·BoxoodGOOOOOGoka
9000
श्री
स्मार्त्तप्रभुः
तप
ek
(प्रथमो भागः)
काशीहिन्दुविश्वविद्यालयधर्मविज्ञान
विभागाध्यक्ष (प्रिन्सिपल)
श्रीमत्साग्निकपण्डितप्रभुदत्तशालिसनुना
विद्याधर शर्मणा
विरचितः संशोधितश्च ।
तैनेव प्रकाशतां नीतः ।
गणपति कृष्ण गुर्जर
द्वारा-
काश्या लक्ष्मीनारायणयन्त्रालये
मुद्रितः।

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः स्मार्त्तप्रभुः । सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वयज्ञफलप्रदम् । सर्वेशं सर्वदातारं शर्व शर्मार्थमाश्रये ॥१॥ प्रतिष्ठादिनात्प्राङ् नवमे सप्तमे पञ्चमे तृतीये पूर्वे वा दिने शिल्पिनस्तत्परिचारकांश्च सम्पूज्यक्षमध्वमिति तान् प्रार्थ्य (इत्युद्योते) शिल्पिस्थानान्मण्डपप्रासाद्मादक्षि- ण्येन देवं तत्र भद्रं कर्णेभिरित्यानीयासने निधाय कृत. आन्तरध्वान्तसन्दोहाघौघविध्वंसपाटवम् । अवलम्बे निरालम्बः साम्ब त्र्यम्बकसत्पदम् ॥१॥ श्रीमच्छशिकलामौलिप्रमोदवनचारिणः श्रौतस्मााग्निहोत्राद्यैःप्रद्योतितदिशः सदा ॥२॥ पितुः श्रीप्रभुदत्तस्य चरणावीप्सितपदी प्रणम्य शिरसा गौड़श्रीविद्याधरशर्मणा ॥३॥ स्मार्चप्रभुं स्वरचितं ग्रन्थं सुव्याचिकीर्षता । क्रियते बालयोधाय स्मार्तविद्याधरी मया ॥४॥ पञ्चमे इति । सम्पाद्य सम्भृति सम्यक् सर्वकर्मोपयोगिनीम् ।। पञ्चरात्रं चतूरात्रं त्रिरात्रं चैकरात्रकम् ॥ आश्रित्यान्यतमं पक्षं कर्मसिद्धिर्यथा भवेदिति हेमाद्रावुक्तः । शिल्पिन इति । आनीय लिङ्गमची वा शिल्पिनं पूजयेद् बुधः। वस्त्रादिभिश्च रत्नेश्व ·२ स्मार्त्तप्रभो। . येऽपि तत्परिचारका । क्षमध्वमिति तान्याद्यजमानो ह्यतःपर- मिति मात्स्योक्तेः । अत्र शिल्पिनस्तत्परिचारकपूजा च दृष्टार्था । शिल्पिस्थानादिति । शिल्पिस्थानात्प्रागेव कृतजलाधिवासां मूर्ति- मानीयेति प्रतिष्ठाद” । तत्रेति । कर्मकुट्यामिति मयूखानुसारिणः । (मण्डपप्रवेशपूर्वकालीनप्रतिमानिर्माण प्राणिवधादिदोषनिरासको होमो यत्र क्रियते सा कर्मकुटी) स्नानमण्डपे इति दिनकरः । खगृह इति प्रतिष्ठेन्दौ । तथा च परशुरामः। पट्टकूले तथा शुद्ध परिधायाथ वाससी । अङ्गणे गृहशालायामथवा गौणमण्डपे । उपविश्यासने शुद्धे पीठे वा चित्रकंबले । कुर्वीत तिलकं सम्यक् कर्पूरादिसुगन्धिनेति । तेन मधुपर्कान्तं गृहादावेव कार्य विशेषाश्रवणात् । जलाशयविधौ मात्स्ये “पुण्येह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । प्रागुदमवणे देशे तडागस्य समीपतः” इत्यादिना पुण्याहवाचनानन्तरं मण्डपनि- मणिमुक्त्वा "शुभास्तत्राष्टहोतारो द्वारपालास्तथाप्ट वैः' इत्यादिना ऋत्विग्वरणं चोक्त्वा यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः। पश्चिम- द्वारमाश्रित्य प्रविशेद्यागमण्डपमित्युक्तेश्च। तेन मधुपर्कानन्तरं मण्ड- पप्रवेशो नार्वाक् । अत एव पश्चिमं द्वारमाश्रित्येतिवचनलेखनाव- सरे "भत्र प्रवेशानन्तरकाणामाचार्याद्यधीनत्वात्प्रवेशे प्राचार्या- दिसाहित्यमपि बोध्यं तेनायमर्थः प्राचार्यादिवरणपूजान्तं गृहादौ विधाय मण्डपकुण्डादि कृत्वा आचार्यादिसहितो यजमानो मण्डपं प्रविशेत् । तेन ये मण्डपे वरणादि कुर्यादित्याहुस्ते परास्ता” इति कोटिहोमपद्धतावुक्तम् । यत्तु पुण्याहवाचनात्पूर्व मण्डपमनुतिष्ठन्ति तत्सौकयार्थ ज्योतिष्टोमे सदोमण्डपनिर्माणवत् । वस्तुतस्तु सहाय- सम्पत्तौ सर्व कुण्डमण्डपवेद्यादि मधुपर्कदानानन्तरमेव रचयेन्मु- ख्यकल्पत्वात् । असम्भवे पूर्वकृतमण्डपस्येदानी स्पर्शमात्रं वा कार्य ज्योतिष्टोमे पूर्वनिर्मितसदोमण्डपादिस्पर्शवत् । मण्डपादिमानंबाऽत्र कार्य इष्टिसमये दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यविहारमानवत् । एतेनैकत्र ·३ गणपतिपूजनम्। नित्यक्रियः कृतमङ्गलस्नानो यजमानो निर्णेजनान्तं वै- श्वदेवं कृत्वा पूर्वाणे प्राङ्मुख उपविश्य स्वदक्षिणतः विनियुक्तो मण्डपोऽन्यत्र न विनियोज्यो मण्डपकरणस्य कर्माङ्गत्वा- दित्याहुः । कृतनित्यक्रिय इति । वाराहे । सुस्नातः सम्यगाचान्तः कृतसन्ध्यादिकक्रियः । कामक्रोधविहीनश्च पाखण्डस्पर्शवर्जितः। जितेन्द्रियः सत्यवादी सर्वकर्मसु शस्यते इति । कृतमङ्गलस्नान इति । परशुरामः । पातादिवर्जिते प्रातर्नित्यं कर्म समारभेत् । नद्यां वाऽथ तडागे वा देवखाते ह्रदेऽथवा । सूत्रोक्तविधिना शौचपूर्व स्नानं समा- चरेत् ॥ ततः स्वगृहमागत्य मङ्गलस्नानमाचरेत् । सर्वोषधीगन्धचू- र्णयुतैः कृष्णतिलामलैः । उद्वाङ्गानि तैलेन चम्पकादिसुगन्धिना इति। निर्णजनान्तमिति । यद्यपि सम्प्राप्ते पार्वणश्राद्ध एकोद्दिष्टे तथैव च । अग्रतो वैश्वदेवः स्यात्पश्चादेकादशेऽहनीति परिशिष्टात् , श्राद्धा- प्रागेव कुर्वीत वैश्वदेवं तु साग्निकः। एकादशाहिकं मुक्त्वा तत्र ह्यन्ते विधीयते । इतिहेमाद्रौ शालङ्कायनवचनाच्च साग्निकस्य सर्वत्र श्राद्ध श्रादौ वैश्वदेवो विहितः। निरग्निकस्य तु पितृश्राद्धमकृत्वातु बैश्वदेवं करोति यः । अकृतं तद् भवेच्छाद्धं पितृणान्नोपतिष्ठते इति गौतमीयात् वैश्वदेवमकृत्वैव श्राद्धं कुर्यादनग्निकः । लौकिकेऽग्नौ हुते शेषः पितृणान्नोपतिष्ठते इति वसिष्ठवचनाञ्च श्राद्धान्ते एव वैश्वदेवः प्राप्नोति तथापि निरग्निनाप्याभ्युदयिकश्राद्धे चिकी- र्षिते पूर्वमेव वैश्वदेवः कार्यः । श्रादौ वृद्धौ क्षये चान्ते दशैं मध्ये महा- लये । एकोद्दिष्टे निवृत्ते तु वैश्वदेवो विधीयते इतिशाङ्खायनपरि- -शिष्टात् । रेणुरपि । निर्णेजनान्तं निर्वर्त्य वैश्वदेवं ततोद्विजः । श्राद्ध करिष्ये सङ्कल्प्य तत्कृत्वा पूर्ववत्स्थितः । प्रसूनियम्य संयुक्तः पत्न्या, संकल्पमुच्चरेदिति । एतद्वचनात्प्रधानसङ्कल्पात्पूर्वमेव वैश्वदेव इत्या- ·स्मार्त्तप्रभो। पत्नीमुपवेश्य (पुत्रादि संस्कारे तु पत्नीदक्षिणतः सं- याति । अत्रेयं व्यवस्था। नान्दीश्राद्धस्य पार्थक्येन सङ्कल्पकरणे मातृपूजनोत्तरं वैश्वदेवं कृत्वा तत्कर्त्तव्यम् । पुण्याहवाचनादिना सहैतत्सङ्कल्पे तु पुण्याहवाचनात्पूर्व गणपतिपूजनात्पूर्व वा वैश्वदेवः कार्यः स च सर्वेषां श्राद्धपाकेनैवेति कर्कभाष्यादौ विस्तरः । पूर्वाह्णे इति । नारसिंहे । देवकार्यस्य सर्वस्य पूर्वाह्नः कालई. रित इति । प्राङ्मुख इति । उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा दैवं कर्म समाचरेत् । उपविश्यति । श्रासीन ऊर्ध्वः प्रबो वा नियमो यत्र नेदृशः। तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रह्वेण न तिष्ठतेति । स्वदक्षिणत इति । व्रतबन्धे विवाहे च चतुर्थीसहभोजने । व्रते दाने मखे श्राद्ध पत्नी तिष्ठति दक्षिणे। सर्वेषु धर्मकार्येषु पत्नी दक्षिणतः शुभा। अभिषेके विप्रपादक्षालने चैव वामतः। धर्मप्रवृत्तौ । जातके नामके चैव ह्यन्नप्राशनकर्मणि । तथा निष्क्रमणे चैव पत्नी पुत्रश्च दक्षिणे । गर्भा- धाने पुंसवने सीमन्तोन्नयने तथा। वधूप्रवेशने चैव पुनः सन्धान एवच । प्रदाने मधुपर्कस्य कन्यादाने तथैव च । कर्मस्वेतेषु भायां वै दक्षिणे तूपवेशयेत् । कात्यायनः ४७।१६। पश्वादग्नेरुपविशतो दक्षिणतः पत्नी इति । यत्तु शान्तिकेषु च सर्वषु प्रतिष्ठोद्यापनादिषु । वामे ह्युपविशेत्पत्नी व्याघ्रस्य वचनं यथा । यच्च पत्नी वामे सदा प्रोक्ता मूलाश्लेषाविधानयोरिति तन्निर्मूलम् । पत्नीमुपवेश्येति । धर्म चार्थे च कामे च नातिचरितव्येति वाक्येन दम्पत्योः सहाधि कारो यत्र दम्पत्योः सहत्वं श्रुतं तत्रैव । यत्र तु महादानव्रतादौ * अधिकारो नाम फलभोक्तृत्वसमानाधिकरणं कर्तृत्वम् । श्राद्धादौ पितुः फलभोगेऽपि कर्तृत्वाभावात् ऋत्विजां च कर्तृत्वेऽपि फलभोगाभावाद्विशेषण- दयम् । नचैवं जातेष्ट्यादौ पितुः फलभोगाभावेन कर्तृत्वाभावाम्नाधिकारः ·- गणपतिपूजनम् । स्कार्य चोपवेश्य) पवित्रे स्थो व्वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव ऽउत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिाभिः। तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्काम: पुने तच्छकेयम् । इति- मन्त्रेण धृतकरद्वयपवित्रः पृथगधिकारस्तत्र पृथगेव कर्तृत्वं तत्रापि सधवाया भर्तृद्वारैव कर्म विधवायास्तु स्वतन्त्राधिकारो महादानवतादिषु । तत्र भर्तृपितॄणां स्वीयानां वेज्यत्वम् । स चायमधिकारो न दम्पत्योः सत्रवत्प्रत्येक तत्र हि यजेरन्नासीरन्निति कर्तृत्ववहुत्वश्रवणात्तथा अत्र तु कर्तृत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वाद्व्यासज्यवृत्येवाधिकार इति षष्ठे स्पष्टम् । अत्रच दम्पत्योः कर्तृत्वं न कृत्याश्रयत्वं तथात्वे तस्य प्रत्येकवृत्तित्वात्प्रत्येक मधिकारापत्तेः किन्तु कृत्याश्रयत्वसमनियतमखण्डोपाधिरूपमेव तत् । पङ्ग्वादीनां सुतसंस्कारेषु कर्म कर्तुमशक्यत्वेन नैवाधिकारो नित्यातिरिक्तः सर्वत्र, व्रतादिषु तु कर्तृत्वमस्त्येवेति । मन्त्रधृतेति । प्रयोगपारिजाते । मन्त्रण धारयेद्विप्रः पवित्रं सर्वकर्मसु । मन्त्रं विना धृतं यत्तु पवित्रमफलं भवेत् । करद्वयेति । अत्रिः । उभाभ्यामेव पाणिभ्यां विप्रैर्दर्भपवित्रके । धारणीये प्रयत्नेन ब्रह्मग्रन्थिसमन्विते । ब्रह्मग्रन्थिमत्पवित्रलक्षणं गारुडे । सन्त्यज्य वैष्णवं मार्ग ब्रह्ममार्ग- स्यादिति वाच्यम् । प्रवृत्तिप्रयोजकफलेच्छासमानाधिकरणकर्तृत्वस्य विवक्षि- तत्वात् । जातेष्ट्यादौ च फलस्यान्यनिष्ठत्वेऽपि पुत्रस्य फलं भूयादित्येव प्रवृतिप्रयोजिकायाः फलेच्छाया यजमाननिष्ठत्वादधिकाराविघातः । एवं श्राद्धादिस्थलेऽपि । तत्रापि पितुः फलं भूयादिति प्रवृतिप्रयोजिकाया इच्छायाः पुत्रनिष्ठत्वात् । न चैवमृत्विजामपि यजमानस्य फलं भूयादितीच्छासमानाधि- करणकर्तृत्वादधिकारः स्यादिति वाच्यम् । दक्षिणाप्राप्तिमभूयादितीच्छाया एव ऋत्विक्प्रवृत्तिजनकत्वेन यजमानस्य फलं भूयादितीच्छायाः प्रवृत्तिप्रयोज- कत्वाभावादिति । 4 ·६ स्मार्त्तप्रभौ। चिनिःसृतम् । सकृत्प्रदक्षिणीकृत्य पवित्रमभिधीयते । तद्ब्रह्मग्रन्थि- मत्प्रोक्तं पवित्रं वेदवादिभिः । वैष्णवो मार्गः पश्चाद्भागः। पवित्र कर्तुरभिमुखप्रदेशो ब्रह्ममार्गः। द्विगुणीकृतानां दर्भशिखानां यदा स एव पाशः प्रादक्षिण्येन समग्रवेष्टनं विधाय पुरोभागेन प्रवेश्यते तदा सब्रह्मग्रन्थिरित्यर्थः। पवित्रदर्भसङ्ख्या गारुडे। सप्तभिर्दर्भ- पिजूलैः कुर्याद् द्विजपवित्रकम् । पञ्चभिः क्षत्रियस्यैव चतुर्भिस्तु तथा विशः । द्वाभ्यां शूद्रस्य विहितमङ्गनानां तथैव च । मार्कण्डेयः। चतुर्भिर्भपिञ्जूलैाह्मणस्य पवित्रकम् । एकैकं न्यूनमुद्दिष्टं वर्णे वर्णे यथाक्रमम् । सर्वेषां वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं प्रथितं न वा । कश्यपः। सव्ये चैव तथा त्रीन्वै बिभृयाद् द्वौ च दक्षिणे । सव्यः सोपग्रहः कार्यो दक्षिणः सपवित्रक इति छन्दोगपरिशिष्टे । तेनात्र ग्रन्थिमद्- भ्यामग्रन्थिमद्भ्यां वा पवित्राभ्यां करयोः पवित्रवत्तेत्येकः पक्षः। द्वौ दक्षिणे सव्ये त्रीनित्यपरः। सव्ये त्रयः कुशा दक्षिणे पवित्रमिति तृतीयः। मैथिलास्तु नवपत्रमनामिकामूलदेशे, पत्रत्रयात्मकं तस्या एव द्वितीयपर्वणि धारयन्ति तन्निर्मूलम् । मार्कण्डेयः । चतुर्भिः शान्तिके कार्य पौष्टिके पञ्चभिस्तथा । पैतृके तु त्रयो दर्भा द्वौ दीं नित्यकर्मणि । पवित्रधारणस्थानमाह हारीतः। द्वयोस्तु पर्वणोर्मध्ये पवित्रंधारयेद्बुधः। अन्यत्रापि । अनामिकामूलदेशे पवित्रंधारयेद्बुधः। शारदातिलके । ताम्रतारसुवर्णानामर्कषोडशखेन्दुभिः । कृता त्रिशक्ति- मुद्रेयं तीब्रदारिदयनाशिनी । माषाणां षोडशादूचं कुर्याद्धमपवित्र- कम् । लघुहारीतः । जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृकर्मणि । अशून्यं तु करं कुर्यात्सुवर्णरजतैः कुशैः । अशून्यं सामान्याभावपरम्। सुवर्णरजतैरिति जातिबोधनाय बहुवचनम् । सुवर्णादिजातीयेने- त्यर्थः।मैथिलास्तु सुवर्णरजतैरिति बहुवचनमेकसुवर्णाद्यवयविधारणे ऽप्युपपद्यते । सुवर्णत्वादिजातेरवयवावयविवृत्तित्वादित्याहुः । ग्रन्थिमत्पवित्रपाणिनाऽऽचमननिषेधो हारीतस्मृतौ । प्रन्थिर्यस्य ·गणपतिपूजनम् । स्मार्तविधिना द्विराचम्य पवित्रस्य न तेनाचमनं चरेदिति । प्राचामेत्प्रयतोनित्यं पवित्रेण द्विजोत्तमः । नोच्छिष्टस्तु भवेत्तत्र भुक्तोच्छिष्टं विवर्जयेदिति तत्रैवोक्तेर्विकल्पः। स्मातविधिनेति । शुद्ध स्मात्तं तथा चैव पौराणं वैदिकं तथा । श्रौतं स्मात्तं तान्त्रिकं च षड्विधं भुतिचोदितम् । विगमूत्रादिक- शौचेषु शुद्धं च परिकीर्तितम् । स्मात्तं पौराणिक कर्मण्याचामे द्विधिपूर्वकम् । वैदिकं श्रौतमित्यादि ब्रह्मयज्ञादिपूर्वकम् । अस्त्रविद्या. दिकार्येषु तान्त्रिको विधिरुच्यते । मनुः-ब्राह्मण विप्रस्तीर्थेन नित्य- कालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदाचन । अङ्- गुष्ठमूलस्य तलं ब्राह्मं तीर्थ प्रचक्षते । कायमगुलिमूलेऽने दैवं, .पित्र्यं तयोरधः । त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विःप्रमृज्यात्ततोमुखम् । खानि- चैव स्पृशेदद्भिरात्मानं शिर एव च । याज्ञवल्क्यः । हृत्कण्ठतालुगा- भिस्तु यथासङ्ख्यं द्विजातयः । शुद्ध्येरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृ- ष्टाभिरन्ततः। सकृदिति त्रित्वमात्रापवादकंन तु सर्वेतिकर्तव्यतापरं तेन सर्वाऽप्यङ्गस्पर्शनादिरूपेतिकर्तव्यता स्त्रीशूद्राभ्यां कर्त्तव्यैव । अन्तत श्रोष्ठप्रान्तेन । ग्रहणे विशेषमाह कण्वः । संहताङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः। मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठेन शेषेणाचमनं चरेत् । शङ्खः । तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापुटद्वयम् । मध्यमा- गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः । अङ्गुष्ठस्यानामिकाया योगेन श्रोत्रयोः स्पृशेत् । कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेत्स्कन्धद्वयं ततः। नाभि च हृदयं तद्वत्स्पृशेत्पाणितलेन तु। संस्पृशेत्तु ततः शीर्षमयमाच. मने विधिः। द्विराचम्यति । इदं स्मार्ताचमनं द्विराचमनेऽखिलमावर्तनी- यम् । द्विराचामः क्रियादिविति स्मरणात् । अत्र केशवादिनामान्यु- चारयन्ति ।

·स्मार्त्तप्रभौ। प्राणानायम्य 30 अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽ पि वा ॥ यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स वाह्याभ्यन्तरः शुचिः ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु इति कुशवयानीतजलैरात्मानं स्वदक्षिणस्थापितान् पूजासम्भारांश्च संप्रोक्ष्य अक्षतपुळे रक्षादीपं निधाय। ॐ केशवाय नमः नारायणाय० माधवाय. गोविन्दाय० विष्णवे० मधुसूदनाय त्रिविक्रमाय० वामनाय० श्रीधराय० हृषीकेशाय० पद्म- नाभाय० दामोदरायः सङ्कर्षणायक वासुदेवाय० अनिरुद्धाय० पुरुषो. त्तमाय० अधोक्षजाय० नारसिंहाय० अच्युताय० जनार्दनाय० उपेः न्द्राय० हरये कृष्णाय० प्रणवाय० । प्राणानायम्येति । प्राणानायम्य कुर्वीत सर्वकर्माणि संयतः । सव्याहृतिकां सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिःपठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते। कनिष्टानामिकाङ्गुष्ठैर्यन्नासापुटधारणम् । प्राणायामः स विज्ञेयस्तर्जनीमध्यमे विना। संप्रोक्ष्येति नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिद्दवे पित्र्ये च कर्मणीति श्राद्धविवेके । तच्च अपवित्र इति श्लोकं पठित्वा पुण्डरीकाक्षः पुनात्वित्युच्चार्य कर्तव्यमिति तत्रव निरूपितम् । अक्षतपुञ्जे इति । दीपं न स्थापयेद् भूमौ घृत- तैले न मिश्रयेत् । पात्रं तस्य न भग्नं स्याद्वर्तिका चाप्यदूषिता । देवस्य दक्षिणे पावें दीपं दद्याद्यथाविधि । साधारं स्थापयेहीपम- न्यथा ह्यशुभं भवेदिति भूमौ दीपस्थापननिषेधात् । रक्षादीपमिति । तन्त्रसारे ॥ विना दीपेन सकला कार्यसिद्धिर्न जायते ॥ अतः प्रका- शको दीपः पूर्व स्थाप्यो यथाविधि । स्थापनदेशश्चोक्तः पारि- जाते । कर्मादौ स्थापयेद्दीपंपूर्वभागे विचक्षणः। दीपस्थानं समाश्रित्य कृतं कर्म फलप्रदमिति । तत्रैव । आत्मनो दक्षिणे भागे तुलस्यादि निधापयेत् । घृतदीपं च तत्रैव तैलस्य तु विपर्यय इति। मन्त्रमहो- दधौ। घृतदीपो दक्षिणे स्यात्तैलदीपस्तु वामतः। सितवर्तियुतो दक्षे वामेऽङ्गे रक्तवर्तिक इति । पित्र्ये कर्मणि दक्षिणस्यां दीप- स्थापनं तत्र तस्या एव प्रधानत्वादिति युक्तम् ।

·8 गणपतिपूजनम् । शान्तिपाठं पठेत् । आयुर्दः प्राङ्मुखो दीपो धनदः स्यादुदङ्मुखः। प्रत्यङ्मुखो दुःखदोऽसौ हानिदो दक्षिणामुख इति । शान्तिपाठमिति। अन्वर्था चेयं संज्ञा । द्यौः शान्तिरित्यादीनां शान्तिपघटितत्वेन छत्रिन्यायेन सर्वेषां तदभिधानस्य योग्य. त्वात् । आवश्यकोऽयं कर्मादौ । शान्तिकरणमाद्यन्तयोः स्वाध्याय. दर्शनात् ( २६. ७. ५८.) इति कात्यायनसूत्रे उक्तत्वात् । अस्य सूत्रस्य प्रवर्ग्यविषयत्वेऽपि एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थः सर्वत्र प्रत्यायको भवतीति न्यायात् अविरोधात्मामान्यादितरेषु तथात्वमिति न्याया- चात्रोपस्थितिः। शान्तिमन्त्राणां देशभेदेन शाखाभेदेन च नाना त्वेऽपि तत्तद्देशीयास्तत्तच्छाखीयाश्च ग्राह्याः ( एवं लक्ष्मीनारायणादि- देवेषु सुमुखश्चेत्यादिपाठेऽपि तत्तद्देशसम्प्रदायोऽनुसरणीयः ) तेच श्रा नो भद्रा इति दशकण्डिकात्मकोऽनुवाको द्यौःशान्तियेतोयत इति च । एतेषामेव संस्कारभास्करादिनिबन्धेषूपलम्भात् । मात्स्ये यजु- वैदिद्वारसूक्तजपे अस्यैवानुवाकस्य भद्रसूक्तत्वेन ग्रहणाच्च । गणा- नान्त्वा अंबे अंबिके इत्यादि तु नोपनिबद्धमनुपलम्भात् । (श्रौते कर्मणि सोमयागादौ तु ऋचंवाचमिति शान्त्यध्यायः पठनीयः) एते मन्त्राः सखरं पठनीयाः । मन्त्रसमधीतवरबाधे प्रमाणाभावात् । मन्त्री हीनः स्वरतो वर्णतो वेति निन्दाऽर्थवादाच्च। अत एव एक- श्रुति दूरात्संबुद्धौ यज्ञकर्मण्यजपन्यूडसामसु (१. २. ३७.) इति पाणि- निना, एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ यज्ञकर्मणि सुब्रह्मण्यासामजपन्यूयाज- मानवर्जम् ( १. ८. १६) इति कातीयश्रौतसूत्रे, प्रावचनो वा यजुषि सामजपन्यूजवर्जम् (१. ११८ ) इति यजुः प्रातिशाख्ये च यज्ञकर्मणि जपादिवर्जमेकश्रुतिविधानेन जपोपस्थानादिषु त्रैस्वयं बोधितम् । अभिषेकपूजनहोमगायत्रीजपादिषु अभिषेकपात्रधारणादौ . हस्तस्य ·स्मार्त्तप्रभौ। व्यापृतत्वान्न हस्तेन स्वरप्रदर्शनम्। यथाऽऽहुः । जपे होमे मखे श्राद्धेऽभिषेके पितृकर्मणि। हस्तस्वरं न कुर्वीत सन्ध्यादौ देवपूजने इति । उपस्थाने जपे होमे मार्जने यज्ञकर्मणि। कण्ठ स्वरं प्रकुर्वीत हस्तस्वरविवर्जितमिति च । श्रौतोल्लासेऽपि। उपस्थाने जपे होमे दोहे च यज्ञकर्मणि । हस्तस्वरं न कुर्वीत शेषास्तु स्वरसंयुता इति । जपरुद्रे तु नैषां प्रवृत्तिः। तेषां गायत्र्यादिजपपरत्वात् । नाप्ये- कश्रुतिदूरादित्यादीनाम् । तेषां मयीदमिति यजमानो जपतीत्यादि- सूत्रोपात्तजपतिशब्दब्वाच्यजपपरत्वात् । अतएव प्रातिशाख्ये जपे पुनरेकश्रुतिस्वरविधानं सङ्गच्छते । तस्माजपरुद्रे मन्त्रसमधीतस्वरः प्रयोज्य एव । वस्तुतस्तु प्रावचनो वा यजुषीति सूत्रात्सर्वत्र हस्तस्वरो वैकल्पिक इति । स्वाध्यायादौ तु त्रैस्वर्यमेव । अयशकर्म त्वात् । अभिषेकपात्रस्य रज्ज्वादिना धारणे तु स्वराः प्रयोज्या एवेति नव्याः। एवं न्यासमन्त्रेष्वपि । तानो वा नित्यत्वात् (१. ८. १८) इति कातीये करणमन्त्रेष्व भिहितस्तानापरपर्याय एकश्रुतिस्वरो न प्रवर्तते । यज्ञकर्मणि करणमन्त्रेष्वपि वैकल्पिक एकश्रुतिस्वरोऽभि- हितः प्रातिशाख्ये प्रावचनो वा यजुषीति। न च न्यासमन्त्राणां करण- त्वमस्ति मन्त्रेण शिखायां न्यसेदिति, न्यासक्रियां प्रति मन्त्रस्य कर्म- त्वेनान्वयात् । करणत्वेनान्वये किं न्यसेदित्याकाझाया अनुपक्षीण- त्वात् । एवं च मन्त्रान्तैः कर्मादिः सान्निपात्योऽभिधानात् (१.४.५.) इति परिभाषाऽपि नेह प्रवर्त्तते । मन्त्राणां करणत्वेन कर्मान्वयोक्तः । परिभाषायाश्च करणमन्त्रविषयत्वात् प्रकृते च करणमन्त्रत्वाभावात्। तथा चादौ शिखां स्पृष्ट्वा ततोयातेरुद्रेत्यादिमन्त्रं सखरं जपेदित्यनन्तः । तस्मात् त्रैखर्यमेव न्यासमन्त्रेषु । अज्ञातखरा मन्त्रास्तु एकश्रुत्यैव प्रयोज्याः । अविज्ञातस्वरा मन्त्राः प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः। एकश्रुत्यैव होमेषु विज्ञाताश्च विकल्पिता इति । तेन तानो वा यज्ञकर्मणीत्यादिक सर्वमविक्षातखरविषयमिति संस्कारचिन्तामणौ । ओ३म् इति ।

