतावच्छेदकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन धमत्व- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वविशिष्टम्य ताशविशेष्यस्याऽसम्बद्धत्त्वेन साध्यता- वच्छेदकस्यैव पारिभाषिकावच्छेकत्वादित्याशय । निषेधे हेतुमाह तादात्म्येनेति । धूमवतः-धमविशिष्टस्य धूमस्य । द्रव्यत्वादाविति । भादिना वह्वयादिपरिग्रहः ।।

·जागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलङ्कृती । धूमापेक्षया लघुत्वन हेतुन्निष्ठाभावपतियागितावच्छेदक यद्भूमत्व तदवच्छिन्ना- भाववति तत्तत्परमाणौ प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायसबन्धेन धूमविशि- ष्टस्य परमाणौ साध्यताघटकसयोगसबन्धेन सबद्धतया धूमस्य पारिभाषिकावच्छे- 1 भतिव्याप्तौ हेतुमाह धूमापेक्षयेति । यदि साध्यतावच्छे दकताघटकसम्बन्धप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्ट्य विवक्ष्यते तदा तादात्म्येन धूमविशिष्टधूमस्य संयोगेन साध्यवाया द्रव्यत्वहेतावतिन्याप्ति', तादात्म्येन धूमवि- शिष्टधूमस्य सयोगेनाऽभावस्य सयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमा- भावसमनियततया तादृशधूमविशिष्टधूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः लाघवात् समवायेन धूमत्व एव कल्पनीयतया हेतुमनिष्ठताशसाध्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नाभाववति धूमीयपरमाणो तार- शान्यतरीभूतसमवायसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकधूमविशिष्टस्य परमा- ण्वन्तरस्य सयोगेन सम्बद्धतया धमस्य यद्धर्मपदैनापादानाऽसम्भवात् धूमत्वस्य यद्धर्मपदेनोपादातु शक्यत्वेऽपि तद्भिन्नताया. साध्यतावच्छे- दके धूमेऽनपायादित्याह लघुत्वेनेत्यादि । न च तादात्म्येन तत्तधूमविशिष्टस्य सयोगेनामावस्यापि हेतुम. निष्ठतया तदीयप्रतियोगितावच्छेदकतचद्धमभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके धमे विरहात् कथमतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ? धूमप्रतियोगिकतादात्म्येन धुमविशिष्टस्य सयोगेन साध्यताया द्रव्य हेतावतिव्याप्तेर्वारयितुमशक्य- त्वात् तेन सम्बन्धेन तत्तद्भूमादिवैशिष्टयस्याऽप्रसिद्धत्वात् तादाम्येन तसद्भूमविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः समवायेन वत्तमत्वे ? धूमस्य पारिभाषिकेति । न चाऽत्रापि अयोगोलकावृत्त्यभाषमादाय नाति-, ध्यातिः तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन धूमवैशिष्ट्याऽप्र- सिद्धया तादृशान्यतरीभूतसाध्यतावच्छेदकताघटकतादात्म्यसम्बन्धेन धूमविशिष्टस्य सबोगेन अयोगोलकावृत्तित्वावच्छिन्नामाववत्यसम्बद्धत्वादिति वाच्यम् । तादाम्येन घटस्वाभाववता स्वरूपेण साध्यत्वे घटपटान्यतरत्वहेतावतिब्यारभिप्रेतत्वात् बाबा ·भवच्छेदकत्वनिरुकि- दकत्व विरहादिति चेत् । अत्राहुः, यद्यत्संबन्धेन यद्धर्मविशिष्टसामान्य निरुक्तधर्मावच्छिन्नाभाववति साध्यतावच्छेदकसंबन्धेनासंबद्धं तत्संबन्धेन लाघवेन कल्पनीयत्वेऽपि अतिव्याप्तिसम्भवाच्चेति ध्येयमधिकमन्य- त्रानुसन्धेयम् । नन्वित्यादेरुत्तरमत्राहुरिति । यद्यत्सम्बन्धेनेत्यादि । प्रति- योगिव्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभाववनिरू- पितसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बद्धत्वसामान्याभाववद्यत्सम्ब- न्धेन यद्यद्धर्मविशिष्टसामान्य तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्तद्धर्मनिष्ठा- वच्छेदकताकविशेष्यताभिन्न यत् साध्यतावच्छेदकताघटकसम्ब- वच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यत्वं तदवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति पयवसितार्थः। एवञ्च न पारिभाषिकाव- च्छेदकाऽप्रसिद्धथा वह्निमान धूमादित्यादावसम्भवः, समवायेन घटत्वा- दिविशिष्टस्यैव ताशघटत्वाधवच्छिन्नाभाववति पर्वतादावसम्बद्धतया समवायावच्छिन्न घटत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताभिन्नत्वस्य वह्नित्वा- वच्छिन्नविशेष्यताया सत्त्वेन निरुक्तरीत्या सर्वत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् । पुरुषनिष्ठसयोगेन दण्डविशिष्टस्य कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतावपि नाव्याप्तिः, तादृशगगनत्वावच्छिन्नाभाववति महाकाले स्वरूपसम्बन्धेन गगनत्वविशिष्टस्य गगनस्य कालिकेनावृत्या स्वरूपावच्छिन्नगगनत्वनि- टावच्छेदकताकविशेष्यताभेदस्य पुरुषनिष्ठसंयोगावच्छिन्नावच्छेदकता- कदण्डिनिष्ठविशेष्यतायां सत्त्वात् । एवं धूमत्व-कारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यादौ हेतुमन्निष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नाभाववति भयोगोलके स्वरूपसम्बन्धेन धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वविशिष्टस्य ताहशविशेष्यस्यासम्बन्धतया स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नताविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यत्वभिन्न- त्वस्य धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वनिष्ठताशसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदक- पात् साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताया घटत्वाभावनिष्ठतद्वयक्तित्व एव कल्प- मीयतया प्रतियोगितावच्छेदकताघटकस्वरूपसम्बन्धेन घटावृत्त्यभावीयप्रतियोगिताव- च्छेदकताघटकेनाऽपि तेनैव सम्बन्धेन घटस्वाभावविशिष्टस्य मठाभावस्य निरुक्त- तदछिन्नामाववति घटे सम्बद्धत्वात् यद्धर्मपदेन घटत्वाभावस्य धर्जुमनस्यत्वाद ·जागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलङ्कता। ७७ तत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताभिन्न यत्साध्यतावच्छेदकताघटकसबन्धावच्छिन्न विशेष्यत्व तदवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्य विवक्षितत्वानोक्तदोषः । समवायेन वहित्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः स्वरूपादिसम्बन्धेन गगनत्वावच्छिन्न- विशेष्यताभिन्नत्वादेवावच्छेदकाप्रसिद्धिनिबन्धनासम्भवस्य व्युदासादिति । नन्वेवमपि विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तिः, तादृशद्रव्यत्वा- ताकविशेष्यतायामभावान् नातिव्याप्तिः। न वा तादात्म्येन घूमविशि- ष्टाय सयोगेन साध्यताया द्रव्यत्वहेतावतिव्याप्तिः, तादृशधूमत्वावच्छि- नामावति सर्वत्रैव तादात्म्येन धूमविशिष्टस्य सयोगेनाऽसम्बद्धतया तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नधूमनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यताभेदस्य तादा- स्येन धूमविशिष्टरूपसाध्यनिष्ठविशेष्यतायामवर्तमानत्वादिति दिक् । लक्षणान्तरावतरणवीज प्रदशयितु शङ्कते नन्वेवमपीति । निरु- करीत्या लक्षणार्थस्य निर्वचनेऽपीत्यर्थः । विशिष्टेति । तथा च यथो- क्तलक्षणे विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तिः, हेतुमनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकताया द्रव्यत्वत्वे सत्त्वेऽपि तादृशद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभा- ववति गुणादौ विशिष्टसत्तात्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तत्राऽसम्बद्धद्रव्य- त्वत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वभिन्नत्वस्य विशिष्टसत्तात्वे सत्त्वादिति भावः । ताहशघटावृत्तित्वमिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके घटस्वाभावे सत्त्वात् । एतेन स्वरू- पसाध्यतावच्छेदकताघटकान्यतरसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्यविवक्षणान्न तादात्म्येन धूमवतः साध्यत्वे व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरित्यपि परास्तमुक्तस्थल एवातिव्याते रिति ध्येयम् । अय तथापि तादृशान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्माश्रयीभूत प्रतियोगित्वसाध्यत्वाश्रयी- भूतं यत् निरुक्ततदवच्छिन्नाभावत्यसम्बद्ध ताशयद्धर्मविशिष्टसामान्य तस्य पारि- भाषिकावच्छेदकत्वोक्तौ न कुत्राप्यतिव्याप्तिरिति चेन ? सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटमेदविशिष्टस्य प्रमेयस्य स्वरूपेण साव्यत्वे वाच्यत्वहेतावतिव्याप्त्यापत्तेः साध्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन घटभेदत्व एव कल्पनीयतयातादृशघटमेद- त्वावच्छिन्नाभाववति घटे साध्यताश्रयीभूतस्य घटमेदविशिष्टवाच्यत्वस्य स्वरूपेण सम्बद्धत्वात् अन्यविषामावस्यैव लक्षणघटकत्वात् । नन्वेवमपि ताहशान्यतरसम्बन्धेन स्ववैशिष्टयविवक्षणे कालिकेन घटत्वविशिष्टस्य कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतो हेतुनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगगनवा.

·भवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- द्यभाववति गुणादौ विशिष्ट सत्त्वस्य सम्बद्धत्वात् । स्वस्य तादृशधर्मावच्छिन्ना- भाववन्निष्ठसम्बन्धितानवच्छेदकत्व विवक्षया कथञ्चित्तवातिव्याप्तिवारणेऽपि सत्तावान गाववादित्यादावतिव्याप्तिः । सत्तात्वाद्यच्छिन्नाभाववति सामा- न्यादौ साध्यताघटकसमवायसंबन्धेन सम्बन्धित्वाप्रसिद्धः, सनात्वस्य निरु- ननु हेतुन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभाववनिष्ठसम्ब- न्धितानिरूपितसम्बद्धत नवच्छेदकीभूतो यो धर्मस्तस्यैव पारिभाषिकाव- च्छेदकत्व वाच्यम् , तथा च न विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावति- व्याप्तिः, विशिष्ट सत्तारवे ताशद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभाववद्गुणादिनिष्ठ- सम्बन्धितानिरूपितसम्बद्धतानवच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन विशिष्टसत्तात्व- स्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादित्याह स्वस्येति । पारिभाषिका- वच्छेदकत्वेनाभिमतधर्मस्येत्यर्थः। तादृशेति । हेतुमन्निष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभाववन्निरूपितसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नसम्बद्धतानवच्छेदकत्वविवक्षयेत्यर्थः । सत्तात्वे ताशधर्माव- च्छिन्नाभाववद्गुणसम्बन्धितावच्छेदकत्वसत्त्वे विशिष्टसत्तात्वेऽपि ता- दृशगुणसम्बन्धितावच्छेदकत्वस्यानपायात् निरकविवक्षयाऽपि नोकाऽति- व्याप्तिवारण सम्भवतीत्यत आह कथञ्चिदिति । निरुकविवक्षयाऽपि सत्तावान भावत्वादित्यादावतिव्याप्ति सगम- यति सत्तात्वेति । भावत्वाधिकरणजाविनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- ६कीभूतेत्यादिः । सामान्यादाविति । आदिना समवायपरिग्रहः । अप्रसिद्धरिति । तथा च सत्तात्वावच्छिन्नाभाववजातिनिरूपित- समवायसम्बन्धावच्छिन्नसम्बद्धत्वाऽप्रसिद्धथा सत्तात्व न हेतुमनिष्ठा पच्छिन्नाभाववति महाकाले कालिकेन गगनत्वविशिष्टजन्यस्य सम्बद्धतया पारिभाषि. कावच्छेदकाऽप्रसिद्धयाऽव्याप्तिसम्भवेऽतिव्याप्यभिधानमनुचितमिति चेन, तादा- म्येन गगनविशिष्टामावमादाय गगनस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् ताश- गगनाभाववति तादाम्येन गगनविशिष्टस्यासम्बद्धत्वात् कालिकेन गगनवैशिष्टयस्या- प्रसिद्धत्वात् । न च तथापि विषयितया ज्ञानत्वविशिष्टस्य कादिकेन माध्यताया ·आगदीशी-विवृति मनोरमाइलढता। कावच्छेदकत्वाभावात् । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये तदवच्छि- नामाववदनुयोगिकत्व-यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तत्त्वं विवक्षि- भावप्रतियोगितावच्छेदक अपि तु घटत्वादिकमेव, तथा च समवायेन ताशघटत्वाद्यवच्छिन्नाभाववभूतलादिनिरूपितसमवायावच्छिन्नसम्ब- द्धतानवच्छेदकत्वस्य घटत्वादौ सत्त्वेन घटत्वादेरेव पारिभाषिका- वच्छेदकतया तदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदके विद्यमानत्वादुक्तविवक्षया सत्तावान् भावत्वादित्यादौ भवत्यतिव्याप्तिरिति भावः । निरुतावच्छेद- फत्वाभावात् = निरुक्तविवक्षयाऽपि पारिभाषिकावच्छेदकत्वाभावात् । यद्यपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बद्धतावच्छेदकताप्रति- योगिकस्वरूपसम्बन्धेन तदवच्छिन्नाभाववन्निरूपितसम्बद्धतावच्छेदक- स्वाभाववधर्मस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वविवक्षयापि निरुक्तातिव्या- प्तिर्वारयितु शक्यते जातिनिरूपितसम्बद्धतावच्छेदकत्वसामान्यस्यैव ताह- शसम्बन्धेनाभावस्य सत्तात्वे निराबाधत्वादित्युच्यते तथापि विशेषरूपेण ससर्गतामनभ्युपगत्यैव प्रकारान्तरेणातिव्यातिं वारयितु पुनः शकते न चेति । नोक्तदोष इति परेणान्वयः। साध्यतेति । साध्यतावच्छेदकसंसर्गत्वव्यापको यो हेतुमन्निष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनाभाववदनुयोगिकत्वयद्धर्मावच्छिन्नप्रति- योगिकत्वोभयाभावस्ताहशधर्मस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वं विवक्षितमि- त्यर्थः । व्यापकत्वार्थक्सामान्यपदानुपादाने वह्निमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिः यत्किञ्चिद्घटसंयोगादौ तादृशघटत्वावच्छिन्नाभाववत्पर्वतानुयोगिक त्ववह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वयोद्वयोरभावसत्त्वात् वह्नित्वस्यैव पारि- भाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादतस्वादशसामान्यपदम् । महाकालत्वहेतौ ताशगगनत्वावच्छिन्नाभाववति महाकाले विषयितया गगनत्ववि- शिष्टस्य कालिकेन सम्बद्धतया पारिभाषिकावच्छेदकाऽपसिद्वयाऽव्याप्तिसम्भवे कयम- तिव्यातिरमिहिनेति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटकस- म्बन्धस्यान्यतरघटकत्वात् । अथवा पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणेऽतिव्यासिदोष- स्यैव गुरुतया तस्यैव पूर्वमुक्तत्वात् । वस्तुतस्तु स्वाश्रयानुयोगिकतादृशान्यतरस म्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्टयविवक्षणान्न दोष, स्व पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतम् ।

·मपण्छेदकस्यनिकि- समवायसम्बन्ध १ , । तमतो नोक्तदोष इति वाच्यम् १ तथासति प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादावति- व्याप्त्यापत्तेः । धूमत्वघटिततादृशोभयत्वापेक्षया प्रमेयधूमत्वघटिततादृशोभ- नोक्तदोषः इति । तथा च न विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावति- व्याप्तिः, न वा सत्तावान् भावत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, साध्यतावच्छेदक- समवायसम्बन्धे ताशसत्तात्वावच्छिन्नामाववज्जात्यनुयोगिकत्वसत्तावा- वच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्याक्षततया सत्तात्वस्यैव पारिभाषिका- बच्छेदकत्वादिति हृदयम् । न च समवायस्यैकत्वमते विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तिः एव ताशद्रव्यत्वत्वा वच्छिन्नाभाववद्गुणानुयोगिकत्वविशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वयो- ईयोः सत्त्वादिति वाच्यम् ? समवायस्य नानात्वमवलम्बयैवातिव्याप्ते- वारयितुं शक्यत्वात् , निरुक्तकल्पे उक्तातिव्याप्तिसत्त्वेऽपि क्षत्यभावा- घेति ध्येयम् । तथा सतीति । निरकरीत्या लक्षणार्थस्य निर्वचने सतीत्यर्थः । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये तदवच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्वय- विच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तु तादृशोभयत्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताको वक्तव्यः न तु ताहशोभयनिष्ठप्रतियोगिवाकस्तथासति वह्निमान् धूमादित्यत्राऽव्याप्ति. स्यात् संयोगसामान्य एव घटत्वावच्छिन्नाभाववत्प. र्वतानुयोगिकत्ववह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वघटैतत्रितयाभावस्य तार- शोभयनिष्ठप्रतियोगिताकस्य सत्त्वेन वह्नित्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदक- त्वात् , एवश्च प्रमेयधूमवान् वहेरित्यत्रातिव्याप्तिः तादृशघूमत्वावच्छिन्ना. भाववदयोगोलकानुयोगिकत्वप्रमेयधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयत्वस्य ताशायोगोलकानुयोगिकत्वधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयत्वापेक्षया गुरुतया तवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाऽप्रसिद्धथा यद्धर्मपदेन प्रमेयधू- मत्वस्य धर्जुमशक्यत्वात् धूमत्वस्य तथात्वेन धत्तुं शक्यत्वेऽपि ताश- धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नविशेष्यतावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके प्रमेयधूमत्वेऽनपायादित्याह धूमत्वेति । धूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिक- त्वघटितोभयस्वापेक्षयेत्यर्थः । प्रमेयधूमत्वेति । प्रमेयघूमत्वावच्छिन्न- स्वाश्रयत्वञ्च प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्वेन, विषयिताया अतथात्वेन स्वरू- प्रस्यैव तथात्वात् , गगनत्वस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादिति ध्येयम् ।

·जागदीशी-विवृति मनोरमाउलझता। ८" यत्वस्य गुरुतया तदवच्छिन्नप्रतियोगित्वापसिद्धेरित्यस्वरसादाह-स्ववि. प्रतियोगिकत्वघटितोभयत्वस्येत्यर्थः । तदवच्छिन्नेति । धूमत्वावच्छि• नाभाववदनुोगिकत्वप्रमेयधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोभयत्वावच्छि- ननु तथापि प्रतियोगितावच्छेदकप्रनियोगिकपतियोगितावच्छेदकतापटकसम्बन्ध- साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकपाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धैतदन्यतरसम्बन्धेन स्ववै. शिष्टयविवक्ष गानोक्तातिव्यातिरव्याप्तिा सम्भवतीति चेन्न १ समवायेन घटस्वविशि- ष्टस्य विषयितासम्बन्धेन साध्यत्वे घटत्वप्रतियोगिकसमवायेन घटत्वविशिष्टविषयक- शानं शद्वसमवायेन घटत्वविशिष्ट विषयकजानमेतदन्यतरत्वहेतावतिव्याप्त्यापत्तेः साध्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभाववति घटत्वप्रतियोगिकसमगयेन घटत्वविशिष्ट- विषयकज्ञाने निरुक्तान्यतरसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकीभूतघटत्वविशिष्टस्य विषयिता. सम्बन्धन सम्बद्धत्वात्। यद्यत्सम्बन्धेनेत्यादि । अथाऽत्र तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतनिष्ठाव. च्छेदकतामिन्नावच्छेदकताश्रयसाध्यतावच्छेदवेत्यायुक्तावेव तावद्दोषवारणमम्भवे विशेष्यतापर्यन्तानुधावन व्यर्थमिति चेन १ विषयतावच्छेदकनिरूपकता. वच्छेदकसाघारणावच्छेदकत्वाऽस्वीकारेण तत्तदवच्छेदकताभिन्नावच्छेदकतानिवेशे गौरवात् । महानमीयन्त्रविशिष्टवह्नित्वनिष्ठावच्छेकनामेदम्य वह्निवे महानसीयत्वे च सत्वात् महानसीयवहिमान धमादित्यत्रातिव्याप्त्यापतेरित्यपि वदन्ति । नन्वेवमपि तागविषयताभिन्नविषयतावच्छेदकेत्यायक्तावेव निर्वाहमम्मवे विशेष्यतानुघावनं निरर्थकमिति चेन्न, विशेष्यताविषयत समशरीरतया लाघव- गौरवाभावात् । अत एव योग्यताग्रन्थे “सा चेतरपदार्थससर्गेऽपरपदार्थनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वप्रमाविशेष्यत्वामाव" इति मूलव्याख्या विशेष्यतानिवेगनमाशक्य विशेष्यताविषयतयोः समशरीरत्वात् लाघवगौरवाभावात् अशोकवनिकान्यायादिति मथुरानाथ'माह। न च यदयनिवेशेऽननुगमः इति वाच्यम् । ससर्गतानिमिष्टावच्छेदकताकविशेष्य. तामिनविशेष्यतावच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य व्याप्सित्वेऽनुग. मसम्भवात् , संसर्गतावैशिष्टयमवच्छेदकनाया स्वविशिष्टससर्गनाम्न स्वव्यापकहेतु. मनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावविन्नामावनिरूपितसाध्यतावच्छेदकसम्ब-धाव- च्छिन्नसम्बद्धस्वाभावानुयोगितावच्छेदकधर्मनिष्ठत्वोभयसम्बन्धेन । व्यापकता च ११ ·Tes अवदत्वनिकि ह शिष्टेति । स्वं पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिप्रेतम् । तथा च हेतुसमाना- अप्रतियोगिसत्त्वस्याप्रसिद्धरित्यर्थः। इत्यस्वरसात् निरुतातिव्याप्त्यादि। दोषस्य पूर्वलक्षणे सत्त्वादित्यास्तां विस्तरः। इति श्रीवामाचरणभट्टाचार्यविरचिता पारिभापिकावच्छेदक- स्वप्रथमलक्षणविवृतिः समाता । ** * अथ द्वितीयलक्षणम् स्वविशिष्टत्यत्र स्वपदार्थमाह स्वमिति । हेतुमग्निष्टप्रतियोगिन्य- धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- स्वानुयोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन । संसर्गतावैशिष्टय ससर्गतायो स्वतादात्म्यसम्बन्धेनेति ध्येयम् । स्वस्य ताशधर्मेति । अथात्र ताशसम्बन्धितानिरूपितसम्बन्धसामान्या वच्छिन्नावच्छेदकताविवक्षणे घटवान् महाकालत्वादित्यादौ पारिभाषिकावच्छेदका- प्रसिद्धयाऽध्याति: स्यात्, साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तथात्वोक्ती स्ववृत्ति- वाच्यत्ववत्वसम्ब धेन वह्नित्ववतः सयोगेन साध्यताया धूमहेतावव्याप्तिः पारिभा. षिकावच्छेदकाऽप्रसिद्धः। प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तथात्वोक्तौ च वहित्वप्रकारकममाविशेष्यत्वप्रतियोगिकस्वरूपेण तद्वतः साध्यत्वे धूमहेतावव्यासिः पारिभाषिकावच्छेदकस्याप्रसिद्धन्वात् ,प्रतियोगित्वसाध्यत्वान्यवरावच्छेदकताघटकसम्ब. न्धेन तथात्वोक्तो तादात्म्येन धूमवतः संयोगेन साध्यत्वे पहिहेतावतिव्याति: धूमस्य पारिभाषिकानवच्छेदकत्वात् इति चेन्न ? यो यो धर्मः निरुक्ततदवच्छिन्नाभाव- वनिरूपितसाध्यातावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपितयद्यत्सम्पन्धावच्छिन्ना- वच्छेदकत्वाभाववान् भवति तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताकविशे- व्यताभिन्नसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यतावच्छेदक साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यर्यतायाः स्वीकाराद् भवति सत्तावान् भावत्वादित्यत्रातिव्यातिरिति भावः। इति श्रीवामाचरणभट्टाचार्यसङ्कलिता पारिभाषिकावच्छेदकत्वप्रथमलक्षण- मनोरमा समाप्ता।

·भागदीशी-विवृति मनोरमाइलट्टवा । ३ धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितान- वच्छेदक स एव पारिभाषिकावच्छेदकः, तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदकविशे- पणमिति भावः । अत्र स्वविशिष्टसम्बन्धित्व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव यथाकथञ्चित्सबन्धेन यत्स्ट- विशिष्टसंवन्धि तन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि न पारिमापिकावच्छे- दकाप्रसिद्धिः। योगितानवच्छेदकस धर्मः पारिभाषिकावच्छेदकत्वदन्यसाध्यतावच्छेदका. वच्छिन्नसामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति समुदितभावमाह तथा चेति । एवञ्च वहिमान् घूमादित्यादौ ताशप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादेःवहित्य- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया वहित्वस्य यद्धर्मपदेन धर्तुमशक्यत्वात् घटत्वादेरेव यद्धर्मपदेनोपादानात् घटत्वादेरेव पारिभाषिकावच्छेदकत्वम् तदन्यत्वस्य वह्नित्वरूपसाध्यतावच्छेदके सवालक्षणसमन्वयः । धूमवान् बढेरित्यादौ तु हेतुमन्निष्ठप्रतियोगिता- वच्छेदकधूमत्वस्य धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिपर्वतादिनिष्ठाभावप्रतियोगिता- नबच्छेदकत्वात् धूमत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वेन नातिव्याप्तिः। विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक द्रव्यत्वत्वादेः विशिष्टसत्तात्वविशिष्टसम्बन्धिद्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगिता. नवच्छेदकत्वात् विशिष्टसत्तास्वमेव पारिभापिकावच्छेदकमिति तत्रापि नातिव्याप्तिः, । सचावान् भावत्वादित्यादापि ताशप्रतियोगितावच्छे- दकसचात्वस्य सचात्वविशिष्टसम्बन्धिद्रव्यादिनिष्ठाभाव प्रतियोगितान वच्छेदकत्वात् सत्तास्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवेन तनाऽपि नातिव्याप्तिरिति तु परमार्थः । अत्रेति। निरुक्तलक्षणे इत्यर्थः। घटकत्वं स्वविशिष्टसम्बन्धित्या. स्वयि सप्तम्यर्थः। तेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धि- त्वविवक्षणेन । प्रतियोगितेति हेतुमनिष्ठाभावीयेत्यादिः। यथाकथधित- सम्बन्धेन कालिकादिना । स्वविशिष्टस्य-पारिभाषिकावच्छेदकत्वेना- भिमतयद्धर्मविशिष्टस्य । पारिभाषिकेति । तथा च पहिमान् धूमादि. त्यावी धूमवलिटामावमतियोगितावच्छेदकघटत्वादेः सर्वत्यैम घटत्वान ·भवच्छेदकत्वनिकि:- अभावश्चात्र प्रतियोगिव्यधिकरणो बोध्यः । तेन घटत्वाद्यवच्छेदक- मात्रस्यैव स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वात् पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या वहिमान् धूमादित्यादौ नाव्यातिः। दिविशिष्टस्य कालिकादिना सम्बन्धिनि पर्वतादौ वर्तमानस्य सयोगेन घटाधभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया पारिभाषिकावच्छेदकस्याऽ५- सिद्धत्वात् असम्भवः स्यात्, यदि साध्यतावच्छेदसम्बन्धेन स्वविशि- ष्टस्य सम्बन्धित्वप्रवेशो न स्यादिति भावः। नन्वेमपि संयोगेन वस्तुमात्रस्यैवाव्याप्यवृत्तितयावह्निमान् धूमादित्या- दावव्याप्तिः, धूमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादेःघटत्वविशिष्ट- स्य संयोगेन सम्बन्धिनि वर्तमानस्य संयोगावच्छिन्नघटाद्यभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वेन घटत्वादेः कस्यापि पारिभाषिकावच्छेदकत्वाऽसम्भ- वादित्यत आहाभावश्चेति । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावश्चेत्यर्थः । प्रतियोगीति । खप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नाऽसम्बन्धियद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिवर्तमानो ग्राह्य इत्यर्थः । तेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे निरुक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यविवक्ष- णेन । नाव्याप्तिरिति । न चासम्भवसम्भवेऽव्याप्तपभिधानमचिमिति वाच्यम् ? समवायेन तादात्म्येन वा वस्तुमात्रस्य व्याप्यवृत्तित्ववादिनां मते तादात्म्येन गोसाध्यकसानावत्त्वहेतुकस्थळे हेतुमनिष्ठान्योन्यामाग- प्रतियोगितानवच्छेदकघटत्वादेः घटत्वादावशिष्टस्य तादात्म्येन सम्बन्धि- घटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकतया घटत्वादेरेव पारिभाषिकावच्छेद- कत्वसम्भवेन तन लक्षणसमन्वयसम्भवादिति भावः। ननु वारशाभावे प्रवियोगिवैयधिकरण्यं यदि स्वप्रतियोग्यनधिकर- गवृत्तित्वं सदा तथैव वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, सयोगेन घटान- धिकरणगुणवृचिघटाभावस्य घटत्वविशिष्टसम्बान्धनि भूतलादावपि वृत्तेः। यदि प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वरूप तदाऽपि वहिमान धूमादित्यादाव- ध्याप्तिः, संयोगेन वस्तुमानाभावस्यैव प्रतियोग्यधिकरणवृत्तिवया प्रति योग्यधिकरणावृतिवादशाभावस्यैवासिद्धः, प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वस्य व्याप्यवृत्तित्वादत माह प्रतियोगितेति । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावी.

·जागदीशी-विवृति-मनौरमाउलझता। प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियागितावच्छेदकविशिष्टमतियोग्यसम्ब- धित्व स्वविशिष्टसम्बन्धिनो विशेषण देयमिति तु फलितार्थ. । तेनाभाव. मात्रस्यैव यथाकथञ्चित्कालिकादिसम्बन्धेन प्रतियोगिन. सम्बन्धिनि वृत्तावपि न क्षतिः । न वा हेतुन्निधाभावपतियागितावच्छेदकोभूतविशिष्टसत्तास्वादेः सवात्वाद्यवच्छिन्नसम्बन्धिनिष्ठप्रतियागिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानरच्छेद- कत्वेऽपि सत्तावान् जातरित्यादावव्याप्तिः । तादृशाभावप्रतियोगित्वन्तु साध्य- येत्यादिः। फलितार्थ इति । तथा च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति- योगितावच्छेदकाळच्छन्नाऽसम्बन्धि स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रति योगिवानवच्छेदकहेतुनिष्ठामावरतियागितावच्छेदककं यत् स्व पदेष पारिभाषिकावच्छेदकामात तु परमाथ' इति भावः। प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाह तेनेति । प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेन ताशप्रतियोगिसम्बन्धित्वप्रवेशेनेत्यर्थः । प्रतियो. गितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वस्य स्वावशिष्टसम्बन्धिन्य- विशेषणत्वे केवटसम्बन्धसामान्ये प्रातयोगिसम्बन्धित्वविवक्षणे वद्धि- मान् धूमादित्यादौ अव्याप्तिः, संयोगेन घटत्वविशिष्टसम्बन्धिनि भूत- लादौ सयोगेन पटाद्यभावप्रतियोगिनः पटल्य कालिकेत सम्बन्धितायाः सरवेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणामावाऽप्रसिद्धरित्या- हामावमात्रस्यैवेति । यत्किश्चित्सम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वस्य विशिष्टसम्बन्धिान वर्तमानतया अव्याप्तषसम्भवात् सम्बन्धसामान न्येन प्रतियोगिसम्वन्धित्वविवक्षयवाव्याप्ति सम्भवतीति सूचयितुं यथा- कथञ्चिदित्युक्तमिति ध्येयम् । न क्षतिः =नाव्याप्तिः । नत्वसम्भवः, सम- घायादिना वस्तुमात्रस्य व्याप्यवृत्तितया वेन सम्बन्धेन साध्यतायां सद्धवी क्षणसमन्वयसम्मवात् । प्रतियागित्वाश्रयस्यासम्बान्धवनिवेशे दोषमाह नवेति । अव्यातिरिति परेणान्वयः। प्रतियोगीति प्रवियोगित्वाश्रयासम्ब- धित्वघटितप्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियागितानवच्छेदकत्वेऽपीत्यर्थः। अध्यातिरिति । तथा च प्रतियोगित्वानयासम्बन्धित्वस्य स्वविशिष्ट ·अवच्छेदकत्वनिति:- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यम् । तेन न घटत्वादेरपि स्वविशिष्ट सबन्धि- निष्ठसमवायाद्यवच्छिन्नमतियोगिव्यधिकरणभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वऽपि वहिमान् धूमादित्यादाववच्छेदकाप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषः । सम्बन्धिनि विशेषणत्वे सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्तिः, जातिमद्गुण- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वस्य सत्ता- त्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगित्वाश्रयप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वं न सम्भवति विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगित्वाश्रयसत्ता- सम्बन्धित्वस्य सत्चात्वविशिष्टसम्बन्धिनि द्रव्ये गुणे कर्मणि च सत्त्वात् , किन्तु घटाद्यभाव एव ताशद्रव्यादौ प्रतियोगित्वाश्रयप्रतियोगिव्यधि- करणस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदके विशिष्ट- सत्तात्वे सत्त्वेन यद्धमपदेन साध्यतावच्छेदकीभूतसत्तात्वस्य धर्तुं शक्यत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धित्वविवक्षणे तु न तत्राऽव्याप्तिः विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धिसत्तात्वविशिष्टसम्बन्धि- गुणादिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव तादृशप्रतियोगितावच्छेदके विशिष्टसत्तात्वे सत्त्वेन सत्तात्वस्य यद्धर्मपदेनोपादानाऽसम्भवात् , विशिष्ट- सत्तात्वस्य तथात्वेनोपादातु शक्यत्वेऽपि वक्ष्यमाणरीत्या तदवच्छिन्न- विशेष्यताभिन्नविशेष्यतावच्छेदकत्वस्य सत्चात्वेऽनपायादिति भावः। नन्वेवमपि वह्निमान धूमादित्यादौ सर्वत्राऽसम्भवः धूमवनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकसमवायादिस- म्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धिनि सयोगेन घटत्वविशिष्टस्य सम्ब- धिनि भूतलादौ वर्तमानस्य समवायाधवच्छिन्नघटाभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकतया यद्धमपदेन कस्यापि धर्तृमशक्यत्वादित्यत आह तादृशाभावेति । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वन्वित्यर्थः । तेन-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन ताशप्रतियोगित्वविवक्षणेन । स्वविशिष्टेति । घटत्वादिविशिष्टेत्यर्थकम् । दोषः =असम्भवः इत्यस्य नेति पूर्वेणाऽन्वयः । स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगित्व यदि साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न तदा नासम्भवः, योगेन पटत्वाधवन ·सागदीशी विभूति-मनोरमाउलट्टवा । वस्तुतः पूर्ववदिहापि साध्यतावच्छेदकसंवन्धेन निरुक्तपतियोग्यसम्द- धित्वमेव स्वविशिष्टसम्बन्धिनो वक्तव्यम् । तेन वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां ताशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि नाग्यातिः । मनूक्तपारिभाषिकावच्छेदकत्वद्वयस्य प्रवेशे मूलोक्तपतियोगिव्यधिक- च्छिन्नासम्बन्धिघटत्वविशिष्टसम्बन्धिभूतलादिनिष्ठसयोगावच्छिन्नपटारा भावप्रतियोगितानवच्छेदकतायाः धूमादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वादी सत्त्वेन घटत्वादेरेव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवा- दिति हृदयम् । यदि च वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया स्वामित्वसम्बन्धेन धनसा यकचैत्रत्त्वहेती साध्यतावच्छेदकीभूत- स्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाऽप्रसिद्धयाऽव्याप्तिस्तदाप्याह वस्तुत इति। पूर्ववत् = पूर्वलक्षणवत् । इहापि = एतल्लक्षणेऽपि । साध्यतेति। तथा च स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगित्व यत्- किश्चिनसम्बन्धावच्छिन्नमेव सम्बन्धसामान्यावच्छिन्नमेव वा वक- व्यम्, स्वविशिष्टसम्बन्धिनि तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धित्व विशेषगीयम, एवञ्च न पूर्वोकदोषा- वकाश । घटत्वविशिष्टसम्बन्धिनि भूतलादौ साध्यतावच्छेदकसयोगेन घटत्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वविरहेण समवायादिना घटाद्यभावस्य लक्षणाऽग्टकत्वात् घटत्वादेरेव पारिभाषिकाऽवच्छेदकत्वप्रसिद्धिसम्भ- वात् । धनी चैत्रत्वादित्यादावपि घटस्वामिनि स्वामित्वसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नासम्बन्धित्वविरहेण स्वामित्वातिरिकसम्बन्धेन घटा- भावस्य लक्षणाघटस्त्वात् घटत्वादिकमेव पारिभाषिकाऽवच्छेदकमिति तत्रापि नाव्याप्तिरिति भावः । शकते नन्विति । उक्तस्य:साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रति- योगितावच्छेदकापच्छिन्नासम्बन्धिस्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकमम्बन्धावच्छिनस्वप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिनासम्वन्धिहेतुसम्वन्धिवृत्त्यमावीयप्रतियोगितावच्छेदककत्व- रूपस्य मूलोवेति । यतसमानाधिकरणप्रतियोग्य- ·भवच्छेदकत्वनिकि रणस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यनधिकरणार्थकत्वं विफलम् , हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य द्रव्यत्वत्वादेविशिष्टसचात्वाद्यवच्छि- नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादेव विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादा- समानाधिकरणेत्यादिमूललनणघटकीभूनस्य प्रतियोगिव्याधिकरण- पदयेत्यर्थः । प्रतियोगितेति । हेत्वधिकरणविशेषणप्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वावच्छिन्नार्थकत्वमित्यर्थः । विफलमिति । तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सप्रतियोगित्वाश्रयानधिकरणहेत्वधि- करणवृत्त्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टमम्बन्धिनिष्ठप्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वं वक्तव्यमिति भावः। प्रतियोगिताव- च्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिव्यधिकरणार्थकत्वस्य वैफल्ये हेतुमाह हेतुमनिष्ठेति । मूलोक्तलक्षणे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- वैयधिकरण्याग्वेशे विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्रातिव्याप्तिः, विशिष्टस- साभावप्रतियोगित्वावच्छिन्नसत्ताधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणे गुणादा- वसत्त्वेन साध्याभावस्य लक्षणाघटकत्वात् । निरुक्तपारिभाषिकावच्छेदक- स्वस्य प्रवेशे तु नोक्तानिध्याग्नि' मम्भवति, निरुक्तसाध्याभावस्य लक्षणा- घटकत्वेऽपि द्रव्यत्वाभावीयपतियोगित्वावच्छिन्नद्रव्यत्वानधिकरण- गुणादिवृत्त्यभावीय गतियोगितावच्छेदकद्रव्यन्वत्वस्य विशिष्टसत्त्वात्ववि. शिष्टसम्बन्धिद्रव्यनिष्टयथोक्तानियोगिव्यधिकरणघटाद्यमावपतियोगिता- नवच्छेदकतया साध्यतावच्छेदकीभूतविशिष्टसत्तात्वस्यैव पारिभाषिका- वच्छेदकत्वसम्भवादिति तु समुदितग्रन्थतात्पर्यम् । नन्वेवं वहिमान् धूमादित्यादौ सर्वत्राऽसम्भवः संयोगघटितसामा- नाधिकरण्यसम्बन्धेन घटविशिष्टवाच्यत्वाभावस्य संयोगेन घटाभावस. मनियततया घटाभावरूपत्वात तदीयप्रतियोगित्वस्य वाच्यत्वेऽपि सत्त्वेन ताशप्रतियोगित्वावच्छिन्नवाच्यत्वानधिकरणत्वस्य कुत्राप्यप्रसिदत्वात् प्रतियोगित्वाश्रयप्रतियोगिव्यधिकरणामावस्यैवाऽप्रसिद्ध, प्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वनिवेशे तु नोक्तासम्भवः सम्भवति, घटवैशिष्टधवाच्यत्वत्वावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य धूमादिमति पर्वतादौ सत्त्वेन संयोगेन घटाभावादेरेव लक्षणलटकत्वादिति तदस्था शहते न .

