·* ओ३म् *
॥ जगत्त्रे नमोऽस्तु
COMPILERS
संस्कृतप्रथमपुस्तकम्
,
प्रथमः पाठः।
1
द्वादशाक्षरी।
कः का च कि की च कु कु च के के,
वदामि को को पुनरेव कं कः
पुस्तकान
विद्भिरेवं मुधिया विचार्य,
खादिप्रयोगेषु नियोजनीया
त्वम् =तू
तो- वेदोनों
युवाम् = सुमदोनों
ते = वे(सव)
यूथम् = तुम (सब)
रूकुल कांगर
सागागा पब
(थर्ड परसन)
प्रथम पुरुष
(सीगाहाजिर
(सेकेंडपरसन)
मध्यम पुरुष
*

·महम् = मैं (सीगामुतकालिम) (फस्ट परसन) उत्तम पुरुष भावाम् = हमदोनों क्यम् -हम (सब) (फाइल) (मामिनटिव) कत्ता (१) द्वितीयः पाठः। प्रकारान्त पुल्लिङ्गबालकशब्दः । बालकः-लड़का बालकम-लडकेको पालको दो लड़के बालको-दोनोलडकोंको वालकान-सव ल- (बालका: बहुतलड़के डकों को। बालकेन = लड़केने, से, के, द्वारा बालकाभ्याम् = दोनों लड़कोंने.से, के द्वारा बालकः-(ब) लड़कोने, से,के, द्वारा भक्युजेटिर) (मऊल) इआनातया) करण (३) (इनसट सेन्टल (डेटिव सम्प्रदान हालतइन्तिफाइया बालकाय =लड़केके लिये। बालकाभ्याम् = दोनो लड़कों के लिये । बालकेभ्यः-(सब) लड़कों के लिये )

·(१)
तृतीयः पाठः॥
सः पठति-वह पढ़ता है।
तो पठसः = वे दोनों पड़ते हैं।
से पठन्ति = थे (सब) पढ़ते हैं।
त्वम् पठसि-तू पढ़ता है।
युवाम् पठथः = तुम दोनों पढ़ते हो।
यूयम् पठथ - तुम ( सब) पढ़ते हो।
अहम् पठामि = मैं पढ़ता हूं।
भावाम् पठाव:हम दोनों पढ़ते हैं।
वयं पठामा - हम (सब ) पढ़ते हैं।
बालकःपठति बालक पढ़ता
वालको पठतः = दोनों बालक पढ़ते हैं।
बालकाः पठन्ति = सब बालक पढ़ते हैं ।
mana

·(१)
चतुर्थः पाठः ॥
* गच्छति - बह जाता है पतति -गिरता
निन्दति = मह निन्दा करताहै नमति प्रणाम करताहै
आगच्छति-बह आताह
पिबति = पीताहै
चलति = वह चलताहै खादति -खाताहै
लिखति = बह लिखता है खनति खोदताहै
प्रविशति = वह घुसताहै तिष्ठीत - ठहरता है
पश्यति = वह देखता है आकर्षति = खाँचता है
क्रीडाति = वह खलताहै आह्वयति %3D बुलता है
मिलति = वह मिलताह
निवसति = रहता
धावति = वह दौड़ताहै
सर्पति = सरकताहै
नयति = वह लेजाताहै क्रुध्यति = गुस्सा होता है
वदति = बह कहताहै शुध्यति = साफ होताहै
पृच्छति = वह पूंछताहै जीवति =जीताहै
निःसरति = वह निकलताहैक्राम्यति = टहलताहै
भवति % वह होता है ष्टिीवति = धूकता
= वह गाताहै नृत्यति =नाचताहै
वाञ्छति = बह चाहता है इसति हँसताहै
* ति,तः,अन्ति, सि,थाथ,मि,वः,मः ये नव प्रत्ययसंयुक्त
कर गच्छति आदिके भी रूप पठति आदि के तुल्य बनालो।
गायति- वह

·(७)
पञ्चमः पाठः।
बालकात्, द् = बालकसे
बालकाभ्याम् = दोनों बालकोंसे
बालकेभ्यः-सब बालकोंसे
के, की,
(ऐवलेटिव)
अपादान ५
(ज्यनेटिव
सम्बन्ध
हाहतइवतदाइय्या) (इज़ाफिय्या) (जाफिय्या) (निदाइय्या)
(लोकेटिव) (बाकेटिब)
आधिकरण सम्बोधन ८
पै
,
बालकस्य-बालका,
बालकयोः= दोनों बालकों का, के, की,
बालकानाम् = सब बालकों का, के, की,
बालके = बालक म, पर,
बालकयोः = दोनों बालकों में, पै, पर,
बालकेषु = सब बालकों में, पै, पर,
= अयि लड़के
हे बालको :- अयि दोनों लड़को
हेवालकाः = अयि । सब ) लड़को
बालक!
षष्टः पाठः ।
पिका = काइल । शुकः = लोसा ॥ वकः = वगुला ।