·गणपतिपूजनम् । ओ३म् आनो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतोऽदब्धा- सोऽअपरीतासऽउद्भिदः । देवा नो यथा सदमिवृधेऽ असनप्रायुवो रक्षितारो दिवेदिवे ।। १ ॥ देवानां भद्रा मन्त्रादौ सर्वत्र प्रणवःप्रयोक्तव्य । मन्त्रारम्भे विरामे च यागहोमार्चना- दिष्विति । शाठ्यायनः। यशदानतपःस्वाध्यायजपध्यानसन्ध्योपासन- प्राणायामहोमदेवपित्र्यमन्त्रोच्चारणब्रह्मादीनि प्रणवमुच्चार्य प्रवर्तये दिति । दाल्भ्यपरिशिष्टे च । ब्रह्मयज्ञो जपो होमो देवर्षिपितृकर्म च । अनोङ्कृत्य कृतं सर्वं न भवेत्सिद्धिकारकम् । तेन प्रतिमन्त्रं प्रणवो- ञ्चारणं कर्त्तव्यम् । अत्र तु एकविनियोगे युक्तत्वान्मन्त्राणामादावेव प्रणवोच्चारणं कर्त्तव्यं न मध्येऽपि । अस्य पृथग्विधित्वान्मन्त्रेण सह न सन्धिः । पृथग्विधानेन सह सन्धिर्न भवतीत्युपपादितं त्विषिमान् ( ३. ३. ४.) इति सूत्रे कर्कोपाध्यायैः। एवमध्याहारस्यापि लौकिक- त्वान्मन्त्रेण सह सन्ध्यभाव इत्यपि प्रतिपादितं सन्त इति प्रतिमन्त्रम् (६.४.२) इति सूत्रे तैरेव । 'क्रतवो यशाः नः अस्मान्प्रति श्रायन्तु श्रागच्छन्तु यज्ञकर्त्तारोवयं भवेमेत्यर्थः। कीदृशाः क्रतवः भद्राः कल्याणकारिणः। तथा विश्वतो. ऽब्धासः सर्वतोऽनुपहिसिताः निर्विघ्नाः । अपरीतासः न परीताः अज्ञाताः केन चित्, फलानुमेया इत्यर्थः । उद्भिदः उद्भत्तारो यज्ञान्त- राणां प्रकटीकर्तारः। यथा येन प्रकारेण देवा नोऽस्माकं सदमित् इदेवार्थे सदैव वृधे वृद्ध्यै असन् भवन्ति तथा क्रतव आयन्तु । कीदृशा देवाः अप्रायुवः। प्रकर्षण श्रायुवन्ति प्रमाद्यन्तीति प्रायुवः तद्विपरीता अनलसाः। दिवेदिवे प्रत्यहं रक्षितारो भवन्तु ॥ १ ॥ देवाः स्वस्ति प्रकुर्वन्तु सगणाः सायुधास्तथा। किन्नरा देवगन्धर्वाः साप्सराः सविनायकाः ॥ १॥ कल्याणं च प्रकुर्वन्तु पातालस्थाः सुराः शुभाः। रसातले तु ये देवास्तलातलनिवासिनः ॥२॥ सुतले वितले देवा ह्य तले च तले पराः।

·૧૨
स्मार्तप्रभौ।
मुमतिजूयतां देवानां ५ रातिरभिनो निवर्त्तताम् ।
देवाना५ सख्यमुपसेदिमा व्वयन्देवा न आयुः प्रतिरन्तु
जीवसे ॥ २॥
तान्पूर्वया निविदा हूमहे व्वयं भगम्मित्रमदिति
दक्षमनिधम् । अर्यमणं वरुण ५ सोममश्विना सरस्वती
नः सुभगा मयस्करत् ॥ ३ ॥ तन्नो व्वातो मयोभु ब्वातु
भद्रा कल्याणकारिणी देवानां सुमतिर्नोऽस्मान्प्रति निवर्त्ततामस्मद-
भिमुखीभवतु । कीदृशानां देवानां ऋजूयतां ऋजुमकुटिलं यजमानं
कामयन्ते ऋजूयन्तस्तेषां,किञ्च देवानांरातिनं नोऽस्मानभिनिवर्त्ततां
देवा अस्मभ्यं ददत्वित्यर्थः । वयं देवानां सख्यं मैत्रीमुपसेदिम
प्राप्नुयाम । देवा नोऽस्माकमायुर्जीवसे जीवितुं प्रतिरन्तु प्रवर्द्ध-
यन्तु ॥२॥
पूर्वया नित्यया वेदरूपया निविदा वाचा तान्देवान्हूमहे श्राह्व-
यामः। तानेवाह भगं मित्रमदिति दक्षमर्यमणं वरुणं सोममश्विना
अश्विनौ। नोधते च्योतते सोऽस्त्रित्तमस्त्रिधमच्युतसद्भावमिति
तान्सर्वान्प्रणमाम्यद्य स्वक्रतोः पालनाय वै ॥३॥ भूलोके ये स्थिता देवा भुवलोंके
च ये स्थिराः । भावुकं ते प्रकुर्वन्तु सगणा. सारसंयुताः ॥४॥ स्त्रलोकवासि-
नस्सर्वे पुरन्दरमुखाः सुराः । तेभ्यः शमत्र वाञ्छामि कर्मारम्भे विशेषतः॥ ५ ॥
महर्जनतपोलोके निवसन्ति सवाहनाः। निर्जरास्ते प्रकुर्वन्तु क्षेमं योग च
शाश्वतम् ॥६॥ सत्यलोके प्रसीदन्ति ब्रह्माद्यारिशस्तिवाहनाः। त्रिदशास्ते सुखासीना
अभय कुर्वतां सदा ॥ ७ ॥ रुद्रादिदेवतास्सर्वास्तथा वैकुण्ठवासिनः । परिवारै-
गणैर्युक्ता भद्र कुर्वन्तु नित्यशः ॥८॥ शिवयागे विष्णुयागे वास्तुकर्मणि सर्वदा ।
इष्टापूर्ते महादाने तान्देवान्त्सस्मरेञ्चिरम् ॥ ९॥ ततस्तु कारम्भः स्थानिर्विघ्नेन
विशेषतः । ये चैव न स्मरन्त्येतान् तेषां नैव फलम्भवेत् ॥ १०॥

·गणपतिपूजनम् । भेषजं तन्माता पृथिवी तत्पिता द्यौः । तद् ग्रावाणःसोम- सुतो मयोभुवस्तदश्विना शृणुतं धिष्ण्या युवम् ॥४॥ तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियञ्जिन्यमवसे हमहे व्वयम् । पूषा नो यथा व्वेदसामसद्वृधे रक्षिता पायुर- दब्धः स्वस्तये ॥ ५ ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥६।। पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः इभ- । भगादीनां विशेषणम्। शोभनं भगं भाग्यं यस्याः सा सुभगा सरस्वती नोऽस्माकं मयः सुखं करत् करोतु ॥ ३ ॥ वातो नोऽस्माकं भेषजं यथा तथा वातु । कीदृशं भेषजं मयोभु मयः सुखं भवति यस्मात्तत् । माता जगन्निर्मात्री पृथिवी पिता पालको द्यौर्युलोकं तद्धितं ददातु। मयोभुवः सुखस्य दातारः सोमं सुन्वन्ति ते सोमसुतः सोमाभिषव. कारिणो ग्रावाणा दृषदस्तद्भेषजं ददतु । धिष्णा धिरायौ गृहवद्धारयि. तारौ हे अश्विना अश्विनौ युवं युवां तद्भेषजं शृणुतं दत्तमित्यर्थः ॥७॥ वयं तमीशानं रुद्रमवसे अवितुं तर्पयितुं हूमहे । कीदृशंजगतो जङ्ग- मस्य तस्थुषः स्थावरस्य च पति पालकं धियं जिन्वति प्रीणातीति धियजिन्वस्तम् । यथा येन प्रकारेण पूषा नोऽस्माकं वृधे वृद्ध्य स्वस्तये चासत् भवतु । कीदृशः पूषा वेदसां धनानां रक्षिता। पायुः पालकः पुत्रादीनाम् । अदब्धोऽनुपहिसितः ॥ ५ ॥ इन्द्रो नोऽस्मभ्यं स्वस्ति दधातु । कीदृशः वृद्धश्रवाः वृद्धं महत् श्रवः कीत्तिर्यस्य सः। विश्वं वेत्तीति विश्ववेदाः पूषा नः स्वस्ति दधातु। अरिष्टा अनुपक्षीणा नेमिश्चक्रधारा यस्य स तायो रथो गरुडो वा स्वस्ति दधातु, । वृहस्पतिर्नः स्वस्ति दधातु ॥६॥ पृषत्यः पृषतीसंज्ञा अश्वा येषां ते पश्निद्यौर्माता येषां ते, शुभं यान्ति प्रापयन्ति वा ते, विदथेषु ·स्मार्त्तप्रभौ। य्यावानो विदथेषु जग्मयः। अग्निजिहा मनवः सूरच- क्षसो विश्वे नो देवाऽअवसाऽऽगमनिह ॥ ७॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्य- जत्राः । स्थिरैस्तुष्टुवा ५ सस्तनूभिर्व्यशेमहि देवहितं यदायुः ॥ ८॥ शतमिन्नु शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्चक्रा जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुगन्तोः ॥ ९॥ अदितिौरदितिरन्त- रिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः - यक्षगृहेषु जग्मयो गमनशीलाः, अग्निर्जिह्वा येषां ते, हुताद इत्यर्थः । जानन्ति ते मनवः सर्वज्ञाः । सूरः सूर्यश्चक्षुर्येषां ते, मरुतो देवा विश्वे देवाश्च नोऽस्माकमवसाऽन्नेन हेतुना इह यशे आगमन प्रागच्छन्तु ॥७॥ हे देवाः कर्णेभिः कर्णेभद्रं कल्याणं वयं शृणुयाम, हे यजत्रा यज- न्तं त्रायन्ते ते, यजमानरक्षका प्रक्षभित्रैर्वयं भद्रं पश्येम । किं च देवहितं देवैर्हितं स्थापितं यदायुर्जीवनं तद् वयं व्यशेमहि व्यश्नुवी- महि प्राप्नुयाम । कीदृशा वयं स्थिरैर्दद्वैरङ्गैः करचणादिभिः तनूभिः शरीरैश्च पुत्रादिभिर्वा युताः। तथा तुष्टुवांसः भवतः स्तुवन्तः ॥८॥ हे देवाः शतमित् शतमेव शरदो वर्षाणि शतवर्षपर्यन्तं यूयमन्ति अ- न्तिके समीपे भवत । यत्र शरच्छते नोऽस्माकं तनूनां शरीराणां यूर्य जरसं जरां चक्र कुरुथ । यत्रास्माकं जरायां पुत्रासोऽस्मत्पुत्राः पितरो भवन्ति। पुत्रवन्तो भवन्तीति यावत् । अस्माकं पौत्रा भव- न्तीत्यर्थः । तावत् मध्या मध्ये नोऽस्माकमायुर्मा रीरिषत मा हिसिष्ट । कीदृशमायुर्गन्तोः गन्तृ गमनशीलम् ॥ ॥ द्यौः स्वर्गोऽदितिः तद- धिष्ठात्रीत्वात् । अन्तरिक्षमदितिः । अदितिर्माता । पिता पुत्रश्च सः।

·१५ गणपतिपूजनम् । पञ्चजनाऽअदितिर्जातमदिति नित्वम् ॥ १० ॥ द्यौः शा- न्तिरन्तरिक्षठ० शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोष- धयः शान्तिः । व्वनस्पतयः शान्तिविश्वे देवाः शान्ति. ब्रह्म शान्तिः सर्वठं० शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा मा शान्तिरेधि ॥ ११॥ यतोयतः समीहसे ततो नोऽअभयं कुरु । शन्नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः ॥ १२ ॥ सुशान्तिर्भवतु । लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः । उमामहेश्व- राभ्यां न० । वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां न० । शचीपुरन्द- राभ्यां न० । मातृपितृचरणकमलेभ्यो न० । इष्टदेवताभ्यो न० । कुलदेवताभ्यो न० । गुरुभ्यो न० । ग्रामदेवताभ्यो न । स्थानदेवताभ्यो न० । वास्तु अदितिरेव विश्वे सर्वे देवाः । पञ्चजना मनुष्या अप्यदितिः । जातमुत्पन्नं प्राणिजातं जनित्वं जनिष्यमाणं च सर्वमदितिरेव * । ( २५।१४-२३)॥ १०॥ धुलोकरूपा या शान्तिः एवं अन्तरिक्षरूपा या शान्तिः पृथिवी रूपा या शान्तिः आपो जलरूपाया शान्तिः श्रोष- धय ओषधिरूपा या शान्तिः वनस्पतिरूपा या शान्तिः सर्वदेवरूपा या शान्तिः ब्रह्मरूपा या शान्तिः सर्वं जगद्रूपा या शान्तिः शान्तिरेव शान्तिर्या स्वरूपतः शान्तिः सा शान्तिर्मामां प्रत्येधि अस्तु । पुरुषव्य- त्ययश्छान्दसः । ३६-१७ ॥ हे परमात्मन् यतोयतो यस्माद्यस्माद्दश्चरि- तात् अस्मास्वपकर्तुं त्वं समीहसे । ततस्ततो नोऽस्माकमभयं कुरु । किञ्च नोऽस्माकं प्रजाभ्यः शं कुरु। नोऽस्माकं पशुभ्योऽभयं भीत्य. * यद्वा अदितिमन्त्रेण नोच्यते । यौरित्यादीनि सर्वाणि जनित्वान्तानि अदितिरदीनानि महाभाग्ययुक्तानि सन्तु ।

·१६ स्मार्त्तप्रभो। देवताभ्यो । सर्वेभ्यो देवभ्यो सर्वेभ्यो ब्राह्मणे. भ्यो । सिद्धिबुद्धिसहिताय श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ॥१॥ धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥२॥ विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । सङ्ग्रामे सङ्कटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥ ३ ॥ शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशा- न्तये ॥४॥ अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थ पूजितो यः सुरा- सुरैः । सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ ५ ॥ सर्व- मगलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते ॥ ६ ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्लम् । येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनं भावं कुरु ( ३६-२२ )सुशान्तिरिति अत्र हस्तस्वरं प्रयुञ्जाना मूर्ख- त्वादुपेक्ष्या एव । लक्ष्मीनारायणेति । नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् । गणाधिपं गुरुं स्मृत्वा कुलपूजितदेवताम् इष्टमन्यत्ततो देशकालो स्मृत्वैकमानस इति संस्कारभास्करे । कारयेदिति स्वार्थे णिच् । अत्र नारायणग्रहणमुमामहेश्वरायुपलक्षणार्थ तेन महेश्वरादीन् सर्वा- नपि सम्प्रदायागतानमेदित्यर्थः। अत्र प्रतिवाक्यं प्रणवोच्चारणमप्रामा- णिकम् । सुमुखश्चेत्यादिपाठोऽपि मङ्गलार्थः । मङ्गलायतनमिति । ल्युङन्तस्य नियतनपुंसकत्वात् । मङ्गलायतनो हरिरिति पाठस्तु ल्युप्रत्ययेन कथंचित्साधनीयो बहुव्रीहिणा वेति ।

·गणपतिपूजनम् । हरिः॥७॥तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव। विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥८॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः। येषामिन्दीवर- श्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥ ९॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्द्धरः । तत्र श्रीविजयो भूतिधुवा नीतिम- तिर्मम ॥ १०॥ अनन्यांश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपा- सते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥११॥ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते । पुरुषं तमजं नित्यं ब्रजामि शरणं हरिम् ॥ १२ ॥ सर्वेष्वारम्भकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशान- जनार्दनाः ॥ १३ ॥ विश्वेशं माधवं दुढि दण्डपाणि च भैरवम् । बन्दे काशी गुहां गङ्गां भवानी मणिक- र्णिकाम् ।। १४॥ ततो दक्षिणहस्तेऽर्घपात्रे कुशत्रयकुसुमयवफलद्रव्यज- अर्घपात्रे इति । गृहीत्वौदुंबरं पात्रं वारिपूर्ण गुणान्वितम् । दर्भत्रयं साग्रमूलं फलपुप्पसमन्वितमिति पुरश्चर्यार्णवे । गुणशब्देनात्र हिररायादि द्रव्यं विवक्षितम् । तत्रैव । वदित्वेत्थं ताम्रपात्रे कृत्वा कुश- यवाक्षतान् । उदङ्मुखस्तु सङ्कल्पं कुर्यात्संवत्सरादिकान् । ब्रूयादिति शेषः। सङ्कल्पमिति । क्रियमाणकर्मादौ निमित्तोल्लेखपूर्वकः करिष्ये होये यदये इत्यादिपदोच्चारणसमकालीनदक्षिणहस्तकरणकपात्राधि- करणकजलादिप्रक्षेपसहितकरिष्यमाणकर्मानुष्ठानप्रतिज्ञा मानसं कर्म सङ्कल्प इत्युच्यते । अयं च कर्मादावावश्यकः । सङ्कल्पेन विना विप्र यत्किञ्चित्कुरुते नरः । फलं चाप्यल्पकं तस्य धर्मस्याचक्षयो भवे.

·स्मार्त्तप्रभो। लादीन्यादाय सङ्कल्पं कुर्यात् । विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः । श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्त्तमानस्य * अद्य श्रीब्रह्मणोऽह्नि द्वितीयप्रहराई श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कुलियुगे कलिप्रथम चरणे जम्बूद्वीपे (भरतखण्डे) भारते वर्षे कुमारिकाखण्डे दिति वाक्यात् । विष्णुरिति । प्रारम्भे कर्मणां विप्र पुण्डरीक स्मरेद्धरिम् , नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेदित्यादिस्मृतेर्विष्णु- पदोच्चारणम् । त्रिरुक्तिस्तु आदरार्था । अभ्यासे भूयांसमर्थं मन्यन्ते इति यास्कोक्तः। श्रुतिरपि १.३.५.६ । त्रिवृत्मायणा हि यज्ञास्त्रिवृदु- दयना इति । यशो वै विष्णुरिति च । १.१.३.१ अत एव कर्मान्तेऽपि विष्णवे नम इति त्रिवारमभिधीयते साम्प्रदायिकैः । श्रीमद्भगवत इति । इदं सङ्कल्पवाक्यं हेमाद्रौ श्राद्धखण्डे प्रदर्शितम्। भारत वर्षे इति । मार्कण्डेयः। भगवन्कथितस्त्वेष जम्बूद्वीपः समासतः। योजनानां सहस्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराताः कथिताः पश्चिमे यवनाः स्मृताः।दक्षिणे मलयो यस्य हिमवानुत्तरेण च । तदेतद्भारतं वर्ष सर्वबीजं द्विजोत्तम इति । अत्र भारतखण्डे इति पदमधिकं प्रयुञ्जते तदधिकमेवैकार्थत्वात् । कुमारिकाखण्डे इति । एतत्स्वरूपं * ग्रहणादिनिमित्तस्य मासपक्षतिथीनां प्रयागादेश्च देशविशेषमात्र स्योल्लेखः कार्यों न तु व्यापकानामुत्तरायणादीनां श्रीमद्भगवत इत्यादीनां चेति केचित् । तन्न । प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्यष्वायतनेषु चेति मात्स्यवाक्यात्प्रयागा- दितीर्थविशेषस्य यथाऽङ्गत्वमेवमार्यावर्त्तः पुरायभूमिमध्य विन्ध्याहिमागयोरि- त्यादिवाक्येनार्यावादिसामान्यस्याऽप्यङ्गत्वावगमात् । मासपक्षतिथीनां च निमित्तानां च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलफाग्भवेदित्यत्र सर्वश इति पदस्वारस्याच्च सर्वनिमित्तानामुल्लेखः । न चानेनैव सिद्धर्भासपक्ष- ·गणपतिपूजनम् । आर्यावर्तकदेशे आविमुक्तवाराणसीक्षेत्रे महाश्मशाने आ- नन्दवने गौरीमुखे त्रिकण्टकविराजिते भागीरथ्याः पश्चिमे मात्स्ये अ० ११४ । भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत । इन्द्र- द्वीपः कुशेरुश्च ताम्रपर्णी गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः। अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः। आयतस्तु कुमारीतो गङ्गायाः प्रभवावधि । तिर्यगूध्वं तु विस्तीर्णः सहस्राणि दशैव तु इति । अत्रैव वर्णव्यवस्थेत्युक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ । ऐन्द्रं कुशेरु- कलशं किल ताम्रपर्णमन्यद्गभस्तिमदतश्च कुमारिकाख्यम् । नागं च सौम्यमिह वारुणमन्त्यराखडं गान्धर्वसंज्ञमिति भारतव- र्षमध्ये । वर्णव्यवस्थितिरिहैव कुमारिकाख्ये शेषेषु चान्त्यजजना निवसन्ति सर्वे इति । आर्यावर्तेति । विष्णुपुराणे। उत्तरं यत्समुद्रस्य हेमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः। प्रास- मुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योराावत विदुर्बुधा इति । अविमुक्तेति । विश्वेश्वरेण विमुक्तं न भवतीत्यविमु- क्तम् । वाराणसीति । वरानसो गङ्गाया अदूरभवत्वाद्वाराणसी। महाश्मशानेति । लिङ्गदेहस्यापि विश्वेश्वरप्रासादाहाहान्महाश्मशा- नम् । आनन्देति । सच्चिदानन्दस्वरूपमुक्त्याविर्भावादानन्दवनम् । गौरीमुखेति । विरहोन्मादेन मृतसतीदेहं गृहीत्वा सञ्चरतो महा- देवस्य हस्ताद्विष्णुबाणेन विमुक्तं सतीमुख केदारसन्निधावस्मिन्क्षेत्रे तिथीनामित्यनर्थकमिति वाच्यम् । विधिस्पृष्टानां कार्तिकमाघादीनामुल्लेख सिद्धावपि तदस्पृष्टसाधारणमासाद्युल्लेखप्राप्त्यर्थत्वात् । अन्यथा अविहितमा- सादिके आधानादौ ज्योतिष्टोमे एकादशीव्रतादौ च मासपक्षतिथीनामुल्लेखा- भावप्रसङ्गः स्यात् । एतेन तेन रूपेण प्रयोगाड्गतया विहितानामेव मासादी- नामुल्लेख इत्यपि परास्तम् ।

·२० स्मार्त्तप्रभौ। तीरे विक्रमशके बौद्धाचतारे अमुकनान्नि संवत्सरे अमुका- यने अमुकऋतौ ओं तत्सदद्य महामाङ्गल्यप्रद्मासोत्तमे मासे अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरे अमु- । पपातेति गौरीमुखम् । त्रिकण्टकेति । अविमुक्तं च स्वीनं तथा मध्यमकं पदम् । एतत्रिकण्टकं देवि मृत्युकालेऽमृतप्रदमिति लिङ्गपु. राणोक्तम् । अविमुक्तेश्वरलिङ्गं स्वीनं त्रिविष्टपलिङ्गं त्रिलोचन इति प्रसिद्ध मध्यमेश्वरलिङ्गं चेति त्रिकण्टकसंज्ञम् । कलिः कालः कृतं कर्म त्रिकण्टकमितीरितमिति कौक्तिकण्टकत्रयनाशकं वा तेन विराजि- तमिदं क्षेत्रम् । संवत्सरे इति। संवत्सरायने ऋतुर्मासपक्षपञ्चाङ्ग- मेव च । नवग्रहस्थितिं घस्रभागं मौहूर्तिकं विति । स्वदेशभेदां. स्तत्रत्यान् कामनासहितान्वदेत् । द्वीपेऽमुकेऽमुके खण्डेऽमुके वर्षे च नीवृतीति। अब्दायनर्तुमासाश्च पक्षतिथ्यति॑वासराः । योगश्च करणं चेति सङ्कल्पोऽयमुदाहृतः । अन्यत्रापि । सङ्कीर्त्य मासपक्षा- दीनिमित्तानि तथैव च । इदं कर्म करिष्येऽहमिति सङ्कल्पमाचरेत् । तत्सदद्येति । प्रणवं तत्सदद्येति मासपक्षतिथीरपीति । अमुकतिथाविति । अनेकदिनसाध्ये कर्मणि प्रयोगाधिकरण- भूताः सर्वा मासपक्षतिथय उल्लेख्या न प्रारम्भदिनमात्रस्य । यत्तु श्राद्यदिनसङ्कल्पकालीनां तिथिमधिकरणत्वेनोल्लिख्य ज्योतिष्टो- मेनाहं यक्ष्ये महारुद्रहोमं करिष्ये इत्यादिसङ्कल्पवाक्यं प्रयुञ्जते याय- जूकास्तत्पदानामन्वयायोगादनादर्तव्यमिति दिनकरः। साम्प्रदा- यिकास्तु नैतत्वीकुर्वते । तदुक्तं संस्काररत्नमालायाम् । यावन्ति कर्मसंबद्धान्य॒क्षाणि स्युस्तु तावताम् । वारादीनामपि तथा युक्तं सर्वत्र कीर्तनम् । केन चित्तु नवीनेन प्रोक्तमेतत्तु युक्तितः । प्रायोगि- कास्त्वैकभादेरेव कुर्वन्ति कीर्तनमिति । वासरे इति । अत्रामुकवा. सरान्वितायामिति प्रयोगोऽसमीचीनः । उक्तवाक्यैारादीनामपि ·गणपतिपूजनम् । कनक्षत्रे अमुकयोगे अमुककरणे अमुकराशिस्थिते चन्द्र अमुक राशिस्थिते सूर्ये अमुकराशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्र- हेषु यथास्थानस्थितेषु एवं ग्रहगुणविशेषणविशिष्टायां शु. भपुण्यतिथी अमुकगोत्रोऽमुकशर्मा आसु मूर्चिषु लिने च देवकलासान्निध्यार्थ मम सभार्यस्य सपरिवारस्य सक- लपापक्षयपूर्वकं पितृतो मातृतश्च दश पूर्वान्दशापरा- नात्मानं चोद्धर्तुकामनया क्षेमस्थैर्यदीर्घायुरारोग्यैश्वर्य स्थिरलक्ष्मीपुत्रपौत्रधनधान्यगजाश्वरथगोमहिष्यादिसम्पद भिवृद्धिपूर्वकनिरतिशयसानन्दब्रह्मपदधाप्ति श्रीसर्वफला- मासपक्षवत् प्राधान्येन विधानात् । तस्मादमुकवासरे इत्यादीनि पदानि पृथक् पृथक् सप्तम्यन्तान्येवोच्चारणीयानि । अमुकशर्मेति । अव्युत्पन्नोऽयमदःशब्दपर्यायः । पुरश्चर्यार्णवे। अमुके चामुक क्षेत्रे गोत्रप्रवरमुच्चरेत् । स्वनामजातिनामानि द्विजाच्छर्म च वर्म च । गुप्तो दासोऽथामुकस्य मन्त्रस्य सिद्धिकामुकः । अद्यारभ्य दिनैरेते १ दश पूर्वान्परान्वंश्यानात्मान चैकमेव च । प्रापयेदस्य सालोक्यं देवस्य स्थापको नरः । लभते स तु दीर्घायुः पुत्रपौत्रधनान्वित इति हेमादौ । २ एतानि फलानि काशीखण्डे लैङ्गे पाद्मे देवीभागवतादौ चोक्तानि । तत्र फलकामनायां समुच्चयबोधकपदाभावेन योगसिद्धयधिकरणन्यायनैकस्यैव फलस्योल्लेखः । न चैकवाक्योपात्तत्वेन खलेकपोतन्यायेन युगपदुपस्थितेरन्य- तरेण नैराकाङ्ख्याभावान्नेदं फलपरं किन्तु स्तुतिमात्रमिति वाच्यम् । प्रतिष्ठा- दिविधिविधेयभावनाया भाव्याकाङ्क्षायां स्तुत्यर्थोपात्तस्यापि फलत्वकल्पनायां लाघवात् । अत एव सूत्रयामास कात्यायनः। फलयुक्तानि कर्माणि १.२.२. इति । निष्कामैस्तु फलमान नोच्चारणीयं सर्वं वोच्चारणीयमित्याहुः ।

