·Sri Sharada Peetham, Sringeri
MANUSCRIPT PRESERVATION CENTRE
OLD
wo
169
AIC. NO. NEW 207
22
FOLIO
TITLE
1.3ications: 15 coin
2 letirdiqlari
3 Сүг шт.

·अथप्रथमांतमुरव्यविशेष्यक शाब्दबोधविचा समारभ्यते.

·१ श्रीगणेशायनमः ॥ धात्वर्थः प्रथमाता: प्रधान मितिसंवाये॥श्रीमानचलशर्मासो किंचिद्वक्तुं व्यवस्थितः ॥ घटोनभवतीतिबास्यादप्रथमांतार्थमुरव्य विशेष्यक बोधसम र्थमिदंबास्यमित्याकांक्षाप्रतिसंधानोमुख्य विशेष्यं प्रथमांतार्थप्रत्येति ।। क्रियामुख्य विशेष्यकबोधसमर्थमिदंवाक्यमितियःप्रतिसंधत्तेसम्प्रधानीस्तांक्रियामेवावगच्छती तिसिध्दांतः ॥ अत्रेवेश्याकरणाः॥सर्वत्रक्रियाया एवप्राधान्यं नतुप्रथमाता_सुरव्यवि शिष्यः।।बैपरीत्येतुचैत्रेणसुप्यते इत्यादिक्रियायाः प्राधान्यस्पभवायुपगतस्यवि निगमकस्यसत्वात् । ममतुनैकत्रापिप्रथमांतार्थस्यप्राधान्यंतदनुरोधेनान्यत्रापिस्या 9 ·दितिचेत् । अयाकालाइत्यत्रभवतो पिप्रथमातार्थमुरव्यविशेष्यकत्वंतत्रक्रियासमभिब्याहा राभावेन क्रियायाः प्राधान्यसंभवाद। नबाध्याहारोपीश्वरेणज्ञायते इत्यस्य अतिभवति परः प्रथमपुरुषे अप्रयुज्यमानोस्ति इत्यनेन भवति परोलट्सधातुरध्याहर्तव्यइत्यध्याहा रनियमान अबसंतीतिनाध्याहारः । त्रयाणां कालानां अविधमानत्वात् । स्याहाकात्यायन विरुत्योप्यध्याहारःममापिचैत्रणरूप्यतेइत्यवेवापिईश्वरेणज्ञायते इत्यध्याहारः किंपाणि पिहित:यतःक्रियाया:प्राधान्यमायुगच्छेय किंचास्मदोद्वयोश्चेति द्वित्वे एकर अस्मदोबड्ड वचननियन्यते। तत्रपटबाययबमः षटुर्वयंम इत्यनयो रणायसविशेषणानांप्रति ·षेधइतिवार्तिकारंभः ॥ एवंचकैयूयवयंमैथिला इतिप्रश्नोत्तरवाक्यस्यगच्छसिमथुरा नगरी मिद मुरधवधभावमावेयं ॥ तवगुणविलिरबनहेतोयामिहकुब्जाकि मौदास्यमि तिकविप्रणीतवाक्यस्यच तविशेषणत्वेनबहुवचनानुपयतेः क्रियायोगवसविशेषणानानि धइतिसूत्रतात्पर्य मुन्नेय । तथाच बास्योत्तरवाक्ययोः चयदि क्रियाध्याहारस्तदाबहुवच नासाधुत्वंनत अध्याहारस्वीकृतं क्रियाविनिर्मुक्तं वाक्यंन चक्रियाशब्दयोगेनबहुवचना साधुत्वंनत्वर्ययोगेअवतु अर्थयोगएककर्तव्यइतिषाच्यं ॥ अर्थाध्याहरस्यशतशोनिरस्तत्वा त्॥ यत्तुपस्यमृगोधावतीत्यत्रप्रथमांतार्थस्यप्राधान्येमुगपदोत्तरंहितीयापत्तिः क्रियायामा ·धान्येनास्यप्रातिपदिकत्वाभावान्न द्वितीयापत्तिः ॥ दृशिक्रियायांधावनक्रियायाःकर्मतासं बंधनान्वयात्न धावन क्रियाकर्मत्वे प्रकारोयेन द्वितीयापेक्षास्यात् इति तन पश्य मृगो धावती त्यत्रतमित्य ध्याहारेणसर्वसामंजस्यात् क्रियायाःकर्मत्वादिसंबंधेनपरस्परमन्वया भ्युपगमा निरर्थकः । एकक्रियाविशेष्यका परक्रियाप्रकारकबोधेड़योच्चरितंबाक्यमसाध्वेवानपच तिभवतीति वाक्यस्याप्यसाधुत्वंस्थात्तस्यभाष्यप्रयोगादेव साधुत्वं । अतएवातिङतिङइति सूत्रेतिडंतोत्तरं तिङन्तं निहन्यत इत्यर्थादतिडं-तोत्तरतिडंन्तस्यनिधातस्तर वारणायतिडि-तिसा कंतदेवंस्यात् यदि तिइंतोत्तरंतितंसव्यपेक्षस्यात् समर्थाश्रितत्वात् पदविधेः। तथाचपच ·तिभवतीत्यादि निर्देशेनतयो: परस्परव्यपेक्षाभ्युपगमेनपावतीत्यस्यनिघातस्वरबारणा यातिड्-सार्थकं । नतु गच्छतिष्मवतीत्याधुनिकस्यसाधुत्वंतथाऽनिर्देशात् ।। लो किकवावयक्रियायाः क्रियाकर्म मावेनान्वयबोधानभ्युपगमात् । अन्यथापचतिभवतीत्या दिवदपचातिभूयतेचंदनसंयोगोनसुरवयती तिचत्चंदननसंयुनक्तीतिदीपनाशायगच्छती तिवदीपनश्यतितंतुनापटो नस्यतीतियत् पटोनस्यतीतिस्पंदनयोगइतिवदस्यंदनेनयुनक्ती तिसंयोगस्यनाशइतिवद संयुनक्तिनस्यतीति विभागेसतिपूर्वसंयोमनाशाइतिवत्संयु नक्तिनस्यतीतिस्यात् । नहिमहाकविप्रणीतायाक्यविसदृशानांकश्चित्प्रामाण्यमन्युपैति।

