·Second of Uttungodaya and the Upalocana of Prof. Kuppuswami Sastriar circumstances, one of which was the illhealth of the Professor, the publication of the last part was delayed very much and the lamented demise of the Professor took place before its completion. It is a matter of keen regret to me and to the others concerned in this work. I am glad that' we are able to publish the book as a memorial volume. Very great sorrow has been felt throughout India at the great loss sustained by the world of scholars in the passing atvay of the learned Professor and it is fitting that this work which embodies 3 very important part of his labours as a scholar should be published in his memory. The Dhvanyaloka is a standard authorita. PUBLISHER'S NOTE It was in the year 1927 in the course of one of the many edifying, Conversations that I used to have with the late Mahāmahopadhyaya Professor S. Kuppuswami Sastriar that I casually suggested to him the · publication of a good edition of the Dhvanyūloka with the Locana and with a proper and understandable commentary on them. He Feadily fell in with the idea and I undertook to be the publisher of it. The work was begun immediately. "The Madras Law Journal Press was requested to print the book and they were kind enough to accede to our request. The work went on for sometime vigorously and the first and parts of the Dhvanyaloka and the Locana, with the Kaumudi were published in 1932 and 1936. But afterwards owing to various tive classic on Sanskrit rhetoric. But it was not studied very much by scholars in Southern Inulis. It is mainly duc to Professor Kuppuswami Sastriar that the work was prescribed as a text book for the Siromani and Sanskrit Honours examinations of the Madras University. Now it las come to be studied very largely and to be appreciated by all scholars and students of the Alankara sastra. The Professor himself began to tench it to the students in the Presidency College. As a result of his scholarship and of his experience in teaching this work for ncarly twenty years, he became a grcat authority on the book and with great industry and patience le brought together the proper readings and emendations of the text hitherto arailable ?.* 11s. The present edition is the outcome of his Libours as a traciter of this book to successire generations of students and oi his scholarship and industry. It is sure to be of inmense benefit to the students who study the look and in all scholars in the field of Sukrit rhctoric.

·vi In spite of careful scrutiny and proof reading a few errors have crept in. As there will be further delay if an Errata list is to be prepared and published, we have been obliged to omit it. We crave the indulgence of our readers for this omission. We are not also publishing a critical introduction as mentioned in the preface. We are all very grateful to Sri R. Narayanaswami Iyer, proprietor of the Madras Law Journal Press, for his great kindness in allowing this work to be published as a memorial volume and printing it free of cost and making a gift of the proceeds of the publication to the Kuppuswaini Sastriar Research Institute that has been started in commemoration of the late Professor's great services to Sanskrit learning. K. BALASUBRAMANIA AIYAR, B.A., R.L. dvocate, Managing Editor, Journal of Oriental Research, AJadras.

·PREFACE This edition of the Dhvanyāloka with the Locana is based on the following manuscripts :- क. ख.ग. represent the manuscripts utilized by the editor of the work in the Nirnayasagar Press, Bombay. 9. This is a paper ms. of the Locana, now deposited in the Government Oriental Miss. Library, Madras. This is a palm leaf ms. of the Locana in Malayālam characters, belonging to the Kudalur Mana, now on loan in the Govt. Oriental Miss. Library. This is another palm leaf ms. in Malayalam characters, deposited in the Govt. Oriental Nss. Library, Madras. a. This is a palm leaf ms. of the Locana in grantha characters in the Sarasvati Mahal Palace Library, Tanjore. The edition of the Kaumudi is based on the copy of the work, now in the Govt. Oriental Miss. Library. This copy has been collated with two other manuscripts : They are :- 47. This ms, is from Kottakal. क. This is form Kudalur, This is a ms. from Tripunithura. This is the first fasciculus of the work, It will be published in parts. Further parts will follow in due course. A critical introduction and the necessiry indexes will be published along with the last part.

·श्रीः श्री म दा न न्द व ध ना चार्य वि नि मि तो ध्व न्या लोकः श्री महा महेश्वराचार्या भि न व गुप्त विर चितं लो च नम् केरलीयसहृदयशिखामणिश्रीमदुत्तङ्गोदयराजकृता कौमुदी महामहोपाध्याय विद्यावाचस्पति ब्रह्मश्री कुम्पुस्वामिशास्त्रिप्रणीतम् उपलोचनं च. - कौमुदी या सा व्यञ्जकभेदेन बहुधैका विभाव्यते । कान्यार्थसारभूतां तामाद्रिये संविदः[दं] पराम् ॥ १ ॥ विश्वाविर्भावविश्राणननिपुणनिजोन्मेपमन्तर्विचित्रा- न्मेदानन्यक्तमाभासयदभिगमयद्यक्तभावं च भूयः । प्रत्यक्षार्यानुवेधप्रकटितमहिम स्पष्टमन्तस्समिन्धा- मन्धीमावं निरुन्धाकिमपि निरुपम धाम सारस्वतं वः ॥२॥ नवरसमयमन्यद्विश्वमन्यत्र्यपेक्षाविरहितमपरोक्षं शधदुन्मालयन्ती । कविसहृदयसंसन्मानसाम्भोजहंसी विहरतु हृदि नित्यं वामयी देवता यः॥३॥ यत्प्रज्ञाशिल्पियन्त्रसुटघटितविवेकात्मसोपानपछि प्राप्तो? धिराहास्थितमुपरि बुधा विद्यते [विन्दते] वस्तुतत्त्वम् । यन ·ध्वन्यालोकः [उपोतः कौमुदी वाग्देवीलास्पशिक्षाक्रमपरिकलनापूर्वरङ्गायमाणा- नाधानाचार्ययर्याननुदिनमिह तामामहाधान्प्रपद्ये ॥ ४ ॥ पूर्वरसंचरितमुद्ध[]तकण्टकं सत्काव्यावर्त्म यंदुपज्ञमदः प्रवृत्तम् । आनन्दवर्धनमनुत्तममन्वितार्थनामानमेनमहमन्वहमानतोऽस्मि ॥ ५ ॥ ध्वनिसमयरहस्यवस्तुतत्त्वप्रथनपटिष्ठगरिष्ठवाक्प्रपञ्चान् । अभिमतगुरु[सुर]पादपान् गुरूंस्तानभिनवगुप्तपदाभिधानुपासे ।। ६ ॥ विद्याखस्तरवे नमोऽस्तु गुरवे तस्मै कृपाम्भोधये शिष्याज्ञाननिशान्धकारनिवप्रचसतिग्मांशवे । यत्कारुण्यकटाक्षपातकणिकानौकाश्रितैरश्रमा- त्तीर्णोऽस्माभिरुदीर्णनीतिसलिलो ध्वन्यर्थतन्त्रार्णवः ।। ७॥ कान्यालोकार्यसंयोजितमभिनवगुप्ताहयाचार्यपादै- रात्मीयं लोचनं यत्सुनिशितधिषणैरप्यनामृष्टसारम् । तत्सारोद्ाहिणी सम्प्रति विवृतिमहं संविधातुं समीहे विद्वांसस्तत्परास्तत्परगुणसुखिनस्सन्तु सन्तोषवन्तः ॥ ८ ॥ ख्यातिं नेह प्रतिष्ठां जगति गमयितुं न प्रकृष्ट विदुष्टा- माविष्कतुं निजां वा विवृतिविरचना प्रस्तुता वस्तुतो नः । तीर्थनानेन काव्यामृतसरसि मनाममुकामोऽस्मि तस्मा- न्मन्तुं मा मन्तुमन्तं ननु दधत मनो हन्त मा मा महान्तः ।। ९ ॥ आशंसिता रसिकलोकचकोरवृन्दैराविर्भवन्त्युदयतोऽमृतगोरुदारा । आचन्द्रतारकमियं नयकौमुदीय प्रीति दधातु जगतो विवृतिर्मदीया ॥ १०॥ अप सफलमहाजनबहुमतमहिमा महामाहेश्वरपरमेश्वरः परमेश्वर एव जगदनुप्रह- कृतपरिग्रहविग्रहविशेषः श्रीमानभिनवगुप्ताचार्यः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यविरचितं काव्या- लोकं व्याकृतमपि पूरनुन्मीलिताक्तसारसर्वस्वम् अत एवाव्याकृतकल्पं मन्वानः सन्नुपसन्न- जनोपचिकीर्षया स्वयं व्याचिकीर्षुश्विकीर्षितप्रबन्धकीर्तिप्रतिष्ठात्मकायोजनप्रस्तावकतया समा- ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् अपूर्वं यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद्गावप्रख्यं निजरसभरात्सारयति च । क्रमाअल्योपाख्याप्रसरसुभगं भासयति त- सरस्वत्यास्तत्त्वं कविसहृदयाख्यं विजयते ॥ कौमुदी सादितसमग्रपुरुषार्थसाधनमविच्छिन्नार्यजनाचारपारम्पर्यागतमधिक्रियमाणाभिमतदेवतासतत्त्वा- नुस्मरणस्तुतिनमस्कारलक्षणमङ्गलमादितोऽनुसंदधानः श्रोतृणामपि तत्कर्तव्यतानियमावबो- धनार्य ग्रन्थे निवेशयति-अपूर्वं यदस्त्विति । अत्र च क्रमेणापूर्ववस्तुप्रययितृत्वजगत्सार- यितृत्वविशिष्टभासयितृत्वात्मकविशेपणन्नयसमर्पकैत्रिभिः यदृत्तवाक्ये विशिष्टगुणसङ्कीर्तन- रूपस्तुतिलक्षणं मङ्गलमाचरितम् ; तत्कविसहृदयाख्यं सरस्वत्यास्तत्त्वमित्यनेन तत्त्वानुस्मरण- लक्षणम् , अखिलप्रतिष्ठास्थानभूतनिजहृदयायतनस्थिरीकरणरूपत्वात्तस्य; 'विजयते' इत्यनेन पुनर्नमस्कारलक्षणम् । एवं मानसवाचिककायिकभेदभिन्नं प्रबन्धारम्भसम्भावितं मङ्गलं त्रिविधमिहाचार्येणानुसंहितम् । यद्यपि य एते वृक्षास्तान्पश्य' इत्यादाविव यद्वृत्ताभिहित- 'धर्मान्तरविशिष्टधर्मिविशेपपरामर्शकावं तच्छब्दस्य स्थितम् , तथापि तन्त्रावृत्त्यन्यतराश्रयेण पारमार्थिकसरस्वतीतत्त्वानुसन्धानानुरूपत्वमविरुद्धमेव प्रसिद्धार्थत्वस्य सर्वनामस्वारस्यायातस्य हातुमशक्यत्वात् । यदाहुः- "सर्वनाम प्रसिद्वार्य प्रसाध्यार्थविघातकृत्" इति । तथानु- भूतार्थस्य परामर्शकत्वमपि ते लोचने" इत्यादाविव तच्छब्दस्य सुप्रसिद्धम् । अनुभूतत्वं च तत्वस्य सारस्वतस्य सकलसुकविसदृदयचक्रवर्तिनोऽस्य स्वहृदयायतनसततोदयमान- प्रतिभाभिधानपरखाग्देवतानुग्रहभाजनलादतिस्पष्टमेव यद्यपि विशेषजयकर्तृविशेषसमर्पक- उपलोचनम् परस्परसमास्वादप्रथमानसतल्लयोः । कविताबुधयोर्योगं नमामि शिवयोर्यया ॥ १ ॥ विनोपलोचनेनालं न विवस्तुं हि लोचनम् । निगूढार्यास्ततस्सोऽयं न मुधा स्यात्पारिश्रमः ॥ २ ॥ अथ "सरस्वत्यास्तत्त्वं कयिसददयाख्यम्" इति लोचने । अब पन्यमाना अर्थविशेषा भास्वायत्ता "परस्परसमास्वाद" इत्यादिपद्ये उपलोचनस्योपक्रमे । १. प. सारयति. २. करा. ग. विजयनान्, ·ध्वन्यालोकः [उद्योतः . कौमुदी तत्परतयैव तदित्यादिपदचतुष्टयमिह विधेयांशवाक्ये विनिवेशितम् , तथाप्यन्यार्थोपात्त- वहयादावन्यार्थत्वयत्तत्यानुस्मरणरूपमङ्गलार्थत्वमप्यविरुद्धमेव । ननु विजयकर्तृत्ववचनमप्य- पूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिवद्विशिष्टगुणसङ्कीर्तनरूपा स्तुतिरेव, "उत्कर्षप्राप्तिराघोऽर्थः" इति जयतेरुत्कर्षार्थत्वप्रसिद्धेः तेन नमस्काररूपमङ्गलाचरणस्यात्रानुपलब्धिरेव इति चेत्-न ; स्तुतेखिपाचैव · कृतत्वात् ; विजयकर्तृत्वोक्तिरपि यदि स्तुतिमात्रपर्यवसायिनी आस्थीयेत, तदापेक्षितानभिधानानपेक्षिताभिधानदोषापचिरपरिहायी ; करणीयस्य नमस्कारस्याकृतत्वात् ; स्तुतिरूपत्वे चापूर्ववस्तुप्रययितृत्वादिवदनुवादकोटिविनिवेशेनैव भान्यम् ; न तु विधेयांश- विनिवेशः । तस्मादिदमर्थमेतत्-जयतेस्तावदुत्कार्थत्यं प्रसिद्धम् ; तस्य च विशेषानुप- संहारे सति सर्वप्रतियोगिक[त्व] सिद्धेः सर्वोत्कर्षाभिधानमुखेन तदविनाभाव[वि]नमस्काराक्षेपात् सरखतीतत्त्वकर्मकं नमस्काररूपं महामगलं 'विजयते' इत्यनेनोपक्षिप्तमिति । ननु साक्षा- देव नमस्कारकरणौचित्ये किमर्थमुत्कर्पद्वारेणार्यात्तत्करणम् ! न च विश्वोत्कर्षस्य नमस्कार- हेतुत्यात्तन्मुखं तत्करणमिति वाच्यम् , नमस्कारे हेतुनिरूपणस्यानुचितत्वात् ; तन्निरूपण- परत्वे वा पृथगेव नमस्कारयचनेन सम्भाव्यम् । तस्मादुत्कर्पाक्षेपलब्धनमस्कारपर्यन्तीभूयैव पर्यवस्यतीत्यनया वस्तुस्थित्योत्कर्षमात्राभिधानेन नमस्कारप्रतीतेः परिपूर्णायाः स्वयमप्रत्यूह- माविर्भावादिह तन्मात्राभिधानम् ; आक्षेप्याक्षेपकभावश्च तावन्मात्रपरमार्थ एव, न त्वविना- भावरूपव्याप्त्यनुसन्धानलक्षणः; नमस्कारमात्रोपक्षेपे तु पूर्वभूमिभूतोत्कर्षपरामर्शादिनमस्कार- पर्यन्तरूपैकघनत्यापनप्रतीतिधाराप्रतिलम्भान्निरतिशयनमस्काररूपमङ्गलाचरण[णा] सिद्धिरिति विशेषः । तदियमन वाक्ययोजना-तत् अपूर्ववस्तुप्रथयितृत्वविशिष्टभासयितृत्वविशिष्टम् अप च स्वविज्ञानक्रमोपारूढं सकललोकवेदागमविद्वदनुभवप्रसिद्धम् , सरस्वत्याः लौकिकवैदिकादि- भेदभिन्नसकलशब्दप्रपञ्चाभिमानिन्याः परचैतन्यस्वरूपिण्या देवतायाः, तत्त्वं पारमार्थिक स्वरूपमुत्कृष्टम् , विजयते विश्वस्मादुपरि वर्तते; तद्व्यतिरिक्तस्य समस्य जगतः तंदनन्तर्भूतस्य तिदन्तर्भूतस्य]च स्वात्मनस्तन्निमजितस्वरूपतया साक्षात्तदेवाहं भवामि इति यावत् ;नमस्कारस्य नमस्कार्यदेवतास्वरूपतादात्म्यसम्पादनसारत्यात् । अत्र शब्दविग्रहत्वेन सरस्वत्याः प्रसिद्धेः तपस्यापारमार्थिकत्येनोत्कर्षशालितया पराम्रष्टुमशक्यत्वात्तन्मात्रस्य विजयकर्तृत्वाभिधान- मघटमानमेव स्यादिति तत्त्वपदेन तदीयपराभिधानपरमार्थस्वरूपग्रहणमिह कृतम् । ननु रूपान्तरस्यापारमार्थिक्त्वादेव सरस्वतीशब्दवाच्यत्वविरहात्कथं सरस्वत्या इति भेदनिर्देशः ? सत्यम्-तस्याप्यविद्यादशायां तच्छब्दवाच्यत्येन प्रसिद्धत्वात्तद्वयुदासाय तद्हणम् । अथवा-- 'पुरुषस्य चैतन्यम् । 'राहोः शिरः'. इतिवत् व्यपदेशिवद्भावो व्याख्येयः । इत्यं पर- का. कोऽभिनिवेशेनेव. का. तस्मादित्यमेतत् . १. त. चापार, ·लोचनकौमुपद्युलोचनसहितः कौमुदी देवतासतत्त्वानुस्मरणाभिवन्दनरूपं मङ्गलमाचरितम् । अथ तस्यैव प्रतिपाद्यत्वेनाधिक्रियमाण- स्योद्घाटनाय यदृत्तवाक्य एव तथाभावसमुचितं किञ्चिद्विशेषणं ददाति-कविसहृदयाख्यमिति॥ वस्तुती हि कविसहृदयशब्दौ तदीयविशिष्टचैतन्यवाचकावेव, न कार्यवाचकौ यथा "उत्तम- युवप्रकृतिः" इत्यादौ । तचैतन्याभिव्यक्तत्वादेव सरखतीतत्त्वस्यापि तदाख्यत्वम् । तेन शब्दार्यात्मककाव्यशरीरोपहितत्वं तत्त्वस्योपर्शितम् । तत्रापि विशिष्टशब्दात्मकभागरूपत्व- मपूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिविशेषणसामर्थ्यासिध्यति । ननु काव्यात्मकत्वं कविशब्दोपादा- नेनैव सेत्स्यति, किमर्थ सहृदयपदोपादानमिति चेत् ; सहृदयकर्तृकविशिष्टविचारक्रिया- गोचरीभूतस्यैव काव्यस्य मुख्यतया काव्यरूपत्वादिति ब्रूमः । अत एव वचनम्---." -"कविरपि विदग्धोऽसौ सूक्तिमुदाविचारकः" इति । तथा चाचार्येणैव "या व्यापारवती रसान् रसयितुम्" इत्यत्र श्लोके "ते द्वे अव्यवलम्ब्य" इति समानकार्य यो] निर्वर्तकत्येन समुचि[चि]तस्यैव दृष्टि- द्वयस्य विश्वनिर्णयने हेतुत्वं अपिशब्देनोक्तम् । काव्यं चैत्रेह लक्षणप्रतिपादनद्वारेण तद्विशिष्टतया प्रधानत्वेन प्रतिपाद्यमिति तस्याधिक्रियमाणत्वं व्यक्तमेव । यदि वा कविसहृदयशब्दी तद्यापार- विषयकाव्यपरतया अत्त प्रयुक्ती, विशिष्टकाव्यकरणविचारसारत्वात्कविसहृदयत्वसिद्धेः। यदि वा कवीनां सहृदयानां च विजयकर्तृताभिप्रायमिदं विशेषणम् , तेषामपि काव्यारम्भे नमस्का- र्यत्वात् । अथवा चिरन्तनलक्षणकारविवक्षयेदम् ; सहृदयानामपि कवित्वविशेषसम्पत्ते- रावस्यकत्वात् । यदि वा कविशब्देन सर्वेऽपि कवयः सहृदया गृहीताः; सहृदयशब्दे- नानन्दवर्धनाचार्यः, ततश्च देवतात्मत्वे गुरुनमस्कारोऽप्यनुसंहितो भवति ; सर्वत्राप्यत्रामे- दोपचारोऽवसेयः। अथवा कविसहृदययोराभीक्ष्ण्येन ध्यान पुरणं यस्येति कविसहृदयाख्यम् ; अस्मिंस्तु प्रकारे नोपचारः, किन्तु मुख्यमेव तदात्मत्वमिति विशेषः । ननु सरस्वतीतत्वस्य परमा[परा]त्मकत्वस्यावाध्यत्वेन पारमार्थिकत्वात् विश्वो- स्कृष्टत्वमस्तु काव्यात्मनस्तस्य तु तत्कथं ? न हि तत्त्वस्येव [अ]तत्वस्यो- कर्पोऽवकल्पेत, अवस्तुरूपत्वादिति विजयकर्तृवं तस्यासमञ्जसमित्याशङ्कय विश्वकर्तुः प्रजापतेरस्याधिक्यं दर्शयितुमाह- अपूर्वमित्यादि ॥ यत् विशिष्टं सरस्वतीतत्वं 'कमलमनम्भसि' इत्यादिकं कर्तृ अम्भोऽधिकरणकमलादिसपपूर्वसिद्धवस्तुविरुद्धं तद्विपरी- तानम्भोऽधिकरणकमलादिकरणरूपं वस्तु निरुपाख्यरूपनुशृङ्गादिविलक्षणमर्थम् , कारण- कलाम् उपादानादिकारणलेशन्यपेक्षाम् अन्तरेण, प्रथयति विस्तारयति, सविस्तार निर्मिमीते ; "पदस्त प्रपपति" इत्येतायत्युक्त विरिश्चिन्यतिरेको विवक्षितो न सिम्येत् , यस्तुप्रयपितृत्वस्य तस्मिन्नन्यविशिष्टत्वात् इसपूर्वमहणम् । अनेनामिनयत्नमाचर्यकारित्वं च तन्त्रेणावृत्त्या का १. का. कान्य. २. त. कवे, ·चन्यालोकः [उपोतः कौमुदी गृह्यते । ननु अपूर्वत्वं वस्तुनो यदि केनचिद्रूपेण विवक्षितम् , तदा व्यतिरेकासिद्धिः । तादृश- वस्तुप्रथयितृत्वस्य विारश्चेऽपि सुघटत्वात् ; अप सर्वात्मना तत् , "कमलमनम्भसि" इत्यादा- यपि दुर्घटम् । तत्कथमनेनैव व्यतिरेकसिद्धिरित्यत उक्तम्--विना कारणकलामिति ॥ ननु कारणकलां विना यनिर्माण तद्गन्धर्वनगरादिकल्पत्वात् सहृदयजनानादरणीयमि- सत उक्तम्-वस्त्विति ॥ आस्वाद्यतासारत्वमत्र वस्तुत्वं तेन नानादरणीयत्वाकावकाश इति भावः । सकललक्ष्यव्यापिताभिप्रायेणापूर्वप्रथयितृत्वाभिधानमिति शङ्का मा भूदिति कविप्रौदोक्ति- मात्रसिद्धविषयत्वख्यापनाय चेदं वस्तुप्रहणम् । उत्तरपादप्रकटयिष्यमाणस्यात्राप्यपरिसलयान- मभिप्रेत्य प्रथयतीति विस्तारसाहित्यं निर्माणस्य दर्शितम् । तस्य समुचितविभावादिसम्य- ग्योजनेन रसाभिव्यञ्जनसामर्थ्यसम्पादनादन्यस्पानिरूपणात् , इतरयातदुक्त्यानर्थक्याच निर्मा- णस्य विस्ताराविनाभावात् । अत्रापूर्वमिति, कारणकलां विनेति च निर्माणसाम्ये सति सारख- तस्य तत्वस्य विरिश्चापेक्षयाधिक्यप्रतीतेः व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्गयः । उक्तं हि-"उपमानाच- दन्यस्य व्यतिरेकःस एव सः" इति । नये तत् [नन्वेतत् अर्ववस्तुप्रययितृत्वं कविप्रौढोक्तिमात्र- निष्पन्नार्थकाव्यैकनियतं सत् न कृत्स्नकाव्यवर्ति विवक्षितविरिश्चव्यतिरेकसमर्थनायालमि-. त्याशङ्कय सकललक्ष्यवर्तिविशेषणान्तरमुपक्षिपति-जगदिति ॥ अत्र यदिति पदं पूर्ववाक्या- दनुकृप्य योजनीयम् । वस्तुशब्दस्याप्यापाततोऽनुषगशङ्काकलकसझालनाय सारीकरणस्य पूर्वसिद्धापूर्वसिद्धसकलयस्तुसाधारण्यप्तसूचनाय जगच्छब्दप्रयोगः । यत्कविसहृदयाख्यं सरस्व- तीतत्त्वं प्रावप्रख्यं निसर्गतो नीरसं सत् जगद्गतमपूर्वसिद्धं पूर्वसिद्धं च सकलं वस्तु निजगोचरं सारयति सारं रसात्मकस्थिरांशसहितं करोति । एतच्च समुचितविभावादिसम्यग्योजनक्रमेण रसामिव्यञ्जकत्वसम्पादकत्वरूपं सारयितृत्वं सकलसत्काव्यनिर्विवादनिवेशितया सुटतरोप- लम्भमेव । कयङ्कारं पुनीरसस्य सतः सरसीकरणम् ! न हसदेव सदन्यरूपतया विपरिवर्त- यितुं शक्पम् ; "न हि स्वभावो भावानां व्यावर्तेत" इति न्यायादित्यत्राह-निजरसभरा- दिति ।। निजः आत्मीयः काव्यसम्बन्धी यो रसः शृङ्गारादिस्तस्प भरोऽतिशयः ततो हेतोः। एतदुक्तं भवति--सुकुमारमनोनों रसास्वादमुखेन व्युत्पत्तिं सम्पिपादयियोः स्वयमास्वाधमान- रसामृतभरितहृदयमहाहूदस्य सुकवेर्मुखारविन्दाद्विनियन्दिता काव्यरूपा वाणी स्वसौभाग्य- विशेषमहिम्नार्यानपेक्षयैव रसं व्यञ्जयन्ती स्वगोचरस्यार्यस्यापि रसव्यञ्जकवं सम्पादयतीति। इत्थं विशेषणद्वयेन सरस्वतीतत्त्वस्य विरिश्चापेक्षया व्यतिरेक आधिक्यलक्षणः साधितः । का. 'सकललक्ष्य' इत्यस्मिन् स्थाने 'कलमक्षालनाय सारीकरणम्य' इति दृश्यते. ३. का. स्वादकत्वरूप. -- का. सात्मिक ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः कौमुदी अथ तमेवाभ्युच्चयहेतुप्रदर्शनेन द्रढिमानमानेतुं विशेषणान्तरं ददाति-क्रमादिति ॥ अत्रापि यच्छब्दानुपङ्गो द्रष्टव्यः । चकारो भासयतीत्यत्र पूर्वस्मादाकृष्य सम्बन्धनीयः । प्रख्या प्रकृष्टा ख्यानं प्रतिभात्मकं ; प्रकर्षश्च' विशिष्टव्यापारशालित्वम् ; यद्वक्ष्यति-"या व्यापारवती" इत्यादि । उपाख्या वचनमभिधानलक्षणम् । प्रख्या चोपाख्या च प्रख्योपाख्ये तयोर्यः क्रमाप्रसरः । प्रथमं हि प्रख्या, तदनन्तरमुपाख्येति क्रमः । तेन प्रसरणसुभगं हृद्यं यथा भवति तथा यत्कविसरखतीतत्त्वं पूर्वसिद्धानपूर्वसिद्धानप्यान् भासयति । अत्र च प्रख्योपाख्याप्रसरस्य न विशिष्टभासनमाने हेतुलं विवक्षितम् ; किन्तु अपूर्ववस्तुनिर्माणे सरसतापादने च । अतश्च विभागेन पूर्वत्रापि योजना द्रष्टव्या, यत्प्रख्योपाख्यानसरेणापूर्व वस्तु प्रथयतीत्यादि । अत्र चोदाहरणं पूर्ववाक्यार्थोदाहरणीकृतमेव "कमलमनम्भसि" "इदं रुणद्धि" इत्यादिकमेव । प्रौढोक्तिनिमित्तार्थे तावदपूर्वप्रथनं सरसीकरणं सुभगत्वं च त्रयं समुदितमस्त्येव । स्वतःसम्भव्यर्थे तु सारणाविशिष्टभासनद्वयमेव । अत्रापि स्वप्रख्यो- पाख्याविषयस्य सुभगत्वं सम्पादयितुमसमर्थात् प्रजापतेर्व्यतिरेको व्यङ्गयतयावभासत एव । आधस्यापूर्वमित्यादिपद्यस्य निरवद्यया । अर्थतत्त्वमतिस्परमष्ट श्लोक्याधुनोच्यते ॥ १ ॥ परात्मकं सरस्वत्यास्तत्त्वं काव्यात्मतां गतम् । इष्टदेवतयौचित्यात्प्रतिपायतयेह च ॥२॥ आदावुत्कर्षशालिवकथनेन नमस्कृतेः । अर्याक्षेपमभिप्रेत्य नमस्कार्यतयोदितम् ॥ ३ ॥ नूतनं वस्तु चित्रं च हेतुलेशानपेक्षया । कुर्वत्काञ्यं जगत्रष्टुरत्कृष्टं तदतादृशम् ॥ ४ ॥ नीरसानि दृपत्साम्यमासेदूंषि निसर्गतः । सकलान्यपि यस्तूनि सरसीकुरुते यतः ॥ ५॥ ततोऽभ्यताहशः सष्टुस्तत्तत्वं व्यतिरिच्यते । कविप्रज्ञाभिधानात्मप्रख्योपाख्याक्रमोद्गमात् ॥ ६॥ १. का. प्रा. २. का. कुन्धिाव्य.

·८ ध्वन्यालोकः (उपोतः कौमुदी अपूर्ववस्तुनिर्माणं सरसीकरणं तथा । सुभगत्वेन चाभासः स्तूयते तत् [प्रयमेतत् ]समुचितम् ॥ ७ ॥ कविप्रौढोक्तिसिद्धार्थे काव्ये स्पष्टं प्रतीयते । पूर्वसिद्धार्थकाव्ये तु सरसीकारभासने ॥ ८॥ सम्भाव्यते उभे एव वस्तुनः प्राक्प्रसिद्धितः । इत्यं त्रिपाद्या तत्त्वस्य द्रुहिणाधिक्यवर्णनात् । प्रसाध्योत्कर्पमत्यन्तमुक्ता विजयकर्तृता ।। ९ ॥ अपरा योजना--तत् सरखत्याः काव्यमीमांसात्मिकायां वाच्यातिरिक्तं काव्यशरीर- विशेपहेतुरात्मस्थानीयोऽर्थः ध्वन्यात्मा ; स च यस्तुतो मुख्पनायकचित्तवृत्तिरूपा क्रोडीकृत- सकलवेद्यवर्गा निरर्गलरसास्वादमयी संविदेवेत्यभिप्रायेण विजयत इति ॥ तादृशस्तस्याली- किकस्य तत्त्वस्य ताथाविध्ये तत्सद्भावे च सत्कवि[स]हृदयानुभव' एव प्रमाणमित्युक्तम्--- कविसहृदयाख्यमिति ॥ कविसहृदययोराभीदण्येन न्यग्भावितवाच्यार्थतया ख्यानं स्फुरणं यस्येति व्यधिकरणो बहुव्रीहिरयम् । ये पुनर्वाच्यादस्य पृथग्भावमेव तावन्न विस्पष्टमुड्कयन्ति ते तु न कवयः सहृदया वेति भावः । ध्वनिशब्दवाच्यस्य तत्त्वस्य किं रूपमित्यपेक्षायां स्वरूपतो निर्देष्टुमशक्यत्वात् तदनुप्राणितकाव्यशरीरधर्मकाभिमतापूर्ववस्तुप्रथयितृत्वाद्युपलक्ष- णेन दर्शयति-अपूर्वमित्यादिना ॥ तस्य तादृशात्मत्वोपयोगिविशेषणसमर्पणमुखेन जयति- नोक्तं विश्वोत्कर्षमुपपादयति-अपूर्वमिति॥ आत्मा हि चैतन्यप्रकाशात्मतया स्वसन्निधिविशेष- वशेनि] कृत्स्नं वस्तुजातमप्रकाशात्मकर्मपि प्रकाशात्मकं करोति ; तद्वदिदं तत्त्वमपि कारण- कला हेतुलेशमपि विना स्वमहिम्नैव वस्तु काव्यात्मकमपूर्व लोकशास्त्रव्यतिरिक्तविशेषान्तरविशि- एतयाभिनवं करोति; अतो विशेषहेतुत्वादात्मत्वेन व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । अथ तस्य समस्त- सारभूतत्वोपयोगिविशेषणमाह-जगदिति ॥ निज आत्मीयः, रसः रसनमास्वादः, तस्य भरोऽतिशयस्ततो हेतोः, मावप्रख्यं नीरसतयानास्वाथमपि, सारयति सारं रस्यमानतापन्नं करोति । अय तस्य विशिष्टचतुर्वर्गोपायव्युत्पत्युपयोगिविशेषणं ददाति-क्रमादिति ॥ सुभगत्वमानन्दमात्रात्मकत्वम् । अन्यत् पूर्ववत् । .. आधेन तावत्काव्यात्मशरीरोजीवकत्वतः । विशेषहेतोरात्मत्वं ध्वन्यर्थस्योपदर्शितम् ॥ १॥ का. रात्कविसह्दयानुभवे च' इत्यधिकाशो दृश्यते । स च लेखाप्रमादायात इति त्यकः ॥

·लोचनकौमुद्दपलोचनसहितः लोचनम् भन्दुराजचरणाजकृताधिवासयश्रुतोऽभिनवगुप्तपदाभियोऽहम् । यत्किञ्चिदप्यनुरणन्स्फुटयामि काव्यालोकं स्वलोचनैनियोजनया जनस्य ।। कौमुदी ततस्समस्तसारत्वादात्मसात्कृतविश्वता । विशेषणेन कथिता द्वितीयेन रसात्मनः ॥ २॥ प्रख्योपाख्याप्रसरणं व्याप्ऐतिर्व्यञ्जनामिका । ततो रसव्यञ्जनतस्तन्मया यीभावयुक्तितः ॥ ३ ॥ विश्वाननन्दि] करत्वेन पुमर्थत्वमथोदितम् । विशेषणत्रयस्यार्थ इत्थं सम्यनिरूपितः ॥ ४ ॥ अथ कृतस्य मङ्गलाचरणस्य कारष्यमाणप्रबन्धागभाव सम्भावयन् शुथूपूणां मन:- समाधानार्थ चिकीर्पितं प्रतिजानीते, विषयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्षणमनुबन्धचतुष्टयं च निरूपयति-भद्देन्दुराजेति ॥ स्फुटयामीत्यनेनैवास्मदर्थपरिस्फूर्ती सिद्धायामपि अहमिति वचनं आत्मनोऽसन्दिग्धाविपर्यस्तस्फुटतरकाव्यालोकार्थतत्त्वावबोधशालित्वासूचनेन एतच्छास्त्र- व्याख्यानसामर्थ्यपारिपूर्ण्यमासूत्रयितुम् । 'अनुरणन् विवृणोमि' इति वक्तव्ये 'स्फुटयामि' इति वचनं प्राचीनैरेव व्याख्यानैरस्यानर्थक्यमाशङ्कयमानमपसारयितुम् । प्राचीनानि खल्ल व्याख्यानानि न कान्यालोक्तात्पर्यावसानभूमिगतार्थसतत्त्वगोचराणि । तथाल्लं चोत्तरत्र तत्र तत्रान्तरे स्पष्टालक्ष्यमेव । इदं तु पूर्वभूमिविनिवेशितदुक्तार्थमार्गोपजीवनेनो भूमिसुगूढ. विवक्षितार्थतत्त्वस्फुटीकरणपरिमिरिमिति] तैरस्य नानर्थत्यमित्यर्थः । वस्तुतोऽभिधेयगतं सदपि स्फुटीभवनमिहाभेदोपचारा[द]भिधायकग्रन्थगतत्वेन निर्दिष्टम् ; अत एव च नेत्रनियोजनमुखेन प्रकाशस्य समुचितसामग्रीसंविधानेन राठीकरणलक्षणार्थान्तरावभासोत्पत्तिः । नन्वात्मीय- मनःप्रणिधानविशेषानयेणैव काव्यालोकार्थतत्त्वावगमोपपत्तौ कुतो भवदीयस्फुटीकरणा- भासा शुश्रूपूणामित्याशय, तादृशामधिकारिविशेषाणां विरलविरलत्वात् , तदपेक्षया वा सन्य- प्यानर्थक्ये तेभ्योऽर्वाचो ये काव्यालोकार्यतत्त्वमवबुभुत्समानाः स्वयमेव चावधारयितुमपारीणा- उपलोचनम् 'महेन्दुराज' इत्यादिलोजगद्वितीयपद्यादवगम्यते–श्रीमद्भटेन्दुराजस्यान्तेवद्भिराचार्याभिनव- गुप्तपादैरभ्यगायि ध्वन्यालोक इति ॥ क ग. मुलोचन. २. कु. व्यारतिः. त. उपगमोपात्ती. 2 ·१० ध्वन्यालोकः [उद्योतः कौमुदी स्तादृशामेव च लोकेषु बाहुल्येन सम्भवात् तदपेक्षया फटवानेवारमप्रयत्न इत्याह-जनस्यति॥ केनोपायविशेषेण भवतः कान्यालोकार्यस्फुटीकरणसंरम्भः, यदभावात्प्राचां तदादि]निर्वाह:- इत्याकाङ्क्षायाम् ,अनन्यसाधरणोपायविशेषसम्पत्तिमात्मनो दर्शयति-स्वलोचननियोजनयेति।। स्वमात्मीयम् , अथ च स्वत एव सिद्धं यल्लोचनम् ,लोच्यते दृश्यते साक्षाक्रियतेऽर्थो येनेति लोचनं चक्षुः ; विचारजनितस्य तत्त्वावधारणस्य साक्षात्कारप्रायत्वादिह मनो लोचनत्वेनाध्यवसितम् । तेन विशिष्टगुरुदेवताशास्त्रसहनप्रसादविशेषमुसिमुप हितशक्तिन्वं मनसो दर्शितम् , ताह- शस्य मनसो नियोजना नितरां प्रमादालस्यादिप्रतिबन्धकविधूननेन समीचीनतया योजना काव्यालोकार्यतत्त्वविषयव्यापारणा'या तया हेतुना । एतदुक्तं भवति-विशिष्टमनःप्रणिधान- लक्षणोपायावष्टम्भादेवायमारम्भः, तदभवाद्धि प्राचां निवन्धृणां तादृशस्फुटीकरणसामर्थ्या- भाव इति । वक्ष्यति च ग्रन्थान्ते स्वयमाचार्य:-"आनन्दवर्धनविवेकविकासिकाव्या- लोकार्यतत्वघटनादनुमेयसारम् । योन्मिपत्सकलसद्विपयप्रकाशि व्यापार्यताभिनवगुप्तविलो- चनं तत् ॥” इति । विशिष्टमनोव्यापारसम्पत्तिमभिधाय तदुचितवचनव्यापारसम्पत्ति- मप्याह-अनुरणन्निति ॥ विशिष्टघण्टानादस्यानीयानन्दवर्धनाचार्योक्त्यनुस्वानरूपत्वं स्वोक्ते. रभिदधतानेन तद्वदेव ग्रन्थस्य व्याख्यानरूपस्यापि लक्षणग्रन्थकल्पत्वम् , अत एव पूर्वव्याख्या- तिशायित्वं च दर्शितम् । यत्किञ्चिदपात्यनेन "वक्तुं शक्योऽर्थविस्तारो न विना विस्तर गिराम्" इत्युक्त्यनुसारेण सम्यक् स्फुटीकरणनान्तरीयकतया [आया]नं ग्रन्थविस्तारदोपमपाकरोति । विस्तृतस्याप्यर्थस्यात्र न वितत्य वर्णनं क्रियते, अपि तु यत्किञ्चिदेवात्यन्तबुभुत्सितमज्ञान- संशयविपर्ययास्तमित्यर्थः। अपिरयम् एवार्थे, अल्पाभिधानस्फुटीकरणविरोधद्योतको वा, हृयश्रुत इत्यत्र वान्वेतु । तेन च स्वात्मनो निर्दोपश्रुतिशालित्येन कृतार्थस्य सतोऽपि कारुण्यातिशयेन परार्थोद्यमिता घोत्यते । असाधारणव्याख्यानसामर्थ्यप्रकटनेनात्मन औद्धत्यशङ्कापाकरणार्थ भद्देन्दुराजेति विशेषणम् । गुरोनिरुपपदनामग्रहणानौचित्यात्पूज्यवाचिनो भट्टशब्दस्य प्रयोगः । नामग्रहणं तस्य निरतिशयप्रसिद्धिद्योतनेन तदधिगतश्रुतवैदुष्यज्ञापनार्थम् । "यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूधुरधिगच्छति ॥" इति स्मृतेर्गुरुशुश्रूषाया एव विद्याप्राप्तावन्तरङ्गत्वद्योतनार्थ चरणाञ्जकृताधिवासेति ॥ चरण- योरन्जौपम्यप्रदर्शनं तद्विपयभक्त्यतिशयप्रदर्शनार्थम् ; अत एव कृतः, न कारितः, तेन भरहेतुकत्वमुक्तम् ; अधि इत्यनेनाव्यवहितत्त्वम् , विशिष्टगुरुशुश्रूषाप्रसादिताद्गुरुवर्यादधि- गतत्वात् श्रुतस्य यत्वम् , अखिलविद्वजनश्लाघाभाजनत्वम् ; कृताधिवासस्य वस्तुनो हृद्यत्वम् कू.विषयाप्यावरणा- २. कु. अधिगतान १.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः । लोचनम् स्वयमव्युच्छि परमेश्वरनमस्कारसम्पत्तिचरितार्थोऽपि व्याख्यातृश्रोतॄणामविनेनाभीष्ट- व्याख्याश्रवणलक्षणफलसम्पत्तये समुचिताशीःप्रकटनद्वारा परमेश्वरसांमुख्यं करोति वृत्तिकारः कौमुदी अधिवासनं च सुरमिलसरसीरुहसाधनकमिति रूपकालङ्कृतस्यार्थान्तरस्य च प्रतीतिः । स्वनामग्रहणम् अवगताप्तभावानां श्रोतृणामेतच्छात्रव्याख्यानयोग्यतावधारणेन प्रवृत्युत्पाद- नार्थम् । अत्र चास्फुट सल्काव्यालोकार्थतत्वं विषयः स्फुटोकृतः । तदेव प्रयोजनम् । सम्बन्धश्च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिलक्षणः । जनस्येत्साधिकारी । तदेवमनुबन्धचतुष्टय- वत्वादारम्भणीयत्वमस्य सिद्धम् , इति ॥ अयाप्राप्तकाष्ठाभियुक्तभावेतरनिबन्धनकारसाधारण्यापादनमुखेन तादृशोऽस्य अन्य- कर्तुरनुत्कार्पप्रतीतिप्रसञ्जकतया प्रबन्धारम्भापेक्षितप्रयोजनसाधकसमुचिताशीर्लक्षणमङ्गला- चरणमात्ररूपता स्वेच्छाकेसरिण इत्याद्यश्लोकस्यापाततः प्रतीयमानां प्रत्याचक्षाणः प्रकृतोप- योगिप्रयोजनपर्यवसितां प्रवर्त्यपुरुषाप्रवृत्तप्रवर्तनारूपताम् , अत एव व्याख्येयतां च प्रख्यापय- नादौ तस्य तात्पर्य तावदाह-स्खयमव्युच्छिन्नेति ॥ चरितार्थ इत्यनेन निरङ्कुशमात्मनो निराशंसत्वं दर्शयता स्वाभिलपितप्रयोजनकमङ्गलाचरणरूपताशङ्का व्युदस्यते । यस्या- उपलोचनम् 'परमेश्वरसाम्मुख्यं करोति वृत्तिकारः' इति लोचने । वृत्तिकारकारिकाकाराद्वैतवादिनो वयं न सहामहे वृत्तिकारकारिकाकारद्वैतं कैश्चिदीपाधिकं भेदमतादृशं भावयद्भिरध्यस्यमानम् ; न वा तत् सहेरन् कौमुदीकाराः, ये कारिकोपक्रमे मगलमकृत्वा वृत्तौ तत्करणम् सूत्रस्थानीयकारिकासु मङ्गलस्य नावसरः वृत्तावेव तस्यावकाश इत्येवमुपपादयन्तः, कारिकाकारवृत्तिकारयोरभेदभेवाभि- नापि तदनुमन्येरन् लोचनकाराः, यैः खलु नाट्यवेदविवृतौ चतुर्दशाध्याये अन्यत्र च "मुप्तिड्वचन-" इत्यादिका "रूपकादिरलङ्कारः" इत्यादिकां च ध्वनिकारिकामानन्दवर्धनप्रतितया परामाद्भिः वृत्तिकारिकाकर्तृभेदचित्रकलनाभित्तिय॑भेदि | नापि वा तदनुमोद्येतानन्दवर्धनाचार्यैः; ते हि द्वितीयोद्योते "आशित एवालङ्कारः" इत्यादिकारिफावृत्ती महोद्भटशवाविशेषनिरारापरतया 'आभितः' इति पदं व्याचक्षाणाः सुविशदममन्यन्त कारिफातः प्राचीनता भोटस्य ; अटस्मात्यन्तसंनिहित एव काले समभूवन्नानन्दवर्धनानायोः ; रोग्याचार्येषु कारिकाकाराणां नामा- प्यपरिशेष्य कपलीकरणे सामर्थ्यमनधिरोपयानिराधुनिकैः कारिकाकारवृत्तिकारद्वैतवादं समर्थयितुं न सर्वथा पार्यते । अस्य विषयत्व प्रपञ्चनमेतद्ग्रन्थमुद्रणावसाने प्रकाशयिष्यमाणे उपोदाते भविष्यति ।। क.म. ग.-अविनिम्न २. कु. ग. 'अपि नास्ति. घ. श्रोतृगामपि अवि- ग. अविच्छिन्न क. स. ग. घ. हद्वारेग. का. चार्यान्तरस्य. प्रयन्ति ; महो- .. ३.

·१२ ध्वन्यालोकः [उद्योतः कौमुदी नेकजन्मसम्पादितसमप्रसुचरितपरम्परापरिपाकसच्छास्त्राचार्यप्रसादनिजमानसोन्मेपविशेषसमुप- जनितपरमार्थज्ञानवैराग्यभक्तिश्रद्धापूर्वकपरमेश्वरोपासनाप्रकर्पसाध्यः परमानन्दस्वलक्षणपारमे- श्वरस्वरूपतादात्म्यलक्षणो मोक्षाख्यः परः पुरुषार्थोऽपि हस्ततलावस्थित इव स्वसंसिद्धो वर्तते, तस्य तदपेक्षयात्यन्तमर्वाचीनानि प्रवन्धारम्भोचितानि फल्गूनि प्रयोजनानि सिध्यन्तीति किमु वक्तव्यमेतदित्यर्थः । परमेश्वरनमस्कारसम्पत्तीत्यनेन तत्ताशसाधनविशेप- समासादितात्मलाभत्वाच्चरितार्थत्वस्य पारिपूर्ण्यमुपवर्णितम् । निरङ्कुशैश्वर्यशाली परमात्मोपाख्यो विश्वसारः परमेश्वरः, तद्विपयो नमस्कारः तदेकीभावभावना तत्स्वरूपानुस्मरणपरम्परा- रूपोपासना, तस्याः सम्पत्तिः भक्तिश्रद्धादिसमुपजनितः प्रकर्षः । ननु परमेश्वरनमस्कारसम्पत्ती सत्यामपि विवक्षितरूपस्य चरितार्थ[व] स्यास्मदादिप्यनुपलम्भात्कयं तस्यास्तद्धेतुत्वमित्यतो विशिनष्टि-अव्युच्छिन्नेति ।। यद्यपि नमस्कारशब्दितोपासना नाम विजातीयप्रत्ययानन्तरित- सजातीयप्रत्ययप्रवाहसम्पादनलक्षणा प्रसिद्धा, तथापि देशकालादिनिमित्त उपासनाया उपास्योपासकादिभेदसहिष्णुतालक्षणश्च व्युच्छेदः, उक्तविधफलपर्यन्ततापरिपन्थी इहाव्युच्छि- म्नेति नना निषिध्यते । अत एवेह वेः नानार्यस्य निर्देशः; इतरथा अनुच्छिन्नेत्येवावक्ष्यत् । • स्वयमिति ग्रन्थकर्तुरात्मनो निर्देशः ; स च चरितार्थत्वस्य साक्षात्वसम्बन्धिप्रयोजननैरा कास्यविषयत्वप्रदर्शनार्थः ; स्वातन्त्र्यलक्षणकर्तृत्वनिर्देशाच्चैतदेवोपोदलितम् । यदि वा व्युच्छेदप्रसक्तौ सत्यां तद्विरोधिविशिष्टप्रयत्नावष्टम्भेन तदनवतारसम्पादनशङ्कां स्वय- मिति स्वपदेन "स्वयं दासास्तपस्विनः" इत्यादाविव परनिवृत्त्यर्थमात्रपरेण परिसश्चष्टे; विशिष्टोपासनाप्रकर्षप्रसादादेव व्युच्छेदकहेतूपनिपाते जाग्रत्यपि प्रयत्नान्तरानपेक्षयव व्युच्छिन्नतानवताराभिप्रायेयमुक्तिः । नन्वेवं ग्रन्थकर्तुः संस्वि]प्रयोजनविशेषविरहे सत्याशीर्वचनस्य निरवकाशत्वात् प्रमत्तगीतप्रायत्वप्रसक्तिारति शङ्का चरितार्थत्वे सत्य- चरितार्थत्वविशेष सूचयता अपिशब्देन निरस्यते । साक्षात्स्वसम्बन्धिप्रयोजनसिद्धयर्थमाशी- चचनावकाशासम्भवेऽपि परम्परया स्वसम्बन्धिप्रयोजनसिद्धयर्यतया तदवकाशसम्भवान्नोक्तदोष इति भावः । अथ किंलक्षणम् तत्प्रयोजनमपि, यदर्थोऽयमाशी:प्रकटनाद्वारकः प्रयास इत्यत्रोक्तम्-व्याख्यातृश्रोतृणामविघ्नेनाभीष्टव्याख्याश्रवणलक्षणफलसम्पत्तय इति ॥ अवधीरितावधिविशेषदेशकालव्यापिव्याख्यान श्रवणसन्तानसम्पादनहेवाकिन्याख्यातृश्रोतृजन- परम्परापरिप्रापितप्रकृष्टप्रतिष्टो हि प्रबन्धः प्रथीयांसं प्रचयं प्राप्नुवन् प्रबन्धप्रणेतुरना- सादितदेशकालपरिच्छेदोपप्लवपवित्रतरकीर्तिमयनिरामयदिव्यशरीरीभूय भूयसे तावदभ्युदय- फलाय कल्पत इति ; न केवलं व्याख्यातृश्रोतृणामेवाभीष्टत्वमुक्तफलस्य, किन्तु का. बहनि. २. कू तद्विषय.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः . कौमुदी जातेटयाघधिकार इव पुत्राद्यभीष्टायुरादिफलस्य पित्रादेः, प्रबन्धकर्तुरपि वस्तुतो भवति अत एव चरितार्थोऽपि इत्यपिशब्दः । ननूक्तफालस्यापि स्वसम्बन्धिप्रयोजनवाद्विशिष्टपरमे- श्वरनमस्कारसम्पत्त्यैव निष्पत्तिसम्भवे निरर्थकोऽयं प्रयास इत्याशय तत्फलस्य साक्षात् परमा[परा]त्मसम्बन्धित्वात् तत्कर्तृकपरशिवसांमुख्यसापेक्षतां तत्सम्पत्तेरासूचयितुं व्याख्यात- श्रोतृणामिति निर्देशः । निसर्गत एव परानुगृहयालुहृदयस्याचार्यस्य विशेषतः सर्वेषामेव परमेश्वरसांमुख्यसम्पादनेनौचित्ये किमिति विशिष्य व्याख्यात्रादेरेखोच्यत इति शङ्काव्युदासार्थ च व्याख्यानश्रवणलक्षण[फल]सम्पत्तय इत्युक्तम् ; प्रबन्धारम्भे व्याख्यानादेरपेक्षितत्वात्तत्प्र- युक्तौचित्यानुसारिणी तद्विशेषोक्तिरित्यर्थः । इष्टलक्षणं फलम्' इत्युक्तदिशा फलत्वोपपत्यर्थमुक्तम् -अभीष्टेति ॥ अभीष्टत्वस्य व्याख्यातृश्रोतृसम्बन्धित्वपक्षे व्याख्यातॄणां व्याख्यानलक्षण- मभीष्टं फलम् , श्रोतॄणां श्रवणलक्षणम् । वृत्तिकारसम्बन्धित्वपक्षे तु द्वयोरपि पुत्रादिगता- युरादिन्यायेन समुच्चयेनैवाभीष्टत्वमिति द्रष्टव्यम् । ननु उक्तोभयविधफलसम्पत्वेईष्टरूपपुरुष- प्रयत्नसामग्रीमात्रसम्पायतया हेत्वन्तरानपेक्षत्वेन तादयेन तेषां परमेश्वरसांमुख्यकरणविषयः प्रयासो निष्फल इत्यत्रोक्तम्-अविननेति ॥ वेदशास्त्राद्यव्युत्पाद्यायस्यव्युत्पाद्यसुकुमारमानस- राजकुमारप्रायव्युत्पायपुरुपाणां हृदयानुप्रवेशेन चतुर्वर्गोपायव्युत्पत्तिलक्षणविशिष्टप्रयोजन- '. काव्यलक्षणप्रतिपादकप्रबन्धप्रणयनप्रारम्भस्यास्य महीयसः 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि' इति न्यायेन विनबहुलत्वात् , कथमपि प्रारब्धपरिसमाप्तिसम्भवेऽपि व्याख्यानादिद्वारेणैव प्रचय- प्राप्तेस्तत्प्रतिबन्धकविघ्नस्य कर्तृगतकल्मपनिवन्धनस्य सम्भावितत्वात्तन्निवर्तनेन तत्फलसम्पत्तेः परमेश्वरसांमुख्यहेतुफत्वायुक्तं तत्करणमिति भावः । ननु परमेश्वरकर्तृकव्याख्यानादिकर्मक- त्राणाशीर्वचनमात्रस्यात्रोपलभ्यमानत्वात् तत्सांमुख्यकरणपरत्वोक्तिरनुपलम्भपराहतैवेत्या- शङ्कयाह-समुचिताशी प्रकटनद्वारेति ॥ प्रबन्धारम्भे ह्याशिषः समुचितत्वं प्रसिदमेव । अथवा प्रसिद्धत्राणवलक्षण्येनात्र विवक्षितस्य वाणविशेषस्य समनन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् तदभिप्रायैव समुचितत्त्वोक्ति [क्तिः । ] द्वारेति तन्मात्रपर्यवसायित्वाभाव उक्तः । परमेश्वर- सांमुख्यविरहे तेषां तत्कर्तृकत्राणकर्मत्वासम्भवात् तत्सम्भवे च त्राणस्याप्यमार्थितलभ्यत्वान तन्मात्रमेव पर्यवसानभूमिः, किन्तु तद्धतुभूतसांमुख्यकरणपरत्वमेव, तस्यैव विश्रान्ति- धामत्वादिति भावः । अल्पाक्षरत्वादिविशेषणविशिष्टसूत्रस्थानीयकारिकाग्रन्थारम्भे श्रोत- व्याख्यानियोजनार्थपर्यवसिताशीर्वचनपरलोकविनिवेशनस्याघटमानताम् आक्षेपसमाधानादि- प्रपञ्चनेन कारिकार्याविष्करणरूपत्तिप्रन्थप्रस्ताचे तासम्भावनां चाभिसन्धाय वृत्तियार इति कर्तृविरोपनिर्देशः। १. का. कू. 'प्राण' इति नास्ति.

·१५ वन्यालोकः [उपोतः कौमुदी -- शिवस्मृतिकृतार्थोऽपि' परायं दुःखलात्मनः । इत्यन्यत्र त्वभिनयभारत्या खोक्तया दिशा ॥१॥ खेच्छेत्यादी प्रयुक्ताया आशिपः खार्थताक्षतेः । सिद्धं पारार्यमाचार्यः स्वयमित्यादिनोक्तवान् ॥ २ ॥ परसामान्यविश्रान्तिाख्यात्रादौ तु या पुनः । विशेषे सा प्रकरणसामर्यकनिबन्धना ॥ ३ ॥ परानुगृहयालुत्वं स्वाभाव्येन महीयसाम् । परार्थोद्योगिताहेतुस्तेन स्यानोकृतार्थता ॥ ४ ॥ जान[जग] जनानुपहजम्ममाणपरार्थयनस्य यथा परस्य । तदात्मनस्तत्स्मरणानुभावात्कृतार्थता खात्मनि तद्वदस्य ॥ ५ ॥ व्याख्यातृश्रोतृनिवर्त्यव्याख्यानश्रवणाध्वना । प्रबन्धः प्रचितो लोके प्रबन्धृकृतिगोचरः ॥ ६ ॥ इयता प्रत्यकारस्य परानुग्रहगोचरः । उत्साहसम्पदः स्थमा कश्चिदुत्सूत्रितः स्फुटम् ॥ ७ ॥ आशीर्मात्रावसायित्वमस्य श्लोकस्य भाति यत् । आमुखे तद्वयुदासार्थ द्वारेत्यन्यायतोक्तिकृत् ॥ ८ ॥ व्याख्यात्राद्याभिमुख्योक्तिस्तथा स्यादसमञ्जसा । आशिपो द्वारतामात्रमन्यत्राप्येवमीश्यताम् ॥ ९ ॥ सूर्योदयादिविषया निषेधोक्तिर्यथान्यगा । तशत्राणविध्युक्तिरत्र नेयान्यगामिनी |॥ १० ॥ सांमुख्यमाभिमुख्यं यत्परमेश्वरकर्मकम् । व्याख्यात्रादेस्तत्करणमत्र तात्पर्यगोचरः ॥ ११ ॥ विश्रान्तिधाम्नो हर्यस्य वाक्यार्थत्वं व्यवस्थितम् । वाक्यार्थत्वमतोऽर्थस्य यथोक्तस्य सुनिश्चितम् ॥ १२ ॥ १. का.हि. २. क् 'ननार्थना. ३. कु. 'प्रबन्धस्मृतिगोचाः ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । वायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नातिच्छिदो नखाः ।। लोचनम् स्वेच्छेत्यादिनी । मधुरिपोर्नखा यो युप्मान् श्रोतृव्याख्यातृ, प्रायन्ताम् । तेपामेवात्र कौमुदी एवं तात्पर्य कयनलक्षणं व्याख्याप्रकारं स्वयमन्युच्छिन्नेति ग्रन्थेन प्रदर्य परिशिष्टं तप्रकारजातं प्रकटयिष्यन् प्रथमं वक्ष्यमाणवाक्यव्यङ्गयार्थविशेषप्रदर्शनोपयोगितया कर्नादि- विशेषणान्ययायगमस्य कर्नाइन्वयावगम विनानयगमात् क्रियाकारकपदानामन्वयं ताव- दाह-मधुरिपोर्नखा वस्त्रायन्तामिति ॥ "बहुवचनस्य वनसौ” इति विहितस्य युष्मदादेश- स्यानेकार्थवृत्तितयाऽत्रापेक्षितकर्मकारकोपस्थापकद्वितीयाबहुवचनान्ततां विवक्षिता प्रदर्श- यितुं स्थानिनो युप्मच्छन्दत्य प्रयोगः । ननु अस्मदर्थरूपत्वानाक्रान्तार्थसामान्यमानसमर्पकस्य युप्मच्छन्दस्यापेक्षितकर्मकारका विशेषानुपस्थापकत्वात् विशिष्टवाक्यार्थप्रतीत्यसिद्धिरिति शङ्का विशेषपर्यवसायितामस्य दर्शयन् पारिहरति----श्रोतृव्याख्यातृनिति ॥ तत्पर्यवसाने युक्ति- माह- -तेपामेवेति ॥ यथा 'सर्वे ब्राह्मणा भोजयितन्याः' इत्यत्र न जगदुदरवर्तिविप्रसामान्य- मात्रविषयः सर्वशब्दः अप्रकृतत्वादशक्यार्थोपदेशत्वप्रसक्तेश्च ; किन्तु निमन्त्रितकतिपयविशेष- विषय एव ; एवं युप्मन्छन्दोऽपि सम्बोधनसमानविषयत्वात् व्याख्यानश्रवणयोग्यग्रन्थकरण- सन्निधिबलात् सम्बोधनयोग्यान् व्याख्यात्रादीनेय गोचरयति, नान्यसामान्यमात्रम्, प्रकृत- हान्यादिप्रसक्तेरित्यर्थः । ननु सम्बोधनयोग्यत्वमसिद्धो हेतुः, सम्बोधनस्यैवात्रानुपलम्भात् । आभिमुख्यकरणं हि सम्बोधनं नाम । यदाहः-"सिद्धस्याभिमुखीकारमात्रं सम्बोधनं विदुः । सिद्धाभिमुख्यो हात्मा क्रियायां विनियुज्यते ।।" इति ! तच्च नात्रावगम्यते, तद्विपयशब्दा- उपलोचनम् सहृदयचूडामणिर्भावककविराचार्यानन्दवनः समुचिताशील्पं मशरमातनोति स्वेच्छा' इत्यादिना आलोकोपक्रमे । अन्न नैकट्येन बहूनि रुक्षाग्यक्षराणि प्रायुक्त भावककवीना वरिष्ठोऽयम् । तत्कथम् ? सर्वथा साम्प्रतमेतत् औचितीपरमाचामस्य, यदित्यमेव ध्वन्यमानो धीररसस्साधिष्ठमनुगृह्येत ; वर्ण्यमानाना नृसिहानसाना चानुगुण्यं भवेच्छब्दानाम् ; प्रतिवादि- दन्तिकलहोन्मुखस्यास्य ध्वनिपथकण्ठीरवस्य गर्जितलीलामनुकुर्यादिद मङ्गलाचरणम् ।। क.ख.-स्वच्छेति. २. ग. ६. द. 'या' इति नास्ति ३. क. ख. ग. प. इ. 'व्याख्यायोतन्'. १. क. ए. प.ह. अवेति नाति ·ध्वन्यालोकः '[उद्योतः . लोचनम् सम्बोधनयोग्यत्वात् । सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थः । प्राणं चाभीष्टफटल्लाम' प्रति साहायकाचरणम् ; तच्च तत्प्रतिद्वन्द्विविनापसारणादिना भवतीति इयदन ताणं विवक्षितम् । कौमुदी भावात् ; अतः कथमसिद्धमसिद्धेन साध्यत इत्याशक्य शब्दाभावेऽपि तदवगमसिद्धेर्न विरोध इत्याह-सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थ इति ॥ सम्बोधनमेव सारः स्थिरांशो जीवितस्थानीयो यस्य स तयोक्तः, यथैकान्तेन प्रत्यगर्थमात्रपर्यवसितोऽस्मदर्यः न तथा परागर्थमात्रव्यापी युष्मदर्थः, भवदर्थाभावप्रसक्तेः । यदाहु:--- --"अलिङ्गः सम्बोधनविषयश्च युष्मदर्थः भवदर्थ- स्त्वन्यथेति तद्योगे प्रथम उक्तः" इति । किन्तु जडो वा पूर्णचन्द्रादि. अजडो वा देवदत्तादि- र्भावो यदा सम्बोधनेनाभिमुख्यमानीयते, तदा तादृगवस्थावच्छिन्नः सन् स भावो युष्म- च्छब्दार्थीभावमनुभवन्नेव खाभाव्यवशात् कचिदेव कार्यान्तरे विनियुज्यते । अत एव यत्र सम्बोधनविभक्तिस्तत्र युष्मदर्थयोगान्मध्यमप्रयोग एव क्रियते, यत्रोच्यते[यत उच्यते] 'युष्म- दर्थशरणा हि सम्बुद्धिः' इति । तेन विशेषणत्वविशेष्यत्वविशिष्टत्वादिवत्सम्बोधनरूप- विशिष्टबोधविषयत्वावस्थासम्बन्धनिबन्धनस्य युप्मदर्थस्य सम्बोधनाधीनात्मलाभत्वात् तद्विषय- विभक्त्यभावेऽपि युष्मदर्थसामर्थ्यादेव सम्बोधनावभासनात् न तद्योग्यत्वहेत्वसिद्धिरिति भावः । ननु त्राणं नामोपस्थितागामिविपदपनुत्त्यनुत्पत्तिपरिपालनलक्षणे प्रसिद्धम् ; तच्चात्र व्याख्या- त्रादावप्रसक्तम् , तेषां तत्तादृशविपत्प्रसङ्गाभावात् । अतः त्रायन्तामिति त्राणप्रार्थनानुरोधेन तद्योग्यविपन्नजनतामात्रपरामर्शक एव युप्मच्छब्दः किं न गृहात इत्याशङ्कय व्याचष्टे-- वाणं चेति ॥ चकारः शङ्काच्छेदकः । अभीष्टं फलं व्याख्यानश्रवणलक्षणम् । ननु पुरुषान्तरापेक्षधनादिलाभ इव दृष्टरूपस्वप्रयनसम्पत्तिमात्रसामग्रीसाध्ये यथोक्तफललामे कथं परमेश्वरकर्तृकसहायकर्मसम्पादनसम्भव इत्यत्राह—तच्चेति ॥ तत्साहायकाचरणं च भवत्येव, न तु न भवतीति योजना । कथमित्याह-तत्प्रतिद्वन्द्वीति ॥ तस्याभीष्टफललाभस्य प्रतिद्वन्द्विनः प्रतिस्पर्धिन. प्रतिबन्धकभूता ये विघ्नाः, अभीष्टार्थप्राप्तिं विघ्नन्ति प्रति- बधन्तीति विनशब्दवाच्या आभ्यन्तरा अप्रतिपत्त्यादयः बाह्याश्च प्रसिद्धाः, तेपामपसारणेन, आदिशब्देनार्थतत्त्वविषयमनीपासमुन्मेपादेः सङ्ग्रहः ॥ इयदिति । विनापसारणादिमुखेनानु- कूल्याचरणमिति यावत् । यया प्रदीपादेः वनितावदनारविन्दावलोकनमहोत्सवरसास्यादा- दावन्धतमसविधूननमुखेन नयनादेस्तत्समर्थाचरणवर्मना साहायकाचरणसम्भवः, तद्वद- त्रापि प्रतिबन्धकसमुत्सारणादिना सहायकृत्यनिर्वहणस्य नानुपपत्तिः । अत्राणरूपे चात्र कस. अभीष्टला. ३. कू. 'न सत्यते'. २. के स. साहाय्यकाचरण ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् नित्योद्योगिनश्च भगवतः असंमोहाध्ययसाययोगित्वेनोत्साहप्रतीतेपीररसो चन्यते । नखाना कौमुदी भगवन्नरखकर्तृकसाहायकाचरणकर्मणि त्राणशब्दप्रवृत्तिरभीष्टप्राप्तिप्रतिकूलनिबर्हकत्वलक्षण- सादृश्यनिबन्धनेति भावः । इदानीमेतच्छालप्रतिपाये वरत्वलकाररसविषयत्वभेदेन त्रि- विधेऽपि ध्वनौ रसवनेरेव मूर्धाभिषिक्तत्वम् ; इतरयोः पुनः सर्वथा तत्पर्यन्तत्वेन तद्गुणभाव एवेति वक्ष्यमाणमर्थ बुद्धौ कृत्वा वाक्ययोजनासमनन्तरं तत्र रसत्वनि तायद्योजयति- नित्योद्योगिन इति ॥ नित्योद्योगिन इति पदेन, मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिद इत्यादिपदानों फलि- तोऽर्थः उक्तप्रकाररसध्वन्यवकाशप्रदानेन तदुपयोगितया व्यवस्थित इति दर्शयति । उद्योगस्य नीररसस्थायिभूतस्योत्साहात्मकरय नित्यत्वम् , तस्यासङ्कुचितविषयत्वात् । भगवत इत्यनेन च अनित्योद्योग्यस्मदादिल्यावृत्या तस्य तत्तादृशोत्साहविशेषशालित्वसम्भावना दर्शिता । भवतु नित्योद्योगित्वम् ; तथापि कयं वीररसवननम् , तत्स्थायिभूतोत्साहप्रतीतिमंन्तरेण तद्धनना- सम्भवात्-इत्याशङ्कय मधुरिपोरित्यादिपदैर्विशिष्टोत्साहशालित्वस्य स्फुटतरमेव गम्यमानत्वात्त- प्रतीत्यभावशका निर्मूलेति दर्शितम्--उत्साहप्रतीतेरिति । तव्यतीतिर्वा कुतो हेतोरित्यत उक्तम् ---असंमोहाध्यवसाययोगित्वेनेति ॥ मधुपदोपसङ्ग्रहीतसकलभुवनकण्टकजननिरनुबन्ध- निबर्हणहेवाकनिलबद्धपरिकरवं तावन्मधुरिपोरित्यनेन प्रत्याय्यते । प्रपन्नार्तिच्छिद इत्यनेनापि भगवदेकशरणभावभाजनभूतप्रह्लादप्रभृतिकमहापुरुषपरिपालनपरत्वं प्रकटीकृतम् । एवं चासंमोहेन हेतुना योऽध्यवसायस्तेन वा, असंमोहश्वाध्यवसायथासंमोहाध्यवसायौ ताभ्यां वा योगः सम्बन्धः । तद्वत्तायाः स्फुटतरमेव गम्यमानत्वादुत्साहः प्रतीतिपथमवतरत्येव, प्रतीतावपि विप्रतिपद्यमानं प्रत्याययितुं शपथोक्तरेव शरणीकरणीयत्वात् । तथा हि-- अवश्यमेव हि मयाऽमी जनाः सर्वथैवानुग्रामाः, एतत्परिपन्थिनोऽपि मौकान्ततो निबर्हणीया इति येयमतिपरिनिश्चितरूपा तत्त्वविषया बुद्धिः, सैवोत्साहस्य हेतुरिति प्रायशो लोकेऽपि सुप्रसिद्धमदः । एतन्नान श्लोके भगवद्गोचरतयापि प्रतिभासत एवेति, तादृशोत्साहस्थायिक- वीररसम्वननोक्तियुक्तवेत्यर्थः ॥ इदानीमितरयोर्चन्योरप्राधान्येनैव ध्वनित्वमिति दर्शयन् इतरपदेषु तद्योजनं कुर्वाणी नखा इति कर्तृविभक्ती तावत् वस्तुवनि घटयति --नखानामिति ॥ अत्र हि करण- भूतेष्वेषु नखेषु कर्तृत्वाभिधाने मुख्यार्थबाधा तावत् सुप्रतिपादेव, अचेतनत्वादनीशितृत्वा. देश्च । यद्यपि स्वातन्त्र्य नाम गुणभावाविवक्षमा प्राधान्यलक्षणे वैवक्षिक व्याख्यातम् , . १. क. ख. ग. 'च' नास्ति. 3 ·वन्यालोकः उद्योतः . लोचनम् प्रहरणत्व, प्रहरणेन च रक्षणे कर्तव्ये नखानामव्यतिरिक्तत्येन करणत्वात् , सातिशयक्तिता कौमुदी देवदत्तः पचति, स्थाली पचतीति समशीपिकयैव चोदाहृतम् , तथापि प्रयोगप्राचुर्यानु- विधायित्वाल्लक्षणकरणस्य, मुख्यतयेवामुख्यतयापि प्रयोगस्य बहुलमुपलम्भात् अखिलतदनु- गामितया लक्षणाभिधानस्य न्याय्या[य्यता]भिप्रायमेवैतत् । परमार्थतो हि नाचतनानां कर्तृ- त्वम् ; उक्तं हि-"नाचेतनस्य कर्तृत्वहानेः" इति । तेन नखानां त्राणकर्तृत्वाभिधानमस- म्भवस्वार्थमिति स्थाली पचतीत्यादिवत् कर्तृत्वोपचारः तस्य सातिशयाक्तित्वसूचनार्थ इत्यर्थः । नखानां त्राणक्रियां प्रति कथितनीत्या कर्तृत्वाभावेऽपि कथं करणत्वमपीत्यत उक्तम्---नखानां प्रहरणत्वेनेति [त्व इति] ॥ प्रहरणत्वं हीदं प्रहर्तृविशेषापेक्षं तदनपेक्षं वास्तु; द्वयमपि ात्र प्रकृतार्थोपपादनोपयोगितया सुघटमेव । तत्र यदा केसर्यादिप्रहर्तृविशेपसम्बन्धित्वेन योज्यते, तदा नखानामेव प्रहरणत्वात् तेषां प्रहरणत्वसम्भवाञ्चत्ययोगान्ययोगव्यवच्छित्त्या व्याख्येयम् ; तदनपेक्षया प्रहरणत्यमात्रविवक्षायां पुनरयोगव्यावृत्तिमात्रविषयतयैव । न हि खड़ा- दिभिरेवैकान्ततः प्रहरणैर्भवितव्यमिति नियतमदः । यद्यदैव प्रहरणक्रियानिप्पत्ती समर्थ तस्य तस्यापि भवत्येव तत् । मानुपसम्बन्धिनामपि हि तेषां केपांचिदपि प्रहरणत्वमुप- लम्धचरमेव । अत एव हि वक्ष्यति---"नखानां हि छेदकत्वमुचितम् " इति । नखानां खड्गादिवत्प्रहरणरूपत्वेऽपि कथं त्राणक्रिया प्रति करणत्वमित्यपेक्षायां विशिष्टप्रहरणपरि- प्रहस्यैव स्वपरान्यतरपरिपन्थिपराकरणपरम्परया तत्परित्राणप्रयोजनतां प्रकटयन् तत करणता सम्भावयनि-प्रहरणेन च रक्षणे कर्तव्य इति ॥ प्रहरणचे तावत् प्रसिद्ध खड्गादिवत्ताणेऽपि करणत्वं नासम्भावनागोचरमित्यर्थः । तथाप्यबाह्यत्वात् कथं खड्गादि- समानयोगक्षेमं करणत्वममीपामित्याशङ्कय साधक्तमत्वस्यैव करणत्वात् , तस्य चेह सम्भवात् न यारणत्वानुपपत्तिः । बाह्यत्वाबाह्यत्वे पुनस्तदवान्तरद्वविध्यमात्रापादनसमर्थे; न करणत्वशरीरानुप्रवेशेन तत्स्वरुपलाभतदलाभप्रतिलम्भक इत्याशयेनोक्तम्-अ-यतिरिक्तत्वेन करणत्वादिति ॥ शरीरादपृथग्भूतं तदेकदेशभूतमव्यतिरिक्तम् , तद्भावन व्यवस्थितं याकरणं तद्भावादिति योजना ॥ सातिशयशक्तितेति ॥ इतरकारकवर्गापेक्षया हि कर्तुः तत्प्रयो- क्तृतया क्रियानिष्पत्ती स्वातन्त्र्यसमुल्लासात् सातिशया शक्तिः । तत्र करणे कर्तृत्वव्यपदेशः तद्वदेव सातिशयशक्तिन्वमस्यामूचयन् त्राणक्रियानिष्पत्तौ निष्प्रतिबन्धप्रवृत्तितालक्षणगुणो- त्वर्यप्रतिपत्तये सम्पनीपत्स्यत इत्यर्थः । न केवलं सातिशयशक्तित्वमेव कर्तृत्वव्यपदेशस्य याव- ग. त. 'शसता'.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् कर्तृत्वेन सूचिता । ध्वनितश्च परमेश्वरस्य व्यतिरिक्तकरणापेक्षाविरहः । मधुरिपोरित्यनेन तस्य सदैव जगत्रासापसारणोद्यम उक्तः । कीदृशस्य मधुरिपोः ! खेच्छया केसरिणः ; कौमुदी दन्यदपीत्याह----ध्वनितश्चेति ॥ तदपेक्षाविरहध्वननौचित्यं सूचयितुं परमेश्वरस्येत्युक्तम् । व्यतिरिक्तकरणापेक्षायां हि प्रसज्येतैवारमदादिवदनीशितृत्वम् ; न च तदुचितं निरङ्कुशै- श्वर्यशालिन इत्यर्थः ॥ ननु प्रायन्तां भगवत इत्येतावदुक्तावपि विवक्षितार्थप्रतिपत्तिसिद्धौ किमर्थं मधुरिपोरिति; प्रत्युत नैपुण्याद्यापत्यानीशितृत्वापादकत्यादसमञ्जसं चेति शङ्कां परिहरन् तत्रापि ध्वनि योजयति-मधुरिपोरित्यनेनेति ॥ अनुपयुज्यमानार्थेनेति भावः । व्यजित इति वक्तव्ये सति उक्त इति वचनमभिधाच्यापारगोचरवत् प्रकटप्रतिपत्तिकत्वं व्यङ्गयार्थस्य प्रदर्श- यितुम् । यद्यपि मधुरिपुपदमभिधात्र्यापारबलात् धर्मिणं संज्ञिनमेव केवलमवगमयति, तथापि तदवगममात्रस्यान्यतोऽपि ; लभ्यमानत्वादनुपयोगबाधितत्वात्ततो व्युत्थाय स्वेच्छा- केसरिण इति विशेषणानुग्रहपवित्रितेन व्यन्ननाख्येन व्यापारेण धर्मभूतमुक्तमर्थ प्रत्याययति । यथा निजचरणकशरणजगदुपद्रवकारित्वात् हिरण्यकशिपुः अस्य निवर्हणीयपदवीमधिशेते, तथा मधुनामधेयो दानवोऽपि ; एवमन्येऽपि ये ये विश्वलोकवित्रासविधायिनः ते ते सर्वेऽपीति सार्वकालिकजनतासापसारणोद्यमित्रलक्षणधर्मान्तरपरिणतं संज्ञिरूपं धर्मिणं मधुरिपुशब्दः प्रत्याययतीत्यर्थः । भगवतो विशिष्टशरीरसम्बन्धाभ्युपगमेऽस्मदादिसमानयोगक्षेमत्वप्रसक्तिः, अनभ्युपगमे तदेकनियतनखकर्तृकत्राणाशिषोऽसमीक्षिताभिधानत्वापत्तिरित्यभिप्रायेणाह-- कीदृशस्येति ॥ एतत्परिहतुं विशेषणं पातयति-स्वेच्छाकेसरिण इति ।। कर्मनिबन्धनदेह- उपलोचनम् "लेच्छया केसरिणः” इति लोचने । यदि तावानभिनिवेशोऽथविशेषम्य स्वेच्छापदे- गाभिव्यञ्जने, तदा समासनिगीणस्वेच्छाकः स्वेच्छाकेमरी महिमभट्टहस्तनिपतितस्य राजानक- कुन्तलाभिमानभाजनग्य अम्बिकाकेसरिणस्तपस्विनो दशा कथं नानुभवेत् ? स्यादेवम् , यदि तथा विधेयमविमृष्टं स्यात् ; किंतु अम्बिकाकेसरीत्यत्र केसागि मुख्यविशेष्ये अम्बिकासम्बन्धी विधेयतया विवक्षितः; प्रकृते परं नग्नेयु विशेषणतया प्रयुक्त मधुरिमा विशेषणीभूतस्य फेसरिणः कर्मपारतन्त्र्यादिव्यवच्छेदमात्रपर्यवसायि स्वेच्छापदं न विधेयाविमर्शस्यास्पदम् ।। स कारणापेक्षा. २. ग. स्वेच्छाकेसरिणः । १. .

·ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् न तु कर्मपारतन्त्र्येण, नाप्यन्यदीयेच्छया; अपि तु विशिष्टदानवहेननोचिततथाविधेच्छापरि- प्रहौचित्यादेव स्वीकृतसिंहरूपस्येत्यर्थः । कीदृशा नखाः ! प्रपन्नानामाति ये छिन्दन्ति । नखानां हि छेदकत्वमुचितम् ; आर्तेः पुनश्छेचत्वं नखान्प्रत्यसंभावनीयमपि तदीयानां नखानां कौमुदी सम्बन्धास्मदादिसाम्यापत्तिशङ्कापङ्कसङ्क्षालनार्थमिच्छापदव्यवच्छेचं दर्शयति-न तु कर्म- पारतन्त्र्येणेति ।। अस्य स्वीकृतसिंहरूपस्येत्युपरितनेन सम्बन्धः, एवमुत्तरत्रापि । तथापि स्वामी- च्छाप्रवृत्तमृत्यादिवदन्येच्छायशासादितरिग्रहयत्त्वसम्भावनादनीशितृत्वनादवस्थ्यमिति शङ्का- शिथिलनार्थ स्वशब्दव्यावर्त्यमाह--नापीति ॥ ननु तागविग्रहविशेषावलम्बनस्य स्वेच्छा- मात्रनिवन्धनत्वमसम्भवि, नित्यमेतदवलम्बनानवलम्बनयोरन्यतरापत्तौ कदाचिदेव तादृश- देहपरिग्रहानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तदेतुभूतेच्छाया अपि निर्हेतुत्वे नित्यसत्त्वासत्त्वान्यतरप्रसङ्गादि- त्याशयेनाह–अपि विति ॥ हेतुविशेषमुद्घाटयन् उत्तरमाह-विशिष्टेति ॥ इतरदानव- हननाद्विशिष्टं यदानवस्य हिरण्यकशिपुनानो हननं कर्म तत्रोचितोऽनुरूपो यः, तथाविधाया नरहरिविग्रहावलम्बनरूपेष्यमाणविषयत्वेन अन्यादृट्या विशिष्टाया वा, इच्छायाः परिग्रहः स्वी- कारः । तदौचित्यादेव हेतोः, इष्यमाणक्रियानिर्वर्तन एव हीच्छायाः परिग्रह औचित्यवान् भवति । प्रपन्नार्तिच्छिद इत्येतन्नखानामेव, न मधुरिपोर्विशेषणमित्याशयेनाह-कीदृशा नखा इत्यादि ॥ यद्यपि आर्तिहेतुभूतदुरितनिवर्हणेन • तत्कार्यभूतार्तिनिवर्तकत्यं भगवद्गतं भगवनखेष्वारोप्य नखानां प्रपन्नार्तिच्छित्त्वमिह विवक्षितम् ; तथापि प्रौढिम्ना छिदिधातोः मुख्यार्थावलम्बनेन नखानामार्तेश्च छेत्तृत्वछेद्यत्वौचित्योपपादनार्थ नखानां तावच्छेदकत्वं नानु- चितमित्याह-नखानां हीति ।। हिः प्रसिद्धौ; न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नामेति भावः । पुनः- शब्देनार्तेरमूर्तत्वेन नखच्छेद्यत्वानौचित्यशङ्कोत्थितिमनुजानाति । अत एवाह-नखान् प्रत्य- संभावनीयमिति ॥ नखकर्तृकच्छेदनक्रियाकर्मत्वस्य मूर्तवस्तुष्वेव दृष्टत्यादतादृश्या आर्ने- स्तदसंभावना अपिशब्देन सूचिता । तसंभावितत्वादयुक्तैवार्तेश्छेयत्वोक्तिः, नेत्याह- तदीयानामिति ॥ तदीयानां नखानां यत्स्वेच्छानिर्माणं तदौचित्याल्लौकिकनखसाधारण्यसंदृष्टया तावत् भगवत्संबन्धिनो नखा न खिलीकारपात्रीकर्तव्याः । ते हि भगवता विशिष्ट- प्रयोजनोदेशप्रवृचनिनेच्छानिर्मितशरीरत्वेनाप्रतिषभगवत्प्रभावविष्कारायमाणत्वात् कचिद- प्यप्रतिबध्यमानसामर्थ्यसंपन्ना मूर्तवस्तुनिर्विशेषममूर्तमपि स्वाच्छन्द्येन छेत्तुमुत्सहन्त १. क. स. 'हननोचितान् तथाविधेच्छापरिमहौचित्यादेव'; ग......... परिप्रहादेव' ..