·(८)
वृका मेड़िया। मकः = नाका । मत्स्यः = मछली गजः%3D
इस्ती । खगः = पक्षी । सर्पः सांप । ग्रासा- कवल ।
पोस:
3जहाज । मत्तःमतवाला । स्तम्भःस्थूण,
खम्माः। बन्धः = बांधना। वाष्पः = माफा झम्पः%D कूदना
करःहस्त । कचः =केश । कफ:- कफ, बलगम ।।
सप्तमः पाठः ॥
खलः-दुष्ट । जिहाः = कुटिल । कण:- कन । य: %
की। अंश: भाग । वंशः = कुटुम्ब । अंस: = कन्धा ।
कंस: कटोरा|निम्बः मात्र भाम्रः- प्रामानुपः% राजा।
टेढ़ा । कोषः = खजाना। घटः= घड़ा। घट्टाचाट।
पट:- कपड़ा । कटा = चटाई । घटः = तराजू। पाटा = मार्ग
मटा शैलूष, नट । मठः = छात्रालय । भटा = योदा ।।
अष्टमः पाठः॥
बटा-बड़ । शट: अम्ल, खट्टा । इंट:-ज़ोरावरी
शठ% मूर्ख । कुच: - स्तन । काशः= खांसी । कपः
कुभा । सपः = दाल । कोल:%Dसुअर । म अटारी ।
इट्टा बाज़ार । पीठः = स्टूल, मूढा । अर्घः = मूल्य,
कीमत । जयः-जीत । भयः = डर । नयः -न्याय ।
खाली । स्फोटा - फेो । कूर्म = कटुमा चाप:

·(९) नीलकम । श्येनः =वाज । उक्त शब्दोंके रूप सर्व विभ- किमों में बालकवद् होते हैं। नवमः पाठः ॥ (अधोलिखित वाक्यों का संस्कृत बनामो) हायी पाता है। सांप रहता है । वह कनों को खाता. है । मार्ग में कछुमा जाता है। वे बालों को देखते हैं। बह दरसे बुलाता है। वे दोनों मुखं दौड़ते हैं। मैं अटारीपरपढ़ता- हूं । तुम थूकते हो । मैं चाहता हूं । तुम दोनों क्या कहते हो । वे लड़के टहलते हैं। हम दाल पीते हैं। नाके खेलते है। नट नाचता है । यहां मतवाले रहते हैं। ( अधोलिखित वाक्योंकी भाषा बनायो ) नटः नृत्यति । नकाः क्रीडन्ति । वयं सूपं पिबाम: सवालका: क्राम्यन्ति । युवां किं वदयः । वयंमाछामः । यूर्य ष्ठीवथ । बट्टे अहं पठामि । से मूर्खाः धावन्ति । भयाद भाइयन्ति । ते पालकान् पश्यन्ति । बंय सत्यं वदामः । वाटे कूर्मः गच्छति।सकणान् खादति।सर्पः निवसति गजा: भागबन्ति । पोते मत्ता नृत्यन्ति । यूयं पटै पश्यथ ॥

·(१०)
अन्यायः = जुल्म । अपूपः- पूना । कपूयः = कमीना ।
कण्टकः = कांटा3 | कृष- किसान। घाण्टिकः = घण्टा-
बजाने वाला। भालुक: रीछ । उलूकः = उल्लू। मर्कट: =
वानर । अवकुश:% लंगूर । कलाय:- मटर । संयावः%3D
हलवा । सर्षपः = सरसों । नारङ्गः = नारङ्गी । सूचिक:-
दर्जी । रजकः = धोवी । चित्रका = चीता । विवेकः =
समीन व्यसकः= नटखटावार्ताकः = वेंगनाक्षपाटः = राक्षस।
दशमः पाठः ।
प्रक्षोट::अखरोटोकपाटःकिवाड़ । कुठारः- कुल्हाड़ा
गन्धारः कन्धारातस्कर:-चौर। मत्सरः = डाहाविप्रियः
नाराजाविष्टरः - विस्तराकहारः-धीबर । खपरःखप्पर
कुशनः= कुठिया । नकुलः = नाला । शृङ्खल:- जंजीर ।
कमेल:= उष्ट्र, ऊंट । नेपालः= नयपाल (देश)
गोधूमः = गेहूं । व्यायामः = कसरत । वृषभः = बैल
कलङ्कः% अपयश । कितषः - जुभारी । गृञ्जन:-
अम । अभ्याशः = समीप । अमित्रः = शत्रु ।

·(११) एकादशः पाठः । कटाहः = कड़ाही । नितम्बः- चूतड़ । कम्बोज: %3D काबुल । मकरः = मगर । मत्कुणः = खटमल । मश- 3 मच्छर । स्तवकः = गुच्छा । स्तावकः - तारीफ करनेवाला । गण्डकः = गैंडा | गण्डूषः = कुल्ला ! बृश्चिकः = बिच्छू । चमस: - चमचा । नापित:- नाई । तुरङ्गः = घोड़ा । मोदकः = लड्ड् । दीपक: दिनां । कुरङ्गः= हरिण । गवाक्षः = खिड़की । शपथः % सौगन्द । संकेतः = इशारा । विनोदः = तमाशा | कृपाणः = तलवार। माटाङ्कः = भूटान विश्लेषः% वियोग। (प्रस-भवि-धातु) होना। अस्ति = वह है। असि = तू है। स्तः = वे दोनों हैं। स्थः = तुम दोनों हो। सन्ति = वे सब हैं। स्थ = तुम सब, हो। अस्मि = मैं हूं। स्वःहम दोनों हैं। स्मः =हम (सब ) हैं।

·है।
(१२)
(डुरुङ-करणे-धातु) = करना ।
करोति = वह करता
कुरुतः%Dवे दोनों करते हैं।
कुर्वन्ति = वे ( सब ) करते हैं।
करोषि तू करता है।
कुरुथः%D तुम दोनों करते हो।
कुरुथ = तुम ( सव) करते हो।
करोमि मे करता हूं।
कुर्वः = हम दोनों करते हैं।
कुर्मः = सब करते हैं।
कृतम् = किया । पठिनम् = पढ़ा । दृष्टम् - = देखा
पीतम् = पिया । गीतम् = गाया । नीतम् = लेगया
क्रीतम् = मोल लिया । विक्रीतम् = बेना । मुक्तम् =
खालिया । लिखितम् लिखा । विज्ञातम् = जाना
मेषितम् = भेमा । दत्तम् = दिया । भात्तम् = लिया ।
गतम्-गया । भागतम् = माया । भूसम् - हुमा ।

