·No text on this page.

·सारमञ्जरी।
श्रीजयाप्य तलिङ्कार भट्टाचार्य विरचिता ।
श्रीवैकुण्ठनाथ न्यायरन भट्टाचार्य विरचित
विवरण सहिता ।
श्रीविश्वखर भट्टाचार्येण संशोधिता।
बदाजया
.
श्रीयुत जंगनाथ प्रसाद वर्मणा
ৰাৰায়শী
धम्मामृत बन्चालये
मुद्रयित्वा प्रकाशिवा।
प्रथम संस्करणम्।
शकाब्दाः। १८०९
मूल्य 10 छ: पाना

·Registered with the permission of Pandit Baikuntta Nath Nyayaratna.

·श्रीगणेशायनमः। अथ सारमन्जरी। *** हेरम्बचरणद्वन्दं विघ्ननाशकरं परं । प्रणम्य जयकृष्णन क्रियते सारमन्जरी। (१) श्री गंगाधर तातपाद ममलं स्मता च नतानि श्री काशीतलवाहिनीषुमिलितांसात्वा मणे कर्णिका श्री वैकुण्ठसुकोविदै जलदलैः संपूज्य विखे खरं श्री काशीश्वरपादपद्मयुगले न्यस्त समस्त मुदा ॥१॥ श्रीमन्नारायणं नता काशीशंच सपुत्रकं । तनुते सारमा विकृति पातिगोपितां ॥२॥ (१) वह खलु संसारसन्तापशान्तये वाक्यमय शास्त्रेषु वाक्याथ विवरणाय मगलमाचरति । हेर- बति, सारमन्नरीति । सारः शब्दास्तस्य मनरी अन्वयवोधः । तत्र शब्दोदिविधः प्रकृति प्रत्यय भेदात् । प्रकृतिः प्रातिपदिकादिक, प्रत्ययः सुप्ति- मिलितामितितयेत्यादि। कर्णिकामितिस्तुत्वैतिशेषः। ई

·[ २ ]
तत्र .(२) प्रथमत: कालत्रयनिरूपर्ण ।
वर्तमान ध्वंस प्रतियोगित्वमतीतत्व ।
वर्तमान प्रागभाव प्रतियोगित्व' भविष्यत्व
स्वावच्छिन्न कालवृत्तित्व वर्तमानख ।
(३) अथ लकारादौ शक्तिनिरूपणं ।
तत्र लटो वर्तमानत्वं । विधिलिडी भवि-
डादयः । तिङां आख्यात संज्ञा लड़ादि सज्ञा
एकवचनादिसंज्ञा । आख्यातत्वैन वत्याद्य भि-
हिता, लट्त्वादिना वर्तमान त्वाद्यभिहिता,
एकवचनादिना एकताभिहिता, एतन शक्तित्रयं
सिद्ध । नचानक शति स्वीकार नानार्थत्वापत्ति-
रितिवाच', नियत त्रितय विषयक बोधजनकत्वेन
बिभिन्नधम्मावच्छिनत न च स्वतंत्र शक्तिस्वीकारा-
दतएव विवक्षावशादेकतादिभानं साधुसंगतं
अन्यथाजनितान्वयस्य निराकांच्यतन अर्थहय
बोधासंभव इति चिन्तनीयं ॥
(२) त ति । शव्दार्थेषु मध्ये ।
(३)-वत्तं मानतमिति । तिवादि प्रयोग:- स्वपदा-
छ । जन्यानां कालोपाधितुमते खात्रय खहत्तित्

·[३] यत्व' विधिः संभावनाच विधिः कर्तव्य- ती (४) पदेशः संभावना (५) कल्पन । लीटो भविष्यत्व आशीः प्रेरणाच, लाशीः शुभचिन्ननं, प्रेरणं प्रवर्तनं । आशीलिको- भविष्यत्व प्राशीश्च । लुट्टो भविष्यत्वं । तव्यानीययो भविष्यत्वं विधिश्च । बलुडो (६) रतीतत्व' । लिटोवक्त परीचत्वमती- तत्वच । 'लडोऽतीतत्व क्रियातिकमय कुतचि गुयात् क्रियायाप्रनिष्पत्तिः क्रिया तिक्रमः । यः क्रियासमभिव्याहारीति- - लाघवात् । तदनभ्युपगमे स्वावच्छिति प्रयोगा- वच्छिन्नेत्यर्थः। (४) कर्तव्यतति । बलवदनिष्टाननुबंधित विशिष्ठ इष्ट साधनता नतु कतिसाध्यता ये नेनाभिचरण यजेत " इत्यादिना वेदानर्थ क्यापत्त: प्रहन्तिस्तु रागादिना। (५)-संभावनति । संशय विषयताविशेषः सम्भा- वना, स च औत्कद्यरूपः। (६)-लुङिति । मां समभिव्याहृत लुछीभविष्यत ।

·[ ४ ]
शयित्वं । सनो धात्वर्थविषयिणीच्छा समान
कर कत्लेभिधानं । णिची हेतुमान् (७)
प्रयोजकव्यापारः। तची (८) वर्तमानख'।
भटशानयो वर्तमानत्वमेककर्तृत्वमेककाली
नत्वंच । त तावतु प्रत्यययो रतीतत्वं । तुम्-
बुनोः (8) क्रियाक्रिया एककत कवं-
च, उद्देश्यता सम्बन्धन क्रियानिमित्तीभूत
किया क्रियाक्रिया। तिन्धञ्ल्युटा काल
सामान्धी भावश, भावी (१०) धातुर्थः ।
वाच् ल्यपो भाव आनन्तर्य' क्रियासमान
कत्त कतमपीतिसंक्षेपः।-
अथ लकार स्थानीय-तिछा आख्यात
(७)-हेतुमानिति । स च धातानुकूल व्यापार
इति यावत् ।
(८)-ढचइति । बचो ऽपि एककत तुमककाली-
नतुंच।
(2)-तुम्ब नेति । भविष्यतमप्यर्थः
(१०)-भावति । हत्तिरितिशेषः।

·पदवाच्यतु । सचाख्यात विविधः (११) कविहितः कमविहितो भावविहित- चोति। तत्र क विहिता ख्यातस्य कता- वैव शक्तिः (१२) अतित रूप शक्यता वच्छेदक लाघवात् नकत्तरि, शक्यता- वच्छ दक अतेरननुगमात् (१३) नचा ख्यातेन करनभिधानेन चैत्रः पचती- त्यत्र चैत्र पदानन्तरं बतीयायत्तिः । लका- ११)-त्रिविध इति । अन्वयितावच्छेदक व्यापक तत्तत्संख्याश्रय धम्मेवान् विषप्रत्ययार्थ.। अन्वयिता. बच्छेदका निष्ठ व्याप्यत्वं च खाश्रयत्व खात्रयवद न्यत्वोभय संबन्धन, शाश्त्रयत्व इय आश्रयवत्वं च, ख समानाधिकरण मैदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं ख सामानाधिकरण्यमेतदुभय सम्बन्धन, सम्बन्ध घटकावच्छेदकत्वं च निरवच्छिन्न ग्राा नातः सखण्ड धमापनि भेदमादाय दोष इति । (१२) कृतावेवशक्तिरिति । एवकारणको व्यव- छिचत इति। (१३)-व्ययतावच्छेदक कतरवजुगमादिति ।

·[६] रणानभिहितता दितिवाच्यं, कर्तुगत संख्याभिधानानभिधानाभ्यां वतीयाद- व्यवस्थापिततात् (१४)। एवं व्यापारऽपि नशक्तिः कृत्वादिसाधारण यावयापारानु- गतेक धम्माभावात् । अथात्र कत्त विहिता ख्यातस्य (१५) कतौ वत्त मानतादौ एक- तादौ च शक्तिः सिचा । तष शाब्दबोध कताव वर्तमानतादिकं, (१५) एकता- दिकंच कतयव प्रतीयते । एक पदोपात्त यद्यपि कृतित्वेन शक्यतावच्छेदकानुगमे नायं दोषः । तथापि कतित्वस्थानन्तकृतेश्च नानावच्छेद कत्व कल्पना रूप गौरवेण दूषितमितिभावः । (१४)-व्यवस्थापितत्वादिति । आख्यातन कम्म गत संख्या नाभिधान एव द्वितीयादयवस्थापि तत्वादिति। (१५)-आख्यातस्य ति । आख्यातत्वादितिशेषः । एवमपि। (१६)-तावैवेति, वर्तमानत्वादिकमिति । कृति नाशादिक्षणे ऽपि धात्वर्थीभूत विक्तृत्त्यनुकूल ·[ . ] पदार्थयो नविशेषण विशेष्य भावना न्वयबी- ध इति व्य त्पत्त रखीकारादननुभवाच । अथ कमविहिताख्यातस्य फले शक्ति ने- कम्मणि । फलन्तु धातुर्थतावच्छेदक । अत- एव धातो: फलावच्छिन्न व्यापार बोधकत नैव सकम्भकत । तदबोधक चाकमकत मितिबोध्य । कम्माख्यातस्य फले वर्तमान तादावेकतादौ च शक्ति: । शाब्दबोधत वर्तमानतु फले एकतादिकं च फलाश्रये काम व प्रतीयते । तेन तण्डुलः पच्चत इत्यत्र तण्डुल पदोत्तरं नहिनीया कम्मगत संख्याभिधानेन द्वितीयाया बाधिततात् । अथ भाव विहिताख्यातस्य धात्वर्थ एव शक्तिः अत्र संख्यानन्वितैव तत्र प्रथमान्त क्रियायाः सखात्तहानौं पचतीति प्रयोग वारणाय कृती व मानत्वादेरन्वयः स्वीकृतः । सविषयक पदार्थाभिधायि जानातीव्यादी ज्ञानाद्यनुकूल व्यापारस्य कत्तल रूपत्वे मनोजानातीत्याद्यपि स्थात् अत आश्रयत्व' कत्तत्त्व । घटो नश्यतीत्यादी

·[८]
पदाभावात् । आख्यातन पत्र संख्याता,
तत्र प्रथमान्त पदोपस्थाप्य पदार्यान्वित
खन कप्तत्वात् । एकवचनन्तु प्रयोग
साधुखार्थ मैवेति भावः।---
अथाख्यातस्य विशेषार्थ कथन । सविषयक
पदार्था (१७) भिधायि धातूत्तर कत्त
विहिताख्यातस्या श्रयत्व लक्षणा यथा
करोति, इष्टि, यजते, जानाति, इच्छती-
त्यादयः । एवमचेतने रथोगातीत्यत्र
व्यापाराश्रयख लक्षणा। नश्यती त्या प्रति
योगित्वेलक्षणा । अतएव नभ्यति (१८)
नयति नष्टत्यादौ वत्त मानत्वादिकं प्रति-
योगित्व एवान्वयेति ॥
यद्याश्रयत्व' कत्त वं, तदा कपलादौ नाथाश्रये ऽति
व्याप्तं घटादावव्याप्त चात: प्रतियोगित्वं ।
(१७)-सविषयक पदार्थेति । ज्ञानेच्छापती
नां सविषयकवमिति ।
(१८)-नभ्यतीति । आखातार्थ प्रतियोगित्वादेव
नभ्यतीत्यत्रातीत नाश प्रतियोगिनि घटेऽतिमसंग

·[ ] .
अथ शाब्दबोध प्रकार: कथ्यते । (१८)
यथा तहलं पचतीत्यत्र, तड लपदेन
भिया वर्तमानतवस्य धात्वर्थे ऽन्वयो नक्तः, एवं
नष्ट इत्यत्र वर्तमान बस प्रतियोगित्वस्थ बाध
भिया धाखथें इन्वयो नतः नंयतीत्यत्र एक
पदार्थापर पदार्थयो विशेष्य विशेषण भावनान्वय
इति नियमस्य नित्यतां स्वीकार कि बीजमिति चेन्न
आखाता कालावग्रस्य कविधत्व लाभायेति ।
(१८)-भाव्दबोध प्रकारः ऋथ्यत इति । प्राञ्चस्तु
त्यजि गमि प्रभृतीनां स्पन्दात्मक व्यापार एवार्थः
हितीया कम्माखातयोः फलमर्थः जन्यजनकभावस्य
विनैव पदार्थत्व' सम्बन्ध मदिया भानं । नचैवं
ग्रामं त्यजति गच्छतीत्यनयो स्यज्यते गम्यते वा
पाम इत्यनयोचाविलक्षण बोध जनकत्व प्रसंग
इति वाच्यं, संयोगवादिना फनविशेषान्वयबोधे
धातुविशेषजन्याया व्यापारोपस्थितरेव हेतुलन
लक्षण्यात् । एवञ्च चैत्री ग्राम गच्छतीत्यत्र गमि-
समभिव्यात प्रामपदोत्तर द्वितीयया संयोगत्वेन

·[१०] तण्डुल पदार्थों पस्थितिः। द्वितीयया क- सयोगीपस्थितिस्तत्र प्रत्यर्थ ग्रामादेराधियत्वं संसर्गः : गम धातुना सन्दीपस्थितिस्तत्र द्वितीयार्थ फलस्य जनकत्त्वं संसर्गः पाखवातेन अत्युपस्थिति स्तत्र धावभंस्यन्दस्य अनुकूलत्व संसर्ग: आखाता थै तत्र पदार्थादावाश्रयत्व संसर्गस्तथा ग्रामहत्ति संयोगजनक स्पन्दानुकूल कृत्याश्रयश्चैत्र इतिबोधः । एवं चैत्री ग्रामं त्यजतीत्यादौ त्यजिसम- भिव्याहत दितीयया विभागत्वेन विभागीपस्थि- तिः शेपं पूर्ववत् । तथाच ग्रामवत्ति विभागजन- कस्पन्दोनुकूल कृत्वात्रय च द्रतिबोधः एवं चैत्रेस गम्यते ग्राम इत्यादी गमिसमभिव्याहत 'कम्माखमा- तेन संयोगवन सयोगपस्थितिः चैत्रपदोत्तर ती- यया कृत्य पस्थितिः, तत्रप्रकृत्यर्थ चैत्रस्याधियत्त्व स- सर्गस्तथाच चैत्रहत्ति कृतिजन्य स्पन्दजन्य संयोगवान् ग्राम इति ब्रोधः । एव चैत्रण त्यज्यते ग्राम इत्यादी त्यजिसमभिध्याहत काखार तेन विभागत्वेन विभा-गीपस्थित्या चैत्रीय कृति जन्य विभागवान् श्राम इतिवाधः । आमंगच्छतीति वतू ग्राम स्यन्दत ·. [११] मंतारूप फलोपस्थितिः इत्तिल' संसर्गस्तन इत्यादयो न प्रयोगाः द्वितीयादे गम्यायुपस्थापित स्मन्दादावेव फलान्वयवाधकले न स्सन्दाद्युपस्थापिते स्पन्द द्वितीयादेः,फलान्वय वाधजनने निराकांच्य- त्वात्, नच सममि व्याहाररूपाया आकांक्षाया अवि- शेष इतिवाच, दितीयादगम्यादिसमभिव्याहारस्यैव फलबलेनान्वयवाधीपविकलोपगमेन स्मन्दादि सम- भिव्याहारस्था कांच्यत्वाभावात्, अन्वयवाधौपयिक समभिवाहारस्यैव तथात्वादतएव गम्यादरिव अन्दा- देर्न सकम्मकत्वव्यवहार: फलान्वित वापारवाधक धातुत्वस्यैवस कमवत्व व्यवहार नियामकत्वात् । एवं तत्तवात्वान्वित फलवत्वं तत्तवात कम्मत्व नाती गम्यादः पूर्वस्मिन् त्यजरुत्तरस्मिन् स्पन्द शोभ- यस्मिन् देशे कन्मत्व प्रसंगः । नच तथापि कम्प्रत्यया समभिव्याहत त्यजति गच्छति त्यागी गमनमित्या- दिता विलक्षण बाधापत्तिरिति वाचं । तत्र त्यजि गमि प्रभृतेस्तत्तत् फलावच्छिन्नवापार नादि तात्पर्य कल्पनादिताः । नवधातुसंयोगादिरूप फलविशेषावच्छिन्न खन्दो गम्यायः । तत्तदात्वर्थ