·लोचनकीमुधुपलोचनसहितः लोचनम् स्वेच्छानिर्माणौचित्यासंभाव्यत एवेति यावत् । अथवा त्रिजगत्कण्टको हिरण्यकशिपुर्विश्वस्य केशकारक इति स एव वस्तुतः प्रपन्नानां भगवदेकशरणस्थितीनां जनानामार्तिकारित्वान्मूर्ते- वार्तिः ; तं विनाशयद्भिरातिरेवोच्छिन्ना भवतीति परमेश्वरस्य तस्यामप्यवस्थायां परमकारुणिकत्व. मुक्तम् । किं च ते नखाः किंगुणाः स्यच्छेन स्वच्छतागुणेन नैर्मल्येन ; स्वच्छमृदुअमृतयो कौमुदी एवेति नानुपपन्न किश्चिदित्यर्थः । यद्वा नारसिंहस्य विग्रहस्य स्वेच्छामात्रपरिगृहीत- त्यात्तत्सम्बन्धिनखानामनितरनखसाधारण छेत्तृत्वं नासम्भावनया निरासार्ह मित्यर्थः । ननु नखानां यत् छेदकत्वं तचेल्लौकिकमेवामीयामनुज्ञायेत, तदा आतिच्छेदकत्वमाञ्जसमघटमानमापयेत; अथ स्वेच्छानिर्माणौचित्ययुक्त्या तदुपपायेत, तल्लौकिकनखच्छेदकत्वौचित्यपरित्यागप्रसक्ति- रित्यभिप्रायेण विधान्तरेणोपपादयति-अथवेति ॥ स हिरण्यकशिपुरेव वस्तुवृत्तावमर्श क्रिय- माणे सति प्रपन्नानां प्रहादप्रभृतीनां मूर्ता पारच्छिन्नपरिमाणविशेषेवती, न पुनरमूर्ता, लोक- प्रतीता काचिदार्तिः । नन्वेतत्प्रसिद्धिविरुद्धम् ; आतिर्हि नाम मानसी पीडा प्रसिद्धा ; तस्याः काथमुक्तलक्षणमूर्तात्मकत्वमित्यत्राह-आर्तिकारित्वादिति ॥ लागलं जीवनमितिवत् तत्कारीणि ताद्रूप्यव्यपदेशोऽयमित्यर्थः ।। आतिरेवेति ॥ न तु हिरण्यकशिपुरिति । अत एवाह- विनाशयद्भिरिति ॥ हिरण्यकशिपुरूपप्राणभृत्प्राणवियोजनलक्षणप्रयोजनाभिसन्धिनैव हि नायं भगवतो व्यापारः; अपि तु विशिष्टनिजभक्तजनतानुग्रहहेवाकितयैव; तच्छलेन जगदार्ति- छेदनमेव वस्तुतः सदपि तत् अतात्विकशा जनेन दनुजसार्वभौमनिबर्हणरूपतया परिकल्प्यते ; अत एवानाक्रान्तहृदयस्थानमपि नैघृण्यमरिमन्नारोप्यते; मर्यादास्थापनप्रवृत्तराज- कर्तृकदण्डनीयदण्डनव्यापारवत् ; "तान्येव भावोपहतानि कल्कः" इति दर्शितरीत्या तु लोकार्तिछेदनमात्रमेव ; प्रत्युत लोकोत्तरकारुणिकत्वातिशयकृतमेव तत् । अनेनैवाभि. प्रायेणाह-तस्यामपीति ॥ अतिदारुणं यथा तथा हननरूपायामिति तत्तादृक्षहननप्रवृत्ती तथाविधकारुण्यपारतन्त्र्यविरोधार्थः अपिशब्दः ॥ उक्तमिति ॥ 'प्रपन्नार्तिच्छिदः' इति पदेन योतितमिति यावत् । अथ प्रशस्यमाना देवता प्रपन्नाय असेदुपी प्रेप्सितं फलं प्रयच्छतीति विश्वासातिशयात् तदीयगुणविशेपवर्णनपरतया वितीण विशेषणं व्याकर्तुमवतर- णिकां करोति--किं चेति ॥ न केवलं ते नखाः प्रपन्नार्तिच्छिद एव यावद्विशेषणान्तर- विशिष्टा अपीति समुच्चयार्थोऽत्रावगन्तव्य इत्ययः । विग्रहप्रदर्शकवाक्यावसानवर्तिनो मिसन्तस्य क ख. 'सम्भावित क ख. "विश्वस्योदलेशक इनि.' ग. 'विवकेशकरण एवेति.' 1. 'अपि' इति नास्ति. ४. क स. 'परम' इति नास्ति ५. क. ख. त 'ते किंगणाः.' क. दिशा. H २ ६ ·२२ ध्वन्यालोकः [उद्योतः .. लोचनम् हि मुख्यतया भाववृत्तय एव; स्वच्छायया च वैद्यरूपया आकृत्या आयासितः खेदित इन्दुर्यः । अत्रार्थशक्तिमूलेनै घनिना बालचन्द्रत्वं ध्वन्यते । आयासनेन तत्सन्निधौ चन्द्रस्य विच्छायत्व- कौमुदी यच्छन्दस्य 'ते नखाः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः' इति परिकल्पितशेषेण तच्छन्देन सम्बन्धः । खच्छखच्छायापदयोः समानाधिकरणप्रवृत्तितया कर्मधारयसमासाङ्गीकारेण विग्रहमामुखप्रतिपन्नमल्पप्रयोजनत्वादवधीरयन्नाह--स्वच्छेनेति ॥ स्वच्छपदस्य स्वाच्छ्य- गुणकद्रव्यनिष्टतया प्रचुरप्रयोगत्यात्तत्प्रतिपत्यपनुत्यर्थमाह--स्वच्छतागुणेनेति ॥ तमेत्र गुणं धर्मिणः सकाशान्निष्कृप्य स्पष्टतया प्रदर्शयितुं नैर्मल्येनेति पर्यायोपादानम् । स्वच्छपदस्य स्वाच्छयगुणपरतया व्याख्यानं प्रयोगप्रसिद्धयननुरोधित्वादचतुरश्रमाशङ्कय लाधविकत्यादपर्यवसिते वाक्ये गर्भवाक्योत्पादनेन परिहरति-स्वच्छति । मुख्यतयेति ।। धर्मिणि पुनरर्थक्रियासामर्थ्यसमन्वयाद्धर्मसमवायाचामुख्यतयैव ; अत एव हि गुणशब्द- त्वममीनां प्रसिद्धम् ; "मुख्यामुख्ययोर्मुख्य संप्रत्ययः" इति च स्थितिरिति भावः ॥ भाववृत्तय इति ॥ भावो भवितुर्धर्मिणो धर्मः स्वच्छत्वप्रभूतिः, तस्मिन्नेव वृत्तिवर्तनं येषां ते तथोक्ताः । छायाशब्दोऽत्र न शोभावाचक इत्याह-आकृत्येति ॥ आकृतिः सनिवेश- विशेषः । तमेव प्रदर्शयति-वक्रहृद्यरूपयेति ॥ एतच्च वक्ष्यमाणध्वनिप्रदर्शनोपयोगितयो- तम् । आयासशब्देनातिप्रयत्नवाचिनात्र तज्जन्यः खेदो लक्ष्यत इत्याह--खेदित इति ।। आयासमनुभवामीत्यादिवत् खेदार्थत्वं प्रयोगवटादवसीयत इति भावः । इह वस्तुध्वनिमुत्सृ- त्रयति-अत्रेति ॥ स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दव इत्यस्मिन् विशेषण इत्यर्थः । अर्थः स्वच्छायाया- सितत्यरूपः । तस्य अवक्रयाकृती पूर्णचन्द्रे अनुपपत्तेरयं स्वच्छायायासितेन्दुशब्दः इन्दु- शब्दयाच्यस्य यालेन्दुता व्यञ्जनत्र्यापारेण प्रतिपादयतीत्यर्थः । स्वच्छायातुलितेन्दव इति तुलितादिपदोपादानं विनायासितपदस्य ग्रहणं वस्तुध्यन्यन्तरप्रयुक्तमित्याह--आयासने- नेति ॥ तत्सन्निधाविति ॥ तच्छब्दः प्रकृतनखपरामर्शकः; सानिध्यं च यास्तरायोगादारोपित- मवगन्तव्यम् । अथवा उभयानुगतयत्वादिसमानधर्मसंबन्धात् तदारको वास्तव एव सन्निधिरस्तु ; धर्मसम्बन्धनिबन्धनायाः प्रत्यासत्तेरखिलतीर्थिकसंप्रतिपन्नत्वात् । आयासितो हि कुनश्चिद्धेतोः परिम्लानच्छायः अत एवानुस्मरणीयशोभत्वादनुशोचनीयो भवति इति सर्वालङ्कारेषु व्ययतयान्तलीनत्वेन स्थितातिशयोक्तिरपि अनौचित्येन नियध्यमाना व्यङ्गयत्वेन क. य. ग. 'गस्त्यनुरणनमन्त्र क ख 'आयामेन १.

·१] लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः २३ - लोचनम् प्रतीतिरहृद्यत्वप्रतीतिश्च धन्यते ; आयासनकारित्वं च नखानां सुप्रसिद्धम् ; नरहरिनखानां तेच लोकोत्तरेण रूपेण प्रतिपादितम् । किं च तदीयां स्वच्छता कुटिलिमानं चावलोक्य! बालचन्द्रः स्वात्मनि खेदमनुभवति-तुल्येऽपि स्वच्छकुटिलाकारयोगे अमी प्रपन्नार्तिनिवारण- कुशलाः, न त्यहम्--इति व्यतिरेकालङ्कारो ध्वनितः । किं चाहं पूर्वमेक एवासाधारणवेशद्य- हृद्याकारयोगात्समस्तजनाभिलपणीयताभाजनमभूवम् , अद्य पुनरेवंविधा नेखा दश बालचन्दा- कौमुदी प्रदर्शितेत्याशयेनाह-आयासनकारित्वं चेति ॥ पिजर्योऽत्राविवक्षितः प्रमादपाठो वा ; आयासकारित्वं प्रहरणस्वनिरूपणात् सुप्रसिद्धमिति सकलजनोपभोगपुरातनीभूतमित्यर्थः ।। लोकोत्तरेणेति ॥ अहो गु खल्चित्याश्चर्यबुद्धिभाजनीभूतेनेत्यर्थः । एवं रसवस्तुभ्वनी प्रदर्श्य संप्रत्यलङ्कारध्वनि योजयति-किंचेति ॥ न केवलं रसवस्तुध्वनी एव यायतालङ्कार- धनिरपीत्यर्थः । व्यतिरेकालङ्कारस्य भामहेन सोदाहरणं लक्षणमुक्तम्-"उपमानवतार्थेन यद्वि- शंपनिदर्शनम् । व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यथा ॥ सितासिते पक्ष्मवती नेत्रे ते ताम्रराजिनी । एकान्तशुभ्रश्यामे तु पुण्डरीकासितोपले ॥” इति । मझुकेन तु-"भेद- प्राधान्य उपमानादुपमेयस्य आधिक्य विपर्यये वा व्यतिरेकः" इति । स्वात्मनि स्वस्यैवात्मनि मनसि परेषामविदितं अन्तरेव निगूढतयानुभवतीत्यर्थः । अनुभवप्रकारमेवाह-तुल्येऽपीति ॥ नन्यन्येऽपि तावन्न प्रपन्नार्तिछेदनकुशलाः, नखानामेव तथाभावात् भावानां विचिनशक्तित्वात् ; तद्भवतान्यैरिव तदभावान्न मनः खेदनीयमित्याशङ्कय तुल्यत्वे सति न्यूनत्यमेव खेदहेतुरिति दर्शयितुं तुल्यत्वे सतीति साम्यमुक्तम् ; उपमानादुपमेयस्य आधिक्यमुक्तम् 'अमी प्रपन्नार्ति- इति' इति । अनेन 'प्रपन्नार्तिच्छिदः' इति विशेषणस्य ध्वननव्यापारोत्थाने सहकारित्वं दर्शि- तम् । इतिशब्दः तन्त्रेण 'अनुभवति' इति ध्वनितः' इति चानेन संयोजनीयः । लोक- सिद्धालझारसमानयोगक्षेमतया पृथक्पृथक् चारुत्वहेतूनामप्यलङ्काराणां सघटनाकृतचारुत्वा-, न्तरोपलम्भात् पृथक् पर्यवसानं विनैवालङ्कारान्तरत्वेन चिरन्तनालङ्कारकारविचार्य निर्धा- रितो यः सङ्करालङ्कारः, तमप्यत योजयति--किं चेति ।। पूर्वमिति ॥ एतदक्धावतीते काल इत्यर्थः । एक एवेत्येक्वारो द्वितीयसत्तात्र्यवच्छेदार्थः । असाधारणं यद्वैशयं स्वाच्छ्यगुणः हृद्यश्च वक्ररूप आकारस्ताभ्यां योगात् संबन्धात् ।। समस्तेति ॥ विवेच- कानामविवेचकानां चेत्यर्थः । किमतस्तत्राह–अद्य पुनरिति । पुनःशब्दो १. क ख ग. 'आयासकारि. २. क. स. घ. इ. त, 'तच' इति नास्ति. ३. क. स.गद.त. 'व्यतिरेकालंकारध्वनिः.. क. ख. 'नस्वाः' इति नास्ति.

·२४ ध्वन्यालोकः [उघोतः लोचनम् काराः संतापार्तिच्छेदकुशलाश्चेति तानेव' लोको वालेन्दुवहुमानेन पश्यति, न तु मामित्या- कलयन्बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युप्रेक्षापडुतिध्वनिरपि । एवं वस्त्वलकाररसभेदेन कौमुदी विशेषे; अद्यत्यनेनात्मसौभाग्यस्य पुरातनीभूततयानादरणीया[णीयतास्पदत्वं सूचयता नखसौभाग्यस्याभिनवत्वादत्यन्ताभिलपणीयत्वं प्रत्याय्यते ॥ एवंविधा इति-स्वच्छ- स्वच्छायायासितेन्दवः' इति विशेषणोपदर्शितविशेषशालिन इत्यर्थः ; एवंविधत्वमेव च बालचन्द्राकारत्वहेतुतया योज्यम् ॥ बालचन्द्राकारा इति ॥ 'वयं बालचन्द्राकारा भवामः' इति नखानां तथाविधाभिमानगडुलहृदयत्वानुकरणनिप्यन्दिनिजेानिर्भरो निर्देशः । अद्वितीयतया वर्तमानस्य द्वितीयसत्तामात्रमेव तावदनुतापातिरेकहेतुः; इह तु प्रत्युत ताट- शेषु दशसह्वयेष्यहमहमिकया जागरूकेषु कियान् मनसि खेद इति वैधात्र्यपि वक्त्रपरंपरा वक्तुं न पारयतीत्याशयेनोक्तम्-दशेति ॥ प्रपन्नार्तिच्छिद इति विशेषणस्यास्मिन्नपि ध्वनौ सहकारित्वं न विधटत इति सूचयति—सन्तापार्तिच्छेदकुशलाश्चेति ॥ "न सन्ताप- च्छेदो हिमसरसि वा चन्द्रमसि वा" इति प्रयोगात् देहदाहः सन्तापः, तदुच्छेदकुशलत्वमेव चन्द्रमसः; नखाना तु न तावन्मात्रमेव, प्रपन्नानामाध्यामिकादिनिखिलार्तिच्छेदकत्वमपीति तेषां स्वात्मापेक्षया उत्कर्षविशेष इत्यर्थः । इतिहेतौ ; यतोऽभिनवत्वेन निसर्गत एव च विशिष्टाकारशालित्यम् , यतश्च तादृशां तेषा बहीयस्त्वम् , बहूनामपि तेषां तादृशां तथावि- धात्मपरिभूतिफलार्थमैकमत्यापत्त्यैकसन्धीभावः, यतो वा खगुणस्वीकरणेनाभ्यधिकगुणान्तर- ग्रहणहेवाकि. [कि ता], ततो हेतोः ॥ वालेन्दुवहुमानेनेति ॥ वालेन्दो समुचितो यो बहुमानः गौरवातिरेकसमुपबृंहिता कापि प्रत्तिपत्तिः; तया सह तानखानेव लोकः पश्यति ; एवकार- सामर्थ्यसिद्धमपि परिपूर्णनिजहृदयमहाहदरित रितरखेदातिशयसलिलपरिवाहनिष्यन्दाय- मानवाग्विलापरूपतया स्वयंप्रसृतम् , अतपित [अत एव] निवारणाक्षमतया प्रवृत्तमर्थमाह- न तु मामिति ॥ इतिः प्रकारे ; अविरतमच्छेदेन प्रवद्रूपम् ; अथवा अविरतमनुभवतीति । आयासं खेदमयशःप्ररोहसमुपजनितम् "संभावितस्य चाकीर्तिभरणादनिरिच्यते" इति दर्शितदिशा संभावनास्पदीभावमनुभवत एव सतो लोकनिन्दावादभाजनीभावस्य सातिशयखेदकारित्यात् ॥ उत्प्रेक्षापडुतिरिति ॥ उत्प्रेक्षापद्धुत्योरनुप्राह्यानुप्राहकभावेन वर्तमानयोः पृथगेव चारुत्वान्तरप्रतीतिहेतुभावेन एकीभावमापद्यमानयोनिरिति यावत् ; के ख. 'त्युत्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षापहनुति'. ग. २' इति नास्ति. २. ग. 'एक' ग 'रस' इति नास्ति ·लोचनकौमुलुपलोचनसहितः २५ - लोचनम् त्रिधा प्वनिरन्त्र श्लोके अस्मद्गुरुभियाख्यातः ॥ कौमुदी उत्प्रेक्षार्यापद्धतिरिति तु न्याख्यानम् उप्रेक्षाया घनिविषयबहिर्मावप्रसक्तेर्नातीवास्माकं हृदय- मनुरमयति । अतश्चानुग्राह्यानुग्राहकभावलक्षणः सङ्कराटङ्कारोऽवगन्तव्यः । "अध्यव- साये व्यापारप्राधान्य उत्प्रेक्षा" "विषयापहवेऽपहुतिः” इति लक्षिते उपेक्षापद्भुती इहानु- प्राह्यानुग्राहकभावेन वर्तेते । बालेन्दोरविरतायासानुभवोत्प्रेक्षा हि स्वव्यावृत्या नखविषय- नखत्वनिषेधपूर्वकबालेन्दुत्वविधिरूपलोकप्रतीतिविपयस्वप्रतिपत्तिनिबन्धनति विषयापहव- लक्षणापहतिवलादेवात्मानं लभते ; यथा— -"प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषम्" इत्यत्र सन्देहा- लङ्कारो व्यङ्गयोपमालङ्काराधीनात्मनाभः तद्वदिति । प्रदर्शितमलङ्कारध्वनि प्राग्दर्शितरसवस्तु- ध्वनिभ्यां सकलय्य निगमयन् तत्प्रदर्शनेन सप्रभेदस्य सकलध्वनिप्रपञ्चस्य शास्त्रप्रतिपादस्य अस्मिन्नाद्यश्लोक एवं प्रदर्शितप्रायत्वमभिप्रेत्याह-एवमिति ॥ ननु श्रोतृव्याख्यातणां परमेश्वरसांमुख्यकरणपरतया कृते श्लोके किमिति चक्ष्यमाणध्वनियोजनं प्रयत्नेन कृतमित्या- शङ्कय श्रोतृमनःसमाधानार्थ काव्यलक्षणस्यापि काव्यरूपत्वे लक्ष्यकाव्यानुरूप्यप्रदर्शनार्थ चेत्याशयेनोक्तम्-अत्रेति ॥ आये काव्यात्मके चेत्यर्थः । उक्तध्वनियोजनस्य स्वकपोल- कल्पितत्वेनानादरणीयत्वशङ्कापनुत्यर्थमुक्तम्-अस्मद्गुरुभिरिति ॥ अविच्छेदेनास्माकं उपलोचनम् "एवं यस्त्वलकाररसोदेन विधा ध्वनिरत्र श्लोकेऽस्मद्गुरुभिर्व्याख्यातः"---इति लोचने । वस्तुतस्तु ध्वनिमार्गमनुसरता सहनशाखीभवति ध्वनिः ; तथा हि-नारायणं प्रपन्नस्य श्रीमत: प्रहादस्य परिपन्थिनो नारायणनास्तिकस्य हिरण्यकशिपोर्याशी गतिः, तादृश्येव ध्वनिभक्तपरि- पन्थिनां ध्वनिनास्तिकानामिति ; अनया दिशा सुदूरं ध्यनिपथानुधावने सहृदयानुद्वेजयेत्कदाचि- दित्यतोऽयगन्तुं शक्यते ध्वनेरतिव्याख्या न साम्प्रतमिति ॥ स्यादेतत्-कथमत्र रसध्वनिः? भगवद्विषयत्वात् भाव एवाङ्गी रसबदलङ्कारः पर्यव- स्पेदिति । अत्रैयमलने प्रतिविधीयते--प्रतिपचभगवत्तन्मयीभावः खलु महाकविराशिषं प्रयुक्ते । तदेव स्वेच्छेत्यादिवाक्यं भजनीयमगवद्विषयं चेद्वण्र्येत, भिद्येत । भगवत्तन्मयीमावश्च स्वयं सूत्रकदवस्थाया मङ्गलाकरणादपूर्वप्रस्थानकर्तृत्वाच सिद्धः इति । अत्रेदमाक्तम्-नमस्क्रिया- मनादृत्य नः-पदं विहाय का पदं प्रयुज्य आशीरूपं मङ्गलमाचरन्तो महाकवयः भक्तर्भावस्य अङ्गता सम्पाद्य रसध्वनि निर्वोढुमभिलपन्तीति ।। . 4 ·२६ ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् अथ प्राधान्येनाभिधेयस्वरूपमभिदधत् , अप्रधानतया प्रयोजनप्रयोजनम् , कौमुदी गुरुपरम्पराप्रणाड्या प्राप्तो यः ध्वनियोजनाप्रकारः, अथ च मद्गुरुणा भद्देन्दुराजेनैवास्माकं साक्षादेव स्वमुखेन समर्पित इति नानादरणीयत्वशङ्काकलकावकाश इत्यर्थः ॥ ननु ध्वनिस्वरूपं लक्षयितुं प्रारभमाणेन कारिकाकारण, लक्षणाधीनत्वाल्लक्ष्यसिद्धेः तत्स्वरूपलक्षणाभिधाने कर्तव्ये, तदवधीरणया प्रथमं तद्विपयविमतिहेतुकसहृदयमनःप्रीति- हेतुकतत्स्वरूपाभिधानविषयस्वोद्यमप्रकटनमनर्थकमिवावभाति ; सामर्थ्यलभ्यत्वादस्यार्थस्या- भिधानानपेक्षत्वात् । विमतिविषयत्वस्य हि तत्सतत्त्वाभिधानहेतुत्वं सुप्रसिद्धमेव ; स्वरस- सुन्दरार्थप्रतिपत्तेः प्रीतिहेतुलं चानुक्तगम्यमेव ; अतः "काव्यस्यात्मा" इत्यायकारिका- रम्भोऽनर्थक इति शङ्का निवारयितुं तावदाह-अथ प्राधान्येनेत्यादिना ॥ अथशब्दोऽय- मारम्भार्थः, काव्यालङ्कारग्रन्थस्यात्रैव व्याख्यातुं प्रारब्धत्वात् । कारिकानन्यव्याख्यानं ताव- दिहारम्) येदितव्यमित्यर्थः । अत एव मङ्गलार्थो वास्तु । न तावद्यथोकहेतुफलकध्वनि- स्वरूपविधानप्रतिज्ञामात्रपरैपा कारिका ; किं तर्हि श्रोतृजनप्रवृत्यर्थमपेक्षितविशिष्ट विषया- धनुबन्धवत्त्वप्रकटनार्थेति नानर्थक्यशङ्कावकाश इत्याह-प्राधान्येनेति ॥ अभिधेयम् अस्मिन् शास्त्रे प्रतिपाद्यध्वनिस्वरूपात्मकम् अनन्यलभ्यतया विषयशब्दाभिधेयम् ; न खल्वस्माच्छास्नादन्यतस्तल्लाभ इत्यनन्यलभ्यत्वम् , तल्लक्षणत्वाद्विपयत्वस्य; तदेतत्प्राधान्येन प्रधानतयानेन वाक्येनाभिधीयते ; "तत्स्यरूपं ब्रूमः" इति विशिष्टवाक्यार्थत्वेन प्रतिपाद- नात् प्रधानत्वम् । न चाभावादिवादिविप्रतिपत्तिप्रभेदोपन्यासस्य ध्वनिस्वरूपाभिधा- नस्य तद्धेतुकल्वकयनस्य चानर्यक्यमाशङ्कनीयम् ; विप्रतिपत्तिविषयत्वं हि सन्देहापाद- कत्वेन प्रसिद्धम् ; तच्चानभिधेयत्वापादकासन्दिग्धत्वब्युदासेन विषयत्वोपपादकमिति तस्यापि नानर्थक्यमिति भावः । ननु भवत्वेयं विषयसमर्पकत्वेन तदुपपादकत्वेन वा सार्थकत्वम् । तपापि "सहृदयमनःप्रीतये" इत्यंशस्यानर्थक्यं तदयस्थम् । न च तस्य प्रयोजन- समर्पणप्रणाच्या सार्थकत्वम् , प्रीतेर्षनिस्वरूपाभिधानप्रयोजनवाभावात् ; अभिधानस्य ह्यभिधेयज्ञानमेव प्रयोजनं नान्यत् —इत्याशइय, तस्य प्रयोजनसमर्पकत्याददोष इत्याह- प्रयोजनप्रयोजनमिति ।। सत्यम् अभिधानस्याभिधेयज्ञानमेव प्रयोजनम् ; न तु तस्य प्रयोजनलक्षणमस्ति, सुखप्राप्त्यादेरन्यतरस्यैव प्रयोजनत्वात् ज्ञानस्य स्वतस्ताद्रूप्याभावात् । अतो , ज्ञानजन्यायाः प्रीतेः स्वत एव प्रयोजनभूताया इह तदभिधानप्रयोजनत्वं ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २७ लोचनम् तत्संबन्धं प्रयोजनं चे सामर्थ्यात् प्रकटयन् आदिवाक्यमाह-काव्यस्यात्मेति ॥ काव्यात्म- कौमुदी दर्शितमिति तस्यापि नानर्थक्यमित्यर्थः । न चैवं सति वाक्यभेदापत्तिरित्याशयेन अप्रधान- तयेत्युक्तम् । विषयस्य वाक्यार्थीभावेन प्रधानतया प्रतिपादनम् । प्रयोजनस्य तु पदार्थी- भावेनाप्रधानतया ; विशिष्टप्रतिपादकवास्याद्विशेषणप्रमितिन्यायेनाप्राधान्येऽपि तत्प्रतिपादक- त्वमविरुद्धमेवेति भावः । अन च "अभिदधत्" इत्यस्यानुषगो द्रष्टव्यः । भवत्वेवं विपय- प्रयोजनलाभः; तथापि शास्त्रादौ सम्बन्धाभिधानस्यावश्यकत्वात्तदनिर्देशादपरिपूर्णार्थमेतत् वाक्यमित्याशङ्कय शब्दतस्तदनिर्देशेऽपि अर्थतस्तल्लाभाददोष इत्याह-तत्सम्बन्धं प्रयोजनं] चेति ।। तच्छब्देनाभिधेयप्रयोजने एव परामृश्येते ते च ध्वनिखरूपसदृदयमनःप्रीतिलक्षणे ; ध्वनिशास्त्रयोस्तावदभिधानाभिधेयभावलक्षणः सम्बन्धः ; प्रीतिशास्त्रयोः पुनः साध्यसाधन- भावरूपः । एतच्चोपरिष्टात् स्वयमेव वक्ष्यति ; प्रयोजनं ध्वनिस्वरूपज्ञानरूपम् ; सामर्थ्यात् इत्यनेन वाक्यभेदप्रसङ्गं परिसञ्चष्टे ॥ आदिवाक्यमिति ॥ अत्रादिशब्देनाभिधेय- प्रयोजनादिप्रतिपादकत्वमस्य समुचितमेवेति दर्शितम् । कारिकापदमवधीर्य वाक्यपदं प्रयुक्षा- नस्यायमभिसन्धिः । मुख्यतया हि 'क्रियते अनेन ज्ञाप्तिः' इति लक्षणतया प्रसिद्धोऽसाधा- रणभूतः कश्चिद्धर्मः कारिका; उपचारात्तु तत्समर्पकसुखमाह्यार्थः श्लोकोऽपि कारिकेत्युच्यते; तत्रास्य श्लोकस्य लक्ष्यभूतध्वनिस्वरूपज्ञापकत्वेनौपचारिकमपि कारिकात्वं नास्ति ; किन्तु ग्रन्थारम्भापेक्ष्यमाणविषयाद्युपस्थापकत्वेन तद्वहिर्भूतत्वमेव । अत एवास्योपोद्धातत्वेनैवात्र सङ्गतिरिति वाक्यरूपत्वम् अवयवाच्याभिधेयादिवाचकत्वम् ; अत एव "पत्रार्थः शब्दो वा" इत्यतः प्रारुनानां वाक्यरूपत्वमेवावयम् , औपोद्घातिकी सङ्गतिश्च । आदौ प्रतिपाद्य वस्तुजातमादिशब्देन गृह्यते; तद्विषयं वाक्यमादिवाक्यम् ; विषयादेस्त्यादौ प्रतिपाद्यत्वं प्रेक्षावच्छोतृजनप्रवृत्त्यङ्गत्वेन सर्वत्र सुप्रसिद्धमेव । तदाहः न्यायविदः-- "प्रयोजनादीनां शास्त्रादौ परिकीर्तनं प्रेक्षावतां प्रवृत्यङ्गम्" इति । अत एव श्रोतृजन- मुखप्रतिपत्यभिधानकर्तृत्वार्थविषयवाक्यशब्दप्रयोगः ननु स्वतःप्राप्तासङ्कुचितार्थप्रवृत्तेर्बुधशब्दस्यावबोद्धव्यनिखिस्वस्ववोधशालिवि- द्वन्गात्राभिधायकत्वावधारणेन काव्यतत्वमानविद्विपयतया गृत्तिकारस्य व्याख्यानं कि- निबन्धनमित्याशकप 'अनेकार्थविषयः शब्दः प्रकरणादिभिर्विषयविशेष नियम्यमानः तद्बुद्धि- जनकता प्रतिपयते' इति न्यायमाश्रित्य, न युधशब्दमानसमुद्भिन्नोऽपमर्थः, अपि तु अवबोधस्यावयोद्धव्यवस्तुपारच्छेचत्याचद्विशेषगवेषणायां प्रकरणादिबलात् काव्यात्मतत्व- १. ग. 'ससंगपि प्रयोजनं च.'त. 'तन्मयोजनं च.. अथवा ·२८ ध्वन्यालोकः [उद्योतः ध्वन्यालोकः काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- '. स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये । बुधैः काव्यतत्त्वविद्भिः काव्यस्यात्मा ध्वनिसंज्ञितः' परम्परया यः सम्य- लोचनम् शब्दसंनिधानाबुधशब्दोऽत्र काव्यात्मावबोधेनिमित्त इत्यभिप्रायेण विवृणोति-काव्यतत्त्ववि- द्विरिति ॥ आत्मशब्दस्य तत्त्वशब्देनार्य विवृण्वानः सारत्वमपरब्दिवैलक्षण्यकारित्वं च कौमुदी. विषयत्वपर्यवसानमभिप्रेत्य विद्वद्विशेषवाचकतया बुधशब्दव्याख्यानमिदं वृत्तिकृत इति नान्येषां बुधत्वपरिसङ्घयानाभिप्रायापत्तिदोष इत्याइ-काव्यात्मेति ॥ तर्हि काव्यात्म- विद्भिरित्येवालम् , अवबोधपरिच्छेदस्य तावतैय सुसम्पादत्वात् ; अथात्मशब्दव्याख्याना- भिप्रायेण तत्त्वशब्दः वक्तव्यः[म्] तर्हि तत्प्रयोजनमित्यत आह-आत्मशब्दस्येति ।। अर्थ विवृण्वान इत्यनेन आत्मशब्दस्य व्याख्यानार्थत्वमस्योपवर्णितम् । न च निष्प्रयोजनमित्युक्तम्-सारत्वमिति ॥ आत्मेवात्मा इत्यात्मगुणयोगनिमित्तोऽत्रात्मशब्द इत्येतदर्थप्रतिपत्तिरत्र प्रयोजनम् ; तद्गुणश्च सारस्वादिः ; आत्मनो हि सारत्वं विशेषहेतुत्वं च प्रसिद्धम् । तद्वदस्यापि सारत्वमुत्कृष्टवलक्षणम् ; अपरेभ्यः शाम्देभ्यः शब्दप्रतिपायेभ्यो वाच्यादिभ्यः स्वस्य यद्वलक्षण्यम् स्वस्माद्वा तेषाम् , तत्करोतीति तथा तद्भावच विद्यत इत्यात्मशम्दप्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयितुं तत्त्वशब्देनात्मशब्दव्याख्यान- मित्यर्थः । अत्र वृत्तौ ध्वनिसंज्ञितः काव्यस्यात्मेत्युक्तम् । न तु ध्वनिः काव्य- उपलोचनम् "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैः" इति कारिकायाम् । अत्र इतिशब्दस्य शब्दस्वरूपपरतया व्याख्यानमनाहत्य क्रमभेदेन वाक्यार्थपरामर्शकतया व्याचचाणाना लोचनकाराणामयमभि- सन्धिः-यदि इतिशन्दः शन्दपरोऽभविग्यत्, "ध्वनिसशिनोऽर्थः" इति वृत्तौ आचार्यों नावश्यत् ध्वनिशन्दः काव्यस्यात्मा' इत्येवापश्यत् इति । २. क. ख ग 'समात्रातः समास्यात क.स ग. 'ध्वनिरिति सक्षितः क. स घ. 'असोयानिमित्त ३. क.स. ग...त.-'शब्द'- ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः -- - ध्वन्यालोकः गासातपूर्वः सम्यक् आ समन्तात् आमातः प्रकटित :, तस्य सहृदयजनमनःप्रकाशमान- लोचनम् दर्शयति । इतिशब्दः स्वरूपपरत्वं चनिशब्दस्याचष्टे । तदर्यस्य विवादास्पदीभूततया निश्चया- भावेनार्थत्वायोगात् । एतद्विवृणोति-संजित इति ।। वस्तुतस्तु न तत्संज्ञामानेणोक्तम् । अपि त्वस्त्येव ध्वनिशब्दवाच्यं प्रत्युत समस्तसारभूतम् । न ह्यन्यथा बुधास्तादृशमामनेयुरित्यभि- कौमुदी स्यात्मेति ; तन को हेतुः ? एवं हि सति धनः काव्यात्मत्वं प्रतिपिपादयिषितममिहितं भवेत् इत्याशङ्कय-ध्वनिशब्दात्परतः प्रयुक्तस्य इतिकरणस्य व्याख्यानमिदम् ; न चैवं बनेः काव्यात्मत्वानभिधानप्रसक्तिः संज्ञोपलक्षितत्ववेपेणार्थस्य संजिन एवात्मत्वाभिधान- पर्यवसानात् इत्यभिप्रायेणाह--इतिशब्द इति ॥ आचष्ट इति । आख्यातवत् स्पुष्टमयगमय- तीति यावत् । सर्वशब्दानां शब्दरवरूपपरत्वमर्थपरत्वं चास्तीति समये अत्र इतिकरण- योगात् ध्वनिशब्दोऽयं ध्वनिशम्दत्यैव स्वतःप्रधानतया प्रतिपादकः अर्थरय त्वप्रधानतयैव, तदवच्छिन्नार्थप्रतिपादकश्वेत्येयं इतिशब्दप्रयोगबलादवगम्यत इत्यर्थः । ननु. ध्वनिरूपस्यार्थ- स्यैव काव्यात्मत्वात् . इतिशब्दयोगऽपि केवलार्थस्यैव काव्यात्मत्वमभिधानीयमित्यत्राह- तदर्थस्येति ॥ अर्थत्वायोगादिति ॥ निश्चयात्मकज्ञानगोचरीभूतस्यैव मुख्यतयार्थशब्द- वाध्यत्वम् ; न तु सन्देहरूपज्ञानविषयीभूतरयेत्यर्थः । इयता ध्वनिरितिकारिकाखण्डो व्याख्यातः । व्याख्याते त्यस्मिन्नर्थे वृत्तिग्रन्थमयतारयति--एतद्विवृणोतीति ॥ नन्वैवं कारिका- प्रन्थाक्षरगमनिकानीकारेण · व्याख्याने सति तस्य सहृदयमन:प्रकाशमानस्यापीति समनन्तरमन्यविरोधः, तत्र ध्वनिलक्षणस्यार्यस्य सहृदयसाक्षिकत्याभिधानात् इत्याशङ्कयाह- वस्तुतस्विति ॥ ययपि संज्ञाप्रधानतयैव घनिलक्षणं वस्तु काव्यात्मत्वेनाभिहितम् , तत्तु न परमार्थतः ; किन्तु अश्रद्धोपहन्यमानमानसजनबुद्धधनुरोधार्थमापातत एव ; परमार्थतस्तु ध्वनिशब्दाभिधेयं शब्दखरूपानिष्कृष्टस्वरूपं किञ्चिदान्तरमस्त्येव ; न च तदस्तीले- तावदेव । किं तर्हि अङ्गित्वेनागरयानीयेभ्यो वाच्यादिभ्योऽर्थेभ्य उत्कृष्टरूपमेव ; तच तत्व- रूपाभिज्ञाभियुक्तानानप्रमाणवलादवगम्यत इत्यर्थः ॥ सम्यगासमन्ताशशतः प्राटित :' इति नास्ति । स. 'सम्पग्य आतातपूर्वः सम्पणममन्तात् मन: प्रकटित' । त. 'मनसि प्रकाशमान' ग, 'ततम्य' ५ फ. रा. निधयाभावेऽयतत्यायोगात्' ग. "निश्चयायोगात्' " १. क. ३. ग. घ ·३० ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम् प्रायेण विवृणोति-तस्य सहृदयेत्यादिना ॥ एवं तु युक्ततरम्-इतिशब्दो भिन्नक्रमों वाक्यार्थपरामर्शकः, ध्वनिलक्षणोऽर्थः काव्यस्यात्मेति यः समानात इति' । शब्दपदार्यकत्ले' हि ध्वनिसंज्ञितोऽर्थ इति का सङ्गतिः । एवं हि घनिशब्दः कान्यस्यात्मेत्युक्तं भवेत् , गवित्ययमाह' इति यथा । न च विप्रतिपत्तिस्थानमसदेव, प्रत्युत सत्येव धर्मिणि धर्ममात्र- कौमुदी ननु एवं तर्हि ध्वनिरितीति घनिशब्दात् परतःप्रयुक्तेतिशब्दावगतस्वरूपपरत्वदीर्घ- ट्यप्रसक्तिरित्याशङ्कय प्रकारान्तरेण वृत्तिकृदभिप्रायस्थं व्याख्यानमुटङ्कयति-एवं त्विति ॥ एवमिति वक्ष्यमाणपरामर्शः । अर्थाञ्जस्यरूपविशेषावद्योतनार्थः तुशब्दः । तर प्रत्ययेन पूर्व- योजनाया युक्तत्वं प्रत्याय्यते ॥ युक्ततरमिति ।। इतिशब्दयोजनमिति शेपः । एवमित्युक्त व्यक्तीकरोति—इतिशब्द इति ॥ पूर्वयोजनायां हि ध्वनिशब्दपरामर्शकनया इतिशन्दो योजितः । इह तु व्याख्याने क्रमभञ्जनेन यो ध्वनिलक्षणोऽर्थः काव्यस्यात्मा इति बुधैः समानातपूर्व इति वाक्यार्थपरामर्शकतया तद्योजनाङ्गीकारेण ध्वनिरूपार्थस्य काव्यात्मत्या- भिधानं समञ्जसतया संपद्यत एव । पूर्वत्र तु शम्दाञ्जस्यमात्रम् ; अर्धस्य तु ध्वनः शब्दोपलक्षितत्ववेपेण कथञ्चिकाव्यात्मत्वाभिधानं क्लिष्टमित्ययमेव व्याख्याप्रकारो वृत्तिकारेणा- भिसंहितः । तदनुपवर्णनं तु शब्दपीडापरिहारेण सुखाधिरोहपूर्वव्याख्यानभूमिकोपारुढानां सुखावगमल्वाभिप्रायेणरेति न कश्चिदवकर इत्यर्थः ।। ननु एवमपि घनिरितीति वदन् कारिकाकारः केवलं संज्ञापरत्वमेव किं नाभिप्रैति इति तद्विरोधो दुष्परिहर इत्यत्राह-शब्दपदार्यकवे हीति ॥ न केवलं संज्ञापरत्वं कारिका- कारस्याभिसंहितम् , किन्तु अर्थस्यैव संज्ञोपलक्षितस्यापि काव्यात्मत्वेन साक्षात्त्वम्, वृत्तिकारे- णाभिधानात् ; अन्यथा संज्ञाया एव काव्यात्मत्वप्रसङ्गात् ध्वनिसंज्ञितोऽर्थः काव्यस्यात्मेति वृत्तिकृद्धचनं न सङ्गच्छेतेत्यर्थः । कुत इत्यत आह-- एवं हीति ।। शब्दस्यैवार्यरहितस्य ध्वनिपदार्थत्व इत्यर्थः । शब्दस्य स्वरूपमात्रपरत्वे दृष्टान्तमाह-गवित्ययमिति ।। ननूक्तं तदर्थस्य विवादास्पदीभूततया निश्रयाभावेऽर्थत्वायोगादिति पूर्वव्याख्यानावसरे; तत्र किं विवादास्पदव- मसत्वप्रयोजकमभिसंहितम् ! किं वानभिधेयत्वापादकम् ! आधे विरुद्धो हेतुरित्याहन चेति ।। स्थानशब्दो विषयवाचकः; अत्यन्तमेवासतो नभोनटिनादेविवादास्पदीभावानुपलम्भात् । इतरया 'गगनारविन्दं सुरभि' इत्यादेः सदनुमानत्वप्रसङ्गात् , तुच्छरूपस्य निरुपाख्यतया विषयत्वानु- क. स. ग 'इनि' नास्ति. २. क. ख. 'शब्दपरामर्शकन्वे १. 'शब्दपदार्थतत्त्वे १. काम्यात्मत्वेन सहृदयानामपरोक्षत्वमभिसंहितमिति यावत् । १.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् ' कृता विप्रतिपत्तिः इत्यलमतिविस्तरेण अप्रस्तुतेन भूयसा सहृदयजनोद्वेजनेन । बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यात् , न तु भूयसां तयुक्तम् । तेन बुधैरिति बहुवचनम् । तदेवं कौमुदी पपत्तेः विप्रतिपत्तिस्थानलं नासत्यापादकम्, प्रत्युत सत्त्वापादकमेव इति विरुद्धोऽयं हेतुरित्यर्थः । ननु यस्तुसद्भावविनिश्चये कथं विप्रतिपत्तिसम्मयः, वस्तुविधल्पानुपपत्तेः, विप्रतिपत्तेः संशयकारणत्वस्य न्यायवित्प्रसिद्धस्यापहवप्रसङ्गश्च, निश्चयसंशययोरेकस्मिन्नेव विषये विनिवे- शानुपपत्तेरित्यत्राह—सत्येव धर्मिणीति | विरुद्धा हि प्रतिपत्तयो विप्रतिपत्तयः, तासां विरोधो विषयविरोधनिबन्धन एव । न च भिन्नविषयप्रतिपत्त्योर्विप्रतिपत्तित्वमित्येक- स्मिन्नेव धर्मिणि इदमौदगिदमनीहगिति विरुद्धधर्मद्वयविषयतया तत्कृतैव विप्रतिपत्तिः, विरुद्धयोरेकर्मिणि विनिवेशासम्भवात् । न चैवं धर्मयोरेव विप्रतिपत्तिस्थानत्वं न धर्मिण इति मन्तव्यम् ; धर्मस्य धर्मान्तराभावात् , धर्मिण एव धर्मद्वारा विप्रतिपत्तिविषयत्वात् , तस्याश्च धर्मिसियधीनसिद्धिकावात् न धर्मिणोऽसत्याशङ्कापीति भावः । ननु धर्म- धर्मिणोरगेदो भेदो वा । अभेदे धर्ममात्रप्रयुक्तत्वाभावः, मात्रचा धर्मिणो व्यव- च्छेदात् ; भेदे धर्मिणो धर्म्यन्तरवत् विप्रतिपत्तिस्थानत्यायोगः--इत्याशङ्कय अपर्यायसामाना- धिकरण्यप्रतीतिप्रमाणप्रसिद्धमेदाभेदसमुचयपक्षावलम्बनेन पक्षद्वयोक्तदोपोद्धारमभिसन्धाय आह-इत्यलमिति ।। अप्रस्तुतमपि प्रस्तुतोपयुक्तं नायक्तव्यपद्धतिमध्यासीत, तदधिकप्रपञ्च- स्तु सहृदयहृदयोद्वेगजनकत्वादयधीरणीय इत्युक्तम्भूयसेति ॥ भूयस्त्वस्यापेक्षिकत्वात् किमपेक्षं तदित्यपेक्षायां तदवधिः सहृदपोद्वेग इत्याह-सहृदयेति ॥ ननु काव्यतत्ववित्तामात्रस्यैव तद्वचनप्रामाण्यप्रयोजकल्यादेकस्यापि बुधस्योक्तिरेव ध्वनेः काव्यात्मत्वप्रमापणे पर्यामोतीति बुधैरिति बहुवचनमविवक्षितमेवेति कस्यचित्प्रतिपत्ति वारयितुमाह-बुधस्येति । तथेति-ध्वनिः काव्यस्यात्मेत्येवमित्यर्थः । तदिति-प्रामादिक- मभिधानम्, भूयसामपि प्रामादिकाभिधानशङ्कायां सर्वत्रानाथासेन सकलन्यवहारविलोपप्रसङ्ग इत्यर्थः । तेनेति ॥ तदभिधानस्य प्रामाणिकत्वे निर्विशङ्कमुपादेयत्वद्योतनार्थमिति यावत् । उक्तस्यार्थस्य वृत्तिकृदभिसंहितत्वं दर्शयन् व्याख्यातेऽर्थे वृत्तिग्रन्थं पातयति तदेवेति ।। पदतदस्माभिरुकप्रयोजन बहुवचनं तस्यैवैतत् व्याख्यानं परम्परयेति वचनं, न तु १.क.स. ग. ह. 'अतिवितरण' नास्ति. २. क. स. 'एतदेव' ·ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम व्याचष्टे-परम्परयेति ॥ अविच्छिन्नेन प्रवाहेण तैरेतदुक्तम् , विनापि विशिष्टपुस्तक- निवेशनादित्यभिप्रायः । न च बुधा भूयांसोऽनादरणीयं वस्वादरेणोपदिशेयुः । एतत्वादरे- णोपदिष्टंम् । तदाह-सम्यगासातपूर्व इति ।। पूर्वग्रहणेनेदंप्रथमता नात्र सम्भाव्यत इत्याह । व्याचष्टे च सम्यक् आ समन्तात् आमातः प्रकटित इत्यनेन ॥ तस्येति ॥ यस्याधिगमाय प्रत्युत यतनीयं का तेत्राभावसम्भावना ? अतः किं कुर्मः ! अपार मौर्यमभाववादिनामिति भावः । न चास्माभिरभाववादिनां विकल्पाः श्रुताः ; किं तु सम्भाव्य दूपयिष्यन्ते ; अतः कौमुदी कारिकार्थवहि तमित्यर्थः । परम्परयेत्यस्यार्थो विवृतः-अविच्छिन्नेनेति ॥ एतदिाते ।। वनेः काव्यात्मत्वमिति यावत् । अस्य व्यवच्छेद्यमाह-विनापीति ॥ असंविदितादिकोटिविद्वत्पर- म्परामानाश्रयेणाव्यवधानेन साक्षादुपदेशप्रसिद्धोऽयमर्थः । न तु पुस्तकलेखनव्यवहितविर- दभिधानसाक्षिक इति नाथ्रद्धयत्वाशकावकाश इत्यर्थः । समानातेत्यत्र समुपसगार्थमाह- चेति ॥ निविडतमजडिमगडुलमतीना तु भूयसामनादरणीयार्थोपदेश आदरादप्युपपद्यत इति बुधा इत्युक्तम् । ननु 'समाम्नातः' इत्येतावति वक्तव्ये पूर्वग्रहणमतिरिक्तमिवेत्याशङ्कय तदुपयो- गमाह--पूर्वग्रहणेनेति ।। इदंप्रथमता सादित्वम् । अत्रेति आम्नाने । पूर्वग्रहणस्यैवमर्थत्वे किमिति वृत्तिकारो न व्याकार्षीत् ? अतोऽनतिरिक्तार्थ एवायमिति शङ्गित्वा आह-व्याचष्टे चेति ।। पूर्वशब्दार्थ एव समानातशब्दव्याख्यामिषेणोन्मीलितः ; न तु समाम्नातशब्दार्थप्रदर्शनपर तत् व्याख्यानम् , निगदव्याख्यातत्वादस्पेत्यर्थः । वृत्तौ सहृदयमनःप्रकाशमानस्यापीति यदभावगद- नात्यन्तासम्भवार्थमुक्तम् तत् विशिष्टध्वनिखरूपपरामर्शकस्य कारिकागतस्य तस्येतिशब्दस्यामि प्रायप्रकाशनपरमित्याशयेनाह-यस्याधिगमायोते॥ तत्रेति तस्मिन् प्वनिखरूपे, संभावना- सम्भवविषया प्रयोजकक्रिया ; अपारम् अवसानरहितम् । अय कारिकायां जगदुरिति लिट्- प्रयोगसामावगतमभाववादस्य परोक्षत्वम् , भूतत्वम् , अनयतनत्वं च । न चास्माभिः"इत्या- दिना "जगदुरिति" इत्यन्तेन अन्येन क्रमेणोपपादयन् प्रथमं परोक्षत्वमुपपादयति-न चेति ॥ अस्माभिरिति घनिवादिभिः । श्रुतत्वं श्रवणेन्द्रियग्राह्यतया प्रत्यक्षत्वम् , तदभावा- नापरोक्षत्यमित्यर्थः । तद्दश्रुतत्वादेव तद्रूपणं यक्ष्यमाणमकाण्डताण्डवितमापन्नमित्यत्राह- किं तु सम्भाव्य दूपयिष्यन्त इति ॥ "केचिदाचक्षीरन्" इत्यादिना सम्भावनम् । १. ग. 'कैरेतदुक्तम्' २. के स 'पुस्तके विवेचनात्' ४. क स समास्यात सम्यगासमन्तात् ख्यातः' ३.क.स. सम्यग्य आम्रात.' ५... ख 'तत्रासम्भावना' ·१] लोचनकौमुटुपलोचनसहितः लोचनम् परोक्षत्वम् । न च भविष्यवस्तु दूपयितुं युक्तम् । अनुत्पन्नत्वादेव । तदपि बुद्ध्यारोपितं दूंपयिष्यत इति चेत्, बुद्धयारेपितत्वादेव भविष्यत्त्वहानिः अतो भूतकालोन्मेपात्पारोक्ष्याद्विशि- कौमुदी "यनार्यः शब्दो वा' इत्यत्र तु दूपणं वक्ष्यते । सम्भावनारूपप्रतीतिप्रसिद्वत्वाच्छुतत्वाभावेऽपि तत् दूपर्ण सङ्गच्छत इति भावः । यस्माच्छब्दानित्यानित्यत्वविकल्पयन्न श्रोत्रप्रत्यक्ष- गोचरत्वममापां विकल्पानाम् , किं तु सम्भावनाप्रत्ययगोचरत्वमेव, तस्मात् परोक्षवं लिट्प्रयोगावगतमुपपन्नमित्याह-अतः परोक्षत्वमिति ॥ तथापि सम्भाव्यमानत्वेनैव भूतत्वाभावान तदेकनियमितलिट्प्रयोगोपपत्तिरित्याशङ्कय भविष्यत्तानिरासेन पारिशेप्यात् भूतत्वं पर्यवसाययितुमाह-न चेति ॥ स्वकारणाल्लब्यसत्ताकस्यैव यस्तुत्वात् भवि- ध्यतश्च तदसम्भवान्न भविष्यत्यवस्तुत्वयोः समावेश एकस्मिन् इत्याशयेन वस्तुशम्दः प्रयुक्तः ॥ अनुत्पन्नत्वादेवेति ।। अलब्धसत्ताकस्य प्रतिपत्तिपथारोपितल्याभावादित्यर्थः । अनुत्पन्नत्वस्य धर्मिखरूपोपमोपजीवित्वात्तन्मातस्यैव खरूपलाभोपजीविहेत्वन्तरानपेक्षतया ययोक्तसाध्यसिद्धौ हेतुत्वं सूचयितुमेवकारः । ननु भविष्यतोऽपि ताप्येण सस्थात् वृशृङ्गादिवत् नैकाल्यासत्त्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् भविष्यत्तोपाधिपरिधूननेन स्वरूपमात्रेण बुद्धाबारोपयितुं शक्यत्वात् वार्तमानिकबुद्धिगोचरतुल्ययोगक्षेमावसम्पत्तेर्न दूप्यत्वासम्भव इति शङ्कते-तदपीति ॥ अपिशब्दो भविष्यतो दूप्यत्वविरोधार्यः । अथ वा तदपीति तथापीत्यर्थः । भविष्यतोऽपि वृष्टयादेविशिष्टमेघोनत्यादिलिपरामर्शजनिततायामनुमानादि- बुद्धा समारोपयितुं शक्यत्वादनापि सम्भावनालक्षणापां युद्धौ तादृशोऽर्थस्यारोपणातहूपणो- पपत्तिरित्यर्थः । अप या बाह्यापिटापिबौद्धगन्धिन इयमाशङ्का । अत्र च बाहाना- मान्तरत्वोपपादनार्या युक्तयः स्वयमभ्यूह्य योजनीयाः, प्रन्यगौरवमयात्तु न लिख्यन्त तर्हि मदीयमेव पन्यानमाढौकितवानसीति परिहरति-युद्ध्यारोपितत्वादिति । बुद्धा- वारोपितत्वमपि यदि भविष्यत्वाकारेणैव न तदा विशेषः कश्चित् । अय सत्तासमवा. यित्वमानाकारेण तदा बहिरपि तथाभावेन घस्तुनः सद्भावे युद्धयारोपितत्वमङ्गः । तस्यापि भुयारोपितत्वे सत्यनवस्यादिप्रसक्तिः । न च वर्तमानो नाम कालोऽस्तीति प्रामाणिकाः । अतः पारिशेप्यात् भूतकालावच्छिन्नतयैव युद्धावारोपः । तथा चास्मदभीष्टसिद्धिरित्यर्थः ॥ । ३. ग.म.परोक्ष- १. क. स. ग. शरम्' २. क. रा. इयत' 5 ·३४ ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् टाद्यतनत्वप्रतिभानाभावाच लिदप्रयोगः कृतः~-जगदुरिति । तयाख्यानायैव सम्भाव्य- ..दूपणं प्रकटयिष्यति । सम्भावनापि नेयमसम्भवतो युक्ता, अपि तु सम्भवत एव | अन्यथा सम्भावनानामपर्यवसानं स्यात् , तद्रूपणानां च । अतः सम्भावनामभिधायिष्यमा- णां समर्थयितुं पूर्व सम्भवन्तीत्याह । सम्भाव्यन्त इति तूंच्यमानं पुनरुक्तार्थमेव स्यात् । न च सम्भवस्यापि सम्भावना, अपि तु सौ वर्तमानतैव स्फुटेति वर्तमानेनैव निर्देशः । कौमुदी केचित् बुद्धयारोपितमिति निष्टाप्रत्ययसामर्थ्यात् भूतत्वप्रतीतेः भविष्यत्वभङ्ग इति व्याचक्षते, तदचतुरश्रम् । एवं हि सति वचनदोष एवायं भवेत् , न तु वस्तुगतः; सम्भ- विन्यां च वस्तुदोषोद्धाटनायां न शब्ददोषोद्धावनमात्रेण कश्चित् बहुमान इत्यलमनेन | एवं परोक्षत्वंभूतत्वं [च] प्रसाध्योपसंहरति-अत इति ।। वास्तवस्य भूतत्वस्यात्रासम्भवमभिप्रेत्य उन्मेषपदप्रयोगः । प्रातिमासिकं भूतकालावच्छिन्नत्यं लिट्प्रयोगावलम्बनं न वास्तवमिति भावः । पारोक्ष्यादिति ॥ एतच न चास्माभिरिति समनन्तरमेवोपपादितमिति भावः । तथापि लिटोऽनयतनार्थत्वस्मृतेस्तदसिद्धावनुपपत्तिरित्याशङ्कय विरोष्यद्यतनत्वप्रतिभासाभाव- बलादनद्यतनत्वसिद्धेरदोष इत्याह-विशिष्टेति ॥ भवतु नामोक्तप्रकारेण जगदुरिति लिट्प्रयो- गोपपत्तिः, तथाप्युक्तस्यार्थस्य वृत्तिग्रन्थेऽनुगिनत्वान्नोपादेयत्वमित्याशङ्कय तस्य वृत्तिकृदर्भि- संहितत्वं प्रदर्शयितुमाह-तयाख्यानायैवेति ॥ यदेतत् वृत्तिकार "आचक्षीरन्" इत्यादि- सम्भावनोपक्षेपपुरःसरं दूषणप्रकटनमुत्तरत्र करोति, तत्र यत्सम्भावनानां प्रदर्शनं तत्कारिका- गतलिट्प्रयोगव्याख्यानार्थमेव, दूषणार्थमनुभाषणमात्रपरस्ये सम्भावनादर्शनानर्थक्यात् ; अज्ञा- उपलोचनम् "अगदुः" इति कारिकायां लिट्मयोग एव न्याख्यायते नृत्तौ "आचक्षीरन् । इत्यत्र लिंड: प्रयोगेणेति निरूपयन्ति लोचनकारा: "तयाख्यानायैव सम्भाव्यदूपणं प्रकटयिष्यति" इति वदन्त: । तस्य लिटः, व्याख्यानायैव, सम्भाव्यदूषणं प्रकटयिष्यति "आचक्षोरन्" इति लिडा-हत्यर्थः । . १.क. ख, ग 'लिया प्रयोगः' २. क स.ग. 'तन्नास्ति. १. क. ग. ग. 'सम्भावनानामभिधाषि- ध्यमाणानाम् ४.ग. घ. सभवति ५ घ. 'तु' नास्ति. ६. ग संभवम्य संभावना घ. च. 'समदम्यामम्भावना' ग. च. 'सा' नास्ति.

·लोचनकीमुटुपलोचनसहितः ३५ ध्वन्यालोकः केचिद्वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूमः सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम् ॥ १॥ स्यापि अभावमन्ये जगदुः । तदभाववादिनां चामी विकल्पाः संभवन्ति । तत्र केचिदाचक्षीरन्- । लोचनम् न सम्भत्रद्वस्तुमूलया सम्भावनया यत्सम्भावितं तदूषयितुमशक्यमित्याशङ्कचाह--विकल्पा इति ॥ तु वस्तु सम्भवति तादृक् यत इयं सम्भावना | अपि तु विकल्पों एव, ते च तत्त्वावबोधवन्ध्यतया स्फुरेयुरपि । अत एव 'आचक्षीरन्' इत्यादयोऽत्र संभावनाविषया लिप्रयोगी अतीतपरमार्थवं एव पर्यवस्यन्ति । यथा--- 'यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्बाहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयं शुनः काकांश्च वारयेत् ॥ इत्यत्रार्थाद्य कायस्य॑ दृष्टता स्यात्तदैवमवलोक्येतेति भूतप्राणतैः । यदि . न कौमुदी तस्य हि दूपणमशक्यसम्पादमिति तज्ज्ञापनमात्रमेव दूपणोपयोगितया प्रसिद्धमिति आचक्षीर- नित्यादि सम्भावनोपक्षेपो व्याख्यानाभिप्राय एवेति वृत्तिकारानभिप्रेतत्वमुक्तस्यार्थस्यानाशक- उपलोचनम् "अत एव आचक्षीरनित्यादयः” इत्येवं लोचने । लिइर्थव्याव्याख्यानाय लिए: प्रयोगादेव तस्य लिडः सम्भावनाद्वारा भूतकालपारोश्यानद्यतनत्यपरता अभ्युपगन्तव्येति भावः । "यदिनामास्य कायस्य" इत्यादिप्राचीनपधे 'यदि न स्यातनः किं स्यात्' इत्येवं नमा किमा च लिइस्समभिन्याहारे च सम्भावनायोधकलिडा भूतकालयोधनस्य न क्षतिारेत्यभि- सन्धाय वदति-"यथा यदि" नामेत्यादि "अयमेवार्थ:" इत्यन्तम् | "विकल्यास्सम्भवन्ति" इत्यत्र १. क. स.निन्वमभर. २. च. 'आगाड्य' नास्ति. ३. ग. 'नवस्तु संभावना तारह क्रियते इयं' च. न वस्नु गम्भवि तारस् यतः' ४, क. ग. "विशन्पा' ५. घ. 'संभावनाविपयाः प्रयोगाः' ६. क. स. ग. अतीतपरमार्या: ७. क. स. 'अविश्वम् ' । ८. रा.ग. 'काव्यम्य' ९.ग.प. 'तदा' १०... आलोक्दत' ·ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् स्यात्ततः किं स्यादित्यत्रापि' किं वृत्तम् , यदि पूर्ववन्न भवनस्य संभावनेत्ययमेवार्थः । इत्यठमप्रकृतेन बहुना ॥ , कौमुदी नीयमित्यर्थः । ननु [न तु] विकल्पशब्दवाच्यानां पक्षाणां सम्भावनामात्रपरमार्थतां वक्तुमिति एवार्थः इति सङ्गतिः । इतिशब्दोक्तं प्रकार स्पष्टयति-किं वृत्तमिति ।। ततः किं स्यादित्य. स्यार्थोऽनेन विवृतः, किं फलं वृत्तं जातं न किश्चिदित्यर्थः । यदि न स्यादित्यस्यार्थो दर्शितः, यदि पूर्ववदित्यनेन बहिर्भूतान्तर्गतमांसादित्यादृष्टत्वमुक्तम् । भवनस्येत्यनेन स्यादित्यत्र प्रकृत्यर्थो व्याख्यातः । सम्भावनेत्यनेन प्रत्ययार्थः । यथा विधिमुखे वाक्ये लिडः सम्भावना- मात्रमर्थः, एवं प्रतिषेधमुखेऽपि विधिनिषेधविषयभेदमात्रकृतः पुनर्विशेषः ; सम्भावनार्थत्वं पुनरविशिष्टमेवेत्यर्थः । वाक्यं चेदं वस्तुतत्त्वविनिवेदनमुखेन वैराग्यादा_जननार्थतया प्रवृत्तम् । आसतां तावदमी देहात् बहिर्भूता ममकारास्पदीभूता भावभेदा. आजानसिद्धा- हन्तास्पदीभावनिसर्गसौभाग्यसर्वस्वविश्रान्तिधामभूतः पुनरसौ देहोऽपि कदाचिदैवगत्या व्यत्य- स्तान्तयहिभाग एवालोकपदवीमवतरेत् ; तदा निरस्तनिखिलेतरव्यापार एव धनतरमांस- पिण्डमयनिजापघनजिघत्सासमाक्रान्तस्वान्ततया निरन्तराभिपातुकश्वकाकादिनिवारणपर एव दिवानिशमयं लोकः स्यादित्ययमतिजुगुप्सित ईदृशो देहः । अथ नोक्तप्रकारसम्भावना- गोचरः किन्तु यथायथमेय व्यवस्थितान्तर्बहिर्भाग एवात्यन्तायायं कायः स्यात्, तदापि निष्फल एवायमिति फल्गुतरविषयोपभोगमात्रोपयोगित्वात् सर्वथातिजुगुप्सित एवायमिति गाढतरां वैराग्यकोटिमधिरूढस्येयमुक्तिः । उपपादितेऽर्थे वक्तव्यभूयस्त्वमासूत्रयन् प्रस्तुतोपयोग- विरहादुपरमं प्रकटयन्नुपसंहरति इत्यलमिति ।। इदानीं श्रोतृणां सुखप्रतिपत्त्यर्थ "तेनैवंविधासु विप्रतिपत्तिपु" इत्यतः प्राक्तनस्य प्रन्य- सन्दर्भस्य महातात्पर्य दर्शयति-"तत्र" इत्यादिना "तात्पर्यायः" इत्यन्तेन ॥ तत्रेति ॥ प्रस्तुते उपलोचनम् वृत्तिगतस्य विकल्पशन्दस्य 'विविधाः कल्पनाः' 'विपरीताः कल्पनाः' इति पार्थो वर्णनीय इति लोचनकागणामाधयः। १ फ. म 'इत्यनेनापि' २. फ. ग. यदिन भानस्य' ग. 'भवनसंभावना ...

·लोचनकौमुधुपलोचनसहितः लोचनम् तत्र समयापेक्षणेन शब्दोऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा घाच्यव्यतिरिक्तं नास्ति व्यङ्गयम् । सदपि वा तदभिधावृत्त्याक्षिप्तं शब्दायगतार्थवलाकृष्टत्वाद्भातम् । तदनाक्षिप्तमपि वो न वक्तुं शक्य , कुमारीग्विव भर्तृसुखमतद्वित्सु इति त्रयं एवैते प्रधानविप्रतिपत्तिप्रकाराः ।. तत्रामावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः । शब्दार्यगुणालङ्काराणामेव शब्दार्यशोभाकारित्वाल्लोक- शास्त्रातिरिक्तसुन्दरशब्दार्थमयस्य काव्यस्यानन्यशोभाहेतुः कश्चिदन्याऽस्ति योऽस्माभिर्न गणित । कौमुदी ध्वनिस्वरूपविचारे इत्यर्थः । यदेतत् वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्ग्यं नाम ध्वनिवाघभिमतं तन्नास्त्येव न सनावमनुभवतीति प्रतिज्ञा न सम्भवति । "भम धम्मि" इत्यादौ याच्यभूतभ्रमणविध्यतिरि- क्तस्य तन्निषेधरूपतया प्रत्युत तद्विरुद्धस्यैवावभासमानस्य व्यङ्गयाभिमतस्यार्थस्यापहोतु- मशक्यत्वादित्याशङ्कां निराकुर्वन् प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुमाह---समयानपेक्षणेनेति ॥ इति कृत्ये त्यस्माद्धेतोरिति यावत् । स्वविषयसमयविरहितव्यङ्गयार्थप्रतीतस्तत्सव्यपेक्षवुद्धिजननैकनिय- तसामर्थ्यशब्दप्रमाणजन्यत्वासम्भवावधारणात् प्रमाणान्तरनिवन्धनैवेयं प्रतातिः न शब्दनिव- न्धनेत्यकामैरेव तावदभ्युपगन्तव्यमेतदिति मानान्तरजन्यत्वाङ्गीकारिणामयमाक्षेप इति भावः ।। ननु प्रसिद्धप्रमाणान्तरसामनयनुपकल्पं त्रिधा भिनत्ति--तत्रेति ॥ के ते प्रकारा इत्यपेक्षायामाह-शब्दार्थेति ।। गुणालङ्कारशन्दौ द्वावपि शब्दार्थाभ्यां सम्बध्येते । गुणा माधुर्यादयः । तेषां शब्दार्थोमयसम्बन्धित्वमुपरिष्टात् स्पष्टयिष्यति । शब्दालद्वारा अनुप्रासा- दयः । अर्यालङ्कारा उपमादयः । लोकशब्दो लौकिकवचनपरः । शास्त्रशब्दः शासनार्थवृत्तिः, वेदशास्त्रेतिहासपुराणादिपरः अतिरिक्तत्वे हेतुः ॥ सुन्दरेति ॥ गुणालङ्कारशृङ्गारितत्वनिबन्धनः शोभाविशेष उक्तः । अन्य इति गुणालकारेभ्यः ॥ ननु सकलसहृदयहृदयसाक्षिकायाः शब्दार्थेशोभाया अनपहवनीयत्वात् केनचिदत्र तद्धेतुना भवितव्यम् ; स तु यः सोऽस्माभिः व्यङ्गमार्थोऽङ्गीक्रियते, तत्कथं तनिषेध इत्याशङ्कय-परिकृसौ प्रसिद्धगुणालङ्कारशन्दवाच्यत्वे- नोभयवादिसिद्धशोभाहेतुभावेन गुणालङ्कारादिनवकारी;तेनैव शाभाविंशपशीटत्वापपःहत्य- न्तरकल्प ना[न]वकाश इत्याह--शब्दार्थगुणालङ्काराणामेवेति ॥ गुणादिव्यतिरिक्तस्य शोगा- क. स. अभिधाक्षितम् . क. ग. 'अतम्य ते ख. 'शदानुगतार्थ म. 'प्रधानानि प. 'भशब्दादगतार्थ-' क. सकाव्यस्यानन्यशोभाहतुः' ४. शब्दार्थ इ. 'काव्यम्य शोभाहतुः करिदन्यो नास्ति' ८. समयानपे......या प्रतिपादकः' इति म. शमयत कौमुगुमारी लोचनपाठः इति गाति । १. २. ६. ३.

·प्वन्यालोकः (उद्योतः लोचनम् इत्येकः प्रकारः।यो या गणितः स शोभाकार्येव न भवतीति द्वितीयः प्रकारः। अथ शोभाकारी भवति तर्यस्मदुक्त एव गुणे वालङ्कारे वान्तर्भवति नामान्तरकरणे तु कियदिदं पाण्डित्यम् । अपापि गुणेष्वलकारेषु या नान्तभवः, 'किश्चिदिशेपलेशमाश्रित्य नामान्तरकरणम् उपमाविच्छित्तिप्रकाराणामसंख्यत्वात् ; तथापि गुणालंकारव्यतिरिकत्वाभाव एवं; तावन्मा. कौमुदी ' हतोः सिद्धी तनिषेधविरोधात् , असिद्धी निषेधस्याशक्यन्यान्न तन्निध इत्याशङ्कय स्वयमसि- द्धस्यापि परप्रसिद्धिसिद्धतया निषेधाददोष इत्यभिप्रायेणाह-योऽस्माभिर्न गणित इति । भवतामभिमत इति चासिध्यति । ननु "सन्धरूपे कचित् किंचित् ताहगेव निषिद्धयते" इत्युक्तनीत्या धर्मिस्वरूपसिद्धयुपजविनेन धर्मविशेषविषयतयैव निषेधस्यानुज्ञेयत्वात् व्याय- स्वरूपसत्तानिषेधासंभव इत्याशङ्कय द्वितीयं प्रकारमाह-यो वेति ॥ शोभाकारितयैव हि तनिवादिनाभ्युपगततथाभावाभावे च न तदभीष्टसिद्धिरित्यर्थः । व्यङ्गयस्य शोभा- कारित्वमपि स्वसंवेदसाक्षिकं कथमपद्यत इत्याशङ्कय प्रकारान्तरमाह-अथेति ॥ विमतं गुणालङ्कारान्यतरदेव भवितुमर्हति विशिष्टकाव्यशोभाकारित्वात् संप्रतिपन्नवदित्यर्थः । ननु तदन्तीवे सति तच्छब्दवाच्यतयैव प्रसिद्धिरपि स्यात् ; अथ तदभावान तद- न्तर्भाव इत्याशङ्कय न्यायबलसिद्धे वस्त्वैक्ये शब्दभेदमात्रस्य वस्तुभेदहेतुत्वमतिप्रसङ्ग- हतमित्याह–नामान्तरेति ॥ ननु काव्यजीवितत्वेन व्यङ्गयस्यास्माभिरभ्युपगमात् अतद्रूपगुणादिभेदसिद्धौ कयं नाममात्रकरणमेतत् इत्याशङ्कय अभ्युपगम्यानन्तर्भावं गुणादि- व्यतिरेकाभावमाह-अथापीति ॥ अथेति प्रकृतार्थादर्थान्तरे ; अथापीत्यम्युपगमार्थः । विशेपलेशमिति ॥ गुणेष्वलकारेषु वान्यतरस्येति शेषः । विशेषः कान्यजीवितत्वादिरूपः । नामान्तरं व्यङ्गयमित्यादिकम् । तेषां विशेषवत्तामुपमावैचित्र्यप्रदर्शनमुखेन दर्शयति- उपमेति ॥ अलङ्कारत्यासङ्खयत्वादिति पाठे पृथक्पृथगन्वयायसंख्यालङ्कारत्वेनोपमाप्रका- राणामेव स्थितत्वादित्यर्थः । तथापीति ॥ विशेषलेशाश्रयणेन नामान्तरकरणेऽपीत्यर्थः । १. 'यो वा न गणितः' इत्यानानुसारी पाठ:: घ 'तद्विशेष-' २. क.स घ.. च. 'पकारः' नास्ति. ७ क ख. 'नामान्तरमात्रम् ३. च 'अन्तर्भार इति' ८. घ. •णामलङ्कारत्वा-' ४. घ. 'उनेषु गुणेषु' च. 'णामलारा- ५. क स. अन्तर्भावः', ९. ग. 'एव' नास्ति. • ६. क. म. ग. 'तथापि किन्चिद्विशेष.' ।

·१] लौचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः शब्दार्थशरीरं तावत्काव्यम् , तस्य शब्दगताश्चारुत्वहेतवोऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव । - लोचनम् त्रेण च किं कृतम् , अन्यस्यापि वैचित्र्यस्य शक्योत्प्रेक्षत्वात् ; चिरंतनैहि भरतमुनि- प्रमृतिभिर्यमकोपमे शब्दार्थालंकारत्वेनेप्टे' तत्प्रपञ्चदिक्प्रदर्शनं त्वन्यैरैलंकारकारैः कृतम् ; तत्र यथा 'कर्मण्यण ' इत्यत्र कुम्भकारायुदाहरणं श्रुत्वा स्वयं नगरकारादिशब्दा उत्प्रेक्ष्यन्ते, तावता क आत्मनि बहुमानः ? एवं प्रकृतेऽपीति तृतीयः प्रकारः । एवमेकस्त्रिघा विकल्पः अन्यौ च द्वौ इति पञ्च विकल्पा इति तात्पर्यार्थः । तानेव क्रमेणाह-शब्दार्थशरीरं . - कौमुदी धर्मिस्वरूपभेदे प्रत्यभिज्ञाप्रमाणप्रसिद्ध तनिरूपणाधीननिरूपणरूपभेदमात्रमकिंचित्करमिति भावः । गुणादिव्यतिरेकाभावेऽपि विशिष्टवैचित्र्यान्तरोत्प्रेक्षामात्रेण चरितार्थतां मन्वानं प्रत्याह----तन्मात्रेणेति ॥ शक्योत्प्रेक्षत्वमेवोपपादयति-चिरन्तनहीति ॥ यमकमेव शब्दालङ्कारः, उपमैवार्थालङ्कारः, इत्येव चिरन्तनानां स्थितिथेत् तीन्येषामलङ्काराणां अनलङ्कारत्नप्रसक्तिरित्यत आह–तत्प्रपञ्चेति ॥ सोत्पासमुक्तमुपसंहरति-तत्रेति ॥ एतदुक्तं भवति–यद्यप्यस्मदुक्तरूपे गुणादौ व्यङ्गयस्य नान्तर्भावः तथाप्युपमाया अलङ्कारान्तराणां चानन्तनकारत्वात् तेषु कस्यचित्प्रकारस्य परिगण्यमानेषु अलङ्कार- प्रकारेश्वविद्यमानं काव्यजीवितत्वादिरूपं कंचिद्विशेपमुपजीन्य व्यङ्गय इति नामान्तरं कृतमित्येव स्यात् । न च विशिष्टस्य तस्यान्तरत्वादेतायतैय चरितार्या वयमिति पचनी- यम् ; विशेषलेशसमाश्रयणेऽपि प्रमाणतो धर्मिस्वरूपभेदविरहे सति, उपमादेः अपगुत्सादेरिया- उकारादेः, व्यङ्गयाभिमतार्थस्यात्यन्तव्यतिरेकासिद्धेः, सिद्धा वापगुत्यादेरलंकारत्वाभावप्रसक्तेः । अतः परिगणितालंकाराधनन्त येऽपि त्वदुक्तविशेषत्रचया कश्चिदपूर्वोऽलंकार एव व्यङ्गप इति विरचितनामान्तरोऽभ्युपगत इति स्यात् । न चयत्येव भवतामप्युत्साह इति सिद्ध वास्गदभिलषितगिति । उक्तविकल्पानां संकलनेन संख्यानपूर्वकमुपसंहरति- एवमेक इति ।। इदानीमवान्तरतात्पर्यकर्थनार्यमुक्तमहातात्पर्य प्रन्यमयतारयति-तानैवेति ॥ य क.स. १. 'मृत्यम्' २. घ. 'यमपम एष रलदायाचतिधनेष्टे' प, च, 'दादरणत्या ·ध्वन्यालोकः [उद्योतः लोचनम् तावदित्यादिना ॥ तावद्हणे कस्याप्यत्र ने विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति ॥ तत्र शब्दार्थी" तावन्न ध्वनिः संज्ञामाने हि को गुणः । अथ शब्दार्थयोर्यतथारुत्यं स ध्वनिः तथापि कौमुदी एव यादृशा एते विकल्पाः प्रदर्शितास्त एव तादृशा इह ग्रन्थ प्रतिपाद्यन्त इत्यर्थः ।। वृत्ती तावच्छब्दाऽयं संप्रतिपयर्थः न प्राथम्यार्थ इत्याह-तावद्हणेनेति ॥ कस्सापीति ॥ ध्वनिवादिनस्तद्भुसवादिनश्चेत्यर्थः ॥ अमेति ॥ काव्यस्य शब्दार्यशरीरत्व- रूपमयं विषयीकृत्येत्यर्थः । अत्र ध्वनियादी वक्तव्यः ; किं शब्दाविव ध्वनिः, आहोस्त्रित् तम्यतिरिक्तस्तच्चारुत्वहेतुरिति । तत्राद्यमयययति-शब्दार्थाविति ॥ शब्दार्ययोः शरीरत्वेन ध्वनिवादिभिरभ्युपगमाज्जीवितरूपव्यङ्गयाम्युपगमस्य स्वसिद्धान्तविरुद्धत्वान्न तयोरेव ध्वनित्वं संभवतीत्यर्थः । अथ ध्वनिसद्भावश्रद्धाजडतया घनिवादिनः शब्दार्ययोरेव घनिसंज्ञां विदयुः तदा व्यर्थः प्रयासः, प्रत्युत परमपाण्डित्यमेवात्मनः प्रकटीकृतं स्यादित्याह---संज्ञामात्र इति ॥ कृते सतीति शेषः । को गुण इति किं प्रयोजनमिति यावत् । द्वितीयं पक्षमनुभाथ्य दूषयति-अथेत्यादिना ॥ "तयापि गुणालंकारव्यतिरिक्तो न ध्वनिः कश्चित्" इत्युपरितनेनान्वयः । ननु शब्दार्यचारत्वप्रतीतिलक्षणकार्यमुखेन तत्कारणतया समधिगम्यमानसद्भावस्य घनेरसंभवः कथं शक्यावधारण इत्याशङ्कय तत्कार्यस्य प्रसिद्धगुणादि- कारणतयैवान्यथासिद्धेर्न तबलात्तदतिरिक्तध्वनिसद्भावाधिगम इत्युक्तम्-गुणालंकारव्यतिरिक्त इति, ।। ननु यथा गुणव्यतिरिक्ताश्चारुत्वहेतयोऽलंकारास्तद्यतिरिक्ताश्चारुत्वहेतवो गुणाश्च सद्भावमनुभवन्ति तथा तदुभयव्यतिरिक्तश्चारुत्यहेतुर्ध्वनिः किं न भवेदित्याशङ्कथ पृथक्पृथगेव गुणालंकारजनयितव्यचारुत्यविशेषान्तरानिरूपणान तद्धतुतया .तत्कल्पनो- पपत्तिरित्यभिप्रायेण विभागपूर्वकं चारुत्वस्य गुणालंकारमात्रकार्यत्वमाह-द्विविधमिति ॥ एकरूपस्यैव स्वभावतश्वारुत्वस्य किंनिबन्धनं द्वैविध्यमित्यपेक्षायामुपाधिकृतं तदित्याशये- नाह-स्वरूपमात्रेति ।। मात्रशब्देन संघटनाजनितरूपान्तरव्यवच्छेदः ।। संघटाश्रितामिति ॥ विशिष्टसंघटनाटङ्कितशब्दार्थनिष्टमित्यर्थः । कुत्र तहलंकाराणां हेतुत्यं कुत्र घा १. 'न कस्याप्यतिषिप्रति न कस्याप्यत्र विप्रा 'कम्याप्यव वित्र- ग. 'तत्र' नास्ति. ३. क. स ग. इ. च. 'शब्दाथों' क. स. ग 'न तायत ध्वनिः' क. ग. घ. 'यत.'नास्ति.