·भागदीशी-पिवि-मनोरमावरता। वतिव्याप्त्यमावात । न च सयोगेन घटाघमावस्यैव तत्समनियतघटविशि- एवाच्याघमावत्वात् तत्प्रतियोगिनावच्छिन्नस्य च वाच्यत्वस्य सर्वत्र सत्त्वात् प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्यैनाप्रसिद्धिः स्यात् , यदि प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगियधिकरण्यमोशो न स्यादिति वाच्यम् । यत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नस्यानधिकरणं हेत्वधिकरणं तत्पतियोगितावच्छेद- कीमतों यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगित्यधिकरणाभावमतियोगितानव. च्छेदकस्तत्पारिभाषिकावच्छेदकमित्यम्य निपत्वात् । घटामावस्य घटविशिष्टवाच्यत्वामावस्वरूपत्वेऽपि तस्य घटत्वावच्छिन्नं यत्प्रतियोगित्व तगश्रयव्यधिकरणत्वस्य सुरुभत्वादिति । न च तत्रावच्छेदकमेटेऽपि प्रतियोगितैक्यं युक्तम् , घटपटायभावा- चेति, वाध्यमिति परेणान्ययः । तत्समनियतेति । घटाभावव्याप्य. घटामावच्यापकीभूतघटविशिष्टवाच्यत्वाचमावस्वरूपत्वादित्यर्यावाच्य- स्वादीत्यत्र भादिना प्रमेयपरिग्रहः । तेन यहिमान् धूमादित्यादी साध्य- तावच्छेदकसंयोगेन वाच्यत्याधिकरणत्वस्यामसिवायपि न क्षतिः, प्रमेय- रूपप्रतियोगिन सयोगेनाधिकरणतायाःपर्वतादी सत्त्वेनेवासम्मवसर वेरिति ध्येयम् । तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नस्य-घटाभावप्रतियोगित्या- पच्छिन्नस्य । प्रतियोगीति । प्रतियोगित्वाधयेत्यादिः। समनियवाभाव. चोरक्येऽपि अवच्छेदफभेदेन प्रतियोगिताया भिन्नतया यत्प्रतियोगित्वाव विउन्नानाधिकरणत्व हेतुमतस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मो यद्धर्मविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदफावच्छिन्नप्रतियोगिन्यधिफरणामावप्रति- योगितानपच्छेदका स धर्मः पारिमापिकावच्छेदफ इत्यस्य विवक्षित- त्वान्नासम्भवः, घटनिष्ठप्रतियोगित्यावच्छिन्नानधिकरणवाया एव हेतुमति पर्वतादी सत्त्वात् यत्प्रतियोगितापदेन तस्या एव धर्तव्यत्वेन प्रतियोगि- व्यधिकरणामावस्याप्रसिद्धययम्भवात् इति समाधत्ते यत्प्रतियोगितेति यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः । न चेति युक्तमिति परे. णाऽन्वयः । कथन्सानिवृत्त्यर्थमाइ घटपटेति। एकप्रतियोगितापत्तेरिति । १९ ·भवाछेदकत्वनिति- , नामप्येकप्रतियोगिताकत्वापत्तेरिति चेत्, अत्र प्राश्वः, यत्प्रतियोगिताश्रया- मधिकरणं हेत्वधिकरणं तत्प्रतियोगितावच्छेदकेस्याधमिधाने बहिमान धूमादित्यत्राव्याप्तिः, स्वरूपसन्बन्धात्मिकायाः प्रतियोगितायाः प्रतिव्यक्ति 'भिन्नत्वात् । "वहित्वावच्छिन्नाभावीयं महानसीयवहिनिष्ठं यत्प्रतियोगिरवं तदवच्छिन्नानधिकरणहेतुमत्पर्वतादिनिष्ठवहिसामान्याभावप्रतियोगितावच्छे - घटाभावप्रतियोगित्वं यदि पटाभावनिरूपितं स्यात् तदा पटाधिकरणा. वृत्त्यमावनिरूपितमपि स्यादित्यापत्तौ तात्पर्यामिति भावः । मौलं प्रतियोगिवैयधिकरण्यं यदि स्वप्रतियोगित्वाश्रयानधिकरण. हेस्वधिकरणवृत्तित्वरूपं तदा पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, बहिसामा- न्याभाषप्रतियोगित्वाश्रयमहानसीयवहेरनधिकरणपर्वतवृत्तिनिवतबहय भावप्रतियोगितावच्छेदकवह्नित्वस्य वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिपर्वतादिनि- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणामावप्रतियोगितानव. ‘च्छेदकत्त्वात् वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनि वहिवरूपवहयभावप्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वाऽसत्वेन घटाघमावस्यैव पहित्यविशिष्ट- सम्बन्धिनिष्ठताहशप्रतियोगिव्यधिकरणाभावत्वादिति साध्यतावच्छेदकी- भूतवहित्वस्य यद्धर्मपदेनोपादानसम्भवात् । मूलोकप्रतियोगिव्यधिकरण- पदस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिव्यधिकरणार्थकत्वे तु न तत्राव्याप्तिः 'बहयभावप्रतियोगितावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नानाधिकरण. स्वस्य पर्वतादावसत्त्वेन वयभावस्य लक्षणाघटकत्वादित्येवमुरूपूर्वपक्षे प्राचीनसमाधानमाह प्राच इति। वहयभावीयप्रतियोगिताश्रयत्वस्य महानसीयवहौ सत्त्वमुपपादयति स्वरूपसम्बन्धेति । यतः स्वरूपसम्ब. * अथ द्वितीयलक्षणम् * ननुपाञ्च इति प्रतियोगिमैदे प्रतियोगिताया भिन्नत्वमते मूलोक्तप्रतियोगिवैयधि करण्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिवैयषिकरण्यार्थकत्वस्य वैफल्यमि. व स्वविशिष्टेत्यादिपारिभाषिकावच्छेदकत्वाणषटकीभूतप्रतियोगिवैयषिकरण्यस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिवैयधिकरण्यार्थकत्वं विफलमिति चेन्न । वहिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकममत्वादेः धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगि- ·भागदीशी-विवृति-मनोरमाऽकरता। दकीमतवाहित्वादेः स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठनिरुकप्रतियोगिव्यधिकरणामाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवेय- धिकरण्यप्रवेशे तु वाशप्रतियोगिताया अवच्छेदक यहित्त्वादिकं तदव- च्छिन्नानधिकरणत्व न हेतुमतः पर्वतादेरित्यदोष इत्याहुः । परे तु प्रतियोगिभेदेऽप्येकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता लाघवादेकैवेति मते पहिमान् घूमादित्यादौ नाव्याति । परन्तु तदपान्यत्वविशिष्टसचावान् [ रूपत्वादित्यादावतिव्याधिरेव स्यादि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- पात्मिका प्रतियोगिता मत एवं प्रविन्यक्ति भिति पर्यवसिवार्थः । स्वविशिष्टेति । पहित्यविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकावधिक मप्रतियोगिव्यषिकरणाभावप्रतियोगिवानवच्छेदकत्वादित्यर्थ. । मौके प्रतियोगिवेयधिकरण्य यदि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमवैयधिकरण्यरूप बदा नान्याप्तिरित्याह प्रतियोगितेति । तदवच्छिन्नति । वाहत्वावच्छि- भार्यकम् । इत्यदोषः- इति न हिमान् धूमादित्यत्राऽन्याप्ति । पथपि वहिवरूपैकवर्मावच्छिन्नमतियोगित्वमेकमेव नतु नाना दो बहिसामान्याभावीयप्रतियागित्वाश्रयीभूतवाहमात्रस्यानाधकरण- वायाः पर्ववादी विरहात बहपभावस्य वाशप्रवियोगिन्यांधकरणहेतुसमा- नाधिकरणामावत्वेन पर्तुमशक्यत्वात् हिमान् धूमादित्यादावव्याप्त्य- सम्भवेन पूर्वोकप्राचीनसमाधान न युकामांव मतान्तरेण पूर्वोकपूर्वप. भस्य समाधानान्तरमा परेविति । प्रतियोगिभेदेऽपबहपभावाय- प्रतियोगिनां पहपादोना भेदेऽपि । नान्याप्तिरिति । वहपभावीयाति. योगिताया विहीमात्रे त्वादिति भावः । रूपत्वादिति । अन तद्रूपान्तर्भावे व्यभिचारो योन्यः । कथन्वानिवृत्त्यथमाइ यदीति । वाश्रयमतियोगिव्यधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकतया धूमत्वस्य पारिभाषिकान. बच्छेदकत्वात् धूमवान् बहेरित्यत्रातिव्यातिधारणार्थ स्वविशिष्टेत्यादिलक्षणे प्रतियो- गिवेयधिकरण्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगियैयधिकरण्यायकत्वनीव्ये गतिमान भूमादिस्यनाव्यासिवारणायव भूतेऽपि तस्य ताइवाकताया मावश्वकत्वात् ।

·अवच्छेदकत्वनिकि:- स प्रतियोगिव्यधिकरणाभावो मौलो न स्यात् । प्रतियोग्यनधिकरणहेतु- मनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वादेः सर्वस्यैव तद्रूपान्यत्वविशिष्ट- सचात्वावच्छिन्नसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन तादृशसचात्वस्य पारिभाषिकानवच्छेदकत्वादिति प्राहुः । [ तच्चिन्त्यम् ] अतिव्याप्ति सङ्गमयति प्रतियोग्यनधिकरणेति । प्रतियोगित्वाश्रयानधि- करणार्थकम् । तादृशसत्तात्वस्य = तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तात्वस्य । स्वपदेन तद्रूपान्यत्वविशिष्ट सत्तात्वस्योपादानासम्भवादिति भावः । पारिभाषि- कानवच्छेदकत्वादिति । यत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नानधिकरणं हेत्वधि- करणं तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मो यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकः धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्युक्तौ तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तावान् रूपत्वा- दित्यत्रातिव्याप्तिः, तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्ताभावप्रतियोगित्वाश्रयसत्ता- धिकरणवाया हेतुमति रूपमा सत्त्वेन ताशसत्ताभावस्य लक्षणाघटक- तया ताशप्रतियोग्यधिकरणहेत्वधिकरणरूपादिनिष्ठघटाद्यभावप्रतियो- गितावच्छेदकघटत्वादेः तद्रूपान्यत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगिता- बच्छेदकत्वन यद्धमपदेन तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तात्वस्योपादानासम्म वात् घटत्वादेस्तथात्वेनोपादानेऽपि ताशघटत्वादिभिन्नत्वस्य माध्यवा- बच्छेदके वाहशसचावे सत्त्वादित्याशयः। प्रकर्षसूचनाय प्राहुरित्युक्तम् । न च तद्रूपभेदाभावस्यापि हेतुम- मिष्टतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकतद्रूपभेदत्वस्य तद्रुपान्यत्वविशिष्ट- सत्तात्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठताहशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् यदर्म- पदेन ताशसत्तात्वस्यैव धर्तुं शक्यतया कुतोऽविव्याप्तिरिति वाच्यम् । तद्रूपभेदस्य माध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनाधिकरणत्वस्य तादृश: भेदाभावीयप्रतियोगित्वाश्रयभेदानधिकरणत्वस्य चाप्रसिद्धथा तद्रूपभेदा- भावस्यापि लक्षणाघटकत्वात् । यद्यपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये पूर्वोकोमयाभावटितप्रतियोगिध्यविकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तद्रूपभेदत्वे तद्रूपत्वात्मकतद्वयक्तित्वे वा सम्भवात् कुतोऽतिव्याप्तिरित्यु- अथ प्रतियोगिभेदेऽपि प्रतियोगिताया ऐस्यमवे स्वविशिष्टेत्यादिलक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगियधिकरण्याकल.

·जागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलढता। इदं स्ववधातव्यम् । अत्रापि लक्षणे हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकं यद्यत्सम्बन्धेन यादृशयाशधर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियो- . च्यते, स्थापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्प्रतियोगित्वाश्रयानधिकरणं हेत्वधिकरण तत्प्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वमभिप्रेत्यैवातिव्याप्तिरमिहिनेति ध्येयमिति दिक् । ननूतलक्षणेऽपि स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावत्यत्र स्ववैशिष्ट्य यदि सम्बन्धसामान्येन विवक्ष्यते तदा वह्निमान धूमादित्यादौ असम्भवः हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वादेः कालिकेन घटत्व- विशिष्टवह्वयादिसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकवया कस्यापि पारि- भाषिकावच्छेदकत्वाप्रसिद्धः । यदिच साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्टयमुच्यते तदा पुरुषानुयोगिकसयोगसम्बन्धेन दण्डविशि. टस्य दण्डिनः कालिकेन साध्यतायां महाकालत्वहेतावव्याप्तिः, हेतुमग्नि ष्ठीभावप्रतियोगितावच्छेदकगगनत्वादेः तादृशसयोगसम्बन्धेन वैशिष्ठ्य- स्याप्रसिद्धत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तथात्वाभिधाने घूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यत्रातिव्याप्तिः पूर्वोक्तयुक्त्या साध्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकताया धूमत्व एव कल्पनीयतया तादृशपतियोगि- वावच्छेदकवाघटकसमवायसम्बन्धेन घूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्ववैशि- ठयाप्रसिद्धया धूमत्वस्यैव यद्धर्मपदेन धर्तव्यत्वात् । साध्यत्वप्रतियोगि- त्वयोरन्यतरावच्छदकताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मवैशिष्ट्यविवक्षणेतादाम्येन धूमविशिष्टस्य संयोगेन साध्यवायां द्रव्यत्वहेतावविव्याप्तिः, लाघवात्, धूमस्वस्यैव हेतुमनिष्टसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतया तस्य वाहशा. न्यतरप्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायसम्बन्धेन धूमविशिष्टधूमीय- परमाणुनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् साध्यतावच्छेदकीभूतधूमस्य यद्धर्मपदेन धतुमशक्यत्वादित्यत माह इदन्त्ववधातव्यमिति । अत्रापि लक्षणे = द्वितोयपारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणे । हेतुमनिष्ठेति । प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिता- स्यापि वैफल्म सम्भवतीति तदनमिधानमनुचितमिति चेन १ तद्पान्यत्वविशिष्ट सचावान रूपत्वादित्यत्रातिव्यासिवारणार्थ भूलोक्तस्य तस्य ताशार्थकताया आवश्य- ·भवच्छेदकत्वनिकि- गितानवच्छेदकं तत्तत्सम्बन्धेन तादृशतादृशधर्मावच्छिन्नविशेष्यतान्यसा- ध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकत्वमेव साध्यता- वच्छेदके द्रष्टव्यम् , नातः प्रागुक्तदोषाणामवकाशः, न वा महानसीय- बच्छेदको यो धर्म इत्यर्थः । धूमवान् बहेरित्यादौ हेतुमनिष्ठाभाव. प्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वस्य महानसीयवाहित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठ- संयोगावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकवयाऽतिव्याप्तिरतो याशयारशेति- बीप्सादरः । तेन तावद्धर्मान्तर्गतधूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वस्यापि धूमवे सत्त्वात् न तत्रातिव्याप्तिः । वस्तुतः यद् यद्धविशिष्टत्युक्तावेव निरुक्तदोषवारणसम्भवे याशयाशेत्यभि- भानमसावमिति ध्येयम्। द्रष्टव्यमिति । तथा च प्रतियोगिन्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयप्रति. योगितावच्छेदकं यद्यत्सम्बन्धेन यद्यद्धर्मविशिष्टस्य साभ्यतावच्छे- दकसम्बन्धेन यः सम्बन्धी तनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगिता- नवच्छेदकं तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्तद्धर्मनिष्ठावच्छेदकवाकविशेष्यता. भिन्ना या माध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकषिशे- व्यता तदवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्ति- रित्येवं रीत्या लक्षणार्थो निर्वचनीयः इति भावः । प्रागुकदोषाणां पूर्वोक्तासम्भवादीनाम् । ननु तादशाभावप्रतियोगिवावच्छेदकं यद्यत्सम्बन्धेन याश- याशधर्मविशिष्टस्य सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वारशता- शधर्मभिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदके विवक्षणीयम् किं वाटशवाहश- धर्मावाच्छन्नविशेष्यताभेदस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतायां विवक्षणेनेत्यत माह-न वेति । तथाचोकविवक्षायां वहिमान् धूमाहि. त्यादावन्याप्तिः हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य महानसीयवाह: त्वादेः महानसीयतेजस्त्वादेर्वा महानसीयवाहित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया ताहशमहानसीयवहित्वमिन्नस्वस्य बाहि- कत्वे निक्कलक्षणेऽपि सत्तावान् जावेरित्यत्राव्यातिवारणाय तस्य तथालवा.

·भागदीशी-विति-मनोरमाइलता। वदित्वादेः पारिभाषिकावच्छेदकतया तदन्यत्वस्य वहिवादावसत्त्वेऽपि वहिमान् धूमादित्यादावच्यातिः, विशिष्टवहित्वामिन्नस्यापि वहित्वस्य -विशिष्टवदित्वावच्छिन्नविशेष्यतान्यविशेष्यतावच्छेदकत्वानपायात् । वरूपसाध्यतावच्छेदके विरहात् । तादृशविशेष्यताभेदनिवेशे तु न तत्रा. व्याति: महानसीयवद्वित्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नत्वस्य वह्नित्वावच्छिन्न. विशेष्यतायां सरवादित्याह महानसीयवहिवादेरिति । आदिना महा- नसीयतेजस्वादिपरिप्रहः । तेन महानसीयवह्नयभावस्य साम्यतावच्छेद- कतदितरोभयानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहेण तस्य मूलोक्तलक्षणाघट- करवेऽपिन क्षतिरिति ध्येयम् । पारिभाषिकेति। स्वविशिष्टसम्बन्धि- निष्ठाभावपतियोगितानवच्छेदकहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदककतये- त्यर्थः । तदन्यत्वस्य - महानसीयवतित्वमिन्नत्वस्य । विशिष्टेति । महानसीयत्वविशिष्टवहित्वाभिमस्यापिइत्यर्थः । विशिष्टेति । महानसी. यवहित्वावच्छिन्नविशेष्यताभिन्नविशेष्यतावच्छेदकरवानपायादित्यर्थः । घटवान् महाकालत्वादित्यत्र हेतुममिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक. गगनत्वादेः पटस्वादिविशिष्टस्य कालिकेन सम्बन्धिनि महाकालादिनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकतया पटत्वादे. पारिभाषिकावच्छेदकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् गगनत्वादिविशिष्टस्य च कालिकेन सम्बन्ध्यप्रसिद्धया यद्धर्मपदेनोपादानासम्मवात् कस्यापि पारिभाषिकावच्छेदकत्वासम्भ- अथवा विषयितासम्बन्धेन नित्यवृत्तित्वविशिष्टघटस्य साध्यतायो शानत्वहेतावति. प्यातिः स्यात् यदि निरक्तलक्षणघटकप्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रतियोगितावच्छेदका- पच्छिनप्रतियोगिवैयधिकरण्यार्थकत्वं न स्यात् । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनि नित्याने विषयितया प्रतियोगित्वाश्रयप्रतियोगिव्यधिकरणामावाऽप्रसिद्ध यदर्मपदेन माध्यतावच्छेदकस्य पत्मशक्यत्वात् , केवलघटत्वादेर्धर्तुं शक्यत्वेऽपि तदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वात् । तन्निवेशे तु न तत्रातिव्याति: वाडयनित्यशाने नित्यशा- नान्यत्वविशिष्ठपटामावस्य लक्षणघटकत्वसम्भवात् । न च विषयितया घटस्य माध्यतायां नित्यशानत्वहेतावव्याप्तिः निरुक्तप्रतियोगिन्यधिकरणाभावाप्रसिद्धरिति पाच्यम् १ ताशसाध्यकहेतोयाप्यवृचिसाध्यकत्वेन तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणत्वा- निवेशात् । नचैवं निरुकन्यभिचारिणोऽपि व्याप्यवृत्तिसाध्यकतया तत्रापि नाति.

·अवच्छेदकत्यनिकि- . ननु घटवान् महाकालत्वादित्यादावच्यातिः, गगनत्वादिविशिष्टस कालिकादिसम्बन्धेन सम्बन्ध्यमसिद्धया पारिभाषिकावच्छेदकत्वासम्भवात् । मच साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादृशधर्मावच्छिन्नाभाववदनुयोगि- कत्वन्यद्धर्मविशिष्टप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्तत्त्वं विवक्षितम् , तच्च गगन- त्वादौ सुलभमिति वाच्यम् १ तथासति प्रमेयधूमवान् वहेरिल्यादावति. व्याप्तेरित्युक्तत्वात् । धूमत्व विशिष्टप्रतियोगिकत्वघटिततादृशोभयत्वापेक्षया प्रमेयधूमत्यविशिष्टप्रतियोगिकत्वघटिततादृशोभयत्वस्य गुरुत्वेन तदवच्छि- नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धेरिति चेत् ? वेनाव्याप्तिरित्याशंकते नन्विति । अव्याप्तिमुपप्रादयति .गगनत्य- विशिष्टस्येति । पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतस्येत्यादिः । कालिक सम्बन्धेनेति | साध्यतावच्छेदकेत्यादिः । पूर्वोत्तरीत्या निरुक्कामव्याप्ति वारयितुं तटस्थः शंकते न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। तादृशेति. हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभाववनुयोगिकत्व यद्ध- विच्छिन्नप्रतियोगिकत्वोमयाभाव इत्यर्थः । तत्त्वं तद्धर्मत्वम् । सुलभ- मिति । तथा च घटवान् महाकालत्वादित्यादौ साध्यतावच्छेदकका- लिकसम्बन्धसामान्ये ताशगगनात्वावच्छिन्नाभाववन्महाकालानुयोगि- कत्वसत्त्वेऽपि गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविरहात् यद्धर्मपदेन गगनत्वस्योपादातुं शक्यतया तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वस्य सुल- भत्वान्न तत्राऽव्याप्तिरिति भावः। व्याप्तिरिति वाच्यम् ? व्यभिचारिणां सर्वलक्षणस्यालक्ष्यत्वात् तत्रातिव्यासेरा- वश्यकत्वादिति ध्येयम् । निरुक्तलक्षणानुगमस्तु हेत्वधिकरणवृत्तिप्रतियोगिताविशिष्टो धर्मः पारिमा- . पिकावच्छेदक इति । प्रतियोगितावैशिष्ट्य स्वावच्छेदकवृत्तित्वसम्बन्धेन, बत्तित्वञ्च स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठनिरुताभावीयप्रतियोगितावच्छेदकवृत्युमयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्र- तियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यातिप्रतियोगिकूटत्वावच्छिन्नवत्त्वसम्बन्धेन । हेत्वधिकरणवृत्तित्वं प्रतियोगितायां स्वावच्छेदकावच्छिन्नसाव्यतावच्छेदकसम्बन्धा- ·जागदीशी-विदृति-मनोरमाउलता। अत्र वदन्ति । स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वानि विशिष्योपादाय साध्यता- वच्छेदकसंबन्धसामान्ये हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकीमत- तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभाववदनुयोगिकत्वस्य यद्धर्मविशिष्टप्रतियोगिकत्वव्यक्तींना प्रत्येकस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदकः । प्रमेय- निरुक्तरीत्या पूर्ववदव्याप्तिवारणेऽपि पूर्ववदेव प्रमेयधूमवान् वढे- रित्यादावतिव्याप्तिः, प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वतादृशघूमत्वावच्छि- नाभाववदनुयोगिकत्वोभयत्वस्य घूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वघटितो- भयत्वापेक्षया गुरुतया तद्वच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धथा प्रमेयधूमत्वस्य यद्धर्मपदेन धर्तमशक्यत्वात् ताहशोभयनिष्ठप्रतियोगिताकाभावविवक्षणे निरुक्कातिव्याप्तिवारणेऽपि वह्रिमान धूमादित्यादौ सर्वत्रासम्भवा, वहि- स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वघटितोभयनिष्ठप्रतियोगिताकस्य वारशोभयघटो- भयामावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये सत्त्वादियुकवादित्याह तथा सतीति । निरक्तरीत्याव्याप्तिवारणे सतीत्यर्थः । तदवच्छिन्नेति । प्रमेयधूमत्वावच्छिन्नार्थकम् । नन्वित्यादेरुत्तरमत्र वदन्तीति । केचिदिति शेषः । स्वविशिष्टेति । पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतधर्मविशिष्टप्रतियोगित्वानीत्यर्थः विशिष्योपादाय एकैक धृत्वा । द्वयोव्यतिरेका निरुतोभयोरभावः । पारिभाषिकावच्छेदक इति । भवति हि वहिमान धूमादित्यादौ साध्य. तावच्छेदकलंयोगसामान्य एव वाशप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्ना- भाववत्पर्वतानुयोगिकत्वसत्त्वेऽपि घटत्वायच्छिन्नप्रतियोगिकन्वव्यक्तीनां प्रत्येकस्याभावसत्त्वात् ,यद्धर्मपदोपात्तघटत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वं न तु वह्नित्वस्य तथात्व, वारशसंयोगे संयोगनिष्ठवह्नित्वावच्छिन्न प्रतियोगि कत्वन्यतः सत्त्वादिति तत्र लक्षणसमन्वयः । प्रमेयधूमवान् वढेरित्यत्रातिव्याप्ति वारयति प्रमेयधूमस्वेति । तत्तदिति । प्रमेयधूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वं यद् यत् वत्तप्रत्येकस्य पच्छिन्नाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन। अत्र वदन्तीति । ननूक्तरीत्या तदवच्छिनेत्यादिपूर्वकल्पस्यापि परिष्कारसम्भवे ११ ·भवादास्यनिति धूमत्वावच्छिन्नपतियोगिकत्वघटितोभयत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छेद- कत्येऽपि तपधर्मप्रतियोगिकत्वघटितोभयाभावकूटमादायैव नातिव्याप्तिः । कालो घटवान् महाकालवादित्यादौ च गगनत्वमेव तादृशावच्छेदकमावाय लक्षणसमन्वय हति। धूमत्वापच्छिमाभाषषवनुयोगिकत्वस्य चेत्येतद्वयनिष्ठप्रतियोगिताका- भाषफूटाभावमादायैवेत्यर्थः । नातिव्याप्तिरिति । तथाच ताडशोभया- भावकूटनिवेशात् लाघवगौरवयोरकिञ्चित्करतया संयोगसामान्य एव साहशोभयाभावसत्त्वात् प्रमेयधूमत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भ- बानातिव्याप्तिरिति भावः। घटवान् महाकालवादित्यादावव्याप्ति वारयति कालविति । तथाच साध्यतावच्छेदककालिकसम्बन्धसामान्ये हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगगनत्वावच्छिन्नाभाववन्महाकालानु- योगिकरवसत्वेऽपि तादात्म्यनिष्ठस्य गगनत्वावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वस्य विरहात् यद्धर्मपदेन गगनत्वादेरेव धर्त' शक्यत्वान कालो घटवान् महाकालवादित्यत्राव्याप्तिरिति हृदयम् । साम्प्रदायिकास्तु हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्माश्रयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं स धर्मः पारिभाषि- कावच्छेदक इत्युक्तौ घटवान् महाकालवादित्यत्र नाव्याप्तिः, गगनत्वा. श्रयनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य गगनावे सत्त्वेन गगन- त्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवात् । नचैवं वह्निमान् धूमादित्य- वाव्याप्तिः वाशप्रतियोगितावच्छेदकस्य महानसीयवद्वित्वस्य वह्नित्वव- निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् ? वह्नित्ववति पर्वतीयवहौ महानसोयवहिभेदसत्वेन भव्याप्तरसम्भवात् । न च तथापि द्रव्यं गगनत्वादित्यत्राव्याप्तिः घटवृत्तित्वविशिष्टद्रव्य- त्वत्वस्य हेतुसमानाधिकरणाभायप्रतियोगितावच्छेदकस्य साध्यतावच्छेद- कविशिष्टद्रव्यत्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । कल्पान्तरानुसरण व्यर्थमिति चेन्न १ एतादृशास्वरसेनैव वदन्तीत्यस्योकत्वात् । केचित्तु पूर्वकल्पे दीधितिकृतो न तादृशपरिष्कारे तात्पर्यम् किन्तु परकल्प एवेति पूर्वलक्षणं त्यक्तमित्यप्याहुः।