·[१२]
तण्डु लहत्ति कम्मत्वमिव्यवान्तर बोधः ।
तावच्छेदक फलशालित्वं तत्तद्धात्वर्थ कम्मत्वं नाता
गम्यादिकम्मत्वस्य पूर्वदेशादौ - प्रसंगः, नवापन्द
सकम्भकतवं तत् फलस्य धात्वर्थता नवच्छेदकत्वात् ।
एवंच चैत्री ग्रामं गच्छतीत्यादी वृत्तित्वं द्वितीयार्थः,
नच हत्तित्वस्य द्वितीयार्थत कम्मणि द्वितीयेत्यनु
शासन विरोधः । तस्य कम्मणि फलनिष्ठाधयता-
न्वयिनि प्रकृति तात्यय तदुत्तरं द्वितीयेतार्थकतात
अत्र प्रकृव्यर्थ प्रामाद निरूपित संसर्गः संयोगा-
वच्छिन्न स्पन्दी गमेरथः तदेकदेश संयोग रूप
फले द्वितीयार्थ वृत्तितस्थावत्वं संसर्ग स्तथाच
ग्राम निरूपित - हत्तित्वाश्रय संयोगावच्छिन्न
सन्दानुकूल कृतात्रय चैत्र इति बोधः । चैत्रेण
ग्रामो गम्यत इत्यादी जन्यत्व संसर्गेण तादृश
धात्वर्थान्वयि संयोगादिरूप फलमाखातार्थ
स्तथाच चैत्र बत्ति कृति जन्यो यः संयोगावच्छिन
स्पन्दस्तजन्य सयोगवान् ग्राम इत्ति बोध इतमाहुः।
खंडशक्ति वादिनख फले व्यापार च धाताः खण्डश:
भत्तियं विभिष्टलाभी इन्वयबलात् कम्माखात

·[१३] समभिव्याहारस्थले जनकत्व संसगैप फन्नविषित व्यापारवधिः । कम्माखात समभिवादारस्थले जन्यता सम्बन्धन वापारविशपित फलस्य बोधः । चैत्री ग्राम गच्चतीतवादी फलान्वितमाधेियत्वं हि. तीयार्थः संसर्गस्तु नव्यमतवत् । तथाच पाम निरू. पित हत्तित्वाथय सयोगजनक स्मन्दानुकृश अति- मांचक रतिबोधः । ग्रामो गम्यते चैतादी प्राश्रयत्व कम्माखातार्थः तत्रवाापारान्वित फलस्य निरूपितत्वं संसर्ग स्तथाच क्षेत्र अति कृतिजन्य स्थ- न्टजन्य संयोग निरूपिताश्रयतावान ग्राम पतियाधः। नातः फलस्य विधा भानमिताः। अथ नवामते कम्मा खातस्थले व्युगपत्ति पैचिषात् फतव्यापारयो विशेष्यविशेपणता वैपरीत्य नान्वयः । अता न फलम्य विधा भानमिति चिन्न याहश विशेष्य विशेषगभावा पत्रयोः पदशक्यता ताश विशेष्यविशेषणभावनान्वय इति नियमात् । कम्माखात स्थले नवानां धाती खण्डशति मुपागम्य विधाभानवारणतु खण्डशक्ति- व सम्यक् किं विशिष्टशतया । इताधिकं शाब्द- वधिप्रकार तदुपयुक्तामुक्तां ॥

·[१४]
पचधातुना पाको (३०) पस्थितिः । तत्रा-
नुकूलता संसर्गेण तादृश कम्मत्वान्वयः । तेन
तण्डल वृत्ति कम्मतानुकूल पाक इतिबोधः।
तत पाख्यातेन मत्युपस्थितिः तत्रानुकूलता
संसर्गेण तादृश पाकान्वयः । तेन ताल
वृत्ति कम्मतानुकूल पाकानुकूल (२१)
लतिरितिबोधः ततश्च पदेन चैचोपस्थितिः
तत्राश्रयत्व संसर्गेण तादृशतरन्वयः। तेन
तण्डुलवृत्ति कर्मतानुकूल पाकानुकूल
कत्याश्रयच च इति महावाक्यार्थबोधः ।
वाक्यार्थएव तात्यार्थः । वक्ता शाब्दीय
तात्यार्थ रूप वाक्याचमवगत्य (२२)
पश्चात् शब्दः प्रयुज्यते । सर्वत्र प्रथमान्त
(२०)-पाक इति । विक्लत्त्यनुकूल वापारः ।
सचाधासन्तापनजन्य तण्ड लनिष्ठ क्रियारूप इति ।
(२१)-पाकानुकूल इति । अत्रानुकूलत्वं प्रयोजक
त्वं नतु जनकत्वं । तेनं आखातार्थ कतौ तण्डु ल
निष्ठ धात्वर्थस्था सामानाधिकरखपि नक्षति।
(२२)-अवगत्त्य ति । ल्यवर्थ: प्रयोज्यत्वं

·[१५]] पदोपस्थाप्य पदार्थस्यैवे' शाब्दबोध मुखा. विशेष्यत्वं (२३)। प्रथमा विभक्तिस्तु साधु- स्वार्था । एवं चैत्रेण पञ्चते तण्डु ल इत्यादी चैत्रपदेन चैत्रीपस्थितिः बतौयया कृत्य प- खितिः इत्तित्व, संसर्गस्तन चैपत्ति कतिरिति बीध । ततः पचधातना पाको- पखितिः जन्यतासंसर्गः तेन चैत्रहत्ति कतिजन्यः पाक इतिबोधः । ततः कमा- खातेन फलीपस्थिति: जन्यत्व संसर्गस्तन सादृश पाकजन्य फसमिति बोधः। तण्डुल पदेन तण्डुलपदार्थोपस्थितिः तत्राश्रयत्क संसर्गेण तादृश फलान्वयतन चैत्रवृत्ति कतिजन्य पाकजन्य फलशाली तण्डुल इति महावाक्यार्थबोधः । चैत्रनिष्ठ कृतेस्त तीयो पस्थाप्यत्वादिति । एवं घटमानयति चैत्र इत्यत्र घटपदेन घटोपस्थितिः द्वितीयया कम्मत्वोपस्थितिः वृत्तित्वं ससर्गस्तान - . (२३)-मुखाविशेष्यत्वमिति । अत्र मुखात्वं प्रकार तानात्मकत्वं ।

·[१६.] घरवत्ति कम्मत्व मितिबोध तत पाठपूर्व नीधातुना आनयनी ( २४ ) पस्तितिः अनुकूतता संसर्गस्त न घटवत्ति कराया कूल मानयनमिति बोधः । ततः आका न तत्युपस्थिति रनुकूलतासंसर्गेण ता. नयनस्यक्तावन्वयस्त न तादृशानयनानुक वतिरितिबोध स्ततश्चैत्र पदेन चैत्र २१ स्थितिस्तत्राश्रयत्व संसर्गेश तादृशकतर यस्तन घटवत्ति कम्मतानुकूलानयनानुकूल कृतिमांचत्र इति महावाक्यार्थबोधः। एवं करोतीत्यत्र अधातुना कत्यु पस्थितिः पाखरातन लक्षणया. चाश्रयत्वोपस्थिति स्तत्राश्रयत्व संसर्गेण कृत्याश्रयत्वाश्रय इति शाब्दबोधः । एवं ष्टि यजते जानाति (२४)-आनयनेति । समीपदेश संयोगानुकूल वापासनुकूल वयापारः । यत्तु अभिमन देशबत्ति सयोगानुकूल वापारानुकूल वाापार आनयन- मिति । तन्न दूरदेश नयनतात्पर्येऽपि तादृश प्रयोगापा ·[ १७ ] छतीत्यादौ वोधम् । एवं रथीगच्छ. तीत्यच गमधानुना उत्तरदेश संयोगानुकूल व्यापारोपस्थितिः । आख्यातिनलक्षण्या आश्रयस्लीपस्थितिस्तदुपरि पाश्रयत्वं सं- सर्गस्तन उत्तरदेश सयोगानुकूल व्यापा- राश्रयत्वाश्रयो रथ तिबोधः । त्यजतीत्यत्र त्यनधातना पूर्वदेश विभागानुकूल किया- पस्थितिः। आख्यातिन सक्ता कृत्युपस्थिति तत्रानुकूलता संसर्गेण तादृशक्रियान्वयः तत आश्रयत्वं संसर्ग स्वेन पूर्वदेश विभा. गानुकूल क्रियानुकूल इत्याश्रय इतिवधि। एवं पततीत्यच पतधातुना संयोगानु. कूल क्रियापस्थितिः आख्यातन कत्य,प- खितिः भावयत्व संसर्गत नाध, संयोगा तुकूल क्रियातुकल छत्याश्रय इति । एवं नभ्यतीत्यत्र नमधातुना नाशीपस्थितिः धाख्यातेन लक्षणया प्रतियोगित्वोपरिख- तिः आश्रयत्वं संसर्गस्तन नायलियोगि- स्वाया घट इतिबाधः एवं विद्यत इत्यत्र विधातना सत्वोपस्थितिः शाख्यातेक

·[१८]
लक्षण्याचाश्यत्वोपस्थितिः आश्रयत्व'
संसर्गस्तनं सत्वाश्रयत्वाश्रय इतिबाधः ।
एवं निद्रातीत्यादी निपूर्व द्राधातुना मेध्या
मनः संयोगपस्थितिः पाख्यातन सत्य -
पस्थितिः पाश्रयत्व ससर्गस्तन मध्या
मनः सयोगानुकूल कृत्याश्रय इतिधीः ।
एवं चैत्री मैत्रतण्डु लं पाचयती ( २५.)
त्यादौ मैत्रपदोत्तर द्वितीयया इत्तित्व
(२५)-वेची मैत्रं तण्डल पाचयतीति । वस्तुतो'
यत्रानुकूलव्यापारी पिजतच यहातूत्तरं कर्त
विहिताखातन यादृशं कत्तत्त्व बोध्यते ण्यन्त
तहातुसमभिव्याहत कम्प्रतायेन तादृशं कर्तत्वं
बाध्यते । तथाच चैत्रो मै तल पाचयतीतवादी
तण्डुम्नकम्मताक् मैत्रकत्तक पाकानुकूल व्यापार
कर्ता चैत्र इतिवाधः । एवं चैत्रेण मैत्रस्तण्डुलं,
पायत इत्यादी क्षेत्रकत क व्यापारजन्यो यस्तण्डुलः
कम्मता पाक स्तदक्षुकूल हत्याधुया मैत्र इति
बाधः । नच बक्समभिय्याहताख्यातीपस्थाप्य
कृत्तं वस्यान्वयवाधीपंगमे पच्यते चैत्र इत्यादितोऽपि
-

·[ १ej लण्ड लपदोत्तर द्वितीयया फलं णिजन्त पचधातना पाकानुकूल व्यापाराऽर्थः पाख्यातेन तदनुकूल व्यापारीवाध्यः तदु- परि आश्रयत्वं संसर्गस्तन तण्ड लहत्ति कम्मत्वानुकूल पाकानुकून मैत्रहत्ति व्या- पारानुकूल व्यापारवाश्चत्र इतिवाधः । एवं यदा चैत्रो मैत्रण तण्डलं. पाचयतीति प्रयोगस्तत्रापि पूर्ववदन्वयबाधः । मैचस्वस्त्र व्यापारापेक्षया कर्तृत्व चैत्रव्यापारापेक्षया कम्मत्वंच, अता हितीया ढतीययो बैंक- पिकत्वमिति वाध्य' । एवं चैत्रण मैत्रस्त- एडु ले पायत इत्यत्र चैत्रवृत्तिोव्यापारस्त जन्यो यस्तण्डुलहत्ति कम्मतानुकूल पाका- नुकूल व्यापारस्तदाश्रयो मैत्र इतिवधिः । वृत्तित्वं संसर्गः । तृतीयया व्यापारी बाध्यते । पाचिधातुना पाकानुकूल व्यापा- पाककर्ता चैत्र इत्यन्वयवाधप्रसंग इतिवाच्च, एयन्ती तर यक्समभिव्याहतस्यैवाख्यातस्य कर्तृत्वान्वय वधि नियामकत्वादिति।

·[२. ] वाध्य ते कम्माख्यातनाश्रयत्वं द्वितीयया कम्मत्वं चवाध्य ते एवं पिपठिषतीत्यत्र पठ धातना पाठीपस्थितिः (२६)। सन्प्रत्ययेने च्छी/पस्थितिः (२०) विषयता संसर्गः। पाख्यातन लण्या आश्रयत्वोपस्थिति स्तदुपरि पुनराश्रयत्वं संसर्गस्तैन पाठ विषयक (२८) च्छा श्रयत्वाश्रय इतिधी। एवं देवदत्त न शास्त्र पिपठिष्यत इत्यत्र देवदत्तत्ति इच्छाविषय पावजन्य फल- शाली शास्त्रमितिवाधः। प्रथ कत्तं विहित क्षत्मत्ययस्य(२८)कत्या- श्रये शक्तिः तेन भनस्य पक्त त्यान्न षष्याः । सामानाधिकर- (२६ )-पाठीपस्थितिरिति । पाठस्तदनुकूल कण्ठाभिघातादिः। (२७)-दुच्छोपस्थितिरिति । खत्यादि। (२८)-पाठ विषयकेति । पाद समानाधिकर- पति शेषः । एवमग्रेऽपि । (२८)-कत विहित कात्मत्ययस्येति । कत्त- ·[२] कमेव हितीया प्रतिरूपत्वात् पंचधातुमा पांक: चालत्यायो बोध्यते । अभेदः संसगोनःप्रवकम्मक पात्रानुकूल करवा- बाभि इतिधाव्दधीः । एवं अवस्य पाचंक इत्यत्रापि धुन् प्रत्ययेन : कत्यायो बाध्यते। अंध-भावकमविहित कत्प्रत्ययस्य भाव- कमणी शक्ये सेन क्षेत्र प. पलामवामित्यत्र चैत्रपदोचर द्वतीयया कृत्य पस्थिति, हत्तित्वं संसर्गः, पचधातुना पाकोपस्थि- तिः, जन्यत्वं संसर्गः, निष्ठया फलथालि- स्वोपस्थितिः, प्रभेदः संसर्गस्तन चैत्रत्ति कतिजन्य पाकजन्य फलपात्यभिन्न मन्त्र- मित्यर्थः । भावस्थलेत चैणपक्कमित्यत्र चैत्रवत्ति कतिजन्य: पाक इतिधीः । भाव कद् घनादीनां प्रयोगसाधुतामात्र हिव- विहित वत्प्रत्ययस्य कतिवाचकत्वे नामार्थयोर्भेद सम्बन्धनान्वयस्यायपव्रतया अत्प्रत्ययान्तार्थस्थ च नामातया चैत्रः पत्यादावब्यबोधासम्भव ·[२] वनादिकान्तु काहिहिती भांवो ट्रेव्यवत् . प्रकाशते रति न्यायादिति। एधानाहत, अजतीत्यत्र, एधपदेन काठोपस्थितिः हिल तीयया कम्मत्वोपस्थितिः । पाउन्पूर्व हधातुना पाहरणपस्थितिः। तुम्प्रत्ययेन उद्देश्यत्वोपस्थिति: वजधातुना गमनाप- स्थितिः पाख्यातन अत्युपस्थितिः आश्रयत्व संसर्ग स्तन एधत्ति कर्मयतानु- कूल प्राहरणाई श्यक व्रजनानुकूल वत्या त्रय इतिशाव्दधीः ॥ अथ द्विकम्मक विचारः। अजा ग्रामं नयती (३०) त्यत्र प्रजापत्ति इत्यताह कत्याश्रय इति । तथाच कृतित्वविशिष्ट शक्यतावच्छदक गौरवं फलमुखत्वेन न दोषायेति- भावः। (३०)-अजा ग्राम नयतीति । नीधातुना संयोगा- नुकूल व्यापारानुकूल व्यापारीपस्थितिः तेन ग्राम वृत्ति संयोगानुकूल अजाबत्ति क्रियानुकूल व्यापा- रानुकूल कतिमानित्यन्वयवाषः ।