·यत्तुक्रियायाः परस्परमन्वयविरहेणाप्रामाण्यमभ्युपपद्यते॥स्थाद्वापचतिभवतिइत्यवधू धात्व थएवधात्वंतरार्थस्यविशेषणत्वएवंचपश्यम्गो धावतीत्यत्रज्ञ धात्वर्थस्याविशेष णत्वेनवाक्येकवाक्यतानसंभवतिकिंतुतमित्यादिपदाध्याहारेणान्वयबोधइतिभवतिवाव्य कवाक्यतातादशार्थधापनविशिष्टस्यकर्म तयान्वयबोधाभ्युपगमा विशिबाचकपदाभा वान्न द्वितीया । नचनीलंघटमानयेतादौनीलादिपदोत्तरंद्वितीयानस्यात् ॥ विशिवस्यक मणोवाचकपदासावादितिबाच्यं ॥ नीलमानय पटमानयेत्येवबोधः ! नतुविशिष्टकर्मका नयनप्रतीतिः ॥नचमीमांसक मतानुप्रवेशः दार्शनिकानां स्वगोत्रकलहे किमायातितहर्श ·४ नस्य॥ नचनीलोपटः पश्यतीत्यपिस्याद् इति वाच्यं । प्रत्येकनीलादेः कर्मता पत्याद्वितीया दुर्गा रैवविशिष्टस्य कर्मताचेदपश्यलक्ष्मणपंपायांबकः परमधार्मिकः इत्यनेनतुल्ययोगक्षेमः स्थाहा एकेनतिडं तेनवाक्यार्थबोधजनयित्वा द्वितीयेनसंभूयवाक्यार्थीजन्यतेतहितीयांत स्थादितातं । अतएवघटपश्यती तिनप्रयोगः ।। तनप्रथमंतिङतेनवाल्यार्थबोधजन नाभावात् । नीलोपोनश्यतिपश्येतिजायत एनालिन्तेनप्रथमवान्यार्थबोधंजन पित्यापश्य तीति संभूयवाक्यार्थबोधजनने द्वितीयांतत्वानपेक्षणात् । प्रथमानार्थमुरव्यविशेष्यता कबोधजननेनकोपिदोषः। किंचाचौगच्छत्यानयेत्यानयनकमत्संगमानस्थनसभापतिति ...