·१. लोचनकौमुयुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः अर्थगताश्वोपमादयः । संघटनाधर्माश्च ये माधुर्यादयस्तेऽपि प्रतीयन्ते । तदनतिरिक्त- लोचनम् . द्विविधं चारुत्वम्-स्वरूपमात्रनिष्ठम् , संघटनाश्रितं च । तत्र शब्दानां स्वरूपमात्रकृतं चारुत्वं शब्दालंकारेभ्यः, संघटनानितं तु शुब्दगुणेभ्यः । एवमर्थानां चारुत्व स्वरूप- मात्रनिष्ठमुपमादिभ्यः संघटनापर्यवसितं त्वर्थगुणेभ्य इति न गुणाकारव्यतिरिको ध्वनिः कश्चित् । संघटनाधर्मा इति । शब्दार्थयोरिति शेषः । यद्गुणालंकारख्यतिरिक्तं तचारुत्य- कारि न भवति, नित्यानित्यदोपा असाधुदुःश्रवोदय इव । चारुत्वहेतुश्च ध्वनिः । तन कौमुदी गुणानामित्यभिप्रेत्साह-ततेति ॥ स्वरूपमात्रकृतमिति ।। खरूपमात्रनिष्टमित्यर्थः। शब्दालंकारा अनुप्रासादयः । शब्दगुणेभ्य इति ॥ ययपि "तमर्थमवलम्यन्ते" इति वक्ष्यमाण- त्वामुख्यभूतरसात्मगता एव शौर्यादिस्थानीया माधुर्यप्रमतयो गुणास्तथा(प्य)त्रोपचारपक्षकक्षी- कारेण शब्दगुणा इत्युत्तम् । एवमर्थगुणा इत्यपि । इतिः हेतौं । यस्माद्गुणालंकारोभयजन्यचार- त्वविधाद्वयानन्तर्भूतचारुत्वविधान्तरविरहः, तस्मात् चारुत्वहेतोर्धनेनं गुणालंकारव्यतिरिक- तथा सद्भावः से महतीत्यर्थः । ननु अभ्यूहितमेतत् , न प्रमाणतः प्रतिपन्नमित्याशङ्कय तत्र केवलन्यतिरेक्यनुमान प्रमाणमाह---यद्गुणेति ॥ अत्र च "त्रानुदाहरणान्तान् वा यद्वोदा- हरणादिकान् । मीमांसकाः..." इत्युक्तिमनुसृत्य उदाहरणादिकावयवत्रययत्तयैवानुमानवाक्य- विरचना अन्यकृता कृता, न्यायतन्त्रस्थित्यनुसारेण पुनरिह पञ्चाययवानुमानवाक्यविरचनापि खयमेव द्रष्टव्पा तियथा-"विवादाव्यासितो ध्वनिः न गुणालंकारव्यतिरिक्तो भवितुमर्हति, चाहत्यहेतुत्वात् , यचद्गुणालंकारज्यतिरिकं तचारुत्वहेतुर्न भवति । यथा-असाधु- दुःश्रवादयः; चारुत्वहेतुश्च घनिः, तस्मान्न गुणालंकारख्यतिरिक्त इति । असाधुत्वं व्याकरण- निरूपितसंस्कारराहित्यम् । अस्य च शब्दरूपानुवन्धिदोपत्वादखिलरसचर्वणानिति- विनकारित्वाच नित्यत्वम् । दुःश्रवत्वं कर्णदुःखजनकत्वम् , यथा-कातादिपदानाम् । स.दु:मवाव। 6 ·४२. ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम् तद्वयतिरिक्त इति व्यतिरेकि हेतुः । ननु वृत्तयो रीतयश्च यथा गुणालंकारव्यतिरिक्ताश्चारुत्व- हेतवश्च तथा घनिरपि तद्वयतिरिक्तध चारुत्वहेतुश्च भविष्यतीत्यसिद्धो व्यतिरेक इत्यने- नाभिप्रायेणाह—तदनतिरिक्तवृत्तय इति । नैव वृत्तिरीतीनां तद्वयतिरिक्तत्वं सिद्धम् । तथा हि-अनुप्रासानामेवं दीप्तमसृणमध्यवर्णनीयोपयोगितया परुषत्वललितत्वमध्यमत्व- कौमुदी तस्य चानित्यत्वं शृङ्गारे वर्जनीयत्वस्य निरूपयिष्यमाणत्वात् । हेतुरिति । हेतोरवयवेषु प्रधानत्वात्तेनानुमानस्यैवात्र व्यपदेशो द्रष्टव्यः । व्यतिरेकीति । व्यतिरेकव्याप्ति रेव यस्य स व्यतिरेकी, केवलव्यतिरेकीति यावत् ।। ननु तदनतिरिक्तवृत्तय इति वृत्तीनां रीतीनां च तदनतिरिक्तत्वप्रदर्शनमनर्थक, ध्वनेस्तदनतिरिक्तत्वस्यैवात्र प्रतिपिपादयिपितत्वादित्याशङ्कय प्रागुक्तहेत्वसिद्धिशङ्कानिराकरण- परतया तदुपयोग प्रदर्शयितुमाह—ननु वृत्तय इति ॥ यद्गुणालंकारव्यतिरिक्तं तचारुत्वकारि न भवतीत्यमुष्या व्यतिरेकव्याप्तेर्गुणादिव्यतिरिक्तत्वे सत्यपि चारुत्वहेतुतया संप्रतिपन्नासु वृत्तिषु रीतिषु च व्यभिचाराद्वयाप्यत्वासिद्ध एवायं चारुत्यहेतुत्वहेतुरित्यर्थः ॥ इत्यभिप्रायेणे- ति ॥ एवंरूपा शङ्कां हृदि कृत्वेति यावत् । अत्र वृत्तिप्रन्थे या उपनागरिकाद्या वृत्तयश्चिरन्तनैः प्रकाशिताः, याश्च वैदर्भाप्रभृतयो रीतयः, ता उभय्योऽपि तदनतिरिक्तवृत्तय एवेति वचनव्यक्तिप्रकारमभिसंधाय व्यातिभगमुद्भावितमुद्धरति--नैवेति ॥ वृत्त्यादीनां गुणादिव्यतिरिक्तस्त्रमेव न सिद्धं न प्रमाणगोचरः । तत्कुतो व्याप्त्यसिद्धिरिति भावः । कथं तदसिद्धिरिति शङ्कित्वोपपादयति-तथा हीत्यादिना ॥ यथा गुणालंकारशब्दाभ्यां प्रत्ये. कमलंकारगुणव्यतिरिक्तरूपान्तरविशिष्टमोजआधुपमादिलक्षणमर्थान्तरं चारुत्वहेतुरूपमभि- धीयते, न तथा वृत्तिशब्देन गुणालंकारव्यतिरिक्तमान्तरमभिधीयते ; अपि तर्हि शब्दालंकारविशेषात्मकसमानव्यञ्जनविनिवेशनलक्षणानुप्राससंवन्धिन्यस्त्रिसंख्याका नागरि- कोपनागरिकानाम्याख्या जातय एवाभिधीयन्ते । जातेथ वस्तुतो जातिमदनतिरिक्तखलक्षण- क. ए. व्यतिरेकी। ३. फ.स. अनुप्रासादानामेव । ग. अनेन-नास्ति। । १. २ ग. मध्यवर्ण- ।

·१. लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः लोचनम् स्वरूपविवेचनाय वर्गत्रयसंपादनार्थ तिस्रोऽनुप्रासजातयो वृत्तय इत्युक्ताः, 'धर्तन्ते अतु- प्रासभेदा आसु' इति । यदाह-"सरूपव्यानन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु । पृथक्- कौमुदी त्वादनुप्राप्ताख्यशब्दालंकारविशेषान्तर्भूता एवैता वृत्तयः पर्यवसिताः, न तु तद- तिरिक्तस्त्ररूपा इत्यर्थः ॥ वृत्तय इत्युक्ताः ॥ वृत्तिशब्देन चिरन्तनैरुक्ता व्यव- हता इत्यर्थः । किमर्थं पुनरेतन्त्रिसंख्यान्तरजात्यभिधानमुद्भटादिभिः कृतमित्यते उदितम्-अनुप्रासादीनामेव वर्गत्रयसंपादानामिति ॥ य एवं खरू- पव्यञ्जनन्यासलक्षणका अनन्ता अनुप्रासविशेषाः सन्ति तेषां त्रैराश्यसंपादनमात्रार्थ तदभिधानमित्यर्थः । तदपि वा किमर्थमित्यत उक्तम्-परुपवेति ॥ अयं परुपलपोऽनुप्रासराशिः, अयं ललितः, अयं मध्यम:--- -इत्येतस्य विशेपस्य विभागेन प्रदर्श- नार्यमित्यर्थः । तदपि किमदृष्टाय, नेत्याह-दीप्तमसृणमध्यमवर्णनीयोपयोगितयेति ॥ यत्र रौद्रादिरसे व्यञ्जनीये तदौचित्यवशादेव विभावादि दीप्तं वर्णनीयं भवेत् तत्र परुपानु- प्रासजातीय एवानुप्रासः सत्कविभिरुपनिबन्धनीयः; शृक्षारादिरसे तु मसृणम्मधुरं विभावादि वर्णनीयम् ; तब मसृणानुप्रास एवं ; हास्यादौ पुनस्तदुभयरहितत्वे मध्यम वर्णनीयम् ; तत्र गध्यमानुप्रासजातीयः-इति वर्णनीयविशेषोपयोगित्वेन विशिष्टानुप्रासापादेयतासिद्धययं तत्प्र- दर्शनमित्यर्थः । जातिश्चेदृत्तिशब्दाभिधेया तत्कयं तत्र वृत्तिशब्दवृत्तिः, गोत्रादिप्रसिद्धजातिषु तदनुपलम्भादित्यत्राह ----वर्तन्त इति ॥ भेदशन्दो विशेषार्थः ।। आस्विति ।। जातिवित्ययः। उक्तमर्थमुद्भटवचनोदाहरणेन प्रमाणयति यदाहेति ॥ " सरूपत्र्यानन्यासम्" इत्यनेन सामान्यलक्षणमनुप्राप्तशब्दनिर्वचनं च दार्शतम्-'अनु पश्चात्-प्रासः प्रक्षेपः' इति 'पुनरभिधानं वर्णपदादेरनुशासः' इति । यदाहः- "आवर्यमानो वर्गः पदं वा प्राक्तनवर्णनादशोमाहेतुरिति " | " वर्णसाम्यम्" इति च काव्यप्रकारे । "प्रकृष्टो वर्णविन्यासो रसायनुगतो हि यः । सोऽनुप्रासः" इति चान्ये । तिमुपेतामु वृत्तिषु पृथक् पृथगिति ।। विभागर्वकं तविशेषप्रदर्शनम् । एताद तिः पृथक- " ग. रारूपभ्यभनन्यासान् ।

·ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम् पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयस्तथा ।" इति पृथक् पृथगिति । परुषानु प्रासा' नागरिको मसृणानुप्रासा उपनागरिकों, ललितनागरि- क्या विदग्धया उपमितेति कृत्वा ; मध्यम' कोमलम् , अपरूपमित्यर्थः an कायाः कौमुदी पृथक् सरूपाणां व्यञ्जनानां न्यासमनुप्रासं कवय इच्छन्तीति योजना । औद्भटस्य वच- नस्य कथितार्थप्रतिपादकत्वं पृथक् पृथगिति पदव्याख्यानमुखेन दर्शयति--परुपेति ॥ ननु " वृत्तावुपानागरिकाद्याः" इति । काव्यप्रकाशे च-माधुर्यव्यञ्जकैवर्ग- रुपनागरिकेष्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुपा कोमला परैः ॥" इत्युपनागार- पूर्वमुपन्यस्तत्वान्मुख्यभूतशृङ्गाररसविषयत्वाच्च तस्या एव प्राधान्यात् 'अभ्यर्हितं पूर्वम् ' इति न्यायादिहोपनागरिकायामेव प्रथमं वक्तव्यायां कय नागरिकायाः प्रथममभि. धानमिति चेत् भट्टोटवचनानुरोधादिति ब्रूमः । प्राधान्यं तु शृङ्गारवत् वीरादीनामप्य- विशिष्टमेव, तदास्वादस्याप्यन्तरायवन्ध्यनीरन्ध्रविश्रान्तिरूपत्वेन सुखस्वलक्षणत्वात् । अतः प्राधान्यमप्यनैकान्तिकमेव । वीरस्य चोत्साहात्मनः समस्तधर्मादिपुरुषार्थबीजन्वेन विशेषतः प्राधान्यादभ्यर्हितन्यायोऽपि प्रत्युत नागरिकाया एवादो वक्तव्यत्वमापादयदित्यलम् ॥ परुपवारब्धत्वात् परुपोऽनुप्रासविशेषो यस्यां वृत्तौ सा परुपानुप्रासा ; तरया दीप्तवेषनागरिकाङ्गनासादृश्यान्नागरिकेति गौणीयं संज्ञा । मधुरवारम्धत्वान्मसृणो मधुरोऽनु. प्रासो यस्यां सा तथोक्ता ;सा च ललिता पारुप्यपरिपन्थिधुर्यमाधुर्यसहिता तत एव तत्संज्ञिता भवति । कयं तस्या उपनागरिकाशब्दवाच्यत्वम , न पूर्ववद्गीणोऽयं प्रयोग इत्यत्राह- नागरिकयेति ॥ लालित्यमेव तत्साम्यमिति भावः । ननु उद्भटेन धैर्यणे- यथायोगं प्रथितां कोमलाख्यया । प्राभ्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वाइनबुद्धयः ॥” इति लक्षिताया प्राम्याया वृत्तेः कथं मध्यमत्वमत्रोक्तमित्याशङ्कय पारुष्यमाधुर्यविहानतया १. क. स. 'कबयस्तथा' नारिन । ग. 'मसणानुप्राम'. क.ख. ड. 'मसूण,नुप्रासा' इति नास्ति। क. स. 'ललिता नागरिकया' । घ. 'मध्यमकोमलपरषामित्यर्थ.' । २. क. ए. ग.. 'परषानुमःमः। ग. 'परुपा दीप्ता' इति बनते, अत्र 'नागरिकनि ६. नास्ति।

·१. लोचनको मुद्यपलोचनसहितः ४५ लोचनम् अत एव वैदग्ध्यविहीनस्वभावसुकुमारापरुपग्राम्यवनितासादृश्यादियं वृत्तिाम्येति तत्र तृतीयः कोमलानुप्रासः---इति वृत्तयोऽनुप्रासजातय एव । न चेहे वैशेषिकवदृत्तिर्विवक्षिता, येन जातो जातिमतो वर्तन न स्यात् ; तदनुग्रह एव हि तत्र वर्तमानत्वम् । कौमुदी तदुभयताटस्थ्यमिह मध्यमत्वं विवक्षितमित्याह-मध्यममिति ॥ कोमलशब्दोऽयं मधुर- पर्यायः । तेनोद्भटवचनेन स्ववचनेन च विरोधो नाशङ्कनीयः, कोमलाख्ययेति च वदता रूढत्वमस्य नाम्न उत्सूत्रितम् ; अत एव कोमलानुप्रास इति वृत्या निर्देशः । कथं पुनरस्या ग्राम्यति नामान्तरं कृतमुद्भटादिमिरित्यत्राह-अत एवेति ॥ पारुप्यमाधुर्यराहित्यादेव हेतोरि- त्यर्थः ; वैदग्भ्यविहीनत्वादेव स्वभावतः सुकुमारया माधुर्यरहितया अपरुपया अनुल्वणस्वभावया साम्यवनितया सादृश्यादियं ग्राम्येति विग्रहः । एवं मध्यमग्राम्यशब्दार्थोक्तिमुखेन प्राग्यवृत्तेः स्वरूपमभिधाय तदुपजीवनेन तद्गतानुप्राप्तस्वरूपमाह-इति तोति । यस्मात्पारुण्य. माधुर्यरहितेयं वृत्तिः तस्मात् तत्र तस्यां वृत्तौ योऽनुप्रासः स कोमलसज्ञः पूर्वद्वयापेक्षया तृतीयश्च भवति इति योजना । कोमलानुप्रामा ग्राम्येति यावत् ॥ उपसंहरतिवृत्तय इति ॥ नन्यत्र यतन्तेऽनुप्रासभेदाः आस्विति वृत्ति शब्दनिर्वचनेन जातिमता जातो वर्तमानत्यमुक्तम् । न पुनरेतत् "नित्यमेकमनेकवृत्ति सामान्यम्" इति सामान्यशब्दिताय। जाते. सनातीयविजातीयव्यावर्तकधर्मवचनलक्षणं टक्षणमाचक्षाणेषु कणभक्षपक्षपरिक्षग- कलितकक्षेषु परीक्षकाप्रेसरेपु जानासु शक्यप्रतिज्ञमित्याशय तदविरुद्ध तद्वर्तनखरूपं प्रदर्श- यति-न चहेति ॥ यथा वैशेषिकाणां जातः सामान्यरूपाया जातिमति व्यक्तिरूप वर्तनं नाम समवायसंबन्धेन तदाश्रितत्वलक्षणमभिमतम्, न तथा अस्माकं जाती जातिमतो वर्तनम- भिप्रेतम् , येन तद्विरोधः स्यात् । अपि तु तदनुगृहीतस्वकार्यनिर्वोतयावस्यानलक्षणम् तदनु- प्रहश्च नाम एकराशिभायन समुचितवर्णनीयविषयप्रवृत्तिद्वारेण विशिष्टरसाभिव्यञ्जनसामर्थ्य- १. पा. स.ग.च. 'न्या मुमुमारा अपरपा-'" २. ग. 'वृत्तिनाम्या कोमला च'। फ.स, ग.प. 'इति। ग, कोमलपरपानुप्रासः'। प. 'ह' नाना ग. 'जातिगति'। रा. वर्तमान साम्।

·ध्वन्यालोकः उद्योतः लोचनम् यदाह कश्चित् --"लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवीभुजः" इति । तस्माद्वृत्तयोऽनुप्रासेभ्योऽनतिरिक्तवृत्तयः नाभ्यधिकयापाराः । अत एव व्यापारभेदा- भावान पृथगंभिधेयस्वरूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य व्यापारवाचिनोऽभिप्रायः । अनतिरिक्तत्वादेव कौमुदी समासादनस्वरूपः इति जातिमति जातेर्वर्तने वास्तवे स्थितेऽपि तदनुग्राह्यत्वगुण- योगादौपचारिकोऽयं वृत्तिव्यपदेशलजनितातिशयविशेषशालित्वप्रतिपत्तिफल इति । नोक्त. मात्रनिबन्धनम् च तद्वृत्तित्वाभिधानम् ; दृष्टचरत्वान्नापलापार्हमित्याशयेनाह-यदाहेति ।। यद्यपि गाम्भीर्यात्मगुणो गुणस्वभावादेव गुण्येकाश्रयतया पृथिवीभुक्ष्वेव वर्तते, तथापि तदनुगृहीतत्वादिरूपाभिप्रायेणाभिधीयमानं गाम्भीर्ये पृथिवीभुजा वर्तनं नानुपपत्तिपदवी- मध्यासीत ; प्रत्युत महीभुजामुत्तानीभवदनन्यसुलभगभीरिमगुणशालितया समुचितसकलसमी- हितकार्यसर्वस्वनिर्वहणधुरीणत्वं सातिशयचमत्कारस्थानं सचेतसामतिस्फुटमवभासत इति भावः ॥ परमप्रस्तुतमुपसंहरति-~-तस्मादिति ॥ अनतिरिक्ता इति वक्तव्येऽनतिरिक्तवृत्तय वचनमतिरिक्तमित्यतस्तदर्थमाह-नाम्यधिकव्यापारा इति ॥ व्यतिरिक्तपदव्याख्या अभ्य- धिकेति । वृत्तिपदस्य व्याख्या व्यापारा इति । अतिरिक्तशब्दोऽयं न भिन्नवचनः, वृत्तिशब्दोऽपि न वर्तनवचनोऽत्र ग्राह्य इति भावः । तथापि किमर्थ वृत्तिपदग्रहण, वृत्तीनामनुप्रासान्त- र्भावस्यैवात्र वक्तव्यत्वात् तस्य च तदतिरिक्तत्वप्रतिषेधमात्रलभ्यत्वादित्यवाह-अत एवेति॥ व्यापाराधिक्याभावादेवेत्यर्थः । अनुप्रासस्य हि रसाभिव्यञ्जनविषयो यो व्यापारः तदधिक- व्यापारसद्भावे वृत्तीनामप्यलंकारादिवत् पृथक्पृथक् स्वरूपमभिधेयं स्यात् , तत्स्वरूपासिद्धी तयङ्गयरसानभिव्यक्तिप्रसङ्गात् ; न पुनरासामलंकारादिवत् व्यापारविशेषमालित्वमस्ति, तेन न तेषां पृथगभिधेयं स्वरूपं निरूपयितुं शक्यमिति-अमुमर्थ प्रदर्शयितुं तदनतिरिक्ता इति वक्तव्येऽपि तदननिरिक्तवृत्तय इति व्यापारार्थो वृत्तिशब्दोऽत्र वृत्तिकारेणोपात्त इत्यर्थः । न पृथगनुमेयस्वरूपा इति पाठे तु वृत्तीनामनुप्रासादिभ्यः पृथग्भूतं स्वरूपं नानुमातुं शक्यम् । अत एवाभिधातुमपि (न) शक्यम् ; अभ्यधिकव्यापाराभावे लिङ्गाभावादनुमान- १. क.स.ग.प.-'यथाई। २. क. स. य. च, 'अनुप्रासादिभ्यः । ३. क. च. 'न व्यतिरिक्तः। क, ख घ. च.'-गमय-।

·१. लोचनकौमुद्युपलौचनसहितः चन्यालोकः वृत्तयोऽपि याः कैश्चिदुपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवणगोचरम् , लोचनम् वृत्तिव्यवहारो भामहादिभिर्न कृतः । उद्भटादिभिः प्रयुक्तेऽपि तस्मिन्नार्थः कश्चिदधिको हृदयपथमवतीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गताः श्रवणगोचरमिति । रीतयश्चेति । तदन- तिरिक्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति संबन्धः । तच्छब्देनात्र माधुर्यादयो गुणाः । कौमुदी स्यानुत्यानादित्यर्थः । चिरन्तनलक्षणकारव्यवहारयोग्यत्वे सति तद्यवहारानुपलब्धि- प्रमाणबलादप्यनुप्रासादिरूपातिरिक्तवृत्त्यभावनिश्चय इत्याह-अनतिरिक्तेति ॥ भाम- हादिभिस्तयवहारस्याकृतत्वेऽप्युद्भटादिमित्तस्य कृतत्वादलंकारादिव्यतिरिक्तत्वं वृत्ती- नामिति व्यवहारयोग्यत्वे सति व्यवहारानुपलब्धिरसिद्धेत्याशङ्कय अर्थरहितव्यवहारस्य वस्तुसद्भायाभ्युपगमप्रयोजकत्याभावादनुपलब्धिस्तदवस्येत्याशयेनाह-उद्भटादिभिरिति ।। गताः श्रवणगोचरमिति॥ वृतिग्रन्थे श्रवणगोचरत्ववचनमर्थस्य हृदयपथावतारपरिसंख्यानपर- मिति दर्शयन्नवतारयति-इत्यभिप्रायेणाहेति ॥ रीतयश्चेत्यत्र चशब्दः पूर्ववाक्यस्थविधेय. पदानुपानार्थ इत्याह—तदनतिरिक्तेति ॥ पूर्वत्र तच्छब्दस्यानुप्रासादिपरामर्शकतया व्याख्यातत्यादिहापि तत्परामर्शकताप्रतीतिर्मा भूत् ; औचित्यात् गुणपरामर्शकतैव प्रतीयतामित्याह--तच्छन्देनेति । परामृश्यन्त इति शेषः । कयं गुणशब्दाभिधेयानामेव सतां माधुर्यादीनां रीतिशब्दवाच्यत्वम् ! हन्त तर्हि प्रवृत्ति- निमित्तभेदविरहे गुणरीतिशब्दयोः 'हस्तः करः' इत्यादिवत्पीयत्वापत्तिरित्याशङ्कय समुदायि- नामेषां प्रत्येक रीतिशब्दवाच्यत्वाभावेऽपि विशिष्टसहातधर्मवत्तया तेषामेव तथाभावः संभव- स्पेर, धरणीरुहशम्दवाच्यनामेत्र धबखदिरादीनां प्रत्येक वनशब्दवाच्यत्वाभावेऽपि समुचिते- कोपाविपरिग्रहप्रतिपनेकसहातविनिवेशानां तेपामेव तच्छरदाभिवेयत्वदर्शनादिति नोक- प. च. 'न भामहरिभिः कृतः । प.च. 'गा। फ.स. सम्बन्धः इत्यनन्तरम् 'तत्पतिरिक्त' इसधिकं दृश्यते।

·४८ चन्यालोकः [उद्योतः - लोचनम् तेषां च समुचिनवृत्यर्पण यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां संघातरूपतागमनं दीप्तललितमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भपाञ्चालदेशहेवाकयाचुर्यदृशा तदेव निविधं रीतिरित्युक्तम् । जाति तिमतो नान्या समुदायश्च समुदायिनों नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालंकारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतु. । तदाह- कौमुदी दोष इत्याह तेषां चेति ।। चशब्दः तुशब्दस्यार्थे । तेषां गुणानां समुचितवृत्त्यर्पणेऽन्योन्य- मेलनक्षमत्वेन यत्सङ्घातरूपतागमनं तदेव रीतिरित्युक्तम् वामनादिभिरित्यन्वयः । समु- चितत्वं वृत्तेरभिव्यञ्जनीयरसापेक्षम् । रसाभिव्यञ्जनव्यापारवती विशिष्टा वर्णरचना वृत्तिः, तस्यां दीप्तादिवर्ज(ण)नीयौचित्यवत्यां यद्गुणानामर्पणं तस्मिन्निति विग्रहः । सभातः समूहः तद्रूपतया गमन प्राप्तिः असंहततया पृथक्पृथक् प्रातिस्विकेन रूपेणावस्थितानामेकस्मिन् विषये समूहीभवनेन रूपान्तरापत्तिः; तत्र हेतुः अन्योन्यमेलनक्षमत्वेनेति।।परस्परसंश्लेपयोग्यत्वात् सङ्घातरूपत्यापत्तौ दृष्टान्तमाह-~-पानक इति ॥ गुडादिद्रव्यभेदविरचितो दाहादिनिवारकः कश्चित्पेयद्रव्यविशेषः पानकम् । तथापि कथमस्य त्रैविध्यम् , सङ्घातरूपतयकवादित्यत उक्तम् -दीप्तेति ॥ वर्णनीयविभावादित्रैविध्यनिबन्धनं त्रैविध्यमस्येत्यर्थः । कथं पुनस्तत्र वैदा- दिशब्दप्रयोग इत्यत उक्तम्-गौडेति ॥ गौडादिशब्दस्तदेशजातक(वि)विषयः; हेवाका स्वाच्छन्द्यम् ; तथाविधस्वाच्छन्द्यस्यान्यदेशकविष्वपि व्यक्तमुपलभ्यमानत्वात्कथं तच्छब्दप्रयोग इति शङ्का संक्षालयितुं प्राचुर्यग्रहणम् ॥ प्राचुर्यदृशेति । प्राचुर्यस्य दर्शनाद्धेतोरित्यन्ययः ।। तदाह वामनः-"रोतिरात्मा काव्यस्य, विशिष्टा पदरचना रीतिः, विशेपो गुणात्मा, सा त्रेधा, वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च । वैदर्भादिषु दृप्त्यात्तत्समाख्या । समग्रगुणा वैदी । ओजःकान्तिमती गौडीया ! माधुर्यसौकुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति । भवतु नामैवम् । वृत्त्यनु- प्रासानां जातिजातिमद्भावः गुणरीतीनां वा समुदायसमुदायिभावः, ततः किमित्यत आह-- जातिरिति॥अन्यत्वे सामानाधिकरण्यप्रतीत्यनुपपत्तेः, व्यक्तिहमन्तरेणापि ग्रहापत्तेः, इह गवि गोत्वम्' इत्याधाराधेयभावप्रतीतिप्रसक्तेः अनन्यत्वमवसीयते । न चानन्यत्वे पर्यायत्वापतिः । क. स. 'समुचितचित्तवृत्त्यर्पणे' । २. स.-गमनं च दीप्त-। ग. 'वैदीपाचालादेशपाकप्राचुर्यः'। *.स. घ. 'समुदायिभ्य:'।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १९ ध्वन्यालोकः रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्वयतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिर्नामेति ॥ - लोचनम् कोऽयं ध्वनिरिति । नैष चारुत्वस्थानम् , शब्दार्थरूपत्वाभावात् ; नापि चारुत्व- हेतुः, गुणालंकारयतिरिक्तत्वात् ; तैनाखण्डबुद्धिसमास्वायमपि काव्यमपोद्धारबुद्धया यदि विभज्यते तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोऽथों लभ्यत, इति कौमुदी व्यक्त्याद्युत्पत्तिविनाशयोरुत्पत्तिविनाशाद्यापत्तेश्वाभेदसहिष्णोर्मेदस्याभ्युपगमादात्यन्तिकमेदान- भ्युपगमान दोष इत्यर्थः । फलितमाह-इति वृत्तिरीतय इति ॥ स्थित एवेति ॥ स्थूणा- निखननन्यायेन प्रतिष्ठापनादित्यर्थः । किंशब्दस्य प्रागुक्तसर्वनिषेधार्थत्वकथनेन क्षेपार्थत्वं स्फुटीकरोति नैप इति । एष इत्यवज्ञासूचको निर्देशः । तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थानमाधारः ॥ व्यतिरिक्तत्वादिति ॥ ध्वनिवादिभिस्तथाभावेनाभ्युपगमादित्यर्थः । इतिशब्दस्यानन्तरं किंशब्देनाहेत्युपस्कारः । ननु अविवेचकजनदुरधिगमदेहेन्द्रियसघातानुप्राणकचेतनव- द्गुणालंकारसुन्दरशब्दार्थमयशरीरानुप्राणकतया ध्वनिशब्दवाच्यस्य वस्तुनः सकलसहृदयनन- मनोमणिमुकुरतलविशदतरावभासमानस्पोक्तविकल्पपांभिरपलोपेऽतिप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह- तेनेति ।। पूर्वोक्तध्वन्यभावहेतुपरामर्शः। द्विविधा काव्यार्थसमुल्लेखिनी धी:-आस्वादमयी, युक्तितस्तस्वानुसन्धानरूपा च । तत्रास्वादमय्यां धियि तावद्यद्यपि तत्सद्भावासद्भावान्यतरानव- गाहितया तदसत्त्वं न चकास्ति, तथापि तद्वीतः प्रतिनिवृत्य तत्सतत्वावधारणोद्देशेन युक्तिस्तद्विभागोल्लेखिन्यां कस्यांचिद्रुद्धौ प्रवर्तितायां प्रसिद्धतरगुणादिव्यतिरिक्तध्वनिशब्दवेध वस्तु किञ्चन कुशाग्रीयचेतसापि सचेतसा समासादयितुमशक्यमिति प्रमाणपञ्चकातिरिक्तप्रमा- गगोचरसहोदरतामसौ नातिवर्तत इत्यर्थः । अपोद्धारखुद्धिः यौक्तिकी बुद्धिः तेनेत्यस्य लभ्यत इत्यनेन संबन्धः । वृत्ती नामशब्देनायमर्थः संगृहीत इति तदानर्थक्यशङ्का न कार्येत्याह-इति १. क.ख.घ.3. 'स्वरूपत्वा'। ग. स्वरूपाभावात्। घ..च. 'इति तेन'। च. 'समासाद्यमपि। 7 ख. 'यदि नास्ति। क. रा. ग. 'तत्रापि ग. 'अर्य: नाति ·५० ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः अन्ये ब्रूयुः- नास्येव ध्वनिः, प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्यप्रकारस्य लोचनम् ), १२.... . तस्य " न च नामशब्देनाह ॥ ननु मा भूदसौ शब्दार्यस्वभावः, मा च भूचारुत्वहेतुः । तेन गुणालंकारव्यतिरिकोऽसौ स्यादित्याशङ्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-अन्य इति ॥ भवत्वेवम् , तथापि नास्त्येव ध्वनिर्यादृशस्तव लिटक्षयिपितः । काव्यस्य ह्यसौ कश्चिद्वक्तव्यः न चासौ गीतनृत्तवार्यादिस्थानीयः काव्यस्य कश्चित् । कवनीय काव्यम् भावः 'काव्यत्वम् नृत्तगीतादि कौमुदी नामशब्देनाहेति ॥ उक्तप्रकारेणैव ध्वनेरभावे सिद्धे किमर्थोऽयं पुनस्तदभावसाधकतया पक्षान्तरोप- न्यास इत्याशङ्कय–चारत्वहेतुत्वविशिष्टध्वन्यभाव एवेयता सिद्धः, न तु स्वरूपेण तदभाव इति तसिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशयेन आशङ्कापूर्वकमवतारयति--नन्विति ॥ तेनेति ॥ तयापीत्यर्थः ॥ स्यादिति ॥ अस्तीति संभावनायोग्य इत्यर्थः । गुणादिव्यतिरिक्तस्य चारुखहेतुत्वरूपधर्ममात्राभावापादकत्वात् प्रतिषेधास्पशिध्वनिस्वरूपधर्मिसिद्धिमात्रेणाप्य- स्मन्मनोरथः सेत्स्यतीत्यर्थः । अथ वा चारुत्वहेतुत्वाभावादेव हेतोरित्यर्थः; चारुत्य- हेतुत्वाद्धि गुणाघन्तर्भाव आपादितः । तदनङ्गीकारे तु तद्वयतिरिक्तभ्यनिसद्भावः संभावनाई एवेति सर्वथा तदभावो न शक्याभ्युपगम इत्यर्थः । धर्मिस्वरूपसिद्धि- मुक्तामुररीकरोति--भवत्वेवमिति ॥ तर्हि जितमस्माभिरित्यत्राह-तथापीति ॥ ननूक्तमेव तदस्तित्वमिति तत्राह यादृशः इति ॥ अत्र तादृश इत्युपस्कारः न ध्यनेः स्वरूपतो लक्षणं भवद्भिर्विवक्षितम् , किं तु काव्यसम्बन्धित्वेन; न चास्य काव्यसंबन्धि- स्वमित्यर्थः । एतदुपपादयति -काव्यस्य हीति ।। हिहतौ । समुदितस्य काव्यस्य समुदायि- '१. प.ह. च भूत्तश्चारुत्व-। घ. च, 'नृत्तगीतवाद्यादि। क. ख. येन। द. 'नृक्षगीतादि। क. ख. 'न स्या' ।. क.ख. 'काव्यस्य च। क. स. "लिलक्षयिषतः। च. 'मावश्च ५. छ. च. 'न कश्चिद' । ग, द. 'मृत्तादि। क. स. गौतनमहास्यादि। -- । ८. - ·लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः 'लोचनम् कवनीयमित्युच्यते ॥ प्रसिद्धेति ॥ प्रसिद्ध प्रस्थानं शब्दार्थो तंद्गुणालङ्काराश्चेति ।। प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम् ॥ काव्यप्रकारस्येति ॥ काव्य- प्रकारत्वेन हि तव स मार्गोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्तत्वात् । ननु कस्मात्तत्काव्यं न कौमुदी रूपत्वेन सम्बन्धितया ह्यसौ काव्यलक्षणकाराप्रेसरमानिना भवताभ्युपेयः । न च काव्यत्वेन प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति केनचित्प्रकारेण काव्यसंबन्धित्वमस्य शतांशेनापि शक्योपपादं नृत्तगीतादिवत् । तदयं प्रयोगः-विवादाध्यासितो ध्वनिर्न काव्यशब्दगोचरो भवितुमर्हति, तद्वाच्यगुणादिव्यतिरिक्तत्वात् , नृत्तगीतादिवत् ; न च साध्यविकलो दृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्यत्वाभावस्य प्रसिद्धत्वात् ॥ ननु वृत्ती प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरिक्तत्वमेव ध्वनेरुक्तम् , न तु गुणादिव्यतिरिक्तत्वम् , अतः कयं तस्य हेतूकरणमित्याशय व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादिना ॥ इतिः प्रकारे, वृत्तयो रीतयश्चेत्यर्थः । कयमेषां प्रस्थान शब्दवाच्यत्वमिति तदाह---- -प्रतिष्ठन्त इति ॥ गमनव्यापारार्थवृत्तिरपि प्रपूर्वोऽयं तिष्ठतिः इह सादृश्यादौचित्याद्वा यथायोगमनादिप्रवर्तमानकाव्यगोचरकविसहृदय- परम्पराव्यापारविशेषविषयोऽवगन्तव्यः तद्गोचरत्वेन तद्धेतुत्वान्मार्गत्वमापाय च हेतु- विशेषकरणार्यतया शब्दवृत्तिर्गमयितव्येति भावः । धन्यभाववादिनो धनेः काव्यप्रकार- त्वोक्तिाहतेल्याशङ्कय परप्रसिद्धथुपजीविनी तदुक्तिरित्याह-~-काव्यप्रकारत्वेन हीति ॥ ननु गुणाचतिरिक्तत्वं न काव्यत्वानधिकरणत्वे हेतुः, अपि तु काव्यलक्षणराहित्यम् ; न च तत् वनेः संभावयितुं शक्यमित्यप्रयोजको हेतुरिति शङ्कते-ननु कस्मादिति ।। सत्यम् । न गुणापतिरिक्तत्वमात्रमकान्यरूपत्वे हेतुकृतम् , किं तु काव्यलक्षणराहित्यमेव ; तत्तु परमा- पतोगुणादेरेवेत्यमुया वस्तुस्थित्या तदतिरिक्तवादकाव्यत्वमापादितमिति काव्यलक्षणराहित्यस्य साधनव्यापकत्वादनुपाधित्वमिति नाप्रयोजकत्वमिति परिहाराभिप्रायः । मार्गशब्दमहणमुमप- ३. हि कौनु पाउमनुस्म्य निदेशितः । क. स. ग. 'विरन्ति'। . घ. 'गुगा भलारामेति'। प...च. सतर।

·५२ ध्वन्यालोकः [उदपोतः प्वन्यालोकः ला. लोचनम् भवतीत्याह-सहृदयेति ॥ मार्गस्येति ॥ नृत्तगीताक्षिनिकोचादिप्रामस्पेयर्यः ॥ तदिति ॥ सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जानन्ति त एव सहृदयाः । तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिंण एव भविष्यती- त्याशङ्कयाह-न चेति ॥ यथा हि खद्गलक्षणं करोमीत्युक्त्वा औतानवितानात्मा प्रात्रिय- ध्वनिसमयः; कौमुदी वादिसंप्रतिपन्नवस्तुप्रदर्शनार्थमित्याशयेनाह-नृत्तगीतेति ।। आदिशब्देनाक्षिसम्बन्धिनोऽन्ये विकारा गृह्यन्ते । प्रायशब्दस्तुल्यार्थः । न च तत्समयान्तःपातिन इति वृत्तिग्रन्थ एक एव शङ्कोत्तरात्मकः । तत्र शङ्कामागं विवृणोति-ननु य इति ॥ तादृशं ध्वनिरूपं वस्तु, अपूर्व पूर्वमनुन्मीलितम् ; इयता तत्समयान्तःपातिनः इति व्याख्यातम् । तत्समयो घनिः काव्यस्यात्मेति प्रतितन्त्रसिद्धान्तरूपः सङ्केतः, तत्प्रणेतृत्वं तदन्तःपातित्वम् ।। प्रसिद्धयेति--प्रकृष्टा सिद्धिप्तिः न्यायमूलाऽभ्युपगमपर्यवसायी निश्चलोऽध्यवसायः, न व्यपदेशमात्रमित्युक्तम् , तद्वथाचष्टे--तदभिमतलं चेति ॥ नामेति ॥ संभावनायां प्राकाश्ये वा । सहृदयाभिमतत्वस्य काव्यलक्षणत्वं भवता- मप्यनुमतमेव ; केवलं तचादृशसदियधौरेयसद्भावसाधनेऽस्माकं प्रयास इत्यर्थः । एवकारोऽय- मप्यर्थे ।। आशयेति ॥ ध्वनिवादिशङ्कामेकान्येनानुभाष्य परिहारमाहेत्यर्थः ॥ मा भून्नाम निखिलविद्वन्मनोग्राहित्वम् उक्तलक्षणसहृदयाभिमतत्वमात्रेण चरितार्थाः सुखमास्महे वयमित्या- शङ्कप स्वप्रयासमात्रसिद्धस्यार्थस्य व्यवहारं प्रत्यायोजकत्वं दृष्टान्तोपक्षेपपूर्वकं प्रकटयति- यथा हीति ॥ लक्षणशब्देनात्र तदभिधानमुपचाराद्गृह्यते, इतरया तदर्यविषयत्वानुपपत्तेः । खड्गस्य लक्ष्यत्वेन निर्देशात् लक्षणस्यापि तदसाधारणधर्मरूपस्यैव वक्तुमुचितत्वात् तदत्यन्त- विलक्षणपटस्वरूपनियतलक्षणाभिधानस्य प्रतिज्ञा व्याहताक्षरत्वात् न केवलं वस्तुसतत्त्व- १. क. र 'नृवर्गाताद्यक्षिनिकोचनादि-' क.ख. 'हि' नास्ति । ३. 'आयामवितानारमा' इत्यजनोद्धृतः पाठः । १. च. नृतगीतादिनिकोचामि। २. ग. 'नांगीतादिकामिनीकोपादि।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः तामिद्ध्या ध्वनौ काव्यन्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्यते ॥ लोचनम् माणस्वरूपः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविरचितैः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुरच्छेदकः सुच्छेद उत्कृष्टः खड्ग इति ब्रुवाणः, परैः पटः खल्वेवंविधो भवति न खड्ग इत्ययुक्ततया पर्यनुयुज्यमान एवं ब्रूयात्-ईदृश एव खड्गो ममाभिमते इति, तागेवैतत् । प्रसिद्ध हि लक्ष्यं भवति न कल्पितमिति भावः । तदाह-सकलविद्वदिति ॥ विद्वांसोऽपि तत्समयज्ञा एंव भविष्यन्तीति आशङ्का सकलशब्देन निराकरोति । एवं हि कृतेऽपि न कौमुदी परामर्शकरेव, पामरप्रायैरप्ययं व्याहताक्षरवचनवादी वालोन्मत्तादिवत् अनवधेयवचनतया पर्यनुयोज्य एव भवेत् ; तथा पर्यनुयोज्यमानोऽपि स यदि स्वकीयमपाण्डित्यमपि- धित्सुः स्वाभिमतत्वमात्रेण स्वोपक्षिप्तलक्षणसंसिद्धिं समर्थयितुमुत्तिष्ठेत, अहो नु खलु महत्तरतया दुरुत्तरममुष्यापाण्डित्यम्, यत्स्वयमनवबुध्यमान एव वस्तुतत्त्वम् अव- बोध्यमानोऽपि परेण नावबुध्यत इति विरततदवबोधनव्यापारैरुपेक्ष्यत्वपक्ष एवायमत्यन्ताय प्रक्षिप्येत । तस्मान बनेः स्वाभिमतत्वमात्रेण काव्यत्यसिद्धिः, अपि तु निखिलसहृदय- प्रसिद्धत्वादेव; तन्त्रात्र नास्तीत्युक्तमिति न काव्यस्वरूपत्वं धनारत्यर्थः । आयाम:[मतो] विस्तारः आतानः, तिर्यग्विस्तारः वितानः, प्रावरणम् परिधानं तयोग्यस्वरूप इत्यर्थः; संवर्तनं विकासनम् ; विवर्तनं संकोचनम् । सकलशब्दवैयर्थ्यपरिहारार्थमाशाङ्कामाह- विद्वांसोमीति ॥ धनिसमयवेदिनामेव विद्वत्तसंभावनान विद्वन्मनोग्राहित्वाभावकृतः काव्यात्मत्वाभावः इहापादयितव्य इत्यर्थः ।। एवं हि कृतेति ॥ ध्वनिसमयविदामेव विद्वत्ता- क. घ. "विकषितम्। का.स. -विचितः। क. स. 'एय' नास्ति। ३. क.ख. ग. 'सुल्छेद्यः'। क. स. ग. "शङ्काम्। का. स. ग. 'इत्युक्ततया'। १०. घ. उ. प. 'भपि' नास्ति । -- १ क.ख. ग. 'माणः' । २. 'हि'। ग.'-चितः। ९. घ. 'अभिप्रेतः।

·५४ ध्वन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् किंचिकृतं स्यात् । तस्मादुन्मत्तता पर प्रकटितेति भावः ।। यस्त्वत्राभिप्राय व्याचष्टे जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमतः ; जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिक्तम् , अलंकारकारैरनुकत्वात् ; तच न काव्यमिति लोके प्रसिद्धमिति- तस्येदं सर्व खवचनविरुद्धम् । यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणकं तेनाङ्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तचिरंतनैरनुक्तमिति प्रत्युत लेक्षणार्हमेव भवति । तस्मा प्राक्कन एवाभिप्रायः ॥ - कौमुदी ङ्गीकरणे तन्मनोमाहितया काव्यत्वकल्पने कृत इत्यर्यः । न च न किञ्चित् कृतमित्याह -उन्मत्ततेति ।। प्रसिद्धप्रस्थानातिरेकिण इति ग्रन्थस्य कैश्चिदर्थोऽन्यथा वर्णितः । तद- निराकरणे तस्यैव सम्यक्त्वं समानयोगक्षेमत्वं वा केचिदवबुध्येरन् ; तदर्य तत्पकार- मनुमाप्य भञ्जयति-यस्त्विति ।। काव्यजीवितत्वेनास्मदभिमतस्य ध्यनेः प्रसिद्धप्रस्थाना- तिरिक्तत्वे को हेतुरित्यत आह–अलंकारकारैरिति ॥ तदनुक्तत्वेऽपि काव्यत्वं किं न स्पादित्यत आह-तचेति ॥ अलंकारकारानुक्तं यत् तन काव्यम् । तदयं प्रयोगः-विमतं न काव्यम् , काव्यलक्षणकारानुल्लिखितत्वात् , संप्रतिपन्नवदिति ॥ तस्येति ॥ अभिप्रायव्याख्यातुः इत्यं व्याख्याने सतीति शेषः ॥ इदं सर्वमिति ॥ कृत्स्न- स्याभाववादिवचनस्य प्रहणम् । विरोधमेव स्पुटयति-यदि हीति ॥ तच्छन्देन ध्वनि- लक्षणस्य वस्तुनः परामर्शः । किं वनेः काव्यजीवितत्वमङ्गीकृत्य तथात्वेन चिन्तनानु- कत्वादकाव्यत्वमुच्यते, अनङ्गीकृत्य वा । आये अनुकत्वं विरुद्धो हेतुः, वक्तव्यावचनस्य वचनं प्रत्येव हेतुत्वात् । द्वितीये वास्माकीन एव प्रकारोऽयमिति न किञ्चिदेतदित्यपः । ननु उक्कामाववादद्वयप्रतिलब्धे घनिघसे किमयं प्रकारान्तरेण तत्समर्थन पुनरपर इत्यादिना प्रस्तुतमित्याशङ्कय अवतरणिकामाह- १. ग. 'कश्चित् कृतः। स. स्याद' नास्ति। ३. प.र.च. 'तम्मामा। च. 'सर्व' नास्ति। ५. के.स. 'देशमानह। ६. क. स. 'चात्राम।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः—न संभवत्येव ध्वनि मापूर्वः कश्चित्, कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेष्वेव चासत्वहेतुष्वन्तर्भावात् । तेषामन्यतमस्यैव लोचनम् ननु भवत्वसौ चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालंकारान्तर्भूतश्च, तथापि यनि- रित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिटुक्त इत्यभिप्रायमाशङ्कय तृतीयमभाव- वौदप्रकारमुपन्यस्यति--पुनरपर इति ॥ कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म, चारुत्यधी- हेतुतेति यावत् । ननु विच्छित्तीनामसंख्येयत्वात् काचित्तादृशी विच्छिचिरस्माभिर्दा कौमुदी ननु भवत्वसावित्यादिना ॥ ध्वनिर्न चारुत्वहेतरित्यभ्युपगमं त्यजति--भवत्वसाविति ॥ तर्हि प्रागुक्कानुमानवलात् गुणाद्यन्तर्भावः प्रसक्त इत्याशङ्कय तदतिरिक्तत्वाभ्युपगममपि त्यजति-- शब्दार्थेति ॥ हन्त तर्हि जितमस्माभिरित्यत आह-तथापीति । केनचिदपि लक्षण- कृता काव्यात्मा ध्वनिरिति नोक्तम् ; तदभिधानार्थोऽयस्माकमारम्भ इति पदेपदे परिभ्रं- शितस्य ध्वनिवादिनः काशकुशावलम्बनन्यायेनायं प्रत्यवस्थानप्रकार इत्यर्थः । तन्निरासार्थ तृतीयप्रकारोपन्यास इत्याह-~-अभिप्रायमाशङ्कयेति ॥ कमनीयस्य कर्मेति ॥ "योपधा- द्गुरूपोचमाद्गुञ्" इति कर्मणि वुञ्। किं तत्कर्मेति तदाह-चारुत्वधीहेतुतेति ॥ स्वसंसृष्टे स्वधर्मसंक्रान्तिकर्तृस्वभावतया शब्दादिचारुत्वबुद्धिसंपादकत्वमेवान कर्मशब्देन गृहीतम्, न तु परिस्पन्दनादिलक्षणमित्यर्थः । एतञ्च वृत्तौ चारुत्वहेतुवित्यनेन दर्शितमेव ॥ ननु वाग्विकल्पानन्त्यहेतुकामिनवप्रकारलेशसंभवमात्रेण धनिवादिनः को लाभः, तस्य गुणायनन्तर्भूतध्वनिशब्दवाच्यवस्तुसिद्धावेव मनोरयलाभात् ; तेन तदभ्यु- पगमपूर्वकः परिहारोऽनुपपन्न इलाशकय शङ्कामाह-ननु विच्छित्तीनामिति ॥ विच्छित्तिवैचित्र्यम् ; इयं वाग्विकल्पानामित्यस्य व्याख्या ; आनन्त्यादित्यस्यासंख्ये- यत्वादिति; काव्यलक्षणविधायिभिः प्रसिद्धैरप्रदर्शित इत्यस्य या नानुप्रासादा- वित्यादिः । गुणाचनन्तर्भूतचारुत्वहेतुवस्त्वन्तरसिद्धिर्हि वनिवादिनोऽभिमतेति भावः । इह वाक्शब्देन कर्तृकर्मफरणार्थव्युत्पन्नेन तन्त्रवृत्त्या आवृत्त्या वा शब्दार्थाभिधा- व्यापारास्त्रयोऽपि संगृह्यन्ते । विकल्पशब्दश्चात्र न पूर्वयद्वस्तुशून्यप्रत्ययवचनः; ३. प, 'पविण', १. क... बारमुरः । क. स. न. प. न. 'चारलो'।

·५६ प्यन्यालोकः उदयोतः चन्यालोकः वा अपूर्वसमाख्यामात्रकरणे यत्किंचन कथितं स्यात् । किं च वाग्विकल्पानामानन्त्या- त् संभवत्यपि वा कस्मिंश्चिकाव्यलक्षणविधायिमिः प्रसिद्धरप्रदर्शिते प्रकारलेशे लोचनम् या नानुप्रासदौ नापि माधुर्यादावुक्तलक्षणेऽन्तर्भवेदित्याशङ्कयाभ्युपगमपूर्वकं परिहरति- वाग्विकल्पानामिति ॥ वतीति वाक् शब्दः ; उच्यत इति वागर्थः ; उच्यतेऽनयति वाग- भिधान्यापरः तत्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽनन्तः ; अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसंख्येयः ।। प्रकारलेश इति ॥ स हि चारुत्वहेतुर्गुणो वालङ्कारो वा स च सामान्यलक्षणेन संगृहीत एव । यदाह--'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः' इति । . , कौमुदी ..किं तु वैचित्र्यवचनः आनन्त्याचासंख्येयत्वं दर्शितमित्याह-वक्तीत्यादि ॥ प्रकारे सत्यपाति वक्तव्ये लेशशब्दमपि प्रयुञ्जानेन तस्य गुणादावन्तर्भावः ततं एव चिरन्तन- प्रदर्शितप्रायत्वं च दर्शितमित्याशयेनाह—स हीति ॥ हिर्हेती ; स प्रकारः किं चारुत्व- हेतुः न वाआये गुणाधन्तर्भावात् [वः], द्वितीये न विवक्षितध्वनिस्वरूपसिद्धिरित्युक्तमावर्त- नीयम् । न चैवमपि चिरन्तनाप्रदर्शितत्वात्तत्प्रदर्शनं प्रयोजनवदित्यवसेयम् ; तस्यापि सामान्यलक्षणोपदर्शनेन प्राचीनैरेव गुणादिलक्षणकृद्भिः प्रदर्शितप्रायस्य पुनः प्रदर्शने "प्रयासमात्रपरिशेषादित्याह-स चेति ॥ तदेव सामान्यलक्षणं वामननिगदितं निद- र्शयति-न्यदाहेति ॥ काव्यस्य शब्दार्थमयस्य शोभायाश्वारुत्वस्य कारः स्वरूपनिष्पत्तिहेतवो ये ते धर्मभूता यावद्धर्मिभाविनो गुणाः । तस्या गुणजनितायाः शोभायाः अतिशय उत्कर्षः, तद्धेतवो ये तेऽलंकाराः; यया लोकेऽनलंकृतोऽपि समप्रगुणशाली पुरुषः शोभते, स एवं समुचितालंकारशृङ्गारितवपुः सुतरां शोभते, निर्गुणस्त्वलंकृतोऽपि न सचेतश्चेतश्चमत्कारकारी, एवमिहापि द्रष्टव्यम् ॥ काज्यव्यवहारः किं वा कतिपयैरित्यादिविकल्पपूर्वक मव्याप्त्यायुद्भावनेनास्य लक्षणस्य दूषयितुं शक्यत्वालक्षणान्तरं वाच्यमित्यतो भामहीयं . ननु किं समस्तैर्गुणैः १. क.कथन स, 'कथं म'। २. क. स. 'याहुः।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः 7 वन्यालोकः ध्वनिनिरिति तदलीकसहृदयत्वभावनामुकुलितलोचनैर्नृत्यते । तत्र हेतुं न विमः । सहस्रशो हि' महात्ममिरन्यैरलंकारप्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च' तेपामेपा दशा श्रूयते । तस्मात्प्रवादमानं धनिः; न त्वस्य क्षोदक्षम तत्त्वं किंचिदपि लोचनम् तथा “यक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलडिया” इति । ध्वनिनिरिति वीप्सयो संभ्रम सूचयननादरं दर्शयति ॥ नृत्यत इति ।। तल्लक्षणकृतियुक्तकाव्यविर्धायिमितच्छवणी- कौमुदी लक्षणं दर्शयति-तथेति ।। वक्रत्वं नाम लोकोत्तररूपेणावस्थानलक्षणं तथात्वना भिधेया- नामर्थानां शब्दानां चौक्तिर्वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिति । यया वक्ष्यति "शब्दस्य हि वक्रताभि- धेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णन रूपेणावस्थानम्" इति ; अयमेवासायलकारस्यालङ्कारभाव इति ; एवं च यद्वैचित्र्यान्तरमुट्टड्कयते, तस्य तस्य कथितगुणालकारसामान्यलक्षणसङ्ग्रही- तत्वात्तत्कष्टत्यमसंभावनीयमित्यर्थः । पठितपदपुनःपाठमात्ररूपाया इह वीप्सायाः प्रयोजन- माह--संभ्रममिति ॥ 'गच्छ गच्छ' इत्यादिवदभिनिवेशातिशयजनितसंभ्रमसूचिकैपा वीप्सा ध्वनियादिवचनानुकरणरूपतयानुकत्रभाववादिगतध्वनिविषयमनादरमवद्योतयतीत्यर्थः।। ननु ध्वनियुक्तकाव्यकर्तृतच्छोतजनवर्ति नर्तनं हि काव्यजीवितायमानव्यङ्गयार्थसारसमाखादन- निबन्धनमिति तत एव तत्सद्भावस्य सिद्धत्वात् कथं तदभावावधारणमित्याशङ्कय नृत्यत इत्यत्र विवक्षितं कर्तृपदमुपख्यापयति-तल्लक्षणकृद्भिरिति ॥ तयुक्तक दिकर्तृकत्वे हि नृत्तस्य तरसद्भावकनिबन्धनत्यान बलाईसः शल्यक्रियः । तादृशस्तु कस्यचित् काव्य- स्याभावात् तत एव तच्छोतकर्तृकनृत्तप्रसक्त्यभावान तावता धनिसद्भायसिद्धिरित्यर्थः ॥ नन्तावता विमुक्तं भवतीयत उक्तम्-ध्वनिशब्द इति ॥ यो यो पनिवादिनामति- " क. ग. धोदक्षमत्वम्' क. प. अन्ति' फ. म. ग. प. प.च.न्तयुक्त. तवन ।। मायुक्त, मतवग-नि समुपनुसार पाटो निगरेन । 4. स. 'विनुमः' ८. कापसापान ·५८ ध्वन्यालोकः उदयोतः ध्यन्यालोकः प्रकाशयितुं शक्यम् । तथा चान्यन कृत एवान श्लोकः- "यस्मिन्नस्ति न वस्तु किंचन मनःप्रहादि' सालंकृति व्युत्पन्नै रचितं च यन्नं वचनैवक्रोक्तिशून्यं च यत् । लोचनम् दूतचमत्कारैश्च तत्प्रतिपत्तृभिरिति शेषः । धनिशब्दे कोऽत्यादर इति भावः ॥ एपा दशेति । स्वयं दर्पः परैश्च स्तूयमानतेत्यर्थः । वॉग्विकल्पा वाक्प्रवृत्तिहतुप्रतिभाव्यापारप्रकारां इति घा । तस्मात्प्रवादमात्रमिति सर्वेपामभाववादिनां साधारण उपसंहारः । यतः शोभाहेतुत्ने कौमुदी भूमिं गत" आदरः ध्वनिवस्तुविषयः स तावनिपुणतरनिरूपणायां प्रवर्तितायां तादृशोऽर्थस्य कस्यचिदुपपादयितुमशक्यत्वात् ध्वनिशब्दमात्रविषय एवेति पर्यवस्यति । स च समुचित- गोचरसञ्चारचतुरसरसचेतसां सचेतसामपहासायैव केवलं संपनीपद्यत इत्यर्थः । दशाविशेष- प्रसक्त्यनवगमादेपा दशेति किमुक्तमित्यत आह-~-स्वयमिति ॥ दो दर्पणक्रिया स्वय- मपूर्ववस्तुदर्शनसामर्थ्यवस्तुचमत्कारकारिता; परैः घनिवादिवहुमानातिशयविवशीभूतमुद्धिभिः। स्वदर्पणपरजनकर्तृकस्तुतिविषयत्वस्याप्रकृतल्यात् एपेति प्रकृतपरामर्श[शि]सर्वनामामा]गम्य- त्वात् तन्मात्रस्य च सहेतुकस्यादोपत्वान्नेदं व्याख्यानं श्लिप्यत इयेत्याशङ्कय प्रकारान्तरेण व्या चष्टे-वाग्विकल्पा इति ॥ अस्योपरिष्टात् इति वा' इत्यनेनान्वयः। अस्मिन् पक्षे वाग्वि. कल्पशब्दार्थो न प्रागुक्तः, अन्य एव स्वित्याह-वाक्प्रवृत्तीति । अस्मिन् पक्षे घावशब्देन वाक्प्रवृत्तिहेतुभूतः प्रतिभाव्यापार एव गृह्यते । तत्सबन्धिन एव तुल्यप्रकारा विकल्प- शब्देन गृह्यन्ते । पूर्वत्र हि वाक्संबन्धिन इति विशेषः । आनन्तर्यात्तृतीयप्रकारमात्र- विषयत्वं प्रतीयमानमुपसंहारस्य यारयन्नाह–सर्वेपामिति ।। अभावरूपस्य साध्यस्य प्रकार- उपलोचनम् "तथा चान्येन कृत एधात्र श्लोकः" इति वृत्तिग्रन्थं "न चेयमभावसम्भावना निर्मूलैव दूपितेत्याह" इत्येवमवतारयन्तो लोचनकागः कथमव्याहतवचसो भवेयु:--"जगदुः" इति लियोध्यं पारोक्ष्य समर्थयितु "न चास्माभिरभावयादिना विकल्पाः श्रुताः; किं तु सम्भाव्य दूषविष्यन्ते ; अत: परोक्षत्वम्" इति वदन्तः ? मैवम् ; “निर्मूलेव"" इत्यनेन प्रभूतमूलस्वाभावः प्रतिपाद्यते । अत एव "म चारमामिः" इत्यादिवाक्ये "विकल्पाः श्रुताः" इति बहुवचनेन प्रभूतमूलत्वं विपरीतकल्पनाना निषेधप्रतियोगितया उपस्थाप्यते-इति मर्व समअसम् ।। क. स 'वाग्विकल्प इति' ग. 'वाग्विकरपा इति' क. म. ग. च. 'प्रो'घ. 'प्रतिवन-' ५. - - म. 'दिमालं.' क. ख. २, ग. व्यापारा' ·१] लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः लोचनम् गुणालङ्कारेभ्यो न व्यतिरिक्तः, यतश्च व्यतिरिक्तत्वे न शोभाहेतुः, यतश्च शोभाहेतुत्वेऽपि नादरास्पदं तस्मादित्यर्थः । न चेयमभावसंभावना निर्मूलव दूषितेस्याह-तथा चान्येनेति ॥ ग्रन्थकृत्समानकालभाविनै मनोरथनाम्ना कविना । यतो न सालंकृति अतो न मन:- कौमुदी येऽप्येकत्वात् आनन्तर्यस्य[स्या विशिष्टत्वाददोष इति भावः । तथापि तच्छेद[च्छब्देन] समनन्तरप्रकृतानादरास्पदत्वहेतोरेव परामर्शीचित्यात् कथमुपसंहारसाधारण्यं घटतामि- त्याशङ्कय समर्थितोपसंहारस्यावश्यकत्वादभावमात्रस्य च त्रिभिरपि प्रकारैः समर्थितत्वात् तन्मु- खेन प्रकृतत्वस्य हेमन्तरेऽप्यविशिष्टत्वात्तच्छब्दस्य त्रिविधाभावहेतुपरामर्शकतयोपसंहारसाधा- रण्यं समझसमित्याशयेनाह-यत इत्यादिना ॥न्यायसिद्ध घनिध्वंसे दूश्यावनिश्चयावृत्तौ श्लोको- दाहरणं किमर्थमित्यत्राह—न चेति ।। युक्तेः संभावनामानसमर्पकत्वेन मूलभूतमभ्युपगममन्त- रेण दूपणप्रयोजकत्वाभावाद्वर्तिप्यमाणदूषणौचित्यार्थमेव ध्वनिध्वंसस्यैकीयाभ्युगतत्वप्रकटनार्थ श्लोकोदाहरणमित्यर्थः । करिष्यमाणस्यापि दूपणस्यैदानीमव्यवधानेन बुद्धिस्थत्वात् तेन पूर्वपक्षस्य बाधितत्व स्वयमनुभूय स्थितस्य, दूपितेति भूतकालावच्छेदेन निर्देशः । संभाव्य दूपयिष्यन्त इति रववचनविरोधापाकरणार्थ एवकारः । यद्यपि निर्मूलपा संभावना, यथोक्तं प्राक्, तादृशी च सा न दूषणयोग्यत्वापादिका, तथाप्यस्याः सर्वथा न निर्मूलत्वम् , किं तु प्रभूतमूलत्वाभाव एवेति न स्ववचनव्याहतिः, समूलत्वेन दूपणाहत्वं चेति न कश्चित् दोप .. इति भावः । ग्रन्थकृत्समानकालभाविनेति विशेषणं ग्रन्थकारस्योपार संघर्षसंभावनासूचनेनं तदुफेराशयदोपरूपितत्वेनाद्धयत्वमुद्दयोतयाते । कविनेति विशेषणेन वस्तुसतत्वपरामर्श- पारीणतापराकरणपरेण भ्रान्तिकृतत्वसंभावनापि तदुक्तर्दर्शिता; नामनिर्देशेन तदीयस्य दर्शनस्य वस्तुसतत्त्वसंस्पर्शित्वाभावो ध्वनितः । अथोदाहृतश्लोकपूर्वार्धस्थितानां मनःप्रहा. दीत्यादीना वस्तुशब्दवाच्यार्थविशेषणानां शब्दार्थगुणालंकाराभावप्रतिपादकत्येनोपयोग दर्शयिष्यन् , मनःप्रहादि-सालंकृतीनि विशेषणद्वयमर्यालंकाराभावपरम् , तत्रापि सालंकृतित्वा- उपलोचनम् "वाग्विकल्या वाक्प्रवृत्तिहेतुप्रतिभाव्यापारप्रकारा इति या" इति लोचनं सिंहाय. लोकनेन “वाग्विकल्पानाम्" इति वृत्तिप्रन्यस्य प्रकारान्तरेण विवरणनिति अञ्जनानुसारी स्वरम: पन्थाः । कौमुदीकारस्तु "एपा दगा" इत्यस्यैव प्रकारान्तरेण विवरणम् "याग्रिकल्पा" इत्यादि लोचनमित्यभिप्रयन् ग्लिश्यति ।। १. प. हेतुत्वे पिना' 'नचर ग. अपि' नास्ति. २ ३. क. ख. 'मादिना' ·६० चन्यालोकः [उद्दयोतः सोचनम् प्रहादि । अनेनालिट्काराणामभाव उक्तः । व्युत्पन्न रचितं च यन्ने पचनरिति शब्दाटकारा- णाम् । वक्रोक्तिरुत्कृष्टा संघटना, तच्छ्न्यमिति शब्दार्पगुणानाम् । वक्रोक्तिशून्य- शब्देन सामान्यलक्षणाभावेन सर्वालंकाराभावे उक्त इति केचित् । तैः पुनरुक्तं न कौमुदी भावफलत्वेनैव मनःप्रहादित्यराहित्यं न पृथगान्तरसमर्पकत्वेन सोपयोगं मनःप्रहादिस्य- विशेषणमित्याह-यतो नेति ।। अनेनेति ॥ विशेषणद्वयेन । अर्थालंकारा उपमादयः । अर्थवाचिवस्तुपदसामानाधिकरण्यवलादलंकारसामान्यवचनोऽप्यलंकृतिशब्दोऽर्थालंकारेषु वर्तत इत्यर्थः । वचनशब्देन कर्मव्युत्पत्त्या शब्दानामिह ग्रहणम् व्युत्पन्नत्वं विशिष्टतया प्रतीयमानत्व- मेव नान्यत् ,अनुपयोगादप्रसङ्गाच ; तच्चानुप्रासाद्यलंकारशृङ्गारितत्वलक्षणमित्याह-व्युत्पन्न- रिति ॥ अभाव उक्त इति सर्वत्रानुषञ्जनीयम् । वक्रोक्तिशून्यमित्यनेन शब्दार्थगुणानामभाव उक्त इत्यन्वयः। कथं तेन तदुक्तिरित्याशङ्कयाह-वक्रोक्तिरुत्कृष्टा संघटनेति ।। अत्रोक्तिशब्देन संघटनैवोच्यते । “चक्रता च लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानम्" इति वक्ष्यति । तेन वक्रत्वमुत्कर्य- शालित्यम् ; कवेश्वोक्तिर्व्यापाररूपा संघटनैव रचनात्मिका । यथोक्तमन्यत्राचार्येणैव "इदमनेन शब्देन अनयेतिकर्तव्यतया अमुना आशयनैवंभूतबुद्धिसमुत्पादनाय वे इति कविः प्रवर्तते । स तथाभूतं रसवत्काव्यं विधत्तै" इति । तस्याश्च शब्दार्थोभयसंवन्धिन्या वक्रत्वमुत्कृष्टत्वलक्षण- माधुर्यादिगुणकरसाभिव्यञ्जनसामर्थ्ययोगितया गुणसंबन्धैकनिबन्धनमिति तच्छ्रन्यत्वोक्त्या गुणाभाव एवोक्त इत्यर्थः । अस्यैव विशेषणस्य कथञ्चिदेव क्लेशेन गुणादिशून्यत्वार्थप्रति- पादकत्वं नानसा प्रतीतिपयाध्यासीत्यपरितुष्यतां व्याख्यानान्तरमुपन्यस्य दूषयति- वक्रोक्तीति | "सैषा सधैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते" "वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलं- क्रिया' इति च वचनबलेन वक्रोक्तेरलंकारसामान्यरूपत्वावगमात् तच्छून्यतोक्त्यालङ्कारसामा- न्याभावमुखेन सकलालङ्कारविशेषाभावोक्तिः सिध्यतीति तेपामाशयः । एवं व्याख्याने न नापरी दोपः केवलं पुनरुक्तिदोष एव शब्दार्थालंकाराभावस्य विशेषणान्तरोक्तस्यानेनापि विशेषणेन सामान्यमुखेन प्रतिपादनात् ; गुणाद्यभायानुक्तिदोपवातिरिच्यत इति इत्यलामित्यनेन सूचितम् । १. क, ७. घ ड. च. 'रचित न पचनः' गुणालकाराणाम्' ४. क. स. च. शल्य.' नास्ति । 'सबलकाराणामभावः' घ. 3. च'पुनरचवन्' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसाहितः ध्वन्यालोकः काव्यं तवनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसञ्जडो ना विमोऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः ॥" लोचनम् ग परिहतमेवेत्यलम् ॥ प्रीत्येति ॥ गतानुगतिकानुरागेणेत्यर्थः ।। सुमतिनेति || जडेन तु पृष्टो भूभङ्गटाक्षरेवोत्तरं ददत्तत्स्वरूपं काममाचक्षीतेति भावः ॥ एते चामावविकल्पाः शृङ्खलाक्रमेणागताः, न त्वन्योन्यमसंबद्धा एव ; तथा हि तृतीयाभावप्रकारनिरूपणोपक्रमे पुनःशब्दस्यायमेवाभिप्रायः, उपसंहारक्यं च सङ्गच्छते । कौमुदी प्रीतिश्चात्र न तद्योग्यसमुचितवस्तुसतत्वास्वादजनिता सहृदयहृदयसंवादसाक्षिणी प्रशंसा- हेतुत्वेन इहोपात्ता, किं तु स्वये परगार्थवस्तुपरामर्शपराङ्मुखमानसानां परवचनपारनिप्पन्नपटुतर- प्रत्ययमात्रशरणानां काव्यसाराभिमतध्वनिविषयाभिनिवेशविशेषात्मकः प्रेमविशेषो भ्रान्तिमूल इत्याह---- -~-~गतेति ॥ गतेऽन्यस्य गमने अनुगतमनुगमनं येषां भवति ते गतानुगतिकास्तेषा- मनुरागेणेत्यर्थः । सुमतिनेतिपदस्य प्रयोजनं विपक्षे वाधकमुखेन दर्शयति--जडेन त्विति ।। कथं जडकर्तृके प्रभे तत्स्वरूपाख्यानसंभावना न सुमतिकर्तृक इत्याशङ्कय जडत्वादेव तस्य यथाकथञ्चित्प्रत्यायनसंभवादित्युक्तम्---भ्रूभनेति ॥ तस्यापि सुमतिसन्निधौ तदसंभावनां सूचयितुं कामगित्युक्तम् ॥ एवं वृत्तिकदुक्तांस्त्रीनपि प्रकारान् क्रमेण स्पष्टीकृत्य तेषु कश्चिद्विशेषमुन्मेषयति- एते चेति ।। शृङ्खलाक्रमेण शृङ्खलान्यायेन ; आगता अवतीर्णाः ; अन्योन्यसंबन्धस्त्यमीप प्रागेव तात्पर्यार्थप्रकटने तस्मादित्यर्थानुवर्णने च स्फुटीकृत एवेति भावः । न च मयतत्स्व- मनीषयोत्प्रेक्षितम् , वृत्तिकारवचनवलाच्चैवावगम्यते इत्याह-तथा हीति ।। पुनःशब्दस्य विशे- पार्थत्वे सति अपरे पुनरिति प्रन्थविन्यासौचित्यात् तत्परिहाणेन पुनःशब्दस्य प्रथमतः पाठः । प्रागुतप्रकारापेक्षमुत्तरस्यानन्तर्य सूचयन् संवन्धमवगमयतीत्यर्थः । ज्ञापकान्तरं चाह--- २. ग. 'अभिदधातु'। क. ख. 'एवं' नास्ति। क. रा. ग. 'तु' नास्ति। क. स 'फटाक्षादिभिरेव' क. स. ग. य.ड.. एवमेते' क. ख. 'उपसंहारक्येन' ·चन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः माक्तमाहुस्तमन्ये । अन्ये तं ध्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृत्तिमाः । लोचनम् अभाववादस्य संभावनाप्राणत्वेन भूतत्वमुक्तम् । भाकवादस्वविच्छिन्नः पुस्तकेचित्यभिप्रायेणे 'भाक्तमाहारिति' नित्यप्रवृत्तवर्तमानापेक्षयाभिधानम् । भव्यते सेव्यते' पदार्येने प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति भक्तिधर्मः, अभिधेयेन सामीप्यादिः तत आगतो भाक्तः कौमुदी उपसंहारैक्यमिति ।। अत्यन्तमेवासबन्धेऽन्योन्यापेक्षतया स्वतन्त्राणाममीषा प्रकाराणामुपपादने सत्युपसंहारभेदेन भावितव्यम् । तदभावादन्योन्यसंबन्धिन एवामी अवान्तरभेदमात्रमेव ; एत. न्महाप्रकरणैक्यवदैक्यमेव-इत्यध्यवसेयमित्यर्थः । कारिकायामभावयादविषये जगदुरिति लिटः प्रयोगः ; भाक्तवादे पुनराहुरिति वर्तमानार्थस्य लटः । तत्र कोऽभिप्राय इत्यपेक्षायामाह- अभाववादस्येति ॥ उक्तमिति ॥ जगदुरित्यनेनेति शेषः । अविच्छिन्नो वर्तमानतया स्थित एव पुस्तकेषु लक्षणकारविरचितेषु लक्षणमन्येप्रित्यर्थः । तेन नाभाययादवदस्य भूतत्वमिति आहु- रिति वर्तमानकालायच्छेदनिर्देशो निर्दोष इत्यर्थः। ध्वनेर्भाक्तरूपत्वप्रतिपादनार्थ भाक्तशब्दस्य गौणलाक्षणिकतच्छन्दप्रतिपादकत्वमभिदधतस्तस्य [दधत् तस्य] भक्तिशब्दार्थविशेषाधीनत्वा- तमेव तावदाह-भज्यत इति ।। भक्तिशब्देन लक्ष्याभिमततीरादिगतो मुख्यार्थसारूप्यादिको धर्मो गृह्यते । कथमस्य तदभिधायकत्वमिति तदाह भज्यत इति । भनार्थत्वशङ्कामपा- करोति----सेव्यत इति ॥ अत्र कपेक्षां पूरयति—पदार्थेनेति ॥ लक्ष्याभिमतस्तीरादिरत्र पदार्थों विवक्षितः । ननु लक्ष्यतीरादिपदार्थकर्तृका सारूप्यादिधर्मविषया समाश्रयणापरपर्याया कीदृशीय सेवा नाम चेतनैकनियतस्य सेव्यसेवकभावस्याचेतनेन संघटयितुमशक्यत्वात्, किमर्था वासावित्याशङ्कयाह--प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति ॥ एषोऽर्थ:-येय पदार्थकर्तृका सेवा नामोक्ता, सा वस्तुतः प्रतिपत्तुरुओक्षामिका काचित् प्रतिपत्चिरेव भवति । यथा राज्ञ इत्युक्ते किमश्वो गजो वेत्येवमादिरूपा जिज्ञासापरपर्याया वस्तुतः प्रतिपत्तुगतापि सती आकाङ्क्षा ग. 'गुणवृत्तिरित्याहुः' ग. 'प्राशेन' प. द. च.प्र.येगा। ३. क, ख. ग. य. च. 'सारूप्यादिः' १. ख २. के. ख. ग. 'उद्योष्यते' क. ख 'सभाव्यते ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः , लोचनम् लाक्षणिकोऽर्थः । यदाहै- "अभिधेयेन सोमायात्सारूप्यात्समवायुतः । वैपरीत्यान्क्रियायोगालक्षणा पञ्चधा मता ॥” इति । गुणसमुदायवृत्तेश्च शब्दस्यार्थभागस्तैक्ष्ण्यादिर्भक्तिः तत आगतो गौणोऽर्थो भाक्तः ।।। कौमुदी पदार्थेष्वारोप्य व्यवहियते, तथा गङ्गायां धोध इत्यादावपि बाधितमुख्यार्थभूतान्वयप्रतिपत्तेः तेपत्तः तीरादेः गङ्गादिशब्दप्रतिपादननिमित्तत्वसंभावनारूपाभिधेयार्थसामीप्यादिविषया या कल्पना सा तीरादिगतत्वेन तत्कर्तृकधर्मविषयसेवारूपत्वेन व्यपदिश्यते, सामीप्यादिधर्म- संबन्धनिबन्धनत्वाद्गङ्गादिशब्दप्रतिपाद्यत्वस्य तत्पर्यालोचनायाः सेवारूपत्वोपचारोपपत्तेः। न च कल्पनारूपाया उत्प्रेक्षाया निजित्वान्न सारूप्यादेः निमित्तत्वमिति शङ्खनीयम् तीरादेर्गङ्गादिसामीप्यसंबन्धस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरसिद्धत्वादिति ॥ एवं भाक्तशब्दे प्रकृत्यर्थ- मुक्त्वा प्रत्ययार्थमाह-तत इति ॥ तस्माद्धर्माद्धेतोः आगतः प्रतीतः लाक्षणिकः लक्षणावृत्त्या प्रतिपाद्यो लक्ष्यस्तीराद्यर्थो भाक्तशब्देनोच्यत इत्यर्थः । लक्षणावृत्तेः सारूप्यादिनिमित्तत्वेऽ- भियुक्तोक्तिमाह--यदाहेति ॥ अस्य श्लोकस्योदाहरणयोजनामुपरिष्टात् स्वयमेव स्पष्टी- करिष्यति इति नेह प्रकटीक्रियते । इदानीं भाक्तशब्दगौणार्थप्रतिपादकत्वं भक्तिशब्दस्य तत्समु- चितार्थप्रदर्शनपूर्वकं प्रदर्शयति-गुणसमुदायवृत्तेरिति ।। गुणानां शौर्यादीनां समुदाय संघाते एव वृत्तिर्वर्तनं यस्य सिंहादिशब्दस्य स तयोक्तः । सिंहादिशब्दा हि यथासंकेत जाति व्यक्ति वा प्रतिपादयन्तः तद्गुणसमुदाय एव वर्तन्ते, न तदंशे; शब्दप्रवृत्तेरर्थप्रमितिकार्य- गम्यत्यात तात्पमितेश्च शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिन्या गुणसमुदायविषयतया जात्यादाविवा- प्रत्यूहमुत्पत्तेः सर्वलोकसाक्षिकत्वात् । अत एव गुणसमुदायस्येहार्थशब्देन ग्रहणम् । अर्यते उपलोचनम् "सामीप्यतेण्यादौ" इति लोचनम् । अत्र प्रातपाये श्रद्धातिशयरूपां भगि प्रयोजनत्वन वर्णयन्ति लोचनकारा: भक्तिमात्रमभ्युपगच्छता ध्वनिमनभ्युपगच्छतां दृष्टया, न तु ध्वनिवादिदृष्टया। ध्वनियादे खलु प्रयोजनं पावनत्वादिकम् । अत: "सामीप्यतैश्ण्यादौ इति लोचनबन्ध: फौमुदीकारानुसारेण लेखकप्रमादादिकल्पनासलीकार नाईति ग. ह. 'आहुः' 'सारूम्यात सादृश्यात्' घ. ८. च. 'सामाप्या सास्यात्' का. स. ग. 'च' नास्ति । २.

·ध्वन्यालोकः उद्दयोतः लोचनम् भक्तिः प्रतिपाद्ये सामीप्यतैक्ष्ण्यादौ श्रद्धातिशयः ; तां प्रयोजनत्वेनोद्दिश्य तत आगतो भाक्त इति गौणो लाक्षणिकश्च ; मुख्यस्य चार्थस्य भङ्गो भाक्ति:-इति; एवं मुख्यार्थवाधा निमित्त प्रयोजनमिति त्रयसद्भाव उपचारवीजमित्युक्तं भवति ॥ काव्या- मानं गुणवृत्तिमिति । सामानाधिकरण्यस्यायं भावः—यद्यप्यविवक्षितवाच्ये धनिभेदे कौमुदी गम्यते ज्ञायते इत्यर्थशब्दव्युत्पत्तेः अर्थस्य गुणसमुदायरूपस्य भाग एकदेशस्तैदण्यादिः सिंहादिशब्दे शौर्यादेः । एवं भातशब्दस्य गौणलाक्षणिकार्थसमर्पकत्वं प्रदर्य तस्यैव तदुभय- शब्दप्रतिपादकत्वमपि दर्शयति-भक्तिरिति ॥ कयमत्र सामीप्यस्य प्रतिपाद्यतया श्रद्धा- तिशयविषयत्वमिति चेत्, सत्यम् । इयं तु लेखकानां प्रमादविजृम्भवेति मन्यामहे । पावनत्व- तेण्यादाविति हि ग्रन्थपाठो युक्तः । अथ वा सामीप्यशब्देन पावनत्वस्यैव ग्रहणमस्तु, एकार्थसमवायलक्षणसंबन्धात्तस्यैव प्रयोजनत्वादन्यस्य निमित्तमात्रत्वात् । भक्तिशब्देन भजना- रमको मनोव्यापारः श्रद्धातिशय उध्यते । तच्छन्देन प्रतिपाद्यं पावनत्वशौर्यादिकं गृहीतम् ।। तत इति ।। श्रद्धातिशयरूपाया भक्ते तोरागतः गौणो लाक्षणिकश्व शब्द इति शेषः । सत्येवं हि न पुनरुकन्वम् अपेक्षितत्वाचैवमेव व्याख्यानं गरीयः।एवं निमित्तप्रयोजनगोचरतया "भन सेवा- याम्"इति धातोः भक्तिशब्दसिद्धयगीकारेण व्याख्याय मुख्यार्थबाधविषयतया "भलो आमर्दे" इति धातोस्तसिद्धिमुपजीव्य भक्तिशब्दं व्युत्पादयति-मुख्यस्य चेति ।। गङ्गास्रोतआदेः इहापि तत इत्यादेरनुपङ्गो द्रष्टव्यः । कथितव्याख्याप्रकारस्य फलमाह-एपमिति ॥ भगार्थ- व्याख्यानस्य मुख्यार्थवाधारूपवीजसिमिः फलम् , सेराभागार्थव्याख्यानस्य निमित्तसिद्धिः, भ्रदातिशयार्थव्याख्यानस्य प्रयोजनम्-इति समोपचारवीजसूचकत्वं भाक्तशब्दस्य प्रदर्शयि- नुमिधं वितत्य ब्याख्यानमस्माभिः कृतमिति, काव्यात्मानं गुणवृत्तिमित्यनेनैव व्याख्यात- प्रायगदानपं नाशकमायमित्यभिप्रायः ॥ ननु घनिर्नाम गुणवृत्तिव्यतिरेकी नास्ति कचित् यतव्यः । तद्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृतिमाहुरिति विधिमुखन सामाना- विकरम्पनिर्देशे कोऽभिप्राय इत्पाकाज्ञायामाह---सामानाधिकरण्यस्यायं भाव इति ।। सामानाधिकरण्येन निदेशस्येति यावत् ।पनिगुणवृत्यास्लादास्यमेर घानियादिमिनिरा- , ग... "तिinda २. क. स. ग, माननिमिवषयी ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् "निःयासान्ध इवादर्शः" इत्यादावुपचारोऽस्ति, तथापि न तदात्मैव ध्वनिः, तद्वयति- रेकेणापि भावात् विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदादौ ; अविवक्षितवाच्येऽयुपचार एव न ध्वनिरिति वक्ष्यामः । तया च वक्ष्यति-- . "भक्त्या विभर्ति नैकवं रूपभेदादयं ध्वनिः । 1 अतिव्यातेरयान्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया" "कस्यचिद्व्यानिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम् ॥” इति च । गुणाः सामान्यादयः , धर्मास्तैक्ष्ण्यादयश्च ; तैरुपायैर्वृत्तिरन्तिरे यस्य, तैरुपायैर्वृत्ति कौमुदी कर्तव्यम् , न तु घनेः सर्वयोपचारस्पर्शित्वमपि इतीममर्थमुद्दयोतयितुं सिद्धान्त. विरुद्धतादात्म्यपक्षोपक्षेपार्थोऽयं सामानाधिकरण्यनिर्देश इत्यर्थः । कुतो न तादात्म्यमित्याशङ्कय यस्य यद्यतिरेकेऽपि भावः न तत्तदात्मकम् , यथा वृक्षत्वं । शिशपात्वव्यतिरेकेणापि भवन तदात्मकम् । ध्वनिश्चोपचारव्यतिरेकेणापि विवक्षितान्य- परवाच्यप्रभेदे भवति तस्मान्न तदात्मक इत्याह—तद्वयतिरेकेणेति ॥ ननु निःश्वासान्धः" इत्यादौ यत्र तत्सद्भावोऽनुज्ञातस्तत्रास्तु तादात्म्यं न सर्वत्र, तावलापि चरितार्था भवाम इत्याह-अविवक्षितवान्येऽपीति ॥ "सुवर्णपुप्पाम्" इत्यादी व्यापारचतुष्टयप्रकटनेन तत्रापि तादात्म्यं नास्तीति तदवसरे वक्ष्याम इत्यर्थः । तत्रापि न . स्वकपोड़परिकल्पितमेव पक्ष्यामः , कारकाकाराभिप्रेतमेल्याह-तथा च वक्ष्यतीति ।। अथ व्यञ्जकशब्दव्यङ्गवार्थव्यञ्जनव्यापारात्मनो धनेर्गुणवृत्तिव्यतिरेकेणाभावमेव प्रति- पादयितुं गुणवृत्तिशब्दस्यामुख्यशब्दार्थव्यापारवाचितां व्युत्पत्तिपूर्वकमाह-गुणा इति ॥ सामीप्यादय इति लक्षणाभिप्रायेण ॥धर्माइति ।। गुणशब्दो द्रव्यपरतन्त्रवस्तुमात्रवचन इति भावः ।। तैक्ष्ण्यादय इति ॥ गौणाभिप्रायेण ।। उपायैरिति । निमित्तमूतः ।। अर्थान्तरे तीरादि- प. 'विवक्षितवाच्यो' क. स्मृतिः' ग. ड. च. -विवक्षिते वाच्ये' ग. 'वैरुपायैईत्तिा शम्दस्य घ. इदमर्थम् नास्ति गुणवृत्त 9 . ३. ४. यत्र - ·ध्वन्यालोकः (उदयोतः टोचनम् नोक्तम् "शब्दः छन्दोऽभिधानाः" इत्यभिधानस्य शब्दाढ़ेदं व्याख्यातुं भट्टोद्भटो बभाषे--- "शब्दानामभिधानमभिधान्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश्च" इति । वामनोऽपि "सादृश्याक्षणा ततः कौमुदी गुणालंकारप्रकार इति नोक्तम् , तथा भाक्तवादिभिरपि घनिर्गुणवृत्तिरेवेति खकण्ठनो नोक्तमिति दृष्टान्ताभिप्रायेणात्र 'अन्यो वा' इत्युक्तमित्यर्थः । दर्शयतेत्येकवचनेन प्रकाशनकर्तृत्वेनोक्तेभ्यः कान्यलक्षणकारेभ्योऽन्यस्य न ग्रहणम् । किं तु त एव सघातरूपेणैकत्वमापद्यमानास्तद्हण- गोचरा इत्याशयेन काकाङ्क्षां पूरयति-मट्टोद्भटवामनादिनेति ॥ तत्र तावत् भामहयचनमुदाहरति----भामहेनोक्तमिति ।। "शब्दस्छन्दोऽभिधानार्था इतिहासाश्रयाः कथाः । लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः कार्यहेतवः ॥” इति । काव्यकरणज्ञाननिदानतया शब्दादिनवकमुक्तम् । किमित्यत आह---- अभिधानस्येति ।। पुनरुक्तिशङ्का परिह मित्यर्थः । अभिधानशब्दोऽयं नाभिधायकशब्द- यचनः ; किंतु तद्यापारस्यार्थप्रतिपत्तिकार्यावगम्यस्य पारस्पन्दादिविलक्षणस्य मुख्यगुण- बृत्तिभेदभिन्नस्याभिधाख्यस्यायमभिधायक इति न पुनरुक्तिरित्यर्थः । एवं भट्टोद्भटभाणिति- मुक्तार्थोपपादनार्थमुदाहृत्य तत्रैव वामनवचनमुदाहरति-वामनोऽसीति ॥ वभाष इति संवन्धः । सादृश्यं नाम भूयोऽवयवसामान्ययोगः तन्निमित्ता या लक्षणा सा वक्रोक्ति- र्नामालंकार इति सूत्रार्थः । उदाहरणं तु- "उन्मिमील कुमुदं सरसीनां पङ्कजं च निमिमील मुहूर्तात् ।" अत्रोन्मीलननिमीलनशब्दौ बाधितमुख्यार्थी सादृश्यात्संकोचविकासलक्षकतया प्रयुक्तौ । यथा या, ममैव- "अरुणमणिसहोदराधरे'शिष्ठ) हसदसितोत्पलपत्रदीर्घनेत्रम् । मदयति मधुरं मृदुस्मितं ते वदनमिदं मदिराक्षि मानस मे ॥" अत्र सहोदरादिशब्दा बाधितमुख्यार्याः सन्तः सादृश्यादारुण्यादिगुणविशेपलक्ष- कतया प्रयुक्ताः । अनिमा मनाक् स्पृष्टोऽपि न लक्ष्यत इत्यमुं भागं पूर्वपक्षोप- क्षेपानुगुण्येन व्याचष्टे-तैस्तावदिति ॥ संप्रतिपत्तौ तावच्छन्दः गुणवृत्तेः प्रेयोजना- ख. 'भामडोक्तम् १. क. क. ग. 'सा लक्षणा' २. 'सा साद' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः मनास्पष्टोऽपि न लक्ष्यत इति परिकल्प्यैवमुक्तम्-'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इति ॥ लोचनम् पक्रोक्तिः" इति ॥ मनाक्स्पृष्ट इति ॥ तैस्तावद्ध्वनिदिगुन्मीलिता । यथालिखितपाठकैरतु स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिस्तत्स्वरूपवियेको न कृत, कौमुदी भावात् तस्य च वक्ष्यमाणविधया व्यञ्जनव्यापौरैकगोचरत्वात् गुणवृत्तिव्यवहारं दर्शय- द्विरेव तैः यनिमार्गोऽप्युत्सूत्रित एवेत्यर्थः । हन्त तर्हि वनेर्भाक्तत्वोद्घाटनं निर्मूलमेव स्यात् । न हितैः स्वकण्ठेन गुणवृत्तिरेव ध्वनिरित्यभ्यधायि, प्रत्युत ध्वनिमार्ग एव पर्यग्राहीत्याशङ्कथ तथापि लक्षणकरणेन पृथक् तत्स्वरूपानिरूपणात् 'गुणवृचिरेव ध्वनिः , न तदतिरिकः' इति तदुक्तिमर्थसिद्धामुपजीव्येदं भाक्तवादप्रस्थानं प्रवृत्तमित्याह-यथालिखितेति ॥ गुणवृत्तिव्यवहारविषयम्-- "उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहूर्तात्" ॥ इत्यादि काव्यं लेखनानतिक्रमेण पठनिः 'न लक्ष्यते' इत्यस्य व्याख्या 'तत्स्वरूपविवेको न कृतः' इति । तत्र हेतु:--स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिरिति ।। न केवलं ध्वनिस्वरूप- उपलोचनम् 'मनास्पृष्टोऽपि न लक्ष्यते' इति ध्वन्यालोके । अयमेय पाठो ज्यायान् लोचनसंमतश्च । कौमुदीकारेणापि अयमेव पाठः समाहतः । अनेदं बोध्यम्-'न लक्ष्यते' इत्यस्य 'न लक्षणेन विविच्य प्रतिपाद्यते विवेचनीयोऽपि ध्वनिः' इत्यर्थो वर्णनीयः । अन्यथा न दृश्यते' इति यथा- श्रुतार्थग्रहणे 'गुणवृत्तिनिः' इति पूर्वपक्षकल्पनामूलमुच्छिद्यतेति । 'ध्वनिगुणवृत्योर्मेदो नाभ्युप- गन्तव्यः' इति प्राचामुद्भटादीना मतम् । भेदानभ्युपगमे प्रमाण योग्यानुपलब्धिः । तत्र योग्यता 'न लश्यते' इत्यनेन सूच्यते । अलक्षणेन भेदानम्युपगमः कुतः प्रतीयेत ? ध्वनिस्वरूपापरिज्ञाना- देव अलक्षणं कुतो न स्यादित्यत आह लोचने-प्रत्युतोपालम्यत इति । एवं खलु ध्वनिगुणवृत्तिभेदा- नभ्युपगमसाधकानुपलब्धौ योग्यता सम्यक् समर्षिता स्यादिति भावः । 'स्पृष्टो लक्ष्यते' २. च. 'प्रतिपाठकै-' ग. प्रतिपा.-' ख. प्रतिपादक 'विवेकोधत.' -- क. ग. २. क. क.

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः केचित्पुनर्लक्षणकरणशालीनवुद्धयो ध्वनेस्तत्त्वं गिरामगोचरं सहृदयहृदय- लोचनम् प्रत्युतोपालभ्यते, अभग्ननारिफेलपत् यथार्थततद्न्योद्गृहणमात्रणेति । अत एवाह-परि- कल्प्येवमुक्तमिति ॥ ययेवं न योज्यते तदा ध्वनिमार्गः स्पृष्ट इति पूर्वपःविधानं विरुध्यते ॥ अत नन्वत्र कौमुदी विवेकाकरणमेव विवेचनाहं तत्स्वरूपापलापश्च, अहो महदमीपामपाण्डित्यमिति सोत्प्रासमाह- प्रत्युतेति ॥ ध्वनिरिति शेषः । किमिति घनिमार्गस्पर्शेऽपि सति तद्विवेकामावतदुपालम्भा- वित्याशङ्कयाह-अभन्नेति ॥ दृष्टान्तेन विवेक सति ध्वनिवस्तुस्वरूपं स्फुटतरमवभासेतैवेति प्रतिपत्तुपुरुषापराध एवायमिति दर्शितम् । तद्न्यः वनियुक्तप्रन्थः---उन्मिमीलेत्यादि । गुणवृत्तिव्यवहारदर्शनात् धनिमार्गस्पर्शे सत्येव तत्स्वरूपविवेकाकरणात् भक्तिरेव ध्वनिः । तदतिरिक्त इति तदभिप्रायमुक्तिपर्यन्तमुररीकृत्यायं भाक्तवादः प्रवृत्त इत्यर्थः । लक्षणकरण- योग्यत्वे सति तदनुपलब्धिलक्षणप्रमाणगम्यत्वेनोपपादिते भाक्तव्यतिरिक्तध्वन्यर्थाभाव- रूपेऽर्थे वृत्तिगत परिकल्प्येतिपदमनुकूलयति एवेति ॥ ध्वनिमार्गविस्पृष्टत्वं न दृश्यत इति प्रतीयमानमर्थमपहाय किमित्येवं कृच्छाव- बोधार्थस्वीकरणमित्यागङ्कयाह-यद्यवमिति ॥ भक्तिरेव घनिः न तु तदतिरिक्त इति हि पूर्वपक्षोऽत्र दिदर्शयिषितः । तस्योद्भटादिना स्वग्रन्थेषु ध्वनिमार्गारपर्श केवलं गुणवृत्तिव्यवहारमात्रकरणे विरोधः स्यात् , योग्यत्या[ग्यानु]पलब्धेरभावोपस्थाप- कस्य तदानीमनुद्भावितत्वात् । यथोक्तप्रकारे तु व्याख्याने वलापादननिबन्धना तदुक्तिः शक्योपपादा स्यादित्येपैव प्रन्ययोजना गरीयसीत्यर्थः ।। ग. 'योश्यते' 'कल्पयथा- ग. 'मनाक्' ' ग्रन्धनोग्रन्थन-' ख. 'क्षऽभि- 6. श्रुततान्योद्महणतदर्थानुग्रहण- च. 'क्षाभि- इति परि.' . क च. ४. २.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २ ध्वन्यालोकः संवेधमेव समाख्यातवन्तः । तेनैवंविधासु विमतिषु स्थितासु सहृदयमनःप्रीतये लोचनम् शालीनबुद्धय इति ॥ अप्रगल्भमतय इत्यर्थः । एते च त्रय उत्तरोतरं भव्यबुद्धयः । प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा ; मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि संदेहेन निढुवते ; अन्यास्तु अनिढुवाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्ययसंदेहाज्ञानप्राधान्यमेपाम् ॥ तेनेति॥ , . कौमुदी नन्विह प्रथममभाववादः, तदनन्तरं भाक्तवादः, तदनन्तरमलक्षणीयत्ववाद इत्यस्मिन् क्रमाङ्गीकारे को हेतुरित्याकालायामर्थसतत्त्वसंस्पर्शभूमिभूतसिद्धान्तपक्षावतारहेतुत्वं सोपानपरंपरान्यायेनामीपामस्ति, तदौचित्यानुसत्यर्थ कमसमाश्रयणं समञ्जसमेवेत्याह-ऐते चेति ॥ विष्वप्यभावप्रकारेषु कथितविशेपास्तित्वशङ्कामेकपक्षत्वोक्त्या निराकर्तुं त्रय इत्युक्तिः । भाक्तालक्षणीयत्वपक्षयोः प्रकारभेदाभावादेव परिशेपादाद्यपक्षप्रकारभेदापरिग्रहः त्रित्वसंख्याव्यपदेशप्रयोजनमिमि भावः । एतदेव स्पष्टीकरोति-प्राच्या होत्यादिना ।। प्राच्या अभाववादिनः । सर्वथेत्यनेन परमार्थज्ञानगन्धवन्ध्यतया देहात्मवादिचार्वाकवाची- नत्वममीषां दर्शितम् । अत एवोत्तरवाक्ययोर्विशेपार्थः तुशब्दः । तमेव विशेषमाह---- तद्रूपं जानाना इति ॥ संमुग्धतया 'यत्किञ्चिदस्ति वाच्यातिरिक्तम्' इत्युल्लिख- न्तोऽपीत्यर्थः । तद्रूपज्ञत्वादेव तर्हि तदुक्तपक्षोपादेयत्वप्रसक्तिरिति शङ्कां शमयति--सन्देहेन निढुवत इति । ते हि तत्त्वावबोधजन्यपरितोपाभावादपदुवते । अतश्च पर्यन्तदशाया- मभाववादिसोदरतवैषामपीति भायः । मध्ममेभ्योऽप्यन्त्यनामुत्कर्षनिबन्धनं विशेषमाह-- अनिहवाना इति ॥ तदूपमित्यनुषङ्गः । एतत्पक्षानुपादेयाचम्लमपकर्षमाह-लक्षयितुं न जानत इति ॥ विपर्ययस्य स्वरूपजिज्ञासाप्रतिबन्धकत्वाद्विपर्ययप्रधानतोक्त्याभाववादिनां सर्वापेक्षयात्यन्तापकों दर्शितः । सन्देहस्य जिज्ञासाप्रसञ्जकतया भाक्तवादिनां तत्प्रधानत्वा- भिधानेन शिक्षाधिकारयोग्यतया तेपामभाववाद्यपेक्षयोत्कर्पो दर्शितः । अन्त्यानां तु वस्तु- तत्वावबोधवतां लक्षणकरणमात्रविषयमेवाज्ञानं न वस्तुतत्त्वविषयम् ; तच्च सुखोच्छेदमिति तेषां . १. क. ३, क. ख. घ. 'अपहनु- ख. 'अनपढ्नु' ग, 'विपर्यास ग. 'एतेषाम्' क. क.