·२२ स्मार्त्तप्रभौ। क्षय्यसुखकामः श्रतिस्मृतिपुराणोक्तफलावाप्तिकामश्च धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वर प्रीत्यर्थ ग्रहयज्ञवास्तुयागपूर्विका स्वकृतशैलप्रासादप्रति- ष्ठासहितां परिवारवाहनादियुतामेकरात्राधिवासनपक्षण- विष्ण्वादिमूर्तीनां लिङ्गस्य च अचलप्रतिष्ठा पश्चाहे चतुरहे वा करिष्ये। रसति प्रतिबन्धके । करिष्य इति सङ्कल्पं मनसैव प्रकल्पयेदिति। परमेश्वरेति । प्रीणातु भगवानीश. कर्मणाऽनेन शाश्वतः । करोत्येवं सदा बुद्ध्या कर्मार्पणमिदं स्मृतिमिति, यत्करोषि यदश्नासीत्यादिना च सर्वकर्मणां परमेश्वरप्रीत्यर्थत्वावगतेः । ग्रहयज्ञेति । ग्रहताराबलं ग्रहपूजां विधाय चेति मात्स्यात् । वास्तुयागेति । मात्स्ये । जीर्णोद्धारेतथोद्याने तथा गृहनिवेशने। नवप्रासादभवने प्रासादपरिव. र्तने । द्वाराभिवर्त्तने तद्वत्प्रासादेषु गृहेषु च। वास्तूपशमनं कुर्या त्पूर्वमेव विचक्षण इति । प्रासादेति । मात्स्ये तडागविधिमुक्त्वा "एष एव विधिदृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च। मन्त्रतस्तु विशेषः स्या- प्रासादोद्यानभूमिषु' इत्युक्तः सप्रासादप्रतिष्ठायां प्रासादेति पदो- चारणायेवाधिकं नान्यो विशेष इति बोध्यम् । एकरावाधिवासनेति । संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनमित्यमरः। अधिवास्य- न्ते देवा अस्मिन्निति व्युत्पत्या अधिवासनशब्दः कर्मविशेष रूढः । तत्र यद्यपि जलाधिवासोऽन्नाधिवास इत्यादयोऽनेकेऽधिवासाः सन्ति तथापि शय्याधिवासस्यैवात्र ग्रहणमिति वक्ष्यते । करिष्ये इति । कर्तृगामिक्रियाफलाभावे तु करिष्यामि यक्ष्यामि होण्यामीत्यादिप्रयोगः। श्रौतु तु अध्वर्युकर्तृ केऽप्यग्न्यन्वाधानादौ दर्शपौर्णमासाभ्यामहं यक्ष्ये इत्यात्मनेपदमेव पठन्ति तद्विचारणीयम्।

·गणपतिपूजनम् । तदङ्गत्वेन स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसो- द्धारापूजनमायुष्यमन्त्रजपं नान्दीश्राद्धमाचार्यादिवरणं च करिष्ये। तदङ्गत्वेनेति । स्मार्त्तकर्मस्वङ्गानां पृथक् सङ्कल्पे प्राचार एव प्रमाणं अङ्गानां परोपजीवनेन प्रधानसङ्कल्पेनैव तेषां सङ्कल्पसिद्धः । अत एव याज्ञिकाः श्रौतकर्मस्वङ्गसङ्कल्पं पृथक् नैवाचरन्ति । अत्र सङ्कल्पो द्विविधः । अन्तरङ्गो बहिरङ्गश्च । तत्र पुण्याहवाचनादीनां प्रधानप्रयोगान्तः पातिगुणत्वादमुककर्म करिष्ये तदङ्गत्वेन पुण्याह- वाचनादीनि करिष्ये इत्येवं प्रधानसङ्कल्पोत्तरमेषां सङ्कल्पोऽन्तरङ्ग- सङ्कल्प इत्येकः पक्षः । दर्शपूर्णमासामासावारप्स्यमानोऽन्वारम्भ- णीयेष्ट्या यक्ष्ये वाजपेयेन यक्ष्यमाणो बृहस्पतिसवेन यक्ष्ये इतिव- करिष्यमाणामुककाङ्गत्वेन पुण्याहवाचनादीनि करिष्ये इति सङ्कल्प्य तानि कृत्वा ततोऽमुकमतिष्ठां करिष्ये इति प्रधानसङ्कल्पो बहिरङ्ग सङ्कल्प इति द्वितीयः पक्षः। अथवा सर्वेषां क्रमेण पृथक् पृथक् सङ्कल्प इति तृतीयमपि पक्षं शिष्टा आचरन्ति । तत्र स्मार्तकर्मस्वन्त- रङ्गसङ्कल्पः श्रौतकर्मसु बहिरङ्गसङ्कल्प इति साम्प्रदायिकानां व्यवस्थेति। तत्रादाविति । एतच्च सर्वकर्मखादौ कर्त्तव्यं निर्विघ्नार्थत्वात् । न ऋते त्वक्रियत इति (ऋ.१०।१०।११३।६) मन्त्रलिङ्गाच्च। सर्वकर्मस- मृझ्यर्थमादौ पूज्यो विनायक इति लैङ्गात् , नार्चितो हि गणाध्यक्षो यशादी यत्सुरोत्तमाः। तस्माद्विघ्नं समुत्पन्नमाकस्मिकमिदं खल्विति पाझाच्च । अम्बिकापूजनं सम्प्रदायानुरोधेन । देवीपुराणेऽपि । सर्वं जगह- शीकुर्यान्महागणपतिः सदा ! स्वर्गापवर्गसंसिद्धिर्दुर्गायागात्प्र- जायते इति । रुद्रकल्पद्रुमादावम्बिकापूजनस्यानुक्ततया एकस्य गणे- शस्यैव पूजनपक्षे एकवचनान्तेन सङ्कल्पः कार्यः। अथवा गणपति- पूजनं कृत्वाऽम्बिकापूजनं विधेयम् । न चाम्बिकापूजनाभावपक्षे ·- स्मार्त्तप्रभो। १ 7 तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थ गणेशाम्बिकयोः पूजनं च करिष्ये । ततोऽरुणाक्षतैरष्टदले प्रतिमादिषु गणेशा- म्बिके आवाहयेत् । हे हेरम्ब त्वमेह्येहि अम्बिकाव्यम्ब- कात्मज । सिद्धिबुद्धिपते त्र्यक्ष लक्षलाभकयोः पितः॥१॥ नागास्य नागहार त्वं गणराज चतुर्भुज । भूषितः स्वा- युधैर्दिव्यैः पाशाङ्कुशपरश्वधैः ॥ २॥ आवाहयामि पूजार्थ रक्षार्थ च मम क्रतोः । इहागत्य गृहाण त्वं पूजां, यागं च रक्ष मे ॥ ३॥ ॐ गणानां त्वा गणपतिठ. यत्र पुण्याहवाचनादि नोक्तं तत्र गणपतिमातृपूजनयोर्मध्ये व्यव- धानाभावेन सप्तदश प्राजापत्यानितिवत्तन्त्रेण गणपतिपूजा स्यादिति वाच्यम् । निर्विघ्नफलसिद्ध्यर्थाया गणपतिपूजायाः पुरुषार्थत्वेन मातृ- पूजाङ्गभूतायाः कर्मार्थत्वेन च फलभेदात् । प्राजापत्येषु तु फलैक्याद्दे- शकालक.क्याञ्च तन्त्रता । तथा च कात्यायन: अ. १. ७. १-३ कर्मणां युगपद्भावस्तन्त्रं फलकर्मदेशकालद्रव्यदेवतागुणसामान्ये तद्भदे भेदः । गणेशाम्बिकयोरिति । गणेशशब्दस्याभ्यर्हितत्वात्पूर्व- निपातः । अरुणाक्षतैरिति । परशुरामः । गणेशं पूजयेत्पूर्व निर्विं. नार्थ स्वकर्मणः। पट्टे वा मृण्मये पीठे रक्तवस्त्रेऽरुणाक्षतैः । कार्यम- दलं पद्मं, तस्योपरि गणेश्वरम् । गणानान्त्वेति संस्थाप्य, पूजयेत्तदन- न्तरम् । प्रतिमादिष्विति । प्रतिमासु च शुभ्रासु लिखित्वा वा पटी- (१) हे मम वसो सर्वस्वभूत गणपते वयं त्वा त्वां हवामहे आह्वयामः । कीदृशं त्वां गणानां रुद्रपारिषदानां मध्ये गणपति गणरूपेण पालक प्रियाणां वल्लभानां भार्यादीनां मध्ये प्रियपति प्रियस्य पालक निधीनां सुस्वनिधीनां मध्ये निधिपतिं सुखनिधेः पालकम् । हे गणपते गर्भ दधातीति गर्भध गर्भ- धारकं रेतः अहं आ अजानि आकृष्य क्षिपाणि! त्व च गर्भध रेतः आ अजामि आकृष्य अज क्षिप प्रेरयेत्यर्थः ।

·२५ गणपतिपूजनम् । हवामहे प्रियाणां त्वा पियपतिठ० हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिठ० हवामहे व्वसो मम । आहमजानि गर्भध- मात्वमजासि गर्भधम् । ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः गणपतिमावाहयामि दिषु । अपि वाऽक्षतपुओषु नैवेद्यैश्च पृथक् पृथक् । हे हेरम्बति । अयं सर्वोऽपि पूजाप्रकारः परशुरामकृतमहारुद्रकारिकायामस्ति। गणानां त्वेति । प्रकरणानुरोधान्महीधरादिभिरश्वपरतया व्याख्यातोऽप्ययं मन्त्रः स्मृत्या गणपतिपूजने विनियुक्तो गणपतिपरतया ब्याख्यायते । एवं शन्नो देवीः, त्वां गन्धर्वाः, अक्षन्नमीमदन्तेत्यादीनामपि शनि- पूजाधुपयोगित्वम् । अन्यार्थानामपि मन्त्राणां वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यादिति न्यायेन विनियोग इति संस्कारचिन्तामणौ । आग्नेये । मन्त्रैर्वैष्णवरौद्रैस्तु सावित्रैः शान्तिकैस्तथा । विष्णुं प्रजापति वाऽपि शिवं वा भास्करं तथा। तल्लिङ्गैरर्चयेन्मन्त्रैः सर्वदेवान् समाहितः । कौमें । ब्रह्माणं शङ्करं सूर्य तथैव मधुसूदनम्। अन्यांश्चाभिमतान्दे- वान् तल्लिङ्गैरर्चयेन्नरः। स्नानसूत्रे कात्यायनोऽपि । ब्राह्मवैष्णव- रौद्रसावित्रमैत्रवारुणैस्तत्तल्लिङ्गैरर्चयेदिति। अत्र ब्राह्मेत्यादिना देव. तातद्धितेन तल्लिङ्गत्वे प्राप्ते पुनस्तल्लिङ्गैरिति ग्रहणं श्रुतिलिङ्गवाक्य प्रकरणस्थानसमाख्याभिर्मन्त्राद्यङ्गविनियोगो भवति सर्वत्र, अत्र तु लिङ्गमेव विनियोजकं येषां ते ग्राह्या इत्यर्थकं तेन तत्तल्लिङ्गमन्त्रपदेन यथाकथञ्चिदपि तत्तद्देवताद्रव्याद्यनुस्मारकपद्घटितमन्त्रपरिग्रहः कार्य इति सिद्ध्यति । आवाहयामीति । हस्ताभ्यामञ्जलिं बध्वाऽनामिकामूलपर्व- णि। अङ्गुष्ठौ निक्षिपेत्सेयं मुद्रा त्वावाहनी मता। अधोमुखी त्वियं चैव स्थापनीति निगद्यते । आकर्मकाण्डपर्यन्तं सान्निध्यं हि विभाव- येत् । ततः संस्थापनं कुर्यादिह तिष्ठेह तिष्ठ चेति पुरश्चर्यार्णवे। एते- नावाहनस्थापनयोभैदः स्पष्ट एवोक्तः।

·स्मार्त्तप्रभौ। - स्थापयामि इत्यावाह्य तदुत्तरतोऽम्बिकां स्थापयेत् । हेमा- द्वितनयां देवीं वरदां भैरवप्रियाम् । लंबोदरस्य जननी गौरीमावाहयाम्यम् । ॐ अम्बेऽअम्बिकेऽम्बालिके न मानयति कश्चन । ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवा- सिनीम् ॐ भूर्भुवः स्वः गौर्ये नमः गौरीमावाहयामि स्था- पयामि। ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतियज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञर्ट० समिमं दधातु । विश्वे देवासऽइह मादयन्तामों ३ प्रतिष्ठ । गणेशाम्बिके सुप्रतिष्ठिते वरदे भवताम् । इत्यक्षतैस्तन्त्रेण प्रतिष्ठाप्य प्रत्येकं सह वा तदुत्तरत इति । प्राक्संस्थं कर्म देवानामुग्दिगपवर्गकम् । उद- ग्दिक्संस्थमथवा प्राचीदिगपवर्गकमिति वचनात् । सर्वेषु धर्मकार्य- विति तु नोपतिष्ठते । तस्य पूजकविषयत्वादम्बिकायाः पत्नीत्वा- १ हे अम्बे हे अम्बिके हे अम्बालिके कश्चन नरः मा मां ( स्वामिनं प्रति ) न नयति । अश्वकः कुत्सितः स्वामी काम्पीले नगरे वसतीति तां ( तत्र हि सुरूपाः कामिन्यो भवन्ति ) सुभद्रिकां नारी समादाय शेते मदगमने स्वामी सुभद्रिकासक्तो भविष्यति इति मया गम्यते न तु मां कश्चिन्नयति । मया पूजिता भगवती स्वामिनोऽन्यासक्तिं निवर्तयतु स्वा. मिनं मदभिमुखं च करोत्विति प्रार्थना वाक्यार्थः । अश्वशब्दः स्वामिवचनः कुत्सायां कप्रत्ययः । अकुत्सितोऽपीयंया कुत्स्यते । २ जूतिर्गन्तृ मन आज्यस्य ( स्वमशं) जुषतां सेवताम् । बृहस्पतियज्ञ- मिमं तनोतु । अरिष्टमविनष्टं यज्ञमिमं कृत्वा संदधातु । विश्वे देवासो देवा इह यज्ञे मादयन्तां तृप्यन्ताम् । ओमित्यङ्गीकारे हे देव मदभीष्टसर्वसम्प- त्यर्थ त्वमस्मिन् स्थाने प्रकर्षेण तिष्ठ इति प्रार्थना वाक्यार्थः ।

·२७ पचारा गणपतिपूजनम्। पूजयेत् गणेशाम्बिकाभ्यां न० आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि। भावाश्च । पूजयदिति । अत्र पूजा द्विविधा षोडशोपचारा पञ्चो- वा। तत्र प्रतिष्टितप्रतिमादावाबाहनविसर्जनयोरभावेन चतुर्दशोपचारैव । अथवाऽऽवाहनविसर्जनस्थाने ध्यानमन्त्रपु. प्पाञ्जलिदानं तेन षोडशोपचारा भवति । नूतनप्रतिमायां तु षोड- शोपचारैव । आवाहनाभावे प्रतिमादौ पूजाया असम्भवात् । पञ्चोप- चारपूजा तु यत्र स्थापितदेवानां विसर्जनात्प्राक् पूजोक्ता तद्विषया। ईदृश्येव चेयं पूजा वचनत्याजितकिञ्चित्पदार्था पिण्डरहितसङ्का न्तिश्राद्धवत्स्वतन्त्राऽपि । अत्र पूजा नाम देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागा- द्याग एव । तत्र यद्यपि केषां चिदावाहनादीनामयागात्मकत्वात्पूजात्वं न स्यात् । न च तेषां पूजात्वं नास्त्येवेति वाच्यम् । षोडशस्वप्युप- चारेषु शास्त्रकाराणां पूजाशब्दप्रयोगात् । तथापि यागायागसमुदाये पूजाशब्दो गौरवितप्रीतिहेतुक्रियात्वेनोपाधिना रूढ इष्टिपशुलोमसमुदाये राजसूयशब्दः । यद्यपि ईश्वरे यागायागसमुदाय क्रियया जीववदन्तःकरणवृत्तिरूपा प्रीतिर्नोत्पद्यते अन्तःकरणाभा- वात् । तथापि मायावृत्तिविशेष एव प्रीतिः शिक्षादिवत् । सा च यद्यप्युत्पन्नत्वानश्यति तथापि फलं यावत्तिष्ठति अपूर्ववदिति वीरमित्रोदये। गणेशाम्बिकाभ्यां नम इति । ऽन्तं नमोऽन्तं तन्नाम पूजनादौ प्रयोजयेदिति तन्त्रवचनात्सर्वत्र नमोऽन्तं देवनामोच्चारणीयम् । आसनार्थे इति । देवस्य वामभागे तु दद्यान्मूलेन चासनम् । पौष्पं एव । यथा १ विष्णुपुराणे। आवाहनासने पाद्यमय॑माचमनीयकम् । स्नानं वस्त्रो. पवीतं च गन्धमाल्यान्यनुक्रमात् । धूपो दीपश्च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा । पुष्पान्जलिरिति प्रोक्ता उपचारास्तु षोडश । फलेन सफलावातिः साता दक्षि- -.

·२८ स्मार्तप्रभो। पादयोः पाद्यं सम । हस्तयोरघे स० । अर्धाङ्गमा- चमनीयं स० । स्नानीयं सः। दारुमयं वास्त्रमाक्षतं कौशतैजसम् । षडिधं चालनं प्रोक्तं देवताप्रीति कारकमिति । द्रव्याभावे प्रदातव्याः क्षालितास्तण्डुलाः शुभा इति च । उपचारेषु सर्वेषु यत्किञ्चिद्दुर्लभं भवेत् । तत्सर्वं मनसा ध्या- त्वा पुष्पक्षपेण कल्पयेत्। पायमिति । पाद्यं श्यामाकदूर्वाम्रविष्णुकान्ताभिरुच्यते इति। अर्धमिति । अत्र यकाररहित एवार्घशब्दो वाजसनेयिभिः पठनीयः पारस्करसूत्रे तथैव प्रायशो दर्शनात् । आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधि दूर्वाऽक्षतास्तथा । फलं सिद्धार्थकश्चैव अर्धोऽष्टाङ्गः प्रकीर्तित इति । अर्धश्च शिरसि देयः। अर्थो मूनि प्रदातव्य इति वचनात् । अर्घाङ्ग- मिति । अर्घ स्नाने तथा वस्त्रे उपवीतोपहारयोः। ततो विराडित्य- नया दद्यादाचमनीयकम्। आचमनीयमिति । कर्पूरमगुरुं पुप्पं दद्याजातीफलं मुने । लवङ्गमपि कङ्कोलं शस्तमाचमनीयके। मूलम- न्त्रेण वदने दद्यादाचमनीयकम् । स्नानीयमिति । अन्यानिवेदितं तोयं प्रकृतिस्थं सुशीतलम् । हेमादिकुम्भपात्रस्थं स्नानीयं जलमुच्यते णार्पणामिति । पुरश्चर्याणवे दश द्वादशाष्टादश पत्रिंशच्चतुःपष्टयुपचारा उक्ताः षोडशोपचारा अप्यनेकविधा उक्तास्ते तत एवागन्तव्याः। वस्तुतस्तु आवा- हनासना पाद्याचमनमधुपर्कस्नानापश्च । वासोयुगलगन्धसुमनोयुतधूपदीपभो. ज्यानि प्रादक्षिण्यं नतिरिति कथयन्त्युपचारषोडशकामिति हेमाद्यक्तमेव ग्राह्यं न तन्त्रोक्तम् । अथ राजोपचाराः संस्कारभास्कर। ततः पन्चामृ- ताभ्यङ्गमङ्गस्योद्वर्तन तथा । मधुपर्क परिमलद्रव्याणि विविधानि च । पादुका दोलनादर्श व्यजनं छत्रचामरे । वाद्यार्तिकं नृत्यगीतशय्या राजोपचारका इति । गन्धं पुष्प तथा धूपो दपिो नैवेद्यमेव च। एते पञ्चोपचाराश्च कैवल्यफलदायिनः। अन्न न दक्षिणा । गन्धादिका नैवेद्यान्ता पूजा पञ्चोपचारिकति वचनात् । - ·२६ । गणपतिपूजनम् । पुनराचमनीयं स० । ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्रोतसः। सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्स- रित् । पञ्चामृतं मयाऽऽनीतं पयो दधि घृतं मधु। शर्करा च समायुक्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् । गणेशाम्बिका पञ्चामृतस्नानं सम० शुद्धोदकस्नानं सास्नानान्ते आच- मनीयं समः । ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ इति । गन्धाद्भिः कारयेत्स्नानमिति च । अक्षता गन्धपुष्पाणि स्नान- पात्रे तथा त्रयमिति च । अत्रावसरे घण्टानिनादः कार्यः। स्नाने धूपे तथा दीपे नैवेद्य भूषणे तथा । घण्टानादं प्रकुर्वीत तथा नीरा- जनेऽपि च । पुस्तकपूजायां ब्राह्मणपूजायां च स्नानं नास्ति । नैवेद्यं घण्टावाद्यं च नास्तीति केचित् । पुनराचमनीयमिति । शुद्धाभिर. द्भिर्विहितं पुनराचमनीयकम् । पञ्चामृतेति । गव्यमाज्यं दधि क्षीरं माक्षिकं शर्करान्वितम्। एकत्र मिलितं ज्ञेयं दिव्यं पञ्चामृतं परमिति वचनान्मिलितं पञ्चामृतं ग्राह्यम् । अथवा दुग्धं दधि क्षौद्रमाज्यं शर्करा च तथैव हि । तस्य तस्य च मन्त्रेण तत्तद्र्व्यं समर्पयेत् इति वचनात् पृथक् पृथक् देयम् । १ या दृपदत्याद्याः पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति गच्छन्ति । किंभूताः सस्रोतसः । समानं स्रोत: प्रवाहो यास ताः। तुरवधारणे। उकारः पादपूरणः । सा सरस्वत्येव पञ्चधा देशे सरिनदी अभवत् पञ्चापि स्वनामानि त्यक्त्वा सरस्वत्य एवाभवन् । २ यौति गुणानेकीकरोति युवा, सुवासाः शोभनवस्त्रः, परिवीतः पुष्पा- दिभिः समन्ताद्वेष्टितः सन् आगात्प्राप्तोऽस्माभिः । स जायमान उत्पद्यमानः सन् श्रेयान् श्रेष्ठ एव भवति । स्वाध्यः शोभनचित्तवृत्तयः मनसा देवयन्तो विचारयन्तो धीरासो धीरा विद्वांसः कवयस्तमुन्नयन्ति परिदधते ।

·स्मार्त्तप्रभो। श्रेयान्भवति जायमानः। तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः । शीतवातोष्णसन्त्राणं लज्जाया रक्षणं परम् । देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्तिं प्रयच्छ मे। गणेशाम्बिका वस्त्रं स० । यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमध्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः । यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि । नवमिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् । उपवीतं मया अस्मिन्पते पयः पृथिव्यां, दधिक्राव्णो, मधुव्वाता, घृतं मिमिक्षे, अपा रसमिति पञ्चभिर्मन्त्रैः स्नानं बोध्यम् । तस्य तस्य मन्त्रेण पयः पृथिव्यामित्यादिनेत्यर्थः। अत्र पञ्चामृतस्नानानन्तरं पञ्चोप चारपूजां विधाय वस्त्रादि देयमिति तन्त्रविदः। नवाभिरिति । यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्राणि नव तन्तवः। एकेन ग्रन्थिना तन्तुर्द्विगुणस्त्रिगुणोऽथवा। शुचौ देशे शुचौ सूत्रं संहता- गुलिमूलके । आवेष्ट्य षण्णवत्या तत्रिगुणीकृत्य यत्नतः। अब्लि- कैस्त्रिभिः सम्यक् प्रक्षाल्योर्ध्ववृतं त्रिवृत् । करेण दक्षिणेनोवं गतेन त्रिगुणीकृतम् । वलितं मानवैः सूत्रं शास्त्रे ऊर्ध्ववृतं स्मृतम् । १ हे देव त्व यज्ञोपवीत प्रतिमुञ्च धारय । किं भूतं परमं पवित्रं, यत्पुरस्तात्पूर्व प्रनापतेब्रह्मणः सहजं सहजातं, आयुष्यमायुर्वृद्धिकरं, अग्र्य श्रेष्ठं, शुभं निर्मलं, एतत्परिधानेन बलं तेजश्वास्तु । हे यज्ञोपवीत त्वं यज्ञोप- वीतमसि हे देव यजस्य विष्णोर्यज्ञोपवीतेन त्वा त्वामुपनह्यामि संयोजयामि । यद्यपि परमात्मना उप समीपे वतिं विविधमागतं जीवस्वरूप प्रतिमुञ्च मोचयेत्येवमर्थेन ब्रह्मोपनिषत्प्रकरणे पठितस्यास्य मन्त्रस्य ब्रह्मपरत्वं तथापि प्रसिद्धयज्ञोपवीतस्यापि संभवात्तत्र विनियोगः । , ..

·गणपतिपूजनम् । दत्तं गृहाण परमेश्वर । गणेशाम्बिका० यज्ञोपवीतं स०। आचमनीयं स० । ॐ त्वां गन्धर्वाऽअखनस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः । त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत। श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम् । गणेशाम्बिका० गन्धं स० । अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रियाऽअधूषत । अस्तोषत स्व- (ऊवं गतेनोर्ध्वस्थितेन दक्षिणकरेण यद्वलितं तदूर्ध्ववृतम् ) अप्र- दक्षिणमावृत्तं सावित्र्या त्रिगुणीकृतम्। अधः प्रदक्षिणावृत्त समं स्यान्नवसूत्रकम् । त्रिरावेष्ट्य दृढं बध्वा हरिब्रह्मेश्वरानमेत् । यज्ञोपवीतं परमं पवित्रमिति धारयेत् । सावित्र्या दशकृत्वोऽद्भिर्म- न्त्रिताभिस्तदुक्षयेत् । विच्छिन्नं वाऽप्यधोयातं भुक्त्वा निर्मितमुत्सृ- जेत् । छन्दोगपरिशिष्टे तु प्रकारान्तरमुक्तम् । पृष्ठवंशे च नाभ्यां च धृतं यद्विन्दते कटिम् । तद्धार्यमुपवीतं स्यानातिलंब न चोच्छ्रितम् । अस्मिन्पक्षे न षरणवत्या आवेष्टनं किन्तु यावता उक्तमानमुपवीतं सम्पद्यते तावत्सूत्रमानं कल्पनीयम् । गन्धमिति । अनामिकया देवा- १ हे ओषधे गन्ध गन्धर्वास्त्वामखनन् न्यवेदयन् । इन्द्रस्त्वां न्यवेदयत् बृहस्पनिश्च त्वां न्यवेदयत् सोमो राजा त्वां न्यवेदयत् । किं च यक्ष्माद्रोगा- दमुच्यत मुक्तोऽभूदिति गन्धप्रशंसा वाक्यार्थः । २ देवा अस्मत्तानक्षतान्भक्षितवन्तोऽगृहणनिति यावत् गृहीत्वा चामी- मदन्त हर्षे प्रामाः । हि यस्मात्प्रियाः प्रीतियुक्तास्ते अवाधूषत शिरः कम्पि- तवन्तः। किञ्च स्वभानवः स्वय दीप्तियुक्ता विप्रा ब्राह्मणा नविष्ठया नव- तमया मती मत्या अस्तोषत स्तुतिं कृतवन्तः । हे इन्द्र त्वमपि ते तव हरी हरितवर्णावश्वौ योज आगमनाय रथे योजय तवाभीष्टाया देवतृप्तेः सम्पन्न- त्वावयाऽप्यागन्तव्यमिति प्रार्थना वाक्यार्थः ।

·स्मार्तप्रभो। भानवो विप्रा नविष्ठया मती योजा विन्द्र ते हरी । अक्षताश्च सुरश्रेष्ठाः कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः। मया निवे- दिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर । अक्षतान् सम० ॐ ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वाइव सजित्वरीवरुधः पारयिष्ण्वः ॥ माल्यादीनि- सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो। मयाऽऽहतानि पुष्पाणि पूजार्थ प्रति गृह्यताम्। गणेशाम्बिका पुष्पमालां स० । ओं काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि । एवानो नामृषीणां च तथैव । गन्धानुलेपनं कार्य प्रयत्नेन विशेषतः। पितृ- णामर्पयेद्गन्धं तर्जन्या च सदैव हि । तथैवाङ्गुष्ठमध्याभ्यां धार्यो गन्धः स्वयं बुधैः। अत्र मूलं मृग्यम् । अक्षतानिति । अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता अभावे ब्रीहयः स्मृताः । तदभावे च गोधूमा न तु खण्डितत- राडुला इति परशुरामः। माल्यादीनीति । अत्र पुष्पाणीत्यन्तमेकं वाक्यम् । एतत् त्वया पूजार्थं प्रतिगृह्यतामित्यपरमिति वाक्यभेदेन योजना । पुष्पमाला- 1 हे ओषधीरोषधयो यूयं प्रतिमोदध्वं हृष्टा भवत। कीदृश्यो यूय पुष्प- वतीः पुष्पैर्युक्ताः । प्रसूवरीः फलप्रसववत्यः । अश्वा इव सजित्वरीः रोगजय- शीलाः | विविध रुन्धन्ति रोग निवारयन्तीति वीरुधः। पारयन्ति कर्मेति पारयिष्ण्वः । पुष्पवत्वेनौषधिस्मरणात्पुष्पनिवेदनेऽस्य विनियोगः । २ मूलै सम्बद्धं पर्व काण्डं, भूम्यसंबद्ध पर्व परुः। हे दूर्वे काण्डा- काण्डात्प्रतिकाण्ड परुषः परुषः प्रतिपरुः भूमिसम्बद्धासम्बद्धेभ्यः सर्वपर्वभ्यः सकाशाद्यथा त्व परि समन्तात्प्ररोइन्ती अङ्कुरवती वर्तसे हे दुर्वे एव एवं स्वाङ्कुर विस्तारवत्सहस्रेण शतेन च असङ्ख्यैः पुत्रपौत्रनप्त्रादिभिरस्मान्प्रतनु विस्तारय।