·[२३] कमतानुकूला या ग्रामविषयिणी प्राप्तिस्त- दनुकूल अत्याश्रयं रतिबोधः। एवं नीयते पाम (३१) मजा पथिकेन इत्यत्र पधिक- निष्ठ कृतिजन्या या ग्रामविषयिणी प्राप्ति- स्तनन्य फलथालिन्यजति शान्दधीः । एवं (३१)-नीयते ग्राममिति । संयोगावच्छिन्न क्रिया रूप फल कम्माख्यातार्थ स्तत्र धात्वर्थस्य संयोगा- वच्छिन्न क्रियानुकूल व्यापारस्य जन्यतासम्बन्धी नान्वयः । तस्यचायत्व सम्बन्धन, अजारूप- प्रधान करण्यन्वयः प्रामादित्तित्वस्यान्वयस्त संयोग एव। एवं च पविकनिष्ठ कृतिजन्य आमनिष्ठ स योगा- वच्छिन्न क्रियानुकूल व्यापारस्तजन्या या संयोगानु- कूल क्रिया तहती प्रजेत्यन्वय बोधः । फल व्यापार- योः पृथक् भक्तिमते चाश्रयत्वमामनेपदार्थः सयोगा वच्छिन्न क्रियारूपो धावः व्यापाररूपापर धात्वर्थ विशेष्य तया आश्रयत्वविशेषणतया चान् ति तदेक- देश सयोग एव प्रामबत्तिखान्वयः । तथाच पथि- कीय कतिजन्य गामत्ति संयोगानुकूल क्रियाय- खवती प्रतिवीधः ।

·[ २४ ] गां (३२) दोधि पयो गैरपालक इतात्र- गोसम्बन्धि-पयोत्ति कम्मतानुकूल दोह- नानुकूल कृतिमानितान्वयधीः । एवंदुह्य- ते गौः क्षीरं, (२३) गीपालन इतात्र गोपालकनिष्ठ कृतिमन्यक्षीरविषयक दोह- ननिमित्त' गीरित्यन्वयः । एवं प्रकृतेः कम्मा- • स्थावनाप्रधान कम्मणी गवाद ऊधजनना- (३२)-गामिति । विभागावच्छिन्न चरणानुकूल व्यापारी दुह्यर्थः । तथाच गोत्ति विभागानुकूल पयोवृत्ति क्षरणानुकूल व्यापारकर्ता गोप इतिबोधः । केचिंतु या धरणानुकूल व्यापारमात्र धात्वर्थः क्षर- णान्वयि विभागश्च विभक्तार्थ स्तत्रापादानत्व वोधि. का पञ्चमी एतेन कदाचित् गां दोग्धि कदाचित् गी- भ्यो दोग्धि इताना नानियम इतवाहुः। (२३)-दुखते गौः चौरमिति । क्षरणजन्यविभागः कामाख्यातार्थः । तेन विभागावच्छिन्न चौरनिष्ठ भरणानुकूल व्यापारजन्य क्षरणजन्य विभागायो गौरितिबाधा खण्डथतिमतेत व यमुह्य।

·'[ २५ ] दिताकधित को तरक्त (२४) कावा- सिदेमस्त-दितीयालामार्थों, नतु साचात् कर्मत्व' । एवं वैवस्थ पाकातः, समुद्रस्य वन्धी वानरैरितत्रादौ चैत्रनिष्ठ कृतिजन्यः पाकः । एवं वानरीय कृतिजन्य समुद्र विषयक बन्धनम तमितिबाधा । कचित् 'षष्ठा स्तृतीया प्रतिनिधित्वात् कृतिरर्थः कचित् दितीया प्रतिनिधित्वात् कस्व- मर्थ एवं अधीती व्याकरण पठिती तन्त्र इत्यादी व्याकरण मधीतवान् तन्त्र पठित- वानित्यायन्वयधीः । तस्येन विषयस्य कम्पपीत्यनेन सप्तम्या द्वितीया प्रतिनिधि त्वात् । एव "चम्मणि दीपिनं हन्ति दन्त- योईन्ति कुन्नर। केशेषु चमरौं हन्ति सीनि पुष्कलको हतः ॥ इत्यादी निमित्तात् (३४)-अकथितकम् इति । गवादिनिष्ठ धात्वर्थ- तावच्छेदक फलशालित्वादन्यदेव कर्मत्वं बाधयति अकषितचेतिसूत्रेणापादानत्वादिभिन्न धातुप्रति- पाद्यान्वयिधम्मावच्छिन्न स्थापि कमसभा विधानात्

·[२६]
कम्मसंयोगे इति निमित्त सर्तमी, निमित्ता-
दुष्यासहायकपदादित्यर्थः। तथाच नि-
मित्तकमणी रवयवावयवित्व सम्बन्ध तदा
निमित्तवाचका पदान् सप्तमी, तेन चर्मों-
हेश्यक यत् दीपिकामंक'हननं तदनुकूल
कतिमानित्यन्वयः, एवमन्यचापि बोय।
मुष्कतको गन्धमृगः, सीनि अण्डकोष,
सति सप्तम्याः सामानाधिकरण्यमर्थः ।
क्वचित् कालिकं वचिद्द थिर्क छ । यथा
मो दुधमानावागतः, दुग्धाखागत
इत्यादी समानकालीनत्व भाषते । तेन
गोविषयक वतमान दोहनसमानकालीन
वर्तमान गमनानुकूल कृतिमान, एवं गी
विषयकातीत दोहन समानकालीनातीत
इत्याह अकथितमिति । नच गवादिनिष्ठ कम्मत्व स्य
विभागरूपस्य धास्वर्थतावच्छ दक त्वान्नाकथिती-
त्यस्य विषय इतिवाच' धात्वर्थतावच्छ दकत्वमा
धातुत्ति अहविशेष्यांशे ( शक्यांशे) साक्षात् प्रका-
रत्व रूपत्वादिति।

·[ २७ ] गमनानुकूल कतिमानित्यन्वयः । दैशिक वधा द्रव्य गुणकामान्यत्वे सति सत्वादि- त्यादौ, सत्वानिष्ठं गुणकम्मणोर्भद समान देशत्वं भाषते । तेन गुणकम प्रतियोगिकी यो भेदस्तस्य समान देशासत्ते ति(३५) बोधः । द्रव्ये भेदसवयी हैं शिक सामाना- धिकरयादिति । पिळव्यघांती पुत्रीजनि- ता, एवं “गतोवनं म्खों भवितेति रामः इत्यादी पिलव्य' हतवानित्यधैं पिब्य- घाती, जनिष्यतीत्यर्थे जनितेति । कथं भविष्यदुत्पत्तिक पुत्र पिळव्यकमकातीत हनन कत्र्तृत्व सम्बन्धोऽसम्भवात् । एव- मन्यत्राप्य सम्भव इति," धातुसम्बन्ध प्रत्य- याः " सूत्रकरणं, तस्यायमर्थः धात्वर्थस्था- वश्यक सम्बन्धी तहात्वर्थ समभिव्याहृत क्रियान्तर भित्रकालीन प्रत्ययाः साधवः (३५)-समानदेशासत्तति । समानाधिकरणा सत्ययः, देशपदं दैथिक सामानाधिकरण्य यांधाय ।

·[ २८ 1 स्थः । वोधेतु यथोचित कालमादायैव विषयी भवति । तेन भविष्यदुत्पत्तिक पुत्रे यद्यवश्य पिव्यकमक हनने भाषी तदेवायं प्रयोगः साधुः । तैनातीतकाल- विहित प्रत्ययेनावश्यकत्व भाषते वन भवि- प्यदुत्पत्तिक पुत्रोऽवश्य पिटव्यं हनिष्य- तीतिबोधः । एवं परदिनोत्पत्ति प्रति. योगी रामोऽवश्यं वनं गमिष्यतीति.वीधः।। अथ कारक विचारः। तत्र क्रियानिमित्तत्वं कारकत्वमिति(२६) वैयाकरणाः । तत्र मैत्रस्य तण्डुलं पचती- (३६)-कारकत्वमिति । क्रिया धात्वर्थस्तवि- मित्तत्वं तत्प्रयोजकत्वं, तच साक्षात् परम्परया साधारणं । ग्राम गच्छतीत्यादौ संयोगावच्छिन्न किया गमेरथस्तच विशेषशीभूत संबोधि निमि- तत्वेन ग्रामस्य कम्मत्व, नवं संयोगनिमित्तत्वं क्रियाया अप्यस्तीति तस्यापि कारकत्वापत्तिरिति वाच्चं, क्रियान्यत्वे सतीति विशेषणात् । ब्राधा- ·[२९] त्यादी सम्बन्धिनि मैत्रे कारकत्वापत्तिः । सम्पदानादरनुमति प्रकाशन हारेव (३७) तडल सम्पादन हारापि पाक निमित्त- त्वात् । विभतार्थ द्वारा क्रियान्वयित्व (३५) कारकत्वमिति नैयायिकाः । अतएव नामार्थ धात्वर्थयोदेन साचादन्वयमा व्युत्पन्नत्वात् । तवारीभूत विभक्षार्थीप- पाय गां ददातीत्यत्र संनदानादिरनुमति प्रकाशन द्वारा क्रिया प्रयोजकत्वमिति तत्र लक्षण समन्वयः। (३०)-अनुमति प्रकाशनहारति । अनुमति- रिच्छा तत् प्रकाशनं तदत्ताज्ञापन, ब्राह्मणाय गां ददातीत्यत्र तुभ्यमहं ददामीत्याधुक्तौ बामणी ददल इत्युती तेन शब्दन सम्पदानस्वेच्छामनुमाय व्यायामकेच्छावान् भवतीत्यनुमति प्रकाशनस्य त्यागनिमित्तता। (३८)-क्रियान्वयित्वमिति । धान्येन धनवा- नित्यादौ अमेदरूप विभाग द्वारा नामान्वियिनी धान्या देवारणाय क्रियेति । नैयायिक लक्षणं मुख्य भात साधारणं।

·[ ३. ]
स्थिते स्तन्त्रत्वं कल्या। विभािस्तु क्वचित्
सुपामिका, क्वचित् तिहानिकाचं इति-
शेषः । स्तोकं पचतीत्यादौ क्रियाविशेषण -
तिप्रसंगवारणाय विभक्ताहारति (२८)।
तत्राहि द्वितीया साधुलार्धा । सम्बन्धिनः
क्रियानिमित्तत्वेपि न क्रियान्वयित्व अती
नातिव्याप्तिः । “गुरु विप्र तपस्त्रि दुर्गता-
नां प्रतिकुर्वीत (४०) भिषक् स्वमेषजै"
रित्यादौतु नामाध्याहारः कर्तवोऽती-
नातिवाप्तिः।
अथ कत्तुं लक्षणं।
क्रियानुकूल कतिमत्वं कर्तत्वं । यत्नार्थक
(३८)-विभतार्थद्वारेति । विशेषण विभक्ती-
निरर्थकत्वमतेनेदं । विशेषणविभक्ती रमेदार्थकत्व
मते तु अभदातिरितात्वं विभन्नार्थे विशेषणं देय
मिति।
(४०)-प्रतिकुर्वीतेति । रोगनाशानुकूल व्यापा-
र प्रतीकारः।

·[ ३१ ] জল জমান্ত না। অনন্যা चेतनादौ कत त्वं भानमिति ॥ अथ क्रियालक्षणं। धातार : क्रिया, सार्च द्विधा, चित् कत था, कचित् कम्मस्था । तत्र गमि पति प्रभृतीनां कर्तस्यैवक्रिया, तस्याः पञ्चविध कमाण्यतमरूपत्वात् । मचि मिदि प्रभृतीनां कम वकचिदधःसन्नापनादि रूपत्वात् कचिदवयव विभाग रूपत्वादि- ति संपेपः । अथ का लक्षणं । परसमवेत (४१) क्रियाजन्य फलथालित्वं कम्मत। परसमवेता या धात्व, स्तनन्य यत् फल, तहत्वमित्यर्थः । परसमवैवेति विषयात् ग्राम. गच्छतीत्यादौ संयोग रूप कलमातित पि कतरिनातिवद्याप्तिः। (४१)-प्रामं गच्छंतीतिवत् खगच्छतीति प्रयोग वारणा परसमवेतेति । नन्वत्र परत्वं किं प्रक- त्यर्थ प्रतियोमिक भेदवत्व, प्रकृत्यर्थ तावच्छेदका- ·[ ३२ ] . वच्छिन्न प्रतियोगिताक् मैदवत्व, उत तत्तद्यक्ति त्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक भेदवत्वं वा । नाद्यः, प्रामं गच्छतीतिवत् व गच्छतीति प्रयोगापत्तः, स्वस्मिनपि हित्वावच्छिन्न मैदसत्वात् । नहितीयः, विहगी द्रव्यं गच्छतीति वाक्यस्यायोग्यत्वापत्त:, द्रव्यत्वावच्छिद्र प्रतियोगिताक् मैदसमानाधि- करण क्रियायाः प्रसिद्धत्वात्। नान्ताः, ताक्ति- त्वाद्यनुपस्थिती पाव्दबोधानुपपत्तरितिचेत्, प्रक- त्यनिष्ठ मैदप्रतियोगित्वमेव परतवं, समवतत्वच्च तादृश परत्वनिरूपित समवाय सम्बन्धावच्छिन्द्रा वच्छ दकत्वं, तथाच ग्रामं गच्छतीत्य द्वितीया: संयोगी भेदश्च, भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व सम्बन्धन संयोगस्य जनकता सम्बन्धन क्रियाया- मन्वयः प्राधियता सम्बन्धन मैदे संयोग च प्रामा. दरवयः, एवञ्च प्रामविशिष्टो योमैदः प्रति- योगितावच्छ दकतासम्बन्धन ततिथिष्टत्वसति ग्रामविशिष्टीयः संबोगस्तहिशिष्टा या क्रिया तद- नुकूल कतिमानिति शाब्दधीः। व्युत्पत्तिवैचित्रण योग्यताबलता लभ्यत इति न कोपि दोष इति ।