·(१३)
अलस्कृतम् = सा दिया । कुनादिके रूप मसक
लिङ्गमें कृतम् । पुलिा में कृतःऔर स्त्रीलिङ्ग में कसा
होता है।
हादशः पाठः ।
कथम् = क्यों । अलम् = वस । किम = क्या।
नगे, न = नहीं। चौर । अत्र 3 यहां। सत्र = वहां
यत्र = जहां । कुत्र = कहां। सर्वत्र = सब जगह । इदानीम्
इससमय । बाढम्
हां, नी । घरम् = शक्का
भवरम् - बुरा । कदा : कव । यदा - जब । सदा
सब । सर्वदा = सदा । सत्वरम् = शीघ्र । असः =
इसबास्ते । एष % ही । अपि = भी । उपरि= ऊपर
नीचः = नीचे । पितृव्यः = चाचा । भ्रातृव्यः =
मसीजा । स्वस्त्रीयः 3 भान्जा । मातुल:- मामा
मातामहः % नाना । पितामहः = बाबा दौहित्रा
धेवता । श्वशुरः समुर । श्यालः = साला। प्रपितामहः =
परदादा । सोपानम् = सीढ़ी । शत्यम् - सदी।
पर्यटनम् = सैर । वर्णम् %चून, भाटा। दन्तधा-

·(१४)
बनम् = दतौन । अश्लीलम् = फोश । वाव्यम् = लड़कपन
कर्गलम् = कागज । अनुकरणम् = नकल ।
त्रयोदशः :पाठः।
सतत्र कथं गच्छति । अलं कथं इससि । कि ते तत्र
नो बदन्ति । ते यूयं च सर्वदा क्रीडय । यूयं वयं चअत्रस्मः।
बाढं युवां तत्र कुध्यथः। ते बालकाः पाठं वरं पठन्ति । इदानी
तत्र को भवति । उपरि पितृव्यस्य दन्तधावनमास्ति । इदानीमेव
सत्वरमागच्छामि । मातुलः, अट्ट अस्ति । तत्र शैत्यं नास्ति ।
नीचैर्गच्छावः। यूयं किं लिखथ । कृषकः, गोधूमान् नहिखा-
इति । मम मातुनस्य इंदंकथनमस्ति ।
(संस्कृत यनाओ)
हिरन खिड़की में है । घण्ठा वजानेवाला कहां जाता है
बानर जल पीते हैं। तुम इशारेको क्यों करते हो। चोर वहां
जाता है। दालमें चमचा है। दो बैल दौड़से हैं। पालक जल
पीला है।हम वहां जाते हैं। तुम लड़के लिये अच्छा नहींकरते ।।
कः । (पुल्लिा) = कौन । का (स्त्रीलिङ्ग)%3D कौन ।

·(१५)
किम् = (नपुंसकलिङ्ग) कौन, क्या । अयम् (पु०)= यह
इयम् ( स्त्री० )%3D यह । इदम् । न०)% यह । यः(पु.)%3D
जो । या (स्त्री० )= जो । यत् [ न० ] = जो। ईश:
[पु.] = पेसा । ईदशी [ स्त्री.] ऐसी । ईशम्
(न० )= ऐसा । कीदृशः (पु.) = कैसा । कीदृशी
(स्त्री)%3D कैसी । कीदृशम् ( न० = कैसा । सादृशः
( पु० ) = तैसा । तादृशी (स्त्री)= तैसी। तादृशम्
( न० ) = तैसा । यादृशः ( पु० )= जैसा । यादृशी
(स्त्री०) = जैसी। पश्चात्तापः = अफसोसामासः= महीना।
चतुर्दशः पाठः।
यादृशम् (न०)= जैसा)। मादृशः (पु.)%3D मुझसा ।
मादृशी (स्त्री० ) मुझसी । मादृशम् ( न० )%D मुझसा।
त्वादृशः (पु० )%D तुझसा । भवादशः%= आपसा । भवा.
दृशी%ापसी । भवादृशम् = आपसा । उपानत् = जसा ।
छत्रम् = छता। शाटकम् = धोती । शिरोवेष्टनम् = साफा ।।
पत्रम् = चिट्टी । अद्य = अाज | श्वः = आनेवालाकल ।
ह्यः = गया कल । गतपरेयुः = चीता परसोलेिखनी = कलम।
।

·(१६)
मसीपात्रम् -दावात । पाषाणपहिका = म्लेट । लिपि: %3D
कापी।दुस्करम् 3कठिन । सुकरम् % सहल । दक्षः%Dचतुर॥
पञ्चदशः पाठः।
माम् = मुझको । त्वाम् = तुझको । तम् = उसको ।
यम् =जिसको । कम् = किसको। इमम् = इसको । आवाम्
हम दोनोंको । युवाम् = तुम दोनों को तो उन दोनों.
को । यो = जिन दोनोंको । कौ = किन दोनोंको । इमौ%3D
इन दोनोंको । अस्मान = हमको । युष्मान् = तुमको ।
तान् = उनको । यान् =जिनको । कान् किनको ।
इमान् = इनको । मया = मैने । त्वया = सने । तेन =
उसने । केन=किसने । अनेन = इसने । अस्माभिः
हमने । युष्माभिः = तुमने । :- उन्होंन । के-कि-
नों ने । यैः % जिन्होंने । एभिः = उन्होंने ॥
षोडशः पाठः।
मह्यम् = मेरेलियातुभ्यम् = तेरोलिये।तस्मै = उसके लिये।
कस्मै = किसके लिये । यस्म%D जिसके लियात्वदीयम् =
तेरा, रे,री । मदीयम् = मेरा,रेरी।तस्य = उसका, के, की।
भवतः %ापका, के, की । कस्य =किसका, के, की