·३३ गणपतिपूजनम् । दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥ दूर्वाङ्कुरान मुहरितान- मृतान्मङ्गलप्रदान् । आनीतांस्तव पूजार्थ गृहाण गणना- यक। गणेशा० दूर्वाकुरान् सः । ॐ अहिरिव भोगैः मिति । नाक्षतैरर्चयेद्विष्णुन तुलस्या गणाधिपम् ! न दूर्वया यजेद्देवीं बिल्वपत्रैर्न भास्करम् । उन्मत्तमर्कपुष्पं च विष्णोर्वज्य सदा बुधैरिति । पुष्पाभावे प्रवालैर्वा तदभावे च कोरकैः । तदभावे फलैः पत्रैस्तभावे तृणाकुरैः । स्कान्दे । पत्रं वा यदि वा पुष्पं फलं वाऽपि तथैव च । केशवाथै शिवार्थे वा यथोत्पन्नं तथाऽर्पयेत् । अधोमुखार्पणं नेष्टं पुष्पाञ्जलिविधिं विना । सङ्ग्रहे । पत्रं वा यदि वा पुष्पं फलं नेष्टमधोमुखम् । यथोत्पन्नं तथा देयं बिल्वपत्रमधो मुखम् । पुष्पं चाधोमुखं नेष्टं तुलसीबिल्ववर्जितम् । तस्माश्चाधो. मुखं देयं बिल्वपत्रं च शङ्करे। पुष्पमूर्ध्वमुखं योज्यं पत्रं योज्यं त्वधो. मुखम् । फलं तु सम्मुखं योज्यं यथोत्पन्नं तथार्पपेदिति । मध्यमाना- मिकामध्ये पुष्पं सङ्ग्रह्य पूजयेत् । अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां च देवे पुष्पं नि- वेदयेत् । अङ्गुष्टतर्जनीभ्यां च निर्माल्यमपनोदयेत् । शिवरहस्ये । वामपत्रे वसेद्ब्रह्मा पद्मनाभश्च दक्षिणे | मध्यपत्रे स्थितः साक्षा- त्साङ्गः सर्वार्थसाधकः । इन्द्रादयो लोकपाला वृत्ताने परिकीर्तिताः! पृष्ठभागे स्थितो यक्ष अभक्तानां निषेधकः । पूर्वभागे स्थितः स्कन्दो देवैर्ब्रह्मादिभिः पुरा । तस्माद्वै पूर्वभागेन पूजयेगिरिजापतिम् । पञ्चवक्त्रं भवेद्विल्वं पञ्चवक्त्रः स्वयं शिवः । पञ्चपत्रार्चितो देवो ३ हस्तं हन्ति व्याप्नोति स्पर्शमात्रेणेति हस्तन्नः परिमलद्रव्यं पुमांसं विश्वतः परि पातु रक्षतु । किं भूतः विश्वा विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कान्ती- विद्वान् आनन् । तथा पुमान् पुरुष इव शूरो रञ्जकः। किं च यत्परिमलद्रव्य- महिः सर्प इव भोगैरुपभोगै हुँ पर्येति व्याप्नोति । तथा ज्याया हेति बाण शत्रुप्रेरितं परिबाधमामो निवर्तयन् । ।

·स्मार्त्तप्रभौ पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः। हस्तनो विश्वा व्वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमासं परि पातु विश्वतः ॥ नानापरिमलैव्यनिर्मितं चूर्णमुत्तमम् । अवीरनामकं चूर्ण गन्धं चारु प्रगृह्यताम् । गणेशाम्बि० नानापरिमलद्र व्याणि स०। नैवेद्यं पुरतो निधाय । ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्वतं योऽस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं व्वयं धूमिः । देवानामसि व्वह्नितम: सस्नितमं पमितमं जुष्टतमं देवहूतमम् । लक्षपत्रार्चितो भवेत् । षट्पत्रेण तु बिल्वेन पूजितश्च स्वयं शिवः । ददाति शिवसायुज्यं सप्तपत्रार्चितस्तथा । षट्पत्रैः सप्तपत्रैश्च बिल्वपत्रैः शिवोऽर्चितः । एकेन लक्षपत्राणां सौवर्णानां फलं लभेदिति। आवरणपूजा चेत्पुष्पदानानन्तरं कर्त्तव्या । कृत्वा ऽऽवरणपूजां तु धूपदीपौ निवेदयेदिति पुरश्चर्यार्णवोक्तेः। परिम- लेति । रजनी सहदेवी च शिरीष लक्ष्मणाऽपि च । सहभद्रा कुशा- ग्राणि उद्वर्त्तनमिहोच्यते । हरिद्रा कुङ्कुमं चैवसिन्दूरादि समन्वितम् । कजलं कण्ठसूत्रादि सौभाग्यद्रव्यमुच्यते । पुरतो निधायेति । नैवेद्यं पुरनः कृत्वा धूपदीपो प्रदर्शयेदिति केचित् । अन्ये तु पुरतो नियमो नास्ति दीपनैवेद्ययोः क्वचिदिति १ हे धूप त्वं धूहिसकोऽस्यसुराणाम् । अतो धूर्वन्तं हिंसन्त त्वं धूर्व विना- शय । यः शत्रुरस्मान्धूति हिसितुमुद्युक्तस्तं च धूर्व, य शत्रु वय धूमिस्तमपि धूर्व । त्वं देवानां वह्निमममतिशयेन वह्निरूपोऽसि । क्लीबत्वमार्षमेवमग्रेऽपि । सस्नितममतिशुद्धं, पप्रितमं यजमानानां फलदातार, जुष्टतमं देवानामतिप्रिय, देवहूतमं देवानामाह्वाता एवं धूप स्तुत्वाऽघ्रापयेत् । स्मार्त्तविनियोगबलादित्थं मन्त्रो व्याख्यात इति न भाष्यविरोध उद्भावनीयः ।

·३५ गणपतिपूजनम् । वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः। आधेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । गणेशाम्बि० धूपमा- प्रापयामि । ॐ अग्निज्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्यो- तिज्योतिःसूर्यः स्वाहा। अग्निवरों ज्योतिर्वचः स्वाहा सूर्यों व्वों ज्योतिवर्चः स्वाहा । ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा । साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया। दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापहम् । भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने । त्राहि मां निरयाद् घोराहीपज्योतिर्नमोऽस्तुते । गणेशा. दीपं दर्शयामि पुरश्चर्यार्णवोक्तं वचनमाहुः। धूपमाघ्रापयामीति । तन्त्रसारे । मध्य- मानामिकाङ्गुल्योर्मध्यपर्वणि दैशिकः । अङ्गुष्ठाग्रेण देवेशि धृत्वा धूप निवेदयेत् । ततः समर्पयेद्धूपं घण्टावाद्यजयस्वनः । न धूप वितरेद्भू- मौ नासने न घटे तथा। यथा तथाऽऽधारगत कृत्वा तं विनिवेदयेत् । वामतस्तु तथा धूपमने वा न तु दक्षिणे । धूपदीपौ सुभोज्यं च देव- ताने निवेदयेदिति । धूताशेषमहादोषपूतिगन्धप्रहारितः। परमामोद- जननाडूप इत्यभिधीयते। दीपं दर्शयामीति । पुरश्चर्यार्णवे । दीर्घा. ज्ञानमहाध्वान्ताहङ्कारपरिवर्जनात् । परतत्वप्रकाशाच्च दीप इत्यभि. 'धीयते। तैजसं राजतं लौहं मार्तिक्यं नारिकेलजम् । तृणराजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते । वर्तिः श्वेताऽथवा रक्ता न पीता नाऽसि. २ योऽयमग्निर्देवः स एव ज्योतिः, यच्चेदं ज्योतिस्तदेवाग्निः। देवस्य ज्यो- तिषश्च कदाचिदप्यवियोगादेकत्वेन प्रतिपादनम् । स्वाहा ज्योतीरूपायानये हविः प्रदत्तम् । एवमग्रेऽपि व्याख्येयम्। इत्थं दीपमेतादृशगुणविशिष्टाग्न्यादिरूपत्वेव भावयित्वा तेन देवं नीराजयदिति सस्कारदीपके ।

·स्मार्त्तप्रभौ। हस्तौ प्रक्षाल्य । ॐ अपतेऽन्नस्य नो देशनमीवस्य शुष्मिणः । प्र प्र दातारं तारिषऽ जर्ज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे । नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्ति मे ह्यचलां कुरु । ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् । शर्कराखण्ड- खाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च । आहारो भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रति गृह्यताम् । गणेशाम्बि० नैवेद्यं निवेदयामि । ताऽपि च । पटो वा नूतनः शुक्लो वर्तिकायां प्रशस्यते। वर्त्या कर्पू. रगर्भिण्या सर्पिषा तिलजेन वा। श्रारोप्य दर्शयेहीपानुचैः सौरभ- शालिनः । दीपं दक्षिणतो दद्यात्पुरतो ना न वामतः । सर्वसहा वसु- मती सहते न द्वयं त्विदम् । अकार्ये पाद्घातं च दीपतापं तथैव च। कृत्वा तु पृथिवीतापं दीपमुत्सृजते नरः। स तापपापं नरकं प्राप्नो- त्येव शतं समाः। लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् । न स दीप इति ख्यातो ह्योधवह्निस्तु स स्मृतः। नैव निर्वापयेहीपं देवार्थ- मुपकल्पितम् । दीपहर्ता भवेदन्धः काणो निर्वापको भवेत् । दीप- निर्वापणात्पुंसः कूष्माण्डच्छेदनात् स्त्रियः। अचिरेणैव कालेन पि. एडनाशो भवेद् ध्रुवम् । नैव निर्वापयेहीपं. लक्ष्मीनाशकरो यतः । नैवेद्यमिति । तैजसेषु च पात्रेषु सौवर्णे राजतेऽपि वा। ताने वा प्रस्तरे वाऽपि पद्मपत्रेऽपि वा पुनः । यज्ञदारुमये वाऽपि नैवेद्यं कल्पयेद् बुधः। सर्वाभावे तु माहेयं स्वहस्तघटितं यदि । नैवेद्यं ३ हे अनस्य पते पालक अग्ने नोऽस्मभ्यमन्नस्यान देहि । कर्मणि षष्ठी। कीशस्य नास्ति अमीवाव्याधियेन तस्य, शुष्म बलं (निध०२. ९.११) विद्यते यस्मात्तच्छुष्मि तस्य । किंच अवस्य दातारं प्रतारिषः प्रकर्षेण वर्धय पादपूत्यै प्रोपसर्गस्य द्वित्वम् । किंश्च नोऽस्माकं द्विपदे मनुष्ये पुन्नादौ चतुष्पदे गवादौ च ·गणपतिपूजनम् । तुलसी प्रक्षिप्य प्राणाय स्वाहा । अपानाय स्वाहा । व्यानाय स्वाहा । समानाय स्वाहा । उदानाय स्वाहा। नैवेद्यान्ते आचमनीयं स० मध्ये पानीयं स० । उत्तरा- पोशनं सः । त्वां गन्धर्वा० चन्दनं मलयोद्भूतं कस्तू- योदिसमन्वितम् । करोद्वर्तनकं देव गृहाण परमेश्वर । करोद्वर्तनार्थे चन्दनानुलेपनं स० । याः फेलिनीर्याऽ दक्षिणे भागे पुरतो वा न पृष्ठतः । भक्ष्यं भोज्यं च लेां च येयं चोष्यं च पञ्चमम् । सर्वत्र चैव नैवेद्यमाराध्यास्मै निवेदयेत् । निवेदयामीति । ततो निवेदयामीति सर्वं दद्यान्महेश्वरीति पुरश्च- यार्णवे। पाणायेति । रामार्चनचन्द्रिकायाम् । प्रक्षिप्य तुलसी प्रोक्ष्य वामाङ्गुष्ठेन संस्पृशेत् । ग्रासमुद्रां वामदोष्णा विकचोत्पलसन्निभाम् । प्रदर्शयन् दक्षिणेन प्राणादीनां च दर्शयेत् । स्पृशेत्कनिष्ठोपकनिष्ठिके द्वे स्वाङ्गुष्ठमूर्ना प्रथमेह मुद्रा। तथाऽपरा तर्जनिमध्यमे स्यादनामि- कामध्यमिके च मध्या। अनामिकातर्जनिमध्यमाश्च तद्वच्चतुर्थी, सक- निष्ठिकास्ताः। स्यात्पञ्चमी मध्यमतः प्रदिष्टा प्राणादिमुद्रा निज- मन्त्रयुक्ताः। नैवेद्यान्त इत्यादि । भोजनानन्तरं देयमद्भिः कर्पूरवा- सितैः । मामाचमनं, मध्ये पानीयं, करमार्जनम् । गाण्डूषिक जलं दत्वा दद्यादाचमनं ततः। हस्तवासं सकर्पूरं मुकुटं भूषणानि च । करोद्वर्तनेति । पुनराचमनं दद्यात्करोद्वर्त्तनमेव चेति नारदीये । १ प्राणाय स्वाहा ऽपानाय स्वा० व्यानाय स्वा० समानाय स्वा. उदानाय स्वाहेति क्रमं याज्ञवल्क्योऽमन्यताय क्रमो वाजसनेयिनामिति भोजनसूत्रे । २ या ओषधीरोषधयः फलिनीः फलिन्यः । याश्चाफलाः यावापुष्पा याश्च पुष्पिणीः पुष्पिण्यः ताः सर्वा वृहस्पतिना प्रसूताः प्रेरिताः सत्या नोऽस्मानहसः पापागोगरूपान्मुश्चन्तु पृथक्कुर्वन्तु । फलवत्वेनौषधिस्मरणात्फलेऽस्य विवियोगः ।

·३८ स्मार्तप्रभौ। अफलाऽ अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः। बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वठ० हसः । पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलै- युतम् । एलादिचूर्णसंयुक्तं तांबूलं प्रति गृह्यताम् । गणेशाम्ब० मुखशुद्ध्यर्थं ताम्बूलपत्रं पूगीफलं च स०। याः फलिनी । इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव । तेन मे सफलावासिर्भवेजन्मनि जन्मनि । गणेशाम्बि० ऋतुफलानि स०। हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेकऽ आसीत् । स दाधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै ताम्बूलमिति । संग्रहे । लवङ्गजातिककोलचूर्ण क्रमुकखादिरम् । कर्पूरसहितं पत्रं ताम्बूलं च समर्पयेत् । ऋतुफलानीति । फलं ताम्बूलसहितं दक्षिणां कनकान्विताम् । पुष्पाञ्जलिं ततः कुर्याद्भक्त्या- ऽऽदर्श प्रकल्पयेत् । नीराजनं ततः कुर्यात्कापूरं विभवे सति । समर्प्य मुकुटादीनि भूषणं छत्रचामरे । प्रसादसुमुखं ध्यात्वा कुर्याच्चैव प्रदक्षिणाम् । नमस्कारं ततः कुर्यात्साष्टाङ्गं भक्तिपू. र्वकम् । हरिभक्तिविलासे । पञ्च नीराजनान्कुर्यात्प्रथमं दी- पमालया। द्वितीयं सोदकाब्जेन तृतीयं धौतवाससा। चूताश्वत्थादि- पत्रैश्च चतुर्थ परिकीर्तितम् । पञ्चमं प्रणिपातेन साष्टाङ्गेन यथावि- ३ हिरण्ये हिरण्यपुरुषरूपे ब्रह्माण्डे गर्भरूपेणावस्थितः प्रजापतिर्भूतस्य प्राणिजातस्याग्रे समवर्तत प्राणिजातोत्पत्ते. पुरा स्वयं शरीरधारी बभूव । सच जात उत्पन्नमात्र एक एव ( उत्पत्स्यमानस्य जगतः) पतिरीश्वर आसीत् स एक एव पृथिवीमन्तरिक्ष द्यां उतापि च इमां भूमि दाधार धारयति स्म कस्मै काय प्रजापतये देवाय वयं हविषा विधेम हविर्दनः सूत्रात्मनो ब्रह्माण्डस्य तेजो- वित्वसाम्येन हिरण्यशब्देनाभिहितत्वात्तत्रोपमानत्वप्रतीतेः स्तुतिरिति संस्कार- दपिके । एवं हिरण्यं स्तुत्वा दक्षिणां दद्यात् ।

·३६ गणपतिपूजनम् । देवाय हविषा विधेम । हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीजं विमावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे। गणेशाम्बिका० कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे दक्षिणां स० । कर्पूरनीराजनं स० । गणेशाम्बिकाभ्यां० मन्त्र- पुष्पाञ्जलिं स० । नमस्करोमि । ताम्ररजतादिपात्रे जलगन्धाक्षतफलपुष्पकुशाग्रदधि- दुग्धसर्षपान (द्रव्यं च) प्रक्षिप्य हस्तयोर्गृहीत्वा "रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरक्षक । भक्तानामभयं को त्राता भव भवार्णवात् । द्वैमातुर कृपासिन्धो पाण्मातुराग्रज प्रभो । वरद त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद । अनेन सफलार्पण फलदोऽस्तु सदा मम । गणेशाम्ब० विशेषा, स०। प्रार्थना। विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्विताय । नानाननाय श्रुतियज्ञ- विभूषिताय गौरीसुताय गणनाथ नमो नमस्ते। भक्तातिना- शनपराय गणेश्वराय सर्वेश्वराय शुभदाय सुरेश्वराय । धि। श्रादौ चतुष्पादतले च विष्णो नाभिदेशे च मुखे तथैकम् । सर्वेषु चाङ्गेष्वपि सप्त वारानारार्तिकं भक्तजनस्तु कुर्यात् । पुष्पाञ्ज. लिमिति । रामार्चनचन्द्रिकायाम् । वैदिकं मन्त्रमुच्चार्य दद्यात्पु- पाञ्जलिं ततः । नमस्करोमांति । पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा सह । वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः। बाहुभ्यां चैव जानुभ्यां वचसा शिरसा दृशा । पञ्चाङ्गोऽयं प्रणामः स्यात्पू. जासु प्रवराविमौ। विशेषामिति । प्रारब्धकर्मसिद्ध्यर्थं देवाय कल्पयामि तत् ।

·स्मार्त्तप्रभौ। विद्याधराय विकटाय च वामनाय भक्तप्रसन्नवरदाय नमो नमस्ते २ नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूपाय ते नमः। नमस्ते रुइरूपाय करिरूपायते नमः ३ विश्वरूपस्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे। भक्तप्रियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनाय- क ४ लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ५ त्वां विघ्नशत्रुदलनेति च सुन्दरोति भक्तप्रियेति सुखदेति फलप्रदेति । विद्याप्रदेत्य- घहरेति च ये स्तुवन्ति तेभ्यो गणेश वरदो भव नित्यमेव ६ अनया पूजया गणेशाम्बिके प्रीयेताम् इति जलंक्षिपे- दिति संप्रदायः । आचरितगणेशाम्बिकापूजनविधी यन्यू- नातिरिक्तं तत्परिपूर्णमस्तु। (विसर्जनं तु कर्मसमाप्त्यन्ते इति शिष्टाः ) इति गणपतिपूजनम् । अथ सकलशिष्टपरिगृहीतो दानखण्डे आश्वलाय- नगृह्यपरिशिष्टोक्तः स्वस्तिपुण्याहवाचनप्रयोगः । नारिकेलेन देयोऽर्घः फलेन फलकादिभिरिति परशुरामः । विस- जनं त्विति । अनेकदिनसाध्ये कर्मणि विसर्जनमुत्कृष्यते आग्नि- मारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरन्तीति वत्। एवं समग्रं निष्पाद्य सर्वदेवान्वि- सर्जयेदिति मात्स्ये विधानाच्च । तस्मात्कर्मणि समाप्त अन्ते एन विसर्जनम् । इति गणपती ति। गणपतिपूजनं समाप्य गौरीपूजनपक्ष एकवचनान्तेन प्रयोग इत्युक्तं प्राक् ॥ इति गणपतिपूजनम् ॥ आश्वलायनेति । स्वशास्खायामनुक्तत्वात्परशाखीयं पुण्याहवानं गृह्यते । यन्नाम्नातमिति वचनात् । अन्यशाखं परिशिष्टमन्यशाखिनां न भवतीति तु निर्मूलमेव । प्रयोगदीपे। स्वस्तिवाचनमत्रेष्टं गृहकर्मसु केषु चित् । अष्टमपि शास्त्रेऽस्मिन्मङ्गलार्थमुदीरितम् । पुण्याहवाचनेति । अत्र निमित्तानि विधानरत्नमालायाम् । पुण्येऽ- ·गणपतिपूजनम् । हनितु सम्प्राप्ते विवाहे चौलके तथा। व्रतबन्धे च यशादौ तथा यजन. कर्मणि । गृहारम्भे धनप्राप्ती तीर्थाभिगमने तथा। गृहप्रवेशने चैव- ग्रामस्याभिनिवेशने । नवग्रहमखे शान्तावद्भुतेषु तथैव च । गजबन्धे तुरङ्गाणां दासादीनां च सङ्ग्रहे । धर्मकर्मसु सर्वेषु प्रारम्भे स्वस्ति- वाचनम्। बौधायनसूत्रेऽपि । अथ स्वस्तिवाचनं सेतुबन्धनदीखात- तडागपुष्करणीवापीकूपदेवगृहप्रासादवसतीनामोषधिवनस्पतीनांचे- त्यादीति । स्मृत्यन्तरे। पत्नीपुत्रैः समायुक्तः शुभार्थी ब्राह्मणैः सह। पुण्याहवाचनं कुर्यात्सर्वेषु ऋद्धिकर्मसु । शौनकोऽपि । अन्यस्मि- नपि सर्वस्मिन् शुभे कर्मणि चोदिते। वाचनीया द्विजाः सर्वे वेद शास्त्रपरायणा इति ।व्यासः। सम्पूज्य *गन्धमाल्याद्यैर्ब्राह्मणान् स्व- स्ति वाचयेत्। धर्मकर्मणि माङ्गल्ये सङ्ग्रामे ऽद्भुतदर्शने इति । भौतेषु कर्मसुस्मार्तेषु पाकयज्ञेषु च प्रथमानुष्ठाने एवैतद्भवति न द्वितीयादि. प्रयोगे। विश्वकर्माप्रकाशे । उपाकर्मोत्सर्जनयोः + श्रौतानां कर्मणां तथा । प्रथमानुष्ठितावेव स्वस्तिवाचनमिष्यते । एतच सर्वकर्मसु आदौ कार्य “पुण्याहवाचनं शस्तमादौ स्यात्सर्वकर्मसु । नाकृत्वैतद् बुधः कुर्यात्सर्वकर्माणि मानव इति वचनात् । कचित्तु गर्भाधाना- दिसंस्कारेष्विष्टापूर्त क्रतुष्यपि । वृद्धिश्राद्ध पुरा कार्य कर्मादौ स्वस्तिवाचनमित्येतस्य वचनस्य यथाभुतमर्थमनुसरन्तः पूर्व वृद्धि श्राद्धं ततः स्वस्तिवाचनमित्येतादृशक्रमेणानुष्ठानमाचरन्ति तन्न । मर्भाधानादीत्यस्मिन्वाक्ये पूर्व वृद्धिश्राद्धं ततः स्वस्तिवाचनमित्ये. तावतैव सिद्ध पुनः कर्मादावित्युक्तिवृद्धिश्राद्धसहितकर्मण आदी स्वस्तिवाचनप्राप्त्यर्था । तेन पूर्व स्वस्तिवाचनं ततो वृद्धिश्रामि- * गन्धमाल्याचैरिति वचनं गन्धपूर्वभाविनां पादप्रक्षालनादीनामुपचारा- णामनावश्यकत्वबोधनार्थ, माधशब्देन ताम्बूलादिग्रहणम् । + अनोपाकर्मोत्सर्जनग्रहण नित्यानां श्रवणाकर्माग्रहायणीकर्मेन्द्रयज्ञादीना- मुपलक्षणम् ।

·स्मार्त्तप्रभौ। तत्रादौ कलशस्थापनम् । तत्प्रकारः । “ॐ मही धौः पृथिवी च ना इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः। इति कलशाधारभूमि स्पृष्ट्वा " ॐ ओषधयः समवदन्त सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति त्येवानुष्ठानक्रमः। पितृभक्तितरङ्गिण्यां वाचस्पतिमिश्रा अपि । प्रादौ प्रधानसङ्कल्पस्ततः पुण्याहवाचनम् । मातृपूजा ततः कार्या - वृद्धिश्राद्धं ततः परमिति संस्कारचिन्तामणौ। शौनकेन तु कर्मसमा- तावप्येतदुक्तम् । स्वस्तिवाचनमेवंतु सर्वेषामृद्धिकर्मणाम्। श्रादावन्ते च कर्तव्यमिति वेदविदां मतमिति । अत्र देशाचारतो व्यवस्था । देवभद्रेण प्रयोगसारे ज्योतिष्टोमस्यान्तेऽपि पुण्याहवाचनमुक्तम् । कलशस्थापनमिति । गोमयेनोपलिप्योर्वी रङ्गवल्लिकयाऽर्चयेत्। प्रस्थधान्ये परिष्ठोप्यं पूर्ण हि कलशद्वयमिति हारीतवचनं यद्य- प्यस्ति तथापि बिभ्रत्कुम्भमपां पूर्ण पिहिताननमर्चितमिति शौनकी- यात् , प्राचार्य उदकुम्भं तं धारयेत्तदनन्तरमिति परशुरामोक्तः, हस्ते कलशमुद् धृत्य नमेत् त्रीणि पदानि चेति परिशिष्टोक्तः, समागच्चैक एव कुम्भः स्थाप्यः । तत्पकार इति । परशुरामः। कलशस्थापनं कार्य कमलेऽष्टदलेऽमले। उदकुम्भं समानीय रुद्रकुम्भवदर्चयेत् । १ मही महती द्यौः पृथिवी च नोऽस्माकमिमं यज्ञं मिमिक्षतां स्वैः स्वै. भौगैः पूरयताम् । किञ्च भरीमभिर्भरणैर्हिरण्यपशुधान्यादिभिर्नो गृहं पिपृतां पूरयताम् । श्लो० पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुमा धृता। कलशा- धारभूतं हि पवित्रं कुरु चासनम् । २ राज्ञा सोमेन सह ओषधयः समवदन्त सवाद कृतवत्यः । संवादमाह ब्राह्मणो यस्मै रुग्णाय कृणोति अस्मन्मूलादिना चिकित्सां करोति हे राजन् तं हाणं नरं वयं पारयामसि पारयामः। श्लो० यवोऽसि धान्यराजस्त्वं सर्वो- त्पत्तिकरः शुभः । प्राणिनां जीवनोपायः कलशाधः क्षिपाम्यहम् । ३ अनोपसर्गात्सुनातीति षत्वम् । , ।

·गणपतिपूजनम् । ब्राह्मणस्तठ राजन्पारयामसि" इति स्पृष्टप्रदेशे उपक- ल्पितप्रस्थधान्यस्य पुत्रं कृत्वा ऽष्टदलं विलिख्य “ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः । पुनर्जा नि वर्तस्व सा नः सहस्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्माऽऽ विशताद्रायः।" इति धान्यपुञ्जस्योपरि अच्छिद्रं नूतनं हैमं राजतं ताम्रममावे मृण्मयं वा सूत्रवेष्टितकण्ठं कृतस्वस्तिकं भूमि भूरसि सम्प्रार्थ्य प्राजिघ्रत्यंबुजे न्यसेत् । मही द्यौरिणाऽऽपूर्य या ओषधीरौषधीः क्षिपेत् । हिरण्यगर्भ इति द्रव्यमश्वथे वस्तु पाल्ल- वान् । पूर्णादर्वि पूर्णपात्रं धान्यं धान्यमसीति च । याः फलिनीः फलं तस्मिन्नुपरिष्टाभिधापयेत् । सुजातो ज्योतिषा वासोयुग्मेन परिवेष्ट- येत् । पञ्च रत्नानि मध्येऽस्य परिवाजपतिस्तथेति। प्रस्थधान्यस्येति। अत्र धान्यशब्देन सतुषं द्रव्यमभिधीयते तेन तस्यैव निधानम् । कश्चित्त धान्यमसि धिनुहि देवानिति तण्डुलेष्वपि धान्यशब्द प्रयोगात्तस्यैव निधानमित्याह । सप्त धान्यानि निधेयानीत्या. 'धुनिकाः। तानि च यवगोधूमधान्यानि तिलाः कङ्गुस्तथैव च । श्यामाकाश्चणकाश्चैव सप्त धान्यानि सं विदुरिति । हैममिति । हेमाद्रौ । हैमराजतताम्रा वा मृण्मया लक्षणा- १ हे महि पृथिवि त्व कलशमाजिघ्र धारय इन्दवः सोमाः तत्तुल्याः कलशरसास्त्वा त्वामाविशन्तु ऊर्जा जलभूतेन रसेन सह पुनरस्मान्प्रति निवर्त- स्व। सा त्वं नो ऽस्माकं सहस्त्र धुक्ष्व सहस्रसङ्ख्यं धनं देहि हे पृथिवि त्वत्प्रसा- दादुरुधारा बहुपयोयुक्ता पयस्विनी गौः, रयिर्धनमपि मा मां पुनराविशता. दागच्छतु इत्थं पृथिवीं प्रार्थ्य कलशं तत्र स्थापयेत् । श्लो० कलाः कला हि देवानां दानवानां कलाः कलाः । आदाय निर्मितो यस्मात्कलास्तेन कथ्यते।

