·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184335
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५३
महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम्
आयप्रश्नषद्वात्मकं
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम
ane
तत्र चतुर्थपञ्चमषष्ठप्रश्नात्मको द्वितीयो भागः ।
एतत्पुस्तकं
दे. शा. सं. रा. “ काशीनाथशास्त्री आगाशे'
इत्येतैः संशोधितम् ।
तच्च
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८२९
ख्रिस्ताब्दाः १९०७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः।)
मूल्यमाणकदशकाधिको रूपकः (१९१०)

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·१प्र.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४०३ श्रुतौ हरति(तिः)प्रापणार्थत्वेन निवपतिशब्देन व्याख्यातः । प्रापणं तु मृदो वहनपूर्व कमिति स्वेन वहत्यर्थो हरतिर्मध्ये प्रयुक्त इति न विसंवादस्तथा चाऽग्ने अङ्गिर इत्या- रभ्य निवपतीत्यन्तं हरत्यर्थ एवं त्रिमन्त्रेण तृष्णीं चतुर्थमिति सिद्धम् । सिहीरसि महिषीरसीत्युत्तरवेदिं करोति । उत्तरवदि वेदिश्चतुरश्रा लोकप्रसिद्धा शम्यामानेनापि चतुरस्रता च यावत्खातचा- त्वालपासुमिरुच्छ्रिना करोतीति यावत् । तदेव व्यूहनं कात्यायनेनोक्तम् । उरु प्रथस्वेति प्रथयति । प्रथितां यावत्कृतशम्याभ्यन्तररेखाव्यापिनी करोति । भारद्वानेनाप्युक्तं शम्यामात्री प्रक्ष्यतीति । यज्ञपतिः प्रथतामित्यन्तः । ध्रुवाऽसीति शम्यया सहन्ति । संघहयति शम्यया । देवेभ्यः कल्पस्वेति कल्पयति । यथा विशीर्णा न स्यात्तथा समर्थयति प्रान्तलेपन । देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः प्रोक्षति । अद्भिरित्युक्तं लौकिकीभिरेव । देवेम्यः शुम्भम्वेति मिकताभिरनु पकिरति । वेदि सिकता मृत्पासवम्तैरनृपरिष्टात्कीणां युक्ता करोति । यत्ते क्रूरं यदास्थितमिति पुनरेवाद्भिरवोक्षति । शुन्धतामित्यन्तः प्रकरणान्तरान्तर्गतोऽप्यत्र शाखान्तरविहितः प्रतीकेनोपात्तः सामाद्यावक्रियं गृह्यतेऽवोक्षण तु न्युत्नेन करेण प्रोक्षणमुत्तानेन । उत्तरतो दक्षिणतो वा स्फ्येनैकस्पयां निःसा. पो रिमं निर्वहतेत्यपा शेषं निनयति । उत्तरवेदेरित्यर्थादवगम्यते तस्या एव प्रकृतत्वादक्षिणदेशे वोत्तरदेशे वा महावेद्या. मेव । एका स्फ्येन कृता रेखैकस्फया ता निःसार्य निःसरणमुदकशेषस्य यथा स्यात्तथा कृत्वाऽवोक्षणशेष निनयति । तस्यैव प्रकृतत्वात्प्रोक्षणस्य व्यवहितत्वात् । यद्युच्छि. प्येत तर्हि निनयनमन्यथा नास्ति । विभ्राबृहल्पिवतु सोम्यं मध्वायुर्दधद्यज्ञपताववि. द्रुतम् । वातजूतो यो अभिरक्षति त्मना प्रजाः पिपर्ति बहुधा विराजतीत्युत्तरवेद्या अन्ताकल्पयति । मृजलैलेपनेन दृढां करोति । १ घ . ज. स. अ. ढ. क्षतु म ।

·No text on this page.

·४०५ २द्वि०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पर्वण औपवपथ्येऽहनीति । चतुर्दश्यामन्वाधाय सद्यो वा पञ्चदश्यां समानतन्त्रं दर्शन पूर्णमामेन वेत्यपि पूर्वमुक्तम् । तत्रापि यहकालोति वक्तु यदि श्वः काल इत्युक्तम् । बौधायनोऽपीष्टिपशुबन्धाः सोपवसथाः सद्यो वेति । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां चतुर्थप्रश्ने प्रथमः पटलः ।। १॥ अथ चतुर्थप्रश्ने द्वितीयः पटलः । आहवनीयेऽग्निप्रणयनान्यादीपयति । अग्निः प्रणीयते यैः काष्ठैस्तान्याहवनीये प्रज्वालयति । गार्हपत्यादेवार्थायार्थाय प्राप्त- मुद्धरणमपवदितुमाहवनीय इत्यक्तम् । सिकताश्वोपयमनीरुपकल्पयते । सिकता वालुका एवोपयमनीरुपयम्यते प्रदीप्तो याभिस्ता उपयमन्यस्ता यथोपयम- नाय समर्थाः स्युस्तथा पात्रेण धृताः करोति । न च चकारादुपयमन्यो भिन्नाश्चेति वाच्यम् । उपयमनीरुपनिवपतीति सिकतानामेवोपवापयोग्यत्वाद्बहुत्वाच्च सिकता उप- यमनीः कृत्वेति भरद्वाजः । सिकताभिरुपयम्येत्यापस्तम्बः । उद्यच्छतीध्यमुपयच्छत्युपयमनीरूपयते धार्यमाणे । यान्यपि प्रणयनान्यादीप्तानि तान्येव समुदायाप मानीध्म इत्युच्यते । काष्ठान्येवेधमो नतु संस्कारनिमित्त इति दर्शितम् । इध्ममग्निप्रणयनीयमित्येकत्वदर्शनेन नेमस्य संस्कारापेक्षा । इध्ममुपय(ध)च्छति समूहीकृत्योर्ध्वमुत्क्षि(चं क्षि)पति । उपयच्छति सिकताः शरावगृहीताः प्रदीप्तेमस्य संवरणार्थमुप समीपे यच्छत्यधस्ताद्धारयति यथोद्यम्यमानोऽग्निर्न विशीर्येताधस्ताच न पोत्तेनोपयत उपयमनीमियमिते धार्यमाण इध्म उपरीत्यर्थः । यत्ते पावक चकमा कच्चिदागः पूर्वो यत्सन्न परो भवासि । घृतेन त्वं तनुवो वर्धयस्त्र मा मा हि५. सीरधिगतं पुरस्तादिति शेषे जुहोति । शिष्ट आहवनीय एव नतूद्धृते मन्त्रलिङ्गादित्यर्थः । दर्विहोमत्वात्स्वाहान्तो मन्त्रः । अपादानाय पावकाग्नय इदम् । अग्नये प्रणीयमानायानुब्रूहीति संप्रे. प्यति प्रणीयमानायानुवहीनि वा । होतारमित्यर्थात्तुल्यबलत्वाद्विकल्पः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४१० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्थप्रमे- दना चेति पदमूहनीयं, सनाम उहः । यथार्थमूह इत्यक्तमेव तथाऽपि मध्ये सुवं स्वधितिमिति मा भूदित्येवमर्थ श्रेषस्यान्तमित्युक्तम् । अयमभिप्रायः-यथा नृचः संमाष्टीत्यत्र त्रुवस्यापि ग्रहणमेवमत्र सवग्रहणन स्वधितिग्रहणं सिध्यति दन्नः प्रदेयत्वामावादाज्येन न साम्यमते ऽन्यस्मिश्च द्रव्ये तेनार्येन संयुज्यमाने धर्मावेश इति न प्रामुयात्तदर्थमुक्तं सनमतीति दर्शितम् । यत्पागाज्यनिर्वपणात्तस्कृत्वाऽऽज्य निरूप्य दधिपृषदाज्यार्थ निर्वपति। प्राकृतपदार्थानन्तरं वैकृतस्य विनिवेशार्थ क्रमदर्शनं प्रैषानुसारेणाऽऽज्यनिर्वपणा- यत्प्राक्तत्कृत्वेति तत्र ववत्स्वधितिसंमार्गोऽवदानसाधनवादाज्यनिर्वपणमात्रे सत्ये. वादितिरस्येति दधिस्थालीमादाय महीनामिति दधि निर्वपति । तस्य प्रयोजन पृषदाज्यामिनि पृषद्गुणकमाज्यं तम्य संस्कारार्थमित्यर्थः । तेन नेदं हविरपि तु हविःसस्कारकं तेन न दधिधर्माः मायंदोहाद्याः । यत्र हविः प्रदीयतेति वचनादत्र नाऽऽदिष्ट सामान्यमामिक्षा तथाऽपि चोक्तार्थ आज्यधर्माः । न तु(न) तस्मिन्न संस्कारा नहि दर्शपूर्णमासार्थाज्यस्थाने विधीयते(न्ते) येनाऽऽज्य. धर्माः स्युरिति तत्राऽऽह । तस्मिन्नाज्यधर्माः क्रियन्ते यदन्यदधिश्रयणात् । वानप्सनेयिब्राह्मणे हि भवति द्वयं वा इदं सपिः संसृष्टमाज्यं चेति धर्मप्राप्तिः स्वतन्त्रद्रव्यस्येवात उक्तं तास्मन्नाज्यवर्माः क्रियन्त इति । तर्हि द्वयमप्यस्तु हविरिति न। पृषदाज्यमित्येकत्वं श्रुतेः । वदति च स्पष्टमेव कात्यायनः पशौ मन्त्रवर्णाच्छूते वेति पशौ स्वाहा देवा आज्यपान्स्वाहेति । तथा पृषदाज्यं गृह्णातीत्येकवचनश्रुतेश्च न द्रव्यद्वयं पृषदाज्यमित्याज्यशब्दादान्यं संसृष्टं च दध्यपि तम्मादाज्यमेवैतत् । ननु द्वित्वश्रुतेरर्थवादत्वेन कुनः संस्कार प्राप्तिरिति चेन्न दध्यधिश्रयतीति वाजसनेयिनामन्या श्रुतिरधिश्रयणं निषेधति । न ह्यप्राप्तं निषिध्यतेऽतोऽवश्यं धर्मप्राप्तिरिति । किं च येन संसृष्टेन हविरुत्पद्यते तदपि हविर्धमैः संस्क्रियते यथा सायंदोहादि, संस्कृतेनैव दनाऽऽमिक्षोत्पत्तिरिति अग्नावधिश्रयणे द्रव्यनाशान्न । अत एव दना चोदेहीति निगदान्तेः चोहः । न्यायमते तु न संस्कारः । आज्यग्रहणकाले जुहूपभृतोश्चतुगृहीते गृहीत्वा तृतीयमाज्यस्य दधन्यानीय । चतुर्गृहीतं प्रत्येकमाज्यस्य निरुतस्य तृतीयं भागनिर्देशात्संस्कार्यमाज्यं नतीयमेव दधनीति गुणविभक्तेश्च । १ क. च छ र हीत्वा ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·द्वि०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४१३ देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्यान्तममिष्ठामश्रिमनक्ति। अन्तमभिव्याप्याऽऽन्तमग्निष्ठामाहवनीयसंमुखामधिं यूपस्य तामनक्ति । अश्रिमि. स्येव नोपरम् । रशनादेशे त्रिः प्रदक्षिणं परिमृशति मध्ये वा। पत्र रशनया परिव्या तत्र यूपमध्ये वा। अनक्तमुपरम् । करोतीति शेषः । पुनर्वचनं कात्यायनेनोक्तं सोपरममिष्ठादेशमक्त्वेति तन्मा भूदिति । आञ्जनप्रभृति यजमानो यूपं नानु(नोत्सृजत्यापरिव्ययणाद । स्पष्टम् । यूपायोच्छ्रीयमाणायानुपूहीति संमेष्यत्युचष्ट्रीयमाणायानुनीति था। स्पष्टम्। उदिवर स्तभानान्तरिक्षमित्युच्छ्यति । अवटाहिरेवोवं करोति यूपमित्येव पृथिवीमुपरेण । हरहेत्यन्तः । ते ते घामानीत्यक्टेऽवदधाति । यपमित्येव भूरेरित्यन्तः विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यां कल्प- यत्यमिनाऽमिष्ठां सदिशं मिनोति ॥ ७॥ ततमित्यन्ताम्यां द्वौमृश्य(म्या) कल्पयति यथास्थानम् । अमिनाऽऽहवनीयेनाग्नि- छेति या पूर्वमुक्ताऽतस्तां समानदिशमाहवनीयाभिमुखां मिनोति रोपयति । यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण पर्व- येयमित्यप्रिष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयादिस्यं रेस्थं माऽतिनावयेसेजसैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्ष- पति यं कापयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण सम. धयेयमित्यामिष्ठां तस्याभिमाहनीयेन संपिनुयात् । प्रथमोऽर्थवादो नित्यमनिष्ठामश्रिमाहवनीयाभिमुखां कुर्यादिति विधेस्तादृशस्य काम- नायां संकल्पविधानार्थ द्वितीयं कामयतेति प्रथम आहवनीयासकाशादित्यं वेत्थं वाऽन्यदिशं प्रति नावयेन्नुतं कुर्यादोषमुक्त्वा न तथा कुर्यादिति । १८. ग. च छ. ट. ठ. 'व्याख्या त' । २ घ. ज.स. क. 'भानेत्यु । ३ स. ग. च.. ट. उ. प. द्वाभ्यां म।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·५५.पटर:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४२९ धुवां वा प्रथमं यद्याज्यभागो यक्ष्य. न्भवति कृताकृतावाज्यभागौ । कृताकतो विकस्पिती । यदि तो यक्षपस्यासदेव प्रथमं धुवामपि नान्या । अष तयोर्यागः। व्याख्याते पचहोतार- जुहामुपस्तीर्य हिरण्यशकलमवषाय कृत्स्ना पामब. चत्युपरिष्टादिरण्यशकलपवायाभिधार्येन्द्राप्रिभ्यां छागस्य पाया मेदसोऽनुमूहीति संमेष्यति । मध्येशकलविधानापर्थमातिदेशिकपदार्थानुवादः । द्विनिरवदानबाधाय कृत्वा. मित्युक्तं, मा मेरित्युक्त्वा सकृत्समदाय । स्पष्टमन्यत् । उत्तरत एव स्थित एत. सर्व कुर्यात् । वपावदानार्थ वेदि प्रविश्य वपाया उत्तरतः स्पिस्वाऽवपन्नत्वप्रेणाss. हपनीयं गत्वा दक्षिणत: स्थितः । एवं हविषामवदानेष्वपि द्रष्टव्यम् । भत्याक्रम्य- आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । पूर्वोक्तपरिसंख्यातमेव स्मारयति । न प्रेष्यतीति मैत्रावरुणमिति शेषः । प्रेष्येति न प्रेषोऽवेत्यर्थः । अग्रेषित एवं मैत्रावरुणो होतारं निगदेन चोदयति प्रेरयति । पुरस्तादपाया होमात्स्वाहा देवे. भ्य इति पूर्व परिवयं जुहोति । क्रमप्राप्ते पुरस्ताद्वपाया होमादिति वचनमव्यवधानख्यापनार्थ, पायागार्थमात्रा. वणादि कृत्वा पूर्व वयसंज्ञकहोमं स्थास्याज्येन हवन्या न सुवेण जुहोति । आप. स्तम्बमते तु वपावदानात्पूर्वमेव पूर्वप्यहोमो जुहैन तन्मा भनित्येतदर्य पुरस्तादि- त्यादिवचन, खुचावन्यस्व हस्ते दत्त्वाऽप्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा वसाहोमहवन्यामाग्य. मादाय यथेतं प्रत्येत्य दविहोमवर्मेण हुत्वा सुचावादाय पुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवा इति श्रुतेन पुनरन्ते स्वाहाकारः स्वाहादेवतापदाव्यवधान एव हौत्रेऽपि दर्शनात्स्वाहा वाचे स्वाहा पाचस्पतय इत्यादौ पदान्तरव्यवधाने तु स्यादन्तेऽपि स्वाही स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेत्यादौ । तत्रापि लिङ्गं स्वाहाऽऽधिमाधीतायत्यादि । अमुमर्य सूत्रकार एव वसाहोमे स्पष्टयिष्यति । जातवेदो वपया गच्छ देवानिति वषद्कृते वां देवेभ्यः स्वाहेत्युत्तरम्। जुहोतीत्यनुवर्तते । देवा इति मन्त्रान्तेन वषट्कारे कृते सति वां प्रतिपति । न क. स. ग. ब. छ. ट. ठ. . पायेन्द्रा । २ ग. ठ. . पदन्य। ३ ग. ठ. ग.न। क.ब.ट. हा वा।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·- ४३४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- . [४ चतुर्थप्रश्ने- ऊवध्यगोहं पार्थिवं खात्वा तत्र शकत्संप्रविध्यति । अध्वर्युरेवोवध्यं शकृत्तदृह्यते येनावटेन स गत ऊवध्यगोहस्तं पृथिव्यां खात्वा तत्र सर्व पुरीषं प्रक्षिपति । शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरति । शाखान्तरीयोऽयं विधिदर्शितः । वपायागानन्तरं मानयिस्वा पशुपुरोडाशस्य पात्र- ससादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यत इत्युक्तस्ततस्तु हविष्कृता वाचं विसृज्येति शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्यन्तः । अस्मच्छाखीयस्तु पशुमालभ्य पुरोडाशं निवपति समेधमेवैनमालभते वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरतीति श्रूयते तेन विकल्पः । तत्रायं क्रमः-संज्ञप्ते पशौ वाचं विसृज्य पशुपुरोडाशस्य पात्रस मादनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्य तण्डुलप्रक्षालनान्ते कृते पशुमुपायन्तीत्यादिवपाप्रचारे माननान्ने पशुपुरोडा. शस्य कृष्णानिनादानादिना पशुपुरोडाशप्रचारेण कपालविमोचनान्ते कृते पशु विशा. स्तीत्यादिना शृते पशौ जुह्वा पञ्चगृहीतमित्यादि वक्ष्यमाणं पशुतन्त्रमव्यवधानेन करो. तीत्यस्मच्छाखाक्रमः। प्रकृतमनुपरामि शृते पशौ पशुपुरोडाशेन प्रचरतीत्युक्त कृष्णानिनादानादिन हविरासादनान्ते कृते पश्व जैरेव प्रसङ्गात्पशुपुरोडाशोपकारे सति वैशेषिकमेव तत्रं दर्शयति- जुद्दपभृतोरूपस्तीर्यावदायाभिघार्य । जुह्वा हविरवदानेन दैव उपभृति स्विष्टकृदवदान तत उभयत्र यथाविध्यभिचार्य । इन्द्रागिभ्यां पुरोडाशस्यानुयूहीति संप्रेष्यति । गतम् । अत्याकम्य- - आश्राव्य न प्रेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । वपकृते जुहोतीत्यन्ते कृते- औपभृतं जुबां पर्यस्याग्नयेऽनुब्रह्मनये प्रेष्येति' संप्रेष्यति । दक्षिणे स्थित एवौपभृतमवदानं जुह्वां प्रक्षिपत्यग्नय इत्यादि आश्राव्याग्नये प्रेष्येति संप्रेष्यति । वषट्कृते स्विष्टकृद्धर्मेण जुहोति । प्रत्याक्रम्येत्येतदन्ते कृते- ११. च. द. ति स्विष्टकृति स।

·४१०पटल:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३५ पोशिप्रमिडा च क्रियेते पाशितायां मार्जन पिष्टलेपफलीकरणहोमो प्रणीतासु मार्जनमुप- वेषोदसनं कपालविमोचनं च क्रियन्ते । प्राशितायामित्यादिकानि क्रियन्त इति बहुवचनेन सबध्यन्ते । वैशेषिकाङ्गप्रदर्शनं प्रसङ्गसिद्धानपरिसंख्यार्थ प्रसङ्गेनोपकरिष्यमाणाङ्गपरिसंख्यार्थ च । वैशेषिकस्यापि यजमानमागस्य परिसंख्या । तस्मिन्कृते जुहां पश्चगृहीतं गृहीत्वा । विमोचनान्ते कृते सानाग्यवदाभिघारणं स्थास्याज्येनेति पञ्चगृहीतं स्थात्याज्येन, सुवेणाभिघारणनिवृत्तये जुह्वामित्युक्तम् । पृषदाज्यनुवमादाय । पृषदाज्यपूर्णबुवस्तथा स्थालीपृषदाज्यं त्रुवेण गृहीत्वा । गृत हवी३. शमितरित्यभिक्रम्याभिकम्य त्रिः पृच्छति शृतमिति शमिना त्रिः प्रत्याह । पञ्चगृहीतं ध्रुवं च गृहीत्वा किंचिदभिमुखं गत्वा शृत हवी ३: शमितरिति श्रावय. पृच्छति पुनरभिक्रम्य तथैव पृच्छति तृतीयमप्यभिक्रम्य तथैव प्रतिप्रश्नं च शतमिति प्रत्याहैवं त्रिः प्रश्नस्त्रिरुत्तरम् । उत्तरतः परिक्रम्य शूलाददयं प्रवृह्य कुम्भ्याम धाति । परिक्रम्य कुम्भ्या उत्तरतः प्रदक्षिणं गत्वा शूले प्रोतं हृदयं निर्गमय्य हृदयं प्रज्ञातं कुम्भ्यामवधाय । सं ते मनसा मन इति पृषदाज्येन हृदयमभिघारयति । सुवेण गृहीतेन पृषदाज्येन कुम्भ्यामवहितं हाय तेनाभिधारयति । स्वाहान्तो मन्त्रः । स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यूष्माणमुद्यन्तमनुमन्त्रयते । कुम्भीत उद्यतः । स्पष्ट मन्यत् । यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इत्याज्येन पशुमभिधार्य । जुह्वाज्येन पञ्चगृहीतेन पशुं कुम्भीगतम् । मह्यमित्यन्तः । पञ्चगृहीतेनामिघारणं १तुं चोदकप्राप्तस्यानुवादः । मन्त्रप्रदर्शनं सं ते मनसतिमन्त्रानुवृत्तिनिरासार्थम् । येन वपां तेन हृत्वा यत्र वपा तत्र पञ्चहोत्राऽऽसादयति । येनाऽऽहवनीयस्य यूपस्य च मध्येन वपा हृता तेनैव हत्वा बर्हिषि प्लक्षशाखायां १ घ. ज झ न. ढ. स्विष्टकृस्प्राशि। ११ ब झ न. ढ. क्रियन्ते । ३ घ ड. ज झ. ग. र क्रियते । ४ घ. इ. ज. अ. म. द सुवं चाऽऽदा । ५ ग. उ. ण सुच ।

·No text on this page.

·. १५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३७ पुरस्ताच्छ्रोणेर्गुदस्यावद्यत्युपरिष्टाद्वा । श्रोण्यवदानाभ्या पूर्व पश्चाद्वति विकल्पेन त(य)याकाममित्यत्र नियमः । अत्र यद्यपि हविष एकत्वान्मा भेरिति सकृत्प्राप्त तथाऽप्यवान्तरप्रदेशभेदानामभेदाच्च प्रत्येकं मन्त्रो यदवदानानीत्ययमपि हृदयादीनि श्रोण्यन्तान्येकश उक्तानि तेषा- मविशेषेण द्विद्विरवदानम् । गुदः साधारण इत्युक्तम् । तत्र विभागप्रकारमाह गुदं द्वधं करोति स्थवीय उपयड्भ्यो निदधाति । द्वेधाकृतस्य गुदस्य स्थूल काण्डमुपयड्ढामार्थे निदधाति । अणीयस्वैधं कृत्वा तस्य मध्यमं गुद- काण्डं द्वैधं विभज्य दैवतेष्ववद्यति । द्वेधाकृतस्य गुदकाण्डस्य यदणीयो भागस्तं त्रेधा कृत्वा तस्य मध्यमभागो द्वेधाकृतो द्विरवदान दैवतेप्ववद्यति स्थापयति । अत्रैवावदानाना मन्त्रप्रत्यभिधारणे, अवद्यतीत्यत्रैव श्रवणाद्दं द्वैधं करोतीत्यादिना विभागमात्रमवदेयवद्रव्याणां कृतमिति नावानत्वम् । एवं चैकादशावदानानि द्विरवत्तानि भवन्ति । उपभृति महत्रयङ्गयोरवद्यत्यवशिष्टयोश्च गुदकाण्डयोरन्यतरत् । महहुदकाण्डं त्रेधाविभक्तस्य यौ भागाववशिष्टौ तयोमध्ये यन्महत्स्थूलं तत्तथा व्यङ्गयोदक्षिणबाहुसव्यश्रोण्योस्तयोरेव रूढ्या व्यङ्गसंज्ञा गुदस्य च दोप्पूर्धिस्य गुई मध्यतः श्रोणि जवनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यध्यङ्गाणा समवद्यतीति श्रुते. स्राण्येवावदानान्युपभृति । त्रेधा मेदः कृत्वा यूषेऽवधाय तृतीयेन जुहूं प्रच्छादयति तृतीयेनोपभृतम् । प्रच्छादयतीत्युभयत्र त्रेधाकृतस्य मेदसस्तृतीयेन तृतीयेन यूषे पशुरसे रसो वा एष शूना यद्यूरिति श्रुतेः । मेदो व्याख्यातम् । अत्र हि पशुना यनतेन्द्रानः पशुरित्या- दिना पशोरेव देवतायै दीयमानत्वेन हविष्वं न प्रत्येकमेकादशावदानानाम् । तेन यथा मध्यात्पूर्वार्धाच्च पुरोडाशावदानमुत्तरार्धात्स्विष्टकृत इति नियमः (१)। पुरोडाशे देवता. संबन्धेन यागद्रव्य एव पृथस्थानतया विभाग एव पशावपि स्थानभेदेन दैवतसौविष्ट. कृतेडावदानाना करणेऽपि सौविष्टकृतादीनां हविःशेषप्रतिपत्तिरूपतानामुपैतीति ज्ञेयम् । समवत्तधान्या हृदयं जिहां वक्षः स्तनिममतस्ने १ क. च. ट. 'विट्वेन । २ च. °तामु। ३ क. ग. च. छ ट ठ. प. म् । भवत्तत्वान्न । स। क. ख. ग घ. हु न. छ. ज. झ ञ. ट. ठ. ण. जिह्वा ।

·प्त ४३८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [ ४ चतुर्थप्रश्ने- अवशिष्टं च गुदकाण्डं तृतीयं च मेदसो पनिष्ठुर सप्तमं यदि शृतो भवत्यनस्थिभिरिडां वर्धयति । यदि वनिष्ठुः श॒तो भवति तस्य बहुपाकमहत्वाद्यदि पशन पर न पक्का धति पक्वश्वेदवद्यति । मतनान्तानि षडदानान। शृञ्चद्वानठुस् गुदकाण्ड ततो मेद इति क्रमप्रदर्शनार्थ वनिष्टुं सप्तममित्युक्तम् अनन्विभिमानः क्लोमादिभिरिडा वर्धयति पुष्टां करोति नैतान्यवद्यति । वानपेयेऽनवदानीयानि वाज. सृभ्यः प्रयच्छतीत्यादि तत्र तत्रानवदानीयत्वं वक्ष्यति तच्चोपपन्नं भवति । अन्यानि यानि मेध्यानि मासानि तेषामप्यत्रैव विनियोगोऽन्यथा तेषामुद्धरणमनर्थक स्यात् । अत्र यजमानमागावदानं दैवतेभ्यो दशम्य एव गुदस्य विभज्य विनियोगात् । औप- भृतेडाना च पृथक्तया विभागकरणेन प्रतिपादनान शेषार्थेभ्यः शेषकायं यजमानभाग- लक्षणं तस्मात्प्रधानावदानेभ्य एव । तथाचायं क्रमः-इडायां हृदयादीना गुदान्नाना- मष्टानामेकैकं समवदायेडायामवधाय ततो हृदयादिभ्यो दशभ्यो यनमानभागस्ततः पुनरैडायदानमष्टभ्यस्ततोऽनस्थिभिरिडां वर्धयतीति । गृतमगृत च पशु संनिधायैन्द्रः प्राण इति संमृशति । शृतमशृतं मन्त्रेण संमृशति । माता पितरो मदन्त्वित्यन्तः । वसाहोमहवन्यां वसाहोमं गृह्णाति । घसा रसः । वसा चासौ होमश्चेति हुयतेऽसौ होमो ग्रहणम् । वप्तां गृह्णातीति वक्तव्ये श्रुतिप्रसिद्ध्योक्तं पार्श्वन वसाहोमं प्रयोतीति श्रवणात् । श्रीरसीति स्रवन्ती धारा स्वधितिना तिर्यगोच्छिनत्ति। वप्ताहोमग्रहणप्रकार एवोच्यते । श्रीणात्वित्यन्तेन मन्त्रेण स्वधितिना धारां दक्षिणहस्तेन कृतां वामेन विच्छिनत्ति । स्रवती संतताम् । सकृचतुरवदानस्य द्विः पश्चावत्तिनः । सकृच्छेदेन द्विरवदानं भवति चतुरवदानवतः । उपस्तरणाभिघारणाभ्यां चतुरवत्तं स्यात्पञ्चावत्तिनस्तु द्विच्छेदेन त्रीण्यवदानानि भवन्तीत्यर्थः । आपः समरिणनिति पार्थेन वसाहोमं प्रयोति स्वधि- तिना प्रयोतीत्येकेषां पार्थेनापिदधतीत्येकेषाम् । प्रयौत्यालोडयति वप्ताहोमहवनीगता वसाम् । पार्श्वस्य स्वधितेश्च प्रयवणे विकल्पः। प्रयवणत्यापिधानस्य च विकल्पः । रोहिण्या इत्यन्तो मन्त्रस्त्रिष्वपि । अत्रैक ऊष्मणोऽनुमत्रण समामनन्ति । कुम्भ्यां यदुक्तं स्वाहोष्मणोऽव्यथिष्या इत्यनुमश्रणं तदत्रैकेषां शाखिनाम् । १ ढ. 'निष्टु स । २ प. उ. ज झ. अ, ढ. °गाच्छयति ।

·५५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४३९ युपेणोपसिच्योपरिष्टाद्धिरण्यशकलाववधायाभिघार्य । जुह्वाद्यवत्तानि यूषेणोपसिच्य यथेतमुत्तरव आनीय जुहूपभृतोहिरण्यशकलाववधाय पथाविधि सर्वाण्यामवार्य । इन्द्राग्निभ्यां छागस्य हविषोऽनुब्रहीति संप्रेष्यति । सौर्यप्राजापत्ययोरपि प्रदर्शनार्थ, स्पष्टमन्यत् । अत्याक्रम्य- - आश्राव्य न मेष्यति मैत्रावरुणो होतारं चोदयति । कृतव्याख्यानम् । घृतं घृतपावान इत्यर्धर्चे ॥ १५ ॥ याज्यायाः प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति । प्रतिप्रस्थाताऽग्रेणाऽऽहवनीयं गत्वा घृतमिति मन्त्र याज्यया सहाऽऽरभ्य तम्या मध समाप्तेऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्यन्तेन जुहोति । वषट्कृतेऽध्वर्युर्हविर्नुहोति । इन्द्रि. यावी भूयासमिति नेमानमिति वा सर्वपशुवपानुमन्त्रणम् । वसाहोमोद्रेकेण दिशः प्रति यजति । यजति जुहोति । उद्रेकेण शेषेण होमे कृतधाराया अविच्छेदेन जुहोति अग्रिमा- नपि होमान्न मध्ये विच्छेदं कुर्वन् । दिश इति पुरस्तात्मदिश इति दक्षिणत आदिश इति पश्चाद्विदिश इत्युत्तरत उद्दिश इति मध्ये स्वाहेति सर्वत्रानुषजति । सर्वप्रेति स्वाहाऽन्तरिक्षायेत्यत्राप्यन्तेऽनुषङ्गः । दविहामत्वादन्ते प्राप्तेऽपि यन्मध्य- मस्वाहाकारस्वीकारो भरद्वाजादीनामन्ते च कर्तव्यः प्रक्षेपान्तव्यावृत्त्यर्थे । दिश इत्या. दावपि प्रतियजतिचोदितत्वेन न दर्षिहोमतेत्याशक्य यनतेनमात्रार्थस्यात्राप्रयो. गाद्याज्याया अभावान्न वषट्कार इति स्वाहानुषनेणैव प्रदानमत्रापि प्रतियनतिना लक्ष्यते तादृशमेव दिशो जुहोतीति श्रुतेर्दविहोमताविधानार्थ च ननु(तु) पुरस्तात्स्वाहा- कारो घृतमित्ययं मन्त्रो नापि देवतापदात्पूर्व स्वाहाकारेण पुरस्तात्स्वाहाकारो भवति वेतिपदेन व्यवधानादन्तरिक्षायेति देवनापदान्ये(दस्ये)त्यनेन ज्ञापितमेव विकृतं वप्य- होमे । अनुषङ्गोऽत्र स्वाहाऽन्तरिक्षाये यत्रत्यस्य स्वाहाकारस्याथवा स्वाहा दिग्भ्य इत्यस्य पूर्वमप्यनुषजः । स्वाहा दिग्भ्य इत्ययं न दविहोम इत्याह- स्वाहा दिग्भ्य इति प्रदक्षिणमनुपरिषिञ्चति । अनुपरिषिञ्चतीति प्रयोगान्न दर्विहोमता नापि यत्र च स्वाहाकार इत्यनेन मता. न्तरविवक्षितत्वात् । कुतः । यद्यवदानस्य तत्रापि दर्विहोमत्वे सति स्वाहा दिग्म्य - ·- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [४ चतुर्भप्रश्ने- इति प्रदक्षिणमित्येव ब्रूयात् । प्रतियजतीतिदानार्थस्य धातोरप्रयोगान्न स्वाहाकारापेक्षा । ततस्त्वियं शेषप्रतिपत्तिरिति प्रदक्षिणमनुपरिषिश्चतीति प्रयोगेण दर्शितम् । तस्मान्न पुरस्तात्स्वाहाकारेण दर्विहोमता तेन स्वाहोलनमतं मारुतमंत्र न दविहोमतेत्यलमति- प्रसङ्गेन । नमो दिग्भ्य इति हुत्वोपतिष्ठते । हुत्वेति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपम्यानार्थम् । अत्रैव तिष्ठन्पृषदाज्यनुवं जुहामानीय वन- पतयेऽनुब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति संप्रेष्यति । अत्रैव दक्षिणत एवकारो भरद्वाजोक्त उत्तरतोवस्थाननिवृत्त्यर्थः । पृषदाज्येन पूर्ण मुदं थालीगतेनौपभृतम्यान्यानार्थत्वात् । वषट्कृते जुहोतीति शेष. । अत्र हवि भामा- न्येनोपाशुयागधर्मप्सकृदवदानस्विष्टकृदेवतामस्काराभ्या स्विष्टकृद्धर्मेण बाध्यते(? । कुतः । हविःसामान्य प्रधानयागे बलवन्न स्विष्टकृत्वप्रधाने । औपभृतं जहां पर्यस्याग्नये स्विष्टकृतेऽनुब्रह्माये स्विष्टकृते प्रेष्यति पशुस्विष्टकृति संप्रेष्यति । पर्यस्य रेचयित्वा । स्पष्टमन्यत् । वषट्कृते जुहोतीति शेषः । अत्रैव तिष्ठन्नित्य- प्यनुवर्तते । अत्रैवैके पशुसंमर्शनं दिशा प्रतीज्यामिति समामनन्ति । शृतागृतपशोः । गतार्थम् । यथाप्रकृति यानमानम् । मेदोमिश्रमवान्तरेडामवद्यति । विशेषाभिधानं मेदोमिश्रमवान्तरेडामिति । यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा आदध्याय कामयेत पशुमान्त्स्यादिति मेदस्वत्तस्मा आदध्यात् । अमेदस्कावान्तरेडावदाननिन्दया प्रथमोऽर्थवादो द्वितीयो विविः सत्या कामनाया. मसत्यामपि मेदोयुक्तैवावान्तरेडेत्यर्थः । उपहूतां मैत्रावरुणषष्ठाः प्राश्नन्ति । पूर्वपशुपुरोडाशेडा मैत्रावरुणपञ्चमा एव प्राशितवन्तोऽत्र न तथा प्रतिप्रस्थातुर्वपा- श्रपण उपयोगात्पश्विडा तस्यापीति वक्तुमुक्तं मैत्रावरुणषष्ठा इति न यनमानपर्युदा- सार्थमिति । १ क. स. व. ठ.त्र द'। २ ग ठ. ण. 'कृटप्रधा।

·५५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४४१ - किमविशेषेण नेत्याह- अध्युद्धि' हो। हरति वनिष्ठुमनीधे षडवत्त संपादयति । हरन्ती(ती)त्युभयत्र ताभ्यां दत्त्वाऽवशिष्टां प्राश्नन्ति । होता स्वेडामागेन सह प्राश्नाति वनिष्ठमध्वर्युः षडवत्तं चतुर्धाकरणवत्संपाद्य प्रयच्छति । यथाविधि सः प्राशितायामिडायां मार्जयन्त इत्याह- पाशितायां मार्जयित्वा । यजमानस्यापि यथाप्रकृति प्राशनं मार्जनं च । अग्नीदीपयजानङ्गारानाहरोपयष्टरुपसीद ब्रह्म- प्रस्थास्यामः समिधमाधायानीत्परिधी५. श्वानि च सकत्सकृत्संमृड्ढीति संप्रेष्यति । उपयानार्थमङ्गारा औपयना उपयनतीत्युपयष्टा प्रतिप्रस्थाता । अनाराणा समीपे तिष्ठ । स्पष्टमन्यत् । शामित्रियादानीधोकारानाहृत्योत्तरस्यां वेदि- श्रोण्या बहि!(यु)य न्युप्योपसमादधाति । शामित्रियादग्नेहि (यु)ह्य तृणादि तत्र न्युप्योपसमादधाति काष्ठैः प्रज्वाल्य परिस्तृणाति । प्रतिप्रस्थातरेतद्गुदकाण्डं तिर्यगसंभिन्दन्कादशधा सं. छिध वसाहोमहवन्या हस्तेन वोपयजेति संप्रेष्यति । तिर्यगेकादशधा संछिद्यासंमिन्दन्नविदारयन्नपर्यावर्तयंश्च । छेदनं तिर्यगेव नान्ची- नम् । एकादशधा छिच्चा पश्चाद्धोमो नतु प्रत्याहुति च्छेदः । पृषदाज्यं जुहापानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा पृषदाज्येनैकादशानूयाजान्यजति । पृषदाज्यधानीगतं पृपदाज्यम् । स्पष्टमन्यत् । देवेभ्यः प्रेष्येति प्रथममनूयाजर संप्रेष्यति प्रेष्य प्रेष्येत्युत्तरान् । सर्वानपि दक्षिणतो गत्वा । स्पष्टम् । अत्र देवेभ्य इति विरूपाणां सरूपाणां चैक. शेषेण बहुवचनं सर्वानूयानार्थम् । एवं च प्रेष्येत्यनेन यजेत्यस्याविशेषेण प्रयानेप्विवानूयानेष्वपि बाधे प्राप्ते वचनेन द्वितीयतृतीयान्याजविकारेषु प्रतिप्रसवमाह- ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [४ चतुर्थप्रभे- चतुर्थप्रभृतिषु यजेति मैत्रावरुणेनोच्यमाने यज यजेत्यध्वर्युराहान्यत्र दशमात् । मैत्रावरुणेन होतर्यजेत्युच्यमाने तत्र यजेत्यनेन सहैवाध्वर्युर्यन यनेत्याह दशमं पिना चतुर्थप्रभृतिषु सप्तस्वपि दशमस्य प्रथमविकारत्वात्त्रयः प्रथमविकाराः क्रमेण ततो मध्यमस्य ततो द्वावुत्तमस्याष्टमो मध्यमस्य नवम उत्तमस्य दशमः प्रथमस्योत्तम उत्तमस्येति तयेज्याऽपि ज्ञेया । समुद्रं गच्छ स्वाहेति ॥ १६ ॥ एतैः प्रति. प्रस्थाताऽनूयाजाना हुत५ हुतमुपयजति । यत्र च स्वाहाकार इति वचनाद्दविहोमेऽपीतरधर्मनिवृत्तिः स्वतन्त्रधर्मविधानात् । हुतं हुतमन्याजानां प्रक्षेपमुप समीपे यजति जुहोतीत्यर्थः । समुद्रं गच्छेत्यतैरेकादश- भिमरेकादशोपयजो जुहोति । उपयज उपेज्याझ्यस्त्वौषधीभ्य इत्युत्तरतो बर्हिषि लेपं निमाष्टि । क्रमप्राप्तस्योपयन उपेज्येति वचनं प्रतिप्रस्थातुरेवोपयजावदानलेपप्रतिपत्तिविधा- नार्थ वेद्यां स्तीर्णे बहिषीत्युक्तम् । मनो मे हार्दि यच्छेति हृदयदेशमभिमृशति । स एव । अशीयेत्यन्तः । जुहा त्रिः स्वरुमङ्क्त्वा द्यां ते धूमो गच्छ. त्वन्तरिक्षमर्चिः पृथिवीं भस्मना पृणस्व स्वाहेति जुहाऽऽहवनीयेऽध्वर्युः स्वरूं जुहोति । जुहोतिचोदितदविहोमधर्मनिवृत्त्यर्थहवनीयजुहमात्रग्रहणं, प्रतिप्रस्थातुरधिकारनि- वृत्त्यर्थमध्वर्युग्रहणम् । स्पष्टम् । वाजवतीप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्राकृतपदार्थावसरार्थमिदं, वानवत्या क्रियमाणं वाजवतीत्येव कर्म तत्प्रभृति। द्वयो. मुंहूसंज्ञत्वाद्वयोश्चोपभृत्संज्ञत्वात्सर्वा व्यूहति । सर्वासु प्रस्तरमनक्ति । तथा चाऽऽह भरद्वाजः-सर्वा जुहूपभृतो व्यूहति सर्वासु प्रस्तरमनक्तीति सर्वाः कस्तम्म्यां सादयतीति । सूक्ता प्रेष्येति सूक्तवाके संमेष्यति । विकृत्यर्पमिदं सूक्ता ब्रूहीत्यस्य स्थाने प्रकृतिवदन्यच्छंयुवाकान्तम् । प्रतिपरेत्य पत्नीः संयाजयति । विशेष वक्तुमनुवादस्तदेवाऽऽह-- १८. 'ध्यमौ द्वौ मध्यम' । २ ग. ठ. ण. नीये जु। ३ ख. ग. घ. इ. छ. ज. स. न. ठ...ण. सयाजयन्ति ।

·१५.परलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । जाघन्या देवानां पत्नीरमिं गृहपतिं च यजत्याज्येनेतरौ । इतरौ सोमत्वष्टारौ उत्तानायै जायन्यै देवानां पत्नीभ्योऽ. वद्यति नीच्या अग्नये गृहपतये । अवधतीत्युभयत्र गुदेन लग्नो भाग उपरि क्रियते तदोत्तानं पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । स्पष्टम् । उत्तानायै जाघन्य होत्र इडामादधाति नीच्या अग्नीधे षडवत्त संपादयति । आज्येडास्थाने पडवत्तं सपादयति । चतुरवदानमुपस्तरणाभिधारणाभ्यां पडवक्त- मग्नीधे तथैव चतुरवत्तं होत्र इत्यर्थः । माशितायां जाघनीशेष पत्न्यध्वर्यवे ददाति बाहु५ शमित्रे । एकमेव । स्पष्टम् । तर स ब्राह्मणाय ददाति यद्यब्राह्मणो भवति । तं बाहुं यदि शमिता ब्राह्मणो न भवति तदा ब्राह्मणाय दद्यादन्यदा स्वयमेवो- पभुनक्ति । एतेन शमिता ब्राह्मणोऽन्यो वेति दर्शितं कलौ ब्राह्मणस्य शामित्रप्रति. षेधात् । अन्यस्यैव द्विजस्य तदभाव आर्याधिष्ठितस्य वा तस्यापि पाकसंस्कर्तृत्वं धर्मेषु स्वयमेव वक्ष्यति । यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञपति गच्छेति जुहाऽऽहवनी- येऽध्वर्युस्त्रीणि समिष्टयजूषि जुहोति । स्वाहान्तास्त्रयोऽपि मन्त्रा एषां तृतीये द्विमध्यमस्वाहाकारेऽपि धाः स्वाहेति दविहोमत्वं ज्ञेयम् । ध्रुवानिवृत्त्यर्थं जुहूग्रहणम् । इतरधर्मनिवृत्त्यर्थमितरयोः प्रकृती विकल्पनिवृत्त्यथं त्रीणीति । हृदयशूलेन प्रचरन्ति । बहुवचनात्सपत्नीकाः सर्वेऽपि प्रचारार्थ गच्छन्ति । तदाह असश्स्पृशन्हृत्वा शुगसि तमभिशोचेति शुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संघावुद्वासयति । द्विष्म इत्यन्तः । शुष्का-दिव्यवस्थितायाः संधौ प्रक्षिपति हृदयशूलम् । - १ ग. घ. इ. ज. स. भ. ठ.द. ण, च्याम । २ ग. घ..ज. म. म. .... 'च्यामीक ख. ग. च. ट. ठ. ण. स्वाहेति । घ. क. ज. स. म. न. न च।५क.. ट. दिव्यस्थाता । ख. द्रव्यता । ग. छ. उ. प. 'दिव्यस्यता ।