·( १७ )
यस्य = जिसका, केकी । अस्माकम् हमारा, रे, री।
युष्माकम् = तुम्हारा, रे री, ।। केषाम् = किनका, के,की ।
तेषाम् = उनका, के की । येषाम् =जिनका, के, की ।
मयि - मुझमें, पे, पर । त्वयि = तुझमें, पे,पर । कस्मिन् =
किसमें । तस्मिन् - उसमें । एकस्मिन् = एकमें । स्मि-
न= जिसमें । अस्मिन् = इस में, पे, पर ।
सप्तदशः पाठः।
( डुदान - दाने धातु)
देना॥
ददाति - वह देता है ददासि =
दत्तः =धे दोनों देते हैं
दत्थः- सुम दोनों देते हो
ददात= वे (सर)देते हैं दत्य - तुम(सब)देते हो
ददामि = मै देता हूं
ददः = हम[ दोनों देते हैं
दयः- हम [ सब देते हैं
( ज्ञा-अवबोधने ) जानना।
जानाति = वह जानता है । मानासि जानता है।
जानीत: वे दोनोंजानते हैं। जानीयः = तुम दोनोंजानते हो
जानन्ति = वे[सब जानते हैं। जानीथ = तुम सब जानते हो
२ देता है

·(१८) जानामि = मैं जानता हूं जानीक % हम दोनों जानते जानीमः = हम (सब) जानते हैं अकारान्त नपुंसकलिङ्ग पुस्तक शब्द के रूप । पुस्तकम् - एक किताब का पुस्तकम् = पुस्तकको पुस्तके = दोनों पुस्तकें पुस्तके = दोनोंपुस्तकोंको पुस्तकानि = सवपुस्तकें। पुस्तकानि-सवपुस्तकोंको अयस्कार:- लुहार। कुम्भकारः = कुम्हार मालाकारः- माली।सुवर्णकारः = सुनाराचर्मकारः = चमारामिष्टकारः = हलबाई । ताम्बूलकारः = तम्बोली । चित्रकारः = तस्वीर उतारनेवाला । पटकारः = जुलाहा । सूचीकारः = दी । पुस्तककार:-जिल्दसाज । घटिकाकारः = घडीसाज । रथ- कारः = बढई। अलङ्कारः = आभूषण । निराकारः- वेशकल अष्टादशः पाठः। ( भाषा बनाओ) सः किमस्मान् जानति । तौ तस्मै कि दत्तः। स *शेष विभक्तिओं में रूप वालकवत् होते हैं तथा अर्थ भी ·? (१९) सत्र तान् कपाणान् जानाति । अस्माकमिदं पुस्तकं नो अस्ति । केन मदीयेन मातुलेन पत्रं मेषितम् । युष्मान् व्यंसकान् बालकान् से आह्वयन्ति । अद्य वार्ताकस्य शाकं भूतम् । त्वयि मम विश्वासो नो अस्ति । अहं तस्मै यज्ञदत्ताय दन्तधावनं ददामि। तौ पटकारौ स्तः। यूयं अस्मान्नो जानीथ ? ॥ संस्कृत बनाओ। वह किसका लड़का वहां पढ़ता है । यह हमारी दावात नहीं है । सोमदत्त के लड्डू अच्छे हैं । तुम्हारा यही घर है। उस कुम्हारके घड़े अच्छे होते हैं । इस लुहारने मेरी तल- वार नहीं दी । उस माली की माला है जो हमारे पास रहता है । इस सुनार का आभूषण तु पने देखा । यह बढ़ई का लड़का है। हम तुम्हारे लड़कोंको नही जानते ।। चौर्यम् = चोरी । शौर्यम् = शूरता । धैर्यम् = धीरज | कापटयम् = कपट । धाय॑म् धूनता । माख्यम् = मूर्खता। काव्यम् = कविता। नाटयम् = नाटक। नैष्ठुर्यम् = निठुरता। अन्तिकम् = पासावत्रम् = बेंतातालकम् = तानास्थालन थाल । वाष्पयानम् = रलगाड़ी। प्रागारम् = पड़ाव,स्टेशन । प्रतिदानम् = बदला । मिषम् = बहाना । रागः % प्रीने ॥

·(१) कर्ता (३)करण (४.सम्पदान (५अपादान (६)सम्बन्ध
(२०)
एकोनविंशः : पाठः।
प्राकारान्तस्त्रीलिङ्गसुताशब्दः ।।
सुता%Dलड़की
सुताम् = लड़कीको
सुते = दोनों लड़की सुते-दोनों लड़कियों को
सुताः%3सबलड़की
सुताः% सब लड़कियों को
सुतया = लड़की ने, से, के द्वारा, साथ ।
सुताभ्याम् = दोनों लड़कियों ने,से, के द्वारा
सुतामिः =सब लड़किओं ने, से, के द्वारा
सुताय = लड़की के लिये
सुताभ्याम् = दोनों लड़कियों के लिये
सुताभ्यः =सव लड़कियों के लिये
सुतायाः%Dलड़की से
सुताभ्याम् = दोनों लड़कियों से
सुताभ्यः% सव लड़कियों से
सुताया- लड़की का,के, की
सुतयोः = दोनों लड़कियों का, के, की
सुतानाम् =सब लड़कियों का, के की