·जागदीशी-विवृति-मनोरमाइलहता। वस्तुतस्तु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदको यो धर्मः प्रतियो. गिव्यधिकरणस्तदवच्छिन्नाभाववत्त्वावच्छेदेन साध्यताघटकसबन्धावच्छिन्न- सवन्धितानिरूपितविशेषणतया यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्वसामान्यामावस्तत्त्वे, यद्धमें हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपतियोग्यनधिकरण- वृत्त्यधिकरणतावच्छेदकत्वसामान्यस्य प्रकृतसाध्याधिकरणतावच्छेदकत्व- निरूपितस्वरूपसम्बन्धेनाऽभावस्तत्वे वा स्वविशिष्टसंवन्धीत्यादिनिरुक्तस्ता- त्पर्याद् गगनत्वादी सहजतः पारिभाषिकावच्छेदकत्वं सुलभमिति ध्येयम् । केचित्तु तादात्म्य-साध्यतावच्छेदकान्यतरसंवन्धेन यः स्वविशिष्ट- अस्मन्मते हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिवायां साध्यतावच्छेदक- तदितरोभयानाच्छन्नत्वस्य निवेशनीयतया घटवृचित्वविशिष्टद्रव्यत्वा- भावस्य मूलोक्तलक्षणाघटकत्वादित्याहुः तन्न? सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटभेदविशिष्टद्रव्यत्वसाध्यकघटपटान्यवरत्वहेतावतिव्याप्त्यापत्तेः, साध्या- भावपतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन घटभेदत्व एव कल्पनीयतया च निरक्तसाध्यीभूतद्रव्यत्वनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन साध्यतावच्छेदकस्य पारिभापिकानबच्छेदकत्वात् । न च प्रतियोगित्वा. समानाधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावोऽन्यथा विशिष्ट- सत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकताया अपि द्रव्यत्वत्वे कल्पनापत्तिः स्यादिति घटभेदत्वस्य साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्भवानो- कातिव्याप्तिरिवि वाच्यम् ? क्या सत्यपि घटभेदविशिष्टप्रमेयस्य स्वरूपेण साध्यताया घटपटान्यतरत्वहेतौ साध्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकघटभेदत्वरय साध्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वादतिव्याप्तेर्दुवार- स्वादिति तु विभावनीयमित्यारता विस्तरः। प्रकारान्तरेण घटवान् महाकालवादित्यत्राज्याप्ति वारयतां केषाधि- मत दूषयितुमुपन्यस्यति केचिञ्चिति । वादात्म्येति । तादात्म्याधुचि तस्य तादात्म्यसाध्यतेति । ननु तादाम्यसम्बन्धेन साध्यस्थले तादात्म्यावृत्ति स्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकासम्बन्धावत्तित्वावच्छिन्नामावनिवेशेऽपि अन्यतरत्वस्या- प्रसिदिर, निरुक्तविशिष्टामावप्रतियोगितावच्छेदकताया. केनलतादात्म्याजिल एवं ·अवच्छेदकाल्पनिरुकि- सम्बन्धो तन्निष्टो यस्तदन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणोऽभावस्तत्प्रति- योगितानवच्छेदकतत्कत्वमुक्तलक्षणार्थः । तथा च तादृशान्यतरतादात्य- यत् यच्च साध्यतावच्छेदकससर्गावृत्ति तच्छून्यत्वरूपान्यतरसम्बन्धेने- त्ययः । तेन तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यस्थले भेदद्वयस्याप्रसिद्धथा नान्यवरत्वस्याप्रसिद्धावपि क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः । स्वविशिष्ट- सम्बन्धी पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतयद्धर्मविशिष्टस्य सम्बन्धी । तनिष्ठो याताशसम्बन्धिान वर्तमानो यः । तदन्येति । तादात्म्य साध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेनेत्यर्थः । तत्प्रतियोगितेति । ताशप्रति योगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि- वावच्छेदककत्वमित्यथः। उक्तलक्षणाथ इति । तथा च तादाल्प- साध्यतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽस- म्बन्धी यस्तादृशान्यवरसम्बन्धेन स्वविशिष्टस्य सम्बन्धि तनिष्ठाभावप्रति- योगितानवच्छेदकहेतुनिष्ठप्रतियोगियधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद् यत् स्वं वापभेदकूटवत्साध्यवच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यं हेती व्याप्तिरिति फलितायः। वहिमान् धूमादित्यादौ नैतादृश वं वह्नित्व हेतुमन्निष्ठाभावप्रति- योगिवावच्छेदकघटत्वादी तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन बहि- त्वविशिष्टस्य सम्बन्धिान वहां पवतादो व वर्तमानस्य वाहशान्यतर- सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य घटाथमावत्य प्रतियोगितावच्छेदक वायाः एव सत्वात्, किन्तु घटत्वादिकमेव तथा, घटत्वादिविशिष्टस्य कल्पनीयतया नाविशिष्टवृत्तित्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धरिति चेन्न ? तादात्म्या- तित्वे सति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावृत्ति यद् यत् तत्तत्यक्त्यभावकूटवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । काँचत्तु लक्ष्यभेदेन लक्षणस्य नानात्वात् तादास्यसम्बन्धेन साव्यस्यले तादृशान्यतरसम्बन्धो न निवेशनीय इत्याहुः । भय साध्यताघटकसम्बन्धमात्रेण स्वविशिष्टसम्बन्धित्वविवक्षणे कालो घटवान महाकालवादित्यत्राव्याप्सिसम्भवेऽपि तादात्म्यमात्रेण स्वविशिष्टस्य सम्बन्धित्वनिवेशे न कोsपि दोष इति तत्परित्यागोऽनुचित इति चेन १ समवायतादात्म्यान्यतर- सम्बन्धेन वहः साध्यत्वे वयव यवत्वहेतावन्यास, प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमनिष्ठा- भारतियोगितावच्छेदकतिवस्य साध्यतावच्छेदकहित्वत्वविशिषस्य केवलतादास्येन ·जगदीशी-विवृति-मनोरमाऽलता। संबन्धेन गगनत्व विशिष्टसवन्धिान आकाशे वर्तमानो गगनाभावो नैता- इशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणः, तस्य तादात्म्येन प्रतियोगिसमा- नाधिकरणत्वात् ; किन्तु घटाभाव एव तथेति तत्प्रतियोगितानवच्छेद- कमेव हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूत गगनत्वमिति तमादायैव वाशान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिनि घटभूवलादौ घटाद्यभावस्य तादृशान्य- तरसम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणत्वासम्भवादिति घटत्वादे. पारिभा- षिकावच्छेदकत्वात् तत्र लक्षणसमन्वयः। धूमवान् वढेरित्यादौ हेतुम- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वस्यापि महानसीयव्यक्तित्वविशि- टस्य वाहशान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिनि वर्तमानस्य घटायभावप्रतियोगि- वानवच्छेदकतया ताशवद्वधकिरवभिन्नत्वस्य तत्र सत्त्वादतिच्याप्ति- रतस्वादशभेदकूटनिवेश. । तथा च ताशयावदन्तर्गतस्वपदेन धूमत्व- स्यापि धर्तुं शक्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । घटवान् महालत्वादित्यत्राव्याप्तिमुद्धरति तथाचेति । ताशेति । तादाम्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेनेत्यर्थः । तस्य-गानामावस्य। प्रतियोगीति । तादात्म्येन गगनसम्बन्धिनि गगने वर्तमान स्वादित्यथः। घटाघभाव एवेति । घटत्वाधवच्छिन्तासम्पन्धित्वस्य गगनत्वविशिष्टसम्बन्धिान गगने सत्त्वादिति भावः । तत्प्रतियोगितेति। घटायभावप्रतियोगितार्थकम् । तदादायैव-गगनत्वादिकमादायैव । अन्यत् सुगमम्। सम्बन्पिनि वह्नौ वर्तमानस्य निरुक्तसाव्यताघटकतादात्म्यान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगि- व्यधिकरणघटाद्यभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् वह्नौ वहिवाभावस्य ताहया- न्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वासम्मवात् । षहित्ववयवयवान्यतराभाव- मादायाऽब्यातिवारणायान्यतरसम्बन्धेन साध्यत्वमुक्तम् । तथा च निरुतान्यतरामावस्य ताहशान्यतरसम्बन्धेन मूलोक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यावरहान्नाव्याप्तिरिति भाव । भयैवमपि यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्व प्रतियोगिवेयधिकरण्यञ्च केवलतादात्म्यसम्ब, धेनैवोच्यतामिति नोक्तान्यासिरिति चेन्न १ द्रव्यत्ववान् गगनत्यादित्यत्राव्याप्त्याप्त हेदमनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटवृश्चित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वस्य साध्यतावच्छेद ·भवच्छेदकत्वनिधिः- कालो घटवान् महाकालत्वादित्यादौ लक्षणसङ्गतिः । न चैवं धूमगगनाभा- वान्यतरस्य संयोगेन साध्यत्वे वन्ह्यादावतिव्याप्तिः, तादृशान्यतरत्वापेक्षया एवं = निरुत्स्य लक्षणार्थत्वे । धूमगगनाभावेति । नच धूममात्रस्य संयोगेन साध्यतायां वहिहेतावतिव्याप्त्यसम्भवेऽपि गगनाभावमात्रस्य संयोगेन साध्यतायां वह्निहेतुकाथले संयोगेन गगनाभावाभावस्य मूलो. तप्रतियोगिव्यधिकरणत्वासम्भवेनाभावान्तरप्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्य ताहशान्यतरसम्बन्धेन गगनासावत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकतयातिव्याप्तिसम्भवात् धूमगगनाभावान्यतरस्य साध्य- त्वानुसरणं व्यर्थमिति वाच्यम् ? संयोगेन गगनाभावाभावस्यापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये उभयाभावघटितप्रतियोगिव्यधिकरण- स्वानपायाद् गगनाभावत्वस्यैव हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन धतुं शक्यत्वात् । नच तथापि स्वरूपेण धूमगगनाभावो- भयत्वाश्रयस्य साध्यत्वे विनिगमनाविरहेण तादृशान्यतरस्य साध्यत्वे क्षतिविरहेऽपि पर्याप्तिसम्बन्धेन वाहनोभयत्वावच्छिन्नस्य संयोगेन साध्यतायामप्यतिव्याप्तिः सम्भवति, तादृशोभयत्नविशिष्टस्य तादृशान्य- तरसम्बन्धेन सम्बन्ध्यप्रसिद्धथा स्वपदेन तस्योपादानाऽसम्भवादिति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा- मानाधिकरण्यविरहादेवातिव्याप्त्यसम्भवात् , पारिभाषिकानवच्छेदक- साध्यतावच्छेदकस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेद- कत्वेन विशेषणीयत्वाद्वा सर्वथैवातिव्याप्रयोगात वारशान्यतरस्य साध्य- ताया भावश्यकत्वादिति ध्येयम् । स्वरूपेण धूमगगनाभावान्यतरस्य साध्यत्वे पलथादेः सद्धेतुत्वादाद संयोगेनेति । अतिव्याप्ति सम्पादयति ताशेति । धूमगनाभावान्य- कीभूतद्रव्यत्वत्वविशिष्टस्य तादात्म्येन सम्बन्धिनि द्रव्यत्वे तादात्म्येन प्रतियोगिव्य. धिकरणघटाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । अथवा तादात्म्यविषयितान्यतरसम्बन्धेन घटसाध्यकतज्ज्ञानत्वहेतावव्यातिः, हेतुमानिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकस्य द्रव्यत्वस्य तादाम्येन घटत्वविशिष्टसम्बन्धिनि बढे सादालयेन प्रतियोगिन्मधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात नाहयान्यता ·जादी-विकृति-पनीरमाइला 1 लघुत्वेन धूमत्वस्यैव हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वातस्य च सयोगतादाम्यान्यतरसबन्धेन यस्तदन्यतरत्वविशिष्टस्य संबन्धी गगनामाव- स्तन्निष्ठस्य तादात्म्यसयोगान्यतरसंवन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य धूमामा. वस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया धूमगगनाभावान्यतरत्वस्य परिभाषिकाव- वरत्वापेक्षयेत्यर्थः। लघुत्वेनेति । संयोगेन धूमगगनान्यतराभावस्य सयोगेन धूमाभावसमनियतवया भेदद्वयावच्छिन्नपतियोगिताकभेदरूपस्य तादृशान्यतरत्वस्य जातिस्वरूपधूमत्वापेक्षया गुरुत्वेन निरुतान्य. तराभावरूपसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताया लाघवेन धूमत्व एव कल्पनौचित्यादिति भावः । तस्य पधूमत्वस्य च । तदन्येति । धूम. गगनाभावान्यतरत्वविशिष्टस्येत्यर्थः । तनिष्ठस्य -गगनाभावनिष्ठस्य । परिभाषिकावच्छेदकत्व विरहादिति । धूमत्वं यदि सयोगावच्छिन्न- धूमगगनाभावान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदकं स्यात्तदा धमगगनाभा- वान्यवरवान वहरित्यत्रातिव्याप्तिः स्यात् , साध्यतावच्छेदकर्मयोगता- दाम्यान्यतरसम्बन्धेन धूमगगनाभावान्यतरत्त्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि गगनाभावे वर्तमानस्य तादृशान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य धूमाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकताया एव हेतुमनिष्ठसाध्याभावप्रति- योगितावच्छेदकधूमत्वे सत्त्वेन स्वपदेन धूमगगनाभावान्यतरत्वस्यो- पादानाऽसम्भवात्, धूमत्वस्य तथात्वेन धचं शक्यत्वेऽपि तादृशधूमत्वमि- रसम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टस्य सम्बन्धित्वोक्तावपि विषयितया प्रमेयामात्रमादायाच्याति- रतोऽन्यतरसम्बन्धेन साध्यत्वाभिधानमिति ध्येयम् । ननु यधर्मविशिष्टस्य सम्बन्धित्व तादृशान्यतरसम्बन्धेनैव वाच्यम्, प्रतियोगि. वैयधिकरण्यञ्च केवलतादात्म्येन विवश्यतामतो नोक्ताव्याप्तिः । न चैवं धूमवान् वहे. रित्यत्रातिव्याप्ति ,हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्यस्य तान्यतरसम्बन्धेन धूमत्वविनिष्टसम्वन्धिपर्वतादिनिष्ठतादृशप्रतियोगिव्यधिकरणधूमाभावप्रतियोगिताव : च्छेदकत्वादिति वाच्यम् १ हेतुमनिष्ठधूमधूमवदन्यतराभावमादायैव तत्रातिव्याप्ति- वारणसम्भवादिति चेन, कालिकविषयितान्यतरसम्बन्धेन घटसाध्यकमहाकालत्व- हेतावव्याप्त्यापत्तः, पारिभाषिकावच्छेदकापसिद्धः गगनत्वादेः विषयितासम्बन्धेन .

·१०४ अवच्छेदमसनिति- च्छेदकत्वविरहादिति वाच्यम् ? धूमगगनाभावान्यतरत्वस्याप्यखण्डस्य धुमत्वतुल्यतया तस्यैव हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य स्वविशि- -ष्टसंबन्धिनिष्ठताशसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकतया पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनातिव्याप्तिविरहादिति प्राहुः। तन्मन्दम्, नत्वस्य साध्यतावच्छेदके धूमगगनाभावान्यतरत्वे सत्वादिति तात्पर्यम् । धूमत्वस्य जातित्वेऽपि भेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदानात्म- कस्याखण्डोपाधेः धूमगगनाभावान्यतरत्वस्य धूमत्वापेक्षया गुरुत्वास- म्भवेत तादृशान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदकं धूमगगनाभावान्यतर- त्वमेव न तु धूमत्वं इतिन धूमगगनाभावान्यरवान् वहिरित्यत्रातिव्याप्ति, धूमगगनाभावान्यतरत्व विशिष्टस्य संयोगतादात्म्यान्यवरसम्बन्धेन सम्ब- धिनि गगनाभावादौ तादृशान्यतरसम्बन्धेन तादृशान्यतरत्वावच्छिन्ना. सम्बन्धित्वविरहेण ताशगगनाभावादिनिष्ठस्य संयोगतादात्म्यान्यतर- सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य घटाघमावस्य प्रतियोगितानवच्छेदक- ताया हेतुमन्निष्टसाध्यीभूततादृशान्यतराभावप्रतियोगितावच्छेदके तार- शान्यतरत्वे सत्त्वेन खाध्यतावच्छेदकधूमगगनाभावान्यतरत्वस्य पारि- भाषिकावच्छेदकत्वादित्याह धूमेति । अखण्डस्य =निरवच्छिन्नप्रका- रताश्रयस्य । धूमत्वतुल्यतयेति । धूमत्वभिन्नत्वविशिष्टं यत् अवच्छिन्न- प्रकारतानाश्रयत्वं तद्वत्तयेत्यर्थः । तस्यैव = धूमगगनाभावान्यतरत्व- स्यैव । स्वविशिष्टेति धमगगनाभावान्यन्यतरत्वविशिष्टार्थकम् । अथ गगनत्वविविष्टसम्बन्धिनि ज्ञानादौ तादाम्येन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वेन यद्धर्मपदेन तस्य धर्तुमशक्यत्वात् । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणता. प्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोगिनिष्ठनिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वामावरूप. मेव मूलोक्तपतियोगिवैयषिकरण्य विवक्षणीयम् , तथा च यधर्मविशिष्टसम्बन्धित्व प्रतियोगिवैयधिकरण्यञ्च विल्तादात्म्येनोच्यता तावतैव द्रव्य गगनत्वात् घटवान् तजज्ञानत्वादित्यादौ नाव्याप्तिः, घटवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वाभावस्य द्रव्याभावस्य च तादृशप्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावाद् ध मशक्यत्वात् कथमुभयत्रान्यवरत्वस्य निवेशः ·नागदीशी-विकृति-मनोरमाइलहवा । १०५ - रूपवान् घटत्वादित्यादावव्याप्तिप्रसङ्गात् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकः यदूपत्वद्रव्यान्यतरत्वं तस्य तादृशसंबन्धेन रूपत्वविशिष्ट- संवन्धिनिष्ठताशसंबन्धावच्छिन्नतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकत्वेन रूपत्वस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । तथाहि तादात्म्यसमवाया- न्यतरसंबन्धेन यद्रूपत्वविशिष्टस्य संवन्धि रूपं पृथिव्यादिकं वा तत्र तादा- त्यसमवायान्यतरसंबन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो न रूपत्वद्रव्यान्यतरत्वाव- च्छिन्नाभावः, समवायेन रूपे रूपत्वाख्यप्रतियोगिनस्तादात्म्येन च पृथि- व्यादौ द्रव्यात्मकप्रतियोगिनः संबद्धत्वात् , किं तु रूपत्वविशिष्टस्य तथा- विधसंबन्धिनिष्ठो यः पटाघभावः स एव ताशप्रतियोगिव्यधिकरण इति रूपत्वद्रव्यान्यतरत्वे तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वध्रौव्यम् । न च हेतुसमा. नाधिकरणस्यामावस्यापि तादृशान्यतरसंबन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य वक्तव्यत्वान्नैष दोषः ? तथासति समवायेन घटत्वस्य प्रमेयस्य वा साध्यत्वे तादाम्येन हेतौ घटत्वे प्रमेये वाऽतिप्रसङ्गादिति दिक् । निरुक्त मतं दूषयति तन्मन्दमिति | रूपवान घटत्वादित्यादावित्यः प्रादिपदात् पटत्वादिहेतुपरिप्रहः । हेतुसमानाधिकरणेति घटत्वादि- समानाधिकरणेत्यर्थकम् । तस्यरूपत्वद्रव्यान्यवरत्वस्य । अव्याप्तिमुप- पादयति तथाहीति । पृथिव्यादिकमित्यत्रादिपदात् जलवेजसोः परि- प्रहः । वत्र रूपे पृथिव्यादौ च। तत्प्रतियोगितेति घटाद्यभावप्रति. योगितेत्यर्थकम् । अन्यत् सुगममिति दिक् । यदि वस्तुतस्तु इत्यादिना निरुक्तलक्षणदयं न स्यात्, पूर्वोकप्रतियोगि- वावच्छेदकाभावववृत्तित्वमेव पारिभाषिकावच्छेदकत्वमुच्यते वदा इति चेन विशेषरूपेण संसर्गताया अनभ्युपगमात् । अन्यथा पटाद्यभाव- मादायैव पटवान् महाकालवादित्यत्राव्यासिवारणसम्भवे साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध सामान्ये इत्यादिना प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशो दीधितिकृतामसङ्गतः स्यादिति ध्येयम् । .

·अछेदकत्वनिति अतएव सत्तावान् जातेरित्यादौ जातिमनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकगुणान्यत्वविशिष्टसत्तास्वतुल्यवृत्तिकत्वेऽपि सत्ता- त्वस्य न क्षतिः। अत एवेति । वस्तुतस्त्विरयादिकल्पस्याहतत्वादेवेत्यर्थः । यथा- श्रुतस्यावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्यादरे तु सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्तिः स्यादेवेति भावः । जातिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां सत्तात्वान्यूनवृत्तिविशिष्टसत्तात्वावच्छे. धत्व-समवायसंबन्धावच्छेद्यत्वोभयसत्वादवच्छेद्यताघटितलक्षणस्यापि प्रागु. सत्तावान् जातेरित्यत्राव्याप्तिः, जातिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकगुण- कर्मान्यत्वविशिष्टसंत्तात्वाभाववति घटादौ सत्तास्वस्यावृत्तित्वात् । स्वविशिष्टेत्यादिलक्षणे तु न तत्राऽव्याप्तिः, विशिष्टसत्तात्वस्य सत्तात्व. विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्येवमत एवेत्यादि- प्रन्थस्य भावमाह यथाश्रुतस्येत्यादि । इतिश्रीवामाचरणभट्टाचार्यविरचिवा पारिभाषिकावच्छेदकत्व- द्वितीयलक्षणविवृतिः समाप्ता। - अथ प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणम् । प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिव्यधिकरण- हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकान्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नत्व- साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य विवक्षितत्वेऽपि सत्ता- वान् जातेरित्यत्राव्याप्तिः, जातिमद्गुणवृत्तितादृशाभावीयविशिष्टसत्तानिष्ठ- प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकीभूतसत्तात्वान्यूनवृत्तिविशिष्टसत्तात्वा. वच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसमवायावच्छिन्नत्वयोः द्वयोः सत्त्वादित्येव प्रतियोगिगधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणमायन्यथा व्याचक्षाणानां दोधि- तिकाराणामेवमित्यादिप्रन्थस्यावतरणवीजमाह जातिमनिष्ठेति । जाति- यद्वा विषयितया प्रमेयसाध्यकतज्जानवहेतावव्याति: घटाद्यभावस्य यथोक्त- प्रतियोगिव्यविकरणत्वाऽसम्भवेन निरक्तप्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धः। प्रतियो- ·१०७ T आगदीशी-विवृति-मनौरमाइलढवा । एवं स्वविशिष्टसंबन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकाव च्छेद्यत्वं वोव्यम् । कस्य सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्तिरतस्तदपि परिष्करोति एवमिति । स्वम् साध्यतावच्छेदकम् , अत्र स्ववेशिष्ट्य साध्यतावच्छेदकताघटकसब- मद्गुणादिनिष्ठेत्यर्थकम् । सत्तात्वान्यूनेति । अत्र साध्यतावच्छेदकान्यून- वृत्तित्वं साध्यतावच्छेदकव्यापकत्वमेव न तु सामानाधिकरण्यसहित वसहित वा यद् यत् साध्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिता वच्छेदक तावभेदकूटवत्त्वरूपं प्रमेयवह्नित्वसमानाधिकरणभेदप्रति- योगितावच्छेदकवचह्नित्वभेदस्य वह्नित्वादी विरहात् वह्नित्वस्य प्रमेय- बहित्वान्यूनवृत्तित्वानुपपत्तेः गौरवाच । स्वाभाववचित्वससर्गावच्छिन्न- प्रतियोगिताकसाध्यतावच्छेदकाभाववत्त्वं वा वत्, तेन न प्रमेयसाम्यवा- वच्छेदकरथलेऽप्रसिद्धि.न च ताशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया तत्स- म्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकामावाऽसिद्धिरिति वाच्यम् ? स्वाभाव- ववृत्चित्वस्य वृचिनियामकवायाः स्वयम वक्ष्यमाणत्वादिति ध्येयम् । तदाप-अवच्छेद्यताघटिवलक्षणमपि । दीपितो स्वविशिष्टेति । तथा च प्रतियोगितावच्छेदकसम्वन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणहेत्वधिकरणवृत्त्यभावीयप्रतियोगि. तासामान्ये साध्यतावच्छेदकीभूतयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियो. गिवानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व-वाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभया- भावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताशसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यं हेतौ व्याप्तिरिति समुदितार्थः, हिमान् धूमादित्यादौ वाद- घटाभावीयघटनिष्ठाया प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसयोगावच्छिन्न- त्वस्य सत्त्वेऽपि साध्यतावच्छेदकवह्नित्वादिविशिष्टसम्बन्धिपर्वतादिनिष्ठा- भावप्रतियागितानवच्छेदकवहित्वाचवच्छिन्नत्वविरहेणोभयाभावसत्वात् गितावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकतानिवेशे तु घटसाध्यकतज्ज्ञानबहेती द्रव्यामाव- मादाय पूर्वोक्तरीत्या भवत्यव्यातिरिति नव्या। धूमगगनामावेति । नव हेनुसमानाधिकरणतादृशान्यतरमेदप्रतियोगितावच्छे ·१०४ अवच्छेदकत्वनिरुकि- न्धेनैव वाच्यम्, तेन धुमत्वादोना कालिकादिसबन्धेन धूमत्वादिविशिष्टस्य वहयादेः सयोगिनि वर्तमानस्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि धूमवान्- वहरित्यादौ नातिव्याप्तिः । स्वविशिष्टस्य संबन्धित्वं साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धेन प्रायम्, तेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताया कालिकादिसबन्धेन यद्धमत्वविशिष्टस्य संबन्धि तनिष्ठाभावप्रतियागितानवच्छेदकावच्छेद्यत्व- लक्षणसमन्वयः, धूमवान् वहरित्यादौ तु धूमनिष्ठायामेष तादृशाभाव- प्रतियोगिताया सयोगानच्छिन्नत्वस्य धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिहाभाव- प्रतियोगिवानवच्छेदकधूमत्वाधवच्छिन्नत्वस्य च सत्त्वेन द्वयोः सत्त्वाना- विव्याप्तिारांत भावः। टाकायामति । निरुक्तलक्षणेऽपीत्यर्थः । घटकत्वं सप्तम्यर्थः। तस्य च स्ववैशिष्ट्यांमत्यनेनान्वयः। सम्बन्धसामान्येन स्वपदप्राह्यसाध्यता- वच्छेदकवैशिष्ट्यांववक्षणे धूमवान् वहरित्यादावतिव्याप्तिः हेतुमनिष्ठ- ताशाभावीयधूमनिष्ठप्रतियोगिताया कालिकसम्बन्धेन धूमत्वांवशिष्टस्य घटादे. सयागेन सम्बन्धिान भूवलादौ वत्तेमानस्य धूमाभावस्य प्रतियो- गतानवच्छेदकद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नत्वावरहेण तादृशामयाभावसत्त्वादतः साध्यतावच्छदकताघटकसम्बन्धेनैव साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यं वाच्यम्, तथा च नातिव्याप्तिः, समवायेन धूमत्वविशिष्टधूमसंयागिनि वत्तेमान- घटायभावप्रतियोगितानवच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नत्वस्य सयागावच्छिम- स्वस्य च वाशधूमनिष्ठप्रतियोगिताया सत्त्वादित्याह तेनेति । साभ्यता- बच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्ववैशिष्टषविवक्षणेनेत्यथः । धूमत्वादीना- मिति । भादिना थाāन्धनसयोगत्वादिपरिप्रहः । कालिकादीत्यत्रादिना दिक्कृविशेषणता प्राह्या । घटादेरित्यत्राप्यादिना पटादिपरिमहः । स्वावशिष्टस्य माध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य । ग्रामिति । न तु सम्बन्ध- सामान्येनेति भावः। तेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छे- दकांवशिष्टस्य सम्बन्धित्वविवक्षणेन । धूमत्वेति । हेतुनिष्ठप्रतियोगि- व्यधिकरणाभावीयेत्यादिः । सम्बन्धि जलादिकमिति पूरणीयम् । निष्ठेति वादशजलादिनिष्ठेत्यर्थकम् । दकान्यतरत्वल्प साध्यतावच्छेदकान्यतरस्वविशिष्टस्य तादृशान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिनि ·गिदीशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कता । १०९ विरहेऽपि धूमवान् वहेरित्यादौ नातिव्याप्तिः । न च सामान्यतो धूमसंब- धिनि संयोगेन सर्वस्यैवाभावसत्त्वाछूमवनिष्ठसयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियो- गितानवच्छेदकाप्रसिद्धया कथमतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ? गोत्वत्वघटाभाव- त्वादेरेव तत्प्रसिद्धः । सयोगसम्बन्धावच्छिन्नगोत्वाधभावप्रतियोगितायाः लाघवेन गवेतरासमवेतत्वादिभिरेवावच्छेदात् । न चैवमपि तदवच्छेद्यत्वा- ननु सम्बन्धसामान्येन साध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य सम्बन्धित्व- विवक्षणेऽपि न धूमवान् वहेरित्यादागतिव्याप्तिः, सम्बन्धसामान्येन धूमत्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि पर्वतजलादौ सर्वस्यैव वस्तुन. सयोगेना- भावस्य वर्तमानत्वेन सामान्यतो धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसयोगावच्छि- माभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मस्यैवाप्रसिद्धरित्याशंकते न चेति । वाच्यमिति परेणाऽन्वयः। समाधत्ते गोत्वत्वेति । तत्प्रसिद्धः सामान्यतः धूमवनिष्ठसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वप्रसिद्धः। सयो- गेन गवेवरासमवेतामावस्य सयोगेनाभावाभावस्य च सयोगेन गोवाभावघटाभावाभावसमानदेशतिकतया संयोगेन गोत्वाधभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वं गवेतरासमवेतत्वविशिष्टसकलगोसमवेतत्वाद्य- पेक्षया लाघवेन गवेतरासमवेतत्वादावेव कल्पनीयमित्याह सयोगेति । धूमवनिष्ठेत्यादिः । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धिसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावस्यैव लक्षणघटकवाया अपेवकव्यतया सयोगेन गोत्वादेः सम्बन्धित्वाप्रसिद्धया कर्य सयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकगोत्वाधभावमादायातिव्याप्तिः सम्भ- बतीति वाच्यम् १ यथाश्रुवलक्षणमभिप्रेत्येवोकामावयोधर्त्तव्यत्वात् साध्यतावच्छेदकातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकावच्छिन खोमयाभाववत्सम्बन्धित्वाभावस्य साध्यसम्बन्धिताया विवक्षितत्वाद्वा समवायेन गोत्वसम्बन्धितामादायोक्ताभावस्य लक्षणघटकत्वसम्भवाति ध्येयम् । लाघवेनेति । गवेतरासमवेतत्वसहितसकलगोसमवेतत्वापेक्षया पटप्रवियोगिकत्वाभावत्वापेक्षया चेत्यादिः । अवच्छेदात् वव. च्छिन्नत्वात्। व-मानस्य तादृशान्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिव्याधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छे. दकत्वात् कथमतिमाप्तिा, नहि नाहयमेदमतियोगितावच्छेदकत्वमपि धूमत्वे कल्पवित ·41. भवच्छेदकत्वनिरूति:- प्रसिद्धैयव नातिव्यातिः, गोत्वादिभेदप्रतियोगिताया तत्सौलभ्यात् । न हि सापि गवंतरासमवेतत्वमात्रावच्छिन्ना ? गोरूपादौ गोत्वमेदासत्त्व- प्रसङ्गात् । यदि च गोत्वत्वावच्छेद्यत्व-संयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्वोभयत्वावच्छि- नाभावाप्रसिद्धैयव नातिव्याप्तिः, गवेतरासमवेतत्वाद्यवच्छेद्यत्वमाघटित- तादृशोभयत्वस्यैव लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति विभाव्यते, तदोक्तरीत्या वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणार्थमेव साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन स्वविशिष्टस्य सम्बन्धित्वं निवेश्यम् । नन्वेवमपि नातिव्याप्तिः सम्भवति, धूमवन्निष्ठसयोगावच्छिन्नगोत्वा- भावप्रतियोगितावच्छेदकतायागवेतरासमवेतत्वनिष्ठायाअभावस्य गोत्वत्वे सत्त्वेऽपि ताशगोत्वत्वावच्छिन्नत्वस्य कुत्रापि प्रतियोगितायामप्रसिद्धतया तदभावस्य हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां वक्तुमशक्यत्वादित्याशंकते नचैवमिति । नासिव्याप्तिरिति परेणान्वयः । एवम् साध्यवामिष्ठसंयोगा- वच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य गोत्ववादी सत्त्वेऽपि । तदवच्छेद्य- स्वेति । गोत्वत्वावच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्धथैवेत्यर्थः। समाधत्ते गोत्यादीति। गोत्वं नेत्याकारकभेदीयमतियोगितायामित्यर्थः । वत्सौलभ्यात् =गोत्व. त्वाधवच्छिन्नत्वस्य सुलभत्वसम्भवात् । ननु गोत्वादिभेदीयातियोगितावच्छेदकत्वमपि लाघवात् गवेतरा- समवेतत्वादावेव कल्पनीय तथा च सर्वथैव गोत्वस्वाचवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायामप्रसिद्धत्वात् कुतोऽतिव्याप्तिरित्यत आह न हीति । सापि-गोत्वादिभेदीयप्रतियोगितापि । गोत्वभेदीयप्रतियोगितानिष्ठ गवेतरासमवेतत्वसकलगोसमवेतत्वरूपधर्मद्वयावच्छिन्नत्वमेव गोत्व. स्वावच्छिन्नत्वमिति केवलगवेतरासमवेत्वावच्छिन्नत्वमेव तत्र निषे. धयति गवेतरेति । कयन्तानिवृत्त्यर्थमाह गोरूपादाविति । गवेत. शक्यते, गगनाभावेऽपि साहयान्यतरभेदसत्त्वप्रसङ्गादिति अन्यतरत्वस्याखण्डोपामित्वा- भिधानमयुक्तमिति चेन ? साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितामा प्राणघट. कत्वमभिप्रेत्येव नाहयातिन्यासर्दतत्वात् ।

·SITEौसी-पित्ति मगौरमाऽसता । इत्थं च निरुक्तपतियोग्यनधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये एव साध्यवनिष्ठाभावीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतगो. रासमवेतत्वस्य गोत्वत्वापेक्षया लघुत्वेन तत्र यदि गोषभेदीयप्रतियो. गितावच्छेदकत्वं कल्प्यते, तदा गोरूपे गोत्वं नेत्याकारकगोत्वभेदाऽसस्व. प्रसनः स्यात् , प्रतियोगितावच्छेदकस्य गवेतरासमवेतत्वस्य गोरूपे सस्वाद् भेदप्रतियोगितावच्छेदकस्यैव भेदविरोधित्वात , एवं घटाभाष. भेदप्रतियोगितावच्छेदकं यदि अभावत्वमा स्यात् तदा पटाभावे घटा. भावभेदस्यासस्वप्रसङ्गः स्यादिति भावः । ननु गोत्वत्वावच्छिन्नत्वस्य गोत्वभेदीयप्रतियोगितायां प्रसिद्धत्वेऽपि -नातिव्याप्ति गवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमय- स्वापेक्षया गोत्वत्वावच्छिन्नत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयत्वस्य गुरुतया ताशोभयत्वावच्छिनाभावाऽप्रसिद्धः। न च निरुकोमयनिष्ठप्रतियोगि- खाकामाव एव हेतुमन्निष्ठताशाभावप्रतियोगिताया विवक्ष्यतामिति भवत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् १ तथा सति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यसम्बन्धिनिष्ठत्वनिवेशेऽपि व्यभिचारिमात्रेऽतिव्याप्त्यापत्तः । हेतुमन्निष्टसाध्याभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व. साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व-घटैवत्रितयाभावस्याक्षतत्वादित्येवं यदि चेत्यादिनाशक्य समाधत्ते तदेत्यादि । तथाचोकरीत्या धूमवान् वहरित्या दावतिव्याप्तिवारणेऽपि सामान्यतो वहित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसंयोगाव- छिन्नाभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकगोत्वत्वावच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धा. वच्छिन्नत्वोभयत्वावच्छिन्नामावाप्रसिद्धया उक्तरीत्यैव वह्निमान धूमादि- त्यादावव्याप्तिः स्यात् यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदक- विशिष्टसम्बन्धित्व प्रवेशो न स्यादिति भावः। इत्थञ्चेति । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नगोत्वाभावीयपतियोगितानवच्छे- दकत्वस्य गोत्वस्वे सत्त्वे चेत्यर्थः । निरुक्तेति । प्रतियोगितावच्छेदक न च तथापि अयोगोलकावृत्त्यभावमादायैव नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । ताशे एव साध्ये पर्वतजात्यन्यतरत्वहेतावतिव्यातेरमिप्रेतत्वात् , जातौ संयोगेन वृत्त्यप्रसिद्ध स्वरूपेण जात्यवृत्तेः सयोगेनामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकताया द्रव्यत्वे कल्पनीयतया अतिव्याप्तिसम्मवादिति ध्येयम् ।