·४४४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [" चतुर्थप्र- यत्र चाऽऽमनुगतं तदुपोप्तम् । यत्राऽऽमनुगतं प्राप्तं तदुपोप्तमाच्छादितमुद्रासनयोग्यमित्यर्थः । धान्नो धान्न इत्युपतिष्ठन्ते । नो मुश्चेत्यन्तः । सर्वेऽप्युपतिष्ठन्ते । सुमित्रा न इति मार्जयन्ते । द्विष्म इत्यन्तः । तस्मिंश्चात्वाले वेत्यापस्तम्बः । एघोऽस्येषिषीमहीत्याहवनीये समिधोऽभ्यादधति । मत्र मन्त्रस्यैकत्वादेकामेव समिधमम्यादधति प्रत्येकं बहुत्वात्सूत्रे बहुवचनं समिधाऽनिं नमस्यन्त उपायन्तीति श्रुतेरेकैकामेव गृहीत्वाऽऽगत्यैकैकामेवाभ्या- दधते । अपो अन्वचारिपमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्त एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । अत्र पयस्वार अग्न आगममिति पुंलिङ्गेन नोहः सौमिकावभृथे हि मन्त्रः पठ्यते विनियुज्यते च साऽवभृथप्रकृतिस्तत्रोहप्रतिषेधाद्विकृतावपि नोह इस्युक्तमेव । स्पष्टम् । सर्वपशूनामेष कल्पः। सर्वेषां पशुबन्धानां सालो विधिरेष एव नायमतिदेशोऽपि तु सोमाझे संकीर्णोs. ग्रीषोमीयसवनीयानां विधिरिति ततो निष्कृष्टो निरूढेऽतिदेशप्राप्तो निरूट एवं व्याख्यातः । स सर्वेषां समान औपदेशिकाग्नीषोमीयादीनामितरेषामातिदेशिकः । एवं च निरूढी सौर्यप्राजापत्यावपि ये वैशेषिका मन्त्राः शाखान्तरीया इन्द्राग्निभ्यां त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादयो निरः श्रूयमाणास्तेऽनीषोमीयादौ सौर्यप्राजापत्ययोरपि पातिदेशादूह्याः । तत्राग्नीषोमीयादयोऽपि निरूढस्यांशे विकृतयः । अन्यावर्यवे चैते प्रकृतयो निरुतो विकृतिः । उक्तमेतद्दर्शपूर्णमासप्रकृतय इष्टिपशुबन्धास्ते स्वधर्माणः सामान्याद्विकार इति येषां प्रत्यक्षाण्यङ्गानि तेषामन्ये विकारा ये त्वप्रत्यक्षाका इति । पशुः प्रातःहविकारः कालसामान्यात् । यद्यपि माधुर्येण साम्यमस्ति तदेव निर्णायकं न्यायमते तथाऽप्यद्रवणसाम्पेन सायदोहविकारत्वमाशयमानमधिकेन कालसामान्येन बाध्यते । प्रातःकाले हि प्रातदोहस्य पशोश्वोत्पत्ती समाने इति तद्विकारत्वेन दर्शविकृतित्वम् । १ घ... ज. स. म.उ. 'मित्युप । २ ख. 'प्राप्ते नि ।

·१५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४४५ प्रसनान्यत्रापि न्यायमतिदिशति- तथाऽऽमिक्षा । तस्यामुभयदोहसंसर्गेऽपि तस्या एकवचनानोमयोहविष्ट नापि संसृष्टमेकं पयोवि. कारमात्रदर्शनान्मन्त्रवणे च जुषन्तां युज्यं पय इति पयःशब्देनैकत्वेनैव ग्रहणादामिक्षा पयोविकारः । आमिक्षा च प्रातरेव क्रियत इति तस्यामपि कालसाम्यमुक्तम् । आग्नेयेन्द्राग्रयोस्तद्विकारेषु चैतदविकृतम् । अमिष्टोमोक्थ्यसंस्थयोरेती सवनीयौ पशू तयोरविकृतमन्यूनानतिरिक्तमेतत्तत्रं यनिरूढ उक्तम् । तयोर्या विकृतयस्तेष्व(स्तास्त्र)पि तथा तयोः प्रत्यक्षधर्मत्वादन्येषां समानां विकारत्वं प्रत्यक्षमनुपदिष्टं पशुधर्माणां धर्माकारिणामङ्गपशुत्वसामान्येन नेतयोविकारत्वम् । अग्नीषोमीये तद्विकारेषु चाऽऽश्ववाला प्रस्तर ऐक्षवी तिरश्ची कामयाः परिधयोऽधिकाः पौतुदारवेभ्योऽ- मुष्मा अमुष्य वपाया मेदसः प्रेष्यामुष्मै पुरोडाशस्य प्रेष्यामुष्मा अमुष्य हविषः प्रेष्यति पशोर्दैवते संप्रेष्यति । अग्नीषोमीय उपवसीयः पशुस्तद्विकारेवोपवसथ्येषु निरूढादधिकमाश्ववालादिकं तत्तु पूर्वमातिथ्यायामिष्टौ कृतं यदेवाऽऽतिथ्याबहिस्तदग्नीषोमीयस्येत्यादिनाऽग्नीषोमी. यार्थमेवोक्तमिति तद्विकारेष्वपि तथैव न निरूढे सवनीये तद्विकारेषु च प्रणयने पौतुद्रवाः परिधयो न कार्यमयाणामेवाग्नीषोमीये वचनेन प्राप्तत्वात् । प्रेषविशेषास्तु शाखान्तरेण व्यवस्थापितास्ते निरूढे न सन्तीत्युक्तमत्रैव ते तथैव शास्त्रान्तरात्सवनीये- ध्वपि न सन्तीत्येतदविकृतमित्यनेनोक्तम् । ऐन्द्रे सारस्वत्यां तदिकारेषु च दार्शपूर्णमा- सिकः प्रचरणकल्पः प्रचरणकल्पः ॥ १७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे चतुर्थः प्रभः॥४॥ अनयोन मैत्रावरुणव्यापार इत्यर्थः । एवं चानीषोमीयस्य चतुर्णी सवनीयानां निरूतस्य च षष्ठस्य सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं भवति । नतु(न) मीमांसकैरनीषोमीयस्यैव सर्वपशुप्रकृतित्वमुक्तं तत्रैव पशुधर्माणां प्रत्यक्षाम्नानादिति । अस्मच्छाखायां हो* १ज.स. न. 1. 'शेपौर्ण।

·४४६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [४ चतुर्थप्रभे- पशोस्तु निरूढं प्रकृत्यैवोक्तमञ्जन्ति त्वेति प्रश्नेन तदूहेनान्यपशुषु चोदकेनैक प्राप्नोति । न च तेषु प्रत्यक्षं विधानमस्ति । तस्मात्प्रत्यक्षाङ्गत्वादन्येषु नैमित्तिकका. म्येषु स्वतन्त्रपशुषु निरूढा होत्रं प्रयच्छत्ते(च्छंस्तेषां प्रकृतिर्भवत्येव । तथा चाऽऽध्व. र्यवं वैशेषिकं वेदिमानादिकं चौपदेशिकमेव प्राप्यान्येषु प्रयच्छत्तथाऽग्नीषोमीयादि य(१)आध्वर्यवमातिदिष्ट प्राप्य तद्विकृतेऽपि भवति नहि भिक्षुको मिक्षकाद्याचत इति न्यायात् । एवं च तन्त्रान्तर्गतेषु पशुष सादृश्यादग्नीषोमीयादय एव प्रकृतिस्तत्रापि व्यवस्थौपवासथ्ये क्रियमाणानामग्नीषोमीय एव सवनेषु क्रियमाणानामाग्नेयादयस्तत्राफि व्यवस्थाऽऽग्नेयेन्द्राग्नयोस्तयोस्तुल्यत्वेऽपि पशुपुरोडाशधर्मभेदाव्यवस्था येषां ह्याग्नेय- पुरोडाशविकाराः पशुपरोडाशास्तेषामाग्नेयः सवनीयः प्रकृतियेषां तु द्विदेवत्यानां बहु- देवत्यानां वा पशुपुरोडाशा ऐन्द्रामपुरोडाशविकारास्तेषामैन्द्राग्न एव प्रकृतिः । येषा. मनेकदेवतानामग्नीषोमीय एव पुरोडाशः पशुपुरोडाशप्रकृतिस्तेऽप्याग्नेयस्यैव सवनी. यस्य विकारा आग्नेयवत्तेषा कपालधर्मसादृश्यात् । येषामेकदेवतानामैन्द्रामपुरोडाश- धर्मकाः पशुपुरोडाशास्तेषामैन्द्राग्नः सवनीयः प्रकृति ऽऽग्नेयो हविःसामान्यं बलीय इत्युक्तमेव । ये त्वन्ये सरस्वतीदेवताकाः सरस्वदेवताकास्ते प्रातिपदिकसाम्येन ये च स्त्रीदेवताकास्ते स्त्रोदेवतासाम्येन सरस्वत्या मेष्याः सवनीयाया एव विकारा इति व्यवस्था । सवनीयानां चतुर्णामग्नीषोमीयपशुवदेवोपदिष्टधर्मत्वेन नाग्नीषोमीयवि. कृतित्वं मीमांसकाभिमतम् । कुतः । यतस्तेषा ज्योतिष्टोमसंस्थान्तर्गतानां ज्योतिष्टो- मप्रकरणगतयस्त्वगोपदेशस्याविशिष्टत्वात् । नहि तत्राग्नीषोमीयादीनां देवताविशेषा विहिताः सन्ति नावान्तरप्रकरणेन नियमो भवेत् । किं तु यदग्नीषोमीयं पशुमालमत इत्यर्थवादादाश्यमन्नं दीक्षितस्येति विधेर्हेतुसमर्पणे प्रस्तावकाद्विधिरनुमीयते नतु तद्वि. धिरस्मच्छाखायां साक्षादस्ति । तथाऽऽग्नेयादीनामप्यनुवादादेव विधय उन्नीयन्ते । वाजपेये हि श्रूयते-"आग्नेयं पशुमालभते । अग्निष्टोममेव तेनावरुन्धे । ऐन्द्राग्ने- नोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण षोडशिनः स्तोत्रम् । सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या बृहतः स्तोत्रम् " इत्यर्थवादेन वानपेयपशुदेवताविधिः परेणाग्निष्टोमादिसंस्थास्वाग्नेयादि. पशुविधयोऽनुमीयन्तेऽतस्तु ते सर्वेऽपि पशवो ह्यविशेषेण ज्योतिष्टोम प्राप्ता अतस्तेषां सर्वेषामप्यवान्तरप्रकरणं समानमेव । तथा चात्यन्यानगामित्यादिधानो धानो राजनित्यन्ता मन्त्राः प्रकरणे पठयमाना न कामपि पशुदेवतां विशेषे. गाभिदधते । तथा तद्राह्मणमपि वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमित्यादि यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छु वैवैनमर्पयतीत्यन्तं यूपादिविधानहृदयशूलोद्वासनान्तं समानमेव न कारि देवतां विशेषेणोपादत्तेऽतो यावन्तो ज्योतिष्टोमपशवस्तावन्तः सर्वेऽप्यविशेषादवान्तर- १ क. च. छ. ट. 'यादिः य । २ ख. ग. छ. उ. प. योस्तु । ३ क. च. ट. शस्य वि।

·४४७ १५०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । प्रकरणिन एवेति सर्वेषामापदेशिकमेवाऽऽध्वर्यवम् । उपाकरणमन्त्रादयस्तु निरूढाद. तिदिष्टास्तथा प्रेषविशेषा अपि ऐन्द्रे सारस्वत्यां मैत्रावरुणप्रैषाभावश्च शास्त्रान्तरादेव । तथा शास्त्रान्तरवशात्प्रेषविशेषनियमो बहिर्षिधृतिप्रस्तरकार्मर्यमयपरिधिनियमोऽपि वचनादेवेत्युक्तम् । तस्मादग्नीषोमीयादयः पञ्चापि सोमे तन्त्रान्तर्गताना व्यवस्थिताः प्रकृतयः । सोमे तन्त्रबहिर्भूतानां तु निरूढ ऐन्द्राग्न एवेति । पञ्चापि पशवः प्रत्य. क्षधर्माणो हौत्रेण निरूढस्य विकृतय इतर आध्वर्यवेण वैशेषिकेण च हौत्रमतिदेशा. समानमेव प्राप्तमपि शास्त्रान्तरादैन्द्रे सारस्वत्यां च मैत्रावरुणब्यापारप्रतिबन्धेनैव व्यवस्थापितमित्यहमतिप्रसङ्गेन । जैमिनीयैस्तु पञ्चपशुप्रकृतित्वमाशङ्ख्य दूषितं न्यायेन तत्त्वस्मच्छाखोपदेशसूचितन्यायव्याख्याने सूत्रतात्पर्य दर्शितमतोऽस्मत्सूत्रेऽय. मेव प्रकारो ज्ञेयः। न्यायोपदेशयोः केचिद्विकल्पं त्रुवते न तत् । युक्तं न्यायोऽनुमानं तु श्रुतितुल्यं कथं भवेत् ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्त्यां चतुर्थे पशुप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां चतुर्थः प्रश्नः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमप्रश्ने प्रथमः पटल. । यद्यपि राजमूये हि चातुर्मास्यानि पठ्यन्ते तेषां हि दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानीति नित्येप्वपि पाठ उपलभ्यते स्मृतावपि चातुर्मास्यानि चैव होत्यादौ तत्र तेषां राजसूये पठितानामत्र नित्यफलवत्त्वान्नित्यान्यपीत्यर्थः । अक्षय्य ह वै सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनः । चातुर्मास्यैर्यजते स तथा तस्य सुकृतमक्षय्यफलत्वादक्षय्यं ह वै शब्दौ श्रुतिगतावेव पठितौ । हशब्दः प्रसिद्धमित्यर्थे । वैशब्दो ह्यर्थः । तस्माच्चातुर्मास्यैरवश्यं यष्टव्यमि- त्यर्थः । न चार्थवादात्फलकल्पनेति वाच्यम् । पक्ष एतेषामभ्यासस्य विधास्यमानत्वात् । न च काम्येष्वभ्यासोऽस्ति । अयं प्रयोगो नित्यानामेव काम्यप्रयोगस्याने स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वात् । चतुर्षु चतुर्पु मास्यानीति यागानां गृहमेधीयत्रयम्बकपरिचर्याभ्यां दविहोमाभ्यां सहितानां नामधेयं यजतिचोदितत्वेन यागानां समुदायस्य । तथा चातु. मास्यैर्यक्ष्ये तैर्यज्ञनारायणं प्रीणयानीति संकल्पः । अन्वारम्मणीयार्थमुत्विग्वरणम् ।

·सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्र [५ पचमप्र- तान्पालभमानः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्या वा पूर्वस्य पर्वण औपवसध्येऽहनि पञ्चहोतारं मन. साऽनुकुल सग्रहर हुत्वाऽन्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं दादशकपालं पार्जन्यं चरुम् । तानीति बहुवचनं नानापर्वसु क्रियमाणत्वेन फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां व्या वा पौर्णमास्यामालममानः । पूर्वस्य पर्वण इत्यन्वयः । पौर्णमासीग्रहणं प्रतिपनिवृत्त्यर्थ हुत्वा निर्वपतीति समानस्विक्त्वख्यापनार्थम् । भग्निगुणको वैश्वानरो द्रष्टव्यः । याज्या- पुरोनुवाक्ययोविशिष्टामिधानात् । तस्मादमये वैश्वानराय जुष्टमित्यादि पर्जन्यदेवता परुम् । पौर्णमासं तत्रं पौर्णमासीसमीपे क्रियमाणत्वात्सद्यस्कालत्वाच प्रत्येकमग्नि- प्रणयनम् । स्पष्टमन्यत् । हिरण्यं वैश्वानरे धेनुं पार्नन्ये । दक्षिणा भरगेट्यामपि वचनात् । वैश्वदेवेन यक्ष्य इति संकरप्य- प्राचीनमवणे वैश्वदेवेन यजते । प्राचीनप्रवणता नियम्यत उदीचीनप्रवणताप्रागुदक्प्रवणतासमतास्वपि प्राप्तासु । तादृशे देशे। विश्वे देवा देवता यस्याः सा वैश्वदेव्यामिक्षा तस्याः शाखाहरणेन मुखतः प्रवृत्तत्वान्मुख्यत्वं बलीय इति सर्वस्य कर्मसमुदायस्यैतयोपलाक्षतस्य नामधेयं वैश्वदेवमिति । सौम्ययावापृथिव्ययोर्मारुतामिक्षाभ्यां समत्वादभेदकत्वान्न तन्त्रप्रयो. मकत्वमिति मुख्यत्वमेव बलीयः । ब्राह्मणे तु यद्विश्वे देवाः समयजन्त तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वमिति वा निर्वचनम् । समुदायनामधेयस्य मुख्यत्वात्तत्रं स्वामावास्यमेव भामिक्षायाः पयोविकारत्वादित्युक्तमेव । उदवसायानुदवसाय वा। गृहेभ्योऽन्यत्र गत्वा तेष्वेव वा प्राचीनप्रवणतां संपाद्य यनेत । भन्वारम्मणीया तु प्राकृत एव विहारे । वैश्वदेवार्थमेव प्राचीनप्रवणता तथैव विधानात् । अनेराहताऽनि प्रणीय। नित्यधार्यान्यस्य प्रणयने प्राप्ते तत्र धर्मवत्ता विधीयते । अग्नेरग्निप्रणयनस्याss. वृताऽनिं प्रणीय तत्र पशावुक्तेऽग्निप्रणयने प्रणयनस्य धर्मास्तद्वता विधिनेत्यर्थः । गार्हपत्यादग्निप्रणयनं पशुबन्धवदिति वैखानसापस्तम्बोक्तेः । नोचतहोम इति च । अत्रेतावान्विशेषः-गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि । यत्ते पावकेति च न होमः । पूर्वो यत्सन्न परो मवासीतिलितविरोधात् । घ.ज.स. म. यजेत ·१५.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीणल्पासमेतम् । अग्न्यायतन जास्तुका निधायानि प्रतिष्ठाप्य । अनेरावृता प्रतिष्ठाप्येत्यनुषज्यते । उक्तं वैखानसेन-तारावतने प्रतिडाव्यति । नोत्तरदिनुपपतीति प्रतिवावोत्पत्तो प्रतिषिढे सर्व प्रतिषिध्येतस्युक्तत्वात् । उत्तरपेदिप्रतिषेधात्तत्संस्कारा पाचारणादयो गुग्गलुमुगन्धितेमनपौतुद्रापरिषयो निवर्तन्ते । वचनादर्णास्तुका विधीयते । नात्र समारोपः प्रमाणपत् । स्थानान्तरे गृहेऽपि गन्तुं समारोप: स्यात्मात्यायनोक्तेः । माथित्वा तेन परिसंख्यानात् । इर. मेष वक्तुमगन्यावतन इत्याद्युक्तम् । प्राकृत एवाऽऽयसने मन्त्रेण प्रतिज्ञापन प्रणीतानि. संस्कार कस्वादन्यसमितः परं समनिमग्निसंस्कारभूतं कर्तव्यम् । तदुक्तं भारद्वान- यदन्यदुत्तरवेवा उपवपनात्सर्व क्रियत इति । एव पशुबन्धवदिति नोक्तमुत्तरवेदेर- भाशत् । प्रणयनं प्रतिष्ठापनादि समन्त्रं वक्तुमनरावृतेति वचनम् । अनलेऽपि प्राचीन- प्रवणता यागाङ्गत्वाकर्तव्या । नित्यधार्येऽपि प्राचीनप्रवणतां संपाधाऽऽयतने केवले तूष्णी निधानं नान्यत्तदनिममपि । अग्रीनन्नाधायाऽऽमिक्षायै वैश्वदेव्यै सायदोहाय वत्सानपाकरोति । भामावास्यतन्त्ररूवापनार्थ प्राप्तानुवादः । आमिक्षायै प्रयोजनायेति सायंदोहो यद्यपि न प्रधानमूतं हविरपि तु तत्संस्कारार्थस्तथाऽपि तत्र दोहधर्माः सन्त्येवेत्युक्तम् । कौकिकेन माऽऽमिक्षापसव्यावृत्त्यर्थ बौधायनोक्ततूष्णींसायंदोहपक्षस्य च । विश्वे र ते देवाश्च विश्वेश्व)देवास्ते देवता यस्या इति तद्धिनोत्पत्तिः सा तथा सति कर्मधारये प्रत्ययो नतु पदद्वयादिति वैयाकरणं निर्णयता(?) विश्वभ्यो देवेभ्यो वसानपाकरोतीति युक्तं चैतत् । यदुक्तं वत्सानपाकरोति शाखाहरणादिविधिनेत्यर्थः । सप्तदश सामिधेन्यः। इध्मे काष्ठविवृद्धयर्थमत्र वचनम् । प्रसूनं हिस्त्रीन्कलापान्संन कध्य पुनः संनशति । प्रसूनं प्रसवयुक्तं पुष्पितमिति यावत् । लूनप्ररूडमिति केचित् । त्रीन्कलापानि. धनान्यपि त्रीण्येव कर्तव्यानि । एकैकस्य वा निधनस्य शुस्ने संनकधा संनयति । एवमिध्मम् । प्रसूनमित्यप्यतिदिशन्ति केचित् । प्रसूनवृक्षस्योकस्येममाहरति । प्रयोविशति- घेत्यूहः । पूर्वोक्तं स्पष्टयति- म. ट... पालान्सं। २०.कपालात्रि ·४५० मत्याचारविरचितं श्रौतसूर्य- [५ पञ्चमप्रमे पुनासनहने धर्मः । मन्त्राचा धर्मा अनानि पुनःसनहन एवेत्यर्थः । पात्रसश्सादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति जुहूं हे चोपभृती पृषदाज्यधानी द्वितीयां ध्रुवां वे आज्यस्थाल्यो दषिधानी द्वितीयां पालाशं वाजिनपात्र बुचं चपसं वा । सायंदोहस्याऽऽवृता सायंदोहस्तदन्तानि कर्माणि कृत्वा श्वोभूने कर्मणे पामि. त्यादि । ततः पात्रसंसादनकालस्तस्मिन्नागत इत्यर्थः । चमसनुचोस्तृष्णीमेव समार्गः । जुहूशब्दप्रयोगाद्वैश्वदेवस्य पौर्णमास्यामेव विधानात् । पूर्वेधुरन्वाधानादिकमुक्तं भवति । तत्पष्टमेवोक्तमापस्तम्बवैखानसाम्यां सायंदोहं दोहयति सानास्यवदिति च श्वोभूत, इत्यादि च । स्पष्टमन्यत् । सायमग्निहोत्रं यवाग्वा कुन्ति तदुच्छेषणमातचनार्थमित्या. दिकं सानाग्यवदेतयाजमाने वक्ष्यते । निर्वपणकाल आनेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्य चरु५ सावित्रं द्वादशकपाल सारस्वतं चरं पौष्णं चरुमेतानि पञ्च संचराणि । एतानि हवीषि वरुणप्रघासप्ताकमेधशुनासीरीयपर्वसु संचरन्तीति वाक्याति- देशेन विहितान्येव गच्छन्तितथैतदितिकर्तव्यताकानि । एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीर पीति श्रुतेः। मारुत५ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा पावापृथिव्यमेककपालमुत्तरेषु पर्वसु सावित्रमष्टाकपालमैके समामनन्ति । आमिक्षा निपेदित्यपि संबध्यते । पयस्यां निपेविति पचनात् । ननु निर्वापो नास्तीति चेत्सत्यं, यथाऽन्यत्र निर्वपतिना यागोऽवसीयते तथाऽऽमिक्षायागं करोती. स्यर्थः । एवमानेययागोमत्याद्यपि ज्ञेयम् । सावित्रं वरुणप्रघासादिषु सर्वेषां हविषामन्ते । त्रिष्फलीकृतेषु विभागमण पौष्ण- मपच्छिद्य सह पुरोडायः पिनष्टि । पोष्णस्यतिकर्तव्पता शाखान्तरेऽत्र दर्शिता सा चरुत्वख्यापनार्थ पूर्वमुक्ताऽत्र श्रुतिस्था प्रख्यायत इति न पुनरुक्तम् । प्रातःहस्याऽऽवृता प्रातदोहं दोहयति ससे मातदोहे सायंदोहमानयत्यामिक्षा करोति ११. कन्याख्याना । २ च. ट. तिप्राप्त व्याख्या।

·१५०पठळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीच्याख्यासमेतम् । ४५१ सहतामन्पस्मिन्पात्र उबृत्य वाजिनेनोपसिच्य महान निधायोत्करे वाजिनशेष निदधाति॥१॥ मारुतान्तानि कपालान्युपधाय प्रातदोहस्याऽऽवृता वत्सापाकरणादिविधिना प्रात- दोहं दोहयति तस्मिंस्तप्ते प्रातदोहे दुग्धे सायंदोहं दधिकृतमानयति । तेन कर्मणाऽs. मिक्षा करोति । संहतां घनीभूतामन्यस्मिन्पात्र उद्धृत्य या संहता साऽऽमिक्षा यह तद्वाजिनमित्युक्तं भवति । तथैवाऽऽपस्तम्बवैखानसमारद्वाजादिमिरुक्तम् । अन्यस्मि- पात्रे तां कुम्भीत उद्धृत्यान्यस्मिन्वानिनमित्यर्थादन्यस्मिन्पात्रे वाजिनमिति वैखानसः । दगोरिति भारद्वानापस्तम्बौ । वानिनैकदेशेनाऽऽमिक्षामुपतिच्य प्रज्ञातां निधाय वानि. नैकदेशमप्युत्करे निदधाति । अत्रैवोद्धरणनिषेचनं भारद्वाजेनोक्तम् । तथा कृत्वैकक- पालमुपदधाति । अथवोत्करे पानिनशेष निदधातीति वचनात् । उद्वासनकाल एवंदमा- मिक्षा कृत्वैककपालमुपधाय तत उद्वासनकालेऽन्यस्मिन्पात्र इत्यादि । तथैवाऽऽपस्त- बौखानसाम्यामभिधानात् । श्रुतिपाठमनुसृत्योक्तमानातं क्रमस्तु सामर्थेन क्षेप इति न दोषः। दृश्यते चान्यत्रापि चषालस्य करणकाल एव यूपाने प्रतिमोचन. मप्युक्तम् । संयुनानां पिष्टानां विभागमत्रेण पोष्ण. मपच्छिद्य चरकल्पेन पयति । कृतम्याख्यानम् । मदन्तीनां कृतकार्यत्वात्पाकार्थमन्यदेवोदकं ग्रामम् । उत्तरं परिमाइं परिगृा संप्रेषेण प्रतिपयत भाज्येन. दधा चोदेहीति संप्रेषस्यान्तर सनमति । पशौ कृतव्याख्यानम् । अत्रोत्करे वेदिधर्मा इत्युक्तम् । फाल्गुन्यां यथा पगावे पुषदाज्यं गृहाति । पशुवदिति वक्तव्ये गुरुनिर्देशनोक पपा पशौ श्रुत्या विहितमेवमेव फाल्गुन्या विहित नवतिदेश इति । पैश्या तु दिराज्यस्योपस्वीर्य दिर्दषि गृहीत्वा सकदाज्येनाभिधारयति । तत्र संसृष्टं पचगृहीतमुक्तमत्र पुनर्विराज्येनोपस्तीर्येत्यादिना दान एव हविष्मा- व्यस्योपस्तरणामिधारणार्थत्वमिति तत्तु पूर्वोकेन विरुध्यते प्रपदाज्येनान्यामान्यन. तीति श्रुतेरविशिष्टत्वाइन्नाऽनुषामा इत्यनमिधानाच । तस्मादुपस्तरणानिधारणशनी व्याख्येयौ । भाज्यस्येति कर्मषष्ठी। तेनाऽऽज्यमुपस्तीत्ययमों भवति पुपताज्यपान्या- माज्यमुपस्वरणं न संस्कारकं संस्कार्यत्वाचत्रेत्यादिधि गृहाति बसे प्रादह पति- बदधिकरणस्यापि संस्कारो भवत्याज्यस्व । तपाचोपस्तीमाज्यं द्विधिग्रहणेन ·५५९ तत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पक्षमप्र- संस्कृत्य तृतीयानिर्दिष्टेनाऽऽज्येनाभिधारणेन संस्कृतस्याऽऽज्यस्यैव संस्कारः । एवं मनसि निधाय श्रृंतिरेव पतिताऽऽज्यस्योपस्तीति तथाऽऽज्येनाभिधारयतीति च। ततस्तु परमिर्मगुहाति । उदासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । मारुतमुद्रास्वाऽऽमिक्षामुद्वासयति। अन्यस्मिन्पात्र एककपालमुद्रास्य प्रभूनेन सर्पिषाऽऽभ्यानीयाऽऽविष्पृष्ठं करोति । अपूर्वतालौकिकेनामिपूर्व पात्रे यथा पुरोडाश आविर्भूतं प्रकटममनं पृष्ठं यस्येति तथा अलंकरणकाल इत्यापस्तम्बः। व्यातिभिहवारण्यासादयति तथा संवत्सरे । हवीषीत्युक्तत्वाद्वाजिनं तूष्णीमेवोत्करे तथा संवत्सरेऽतीते व्याहृतिमिरेक हीषि चातुर्मास्येष्वासादयेत् । एतदभ्यस्त चातुर्मास्यविषयम् । निर्मन्थ्यस्याऽऽवृता निर्मध्येन पचरति । गतार्यम् । वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः संमेष्यति । क्रमानुवाद उत्तरविधिसया। नर प्रयाजान्यजति चतुर्थे समानीयाटमे सर्वर समानयते । कृतव्याल्यानं पशौ नवमोऽन्त्यविकारः। समिधो यति प्रथमं यज यमेत्युत्तरान् । सर्वत्रोपाशु सावित्रककपालयोर्देवता यजति । बनान्यत्र च यत्र यत्रैती । स्पष्टमन्यत् । कृत्स्नमेककपालमबदायाऽऽशयमनुप. स्य मतिष्ठितमपर्यावर्त पनुहोति । भाशयेनैवोपस्तरणं सर्वमवदायोपरि पूरितमाज्य से वयित्व मुखं पूर्वदिशि प्रतिष्ठित प्रसेपोत्तरकाले पथा हुत एव विवेत्तथाऽपर्यावर्तयन्नुतानमकुर्वजुहोति । भाशयमेव पुरस्तादुपरिष्टाच प्रतिपति। यदि हुता पर्यावर्तेत घरे दचे खुचोऽग्रेण करपये. सलादाय वा पुनर्जयाम पाणिनेत्येकेषाम् । मापर्यवे वरे दत्ते शुषोऽग्रेण समं कुर्यातस्तेन वाऽवदाय पुनर्भयास्नुचा येत्ये. केपा पुनहोम आमावणादिना । A.............. 'हतीमि।

·१५.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीयाख्यासमेतम् । ४५३ मधुश्च माधषश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपाल- मभिजुहोति मधवे स्वाहा माधवाय स्वाहेति वा । मन्त्रान्ते स्वाहाकारः । शाखान्तरीयाः स्वाहाकारान्ता एव पठिताः। मासनाममि. रित्यागामिभिस्तेन फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येति चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्येत्युभयत्र संवत्सरप्रवृत्तिदर्शनामध्नादिसंज्ञाः फाल्गुन क्षेत्रं वाऽऽरभ्य ज्ञेयाः। पृषदाज्येन नवान्याजान्यजति ॥ २॥ पशौ कृतव्याख्यानम् । देवान्यनेति प्रथमम् । यज यनेत्युत्तरान् । प्रयत्रय एके- कस्य विकारा इति याजमाने वक्ष्यति । प्रथमाष्टमनवमानो प्राकृतस्वाद्वितीयादयः क्रमेण त्रयाणां विकारा द्वौ द्रावकैकस्य मात्रपणिक्यो देवताः। देवतापदानां षष्ठय. गानामन्तेऽहं देवयज्ययेत्यादि यथाप्रकृतिविकारं ज्ञेयम् । संवत्सरीणास्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्षु होताऽनुवर्तयति । वैशेषिकमिदं दिव्यं धामाऽऽशास्त इत्येतस्मात्पूर्व संवत्सरीणार स्वस्तिमाशास्त इति होनाऽनुवर्तयति दिव्यमित्यनुवृत्तं करोति । प्रहृतेषु परिधिषु सरसावणाभिहत्य पाजिनेन प्रचरति । यत्र परिधिप्रहरणं तत्र संस्रावेणाभिहोम इति वक्तमुक्तं प्रहतेष्वित्यादि । तेन प्रहृत्य परिर्थनुहोतीति पानिनब्राह्मणेन न विरोधः । समिद्धोमस्य प्रहरणागत्वादि- व्यर्थः । वाजिनयागस्यात्र काल इत्यर्थः । पाजिनपात्र उपस्तीर्य बहिषि विषिञ्चन्वा. जिनं गृहाति पूरयित्वा नाभिधारयति । उत्कर भासादित तस्मात्पात्रात्सोण गृह्णाति विषिञ्चनस्कन्दयन्याहिपीति वैखा. मसः । अन्तर्वेदीत्यापस्तम्बः । तेन वाजिनपात्रेऽन्तर्वेदि स्थिते पूरयतीत्यनेनोकं नाव- सानधर्म इति पात्रपूरणं यावद्भपति तावद्गृह्णाति । अत्र याजमानं पछहोता । पाणिभ्योऽनुहि वाजिनो यजेति संप्रेष्यति । यथाक्रमम् । ऊर्ध्वदुरासीनो होताऽनवानं यजति । ऊर्ध्वजानुर्न पातितनानुः । तिष्ठतोयजुत्वं मा भूदित्यासीन इत्युक्तम् । सर्वत्र होत्रकर्मख्यापनं याजुषहौत्राभिप्रायेणाऽऽध्वर्यकाण्डपठितत्वादन व्याख्यानं श्रुतेः कृत. मित्युक्तं न विस्मरणीयम् । अनुच्छ्सन्यजति यान्यापुरोनुवाक्ययोर विराममा हवेत्यर्थः।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पचमप्र- वषद्कृते विषिच्यमानया जुहोति । विषिच्यमानया स्व बोपलक्षणं चमनस्यापि । चमसेन खुत्रा वा स्रावय होतीति पैखानसः । वानिभ्य इदम् । वाजिनामहं देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासं नेमानमिति वा दधिविकारत्वात् । अनुवषट्कृते तु स्विष्टकृयाममानं न भवत्विति त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृते न समवयन्ति सोमस्य धर्मस्य वानिनस्येत्यापस्तम्बोक्तश्रुतेः । वाजिनस्यामे वीहीत्यनुयजति । पूर्ववदेव याजमानम् । अग्नय इदम् । वानिनामहं देव। वाजिनोद्रेकेण दिशः प्रतियजति यथा वसाहोमोद्रेकेण । नायमतिदेशः समानश्रुतित्वेन दर्शितमिति गुरुनिर्देशेनोक्तम् । समुपड्य सर्वे वाजिनं भक्षयन्त्यन्योन्यस्मिभुपहवमि. छन्त उपहयस्त्यामवण उपहूत इति प्रतिवचनः । आमन्त्रणप्रतिवचनाभ्यामन्योन्यस्मिन्नुपहवामिच्छन्तः कुर्वन्तो वाजिनमुपहूयानु. ज्ञाप्य वाजिनं भक्षयन्तीत्यर्थः । शेषमिति भरद्वाजापस्तम्बौ । तन्नेष्टम् । वानिनमिति निर्देशादुत्करस्थमेव । मन्त्र इति शेषः । कर्मनामधेयेनेत्यापस्तम्बः । तेन होतरुपहय- स्वेत्येवमन्येषामामन्त्रणं ब्रह्मन्नध्वर्योऽग्नीधनमानेत्यादि स्वव्यतिरेकेण नेयम् । क्रमोs. प्ययमेव भारद्वामेनोक्तः । प्रतिवचनमुपहूत इत्येतावतेय । उपहूतोऽनुज्ञात इत्यर्थः । पाजिनां भक्षो अवतु वाजो अस्मात्रेता सिक्तममृतं पलाय । स न इन्द्र इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिषाम बाजिनं भक्षयन्तस्तस्य ते वाजिन्याजिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपडूतस्योपड्तो भक्षयामीति भक्षयन्ति । प्रत्येक मन्त्रः। यजमान: प्रथम उत्तमोबा। भक्षयतीति शेषः । प्रथम इत्यत्र तमारभ्योपहवोऽन्येषाम् । पोभूते पौर्णमासेनेष्वोदवसायानुदवसाय था। प्रतिपदि पौर्णमासेनेष्वा ततो गृहेभ्योऽन्यत्र तेष्वेव वा वक्ष्यमाणं कर्तव्यम् । प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु दीर्घायुत्वाय वर्चस इति शिरोऽभ्युनत्ति । मन्नलिकाददिन्दन्ति क्लेश्यन्तीत्यर्थोऽवगम्यते । तत उदिधातोः भम्विकरण- स्वस्पैतपममिपूर्वस्याभ्युनत्तीति । १५... ज. प. म. स. "मास्थेषो ।

·२द्वि पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ऋतमेव परमेष्टघृतं नात्येति किंचनर्ते समुद्र आदित पाते भूमिरियर श्रितामिस्तिग्मेन शोचिषा तप आक्रान्तमुक्षिणहा शिरस्तपस्याहिनं वैश्वानरस्य सेजसतेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये तपसा. स्यानुवर्तये शिवेनास्योपवर्तये शरमेनास्याभिवर्तय इति त्रेण्या शलल्येक्षुशलाकया वा केशान्विनायन्। श्रीणि श्वेतानि यस्यां सा तया शलली मृगविशेषो येन वाणः स्वशरीराच्छूलाकारैः पिच्छैषिमुक्तैः प्राणिनो विध्यन्ते तच्छूलाकारोऽवयवोऽपि शलली तादृश्येक्षुपत्रान्तः. शलाकया वा शिरोगतान्केशाविनायविनीतान्नम्रान्कुर्वन् । लोहेन भुरेणोदुम्बरेण केशानिवर्तयति । पूर्वोक्तमन्त्रेण निवर्तनलिङ्गेन निवर्तयति तूष्णीं विनायन्निवर्तनं छेदनं कतिपयाना. मेवाग्रे सर्वमिति विकल्पदर्शनात् । लोह कालाय तस्य विकारेण सुरेण ताम्रयुक्तेन लोहितायसेन निवर्तयत इति श्रुतेः । लोहितं ताम्र तेन युक्तमायसमिति श्रुत्यर्थः । तहतमिति याजमानम् । वपति इमणि सर्व वा वापयते ॥३॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥१॥ वपति वापयतीतिश्रुतिद्वयगतोऽनूदितो न भिन्नार्थो नापि परस्मैपदात्मनेपदणि. योगैरन्योऽर्थोऽभिधीयते । शक्तोऽध्वयुरेवाशक्तौ नापितो वपति । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां पञ्चमे चातुर्मास्यप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १॥ इति वैश्वदेवपर्व। अथ पश्चमप्रश्न द्वितीयः पटलः । ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढयां श्रावण्यां वा वरुणप्रयासर्यजते । आरम्भानुसारेण व्यवस्थया विकल्पः । चतुष्वेव मासेषु व्यतीतेषु वरुण उत्तर विहार आमिक्षाया देवता दक्षिणे मरुतस्त एवं प्रकृष्टो घासो येषामिति करम्भभावत्वेन प्रघासशब्देनोक्ताः । प्रघास्यान्हवामह इति मन्त्रलिङ्गाच्च । ताभ्यां देवताभ्यामुमयवि. हाररातकर्मसमुदायो लक्षितस्तदेव नामधेयं क्षेत्रम् ।

·संत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पञ्चमप्रभे- तेषां वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः। पथा वैश्वदेवे पूर्वेधुरन्वाधानातिविधिरेवमत्रापि सायंदोहान्त एतद्ब्राह्मगान्येव पंच हविषीति ब्राह्मणेनातिदिष्टो व्याख्यातो वैश्वदेवकर्मणो यः कल्पः स वैश्वदेव एतत्त. दतिदेशेनेत्यर्थः । तेषां वरुणप्रघासलक्षणानां कर्मणां पूर्वत्र समुदायमात्रं वाध्यमित्येक. बचनमत्रोदूनावयवाः समुदायिनः सप्त बहुवचनान्तदेवतापरलक्ष्या इति बहुवचनम् । उदवसायानुदवसायेति पूर्ववद्विकसेन । दावाहवनीयवुभयत्राऽऽवापः कृत्स्नमुत्तरे विहारे तवं क्रियते तथा दक्षिणे । माहवनीय एक एवाऽऽधानेन साधित इति तस्यैव द्विस्थानावस्थित्या द्वित्वमाह । तेनानने प्रणयनं विभज्य स्थापनम् । उत्तरदिस्त संस्काराश्च न स्युः । नाऽऽहवनी- पद्वितीय इति वाच्यम् । एकत्र प्रातिपदिकेनोभयोर्मुख्यत्वावगतेः । प्रणयनकाले प्रगयत इति शेषः । आहवनीयात्तु प्रणयनपक्षे द्वौ भाविसंज्ञयाऽऽहवनीयावमुख्यावेष । अत्र प्रदर्शनं विहारद्वयकरणहेतुत्वख्यापनार्थम् । उभयत्राऽऽवाप उभयोराहवनीययोरा. पापः प्रधानयागो पस्मिन्कर्मणि तत्तथा तादृशं कृत्स्नं साङ्गमुत्तरे विहारे तन्त्रं कर्म करोतीत्यर्थः । नपत्र विहारद्वयमस्ति । त्रेतान्यायतनानि शालाविहारः । नझुमयमु. मयत्र साकल्येनास्ति । तस्मान्मुख्यं गार्हपत्यमवलम्ब्यकविहार एवोत्तरदक्षिणा मागाभ्यां विहारद्वयं वाच्यम् । न च गार्हपत्यस्याग्रे कृत एक उत्तरो भवति । कस्मा. दुत्तर इति ज्ञातुमशक्यत्वादक्षिणविहारस्याद्यापि स्थानानिर्देशात्परस्परापत्तेश्च । तस्माद्विहारमागौ विहारौ तादृशमेव दक्षिणे विहार इत्यत्रापि संबध्यते । यः प्रधान. स्यापि सोऽनानां स देशः स कर्तति द्वयोः प्रधानानां क्रियमाणत्वादग्निदेशकर्तृभेदा दुपयत्राप्यङ्गानि कर्तव्यानीत्यर्थः । उभयत्र दक्षिण उत्तरे प्रक्रमयते इति वक्तव्ये तथा दक्षिण इति निर्देशो येनार्युकृतेनैव प्रैषादिना तन्त्रेण सिद्धिम्तोमयत्र मा भूदिति वक्तुं सादृश्यमतिदिष्टम् । अध्वर्युर्गाहपत्यसंयुक्तानि । कर्माणीति शेषः । उभयोरपि विहारयोगार्हपत्यस्यैकत्वाकर्तृभेदेऽपि पचनास्प. स्नीसंयाना अपीत्यर्थः । पगर्थान्ये केनेति न्यायात्साधारणानीति वक्ष्यमाणत्वादन्वाधान. परिस्तरणे तु सकृदेव कर्तव्ये ते मुख्यत्वादध्वर्युणेति प्राप्ते सूत्रारम्भसामर्थ्यात्पत्नीसं. पानाः संपस्नीयहोमश्च । तबध्वर्युगार्हपत्य इत्येवास्तु तन्त्रमित्यनुवर्तनीयमिति चेन्न । कपालोपधानादि सर्वच प्रामुयात्तन्मा भूदिति । तर्हि पत्नीसयानसंपत्नीयमेवम(वास्तु किमर्थ ज्ञानगौरवमिति चेत्, उच्यते-संयुक्तवचनेन यानि संयुक्तानि तान्यपि नैमिनि. न्यायविरोधे सत्यपि बचनस्य बलीयस्त्वात्पत्नीसंयानाख्यान्यप्यध्वर्युरेव कुरित ·द्वि पट] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । स्युक्तं वचनं वाजसनेयिनामथायुरेव प्रतिपरेत्य पत्नीः संयाजयत्युपास्त एन प्रति. प्रस्थातेति । संपत्नीयमपि पत्न.सं पानग्रहणेन गृह्यते । भरद्वानोऽपि-अध्वर्युरेव पत्नी. पनियतीति । न्यायपताश्रयणेनाऽऽपस्तम्बेनोक्तमुमयोः पत्नीसयामा इति । यानि साधारणानि । साधारणान्येकरूपाणि साधारणपदार्थस्य संबधीनि तानि चाध्वर्युरेव । तानि । परिगणितानि कात्यायनेन-प्रणीतापत्नीसनहनाग्निमन्थनाश्रुतप्रत्याश्रुतप्रेषयनमा वाचन- होतृषदनवरणप्राशिवाङ्गुलिपञ्जिनावान्तरेडाभागापराग्न्यवभृथान्न प्रतिप्रस्थातेति । तत्र मन्यनाग्निपराग्निहोमावश्यास्तु वचनाइन्ये विभादिति व्याख्यातमभियुक्तैः । वनमङ्गानां हौत्रं तदधयुः संप्रेष्यति । दृष्टोऽधिकः पूर्वस्यापि ग्रहणार्थत्वेनार्थवान्यानि साधारणानि तत्र सत्कृतेनोभय . पदार्थोपकारस्तन्त्रम् । अङ्गानां होतुः कर्म तत्रं सकृदेव विभवात् । अङ्गेति प्रधान- होत्रव्यावृत्त्यर्थ तत्र याज्यायन्यत्वादसंभवात्तन्त्रस्य । तदयुरेव संप्रेष्यति न प्रति. प्रस्थाता । प्रधान प्रतिप्रस्थाताऽपि । यः प्रैपाहृतसंस्कारस्तस्यै कस्यैव तत्कार्यमप्येक मेवातस्तस्य प्रेषस्य कृतत्वान्नान्येन कृतस्यापेक्षा । प्रधानामिक्षाव्युत्पादनार्थ तन्त्रमना. नाभित्युक्तं वत्र क्रमभावपृथग्देवताप्रकाशपुरोनुवाक्यायाज्ययोः प्रविप्रस्थातैव । एकवदमिसंयुक्तानि । भग्निराहवनीयः। तत्संयुक्तानि वाचकानि एकपदानि प्रयोक्तपानीति शेषः । एक एकोऽर्थः प्रतिपावत्वेन विद्यते यस्मिन्कर्मणि तत्तथा, कृतविशेषगं नपुंसकलिहं, होत्रे तन्त्रेण प्रैषो यत्र प्राप्तस्तत्राग्नये प्रणीयमानायानुब्रूही त्यत्राग्निद्रयविषयत्वादुम. यामिधानायाग्निम्यामिति प्राप्त उक्तमेकवदिति । एक एवाप्यत्रत्युक्तं तस्य च द्विस्थानावस्थितत्वेऽप्येकत्वमेवेत्यर्थः । पर्यायभूतान्यपि तद्वाचकानि सर्वत्रैकत्वयुकानि पापाह- सामिधेनीष्वग्निप्रणयनेऽमिसंमार्जने च । प्रथम उदाहरणे प्रसङ्गादौत्रतन्त्रे चाग्नीत्प्रेषमात्रे तृतीयम्। एकवदिति त्रयसाधारण प्रणयनोदाहरणस्य प्राथम्येऽपि भरद्वानोदाहृतस्याग्निभ्यां समिध्यमानाभ्यामनुब्रूहीत्ये. वमग्निसंमार्जन इत्यस्याऽऽदौ बुद्धिस्थस्य निराकरणतया प्रथममुदाहृतम् । न्यायसूत्र. मिदम् । तेन सामिधेनीष्वितिवचनात्सामिधेनीविषये सर्वत्र । तत्र नमुहेदिति प्रतिषेधोऽप्यनुगृहीतः । प्र वो वाजा इत्यादावग्निपदं नोह्यं द्विवचनान्तत्वेनेत्यपि । याजमाने च समिद्धो अग्निरित्यादौ चोदाहरणत्वम् । द्वितीयोदाहरणेऽग्नये प्रणीयमानाय १ ख. ग. 8. र. प. न चंवम् ।