·YouT20 ( २१ )
७प्राधिकरण सम्बोधन
322
सुतायाम् = लड़की में, पै, पर
मुनयोः = दोनों लड़कियों में, पै, पर
सुतासु = सब लड़कियों में, पै पर
हेसुो! = अयि लड़की!
हेसुन = प्राय दोनों लड़कियो !
हेसुताः = अयि सब लड़कियों !
विंशः
: पाठः।
अम्बा = माता, अम्मा । कशा = कोड़ा, हएटर ।
घटिका = घड़ी । कुरिका-छुरी । जिगीषा = जतिन की
इच्छः । जिगमिषा = जानेकी इच्छा । चिकीर्षा = करने
की
इच्छा
नौका = नाव । यूका = जू । मर्यादा
सीमा । महेला= बड़ी इलायची । पिपासा=प्यास ।
बुमुक्षा = भूख । मुक्ता = मोती । रोटिका रोटी
बडवा-घोड़ी । प्रतिज्ञा =इकरार, दाबा एला%इलाय.
ची। उपधा = छल। अवस्था = उम्र । लासमय ।
तुला- तराजू । नासिका = नाक । जिह्वा = जीभ ।
निद्रा = नीद । लूना = मकड़ी । ममीला = ऊंघना ॥

·(२२)
एकविंशः : पाठः।
मस्त्रा = धोकनी । दीपशलाका = दियासलाई
शीतला = चेचक । श्रद्धा = विश्वास । श्लाघा = तारीक।
सपा-सत्काराचटका = चिड़िया।दुरवस्था = बुरीहालत ।
= इलाज । विचिकित्सा = सन्देह, शक |
सिकता = बालू । ग्रीवा = गर्दन । छिक्का = छौक । हिक्का =
हिचकी । वाटिका = बगीची । आस्था = आशा, उम्मेद ।
मषिका = चुहिया।पाकशाला = भोजनभवन । सन्देशिका
संडासी। कुम्बा = टट्टी । उपदा = मेंट, रिशवत । कर्क
टिका=ककड़ी । कलिका - कली । गोधा-गोह
द्राक्षा = दाख । रूट्या = खाट । वराटिका = कौड़ी।
जृम्भिका = जमुहाई । क्षुद्रा = शहदकी मक्खी । शर्करा
चीनी, खांड़ । वरयात्रा = वारात । मञ्जूषा = सन्दूकची
अनुज्ञा-हुक्म । मादरा-शराव । मन्दुरा% अस्तवल ॥
उक्त शब्दोंके रूप सुतावत् समझो परन्तु अम्वा शब्द
२ सम्बोधनम हे अम्ब ! होता है ।।

·(२३)
द्वाविंशः पाठः।
भाषा बनाओ।
तब अम्बा त्वामाह्वयनि । इयं कस्य कशाअस्ति ।
अस्माकं छुरिकां नयति । जिगीषया ते तत्र गच्छन्ति । किं
निगपिषा अस्ति । तस्य का चिकीषा 'अस्ति' यूयं जानीय ।
नौकायां जलमागच्छति । अस्मिन् वस्त्रे यूकाः सन्ति ।
मर्यादा सः खनति । आवां महलां व छायः । पिपासया
पिबति । बुभुक्षया श्रागच्छतिरोटेके वाञ्छामः । तत्र वडवा
धावति।अहं तस्य मुनाय मिष्टं ददामिाइयं पठनस्य नो वेलास्ति
संस्कृत बनायो।
यह उसका छाता है । उस लुहारकी क्या उम्र है। इसमाली
की मालामें मोती हैं। मैं इकरार को करता हूँ।इसवक्तमुझको
नींद आती है। दीपकके पास दियासलाई है।उसमें तुम्हारा
विश्वास नहीं है। आपकी तारीफ क्या है । वह बालक मा
की सेवा करता है । चिड़िया नाचती है । यहां कौन रहती
है। किसका इलाज होता है । मुझको इस में सन्देह है ॥
उदाहरणम् ।
अस्यां वाटिकायां द्राक्षया वृक्षाःसन्नि- इस वागीची में

·(२४)
मुनक्के के पेड़ हैं । प्रहमास्थां करोमि यूयं से जानीय =
मैं आशा करता हूं कि तुम उसको जानते हो । पाकशाला
यामिदानी भोजनं नास्ति = भोजनालयमें इस समय भोजन
मही है। मूषिकयाभस्मांक वस्त्राणि खादितानि = चुहियामे
हमारे कपड़े खालिये । कूपे गोधा निवसति किं यूयं न
जानीय ! = कूपमें गोह रहती है क्या तुम नही जानत ।
साभ्यां वालकाभ्यां तबाध किं कार्य कगम् = उन दोनों
लड़कोंने वहां भाज क्या काम किया । एमिः सुवर्णकारी
गीतं न गीतम् = इन सुनारोंने गीत नहीं गाया । बाटिकायां
कस्य वरयात्रास्ति = बगीची में किसकी वारात है।
त्रयोविंशः पाठः
समीपे = पास । शकटम् = गाड़ी । पुरस्कार:%
पारितोषिक, इनाम । गोप्यम् = छिपाने योग्य । पिधानम्
ढक्कन । पूयम् = पीव । पेटकम् = टोकरी । गुच्छकः %
गुच्छा । अङ्कोटः = पिस्ता । अफेनम् = अफीम । श्राभि-
घारः = छोकासम्मत्ययः = पुरायकीन । चोलकम् = चोगा