·भवादकत्वनिक्षत स्वत्वाद्यवच्छेद्यत्वसंयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्वोमयत्वावच्छिन्नाभावसत्त्वाहमवान् वहेरित्यत्रैवातिव्याप्तिः, गुरुतयोक्तकमेण ताहशोभयत्वावच्छिन्नाभा- वाप्रसिद्धया वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिर्वा स्यादतः प्रतियोग्यसम्बन्धि. स्वेनापि स्वविशिष्टसम्बन्धी विशेषणीयः । तदर्थश्च प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासंबन्धित्वम् । तेन सम्बन्धसामा- सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणहेत्वधिकरणनिष्ठामा. वीयप्रतियोगितासामान्य एवेत्यर्थः। साध्यवषिष्ठेति धूमादिमनिष्ठत्यर्थ- कम् । अतिव्याप्तिरिति । संयोगेन वस्तुमात्रस्यैवाव्याप्यवृत्तितया गोत्व- स्वघटाभावत्वादिकमेव घूमवनिष्ठसंयोगावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावीय- प्रतियोगितानवच्छेदकमिति तदवच्छिन्नत्व-संयोगावच्छिन्नत्वयोयोरेवा- भावस्य धूमनिष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वाद् धूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्ति- रिति भावः। यदि गवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयत्वापेक्षया गोत्वत्वा- वच्छिन्नवघटितोभयत्वस्य गुरुत्वेन तादृशोमयत्वावच्छिन्नत्वाभावाप्रसि- द्वथैव नोक्तातिव्याप्तिरित्युच्यते तदा निरुकयुक्त्या वहिमान धूमादित्यादा- वव्याप्तिः, गोत्वत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभावामसिद्धरित्याह गुरुतयेति । अतः= निरुक्ताव्याप्त्यादिदोषतः । स्वविशिष्टसम्बन्धी साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धी । तदर्थश्च = प्रतियोग्यसम्बन्धित्वरूप- विशेषणदलार्थश्व । प्रतियोगितेति । तथा च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिता- पच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणहेत्वधिकरणनिष्ठाभावीयप्रतियोगितासामान्ये प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धी यः साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य साध्य. वावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धी तनिष्ठाभावपतियोगितानवच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नस्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तारशसान्यता- वच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं हेतौ व्याप्तिरित्येतावत्पर्यन्तं लक्षणा- थस्य पर्यवसिततया न धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तिः, संयोगेन धूमत्या रूपवान् पृथिवीत्वादिति । भवात्र वहिमान् धूमादित्यादी प्रसिद्धस्थले तस्पर्वतान्यत्वविशिष्टामावमादायाच्यातिसम्भवे स्थूलान्तरेऽन्यासिदानमनुचितमिति ·जागदोशी विमृति मनोरमा उहता । ११५ न्येन यः प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धी वतित्वविशिष्टसम्बन्धी पर्व. तादिस्तनिष्ठस्य प्रलयपूर्वोत्पन्नकर्मात्यन्नाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदक यद् घटत्वादिक तदवच्छेद्यत्व-संयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्वयोश्च साधनवनिष्ठा- भावप्रतियोगितायां सत्त्वेऽपि वहिमान् धूमादित्यादौ नाव्याप्तिः । पच्छिन्नासम्बन्धित्वस्य धूमसम्बन्धिनि पर्वतादौ सत्त्वात् घटत्वावच्छि- नासम्वन्धिधूमसम्बन्धिपर्वतादिनिष्ठघटाद्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकधूम- त्वावच्छिन्नस्व-संयोगावच्छिन्नत्वोभयस्यैव चह्निमन्निष्ठताशाभावीयधूम- निष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वात् । न वा वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्ति धूमा- दिमनिष्ठताशघटाभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितायां घटत्वावच्छिन्नासम्ब- धिवह्निसम्बन्धिपर्वतादिनिष्ठघटाभावीयपतियोगितानवच्छेदकवह्नित्वाव च्छिन्नत्वघटितोभयाभावस्याक्षतत्वादिति तात्पर्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनिवेशप्रयोजनमाह तेनेति । सम्बन्धसा- मान्येन-संयोगसमवायकालिकस्वरूपाधन्यतमसम्बन्धेन । प्रतियोगिता. वच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वानभिधाने निरुक्तान्यतमसम्बन्धेन तथात्वाभिधाने वह्निमान् धूमादित्यादावव्यामि', धूमादिमन्निष्ठाभावीय- घटादिनिष्ठप्रतियोगिताया वह्नित्वविशिष्टस्य संयोगसम्बन्धेन सम्बन्धिनि पर्वतादौ प्रतियोगिव्यधिकरणो न घटायभाव', कालिकादिना घटादेः सम्बन्धित्वस्यैव पर्वतादौ सत्त्वात् किन्तु प्रलयोत्पन्नकर्भात्यन्ताभाव एव तथा, विभिन्नकालीनयोराधाराधेयभावानभ्युपगमेन केनाऽपि सम्बन्धेन प्रलयोत्पन्नकर्मसम्बन्धितायाः पर्वतादौ विरहादिति वाहशकर्मात्यन्ताभाव- तियोगितानवच्छेदकं यद् घटत्वं तदवच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धावच्छि- नत्वयोः द्वयोरेव सत्वादित्याह प्रतियोगितेति । प्रलयोत्पन्नकर्मत्व. स्येत्यादिः। नाव्याप्तिरिति । न चासम्भवसम्भवेऽव्याप्त्यभिधानमनुचितमिति वाध्यम् १ नित्यरूपत्वादिसाध्यकैतत्त्वहेत्वादौ लक्षणसमन्वयसम्भवात् चेन्न? साध्यतावच्छेदकातिरिक्ताभावानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितार्या निवेशनीयत्वात् । न च तथापि तत्पवंतासयुक्तवह्विसंयुक्तवह्निमदन्यतरामावप्रतियोगितावच्छेद- कस्य तादृशान्यतरत्वस्य वद्वित्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि वह्नौ पर्वते च नितान्यतर- ·नवोदकस्यनिहाल नवा प्रतियोग्यसंबम्धिसाध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतविशिष्टस. खात्यावच्छेद्यस्व-समवायसम्बन्धावच्छेद्यत्वयो. साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितायो सत्त्वेऽपि सत्तावान् जातेरिल्यादावव्याप्तिप्रसाः । प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब. न्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धी यः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धी तनिष्ठाभा- . हेतुसमानाधिकरणाभाषीयघटादिनिष्ठप्रतियोगितायामेव साध्यसम्बन्धिान नित्यरूपे घटादेः केनापि सम्बन्धेनावर्त्तमानतया ताशघटायभावमति. योगितानवच्छेदकनित्यरूपत्वत्वावच्छिन्नघटितोमयाभावस्य सत्वादिति ध्येयम्। साध्यसम्बन्धिनि प्रतियोगितावच्छेद कावच्छिन्नाऽसम्बन्धित्वनिवेश- प्रयोजनमाह न वेति । अप्रसङ्ग इति परेणान्वयः । सत्तावान् जातेरित त्यादौ साध्यीभूतसतासम्बन्धिनि विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगित्वाप्रया सम्बन्धित्वविरहेण सत्तासम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावो न विशिष्टसत्ताभाव, अपितु घटाद्यभाव एव, तत्प्रतियोगितानवच्छेदक- विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नत्व-समवायावच्छिन्नत्वोभयस्यैव साधनीभूतजाति- मद्गुणादिनिष्ठाभावीयविशिष्टसत्तानिष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वादन्याप्तिः स्यात् यदि साध्यसम्बन्धिान प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धित्व प्रवेशो न स्यादित्याशयवानाह प्रतियोग्येति । प्रतियोगित्वाश्रयेत्यर्थकम् । साधनवनिष्ठेति । जातिमद्गुणादिनिष्ठाभावीयविशिष्ट सत्तानिष्ठप्रतियोगि. तायामित्यर्थः। प्रसङ्ग इति । भव्याप्तिरित्यर्थः । प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नासम्बन्धित्वनिवेशे तु नाव्याप्तिः, जातिमनिष्ठाभावीयविशिष्टसचा- निष्ठप्रतियोगितायां विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाऽसम्बन्धिसत्तासम्बन्धिगुणा- दिनिष्टविशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसत्तात्वावच्छिन्नत्वघटितोम- याभावस्य वर्तमानत्वादिति भावः । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीय प्रतियोगित्वं यदि यत्- किश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नं तदा वह्निमान् धूमादित्यादौ सर्वत्राऽसम्भवः, सम्बन्धेन प्रतियोगिव्याधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया वहिमान् धूमादित्या- दावेवाव्याप्तिः सम्भवति , नहि ताहशान्यतराभावस्तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणा वह्नौ नाहयामावप्रतियोगिनो वायवादेः पर्वते च ताशपर्वतरूपप्रतियोगिना सत्त्वात् इति ·जागदीशी विवृति-मनोरमाऽलङ्कृता । वतियोगितानवच्छेदक न घटाभावत्व-गोत्वत्वादिकम् , तस्यापि साध्यवन्निष्ठतादृशमेदादिप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् , किन्तु लघुसमनियत. गुरुप्रमेयधूमत्वादिकमेव तथा, तथा च तदवच्छेद्यचाप्रसिद्ध्या वहिमान धूमादित्यादावसम्भवोऽव्याप्तिर्वेत्यत साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यम् । तेन सयोगादिसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकोभूनगोत्वत्वाद्याच्छेद्यत्वप्रसिद्धैयव लक्षणसम्भवः । साध्यीभूतवह्निमति पर्वतादौ यकिञ्चिन्समवायादिना वह्नयादेरभावत्य तादात्म्येन गोत्वादिभेदस्यापि च सत्त्वेन गोत्ववादावपि साध्यवनिष्ठा. भावप्रतियोगितानवच्छेदकताया. प्रसिद्धषसम्भवेन प्रमेयधूमत्वादेरेव वाशप्रतियोगितानवच्छेदकतया प्रतियोगिताया कुत्रापि ताशगुरुधर्मा- बच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्धत्वात् तद्घटितोभयाभावस्य हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियो. गितायां वक्तुमशक्यत्वादत. साध्यवनिष्ठाभावीयप्रतियोगित्वं साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नं वाच्यम् , तथा च नासम्भव , वह्निमन्निष्ठघटा. धभावीयसयोगावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकप्रसिद्धवाहित्वावच्छिन्नत्व. घटितोभयाभावस्य धूमादिमन्निष्ठाभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वा- दित्याह प्रतियोगितेति । तस्यापि गोत्वत्वस्यापि । साध्यवनिष्ठेति । वह्नयादिमन्निष्ठगोत्वभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यर्थः । लघुसमनिय- तेति । धूमत्वादिसमनियतेत्यर्थकम् । तदवच्छेद्यत्वेति । प्रमेयधूमस्या- पच्छिन्नत्वाप्रसिद्धथेत्यर्थः । असम्भवोऽव्याप्तिर्वेति दोषद्वयानुषावनप्रयो जनमन्यत्रानुसन्धेयम् । तेन साध्यवन्निष्ठाभावीयप्रयोगितायां साण्य- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विवक्षणेन । नन्वेव स्वामित्वसम्बन्धेन धनसाध्यकचैत्रत्वहेतावव्याप्तिः स्य. नियामकस्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धरित्यत वाच्यम् ! साध्यप्रतियोगिको यः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धः तत्प्रतियोगितावच्छेदका. वच्छिन्न प्रतियोगिकत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशात् तत्राव्यातरयोगात वहिप्रतियोगिको या सयोगस्तत्प्रतियोगितावच्छेदक न निरुक्तान्यतरत्वम् इति मान्यतावच्छेदकसम्बन्धस्म पर्तमशस्यतया अन्यतयभावस्य बहित्यविश ·११६ अवच्छेदकत्वनिरक्ति:- वस्तुतः प्रागुक्तयुक्तयात्रापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्य- सम्बन्धित्वं साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिनो वक्तव्यम्, नतु प्रतियोगि- तापि ताशसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । नन्वेवमपि साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिनिष्ठाभावाप्रसिद्धया वस्तुतः इति । प्रागुक्तयुक्त्येति । न च वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगित्व स्वीकृत्यैव प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभाव_टवलक्षणप्रणयनस्य पूर्वमभिहितवया साध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशेऽपिन कोऽपि दोष इति प्रागुक्तयुक्त्येत्यभिधान- मसङ्गमिति वाच्यम ? प्रागुक्तयुक्त्येत्यनेन पूर्वामिाहतलावस्यैवामि तत्वात् , साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन प्रतियागितानिवेशापेक्षया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्यैव लघुत्वादिति ध्येयम् । साध्यतावच्छदकसम्बन्धेनेत्यादि । तथा च साध्यतावच्छे- दकसम्बन्पावच्छिन्नरवतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपित सम्बन्धित्वाभाववान् यः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धी तानष्ठा- भावीययत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व- घाटतोमयाभावस्यैव विवक्षिततया धनी चैत्रत्वादित्यादौ समवाया. दिना घटाभावमादायैव लक्षणसमन्वयः। साध्यवति सम्बन्धान्तरेण साध्याभावस्य निरूतप्रतियोगिवैयधिकरण्यविरहादेव प्रायशोऽन्यातिन- सम्भवतीति हृदयम् । -शंकते नन्वेवमपीति । एवमपि = साध्यवावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वस्य साध्यसम्बन्धिनि विवक्षणेऽपि । कालिकसम्बन्धेन बस्तुमात्रस्य महाकाले सत्त्वादाह साध्यतेति । कालिकसम्बन्धेनेत्यर्थः । सम्बन्धिान प्रतियोगिव्याधिकरणत्वात् । रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादौ तु रूपप्रति- मोगिको यः समवायः तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव ताहशान्यतरत्व इति वाहशान्य- तराभावो न रूपत्वविशिष्टसम्बन्धिनि प्रतियोगिव्याधिकरणस्तथा च भवति रूपवान पृथिवीवादित्यत्राच्यातिरिति वदन्ति । ननु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावृत्तिप्रतियोगिकतादात्म्यान्यतरसम्बन्धेनैव यजम विशिष्ट सम्बन्धित्तम प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य च निवेशनीयत्वान्न रूपवान पृथिवी- ·जागदीशी-विवृति मनोरमाऽलठूतां । विभुत्वविशिष्टघटवान् महाकालान्यत्वादित्यादावव्याप्तिः । महाकालान्यत्ववि. शिष्टघटत्वावच्छिन्नामावस्यैव ताशस्य कथञ्चिन्महाकाले प्रसिद्ध्या तत्राव्याप्ति- वारणेऽपि तद्वहीयसंयोगसम्बन्धेन वहे. साध्यतायां सद्धतावव्याप्ति । तत्स- म्ब धेन यत्प्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्वस्य तद्वहिमत्यभावात् । महाकाल- विभुत्वविशिष्टेति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनेत्यादिः । कालिकेन घट- सम्बन्धिनि स्पन्दादौ स्पन्दासमानकालीनतचयक्त्यभावस्य कालिकेन प्रतियोगिध्यधिकरणस्य प्रसिद्धिसम्भवात् विभुत्वेति । तथा च विभुत्व- विशिष्टघटस्य कालिक्न महाकाल एव सत्त्वात् तत्र च तेन सम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वाप्रसिद्धथा भवति विभुत्वविशिष्टघटवान् महाकाल. त्वादित्यत्राव्याप्तिरित्यभिप्रायः । महाकालान्यत्वविशिष्टघटस्य कालिकेन महाकालेऽसत्त्वात्तभावस्यैव महाकाले निरुक्तप्रतियोगिव्यधिकरणस्य प्रसिद्धिसम्भवात् तत्र नाव्याप्तिरित्याह महाकालेति । तादृशस्य -प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धिताशघटसम्बन्धिमहाकालनिष्टस्य । पूर्वोत्तयुक्त्या महाकालान्यत्वविशिष्टघटस्यापि महाकाळे सत्त्वमाशक्याह कथञ्चिदिति । तत्र विभुत्वविशिष्टघटवान् महाकालत्वादित्यत्र । तहीयेति पर्वतीयवह्निप्रतियोगिकसयोगेनेर्थः । सद्धवावव्याप्तिः तत्पर्वतत्वादावव्याप्तिः। अव्याप्तिमुपपादयति तत्संबन्धेनेति । पर्व. वीयवहिप्रतियोगिकसयोगेनेत्यर्थः । प्रतियोगिसम्बन्धि-बहिसम्बन्धि । हिमत्यभावात् = पर्वतादावभावात् । तथा च तेन सम्बन्धेन प्रतियोगि- व्यधिकरणाभावाप्रसिद्धथैव भवत्यव्याप्तिरिति भावः। स्वादित्यत्राव्याप्तिा, तादृशान्यतरसम्बन्धेन रूपत्वविशिष्ट सम्बन्धिनि घटादौ निश्कान्या तरामावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणस्य सत्त्वेन यद्धमपदेन रूपत्वस्य धर्तुमशक्यत्वादिति चेत् न ? शन्दवान् गगनत्वादित्यत्राव्याप्त्यापत्ते., हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कस्य शब्दत्वगगनान्यतस्त्वस्य शब्दत्वविशिष्ट सम्बन्धिनि गगने वर्तमानस्य ताहशान्य- तरसम्बन्धेन प्रतियोगियधिकरणामावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । भयैवमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावृत्तिप्रतियोगिकतादात्म्यान्यतरीययत्सम्ब- धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनि अन्यतरीयतत्सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणामावप्रति ·10 अवच्छेदकत्वनिति- निरूपितविशेषणतया घटादेः साध्यताया महाकालत्वहेतावुक्तकमेणाप्य- व्याप्तिवारणासम्भवाच, तेन सम्व धेन यः प्रतियोगिसम्बन्धी तदन्यत्वस्य महाकाले विरहात् । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- सम्बन्धियत्किञ्चिद्वयक्तयनुगोगिकत्व-बादशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नम- घटवान् महाकालत्वादित्यत्राप्यव्याप्तिमाह महाकालेति । महाका- लानुयोगिककालिकसम्बन्धेनेत्यर्थः । उक्तम्मेण = प्रतियोगिन्यधिकरणा- भावप्रसिद्धया । उक्तक्रममप्याह तेनेत्यादि । महाकालानुयोगिककालिक- सम्बन्धेन यः प्रतियोगिनो घटादेः सम्बन्धी महाकालः तदन्यत्वस्येत्यर्थः । महाकाले इति । महाकालानुयोगिककालिकसम्बन्धेन साध्यीभूतघट- सम्बन्धिनीत्यादिः। इदमत्रावधेयम् । विशेषरूपेण संसर्गताभ्युपगमे साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिताप्रतियोगिकरवरूप- सम्बन्धेन याहशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धित्वाभाववान् साध्यसम्बन्धी निष्ठाभावीयताशप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्न- स्वसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य हेतुमन्निष्ठप्रतियोगि- व्यविकरणाभावप्रतियोगितायां विवक्षणेनैव महाकालानुयोगिककालिकेन घटसाध्यकमहाकालत्वहेतौ साध्यवति पटावभावमादाय लक्षणसमन्वय. सम्भवे तत्राव्याप्तिदानमनुचितम् , विशेषरूपेग संसर्गतानभ्युपगमे तु महाकालानुयोगिककालिकेनाऽपि साध्यत्वाऽयोगाव्याप्तिदानस्यानौचित्यं दुर्वारमिति । तटस्थः शङ्कते नचेति । वाच्यमिति परेणान्वयः । साध्यतेति। तथा "घ साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये साध्यतावच्छेदकयधर्मावच्छिन्न. योगितानवच्छेदकताहशप्रतियोगितावच्छेदककत्वमेव वाच्यम् , तथा च न रूपवान् पृथिवीत्वात् शब्दवान् गगनस्वादित्यादाव यातिः, हेतुममानाधिकरणामावप्रतियोगिता- बच्छेदक यत् ताहयतादृशान्यतरत्व तत्र यत्पदेनावृत्तिप्रतियोगिकतादात्म्यस्य पर्नु 'मशस्यतया यत्पदग्राह्यसान्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यसम्बन्धिनि घटे गगने च मन्यतरीयतत्सम्बन्धेन प्रतियोगिनिकरणतादृशान्यतरामावप्रतियोगिताबम्झेकस . . , , ·क्षागीनी विभूति-मनोरमामाती। तियोगिकत्वोभयाभावस्ताहशप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नत्व निवेश्यमतो गगनाभावद्वारैव प्रसिद्धिरिति वाच्यम् १ स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वपक्ष एवं प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावगर्भनिरुक्तयादरात , तत्र गगनाभावमादाय प्रसिद्धयसम्भवात् । कालिकविशेषणतायां गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्व- साध्यवन्महाकालानुयोगिकत्वयोः सत्त्वादिति चेत्, एतदस्वरसेनैव प्रति- योगितयोरित्यादिना प्रतियोगिवेयधिकरण्यमुपेक्ष्य लक्षणान्तर वक्ष्यते इत्येके। सम्बन्धियतकिञ्चिव्यक्त्यनुयोगिकत्व-याशप्रतियोगितावच्छे कावच्छि- न्नप्रतियोगिकत्वोभयाभावस्वाशप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व- साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावः प्रतियोगिव्यधिकरणहेतु- मन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया वर्तते ताशसाध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- सामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरिति फलितार्थ. । अस्ति च घटवान् महाकालवादित्यादौ साध्यतावच्छेदकमहाकालानुयोगिककालिकसम्बन्ध- सामान्ये साध्यसम्बन्धिमहाकालानुयोगिकत्वसत्त्वेऽपि गगनत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकत्वविरहादुमयाभावसत्वात् ताशप्रतियोगितानवच्छेदकघट- त्वाद्यवछिन्नत्व-कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य च हेतुमन्निष्ठ- ताशाभावीयसमवायाधवच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगितायां सत्त्वेन लक्षण- समन्वय । भत्र सम्बन्धपद विहाय साध्यतावच्छेदकसामान्ये इत्युक्तौ अनु- योगितासम्बन्धेन कालिकविशिष्टस्य महाकालस्य तादास्येन साध्य- ताया तद्वयक्तित्वहेतावव्याप्तिः, साध्यतावच्छेदकीभूते कालिके घट- स्वपटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिकत्व-साध्यसम्बन्धिमहाकालानुयोगिकत्वयोः सत्त्वेन गगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्व-महाकालानुयोगिकत्वोमया- सत्वेन यद्धर्मपदेन साध्यतावच्छेदस्य धर्नुमशक्यत्वादिति चेत् न १ सयोगेन द्रव्य- साधकद्रव्यत्वहेत वव्याप्ते विभुदयसयोग नभ्युपगमात्- प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुम- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकोभूतावृत्तित्वे द्रव्यत्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि आकाश- कालदिगात्मनि तेन सम्बन्धेन प्रयियोगिव्यधिकरणो नावृत्त्यभावः किन्तु आत्माघभावः तत्पतियोगितानवच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन यद्धर्मपदेन साध्यतावच्छेदकीभूतद्रव्यत्वस्यो. पादानसम्भवादिति ध्येयम् ।

·१२० अवच्छेदकस्यनिरुषि- परे तु निरुक्तपतियोग्यसम्बन्धिप्रकृतसाध्यवन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां यद्यदर्मा- वच्छेद्यत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावः प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नप्रतियोग्यनधिकरणप्रकृतहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्येऽपि तादृशोभयाभावकूटवत्त्वं विवक्षितम् । अस्ति च समवायाधवच्छिन्नघटाघमा- वप्रतियोगितायो यत्कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-घटत्वावच्छिन्नत्वोमयाभाव- वत्त्वं तदेव प्रतियोग्यनधिकरणमहाकालनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्येऽपीति भावस्यैव च तत्र सत्त्वात ताशप्रतियोगितावच्छेदकगगनत्वभिन्न- घटत्वाधवच्छिन्नत्व तादात्म्यावच्छिन्नत्वयोः द्वयोरेव हेतुमन्निएप्रति- योगिव्यधिकरणघटादिभेदीयतादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगितायां वर्तमान- स्वादतः सम्बन्धपदम् । सामान्यपदानुणदाने धूमवान् वढेरित्यादावति- व्यातिः पर्वतीयसंयोगे धूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्व-साध्यसम्बन्धिमहा- नसानुयोगिकत्वोभयाभावस्येव घटत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिकत्व-महान- साधनुयोगिकत्वोभयामावस्यापि वर्तमानता ताशप्रतियोगितानवम्छे. दकगोत्वत्वघटामावत्वाधवच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभा- वस्य हेतुमन्निष्ठाभावीयध्मनिष्ठप्रतियोगितायां सत्वाद् गुरुतया तादृशो- भयत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धथा यदि नातिव्यामिः तदा वद्विमान् धूमा. दित्यादौ उक्तक्रमेणोभयत्वावच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धयाऽव्याप्ति' स्यादतः सामान्यपदम्। साध्यतावच्छेदकमनिवेश्य साध्यसम्बन्धिमात्रनिवेशे विशिष्ट- सचावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तिः, समवायसम्बन्धे साध्यीभतमत्तासम्ब- धिगुणाद्यनुयोगिकत्व-विशिष्टसत्ताद्रव्यत्वप्रतियोगिकत्वोभयाभावसत्त्वेन वाशप्रतियोगितानवच्छेदकसत्तात्वावच्छिन्नत्व-समवायसम्बन्धावच्छिन्न- - ननु तथापि तादात्म्य-साध्यताघटकान्यतरीययत्सम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्वं ताहशान्यतरीयतत्तत्सम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्य वाच्यम् , तावतैव रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादौ नाव्याति:, रूपत्वविशिष्टस्य तादात्म्येनं सम्बन्धिनि रूपे तादात्म्येन रूपत्वद्रव्यान्यवराभावस्य समवायेनापि रूपवति पृथिव्यादौ समवायेन ताहणन्य. तराभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् इति चेन्न तथा सति सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटभेदविशिष्टप्रमेयस्य स्वरूपेण साध्यतायां वाच्यत्वहेतावतिव्याप्तेः, हेवमनिष्ठाभाव.

·नागदीशी-विकृति मनोरमाउलड्डवा । १२) . त्वोभयाभावस्य जातिमद्गुणादिनिष्ठद्रव्यत्वाधभावप्रतियोगितायो सत्वात् । वहिमान धूमादित्यादौ संयोगसामान्ये अयोगोलकीयवह्नित्वा. वच्छिन्नप्रतियोगिकत्वायोगोलकानुयोगिकत्वयोः सत्त्वेन अयोगोलकीय- वह्नित्वस्य ताशप्रतियोगितानवच्छेदकगगनत्वभिन्नायोगोलकीयवह्नित्वा- वच्छिन्नस्व-संयोगावच्छिन्नत्वयोः हेतुमन्निष्ठायोगोलकीयवहयभावीय- प्रतियोगितायां सत्त्वाव्याप्तिरतः साध्यसम्बन्धिनि यत्किञ्चिस्वनिवेश, तथा सति पर्वतानुयोगिकत्वायोगोलकीयवहिप्रतियोगित्वयोः संयोग- सामान्ये विरहात् याशप्रतियोगितावच्छेदकपदेनायोगलकीयवाहित्व- स्यापि धतुं शक्यतया नाव्याप्तिः । प्रतियोगिकत्वानुयोगिकत्वसामान्योभयाभावोऽपि विवक्षणीयः, तेन संयोगसामान्य एव समवायनिष्ठवह्निसम्बन्धिपर्वतानुयोगिकरव-वहित्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिकत्वयो पर्वताद्यनुयोगिकत्वसमवायनिष्ठवहित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकत्वयोश्चाभावसत्त्वेन सर्वस्यैव वह्नित्वादेः यारशप्रतियोगिताव- च्छेदकपदेन धतुं शक्यतया ताशप्रतियोगितानवच्छेदकगोवत्वाद्यव- च्छिन्नत्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धरिति ध्येयम् । यदभाव- प्रतियोगित्वाश्रयप्रतियोगिकत्वनिवेशे सचावान् जातेरित्यादावव्याप्तिः, समवायसम्बन्धे विशिष्टसत्ताभावीयप्रतियोगित्वसत्तासम्बन्धिगुणाधनु- योगिकत्वयोः सत्त्वेन विशिष्टसत्तात्वस्य ताहशघटनिष्ठप्रतियोगितावच्छेद- कतया नदवच्छिन्नत्व-समवायावच्छिन्नत्वयोर्द्वयोरेव हेतुमन्निष्ठविशिष्ट सत्ताभावीयप्रतियोगितायां सत्त्वादिति दिक् । समाधचे स्वरूपसम्बन्धेनेति । कालिकसम्बन्धेनेत्यथः । तत्र -प्रति- योगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणे । अव्याप्तिमुपपादयति कालिकेति । कालिकसम्बन्धसामान्ये इत्यर्थः । न च गगनादेः कालिकसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वेऽपि साध्यप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये सा. ध्यसम्बन्धियकिश्चिद्वपक्तयनुयोगिकत्व-याशप्रतियोगितावच्छेदकधर्माव. च्छिन्नतियोगिकत्वोभयाभावस्तादशप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छि . प्रतियोगितावच्छेदकस्य षटभेदत्वस्य तादाम्येन घटभेदविशिष्टप्रमेयत्ववति वाच्यत्वे तेनैव सम्बन्धेन वर्तमानो य प्रतियोगिन्यधिकरणामावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन साध्यतावच्छेदकस्य यद्धर्मपदेन धर्जुमशक्यत्वात् ।

·अण्छेदकलनिक न्नत्वघटितीभयाभावस्य हेतुसमानाधिकरणवादशाभावप्रतियोगितासामान्ये निवेशनेनैव घटवान् महाकालवादित्यादौ नाव्याप्तिः, घटप्रतियोगिक कालिकसम्बन्धेन पटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविरहेण पटाघमावस्यैव वादशस्य लक्षणघटकत्वसम्मवात् , प्रसेयवान् महाकालत्वादित्यादौ प प्रमेयस्य व्याप्यवृत्तितया साध्यसम्बन्धिनिष्ठाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्य- निवेशादेव नाव्याप्तिरिति वाच्यम् ? समवायस्यैकत्वमते सत्तावान जातेरित्यादावव्याप्तथापत्तेः, सत्तासमवाये विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नप्रति- योगिकत्व-सत्तासम्बन्धिगुणाद्यनुयोगिकत्वोभयोःसत्त्वेन विशिष्टसत्तात्वस्य याहशप्रतियोगितावच्छेदकपदे धर्तृमशक्यतया तादृशप्रतियोगितावच्छेद- कगगनत्वादिभिन्नविशिष्टसत्तास्वावच्छिन्नत्व-समवायावच्छिन्नत्वोभयोः साधनवन्निष्ठविशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितायां सत्त्वादिति प्येयम् । नन्वित्यादिशंकायाः समाधानं एतदस्वरसेनैवेति । घटवान् महा- कारवादित्यादावव्याप्तिरूपदोपेणैवेत्यर्थः । लक्षणान्तरमिति । तथा ब वक्ष्यमाणलक्षणे न कुवाप्यव्याप्तिः सम्भवतीति हृदयम् । वक्ष्यत इति । दीधिकार इति शेषः । अत्रैके इत्युक्त्वाऽस्वरसः सूचितः, उद्वीजन्तु साम्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिता- सामान्ये साध्यसम्बन्धियक्किश्चिद्वयक्तिवृतित्व-यारशप्रवियोगिताव च्छेदकावच्छिन्नसम्बद्धतानिरूपितत्वोभयाभावस्तादशप्रतियोगितानवच्छे- दकधर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्य हेतु. मनिष्टपतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये विवक्षणादेव घट. वान् महाकालत्वादित्यादौ पटाभावमादायैवाव्याप्तिवारणसम्भवे निरुताव्याप्तिरूपास्वरसेन लक्षणान्तराभिधानमयुक्तमिति । प्रकारान्तरेण घटवान् महाकालवादित्यादावव्याप्ति वारयता केषाश्चिन्मतमाह परे विति । निरुक्तति । प्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- म्न प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाऽसम्बन्धी या साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नसम्बन्धी तनिष्ठाभावीयप्रतियोगितासामान्ये इत्यर्थः । तेन बहिमनिष्ठतारशपटाभावीययत्कितिपटनिष्ठायां प्रतियोगितायां यद् ननु तथापि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाघेयत्वसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्म- विशिष्टसम्वन्धिनिष्ठतत्सम्बन्वेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य वक्तव्यतया न रूपवान ·जागदीशी-विवृति-मनोरमाइलङ्कृता । १२५ घटवान् महाकालत्वादित्यादौ नाव्याप्ति । यद्यदिति वीप्सादरात् निरुक्तम- यद्वटत्ववह्नित्वादिधर्मावच्छिन्नत्य - संयोगावच्छिन्नत्त्रोभयाभावसत्त्वेन हेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतायां घटनिष्ठप्रतियोगितायां घटत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयाभावविरहेऽपि न वहिमान् धूमादित्यादाव- व्याप्ति.। यद्यद्धर्मावच्छिन्नत्वाभावमात्रनिवशे धूमवान् वहेरित्या- दावविव्याप्तिः, धूमवनिष्ठसमवायावच्छिन्नघूमाधभावप्रतियोगिवाया धूमत्वघटत्वाद्यवच्छिन्नत्वस्य सत्त्वेन यद्यधर्मान्तर्गतगगनत्वगुणत्वाद्य- वच्छिन्नत्वाभावसत्त्वात् हेतुनिष्ठाभावीयसयोगावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रति- योगितायामपि ताशगगनस्वाधवच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वो- भयाभावस्य वर्तमानत्वादतस्ताहशोमयाभावनिवेश.। न चैवमपि साध्य- वनिष्ठताशाभावीययद्धर्मावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताया साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभाव. हेतुमन्निष्ठाभावीयप्रतियोगितासामा- न्येऽपि तद्धर्मावच्छित्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावः छाघवादेव विवक्षणीयः, तावतैव घटवान् महाकाल-वादित्यत्र समवाया- धवच्छिन्नघटाभावमादाय नाव्याप्ति सम्भवतीति वाच्यम् ? घटवृत्ति. त्वविशिष्टद्रव्यत्ववान घटत्वादित्यादावव्याप्तथापत्ते., केनापि सम्बन्धेन साध्यामावस्य यथोक्तप्रतियोगिव्यधिकरणस्य साध्यवत्यसत्त्वादित्यादि- दोषस्य सिद्धान्तलक्षण एव स्वयमुक्तत्वादिति ध्येयम् । घटवान् महाकालत्वादित्यादौ निरुक्तलक्षणसमन्वय प्रदर्शयति अस्ति घेति । तदेव कालिकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-घटत्वाद्यवच्छिन्नत्वोमयामा- ववत्त्वमेव । नाव्याप्तिरिति । इदमुपलक्षणम् , वहिमान् धूमादित्या- दावपि वह्निमनिष्ठताहशाभावीयसयोगावच्छिन्नघटनिष्ठप्रतियोगिता वहित्वाद्यवच्छिन्नत्व-वहिप्रतियोगिकसयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभाव. वत्त्व तदेव हेतुमनिष्ठताशघटाद्यभावप्रतियोगिताया वर्तमानमित्यादि- रीत्याऽन्यत्रापि च लक्षणसमन्वयो बोध्यः । यद्यदितिवीप्सादर एवा- प्रिमोभयाभावकूटवत्त्वविवक्षण सार्थक भवतीत्यतो वीप्सादरप्रयोजनमाह यद्यदिति । वीप्सानादरे घूमवान् वढेरित्यत्राऽतिव्याप्तिः, धूमवति विवोस्वादित्यत्राच्याप्तिा, निरुतान्यतरसम्बन्धेन रूपत्वविशिष्टस्य सम्बन्धिनि रूपनिहा ·१२४ अवच्छेदकत्वनिरुति- तियोग्यनधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये एव गुणत्वावच्छेद्यत्व- संयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्वोभयाभावसत्त्वेऽपि धूमवान् वहेरित्यादौ नातिव्यातिः । धूमत्वावच्छेद्यत्वसंयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्वोभयाभावस्यापि ताहशत्वेन तस्यैव प्रतियोग्यनधिकरणवहमन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये विरहात् , संयोग सम्बन्धावच्छिन्नधूमाभावप्रतियोगिताया तदसत्त्वादित्याहुः । संयोगेन गुणायभावस्य यथोक्तप्रतियोगिव्यधिकरणत्वाऽसम्भवात् तत्र वर्तमानस्य ताशघटायभावीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायां गुण- त्वावच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभावस्यावश्यं वर्तमानतया तस्यैव हेतुमनिष्ठताशधूमाभावीयसयोगावच्छिन्नधूमनिष्ठप्रतियोगिता- यामपि सत्त्वात् । वीप्सादरे तु न तत्राऽतिव्याप्तिः, धूमवनिष्ठाभावीयघट- निष्ठप्रतियोगितायां गुणत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयाभावस्येव यद्यदन्तर्गत- धूमत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयाभावस्यापि सत्त्वात् तस्य च हेतुमनिष्ठ सयोगावच्छिन्नधूमाभावीयप्रतियोगितायामसत्त्वादित्याह हेतुमनिष्ठेति । अतिव्याप्तथभावे हेतुमाह धूमत्वेति । तादृशवेन- यद्यधर्मावच्छि- नत्वघटितोभयाभावमध्यान्तर्गतत्वेन । तस्यैव धूमत्वावच्छिन्नत्वघटितो. भयाभावस्यैव । तदसत्त्वात् धूमत्वावच्छिन्नत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिन्न- स्वोभयाभावस्यासत्त्वात् , तथा च नातिव्याप्तिरिति भावः। अत्र फल्पे वृत्त्यनियामकस्वामित्वसम्बन्धेन धनसाध्यकचैत्रत्वहता. वव्याप्तिः प्रतियोगितानिष्ठस्य स्वामित्वसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्याप्रसिद्धतया तदभावस्य साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगिताया वक्तुमशक्यत्वात् । न पात्रापि प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन याशप्रतियोगितावच्छेदकास- म्बन्धी य. साध्यसम्बन्धी तनिष्ठाभावीयप्रतियोगिताया यद्यद्धर्मा- पच्छिन्नावच्छेदकताकत्व-माध्यतावच्छेदकसम्बन्धापच्छिन्नावच्छेदकता. तत्तदयक्तित्वादी निरक्तसम्बन्धेन रूपत्वद्न्यान्यतरामावस्य प्रतियोगिव्यविकरणतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव रूपत्वद्न्यान्यतरत्वे सत्त्वेन यद्धर्मपदेन रूपत्वस्योपादान- मशक्यत्वादिति चेन ? किमत्र ताहशान्यतरीययत्सम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्व तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्य वाच्यमुत वा यथाश्रुतं १ आये घटभेदविशिष्ट- बाध्यस्य साध्यत्वे वाच्यत्वहेतावतिव्याप्तथापते, हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक ·नागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलङ्कता । રિણ कत्वोभयाभावः हेतुमनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावीयप्रतियोगितासा- मान्येऽपि तत्तद्धर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभया- भाव एव विवक्षणीयः, तथा च तत्र नाव्याप्तिः, वृत्त्यनियामकसम्बन्धा- वच्छिन्नावच्छेदकताया' सर्वसम्मतत्यात् वह्निमान् धूमादित्यादावपि साध्यवति समवायादिना वहयादिमत्सामान्याभावमादायैव लक्षणसमन्वयः सम्भवतीति वाच्यम् ? तथासति व्यभिचारिमात्रेऽव्याप्तिवारणाय घृत्यनियामकसम्बन्धेन धनादिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिवारणाय च प्रति- योगिताधर्मिकोभयाभावस्यापि सिद्धान्तलक्षणीययद्वाकल्पोकरीत्याऽवश्य वक्तव्यतया गौरवापत्तेरित्यस्वरसः माहुरित्यनेन सूचित इति वदन्ति । हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्यादिपूर्वोक्तपरिभापिकावच्छेदकत्व- लक्षणघटकयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठताशाभावप्रतियोगितानवच्छेदक स्वमवश्य तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदरूपं वाच्यम् न तु ताहशावच्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताकभेदमात्र, तथासति वहिमान धूमादित्यादौ सर्वत्रासम्भवः स्यात् हेतुमनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकघटत्वादे वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- पटत्वादिव्यक्तिभिन्नत्वेन यद्धर्मपदेन वह्नित्वादिसाध्यतावच्छेदकमात्र- स्योपादानसम्भवात् , एवं हेतुमनिष्ठताशाभावीयप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठताशाभावप्रतियोगितानवच्छे- दकधर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाव इत्या- दिप्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणघटक साध्यतावच्छेदकवि- शिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमपि ताशप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वावच्छिन्नमतियोगिताकभेद एव न तु ताशप्रतियोगिताव- च्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताकभेदः तथा सत्यप्यसम्भवापचिः स्यात्,पहित्यादि- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकपटत्वादिव्यक्तिनिष्ठप्रतियो- गिताकभेदस्य घटत्वादी सत्त्वात् ताशघटत्वावच्छिन्नस्व-सयोगाव- यघटमेदत्व तस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नायतासम्बन्धेन घटभेदविशिष्टवाच्यत्वत्व विशिष्टवाच्यत्ववति वाच्यत्वत्वे तापसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणस्य घटमेदा- भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया यद्धर्मपदेन साध्यतावच्छेदकस्य पर्वमशक्यत्वात् ।

·१२ अवच्छेदकत्वनिक्ति:- ताशप्रतियोगिताश्च विशिष्योपादेया, नातो गुरोरवच्छेदकत्वं विना दुर्चचत्वं प्रतियोगित्वस्य । ननु स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकेत्यत्रानवच्छे. दकत्वं न तादृशावच्छेदकपतियोगिकमेदमात्रम्, धर्ममात्रस्यैव तादृशयत्कि. श्चिदवच्छेदकभिन्नत्वेन व्याप्तिलक्षणासम्भवप्रसङ्गात, किं तु ताशपति- योगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदः, तथा चावच्छेदकत्व- गर्भाया निरुक्तः प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तिः । अवच्छेद्यत्वगर्भा- च्छिन्नत्वयोर्द्वयोरेव हेतुमनिष्ठघटाभावीयप्रतियोगिताथामक्षतत्वात् । तथा च पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणे प्रमेयधूमवान् बढेरित्यादावतिव्याप्तिः, प्रमेयधूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वापेक्षया घूम- स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लघुतया प्रमेय- धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकभेदाऽप्रसिद्धः यद्धर्मपदेन प्रमेयधूमत्वस्य धर्तमशक्यत्वात् । प्रति- योगिताधर्मिकोभयाभाव;टवलक्षणे तु प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यादाव- व्याप्तिः, प्रमेयवह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकभेद- प्रतियागितावच्छेदकताया लाघवेन वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्व एव स्वीकरणीयतया प्रमेयवह्नित्वविशिष्टसम्ध. धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धः साध्यतावच्छेदकप्रमेयवहित्वावच्छिन्नस्य हेतुव्यापकत्वानुपपत्तरित्येवं बीजं प्रदर्शयन तादृशप्रतियोगिताश्चेत्यादि दीधितिमवतारयति नन्विति । इत्यत्र एतयटकीभूतम् । ताशयत्किश्चिदिति । स्वविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकपटत्वादिव्यक्तिभिन्नत्वेनेत्यर्थः । , यथाभुताभिप्राये तु वाच्यत्वमात्रवृत्तिधर्मभिन्नानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धेन घटभेद विशिष्टवाच्यत्वस्य साध्यत्वे वाच्यत्वहेतावतिव्यासेः, स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयता- सम्बन्धेन घटभेदविशिष्टवाच्यत्वत्वविशिष्टवति वाच्यत्वत्वे तादृशान्यतरसम्बन्धेन सामाभावप्रतियोगितावच्छेदकपटभेदत्वाधवच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिन्यधिकरणतया ·गागदीशी-विवि-मनोरमाइलढता । यास्तु प्रमेयवहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः, प्रमेयवहित्वविशिष्टसम्बन्धि- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकवृत्तिप्रतियोगिताया लाघवेन वहिमन्निष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैवावच्छेदादत आह प्रतियोगिताश्चेति । ताशा. बच्छेदकनिष्ठपतियोगिताव्यक्तयो विशेष्य तन्दवच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वेन प्रवेशनीया , न तु अनुगततादृशावच्छेदकत्वावच्छित्वेन; यतो गुरुधर्म- स्थानवच्छेदकत्वे व्याप्तेर्दुर्वचत्वं स्यादित्यर्थः । अतिव्याप्तिमव्याप्तिञ्च संगमयति प्रमेयवद्वित्वेति । अत आह = अति. व्याप्तेरव्याप्तेश्च वारणायाह ताशेति । यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताव्यक्तयः साध्यतावच्छेदकविशि. सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताव्यक्तयश्चेत्यर्थः । प्रवेशनीया इति । तथा च न पूर्वोक्तासम्भवः, वह्नित्वविशिष्टसम्म धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानिरूपिततचदवच्छेदकत्वान्तर्गतघटरवादिनिष्ठाव- च्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य घटत्वादौ विरहेण घटत्वादेः स्वविशिष्ठ- सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन धर्जुमशक्यत्वात् । न घा पूर्वोक्तातिव्याप्तिरव्याप्तिर्वा प्रमेयधूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति. योगितावच्छेदकत्वापेक्षयापि लघुत्वेन अतिप्रसंगाद्यनापादकत्वेन च तदवच्छिन्नभेदप्रसिद्धः । न च धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियो- गितानिरूपिततत्तदवच्छेदकत्वमेव प्रमेयधूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाव- प्रतियोगितानिरूपिततत्तदवच्छेदकभेदप्रतियोगितावच्छेदकमिति वाच्यम् ? विनिगमकाभावेन प्रमेयधूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानि- रूपिततचदवच्छेदकत्वस्यापि तारशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्भवा. दिति भावः। नतु अनुगतेति । न तु भेदीयप्रतियोगितानुगतस्वविशिष्टसम्बन्धि. निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिमा वाच्येत्यर्थः । गुरुधर्मस्य: साध्यतावच्छेदकस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वविरहात् । घटाधिकरणतात्वा ताहण न्यतरसम्बन्धेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनि भूतले तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिब्यधि- करणपटाधिकरणत्वामावप्रतियोगितानवच्छेदकतया पारिमापिकावच्छेदकप्रसिद्धरि- त्युभयथा दोषमाशंक्य कल्पोऽय परित्यक्त इत्यस्मद्गुरुचरणाः ।