·[५ पञ्चमी- ४५८ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- प्रदेवं देव्या इत्यादावित्यपि ज्ञेयम् । नचाने वाजनिदित्यत्रापि प्राप्तिरिति उभयत्र सकृत्कर्तुमशक्यत्वात् । प्रदेशभदान्मन्त्रावृत्तिश्च । उभी ब्रह्माणमामधयेते दिवाइमाऽनुजानाति । उभाववर्यप्रतिप्रस्थातारौ ब्रह्मन्प्रोक्षिण्यामीत्येवंप्रकारेण । अत्रायमाशयः-यद्यपि ब्रह्माऽध्वर्युगाऽऽमन्त्रित उभावपि प्रसवेनानुनानाति तथाऽपि अध्वर्युः कथं भविष्य- क्रियाकर्तारं प्रत्यङ्गाश्रावणमेकमेव प्रेर्यत्वेनोपस्थापयेत पुरुषेकवचनेन । तत्र प्रोक्षेत्येव प्रसवः स्यादुभयोर्न स्यात् । अथ प्रोसिष्पात्र इत्येवमामयेते तथा च स चाहं चेत्यावां प्रोतिष्याव इत्येव सातत्राम्मधुप मनानाधिकरणे स्थानिय प्यत्तम. पुरुषविधानम् । तत्र द्विवचनेन सर्वादीनां यत्परं तच्छिष्यत इति परांचा(राम)त्य. क्त्वेन द्वयोरभिधानेऽपि परस्मिन्प्रत्यक्त्वमारोप्योत्तमपुरुषद्विवचनप्रयोगं कुर्यात् । यचाऽऽहुरन्थोऽपि प्रत्यक्त्वेन वक्तुं न शकते तम्मा-मुलं निव प्रत्यक्त्वेन सं स्वमा. मानमभिदधात्येकवचनेन । ततश्च नोहोऽपि । वैदिक पनागमपि सिध्य. तीति द्वावपि ब्रह्माणमामन्त्रयेते। द्विवमाऽनु नानानि । प्रणयनं यज्ञं देवा वर्धयत. मेता धत्तमित्यादिसनामनैव युगपस्क्रिपयोरुभावप्यनुमानानि । समानन्यायानामुपलक्षण- मैतत् । निर्वस्यामीति निर्वपतम् । अगतम् । यत्राग्री प्रणेष्यन्तौ भवतस्तस्मिन्देशे समे प्राची वेदी कुरुतो व्यगुलेन व्यङ्गुलेन चतुरङ्गुलेम पृथमात्रेण वा श्रोण्यश्वसंमिने भवतः । परिभाष्येवानी वैश्वदेवाद्विशेषमाह गार्हपत्यापूर्ववदेवाग्निप्रणयने प्राप्तेऽपवादः प्रणयनकाले यत्र देशेऽष्टादिप्रक्रमेषु मध्ये येन प्रमाणेनामी प्रगष्याव इत्येवंकृततं. कल्पौ स्यातां तेन मानेन तस्मिन्देशे तं देशममिव्याप्य वेदी कुरुन इति संबन्धः । न कस्मिन्देशे वेदिद्वयं कर्तुं शक्यम् । तथा प्रणयनं प्राचीनमेवानिदेशेन प्राप्तं तन्न मुख्य संभवति द्वयोराहवनीययोरेकत्र तस्मान्मुख्याद्गार्हपत्यात्प्राचीन एकस्मिन्नेव देशे विभ.गौ कृत्वा यथासंभवं वेदी कुरुतः । न चैक एव मुख्योऽन्यस्त्वमुख्य इति । मुरूप- मौषप्रौशयोरेकोन ग्रहीतुमशक्यत्वात् । वैश्वदेवे हि प्रकृतावेदिरायतनं चात्रोत्तरवि- हार उत्तरवेदिक्षिणे चाऽऽयतनं तदुभयं वेद्योर्मध्य एवं प्राप्तमतस्तयोरकरणे तन्न संभ. क्तीति वेविकरणमादी प्राप्तम् । तत्र प्रकृतिवदिति वक्तव्ये तस्मिन्निति तद्देशसमीपे कर्तव्ये तत्र दक्षिणोत्तरविहारद्वयव्यवहारसिद्ध्यर्थम् । आहवनाययोरायतनं तु प्रकृतौ यद्यपि पुरस्ताद्वेदेष्टं तथाऽप्यत्र पाशुकप्रणयमं प्रणीतानेरुत्तरवेद्यामेव प्रतिष्ठापन प्राप्तं तत्रोत्त. १ ख. च. र. ग. 'त्तरे वि।

·रवि पट] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४५९ रस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपतीति श्रुनेईक्षिणस्यां परिसंख्यातोत्तरवेदिस्तका यज्ञोस्पत्ती प्रतिषिद्ध इत्युक्तन्यायेन नोत्तरवेदिधर्माणां वित्तादीनां निवृत्तिवद्वेयाः करणमपि निवर्तते तदर्थमुक्तं समे नाची, इति । देण प्राग्भागसमास्या च समे तत्राऽऽयतनं यदि पुर• स्ताक्रियेत तदा गार्हपत्यस्य तावदन्तरालमुत्तराहवनीयस्य सतोऽधिकं दक्षिणाहव. नीयस्य स्यादिति मुख्यो दक्षिणोत्तरभावोऽपि न स्याहूयोराहवनीययोस्तस्माद्वेद्या. मेवाऽऽयतनमुनरवेद्याः पश्चिमतिरश्चीनरेखासमपश्चिमतिरश्च नरेखमायतनं कुर्यादत एव समान्तरालमिद्यर्थ योद्योगत्यान्मुख्यप्राक्त्वाप्संभवाकिंचिदक्षिणोत्तरदेशमा- गाश्रयणेन करणं युक्तमेवं च बाहुस्तयोऽप्यु पन्नो भवति । तस्मादन्योः प्रणयन- मप्यष्टादिप्रकनैः किंवदुभगतस्तिर्यगव । न च दक्षिणवेदिरायतनात्पश्चादपि कर्तु. शक्यते प्रकृतदेशसिद्धयर्यमिति वाच्यम् । पृथमात्राद्वेदी असंमिन्ने भयतस्तस्मा. स्पृथमा व्यश्माविति ब्राह्म मनुसृत्य श्रोण्योरंसयोश्च द्यकुलेनेत्याद्यन्तरालमुक्तं तत्समा श्रोण्यंसेषु स्यान्नान्यथेति दर्शयितुं तस्मिन्देशे समे प्राची, इति चोक्तम् । बगुलादिप्रमाणेन परस्परमसभिने असंश्लिष्टे कर्तव्ये । पृथस्तु व्याख्यातस्त्रयोद- शाकुलः । श्रोण्यसाश्लेषण द्वे पाशुको दक्षिणा दाशिक्यत्तरा पाणुकीति बौधायन. वैखानसायुक्तमनभिमतमिति वशिनम् । पूर्णवाहवनामावित्युक्तं तत्र गार्हपत्यात्प्रणयने तत्र स्थित आहवनीयो द्वधा कार्यः । आहवनीयात्मणयनऽपि पशुबन्धवदेकस्याऽऽ. हवनीयकार्यकरस्य प्राप्ती तस्यैव द्वेधा करणं विधीयते । भान्ति च वरुणप्रघासेषु प्रस्थद्वयं यद्गार्हपत्यादाहनीयाच प्रणयनं सूत्रान्तरेषु तथा दर्शनात् । भाचार्यस्य तहूयमिष्टं, कृतमिति तु न भवनिर्देशोऽपि तु वर्तमान निर्देशः । तेन यत्राग्नी प्रणेष्य. नताविति वचनात्प्रणयमान्याश्रयत्वेन वेदिकरणमुक्तम् । अनने प्रणयनामावादी उत्तरवे. विच बाधिता एव । पशुबन्धाचापूर्व प्रणयनं विधीयते तदमावे कर्मोगुण्यं स्यात्। न च द्वारामावाद्वाधेऽपि न दोष इति अपूर्ण प्रणयनं पशुबन्धवदाहवनीयात्प्राप्तं तत्र न द्वाराभावः । न्यायविशारदा भट्टाचार्या अन्याहुस्तथा वचनमुदाहरन्तः । यदपि गार्हपत्यात्प्रणयनं नाऽऽपस्तम्बेनोक्तं तदनुगृहीतं शवरखामिना तदपि शास्त्रान्तरादेव । तस्मादुमयमप्यस्माकमिष्टम् । पदध्वर्युः करोति तस्मतिप्रस्थाता करोति । अत्र कृतानुकरः प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनबौधायनाम्यामुक्तं तत्क्रममाविस्वे कर्मणा- मुभौ ब्रह्माणमामयेते इत्याचयुक्तं स्यादतः कृतानुकरणं प्रतिप्रस्थातुः पूर्वकाल. कर्तृत्वपरिसंरूपानार्थमुक्तं यदेव कर्माध्वर्युः करोति तदेव प्रतिप्रस्थाताऽपि नतु स्वयं स्वेच्छया पूर्व वा पश्चाद्वा कुर्यादित्यर्थः । एतस्य बाधो वचनादेव तत्र तत्र वक्ष्यते ।

·. ४६० मंत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पमप्रमे- उत्तरे विहारेऽध्वर्युः कर्माणि करोति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता। नियमस्य पूर्वमनुक्तत्वादत्र नियम्यते । स्पष्टम् । दक्षिणस्या घेदेरुत्तरस्याः श्रोणेरुत्तरस्या वेदे. दक्षिणमसर स्फ्यनैकस्पयामनुसंभिनत्ति । दक्षिणविहारवेदेहत्तरश्रोणिमारभ्योत्तरवेदेर्दक्षिणांसपर्यन्तं स्फ्येन कृतामेकरफ्यामे. करेखाम् । अनुस्तृतीयार्थे । रेखया वेदिद्वयविश्लेषमध्वर्युरेव करोति । अत्र वेदिकरणं तूष्णीं मानेन संनामान्तमेवोक्तम् । न संमार्जनाद्यपि, समान उत्कर इत्यनन्तरमेवा. मिधास्यमानत्वात् । अतः संनामान्ते कृते स्पोनानुसंमिद्य पश्चाद्वेदी कृत्वा बेदी कुरुत इत्यर्थः। तदेव दर्शयति- समान उत्करी ब्रह्मा होताऽऽनीधश्च । चातुर्मास्यानां यज्ञक्रतोः पञ्चविन इति वचनानोमयत्र ब्रह्मादयोऽन्येऽन्ये पश्चम- प्रतिप्रस्थातैव । उत्करस्यावकाशाभावादुत्तरत एवैकः । द्विपदे पारमिते चेति मानान्त. रेणापि यानि साधारणानीत्युक्तमेवाध्वर्युकृत एवोभयोः । अग्रेणोत्तरं विहारं प्रतिप्रस्थातोत्कराय संचर. ति ( * यत्मागुत्तरस्मात्परिग्राहात्तत्कृत्वा) । स्पष्टम्। उत्तरवेद्याः कल्पेनोत्तरस्यामुत्तरवेदिं करोति । उत्तरवेद्याः कल्पेन विधिना निरूढ उक्तेनोत्तरविहारवेद्यामेव न दक्षिणविहारवेचा करोतीत्यर्थः । तत्रायं प्रयोगा-यनमाने दक्षिणविहारं दक्षिणेन स्थिते सति उमी स्वीया स्त्रीयां वेदि कुरुनः । वेदेन संमृज्यमानयोर्यजमानः सकदेव वेदेन वेदि बृहती- मित्यादि करोति संसृष्टद्रव्यस्यैकत्वानोहः । प्रदेशभेदे सत्यपि याजमाने वेदिमित्येता- तैव निर्देशात् । संसर्गिषु चार्थस्यास्थिरपरिमाणत्वादिति मीमांसकाः । तस्माजात्यभिप्रा- येणकत्वोपपतौ सत्यां नाऽऽगमप.ठबाध ऊहेन कार्यः । प्रायौगिकाः कुर्वन्ति पाएक. मन्यत्रापीमां नराः प्रोक्षणीरासादय गां दोहावित्रे रज्जुमित्येतस्योचारणमात्रेण विम. वानोममोः । आनीधः स्तम्बयजुरुभयमभिगृह्णाति । तमसीति पूर्वपरिमाही । यदुदन्तो बृहस्पत इत्यादि याजमानमनूहेन । एवं कृते सत्युत्तरवेद्यामुत्तरपेदिः शम्या- दानादिनीतरवेदिचात्वालविमाननिवपनादिसंछादनात्पूर्व कृत्वा । धनुचिहान्तर्गतपाठः केवलसूत्रपुस्तकस्थः । १ घ. र. ज. स. म. द. 'रो होता ब्रह्माऽऽमी ।

·२द्वि पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । उभयत्र संभारा: पाशुकमनिप्रणयनम् । दक्षिणायतनेऽपि संभारान्यक्तमुक्तमुमयत्रेति । उभयत्र पाशुकं प्रणयनमित्यपि संबध्यते । प्रणयनप्रकारस्तु गार्हपत्येऽग्निप्रणयनानीत्यादि विभज्येध्ममुमो प्रणयतो नोवतहोमो नित्यधार्येऽपि चाऽऽहवनीयादेव प्रणयनम् । अग्नीनन्वाधाय । उभौ गार्हपत्यदक्षिणाग्नी अध्वर्युरेवा विकृतं सर्व यानमानं च । आमिक्षयोर्वत्सानपाकुरुतो मारुत्यै प्रतिप्रस्थाताs. ध्वर्युर्वारुण्यै सायंदोहस्याऽऽवृता दधिनी कुरुतः । शाखाहरणादिविधिना मारुत्या यागस्य पूर्वभावित्वात्पूर्व प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाक- रोतीत्युक्तम् । वैश्वदेवेन का इत्युक्तेऽपि पुनः सायंदोहस्येत्यादिपुनर्विधान सद्यस्का- छाऽऽमिक्षेति केषाचित्सूत्रकाराणां मतं तन्मा भूदित्येवमर्थ दधिनी कुरुत इत्युक्तम् । अत्र शुद्धा अपः शतं मरुद्भ्यः। शतं वरुणायेत्येवमन्यत्र । उपवेषोऽसि । एता आचरन्ति । भप्रस्त्रसाकामधुनः बहु० दुग्धि ० सोमेन त्वा ० इन्द्रस्य त्वा । एवमष्टौ मन्त्रास्त. तद्विभक्त्यन्ताभ्यां मरुद्वरुणपदाम्यामूह्याः । यवागूच्छेषणं विभज्याऽऽतञ्च्योपरि निधानं परिस्तरणानि गार्हपत्यदक्षिणाम्योरध्वर्युरेव श्वो भूते कर्मणे वा यज्ञस्येत्यादि. कमुभौ ब्रह्मय नमानासने अध्वर्युरेव दक्षिणेन दक्षिणविहारम् । पात्रसश्सादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुक्तः शमीमय्यः शुचो भवन्ति ॥४॥ हिरण्मय्यो वा। पथार्थमौषधसांनाय्यपात्राणीत्यर्थः । शम्या वृक्षस्य रजतस्य सुवर्णस्य वा जुवस- हिताः सुषः । दक्षिणविहारस्येति भरद्वाजः । उभयत्रेति बौधायनः । अविशेषादुम- पत्रेस्येवं सूत्रार्थः । सुचां ग्रहणात्वस्यापि ग्रहणमुक्तमेव । उत्तरस्मिन्नेवानौ प्रणीता मासादयत इति भरद्वाजः । कात्यायनेन तु साधारणत्वादध्वर्युरेवेत्युक्तम् । तत्र साधारणतापक्ष एवाऽऽश्रयणीयः । प्रणीताप्रणयनमदृष्टार्थतया विभनति तन्त्रमित्यु- कम् । अग्निसाध्यं हि यत्र प्रधानं तत्राकानीति नियमान तन्त्रता। न चैता अमि साध्या दृष्टार्थतयाऽप्यध्वर्युसंस्कृता उभयत्र विनियोक्ष्यन्ते । अतो ब्रह्मन्नप इत्यपर्यु- रेव । ब्रह्माऽप्यविकृतमेवानुनानाति । कस्त्वेत्यन्तं पाजमानमविकृतम् । यथार्य पात्राणीति वचनादौषधपात्राण्यपि पृथगेव । फ्यादीनि प्राकृतेभ्योऽन्यान्येव तत्तद्व- क्षनानि । ख. ग. च ट ठ. २. ण. संभारेषु ।

·४६२ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्रमे निर्वपणकालेऽध्वर्युः पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्रामपकादशकपालं निर्वपति । भाग्मेवारीनि पूर्वोक्तान्येवात्र संचारितानि निरुप्य वैशेषिकमैन्द्रामं निर्वपति । मारुत्यै मेध्य प्रतिपस्थाता यवानिर्बपति । मेषीप्रतिकृतये यवानां निर्वापो नियम्यते । मरुद्भयो जुष्टमित्यादि स्वशूर्प एव । अध्वर्युरुिणं मेषं निरुप्य कायमेककपालं निर्वपति । यवानेत्र मेषार्थम् । मेपमेषीप्रकृतिभ्यां यवान्निवरतीति भरद्वाजः । अध्वर्युरुिणाय मेषाय याग्निरुप्येति वैरवानमः । कायस्तु वहीणामेव । निरुप्प निर्वपतीति पृषगा. रम्मसामर्थ्यात् । नानाबीजधर्मेणाध्वर्युः । मेषप्रतिकृत्योर्यवनियमादन्येषां बोहिनियमो मा भूदिति दर्शयति- सर्वे वा यवा भवन्ति । श्रीहिनियमोऽन्येषां नास्ति यथाप्राप्त विकल्प एवेत्यर्थः । मोक्षण्युटेकेण यवान्संयुयावहन्ति । तेषां शुष्काणामवहननं न भवतीति यस्मिन्कस्मिंश्चिदुदके प्राप्ते प्रोक्षणीशेष. गति नियमः। ऐन्द्रामपर्यन्तेषाहितेषु प्रतिप्रस्थाता दक्षिणाचे गाई- पत्यस्यैकादश द्वादश वा कपालान्युपदधाति दक्षिणार्धे दक्षिणभाग ऐन्द्रानधर्मेण । अष्टौ मेषस्योपधायाध्वर्यः कायस्योपदधाति । दक्षिणाधनिवृत्तय उपधायोपदधातत्यिक्तम् । प्रातःह याऽऽकृता मातोहौ दोह. यत आमिक्षे कुरुतो यथा पुरस्तात् । भतिदेशप्राप्तेऽनेकानि वचनानि प्रापकाणि सूत्रान्तरे सद्यस्कालाऽऽमिक्षा कि केन दधेत्यायुक्तनिरासायनि । यथा पुरस्ताद्वैश्वदेव्यामिक्षावत् । ऐन्द्रामपर्यन्तवधिश्रितेषु मेषप्रतिकृती कुरुतः। मेषीसहशाकृति निरुतानां यवानां संयुतानां पिष्टानां प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युस्तथैव मेषप्रतिकृतिम् । एकवीने त्वत्र विभागः । मारुती मेषी प्रतिप्रस्थाता करोत्यध्वर्युारुणं मेषर स्त्रीव्यञ्जनानि त्रियाः करोति पुंज्यञ्जनानि पुरसः । एते सूत्रे पूर्वव्याख्यानार्थे । स्त्रीव्यञ्जनानि योनिस्तनाः । व्यसनानि शिभवृषण- ·रदिप महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । एकादशसु द्वादशमुवा कपालेषु प्रतिमस्थाता मेषीमधिश्र. यलटसु मेषमधिश्रित्याध्वर्यु: कायमेककपालमषिश्रयति । विविच्य विविच्य विधानं तु केचित्कपालोपधानानन्तरं दोहपात्रमाहुरामिक्षाकर- णमधिश्रयणानन्तरं केचिदधिश्रयणानन्तरमेव दोहामिला इस्यायनकक्रमदर्शनव्या. त्यर्थम् । कुम्भीपाक्यो वा मेषौ भवतः। कुम्भ्योः पाक्यौ पचनीयौ मेषी मेषश्च भवतः। अत्र कपालानां स्थाने कुम्भ्योविधान मा भूदिति कपालोपधानसमये नोक्तं कुम्भ्यो वोपचत्त इति स्थाल्यो कपालधर्मा इस्युक्तं तदपि मा भूदिति कुम्भीपाक्यावित्युक्तमिति माति । तत्रावश्यं भवितव्यं धर्मंः प्रदेय. द्रव्यत्वेन निर्वापादेः कृतत्वादतोऽन्यस्मिन्द्रव्येण तेनार्येन संयुज्यमाने धर्मादेश इत्यु. तत्वात् । यथा चरोः प्रसिद्धा स्थाली प्राप्ता तथाऽत्र श्रुत्या कुम्भी प्राप्तेति दर्श. यितुमेव श्रुतिरेव दर्शिता । तथा पिटेषपक्षीणास्तप्ताः प्रणीताः प्रकृताः प्रयोजिता अत्र पाकार्थमपि पुनः प्रामवन्तीत्यन्याभिरद्भिः श्रपणं चरुवदेवोपधानादिना कर्तव्य पुतौ कपालैः सह विकल्पानभिधानापाकमात्रविधानेन तदर्मा उन्नया इतिप्रदर्शनार्थ. मेवमुक्तम् । अन्येषां लौकिकानामामपेषाणा. मीषदुपतप्तानी यवाना करम्भ- पात्राणि कुरुतो यजमानः पत्नी च । शमीकरीराणि करम्भस्तदाऽऽधारभूतानि पात्राणि तानि यवानामेवाऽऽपस्तम्बभार. द्वानोक्तेः । यवांश्च तूष्णींकृत्य पिष्ट्वा पश्वास्किचित्तप्तानि दक्षिणानौ तथा वानसने. यिब्राह्मणं तेषां पात्राणि दंपती कुरुतः । लौकिकग्रहणेन सिद्धान्येव प्रामाणि । यावन्तो यजमानस्य प्रेष्यामात्याः सस्त्रीकास्तत एकाधिकानि । प्रेष्याश्च तेऽमायाश्च भृत्यपुत्रपौत्रशिष्यादयः सस्त्रीकाः पुत्रपौत्रा इति भार. द्वानः । तत्संख्यातोऽधिकमेकं येषां तावन्तीत्यर्थः । सर्वथा तदमावे त्रीण्येवोकानि कात्यायनेन । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संमेषेण प्रतिपद्यत आज्येन दधा चोदेहीति संप्रेषस्यान्त संनमतः। नत्र यानि साधारणानीत्यनेनाध्वर्युरेव संप्रेष्यतीति वाच्यम् । आत्मैवात्र संस्कार्ग इत्युक्तमतो भवनि प्रत्येकम् । स्पष्टमन्यत् । १ स्व. ग. उ. र. ग. 'भ्यो चोप । २ ख. ग. ठ. उ. प. ना क° । ३र. 'दुपतप्ता ।

·Vy सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चम- आपान्यो यथा फागुन्यामेवं प्रपदाज्यं गृहीतः । गतार्थम् । श्रावण्या तु सकदाज्यस्योपस्तीर्य द्वि- दपि गृहीत्वा सकृदाज्येनाभिघारयता। सष्टम्। उदासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । गतार्थम् । ऐन्द्रामपर्यन्तेष्वलंकृतेष्वनडकीभिरूणा- मिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतस्तास्ता- स्वविद्यमानासु कुशोर्णानि श्लेषयतः। तथा वाजसनेयिब्राह्मणेऽभिहितं च । एककपालं पूरयति । मारुत्यां मेषमवदधाति वारुण्यां मेषीम् ॥५॥ आमिक्षयामध्येऽवधत्तो व्यत्ययेन । उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि वीषि सादयति दक्षिणायां मारुती करम्भपात्राणि च । सर्वाण्याज्यपृषदाज्यानि दक्षिणविहारोपयुक्तान्यपि हवींप्युत्तरवेयामेवाऽऽसादय. त्ययुरेवैकवचनादन्यस्यामेकां मारुतीमामिक्षामेव करम्मपात्राणि च प्रतिप्रस्थाता वामिनमुत्कर उभावासाय । आसाद्य मेषप्रतिकृती विपरिहरतो मारु. त्यां मेषीमवदधाति वारुण्यां मेषम् । क्रमप्राप्तेऽपि पुनरासायेति वचनं य आसादयति स एव ततो गृहीत्वाऽन्यस्या. मामिक्षायां व्यत्ययेनावदधाति । स्पष्ट मन्यत् । तयोः परःशतानि परःसहस्राणि वा शमीपर्ण. करीराण्युपवपतः करम्भपात्रेषु चाऽऽवपति । मेषयोः पुरस्ताद्भक्षार्थमुभौ तान्येव । निर्मन्थ्यस्याऽऽवृता निर्मन्थ्येन प्रचरतः । पशुबन्धोक्तेन निर्मन् पस्य विधिना निर्मन्थ्येनेति चैकवचनाभ्यामेक एव निर्मन्थ्यः। साखान्तरवचनान्नतु साधारणत्वादिति भावः । तदुक्तं कात्यायनेन मन्थनमात्रमध्वर्यो. रेवति दर्शितं पश्चाद्विभज्योभी प्रचरतो द्विवचनात्पक्षेऽनयोरेव प्रचार इति भारदा- मनोकं प्रत्युत निर्मन्थ्यौ द्वावित्यापस्तम्बोक्तं च ।

·दि०पटक] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । वेदं निधाय सामिषेनीभ्यः संप्रेष्यति । भध्वर्युरेवान्हेनेत्युक्तं साधारणत्वावर चाऽऽग्नीप्रसंप्रेषश्चेत्युक्तम् । संमृष्ट उत्तरेऽमावसंमृष्ठे दक्षिणे भतिमस्थाता पत्नी पृच्छति पत्नि कति ते जारा इति सा पावतः प्रब्रूयात्तान्वरुणो गृह्णात्विति निर्दिशति पज्जार५ सन्तं न प्रध्यात्मियं शातिर रुन्ध्यात् । पत्नीसमीपं गत्वा प्रतिप्रस्थाता तां पृच्छति कति ते आरा इति मर्तृव्यतिरिक्ता. स्तस्यां मैथुनेन संसृष्टास्तान्वरुणो गृह्णात्वित्ययुरेवाग्रे पुनः प्रतिप्रस्थातृप्रहणात् । मारकत्वद्वित्वयोस्तं ताविति वक्तुमुक्तं सा यावत इति । सति जारे यदि न कषयेत्ताह तस्या प्रियं ज्ञाति गोत्रनं रुन्ध्यायाध्यादिना वरुणोऽवरोधं कुर्यात् । अविद्यमाने न सन्ति मारा इति प्रब्रूयात्तदा तानिति नास्ति । भारकथने तु तेनैव प्रायश्चित्तमिति केचित् । कर्मान्ते कार्यमित्यन्ये । प्रघास्यानवामह इति मतिमस्थाता पत्नीमुदानयति । सष्टम् । समोषस इत्यन्तः । ऐपीके शूर्पे करम्भपात्राण्युप्तानि पत्नी शीर्ष- भघि निधायान्तरा वेदी गत्वाऽग्रेण दक्षिण. मनिं प्रत्यश्चाववतिष्टेते यजमानः पत्नी च । उत्तरेण विहारमग्रेणोत्तराहवनीयमन्तरेण च वेदी गत्वा पूर्वमेवासाऽऽदितानि करम्भपात्राण्यैषीके शूर्प उप्तानि तानि सह शूर्पण शोणि स्थापयित्वाऽन्तरा बेदी दक्षिणाहवनीयस्याग्रेण गत्वा दंपतो तत्र प्रत्यङ्मुखाववतिष्ठते । मो पूण इति यजमानः पुरोनुवाक्यापन्वाह यद्राम इस्युभी संनिगद्य शूर्पण दक्षिणेऽनौ जुहुतः । तिष्ठलेव पुरोनुवाक्याधर्मेण मो ष ण इति । गीरित्यन्तः । पुरोनुवाक्यामन्वाह तत उमौ दंपती यमाम इत्यादि स्वाहान्तमुक्त्वाऽन्तेनोभावपि जुहुतः । प्रघास्या मरुतो देवता । स्पष्टमन्यत् । अध्वर्युर्दा जुहोत्यनारभेते इतरौ । मन्त्रावपि पठित्वाऽवयुरेव जुहोति दंपती अन्वारभेते । अक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्ती जपतः । सुदानव इत्यन्तं व्यत्ययेन स्वं लोकं ययेतं प्रतिपठन्तौ गच्छतः । १. प्रारं । २ च. ट. 'बरं वाऽमी 11 ... र त्यामी ।क. 'करवा तेनो।

·४६ सत्यापाढविचितं श्रीतसूत्रं- [५ पञ्चमप्रश्न-- समाष्टिं दक्षिणमामि । पूर्वमसंमृष्टमिदानी समाष्टग्निीध्रः । ऐन्द्रामपर्यन्तैः प्रचरितें। आधारादितन्त्रमाग्यभागान्तमुभयोरामेयादिकमध्वर्योस्तस्मिन्नन्द्रामपुरोडाशप्रचारान्ते सति, तावत्स्नुपाणिरास्ते प्रतिप्रस्थातेति कात्यायनः । प्रतिप्रस्थाता मारुत्याः पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्ना मेषीमवद्यत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । पूर्वमुक्तान्येवोत्तरावदानेन सहावदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अवयुर्वारुण्या पूर्वेण सहावदानेन कृत्स्नं मेषमवयत्युत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । अवदाय प्रचरतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अत्राऽऽमिक्षयोः सानाय्यविकारत्वाधान- मानं सांनाय्यवदेव । माष्यकृता तु वैश्वदेव्यामिक्षाविकारत्वान्मरुतामहं देवयज्यया प्राणैः सायुज्यं गमेयमित्येवं वारण्यामपोत्युक्तं तद्बहुभाष्यविरोधापेक्ष्यम् । नहि दर्शादेवानुमन्त्रणप्राप्तौ विकृतरनुमन्त्रग ग्रहीतुं शक्यम् । न च तत्स्था धर्म आमि. क्षाया वैश्वदेव्यास्तत्प्रकरणेऽनधीतत्वाद्विश्वेषां देवानामिति मन्त्रस्य । स हि मन्त्रोऽना- रम्याधीतो यत्र विश्वे देवा देवतास्त त्राऽऽमिक्षायां चरावाज्यहविषि वा प्राप्नुयाल्लि- लेन । ततस्तु वैश्वदेव चरौ यदुक्तमग्नीषोमानमन्त्रणं तदप्ययुक्तम् । आनुमानिकाद्वा. क्याल्लिङ्गस्य बलीयस्त्वात् । एवं च वैश्वदेवहविर्मात्रस्य मन्त्रो न वैश्वदेव्यामिक्षाया एव स्वधर्म इति नाऽऽमिक्षान्तरेषु तस्यातिदेशः। किंच भरद्वानेनोक्तमाग्रयणेष्टावेव वैश्वदेवचरौ विश्वेषां दे० प्राणैरित्यादि, तस्मिन्नेककपाले द्यावापृथिव्योरित्यादि । ततः पुनराहायो एवात ऊर्य वैश्वदेव्यपृथिव्यानामनुमन्त्रयेदिति । तथाचैते देवताप्रयुक्ता एव मन्त्रा नान्यदेवताकहविरन्तरं प्राप्नुवन्ति । तस्मात्कस्याप्यन मन्त्रणं न द्यावापृथि- व्यादीत्यपि सिद्धम् । तच्च कस्याहं दे. नाद इनमेव । कात्यायनेऽप्येवमेव सूत्रे । प्रकृतमनुसरामि- कायानुब्रूहि के यजेति ॥ ६॥ एककपाले संप्रेष्यति । शाखान्तरीया श्रुतिरिय प्रायेण देवतानिर्णय उदाहृताऽन्यथाऽपि निर्वाप एव ब्रूयात् । सर्वनामाऽपि सर्वशब्दो देवतावाच्यस्ति कस्मै स्वाहेत्यादिदर्शनात् । तदर्थ काय जुष्टमित्येव ज्ञेयमिति दर्शितम् । कस्याहं दे० नाद इत्येतदनुमन्त्रणम् । - १ ख. ग. ब.ट. ठं. ड. णं. प्रचरितः ।

·२द्वि०पटलः ] . महादेवकृतवैजयन्तीच्याल्यासमेतम् । नभश्च नभस्यश्चेति चतुभिर्मासनामभिरेककपालम- भिजुहोति नभसे स्वाहा नभस्याय स्वाहेति वा । मासनामभिरित्यनेन सर्वत्राऽऽन्तरालिकपर्वणां मासा एव देवतात्वेन गृह्यन्ते । तेन काम्यं वैश्वदेवमानं पर्व यत्र तत्र च न पूर्वोक्ता मासहोमा एवमत्रैककपालेऽपि नेति ज्ञेयम्। परिवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीःषु होताऽनुवर्तयति । कृतव्याख्यानम् । प्रहृतेषु परिधिषु सस्रावेणाभिहुत्य वाजिनेन प्रचरतः । मतार्थम् । यथा पुरस्तात् । वानिनस्य कर्मनामधेयत्वाभावाद्यथेत्युक्तम् । अयमाशयः-एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीश्पीति सार्थवादसाङ्गातिदेश इति न्यायमतमिति । यन्मे रेतः प्रसिच्यते यन्म आजायते पुनः। यद्वा मे प्रतितिष्ठति तेन मा वाजिनं कुरु तेन मुमजसं कुरु तस्य ते वाजिन्वाजिभिर्भक्षं कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपह्तो भक्षयामीति दक्षिणे विहारे भक्षयन्ति । सर्वेऽपि वाजिनाश्रावणप्रेषकर्तृत्वादध्वयोरपि भक्षः । आ मा विशन्त्विन्दव आगग्ला धमनीनाम् । रसेन मे रसं पृण तस्य ते वाजिन्वाजिभिर्भक्ष कृतस्य मधुमत उपहूतस्योपतो भक्षयामीत्युत्तरे । भक्षयन्तीत्यनुवर्तते । नात्र प्रतिप्रस्थाताऽनुपयोगात् । सस्थाप्य वारुण्या निष्कासेन तुषैश्वावभृथमक- यन्ति तस्य सौमिकेनावभृथेन कल्पो व्याख्यातः । निष्कासः कुम्भीगतः । अत एवोक्तं भरद्वाजेन स्थालीगत निष्कासं प्रज्ञातं निद- धातीति । प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमिति सूत्रकारोऽपि तथैवातो नावदान- शेषो निष्कास इति । एष वै दर्शपूर्णमासयोरवमृथ इत्यादाववभृथशब्दो गौण एवातो मुख्यः सौमिकावभृथ एव तस्यैव स्वधर्मत्वात्तेन व्याख्यातोऽयमवभृथः । न साम गीयते । प्रतिषेधादित्यर्थः । १५ ह. ज. स. अ. . शास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त। १ ग. ल. द.म. ण्या. मिक्षानि ।

·४३० सत्यापाठविरचितं भौतदूर्व- [१ पमप्र- तूष्णीमेष परेत्य । उदकमिति शेषः। पारुणस्य धर्मेण निष्कासं प्रतिपाद्य । पत्र पारुण एककपालो विहितस्तस्य स्थाने निष्कासेन तुपैश्वावमृषमवयन्तीति श्रुतेर्वारुणस्य पुरोडाशस्य धर्मेणेत्युक्तमन्यस्मिन्द्रव्ये तेनार्थेनेत्युक्तत्वात् । ननु निष्कासः शेषः स कथं वरुणाय हविष्ट्न देय इत्याशयोक्तं प्रतिपाद्येति । प्रतिपत्तिरपि वचनास्विष्ट कृयागोऽपि भवतीत्याशयः । तथा च यावदुक्तमवभूपे प्रयामादि तत्स. मपि भवति । तुषाजीपंधर्मेण प्रतिपादयति । तुषैश्चावभृषमित्युक्तत्वात्तुषानित्युक्तम् । तेन यत्ते प्राणा विच्छिदुः सोमेति मन्त्रेषु यद्वो मुसलेन चिच्छिदुहियो यवा रानानः । प्रियाण्यानि० मुसलेन परूषीत्येवमादिकमूहनीयम्। अवभृयादुदेत्य वाससी यस्मै कामयेते तस्मै दत्तः। परिहिते वाससी । स्पष्टम् । वो भूते पौर्णमासेनेष्ट्रोदवसायानुदवसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दति । गतार्थम् । यधर्मःपर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवोऽमिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहामिस्ति. ग्मेन शोचिषति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्तात् ॥ ७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥ अत्रापि संज्ञाया अमावाद्ययंत्युक्तम् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकतायां प्रयोगवैजयन्त्यां पञ्चमे वरुणप्रघासमश्ने द्वितीयः पटलः ॥ २॥ भय पबमप्रश्तुतीयः पटलः । ततश्चतुर्प मासेषु कार्तिक्या मार्गशीयो वा यह साकमेधैर्यजते । माकमेधा मेधा यज्ञास्तत्रेण क्रियमाणाः साकं सहेत्युक्ताः । समासे साकमित्यस्य घ.. ज.म.स. कम्पेन । २ ग. . च. ज. स. प. उ. ...'मास्येवों। प. ट. 'मासेष्ट्यो । स. न. प... न. सूतेत्यादि ग17 ज. 'न्दन्ति य ।

·तृ.प.] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । मलोपश्चान्दसः । पञ्चम्यां पौर्णमास्यां क्रियमाणानां महाहविष एष चतुर्षु मासेष्वती. सेषु क्रियमाणत्वात्तस्यैवा झेष्टिभिः सह बहकालता । साकमेधाः साकर सूर्येणेत्यादिना विहिताः । मतः साकमेधप्रधानान्यः सह बाइसाध्यानीत्यर्थः । ततचतुर्दश्यां सूर्यो- दयारप्रागुपकमः। अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोचता साकर रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषां मरु- भ्यः सांतानेभ्यो मध्यंदिने चरुं न बहिरनुमहरती. त्येकेषामपराहे गृहमेधीयाय वत्सानपाकरोति याव. तो यजमानस्यायजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेषाम् । उद्यतोदयमागच्छता निर्वापोऽथवा प्रधानाचारः । उद्यद्भिः प्रथमरश्मिभिरिति यावत् । यावन्तो यनमानस्य वत्सास्तान्सर्वानपि पुंस्त्वमविवक्षितमेकशेषासिद्धमिष्टिः । अपराहे स्पष्टं गृहमेधीयकर्मणे चरखे वा गृहमेधिनो देवता यस्य तत्तथा । यद्यपि विशिष्टा देवता तथाऽपि विशेष्येणैव नामता वैमृधवत् । अतो न देवतायै पयसे वत्सापाकरणं किंतु परुश्रपणार्थ यत्र क्रियते तत्र लौकिकवत्सापाकरणमित्युक्तम् । अयजुष्केण वत्सानपाकरोतीत्येकेषाम् । इषे त्वेत्यादि यजुर्यत्र न क्रियते कर्मणि तादृशेन तूष्णोकेन कर्मणा वत्सापाकरणमात्रं दृष्टार्थमेव कर्तव्यम् । तत्र न शाखा नित्या पूर्ववत्किंतु सांनापयमिविना तूष्णी शाखामादृत्य तूष्णीमपाकरोति । एत. स्माज्ञापकात्केविदाहः पक्षे मन्त्रीरति तच दविहोमत्वाचावदुक्तमेव नहि लिना- तिदेशानुमानं दविहोमेऽस्ति । सायर कुतेऽग्निहोत्रे गृहमेधीयस्य तवं प्रक्रमयति । स्पष्टम् । तत्र यावस्क्रियते तयाख्यास्यामः। तस्य दविहोमत्वस्य न्यायशास्त्रे निर्णीतत्वालातिदेशेनाङ्गप्राप्तिरतोऽन्यशाखोपडे. शतो यानि प्राप्तानि तानि व्याख्यायन्ते । उक्तं चैतदर्थ दार्शपौर्णमासिकानि प्रधाना. न्युत्तरस्यां ततौ चोयन्तेऽन्यत्र सोमाद्धर्मापिहोमेम्प इति, तानि स्वधर्माणीति । तस्मानातिदेशोऽपि तु यावदुक्तस्वधर्माण्येव ग्राह्याणि । अनीनन्वाधाय वेदं कृत्वाऽमीपरिस्तीर्य पाणी प्रक्षा. ल्योलपराजीर स्तीर्वा यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति । भौषधपात्राणि। पवित्रेण दोहपक्षे परुश्रपणकुम्भीमपि दोहपात्रं वा कपालस्थान आह- ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ परमप्रभे- कुम्भी तिस्रश्च पात्री। पाकार्थ कुम्भीमुद्धरणपात्रीः। अत्रेध्मावहि परिसख्या प्रमीतानां च न प्रणीताः प्रणयतीति भरद्वानः । बाह्यं वरणं च । अत्र स्तीवेत्यन्तमुपदेशेनान्यत्सामध्यनेति ज्ञेयम् । निर्वपणकाले परुभ्यो गृहमेषिभ्यः प्रभू. तान्त्रीही निर्वपति यावत्पयो मन्यते । पयोनुसारेण वीहीणां निर्वापः । चतुरो मुष्टीन्निरुप्य प्रभूतानन्वावपतीति भरद्वाजा. पस्तम्बौ । चतुर्थ्यन्तदेवतापदेन मन्त्रोऽप्यनुज्ञातो देवस्य त्वेति । पवित्रेण गां दोहयति । वत्सापाकरणार्थमानीतेन शाखापवित्रेणेतरधर्मनिवृत्तिश्च परिसंख्यानात् । तथाचत. दुक्त्वाऽऽपस्तम्बः पक्षान्तरमाह सानाय्यवदिति । स पक्षाऽस्मादस्ति । वत्सापाकरण, ममन्त्रममत्रो दोहः । पवित्रेण कुम्भ्यामन्तर्गार्हपत्येऽधिश्रितायामित्यर्थः । न तण्डुलानुत्पुनाति यजुरुत्यूतेनैव पयसा अपयतीत्येकेषाम् । चरुधर्मत्वेन प्राप्तत्वात्प्रतिषेधो नोत्पुनातीति । तूष्णी शाखाहरणपैसे तु पवित्रेणे. त्ययं विधिरेकेषां शाखिनां यदा न शाखाहरणं तदा यजुरुत्पूनेनेति विधिरेकेषाम् । एवकारः प्रणीतानिवृत्त्यर्थः । पवित्रेण दोहनिवृत्त्यर्थत्वेऽत्र पयः श्रपणार्थं श्रूयते तथ ऽपि प्रतिषेधान्न पयः प्रणयतीत्यर्थः । यजुषा देवो वः सवितेत्यनेनोत्पूतेन । अत्र हि श्रूयते सर्वाप्तां दुग्वे सायं चरुमिति । तत्र दुग्वस्य श्रपणार्थत्वेन श्रूयमाणत्वान्न प्रदेयद्रव्यतेति लौकिकं वत्सापाकरणं लौकिको दोहः । तत्र प्रणीताप्रतिषेधाय यनुरु. त्पूतेनेति पक्षो न्यायसिद्धः । शाखान्तरे तु शाखया वत्सानाकृत्य पवित्रेण संदोह तं चरुं श्रपयतीति । तथा तमेव प्रकृत्य श्रूयते तस्य द्वय्यावृदिति द्विःप्रकारा क्रिया सांनाय्यत्रदोषधादिति श्रुतेरर्थः । तत्रास्यापूर्वकर्मत्वाद्यावदुक्कमेव ग्राह्यम् । औषध- धर्मास्तु युक्ता एवं दर्शिताः । सानाय्यधर्मास्तु वचनात्पक्षे यावदुक्ता एव ग्राह्या नतु तेषां मन्त्रा अपि। मन्त्रा ह्यतिदेशान्न भवन्ति । दोहविकारत्वाभावात् । तस्माहोहोऽप्य- मन्त्र एव । यदपि श्रूयते यजुषा वसान गाकरोतीति तदपि प्राप्तये नतु प्राप्तनिषेधेन तस्य यजुषोऽतिदेशोपदेशाम्पामप्राप्ते, नचात्र वाचनिकोऽतिदेशोऽस्ति । अतिदेशवत्वं सामानाधिकरण्येनेति श्रुतिः सायमग्निहोत्रमिति संज्ञा तथैतबामणानीति वाक्यम् । नचैतनित्यवत्कर्तव्यमिति विधिरस्तु किंतु कियानौषधधर्मः किया श्रुतधर्मोऽत्र दृश्यत .ख. ग. च. ट. ठ. इ. ग. 'म् । म। २ च. ट म् । तुषध । ३ च. ट. क्षण पर। ४ च. ट. वाच्यम् । ५ व ट, तु प्राप्तः कि।