·७२ ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् एकैकोऽप्ययं . विप्रतिपत्तिरूपो वाक्यार्थों निरूपणे हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्येक वचनम् । एवंविधासु विमतिष्विति निर्धारणे सप्तमी । आसु मध्ये एकोऽपि यो विमतिप्रकारस्तेनैव हेतुना तत्स्वरूपं घूम इति धनिस्वरूपमभिधेयम् । अभिधानाभिधेय- लक्षणयोर्ध्वनिशास्त्रयोर्वत्कृप्रोत्रोद्युत्पाद्यव्युत्पादकभावः संबन्धः । विमतिनिवृत्या तत्स्वरूपज्ञानं कौमुदी सर्वपूर्वापेक्षयोत्कर्यः । ध्वनिवाघपेक्षया कियानप्यपकर्ष इति दर्शितम् । अतश्च सिद्धान्त- पक्षानन्तरितपूर्वभूमिस्वादन्त्यपक्षस्य तदारोहे सति सम्यग्भूतथ्यनितत्त्वदर्शनमयनलभ्य- मधिकारिधियः सिद्धमित्येतत् क्रमेणेत्यनेन घोतितम् । तेनेत्यत्र यदेकवचनं तत् तच्छब्द- परामृष्टवाक्यार्थभूतहेतुगतैकत्वप्रतिपादकत्वेन नाविवक्षितमिति मन्तव्यमित्याह- कोऽपीति ॥ तच्छब्देन हि त्रयो विप्रतिपत्तिरूपा वाक्यार्थाः प्रकृतत्वेन परामृश्यन्ते । कारक- विभक्त्या च तेषां धनिस्वरूपनिरूपणं प्रति हेतुत्वमुच्यते । एकवचनेन तु नैतेषां समुदिता- नामेव हेतुत्वम् , किन्तु अन्यानपेक्षतयामीपां प्रत्येकमेव हेतुत्वमस्ति; ततश्चैकस्यापि हेतौरव कर्तव्ये सति ध्यानस्वरूपनिरूपणेन बहुषु सत्सु हेतुपु तनिरूपणमत्यन्तमावश्यकम् -इत्ययमों दर्शितः । सप्तम्या अनेकार्थवृत्तितया प्रसिद्धत्वात् प्रतिपिपादयिषितार्थसमुचित- मर्थमाह-निर्धारण इति । तदेव स्फोटयति-आसु मध्य इति । एकोऽपीति ॥अभावा- दिविषयः । अतश्च तेनेत्यस्य प्रत्येकेषु प्रकृतेषु त्रिपु वाक्येषु यथाक्रममभिसम्बन्धोऽनुसन्धेयः। ततः 'तस्याभाव जगदुरपरे' तेन 'तत्स्वरूपं ब्रूमः' इत्यादिः सहृदयमनःप्रीतये व्याकुवती वृत्तिकारण पार्यन्तिकमेव प्रयोजनं प्रदर्शितम् ; न तु विषयसंबन्धमुख्यप्रयोजनानि प्रदर्शितानि । न च तेविना श्रोतृप्रवृत्तिसंभव इति स्वयमेव 'तत्स्वरूपं ब्रूमः' इति भागस्य तत्प्रतिपादकता वृत्तिकारेण स्वकण्ठतोऽनुक्कामपि हृदयस्थितां श्रोतमनस्समाधानार्थ प्रदर्श- यति-ध्वनिस्वरूपमिति ॥ वचनक्रियाकर्मकारकतया धनिस्वरूपस्य निर्देशात्तस्याभिषेयत्वं तावत् साक्षादुपदर्शितम् ; अत एव तयोः प्रतिपायप्रतिपादकभावः सम्बन्धः म इति पचनकर्तरभिधानाद्वचनस्य श्रोतृप्रतिपत्यर्थस्वात् श्रोतुर्थलाभात् तत्सम्बन्धोऽपि सम्बन्धि- १. 'योऽमी २. ग निरूपणेऽपि ग. एकोऽपि नास्ति । प. च. 'न्युत्पादकम्युत्याप ·१] ३ लौचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् साध्यसाधनभावः संबन्ध इत्युक्तम् । अथ श्रोतृगतप्रयोजनॆप्रयोजनप्रतिपादन सहृदयमनः- कौमुदी शब्दसामर्थ्यात् सिध्यति । विमतिप्रयुक्तत्वात्तत्स्वरूपाभिधानस्य तन्निवृत्त्यर्यत्वावगतेस्तत्त्वा- वधारणप्रतिपक्षभूतविमतिप्रतिक्षेपमुखेन तत्फलत्वं ध्वनिस्वरूपाभिधानस्य दर्शितम् । तद्वारेण च शाषप्रयोजनयोरुत्पाद्योत्पादकभावसंबन्धोऽपि सूचित एवेति श्रोतृप्रवृत्युपयुक्त- मनुबन्धत्रयमत्र तत्स्वरूपं ब्रूम इति कारिकाखण्डेन दर्शितं भवतीत्यर्थः । उक्तमिति ।। तत्स्वरूपं धूम इत्यनेनेति शेषः । इदानीम् "सहृदयमनःप्रीतये" इति कारिकाखण्डस्य प्रयोजनम् "तस्य हि" इत्यादैः "लक्षयताम्" इत्यतःप्राक्तनस्य वृत्तिमन्यस्योपयोगं च दर्शय- नवतारयति—अथेति ॥ ज्ञानस्य स्वतःसुखप्राप्त्यादिरूपत्वरहितस्य प्रयोजनवायोगात् प्रयोजनान्तरहेतुत्येनैव तपारवस्यावश्यवक्तव्यत्वात्तस्यैव प्रीतिरूपस्य स्वतःप्रयोजनतया प्रवृत्तावन्तरङ्गत्वं तदाक्रान्तिसमासादितप्रयोजकमावस्यैव मुख्यप्रयोजनस्य प्रयोजनत्वम् ; अत एव वृत्तिकारेण मुख्यप्रयोजनानभिधानेन सहृदयमनःप्रीतय इति भागं व्याकुर्वतेदमेव प्रयोजनं प्रादर्शि । अस्यैवेतरापेक्षयोदुरकन्धरीमावेन स्वसाधनसंक्रान्तिमुखेन वस्तुसामर्थ्यबलादेव श्रोतृप्रवृत्तिमूलकारणत्वादन्यस्य तदुपजीवनलब्धजीवितस्यैव प्रयोजकत्वमिति तत्प्रतिपादनं न व्यर्थमित्याशयेनाह–श्रोतृगतेति ॥ श्रोतृगतं यत्प्रयोजनं ध्वनिस्वरूपज्ञानरूपं तस्य प्रयोजनं प्रीतिरूपं तस्य प्रतिपादनमिति कर्तरि करणे वा ल्युट्प्रत्ययः ॥ व्याख्यातु- माहेति।। अस्यार्थः "तस्य हि" इत्यादेः तावद्वृत्तिग्रन्थस्य साक्षायाख्यानरूपत्वं नास्ति, तयापि नानुपयोगः । आनन्दस्य सहृदयगनःप्रतिष्ठारूपप्रयोजनप्रतिपादनार्थतया तत्प्रयोजनत्वसमर्थ- नार्थ घनेः काव्यजीवितत्यानन्यप्रतिपादितत्वप्रदर्शनमुखेन लक्षयतामित्यादिव्याख्यानशेष- तयोपयोगसंभवात् । न हि प्रीतेः प्रीतिरूपत्वं तादूप्येण प्रयोजनत्वं वा तद्विपयस्य तयोग्यतोपाधिभूतनिरतिशयसाम्राज्यपदानभिषेके सुखोपपादं भवति इति तत्तादृश- सौभाग्यविशेषभाजनत्वप्रतिपादकतया तस्य होत्यादेरत्यन्तोपयोगित्वगनपवादमिति । तस्येत्यत्र • तच्छन्दो न ध्वनिसंशिपरः किं तु तत्प्रकाशनावश्यकत्वसिद्वयर्य विप्रतिपत्तिमयमहान्ध- , क. ख. '-साथकमाव ग, ध. च. 'प्रयो- क. ख. जनप्रति इत्युसम्' २. ग. ह. 'प्रतिपादकम्' ३. 'त्रितय क. 10 ·वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः तत्स्वरूपं धूमः । तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमतिरमणीयमणी- . लोचनम् प्रीतये' इति भागं व्याख्यातुमाह -तस्य हीति ।। विमतिपदपतितस्येत्यर्थः । ध्वनेः स्वरूपं लक्षयतां संवन्धिनि मनसि हैदये आनन्दो निर्वृत्यात्मा चमत्कारापरपर्यायः प्रतिष्ठां परैविपर्यासा- युपहतैरनुन्मील्यमानत्वेन स्थेमानं लभतामिति प्रयोजनं संपादयितुं तत्स्वरूपं प्रकाश्यत ग्रन्थस्य चास्य लक्षयता- कौमुदी कारतिरोहितत्वधर्मवैशिष्टयपर इत्याह-विमतिपदपतितस्येति ॥ स्पष्टसंगतिकत्वात् सुग्रहत्वाय सङ्गतिमाह-ध्वनेः स्वरूपमिति ॥ मित्यस्याव्यवधानादानन्दशब्दनैव सङ्गतिः सपदि भायात् ; तद्यावृत्यर्थमुक्तम्--सम्बन्धिनि मनसीति ॥ न संकल्पविकल्पात्मकवृत्तिकमत्र मनो विवक्षितम् । किश्च अध्यवसाय- वृत्तिकमन्तःकरणमात्रमित्याह हृदय इति ॥ आनन्दप्रतिष्ठाशब्दयोरथान्तरपरतया व्याख्यास्यमानत्वादन विवक्षितमर्थ पदं नाचिदन्ना]नन्दशब्दस्य तावन्नित्त्यात्मेति आनन्दस्य निर्वृत्यात्मनोऽप्यव्यपदेश्यत्वाच्छम्दान्तरेणापि स्फुटयति--चमत्कारेति ।। प्रतिष्ठामित्यस्या- प्यर्थमाह---स्थेमानमिति ॥ हेत्वन्तरप्रापिताप्रतिष्ठत्व एवानन्दस्य प्रतिष्ठालम्भन- प्रसक्तिरित्यत उक्तम्-परैरिति ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण यावदेतद्धनिस्वरूपप्रतिपादनं न क्रियते, तावत्सहृदयहृदयमयमहालवालमध्यसीमनि तत्सतत्त्वसमास्वादनकन्दादानन्द- मन्दारतरुप्ररोहः प्रादुर्भवन्नेव वा अभावादिवादिगदितयुक्तिसहस्रखनित्रसमुत्खातमूलोऽ- नुदितप्राय एव स्यादिति तदुन्मूलनहेतुनिरासेन तत्प्रतिष्ठापनं संगतमेवेत्यर्थः । परोक्तयुक्तीनां वास्तवे तदुन्मूलनसामर्थ्य कुतोऽनुन्मूल्यमानत्वमपीत्याशङ्कय तासामाभासता दर्शयितु- मुक्तम्-विपर्यासायुपहतैरिति ॥ आदिशब्देन सन्देहाज्ञानयोः संग्रहः । "सहृदयमनःप्रीतये" इत्यस्य वाक्यान्तरेण प्रयोजनप्रयोजनप्रतिपादकत्वेनोक्तिः प्रतिष्ठा लभतामिति वाक्यान्तरेण निर्देशश्च कारिकायां सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूम १. घ, 'वरूपम्' इत्यारभ्य 'लभतामिति' इत्यन्त नास्ति। ननु 'हृदये नारित ।

·लोचनकौमुटुपलोचनसहितः ७५ लोचनम् इति संगतिः । प्रयोजनं च नाम तसंपादकवस्तुप्रयोक्तृताप्राणतयैव तथा भवतीस्याशयेन प्रीतये तत्स्वरूपम् इत्येकवाक्यतया व्याख्येयम् । तत्त्वरूपशब्दं व्याचक्षाणः संक्षेपेण तावत्पूर्वो- दीरितविकल्पपञ्चकोद्धरणं प्रथयति—सकलेत्यादिना ।। सकलशब्देन सत्कविशब्देन च कीमुदी इत्येकवाक्यत्वप्रतीतिविरुद्ध इत्याशङ्कय कारिकामनुकूलयितुमुक्तम्-इति प्रयोजन संपा. दयितुमिति ।। न भिन्नवाक्यत्वेनैव व्याप्ट्या वृत्तिकारस्यास्यमिमता । प्रयोजनप्रयोजनप्रति- पादकत्योक्तिः पुनर्ववक्षिक्येव, न शाब्दी । तन्मूल एव च वाक्यान्तरेण निर्देशः । वस्तुतस्तु एकवाक्यताङ्गीकारेणैषा यथाकारिकाक्षरं व्याख्या अवसेया, न भिन्नवाक्यतयेति भावः । एतदेवोपपत्योद्भेदयन्नाह-प्रयोजनं चेति ॥ चो हेत्वर्थे , नाग प्रसिद्धौ; तच्छन्दः प्रयोजनस्वरूपवचनं प्रयोजनस्वरूपसंपादकं यद्वस्तु क्रियारूप तस्य प्रेरकत्व- खभावशालितया तथा प्रयोजनत्वेनावभासते । प्रयोजयति स्वनिप्पादक साधने पुरुष प्रवर्त- ' यतीति प्रयोजनमित्युच्यते । न खलु डित्यादिशब्दयद्यादृच्छिकशब्दत्वमस्य शक्याङ्गीकारम् ; अतस्तादृशप्रयोजनवप्रतीतिर्वाक्यभेदेन व्याख्याने न सिध्यतीति हृदये कृत्वा वृत्तिकार एकवाक्यतया व्याख्येयतामेवामिसहितवान् । यथाश्रुतग्रन्थच्छायानुरूपार्थावसायिनां पुनरन्यथापि प्रतीयेतेति भावः ॥ इत्याशयेनेति ॥ यस्मादेवमाशयो वृत्तिकारस्य तस्मादेक- वाक्यतया व्याख्येयमिति योजना । अथवा व्याख्या इयमिति पदद्वयं वृत्तिकारस्य व्याख्यानमेत- दित्यर्थः । सकलेत्यादिविशेषणानामुपयोगमाह-तत्स्वरूपशब्दमिति ।। तद्याख्यानं वा किमर्थमित्यत उक्तम्--- -पूर्वेति ॥ तदप्युत्तरत्र कृतत्यादनकामित्यत उक्तम्-संक्षेपत इति ॥ संक्षेपविस्ताराभ्यां प्रतिपाद्यगानो ह्यर्थः प्रतिपित्सूनां प्रतिपत्तिपथमनायासेनाक्तरेदिति भावः । उद्धरण निरासः ; तदेव विविच्य दर्शयति-सकलेति ॥ प्रकारलेशत्वं किमखिलकाव्य- विपषव्यात्यभावकृतम्, आहोस्विदप्राधान्यकृतम् ! आधं सकलपदेन शकलयति, सकलकविकाव्यविषयव्याप्युपलधेरनपलपनीयत्वादस्य न तत्कृतं प्रकारलेशत्वमिति । द्वितीय सत्कविशब्देन निर्दलयति, कालिदासप्रभृतिभिर्महाकविमिस्तस्यात्यन्तमाहतस्य । ४. 'रूपम्' घ. क. 'तत्वमुपपादक- ग. 'तत्स्वरूपं मः' 'च्याख्यानम् च. ३. घ. 'सचयक्ति ·ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः यसीभिरपि चिरंतनकाव्यलक्षणविधायिनां बुद्धिभिरनुन्मीलितपूर्वम् । अथ च रामायण लोचनम् प्रकारलेशे कस्मिंश्चिदिति निराकरोति । अतिरमणीयमिति भाकाद्यतिरेकमाह । न हि सिंहो बटुः', 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र रम्यता काचित् ! उपनिषद्भूतशब्देन तु अपूर्वसमाख्यामात्र- करण इत्यादि निराकृतम् । अणीयसीभिरियादिना गुणालंकारानन्तर्भूतत्वं सूचयति । अध चेत्यादिना तत्समयान्तःपातिन इत्यादि यासामयिकत्वं शङ्कितं तन्निरवकाशीकरोति । रामायणमहाभारतशब्देनादिकवेः प्रभृति सर्वेरेव सूरिभिरस्यादर इति दर्शयति । लक्षयता- मित्यनेन वाचां स्थितमविषय इति परास्यति । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षो लक्षणम् । लक्षण 4 कौमुदी नाप्राधान्यनिमित्तं लेशत्वमाशङ्कितुमपि शक्यमित्यर्थः । व्यतिरेकेमेव स्फोरयति--न हीति ! काचिदिति ॥ दूरेऽतिरम्यत्यकथेति भावः । भाक्तशब्दस्य गुणलक्षणावृत्ति- साधारणतयोक्तत्वादिह तदुभयोदाहरणदानम् । किं सिंहादिशब्दैः वटाधर्थप्रतिपादने रम्यत्वम् उत शौर्यादिप्रत्यायने ? नायः, अनुग्लम्भात् । न द्वितीयः, यतो गुणादिसंबन्ध- सुन्दरस्वविरहान्न ध्वनित्वापादनपर्याप्तं रामणीयकमिह सचेतसामवभासत इति भावः । उपनिषद्भूतत्वेन सर्वोत्कृष्टत्वमुक्तम् , तेन च समाख्यामात्रत्वस्य सुदूरनिरासः सूचित इत्यर्थः ।। ननु रक्षणकृद्भिरनुन्मीलितपूर्वत्वे प्रत्युत तस्य नृशृङ्गादिवदत्यन्तासत्त्वमेव पर्यवस्येदिति तद्विशेषणे तावन परपक्षप्रतिक्षेपकमित्याराकय, तस्य लक्ष्येषु प्रसिद्धतरत्वात् नृशृङ्गादिसमान- योगक्षेमत्वस्य दूरदुर्वचत्वात् स्थूलबुद्धिगम्यगुणादिव्यतिरिक्तत्वं तद[न भिधानमिपेण सूच्यत इत्युक्तम्-अणीयसीभिरित्यादिनेति ।। रामायणादीति ॥ लक्ष्यविशेषोपादानेऽभिप्रायमाह- आदिकवेः प्रभृतीति ।। ननु विकल्पपञ्चकोदरणपरेऽस्मिन् प्रन्ये अभावभाक्तवादनिराकरण- बदलक्षणीयत्वपक्षापाकरणं न लक्ष्यत इत्याकाङ्क्षायां लक्षयतामित्यस्य तन्निराकरणपरत्व- स. 'अपि नास्ति। ध्यतिरिक' ग. 'मुनिभि.' ग. लक्ष्यो' 'करणमात्र. ग. 'लक्ष्येण' क. म. ग. इत्यादिना' ६. 'भारतादि' २. ७. का ३. स. ८. क क. म.

·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ७७ ध्वन्यालोकः महाभारतप्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारं लक्षयतां सहृदयानामानन्दो मनसि लोचनम् निरूपयन्ति लक्षयन्ति तेषाम् , लक्षणद्वारेण निरूपयतामित्यर्थः । सहृदयानामिति ।। येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते स्वंद्वदयसंवादभाजः सहृदयाः । यथोक्तम्- कौमुदी माह-~-लक्षयतामित्यनेनेति ॥ तदेव तच्छन्दनिर्वचनेनोपपादयति-लक्ष्यतेऽनेनेति ॥ लक्षणं निरूपयन्तीत्यस्मिन लक्षयन्तीति रूपं भवति । "प्रातिपदिकात् धात्वर्थे बहुल- मिष्ठयच" इति निरूपयन्तीति धात्वर्थे वर्तमानालक्षप्रातिपदिकाण्णिच् , तस्येष्ठवगावात् । टिलोपः । एवं चैतच्छास्त्रप्रदर्शितलक्षणद्वारा सहृदयानां निस्वरूपनिरूपणरूपो योऽर्थस्तमभिदधता लक्षयतामिति सहृदयविशेषणेनालक्षणीयत्वपक्षः प्रतिक्षिप्त इत्यर्थः । अस्मिन् शास्त्रे यत्र यत्र सहृदयशब्दस्तासर्वसाधारण्याभिप्रायेण वृत्तिग्रन्थस्य सहृदयशब्दं सहृदयलक्षणाभिधानेन व्याचष्टे—येपामिति ॥ अनुशीलनं शन्दपाठः अर्थपर्यालोचनं तस्याभ्यास आनेडनम् ; ततो हेतोशिदीभूते पूर्वमविशदे संप्रति विशदतां गते मनोमुकरे मणिमुकुरवदतिस्वच्छे मनसि वर्णनीयं विभावादितत्संबन्धिनस्तद्विपयतया तन्मयी- भवनस्य तत्तादात्म्यापत्तिरूपस्य योग्यता सामर्थ्यमस्ति, ते सहृदया इति लक्षणमुक्तम् । अथ सहृदयशब्दार्थनिर्वचनाभिप्रायेणाह—स्वहृदयसंवादभाज इति ॥ हृदयस्य ताप्येण सर्वत्रैकत्वात्तरय यस्मिन्नर्थे संवादोऽस्ति, तत्र संवादकान्तरनरपेक्ष्येण ये काव्यामनुभवन्ति, ते विशुद्धतया तत्त्वावधारणनिपुणतया प्रशस्तहृदयवन्तः सहृदया इत्युच्यन्ते । एतच्च सर्वत्रानुसन्धेयमित्यर्थः । यथोक्तलक्षणसहृदयसिद्धौ संवादकं किञ्चिद्वाक्यमुदाहरति-यथो- क्तमिति॥ यो विभावादिरूपः सत्कविवर्णनाधिरूढोऽर्थः । हृदयसंवादी हृदयसंवादविषयी- च 'ते हृदय.' ग. 'त एव हृदय.'

·ध्वन्यालोकः [उपयोतः लोचनम् "योऽयों हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना ॥” इति । आनन्द इति ।। रसस्यै चर्यणात्मनः प्राधान्यं दर्शयन् रसवनेरेव सर्वत्र मुख्यभूतमात्मत्वं दर्शयति । तेन यदुक्तम्- "ध्वनि मापरो योऽसौ व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । तस्य सिद्धेऽपि भेदे स्यात् काव्येऽशत्वं न रुपता ॥" इति । कौमुदी भवनशीलः ; तस्यार्थस्य भावः निर्मलहृदयमणिमुकुरसीमनि समुन्मेषः, रसोद्भवः रसोत्पत्ति- हेतुर्भवति ; तेन च तथाभूतेनार्थेन न केवलं हृदयमेव व्याप्यते ; तपाप्तिपूर्वकं कृत्स्नमेव शरीरं व्यानोति । तत्र कारन्न झटिस्येव तदैकरूप्येण च व्याप्तौ दृष्टान्तः-"शुष्कं काष्टमिवा- मिना" इति ; काष्टमेव च व्याप्यने, न शिलादिकम् ; तेन च दान्तिके रत्यादिवासनाविरहित- हृदयस्य श्रोत्रियादेः सहृदयत्वाभावः ; शुष्कमिति काव्यानुशीलनकृतमनौवैशधशालित्वं सूचितम् ; अग्निनेति गुणालंकारसंबन्धसौन्दर्यनिबन्धनं विभावत्वं दर्शितम् । इदानीमानन्द- शब्दोपादानस्य परपक्षप्रतिक्षेपपर्यवसायिता दर्शयितुं प्रयोजनमाह-आनन्द इतीति ॥ रसचणैवारमा स्वरूपं यस्य स आनन्दस्तयोक्तः । यश्यति हि रतचर्वणान्यापारो रसनीप इति । अथवा रसचर्वणाया आत्मा य आनन्दस्तस्यैति वरवलंकाररसेषु रसध्वनेरेख मुख्यमात्मत्वमिति । इतरयोस्तु तत्पर्यवसायितया गौणमिति दायिनुमानन्दस्य प्राधान्येन प्रयोजनत्वं दर्शितमित्यर्थः । अस्य फलं परपक्षनिरास इत्याह--तेनेति ॥ तत्प्रदर्शनेन हेतुना तदपहस्तितं भवतीत्यन्ययः । किं तदित्यन उक्तम्-यदुक्तमिति ॥ वक्ता चेह भानायकः । ध्वनिर्धननम् । नामराम्दः परप्रसिद्धिसूचनार्यः । योऽपीत्यपिशब्दः तुराब्दस्यार्थे । अपरः प्रसिद्धम्योऽभिधादिम्योऽन्यः विलक्षणध । स किंलक्षण इत्यत 4. च. रमन ८. 'आत्मच मसि ईशयान' नागिन क. स. 'कान्याल न सरिना' घ. कास्यत्व नस्पता' ·लोचनकौमुदुपलोचनसहितः चन्यालोकः लमतां प्रतिष्ठामिति प्रकाश्यते ॥ लोचनम् तदपहस्तितं भवति । तथा हि अभिधाभावनारसचणात्मकेऽपि त्र्यंशे काव्ये रसचर्वणा तापजीवितभूतेति भवतोऽप्यविवादः । यथोकं लयैव---- "काव्ये रसयिता सो न बोदा न नियोगभाक्" इति । कौमुदी उक्तम्--व्यञ्जनात्मक इति ॥ सिद्धेऽपात्यनेनाम्युपगम्यवादोऽयमिति दर्शयति । न तावदभिधादिभ्योऽस्य भेदो न्यायाघातसहः । तथाप्यभ्युपगम्यापि घूमह इत्यर्थः । तस्य कायऽशत्वमेव स्यात् , न स्वरूपत्वमात्मत्वं यद्भवतोऽभिलषितमित्यर्थः । विमतो ध्वनिः काव्यांशभूतो भवितुमर्हति , शब्दव्यापारत्वादभिधादिव्यापारघत् , इत्यनुमानबाधित काव्यात्मत्वाभिधानमित्यर्थः ।। अपहस्तितं भवतीति ॥ साक्षात्तदपहस्तनाप्रतिपत्तावपि तदभिप्रायसद्धायो दर्शित इति तमुद्धाटयति-तथा हीति ॥ उक्तानुगानस्य स्वाभ्युपगम- विरोध दर्शयिष्यन् स्वाभ्युपगगं तावदाह-अभिधेत्यादि । व्यापारस्त्रिविधो बुधैरभिमतः काव्येऽभिधाभावना- भोगोत्पादकतात्मना तदधिको नास्ति ध्वनि म नः । सिद्धाया व्यवहारभूमिषु विभावाद्यर्थसाधारणी- कारात्मा त्वपरा निर्गलरसास्वादात्मिकैवान्तिमा । रसचर्वणेति भोगकृत्वमित्यर्थः ॥ व्यंश इति ॥ त्रयोऽशा व्यापाररूपा अस्येति । भवतोऽपीत्यपिशब्दः त्र्यंरोऽपीत्यत्र योज्यः । रसचर्वणाया जीवितत्वेन तदभ्युपगमे तदीयमेव वचनं प्रमाणयति-- यथोक्तमिति ॥ त्वयैवेति ॥ नारमाकगिदमलीकारोपणदौर्जन्य- विष्फर्जितमित्यर्थः । रसयिता रसचर्वणशीलः सर्व एव काव्येऽधिक्रियत इति शेपः । न बोद्धा जनः इतिहासादाविव, न नियोगभाक् नियोज्य वेदादाविव । तेन रसचर्वणाया अधि- कारसंपादकत्वं खकण्ठतो घदता तस्याः प्राधान्येन जीवितत्वमुक्तमेव भवतीति भावः । एवं पराभ्युपगम प्रदर्य तद्विरोधमनुमानस्य वक्तुं किं यस्त्वलंकारध्वन्योरंशत्वमात्रं 'एतेन तदपइसितम् च, 'जीवभूते-' च. 'केति, १. ग. घ. ३. ध. २.

·८० ध्यन्यालोकः उधोतः लोचनम् तद्वस्त्रलंकारंवन्यभिप्रायेणांशमात्रत्वमिति सिद्धसाधनम्. । रसवन्यभिप्रायेण तु स्वाभ्यु- पगमप्रसिद्धसंवेदनविरुद्धमिति ।। सत्र कवेस्तावत्कीर्त्यापि प्रीतिरेव संपाद्या । यदाह -“कीर्ति स्वर्गफलामाहुः"- इत्यादि । श्रोतॄणां च व्युत्पत्तिप्रीती यद्यपि स्तः, यथोक्तम्- "धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवण ॥” इति । . कौमुदी सिसाधयिपितं किं वा रसध्यनेरिति विकल्पं हृदि कृत्वा आघं दूषयति-तदिति ॥ तत्र एवं स्वाभ्युपगमं स्थिते सतीत्यर्थः । यदंशमात्रत्वसाधनं तद्वस्त्वलंकारध्वन्यभिप्रायेण चेत् क्रियते, तयोरेवांशत्वं साध्यते चेदित्यर्थः, तदा सिद्धसाधनत्वं रसध्वमेरेव मुख्यतया- स्मत्वेनास्माभिरभ्युपगमात् , इतरयोस्तु तत्पर्यवसायितया वाच्यादुत्कृष्टत्वमात्रमेव न वास्तवं मुख्यमात्मस्वमित्ययमर्थः "काव्यस्यारमा स एव" इत्यत्रान्तरे वक्ष्यत इत्यर्थः । द्वितीय दूषयति-रसध्वनीति ॥ स्वाभ्युपगमः काव्यस्य त्र्यंशत्वस्वीकारः। तत्र प्रसिद्धं यदसचर्वणाया जीवितत्वसंवेदनं तेन विरुद्धं तदंशत्वानुमानमित्यर्थः । स्वाभ्युपगमेन च प्रसिद्धन रसविदां संवेदनेन च विरुद्धमिति वा, स्वाभ्युपगमप्रसिद्धिस्वसंवेदनविरुद्धमिति वा पाठे स्वाभ्युपगमेन रसविदां प्रसिद्धया स्वसंवेदनेन च विरुद्धमित्यर्थः । इतिशब्दः परमतनिराससमाप्त्यर्थः ॥ नन्यानन्दस्य प्राधान्ये सिद्धे स्यादेवम् ; तदेव कथमिति तावद्वाच्यम् ; फलत्वादिति चेत् भवत्येवम् ; तथापि फलान्तरस्यापि विद्यमानत्वात् तस्यैव प्राधान्यमिति नियमेनाध्ययसातु- मशक्यमित्याशङ्कय फलान्तरं किमेतत् कवेराहोस्विच्छ्रोतुरिति विकल्पमुपजीव्याचं प्रत्याह-- तत्रेति ।। काव्यविषय इत्यर्थः । तावदिति संप्रतिपत्तौ ; की|पीति फलान्तरानुवादः, कीर्तेः स्वरूपेण सुखप्राप्त्यादिरूपत्वाभावेन पुरुषार्थत्वाभावादिति । एतदभियुक्तोक्या द्रढयति- यदाहेति ॥ स्वर्गशब्दस्य निरतिशयप्रीतिवचनत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । द्वितीयमनुव- दति-श्रोतृणां चेति ॥ धर्मार्थेति ॥ अत्र पूर्वार्धेन व्युत्पत्तिलक्षणं फलमुक्तम् ; कीर्तेः प्रीतिपर्यन्तत्वात् तृतीयपादेन प्रीतिरेवोक्ता भवति । एवमुभयोरपि सममेव फलम्पत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । तथापि परमार्थपर्यालोचनायां प्रस्तुतायां प्रीति रेख फलं पर्यवस्पतीत्याह- ख. 'भ्युत्पत्तिर्यपि' इत्यादी ६. 'निबन्धनम् । १. -'त्वमा क. क. च ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ८१ लोचनम् तथापि तत्र प्रीतिरेव प्रधानम् । अन्यथा प्रभुसमितेभ्यो वेदादि यो मिल- • संमितेभ्यश्चेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तिहेतुभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्तिहेतो या- संमितत्वलक्षणो विशेष इति प्राधान्येनानन्द एवोक्तः | चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि चानन्द एव पार्यन्तिकं मुख्यं फलम् । आनन्द इति च प्रन्यकृतो नाम । तेन से आनन्दवर्धनाचार्यः एतच्छास्त्रद्वारेण सहृदयहृदयेषु प्रतिष्ठां देवतायतनादिवदन- कौमुदी तथापीति ॥ तत्रेति व्युत्पत्तिप्रीत्योर्मध्य इत्यर्थः ॥ प्रधानमिति ॥ फलमिति शेषः । एतदेव विपक्षे बाधकप्रदर्शनेन द्रढयति-अन्यथेति ॥ यस्मादानन्दस्यैव प्रधानतया काव्यफलत्व- मितरस्यानुपगिकत्वमेव तस्मादिह आनन्दो मनसि इति तस्य फलत्वं सूक्तमित्याह-इतीति । एवमनिच्छन्तमेव विपक्षे दण्डोधमनेनाभ्युपगमध्य परमतानुरोधेन व्युत्पत्तेः फलत्वमभ्युप- गम्य कीर्तेरिब तस्या अपि स्वयमपुरुषार्थतया फलान्तरशेपत्वेन तथात्वसिद्धौ तद्बलादेवा- नपेक्षतया आनन्दस्य प्रधानफलत्वं पर्यवस्येदित्याह-व्युत्पत्तेरपि चेति ।। आनन्दो मनसि प्रतिष्ठामित्येतत् ग्रन्थकारप्रयोजनाभिधानोपयोगितया प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-आनन्द इति चेति ।। न केवलं प्रीतिवचन एवेत्यर्थः । भीमसेनो भीम इतिवदानन्दवर्धन एवानन्द इत्युच्यत इत्यर्थः । कथं पुनरस्य मनसि प्रतिष्ठालाभो नेय इत्यत्राह-तेनेति ॥ नामले स्थिते तदानुगुण्येन कथञ्चिदितरपदगमनिका सुगमेति तेनेति नामत्वस्य हेतुत्वेन निर्देशः । मनसत्यस्य व्याख्या सहृदयहृदयेष्विति । एकवचनं तु इहाप्यविवक्षितमिति भावः । केन प्रकारेण तस्य मनति प्रतिष्ठेत्याशङ्कय अन्धमन्यकृतोरभेदाभिप्रायेणे- त्याह-एतच्छास्त्रेति ॥ प्रतिष्ठामित्यस्य व्याख्या-अनश्वरीमिति ॥ प्रवाहनित्यतया सहृदयहृदयमन्दिरेषु श्रूयमाणव्याख्यायमानशास्त्रात्मना नित्यप्रतिपन्नत्वरूपनित्यसन्निहि- तत्वलक्षणा स्थितिः प्रतिष्ठाशब्देनोव्यत इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः -देवतायतनादि- १. के. ग. 'तत्र' नास्ति। क. वेदादिशालेभ्यो' ग. हेतुजाया' ड. च. 'देवा 'निश्चली घ.

·ध्वन्यालोकः (उद्योतः लोचनम् स्थितिं लभताम् गच्छत्विति भावः । यथोक्तम्- "उपेयुपामपि दिवं सनिबन्धविधायिनाम् । आस्त एव निरातङ्कं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥” इति । -मनसि प्रतिष्ठामिति ॥ एवंविधमस्य मनः । सहृदयचक्रवर्ती खल्वयं ग्रन्थकृदिति यावत् । यथा- तथा- कौमुदी वदिति । यथा विष्ण्यादीनां विशिष्टसन्निवेशशालिषु क्षेत्रशब्दवाचिषु [वाच्येषु] स्थानविशेषेषु भक्त्यादिसमुपबृंहितसाधकजनमनोवृत्तिविशेषसमारोपकृता स्वरूपेण तथा स्थित्यभावेऽपि नित्यसानिध्यलक्षणा प्रतिष्ठाशब्दवाच्या विशिष्टा काचन लोकशास्त्रादिप्रसिद्धा, तथा अस्यापि सहृदयहृदयेषु भक्तिबहुमानादिसमुपचितसमुचितप्रतिपत्तिविशेषे विषयोभावेना- भूतसंप्लवमवस्थानमेव प्रतिष्ठेत्युच्यत इत्यर्थः । लभतामित्यस्य व्याख्या--- गच्छत्विति ॥ उक्तमानन्दपदस्य नामत्वमुपजीव्य मनसि प्रतिष्ठां लभतामित्यस्य अर्थान्तरमाह-तथेति ॥ अस्मिन्नर्ये लभतामिति लडन्तत्वेन विपरिणमय्य योज्यः-मनसि प्रतिष्ठां लमत इति । एतत् व्याचष्टे-एवंविधमस्य मन इति ॥ अस्य अन्यकृत आनन्दवर्धनाचार्यस्य मन एवंविधं प्रतिष्ठां लम्धवद्भवति नेतरहृदय[वत् ] परिनिष्ठितार्थविषयसमुन्मेपरहितम्---इत्ययमर्थो मनसि प्रतिष्ठा लभत इत्यनेनोच्यत इत्यर्थः । उक्तार्थस्य पर्यवसानभूमि निष्कृयाह-सहृदयेति ।। प्रतिष्ठाशन्दस्योक्तार्थवाचकत्वं प्रयोगप्रदर्शनेन साधयति-यथेति ॥ ननु अनर्यकमिदं उपलोचनम् यथा मनसि प्रतिष्ठा भवति-एवंविधमस्य मनः; सहृदयचक्रवर्ती खल्वय ग्रन्यकृत् इति यावत्" इति पाठः अञ्जनानुसारी । सहृदयहृदयेषु तात्पर्यरूपिणी प्रतिष्ठाम् , यथा युद्धेऽर्जुनस्य तात्पर्यरूपिणी प्रतिष्ठा-इति व्याख्यात्यञ्जनकारः । वस्तुतख मनसि मनोविपये सहृदयताविपये, प्रतिष्ठा यराः-इति सुयोजम् ।। क. ज. स्थिति समताम् नास्ति। ग. 'मास्थयेव ग. स्थिति लभता सिर्टि' स. ग. 'एवं विधस्य मनसः। च, स्थिति गच्छ -- " १. २. ३. क. ग. 'माव:'

·१]. लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ८३ लोचनम् "युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य" इति । खनामप्रकटीकरणं श्रीतॄणां प्रवृत्त्यमेव संभावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति अन्यान्ते पक्ष्यामः । एवं अन्यकृतः कवेः श्रोतुश्च मुख्य प्रयोजनमुक्तम् ।। तंत्रेति ॥ एवं तेऽभिधेये प्रयोजने च स्थिते इत्यर्थः । ननु कौमुदी स्वनामप्रदर्शनम्, प्रत्युत आत्मबहुमानातिशयसूचकतया दौर्जन्यावहम् , शिष्ट- प्रतिषिद्धत्वादनुचितं चेत्यत्राह-स्वनामेति ॥ नामनिर्देशे खल्ववसिताप्तभावाः व्याख्यातृश्रोतार एतच्छास्त्र[स्ने] व्याख्यानश्रवणयोग्योऽयमित्यवधार्य निराशङ्कमेव प्रवर्तेरन् । अनवधृताप्तभावविषय एव आत्मबहुमानशङ्कादिदोपायसरः नैवंविधेषु प्रख्यात- प्राप्तकाष्ठाप्रकर्षप्रामाण्येषु विद्वदग्रगण्येषु । अत एव नायं शिष्टप्रतिषेधविषयोऽपीति भावः । संभावनात्मकः प्रत्ययो विश्वासः ॥ ग्रन्थान्त इति ॥ "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधानः" इत्येतद्याख्यानावसर इत्यर्थः । व्याख्यानमपश्चस्य प्रयोजनं वदन् प्रेक्षावदुपादेयत्वं सूचयति—एवमिति ॥ उक्तेन व्याख्यानप्रकारेण ग्रन्थकृतः स आनन्दवर्धनाचार्य इत्यादिना, कविश्रोत्रोः फवेस्तावदित्यादिना प्रयोजनमुक्तमित्यर्थः ॥ एवं "काव्यस्यामा" इत्यायकारिकार्थविषयं वृत्तिग्रन्थं व्याख्यायाधुना "अर्थः सहृदयश्लाष्यः" इति द्वितीयकारिकार्थगोचरं व्याचिख्यासुः प्रथमं तत्रेति तच्छन्देन किं परामृश्यत इत्याकाङ्क्षायां पूर्वकारिकायां तात्पर्यविषयतया प्रदर्शितं श्रोतृप्रवृत्यङ्गभूतं विशिष्टमभिधेयं प्रयोजनं च ध्वनिलक्षणारम्भहेतुतया प्रतिपाद्यत इत्याह- एवंभूत इति ॥ यतो विमतिपदपतितत्वाविशिष्टध्वनिस्वरूपात्मकमभिधेयमनन्यार्थतया प्रकृतस्य : 'तत्राने ॥ "एवंभूतेऽभिषेये प्रयोजन च स्थित इत्यर्थः'नास्ति। २. क. ख. 'त्पादक ६. 'पादनत्वेनेति' ४. ग. विध ·८४ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोका तत्र ध्वनेरेव लक्षयितुमारन्धस्य भूमिका रचयितुमिदमुच्यते- लोचनम् ध्वनिस्वरूपं... ब्रूमः' इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदविर्यस्येति व्याख्याभिधाने का संगतिः कारिकाया इत्याशङ्कय संगति कर्तुमवतरणिकां करोति'- ध्वनेरेवेत्यादिना ॥ भूमिरिव' भूमिका । यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्व भूमिरेव" विरच्यते तया घनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरुपयितव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भावः कौमुदी विश्रान्तिधामभूतं निवृत्यात्मकं सहृदयप्रीतिरूपं प्रयोजनं च स्थितम् , अतोऽवश्यं ध्वनिलक्षणं प्रारब्धव्यम् , सन्दिग्धत्वसप्रयोजनत्वयोर्लक्षणारम्भप्रयोजकत्वात् । ततश्च लक्षणकयनारम्भहेतुत्वविषयतात्पर्यपर्यवसायितया सप्तमी व्याख्येयेति यद्यपि प्रतीयमानार्थाभिधानपर्यालोचनायां लक्षणाभिधानोपयोगितया लक्ष्यार्थनिर्देश- परतयोत्तरफारिकाया नासङ्गतिः शङ्कार्दा, तथापि वाच्यार्थाभिधानप्रसञ्जिका कस्यचिदसङ्गतिशङ्का प्रादुःप्यात् ; तत्परिहारार्थ ध्वनेरेवेत्यादिग्रन्थ इत्याह-ननु ध्वनि- स्वरूपमित्यादिना ॥ पूर्वकारिकाया हि धनिस्वरूपाभिधानं सहेतुकं प्रतिज्ञातम् , उत्तरकारिकायां तु वाच्यार्याभिधानं कृतमिति किं केन सङ्गतम्---इतीमां शङ्का निराकर्तुं ध्वनेरेवेन्यवतरणिकापन्य इत्यर्थः । यो लक्षयितुमारब्धो बनिस्तस्यैव भूमिको रचयितुमित्युक्त्या वाच्यार्योक्तेरसङ्गतिरेवकारेण निवारिता । "इवे प्रतिकृती" इति कन्प्रत्ययान्तमिदं भूमिकेति पदमित्याह –मूमिरिवेति ॥ तदेव स्फुटी करोति-यथेति ।। अपूर्व यन्निर्माण निर्मीयत इति ॥ निर्विवादेति ॥ बनियादिन- स्तद्वंसवादिनच संप्रतिपत्तिविषयतया सिद्धो योऽयं वाथ्योऽर्थस्तस्य भूमिसादृश्यात् १. ग. 'अस्थ' ३. क. स. प. 'करोति-- वि। रिमिषये प्रयोजने च स्थित सः' क. स. 'निरूपितो ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ८५ लोचनम् भूमिः , तपृष्टेऽधिकप्रतापमानांशोल्लिानात् । याच्येन समशीपिकांगणन तस्याप्यनपह- पनीयत्वं प्रतिपादयितुम् । स्मृतावित्यनेन 'यः समासातपूर्यः' इति द्रढयति । . कौमुदी भूमित्वम् ; बाध्यप्रतीयमानार्पयोरधिष्ठानाधिष्ठेयभावेन प्रतीतेः प्रतीयमानार्थोपयोगितयेह याच्यार्याभिधानं सातवेत्यर्थः । कथं तस्य भूमिसाधर्म्यमित्यत उक्तम्-तत्पृष्ठ इति ॥ तस्य वाम्यस्य पृष्ठे तत्प्रतीत्युत्तरकालमिति यावत् । अधिकतया यायव्यति- रिक्तत्येन प्रतीयमानांशस्य घनेरुल्लिानादुलेखनाद्धेतोः याच्यस्य भूमित्वं युज्यत इति योजना । तरपृष्ठोस्थितेति पाठे तस्प याच्यस्य पृष्ठेऽनन्तरमुस्थितनोदुरफन्धरी- भावेन व्यतिरिक्तत्वेन प्रतीयमानस्याम्लिानादुल्लेखनादित्यर्थः । नन्येयं वायव्याजधयोः पूर्वोत्तरभूमिभावेन व्यवस्थानाभ्युपगमे पाध्यप्रतीयमानाविति तुल्यवनिर्देशो विरुध्यते । तुल्ययन्निर्देशस्य तयोरगृह्यमाणविशेषत्वगमकत्येनः तदभाये सत्यनुपपत्तरिति शमा तत्प्रयोजनोक्त्या परिहरति-वाच्यनेति ॥ तस्यापीति ॥ अपिशब्देन वाध्यसमुच्चयः । ननु "तस्य भेदाभी स्थिती" इति वक्तव्ये "स्मृती" इति वदतः कोऽभिप्रायः ! न होतद्विषयं धर्माचार्यवचनं सूचयितुमिति संभावयितुं शक्यमित्याशय तदभिप्रायमाह-स्मृतावित्यनेनेति ॥ ध्वनेः यत् स्वकपोलपरिकल्पितत्वशकाफलका- संक्षालनार्थ बुधैः समासातपूर्वत्वमाधकारिकायामुक्तं तन्नार्थवादमानमिति मन्तव्यम् , किन्तु तथाभूतार्थमेवेति सूचयितुं तदर्थस्यैव पुनर्वचनं स्मृतावित्यनेन कृतम् । 'अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति' इति न्यायादित्यर्थः । ननु अभाववादिगदितयक्ति- शतग्रस्तस्य याच्यातिरिकस्य घननव्यापारगम्यस्य प्रतीयमानाख्यत्यार्थस्य कथं वाध्ययदन- पक्षवनीयत्वं : तुल्यनिर्देशमात्रेण से मईति ; न हि महीतलसरसोरुहसहकयनमात्रेण नभस्तलनलिनसत्ता शक्याधिगमा प्रेक्षायतामित्याशय सहृदयश्लाघ्य इति विशेषण- २. ग. 'मालिङ्गना' . किया घ. 'शरमान- ·८६. ध्वन्यालोकः उदपोतः ध्वन्यालोकः अर्थः सहृदयश्लाघ्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः। वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ २ ॥ लोचनम् 'शब्दार्थशरीरं काव्यम्' इति यदुक्तं तत्र शरीरग्रहणादवे केनचिदात्मना तदनुपाणकेन भाज्यमेव । तत्र शब्दस्तावच्छरीरभाग एव संनिविशते, सर्वजनसंवेद्यधर्मत्वात् स्थूल- कौमुदी संगृहीतमर्थ दर्शयन् परिहरति---शब्दार्थशरीरमिति ॥ यदुक्तमित्यत्र वक्तारोऽ- भाववादिनो प्रायाः । शब्दार्थयोः शरीरत्वं तावत् भवद्भिरेवास्मदीयं पक्षं प्रतिक्षिपतिः स्वकण्ठेनोक्तमिति तत्र शरीरविशेषस्य स्वव्यतिरिकात्मशब्दवाच्यवस्त्वन्तरानुप्राण्यमानत्व- नियमोपलम्भात् इहापि तदनुप्राणकः तिव्यतिरिक्तात्मशब्दाभिधेयोऽयोंऽवश्याभ्युपेयः । विमतं स्वव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरानुप्राणितं भवितुमर्हति, विशिष्टशरीरशब्दवाच्यत्वात् , संप्रतिपन्नवदिति प्रयोगबलात्सामान्यतस्तावद्वाच्यातिरिकवस्त्वन्तरसिद्धिरित्यर्थः ॥ ननु शम्दाभियव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरसद्भावस्यानुपलम्भहतत्वात् अनुपलब्धस्य नृशृङ्गादिवदभ्युप- गमनीयासद्भावत्वात् तयोरन्यतरस्यैवारमतयानुप्राणकत्वमभ्युपगम्यतामिति कथं प्रतीय- मानांशसिद्धिरित्याशङ्कय शब्दस्यात्मत्वं तावदपाकरोति-तत्रेति ॥ आत्मतया कस्मि- श्वित्कल्पयितव्ये स्थिते सतीत्यर्थः । शब्दार्थसमुदायस्य शरीरस्वात् शब्दस्य शरीरभागे विनिवेश इहोक्तः । तत्र हेतुमाह-सर्वजनेति ॥ सर्वजनसंवेद्यास्तीत्रत्वादयो धर्मा तथा तद्भावलावं तस्मा तोरित्ययः । दृष्टान्तमाह-स्थूलेति ॥ स्थूलादिशरीरं हि सर्वजनसंवेद्यस्थूलत्वकृशत्वादिधर्मकत्वाच्छरीरता : नातिवर्तते एवं शब्दोऽपि । तदयं प्रयोग:-विमतः शब्दो नात्मा भवितुमर्हति, सर्व. जनसंवेधधर्मकत्वाद , स्थूलकशादिशरीरवदिति । तन्न शब्दस्यामतया. काव्यशरी- यस्य स १. ग. निर्वहणा- १. घ. न' ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ८७ लोचनम् कृशादिवत् । अर्थः पुनः सकलजनसंवेद्यो न भवति । न ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यपदेशः, लौकिकवैदिकवाक्येषु तदभावात् । तदाह-सहृदयश्लाघ्य इति ॥ स एक एवार्थों द्विशाखतया विवकिभिर्विभागबुद्धया विभज्यते । तया हि---तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति कौमुदी रानुप्राणकत्वमित्यर्थः अर्थस्य पुनरात्मत्वमस्माकमनुमतमेवेति दर्शयितुं तस्य सामान्यसिद्धिसिद्धस्य वाच्यातिरिक्तविभवत्यगमकं विशेपमाह---अर्थ इति ॥ अमुमेव विशेष पुनःशब्देन प्रत्याययति | वक्ष्यति हि "शब्दार्थशासन- ज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते । वेधते स तु काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् " || इति । काव्यार्थस्य सर्वजनसंवेद्यत्वाभावमनुपलम्भप्रमाणसिद्धमपि व्युत्थितं प्रति प्रमाणान्तरेण दर्शयति-न हीति ॥ व्युत्पत्तिसंस्कृतमात्रगम्येनेत्यर्थः । काव्यवाक्यस्य लौकिक- वाक्यान्तर्भावेऽपि 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' इत्यादिकं काव्यव्यपदेशानाघ्रातमत्र वाक्य- जातं लौकिकवाक्यशब्देन गृहीतम् ॥ तदभावादिति ॥ काव्यव्यपदेशविषयस्या- भावादित्यर्थः । यदिदं शब्दस्यानात्मत्वम् , अर्थस्य सहृदयहृदयकसंवेद्यत्वेन काव्यात्मी- भावयोग्यत्वं चास्मामिरुपपादितं तत् " अर्थः सहृदयश्लाघ्यः" इति प[पा देन दर्शित- मित्याह-तदाहेति ॥ यदि काव्यार्थस्येतरवाक्यार्थवदखिलजनसंवेद्यता स्यात् , तदा यथोक्तलक्षणसहृदयवदविशेषेण तस्य सकलजनलाध्यतापि स्यात् । न चैवमुपलभामहे ; तेनेतरवाक्यार्थवैलक्षण्येन काव्यार्थस्य सहृदयैकसंवेद्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । भवतु सहृदयैकसंवेद्यत्वं तैरेव श्वाध्यत्वमपि, तथापि कथमस्य आत्मत्वमित्यपेक्षायामुक्तादेव सहृदयश्लाघ्यत्वाद्धेतोस्तत्समर्थनायं तस्य हेयोपादेयांशद्वयवत्तामपोद्धारबुद्धिगम्यामुत्सूत्रयति –स एक एवेति ॥ स इति सहृदयश्लाघ्यभूतः ॥ एक एवेति ॥ प्रथमानः सनिति शेषः : '.. 'न हि गवाश्चादिवदात्यन्तिको भेदो वाच्यव्यङ्गययोः धर्मधर्मिभावन्यायस्य समनन्तरमेव वक्ष्यमाणत्वात् इति भावः । कथमेकस्यैव सतोऽनेकत्वलक्षणो विभाग इत्याशङ्कय ऐक्यसहिष्णुं विभागं दर्शयति-द्विशाख- ख. नियुज्यते 4 'व्यवहारः' क ·८८ ध्वन्यालोकः [उपयोतः लोचनम् कस्मैचित् सहृदया: श्लाघन्ते । तद्भवितव्यं तन केनचिदिशेषेण । यो विशेषः स प्रतीयमानभागो विवेकिभिर्विशेपहेतुत्वादात्मेति व्यवस्थाप्यते । वाच्यसंवनाविमोहितहृदयैस्तु कौमुदी तयेति ॥ शाखाशब्दोंऽशवचनः यशक्तयेत्पर्यः । अत एव वस्यति "यंशवे सति" इत्यादि ॥ विभज्यत इति ॥ विभक्ततयोलिल्यत इत्यर्थः । अविभक्ततयाव- भासमानस्य कथं विभक्ततया परिच्छित्तिः इत्यत उक्तम्-विभागबुद्धयेति ॥ विभागमुदृकयन्त्या यौक्तिक्या बुद्धया इत्यर्थः । तादृस्या बुद्धेरनुपलम्भात् , कयं नद्विभाग इत्याशङ्कय विवेकासमानामेव तदनुएलब्धिः न तु तत्समर्थानामिन्याह- विवकिमिरिति ॥ तमेव विभागप्रकारं विवृणोति--तथा हीति ॥ द्विविधो ह्ययः- कात्यार्थः तदितरवाक्यार्थश्च । तयोरुभयोरप्यर्थ्यते गम्यते ज्ञायत इति यदर्यरूपत्वं तत्वावत् समानमेव । सहृदयश्लाघ्यत्वतद्राहित्यकृतस्तु तयोर्विशेपो दृश्यमानो नापलाप- विशेषस्य हेतुविशेपमन्तरेणाघटमानत्वादन्यथानुपपत्तिप्रसू- तार्थापत्तिप्रमाणसिद्धोऽयं काव्यार्थगतो विशेषो धर्मरूपः । स प्रतीयमानाख्योऽशः, यसवलनादलाध्योऽपि वाच्यांश: श्लाध्यतां प्रतिपन्नः दहनसंवलनादिव अय:पिण्डो दहन- व्यवहारगोचरताम् । स एव तु काव्यस्यात्मेति विवेचनकुशलैनिीतः । कथमस्यात्मत्व- मित्यपेक्षायामात्मगुणयोगात् गौणोऽयं इत्याह-विशेषहेतुत्वादिति ॥ आत्मनो हि स्वसानिध्यविशेपमात्रेण जडात्मकघटादिविलक्षणतया सशिरस्क. देहपिण्डेषु स्वचैतन्यारोपणमुखेनात्मभावप्रतीतिहेतुत्वम् अत एव तच्लाप्यतापादकत्वं च प्रसिद्धम् । एवं प्रतीयमानभागोऽपीतरवाक्यापेक्षया कमप्यतिशय काल्यार्थे संपा. दयतीत्यामगुणयोगादात्मतं विवेकिभिरुपपत्या निर्धार्यत इत्यर्थः । कुतस्तहि सर्वेषां तया न प्रतीतिः प्रत्युत विमतिश्चेत्याशङ्कायां ' तदप्यात्माप्रतीतिविपरीत- प्रतीतिवदेवेति हेतुप्रदर्शनपूर्वकमाह-वान्येति ॥ प्रतीयमानस्य वाच्यसंचलना मर्हति तस्यास्य वाद क. ख, 'सहदयः शषने' 'तत्र' नारित । ३. ग. 'यतो' क. 'सकल.' २. के.

·लोचनकौमुद्रुपलोचनसहितः ८९ लोचनम् पक्रम्य सहृदयश्लाध्य तस्य न तया तत्पृथग्भावे विप्रतिपद्यते चार्वाकरिवात्मपृथग्भावे' । अत एवार्थ इत्येकतयो- इति विशेषणद्वारा हेतुमभिधायापोद्धारदशा द्वौ भेदावंशावित्युक्तम् , तु द्वावग्यात्मानौ काव्यस्येति । कारिकांगत कौमुदी तावत्प्रसिद्धा लावण्यदृष्टान्तेन । ततश्च वाच्यस्य शरीरत्वं दर्शितं भवति । निरुढनिबिडतरताद्रूप्यभावनावासनाधिरूढया विमोहितं विवेकसामर्थ्य- विरहितं हृदयं कृतं येषां तथाभूतैः ॥ पृथग्भाव इति ॥ तस्य प्रतीयमानात्मनो याच्याच्छरीरभूतात्पृथाभावे । व्यतिरिक्तत्वं विषयीकृत्योक्तमर्थ ग्रन्थारूढं करोति- अत एवेति ।। यरमादेहात्मन्यायेन वाच्यव्यङ्गययोः व्यवस्थानम् , विवेचकाविवेचकजनदृष्टि- द्वयानुरोधिनी च तत्पृथग्भावादिपरिच्छित्तिः अत एवेत्यर्थः । एकतया ॥ अविवेचकजन- दृष्टयनुरोधिन्या अविभागबुद्धयोपस्थापितेन वायव्यङ्गयांशभेदद्वयावधीरणेन काव्यार्थ इत्येतावन्मात्ररूपेण अखण्डात्मनेत्यर्थः ॥ उपक्रम्येति ॥ एकस्यैवार्थस्य काव्यात्मतया व्यवस्थानमनुवादमागे विनिवेश्येत्यर्थः । अपोद्वारदृक् प्रागुक्तलक्षणा विभाग- बुद्धिः । भेदाविलस्य व्याख्या अंशाविति , अत्यन्तभेदप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । ननु अविभकबुद्धावेकत्वेनावमासमानस्य कथं विभागबुद्धौ वंशवेनावभासः ? यंशत्व- प्रयोजकपरामर्शमुखेन हि विभागबुद्धरंशद्वयोल्लेखित्वं भवेत् तत्प्रयोजकं किञ्चिदन्न कथितमित्यत उक्तम्-विशेषणद्वारा हेतुमभिधायेति ॥ लौकिकवैदिकवाक्यार्याधिकस्य सहृदयश्लाध्यत्वलक्षणस्य काव्यार्थगतस्य धर्मस्य दर्शनात् "तुल्येऽर्थरूपत्वे" इत्युक्तदिशा तदर्थस्येतरवाक्यार्थविलक्षणं यशवं गम्यते । तत्र यो ‘वाच्यभागः स पूर्वमात्मत्वेन व्यवस्थितोऽपि प्रसिद्धशरीरवच्छ्लाघाविषयत्वाच्छरीर- भागनिवेश्येवेति निगम्यते-यस्तु प्रतीयमानभागः स आत्मवदतिशयसमर्पकत्वेन सारतया स्थितत्वादात्मेति । सहृदयश्लाध्यत्वहेतुबलादेवायगर्थः सर्वोऽपि निरूपणायां लभ्यत इत्यर्थः ॥ न तु द्वावपीति ॥ अपि तु एक एव प्रतीयमानोंऽश इत्यर्थः । न च ३. क. १. क. स. 'भावो विप्रतिपद्यते चार्ग- रिवारमपृथग्भाव.' घ. मावे विवृतिरापद्यते' २. ग. 'एवार्थत्या' 12 'द्वारण.' 'काव्यात्मेति' 'काव्यस्य । काव्यात्मेति' ख. 'कारिकामागगर्त ग. का ·१० धन्यालोकः [उदयोतः। ध्वन्यालोकः काव्यस्य हि ललितोचितसंनिवेशचारुणः शरीरस्येवात्मा साररूपतया, स्थितः सहृदयश्लाप्यो योर्थस्तस्य वाच्यः प्रतीयमानधेति द्वौ भेदी । लोचनम् काव्यशब्दं ब्याकर्तुमाह-काव्यस्य हीति ॥ लैलितशब्देन गुणालङ्कारानुग्रह- माह । उचितशब्देन रसविषयमेवौचित्य भवतीति दर्शयन् रसघनेः जीवितत्वं कौमुदी अत्रेयं कारिकाक्षरयोजना सहृदयश्लाघ्योऽयः काव्यात्मेति लोके व्यवस्थितः तादृशस्य तस्य द्वावंशौ स्मृताविति । अत्राविभागबुद्धिगम्याकारेण प्रसिद्धस्यार्थस्य पूवार्धे यच्छब्देनानुवादः, उत्तरार्धेन तु विभक्तबुद्धिगम्याकारेण प्रसिद्ध- सहृदयश्लाध्यत्यहेतुनिर्देशपूर्वकं विधानमिति विवेकः । अथवा यः सहृदयश्लाघ्योऽर्थः तस्य द्वौ भेदौ याच्यप्रतीयमानाख्यौ ; तत्र प्रतीयमानांशः काव्यात्मेति व्यवस्थित इति ॥ वृत्तिग्रन्थोऽप्येवमेव योज्यः । ललितोचितसन्निवेशचारुण इति पदं न व्यवच्छेदकतया काव्यविशेषणम् , स्वरूपप्रतीतिहेतुतयैवेति नानुपयोगित्वमाशङ्कनीय- मित्याह-काव्यशब्दं व्याकर्तुमिति ॥ 'काव्यशब्दवाच्यस्वरूपं प्रदर्शयितुमिनि यावत् । ननु गुणालंकारकृतसौन्दर्यस्य व्यञ्जकत्वस्य चानेन पदेनाप्रतिपादनात् कथं स्वरूपप्रतिपादनपरत्वमपीत्याशङ्कय ललितोचितपदाभ्यां तत्प्रदर्शनाददोष इत्याह- ललितशब्देनेति ॥ शब्दार्थसन्निवेशललितत्वं नाम गुणाभिसम्बन्धकृतं सौन्दर्यमत्र विवक्षितम् , स्वरूपसंघटनापर्यवसितस्य तस्यान्यतोऽसंभवातू । विशिष्टरसाभिव्यञ्जन- सामर्थ्यमेवौचित्य नाम, "प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा" इति वक्ष्यमाणत्वात् । ततश्च न केवलं रसादिव्यञ्जनसामर्थ्यमेवोचितशब्देन दर्शितम् , यावत्तन्मुखेन तस्यैव काव्यजीवितत्वं न वस्त्वलंकारध्वन्योरित्यपि दर्शितं भवति । तयोर्हि रसध्वनिपर्यव- सायितथैव न मुख्यमात्मत्वमिति वक्ष्यति । कयमुचितशब्देन तत्प्रदर्शनमित्याह- 4 क. स. 'स्मृत क. स. 'य:' नास्ति । ग, मिलित क. स. कारमहण-' प. 'चित्य शब्द ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् मूचयति । तदभावे हि किमपेक्षयेदेमौचित्यं, नाम सर्वनोद्धोध्यत इति भावः । योऽर्थ इति यदा अनुवदन् परेणाप्येतत्तापूदुपगतमिति दर्शयति । तस्येत्यादिना नदभ्युपगम एवं वंशत्वे सत्युपपद्यत इति दर्शयति । तेन यदुक्तम् 'चारुत्व- हेतुत्वात् गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो न ध्वनिः' इति, तत्र वनेरात्मरूपत्वाद्धेतुरसिद्ध इति दर्शितम् । "न ह्यात्मा चारुत्वहेतुः देहस्येति भवति । अथाप्येवं स्यात् , तथापि कौमुदी ॥ 11 व्याख्याय तदभावे हीति रसध्वनेरभावे सर्वत्रेति ॥ लक्षणग्रन्थेषु ॥ ननु अर्थस्य वाच्यः प्रतीयमानश्चेतिः द्वौ भेदावित्येव वक्तव्ये योऽर्थस्तस्य भेदाविति यच्छब्देनानुवादः किमभिप्राय इत्याशङ्कय तत्फलमाह-योऽर्थ इति । यदा ॥ यच्छब्देन । सहृदयश्लाघ्यत्वं हेतुरुक्त इत्याह-तस्येत्यादिनेति ॥ तदभ्युपगमः सहृदयश्लाघ्यत्वाभ्युपगमः । एवं ध्वनेरात्मत्वप्रदर्शनपरां कारिको तदृचिः च तयोरेवाभाववाद्युक्तहेत्वाभासीकरणेऽभिप्रायमाह-तेनेति ॥ कान्यर्थिस्य वंशत्वाभिधानपूर्वकं प्रतीयमानांशस्य काव्यात्मत्वामिधानेनेत्यर्थः । तेन इति दर्शित- मित्यन्वयः । ध्वनिर्गुणालंकारव्यतिरिक्तो न भवति, चारुत्यहेतुत्वात्-इत्यनुमाने बनेरात्गत्वेनाभ्युपगमात् आरगनश्च कटककुण्डलादिवच्छरीरशोभाहेतुत्वस्याप्रसिद्धत्वादसिद्धो हेतुरित्यर्थः । ननु प्रतीयमानार्थस्य वाच्यार्थश्लाघातिशयहेतुत्वादात्मत्वमिदानीमेव व्यवस्था- पितवता भवतैव चारुत्वहेतुत्वमात्मनोऽप्यङ्गीकृतमेवेति कुतोऽसिद्धत्वमित्याशङ्कयाम्युप- गम्याह-अथाप्येवं स्यादिति ॥ एवमिति देहस्य चारुत्वहेतुरात्मत्येवामित्यर्थः । यदि यथाकथञ्चिदात्मत्वेऽपि चारुत्वहेतुत्वं प्रतीयमानाख्यस्य वनेः स्यात् तर्हि तद्वदेव तनित्यसंवलनोपाधिकं , वाच्यस्यापि चारुत्वहेतुत्वं दुर्निवारोपनिपातमिति गुणालंकारव्यतिरिक्तत्वेन विपक्षभूते वाच्यार्थे चारुत्वहेतुत्वहेतोः वर्तमानत्वा- ८. १. ग. 'मूत्रयति' घ. क्षयेद[मानौ' 'इत्येवेति' क. ग. 'अभ्युप- ड, 'तदभावे' इत्यादि दर्शयति इत्यन्त नास्ति। ६. ध. पातमेव क. ग. 'बुद्धयंशत्वे क. ख. 'चारुत्वहेतुत्वाद्धेतुरसिद्ध इति दर्शितम्' ९, क. ग. 'वरूप.' १०. ग. 'न तु ·९२ ध्वन्यालोकः [उदपोतः ध्वन्यालोकः तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविधायिभिः भट्टोटप्रभृतिभिः । ततो नेह प्रतन्यते ॥ ३ ॥ केवलमनूयते यथोपयोगमिति । लोचनम् वाच्येनानैकान्तिको हेतुः ; ने हलङ्कार्य एवालङ्कारः, गुणी यौ गुणः ; एतदर्यमपि वाच्यांशोपक्षेपः । अत एव वक्ष्यति "वाच्यः प्रसिद्धः" इति ॥ तत्रेति ॥ "शकत्वे सत्यपीत्यर्थः ॥ प्रसिद्ध इति ॥ वनितावदनोधानेन्दूदयादि- कौमुदी दनैकान्तिकत्वापत्तिरित्यर्थः । वाच्यस्य गुणादिव्यतिरिक्तत्वमुक्तानैकान्तिकत्वसिद्धयर्थ समर्थयते - हीति । अलंकार्यत्वादलेकारव्यतिरिक्तत्वं गुणित्वाच्च गुणव्यतिरिक्तत्व वाच्यस्य स्वध्यवसानमित्यर्थः । अनेकान्तिकत्वदोषोद्भावनं चैतत् कारिकायामेव याच्यांशोपक्षेपमुखेन दर्शितत्वानोत्सूत्रमेवारमाभिरत्र कृतमि-याशयेनाह-एतदर्थमपीति ॥ न केवलं वनेः भूमिकार्यमेव अनैकान्तिकत्वप्रदर्शनार्थमपीत्यर्थः । उत्तरकारिकायां वाच्यस्य प्रसिद्धत्वोक्तिरप्येतदभिप्रायेत्याह- अत एवेति ॥ पूर्वकारिकायां प्रतीयमानोऽश एव काव्यस्यात्मेति पार्यन्तिकोऽर्य उकः । ततस्तत्रेति तत्परामर्शकता प्रतीयेत तद्वधुदासाय' वाच्यव्यङ्गयरूपांशद्वयपरामर्शकतामाह- द्वयंशकत्व इति ॥ न च पूर्ववनिर्धारणसप्तम्येपा, किन्तु सतिसप्तमोत्याह-सतीति ॥ दूयोरंशयोः सतोरित्यर्थः । द्वयोरेशयोः सतोरेकस्यैव प्रतिपादनं विरुद्धमिति अपिना . . क. मभिः'नास्ति । क. ५. क. ग. नदथे' ख. ग. ह.च. 'दयावे चे. 'प्रमिद्भवनिता ६. घ.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः वन्यालोकः प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीपु महाकवीनाम् ।। यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभांति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥ ४॥ Amrtun लोचनम् वैल्लोकिक एवेत्यर्थः । उपमादिभिः प्रकारैः स व्याकृतो बहुधा इति सातिः । अन्यैरिति कारिकामागं काव्येत्यादिना व्याचष्टे । "ततो नेह प्रतन्यते" इति' विशेषप्रतिपेधेन शेपाभ्यनुज्ञा इति दर्शयति-केवलमित्यादिना ॥ पुनःशब्दो "याव्यांशाद्विशेपद्योतकः ॥ अन्यदेव पस्त्विति ॥ तस्यतिरिक्त फौमुदी दर्शितम् । अन्न वाच्यस्याप्रतिपादने हेतुः प्रसिद्धत्यम् । तयङ्गयस्यापि प्रसिद्धत्याभ्युप- गमादगमकमित्याशङ्कयाह-लौकिक एवेति ॥ व्यायस्य हि रसात्मनो मुख्यस्य अलौकिकत्वं वितनिष्यत इति भावः । आपातप्रतीयमानं प्रकारैः प्रसिद्ध इति पूर्वशेषतयान्वयं प्रतिपेधन्नाह - उपमादिभिरिति ॥ स्वरूपेण व्याकरणानुपपत्तेः विधेयांशनिवेशितया संगतिर्युक्तेत्यर्थः । काव्येत्यादेः वृत्तसम्बन्धात् कारिकान्तःपातित्व- शङ्कामपाकर्तुमाह-अन्यरितीत्यादि । विशेषप्रतिषेधेनेति ॥ अज्ञातज्ञापनलक्षणं प्रतिपादनं हि प्रतननम् । तस्य विशेषरूपस्य प्रतिषेधे कृते तत्प्रतिद्वन्द्वितया परिशिष्टमनुवदनमनुज्ञातं भवति, यथा दक्षिणेनादणा न पश्यतीत्युक्ते सव्येन पश्यतीति तद्वदित्यर्थः । अनुवादस्य प्रयोजनविशेपाक्षिप्ततयोपादानाददोपावहतामाह- यथोपयोगमिति ॥ प्रतीयमानगित्यादिकारिकाभिप्रायकपनेनैव "स यर्थः" इत्यतः प्राक्तनस्तयाख्यान- रूपो वृत्तिमन्थोऽपि प्रदर्शिताभिप्रायो भवतीत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-पुनःशन्द इति ॥ वाच्यांशादिति ॥ स खल्वन प्रकृत इति भावः । अन्यदित्येतावता भेदे सिद्धेऽपि यदेवकारग्रहणं तत् देहात्मनोऽपि या भेदाभिमाने देहात्मनोरियाभेदाभिमाने ग. रति नास्ति प, ड, 'वर' नास्ति। च. 'वाच्याम्शेिष- ग. 'आभाति' ४. का ·सोचनकौमुयुपलोचनसहितः लोचनम् रजताद्यपि नात्यन्तमसद्भाति अनेन सत्वप्रयुक्तं तावदानमिति भानात् सत्वमवगम्यते तेने यद्भाति तदस्ति तथा-~-इत्युक्तं भवति । तेनार्य प्रयोग:-प्रसिद्ध चाच्य धर्मि प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तन . तद्वत, कौमुदी न न च रजतादेरेव तदस्ति , कान्ताकरनगरादावन्यत्र विद्यमानस्यैव शुक्तिकादौ संसर्गमात्रेणारोप्यमाणत्यादित्याह-रजताद्यपीति ॥ भाति ॥ शुक्तिकादाविति शेषः । अन्यथाख्यातिमतोपजीवनेन चैपोक्तिरिति तन्मतानुसारिभिरुक्ता युक्तय इहानु- सरणीयाः प्रस्तुतानुपयुज्यमानदर्शनान्तरलेखनेन सहृदयजनमनःखेदसंपादनपरिभयादिह लिखिताः । कारिकायाः प्रतीयमानसतासाधकानुमानपर्यवसायितां दर्शयति- अनेनेति ॥ उक्तन्यायानुगृहीतेन अस्तीति भातीति च कारिकाबण्डलकोनेत्यर्थः ।। तावदिति ॥ फस्याप्यत्र विमतिरित्यर्थः । तेनेत्यस्य [अनेनेत्यस्य] उक्तं भवतीत्यनेन संबन्धः ॥ सत्त्वप्रयुक्तमिति ॥ सत्यस्य मानोत्पत्ती हेतुल्यात् तत्प्रयुक्तत्वम् । यस्मात्सत्वकार्यभूतं भानं तस्माद्धेतोः धूमाद्भूमध्वजवत् कारणतया भानाव सत्त्वमवगम्यत इत्याह-इतीति ॥ आतु भानात् सत्वावगतिः, तथापि किमित्यत्राह- तेनेति ॥ भानात् सत्वावगमेन हेतुनेत्यर्थः । तथेति । यथा भाति तथा तद्वस्तु भवत्ये- घेत्यर्थः । एवं सत्वावभासमानत्ययोः व्याप्ति कारिकार्थभूतां प्रदर्श्य तयोरेवाभिप्रेतमनुमान प्रकटीकरोति-तेनेति ॥ यस्माद्भानसत्त्वयोरस्त्यविनाभावसम्बन्धस्ततो हेतोरित्यर्थः अयं यक्ष्यमाणप्रकारः ; प्रयुज्यत इति वाक्यरचनयाभिधीयत इति परार्थानुमान प्रयोग इत्युच्यते ; प्रयोगार्थ इति पाठे, प्रयोगो वाक्यं , तस्यार्थोऽनुमानम् । प्रयोग इत्यमित्यर्थः ; प्रयोगोऽनुमाने, तपोऽर्थः कारिकावृत्योरभिधेय इति वा । धमित्वे हेतुः-प्रसिद्धमिति ; यदाह---"सिद्ध धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मो. विधीयते" इति । प्रतीयमानस्वरूपत्वमभ्युपगच्छतः । . स्वरूपभूतेन प्रतीयमानेन तद्वत्त्वं सिद्धमेति सिद्धसाधनत्यमुर्तुमुक्तम्--व्यतिरिक्तनेति ॥ तथेति ॥ व्यतिरिक्त- 'मासनात्मत्वं' 'प्रयोगा: 'अहो' वाच्यधर्मम 'अथवा अनुमानस्य . ननु वाच्यस्यैव बा. ख. ग. घ. च. २. गे, ·घन्यालोकः (उधोतः लोचनम् तथाभासमानत्वात् , लावण्योपेतागनागवत् । प्रसिद्ध गब्दस्य सर्वप्रतीतत्वमलतत्वं यत्तदिति सर्वनामसमुदायः चमत्कारसारताप्रकटीकरणार्यमव्यपदेश्यताम् अन्योन्यसंवलनानं व्यतिरेकभ्रमं दृष्टान्तदान्तिकयोदर्शयति । एतच्च किमपात्यनेन व्याचष्टे । लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्यङ्गमवयवन्यतिरिक्त चार्थः । कौमुदी प्रतीयमानवत्तया । प्रसिद्धशब्देन "निभुवने सिद्वाः प्रसिद्धास्ततः" इत्यादायित्र सर्वजन- प्रतीतत्वं कङ्कणादिविभूषणजनितशोभाविशेषशालित्वं च विवक्षितम् , संभवादुपयोगाश्चेत्याह ---प्रसिद्धशब्दस्येति ॥ करचरणाद्यवयवव्यतिरिक्तत्वं भूषणशोमाया अपि समानमिति ततोऽपि लावण्यस्य व्यतिरेकं परामर्शपदवीमारोपयितुमलंकृतल्लमपि ग्रहीतव्यमिति भावः । अत एव वृत्तौ वाशब्दः समुच्चयार्थ इति शिक्षितम् ।। ननु यद्धि प्रसिद्धावयवव्यतिरिक्तमिति वा [एव] वक्तव्ये यत्तदिति वचनस्योपयोगमाह ----सर्वनामेति ॥ समुदाय शब्देनैतदाह-न पृथक् पृथगेयते स्वार्थ प्रत्याययतः, किन्तु समासादितसमुदायभावे एव ; न च 'अपि च' इत्यादिवत् एकार्थत्वलक्षणं समुदायरूपत्वम् , किं तु संभूयकारिवलक्षणमिति ॥ अव्यपदेश्यतामिति ॥ इदमीदशमित्यादिवदभिवदनं व्यपदेशः ; तद्विपयत्वानहतां यच्छब्दसहितस्तच्छन्दो दर्शयत्यनुभवकगम्यत्वप्रत्यायनद्वारेणेत्यर्थः । किमर्थं तत्प्रदर्शनमित्यत उक्तम्- चमत्कारेति ॥ रसादेः प्रतीयमानार्थस्याङ्गनालावण्यस्य चासाधारणस्वरूपप्रदर्श- नार्थमित्यर्थः । वक्ष्यति हि "चय॑माणतासारः" इति । एतत्प्रदर्शनद्वारान्यदपि प्रदर्शितमित्याह–अन्योन्येति ।। उक्तं हि प्राक् "वाच्यसंबलनाविमोहितहृदयैः" इति ऐक्यभूतमिति ऐक्यं भ्रान्तमिति ।] दान्तिके वाच्यप्रतीयमानयोः. दृष्टान्तेऽङ्गलावण्ययोरिति विभागः । उतार्थस्य वृत्तावनुद्भिन्नत्वाशङ्का शमयितुमाह-एतचेति ।। दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यशङ्का शिथिलयितुमाह --लावण्यं हीतिः ॥ हिः प्रसिद्धौ ; नामेत्यपि तेन प्रसिद्धतिगयोऽवगमितः । अस्तु विशिष्टसन्निवेशावयवसमुदाय एव लावण्यं न धर्मान्तरमिति, तत्राह-अवयवव्यतिरिक्तमिति ।। समुदायस्य समुदायिन्यतिरेकेणानि- 'हानामगवद्-' स, 'चाव्यतिरेकि भ्रम' स. शन्दप्रती घ. 'इत्यादिना' ग. 'देश्यस्त्रम् व्याध वाक्यव- घ, 'चाप्यतिरोकिभूम' घ. क ५. ग. ४. व्याचावयव ·१] लोचनकीमुघुपलोचनसहितः २७ न . वन्यालोकः प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्याद्वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्सहृदय- हृदयसुप्रसिद्धं प्रसिद्धेभ्योऽलंकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वावयवेभ्यो व्यतिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाङ्गनासु ; यथा ह्यङ्गनासु लावण्यं पृथक्पृथनिर्वर्ण्यमान- लोचनम् धर्मान्तरमेव चावयवानामेत्र निर्दोषता वो भूषणयोगो वा लावण्यम् । पक्पृथनिर्वर्ण्यमानकाणादिदोषशून्यशरीरावयययोगिन्यामलकृतायामपि 'लावण्यशून्येयम्' इति, अतथाभूतायामपि करयांचित् 'लावण्यामृतचन्द्रिकेयम्' इति च सहृदयानां व्यवहारात् । कौमुदी रूपणादित्यर्थः । तथाप्यवयवव्यतिरेके किं प्रमाणमित्यत उक्तम् --अवयव- संस्थानाभिव्यङ्गयमिति ॥ संस्थानं विशिष्ठसन्निवेशः, तेनाभिव्यङ्गथं निरूपणीयम् । विमतम् अवयवव्यतिरेकि भवितुमर्हति, तत्सन्निवेशाभिव्यङ्गयत्वात् आकृतिवदिति न साध्यवैकल्यं दृष्टान्तस्येति भावः ॥ धर्मान्तरम् ॥ धर्मविशेपः । अस्यैतदनुवृत्त- प्रत्ययव्यवहारादर्शनात् नाकृतिसमानयोगक्षेमत्वं शक्यावसानम् ; तत्प्रतीतेश्चावयय- निर्दोषत्वगुणवत्वान्यतरविषयतयान्यथासिद्धर्न तावन्मात्रे व्यतिरिक्तधर्मान्तरसिद्धिरित्यत आह-न चावयवानामिति ॥ अन्वयव्यतिरेकायगम्यं हि तयवहारस्य तदुमया- न्यतरविपयत्वम् । तत्र निर्दोषत्वेऽलंकृतत्वे वा सत्यपि लावण्यव्यवहारादर्शनादन्त्रप- स्तावन्नास्तीत्युक्तम्--पृथक्पृथगिति ॥ प्रत्येक निर्वर्ण्यमानैः सद्भिः काणत्वादि- उपलोचनम् यद्यपि 'अपृथक्पृथनिर्वर्ण्यमानम्' इति ग. पुस्तके, 'पृथनिर्वर्ण्यमानम्' इति क. ख. पुस्तकयोश्च पाठः, तथापि 'पृथक्पृधनिर्वयंमाननिखिलावयवव्यतिरेक' इत्येव पाठः लोचन- स्वरसानुरोधीत्युपरि निवेशितः ॥ १. क. ख. 'हृदय' नारित । 'चावयव.' ३.क. ख. 'पृथ निर्वर्ण्यमानं' ग. 'अपृथक्पथनिर्वर्ण्यमान' ४.ग. 'धर्माक्रम' 13 वा' नास्ति। वा नास्ति । ख. ग. ड. 'कारणा- च. 'पृथानि- -- ·२८ वन्यालोकः उदपोतः ध्वन्यालोकः निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरम् , तद्वदेव लोचनम् ननु लावण्य तावत् व्यतिरिक्त प्रथितम् ; प्रतीयमानं किं तदित्येव न जानीमः । दूरे व्यतिरेकप्रथेति तथाभासमानत्वमसिद्धो हेतुः इत्याशङ्कय “स ह्यर्थः" इत्या- दिना स्वरूपं तस्याभिधत्ते । सर्वेष्वेवेत्यादिना च व्यतिरेकप्रयां साधयति । तेत्र कौमुदी दोषशून्यैरवयवैः संयुक्तायामपीति निर्दोषत्वान्वय उक्तः अलंकृतायामपीति भूषण- योगान्वयः । अतथाभूतायामपीति तयोरुभयोर्व्यतिरेकः । 'लावण्यामृतचन्द्रिका' इति अश्लिष्टपरंपरितरूपकेण लावण्यस्य पारिपूर्ण्यमुपवर्णितम् । तथा च लक्षितम् - "प्लवमानमिवाभाति यदङ्ग कान्तिपाथसि । मनःप्रहादजननं तल्लावण्यमिति स्मृतम् ॥" इति । स ार्य इत्यादिना यत्प्रतीयमानस्वरूपाभिधानं तस्य प्रागुतानुमानदूषणो- द्वारपरत्वेनासङ्गतिं परिहरन्नवतारयति-ननु लावण्यामिति ॥ विवेचकानामविवेचकानां च व्यतिरिक्ततया प्रसिद्धमित्यर्थः । तद्वदेव तर्हि प्रतीयमानमपि कुतो न प्रसिद्धमिति नेल्याह-प्रतीयमानमिति ।। यत्प्रतीयमानं वस्तु भवद्भिरुद्धोप्यते तदेव किं तदीयं स्वरूपमपि कीदृशम् इति न जानीमः ; व्यतिरेकस्य भेदस्य, प्रया प्रतीतिस्तु दूर एव ; धर्मिस्वरूपसिद्धषधीनत्वाद्धर्मसिद्धेस्तदसिद्धौ तद्धर्मभूतव्यतिरेकसिद्धिर्दूरनिरस्तावकाशे- त्यर्थः । कयं वृत्तिकारेण वस्त्वलंकाररसभेदेनानेकप्रकारत्वमुक्तमित्यपेक्षायामुपपादयति -~-तोति ॥ प्रतीयमानस्यास्तित्वे स्थिते सतीत्यर्थः । तावच्छन्दः प्राथम्ये ; काव्यशब्देन शब्दार्ययोरुभयोर्महणम् ; तस्य यो व्यापारो व्यञ्जनात्मकस्तस्यैव केवलं विषयभूतः ; अत एवालौकिको न पूर्ववल्लोकप्रसिद्धोऽपि स द्वितीयो भेद इत्यर्थः । भवत्वेवं ततः ४. ख. ग. 'सर्वेषु च २. ग. 'तदित्येव के. ख. 'व्यतिरिक्त ५. ३.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः सोऽर्थः । स द्यर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्त वस्तुमात्रमलंकारा रसादयश्चेत्सनेकप्रमेद- लोचनम् प्रतीयमानस्य तावत् द्वौ भेदी, लौकिकः काव्यव्यापारगोचरश्च । लौकिको यः स्वशब्दवाच्यतां कदाचिदध्यशेत, स च विधिनिषेधाद्यनेकप्रकारो वस्तुशब्देनोच्यते । सोऽपि द्विविधः ; यः पूर्व कापि वाक्यार्थेऽलङ्कारमायमुपमादिरूपतयान्वभूत् , इदानीं तु .. . कौमुदी किमित्यपेक्षायामाचं भेदं लक्षयति--लौकिक इति ॥ स्वशब्द आत्मीयवचनः ; आमनो वाचको यः शब्दः तेन घाच्यताम् अभिधेयताम् , कदाचित् वाच्यत्वावस्थायाम् ; अत एव वाच्यत्वं व्यङ्ग्यत्वं च कालभेदाद्वस्तु भजते, न रसादिवद्वयङ्गयत्वमात्रमिति दर्शितम् ; एवंविधो यः स लौकिक इत्यन्वयः । एवमाधभेदं प्रदर्श्य तद्विषयतां वृत्तिगतस्य वस्तुशब्दस्य दर्शयति- स चेति ।। "भम धम्मि" इत्यादी विध्यादेरेव व्यङ्गयत्वात् कथं तत्र वस्तुध्वनिव्यपदेश इत्याशङ्कय वस्तुन एवं प्रकाररूपत्वाद्विध्यादेन व्यपदेशान्तरापादकत्वमित्याह-विधिनिषेधाधनेकप्रकार इति । किमर्थमत्र मात्रग्रहणमित्याशङ्कय तस्य वस्तुविशेषभूतालंकारव्यवच्छेदकत्वेनोपयोगं दर्शयन् लौकिकावान्तरभेदत्वेनालंकारयनिं दर्शयति-सोपीति ॥ न केवलं प्रतीयमानस्यैय द्वैविध्यं तद्विशेषस्य लौकिकस्यापि द्वैविध्यमस्तीत्यर्थः । वार्तमानिकी व्यङ्गयत्वावस्थामपेक्ष्य पूर्वमित्यनेनोच्यते । लौकिकस्यावस्थाद्वयम्-वाक्यार्थे रसादौ प्रधानतया, अलंकार्ये स्वयमुपमाघन्य- तरा[मात्मनालंकारभावमनुभूय पश्चादिदानी व्यङ्गधत्वावस्थायामलंकारभावमपहायालं- कार्यतया प्राधान्येन वर्तमानः सन् वस्तुवनिरित्येव व्यपदेष्टुं योग्योऽपि अलंकारध्वनिरिति वाच्यत्वावस्था उक्तं हि प्राक् ४. २. ग. 'व्यवहारगोचरश्चेति. 3. 'व्यापारक' ग. 'लोकिको' नास्ति । ग. यः' नास्ति.. 'यथा' ख. 'स्व-नास्ति। क. ख. अधि शेते' क. ख. 'भेदेन' क. 'वाक्याओं ग. 'वाक्यालकार- ·ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः घन्यालोकः प्रभिन्नो दर्शयिष्यते । सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् । तथा लोचनम् अनलङ्काररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावात् , स पूर्वप्रत्यभिज्ञानबलात् अलङ्कारपनिरिति व्यपदिश्यते ब्राह्मणश्रमणन्यायेन ; तद्रूपताभावेन तूपलक्षितं वस्तुमात्रमुच्यते ; मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम् । यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतितः कौमुदी व्यपदिश्यत इत्यर्थः ॥ अन्यत्रेति ॥ वाच्येऽर्थे । व्यपदेशान्तरावाप्तौ हेतुः-पूर्व- प्रत्यभिज्ञानवलादिति । पूर्वमतिचिरमनुभूतस्यालङ्कारभावस्य प्ररूढसुदृढसंस्कारद्वारेणेदानी प्राधान्यावस्थायामपि वस्तुसामर्थ्यायातस्य स एवायमित्युत्कटतयानुसन्धीयमानत्वादित्यर्थः । नन्वेवं वस्तुशब्देनालङ्कारस्यापि संग्रहसंभवात् किमिति पृथक् ग्रहणमित्याशङ्कय, वस्तुत्वे सत्यपि उक्कादेव विशेषात् पृथक् चमत्कारकारित्यात् अवान्तरभेदोपजीवनेन पृथक् तद्हण. मिति प्रदर्शयन्–यस्तुमात्रमिति मात्रग्रहणमुक्ताभिप्रायगर्भितं वृत्तिगतमनुकूलयन्नाह- तद्रूपताभावेनेति ॥ अलङ्काररूपत्वाभावेन यदुपलक्षितं वस्तु तत् यस्तुध्वनिव्यपदेश्यम् ; अलङ्कारस्वविशिष्टं यद्वस्तु तत्प्रागुक्तनीत्यालङ्कारध्वनिः इत्येवमवान्तरभेदनिबन्धन एव तद्भेदः, न तु रसादिध्वनिवदात्यन्तिकभेदनिबन्धन इत्यर्थः । रूपान्तरं वस्तुरूपव्यतिरिक्त- मलकारत्वादिरूपम् । एवं वस्त्वलकारघनिस्वरूपमभिधाय रसादयश्चेति वृत्युक्तं रसादिधनि- स्वरूपं प्रदर्शयति-यस्त्वित्यादिना ॥ स्वप्नेऽपीति ॥ तत्र खल्वघटमानमपि घटामटतीति [घटमानतीति प्रसिद्धमदः । यदाहु:-"खमपि खादति खण्डितमीक्षते निजशिरो नयनेन करार्पितम् । किमपि दुर्घटमस्य न विद्यते यदि विमूहमतिर्भवति स्वयम् ॥ इति । स्वशन्दवाच्यन्याभावेऽपि लौकिकत्वं किं न स्यादिति नेत्याह-न लौकिक- व्यवहारपतित इति ॥ हन्त तर्हि नभोनलिनादिवदसत्त्वमेव स्यात् , नालौकिक " २.क. ख. 'भावात्मपू- ग. 'भाबादपू.' प. 'अप-' 'रूपामा-' ५. पं. ६. घ. 'तु' नास्ति ।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् किन्तु शब्दसमर्प्यमाणहृदयसंवादसुन्दरविमावानुभावसमुचिताग्विनिविष्ठरत्यादिवासना- नुरागकुमारस्वसंविदानन्दचर्वणाव्यापाररसनीयरूपो रसः, से कान्यव्यापारकगोचरे। रसध्वनिरिति । स च वनिरेवेति स एव मुख्यतयात्मेति ॥ . . कौमुदी त्वमिति नेत्याह-किन्तु शब्दसमlमाणेति ॥ शब्दैः गुणालङ्कारसुन्दरैः सम्यक्तया रसाभिव्यञ्जनसमुचितत्वेन अर्यमाणाः सहृदयहृदयमणिमुकुरोदरे संक्रामिता इत्यनेन विभावादेवास्तवत्वमप्रयोजकमिति दर्शितम् उपलक्षणमेतन्नटगतचतुर्विधा- भिनयसामग्रीसमर्पणस्यापि ; न केवलं काव्यशब्दसमर्पणकृतमेव विभावादित्वं सहृदय- हृदयसंवादकृतमपीत्युक्तम्- हृदयसंवादसुन्दरेति ॥ शब्दसमर्प्यमाणा हृदयसंवाद- सुन्दराश्च ये विभावानुभावास्तेषां समुचिताः, प्राक् स्थायित्वादेव जन्मन आरभ्य न घेत- चित्तवृत्तिशून्यः प्राणी भवतीत्युक्तदिशा आत्मनि विशेषतो निविष्टा या रत्यादिवासनाः तासामुद्बोधद्वारकेणानुरागेण रञ्जनेन, सुकुमाराया रसचर्वणयोग्यतां गतायाः, स्वस्य चयितुः, संवित् सम्यक् वेत्त्यनेनेति संविन्मनः, तस्य य आनन्दघन: चर्वणारूपो व्यापारस्तेन रसनीयमास्वादनीयं रूपं यस्य । यदाह मुनि:--"आस्वादयन्ति मनसा तस्मानाट्यरसाः स्मृताः ॥ इति । “स काव्यव्यापारकगोचरः" इत्यनेन विभागोद्देशे "काव्यव्यापारकगोचरश्च" इति यदुक्तं तदटयति । इतिशब्दस्यानन्तरम् उच्यत इत्यनुषङ्गः । रसध्वनेरेव काव्यात्मत्वमिति दर्शयितुं वस्त्वलङ्कारध्वनिम्यां विशेपमाह-स चेति ॥ चशब्दः तुशब्दस्यार्थे ; स रसादिः ध्वनिरेव भवति, न याच्यादिरूपोऽपि ; - इतरयोहि वाच्यत्वमपि कदाचिद्भवतीत्युक्तं प्राक् । किमित्यत आह–इति स एवं मुख्यतयात्मेति ॥ यस्मात्तस्य ध्वन्यात्मकत्वमेव न रूपान्तरसंबन्धोऽपि तस्मात्स एव काव्यस्यात्मा भवति , न वस्त्वलङ्कारप्वनी अपि । ननु तयोरपि रसध्वनिपर्यवसायितया काव्यात्मत्वं स्थास्यति तत् कयं तदवध्रियत इत्यत उक्तम्--मुख्यतयेति ॥ औपचारिकमेवेतरयोरामत्वं न मुख्य- - १. च. प. 'शब्द' नास्ति। ग. 'शब्दसमीक्ष्यमाण-' क. ख. 'समुदितमानिविष्ट' '-चर्चण-' च' २.