·स्मार्तप्रभौ। कलशं संस्थाप्य "ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि व्वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थो व्वरुणस्य ऽऋतसदन्यसि व्वरुणस्यऽ ऋतसदनमसि व्वरुणस्य ऽऋतसदनमासीद" इत्युपक- ल्पितकलशोदकेन तं पूरयित्वात्वाङ्गन्धर्वा (पृ०३१ पं० २) इति गन्धं प्रक्षिप्य, "ॐ या ओषधीः पूर्खा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा नु बभ्रणामहरी शतं धामानि सप्त च ॥ इति सर्वोषधीः प्रक्षिप्य, काण्डात्काण्डादिति । मनै न्विताः। पञ्चाशाङ्गुलवैपुल्या उत्सेधे षोडशाङ्गुलाः। द्वादशाङ्गुल- मूलास्ते अष्टाङ्गुलमुखास्तथा । उपकल्पितकलशोदकेनेति। तीर्थोद. केन चापूर्य कलशं तु विचक्षण इति । सौंषधीरिति । हेमाद्रौ। कुष्ठं मांसी दरिद्रे द्वे मुरा शैलय. १हे जलधारे त्व वरुणस्योत्तम्भनमवलम्बनमसि । वरुणस्य स्कम्भस्यावरो. धस्य सर्जनी साधनभूता स्थः असि व्यत्ययेन द्विवचनम् । वरुणस्य ऋताय यज्ञाय सदनी उपवेशनी असि वरुणस्य ऋतसदनमुत्तरासनं त्वमेवालि । वरुणस्य ऋतसदनं यज्ञार्थमासनभूत कुम्भ व्याप्यासीद तिष्ठ । ४।३६ श्लो० आपः स्थं यूयं देवेशा ज्योतिषां पतयस्तथा। भूतानां जीवनोपाया अतः कुम्भे क्षिपाम्यहम्। २ श्लो० श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं सुगन्धाय कलशे सङ्क्षिपाम्यहम् । ३ या ओषधीरोषधयो देवेभ्यो ऽथ युगत्रये पुरा जाता उत्पन्नाः । बभ्रूणां पिङ्गलवर्णानां तासामोषधीनां शतं सप्त च धामानि अह मनै नु मन्ये एव । इत्यमोषधिरूपं ध्यात्वा सवौषधीः प्रक्षिपेत् । १२१७५ श्लो० सर्वोषध्यः सुग- न्धाब्या दिव्यदृष्टिसमुद्भवाः । कलशाप्यायनकरा मजलाय क्षिपाम्यहम् । १ श्लो० दूर्वे ह्यमृतसम्पन्ने शतमूले शताकुरे। शत मे हर पापानि शतमायु- विवर्द्धिनी।

·गणपतिपूजनम् । (पृ०३२ पं० ८) दूर्वाः प्रक्षिप्य, "ॐ अश्वत्थे वो निषदनं पणे वो व्वसतिष्कृता। गोभाजऽइकिलासथ यत्सनवथ पूरुषम्" इति पञ्च पल्लवान्प्रक्षिप्य "ॐ स्योना पृथिवि नो भवानुक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः चन्दने । सटीचम्पकमुस्ताश्च सर्वौषधिगणः स्मृतः । सटी कचोरः । चम्पकः प्रसिद्धस्तस्य त्वक् । वचाचम्पकमुस्ताश्चेत्यपि पाठः । पञ्च पल्लवानिति । हेमाद्रौ। पञ्चभङ्गसमायुक्तं फलवस्त्रयु- गान्वितम् । पञ्चरत्नसमायुक्तं पूर्णपात्रयुतं तथा। अश्वत्थोदुंबरौ जम्बू चूतन्यग्रोधपल्लवाः । पञ्चभङ्गा इति प्रोक्ताः सर्वकर्मसु शोभना इति। पञ्चभङ्गाः पञ्चपल्लवाः। भविष्यपुराणे तु जम्बूस्थाने प्लक्ष उक्तः । केचित्तु न्यग्रोधपिप्पलमक्षजम्बूचूततरूद्भवाः । पल्लवाः पञ्च विशे- १ हे ओषधयः वो युष्माकमश्वत्थे आश्वत्थ्यां सुचि निषदनं स्थानं भवति हविषां तत्र स्थापनात् । किञ्च वो युष्माकं पणे पलाशमय्यां जुहां वसतिः स्थितिः कृता। किलेति प्रकर्षे इदेवार्थे । हे हविर्भूता ओषधयः अग्नौ हुताः सत्यो गोभाजो ऽसथ मवथ। गामादित्यं भजन्तीति गोभाजः । अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते वृष्टिर्वृष्टेरन्न ततः प्रजाः । यद्यस्मात्कार- णात्पुरुष यजमानं सनवथ सेवध्वे अन्नदानेन पोषयथ तस्मादश्वत्थादिस्थानमि- विसंस्कारदीपके। १२१७९ श्लो० थज्ञवृक्षसमुद्भूतान्पल्लवान्सरसान् शुभान् । अलङ्काराय पञ्चैतान् कलशे सङ् क्षिपाम्यहम् । २ हे पृथिवि त्व नोऽस्माकं स्योना सुखरूपा भव । किम्भूता अनृक्षरा ऋक्षकः कण्टकस्तद्गाहता। तथा निवेशनी निविशन्ति जना यस्यां सा, तथा सप्रथाः प्रथनं प्रथो विस्तारः । प्रथसा सह वर्तमाना सर्वतः पृथुः। किञ्च नोऽस्माकं शर्म शरणं यच्छ देहि ॥ ३५।२१ ॥ श्लो० उद्धता ऽसि वराहेण कृष्णन शतबाहुना । दंष्ट्राप्रैलीलया देवि यज्ञार्थं प्रणमाम्यहम् ।

·स्मार्सप्रभौ। इति सप्तमृदः प्राक्षिप्य ॐ याः फलिनीयो० इति पूगीफलं प्रक्षिप्य "ॐ परि वाजपतिः कवि- रग्निहव्यान्यक्रमीत् । धद्रत्नानि दाशुषे” इति पञ्च रत्नानि प्रक्षिप्य (अभावे हेम वा। हेमादिप्रक्षेपेऽप्ययमेव मन्त्रः) * हिरण्यगर्भ इति हिरण्यं प्रक्षिप्य ॐ सुजातो यास्त्वक् चैतेषामपीप्यते इति ब्रह्माण्डपुराणात्पल्लवप्रक्षेपानन्तरम- श्वत्थे व इति मन्त्रेणैव पञ्चत्वक्प्रक्षेपणमप्याहुः । सप्तमृद इति । अश्वस्थानाद्गजस्थानावल्मीकात्सङ्गमादात् । राजद्वाराच गोष्ठाच मृद प्रानीय निक्षिपेदिति । अत्र पञ्चमृत्प्रक्षेपणं केचिदाहुस्तन्मते ह्रदान्तमृत्प्रक्षेपण कार्यमिति। पञ्चरत्नानीति । कालिकापुराणे । कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागंच मौक्तिकम् । एतानि पञ्च रत्नानि रत्नशास्त्रविदो विदुः । मदनरत्ने तु सुवर्ण रजतं मुक्ता राजावत्तं प्रवालकम् । रत्नपञ्चकमाख्यातं समस्तसुरवल्लभमि. त्युक्तम् । अभावे इति । अभावे सर्वरत्नानां हेम सर्वत्र योजयेदिति तत्रैवोक्तः । अयमेव मन्त्र इति । नहि द्रव्यान्तरबुद्ध्या तदुपा- दीयते । द्रव्यान्तरवुद्ध्या तदुपादाने कर्मान्तरता बुद्धिः स्यात् । सा च नेष्यते । हिरण्यमिति । द्रव्यान्तरप्रक्षेपेऽव्ययमेव मन्त्रः । १ श्लो० इदं फलं मया सम्यक् प्रक्षिप्त कलशे यतः। तेनाय कलश: सम्यक् फलवानस्तु सर्वदा । २ अयमनिहव्यानि हवींषि पर्यक्रमीत् परिक्रान्तवान् कीदृशोऽनिर्वाजपति- जिस्यानस्य पतिः पालकः कविः क्रान्तदर्शनः किं कुर्वन् हवींषि दत्तवते यज- मानाय रत्नानि रमणीयानि धनानि दधत् प्रयच्छन् । श्लो० रत्नगर्भा ऽभवद्- भूमी रत्नगर्भाश्च भूधराः । कलशो रत्नगर्भः स्यात्तस्माद्रलान्यहं क्षिपे। ३ श्लो. हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेम बी० । ४ सुजातो ऽयं देवो ज्योतिषा सह शर्म सुख यथा तथा वरूथ वरणीयं स्वः है ·गणपतिपूजनम् । ज्योतिषासह शर्म व्वस्थमा ऽसदत्स्वः । व्वासो ऽअग्ने विश्वरूपठ० सं व्ययस्व विभावसो” इति वस्त्रयुग्मेन (रक्तसूत्रेण च तं) वेष्टयित्वा "ॐ पूर्णा दवि परा पत सुपूर्णा पुनरापत । व्वस्नेव व्वि क्रीणावहाऽ इषमूर्जठं० शतक्रतो" इति सतण्डुलपात्रेण कलशाननमपिदध्यात् । (तत्र याः)फलिनीरिति नारिकेलं(पूगीफलं वा)स्वाभि- अस्मिन्कलशे हिरण्यं प्रक्षेप्तव्यमेव । अग्रे सुवर्णपूर्णकलशं धारयि. त्वेति दर्शनात्। सतण्डुलपात्रेणेति । सिततण्डुलपूर्णेन पात्रेण पिहिताननमर्चि- तमिति परशुरामवाक्ये सिततण्डुलग्रहणात्तैरेव पात्रपूरणं, अन्यत्र शान्त्यादौ तु “सौवर्णं राजतं वा ऽपि तानं मृण्मयमेव वा। बीहा- दिपूर्ण त्वादध्यात्कुम्भोपरि पिधानकमिति सङ्ग्रहवचनाद् ब्रीह्यादि भिर्वा पूरणम् । नारिकेलफलमिति । पात्रमक्षतपूर्ण तु फलपुष्पसमन्वितमिति स्वर्गमासदत् अप्राप्नुवत् हे विभावसो देव विश्वरूप विचित्रं वासः सं व्ययस्व परिधत्स्व १११४० ॥ श्लो० शरण्य सर्वलोकानां लज्जाया रक्षणं परम् । सुवेशकारक वस्त्रं कलशे वेष्टयाम्यहम् । १ हे देवि अन्नप्रदानसाधनभूते त्वं पूर्णा स्थास्थाः सकाशादन्नं गृहीत्वा पूर्णा भूत्वा परा पूर्णत्वादेव उत्कृष्टा सती पत इन्द्रं प्रति गच्छ। सुपूर्णा सुष्टु पूर्णा सती पुनरापत भूयोऽस्मान्प्रत्यागच्छ । इन्द्रमाह हे शतक्रतो त्वं चाहं चो भौ वस्नेव वस्नेन मूल्येनेव इष्टमभीष्टमूर्ज रसविशेष विक्रीणावहै विक्रय कर- वावहै अह तुभ्यं हविर्ददामि त्व मह्य फलं देहि । पात्रमपि तण्डुलैः पूर्ण दर्वी- रूपेण भावयित्वा स्तूयते । श्लो० धान्यपूर्णमिदं पात्र स्थापितं कलशे यतः। तेनाय कलाः पूर्णः पूर्णाः सन्तु मनोरथाः।

·स्मार्तप्रभौ। मुखं सं स्थापयेदिति सम्प्रदायः)अत्र वरुणावाहनपूजने अपि केचिदाहुः। “ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा व्वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानोव्वरुणेह बोध्युरुशठ.स मा नऽआयुः प्र मोषीः" अस्मिन्कलशे वरुणं साङ्गं सपरि- वारं सायुधं सशक्तिकमावाहयामि स्थापयामि ॐ अपां पतये वरुणाय नमः इति वरुणं सम्पूज्य कलशे देवता आवाहयेत्। सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयान्तु मम शान्त्यर्थ दुरितक्षयकारकाः । इति कलशे देवता आवाह्य कलशमभिमन्त्रयेदेवता आवाहयेच । शौनकोक्तः । वरुणावाहनेति । इदं वरुणपूजनमाश्वलायनपरिशिष्टे वौधायनसूत्रे परशुरामकारिकादावनुक्तमपि शिष्टाचरणादुद्रकल्पद्रु- मादावुक्तमिति बोध्यम् । वरुणं सम्पूज्येति । तच्च षोडशोपचारैः कार्यम् । पञ्चोपचारैरिति बहवः। तेन वरुणपूजा गन्धादिनैव न तु पाद्यादिना। तन्मते पञ्चामृतस्नानमपि नास्ति । देवता आवाहये- दिति । प्रयोगपारिजाते कलशस्येत्यादिश्लोकानुक्त्वा “एवमेताः स: मावाह्य कलशे देवतास्ततः। एतन्मन्त्रस्थितान्देवान् सम्पूज्य प्रार्थ- येत्क्रमात् इत्युक्तं तेनाधुनिका विष्णवादीनावाह्य पूजयन्ति । है वरुण यजमानो हविर्धिनादिकमाशास्ते तदर्थे त्वा त्वां यामि याचामि ब्रह्मणा त्रलिक्षणेन वन्दमानः स्तुवानः किञ्च हे उरुशंस जरूर्महान् शसः स्तुतिर्यस्य । अहेडमानोऽक्रुध्यन् सन् त्वं बोधि बुध्यस्व मत्प्रार्थनां जानी- हि। किञ्च नोऽस्माकमायुर्मा प्रमोषीर्मा चोरय। पूर्णमायुश्च देहीत्यर्थः । श्लो० मकरस्थ पाशहस्तमर्णसां पतिमीश्वरम् । आवाहये प्रतीचीशं बरुण यादसा पतिम् ।

·पुण्याहवाचनम्। ४६ * कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । भूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः। कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा। + ऋग्वदोऽथ यजु. र्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । अङ्गश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा। आयान्तु मम शान्त्यर्थ दुरितक्षयकारकाः" इति । ततः कुम्भप्रार्थना। देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ। उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् । त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे प्रतिष्ठिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः। शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे देवाः सपैतृकाः । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफल- प्रदाः । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव । सानिध्य कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा । नमो नमस्ते स्फटिक * अत्र कलशस्य मुखे विष्णुरिति श्लोकात्पूर्व “कलाः कला हि देवानां दानवानां कलाः कलाः । निगृह्य निर्मितो यस्मात्कलशस्तेन कथ्यते” इति श्लोक पठन्ति तन्निर्मूलं मयूस्त्रादौ सर्वत्रानुपलब्धेः, कलशपदार्थों ह्यनेन निरूप्यते इति । + अत्र वसुन्धरा ऋग्वेदोऽथ ० २ इति श्लोकयोमध्ये एते इलोका अधिका दृश्यन्ते । 'अर्जुनी गोतमी चैव चन्द्रभागा सरस्वती । कावेरी कृष्णवेणा च गङ्गा चैव महानदी। तापी गोदावरी चैव महेन्द्री नर्मदा तथा । नदाश्च विविधा जाता नद्यः सर्वास्तथा ऽपराः । पृथिव्यां यानि तीर्थानि कलशस्थानि तानि वै । शान्तिः पुष्टिश्च गायत्री सावित्री कलशे स्थिता" इति । 4 ·स्मार्तप्रभौ। . . प्रभाय सुश्वेतहाराय सुमङ्गलाय । सुपाशहस्ताय झषास- नाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते। पाशपाणे नमस्तुभ्यं पद्मि- नीजीवनायक । पुण्याहवाचनं यावत्तावत्वं सन्निधौ भव ।। ततो यजमानः अवनिकृतजानुमण्डलः कमलमु- कुलसदृशमञ्जलिं शिरस्याधाय (आचार्यः स्व) दक्षिणेन पाणिना सुवर्णपूर्णकलशं (यजमानाञ्जलौ) धारयित्वा दी- घी नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च । (आशिषः प्रार्थयते ) तेनायुः प्रमाणेन ( पुण्यं ) पुण्याहं दीर्घ- मायुरस्तु । श्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपाऽ अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् । तेनायुः प्रमाणेन (पुण्यं ) पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु ( इति मन्त्रेण कलशं अवनिकृतेति । इत प्रारभ्य मृकण्डसूनोरिति प्राक् प्रानुपूव्र्येणा श्वलायनगृह्यपरिशिष्टसूत्रम् । शौनकोऽपि । मेदिनीगतजानुस्तु सरोजमुकुलोपमम् । अञ्जलि शीणि त्वाधाय प्रणमेत्रिः पुनः पुनः । हस्ते कलशमुद् धृत्य नमेत्रोणि पदानि चेति । बिभ्रत्कु . म्भमपां पूर्ण पिहिताननमर्चितमिति च तत्रैव । आचाय इति । धारयित्वेति णिजन्तनिर्देशात् । प्राचार्य उदकुम्भं तं धारयेत्तद. नन्तरमिति परशुरामोक्तेश्च । सुवर्णपूर्णमिति । अत्र सुवर्णपदम- न्येषां पञ्चपल्लवसर्वोषध्यादीनामुपलक्षकम् । पुण्यमिति । अयं पाठः --- १ विष्णुर्यज्ञस्त्रीणि पदा पदानि विचक्रमे विक्रान्तवान् । किंभूतो विष्णु. गोपा जगतो रक्षकः, अदाभ्योऽहिंस्यः। किं कुर्वन् । अतोऽस्मादेव पदत्रयाद्ध- माणि पुण्यानि कर्माणि धारयन् । धर्ममस्त्रियाम् । श्लोक विचक्रमे त्रीणि पदानि विष्णुगोपा अहिंस्यकः । अतः पदन्नयात्पुण्यं धारयन् कर्म शर्मदः ।

·- पुण्याहवाचनम् । ५१ स्वशिरसा पत्नीशिरसा विवाहादौ संस्कार्यशिरसा च संयोज्य कलशस्थाने कलशं स्थापयित्वा पुनर्ग्रहीत्वा मन्त्रेण तथैव इति त्रिवारं कुर्यात् ) ततः कोंदङ्मुखानां युग्मब्राह्मणानां हस्तेषु "अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणानां करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु (मे) ते” इति उक्त्वा ॐ परिशिष्टे हेमायादौ च नास्ति । मन्त्रेणेति । त्रीणि पदेत्यस्य पाठे मूलं मृग्यं परिशिष्टादावनुपलम्भात् । त्रिवारमिति । अत्र मन्त्रोऽपि त्रिरावर्तनीयः । भेदे मन्त्रावृत्तिः सान्निपातित्वादिति कात्यायनोक्तः। उद्ङ्मुखानामिति । स्वयं प्राङ्मुखस्तानुदङ्मुखान्खस्ति वा- चयेदित्याश्वलायनः । बौधायनेन तु कौद्ङ्मुखो विप्राः प्राङ्मुखा इत्युक्तम् । अन्यत्राऽपि । पुण्याहवाचने युग्मा विप्रा वेदविदः शुभाः। यज्ञोपवीतिनः शस्ताः प्राङ्मुखाः स्युः पवित्रिणः । गन्ध. पुष्पार्चिताः शुद्धाः सोत्तरीयाः कुशायुधाः । हस्तेष्विति । बौधायनः । अथ पुण्याहवाचनं व्याख्यास्याम _इत्युपक्रम्य ततः सपवित्रेषु विप्रपाणिषु जलं दद्यादोमाप इति शिवा प्रापः सन्त्विति ते प्रत्यूचुस्ततो गन्धाः पात्विति गन्धं ददाति सुग- न्धाः पान्त्विति प्रति गृह्णन्ति सुमनल इति पुष्पाणि ददाति सौमन- स्यमस्त्विति प्रति गृह्णन्तीत्यादि। अत्र ददाति प्रति गृह्णन्तीति प्रयोगाद् हस्तपूजनमेतदिति गम्यते । वस्तुतस्तु ब्राह्मणपूजनमेतत् । जलादि. दानं तु हस्ते एवोक्तसूत्रात् । यद्यपि बौधायनसूत्रे ऽकि ब्राह्मणपूज- नमिति प्रतीयते तथापि कुम्भस्य प्रणामान्तपूजां विधाय ब्राह्मणपूजनं कर्त्तव्यम् । अथ शब्देन बद्धक्रमतया पदार्थोक्तिसमये स्वर्चितमिति कुम्भविशेषणस्यान्यथा ऽनुपपत्तेः । शिवा आपो भवन्तु ते इति । अक्षत चास्तु, लक्ष्मीर्वसति, इति श्लोकयोर्मेशब्दप्रयोगादत्रापि में .

·स्मार्त्तप्रभौ। शिवा आपः सन्तु इति जलं दद्यात् । सन्तु शिवा आपः इति ब्राह्मणाः प्रतिवचनं ब्रूयुः । लक्ष्मीर्वसतु पुष्पेषु लक्ष्मी- वसति पुष्करे। सा मे वसतुवै नित्यं सौमनस्यं तथाऽस्तु नः । सौमनस्यमस्तु इति पुष्पं दद्यात् । अस्तु सौमनस्यम् इति ब्रा० । अक्षतं चास्तु मे पुण्यं दीर्घमायुर्यशो बलम् । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदामम। "अक्षतं चारिष्टं चास्तु"इत्यक्षतान्दद्यात्।अस्त्वक्षतमरिष्टंच"इति बा। गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यं चास्तु । इति भवन्तो ब्रुवन्तु इत्येव पाठो न तु ते इति। वस्तुतस्तु सर्वस्मिन्नपि पुण्याहवाचने प्रत्युक्ति वर्जयित्वा यजमानोक्तय एव सन्ति । अतोऽपि ते इत्येव पाख्यम् । आस्तिकास्तु ते इति लिङ्गाद् एतच्छोकपाठो द्विजकर्तृक इत्याहुः । जलं दद्यादिति । अत्राश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे शिवा श्रापः स- न्त्वित्यादीनां वाचनमेवोक्तं न दानं तथापि बौधायनसूत्राच्छिष्टस- माचाराचोभयमेव कर्त्तव्यम्। जयन्तादिभिस्तु ब्राह्मणपूजनं प्रसिद्ध मेवेति वाक्यवचनमपि नाहतम् । गन्धाः पान्तु सुमङ्गल्यं चास्तु इति- समग्रमेव वाक्यं यजमानः एव पठेदिति परिशिष्टहेमाद्रिमयूखाद्यभि- प्रायः। गन्धाः पान्तु इति वाक्यं यजमानस्य, सुमङ्गल्यं चास्तु इति ब्राह्मणानामिति संस्काररत्नमालासंस्कारचिन्तामणिसंस्कारभास्कर प्रभृतयः । गन्धाः पान्तु सुमङ्गल्यं चास्तु इति भवन्तो ब्रुवन्तु इति यजमानोत्तयनन्तरं गन्धाः पान्तु सुमङ्गल्यं चास्तु इति ब्राह्मणा ब्रूयुः रिति वाक्यद्वयं सर्वैर्वक्तव्यमिति कश्चित् । अत्र मूलं मृग्यम् । अक्षतंचारिष्टमिति । लाजाः पुं भूम्नि चाक्षता इत्यमरको शादक्षतशब्दस्य बहुवचनान्तस्य पुंस्त्वम् । एकवचनान्तस्य तु क्ली. बत्वमेव । अरिष्टमहिंसा । रुष रिष हिंसायां भावेतः । अरिष्टं सूति- A ।

·पुण्याहवाचनम्। ५३ इति गन्धं द०। गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यं चास्तु इति बा। अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु (इति भव०) इत्यक्षतान्द- द्यात् । अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु इति बा० । पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु (इति भ० इति) पुष्पाणि दद्यात् । पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु इति ब्रा० । (सफल) ताम्बू- • लानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु (इति भव०) इति फलं ताम्बूलं च दद्यात् । सफलताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु इति बा। दक्षिणाः पान्तु बहु देयं चास्तु (इति भ० ) इति दक्षिणां दयात् । दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्तु इति ब्रा०। (स्वर्चि- तमस्तु इति जलं दद्यात् । अस्त्वर्चितमिति बा० ।) दीर्घ- मायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं बहुधनं चायुष्यं चास्तु इति वाक्येन विप्रान्प्रार्थ- येदिति सम्प्रदायः। ततः कर्ता यं कृत्वा सर्ववेदयज्ञ- क्रियाकरणकारम्भाः शुभाः शोभनाः प्रवर्त्तन्ते तमह- काँगृहमित्यमरोक्तं वा । सौमङ्गल्यमिति । भावे व्यञ्। सुमङ्गल्यमिति पाठस्तु सुमङ्गलाय हितमिति हिते ऽर्थे यत्प्रत्येन साधनीयः । सौधि- यमिति । सुश्रियो भावः सौश्रियं भावे व्यञ् । ह्रस्व पार्षः । ताम्बूलानीति । अत्र ताम्बूलानीत्याश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे पाठात्ता- म्बूलं पातु इत्येकवचनान्तप्रयोगो न सम्मतः । अत एव सफलानी- त्यपि पृथगेव सबिभक्तिकं प्रयोज्यम् । यं कृत्वेति । परशुरामः। कृत्वा सर्ववेदादिक्रियाः सर्वाः सुशोभनाः। प्रवर्तन्ते तमोङ्कारमादि कृत्वाऽत्र पुण्यदम् । पुण्याहं वा. चपिष्येऽहं वाच्यतामिति चोदिते इति । अत्र क्षत्रियवैश्ययोः पुण्या- हवाचन यं कृल्वेत्यारभ्य आदिं कृत्वेत्यन्तं न पठनीयम् । पुण्याइ- . यं ·स्मार्त्तप्रभौ। मोङ्कारमादिं कृत्वा ऋग्यजुः सामा (थर्वा) शीर्वचनं बघृषिमतं समनुज्ञातं भवद्भिरतुज्ञातः पुण्यं पुण्याहं वाच- यिष्ये इति वदेत् । वाच्यताम् इति विप्राः । ततः कर्ता वाचनं सर्व ब्राह्मणस्य विधीयते । तदेव च निरोङ्कारं कुर्यात्क्षत्रियवै- श्ययोरिति यमोत्या तयोनिरोङ्कारस्य विधानात् । अथवा तमहमो- कारमादिमकृत्वेति पठनीयम्। आदिं कृत्वा प्रादौ कृत्वेत्यर्थः । स्त्रिया अप्येवमिति केचित् । वस्तुतस्तु स्त्रीणां ब्राह्मणद्वारैव पुण्याहवाचना: भ्युदयिके इत्युक्तम् । शुद्रे तु केवलं स्वस्तिशब्दः प्रयोज्यो न पुण्या- हादि । तस्य तावतैव पुण्याहवाचनसिद्धः। सोङ्कारं ब्राह्मणे कुर्या- निरोङ्कारं महीपतौ। उपांशु च तथा वैश्ये स्वस्ति शूद्रे प्रकीर्तये- दिति रुद्रकल्पद्रुमे यमोक्तः। ऋग्यजुरिति । आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे रुद्रकल्पद्रुमादौ च ऋग्यजुः सामाशीर्वचनमित्येवोक्तं तेनात्राथर्वणमन्त्रपाठे मूलं मृग्यम्। समनुज्ञातमिति । सं विज्ञातमिति दानखण्डे पाठः । ऋग्वेदिनः । ॐ द्रविणोदा द्रविणसस्तुरस्य द्रविणोदाः सन- रस्य प्र य॑सत् । द्रविणोदा वीरवतीमिषं नो द्रविणोदा रास्ते दीर्घ- मायुः १ सविता पश्चात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताऽधरा- त्तात् । सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः २ नवो नवो भवति जायमानोऽन्हां केतुरुषसामेत्यग्रम् । भागं देवेभ्यो विधात्यायन्प्रचन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ३ उच्चा दिवि दक्षिणावन्तोऽ अस्थुर्येऽअश्वदाःसह ते सूर्येण। हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते वासोदाः सोम प्रतिरन्त प्रायुः॥४॥ सामवादिनः । ॐदेवोश्वोद्रिविणो दाः पूर्णां विवष्टवासिचम् । ऊर्धा १ सिञ्चा २ । ध्वमुपवापृणध्वम् । प्रादिवोदे २। व ऊहते । इडा २.३ भा ३. ४.३। ऊ२. ३. ४. ५. इ । डा॥१॥ - ·पुण्याहवाचनम् । : ॐ द्रविणोदाः पिपीषति जुहोत प्रच तिष्ठत । नेष्ट्रातु- भिरिष्यत ॥ २६-२२।। सविता त्वा सवाना सुवतामग्नि- गृहपतीना सोमो व्वनस्पतीनाम् । बृहस्पतिर्वाचऽ इन्द्रो ज्यैष्ठ्याय रुद्रः पशुभ्यो मित्रः सत्यो व्वरुणो धर्मपतीनाम् ॥९-३९॥ न तद्रक्षासि न पिशाचास्तरन्ति देवानामोजः प्रथमज ह्येतत् । यो बिभर्ति दाक्षायणहिरराय: सदे- वेषु कृणुते दीर्घमायुः स मनुष्येषु कृणुते दीर्घमायुः।।३४-५।। अद्य नो देव सवितः। ओ हो वा । इह श्रुधायि । प्रजावा २. ३. त्सा । वीः सौभगाम् । परादू २. ३. ध्वा ३। हो वा ३ हा । प्रिय सु २. ३. ४.५ वा ६.५. ६. दक्षा ३. या. २.३ । ४ ५. ॥२॥ चन्द्रमाअाउवा । सुवान्ताराउवा। सुपर्णोधाउवा। वतेदिवि । नवोहि राउवा । ण्यनायिमा याउवा । पदं विन्दाउवा। तिवि- धुता । वित्तंमा आउवा । स्यरोदा २ ३. सा ३. ४. ३. यि । २. ३. ४.५ इ। डा॥३॥ उच्चा तायि जातमन्धलाः । दिवा इसा १ द्भू २ । मिया. २ ३ दहाइ । उण शर्मा । महा. २. ३. यि श्रवाउ। वा ३ । स्तौषे २ ३. ४.६.५॥४॥ उपा ५. स्मै । गा३ या ३. तानारा । पा. ३. वामा ३. ना । या २.३. आ। हुम्मायि। दा ३ वायि. । अभि देवाँ इया २. क्षताउ। वा.३४. ५. ॥५॥ अथर्ववेदिनः । ॐ धाता रातिः सवितेदं जुषन्तां प्रजापतिनिधि- पतितॊ ऽग्निः । त्वष्टा विष्णुः प्रजाया संरराणो यजमानाय द्रविणं धातु, १ अभयं द्यावापृथिवी इहास्तु नो ऽभयं सोमः सविता नः कृणोतु । अभयं नोस्तून्तिरिक्ष सप्तऋषीणां च हविषा ऽभयं नोऽ. अस्तु २ नवोनवो भवसि जायमानोऽहां केतुरुषसामेष्यनम् । भागं .