·. स्तृ०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४७१ इत्यर्थः । सादृश्येन वत्सापाकरणादिना तु दविहोमत्वात्स्वधर्मस्यातिदेशो निराकृतः स्वेनैव । अत्रायं प्रयोगक्रमः-यजमान वाच यच्छेत्युक्त्वा वाग्यतः पात्राणीत्यादि । ततो पथार्थ निर्वापादि त्रिष्फलीकृत्य प्रक्षालनं निनीय ध्रुवाऽसीति स्थालीमुपधायाधिश्रयण काले तु न तण्डुलानुत्पुनाति स्थाल्यां शाखापवित्रवत्यां तूष्णीं दोहयित्वाऽनुत्पूतानेव तण्डुलानोप्य अपयति । श्रपणपक्षे तु न शाखाहरणं न शाखापवित्रकरणमुपधाय स्थाली लौकिकेन कर्मणा गां दुग्ध्वा तत्पयो दर्भपवित्राभ्यां यजुषोत्पूय तत्स्थाल्या निक्षिप्यानुत्पूतानेव तण्डुलानोप्य अपयति । आपस्तम्बस्यैव समन्त्रदोहपक्षस्तृतीय उक्तो नान्यैर्मरद्वाजादिसूत्रकारैर्नाप्यस्मदाचार्येण प्रथमं शाखाहरणादिपक्ष एव सर्व समन्त्रं केचिदाहस्तश्चिन्त्यम् । दक्षिणानौ प्रतिवेशमोदनं पचति । पत्ये स्त्रीकुमारेभ्यश्च प्रतिवेशमोदनं पचतीत्युक्तं वैखानसेन प्रतिवेशमोदनं दक्षि. जाग्नौ लौकिकेन कर्मणा पचति । स्फ्यमादाय स्तीर्णाया वेदेर्लोमभ्योऽधिस्तम्बयजुर्हरति । सांतपनेष्टौ न बहिरनुप्रहरतीत्युक्तमतस्तस्मिन्स्तीर्ण एवं बर्हिषि लोमभ्योऽवयवे. भ्योऽधि उपरि स्तम्बयजुर्हरति । उत्तरं परिग्राहं परिगृह्य संप्रेषेण प्रतिपद्यते । स्तम्बयजुर्हरणेन वेदिकरणमुक्तम् । स्पष्टं, गतम् । यदन्यदिधमाबर्हिषः पत्नीसनहनाच तत्संप्रेष्यति । न पत्नीर संनयति न सामिधेनीरन्वाहेति वचनाद्वर्हिषः स्तीर्णत्वादिध्मस्याभावा- दित्यर्थः । यत्मागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा ध्रुवायामेव गृह्णाति । न प्रयाना इज्यन्ते नानूयाना नाऽऽघाराविति वचनाद्धृवायामेवेत्युक्तम् । प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदि प्रोक्ष्य प्रोक्षणावशेषं निनीय पवित्रे अपिसृज्य ध्रुवार घुवं च सादयति । दविहोमत्वादपूर्वकर्मान्तरविधानार्थमेवमुक्तं नेयामेवाऽऽस्तीर्णायामेव प्रोक्षण्यव. शेषमित्यादि । एषाऽसददिति मन्त्र संनमति । एता असदन्निति मन्त्रम् । स्व.ग.घ.च.ट. गा ·४७२ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्र- विष्ण्वासि वैष्णवं धाम प्राजापत्यमित्याज्यमभिमप्रयते । विष्णूनित्यस्य संनामः । यदानीकवतस्य हिंस्तत्सांतपनीयस्य तगृहधीयस्प तत्स्तीर्णमेवेत्येकेषाम् । सांतपनेऽपि पूर्वमेव बहिरानीकवतस्यापि न पहिरनुपहरेदित्यर्थः । प्रस्तरप्रहरण तूमयपक्षेऽप्यस्ति । उद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । स्पष्टम्। शृतस्य हविषः शरमुवृत्य प्रजातं निधाय । गृहमेधीयस्योपरि स्थितस्य हविषः सफेर्न मण्डं शरम् । गतम् । पात्रीपस्तीर्य श्रीनोदनानुदरति । भासादितासु पात्रीषूपस्तीर्य तास्वेव त्रिसंख्याकान्कुम्भीत उद्धरति । निष्कासितां कुम्भी निदधाति । अन्तर्षहुतरौदनशेषलिप्ता स्थापयति । अनिमृष्ट दयुदायुवनमवधाय। दर्वी ययौदन उद्भियते सा प्रसिद्धा । तस्या योऽग्रिमभागो विस्तीर्णः स उदा. युवनं पच्यमान ओदनो येन दर्वीप्रदेशेनाधस्ताद्विधमान ऊर्ध्वमा समन्ताच यूयते मिश्रः क्रियते तद्दय॒दायुवनं तदप्यनिमृष्ट बहुतरलेपयुक्तमनिष्कासितलेपं निधाय तस्यां कुम्भ्यामेव । अभिधार्योत्पूयालंकृत्यौदनानासादयति । वेद्याम् । ओढासु देवतास्वनिमुपवाज्याऽऽज्यभागाभ्यां प्रचर्य । सामिधेनीनां प्रवराधारप्रयानानां निवृत्तिः । देवतावाहनानन्तरमनीवनिं त्रिः संमृत्युक्त्वोपवाज्याऽऽज्यमागाभ्यामेव प्रचरेत् । जुहामुपस्तीर्य सर्वेभ्य ओदनेभ्यः समय- दायाभिधार्य मरुभ्यो गृहमेधिभ्योऽनु- ब्रूहि मरुतो गृहमेधिनो यजेति संप्रेष्यति । सर्वेभ्यस्त्रिम्य ओदनेभ्यः सकृत्सकृदेवावदायाभिधार्य वषट्कृते जुहोतीति शेषः । प.म.न.म. म. पनस्य । २ ख. ग.प. ट..रण. वैश्य. ।

·पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतए। स्विष्टकृत्याशिमिता च क्रियन्ते प्राषितायाममा- स्पेभ्य श्रोदनानुपहरन्ति येः हविर्भोजना भवन्ति । पात्रोगतानोदनानमात्येभ्यो ददाति ये हविर्मोनना हवि:जनाही अनुपनरतखो- व्यतिरिक्ता इत्यर्थः । प्रतिवेशपकस्य पल्यभाति । पत्नीस्त्रीकुमारा इति वैखानसः । इसान्तो गृहमेधीयः संतिष्ठते । पूर्णादविहोमस्तु नैतस्याङ्गमपि तु क्रीडिनेष्टेः । कैडिनस्य तन्ने प्रक्रमयति पुरा प्रातरग्निहोचात्पूर्ण पर्येण प्रचरतीति भरद्वाजोक्ते तत्तन्त्र इति सतिष्ठत इत्युक्तम् । आञ्जतेऽभ्यञ्जनेऽनु वत्सान्यासयन्ति । अञ्जनं चक्षुषोः सर्वेषाममात्याना दंपत्योधविनां च । ततोऽभ्यञ्जनं तदुच्यते पादाम्यननं गोभिर्मातृभिर्वत्माना संसृष्टतया वास एतानि कर्तव्यानि । प्रतिवेशाश्च पचन्ते । अन्यानपि। गाश्च घ्नते । व्यञ्जनाय पचन्ति। सुहिता एतार रात्रि वसन्ति प्रतीतो अनयतिमुखिनः । सुहितास्तृप्ताः । प्रतीताः प्रणयिनः । न विद्यतेऽवर्तिः खिलता यत्र तन्मुखमन. पर्तिमुखम् । तदस्ति येषां ते तथा । अखिन्नमुखा हृष्टा इति यावत् । पराचीनरात्रेऽभिवाम्यवस्साया अग्निहोत्र्याश्च वत्सो बन्नाति । अभिवान्यो वत्सो यस्या या मतवत्साऽन्येन वत्सगोधःप्रस्नुता सा तथा तयोर्व. तयोर्वचनं दृष्टार्थ वत्ससङ्गे मन्थार्थमग्निहोत्रार्थ च दोहौ न स्तः । पराचीनोऽपरो मामो राध्याः पराधीनरात्रम् । पुरा प्रातरमिहोत्रीपूर्णदर्येणे अंचरन्ति । पूर्णा दीत्यनेन मन्त्रेण क्रियमाणो होमः पूर्णादविहोमः । दामुपस्तीर्य शरनिष्कासस्य दवी पूर. यित्वा निमृष्टं दयुदायुवनमवदायाभिधार्य । शरण युक्ता निष्कासा स्थालीगतस्य मिश्रस्य तेन दी पूरयित्वा निमृष्टं निमुभा गृहीतं दयुदायुवनले दामेवावदायाभिवार्य दर्वीम् । १ ख ग. च. ट. ठ. ड. ण. क्रियते । २ प. ४. प्रात्पीर्णद' । ३ च ८. सूद। घ.. अ. अ. अ. . ण च। ५ग ठ. १, गा. प्रगति।६ प ... कान द।

·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रश्ने- पूर्णा दर्वीत्यनुवर्षभमाहूय देहि म इति तस्य रवते गाईपत्ये जुहोति । शतक्रतो इत्यन्तं मन्त्रमुच्चार्य तत ऋषभं बलीवईमाहूयाऽऽकार्य । प्रसिद्धमेतल्लोके मार्यया गौराकारितो रौति शब्दं करोति तस्मिशब्दे कृते सत्येव निहरामि त इस्यन्तेन स्वाहान्तेन मन्त्रेण गार्हपत्ये जुहोति । इन्द्रो देवता । ऐन्द्रं शर इति श्रुतेः । यहषभो न रूयाब्रह्माणमामन्य तेनानुज्ञातो जुहुयात् । ब्रह्मन्होण्यामीत्यामव्य । मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश५ सप्तकपालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता साकर रश्मिभिः प्रचरन्तीत्येकेषाम् ॥९॥ गतार्थम् । पौर्णमासं तन्त्रं संतिष्ठते । तदानीमेव महाहविभिर्यजते । समाप्तायामिष्टौ महाहविर्नामकैहविभिर्यजते । तत्र तान्यपि हवींषि साकमेधश- भवाच्यानि । तथा चानीकवत्प्रभृतिषु पञ्चस्वपीष्टिषु साकमेधीयं हविरित्येव । तेषां वारुणप्रघासिकेनोत्तरण विहारेण कल्पो व्याख्यातः । उत्तरविहारकर्मणा व्याख्याता गतार्थता । अत्रानुदवसानपक्ष एव बहनुग्रहाय । पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राममेकादशकपालं निर्वपत्येन्द्र चळं वैश्वकर्मणमेककपालम् । गतार्थम् । अससृष्टमैन्द्राममवहत्य लस्य प्रज्ञातास्तुषानिदधाति । नानाबीजवत्पृथनिर्वापाद्यवहननं तस्यैन्द्राग्नस्यैव तुषानवभृथार्थ निदधाति । अन्ये. षामेव तुषरुपवापः । कार्तिक्यां यथाऽऽषाढयामेवं पृषदाज्यं गृह्णाति मार्गशीयां तु यथा श्रावण्याम् । गतार्थम् । अव अग्ने वेोत्रं वेर्दूत्यमों अध्वरेष्ठा अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी स्विष्टकृदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणो अस्य हविषो घृतस्य वीहि स्वाहेति स्रुच्यमाघारमाघारयति । द्वितीयाघारे वैशेषिको मन्त्रो गतार्थः । इन्द्रो देवा वा देवता । सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिर्मासनामभिरेककपालमभि- नुहोोते सहसे स्वाहा सहस्याय स्वाहेति वा । गतार्थम्।

·४७५ १च.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीब्याख्यासमेतम् । इदावत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽ. शास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीषु होताऽनुवर्तयति । गतार्थम् । पेन्द्राग्मतुपैरवभृयमवयन्ति गमनसंयुक्तं तुषप्रतिपादनं च क्रियते ॥ १० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ अत्रावभृषशब्दो गौणः पूर्ववद्धानभिधानाइतः परिसंख्येतस्कर्मणामिति दर्शयितु. मुक्कं गमनसंयुक्तं यावत्तावदेव कृत्वाऽवभृथं गत्वा तुषांस्तूष्णीमेव प्रतिपादपतीत्यर्थः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै. जयन्त्यां पञ्चमप्रश्ने साकमेधस्तृतीयः पटलः ॥३॥ भन पश्चमाश्ने चतुर्थः पटलः । तदानीमेव महापितृयज्ञेन यजते । पिण्डपितृयज्ञान्महापितृदेवताको यज्ञस्तेन साकमेधैः सहैतस्य त्रयम्बकस्य च समानप्रधानता । साकमेधानिपतृयज्ञं व्यम्बकानिति पृथनिर्देशात् । दक्षिणतःपुरस्तादक्षिणानेयजमानमात्रीं चतुरभां वेदिं करोति । दक्षिणाग्नेर्दक्षिणतःपुरस्तादिति विदिवायकोषाभिमुखां चतुरश्रां न दीर्घा प्राकृतवेदिबाधेन । तस्याः प्रतिदिश सक्तयो भवन्ति । तस्या वेदेः सक्तयः कोणा दिक्षु भवन्ति । तत्रैवमूझं दक्षिणाग्निमध्ये शई निखाय चतुरस्रं कृत्वा मध्ये शको पृष्ठयायाः पाशं निधाय तां रज्जु चतुरश्राग्नेय. कोणेन नीत्वा वितत्य ततो दक्षिणाग्न्यायतनभ्रमणरेखारज्जुसंयोगे शङ्घ निहत्य तत्र यजमानमाच्या रज्ज्वा उमयतःपाशायाः पाशं निधाय द्वितीयपाशं वितत्य पृष्ठयां निहितशङ्को निदधाति सा प्राची । पृथ्यायामेतया चतुरनं यजमानमात्र विद्वत्य समानसनामां कुर्यात् । सा च विदिक्षु संनता दिक्त्रक्तिः पितृमेधीयवेदिः । अवान्तरदेशात्तनुमध्यानि । विदिशः प्रति तनूनि संनतानि मध्यानि मध्यभागाश्चतुराया भवन्ति । विदिश १ ख. ग. च. ट. ठ. र. ग. 'नं क्रि । २ च. र. °समान । ३ प... शानमु। ज.स. म. °शातनु । च. ट. दिशान्प्रति ।

·- - ४७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पञ्चमने- भाग्नेच्याया एवं कर्मणि तु स्वभावतः सिद्धा एव प्रागादिदिशो भवन्तीति ज्ञेयम् । दक्षिणस्त्रक्ति दक्षिणेन ब्रह्मयजमानस्थान उत्करस्तूत्तरनक्तिप्राचीनत्रक्तिमध्यदेश एव । तृतीयमागे द्विपदेन पश्चिमस्रक्तिसमीप उतरतो होतुः स्थानं तदनुरूपतया यजमान- होतृपदनानि भवन्ति । सर्वत्र देववादमन्त्रं देवपित्वत्संनमति । सर्वेषु सर्वग्रहणमापस्तम्बमतव्युदासाथ तदने वक्ष्यते । देवान्प्रकृष्टतया प्रयोगतया प्रधानकर्मसमवेततयेति यावत् । तथा यो वदति मन्त्रः स देवप्रवादः । एकवचनं मातिख्यापनार्थ, तं मन्त्रं, देवपितृवत् , देवाः पितरश्च प्रतिपाद्यत्वेन विद्यन्ते यस्मिन्न. मिधानकर्मणि तद्वत्वं संनमति तथोहति क्रियाविशेषणं नपुंसकम् । अथवा देवपितृप्र- बाद मत्रवत्सनमति उभयपदयुक्तान्करोति । विकृतस्य प्राकृतानन्तरं समावेशं दर्शयन्नुदाहरति- यथा पृथिवि देवपित्यजनि देवानां पितॄणां परिघूतमसि देवपितृबाहर्मा त्वाऽन्वया तिर्य- कर्मणे वा देवेभ्यः पितृभ्यः शकेयमिति । संनामेन देवपदस्य त्यागो मा भूदिति द्वयवमन्त्राः पठिताः । अत्र हि श्रूयते- उभये हि देवाश्च पितरश्चेन्यन्त इति । तत्र सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षट्कपालं निर्वपतीति सोमो देव इज्यते स पितृणां रानेति पितृत्वम् । पितृभ्यो बर्हिषड्यो०मासा वै पितरो बहिषद इति मासाभिमानिनां देवानां तथात्वम् । एवमुत्तरत्रापि तेषामपि पितृत्वं भूयते-ये वै यज्वानस्ते पितरोऽग्निष्वात्ता इति । सर्वेषां देवत्वं पितृत्वमस्तीति देवावेति भवति बहुवचनेन निर्देशस्तस्माद्वयोरपि पदयोग्रहणमिति भावः । अत्र प्रथम देवस्य त्वेति पत्रमुपेक्षितवान् । तत्रायमभिप्रायः-इज्यमानदेववाचिनो देवपदापितृमद- मूहनीयमुक्तं श्रुतेरेवं स्वयमप्युक्तवान्यथार्थमूह इति । तत्तु पितृणामिज्यमानानामेव पात्र प्राप्तिस्त इज्यमाना एव देवा यत्र मन्त्रे प्रतिपाद्या देवपदेन तत्रैव पितृपदमूह - नीयं देवस्य स्वेति मन्त्रे देवप नेज्यमानदेवप्रकाशकमपि तु द्योतनात्मकस्यासमवेतस्य सर्वस्य सती नोहः । उपसर्नने देवपहे नोह इत्यापस्तम्बः । ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्सनमति । यथा भवति पृथिवि देवेपितृयजनात्यविकारो वा परवाक्पश्रवणादिति देवपित्रे(त्रि)ष्यामिति पृथिवि देवपितृयजनीत्युक्तं समवेतदेवप्र. काशकत्वं यथा देवेभ्य इत्यत्र तथाऽत्रापति भावः । बहिराहरणे प्रथममुदाहरणमनुष. संगनं देवानां प्रतिपादकं द्वितीयमुपसननं देवानां ततस्तु मध्येऽन्वाधानमन्त्राणामूहो ब, ज स. म ट. ६ इ. प. पिवणा। २ च. ट. 'वय !

·४च पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नोक्तः । तत्र विहव्यानामसमवेतार्थप्रकाशकत्वान्न लिङ्गानुरोधो नानाकर्मसु विनियोगस्तु श्रुत्या, उपस्थानेऽग्निहोत्रे कश्चिदग्न्यवयवेनैव । तस्मान्नाऽऽसां दर्शपूर्णमासदेवताप्रतिपादकत्वमतो नोहः । अग्निं गृह्णामीत्यादीनां च देवतापदेषु नोहस्तस्य हविर्भागिदेवपितृसाधारणत्वात् । देवपदं हि प्राकृतजातिवाचि न देवतापदं तस्य संप्रदानवाचित्वात् । तथा च यो वै देवताः पूर्वः परिगृह्णातीत्युक्त्वैतदै देवाना- मित्यादिना देवपितृमनुष्याणामुपसंहारेणाग्निं गृह्णाति । स्व एवाऽऽयतने देवतमः परि. गृह्णातीति सर्वे देवमनुष्यपितरो देवतापदेन गृहीताः । मूत्रकारोऽपि देवप्रवादमित्ये- वाऽऽह देवशब्देनैव प्रवदन्तीत्यर्थख्यापनाय । तान्देवान्पिनिति भवत्येवाग्रे च वक्ष्यते देवेभ्यः पितृभ्यो जुष्टमिहेति । देवाना पि०देवपितृबहिरित्युक्त एव । देवपितृबर्हिः शतवशमिति देवपितृगममसि । तत्रापि देवान्यनेत्यत्र न भवति । यत्र प्रधानाङ्गदे. वतासाधारण्येन प्रधानपरतया वा देवशब्दः स एवोह्यो नत्वन्य इत्याद्यूह्यम् । प्रयोगे स्पष्टं भवेत् । वेदे देव वेदेत्यविकृतं देवेभ्यो वेदेति च नोह्यं भूतार्थस्तुत्या प्रवृत्तत्वात् । वेदोऽसि वित्तिरसि विदेयेत्याहेत्यत्र देवजातेर्वित्तवेदयितृत्वेन भूतार्थो गृहीतोऽत्राप्य- भव इति भूतप्रत्ययात् । यो वो देवाः पितरश्चरतीति त्रिविधानि कर्माणि प्रधानहवि- मात्रसंस्कारकाणि । यथा साङ्गनिर्वापप्रोक्षणावहननादिकान्यासाइनान्तानि ततस्तान्येवं. मातीयकानि ज्ञेयानि कानिचित्प्रधानस्येत्यङ्गभूतान्यदृष्टार्थानि आद्यानि, द्वितीयान्यङ्ग- द्रव्यसंस्काररूपाणि । यथाऽऽन्यग्रहणं जुहूपभृतोः । तृतीयानि अङ्गप्रधानार्थद्रव्यसं. स्कारकाणि । यथाऽन्वाधानबर्हिःपाणिप्रक्षालनवेदिकरणाज्यनिर्वापादीनि । तत्रादृष्टा- र्थेषु नोहस्तथा च समवेतप्रकाशकेषु यथा देवान्यनेति तथा देवस्य त्वेत्यादि । इतरेषु समवेतदेवतावाचकपदेषूहः कार्यः । अत्र केचिदाहुः-प्रधानद्रव्यसंस्कारेषु देवपदस्थाने पितृपदमिति, तेषामभिप्रायः- सोमादयः पितृरूपा एव । यदपि श्रुतौ-उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति तदङ्गप्रधानामिप्रायमिति तदतिमन्दम् । सोमादीनामेकैकस्यै. वोभयात्मकत्वमाह श्रुतिः । कुतः, दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपतीति तथोत्तरत एवो. पनीय निर्वदिति विकल्पेनोभयधर्मदर्शनात् । संवत्सरो वै सोमः पितृमानित्यादिना च प्रधानदेवतानामेव द्विरूपतोच्यतेऽतस्त्वं देवानामित्यादावपि सत्येव देवपदे पितृपदमपि द्वितीयमावपनीयमिति संक्षेपः । भत्राऽऽदौ वेदं कृत्वा वेदिमेव करोतीत्याह- उद्धननान्तं कृत्वा सर्वतः परिश्रित्योत्तरा सक्ति द्वारं कृत्वा । उद्धननान्तैव वेदिरखाता भवतीति श्रुतेः । इमां नरा इत्यादि न लुप्यते । अदृष्टार्थ- - १३. स्मातासो । २ च. र. षु स्ववत्पदसोमे पि ।

·૪% सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं [५ पञ्चमप्र- स्वादत्र प्रैषस्य । तमसीति पूर्वपरिग्राहः । सर्वासु दिक्षु कटादिना परिश्रयणं वेदेरे- वाऽऽरणम् । उत्तरां स्त्रक्फि द्वारं कृत्वा । दक्षिणामेरकारामाहृत्य मध्ये वेदेन्युप्योपसमादधाति । मध्यतोऽग्निराधीयत इति श्रुतेः। एषोऽत्राऽऽहवनीयः । गतम् । आहवनीयं गाईपत्यं दक्षिणाभिं चान्वाधाय । अमुमेवाऽऽहवनीयं प्राकृते प्रणीतेऽपि नान्वाधानमिति वक्तुमुक्तः क्रमः। नो चेदग्नी. नन्वाधायेति ब्रूयात्ततः सर्वेषामन्वाधानं प्राप्नुयात्तदनङ्गे प्राकृत आहवनीये मा भूदिति त्रयाणामेव ग्रहणम् । देवान्पित-परिगृह्णामीति माहापितृयज्ञं हविः । इध्मावहिराहरति द्राधीयः प्राक. तात्समूलं पहिर्दात्युपमूललूनं वा । इध्मावहिः प्राकृतार्षम् । वर्षीयानिध्म इध्माद्भवतीति श्रुतेः । बहिंस्तु सह मूल. रुत्पाटितं मूलसमीपे छिन्नं वा पूर्वत्र न च्छेदनं तन्मन्त्रश्च । द्वौ परिधी सर्वान्वोपसंनयति । इध्मे द्वौ त्रीन्वा संनयति । यदा द्वै तदा विंशतिधेत्यूहः । न चेन्न । समानासु सामिधेनीषु सत्ख(तीष्व)सौ यथाप्रकृतीत्युक्तत्वात् । पात्रसरसादनकाले यथार्थ पात्राणि प्रयुनक्ति । गतम्। सोमाय पितृमते पदकपालानि पितृभ्यो पहिषड्यो धानार्थ कपालम् । स्थूलमित्यर्थः। पितृभ्योऽमिध्वात्तेभ्यो मन्थार्थ वारणं पात्र शरावं वा। वरणवृक्षस्य पात्रं मृन्मय शरावम् । निर्वपणकालेऽध्वर्युर्दक्षिणतः शक टमारुह्य प्राचीनावीती यवाभिर्वपति। अध्वर्युरेव प्राचीनावीती, अग्रे सर्वेषां प्राचीनावी तित्वविधानात् । १०. र. 'णीय तेनापि । २ घ.. ज... म. द. यः प्रह। ३च. ट. सदासो । 5. ड.म् । स्थल ·४१० पटङः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । उत्तरतो वा यज्ञोपवीती। उत्तरतः शकटमारुह्य यज्ञोपवीती निर्वपति । सोमाय पितृमते पुरोडाश५ षदकपालं निर्वपत्याज्यं वा । आज्यं तु यागकाल एव नविदानीम् । आज्येन यजतीत्यर्थः । पितृभ्यो बहिषद्भ्यो धानाः पितृभ्योऽग्नि- ध्वात्तेभ्यो मन्थं यमाय मन्थमित्येकेषाम् । मन्थस्य विकल्पेन देवताद्वयम् । प्रोक्षण्युटेकेण यवान्संयुत्यावहन्ति । गतम्। त्रिष्फलीकृतेषु विभागमत्रेण पदकपालमपच्छिद्य पिनष्टि । तमेव पिनष्टि । उपधानकाले- दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य पदकपालान्युपधाय प्रथमेन कपालमत्रेण दक्षिणानौ भर्जनार्थ कपालमुपदधाति । यवानां भर्जनयोग्यं कपालं, प्रथमग्रहण*मूहप्रतिषेधार्थम् । पटकपालमषिश्रित्याधिश्रयणमन्त्रेणोप्य धाना भर्जयति । धानार्थान्यवान् । अनुपदह्यमानाः परिशेरते ॥११॥ धानाः कपालस्था एवं यथा न दग्वा भवन्ति तथा करोतीत्यर्थः । अखाता वेदिर्भवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य । गतम्। संप्रेषेण मतिपद्यते यदन्यत्पत्नीसनहनात्तत्संप्रेष्यति । गतम्। न पत्नी संनाति नान्यास्ते गृहेष्वेवाऽऽसीनाऽऽज्यमवेक्षते । स्पष्टम्। यत्मागाज्यग्रहणात्तत्कृत्वा प्रतिहृत्य गार्हपत्य आज्यानि गृह्णाति । आज्यानि गार्हपत्यं प्रत्यानीय गृह्णाति । पुनरानीय ग्रहणम् । * ग. च. ट. ठ. पुस्तकटिप्यण्या णमन्यप्र' इति पाठः । १ ठ... °ण धाना, ण धानार्थ द'। २ च. ट. ण, मौ धाना । ३ ख. ग, ठ, र. म. 'श्रेण धा।

·५८. सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्रभे-- सर्वाणि चतुर्गृहीतानि द्विर्वोपभृति । अपबर्हिषः प्रयानानूयामा अतश्चतुगृहीतानि द्विवोपभूति गृह्णाति । मोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्येमं वेदि बहिश्च प्रोक्ष- ज्यवशेष निनीय पवित्रे अपिसृज्याग्रेषु बहिर्गृहीत्वा । इदमेव विधातुं पूर्वोक्तः । त्रिः प्रसव्यमग्निं धन्वन्पयेत्यौः प्रस्त. रस्तं धारयमाणस्त्रिरधन्वन्मतिपर्येति । सर्व बहिर्गृहीत्वा विधुन्वन्किरन्स्तृणन्निति यावत् । अप्रदक्षिणमग्निं परितो गच्छति। और् यो भागो मुष्टिना यावान्गृहीतस्तावन्तं परिशेषयेत्तमेव प्रस्तर धारयमाणस्तथैव प्रदक्षिणमस्तृणन्नेवं प्रतिपर्येति । इदमेव वेदिस्तरणं स्तरणमन्त्रः सकृत्स प्रस्तरों भवति प्रकृतबाधेन । द्वौ परिधी सर्वान्वा परिदधाति । गतार्थम् । प्रतिषिद्धे विधृती तूष्णीं प्रस्तरं न्यस्य- त्युद्वासनप्रभृतीनि कर्माणि प्रतिपद्यते । प्रस्तरस्थाने विना विधृती तूष्णी तूष्णीमेव न्यस्येदिति श्रुतेस्तं मुष्टिं प्रस्तरकन न्यस्यति । यत्मागलंकरणात्तत्कृत्वा । गतम् । विभागमत्रेण धाना विभज्य पिष्टानामावताऽर्धासक्तन्कृत्वा । कपालस्था धाना भृष्टास्तण्डुकास्तासामर्धस्तद? भागो(?)यथामागं व्यावर्तेयामिति विभज्य सक्तून्पिष्टानि करोति । पिष्टानामावृताऽधिवपनादिविधिना । पिष्टानामावृतेति वचनं न्यायोपलक्षणार्थ व्यत्ययेन क्रिपमाणयोः पाकपेषणयोः प्राकृतधर्मलाभार्थ कार्ति- ककृता साधितम् । अभिवान्यवत्साय दुग्धे वारणे पात्रेऽर्धशरावे वेक्षु. शलाकया दक्षिणासीनोऽनारभमाणस्त्रिः प्रसव्यं मन्थमुपमन्थति शलाकास्तम्ब मन्थं करोति । सक्तूनभिवान्यवत्साया दुग्वे वारणपात्रस्थिते त्रिरप्रदक्षिगमुपमन्थति दक्षिणामुख आसीनो मन्थमनारभमाणः साक्षादस्पृशन्मन्यति । कथं तहिं मन्यात तत्राऽऽहेक्षुश. १ घ. च. ट. 'ताऽर्धाः सपतृ ।

·૫૯૧ प.पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । लाकया रज्जुकृतथाऽन्येन शलाकासमुदायेन मन्थरूपेण वारणे पात्रे शरावस्य विकल्पः सूत्रविशेषस्तच्छरावमर्धपूरितं दुग्धेन तत्र मन्थति पूर्ववदन्यत् । दक्षिणामेरेकोलमुकं धूपायत्पराचीनमपरेण गार्हपत्यमत्याहत्या. प्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणेनाऽऽहवनीयमन्तर्वेदि निदधाति पराचीनं प्रत्यगानीय पश्चाद्गार्हपत्यमतिकम्योत्तरतो विहारस्याऽऽनीय प्रकृताह. बनीयस्याग्रेण परितो नीत्वा दक्षिणाहवनीयस्याप्यग्रेण नीत्वा तस्यैव दक्षिणत उल्मकं निदधाति । अलंकृत्येकैकश आज्यानि हवीशष चाऽऽसादयति । एकैकमेवाऽऽज्यमेकैकमेव हविश्व गृहीत्वा दक्षिणाहवनीयस्य पश्चाद्भागे स्तीर्णे पहिष्यकैकमेवाऽऽसादयति यथाप्रकृति । दक्षिणत आञ्जनमभ्यञ्जनं कशिपूप- बर्हणमुदकुम्भं च प्रतिष्ठापयति । हविषो दक्षिणभागे कज्जलमञ्जनं मस्तु तैलं वाऽभ्यञ्जनं कशिपु तूलिकोपबर्हण शिरउपधानमुदकपूर्ण कुम्भं च स्थापयति । यज्ञोपवीतं कुरुते यदि प्राचीनावीती भवति । हविनिर्वपणकाले यदि यज्ञोपवीत्येतर्हि तदस्त्येव । यदि तत्र प्राचीनावीतं स्यात. देतापत्कालं तथैवेदानीं यज्ञोपवीतं कुर्यात् । अमये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति । वाचनिकोऽयं प्रेषो न तूहेन तस्योहस्याप्राप्तेः । उशन्तस्त्वा हवामह इत्येता सामिधनी निरन्वाह । एकामन्वाह त्रिरन्वाहेति यानुषहौत्रमिदमाध्वर्यवकाण्डपठित व्याख्यातम् । अत्र पाजुषे हौत्रे तु मध्ये पूर्वयाऽर्धर्चसंतानो न नाप्युत्तरया । वक्ष्यति स्वयमेव-ऋषेषेवेति । ये हि ऋषिदृष्टे ऋचौ तयोर्देव(?)संतानेनानुवचनमन्यथा नास्तीति । धमिधर्म प्रतिविभज्य सर्वमादधाति । पच पच्चैकैकस्मिन्प्रणव एकैकामन्ते सर्वास्वादधाति । ओढासु देवतास्वनिमुपवाज्य सुवाघारमाघार्यानी. त्परिधीश्वानि च त्रिस्त्रिः संपृड्ढीति संप्रेष्यति । पदि द्वौ परिधी यदि त्रयो यथाप्रकृति प्रेषः । स च प्रथमाधारानन्तरमेव ताव. दन्यथाऽन्यत्प्रकृतम् । १ ग. ण, 'य प्राकृ । २ ख. ग. ह. ण. 'ति । यदि हि।

·- १८२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [५ पचमप्रभे- संमृष्टे प्रवरं प्रणीते ॥ १२॥ सीद होतरित्यतावान्पचरः। ब्रह्मणा प्रसूत आश्राव्याऽऽह सीद होतरिति तथैव भारद्वाजापस्तम्बोकस्त्रदिवं वक्तुमेतावानवेत्युक्तम् । स्पष्टमन्यत् । बुच्यमाधार्य- अपहिषः प्रयाजान्यनति नोपमृत समानयते । गतार्थम् । जीवातुमन्तापाज्यभामौ । गुणविशिष्टावास्यभागी। ताभ्यां प्रचर्य। गतम् । विस्रस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । सयजमाना मुखिनो यज्ञोपवीतग्रन्धान्वित्रस्य शिथिलाकृत्या प्राचीनावीनानि सर्वेऽपि कुते । आज्यानि हवीषि च विपरिहरन्ति । व्युत्क्रमेण स्थापयन्ति । विपरिक्रामन्त्य॒त्विजः। व्युत्क्रमेण तिष्ठन्ति । दक्षिणतो जुहामु(उपभृत५ सादयति । जुहूर्यथास्थानगतं(ता) । तस्या दक्षिणभाग उपभृतम् । दक्षिणत उपभृतं ध्रुवाम् । तदुत्तरतः सुवेण सहित स्थालीम् । गतम् । दक्षिणतः पुरोडाशं धानाः सादयति दक्षिणं धानाभ्यो मन्थम् । यतम् । होताऽध्वर्युरानीध्रश्च दक्षिणा विपरिक्रामन्ति । उत्तरस्रक्तौ स्थिता दक्षिणस्रक्तिमागत्य तिष्ठन्ति । उत्तरतो ब्रह्मा यजमानश्च । दक्षिणस्रक्तौ स्थितावुत्तरखतौ तिष्ठतः । आहवनीयाभिमुखाः सर्वेऽपि । समानत्र जुहूः पदकपालश्च । एतयोर्न व्यत्ययोऽपि तु समानत्र पूर्वस्थान एव तिष्ठतः । १५. रु. ज. स. म. ढ जीबवन्ता । २स ग. ठ... 'स्थाने । ग°। ३. ज.. म. 'क्षिणामुपभृति ध्रु। ठ ड 'क्षिणा उ' ।

·. १० पटकः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अमयजमानावित्येकेपाम् । अनयोः पूर्व व्युत्क्रमणमुक्तं तत्र विकल्पः । पूर्वत्र तिष्ठत एकेषाम् । सर्वेभ्यो हविभ्यः समवदायैकैकां देवतां यजति । सर्वेभ्यस्त्रिभ्यः सकृत्सकृवद्यतीत्यापस्तम्बभरद्वाजोक्तेः । एकैकामेव देवतां यमति . तदेवाऽऽह- जुहायुपस्तीर्य पुरोडाशादवदाय धानानामुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्य। अवदानं सकृदेव । उसमंग्रहणं संस्कारार्थ वचनात् । अन्यथाऽन्यस्य निर्वापोऽ. न्यस्या अपि दानं कथ स्यात् । अन उक्तमुपसंगृह्णीत इति । द्विरभिवारयति चतुरवदानस्य त्रिः पञ्चावत्तिनः । चतुरवदानस्य यजमानस्य वचनादत्र पडवत्तं द्विराभिधारणेनान्यस्य त्रिरमिवारणेन +प्तावत्तम् । सोमाय पितृपतेऽनु स्वधेति संमेष्यति दे पुरोनु- वाक्ये अन्वाहकैकां याज्या५ सप्रणवे स्याताम् । द्वे पुरोनुवाक्ये प्रणवान्ले स्याताम् । बहि, श्रावय, श्रौषट्, ये यजामहे, वौषट्, एतेषामपवादत्वेनान्ये स्वधेति पञ्चाना स्थाने विधीयते वषटकारस्थाने स्वधा नम इति । परिधीपीवियुच्यमाने दक्षिण- मुत्तरं परिधि मध्यमुपसमस्यति । सह निदधाति । होत्रं त्वया हि नः पितरः सोमपूर्व इति याज्यावां वन्वन्नवातः परिधीरपाण्विति पदत्रये श्रूयमाणे । उडड्ङतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयति । दक्षिणतः स्थित उदाक्तिमागत्याऽऽस्वधेत्याश्रावयति, दक्षिणामुख इत्येवः । तथैव सूत्रान्तरेष्वपि । अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति सोमं पितृम- न्तरस्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्या. गर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोति । प्लुतस्तु यथाप्रकृति विकारेष्वपि ज्ञेयः । वृत्रहा भूयासम् । एवं पितरो वर्हिपदः पितरोऽग्निष्वात्ताश्च नषोमीयविकारौ विशेषणेन व्यधिकाक्षरत्वात् । गतार्थमन्यत् । + अत्रायवत्त म यपेक्षितं न वेति विचारणीयम् । घ .. ज.क्ष.म. ढ 'मानी वेले । २ ख. ग.घ ब.ज.स.म. ट.. ण.म उप ·४ा सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पचमप्र- पतेनैव कल्पेनोत्तराभ्यां प्रचरति । धानामन्याभ्यां हविाम् । एतनेति चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिनश्वोक्तावदानकरुपेनेस्ये- तावदतिदिश्यतेऽन्यत्स्वयमेव दर्शयति । दक्षिणाऽतिक्रम्य जुह मुपस्तीर्य धानानामवदाय पुरोडा- शादुपसंगृहीतेऽथ मन्थस्य पितृभ्यो बर्हिषद्भ्योऽनु- स्वधेति संमेष्यत्युदतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पितृ-बहिषदः स्वधेति संमेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषदकरोति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहामुपस्तीर्य मन्थादवदाय पुरो. डाशादुपसंगृहीतेऽथ धानानां पित्भ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो- गुस्वधेति संप्रेष्यत्युदडतिक्रम्याऽऽस्वधेत्याश्रावय. त्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति पिमूननिष्वात्तान्स्वधेति संप्रेष्यति ये स्वधामह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषट्करोत्येतेनैव कल्पेनाग्निं कव्यवाहनर स्विष्टकृतं यजति दक्षिणाऽतिक्रम्य जुहामुपस्तीर्य पुरोडाशाद. वदाय धानानामुपसंगृह्णीतेऽथ मन्थरुणामये कन्यवा- इनाय स्विष्टकृतेऽनुस्वधेति संप्रेष्यत्युदङतिक- म्याऽऽस्वधेत्याश्रावयत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयत्यनि कव्यवाहन५ स्विष्टकृत सधेति संप्रेष्यति ये स्वधा- मह इत्यागर्भवति स्वधा नम इति वषदकरोति॥ १३ ॥ अत्राऽऽवृत्तिमध्ये सूत्रान्तरदृष्टवैकल्पिकपक्षनिरासार्थमित्येवं ज्ञेयम् । मन्थमेके स्विष्टकृतर समामनन्ति । मन्यं विष्टकृतमेव निरूप्य सेव देवता पितॄणामग्निष्वात्तानां विकल्पेन यमस्तु विकल्पेन पूर्व दर्शित एव । एवं च देवतात्रयं मन्थस्य विकल्पेन जेयम् । अत एवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः -यथासमाम्नायमग्नये कव्यवाहनाय यमाय वा मन्थमिति । तथाच स्विष्टकृयागाय पुनरपि तमेवाग्निं विष्टकृतं तु यनत्येव स्विष्टकृल्लक्षणप्रतिपने स्थाने तस्याविधानात्तल्लोपो मा मदित्यस्त्येव स्विष्ट कृत् । न प्राशिमवद्यति । प्रतिषेधात् । प... ज. म. द. पेम यथादेवतमुत्त । २ घ.. ज. स. न... सोविष्ट । ख. न तथा निर्वाप एव । च. ट. न निर्वाप एव तें'।

·१५०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४८५ एवमेवेडामवद्यति । सर्वेभ्यो हविःशेषेभ्यश्चतुरवत्तिनः पञ्चावत्तिन उक्तावदानधर्मेण । पन्थपिडामवद्यति मन्यादिडामवद्यतीत्येकेषाम् । सर्व मन्थमिडामेवावधति नान्यत् । मन्थादेव वेति विकल्पौ। मन्थमवघ्राणार्थ परिशिष्य । सर्वहविःशेषात्सकाशान्मन्यावशेष पृथकृत्यावघातुं प्रज्ञातं निदध्यात् । इडायार हविःशेषान्सश्लिष्य । ये हविःशेषा अवदानातिरिक्तास्तानपीडायामेवावधाय मर्दनेनेकीकृत्य । एतत्ते ततेति तिसृषु सक्तीषु त्रीपिण्डानिदधाति । एतत्ते तत ये च त्वामन्विति । एतत्ते पितामह ये च त्वामम्विति । एतत्ते प्रपिता. मह ये च त्वामन्विति । अत्रैतत्ते तनासावित्यापस्तम्ब आचार्योऽपि पिण्डपितृयज्ञे तथैवोक्तवानिति चात्रासाविति नोक्तः । ततस्तु पिण्डपितृयज्ञवदेव मन्त्रा ज्ञेया इति केचित् । पिण्डस्थानान्याह- पूर्वार्ष्यायो दक्षिणार्ध्यायां पश्चाायाम् । पूर्वो मागस्तत्र भवा पूर्वार्ध्या । तस्यां सक्ती प्रत्यञ्चमेव क्रमेण श्रीपिण्डानि. दधाति । आध्वर्यवमेवेदम् । लेपमुत्तरस्यां निमाष्टि। उत्तरस्यां सक्ती हस्तं लिप्तं निमार्टि । अत्र पितरो यथामागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदश्वो निष्क्रामन्ति। दक्षिणतो विद्यमानाः सः सय नमाना ऋस्विनः । यदि ब्रह्मा यममानधोत्तरी स्याता तदाऽन्ये। तत आहवनीयमुपायन्ति । सयनमाना ऋत्विन आहवनीयं दक्षिणं समीपमागच्छन्ति । तत उतरतः । सुसंदृशं त्वा वयमित्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । आतमितोस्तिष्ठन्ति । श्वासं निरुध्य यावत्लुतिः स्यात्तावत्तिष्ठन्ति । अक्षममीमदन्त हीति गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते । हरी इत्यन्तेन । १ ख. ग. र. ठ. इ. ग. 'संप्रति। २ ख.ग. . . . प्रति एवमें।

·४८६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र-" [५ पञ्चमप्रभे- अलपितरोऽमीमदन्त पितर इति मतिपद्यन्ते । उत्तरत आगच्छन्ति मदन्तीत्यन्तेन । मन्धर होताऽवजिघ्रति । हवि.शेषात्पृथकतं मन्थावदानं होताऽअनिघ्रति । अथाध्वर्युरथ ब्रह्माऽयाऽऽनीध्रोऽथ यजमानः । तमेव मन्यभागमेतेऽपि क्रमेणावनिघ्रन्ति । मन्थर होताऽवघ्रायान्तवेदि निनयतीत्येकेषाम् । नान्येऽवभिघ्रन्ति । उदकुम्भमादायाया विष्ठा जनयन्कर्व- राणीति त्रिः प्रदक्षिणं परिपिश्चन्पयति । बेदिपरितः । स्पष्टम् । निधाय कुम्भं त्रिरपरिषिश्चन्मतिपयति । गतार्थम् । अप्राञ्जनाभ्यञ्जने वामोदानं नमस्कारानुत्यापनीयं प्रवाहणी सांसाधनों मनस्वती पक्तिप्राजापत्याश्च समामनन्ति । असाववनेनिड्क्षेति, अप्तावस्पोनि, एतानि व इति, नमो वः पितर इति, उत्ति- टत पितरः प्रेतपूर्व इति, परेत पितर इ।।, यन्तु पितर इति, मनो न्वाहुवामह इति, भक्षन्नमीमदन्तेति, प्रनापत इति, एतेर्यथाविहित कार्यमित्याह । यथा पिण्डपितृय । गतम् । व्यवच्छादयन्ति परिश्रितम् । आवरणं निष्काशयन्ति । संप्रसारयन्ति परिधीन् । यथास्थानं कुर्वन्ति । वित्रस्य प्राचीनावीतानि । मनुवादोऽयम् । विधत्ते- यज्ञोपवीतानि कुर्वत आज्यानि हबीपि च विपरिहरनि विपरिक्रामन्त्य॒त्विजोऽपहिषावनूगाजी यजति देवी घ. इ. ज.म. म.ह नि वि।

·१५०पट] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । यज यति पूर्वमनृपानर संप्रेष्यति यजेत्युत्तर सूक्त. याकं प्रति होना निवीतं कुरुते न पत्नीः संयाजयन्ति न समिष्ट जुहोति सर्वमन्यस्क्रियते ॥ १४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ निगदव्याख्यातानि । सर्वपिष्टलेपफलीकरणहोमः सारस्वतहोमादि सर्वप्रायश्चिः सान्तं सर्व करोति । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां' पश्चमप्रश्ने महापित्यज्ञश्चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ भथ पचमप्रश्ने पञ्चमः पटलः । रौद्रायम्बकान्पतिपूरुषमेककपालाभिर्वपति । रुद्रा देवता निर्वापे त एव व्यम्बकनामानः । यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्त्रीकास्तत एकाधिकान् । गतार्थम् । तूष्णीमुपचरिता भवन्ति । दविहोमत्वान्नात्रातिदेशतोऽङ्गप्राप्तिरिति तूप्णीमित्युक्तम् । निर्वापमात्रे मन्त्रोऽ- न्यत्तूष्णी सर्वमपि। दक्षिणार्थे गाईपत्यर त्यस्य श्रप्यन्ते । पुरोडाशा इति शेषः । तानभिघार्यानभिघार्य वा। तुल्यथुनिस्वाद्विकपः । मूने मूनगोमूतेषु कोशापिधाने वोदास्य । मूतं धान्यावानेन बन्धनार्थ तृणमयं व्याख्यातं, तेषां संख्याविकल्पः । कोशः करण्डः पेटा वा तस्यापिधानं पटलकम् । एतेषु कुत्रचिदुद्वास्य पुरोडाशान् । दक्षिणाग्नरेकोलमुकं धूपायत्पराचीनम- परेण गार्हपत्यमत्याहत्याग्रतो हरन्ति । धूपायभूमायत्पराचीनमवाङ्मुखं गच्छता बहिर्मविनां सपत्नीकसामात्ययजमाना- नामो हरन्त्युल्मुकम् । स्पष्टम् । ख. ग. स. प. 'नस्य प्रेध्यामा। २ ठ... मधर्मस्या । ३ ख. ग. न. उ. प. पेग। 3 ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पञ्चमप्रभे- यावन्तो गृह्याः स्म इति गाईपत्यमुप तिष्ठते । भध्वर्युरेव । द्वितीयाय तस्थ इत्यन्तो मन्त्रः । उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गच्छन्ति । विहाराहहिरुत्तरपूर्वमीशान्यमागं गच्छन्ति सर्वेऽपि । ततस्तु यत्र चतुष्पथस्तत्र गच्छन्ति । आसुस्ते रुद्र पशुरिति व्रजनेयाऽऽखूत्कर एकं पुरोडोशमुपवपति । तं जुषस्वेत्यन्तो मन्त्रः । आखुनोत्कीर्णमृदि निदधाति गच्छन्नेव । तथा चतुष्पथं गच्छेधया मध्य भाखूल्करो भवति । चतुष्पथ एकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य । वर्मसंयोगश्चतुष्पथः । स्पष्टम् । मध्यमेन पलाशपर्णेनौन्तिमेन वा सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः समवदायाभिषाप ते रुद्र भाग इति जुहोति । सर्वेभ्यः पुरोडाशेभ्यः सकृत्सकृत्समवदाय पलाशपत्रेण जुहोत्युल्मुके । तं जुष. स्वेत्यन्तः। भेषजं गव इति द्वाभ्यामुपतिष्ठन्ते । सर्वे तमग्निमुपतिष्ठन्ते व्यवसाययादित्यन्तेन । प्रतिपूरुषं पुरोटाशानादाय । प्रतिमनुष्यम् । त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणं चतुष्पथं परियन्ति । प्रत्येकं प्रतिप्रदक्षिणं मन्त्रावृत्तिः । सामान्यमुक्त्वा विशेषमाह- तान/नुदस्य भगवः स्थ भगस्य वो लिप्सी- येति प्रतिगृह्य परीत्यं यजमानाय समापन्ति । प्रथमं तूष्णीमादाय पुरोडाशं तत ऊर्ध्वानाकाश उदस्य पश्चाद्भगवः स्थेति मन्त्रेण भूमो पतन्तं पुरोडाशं प्रतिगृह्य व्यम्बकमित्यनेन परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य चतुष्पथम् । ततो यजमानस्याञ्जली निक्षिप्य पुनरादायोर्ध्वमुदस्य प्रतिगृह्य परीत्य यजमानाञ्जली निधाय । तथैव तृतीयपर्यायेऽपि । * सूत्रपुस्तकेषु ' उपतिष्ठन्ते ' इति वर्तते । ख. ग. 3. र. 'न्ति । भा। २ घ. उ. ज. श. म. ढ, 'डाशानामु। ३ घ. . ज. स. म. नाम्तमें। स. ग. व. ठ... ण. 'भ्यः स । ५५. अ. स. में. ढ. पर्येति । ६ ग... च. म.म. म. ट... 'य परीस्वय।