·१०२ ध्वन्यालोकः उदयोतः . लोचनम् यच्चोच्यते भट्टनायकेन-"अंशत्वं न रूपता", इति तत् यस्त्वलकार बन्योरेव यदि नामोपालम्भैः, सध्यनिस्तु तेनैवात्मतयाङ्गीकृतः, रसचर्वणात्मनः तृतीयस्यांशस्याभिधा- भावनांशद्वयोतीर्णवेनें निर्णयात् ; वस्त्यलङ्कारध्वन्योः रसवमिपर्यन्तत्यमेवेति ययमेव कौमुदी मित्यर्थः । इतिशम्दानन्तरमत्रापि उच्यत इत्यनुषञ्जनीयम् ॥ यद्यप्यानन्दपदव्याख्यानान्तरे भट्टनायकभणितमेतदेवानुभाष्य दूषितम् ; तथापि तत्र ध्वनेरंशत्यप्रसाधनं सिद्धसाधनत्यायुद्भावनया निरस्तम् अधुनात्वात्मत्व- निषेधो यः "न रूपता" इत्यंशेन तदूषणाभिप्रायेणोपक्रमते-यच्चोच्यत इति ॥ उपालम्भ आत्मत्वप्रतिषेधः । “यदि नाम" इति निश्चये सत्यनिश्चयवचनम् ; तद्वचनं वस्त्वलङ्कार वन्यौरात्मत्वोपालम्भरूपमेव न रसचनेरात्मत्वोपालम्भरूपम् । तच्चास्मदभिमतमेवेति सिद्धसाधनमेवैतदित्यर्थः । ननु सामान्ययाचिध्वनिशब्दवाच्यस्यात्मत्वं निराकृतमेवेति कयं सिद्धसाधनत्वमित्याशङ्कय स्वाभ्युपगमविरोधान्नैवमित्याह-रसध्वनि- स्त्विति ॥ तुर्हेतौ । ननु रसघनेरात्मत्वविषया तदुक्तिर्न दृश्यत इति कुतः स्वाभ्युपगम- विरोध इत्यत्राह---सचर्वणात्मन इति ॥ कयं पुनः रसध्वनेरेवात्मत्वं यावता 'ध्वनिः काव्यस्यात्मा' इति वनेरेव काव्यात्मत्वं प्रति जानता भवता वस्त्वलङ्कारध्वन्योरप्यात्मत्वमनुमत- मेवेत्याशङ्कयाह---वस्त्वलकारेति ।। विश्रान्तिधामत्वकृतं हि मुख्यमात्मत्वं युकम् ; न च ध्वन्यमानयोरपि वस्त्वलङ्कारयोः विश्रान्तिधामत्वम् , तयोर्वाच्यवद्विभावतया अन्ततो रसम्वनि प्रति धावनात् ; ध्वन्यमानत्वकृतस्त्वनयोर्वाच्यादुत्कर्ष इत्यमुख्यमात्मत्वमपेक्ष्य 'निः काव्यात्मा' इति सामान्यनिर्देश इत्यर्थः । वयमेवेति ॥ ये वयं धन्यात्मसद्भाववादिन १. ग. च. 'यदूचे ग. ग. 'उपारम्भ.. घ. 'सव. क. 'मना' ८. ग. 'श्योक्ति: न सैरुनयादस्व.' घ. 'दयोः निीतत्वेन' ९. . 'इदानी' 'यत्तूचे' 'भट्टनायकः' ग. 'अङ्गत्व' क. रा. 'पिता' 'उपालम्ध.' ३.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः हि-आयस्तावत्प्रभेदो वाच्यार विभेदवान् । स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिपेधरूपः । यथा "भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणो अन मारिओ देण । गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥" लोचनम् वक्ष्यामस्तत्र तंत्र इत्यास्तां तावत् । 'वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तम् इति भेदत्रयव्यापक सामान्यलक्षणम् यद्यपि हि धननं शब्दस्यैव व्यापारः, तथाप्यर्यसामध्यस्य सहकारिणः सर्वत्रानपायात् वाच्यसामाक्षिप्तत्वम् । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गयेऽ- प्यर्थसामदेिवं प्रतीयमानायगतिः, शब्दशक्तिः केवलमवान्तरसहकारिणीति वक्ष्यामः ॥ कौमुदी इत्यर्थः ॥ तत्र तत्रेति ॥ "काव्यस्यात्मा स एवार्थः" इत्याद्यन्तरे प्रित्यर्थः । याच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति वस्तुनो विशेषणत्वेनोक्तत्वात् वस्तुध्वनेरेवैतदसाधारणं लक्षणमिति प्रतीतिर्मा भूदित्याह-सामान्यलक्षणमिति ॥ तदेवोपपादयति- भेदनयव्यापकमिति || यत एतद्वस्त्वलकाररसादिष्वनिरूपं भेदत्रयमपि व्यामोति, तदेव च व्यामोति, ततोऽस्य सामान्यलक्षणत्वं युक्तम् , अव्याप्त्यादिदोप: विरहितत्वादित्यर्थः । ननु व्यञ्जनाव्यापारस्याभिधादिव्यापारवत् शब्दाश्रयत्वात् व्यङ्गयत्रयस्य वाच्यसामाक्षिप्तत्वलक्षणमसम्भविलक्षणमिति शक्कामनूय दूपयति- यद्यपीति ॥ एतचाभ्युपगम्योक्तम् अर्थशक्तिमूलंऽर्यस्यापि व्यञ्जनव्यापारसद्भावाभ्युपगमात् । नन्वेयं शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गयप्रकारे कयमेतद्योज्यताम् , सामर्थ्याक्षेपलभ्यत्वाभ्युपगमे शब्दशक्तिमूलत्वभाषाभ्रेपापत्तेरित्यत आह - शब्दशक्ति- मूलेति ॥ दूरशये दूरदृष्टाशय [दूरशब्दः 'दूरदृष्टाशय.'] इतिवत् अययवाची स्वाभाविकविरोधमूलत्वेन भेदस्यात्यन्तिकता दर्शयितुं प्रयुक्त इत्याशयेनाह---- तस्य याच्य- २. ६. नासि। ग. 'दूरप्रदे.' तत्र तभ्यः' स. ग. तपेयास्तु ग. भिप्तः' 'नागिता घ. 'अर्थ: •एव' ग. प्र.यमानाब'नास्ति। प, ७.

·१०४ ध्वन्यालोकः [उदयोतः । लोचनम् दूर विभेदवानिति ॥ विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कस्यापि विमति । एतदर्थ प्रथम तावेवोदोहरति-भैम धम्मिअ. इति ।। "भ्रम धार्मिक विसन्धः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन । 'गोदावरीनदीकूललतागहनवासिना दृप्तसिंहेन ॥" - कस्याश्चित् सङ्केतस्थान जीवितसर्वस्वायमानं धार्मिकसंचरणान्तरायदोषात्तदवलुप्यमान- कौमुदी विधिनिषेधाविति ॥ विरुद्धौ इति ॥ अमुमर्थ विषयीकृत्येत्यर्थः ; भावाभावयोरेव साक्षाद्विरोधस्तन्मुखेनैवेतरेपामिति सकलतीर्थिकसम्मतैषा स्थितिरिति भावः । विपर्यस्ता वा मतिर्विमतिः, 'न विरुद्धौ' इत्येवंरूपा । ननु बिधिरूपयोरपि वाच्यव्यङ्गययोर्भेद- सम्भवात् तत्प्रदर्शनार्थभुदाहरणसम्भवे विधिनिषेधात्मकवाच्यव्यङ्गयोदाहरणे किमस्ति कश्चिदभिप्राय इति शङ्कायामस्येवल्याहएतदर्थमिति ॥ आत्यन्तिकभेदप्रदर्शनार्थ. मित्यर्थः । गाथा चैषा मुक्तकरूपापि प्रबन्धायमान इवेति गाढतरकाव्याभ्यास. पुरातनपुण्यपरंपरापरिप्रापितकाष्ठाप्राप्तसहृदयासरभावः परिमितविभावाद्युन्मीलनेऽपि विमलतरमतिमणिमुकुरतलपरिलसितचारुतरगाथारूपकाव्यार्थसतत्त्वस्थितिराचार्यस्तत्समुचित- पूर्वापरपरिकल्पनपुरःसरं वक्तृतदभिप्रायतदवसरादिविशेषप्रदर्शनेन गायां व्याख्यातुं पीठबन्धं विधत्ते–कस्याश्चिदिति ॥ 'कस्याश्चिदियमुक्तिः' इत्यनेन विशेषोपदर्शनम् ; संकेतस्थानं परित्रातुमिति प्रयोजनम् ; अनेनाभिप्रायविशेषः अवसर विशेषच दर्शितः । तस्य रक्षितव्यत्वे हेतु:-जीवितसर्वस्वायमानमिति ॥ धार्मिकस्य सञ्चरणेन योऽन्तरायः--न तु रहस्योद्भेदः, धार्मिकत्वादेवैताद्दग्विषयवैदे- शिकत्वात्-तादृशस्तस्य सञ्चरणमात्रेणापि स्वच्छन्दसम्भोगमहोत्सवस्य त्रुटिमात्रकाल- विच्छेदरूपोऽपि दोषः प्रादुःथ्यात् इति तत्तादृशान्महाभयादक्षितुमित्यर्थः । तादृशस्या- न्तरायदोपस्य परिमितविशेषकालसम्मविनः परिहारे किमतावानपि यत्न आस्येय इति मन्धान प्रति सार्वकालिकदोषापाकरणार्थतां तदुक्तेर्दर्शयति-तदवलुप्यमानेति ।। वक्त- नास्ति। २. च. वाय' ख. १. च. 'कस्यचिदपि के. ताव देयो- ग, 'तावदेतावेदो.. म. 'भम चम्मिा रति व. घ. 'वामिना'नास्ति। ग.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १०५ लोचनम् पल्लवकुसुमादिविच्छायीकारणाच परित्रातुमियमुक्तिः । तत्र स्वतस्सिद्धमपि भ्रमणं श्वभयेनापोदितमिति' प्रतिप्रैसवात्मको निषेधाभावरूपः न तु नियोगः पादिरूपः अत्रे विधिः । अतिसर्गप्राप्तकालयोर्हि अयं लोट् , तत्र भावतदभावयोर्विरोधात् - कौमुदी तेन धार्मिकेण अवलुप्यमानैः पल्लवादिभिर्हेतुभिः यदानुषङ्गिकं तत्कर्तृक स्वतो निरतिशयच्छायस्य विच्छायत्वापादनं तस्मादपि परित्रातुमित्यर्थः अथास्यामुदाहृतायां गाथायां यो व्यङ्गयोऽर्थः प्रतिषेधरूपः तत्स्वरूपमधिकृत्य न किञ्चिद्वक्तव्यमस्तीति यो घाच्यो विधिरूपः तस्य स्वरूपं निरूपयति-तत्रेति ॥ गायाया यथोक्तार्थपरत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । अत्र वाच्यार्थकक्ष्यायां यो भ्रमेति विधिः" स निषेधाभावरूप एव, न तु प्रैषादिरूपो नियोगः । नियोगो ह्यप्रवृत्तप्रवर्तनात्मको मुख्यतयावस्थितो विधिः प्रसिद्धः । स च प्रवर्त्यपुरुषापेक्षया क्रमेण ज्यायःसम- कनीयोमिनियोक्तृभिः पुरुपैः प्रतिपाद्यमानः सन् प्रैषामन्त्रणाध्येपणभेदेन भिन्नव्यपदेश- गोचरभावमाचरतीति विधिस्वरूपनिरूपणधुरीणधिषणाः प्रतिपेदिरे ॥ यथाहुः- "कार्यगेत्र हि यक्तूणां ज्यायःसमकनीयसाम् । प्रवापेक्षया भेदात् पैपादि- व्यपदेशभाक् ॥” इति । इह तु नासावुकरूपो विधिः सम्भवति प्रवृत्तपुरुष- विषयत्वात् ; अतः प्रवृत्तिप्रतिवन्धकप्रतिपेधेन प्रवृत्तिहेतुत्वस्य प्रतिषेधाभावे विधौ चं तुल्यत्वात् उपचारात् प्रतिपेधाभावोऽपि विधिरित्युच्यत इत्यर्थः । प्रसिद्धश्चायत्रियो विधिरन्यत्र विधिवृत्तपरीक्षकन्यवहारेविति दर्शयति-प्रतिप्रसवात्मक इति ॥ प्रथमं सामान्योपाधौ प्रतिपिद्धस्य पश्चात् कचिद्विशेषविषयेऽनुज्ञानं प्रतिप्रसवः प्रतिपेध- निवर्तनरूपः । तदेवोपपादयति स्वतस्सिद्धमिति ।। अपवादः प्रतिषेधः । उक्तरूप- विधिवाचकत्वं मुख्यविध्यर्थस्य लोटः कथमित्यत्राह--अतिसर्गेति ॥ अतिसृष्टोऽसि' इत्यादिनैतदेव स्पष्टयिष्यति । इदानी गाथायाः प्रतिषेधरूपस्यार्यस्य वाच्यत्वनिरासेन पारिशेप्याद्यञ्जनन्यापारैकगम्यत्वं साधयितुं वाच्यत्वपक्षे किं द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वं योगपद्येन, . आहोस्पित् पर्यायेणेति विकल्पं हृदि कृत्वा आयं तावदपनुदति-तत्र भावतदभाव- ४. क ग. हिनमिति' २. ग. 'असवार्यको न विषयाभावरू' क. ग. 'वियोगः' ग. 'रूपो विधिारति सचं प्राप्तकाल. योग्यम् । तत्र' ·१०६ ध्वन्यालोकः [उदपोतः . लोचनम् दोस्तावने युगपद्वाच्यता; ने क्रमण, विरम्यव्यापारीभावात् ; "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्" इत्यादिनाभिधान्यापारस्य विरग्यो संभयाभिधानात् । ननु तात्पर्यशक्तिरपर्यवासिता विवक्षया दृप्तधार्मिकतैदादिपदार्यानपरूपमुख्यार्थबाधकवटेन विरोधनिमित्तया विपरीत- कौमुदी आह- योरिति ॥ वाच्यत्वव्यङ्गयत्वविचारे सतीत्यर्थः । परस्परस्यरूपोपमर्दनस्वभावत्वेन युगपदुभयोरपि प्रतिपत्तबुद्धिपधानारोहित्वादित्यर्थः । द्वितीयमपवदति-न क्रमेणेति ।। कथं विरम्यव्यापारासम्भव इत्यत ह-विशेष्यमिति ॥ विशेषणविषये क्षीणा विरतिमुपगता शक्तिः अर्थप्रतीतिजननसामर्थ्यलक्षणा यस्याः सा पुनर्विशेष्य यस्तु न गच्छेत् स्पृशेत् बोधयितुं शक्नोतीत्यर्थः । एवमभावस्य वाच्यत्वाभावाद्यङ्गयत्वं सम्भाव्य संप्रत्यभिहितान्वययादिमीमांसकमतानुसारेण तावद्वाप्यत्वमुपपादयितुमशक्य- मिति वक्तुं तन्मतानुसारेण वाच्यत्वोपपत्तिमुद्भावयति-ननु तात्पर्यशक्तिरिति ॥ तात्पर्यरूपा शक्तिस्तात्पर्यशक्तिः, सैव निषेधप्रतीतिं करोति इत्यत्र हेतुः निषेधस्य वाक्यार्थीभूतत्वम् ; यद्विश्रान्तिधामभूतं तदेव हि याक्यार्थः ; निषेधस्य च विश्रान्तिधाम- त्वमस्त्येवेति तस्यैव वाक्यार्थत्वमित्यर्थः । वाक्यार्थत्वेऽपि कथं तपतीतिजनकत्वमित्यत उक्तम्-अपर्यवसितेति ॥ वाक्यार्थ एव हि तत्परस्य वचनस्य पर्यवसानं युक्तम् , इतरथा तत्परत्वस्यैवाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । निषेधस्य वाक्यार्थत्वे हेतुः-विवक्षयेति ॥ शब्देनार्थ- प्रतिपिपादयिपा हि विवक्षा । सा चेह निषेधविषयैव, न विधिविषया । अतस्तस्मिन्नर्थे पचनस्य तात्पर्यात्तस्यैव वाक्यार्थत्यम्, तत्रैव च तात्पर्थपर्यवसानं वाच्यम् , विधिरूपेऽथे, तस्य द्वारमात्रत्यादित्यर्थः । ननु पदार्थस्यैव विशिष्टावस्थस्य वाक्यार्थत्वात् निषेधस्य चापदार्थत्वात् न वाक्यार्थत्वमित्याशङ्कय तस्य पाच्यत्वाभावेऽपि लक्ष्यत्लेन पदार्थत्वसम्भवाददोष हत्याह-दृप्तेति ॥ 'गङ्गायां घोषः' इत्यादाविवान्वयप्रतीत्यनुत्पत्ति- लक्षणोऽत्र मुग्ल्यार्थबाधो भावाभावात्मकस्वप्रयुक्त विरोधो रक्षणापा निमित्तमिति भ्रमणविधेर्निवेधलक्षकत्वं विपं भुझ्य' इत्यादाविवोपपत्नमित्यर्थः ॥ भवतु तात्पर्यशक्तः + ग. घ. क. का नास्ति। 'न' नास्ति । ख. ग. 'मापारट्या-' ख, 'विरम्य' नास्ति। विरम्य व्यापारासंभ.' ड. 'तादि ग. 'न्वय.' क.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १०७ लोचनम् लक्षणया च वाक्यार्थीभूतनिषेधप्रतीतिमभिहितान्वयदृशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एवं सोऽर्थः एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारः तैन वाच्यानिरिक्तोऽन्योऽर्थ इति ॥ . नैतत् । त्रयो ह्यत्र व्यापाराः संवेद्यन्ते----पदार्थेषु सामान्यात्मसु अभिधा- व्यापारः । समयापेक्षयाविगमनशक्तिः अभिधा । संकेतचे तावत्येव न विशेषांशे, कौमुदी निषेधप्रतीतिकरत्वम् , ततः किमित्यत्राह--इति शब्दशक्तिमूल एव सोऽर्थ इति ।। शब्दशक्तिरभिधाब्यापारस्तन्मूललं तात्पर्यशक्तः वाच्यवाचकभावाश्रयत्वेन व्यवस्थानात् । न केवलं वाक्यवित्समयप्रसिद्धमेवैतत् लोकव्यवहारसिद्धमपीत्याह-एवमिति ॥ हिश्चार्थे । निगमयति--तन्नेति ॥ अन्य इति यो व्यङ्ग्यत्वेन भवतोऽभिमतः । सिद्धान्तमुपक्षिपति "नैतत्" इत्यादिना "एवमभिहितान्वययादिनाम्" इत्यतः प्राक्तनेन अन्थेन ॥ नैतदिति । वक्ष्यमाणन्यायविरोधादेत प्रत्यवस्थानं न युक्तमित्यर्थः । तमेव प्रदर्शयन् वाचकस्वानयाभिधातात्पर्यलक्षणाव्यापारगम्यत्वनिरासेन तदतिरिक्तरूप- व्यञ्जनव्यापारावगम्यत्वं व्यङ्गयाभिमतत्यार्थस्य प्रदर्शयितुं प्रथमं तेषां स्वरूपं तावदाह यो हीति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ । अस्मिन्नर्थे तावन्न कस्यापि विमतिरित्यर्थः । ते चाभिधातात्पर्यशक्तिलक्षणाख्या इति वक्ष्माणगत्या सिध्यन्ति । संवेद्यन्त इति कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वममीषां दर्शितम् । किविषया किंलक्षणा वा ते व्यापारा इत्याकाङ्क्षायामाह-पदार्थेष्विति ॥ सामान्यसदृश आत्मा अनुवृत्तत्वरूपं खरूपं येषां ते तथा । तस्य तथाविधपदार्यमात्रविषयत्वे हेतुमाह-समयापेक्षयेति ॥ शब्दस्य व्यापारो नामार्थविषयस्तद्बुद्धिजननसामर्थ्यलक्षणः । तत्र "शब्दाः संकेतितं प्रादुः" इति दर्शितदिशा संकेतस्मरणं सहकारितयापेक्ष्यार्यवोधनसामथ्यं यच्छन्दस्य तदभिधान्यापार इति शब्दप्रस्थानविदां प्रसिद्धमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह- संकेतश्चेति ।। तावतीति || सामान्यात्मकपदायांशमात्र एवेत्यर्थः । एवकारव्याव-माह-- २. या. स. शक्ति नास्ति । प. 'हि' नास्ति। क. बव. ग. 'व्यवहाराः' ड. समयांपेक्षा क. म. ग, 'ह' इत्यधिकम् । इ. 'समय .

·ध्वन्यालोकः उदपोतः लोचनम् है . आनन्यायभिचाराधेकस्य ततो विशेषरूपे याक्यार्थे तात्पर्यशक्तिः परस्परान्विते "सामान्यान्यन्यथासिद्धेविशेपं गमयन्ति हि" इति न्यायात् । तत्र च द्वितीयकक्ष्यायां कौमुदी न विशेषांश इति ॥ कुत इत्यत आह---आनन्त्यादिति ॥ विशेषाणां व्यावृत्तरूपाणा- मनन्तत्वेन प्रतिविशेष संकेतकरणमशक्यसंपादमित्यर्थः । इतोऽपि न तसंभव इत्याह व्यभिचाराचेति ॥ एकस्येत्यत्र वीप्सालोपोऽवगन्तव्यः एकैकस्येति । एकस्मिस्ताव- द्विशेपे शब्दस्य संकेतग्रहेऽपि तस्य विशेषान्तरे व्यभिचारादबोधकरवमेव शब्दस्यापयेते- त्यर्थः । न च विशेषसमुदाये भवति संकेतग्रह इति वाच्यम् । सामान्यस्यैव नामान्तरेण संकेतविषयतयोपयुक्तत्वात् समुदायसमुदायिभेदाभेदादिविकल्पदोषप्रस्तत्वात् । न च सकल. विशेषगोचर एक एव सङ्गतिग्रह इति वाच्यम् ; एकस्मादेव शब्दादवनिवलप- निलयसकलसमुदायिरूपविशेषसंवेदनापत्तेरखिलव्यवहारविशेषविलोपापतेः । यदाहुः- "आनन्त्याद्यभिचाराच न शक्या व्यक्तयो मताः" इति । नन्वेवं सति विशेषा- विगतिरुपलभ्यमाना निर्निबन्धनवापन्नेत्याशङ्कय तात्पर्यशक्तस्तन्निबन्धनत्वाददोष इति दर्शयन् द्वितीयं व्युत्पादयति-तत इति ॥ यतोऽभिधान्यापारः[रा स्पृष्टो विशिष्टोऽर्थस्तस्माद्धेतोः, विशेपस्येव रूपं व्यावृत्तबुद्धिविषयत्वलक्षणं यस्य तथाभूते । तथापि किं तत्स्वरूपमित्यत उक्तम्-परस्परेति ॥ आकाङ्क्षादिवशात् गुणप्रधान- भावेनान्विते पदार्थसमुदाय इत्यर्थः । यदाहः --- पदार्यान् प्रतिपाद्यैव निवर्तन्ते पदान्यतः । पदार्था एव संसर्ग बोधयन्त्यूर्वमञ्जसा ॥” इति । पदार्थमुखेन वाक्यार्थ- प्रतिपादकत्वं तात्पर्यशक्त्या शब्दानामित्यत्राभियुक्तवचनं प्रमाणयति--सामान्यानीति ॥ सामान्यात्मकाः पदैः प्रतिपादिताः पदार्था एव विशेषं विशिष्टरूपं वाक्यार्यमवगम- यन्तीति ; अत्र हेतु:--अन्यथासिद्धेरिति ॥ विशेषस्यानवगमे सति न हि पदं पदार्थमात्रप्रतिपत्तये प्रयुनते" इत्याद्युक्तदिशा पदार्थप्रतीतरेव परिनिष्पत्य- संभवादित्यर्थः । एवमभिधातात्पर्यशक्तिरूपं व्यापारद्वयं प्रदर्य तृतीयं लक्षणा- व्यापार दर्शयन् तस्य तात्पर्यशक्तिविषयानुप्रवेशे तत्सहकारिधुरंधरत्व धर] पूर्वपक्ष्यभिमतं प्रतिक्षिपनाह-तत्र चेति ॥ तस्यां तात्पर्यशक्तिविषयतायाम् अभिधाव्यापारविषयापेक्षया , च. 'परस्परान्विते सामान्ये' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् भ्रमेति प्रतीयते, अन्वयमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात् । न हि---'गङ्गायां घोषः' 'सिंहो पटुः' इत्यत्रै यथा अन्वय एव बुभूपन् प्रतिहन्यते योग्यताविरहात् , तथा तव भ्रमणनिपेद्धा स या सिंहेन हतः, तदिदानी भ्रमणनिषेधकारणवैकल्यात् भ्रमणं तयोचितम् इत्मत्रान्वयस्य काचित् क्षतिः । अत एव मुख्यार्थवाधा नाशङ्कया इति न विपरीतार्यलक्षणाया अवसरः। भवतु वासौ । तथापि द्वितीयस्थानसंकान्त तावदसौ न भवति । तथा हि- मुख्यार्थबाधायां लक्षणायाः प्रवृत्तिः ; बांधा च विरोधप्रतीतिरेव ; न चात्र पदार्थानां PER कौमुदी . द्वितीयस्यां कक्ष्यायां यो वाच्यो भ्रमणविधिः स एव प्रतीयते ; न तु सपरिकरो लक्ष्याभिमतोऽर्थ इत्यर्थः । कुतो विधेरैव प्रतिपत्तिरित्यत उक्तम्-अन्वयमात्रस्येति ॥ गुणप्रधानभावेन योऽन्योन्यं पदार्थानां संसर्गः सोऽम्चयः । ननु 'गङ्गायां घोपः' इत्यादाविव मुख्यार्थवाधकालेन निषेधस्य विपरीतलक्षणया प्रतीतिरत्रास्त्येवेति कुतो विध्यतिरिक्तार्था- प्रतिपत्तिः इस्माह-न हीति || 'धुभूपन् प्रतिहन्यते' इत्यन्वयप्रतीत्यनुत्पत्तिरुका । गगास्रोतःप्रमृते?पायधिकरणत्वयोग्यताविरहादित्यर्थः । बाधाभावमेव दर्शयितुम् अन्वयस्य खरूपमुक्तम्---तवेति ॥ एवंप्रकारस्यान्वयस्येत्यन्वयः । क्षतिर्वाधा । वाधाभावे फलितमाह -अत एवेति ।। अन्वयक्षत्यभावादेव हेतोः । मुख्यार्थबाधा या लक्षणाबीजतया प्रसिद्धा ॥ विपरीतार्थलक्षणाया इति ॥ सा खल्वत्र तात्पर्यशक्तिसहकारितया भवतामभिप्रेतेत्यर्थः । नन्वेवमपि वक्तुरौचित्यायनुसरणेऽन्वयक्षत्यवभासरूपमुख्यार्यवाधवलात् विरोधनिबन्धना टक्षणावसरं लभेतैवेति कयं द्वितीयकक्ष्यायां तदभाव उक्त इत्याशङ्कय अभ्युप- गम्पापि लक्षणाम् , तस्या द्वितीयकक्ष्यायां निवेशं निषेधति ---भवतु वासाविति ।। उक्तमेवोपपादयति–तथा हीति ॥ विरोधप्रतीतिरेवेति ॥ न सनन्वयरूपेत्यर्थः । २. ग. प्रापि क. स. 'निषेधक्कार क. ग. 'अत्र' नास्ति। क. च, 'न वारि' ५. 'मत पर' इत्यादिः बाधा च' उपन्तो भागो नास्ति। प, घ. च. 'विपरीत लक्षणायाः' क. रा. ग. 'संक्रान्ताभावादसौ. क. 'लक्षणायां प्रवृचिः ग. 'रक्षा' क. 'साच' बाधा चन ·ध्वन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् - 3 स्वात्मनि विरोधः ; परस्परं विरोध इति चेत्, सोऽयं तर्हि अन्वये विरोधः प्रत्येयः ; न चोप्रतिपन्नेऽन्वये विरोधप्रतीतिः', प्रतिपत्तिवान्वयस्य नाभिधाशक्त्या, तस्याः पदार्यप्रतिपत्युपक्षीणाया विरम्यौव्यापारात्-इति तात्पर्यशक्त्यवान्वयप्रतिपत्तिः । नन्वेवमपि 'अङ्गुल्यने करिवरंशतम्' इत्यत्राप्यन्वयप्रतीतिः स्यात् ; किं न भवत्यन्यय- प्रतीतिः दशदाडिमादिवाक्यवत् ! किं तु प्रमाणान्तरेण सोऽन्वयः प्रत्यक्षादिना बाधितः कौमुदी तत्रान्वयी पदार्थसार्थोऽन्वयश्वेति द्वावों स्तः । तत्रान्वयिनां पदार्पानामेव वरूपनिष्ठोऽयं विरोधः आहोस्विदन्वयोपाधिगत इति विवक्तव्यम् । तत्र नायः, स्वात्मनि विरोधे वस्तुनो नृशृङ्गादिवन्निरुपाख्यत्वापातादित्याहन चेति ॥ द्वितीयमुत्थाप्य कदर्थयति-परस्परमिति ॥ सोऽयमिति ॥ यो लक्षणानिदानत्वेन मूर्धाभिषिक्त इत्यर्थः । न चाप्रतिपन्न इति । 'अस्य विरोधः' इति विशिष्टप्रतीतेर्विशेषणभूता. न्वयप्रतीतिपुरःसरत्यादित्यर्थः । भवतु तर्हि तत्प्रतिपत्तिरित्याशङ्कय तत्प्रतीतेस्तात्पर्यशक्ति - जन्यत्वात्तदुत्तरकालीनबाधादिप्रतिपत्तेस्तात्पर्यशक्तिकक्ष्यानवतारमाह--प्रतिपत्तिश्चेति ॥ नन्यन्वयप्रतीतिरत्र प्रतिहन्यमा ना]नैवोत्पद्यते इति तद[इत्येतद]वश्याभ्युपेयम् , इतर[रया] अगुल्यमादिवाक्येभ्योऽपि कथितन्यायेनान्वयप्रतीतिप्रसङ्गात् ; न च तत्रान्वयप्रतातिरस्ति, असंभावनाप्रत्यपानिबन्ध[बद्ध]प्रसरत्वात्—इति शङ्कामुद्भाव्य परिहरतिनन्धेवमिति ।। प्रमाणसामग्रीवलायाता तत्प्रतीतिरनुत्पत्तुमपारयमाणा वस्त्वसंभावनामपि तिरस्कुर्वाणैव समुत्पद्यमाना न निवारयितुं शक्येत्यर्थः । तत्किमिदानी "मम धम्मि" इत्यादि- वाक्यार्थप्रतीतिनिर्विशेषैव तत्प्रतीतिरित्यत्राह-किं तु प्रमाणान्तरेणेति ॥ प्रतिपन्नोऽपि सोऽन्वयो नैतदेवमिति प्रमाणान्तरेण बाधितः संवृत्त इत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तः-- क. प्रत्ययः' स. ग. 'प्रतिपत्तिः' ७. च. वर-नास्ति। 'प्रतिपत्तिः च. 'वाक्य- नास्ति। 'समन्वयः' ३. घ. ५. ग. भरि नास्ति।

·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः १११, लोचनम् १ प्रतिपन्नोऽपि' शुक्तिकायां रजतमिवेति तदवैगमकारिणो वाक्यस्याप्रामाण्यम् 'सिंहो माणवकः' इत्यत्र तु द्वितीयकक्ष्यानिविष्टतात्पर्यशक्तिसमर्पितान्वयबाधक- समुल्लासानन्तरमभिधातात्पर्यशक्तिद्वयातिरिक्ता तीवत् तृतीयाँ शक्तिः तद्वाधविधुरी- करणनिपुणा लक्षणाभिधाना समुल्लसति । नन्वेवं 'सिंहो वटुः' इत्यत्रापि काव्यरूपता स्यात् , वननलक्षणस्यात्मनोऽत्रापि समनन्तरमेव क्ष्यमाणतया भावात् । नर्नु घटेऽपि जीवव्यवहारः स्यात्, आत्मनो विमुत्वेन तत्रापि भावात् । कौमुदी ॥ शुक्तिकायामिति ॥ ततः किमित्यत आह—इतीति । तर्हि 'सिंहो वटुः' इत्यादा- वष्यल्पनादिवाक्यवदुक्तन्यायेनाप्रामाण्यमेव गृह्यता मित्याशङ्कप नेति विशेष दर्शयन् लक्षणायास्तृतीयकक्ष्यानिवेशमाह --सिंह इत्यादि ॥ एवं "त्रयो वन व्यापाराः संवेद्यन्ते" इत्येतन्निहितम् । इदानीमभिधादिव्यापारत्रयोत्तीर्ण प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्धं ध्वननन्यापार चतुर्थकाक्ष्यानिवेशिनं प्रदर्शयिष्यन् प्रथमं तृतीयकश्याविनिवेशेन काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- प्रसङ्गदूपणमपातमाह-नन्वेवमिति लक्षणायास्तृतीयकक्ष्यानिवेशाभ्युपगमे सतीस्यर्थः । कुत इत्याह-ध्वननेति ॥ समनन्तरमेवेति ॥ चतुर्थी तु कक्ष्यायामित्यादिसमनन्तरग्रन्थे । अत्र प्रतिबन्दि गृह्णाति-ननु घटेऽपीति ॥ कुत इत्याह----आत्मन इति ॥ अणुपरिमाणत्वं तावदात्मनो न संभवति, युगपदुमयत्र । वेदनानुसन्धानानुपपत्तेः कार्यत्वादिमिरनित्यत्यप्रसङ्गान्मध्यमपरिमाणत्वमपि नेति परिोपप्रमाणसिद्धं विभुत्वमात्मन इति घटे तत्सद्भावोऽवस्याभ्युपेय इति तन्निबन्धनो जीवन्यवहारो दुर्वार इति भावः । नामसद्भावमात्रं जीवव्यवहारं प्रति प्रयोजकम् । नास्ति। २. ३. घ, बिपि प. 3. च. रजतत्वमिति ग. "रजतमयेति' ग. 'तदपगमः' 'तदनवगमः' स, च,'तु' नास्ति । 'चतुर्थी स. ग. साधकोसामना.' ह.बायकोतासान ग. 'तावत्' क. ख. ग. 'तृनायव क. ग. कात्तिक ग. स्पत्वं' १०. ग. ब, चनिनक्षणाला प. च. वनि- "एवं नास्ति । १२, ग. 'लक्ष्य' १३. क. न घरे ·११२ चन्यालोकः [उदयोनः लोचनम् शरीरस्य खलु विशिष्टाधिष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीवत्र्यवहारः, नेतरप्रे—इति चेत्, तैर्हि गुणालङ्कारौचित्यसुन्दरशन्दार्थशरीरस्य सति घननाख्यात्मनि काव्यरूपताव्यवहारः म चात्मनोऽसारता कोचिदिति समानम् ॥ न चैवं भक्तिरेव वनिः । भकिर्हि टक्षणाव्यापारः तृतीयकक्ष्यानिवेशी, चतुर्या तु कक्ष्यायां ध्वननव्यापारः । तथा हि-यसन्निधौ लक्षणा प्रवर्तत इति तावत् भवतां मतम् । तत्र मुख्याधिा तावत् प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तर- मूला । निमित्तं च यदभिधीयते सामीप्यादि, तदपि प्रमाणान्तर्रागम्यमेव । कौमुदी अपि तर्हि भोक्तृभोगायतनभावन अधिष्ठानाधिष्ठेयभावः संबन्ध इति परिहरति- शरीरस्येति ॥ विशिष्टं भोक्तृत्वेनाधिष्ठेयाभिमतस्य शरीरस्य यदधिष्ठानमारमकर्तृकं शरीरकर्मकं तेन युक्तस्येत्यर्थः ॥ नेतरत्रेति ॥ सदहिते घटादाविति शेषः । तुल्यमुत्तरमस्माकमित्याह-तहीति ॥ गुणाश्चालङ्काराचौचित्यं चेति द्वन्द्वः ॥ नन्वेवमपि न भवदभिमतव्यञ्जनव्यापारसिदिः, अभिधातात्पर्यशक्तिभ्यां व्यतिरेके सत्यपि लक्षणातो व्यतिरेकानिरूपणात् 'सिंहो बटुः' इत्यादौ लक्षणाविषय एव प्रयोजनरूपन्यद्गयार्थव्यवस्थितेः स्वयमेव संपन्नत्वात् व्यञ्जनव्यापारस्य लक्षणाव्यतिरेकेण दुर्निरूपत्वाचेति भक्तिरेव ध्वनिरिति शङ्का परिहरति-न चैवमिति ॥ यथाभिधा- तात्पर्यशक्तिकश्यानन्तर्भूतस्तृतीयकस्यानिवेशी लक्षणाल्यापारः, तथा तद्यतिरिक्तश्चतुर्य- कक्ष्यानिवेश्येय व्यञ्जनाच्यापार इत्यर्थः । तथा होत्युक्तार्थोपपादनम् । मुख्यार्थबाधा निमित्त प्रयोजनम्-इतीदं तयं तस्य सन्निधिः सहकारितयावस्थानरूपः । १ २. 'ताह' नास्ति। ग. 'अन्यस्य कस्यचित्र क. 'न यस्य कस्यचित्' क. ग. ग. 'गुणालागैचित्य नास्ति । क. स. 'बननात्मान' ग. 'ध्वन्याख्ये आत्मनि' ६. 'ध्वन्याख्यात्मनि' प. च. कदाचित 'त्रितय.' ग, 'इति त्रितय.' क. 'भवन्न एव वदन्ति क. 'बापता' घ. 'प्रत्यक्षान्तरप्रमाणादि.' ३.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसाहितः लोचनम् अथ यत्र . यत्तु घोपस्य अतिपवित्रत्वशीतलत्वसेव्यत्वादिकं' प्रयोजनमशब्देवाच्य प्रमाणान्तराप्रतिपन्नं वैटौ वा पराक्रमातिशयशालिवं तत्र शब्दस्य ने तावन्न व्यापारः । तथा हि-तत्सामीप्यात् तद्धर्मत्वानुमानमनैकान्तिकम् , सिंहशब्दवाच्यत्वं च वटोः असिद्धम् । यत्र एवंशब्दप्रयोगः तन तत्रं तद्धर्मयोगः इत्यनुमानम् , तस्यापि व्याप्तिग्रहणकाले मौलिक प्रमाणान्तरं वाच्यम् ; न चास्ति कौमुदी तत्रेति त्रये । तावदिति संप्रतिपत्तौ ॥ यत्त्विति ॥ तुशब्दो विशेपे । अशब्दवाच्य- मित्यभिधादिव्यापारत्रयविषयत्वव्युदासः । प्रमाणान्तराप्रतिपन्नमिति शब्दातिरिक्त- प्रमाणविषयत्वनिरासः । तत्र प्रमाणान्तराविषयत्वेन शब्दव्यापारकगम्यत्वं तावदाह-तत्र शब्दस्येति ॥ नन्वनुमानगम्यमस्तु तत् प्रयोजनम् ; तथा हि-विमतो घोपोऽतिपवित्रः गङ्गासमीपस्थत्वात् तटगततरुलतादिवत् ; अयं वटुः शौर्यादिधर्मकः सिंहशब्दवाच्यत्वात् संप्रतिपन्नसिंहबत् इति ; तन्न शब्दगोचरत्वमित्यत आह-तत्सामीप्यादिति ॥ समीपावस्थितनरशिरःकपालादौ विपक्षे तत्सामीप्यहेतोः विद्यमानत्वायाप्यत्यासिद्धि- रित्यर्थः । द्वितीयानुमाने स्वरूपासिद्धो हेतुरित्याह----सिंहशब्देति ॥ अनुमानान्तर- माशङ्कय परिहरति-अथेति ॥ एवमिति ॥ गङ्गायां घोपः' 'सिंहो वटुः' इत्येवमन्यविषयस्य शब्दस्यान्यस्मिन्न विशिष्टाविवक्षया प्रयोग इत्यर्थः ॥ तद्धर्मयोग इति ॥ घोषवटादेः प्रधानतया प्रतिपायस्य मुल्यार्थधर्मभूतपवित्रत्वशूरत्वधर्मसम्बन्ध इत्यर्थः । एकसामान्योपधानसमासादितकभावप्तकलव्यक्तिविशेषविषयप्रमाणमूलत्वं हि व्यासिग्रहणस्य सर्वत्रावश्याभ्युपेयम् , यथा धूमत्वामित्वसामान्यरूपसंगृहीतसकल- धूमामिव्यक्तिविषयप्रत्यक्षप्रमाणैकनिबन्धनम् 'यत्न यत्र धूमस्तत्र तत्रामिः' इति ब्याप्ति- २. 'वादिः' क. 'सशम्दान्तर-' ग. शान्तर च. 'भसम्मानरवान् क. य. 'बोः' करा. न' नास्ति । 'यत्व' ६. ड. वन घ. 'नशानुमानयो' ८. क. स. 'इत्यनुमानान्तरं कर तथापि' क. मान्य नास्ति । रा. ग. 'च' नास्ति। ९, 1 ·ध्वन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् नं च स्मृतिरियम् , अननुभूते' तदयोगाद, नियमाप्रतिपत्तेः वक्तुरेतदेखें विवक्षित- मित्यव्यवसायाभावप्रसङ्गाच-इत्यस्ति तापदन्न शब्दस्य व्यापारः व्यापारथ कीमुदी - ग्रहणम् । तदिह यत्र यत्रेति सामान्यरूपसंप्राहक किश्चन [न किञ्चन] प्रमाणमस्ति, अत्यन्त- व्यावृत्तात्मनामसमासादितैकसामान्यरूपसंग्रहाणामेत्र विशेषाणां व्याप्तिग्रहविषयत्वादिति व्याप्तिमाहकप्रमाणाभावप्रयुक्ता ब्याप्यत्वासिद्धिरुद्धरनु तैवेत्यर्थः । नन्वेवमपि न शब्दैक- गम्यत्वम् , स्मरणविषयत्वसंभवात्प्रयोजनस्य ; गङ्गापदेन हि मुख्यार्थवाधावगमे सामीप्यादि- निमित्त प्रमाणान्तरेणावगच्छतः प्रतिपत्तुः प्रयोजनं पर्यालोच्य तीरादिविषया लक्षणाव्यापार- निबन्धना प्रतीतिरुत्पद्यते पर्यालोचना च नामोत्प्रेक्षा स्मृतिरेव नान्या, प्रमाणसामान्यजन्यत्वात्-इति स्मर्यमाणमेव प्रयोजनमित्यत्राह-न चेति ॥ स्मृतिः पुनः "पूर्वविज्ञानसंस्कारमात्र ज्ञानमुच्यते ।" इत्युक्तत्वादित्यर्थः । ननु मुख्यवृत्ति- परित्यागे गुणवृत्त्यार्यप्रतिपादने प्रयोजनास्तित्वं तावदवगम्यते ; कीदृशं तु तत्-~इति वीक्षणायाम् 'नूनमनेनैव प्रयोजनेन भवितव्यम् ; अन्यस्यासंभवात् , समाने वाक्यान्तरे वा तस्यैव वा तजातीयस्य वा प्रयोजनस्यानुभूतचरत्यात्' इति युक्त्यनुसन्धानसनाथीकृता विमपिरपर्याया स्मृतिरेवेत्थं प्रयोजनं गोचरीकरिष्यतीति कुतोऽत्र शन्दव्यापारो- पारोहपरिकल्पनाप्रयासोपगम इत्याशङ्कयाह -नियमाप्रतिपत्तेरिति ॥ नियामकस्य कस्य- चित् एतदेवानेन प्रयोजनमत्र विवक्षितमित्यस्मिन्नर्थेऽनुपलम्भादित्यर्थः । व्यञ्जनव्यापारो- पगमे हि सहकारिविशेषबटानियमः सेत्स्यतीति भावः । संप्रति शब्दव्यापार- गम्यत्वममुष्य पारिशेष्यसिद्धमिति निगमयति---इत्यस्ति तावदिति ॥ प्रतीतिकार्यो- त्पत्तेरखण्डिताया उपलम्भात् तस्याश्च वर्णितदिशान्यतोऽसंभवे शब्दनिबन्धननिवेवलायातं नापोदितुं शक्यमित्यर्थः । तथापि कथं - व्यञ्जनव्यापारसिद्धिरित्याशङ्कय तदपि पारिशेष्यादेवेत्याह-व्यापारश्चेति ॥ उकांउक्ता लक्षणायास्तु वय]सान्निध्यापेक्षत्व- नियमात् तस्य च प्रमाणान्तरानवगम्यतया प्रयोजनासम्भवात् न प्रयोजनविषये ४. १. घ. 'न च... ..प्रसङ्गाश्च' नास्ति। क. स. ३. ग. 'नियम्या.' क. य. रेव विव ग, रेतदधि- ग. सदस्यैव में ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः ११५ लोचनम् नागिधात्मा, समयाभावात् ; न तात्पर्यात्मा, तस्यान्वयप्रतीतायेव परिक्षयात् । ने लक्षणामा, उक्तादेव हेतोः स्खलद्गतित्वाभावात् । तत्रापि हि स्खलद्गतित्वे पुनर्मुख्यार्थबाधा निमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्या स्यात् । अत एव यत् केनचित् लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तव्यसनमात्रम् । तस्मात् अभिधातात्पर्य- लक्षर्णाव्यतिरिक्तः चतुर्थोऽसौ व्यापारो वननद्योतनव्यञ्जनप्रत्यायनावगमनादिसोदर- व्यपदेशनिरूपितोऽभ्युपगन्तव्यः । यद्वक्ष्यति- कौमुदी स्खलद्गतित्वं शन्दस्य शक्यावगमम् , येन तत्र लक्षणा स्यादत्ययः । विपक्षे दण्ड क्षिति -तत्रापीति ॥ प्रथमं तटादौ लक्ष्ये त्रयम् , अनन्तरं तत्रैय प्रयोजने तदपेक्षणीयम् ; पुनस्तत्रान्य [अन्यत् ] एव[व] न कचिदवस्थातुं पर्याप्तो भवति ; अतो [अन्ततो, गत्वा यत्र- लक्षणानभ्युपगमः, तत आरभ्य मूलपर्यन्तं सनिध्यभावात् त्रयसन्निन्यभावात् ] लक्षणा- प्रवृत्यसम्भवदोपइति मूलक्षयकारिण्यनयस्या स्वयमुत्यास्यतीत्यर्थः । प्रयोजनविषयस्य व्यापारस्य लक्षणात्वक्षेपण 'नासौ लक्षणैव किन्तु लक्षितलक्षणैव' इति वदतः पक्षोऽपि प्रतिक्षिप्त इत्याह-अत एवेति ।। नाम कृतमिति ॥ नाममात्रमेवैतत् ; वस्तुतस्तु व्यञ्जन- व्यापार एवायम् ; न च नाम्नि विमतिरित्ययः ॥ व्यसनमात्रमिति ॥ ध्वनिध्वंसननिरव- प्रहदुरामहिकताविलसितमित्यर्थः । इदानी चतुर्थकक्ष्यायां वननव्यापार इत्येतन्निर्वाह्यो- पसंहरति-तस्मादिति ॥ चतुर्थ इति वचनं प्रसिद्धतराभिधान्यापारतुल्ययोगक्षेमतां प्रदर्शयितुम् । तस्य स्वरूपं स्पुटयितुमिह बहुपर्यायपदोपादानम् । वननं द्योतनं व्यसनं प्रत्यायनं अवगमनमिति व्यपदेश आदिउँपां तैः सोदरैः पर्यायः व्यपदेशैर्निरूपित . इत्यर्थः । अभिधातात्पर्यशक्तिभ्यां भेदस्य स्फुटत्वात् लक्षणातोऽस्पुन्टत्वात् ततो भेदं प्रसाधित कारिकाकारोक्त्या द्रढयति—यक्ष्यतीति ॥ अथ श्रोतृसुखावत्राधार्य व्यापाराणां २. ७. नाभिधानात्मा 'न' जास्ति। ग. 'रादितगति म. प. '' गाम्लिा क. म. ग. सागम्प.' ग. पोनन-'नास्ति। द. अपगमादि अगममादि-' ३.

·११६ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् "मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम् । यदुद्दिश्य फलं तत्र शन्दो नैव स्खलद्गतिः ॥" इति । तेन समयापेक्षा वाच्यार्थावगमनशक्तिः अभिधाशक्तिः तदन्यथानुपपत्तिसहायार्थाव- बोधनशक्तिः तात्पर्यशक्तिः मुख्यार्थबाधादिसहकार्यपेक्षार्थप्रतिभासनशक्तिः . .. कौमुदी स्वरूपमुपसंहारच्छलेनाह--तेनेति ॥ समयापेक्षत्वे हेतुगर्भ विशेषणम्--वाच्याति ॥. तदन्यथेति ॥ तच्छब्देन वाच्यार्थपरामर्शः । तस्य सामान्यात्मनो वाच्यार्थस्य अन्यथा विशेपाभावे या अनुपपत्तिः तत्सहायार्थस्य विशेषस्यान्वितरूपस्यायबोधने या शक्तिरिति । तदेव शक्तित्रयं तदुपजनितं यदर्थानां पदार्थवाक्यार्थलक्ष्यरूपाणामवगमनं तदेव मूलं तरमाज्जाता तत्प्रतिभासपवित्रितस्य प्रतिपत्तुः प्रतिभा तत्सहाया अर्थस्य प्रयोजनात्मनो धातने शक्तिः ध्वननन्यापार इत्यर्थः । नन्वर्थत्रयावगममूलजातत्वं प्रतिपत्तप्रतिभाया असङ्गतम् , अवगमनानामाशुतरविनाशशीलानां क्रमेण युगपद्वा निदानत्वायोगाद इत्याशङ्कय तन्मूलजातत्वसमर्थनार्थमुक्तम्-तत्प्रतिभासपविनितेति ॥ तत्प्रतिभासोऽर्थ- त्रयावभासः तेन पवित्रितः संस्कारलक्षणातिशयविशेषसनाथतया संपादितः अयमर्थः- न तावदाचगमानां स्वरूपेण प्रतिभोत्पादं प्रति हेतुत्वमभिमतम् । किन्तु प्रतिपत्तात्मनि विशिष्टसंस्काराधानद्वारेण ; प्राचीनार्थत्रयावगमाहितसंस्कारस्य हि प्रतिपत्तुः स्वयमेव काचित् परामर्शवितर्कोहादिशब्दाभिधेया प्रतिमाख्या मनीषा तावत्समुन्मिपति ; तत्सहकारिसमवधानवांश्च शब्दः प्रमाणान्तरानवगम्यं प्रयोजनं प्रतिपादयति ; तत्प्रतिपादकगक्तिर्व्यञ्जनव्यापार इत्युच्यते । व्यञ्जनशब्देन ह्यभिधादि- वैलक्षण्येन ज्ञानजननसामर्थ्यमात्रमपदिश्यते, प्रदीपादेरपि व्यञ्जकत्वावगमात् । अत . एवास्य बहुपर्यायपदवाच्यत्वमिनरेपां तद्विरहश्चेति सर्वथा प्रसिद्धसामग्रीसंपातदुरुत्पाद- प्रतीतिविशेषकार्यलिङ्गानुमानावगम्यमानसद्भावो व्यञ्जनव्यापारः समञ्जसमतिभिरसन्दिहान- रेवायमभ्युपगन्तव्य इति । ननु केन वाभिप्रायेण प्रयोजनविषयो व्यञ्जनव्यापार - १. घ. 'समयापेशवाच्याभिषा-' २. क, ख, ग, ड. च, 'वाच्यावगम.' ३. च. 'गमक- 'साहा- ख. 'या' ·१] लौचनकौमुग्रुपलोचनसहितः ११७ लोचनम् लक्षणाशक्तिः । तच्छक्तित्रयोपजनितार्थावगममूलजीततत्यतिभासंपवित्रितप्रतिपत्तप्रतिमा- सहायार्थद्योतनशक्तिः धननव्यापारः । स च प्राग्वृत्तं व्यापास्यं न्यक्कुर्वन् • সানমুন: काव्यात्मा इत्याशयेन निषेधप्रमुखतया च, प्रयोजन विषयोऽपि निषेधविषय इत्युक्तः । अभ्युपगममात्रेण चेदमुक्तम् । अत्यन्ततिरस्कृतत्वान्यसंक्रमणयोरभावात् । ने चार्थशक्तिमूलेऽस्या सहकारिभेदाच शक्तिभेदः स्पष्ट एव ; ययों तस्यैव शब्दस्य व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतस्य न त्वत्र लक्षणा, व्यापारः कौमुदी इहोक्तः । “स हि वाच्ये विधिरूपे कदाचित् प्रतिषेधरूपः" इति व्यङ्गयस्य प्रतिषेधरूपत्वं ब्रुवता प्रतिषेधविषयत्वेनैवायमुक्तः न तु प्रयोजनविषयत्वेन । तत्र च को हेतुरित्यपेक्षायामाह-स चेति ॥ प्रयोजनविषयव्यञ्जनव्यापारकथनं पूर्वप्रवृत्त- व्यापारत्रयस्य न्यकारहेतुकं प्रधानत्वं हेतुकत्वं [तद्धेतुकं] काव्यात्मलं च सम्भावयितुं प्रयोजनविषयस्यापि सतो विधिनिषेध विषयत्वकयनं निषेधाभिमुखत्वनिबन्धनमेव न वास्तवमिति न कश्चिद्विरोध इत्यर्थः । यथोक्तप्रयोजनाभिप्रायेणैवान लक्षणासद्भावोऽ- भ्युपगम्पास्माभिरुक्तः । वस्तुतस्तु नात्र लक्षणापीत्याह--अभ्युपगममातेणेति ॥ अन्न हेतुमाह ---अत्यन्तेति ॥ यत्र हि वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वार्थान्तरपरिणतत्वान्यतरसंभवस्तत्र : नियमेन लक्षणाप्रवृत्तिः ; इह तु न तदन्यतरसद्भाव इति न लक्षणेत्यर्थः । तथापि कुनो नं. .. लक्षणेल्याशङ्कयोपपत्तिमाहन चेति ॥ व्यापारो व्यञ्जनाव्यापारोत्यानोपयोगित्वरूपः । नन्कस्यैव शब्दस्यान्योन्यविलक्षणा अभिधादिभेदमिन्नाः शक्तयो भवेयुः ; अर्थप्रतीति- लक्षणस्य कार्यस्य चैकत्वादेकैव शक्तिः किं न स्यादित्यत्राह-सहकारिभेदाचेति ॥ ९, ४. ११. १. ग. 'बायोप- च, 'बगमन- शात- क. ग. प्रतिभाए.' क. 'प्रतिपत्त-' नास्ति। प. प्रविधान' ६. ग. प्रमा पत्रपरय कुर्वन्। क. स. "-प्रधानम् । अन एव.' ग. विधिनिषेध.' ग. क. स. 'चैता.' क, ख, ग, घ, १. च, 'नर' क. ग. प. 'धर्मस्य' १२. ११.

·ध्वन्यालोकः . [उदपोतः लोचनम् विवक्षावगतावनुमापकत्वव्यापारः, अक्षादिसहकृतस्य वा विकल्पकत्वव्यापारः । एवममि- हितान्यययादिनी ताबदियदनपहवनीयम् ॥ योऽप्यन्विताभिधानवादी "यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति हुँदैये कौमुदी अभिधादिशक्तीनां भेदप्रयोजकः समयादिसहकारिभेदः प्राक् प्रपञ्चेन प्रदर्शित एव ; विषयभेदाच्च तत्प्रतीतिकार्यभेदात् एकत्वमसिद्धमिति भावः । स्पष्ट एवेति संप्रतिपनस्पले तदर्शनमुक्तम् । तदेवाह-~यथेति ।। तस्यैवेति ॥ यस्यैव वाच्यार्येऽभिधादिव्याशरः । अनुमापकत्वशक्तिसिद्धौ सहकारिभेद उक:-व्याप्तिस्मृत्यादीति ॥ आदिशन्देन पक्षधर्मत्वादिः । अक्षं चक्षुरादि । आदिशब्दालिङ्गादि ॥ विकल्पकत्वव्यापार इति ॥ सविकल्पकज्ञानजनकत्यव्यापार इत्यर्थः । देवदत्त इत्यादयो हि नामशब्दाः स्वसंजल्पितं वस्तु प्रत्यक्षमवगमपन्तश्चक्षुरादय इव सविकल्पकज्ञानोत्पादने व्याप्रियन्ते ॥ ययाहु:- "संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न बाधते । संझिनः सा तटस्था हि न रूपाच्छादनक्षमा ॥" इति ॥ संप्रति प्रभाकरमतानुरोधिभिरप्यनुज्ञेयोऽयं व्यञ्जनव्यापार इति वक्तुमुज्जम्भमाणः कौमारलपक्षप्रतिक्षेपपर्वणि लन्धटक्षतामात्मन उपक्षिएन्नुपसंहरति एवमिति ॥ इयदिति ।। त्रयो पत्रेत्यादिना विकल्पकत्वव्यापार इत्यन्तैनोपपादितस्यापिण्डस्य परामर्शः। अनपहवनीयमिति ॥ सिद्धमिति शेषः । योऽप्यभिधान्यापारमेवेच्छतीति संबन्धः । एवकारस्तात्पर्यशक्त्यादिव्यवच्छेदार्थः । अत एव घनिसिद्धान्तपूर्वपक्षत्वमस्याः सूत्रितम् ।। ननु पदार्थप्रतिपत्तरभिधाजन्यत्वेऽप्यन्वयस्य मुख्यस्यामुख्यस्य तत्सामर्थ्यलभ्यस्य चार्थस्य तजन्यत्वासम्भवात्तादपेन व्यापारान्तरकल्पनावश्यानुज्ञेयेत्याशङ्कय तत्प्रतीते- रप्यभिधाजन्यत्वमेवेति यक्तुं चतुर्थकक्ष्यापर्यन्तधावितामभिधाया दर्शयति-दीर्घदीर्घ- मिति ।। तत्रान्वयस्याभिधाविषयत्वे हेतुमाह--अन्विताभिधानवादीति ।। पदैरेवान्वित- स्वार्थप्रतिपादनशक्तिभिः गुणप्रधानभावात्मा संसर्गः प्रतिपाद्यत इत्यन्वयोपहितानामेव पदार्यानामभिधानम्, न तु सामान्यात्मनो पदार्थानामिति नियमेन वदन्वादीत्यर्यः । . १. . ग. कृत्य क. स. वादिनामिय.' ग. 'हरये नास्ति।

·१] लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः ११० लोचनम् गृहीत्वा शरवदभिधाव्यापारमेव दीर्घदीर्घमिच्छति तस्य यदि 'दीर्घदी| व्यापारः तदेकोऽसाविति कुतः ? भिन्नविषयत्वात् । अथानेकोऽसौ, तद्विषयसहकारिभेदात् असजातीय एवं युक्तः । सजातीये च कार्ये विरम्य व्यापारः शब्दकर्मबुद्धयादीनां कौमुदी तथापि कथं पर्यन्तकक्ष्याविनिवेशिनोऽर्थस्याभिधानव्यापारविषयत्वमित्याशङ्कय तदर्थ- प्रत्यायनपरतवैव शब्दप्रयोगात्तात्पर्यस्य च वाक्यार्थत्वप्रयोजकत्यात् सोऽप्यभिधाविषय एवेत्याह-यत्पर इति ॥ आन्तरालिकव्यवधायकस्थानविशेपसंमयेऽपि क्रमेण तत्प्राप्तिद्वारा पर्यन्तस्थानपर्यवसायित्वे दृष्टान्तः-शरवदिति ॥ यथा धानुष्केण केनापि क्षिाहस्तेन क्षितः शरः शरीरावरणं शरीरं च विनिर्भिध प्राणानादाय पृथिवीं प्रामोति , तद्वदान्तरालिकानेककक्ष्यास्कन्दनक्रमेण पर्यन्तकक्ष्यापर्यन्तमेकैवाभिधामि. धावत्येवेत्यर्थः । यद्यपि कार्येकावगम्यसद्भावस्य स्वयमतीन्द्रियस्य व्यापारस्य धण्टानुरणि- तादिवन्मुख्य दीर्घत्वं नोपपद्यते, तयापि तन्मतानुसारेण तत्स्वरूपाम्युपगम- पूर्वकं स किमेकोऽनेको वेति विकल्पं हृदि कृत्वा आयं दूषयति-तस्येति ॥ अभिमत इति शेपः । कुत इत्साक्षेपे । एकत्वे न कश्चिदपि हेतुरित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-भिन्नविषयत्वादिति ॥ व्यापारस्य हि विषयमुखेनैव स्वरूपप्रतिलम्भः, स्वरूपेण । यदा:--"विषयस्यैव हि समग्रभरसहिष्णुत्वात्" इति । अतो विषयभेदे स्थिते सति तनिबन्धनो व्यापारभेदोऽध्यवयं भवन् न निवारयितुं शक्य इत्यर्थः । द्वितीये दोपमाह-अधानेक इति ॥ तदिति तीत्यर्पः । असजातीयत्वं विजातीयत्यम् । तत्र हेतुः विषयेत्यादि । विषयभेदात्तावदनेकजातीयत्वमुक्त- प्रकारेण सिद्धम् । सहकारिभेदाच विजातीयत्यमस्य शब्दस्यानुमापकत्वविकल्पकत्या- धुक्तन्यायप्रसिद्धम्-~~-इत्येक विषयावच्छेदेन भिन्नादेकस्मायापाराद्विपपान्तरसंबन्धी व्यापारो- ऽन्यो विजातीयश्च युक्त इति सिद्धमस्मदभिलपितमित्यर्थः । किं च व्यापारस्य यत्कार्य- मनेकार्थविषयज्ञानलक्षणं तदपि कि सजातीयम्, विजातीयं वा ! नाव इत्याइ- न ४. च.. 'दायों 'काय' नास्ति। २. ग. '' नारिता 'एव शम्दः स युक्तः' ·१२० ध्वन्यालोकः इयोतः लोचनम् पदार्थविद्भिः निषिद्धः ; असनातीये चारमनय एव । अयं योऽसौ चतुर्य- कक्ष्यानिविष्टोऽर्थः स एवं झटिति वाक्यनाभिधीयते इत्येवंविधं दीर्घदीर्घत्वं विवक्षितम् ; तर्हि तत्र संकेताकरणात् कथं साक्षात् प्रतिपत्तिः ? निमित्तेषु कौमुदी सजातीये चेति ॥ तत्रापि किमेकस्यैव व्यापारस्य विरम्य प्रवृत्तिः, व्यापारान्तरं वा ! नायः न्यायवित्प्रतिषेधविरोधात् । द्वितीयेऽस्मदभिमतसिद्धिः । न चास्ति प्रकारान्तर- मित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति—असजातीये चेति ॥ अस्मन्नय इति ॥ अस्मसिद्धान्त- सिद्धिरित्यर्थः । व्यापारस्य दीर्घत्वं नाम एकस्यैव स्वरूपेण सतोऽनेकविषयप्रवृत्ति- सामर्थ्यलक्षणम् , अनेकत्वेऽप्येकजातीयत्वं वा-इत्येतन्मतं निरस्य अधुना प्रतिपिपाद- यिपितार्थप्रतिपादनझाटित्यविशेष एव दीर्घत्वं नैकत्वमेकजातीयत्वं वेति मतमुद्भाव्य दूपयति-अथेति ॥ चतुर्थशब्दोऽन्त्यमात्रविवक्षयात्रोपात्तम् , तेनाभिधामूले धनी नाव्याप्तिः । प्रतिपादितझाटित्यमप्यस्माकमभिमतमेव अभिधानझाटिलं पुनरसंभवि, संकेतस्मरणत्वप्राणत्वादभिधायाः अन्त्यकक्ष्याविनिवेशिनो व्यङ्गयाभिमतस्यार्थस्य संके- तागोचरत्वात् । न हि गङ्गादिशब्दस्तटादिगतपवित्रत्वाद्यर्थे केनचिदपि गृहीतसंकेत इति तदपेक्षस्याभिधाव्यापारस्य न व्यगयार्थावगाहित्वमस्तीत्यर्थः ॥ साक्षादिति ।। मुख्याभिधाव्यापोरणेत्यर्थः । ननु पदार्थवाक्यार्थयोः निमित्तनैमित्तिकभावाभ्युपगमा- निमित्तभूतेषु च पदार्येषु संकेतग्रहणात् पृथावाक्यार्थविषयसंकेतानपेक्षयैव पदार्थसंकेत- मात्रेण तदन्वयावस्थवाक्यार्थप्रतीतिः साक्षादेवाभिधान्यापारजन्या भविष्यतीति शङ्कामुद्भाव्य व्युदस्यति-निमित्तेष्विति ॥ तुशब्दात्रयोतित एवार्थः संकेतानपेक्ष इत्यनेनोक्तः । वाक्यार्थस्य प्राथमिकप्रतीतिपयाध्यासित्वाभ्युपगमे हि नियतपूर्वोत्तरकालसम्बन्धित्व- व्यातत्वस्य निमिचनैमित्तिकमावस्य व्यापकनिवृत्ती व्याप्यनिवृत्तिनीत्या निवृत्तिव स्यादिति न तदङ्गीकारपूर्वको व्यङ्गयार्थाभिधेयत्वनिर्वाह इत्यर्थः ॥ प्रपौत्र प्रतीति ॥ प्रपौत्रं निमित्तमपेक्ष्यात्मनो नैमित्तिकत्वमभिमतं स्यादित्यर्थः पदार्थस्वरूपप्रतिपत्तेः पश्चात्तनत्वेऽपि तद्विषयस्य संकेतग्रहणस्य पूर्वमेव वृत्त- 'च' नास्ति। ३. के. स. 'तत्र तह २. के. ख. 'ति' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२१ लोचनम् संकेत: नैमित्तिकस्त्वसावर्थ इति संकेतानपेक्ष ऐवेति चेत् पैश्य श्रोत्रियस्योक्ति- कौशलम् ! यो ह्येसौ पर्यन्तकल्यामाग्यर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णः तस्य पश्चात्तनाः पदार्थावगमा निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्व- मभिमतम् । अयोध्येत —पूर्व तत्र संकेतग्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्भवतीति कौमुदी त्वात्, तद्द्वारकः पदार्थानां निमितत्वव्यपदेशो न विरुध्यते । उपलभ्यते हि गृहीतसंकेतस्य प्रतिपत्तुः 'गङ्गायां घोषः' इति वाक्यश्रवणसमनन्तरमेव झटिति पवित्रत्वप्रतिपार्यन्तिकार्यविशेषविषया प्रतिपत्तिरिति शङ्कामुत्थाप्य कदर्थयति-- अथोच्यतेत्यादिना ॥ तस्याः पार्यन्तिकार्यविषयायाः प्रतिपत्तेरनुसरणे स्वमतेन निवणे यदुपयोगि तथाविधं न किश्चिदुक्कं स्यात् । अयमर्थः-इह गृहीत- सङ्गतेरसोन तथाविधार्थप्रतीतिरुपलब्धेति दर्शनमेव भवद्भिरपि प्राणत्वेनोपवर्णितम् । नान्यत्किञ्चित् ; प्रतीतिश्चैवविधैषास्माभिरप्यनवखण्डिताङ्गीक्रियत एव । यत्र हि संकेतो गृहीतचरः तद्विषयप्रतीतिहेतुरेवासौ भवितुं युक्तः ; नान्यविषयप्रतीतिहेतुः, अतिप्रसङ्गात् । च वाक्यार्थे कदाचित् कस्यचित्संकेतमणं वृत्तमिति तद्विपयः शब्दस्याभिधाव्यापारः शक्यः कल्पयितुम् । अन्यविषयस्य संकेतस्यान्यविषयप्रतीतिहेतु- त्वेऽभ्युपगम्यमाने सत्येकशब्दसंकेतग्रहणशालिनः सकलवाक्यार्यप्रतीतिः प्रसँज्येत , अविशेपात् । निमित्त निमित्तिमाः पूर्वापरभावनियतः तद्विरहे कथंचिदपि न 'शक्योपपादनः । न च संस्कारद्वारा तत्समर्थनसंभरः प्रागुकातिप्रसतानतिवृत्तेः । निमितनैमित्तिकाभेदे तथाभावभङ्गः, भेदे चान्यविषयसंकेतस्यान्यधीहेतुत्वानुपपत्तिः । प्रतीतिझाटियं तु झटित्येव समनन्तरमुपपादयिष्यतीति । अभ्युपगम्य च पदार्यगतसम्बन्ध- ग्रहणं तस्य वाक्यार्थप्रतीतावकिञ्चित्करत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु तदपि न संभवतीत्याह- न न १. ग... 'ति' नास्ति। ग. 'ए' नास्ति। 'पश्यत' ग, मोत्रियस्या- नुवाकातदेति प, र नास्ति । 16 ६. क.. ग. 'मागार्थ: अरगम' नास्ति। ख. 'अवग' के. स. ग. प. च. 'उध्येत' १०. त. 'निमितनैमित्तिकमायः' ·१२२. ,,ध्वन्यालोक (उदपोतः लोचनम् अमुया वस्तुस्थित्या निमित्तत्वं पदार्यानाम् , तर्हि तदनुसैरणोपयोगि न किञ्चिदप्युक्तं स्यात् । न चापि प्राक् पदार्थेषु संबन्धप्रहणं वृत्तम् , अन्वितानामेव सर्दी प्रयोगात् । आवापोद्वापाभ्यां तथाभाव इति चेत्, संकेतः पदार्थमात्र ऍवेत्यभ्युप- गमे पाश्चात्यैव विशेषप्रतीतिः । अथोच्यते-'दृष्टैझटिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः, कौमुदी न चेति ।। अन्विताभिधानवादे पदानामन्विताभिधायकतयैव सर्वदा प्रयोगनियमात् पृथक्पृथक् प्रातिस्विकार्थे प्रयोगाभावात् न पदपदार्थसंकेतग्रहणोपायोऽस्ति, सकलपद- कदम्बकसमर्पितार्थपिण्डस्य कृत्स्नसमुदायसाधारणसन्निधेः विशेषसम्बन्धायधारणस्य दुर्लभत्वादित्यर्थः । स्यादेतत् ---गामानय' इति वाक्ये यत् आनयेतिपदं तस्योद्वापे बधानेतिपदप्रक्षेपे च आनयनार्थस्योद्धारात् बन्धनलक्षणस्य चावापात् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् आनयेतिपदांशस्य आनयनांशोऽर्यो गृह्यते । एवं प्रयोगान्तरेषु पदान्तराणा प्रातिस्विकार्येषु संकेतप्रहः सुलभ एव । यदाहुः- "सामान्यतः प्रथममेष पदार्थपिण्डो वाच्योऽस्य वाचकमिदं पदपिण्डरूपम् । इत्याकलय्य पुनरेप विशेषतोऽपि शब्दार्थसातिमवैति जनस्तटस्थः ।" इति । अतः पदार्थेषु संभवत्येव संकेताह इति शङ्कित्या परिहरति--आवापेति ॥.. तथा प्रातिस्विकार्येषु संकेतमहस्य भावः सद्भावः सामान्यप्रतीत्यपर्यवसानलभ्यत्या. द्विशेषप्रतीतेः इह प्रथम सामान्यरूपाः पदार्थाः परामृश्यन्ते । तदनन्तरं विशेषरूपो वाक्यार्यः प्रतीयते । तदेतन्यायबलादेवास्थ्यमित्यर्थः । दृष्टविरोधावष्टम्भेन तदसंभवमाशङ्कर परिहरति-अयोच्यत इति ॥ तात्पर्यशब्दः पार्यन्तिकव्यङ्गथाभिमतार्थवचनः । तत्प्रति- ५. 'सर्वथा' '६' नास्ति। क ख. 'सारानुपयोगेन' ग, रणनोपयोगि' ग, तदपि' स. 'संकेव- 'सदा ६. घ. 'प्रतिपत्तिः' घ. 'तावद् शायिति' ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२३ लोचनम् किमत्रं कुर्म इति ; तदिदं वयमपि न नाङ्गीकुर्मः ; यक्ष्यामः-- "तद्वत्सचेतसा सोऽयों वाच्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थदर्शिन्या झटिस्पेवावभासते ॥" इति किं तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र संभाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीय- तद्विकल्पपरम्परानुदयात् अभ्यस्तविषयव्याप्तिसमयेस्मृतिक्रमवत् न संवेद्यते इति । निमित्त- , कौमुदी पत्तिझाटिल्यमङ्गीकरोति--तदिदमिति ॥ अत्र यक्ष्यमाणकारिका संवादयति-यदिति ॥ कथं तर्हि विद्यमानस्य क्रमस्यासंवेद्यमानत्वमिति पृच्छति-किश्चिदिति [किं विति] ।। हेतुमुदाटयन्नुत्तरमाह--सातिशयेति ॥ तत्र झटिति तात्पर्यार्थप्रतीतौ संवेद्यमानतया संभाव्यमानोऽपि क्रमो न संवेद्यत इत्यन्वयः। तत्र हेतुः-सजातीयेति ॥ वाक्यार्थ- प्रतीत्या सजातीयाः शब्दप्रतिपाद्याविषयत्वेन सदृशा ये ते तादृशा विकल्पाः पदार्थादिविषयाः प्रत्ययाः, तेषां परम्परया पूर्वोत्तरक्षणवर्तितया अनुदयाच्छन्दश्रवण: पार्यन्तिकार्यप्रतिपत्त्योरन्तरालेऽनुदयादनुल्लेखनादतोरिति । तत्रापि हेतु:-- सातिशयानु- शीलनाभ्यासादिति ।। सातिशयं यदनुशीलनं पर्यालोचनं तस्याभ्यासादानेडनादिति । कान्यत्रतत् दृष्टचरमिति तत्राह-अम्यस्तविपयव्याप्तिसमयस्मृतिकमवदिति ।। अभ्यस्तो भूयोभूयः पर्यालोचितः विषयो व्याप्यव्यापकवाच्यवाचक्रमावसम्बन्धलक्षणः 'ययोरते तथा ; व्याप्तिस्मृतिः समयस्मृतिश्च व्याप्तिसमयस्मृती, तयोः अनुमाने व्याप्तिस्मृतौ शाब्द समयस्मृती यया क्रमो न संवेद्यते तद्वदित्यर्थः । यद्वक्ष्यति "अभ्यस्ते हि विषये विभावप्रतीतिक्रम इत्यमेव न लक्ष्यते । अभ्यासो ह्ययमेव यत्प्रणिधानादिना विनैव संस्कारस्य बलयत्वात् सदैव प्रबुभुत्सुतया अवस्यापनमिति । एवं यत्र धूमस्तत्राग्निरिति हृदयस्थितत्वात् व्याप्तेः पक्षधर्मताज्ञानमात्रमेवोपयोगि भवतीति परामर्शस्थानमाक्रामति झटित्युत्पनेऽपि धूमज्ञाने तयाप्तिस्मृत्युपकृते तद्विजातीयप्रणिधानानु- १. ग. स्मानि तमन्न ग. 'अन' नास्ति। क. स. 'अपन' नास्ति। स. वाधारमासिन्यां' ·१२४ ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् नैमित्तिकमावश्वावश्याश्रयणीयः । 'अन्यथा गौणलाक्षणिकयोः मुख्याझेदः, श्रुतिलिङ्गादि- प्रमाणषट्स्य पारदौर्बल्यम्' इत्यादिप्रक्रियाविघातः, निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः समर्पित- त्वात् ; निमित्ततायैचित्र्ये चाभ्युपगते किमपरमस्मार्खसूयया ॥ कौमुदी सरणादिप्रतीत्यन्तरानुप्रवेशविरहात् आशुभाविन्यामग्निप्रतीतो कमो न लक्ष्यते" इति । ननु संविप्रसादमात्रलभ्यत्वात् संवेद्यवस्तुसत्तायाः क्रमस्यासंविदितस्य सत्ताङ्गीकारो निर्मूल इत्याशङ्कय सामान्यविशेषप्रतात्योः कार्यकारणभावनिश्चयात् संभाव्यत एवं क्रमः कथितक्रमेण तदसंवेदनमात्रम् । उपलब्धियोग्यत्वे सत्यनुप- लब्धेरेवाभावगमकत्वादिह च तदभावादित्याह-निमितेति ॥ आवश्यकत्वमुपपादयन् हेतुमाह--अन्यथेति ॥ निमित्तनैमित्तिकभावानभ्युपगमेनाभिधाया एय पार्यन्तिकार्य- पर्यन्तधावित्वे सतीत्यर्थः । गौणलाक्षणिकयोरन्योऽन्यं भेदः, तयोश्च मुख्याद्भिदो भवतीत्येतत् व्याहतं स्यात् , अभिधाव्यापारकगोचरत्वस्य सर्वत्राविशेषात् ; न केवल- मस्मिन् पक्षे लौकिकशाब्दव्यवहारविरोध एव वैदिकन्यवहारमर्यादापि पर्याकुला स्यादित्याह-श्रुतिलिङ्गादीति ॥ कुतो निमित्तनैमित्तिकभावानभ्युपगमे कथित- व्याघातदोषापात इत्यत्राह--निमित्ततावैचित्र्येणेति ॥ अस्या इति लौकिकवैदिकशब्द- प्रमाणप्रक्रियाया इत्यर्थः । शीघ्रविलम्बितप्रवृत्तिकत्वनिबन्धने ह्येतेषां पूर्वप्राबल्यपरदौर्बल्ये तच निमित्तनानात्वकृतमेव ; तुल्यव्यापारत्वे सति हि तत्प्रवृत्तेः शैप्रयविलम्बितत्व. विशेषनिबन्धन [पः निर्निबन्धनः एव स्यात् । अत: "स्थपक्षहानिकर्तृत्वाचः कुलाङ्गारतां गतः" इत्याभाणविषयतापत्ति परिनिहर्षिता कवितलौकिकवैदिकप्रमाणव्यवस्थामव. स्थापयता निमित्तनैमित्तिकभावोऽवश्यमभ्युपेय इत्यर्थः । यद्युक्तदोषपरिजिहीर्पया निमित्वैचित्र्यमभ्युपगम्येत , तदास्मदभीष्टस्य व्यापारचतुष्टयस्य परिध्वंसः प्रद्वेष- मात्रप्रवृत्त इति स्यात् । तच समास प्रामाणिकाप्रेसरमानिनो भयत इत्याह-निमिवतावैचित्र्य इति ॥ न १.क.स. ग, घ. च प्रयणी.' १. ग. प्रक्रियाशिल्पास्तनिमित्त.' ख. 'सामथ्यानिनिमित. च, 'समर्थवाद' *अस्य' ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः १२५ लोचनम् येऽप्यविभक्तं स्फोटं वाक्यं तदर्थमाहुः तैरप्यविद्यापदंपतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया। तदुत्तीर्णत्वे तु सर्व परमेश्वराद्वयं ब्रह्म इति अस्मन्छास्रकारेण न न विदितं तत्यालोकप्रन्यं विरचयता इत्यास्ताम् ॥ कौमुदी इत्थं प्राभाकराणां प्रत्यवस्थानं प्रत्याख्याय संप्रति वैयाकरणानां वचनविजृम्भितं वैयाल. मात्रमिति वक्तुमाह-येऽपीति ॥ अविभक्तं वर्णपदादिविभागरहितम् । ननु विभागप्रसिद्धि- लौकिकपरीक्षकसंप्रतिपन्ना कथमपस्यतामिल्याशङ्कय वर्णपदादीनां प्रत्येकं समुदिततया या अर्थप्रत्यायकत्यासंभवात्तव्यतिरिक्तं तदभिव्यङ्गयमेकमिदं वाक्यमित्यबाधितासन्दिग्धविस्पष्ट- प्रतीतिसिद्ध स्फोटापरपर्यायं वस्त्वन्तरमेव वाक्यमर्यप्रतीतिहेतुरिति नाविभक्तत्वहानिरित्याह -स्फोटमिति ॥ तस्य वाक्यार्थत्यं [वाक्यस्य अर्थ]च अविभक्तं स्फोटमाहरिति योज्यम् । चैयाकरणाः खलु ब्रह्मवादिन इव विद्याविद्यावस्थे द्वे आस्थिपत ; तत्र अविद्यावस्थामास्थाय वा ईशी याचोयुक्तिः विद्यावस्था वा ? आधे वाद्यन्तरेभ्यो न भिद्यत इत्याह-तैरपीति ॥ इयमिति ॥ येयमस्माभिः प्रागुन्मीलिता । द्वितीये स्वस्मदभीष्टमेव चेष्टितमिति परितुष्टिमेव भजामह इत्याह -तदुत्तीर्णत्वे त्विति ॥ कुतो विदितमेवेत्यवगतम् ; न हि ध्वनिशास्त्रपर्या- लोचनात्तदवगमः । यत्तु विपश्चिदृष्ट्यवलम्बनमात्मनोऽनेनाचार्येणान्तेऽभिहित तत्तु कविदृष्टिसाहचर्यसंकीर्तनप्तामात् कान्यार्थतदुपयोग्यर्थान्तरमात्रविषयमबसेपमिलाशय तदवगमे लिङ्गमाह-तत्त्वालोकग्रन्यं विरचयतेति ।। लक्षणेऽत्र शतप्रत्ययः । तत्त्वालोक- प्रन्थविरचनादवगम्यत इत्यर्थः । यद्विपयज्ञानजनकं हि यच्छास्त्रं तत्ततोऽप्यधिकज्ञान- पुरुषप्रणेतृकं दृष्टं यथा व्याकरणादि । तत्वालोकश्च पारमेश्वरसतत्त्रविषयविज्ञानजनक इति तत्प्रणेतुरेतद्न्यकृतस्तद्विषयनिरतिशयविज्ञानशालितानुमीयत इति भावः । इत्य- मुपक्षिप्तस्य स्वसिद्धान्तस्य भादृप्रामाकरवैयाकरणव्यवस्थापितसिद्धान्तविरोधपरिहारप्रकार- मुपपादितमुपसंहरति-इसास्तामिति ॥ एषा कयेति वाक्यशेषः ।। ग. 'स्फोटक' 'तदर्थरूपमित्याहुः क. क. स. 'अरमधास्त्रानुसारेण विदित' क. स. ग. ६, च. 'तन्यालोक.' ख ग. विचारपता' ३. ड. ग. 'महे' ·१२६ घ्यन्याटोकः [सहयोतः लोचनम् यत्तु भट्टनायकेनोक्तम्-इह दृप्तसिंहादिपदप्रयोगे धार्मिकपदप्रयोगे च भयानकरसावेशकृतैव निषेधावगतिः, तदीयभीत्वधारत्वैप्रकृतिनियमावगममन्तरेण- कान्ततो निषेधार्वगत्यमायादिति, तने फेवार्थसामध्यं निषेधगतेनिमित्तमिति तत्रोच्यते--केनोक्तमेतत् वक्तृप्रतिपत्तविशेषायगमविरहेण शब्दगतध्वननव्यापारविरहेण कौमुदी संप्रति काव्यमीमांसकैकदेशिभिरेव स्वसमय समुद्भावितं दोषमपाकर्तुमनुभाषते -यत्त्विति ॥ तुशब्दो विशेष ॥ इहेति ॥ "मम धम्मि" इत्युदाहरणे । आदिपदेन गोदावरीत्यादिपदसंप्रहः । दृप्तसिंहादिपदप्रयोगे धार्मिकपदप्रयोगे च सत्येव जायमाना येयं मा भ्रमेति भ्रमणनिपेधप्रतीतिः सा भयानकरसावेशकृतैव भवितुमर्हति , नार्यसामर्थ्य- निबन्धनैवेति संबन्धः । व्याघ्रादीनां भयानकरसालम्बनत्वप्रसिद्धेः दृप्तसिंहपदाभ्यां तदालम्बनस्य समर्पणे सति धार्मिकपदेन भयशीलप्रकृतेः प्रतिपत्तुश्चोपक्षेपात् भयोत्पत्ति- सामग्री तावदस्मिन् काव्ये समुन्मीलिता । ततश्च भयमेव देशकालाधनालिङ्गितमित्यायुक्त- दिशा समात[समासादित पारिपूर्ण्यभयानकरसनिमग्नचित्तवृत्तितया स्वयमेव स्वच्छन्दसञ्चारा- समर्थतां प्रतिपत्तासौ प्रतिपद्यत इति रसावेशवशादेव सा निषेधप्रतिपत्तिरित्यर्थः। एतदेव व्यतिरेकद्वारा स्फुटयति-तदीयेति ॥ तच्छन्देन दृप्तसिंहधार्मिकयोः परामर्शः । अर्थसामर्थे जाग्रत्येव भीरुत्वादिस्वाभाव्यानवधारणे निषेधावगमाभावात्तद्भावे च मावादन्वयव्यतिरेकाम्यां रसावेशकृतत्वमवगम्यत इत्यर्थः । ततः किं सिद्धमित्यत्राह--- तन्नेति । यस्माद्रसावेश एव निषेधावगमहेतुस्तस्मादित्यर्थः । अर्थसामर्थ्यस्यापि सहकारितया हेतुल्यानपाय दर्शयितुं केवलशब्द उपात्तः । इतिशब्दस्योक्तमित्यनेन संबन्धः एवमनुभाष्य समाधत्ते--तत्रोच्यत इत्यादिना ॥ यदुक्तं तदीयभीरुत्वादिप्रकृति- नियमावगर्म विना न निषेधावगतिरिति तदनुमतमेवास्माकमित्याह--केनोक्तमिति ॥ किं च यथा शब्दव्यापारेण धननामना विना न निषेधावगतिस्तथा वस्त्रादिविशे- ख. ५. च. 'पदयोगेऽपि' २. क. ख, ग, घ, ङ. च. 'अपि अधिक । १. घ. 'धार्मिकपदप्रयोगेऽपि' इत्यधिकम् । ४. क.स.घ.ह.च. 'भीरु' घ, ड. च, 'वीरत्व- ६. के. ख. ग, निषेधगत्य' 'तत्र' क, ख. ग. 'सामर्याद ८.