·५६ स्मार्त्तप्रभो। उच्चा ते जातमन्धसो दिवि सद् भूम्या ददे । उग्ग्र० शर्म महि श्रवः।।२६-१७॥ उपास्मै गायता नरः पवमानायेन्दवे। अभि देवाँ इयक्षते ॥३३४६२॥ (इति मन्त्रानुक्त्वा) व्रत- जपनियमतपःस्वाध्यायक्रतुद्यादमशमदानविशिष्टानांस- र्वेषां ब्राह्मणानां मनः समाधीयताम् (इति) विप्रान्प्रा- येत् । समाहितमनसः स्मः (इति विप्राः)।(कर्ता) प्रसी. दन्तु भवन्तः इति वदेत् । प्रसन्नाः स्मः (इति विभाः)। (ततो यजमानो वक्ष्यमाणैकसप्ततिवावाक्यानि पठन् प्रतिवाक्यं पात्रे जलं पातयेत् तत्रारिष्टनिरसनमस्तु यत्पापमिति द्वा- भ्यां, हताश्च ब्रह्माद्विष इत्यादिभिः सप्तवाक्यैश्च पात्राद्वहि- रुत्तरतो जलं पातनीयमिति सम्प्रदायः) शान्तिरस्तु १ पुष्टि- देवेभ्यो विदधास्यायन्प्रचन्द्रमस्तिरसे दीर्घमायुः ३ उच्चै?षो' दुन्दुभिः सत्वनायन् वानस्पत्यः सम्भृत उनियाभिः । क्षुण्वानो दमयन्त्सपत्नान् सिंह इव ज्येष्यन्नभितं स्तनीहि ॥ ४॥ मनः समाधीयतामिति । मनः समाधीयतामित्यध्वर्योः प्रेष एषकः । समाहितमनसः स्मः प्रतिप्रैषो ऽयमृत्विजाम् । प्रसीदन्तु भवन्तो ऽथ प्रसन्नाःस्म इति द्विजाः इति परशुरामः । अत्र प्रैषे ऽध्व {कर्तृकत्वं वैकल्पिकं तेन स्वकर्तृ के स्वयं प्रैषाः कार्या इत्यनन्तः। अध्वर्युराचार्यः। जळं पातनीयति । अत्र वाराणसेया याशिकाः कलशोपर्य- क्षतानपि क्षिपन्ति । वस्तुतस्तु एषां वाचनमेव । दानखण्डे वाचन- स्यैवोक्तत्वात्।तेन जलपातनमक्षतप्रक्षेपो वा ऽनाकरमेवेति । शान्तिरस्त्विति। अाघारे धारायां चादिसंबोग इत्यापस्तंब- सूत्रोक्तमन्त्रारम्भसमकालं कर्मारम्भः कार्यो न तु मन्त्रान्ते इति वाच .. ऽध्वः ·पुण्याहवाचनम्। रस्तु २ तुष्टिरस्तु ३ वृद्धिरस्तु ४ अविघ्नमस्तु ५ आयुष्य. मस्तु ६ आरोग्यमस्तु ७ (शिवमस्तु) ८ शिवं कर्मास्तु ९ कर्मसमृद्धिरस्तु १० धर्मसमृद्धिरस्तु ११ (वेदसमृद्धिरस्तु १२ शास्त्रसमृद्धिरस्तु १३) धनधान्यसमृद्धिरस्तु १४ (पुत्र- पौत्रसमृद्धिरस्तु १५) इष्टसम्पदस्तु १६ (बहिः) अरिष्टनि- -रसनमस्तु १७ यत्पापं (रोगोऽशुभमकल्याणं) तत् (दूरे) प्रतिहतमस्तु १८ (अन्तः) यत् (यत्) श्रेयस्तदस्तु १९ उत्तरे कर्मणि निर्विघ्नमस्तु २० उत्तरोतरमहरहरभिवृद्धि- रस्तु २१ उत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः (शोभनाः) सम्प- द्यन्ताम् २२ तिथिकरणमुहूर्त्तनक्षत्र (ग्रहलग्न) सम्पदस्तु २३ तिथिकरणमुहर्तनक्षत्रग्रहलग्नाधिदेवताः प्रीयन्ताम् . . बोध्यम् । अत्र विप्राः अस्तु, सम्पद्यन्तां, प्रीयन्तां, प्रीयेतां, प्रीयता, हताः, यान्तु, शाम्यन्तु, वर्धन्तां, सन्तु, स्यातां, वर्षतु, पच्यन्तां, कल्पताम्, इति कर्तृवाक्यानुरोधेन । प्रतिवचनानि दधुः। शिवम. स्त्विति । हेमाद्रौ दानखण्डे आश्वलायनगृह्यपरिशिष्टे च १२॥ १३।१५।४६।४।६१।६८/६६७०।७१। एतत्सङ्ख्याकानि वाक्यानि न सन्ति । यत्पापमिति । अत्र यत्पापं तत्प्रतिहतमस्त्विति दानखण्डे पाठः । अत्र रोगमित्यपाठः । रोगशब्दस्य पुंलिङ्गत्वात् । यद्यच्छ्रेय इति । यच्छ यस्तदस्त्विति दानखण्डे पाठः । उत्तरे इति । उत्तरे कर्मण्यविघ्नमस्त्विति दानखण्डे पाठः। उत्तरोत्तरा इति । अत्र शोभना इति पाठो दानखण्डे नास्ति । तिथिकरणेति । अत्र त्रयोविंशतितमे वाक्ये "ग्रहलन" इति पाठः परिशिष्ट नास्ति ।

·स्मार्त्तप्रभो। २४ तिथिकरणे (स) मुहूर्ते सनक्षत्रे सग्रहे (सलग्ने) साधिदेवते प्रीयेताम् २५ दुर्गापाश्चाल्यौ प्रीयताम् २६ अग्निपुरोगा विश्वे देयाः प्रीयन्ताम् २७ इन्द्रपुरोगा मरु- द्गणाः पीयन्ताम् २८ ब्रह्मपुरोगाः सर्वे वेदाः प्रीयन्ताम् २९ विष्णुपुरोगाः सर्वे देवाः प्रीयन्ताम् ३० माहेश्वरीपुरो- गा उमामातरः प्रीयन्ताम् ३१ वसिष्टपुरोगा ऋषिगणा. प्रीयन्ताम् ३२ अरुन्धतीपुरोगा एकपत्न्यः प्रीयन्ताम् ३३ ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च प्रीयन्ताम् ३४ श्रीसरखत्यौ प्रीयेताम् ३५ श्रद्धामधे प्रीयेताम् ३६ भगवती कात्यायनी प्रीयताम् ३७ भगवती माहेश्वरी प्रीयताम् ३८ भगवती पुष्टिकरी मीयताम्३९ भगवती तुष्टिकरी प्रीयताम् ४० भगवती ऋद्धि- करी प्रीयताम् ४१ भगवती वृद्धिकरी प्रीयताम् ४२ भग- वन्तौ विघ्नविनायकौ प्रीयेताम् ४३ सर्वाः कुलदेवताः श्रीय- न्ताम् ४४ सर्वा ग्रामदेवताः पीयन्ताम्४५ सर्वा इष्टदेवताः श्रीयन्ताम्४६(बहिः)हताश्च ब्रह्मद्विषः४७हताश्च परिपन्धिनः ४८ हताश्च विघ्नकर्तारः ४९ शत्रवः पराभवं यान्तु ५० शाम्यन्तु घोराणि ५१ शाम्यन्तु पापानि ५२ शाम्यन्त्वी-. तयः५३(अन्तः) शुभानि वर्द्धन्ताम्५४ शिवा आपः सन्तु ५५शिवा ऋतवः सन्तु ५६ शिवा अग्नयः सन्तु ५७ शिवा ब्रह्मद्विष इति । अत्र हता विद्विष इति हेमाद्रौ पाठः । 3 अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः । प्रत्यासमाश्च राजानः षडेता इतयः स्मृताः ।

·पुण्याहवाचनम्। आहुतयः सन्तु ५८ शिवा वनस्पतयः शन्तु ५९ शिवा ओषधयः सन्तु ६० शिवा अतिथयः सन्तु ६१ अहोरात्रे शिने स्याताम् ६२ निकामे निकामे नः पर्जन्यो व्वर्षतु फलवत्यो नऽ ओषधयः पच्यन्तां योगक्षेमो नः कल्प- ताम् ६३ (शुक्राङ्गारकबुधबृहस्पतिशनैश्चरराहु केतुसो शुक्राङ्गारकेति । भूपिण्डे भध्यभागस्थिताद्रवेरुवं शुक्रसौम्य- सत*मोविधूनामधश्च कुजगुरुमन्दानामवस्थितत्वादूर्ध्वाधःक्रमेण वि. नाद्यन्तमेकैकग्रहग्रहणात् आनन्तर्यन्यायेन लाघवाच्छनिसतमोविधुन- हणात् शुक्राङ्गारेतिपाठः साधीयान् । एतत्सर्वं सिद्धान्तशिरोमणी स्पष्टम् । दानखण्डे तु आदित्यपुरोगाः सर्वे प्रहाः प्रीयन्तामित्येता- वानेव पाठः । एतत्कल्याणयुक्तमिति । दानखण्डे पुण्याहकालान् वाचयिष्ये इत्येव पाठः । ऋक् । शं वः कनिक्रददेवः पर्जन्यो अभिवर्षत्वोषधयः प्रति धी. यताम् । शन्नो द्यावापृथिवी शं प्रजाभ्यः शं नो प्रस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१॥ साम । त्वष्टा ३. ४ नोदै वियम् । वचाः ! पर्जन्यो ब्रह्मणस्पा.२.३. तीः। पुत्रैर्धातृभिरदिति नू पातू २. ३. नाः। दुष्टारा २३. न्त्रा। मेणं वा. २. ३.। चा. ३. ४.३.। ऊ२.३.४.५. इ। डा॥१॥ १ पर्जन्यो नो ऽस्माकं निकामे निकामे नितरां कामनायां सत्यां वर्षतु नो ऽस्माकमोषधयो यवाद्याः फलवत्यः फलयुक्ताः पच्यन्ताम् । नो ऽस्माकं योगेन युक्तः क्षेमो योगक्षेमः कल्पता क्लसो भवतु अलभ्यलाभो योगः लब्धस्य परिपालन क्षेमः । * तमोग्रही राहुकेतू ।

·६० स्मार्त्तप्रभो। 6 मसहिता) आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः प्रीयन्ताम् ६४ भगवानारायणः प्रीयताम् ६५ भगवान्पर्जन्यः प्रीयताम् ६६ भगवान्स्वामी महासेनः प्रीयताम् ६७ (पुरोऽनुवाक्यया यत्पुण्यं तदस्तु ६७ याज्यया यत्पुण्यं तदस्तु ६८ वषट्का- रेण यत्पुण्यं तदस्तु ७० प्रातः सूर्योदये यत्पुण्यं तदस्तु ७.) ततः कर्चा "एतत्कल्याणयुक्तं (पुण्यं) पुण्याहं--- वाचयिष्ये" इति वदेत् । “वाच्यताम्" इति विप्राः । ( यज०) ब्राह्मं पुण्यमहर्यच्च सृष्टयुत्पादनकारकम् । वेदवृक्षोद्भवं नित्यं तत्पुण्याहं ब्रुवन्तु नः । भो ब्राह्मणाः मम सकुटुंबस्य सपरिवारस्य गृहे करिष्यमाणसप्रासाद- सवाहन ( पञ्चायतन) शिवायचलप्रतिष्ठाकर्मणः पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्तु ।। ॐ पुण्याहम्" इति त्रिर्विप्रा ब्रूयुः। अथर्व । त्वष्टा मे दैव्यं वचः पर्जन्यो ब्रह्मणस्पतिः। पुत्रैर्धातृभिर. दिति नु पातु नो दुष्टरं त्रायमाणं सहः ॥१॥ भो ब्राह्मणा इति । इदं वाक्यंक्रमेण मन्द्रमध्यमोश्चस्वरेण त्रिः कत्रों वक्तव्यं । विप्रैश्च पुण्याहादिशब्दास्तथैव वक्तव्या इति रुद्रकल्पद्रुमे । अमुक्तिपूर्वात्पुण्याहं भवन्त इति भाषितात् । परं, ब्रूयुश्च ते सर्वे ॐ पुण्याहमपीति च। तदनु त्रिस्त्रिरेकैकं पुण्याहादिचतुष्टयम् । प्रातमध्य- तृतीयैस्त्रिः सवनैरुत्तरोत्तरैः। प्राहास्य यजमानस्य गृहे पुण्याहमृत्वि- जः। भवन्तोऽत्र ब्रुवन्त्वेवं त्रिः पुण्याहं ब्रुवन्ति ते। तद्वत्कल्याणमृद्धि च स्वस्ति त्रिस्त्रिः पृथक् पृथगिति । शौनककारिकायाम् । पुण्याहादेस्त्रिरभ्यासं मन्द्रमध्योञ्चनिःस्वनैः । श्राश्रयेरनिमे सर्वे यथा ऽऽगमपरम्परा इति । अत्रागमशब्देनागमहा प्राचार्या डच्यन्ते।

·पुण्याहवाचनम्। (यज०) ॐ पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः। पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः पुनीहि मा। (यज०) पृथिव्या- मुद्धृतायां तु यत्कल्याणं पुरा कृतम् । ऋषिभिः सिद्धगन्ध- वैस्तत्कल्याणं ब्रुवन्तु नः । भो ब्राह्मणाः मम सकु० कर्मणः कल्याणं भवन्तो ब्रुवन्तु। इति त्रिः कर्ता वदेत् “ॐ -कल्याणम्" इति त्रिविप्राः (यज०) ॐ यथेमांव्वांचं कल्या- अत्र यथागमपरम्परेति वचनमाश्रित्य दानखण्डे अनुक्तमपि कल्या- णवाचनं, स्वस्तिऋद्ध्योर्विपर्यासं, ब्राह्मं पुण्यमित्यादयः श्लोकाश्चा- धिकाः परशुरामादिभिरुक्ता इति बोध्यम् । ऋक् । उद्गातेव शकुने साम गायसि ब्रह्मपुत्रइव सवनेषु शंससि । वृषेव वाजी शिशुमतीरपीत्या सर्वतो नः शकुने भद्रमावद विश्वतो नः शकुने पुण्यमावद ॥ १॥ साम । पुनानः सोमा३ धारा. २. ३. ४. या. । आपो वसानो अर्ष- स्यारत्नधायोनिमृतस्य सारयिद सायि । ऊहा. ३. उवा । उत्सो देवोहिरा २ ३.हायि । उंहा ३ उवा । एयया । ऊ३हो वा। हो ५.इ। डा ॥ १ ॥ अथर्व । पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनवो धिया । पुनन्तु विश्वा भूतानि पवमानः पुनातु मा ॥१॥ । देवानां जना देवजना देवसेनानुगामिनो जना मा मां पुनन्तु, मनसा सह धियो बुद्धयः कर्माणि वा मां पुनन्तु, विश्वा विश्वानि सर्वाणि भूतानि मां पुनन्तु, हे जातवेदस्त्वमपि मां पुनीहि १९:३९॥ श्लो० दीयन्ते यत्र दानानि पूज्यन्ते च द्विजातयः। दृश्यते यत्र माङ्गल्यं तत्पुरायाह सदा ऽस्तु मे। अत्र परशुरामेण पुनस्त्वेति मन्त्र उक्तः । पुनस्त्वा ऽथ यथेमामृक् सत्रस्य स्वस्ति नः क्रमात् । पठितव्या ऋचः प्रान्ते पुण्याहादिचतुर्वपीति । २ इमां कल्याणी अनुद्वेगकरी वाचमहं यथा यतः आवदानि सर्वतो ·स्मार्सप्रभौ। णीमावदानि जनेभ्यः । ब्रह्मराजन्याभ्यार शूद्राय चार्याय च स्वाय चारणाय च। प्रियो देवानां दक्षिणायै दातुरिह भूयासमयं मे कामः समृद्ध्यतामुप मादो नमतु ॥ (यज.) सागरस्य तु या ऋद्धिर्महालक्ष्म्यादिभिः कृता। सम्पूर्णा सुपभावा च तां च ऋद्धिं ब्रुवन्तु नः। भो ब्राह्मणाः मम ऋक् । अपाः सोममस्तमिन्द्र प्र याहि कल्याणीर्जाया सुरणं गृहे ते । यत्रा रथस्य बृहतो निधानं विमोचनं वाजिनो दक्षिणावत् ॥ २॥ साम । काया। नश्चा. ३ इत्रा ३ अाभुवात् । ऊ। तीसदावृधः स । खा।ऊ३ हो हा ई। कया. २३ शचा इ। ष्ठयौ हो३ । हुम्मा. २वा . ३.५ हाइ । २॥ अथर्व । विश्वजित्कल्याण्यै मा परिधेहि । कल्याणि द्विपाश्चसवं नो रक्ष चतुष्पाद्यञ्च न स्वम् ॥ २ ॥ ऋक् । ऋध्याम स्तोमं सनुयाम वाजमानो मन्त्रं सरथेहोप यातम् । ब्रवीमि " दीयता" भुज्यताम् " इति सर्वेभ्यो वच्मि-केभ्यः ब्रह्मर- जन्याभ्यां ब्रह्मणे ब्राह्मणाय राजन्याय क्षत्रियाय च शूद्राय अर्याय वैश्याय स्वाय आत्मीय य भरणाय पराय अरणोऽपगतोदकः शत्रुः, नास्ति रणः शब्दो येन वा बाक्संबन्धरहितः शत्रुरिति वा। प्रियो देवानां मध्ये, अन तथा इत्यध्या- हर्त्तव्यम् । यतोऽहं ब्राह्मणादिभ्यः कल्याणी वाचं वदामि तथा ततः अहं देवानां प्रियः भूयासम् । इह संसारे दक्षिणायै दक्षिणाया दातश्च प्रियः भूयासम् । देवाः दक्षिणादातारश्च मयि प्रीति कुर्वन्तु । किन्च मे ममाय कामः समृद्धयतां सफलो भवतु । अयमिति नामनिर्देशः । धनपुत्रादिलाभकामो मे सम्पद्यताम् । किम्च अदो मा माम् उप नमतु । अद इति इष्टनामग्रहणम् । देवदत्तादिः मां प्राणयतु ॥२६-31 श्लो०-पुत्रपौत्रकलनादिद्विपदाश्च चतुष्पदाः। तिष्ठन्ति यत्र भृत्याचा- स्तकल्याणं सदा ऽस्तु मे । .. ॥

·पुण्याहवाचनम् ६३ सकु० कर्मणः ऋद्धिं भ० । इति त्रिः कती । ॐ ऋद्ध्यताम् इति त्रिविप्राः। (यज०)सत्रस्यऽऋद्धिरस्थगन्म ज्योतिरमृता ऽअभूम । दिवं पृथिव्याऽ अद्ध्यारुहामाविदाम देवान्स्व- ज्योतिः । ( यज० ) स्वस्तिस्तु या ऽविनाशाख्या पुण्य- कल्याणवृद्धिदा । विनायकप्रिया नित्यं तां च स्वस्ति ब्रुवन्तु नः । भो ब्राह्मणाः मम सकु० कर्मणे स्वस्ति यशो न पक्वं मधु गोवन्तरा भूतांशो अश्विनोः काम- मप्राः॥३॥ साम। ऊ होवा | होवा | होश्वा। अगन्म ज्योतिः । अगन्म ज्योतिः। अगन्म ज्योतिः। अमृता अभूम । अमृता अभूम। अमृताऽ अभूमा न्तरिक्षं पृथिव्या अध्यारुहामान्तरिक्ष पृथिव्या अध्यारुहामा। न्तरिक्षं पृथिव्या अध्यारुहामा। दिवमन्तरिक्षा- दध्यारुहाम।३। अविदाम देवान् ।३। समुदेवैरगन्महि ।३। ऊ. होवा ऊहोवा. ऊँ ३ होवा ॥३॥ सुवर्योती २. ३. ४. ५.॥३॥ अथ० । ऋधङ् मन्त्रो योनि य ा बभूवामृतासु वर्द्धमानः सुजन्मा। अदब्धासुओजमानो हेव त्रितो दाधार त्रीणि ॥ ३ ॥ कर्मणे स्वस्तीति । वक्तारश्च चतुर्थ्यन्तं तत्तन्नामोक्तिपूर्वकम् । खस्तीति च प्रतिब्युरथ सर्वेऽपि ते द्विजा इति संस्कारगणपतौ । अंत्र नमः स्वस्ति स्वाहेत्यादिना स्वस्तियोगे चतुर्थी । अव्ययादाप्सुप इति विभक्तेलृक् । पारिजातादयोऽप्येवम् । केचित्तु करें मां स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु, आयुष्मते मह्यं स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु इति वाक्यं प्रयुञ्जते । एवं च आयुष्मते स्वस्तीत्यादि प्रतिवचनमप्युपपद्यते । १ ऋद्ध्यतामिति । प्रत्युक्तिविषये भेदस्तृतीये ऋद्धयतामिति । तुर्य श्रीरस्थिति यादस्तु श्रीरिति च द्विजा इति परशुरामः। अथ मन्त्रार्थः ·स्मार्त्तप्रभो। भवन्तो ब्रुवन्तु । इति त्रिः कर्ता वदेत् । ॐ आयुष्मते स्वस्ति" इति त्रिविप्रा ब्रूयुः। स्वस्ति नंऽ इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति. (पृ. १३५०५) नह्यत्र कर्मण आयुराशास्यते । सर्वस्य श्रीऋद्ध्यादेः स्वसम्बन्धि- त्वेनेष्यमाणतया प्रायस्तस्यापपाठादिति । वस्तुतस्तु मह्यमित्येवं प्रयोगाभावपक्षे कर्मणः स्वस्त्याकाङ्क्षायां कर्मणे इति चतुर्थी प्रयोगः परिजातादावुक्त इति न का ऽप्यनुपपत्तिः। मह्यमिति प्रयोगे तु स्वस्तियोगे मह्यमित्यत्र चतुर्थ्या निराकाङ्गत्वेन कर्मशब्दे चतुर्यु. त्पत्तौ मानाभावः । तेन मह्यमित्यस्य कर्मण इत्यनेन सहान्वये अमुककर्मणः कत्रे मह्यं स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्त्विति वाक्यं योजनी- यम् । तेनात्रामुककर्मणः करें मह्यमिति पक्षे आयुष्मते स्वस्तीति प्रतिवचनं, कर्मणे स्वस्तीति पक्षे तु केवलं स्वस्तीति प्रतिवचन मिति विवेकः । स्वस्तिस्तु या ऽविनाशाख्येत्यादौ तु स्वस्तिशब्दो ऽनव्यय. स्तथैव पुराणे पाठात्। ऋक्० । स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठा रेक्णस्वत्यभिया वाममेति । सा नो अमासोऽ अरणे नि पातु स्वावेशा भवतु देव- गोपा ॥४॥ हे ( साम ) सत्रस्य ऋद्धिः समृद्धिः त्वमसि अतो वयं ज्योतिः-आदित्यलक्षणम् अगन्म-प्राप्ताः ततः अमृता. अमरणधर्माणः अभूम भूता., पृथिव्या, सकाशात दिवं लोकम् अध्यारुहाम अध्यारूढाः । ततो देवान् इन्द्रादीन् अविदाम जानीमः पश्याम इत्यर्थः ज्योतिः ज्योतीरूप स्वः स्वर्गच अवि- दाम :८-१॥ श्लो०-धनं धान्यं तथा धर्मों निधिः कोशो गृहाणि च । धुवाणि यन्त्र तिष्ठन्ति सा ऋद्धिः सर्वदा ऽस्तु मे । १ श्लो०-दीर्घायुष्ट्व च यत्रास्ति माङ्गल्यं यत्र तिष्ठति । दीक्षि लक्ष्मीश्च तत्स्वस्ति सर्वदा ऽस्तु गृहे तव । ..