·५५०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४८९ यदि पजमानस्य दुहिता पतिकामा स्यात्सा विपरीयात् । सा वक्ष्यमाणमन्त्रे विशेषः । (1) तं मनमाह- व्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पतिवेदनम् । उ. रुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा पतेरिति परि. क्रम्य जपति ॥ १५ ॥ पूर्वयोः परिक्रमण- पोर्यजमानाय समावपन्त्युत्तमे । पतिकामायै । पूर्वो मन्त्रः परिक्रमणे । एवं परिक्रमणजपे यजमानाय समावपन्ति उत्तमे पति- कामायामावपन्ति । तृतीये पर्याय पतिकामायै पूर्वयोः पर्याययोर्य ममानाय न तृतीपे । तस्यामविद्यमानाया सर्वत्र यजमानाय । तस्यामकामायां सर्वत्र तृतीयेऽपि पर्याये । तान्मूत उपना परोगव्यूतिं गत्वा वृक्ष आसजति । गव्यूतिः क्रोशद्वयं ततोऽपि परं गत्वा वृक्षे मतेन सह पुरोडाशशेषान्वघ्नन्ति । परोगोष्ठ आसजन्तीति भरद्वाजः । एष ते रुद्र भागस्तं जुषस्व तेनावसेन परो मूजवतोती अवततधन्वा पिनाक. हस्तः कत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति । प्रणवान्तं मन्त्रमुक्त्वाऽनुच्छसन्तो यावनिरोधं तिष्ठन्ति । त्रिवारमेवमेवाऽऽपतिः । अपः परिषिच्यामतीसपायन्ति । मूतेऽपः परिपिश्चन्ति । अप्रतीक्षमायन्ति । भासनितं मूतमनवोकयन्त भावर्तन्ते । परोगोष्ठे मार्जयन्ते । गोष्ठो गा विश्रामस्थानम् । तस्य परतो मार्नयन्ते । सुमित्रा न इत्येतेनेति भरद्वामः। एषोऽस्येषिषीमहीत्साहवनीये समिधोऽभ्यादधाति । एकवचनादध्वर्युर्यजमानो वा। भपो अन्पचारिषमित्युपतिष्ठन्ते । सर्वेऽपि । एवं पत्नी गाईपत्येऽभ्याधायोपतिष्ठते । गतम् । १ ख. 'मत्रवि । २ च. ट. 'श्रेण वि।३ ख. ग.प. अ.च. ट. ठ. . 'नादितो मुक्षी। • घ. ज. स. प.र. पतिकामा । ५ ख. ग. च. ट. ठ. ८. ग.पि । पूर्वो। ६ च. ट. सञ्जयतानि । ६२ ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र [५ पञ्चमप्रश्ने- प्रत्येत्याऽऽदित्यं घृते चरुं निर्वपति । तस्याग्न्यायिकवत्कल्प इति भरद्वाजः । तत्राऽऽदित्यमेव चरुमित्युक्तम् । अतोऽ. दितिर्देवता । तथा सप्तदश सामिधेन्यः । इडाभागः सर्वोऽपि ब्रह्मण एव । चतुर्धाकरणे- विदं ब्रह्मण इत्येव । सर्वेऽपि भागा ब्रह्मण एवेति पूर्वबदित्यापस्तम्बः । प्रत्येत्यतिव- चनात्व्यम्बकाङ्गमिष्टिरियम् । संतिष्ठन्ते व्यम्बकाः । चोभूते पौर्णमासेनेष्ट्रोदवसायानुदवसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्ति । यो अस्याः पृथिव्यास्त्वचि निवर्तयत्योषधी- रगिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सहेन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सहाग्निस्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्तात् ।। १६ ।। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५॥ गतार्थम् । इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां पञ्चमप्रश्ने व्यम्बकः पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥ अथ पश्चम प्रश्ने षष्ठ. पटल । ऋतो ततो यहे व्यहे चतुरहेऽर्धमासे मास चतुर्पु वा मासेषु शुनासीरीयेण यजते तस्य वैश्वदेवेन कल्पो व्याख्यातः पञ्च संचराणि निरुप्यन्द्राग्नं द्वादशकपालं निर्वपति वैश्वदेवं चरुमिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशक- पालं वायव्यं पयः सौर्यमेककपालं वायव्या- यवागूः प्रतिधुग्वेन्द्राय शुनासीराय पुरो. डाशं द्वादशकपालमुत्तममेके समामनन्ति । द्यहाद्यतीते पर्वणि प्रयोगो वचनाच्छु नासीरोपलक्षितत्वाच्छुनासीरीयं कर्म, उत्तर- देरभावाद्वैश्वदेवेनेत्युक्तम् । गतार्थम् । वायव्यपयतः स्थाने वायव्या यवागूः प्रति- १ ख. ग. घ. इ. च. ज. अ. ट. ठ. इ. ढ °मास्येट्वो।

·६ष०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९१ धुम्वा पयोर्थे पूर्वेद्युः शाखाहरणादि सायं क्सानपाकरोति उपवेष शाखापवित्रं च । प्रातःहस्याऽऽवृता काले प्रातःहं दोहयति । तथैवोक्तमापस्तम्बभरद्वाजाभ्याम् । सांनाय्यवदनुमन्त्रणमेककपालस्याऽऽग्नेयवत् । यवागूश्चरुकल्पेन । प्रतिधुपधारोष्णं पयः। तत्रैव रूढिर्लिङ्गं च । गौर्वा प्रतिधुक्तस्यै शृतमिति प्रसिद्धिः । तस्यामेव शृतं पक्वमि. त्यर्थः श्रुतेः । प्रतिधुषा प्रातःसवने, एतदस्मै शृतं कुरुतेति लिङ्गम् । तथा भरद्वा- जोऽपि प्रतिधुगिति दुग्धमात्रवाद इति । यावागूर्वा प्रतिधुवा तदपि वायव्यमेव तस्यापि दोहधर्मेण दुग्ध्वा न संक्षालनम् । आप्तायैवावदाय याग इति सर्व कात्यायनेन पूर्वपक्षसिद्धान्ताभ्यां साधितं ज्ञेयम् । तथा सौर्यस्योत्तमस्थान इन्द्रायेत्याधुक्तः पुरोडाशः शाखान्तरीयः । एवं च सर्वेष्वपि पक्षेषु दश हवींषि । ससपोऽस्य रहस्पत्याय त्वेत्युत्तमेन मासनाम्नैककपालमभिजुहोति । एकमेव नामेष्टमापस्तम्बस्यापि तथैव । अनुवत्सरीणा स्वस्तिमाशास्ते दिव्यं धामाऽऽशास्त इति सूक्तवाकस्याऽऽशीष्प होताऽनुवर्तयति वत्सरीणामिति वा । गतार्थम् । अपरपक्षे समस्यनस्वकाले पौर्णमास्ये(सेने)ष्ट्वोदवसायानुद- वसाय वा प्रसूता देवेन सवित्रेत्युन्दन्त्येकं मासमुदसू. जत्परमेष्ठी प्रजाभ्यस्तेनाऽऽभ्यो मह आवहदमृतं मां- भ्यः प्रजामनु प्रजायसे तदु ते मामृतं येन मासा अर्धमासा ऋतवः परिवत्सरा येन ते ते प्रजापत ईजा- नस्य न्यवर्तयन्तेनाहमस्य ब्रह्मणा निवर्तयामि जीवसेऽग्नि- स्तिग्मेन शोचिषेति निवर्तनं वापनं यथा पुरस्ताद ॥१७॥ भपरपक्षे कृष्णपक्षे शुनासीरीयहवींषि समस्येत्तैर्यजेत्स्वकाल आमावास्येन हविषेष्ट्वा स्वकाले पौर्णमासेनेष्ट्वा तत उदवप्तायेत्यादिविधिः । कृतं व्याख्यानम् । संतिष्ठन्ते चातुर्मास्यानि । शुनासीरीयान्तैव संस्था चातुर्मास्याना सोमादेरङ्गत्वात् । नैनमनीजान५ सोमेन फाल्गुनी प्रामुयात् । एनं यजमानं सोमेनानीनानं फाल्गुनी पौर्णमासी न प्रानुयात् । फाल्गुन्यां पौर्ण- मास्यां सोमेनावश्यमेष्टव्यमित्यर्थः । चतुष वा मासेषु शुनासीरीयेण यनत इत्ययं पक्षो यदा पुनःप्रयोगं चिकीर्षति तदैव संभवति नान्यदा तत्रापि फाल्गुन्याः पूर्वेपु. १ ठ. १. ण. त्यर्थथु । २ घ. ड. ज. म. 'ति संव।

·४९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [५ पञ्चमप्र- चतुर्दश्यामेष शुनासीरीयेण यमेत ततः फाल्गन्यां पुनःप्रयोगश्चातुर्माम्यानां च्या प्रथमोपक्रमे तस्या अपि फाल्गुनीत्युपलक्षणं सर्वमेतत्कात्यायनेन स्पष्टीकृतम् । सोमोऽमिष्टोमः। सोमाभावे पशुना। अशक्तौ पशुना निरूडकपेनानन्तरे पर्वणि । पश्वभावे पुनःमयोगबातुर्मास्यानाम् । इष्टिरप्युक्ता कात्यायनबौधायनाश्वलायनैः । तदकरणे पुनःप्रयोगः । तान्यकृत्वेष पुनःप्रयोगोऽभ्यास इत्यर्थः । ततोऽपि मोमेन पशुना वा समाप्तिः । इष्टिरानेयी कात्यायनीयानाम् । अन्यः सवनेष्टिरित्युक्तम् । आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्राग्न एकादश- कपालो वैश्वदेशो द्वादशकपालो वैश्वदेवश्रा समानतन्त्रा भिन्नता वैका । नित्यानि चातुर्मास्यानि उक्त्वाऽन्यान्याह- वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यस्मिन्नस्य बसन्ते भूयिष्ठं पयः स्यात् । यस्मिन्वसन्ते यजमानस्य गोषु विपुलं दुग्धं भवति तत्रोपक्रमः । वैश्वदेवेन पशुकामो यजेत यावत्सहस्रं पशून्मामुयात् । सहबाशुप्राप्तिपर्यन्तं वैश्वदेवपर्वणि वैश्वदेवेनैव पर्वणाऽभ्यासः । प्राप्ते सहरी स्वस्थानरितरैर्यजते । वरुणप्रघासकाल भागते वरुणप्रघासरेवमितरैः सोमः पशुर्वाऽन्ते । शुनासीरीयेण यजेत ग्रामकामः प्रजाकामः पशुकामो दृष्टिका. मोऽधकामो पा वर्ण्यमुदकमन्ववसाय तत उदकार्थान्कुर्वाणः । वर्षासु मा वर्ण्यमुदकं यत्रास्ति तत्र गत्वा यजते तस्मादेवोदकादुदकप्रयोजनम् । पञ्चसंवत्सराणि व्याख्यास्यामस्तवं पश्चहोता वैश्वानरपान्यो च फाल्गुन्यां प्रयुज्य द्वावृत् संवत्सराविष्ट्वा तृतीयस्य मासं न पजेत चैश्यां तु प्रयुज्य श्रीनृतून्संवत्सरानिष्ट्वा चतुर्थस्य मासं न पजेतैवं विहितं यवराय व्यवरायं वाऽभ्यस्येदभ्यस्येत् ॥ १८॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चमप्रश्ने षष्ठः पटलः ॥६॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चमः प्रश्नः ॥५॥ पश्चसंवत्सराणि पश्च संवत्सराः कालो येषां चातुर्मास्यानाम् । अयं प्रयोगो निस्यानां काम्यानां च फलभूयस्त्वकामनया स्यात् । तन्त्रमेकारम्मत्वात् । प्रथम एवं प्रयोगे पञ्चहोत्रादि । यदा फाल्गुन्यामुपक्रमस्तदा चाऽऽवृत्त्या द्वावृत् संवत्सराविष्टा

·१५०पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९३
चातुर्मास्यानां द्विरावृत्तिः सर्वेषां भवति संवत्सरद्वयेन पुनश्च वैश्वदेवपर्वमात्रं
चातुर्मास्यमध्ये भवति । तत ऊर्ध्वमाषाढमासो भवति तस्मिन्प्राप्ते वरुणप्रधासैन यष्टव्यं
तं मासमतिक्रम्य श्रावण्यां वरुणप्रघासैर्यष्टव्यं चैव्यामुपक्रमे तु संवत्सरत्रयमभ्यस्य
पुनश्चैत्र्यां वैश्वदेवेनेष्ट्वा श्रावण्यां वरुणप्रयासरेवं चैत्रमारम्य त्रयं माद्रपदे भवति ततो
माप्तमतिक्रम्य कार्तिके साकमेधैर्यजेत् । अनेन प्रकारेण पञ्च संवत्सरान्यजति ।
ततोऽपि फलभन्नो द्विस्सिर्वा पञ्चसंवत्सराणि चातुर्मास्यानि यनेत । तथा च पञ्च दश
पञ्चदश वा त्रयः प्रयोगा विकल्पेन भवन्ति । अभ्यासः प्रश्नसमाप्त्यर्थः ।
इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै.
नयन्त्यां पत्रमप्रश्ने गुनासीरीयः षष्ठः पटलः ॥ ६ ॥
इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतयां प्रयोगवैजयन्त्यां
पश्चमश्चातुर्मास्यप्रश्नः।
अथ षष्ठः प्रभः।
(तत्र प्रथमः पटलः ।)
ऋग्वेदायुपदिष्टेषु सातकर्मसु कर्तृता ।
होत्रादेः परिभाष्याथाध्वर्योर्याजुषकर्मसु ॥ १ ॥
निरूपिता ब्रह्मणोऽपि हविर्यज्ञेषु तेषु तु ।
प्रधानकर्तृदंपत्योः फलाप्राप्तिं निवारयन् ॥ १ ॥
संकल्पादेव कर्तृत्वमनयोर्मुख्यमादिशन् ।
फलं च सर्वकर्मस्वत्रैवान्यच्च प्रसङ्गतः ॥ ३ ॥
किंचिदुक्त्वा हविर्यज्ञयानमा सविस्तरम् ।
होत्रादिवेदसंज्ञाभिविहितेष्वपि कर्मसु ॥ ४ ॥
होत्रादिकर्तृनियमापवादेन निरूप्यते ।
लिङ्गाद्वाक्याद्विशेषाभिधानाच्छ्रुत्या च बाधने ॥ ५ ॥
सन्ति सामान्यसंज्ञायाः षष्ठे प्रश्ने प्रतिज्ञया ।
अवैतानिककर्माणि सब्रह्माण्यपि चविजाम् ॥१॥
साध्यानि तेषु चोत्सर्गात्कर्तृगामि फलं स्थितम् ।
न्यायवैदग्ध्यविज्ञेयं याजमानमितीरितुम् ॥ ७ ॥

·४९४ [६ षष्ठप्रश्श्रे- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- प्रतिज्ञाकरणं तावदादौ सर्वस्य तन्यते । हविर्यज्ञे दर्शपूर्णमासादौ तन्निरूप्यते ॥ ८ ॥ याजमानं व्याख्यास्यामः । यद्यपि यन देवपूनासंगतिकरणदानेष्वितिधात्वनुशासनसूत्रेण यनेर्धातोः पूनार्थस्य लटः शतृशानचाविति सूत्रेण लडादेशशानच्प्रत्ययान्तत्य व्युत्पत्त्या यजमानशब्देन देवपूनादिकर्मणः कर्ताऽऽत्मनेपदार्थाच्च फलभोक्ता प्रतीयते तथाऽपि याग(यो)रूढया चत्विक्साध्ये कर्मणि फलभोक्ता यः स एव प्रतीयते । पूर्तेषु यनत्यर्थेष्वपि यजमान- शब्दप्रयोगात् । देवपूनाकर्तर्यदर्शनाच्च । तस्गादक्षिणार्थे प्रवृत्तविक के कर्मणि यः फलभोक्ता स एव यजमानशब्दवाच्यः । नच कर्ममात्रफलभोक्तरि दृश्यते प्रयोग उपनयनादिषु सामयाचारिकेष्वपि च फलभोक्तरि प्रयोगाभावात् । तयोः फलभोक्त्रोः कर्म तद्यानमानम् । पत्न्या अपि फलं भोक्तत्वस्याऽऽधानप्रश्ने निरूपितत्वात् । यद्यपि तत्तद्वेदविहितानि वैतानिकानि होतृवेदादिसंज्ञामिर्होत्रादिनियतकर्तृकाण्येवेति स्था- पितं तथाऽपि विशेषप्रमाणैस्तद्बाधेन दंपत्योरपि वचित्कर्तृत्व प्राप्तं तन्निरूप्यत इत्यर्थः। तत्र फलप्रापकं यजमानमात्रानुष्ठेयं प्रमाणमाह- समस्ते क्रतावर्थ श्रूयमाणं यजमानः कामयते । समस्ते नियतेऽनियते च साङ्गे ऋतौ क्रतुशब्दपुरस्कारेणविम्बिधिभिर्विहितत्विक. र्तृके कर्मणि । दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विज इत्यादिनाऽग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेवमन्तेन दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपश्वग्निहोत्राणामक्रतुरूपाणामपि क्रतुशब्देन गौणेनाप्युपात्ताना- मिह ग्रहणं, ज्योतिष्टोमस्य तु मुख्यत्वेनोपात्तस्य यागविशेष एव सपशुके सोमाख्ये क्रतुशब्दो याज्ञिकप्रसिद्ध्या रूढो वेदे च वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इत्यादौ ततोऽन्यत्र पञ्चमहायज्ञेषु यज्ञसत्रशब्दवद्गौणः । प्रकृते मुख्यमात्रग्रहणे हविर्यज्ञयान. मानकर्मविधानं विरुध्येत तस्माङ्गौणमुख्याना ग्रहणम् । यज्ञं व्याख्यास्याम इत्यत्र विधिल- क्षणानि कर्माणि कर्ममिनिःश्रेयसमित्यादौ च प्रयुक्तयज्ञशब्दकर्मशब्दावपहाय ऋतुशब्दं प्रयुञ्जानेनाऽऽचार्येणविक्साध्यान्येव कर्माणि क्रतुशब्देन गृहीतानीति गम्यते । अर्थ ममेदं भूयादित्यर्थ्यते तदर्थ फलमिति यावत् । क्रतो प्रयोजनतया साध्यत्वेन प्रयोजकोऽर्थः । तं क्रतो साध्यं विधिश्रुत्येष्टसाधनयोग्यपरया नियतेषु निःश्रेयसलिङ्गसहकृतया विश्व. जिदादौ स्वर्ग रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादिकं कामादिपदवद्वाक्यसहकृतया च वायव्य श्वेतमालमेत भूतिकाम इत्यादी भूत्यादिकमर्थत्वेनाऽऽवेदितं यजमानः कामयते । नच वर्तमानापदेशादनुवादः कामस्येति वाच्यम् । निष्प्रयोजनवादानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मा. कामयेतेति विधौ प्रयोगोऽप्राप्तत्वात् । नच फलकामनायां विधिरस्ति । कामनेच्छा ·१प्र०पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९५ सा वस्तुसौन्दर्यज्ञानादेव जायते नतु विधिना । विधिहि न फले प्रवर्तकः । अत एव फलाशे भावनायास्तु प्रत्ययो न विधायक इत्युक्तं तस्मात्फलसाधने विधिरिति वाच्यम्। तत्र वाचिको यः कामाभिनयोऽप्राप्तः स एव कामयतो विहितोऽतो यनमान एवे. त्ययं नियमोऽपि युज्यते । नानावेदगतं फलं तथाऽपि नविग्भिः संकल्पनीयं समा- ख्याया बाधात् । अत एव यो यक्ष्य इत्युक्त्वेत्यत्राऽऽत्मनेपदं श्रूयते । उक्त्वेत्यनेन संकल्पस्य वाचिकत्वमुक्तं तदेव प्रथमं यजमानकर्म श्रुत्यैवोक्तं पुरुषरूपप्राप्तं तेन यज्ञे प्रवर्तमानत्वेन यजमानो नत्वनारब्धयज्ञो यजमानः स्याकिंतु यक्ष्यमाणः । अतोऽनेन यज्ञेन यक्ष्य इति कृतवाचिकसंकल्पोऽङ्गप्राप्तमानो येन क्रतुना यक्ष्य इति कृतसं. कल्पः । तत्र श्रूयमाणं फलमपि कामविषयत्वेनानुवदेदमुककाम इति तद्वाक्यशेषत्वेना- न्यथा सिध्यतः फलस्यानन्वये संकल्पवाक्यमसमर्थ स्यात् । यागेन भावयिष्य इत्युक्ते किमित्याकाइक्षा जायते तत्पूरणायामुककाम इति वक्तव्यमित्यर्थः । अत एवान्यफ- लकर्मणि चविक विविधानार्थ यनतीति परस्मैपदनिर्देशो नहि प्रयत्नपरिस्पन्दाश्रयत्व . मात्रेण मुख्यं कर्तृत्व संभवति । स्वतन्त्रः कर्तेति पाणिनिस्मरणात्स्वातन्त्र्यं भोक्तुरेव मुख्यं तत्प्रेरितेषु त स्वातव्यं गोगं विवक्षितं दर्शयितुं यजतीति परस्मैपदप्रयोगः सूत्रकृताऽप्यूग्वेदेन होता करोतीत्यादौ परस्मैपदप्रयोगेणान्यरितत्वं दर्शितं, नहि परार्थफले कणि परेणाप्रवर्तितः प्रवर्तते । ननु स कथं फलभोक्ता स्यात्प्रधानकर्मणोऽ. कर्ता यतो नच वैदिके कर्मणि स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्तृता । तथा च जैमिनिः पर्वपक्ष- सिद्धान्तावाह शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणात्वादिति सूत्रेण । सर्व कर्म फलभोक्त्रैव कर्तव्यमिति प्रा(त्यभिधा)य राद्धान्तितम्-उत्सर्गे वा प्रधानं स्यादिति । सर्वस्य साङ्गस्य कर्मणो हि ऋत्विक्साध्यत्वेऽपि यागमात्रप्रधानं तत्पल्या कर्तव्यमेतावता तत्फलप्राप्तिः । अत एव कात्यायनः-प्रधानस्वामी फलमागादिति । तेनापि द्रव्यदे. वतात्यागो याग इत्युक्तम् । तस्मात्प्रधानमात्रकर्तृत्वेन कर्मफलं तस्येति युक्तम् । भव- त्पक्षे तु त्यागप्रधानता प्रथमपटले निराकृता । प्रधानं यागो होतृकर्तृको होमोऽ. ध्वर्युकर्तृक इति होतृकर्तृक इति स्थितं स्वातन्त्र्यमात्रेण कर्नुः कर्मफलं स्यादिति चेत् । उच्यते-यः प्रधानस्य कर्ता सोऽङ्गानामिति परिभाषितत्वाबागस्य प्रधा. नस्य यजमानकर्तृकत्वे तु पनमानकर्तृकत्वमङ्गानामपि स्यादिति समाख्याभिर्न त्विकर्तृताऽपि स्यात् । अतो न प्रधानकर्ता यजमान इष्टः सूत्रकृता । तस्माद. न्यतोऽप्रवृत्तः फलार्य संकल्पेन प्रवृत्त एव स्वतन्त्रः कर्ताऽन्यो नेति सूत्रतात्पर्यम् । नचान्येन कृतस्यान्यः फलभोक्ताऽतिप्रसङ्गापत्तेरिति वाच्यम् । यथा यजमानेन त्यागे कृते प्रधाने यजमानपत्न्या अपि फलम् । तत्केन हेतुना संकल्पेनेति वाच्यम् । तत्राऽऽपस्तम्बसमाधिरिति समः समाधिविधिः । यथाऽङ्गेषु कर्तुरन्यस्मिन्नपि यन. मानेऽपूर्वमुत्पद्यते तद्वत्प्रधानं पूर्वमपि संकल्पकतर्येव स्यात्तत्फलं चेति नातिप्रसङ्गः ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- - [६ षष्ठप्रश्ने- -- यथा लोके रामादिः संकल्पमात्रेण राज्यं भुङ्क्ते प्रेरित राज्यग्रहणाय प्रधानादिमिः कृत. ग्रहणमपि विहितेष्वपि देवताप्रतिष्ठादिपूर्तेषु प्रतिष्ठाप्रधानेषु त्यागासंभवादनपादावपि तथात्वात्संकल्पमात्रेणविकृतस्य प्रधानकर्मणो यजमान एवापूर्वमेव तस्य फल च भव- तीति न किंचिदनुपपन्नम् । एवं वा सूत्रयोजना-समस्ते साङ्गे कर्मक्रतो यो यक्ष्य इत्यनुवादेन वचनामिनयेन चोनीतेन यक्ष्य इति संकल्पे यद्यपि फलं तथाऽपि विधि- वाक्ये कती श्रूयमाणं यजमान एव कामयतेऽनेन यक्ष्य इति वाक्य इदमनेन फलं कामय इति वाक्यशेषण कामयते । तस्माद्यज्ञारम्म एवानेन कर्मणा यक्ष्ये यावज्जीवमित्यादि यथासंभवमुक्त्वाऽनेन निःश्रेयसं कामय इत्यादि तत्तत्कामनानुसारेण क्रेत् । यथोक्त. मापस्तम्बेनापि क्रत्वादी कतुकामं कामयेत यज्ञानादौ यज्ञागकाममिति । समस्ते सानेऽपि क्रती साध्यत्वनेष्टं श्रावयेदित्युक्तं तच यज्ञारम्भे प्रधानफलमझारम्भे चाफळ- मित्युक्तं भवति । ननु नियतेष्वनेषु विधिश्रुतिमात्रेण न फलं निःश्रेयसं कल्प्यं नापि रात्रिसत्रन्याये. नाऽऽर्थवादिकम् । नापि विश्वजिन्यायेन स्वर्गफलम् । किंतु नियतानानि प्रधानेन स्वफलसिद्यर्थ कयंमावाकातिगृहीतानि न पृथक्फलाकाङ्क्षाणि तथाऽपि अत्या कामपदवत्याऽनन्याया च यत्रापि फलमङ्गेष्वनङ्गेषु चास्ति तत्रापि कामना क्वचित्विनिष्ठाऽपि श्रूयते तत्र किमृत्विनां फलमथवा यजमानस्यैव । यजमानफलेऽपि संकल्पोऽत्रत्विनां यजमानस्येति निर्णयार्पमाह- तथा नित्येषु यमानेषु यानि तु कामयतिः श्रावयति । तुशब्देनोत्सर्गबाधो न सर्वत्रालेवर्षवादैः फलकपना । नाप्यनेषु फलश्रुतिरर्थवाद एवेति । किंतु नित्येषु फलनिरपेक्षया विधिश्रुत्या फलवत्प्रधानाङ्गेषु तथा निय. तेषु फलामावेऽपि नियमेनानुष्ठेयेषु यज्ञाङ्गेषु यज्ञफलवत्तया फलवत्सु । ननु किमर्थ नित्येष्विति यज्ञाङ्गेषु हि नियमेनानुष्ठानं तद्यज्ञानग्रहणेनैव सिद्ध- मिति चेत् । न । वैकल्पिकं यत्राक्रमस्ति तथाऽतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति पाक्षिके षोडशियागे फलार्थतयैव प्रवृत्तिर्नान्यथा यज्ञस्य तेन विना झवैगुण्यात् । तस्माद्वैगुण्यपरिहारार्थमनुष्ठीयमानं नित्यमित्यर्थः । तेष्वप्यन्य- तःसिद्धस्य स्थानेष्वपि यानि चार्मरूपाणि (पूर्वसूत्रेऽर्थमिति पदं व्युत्पन्नमर्यत इति फलमुक्कं तत्र नपुंसकनिर्देशेन जातिवाचिनोपदिष्टस्यान्न(त्र) व्यक्तिवाचकेन बहुवच- नान्तेन नपुंसकलिङ्गेन परामर्शो यानीति । यान्यर्यमानानि पुरुषेण नित्याङ्गसाध्यानि कामयतिर्धातुः श्रावयति अभिधयैव बोधयति तान्येवाङ्गफलानि मान्यानि तान्येक यनमान एव कामयते सर्वानुषङ्गः । अयमभिप्रायः-यझाङ्गेष्वपि श्रुत्याऽनन्यपरया - १स. प. ट, ठ. 'स्ति यथा।

·१प्र.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ४९७ बोधितानि फलान्येव न सा श्रुतिरर्थवाद एवानलेवपि च किं वक्तव्यं यानि फलं विना नानुष्ठेयानि तत्रार्थवाद एवाननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं स्याद्विधेः । तस्माद्भयत्रापि नार्थवादता किंतु फलार्थतैव । अत्र कामयतिरू(रु)पलक्षणमिच्छाविषयत्व(त्वे)नार्थप्र. तिपादकानां शब्दानाम् । बुभूषति] तितीर्षत्यनयोः साक्षादेकार्थकत्वात् । इतरार्थनं. प्रत्ययस्यापि समानार्थत्वात् । अभिचरन्नामयाच्यादिशब्दानामनिष्टार्थानामपि विषिषु न श्रुत्यावेदितार्थस्यापूर्वस्येष्टस्य साध्यस्याऽऽवेदकानामिच्छाविषयस्वं विना साध्यत्वा. संमवादषश्यमाक्षिप्तेच्छाविषयत्वमपि बोधयतामुपलक्षणम् । तान्यानङ्गफलानि यन. नस्य कर्मणां स्वतन्त्रकर्तुरेव । तथाऽप्यध्वर्यादिकामना श्रूयते तथाऽपि नाध्वर्यादयः स्वार्थतया साधयितुमीशते शास्त्रफलं च कर्मणा स्वतन्त्रक रेवेति न्यायात् । नह्यनेन प्रवर्तितस्य कर्मणः फलमन्यस्य स्यात् । यदप्यन्यस्य प्रपाप्रवर्तनादिषु कर्मसु तृप्तिः फलमन्येष्वप्यस्ति तथाऽपि न तद्विधिफलम् । किंतु तदानुषङ्गिकं विधिफलं करेवेति न व्यभिचारः । तथा च याकामयेत यजमानानिति तथा यं कामयेत सर्वमायुरियादिति पजमानकाम्यमेव फलं नाध्वर्युकाममनिच्छतो यजमानस्य फलं स्यात् । एवमृत्विजामपि कचित्वकामनाविषयत्वेन स्वफलता दृश्यते । तत्रापि यदि यजमान एवानेन कर्मणा म ऋत्विनां फलं भूयादिति कामयते तदेव नान्यदा। तदेतत्सर्व यानीत्यनेन दर्शितम् । तथा यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यादेरपि न फलपरता मानत्वाभावात् । अध्वर्युणाऽ; निष्ट काम्यमानमपि न यनमानप्रयुक्तेन कर्मणा भवतीत्युक्तम् । यथा यजमानायानिष्टं । कामयते तागेवेति । तथा न कार्यमित्यर्थवादः । यत्र तु कामनासमानार्थपदैरबोधितं तत्काम्यमानमपि नाङ्गफलमित्यपि कामयतिरित्यनेनोक्तम् । श्रावयतीत्यनेन कामादि. पदबोधितमपि यद्यमिधया न प्रतिपाद्यते किंत्वनूयतेऽभिधायाः पदान्तरेण प्रतिबन्धात् । तत्रापि न फलताऽपि त्वर्थवाद एव । यथा त्रिष्टुमा परिदध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रि- यकामः खलु वै राजन्यो यनत इति तथा जगत्येत्यपि । अत्र खलुवैपदानां हेतुत्वे. नाभिधाप्रतिबन्धादनुवादेनार्थवादतैव । यदि कामयेत ब्रह्मवर्चप्तमस्त्विति गायत्रिया परिदध्यादिति फलपरतवात्र नार्थवादता । भत्र फलवन्त्यमानि क्रियानातिद्रव्यगुणाः। क्रिया तावत्-भाधानेऽग्नये भगिनेऽष्टाकपालेष्टिः । सा नित्या च काम्या च । तथा राका सिनीवाली पत्नीसयानभागो । नातिर्यावत्पालाशं ब्रह्मवर्चसकामस्य यूपं कुर्यात् । द्रव्यमपि-द्रव्यमग्निहोत्रहोमे पयः । गुमः-यूपे निरनिपञ्चारनित्वं च । एषां संयो. गपृथक्त्वन्यायेन यागाङ्गता । तथाऽनङ्गान्यपि क्रत्वाश्रितानि चतुर्धा कुहूयागः पत्नसिंयाजेषु । जातिः-यदि कामयत ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया परिदध्या- दिति परिधानी[यायां गायत्रीत्वम् । द्रव्यम् - कांस्यमृन्मये प्रणयनाश्रिते । गुणः- १च.ट. तयाऽपि। . ६३ ·१९० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पामे- भाषार उच्चनीचते । एतेषां ऋत्वमत्वावेदकं प्रमाणं नास्ति । यदि प्रकरणेनागवं तदा वाक्पमेदः स्वासकृच्छ्रुतस्य वाक्यस्य । उदाहरति- यथाऽऽघारस्वोर्चतायां नीचैस्तायां च । अर्षमाधारयेत्स्वर्मकामस्य न्यश्चं वृष्टिकामस्येति यथा यजमान एव कामयते तथा पाकामयेत यजमानान्समावत्येनानिति व्याहृतिविधाने स्थानविशेषलक्षणो गुणो पम. मानफला विधीयमानो यजमानेनैव कामयितव्यः संकल्पनेत्यर्थः । एतत्सूत्रे नियमविधानेन फलितां परिसंख्यां दर्शयति- अर्थवादा इत्तरे । आधारस्येत्यनुकर्षः । आघारगतगुणविध्यर्थवादा इतरेऽनन्यथासिद्धया श्रुत्यैवाऽऽ. बेदितार्थप्रापका विध्युद्देशान्तर्गतास्तेऽतोऽन्ये वाक्यशेषा विध्युदेशानन्तर्गताः सन्तः पृथगपि वाक्यार्थ प्रतिपादयन्तो वाक्यैकवाक्यतां गच्छन्तोऽर्थवादाः स्ताबका न फल. प्रापका इत्यर्थः । ब्रह्ममीमासकानामिव वाक्यैकवाक्यताऽर्थवादानामिष्टा सूत्रकृतामवा- न्तरवाक्यार्थेऽपि प्रामाण्यस्वीकारात्तत्तु(नतु)नैमिनीयानामिव पदैकवाक्यता । यषा संततमाघारयतीत्यत्र प्राणानामन्नाद्यस्य संतत्या इत्येवमादयोऽर्थवादा भाषार- पोस्तपाऽन्येष्वपि नियतेषु यज्ञानेषु प्रकारान्तरसिद्धा अर्थवादा एवेत्याह- तथाऽन्येषु यानेषु पुरीपवर्ती करोति प्रज. येवेनं पशुभिः पुरीषवन्तं करोति यधूपं मिनोति मुवर्गस्य लोकस्य प्रात्या इथे त्वोर्जे त्वेति शाखामाग्छिनत्तीषमेवोर्जे यजमाने दधातीति । शाखान्तरीयं वाक्यम् । इतीति नानाप्रकाराणामर्थवादाना पूर्वदर्शितानां ग्रहणार्यम् । द्रव्यमकल्पनं यजमानस्य दक्षिणादानं ब्रह्मचर्य जपाच । बचाङ्गाङ्गभूतं द्रव्यं सिद्ध नात्यादिना पश्चादङ्गत्वेन तत्तद्वेदविहितमपि नस्विमिः संकल्प्यं तत्। नहि तत्र तत्र वेदे संपादनं विधीयतेऽपि तु सिद्धस्याङ्गताऽतो द्रव्यप्र. कस्पनं पूर्वमर्थसिद्धं तत्तु स्वार्थसिद्ध्यर्थ यजमान एव कुर्यात् । नहि त ऋत्विनो दक्षि. गालोमेन प्रवृत्ताः स्वयं व्ययं कर्तुं प्रभवन्ति । अत आज्यबीहिपशुतण्डुलगोजावादीनां संपादनं पानमानं यजमानः स्वद्रव्यन्ययेन साक्षाद्वाऽन्येन वा संपादयेत् । अत्र बन. मानग्रहणं पुनः संकल्पे प्रवर्तमानस्य द्रव्यप्रकल्पकत्वं मा भूकिंतु संकल्पात्पूर्वमेव पक्ष्यमाणस्येति । पनमानपदं द्रव्यप्रकल्पनपदेन न संबद्धमिति पुनरग्रिमैरेव संबन्धो १५. श. म था नित्येषु।

·१५.पटक:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पथा स्यादिति सप्रयोजनं दक्षिणादित्रयेण संबध्यत उत्तस्त्रानुवर्तते । दक्षिणादाने स्वस्वत्यागरूपं नास्वामिनः संमवति । सामर्थ्यमपि श्रुत्या माध्यतेऽनवान्होत्रा देष इत्यादिना । मष्टाङ्गमैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य तयनमानसंस्कार एव समाख्यायाः माम. पेन बाधात् । ऋथिनां हि ब्रह्मचर्यामावेऽपि कर्तृत्वसंमवात् । तस्मादीलासंस्कार• वस्वामिनः संस्कार इति भवत्यदृष्टार्थः संस्कारो यजमानस्येव । अत एव लिन ममाख्यावाधे सति योऽस्यामानाधास्यमानो भवति स एतां रात्रि ब्रह्मचर्य परतीत्प. ध्वर्योब्रह्मचर्यविधानम् । यत्र कुत्रापि वेदे पठितानां मत्राणां जपं पान्या अपि । वक्ष्यति धर्मेषु नहि प्रकसति यनमाने पल्ल्या नैमित्तिकेषु दानेषु स्तेयमुपदिशन्तीति तस्या भपि स्वाम्यमस्त्येवेति प्रवति यजमाने दक्षिणादानं पत्न्याऽपि कार्य वरो देयः । छिन्दस्प्राणि दयादित्यादिना विहित स्कमादिनिमित्तं दानमपि दक्षिणाशन. प्रदेय. मात्रग्रहणात्। नपानां विधिमसिद्धं दर्शयति- प्रत्यगाशिषो मनानकर्मकरणाञ्जपति । पजमान इत्यनुवर्तते । मन्त्रप्रयोकुरात्मानं प्रतिपाद्यत्वमागच्छन्तीति प्रतीच इष्टप्रा. पनास्ताः प्रतिपाद्यत्वेन येषा मन्त्राणां ते तथा प्रत्यक्षं मह्यं स्यादित्यात्मगामित्वम् । भाशिष इष्टप्राप्तिप्रार्थनारूपार्थवादा उपलक्षणम् । तान्मन्त्रान्यजमानो जपति । पन. मान एव अपत्येवेति चोभयं नियम्यते । तेन जपस्तथाचादृष्टार्थ चातुस्वयं पाणिनिस्मृ. तिन्यायेन सिद्धमसिद्धमितीत्यविहितानां नपार्थतया विधिपतीत्येव करप्यो यजमान. कर्तृकः साक्षादित्यर्थः फलति । प्रत्यक्षनपविधिविहितानां विनियोगं जपतीति चेत्यनेन वश्यत्यतो ज्ञायतेऽत्र विधिः करुप्य इति । अयमाशयः-अध्ययनविधिनोत्पादितानां मन्त्राणां स्वार्थावबोधद्वारा फलवकर्मसाधनानां यज्ञकर्मार्था मन्त्रा इति परिमापासूत्रेण सर्वमन्त्राणां यज्ञानुष्ठानार्थत्वमुक्तम् । तत्र येषां विनियोजको विधिर्मास्ति ते केन प्रमाणेन यज्ञकर्मार्थाः स्युः । मतस्त्वध्ययनविधिनैव ते सामान्येन विनियुक्ता एप । तेषां विशेषविद्याकाक्षिणां प्रत्यगाशीस्वलक्षणलिङ्गेन स्वस्यानुपमईको जप एष विधेयत्वेन साध्यो धात्वों नान्यो योग्यः स्यात् । ननु शेषस्य विनिधानमित्यादिसूत्र. रविनियुक्ता सा विनियोगलिलेन वदता दशतयी सामव्यतिरिक्तानामपि मन्त्राणां तूष्णीकेषु प्राकृतेषु यजुरिति सूत्रेण विनियुक्तस्यान्नतेभ्योऽन्ये मन्त्राः सन्ति । वेषां मपे विनियोगः कल्प्य इत्युच्यते । अत्राऽऽहाकर्मकरणानिति । कर्मवामा चेष्टा तस्यां करणत्वेन प्रतीतास्ते कर्मकरणास्ते हि तूष्णीकक्रियासु प्राकृतासु क.न. प. 'त्या न वा।