·१० लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२७ रसश्च व्यङ्गय .. लोचनम् च निषेधावगतिः इति ? प्रतिपत्तृप्रतिभासहकारित्वं ह्यस्माभिः द्योतनस्य प्राणत्वेनोक्तम् ; भयानकरसावेशश्च नै वार्यते, तस्य भयमात्रोत्पत्त्यभ्युपगमात् ; प्रतिपत्तुश्च रसावेशो रसाभिव्यक्त्यैव एव । तस्य च शब्द- कौमुदी पावगतिरपि तद्धतुरेवेति दृष्टान्ताभिप्रायेणाह-शब्दगतेति ॥ इति केनोकम् , नास्माभिरेतदुक्तमित्यर्थः । प्रत्युत एतदेवास्माभिनिषेधायगतिसामग्रीपदे मूर्धाभिषिक्ततयो- कमित्याह–प्रतिपत्रिति ॥ यत्पुनरुकं भयानकरसावेशकृतैव प्रतीतिरिति तत्रा- विरुद्धर्मशमनुजानन् विरुद्धमंशं प्ररिसञ्चष्टे--भयानकेति ।। किन्तु [कि न] तन्मात्रकृतत्वं निषेधावगतेरिति शेपः । तस्यापि व्यञ्जनव्यापारसहकारित्वाभ्युपगमादिति भावः । कुतो न वार्यत इत्यत उक्तम्----तस्येति ॥ भयानकरसस्य भयमात्राद्धेतोरुत्पत्तेरभ्युपगमात् यतो भयमेव विशिष्टसामग्रीलब्धजन्म विशिष्टस्वरूप भयानको रसः यदुक्तम् "भयमेव देशकालाद्यनालिङ्गितं तत एव भीतोऽहं भीतोऽयं वयस्यः शत्रुमध्यस्थो वेत्यादिप्रत्ययेभ्यो दुःखसुखादिकृतहानादिबुद्धयन्तरोदयनियमवत्तया विनवट्ठलेभ्यो विलक्षणनिर्विघ्नप्रतीतिनिर्माह्य साक्षादिव हृदये विधीयमानं चक्षुपोरिव विपरिवर्तमान भयानको रसः" इति । इह विशिष्टतत्तादृशस्वभावाभावेऽपि भयमात्रस्य सद्भायादेव भयानकरसोत्पत्तेरनिवार्यत्वादित्यर्थः । किं च प्रतिपत्तापि किं कविनिबद्धो धार्मिक यस्य रसावेश उच्यते , किं वा तदनिबद्धः सहृदयः ! आये रसावेशकृतत्वं निषेधापगतेरभिदधता व्यङ्ग्यवादिनामानुकूल्यमेवाचरितमित्याइ-प्रतिपत्तुश्चेति ॥ अभि- व्यक्तिः प्रतीतिः, तस्याच कारणापेक्षायां व्यन्जनब्यापार एवेति पर्यवस्यतीत्याह-- रसश्चेति ॥ न केवलं रसस्य व्यङ्गयत्वनियमोऽस्माभिः साधयितव्यः यावता स्वयमभ्युपगत एवायमर्थ इत्साह-तस्य चेति ॥ भानायकमते हि अभिधातो द्वितीयेनांशेन भावकत्वव्यापारण रसस्य भाव्यमानत्वं स्थितमिति रसन्यट्यत्वं न १. क. स. ग. च. वस्त्रप्रतिपल्ल.' इ. प्रतिपलवस्तु- प. प्रामणस्वेन' क. नवम्बस्य' प. ग ..... रा. ग. 'रसस्य च 'अस्य' ·१२८ ध्वन्यालोकः उद्दयोतः लोचनम् वाच्यत्वं तेनापि नोपगतमिति व्यङ्गयत्वमेव ; प्रतिपत्तुच रसावेशो न नियतः न ह्यसौ नियमेन भीरुधार्मिकसब्रह्मचारी सहृदयः'; अथ तद्विशेषोऽपि सहकारी कल्प्यते तहि यस्तृप्रतिपत्तप्रतिभाप्राणितो घननव्यापारः किं न सह्यते ? किं च वस्तुध्वनि दूषयता रसध्वनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुतरां ध्वनिधंसोऽयम् । यदाह-"क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्या" || कौमुदी यत्नसाध्यमित्यर्थः । अथ अनिबद्धः प्रतिपत्ता सढदयोऽभिमनस्तत्राह-प्रतिपत्तुश्चेति ॥ कविनिबद्धस्य प्रतिपत्तः रसावेशनियमे सत्यपि रसास्वादयितुरनिवद्धस्य मुख्यप्रतिपत्तुः. सहृदयस्य देवगत्या भीरुधार्मिकसादृश्यभाजः कस्यचित् संभवे सत्यपि सर्वस्य तदभावान तन्नियम इत्यर्थः । तद्विशेषः सहृदयरूपप्रतिपत्तविशेषः भीरुधार्मिकसदृशत्वविशेषविशिष्ट इत्यर्थः । तहि कल्पनागौरवाश्रयणाद्वरं पारिशेष्यप्रमाणसिद्धव्यञ्जनव्यापाराश्रयणमित्याह- तहीति ॥ किं च किमत्र रसध्वनिस्वरूपसद्भावसमर्थनमेतत् , किं वा यस्तुवन्यपेक्षया रसध्वनेः प्राधान्यसमर्थनम् , आहोस्विदिह रसध्वनेरपि सद्भावाद्वस्तुध्वनिमात्रोदाहरण- त्वासंभवोपपादनमिति वक्तव्यम् । आये सोपहासं दूषणमाह --किं च वस्तुध्वनि- मिति ॥ वस्तुध्धनेरनुपाहकोऽत्र रसम्बनिः, अनुमाह्यो वस्तुध्वनिः सहृदयहृदय- मणिमुकुरतलमधिशेते । तत्र वस्तुध्वनिदूषणार्य रसध्वनिसमर्थनं वृश्चिकभयात्पलाय- मानस्य विपमाशीविषमुखनिपातसमानमित्युपहसनीयमिदमित्यर्थः । तदाह- -ध्वनि- ध्वंसोऽयमिति ॥ अहो मौयविजृम्भितमिति भावः ॥ सुतरामिति ॥ रसम्बनेरेव मुख्यमात्मत्वं तत्पर्यवसायितयेतरयोरमुख्यमिति स्थास्यति ; तस्य चेयता समर्थितत्वात् "अस्माभिर्यदनुष्ठेयम्" इति नीत्या ध्वनिः कान्यात्मेत्ययमेव मत्पक्षो भवता साधितः । अतोऽच दिष्ट्या वर्धामह इत्यर्थः ।। का ख, ग, घ, रु, च, 'अपि' क.ख, 'भीरुधार्मिकस्य सब्रह्मचार- ३, ग. 'एव' अधिकम् । कख. ग. ५. च. 'सछुनरा २. ४.

·जोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १२९ लोचनम् अथ रसस्यैवेयता प्राधान्यमुक्तं तैको न सहते । अथ वस्तुमात्रध्वनेरेतदुदाहरणं न युक्तमित्युच्यते, तथापि काव्योदाहरणत्वात् द्वावप्या ध्वनी स्ताम् , को दोषः ! "यदि तु रसानुवेधेन विना न तुष्यते, तद्भयानकरसानुवेधोऽपि नात्र सहृदयहृदयदर्पणमच्यास्ते । अपि तूतनीत्या संभोगामिलापविभावसंकेतस्थानोचित- कौमुदी ननु न धनिसमयध्वंसनव्यसनितया इत्यमाचक्ष्महे, किं तु मम धम्मि' इत्यत्र न वस्तुवनेः प्राधान्यम् । रसध्वनेरेवेति तत्र क उपहासावसर इति द्वितीयमुत्याप्य दूषयति—अथेति ॥ अनुग्राहकत्वेऽपि रसत्य प्राधान्यं वास्तवमास्थीयत एवास्माभि- रित्यर्थः । ननु वयमेवं ब्रूम:-~उक्तप्रकारेणास्यां गाथायां रसवस्तुध्वन्योरुभयोरपि संभवे यदिदं घस्तुध्वनेरुदाहरणं कृतं तदेतच्छोभनमनसामशोभनमिति तृतीयं पक्षमाशङ्कय परिहरति-अथेति ॥ द्वावपीति ॥ रसध्यनिर्वस्तुध्वनिश्च । तर्हि वस्तुमात्रघन्यु- दाहरणवमस्य कथमिति चेदत्राह--काव्योदाहरणत्वादिति ॥ काव्यरूपमुदा- हरणं काग्योदाहरणम् ; यद्वा काव्यलक्षणोदाहरणमिति । शास्त्रोदाहरणेषु हि प्रतिनिय- तैकैकलक्षणविषयत्वमेवोदाहरणस्य व्यवस्थितम्, न तु काव्योदाहरणेष्वेवम् , तेष्वयोग- व्यवच्छित्तिमात्रस्यैवापेक्षणीयत्वात् , तथैव उक्षणकृतां प्राचां प्रवृत्तिदर्शनात, अशक्य- संपादत्वाच, बहुविषयत्वादेकस्यापि काव्यस्य नियतगोचरत्वासंभवादित्यर्थः । किश्च कि रसपनिमात्रमत्रायुष्मतः सिपाधयिपितं किं या भयानकरसबनिसत्तासमर्थनम् ! न तावत् द्वितीय इत्याह----यदि त्विति ॥ भयानकरसानुषेधाभावे काष्टाधिष्ठितसहृदयभाव- स्वसंवेदनानुपलब्धि प्रमाणयितुमुक्तम्-नात्र सहृदयेति ॥ आये तु न विवाद इत्याह-अपि विति ॥ उक्तनीसेति ॥ अभिधादिव्यापारत्रयोत्तीर्णवननन्यापार- तद्विषयप्रदर्शनोक्तन्यापेनेत्यर्थः । संभोगामिलापामिकाया रत्यात्मिकायाः स्थायि- २. फ. 'या' घ. 'मामाग्य' ग. 'सकेन गो' रा. काय.. अत्र' नास्ति। ग. क. ग. मध्याने नारित। ३. , ·१३० ध्वन्यालोकः [उदयोतः .. लोचनम् विशिष्टकाकांचनुभावसंचलनोदितशृङ्गाररसानुवेधः, रसस्यालौकिकत्वात्, तावन्मात्रेण चानवगमात् । प्रथमं निर्विवादसिद्धविविक्तविधिनिपेधप्रदर्शनाभिप्रायेण चैतद्वस्तुव॑ने- कौमुदी चित्तवृत्तेः विभावभूतमालम्बनं यत्संकेतस्थानं तेन उचितैः विशिष्टकाकादिभिः काकुविशेषैः, आदिशब्दकथितैः स्वरसस्विरभङ्गादिभिश्चानुभावैः, 'भम धम्मि' इति वचनस्य संघलनानिमश्रणात् अन्योन्यं वामीपां मिश्रणात् उदितस्याभिव्यक्तस्य शृङ्गाररसस्यै- वानुषेधः, न तु भयानकस्य ; तस्य आमुख एव प्रतीयमानस्य विशिष्टसहृदयबुद्धावनारो- हादित्यर्थः । ननु रसम्बनेरेव प्रधानत्वात्तस्य चास्यां गाथायां प्रतिपादितत्वात् किमिति तवधीरणया अत्र वस्तुध्वनेरुदाहरणमुक्तम् इत्याशङ्कय तत्र हेतुमाह--रसस्यालौकिक- त्वादिति ॥ विधिप्रतिषेधादिवल्लोकसिद्धत्वाभावाद्रसस्य झटिति प्रतिपत्तबुद्धावनारोहा- दित्यर्थः । तर्हि तत एव हेतोस्तदवगमार्थमुदाहरणदानमावश्यकमित्येव स्यात् , न तु तदभाव इत्यत्राह-तावन्मात्रेणेति ॥ स्वरूपप्रतिपादनमन्तरेणोदाहरणमात्रेण तस्या- वगन्तुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ प्रथममिति ॥ याच्यायङ्गयस्य व्यतिरेकसिद्धयर्थमेव होतदुदाहरणम् ; तस्य चेयता सिद्ध व्यतिरेके पश्चात् स्वावसरे रसघनेः स्वरूपप्रति- पादनं तदुदाहरणं च भविष्यति । वाच्यन्यतिरेकप्रदर्शनं चोक्तगोचरवस्तुध्वन्यु- दाहरण एव सुकरमिति तस्यैवादौ प्रदर्शनं युक्तमित्यर्थः । अत एवाह-निर्विवाद- सिद्धेति ।। उक्तं हि प्राक् "विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कस्यापि विमतिः" इति । एतदुक्तं भवति–स्यादेतदेवम् , यद्युदाहरणमात्रेण रसस्वरूपावधारणं शक्योपपादं भवेत् । सत्तु तत्स्वरूपोपपादनमन्तरेण व्युत्पाद्यानां चित्तवृत्तिपद्धतावध्यारोहयितुमशक्यमिति व्यङ्गयस्य वाच्यव्यतिरेकप्रसाधनप्रस्तावानुरोधेन तव्यतिरेकशङ्काकलकाकुरविरहित- विधिनिषेधरूपवाच्यव्यङ्गथविषयत्वादियं गायान रसध्वन्युदाहरणावधीरणयापि वस्तु- ध्वन्युदाहरणतया वृत्तिकृता प्रयोजनविशेषाभिप्रायेण प्रदर्शितेति न कश्चिदोष इति । एवं भानायकमाषितं दूपयित्वा घनिमार्गावलम्बिन एव कस्यचित्तयाख्यानविषय- ग. 'अनुभाव खवलनोदित.' क. स, मारलनोचित १. क. ख.न.प.८.. तावन्मात्रादेव' ग. 'एवं चानुपगमाद' क. रा. 'एक भेदस्यानुरामा' ४. ग. 'रसभ्वना ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् रुदाहरणं दत्तम् । यस्तु ध्वनिव्याख्यानोद्यतस्तात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव वा ध्वननमवोचत् स नास्माकं हृदयमावर्जयति । यदाहु:-" भिनरुचिर्हि लोका" इति । तदेतदग्ने यथायथं प्रतनियाम इत्यास्तां तावत् ॥ अमेति ॥ अतिसृष्टोऽसि,' प्राप्तस्ते भ्रमणकाल: ॥ धार्मिकेति ॥ कुसुमाग्रुपयोगार्थ युक्तं ते भ्रमणम् ॥ विलब्ध इति ॥ शङ्काकारणवैकल्यात् ॥ स इति ॥ यस्ते भयप्रकाप्रामङ्गलतिकामकृत ॥ अद्यति ॥ दिष्ट्या वर्षस इत्यर्थः ।। कौमुदी विपर्यासमुपन्यस्य सोत्प्रासं तदसम्भवमाह-यस्त्विति ॥ ध्वनिव्याख्यानोयत इत्यनेन काव्यलक्षणकाराग्रेसरमानितां द्योतयति । तात्पर्यशक्तिमभिहितान्वयवादिभिरभिहिताम् । विवक्षासूचकत्वं सुगतमतानुगामिनिगदितम् ॥ अस्माकमिति ॥ ये वयं वस्तुसतत्वा- न्वेषणसातत्यव्यसनिनः ; न चास्मदीयहृदयावर्जनासंपादनमात्रं दोपाय भवति- [इति] साभिप्रायमाह-यदाहुरिति ॥ तदेतदिति ॥ पूर्वपक्षिभिरुत्प्रेक्षिततत्तद्रूपान्तरपरिनिर्मुक्त परमकायार्यसारभूमिमभिगतम् ॥ तावदिति । इदानीमित्यर्थः । संप्रति प्रागुदाहृतगाया- पदाक्तसर्वस्वमुन्मीलयति---अमेत्यादिना ॥ यदुक्तम् “अतिसर्गप्राप्तकालयोहायं लोट्" इति तदनुसारेण व्याचष्टे- अतिसृष्टोऽसि ॥ अतिसर्गोऽनुज्ञा । कुसुमादिभिर्य उपयोगः प्रयोजनं यदि वा कुसुमादीनामुपयोग उपार्जनम् । विस्रब्धतात्र भयराहित्यं विवक्षित- मित्याह-शाकारणेति ॥ सर्वनाम्रोऽत्रौचित्यादनुभूतमर्थ इत्याह-यस्त इति ॥ [प्रकम्प्रामिति ॥] प्रकर्षण भयातिरेकात विधारकप्रयत्ने जाप्रत्यपि हठात् स्वयमेव कम्पन- शीलामित्यर्थः । अत एवोक्तम्-अङ्गलतिकामिति !! न तु सौकुमार्यादिगुणयोगादिह लतिकारूपणम् ; धार्मिके तदनुचितमेव । "सो सुणी मारिओ देण" इत्येतायता सिद्धेऽपि अनेति वचनम् इतः पूर्वस्मिन् काले विधिना वामलमयलम्बितम्, इदानी. तु भवद्भाग्यसौभाग्यमहिम्ना प्रादक्षिण्यमितीममर्थ द्योतयितुमित्याह--दिप्येति ।। ४. ग. A 'ममेति' 'अपि' स. ग, 'उपकर पापारी- स. .ति' नासिक ग. 'रति पाता ३.

·ध्वन्यालोका [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः क्वचिद्वाच्ये प्रतिपेधरूपे विधिरूपो यथा- "अत्ता एत्थ णिमजइ एत्य अहं दिअस पलोएहि । मा पहिम रत्तिअन्धा सेजाए महँ मजहिसि ॥" तु लोचनम् मारित इति ॥ पुनरस्पानुत्यानम् ॥ तेनेति ॥ यः पूर्व कर्णाकर्णिकया त्वयाप्या- कर्णितो गोदावरीकच्छगहने प्रतिवसतीति । पूर्वमेव हि तदक्षायै एतत्तयोप- श्रावितोऽसौ ; अधुना दृप्तत्वात् ततो गहनान्निस्सरतीति प्रसिद्धगोदावरी- परिसरानुसरणमपि तावत् कथाशेपीभूतम् का कथा तल्लतागृहप्रवेशशङ्कायो" इति भावः ॥ श्वश्रूरत्र शेते अथवा निमजति अत्राहं दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक राज्यन्ध शय्यायामावयोः शैयिष्ठाः ।। कौमुदी अनुत्थानमिति ।। प्राणवियोजनरूपत्वान्मारणस्य । तेनेत्यप्यनुभूतत्वपरामर्शकमित्याशयेनाह --यः पूर्वमिति ॥ आकर्णितपूर्वत्वमेवोपपादयति--पूर्वमेव हीति ॥ तदक्षायै संकेतस्थानस्य रक्षा कर्तुम् उपश्रावित इति अन्यापदेशेनानयैव कर्णावतारिते. दृशवृत्तान्त इत्यर्पः । कयं तस्मिन्नेव प्रतिवसतस्तस्य निःसरणेन श्वमारणव्यापार इत्यत्र दप्तपदं हेतुतया योजयति--अधुना विति ॥ एवं पदद्योत्यार्थ प्रदर्य वाक्याभिप्रायमाह-प्रसिद्धेति ॥ प्रसिद्धं यत् गोदावरीपरिसरानुसरणं तदपीत्यर्थः ।। 'वाच्ये' नास्ति। ग. ग. 'प्रतिपे ग. 'म स. प. इ. च. 'कोपकार्णिकया' १.. रू. 'यत्वयापावि 'एतखया' ग. 'तस्वतयोपनावितः सच' ६. क. रा. ग. गहना ग. सीरपार- क. 'कथावशेषांकृत' क. ग, गहन ग. 'भाशया' घ. 'अत्ता इति' इत्यधिकम् । क. ख. 'माझीः शयिष्ठा वा ·, In १] लोचनकौनुयुपलोचनसहितः लोचनम् महँ इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरत्र, आवयोरित्यर्थे न तु ममेति ; एवं हि विशेषवचनमेव शङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात् । काञ्चियोषितपतिका तरुणीमवलोक्य प्रवृद्धमदनाकुः पान्थः अनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निषेधाभावोऽत्र विधिः न तु निमन्त्रणरूपोऽप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभावः, सौभाग्याभिमानखण्डनप्रसङ्गात् । अत एव रात्र्यन्ध' इति समुचितसमयसंभाव्यमानविकाराकुलितत्वं ध्वनितम् । भाव- तदभावयोश्च साक्षाद्विरोधात् वाच्याथैङ्ग यस्य स्फुटमेवान्यत्वम् ॥ कौमुदी ननु महँ! इत्यस्यैकार्थवृत्तित्वं प्रसिद्धमिति ममेत्येव व्याख्येयम्, न त्याच्योरिती- त्याशङ्कय तदसम्भवमाह-महँ इति ॥ निपात इति ॥ अनेकस्मिन् द्वित्वविशिष्टेऽर्थे वृत्तिरस्येति तथोक्तः । कुतो का प्रसिद्धार्थपरित्याग इत्यत्राह---एवं हीति । कथमस्यां गाथायां प्रच्छन्नाभ्युपगमः यद्विरोधित्वं विशेपवचनस्येत्याशङ्कथ तयाख्यानार्थ पीठबन्धं विधत्ते--काश्चिदिति ॥ आलम्बनस्वभावादेवोदश्चतो मदनाङ्कुरस्य तत्तादृश- संपूर्णतारुण्यरिजृम्भाविशेपयशात् प्रथमावलोकसमय एव परां काष्ठामधितिष्ठन् प्रकर्पो जात इतीममर्थमवयोतयितुमुक्तम्---काश्चित्तरुणीमिति । प्रोपितपतिकामिति अभ्युपगमे हेतुत्वेनोपात्तम् । अनेन श्वश्रित्यादिवचनेन । यस्मानिषेधद्वारकमभ्युपगमनं तस्माद्धेतो- रित्याह-इतीति ॥ प्रवृत्तिप्रतिबन्धकप्रतिपेधस्यापि प्रवृत्तिपर्यन्तत्वादौपचारिक विधिस्वमित्यर्थः । स्वतःप्राप्तनिमन्त्रणरूपार्थत्यागेन निषेधाभावार्थत्वाङ्गीकारे हेतुमाह--- सौभाग्येति ॥ सौभाग्यामिमानसद्भावे गमकमाह–अत एवेति ॥ शृङ्गाररस- समुचितानां विकाराणां काठाप्राप्तत्वोक्तेः तलिवन्धनतयालम्बनस्य लोकोत्तरत्वसूचनात् सौभाग्याभिमानमेदुरिमा अत्र स्फुटतरमवभासत इत्यर्थः । संभोगसमुचिते निशासमये संभाव्यमानैः विकारैराकुलितत्वं राज्यन्धपदेन ध्वनितम् । अन्धशब्दो हि वाधितमुख्यार्थः सन्नपटुत्वं निमित्तीकृत्य व्याकुलत्वं ध्वनयति । भवतु निषेधाभावरूप एव विधिः, ततः किमित्यत आह-~-भावतदभावयोश्चेति ॥ 'मंपन्नः' इत्यधिकः । ग. प्रवर्तनारूपः प. ड, च, 'आवयोरित्यर्थे नास्ति । खण्डनापदेशाव'. घ. 'प्रच्छन्नो- ह, प. प्रशा' स. 'कश्चिद' ग. 'साक्षात्' नास्ति। ग, 'प्रबुदमदनानुरं संपन्न 'व्यक्यास्य' क ख. महण' क. स ग, ७. स. घ. घ. ग.

·चन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् यत्त्वाह भट्टनायकः "अहमित्यभिनयविशेषणात्मदशावेदनात् शाब्दमेतदपि", इति, तत्र अहमिति तावत् शब्दस्य नायं साक्षादर्थः ; काकादिसहायस्य च तावति ध्वननमेय व्यापार इति ध्वनेर्भूपणमेतत् ।। 'अत्तो' इति प्रयत्नेनानिभृतसंभोगपरिहारः । अथ च यद्यपि भवान् मदन- शरासारीर्यमाणहृदयः उपेक्षितुं न युक्तः, तथापि किं करोमि पापो दिवसकोऽयम् । अनुचितत्वात् कुत्सितोऽयमित्यर्थः । प्राकृते पुनपुंसकयोरनियमः । न चे सर्वथा त्वामुपेक्षे; यतोऽत्रैवाहं तत्प्रलोकये नान्यतोऽहं गच्छामि । तदन्योऽन्यवदनावलोकन विनोदेन दिनं कौमुदी व्याख्यानान्तराल एवावसरायातं भट्टनायकमाणितं ध्वनिमञ्जनमनुभाष्य दूषयति --यत्वाहेति ॥ एतदित्यम्युपगमनम् । अपिशब्दः प्रथमगायाव्यगयार्थसमुच्चयार्थः ।। तत्रेति ॥ शाब्दत्वाभ्युपगमे सतीत्यर्थः । शाब्दत्वं भाषमाणो भट्टनायकः प्रष्टव्यः--किमयं विधिरूपोऽर्थोऽहेशब्दस्य केवलस्य मुख्योऽर्थः , आहोस्थिकाकादिसहायस्य ? नायः संकेतितलाभावात् । द्वितीये नास्माकं पक्षक्षतिरित्याह-कावादीति । तावतीति । अभिधावृत्त्यतिलचिनीत्यर्थः । यस्मादेवं तस्मात् "अहमित्यभिनयविशेषेण" इत्यादि - यदुक्तं तद्धनिदूषणाभिप्रायेणोक्तमपि न दूषणम् , प्रत्युत दैवगत्या घनेर्भूषणमापन्नम् । काकादेर्खननव्यापारसाहायकपदे मूर्धाभिषिक्ततया अस्माभिरुतत्वादित्याह--इति ध्वनरिति ॥ इदानी प्रस्तुतमेव गाथापदव्याख्यानमनुवर्तयति--अत्ता इति ॥ शत्रुसान्निध्यसूचन- मुखेन प्रवृद्धमकरध्वजाङ्कुरत्वप्रयुक्तप्रकामसंभोगप्राकट्यप्रागमावपरिपालनप्रयत्नविधानपर- मित्यर्थः ॥ अनुचितत्वादिति ॥ सकलजनसंश्लाघनसर्वस्वभाजनभूतस्वच्छन्द- संभोगमहोत्सबारम्भयोग्यत्वाभावादित्यर्थः । दिवसशब्दस्य पुंल्लिङ्गत्यात् कयमिह नपुंसक- निर्देश इत्यत उक्तम्--प्राकृत इति । अत्रैवाहम् ॥ आस इति शेषः । कालकलामपि ; प्रतिपालयितुमपारयमाणस्य कथं नाम दिव्यकल्पसहस्रायमाणदिवसातिवाहनसाहससम्भव ७. क. 5. 'च' नास्ति। ग. G. ग. ८. क. ९. १. ग. 'तत्रापि २.क. स. ग. च. शेष,' ३. प. इति' नास्ति। शिव्दम्य तावत्' ग. घ. ई.,'च. 'अति' ६. ग. 'अमृत' घ. ग. 'समुपेक्ष्यः" 1.घ'तत्प्रलोकं येन' ·लोचनकौमुद्युपलौचनसहितः १३५ ध्वन्यालोकः कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- "वच मह विअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइअव्वाइं । मा तुज्झ वि तीअ विणा दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ॥" लोचनम् तावदतिवाहयाव इत्यर्थः । प्रतिपन्नमात्रायां च रात्रावन्धीभूतो मदीयां शय्यां मा लिक्ष अपि तु निमृतनिभृतमेतदत्तौभिधाननिकटकण्टकनिद्रान्वेषणपूर्वकमितीयदैन धन्यते।। । व्रज ममैवैकस्यो भवन्तु निःश्वा तव्यानि । | मा तचापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिपत ।। कौमुदी इति तदुपार्य प्रलोकयेतिपदसूचितमाह---तदन्योऽन्येति ॥ 'अन्योऽन्यवदनेति' 'अति- वाहयावः' इति च समानानुरागत्वसौभाग्यसूचनमुखेन "अकृतार्येऽपि मनसिजे रतिमुभय- प्रार्थना कुरुते" इति न्यायेन दिवसातिवाहदुःखस्य कथकथमपि सह्यत्वं दर्शितम् । 'प्रतिपनमात्रायाम्' ' इति 'अन्धीभूतः' इति च निषेधविषयताभिप्रायेणोक्तम् । दिवस कथमप्यतिवाहयतः शर्वरीसमयागमनमेव प्रतीक्षमाणस्य तदागमनमात्र एव प्रतीक्षणीया- न्तरावधीरणेनानिभृतमेव ससंभ्रमतया च शय्याप्राप्तिः सम्भाव्यते ; तदुभयमपि मा भूदिति अन्धीभूतत्वप्रतिपेधे शेपविधिः॥ निभृतनिभृतमिति ॥ अस्यर्थमेव प्रशमसहितं यथातथे- त्यर्थः। रानिप्रमुख एव तत्प्राप्तिप्रतिपेधे अस्य शेषविधिः। निद्रान्वेषणपूर्वकमिति ॥ शय्यां प्राप्नुहीत्यध्याहारः ; माडा विना 'शिक्षः' इत्यस्यानुपङ्गासम्भवात् । एतस्यात्ताभिधानस्थ थशूनामधेयस्य निकटवर्तिनः कण्टकस्येति ईातिरेककृतः कण्टकालारोपः । निभृत- निभृतमेव दत्तावधान' इति पाठे अस्मद्वृत्तान्तवेदनेऽवधानवत इत्यर्थः । अत्रापि श्वरेव, कण्टकशब्देनोक्ता । एकाप्रमनस्तामवलम्ब्य किमियमव्याज सपिति किं वा 'नेति सम्यविचार्य स्वयमेवाव्यभिचारिस्यापलिङ्गेन स्वापमवार्यव शय्यां प्राप्नुहीत्यर्थः ।.. 'मदीयाया शय्यायां' य...न्यते' नारिता ५. घ. 'र' अधिरम् । ६.. क. स: अनिध्या' स. दयानिधान ग. 'चापपान', ·धन्यालोकः [उद्द्योतः घन्यालोकः क्वचिद्वाच्ये प्रतिपेधरूपेऽनुभयरूपो यथा- "दे आ पसिब णिवत्तसु मुहससिजोलाविलुत्ततर्मणिवहें । अहिसारिआण विग्धं करोसि अण्णाण वि हासे " लोचनम् अत्रे बजेति विधिः । न प्रमादादेव नायिकान्तरसङ्गमनं तव, अपि - तु गाढानुरागात् , येनै अन्यादृङ्मुखवर्णगोत्रस्खलितादि च । केवलं पूर्वकृतानुपाल- नात्मनो दाक्षिण्येनैकरूपताभिमानेन त्वमत्र स्थितः, तत्सर्वथा शठोऽसि इति गाढ- मन्युरूपोऽयं खण्डितनायिकाभिप्रायः अत्र प्रतीयते । न चासौ नज्याभावरूपो निषेधः नापि विध्यंन्तरमेत्र अन्यनिषेधाभावः ॥ इति निपातः प्रार्थनायाम् । आ इति तावच्छन्दाथै"। कौमुदी विधिरिति ॥ वाच्य इति शेषः । न प्रमादादित्यादि प्रतीयमानार्थकथनम् ॥ एकरूपताभिमानेन । वस्तुतो हि भिन्नरूपत्वमेव वर्तते ; तन्निगृहनेन त्वविद्यमान- मेकत्वमारोप्येत्यं मयि स्वं वर्तसे ॥ सर्वथेति ॥ अन्विष्यमाणे सति सर्वमेवैतच्छाठ्यगमक- मित्यर्थः । प्रतीयमानार्थ प्रदर्य तस्यानुभयरूपत्वमाह---न चासाविति ॥ यथा भ्रमेति विधी पाध्ये भ्रमणाभावरूपस्य निषेधस्य व्यङ्गयत्वम्, यथा वा शय्यां मा क्लिक्ष इत्यत्र निषेधे वाच्ये प्राप्तिनिषेधाभावात्मकविधेळगयत्वम् , न तयेहाभिप्रायविशेषस्य ,व्यङ्गयस्य व्रज्याभावरूपनिषेधात्मकत्वं व्रज्यापेक्षयान्यनिषेधाभावादिरूपविधिरूपत्वं वा अवगम्यते अभिप्रायस्य व्यङ्गयस्य तदुभयरूपत्वाभावात् तन्मात्रस्य चेह प्रतीयमानत्वादित्यनुमय- रूपत्वं व्यङ्गयस्येत्यर्थः ॥ दे आ इति निपातौ प्राकृतसिद्धौ । कयं दे आ: " ख. ग.. 'तमाणिवहे' घ, माद आत्मना' स, 'एव' अधिकम् । घ. 'आस्थितः' ग. प. 'वो' ख. विध्यमाद- ४."क. ख. 'खलनादि। ग. स्वपनादिनानि ग. पालन न ११. क. स. 'तेनायमयः' भषिकम् । . - १. क. स. 'पत्र' ६. क. २. ३. ग. क.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् प्रार्यये, प्रसीद तावत् , निवर्तस्व मुखशशिज्योत्स्नोविल्लुप्ततमोनिवहे । अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामपि हताशे ॥ अत्र व्यवसितात् गर्नेनान्निवर्तस्व इति प्रतीतेः निषेधो वाच्यः । गृहागतो नायिका गोत्रस्खलिताद्यपराधिनि नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता नायकेन चार्टूपक्रम- पूर्वकं निवर्त्यते—न केवलं स्वात्मनः मम च निवृत्त्या विघ्नं करोपि यावदन्यासा- मपि । ततस्तव न कदाचन सुखलवलाभोऽपि भविष्यति । हताशासि इति वल्लभाभिप्रायरूपः "चाटुविशेपो व्यङ्गयः सख्योपदिश्यमानापि नवधीरया गच्छन्ती सख्या उच्यते-- केवलमात्मनो विघ्नं करोषि लाघवादबहुमानास्पदम् आत्मानं कुर्वती, अत एव हताशा, यावद्वदन- चन्द्रिकाप्रकाशितमार्गतया अन्यासामप्यभिसारिकाणां विप्नं करोषि--इति सख्यमि- प्रायरूपश्चाटुविशेपो व्यङ्गयः । अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवसितात् प्रतीप- अत एव. "यदि चा , कौमुदी इत्युदाहरणस्य याच्यस्य विधिरूपत्वम् 'मा लिक्षः' इत्यादाविष निषेधकपदाभावात् इत्याशङ्कय तदभावेऽपि निषेधप्रतीतेरदोष इत्याह--अत्र व्यवसितादिति ॥ प्रतीय- मानार्थप्रकटनाथं पीठिका रचयति-गृहागतेत्यादिना ॥ इत्यं व्याख्यानद्वयं प्रदर्य तस्य स्वानभिप्रेतत्वं हेतुप्रदर्शनेनाह-~-अत्र विति ॥ .तुशब्दोऽयमरुचिं द्योतयति । यदिदं व्याख्यानद्वयं तस्मिनिहास्यां गाथायां प्रेगोरसबदलङ्कारस्यैवोदाहरणं स्यात् । न ध्वनेः उदाहार्यतया प्रस्तुतस्य धनेरिति सम्बन्धः ॥ प्रेयांश्च रसवांश्चेति प्रेयोरसव- दिति द्वन्द्वस्यैकवद्भावः ; तच्चालङ्कार इति च पश्चात् कर्मधारयः ; प्रेयसो रसवतो वा २. ९. क. स, तावत्प्रसीद ग. ज्योत्स्नाभा.' का 'अध्यवसि.' च. 'गमनाद नास्ति। क. स. 'गृहागतना.' ग. नारूपक्रम ग. प. इ. च. 'निनि' 'निवृत्या' ८. प. 'सुपलामो ग. ति' आधिकः। ग. 'चाविशे. स, 'यदि वा नासि। ग. 'उपदिश्यते क. 'भबहुमानम् स. 'अनुमानमात्मानम् १४. क. प. च. 'अपि नास्ति । क. ख. 18 ·१] ... लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् प्यतीति का प्रत्याशा । अत एव मदीयं वा गृहमागच्छ त्वदीयं वा गच्छाव इत्युभयत्राप्यतात्पर्यादनुभयरूपो पल्लभाभिप्रायश्चाटामा व्यङ्गय ईत्यवावतिष्टते । अन्ये तु तटस्थानां सहृदयानामभिसारिका प्रतीयमुक्तिरित्याहुः । तत्रे हताशे इत्यामन्त्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमाणम् ॥ एवं वाच्यव्यङ्गययोः धार्मिकपथिर्कप्रियतमाभिसारिकाविषयैक्येऽपि स्वरूपविरोधात कौमुदी ध्वन्युदाहरणत्वमनुभयरूपत्वं वा व्यङ्गयस्येत्यत उक्तम् अत एवेति ॥ आत्मप्रत्यभि- ज्ञापनोपयोगितया नर्मवचनमात्ररूपत्वादित्यर्थः । अनुभपश्चाटारमा यो वल्लभाभिप्रायो व्यङ्गयः स इयत्येव उक्तरूपव्यङ्गयस्वरूपमात्र एवावतिष्ठते ; न पश्चाद्वाच्यार्थोपस्काराय धावतीति योजना । अतोऽस्मिन् वन्युदाहरणत्यमप्रत्यूहमित्यर्थः । व्याख्यानान्तरमनुभूय सावष्टम्भमपाकरोति-अन्ये विति ॥ मीमांसकश्रोत्रियादीनामीदृशी चाटूक्तिः दुर्लभेति सहृदयानामित्युक्तम् । सहृदयानामपि न हृदयबलभादिप्रायाणामनुप्रविष्टाना- मित्याह-तटस्थानामिति ॥ आदिशब्देन प्रसीदेल्यादेः संग्रहः । ताटस्थ्ये सति सर्वमनुचितमेवैतत् स्यादित्यर्थः ।। उक्तोदाहरणैरेखात्यन्तिकविरोधनिबन्धनस्य वाच्यव्यङ्गयभेदस्य सिद्धत्वात् किमर्थं भिन्न विषयोदाहरणप्रदर्शनमित्याशङ्कय विपयाभेदप्रयुक्तां कामप्यमैदशङ्कामपि निराकृत्य तद्भेदस्यातिस्फुटीकरणार्थ तदित्याह-एवमिति ॥ आद्योदाहरणे द्वयोरपि वाच्य- व्यङ्गधयोरेको धार्मिक विषयः, द्वितीये पथिकः, तृतीये प्रियतमः, चतुर्थे अभिसारिकेति विषयैक्ये सत्यपीत्यर्थः । 'व्यवस्थितः' इति वक्तव्ये व्यवस्थापितः' इति पचनं किमर्थम् , निष्ठाप्रत्ययसामर्थ्यात् भूतत्वं च प्रतीयमानं कथं सङ्गच्छताम्-इत्य- पेक्षायाम् "प्रवृत्तस्य णिचोक्तिः स्यात् पचन्तं पाचयेद्यया" इति नीत्या प्रयोजकव्यापारस्य प्रयोज्यव्यापारनिप्पत्तिपर्यन्तीभावनैयत्यात् व्यवस्थितिसामर्थ्य द्योतनमुखेन तदा प्रति- पत्पर्यम् , व्यवस्थापितत्वोक्तिश्च व्यवस्थापनशक्यत्वामिनाया, इदानीमेव तद्यवस्थापनस्प १. घ. ग. क. २. प क. स. ग. यापि तालयं. ह. 'इति' नास्ति। क. घ. 'तप' नास्ति। 5. च. 'आमन्त्रणीचिन्य' ग. 'पान्य ग. 'भेतर' क. स.

·। १४० ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः कचिद्वाच्याद्विभिन्न विषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा- "कस्स वा ण होइ रोसो दळूण पिआऍ सव्वणं अहरम् । सभमरपउमग्याइणि वारिअवामे सहस्सु एनिम् ॥" लोचनम् भेद इति प्रतिपादितम् ; अधुना तु विषयभेदादपि व्यङ्गयस्य वाच्याद्भेद इत्याह- वचिद्वाच्यादिति ॥ व्यवस्थापित इति ॥ विषयभेदोऽपि विचित्ररूपो व्यवतिष्ठमानः सहदयैः व्यवस्थापयितुं शक्यते इत्यर्थः । "कस्य वा न भवति रोपो दृष्ट्या प्रियायाः सव्रणमधरम् । सभ्रमरपमाघ्राणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥ कस्स वेति ॥ अनाव्लोरपि भवति रोषः । दृष्ट्वैव' अकृत्वापि । कुतश्चि- देवापूर्वतया प्रियायाः सनणमधरं विलोक्य । सभ्रमरपाघ्राणेशीले । शीलं हि कथं- चिदपि धारयितुं न शक्यम् । वारिते वारणायां "वामे तदनैङ्गीकारिणि सहस्वेदानीम् कौमुदी वर्तमानत्वात् । अतो न दोषः कश्चिदित्याह-विपयभेदोऽपीति ॥ विचित्ररूप इति ॥ वक्ष्यमाणाभिप्रायः । कस्य वेत्याक्षेपस्याभिप्रायमाह-अनीर्ष्यालोरिति ॥ एयकारस्यार्थ- -अकृत्वापीति ॥ वस्तुतः सव्रणत्वाभावेऽपीति यावत् । तर्हि कयं तदव- लोकनमित्युक्तम् ॥ कुतश्चिदेवेति ॥ केनापि कारणेन न प्रागदृष्टविशेषांन्तरवत्तया प्रमुखतः सत्रणतयावभासमानलादित्यर्थः । आघ्राणनशीलत्वोक्तिरुपालम्भमर्षणव्यसनस्य दुर्निवारत्वेन सुहृदः प्रतिविधेयत्वसूचनार्थत्याह-शीलं हीति ॥ शीलत्यादेवेति भावः । यथान्यादेः दहनादिशीलत्वम् । पारित इति निष्ठाप्रत्ययस्य भावविषयत्वमभिप्रेत्ये- त्याह-वारणायामिति ॥ वामशब्दोऽयं प्रतिकूलार्थवृत्तिरित्याह--तदनगीकारिणीति ॥ माह- क. ख. ग. 'क ..ति' नास्ति। 'व्यवतिष्ठान.' घ. ग. 'दृष्ट्वेति' क. ग, 'दृष्ट्वावलोक्य' च. 'घ्राणन.. १०. . 'न' नास्ति । क. ख. ग. 'हे' अधिकः । ग. तदहीकारिणि' ४. छाया नास्ति घ, च. 'करय देवि ग, न भवति क. १२.

·: श लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १४१ ध्वन्यालोकः अन्ये चैवंविधाः प्रकाराः वाच्याविभेदिनः प्रतीयमानभेदाः संभवन्ति । लोचनम् उपालम्भपरम्परामित्यर्थः । अत्राय भावः -काचिदविनीता कुतश्चित् खण्डिताधरा, निश्चिततत्सविधसन्निधाने' तद्भर्तरि, तमनवलोकमानये। कयाचिद्विदग्धसख्या तद्वा- ध्यतापरिहारायैमुच्यते । सहस्वेदानीमिति तु वाध्यमविनयवती विषयम् । भर्तृविषयम् अपराधो नास्तीत्यावेद्यमानं.. व्यङ्गयम् । सहस्वैल्यपि च तद्विपयव्यङ्गयम् । तस्यों प्रियतमेन गाढमुपालभ्यमानायां तद्यलीकशङ्कितप्रातियेशिकलोकविषयं चौविनयप्रच्छाद- नेन प्रत्यायनं व्यङ्गयम् । तत्सपन्यां च तदविनयप्रवादितायों सौभाग्यातिशयख्यापनम् कीमुदी गाथाभिप्राय वक्तुं पीठिका रचयति-काचिदिति ॥ कुतश्चित् चौर्यकामुकात्, हेतुतया निर्देशः तयापारस्य नायिकाविनयातिरेकप्राधान्यप्रवृत्तत्वसूचनार्थः । सख्या निश्चितं तया नायिकायाः सविधे सन्निधानं यस्येति तथा । तद्भर्खनवलोकनाभिनये हेतुः-विदग्धसख्येति ॥ 'तद्वाच्यता भर्तुरुपालम्भविषयत्वम् । वाच्यव्यङ्गययोर्विषय- भेदमाह--सहस्वेत्यादिना ॥ वाच्यमुपालम्भपरम्परासहनात्मकम् अपराधाभावरूप- मावेद्यमानमत्र व्ययम् । तच भर्तृविषयं भवतीति विषयभेद इत्यर्थः । यदविनयवती- विषये वाच्यं तदेव भर्तृविषये व्यगथमपि केवलं कोपोपशमनरूपं तदित्येताय- दिल्याह-सहस्वेति ॥ इयं वराक्येवमेव खण्डिताधरा वर्तते ; अतोऽन्यहेतुकत्याशङ्कया कोपोपरागकलुपीकृतहृदयो मा भूः ; प्रथीयांसं प्रसादमेवावलम्बस्वेत्यर्थः । प्राति- वेशिकजनविषयेऽपि व्यङ्गयान्तरमङ्गुरयति--तस्यामिति ॥ नायकोपालम्भदर्शनात् नायिकापराधं सन्दिहानो यः प्रातिवेशिकजनः तद्विषयप्रत्यायनं निरपराधिपति क. ग. 'तत्सविधसंविधाने 'च' भधिकः । क. क. प. उ. मतार' ७. ग. २. क. ८. घ. ग. ९. स. 'अनवन्ोक्यमानयैव' तदनार्यपरि- रा. 'एतद्' 'सद...नयम्' य, च, 'तपल्याम्' क. स, ग. 'तनुपालामन' त्यधिकः । क. क. नास्ति। फ. 'प्रहटायान्' ·१४२ धन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः तेषां दिशावमेतत्प्रदर्शितम् । द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्विभिन्नः सप्रपञ्चमने लोचनम् 'प्रियायाः' इति शब्दबलादिति सपनीविषयं व्यङ्गयम् । सपनीमध्ये इयंता खिलीकृता- स्मीति लाघवमात्मनि ग्रहीतुन युक्तम् , प्रत्युताय बहुमानः ; सहस्य शोभस्वे. दानीम्-इति सखीविषयं सौभाग्येल्यापनं व्यङ्गयम् । अयेयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लभा इत्थं रक्षिता , पुनः प्रकटावरदंशनविधिरत्र न युक्तः इति तच्चौर्य- कामुकविषयसंबोधनं व्यङ्गयम् । इत्यं मयैतदपहृतमिति स्ववैदग्ध्यख्यापनं तटस्य- विदग्धलोकविषयं व्यङ्गयमिति । तदेतदुक्तं व्यवस्थापितशब्देन ॥ अग्र इति ॥ कौमुदी निश्चयोत्पादनम् । ख्यापनरूपं [सौभाग्यख्यापनरूपम् ] यद्यङ्गयं तत्सपनीविषयम् । कथं सपनीषु तख्यापनम् उत्यापकाभावादित्याह-प्रियाया इतीति ॥ सामान्य- विषयमपि 'प्रियायाः' इति पदं विशेपे पर्यवस्यत् "यत्रेय तद्गतः स्नेहः" इत्युक्तदिशा निरतिशयेयाविषयत्वात् भवतीभ्योऽपीपमेवात्य प्रिति सौभाग्यातिशपोऽस्पा इहाव- गम्यत इत्यर्थः । उक्तव्यङ्गयोपजीवनेन नायिकाविषयमेव व्यङ्गयमाह---- ---सपली- मध्य इति ॥ इयतो अविनयस्फुटोद्भावनेन, खिलीकारः निःसारीकरणम् । सहनमिह सपल्यभिमवनरूपम् ; सख्यत्राविनयवत्येव । अथ चौर्यकामुकतटस्थ- लोकविषये क्रमेण व्यङ्ग प्रदर्शयति-तय हृदयवल्लभाध कथञ्चिद्रक्षिता ; इत ऊर्ध्वं त्वमेवेदृशदुर्दशोदयावकाशविश्रान्तव्यापार एव स्वैरमुपभुक्ष्वेति शिक्षाकमी न्यभ्यत इत्यर्थः । इतिशब्दो भावकयनसमाप्त्यर्थः । न चैतदुप्रेक्षामात्रेणोक्तम् , विविधमवस्थापितो व्यवस्थापित इति वृत्तिग्रन्थानुरोधादित्याह-तदेतदुक्तमिति ॥ 'तत्सप- ग. पयत्' २. ३. ७. प्रकाटरदनदंशनविधिर्न विधेयः' ग. 'प्रत्युताय बहुमान: लधिक. । 'लोक' नास्ति। च. 'पति' अधिक। ८. प. 'प्रत्यु' नासि। क. ख, ग, प्रख्या ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः दर्शयिष्यते । तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते, न तु साक्षाच्छन्दव्यापारविषय इति वाच्याद्विभिन्न एव । तथा हि वाच्यत्वं तस्य लोचनम् द्वितीयोयोते "असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः क्रमेण घोतितः परः" इति विवक्षितान्य- परवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदवर्णनावसरे । यथा हि विधिनिषेधतदनुभयात्मना रूपेण संकलय्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवः तथा नालङ्कारध्वनिः, अलङ्काराणां भूयस्त्वात् । तत एवोक्तम्---संप्रपञ्चमिति ॥ तृतीयस्त्विति ॥ तुशब्दो व्यतिरेके । वस्त्वलंकारावपि शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते तावत् । रसभावतदाभासतप्रशमाः पुनर्न कदाचिदभिधीयन्ते ; अथ चास्वाद्यमानताप्राणतया भन्ति ; तत्र ध्वननव्यापारादृते नास्ति कल्पनान्तरम्, कौमुदी अप इत्येतद्विशेपे पर्यवसाययति--द्वितीयोद्दयोत इति ॥ याच्यात् विभिन्नत्वं यद्यपि वस्त्वलंकारध्वन्योरपि अविशिष्टम् , तथापि संक्षेपार्हत्वतदनहत्वकृतो विशेषोऽस्तीति सप्रपञ्चं वृत्तिकृतोक्तमित्याह-यथेति ॥ वस्तूनां हि विधिनिषेधतदनुभयात्मकतया त्रिप्रकारान्यतरान्तर्भूतत्वं प्रमाणन्यायप्रसिद्धमिति संकलनया सामस्त्येन तदभिधानं संगच्छते । नैवमलङ्काराणाम् , वाग्विकल्परूपतया तेपामानन्त्यादेकरूपोपादानेन संकलनस्याशक्यत्वादिति नात्र तदुदाहरणम् ; किं तु तत्रैव तत्प्रपञ्च प्रदर्शनं करिष्यत इति तत्रैव वाच्याद्भिनवमप्यवधारणीयमित्यर्थः ॥ व्यतिरेक इति ॥ न विशेपमात्रार्थस्तुशब्द इत्यर्थः । व्यतिरेकमेव स्फोरयति-वस्त्वलदारावपीति ॥ शब्दाभिधे- यत्यमपि तदनभिधेयत्वमपीत्यर्थः । तावदित्यविमती । वृत्तिगतादिशब्दं व्याकुर्वन्नाह- रसमावेति ।। उक्तं हि "यस्तु स्वप्नेऽपि" इत्यादि । अभिधीयन्ते ॥ अभिधान्यापारस्य विषयीभवन्तीत्यर्थः । तर्हि नृशृङ्गादिवदसत्त्वमेयामीयामापतितम् , नेत्याह-अय चेति ।। प. 'प्रकाश्यते क. ग. 'कमेगो. क. ग. 'तथा हि' क. ग. 'तमय रू, ख, ग, 'मुवचनः' घ. 'तृतीयमिति' स, चारवापमानना' ग. भावावसपनया' ८. क. स. ग, प्रतिमान्नि' ग.

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः १४४ लोचनम् अनौचित्येन तदाभासः, स्खलद्गतित्वाभावे मुख्यार्थवाधादेलक्षणानिवन्धनस्यानाशङ्कनीयत्वात् । औचित्येन प्रवृत्ती चित्तवृत्तेरास्वायत्वे स्थायिन्या रसो व्यभिचारिण्या भावः । रावणस्येव सीतायां रतेः । यद्यपि तत्र हास्यरसंख्पतैव "शृङ्गराद्धि भवेद्धासः" इति वचनात् , तथापि पाश्चात्येयं सामाजिकानां स्थितिः । तन्मयीभवनदशायां तु कौमुदी न भानमात्रं तत्सत्तावेदकम् , असतोऽपि शुक्तिरजतादेर्भानात् ; तेन बाधराहित्यसूचनार्य भान्तीति वर्तमानलकारप्रयोगः । यदाकारं हि यद्भानं तत्तदाकारवस्तुसद्भायोपस्थापकं प्रसिद्धम् । तेन रस्यमानतैकसाररसाद्यर्थसत्तासिद्धयर्थ भानस्य तत्समुचिताकारशालितां दर्शयितुमुक्तम्-आस्वाद्यमानताप्राणतयेति ॥ ननु किंप्रमाणजन्यमेतत् भानम् ! न तावत्प्रत्यक्षम्, इन्द्रियसंप्रयोगसमनन्तरमनुपजायमानत्वात् । नानुमानिकम् , तद्याप्त- लिङ्गविशेषजनितत्वविरहात् । नापि शान्दम् , तदभिधान्यापारगोचरीभावानहत्वात् । न चास्ति प्रमाणान्तरमेतदनुगुणमित्यत्राह-तत्रेति ॥ रसादिभानोत्पादने विषय इत्यर्थः । ननु लक्षणावृत्तौ क्लप्तायामेव जाग्रत्यां तदवधारणे कुतोऽनवक्लप्तध्वननव्यापार- कल्पनापरिक्लेश इति कल्पनान्तरमसिद्धमित्यत्राह-स्खलद्गतित्वाभाव इति ॥ रखलद्गतित्वास्थाने चानवस्थादौरथ्यापत्तिरित्यर्थः । रसादीनां सर्वेषामपि चित्तवृत्ति- रूपत्वेनाविशेषे कुतो हेतोरयं विशेष इत्याकालायां विपयकृतो भेद इत्याह-औचित्ये- नेति ॥ स्थायिन्या इति भावनिवृत्त्यर्थम् । औचित्येन प्रवृत्तावित्यभ्यासव्युदासार्थम् । अयमर्थ:--लोकसिद्धापि हि सती चित्तवृत्तिरनेकरूपालौकिकविभावादिसमास्वादनसामग्री- समुपजायमानास्वादनरूपा लौकिकप्रतीतिगोचरभावमापद्यमाना अनेकरसादिशब्दव्यप- देशभाजनी भवति । तत्र यदा स्थायिनी हेतुनिरपेक्षतया स्वभावसिद्धा चित्तवृत्तिरास्वाद- गोचरस्तदा रसः ; यदा तु तद्विपरीततया व्यभिचारिणी तदा भावः । आभासत्वं तु तयोरौचित्यानौचित्यप्रवृत्तत्वनिमित्तमेव, न स्वरूपगतविशेषान्तरनिबन्धनम् ॥ तदाभास इति ॥ तच्छन्देन रसभावयोम्रहणम् । नन्वनौचित्यप्रवृत्तत्वस्य रसान्तररूपतापत्तिहेतुत्व. स्थितेः कयमाभासखमात्रापादकत्वोक्तिरित्याशङ्कय कालभेदेनोपपत्तिः प्रतिपत्तिमेदेन वा; तदुभयाविरोधमाह-यद्यपीति ॥ तत्रेति ॥ अनौचित्येन प्रवृत्तौ । स्थितिः ॥ युक्तिकृतो १. क. स. 'रस' नास्ति। रा. ग. 'हारयः' ·१] लोचन कीमुद्यपलोचनसहितः १४५ लोचनम् रतेरेवास्वायतेति शृङ्गारतैव भौति पौर्वापर्यविवेकावधीरणेन, "दूराकर्षणमोहमत्र इव मे तन्नानि याते श्रुतिम्" इत्यादौ । तदसौ शृङ्गाराभास एव ; तदा भावाभासः । चित्तवृत्तेः प्रशम एव प्रक्रान्ताया हृदयमाहादयति यतो विशेपेण, तत एर्चे तत्संगृहीतोऽपि पृथग्गणितोऽसौ । यया "एकस्मिञ्शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम् | दम्पत्योः शनकैरपाङ्गचलनामिश्रीभवच्चक्षुपो- भनो मानकलिः सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहः ।।" कौमुदी वस्तुतत्त्वाध्यवसायः ॥ पाश्चात्येति ॥ तन्मयीभवनकालादुत्तरकालीनेत्यर्थः ॥ रतेरिति ।। यथा रामस्य सीतायां रतिरास्वायते ततो मात्रयापि निशिंपमित्यर्थः ; यः पूर्वापरविवेकाः तमुत्पाद्यमानमपि स्थगयित्वेत्यर्थः । उपसंहरति-तदसाविति ॥ प्रतीतिप्राणत्वा- द्रसस्वरूपवस्थितेरिति भावः ॥ तदङ्गमिति ॥ उक्तलक्षणरसामासस्याङ्गभूतो यो भावः स भावाभास इत्यर्थः । भावस्य प्रशमो नाम अभावः, स च भावान्तरमेव । "भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात्" इति स्थितेः । तथा च भावशब्देनय तद्ग्रहणसंभवे किमर्थः पृथक् तद्ग्रहणप्रयास इति शङ्कां निराकुर्वन् तत्स्वरूपमाह -चित्तवृत्तेरिति ॥ प्रशम एव भावान्तरोदयनिरपेक्ष एव निवृत्यात्मकोऽभावः, विशेषेण सातिशयमित्यर्थः । यदावजन्याहादातिरेकेण कमप्याहादं पुष्णातीत्यर्थः ।। तत्संगृहीत इति ॥ भावशब्देन संगृहीतः ॥ एकस्मिन्निति ॥ विशृङ्खलमानग्रह- विज़म्भाविशेषवशंवदमानप्तयोर्यदेकशयनस्यतया अत्यन्तप्सन्निहितयोरेव तत्तादृशं बलापतितं पारामुख्यपारतन्त्र्यं तदेव अन्योऽन्यवदनारविन्दावलोकनादिमहोत्सवविच्छेदकारित्वात् 1. क. प. 'प्रतिभाति' क. स. ग, 'तरङ्गमावा- ग. "हदयं नास्ति । क. स. एतासंगृसतो 19 के. रा. ग. द्विधा' ग. घ. 'भन्योन्यस्थ हदिति' ग. प. ८, 'बदनाम्मिश्री' ग... 'महम्' ·१४६ ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः लोचनम् इत्यत्रेाक्रोधात्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रसादिरर्थः 'पुत्रस्ते जातः' इत्यतो यथा हर्षी' जायते तथा ; नापि लक्षणया ; अपि तु सहृदयस्य हृदयसंवादबलाद्विभावानुभाव- -- कौमुदी प्रशमावस्थायाः अवाड्मनसगोचरसन्तापजनकमभूदित्युक्तम् ।। वीतोत्तरं ताम्यतोरिति ॥ मानस्य निरति- शयग्लानिजनकत्वसूचनमुखेन तत्प्रशमस्य तन्मुखमाहादातिशयहेतुत्वमुक्तम् । 'इत्यमेन- मनुनयामि' 'इत्यमेनाम्' इति परस्परमनुनयहृदयस्थत्वोक्त्या प्रशमावतारमार्गशोधनं कृतम् ॥ अपीति ।। अत्यन्तोदितावस्थाधिरूढस्य मानस्य गौरवरक्षणप्रयोजकतया अनु- नयस्य वाग्द्वारावतारनिरोधकत्वसूचनमुखेन प्रतिनिवृत्य पुनरपि स्वपदप्राप्तप्रतिष्ठत्वमुक्तम् । पुनरपि परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानात्मकपरिपक्तिमप्रेमभावप्रेर्यमाणान्योऽन्यापागाद्वयतिर्य- ग्वलनन्यतिकरसंपन्नमिश्रीभावलोचनान्योऽन्यसंघनिष्पिष्टत्रोक्त्या मानकलेः सपरिवारस्य समप्रनिजपरिवारकृतानुग्रहायाः प्रदर्शनद्वारा तस्याश्चमत्काराति- शयकारित्वं दर्शितम् । मानस्य चित्तवृत्तिरूपत्वमुक्तम्---ईक्रिोधात्मन इति । ईयालक्षणः क्रोधः । प्रतीयत इति शेषः । एवं तावद्रसादीनां विविक्तं स्वरूपं दर्शितम् ; अधुना रसादेस्तस्य धननव्यापारगम्यतां पारिशेष्यन्यायेन साधयितुं तात्पर्यशक्तिरूप. व्यापारगम्यतां तावत्प्रतिषेधति-न चायमिति ॥ अयमित्युक्तलक्षणः तथा विशिष्ट- काव्यवाक्यात् । जायत इति शेषः । यथा 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादि वाक्यं प्रियार्थ- विशेषप्रतिपादनमुखेन श्रोतुईर्परूपचित्तवृत्तिमुपजनयति, तथा विशिष्टविभावादिप्रति- पादनद्वारेण रसचर्वणा तात्पर्यशक्त्या काव्यवाक्यमुपजनयतीत्यर्थः । हेतोरुत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादनुक्तिः । तर्हि लक्षणाव्यापारेण भविष्यतीति तदपि निषेधति-नापीति ॥ नास्त्येव तर्हि रसादिरर्थः पष्ठप्रमाणगोचरवदित्यत्राह----अपि विति ॥ षष्ठप्रमाण- गोचरसमानयोगक्षेमत्वशङ्का प्रतिक्षिपति-परिस्फुरतीति ॥ परीत्युपसर्गबलानिर्वित- प्रतीतिनिर्वाह्यत्वादिकं रसादेर्दर्शितम् । नन्वेतदयुक्तं सर्वस्य तथा परिस्फुरणाभावा- दित्यत उक्तम्-- सहृदयस्येति || न खलु प्रमित्यनुदयमात्रादर्थसत्ताभावविनिश्चयः, क. स. 'शेषात्मनो' ग. 'कोपात्मनो' ग. 'रसाचार्य: ग. 'सायदय' क. रा. 'विभाषप्रतीत' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १४७ लोचनम् प्रतीती तन्मयीमवनेनास्वाद्यमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षणः परिस्फुरति । तदाह-प्रकाशत इति ॥ तेन तत्र शब्दस्य बननमेव व्यापारोऽर्य- कौमुदी .. • किं त्वधिकारिणस्तदनुदयादेव ; अधिकारी च काष्ठाप्राप्तसहृदयभावः कश्चिदेव न सर्वः, मीमांसकश्रोत्रियादेस्तत्प्रकारादर्शनात् । यदाह "अधिकारी चात्र विमलप्रति- भानशालिहृदयः' इति । सहृदयस्य परिस्फुरतीत्यन्वयः । रसावर्थपरिस्फुरणे कारण- मुक्तम्-विभावानुभावप्रतीताविति ॥ विशिष्टशब्दचतुर्विधाभिनयसामग्रीसमर्प्यमाणानां वस्तुतः सतामसतां वा विभावानुभावव्यभिचारिणामलौकिकानां गुणप्रधानभावलक्षणसंयोग- विशेपवत्तया प्रतीतिरानन्दचर्वणापरपर्याया रसायर्थपरिस्फुरणे कारणमित्यर्थः । तेन कमेण विभावादेस्तनिष्पादकत्वमित्यत उक्तम्-तन्मयीभवनेनेति ॥ तन्मयीभवने हेतुः -हृदयसंवादवलादिति ॥ हृदयसंवादनलक्षणं हि सहृदयत्वम् ; तत्र मीमांसक- श्रोत्रियादियैलक्षण्येन काव्यानुशीलनातिशयविशदीभूतमनोमणिमुकुरस्य काष्ठाधिष्ठित- सहृदयभावस्य कस्यचित्पुरुषधेयस्य मुख्याधिकारिणस्तत्तादृशं यदृदयम् , तत्वाध्यवसाय. समर्थ तस्य सुदृढसंवादमुखेन वर्णनीयविभावाद्यर्थतन्मयीभावो भवति । तदनन्तर- मलौकिकसंविदानन्दचर्वणागोचरीभावेन रसाधर्यः परिस्फुरतीत्यर्थः । तत्किम् 'अयं घट:' इत्यादिवद्रप्साद्यर्थस्फुरणमित्यत उक्तम्---आस्वाधमान एवेति ॥ विभावादिसमुपजनि- तास्वादापरपर्यायरसनगोचरीभावेनेत्यर्थः । तत्र हेतुः--रस्यमानतैकमाण इति ॥ स्थाय्येव विभावादिप्रत्ययारभ्यमाणत्वादस इत्युच्यते । व्यभिचार्यपि तयाभूतो भाव इति मतमपास्यति- सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षण इति ॥ सिद्धस्वभावा ये सुखादयो रत्यादयः स्यायिनः निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च तेभ्यो विलक्षण एव रसादिः न सिद्धस्वभावः चर्वणाव्यतिरिक्त- कालावलम्बित्वविरहात् ; अतस्तत्त्वभावेभ्यः स्थाय्यादिभ्योऽन्य एवेत्यर्थः । यदेतद्ययोत- क्षणं परिरपुरणमुक्तं तदेव प्रकाशत इति वृत्तौ कथितं न ववभासमात्रमित्याह-- तदाहेति ॥ ननु शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तत्प्रकाशस्य शम्दजन्यत्वेऽवश्याम्युपेये अभिधादिव्यापारत्रयान्यतरविषयत्वमेवेत्याशङ्कय कथितन्यायेन तदसंभवे पारिशेप्यायापारा- न्तरहेतुकत्वसिद्धिरित्याह--तेनेति ॥ यतो न प्रमाणान्तरगम्यत्वं यतच नाभिधादि- - 'धनन...भ्यापारो'नास्ति। के.स. ग ... च. 'भावन' 'प्रकाश्यत इति' ·१४६ ध्वन्यालोकः (उद्दयोतः लोचनम् इत्यत्रेाक्रोधात्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रसादिरर्थः 'पुत्ररते जातः' इत्यतो यथा हो जायते तथा ; नापि लक्षणया ; अपि तु सहृदयस्य हृदयसंवादवलाद्विभावानुभाव- कौमुदी प्रशमावस्थायाः अवाङ्मनसगोचरसन्तापजनकमभूदित्युक्तम् ।। वीतोत्तर.. ताम्यतोरिति ॥ मानस्य निरति- शयग्लानिजनकत्वसूचनमुखेन तत्प्रशमस्य तन्मुखमाहादातिशयहेतुत्वमुक्तम् । 'इत्यमेन- मनुनयामि' 'इत्यमेनाम्' इति परस्परमनुनयहृदयस्थत्योक्त्या प्रशमावतारमार्गशोधनं कृतम् ॥ अपीति ॥ अत्यन्तोद्रिक्तावस्थाधिरूढस्य मानस्य गौरवरक्षणप्रयोजकतया अनु- नयस्य वाग्द्वारावतारनिरोधकत्वसूचनमुखेन प्रतिनिवृत्य पुनरपि स्यपदप्राप्तप्रनिष्ठत्वमुक्तम् । पुनरपि परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानात्मकपरिपक्तिमप्रेमभावप्रेर्यमाणान्योऽन्यापाङ्गद्वयतिर्य- ग्वलनव्यतिकरसंपन्नमिश्रीभावलोचनान्योऽन्यसंघट्टनिप्पिष्टत्वोक्त्या मानकलेः सपरिवारस्य समप्रनिजपरिवारकृतानुग्रहायाः प्रदर्शनद्वारा तस्याश्चमत्काराति- शयकारिख दर्शितम् । मानस्य चित्तवृत्तिरूपत्वमुक्तम्---ईर्ष्याक्रोधात्मन इति ।। ईर्ष्यालक्षणः क्रोधः । प्रतीयत इति शेषः । एवं तावद्सादीनां विविक्तं स्वरूपं दर्शितम् ; अधुना रसादेस्तस्य ध्वननव्यापारगम्यतां पारिशेष्यन्यायेन साधयितुं तात्पर्यशक्तिरूप- व्यापारगम्यतां तावत्प्रतिपेधति-न चायमिति ॥ अयमित्युक्तलक्षणः ; तथा विशिष्ट- काव्यवाक्यात् । जायत इति शेषः । यथा 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादि वाक्यं प्रियार्थ- विशेषप्रतिपादनमुखेन श्रोतुहरूपचित्तवृत्तिमुपजनयति, तथा विशिष्टविभावादिप्रति- पादनद्वारेण रसचर्वणां तात्पर्यशक्त्या काव्यवाक्यमुपजनयतीत्यर्थः । हेतोरुत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वादनुक्तिः । तर्हि लक्षणाव्यापारेण भविष्यतीति तदपि निषेधति-नापीति ॥ नास्त्येव तर्हि रसादिरर्यः षष्ठप्रमाणगोचरवदित्यत्राह----अपि विति ॥ ण्ठप्रमाण- गोचरसमानयोगक्षेमत्वशङ्का प्रतिक्षिपति-परिस्फुरतीति ॥ परीत्युपसर्गबलानिर्विघ्न- प्रतीतिनिर्वाह्यत्वादिकं रसादेर्दर्शितम् । नन्वेतदयुक्तं सर्वस्य तथा परिस्फुरणाभावा- दित्यत उक्तम्---सहृदयस्येति ॥ न खल्लु प्रमित्यनुदयमात्रादर्थसत्ताभावविनिश्चयः, ४. १. क. प. 'शेषात्मनो ग, 'कोपात्मनो' २. ग. 'रसाचः' ग. 'इत्यत्र' ग. 'सहृदयहृदय' क. प. 'विभावप्रतीते' ·१]. लोचनकौमुद्घपलोचनसहितः १४७ लोचनम् प्रतीतो तन्मयीभवनेनास्वाधमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षणः परिस्फुरति । तदाह-प्रकाशत इति ॥ तेन तत्र शब्दस्य बननमेव व्यापारोऽर्थ- कौमुदी - किं त्वधिकारिणस्तदनुदयादेव ; अधिकारी च काष्ठाप्राप्तसहृदयभावः कश्चिदेव न सर्वः, मीमांसकश्रोत्रियादेस्तठाकारादर्शनात् । यदाह "अधिकारी चात्र विमलप्रति- भानशालिहृदयः" इति । सहृदयस्य परिस्फुरतीत्यन्वयः । रसाद्यर्थपरिस्फुरणे कारण- मुक्तम्-विभावानुभावप्रतीताविति ॥ विशिष्टशब्दचतुर्विधाभिनयसामग्रीसमर्प्यमाणानां वस्तुतः सतामसतां या विभावानुभावव्यभिचारिणामलौकिकानां गुणप्रधानभावलक्षणसंयोग- विशेषवत्तया प्रतीतिरानन्दचर्वणापरपर्याया रसाद्यर्थपरिस्फुरणे कारणमित्यर्थः । तेन कमेण विभावादेस्तन्निप्पादकत्वमित्यत उक्तम्-तन्मयीभवनेनेति ॥ तन्मयीभवने हेतुः -हृदयसंवादवलादिति ॥ हृदयसंवादनलक्षणं हि सहृदयत्वम् । तत्र मीमांसक- श्रोत्रियादिवलक्षण्येन काव्यानुशीलनातिशयविशदीभूतमनोमणिमुकुरस्य काष्ठाधिष्ठित- सहृदयभावस्य कस्यचित्पुरुपधेयस्य मुख्याधिकारिणस्तत्तादृशं यदृदयम् , तत्वाध्यवसाय- समर्थ तस्य सुदृढसंवादमुखेन वर्णनीयविमावाद्यर्थतन्मयीभावो भवति । तदनन्तर- मलौकिकसंविदानन्दचर्वणागोचरीभावेन रसायर्थः परिस्पुरतीत्यर्थः । तत्किम् 'अयं घटः' इत्यादिवद्रसाद्यर्थस्फुरणमित्यत उक्तम्--आस्वायमान एवेति ॥ विभावादिसमुपजनि- तास्वादापरपर्यायरसनगोचरीभावेनेत्यर्थः । तत्र हेतु:---रस्यमानतैकप्राण इति ॥ स्थाय्येय विभावादिप्रत्ययारम्यमाणत्वादस इत्युच्यते । व्यभिचार्यपि तथाभूतो भाव इति मतमपास्यति- सिद्धस्वभावसुखादिविलक्षण इति ॥ सिद्धस्वभावा ये सुखादयो रत्यादयः स्यायिनः निर्वेदादयो न्यभिचारिणश्च तेभ्यो विलक्षण एवं रसादिः न सिद्धस्समावः चर्वणाव्यतिरिक्त- कालावलम्वित्वविरहात् ; अतस्तत्स्वभावेभ्यः स्थाय्यादिभ्योऽन्य एवेत्यर्थः । यदेतपयोक्त- टक्षणं परिस्फुरणमुक्तं तदेय प्रकाशत इति वृत्तौ कथितं न ववभासमात्रमित्याह- तदादेति ॥ ननु शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तनकाशस्य शब्दजन्यत्वेऽवश्याम्युपेये अभिधादिव्यापारत्रयान्यतरविषयत्वमेवेल्याशङ्कय कथितन्यायेन तदसंभवे पारिशेप्यायापारा- न्तरहेतुकत्वसिद्धिरित्याह-तेनेति ॥ यतो न प्रमाणान्तरगम्यत्वं यतश्च नाभिधादि- मनन ...भ्यापारो' नास्ति। क. रा. ग. घ. ४. च. 'भावेन' 'प्रकाश्यत इति' ·१४८ ध्वन्यालोकः उदयोतः ध्वन्यालोकः . स्वेशन्दनिवेदितत्वेन वा स्यात् , विभावादिप्रतिपादनमुखेन वा । पूर्वस्मिन् पक्षे स्वशब्दनिवेदितत्वाभावे रसादीनामप्रतीतिप्रसङ्गः। न च सर्वत्र तेषां स्वंशब्दनिवेदि- लोचनम् सहकृतस्येति । विभावाद्यर्थोऽपि पुत्रजन्महर्षन्यायेन तां चित्तवृतिं जनयतीति जननातिरि-- तोऽर्थस्यापि व्यापारी ध्वननमेवोच्यते ॥ स्वशब्देति ॥ शृङ्गारादिना शैब्देन अभिधा- व्यापारवशादेव ॥ निवेदितत्वेनेति ॥ विभीवादीति ॥ तात्पर्यशक्त्येत्यर्थः । तत्र स्वशब्दस्यान्वयव्यतिरेको रस्यमानतासारं रसं प्रति निराकुर्वन् वननस्यैव ताविति दर्शयति--न च सर्वत्रेति ॥ यथा भद्देन्दुराजस्य---- कौमुदी व्यापारत्रयजन्यत्वं ततो हेतोरित्यर्थः । "व्यत इति" वक्ष्यमाणपर्यालोचनयोक्तम्--- अर्थसहकृतस्येति ।। नन्वर्थस्य येन व्यापारेण रसादिप्रतीतिहेतुत्वं तथैव तत्सहकृतस्य शब्दस्याप्युचितम् । अर्थस्य च पुत्रजन्मादिवत् हर्षादौ रसादिरूपायां चित्तवृत्तौ जननमेव व्यापार इति शब्दस्यापि न रसादिव्यञ्जकत्वम् , किं तु जनकत्वमेवेत्याशङ्कयाह- विभावाद्यर्थ इति ॥ जन्यत्वे विभायाचपबोधावगमेऽपि रसचर्वणोदयप्रसक्तिरिति न तस्य तत्र जननरूपो व्यापार इत्यर्थः । अपिशब्देन शन्दसमुच्चयः ।। उच्यते ।। ध्वनिवादिभिरिति शेषः ॥ धृत्तौ "स्वशब्दनिवेदितत्वेन" इत्यादिना यद्विकल्पद्वयमुक्तं तदभिधातापर्य- शक्तिव्यापारद्वयाभिप्रापमिति दर्शयति- शृङ्गारादिनेति ॥ रादिशब्दानां घभिधा- व्यापारवशादेव तत्प्रतिपादकत्वं शक्यशङ्कमिति भावः ॥ तवेति ॥ द्वयोः पक्षयोर्मध्य इत्यर्थः । स्वशब्दनिवेदितत्त्रस्य भावे रसादिप्रतीतेः भावोऽन्ययः । तदभावे रसादिप्रतीते. रभावो व्यतिरेकः ; तन्निराकरणमुखेन घननव्यापारस्य तत्समर्थनमुत्तरमन्यसन्दर्भेण प्रदर्यत इत्यर्थः । यत्र स्वशब्दनिवेदितत्वस्याभावः प्रतीतिय रसादीनां तादृशकाव्यमुदाहरति- यथा महेन्दुराजस्येति ।। 'विश्रम्य' इत्यत्र वीप्सा द्रष्टव्या । अनेन "आलस्यं तदभीष्टार्थात् - २. य. 'म' नास्ति। क. ए. निवेशवं यत्रापि नास्ति। 'न पुत्रजन्यविष[ष]-यायेन' क. 'अभ्यस्यापित का 'दान' नारित। 'विमावादिति' ग. पतिरकस्य मानकसारम्' ८.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनंसहितः लोचनम् "यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूना ब्जिनीनालयत् । दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वयैव वेषस्थितिः ॥” इति ॥ अत्रानुभावविभावावबोधानन्तरमेव तन्मयीभवनयुक्त्या तद्विभावानुभावोचितचित्तवृत्ति- कौमुदी बीडादेर्यन्निवर्तनम्" इत्युक्तलक्षणा अलसा नाम दृष्टिरुक्ता । ततश्चातिवेलमाविर्भावमासेदुपो- रनुरागबीडयोरन्योन्याभिभावुकतयोन्मजननिमजनन्यायेन नयनप्रवृत्तिनिवर्तनन्यापारवत्तयो- सूत्रणात् रतः पारिपूर्ण्यप्रदर्शनालम्बनविभावस्य कापि प्रकर्षपदयी समुपदर्शिता ; स्थमा बद्धलक्षकता ; तदभावोक्त्या विलोकितानां वैचित्र्यमासूत्रितम् ॥ गात्राणि दरिद्रतीति ॥ तरतम[गात्रतनु]भावेन तनुतनिमानमनुसमुदित[तम्] इति दर्शितम् । अतश्च ततः प्राची- नानां दशान्तराणां क्रमेणावतारोऽपि नान्तरीयकतयावगमितः ।। लूनाब्जिनीनालवदिति ॥ करतलभञ्जनपरिमृदितनवकमलनालसादृश्यवर्णनयापि म्लानच्छायत्वलालित्यविशेषान्तर- शालित्वानुस्मरणीयशोभत्यादिसूचनम् ॥ दुर्वाकाण्डेत्यादिना घनपुलकालिकवलितत्ववर्णा- न्तराविर्भावादिरत्यनुभाषव्यभिचारिसञ्चय इयता योजितः ॥ कृष्णे यूनीत्यादिना विभावः । यूनीति विजृम्भमाणनवयौवने सतीत्यर्थः । वेपस्थितिवेपरचना, एपैव विलोकितानामालस्यनिस्येमत्वादिलक्षणैव, न पत्रभङ्गविरचनाद्यामिकेत्यर्थः । अनेन विषयनिवृत्तिलक्षणो दशाविशेषो दर्शितः । व्यतिरेकामावमुदाहरणे योजयति-अत्रेति ॥ पूर्वमनुभावग्रहणमत्र श्लोके प्रथमं तदुपनिबन्धनाभिप्रायम् । युक्तिः योग: । हृदयसंवाद- वशंबदतया स्वयमेवोपनतत्वाभिप्रायेणेयमुक्तिः । तत एव विभावानुभावाः तद्विभावानुभावाः, तदुचिता याश्चित्तवृत्तयोऽमिलापादयः, तद्वासनाभिरनुरनिता रूपिता या स्वसंवित् संवेदनमेव, तस्या या आनन्दमयी चर्वणा तस्या गोचर इति विग्रहः । अर्यो तस्पामा स्वरूपं स्फुरत्येव; न तु न स्फुरति । न खलु प्रत्यक्षासेद्धेऽथे विसंवाद इति । एवं रसादिप्रतीतिसद्भायः विप्रलम्भशृङ्गाररसः । भात्रः १. ३. स. 'बोधनोधर' २, ·१५० ध्वन्यालोकः [उद्दयोत ध्वन्यालोकः तत्वम् । यत्राप्यस्ति तेत् , तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुखेनैवैयां प्रतीतिः । स्वशब्देन सौ केवलमनूयते, न तु तत्कृता । विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात् । लोचनम् पासनानुरञ्जितस्वसंविदानन्दचर्वर्णगोचरोऽर्थात्म स्फुरत्येवामिलापचिन्तीत्सुक्यनिद्राधृति- ग्लान्यालस्यश्रमस्मृतिवितर्कादिशब्दाभावेऽपि । एवं व्यतिरेकामावं प्रदर्यान्वयामावं दर्शयति---यत्रापीति ॥ तदिति स्वशब्दावेदितत्वम् ॥ प्रतिपादनमुखेनेति ॥ शब्द- प्रयुक्तया विभावादिप्रतिपरयेत्यर्थः ॥ सा केवलमिति । तथा हि- "याते द्वारवती ती मधुरिपौ तदत्तझम्पानता कालिन्दीतटरूढवञ्जुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । तद्गीतं गुरुवाष्पगद्गदगलसारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युकिमुत्कूजितम् ॥” इति ।। कौमुदी समर्थितः । स्वशब्दावेदितत्वाभावं तु दर्शयति-अमिलापेति ।। व्यतिरेकामावमिति ॥ स्वशब्दावेदितत्वाभावे रसादिप्रतीत्यभावो व्यतिरेकः, तस्याभावं 'यद्विश्रभ्य' इत्यादी काचिद्विपये प्रदर्येत्यर्थः । अन्वयः स्वशब्दावेदितथेति (तत्वे] रसादिप्रतीतिसद्भावः ।। ननु विशिष्टविभावादिप्रतीतिमुखेनैव तेषां प्रतीतिरित्युच्यताम् , वाच्यसामर्थ्याक्षिप्त इति युक्तं प्राक् ; विभावादिप्रतिपादनमुखेनेति प्रतिपादनप्राधान्योक्तौ को हेतुरित्याशङ्कय व्याचष्टे-शब्दप्रयुक्तयेति ॥ न वस्तुसत्ताप्रयुक्तयैवेत्यर्थः । शब्दसमर्पित रूपमेयैषामुप- योगि, न तु वास्तवं बहिःसदपि ; असतोऽपि तत्तादृशशब्दविशेषसमर्पितस्य ३. ४, क. स. ग. 'तत्'नास्ति। ग. 'अप्रताति: क. 'सा' नास्ति। ग. 'तथा' नास्ति ग. 'दर्शनात्' क. 'चर्वण नास्ति। घ. . 'चरणा' क. ग. 'अर्थों रसास्मा' 'मावनम क. स. 'निवेधत्व' ग. 'निवेदितल' 'प्रतिपचे- 'तथा क. ख. ग, घ, 'कम्पा.' ड. 'संपन्नताम्' च. 'संपानताम्' ध, युत्कण्ठम्' . ५. १२, ·१] - लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५१ लोचनम् अत्र विभावानुमावमम्लानतया प्रतियतः उत्कण्ठा चैवणागोचरं प्रेतिपयत एव । कौमुदी रसप्रतीतिहेतुत्वदर्शनात् । तेन बहिःसतोऽपि शब्दविशेोपस्थापितत्वावस्थमेय रसाभि- व्यञ्जकत्वं नान्यत् । अत एव हि विभावादिव्यपदेशस्यालीकिकत्वं व्यवस्थितमिति भावः । स्वशब्दस्यानुवादकत्वमेवेत्यत्रोदाहरणमाह-याते द्वारखतीमित्यादि । मुधुरिपी यात इत्येतायता शौरिविरहो विभाव उपक्षिप्तः ॥ द्वारवतीमिति ॥ महार्णवमध्याध्यासितया अत्यन्तासुलभावलोकनस्वादिव्यञ्जनेन विरहरूपविभावस्य कश्चिदुत्कातिशय उद्घाटितः । मधुरिपावित्यनेनापि परंपरया स एवोपोद्वलितः । तदेत्यनेन तत्तादृशदशाविशयोपनिपातस्य सुदूरदुःसहत्यमुत्सूत्रितम् ।। तद्दत्तझम्पानतामिति ॥ तेन दत्ता प्रीतिपुरःसरं समर्पिता समुप- चितपचेलिमसुचरितनिचयसुजनैकसुलभा या झम्पा विहरणसगयसंभावितक्रमणविशेषः, झपि- धातोराक्रमणार्थत्वात् , "कपिझम्पितक्रमणकम्पित" इत्यादिप्रयोगाच, तया क्रियासमभि- हारसंवृत्तया आनता आननिता । दानेन हि प्रतिग्रहीतुरानतिः प्रसिद्धत्यनेन परस्पर- प्रेमसंभारविजृम्भितविनम्भाविहरणविशेषसर्वस्वसाक्षिभूतस्यं समधिकतरमधुरिपुप्रेमभाजनतया तद्वियोगवेदनासंत्रिभागभाजनस्वं तदालिङ्गनस्य मधुरिपुसमालिङ्गनमहोत्सवप्रीतिनिधितया तद्विप्रयोगव्ययातिभारसह्यतासंपादनसामर्थ्य च किश्चिदावेदितम् ।। कालिन्दीतटरूढति ।। हृदयवल्लभसततविहितविहरणविशेषस्थानभूततया स्वभावतश्च समप्रसौभाग्यमाजनभूनतचा- दृशस्थानविशेषसमासादितप्ररोहत्येन सौभाग्यातिशयोऽस्या दर्शितः । यथा गोपीना राधा मधुरिपोरतिरेकिणः प्रणयस्य पात्रम् एवं उतानामियमपीति तस्या हृदयसंवाद- बलादन्यायधीरणेन तदालिङ्गनयोग्यत्वं कन्जुललतामित्यनेन दर्शितम् । इयता मधुरिपु- विरही विशिष्टप्रदेशात्मकश्च विभावो दर्शित: । तद्गीतमित्यनुमावः । रावा नान गोपीनामन्यतमा कापि भगवतो निरतिशयप्रेमसंमारमाजनतया प्रसिद्धा पित्र । तया तत्तादृशमनिकठोरविरहव्ययातिरेकपिशुनं गेयं गीनं गुरुना प्रभूतन बार कण्ठकाण्डमारतेन गद्दं यथा तथा, गलन् प्रसरन् तारः विकिकाम्दष्टन्नने १. ग. 'भावी म्हान- सपा प्रमायने' २. क. प. ग. प.... 'दो' १. प. सग, 'प्रसिदका विरः।

·१५२ वन्यालोकः उदयोतः . लोचनम् सोत्कण्ठाशब्दः केवलं सिद्धं साधयति । उत्कमित्यनेन तु उक्तानुभावानुकर्षण कैंतु सोत्कण्ठाशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः । पुनरनुभावप्रतिपादने हि पुनरुतम्, अतन्मयीभावो वा । न तु तत्कृतेति । अत्र हेतुमाह--विषयान्तर इति ॥ "यद्विश्नम्य" कौमुदी यस्मिन्निति क्रियाविशेषणमेतत् । येन गीतेन जलचरैः सारसादिभिरपि स्वच्छन्दमन्तर्जल एव स्वप्रियतमाभिः सार्धमिच्छाविहारमाचरद्विरपि उत्कम् उन्मनस्कतया राधाक्रन्दिताकर्णनसमुप- जनितया उच्चैरेव कूजितमिति । अस्मिन् स्वशब्दसमर्पणानपेक्षयैव रसादिप्रतीतिसद्भावं दर्श- यति--अत्रेति ।। विभावः शौरिविरहादिः । अनुमावा गीतादयः , विभावानुभावमित्ये- कवद्भावो द्रव्यदेवतमितिवत् ॥ अम्लानतयेति॥ सम्यग्यौजितत्वेन ताटस्थ्यमन्तरेण तन्मयी- भवनक्रमेणेत्यर्थः । प्रतियत इति हेतौ शता; प्रतिपद्यमानस्य प्रतिपत्तुः सहृदयस्य चर्वणागोचरं प्रतिपद्यत एव ; स्वसंवेदनसाक्षिक एवायमर्थ इत्यर्थः । स्वशब्दसन्निधौ जायमानायास्तत्प्रतीतेस्तजन्यत्वाभावः कुत इत्याशङ्कय सिद्धायां तत्प्रतीतौ स्वशब्दस्यानु- वादकत्व बलापतितं निवारयितुमशक्यमित्याह-सोत्कण्ठाशन्द इति ॥ सिद्धमिति सामान्यद्वारा निर्देशः । चर्वणोपारूढामुकण्ठामेवाभिधान्यापारेण प्रतिपादयतीत्यर्थः ॥ नन्वनुवादेऽवश्यं प्रयोजनेन भाव्यम् । तकिमर्थोऽयमनुवाद इत्यत्राह-उत्क- मित्यनेन विति ॥ जलचरकूजितेऽपि कथितानुभावसंयोजन एव हि तदुत्कण्ठाया- स्तन्मयीभवनमुखेन चर्वणागोचरता । अतः पुनस्तत्प्रतिपादनमन्तरेण प्रागुक्तानुभावानु. करणमत्रोत्कशब्देन विधित्सितम् । न च सोत्कण्ठाशब्दप्रयोग विनोत्कराम्देन तदा- कपणम् , उत्कशब्दस्य तावत्यपर्याप्तत्वात् सति पुनरुत्कण्ठाशब्दे अनुभावानां तसंगृहीतानामुक्कण्ठाशब्दसमानार्थोत्कशब्देनाकर्षणसंभवाचणोपयोगित्वम् तथाविध- जलचरकूजितस्य सिध्यतीत्यनुवादस्य नानर्थक्यमित्यर्थः । पुनरप्यनुभावप्रतिपादनमस्तु किमर्थमनुकर्षणव्यसनावलम्बनमित्यत्राह-पुनरिति ॥ न केवलं पुनरुक्तिरेव तथाविधस्य चानुभावनातस्य न तन्मयोभवनोपयोगितापि स्यात् , अनौचित्यप्रतिपत्तिप्रस्तसौभाग्यत्वात् इत्याह–अतन्मयीभावो वेति ॥ अथवा अनुभावानाकर्षणे किं तेषां पुनःप्रति. 'सोला' ५. १. 'मनुवादन' घ. 'मावेनानु' ३. क. स. 'ब' नास्ति । च. 'पुनरुक्ततन्मयों' च. 'प्रयुक्त' नारिका १. क. स घ. 'पुनरक्तस्वमतन्मयी' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५३ ध्वन्यालोकः न हि केवलशृङ्गारादिशब्दमात्रभाजि. विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि लोचनम् इत्यादौ ; न हि यदभावेऽपि' यद्भवति तत्कृतं तदिति भावः । अदर्शनमेव प्रथयति- न हीति ॥ केवलशब्दार्थ स्फुटयति-~-विभावादीति ।। काव्य इति ॥ तव मते काव्यरूपतया प्रसज्यमान इत्यर्थः ॥ मनागपीति ॥ "शृङ्गारहास्यकरुणरौदवीरभयानकाः । वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥' इत्यत्र । कौमुदी पादनम् न या ! आये पुनरुक्तिः, द्वितीये तन्मयोमावानुदयात् रसादिप्रतीत्य- सिद्धिरित्याह-पुनरनुभावेति ॥ हेतुमाहेति ॥ विनिगमनायां हि हेतु.. वक्तव्यः । अन्यथा स्वशब्दसन्निधौ समुपजायमाना तत्प्रतीतिस्तकृतैवेति वक्तुं शक्यत्वात् , प्रतिज्ञामात्राच साध्यासिद्धरित्याशयः । कथमदर्शनमात्रात्तस्कृतत्वा- भावावधारणमित्याशङ्कय हेतुत्वायगमकव्यतिरेकाभावोऽत्र विवक्षित इत्याह-न हीति ।। "तस्याः" इति तत्कृतायाः प्रतीतेः । तत्र स्वशब्दनिवेदितत्वाभावस्य स्फुटत्वादित्यर्थः । न हीत्यनेनोक्तमेव व्यतिरेकाभावमन्वयाभावकथनेन पक्षान्तरे व्यतिरेकसद्भावकयनेन च स्फुटयतीत्याह-अदर्शनमेवेति ॥ विभावादिप्रतिपादकत्वाभावे कथं कान्यत्वं येन सिद्धवनिर्देश इत्याशङ्कय परानभीष्टस्यैव काव्यरूपत्वस्य प्रसञ्जनाभिप्रायेपमुक्तिरित्याह ---तव मत इति ॥ स्वशब्दकृता रसादिप्रतीतिः न विभावादिकृतेत्यस्मिन् मते काव्यत्वेनानभिमतमपि काव्यमापयेत । साध्यतयैवेयमुक्तिर्न सिद्धतयेत्यर्थः । तादृश- मेवोदाहरणमाह-शृङ्गारेति ॥ यतश्चेत्यादेरानपक्यशङ्कामुपसंहाररूपत्वोक्त्या शमयन्नाह उपलोचनम् "पुनरुक्तमतन्मयीभावो वा" इत्येव लोचनपाठः कौमुदीकारसंमतः । "याते द्वारवतीम्। इत्यादिपये स्वशब्दमन्तरेणैव रसस्य विप्रलम्भात्मकस्य मावस्य च प्रतीतिः । जलचकूजिते "गुरुवाष्पगद्दगलत्तारस्वरम्" इति कथितस्य अनुभाषस्य अनुकर्षणद्वारा योजने, तथाविधजलचर. जितस्य तन्मयीमवनमुखेन जलचरोत्कण्ठायाधणागोचरतासंपादनद्वारा प्रकृतरसमावचर्षणाया- 'मपि नास्ति। नव नाट्ये रताः स्मृताः ।।' रा, म. 'प्रयुज्य' क. स. 'अत्र' मास्ति। च, बीमत्ताद्भुतशान्ताभ 20 २. ड.