·[२३] प्रतएवं ( ४२) फक्षावच्छिन वापारवा- धकताहाताः सकम्भकत वावहारः । गच्छ- तीत्यादौत्त्तरदेश संयोग फलिका क्रिया गमनं धातवः। गां ददातीत्यत्र स्खखत्व ध्वसपूर्वक परस्नत्वात् पत्यपश्छिन्न त्यागी दानं धात्वर्ष: तज्जन्य फलं खखत्व ध्यस पूर्वक परकीय खत तच्छाखितात् गाः कम्मत' । ताल पचतीत्यादावधः सन्ता- पनजन्य विकवृत्ति.फ तत्कालिद्वात्तण्ड- लादेः कम्मत । अतएव यत्र क्रिया कत गता तब मुख्य, यत्र कर्मगता तत्र गौणं । एवं . श्रीदन' पचतीत्यादावादनपदेन तण्ड ले लक्षणा, विकलत्ति फलयोगात् । (४२)-अतएवेति, फलावच्छिन्नति। क्रिया- नन्य फलशालिन: कमत्वादेव । आश्रयानवच्छिन्न त्वं फलस्य विशेषणं देयं, तेन वह्नौ वृतं जुहोती- त्यत्र अग्निसंयोगावच्छिन्न क्रियानुकूल वापारस्य हुधात्वतया धावतावच्छेदकीभूत संयोगरूप फक्षयत्वेऽपि नाग्न कम्मत्वापत्तिः, तनिष्ठ संयोग- ·[ ३४ ] तच्च कम त्रिविधं, प्राप्यं, निर्वत्ता, विकार्य चेति। यत्र कमवा धातृधजन्य फलवत्त्वं तत् प्राप्यं । यथा गच्छति पश्यति हन्तीत्या- दयः । यत्र तु साध्यतन विषय तुरूप कम्मत तनिर्वयं, यथा घटकारातीत्या- स्याश्रयानवचिछत्रावच्छेदकत्व विरहादिति । नच धातुजन्यौपस्थित मुख्यविशेष्यांश साचात् प्रकारत्वं कम्मत्वं नतुविशेषणांचे इति नैष दोष इतिवाच्य। अनां ग्रामं नयतीत्यादी संयोगावछिन्न क्रियानु- कूल वापारादिरूपे धात्वर्थे संयोगादः साक्षात् प्रकारताभावेन तदाश्रयस्य ग्रामादेः कमतानुप- पता नीवहादेहि कम्मकत वाघातादिति । ननु अग्नौ घृतं जुहातीति वाक्यस्यायोग्यत्वापत्तिः, धात्वर्थतावच्छेदकीभूत अग्नित्ति संयोगम्भिक सप्तम्यन्तार्थ अग्नित्तित्व बाधने उद्देश्यतावच्छे- दक विधेययोरैक्य न शाब्दबोधानुपगमादितिचेन्न । उहश्यांशे आधेयता सम्बन्धेनेवाग्ने रवच्छेदकत सप्तम्यर्थ प्राधियत्वस्य विधेयतया भानात् उद्देश्यता- वच्छेदक विधययोरक्यानवकापात् । वस्तुत स्वचा ·[ ३५ ] दयः । एवं घेटमातीत्यादौ सर्वत्र घटादि पदे मृत्पिण्डादी लक्षणा साक्षात् इत्यादि विषयावरीधात् । एवं इच्छति हेष्टि यजती (४३) त्यादीनां । यत्रत प्रवत्यु- चछेद जनित रूपान्तरवत्त्व तहिकार्य । यथा काष्ठ' भन्म करोति, दुग्ध' दधि करोति, तण्डुलानादन पचति, सुवर्ण कुण्डलं करीतीत्यादयः । अत्र भस्मादेः कम्मतुं न काहादेः भरमादिषु काठादि सम्बन्धामिन्धत बौधनाय भस्मादि पद समनियत विभक्तिमत' काठादः तथाच काष्ठसम्बन्धाभिन्न भस्म विषयक अत्याश्रय योग्यतऽपि नवतिः वात्पनानां तादृश प्रयोग- स्थाप्रामाणिकतात् किन्तु संस्कृ तेवडी जुहुयादि- तादादेव, तबच विधेयांशेऽधिकावगाहनाबारता- वानुपपत्तिः एतादेवाश्रयानवच्छिन्न धातुर्थतावच्छे- दक क्रियारूप फलाश्रयतात्- कम्तीपपत्तिरिति । (४३)-यजतीति। यागस्य इच्छायांपर्यवसा- नात्।

·[ २६ 1 इतिशाव्दधीः एवमन्यत्रापि बाध्य । किन्तु अजां प्रामं नयतीत्यादिवत्र हिकम्भकत, अत्र भिन्न वाधात् । प्रथा अजात्ति कम्- तानुकूला या ग्रामविषयिणी प्राप्तिस्तदनु- कूल कतिमानित्यन्वयधीः । एवं गां दग्धि पयो गीप इत्यादि वैधि गासम्बन्धित पयोनिष्ठं जयं । अजाग्रामनीयते पान्य ने त्यादी पान्यहत्ति कतिजन्या या ग्रामविष- यिणी प्राप्तिस्तजन्य फलशालिन्यजेत्यन्वय- धीः । एवं दुच्यते गौः पयो गोपालकेनेत्या- दी गापालकहत्ति कतिजन्य दोहनजनित फलथालिपयो निमित्तं गौरिति भाव्दधीः । एवं विविध कर्मकारक मध्ये प्राप्य' की मुख्य (४४) निवत्वं विकायं च गौण (४५) मिति संक्षेपः ॥ (४४)-मुख्यमिति । अस्य कारकत्वात्तादृश- फलाश्रयत्वाञ्चेति भावः (४५)-गोणमिति । घटं करातीतयादी जा ·[ ३७ ] अथ करण लक्षणं तत्र साधकतम करणमिति" सूत्रं । साध. জনৰ জালালৰন্ধনৰ্ব ৰনি দল- हेतत। कारकान्तर कापार मनुव्पाद फलहेतुत । फलञ्च धातु तावादक परशना, छिनत्ति (४६) चमितवादी द्वतीयायाः करणतु मधः । एव मनसा पाटलिपुत्र नगरं गछतीति । अथ धनेन कुलं विद्यया यश इतादौ हतीयाया हेत तुमर्थः, क्रियान्वयिताभावात् । एवं धुमा- इङ्गिः, कतकतादनिताः, इतादौ पञ्चम्य- थों हेतता, धूमपटे धूमज्ञाने, वडिपदे च वञिान लक्षणा। तकतात कार्यता दितार्थः॥ फलावछिन्न वापार बायकत्वाभावात् घटाटे स्ताभ फलानाश्रयत्वाञ्चेति भावः । (४६)-शिनत्तीति। आरम्भक संयोग नाशक विभागावरिछन वापारस्छेदनमिति।

·[ २८1 अथ सम्प्रदान लक्षणं। "कर्मणायमभिप्रैति (४७) ससम्प्रदान- मिति" सूचं । अस्थार्थ: करणीभूत कम्जन्य फलभागित नो (४८) हे श्यतु सम्प्रदा- नमितार्थः । दाधाता: वस्त्रत्व ध्वस पूर्वक परखवीत्पत्यवच्छिन्न त्यागः । अंघ- वा उद्देश्यगत स्वामित्व सम्पादकत्यागी- ऽर्थः । तेन विप्राय गां ददातीतान विप्री- हेश्यकं यत् गात्ति स्वत्व गानिरूपित खामित्वं वा, तजनको यस्तयागस्तदनुकूल कृतिमानित्यन्वयधीः । नारदाय' रोचते कलहइतात्र चतुर्थाः सम्बन्धित्वमर्थ । तत्र सूत्र “रुच्यर्थानाम्प्रीयमाण " इति । तथा- च नारदसम्बन्धिनी या रुचिस्तविषयः (४७) कम्मणायमभिप्रेतीति । कम्पति दा. कर्मणेतार्थ, अभिमै तीति खत्त्वभागित्त्व नाही करातीता। (४८)-फलभागित्वे नेति । फलं स्वत्त्व, उह श्य- त्वं दातुरिच्छांविषयत्वं स्व खत्त्व ध्वसपूर्वकमिति ।

·[ ३८ ] कलह इति शाब्दधीः । तृपाय साधते वन्दीतात्र, चतुर्थाः, विषयत्वमर्थः । तत्र सूत्रं “माघङ्ग स्थापानीप्स्यमान" इति जीप्यमानामनापनेच्छा विषयीभूतः । तथाच नृपविषयकामज्ञापनेच्छावत्.वन्दी- कथनात्रय , इतिधीः । एवं विप्राय शतं धारयते शूद्रस्तात्र, 'चतुर्यों सम्बन्धित्वं "धाररुत्तमम्" इतिसूत्र। तथाच विप्रस- म्बन्धित सांविशिष्टाद्रव्यकमक ऋण- ग्रहणाश्रयः शूद्र इति वाधः । देवदत्ताय क्रुध्यतीतात्र, चतुर्थी: कम्मत्वमर्थस्तत्र "धगुहेासूयार्थानां यप्रतिकोप” इति सूत्र । तथाच देवदत्त कर्मक क्रोधाश्रय इतिवाधः । क्रोधय परविषयकासूयाजनक व्यापारः । असूया देषः । पुष्याय स्पइ- यतीताव, चतुर्थी ईप्सितकर्ममत्वमर्थः। तत्र “स्याहरीप्सितः" इति सूत्र । तथाच : मुष्पविषयक स्प हाथय इतिवाषः ।

·8. ]
, अथापादान लक्षणं। (४)
६ वमपायेऽपादानमिति " सूत्र ।
अपाये विभागजमकीभूत क्रियायां यत्
(४८)-अपादान लवणमिति । वृक्षाभिनते
पत्नमियादौ विभागावधित्वमपादामत्वं, अवधि-
वावधिमत्त्वे वरूप सम्बन्धविशेषो। तथाच वृक्षा-
वधिक विभागाश्रयः पत्रमिति बाधः । यदिच
वृक्षात सन्दते इतवादयो न प्रयोगास्तदा परकीय
क्रियेताच सकम्पक धाव? विवचणीयः।
तदपादानं विविधं । यथा-
“निहिटविषयं किञ्चिदुपातविषयं तथा ।
अपेचित क्रियच्चेति विधापादाममुच्यते ॥"
इति वाक्यपदीयात् । यत्र साचाडातुना गति-
रुचत तबिहिष्टविषयं । यथा वृक्षात् पत्र पतति।
यत्र धात्वन्तरार्धाङ्ग म्वार्थ धातुराह तदुपात
विषयं । यथा बलाहकाहिद्योती विद्युदित्यत्र, निः-
सरणारे विधीनने द्युतिब्बतते । धुतिर लक्षणया
नि.सरणपूर्वक विद्योतनवाधकः, तथाच बलाहका-
वधिक नि:सस्योत्तर काचीन विधातन की

·[१] धुर्व क्रियारहितं कारकं तपादानं भव- तीत्यर्थः । परकीय (५०) क्रियाजन्य वि- भामाश्रयत्वं अपादानत्वमिति नैया. यिक लक्षण । तदपादानं विविध, चलम- चलचति । यथा वृक्षात् पर्व पततीत्यत्र, वृक्षरूपमपादानमचलं | धावता खात् पतितो ऽववार इताबाम्वरूपापादानं चल । अत्र पञ्चम्या अपादानत्वमः अपा- हानत्वमवधित्वं । तेन वृक्षावधिकाध: संयोगानुकूला या क्रिया तहत पत्रमिति शादधीः । एवं अश्वावधिकाधः संयोगा- नुकूला या क्रिया तहानखवारइति । विद्युदिति बोधः । यत्र क्रियाध्याहारोऽपेक्षित- स्तदन्त्यं । यथा कुतीभवानिति जिज्ञासायां पाटलि- पुत्रादित्यत्रागमनार्धमध्याहत्यान्वयः कार्य इति । (५०)-परकीयेति । स्वनिष्ठ भेद प्रतियोगिता- वच्छेदकीभूत क्रियाजन्य विभागाश्रयत्वमित्यर्थः । पर्यात् पर्ण पततीति प्रयोगवारणाय भूतान्त क्रियाविशेषण, वृक्षात् पत्र' पततीति प्रयोगादी ·[ ४२ ] नत्वत्र कथमखस्यापादानत्वं? पुरुषाख- योविभागं प्रति अनक्रियाया हेतुत्वा- दिति चेन्न, अश्व क्रिया-नोभययोविभाग- हेतुः । किन्तु विभागजनकीभूत पुरुष क्रिया प्रति अश्खक्रियायाः - हेतुत्वात् । हिमवतो गङ्गा प्रभवतीति, “वल्मीकानात प्रभवति धनुः खण्डमाखण्डलस्य" इत्यत्र -पच्चस्या अवच्छेदकत्वमर्थः । तत्र भुवः प्रभव " इति सूत्र । प्रभव आद्यप्रकाशः । तेन हिमवदवच्छिनाच प्रकाशात्पत्तिमती गङ्गा, एवमन्यत्रापि वाध्य । सासनीतः फलं जायत इत्यादौ पञ्चम्यर्थों हेतुता, तत्र विभागे भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वे, च पञ्चम्याः शक्तिहयं भेदे विभागे च प्रत्यर्थ वृचाराधेयतया- ऽन्वयः प्रतियोगितावच्छेदकत्व विभागयोराययत्व जनकत्व सम्बन्धाभ्यां क्रियायामन्वयः, एवञ्च वृक्ष- त्ति मेद प्रतियोगितावच्छे टक वृक्ष बत्ति विभाग- जनक पतनाश्रय पत्रमितिवाध । अत्रच मैदाति- योगितावच्छ दकत्व मात्रस्य पञ्चम्यत्वे वृक्षाद ·[ ४३.] “जनिकत्तु प्रततिरिति” (५१) सूच' । प्रकृतिः । फलोन्मुखी कारणकलापस्तन सामग्री हेतुका था उत्पत्तिस्तत्प्रति- योगि फलमितिमाव्दधी. । 'अध्ययनात् पराजयते (५२) छात्र इत्यादी पञ्चम्यर्थों घटस्तिष्ठतीति प्रयोगापत्तिरता विभागाऽपि पञ्च- म्यर्थः । एवञ्च धात्वर्थतानवच्छेदकलेन विभागाs- पि विशेषणीयस्तन वृक्षात्यजतीति न प्रयोगः । (५१)-जनिक : प्रक्चतिरिति । प्रकतिः प्रभव इत्वस्य उत्पत्तिपरत्वे जनिक : प्रतिरिति सूत्र- वैयर्यमत आहआद्यप्रकाश इति आद्य वहिः संयोग इत्यर्थः, स एव धात्वर्थ', बहिः पदार्थः प्रक्वते भूख- एड्भव, पञ्चम्यर्थ. सयोग ध्वंसाव्यवहितोत्तरकाल- वृत्तित्वं, पाख्यातार्थ पात्रयता, संघाच हिमालय संयोग वसाव्यवहितीतर क्षण वृत्यायभूसंयोगा. श्रयत्ववती गति बाधः । ननु 'प्रकति पदस्य विका- रि परत्वे केकयिती भरतस्तती ऽभूदित्यादौ पञ्च- म्यनुपपत्तिरित्यता व्याचष्ट कारण इति । (५२)-पराजयंत इति । केचित्त ' अध्ययनात्

·[ ४४ ]
विषयता, तत्र “ पराजेरसोढ़" इप्तिसूत्र।
परापूर्वक निधातुयोगे असोढ़ः अपा.
दानं । असोढ़त्क्मसाध्यत्वं, पराजयो
निवृत्तिः । तेनाध्ययन विषयक निवृत्तिमां
चैत्र इति शाव्दधीः । शत्रून् पराजयते
इत्यत्र, पराजयः परिभवः । शत्रु ख परा-
भव विषय एवातीन पञ्चमी। कूपाद(५३)न्ध
वारबतीत्वच पच्चम्यर्थः केवलमवधित्वं ।
पराजयते इत्यत्राशक्यत्वज्ञानं पराजयः, पञ्चम्या:
कम्मत्वमर्थः, तथाचाध्ययन विषयकायक्यत्वज्ञानवा-
निति बोधः । कृष्णात् पराजयते शिशपाल इत्यादी
अभिभवाशक्यत्वज्ञानं पराजयः, पञ्चम्याः कम्त्वं
तथाच वष्य विषयकाभिभवायक्यत्व ज्ञानवानिति
बाध इत्याहुः।
(५३)-कूपादिति । कूपादन्ध' वारयतीत्यादी
अभावानुकूल व्यापारी धात्वर्थः पञ्चम्याः वृत्तित्व
द्वितीयायाः प्रतियोगित्वं धात्वर्थतावच्छेदकी-
भूताभावान्वितमर्थ अभावव कूपादि समभिव्या-
हार वशात् पतनादि सम्बन्धन बाध्यः, याच