·[१ षष्ठप्रभे- दकाः ५०० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- विहितास्येव प्रत्यगाशिषोऽपि मन्त्रसाकाङ्क्षासु लिन तत्र क्रियाप्रति. पादनत्वलक्षणेन गच्छन्त्येव । प्रत्यगाशीर्लिङ्गं च विधिकरूपकमभिभूप श्रुति. विधेयक्रियामेव क्रियाप्रतिपादनलिङ्गेनाप्यकल्पनालामाच न संनाथेम गच्छन्ति । पे त्वकर्मकरणास्तेषां तूष्णीकाः क्रियाः प्रति गमने सामर्थ्य नास्ति । यद्यपि तदभावाकाक्षार.थाऽपि ते न केवलप्रत्यगाशी:पराः क्रियाया अप्रतिपा- कथं क्रियामभिधया प्रामुवन्ति । नचात्र ब्राह्मणबिहितत्त्वमस्ति पेन यथोपदिष्टं ब्रामणवन्त इति सूत्रेण लक्षणयाऽपि क्रियाप्रतिपादकाः स्युः । तस्मात्तेषा• मध्ययनविधिबलेन स्वसाध्यमपविधिकल्पकत्वमेव युक्तम् । नह्यनुच्चारितस्य कर्मान- स्वमध्ययनविधिनाऽऽवेदितुं किंतूचारणेनोत्पन्नस्याभिव्यक्तस्यैव वा, इदानी दृष्टे घासं. भवति तदुच्चारणेन विधेयेन साक्षादपूर्वमेव वाच्यं संस्कार्यार्थस्याप्रतीतेः । नच मन्त्रं जपतीत्यस्ति द्वितीयानिर्दिष्टं संस्कार्यमिति वाच्यम् । मन्त्रस्यान्यत्र विनियुक्त- विनियोक्ष्यमाणत्वाभावाद्वितीयया नेप्सिततमत्वं किंतु कारकत्वमात्रमवगम्यते ह्यकतरि चेति पाणिनिस्मृतेः । तस्मान द्रव्यमाने चादृष्टमाधेयशब्दापरपर्यायं अनयत्तद्द्वा- राऽपूर्वोत्पादकं किंतु साक्षात्फलभोक्तरि स्वामिन्येवौत्सर्गिक मन्त्रोचारणक्रिययाऽपूर्व जन्यते । वैधकर्मणा फलाशासनं मुख्यं फलं स्वामिन्येव स एव महमिष्टमिदं भूयादिति कामयितुं योग्यो नविक् । तस्यान्यफलशासने यद्यपि यां का चनाऽऽशिषमृत्विगाशास्ते तां यजमानस्येति तथाऽपि यममानफलशासने मन्त्राच्ये मह्यमिदं भूयादिति गौणमेव । नचामिधाबाधेऽन्यद्विनियोजकं प्रमाणमस्ति । समाख्यायास्तु लिनेन बाधान्मुख्यवृत्त्या भोक्तवोचारणे कर्ता यजमानो यागेन फलं साधयितुं प्रवृत्तः फलापूर्वाश्रयत्वयो. ग्यमात्मानं दीक्षयेव करोत्यपूर्वेण संस्कृतम् । एवं च दीक्षणीयेष्टिवदेव मप. स्याऽऽरादुपकारकत्वेऽपि यनमानसंस्कारकत्वमुपपद्यते । स्वसंस्कारव्यतिरिक्त कर्मणि प्रतिनिधिः प्रवसतो यजमानस्यत्विरवक्ष्यते । नपस्य संस्कारकत्वान्न तत्र प्रति. निधिरिति स्वस्यैव प्रवसतो जपो क्ष्यते । तदेवं जपस्याऽऽरादुपकारकस्वे संपा. दित एवोपपद्यत इति युक्तमुत्पश्यामः । तस्मादृग्वेदादिसमाख्याप्राप्तात्वि. ज्यबाधेन यत्र यत्र मन्त्रपाठस्तत्र तत्र कर्मसमीपे जपः कार्यः । द्रव्यप्रकाशनेन प्रत्यगाशी:प्रार्थनं यत्र मन्त्रेषु स्यात्तत्र तत्र तत्तद्द्व्यनन्यं क्रिययोपलक्षिते काले कर्तव्यस्तत्तत्कर्माङ्गतया । तत्र पाठादुत्कर्षोऽपि मन्त्रेऽवान्तरलिङ्गेनानुज्ञातः पाठात्तस्य प्रबलत्वात्। च क्रियाकरणद्वारा प्रत्यगाशी:परास्तत्र क्रियां विनाऽऽशीःप्राप्त्यामावा. क्रियालिङ्गमेव प्रबलं तेन तूष्णीकेषु प्राकृतेषु तत्तदृत्विकर्मसु प्रत्यक्त्वमारोप्य गोण्याऽपि वृत्त्या प्रवर्तन्ते । ये प्रत्यगाशिषः श्रुत्या क्रियायां विनियुक्तास्तेषां लिङ्ग श्रुत्या सुतरां बाधितमिति गोण्या वृत्त्या क्रियापरत्वम् । तथाचानपन्य सामस्विति ·ऽनुमचायतेऽभि- १प्र०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०१ पाणिनिना वक्ष्यमाणन्यायमूलमाश्रित्योक्तमकश्रुत्यमपि बाधितमिति जपे चातुः स्वयमपि सिद्धमस्याध्वर्युपाठेन । एवं च परिभाषिते यजमानकर्तृके जपे सति परिभाषितन्यायेन शम्दान्तरबोधित. कर्मभेदेष्वपि तत्तद्विधिविहितेष्वपि केषुचिञपधर्म यजमानकर्तृकत्वं चातिदिशति- तथोपदिश्यमानानुपतिष्ठतेऽ मत्रयतेऽभिमृशति जपतीति च । मपतीति चेत्यन्तेन विधिनातेनोपदिश्यमानानपि प्रत्यगाशिषो मन्त्रांस्तत्तदुपदिष्टविशे. षेण विशिष्टकर्मान्तरविनियुक्तानपि तथा जपति यजमान एव । न तु तां क्रियां साधनत या सत्तद्वेदविहितया तृतीयया श्रुत्या मासमानानाप्यत्विाजपं प्रयुञ्जते(!) । अत्र पातुःस्वर्य- माशीःपरत्वेन यजमानकर्तृकत्वं चातिदिश्यते जपे विहिते यनमानकर्तृत्वमित्यर्थः । अयं भावः-यद्यपि चोपतिष्ठत इत्यादिना कर्मभेदोऽस्ति जपे तु प्रयोगभेदस्तथाऽपि न तेन तत्क- मसाधनतया प्रतीयमाना मन्त्राः प्रत्यगाशीःपरत्वं जहति । क्रियामंशभूतां प्रति तृतीयया न साधनत्वमुच्यते किंतु प्रत्यगाशीःशासनं प्रत्येव प्राधान्यादंशात्तद्वारा तेषामङ्गत्वात् । उपतिष्ठत इत्यादिना विशिष्टाभिर्धानेऽपि विशेषणाशाना क्रियारूपाणामपि मन्त्रोच्चार• णेन सहभाविनामयोग्यत्वान्न मन्त्रसाध्यत्वम् । नहि हस्ताञ्जलिकरणमुपस्थानेऽनुसंधानम. नुमन्त्रणेऽभिमुखीयाचनमभिमन्त्रणे हस्तेन स्पर्शनमभिमर्शने मन्त्रान्ते च क्रियते किंतु पूर्वमारब्धं सहमत्रोच्चारणेऽनुवर्तते तत्कथं मन्त्रसाध्यं स्यात् । मन्त्रैरप्रतिपाद्यत्वाच । नहि ताः क्रिया मन्त्रवर्णेषु दृश्यन्ते । तस्मान्मन्त्रप्रतिपाद्याशीःप्रतिपादनसाधनत्वेनैव तृतीयोपपद्यते । अर्थस्तुतिरवान्तरवाक्यार्थोऽर्थ स्तुत्वाऽऽशिषामाशासनं महावाक्यार्पः। तदेव विधेयं मन्त्रप्रतिपाद्यत्वेन । स्तुतिस्तदङ्गामिति न तेन विरुध्यते तेन चात्र तेषां संस्कार्यत्वेन द्वितीयेति वाच्यम् । उपस्थाने तावद्वारवायांनां द्वितीयानिदिष्टानामपि कर्मासमवेतत्वात् । भन्मादीनां कर्मसमवेतानामपि न संस्कार्यत्वं वैरप्यापत्तेः । किंच तेभ्यः फलाशासनप्राप्तये तेषामर्थानामुपस्थानं स्तुतिरेव स्तुतिविषयत्वेन द्वितीया निर्दिष्टा । भपि च स्तुतिर्हि गुणकीर्तनं गुणिकर्तिनस्तोत्रशस्त्रवत् । उपस्थाने स्तुतित्वं स्पष्टमेव दृश्यते तेऽमिमस्तुवन्स एभ्यः स्तुतो रात्रियाः साऽनिमस्तौत्स एन स्तुत इत्यादौ चाप्युपस्थानस्य स्तुतिरूपत्वेन स्तुतत्वात् । एतेष्वेवार्थवादेषु स्तुत्या फलप्राप्ति- मपि दर्शयति पशनिराज ते देवाः पशन्नित्वा कामार भकुर्वतेति । स एनर स्तुतः सुवर्ग लोकमगमयदिति । किंचाऽऽहितामेराशार्यदानिमुपतिष्ठत इत्यत्रापि चाऽऽशी:प- रमेवोपस्थानम् । तत्रार्थस्तुतिरङ्गं नतु द्वितीयया गुणी प्रतिपाद्यभूतेन संस्कार्य तत्प्रतिपाद्यं । गुणाश्रयत्वेन नतु प्राधान्येन । एवमनुमन्त्रणादिष्वपि स्तुत्यस्वन द्वितीया ननु संस्कार्यत्वेनेप्सिततमत्वात् । किंवकथितं चेति विषयवेन ·५०२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ -- मापनत्वमात्रमाह । किंवानुमन्त्रणे हुतं द्रव्यं द्वितीयानिर्दिष्टं स्तुतिस्तु तदेवतानामा- शीरी दृश्यते तेभ्य एवं फलशासनात्-अमेरहं देवयम्ययाऽऽनादो भूयास- मित्याहामि देवानामन्नादस्तैनवान्नाचमास्मन्धत्त इति ब्राह्मणे च । यद्यष्यन्नादौ द्रव्यस्य संस्कार्य[स्व]मपि संभाव्यते तथाऽपि न तन्मयप्रकाश्यत्वेनापि अपूर्व क्रिया- मंशभूतां प्रत्येव स्थानतु मन्त्रप्रतिपादनं प्रत्यपि । भाशीपरत्वमङ्गात् । तदमहानैवा. यस्य संस्कार्यत्वोपपत्तेः । नतु प्राधान्येन । भत एव प्रवसतो यानमाने अपवदेवोप. स्थानादीनामपि स्वसंस्कारकर्मत्वेन तन्मत्राः स्वयमेव जपतीति वक्ष्यति । संस्कार्य यदि द्रव्यं स्यात्तदा परार्थानामध्वर्युकर्तृक त्वेन प्रतिनिधिः स्यात् । न तान्यारा. दुपकारकाण्येवोपस्थानादीनि सन्ति न क्रियापराणि स्तुतिवजपरूपाण्येव । ननु कपमत्र विशिष्टो जपो विधेष उपतिष्ठत इत्यादिषु अपत्याप्रतीतः । प्रतीतो बन तृतीयानिर्दिष्टमन्त्रसंबन्धः स्यात् । उच्यते-उपान्मत्रकरण इति पाणिनिमूत्रेणोपति- छन इत्यात्मनेपदं विहित मन्त्रसाध्य करणं यस्य तत्कर्म मन्त्रकरणम् । उपपूर्वकस्ति. ष्ठतिः परिधानवाची मन्त्रोचारणं विधेयम् । अर्थप्रतिपादनं तु सामर्थ्यात् । अथवाऽर्थ. प्रतिपादनं विधेयमुच्चारणं तु सामर्थ्यादिति न्यायादन्यतरस्यैकस्य विधायकत्ये प्राप्ते मप एव सूत्रकारेण विधीयते । प्राथम्यात्पुरुषयत्नसाक्षासाध्यत्वाच । प्रति. पादनं न साक्षात्पुरुषव्यापारेण शब्दव्यापारत्वात्सत्येवोच्चारणे साक्षात्पुरुषप्रयत्नसाध्ये विधिगोचरे सति पश्चात्प्रतिपादनपरम्परया पुरुषजन्यमर्थात् । अत एव सूत्रकृता संक- न्धार्थमेव मन्त्राणामुपदिश्यमानानां द्वितीयया निर्देशः कृतः । तत्र मन्त्रेणोपतिष्ठत इत्यत्र तृतीयाऽर्थप्राप्तप्रतिपादनसाधनतानुवादिकेति मत्वा मन्त्रामन्त्रस्य विषयत्वेन साध. नत्वं विना याऽऽक्षिप्ता द्वितीयोपदेशे दर्शितोपरि(१) निति । भकथितं चेति सूत्रेणेव विहिताऽपि । तथा चाप(?)उत्थायाञ्जलिपुटं कृत्वा मन्त्रं नपन्मत्रोऽगवाक्का(!) स्तुवन्नात्र प्रतिपादयेदिनि । मन्त्रेणानुमन्त्रयत इत्यत्रापि द्रव्यमनुसंधाय मन्त्रं नपन्म. श्रेण द्रव्यदेवताः स्तुवन्नित्यादि समानम् । मन्त्रयतिधातुः स्वामिप्रायाविष्करणप्रति- पादकवचने प्रसिद्ध उपसर्गभेदाद्विशिष्ट वर्तते । अमिमन्त्रयतेऽत्रापि अभिमुखो मृत्वा द्रव्यं पश्यन्मनं जपन्मन्त्रेण द्रव्यमेव स्तुवन्नित्यादि समानम् । अभिमृशतीत्यत्रापि द्रव्यं स्पृशन्मत्रमुच्चारयन्मन्त्रार्थ मन्त्रेण स्तुवन्नित्यादि समानम् । सर्वत्र प्रत्यगाशीरयों मुख्ययैव वृत्त्या यजमानस्य नपतेरुपतिष्ठत इत्यादीनां च जपवाचकत्वेऽपि शब्दान्तरे- रर्थभेदात्कर्मभेदो ज्ञेषः । यथा धात्वनुशासनसूत्रेषु यज दाने हुदाने सादान इत्यादिना समानार्थत्वविधानेऽपि रूढ्याऽर्थमेदादपर्यायत्वेन शब्मान्तरैः कर्ममेह एव. मत्रापि । तत्र यनत्यादिषु कृतमेव व्याख्यानं प्रथमे परिभाषाफ्टले । तद्वतत्रैवोपतिष्ठत इत्यादीनामपीति युक्ततरं सूत्रम् । जपोऽपि श्रुत्यैवेति सर्वमवदातम् । पकार इति. करणस्य प्रत्येकसंबन्धार्थः।

·-प्र०पटकः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०३ पावदुक्तं कर्माणि करोति । यजमान एव । उपस्थानादिनपानामङ्गभूतानि कर्माण्यपि पावदुक्तमनतिक्रम्य करोति । प्रत्यगाशीर्मप्रेरुत्सर्गेण जपस्तैः कर्माणि यावद्विहितान्येव करोति यजमानो बतु यत्र यत्रापि । तथा प्रणीताप्रणयनादीनां याजमाने श्रुतत्वाचनमानककीत्वे प्राप्त पुनरधीतेन सूत्रं योज्यम् । भस्माभिर्यावत्कर्तव्यं यजमानस्योच्यते तावदेव तेन कार्य न यजमानकाण्डविहितं सर्वम् । अयमभिप्रायः-प्रणीताप्रणयनादिकमाध्वर्यवेऽपि विधीयते नचोमाभ्यामेकं कर्म कर्तुं शक्यमतोऽध्वर्युणा कृते यजमानकृतमिव भवतीति न याजमानबाधोऽत्यन्तं भवति, यजमानेन कृते तु नाध्वर्युणा कृतमिति सर्वथाऽऽश्वर्य. बवाधः स्यात् । प्रणीतादिप्रणयने प्रणीतादिप्रकाशकमन्त्राणां जपेऽपि याजमानत्वोप- पत्तिः । आज्यावेक्षणादिसंस्काराणामुभयकर्तृ[क]त्वं विधानात्सिध्यतीति । ननु तर्हि पथा भारद्वानेनोक्तं यत्र क्व चोपतिष्ठतेऽनुमन्यत इति चोदयेयजमान एव तस्कुर्या. दिति यथोक्तमेवं वक्तव्यं जपतीत्यध्याहारेण किमर्थमुक्तमिति चेत् । उच्यते-एवमु. च्यमाने करणमन्त्रतैव स्यात् । अस्तु का हानिरिति चेत् । न । आध्वर्यवमेव तदा स्यात् । ननु वचनाद्याजमानं भवेत् । न । तस्य न्यायमूलत्वाच्यायासंमो यान. मानं न स्यात्। न्यायश्च फलमात्राशासनपरत्वे हि फलापूर्वाधानसामथ्र्य जपापूर्वेण यन. माने मवति दक्षिणीये वा यदि करणमन्त्रः स्यात्तदा न तथा। ततस्तु स्यादाविज्यमपि। किंच प्रवसति यजमानेऽध्वयोरेव स्यात्परार्येषु तस्य प्रतिनिधित्वाङ्गीकारात् । स्वसं. स्कारत्वे तु न प्रतिनिधिरिति याजमानमेव । तत्राङ्गमात्रलोपेऽनाज्ञातजपादिविष्णुस्मर- पादिना समाधिर्मवेत् । प्रधानं च जपस्तु प्रवसताऽपि कार्यः । उपस्थानादौ तु मानसी क्रियाऽ सा यजमानेनेव कर्तुं शक्येति युक्तमुत्पश्यामः । जपत्वेन विधाने चाध्ययनस्वरधर्मताऽपि साध्यते । तथाच पाणिनिनैकश्रुतिदासंबुद्धौ पज्ञकर्मण्यनप. न्यूजसामस्थितिस्मरणात् । सूत्रकारेण तु न्यायादेव साधितमध्ययनस्वरधर्मत्वम् । कथम् । अधीतिपठत्योरिव नपतेरुच्चारणप्राधान्यात् । यारशमध्ययन उच्चारणं ताहगेव जपति. नाऽभिहितम् । करणमन्त्रत्वे तु यावताऽर्थस्मृति यते तावानेव करणत्वेनापेक्षितो विहित एकश्रुत्या चार्थप्रत्यायनामा स्वराः । यद्यपि बहुबोही प्रकृत्या पूर्वपदमि. त्यादिषु स्वरस्याप्यर्थज्ञानेऽतोक्ता साऽपि पाठावसरेऽनिर्णयार्थमुपायोऽपि नाङ्गमा तस्तत्रैव निश्चितान मन्त्रेण क्रिया साध्या । अत एवोक्तं यज्ञकर्मणीति । शस्त्रेषु करणमत्रत्वाभावेऽप्यकश्रुत्यं वचनात् । शंसतीति विधेर्देवतागुणप्रकाश- कत्वमात्रेण पर्यवसानम् । उक्तं चाकरणमन्त्रत्वम् । अपि वा स्तौतिशंसती १च.ट. 'बमेव ब'।

·[६ षष्ठभे- ५०४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- प्रधानकर्मणी स्यातामिति प्रधानकर्मता प्रकाशनमात्रप्राधान्यानोचारणप्राधान्यात् । शस्त्रेषचारणमङ्गमेव करणमोषिव । स्तोत्रेषु साना स्तुवीतेति गीतिषु सामा- रुति नैमिनिनोक्तवाद्गानं च स्वरमाध्यमेवेति साना गीत्या संस्कृतामिरिक देवतागुणान्प्रकाशयेदिति स्तोतेः पर्यवसानास्करणमन्त्रेषु मन्त्रसाध्यक्रियया स्तोत्रश. स्खयोरर्थप्रकाशनेन नपे तूचारणेनापूर्वोत्पत्तिरिति विधिसामर्थेन प्रकृतिश्रुत्याऽनुगृही- तेनावगम्यत इति चतुरश्रम् । सपत्रोपस्थानादिषु नपत्वे सत्यपि चासाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायामागृहीतविशेषेण विशेष्ये बुद्धिरिति चोपसर्गविशिष्ठेर्धातु. भिििशष्टमेव वाध्यमिति विशिष्टानामेव व्यपदेश उपस्थानमनुमन्प्रणमाभिमप्रणमभि- मर्शनमिति केवले पूर्वोत्पादक मन्त्रोचारणे तु अप इति व्यपदेशो धारणाऽध्ययन. मिति उपविलक्षणे च मन्त्रपाठ इत्युच्चारणप्रधानता तु सर्वत्र न व्यमिचरतीति युक्ततरं सूत्रमिति । पावदुक्तं पत्न्याः कर्माणि ब्रह्मचर्य पाच । दंपन्योरविशेषेण प्राप्तानि यजमानकर्माणि पत्न्या नियम्यन्ते । कुतः । यदि पाजमानं कर्म सर्वे तस्या अपि स्यात्तदा पत्न्यवेक्षत इत्यनर्थक स्यादतो ज्ञायते यावदुक्तमेव तया कार्यम् । अत्र यावदुक्तमेव कर्माणीति नियमो नतु यावदुक्तं कर्माण्येवेति न ब्रह्म पर्यजपपरिसंख्येति वक्तुमुक्तं ब्रह्मचर्य जपाश्चेति । ब्रह्मचर्य तथन- मानस्य ब्रह्मचर्येणार्थात्तस्या अपि सिद्धमेव तथाऽपि मनोविकारमपि निरुध्या(ध्या), दिति वक्तुं पुनर्वचनम् । पत्नीप्रत्यगाशिषा मन्त्राणां यानमाने च न विनियोग इति तेषां लिनेन नपार्थोऽयमारम्भः । नपशब्देनोपस्थानादिकमपि स्वस्याः प्रत्यगाशिषां नियम्यते । दर्शपूर्णमासयोर्याजमानं व्याख्यास्यामः । दर्शपूर्णमासादय एव हविर्यज्ञा उक्तास्तेष्वेव याजमानं व्याचिख्यासितम्। तथाऽपि पूर्वतनं यानमानं सर्वकर्मसाधारणमिति वक्तुं दर्शपूर्णमासयोरित्युक्तम् । पूर्वतनं प्रसकेन सर्वार्थमित्यर्थः । दर्शपूर्णमासयोास्यास्याम इत्येतावता सिद्धे यानमान. ग्रहणं दर्शपूर्णमासशब्देन कालग्रहणं मा भूदिति । तेन पनं विधीयमानं न काल. मात्रे विधीयतेऽपि तु यजमानस्य संकल्पस्य सर्वाङ्गपूर्वमाक्वेिनाभिधानाधष्टं प्रवृत्तस्यैव तदतया कार्य नतु दैवात्कर्तुमशतेन दर्शपूर्णमासौ विच्छिन्नौ(!) नष्टाग्नि नाऽपि वा कार्यम् । उत्तरसूत्रे यनमानग्रहणं पल्या व्युदासार्थम् । पर्वणि यजमानः केशश्मभूणि वापयते । प्रथम एव पर्वणि यथा स्यादित्येवमर्थ पुनः पर्वणीति चैकवचनं च प्रथमपर्वसं. स्कृत उभयत्राधिकारीत्युभयप्रयोगसाध्यत्वादपूर्वस्य । अन एष वैखानसः-पूर्वस्मिन्र्पणि ·१५० पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०५ पौर्णमासेन यक्ष्य इत्युक्त्वा केशश्मश्रूणि वापयित्वोपवप्तति । दर्शेन यक्ष्य इत्युक्त्वो. पवसतीति । संकल्पानन्तरं पौर्णमास्यामेव वपनमिष्टं तदात्वेन । केचित्तु यावत्पर्यन्तं प्रयोगसमाप्तिस्तावद्वपनस्य काल इति ज्ञापयितुं पर्वग्रहणमित्याहुः । केशाञ्छिरोगता- न्मुखगतानि श्मणि नापितेन वापयते । अत्र केशशब्दप्राथम्यमजन्तस्वेन नतु कमार्थम् । क्रमस्तु ३मश्रण्यग्रे वापयतेऽथोपपक्षावथ केशानथ नखानि सव्यस्य हस्तस्य कनिष्ठादि ततो दक्षस्यैवं पादयोः । पौर्णमास्यां मातराशे जायापती सपिमिश्रमनीतः। पूर्वसूत्रे व्युदस्ता पत्नी पुनर्गृहीता । प्रातराशः प्रातर्मोजनं, प्रथममोनने रूढोऽयं शब्दः प्रातराश इति नतु प्रातरेवेति । तेनाध्वर्यवे य उदित आदित्ये गार्हपत्यादाह- वनीयमित्यादिनोक्तोऽन्वाधानस्य प्रातःकालो न बाधितः प्रातरवाधानस्येष्टत्वात् । कालस्त्वनियतः । सत्यां क्षुधि भोजननियमः । तत्र सपिमिश्रता कर्माङ्गत्वेन नियम्यते, भोननं चेच्छात एव, तत्रासत्यां क्षुधि कालबाधेऽपि सर्पिमिश्रत्वं न बाध्यते वचनादु. भयोरपि नियमः । तत्रैच्छिकेऽदनीये प्राप्त परिसंचष्टे- यदन्यन्मांसान्माषेभ्यश्च । उमयोः परिसंख्यानादनिषिद्धं भोक्तव्यम् । न मुहितौ स्याताम् । नातितृप्तौ भवतः। प्राग्वत्सापाकरणादमावास्यायां कामं मुहितौ स्याताम् । पूर्णमासे भोननकालानियमोऽत्र नियमः । पक्षान्तं कर्म निवर्य वैश्वदेवं तु साग्निकः ॥ पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥ इति । क्रमेण ततो भोजनं वत्सापाकरणं व्रतं च । अत्रापि सर्पिमिश्रताऽनुवर्तते यद. न्यदिति च । अत्र पिण्डपितृयज्ञमासिककर्तुरपराहे भोजनानन्तरं वत्सापाकरणं कात्यायनोक्तम् । भत्रापि पूर्ववदेव । सर्पिषोऽमावे दधा पयसा वेत्यापस्तम्ब- बैखानसौ। भर्मि गृहामि सुरथमित्यन्वाधीयमानेषु जपति । पथालिङ्गं देवतारूपेष्वनिष्विात शेषः । अहिर्बुध्रियो नियच्छत्वित्यन्तान्यथालि. अमन्वापाने विहितांस्तथैव अपति तीर्थेन प्रविश्याप्रेणाऽऽहवनीयं गतः स्वायतन उपविष्टः। * अत्र पर्यन्तशब्दोऽधिकः।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रभे-- इदमहममिज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीदमह- मिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीदमहं वरु- णज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञं प्रब्रवीमीत्यवाहितेषु । जपतीत्यनुषङ्गः। बहिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सरमावास्यायाम् । बर्हिषा तदाहरणेन सह वत्सापाकरणेन सहेति ज्ञेयम् । अशनमग्न्यन्वाधानं व्रतोपायन- मित्येवमनुपूर्वाण्येके समामनन्ति । पौर्णमास्यामनियतकालं प्राप्तं भोजनम् । तत्रेदमुच्यते सत्यां क्षुधि काले मोननं ततोऽन्वाधानं न प्रातरेव । ततो व्रत व्यवबानेनैव वर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपतीत्युक्तम् । तस्य विकल्पनमग्न्यन्वाधानमनन्तरमेव व्रतोपायनमेकेपामित्यर्थः । ततस्तु श्वोभूते बर्हि- राहरणपक्षेऽयमेव क्रमः । अग्न्यन्वाधानमशनं व्रतोपायनमित्येके । अनुपूर्वाण्येवेत्यर्थः । असंनयतोऽप्येवमेव । प्रणीतामु प्रमीयमानास्वासन्नपु हविःपु चैतौ साधारणौ कालौ। पर्वद्वयेऽप्येतयोः कालयोव्रतोपायन विकल्पत इत्यर्थः । अत्र साधारणग्रहणात्पू- योः पक्षयोर्व्यवस्थितो विकल्पः क्रमेण पर्वद्वय इति गम्यते । व्रतोपायनमेव दर्शयति- विद्युदसीत्यप उपस्पृश्य । अत्राग्निहोत्रोक्तेन मयि श्रद्धेत्यन्तेन । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य पयस्वतीरोपधय इत्यप आचामति । सस्नेत्यन्तः । आचामति प्राश्नाति । ततो बहिःशुद्धयर्थमाचमनम् । देवा देवेषु पराक्रमध्वं प्रथमा द्वितीयेषु द्विती. यास्तृतीयेषु त्रिरेकादशा इह माऽवत । इद शकेयं पदिदं करोम्यात्मा करोत्यात्मन इदं करिष्ये भेषजमिदं मे विश्वभेषजा । अश्वि- ना प्रावतं युवमिति देवता उपतिष्ठते । प्रयस्त्रिंशद्देवता उपतिष्ठते दक्षिणातिक्रान्त एव ।

·१प्र.पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०७ समुद्रं मनसा ध्यायन्सम्राडसि व्रतपा असि व्रतानां व्रतपतिरसि व्रतमारभे तने प्रब्रवीमि तच्छ. केयं तेन शकेयं तेन राध्यासमित्यादित्यमुपतिष्ठते। समुद्रध्यानं कुर्यादित्येव । तदुक्तं सूत्रान्तरे व्रतमुपैयन्समुद्रं मनसा ध्यायतीति सम्राडसिदित्यमुपतिष्ठते । अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्मामीति ब्राह्मणोऽनियुपतिष्ठते । राध्यतामित्यन्तः। वायो व्रतपत इति वायुमादित्य व्रतपत इत्यादित्यं व्रतानां व्रतपत इति व्रतपतिम् । अग्नि देवानी व्रतपतिरिति श्रुतेरग्निमुपतिष्ठते । व्रतं चरिष्यामीति त्रिष्वप्यनुषङ्गः । एते साधारणा ऋतेऽग्नेः। अग्नेरुपस्थानमन्त्रं विनाऽन्ये मन्त्राः क्षत्रियवैश्ययोब्राह्मणस्यापीत्यर्थः । यद्यस्तमितः स्यादाहवनीयमेवाऽऽदित्योपस्थानेनोपतिष्ठते । विकृत्यनुष्ठानेन दैवान्मानुपाद्वा व्रतोपायनं सूर्यास्तमये स्यात्तदाऽऽदित्योपस्थान (न)मन्त्रेणाऽऽहवनीयमेवोपतिष्ठेत तत्राऽऽदित्यस्य प्रविष्टत्वात् । पर्वणि यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहोति ॥ १ ॥ स्वयमेवेति यजमानः प्रारब्धप्रयोग एव पर्वणि अविकृताधिकारोऽयं पर्वणीति पुनर्वचनात्सायं प्रातश्च नियमः । पर्वणीति ग्रहणमग्निहोत्रस्य प्राप्तस्यैव पर्वणि नियमार्थ नतु दर्शपूर्णमासाङ्गतया याजमानं विधीयत इति दर्शयितुम् । यवाग्वाऽमावास्याया संनयन् । स्वयं यजमान इत्यनुवर्तते । द्रव्यं वैकल्पिकं नियम्यते यवाग्वैवेति । संनयन्त्रित्येवं वक्तव्येऽमावास्याग्रहणं प्रतिपदि संज्ञातः प्रातर्मा भूत्तत्र नित्यनैव द्रव्येण भरद्वाज आहास्याममावास्याया रात्रि कुमारा न पयः पिबन्ति यवाग्वाऽस्यता रात्रिमग्निहोत्रं हुत्वेति । अत्र कुमाराणां पयःप्रतिषेधः सानाय्ये सर्वगवां दोहविधिनिमित्तः । अतः संनयत एव रात्रावमावास्यांया रात्रि कुमार। न पयः पिबन्ति यवा ग्वाऽस्यैतां होमः । तत्रापि पर्वणि स्वयमेवातस्तु यवागूहोमा नासंनयतः । तदाह कात्यायनः-यवाग्वाऽ. ग्निहोत्रहोमः संनयतस्ता रात्रिमिति । ननु पौर्णमास्यां संनयतो यवाग्वा न रात्रौ होमः स्यादिति चेन्न । गवा सान.य्यार्थदोहाद्यत्र यवामाऽग्निहोत्रमिति नियमः । नच प्रात. रपि स्यादिति । रात्रिं न पयः पिबन्तीति प्रातरग्निहोत्री विनाऽन्यासां दोहः । १ च. ट. या यवाग्वा हो'। २ च. ट. ठ, 'यमित्येवा।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- - [१ षष्ठप्रभे- तस्या उच्छेषणमातश्शनार्य निदधाति । तस्या यवाग्या ययाऽग्निहोत्रं यस्याश्चतुरुन्मयनेनाग्निहोत्रं हुत तस्या उच्छेषणमनि- होत्रहवणीगतं मक्षणलोपेनाऽऽतचनार्थमिति प्रयोजनकथनेनेदमुक्तं नोच्छेषणप्रतिपत्ति- रियं तेनोच्छेषणनाशे प्रतिनिधिनाऽऽतचनमित्युक्तमेव । नचाऽऽतचनार्थ यवाग्वा होमः पुनर्युक्त भातश्चनार्थ जुहुयादित्यविधानात् । स च स्वविधिप्राप्त एव संनयति यजमा. नेऽमावास्यायां यवाग्वा नियम्यतेऽत एव तस्या उच्छेषणमनुनिष्पन्नमेवाऽऽतचनामि- स्युक्तम् । तेन यदुक्तं बौधायनेनोच्छेषणार्थं पुनर्होम इति तत्प्रत्युक्तं न्यायशास्त्र. विरोधात् । नानृतं वदति न मारसमश्नाति न स्त्रियमुपैति *नैतार रात्रिमश्नाति । अनृतवानस्य प्रतिषेधे सत्येवावाहितामेः पुनर्वचनं कर्मात्यल्यापनार्थम् । तेन प्रमादावनृतवदने तदैव प्रायश्चित्तं कृत्वाऽग्रिमं कर्म कर्तव्यमिति दर्शितम् । न मांसमि- त्यपि भोजनव्यतिरेकेणापि प्रतिषिध्यते पूर्वे तु प्रातराशे व्यञ्जनत्वेन प्राप्तस्य प्रतिषेधः । अयं तु पुनरन्योऽपि प्राप्तस्य फलादेरिव । अथवा मासिकादिकर्तुः श्रादासशेष. मक्षणं प्राप्तं तत्रापि मांसव्यतिरिक्तमेव शेष मलयेदिति निषेधसिद्धिः। आरण्यस्य सायमनाति । सायं ययभाति तदाऽऽरण्यस्याभाति । ग्राम्यपरिसंख्यार्थमिदम् । क्रमप्राप्तेऽपि सायंमोनने सायंग्रहणं द्वितीयभोजनस्योपलक्षणार्थ तेनैते त्रयो विकल्पा आरण्याशन. मम्पशनमनशनं चेति द्वितीयभोजन एव । दैवात्प्रातराशे सायमुत्कृष्टेऽपि नैते विकस्पा भवन्ति किंतु प्रातराशः पूर्ववदेव भवतीति प्रयोजनम् । आमार्गादा मधुन आपाशातिकादित्येकेषाम् । मृगमांसं मधु वर्जयित्वाऽन्यदारण्यस्यानाति । आस्वधौ । एकेषां प्राशातिकं च वर्मयिस्वाऽन्यदारण्यकम् । प्राशाति धान्यमपामार्गबीनसशमिति माष्यकारमतिः । कोशाधान्यमित्यन्ये । आरण्यायोपवसनपोऽश्नीयाम वा किंचन । आरण्यायाऽऽरण्यमुपवसन्वन[यनपस्ता अपि नाभीयादिति तृतीयः पसः । उभावनी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे । अहं ग्राम्यानुपवसामि माझं गोप- तये पनिति परिस्तीर्यमाणेषु जपति । परिस्तीर्यमाणेप्वमिषु सकृन्मन्त्रः । उपस्तीयः पूर्वश्चेति ब्राह्मणे द्वयोर्महणं क्रमा प्राधान्यात्। * नैतार रात्रिमनातीति पाठः केवलसूत्र पुस्तकेन्वेष ।

·प्र०पटल:] महादेवकृतपैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५०९ आहवनीयागारे माईपत्यागारे वा संविशति । भगारमपवरकस्तत्र विश्रामति शेत इत्यर्थः । श्रमावास्यायां रात्रि जागति । सष्टम् । मपि पा यथा शकुयात्तथा कुर्यात् । सटम्। उपरि वेव न शयीत । उपरि खट्रादौ । कामं वोपरि शयीत। भत्रापि पूर्वेण विकल्पः । व्रतचारी त्वेव स्यात् । तस्यसद्वतं नानृतं वदेन मा समभीयान्न स्त्रियमुपेयादिति ब्रतानि परेत् । वोभते । गतम् भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमह इति ब्रह्मिष्ठं ब्रह्माणं कृत्वा । उत्कर इति सूत्रान्तरे । ब्रह्म वेदस्तनिष्ठं तदध्यापनार्थविचारपरं च । अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽति. क्रम्यापरेण ब्रह्मसदनमुपविशति । स्वसदने । गतार्थम् । माहवनीयामिमुख इति भरद्वाजादयः । अत्राऽऽसीन एवं कर्माणि करोति । आसस्थानादन्यास्ते । विहारान गच्छतीत्यर्थः । संस्थानपपर्यन्तम् । आपस्तम्बादिमिरित उर्वमयमेव संचर इति लौकिके संचारेऽग्रेणाऽऽहवनीयम् । यजमान वाचं यच्छेत्युच्यमाने वाचं यच्छत्या हविष्कृतः । त्रिष्फलीप्रैषे वा विसजते । व्याख्यातमेतदाध्वर्यवे । भूश्व कश्च वाक्चर्च गौश्च वट्च खं च धूश्च नूथ पृथैकाक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यानशुस्ता नो देवीस्वरसा संविदानाः स्वस्ति यचं नयत प्रजानतीरिति प्रणीता:

·[षष्ठप्रश्वे- - - ५१० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- प्रणीयमाना अनुमत्रयते ब्रह्मपूताः स्थ को वो युनक्ति स वो युनक्त्विति साधमानाः । स्पष्टम् । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति यहं युनक्ति । एतव्याचष्टे- सर्वमनुवीक्षते । सर्व विहारमित्यापस्तम्बादयः । यजमान हविनिर्वप्स्यामीत्युच्यमान ॐ निर्वपति प्रत्याहानि होतारमिह तर हुव इति हविनिरुप्यमाणपनुमत्रयते नि- रुप्तं निर्वपणार्थ वा पात्रम् ॥२॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पष्ठे प्रश्ने प्रथमः पटलः॥१॥ निरुप्यमाणमेकैकमन्यत्सकृत् । अत्र प्रणवस्त्रिमात्रः । ओमम्यादान इति पाणि- निना प्लुतविधानात् । इति हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ १ ॥ अथ षष्ठे प्रश्रे द्वितीय. प.ल । इदं तस्मै हयं करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्षु मनसा तपस्व्यन्तर्दू- तश्वरति मानुषीष्विति वेदिदेशमभिमृशति । वेदिस्थलं हस्तेन स्पृशञ्जपति । एवं यत्राभिमृशतीति तत्र सर्वत्र ज्ञेयम् । इत ऊर्ध्व द्वितीयया कर्मनिर्देशेऽभिमन्त्रयत इत्यनुकर्षणीय व्यवहितमपि । कुतः । योग्य. स्वात् । इदं तस्मा इति प्रत्यक्षेण पुरोऽवस्थितं निर्दिशत्यत्रैवाभिमृशतीत्युक्तं चतुःशि- खण्डत्यादौ न तथा निर्देशोऽस्ति तस्मान्नाभिमृशतीत्यध्याहारः । भरद्वामादय एषु विनियोगमभिमन्यत इत्येव पठन्ति । अनुमन्त्रयत इति तु प्रायेणाग्नौ प्रक्षिप्त एवं प्रयु- ज्यते तस्मात्प्रकृतमभिमन्त्रयत इत्येवानुषञ्जनीयम् । परिस्तीर्यमाणेष्वित्यत्र नानुषञ्जनी- यम् । सप्तम्या निर्दिष्टे तु जपतीत्येव । १ क.ख. ग. च. ट. ठ. ण. ममिम ।

·२द्वि०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५११ चतु:शिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतपतीका भुवनस्य मध्ये। मर्मज्यमाना महते सौभगाय मह्यं धुक्ष्व यजमानाय का. मान् । वेदेन वेदि बृहतीमविन्दन्सा पृथिव्यां प्रथा पार्थि. वानि । तस्यां बर्हिः प्रथता साध्वन्तरहिना णः पृथिवी देव्यस्तु । वेदेन वेदिमिति वदेन वेदिर संमृज्यमानाम् । अभिमन्त्रयते । वेदेनेति पठितो मन्त्र आध्वर्यवे । यो मा हृदा मनसा यश्च वाचा यो ब्रह्मणा क- मणा द्वेष्टि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्ये. न्द्रवज्रेण शिरच्छिनीति स्तम्बयजुर्हियमाणम् । अभिमन्त्रयते । यदुद्धन्नो जिहिसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्व- यवस्फ्रकृतस्फ्येनान्तरिक्षं मोरुपाव तस्मात् । यदुद्धन्तो जिहि सिम जीवमस्या वैदिं चकमा मनसा देवयन्तः । मा तेन हेड उपगाम भूम्या: शिवा नो विश्वैर्भुवनेभिरस्त्विति स्फ्येनोत्तमा त्वचमुद्धन्यमानाम् । अभिमन्यते । बृहस्पते परिगृहाण वेदिमिति परिग्राहयोः । जपति । ब्रह्मत्वे पठितो देव्यस्त्वित्यन्त एव योग्यत्वात् । भूमिभूत्वा महिमानं पुपोष ततो देवी वर्धयते पयासि । यशिया यज्ञं वि च यन्ति शं चौषधीराप इह शकरीश्चेति कृताम् । अमिमन्त्रयते । कृतां वेदिम् । ईडेऽन्यऋतूरहमपो देवीरुपब्रुवे दिवा नक्तं च सनुषीरपस्वरीरिति प्रोक्षणीरासाद्यमानाः । अमिमन्त्रयते । आज्यमसीत्याज्यमवेक्षते यथाऽध्वर्युरद्भि. राज्यमाज्येनापः सम्यक्पुनीत सवितुः पवित्रैः। ता देवी: शकरीः शाकरेणेमं यब- मवत संविदाना इत्याज्यमपश्चोत्पूयमामाः। सकृदेव । अध्वर्योरन्यमन्त्रास्त्रय आदितोऽधिका विहिताः । ततस्तूमयोः समाना एवातो याजमाने पञ्चानामित्यावर्तते । अन्यथाऽन्तिमावृत्तौ विसंवादमुमयोः स्यात् विशेषु चतुर्थस्य काम्ये सप्तदश कामयित्वेति ज्ञेयम् ।

·५१२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ छपने- पञ्चानात्वा वातानामित्येतैराज्यानि वृह्यमाणान्यशिश्रेम बाहिरन्त: पृथिव्या सरोहयन्त ओषधीविक्णाः । यासां मूलमुदवधी: स्पपेन शिवा नस्ताः मुहवा भवन्त्वित्यन्तर्वेदि बहिरासाघमा. नम् ॥ १॥ सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शक. रीध । दृष्टियावापर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतध- रशा अदब्धा इति बहिः प्रोक्ष्यमाणपूर्णा मृदु प्रथमानर स्योनं देवेभ्यो जुष्ट सदनाय बर्हिः । सुवर्गे लोके यजमानर हि भेहि मां नाकस्य पृष्ठे परमे व्योममिति बहिः स्तीर्यमाणम् प्रतिधातु मन्त्रावृत्तिः। चतुःशिखण्डा युवति: सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते । सा स्तीर्यमाणा महते सौभगाय सा मे धुक्ष्व यजमानाय कामानिति बहिषा वेदिर स्तीर्यमाणाम् । यदि मध्यमेन पातुना। शिवा च मे शग्मा चैघि स्योना च मे सुषदा चैथ्यूर्जस्वती च मे पयस्वती चैषि सूपचरणा च मे स्वधिचरणा चैधीषमूर्ज मे पिन्वस्व ब्रह्मतेजो मे पिन्वस्व क्षत्रमोजो मे पिन्वस्व विशं पुष्टिं मे पिन्व- स्वाऽऽयुरनाचं मे पिन्वस्व प्रजा पशून्मे पिन्वस्वेति स्तीर्णाम् । भभिमन्यते । वेदि पूर्वेष्वनुषतः । परेष्वमिमयत इत्येव । अस्मिन्या उपभूय इनु मे विक्षोभाय परिधी- न्दधामि । धर्ता धरुणो धरीयानमिषारसि निरितो नुदाता इति परिधीन्परिधीयमानात् । परिधीन्दधामीति बहुवचनेन संसृष्टद्रव्यत्वाञ्च सकृदेव सर्वानुमन्त्रणम् । तथैवोक्तं भरद्वाजेन सर्वानिति । वैखानसेनाऽऽवृत्तिरुक्ता यं(?)न्यायेन । अतः सूत्रकृता प्रथमत एव विनियोगमभिधाय ततो ध्रुवोऽसीत्युक्तं, तस्मात्प्रत्येकमावृत्ति हुवचनमित. रापेक्षं प्रत्येकमेव परिधीयमानत्वात् । ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽह सजातेषु भूयासमिति च । प्रतिमन्त्रमेककम् । तथैवोक्तमापस्तम्बमरद्वानाभ्याम् । युनज्मि त्वां यन्मे अग्न इति द्वाभ्यामभि परिधीयमानम् । तृतीयपरिधेः पूर्वमेव सूर्यस्त्वेत्यनेनापि परिधानस्यैव करिष्यमाणत्वात्तस्मादा पूर्व युक्तम्। क. ग. चर.ठ, ण, स्वा ब्रह्मणा ।

·१३ २० पट] महादेवकृतजयन्तीम्याख्यासमेतम् । सेजिष्ठा ते तपना या परोचना प्रत्योपन्तीस्त. नुबो यास्ते अमे ताभिर्वर्माज्यभितो न्षयस्त्र मा स्वा दभन्यातुधानाः पिशाचा इति परिचितम् । परिहितमिति वा पाठः । परिहितं व्याकरणसिद्धम् । परिधितं छान्दसम् । विच्छिनधि विधृतीभ्या सपत्नान्जातान्भ्रातृव्यान्ये च ननिष्यमाणाः । विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानाय स्वा. नामुत्तमोऽसानि देवाः । विशो यन्त्रे नुदमाने अरार्ति विश्वं पाप्मानमति दुर्मरायुम् । सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोके धृती स्थो विधृती स्वधृती प्राणान्मयि धारयतं मनां मयि धारयत पशून्मयि धारयतमिति विकृती साधमाने ॥ ४ ॥ अयं प्रस्तर उभयस्य धा धो मयाजानामुतानूयाजानाम् । स दाधार समिधो विश्वरूपास्त. स्मिन्नुचो अध्यासादयामीति विधृत्योः प्रस्तर साद्यमानम् । इत ऊर्च स्थालीमित्यन्तं साबमानां सायमानमिति यथायोगं क्षेयम् । आरोह पयो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः । हिरण्यपक्षाजिरासंभृताङ्गो वहासि मा सुकृतां यत्र लोकाः । जुहूरसि घृताची गायत्रियानी कविभिर्जुषाणा । अध्ययमाना यापनुयच्छस्व सुनीती यचं नयास्युपदेवानानेन भर्मणा दैव्येनेति जुहूमवाहं बाध उपभृता सपत्नाक्षातान्भ्रातृव्यान्ये च जनिष्यमाणाः । दोहै यज्ञ सुदुधामिव धेनुमहमुतरो भूयासम- परे मत्सपत्नाः । सुभृदस्युपभृद्धृताची त्रैयुभेन छन्दसा विश्व- वेदः । अव्यथमाना यज्ञमनुयच्छस्व सुनीती यज्ञं नयास्युपदेवा नैन्द्रेण शर्मणा दैव्येनेत्युपभृतं यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुईदारा- सीयादभिदासदग्ने । इदमस्य चित्तमपरं ध्रुवाया अहमुत्तरो भूया- समघरे मत्सपत्नाः । ध्रुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदः। अन्यथमाना यज्ञमनुपच्छस्व सुनीती यई नयास्युपदेवान्वैश्वदेवेन शर्मणा दैव्येनेति ध्रुवार स्योनो मे सीद सुषदः पृथिव्यां प्रचयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके दिवि, सीद प्रथिव्यामन्तरिक्षेऽहमुत्तरो भूयासमपरे मत्सपत्नाः । अयर सुवो अभिजिहर्ति होमान्डतक्षर छन्दसाऽऽनुप्रभेन । सर्वा पत्रस्य सपना विष्ठा बाईस्पत्येन शर्मणा दैव्येनेनि बामियर

·[१ षष्ठप्रश्रे-
५१४
'सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र-
स्थाली घृतस्य पूर्णा छिन्नपयाः शतधार उत्सः। मारुतेन शर्मणा
दैव्येनेत्याज्यस्थालीम् ॥५॥ यज्ञोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो
मां भूतं भविष्यच्छ्रयता शतं मे सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु
सूत्रता इरावतीः पशुमतीरित्यानेयं प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः
सर्वतो मां भूतं भविष्यच्छ्रयता शनं मे सन्त्वाशिषः
सहस्रं मे सन्तु सूनृता इरावतीः पशुमतीरित्यमीषोमीयं यो
नः कनीय इह कामयाता अस्मिन्यज्ञे यजमानाय मनम् । अप
तमिन्द्राग्री भुवनां नुदे तामहं प्रजा वीरवर्ती विदेयेत्यैन्द्रामम् ।
भासन्नमिति त्रिषु ज्ञेयम् । सानाय्य आसाद्यमान इति विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्ट इति सानाय्य आसाद्यमाने ।
नपति।
इदमिन्द्रियममृवं वीर्यमनेनेन्द्राय पशवोऽचिकित्सन् । तेन
देवा अवतोपमामिहेषमूर्ज यशा सह ओजः सनेयर शृतं
मयि श्रयतामिति शृतं यत्पृथिवीमचरत्तत्मविष्टं येनासि.
चलमिन्द्र प्रजापतिः । इदं तच्छुकं मधु वाजिनीवद्येनो.
परिष्टादपि नोन्महेन्द्रं दधि मां धिनोत्विति दधि ।
एतदन्तमभिमन्त्रयते।
अयं यः समसदद्धविष्पानृचा सान्ना यजुषा
देवताभिः। तेन लोकान्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्य.
ममृतत्वमश्यामिति ससामान्यभिमृशति ॥ ६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥
सरसन्नानीति बहुवचनेन सर्वाणि गृह्यन्ते । तथैवोक्तमापस्तम्बपरद्वानाभ्यामपि
सर्वाणि हवीसीति । प्रधानाङ्गानि गृह्यन्ते । समन्नानीति समुपसर्गस्य ग्रहणं श्रुत्य.
नुविधानेन । नतु संसादयतीति विधिना कानिचित्सादितानि सन्ति किंतु सादयत्या.
सादयतीति । अथवा समुदायापन्नानि सन्ति सन्नानीति सामान्यमुमयेष्वप्यस्तीति
युक्तम् । तथाचाऽऽज्यसमुदाय एक इतरसमुदाय एक इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्तिः ।
अभिमृशति सकृत्ततस्तथैवान्यं संसन्नानीतिप्रयोगसामर्थ्यात् ।
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां
षष्ठे याजमानप्रश्ने द्वितीयः पटलः ॥२॥

·० महादेवकृतवैजयन्वीव्याख्यासमेतम् । अध षष्ठप्रभेतीयः पठलः । विहन्यस्याष्टाभिः पौर्णमास्यारहवी. प्यासमान्यभिमृति चतुहोत्रा च । ममाग्ने वर्ष इत्यनुवाकस्याऽऽदितोऽष्टामिर्जग्मिर्मा नो रीरिषो मा परादा इत्य. तामिः (+ पञ्चहोत्रैवामावास्यायामगिरसो माऽस्य यज्ञस्य मातरनुवाकैरवन्त्वित्यनूच्यमानासु सामिधेनीषु जपति दशहोतारं पुरस्तात्सामिधेनीनामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत समिदो अमिराहुतः स्वाहाकृतः पिपतु नः। स्वगादे- वेभ्य इदं नम इति समिद्धमग्निमुच्छुष्मो अम इति च मनोऽसि प्राजापत्यमिति नुवाधारमनुमनयते पागसीति बुच्यं देवाः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्वास्मि न तमन्तरेमि स्वंम इष्ट५ स्वं दत्त स्वं पूर्व स्वर श्रान्तर स्वर हुतं तस्य मेऽनिरुपद्रष्टा वायुरुपश्रो- ताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिना पृथिवी माता प्रजा- पतिबन्धुर्य एवास्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरे- मीति होदावरेऽध्वर्युपवरे च जपति मां देवेष्वाश्राव. याऽऽयुषे वर्चस इत्यध्वर्युपवरे वैशेषिकं चतुर्योतारं पुर- स्तात्मयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत वसन्तमृतूनां मीणा- मीत्येतेः प्रयाजानार हुतर हुतमनुपचयतेऽनिश्वभुष्मा. स्तस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमित्यानेयस्याऽऽ- ज्यभागस्य सोमश्चक्षुष्मारस्तस्याहं देवयज्यया चा- मान्भूयासमिति सौम्यस्याग्रीषोमयोरहमिति समस्ता. नुमवणमेके समामनन्ति पञ्चहोतारं पुरस्तादवि. पामवदानानामुपरिष्टादा व्याचक्षीतानेरहं देवयज्ययाऽ- मादो भूयासमित्यानेयस्य दधिरसीत्युपाशुपाजस्या- भीषोमयोरहमित्यमीषोमीयस्येन्द्राग्नियोरहमित्यैन्द्रामस्ये. न्द्रस्याहमित्यैन्द्रस्य महेन्द्रस्याहमिति माहेन्द्रस्याने * अत्र सटीकापुरतकेषु भवत्यमेकं पत्रं त्रुटितमित्येवोपलधम् । + धनुविद्वान्तर्गत टीकापु. साकेषु नारित।

·५१६ सत्याषाढविरचितं प्रौतसूत्र- पिछा- स्विष्टकृतोऽहमिति स्विष्टकतोऽनिर्मा दुरिष्टापाविति च मुरूपवर्षवर्ण पहीतीहामाहियमाणा प्रतीक्षते ॥ ७ ॥ इड एसदित एहि भूयस्येहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दषिष एहीत्युपाश्शूपहले सप्त देवगवी. पति चिदसि मनासि वस्त्री रन्ती रमतिः सूनरी सून तेत्युच्चैरुपहवे सप्त मनुष्यगवीर्जपति विश्वा त्वं भूताऽनु- प्राणिहि विश्वा त्वा भूताऽनुपाणन्तु भूरस्यायुरसीधि- रसि सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भद्रान्दुर्या अभ्येहि मामनु. व्रतान्यु शीर्षाणि मृइव५ सा नः प्रियासु प्रतूत्तिः प्रिया नः सुहृनः प्रियवती मघोनी जुष्ट एहि रन्त एहि रमत एहि सूत एहि सुहवाम एहि सह रायस्पोषेण देवीर्द- रभि मा निवर्तध्वर स्योना स्योनेन घृतेन मा समुक्षत नम एतदुपदं भिषगृषिब्रह्मा यद्ददौ समुद्रादुदभिव सुचावागने विषस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर्दशभिर्दिशमित्यु- चैरुपहवे वायविडा ते मातेति होतारमीक्षमाणो वायु मनसा ध्यायेदुपहूतोऽयं यजमान इत्युच्यमान उपहूतः पशुमानसानीति जपत्यस्मास्चिन्द्र इन्द्रियं दधात्विति चेडाया अहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमिडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतस्तस्यास्ते भक्षिवाण: स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः । इडा धेनुः सह वत्सा न आगादूर्ज दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अनेन हविषोत गोभिरिडा जिन्वतां पय- साऽभ्यस्मानित्युपतामिडां व्यारव्याता मार्जनी ।) मनो ज्योतिरिति माननऋक् । ब्रन पिन्वस्त्र ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपदस. दिशां कृप्तिरसि दिशो मे कल्पन्तां कल्पन्तां मे दिशो दैवीश्च मानुषीश्चाहोरात्रे मे कपेतामधमासा मे कल्पता मासा मे कल्पन्तामृतवो मे कल्पन्तार संवत्सरो मे कल्पता कृप्तिरसि कल्पता म आशानां त्वाss- शापालेभ्यश्चतुभ्यों अमृतेभ्य इदं भूतस्याध्यक्षेभ्यो विधेम हविषा वयमिति प्रतिदिशं व्यूहति भजतां भागी भाग मा भागोभक्तनिरभागं भजा.