·९८ সবষোনিলিঃ Cen स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगिताव्यक्तीविशिष्योपादाय तत्त- प्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदकूटवत्वं निवेशनीयमिति तु अपव्याख्या- नम् । तत्तत्प्रतियोगिताविशेषितावच्छेदकत्वव्यक्तीना वास्तविकतत्तदवच्छे- दकत्वव्यक्तीरपेक्ष्य गुरुत्वेन तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकत्वावच्छि- नभेदानामप्यप्रसिद्धया दुर्वचत्वतादवस्थ्यात् । यदि च समनियतनानाधर्मा- प्रमेयधूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य । अन- वच्छेदकत्वेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकभेद- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन । व्यासरित्यादि। अतिव्याप्तथव्याप्तथादि. दोषेणेत्यादिः। ननु ताशप्रतियोगितापदेन स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियो- गिताव्यक्तय एव यथाश्रुतशब्दलभ्यास्तथा व तत्तत्पतियोगितावच्छेदक- स्वावच्छिन्नभेदकूटनिवेशेऽपि न पूर्वोक्तदोषाणामवकाश इत्यत आह स्व विशिष्टेति । साध्यतावच्छेदकीभूतामेयधूमत्वादिविशिष्टेत्यर्थकम् । अपव्याख्यानमिति । तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदकूटनिवे- शेऽपिअतिव्याप्तथादेरिणंन सम्भवतीति हृदयम। कुत इत्याकांक्षायामाह तत्तदिति । निरूपितत्वसम्बन्धेनेत्यादिः । तथा च निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रमेयधूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयतत्तत्प्रतियोगिताविशेषितावच्छे- दकं नेत्याकारकभेदीयप्रतियोगितावच्छेदकं तु धूमत्वविशिष्टसम्बन्धि- निष्टाभावीयप्रतियोगितानिरूपिततत्तदवच्छेदकत्वमेव लाघवादतिप्रसङ्गाद्य. नापादकत्वाच, एवञ्च वाशतत्तत्प्रतियोगिताविशिष्टावच्छेदकत्वावछिन्न प्रतियोगिताकभेदस्याप्यप्रसिद्धया प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादावति ज्याप्तेः प्रमेयवह्रिमान धूमादित्यादावव्याप्तेश्च वारणं न सम्भवतीति भाव। यदि चेति । अस्य तु मानाभाव इत्यनेन सम्बन्धः। प्रतियोगिता वच्छेदकभेदेनैव प्रतियोगिताव्यक्तीनां भेदस्य पूर्वमभिहिततया ताहशा- केचित्तु वाच्यत्ववान् घटाभावत्वादित्यत्राव्याप्तिः, हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकस्य घटाभावभेदत्वस्य, वाच्यत्वत्वविशिष्टस्य तादृशान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धिनि ताहशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो न घटाभावभेदाभावस्तत्प्रतियोगिनो घया- ·नागदीशी विकृति-मनोरमाप्तिता । १९५ वच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य भेदे मानाभावस्तदा तत्त्प्रतियोगितावच्छेदकत्वा- वच्छिन्नभेदकूटस्य प्रवेशेऽपि न क्षतिः, तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्तदवच्छेदकत्वसमनैयत्याभावेन गुरुत्वस्याकिश्चित्करत्वादिति ध्येयम् । वच्छेदकधर्मयोः समनियतत्वेऽपि सत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानामैक्यं न सम्भवति, अन्यथा द्रव्यभेदगुणवभेदप्रतियोगित्वयोरप्यैक्यप्रसङ्गः स्यात्, अव तु निरवच्छिन्नावच्छेदकताकत्वेन किश्चिदवच्छिन्नावच्छेदक- ताकत्वेन प्रतियोगितयोमदत्यावश्यक्त्वादिल्याशयेनोक यदिचेतीति ध्येयम् । समनियतेति परस्परव्याप्यव्यापकीभूतविभिन्नधर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्वव्यक्तीनामित्यर्थः । ताशेति स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभा- वीयतत्तत्प्रतियोगिताविशिष्टावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटस्ये- त्यर्थ. । नक्षति =नातिव्याप्तयव्याप्त्यादिदोषः । तादृशेति पूर्वोकार्थकम् । तत्चदवच्छेदकत्वेति तत्तदवच्छेदकत्वस्य भविप्रसङ्गाद्यापादकत्वे नेत्यर्थः। अकिश्चित्करत्वादिति । अयमाशयः, यथा संख्यावान्न परिमाण- वान्नेत्याकारकभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्मयोः संख्यापरिमाणयोः परस्पर विभिन्नत्वेऽपि तयोः परस्परं समनियततया तत्तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्व मेकमेव न विभिन्न तथा च तत्प्रतियोगितावच्छेदक यदि तदवच्छेद. कत्वं स्यात् तदा संख्यादावपि तत्प्रतियोगितावच्छेदक नेत्याकारकमे- प्रत्यय स्यात्, निरुक्तभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्य तदवच्छेदकत्वग्य केवल परिमाणादिनिष्ठत्वात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य चोभयधर्मसाधारण त्वात् इति सख्याद्यवच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदक तथाविधप्रतियोगिता. विशिष्टावच्छेदकत्वमेव भवति तथा प्रमेयधूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावीयतत्तत्पतियोगिताविशिष्टावच्छेदकभेदप्रतियोगितावच्छेदकमपिता शतत्तत्प्रतियोगिताविशिष्टावच्छेदकत्वमेव न तु ताशप्रतियोगितानिल- पिततत्तदवच्छेदकत्व, तथा सवि तदवच्छेदकत्वस्य प्रत्येकघटत्वादिनिष्ट भावमेदस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन घटाभावे अन्यत्र च सत्वात् . किन्तु अभावान्तर एव तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् यद्धर्मपदेन वाच्यत्वस्य धत्तु शस्यत्वादित्याहु.।

·भवादकस्यनिक्षिा- प्रतियोगित्वं सम्बन्धित्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वोध्यम्, अतो न सम्बन्धमेदमादाय दोषः । अभावध प्रतियोगि- सम्बन्धमेदमिति इदं च प्रागेव निरुक्तव्याख्यायां प्रपश्चितम् । ननु प्रतियोग्यनधिकरगहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया. संयोगत्वावच्छेद्यत्वेऽपि संयोगत्वस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेद कवाभावात् संयोगी सत्त्वादित्यत्रातिव्याप्तिरत आह अभावश्चेति । निरुक्तित्रयेऽपीति तया घटत्वादावपि ताशप्रतियोगिताविशिष्टावच्छेदभेदप्रत्ययः स्यादि. स्यकामेनापि तत्तत्प्रतियोगिताविशिष्टावच्छेदत्वम्य तदवच्छेदकत्वापेक्षया गुरुत्वेऽपि प्रमेयधूमादिमन्निष्ठाभ वोयतत्तत्मतियोगिताविशिष्टावच्छएक- भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमवश्यं कल्पनीयमिति । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगिताय साध्यता- पच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्य- सम्बन्धित्वनिवेशस्य च प्रयोजनं पूर्वमेवाभिहितमित्यत आहेदश्चेति । सम्बन्धित्वादेः सम्बन्धविशेषेण निवेशनप्रयोजनम्वेत्यर्थः । निरुक्तव्या. क्यायां = लक्षणव्याख्यायाम् । अपश्चितमिति । अस्माभिरिति शेषः । संयोगी सत्त्वादित्यादौ प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणामा- वीयसंयोगनिष्ठायां प्रतियोगितायां साध्यसम्बन्धिनिष्ठसयोगाभावप्रतियोगि. वानवच्छेदकद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नत्वघटितोभयाभावसत्त्वात अतिव्याप्तिरतः साध्यनिष्ठाभावोऽपि प्रतियोगिव्यधिकरणो वाच्य इत्याह नन्वित्यादि । पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणद्वयघटकाभावोऽपि प्रतियोगिव्यधिकरण एवेत्याह निरुक्तति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशे नसयोगी सत्त्वादित्य- जातिव्याप्तिः, संयोगत्वविशिष्टसम्बन्धिनि संयोगाभावो न प्रतियोगिव्याधि- करणः किन्तु घटाघभाव एव, नत्प्रतियोगितानवग्छदकसंयोगत्वावछि. अवघटितोभयामावस्य हेतुमनिष्ठाभावीयसयोगनिष्ठप्रतियोगितायामस- ननु तथापि रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादी नाव्यातिः, हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगि तावच्छेदक यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक सत् यद्धर्मसमा- ·जागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलङ्कता। व्यधिकरणो बोध्यः । कालिकाविशेषणताविशेषेण च साध्यतायां ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वमनित्यतचयक्तित्वे प्रसिद्धम् । शेष । तथा च निरुक्तप्रतियोग्यनधिकरणस्वविशिष्टमम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्व सयोगत्वेऽप्यक्षतमिति हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया. तदवच्छद्यत्व देव नातिव्याप्तिरिति भावः । नन्वेवं गोमान् महाकालत्या- दित्यत्राव्याप्ति, गोत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्याभावमात्रस्यैव साध्यताघटकका- लिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियो. ग्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाप्रसिद्धरत आह कालिकेति। स्वादिति भावमाह तथा चेति । यद्यपि संयोगी सत्त्वादित्यादौ हेतुम. निष्ठाभावप्रतियोगितामामान्यान्तर्गतायां द्रव्यत्वनिष्ठप्रतियोगितार्या साध्यीभूतसयोगवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नत्व- घटितोभयामावविरहान्नातिव्याप्तिरिति प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशव्या- वृत्तिने सङ्गच्छते, तथापि पूर्ववत् हिमान धूमादित्यादौ सयोगेन वस्तु- मात्रस्याव्याप्यवृत्तितया बहिनिष्ठाभावीयपतियोगितानवच्छेदकगोत्व- स्वाधवच्छिन्नत्वघटितोभयत्वस्य गुरुतया तदवच्छिन्नाभावाप्रसिदया- व्याप्ति. स्यात् यदि प्रतियोग्यसम्बन्धित्व साध्यसम्बन्धिविशेषणं न स्यादिति बाध्यम् । एवम् = प्रतियोगिवैयधिकरण्यविषक्षणे । भव्याप्ति संगमयति गोत्व. विशिष्टेति । तथा च साध्यसम्बन्धिान महाकाले वस्तुमात्रस्यैव कालिका सम्बन्धेन वर्तमानतया तेन सम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धिसाध्यसम्बन्धि. निष्ठाभावप्रतियागितावच्छेदकस्याप्रसिद्धया ताशप्रतियोगितानवच्छेदक. स्याप्यसिद्धर्भवति कालिकेन गोसाध्यकमहाकालत्वहेतावव्याप्तिरिति तात्पर्यम् । न केवल कालिकसम्बन्धेन गोसम्बन्धित्वं महाकाल एवं नाधिकरण तद्धर्मस्येव पारिभाषिकावच्छेदकवविवक्षणात् रूपत्वद्रव्यान्यतरत्वस्य रूपरवाऽसमानाधिकरणत्वादिति चेन्न ? रूपत्वद्रव्यनीलान्यतमाभावमादाय तत्रैषा. म्यासे, तादृशान्यतमत्वस्य रूपत्वसमानाधिकरणस्यात् ।

·પર अवच्छेदकत्वनिरुति- तथा च स्वावच्छिन्नानधिकरणसाध्यवत्खण्डकालनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे. दकतयैव तद्वयक्तित्वे निरुक्तावच्छेदकत्वं सुलभमिति भावः । ननु हेतुमन्निष्ठाभावीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकमा. त्रस्यैव घटत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता वच्छेदकत्वात्पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या वहिमान्धूमादित्यादावव्याप्ति- धारक द्वितीयनिरुक्तावमा वे मतियोगिवैयधिकरण्यं प्रवेश्यताम, अच्छे. अपि तु खण्डकालेऽपीति गोसम्बन्धिखण्डकालनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणा- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वं खण्डकालासमानकालीनतत्तद्वयक्तित्वादी प्रसिद्धमतो नोकाव्याप्तिरिति समुदितदीधितिभावमाह तथा चेति । स्वावच्छिन्नेति । स्वं वास्शतचद्व्यक्तित्वं तवच्छिन्नासम्बन्धिगोसम्ब न्धिखण्डकाळनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतयैवेत्यर्थः। सुलभामिति । तथा च गोमान्महाकालत्वादित्यादौ नाव्याप्तिरिति भावः । न च मौलमित्यादिदोषितिग्रन्थावतारार्थ शङ्कते नन्विति । संयोगेन वस्तुमात्रस्याव्याप्यवृत्तित्वमभिप्रेत्याह हेतुमनिष्ठेति । धूमादिमनिष्ठा. भावीयेत्यर्थकम् । द्वितीयेति । हेतुमन्निष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रति- योगितावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इत्याकारकपारिभाषिकावच्छेदकत्व- द्वितीयलक्षणघटकीभूते यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावे इत्यर्थः । प्रतियोगीति । स्ववियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकसम्म बैन वा स्वपतियोगितावच्छे एकावच्छिन्नासम्बन्धियद्धर्मविशिष्टसम्ब- धिनिष्ठत्वरूपं प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यर्थः। प्रवेश्यतामिति । तथा प निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशे न वहिमान धूमादित्यादौ पारि. भाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धधाव्याप्तिः, घटत्वादेरेव घटत्वादिविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठनिरुक्तप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया न च ताशप्रतियोगितानवच्छेदक यद्धर्मव्यापकमिति विवक्षयान कोऽपि दोष इति वाच्यम् । सत्तावान् पातेरित्यनान्यास, तद्गुणान्यत्वस्य सन्चावन्यापकत्वाद ।

·जागदीशी विवृति मनोरमाऽलता । ३६ यस्वघटिततृतीयनिरुक्तावपि हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितासामान्ये एव धूम. त्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयसयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकी मृतगोत्वसाधवच्छेद्यत्वाभावात् धुमवान्बन्हेरित्यादावतिव्यातिवारणार्थमभावे तद्विशेषण दीयताम्, प्रथमनिरुक्तौ तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यमभावविशेषण किमर्थमित्याशङ्कते न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। सयोगी द्रव्यत्वा- दित्यादावव्याप्तिवारण मौलस्य फलम् अन्यथोपपादयति संयोगत्वा- पारिभाषिकावच्छेदकत्वसम्भवादिति तु निरुक्तलक्षणव्याख्यानावसरे एव प्रपञ्चितमिति भावः। प्रतियोगिताधर्मिकोमयाभावघटितलक्षणघटकसाध्यतावच्छेदकविशि- टसम्बन्धिनिष्ठामावे यथोक्तप्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशे धूमवान् वहेरित्यत्र पूर्वोकरीत्यातिव्याप्तिः अतस्तत्रापि तदवश्यं निवेश्यमित्याह तृतीयेति । हेतुमनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदक धर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभाव. तद्धर्मा. वच्छिन्नसामानाधिकरण्यं हेतौ व्याप्तिरित्याकारकतृतीयलक्षणे इत्यर्थः । तद्विशेषणम् = पूर्वोकार्थकप्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणम् । प्रथमेति। हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावछिन्नाभाववत्यसम्बद्धं यदर्म- विशिष्टसामान्यं तस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वमिति प्रथमपारिभाषि- काबच्छेदकत्वलक्षणे इत्यथः । किममिति । तथा च प्रथमलक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशे मूलोकरक्षणघटकामाचे प्रतियोगिवैयधि- करण्यविशेषणमप्यनर्थमिति हृदयम् । अन्यथोपपादयतीति । तथा च भूलोकलक्षणघटकाभावे प्रति योगिवैयधिकरण्यविरहेऽपि न संयोगोद्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः, सयोग- स्वस्य द्रव्यत्वनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तदच्छिन्नाभाव- ववि द्रव्ये सयोगत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्धगगनादिभिन्नत्वात्य न च यधर्मव्यापकत्वे सति यद्धर्मव्याप्यत्वविवक्षया नोक्तान्यासिरितिवाच्यम् । पृथिवी. सामवेतवान् भाववादित्यादावतिव्याप्त समवेतत्वस्य पृथिवीसमवेतत्वाऽसमनियतत्वात् ।

·अवच्छेदकत्वनिरुति- न च मौलमिदमीयं च प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनुपादेयम्, संयोगवाद्यवच्छिन्नाभाववति संयोगत्वादिविशिष्टस्य वृत्त,गुणादि- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वत्व-द्रव्यमानसमवेतत्वाधव - च्छिन्नाभाववति चावृत्रव्याप्त्यतिव्याप्तथोरनवकाशादिति वाच्यम् ? पच्छिन्नेति वृत्तरिति । अव्याप्त्यनकाशादित्यग्रेऽन्वयः । सयागी संवादित्यादावतिव्याप्तिवारणमिदमोयस्य फलमन्यथाकुरुते गुणादीति । द्रव्यत्वत्वम् द्रव्यान्यासमवेतत्वविशिष्टसकलद्रव्यसमवेतत्वम् , तच्च न समवायसम्बन्धेनाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकम् , लाघवेन द्रव्यान्यासम. वेतत्वस्यैव तत्त्वादित्यतस्तथैवाह द्रव्यमात्रेति । न्यान्यासमवेतत्वमि- त्यर्थः । अवृत्तेरिति । अतिव्याप्त्यनवकाशादिति योजना। साध्यतावच्छेदकसंयोगत्वे सत्त्वादिति भावः । प्रथमलक्षणघटकतदव- च्छिन्नाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणाभावेऽपि संयोगो सत्त्वादि- स्थादो नातिव्याप्तिः, हेतुनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद् द्रव्यत्वत्वं द्रव्यान्याऽसमवेतत्व वा तवच्छिन्नाभाववति गुणादौ संयोगत्वविशिष्ट- स्यासम्बद्धनया साध्यतावच्छेदकस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वादित्या- हान्यथा कुरुत इत्यादि । दीधितौ द्रव्यमानसमवेतत्वस्यापि हेतुमन्निष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभिषानप्रयोजन प्रदर्शयति द्रव्यान्येति । द्रव्यान्यनिरूपितसमघायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावविशिष्टसकलद्रव्य निरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्न पृत्तित्वमित्यथः । सत्तायाः द्रव्यस्व. स्पेन बोधापतिवारणाय विशेषणदलम् । रूपादेद्रव्यत्वत्वेन बोधापत्ति वारणाय विशेष्यदलमित्यवधेयम् । तद्य निरुक्तद्रव्यत्वत्वञ्च । तथा. स्वात-समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्रव्यत्वाभावप्रासय गितावच्छेदक स्वात् । अतिव्याप्तथनवकाशादिति । तथा च मूलोक्तलक्षणघटक पारिभाषिकावच्छेदकत्वप्रथमलक्षणघटकच प्रतियोगिवैयधिकरण्य निर. कमिति भावः। केषित्तु विषयितया वह्नि-पक्षीभूततज्ज्ञानान्यतरसा यकतज्ज्ञानत्वसद्धेतावव्यातिा, मन्निधाभावप्रतियोगितायच्छेदकस्य धूमजनकतेजापक्षीभूततन्नानान्यतरवस्य ·आगदीशी विकृति मनोरमाइलहता। धूमवान् बढेरित्यादावतिव्याप्ते, न धुत्पचिकालावच्छेदेनापि महानसादौ किश्चित् संयोगेन वर्तते, येन वहिमदयोगोलकनिष्ठा- त्यन्तामावप्रतियोगितावच्छेदकायोगोलकावृत्तिद्रव्यत्वाधवच्छिन्ना- भाववदवृत्तित्वं धूमत्वविशिष्टस्य सम्भाव्येत । धूमवानिति । सयोगेन द्रव्याणामव्याप्यवृत्तितया घूमत्वावच्छिन्न- भाववत्यपि धुमत्वादि विशिष्टस्य सत्त्वादिति भाव । ननु हेतुमन्निष्ठाभाव. प्रतियागितावच्छेदक यदयोगोलका संयुक्तत्वं धुमत्वविशिष्टस्य तदवच्छि. नामाववदवृत्तित्वादेव नातिन्यामिरत आह न हीति। पारिभापिकावच्छेदकत्वपथमउक्षणघट नदवच्छिन्नाभावे प्रतियो. गिवैयधिकरण्याप्रवेशे धूपवान् वहेरित्यादावतियामिः हेतुपमिष्टामाव- प्रतियोगिताव छेदकं यद् धूमत्व संयोगेन तदर्षाच्छन्नाभावस्य पर्वता- दावप्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानतया तत्र च धूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्धगगनादिभिन्नत्वस्य धूमत्वे सत्त्वादित्यादिसमा. धानस्य पूर्वमुक्तत्वादिदानी भावमाह संयोगेनेत्यादि । नहोत्यादिदीपि. तिमवतारयति नन्विति । तदवच्छिन्नेति । अयोगोलकासंयुफत्वाव- छिन्नाभाववति अयोगोलके असम्बद्धत्वादित्यर्थः । नातिव्याप्तिरिति । तथा च तदवच्छिन्नाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणं पुनरपि निर- र्थकम् बहिमनिष्ठायोगोलकासयुक्तत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेद. कायोगोलकासंयुक्तत्वावच्छिन्नाभाववति अयोगोलके धूमत्वविशिवस्यै- वाऽसम्बद्धतया धूमत्वस्यैव पारिभापिकावच्छेदकत्वसम्भवादिति भावः । दीधितो नहस्पत्तीति । अयोगोलकासयुक्तत्वावच्छिन्नस्यापि सयोगेना- भावायोत्पत्रिकालावच्छेदेन महानसपर्वतादौ सत्त्वान् तत्र च धूमत्व- विशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् धूमवान् वढेरित्यादावविव्याप्तिरस्त्येव यदि ववच्छिन्नाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषण न स्यात् । तद्विशेषणोपा- साध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् साध्यतावच्छेद- कसमनियतत्वाञ्चेत्याहुः ।

·भवादकत्वनिहकि इत्थं चावच्छेदकत्त्वनिरुक्ती प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशे मूलोक्तहेतुसमानाधिकरणाभावेऽपि तदावश्यकम, अन्यथा हेतुम- निष्ठाभावपतियोगितावच्छेदकोभूतसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्यावच्छिन्नस्याधिकरणे गुणादौ संयोगत्वादिविशिष्टस्यावृत्तेः संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिरिति भावः । लाघवमभिप्रेत्याह प्रतियो. दानात्त नातिव्याप्तिः, अयोगोलकासंयुक्तत्वावच्छिन्नासम्बन्धी अयोगोल. कासंयुक्तत्वावच्छिन्नाभावसम्बन्धी अयोगोलक एव तत्र च धूमत्व. विशिष्टस्यासम्बद्धत्वादिति हृदयम् । इत्थश्चेति । निरुतातिव्याप्तिवारणार्थश्वेत्यर्थः । सद-वश्यकम् प्रतियोगिवैयधिकरण्यमावश्यकम् । अन्यथा = मूलोक्तलक्षणघट • काभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशे । अव्याप्तिरिति । तथा च पारि. भाषिकावच्छेदकत्वलक्षणघटकनदवच्छिन्नाभावे धूमवान वहेरित्यत्राति. व्याप्तिवारणाय प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशस्यावश्यकतया मूलोक्तलक्षण- घटकाभावे यदि प्रतियोगिवैयधिकरण्यं न निवेश्यते तदा संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः द्रव्यत्ववनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यत् संयोगत्वं प्रतियोगिव्यधिकरणतदच्छिन्नाभाववति गुणे संयोगत्व विशि- ष्टस्यासम्बद्धतया साध्यतावच्छेदकस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । मूलो. तलक्षणघटकाभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशे तु सयोगाभावस्य हेतुमति द्रव्ये प्रतियोगिव्यधिकरणत्वासम्भवेन ताहशघटायभावमादायैव तत्र नाव्याप्तिरित्याशयः। लाघवमभिप्रेत्याहेति । सर्वत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशेने- त्यादिः । सर्वत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशे पारिभाषिकावच्छेदक त्वलक्षणद्वयस्य समुदितार्थमाह तथा चेति । हेतुसमानाधिकरणाभावीय- यद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकीभूतो यो यकिनिद्धर्मः तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववति असम्बद्धं यद्धर्मविशिष्ट- सामान्यं स धर्मः पारिभाषिकावच्छेदक इति प्रथमलक्षणार्थः पर्यवसितः । घटत्वे प्रमेये इति । ननु हेत्वधिकरणे यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वसाध्यताव.

·जागदीशी-विकृति-मनोरमाता । १९७ प्रतियोगितयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विशेषणताविशेषा- वच्छिन्नत्वस्य वा विवक्षणे पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगिवैयधिकरण्य- गितयोरिति मौलेदमीयप्रतियोगितयोगित्यर्थः । तथा च हेतुमन्निष्ठामा- वीययद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकोभूतयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नतर- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं प्रथमस्य, द्वितीयस्य तु स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावीययद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- नवच्छेदकीमतहेतुसमानाधिकरणाभावीयतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नपत्तियोगिताव- च्छेदकत्वमर्थः । धूमवान वहेरित्यादौ वह्निमन्निष्ठसंयोगावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदक- धूमत्वावच्छिन्नस्य संयोगेनाभाववति पर्वतादी धूमन्वविशिष्टस्य सम्बद्ध- स्वादतिव्याप्तिरतो यद्यदिति । तथा च स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नहेतुमन्नि- छाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमाधिकरणवात्वावच्छिन्नस्य स्वरूपेणाभाव- पति अयोगोलके धूमत्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वात् नातिव्याप्ति । धूमत्व. घटत्वादितावद्धर्मावच्छिन्नस्य स्वरूपेणाभाववति पर्वतादौ धूमत्व- विशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तत्रैवातिव्याप्तिरतो यत्किम्वित्त्वं धर्मविशेषणम्, वथासति धूमाधिकरणत्वत्वरूपं यत्किश्चिद्धर्ममादायव नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । वह्निमान् धूमादित्यादौ तु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- घटाधिकरणतात्वावच्छिन्नस्य स्वरूपेणाभाववति पर्वतादौ घटत्वविशिष्ट- स्यासम्बद्धत्वान् घटत्वादिकमेव पारिभाषिकावच्छेदकमिति बोध्यम् । द्वितीयस्य तु पारिभाषिकावच्छेदकत्वद्वितीयलक्षणस्य तु । अर्थ इति परेणान्वयः । स्वविशिष्टेति । स्व पारिभाषिकावच्छेदकत्वेनाभिमतः धर्म । तथा च यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्टाभावीययद्यत्सम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतो धर्मः हेतुमन्निष्ठाभावीयतत्तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतावान् भवति स धर्मः पारिभाषिका. च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणवत्वोम - यामावस्तत्प्रतियोगिताया एवं प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगितापदेन ·अवच्छेदस्वनिकि द्वयम् । यत्राधिकरणे व्यभिचाररतदन्यत्वत्व-तदन्यत्वप्रकारकप्रमा- तत्तत्संबन्धावच्छिन्नत्वपथ्र्यवसन्नस्यैकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्याननुगमावि- शेषणताविशेषावच्छिन्नत्वप्रवेशावश्यकत्वेन सम्बन्धान्तरप्रवेशे गोरवातद- पेक्षया लाघवाचाह विशेषणतेति । अभावीयविशेषणताया लक्षणघटकत्व मभिप्रेत्याह तदन्यत्वत्वेति । प्रमाविषयत्वीयविशेषणतायास्तथात्वमभि वच्छेदक इति पर्यवसितार्थः। अन्नापि संयोगेन द्रव्याणामव्याप्यवृत्तितया घटत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसयोगावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितानवच्छेद- गोत्वत्वादौ हेतुमन्निष्ठाभावीयसंयोगावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्व विरहात् पारिभाषिकावच्छेदकाऽप्रसिद्धथा वहिमान धूमादित्यादावच्या सिरतो यद् यदिति । तथासति घाधिकरणतात्वस्यैव घटत्वविशिष्टसम्व- धिनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकतया हेतुम. निष्ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकतया च पारिभाषिका. वच्छेदकत्वसम्भवान्नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । अत्र च हेतुमन्निाष्ठाभावीय- यद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतासमानाधिकरणस्वविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठाभावीयतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकताकत्व. स्येव स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीययद्यत्सम्बन्धावच्छि नप्रतियोगि- तानवच्छेदकतासमानाधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावीयतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकताकत्वस्यापि विनिगमनाविरहेण पारिभाषिकावच्छे. दकत्वस्वरूपत्वे बाधकामावात् तदेव स्वविशिष्टेत्यादिनाभिहित मति मन्तव्यम्। अननुगमादिति । संयोगे स्वरूपेऽपि च प्रत्येकमेकत्वस्य सत्त्वेन एकत्वस्यैवाननुगतत्वात् एकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि सुतरामननुगम इति भावः। विशेषणतेति भनुगतरूपेण स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्व- प्रवेशस्यावस्यकत्वेनेत्यर्थः । ननु प्राचांमते यत्त्वतत्त्वयोरप्यनुगतत्वमेवेत्यत थाह लाघवाचेति । अनन्ताननुगतसम्बन्धनिवेशापेक्षयेत्यादिः । तथा च हेतुमन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकीभूवयद्- यत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं विवक्षितत्वानोक्तातिव्यासिरिति चेन्न ? स्ववृत्तिभेदीयप्रतियोगितावत्वसम्बन्धन घटस्य साध्यताया वाच्यत्वत्वहेतावव्याते, पटाद्यमावस्य हेतुसामानाधिकरण्यविरहात् साध्य- . .

·मागदीशी-विवृशि-मनोरमाइलमृता । १९ विषयत्वत्व साध्यवत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वादोनां साध्यतावच्छे. दकविशिष्टसाध्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् हेतु- प्रेत्य ह तदन्यत्वप्रकारकेति । माध्यवत्वस्यावश्योपस्थितिकतया तद्घ- टिनधर्मस्योपस्थितिलाघवात तमादायैवातिव्याप्तिवारण सुघटमित्याशयेनाइ साध्यववेत्यादि। प्रथमलक्षणस्य, द्वितीयलक्षणस्य तु स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिवानवच्छेदकीभूनहेतुनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदककत्वमर्थ इत्यवधेयम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशे धूमवान् वहेरित्यादिव्यभिचारिण्यति- व्याप्ते. पूवमभिहितवया इदानीमपि तत्रातिव्याप्तेः शङ्कास्पदतया तत्राति- व्याप्ति वारयति दोधितकारो यत्राधिकरण इत्यादि । तथा च प्रतियोगि- घेयधिकरण्याऽनिवेशेऽपि धूमत्वादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूत यत् अयोगोलकभेदत्वं अयोगोळकभेदप्रकारकप्रमाविषयत्वत्व साध्यवत्त्व प्रकारकप्रमाविषयत्वत्व तस्य वदयादिमनिष्ठामायीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- वच्छेदकचया स्वपदेन धूमत्वस्यैव धत्तुं शक्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अयोगोलकभेदत्वादिनानाधर्मस्य हेतुमनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्पन्धावच्छि- अप्रतियोगितावच्छेदकत्वाद्यनुधावनवीजमाह टीकाया अमावीयेति । विशेषणताया नानात्वादिति हृदयम् । तथात्वम-लक्षणघटकत्वम् | साध्य. वत्त्वस्य धूमादिमत्त्वस्य । अवश्योपस्थितिकतयेति । धूमादिमधिष्ठा- भावेत्यादेरुपस्थिते पूर्व धूमक्त्वोपस्थितेरावश्यकतया धूपवत्त्वस्यैष प्रथमोगस्थितिविषयत्वादिति भावः । तदघटितधर्मस्य धूमादिमस्वरूप- साध्यवस्वघटितधमस्य धूमादिमावस्य धूमादिमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्व. स्वस्य वा उपस्थितिलाघवात प्रथमोपस्थितत्वरूपलाघवात् । तमादाय साध्यवस्वघटितधममादाय । अविव्याप्तिवारणमिति । इदमुपलक्षणम् । तावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यत्वस्यैवावर्तमानतया तेन सम्बन्धेन तदमावस्तु न प्रति योगिन्याधिकरणः हेत्वधिकरणे वाच्यत्वे वाच्यत्वत्वावनितादृशान्यतरान्तर्गत ·अवच्छेदकत्वनिरुक्ति:- तावच्छेदकविशिष्टहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाच्चाति- व्याप्तेरनवकाशात् । नम्वेवं हेतुमन्निष्ठाभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे- प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशे प्रथमलक्षणेऽपि न घूमवान् वढेरित्यादा- वतिव्याप्तिः वह्निमनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छे. दकायोगोळकभेदत्वावच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव : वति अयोगोलके धूमत्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वात् तस्यैव पारिभाषिकावच्छे- दकत्वादित्यपि बोध्यम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यविशेषणपरित्यागे प्रतियोगिताधर्मिकोभया- भावघटितलक्षणं हेतुमनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- सामान्ये साध्यतावच्छेदकीभूतयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावः तद्धर्मावच्छिन्नो हेतुव्यापकः तद्वयापक- सामानाधिकरण्य हेतौ व्याप्तिरित्येव रीत्या वक्तव्यम् । तथा च धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तिः व'हमनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नधूमाधि- करणत्वनिष्ठप्रतियोगिताया धमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्ब- वावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधमाधिकरणतात्वावच्छिन्नत्वस्य सत्त्वे. पि साध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य विरहेणोभयाभावस्य सत्त्वात् । हेतुनिष्ठाभावीयप्रतियोगितायां स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वानु- पादाने वह्निमन्निष्ठाभावीयसंयोगावच्छिन्नधूमाधिकरणत्वनिष्ठप्रतियोगि- तादात्म्यत्सम्बन्धावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धपा • पच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वयोः द्वयोः सत्वेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावा- प्रसिद्धरतो नोककल्पः श्रेयानिति ध्येयमित्यास्ता विस्तर. । इति श्रीवामाचरणभट्टाचार्यसझलिता पारिमापिकावच्छेदकत्वद्वितीय- लक्षणमनोरमा समाता।

·जागदीशी-विवृति-मनोरमाऽलङ्कता । तथा च विशेपणताविशेषावच्छिन्नयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाधन- दकीभूतधर्मावच्छिन्नत्व-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावन्छिन्नत्वोभयाभावः साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नो हेतुव्यापक इत्युक्तकमेण तृती. यार्थ. फलितः। तथा च विशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितासामान्ये एव साध्यतावच्छेदकीभूतसयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावेन तादृशोभया- भावसत्त्वात् धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्ति । न च हेतुमन्निष्ठाभाव- प्रतियोगिताया विशेषणताविशेषावच्छिन्नत्व न देयमिति वाच्यम् । वहिमत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादीना संयोगादिसम्बन्धेनामावस्य हेतुमति सत्त्वेन वहिमान् धूमादित्यादौ सर्वत्रैवाव्याप्तिप्रसङ्गादित्यतः साध्य- तावच्छेदकसम्ब-धावच्छिन्नत्वाशपरित्यागेन तृतीयस्यार्थ निष्कृप्य दर्शयति तथा चेत्यादिना । यद्धर्मेति यत्पद साध्यतावच्छेद- कपरम् । तत्सम्बन्धावच्छिन्नेति विशेषणताविशेषावच्छिन्नेत्यर्थः । साया निरुतोभयस्यैव सत्त्वेन यद्यतिव्याप्तिवारणं सम्भवतीत्युच्यते तदा वह्निमान् घूमादित्यादौ सर्वत्रासम्भव., धूमवन्निष्ठाभावीयसयोगा- वच्छिन्नवहयधिकरणत्वनिष्ठाया प्रतियोगिताया वहिमग्निष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकवहयधिकरणतात्वावच्छिन्नत्वसं. योगसम्बन्धावच्छिन्नत्वयो द्वयोः सत्त्वादित्येवं तथा च विशेपणतेत्यादि- दीपितिमवतारयितु नन्वित्यादि दर्शयतीत्यन्तेनाइ तथा चेत्यादिनेति । साध्यतावच्छेदकपरमिति । तथा च हेतुमन्निष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकयद्धर्मविशिष्ट- सम्बन्धिनिष्ठामावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मा- * बथ प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटितलक्षणम् छ असम्भवोऽन्याप्तिर्वा स्यादिति । तादाम्येन गोत्वसाध्यकसद्धतावपि गोत्व- स्वविशिष्टसम्बन्धिनि गोवे गोत्वमेवाऽसत्त्वेऽपि गोत्वमेदे प्रतियोगितथा वर्तमानस्थ ·भवच्छेदकत्वनिरुकि- अत्र प्रतिपदव्यावृत्तिरुक्तदिशा बोध्या न च निरुक्तप्रतियोगितासामान्ये यद्ध- मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नपतियोगितावच्छेदका- वच्छेद्यत्वं साधने तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव लाधवाव्याप्तिरुचितेति वच्छिन्नत्वाभावः, हेतौ तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वांशपरित्यागेन प्रतियोगिताधार्मिको भयाभावघटिततृतीयलक्षणार्थः पर्यवसितः, एवञ्च न धूमवान् वढेरित्या- दावविव्याप्तिः वह्निमन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नधूमाधिकरण- त्वनिष्ठप्रतियोगितायां धूमत्वरूपसाध्यतावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधूमाधिकरणतात्वाव- च्छिन्नत्वस्यैव सत्त्वात् , न वा वह्निमान धूमादित्यादावसम्भवः घटाधि- करणत्वादिनिष्ठायां धमवन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि तायां वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो गितानवच्छेदकवह्नयाधिकरणतात्वावच्छिन्नत्वविरहादित्याशयः । साध्य. तावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकवैशिष्ट्यस्य साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धेन साध्यसम्बन्धित्वादेश्य पूर्वमुक्तत्वादाहात्रेति । ननु हेतुसमानाधिकरणाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- सामान्ये साध्यतावच्छेदकीभूतयद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वमस्ति हेतौ तवर्मा- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्येवं लघुलक्षणं दीधितिकता कुतः नोक्तं वहिमान् धूमादित्यादौ धूमवन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न. घटाधिकरणत्वनिष्ठप्रतियोगितायां वह्नित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीय स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकघटाधिकरणतात्वावच्छिन्न त्वस्य सत्वेन लक्षणसमन्वयसम्भवात् , न वा धूमवान् वहरिस्यादावति- ध्याप्तिः वहिमन्निष्ठाभावीयायोगोलकभेदनिष्ठायां प्रतियोगिवाया धम- वन्निष्ठाभावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वविर- हादित्याशङ्कते न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। निरुक्तति हेतुमन्नि. ठामावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नार्थकम् । -गोषस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावसवाद गोत्वत्वं प्रतियोगितावग्छेदकमेव भव.