·(२५) चक्कलम् = गोलवस्तु,चकलाकुसतिः = शरारतासायम् = शाम । मातः = सुबह । घृतम् = घी । तैलम् = सेल॥ भाषाबनायो। मम समीपे अथ दन्तधावनं नोअस्ति । इदं शकट कस्य अस्ति । सायं वाष्पयानं तत्र प्रागच्छति । मञ्जूषायां किम् अस्तिातस्मै पुरस्कार केन दत्तः।किम्, इदं कार्थ गोप्यम्भ- स्ति । । तस्मिन् घंटे पिधानं नो अस्ति । संस्कृत बनायो। यह किस का गुच्छा है । टोकरी में क्या है। यहां पिस्ता अच्छानहीं मिलता है। यह भादमी अफीम खाता है।इस दालमें छोंक अच्छा नहीं दिया। मुझकोतुम्हारा पूरा यकीन है। इसमें तुम्हारी शरारत है। सुबह क्या पढ़नेहो। तुम्हारे मामा पूछते हैं । इस घड़े का घी कैसा है ? ।। चतुर्विशः पाठः। कोशातकी = तुरई कारवल्लिका = करेला। शृङ्गाटकम् = सिंघाड़ा । कालिन्दम् = सरवून । खर्बुजम् = खरबूजा ।

·(२९)
दाडिमम् = अनार । रक्तालुः = रतालू । चिभिटम्
कचरा । शक्तम् =सिरका । आसुतम् = अचार। मलाप: 3
बकवाद । कृतकम् = बनावटी। झटिति = झट । अनुसन्धा-
नम् = अन्वेषण, खोज | माधान्यम् = प्रधानता । कटक: %D
कड़ा । अवलेहः = चटनी । समासः = मेल, संक्षेपाविकारः
तबदीली । पुण्डः = पौंडा। तड़ागः तालार । क्षेत्रम् =
खेत । मिष्टम् = मीठा । आस्तरणम् = बिछौना ॥
भाषा बनाआ।
इयं कोशातकी । वरमस्ति । अथ कारबेल्लिकायाः काशं
भूतमीस्त । अस्मिन् तडागे शृङ्गाटकानि भवन्ति । अस्य
क्षेत्रस्य कालिन्दानि कीदृशानि सन्ति । इदं मम दाडिममाध
के मिष्टमस्ति । अस्य मोलानाथस्य छात्रस्य कार्य, कृतम्
अस्ति । यूयं न जानीथ तस्य चोलके दाडिमानि सन्ति ।।
संस्कृत वनायो।
तेरे पास दाखहैं । इस घड़े में सिरका है। क्या तुम
अचारको खाते हो। तुम इस वक्त बकवादको क्यों करते हो
उसने शीघ्र खोज लगाला तुम्हारी इसमें क्या प्रधानता है।
इम लड़के का क्या नाम है। वहां चटनी नहीं है।

·(२७)
पञ्चविंशः पाठः।
भ्रमरः = भौरा । वत्सः = बछड़ा । बदामः = बादाम ।
वन्दनीयः- नमस्कात करनेयोग्यावराहः = मुअर। नीरम् =
पानीयम्, पानी । समीर:= बायु, हवा । समता %Dबराव
री । मातुलानी = मामी, माई । मातामही = नानी । पिता
मही = दादी । मातृस्वसा = मौसी । पितृस्वसा = बुआ,
फुत्रा । ननान्दा = नन्द । लवित्रम् = चाकू। क्रोशः
कोस । योजनम् = चारकोस । शाटः = कपड़ा। शराबः %
पिमाला, सरवा । लेखः = लिखना। भृत्यः = नाकर
भाषाबनायो।
किं तत्र बाटिकायां भ्रमरा निवसन्ति । वत्सः
अम्बाया दुग्धं पिबति । अस्य मम मित्रस्य सपीपे बदावान
सन्ति मम ननान्दा सत्र पाठशालायामस्ति । गुरुजना
वन्दनीया भवन्ति । बराहाः तडागे प्रविशन्ति । अस्य
नगस्य नीरसमीरौ वरंस्तात मस्य समतां मह्यं वदति । इयं
किं तव मातुलानी गङ्गां गच्छाने ।
संस्कृत वनायो॥
तुम्हारी दादी इस समय जीवित है। उस की नानी

·(२८)
सुम्हारे घरमें है। मुरादाबाद से सम्भल चार योजन है।इस
भादमी के कपड़े अच्छे नहीं हैं । इस लुहारकी यह कड़ाही
कैसी है। यह तालाब क्यों सूखा है । इस लड़के का
लेख अच्छा है । तुम्हारे नाना के मामाके पुत्रका यह घर
है। हमने ऐसी पाठशाला नहीं देखी है जैसी यह है ॥
विप्रयोगः% विरोधः,फरे ब । सातत्यम् = निरन्तर ।
धृष्टः = निर्लज्ज । आपणिका = दुकानदार । प्रायः = मा.
मदनी । व्ययः= खर्च । घोटक: घोड़ा । खरः = गदहा ।
माजार:= बिलाव । कीटः% कीड़ा । ताम्रचूड:- कुक्कुट,
मुर्गा । सारमेयः = कुत्ता । मुकुरः = दर्पण । कन्दुका =
गेंद । चिबुकम् = ठोड़ी। काकः - कौषा । कलहः = लड़ाई।
लवणम् = नमक । थनम् = कहना । वराक:= बिचारा
स्वभावः पादसाउपस्करः = मसाला । जीर्णम् = पुराना ।।
भाषा बनायो ।
प्रास्मिन् कथने विषयोगः अस्ति । ते पराका: सातत्यकार्य
कुर्वन्ति । अनेन धृष्ठन बालकेन कुस्तुतिः, दत्ता । अयं घोटका
वरं चलान । मार्जारः सारेमयं ध्यामेन पश्यति । अस्य