·[ 8 ] तब "वारणार्थानामीसित" इति सूत्र । कूपोपि धुरोगम्य देशले नेप्सिती भवत्येव वेन कूपावधिक बनिवारणं तदनुकूल कतिमानित्यन्वयधीः । अत्र कूपस्य न ध्रुव- ब, अन्धकूपयोः संयोगविरहात् । अन्यत्वं, गोलकामाववत्वेसति चतुः शून्योभयमालक, तसामान्याभावान्यतरवत्वं । काणत्वं, चतुर्थ तो क गोलक मात्रवत्वं । चौराहि- मैति, व्याघ्राहिमति दस्युभ्योरक्षित, इत्या- दौ पञ्चम्यर्थी हेतता। तत्र भीत्रार्थानां (५४)भयहेतुः" इति सूत्र । भयार्थक एवं बावार्थक धातुयोरी याइतस्तदपादान भवतीत्यर्थः । पत्र हेवार्यदपादानत्वं वि- हितं वत्तृतीया निवारणार्थमेव । उपाध्या- पतन सम्बन्ध न पहत्ति अन्ध प्रतियागिकाभावा- नुकूल व्यापारका इति बौधः । यविभ्यो गां वारयतीत्यादी भक्षणादि सम्बन्धनाभाव बोधः । ( ५४ )-भीवार्थानामिति । भयं भाव्यनिष्ट- चिन्ता, बाणवानिष्ट नित्तानुकूल व्यापारः, ·.[ ४६ ] यादन्तईत्ते (.५५ ) छात्र इत्यत्रापि पञ्च- म्या हेतुत्वं वतीया वारणार्थमेव । तत्र सूत्र ".अन्तौ येनादर्शनमिच्छति" अन्ते- डातुयेन हेतुनास्वादर्शनमिच्छति तदपा. दानमित्यर्थः ।, अन्तधि रामसंगोपन । तथाच. उपाध्याय -हेतुक यदात्मसङ्गीपनं तद्विषयिणीच्छा.तदाश्रयौत्र, इतिबाधः । उपाध्यायादधीत: (१६) इत्यत्र पञ्चम्यर्थी पञ्चम्या प्रयोज्यत्वमर्थः धात्व घटकानिष्ट इन्वेति, तेन व्याघ्र प्रयोज्यानिष्ट चिन्ताश्रय इति । (५५)-उपाध्यायांदन्तईत्त इति । आमविषयक प्रत्यक्षविरोधि व्यापारी धात्वर्थः, पञ्चम्याः सम्बन्धि- त्व धात्वर्थतावच्छ दक प्रत्यक्षान्वितं, आख्यातस्य कातिरर्थ, तथा उपाध्याय सम्बन्धि आत्मविषयक प्रत्यक्षविरोधि व्यापारकर्ता इति बोधः । (५६) उपाध्यायाधीत इति। उपाध्यायादधी ते, पण्डितात्. शृणातीत्यादी प्रवत्योपाध्यायादि- कत कोच्चारणाधीनत्व पञ्चम्या रणार्थः परत्वन्नान श्रवणादि क्रियायामन्वयः, तथा; अर्थ स्तस्य च उच्चा- ·४७ हेतुता । तत्र सूत्र “आख्यातीपयोगे" नि- यमाहाक्यग्रहणे पाख्याताऽपादानं भव- तीति । अत्रापादानत्वविधानं वतीया- वारणार्थ । पाख्याता वक्ता, तथाच उपा- ध्यायहेतुक यत्रियमपूर्वक वाक्यग्रहणं तद- नुकूल कतिमानित्यन्वयधीः । अथाधिकरण लक्षणं। तत्र पाणिनि सूत्र "आधारीऽधिकरणं" आधारी चायः, कत्त कमायतरद्वारा क्रियाश्यत्वं सति तत् क्रियापकारकत्वं अधिकरणत्वमिति नैयायिकाः । अत्रोप- कारकत्वं निष्पादकत्वं तेन पीठे स्थित्वा गृहे स्थाल्यामोदनं पचतीत्यत्र, सप्तम्यर्थी धिकरणत्वं । अत्र का प्रभृतीनामति- व्याप्ति वारणाय सत्यन्त। गेहस्थत पाक- क्रियाश्रयत्वं तदुपकारकत्वञ्च कत,हारा, स्थाल्याच प्रोदनरूप कम्हारा क्रियात्र- चोपाध्यायादिकत्त कोञ्चारणाधीन अर्थपरत्वज्ञा- नाश्रय इति ।

·[ ४८ ] यत्वं तदुपकारकत्व तिबाध्य, पौठस्यतु स्थितिक्रियापचया एवेतिनिष्कर्षः। अथ समासवादः। तत्र समासत्वमखण्डोपाधि विशेषः नतु कर्मधारयादि षड़यनमत्व आमाञ्चय- वात् । नैयायिक मतेतु समासे न शक्ति- ना बजर, शालान्। शशिलक्षणाब तर सम्बन्धस्तु पदनिष्ठ एव, तदर्थावगति- तु, (५७) कचित् पूर्वपदे कपिदुत्तर पदे क्वचिदुभय पदे वा लक्षणयेति । समास करणञ्च पदसंस्कारार्थ (५८) मैति ज्ञेयं । किन्तु व्यास कालीन तत्तद्वाक्याथ बाधा- नुकूल तत्तत् पदार्थोपस्थितैः क सशक्तिक ( ५७ ) तदर्थावगतिस्विति समयमान पदार्थावगतिः कथं स्थादित्याकांक्षायामाह तद- विगतिस्विति। (५८)-पद संस्कारइति । पदनिष्ठ संस्कारः साधुत्व।

·[ ४८.] तत्तत् पद समूहस्यैव शक्ति लक्षणान्यतर सम्बन्ध,न, समासकालेऽपि तनातीब- शक्याथ वाधानुकूल पदार्थोपस्थितिहेतु- ख कल्पाते साधवात् नत वाक्यस्य पदख, तत् पदस्थातिरितापि शक्ति: कल्पना गौर- वात् । ननु नित्य समासस्थले पङ्कजादि पदे कागतिः। तत्र व्यासाभावेन लात- शक्तिक पदाभावादितिचेन्न तत्रागत्यी- भयोः समाधान सास्यात् । तथाहि समु- दाये शत्वनरोधात् समुदायस्य पदत्वं, अम्मामिरवयव शत्यनुरोधेन पदैकदेश- स्थापि पदव भवद्भिः (५८) कल्पनीय । समानयो यत्रोभयोः समीदोषः परिहा- रोऽपि तत्सम इति प्रवादोपि साधु रिति॥ अथ कर्मधारय लक्षणं । समान विभक्तिमत् पदप्रतिकत्वेसत्य- (५८)-भवद्भिरिति । अवयव कल्पनीयमिति सम्बन्धः।

·मैद बाँधकत्वं कर्मधारय । वैन नौलोत्- पलमित्यन, नीलपदेन नील गुणविशिष्ट वस्तु, उत्पन पदेन उत्पल सामान्यमुप- स्थाप्यते । अमेदाख्यसंसर्गहारा नीलामिन्न मुत्पल मिति शादधीः । नामा योर- मैदान्वयवाप्रति विरुचविभक्ति (६०) राहित्यस्य कारणत्वं । एवं वाधारये न शक्तिनवा लक्षणतिप्रसिद्धिः । अतएव निषादपति यानयेदित्यच न षष्ठीतत्- पुरुषः, मवा बहुव्रीहिः । पूर्वपदे परपदे वा लक्षणापत्तः। तथाचात्र कर्मधारय समा- सानिषादाभित्र स्थपति याजनमिति बोधः । नच निपादस्य शङ्कर जातिविशेष- त्वात् वेदानधिकारात् यानमासम्भव इति (३०)-विरधविभक्तीति। अचतु समानजाती- वत्वाभावविशिष्टत्वं विरुदख', सानात्यच्च बत्ति मुविभाजक प्रथमालादि रूपेण, तेन वेदाः प्रमाणं प्रतं ब्राप्रया इत्यादी नामेदवाधानुपपत्तिरिति ध्येयं।

·वाच', अपूर्व विद्याप्रयुक्त स्तत्र कल्या- तवात् । विद्याप्रयुक्ति निषिद्ध कमाक मन्च पाठमिति ॥ अथ तत्पुरुष लक्षणं। असमान विभक्तिमत् प्रतिपद प्रक्षति- कत्वेसत्यमेद बाधक पदत्वं तत्पुरुषत्व । राजपुरुष इत्यत्र पूर्वपदे लषया राण- सम्बन्धित्वमवगम्यते, तेग राजसम्बन्धा- मित्रः पुरुष इत्यर्थः । नामा श्यामद बाध प्रति विरुद्ध विमती रभावस्य सम्ब- स्वात् अन्यथा पुरुषपदाथै राजपदार्थस्य साक्षादम्बयो नस्यात् (११) निपाताति- रिक्त मामार्थ यो भैदेन साचादवयस्या- व्युत्पनत्वात् । तथाच ताश वाधप्रति हारीभूत विभोरपक्षणीयेति वा । नच राजपुरुष इत्यत्र पुरुषपदे राजसखन्धिनि लक्षणा, राजपदन्त तात्पर्यपाहकमिति (६१) साचादवयोनस्यादिति । विमलप्री- सरयानुपपनवोध: स्यादित्याययाह साचादिति ।

·[ २ ] वाच, उत्तरपदार्थ प्रधान तत्पुरुष इति- व्युत्पत्त विरोधात्, पूर्वपदस्य च निरर्थ- कत्वात् (६२) । अतएव चन्द्र व मुख- मित्यच वार्यान्वय पौधे चन्द्र पदोत्तर षष्ठी नापश्यते, प्रथमाच साधुत्वार्था । नच दधि पश्यतीतिवत् लुसविमती रनुसन्धान तादृश वाधः सुलभ इतिवार्थ, तदनभि- जस्य ताष्टथ वोक्षानुदयापत्तः । रामः मुरुष इत्यच राजपदोत्तर षष्ठया रानसम्ब- पुरुषपदेनच पुरुषस्याश्रयत्व संसर्ग- सापस्थितिः । राजसम्बन्गश्रयः पुरुष इति शान्दधीः॥ अथ द्विगु लक्षणं! समान विभक्ति (६३) मत् पद प्रक्षति- कत्वसत्यभेद वाधक सङ्ख्या पूर्वपदत्वं हि- वस्य, (३२)-निरर्थकत्वादिति । तात्पर्य ग्राहक - नेत्यादि । (६३)-समान विभक्तीति। पञ्चानां गौरिति विपई पञ्चगौरित्यपातिव्याप्तिवारणाव सम्पन्न ।

·३] गुत्वं । पञ्चपुलीत्यादौ पञ्चानां पुलानां समाहार (६४) इति व्युत्पत्तः। पुल- पञ्चकस्य समाहार इति बोधः। समाहारी पेक्षा बुधि विशेष विषयत्व', तेन पुलपदेन लक्षणया पञ्चपुल समाहारी वाध्यते । पच्च- पहच्च तात्पर्ययग्राहकमिति बाधः ॥ अथ बनौहि खक्षणं। म तत्पुरुष भिन्नत्वेसति उत्तरपद लाक्षणिकपदलं बहुब्रीहित्वं । चित्रगुरि- त्यत्र, गोपद गोस्वामिनि लाक्षणिक, चित्र पदश्च चित्ररूप विशिष्ट गवि वाचणिक, तत्र चित्रपदार्थ वापरपदार्थैकदेशे गवि अमेटान्वय स्तन चिधाभित्र गोस्वामीति वाक्यर्थवाधः। अथवा गो पदं चित्रगी- खामिनि लाक्षणिक चित्रपटच तात्पर्य (६४)-समाहारति । निपातातिरिक्त नामा- मंगभेदेनान्वयवोधप्रति हारीभूत विभताप- खितेस्तन्वत्वादेव।

·[ ५४ ] ग्राहकमिति बोधः । तेन (६५) पदार्थः पदार्थेनान्वति नत्तु पदार्थैकदेशे इति व्युत्पत्तनं भाः । ननु चित्रगुरित्यादी विनिगमनाविरहात्, उभयपदे च लक्षणा कथ नोच्यत इतिचे न । शक्तपद सममि- व्याहारं विना लाक्षणिक पदस्थाननुभाव कत्वाभावात । नच पूर्वपदएव लक्षणति वाग्वं, उत्तर पदार्थस्य लाक्षणिकऽर्थे साक्षादवयाभावात् । नचोत्तरपदं तात्- पर्यनाशकमिति वाच्य, पूर्वपदस्य गवी- पखापकत्वाभावात् । न तत्पुरुष स्थले तु अब्राह्मण इत्यादौ ब्रामण पदस्य तत्- सदृशे लक्षणा । नञ् पदन्तु तात्पर्यग्राह- कमित्यत उक्त न तत्पुरुष भिन्नमिति अथ इन्द लक्षणं। पदनन्च प्रतिपत्ति विषय भेद वाधकले सति समान विभक्तिक पदत्व इन्दत्वं । (३५) तेति । चिचपदस्थ तात्पर्य ग्राहक- • वादेव व्युत्पचे नभङ्ग इति ।

·दकल, [ ५५ ] सच इनवार्थे, चकारार्थव मैदः । तच किं पदार्थ भेदे किम्बा पदार्थ तावच्छेदक मैदे शतिः । नायः, “प्रमाण प्रमेयेत्यादि" गौतमन्यायादि सूत्रे, अप्य कदन्तहेरख इत्यादि पाये, नीलघटया रमेद इत्यत्र च पदार्थामद सत्वेऽपि इन्वदर्शनात् । नान्ताः, घटा इति स्वरूपैकष इन्दापवा- दके व्यभिचारात् । कथमन्धथा हन्दापवा- तस्योत्सर्गापवा भावयाः समान विषयकवन नियन्त्रितत्वात् । नच घटा इति स्वरूपैकशेषे कि मान- मिति वाच, । समदुञ्चरितः शब्दः सक- दर्थं गमयतीत्यादि व्य त्पत्या विचतुरादि घटीपचापकत्वात्तस्य । नच घट पदात् घटत्व सामान्यलक्षण प्रत्यासत्या मात्रीपस्थितौ किन्त नेति वाच्यं, हरय इत्यत्र तस्यावश्यं कल्पनात्, नत्र हरि- त्वमेकमति, घटा नि सर्ववादि सिई. कशेष लोप प्रसङ्गः । अतएवात्रवदन्ति, कचित् पदार्थ भेदे, बचित् पदार्थ ताव- घट ·[ ५६ ] छेदक मेटे च इन्डस्य दर्शनाटुभयभेदे ऽपि शतिः नचाननुगमी जातः । पद- जन्य प्रतिपत्ति विषयत्वनैवीमयानुगमात् तथाचात्र यतें देनैव सहस्तव' हित्व बहुत्वाम्बयः । अनयो (६६) मैंद सापच्या वात्, नचैकपदे इन्दापत्ति रितिवा “सुपसुपति " समासाधिकार सामान्या- भावात् । सच हिविधः इतरतरः, समा- हारच, इतरेतर स्खले साहित्यविशेष्यत्वेन भासते । समाहारतु विशेषणत्वेन एव इति विशेषः । साहित्य चैकक्रियान्व- यित्वं । तद्यथा धव खदिर पलाशा स्छिन- चीत्यच, धव खदिर पलाश प्रतियोगिक यत् साहित्य तविरूपितं यदवयव विभा- गरूप फलं तब्बनिका या छिदा क्रिया (१०) तदनुकूल लतिमा चैत्र इतिवधिः । (41)-पनयोरिति । हिख बहुपयो रित्यर्थः । (३)-शिदाक्रियेति । अवयव विभागानुकूल वापारश्चिद धात्वयः।

·[५] निरूपित्तनमत्र सामानाधिकरवं । धव खदिर पला पिवधीत्वत्र साहित्यात्र- यौसूतं यदवादि तत्वति यत् पतं नजनि- का था किदाक्रिया तदन्वयित्वरूप भासते । अथवा प्रवीतर थरी हिरवबहुत प्रकारक पदार्थोपस्थिति मात्र, समाहा- रेत प्रत्येक पदार्थ गत मैकत्व' भासते, नतूमय साहितामक क्रियान्वयित रूपं भासते । नप सहभाव विवचायां हत्तिह- नै कषयो रिति व्युत्पत्त: कागति- रिति वाच्य । तपापेक्षा दुझिविशेष विष- यत्वरूप साहितगावगतत्वादिति ॥ अथाव्ययीभाव लक्षण। समास प्रवत्सति नाना विभक्ति- श्वकरूपतावत् पदत्वमव्ययीभावत्वं । अत्र पूर्वपदार्थस्य व प्राधान्य भासते । उप- कुश्वमित्यत्र, कुम्भावधिकालदेश संयो- गीति संक्षेपः॥