·जागदीशी-विवृति मनोरमाइलहसा । वाच्यम् । सामान्यपदस्य व्यापकतावाचित्वेन निरुक्तप्रतियोगितात्वन्यार. कनावच्छेदक यद्धर्मावच्छिन्नवनिष्ठविशेषणताविशेषावच्छिन्नाभावप्रतियो. गितावच्छेदकावच्छेद्यतात्वमित्यर्थपर्यवसानेन प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादावति- व्याप्त्यापत्ते, प्रमेयधूमत्वावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकावरछेद्य- तात्वस्य गुरुधर्मतया वहिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितात्वनिष्ठाभावप्रतियोगि- समाधत्ते सामान्यपदस्येति । प्रतियोगितासामान्ये इत्यत्र सामान्य पदस्येत्यर्थः । व्यापकतावाचित्वेनेति । अन्याशस्य सामान्यपदार्थ बकुमशक्यत्वात् घटाधिकरणत्वादिनिष्ठायाः प्रतियोगिनाया अपि सामा. न्यपदेन धतुं शक्यतया मवान् वढेरित्यादिव्यभिचारिमात्रेऽतिप्रसङ्गा- पागच्चेति भावः । निरुक्तति । हेतुमन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धा. वच्छिन्नप्रतियोगितात्वव्यापकतावच्छेदकमित्यर्थः । यद्धति । साध्यता. वच्छेदकीभूतयद्धर्मवन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताव. च्छेदकावच्छिन्नत्वत्वमित्यर्थस्यैव पर्यवसानेनेत्यर्थः । अतिव्याप्ति योज- यति प्रमेयधूमत्वेति । अयमभिप्राय., निरुकव्यापछतावच्छेदकत्वनिवे- शात् हेतुमन्निष्ठाभावीयावरूपसम्ब-धावच्छिन्नमतियोगितात्ववन्निष्ठा. भावप्रतियोगितानवच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप. सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नत्वत्वं इत्यर्थस्यैव पर्यव. सिततया प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादावविव्याप्ति , वह्निमन्निष्ठायोगोलक- भेदाभावीयायोगोलकभेदनिष्ठप्रतियोगितायां प्रमेयधमवन्निष्टतथाविधा- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वेऽपि तादृशामावप्रति- योगितावच्छेदक लाघवात् धमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वत्वमेवेति प्रमेयधूमत्व- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयवादशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वत्वम्य तोति प्रमेयधूमत्वादिकमेव प्रतियोगितानवच्छेदक विषयित्वादेः ससर्गत्वे मानापावात् तादृशप्रमेयधूमत्वावच्छिन्नत्वापसिद्धथैवाप्तम्भवः । यदि च वृत्यनियामकसम्बन्धा- वच्छिन्न प्रतियोगित्व न स्वीक्रियते तदा निरुतगोत्वसाध्यकसद्धेती लक्षणगमना. दव्यासिरिति तात्पर्यम् । केचित्तु तादात्म्येन रूपसाबकसद्धेतौ रूपत्वविशिष्ट सम्बन्धि- ·भवाछेदकस्पमिति तानवच्छेदकत्वेन तादृशप्रतियोगितात्वब्यापकतावच्छेदकत्वात् । अस्माकं तु प्रमेयधूमत्वावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यदयःपिण्डमे- दत्वं तदवच्छेद्यत्वाभावस्यैव साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वव्यापकत्वा- भावेनातिव्याप्त्यभावात् । एतेन साधनसमानाधिकरणाभावसामान्ये यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधि- करणाभावत्व, तादृशाभावप्रतियोगितासामान्ये वा यद्धर्मावच्छिन्नसमाना- धिकरणामावप्रतियोगितात्वं साधने तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव ताशाभावप्रतियोगितानवच्छेकतया हेतुमन्निष्ठाभावीयवाशप्रतियो- गितात्वव्यापकतावच्छेदकत्वात् यद्धर्मपदेन प्रमेयधमत्वस्यैव पर्नु शक्यत्वादिति। नन्वेवं यथाश्रुतलक्षणेऽपि सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकण्या भवन्मतेऽपि प्रमेयधूमवान् वहेरित्यादावविव्याप्तिः स्यात् न स्यादित्या- हास्माकन्विति । मते इति पूरणीयम् । प्रमेयधूमत्वेति प्रमेयधूम- त्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छे दकतत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटवदित्यर्थः । साधनेति वह्निम- निष्टाभावीयतथाविधायोगोलकभेदनिष्ठप्रतियोगितात्वव्यापकत्वाभावेने. त्यर्थः। अतिव्याप्त्यसम्मवादिति । न च नचेत्यादिशदिनमतेऽपि निरुतप्रतियोगितात्वव्याकतावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकं यद् यत् तत्तदवच्छिन्नत्वत्व इत्यस्य विवक्षणा- नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् ? तथासति वह्निमान् धूमादित्यादौ सर्वत्रा- व्याप्त्यापत्ते,वह्निमन्निष्ठाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छि प्रत्वाभावस्य चालनीन्यायेन निरुक्तहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया सत्त्वेन कस्यापि धर्मावच्छिन्नत्वस्य ताशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वा- सम्भवात्, अस्माकन्तु वहित्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगिता. निरूपिततचदवच्छेदकव्यक्तिभेदकूटवद्धर्मावच्छिन्नत्वाभावस्य निरुक्त- प्रतियोगितात्यव्यापकत्वान्नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । निष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकरूपरूरत्वान्यतरत्वमादायोक्तयुकथा लक्षणागमनगम नाभ्यामसम्भवान्यासयोः सगतिरित्यप्याहु ।

·मागदीशी-विवृति-मनोरमाइलहवा । समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितासामान्ये नास्ति साधने तद्धर्मविशिष्टसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति पर्यवसितोऽर्थः । व्याप्ति पवादित्यपि प्रत्युक्तमिति ध्येयम् । साध्यसाधनमैदेन व्याप्तभिन्नतया प्रमेयवह्नित्वादिना गुरुधर्मेण साध्यतास्थले एव साध्यतावच्छेदकावच्छेद्य- त्वाप्रसिद्धया प्रोक्तकमेण व्याप्तिर्वाच्या । एतेनेति प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिदोपेणेत्यर्थः । प्रत्यु- कमिति परेणान्वयः । साधनेति.। हेतुमन्निष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न. -प्रतियोगिताकाभावत्वव्यापकवावच्छेदक यद्वर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्वरू- -पसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं साधने तद्धर्मावच्छिन्नसामा. नाधिकरण्य लाघवात् व्याप्तिः, भयवा ताशाभावीयप्रतियोगितात्वव्या- पकतावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टमम्यन्धिनिष्ठामावोयप्रतियोगितात्वत्वं वर्मा- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव लाघवात् व्याप्तिर्षाच्येति तात्पर्यम् । तार- शामावप्रतियोगितासामान्ये वा इत्यत्र वाकारोऽनास्थायाम्, एतदपेक्षया पूर्वकल्पस्यैव लघुत्वादित्यवधेयम् । प्रत्युक्तमिति । तथा च निरुक्त- कल्पतये एव प्रमेयधूमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिः वह्निमन्निष्ठाभावे प्रमेयधूमवन्निष्ठाभावत्वामावस्य वद्विमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया वा प्रमेयधूमवन्निष्ठाभावप्रतियोगिवावाभावस्य वा सत्त्वेऽपि तादृशामाव- प्रतियोगितावच्छेदकं धूमवन्निष्ठाभावत्वत्व धूमवन्निष्ठाभावप्रतियोगि- तात्वत्वमेव न तु प्रमेयधूमवन्निष्ठाभावत्वत्वादिक, तस्य गुरुत्वादिति प्रमेयधूमवन्निष्ठाभावत्वत्वादे ताशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया ‘हेतमनिष्ठाभावत्वादिव्यापकतावच्छेदकत्वात् भतो निरुकरीत्या व्याप्ति- लक्षण नैव वक्तव्यमिति भाव | साध्यभेदेनेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसाधनादिभेदेनेत्यपि बोध्यम् । प्रोक्तक्रमेणेति। हेतुमन्निष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- ननु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साव्यतावच्छेदकविशिष्टस्य सम्बन्धित्वाप्रवेशे विषयित्या वहिसाव्यकतज्ज्ञानवतावायव्याप्तिः समवायादिना वहित्वविशिष्टस्य ·१५ भवग्छेदकत्वनिति- यत्र सद्धेतुविशेषे साध्यतावच्छेदकं न प्रतियोगितावच्छेदकं तवेयं रीतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति । गौरवप्रतिसन्धानदशायामपि कम्युग्रीवादिमान् नास्तीति वहिमान् धूमादित्यादौ तु लघुरूपेण साध्यतास्थले हेतुमन्निष्ठाभावप्र- तियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्व-यद्धर्मावच्छिन्नत्वोमयाभावघटितव सा वक्तव्या, शब्दैक्यस्याकिश्चित्करत्वा दित्याह यत्र सद्धेत विशेष इति । नव्यमनमुपन्यस्यति गौरवेति । यादृशमतीत्या गुरोरवच्छेदकत्वम- सिद्धिः तादृशबुद्धौ गौरवज्ञानस्य यदि विरोधित्व स्यात्तदा मानाभावाद गुरोरवच्छेदकत्व न स्यात, न चैतदस्तीति भाव । यद्यपि गौरवज्ञानमात्रं प्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयस्वरूपसम्बन्धा वच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व नास्तीत्यादिक्रमेणेत्यर्थः । अगुरुवहत्वादिधर्मेण साध्यतास्थले यथाश्रतोभयाभावघटितक्षणमेव वाध्यमित्याह वह्निमान धूमादित्यादि । नन्वेवं लक्षणात्मकशब्दभेदः न युक्त इत्यत आह शब्दैक्यस्येति । अकिश्चित्करत्वादिति । विभि- माया ज्याप्तेरेवेतरभेदानुमिनी पक्षत्वसम्भवान्न भागासिद्धिरिति हृदय मिति दिक् । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमभ्युपगच्छना नव्यानां मत व्याकुवेता दीधितिकाराणी गौरवेत्यादिग्रन्थस्य भावमाह यादृशेति । कम्बुवा दमानास्तीत्यादिनतीत्येत्यर्थः । गुरोः = कम्बुग्रीवादिमत्त्वादेः। अवच्छेदकत्वसिद्धिः= प्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानम् । ताहराबुद्धौ कम्बु प्रीवादिमत्त्वनिष्ठ प्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञाने गौरवज्ञानस्य = कम्बुप्रीवा. विमत्वं घटत्वापेक्षया गुरु इत्याकारकज्ञानस्य । प्रमाणाभावादिति । निरुतातिबन्धकसभावादिति भावः । न चैतदरित-गुरुत्वज्ञानस्य ताडशबुद्धौ प्रविबन्धकत्वमेव नास्ति । ननु प्राचीनमते गौरवज्ञानस्य यदि अवच्छेदकत्वबुद्धौ प्रतिवन्धकत्व सम्बन्धिनि वयवयवादी विषयितया सर्वस्येवाभावसत्त्वेन यद्धर्मविशिष्ठसम्बन्धि ·जागदीशी-विवृति-मनोरमाइलढता । ११७ नावच्छेदकत्वधीपतिवन्धक, विशिष्टसत्तात्वस्य द्रव्यत्वत्वापेक्षया गुरुत्व- आहेऽपि विशिष्टसचा नास्तीति प्रतीत्या तदवच्छेदकत्वग्रहस्य प्राच्यैरपि स्वोकृतत्वात् । न च तद्धर्मसमानाधिकरणधर्मधर्मिकस्तदपेक्षया लघुत्वग्रह- स्तद्धर्मस्यावच्छेदकत्वधोपतिवन्धकः, नोलघूमत्वसमानाधिकरणधूमत्वे तद- सम्भवति तदेव तस्यातथात्वप्रदर्शन सगच्छते तदेव तु नेत्याशढ़ते यद्यपीति । गौरवेति वाम मककिश्चिदपेक्षगुरुत्वज्ञानमात्रमित्यथः । नावच्छेदकत्वेति । वद्धर्मषमिकावच्छेदक्त्वयुद्धौ न प्रतिपन्धमित्यर्थः । कुत इत्याकाक्षायामाह विशिष्टति । तथा च विशिष्टसचात्वस्य गुण- कर्मान्यत्ववैशिष्टयघोटतत्वेन द्रव्यत्वत्वापेक्षया गुरुत्वात् विशिष्टसत्तात्वं द्रव्यत्वत्वापेक्षया गुरु इत्याकारक ज्ञानकालेऽपि विशिष्टसचा नास्तीति प्रतीविवलात् विशिष्टसचात्वे प्रतियागितावच्छेदकवाग्रहस्य पापामप्य- मिप्रेवतया निरुत्तरीत्या प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावोन सम्भवतीवि हृदयम् । प्राच्यैरपीति । न च विशिष्टसचाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं लाघवात् द्रव्यत्व एव कल्पनीयमिति वाच्यम् ? तथासति इद विशिष्टसचामाव- वदित्याकारकनिश्चयकालेऽपि इद विशिष्टखचावदिति प्रतीत्यापत्तः प्राय- प्रकारबुद्धी प्राह्यतावच्छेदकावच्छिन्नतियोगिताकामावनिश्चयस्येव प्रति- बन्धकतायाः सवसम्मतत्वादित्यप्र स्फुटीभविष्यतीति ध्येयम् । ननु बद्धर्मसमानाधिकरणधर्मविशेष्यक यत् तद्धर्मापेक्षया लघुत्व. झाने तदेव तद्धमविशेष्यकावच्छेदकत्वज्ञानप्रतिवन्धक वाच्यम् द्रव्य- त्वत्वस्य विशिष्टसचात्वापेक्षया लघुत्वेऽपि तत्र विशिष्टसत्तात्वसामाना- घिकरण्यावरहात् द्रव्यत्वत्वषर्मिकावाशष्टसत्तात्यापेक्षया लघुत्वज्ञान न विविष्टसत्तात्वे प्रतियोगितावच्छदकत्वप्रहप्रतिबन्धकमित्याशक्य समाषचे नीलधूमत्वेति । तथा च धूमत्व नीलधूमत्वापेक्षया लघु इत्याकारक निष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकस्यैवाऽप्रसिद्धत्वादित्यव्याप्तिसम्भवे तदनिवेशे धूमवान् वहेरित्यादापतिभ्यातिदानमनुचितमिति चेन्न तादात्म्यातिरिक्तवृत्त्यांनयामकसम्बन्धेन व्याप्यव्यापकभावानभ्युपगमस्यावयवमन्ये महाचार्येण लिखितत्वादित्यभिप्रायेणाति- व्यातेर मिस्तित्वादिति विभावनीयम् ।

·१४८ अवच्छेदकत्वनिहक्ति पेक्षया लघुत्वग्रहेऽपि नीलधूमो नास्तीति प्रतीत्या नीलधुमत्वस्यावच्छेदक- त्वावगाहनस्य सर्वसम्मतत्वात् । नापि तद्धर्मसमनियतधर्मधर्मिक एव तद्ध- मर्मापेक्षया लघुत्वग्रहस्तद्धर्मस्यावच्छेदकत्वधोप्रतिबन्धक इति साग्मतम् , घटज्ञानत्वापेक्षया लघुनोऽपि ज्ञानत्वस्य घटज्ञानत्वसमनियतत्वाभावाद् गुरुणोऽपि घटज्ञानत्वस्य सयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटज्ञानाभावस्य प्रतियोगिता-- ज्ञानस्य नीलधूमत्वसमानाधिकरणधूमत्वधर्मधर्मिकस्य सत्त्वेऽपि नील- धूमो नास्तीति प्रतीत्या नीलधूमत्व एव तादृशामावप्रतियोगितावच्छेदक- त्वज्ञानं भवति न तु धूमत्वे, तथा सति पीतधूमवत्यपि धूमो नास्तीति प्रत्ययापत्तिः स्यादतो नोक्तप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावोऽपि साधीया.. निति भावः। ननु तथापि तद्धर्मव्याप्यत्वे सति उद्धर्मव्यापकीभूतो यो धर्मस्तद्वि- शेष्यकं यत् तद्धर्मापेक्षया लघुत्वज्ञानं तदेव तद्धर्मविशेष्यकावच्छेद- कत्वग्रहप्रतिबन्धक वाच्यम्, धूमत्वस्य नीलधुमत्वसमानाधिकरणत्वेऽपि न नीलधूमत्वव्याप्यत्व नीलधमत्वाभाववत्यपि पोतधूमे धमत्वस्य सत्त्वात् तथा च धूमत्वधमिकस्य नीलधमत्वापेक्षया लघुत्वरहस्य न नीलधुमत्वधर्मिकावच्छेदकत्वप्रहप्रतिवन्धकत्वं सम्भवतीति न कोऽपि दोष'इति पुनरपि शंकते नापीति, साम्प्रतमिति परेणान्वयः । समाधत्ते घटज्ञानत्वेति । उक्तरीत्या प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने सयोगेन घंटज्ञान नास्तीत्याकारकाभावप्रतियोगितावाछेदकत्वज्ञानं ज्ञानत्वमात्रे न स्यात् ज्ञानत्वस्य घटज्ञानत्वव्यापकत्वेऽपि घटज्ञानत्वाव्याप्यत्वात् घट- ज्ञानत्वाभाववत्यपि पटज्ञाने ज्ञानत्वस्य वर्तमानत्वात् ज्ञानत्वधर्मिक घटज्ञानत्वापेक्षलघुत्वहस्य घटज्ञानत्वसनियतधर्मधर्मिकत्वाऽसम्भवात ताहशलघुत्वग्रहकालेऽपि यथोकप्रतिबन्धकामावस्यानपायादित्याशयः । घटज्ञानत्वस्येत्यादि । न च सयोगेन घटज्ञानं नास्तीत्यभावीयप्रति- योगितावच्छेदकत्वापचिन घटज्ञानत्वे सम्भवति तत्र तारशप्रतियोगिता- पच्छेदकताया इष्टत्वादिति वाच्यम् । तथासति संयोगेन पटज्ञान- तदा पहिमान् धूमादित्यादीति । अथ सयोगावच्छिन्नगोत्वाभावप्रति- योगिताय गोवत्वावच्छिन्नत्व सयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभावसत्वात् गवेतरासम.

·जागदोशी-विवृति मनोरमाऽलङ्कृता । १४९ वच्छेदकत्वापत्ते । तथापि ससर्गमर्यादया प्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रह प्रति तादात्म्येन कम्बुग्रीवादिमत्त्वरूपस्तत्तद्गुरुधर्मः प्रतिवन्धक इति न कदाचिदपि ससर्गमर्यादया तेष्ववन्छेदकत्व ग्रह इति प्राचा तात्पर्यम् । वस्तुत: संसर्गमर्यादया कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छेद्यप्रतियोगिता कत्वावगाहिज्ञान प्रति समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्त्या कम्युग्रीवादि. मत्त्वापेक्षया लघुधर्मावच्छिन्नपतियोगिताकत्वज्ञानत्वेनैव प्रतिव-धकत्व वादित्याकारबुद्धौ सयोगेन घटज्ञानाभावनिश्चयस्याप्रतिवन्धकत्वापत्तेः, अस्माकन्तु तादृशामावनिश्चयस्य ज्ञानसामान्याभावनिश्चयरूपतया तगुती नाशिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकताया आवश्यकत्वादिति ध्येयम् । यद्यपीत्यादेहत्तरं तथापीति | ससर्गमर्यादयेत्यत्र मर्यादा विष- यता संसर्गतेति यावत् . तृतीयायाश्चाभेद. तस्य चाग्रिमप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वस्येत्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकत्वपदोत्तरषष्ठ्यर्थविषयतया सहा न्वय , अनन्यगतिकत्वात् विभक्तपथ विभक्तयर्थान्वयस्यापि दृष्टत्वात् । तथा च संसर्गत्वामिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वविषयत्वावच्छिन्नविशेषर्णता- शालिग्रह प्रति तादात्म्यसम्बन्धेन फम्बुप्रोवादिमस्वादिरूपगुरुधर्मः प्रति- बन्धक इति पर्यवसितोऽर्थः । तेपु-कम्युग्रीवादिमत्त्वादिरूपगुरुधर्मेषु । अवच्छेदकत्वग्रह अवच्छेदकत्वससर्गत्वावच्छिन्नविशेषणवाशालिग्रहः । कम्बुप्रीवादिमत्त्वादी सर्वत्र गुरुधर्म तादाम्येन गुरुधर्मस्य वर्तमानत्वादिति भावः । वस्तुतस्तु स्वनिरूपितावच्छेदकत्वसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगित्वनिष्ठ, प्रकारताशक्तिमह प्रति तादात्म्येन गुरुधर्मः प्रतिवन्धकः, तेन प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वससर्गादौ प्रकारतादिविरहेऽपि न क्षविरिति मन्तव्यम् । ननु गुरुत्व हि किश्चित्सापेक्षमेव भवति कम्वुप्रीवादिमत्त्वादेरपि किश्चिदपेक्षया रघुत्वेन तत्रापि गुरुत्व दुर्लभमित्यत आह वस्तुत इति । संसर्गविधया ससर्गत्वेन । समानेति । विशेष्यतासम्बन्धेनेत्यर्थः । लध्विति | घटत्वादिरूपलघुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रकारकज्ञान- वेतत्वावच्छिन्नवाटतोमयाभावासत्त्वात् सयोगेन गवेतराभावप्रतियोगितायाश्च गवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नत्व सयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयस्यैव सत्त्वात् गोत्वत्वावच्छि- ·१५. अवच्छेदकत्वनिति- प्राचामभिप्रेतम् , तथा च जलादो निहित्वस्याग्रहदशाया वहिमत्त्वमस्येव उक्तक मेण गोरवस्याग्रहदशायामपि कम्बुग्रीवा दिमत्त्वावच्छिन्नप्रेतियोगिता कत्वेन तादृशग्रहो जायत एव । अन्यथा तदानीमुत्पन्नायाः कम्बुग्रीवादि- मान्नास्तीति धियो बाधनिश्चयविधया कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नविशिष्टषी- विरोधित्वानुपपत्तेः । कम्बुग्रोवादिमत्त्वावच्छिन्नस्य विशिष्टबुद्धौ तदवच्छिन्न- त्वेनेत्यर्थः। तथा च विशेष्यतासम्बन्धेन स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- सम्बन्धावच्छिन्नकम्बुप्रीवादिमत्त्वनिष्ठप्रकारताशालाई प्रति विशेष्यता- सम्बन्धेन स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्ना या कम्बुप्रीवा- दिमत्त्वापेक्षया लघुषमानष्ठा प्रकारता तच्छालिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धक त्वमित्येव रीत्या प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः कल्पनीयः, तेन कम्बुग्रीवादि- मत्स्वाच्छिन्नप्रतियोगिताया उभयवासिद्धत्वेऽपि न क्षतिः । निक्क- व्यधिकरणसम्बन्धेन कम्बुप्रीवादिमत्त्वानष्ठप्रकारताकभ्रमस्य सर्वसम्म- तत्वादिति परमार्थ इति तु विभावनीयम् । प्राचामभिप्रेतामति । तथा च अभावमात्र एव गुरुधर्मापेक्षया लघुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वप्रकारकज्ञानसम्भवात् वत्र कदाचिदपि न गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वावगाहिज्ञान सम्भवतीति भावः। उपसंहरति तथा चेति । निव हित्वस्य = वहयभावस्य । अप्रहदशा- याम् = निश्चयशून्यकाले । वह्निमवेति । वहिप्रकारकभ्रमस्येवेत्यर्थः । उक्तकमेण - वस्तुत इत्यादिरात्या । गौरवस्येत्यादि । कम्बुप्रोवादिमत्वा पेक्षया घटत्वादिरूपलघुधर्मावच्छिन्नप्रातयोगिताकत्वस्याभावे धर्मिणि ज्ञानशून्यकालेऽपीत्यथ । तादृशग्रह.भभावावशेष्यकप्रहः । अन्यथा कम्बु प्रीवादमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाभावज्ञानस्यानभ्युपगमे । तदा- नीम् = निरुतगौरवग्रहरूपप्रतिबन्धविरहकाले। प्रत्ययस्य = निधयस्य । पाति तदभावप्रकारकनिश्चयत्वेनत्यर्थ. । कम्बुग्रीवादीति कम्बु- प्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रकारताकडाने इत्यर्थः । तदवच्छिन्नेति कम्बु. नत्व-सयोगावच्छिन्नत्वोमयस्य चासत्त्वात् क्थतस्यातिप्रसङ्गाधनापादकत्व सम्भवतीति चेन, १ भेदत्वनिरूपितत्व-मयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयत्व एव ताहशप्रतियोगिताव.

·मागदीशी-विवृति-मनोरमाइलहता । प्रतीतिवलाद् गुरुरपि धम्भोऽवच्छेदका प्रतियोगिताया। प्रतियोगिताकत्वेनाभावनिश्चयस्य विरोधित्वादिति ध्येयम् । प्रेतीतेलम, अवच्छेदकत्वावगाहित्वम् । गुरुरपीति । तथा च स्वरूप. प्रीवादिमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावरवावच्छिन्नप्रकारताकनिश्चयस्ये. त्यर्थः । विरोधित्वादिति । तथा च यथा जलं वहपभाववदित्या- कारकनिश्चयशून्यकाले जलं वह्निमदित्याकारकभ्रमोत्पत्तिः सम्भवति प्रतिबन्धकम्यामत्वात तथा कम्पोवादिमत्वापेक्षया रघुधर्मापछिछन्न- प्रतियोगिताकत्वेनाभावपहशून्यकालेऽपि कम्वुपीवादिमानास्तीति प्रतीतिः कम्पीवादिमत्त्वावनिउन्नप्रतियोगिताक्त्वेनेवाभावावगाहिनी सम्भव तीति गहधर्मग्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिद्धिःप्राचीनरपि स्वीकरणीया. अन्यथा प्रतिबन्धकशून्यकालोत्पत्रकम्बुपीवादिमानास्तीत्याकारकनिश्चय. कालेऽपि कम्बपीवादिमानम्तीमि वुदुष्यापत्ते , कम्यूपीवादिमत्त्वावच्छिन्न- प्रकारताश्वुदी कम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावनिप्रयायैव ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धमत्वादिति समुदितमन्थनापर्यम् । प्रतीवेरिति । कम्युप्रीवादिमान्नास्तीत्याकारकप्रतीरित्यर्थः । अव- च्छेदकत्वेति। कम्बुपीवादिमत्त्वनिष्ठपतियोगितावच्छेदकताकत्वे प्रवियो- गिताकामावावगाहित्वमित्यर्थः । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वसिटी यथाश्रुतमेव सिद्धान्तलक्षणं सम्यगित्याह तथा चेति । यदि पूर्वोकरीत्या कम्बुपीवादिमत्त्वापेक्षया लघुधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वेनाभावज्ञान कम्युग्रीवादिमत्त्वादिनिष्ठावच्छेदकत्वावगा- विप्रहप्रतियन्धकं प्राचीनसम्मत तदा कम्बुमीवादिमानास्तीत्याकारक- प्रत्ययस्य कम्बुपीवादिमनिष्ठपतियोगिताकामावावगाहित्वमेव स्वीकरणी- यम् । न चोकप्रतिवन्धकज्ञानविरहकाले कम्युग्रीवादिमानास्तीत्याकारक- च्छेदकतायाः स्वीकरणीयत्वात् , तन्य चातिप्रसङ्गाधनापादकलघुपर्मत्वसम्भवात् । न च विषयितया गोत्वं नास्ती यभावीयप्रतियोगिताया भेदत्वनिरूपितत्वाभावाद कथमिद सङ्गच्छते इति वाच्यम् । विषयितायाः संसर्ग त्वमानाभावादिति ध्येयम् ।

·- भवच्छेदकस्वमिति म चास्यास्तत्प्रतियोगिकाभावमात्रमवलम्बनम् , तथाविध- यत्किञ्चिद्वयक्तिसत्वे एव तादृशप्रतीतेरनुदयात् । अत एवैकघटवति सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वघटितं मूलोक्त यथाश्रुतमेव व्याप्तिलक्षणं सम्यक् । प्रमेयधुमत्वादेस्ताहशावच्छेदकत्वेन व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिविरहादिति कृतं 'पारिभाषिकावच्छेदकत्वनिर्वचनेति भावः । ननुक्तकमेण गौरवज्ञानस्य विरोधित्वाताशप्रतीत्यावच्छेदकत्वं नाव- गाह्यते, परन्तु कम्बुग्रीवादिमन्निष्ठप्रतियोगिताकाभावमात्रमित्याशय निषेधति न चेति अवलम्बनं विषयः। तथाविधेति कम्वुप्रोवादिमत्त्वाश्र- येत्यर्थः । तादृशप्रतीते. कम्बुग्रीवादिमान्नास्तीत्याकारकपतोतेः । अनुद. यादिति। तथा च त्वन्मते कम्बुप्रोवादिमदन्तरस्याभावमादाय तदुदयप्रसङ्ग "इति भावः । ननु तथाविधयकिश्चिद्वयक्तिनिर्णये स एव प्रतिबन्धकः । प्रत्ययस्य कम्बुग्रीवादिमत्त्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावावगाहि- ताया आवश्यकतया सिद्धं गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् ? जलादौ बहषभावाग्रहदशायां वह्निप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्ववत् तदानीं उक्तपत्यय- स्यापि भ्रमत्वोपगमात् न हि भ्रमादपि कदाचित् वस्तुसिद्धि' सम्भवती- त्याशंक्य न चास्यास्तदित्यादिदीवितिमवतारयति नन्विति । ताश- प्रतीत्याकम्बुग्रीवादिमानास्तीत्याकारकप्रतीत्या । जिज्ञासानिवृत्तये स्वाह परन्विति । निषेधतीति दीधितिकार इति शेषः । कम्बु. 'प्रीवादिमानास्तीत्याकारकप्रत्ययस्य क्म्युग्रीवादिमत्त्वाश्रयनिष्ठप्रतियोगि- ताकाभावमात्रावगाहिस्से भूतलादो कम्बुग्रीवादिमत्त्वाश्रयवघटव्यक्त “सत्वादशायां कम्बुग्रीवादिमानास्तीति प्रतीत्युदयापत्ते. तद्घटाधि- करणे कम्बुग्रीवादिमत्त्वाश्रयघटान्तरव्यक्तिनिष्ठप्रतियोगिकाभावसत्त्वात् इत्येवं भावमाह तथा चेति । त्वन्मते - गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानव- कछेदकत्ववादिनस्तवमते । तदुदयेति कम्युग्रीवादिमानास्तीति प्रवी- वेरुदयप्रसंग इत्यर्थः । अत एवेत्यादि दीधितेरववतारार्थ शंकते ननु तथाविधेति । गगनाभावमादायैवेति। न तु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धियकिञ्चि- ·जागदीशी-विकृति-मनोरमाऽसवा । १५३ भूतले कम्युग्रीवादिमान् नास्तीति शब्दो न प्रमाणम्, प्रमाण च घटसामान्यशून्ये । अन्यथा विशेषादर्शनदशायां तवापि कम्बुप्रीवादिमान्नास्ताति प्रतीतिर्जायत एव तत्रेत्यत आह अत एवेति । गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वादेवेत्यर्थ । न प्रमा- णमिति । कम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाऽभावशून्ये कम्युग्रीवादि- मत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकत्वेन तादृशान्वयवोधो भ्रम इति कम्युप्रीवादिमत्त्वाश्रयतद्घटव्यक्तित्वेन निर्णये इत्यर्थः । स एव = तद्घट- व्यक्तिनिश्चय एव । अन्यथा तद्घटव्यक्तिनिश्चयस्य कम्बुपौवादि- मानारतीत्याकारकबुद्धावप्रतिवन्धकरवे । तद्घटव्यक्तित्वेन तद्घटनिश्चय सत्त्वेन वा । विशेपेति । कम्बुपीवादिमदभावाभावात्मककम्युमीवादिमद्- व्याप्यत्वेन तद्घटव्यक्त निश्चयशून्यकाले इत्यर्थः । जायते इति । यदा । कम्बुपीवादिमद्वयाप्यत्वेन तद्घटव्यक्तनिश्चयो नास्ति किन्तु तद्घटत्वेन उद्घटव्यक्तित्वेन वा तद्घटवद् भूनलमित्याकारको निश्चयः वर्तते तदा ताशतद्घटवति भूतले कम्बुप्रीवादिमानास्तीति प्रतीतिर्जा- यताम् कम्बुप्रीवादिमदभाववुद्धी कम्वुप्रीगदिमत्त्वावच्छिन्ननिश्चयस्य कम्बुप्रीवादिमत्त्वेन तद्घटादिनिश्चयस्य, कम्वुपीवादिमद्वयाप्यत्वेन तद्घटत्वाद्यवच्छिन्ननिश्चयस्यैव वा प्रतिबन्धकवया तदानीं ताश- निश्चयस्य कस्याप्यसत्त्वादित्यनन्यगतिकतया तद्घटत्वावच्छिन्ननिश्चय- स्यापि मणिमन्त्रादिन्यायेन कम्वुप्रीवादिमदभावबुद्धौ प्रतिबन्धकताऽवश्य स्वीकरणीयेति भावः। गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्ववादिनां तथापि न निस्तार इत्यभिप्रेत्य न प्रमाणमित्यादिप्रन्यं व्याकुरुते कम्बुग्रीवादीति । कम्बु- प्रीवादिमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभाववति यकिञ्चिदेकघरवति भूतले इत्यर्थः । ताशेति । एकघटवति भूतले कम्बुपीवादिमानास्ती- स्यकथनुयोगिकमाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये याहशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि मप्रतियोगिक्त्वाभाव इत्युक्तावेव सामञ्जस्य उमयाभावनिवेशो व्यर्थ इति चेन, सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया तद्वहिपतियोगिकसंगोगेन साध्यताया सद्धता. २० ·१५५ अवच्छेदकल्पनिहक्किा- न चेदेवं लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यतापत्तिः, गुणादिगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसचादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेन द्रव्यादिनिष्ठा. भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वन्वेनैवावच्छेदात् । तत्तदवच्छेदकत्व- व्यक्तीनां च प्रातिस्विकरूपेणामावानां युगसहस्रेणापि ज्ञातुम- शक्यत्वात् । तादृशशब्दस्य भ्रमजनकत्वेनाप्रमाणत्वम् । त्वन्मते च कम्बुग्रीवादिमत्पति- योगिकाभावशून्यताया घटवत्यभावात् ताशप्रतीतेन भ्रमत्वमिति तादृश- शब्दोऽप्यप्रमाण न स्यादित्यर्थः । ननु भ्रमत्वस्य प्रकारभेदेन भिन्नत्वात् सर्वत्र तदभाववद्विशेष्यकत्वं न भ्रमत्वघटकम् , समवायेन गगनादिनमे त्याकारकवाक्यजन्यबोधस्तदभाववनिष्ठविशेष्यवानिरूपिततनिष्ठप्रकारता- कज्ञानात्मको भ्रम इत्यर्थे । तादृशशब्दस्य = एकघटवति भूतले कम्बु- प्रीवादिमानास्तीत्याकारकशब्दस्य । अप्रमाणत्वमिति । नव्यानां मते इत्यादिः । सम्भवतीति शेषः। तन्मते च = प्राचीनमते च, गुरुधर्मरय प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमभ्युपगच्छता मते चेवि यावन् । कम्बुग्रीवेति । कम्बुपीवादिमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावाभावस्येत्यर्थः । घटवति भूतलादौ। अभावादिति । कम्बुग्रीवादिमद्घटान्तरप्रतियोगिकामावस्यैव घटवति भूतलादौ सत्त्वेन तदभावस्य तत्राऽसत्त्वादिति भावः । तादृशेति । एकघटवति भूतले कम्बुप्रीवादिमानास्तीत्याकारकशब्दो भ्रमात्मकान्वय. बोधाजनक एवेति तस्याप्रमाणत्वं सर्वसम्मत भवन्मतेतुन स्यादित्याशयः। शंकते नन्विति । भ्रमत्वस्य = तदभाववन्निष्ठविशेष्यताकत्वाव- च्छिन्नतनिष्ठप्रकारताकज्ञानत्वस्य । प्रकारभेदेन - रजतत्वादिप्रकारभेदेन । सवेत्र = सर्वेषु भ्रमेषु । न भ्रमत्वघटकमित्यत्र हेतुमाह समवायेनेत्यादि । समवायसम्बन्धेन इद गगनवदित्याकारकभ्रमे इत्यर्थः। तद्वैयर्थ्यात् गग- वव्याप्तथापत्तेः, साव्यसम्बन्धियत्किञ्चिद्वयक्तथनुयोगिकवह्निपतियोगिकसयोगत्व- ·जगदीशी-विधृति-मनोरमाऽलङ्कता । १५५ तन्निवेशवैयति । तथा च तत्रच प्रकृतेऽपि कम्युग्रोवाढिमत्प्रतियोगिका- भावप्रकारतामात्रेण तादृशान्वयबोधो भ्रमो भविष्यतीत्याह प्रमाणं चेति । तथा च तत्रापि कम्युग्रीवादिमान्नास्तीति शब्दः प्रमाण न स्यादित्यकामे- नापि प्रकृते भ्रमत्व तदभाववद्विशेष्यकत्वघटितं वाच्यमिति भावः । नाभाववद्विशेष्यकत्वाशस्य वैयर्थात् । गगनाभावस्य केवलान्वयित्वादित्या शयः । उपसंहरति तथा चेति । तत्रव-गगनादिभ्रम इव । कम्वुग्रीवेति । कम्धुपीवादिमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावनिष्ठप्रकारतामात्रेणेत्यर्थः । मात्र- पदात् कम्युग्रीवादिमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावाभावद्विशेष्यकत्वस्य भ्रम वघटकरवव्यवच्छेदः । तादृशेति । एकघटवति भूतले कम्बुमीवादिमा- भास्तीत्याकारकवाक्यजन्यान्वयबोधः क्म्युग्रीवादिमनिष्ठप्रतियोगिता- काभावप्रकारताफनानत्वमात्रेण भ्रम इत्यर्थः। तथा व प्राचीनमतेऽपि वाशिवाक्यस्य भ्रमात्मकान्वयवोधजनकतया अप्रमाणत्वं सुघटमिति भावः । प्रमाणञ्च घटसामान्यशून्ये इत्यस्य भावमाह तथा चेति । तत्रापि = घटसामान्यशू-ये देशेऽपि । प्रमाणं न स्यादिति । भवन्मते निरुक्तशब्दजन्यबोधस्य कम्युमावादिमनिष्ठप्रतियोगिताकाभावप्रकारक- स्वेनैव भ्रमरूपतया भ्रमजनकशब्दस्य प्रमाजनकत्वासम्भवात् प्रमात्म- कान्वययोषजनकशब्दस्यैव प्रमाणत्वादित्याशयः । अकामेनापि मनि- च्छयापि । तदभावेति कम्बुग्रीवादिमदभावाविवादशेष्यश्स्वादि- घटितमित्यर्थः । तथा च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे भवन्मते एकघटवति भूतले कम्युग्रीवादिमानास्तीत्याकारकशब्दस्याप्रमाणत्वमेष न स्यादिति भावः। इदन्तु तस्वम् । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमगोकुर्वता नव्यानां मते यत्किञ्चिदेकघटवति भूतले कम्युमीवादिमानाम्तीत्याकार- कशब्दस्य कम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभाववत्तादशभूत- विशेष्यककम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकज्ञानरूप- समानाधिकरणामावप्रतियोगितात्वापेक्षया तद्वहिप्रतियोगिकसंयोगत्वसमानाधिकरणा- भावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यस्यैव लघुपया ताशगुरुधर्मावच्छिन्नाभावरूपग्या- परवस्मामविवादतोनिक्तोमयाभावनिवेशः ।