·तृ पटक ] महादेवकृतपैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५१७ मोऽपस्पिन्वोषधीजिव द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टि- मेरय ब्रामणानामिद हविः सोम्यानार सोमपीविना निर्भक्तो ब्राह्मणो नेहाब्राह्मणस्यास्तीति च॥८॥ मत्रापि अपति म्यू(व्यु)ोति ज्ञेयम् । अथवा विभज्योहति भमिमृशनपत्ति । अन्यथा प्रत्येकं मन्त्रयोविनियोगः कथं स्यान्नहि न्यूढस्य पुनर्वृहनम् । अतः प्रत्येक मन्त्रसाध्यं जपादृष्टं नान्यत् । एवं पूर्वमपीति चेति सर्वत्र तेन न सरेतदन्तैश्चतुर्धा- करणानि पूर्वादिदिक्क्रमेण प्रतिदिशं सारयति । किं तु व्यू (ब्यु) स्पृशन्सकृन्मत्र मपतीत्यर्थः। इदं ब्रह्मण इद होतुरिदमध्वयोरिदमनीध इति चतुषी व्यादिवि । चतुर्धाकरणानि पूर्वादिदिक्कृतानि व्यूढान्यभिमृश्य व्यादिशतीति श्रुतेः । अध्य. गुणा चतुर्धाकृतानि यममानेन व्यूढानि स एवाभिमृश्यामिमर्शनपूर्वकं मन्त्राञ्जप्त्वे. (पित्वे)त्यर्थः । हस्तेनाभिमृश्याऽऽदिशति निर्दिशति तत्तहत्विसंबन्धित्वेन निवेदन यति । ततस्तु संबन्धज्ञानअन्येन दृष्टेनैव प्रयोजनेन ज्ञानविषयाणां चतुर्धाकरणानां दृष्टः संस्कारो नह्यनिर्दिष्टानि ततत्तदृस्विक्संबन्धेनाज्ञा[ता]नि तैरादातुं शक्यानि । आमीध्रपथमान्व्यादेशानेके समामनन्ति । आनीधः प्रथमो येषु व्यादेशेषु ते तथा । इदमग्नीध इदं ब्रह्मण इति क्रमेणत्यर्थः । इय५ स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षी- यमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युमित्यन्तर्वेधन्याहार्यमा. सनमभिमृशति प्रजापतेर्भागोऽसीति च । प्रथमे विकृतिषु यथार्थमूहो द्वितीये तु नोहः प्रजापतिमागमात्रत्वेन सर्वत्रामिधान- संमवात् । दक्षिणसभ्य उपहर्तवा इत्युच्यमाने दक्षिणत एतेत्गृत्विनः संमेष्यति । अर्ध्वर्युगोच्यमाने । ऋत्विग्रहणान्न शमितुः प्रेषणं दक्षिणामागश्च । ब्राह्मणा अयं व ओदन इति दक्षिणतः परिका- नभ्यस्तं चतुर्धा व्युद्धृत्यै ददाति । एषा ते अग्रे समित्तया वर्धस्व चाऽऽच प्यायस्वाधिषी. महि च वयमा च प्यासिषीमहि । ते अन आत. च. सादय। २ क.ग. प. उ. प. नई'।३ क.ख.ग. प. ट... 'स्य पात्रेषु ।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रो- माम्यहं वाक्षिपितश्वरन् । प्रजां च तस्य मूलं च नीचैर्देवा निवृश्चत । अग्ने यो नो भिदा सति समानो यश्च निष्टयः । इध्मस्येव प्रक्षायतो मा त. स्योच्छेषि किंचन। यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाई द्वेष्णि यश्च माम् । सर्वास्तानने संदह यारवाई देष्मि येच मामित्यनयाजसमिधमाधीयमानाम् । अमिमन्त्रयत इति शेषः। दिर्हिः नृतर हविरिध्मः परिधयः घुचः । आज्यं या रुचो यजुर्याज्याश्च वषट्काराः सं मे सब. वयो नमन्तामिध्मसंनहने हुत इतीध्मसंनहने हुते । जपति अङ्गिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरहौषरित्यनूपाजेषु जपति सप्तहोतारं पुरस्तादनूयाजानामुपरिष्टाद्वा व्याचक्षीत बहिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमित्येतैरनूयाजानार हुतर हुतमनु- मवयते वाजस्य मा प्रसवेनेवि द्वाभ्या५ चौ व्यूह्यमाने ॥९॥ अमिमन्त्रयते । वसून्देवान्यझेनापियर रुद्रान्देवान्य नापिनेयमादित्यान्देवाम्प- नापिप्रेयमिति परिधीनज्यमानान्समक्तां बर्हिर्हविषा घृतेन समादित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवेभिरका दिव्यं नमो गच्छतु यत्स्वाहेति चुभु प्रस्तरमज्यमानमपिने- ड्यज्ञो यज्ञमयाइदेवार अरंकृतः सोमः । तं मित्रो वरुणो अर्यमा रायस्योषा यजमानं विशन्त्विति प्रस्तरस्य तृणमपात्तम् । अमिमन्त्रयते । अमेरहमुजितिमनूज्जेषमितिसूक्तवाकेन होता यां यां देवतामभिव्याहरति तां तां यजमानोऽनुमवयते । तां तां यजमानः सन्ननुमन्त्रयते । तथाच यावत्य इष्टा देवतास्ताः सर्वा अपि शाखान्तरीयपाठेनानुमन्त्रयते । तथाचाऽऽह भाष्यकार:- अनरहमिति । यथालिङ्गं देवता अनुमन्त्रयत इति लाघवेन वक्तव्ये यां यां देवतामभिव्याहरति तां तामिति क. ख. ग. च. ट, ठ, ग.ति यां। २२.ह. 'के हो३ क. ख. ग. घ.ट. ठ.. बता होताsमि।

·तृपटला ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । [चनं यस्या यस्या अस्ति होतुरमिन्याहरणं तस्यास्तस्या अनुमन्त्रणं यथा स्यादिति । नोपाशुयानस्याऽऽज्यपानां चासत्यपि तैत्तिरीयकपाठे कार्यमनुमन्त्रणम् । पाठः पाखान्तरीयोऽनुमेयः । केचिदुपांशुयानापपानां तद्विकाराणां सक्नदेवतानां च म कुर्वन्ति पाठामावात् । तेषामाचार्यप्रयत्नानर्थक्यं स्यात् । ऐन्द्रामस्य निर्वापदग्नीषोमी. स्य परिदानवत्तेषां शाखान्तरे पाठसद्भाव इति भगवतः सत्याषाढस्यामिप्रायः। यहि होता यजमानस्य नाम गृहीयाहिं बयादेमा अग्ममाशिषो दोहकामा इति । यहि यदा ताई तदा ब्रह्मवर्चस म आगम्यादित्यन्तः । सा मे सत्याऽऽशीर्देवेषु भूयान्मन्यान्मन्यतमाज्जुष्टोज्जुष्टतमादरै। डता मनसा तच्छ केयं यज्ञो दिवर रोहतु यज्ञो दिवं गच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेन यज्ञो देवार अप्येत्वित्याशीषु जपति । आशीष्षु होत्राऽऽयुराशास्त इत्यादिषूच्यमानामु जपति । अदो म आगम्यादिति यत्कामयते तस्य नाम गृहाति । स्वर्गो माऽऽगम्यादित्यादिना यकामयते तस्य कामो यज्ञो माऽऽगम्याद्विष्णुम. तिर्माऽऽगम्याद्ब्रह्मज्ञानं माऽऽगम्यादिति यद्रोचते तस्य नामानेन प्रकारेण गृह्णीयात्। रोहितेन त्वाऽनिर्देवता गमयत्वित्येतैः प्रस्तरमवसृष्टम् । आहवनीयेऽवसृष्टमनुमन्यते त्रिमिः । इतः परमपि द्वितीयानिर्दिष्टं ययौ प्रक्षिप्तं तर्हि तत्रानुमन्त्रयत इत्यनुषञ्जनीयमन्यत्र द्वितीयान्तेऽमिमन्त्रयत इति तथैव मरद्वानोपदेशात् । दिवः खीलोऽषततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेनास. इस्रकाण्डेन द्विषन्तं तापयामसि द्विषनस्ताप्यता बहु- मानागास्तप्योषधय इति प्रस्तरस्य तृणमनुमहृतम् । आहवनीये । विष्णोः शंयोरहमिति शंयुवाके । मपति । गमेयमित्यन्तः। वि ते मुश्चामि रशना इति द्वाभ्याममि परिधिषु प्रहियमाणेषु । आहवनीयममिमन्त्रयते । इष्टो यज्ञो भृगुभिर्द्रविणोदा यतिभिराशीर्दा पमुभिराशीर्वार अथर्वभिः । तस्य मेष्टस्य बीतस्य इविणमागम्यादसुर्यको वमुमा- ख. च. ट. ठ. 'सं माssग। २ क. ख. ग. 1. च. ट. ठ. 'टाजु । । क. ग. .. म. म. ठ... मार 1 क. ग. च. ट. ठ. . दो माऽऽग। - ·[षष्ठप्रमे- ५२. सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- म्यास्तस्य मा यास्य पसोर्वसुमतो पस्विहाऽऽगच्छत्वदो म आगच्छस्विति सरसावभागान्यत्कामयते तस्य नाम गृहाति । संत्रावाननुमन्त्रयते । अन्यत्पूर्ववत् । वेदोऽसि वित्तिरसीतिवेदमन्तवेद्यासनमभिमशति । भासनं कृत्वाऽमिमृशति । विदेयेत्यस्य पुरस्तादुपरिष्टादा यद्यद्भातृव्यस्याभिध्यायेत्तस्य नाम गृहीयातदेवास्य सर्व वृत इति विज्ञायते ॥ १० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः॥३॥ विदेवेति पदस्य पूर्व पश्चाद्वा भ्रातृव्यस्य यद्यदमिध्यायेन्ममास्त्विति तस्य नाम गृहायात्पाप्मनो व्यावृत्ति विदेयेति ज्ञेयम् । अर्थवादोऽन्यो विश्वासार्थः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवै. जयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥३॥ भय षष्ठप्रश्ने चतुर्थः पटलः । पत्नीसंयाजेषु सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो विषीयेति सोमस्य त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूना रूपं पुषेयमिति त्वपुर्देवानां पत्नीनामहं देवय. ज्यया अजनिषीय प्रजया च पशुभिश्चेति देवपत्नी राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासमिति राकां सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमान्भूया- समिति सिनीवाली कुहा अहं देवयज्यया पुष्टि मान्भूयासमिति कुहूममिदृहपतिर्यज्ञस्य प्रतिष्ठा तस्याहं देवयज्यया प्रतिष्ठावान्भूयासमि त्यनिं गृहपति देवानां पत्नीरमिहपति- रिति समस्तानुमत्रणमेके समामनन्ति यपत्र चत्वार एव पत्नीसंयाजास्तरा समस्तानमन्त्रणम् । सौम्य(सोम)स्य त्वष्टुरिस्यु. भयत्र हुतमिति ज्ञेयम् । अन्यत्र यद्यपि देवतास्तथाऽपि हुतमिति । . क. ख. ग. च. ट. ठ. ण. सौम्यस्य ।

·१०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२१ इडाऽस्माननुवस्तान्घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः। वैश्वानरी शकरी वावृधा- नोपयज्ञमस्थित वैश्वदेवीत्याज्येडाम् । भाभिमायते । या सरस्वती यशोभगीना तस्यै ते स्वाहेति फलीकरणहोमे हूयमाने मुखं विमृष्टे । या सरस्वती वेशभगीना तस्यै ते स्वाहेति हुते मुखं विमृष्टे । हस्तेनानुलोमं मार्टि । अग्नयेऽदब्धायवेऽशीततनव इदम् । विश्वेभ्यो देवेभ्य इदम् । वेदोऽसि वित्तिरसीति वेदर होत्रा पत्न्यै प्रदीयमानम् । अमिमन्त्रयते होत्रा पल्ल्यै प्रदीयमानम् । सनेयमित्यन्तः । बेदोऽसि वेदसे त्वा वेदो मे विन्देति वा । पूर्वस्य विकल्पार्थः। घृतवन्तं कुलायिनमिति वेदमुपस्थेऽस्यमानम् । पल्या उपस्थे क्षिप्यमाणं वेदमभिमन्त्रयते । वाजिनमित्यन्तः । घेदोऽसि वेदो म आहर तृप्तस्त्वं सोऽहं मजया पशुभिर्भूयासमिति वा । गतम्। त्वया वेदि विविदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः । अच्छिद्रं यज्ञमन्वेषि विद्वान्त्वया होता संतनोत्यर्षमासानिति षेदर स्तीर्यमाणम् । होत्रा गार्हपस्यात् । अमेऽदधायो इति समिष्टयजुः । अनुमत्र यते । स्वाहान्तो मन्त्रः सकृदेव । समिष्टयजुर्नानात्वेऽप्यन्ते । वातायेदम् । भत्र नानादेवता पदानि श्रूयन्ते तथाऽप्युक्तमार्यवे तज्ज्ञेयम् । दिवा खीलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः तेना- सहस्रकाण्डेन द्विषन्तर शोचयामास द्विषन्मे बहु शोचत्वोषधे मो अहशुचमिति बर्हिरनुमंहतम् । अनुमन्त्रयते । घ. द. ८. प्रद्रियमाणम् ।

·४२२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [६ पटप्रभे- '~ सं यज्ञपतिराशिषेति ॥ ११ ॥ यजमानभा भाश्नाति शृतस्य दधश्च ब्राह्मणोऽनाति न वैश्यराजन्याविद५ हविः प्रजननं मे अस्त्विति शृतस्य दधिक्राव्णो अकारिषमिति दनः पिष्टम्। अन्तर्वेदि प्रणीतासु मार्जयते । उत्तरार्थमिदम् । अध्वर्युश्चास्मै संततां धारा सावयति सद. सि सन्मे भूया इत्यानीयमानासु जपति । प्रणीतासु स्त्राव्यमाणास्वध्वर्युणा । प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामिति प्रतिदिशं व्युत्सिञ्चति समुद्रं कः पहिणोम्य. क्षिताः स्वां योनिमपिगच्छत । अच्छिद्रः प्रजया भूयासं मा परासचिमत्पय इति शेष निनयति। प्रणीताशेष वेद्याम् । यदप्मु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजिनीवति मुखमग्धि सरस्वतीति मुखं विमृष्टे । हस्तेन । अत्र यजमानभागमाशनमेके समामनन्ति । स्पष्टमन्यत्। अत एवोपोत्थाय विष्णोः क्रमोऽसीति चतुरो विष्णुक्रमान्कामति दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुभकामति न सव्येन दक्षिण- मतिकामति नाऽऽहवनीयमतिक्रामत्युत्तर. मुत्तरं ज्यायासं तिष्ठश्चतुर्थ जपति । अतो यजमानायननादेवोत्थाय नान्यत्र स्थितः । दक्षिणपादेनाग्रे प्रक्रम्य सव्येन तदनूत्तरमुत्तरं प्रक्रमणं ज्यायो दीर्घं त्रीण्येव चतुर्थे प्रक्रमणं नास्ति तृतीये प्रक्रमणे तिष्ठश्चतुर्थ विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयत इति जपति । उद्यनद्य मित्रमहः सपत्नान्मे अनीनशः। दिवै. नाम्विधुता जहि निम्रोचन्नधरान्कृधि । उद्यमय ·पचपटल: महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पर विनो भज पिता पुत्रेभ्यो यथा । दीर्घायुत्वस्य हेशिष तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहनुत्तरां दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरि- माणं च नाशय । शुकेषु मे हरिमाण रोपणाकासु दध्मसि । अथो हारिद्रवेषु मे हरिमाणं निदध्मसि । उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो रधम् । यो नःशपाद- शपतो यश्च नः शपतः शपात् । उषाश्च तस्मै निमुकच सर्वपाप समूहताम् । यो नः सपत्नो यो रणो मर्तो भिदासति देवाः । इध्म- स्येव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेषि किंचनेति ॥१२॥ आदित्यमुपतिष्ठतेऽगन्म मुवः सुवरगन्मेति च । घेहीत्यन्तः। इदमहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्यै दिक इति यं देष्टि तस्य वधं मनसा ध्यायति । द्विष्म इत्यन्तः। यद्यभिचरेदिदमहममुष्याऽऽमुष्यायणस्य पाणं नि- बेष्टयामीति दक्षिणपादस्य पार्ष्या निवेष्टयति । अमुष्येति षष्यन्तं नाम शत्रोगृह्णाति । अमुष्यायणस्येति यस्यापत्यं तस्य तद्धिता- न्तम् । अयज्ञसंयुक्तमिदं न यज्ञाङ्गम् । ऐन्द्रीमावृतमन्वावत इति प्रदक्षिणमावर्तते पुण्या भवन्तु या लक्ष्मी पराभवन्तु याः पापीरिति दक्षिणमसमभिपर्यावर्तते । दक्षिणस्कन्धमभिलक्षीकृत्याऽऽर्वते । तेजोऽसीत्याहवनीयमुपपर्यावर्तते । प्रसन्यमाहवनीयमुपाभिपर्यावर्तते । समहं प्रजयेत्युपतिष्ठते। आहवनीयम् । पोष इत्यन्तः । समिद्धो अन इत्युपसमिन्धे । दीचासमित्यन्तः ।

·५२४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र-- [१ पछा- वमुपान्यज्ञ इत्युपतिष्ठते। भूयासमित्यन्तः। अग्ने बढे स्वदितुं नस्तनयं पितुं पच । विमुर शं सोकाय तनुवे स्योन इति दक्षिणामिमुपतिष्ठतेऽन थायूष्याने पवस्वेत्यामिपावमानीभ्यां गाईप. त्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपत इति च तामाशिषमा. शासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमित्यजातपुत्रो ब्रूयात् । ब्रूयादुच्चैरविद्यमानपुत्रः । तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति जातपुत्रः। विद्यमानपुत्रः। बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनु. द्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति । तामाशिषमाशासेऽमुष्मा अमुकशर्मणेऽमुकशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसावनु मा ज्यो- तिषा तन्वित्यन्तराऽग्नी निषीदति । ज्योतिषे तन्तवे त्वेत्युक्त्वा नाम गृह्णाति ज्येष्ठस्य संबुद्ध्याऽमुकशर्मनिति । वेदवणान्युपस्थ आधाय ये देवा यज्ञ- हन इत्यन्तर्वेद्यासीनोऽतीमोक्षाजपति । अतिमोक्षमन्त्रान् । उपस्थो दक्षिण जानु सव्ये कृत्वा पादयोः पाण्यों व्यत्यासेन सक्थ्नोः समीपे नयेदेष उपस्थो गोमुखाप्तनमिति प्रसिद्धं योगशास्त्रे । कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति यज्ञं विमु- श्वति सर्वमनुवीक्षतेऽग्ने व्रतपते व्रतमचारिषमि- त्येतं विसृजते यज्ञो बभूव स आबभूवेति यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति गोमा५ अग्नेऽविमार अश्वी यज्ञ इति प्राइत्क्रम्य जपति ॥ १३ ॥ प्राची दिशमुत्क्रम्य । यज्ञ शं च ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवेन मे संतिष्ठस्व स्योनेन मे संतिष्ठस्व सुभूतेन मे संति- वस्त्र ब्रह्मवर्चसेन मे संतिष्ठस्व यज्ञस्यधिमनु संतिष्ठ- स्वाप ते यज्ञ नम उप ते नम उप ते नम इति जपति । १ क. ख. ग. छ. च. ट. ठ. ण. नोऽतिमो ।

·१५०पटल ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । स्पष्टम्। वृष्टिरसि वृश्च मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागामप्सु श्रद्धेत्यप उपस्पृश्य यथेतं प्रतिनिष्क्रामति । स्पष्टम् । ब्राह्मणास्तर्पयितवा इति संप्रेष्यति । बहुवचनादधिकांस्तर्पयति मक्ष्यमोज्यादिपरिवेषणेन । अष्टौ दश वेति वैखानसः । तथा पशौ शतमिति । तर्पयतेति प्रैषोऽध्वर्यु प्रत्यन्यं पाकसंस्कर्तारं वा प्रति । आत्मानं प्रत्येवेति राद्धान्तः । एवं विहितं प्रवसतोऽपि याजमानम् । प्रवासगतस्यापि याजमानं भवत्येव । यस्यामस्य दिश्यमयो भवन्ति तां दिशमभिमुखो मवाञ्जपति । याजमानमत्रान् । स्पष्टम् । अध्वर्युः कर्माणि करोति । यद्यपि न यजमानस्य प्रतिनिधिस्तथाऽपि परार्थे ह्यस्त्येव प्रतिनिधिरतो यान्यन्या. र्थानि तानि समन्त्राण्येव कुर्यादध्वर्युः । स्वामित्वप्रयुक्तसंस्कारेषु न प्रतिनिधिरित्येवमु. पपादितम् । कर्तृत्वे त्वस्त्येव प्रतिनिधिरिति भावः । अन्यान्यभिमर्शनात् । अभिमर्शनं वेदेहविषां च तद्विनाऽन्यानि, दर्शितममिमर्शनं जपाङ्गमिति । यद्ययं करणमन्त्रः स्यात्तदाऽध्वर्योरेव समन्त्र कर्म स्यात् । न मन्त्री जपपूर्वमाव्यङ्गम् । अत एवाभिमृश्य जपतीत्येतद्वलेन व्याख्यातम् । जपस्य वेदिसंस्कारत्वात्तस्मादमिमर्शन. स्याङ्गत्वं संस्कारकं जपं प्रत्येव संस्कारस्य यजमानार्थत्वान्नाभिमर्शनं पराये किं तु जपस्य पूर्वमाव्यङ्गं तदर्थ सदपि यजमानसंस्कार एव । तस्याङ्गमूतस्य लोपेऽपि प्रधानार्थान्मन्त्राञ्जपेदेवेत्याह- यजमानो मत्राञ्जपत्यन्यान्व्यादेशनात् । व्यादेशनं चतुर्धाकरणानामिदं ब्रह्मण इत्यादि । तदभिमृश्यैवेदमित्यादिकमित्युक्त. मेव । तत्राभिमर्शनसद्भावेऽपि तस्य व्यादेशनाङ्गता व्यादेशनं च परार्थमतोऽमिमर्शन- मपि कृत्वाऽध्वर्युरेवेदमित्यादिशति करणमन्त्रत्वाभावेऽपि करणमन्त्रवदेव द्रव्यसंस्कार- मन्त्राणामपि परार्थत्वादध्वर्युप्रतिनिधित्वमस्त्येव । तेन तान्न यजमानो जपतीत्यर्थः । अध्न पिन्वस्वेत्यादिनपोऽपि व्यादेशनाङ्गं ब्राह्मणानामिद हविरितिलिङ्गात् । ततस्तु व्यादेशनशब्देन तदङ्गमन्त्रजपो लक्ष्यते । सोऽप्यध्वर्युशैव कार्य इत्येवं नाऽऽसङ्कनी. यं जपस्य साक्षाद्यजमानसंस्कारत्वात्तेनैव कार्यः । ओं निर्वपेत्यस्य स्थानेऽने हविनि- १ क. ख. ग. च. ट. ठ. ण. यस्या दिश्यस्याम।

·५२६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६ षष्ठप्रम- प्स्यामीत्युक्तमेव । युष्मदर्थ प्रत्यादेशो दक्षिणत एतेति ब्राह्मणा अयं व ओदन इति चावयुरेव भूपते भुवनपत इति ब्रह्मवरणमध्वर्युणा समन्त्र गमध्वर्युणा समन्त्र कार्य न तत्र जप इत्यर्थः । ओं निर्वपेत्यपि । आदेशनमन्त्रादन्यान्मानित्यर्थः । स्पष्टीकृतं भाष्यकृता-अध्वर्युणा कर्तव्यानि । तानि वक्ष्यामः । ब्रह्मवरणम् । अने हविः । इदं ब्रह्मण इति व्यादेशनम् । दक्षिणत एत ब्राह्मणा अयं व मोदन इति दानमन्त्रः । ब्राह्मणाश्स्तर्पयितवा इति श्रेषश्च । आत्मानं प्रत्यपि परार्थत्वात् । अथामन्त्रकाण्यध्वर्युकर्तव्यानि । प्रस्तरधारणम् । इडारम्भः । इडाप्राशनम् । प्रतिदिर्श व्यूहनं च । प्रणीतामु मार्जनं समिन्धनं च । अथ प्रवसता यनमानेन सर्वे मन्त्रा जपितव्याः प्रयोगक्रमेण । अध्वर्युकृतानि याजमानानि वर्जयित्वा । यथा ब्रह्मवरणम् । ओं निर्वपेत्यादि । अध्वर्युवानि । यजमान वाचं यच्छ । यजमान हविनिर्वस्यामि । वर्षतु ते पर्जन्य इत्येतानि । एतयोरपि यजमान स्मृत्वा जप इत्येव न्याय्यम् । अन्या. व्यादेशनादित्यमिधानात्प्रतिदिशं व्यूहनमध्वर्युः । जपो याजमानं ब्र ति व्यादेशनं समन्त्रमेवेदं ब्रह्मण इत्यादिकमध्वर्योः । अन्यथा सूत्रविरोधः स्यात् । एवं विहितमिष्टिपशुबन्धानां याजमानम् । एवं विकृतेष्टिषु निरूढादिपशुबन्धेषु चेदमेव वैशेषिकं तत्र तत्रैवोक्तम् । यथाविकारमनुमन्त्रणाः । अमेरहं देवयज्ययेति यद्यपि देवतामात्रं श्रूयते तथाऽपि तस्य हुतस्यानुमन्त्रणमित्यु- कमेव । हविष एव विकारेणानुमन्त्रणमन्त्रा ज्ञेया नतु द्विदेवतस्य द्विदेवत एकदेवतस्यै. कदेवत्य इति, इन्द्रस्य चेन्द्रियावीति किंतु हविःसामान्यात् । अनुमन्त्रणमन्त्रो यो यस्य हविषो विकारस्तस्य तस्य तेनाविकृतेनोहितेन था। अपवादमाह- इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवयज्ययाऽसपत्नो भूयास सरस्वत्या अहं देवयज्यया वाचमनाचं पुषेयं पूष्णोऽहं देवयज्यया पुष्टिमान्पशुमान्भूयासमदित्या अहं देवयज्यया प्रजनिषीय प्रजया च पशुभिश्च द्यावापृथिव्योरई देवयज्यपोमयोलोंकयोध्यासं भू- मानं प्रतिष्ठां गमेयमर्यम्णोऽहं देवयज्यया स्वर्ग लोकं पुषेयं विश्वेषां देवानामहं देवयज्यया प्राणैः सायु- ज्यं गमेयमिन्द्रस्येन्द्रियावतोऽई देवयज्ययेन्द्रियाची १च. कृतीष्टि।

·१५०पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५२७ पशुमान्भूयासमिन्द्रस्य त्रातुरहं देवयज्यया त्रातो भूयासमिति प्रत्यक्षानाता अनुमत्रणाः ॥ १४ ॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ एतेषु हविःषु प्रकृतितोऽतिदेशेन प्राप्ता अनुमन्त्रणमन्त्रास्तपामनारम्य प्रत्यक्षवचनैः प्राप्तैधिः । एते मन्त्रा लिङ्गेन यत्र यत्र यस्य प्रतिपाद्या देवता तत्र हविषि पुरोडाशे चरावामिक्षाया वा प्राप्नुवन्ति । नतु विकारेवन्यदेवताकेषु तेषु दर्शपूर्णमासाम्यामेवा- तिदेशात् । निरूपितमेतत् । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज. यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥ अथ षष्ठप्रश्ने पञ्चमः पटलः । अग्न्याधेयस्य याजमानं व्याख्यास्यामः । स्पष्टम् । पुरस्ताद्राह्मौदनिकारकेशश्मणि वापयते नखानि निकृन्तते दतो धावते स्नात्यहतं वासः परिधत्ते । प्रथमब्रह्मौदनात्पूर्व स्पष्टमन्यत् । ब्रह्मौदनं पाशितवयो वरं ददाति । वरोऽनाट्यस्य गुञ्जाद्वयं सुवर्णमस्विग्भ्यः । आहितासु समित्सु मिथनावसिक्तरेतसौ ददाति । अभ्यज्याऽऽहितासु तेभ्य एव स्त्रीपुंसौ पूर्वमसिक्तमगतं रेतो ययोस्तादृशी गावो ददाति । न प्रयाति न प्रवसति । सगृहो न प्रयाति विना गृहेण प्रवासस्तमपि न करोति । नास्याग्निं गृहाद्धरन्ति । अस्य यजमानस्य गृहादन्ये नाग्निं नयन्ति । अन्यतश्च नाऽऽहरन्ति । तदीया अन्यतोऽपि नाऽऽनयन्ति । लौकिकाग्निप्रतिषेधोऽन्यस्य तु हरणं न प्राप्तमेव । शिल्पैरेता५ रात्रि जागति । एता रात्रिं यस्याभोंदिते सूर्य आहवनीयमावास्यन्भवति । शिल्पैर्वीणावेणुमृदङ्गा- दिभिर्निद्रामतिवाहयति ।

·५२८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१ पष्ठप्रश्ने- शल्करग्निमिन्धान उभो लोको सनेम- हम् । उभयोर्लोकयोद्ध्वाऽतिमृत्युं तरा. म्यहमिति शल्कैस्ता५ रात्रिमग्निमिन्धे । बालोदनिकमग्निं शक्कैः काष्ठतक्षणैर्दीप्तं करोति । सकृन्मन्त्रस्तूष्णीमनन्तरं, रात्रि. मिति कालावनारत्यन्तसंयोग इति वचनात्संततम् । मही विश्पत्नी सदने ऋतस्याची एतं धरुणे रयी. णाम् । अन्तर्वत्नी जन्यं जातवेदसमध्वराणां जन- यथः पुरोगामीत्यरणी प्रदीयमाने प्रतीक्षत आरोहतं दशत५ शकरीममर्तेनाग्न आयुषा वर्चसा सह । ज्योग्जीवन्त उत्तरामुत्तरा समां दर्शमहं पूर्णमासं यज्ञं यथा यजा इति प्रतिगृह्णात्य॒त्वियवती स्थो अग्निरेतसौ गर्भ दधाथां ते वामहं ददे तत्सत्यं यद्वीरं विभृथो वीरं जनयिष्यथः । ते मत्पातः प्रजन- यिष्येथे ते मा प्रजाते प्रजनयिष्यथः। प्रजया पशुभि. ब्रह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति प्रतिगृह्याभिमवयते । सकृदेव पूर्व मन्त्राः। आत्मन्नामि गृह्णीते यथाऽध्वर्युरिदमहमनृतात्सत्य. मुपैमि सत्यान्मानुषमुपैमि मानुषाव्यमुपैमि देवी पाचं यच्छामीति वाचं यच्छति प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभि प्राणिमि पूष्णः पोषेण मह्यम् । दीर्घा- युत्वाय शतशारदाय शत शरय आयुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्यायेति जातमभिप्राणित्यहं त्वदस्मि मदसि त्वमेतन्ममास योनिस्तव योनिरस्मि । ममैव सन्वह हव्यान्यने पुत्रः पित्रे लोककज्जात- वेद इति जातमभिमन्य वरं ददाति । मातमग्निममि उपरि नासया श्वासं मुञ्चति । वाचं विसृजतेऽत्र शौमे वाससी परिदधाते यजमानः पत्नी व । परिदधाते इति द्विवचनेन याजमाने दंपत्योरेव ग्रहणे पुनर्निर्देशो यनमानद्विस्व. शानिवृत्त्यर्थः । ते अपवृत्तेऽन्याधेयेऽध्वर्यवे दत्तो याभ्यां याभ्यां गाटनीयां येन येन यथाधानेन पाभ्यां ·। • पटलः ] मदादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पाभ्यार सार्पराजीभ्यां येन येन च धर्मशिरसा दधाति सर्वत्र सेन तेनोपतिपते ॥ १५ ॥ स्पष्टम् । मुगाईपलो विदहनरातीरुषसः श्रेयसीः श्रेयसी. दधत् । अमे सपत्नार अपराधमानो रायस्पोष. मिषमूर्जमस्मासु घहीत्याहितं गाईपत्यमुपतिष्ठत इमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभिः प्रजाभिरिह संषसेय । इहो इडा तितु विश्वरूपी मध्ये घसोर्दीदिहि जातवेद इति मध्यदेशे हियमा. णमभिमत्रयते समयार्धे वरं ददात्यानशे व्या. नशे सर्वमायुानश इत्याहितमाहवनीयमुपतिपते। समयाऽोंदिते सूर्ये वरं ददाति । ये ते अमे शिव तनुवौ विराट्व स्वरादच ते मा विशता ते मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे सनुवौ सम्राट्चाभिभूश्च ते मा विशतां ते मा जिन्वता ये ते अमे शिवे तनुवा विभूश्च परिभूश्च ते मा विशा से मा जिन्वतां ये ते अग्ने शिवे तनुवौ मची च मभूतिथ ते मा विशता ते मा जिन्वतां पास्ते अग्ने शिवास्तनुषस्ताभिस्स्था दध इति शिवाभिस्तन- भिराहितमाहवनीयमुपतिष्ठते निक्च स्त्रीहितिव निहितिथ सदानी चामतिवानाहुतिश्च निर्म. तिरेतास्ते अमे घोरास्तनुवोऽमयों मर्त्य स्तान्ग छन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि च वयं हिष्ण इति पुरस्तात्पूर्णाहुते!राभिरुपतिष्ठते पूर्णाहुतौ वर ददात्युपरिष्ठापूर्णाहुतेः शिवाभिरुपस्थाय । येते असे शिवे तनुवावित्यायुक्ताभिः पुनः । पिराजक्रमरुपतिष्ठतेऽथर्वपितुं मे गोपाया प्राणेन संमितम् । त्वया गुसा इषमूर्जे मदन्तः शतं जीवेम शरदः सवीरा इनि दक्षिणामिं नर्य प्रजा मे गोपाय मूलं लोकस्य संततिम् । आत्मनो ·[१.पष्टप्रभे- सत्यापाढविरचित श्रौतसूत्र- हृदयानिर्मित तां ते परिददाम्यहमिति गाई- पत्य शास्य पशून्मे गोपाय विश्वरूपं धनं बमु । गृहाणां पुष्टिमानन्दं तारस्ते परिददाम्यहमित्याह- वनीय समयसभा मे गोपायेन्द्रियं भूतिवर्धनम् । विश्वजनस्य छायां तां ते परिददाम्यहमिति स प्रथ समां मे गोपाय ये च सभ्याः सभासदः । तानि. न्द्रियावतः कुरु सर्वमायुरुपासतामिति सभ्यमहे बुध्रिय पर्व मे गोपाय श्रियं च यशसा सह । अहये बुधियाय मनं श्रियै यशः परिददाम्यहमित्याव. सध्यं पश्चधाऽमीन्यक्रामद्विरासृष्टा प्रजापतेः । ऊर्धारोहद्रोहिणी योनिरमेः प्रतिष्ठितिरिति सर्वान् । भनीन्सकृत् । स्वशाखाविरानक्रमाणामेतैर्विकल्पः । यत्रास्मै ॥ १६ ॥ शतपक्षान्मयच्छति तेषु कृतं विजित्य सभासद्भ्यः प्रयच्छति ते यज्जयन्ति तदुभयमन सस्कृत्य ब्राह्मणाम्भोजयति । व्याख्यातमेतदाधान एव । आप्रेयस्य दक्षिणाकालेऽनं पूर्णपात्रमुपवहण सार्वमूत्रमश्वर रथं वासः पत्रा द्वादश चतुर्वि५. शतिरपरिमिता वर्षमाना ददाति तासां धेनुरन. हानिमयनी चाऽऽदिष्टरूपाण्यनं पूर्णपात्रमुपवहणं चामीधे ददात्यवं ब्रह्मणे धेनु५ हो। गाईप. स्वदेशेऽनवाहमाहवनीयदेशेऽध्वर्यवे शेषः सापा. रणविरशन्माने पूर्वयोः पवमानहविषोहिरण्ये द. क्षिणां ददाति चत्वारिशन्मानमुत्तमे धेनुमादित्ये। व्याख्यातमेतदाधनान्त एव । आधानप्रभृति यावज्जीवं नानृतं वदेत् । अत्र माष्यकारः शम्दान्तमर्यानां च शब्दान्ते सारस्वतीष्टिर्मगवता पतञ्जलि. नोक्ता । अपांनो प्रातपत्येव । आचमनव्याहृतिनपविष्णुस्मरणानि सर्वत्र समुच्ची. ५ यन्ते । १ प. झ. म. 'नयोहि ।

·५५० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । नास्य ब्रामणोऽनाचान्गृहे बसेत् । अकृतभोजनो ब्राह्मणोऽस्याऽऽहितामेहे न वसेदिति यथा स्यात्तथाऽऽहितानिः कुर्यात्तस्यैव प्रतं यावज्जीवमित्यनुवर्तते न ब्राह्मणस्य । तस्माद्वसत्यथं ब्राह्मण भागते सस्य सत्यां योजनेच्छायामन्नं दद्यादेव तदमावेऽन्यत्क्षुन्निवारकं दद्यात्तदसंभवे तु पाष्य कारेणोक्तं व्याहृतिजपो ब्राह्मणभोजनं चेति वाधूल इति । सूर्योढमतिथि वसत्यै नापरुन्ध्यात् । अस्तमितसूर्यमतिर्षि पूर्व यस्य स्थिति स्ति सोऽतिथिः । कश्चनापि यदि वासा प्राप्तोऽस्यापरोधं निवारणं न कार्य निवासार्थ स्पलं यथायोग्यं दातव्यमेवेत्यर्षः । अत्रापि वाघलोक्तमेवाकरणे प्रायश्चित्तम् । न नक्तमन्यत्रामाधात् । अन्नादन्यभक्तं रात्रौ न दद्यात् । हिरण्यधान्यादि गवादि च म रात्री दद्यात्पर. स्वत्वापादनं न कुर्यात् । ग्रहोपरागादौ पुण्यकाले रात्री संकल्प्य श्वोभूते पात्रसारकु. यदिति गम्यते । केचित्तु दानमात्रस्यापि प्रतिषेधं व्याचक्षते । अत्रामये व्रतपतये पुरो. शशमष्टाकपालं निर्वपेच आहितामिः सन्नप्रत्यमिव परेदेतदेव प्रायश्चित्तमुक्तमापदि वाहुतिरिति । भन्न रात्रौ देयमित्युक्तं तत्राप्याह- अन्नं ददनक्तमदयीत । दीयमानमप्यन्नं नक्तं गृह एवादयीत भोजयेत् । न बहिर्नेतुं दयात् । अदयीतेति पाठोऽनेकसूत्रगतो व्याख्यातो मया भाष्यकृता तु न दयीतेति पाठो व्याकृतः । दय दाने परस्वत्वापादनं दानं तेन लक्षित गृहाहहिर्नगनं तन कुर्यादित्य मिप्रायेण व्याख्यातं स एवार्थो यस्त्वदयातति पाठोक्तः । नीषपकस्याश्नीयात् । गर्तादौ स्थापितं फलादिकमुपरिष्टाव्यवधानेनाग्निना पक्कं यत्तदृबीषपक्कं तनाभीयादि. त्येके व्याचक्षते। निरुक्ताभिप्रायेणान्येव्याचक्षते । निरुक्ते हि पृथिवीवचनो निरुक्त गन्दी. पशब्दः षकारोपधोऽयं तैत्तिरीयसूत्रकारैः पठ्यते । कात्यायनेन तु सकारोपधस्तत्रोमयो. रपि पृथिव्येव वाच्या तया पक्कस्तद्गतेनाग्निनोष्मणेति यावत्तथा च योऽयमृबीसः पृषिव्या- ममिरिति, भाष्यकारेण तु पाठ जीषपक्वस्येत्युपलब्धो व्याख्यात अनीषमट्टतम तक्रपिण्यादि तन्नाभीयादिति । मबीषमित्ययं पाठस्तत्तिरीयकसूत्रेषु सर्वत्रस्मत्सूत्रे । दृश्यते युक्तश्च । नहि किंचिहनीषेण पच्यते तेनापि कर्मधारय अपशब्दापका. नस्य पूर्वनिपातः स्यासस्माहवीषमित्येवायं पाठश्च । - ·१३२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र- [६षष्ठप्रभे- या अन्त व्या आपस्तासां नाश्रीयात् । नावि नौकायामन्तर्भवाः स्थापिता वा पतिता वा छिद्रैः प्रविष्टा वा तासां प्राशनं न कुर्यात् । पात्रान्तरव्यवधानस्थितानां न दोषः । आपस्तम्बोऽन्त व्यपां नाभीया. दित्याह । नावि स्थित्वेति चार्थः संभवति । अतो नान्यानामपां नाभीयादन्तश्चापा नाभीयादर्थान्नाव्यन्तरपि किमप्युदकं न प्रानीयादित्यर्थः । रजत हिरण्यं बर्हिषि न दद्यात् । यत्र हिरण्यं देयत्वेनोक्तं गवादिप्रत्याग्नायत्वेन वा प्राप्तं तत्र रजतं न देयं किंतु सुवर्णीयेवेत्यर्थः । बर्हिषि यज्ञे श्रौते कर्मणीति यावत् । क्लिन्नं दारु नाभ्यादध्यादभ्यादध्याद्वा । अग्नाविति शेषः । क्लिन्नमुदकेन । अभ्यादध्याच तदन्यस्यालाम इति व्याख्येयम- न्यथा सूत्रद्वयमनर्थकमेव स्यात् । स्वकृत इरिणे प्रदरे वा नावस्येत् । खमावोखरे देशे नावस्येदवसानमवस्थानं न कुर्यात् । प्रदरो भूमिगतस्तत्रापि । हिंकृत्य वाग्यतः स्त्रियं संभवेत् । हिमिति कृत्वा पश्चास्त्रियं गच्छेत् । व्याहरेद्वा। न व्याहरेद्वेत्यर्थः। नैतस्मिन्संवत्सरे पशुनाऽनिष्ट्वाऽनादिष्टो मासं भक्षयेत् । रागतः प्राप्ते मासमक्षणे निरूढेनाङ्गपशुना वाऽनिष्ट्वा नैतस्मिन्संवत्सरे मांस भक्ष. येत् । भादिष्टो मक्षयेदपि । यदि भक्षयेन्मनसामिभ्यः पहिणोमि भक्षं मम वाचा तं सह भक्षयन्तु । अप्रमायनममत्तश्चरामि शिवेन मनसा सह भक्षयतेत्युक्त्वाऽऽदिष्टो भक्षयति । ब्राह्मणैरादिष्टो भक्षयेदनिष्ट्वाऽपि पशुना । द्वादशरात्रमजस्रध्वग्निष्वाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति । रात्रिशब्दोऽहोरात्रे प्रयुज्यते । अत्राऽऽरम्भविधिस्त्वाध्वर्यव एवोक्तस्तथा कृत्वाऽs- रेग्मप्रभृति द्वादशरात्रं सायंप्रातश्चतुर्विशतिहोमानाज्येन स्वयमग्निहोत्रं जुहोति । अजस्रता तु विधेया द्वादश दिनानि । व्रतमाह- १ घ.ह.