·( २९)
कुम्भकारस्य खराः,रात्रौ महान्तं कोलाहल कुर्वन्ति । युष्माकं
स्वभावा, वरं नो अस्ति । इयं वार्ता कस्य अस्ति ।
संस्कृत बनायो।
उस घरमें एक बिलाव है । तुम्हारे विस्तर पर कीड़े हैं
यहां दो मुर्गे हैं । यह किसका कुत्ताजाता है । वह दर्पण में
मुख
देखता है। हम दोनों गेंद खेलते हैं । इस वृक्षपरकाक
रहते हैं । इस दाल में लवण नहीं है। इस मासका क्याख है
षड्विंश पाठः।
कोपा = गुस्सा । लोमः = लालच । इन्धनम् = ईंधन
(लकड़ी) भाम् = गीला। पथ्यम् = मुफीद । तथ्यम् :
सच । सज्जन:-शरीफ। पालापः = बात चीत | श्रम:-
मेहनत । नारी = औरत । जननी = माता। कल्याणम् -
वहबूदी । निषेधः = मनाई । पेषिणी
सिलवट्टा ।रजतम्
चांदी।शुक्रम = बीर्य । तक्रम् = महा । श्मशानम् = मरघट ।
स्थर्यम् = मजबूती। स्थौल्यम् = मोटाई । रिङ्गणम् = रीगना।
रसायनम् = कीमिया । रेचकम् - दस्तावर । भारोहणम्
चढ़ना । लाडूलम् = पूछ = लालनम् = लाड़ी बमनम् - उ.
लटी। बासायनम् = झरोखा । प्रपञ्चा=जाल ( ठगई।
-

·sho
(३०)
भाषा बनायो।
वरं न कोपस्य फलं कदापि । लोमः पापस्य कारणम् ।
फनं वरं वै भवति श्रमस्य । तक्रे न पश्यामि घृनं कदापि ।
भस्य बालकस्य लालने युष्माकं कल्याणं नो अस्ति ।
वातायने पश्यति सोमदत्तः ।।
संस्कृत बनाओ।
मरघट में ईधन नहीं है। सन्दकची में मुटाई कम
इस चादी में बिकार क्यों है । कुत्ते की पूंछ झरोखे में है।
यह दवा दस्तावर तो नहीं है ? । तुम्हारी चांदीकी दावात है
सप्तविंशः पाठः।
शलभः % पतङ्गा । स्तुतिः = तारफि । शिथिनः ढीला।
परिचयः=जानकारी । रक्षकः =पालका लुण्ठाक: = लूटेरा
पत्रवाहकः =चिट्टारसा । वर्षोपल:-श्रोला । दुराग्रहः =
हठ । निर्णयः= फैसला। मोहितः आशिक। दिवान्धः-
चिमगादड़ । विस्मयः% ताज्जुब । कृतघ्नः= नाशुकरा ॥
भाषा वनाओ।
शलभाः पतन्ति दोप मम मातुलस्य । परिचयेन सदा

·भवात स्तुतिः । बालस्य नीचे पठनं न भवास ॥
सस्कृत बनायो।
चिट्टीरसा के पास लुटेरा रहता है। उसके फैसले म
तमने हठ किया । इस वृक्षपर रात्रिमें चिमगादड़ रहते हैं
यह ताज्जुब की बात नहीं है । बढ़ई के फैसले में क्या हुवा ।।
अष्टविंशः पाठः।
स्थूलम् = मोटा । सूक्ष्मम् = वारीक । आलुकम् =
आलू । लघुशङ्का = पेशाव । म्नानम् = नहाना । पर्पटः
पापड़ । पाषाणम् = पत्थर । बटक:% बढ़ा । कथिता =
कढ़ी। निस्तुषा%D चक्की । प्लवनम् = तिरना। प्रतिमानम्
तोलना। कुण्डलिनी = जलेबी। शर्करोदकम् = शरवता लाजा
खील । पुष्टिः = मजबूनी । तुष्टिः = सब्र । अतुलम् - बहुत ।
पिष्टपचनम् = तवा । मरीचम् = मिर्च । उनम् = कम ॥
भाषा बनायो ।
स्थूलानि, अक्षराणि लेख्यानि नो मुक्ष्माणि । लाजाः
चर्वन्ति बालकाः । हापुडस्य पर्पटाः प्रसिद्धाः सन्ति ।

·(३२) संस्कृत बनायो। इस कड़ाही की कड़ी कैसी है। यह किससी चक्की है। उसकी खेलों में मेरी जलेवी है । कैसी मजबूती को चाहते हो । इस भादमीके बड़े अच्छे होते हैं। एकोनत्रिंशः पाठः। प्रस्त्रिंशद् देवताः सन्ति अष्टौ बसवः, एकादश रुद्राः, द्वादशादित्याः, इन्द्रः प्रजापतिश्चेति । चत्वारो बेदाः षट् शास्त्राणि च सन्ति चत्वारो वर्णा पाश्रमात्र । त्रिविध कर्म-क्रियमाणं सञ्चितं प्रारब्धं चति । ईश्वरजीव- प्रकृतयः, प्रयोऽपि पदार्था अनादयः । शिक्षाकल्पव्याकरण- निरुक्तछन्दोज्योतिषाणि वेदाङ्गानि । विदुषां भूषणं विद्या भूषणं मूख भूषणम् ॥ १-पृथीवी, जल, तेज, वायु, आकाश, धौ चन्द्र, नक्षत्र ॥ २-माण, अपान, व्यान,सषान, उदान, नाग कूर्म, ककल, देवदत्त,धनजय,जीवात्मा॥३-चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, प्राषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशिर, पैष, माघ, फाल्गुन ॥