·[ ५८ ] अथ निर्धारण। तत्र जाति गुणक्रियाणामन्चतमेन (६८) समुदायादेकदेश पृथक्करणं निर्धारणं । विलक्षण धम्मवत्वेन (६८) निरूपणं पृथक्करण । एवञ्च ( ७० ) यत्पद समभि. . व्यात षष्ठी तदुपस्थाप्य सदन्य पदार्थ समुदाये तन्वत्वाभावः षष्ठया उपस्था- प्यत इति वोध्य। क्रमेणोदाहरणं । नरा- णां क्षत्रियः शूरतम इति सामान्यमध्ये क्षत्रियतव जातावचिन नरे शौर्य' तदन्य नर तदभाव इति भावाभाषान्वयबोधः । (६८) अन्यतमैनेति । विशेषण सतीया । (१८)-विलक्षण धर्मवत्वेनेति । क्षत्रियान्य नरल व्यापकाभावप्रतियोगि शूरत्ववाबरः क्षत्रिय इति ध्येय । धम्मनिष्ठ वैलक्ष्यण्य' इतरव्यावत्त कलं शूरत्वादिति यावत । (७०)-एवञ्चति । तथाच उद्देश्यतावच्छेद- कामावविशिष्ट वप्रवत्यर्थतावपछेदक व्यापका- भावप्रतियोगि विधेयकत्वं षष्टयर्थ इतिभावः ।

·[ ५० ] एवं गवां कृष्णा सम्पत्रचीरतमा इति गो सामान्धमधे कृष्णरूपवतयां गवि सम्पन्न चीरतमतः, तदन्ध गवि तदभाव इति । एवं अवगानां रथिनः शीघ्रगतय इति, अवग सामान्यमय रथारूठा अवगा: भीनमामिनः, तदन्याचगा नेति भावा- भावावयधीः । अथ एवकार विचारः। तस्य व्यवच्छेदकत्वमेव शक्यतावच्छेदक, व्यवच्छेदः शक्य' । व्यवच्छे दो विरहः। विशेषस्वतावान् क्रिया समभिव्याहत- स्यैवकारस्थाताता योगव्यवच्छेदे, विशे- पर सावकारस्य स्वायोग व्यवच्छेदे, विशेष्य सातैवकारस्यान्वयीन व्यवच्छ दे शक्तिर्योध्या । तवक्रमेणोदाहरणं । नौलं सरोनं भवत्व इतात्र प्रहरन्वयिता- वच्छेदक सरोजतु सामानाधिकरयेन नौलवतान्वयः । तथाच सरोनं कचिन्त्रीलं, कचिदनीलमपि भवतीताषय वाधः ।

·[६.J भारः पाण्डर एव इतात्र गहे पाण्डरवत वदयांग वावच्छेद इति । तयायाधयिता वरदक शक्तावच्छेदे पागदरतायोग व्यवच्छेदक इतान्वय वाध' । पार्थ एव धनुर्धर तान, धनुधर पदं प्रशष्ट धनुर्धर लचकं । नेन पार्थे प्रकष्ट धनुर्धरत । तदन्य मिस्तदभाव तियाधः। तथाच पार्थ:: प्रकष्टधनुर्धर स्तदन्धी नेसाय: । अथवा धनुर्धर पार्थ सादात्मयोगः । तदन्यस्ता- दामायोगव्यवदा ति ॥ अथ सर्वनाम पदशक्ति विचारः । तस्य शक्य घटादिकं, शक्यतावच्छेद- कच घटत्वादिकं । तमानयेत्यादी शक्ति- ग्रहपदार्थोपस्थितिशाब्दबोधानां घटत्वा- दिप्रकारत्वात् तेषां समान प्रकारकत्वे- नैव कार्यकारणभावात्, बुद्धिविषयत्वेनैव तेषामनुगमः । बुद्धिविषयत्तित्वेन शक्य- तावच्छेदकानां चामुगम इतिविशेषः 1 ·[१] तथाच हरिपदादिवबानार्थ मेव (७१), तात्पर्यग्रह प्रकरणादिवत् पूर्वशकतो पस्थितिरिति नवीन तार्किकाः। कैचित्त सर्वनामपदस्व क्वचित् प्रक्रान्त, कचित् प्रक्रम्यमानेच शतिः । उभयोरनुगमक बुद्धिविषयत्व तदेव शक्यतावचछेदक- मित्याहुः । अथ इवशन्द विचारः। चन्द्रव मुखमित्वत्र, चन्द्रपदं चन्द्रपर इवपदं सादृश्यपर, मुखपदं मुखपरं, प्रति. योगित्वं संसर्गस्तत्र चन्द्रपदस्य पतियोगि- तया सादृश्य सादृश्यस्याश्रयतया मुखेड- ( ७१ )-हरिपदादिवन्नानार्थमेवेति । अत्रीद- मालोच्यते । घटपदात् घटोबीध्यवा इति ईश्वर सह ते घटपदजन्य बोधविषयत्वप्रकारतानिरूपित घटत्वावच्छिन्न विषयताकत्वं कल्पाते । तत्र सङ्घ- तीय विषयतावच्छेदकत्वस्य घटत्वे सत्वेन निय- मतः घटपदात् घटत्वप्रकारेण बाधी नायते । एवं पशुपदालोमवल्लाङ्ग लवान् बोध्यवा इत्यत्र ·[ २ ] . तादृश सङ्घतीय विषयतावच्छदकतावच्छेदकत्वस्य तोमा सत्वेन लोमत्वेन लीमप्रकारक बीधी नियमतो भवति । इयमेव विशिष्ट शक्तिः । अथा- कापदात् शब्दाश्रयो बोध्या इत्यत्र शब्दाश्रय- तवस्य गुरुतया आकाशस्य एकत्वेन च तादृश- सकतीय विषयतावच्छेदकत्वं न कल्पात, प्रयोजन- विरहात् । तेनाकाशपदात् कदाचित् शब्दाश्रय- स्वेन बोधोनायते, कदाचिदम्मान्तरेणापीति न नियमः । इयमेवोपलक्षिते शक्तिः । नचाकाशपदात् शब्दाश्रयत्वेनैव प्रमेयतादिना आकाशविषयक शाब्दबोधापत्ति(रितिवाच', शक्तिज्ञान विशेष- तावच्छेदकत्वेन गृहीतानतिप्रसक्तधन्में शैव तस्य भान नियमात् । एवं हरिपटात् विष्णु वोट्यव्यः, सूर्यो वाध्यवा इत्यत्र विष्णुत सूर्यतादीनां अनुगना- नतिप्रसक्त लघुधम्माभावेन खतन्त्र तादृश तादृश सकतीय विषयतावच्छदकत्वकल्पात । तेन हरि- पदम्य नानार्थत् । सर्वनामपदात बुद्धिविषयता- वच्छेदक धनवान् बोध्यव्य इत्यत्र बुझिदिषयता- बच्छेदकतस्य गुरुतया तत्र तादृशसातीय विष- ·[ ६३ ] यता बच्छेदकताबच्छ दकतुं न कल्याते । किन्तु तत्समानाधिकरण निरबच्छिनाबच्छेदकत' क- पाते। तेन सब नामपदात् स्वरूपतः तत्तहम्म- प्रकारण शाब्दबोधीपपत्तिर्जायते । परन्तु तत्रोप- लचित बुद्दिविषयताबच्छेदकतुन अनुगत शक्ति सम्भवे ननानाथंत । नचाकाशयदजन्य वाधवत, सर्बनामपदात् किच्चिप्रकारेण घटतादीनां वाधी आवश्यक इतिवाय' । जात्यखण्डोपाध्यतिरितस्य वरूपतो भानाननीकारात किञ्चिदम्भप्रकारेणैवा- कायस्थ नियमतो भान, सब्ब नाम शक्यतावच्छेदक घटतादीनां स्वरूपतो भानसम्भवादिति । नच शक्यतानबच्छेदकधर्भ प शक्तानुगमसम्भवै घटादि- पदशक्यताबछिदकत्वं बिनापि घटखादिना शता- नुगमसम्भबात्तत्र शक्यतावच्छेदकत्व कल्पनमयुक्त- मितिबाच्यौं । घटादीनां जात्यतिरिकातया किच्चि- श्वप्रकारण भाननियमायावच्छेदकत्वं कल्या', प्रक्वते सर्वनामशक्यताबच्छेदक घटत्वा- दीनां जातित्वेन स्वरूपतो ऽबच्छेदकत्वकल्पने बाधकामावादिति तचिन्तनीयमिति ।

·[६४ ]
न्वयः । तथाच चन्द्र प्रतियोगिक सादृश्या-
श्रयं मुखमित्यन्वयधीः । तत्र चन्द्रमिवमुखं
पश्यामीत्वत्र चन्द्रपदोत्तर द्वितीयानुपपत्तेः।
चन्द्रमुखयोरभेदाभावात् । अतएव चन्द्र
पदं चन्द्रसदृश लाक्षणिक, इवपद तात्-
पर्यग्राहकं । चन्द्रपदोत्तर द्वितीयाया
विशेषणविभक्तित्व नामद वोधकत्वात् ।
चन्द्रसदृशाभिन्न
मुखमहं पश्यामीति
शाब्दधीः । निपातातिरिक्त नामार्थयार्भदे-
नान्वयबाध प्रति प्रकारीभूत विभक्तों.
पस्थितेस्तन्त्रत्वात् । तेन इवार्थान्वयबोधे
न षष्ठापेक्षा प्रथमा साधुत्वार्था इति
निष्कर्षः॥
अथ उद्देश्य विधेय भावः। ।
तत्र उद्देश्यतावच्छेदकविधययोः सामा-
नाधिकरण भासते (७२)। तेन घटो
।
(७२)सामानाधिकरण भासत इति । कचित
प्रयोज्यप्रयोजक भावः । तेन धनबान् सुखीतपत्र,
धनबान् धनप्रयोज्य मुखबानितान्वयबोधः । अतएव

·[१५] नीलरूपवान् इत्वच घटत्वनीलरूपयोः सामानाधिकरणमवगाहते । एवं उद्देश्य- पाचक पद प्रयोगः प्रागैव कर्तव्यः । अन्यथा नौलरूपवान् घट इत्यत्र घटोह. श्यक नीलरूप विधयक बोधः स्यात् । किन्तु नीलरूपवदुद्देश्यक घटत्वविधेयक बोध एव भवतीति । प्रकृतिविकृतिभावे प्ययं नियमो वोध्यः। यथा एकोक्षः पञ्च. नौका भवतीत्यन, बचपदं वृक्षारम्भक द्रव्यपरं, नौकापदच्च नौकारक पर। तिन चारम्भक ट्रव्यं नीकारम्भकं भव- तीति। एक सुवर्ण दशकुण्डलानि भवती त्यत्रापिवाध्य । अथ यूपाय दार इत्यत्र दारुपदं दारथक दृष्यपरं, चतुर्थ उद्देश्यत्वं जनकरवर । तचोद्देवत्वस्य यूपे, जनकत्वस्य दारणि अन्वयः। तेनी. यीभूत यूपजनकदार्ववयव ट्रष्यमित्यन्वय- विषयान्तर सञ्चार विरहेण सुखाभावपिनासहति रिति ध्येय।

·[:44 ] धीः । प्रतिविकाराभावे रन्धनाय स्थाली- त्यादौ तु चतुर्थर्थः केवलमुद्दिश्यत्व । तेन रधनोद्देश्यक स्थालीयमिति बोध. । इय- मेव तादये चतुर्थी। अथ उपसर्गविचारः। तत्र सपसर्गस्य वाचकत्वं नास्ति, किन्तु द्योतकत्वमेव कप्तशक्तिक धातोरेवार्थविषे तात्पर्यग्रहात्. प्रजयतीत्यादौ धातीरेव जयेथतिः । प्रकष्टजये लक्षणा, तत्र प्रकृष्ट- जयबोधे प्रोपसर्गस्य तात्ययंग्राहकत्व मात्र । अथवा जिधरतारेव प्रकष्टनये शक्तिः, साच प्रोपसौपसन्धानेनैव बुध्यते । तथाचेयमौ पसन्धानिकी शक्तिः । प्रतिष्ठतीत्यादौ प्रकष्ट स्थितिविषयक वोध: कथं न जायते इतिवाच । तत्र स्थिति- विपरीतार्थ गमनीपस्थितत्वात् । धातुना प्रोपसन्धानेनैव तदर्थों लक्षणया शतया वा बोध्यते । अपिच प्रजयतीत्यत्र यदि प्रक्लष्ट- जये धातो नशक्ति, तदा प्रष्ट जयाययवी- नच ·[ ६७ ] धो नस्यात् । प्रत्यान्वित स्वार्थवोधकतई प्रत्ययानामिति व्युत्पत्त: श्रवणादिति ॥ अथ वा प्रत्यय विचारः । तस्यानन्तयं एवः शक्तिः । भुखा ब्रज- तीत्यादौ भोजनानन्तरं ब्रजनानुभव सिद्ध- त्वात् । भोजनबननयोन समान कालत्वं, व्रजन पूर्वकाले भोजन वावगाहते, किन्तु समानकत्तं त्वमा पलभ्यं । झनत् सत्य पतति, मुखं सम्पील्य हसति, मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादी, पतन हसन वपनादीनां कथमानन्तयं, पतनाद्यनन्तरमेव झनत्- काराद्य पलधे रितिवाय । झनकारा- नन्तरमपि पतनादि सत्वान्न दोष इति निष्कर्षः (७३) ॥ ( ७३ )-निकर्ष इति । अत्र प्रयोजकत्व' ल्यवर्थ । तथाच झनकारादि प्रयोजक पतनावा- थय इतिवाधः । तेन झनत्कारानन्तरं पतनाव- सत्वेऽपि नासगति रितिध्येयं ।

·अथ नमर्थ कथनं । तत्र नषः संसर्गाभावान्धीवाभावा- वौं । तचाय नियमः । यत्र विशेष्य विशे. पणयो र्भावान्वये ऽभेदान्वयबोध स्तवैवा- न्योन्याभावो मजा वाध्यते। यथायं घदो नीलो, नायं नीखो घट इत्यत्र भावान्वये मौलघटयोरमैदो भासते, इत्यभावान्वये घटे नीलमदो भासते । अतएव यजतिषु ये यजामहं करोति, नानुयाजेषु इत्यत्रानु- याजभित्रषु, यतिवं व येयजामहस्य कत व्यता भासते। यत्रत प्रतियोग्यनुयो- गिनार्भावान्वये भेदो भासते, तत्र संसर्गा- भावो बचा बोध्यते । यथा भूतले घटः, न भूतले घटा, पचति चैत्रो न पचति चैत्रः, वैवस्थदं न चैत्रस्य दमित्यादौ, भूतलादा- वनुयोगिनि घटक्कतिखत्वानां भावा भासते । अभावान्वये तेषां (०४) संसर्ग- भावो बोध्यते । तेन भूतलत्तिवाभाव- (७४) तेषामिति। घटकतिखत्वानामिता।

·[१८] वान् घटः । याकानुकूल कत्यभाववाचः। चैत्रखत्वाभाववदिदमित्यन्वय बोधः पत्रापि विशेषः, यत्रानु गिनि मामार्थ- प्रतियोगिक संसर्गाभाववीध स्तवावश्य- मनुयामि पदे सप्सम्यपेचा काया। अब- चाभावान्वये अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्व' व्यु तपस्याभासते । नीलघटवति भूतले न घटः । एवं नील घटी न घटः इत्यप्रतीतः । एवं पौतघट- वति न नीलघटः, पीतघटो न नीलघट इत्यादि प्रतीतेच । यत्रतु सामान्यो विधि- निधी वा विशेषनिषेधी विधिश्च तत्र सामान्यस्य विशेषतर परत्वं कल्पाते, पदार्थान्तर साकांच (७५) विशेषमप- हाय, तदितरमेव सामान्यमन्वति- व्य त्पत्तः । यथा बाह्मणेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय न दातव्यमित्यत्र बाधक ( ७५ )-पदार्थान्तरसाकांक्षमिति । सामान्य साकांक्ष पदार्थातिरिक्षा पदार्थ साकांक्षमितार्थः ।

·..- [ ७० ७. ] सामान्य स्य कौण्डिन्य तर परत्वं भासते। प्रक्वतेतु ब्राह्मणसामान्य' दधिदाने सा- कांच कौण्डिन्यस्तु तदभावे साकांच इति सामान्य तदितरपरत्वं कल्पाते । एवं ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक' कौण्डिन्याये- त्वत्र दंध्यपेक्षया पदार्थान्तरं तक्रमित्यती ब्राह्मणसामान्यस्य तदितरपरत्वं भासते। तन कौण्डिन्यस्य ब्राह्मणत्व पुरस्कारण दधिदानं न प्रसज्येत । अतएवात्र इयं व्य त्पत्तिविशेषे विधिनिषेधयोः सामान्य निषेधविध्योरुत्सर्गत्वे उडाफलकत्व मिति। एवं “माहिंस्यात् सर्वाभूतानि, आग्ने यं खेतकागलमालमत" इत्यत्रापि हिंसा- सामान्य निषेधे साकांच। हिसा विशे- षत विधौ साकाक्ष । अतो हिंसासामान्यस्य वैधतरपरत्वेन वैधेतर हिंसैवानर्थहेत- रिति निष्कर्षः । एवं नजः कुत्रचित् प्रसज्य प्रतिषेधे शक्तिः, क्वचित् लक्षणयापर्यु दास बोधकत्वञ्च। यथा एकादश्यां न भुनीत इत्यत्र भोजनस्य रागत एव एकादश्यामपि .