·अवच्छेदकत्वनिकि भ्रमात्मकशाब्दबोधजनकतया ताशशब्दस्य सर्ववादिसिद्धंभ्रमान्वयबोध- जनात्वरूपमप्रमाणत्वं निराबाधमेव । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक- स्वमभ्युपगच्छतां प्राचीनानां मते तु ताशशब्दस्य तथाविधमप्रमाणत्वं न सम्भवति, तन्मते एकघटवत्यपि भूतले कम्बुग्रीवादिमद्घटान्तरपति-- योगिकाभावस्य वर्तमानतया निरुक्तशब्दस्य कम्युग्रीवादिमत्प्रतियोगिका- भाववत्तादृशभूतलविशेष्यकज्ञानात्मकतद्विशेष्यकतत्प्रकारकप्रमाजनकत्वेन भ्रमान्वयबोषजनकत्वरूपाप्रमाणत्वस्य तत्राऽसत्त्वात् प्रमाणतापत्तरप्य- वारणात् । यदि च यथा समवायेनेदं गगनवदित्याकारकभ्रमत्ववन्तु गगनप्रकारकज्ञानत्वमात्र न तु गगनाभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वमपि भ्रमत्वघटक प्रयोजनाभावात् तथा एकघटवति भूतले कम्बुग्रीवादिमाना- स्तीत्याकारकशब्दजन्यबोषस्यापि प्राचीनमते कम्बुग्रीवादिमत्प्रतियोगि- काभावप्रकारतयैव भ्रमत्व सम्भवतीति भ्रमान्वयबोधजनकत्वेन निरुक्त- शब्दस्याप्रमाणत्व प्राचीनमतेऽपि निराबाधमित्युच्यते तदा प्राचां मते घटसामान्यामाववत्यपि देशे कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्याकारकशब्दस्य सर्व- सम्मत प्रमाणत्वं न स्यात् वाशशब्दस्यापि कम्बुग्रोवादिमलतियोगिका भावप्रकार कान्वयबोधात्मकभवन्मतसिद्धभ्रमजनकत्वेनाप्रमाणत्वात् अतः तदभावद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकज्ञानायैव भ्रमत्व वाच्यम् , तथा चैकघटवति भूनले कम्बुग्रीवादिमान्नास्तीतिशब्दस्य तन्मते अप्रमाणत्वं कथमपि न सम्भवत्यपि तु प्रमाणत्वमेव तस्य त्यादिति । वहिनिरूपिता धूमालोकादिनिष्ठा विभिन्नैव व्याप्तिः साध्यवसाध नादिभेदेनापि व्याप्तभिन्नत्वात , एवञ्च नव्यमतेऽपि धूमो न वहिव्याप्य इत्याकारकशब्दस्य थालोकादिनिष्ठवहिव्याप्तथभाववति धूमे वहिव्याप्तय- भावप्रकारकान्वयबोधरूपप्रमात्मकज्ञानजनकतया तस्यापि प्रमाणत्वं स्यात् प्रमात्मकान्वयबोषजनकशब्दस्यैव प्रमाणत्वात्, अतो वह्निनिरूपिता या या व्याप्तिः तत्तद्वधातिव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटस्यैव धूमो न वहिव्याप्य इत्यादि वाक्यात् धूमादौ बोधोदयान ताहशशब्दस्य प्रमाणत्व पाहशव्याप्तषभावकूटान्तर्गतधूमनिष्ठवहिव्याप्तपभावस्य धूमे विरहात् Bाशकूटाभाववति ताशकूटप्रकारक-मान्वयबोधजनकायै- वोक्तशब्दस्याप्रामाणस्वोपपत्तेः। एवम गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक- न्याप्तिलक्षणासम्भवप्रसङ्गादिति । अब षटवान् महाकालवादित्या ·नागदीशी-विवृति-मनोरमाइलमृता । धूमो न वहिव्याप्य इत्यादेवहिव्याप्त्यभावकूटार्थकत्ववत् कम्बु- ग्रीवादिमान्नास्तीत्यादावपि कम्बुग्रीवादिमत्प्रतियोगिकाभावकूटवोधकत्वादेव तादृशशब्दस्याप्रामाण्याद्युपपति, अन्यथा धुमाऽऽलोकसाधारणानुगतव्याप्ते रभावादालोकगर्भध्यामित्वावच्छिन्नाभावस्य धूमे सत्त्वाचमादाय धूमो न वहिव्याप्य इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तेः । एवं गुरुधर्मस्थानवच्छेदक- तया तादृशधर्मावच्छिन्नविशिष्टवुद्धि प्रति ताशधर्माश्रय प्रतियोगिकाभा- स्ववादिनां मते कम्वुप्रीवादिमानास्तीत्याकारकप्रत्ययस्यापि तत्तत्कम्बु- पीनादिमत्लतियोगिकाभावकूटावगाहितया यत्किश्चिदकेकघटवति भूतले कम्वुप्रीवादिमानास्तीतिशब्दस्याप्यप्रमाणत्वमुपपद्यते । तादृशघटवतिभूतले कम्युमीवादिमत्प्रतियोगिकाभावकूटस्यासत्त्वातनिरुक्तशब्दस्य वाहशामाव- फूटामाववति ताशामावकूटप्रकारकभ्रमान्वयवोधजनकत्वेन अप्रमाण- स्वस्याक्षतत्वात् । घटसामान्यशून्ये च ताशाभावकूटस्यैव सत्त्वेन तत्रापि कम्बुप्रीवादिमानास्तीति शब्दस्य प्रमाणत्व निविवादमेव सम्भवति । न च कम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रकारताशालिवुद्धौ कम्युग्रीवादिमत्त्वाचवच्छि- अप्रतियोगिताकाभावादिनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकतया कम्बुपीवादिमाना- स्वीत्याकारकवाक्यजन्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितान्वयवोधदशायां कम्बु- प्रीवादिमानस्तीत्याकारकवाक्याधीनान्वयवोधापत्तिरिति वाच्यम् ? कम्युग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रकारताशालिबुद्धि प्रति प्राचीनमते कम्बुग्रीवा- दिमत्प्रतियोगिकाभावकूटप्रकारकनिश्चयत्वादिनैव प्रतिवन्धकताया. गत्य- न्तराभावेन कल्पनीयत्वात् इत्येवमाशक्य न चेदेवमित्यादिदीषितिमव- वारयति नन्विति । इत्यादौ - इत्यादिशन्दे । तादृशशब्दस्य-एकघटवति भूतले कम्बुप्रोवा- दिमानारतीतिशब्दस्य ।अप्रामाण्येति । तादृशाभावकूटाभाववति ताशा- भाषकूटप्रकारकान्वयबोधजनकत्वादुक्तशब्दस्येति हृदयम् । अन्यथा-वहि- व्याप्तयभावकूटार्थकत्वानभ्युपगमे । तगादाय% तमादाय-मालोकगर्भवहिव्या- प्तित्वावच्छिन्नाभावमादाय | तादृशेति कम्युग्रोवादिमत्त्वावच्छिन्न- प्रकारताशालिवुद्धिं प्रति । तादृशधर्मेति । कम्बुग्रीवादिमत्त्वार्थकम् । कालिकसम्बन्धेन घटायभावस्य लक्षणाघटकतया समवावाविना तदभावत्यैव प्रति.

·१५८ भवच्छेदकत्वनिरुकि:- वकूटवत्तानिश्चयत्वेनैवानन्यगल्या विरोधित्वकल्पनात् कम्बुग्रीवादिमान्ना- स्तीति प्रतीतिदशायां कम्बुग्रीवादिमदस्तोति ज्ञानविरोधोऽपि घटते इति प्राचीनमतनिर्भरः, अतो गुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्वे व्याप्तेरपि दुर्वचत्वमि. त्याह न चेदेवमिति । लध्विति । द्रव्यं गुणाद् विशिष्ट सत्त्वाद् वा इत्यादौ द्रव्यत्वसम नयतानां गुणवत्त्वविशिष्टसत्तादीनामित्यर्थः। अव्या- सिमुपपादयति गुणादीति । ननु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- प्राचीनेति प्राचीनसिद्धान्त इत्यर्थः। गुरुधर्मस्य = कम्बुग्रीवादिमत्वादेः। गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे व्याप्ते१चत्त्व दीधितिकारोक्त प्रदर्शयति द्रव्यमित्यादि । गुणवत्त्वमेव यदि द्रव्यत्व तदा द्रव्यनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वात् गुणवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- त्वत्वमपि नातिरिक्तमिति तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्याप्रसिद्धय- सम्भवात् गुणादेव्यत्वव्याप्यत्वं सुघट स्यादत उक्तं विशिष्टसत्त्वावति। गुणकर्मान्यत्वघटिताया विशिष्टसचायाश्चातिगुरुत्वाचस्या थव्याप्यत्व- मेवात्राभिप्रेतमिति भावः । गुणादीतीति । गुणादिनिष्ठं विशिष्टसत्ता- निष्ठ वा द्रव्यत्वव्याप्यत्वं गुणादिमनिष्ठाभावरतियोगितावच्छेदकत्वत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं सच्च न सम्भवति गुणादिसमानाधिकरणाभावरतियोगितावच्छेदकत्व- त्वापेक्षया द्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्य अतिप्रसङ्गाधना- पादकळघुधर्मतया भवन्मते गुरुभूतगुणादिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे. दकत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धरित्याशयः। हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानि यावन्ति तत्तत्प्रत्येकव्य. जिवावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटवत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामा. नाधिकरण्यमेव हेतौ व्याप्यत्वं तच्च गुणादावपि ज्ञातु शक्यमेव तथा च प्राचीनमते न कोऽपि दोष इत्याशंकते नन्विति । इत्यतः = निरुक्त- योगिन्यधिकरणस्वेन लक्षणघटकत्वात् तदीयप्रतियोगितायाञ्च साध्यताघटककालिक सम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहादेव निरुक्तोभयामावसचालक्षणमम सम्भवे असम्भवा. मिपानमसंगतमिति चेन्न, कालिकेन महाकामान्यस्वविशिष्टषटामावस्थापि प्रति.

·भागदीशी-विवृति मनोरमाsagar | स्वव्यक्तीना तत्तद्वयक्तित्वेनाभावफूटवत्त्वमेव सध्यतावच्छेदकांशे निवे. श्यमतो नोक्तदोषोऽत आह तत्सदिति । यद्यपि गुरोरवच्छेदकत्वपक्षेऽपि स्वस्वप्रतियोगिव्यधिकरणाभावघटितव्याप्तेस्तत्तत्प्रतियोगितागर्भत्वेन दुर्जेय- स्वम् तथापि व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयव्याप्तेरभिप्रायेणेदम् , प्रतियोगिवैयषिकरण्याप्रवेशात् । निरवच्छिन्नहेत्वधिकरणवृत्तिकाभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वमेव सर्वत्र व्याप्तौ प्रविष्टमित्याशयेनेदमिति तु कावः । आहेति दीषितिकार इत्यादि । तत्तदितीति । तथा चोप- क्रमेण व्याप्यत्वस्य निर्वचनेऽपि गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वं विना व्याप्ते? इयत्वमेव गुणादिमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतानन्तघटत्वादि- व्यक्त्यभावस्य कदापि ज्ञानाऽसम्भवात् तज्ज्ञानाभावेन तद्धटितनिरक्त- व्याप्यत्वज्ञानमयसम्भवीति हृदयम् । ननु च्याप्तिघटक अभावविशेषणं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य न सामान्यतः प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्व घटाभावादेरपि पटात्मकप्रतियो. ग्यधिकरणकृतितया प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्यैव दुर्लभत्वापत्तेः, किन्तु स्वस्वप्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वमेव तद्वाच्य तथा व व्याप्तेरनन्ततत्त्पति. योगिताघटितत्वेन तत्तदनन्तप्रतियोगिताव्यक्त ज्ञातुमशक्यत्वात् नव्य- मतेऽपि व्याप्तेदुर्जेयत्व दुर्वारमिति यद्यपीत्यादिनाऽशक्य समाधत्ते तथापीति । इदं - गुणादेरव्याप्यत्वाभिधानम् , व्याप्तेदुर्जेयत्वं वा। तत्र व्याप्यवृचिसाध्यकस्थले । अप्रवेशादिति । तथा च व्याप्यवृत्तिमा ध्यकस्थलीयव्याप्यत्वस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटिततया तत्रैव गुणादेर व्याप्यत्वं दुर्वारमित्याशयः। नन्वेव अव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयव्याप्यत्वस्य प्रतियोगिवैयधि- करण्यघटकानन्तप्रतियोगिताघटितत्वेन तस्य नव्यमतेऽपि दुर्जेयत्वं दुरिमित्यत बाह हेत्वधिकरणे इति । यत्किञ्चिद्हेत्वधिकरणे निर. वपिप्रवृत्तिकामावेत्यर्थकम् । तेन संयोगी सत्स्वादित्यादौ सत्ताया न व्याप्यस्वापत्तिरिति ध्येयम् । सर्वत्रेति । व्याप्यवृचिसाध्यकस्थलीयाया- योगिव्यधिकरणतया तदीयप्रतियोगिताया निरुक्तोभयोः सत्त्वालक्षणगमनामावाद- सम्भवसगतेः। अत एव मशकालान्यत्वविशिष्टपटाद्यभावस्य कथञ्चित्प्रतियोगिव्य- ·१६० अवच्छेदकस्यनिरुति- एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादेरव्याप्यत्वप्रसङ्गोऽप्यनुस- परमार्थः । तेनाव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेऽपि व्याप्तेर्ने दुर्जेयत्वमिति ध्येयम् । द्रव्यत्वत्वेति । द्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वापेक्षया द्रव्य- त्वत्वावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्य गुरुतया तदवच्छि. नाभावापसिद्धेरिति भावः । ननु हेतमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकी. भूतयत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकभिन्नं स्वविशि- टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकीभूततादृशधर्मभिन्नं वा यत्- मच्याप्यवृत्तिसाध्यस्थलीयायाश्च व्याप्ताविन्यर्थः । तेन हेत्वधिकरणे निरवच्छिन्नवृत्तिफत्वस्याभावविशेषणत्वोपगमेन । गुणवान् द्रव्यत्वादि- त्यादौ हेतुतावच्छेदकद्रव्यत्वत्वविशिष्टद्रव्यत्वम्याप्यव्याप्यत्वं दीधिति- कारोक्त घटयति द्रव्यनिष्ठेति । तथा च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानव. च्छेदकत्वे द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक- स्वत्वावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्धथा द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नहेतोरप्यव्याप्यत्वं दुर्वारमिति भावः । यद्यपि पारिभाषिकावच्छेदकत्वलक्षणद्वयाक्रान्तधर्मभिन्नसाध्यताव- च्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिः, तस्यास्तु न दुईयत्वमित्यु- च्यते तथापि न निस्तार इत्याशयवतां दीधितिकाराणामुपदर्शितेत्यादिपन्थं व्याख्यातुं शंकते नन्वित्यादि। तथा च पारिभाषिकावच्छेदकीभूतं यत् यत् स्वं तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नभेदकूटवरसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामा- नाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्वस्य व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिवारणायावश्य विवक्षणीयतया ताशानन्तधर्माज्ञानेन तावद्भेदकूटबत्साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्यापि ज्ञातमशक्यत्वात् व्याप्ते यत्समस्त्ये- वेत्याशयः। तृतीयलक्षणस्यापि स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वघटिततया प्रमेयवह्निमान् धूमादित्यादौ प्रमेयवाहिमग्नि- ष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धथा धूमादेः प्रमेयव- ह्रयव्याप्यत्वं दुर्वारं प्रातिस्विकरूपेण तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव- धिकरणत्वेऽपीत्यादिजगदीशोक्तमपि साधु सङ्गच्छते । अन्ये तु पारिभाषिकावच्छेदक- ·गागदीशी-विपुरि मनोरमाइलहता । धेयः। उपदर्शितप्रकाराणामपि स्वचादिघटितत्वेन दुर्जेयत्त्वात् । अत एव घ्राणग्राह्यगुणत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादेयंभिचा- रित्वं साधु संगच्छते इत्यपि केचिदिति कृतं पल्लवितेन । इत्यवच्छेदकत्वनिरुक्तिनीधितिः । साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यत्र, हेतुमन्नि- ठाभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नमतियोगितासामान्ये यद्धर्मविशिष्टसंव- धिनिष्ठाभावीयताशप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं नास्ति साधने तद्ध- विच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यत्र वा दुज्ञेयत्वाभावात्तथैव व्याप्ति- वाच्येत्यत आह उपदर्शितेति । स्वत्लादीति । आदिना व्यापकतापर्यवस- नस्य तत्तदवच्छेदकत्वाभावगर्भसामान्यत्वस्योपग्रहः ( अत एव ) गुरोर- वच्छेदकत्वादेव सद्गच्छत इति । अयथा प्रायगन्धत्वापेक्षया गुरुत्त्वेन प्राणग्राह्यगुणत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्या तद्वृत्तित्वरूप व्यभिचरितत्वं तत्र न स्यादिति भावः । यद्यपि साध्यव्यापकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभावव- दृत्तित्वमेव व्यभिचार', स च प्रायगन्धत्वावच्छिन्नाभाववत्तित्वेनैव तत्र सुलभ इत्यपि शक्यते वक्तुम् , तथापि तद्बुद्धेः प्रकृतसाध्यकानुमित्यकि विवक्षणे तु व्याप्त पूर्ववत् दुयित्वमेवेत्याह हेतुमनिष्ठेति । धादिपद- प्रयोजनमाह आदिनेति । तथाच स्वविशिष्टसामान्यमित्यत्र प्रतियोगिता- सामान्ये इत्यत्र च सामान्यपदस्य व्यापकत्वार्थकतया स्वव्यापकताइश वादशप्रतियोगितात्वव्यापकताहशषर्मावच्छिन्नत्वा- भावस्य निवेशनीयतया व्यापकत्वस्य च तचत्प्रतियोगितावच्छेदस्वाभाव रूपत्वाद् व्याप्ते सर्वत्रेव गुरुधर्मस्यानवच्छेदकत्ववादिना मते दुर्जेयत्व मित्येवमादिपदेन दीधितिकता सूचितमिति भावः । अतएवेत्यादिप्रन्थस्य भावमाहान्यथेति । गुरुधर्मस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वे इत्यर्थः । तद्वृत्तित्वरूपम् घाणप्रायगुणत्वावछिछ- बदितीयलक्षणाभिप्रायेणैवासम्मवाभिधानमित्यप्याहुरित्यल पल्लवितेन । सम्बद्धत्वाभावस्य .

·भवच्छेदकस्यनिकिः। रोधितया हेस्वाभासता न स्यात् , यद्विषयकत्वेन यादृशानुमानविरोधिस्वं तस्यैव तत्र तथात्वादिति भावः । इति श्रीजगदीशविरचितावच्छेदकत्व निरुक्तिविवृतिः (जागदीशी) समाप्ता । माभावववृत्सित्वरूपम् । तत्र= द्रव्यत्वादौ । न स्यादिति । माध्यताव: च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्तित्वस्यैव हेतौ व्यभिधारित्वादिति हृदयम् । साध्योति । घ्राणग्राह्यगुणत्वव्यापकं यद् ग्राह्यगन्धवं तदव- च्छिन्नाभावववृत्तित्वमेवेत्यर्थः । तत्र = द्रव्यत्वादौ । सुलभ इति । तथा च गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं नैतामपि क्षतिमावहतीति भावः । यद्यपीत्यादेहत्तरं तत्रापीति । तदुद्धः = घ्राणप्रायगुणवान द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्यत्वधर्मिषग्राह्यगन्धत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव बचित्वनिश्चयस्य । प्रकृतेति । घ्राणप्राह्यगुणत्वावच्छिन्नसाध्यकव्या- प्तिमहाप्रतिवन्धकतयेत्यर्थः । निरुक्तवृत्तित्वस्य हेत्वाभासस्वाभावे युक्तिमाह यद्विषकत्वेनेत्यादि । यद्यपि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितान. वच्छेदकरवे हेतुध्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपायाध्याप्तीनासम्भवस्य पूर्वमुक्तत्वात् साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावववृत्तित्वमेव हेवोव्याप्तिः तज्ज्ञानविरोधितयैव च ग्राह्यगन्धत्वावच्छिन्नाभाववद्वृत्तित्वस्य हेतुनिष्ठस्य हेत्वाभासत्वमेतन्मते सुलभमित्युच्यते तथापि व्यभिचारज्ञानस्य यथाकथञ्चित् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताकानुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धक्त्वमित्याशयेनेदमिति ध्येयमित्यास्तां विस्तरः। इति श्रीवामाचरणभट्टाचार्याविरचितावच्छेदकत्वनिरुक्तिविकृतिः समाता। भनपृष्ठकटिग्रीवं शिवं संस्मरता मया । लिख्यते पुस्तिका श्रीमद्वामाचरणशर्मणा ॥ गौड़प्रधानविदुषां महदाश्रयत्वम्, यत्रास्ति विक्रमपुरे स्मरणीयरम्ये । तत्रैव जन्म मम कर्मफलन्विदानोम्, श्रीविश्वनाथचरणे विनिवेदयामि ॥ * इति श्रीवामाचरणभट्टाचार्यसङ्कलितावच्छेदकत्वनिरुक्तिमनोरमा समासा * शाके प्रहर्त्तवसुचन्द्रमिते कुजाहे, ज्येष्ठप्रणष्टसकलेन्दुकले दिने च । प्राप्तं समाप्तिमिह पुस्तकमस्तु देयम्, स्मर्त्तव्यगौड़गुरवे परमादरेण ॥

·अवच्छेदकत्वनिरुक्तिजागदीश्या:
कालीशङ्करीयक्रोडपत्रम् ।
नन्ववच्छेदकत्वमिह न स्वरूपसम्बन्धविशेषः सम्भवति लषौ धर्म
गुरौ तदभावादिति शिरोमणि' । साधनसमानाधिकरणाभाव रतियोगि-
त्वीयस्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वमेतलक्षणघटकस्वाभाववत् व्यमि-
पारित्तित्वात् व्यभिचारिवृत्तित्वन्तु सम्पादकतासम्बन्धेन हेतुरिति
केचित् । तादृशस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वाभावघटितसामानापि-
करण्य नानुमितिजनकवाया विषयविषयावच्छेदक व्यभिचारिहेतुशि-
स्वादिति भट्टाचार्याभिमतः समुदितार्थः। जगदीशस्यापि तत्रैव तात्पर्य-
मित्यवधेयम् ॥ १॥
विशिष्टमचात्वसमनियतसचात्वस्य लघुनोऽपि न विशिष्टाभावप्रति
योगितावच्छेदकत्व गुणादावपि सचा नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गादिति
जगदीशा। विशिष्टसचाभाववत्ताया विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणवया
समं विरोधित्वमित्यभिप्रायेणेदमुक्तमन्यथा सचात्वावच्छिन्नप्रतियोगि.
ताकाभाववत्तायाः सत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणतया समं विरोषित्वे
उक्तविशिष्टामाबव्यक्तरपि सत्तात्वावच्छिन्नाभावतया सत्तात्वावच्छिन्ना-
विकरणतासत्त्वेन गुणे प्रत्ता नास्तीति प्रतीत्यापत्तिदानस्यासत्या.
परोरिति ॥२॥
प्रविधीसमवेतत्वासमनियतस्यापि च समवेतत्त्वस्य पृथिवीसमवेता.
भावप्रतियोगितापच्छेदकत्वमनतिप्रसङ्गादिति जगदीशः । पृथिवीसम.
देवस्योपडक्षिताभावप्रतियोगितावच्छेदक समवेतत्वं न तु विशिष्ठा.
मावस्येति । तथा सति अलादावपि समवेतत्वविशिष्टामावावगाहि.
प्रत्ययापत्तेरिति । अथाऽत्र पृथिवीनिरूपितत्वस्य समवेतत्वाशे उपलक्षण
क्यावच्छेदकत्वाभावात् कुतो लाघवमिति जगदीशमतेऽवच्छेदक
कोट्यन्तर्गतोपलक्षणस्यावच्छेदकत्वाभावादित्यस्य सिद्धान्तलक्षणे व्यक-
स्वादिति चेन' भाषेयवासम्बन्धेन पृथिव्याः समवेवास एवोपक्षण-
स्वादित्वभिमायः ॥३॥

·कालीशङ्करीयम् । प्रसिद्धिनिवन्धनैव नातिव्याप्तिः । साध्यतावच्छेनकसम्बन्धावच्छिन्न- 'प्रतियोगिताकस्य घटाघभावस्यापि घटादिनिरूपितसंयोगेन प्रमेयसामा- न्याभावतया ताशप्रतियोगितासामान्यशून्यत्वापसिद्धयासम्भववारणा- योक्तं तदित्याहुः । तन्मन्दम् । समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- सामान्यशून्यत्वाप्रसिद्धधाऽभावान्तरप्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तिभिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वेन समवायेन प्रमेयसाध्यकवाच्यत्वादिहेताववि. व्याप्तिवारणोय यद्धर्मव्यापकतावच्छेदक ताशप्रतियोगितात्वं तद्धर्म एव पारिभाषिकावच्छेदक इति वक्ष्यमाणविवक्षणेन तत्रातिव्याप्तिवारण- सम्भवे तद्वारणाय तत्प्रयासस्यानुचितत्वादिति। अन्ये तु तदहीयसंयोगेन वहःसाध्यतायां तद्भूमादिहेताकव्याप्तिस्ता- शसंयोगेन घटाभावस्य ताशसम्बन्धेन यावत्त्वावच्छिन्नाभावस्य चैकत्वेन तदीययावत्स्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वाभावस्याप्रसिद्धरित्याहुः । नवीनास्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टहेत्वधिकरणवृत्ति त्वोपळक्षितत्तदभावप्रतियोगितासामान्यशून्यावृत्तित्वस्य विवक्षणीय- स्वात् । जगदीशमतेऽवच्छेदककोट्यन्तर्गतोपलक्षणस्यावच्छेदकत्वा- स्वीकारेण तद्घटकीभूतप्रतियोगित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य उप- लक्षणीभूतसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे विरहात् प्रतियोगितायां तनिवेशमपेक्ष्याभावांशे तनिवेशस्य लघुत्वादितिमाहः । वस्तुतस्तु संयोगेन घटाभावस्य संयोगेन ,घटघटान्यप्रमेयोभयाभावतया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितामामान्यशून्यत्वाप्रसिद्धरित्य- त्रैव तात्पर्यामति ॥७॥ यतु साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनैव-तदभावो प्राह्य इति ततु: च्छम् ! धूमत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यवाम् बहेरित्यत्राविव्याप्त्यापत्तेः । बधुतया बहिमनिष्ठताशप्रमाविशेष्याभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्प धूमत्वादेः स्वरूपसम्बन्धेनाभावयति-धूम एव ताशप्रमाविशेष्यत्वस्य वृत्तेरिवि जगदीशः। नन्वत्र विषयितया रूपस्वविशिष्टाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्या. दित्यादावव्याप्तिसम्भवे तामपहाय कथमतिव्याप्तिर्जगदीशेन दरोति। न साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्ना या अवच्छेदकवा तदा- श्रयानविरिकवृतित्वं वाच्यम् ? बहिस्वनिरूपितसमवायसम्बन्धेन हित ·जागीश्या कोहपात्रम् । साध्य विशिष्टस्य साध्यतायां धूमादिहेती साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धा- बडिमप्रतियोगिताबरछेदकत्वाप्रसिद्धयाऽव्याप्तः । न च बावच्छेदकतापटकसम्बन्धातिरिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदक निस्तदुभयामावविशिष्टावच्छेदकताश्रयानतिरिक्तवृत्तित्वं बेध्यम् । समाप वियतया रूपत्ववदभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां ताशोमयो' खत्वाचाहशाभावमादाय नाध्याप्तिरिति वाच्यम् ? एवं सति विषयितया गुणत्वविशिष्टाभावमादायापाप्ते गुणत्वनिष्ठावच्छेदकतायां तारशोभया- भावसस्वादिति । मैवम् , साध्यवावच्छेदकताघटकसम्बन्धातिरिक्तव म्बन्धावच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकसमानाधिकरणनिष्ठत्वोभयाभावस्याव- चेषताया विवक्षितत्वात् । साध्यतावच्छेदकसमानाधिकरणत्वं साध्य. तावच्छेदकताघट सम्बन्धेन बोध्यम् ॥८॥ ननु तथापि धूमस्वप्रकारकप्रमाविशेष्यवान वहेरित्यादौ नातिव्याप्ति', भयोगोडकावृत्त्यभावमारायैव उद्वारणसम्भवात् । मैवम् , तादात्म्येन धूमविशिष्टस्य संयोगसम्बन्धेन साध्यताय बहयादिहेतावतिव्याप्त्यापत्ते- बंधुतया तादाम्येन धूमविशिष्टामावीयप्रतियोगितावच्छेदकस्य धूमत्व- स्यायोगोडकावृत्तिस्वस्यापि साध्यतावच्छेश्कताघटकतादात्म्यसम्बन्धेना. भाववि धूम एव साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन धूमस्य वृत्तः तत्रावृत्ति यमत्वादिकं तद्भिन्नत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्त्वादित्यमि- प्रायो जगदीशसम्मत इत्यवधेयम् ॥९॥ प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात स्वसमान- वृत्तिकचाबच्छेदक ग्राह्यमिति शिरोमणिः । प्रतियोगितावच्छेदकन्छ विशिष्योपादेयमिति जगदीशः । प्रतियोगितावच्छेदकं यात्तत्तदभाववदवृत्तिभिन्नत्वं साध्यावच्छेदके विवधिवमिति समुदितार्थः । नन्वेवमपि महानसीयवह्नयभावप्रतियो- गिवावच्छेदकं यन्महानसीयवहित्वं वदन्तःपातिवाहित्वाभावववृत्ति- वस्य महित्वे सत्त्वेन बहिमान धूमादित्यादावव्याप्तिः । न चैवं साध्य- वावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिता विशेषणीया इति बाध्यम् ? गुरुधर्मसाध्यतावच्छेदकस्थले उभयावच्छिन्नत्वाप्रसिद्धया- ऽव्याप्त्यापत्तेः । मैवम् , स्वेतरानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताया विशेषणीय- यादिति तथा च महानसीयवहभावीयप्रतियोगितायाः स्वेतरावच्छिन्न-

·कालीशङ्करोयम्।
.
चेन्न ? भावाभावसाधारणाभावत्वं यदखण्डोपाधि तस्य हेतुमनिष्ठताश-
साध्यांमावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्तस्य च । प्राध्यतावच्छेदकीभूता-
भावव्यापकत्वात् । एवं साध्यतावच्छेदकोभावव्यापकीभूतप्रमेयत्वस्य
ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं स्वयमेव स्वीकृतमतो नातिव्याप्तिरिति
येयम् ॥१२॥
व्यासण्यवृतित्वतदन्यत्वाम्यतररूपेण समानवृत्तिकस्वोक्तो वहत्व.
चारणसम्भवे स्वपर्याप्तीत्यादिपर्यन्वानुधावनस्य प्रयोजनमा त्रित्वादिक-
मिति जगदीशः। ननु व्यासज्यवृत्तित्वमेकत्वानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वं
तथा च वह्निधूमोभयवान धूमादित्यादौ वहिधूमघटवृत्तित्रित्वावच्छिन्ना-
भावमादाय नाव्याप्तिस्तादशत्रित्वनिष्ठं यदेकरवानवच्छिन्नपर्याप्तिकत्वं
तदन्यत्वस्य च वाहशोभयत्वेऽसत्त्वेन तत्समानवृत्तिकत्वविरहादिति
चेन्न'व्यासज्यवृत्तित्वमत्र एकत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वमवश्यं वक्तव्यम्
अन्यथा वह्निधूमोभयाभावपतियोगितावच्छेदध्वान् वर्तरित्यत्राविव्या-
प्यापत्तेः। ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वापेक्षया लाघवाचारशप्रतियोगि-
तावच्छेदकत्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेरकं घूमत्ववहित्वो-
भयत्वं वारशावच्छेदकत्वस्य व्यासज्ज्यवृत्तिवया तदवच्छिन्नामावस्य
वह्नित्वधूमत्वोभयत्वावच्छिन्नाभावसामनैयत्येनानतिप्रसकत्वात् । तथा
च .एकत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वरूपव्यासज्यवृत्तित्वस्य वहिषटधूमै-
तस्त्रित्व-वहिधूमोभयत्वोभयसाधारणमेकमेवेति उकाव्याप्तिः सुदृढेवेवि
ध्येयम् ।
यद्वा महानसीयवह्वयभावप्रतियोगितावच्छेदकवान् वहेरित्यत्राति-
व्याप्तिः साध्याभावीयप्रतियोगितापच्छेदकत्वस्य वारशावच्छेदकत्वा-
पेक्षया बाधवाद् वह्नित्वमहानसीयत्वोभयंत्वे कल्पनात् तद्वारणाय
एकत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वं वाच्यम् । वस्तुतस्तु वहिधूमान्यतरानु-
'योगिकसमवायेन वह्निधूमघटवृत्तित्रित्वविशिष्टस्य साध्यतायां व्यभि-
चारिण्यतिव्याप्तिरवारशनित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं अहि-
धूमोभयत्वे डाघवात् कल्पनीयं वस्य च प्रागुक्तत्रित्वसमानवृत्तिकत्व-
'विरहादित्यभिप्रायेणेव पूर्वकल्पं परित्यज्य एततकल्पानुसरणम्, तथा
पात्र एकत्वावच्छिन्नपर्याप्तिकान्यत्वं व्यासज्यवृत्तित्वं वाच्यम एतद्-
तिव्याप्तिवारणायेति ध्येयम् ॥१३॥

·जागदीश्या कोटपत्ता इदं तु चिन्त्यते । नयप्रवेशमपेक्ष्य लाघवेन हेतुमनिष्ठामावप्रति- योगितावच्छेदकं यावत्तत्मत्येकातिरिक्तवृत्तित्व साध्यतावच्छेदकविशे- पणमिति जगदीशः। नन्वन वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिहेतुमनिष्ठा- भाव रतियोगितावच्छेदकं यत्तार्णाताभियत्व प्रतियोगितावच्छेदकता. घटकपर्याप्तिसम्बन्धेन तदभावरति घटादी साध्यतावच्छेदकवाघटक- समवायेन वहित्वस्यावृत्तः। न च स्वसमानवृत्तिकत्वेनावच्छेदकं विशे- पणीयमिति, स्वपद साध्यतावच्छेदकपर तार्णातार्गोभयत्वस्य यहित्व- अमानवृत्तिकत्वाभावादेव नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथाप्येतद्रूपवान् एतद्रमादित्यादी स्वसमानवृत्तिकहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकाम- सिद्धपा थव्याप्तः । न च तत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट एतद्रूपत्वमेव तादशा- बच्छेदकत्वेन प्रसिद्धमिति वाच्य तच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगिवैयधि- करण्याभावादिति चेन्न ? ननद्वयप्रवेशक्ल्पेऽपि स्वावच्छिन्नाधिकरणत्व- सम्बन्धेन सचाद्रव्यत्वोभयत्वविशिष्टस्य समवायेन माध्यताया पृथिवी- स्वादिहेतावविव्याप्तिः तत्र साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकं लाघवात् द्रव्यत्वमेव तस्य र साध्यतावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्ना- पर्याप्तिकत्वात् अन्यस्यापि हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताबच्छेदकस्य साध्य. वावच्छेदकपर्याप्त्यवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वाभावादतस्तद्वार- गाय स्वपर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकस्वेन हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक विशेषणीय व्या वैतत्कल्पेऽपि वनिवेशादेव वहिमान् धूमादित्यादौ साशद्वित्वावच्छिन्नाभावमादाय नाव्याप्तिरिति ध्येयम् । यद्वा तदवच्छेकातिरिक्तवृत्तित्वपदेन सदवच्छिन्नाधिकरणताशून्य. तिरवावच्छिमाधिकरणताकत्वस्य विवक्षितत्वान्न दोष इति । केचित्तु स्वपर्याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्वस्वसामानाधिकरण्योभयामा. ववव ताशप्रतियोगितावच्छेदके विवक्षिवमतो न कुत्रापि दोष इति वन्ति । यत्तु हेतुमनिष्ठाभावरतियोगितावच्छेदक यावत् स्वपर्याप्त्य- पच्छेदकत्वसम्बन्धेन तत्प्रत्येकामाववति स्वपर्याप्त्यवच्छेदकत्वसम्बन्धेन चित्तस्य विवक्षितत्वादिति । तथा च वहिमान, धूमादित्यादौ नाव्या- सिरिति तत्तुच्छम् । समषायेन वार्णातार्णवहनवृत्तिद्वित्वविशिष्टस्य भयोगेन साम्यतायां धूमाविहेवावव्याः पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्मविशिष्धाभावीय ·१७४ कालीशङ्करीपम्। नाव्याप्तिरत उक्तं पुरुषनिष्ठेवि । तथा च पुरुषनिष्ठसंयोगेन गगनवृत्ति- त्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नाधिकरणताविशिष्टस्याप्रसिद्धथा अध्याप्ति ढेवेति ॥ १६ ॥ प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधाने धूमत्व- प्रकारकप्रमाविशेष्यवान् वहेरित्यादावतिव्याप्तिहेतुमन्निष्ठधूमत्वप्रकारक- प्रमाविशेष्याभावप्रतियोगितावच्छेदक लाघवा मत्वं तदवच्छिन्नाभाव- वति प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायसम्बन्धेन धूमत्वप्रकारकामा- विशेष्यत्ववैशिष्ट्यस्याप्रसिद्धथा तस्याः सुदृढत्वादिति जगदीशा। न च विपयित्वादिसम्बन्धेन वह्नित्वविशिष्टस्याभावमादाय पहिमान धूमादित्यायौ सर्वत्रासम्भवसम्भवे कथमतिव्यासदत्ता जगदीशेनेति वाच्यम् ? साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धातिरिक्तत्वसाध्यतावच्छेदका- तियोगिफत्वोभयाभाववत्प्रतियोगितावच्छेदकताष्टकसम्बन्धेन स्ववैशि- ष्ट्याभिधानादिति ध्येयम् । प्रतियोगितावच्छेदकताघटकयत्सम्बन्धेन यदर्मविशिष्टसामान्यमसम्बद्धं तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्वविच्छिन्नविशे. ज्यताभिन्नसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदक- त्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षणान्न दोष इत्यपि कश्चित् ॥ १७ ॥ ननु हेत्व धिकरणायोगोलकासंयुक्तत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छे. दकताघटकविशेषणताविशेषसम्बन्धेन धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्तस्य वैशिष्ट्यस्य प्रसिद्धतया ताशव्यभिचारिस्थलावृत्त्यभावमादाय एवं नातिव्याप्तिस्तत् कथमुक्त जगदीशेनेवि चेन्न? ताहशाभावप्रतियोगिताव- छेदकताघटको योऽभावीयस्वरूपसम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन धूमत्वाकारक- प्रमाविशेष्यत्वस्य वैशिष्ट्यस्याप्रसिद्धया एताशाभावमादाय नातिव्याप्ति- वारणसम्भव इति प्राचामाशयः । केचित्तु भयोगोलकावृत्त्यभावमाहा- यात्रातिव्याप्तिवारणसम्भवेऽपि तादात्म्येन धूमविशिष्टस्य संयोगेन माध्यताया वह्नयादिहेतावतिव्याप्तिः । तत्र धूमापेक्षया लघुत्वेन हेतुमन्नि- ष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद् धूमत्वं वच्छिन्नाभाववति धूमारम्भ- कपरमाणौ प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायसम्बन्धेन धूमविशिष्टस्य परमाण्वन्तरस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धेन सम्बद्धतया धूमस्य पारिभाषिकावच्छेदकरब विरहादिति । ?