·१५४ धन्यालोकः (उद्दयोतः , । " . धन्यालोकः रसवत्त्वप्रतीतिरस्ति । यतश्च स्वाभिधानमन्तरेण केवलेभ्योऽपि विमावादिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः, केवलाच स्वाभिधानादप्रतीतिः, तस्मादन्वयन्यतिरेकाम्याममि- धेयसामर्थ्याक्षितत्वमेव रसादीनाम्, न त्वभिधेयत्वं कथंचित् इति तृतीयोऽपि लोचनम् एवं स्वशब्देन सह रसादेव्यतिरेकान्वयाभावमुपपत्त्या प्रदर्य तथैवोपसंहरति- यतश्चेत्यादिना कथंचिदित्यन्तेन ॥ अभिधेयमेव सामर्थ्य सहकारिशक्तिरूपं विभावादिकं कौमुदी --एवमिति ।। वृत्तौ व्यतिरेकस्य पूर्वमुक्तत्वाव्यतिरेकान्वयाभावमित्युक्तिः । तथैवेति ॥ अन्ययव्यतिरेकप्रदर्शनसाहित्येनैवेत्यर्थः । इह वृत्तौ रसादीनामभिधेयत्वप्रतिपेधेनाभिधेय- सामाक्षिप्तत्वमुपसंहृतम् । तत्र ध्वनिवाद्यभिप्रेतं यच्छब्दार्थोभयगतम्वननव्यापारमात्र- गम्यत्वं तदनुदिन्नप्रायमित्यतः तदभिप्रायवर्णनानुकूलं तद्योजनाप्रकारं प्रकटयति- अभिधेयमित्यादिना ॥ अनेन प्रतिनियतसहकारिभेदप्रकटनमुखेन शब्दार्ययोयोरपि रसाद्यर्थविषयमभिधादिजननादिव्यतिरिक्त वननलक्षणं व्यापार प्रतिपादयितुं शब्दस्य ध्वनेन विभावादिरूपाभिधेयसहकारिसनाथत्वम् , अर्थस्य तु विशिष्टशब्दसहकारिशालित्वं चाभिधीयते । तत्र तावच्छन्दस्य बनने कर्तव्येऽभिधेयमेव सामर्थ्यम् , अभिधेयस्य च बनने कर्तव्ये विशिष्टसमुचितवाचकसाकल्यं सामर्थ्य मिति संगतिः । अभिधेयं च तत्सामर्थ्य चेति शब्दपक्षे कर्मधारय इत्याह-अभिधेयमेव सामर्थ्य मिति ॥ उपलोचनम् मुपयोगः सिध्यतीति लोचनकाराशयस्य निष्कर्षः । "पुनरुतस्तन्मयीभावः" इति अञ्जमसंमतः पाठः । उत्कमित्यनेन तन्मयीभावयुक्त्या जलचरगता अनुभावाः शक्त्योच्यन्ते राधालम्पनामनु- भावानुक्त्वा जलचरगताना तेषामाकर्षणे पुनरुक्तः परिपष्टस्तन्मयीभावो भवति यत:--इत्या- नस्याशयः॥ क. स. विशिष्टेभ्य.' अधिकः । क. ख. 'स्वाभिधानमात्रा ८. 'म्यतिरेकामाव' च. 'म्यतिरेकारवाया ४. ख. "उपर तमेव' २, ·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १५५ लोचनम् रसध्वनने शब्दस्य कर्तव्ये, अभिधेयस्य च पुत्रजन्महर्पमिन्नयोगक्षेमतया जैननव्यतिरिक्त दिवा- भोजनामावविशिष्टपीनत्वानुमितरात्रिभोजनविलक्षणतया चानुमानव्यतिरिक्त ध्वनने कर्तव्ये सामध्यं शक्तिः विशि समुचितवाचकसाकल्यम्--इति द्वयोरपि शब्दार्थयोर्श्वननव्यापारः । एवं द्वौ पक्षावुपक्रम्याद्यो दूषितः । द्वितीयस्तु कथंचिदुषितः, कथंचिदङ्गीकृतः- कौमुदी कथमभिधेयस्य सामर्थ्यरूपत्वमित्याशङ्कय ईश्वरस्य जगत्सृष्च्यादौ यथा शक्तिः सहकारिणी तथा विभावाद्यर्थोऽपि शब्दस्य वननं प्रतीति सहकारित्यकृतोऽशक्तिरूपेऽपि सति अभिधेये शक्तिपर्यायसामर्थ्यपदप्रयोग इत्याह-सहकारिशक्तिरूपमिति ॥ तथा चाह स्मोदयनः "इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा" इत्यादि । किं तदभिधेयमित्याह-विभावा- दिकमिति ॥ अर्थपक्षेऽभिधेयसामर्थ्यमिति षष्ठीसास इत्याह--अभिधेयस्य चेति ॥ सामर्थ्यशब्दार्थमाह--शक्तिरिति । तस्य कुत्र शक्तिरित्यत्राह-वनने कर्तव्य इति । किं तच्छकिरूपं सामर्थ्यम् अर्थस्य सहकारिधुरंधरमित्यत उक्तम्--विशिष्टसमुचित- वाचकसाकल्यमिति ॥ विशिष्टत्वं समग्रगुणालंकारसंयोजनसौन्दर्यशालित्वम् ; समुचितत्वं रसाभिव्यननयोग्यत्वम् । भवतु नाम शब्दस्य धननं नाम व्यापारः कश्चित् , अर्थस्य तु जनकत्वानुमापकत्वयोरन्यतर एव व्यापारो दृष्टचर इति रसादिगोचरोऽपि तयोरन्यतर एव भवितुमर्हति, न बननलक्षण इत्याशङ्कयोभयमपि निषेधति-पुत्रजन्नेति । विभावायभायेऽपि रसादिप्रतीतिप्रसक्न जन्यजनकभावः ; अविनामावलपञ्चसाद न लिगलिङ्गिभाव इत्युभयौलक्षण्यसिद्धिरित्ययः । इदानीमभिधेयसमानित तात्पर्यमाह-इति द्वयोरपीति ॥ शब्दार्थयोयोरपि धननव्यापार इमान्न प्रल समर्थित इत्यर्थः । वृत्तौ यत् विकल्पद्वयं कृतम् "वाच्या वत' देवन फैचिद्विशेषमुन्मीलयति-एवं द्वाविति ॥ आयः स्वशददिवन्धित: द्वितीयो विभावादिप्रतिपादनमुखेन वेति । तुशब्दो विशेष । यति इईकन 'विधेयस्य पुत्र' जनन मास्ति। घ. 'विलक्षणेश्यधिकः । - . ग.

·++ ध्वन्यालोका उदयोतः ध्वन्यालोकः प्रभेदो वाच्याद्भिन्न एवेति स्थितम् । वाच्येन त्वस्य सहेवं प्रतीतिरित्यग्रे दर्शयिष्यते ॥ लोचनम् जनना मानव्यापाराभिप्रायेण दूषितः, धननाभिप्रायेणाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्य- शक्तिमेव धननं मन्यते, स न वस्तुतत्त्ववेदी । विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशक्तिौदे संसर्गे वा पर्यवस्येत् । न तु रस्यमानतासारे रसे-इत्यलं बहुना । इतिशब्दो हेवर्थः ; इत्यतो हेतोस्तृतीयोऽपि प्रकारो वाच्याद्भिन्न एवेति संबन्धः ।। संहेवेति ॥ इर्वशब्देन विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति" दर्शयति ॥ अग्र इति ॥ द्वितीयोयोते ॥ कौमुदी इत्यपेक्षायामुक्तम्-जननानुमानेति ॥ यस्तु मन्यते-रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमे- वेति निगमयतो वृत्तिकारस्य तात्पर्यशक्तिरेव धननव्यापारोऽभिमतः ; न तयतिरिक्तश्चतुर्थ- कक्ष्यानिवेशी कश्चित् , अभिधेयान्यथानुपपत्तिसहायार्थबोधनशक्तेरेव तात्पर्यशक्तित्वात् , तस्या एव चेहाभिधेयसामाक्षेपशन्देन स्फुटमभिहितत्वात् । अतो न तद्यतिरिक्तध्वनन- व्यापारविषयतया क्लेशेनेत्यं व्याख्यानमनुचितम् [उचितम्] इति तं प्रत्याह-यस्त्व- प्रापीति ॥ न केवलं "भम धंमिअ" इत्यत्र प्रतिषेधस्य व्यङ्गयस्वाभिमान एवेत्यपि- शब्दार्थः । 'न वस्तुतत्त्ववेदी' इति शब्दयोजनाञ्जस्यपरामर्शकौशलमात्रमनुज्ञातं तत् किं न तावदेव वस्तुतत्वमिति, नैवेत्याह-विभावानुभावेति ॥ विशेपविषया हि तात्पर्यशक्ति- रित्युक्तं तावदेतदधस्तात् । विशेषश्चैकस्य वाक्यार्थस्य वाक्यान्तिरात् भेदापरपर्याया व्यावृत्तिरेय व्यावर्तकभूतविशेषणसंबन्धो वा 'गामानय' इत्यत्र गोकर्मकानयनविशेषस्य अश्यादिकर्मकानयनादितो व्यावृत्तिप्रतीते: तस्याः क्रियाकारकसंबन्धनिमित्तत्वाच्च । अत क. ७. क. ख. ग. 'सहैव २. ३. क. 'अनुव्यपार' ग, 'अनुमाथ्यापार ४. ग, 'शक्तिभेद 'भेदसंसर्ग ५. ग. 'सारो रसः' घ. 'सारे ख. ग. अर्थे ग. 'अतो. ग. 'सइवेति' क. स. 'हशदेन' ८. 'ति दर्शयति' नास्ति। 'इति प्रायति' ग.

·१] १५७. लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥५॥ लोचनम् एवं "प्रतीयमानं पुनरन्यदेव" इतीयता घनिस्वरूपं व्याख्यातम् । अधुना काव्यामत्यमितिहासव्याजेनं दर्शयति--काव्यस्यात्मेति ॥ स एवेति ॥ प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसवनिरिति मन्तव्यम् , इतिहासबलात् कौमुदी एव भेदो वाक्यार्थः संसर्गो वेति वैकल्पिकी वाक्यार्थविदां स्थितिः । रसादिरर्थस्तु स न भेदरूपः संसर्गरूपो वा सिद्धस्वभावत्वाभावात् । रस्यमानतैकसारो घसावलौकिकोऽर्थ इत्यसकदवादिप्म । तेन तात्पर्यशक्किगोचरातिलची चतुर्थकल्यानिविष्ट एवायमर्थ इति स्थितमित्यर्थः॥ पूर्वोत्तरकारिकयोः सङ्गति कतुं तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ "काव्यस्यात्मा ध्वनिः" इति ध्वनेः स्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वं चोभयमपि विहितम् । तत्र कारिकायां याव्यसंवलनविमोहव्युच्छेदनेन वायव्यतिरिक्तं न्यङ्गयस्वरूपं निर्धारितम् ; तच्छेपतयैव हि "अर्थः सहृदयलाध्यः" इत्यादिकारिकाद्वयं व्यद्धप्रतिपादनपूर्वभूमिभूनयाच्यार्थप्रति- पादनपरं प्रवृत्तम्-इति व्यङ्गयास्तित्वप्रसाधनमेव इयता प्राधान्येन कृतम् । अधुना "काव्यस्यात्मा" इत्युत्तरकारिकया तस्य काव्यात्मत्वं प्रतिपाद्यत इति कारिफयोरनयो- नियतपौर्वापर्यलक्षणा संगतिः स्थितैवेत्यर्थः । कथमस्याः काव्यात्मत्वमेव [स्यैय] प्रधानतया प्रतिपादकत्वम् इतिहासोपन्यासमात्रप्रवृत्ताया इत्यत्राह-इतिहासव्याजेनेति ॥ सहचरी[चारि]हननोत्यः शोको मुनेः श्लोकत्वमाप्त इति करणरसस्य काव्यात्मत्वमेव प्रधानतया प्रतिपिपादयिपितं न स्वितिहासोपक्षेपमात्रमित्यर्थः ॥ नन्वत्र रसघनेरेव काव्यात्मत्वाभिधानात् प्रकृतत्रिविधप्रतीयमानार्थपरामर्शकतच्छन्द- विरोध इत्याशक्य तस्य विषयसंकोचमाह-प्रतीयमानमात्र इति ॥ उपसंहारस्पेन निखकाशेन सावकाशमुपकमस्य याप्यत इति भावः । न केवलं कारिकार्यानुरोधमात्रादेव -- क. ग. 'एव' अधिकः। २. क. स. 'वाच्यस्य ·.१५८ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् प्रकान्तवृत्तिग्रन्योर्थवलाञ्च । तेन रस एव वस्तुत आत्मा यस्त्वलंकारध्यनी तु सर्वथा रसे पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यभिप्रायेण धुनिः काव्यस्यात्मेति सामान्येनोक्तम् ॥ { शोक इति ।। क्रौञ्चस्य द्वन्द्ववियोगेन सहचरी[चारि]हननोद्भूतेन साहचर्यवंसेनोत्थितो शोकः स्थायीभावो निरपेक्षभावत्वाद्विप्रलम्भशृङ्गारोचितरतिस्थायिभावादन्य यः कौमुदी विषयसंकोचावगमो वृत्तिग्रन्यबलादपीत्यह-प्रक्रान्तेति ॥ प्रकान्तः समनन्तरभावी यो वृत्तिग्रन्थः 'प्राधान्यादत्र रसभावमुखेनोपलक्षणम्' इत्येवंरूपः ; तस्य रसस्यैव काव्यात्मत्वं मुख्यतयेत्येवंरूपो योऽर्यस्तदनुरोधादपीत्यर्थः । तर्हि केनाभिप्रायेण ध्वनिः काव्य- स्यात्मेति सामान्येनोपक्षेप इत्यत्राह-तेनेति ॥ यतोऽत्र विशेपनिर्देशस्ततो हेतोरित्यर्थः । यदा वाच्यापेक्षोत्कर्षप्रयोजकरसपर्यवसाननैयत्यलाभादेव वस्त्वलंकारध्वन्योरपि काव्यानु- प्राणनरूपसाम्राज्याभिषेकः तदा किमु वक्तव्यं रसवनेर्विश्रान्तिधामभूततया प्रधानस्य काव्यजीवितत्वसंभावनायाम्-इति कैमुत्यनीत्या रसस्य काव्यात्मत्वं द्रढयितुमियं सामान्यो- क्तिरित्यर्थः । अत्र कारिकायाम् 'स एवार्थः काव्यस्यात्मा' इति रसध्वनेरितरल्यावृत्त्या काव्यस्यात्मत्वं प्रतिज्ञाय "तथा च" इति कारिकाशेषेण पुरावृत्तोपन्यासमुखेन तदुपपादनं कृतम् । तत्र यथाश्रुतग्रन्थार्थप्रहणे प्रकृतप्रतिज्ञोपपादकत्वं तावन्न सम्यगवभाति , प्रत्युत कथञ्चन तद्विरोध्यर्थपरताप्रतीत्या तद्बाधकत्वमेवेति मन्वानो व्याकरोति-क्रोश्यस्येत्या- दिना ।। अत्र क्रौञ्चस्य द्वन्द्ववियोगेन यः शोक उत्थितः स्थायिभावः स एव आदिकवेः श्लोकत्वमागत इति संगतिः। द्वन्द्ववियोगेनेत्यस्य व्याख्या-साहचर्यध्वंसेनेति॥ तत्र हेतुः व्याधकर्तृकं सहचरी[चार]हननमित्याह-सहचरीचिारि]हननोद्भूतेनेति ॥ नन्वयं विप्रलम्भोचितरतिस्थायिभाव एव किं न भवति द्वन्द्ववियोगोत्थत्वात् शापादिहेतुकवियोगोत्य- वदित्याशङ्कय विशेषप्रदर्शनेन तदन्यत्वमाह-निरपेक्षभावत्वादिति । परस्परांशोप- जीवनप्राणत्वेन सापेक्षो हि रतिस्थायिभावः ; न खलु विप्रलम्भे संभोगे वा विभावस्थायिनोः कश्चिद्भेदोऽस्ति । तद्विपरीतो निरपेक्ष एवाजप्रलापादिकाव्येषु शोक इति निरपेक्षभावत्वादस्य ग, 'अर्थ' नारित। ख. 'ध्वंसनेन' क. स. 'प्रतिपर्यवस्थेने क. स. 'कौस्य इन्द्रावियोगेन' ग. 'यौवन्दावियोगेन' 'सहचार' २. घ, 'ध्वसन' ६. ग, 'रति' नास्ति। ७. क. ग, 'मावत्वाद' ·१] लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः १५९ लोचनम् एव । स एव तथाभूतविभावतदुत्थाक्रन्दाद्यनुभावचर्वणया हृदयसंवादतन्मयीभवन- क्रमादास्वाद्यमानतां प्रतिपन्नः करुणरसरूपता लौकिकशोकव्यतिरिक्तां स्वचित्तवृत्तिद्रुति. कौमुदी रस्यात्मकत्वं नाशङ्कनीयमित्यर्थः । अमुमेव विरोध सूचयितुम् अन्य एवेत्येवकारः । औश्च {श्ची गतस्य शोकस्य कथं श्लोकत्वप्राप्तिः, तत्प्राप्तौ वा रसस्य काव्यात्मत्वे किमायातमित्यत उक्तम्-स एवेति ॥ करुणरसरूपतां प्रतिपन्नः सन् श्लोकरूपता प्राप्त इत्यन्वयः । करुणरसरूपताप्रतिपत्तौ हेतुमाह-आखाद्यमानतां प्रतिपन्न इति ॥ त्यादिचित्तवृत्तिरास्वाधमाना हि शृङ्गारादिरसव्यपदेशगोचर इति भावः । कयमास्वाद्यमानत्वप्रतिपत्तिरित्यत उक्तम्-हृदयसंवादतन्मयीभवनक्रमादिति ॥ प्रथम प्रागुक्तलक्षणसहृदयत्वविशिष्टस्य प्रतिपत्तुः हृदयसंवादः, ततस्तन्मयीभावलाभः, तदन्तरमखण्डो रसास्वाद इत्यर्थः । तत्रापि कारणमुक्तम्-तथाभूतेति ॥ तथाभूतः सहचरी[चारि]हननरूपो यो विभावस्तदुत्यास्तादृशविभावोत्थाश्च येऽनुमावा आनन्दादयः आदिशब्दादवनितलपरिलुठनादयः । ननु स्थायिभावः शोक एव विभावादिप्रत्ययारभ्यमणो रसः न तद्विलक्षण इति तस्यैव काव्यात्मत्वं स्यात् न रसस्येति शङ्घकादि- मतानुबन्धिनी शङ्कां संक्षालयितुमुक्तम्-लौकिकेति ॥ अलौकिकस्य रस्यमानतैक- सारस्य । अत एव सिद्धस्वभावलौकिकरत्यादिस्थायिविलक्षणस्य न शोकमात्ररूपत्वमाशङ्कय- मित्यर्थः । नन्वलौकिकत्वे रसस्य कस्यचित्तत्प्रमाणस्यासंभवात् नृशृङ्गादिसमानयोगक्षेमत्वाप- त्तिरित्याशङ्कय स्वसंवेदनसिद्धत्वादनपहवनीयतां वक्तुमुक्तम्--स्वचित्तवृत्तिद्रुतिसमास्वाद्य- सारामिति ॥ स्वस्यास्वादयितुरेव यचित्तं तस्य करितक्रमेण तन्मयीभावसमुपनतयागु- त्यावी निरर्गलविनिर्गलदविरलपुलकपालीकवलितसकल- कलेवरत्वादिसमुपलक्ष्यमाणया केवलं समास्वाय: सारः स्थिरांशो यस्या इति काष्ठानाप्त- सहृदयमावपुरुषधौरेयनिजसंवेदनसंसिद्धस्य नालौकिकत्वयुक्त्या प्रत्याख्यानं युक्तमिति भावः । ननु रसस्य काव्यात्मत्वं तद्विपययत्वापत्यैव वक्तव्यम् , इतरया नियमाभावादतिप्र. सङ्गात् । न च समयसत्यपेक्षप्रवृत्तेः शब्दस्य तद्रहितरसविषयत्वं समावयितुं शक्यमित्या- भावम जनलक्षणया १. र. 'मावे' ३, १ ग. 'इतमास्वाप' २. 'इविसमा ·ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् समास्वाथसारा प्रतिपन्नो रसपरिपूर्णकुम्भौचलनवचित्तवृत्तिनिष्यन्दस्वभाववाग्विलापादिवच्च समयानपेक्षत्वेऽपि चित्तवृत्तिव्यञ्जकत्वादिति नयेन अकृतकतयैवीवेशवशात् समुचितच्छन्दो- वृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपतां प्राप्तः "मी निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्कौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ।।" इति ।। न तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम् । एवं हि सति तदुःखेन सोऽपि दुःखित इति कृत्वा रसस्यात्मतेति निरवकाशं भवेत् । न च दुःखसंतप्तस्यैषा दशेति । एवं "हि चर्वणोचितशोकस्थायिभावात्मककरुणरससमुच्चेंटनखभावत्वात् स. एव काव्यस्यात्मा सारभूतोऽपरेशब्दवैलक्षण्यकारकः । एतदेवोक्कं हृदयदर्पणे-यावत्पूर्णो कौमुदी शङ्कय समयापेक्षवाचकत्वोपाध्यवधारणया तदनपेक्षव्यञ्जकत्वोपाधौ तद्विषयत्वसंभवानोक- दोप इत्याह ----समयानपेक्षत्वेणीति ॥ अकृतकतयैवेति ॥ अंमुमर्थमनेन प्रतिपादयामीति बुद्धिपूर्वकत्वमन्तरेणैवेत्यर्थः । कयं तर्हि तत्प्रवृत्तिरित्यत उक्तम्-आवेशवशादिति ।। अत्र दृष्टान्तमर्थगतं शब्दगतं चाह-रसपरिपूर्णेति ।। ग्रन्थच्छायानुरोधिन्येव व्याख्याने संभवति किमित्येवंव्याख्यानमित्यतस्तदसंभवमाह-न विति ॥ शोकमात्रस्य रसत्वासंभवादिति भावः । अत्रैव दूषणान्तरमाह--न चेति ॥ एपेति ॥ श्लोकरचनारुपेत्यर्थः । उपसंहरति- एवमिति ॥ आत्मेत्यस्य व्याख्या सारभूत इति ॥ सारभूतत्वमुपपादयति-अपरेति ॥ व्याख्यातमेतत्-एतदिति ॥ श्लोकस्य रससमुचलनस्वभावत्वम् । एतेन रसेन यावत्कविः ॥ । 'मन्तन्यः' १३. ग, 'सति' नास्ति । १. क. स. ग. 'रसः परि' २. क. ख. 'कुम्बोच्छलन' ग. 'कुम्बो रलवत् ३. क ख. ग. निस्पन्द' ग. 'स्वरूपभाववाग्विलापादि' प. 'पादिवत् । क. ख. ग. च. 'पादिसमय' क. स. ग. घ. इ. च. 'पेक्षित्वे' १४. घ. 'आत्मेति कृत्वा रस्यात्मेति' १५. क. 'न तु' ५. 'इति' नास्ति। 'हि'नास्ति। प. च. 'हिचर्वणोचित' नास्ति। के. ख. 'माववचनात्मक' १८. के. ख. च 'समुच्छलन' का ख, 'सारभूतखभाव' ग. 'रस' ८. 'ए' १०.ग, 'प्राप्तम्' ग, 'मानिषदेसादि ·१] . लोचनकौनुधुपलोचनसहितः लोचनम् न चैतेन तावन्नैव वमत्यमुम्" इति । 'अगमः' इति छान्दसेनाडागमेन ॥ स एवेति ॥ एवकारणेदमाह -नान्य आत्मेति । तेन यदाह भट्टनायकैः- "शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्र पृथग्विदुः । अर्थे तत्त्वेन युक्ते तु बदन्त्याख्यानमेतयोः ।। द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत् ॥" इति तदपास्तम् । व्यापारो हि यदि धननात्मा रसनाखभावः तन्नापूर्वमुक्तम् । अथाभिधै व्यापारः तथाप्यस्याः प्राधान्यं नेत्यायेदितं प्राक् ॥ कौमुदी पूर्णो न भवति तावदमुं रसं काव्यरूपेण नैव वमत्युद्गिरति किन्तु पूर्ण एव सन् । अपूर्णत्वे काव्यस्य रसात्मत्वं न सिष्यति । रसवमनरूपस्य काव्यस्य तद्रूपत्वमेवेत्यर्थः । एवकारस्यात्मान्तरवादिपक्षप्रतिक्षेपकावेनानर्थक्यं परिहरति-स एवेति ॥ ननु प्रसक्तस्यैव प्रतिषेधो युक्तः, तस्किमस्त्यामान्तरप्रसक्तिः येन तनिषेध इत्यत आह--तेनेति ।। तत्रेति ।। शास्त्राख्यानकाव्येषु मध्य इत्यर्थः ॥ पृथगिति ॥ आख्यानकाच्यापेक्षम् । एतदु- तरत्राप्यनुपञ्जनीयम् । तस्वेन प्रधानत्वेन युक्ते सतीत्यर्थः । एतयोः शब्दार्थयोः द्वयोरपि गुणत्वे व्यापारस्य च प्राधान्ये सति काव्यव्यपदेशो मवेदित्यर्थः । किमयं व्यापारो घननागा किं वा अभिधैव ; नाय इत्याह-व्यापारो हीत्यादि ॥ हिहती । तदिति ॥ तहत्यिर्थः । अस्माभिर्हि घननव्यापारस्य प्राधान्यमितरव्यापारापेक्षमभ्युपगतमेव । तस्य तु विषयद्वारेण स्वरूपप्रतिलम्भात्तत्कृतमेव तदित्येतावत् । द्वितीयं तु दत्तदोष इत्याह- अथेति ॥ अभिधान्यापारप्राधान्यस्य काव्ययप्रयोजकत्ये शास्नादेरपि तथामायापत्तिरियादि- दोपसूचनार्थ तथापीत्युक्तम् ॥ प्रागिति ॥ व्यापारस्वरूपनिरूपगावसरे । काव्यस्यावयविन- श्वारुत्वं नाम तदवयवस्थानीयवाच्यवाचकरचनाचारूत्वमेव देहायययविनस्तदयययभूत- फरचरणादिचारुत्वे सति चारुत्वव्यवहारदर्शनात् । तच्च विविधपदीपाचवैचित्र्यारमकम् । क. स. 'तावनदेवम् ' प. च. "तावन्नर मिनीयमुन्' ॥ ५. , . 'युक्तम्' ६. क. , याम्या ७. ३. स. प. 'श्रमिय' २. क. स 'पति' नास्ति 'भानाय:' क. स. . . 'मटमेन' 21 १. ग. 'प्राधान्य ·'१६२ ध्वन्यालोकाः [उद्दयोतः वन्यालोकः विविधविशिष्टवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चचारुणः काव्यस्य स एवार्थः सारभूतः लोचनम् श्लोक व्याचप्टे-विविधेति ॥ विविधं तत्तदभिव्यञ्जनीयरसानुगुण्येन विचित्रं कृत्वा याच्ये याचके रचनायां च पञ्चेन यच्चार शब्दार्यालङ्कारगुणयुक्तमित्यर्थः । तेन सर्वत्रापि वननसद्भावेऽपि न तथा व्यवहारः । आत्मसद्भावेऽपि हि कचिदेव जीवव्यवहार इत्युक्तं प्राक् । एतेनैतन्निरवकाशम् , यदुक्तं हृदयदर्पणे "सर्वत्र तर्हि काव्य- व्यवहारः स्यात्" इति । निहतसहचरीति विभाव उक्तः । आक्रन्दितशब्देनानुभावः ।। । कौमुदी वैचित्र्यं चाभिव्यञ्जकस्य विभिन्नाभिव्यङ्गयरसाभिव्यञ्जनयोग्यतासंपादनमित्येतदाह---विविध- मिति ॥ न सिद्धस्य वैचित्र्यस्यानुवादोऽयम् , किन्तु साध्यस्य विधानमित्याह-विचित्रं कृत्वेति ॥ वाच्येऽर्थे प्रपञ्चेनाधिक्येन यच्चारु, वाचके शब्दे प्रपञ्चेन यच्चारु,रचनायां च प्रपञ्चेन यचार, वाच्यादीनां चारुत्वातिशययोगात्तत्समुदायरूपस्य काव्यस्य चारुत्वमनेन विशेषणेनोक्त- मित्यर्थः । एतदेव स्पष्टीकरोति--शब्दार्थेति ॥ अस्य फलमाह---एतेनेति ॥ यतो यथोक्तविशे- पणविशिष्टमेव वाक्यं ततो हेतोः सर्वत्रापि 'सिंहो वटुः' इत्यादावपि तथेति । कान्यत्वेनेति कुत इत्याशङ्कय प्रागुक्तां प्रतिबन्दी स्मारयन्नाह-आत्मसद्भाव इति ॥ उक्तन्यायहतत्वा- - दर्पणकारस्य वनिध्वंसो दर्पविजृम्भितमित्याह-एतेनेति ॥ उक्त इति ॥ सहचरी [चारि] न'नास्ति । ग. विशिष्ट नास्ति। २. के. ख. 'प्रपञ्च'नास्ति । 'तदमि' क. स, 'प्रपद्येन' नास्ति। छ. च, 'अर्थ' नास्ति। स. ग. नि ध्वनन' के. ग. 'दि' नास्ति। क. ख. 'एव' अधिक. १०. क. ख. 'तेन' ११. का स. 'सन्निहित' प. 'शम्देऽनु' च. 'शम्दोऽनु' १२.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः तथा चादिकवेः निहतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः ॥ लोचनम् जनित इति ॥ चर्वणागोचरत्वेनेति शेषः । ननु शोकचर्वणातो यदि श्लोक कौमुदी हननमत्र विभाष इत्यर्थः । वृत्तिग्रन्थालोचनायां ह्याक्रन्दिताकर्णनजनितो मुनेः शोक इत्युक्त- मिव प्रतीयते ; तत्कयं पूर्व तनिषेध इत्यत्राह-चर्वणागोचरत्वेनेति ॥ “जायमानो ह वै ब्राह्मणः" इत्यत्र गृहस्थो जायमान इतिवदिति भावः । नन्वेवमपि रसस्य काव्यात्मत्वं न अन्यकृदभिमतमिव भाति । चर्वणावस्थस्य शोकस्यैव श्लोकरूपत्वोक्त्या काव्यात्मस्वस्याभि. धानात् । न खल शोक एव करुणरस इति शङ्कते-नन्विति ।। प्रतीयमानत्वं हि रसादरेय उपलोचनम् "तथा चादिकनिहतसहचरीविरहकातरौञ्चाक्रन्दजनितः शोक एष श्लोकतया परिणतः" - इत्यालोकः । स्यादेतत्-अत्र निहतसहचरीत्यादिना कोच्या हननं परागृष्टमिय भाति । कथमेतत् संगच्छेत ? यतो रामायणे पालकाण्डे द्वितीपसर्गे 'द्वन्द्वदशापरयशयोः कौञ्चयोरेक पुमांस निषादो जघान; निपादनिहतकोश्यदर्शनोत्य: शोकपरीवाहश्रादिकः श्लोकतया परिणतः' इति प्रतिपाद्यमानोऽयं विषयः सुप्रसिद्धः । कथमेवं प्रसिद्धिमुपेश्य ग्रोच्याः सहचर्या हननं प्रत्यपाद्यानन्दवर्धनाचार्यः १ एतद्ग्रन्थव्याख्यानभागे लोचने शड्डेयं न परिहियते, प्रत्युत दृढीक्रियत श्व । निर्णयसागरमुद्रितलोचने लोचनमातृकासु च प्रायशः प्रकृतकारिकाविभजनावसरे "गहचरी- हननोद्भूतेन साहचर्यध्वंसनेन" इति दृश्यते । अस्य एतद्रियरणमागे कौमुदीमातृकायां दृश्यमानस्य सहचरीहननमित्यनुयादस्य च पालोचनायां सर्वथा प्रसिद्धिविरोधमनादृत्य प्रौञ्चीदननमेवात्र सिद्धपद्यवहतमिव भाति । एवं विपर्यस्तभावगाया लेखकप्रमादादिवशादायातः पाठे व्याकुली १. क. स, तथा चादिकवेः' नास्ति। क. स. सन्निहित ३. प. 'इति'नास्ति । ४. र विशेष:'

·चन्यालोकः (उद्द्योतः ध्वन्यालोकः 'शोको हि करुणरसस्थायिभावः प्रतीयमानरूप एवेति प्रतिपादितम् । -ma..AI लोचनम् उद्भूतः तत्प्रतीयमानं वस्तु काव्यस्यामिति कुत इत्याशङ्कयाह--शोको हीति ॥ उपलोचनम् भावो हेतुः स्यात् । तथा हि-वृत्तिग्रन्थे "निहतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः" इति पदरयार्य एवं वर्णनीयः-निहतः सहचरीविरहकातरः क्रौञ्चः, विभावः, आनन्दश्वानुभावः, ताम्यो जनितः--इति । एवं विवरणे "वियुक्ता पतिना तेन क्रौञ्चेण सहचारिणा" इति रामायणपद्यस्य सर्वथानुग्रहः स्यात् ; सहचरणशीलता च सहचारिपदप्रत्ययार्थों वाल्मीकेरभि- संहितः सम्यगुद्घाटितः सहचारिपदविवरणपरतया “सहचरीविरहकातरः" इति पदं प्रयुक्तवता सहृदयचक्रवर्तिना ध्वनिकारेण--इति च ज्ञातुं शक्यते । एतदभिसंधायैव लोचने "निहत- सहचरीति विभाव उकः, आफन्दितशम्देनानुभावः" इत्युच्यते । अत्र लोचनग्रन्थे "निहत- सहचरीति" इत्यन्तेन "निहतसहचरीविरहकातर.” इत्यस्य भागस्य प्रतीकोपादानम् , न तु निहतशब्दस्य सहचरीशब्देन अन्वयोऽभिप्रेतः । अञ्जनाभिधे लोचनव्याख्याने अस्मिन् प्रकरणे "मा निपाद" इत्यादिरामायणपद्यविवरणे 'एकं पुमासं काममोहित. मकृतार्थमवधीः' इति दृश्यमाना वचनव्यक्तिरूपरि प्रकाशितमाशयमेयोपष्टनाति ।। अत्रैवं रावयेतराजशेखरकृतकाव्यमीमांसायो यरोडानगरे मुद्रितायां सप्तमे पुटे एवं दस्यते--"निषादनिहतसहचरीकं कौञ्चयुवानं करुणहारया गिरा अन्दन्तमुवीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुजगाद" इति । अस्य ध्वन्यालोकानुवादपरस्य ग्रन्थस्य का गतिः १ अत्रेदमनसेधयम्-- "निषादनिहतसाहचरीकं प्रौञ्चयुयानम् , करणळेझारया गिरा च प्राची फन्दन्तीमुदीश्य" इति पाठेन भवितव्यम् । स च पाठः मुद्रितपुस्तकादर्शभूतेषु कोशेषु विपर्यस्तः स्यात् ; समाचान- तया अभ्यूहिते पाठे निहतसाहचरीकः ध्वस्तसाहचर्यः मोनयुचा विभाष उपास;---इति । अतः परं सहृदयाः प्रमाणमित्सलं विस्तरेण ।। . १. क. रा. ग. "मा निषाद...माहि- तम् अधिकः। 'रस' नास्त्रि 'परतु' नास्ति। ४, ग, काम्यात्मेति' ·१] लोचनकौमुयुपलोचनसहितः लोचनम् करणस्य तचर्वणागोचरात्मनः शोक स्थायिभावः। शोके हि स्थायिभावे ये विभावानुभावाः तत्समुचिता चित्तवृत्तिः चर्यमाणात्मा रस इत्यौचित्यात् स्थायिनो रसतापत्तिरित्युच्यते प्राक्स्वसंविदितं परत्रानुमितं च चित्तवृत्तिजातं संस्कारक्रमेण कौमुदी शोकस्याभिधावृत्तिविषयावादित्यर्थः । करुणस्थायिभाव इत्यत्र विग्रहं दर्शयति-करुण- स्येति ॥ करुणस्य लौकिकशोकापेक्षया व्यतिरेकं दर्शयितुं स्वरूपमाह-तचर्वणागोच. रात्मन इति ॥ शोकस्य या चर्वणा तदीयविभावसमुचितचित्तवृत्तिचर्वणोपकृता तदात्मकस्य आस्वादापरपर्यायस्य आनन्दघनस्य संवेदनस्य गोचरो योऽयः स करणरस इत्यर्थः । ननु यदि स्थायिभावादन्य एव तद्विलक्षणः कश्चिदलौकिको रसः तर्हि स्थायी भावो रसः ; इहापि "शोकः श्लोकत्वमागतः" इति च सकलसत्काविसहृदयव्यवहारभूमिपु स्थायिनो रसत्यापत्तिव्यवहारो विरुध्येतेत्याशङ्कप स्थायिभावस्य रसचर्वणोपयोगित्व- निबन्धनोऽयमौपचारिको व्यपदेश इत्साह-शोके हीति ॥ शोक इत्युपलक्षणं रल्यादेः । स्थायिनोऽपि यदि स्थायिभाव एव रसीभूत इत्यास्थीयेत, तर्हि प्राचीनानुमानिकी स्थायिप्रतीतिरपि रसरूपा स्यात् । न च अनुमानरूपायाः प्रतीते रसात्मकत्वम् , तस्या अलौकिकत्वात् । अतः स्थायिनियतविभावसमुचितचित्तवृत्तिचर्वणागोचरः कश्चिदलौकि- कोऽर्थो रस इति स्थायिनो रसीभावव्यपदेश औपचारिक एव, न तु स्थायिन एय रसात्मता- पत्त्यपेक्षया मुख्य इत्यर्थः ॥ औचित्यादिति ॥ उपयोगित्यनिमित्तादुपचारादिति यावत् ।। यदाह- औचित्यं तु तत्स्थापिगतत्वेन प्रसिद्धानामधुना चर्वणोपयोगितया विभावादिभावालम्बनादिति । इतरचित्तवृत्तिसमवहितस्थायिचित्तवृत्ते रसणानिमित्तत्व- मुपचारबीजं दर्शयति-प्रास्वसंविदितमिति ॥ व्यवहारदशायां स्वस्मिन्नात्मनि संविदितम् इदानी विलापादिकार्यदर्शनात् परस्मिन्ननुमीयते । तदनन्तरं संस्कारोबोधः, तदनन्तरं निर्मलतया हृदयस्य संवादः, तदनन्तरं तन्मयीभावः-इत्येवं स्यायिचितवृत्तचर्वणो- पायत्वात् स्थापी भाव एव रस इत्युपचर्यत इत्यर्थः । एतचोत्तरत्र रसविचारे वितनिध्यत 'चगारमा' १. क. स. 'वचर्वगा' ४, शोकः'नास्ति। ग. 'तत्तसमुचिताः' ५. स.

·१६६ . चन्यालोकः उपयोतः चन्यालोकः प्रतीयमानस्य चान्यप्रभेददर्शनेऽपि रसभावमुखेनैवोपलक्षणम् , प्राधान्यात् ।। लोचनम् हृदयसंवादमादधानं चर्वणायामुपयुज्यते यतः । ननु प्रतीयामानरूपमात्मा, तच्चे त्रिभेद प्रतिपादितम् तु रसैकरूपम् अनेन चेतिहासेन रसस्यैवात्मभूतत्वमुक्त भवतीत्याशङ्कय अभ्युपगमेनैवोचरमाह-प्रतीयमानस्य 'चेति ॥ अन्यो भेदो वस्त्वले- कारात्मा । भावग्रहणेन व्यभिचारिणोऽपि चळमाणस्य तायन्मात्राविधान्तावपि स्थायि- चर्षणापर्यवसानोचिर्तरसप्रतिष्ठामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीत्युक्तम् । यया--- "नखं नखानेण विघयन्ती विवर्तयन्ती वलयं विटोलम् । आमन्द्रमाशिजितनपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती ॥" न कौमुदी इति तत एव स्फुटतरमवसेयमिति नेह प्रतन्यते । अन्यादौ प्रतिज्ञातस्य बनेः काव्यात्मत्वस्योपपादनमनया कारिकया क्रियत इति यदुक्तं तदयुक्तमिति शङ्कते- नन्विति ॥ रसधन्येक विषयत्वादितिहासस्य न त्रिविधप्रतीयमानकाव्यात्मप्रसाधकत्वं घटत इत्यर्थः । ननु भावग्रहणमतिरिक्तमिव रसस्यैवोदाहरणे प्रस्तुतत्वादित्याशङ्कयाह-- भावग्रहणेनेति ॥ व्यभिचारिणोपीति ॥ लज्जादेर्भावस्य, तावन्मात्रे व्यभिचारिण एव खरूपमात्रे, विश्रान्त्यभावेऽपि प्राणवं काव्यात्मत्वं भवतीत्यन्वयः । विश्रान्तिधामत्व- लक्षणं हि जीवितत्वम् , तस्याभावेऽपि जीवितत्वस्य भावो विरुद्ध इत्यपिशब्दार्थः । ननु व्यभिचारिचर्चणायाः स्थायिर्वणापर्यवसायित्वात् तदुचितरसप्रतिष्ठाप्राप्तिमुखेन प्राणत्वं न खरूपेणैवेति नेत्याहस्थायिचर्वणेति । अत्रापि पूर्ववद्विरोधार्थः अपिशब्दः । कथं तर्हि तस्य प्राणत्वमपीत्यत उक्तम्--चळमाणस्येति ॥ चय॑माणतासारमेव हि रसस्यापि रसत्व जीवितत्वं च । सा तु व्यभिचारिणोऽपि यदि सम्यक् खोचितविभावादियोजना- वशात् कदाचित् संपनीपयेत, कस्तस्यापि जीवितस्त्र निरुणद्धीति भावः । क. स. 'उदित १. क. ख. ग. 'यतः' नास्ति । २. क. ख. 'तत्र' ग. 'तचेति भेदम्' क. ग. 'उक्त' नारित ४. घ. ह.च.'च' नास्ति। क. स. ग. घ. ग्रहणम् ग. 'अनुप्राणकत्वम् ९. क. 'प्राणकत्वम्' १०.ग. 'मवतीति' नास्ति।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् इत्यत्र लज्जायाः । रसभावशब्देनं तैदाभासतत्पशमावपि संगृहीतावेव, अवान्तरवैचि- ज्येऽपि तदेकरूपत्वात् ।। प्राधान्यादिति ॥रसपर्यवसानादित्यर्थः । तावन्मात्रीविश्रान्तावपि चान्यशब्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्वलंकारर्धन्योरपि जीवितत्वमौचित्यादुक्तमिति भावः ।। कौमुदी अस्योदाहरणमाह-यथेति ॥ अत्र हि नखविघटनविलोलवलयविवर्तनकलनू पुरनिनद- रुचिरचरणकिसलयविलेखनलक्षणैः सम्यगायोजितैः अनुभावैरभिव्यज्यमानः समु- चितशृङ्गाररसप्रतिष्ठाप्राप्तिमनपेक्ष्यैव चर्वणोपारूढो उजाख्यो भावः काव्यजीवित- वेन सहृदयहृदयमणिमुकुरतलमधिशेत एव । तदाह--अन लजाया इति ।। प्राणत्य- गित्यनुपज्य योज्यम् । एवं रसभावयोः काव्यात्मत्वमुपपाद्य परिसंख्यानभयात्तदा- भासतत्पशमयोरपि तथात्वमस्तीति वक्तुमाह-रसभावशब्देनेति ॥ संग्रहीता- वेवेति ॥ एवकारेण रसभावयोरेव ग्रहणादितरयोर्जीवितत्वशङ्का व्यवच्छिद्यते । अथवा एवकारः क्रमभञ्जनेन "रसभावग्रहणे[शब्द)नैव" इत्यत्र घटनीयः । ननु "अनौचित्येन तदामासः" इत्यादिना तद्भेदस्य प्रतिपादनात् कयं रसभावशब्देन तयोः संग्रह इति शङ्कां परिहरन् हेतुमाह-अवान्तरेति ॥ तद्भेदस्य विषयभेदोपाधिकृतत्वात् स्वरूप. भेदस्य चाभावात् अन्तरङ्गभूतस्वरूपैक्योपादानेन तनिमित्तप्रवृत्तिकेन शब्देन तत्संग्रहो नानुपपन्न इत्यर्थः । ततो रसादिध्वनेः प्राधान्यम् , इतरयोस्तदभावो वेत्याशङ्कयाह --सेति ॥ वस्त्वलकार बन्योरिति शेषः । कथं तर्हि तयोः जीवितत्योद्घोषणमित्यत्राह -तावन्मात्रेति ॥ स्वरूपमात्रपर्यवसानाभावकृतं हि रसपर्यवसानम् । तथाभावे सति यद्यपि जीवितत्वमनुचितम् , तथापि रसादिष्वनिगतान्यशाब्द[शब्दवेलक्षण्यकारित्वगुणयोगा- दौपचारिक जीवितत्वं न मुख्यमित्यर्थः । “ता-मात्रविश्वान्तौ” इति पाठे रसमात्र- विश्रान्तावित्यर्थः ॥ क. ख. 'लज्जया' च. शिदो' ३. क. स, 'च' अधिका ग. च, विमान्ती अन्यदे' च. 'चान्य...स्वेन' नारित । प. 'चान्यवाद क. स. ग. घ. 'जीव' ग. वौचित्लाद' च, धनेः' ७. क. ८.

·१६८ मन्यालोकः [उदपोतः ध्वन्याटोकः सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम् । अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेपम् ॥ ६ ॥ लोचनम् एयमितिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्यात्मतां प्रदर्य खसंवित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति----सरस्वतीति ॥ वारूपा भगवतीत्यर्थः । वस्तुशब्देनार्थशब्दं तत्वशब्देन च वस्तुशन्दं व्याचष्टे--निःय॑न्दमानेति ॥ दिव्यमानन्दरसं स्वयमेव अनुवानेत्यर्थः । यदाह भट्टनायक:- "याग्धेनुर्दुग्ध 'एकं हि रसं यद्वालतृष्णया । तेन नास्य समः स स्याद्दुदाते योगिभिहि यः ॥" कौमुदी समनन्तरकारिकाया अपि यद्यपि काव्यात्मत्वप्रसाधकत्वमविशिष्टम् , तथापि तद्विषयप्रमाणान्तरप्रदर्शनेन तढिमनिवन्धनवादानय॑मनाशङ्कयमित्याह-एवमिति ।। न केवलमितिहास एवात्र प्रमाणं स्वसंवेदनमपीत्यर्थः । तेन स्वप्रत्यक्षसिद्धत्वा- दत्यन्तानपहवनीयत्वमर्थस्य समर्थितम् । कारिकायां यत् अर्थवस्तुशब्देनोक्तं तदेव वृत्ती वस्तुतत्यशब्देन व्याख्यानाभिप्रायेणोक्तम् । अर्थश्वासी वस्तु चेति अर्थवस्तु ; अर्थशब्दोऽत्र वस्तुवाचकः ; वस्तु चातत्वमपि भवति, न विदं तथेति सारत्वं द्योतयितुं तत्त्ववाची वस्तुशब्द इति नान्यतरवैयर्ध्यमित्याह-वस्तुशब्देनेति ।। किं तद्वस्तुतत्त्वमित्याकाज्ञायां निःप्यन्दमानेति पदव्याख्याने स्थित्वा लोकोत्तरानन्दसैवेदनरूपरसात्मकमित्याह-- दिव्यमानन्दरसमिति ॥ निःष्यन्दमानेति प्रयोज्यव्यापारपरमपीह प्रयोजकन्यापारपरमव- गन्तव्यमित्याह-प्रस्नुवानेति ॥ स्वयमेवेति ॥ स्वसौभाग्यमहिम्नैवार्यानपेक्षया ॥ भट्टनायकमणिति संवादयति-यदाहेति ॥ वागेव काव्यात्मतया अत्र ग. 'प्रति १, क. स. 'अवलोकमाम्यं प्रतिभावित ५. च. 'चन्दे च' शेष परिरफुरन्तं समभिव्यनक्ति' क. स. ग. 'निस्पन्द ७. छ. 'प्रस्नुवन्ति' 'सच संविद' 'यथा' घ. 'यथाई' ४. क. स. 'अर्थशन्देन वस्तुसद वस्तु. ९. क. स. 'एवं' शम्देन तत्वशमं च वक्तुं वस्तुशम्दे श्याचटे। १०, क. ख. 'याहाम' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः वस्तुतत्त्वं निष्यन्दमाना महतां कवीनां सरस्वती अलोकसामान्य लोचनम् तदावेशेन विनाप्याक्रान्त्या हि योगिभिर्दुयते । अत एव "यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ॥" इत्यनेन साराप्रयवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम् ॥ अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तमिति ॥ कौमुदी . परिणममाना धेनुः, बाले वालवदनभिज्ञे उपासके वसे च ; तृष्णया कारुण्येन नेहेन च ; एक दिव्यं रसं दोन्धि । हिः प्रसिद्धौ । यत् यस्मात् बालतृष्णया दोन्धि तेन ततो हेतोः । यो रसो योगिमिर्दुह्यते स नास्य तृष्णया प्रस्तुतस्य रसस्य समः स्यात् ; किन्तु ततोऽति- दूरमर्वाचि पर्वणि निविशत इत्यर्थः । असमत्वे विवक्षितं हेतुमाह--तदावेशेनेति ।। तदावेशो रसावेशः । अपिरेवार्थः । आक्रान्त्या प्रत्याहारादिप्रयत्नपरम्परात्मकपरिपीडनो- पायाश्रयेणेत्यर्थः । स्वयमासादितपरिपाकविशेपत्य फलादेः प्रयत्ननिर्वतितपाकफला- पेक्षया स्वादुतातिरेकस्य लोके दृष्टवादित्ययः । आफ्रान्तिदुग्धात् स्वयंप्रस्तुतस्य साति- शयत्वे गमकमाह–अत एवेति ॥ मेरुदोग्धृकर्तृके पृथिवीदोहने हिमवतो परसत्या- भिधानेनेत्यर्थः । यया गोः हस्नुतं पयः प्रथमं यत्स एव पिवति, तत्पीतशेपं दोग्धारो दोहनपूर्वमुपयुञ्जते , तपात्र हिमवानेव पृयिन्याः सारभूतानामप्रेमवानां वस्तूनां पात्रमभूदित्यनेन मेरोः किमपि लोकोत्तरत्वं दर्शितमित्यर्पः । परिपुरचा- क. रा. 'परतुतत्वं....व्यक्ति' ८. च. 'भरिपप्....त्रीन्' मारित । 'माराम' ग. 'प्रतिररा- ५. । २. प. द. च, एनास्ति। रा. 'भारवन्ति...परिणीम् नानि 22 ·१७० ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् प्रतिपत्तून् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमानेत्यर्थः । यथोक्तमस्म- दुपाध्यायभट्टतौतेन-.-"नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवस्ततः" इति प्रतिभा अपूर्व- कौमुदी वस्थस्यैवाभिव्यञ्जकत्वोक्त्या कवेरिव श्रोतुरपि प्रत्यक्षायमाणैव सा प्रतिभेति दर्शितमित्याइ -प्रतिपतॄन् प्रतीति ॥ बहुवचनेन सकलभोक्तृवर्गसाधारण्यं घोतितम् । परिस्फुरत्ता हि साक्षात्कारगोचरता । सा तु प्रथमं कवावेव संमविनी ; प्रतिपत्तुः सहृदयस्य तु सा अनुमानविषयतया परोक्षैवेति माशङ्कि प्रतिपत्तॄन् प्रत्यपि सवित्रादिप्रकाशवत् प्रत्यक्षैव । इदमत्र वस्तुतत्त्वम्----कविर्हि सुकुमारमनसां राजकुमारप्रायाणामास्वादपुरस्कारेण चतु- वर्गोपायव्युत्पत्तिसंपिपादयिषया काव्यं चिकीर्षुः चिकीठमाणकाव्यनिबन्धनी[नीभूत]- विभावादियोजनास्वादनीयरसामृतप्रवाहेण प्रथम स्वयमेव परिपूरितगम्भीरतर- निजहृदयमहाहदो भूत्वा ग्रहाविष्ट इवोन्मत्त इव काव्यं बहिः प्रसार्य श्रोतृणा- मपि सहृदयानामात्मसमानयोगक्षेमतां संपादयति तेन 'तेषां काव्यजनिता प्रतीतिर्नानुमानतुल्यरूपा, किं तु साक्षात्कारकल्पैव-इति । अत्राभियुक्तोक्ति संवादयति—यथोक्तमिति ।। यथा नायकस्य रामादेः कथा तथा]रसाविष्टस्य विशिष्टस्य कवेः कथा[तथा]काष्ठाधिष्ठितसहृदयभावस्य श्रोतुरिति काव्यनाट्यमण्टपभाजां तादृशरसो- मिमालानिमजनोन्मजनव्यतिकरैकात्म्यापनहृदयानां कविसहृदयानां न भेदयार्तापीत्यर्थः । प्रतिभा नाम प्रत्यग्रा दृष्टिः । प्रत्यमत्वं च जगदुदरविपरिवर्तिनामितरेपो वा स्वेच्छानिःष्यन्दमात्रादनुक्षणमभिनयाभिनववैचित्र्यविशेषशतसहस्रोत्सूत्रयितृत्वात् । एतदाह —अपूर्वेति ।। अपूर्वतया पूर्वस्य वस्तुनो निर्माणे ; अथवा अपूर्वस्यैव वस्तुनः निर्माणे । यदाह:-"प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिमा विदुः" इति । वामनोऽपि-"कवित्व- बीजं प्रतिभानम्" इति । चाह "वे वर्मनी गिरा देव्याः शासं च कविकर्म च । प्रज्ञोपझं तयोराचं प्रतिभोद्भवमन्तिमम् ॥" इति । तथा १. ग. 'प्रतिभानुमीया नापि सदिशेन' स. 'यदुकम्' क. ३. ग. सोलटेन' ९. 'तोटेन' घ. 'तोधन च. 'तोटेन' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १७१ ध्वन्यालोकः प्रतिभाविशेष परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति । येनास्मितिविचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चपा वा महाकवयो' गण्यन्ते ॥ इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्- लोचनम् वस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा । तस्या विशेषो रसावेशवैशबैसौन्दर्यकाव्यनिर्माणक्षमत्वम् । पदाह मुनि:-- "कवेरन्तर्गतं भावम्" इति ॥ येनेति ॥ अभिव्यक्तेन स्फुरता प्रतिभाविशेपेण निमित्तेन महाकवित्वगणनेति यावत् ॥ इदं चेति ॥ न केवलम् "प्रतीयमानं पुनरन्यदेव" इत्येतत्कारिकासूचितौ स्वरूपविषयभेदावे, यावद्भिन्नसामग्रीचेर्वत्वमपि वाच्यातिरिक्तत्वे प्रमाणमिति यावत् ॥ - कौमुदी यथोक्तविशेपशालिन्याः प्रतिभायाः किं विशेषान्तरमित्याशङ्कयाह—तस्या इति ॥ रसावेशः कवेः प्रतिभाया एव वा ; तेन हेतुना यद्वैशा लोकयात्रापतितावस्था- परित्यागेन निर्मलीभावः, तेन यत् सौन्दर्य लोकोत्तरावस्यान्तरपरिग्रहलक्षणम् , तदेव स्वरूपत इदमीदगिति व्युत्पादयितुमशक्यत्वात् तत्कालिगमुखेन दर्शयति-काव्यनिर्माणेति ॥ न शब्दार्यसंघटनमात्रे ; नापि गुणालङ्कारसुन्दरशब्दार्थरचनमात्रे ; अपि तु एतदभिधास्य- मानप्रतीयमानानुप्राणिते मुख्यभूते काव्यनिर्माणे विषये समर्थत्वम् ; तच्च तथाविध- काव्यनिर्मितिकार्यदर्शनादवसेयमिति भावः । उक्तप्रकारेण व्यख्यातायें मुनिवचनं मानयति -यदाहेति ॥ येनेति यच्छब्दो न सरस्वतीकर्तृकाभिव्यञ्जकत्वरूपवाक्पार्य- परामर्शकः अपि तु विशिष्टप्रतिभाविशेषपरामर्शक इत्याह -अभिव्यक्तेनेत्यादि । महा- कवित्वगणना महाकवित्वेन गणनेत्यर्थः ।। "इदं चापरम्" इत्यादिवृतिग्रन्थेन समनन्तरकारिकायाः काव्यात्मत्वप्रतिपादककारि- काद्वयान्तरितया "प्रतीयमानम्" इतर[इति] कारिकया सम्बन्धो वर्ण्यत इत्याशयेनाह-न १. क. स. 'यति' फ. ए. ग, मानगिनना' स, इति' अधिकः। क. स. 'एवन्' क. 'वैशारपसौन्दर्यम्' 'वेधमानमपि' घ. 'वैपक्षमत्वं कान्यनिर्मापक्षमत्वम्' ४. ५. क. घ.

·१७२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥ ७ ॥ शब्दार्यशासनज्ञानमात्रेऽपि परं न वेद्यते सोऽर्यो यस्मात् केवलं काव्यार्थ- तत्त्वज्ञैरेव ज्ञायते । यदि चे वाच्यरूप एवासावर्थः स्यात्ताच्यवाचक- लोचनम् वेद्यत इति ॥ न तु न वेद्यते, येन न स्यादसाविति भावः । काव्यस्य तत्वभूती कौमुदी केवलमिति ॥ ननु तया स्वरूपभेदो विषयभेदो वा नाभिहितः । कथं तदुक्कसमुच्चयार्थ- श्वकारः इत्यत उक्तम्-कारिकासूचिताविति ।। अन्यदिति स्वरूपभेदः, एवेति विषयभेदश्च सूचितः ; इतरथा अन्यतरवैफल्यं स्यादित्यर्थः । यैव हि वाच्यप्रतिपत्ती सामग्री शब्दार्थ- शासनज्ञानामिका न सैव न्यायप्रतीतावपि ; किन्तु ततोऽन्या रसचर्वणसमर्यसमधिक- विमलमतिमुकुरशालितालक्षणा। तत्र यदि वाच्यव्यङ्गययोरैकाम्यमेव स्यात् , तहक- सामग्रीवेद्यत्वमेव स्यात् । अतो भिन्नसामग्रीजन्यज्ञानवेधत्वादपि व्यतिरेकः प्रतीयत इत्यर्थः । "वेद्यते स तु" इत्येतदप्ययोगव्यवच्छेदमुखेन विधेयकोटौ निविशत इत्याह-न त्विति ॥ कुतो वेदनाभावस्य निषेध इत्याशङ्कय तस्यार्थसत्तानिवृत्तिहेतुत्वादित्याह-येनेति ॥ "काव्यतत्त्वार्थभावनाविमुखानाम्" इत्यत्र काव्यस्य तत्वं काव्यमेव वा तत्वं तस्यार्य इति विग्रहो मा ज्ञायि ; किं तु वाच्यस्य देहांशपातिनो व्यावृत्त्यर्थमात्मवाचितत्त्वशब्देनार्यस्येदं निरूपणमित्याह-तत्त्वभूत इति ॥ इह सर्वत्रार्थशब्दो नाभिधेयवचनः स्वशब्दाभिधेय. स्वस्विस्य निरस्तत्वात् ; किं तु अर्यते प्राधान्येनेत्यर्थः, याच्यस्यार्थस्य तं प्रति सर्वथा पर्यवसानात् । स च यद्यपि मुख्यतया रसादिरेव, अत एवोक्तं मुनिना "कापार्यान् भावयन्ति " इति, तथापीह वस्त्वलंकारपन्योरपि वाच्यापेक्षयोत्कर्षः कियान् भवतीत्यभि- . २. स. 'च'नास्ति। 'भरयाप:' क. 'तत् । नारित। ग, बाचकरूप ' नारित। क. स. ग. 'काव्यतर' ७.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः , . ध्वन्यालोकः स्वरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीतिः स्यात् । अथ च वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमाणां काव्यतत्त्वार्थमावनाविमुखानां स्वरश्रुत्यादिस्वलक्षणमिवाप्रगीतानां गान्धर्वलक्षण- विदामगोचर एवासावर्थः ॥ लोचनम् योऽर्थस्तस्य भावनों घाच्यातिरेकेणानवरतं चर्वणा तत्र विमुखानाम् । स्वराः पड्जादयः सप्त । श्रुतिर्नाम शब्दस्य चैलक्षण्यारि यद्रूपान्तरं तपरिणामानां स्वरतदन्तरालोभय- भेदकल्पिता द्वाविंशतिविधा । आदिग्रहणेन जात्यशकमामरागभाषांविभाषान्तरभाषा- देशीमार्गा गृह्यन्ते । प्रकृष्टं गीतं येषां ते प्रगीताः ; गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि है: प्रारम्भेणे चान फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥ कौमुदी प्रायेणार्थत्वमुक्तम् । भावना नाम मानसो व्यापार आस्वादनादिपर्यायश्चर्वणेत्याह--तस्य भावना चर्वपोति ॥ वाच्यप्रतीयमानविकरहितानामपि संमुग्धदर्शिनां काव्यश्रवणसमनन्तरं तदर्थचर्वणा दृश्यत एयेति तद्विमुखत्वं कथमित्यत उक्तम्-वच्यातिरेकेणेति ॥ याच्यात् पृयनिष्कृष्य प्रतीयमानांशगोचरा चर्वणा न सर्वेषाम्, कतिपयानामेव तु सेत्यर्थः । कदाचिद्वाच्यत्वातिरेकेण चर्वणेऽपि सति केपांचिद्वाच्यसंवलन- कृतानास्वापविशेषान्तरोपनिपातविनिपातविच्छिन्नप्रवृत्तिरेव सेत्याह-अनवरतमिति ।। पड्जादय इति । तदाह मुनिः--"पड्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चैव निपादः सप्त ते स्वराः ॥" इति ॥ उपलोचनम् "अप्रगीतानाम्" इत्येव वृत्तौ पाठः समादरणीयः । प्रगीतानामित्यस्यैव लोचने विवरणात् तथेय पाठो भवेदिति न भ्रमितव्यम् । “प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते" 'काव्यार्थतत्त्व क. ख. 'आदिशध्देन' स. 'श्रुत्सादिलक्षण' घ. 'आदिग्रहणेन' नास्ति। ग, 'प्रगीतानां 'जात्यंशतग्रामरागभाषाभाषा- घ. 'भावना च' न्तरभागा' क. ख. ग. 'अनवरतचर्वणा' घ. इत्यादि' नास्ति । क. ख. घ. ड. च, 'ण्यमात्रकारि' घ. च. 'क्त' नास्ति । ग. 'तत्परिणामानाम् ' नास्ति । घ. प्रारम्भे च' प. 'तत्परिमाणानाम् ग. 'पर्यन्तमालक्ष्यते' ८. ख. क. क. २, ४. ५. ११. १२. ७.

·१७४ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः एवं वाच्यव्यतिरेकिव्यङ्गयस्य सद्भाव प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यैवेति प्रतिपादयति- सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्च कश्चन । यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थों महाकवेः ॥ ८ ॥ लोचनम् एवमिति ॥ स्वरूपविषयभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेया- वित्यहाथै कृत्यः ; सों हि तथा यतते इतायता प्राधान्येन लोकॅसिद्धवं प्रमाणमुक्तम् । कौमुदी एवमित्यनेन कारिकाद्वयप्रतिपादितेन[दितः] प्रकारोऽवमृश्यत इति दर्शयति- स्वरूपविषयभेदेनेति ॥ अनेन "प्रतीयमानम्" इति कारिकार्यः संगृहीतः ॥ भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेति ॥ समनन्तरातीतकारिकार्थसंग्रहः । कृत्यप्रत्ययस्य प्राधान्यप्रतिपादनसमुचितमर्थमाह-अर्थि इति ॥ एवमपि कथं प्राधान्यसिद्धिः तत्प्रमाणोपन्यासं विनत्यत्राह-सर्वो हीति ॥ तथेति ॥ विशिष्टशब्दार्यबुमुत्साप्रका- उपलोचनम् इति लोचनकारोक्तिः प्रगीतपदस्य द्वितीयविवरणविषया । प्रथमविवरणे गीतस्य प्रकृष्टत्वं च अभ्यासपाटयोपगतगानकौशलरूपम् । एतदेव फलमभिप्रेतम् “पलपर्यन्तता" इत्यत्र । एवं प्रगीतपदार्थवर्णने स्वयमेव मुधियः नर्ययोजनेन "अप्रगीतानाम्" इत्यस्य 'अभ्यासातिशयाधिगमनीयगानकौशलरहितानाम्' इति प्रकृतानुगुणम जानीमुरिति लोचनकाराणामभिसन्धिः ॥ "सर्वो हि तथा यतते इतीयता"--इति लोचनपाठः सर्वत्र दृश्यते । कौमुद्या- मअने च स एव पाठः समाहतः । तथापि अत्र 'इति यता' इति पाठेन समधिकं प्रतानुगुण्यं भजमानेन भवितव्यमित्यभ्यूह्यते । 'यता' "प्रत्सभिशेयो" इत्यत्र दृश्यमानेन कृत्यप्रत्ययविधेपणेत्ययः॥ -- ५. ग. १. ग. 'मर्थस्य' अधिकः । 'प्रदर्शयति' ३. क. स. 'स्वरूपभेदेन विषयभेदेन घ. 'वेत्यर्थः' क. स. ग, 'अपि' अधिकः । फ. स. घ. 'प्राधान्ये क. स. 'प्रसिदत्वम्' ग. 'प्रसि' १. "सिदत्वम् ७.

·लोचनकौमुधुपलोधनसहितः १७५ लोचनम् नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्रम उक्तः । प्रत्यभिज्ञेपशब्देनेदमाह--"काव्यं तु जातु जायेत कस्यचित् प्रतिभावतः" इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैतत् परिस्फुरति तथापीदमित्थमिति विशेषतो निरूप्यमाणं सहस्रशाखीभवति । यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुरपलपादैः- "तेस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैप तथानवेक्षितगुणस्यात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तपस्यभिज्ञोदिता ॥” इति । ८ कौमुदी रेणेल्यर्थः ॥ इयतेति ॥ अर्हत्वाभिधानेनैवेत्यर्थः । शब्दार्थयोः प्रत्यभिज्ञानार्हत्वं सार्वजनीनप्रत्यभिजिज्ञासितत्वोपलम्भादवगम्यत इति तदर्हत्वोक्त्या तदितरवैलक्षण्येन प्राधान्यं लोकप्रसिद्धिप्रमाणात् प्रमीयत इत्यर्थः । न केवलमर्दार्थ एवायं कृत्यः, नियोगार्थोऽपीत्याह-नियोगार्थेन चेति ॥ नियोगार्थत्वे चास्य श्रोतृजनशिक्षाविशेष- फलपर्य-तत्वसिद्धिरित्याह-शिक्षाफम उक्त इति ॥ तर्हि यत्नतः प्रति- पत्तव्यो' इति वक्तव्ये "प्रत्यभिज्ञेयौ" इति वदतः कोऽभिप्राय इत्यत्राह- इदमाहेति ॥ तुशब्दः शास्त्रादिभ्यो विशेषयोतकः । कवेः कर्म काव्यम् । तमेव विशेषमाह--जातु जायेत कस्यचिदिति ॥ इह जन्मनि समनन्तरजन्मनि वा ततोऽपि दवीयसि वा कस्यचित् मनुष्याणां सहस्रेषु । कोऽसाविति चेत् प्रतिभावत इति ॥ न तु विपश्चितोऽपीत्यर्थः । तस्यापि कस्यचिदेव रसावेश- विशदसुन्दरहृदयस्य न सर्वस्य प्रतिभावतोऽपि, एतत् काव्यतत्त्वं तथा ॥ एतदिति ॥ सामान्येनैवेति ॥ सहस्रशाखीभवति ॥ न पुनरेकरूपतया निर्धारयितुं पार्यत इत्यर्थः । ननु स्फुटतरपरिस्फुरणगोचरीभवतः कथमनवधारणीयलावधारणमित्यशङ्कय तद्विषय- लोकप्रसिद्धविषयनिदर्शनपरामभियुक्तोक्तिमुदाहरति-यथोक्तमिति ॥ भट्टेन्दुराजस्य । साक्षात् स्वगुरोर्गुरवोऽमी इति परमगुरुत्वं प्रत्यभिज्ञाप्रस्थानप्रवर्तयितॄणामुत्पलदेवपादानाम् । यद्यपीयं श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्ते सामान्यतोऽवगतस्यापि ईश्वरस्य विशेपावगममन्तरेण न फलपर्यन्तीभावलाम इत्येतमर्थ निदर्शयितुं लोकप्रसिद्धतत्तादृशविषयप्रदर्शनपरोक्तिः, तथापि तुल्यविषयत्वात् प्रस्तुतार्थोपपादकतयात्रोदाता ॥ तैस्तैरिति ।। कान्तोपनामविषय- 'अस्यैव तत्परिष्कारीति' क. स. 'यदुक्तम्' ग. 'यस्यैव तव' 'लोकस्य...शोदिता' . का ख. ४. २. नास्ति। क. ख. ग. 'इति' अधिकः । घ. 'विशेषतो नि' नारित । क. ख. 'गुणः स्वात्मापि' ·१७६ ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः स व्यङ्गयोऽर्थस्तद्वयक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्च कश्चन, न शब्दमात्रम् । तावेव शब्दार्थों महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयौ । व्यङ्ग्यव्यञ्जकाम्यामेव हि सुप्रयुक्ताभ्यां महाकवित्वलामो महाकवीनाम्, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण ।। लोचनम् तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसंधानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानम् । तदेवेदमित्येतावन्मात्रम् ॥ महाकवेरिति ॥ यो महान् कविरहं भूयासमित्याशास्ते । कौमुदी प्रयत्नातिभारः सूचितः । तैस्तैर्देवोपयचितकतस्तैरप्युपयाचितैः] दूतीसंप्रेषणात्मवृत्ता- न्तनिवेदनादिभिः उपचारपुरःसरैरनुनायितैः उपनतोऽपीति संगतिः । न केवलमुपगत एव अन्तिके समीप एव स्थितोऽपि । अनेनानेकजननसमुचितपुण्यपरिपाकपरिप्रापितत्वं प्रतिभा- नस्य प्रत्यायितम् ।अन्तिके स्थित इति विमलतरमणिमुकुरतलप्रतिफलद्रूपत्वम् । लोकसमान इत्यादिना परामर्शरूपप्रत्ययान्तरानुदये तस्य समग्रफलपर्यन्तपरिस्फुटतरावभासविषयत्वविरहः। ननु 'तदेवेदम्' इत्येवंरूपं हि प्रत्यभिज्ञानं सर्वत्र प्रसिद्धम् , इह तु विशेषतो निरूपणरूपं विज्ञानान्तरम् “प्रत्यभिज्ञेयौ" इति वाचोयुक्त्या विधिसितमिति विधायकमिदं घचन- मपेक्षितुति] विधातुमसमर्थमित्याशय प्रत्यभिज्ञाशब्दार्थ निष्कृष्य निदर्शयति-तेनेति ।। यतो न प्राथमिकेन सामान्यावगाहिज्ञानमात्रेण फलपर्यन्ततत्सतत्वानुभवलामः, विशेषावगमोद्भवे च तल्लाभः, ततो हेतोरित्ययः । विशेषतो निरूप्यते निश्चीयते येन तत्वं तादृशमनुसन्धानरूपं ज्ञानमिह प्रत्यभिज्ञापदेन जिघृक्षितमित्यर्थः । महाकवित्वानिवृत्ती शिक्षानहत्वान्नियोगायोगमाशङ्कयाह-यो मेहानिति ॥ न कवित्वमात्रेण चरितार्थत्यम् "नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा" इति उक्तदिशा । तेन विशिष्टं कवित्वमेवाशा- सनाविषय इत्युक्तम्-महान् कविरिति ॥ ननु घनेरेव काव्यात्मत्वात्तस्यैव प्राधान्य- मभिधेयम् ; ध्वनिश्च व्युत्पत्तित्रयायेण शब्दार्यव्यापाराश्रयरूप इत्युक्तम् । इह तु २. स. 'तरप्रकाशानसामर्थ्य क. 'सर्वः' घ. 'संशात' क. रा. प. क. 'निरूपणानुसन्धान' क. ख. 'महाकविरित्यहम्' ग. 'महाकविरह 5. च. 'भासते' प. 'आशङ्कते' ३. ६.

·लोचनकौमुधुपलोचनसहितः १७७ लोचनम् एवं व्यङ्गयस्यार्थस्य व्यजकस्य शम्दस्य च प्राधान्यं वदता व्यायव्यनकभायस्यापि प्राधान्यमिति घनति धन्यते घननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ।। नंनु प्रथमोपादीयमानत्याद्वान्यवाचकतद्भावस्यैव प्राधान्यमित्याशय आपायानामेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्धोऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति--- कौमुदी . शब्दार्थयोरेव प्राधान्यमुक्तम् । अतस्तावेव घनिः । न भावव्युत्पत्या घननन्यापारोऽपि घनिशब्दवाच्यः समर्थयितव्य इत्याशकय तप्राधान्यस्य शब्दार्परूपध्वनिप्राधान्योक्तायनुक्त- सिद्धत्वाददोष इत्याह-एवमिति ॥ व्यञ्जनव्यापारप्राधान्यस्य व्यङ्गघव्यञ्जकप्राधान्याभि- धाननान्तरीयकसिद्धित्वादनभिधानमित्यर्थः ।। "इदानी व्यङ्गयव्यञ्जकयोः" इत्यादिना समनन्तरकारिकाया व्यङ्गयादिप्राधान्येऽपि याच्यादेः प्रथमोपादानयुक्तत्वोक्तिपरत्वमुक्तम् , तत्र कुतोऽयमयुक्तस्यशङ्कावतारः, कयं वा तन्निरास इत्याशङ्कय शङ्कामुन्मीलयति-नन्विति ।। वाच्यवाचकतनावस्येति । द्वन्द्वैक- बद्भावः । याच्यच, वाचकश्च, तद्भावः वाच्ययाचकभावश्चेति ; यद्धि प्रधानं तदेव प्रथम- मुपादातव्यम् । याच्यादय एवं प्रथममुपादीयन्ते, न व्यङ्गयादयः । अतस्तेषामेव प्राधान्य न्याय्यम् । विमतं वाच्यादिकमेव प्रधानं भवितुमर्हति, प्रथममुपादीयमानत्वात् ; संप्रति- पन्नवत् । व्यङ्गयादिप्राधान्ये तु दृश्यमानं प्रथमोपादानमयुक्कं स्यादित्यर्थः । उक्तशङ्का- निरासस्य कारिकायां वृत्तौ चानुद्भिन्नत्वादभिप्रायमाविष्करोति-उपायानामिति ॥ "उपायमातिष्ठति पूर्वमुच्चैरुपेयमाप्तुं जनता यथैव" इत्युक्तदिशा प्रयमोपादीयमानत्वं न प्राधान्यगमकम् , प्रत्युत स्वव्याप्तोपायस्विव्यापकोपाय] वावगमनद्वारेणाप्राधान्यमेव गमयेत् -इत्ययं हेतुः साध्यविपरीतव्याप्तत्वाद्विरोधो[विरुद्धो] नाम हेत्वाभास इत्यर्थः । आलोक- शब्दोऽयं न करणव्युत्पत्या प्रकाशगुणवाचकः; भावव्युत्पत्त्या चाक्षुपज्ञानवचन इत्याह- क. स. 'उक्तम्' अधिकः । ग. 'उपलक्षणम्' क.ख. 'उपादेयमान' ग. 'पद' नारित। 23 क. ख, 'किं न' अधिकः । . घ. 'शङ्कयाह---उपाया' घ. 'प्राधान्येन' ७. .

·१७८ चन्यालोकः उद्योतः वन्यालोकः इदानी व्यङ्गयव्यसकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपाददते . कवयः तदपि युक्तमेवेत्याह- आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवान् जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदाहृतः ॥ ९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्नपि दीपशिखायां यत्नवान् जनो भवति तदुपायतया- न हि दीपशिखामन्तरेणालोकः संभवति-तद्वद्व्यङ्गयमर्थ प्रत्याहतो जनो वाच्येऽर्थे यत्नवान् भवति । अनेन प्रतिपादकस्य कवेर्व्यङ्गयर्थ. प्रति व्यापारो दर्शितः ॥ प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः संप्रतीयते । वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ लोचनम् इदानीमित्यादिना ॥ आलोकनमालोकः । वनितावदनारविन्दावलोकनमित्यर्थः । तत्र चोपायो दीपशिखा ॥ प्रतिपदिति भावे किम् ।। तस्य वस्तुन इति ॥ व्यङ्गपरूपस्य सारस्येत्यर्थः । कौमुदी आलोकनमालोक इति ॥ तस्यार्थनीयता अर्थनीयवस्तुविषयत्वकृतेत्युक्तम्- वनितेति ॥ यस्मादेवमालोकनक्रियावचनत्यमालोकशब्दस्य नालोकाख्यगुणवाचकत्वम् , अतः तत्र दीपशिखाया उपायत्वं सङ्गतमेवेत्याह--तत्र चेति ॥ पशब्दः तुशब्दार्थे । भावे किविति ॥ प्रतिपादनक्रियावचन इत्यर्थः । तच्छन्देन प्रकृतो व्यङ्गयाओं गृह्यते । "अन्यदेव वस्तु" इतिवदिहापि वस्तुशब्दः सारवचन: इत्याह-व्यङ्गयरूपस्येति ॥ इह पदार्थवाक्पार्थसहोदरत्वं यद्वाच्यव्यङ्गयार्थप्रतिपत्योः दर्शितम् , तस्यान्यदपि प्रयोजन- मस्तीति[ति दर्शयति]-अनेनेति ॥ आत्यन्तिकत्वं सहृदयभावस्य काष्ठाप्राप्तिः । एष १. ग. 'मयों वाच्यो ६. क. स. 'जन:' नारित । ख. 'वाच्या. क. स. 'अर्थ' मास्ति। भ, वाक्यार्थ- क. स. 'प्रतिपन्नस्य' ग. 'प्रतिपत्तन्य घ. -चाला- ड, च, दालो- ७.