·पुराबाहवाचनम्। (दानखण्डे एतावदेव पुण्याहवाचनम् ) ॥ मृकण्डसूनोरायु- यद् ध्रुवलोमशयोस्तथा। आयुषा तेन संयुक्ता जीवेम शर- दः शतम् । “शतं जीवन्तु भवन्तः" (इति विप्राः) शत- मिन्नु श०॥५॥ (पृ. १४ पं०५) शिवगौरीविवाहे या या श्री रामे नृपात्मजे। धनदस्य गृहे या श्रीरस्माकं सा ऽस्तु साम० । त्रातारमिन्द्रमविता । रमी २-३न्द्राम् । हवेहवे सुहवा रशू रमी २-३न्द्राम् । हुवाइनुशक्रपुरुहू। तमी २-३. न्द्राम् इदाँ स्वस्ति नो मघवा। वा ४३.३-इतू ३वा ५ इन्द्रा ६-५६॥४॥ अथ० । स्वस्ति मात्र उत पित्रे णो अस्तु स्वस्ति गोभ्यो जगतेभ्यः। विश्वं सुभूतं सुविदत्रं नो ऽअस्तु ज्योगेव दृशेम सूर्यम् ॥४॥ एतावदेवेति । सम्प्रदायमनुसृत्य मृकण्डसूनोरित्यादिकमपि लिख्यते । अत्र “पुण्यं कल्याणमृद्धिं च स्वस्ति श्रीरिति पञ्चकम्" इति संस्कारभास्करवचनात् भो ब्राह्मणा अस्य कर्मणः श्रीरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । अस्तु श्रीः । मनसः काममा० इति श्रीवाचनमि- च्छन्ति । प्रायो ऽयं दक्षिणात्यसम्प्रदायः। तत्वं तु परिशिष्टोक स्वस्त्यन्तपुण्याहवाचनपक्षे श्रीवाचनमपि पृथगिच्छया कार्यम् । मृकण्डसनोरिति पक्षाश्रयणे तु न पथक् श्रीवाचनं, शिवगौरी विवाहे येत्यनेनैव गतार्थत्वादिति"। प्रीयतामिति । बौधायनोक्ततत्तत्कर्मदे- पतानाम प्रथमया बिभक्त्या सङ्कीर्त्य प्रीयतां प्रीयेतां प्रीयन्तामिति देवतैकत्वाद्यनुसारेणोक्त्वा पात्रे जलं क्षिपेत् न तु कलशोपरीति ध्येयम्। इदं पुण्याहवाचनान्ते युक्तम् । रत्नाशिष इति । रत्ना रमणीया आशिष इत्यर्थः। दत्ताशिष इति क्वाचित्कः पाठः । देवेन्द्रस्येति श्लोकः प्राचीनपुस्तकेषु नास्ति। ऋक्० । शतं जीव शरदो वर्द्धमानः शतं हेमन्ताञ्छतमु धसन्ता रन् । शतमिन्द्राग्नी सविता वृहस्पतिः शतायुषा हविषेमं पुनः५॥

·६६ स्मार्तप्रभो। सद्मनि । “अस्तु श्रीः” ( इति विप्राः) मनसः काममा- कूर्ति व्वाचः सत्यमशीय । पशूना ५ रूपमन्नस्य रसो यशः श्री श्रयतां मयि स्वाहा॥६॥ प्रजापलिलोकपालो धाता ब्रह्मा च देवराट् । भगवान् शाश्वतो नित्यं स नो रक्षतु सर्वतः। भगवान्प्रजापतिः प्रीयाताम् (इति पात्रे जलं क्षि- साम । हाउ हाउ हाउ । यशो हाउ ३ । वर्ची हाउ । ३। आस्मिन् हायि २ आस्मिन् हा ३. १. उ । वा २। तवेदिन्द्रावम वसु। त्वं पुष्यसि मध्यमम् । सत्रा विश्वस्य परमस्य राजसि । न किष्वा गोषु वृण्वते । हाउ हाउ हाउ। यशो हाउ ३. वी हाउ ३ । आस्मिन्हायि । २। श्रास्मिन्हा ३. १. उ । वा. २। आयुर्विश्वायुर्विश्वं विश्वमायुरशीमहि प्रजांत्वष्टरधिनिधेह्यस्मे शतं जीवेम शरदोवयन्ते२-३-४-५॥५॥ अथर्व । आयुरस्मै धेहि जातवेदःप्रजा त्वष्टरधि नि धेह्यस्मै। राय- स्पोषं सवितरा सुवास्मै शतं जीवाति शरदस्तवायम् ॥५॥ ऋक्० । भिये जातः श्रिय पा निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ॥६॥ सामः । श्रायन्त इवसू ४.रायां विश्वा २ । ईदिन्द्रा२ स्य भार क्षता वासूनिजातो जनिमानियोजाला प्रतिभागंनदी २ धिमः। मा २३ ती । भागां ना ३ दा हुँ। धीमा ३। ओ २-३-४ वाश्रिये १॥६॥ १ अहंमनसः काममभिलाषम् आपूर्ति प्रयत्नं चाशयि प्राप्नुयाम् वाचः सत्वं चाशीय मद्वाक् सत्यं वदतु । मयि एतत्सर्वं श्रयतां तिष्ठतु । पशूनां रूपं पशु संबन्धिनी शोभा, अन्नस्य रसः स्वादुत्वं, याः कीर्तः, श्रीलक्ष्मीश्च । ३९४ ·पुण्याहवाचनम्। ६७ पेत्) प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो ऽअस्तु व्यय ५ स्याम पतयो रयीणाम् ॥ ७॥ आयुष्मते स्वस्तिमते यजमानाय दाशुषे । श्रिये रत्नाशिषः सन्तु ऋत्विरिभर्वेदपारगैः । (देवेन्द्रस्य यथा स्वस्ति यथा स्वस्ति गुरोगहे । एकलिङ्ग यथा स्वस्ति तथा स्वस्ति सदा मम । “आयुष्मते स्वस्ति" (इति विप्राः) अथ० । एह यातु वरुणः सोमो अग्निर्वृहस्पतिर्वसुभिरेह यातु। अस्य श्रियमुपसंयातु सर्व उग्रस्य चेतुः समनसः सजाताः ॥६॥ ऋक्०प्रजापतेन० विश्वा जातानि परि ताबभूव ॥यत्का०वयंस्याम पतयो रयीणाम् ॥ - साम० हाउ । ३ । इमाः ।३। प्रजाः । ३। प्रजापते होई।२। प्रजापते। हा ३-१ डावा।२।ए। हृदयम् ।२। ए। हृदया ३१ उ। वा२। प्रजारूप मजीजने ३ इट्टाड़ा २३४५ ॥ ७॥ अथ । प्रजापतेरावृतो ब्रह्मणा वर्मणाहं कश्यपस्य ज्योतिषा- वर्चसा च ॥ जरदृष्टिः कृतवीर्यो विहायाः सहस्रायुः सुकृतश्चरेयम् ॥७॥ हे प्रजापते त्वत् त्वत्तोन्यः ता तानि एतानि विश्वा सर्वाणि रूपाणि न परि- बभूव परिभवितुं समर्थों नाभूत् । अतो वय यत्कामाः यः कामो येषां ते यत्कामाः येन कामेन ते त्वां जुहुमः तत्कामरूपं फलं नो ऽस्माकमस्तु । वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम ।२३६४। अयं त्रयोविंशत्यध्यायान्तो मन्त्री यजू. रहित एव । दशमाध्यायस्थस्तु अयममुष्य पितेत्यादियजुर्मध्यः। अत्र कतरः पठनीय इति चेद्यर्जुमध्य एवेति गृहाण ।

·स्माप्रभो। ~ प्रति पन्धामपद्महि स्वस्तिगामनेहसम् । येन विश्वाः परि द्विषोव्वृणक्ति विन्दते व्वसु ॥८॥ कृतैतत् दानखण्डोक्त पुण्याहवाचनकर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ तत्सम्पूर्णफल- प्राप्त्यर्थं च पुण्याहवाचकेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विभज्य मन- सोद्दिष्टां दक्षिणां दातुमहमुत्सृज्ये । (इदं दक्षिणादान मभिषेकान्ते युक्तं अभिषेकस्य पुण्याहवाचनान्तर्भूत- स्वात्) ततः कर्ता अस्मिन्पुण्याहवाचने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनात् श्रीमहागणपति प्रसादाच परिपूर्णोऽस्तु । इति वदेत् समाचारात् । अस्तु परि- ऋक्० । स्वस्तये वाजिभिश्च प्रणेतः संयन्महीरिष प्रासत्ति पूर्वीः ॥रायोषन्तारो वृहतः स्यामास्मे ऽअस्तु भगइन्द्र प्रजावान् ॥८॥ सामईयइमाइहायित्यमूषु वाजिना३न्देश्वजूतई३ यईयो । हा ३४ यि लहोवानन्ता । सता३।राँरथानां। इयइया ३हाई । अरिष्टा। नायिमि३म्पृत । नाजमाशुम् । ईध्याया। हा२३४५ यि । स्वस्त । यायि । तामिहा३ ४३ । हू३वा ५ यिमा ५६५ ॥८॥ अथर्व । त्यमूषु वाजिनं देवजूतं सहोवानन्त ऋतारं रथानाम्.. अरिष्टनेमि पृतनाजमासुं स्वस्तये ता_मिहाहुवेम ॥८॥ दक्षिणामिति । परशुरामः। इत्युक्त्वा स्वासने ऽध्वर्युराहा- स्य वाचनस्य च । पूर्णार्थ दक्षिणा खाहा विप्रेभ्यः प्रतिपद्यताम् । यष्टुं स्तिलकमारोप्य वर्धापनमथाशिषः। दद्यादिति शेषः। हेमाद्रौ च । पुण्याहान्ते ऽर्चयेद्विद्वान्दक्षिणाभिः स्वशक्तित इति । पन्यां पन्थानं वयं प्रत्यपाहि प्राप्ताः। कहां स्वस्तिगां स्वस्ति क्षेमेण गम्यते यन्त्र सः तं, अनेहसं एह इत्यपराधनाम यन्त्र गतानामपराधो नास्ति । येन पथा गच्छन् पुरुषो विश्वाः विश्वान् सर्वान् द्विषश्चौरादीन्परि वृणक्ति परितो वर्जयति वसु धनं च विन्दते लभते । ४-२९ ·पुण्याहवाचनम्। पूर्ण इति द्विजाः । ततो विप्राः कर्तुर्वामतः पत्नी (तत्सह- चरितपुत्रादिकमपि) मुपवेश्य पातितेन जलेन पल्लवदू- वाभिरुदङ्मुखास्तिष्ठन्त उपविष्टा वा सपत्नीकं कर्तार मभिषिश्वेयुः। तत्र मन्त्राः। पयः पृथिव्याम्पयऽ ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयोधाः। पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम् १ पञ्च नद्यः स० २ । वरुणस्योत्तम्भ ३। पुनन्तु मा देव० ४ । बामत इति । धर्मप्रवृत्तौ । आशीर्वादे ऽभिषेके च पादप्रक्षालने तथा। शयने भोजने चैवपत्नी तूत्तरतोभवेत्॥ संस्कारगणपत्तौ । वामे सिन्दूरदाने च वामे चैव द्विरागमे । वामे ऽशनैकशय्यायां भवेजाया प्रियार्थिनी इति सुमङ्गलीरियं वधूरितिसूत्रव्याख्याने। सर्वेषुधर्मकार्येषु पत्नी दक्षिणतः शुभा। अभिषेके विप्रपादक्षालने चैव वामत इति। विप्रपादक्षालनं च पित्र्ये कर्मणीति बोध्यम् । वामे पत्नी त्रिषु स्थाने पितॄणां पादशौचने । रथारोहणकाले च ऋतुकाले सदा भवेदिति च तत्रैवोक्तः। पुत्रादिकमपीति । ततो वाचयिता कुम्भजलं संस्कार्यमूर्द्धनि॥ किञ्चिसिञ्चत्तथैवान्ये युश्च विविधाशिष इति बढचकारि कायाम्। श्लोक .। सुरास्त्वामभि षिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथस्तथ: सङ्कर्षणो विभुः १ प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते। आखण्डलो ऽग्निर्भगवान्यमो वै निर्ऋतिस्तथा २ वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । १ हे पयः त्वमेव ओषधीषु दिवि अन्तरिक्षे च स्थितान् जीवान्धाः दधासि धारयासि अतस्तवानुग्रहात् मह्य प्रदिशः सर्वां दिशः पयस्वतीः पयस्वत्यः सन्तु सर्वत्र मम दुग्धरसप्रालिर्भवत्विति प्रार्थना वाक्यार्थः । १८३६॥

·७० स्मार्तप्रभा। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्याम् । सरस्वत्यै व्वाचो यन्तुर्यन्त्रिये दधामि बृहस्पतेष्टा साम्राज्येनाभिषिञ्चाम्यसौ १ देवस्य त्वा स० भ्याम् सरस्वत्यैव्वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाग्नेः साम्राज्येनाभिषिञ्चामिर देवस्य त्वा० अश्विनौभैषज्येन तेजसे • ब्रह्मवर्चसाया- भिषिञ्चामि सरस्वत्यै भैषज्येन ब्बीर्यायानाद्यायाभि- षिञ्चामीन्द्रस्येन्द्रियेण बलाय श्रिय यशसे ऽभिषिञ्चामि ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिक्पालाः पान्तु त्वां सदा ३ कीर्ति- लक्ष्मीकृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्वा क्रिया मतिः। बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिस्तु मातरः ४ एतास्त्वामभि षिञ्चन्तु देवपत्न्यः समागताः । श्रादित्यचन्द्रमाभौमबुधजीवसि. ताजाः ५ ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः । देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ६ ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो दुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसा १ हे जल सवितुर्देवस्य प्रसवे आज्ञायां वर्तमानो ऽहं अश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां च त्वा त्वां सरस्वत्यै सरस्वत्यास्तत्सबन्धिन्या वाचो यन्तुर्यन्व्या. (पुस्त्वमार्षम् ) नियमनकाः यन्त्रिये नियमने ऐश्वर्ये दधामि स्थापयामि । किन्च वृहस्पतेः साम्राज्येन चक्रवर्तित्वेन त्वा त्वामभिषिञ्चामि असाविति यजमाननामग्रहणम् । ९ । २९ । २ देवस्य त्वा व्याख्यातम् । सरस्वतीसंबन्धिया वाचो यन्तुनियन्तुः प्रजापतेर्यन्त्रेण नियमनेन अग्नेश्च साम्राज्येन त्वामभिषिञ्चामि । १८ । ३७ ॥ ३ हे यजमान त्वामश्विनोभैषज्येन वैद्यकर्मणा तेजसे कान्त्यै ब्रह्मवर्चसाय अभिषिञ्चामि सरस्वत्यै सरस्वत्या भैषज्येन (च) वीर्याय सामर्थ्याय अन्ना- द्यायान्नभक्षणाय त्वामभिषिञ्चामि । इन्द्रस्येन्द्रियेण इन्द्रियपाटवेन सामर्थेन च त्वां पलाय, श्रियै, यशसे, च अभिषिन्चामि । १९ । ४ ।

·स्मार्शप्रभो। ७२ अथ साङ्कल्पिकाभ्युदयिकश्राद्धम् । तत्रादौ मातृ साङ्कल्पिकेति । संवत्तः। समग्रं यस्तु शक्नोति कत्तुं नैवेह पार्व- पम् । अपि सङ्कल्पविधिना तस्मिन्काले विधीयते । तत्रापि साग्नेः पिण्डदानं नित्यम् । यो ऽग्नौ तु विद्यमाने ऽपि पिण्डदानं न निर्व- पेत् । पतन्ति पितरस्तस्य नरके स तु पच्यते इति वशिष्ठोक्तेः । तत्रैतावान्विशेषः । साङ्कल्पं तु यदा कुर्यान्न कुर्यात्पात्रपूरणम् । आवाहनाग्नौकरणे पिण्डांश्चैव न पातयेत् । तेन साङ्कल्पे पाद्यासने दत्वा गन्धपुष्पाद्युपचारान्कल्पयित्वा भोजनपर्याप्तमन्नं तनिष्क्रयं वा सङ्कल्प्य दद्यादित्यायाति । आभ्युदयिकेति। अत्र निमित्तानि शौनककारिकायाम्। कार्य मभ्युदयं श्राद्धं श्रौते स्मार्ने च कर्मणि । यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखला- बन्धमोक्षयोः । पुत्रोत्पत्ती वृषोत्सर्गे आश्रमस्वोकृती तथा । गर्भाधा- नादिसंस्कारे जातकर्मादिकेषु च । वापीकूपतडागादेरुत्सर्गे शान्ति- पौष्टि के। राज्याभिषेके उत्सवादौ महादाने वास्तुकर्मणि । उपाकर्मोत्स- जनयोः श्रवणागृह्यकर्मसु । वेदव्रतेषु सर्वेषु नवानस्य च भोजने । ऊढायाः प्रथमत्तौ च अन्नप्राशनके तथा। उद्यापने ऽजलाधेयप्रभृति- श्रौतकर्मस्विति। व्रतोद्यापने दुष्टग्रहनक्षत्रादिपीडानिवृत्यर्थशान्त्या. दौ .च न कार्य शाकलकारिकासु निषेधस्योक्तत्वादिति केचित् । बहुस्मृतिप्रामाणिकग्रन्थविरुद्धत्वान्नादर्तव्यमेतदित्यन्ये । इदं चा- वश्यकम् । वृद्धौ न तर्पिता ये वै पितरो हमेधिनः। तद्धीनमफलं क्षेवमासुरो विधिरेव स इति शातातपोक्तेः । तत्रादाविति । अकृत्वा मातृयागं तु पितॄणां यः प्रयच्छति । तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातर इति वचनान्मातृपूजन स्व वाजपेयेनेष्टा बृहस्पतिसवेन यजेतेतिवच्छाद्धाङ्गत्वं न शक्यम् । "कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः। पूजनीयाः प्रयत्नेन ·मातृकापूजनम्। पूजा। पीठे (कोष्ठषोडशके) कृतारन्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठासु संस्थापितासु प्रतिमासु,अभावे पटादौ लिखितासु,अक्षत. पूजिताः पूजयन्ति ताः" इति कात्यायनेन साक्षात्कर्माङ्गत्वेना धगताया एव मातृपूजाया दर्शपूर्णमाप्ताभ्यामिष्टा ऽन्येन यजेतेतिब. च्छाद्धपूर्वकालतामात्रबोधनेनाङ्गाङ्गित्वे मानाभावात् । अत एवं श्राद्धसङ्कल्पात्पृथगेवास्याः सङ्कल्प आचारप्रमाणकः । अत एवं श्राद्धरहितेष्वपि वर्धापनादिकर्मसु एतासां पूजनं दृश्यते। अत एव गणशः क्रियमाणानामित्यत्र मातृपूजनस्य श्राद्धस्थ च सत्करणत्वं पृथगुक्तम् । यत्र यत्र भवेच्छाभ्रं तत्र तत्र च मातर इति पुराणवच. मेनाङ्गत्ववादिमते तु न पृथक सङ्कल्प इति । मातृपूजेति। परशुरामः। कृत्वा ऽऽभ्युदयिकं श्राद्धं मातृपूजन- पूर्वकम् । वलो‘रान्वितं सर्व प्राग्दिने वाऽथ तहिने । सगणाधिपा इति । गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया। देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः। हृष्टिः पुष्टिस्तथा तुष्टिरात्मनः कुल- प० गौ लोमा नागरकृतविष्णुयागपद्धतौ विशेषः । स्वासा सा वि तु० पञ्चोर्ध्वाः पञ्च तिर्यक् च रेखाः कार्याः प्रयत्नतः। कोष्ठषोडशके स्थाप्या मातरश्च मा पृथग्विधाः१ कुलदेवी गणेशश्च गौरी पना प तथैव च । एता वै मध्यकोष्ठषु शेषा वै वाह्यमण्डले २ वायव्यतिर्यकोष्ठेषु गणेशं च समर्चयेत् । तदक्षिणेऽ- गौरी च स्व पु पद्मा तत्पूर्वतः स्मृता ३ शची च पश्चिमे स्थाप्या देवसेना द्वितीयके। सावित्री दक्षिणे पूज्या विजया च द्वितीयके ४ जया चैवोत्तरे स्थाप्या देवसेना द्वितीयके। स्वाहा ऽऽग्नेय्यां तथा पूज्या स्वधा चैवेशकोष्ठके ५ पूर्वे तु मातरो लोकमातरश्च द्वितीयके । हृष्टिः पुष्टिस्तु वायव्ये नैर्ऋत्यां तुष्टिरेव च ६ शेषकोष्ठे ततः स्थाप्या भात्मनः कुलदेवता ७ । अत्र मूल भृग्यम् । १०

·७४
समाप्रमो।
पुज्ञेषु वा प्राक्संस्था उदक्संस्था वा सगणाधिपा गोर्यादि
देवता आवाहयेत् । ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः
गणपतिमावाहयामि स्थापयामि ।
देवता। गणेशेनाधिका ह्येता वृद्धौ पूज्यास्तु षोडशेत्यत्रान्ते श्रुतमपि
गणपतिपूजनमादौ कार्यम् । आदौ विनायकः पूज्यस्त्वन्ते च
कुलदेवता इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तः । अत्र चतुर्दशेति काचित्क:
पाठः । अस्मिन्पले मातरो लोकमातर इति सर्वासां विशेषणम् । अत्र
चतुर्दशत्वषोडशत्वपक्षी शास्त्राभेदेन व्यवस्थितावित्यन्यत्र विस्तरः ।
भूर्भुवः स्वरिति । ग्रहमखादन्यत्र व्याहृतिभिरावाहने मूलमन्वेष.
पीयम् । गणपतये नम इति । प्रणवादि नमो ऽन्तं च चतुर्थ्यन्तं च
सत्तम । देवतायाः स्वकं नाम मूलमन्त्रः प्रकीर्तित इति तन्त्रवचनात्
ॐ गणपतये नमः इत्येव मूलमन्त्रः। केचित्तु गणानान्त्वेत्यादिभिस्तत्त-
लिङ्गकैवदिकमन्त्रैः स्थापयन्ति तन्निर्मूलत्वादुपेक्ष्यमिति प्रयोगदीपे ।
गणपतिमावाहयामीति । एवमावाहनादिपुष्पाजल्यन्तं गणेश-
पूजनं समाप्य गौरीपूजां कुर्यादेवमन्यासामपि अयं काण्डानुसमयः।
अथवा गणपतेरावाहनं कृत्वा गौर्यादीनामावाहनं गणपतेरासनं
दत्वा गौर्यादीनामासनं अयं पदार्थानुसमयः। अत्र पदार्थानुलमर्य
एवेति रुद्रपद्धतौ नारायणभट्टाः।
संस्कारभास्करे इदं पक्षद्वयमपि प्रामाणिकतयोपन्यस्तमतो.
यथारुच्यनुष्ठेयम् । द्वितीयपक्षे ऽपि धूपदीपनैवेद्यनीराजनादीनि पृथक
पृथक् तन्त्रेण वा भवन्ति ।
तदेतन्मातृकापूजनं वृद्धिश्राद्धं चैकस्यानेकसंस्कारेग्वेककत्त॒केषु
पुगपदुपस्थितेषुलदिौसकदेव कार्यम् । गणशः क्रियमाणानां मातृणां
गणानान्त्वा० श्लोक-समीपे मातृवर्गस्य सर्वविघ्नहरं सदा ।
त्रैलोक्यवरदं देवं गणेशं स्थापयाम्यहम् ॥१॥

·मातृकापूजनम् ।
ॐ भू० गौर्यै न० गौरीमाथा० २ ॐ भू० पद्मायै
न० पद्मामा० ३ ॐ भू० शच्यै न० शचीमा० ४ ॐ
भू० मेधायै न० मेधामा० ५ ॐ भूः सावित्र्यै न.
पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छाद्धमादौ न पृथगादिष्विति ब्राह्मात् ।
एतच्चाग्न्याधानचातुर्मास्यसोमादीनां श्रौतकर्मणामुपाकर्मोत्सर्जनयोः
श्रवणाकर्मादीनां च प्रथमे प्रयोगे एव भवति।अलकृद्यानि कर्माणि क्रिये-
रन्कर्मकारिभिः। प्रतिप्रयोगं नैव स्युर्मातरः सगणाधिपा इति तत्रैवो
तः । केचित्तु प्राधाने सोमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च। बलिकर्मणि
दर्श च पौर्णमासे तथैव च । नवयज्ञेच यशक्षा वदन्त्येवं मनीषिणः।
एकमेव भवेच्छाद्धमेतेषु न पृथक् पृथक् इति तत्रैवोक्रेतेषु प्रतिप्र.
योगं नावर्तते किन्वादौ । एतद्भिन्ने सोमयागादौ तु प्रतिप्रयोगमाव-
ते एव श्राद्धमित्यर्थ इत्याहुः।
गौर्यै नम इति । एतासां गौरीत्वादिना प्रत्येकं देवतात्वं मातृ.
त्वेनैकं वा तत्र प्रत्येकं देवतात्वपक्षे काण्डानुसमयेन पदार्थानुसम-
येन वा प्रत्येकं पूजा । मातृत्वेन देवतात्वे त्वेकैव पूजेति न तांबूला.
दिभेदः। वस्तुतस्तु प्रत्येकं देवतात्वे ऽपि तन्त्रेणैष ताम्बूलादिदाने
ऽपि न क्षतिः।
आयङ्गोः; श्लो०-हेमाद्रितनयां देवीं वरदां भैरवप्रियाम् ।
लंबोदरस्य जननीं गौरीमावाहयाम्यहम् ॥ २ ॥
हिरण्यरूपा० श्लो०-पानी पद्मवदनां पद्मनाभोपरि स्थिताम् ।
जगत्प्रियां पद्मवासां पनामावास्यास्यहम् ॥३॥
कदाचन० श्लो०-दिव्यरूपां विशालाक्षीं शुचिकुण्डलधारिणीम् ।
रत्नमुक्ताधलबारां शचीमावाहयाम्यहम् ॥४॥
मेधाम्मे वरु० श्लो०-विश्वस्मिन्भूरिवरदां जरां निर्जरसविताम् ।
बुद्धिप्रबोधिनी सौम्यां मेधामावाहयाम्यहम् ॥ ५ ॥

·स्मार्तप्रभौ।
सावित्रीमा० ६ ॐ भू. विजयायै न. विजयामा० ७
ॐ भूजयायै न० जयामा० ८ ॐ भू० देवसेनायै
न० देवसेनामा० ९ओं भू० स्वधायै न० स्वधामा० १०
ॐ भू. स्वाहायै न० स्वाहामा० ११ ॐ भू० मातृभ्यो
न० मातृरा० १२ ॐ भू० लोकमातृभ्यो न० लोक-
मातृरा० १३ ॐ भू० हृष्ट्यै न० हृष्टिमा० १४ ॐ भू०
उप० तोलिसावित्रोसि श्लो०-जगत्सृष्टिकरी धात्री देवी प्रणवमातृकाम् ।
वेदगर्भा यशमयों सावित्री स्थापयाम्यहम् ॥६॥
विज्यं धनुः श्लो०-सर्वास्त्रधारिणीं देवीं सर्वाभरणभूषिताम् ।
सर्वदेवनुतां ध्यातां विजयां स्थापयाम्यहम् ॥ ७ ॥
या ते रुद्र० श्लो-सुरारिमथिनी देवी देवानामभयप्रदाम् ।
त्रैलोक्यवन्दितां देवीं जयामावाहयाम्यहम् ॥ ८॥
देवानां भद्रा० श्लो०-मयूरवाहनां देवी खड्गशक्तिधनुर्धराम् ।
आवाहये देवसेनां तारकासुरमर्दिनीम् ॥ ९ ॥
पितृभ्यः स्वधायि० श्लो०-कव्यमादाय सतत पितृभ्यो या प्रयच्छति ।
पितृलोकार्चितां देवीं स्वधामावाह याम्यम् ॥१.।
१ स्वाहा याम० श्लो०-हविर्गृहीत्वा सततं देवेभ्यो या प्रयच्छति ।
तां दिव्यरूपां वरदां स्वाहामावाहयाम्यहम् ॥११॥
२ आपो अस्मान् श्लो०- आवाहयाम्यहं मात्तृः सकला लोकपूजिताः ।
सर्वकल्याणरूपिण्यो वरदा दिव्यभूषिताः ॥१२॥
३ उखां कृणोतु० श्लो०-आवाहये लोकमातृर्जयन्तीप्रमुखाः शुभाः।
नानाभीष्टप्रदाः शान्ताः सर्वलोकहितावहाः ॥१३॥
धृष्टिरसि० श्लो०-सर्वहर्षकरी देवी भक्तानामभयप्रदाम् ।
हर्षोत्फुल्लास्यकमकां हृष्टिमावाहयाम्यहम् ॥ १४ ॥

·मातृकापूजनम् ।
पुष्टयै न. पुष्टिमा० १५ ॐ भू० तुष्टयै न० तुष्टिपा० १५
ॐ भू० (अमुकनाम्न्यै आत्मनः) कुळदेवतायै न० (अमु.
कनाम्नी आत्मनः) कुलदेवतामा० १७ गणेशः सुप्रति-
ष्ठितो वरदो भवतु, गौरी सुप्रतिष्ठिता वरदा भवतु, इत्यादि
मन्त्रावृत्या पृथक् पृथक्, गणेशपूर्वकगौर्यादिषोडशमातृभ्यो
नमः इति समुदितरूपेण वा, सर्वास्तन्त्रेण वा प्रतिष्ठाप्य
षोडशभिरूपचारैः काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वा
प्रत्येकं सह वा सर्वाः पूजयेत् । ( पदार्थानुसमयपक्षे ऽपि
उपचाराः सर्वाभ्यः पृथक् पृथगेव देयाः तन्त्रेणेति सम्प्र-
दायः) पूजनं समाप्य । आयुरारोग्यमैश्वर्यं दद्ध्वं
मातरो मम । निर्विघ्नं सर्वकार्येषु कुरुध्वं सगणाधिपाः'
इति नारिकेलफलं समय (कृताञ्जलिः) गणेशपूर्वक-
गौर्यादिषोडशमातृणां पूजनविधौ यन्यूनपतिरिक्तं वा
गौर्यादिषोडशमातृभ्यो नम इति । अत्र सगणाधिपानां मातृणां
षोडशसङ्ख्यावत्वेन संचात्वात् सप्तर्षिभ्यो नम इति वत् दिक्सङ्ग्ये
संज्ञायामिति समासः एवं सप्तघृतमातृभ्यो नमः नवग्रहेभ्यो नमः
इत्यादीनामपि साधुत्वं बोध्यम् ।
त्वष्टा तुरीपः० श्लो०-पोषयन्ती जगत्सर्व शिवां सर्वार्थसाधिकाम् ।
बहुपुष्टिकरी देवीं पुष्टिमावाहयाम्यहम् ॥१५॥
अर्यमणं वृ० श्लो०-आवाहयामि संतुष्टिं सूक्ष्म वस्त्रान्वितां शुभाम् ।
सन्तोषभावयित्री च रक्षन्तीमध्वर शुभम् ॥१६॥
प्राणाय स्वाहा० श्लो०- आत्मनो देवतां देवीमैश्वर्य सुखदायिनीम् ।
वशवृद्धिकरी नित्यामाह्वये च कुलाम्बिकाम् ॥१७॥