·[१]
प्रसज्ञौ तत्प्रतिपेधी वोध्यते । नत्व कादशी
भिन्न भुच्चीतेति पयंदासविधिः । भोज-.
नस्य कैवल रागमाप्तत्वात् कथंपर्युदासः।
हितीयं यथा । अथ श्राइममावश्यायां
पिलभ्यो दद्यादित्यादि सामान्य शास्त्र',
तदन, रात्री बाईनकुर्वीत सन्धायोरुभयो-
रपि इति विशेषनिषेधस्तु पर्युदासः कल्या.
ते । तेन रात्रि सन्धो तरायाममावश्या-
या पिढभ्यो दद्यादिति पय दासालभ्यते ।
नतु निषेध विधिना रात्रि सन्धााधिकरण
बाई निषेधा ऽवगम्यते । सामान्य श्रादस्य
रात्रिसन्ध्रा बाधापत्त । एव न सगात्रा
न समानार्थे यों भार्या विन्दत इतादी
यदाच परिवेदनस्य ( ७६ ) शास्त्रतः
प्राप्ति स्तदा पर्यु दासः । यदात गगत:
प्राप्ति स्तटा प्रसज्यप्रतिषेध एवावगम्यते ।
केचिच अतिगत्री पीडशिनं राजीयाबा.
तिरायो पोडशिन मितिवत् अत्रापि इच्छा
( 9 )-परिवेदनस्येति । विवाहस्य तार्यः ।

·[ २ ] विकन्पति वदन्ति, तत्र तत्र नम: तस्य- बलत्वात् । अत्र सामान्य विशेष भावेना. तुण्यवनपत्वादिति निष्कर्षः। अथ वैध हिंमा विचारः । "माहिस्यात् सर्वाभूतानीति" सामा- यशाम् " खेत बागलमालमेत" इति .विशेषगान्त', अवसिंसायां विधिनिषेधवा- रवग्यानेन विरोधात् सामान्ययास्तं विशेष गाम्बण वाध्यते । विगधे हि बन्नीयसा दुर्वलं बाध्यते । विशेयशाम्वन्तु बलीयो निरषकागत्वात् सामान्यशास्त्रं दुबौलं मावकाशत्वात् (७७)। तेनसामान्य- शाम्नत्य वैधेतरपरत्वं । न खलु सर्वभूत हिंसाभाव विषयकं कार्य इति निषेध विध्यर्थस्य बाधकं विना अग्निसोमीय पखा- लम्भन विषयक कार्य इति भावविध्यर्थ (७१)-सावकाशत्वादिति । तथाहि निरवका- भाहि विधयः सावकाशान् विधीन् वाधन्त इति- चायादिति।

·[७३ ] उपपद्यत इति मीमांसकाः ।' नन्व • ये नेनाभिचरणयजतेताच " खेनरव अनुषधरूपष्टसाधनत्व' । “अभिचारी मूल- कर्मचेति मनुनीपपातक गबनमध्ये पा- ठादनिष्टसाधनत्वचावगम्यते, तदेतत् कथं उपपवते तिचेन। आततायिनमायान्त हन्यादेवाविचारयन्" इत्येकवाकातया पात- तायिन स्खले इष्टसाधनत्वं अनाततायि स्थलेतूपपातकले न बलवदनिष्टसाधनत्व- मित्यविरोधः कल्पाते । पदार्थान्तर सा- कां विशेषमिति न्यायात्। तथाच वैधे- तर हिंसाया एव नरक जनकत्वमिति कल्पाते । टीकालत् वाचसतिमित्र मतेत सामान्यविशेषशास्त्रयो ने विरोधाभिन्न विषयत्वात् । तथाहि माहिंस्यादिति सि- साया अनर्थहेतुता (७८) जाप्यते । विशेष शास्त्रणतु हिंसायाः क्रतूपकारकरवं बो-' ध्यते । अतएव वैध हिसाया अपि नरक- (७८)-अनर्थ हेतुतिति । अनिष्ट साधनवताः।

·[७४.]. -- जनकत्व' कल्पा । वैधहिंसायाः क्रतूप- कारकत्वमेव नतु स्वर्गजनकत्व', किन्तु क्रतोरव स्वर्गजनकत्व तत्तविशेषविध्यमि- धानात् ॥ अथ पदंशक्ति निरूपण। साच अम्माच्छदादयमों वाध्यव्य इति ईश्वरेच्छा । आँधुनिक सङ्ख तेतु आधुनिक सङ्गत एव शक्तिरंथवा तत्रापीश्वरेच्छा वर्तते । सर्वत्र व ईश्वरेच्छा विशेष एक शक्तिरिति निष्कर्षः। साच जातिविशिष्ट एव, जातौं व्यक्ती वैशिष्टच शक्ति: (७) कल्पात, विशिष्टस्यैवान्वय बांधात् । तत्र जातः प्रकारतया व्यक्तीविशेष्यतया' वैशि- ष्टस्य संसर्गतया 'पदेनीपस्थाप्यते इतिनैया- विकाः । नैयायिकमतेऽपि घटवविशिष्ट । । (७) वैशिष्टे च शक्तिरिति । तथाच “जात्या- कतिव्यक्तय पदार्थ " इति गौतमसूत्र । अथ कथं प्रयाणां वाच्यत्वमितिचेत्, तत्र ईश्वरेच्छाया आश्र- 'यत्वसम्बन्धावच्छिना या घटपदजन्य' वाधविषयत्व ·[ ७५ ] शतावपि घटलमपि तदर्थः । तेन स्वार्था- दन्यरूपेण जावे लक्षणाभवति । केषाञ्चि- मौतु व्यताविव , शक्ति जोतिरवच्छ दिका व्यक्त रनुगतत्वात् जात्यवच्छेदेन व्यती शक्विग्रह पदार्थोपस्थिति शाब्दबोधा- दिति । मीमांसकात जांतावेव शक्तिधि- वात् व्यरचयबोधस्तु जाती अत्यनुभवा- दिव इति वदन्ति ॥ अथ अकारादिपञ्चा- शांना प्रत्येक कुत्रशक्ति नंतावत्तव अमदेनैव वाचवाचक · भावाभावात् ।। किन्तु एकाचर कोषात वासुदेवादियोव शतिरिति निष्कर्षः । यदाव पदशक्तिः पदाथै यते तदेव पशक्ति पदार्थाना- मनुभवः । तदनन्तरं याब्दबोधकाले पद- श्रवण शकिारणं तयाच पदार्थ मरणं ततः शाब्दबोध इति। प्रकारता तनिरूपित विशेष्यत्वं घटे, एवं अवच्छेद- क्रत्व सम्बन्धावच्छिन्ना या तादृश बोधविषयत्व प्रकारता तबिपित विशेषत्वं ब्रटले, घटत्वबोध- ·[ ७६ ] पथ शक्तियाहक निरूपणं । तत्र कारिका यथा- *यक्तिग्रहं व्याकरणोपमान(८०) कोषाप्तवाक्यावहारतय. । वाक्यस्य शेषाद्विते वदन्ति सान्निध्यत: सिहपदस्य हहाः॥" सत्रोदाहरणं । व्याकरदिन, धातु प्रकृति प्रत्ययानां शति ग्रहो जायते । यथा पाचक इत्यादौ । उपमा यथा गौरिव गवय इत्या- दी उपमानन गवयपदस्य गोसादृश्य- विशिष्ट शक्तियहः । कोषेण पायपद विषयत्वयो. संसर्गमर्यादया भासमानत्वं समवाय- स्वति त्रयाणा वाच्यत्वोपपत्तिः । तत्राश्रयत्व सम्ब- धावच्छिन्न तादृश प्रकारतानिरूपित विवेचक मितरान्वय प्रयोजकमिति । तेन शक्तिश्चमंविना न पदार्थतावच्छेदके इतरान्वय इति । (८०)-उपमानेति । अतिदेयवाक्यार्थ ज्ञान- अन्य जानमुपमानं । सादृश्य बोधक बाका अति. देशवाक्य । यथा गोसदृशो गवयपदवाथ इति।

·[ ७७ ] नामार्थपदानां शनिपार । आप्तवाकोन पिक: कोकिले पदवाय इत्यादिना कोकिलपदस्य पिके शक्तिग्रहः । भाम प्रतवाक्यार्थ गोचर यथार्थ ज्ञानवान्(८१) बवहारेण यथा प्रयोजक बदन घटमानये त्युक, तत्त्वा प्रयोज्य हद्दन घट मानीतः तदवधार्थ याखं स्व वालो बटा- नयनरूप कार्य बदमानयेति शब्द प्रयो- प्रथमित्यवधारयति । पदमानयेति वाक्यात् पटानयनरूप कार्य, पटमानयेति भन्द प्रयोज्यमित्यवधारयति । तदनन्तर घटपर घटेयत', पदपदं पदेश', घटपदं घटे हितीयाविभक्तिः कम्तायां पाच पूर्व नीधातुराानयने हिपदं सतीशन', (८१) यथार्थज्ञानवानिति । भ्रमप्रमाद विप्र- लिप्सादि शून्यत्व । तथाच तत्प्रयोज्य इच्छया उचरितत्व प्राप्तवाक्यत्व' । तेन कालान्तरीय दोषजन्य तत्पुरुषोपरित वाधितार्थबोधक वाक्य नाति प्रसङ्गः।

·[ ७८ ] थे तो इति विच्छिन्न शक्तिग्रहो जायते । वाक्य- शेषाद्यथा, "यवर्मयश्वकर्भवतीति" यवपदस्य दीर्घशूकविशेषे शिष्टानां कोच सेंच्छानां प्रयोगदर्शनात् यबपदार्थ सन्द है, “वसन्त सर्वचस्यानां जायते पत्र- शांतन । मोदमानाचतिष्ठन्ति यवाः कणि- शालिनः ।इत्यादिवाक्य शेषादीर्घशूक 'एव शक्तिग्रहः । विवरणादपि यथा, विव- रखं शब्दान्तरेण तदर्थ कथनं यथा, घटी नास्तीत्यस्य कलसी नास्तीत्यनेन घटपदस्य कलसे शक्तिग्रहः । एवं सानिध्यादपि यथा "इह सहकारतरो मधुरं रौति पिक" इत्यत्र प्रसिद्ध सहकारसानिध्यात् · पिकपदस्य कोकिले शक्तिग्रही (८२) जायते ॥ अथ शब्द विचारः। सच हिंविधः । वामको ध्वन्यामक- - (८२.)-कोकिले शक्तिग्रहइति। इतरबाध सह- कारणेत्यादिः।

·[ 0] योति । तत्र वर्णएव(८३)साधुशब्दः,सोऽपि- हिविधीवाचकी लाक्षणिकति । वाचकी- पि चतुर्विधः, यौगिकः, रूढ़ः, योगरूढ़ः, यौगिकरूढ़श्चेति मेटात् ।' यत्र समुदाय (६३)-वर्णएवेति । अथ शक्त्यादि ज्ञानदाराऽर्थ- बोधकत्व साधुत्व प्राथमिक शक्तिग्रहस्तु लौकि- कार्थे व्यवहारतः, अलौकिकेतु तदसम्भवेन खर- व्ययादिज्ञानद्वारा प्राथमिक शक्तिग्रहः । तेच ध्वनिवर्ण साधारण खरा: जाता उपयुज्यन्ते । तथाहि, बड़ जर्षभगाबारमध्यमपञ्चमधैवतनिष- देषु सप्तम खरेषु वर्ण विना, ध्वनिः खातन्वरण प्रतिभाति । अमरसिंहेनापि तन्त्रीकण्ठीस्थिताः खरा इत्यु त । तथाच, षड़ज रौति मयूरत गावो नईन्ति वर्षभं । अजा रौतितु गान्धार क्रौञ्च कति मध्यमं । पुष्पसाधारणे काले कोकि- लोरोति पञ्चमं । धैवत कुचरी रौति निषादं हेषते हयः ।" इति रायमुकुटधृत सङ्गीतवचन मिति । ध्वनिभेदभानन्तु खरमेटेन भवति, ततु वखत.इति। ध्वनिमन्तरेण वसों न प्रकाशते । अथावरोधाय ·[८. - शक्ति निरपशावयव शताव पदार्थोय- थितिः सएब यौगिकः, यथा पाचकादिः, पाककतं त्वादि पुरस्कारेण उपस्थितिः। बत्रावयव शक्ति नैरपेक्ष व समुदाय यक्ताव पदार्थोपस्थितिः सएव रूढ़ः, यथा ध्वनि वामनाविर्भवति । नन्वर्थावरीधाय परा- पश्यन्ती मधमा वैखरीत्वरूपावसः सन् ध्वनि- रपि प्रकाशते । तथाच यवादीनां बक प्रभृत्या- वाहनाद्यर्थ नादः प्रवत्तते। प्रतएवोक्त स्वरशास्त्री, * थिइँति पशुवैत्तिवैत्ति गीतिरसं पपी। हरि- बत्ति हरोवेत्ति नारदो वैति वानवा ॥ चेत् सन्य' गवाहीनां स्वरमात्र प्रतीतिः । तेषा कियविषयक ज्ञानमस्ति नतु धी मेधा विज्ञानानि तानित वर्मज्ञानाहते न सम्भवन्ति। नच वर्षस्थत बनिसले मानासावः, तदुत्पादक शहाद्यमावेन तदसम्भव तिवा। ककारायचारणस्थले तसत्- खानस्य जिज्ञायो ईषदन्तरपाते वर्णदुत्पत्तश्च दर्श- ना निहाभिधातन वायु कण्ठसंयोगादे बनिनन- बत्व कल्पनात् तस्वद वर्षीत्पत्तिखलेऽपि सत्यात् » इति- ·[१] गो मण्डपादिर, महपान कतरित मण्डप पद' लाचलिक, रहेतु वाचकं । यत्रत अवयव शक्ति सापच्या समुदाय शलया पदार्थोपखितिः सएव योगरूड़ा, यथा पाजादिः, पन्जनि कत्तं पद्मत्वमेव शक्यतावच्छेदक । यत्रत वेवसावयव भकया कुमुदीपस्थितिः पद्मीपस्थिति वा बत्र पान पदं सावधिकमेव । बचतु यौगिकार्य रूव्यर्षयो युगपत् खातबा गो- पस्थितिः 'म यौगिकरूढ़ा, यथा उद्वि- पनि वर्ण मैदेन शब्दविभागो ऽनुपपत्र इतिचेवं, ईखर विषयक ज्ञानमपोखरषद विना न भवति । एवमनिय निर्गुण ब्राप्यन्धकाराव स्थित वस्तु- प्रकाशक प्रदीपेनेव तत्प्रकायक निर्गुण शब्द नैव व्यज्यते । अतएव बनि बणायमत्वा, “शिशबैत्ति पर्वेत्ति वेत्ति गीति रसं पाणी । एकन्तु कविता तत्वमीश्वरी वेति नापरः ॥ " इत्युक, तथाच उप- धेय सहरेऽपि उपाध्यसारण विभागोपपत्ते रिति- दिक्।