·वश्वस्यैवनचाश्वकर्मत्वमेवगमनादाबुपचर्यत इतिवाच्यं ॥ प्रथमांतार्थस्यैवमुरव्यविशे व्यत्वैसंभवति उपचारस्यान्यायात् ॥ एवंच धापंतिमृगादृश्यत इत्यत्रकर्मणो मृगस्यस्मरच्या न्वययोग्यतयाबहुवचनोपपत्तेः ॥प्रधान धात्वर्थस्यकर्मत्वेतुतस्यसंरब्यान्वययोग्यतया हुवचनानुपपत्तेः । प्रथमातार्थस्य सुरब्यविशेष्यत्वेबाधकापनाचेसाधकानाव इतिपरमगुरुत्वी दशैतेराजमातंगास्तस्यैवेमेतुरंगमाइतिवाक्यस्या प्रामाण्यवारणायतच्छब्दस्यप्रधानपरा मर्शकत्वानियमः एवंचयातिपुरुषस्तस्यपादयोराभवादयेत्यत्रय्याकरणमतेतब्देनपुरुष परामर्शीनसंभवति अभाधानत्यान्क्रियाया परामर्शयोग्यत्वापत्तिः । न्यायनये पुरुषस्यमाधा- ·न्येनतस्यपरामर्शसर्वमवदातं ॥ यत्तुपटोल पत्रवात_मूलंतस्यक फापहमित्यत्रतजन्दै नप्रकृतपरामनिस्यात् । एवंचतब्दस्यनप्रधानपरामर्शत्वनियमइतितन्नकन्यामिथु नंचारमीत्यादिज्योतिषीचाधुनिकबैयशास्त्रेपिशतशोऽपनादर्शनात्ाब्दप्रामाण्यान भ्युपगमादितिपाहुः । अत्रेदंप्रतिभाति । शोभनागंजातापिबअत्रगंजाशब्दार्थोमदिरा म्टह। एकदेशी भूतमदिराया तब्देनपरामर्शातहाक्यस्ययोग्यता पत्तिः। अतः पदवृत्ति ग्रहमुरव्यविशेष्यपरामः तब्दस्य ॥ मदिरातुनगंजापद रतिग्रहविशेष्यतिनतदात स्य परामर्दाइति । दशैतेराजमातंगास्तस्यैया भीतुरंगमा इत्यादौराजानराजमातंगाइतिस ·सुदाय रत्तिग्रहविशेष्यः । अवयवशक्तिवादे टत्यविशेषणत्वे सतिपदत्तिनुरज्यविशेष्यो या तत्परामर्शकत्वं तच्छब्दस्य एवंचराज्ञः पदरत्तिरव्यविशेष्यत्वे पिराजमातंगाइतिस मासत्तिविशेषणत्याद ताजब्देनराज्ञः परामर्श इतिनदोषः । एतेनतब्दस्यप्रधानमाप रामर्शकत्वे अपएव ससर्जादौतासुवीर्यमवासृजदित्यादौ पूर्वबाक्यार्थकर्मी भूतानामातब्दे ननपरामर्श: स्यादितिदूषणनिरस्तमितिदिकिंचक्रियायाप्राधान्ये नतत्रापिकिमानंनहिकर्तृपा त्वाख्यातानामध्येभावस्य प्राधान्यबोधकंभावप्रधानमाव्यातमिति भावः धात्वर्थ-प्रधानयस्या रव्यातार्थस्येत्यर्थकरणाकिंचभवतुवा प्रथमांतार्थसमभिव्याहारस्थलेभावमाधान्यबोधकमुक्त ·॥ वाम्य अतएव नामिछत्तीत्यत्रेवपुत्रइष्यतइत्यर्थे क्यन्नभतीति भाव्यादेवक्यजोनि धक भाव्यकारस्यअर्थभेदादिति युक्त्यनुसरणानुपपत्तेः किंत्वर्थभेदादितियुक्त्या निषिध्यते । अर्थप्नेदम्प्रथमांतार्थप्राधान्य एवोपपधते ॥ तथाहिकर्तृप्रत्ययस्थले फलस्यव्यापारवि शेषत्वे प्रथमांतार्थस्यविशेषत्वोपपत्तिः : । नान्यथाकई प्रत्ययस्थलेब्यापारस्यफलविशेष णत्व एवप्रथमातार्थो मुरव्यविशेष्यो नतुफलस्यव्यापारविशेषणत्वइति । पुबइष्यते पत्रंइ छत्तीत्यनयोरर्थभेदइतिभवतिप्रथमांतार्थमुरब्यविशेष्यकबोघेज्ञापकः माव्यप्रयोगइ से क्षेपः॥ ५॥ इतिश्रीमदचलशर्म निर्मित प्रथमांतार्थसुरन्यविशेष्यक शाब्दबोध ·प्रकरणं श्रीमदजगद्गुरु भंगेरीशंकराचार्यशालाव्यवस्थापकगुरुनाथशर्मणा फाट कोपनामधारिणासंशोध्य यत्तच्छालाध्यापकेनशोधयित्वाधारवाडरत्तयंत्रालये मुद्रितं ॥ श्रीशके १८१० सर्वधारीनामपरिवत्सरे पुष्याध्द ४

·andean
Seriamentinue
॥श्रीमदचलशर्मनिर्मितप्रथमात मुरव्यविशेष्यक शाब्दबोधविचारःसमाप्तोयम् ॥