·स्मार्तप्रभो। तत्सर्व मातृणां प्रसादात्परिपूर्णमस्तु । अनया पूजया सगणेशगौर्यादिषोडशमातरः प्रीयन्ताम् । अथ वसो राप्रयोगः । मातृपूजासनिहिते प्रीयन्तामिति । अत्र संस्कारभास्करे मातृपूजानन्तरमन्यासामपि मातृणां पूजनं दृश्यते । तत्रादौ जलमातरः। मत्सी कूर्मी च वाराही माण्डूकी मकरी तथा। ग्राहकी क्रौञ्चकी चैव सप्तैता जलमातरः।.. कांस्ये वा ताम्रपाने वा प्रभूतजलपूरणम् । तत्र मत्स्याद्या भावाह्य पूजयेजलमातृका इति । ततः स्थलमातरः । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा स्थलमातरः। अथ द्वारमातरः । जयन्ती मङ्गला चैव पिङ्गला दक्षिणे गृहातू । आनन्दवर्धिनी वामे महाकाली च निर्गमे। गृहस्य दक्षिणे भागे तिस्रो लेख्यास्तु मातरः। वामभागे तथा द्वे च जयन्त्यादिक्रमेण तु । अथ गृहमातरः। कीर्तिलक्ष्मीधृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः! बुद्धिर्लज वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिस्तु मातरः इति । वसो राप्रयोग इति । वसोश्चेदिराजस्याग्नेर्वा तदुद्देशप्रवृत्त स्वेन तत्संबन्धिनी, वसोश्च सर्वोत्सवप्रवर्तकत्वेन मङ्गलहेतुत्वाद्वि- वाहादिकर्मसु पूजा युक्तति रुद्रकल्पद्रुमे । यद्वा वसोर्मन्त्रेण धारा वसुधारेति प्राप्ते वसो रेति प्रयोगो घृतमातृषु योगरूढः। अत एव धसो रेति समाख्यानं वक्ष्यमाणवचनेषु सङ्गच्छते। समाख्या यौगिकः शब्दः । वसोर्द्धारा जुहोतीत्यादौन कर्मनामधेयम् । मातृपूजासन्निहिते इति । रुद्रयामले । तत्पुरः सन्निधाने वा कुज्ये रेखा घृतेन च । धारालिङ्गेन मन्त्रेण पञ्च वा सप्त वा लिखेत् । अत्र तत्पुर इत्याद्युक्तः पाठक्रमाञ्च मातृपूजां समाप्यैव वसोर्धाराः कार्या इत्युक्तं भवति । प्रयोगदीपेतु वसोर्धारास्थलमप्युक्तं तद्यथा। ग्रहनिर्गमवामे च बलो राषितर्दिका । कार्या विवाहे विद्वद्भिहे वै ६ ·4 38 सोर्धारापूजनम् कुड्ये यथाचारं कुङ्कुमेन ( एकं द्वौ त्रीन् चतुरः पञ्च षट् सप्त ) बिन्दून (अधोऽधः क्रमेण) कृत्वा (तप्त) घृतेन दुग्धेन वा सप्तसु विन्दुषु सप्तधाराः पञ्चधारा वा यथा- संभवं प्राक्संस्था उदसंस्था वा प्रादेशमात्रीः कुर्यात् । तत्र मन्त्रः । डोंव्वसोः पवित्रमसि शतधारं व्यसोः पवित्र मसि सहस्रधारम् । देवस्त्वा सविता पुनातु व्यसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्वा । ततः डों "कामधुनः" इत्येतावतैव पूर्वदक्षिणे। गृहे वै पश्चिमे द्वारे तथा उत्तर एव च । वसो.रा. वेदिका च गृहनिर्गमदत्तिणे इति । कुड्य इति । अत्र पीठे एतासां पूजने मूलमन्वेभ्यम् । यथाचार. मिति । अत्र धाराकरणमात्रं वाचनिकभितरन्मन्त्रादिकं सर्वमाचार प्राप्तमिति बोध्यम् । दुग्धेन वेति । परशुरामः । नातिनीचोच्छिते कुड्ये वसो - रास्तु सर्विषा । पञ्च वा सप्त वा धारा बलोर्मन्त्रेण कारयेत् । दुग्धेन वा वसोर्धाराः कार्यास्तासां च देवताः । श्रीश्च लक्ष्मी तिर्मेधा स्वाहा प्रक्षा सरस्वती । माङ्गल्येषु प्रपूज्यन्ते सप्तैता घृतमातरः । सप्तधारा इति । छन्दोगपरिशिष्टे । कुड्यलग्ना वसोर्धाराः सप्त धारा घृतेन तु । कारयेत्पञ्च धारा वा नातिनीचा नचोच्छिताः । एतद्वच- हे धृत वसोरन्नस्य पवित्रं शोधकं त्वमसि । किंभूतं घृतं शतधारं शत- संख्या धारा यस्मिन् । एव सहनधारम् । सविता देवः शतधारण वसोः पवित्रेण सुष्टु पुनातीति सुपु तेन सुप्वा धृतेन त्वा त्वां पुनातु शोधयतु । कामधुक्ष इति देवविशेषणम् । कामन्दोग्धीति कामधुक्षः इत्थं घृतं भावयित्वा तेन मातृकासु धारा दद्यात् । श्लो० नमो ऽस्तु वसुमातृभ्यो घृतमातृभ्य एव च । स्वयज्ञकार्यसिद्ध्यर्थं धारा दास्यामि मातरः।

·स्मार्तप्रभो।
मन्त्रेण ता धारा (विन्दून् ) ऊर्ध्वमागे मिथः श्लिष्टाः
कुर्यात् । ततः ओं भू० श्रियै न० श्रियमा० १ ओं भू० लक्ष्य
न० लक्ष्मीमा २ ओंभू धृत्यै न० धृतिमा ३ ओं भू० मेधायै
न० मेधामा ४ औं भू. स्वाहायै न स्वाहामा० ५ ओं भू.
प्रज्ञायै न० प्रज्ञामा ६ ओं भू० सरस्वत्यै न० सरस्वतीमा ७।
नमाशादित्येनैवं व्याख्यातं, ता मातरो यत्र पटादिषु भवन्ति तत्र
तासामधस्ताद्भित्तिलग्ना वलो राख्या धारा धृतेन पुत्रशिष्यादिना
कारयेदिति । अत्र स्वार्थे णिच् , कुर्यादित्यर्थ इत्यनन्तः ।
ऊर्ध्वमागे इति । एकीकृत्योर्चभागे तु कुङ्कमेन गुडादिनेति
रुद्रयामलात् ।
नागवल्लीदलेनैव शुभेन पल्लवेन वा। धारां
येत्सम्यगभितो मेलयेत्तत इति च पठन्ति ।
.
तु पात-
श्रिथादिसप्तमातृभ्यो घृतमातृभ्य एव च ।
गुडेन मेलयिष्यामि ताः सर्वार्थप्रसाधिकाः ।
मनस का० । श्लोक-सुवर्णपद्महस्तां तां विष्णोर्वक्षरः स्थले स्थिताम् !
त्रैलोक्यवल्लभां देवीं श्रियमावाहयाम्यहम् ॥१॥
इहरतिरिः । श्लो---शुभलक्षणसम्पन्नां क्षीरसागरसंवृताम् ।
चन्द्रस्य भगिनी सौम्यां लक्ष्मीमावाहयाम्यहम् ॥ २ ॥
अग्ने ब्रह्म । श्लो०-पर्वहर्षकरी देवी भक्तानामभयप्रदाम् ।
हर्षोत्फुल्लास्यकमलां धृतिमावाहयाम्यहम् ॥ ३ ॥
मेधाम्मे व्व० श्लो०-सदसत्कार्यकरणक्षमा बुद्धिविशालिनीम् ।
भव्यकार्ये शुभकरी मेधामावाहयाम्यहम् ॥ ४॥
स्वाहा याम्मनः । श्लोक-हविहीत्वा सततं देवेभ्यो या प्रयच्छति ।
तां दिव्यरूपां वरदां स्वाहामावाहयाम्यहम् ॥ ५ ॥
अंबे ऽअं०-प्रणवस्यापि जननी रसनामस्थितां सदा ।
प्रागल्भ्यदात्री चपलां प्रशामावाहयाम्यहम् ॥ ६ ॥
पायका न:-सरस्वती सुरैर्वन् धातृपुत्रीं क्षमाकरीम् ।
विद्वजनस्य सत्कत्री देवीमावाहयाम्यहम् ॥ ७ ॥

·वसोद्धारापूजनम्। (पश्चधारापक्षे प्रज्ञासरस्वत्योरभावः) वसोारादेवताभ्यो न० श्रियादिसप्तघृतमातृभ्यो नमः इति पूजनम् । आचरि- तवसो रापूजनविधौ यन्यूनातिरिक्तं तत्सर्व परिपूर्ण- मस्तु' इति कृताञ्जलिः पार्थयेदिति। अनया पूजयाश्रियादि सप्तघृतमातरः प्रीयन्ताम् ।तत आयुष्यमूक्तपः। करिष्य- आयुष्यसूक्तजप इति । छन्दोगपरिशिष्टे। मायुष्याणि च शान्त्यर्थ जत्वा तत्र समाहितः। षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु भत्या श्रावमुपक्रमेत् । मायुषे हितानि आयुष्यं वर्चस्यमित्यादीनि त्रीणि मन्त्रवाक्यानीति नारायणो वृत्तिकृत् । आनोभद्रा इत्यादीनि दोति हेमादिः । अत्र जप्त्वेति समानकर्तृकतायां क्त्वाप्रत्ययविधानाबजमानकर्तृक एवार्य । शिवार्चकाः ॥१॥ १श्लो०-यवारवन भो देव्यः पूजिता विधिमार्गतः । कुवन्तुं कार्यमसिहं निर्विन क्रमवम् । भायुष्यजपः श्लोक-अश्वत्थामादिऋषयो वशिष्ठप्रमुखास्तथा । मार्कण्डेयप्रभृतयः सर्वे सन्तु अमदानिः कश्यपश्च दीर्घमायुः करोतु मे भन्ये ऋषिगणा देवा इन्द्राधा सशक्तिकाः ॥२॥ भूसुराः सुतपोनिष्ठाः सत्यव्रतपरायणाः । दीर्घमायुः प्रयच्छन्तु सर्वकामस्य सिद्धये ॥२॥ यदायुष्यं चिरं देवाः सप्तकरूपान्तनीविनः। ददुस्तेनायुषा सम्यक् जीवेम शरदः शतम् ॥४॥ दीर्घा नागास्तथा नघः समुद्रा गिरयो दिशाः। अनन्तनायुषा तेन जीवेम शरदः शतम् ॥५॥ सत्यानि पञ्च भूतानि विनाशरहितानि च । अविनाश्यायुषा तद्रजीवेम शरदः शतम् ॥६॥ इति - ·स्मार्त्तप्रभौ। माणादाकर्मणो ऽमङ्गल नाशार्थमायुष्यजपं करिष्ये। ओयु- व्यं व्वर्चस्य: रायस्पोषमौद्रिदम् । इदर्छ० हिरण्यं वर्चस्वज्जैत्रायाविशतादु माम् ॥१॥ने तद्रक्षासि न पिशा. चास्तरन्ति देवानामोजः प्रथमज त्येतत्। यो बिभर्ति दाक्षायणठं हिरण्यर्छ० स देवेषु कृणुते दीर्घमायुः स मनुष्येषु कृणुते दीर्घमायुः २ यदा वध्नन्दाक्षायणा हिरण्यर्छ० शतानीकाय सुमनस्यमानाः । तन्मऽ आ बध्नामि शतशारदायायुष्माञ्जरदष्टियथासम् ३ । इति जपोन ऋत्विकर्तृक इति बोध्यम् । इतीति । अत्र मातृपूजाया: भाद्धाङ्गत्वे ऽपि विसर्जनान्ताया एव मातृपूजाया अङ्गत्वोपपत्तेः पूर्व विसर्जनान्तां मातृपूजां कृत्वा पश्चाच्छाद्धमिति केचित् । युक्ततरं तु नान्दीश्राद्धान्ते एव मातृविसर्जनम् । प्रतिष्ठादौ तु प्रति-. ष्ठान्ते एवेत्युक्तं प्रागिति। १ इद हिरण्यं जैत्राय जयाय मामु मामेवाविशतात् मयि तिष्ठतु। कीदृशम् आयुषे हितं, वर्चसे हितं, रायो धनस्य पोषं वर्धकं, औद्भिदं धनस्य प्रकाशकम् , वर्चस्वदन्नसंयुक्तम् । २ रक्षांसि पिशाचाश्च तद्धिरण्यं न तरन्ति न हिंसन्ति। हि यस्मात्तद्धिरण्यं. देवानां प्रथमं प्रथमोत्पन्नभोजस्तेजः। यो दाक्षाय हिरण्यं बिभर्ति स देवलो- केषु मनुष्यलोकेषु च दीर्घमायुः करोति उभयत्र चिरं वसतीत्यर्थः। ३ शोभनं मनः कुर्वते सुमनस्यन्ते त एव सुमनस्यमानाः दक्षस्यापत्यानि दाक्षायणा ब्राह्मणा यद्धिरण्यं वातानीकाय राजे भवन्नन्वबन्धुः तद्धिरण्यं शत शारदाय शतं शरदो जीवनाय मे मयि भा बध्नामि । यथा जरदष्टिदीर्घजीवी अहं आसं भूयासम् ।

·८३ साङ्कल्पिकापात्रिकाभ्युदयिकश्राद्धम् । स्मार्तप्रभौ मातृपूजनम् । अथापात्रिकश्राद्धम् । प्रातः पूर्वाहे प्रांतरिति । प्रातः शब्दः प्रथमघटिकात्रयवाचीति नारायण. त्तिकृत् । सार्द्धप्रहरात्मककालवचनः प्रातः शब्द इत्यन्ये । पूर्वाह्न इति । यत्तु पूर्वेद्युर्मातृकामाद्धं कर्माहनि तु पैतृकम् । मातामहं चोत्तरेधुर्वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतमिति, पूर्वाह्ने मातृकं श्राद्धं मध्याह्ने पैतृकं तथा। ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतिमिति गार्यशातातपादिवाक्यैराभ्युदयिकं श्राद्धमेकैकमात्रादि भाद्धस्यैकैकदिनसाध्यत्वादिनत्रयसाध्यमसंभवे पूर्वाह्नादिकालत्रय- साध्यत्वेनैकैकदिनसाध्यमुक्तं तदन्यशाखाविषयम् । वाजसनेयिनां तु एकवचननिर्देशादेकस्मिन्पूर्वाह्ने प्राभ्युदयिक कार्यमित्यर्थकात्पू- वाले इति ६२ सूत्रादाभ्युदयिकाद्धस्यैकपूर्वाह्नकाल साध्यतावगमात् प्रेधा विभक्त पूर्वाहणे एव । यदि तु त्रीणि मात्रादिश्राद्धानि सूत्रकृतो. कानि स्युस्तदा तेषां दिनत्रयसाध्यता पूर्वाह्नादिकालत्रयसाध्यता । तदाह गार्यः। ललाटसम्मिते भानौ प्रथमः प्रहरः स्मृतः। स एवा. ध्यर्ध संयुक्त प्रातरित्यभिधीयते इति । अत्रेदं तत्वम् । प्रातवृद्धिनिमित्तकमिति वचनागार्योक्तः प्रातः शब्दार्थः श्राद्धकालीवषयः । नारायणवृत्तिकदुक्तः प्रातः शब्दार्थस्स्वामन्त्रणकालविषयः । प्रातरामन्त्रितानिति भूतकालीनर्देशात् इति । २ पार्वण चापराणे तु वृद्धिश्राद्धं तथा ऽऽग्निकमिति गालववचनं न कात्या. यनीयौताधानविषयं विहितो ह्यग्न्याधेयोपक्रमो दिवाशनात्पूर्वमाचार्येण । दिवाशनं चाष्टधाविभक्तस्य म्ह' पञ्चमभामे दक्षादिभिः स्मयते । नहि त्रेधा विभक्ते द्वेधा विभक्ते वा ऽपराहणे आभ्युदयिकानुष्ठानपूर्वकं क्रियमाणो ऽरम्या- धेयोपक्रमो दिवाशनकालात्पूर्व संभवति । स्मार्त्ताधाने त्वपराहणे ऽप्याभ्युदयिक- मेतद्ववचनादिति । पुत्रजन्मादौ तु भुक्तवता ऽपि पुत्रजन्मानन्तरमेव रात्रावपि कार्य न तत्र पूर्वाणनियमः । यथा ऽऽह सौगाक्षिः। नियतेषु निसित्तेषु प्रासद्धिनिमित्तकम् । तेषामनियसस्वे तु तदानन्तयमिष्यते ।।

·स्मार्तप्रभौ। यज्ञोपवीती प्रामुखो एतच वा स्यात् । न च सूत्रकृता त्रीणि श्राद्धान्युक्तानि किं तु पितृमाता. महपार्वणद्वयात्मकं श्राद्धद्वयमेवोक्तम् । अपि च मात्रादिश्रादानां कातभेदात्प्रयोगभेदो भविष्यति । सूत्रकारस्तु द्वयोः श्राद्धयोः प्रयो. गैकत्वं दर्शयति “नान्दीमुखाः पितरः पितामहाः प्रपितामहाः माता- महाः प्रमातामहा वृद्धप्रमातामहाश्च प्रीयन्तामिति । प्रकृतिप्राप्तसहप्रयोगे एवोपपद्यते। प्रागप्रेष्यथ दर्भेश्चिति पृ० ८४ पं०२ वक्ष्यमाणवचनेन च निः सन्दिग्धं सहप्रयोगो दर्शितः। यदपि "असाभे भिन्नकालानां नान्दीश्राद्धत्रयं बुधः। पूर्वद्युबै प्रकुति पूर्वात मातृपूर्वकम् इति वृद्धभनुवचनं तदपि शास्त्रान्तरविषयं पत्र हि मात्रादिभात्रयविधिरस्ति तत्रैवानुकल्पतया कालैकत्वेन विधियुक्तः नहि कात्यायनसूत्रादौ कालत्रये मात्रादिश्राद्धत्रयविधि- रस्ति । तस्माद्वाजसनेयिभिरेकस्मिन्पूर्वाह्न एवैकप्रयोगं पार्वणत्रया- मकमाभ्युदयिकं भादमनुष्ठेयमिति । तत्रापि महत्सु पूर्वेधुस्तदह- रल्पेषु इति बव्हचपरिशिष्टाद् व्यवस्था । अत्र निर्णयसिन्धौ विशेषः। एकविशत्यहर्यज्ञे विवाहे दश वासराः। त्रिषट्चौतोप- नयने नान्दीभाद्धं विधीयते इति । यज्ञोपवीतीति । सवं प्रदक्षिणं कार्य पूर्वाह्ने तूपवीतिनेति वचनात्। प्राङ्मुख इति । उद्ङ्मुखः प्राङ्मुखोया यजमानः समाहितः। वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत नान्यवक्त्रः कदाचनेति हेमाद्रौ मार्कण्डेयपु- राणात् । मौके प्राङ्मुखस्य क रुदक्संस्थतायां विधानसामर्थ्या- स्मादक्षिण्यमपास्येदित्याहुः तत्रापि प्रादक्षिण्यमेवेत्युदङ्मुखस्यैव कर्तृत्वमित्यन्ये । अत्र ब्रूमः। प्रागवथ दर्भेषु आद्यमामन्त्र्य पूर्ववत् । अपः क्षिपेन्मूलदेशे ऽवनेनिवेति निस्तिमाः। द्वितीयं च --- ..

·लाङ्कल्पिकापात्रिकाभ्युदयिकश्राधम् । ८५ (देवे उदङ्मुखो वा) ऽष्टौ कुशवटून् तृतीयं च मध्यदेशाप्रदेशयोः। मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेव वामत इति छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन पित्रादीनां वामतो मातामहादीना- मवनेजनं विद्धता प्रादक्षिण्यानुग्रहायावनेजनपिण्डपङ्क्तयोदक्षिण- संस्थताविधानात्प्राङ्मुखस्य कर्तुंरुदक्संस्थतायां विधानसामर्थ्या- प्रादक्षिण्यमपास्येदित्ययुक्तम् । उद्ङ्मुखः प्राङ्मुखोवेति प्रामु खत्वोदङ्मुखत्वयोर्विकल्पस्य विहितत्वेनोदमुनस्यैव कर्तृत्वमि त्यप्ययुक्तमेवेति । उददङ्मुखो वेति । कर्तुर्दैवब्राह्मणानां चोदङ्मत्वे ऽसमञ्जसं स्वात् । कौशब्राह्मणपक्षे तु कर्तुः प्राङ्मुखत्वे ऽपि न क्षतिरिति । अष्टाविति । अत्र त्रीणि पार्वणानि । अस्मिन्पक्षे प्रथमं मातृपार्वणं द्वितीयं पितृपार्वणं तृतीयं मातामहपार्वणम् । मातामहाश्च सप- नीकाः । पार्वणस्यपक्षे पितरश्च सपत्नीकाः। प्रतिपार्वणं वैश्वदेवे च युग्मा विप्रास्तेनाष्टौ । यथा ऽऽह छागलेयः। एकैकस्य तु वर्गस्य द्वौ द्वौ विप्रो लमर्चयेत् । वैश्वदेवे तथा द्वौ च न प्रसज्येत विस्तरे इति । युग्माश्चात्र द्विजाः कार्यास्ते पूज्याश्च प्रद- क्षिणमिति च मार्कण्डेये। प्रतिपितरं युग्मा इति पक्षे तु अष्टादश । वैश्वदेवे द्वौ चत्वारोवा। तेन विंशतिविंशतिर्वेति । कुशवटूनिति । देवळः । निधाय वा दर्भवटूनासनेषु समाहितः। प्रैषानुप्रैषसंयुक्तं विधानं प्रतिपादयेत् । मनुष्यप्रतिकृति (कुशलमूहो) टुः तत्र कुशाग्रभागस्य मुखपरिकल्पनेन दैवे प्राङ्मुखाः पिञ्ये उद १ नान दर्भसङ्ख्यानियमः। यज्ञवास्तुनि मुष्टौ च स्तम्बे दर्भवटौ तथा दर्भ- सङ्ख्या न विहिता विष्टरास्तरणेषु चोति कात्यायनोक्तः। यदि तु “पञ्चशता भवेद्रह्मा तदर्धेन तु विष्टर" इति वचनमस्ति तदा दर्भसङ्ख्यायाः संभवासंभ- वाभ्यां व्यवस्थितो विकरूप इति नारायणवृत्तौ।

·स्मार्तप्रभौ! ( देवे प्राङ्मुखान् (प्रागग्रान् ) खोत्तरभागे, पिश्ये ङ्मुखाः। प्रैषानुप्रैषसंयुक्तं श्राद्धेतिकर्तव्यताकाण्डं स्वयमेव कुर्यादि- त्यर्थः। अस्मिन्पक्षे निमन्त्रणादयोधर्माः सर्वेऽपि कुशे ब्राह्मणशब्दव्यव. हारात्कार्याः । यद्यपि कुद्विजे हस्तपादाद्यवयवान संभवन्ति तथापि कर्मकाले स्मृत्यर्थमुल्लेखः । अत्र प्रत्यक्षब्राह्मणोपवेशनपक्षस्य प्रचारा- भावात्कौश पक्ष एव लिख्यते। भविष्ये । ब्राह्मणानामसम्पत्तौ कृत्वा धर्भमयान्विजानिति । प्राङ्मुखान्यासनान्येषां द्विदर्भोपहितानि चेति रुद्रकल्पद्रुमे । एतञ्च दर्भवटुनिधानमपात्रके एव न साङ्कल्पिके । तत्रासनादीनां सर्वेषां सङ्कल्पमात्रंन दानं साङ्कल्पिकत्वात्। निष्क्रयदानं तु भवत्येव । वटुनिधानं त्वयौक्तिकमिति मन्तव्यम् । दैवे माङ्मुखानिति । छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः। प्रात- रामन्त्रिताविप्रान्युग्मानुभयतस्तथा । उपवेश्य कुशान्दद्याहजुनैव हि पाणिनेति । उभयतो दैवे पिये च । तथा च पार्वणवदेवे प्राङ्मुखा- पित्र्ये चोदङ्मुखान् । यद्यपि सर्वानेव तु तान्विप्रान्प्राङ्मुखानुपवे. शयेदिति हेमाद्रौ छागलयोक्तेर्दैवे पित्र्ये च ये विप्रास्ते सर्वे ऽपि प्राङमुस्खा उपवेशनीया इत्ययमपि पक्षोऽस्ति तथापि छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनेन प्रकृतिप्राप्तस्यापि ब्राह्मणोपवेशनस्य पुनर्विधानात्प्रकृत्य-. नुग्रहात्प्रादक्षिण्यानुरोधाच्च पूर्वोदाहृतपक्ष एव कात्यायनसम्मत इति वाजसनेमिभिः स एवाश्रयणीयः। परं त्वेतावान्विशेषः । अत्र प्रदक्षिणोपचारताविधानातदनुग्रहाय ब्राझणपङ्क्तिनिवेशः प्रागुप- क्रमः पश्चादपवर्ग एव विधेयः । ये त्वाधुनिकाः कर्मठाः पूर्वस्यामुद- प्रान्कुशवटून्दैवे, प्रागग्रांश्च पित्र्ये स्थापयन्ति तत्र मूलं त एष जानन्त्विति ! प्रागग्रानिति । प्राङमुखान्यासनान्येषामिति वचनात् । अत्र दर्भषटूनां प्राङ्मुखोदङ्मुखता दर्भाग्रस्य मुखकल्पल्या श्रेया। .

·साङ्कल्पिकापात्रिकाभ्युदयिकश्राद्धम् । उदङ्मुखान् (उदगग्रान् ) स्वदक्षिणे, प्रागुपक्रमान्पश्चा- दपवान् ) संस्थाप्य पातितदक्षिणजानुः प्रदक्षिणधर्मेण यवैर्ऋजुभिर्दभैर्देवतीर्थेन पाद्यं दद्यात् । पातितदक्षिणजानुरिति । सदा परिचरेद्भभक्त्या पितॄनप्यत्र देव- वत् । निपातो नहि सव्यस्य जानुनो विद्यते ऋचिदिति छन्दोगपरि शिष्टे कात्यायनोक्तः। प्रदक्षिणेति । शातातपः । सव्येन चोपवीतेन ऋजुदमैश्च धी. मता। पितॄणां रूपमास्थाय देवा अन्नं समश्नुते । तस्मात्सव्येन दातव्यं वृद्धिश्राद्धषु नित्यशः । यथैवोपचरेद्देवांस्तथा वृद्धौ पितृनपीति। यवैरिति । वृद्धिश्राद्धेषु कर्तव्यास्तिलस्थाने यवास्तथेति विष्णु- धर्मोत्तरात् । ऋजुभिर्दमैरिति । न कुशा द्विगुणीकृता इति निषेधात् । ऋजवो दर्भा इति का० श्रा सूत्रे ६.४ विधानाच्च । अत्र प्रकृतौ दैवे कर्मणि ऋजुदर्भाणामेव विहितत्वाह जवो दर्भाः प्राप्ता एव । पुनः ऋजवो दर्भा इति सूत्रं "कुशस्थाने च दूर्वाः स्युर्मङ्गलस्याभिवृद्धये" इति हेमाद्रौ ब्रह्माण्डपुराणे उपदिष्टदूर्वयासह विकल्पार्थम् । तेन संस्कारक कर्माङ्गनान्दीश्राद्ध दर्भस्थाने दूर्वा वा कार्या इति । पाद्यमिति । अर्घत्वाविशेषात्पादा? ऽपि निषिद्ध एवेति कश्चित् । कचिदावाहनसाहचर्यात् क्वचिदन्नौकरणसाहचर्याच हस्तार्घ एव निषिद्धः पादार्घस्तु भवत्येवेत्यपरे । सम्प्रदायो ऽप्येषम् । अत्र पाचं पादावनेजनं पादप्रक्षालनमिति शब्दत्रयोपादानमादरार्थमेव । १ अन्न प्रदक्षिणग्रहणं कर्मकर्तुनिष्ठसकलदेवधर्मापलक्षणार्थ ततश्च प्रापसं. स्थत्वोदक्संस्थत्वोपवीतित्वप्राङ्मुखत्वोदङ्मुनत्वदक्षिणजानुनिपातित्वदेवतीर्थव- वादिदेवधर्मः कृत्स्नो ऽत्र भवति ।

·स्मार्चप्रभौ। 1 सत्यवसुसंज्ञका विश्वे देवा अभ्यासे भूयासमर्थ मन्यन्ते इति यास्कोक्तः । वस्तुतस्तु इदं वः पाद्यमेतावदेव वाक्यं प्रयुक्तं रुद्रकल्पद्रमादिपद्धतिषु । युक्तं चैतत् । शब्धयोपादानं त्वनर्थकमेवेति । सत्यवसुसंज्ञका इति । इष्टिश्राद्ध ऋतुर्दक्षः सत्यौ नान्दीमुखे वसू । पुरुरवावी चैव पार्वणे समुदाहृतौ । नैमित्तिके कामकालो काम्ये च धूरिलोचनौ” इति शङ्खोक्तेः। आधानाङ्गश्राद्धे ऽपि सत्य- वसू एव "कर्माकं वृद्धिवञ्च तत्" इति वृद्धिश्राद्धदेवतातिदेशात् । कर्माङ्गाधमिष्टिश्राद्धमिति हेमाद्र्व्याख्यानादिति कौस्तुभे । अन्ये तु इष्टिश्राद्धमिष्टिजन्याहवनीयप्रयोज्यमाधानसोमयागादौ क्रिय- माण, मिष्टिनिमित्तकं वा चातुर्मास्याद्यङ्गभूतं न तु कर्माङ्ग तत्रेष्टि- श्राद्धशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तात्वाभावादिति वदन्ति । अत्र सत्यवस्वोः समुदितयोरेवाग्नीषोमवद्देवतात्वमिति न ब्राह्म- णद्वये प्रत्येकमेकैकस्य प्रयोग इति हेमाद्रौ स्पष्टम् । अतश्च सत्यवसू- विश्वेदेवा इति सामान्यविशेषसंशापदयोः समुश्चयेन प्रयोगः । यद्यपि द्विवचनान्तवहुवचनान्तयोः सामानाधिकरण्यं न संभवति तथापि "शालास्तु भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरो इतिवदिहापि सामानाधिकरण्येनान्वये न किश्चिद्वाधकम् । इदानीन्तनास्तु बहु- • वचनं पूजार्थं मत्वा सत्यवसुसंशका विश्वेदेवा इति वाक्यं प्रयुञ्जते तचिन्त्यं संज्ञाशब्दान्तर्भावेन देवतात्वाभावादिति । विश्वे देवा इति । शुभार्थी प्रथमान्तेन वृद्धौ सङ्कल्पमाचरेत् । न षष्ठया, यदि वा कुर्यान्महान्दोषो ऽभिजायते इति सङ्ग्रहवचना- सर्वत्र सङ्कल्पवाक्ये प्रथमान्तपदान्येवोच्चारयन्त्याधुनिकाः । वस्तु- • १ काङ्गमावलक्षणं पादचन्द्रिकायाम् । निषेककाले सोमे चसीमन्तो मायने तथा । ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्माणसंशकम् इति ।