·(३३) ओ३म् । मित्रवर्य ! नमस्ते अस्तु ! इन्द्रप्रस्थत:- परेशकपातः, अत्र सर्वथा कुशलम् अस्ति आशाअस्तितत्र भवान् अपिकुशली भविष्यात अस्माकंगतपरेधुः पारमासिकी परीक्षा संभूना तत्र चत्वारि पत्राणि तु सुष्टु लिखितानि परन्तु गणितस्य पत्रे सन्देहः अस्ति-स्वपरीक्षायाः, अपि झटिति वृत्तं लेख्यम् । अन्याच्छवम् । भवन्मित्र: सत्यव्रतः ॥ ओम् ॥ श्रीयुक्त परममाननीय ! प्रधानाध्यापक ! महोदय नमस्करोमि भवन्तम्- देव ! मम मातुलस्य ज्येष्ठपुत्रस्य पञ्चकक्षास्थस्य सोमद. तस्य अस्मिन् एव चैत्रमासे शुक्लपञ्चम्याः विवाह निश्चयी. कृतः इतोवरयात्रा रामपुरं गमिष्यति अतएव ममगमनं तत्र- आवश्यकीयम्, अस्ति-पतदर्थमद्यप्रभृति पश्चानांदिवसानाम् आवकाशं वाञ्छामि भाशासेअवश्यमेव स्वीकृतो भविष्य- तीति शम्- - निवेदकानवकक्षस्योगुरुदत्त:- ·१. ३४ निशात्रचत्वारा अष्टात्रिंशत् । ३८ पट्चत्वारिंशत् ४६ (गणना) १ | एकादश ११ | एकविंशतिः२१ एकत्रिंशत् ३१ एकचत्वीरशत्४ दौ २ द्वादश १२ द्वाविंशतिः२२ द्वात्रिंशत् ३२ द्विचत्वारिंशत् । त्रयः ३ त्रयोदश १३ त्रयोविंशतिः२३ त्रयस्त्रिंशत् ३३ द्विचत्वारिंशत् चत्वारः४/ चतुर्दश १४ / चतुर्विशति :२४ चतुस्त्रिंशत् पञ्च ५ पञ्चदश १५ | पञ्चविंशतिः२५ पञ्चत्रिंशा. ३५ षट् ६ षाडश १६ पइविंशतिः२६ षटत्रिंशन त्रयश्चत्वारिंशत् । सप्त ७ सप्तदश १७ सप्तविंशतिः२७ / सप्तत्रिंशत् चतुश्चत्वारिंशत् ४४ अष्टदश , সিনিয়া पञ्चचत्वारिंशत् ४५ प्रष्ट अष्टादश सप्तचत्वारिंशत् ४७ प्रष्टै अष्टविंशति:। २८ एकॉन नत्वारिंशत अष्टाविंशतिः अष्टचत्वारिंशत् । चत्वारिंशत् ४० एकोनत्रिंशत्र २९ अष्टाचत्वारिंशत् एकोनविंशतिः१९ नव ९ एकानपञ्चाशत् १६ विंशतिः पञ्चाशत् *नपुंसक लेख में एक, दे, त्राणि, चत्वारि । स्त्रीलिङ्ग में एका, द्वे, तिसः चतसू: रूप होते हैं (पु.)में लिखे ही है, शेष रूप तानों विङ्गोमें समान होते हैं त्रिंशत् ।

·दयशीतिः८२ दिनवतिः द्वापष्टिा एकपञ्चाशन५१ एकषष्टिः ५१ एकसप्ततिः ७१/ एकाशीतिः ८१ एकनवीतः ९२ द्विपञ्चाशन द्विषष्टिः द्विसप्ततिः ५२ ६२ द्वापञ्चशम् द्वासप्ततिः द्वानवातिः সিধামাৰ त्रिषष्टिः त्रिसप्ततिः यशीतिः ८३ त्रिनवतिः সম্মান त्रयःषष्टिः त्रयस्सनिः ९१ चतुरशीतिः त्रयोनबनिः चतुःपञ्चाशन५४ चतुःषष्टिः६४ चतुःसप्ततिः ७१ पञ्चाशीतिः ८५ चतुर्नवीतः ६४ पञ्चपञ्चाशन्१५ पञ्चषष्टिः ६५ पञ्चसप्ततिः ७५ पडशीतिः ८६ पञ्चनवतिः ९६ पट्पञ्चाशन५६ पट्पष्टिः ६६ षट्सप्ततिः ७६ सप्तपञ्चाशत्५७/ सप्तषष्टिः ६७ सप्तसमति: ७७ सप्ताशीतिः८७ अष्टापञ्चाशन अष्टषष्टिः मष्टसप्ततिः अष्टःशीनि:८८ अष्टनवतिः, ५८ अष्टपञ्चाशन् अष्टाषाष्टि अष्टासप्ततिः नवाशीतिः ८९ अष्टानवतिः एकोनषष्टिः५९ एकोनसप्ततिः६९ एकानाशीतिः७९ नवतिः नवनवतिः ९९ षष्टिः ६. सप्ततिः ७० ( अशीतिः ८. शसम् सपादशतम् १५५ । द्विपादशतम् १५० । त्रिपादशतम् १७५ । शसट्यम् ।। पएणवति:९६ समनवति:९७ ५८ ७८

·No text on this page.