·कागदीश्या कोपरत्रम् नन्वेवमपि साप्यत्वप्रतियोगित्वान्यतरापच्छेदकताघटकसम्बन्ध मार्मवैशिष्ट्याभिधानादुक्तदोषवारणसम्भवेऽपि तादात्म्येन धूमवतः संयोगेन साध्यतायां द्रव्यत्वादाचतिव्याप्तिस्तत्र धूमापेक्षया लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकं यद्धमत्व तदवच्छिन्नाभाववति धूमारम्भकपरमाणी प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसमवायेन धूमविशिष्टस्य परमाण्वन्तरस्य साध्यतावच्छेदक्संयोगसम्बन्धेन सम्पद्धत्वादिति कथमुक्त जगदीशेन भयोगडकावृत्त्यभावातियोगिवावच्छेदकताघटकविशेषणताविशेषसम्ध- न्धेन धूमस्य वैशिष्टधाप्रसिद्धथा ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि. प्राभाववति तादात्म्येन धूमविशिष्टरयासम्पन्या तारशाभावमादायैव धूमस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्व सिद्धेरिति चेन्न ? तादाम्येन घटामाव- विशिष्टस्य विशेषणताविशेषेण साध्यत्वे वाच्यत्वादिहेनावतिव्याप्ते साधनसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितावच्छेदकताघटकविशेषणताविशे- घेण घटामावविशिष्टाय साध्यताघटकसम्बन्धेन सम्बद्धतया पारिभाषि- कावच्छेदकत्वाभावात्तस्येति ॥१८॥ नन्वत्र कल्पे कालिकन परत्वविशिष्टस्य शालिन साध्यतायां महा- कालस्वादिहेती हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्गनत्वं तवच्छि- भाभाववति महाकालादावन्यवरकालिकेन गगनत्वविशिष्टं यजन्य वस्य साध्यतावच्छेदककालिन सम्बन्धत्वात् पारिभाषिकावच्छेदका प्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिः स्यात् तत् कथ तत्परित्यज्यातिव्याप्तिरिति । मैवम् , अत्र तादाम्यसम्पन्न गगनविशिष्टाभावमादायैव हेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्दगनं तदवच्छिन्नाभावयति अन्यतरसम्बन्धेन गगनविशिष्टगगनस्य कालिकसम्पन्वेनासम्बद्धतया पारिभापिकावच्छेद काप्रसिद्धिनिबन्धनाव्याप्तिवारणसम्भवात् ।।१९।। ननु तथापि विषयितया घटत्वविशिष्टज्ञानस्य कालिकेन साध्यत्वे महाकावतो हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्गगनत्वं तश्व- हिनामावति विषयितया गगनत्वविशिष्टज्ञानस्य कालिकेन सम्बद्धतया पारिमापिकावच्छेदकापसिद्धिनिबन्धनाव्याप्तिः स्यात् तत् कथ परित्य ज्यत इति चेन्न! माध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धः प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धः एतदन्यतरसम्बन्धेनैव यद्धर्मवैशिष्टयस्योकत्वादिति । तथा च हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- ·कालीशङ्करीयम् । एक यद् गगनत्वं साध्यतावच्छेदकप्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकताघटक- सम्बन्धेन तस्य वैशिष्टयाप्रसिद्धथा तादृशान्यतरसम्बन्धेन गगनत्वविशि- ष्टस्यासम्बद्धत्वेन गगनत्वस्यैव पारिभाषिकावच्छेदकत्वप्रसिद्धरिति ध्येयम् ॥२०॥ यद्यत्सम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टसामान्य निरुतधर्मावच्छिमाभाववति साध्यताघटकसम्बन्धेनासम्बद्धं तत्तत्सम्बन्धेन ताशधर्मावच्छिन्न विशेष्यताभिन्नं यत् साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नविशेष्यत्वं तदवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्य विवक्षितत्वान्न कोऽपि दोष इति जगदीश बत्र ताशविषयताभिन्नविषयतावच्छेदक-वविवक्षणेनैव ताया- दोषवारणसम्भवे विशेष्यताभिन्नपर्यन्तानुधावनं व्यर्थमिति चेन्न ? व्याप्यधर्मघटितस्य लक्षणत्वसम्भवे व्यापकधर्मपटितलक्षणस्य सम्प्र- दायविरोधेनान्याय्यत्वादिति । न च तथापि ताशसम्बन्धावच्छिन्न- वत्तन्निष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके विवक्षणेनैव तारशदोषवारणसम्भवे विशेष्यतापर्यंन्तानुधावनं व्यर्थमिति वाच्यम् १ विषयितावच्छेदकतासाधारणावच्छेदकतात्वस्यकायास्वीकारण तत्तदवच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वनिवेशे महागौरवादिति ॥२॥ केचित्तु तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्ट सम्बन्धिनिष्ठतारशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो योऽभावस्त- प्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वमितिपर्यवसितोऽर्थ इति जगदीशा । तथा च घटवान् महाकालस्वादित्यादौ हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकं यद्गनत्वं तस्य तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यद्गगनत्वविशिष्टस्य सम्बन्धि तन्निष्ठस्वारशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्य धिकरणो घटाघभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिविलक्षणसमन्वयः। अथान खाध्यताघटकसम्बन्धेन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्वोको कालो घटवान् महाकालत्वादित्यादौ पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धथाऽव्याप्ति रित्यतोन्यतरत्वादिकमुक्तम् । न च तादात्म्येन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठः तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो योऽभावस्वत्- प्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वविवक्षणेनैव सामञ्जस्ये सम्बन्धानुसरणमनतिप्रयोजनकमिति वाच्यम् १ सत्तावान् दिव्यत्वा । धन्यतर।

·जागदोश्या: क्रोदपस्तम् १७७ वित्यावावव्याप्तः साधनवन्निष्ठद्रव्यान्यत्वविशिष्टसचाभावप्रतियोगिता बच्छेदकं यद्व्यान्यत्वविशिष्टसचात्वं वस्य सादात्म्येन सत्चात्वविशिष्ट- सम्बन्धिनि प्रतियोगिव्यधिकरणो घटाभाव एव न तु तारशविशिष्ट- सचाभावः तत्पतियोगितानवच्छेदकत्वेन सत्चात्वस्य पारिभापिकावच्छेद- कत्वादिति । यदि च तद्विवक्षणेऽपि पत्राव्याप्तिस्वदवस्थैवेति साधनसमानाधि- करणपटान्यत्वविशिष्टामावप्रतियोगितावच्छेदकघटान्यत्वस्य वारशान्य- घरसम्बन्धेन सत्ताबविशिष्टसम्बन्धिनि घटे सत्त्व वा, वारशान्यवरसम्ब. न्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणो न घटान्यस्वविशिष्टाभाषः तादात्म्यसम्ध- न्धेन घटान्यत्वविशिष्टघटस्यैव सम्पन्धत्वात् वारशान्यतरसम्क्न्धेन प्रतियोगिव्याधिकरणस्यान्यविधाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति विमाम्यते वदा द्रव्यं गगनवादित्यादावव्याप्तिवारणाय तदिति । उदुपा- दाने गगनान्यत्वविषिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकगगनान्यत्वस्य गगनस्य गगनाम्यत्वविशिष्टामावेन तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकर- पस्य द्रव्यस्वत्वविशिष्टसम्बन्धिगगननिष्ठगगनान्यत्वविशिष्टाभावस्य प्रति- योगितावच्छेदकत्वेन द्रव्यत्यत्मस्य पारिभाषिकावच्छेदक्त्वाभावान्ना- व्याप्तिरिति। भय वादाम्यसाध्यताघटकान्यतरसम्पन्धेन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धि निष्टवादात्म्येन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्व- विवक्षणेनेव सामवस्ये प्रतियोगिव्यधिकरणत्वदलेऽन्यतरसम्बन्धनिवेश: व्यर्थ इति चेन्न? घमवान् वढेरित्यादावतिव्याप्ते । साधनसमानाधिकर- पामावप्रतियोगितावच्छेदकधमत्वस्य तारशान्यतरसम्पन्धेन धमत्वविशि- एस्य सम्बन्धिनि पर्ववादी वर्तमानस्य तादाम्येन प्रतियोगिव्यधिकरण- धमामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन पारिभापिकावच्छेदकमिन्नत्मस्य धूमत्वादी सत्वादिति । यदि व्यभिचारिस्थलावृत्तित्वविशिष्टस्य पर्वतादौ तादाम्येन सम्बन्धया तान्तरसम्बन्धेन धमत्मविशिष्ट- सम्बन्धिनिष्ठामावप्रतियोगितानपच्छेदयस्य व्यभिचारिस्थलावृत्तित्वे सत्त्वेन व्यभिचारिस्थापत्यभावमादायैव तत्र नातिव्याप्तिरिति विभा- प्यते तदा रूपत्ववान रूपान्यतरवादित्यादावविव्याप्ति , रूपत्वत्व- विशिष्टसम्बन्धिनि रूपे रूपत्वत्वविशिष्टय घटावृत्तित्वविशिष्टस्य च ·१७८ कालीशरोयम् । तादात्स्येनासम्बन्धल्या तादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणतमिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साधनसमानाधिकरणाभावपतियोगिता. वच्छेदके रूपत्वत्वे घटावृत्तित्वे च सत्त्वादिति । यद्यप्यत्रापि तद्रूपान्यत्वविशिष्टीभावमादाय नातिव्याप्तिरिति विभा- व्यते, तदा गगनत्वत्वविशिष्टस्य स्वरूपसम्बन्धेन गगनावृत्ते विशेष- णतया साध्यत्वे गगनगगनत्वान्यतरस्वादिहेवावतिव्याप्तिवारणाय तदिति ध्येयम्। केचित्त तादात्म्यमात्रेण यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्वोको वद्विधूमो- भयवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिस्तादात्म्येन उभयवैशिष्टयामसिद्धया यद्धर्म पदेन वह्निधूमोभयत्वस्य धतुमशक्यत्व त् । तादात्म्यमात्रेण प्रतियोगि- वैयधिरण्योती कालिकविषयितान्यतरसम्बन्धेन घटस्य 'साध्यताया महाकालत्वादिहेतावव्याप्तिः पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धरित्याः। न च तादात्म्येन यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठतादात्म्येन प्रतियोगिव्य- धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वमिति विवक्षणेनैव सामञ्जस्ये उभयदिश्यपि साध्यताघटकसम्बन्धप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् ? सत्तावान् गगनत्वादित्यादी घटवृतित्वविशिष्ट सत्ताभावमादायाव्याप्त्यापत्तरिति ध्येयम् ॥२१॥ धूमगगनाभावान्यतरस्य संयोगेन साध्यतायां वहयादिहेतावतिन्या- प्तिस्तारशान्यतरत्वापेक्षया लघुत्वेन धूमत्वस्यैव हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वादिति जगदीशः। नन्वत्र हेतुसमानाधिकरणान्यतरभेदप्रतियोगितावच्छेदकान्यतरत्वे ताशान्यतरसम्बन्धेनान्यतरत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्यान्यतरसम्बन्धेन प्र- तियोगिव्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेनान्यतरत्वस्य पारि- भापिकावच्छेदकत्वान्न तनातिव्याप्तिरिति । न चान्यतरत्वं भेदप्रतियोगि- तापच्छेदकमेव न भवति लघुतया धूमत्वस्यैव तथात्वादिति वाच्यम् । गगनाभावेऽन्यतरभेदस्य प्रत्ययप्रसङ्गात् । न चान्यतरत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकत्वायोगोलकानुयोगिकत्वैतदुभयत्वापेक्षया धूमत्वावच्छिन्न प्रतियोगिक्त्वायोगोलकानुयोगिकत्वैतदुभयत्वस्य बघुत्वाचाहशान्यतरत्वा- वच्छिन्नपतियोगिकत्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धया अन्यतरत्वा.

·जागदीश्याः क्रोडपत्त्रम् वच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणाघटकत्वेनाविव्याप्तिः सहलैवेति वाच्यम, गगनाभावप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धस्य घूमत्वावच्छिन्न प्रतियोगिकरव- घटितोभयाभाववत' भन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वघटितोमयत्वा. वच्छिन्नाभावासत्त्वात् । रघुनोऽपि धूमस्वाच्छिन्नप्रतियोगिकृत्वघटितो- भयत्वस्य अन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिश्त्वघटितोभयत्वावच्छिन्नाभाव प्रतियोगितानवच्छेदपत्वादिति चेन्न' धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वप्रमेय. स्वैतदन्यतर विशिष्टस्य धूमप्रतियोगिकसंयोगेन साध्यतायां वहथादिहेवा- वतिव्याप्तितापर्यात् तादृशान्यतरविशिष्टाभावीयप्रतियोगितावच्छेदक डाघवात् घूमत्वमेव ताहशान्यतरविशिष्टस्य भेदाप्रसिद्धयानतिप्रसक्तत्वात्। न चैवं सति अन्यतरत्वस्याखण्डस्येविग्रन्थविरोध इति वाच्यम् ? तेनान्यतरत्वस्याभावात्मकतयाऽमावस्य स्वरूपतोऽवच्छेदकत्वस्याविष्कृत वत्वात् तथा प गगनामावमादायैवान नातिव्याप्तिरिति भावः । केचित्तु वाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादृशप्रतियोगिता वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किश्चिद्वपक्कथनुयोगि- कत्वोमयाभावस्वाशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मेऽन्यतरसम्बन्धेन यद्धर्म- विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगि- दानवच्छेदकत्वं वाच्यम् , अन्यथा धूमवान् वहेरित्यादौ धर्मान्तरा- वच्छिन्नाभावप्रतियोगिकत्वघटितोभयत्वमादायातिव्याप्तिः । एव सति लाघवात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव याश. याशत्वेन लक्षणे निवेशनीयतया धूमगगनाभावान्यतरसाध्यकव्यभि- चारिण्यतिव्याप्त्यभिधानमपि सङ्गच्छते अन्यतरभेदप्रतियोगिताया लक्षणाघटकत्वात्। ननु तथाप्ययोगोलके सयोगेनावृत्तेः संयोगसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि. ताकाभावमादायैव नातिव्याप्तिः। तथाहि हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता बच्छेदकायोगोलकावृत्तित्वस्य सादात्म्यसाध्यताषटकान्यवरसम्बन्धेत यद्धर्मविशिष्टस्य सम्बन्धिनो ये धूमगगनाभावपर्वतादयः तमिष्ठान्यतर- सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो नाऽयोगोलकावृत्त्यभावः श्रयोगोलका. वृत्तिरूपतत्प्रतियोगिनो धूमगगनाभाषपर्वतादिषु अन्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धित्वात् किन्त्वयोगोळकसंयुक्तगगनाथभाव एष शास्त्रतियोगिन्य- ·१८० कालीशरीयम् । . धिकरणः तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । तद्धर्मभिन्नत्वस्य साध्यता- वच्छेदकेऽसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति । मैवम्, वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतान्यस्वविशिष्टाभावमादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकातिरिक्ता. भावानच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगितायां निवेशनीयतया अयोगोलकावृत्त्य- भावाय रक्षणाघटकतया भावान्तरस्य लक्षणघटकतयातिव्याप्ति- सङ्गतेरिति । परे तु धूमप्रतियोगिकसम्बन्धेन तारशान्यवराध्यकव्यभिचारि- ण्यतिव्याप्तिरित्यत्रैव वात्पर्यात् इति वर्णयन्ति । केचित्तु समवेतगगना- भावान्यतरस्य समवायेन साध्यत्वे व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । तत्र सामान्यायवृत्तित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लाघवेन सम- वेवत्व एव कल्पनात् ॥२२॥ तादात्म्यसाध्यताघटकान्यतरसम्बन्धेन यः स्वविशिष्टसम्बन्धी तनिष्ठः यस्तदन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणोऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छे- दुकतत्त्वमिति लक्षणे रूपवान् घटत्वादित्यादौ रूपत्वद्रव्यान्यतरा- भावमादायाव्याप्तिर्दत्ता जगदीशेन सान सङ्गच्छते, वह्निमान् धूमादित्या- दिप्रसिद्धस्थले विशेषणतासंयोगसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धित्वघटितसामा. नाधिकरण्यसम्बन्धेन उत्पवान्यत्वविशिष्टाभावमादायाव्याप्तिसम्भवे तस्यागे सन्दर्भविरोधादिति चेन ? साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गिताया साध्यतावच्छेदकातिरिकाभानानच्छिन्नत्वेन निशेषणी- यत्वादिति। न च तथापि सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गगनत्वविशिष्टद्रव्य- स्वावच्छिन्नाभानमादाय वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तितावस्थ्यमिति पाध्यम् ? ताशान्यतरसम्बन्धेन वह्नित्वविशिष्ठसम्बन्धिान महाकाले प्रतियोगिन्यधिकरणस्य विशेषणतासंयोगघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गगनपविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध- नपन्निष्ठाभावीयताशप्रतियोगितावच्छेदके सत्वेन वह्नित्वस्य पारि- भाषिकावच्छेदकत्वाभावादिति प्राहुः । केचित् एकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्चित्वविशिष्टस्य विषयित्वाविरिक्त- सम्बन्धेनाधिकरणत्वं न स्वीक्रियते इति मतेनेदम् । न च यद्धर्मविशि- ·जागदीश्या: कोडपत्त्रम् १८१ सम्बन्धिनि इत्यत्र तादात्म्यसम्बन्धेन सम्बन्ध्यनसिद्धथा गुणान्यत्ववि- शिष्टसत्तात्वस्य तादात्म्येन सत्चात्वविशिष्टसम्बन्धिनि सत्तादौ वर्तमानस्य तादृशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिरणगुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदक्त्त्वेन सत्तात्वस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वाभावेन साध्यताघटकसम्बन्धनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम ? गगनाभावत्ववान् तपक्तित्वादित्यत्राव्याप्तेः साधनसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेद. करय गगनाभावत्वत्वस्य तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकीभूतगगना- भावत्वत्वावच्छिनसम्बन्धिनि गगनाभावत्वे वर्तमानस्यान्यवरसम्बन्धेन प्रतियोगिन्यधिकरणाभावस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन गगनाभावत्व. त्वस्य पारिभाषिकावच्छेदकत्वात् । धन्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धित्वोपादाने च तादृशान्यतरसम्बन्धेन गगनाभावत्वत्वविशिष्टसम्बन्धिनि गगनामावे अन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणगगनाभावत्वत्वावच्छिन्नाभावीय- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साधनवनिष्ठाभावीयताशप्रतियोगितावच्छे दके सत्त्वेन साध्यतावच्छेदके पारिभाषिकावच्छेदस्वाभावाना- व्याप्तिरिति । एवं विशिष्टस्सत्तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः विशिष्टसत्तात्व विशिष्टस्य तादात्म्येन सम्बन्धित्वाप्रसिद्धथा यद्धर्मपदेन विशिष्टसत्ता- स्वस्य धर्तुमशक्यत्वेन धर्मान्तरस्यैव ।धर्तव्यतया तद्भिन्नत्वस्य साध्यता वच्छेदके सत्त्वादित्याहुः तन्म समीचीन भाति, सर्वशसम्भवापत्तेः । घटादिवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नस्य तारशान्यतरसम्बन्धेन सम्बन्धि स्वाप्रसिद्धया तादृशान्यतरसम्बन्धेन वद्वित्वविशिष्ठसम्पन्धिनि पर्वतादी वाशान्यवरसम्बन्धन प्रतियोगिन्यधिकरणामावान्तरप्रतियोगितानवच्छे- एके घटादिवृत्तिवविशिष्टद्रव्यत्त्वत्वे सत्वादिति ॥ २३ ॥ रूपवान् घटत्यादित्यादौ रूपत्वद्रव्यान्यवराभावमादायाव्याप्ति दरवा केवित्त्वित्यादिकल्पः परित्यको । जगदीशेन । न च साशान्यतरीययत्सम्बन्धेन यः स्वविशिष्टसम्बन्धी तन्नि. प्रवाशान्यतरीयतत्सम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो योऽभावस्वत्- प्रतियोगितानवच्छेदकततकत्वविवक्षणादेव नाव्याप्तिरिति वाच्यम् ? बचावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसचाभाषमादायाव्याप्तः। तादृशान्यतरी. यतादाम्यसम्बन्धेन सन्चात्वविशिष्टसम्बन्धिनि सवादी सादात्म्येन प्रति- ?

·१८२ कालीशङ्करीयम् । योगिन्यधिकरणो न विशिष्टसत्ताभावः अपि तु घटाधभाव एव तत्प- तियोगतानवच्छेदकत्वस्य साधनसमानाधिकरणविशिष्टसत्ताभावप्रति. योगितावच्छेदके सत्त्वेन सत्तात्वस्य पारिभाषियवच्छेदक्त्वादिति । न च ताशयद्यनसम्बन्धेन यो यो यद्वमविशिष्टसम्बन्धी तत्तत्सम्बन्धेन तत्तनिष्ठप्रतियोगिन्यधिकरणाभाव इत्युको समवायेन गुणे तदभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणतया नाव्याप्तिरिति वाच्यम् ? हेतुमनिष्ठाभावप्रति- योगितावच्छेदकगगनत्वस्य ताशयद्यत्सम्बन्धेन सम्बन्धित्वाप्रसिद्धया घटत्वविशिष्टसम्बन्धी यो यत्तचनिष्ठप्रतियोगिव्यषिकरणाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वादसमानकालीनतत्तव्यक्तित्वस्येति कालो घटवान महाकालत्वादित्यनाव्याप्तः। यदि चात्र स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वसामानाधिकरण्योभयस- म्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिताविशिष्टान्या याऽन्यत- रसम्बन्धावच्छिन्ना येद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिवा तद्वन्निष्ठाभावप्रतियोगितान- वच्छेदकतत्कत्वमित्युक्तौ नैष दोष इति विभाव्यते तदा घटान्यत्वविशि- ष्टप्रमेयवान वाच्यत्वादित्यावावतिव्याप्तिः । स ध्याभावप्रतियोगितावच्छे. दकं लापवात् घटभेदत्वमेव तथा च गगनामावादिनिष्ठा या साध्यता. वच्छेदकावच्छिन्नतादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्धिता तस्या निरक्त- सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसम्बन्धिताविशिष्टान्यत्वात् । तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेव घटभेदत्वमतो यद्धर्मपदेन साध्य- तावच्छेदकस्य धतुमशक्यत्वादिवि ध्येयम् । सामान्यधर्मावच्छिन्नाधिकर- णत्वस्यैक्यमते तत्तव्यक्त्यभावमादाय वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्ति- श्वेति विभावनीयम् ॥२४॥ न च तथापि कालो घटवान् महाकालस्वादित्यादावव्याप्तिवारणा- यावृत्तिनिरूपितवादात्म्यसाध्यताघटकान्यवरसम्बन्धेन यः स्वविशिष्टस- म्बन्धी तनिष्ठो यस्ताहशान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणोऽभावरतत् प्रतियोगितानवच्छेदकततूकत्वविवक्षणानोत्तस्थलेऽव्याप्तिरिति वाच्यम् शब्दवान् गगनत्वादित्यादौ शब्दत्वगगनान्यतराभावमादायाव्यास्ता- शान्यवरघटितवारशावच्छेदकभेदकूटस्य साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगि तावच्छेदके सत्वात्, एवं संयोगेन द्रव्यसाध्यकद्रव्यत्वादिहेतो भामान्य स्वविशिष्टद्रव्याभावमादायाच्याप्तेष ॥ २५ ॥ ?

·जागदीश्या: कोडपस्त्रम् हेतुमन्निष्ठाभावीयप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठा- भावीयप्रतियोगितानवच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छेद्यस्व-साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धावछिन्नत्वोमयाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्ति- रित्यत्र यदर्मविशिष्टसम्बन्धित्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । अन्यथा वह्निमन्निष्ठाभावप्रतियोगिवायां धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनि- हाभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतगोत्वस्वाधवच्छिन्नस्वसंयोगसम्बन्धाव- छिन्नस्वोभयाभावसत्त्वात् धूमवान् वढेरित्यादौ अतिव्याप्त्यारत्तेः । न प गोत्वत्वाधवच्छेयत्वमप्रसिद्धमितिवाच्यम् १ गोलभेदीयप्रतियोगि- वायां वत्सौलभ्यादिति । अत एव प्रमेयधूमत्वमुपेक्षितं, तदवच्छिन्न- त्वस्य भेदीयप्रतियोगितायामप्यभावात् । यदि च गोस्वत्वाधवच्छेद्यत्व सयोगसम्बन्धावच्छेद्यस्योभयाभावाप्रसिद्धथैव नातिव्याप्तिः, गवेतरास- मवेतत्वाधवच्छिन्नत्वमात्रघटिततारशोभयत्वस्य लघुरवेन प्रतियोगिता- वच्छेदकारवादिति विभाव्यते तदा पहिमान धूमादित्यादावव्याप्ति- वारणाय सम्बन्धित्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन निवेशनीयमिति जगदीशेनोकम् । अत्रेदं चिन्त्यते संयोगसम्बन्धावच्छिन्नगोवाभावीयप्रतियोगितायां गोत्वत्वावच्छिन्नत्वघटितीमयाभावसत्वात्तत्र गवेतरासमवेतत्वाधवच्छे- धत्वघटितोभयाभावासत्त्वात् कथं गवेतरासमवेवत्वाद्यवच्छेद्यत्वघटितो. भयत्वस्यातिप्रसङ्गाधनापादकत्वम् न च गवेतरासमवेतत्वनिष्ठभेद वियो. गितावच्छेदकताकत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभावस्य तारशप्रति- योगितायां सत्त्वात् ताहशोभयत्वमेवातिप्रसङ्गायनापादुकमित्यत्रैव वात् पर्यमिति वाच्यम् ? तथा सति गवेतरासमवेतत्वपर्यन्तानुधावनवैया. पत्तेः। भेदत्वनिरूपकत्व संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयत्वस्यैव लाघवेन तथात्वौचित्यात्। अथ संयोगसम्बन्धेन गोत्वाभावप्रतियोगितायां गवेतरासमवेतत्वमा बच्छेदकमेव न, भूतले गोत्वं नास्तीति प्रतीतिसत्त्वात् तत्र गवेतरासमवेतं नास्तीत्यप्रत्ययात गवेतरासमवेतत्वमात्रस्यातिप्रसङ्गाथापादकत्वात् किन्तु समवेतत्वे सति गवेतरासमवेतत्वं, तथा च गवेरासमवेतत्वावच्छिन्नत्व- रूपगवेतरासमवेतत्वमात्रावच्छिन्नत्वघटितोभयत्वस्य लघुत्वाभावात् ।

·कालोशङ्करीपम् । भन्न वदन्ति । संयोगेन गोस्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकं गोसमवेतत्वं न तु समवेतत्वे सति गवतरासमवेतत्वं तथा च गवेतरासमवेतत्वावच्छिन्नत्व घटितोभयत्वमतिप्रसङ्गाधनापादकमेवेति नासङ्गतिः।नपसंयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकगवेरासमवेताभावीयप्रतियोगितायां गोत्पत्वाव. च्छेद्यत्वपटितोभयामावसत्त्वेन वत्र च गवेतरासमवेतत्वावच्छेवत्वघ- टितोभयाभावासस्वादतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् ? संयोगेन गवेतरासमवे. ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लाघवेन द्रव्यत्व एव कल्पनात् । न व गवेतरासमवेतत्वं यदि गोत्वाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तर्हि भनवच्छेदकपदेन तदुपादाय तवच्छिन्नत्वघटितोभ्याभावस्य सत्त्वात् अतिव्याप्तिरिति कथमप्रसिद्धिरित्युक्तमिति वाच्यम् ? अनबच्छेदकयद्य- धर्म इत्यस्यैव विवक्षणीयत्वादन्यथा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनिवेशेऽपि धूमवान् वहेरित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः, धूमपन्निष्ठाभावप्रतियोगितायां वह्नित्वरूपानवच्छेदकधर्मावच्छिनत्वाभावात् । तथा व गोत्वत्वस्याप्यनवच्छेदकत्वात् तद्धटितोभयत्वावच्छिमामा. वाप्रसिद्धरिति, अतोऽव्याप्तिपर्यंन्तानुधापनमिति कश्चित् । वन्न? साध्यता. बच्छेदकसम्बन्धेन सम्वन्धित्वनिवेशेऽपि यद्धर्मावटिउन्नत्वघटितोभया. भावकूटनिवेशे वह्निमान् धूमादित्यादौ संयोगसम्बन्धेन यहित्वविशिष्ट- सम्बन्धि तनिष्ठाभावप्रखियोगितानवच्छेदकत्वस्य गोत्वत्वादावपि सत्त्वात् तदवच्छेद्यत्वघटितोभयाभावसत्त्वात् पुनरव्याप्त्यापत्तेरतः सामान्यामा- वनिवेशो युक्तस्तदा कथमप्रसिद्धिदानसङ्गतिः ? मैवम् इत्यस्वरसादेव यदि चेत्यस्योकत्वात् । अन्ये तु गोत्वभेदप्रतियोगित्वनिष्ठं यद्गोत्वत्वाद्य- वच्छेयत्वं संयोगसम्बन्धावच्छेद्यत्व चैतदुभयत्वस्यैवातिप्रसङ्गाद्यनापाद- कस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमित्याहुः ॥२६॥ गवेरासमवेतत्वनिष्ठसामानाधिकरण्यसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता- कत्व-संयोगावच्छेद्यत्वोभयत्वस्य गवतरासमवेतत्वनिष्ठसामानाधिकरण्य- सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितसकलगोसमवेतत्वनिष्ठावच्छेदकता- कत्व-योगसम्बन्धावच्छेद्यत्वोभयत्वापेक्षया लघुत्वादतिप्रसङ्गाधनापाद- कत्वाच्च । तादृशोभयाभावप्रतियोगितावच्छेदक्त्वमित्यपि वदन्ति ।

·जगदीश्याः क्रोडपत्त्रम् १८५ ? केचित्तु कल्पस्यानुगमय्य परिष्कारे तद्घटान्यत्वविशिष्टप्रमेय- वान् वाच्यत्वादित्यत्रातिव्याप्ति. साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य लाघवेन तद्घटभेदत्व एव कल्पनात् साध्यताघटकसम्बन्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाननिवेशेन खाध्यभेदस्यापि धतुमशक्यत्वादिति वदन्ति । तन्न विषयतया तद्घटान्यत्वविशिष्टप्रमेयामत्याकारकयत् किचिनन्यज्ञानविशिष्टतद्घटान्यत्वविशिष्टप्रमेयाभावमादायैवातिव्याप्ति - वारणसम्भवात् तदभावप्रातयोगितावच्छेदकत्वस्यान्यत्र कल्पनासम्भवात् तदभावस्याव्याप्यत्तित्वात् । न च निखिळविषतया अवच्छदकत्वकल्पना- मपेक्ष्य तद्घटभेदनिष्टविषयतया तज्ज्ञानव्यक्तरेवावच्छदकत्व लाघवन कल्पनीयमिति वाच्यम् ? एवर्माप विषयतया भिन्नकालोनतद्घटभेद- मात्रविषयकजन्यज्ञानवद्घटभेदभिन्नमात्रविषयकयत्किञ्चिजन्यज्ञानैतद- न्यतविशिष्टतघटान्यत्वविशिष्टप्रमेयाभावमादायैवातिव्याप्तिवारणसम्भ- बात् । तद्घटभेदविषयकज्ञानासत्वशाया तदन्यवाच्यत्वादिविष- यकज्ञानदशाया च पटादी तारशान्यवर विशिष्टो नास्तीति प्रतीत्यनुदयेन तयटभेदमात्रविषयकज्ञानस्य उक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य कल्प- यितुमशक्यत्वात् । एव वद्घटभेदमात्रविषयकज्ञानशाया तदन्यवाच्यत्वादिविषयक- ज्ञानसत्त्वशायाश्च पटादौ वाहशप्रतीत्यनुदयेन तद्घटभेदमिन्नविषयक- ज्ञानमात्रस्यापि तारशावच्छेदकत्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । न च ससारस्यानादितथा सदैव कायांचज्ञानोत्पादेन ताहशान्यवरकालीन वघटभेदमाविषयकज्ञानस्यैव वाशाभावप्रतियोगितावच्छदकत्व कल्प- नामांव वाच्यम् ? तारशान्यतरकालीनवघटभेदमात्रविषयकज्ञानस्य वदपेक्षया गुरुत्वात् तघटभेदविषयकतत्पुरुषीयैतदन्यतरज्ञानविशिष्ट- तद्घटान्यत्वावशिष्टप्रमेयाभावमादाय तथाप्यतिव्याप्तर्वारणसम्भवात् । तत्पुरुपायज्ञानविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छदकरवस्यान्यत्र कल्पयितुमश- क्यत्वादिति निपुणवर बिभावनीयमिति ।। इति श्रीकालीशरसिद्धान्तवागीशविरचितं अवच्छेदकत्व- निरुक्तिकोडपत्र समाप्तम् ।

·सर्वविधपुस्तकमाप्तिस्थानम्-
मास्टर खेलाडीलाल ऐण्ड सन्स,
संस्कृत बुकडिपो,
कोंडीगली, बनारस सिटी।

·No text on this page.