·[४] यत् यवाहत्या ऽन्योऽर्थों लाते उपस्था- प्यते, सैव कृत्तिलक्षणा । सैव च मुख्याथ सम्बन्ध एव, सच सम्बन्धी यदा पदस्थान्य- पदार्थ सहीत स्तदैव पद सम्बन्ध पदार्था- नामनुभवस्तदनन्तरं शाब्दबोधकाले पद- अवर्ष वृत्त:सार तयाच पदार्थस्मरणम्, ततः शाब्दबोधः । तेन काचित् रूढ़िहेतुका कचित् प्रयोजन हेतुका च पारोपित- क्रिया, आरोपितः शब्दव्यापारः । तत्र रूढ़िहेतुका, बघा कम्बणि कुशल इत्यत्र मुख्याधस्य दर्भग्रहणादे रयोगे विवेचक- स्वादी र तत् सम्बन्धसत्वे कार्यनिपुरी लक्षणा रूढ़िता प्रसिदत्वात् । यत्रत पदा- तर समभिव्याहारंविना केवल कुमत पदं प्रयुज्यते तत्राक्यव शक्त्या कुश ग्रह- कतरि शक्तिरिति बोध्य । एवं देवपद समभिव्याहारं विना यत्र मण्डपपदं प्रयु- ज्यते तत्र वाचक । प्रयोजनहेतुका यथा गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यत्र मुख्यार्थस्य- निवासस्यायोगे,सामीप्यात्मक तत्सम्बन्धी ·[८५ ] सति तीर लक्षणा, चैत्य. पावनत्वादि प्रयोजनात् कल्पाते । गङ्गा तटे घोषः प्रति वसतीत्यादौ तु तादृश प्रयोजनानबगते ने लक्षणादरः क्रियते । यत्रतु रूढ़ि प्रयोजन विना लक्षणा क्रियते तत्र गौणी लक्षणा यथा, अग्निानवकः, गौर्वाहिक इत्यादी सादृश्य लक्षणा । लक्षणाबीनन्तु कचि- दन्वयानुपपत्तिः, क्वचित्तात्पर्खानुपपत्ति- चेति। यथा मच्चाः क्रशन्तीत्यादी अचे. तनस्य मच्चस्य क्रोशावयाउपपच्या मच्च- पदे मञ्चस्थ पुरुष लक्षणा । एवं कुन्ता: प्रविशन्तीत्यत्रान्वय सत्वेऽपि तात्पर्या- नुपपत्या कुन्तपदे कुन्तधरे लवणा इति प्राचीनाः । नव्यात सर्वत्र तात्पर्य्यानुप- पत्तिरेव लक्षणाया बीमिति । साच पुनर्लक्षणा द्विविधा । अनहत्स्वार्धा, नहतखार्था च । काकेश्यो दधि रक्षाता- मित्यादावजहत्वार्धा तेन काकपदं दध्य- पघातकपरं लक्षतावच्छेदक दध्य पधातक- त्वेन काककुछ रादि सर्वमुपस्खाप्यते ·[८] कारकपदैन। एवं गङ्गाया घोष इत्यादी जहत्वार्थी एव तेन गङ्गापदेन तीरमवीप- स्थाप्यते (५४)॥ अथ वीप्सा विचार। तत्र वीप्सा व्यापकता तदभिधाने हिर्व- धनं साधु । तत्र यत्यदस्य हिरुक्ति स्तद- यतावच्छ दक निरूपित समभिव्याहत पदोपस्थाप्य पदार्थव्यापकता बोध्यते । यथा रहे रहे ऽवा इत्यादी सहपद ग्राहकदेशपरं तेन सहत्वसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमवधु बोध्यते । (८४.)-तीरमेवोपस्थाप्यत इति । अथ यदि गङ्गापदात् तीरमात्र विषयक शाब्दबोध स्वीकार समुद्रादि तीर बाधीत्पत्ती पावनत्वादि प्रयोजना- नपेक्षणात् प्रयोजन हेतुकलानुपपत्तिः । यदिच गङ्गातीर पाधापत्तिस्तदा स्वार्थग्रहणेन जहत्वार्थ- बानुपपत्तिरितिचेन्न, खार्थस्थलक्षतावच्छेदक घट- कत्वेऽपि लचतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तदग्रहणात् लचाया जहत्वार्थत्वोपपत्तरिति ।

·। ८७ ] एवं अख्खयुक् कणपतु बाई कुहिने. दिने इत्यत्र दिनपद तिथिपरं वेनाख युक् कणपक्षीय तिथित्वसमानाधिकरणात्य- साभावाप्रतियोगित्व बाई भासते । एव- महरहः सन्धयामुपासीत इत्यवाहः पदं सन्धयावन्दन कालत्रय परं, तथाच तत्तत् कालोपाधिमविष्ठाभावाप्रतियोगित्व' म. बावन्दने भासते। अथ शाब्दवोधान्त। आमनः पुत्रमिच्छतीत्यायधैं “ सुप प्रामनः अयच " इत्यादिना क्यच्प्रत्ययः । तन पुचीयति इत्यादि सिह । तथाच पुत्र- मदोत्तर क्यच् प्रत्ययस्य आमसम्बन्धि पुष विषयिणीच्छाः, प्राख्यातस्याश्रयत्व', तदुपरि आश्रयत्व संसर्ग स्तनामसम्बन्धि पुत्रविषयकेच्छाश्रयत्वाश्रय इति शाब्दधीः । भायिति, पयस्थति, राजीयति, इत्या- दीनां अवार्थ कास्यच् प्रत्ययोपि साधुः । पुत्रकाम्यतीत्यादि प्रयोगः, प्रामसम्बन्धि ·[.८८ ] । पुत्रविषयकेच्छाययत्वायय इतिधीः । पुत्र- मिवाचरति मृत्यमित्यर्थे । उपमानादा- चार" पूतादिना क्यच् प्रत्ययः । पुत्रीयति भृत्यमितिसिद्ध । आचार आचरण व्यवहार इतियावत् । तेन भृत्यविषयक पुत्रतुल्य व्यव. हारानुकूल कत्याश्रय इति शाब्दधीः। एवं खर पासानं अखमिवाचरतीत्यर्थे “ सर्व- प्रातिपदिकम्यः शिवावक्तव्यःइतादिना कि । तनावतिखर इति प्रयोगः । अश्व- तुल्य व्यवहारानुकूल कत्याश्रयः खर इति शादधीः। प्रभवति भृत्य' रिपवन्ति मित्र इत्यादि सिह। अधिकरण इत्याचारोऽपि काच्प्रत्ययः । प्रासादीयति कुटयां पर्यजी- यति मञ्चक, तेन कुटीरविषयक प्रासादा- धिकरणक व्यवहारानुकूल कत्याचय इति शाव्दधीः । बद्धः शिशमिवाचरति इत्यर्थे काः क्यङ् सलोपथ" इति क्यङ् प्रत्य- यः । तेन शिशूयते हृदः, शिशतुल्य व्यवहारा- सुकूल तात्रय इति बोधः । एवं एरण्डी- ·[८] ऽपि दुमायते, काकोऽपि मरुड़ायते इतादि सिई॥ अथ एकादि संख्याशब्द विचारः। एक दशं शतच्चैव सहस्रमयुतन्तथा । लनच नियुतञ्चव कोटिरषदमवच । बन्द खो निखर्वच शङ्गपद्मोच सागरः । अन्ता मध्य पराईच दशहा यथोत्तर ॥ तत्र एकावष्टादमान्ता सहाशब्दाः सनमाविशिष्ट एव शताः । केवल सहगी- पस्थिति लक्षणयैवेति वाध्य । उनविंश- तार्दस्त भयव । तत्र विशेषः । यत्र सामानाधिकरखेनान्वय स्तत्र सहगा- विशिष्ट , यत्र वैयधिकरण्यन तत्र सहया यामेव । उनविशतिनावपाः ब्राहाणानां उनयि गतिरिति । तथापि विशेषः । एषां वि शमादि शब्दानां एकवचनान्तव यत्रा एतदादीनां हित्वबाहुत्य तात्पर्य - विषयम्सप विचनादिकमपि(८५प्रयोज्य। (८५)-चिनादिकामपीति । घटावानय इत्यत्र ·[.. ]- -- एवं एकादिचतुरान्ता बाच्यलिङ्गतया त्रिषुवतन्ते । पञ्चादयस्तु सर्वदा अनह- लिङ्गा ।एको ब्राह्मण इतात्र जातिपुर- स्कारेण ब्राह्मण मात्रीपस्थितावकपदं सार्थक । हो ब्राहाणो इतात्र हिपदं द्रुत- बोधाय सार्थकं । त्रयो ब्राह्मणाः चत्वारी- बाह्यणाः पञ्चषड्वा इतादौतु बहुवचनेन बहुत्वावच्छिन ब्राह्मणोपस्थिती त्रिचतुरा- दीनां तद्यावत्तक तया सार्थकत्वमेवेति निष्कर्षः ॥ घटहय कमताकानयनमिति बोधः । आयूर्व नीधातुना समीपदेश संयोगानुकूल क्रियानुकूल व्यापारो बाध्यते । तत्र धात्वर्थतावच्छेदकीभूत क्रियायाम् प्राधेयतया घटदयस्यान्वयः । तच्च घट- पर्याप्त हिलावच्छिन्नस्य परम्परया निरूपकत्वस्य धात्वर्थीभूत क्रियायामन्वयः । नतु फलीभूत क्रिया याम्। अन्यथा फलीभूत क्रियायाः विभिन्नखेन हित्वावच्छिन्नस्य तत्र बाधिनत्वात्तादृश वाक्यस्या- प्रामाखापत्तः । एकवचनस्थलेतु एकत्वस्थ पर्याप्ति- ·[१] आलोक्य विविधग्रन्य' विचार्यच पुनः पुनः । सवयं जयवीन शब्दार्थसारमनरी॥ इति की जयक्षण तालद्वार भट्टाचार्य विरचिता शब्दार्थ सारमन्नरी समाता ॥ सम्बन्ध मानाभावेन तदसम्भवात्, “पशना रुद्रं यजत" इत्यत्र पनिष्ठ कत्वस्य स्वाश्रय पशकरणकत्व स्त्रानाथय पखकरणकत्व एतदुभय सम्बन्धन एक- त्वस्य यागेऽन्वय इत्यास्ताविस्तर. ॥ पवि श्री वैकुण्ठनाथ न्यायरत्न भट्टाचार्य विरचित शब्दार्थसारमनरी विवरणं समा । पृ.। पं. १४ १२॥ १८ अशवम् । नष्टत्यादी यस्मिन् कमाण्यात भापत ध्वंस मह संतु वियेथल शुद्धम् । नष्ट इत्यादी यस्मिन् काख्यात भामत ध्वंस सतत विशेष्यल २६॥ ११ ६ ०८।१४

·श्रीगणेशायनमः।
अथ तत्वदर्पणं ।
or-pate...-
श्री विश्वशं नमस्कृत्य दुण्डिराजच्च तत्सुतं ।
श्रीमह कुण्ठनाथन क्रियते तत्वदर्पणं ॥
अमुष्य संसारतरोरबोध
मूलस्य नामूल विमूलनाय ।
विख बराराधनबीज जातात्
तत्वप्रबोधादपरो ऽस्य पायः ॥
तथाहि “आमावार श्रोतव्यो मन्तव्य इति "
चु त्यां खामश्रवणमासायां माण्ड क्योपनिषद् ।
“ों इत्येतदक्षरमिदं सर्व तस्योपव्याख्यान
भूत भवद्भविष्यदिति सर्वमोसारएव ॥"
अचायमभिसन्धिः। वाच्च वाचकयोरभेदात् ।
कार्य सत्तायाः. कारणसत्व नियमात् । काये

·[.२ ] कारणानुमेयत्वाच्च । तत्र सत्ता त्रिविधा। पारमा- र्थिक व्यवहारिक प्रतिभासिक भेदात् । पारमा- र्थिक सत्तापूर्विका व्यवहारिक सत्ता तत्पूर्विका पातिभासिक सत्ता । एवञ्च रन सौभय व्यवहार- पूर्वक रज्जुसर्परुप प्रतिभासिक सत्वं । यथात्र रज्ज्वाचताजानतः 'रज सर्पमुद्भवति । रन्ज ज्ञानेन नदमान निवृत्तौ कारणबाधावामरूप कार्यवाधः । एतेनाधिष्ठानानेन तदज्ञान नित्तिरुपपन्ना । तथा रज्ज्वधिष्ठान ज्ञानेन तदज्ञाननिवृत्ती रज्ज. निहत्तिः । सांच सदसतीरसामानाधिकरण निय- मात् । रज सत्तायाः पारमार्थिकत्व निहत्तिः नतु दृढ़लन्धनयोग्यता निवृत्तिः । तिन कार्यसत्तयाऽनु- मेय पारमार्थिक साताश्यत्वेन धर्मीग्राहक प्रमा- शन लाघवादह तसिहिः । साच प्रशतेः पुरुषमन्तरा- नुपपद्यमानं खकीय भोगापवर्यार्थ पुरुषसिद्धी खकायदेहेन्द्रियादीनां विचित्राणां नानात्वेन भोग- वैचिमा सिधे । पुरुषस्य प्रक्तश्च एकत्वेन मोक्षस्य एकरूपता सिदो तस्य नानात्वं नियुक्षिकमेव ।

·[ ३ ] तथाच अ त्या ऽभेदेन वायवाचकयो नानन्तरं तत्राप्रामाण्यादिकमनुमानेन । निरस्य निश्चितार्थ निदिध्यासनेन रजस्तमनोरभिभवन सत्वखभाव प्रादुर्भावात् स्वप्रकाशस्य तत्वमसीतादिवाक्यार्थ- स्याखण्डस्याव्यपदेश्यस्य विम्बरूपस्य पुरुषस्य स्वरू- घेणावस्थानमिति सर्वप्रपञ्चोपशम इति संक्षेपः ॥ इति श्री बैकुण्ठनाथ न्यायरत्न भट्टाचार्य विरचित तत्वदपणं समाप्त। श्री। श्री। श्री। धरामरैर्धारवर विलोक्यमा लिपि मम । दूषणं भूषणं वाच सम्यक्लेख्य विचारतः । शुभमखु । ..*०%2020

·No text on this page.

·विज्ञापन। मूल्य डा.ख. सारमन्जरी। (विवरण सहित) ... " सङ्कतनिधिः । (इसमें जातक प्रकरण जन्मकुण्डलीफल सबप्रकारक प्रश्नगण- नफल प्रभूति लिखे हैं। यह ज्योतिष का बहुत उत्तम ग्रन्थ है !) ॥" DI . . DI आषाकाव्या १ रसको दी। (अर्थात् विहारी सत्सैया के उत्तमोत्तम दाहीपर सवैया कवित)। 22 २ ईश्क अजायव । (चौबीला छन्दमें। इसमें इश्क एकीकी का वर्णन है) ३ शतरञ्च विलास । ( इसमें अज्ञान शतरन और विवेक शत- रन का खेल है) ४ करत रङ्ग(षट् ऋतु विभाग और पन्यप्रभाकर । एक जिल्द में)॥ D 1 DI اے श्री जगन्नाथ प्रसाद खना बहानाल-बनारस ।

·No text on this page.