·५५० पटलःJ महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । अहतं वासो वस्ते । द्वादशरात्रमहतमप्रच्छिन्नाप्रमरजकधौतमहतम् । काममन्यो जुहुयात् । स्वयमित्यस्य विकल्पः। व्रतचारी वेव स्यात् । न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपेयादित्यर्थः । स्वयं त्रयोदशी जुहोति । स्वयमेवेत्यर्थः । त्रयोदशी रात्रि पयसेति यावत् । यां प्रथमामग्रिहोत्राय दुहन्ति साऽग्निहोत्रस्य दक्षिणा । त्रयोदश्यामग्निहोत्राय यां गां दुहन्ति तां गां दद्यात् । पूर्व यद्यन्यो जुहुयात्तस्मै । अथवाऽऽरम्भेऽग्निहोत्रस्य वाऽध्वर्युस्तस्मै । माष्ये तु आधानादूर्ध्व द्वादशाहमाश्पदि. कधारणमिति बौधायनाश्वलानयोरिष्टम् । द्वादशाहमाश्वपदिकमानं धारयेदिति श्रुतेः । केचित्पवमानेष्टेः परं द्वादशाहमिति व्याचक्षते तदन्तत्वादग्निसिद्धेः । शाट्यायनके द्वादशाहधारणं स्वयंहोमाज्यहोमाश्च श्रुता इति सत्यापाढेनाऽऽचार्येण होमः प्रधानमे. वोपदिष्टम् । अतोऽग्निहोत्रोपक्रमात्परमिति । मध्येऽन्वारम्भणीयाप्राप्तौ तेष्वेवाग्निषु कार्या पौर्णमासी च । केचित्तु यत्र द्वादशाहावकाशस्तत्र धारणमेव । यत्राल्पोऽव. काशो नक्षत्राधानादौ तत्राऽऽरम्मणीयायां न धारणम् । पौर्णमास्याधानेऽवकाशामा. वान धारणमिति वर्णयन्ति । तदयुक्तम् । संकोचे कारणामावात् । स्यादेतत् । सेय. पवृन्येति वचनं संकोचकमिति । न तस्य सांवत्सरादिकल्पव्यावृत्तिपरत्वात् । सोमा. धानेनाजला इति मारद्वाजः । अस्माकमजनधारणस्य होमप्रधानत्वादुदवसानीयायां तदूर्घ द्वादशाहधारणम् । आश्वपदिक एव होमा इतरेषामजसत्वादजस्र इति वक्तव्ये बहुवचननिर्देशस्य प्रयोजनं पक्षहोमसमारोपणनिषेत्रो होमप्रधानत्वादेव । द्वितीयाधाने नाजस्रादिधर्माः । प्रोषिते यजमाने सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वाऽजनेष्वेवाऽऽज्यहोमः कर्तव्यः । द्वादशाहात्परं प्रणयनं च । केचित्प्रत्यागते व्रात ति चेच्छन्ति । तेषां तदहः प्राय- श्चित्तं प्रयोदश्यां प्रातर्तुत्वाऽग्नित्यागः । अहा० स्ते । वाम• होति । अत्राप्यनसत्व. माज्यहोमश्च । यां प्र. क्षिणा । अर्यवे देया प्रथममिति वचनात् । प्रथमहोमः पयसा । ततः परमाज्येन । अथवा द्वादशाहादूर्वा यः सायंहोमः स पयसा प्राथम्य. स्यापेक्षितत्वात् । मिथु०दाति । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासयोर्यथाकालप्रारम्भे पवमानेष्टि- १ क. ग. च. 2. ८. मामि' । २ च. 'नेषु ना। ३ ख. ठ, "भृतं थे।

·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१षष्ठभे- रिति बाधूलः । अनन्तरे मुख्यकाल एवाऽऽरम्मः । उमा दक्षिणा । परिवा माह्मणम् । अनड्वान्दक्षिणेति श्रुत्यन्तरमितिमाष्यग्रन्थः । मिथुनी गावावन्वारम्भणीयायां ददात्युभयीः पुनरा धेय अग्न्यायिकीर्दत्वा पौनराधेयिकीददाति पुन निष्कृतो रथः पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनहाश• तमानं च हिरण्यं पुनराधेयस्य दक्षिणाऽपि वा पोनराधे. यिकीरेव दयादिति पैचबामणम् ॥ १७ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षठप्रभे पञ्चमः पटलः ॥५॥ पुनरित्यादि बौधायनेन व्याख्यातम् । पुनर्निष्कृतो रथो दक्षिणेति पुनःसंस्कृत एषां भवति पुनरुत्स्यूतं वासः पुनःसंस्कृतमेव तत् । पुनरुत्सृष्टोऽनड्वानित्याशीर्ण एवैष उको भवति । अत्राऽऽहानुग्रहमापस्तम्बः-यदीतराणि न विद्येरन्नप्यनडाहमेव प्रदपादनडुहि ह वा एते कामा अतश्च मयांस इति पैङ्गायनिब्राह्मणमितीति ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयो. गवैजयन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥५॥ भप षष्टप्रश्न षष्ठः पटलः । भन्यायः समाप्तः। अग्रिहोत्रस्य याजमानं व्याख्यास्यामः स्वपमिध्ममाहरन् । अन्येनाऽऽहतमपि विहारं प्रत्यानयति स्वयमेव । विषदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अमे मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येति । स्पष्टम्। बदमे यानि कानि चेति भतिमन्त्रमाहवनीये वर्षिष्ठमिध्ममादधाति । आहवनीये वर्षिष्ठमन्येषु ततोऽल्पीयांसमल्पीयांसमिध्ममादधाति प्रत्यृचमेकैकस्मिन् । उदरेत्युध्रियमाणमभिमवयते । स्वयंहोमेऽनुमन्त्रणमन्यं प्रति श्रेषः प्रेषित उद्धरतीत्याध्वर्यव उक्तत्वात् । अत्रोद्धरः . एष। २ क, ख. ग ... मट, ट. 'धमा । ३ क. ख. गट.ठ.प. मनुम।

·१. पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीवाल्यासमेतम् । णानन्तरमिध्माधाने वक्तव्ये द्वादशरात्रमनस्नेष्वग्निहोत्रं जुहोतीति विधानमेव पूर्वमुक्त तिन त्रयोदशीमारभ्योद्धृत आधानमिध्माधानमास्सिध्यतीति दर्शितम् । उद्धरणमभूति नाश्नीयादाहोमाद्विपदसीत्यप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणत उपविशति पत्नी पत्न्या लोक इरा. सि व्रतभृदई नावुभयोव्रतं चरिष्याम्यादित्य बतभृदहं नायुभयोव्रतं चरिष्यामि मुरूपेऽई नावुभयोर्वतं चरिष्यामीड एहि मयि अय- स्वति यदमिहोज्यां प्रतं तदात्मन्कुरुते । मामिहोज्यां गवि व्रतं तृणपर्णादि मु(उ)क्तं तदात्मनि मावयेत् । श्रद्ध एहि सत्येन त्वाऽऽहयामीत्याहूयमाना. मियपास तस्यास्तेऽनिर्वत्सः सा मे स्वर्ग च लोकमुभयं च धुक्ष्वेति दुसमानामोमुभेष्याम्युन- यामीति घोच्यमाने हविर्देवानामसि पसोपेड- भयर स्वस्ति मेऽस्त्वभयं मे अस्त्वित्युपासू. स्वोमुत्रयेत्युः प्रत्याहोत्रीयमाने तिष्ठति न चंक्रम्यते वाचं यच्छत्याहोमादुनीत उपविशति । अनय इ० ओषधीभ्य इ० प्रजापतय इ० प्रातः सूर्यायेदं । उत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातिपनि । ईषत्याकूमुख आहवनीयाभिमुखश्चेषत्कवातिर्यदिन । आहवनीयमुपतिष्ठते सर्वैरुपस्थानः । यावन्त्युपस्थानानि वैकल्पिकानि त सरनादेश आहवनीयमेव । उत्तरामाहुति. मिस्यविशेषविधानादुमयकालमप्यनादेशे । उपप्रयन्तो अध्वरमिनि षडभिस्तासामग्रीषो. भीयया पूर्वपक्ष उपतिष्ठतेन्द्राग्न्याऽपरपक्षे । तासां मध्येऽयं ते योनिरित्येतस्याः पूर्वमग्नीषोमीया यथापाठमैन्द्राग्न्या । अग्रीषोमाविम मुम इत्यमीषोमीयो. भा वामिन्द्रामी इत्यैन्द्राग्री तयोः । तयोर्मध्ये पूर्वमुक्तयोरग्नीषोमीययेन्द्र ग्न्येति अयं ते योनिरिति षट्योपस्थायेत्यर्थः । सच म. म. ठ. ह. पत्या। २ क. ग. ह. व. स. म. ट... 'ति बोच्य।

·सस्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रं-, [६षधप्रश्न- परस्ताविहव्यस्याऽऽदितश्वतमृभिरुपतिष्ठते । ममान इत्येताभिरधिवोचता म इत्यन्तामिः । तासामुपरिष्टादन आयुषि पवस इति षडभिरामिपावमानीभिः। माहवनीयमेव । एतामिरेव पुनः संवत्सरे । संवत्सरे गाईपत्यमुपतिष्ठत आयुर्दा अग्रेड. स्याम देहीति चतुर्भिराहवनीयं चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति द्विरावर्तयत्यसो स्वस्ति तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति द्विद्विरेकैकस्य । यज्ञशर्मन्स्वस्ति तेऽस्तु द्विः। अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्या म एहि यमस्य समिरसि मृत्योर्मा पाहीत्यतैस्तिस्रः समिध आदया. दिन्धातास्त्वा शत हिमा इति चतुर्थीम् । प्रत्यग्नि । वय सोम व्रते तव मनस्तनूषु विभ्रतः । प्रजाबन्तो अशी. महीति मुखं विमृष्टे सं त्वममे सूर्यस्य वर्चसा गया इति च । " पुनः। संपश्यामि प्रजा अहमिति ॥ १८ ॥ मनुष्यानुपतिष्ठतेऽ. म्भस्थाम्भो वो भक्षीयेति पशून्रेवती रमश्वमित्यन्त. राऽनी तिष्ठञ्जपति सहिताऽसि विश्वरुपीरिति गामा. लभते वत्सं वोप स्वाऽने दिवे दिव इति षभिर्गायत्री- भिपिदाभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठत ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गोष्ठं भुवनमसि सहस्रपोषं पुषिसहस्रपोषस्ये- शिषे तस्यास्ते भूयिष्ठभाजो भूयास्मेति पुनरेव गामालभते वत्सं वा . महित्रीणामोऽस्तु घुझं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष वरुणस्य । नहि तेषाममाचन नावसु वारणेषु । ईशे रिपुरघशरसाते ह पुत्रासो अदितेः शर्म यच्छन्त्व. जस्लम् । प्रदाशुषे वार्याणीति माहित्रेण तृचेनोपतिष्ठने PA ,च. इत्यादिमि। १ घ.. द. 8. णेवा ।ई।

·१५०पटल: ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । तत्सवितुर्वरेण्यमिति सावित्र्या सोमानर स्वरणमित्येषा सोमान' स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजः। योरेवान्यो अमीवहा वसुवित्पुष्टिवर्धनः । स नः सिषक्तु यस्तुरः । मा नः शश्सो अररुषो धूर्तिः प्रण. अय॑स्य । रक्षाणो ब्रह्मणस्पत इति ब्राह्मणस्पत्याभिरु. पतिष्ठते कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुच्छसीति । परि त्वाऽग्ने पुरं वयमित्येषा परि ते दूढ भो रथोऽस्मा अश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुष इति पर्यावर्त्यान्तत उपतिष्ठते । पर्यावर्त्य परि त्वाऽग्न इति पूर्वपठितया विपरीत इत्यस्या अनन्तरमपतिष्ठते तथा शाखान्तरे पाठात् । यथादर्शिते पाठेऽपि प्रमाणमाह- दूढभवतीमुत्तमामेके समामनन्ति निमृदोऽसि न्यहं तं मृधास योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विष्म इति पुरस्तात्पपदे- नावगृह्णीयायदि श्रेयसा स्पर्धेत प्रभूरसि प्राहं तमभिभूयासं योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति दक्षिणतः पदोऽव. गृवीयाद्यदि सदृशेन स्पर्धेताभिभूरस्यभ्यहं तमभिभूयासं योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विप्म इति पश्चात्पााऽवगृही. यायदि पापीयसा स्पर्धेत ॥ १९ ॥ पूषा मा पशुपाः पातु पूषा मा पथिपाः पातु पूषा माऽधिपाः पातु पूषा माधिपतिः पात्विति जपित्वा प्राची दिगग्निर्देवता यो मैतस्यै दिशोभिदासादमि स ऋच्छत्वग्निमें तस्यै दिशो गोपायतु दक्षिणा दिगिन्द्रो देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासादिन्द्र स ऋच्छत्विन्द्रो मे तस्यै दिशो गोपायतु प्रतीची दिमरुतो देवता यो मैतस्यै दिशो मिदासान्म- रुतः स ऋच्छतु मरुतो मे तस्यै दिशो गोपायन्तु उदीची दिमित्रावरुणो देवता यो मैतम्यै दिशो भिदासान्मि. त्रावरुणो स ऋच्छतु मित्रावरुणो मे तस्यै दिशो गोपा- येताम् । अर्धा दिग्बृहस्पतिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदासाबृहस्पति स ऋच्छतु बृहस्पतिर्मे तस्यै दिशो गोपायतु । इयं दिगदितिर्देवता यो मैतस्यै दिशो भिदा. साददिति५ स ऋच्छत्वदितिर्मे तस्यै दिशो गोपाय: ६८ ·५३८ सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्र- [१ षष्ठप्रभे- स्विति दिश उपस्थाय धमों मा धर्मिणः पातु विधर्मो मा विधर्मिणः पास्वायुश्च मायुश्च चक्षुश्च विचक्षुश्च पाणथापा- नच माधावासोरुग उरुगोऽस्य ते वयं वाचा संभक्तेन गमेम बच्छिमो देव्यस्तन्तुर्मा मनुष्य छेदि दिव्या. दानो मा छिरिस मामायुषा ज्योतिषे तन्तवे त्वाऽसा- बनु मा ज्योतिषातन्वित्यन्तराऽमी तिष्ठअपत्यम आयु५- व्यने पवस्वेत्यानिपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽने गृहपत इति च तामाशिषमाशासे तन्तवे ज्योतिष्मतीमि. त्यजातपुत्रो पात्तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मती. मिति जातपुत्रो बहुपुत्रः सर्वेषां पुत्राणां नामान्यनुद्रुत्य ज्योतिष्मतीमित्यन्ततो वदति सायसायमुपतिष्ठते॥२०॥ उत्थाय । उत्तरस्या आहुत्याः समीपेऽनन्तरमेवोत्थाय स्वयं होमे प्राक्प्राशनात् । उपप्रयन्त इति षड़ चस्तैत्तिरीयके समानाताः । पैङ्गके तासां याऽग्नीषोमीया तां पञ्चमी कृत्वा षड्भिः पूर्वपक्ष उपतिष्ठते । ऐन्द्रानी पञ्चमी कृत्वा पथापाठं षड्भिरपरपक्षे यं त इत्यस्याः पुरस्ताद्विहव्यस्य ममाम इत्यादि. सयतसमिरुपतिष्ठते । तासां विहन्यानामुपरिष्टादन भायू षि पवस इति षड्भिः प्रथमे गार्हपत्यमुपस्थाय संवत्सरे संवत्सरे तामिरुपतिष्ठने नान्तराले । केचिदाहुः षड्- भिरुत्तराभिरितिश्रुतेनित्यत्वावादशभिरुपस्थानं नित्यं संवत्सरान्त आवृत्तिरिति, तत्र युक्तं ग्राह्यम् । संवत्सर आग्निपावमानीभिरुपस्थानस्य नियतत्वात्तस्य च पूर्वामिः संव- धारसंवत्सरे संवत्सरे नियतं महोपस्थानं सर्वस्मिन्पक्षे कार्यम् । तत आयुर्दा वादा. स्तनपा अन्न इति चतुर्मिराहनीयमुपतिष्ठते । चतुर्थे मन्त्रे च यश्चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति तद्विराव यति । तदनन्तरं देवदत्तशर्मन्स्वस्ति तेऽस्तु यज्ञदत्तशर्मन् स्वस्ति तेऽस्तु इति द्विद्धिकैकस्य नाम गृह्णाति । अग्नेः सोमस्य यमस्येन्धाना इति सम्बग्निषु समिध आषायोपतिष्ठते । अम्भस्थेति मनुष्यान्पशूनपि । रेवतीरिति गाई. पत्याहवनीययोर्मध्ये तिष्ठञ्जपति । सहिताऽमीति गामग्निहोत्रीमालमते वत्सं वा पस्याः पयसा होमः । इदमुप त्वति तिस्रो गाययोऽग्ने त्वं न इति तिस्रो द्विपदः । ताभिः षड्भिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते । ऊर्जा व इति गोष्ठगतान्पशनुपतिष्ठते । भुवनमती- ति पूर्ववत् । महित्रीणामको अस्त्विति तृपेनाऽऽहवनीयमुपतिष्ठते । तत्सवितुर्वरेण्यं सोमानं योरेवान्यो मा नः शंस इति सावित्रिया ब्राह्मणस्पत्याभिश्चाऽऽहवनीयमेवोप- तिष्ठते । कदाचन स्तरीरसि कदाचन प्रयुज्छप्ति परि त्वाऽग्ने परि ते दूढभ इत्येतेना. नुक्रमेणाऽऽहवनीयमेवोपस्थायात्रैव निष्ठन्पूषा मेति मपित्वा प्राची दिगिति यथालिङ्गं दिश अस्थायान्तराऽमी तिष्ठन्धर्मो मेनि जाति । अत्र ज्येष्ठम्य नामग्रहणम् । अग्न ·१९०पटलः] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । आयूख्यने पवस्वाने गृहपत इति तिसृमिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठते तामाशिषममुष्मै बहुपुष. स्तामाशिषमाशासे देवदत्तशर्मणे ब्रह्मदत्तशर्मणे यज्ञदत्तशर्मणे ज्योतिष्मतीमिति । उपप्र. पन्त इत्येवमादिना ज्योतिष्मतीमित्यन्तेनोमयकालं प्राप्ते विकल्पः। सायं सायमुपति. छत इति अत्र सायं सायमिति सूत्रेण सायं सायमेवेत्यवधारणं सायमेवोपस्थानं न प्रातरित्युक्तम् । अत्र वाशब्दामावः श्रुत्यनुविधानात् । अमिहोत्रं जुहोतीत्यविशेषे. जोपस्थानं विधाय पुनर्नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरिति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकरुपः । एवं सूत्रेऽप्युभयत्र प्राप्तः पुनः सायमिति ग्रहणात्सायमेव न प्रातरित्यसिध्यतीति सायं नियतं प्रातर्विकल्पः। अत्रैवोपस्थानं प्रातरत्राप्युपस्थामान्याह विकल्पेन- अपि वो दिवैतत् । पक्ष्यमाणेषूपस्थानेषु दिवा विकल्पोऽपि वेत्यनेनोक्तः । भूर्भुवः मुवः सुमजाः प्रजया भूयासर सुवीरो धीरे मुवा वर्चसा सुपोष: पोपैरिति वा काममैन्द्रो विचादिति पादा मेमा व्यगादिति वा भर्तु वः शकेपपिति वा । सष्टम् । तस्सर्व कताकतम् । - कालद्वयोपस्थानं कर्तव्यं न कर्तव्यं वेत्यर्थः। तथा च श्रुतिरुपस्थेयोऽमिरिस्युपक्रम्प तस्मान्नोपस्थेय इत्युक्त्वाऽपि वदति तस्मादुपस्थेय इति विहितप्रतिषिद्धत्वादुपस्थाने विकरुपः । उपस्थानपक्षेऽपि महोपस्थानेन नक्तं भूरित्यादिचतुर्णामेकेन दिवोपस्पानं म वा दिवेति नक्तमुपतिष्ठते न प्रातरहरुपतिष्ठत इति श्रुतयः प्रमाणम् । चतुर्भिः सह विकल्पान्तरमाह- पातरवनेकेन मातरुपस्येयः। प्रातरवनेक इति कर्मनामधेयं तद्गतैरेव मत्रैरुपस्थेयः । आहवनीयोऽनादेशे। तत्राधिश्रित उभीयमाने वा। भमिहोत्रहविष्यधिश्रिते वोनीयमाने वाऽग्रे वक्ष्यमाणं कार्यमित्यर्थः । विहन्यस्याऽऽदितश्चतसभिरुपस्थाय । ममाने वर्ष इत्यादिमिराहवनीयमुपस्थाय । अपां पत इति त्रीनुदकाञ्जलीभिनयति प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिः परिषिञ्चति कालाय वां जैत्रि- ११. शिर्ष स्यात् । तामा० सेऽमु । २.स. वा बदे ।। बहरहा।

·१४७ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रं- [१ षष्ठप्रभे- याय वामिति पाणी प्रक्षालयत इदमहं दुरबन्यां निःप्लाव- यामीत्यप आचम्य निष्ठीवति भ्रातृव्याणा सपत्नाना- मिति पुनरेव पाणी प्रक्षालयत इन्द्रियवतीमद्याहं वाच- मुद्यासमिति यथारूपं प्राणायतनानि संमृज्योत्तरेणानुवा- केनोपतिष्ठते तत्राग्विसोः स्वस्ति ते पारमशीयेति त्रिरा- वर्तयत्यसो स्वस्त तेऽस्त्वसौ स्वस्ति तेऽस्त्विति सर्वेषां पुत्राणां नामानि गृह्णाति त्रिरेकैकस्य पुरस्तादग्नीषोमीयों- द्विहव्यस्योत्तराभिश्चतसृभिरुपस्थायानुवाकशेषेणोपतिष्ठते । प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्तिः प्रतिप्रतिषेकं पुरस्ताद्देवीः पडुरिति चतसृभिः । स्पष्टमन्यत् । शाखान्तरीयमन्त्राणां पाठस्त्वापस्तम्बेन दर्शितः-अपां पते येषां भागः सत एकस्त्री. नुदकाञ्जलीन्निनयति । प्रतिषिक्ता अरातयः प्रतिषिक्ता अरातय इति त्रिभूमौ परिषिच्य कालाय वा मैत्रियाय वामौद्भत्रियाय वामन्नाधाय वामवनेनिजे सुकृताय वामिति पाणी प्रक्षालयते । इदमहं दुरद्मन्या निःप्लावयामीत्याचम्य निष्ठिवने मन्त्रः । भ्रातृव्या. णार सपत्नानामहं भूयासमुत्तमः । अपा मेत्रादिवोदकमिति हस्ती प्रक्षाल्य । अग्रि. मस्तु नास्मत्सूत्रकृता विनियुक्तः । आपस्तम्बेन च विनियुक्तः श्रियं धातर्मयि धेहि श्रियो माऽधिपति कुरु । विशाभीशानो मघवेन्द्रो मा यशसा नयेदिति जपित्वाऽग्नय- न्युष्टा देवं ब्रूतावीडुच्छपथजम्भनीम्न आपो भलमिवि प्राणिजन्नस्मन्सु(?)शपथा२ अधी- त्याचम्येति मन्त्रद्वयमधिकमापस्तम्बीयम् । इन्द्रियावतीमद्याहं वाचमुद्यासं वाचं दीर्घप्रा- गोच्छिनोऽदब्धो गोपाः सकृन्नासापुटे अनलं दैव्यं ज्योतिः सौपर्ण चक्षुः, चक्षुषो सुश्ती कर्णो देवश्रुतौ को केशा बर्हिः शिखाप्रस्तरे शिखा यथास्थानं कल्पन५ सहृदयादौ मा मा हासिष्टेति सर्वाण्यङ्गानि । एवं यथालिङ्गमङ्गानि संमृश्य, इत ऊवं सर्वाग्न्युप. स्थानं तन्नास्मत्सूत्रकृतोक्तम् । व!ऽसि वर्षों मयि धेह्यायुकृतायुपत्नीस्वधा वो गोप्रि. योगेस्थ गोपायत मा रक्षतमात्मसदी मेस्थामोनः कश्चित्प्रधान्मा प्रमेष्मयुपप्रत्नमुप भूर्भुवः सुवरायुर्मे यच्छेति सर्वानुपस्थायेत्यापस्तम्बीयम् । उत्तरणानुवाकेनाऽऽहवनीय. मुपतिष्ठते । उपप्रयन्त इत्यनुवाकेन तच्छाखायामुत्तरो भवति तस्मिन्न नुवाके चित्रावसो १ क. ख. ग. ट. ठ. ण, यथायठनं। २ घ. इ. च. द. 'मृशत उत्त। ३ म. म. द. त्रिविरें। . ढ. °मीय या विह° । ५ घ. 'या विह। ६ च.ट. °वजूता । ७ च. 'मिव प्रा। च. सुश्रुतौ।

·७०पटळ:] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । ५४१ स्वस्तीत्यस्मात्पूर्वः पुत्राणां नामान्यकैकं त्रिरावर्तयेत्पूर्ववत् । तत्रापि विशे विश इत्य. स्मादनन्तरं पूर्वपक्षेऽग्नीषोमाविमसुम इत्यपरपक्ष उमा वामिन्द्रानी इत्युपस्थायायं ते योनिरिति अनुवाकशेषेणोपतिष्ठते । वर्माजठरान्नादौमद्यास्मिञ्जने भूयासमनबास योऽस्मान्द्वेष्टि कवी मातरिश्वा मापशुमन्तामामद्य । तस्मात्पुरा पातरनिहोत्रे नोपावरोहेदित्येकेषाम् । अग्निहोत्रेऽपराग्नेः पुरतो नोत्सेंदित्येकेषां शाखिना मते नोपस्थेय इत्यर्थः । केचिद्याजमानं सर्वमपि निवर्तत इति व्याचक्षते । अग्नेस्तृणान्यपचिनोति तेजस्वी ब्रह्म वर्चसी भवतीति विज्ञायते ॥ २१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने षष्ठः पटलः॥६॥ अग्नेराहवनीयात्तृणानि परिस्तरणानि निर्गमय्य स्थापयतीत्यर्थः । विज्ञायते श्रुतौ । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैज- यन्त्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने षष्ठः पटलः॥६॥ अथ षष्ठप्रश्न सप्तमः पटल. । ऋते गृहस्य प्रवासं व्याख्यास्यामः । विनाऽग्निभिर्भार्यया च प्रवासम् । अनीन्समाधेहीति संप्रेष्यति प्रवत्स्यन्भास्वत उपतिष्ठते मम नाम प्रथमं जातवेद इति चतसृभिराहवनीयं पशून्मे शस्य पाहि तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनी- यमुपस्थायाभिप्राण्याने सहस्राक्षेत्युपतिष्ठते प्रजा मे नर्य पाहि तां मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति गार्हपत्यमुप- स्थायाभिप्राण्याने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽन्नं मे बुध्न्य पाहि तन्मे गोपायास्माकं पुनरागमादिति दक्षिणाग्निमुपस्थाया- भिप्राण्याने वह्न इत्युपस्थाय विराजक्रमरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहान्गोपायतं युवम् । अवि- १च. 'शेषः । वि।२ च. 'मादद्या' । ३ क. ग. च. ट. उ. प. स्मि जर्ने । टीकापु. स्तकेषु स्य पशून्मे पा' इति पाठः । ५ च. ढ. 'रुणौ ।

·५४२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- (६ षष्टप्रभे-- नष्टानविहतान्पुनानभिरक्षत्वस्माकं पुनरागमादित्यन्त राऽमी तिष्ठञ्जपति मा प्रगाम पथो वयं मा यज्ञादिन्द्र सोमिनः । मां तस्थुनों अरातयः । उदस्मार उत्तराभ- यामे घृतेनाऽऽहुत । रायस्पोषेण सश्सज प्रजया च बहून्कृषीति प्रक्रामति सकाशेऽमीनां वाचं यच्छत्य. सकाशे विसृजते व्रतकालेषु व्रतं चरति । उद्धरणप्रभृति नाश्नीयादाहोमादित्यादिवतं विद्युदसीत्यायपि यजमानसंस्कारो अपराऽसीति हविर्देवानामिति चोपस्थानानि च दर्शपूर्णमासवत्सर्व ज्ञेयम् । उप- स्थाने समिदाधानमध्वर्युरेव । गवालम्मस्तु लुप्यते परार्थत्वात् । विहारापिमुखो मन्त्रा. अपतीति सूत्रान्तरम् । तथाऽऽह भरद्वाजः-एवं विहितमेवास्य प्रवसतोऽप्युपस्थाने परिसंमृश्य कर्माणि चावयुस्तानि कुर्यायजमानो मन्त्राअपेदिति । ऋतुं प्रत्युपतिष्ठते । प्रवासविलम्बे प्रत्युतु प्रवासोपस्थानं कुर्यान्मासद्वये मासद्वय इत्यर्थः । यद्यनुपस्थितानिरापद्यते प्रवासः । दैवान्मानुषाद्वाऽनोननुपस्थाय प्रवसति तदाऽने वक्ष्यमाणमुपस्थानम् । इहैव सं तत्र सतो वो अनयः प्राणेन वाचा मनसा विभार्म । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहा- सीज्ज्योतिषा वो वैश्वानरेणोपतिष्ठ इत्युपतिष्ठते । पत्र तिष्ठति तत्रैव विहाराभिमुखः । सकृदेव प्रत्येत्यामयंकरेणोपस्थानम् । प्रोष्य। प्रवासादागत्य। समिधो धारयन्विपदानीमाभरन्तोऽनातुरेण मनसा । अग्ने मा ते प्रतिवेशा रिषामेति विहारमभ्येत्य सकाशेऽ. मीनां वाचं यच्छति सकाशे विसृजतेऽग्रीन्समाधेहीति संप्रेष्यति ॥ २२॥ ज्वलत उपतिष्ठते नमस्ते अस्तु मीढषे नमस्त उपसदने। अग्रे शुम्भस्व तन्वा सं मा रय्या सश्मृजेत्युपसमिन्धेऽनेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहीत्येते. त्रिमिस्तिस्रः समिध आदध्यादिधानास्त्वा शत हिमा इति चतुर्थी मनो ज्योतिर्जुषतामित्यध्वर्युराहुति जुहोति यदि दशमीमतिप्रवसति मम नाम तव च जातवेद इति चतसृभिराहवनीयं पशून्मे शश्स्याजुगुपस्वान्मे ·७९० पटळ: ] महादेवकृतवैजयन्तीग्याख्यासमेतम् । ५४३ .. पुनर्देहीत्याहवनीयमुपस्थायाभ्यपान्याने सहस्राक्षेत्युपति- ठते प्रजा मे नर्याजुगुपस्ता मे पुनर्देहीति गाईपत्यमुपस्था. यापपान्याने गृहपत इत्युपतिष्ठतेऽयं मे बुध्न्याजुगु. पस्तन्मे पुनर्देहीति दक्षिणानिमुपस्थायाभ्यपान्याने वह इत्युपस्थाय विराजक्रमैरुपतिष्ठते यथा पुरस्तादिमान्मे मित्रावरुणा गृहानजुगुपतं युवम् । अविनष्टानविहृतान्पू. नानपराक्षीदास्माकं पुनरागमादित्यन्तराऽमी निष्ठ. अपति गोपायाजगुप इति सर्वत्रानुषजति गोपायेति वा । स्पष्टम्। अयेकेषां विज्ञायते का श्रेया सं विषुप्तं बोधयिष्यतीत्यमा. दुष्कृतानामेवोपस्थान " स्यादभयंकराभयं मे कुरु स्वस्ति मेऽस्तु प्रवत्स्यामीति प्रवत्स्यन्नभयंकराभयं मेऽकार्षीः स्वस्ति मेऽस्तु प्रावात्स्यमिति प्रोष्य ॥ २३ ॥ गृहा मा विभीत मा वेपीदमूर्ज विभ्रत एमसि । ऊर्ज विभ्रवसु. बनिः सुमेधा गृहानेमि मनसा मोदमानः । येषामभ्येति प्रवसन्येषु सौमनसो बभुः । गृहानुपहयामहे ते नो जानन्तु जानतः। उपद्धता इह गाव उपहूता अजावयः । अथो अन्नस्य कीलाल उपहतो गृहेषु नः । उपहूता भूरिसखाः सखायः स्वादु संमुदः । अरिष्टाः सर्वपूरुषा गृहा नः सन्तु सर्वदा । ऊर्जस्वन्तः पयस्वन्त इरावन्तो ह सामुदः । अनश्या अतृष्या गृहा मास्मद्विभीतनेति गृहानभ्योति क्षेमाय वः शान्त्यै अपघे शिव शम्मर शंयोः शंयोरिति प्रविशति न तदहरागतः कलहं करोति गृहानह सुमनसः अपये वीरनो वीरतमः सुशेवान् । इरा वहन्तः सुमनस्यमानास्तेष्वहर सुमनाः संविशामीति संविशति विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इति भार्या समीक्षते ॥ २४ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकोशिसूत्रे षष्ठप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥७॥ 18. म. र. 'रुणौ गृ । २ २. उ. पायस्विति । ३ क. ग. . ट, प. बारवतः ।

·[१ षष्ठप्रभे- ५४४ सत्याषाढविरचिंतं श्रौतसूत्र- अप्रादुष्कृतोपस्थानपक्षेऽथैकेषामित्यादिनोक्तमेवानुपस्थिताग्नेः प्रवसत आगतस्योप- स्थानं प्रोष्येत्यादि तु समान प्रवासादागतस्य । संविशतीति धर्ममात्रम् । स्पष्टमन्यत् । मनस्वती तु होतव्याऽध्वर्युणा याजमानकाण्डे पठिता । सा च प्रादुष्कृतोपस्थानान्त. गतेति नाभयंकरोपस्थानेनापोहेत्युपस्थान इत्याह भाष्यकृत् । अन्ये तु होमार्थमुद्दो मनस्वतीमिच्छन्ति तथाऽननेऽप्याहवनीये । त्यतिप्रवासे व्रातपती बातभृती वा । संवत्सरातिप्रवासे पवित्रेष्टिराश्वलायनभरद्वानाभ्यामुक्ता । वैश्वानरी बौधायनेन मनस्वत्या समुच्चयः । सर्वत्राग्नीन्विहाय दंपत्योरुभयोः प्रवासे त्वाधानं स्मयते- विहायानीन्समार्यश्चेत्सीमामुल्लङ्य गच्छति । होमकालात्यये तस्य पुनराधानमिप्यते ॥ इति । बहुभार्यस्यैकस्या अपि संनिधौ न दोषः । तथा-असमक्षं हि दंपत्योहातव्यं नविगादिना । द्वयोरप्यसमक्षं चेद्भवेद्धतमनर्थकम् ॥ इति । प्रवसति यजमाने भार्यायां रजस्वलायां तु तामपरुध्य होतव्यमिति माष्यकृत् । तथेष्टिस्तु शुद्धायामित्याह । अन्ये तु तामपरुध्यैवेष्टिमिच्छन्ति । नित्येष्टः करणमुक्तं स्मृतिभिरिति तामपरुध्यैवेष्टव्यमिति त्वाः । अत्र भाष्यकृतोक्तं तथा संध्ययोर्नदी. तरणे सीमालयने वाऽऽधानं तथा समारोप्याग्नीन्प्रयाणे सीमानद्यतिक्रमे पत्न्यरणी अन्वारभते । आपत्काले तु समस्यापि होम उक्तो भरद्वाजेन । पर्वणि सायं सायं यावन्तः सायं होमा आगामिचतुर्दशीसायंहोममभिव्याप्य तावन्ति चतुरुन्नीयकस्यामेव समिधि तन्त्रेण होमः । प्रातरपि पुनस्तावन्ति चतुरुन्नीय शेषं पूर्ववत् । अत्यापदि सायं वा प्रातभियहोमान्परिगणय्योन्नयाम्युन्नेष्यामीत्युभयं प्रत्येवं चतुरुन्नीय प्रातश्वे. प्रथमां सौरी द्वितीयामाग्नेयीं सायं चेद्विपरीतं हुत्वा शेषं तन्त्रेण सौर्यमाग्नेयर हवि- रिति संनमति विपरीतं वा हुत्वा शेषं समाप्य प्रयाति पर्वणः प्रातर्मथित्वा प्रातःसायं. होमो, इष्टिः पशुश्च यदि पर्वणि न भन्येत्तत ऊर्ध्व तन्तुमतीष्टिोमातिक्रमप्रायश्चित्तं च द्वितीयपर्वपर्यन्तं तत्राप्यशक्ये मन्थने चाऽऽधानमेव । इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां महादेवकृतायां प्रयोगवैजयन्यां षष्ठे याजमानप्रश्ने प्रवासाख्यः सप्तमः पटलः ॥७॥ अथ षष्टप्रश्नेऽष्टमः पटलः । आग्रयणेष्टौ वत्सं प्रथमजं ददाति नानातन्त्रे श्यामाके वधं पिङ्गलं मधुपर्क मधुमन्थं दधिमन्थं क्षीरौदनस्य वा १च. नापीहे । २ क. ख. ग. ठ. ठ, ण, 'जेनाप।

·(अ० पटलः ] महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । पात्रं क्षोमं वासो वर्षाधृतं भद्रानः श्रेयः समनैष्ट देवा इति वीहीणां प्राश्नात्यग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्ष- णिरिति श्यामाकानामेतमु त्यं मधुना संयुतं यवर सर- स्वत्या अधिमनाऽवचर्कषुः । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शत- ऋतु: कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवानाम् । प्राश्नातीति संबन्धः । प्रथमजो वत्सः संवत्सरमध्ये प्रथमतः संवत्सरप्रवृत्तिरेका ष्टकातः फाल्गुनीतश्चैत्रीतो वा समानतन्त्र एकैव सा दक्षिणा । बभ्रुः कपिलः पिङ्कर पिङ्गाक्ष एवं द्विरूपो गाः। दधि मधु घृतमापः सक्तवो वा मधुपर्कः । मधुना युक्ताः सक्त मधुमन्थः । दना युक्ता दधिमन्थः । क्षारयुक्तस्यौदनस्य पूर्णपात्रं क्षौम वास उत्त वर्षाकाले धृतम् । स्पष्टमन्यत् । यथाविकारं पशावेकादश प्रयाजाननुमत्रयते । यो यस्य प्रयानस्य विकारः स तस्यानुमन्त्रणेन । तदेव स्पष्टयन्नाह- चतुरश्चतुभिरादितश्चतुर्थस्यानुमत्रणेन दुरम्मभृतीश्चतुर उत्तमेनेतरान् । संख्यायुक्तेषु प्रयानादिषु विकृतौ यत्राधिकसंख्याऽभ्यासेन पूरणीया तत्र चतुर्थ पञ्चमयोर्मध्ये विकाराः श्रूयन्तेऽतस्ते चतुर्थपञ्चमयोरेव विकाराः सांनिध्यादित्यभिप्राये णेदमुक्तं चतुरश्चतुभिरादितो यथाप्रकृति चत्वारश्चतुर्थस्य विकारा नवमाद्यास्त्रय उत्त मस्य देवता याज्योक्ता अग्निपदान्ताः । स्वर्विदसि स्ववित्वा स्वरिहि स्वर्मा स्वः पशुभ्यो लोकविदसि लोकं वित्वा लोकमिहि लोकं मह्यं लोकं पशुभ्यो गातुविदसि गातुं वित्त्वा गातुमिहि गातुं मह्यं गातुं पशुभ्यो नाथविदसि नाथं वित्वा नाथमिहि नायं मह्यं नाथं पशुभ्यो न वा उवेतन्नियस आशानां त्वा विश्वा आशा' इति पशौ संज्ञप्यमाने जपति हुतायां वपायां परं ददाति तिस्रो , वा दक्षिणा नयेत् । वरं घेनुम् । याः काश्चित्तिस्रो वा गाः । बरे न दक्षिणाधर्म इति केचित् । उमय. प्राप्यस्त्येव दक्षिणाधर्म इति सर्वतं, नयेद्दद्यात् । यथाविकारं पशावेकादशानूयाजाननुमचयते धीरस्त्रीनेकैकेन प्रयमेन दशममुत्तमेनोचमम् । प्रथमः प्रातः स्पष्टः । तस्यैवाभ्यासो दशमः । स्विष्टक्रत्त प्राकतवदेकादशः ·५४६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्र- [१षष्ठप्रभे- प्रतीयतेऽतो नियती द्वी। ततो नवावशिष्यन्ते । तत्र तेषु त्रयस्त्रयः प्राकृतप्रथमानु- मन्त्रणेन प्रथमस्य प्राकृनत्वात्तत्समीपस्थौ द्वौ वैकृतौ प्रथमस्य विकारौ । तथाच त्रीप्र. यमाप्रथमानुमत्रणेनानमन्त्रयते । ततोऽवशिष्टानां क्रमेण विनियोगे प्राप्तेऽष्टमस्य स्पष्टस्य नराशंसस्य विष्टकृद्विकारत्वं वक्तमयुक्तं क्रमस्य लिलेन बाधादतो नराशंसात्पूर्व वैकृत श्चतुर्थप्रभृतिचत्वारः क्रमेण द्वो नराशंसस्य द्वापन्यो स्विष्टकृतः । एवं च नराशं. मेन सह श्रीन्द्वितीयेनानुमन्त्रणेन नवमः परिशेषानराशंसानन्तरत्वान्न स्विष्टकृतो विकारः । एवं च षष्ठसप्तमनवमास्त्रीस्तृतीयेनानुमत्रणेन तथा श्रीरस्त्रीनेकैकेनेत्युपपन्न यथापिकारमेकादशानुयामानिति स्थितेऽपि पुनः प्रथमेन दशमभित्युदाहरणत्वेन प्रद. शितम् । तेन १ प्रथमाष्टमयोरपि निर्णयः सिद्धः । ततस्तु सप्तानामवशिष्टाना पोक. क्रमानन्तर्षन्यायेन पाविकारं विनियोग इत्यर्थः । भृक्षाणीवपक्षिणार संदधिरे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । ते देवासः स्वरवस्त. स्थिवासो नमः सखिभ्यः समान्माऽगा. तेति ॥ २५ ॥ हुतर स्वरुमुपतिष्ठत मात्रा. सान: मुवीर्यमिति संस्थिते यूपम् । उपतिष्ठने। चातुर्मास्येवनदनाहपनडहो वा हिरण्यं वैवानरे ददाति धेनुं पार्जन्ये यथाविकारं नव प्रयाजाननुमचयते चतुरचतुभिरादिवचतुर्यस्यानुमत्रणेन दुरःप्रभृती. अतुर उत्तमेनोत्तमं वत्सं प्रथमज वैश्वदेवे ददाति पथाविकारं नवान्याजाननुमचयते त्रीस्त्रीनेकैकेन । कृतव्य ज्यानमार्यवे। तहनं तत्सत्यं तद्वतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन गध्यासमिति सर्वत्र केशेषप्यमानेषु जपति चतुरी मासामानृतं वदति न मासपनाति न सि. मुपैति नोपर्यास्ते जुगुप्सेतानृतात्माशेते न मध्वनाति नाजीत नाभ्यजीततौं जायामुपे. चातुर्मास्यानामेनानगन्तरालवतानि भवन्ति धेनुं बरगमघासेषु ददात्गृषभं प्रत्रय यात्सर्वेषां १ न. र ग. 'मानु।

·८. RJ महादेवकृतवैजयन्तीव्याख्यासमेतम् । सर साकमेषेषु यस्य रक्ते जुहोति तमेव पौर्णा दव्येश्वर श्वेतमादित्ये गा पा तर पग दादशगवं वा सीरमुष्टोरी बोष्टारं पाऽन्यतर भुनासीरीयेऽपर श्वेतर सौर्य गां वा त सदभावेऽगौः श्वेतः स्यान्तः स्यात् ॥ २६ ॥ इति सत्यापारहिरण्यकेशिसूत्रे पापोऽष्टमा पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकेशिसूत्रे षष्ठः प्रमः ॥६॥ नोपरि मशकारावास्ते । प्राचीनशिराः शेते । प्रवयसं वृद्धम् । पस्य रामे पूर्णा- दयण जुहोति समेत वृषभं तस्य दक्षिणां ददाति मध्वर्यवे । पड्मि- मॉपिर्युक्तो हलो द्वादशभिर्वा । उष्टारो()ोष्टारा(:)महाबलीपर्दः । तदपाये श्वतस्य गोरमावे स्वगौरन्यः श्वेतोऽनो भेषो वा । गोरनस्य मेषस्य च परस्परप्रतिनि. चिमावो विध्यपराधप्रश् च वक्ष्यते । अभ्यामः प्रश्नसमाप्त्यर्षः । इति हिरण्यकेशिमूत्रव्याख्यायो महादेवकतायो प्रयोगबैज- पन्त्यां षष्ठे यानपानप्रश्न आग्रयणपशुचातुर्मास्ययाज. मानमहपः पटलः ॥८॥ इति हिरण्यकशिसूत्रव्याख्यायां पठः प्रभः ॥६॥ समानेयं महादेवकतप्रयोगवैजयन्तीव्याख्या । ....... क. ण ाराधी | Ratna. धारावा।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.