·लोचनकौमुद्युप्लोचनसहितः १७९.. चन्यालोकः यथा हि' पदार्थद्वारेण वाक्यार्थस्यावगमः तया वाच्यार्थप्रतीतिपूर्षिका व्यङ्गयस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः ॥ इदानीं वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि तत्प्रतीवेयङ्गयस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति-- लोचनम् अनेन श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैव स्फुटसंवेर्थे एप क्रमः ; यथा अत्यन्त- शब्दवृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थयार्थिनमः । काष्ठाप्राप्तसहृदयभावस्य तु धाक्यवृत्तकुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्ता मानाधिनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद्य इति दर्शित ॥ यथा न व्यालुप्यत इति ॥ प्राधान्यादेव हि तत्पर्यन्तानुसरणरगरणकत्वरिता कौमुदी इति वाच्यव्यङ्ग्यार्थनिष्ठः । तदीयाया बुद्धेरपरिचितविषयतया मन्दमन्दमेव सञ्चरण- सम्भावनादन्तरान्तरा विश्रान्तिसम्भवादित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह -यथेति ॥ किमिति पुरुषविशेपनियतत्वेन क्रमपरिस्पुरणमुक्तम् ! सर्वस्यापि स क्रमो विद्यमानत्वादेव किं न प्रतीतिपथमारोहेदिति, नेत्याह-काष्ठाप्राप्तेति ॥ सतोऽपि क्रमस्यासंवेदनं दृष्टान्तोक्ल्या निष्टङ्कयति-अभ्यस्तेति ॥ उत्तरकारिकायां सतोऽपि क्रमस्य स्या]लक्षणमुक्तम् । तस्य कथं प्राधान्योपपादकत्व- मित्याकाङ्क्षायामाह-प्राधान्यादेव हीति ॥ प्रकर्षेण प्रयम याधीयते निधीयतेऽस्मिन् बुद्धिरिति तत्प्रधान तद्भावादेव हेतोः तत्पर्यन्तं प्रधानभूतप्रतीयमानपर्यन्तं यदनुसरणं बुद्धेरनुधायनं तद्विपयो रणरणक उत्कण्ठातिरेकः तेन त्वरिताः सन्तः अत एव मध्ये वाच्यप्रतीयमानयोरन्तराले विश्रान्ति पदबन्धलाभं न कुर्वन्ति, तथा च का कथा क्रमपर्या- लोचनायामित्यर्थः । प्राधान्ये तत्प्रतिपत्तौ हेतुरित्यर्थः ॥ यथा न व्यालुप्यत इति ।। किन्तु ख, ग, पहि' नास्ति। १०. के. ख. 'वाक्यार्यवृत्त-' ख. 'वाक्यार्याय ११. 'असन्नपि ग. 'व्यालुप्येत' १२. ख. 'अनुमान-' नास्ति । के. ख, 'सबैद्यनमः' १३. घ. 3. च. 'संवेद्य एव नमः'तं दर्शितम् ' नास्ति। तथा' स, ग, व्यालुप्येत' ६. के. 'वाक्यक्रमः' ख. ग. 'हि' नारित का ख. ग. 'प्रतिपाद्यापि ख. नुसग्णत्वरिता' दर्शयितुमाह-इदानीभित्यादिना ॥' अधिकः । ग. प्राधान्यादेव रणरणिक- 'सहृदयस्य' खारतया' ड. 'सरणरणकत्वरिता' १. क. के. ग. क. क. ग घ. . क. क. प. 'तु' नास्ति । .

·१८० चन्यालोको [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन् । यथा व्यापारनिप्पत्तौ पदार्थों न विभाव्यते ॥ ११ ॥ यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रकाशयन्नपि पदार्थों व्यापारनिष्पत्तौ न विभाव्यते विभक्ततया- लोचनम् मध्ये विश्रान्ति न कुर्वत इति क्रमस्य संतोऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः ॥ स्वसामर्थ्यम् आकासायोग्यतासंनिधयः ॥ विभाव्यत इति ॥ विशन्देन विभक्ततोक्ता । विभक्ततया न भाव्यत इत्यर्थः । अनेन विद्यमान एव क्रमो न संवेद्यत इत्युक्तम् । तेन यत् स्फोटाभिप्रायेणासन्नेव क्रम इति व्याचक्षते तत् प्रत्युत विरुद्धमेव । वायेऽर्थे कौमुदी । न प्रत्युत प्रसिध्यतीत्यर्थः । पदार्थस्य वाक्यार्थप्रतिपादने कि सामर्थ्यमित्याकासायामाकासादि. सहकारिसामर्थ्यमेव कार्योत्पत्तिहेतुत्वात् सामर्थ्यशब्देन गृह्यत इत्याह-आकाक्षेति ॥ वाक्यार्थप्रतिपत्तावपि पदार्यप्रतिपत्तिदर्शनात् कथं विभाव्यत इत्युक्तमित्यतो व्याचष्टे-विभक्ततयेति ॥ अनेनेति ॥ विभावनमात्र निषेधेन वस्तुसत्ताया अनुज्ञानादित्यर्थः । कयं क्रमस्यासत्त्वे कार्यकारणयोः क्रमस्यावश्यंभावित्वादित्यत -स्फोटाभिप्रायेणेति ॥ अविभक्तरूपस्फोटवाक्यार्यपक्षानुसारेणेत्यर्थः । विरुद्ध- मेवेति । वाच्यातिरिक्तव्यङ्ग्यार्थोसिद्धियेत्यर्थः । कय वाच्यार्थमुख्यं तत्प्रतीत्यनुदये प्रतीय- मानार्यस्याप्रतीतिप्रसक्तरित्यत आह -विश्रान्तिनिवन्धनमिति ॥ विश्रान्तिरेव निबन्धन कारण यस्य स तथा । एतद्विशेषणस्य फलमाह--अननेति ॥ सहृदयलक्षणप्रदर्शन- १. क. ख. 'प्रययन २. अ. 'पदार्थों क. स. 'सतोपलक्षणम्' क. स. 'इत्यर्थः' ·१] लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः चन्यालोकः तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थदर्शिन्यां 'झटियेवावभासते ॥ १२ ॥ लोचनम् विमुंखो विश्रान्तिनियन्धनं परितोपमलभमान आमा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसा- मित्यस्यैवार्थोऽभिव्यक्तः । सहृदयानामेव तस्यं महिमास्तु, न काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय "इत्यत्राह-अवमासत इति ॥ तेनात्र विभक्ततो न भासते । में तु वाच्यत्यैव सर्वयानवभासः । अत एव तृतीयोद्योते घटप्रदीपदृष्टान्तबलाद्वयङ्ग्यप्रतीतिकालेऽपि याच्यप्रतीतिर्न विघटत इति यद्वक्ष्यते तेन सह अस्य ग्रन्थस्य न विरोधः ॥ कौमुदी परेणेत्यर्थः ॥ अभिव्यक्त इति ॥ य एवंविधास्त एव सचेतस इति । न वाच्यार्थवैमुख्य- मात्रपरमिदम् अनुपयोगादित्यर्थः ॥ तहीति ॥ ययुक्तलक्षणहृदयविशिष्टयुद्धघुपाधिकमस्य शाटित्येन स्फुरणं तन्वयव्यतिरेकाम्यां तबुद्धेरेव तद्धेतुत्वादन्यत्रादृष्टचरत्वाच सहृदयानामेव लोकोत्तरः कश्चित् अतिशयोऽयं न काव्यस्येत्येवास्थीयताम् ; सत्यपि काव्यव्यापारे तथाविधसहृदयबुद्धिगोचरीभावाभावे तददर्शनादित्यर्थः । काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमा. सायमानजन्मनस्तदवभासस्य कार्यस्य परिस्फुटोपलब्धस्य काव्यन्यापारक निबन्धनत्यनिश्चया- दिति भावः । इत्थं श्लोकद्वयं व्याख्याय तथा व्याख्याने फलमाह-तेनेति ।। अत्र वाच्यार्थे विभक्तता व्ययार्थीपेक्षया पृथक्त्वम् ; विभकत्वस्य केवलमनवभासनम्, न सर्वथैवेति स्वरूपेणापीति यावत् ॥ अत एवेति ॥ यत एवमेतद्याख्यातमत एवेत्यर्थः । वाच्यस्य स्वरूपतोऽवभासाङ्गीकरणाद्विभागमात्रस्यानवभासाङ्गीकाराचेत्यभिप्रायः ॥ न विरोध इति ॥ इतरया विरोधः स्यादेवेत्यर्थः ।। ८ सत इति' ८. ९. १. स. 'शगित्येव' २. क. ख. 'यत्रामासंत' अधिकः। ङ. 'विमुखी' ५. न्धनपरि' के.. ख. विभक्त' ६. ख. ग. 'तु' यधिकः । का ख. 'इत्याशङ्कयाह-यत्रावमा- ग. 'आह' नास्ति। 'विभक्ततया' ग. 'ननु' १०. 'चाच्यस्य सर्वथैव' ख. 'वक्ष्यति' १२. क.

·१८२ चन्यालोकः' : [उदयोतः एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्गयस्यार्थस्य सद्धावं प्रतिपाद्य प्रकृत उप, योजयन्नाद- यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थों । व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ॥ लोचनम् सद्भावमिति ॥ सत्तां साधुभावं प्राधान्यं चेत्यर्थः । द्वयं हि प्रतिपिपादयिपितम् । प्रकृत इति ॥ लक्षणे ॥ उपयोजयन्निति ॥ उपयोगं गमयन् । “तमर्थम्" इति , चायमुपयोगः । स्वशब्द आत्मयाची । स्वं चार्यश्च स्वार्थी । तौ गुणाकृती याभ्याम् यथासंख्येन तेनार्थो गुणीकृतात्मा, शब्दो गुणीकृताभिधेयः ॥ तमर्थमिति ।। कौमुदी ननु ध्वनेरेव[रिव प्राधान्यस्यापि प्रतिपादितत्वात् कयं वृत्तौ सद्भाबमात्रस्य प्रतिपादित- त्योक्तिरित्याशङ्कय “सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते" इत्युक्तत्वात् साधुत्यस्य प्राधान्यलक्षणस्य च सच्छब्देन संग्रहान दोष इत्याह-सत्तामिति ।। अर्थद्वयवाचि- स्वाङ्गीकारेण व्याख्याने हेतुमाह-द्वयं हीति ।। वृत्तौ प्रकृतशब्दो ध्वनिलक्षणविषयः, अन्यस्य प्रकृतस्याभावादित्याह-लक्षण इति ॥ उपोपसृष्टस्य युजिधातोः सम्बन्ध- मात्रातिरिक्तार्थवाचकत्वमङ्गीकृत्याह-उपयोगं गमयन्निति ॥ ननु सत्ताप्राधान्ययोः लक्षणोपयोगगमक पदं लक्षणवाक्ये नावगम्यत इत्याशक्य प्रस्तुतपरामर्शिना तच्छब्देनार्थ- समानाधिकरणेन लक्षणविनिवेशावगमाददोप इत्याह -तमर्थमिति ॥ शब्दस्य स्वार्थ- संभवेऽप्यर्थस्य तदभावात् कथमुपसर्जनस्वार्थत्वमर्थस्येत्यत आह- स्वशब्द इति ॥ तथापि कथं स्वशब्दस्यार्थशब्देन संबन्ध इत्यत उकम् - स्वचार्यश्चेति ।। उपसर्जनीकृते. त्यस्य व्याख्या गुणीकृताविति । याभ्याम् अर्थशब्दाभ्याम् । केन कस्य गुणीकरणमित्यत -पथासंख्येनेति ।। एवं सति पर्यवसितमर्थमाह--तेनेति ॥ यत एवमर्थशब्दयोः स्वार्थकर्मकं गुणीकरणं क्रमेण तेनेत्यर्थः । अर्थशब्दस्यात्र न व्यङ्गयवचनत्वमिति 'पूर्व प्रकृते ३, क. स. 'तौ गुणीकृती' नास्ति । 'स्वश्चासौ अर्थश्च तो' ४.. ग. 'भूती' उक्तम्- १. स २.

·i लोचनकौमुद्युपलौचनसहितः १८३ लोचनम् "सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु" इति यदुक्तम्'। "व्यङ्कः" इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्य- विवक्षितवान्पे शब्द एव व्याकः, तथाप्यर्थस्यापि सहकारिता न त्रुट्यति ; अन्यथा- ज्ञातार्योऽपि शब्दस्तद्वयनकः स्यात् ; विवक्षितान्यपरवाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव । विशिष्टशब्दाभिधेयतयाँ विना तस्यात्याव्यञ्जफरवार- इति सर्वत्र शब्दार्थयो- रुभपोरपि धननं व्यापारः । तेन यद्रनायकेन द्विवचनं दूपितं तद्गनिमीलिकयैव । "अपः शब्दो या" इति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण । काव्यं च तद्विशेष- कौमुदी वक्तुमभिधेयेति वचनम् । तर्हि "तमर्यम्" इत्यत्राप्यर्थवचनत्वं स्यात् तदर्थमाह- सरस्वतीति ॥ यदुक्तमिति ॥ वस्तुतत्त्वं तदर्यशब्देनोक्तमिति शेपः । नन्वर्थशन्दयोः प्रत्येकमेवान्यानपेक्षया व्यानलक्षणस्वकार्यनिर्वर्तनसमर्थतयोपगमात् समुच्चयसमुचितस्य व्यत इति द्विवचनप्रयोगस्यानुपपत्तिमाशङ्कय तदभिप्रायमाह-~-द्विवचनेनेदमाहेति ॥ यत्र शब्दस्य प्राधान्येन व्यञ्जकत्वं तादृशं स्थलं दर्शितम्-अविवक्षितवाच्य इति ॥ शब्द एवेति ॥ प्राधान्येनेति शेषः । सहकारित्यानपाये हेतुमाह--अन्यथेति ॥ अर्थस्य तद्पकारकत्याभावे सतीत्यर्थः । यत्रार्थस्यैव व्यञ्जकत्वं तदुदाहरति-विवक्षितान्य- परवाच्य इति ॥ शब्दस्य "सहकारित्वे हेतुमाह-विशिष्टेति ॥ वैशिष्ट्यं गुणाल- कारोपस्कृतत्वम् ॥ उभयोरपीति ॥ गुणप्रधानभायेनान्योन्यसहकारितयोभयोरपि शब्दार्थयोः समुच्चयेन व्यञ्जनकर्तृत्वाद्विवचनमुपपयत इत्यर्थः । एवं द्विवचनाभिप्रायमुक्त्वा तदनभिज्ञतया यदुपणं कैश्चिदुद्भावित तन्निरवकाशमित्याह-तेनेति ॥ ननूभयोरपि व्यञ्जकत्येऽर्थः शब्दो यति. विकल्पानुपपत्तिरित्याशङ्क्याह-अर्थः शब्दो वेति त्विति ॥ यत्र यस्य प्राधान्य तंत्रतस्यैव कर्तृत्वम् , इतरस्य कथञ्चिदनु- यायित्वमात्रमिति कृत्वा विकल्पायों वाशब्द इत्यर्थः । काव्यविशेषस्य ध्वनित्वे काव्यस्य, क.व. ग. ज्ञातोऽपि ख. व्यक्तः द्योतयत:' चि. नास्ति। ध, "इत्यम्' ग. 'धननन्यां F स्वस्खेति' अधिकः । २. का. अधिकः । ७. ३. यता' 'यपि विव ·धन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् श्वासौ; काव्यस्य वा विशेषः । काव्यग्रहणाद्गुणालङ्कारोपस्केतशब्दार्थपृष्ठपाती ध्वनिलक्षण .. आत्मेत्युक्तम् । तेनैतन्निरवकाशम् ---श्रुतार्यापत्तावपि वनिव्यवहारः स्यादिति । यचोक्तम्-'चारुत्वप्रतीतिस्तर्हि काव्यस्यात्मा स्यात्' इति तदङ्गीकुर्म एवं । नाम्नि खेल्वयं विवाद इति । यचोक्तम्-'चारुणः प्रतीतिर्यदि काव्यात्मा प्रत्यक्षादिप्रमाणा- . कौमुदी घनित्वं न स्यादिति कर्मधारयसमासाश्रयणम् । विशिष्यते व्यवच्छियत इति विशेषः । शास्त्रादिभ्यश्च व्यवच्छेदो विवक्षितः । इदानी प्रयोजनान्तराभिधित्सया विग्रहान्तरं दर्शयति-काव्यस्य वेति ॥ इह विशिनष्टीति विशेषः, तेन चात्मरूपत्वमासूत्रितम् । उक्तं हि प्राक् "विशेषहेतुत्वादात्मा इति व्यवस्थाप्यते" इति । काव्यपदेन विशेषणे प्रयोजनमाह----काव्यग्रहणादिति ॥ यो ध्वनिलक्षण आत्मा स गुणालंकारोपस्कृतशब्दार्थ- पृष्ठपाती सन्नेव घनिव्यवहारगोचर इति योजना । काव्यविशेषपदस्यैवमर्थत्वे सति परपर्यनुयोगपरिहारः फलिष्यतीत्याह–तेनैतदिति ॥ यस्माद्गुणायुपस्कृत- शब्दार्थपृष्ठपातिनो घनिव्यपदेशस्तेन हेतुनेत्यर्थः । 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुते' इति श्रुते यद्रात्रिभोजनं गम्यते तत्रापि ध्वनिव्यवहारः स्यात् , वाच्यार्थसामक्षिपेण अर्थान्तर- स्यापि तत्र प्रतीतिः स्यात् -इति यचोधं तत् रात्रिभोजनार्थस्य कथितविशषयत्त्वोभायेन निरवकाशमित्यर्थः । आक्षेपान्तरमनुभाष्य 'दूषयति-यञ्चोक्तमिति ॥ यदि चारत्वहेतुतया प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्योऽन्यः काव्यात्मा स्यात् तर्हि पारि- शेष्याचारुत्वप्रतीतिरेव तदात्मास्तु तस्यादृष्टत्वात् , तत्परित्यागेनादृष्टयस्वन्तररिकल्पना- गौरवादिति तदतिरिक्तो न घनिरित्याक्षेपः । कुतोऽङ्गीकार इत्यत उक्तम्-ना- मीति ।। खलुरवधारणे । गुणादिव्यतिरिक्तस्य काव्यजीवितत्वेन कस्यचिद्वस्तुनो भवताप्यङ्गीकृतत्वात् ; एतावतैय सिद्धमनोरयाः संवृत्ताः स्म इत्यर्थः । चारुत्वप्रतीतिरेव गुणादिजन्यचारुत्वप्रतीतिविलक्षणा समुद्भवन्ती निरालम्बनज्ञानानुत्पत्तेः आलम्बनं बलादुपस्थापयतीति भावः । पुनरप्याक्षेपान्तरम् अनुमापते-यचोक्तमिति ।। तत्तादृशम् घ. ग. 'नास्ति' २. ५. क.. य. 'तेन नेत- घ. 'अय' नास्ति। क. व. ग. 'यथोक्त' ·खौचनकौमुद्युपलोचनसहितः १८५ रा ध्वन्यालोकः यत्रार्थो वाच्यविशेषः वाचकविशेषः शब्दो वा तमर्थ व्यक्तः, स काव्यविशेषों ध्वनिरिति । अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमादिभ्योऽनु- लोचनम् दपि सा भवन्ती तथा स्यात्' इति, तत्र शब्दार्थमयकोव्यात्माभिधानप्रस्तावे क एप प्रसङ्ग इति न किंचिदेतत् ॥ स इति ॥ अर्थो वा, व्यापारो वा अर्थोऽपि याच्यो वा घनतीति शब्दोऽप्येवम् ; व्यङ्गयो वा धन्यत इति ; व्यापारो वा शब्दार्थयोर्खननमिति । कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव काव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिरिति । कौमुदी तथेति ॥ काव्यात्मत्वेन ॥ तत्रेति ॥ तस्मिन्नाक्षेपे विषय इत्यर्थः । शब्दार्थमयकाव्यजीवित- निरूपणप्रकरणे हि शब्दगम्यस्यैवात्मत्वसंभावना नान्यप्रमाणगम्यस्येति प्रकरणवलादेव दूरनिरस्तोऽयमनिष्टप्रसङ्ग इत्यर्थः । उपसंहरति-नेति ।। ननु स काव्यविशेपो धनिरिति कस्येदं ध्वनिसंज्ञितत्वाभिधानमिति न जानीमः ; काव्यस्य शब्दार्थव्यापारात्मकत्वेन बहूनां संभवादन्यतमत्यैव ध्वनिव्यपदेशकरणे काव्यविशेष- रूपत्वाभावप्रसक्तिः क्त:, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वाच-इत्याशङ्कय प्रागुक्तव्युत्पत्त्यनुसारेण सर्वेषामेवामीषां ध्वनिस्वम् ; अपि शान्ति अविश्रान्ति]मदनेकार्थत्वस्य व्युत्पत्तिमेदाङ्गीकारे सत्पदोपत्यादित्याह–अर्थो वेत्यादि । अर्थो वा ध्वनिरित्येवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अर्थो हि द्वि- विधः, वाच्यो व्यङ्गयश्च । तत्र घाच्यस्य घनिशब्दवाच्यत्वं व्युत्पत्त्या दर्शयति–अर्थोऽपी- ति॥ वाच्यो वा ध्वनतीति। धनिरित्यनुपङ्गः । एवमिति॥ वनतीति ध्वनिरिति । एवं शब्दवाच्यव्यङ्गयव्यापाराणां चतुर्णा ध्वनित्वमुपपादितम् ; तथापि “स ध्वनिः" इति ध्वनि- संज्ञितत्वेन कारिकायाम् एपामन्यतमोऽर्थः अन्यो वा निर्दिष्ट इत्यपेक्षायामाह-कारिकया विति ॥ मुख्यतयेति ॥ इतरेपाममुख्यतयैव ध्वनित्वमित्यर्थः । मुख्यत्वे हेतु:- प्राधान्येनेति ॥ समुदायिनां समुदायांशरूपतया तदन्तर्भावादंशिरूपस्य तस्यैव प्राधान्यात् मुख्यतया तस्यैव ध्वनिलम् , इतरेषाम् अप्राधान्यादमुख्यत्वमित्यर्थः । कथं घनेर्गुणादिभ्यो क. ख. ग. 'वाच्यरूपमुखतया' १. क, 'वाचविशेषः' नास्ति। 'कान्याभिधान' 24 ·१८६ चन्यालोकः (उद्दयोतः ध्वन्यालोकः प्रासादिभ्यश्च विभक्त एव ध्वनेविषय इति दर्शितम् । यदप्युक्तम् 'प्रसिद्ध प्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्यवहाने निर्नास्ति' इति, तदप्ययुक्तम् । यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये तु परीक्ष्यमाणे स एव - लोचनम् प्रतिपादितम् ॥ विभक्त इति ॥ गुणालङ्काराणां वाच्यवाचकभावप्राणत्वाद अस्य च तदन्यव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावसारत्वान्नास्य तेप्वन्तर्भाव इति । अनन्यत्रभावो विषयर्थः । एवं तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिः' इति निराकृतम् ॥ लक्षणकृतामेवेति ॥ लक्षणकारीप्रसिद्धता विरुद्धो हेतुः । तत एव हि यनेन लक्षणीयता । क्ष्ये त्वप्रसिद्धत्व- कौमुदी विभक्तविषयत्वमित्यत आह-गुणालङ्काराणामिति ॥ शब्दार्थतत्संघटनाश्रया हि गुणालं. कारा इत्युक्तम् ; अतरते वाच्यवाचकभावोपजीविन एव ; घनिस्तु व्यङ्गयव्यञ्जकभावाश्रय इति भिन्नविषयत्वमित्यर्थः । नन्विह विषयस्य विभक्तत्वमुक्तम् , आश्रयविभागस्तु न दर्शित इति किं केन संगतमित्यत उक्तम्- अनन्यत्रेति ॥ ननु गुणादिव्यतिरेकेण ध्वनि म न कश्चित्' इत्येवमभाववादेषु जानत्सु कथमिह ध्वनिलक्षणनिर्वाह इत्याशङ्कय अस्यैव रक्षणस्य तरक्षेपेऽपि सामर्थ्यमस्त्विति दर्शयन्नाथाभाववादनिरासे तात्पर्यमाह-एवमिति ॥ अथवा “यदप्युक्तम्" इत्यादिना द्वितीयाभावदूषणाभिधानात् "अप्रतिषिद्धमनुमतं भवति" इति न्यायेन प्रथमाभाववादस्यानुमतत्वं प्रतिभायात् ; तथ्यावृत्त्यर्थ तस्य वृत्तिकृतोक्ताभि- प्रायेण निरस्तत्वमाह-एवमिति ॥ निर्दोपलक्षणकथनमुखेन तत्स्वरूपसद्भावस्य समर्पित- स्वात् । किं लक्षणकृतामप्रसिद्धत्वादलक्षणीयत्वम् ? लक्ष्येप्वप्रसिद्धत्वात् ! आये विरुद्धो हेतुरित्याह-लक्षणकारेति ॥ तत[तत् ] एवोपपादयति-तत एव हीति ॥ लक्षणीयत्वे सति लक्षणकाराप्रसिद्धत्वं लक्षणीयत्वमेवापादयतीनि साध्यविपरीतेन लक्षणीयत्वेन व्याप्तत्वाद्विरुद्धोऽयं हेतुरित्यर्थः । द्वितीये त्वसिद्धत्वमित्याह-लक्ष्ये विति ।। यदुक्तमभाव- . कारप्रसि.' २. क. प. 'दितः' ग. च. 'भन्यत्र' स. 'एव' नास्ति। क. घ. 'त्वाविरोधी ५.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः -- ध्वन्यालोकः संहृदयाहादकारि काव्यतत्त्वम् । ततोऽन्यचित्रमेवेसने दर्शयिष्यामः । यदप्यु- क्तम् कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तालङ्कारादिप्रकारेवन्तर्भावः' इति, तदप्यसमीचीनम् । वाच्यवाचकमानानयिणि प्रस्थाने व्यङ्ग्यव्यक्षकसमाश्रयेण लोचनम् मसिद्धो हेतुः । यचं नृत्तगीतहास्यादिकल्पं तत् काव्यस्य न किंचित् ॥ चित्रमिति ।। विस्मयकद्वैत्तादियशात् , न तु सहृदयभिलपणीयचमत्कारसाररसनिःष्यन्दमर्थमित्यर्थः । काव्या कारियाद्वा चित्रम्, आलेख्यगाववादा, फलामात्रत्वाद्वा ॥ अन इति ॥ "प्रधानगुणभावाम्यां व्यङ्गयस्पैवं व्यवस्थिते" । द्विधा काव्ये ततोऽन्यद्यत्तचित्रमभिधीयते ।।" कौमुदी वादिभिः गुणादिन्यतिरिक्तस्य तस्य वस्तुनो नृतगीतादिप्रायत्वमेवेति न भवदभिमतध्वनि- वस्तुसिद्धिरिति तदूषयति-यचेति ॥ कविव्यापारगोचरस्वाभावान तस्य काव्यात्वमिति काव्यपदेनैव तद्वयवच्छेदान्न तदुद्भावनावकाश इत्यर्थः । चित्रशब्दस्यार्थान्तरे प्रसिद्धत्वात् कथं काव्यवाचकल्यमित्याशङ्कय 'अहो चित्रम्' इत्यादिवाद्विस्मयकारित्वगुणयोगादयं व्यपदेश इल्याह-विस्मयकृदिति ।। विस्मयकृत्वं ध्वनेरप्यस्तीति परिसंख्यानार्थतामभिप्रेत्याह- वृत्तादिवशादिति ॥ आदिशब्देनानुप्रासादिसंग्रहः । विस्मयकार्यवेत्यत्र व्यवच्छेद्यमाह- न विति ॥ लोकप्रसिद्धचित्रद्रव्यगुणयोगादा चित्रत्यमित्याह ; विष्ण्वायनुकाररूपत्वम् , आलेख्यमावत्वम् , कलारूपत्वं च चित्राणाम् ; तयोगात् काव्ये चित्रशब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । क्रमेणात्र काव्याभासत्यम् , निःसारत्वम् , अकृत्स्नस्त्रं चोक्तम् । उत्तानदर्शिनामाश्चर्य- ख. 'सइदयाहादि काव्यम् 'वृत्यादि ख. 'व' नास्ति। .. ९ क. १० .. 'सहृदयहृदया-' क ४. १२. 'उदितम ग. 'अपि' अधिकः। स, 'यतः' अधिकः । क. ग. दास्य' नास्ति । घ. गीतकाचा- क. ग. 'वाकापि अधिकः । १३. १४. ६. ग. ह, च.'कारकार- का ख. ग. 'लेख्य ख. प. इ.च, व्यवस्थित क. ख. य.ड, च, 'काव्य ततो' ग. 'काव्येऽन्ततो' ·१८८ ध्यन्यालोकः [उधोतः . ध्वन्यालोकः व्यवस्थितस्य ध्वनेः कयमन्तर्भावः ? वाव्यवाचकचारुत्वहेतवो हि तस्याङ्गभूताः, न तु भङ्गिरूपा एवेति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । परिकरलोकयात्र- व्यङ्ग्यव्यसकसंवन्धतियन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचकचार इत्वन्तःपातिता कुतः ॥ ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशयेनाप्रतीतिः स नाम मा भूद्धने- लोचनम् इति तृतीयोइयोते वैश्यते । पस्टिव्य कारिकार्यस्याधिकावापं कर्तुं श्लोकः परिकरश्लोकः ।। योति ॥ अलङ्कारे ॥ वैशयेनेति ॥ चारुतया स्फुटतया चेत्यर्थः ॥ अभिहितमिति ॥ भूतप्रयोगः, आदौ "यः इत्यस्य व्याख्यातत्वात् ॥ गुणीकृतात्मेति ॥ आन्मे- कौमुदी बुद्धिजनकत्वं तु प्रागुक्तमित विशेषः । अत एवात्र वाशब्दाः समुच्चयार्या एव ने विकल्पार्याः । परिकरस्य सापेक्षत्वात् करयेत्यपेक्षायामुक्तस्-कारिकार्थस्येति ॥ परिकरार्थमित्येतत् विवृतम्--अधिकावायं कर्तुरिति ।। कारिकायामनुक्तस्याधिकस्यापेक्षि- तस्यावापः प्रक्षेपः, तं कर्तुम् । 'यत्र' इति सामान्यवाचिनोऽप्यलङ्कारान्तर्भावस्य शकिप्य- माणत्वात् प्रकरणबलादलङ्कारविपयत्वं गम्यत इत्याह- अलंकार इति ॥ विशद- शब्दस्य चारुत्वस्फुटरवविषयप्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह संभवादुभयार्थत्वमित्यर्थः । इदानीमेव कारिकाया ब्याख्यायमानत्वात् कथम् "अभिहितम्" इति भूतप्रयोग इत्याशङ्कय उत्तरपदस्य प्राग्व्याख्यातत्वापेक्षया तदुपपत्तिमाह--- भूतप्रयोग इति ॥ यत् प्राक् स्वयं व्याख्यातम् "स्वशब्द आत्मवाची" इति तद्वृत्तौ "गुणीकृतामा" इतीह व्यायालयानगतस्पोपवागतदेयेरपामार यासेरलेतेति ॥. 'अर्गा, गुणीभूतः इति वक्तव्ये "गुणीकृतात्मा" इति वचनं स्वशब्दव्याख्यानाभिप्रायमित्यर्थः । समासोक्त्यादिषु घ. 'कारिकार्थ अधिकः । ह. 'यति कान्येऽलकारे' ६. १. क. स. 'हि'नारित । स. ३. ग. 'अपि' अधिकः । ४. क., ख, 'वक्ष्यति' ·१) लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः विपयः । यत्र तु प्रतीतिरस्ति यथा समासोक्त्याक्षेपानुक्तनिमित्तविशेपोक्ति- पर्यायोक्तापहृतिदीपकसकरालझारादी तंत्र ध्वनेरन्तर्मावो भविष्यतीत्यादि निराकर्तुमभिहितम् 'उपसर्जनीकृतस्वार्यों" इति । अर्थों गुणीकृतात्मा, गुणीकृताभिधेयश्च शब्दो वा यत्रार्थान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वनिरिति । तेषु कथं : तस्मान्तीयः १ व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत् समासोक्त्यादिष्वस्ति । समासोक्तो तावत्-- लोचनम् त्यनेन स्वशब्दस्यार्यों व्याख्यातः ॥ न चैतदिति ॥ व्यङ्गयस्य प्राधान्यम् । प्राधान्य च ज्ञेप्तौ यद्यपि. न चकास्ति "बुद्धौ तत्वावभासिन्याम्" इति तु नयेने अखण्डचर्षणा; विश्रान्तः, तथापि विवेचकै वितान्वेपणे क्रियमाणे या व्यंगयोऽर्थः पुनरपि वाच्यमेव कौमुदी व्यङ्गयप्राधान्यामावोक्तिवृत्ती न काव्यश्रवणसमनन्तरभाविकाव्यार्थप्रतिपत्तिसमयमावि- प्रतीत्यपेक्षा, किन्तु तदनन्तरावतारिवाच्यव्यङ्गयगुणप्रधानभावयियेकावस्थासंवेदन- विषयीभावापेक्षवेति दर्शयितुम् "तद्वत् सचेतसां सोऽर्यों वाच्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्वावभासिन्या झटित्येवावभासते ॥" इत्युक्तदिशा प्रथमं व्यङ्गयार्थचवर्णायां झटिति विश्रान्त्युत्पत्तेः वाच्यार्यगतत्वेन ब्यङ्गयार्थगतत्वेन त्वेन वा] प्राधान्यस्य स्फुरणाभावान्न समासोक्त्यादी व्यङ्गयप्राधान्याभावोऽध्यवसातुं पार्यत इति शङ्कामनुवदति-प्राधान्यं चेति ॥ ज्ञप्तौ काव्यार्थप्रतिपत्तिदशायामित्यर्थः ।। न चकास्तीति ॥ स्वरूपत एवार्थस्फुरणेऽसति कुतस्तस्य व्यङ्गयनिष्ठतयाभावावधारणप्रसङ्ग इति भावः । समाधत्ते-तथापीति ॥ विवेचकैरिति ॥ चर्वणानितिभूमेरुत्याय विवेकपदवीमधितिष्ठद्भिरित्यर्थः । यद्यपि ६. क. ७. ड. ग. 'पर्यायापद्धति' २. ग. 'संकरादौ ग. 'तत्र तत्र' 'व्यगाथप्राधान्यम्' ५. ग. 'यद्यपि इतौ' ख. 'तु' नास्ति। 'न्यायेन' ग. 'चर्वण' 'या' ग ·१९० वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् अनुमाणयन्नास्ते तदा तदुपकरणत्वादेव तस्यालकारता , यतो याच्यादेव तदुपस्कृता- चमत्कारलाभ इति यद्यपि पर्यन्ते रसत्यनिरस्ति तयापि मध्यकक्ष्यानिविष्टोऽसौ व्यङ्ग्योऽर्थो न रसोन्मुखीभवति स्वातन्त्र्येण, अपि तु याच्यमेवार्य संस्कतुं धावतीति गुणीभूतव्यङ्गयतोक्ता॥ . " कौमुदी प्रतीतिसमये प्राधान्यं न स्फुरणगोचरः प्रत्युत व्यङ्गयार्थनिष्ठतयैव प्रतीतिस्वभावानुसृत्या तदवभासः, तथापि यौक्तियां बुद्धया गुणप्रधान विवेचनवेलायां प्रवृत्तायां प्राधान्या- प्राधान्यमध्यस्थतया प्राधान्येन या प्राक् प्रतीयमानोऽपि व्यङ्ग्यायों वाच्यानुप्राणकतया अवतिष्ठमानश्चेद्वयवस्याप्येत, तदा तस्यालङ्कारस्वं बलादापद्यमानं न निवारयितुं शक्यमिति समासोक्त्यादिषु व्यङ्ग्यप्राधान्याभावो विवेकदृष्ट्यपेक्षया वृत्तिकृतोक्त इति न विरोध . 'इत्यर्थः ॥ तदुपस्कृतादिति ॥ व्यङ्ग्यार्थोपस्कृतादित्यर्थः ॥ वाच्यादेवेति ॥ न व्यङ्ग्यात् । ननु वाच्यमुखेनापि व्यङ्ग्यस्य रसध्वनिपर्यन्तत्वान्न प्राधान्यहानिः, वाग्यस्य तत्र विभावीभावेन रसनिःध्यन्दित्तया तत्र रसघनेरभ्युपगमाद्वाच्यस्य तदुपस्करणमहिम्नैव चमत्कारकारित्वादिति शङ्कामनूध परिहरति-यद्यपीति ॥ मध्यकक्ष्यानिविष्ट इति ।। पूर्वोत्तरभूतवाच्यरसध्वनिकक्ष्याद्वयोपजीवनेयमुक्तिः । समासोक्त्यादिषु पूर्व वाच्यकक्ष्या ; तदनन्तरं वस्तुव्यङ्ग्यकक्ष्या ; तदनन्तरमन्त्या रसवनिकत्येति स्थितिः । तत्र मध्यकक्ष्या- निवेशिनो व्यङ्ग्यस्यार्याचीनकक्ष्याध्यासिवाच्यार्थाभिमुख्यपुरःसर एवोत्तरकक्ष्याधिरोहि रसो- न्मुखीभावः ; न साक्षादेव ; निम्नदेशनिपातुकनिर्झरनीरप्रवाहन्यायेनार्वाचीनवाच्यार्यानु- धावनहेवाकित्वादीदशि विषये व्यग्यार्यस्येति तदभिप्रायेण व्यङ्ग्यस्य वाच्यो- पस्करणमात्रोपक्षीणत्वात् समासोक्त्यादौ गुणीभूतव्यग्यप्रकारान्तर्भावो वक्ष्यमाणो व्युत्पन्न इत्याह-वाच्यमेवार्थमिति ॥ उक्तेति ॥ कारिकावृत्यपेक्षयोक्तिः । . ३. क. ग. 'कहा.' ख. 'तत्' नास्ति। 'तदुपसस्कृतार' 'मध्यम ४. क. क. स. भधिकः। ग. 'समासोकाविति' २. ग.

·१) लौचनकौमुद्युपलोचनसहितः यत्र ध्वन्यालोकः "उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।।" लोचनम् "येत्रोक्ते गम्यतेऽन्योऽर्थस्तत्समाविशेषणैः । सा समासोतिरुदिता संक्षिप्तार्थतया यां ॥" इति । अत्र समासोकेर्लक्षणं स्वरूपं हेतु म तन्निर्वचन मिति पादचतुष्टयेन क्रमादुक्तम् । उपोटी रागः सान्थ्योऽरुणिमा प्रेम च येन । विलोलास्तारका ज्योतीषि नेत्रत्रिभागाश्च ॥ तथेति ॥ "झटिल्यैव प्रेमरभसेन च गृहीतमाभासितं.. परिचुम्बितुमाकान्तं च । निशाया मुखं प्रारम्भो वदनकोकनदं , | यथेति"। कौमुदी • “यत्रोक्ते" इत्यादि भामहीयमिदं समासोक्तेर्लक्षणम् । अत्र यथेति पदम् "स्कन्धवाजुरख्यालः स्थिरोऽन्तिकमहाफलः । जातस्तरयं चौचैः पातितश्च नभस्वता ॥", इत्युदाहरणप्रदर्शनार्थ- मित्यवसेयम् । सर्वस्यैवास्य श्लोकस्य लक्षणरूपत्वं मा ज्ञायीति विभागमाह-~स्वरूपमिति॥ स्वमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तकं लक्षणमिति यावत् । तत् “यत्रोक्त गम्यतेऽन्योऽर्थः" इत्युक्तम् । यत्र यस्मिन् प्रस्तुतेऽर्थे वर्णिते सत्यन्योऽप्रस्तुतोऽर्थो गम्यते । तचैतत् श्लेषादावप्यस्ति तद्यावृत्त्यर्थ तत्समान[नेति] विशेषणसम्य हेतुरुक्तः । तथा च मख़ुकः- "विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः” इति ॥ समासोक्तिरिति ॥ नामोक्तम् । तस्य नाम्नो निर्वचनार्थ संक्षिप्तार्थतयेति ॥ समासेन संक्षेपेणैवार्थान्तरस्योक्तिरिति । विशेषणसाम्यं प्रदर्शयन् व्याचष्टे-उपोढेत्यादि । झटित्येवेति ॥ प्रस्तुते । १. ग. 'पुरो विरागाव' ड. 'तत्' नास्ति। ९. प. क. १०. ख. 'यत्रोत्तो' का ग. ग. घ. 'सोऽर्थः' ड, 'सत्' नास्ति। 'माविशेषणः' ध. क. १२. १३. 'गश्च' 'मावा' 'झगिति' ग. च' नास्ति। 'चति' ग. यथा' अधिकः । क. 'बुधैः' अन' नास्ति। घ. का ग. 'स्वरूप वरूपे प.

·पन्यालोकः उदयोतः लोचनम् झटिति' ग्रहणेन प्रेमरमसेन च । तिमिरं चांशुकाचे सूक्ष्मा अंशयः तिमिरांशुकं रश्मिशबलीकृतं तमःपटलम् , तिमिरासुकं नीलजालिका नवोढाप्रौढवधूचिता । रागात् रकत्वात् सन्ध्याकृदिनन्तरम् , प्रेमरूपाच हेतोः । पुरोऽपि पूर्वस्यां दिशि अमे च । गलितं प्रशान्तं पतितं च । तया राज्या करणभूतया ; समस्तं मिश्रित उपलक्षणत्वेन वा । ने क्षितं रात्रिप्रारम्मोऽसाविति न ज्ञातम् । तिमिशवलितांशुदर्शने हि रात्रिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते, न तु स्फुट आलोके । नायिकापक्षे तु--तयेति कर्तृपदम् । रात्रिपक्षे 'तु अपिशब्दः" लक्षितमित्यस्यानन्तरः । अत्र च नायकेन . कौमुदी प्रेमरमसेनेति ॥ अप्रस्तुते तिमिरांशुकमिति द्वन्द्वसमासाश्रयेण प्रस्तुते योजयति-तिमिरं चेति ॥ कप्रत्यार्थमाह--सूक्ष्मेति ॥ रूपसादृश्यादंशुके तिमिरशब्दप्रवृत्तिमभिप्रेत्याप्रस्तुते योजयति-तिमिरं चांशुकमिति ॥ नीलजालिका नीलं वस्त्रम् । अस्यात्रौचित्यात् ग्रहण- मित्याह---नवोदेति ॥ नवोढाया अत एवाप्रौढाया वया उचिता । रक्तत्वात् इति प्रस्तुते; अनन्तरमिति च । प्रेमरूपादित्यप्रस्तुते । हेतोरिति च प्रस्तुते । तयेति निशापरामर्शः। तृतीया च करणार्या । तिमिररश्मिसंभेदे च करणत्वमित्याह---तयेति ॥ उपलक्षणार्या या तृतीयेत्याह-उपलक्षणत्वेन वेति ॥ न ज्ञातम् ॥ जनैरिति शेषः । अलक्षणे हेतुर्गलनम् । तथापि कयमलक्षणमित्याह-तिमिरेति ॥ इदानीमप्रस्तुते योजयति- नायिकापक्ष इति ॥ अलक्षणेन च संबध्यत इत्यर्थः । प्रस्तुते पुरोऽपीत्यपिशब्दस्य ययावतान्थयो दुर्घट इति क्रमभञ्जनेन न लक्षितमपीत्यन्वयमाह-रात्रिपक्ष इति । न केवलं । 'सगिति' २. 'प्रेमरसेन ३. क. स. ग. 'भुकम्' घ, तमःपटलं... गलितम्' नारित। ५. ९चा' ग. 'वधूदिता ख. 'रसस्वात' ८. स. 'कृताद' नास्ति। ग. 'कृतादागादन- घ. न' नास्ति । क. स. वालितम्' क. ख. ग. 'संवलित' इ. 'शरलीकृत १२. स. 'तु' नास्ति। ११. घ. 'शपम्' ·। लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः लोचनम् पश्चाद्गतेन चुम्बनोपक्रमे पुरो नीलांशुकस्य गलनं पतनम् । यदि वा पुरोऽग्रे नायकेन तथा गृहीतं मुखमिति संबन्धः । तेनात्र व्यग्ये प्रतीतेऽपि न प्राधान्यम् । तथा हि- नायिकानायकव्यवहारो निशाशशिनावेव शृङ्गारविभावरूपौ संस्कुर्वाणोऽलकारता भजते, ततस्तु वाच्याद्विभावीभूताद्रसनिःध्यन्दः । यस्तु व्याचष्टे-"तया निशयेति कर्तृपदम् । ने चाचेतनायाः कर्तृत्वमुपपन्नमिति शब्देनात्र नायकव्यवहार उन्नीतोऽभिधेय एव, न व्याय कौमुदी प्रत्यक्षेणानवगतमित्येव, किन्तु उन्नीतमपि नेत्यर्थः । नायिकापक्षे पुरोभागे नीलांशुकगलनस्य समुचितां दशामासूचयति-अत्र चेति ॥ नायिकापक्षे पुनरित्यर्थः । "पुरः" इत्यस्य "मुखं गृहीतम्" इत्यनेन वान्यय इति चुम्बनौचित्यानुसृत्याह-यदि वेति ।। यत एवमुक्त- प्रकारेणार्यान्तरप्रतीतिः, ततो हैतोरित्यर्थः । अप्राधान्यमुपपादयति-तथा हीति ॥ विशेपणसाम्यात् खलु प्रतीयमानमप्रस्तुतं प्रस्तुतावच्छेदकत्येनैवावभासते; तेनात्र व्यवहार- मात्रसमारोप एव, न तु ताप्यारोपः; स चात्र नायिकानायकव्यवहारो वाक्यार्थभूयास्थिती निशाशशाङ्की संस्कुर्वनालङ्कारपन्यानमतिलहितमलमिति व्यकं प्रतीयमानस्याप्राधान्यात् न्यम्] | संस्कार्यतायां हेतु-:शृङ्गारविभावरूपाविति ॥ शृङ्गारविभावीभवितुं योग्यमित्यर्थः । एवं मध्यकक्ष्यानिविष्टव्यङ्ग्यापेक्षया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमुक्त्वा पार्यन्तिकरसध्वन्यपेक्षया ध्वनि- स्वमन्यस्तीति दर्शयितुमाह-ततस्त्विति ॥ संस्कृतात् , अत एव पूर्व विभावभावमननुभवतः संस्कारणानन्तरं प्राप्त विभावभावात् । समासोक्युदाहरणेऽस्मिन् व्याख्यानान्तरमनुभापते- यस्त्विति ।। यच्छब्दस्य "स प्रकृतम्" इति तच्छन्देनान्वयः ॥ कर्तृपदमिति ॥ निशायाः कर्तृत्वमभिदधत्पदमित्यर्थः । ततः किमित्साहन चेति ॥ स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वम् , तच्च चेतनस्यैव कुलालादेईष्टमुपपनं चेत्यर्थः । ततोऽपि किमित्याह-इति शब्देनेति ॥ निशाशब्देन शशिशब्देन चेत्यर्थः । नायकयोर्व्यवहारः नायकव्यवहारः। उन्नीत उत्प्रेक्षितः। ततथाभिधान्यापारविषय एव, शब्दस्यास्य व्यापारान्तराभावादित्याह-अभिधेय एवेति ॥ क. ख. ७. घ. उ. २. ग. 'नि:पन्दः' नाचेत- ई 'नवान' 'आनीता' क. घ. 'गृहीतमुख ग. 'तेनाप्यत्र' क. ग. 'ततोऽपि नायक- ग. 'संस्कुर्वाणो' 'ततश्व' 25 ग. ९. क. स.

·वन्यालोकः [उदयोतः चन्यालोका इत्यादौ व्यङ्गधेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते । समारोपितनायिकानायक- व्यवहारयोनिशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वात् ।। लोचनम् इति । अत एव समोसेनोकिः" इति, स प्रकृतमेव अन्यार्पमत्यजत् "व्यङ्ग्येनानुगतम्" इति । एकदेशविवर्ति चेत्यं रूपकं स्यात् , "राजहंसैरवीश्यन्त शेरेदैव सरोनृपः" इतिवत् । न तु समासोक्तिः, तुल्यविशेपणीभावात् 'गम्यते' इति चानेनाभिधाव्यापारनिरासात् --- इत्यलमवान्तरेण बहुना । नायिकाया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः, नायिका- यां नायकस्य यो व्यवहारः स च शशिनि समारोपित इति व्याख्याने नैशेषप्रसङ्गः ।। कौमुदी समासेनोक्तिरिति ॥ समाख्यासामर्थ्याच्चाभिधेयत्वनिश्चय इत्याह -अत एवेति ॥ 'नव्यङ्ग्य इति' इतिशब्द इह संबन्धनीयः । वृत्तिग्रन्थविरोधसमुद्भावनया परिहरति-स प्रकृतमिति ॥ कोऽसौ अन्य इति तमाह-व्यङ्गयेनेति ॥ इतोऽप्ययुक्तमिदं व्याख्यानमित्याह-एकदेशेति ॥ एकदेशविवर्तिन उदाहरणमाह-राजहंसैरिति ॥ अत्र हि सरसां नृपत्वरूपणमेव शाब्दम्, शरदचामरग्राहिणीवं राजहंसानां चामरत्वं चार्थमित्येवं यथैकदेशविवर्तित्वम् , तया तिमिरांशुकमित्यादौ तिमिरादेरंशुकत्वादिरूपणं शाब्दम् , शश्यादैस्तु नायकादित्वमार्थ- मित्येकदेशविवर्तिरूपकत्वमेव स्यात् ; न समासोकिरूपत्वम् , तद्धेतुभूतविशेषणसाम्या- भावात् ; तच्च रूपकसमासावलम्बनादित्यर्थः । भामहीपलक्षणवाक्याक्षरव्याघाताचाभिधेय- त्वपक्षानुपपत्तिरित्याह-गम्यत इति चेति ॥ बहुवक्तव्यदूपणत्वं सूचयन्नुपसंहरति- इत्यलमिति॥ ननु "पुमान् स्त्रिया" इत्येकशेषप्रसक्तौ सत्यां कयं वृत्तौ "समारोपितनायिका- नायकव्यवहारयोः" इति तद्विरुद्धोऽयं प्रयोगो घटताम् , इत्याशङ्कय तादृशप्रकारावकाश- विरहितं व्याख्यानप्रकारं प्रकटयस्तदविरोधमाह-नायिकाया इति ॥ व्यवहारो व्यापारः घ . 'एव' नास्ति। क. ग. 'समासोक्तिः क. ख. ग. 'प्रकृतार्थमेव १ च. 'च' अधिक। स. 'शारदीव' ६. प. 'सरोरुहाः' ग. 'वर' नास्ति। "विशेषणत्वा- 5. 'नायिकयोः घ. • 'च' अधिकः। क. 'च'नास्ति। 'न कोऽपि दोष- ·[१ लोचनकीमुद्युपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः आक्षेपेऽपि' व्यापविशेपाक्षेपिणो' वाच्यस्यैव चारुत्वम् । प्राधान्येन वाच्यार्थ आक्षेपोक्तिसमाादेव ज्ञायते । तत्र शब्दोपारूटरूपो विशेषाभिधाने- च्छया प्रतिपेधरूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्गयविशेपमाक्षिपन्मुख्यं काव्यशरीरम् । लोचनम् आक्षेप इति ॥ "प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः" । तंत्रायो यथा- "अहं त्वां यदि नेक्षेप क्षणमप्युत्सुका ततः । इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्ते प्रियेण ते ॥" इति वक्ष्यमाणमरणविषयो निषेधात्माक्षेपः। तत्र इयदस्तु' इत्येतदेव अत्र त्रिपे' इत्यस्याक्षेपक कौमुदी दुकूलविगलनानवलोकनादिरूपः नायकस्य व्यवहारस्तत्तादृशवदनाम्बुरुहपरिचुम्बनारम्भादि- लक्षणः ॥ भामदीयमेवाक्षेपालङ्कारलक्षणमुपक्षिपति-प्रतिपेध इति ॥ इवशब्देन प्रतिपेधस्यामासस्वमाभासितम् । तया च मख़ुकः--"उक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोः विशेषप्रतिपत्त्यर्थ निषेधाभास आक्षेपः" इति ।। इष्टस्येति ॥ प्राकरणिकत्वं दर्शितम् ॥ विशेषाभिधित्सयेति ।। विशेषप्रत्यायनार्थमित्यर्थः । अत्रापे भामहीयमेवोदाहरणमाह-अहं खामिति ॥ आधभेदत्वं योजयति-वक्ष्यमाणेति ॥ इह याच्यो य आक्षेपः स निषेधरूपो विवक्षितः नागरणरूपः, तस्य व्यङ्ग्यत्वादित्याह-निषेधात्मेति ।। इहापि व्यङ्ग्यस्य वाथ्यो- पस्कारकत्वेनाप्राधान्यं दर्शयति-तत्रेति ॥ वक्ष्यमाणविषय आक्षेपे । अत्र त्वद्विलोकन- ७. २. क. प. अपि अधिकः। ८. ख. 'वावयार्थ 'तया हि तर हि १०.क. च. 'मतः। तत्रायो' नास्ति । "प्रियेण' 'मरण- नास्ति। 'यतः' 'नियते' 'इत्याक्षिपद' ड. च. त्यापेक ४. ग. ५. ६. क.

·स्तत्तादृक्तृपितस्य मे खेलमतिः सोऽयं जलं गृहते । १९६ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् सत् 'चारुत्वनिबन्धनमित्याक्षेप्येणाक्षेपकमलंकृतं सत् प्रधानम् । उक्तविषयस्तु यपा ममैव- "भो भोः किं किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्य कान्या गति. . अस्थानोपनतामकालसुलमा तृष्णां प्रति क्रुध्य भो- बैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्गः पुनर्मारवः ॥" कौमुदी महोत्सवविरोधिनि समये, अहं म्रिय एव मरणमनुभवाम्येव इत्येवंरूपस्यार्थस्याक्षेप[पक]- मागूरणं कुर्वाणमेव, इयदरित्वत्येतद्वाच्यं प्रतिषेधरूपमेव चारुत्वप्रतीतिनिबन्धनम् , न त्वाक्षेप्यं त्रिय इत्येतत् व्यङ्ग्यम्-इत्यतो हेतोराक्षेप्येण मरणाध्यवसायेन व्यङ्ग्येनालंकृतं वाच्य- मेवाक्षेपकं प्रधानम् , न त्याक्षेप्यं व्यग्यमिति योजना । द्वितीये स्वकीयमेवोदाहरणमाह- उक्तेति ॥ भो भोः किं किमित्यादरातिरेके वीप्सा । अकाण्ड एवास्थान एव । निःसहनिस- मरपरिश्रमभरतयावसन्नः । कान्या गतिः इत्यादिकं प्रश्नोत्तरात्मकं पान्थस्य वचनम् । किमपि शरणलवमलभमानोऽहमतिमहति सङ्कटे विपरिवर्त इत्यर्थः । किंनिबन्धनं कीदृशं वा तद्भवतो व्यसनमित्युक्तम् । तादृगिति ।। अतिवेलं तृषामूलिया सलिलपिपासया परिभूय- मानं मामनादृस्य ॥ सोऽयमिति ।। साभिनयोऽसूयातिशयनि:ष्यन्दी निर्देशः । अत एव खलमतिरयम् एवमतिबहुटदाहदहनदन्दह्यमानसकटदेहतया महीयसीमार्तिमासादयवित्येवं मनसि कृत्वा जलं मदीयदाहनिवृत्तिनिदानं गूहते निहोति यतः, अतोऽहमशरणः संवृत्तोऽस्मि । "अस्थानोपनताम्" इत्यादि प्रष्टुरेव पान्यप्रतियोधनपरं वचनम् ।हे पान्थ त्वमात्मीयामेना तृष्णां प्रति क्रुध्य क्रोधमालम्बस्व, यस्मादियमस्थाने अयोग्ये विषये उपनता ; भवितव्यं नाम तावत्तस्या अपि कयापि विचिकित्सया-किमिह मया प्रवर्तितव्यं न वेति । तथा अकाले अनवसरे सुलभा च । कुत एवमिति चेत् यस्मादेप मरुभूमिसम्बन्धी मार्गस्त्रैलोक्यप्रसिद्धमहिमा भवति । न खलु कश्चिदपि न जानाति तृपितापतितपथिक- लोकपायोवितरणसततपराङ्मुखप्रवृत्तिरयमिति । तेन भवदीयायास्तृष्णायाः भवत भवन् भवतः] एवायमपराधावतारः न पुनरमुष्य कयश्चित्, अस्प तथाविधस्वभावत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात्-इति विपासातिशयाक्रान्तस्यान्तपान्यपरिसान्त्वनपरेयमुक्तिः । अनेन १. क. ख. ग. 'आक्षेप' ४. ग. 'जामतिः। ग. 'सपप्रधानम्' 'सलगतिः' ग. 'मभव' नारित। ख. 'अभ्यतः - २.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १.९७ लोचनम् अत्र कश्चित् सेवकः प्राप्तः प्राप्तव्यमस्मात् किमिति न लेभे इति प्रत्याशीविशस्य- मानहृदयः केनचिदमुनाक्षेपेण प्रेतियोच्यते । तत्राक्षेपेण निषेधरूपेण वाच्यत्यैवासत्पुरुषसेवा- तद्वैफल्यंतकृतोद्वेगात्मनः शान्तरसस्थायिभूतनिर्वेदविर्भावानुभावरूपतया चमत्कृतिदायित्वम् । वामनस्य.तु "उपमानाक्षेपः' इत्याक्षेपलक्षणम् । उपमानस्य चन्द्रादेराक्षेपः । 'अस्मिन् सति "किं त्वया कृत्यम् । इति । यया- "तस्यारतन्मुखमस्ति सौम्यनुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ यदि च ते" किं नाम नीलोत्पलैः । किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे हो" धातुः पुनरुक्तयस्तुरचनारम्भेष्यपूर्वो ग्रहः ॥" कौमुदी प्रत्याय्यमानमर्थ दर्शयति-अत्रेति ॥ "किं तावत्प्राप्तम्' इत्यादिवयोग्यत्ववचनः प्राप्त- शब्दः, सेव्यं राजादिकं प्राप्त इति वा । अस्मात् सेव्याद्राजादेः सकाशात् । व्यग्यस्य वाच्यार्योपस्कारकत्येन गुणीभावं दर्शयति--तत्रेति ॥ किं तवाच्यमिति तदाह- असत्पुरुषेति ॥ अत्र पान्थजलतृष्णादिरूपं न विवक्षितम् , किं त्यसत्पुरुषसेवादिकम् ; अन्यथा अप्रस्तुतप्रशंसात्वापत्तरिति भावः । विभावः सेवावैफल्यम् । अनुभाव उद्वेगः । एवं भामहीयं लक्षणद्वयमुदाहरणे योजयित्वा तस्यैव वामनोकेऽपि लक्षणे व्यङ्ग्यस्याप्राधान्यं न विघटत इति दर्शयति-वामनस्य विति ॥ लक्षणवाक्यं विभजते-उपमानस्येति ।। मुखादि- संबन्धिन इति शेषः । आक्षेपशब्दार्थमाह-अस्मिन्निति ॥ अस्मिन् उपमेयामिमते मुखादौ। तेन उपमानाभिमतेन चन्द्रादिना । उदाहरणमाह-यथेति ॥ सौम्यं मधुरदर्शनम् ; . २. क. 'प्राप्यमरमाक' क. ख. प्रतिलभे' क. ख. 'इत्यन्तविषद्यमान' क. ग, 'विडम्बनाक्षेपेग' घ. . प्रति...निवेदवि' नास्ति । क. स. वैफल्यतः' 'वैफल्यकृत' च, 'स्थायो' ८. 'प्रतिभानु' ९. क. ख. ग. 'दायि' नास्ति। १०. घ. 'आक्षेप' नास्ति । ११. घ. 'किम्' नास्ति । ग. 'कृतम्' १३.क. स. १४, क. ग. 'दे यान्तः' ७.

·१९८ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् अत्र व्यङ्ग्योऽप्युपमार्थो वाच्यस्यैवोपस्कुरुते । किं तेन कृत्यमिति लपहस्तनारूप आक्षेपो वाध्य एव चमत्कारकारणम् । यदि चोपमानस्याक्षेपः सामर्थ्यादाकर्षणम् । यथा--- "ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरैण शरद्दधानार्दनखक्षतामम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रखेरभ्यधिकं करोति ॥" ईकिलपितनायकान्तरमुपमानमत्रोक्षिप्तमपि वाच्यार्थमेव अलङ्करोतीति । एपा तु कौमुदी अत एव सुभगम् ; तस्यास्तत् स्ववेदनानन्दसमास्वायसौन्दर्यसर्वस्वं मुखमस्ति ; सत्तामनु- भवति खल । अतः पार्वणेन्दुना किं कृत्यमिति । उत्तरवाक्ये 'दशौ' इत्यत्र 'स्तः' इति विपरि- णमय्य योज्यम् । अत्र च 'सौम्यसुभगम्' 'पार्वणेन' इति च साधारणधर्मनिर्देशः । सौन्दर्यस्य पदम् , 'नील' इति ; 'कोमलकान्तिभिः' इति सा[स्या]नुभवपरामर्शकेन 'तत्र' इत्यनेन च अपर्यवसितासाधारणलालित्यविशेषशालिवं दर्शितम् । धातुः उचितानुचितानभिज्ञस्य, पुनरुक्तानां यातयामत्वेनानादरास्पदीभूतानाम् , अत एवानुपादेयानां पार्वणेन्दुप्रभृतीनां वस्तूनाम् , रचनायो बहुप्रयासोपादानेन सृष्टौ विषये, य आरम्भा व्यापाराः तेषु, अपूर्वः अन्यस्मिन्नुचितानुचिताभिज्ञे रचयितर्यदृष्टचर इहैव दृष्टः प्रहः अभिनिवेशविशेषः । अहो [ही]महत्कष्टमिति । उपमार्यः उपमारूपोऽयः; वाच्यस्यैवोपस्कुरुते वाच्यमेवालंकरोतीति यावत् ॥ वाच्य एवेति ॥ नोपमार्थ इत्यर्थः । आक्षेपशब्दस्यागूरणं वार्य इत्याह--यदि वेति ॥ तत्र वामनमतानुरोधेनैवोदाहरणमाह-यथेति ॥ ईकिलषितं यन्नायकान्तर तदुपमानत्वेनात्र गूर्यते, शरदा नायिकया सकलङ्कस्येन्दोः प्रसाघमानत्वाभिधानात् । एवं धामनमतेनाक्षेपालंकारत्वमभिधाय भामहमतेन समासोक्तित्वं स्थापयति--एषा विति ।। तुशब्दोऽलंकारान्तरत्वशङ्कां व्यवच्छिनत्ति । अत्र च नायिकापक्षे साक्षादानखक्षत- स्थतया श्रुतमप्युपमानत्वमैन्द्रधनुपि योजनीयम्-इन्द्रचापाभमानखक्षतं दधानेति; १. ग. 'तु' नास्ति । क. ख. ग. रतनारोप घ. 'हसनारूप क. ख. ग. र. 'चकार' क. ग, इत्यत्र' अधिकः । क. क. क. 'कलकित ख. ग.. 'नायिका' ग. अत्र' नास्ति। ख. 'तु' नास्ति । ८.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः १९९ ध्वन्यालोकः 'चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्गययोः प्राधान्यविवक्षा । यथा- "अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिः कीरक्तथापि न समागमः ॥" अत्र सत्यामपि व्यङ्गयातीतौ वाच्यस्यैव चारत्वमुत्कर्पवदिति तस्यैव प्राधान्य- विवक्षा। लोचनम् समासोक्तिरेव । तदाह-चारुत्वोत्कर्षेति ॥ अत्रैव प्रसिद्धं दृष्टान्तमाह-अनुरागवतीति । तेनाक्षेपप्रमयसमर्थनमेवापरिसमाप्तमिति मन्तव्यम् । तत्र तूदाहरणत्वेन समासोक्तिश्लोकः पठितः "अहो दैवगतिः कीट- " इति । गुरुपारतन्त्र्यादिनिमित्तकोऽसमागम इत्यर्थः ।। कौमुदी 'प्रसादयन्ती' इति विशेषणस्य समानत्वात् तत्समभिव्याहृतस्य अस्यापि साम्यस्यैवोपपत्तेः । व्यङ्गयापेक्षया याच्यस्य चारुत्वाधिक्येऽपि व्यङ्गयस्यैव किं न प्राधान्य मित्याशक्य तन्निषेधे हेतुत्वेनोत्तरग्रन्थमवतारयति---तदाहेति ॥ तत् तत्र याच्यस्यैव प्राधान्यं न व्यग्नस्ये- त्यस्मिन्नर्थे हेतुमाहेत्ययः ॥ अत्रैवेति ॥ चारुत्वोत्कर्षातं प्राधान्यमित्येतस्मिन] । एषकारोऽलंकारोदाहरणत्वशङ्काशमनार्यः ॥ प्रसिद्धमिति ॥ दृष्टान्तवे हेतुः ॥ तेनेति ।। दृष्टान्तोकित्वादेवालंकारान्तरोदाहरणत्वामावादित्यर्थः ॥ तत्र विति ॥ आक्षेपसमर्थन एवेति ।' तुरखधारणे ॥ समासोक्तिलोक इति ॥ नात्र कस्यचिद्विमतिरित्यर्थः । समागम- सामग्रीसन्निधावस्यसमागमस्य दैवगतिविजृम्भितत्वं वदता समागमस्याप्रतिविधेयनिमित्तान्तर- प्रतिबन्ध वातवृत्तिवं सूचितम्, इतरया निर्हेतुककार्योत्पत्यनुपपत्तिरित्याह-गुरु- पारतन्येति ॥ तच्छब्दस्य व्यङ्ग्यपरामर्शकत्वशङ्का मा भूदित्याह-वाच्यस्यैवेति ॥ ४. क. प. २. ग. निभानामिदा' ग. 'चित्रा' स. 'तेनान प्रमेयसमर्था- स. 'तत्रोदाहरणेन' च. 'कौदा' नास्ति। स. ग. निमितों ५. निमितमो' २. नामेव पारे' ·२०० ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् । " तस्यैवेति ॥ वाच्यस्यैवेति यावत् । वामनाभिप्रायेणायमाक्षेपः, भामहाभिप्रायेणे सामासोक्ति- रित्यौँमाशयं हृदये गृहीत्वा समासोक्त्याक्षेपयोर्युक्त्येदमेकमेवोदाहरणं व्यतरमन्यकृत् । एवं हि समासोक्तिर्वास्तु आक्षेपो वा ; किमनेनास्माकम् ? समासोक्यादिषु सर्वथलकीरेषु व्यङ्ग्यं वाच्ये गुणीभवतीति नः साध्पम्-इत्याशयोऽत्र अन्ये गुरुभिर्निरुपितः ॥ कौमुदी यदि प्राधान्यविवक्षायामुदाहरणं प्रन्यकृता दत्तं तर्हि 'उपोढरागेण' इति प्रागुदाहृत- समासोक्तिश्लोकानुस्मरणेनापि चरितार्थत्वेऽपि किमर्थ समासोक्तिश्लोकान्तरादा- हरणमित्याकाङ्क्षायां तदभिप्राय सप्रमाणं प्रदर्शयति--वामनाभिप्रायेणेति ॥ 'ऐन्द्रं धनुः' इत्यादिवनायकान्तरस्योपमानम्वेनाक्षेपादित्यर्थः ॥ भामहेति ॥ अनुरागवती- त्यादिविशेपणसाम्यादपस्तुतस्य गम्यमानत्वादित्यर्थः । पुरःशब्दस्य देशकालसाधा- रण्यात् समागमस्य च सम्बन्धिभेदात् भेदेऽपि स्वरूपत एकत्वात् साम्यमवसेयम् । युक्त्या योगन लाघविकतयेति यावत् । इदम् अनुरागवतीत्यादिकम् । एकं साधारणम् । तथापि साधारणोदाहरणे कोऽभिप्राय इत्यत आह-एवं हीति ॥ अनेन प्रकारेणोदाहरणे सतीत्यर्थः । अथ या मतभेदेनास्यालंकारद्वयरूपत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । अलंकारनियम- विवेचनतात्पर्याभावसूचनमुखेन ताशि विपये वाच्यप्राधान्यनिश्चयप्रतिपादन- प्रयनातिशयसूचनार्थमीहगुदाहरणं प्रत्यकृत इत्यर्थः ॥ अत्र ग्रन्य इति ॥ २. ८. ४. स. तावत् ग. 'तु' अधिकः। ग. 'अमुम्' नास्ति। क. स. 'युक्त्या' नास्ति । ग. 'गुस्त्यैवेद- स. 'एषापि' ग. 'एषा' ६. ग. 'आक्षेपोक्तिः' क. ख. 'समासोक्त्यादिषु'नास्ति । क. स, 'अलङ्कारादिषु' ग. 'सिद्धालबारे स, ग. 'मत्र' अषिकः । ग. 'अस्मद्गुरामः' 'अनेन' भधिकः। ९.

·१] लोचनकौमुधपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः यथा च दीपकापहृत्यादौ व्यङ्गयत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि प्राधान्येन विवक्षित- लोचनम् एवं प्राधान्यविवक्षायां दृष्टान्तमुक्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र दृष्टान्त स्वपरसिद्धमाह-यों चेति ॥ उपमाया इति ॥ उपमानोपमेयभावस्येत्यर्थः ।। तयेति ॥ उपमया । दीपके हि "आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिप्यते" इति लक्षणम् । "मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितः कलाशेपश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालललनी । मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः।।" कौमुदी "चारुत्वोत्यायनिवन्धना" इत्यादौ "प्राधान्यविवक्षा" इत्यन्ते “यथा च" इत्यादि- दृष्टान्तान्तरोपक्षेपस्य पूर्वापेक्षया विविक्तं विषयमाह-एवमिति ।। स्वपरप्रसिद्धत्वं दृशान्तले हेतुतयोकम् ; तत्तु ताबद्दीपके वाच्यप्राधान्य व्यपदेशहेतुभूतं प्रदर्शयति-दीपके हीति ॥ अत्र दीपनकृतमेव चारुत्वमित्यन्वयः । दीपकस्य टक्षणमुदाहरणं च वाक्यमध्ये दर्शयति । अथ वा दीपके हि वाच्यस्यैव प्राधान्यमिति शेषः ॥ आदिमध्यान्तेति ॥ अत्र आयादयः शन्दा वाक्यविपया द्रष्टव्याः, न तु श्लोकमात्रापेक्षाः । तत्र "आदिमध्यान्तवाक्यगतत्वेन धर्मस्य वृत्तावादिमध्यान्तदीपकाख्यानयो भेदाः" इति मझुकवचनात् "तनिम्ना शोभन्ते" इति अन्तवाक्यगतत्वादन्तदीपकोदाहरणमैतत् ज्ञेयम् ; इतरयोस्त्वनुदाहरणं विस्तरभयाद- प्रस्तुतत्वाघ । आदिदीपकं यथा ममैव मयूरदूते काव्ये- "सा जागति स्वपिति च मुधा मूकतामेत्य यद्धं ते रोदित्यधिकमतुलं धैर्यमालम्बते च । . . ५. १. ज. 'ऐकापट स, ग, मिपिनारिता 'तत्र दोपकेनेव शोभा यथा' अधिकः। 'अनिवा' २. ६. ३. ४. 'मा तपादाः 26 ·२०२ ध्वन्यालोकः (उदयोतः लोचनम् इत्यत्र दीपनकृतमेव चारुत्वम् । “ अप तिरभीष्टस्य किंचिदन्तर्गतोपमा" इति । तत्राहवेनैव शोभा- . "नेयं विरोति मृशाली मदेन मुखरा मुहुः । अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुपो घनिः ।।" इति । कौमुदी मूछों प्राप्नोत्यपि च भजते चेतनामित्यशक्तो घक्तुं वेधा अपि विरह जव्याप्तीरगनानाम् ॥" इति । अत्र बह्वनिां क्रियाणामेककारकसंबन्धात् क्रियादीपकम् । आदिवाक्ये 'सः' इति कर्तृकारकनिर्देशाच्चादिदीपकम् । मध्यदीपकं यथा ममैव- "कुचसीमनि कुटिलदृशां घुसूणरसाः शारदीषु रजनीषु । चन्द्ररुचः सुन्दरतां दधति व्यङ्गयेषु चैव सुकविगिरः ॥" अत्र सुन्दरताधानक्रियाया मध्यवाक्यगतत्वान्मध्यदीपकम् ।। दीपनकृतामिति ।। अनेन दीपयतीति बुलि दीपकशब्दोत्पत्तिः सूचिता ॥ एवेति ॥ न गम्यमानेनोपमानोपमेय- भावेनेत्यर्थः । अभीष्टस्य प्रस्तुतस्य भृङ्गालीविरावादेः । शुक्तिकादौ रजतत्वाधपहवेऽति- प्रसक्तिं वारयितुम्---अन्तर्गतोपमेति ॥ तत्र भेदाग्रहनिबन्धनो मिथ्याध्यवसाय- रूपोऽपहवः, इह तूपमानोपमेयभावनिबन्धमः समीचीन एवं प्रत्यय इत्यर्थः । उदाहरणात् प्रागेव लाघविकतया दीपकदर्शिता रीतिमिहाकर्षति -तत्रेति ॥ वाच्यभूते- नापहवेनैव, न तु व्यङ्गयभूतोपमया । सा तु वाच्यमेवालङ्कुर्वाणा शोभायै कल्पत इत्यर्थः । उदाहरणं भामहीयमेवाह-नेयमिति ॥ मुहुर्विरीतीत्यन्वयः । 'मदेन मुखरा' 'आकृष्य- माणस्य' इति च बिम्बप्रतिबिम्बमायेनोक्तिः उपमानोपमेयभावमार्गशोधनार्या । इदानीम् क. ख, ग, 'दीपक- क. 'अर्थगतोपमा ग, 'अन्तगतोपमा' ४. क. 'इति' नास्ति। ख. 'अपहत्येव ख. ग. 'या' भरिकः। क.

·लोचनकीमुयुपलोचनसहितः २०३ . ध्वन्यालोकः वान तया व्यपदेशः, तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम् । अनुक्तनिमित्तायामपि विशेषोक्तो "आहूतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलयति ॥" लोचनम् एवमाक्षेपं विचार्योद्देशक्रमेणैव प्रमेयान्तरमाह-अनुक्तनिमित्तायामपीति ॥ "एकदेशस्य विगैमे या गुणान्तरसंस्तुतिः । विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिरिति स्मृता ॥" यथा--"स एकत्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तर्नु यस्य शम्भुना न हृतं बलम् ॥" कौमुदी "अनुक्तनिमितायाम्" इत्यादिग्रन्थस्याक्षेपप्रमेयसमर्थनेन संबन्धमाह-एवमिति ॥ "आक्षेपं विचार्य" इत्यनेन समासोक्तिश्लोके यत्पूर्वमुक्तम् "आक्षेपप्रमेयसमर्पनमेवा- परिसमाप्तम्" इति तदनुसन्धत्ते । तेन दीपकादेरन प्रासङ्गिकत्वमेव, न तु प्राकरणिकत्यमिति दर्शितम् । अत एवाह-उद्देशकमेणैवेति ॥ समासोक्त्याक्षेपानुतनिमित्तविशेषोक्तीत्या- युदेशक्रमानुरोधेनेत्यर्थः । ननु 'विशेषोक्ति तौ)' इत्येव वक्तव्ये किमर्थम् 'अनुक्त- निमित्तायाम्' इति विशेषणम् ! अचिन्त्यनिमित्तोक्तनिमित्तलक्षणप्रकारद्वयव्यवच्छेदार्थ चेत्, तत्र किं निवन्धनमित्यपेक्षायां प्रथम विशेपोकेर्लक्षणमाह-एकदेशस्येति ॥ एकदेशस्य तनुमत्वादेः कारणरूपस्य विगमे राहित्येऽपि गुणान्तरस्य बलबत्त्यादेः धर्मस्य कार्यरूपस्य संस्तुतिः प्रतिपादन यत् कस्यचिद्विशेषस्याभिव्यञ्जनायं सा विशेषप्रथनार्थोक्किरिति विशेषोक्ति मालङ्कार इत्यर्थः । सा चाचिन्त्यनिमिचा, उक्तनिमित्ता, अनुक्कनिमित्ता चेति विधा भवति । तत्राद्याया उदाहरणमाह-ययेति ॥ स इति ॥ ब्रह्मादि- कीटपर्यन्तेष्वप्रतिबद्धवीर्यत्वेन सुप्रसिद्धः । एकः प्रधानमूतोऽन्यनिरपेक्ष एव ; अत एष कुसुमायुध इति ॥ त्रीणीति ॥ संख्यानिर्देशोऽयमजितशेषनिषेधार्यः । 'शमुनापि' तर्नु १. ग. 'भामित्युक्त्वा' 'मपि नास्ति। स. निगमें 'तनुः' घ.

·२०४ ध्वन्यालोकः [उदपोतः चन्यालोकः इत्यादौ व्यङ्गयस्य प्रकरणसामर्थ्यात् प्रतीतिमात्रम् । न त्वत्र काचिचारुत्व- लोचनम् इयं चाचिन्त्यनिमित्तेति नास्यां व्यगयस्य सद्भावः । उक्तनिमित्तायामपि वस्तुस्वभाव- मात्रत्वे पर्यवसानमिति तत्रापि न व्यगय सद्भावोशङ्का । यथा- "कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽरस्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्यने ॥" तेन प्रकारद्वयमबधीर्य तृतीयं प्रकारमाशङ्कते "अनुक्तनिमित्तायामपि इति ॥ व्यङ्गय- स्पेति ॥ "शीतकृता खल्यातिरत्र निमित्तम्" इति भट्टोद्भटः ; तदभिप्रायेणाह-न त्वत्र काचि- . कौमुदी हरतापि' इत्युभयत्रापिशब्दो योग्यः । वलस्य तन्वाश्रयत्वात् सद्विगमे तदाश्रयवलाभावस्य न्याय्यत्वात् ; इह तन्वभावेऽपि वलसद्भावे यन्निमित्तं तदचिन्त्यमेव, लोकप्रतीतिगोचराति- लद्वित्वात् , न तु स्वरूपत एवाभावात् , निमित्तमन्तरेण नैमित्तिकासम्भवात् ; न तु तदस्मदादिप्रतीतिगोचर इत्येतावत् । उक्तमेवाचिन्त्यनिमित्तत्वमुपजीव्य व्यङ्गयामावमाह- नास्यामिति ॥ निमित्तं हीह व्यङ्गयत्वेन संभावनीयम् , तचाचिन्त्यत्नेन स्थितमिति तयाभूतस्य व्यङ्ग्यस्य न सद्भाव आशङ्कनीय इत्यर्थः । एवमाद्यभेदावधीरणे हेतुमभिधाय द्वितीयभेदायधीरणेऽपि तमाह-उक्तनिमित्तायामिति ॥ अवार्यवीर्यत्वमिहोक्कमेव यद्यपि निमिचम् , तथापि तदुक्तेर्वस्तुस्वभावमात्रार्थसितत्वानार्यान्तरव्यञ्जनसंभवाशङ्केति न ता व्यङ्गघसंमव इत्यर्थः । यथा दह्यमान. को निरवशेषमेव दह्यते, तया निरवशेषं दग्धोऽपी- त्यर्थः । तेनेति ।। यस्मात् प्रकारद्वये व्यङ्ग्यसद्भावो नास्ति, तस्माद्धेतोरित्यर्थः । ननु व्यङ्गध- प्रतीतो सत्यां कयं तत्कृतचारुत्वनिष्पत्यभाव इत्याशङ्कम निमित्तं हात्र व्यङ्गयम् ,तच वस्तुतो न चारुत्यहेतुस्तदनुपलम्भादित्याह-शीतकृतेति ॥ निमित्तमिति ।। व्यङ्गयमिति शेपः । 'न तु प्रतीति- ग. माये पर्यवसितम्' क. स. तथापि का ग. '-भावा' ग. 'अवधार्य घ. 'भ्यतयस्येति' नास्ति । ४. निमित्ता काचिन्' ग 'न तु तत्प्रतीनिनिमिसा' ख. 'अपि नास्ति। '-मावमात्र दु' २.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २०५ ध्वन्यालोकः निष्पत्तिरिति न प्राधान्यम् । पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वं तद्भवतु लोचनम् चारुत्वनिष्पत्तिरिति ॥ यत्तु रसिकैरपि निमित्तं परिकल्पितम्---'कान्तासमागमे गमनादपि लघुतरमुपायं स्वप्न मन्यमानो निद्रागमनबुद्धया संकोचं नात्यजत्' इति तदपि निमित्तं चारुत्वहेतुतया नालंकार विद्भिः कल्पितम् ; अपि तु विशेषोक्तिभाग एव न शिथिलयतीत्येवंभूतोऽभिव्यज्यमाननिमित्तेपित्कृतश्चारुत्वहेतुः तुः । अन्यया तु विशेपोक्ति- रेवेयं न भवेत् । एवमभिप्रायद्वयमपि साधारणोक्त्या प्रन्यकृत् यरूपयत् , कौमुदी ननूकनिमित्तव्यतिरिक्त किञ्चिन्निमित्तमस्तु व्यङ्गयम् , तचारुत्वनिष्पत्तिहेतुरिति व्यङ्गय- प्राधान्यमिह स्यादिति शङ्कामनुवदति-यत्त्विति ॥ रसिकपरिकल्पितनिमित्तस्य चारुत्व- हेतुत्वविरह विरोधसूचनार्थोऽपिशब्दः ॥ लघुतरमिति ॥ सङ्कोचापरित्यागमात्रसुगमत्या- निद्रागमस्येति भावः । किं केवलममिव्यज्यमानं चारुत्वहेतुः, आहोस्विद्वाच्यार्थोपस्कारक- पुरपुरस्कारेण ? नाद्य इत्याह-तदपीति ॥ केवलमिति शेषः ।। अलङ्कारविद्धिरिति । विशेषोक्तिरलङ्कास्वमिच्छद्भिरित्यर्थः । केवलं तादृनिमित्तप्रतीती काव्यगतत्वेन कस्यचि- घारुत्वविशेपस्यासंवेदनार्थमित्यर्थः नादित्यर्थः] 1 किं तर्हि चारुत्वतारति पृच्छति-अपि विति ॥ द्वितीयपक्षाभ्युपगमेनोत्तरमाह-विशेषोक्तीति ।। अभिव्यज्यमानं यन्निमित्तं प्रियतमा स्वमसमागमोपायरूपं तेनोपस्कृतो 'न शिपिलयतीत्येवंभूतः' विशेषोक्तिभाग एव चारवहेतुः, न तु निमित्तमेव ; तस्यैवाल कारत्वापत्तौ तदुपस्काररूपविशेषधिरहे विशेषोक्तित्वभनयसका. दिसाह-अन्यथेति ।। केचित्पुनरभिप्रायान्तरानुसारे व्यङ्ग्यस्य चारुत्यहेतुत्वसंभवात् तदमा प्रतिपादयन अन्य उद्भटाभिप्रायानुरोधेन व्यवस्थित इत्यास्थिपत ; तद्वस्तुसतत्त्वारममन्थ- काराभिप्रायवैमुख्यविम्भितमित्याह-एवमिति ॥ उद्भटरसिकलाकास्थितमित्यर्थः ॥ साधारणोक्त्येति ।। व्ययस्य प्रकरणसामादित्यर्थः । इतरघा शीतयतातिरूपस्येत्यपि 'काचिथारुवासनिः' च. रिचारन्द क. प. घ. क. 'रिमापमान- प. स. ग, पार' नागिता 'न मनागधि' प. 'गमनारपिनादि।

·२०६ ध्वन्यालोकः [उदपोतः . लोचनम् न बौद्भटेनयाभिप्रायेण प्रन्यो व्यवस्थित इति मन्तव्यम् ॥ पर्यायोकेऽपीति ॥ "पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते । वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ||" इति लक्षणम् । "शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः । रामस्यानेन धनुपा देशिता धर्मदेशना ॥" इत्यत्र भीष्मस्य भार्गवप्रभावाभिभावी प्रभाव इति यद्यपि प्रतीयते, तथापि तत्सहायेन "देशितो धर्मदेशना" इत्यभिधीयमानेनैव काव्याोऽलंकृतः । अत एव कौमुदी किं नावक्ष्यदिति भावः ॥ औद्भटेनेति ॥ शैत्यकृतार्तिनिमित्तविषय इत्यर्थः । पर्यायोकस्यो- द्भटोद्भावितं लक्षणमाह-पर्यायोक्तमिति ॥ यच्छब्दबलात् तत् पर्यायोक्तमिति योग्यम् । पर्यायशब्दार्थमाह-अन्येनेति ॥ तमेव स्फुटयति-वाच्यवाचकेति ॥ वृत्ति- ापारः । तथापि किंस्वरूपोऽसावित्यत्राह-अवगमात्मनेति ॥ उदाहरणमाह- शत्रुच्छेदेति ।। मुनरेव सतः शत्रुसम्बन्धोऽनुचित एव । तत्र तदुच्छेदेच्छैच तावत् तस्या अपि हेतुवशात् कथञ्चिदुदयमासेदुष्या द्रढिमावाप्तिरत्यन्तानुचिता । अत एवोक्तम्-उत्पथगामिन इति ।। एतदेव ताच्छील्यप्रत्ययेन प्रत्यायितम् । अनेन भीष्मेण का, धनुपा करणेन । धर्मदेशना धर्मोपदेशः । अत्रापि याच्यप्राधान्यं न विघटत इत्याह-अत्रेति ॥ तत्सहायनेति ॥ तेन प्रतीयमानेनोपस्कृतेनेत्यर्थः । काव्यार्थोऽत्र प्रकृतो वीररसः । उक्तमेव वाच्यप्राधान्यं विपक्षे बाधकसूचनमुखेन समर्थयते-अत एवेति ॥ यतोऽत्र याच्यस्यैव प्राधान्यम् , न तु प्रतीयमानस्य, अत एव सर्वमेतद्युज्यते ; अन्यथा सर्वमेतदनुपपन्नं स्यात् । अतो वाच्यस्यैव प्राधान्यमनिच्छताप्यच्छमतिना अभ्युपेयमित्यर्थः । किं तत्सर्वमिति तदाह-लक्षणपदं लक्ष्यपदं सामान्यलणमिति । असदृशी; , ग. २. ग. 'यथा' अधिक: 1 घ. प्रभामि. क. ग. प्रताप- दशिना' ४. क. ख. 'वाक्याओं' ·१] लोचनकौमुद्दयुपलोचनसहितः २०७ लोचनम् पर्यायेण प्रकारान्तरेणावगमात्मना व्यङ्गथेनोपलक्षितं संघदभिधीयते तदभिधीयमानम् उक्तमेव सत् पर्यायोक्तमिति-अभिधीयत इति लक्षणपदम् , पर्यायोक्तमिति लक्ष्यपदम् , अर्थालङ्कारत्वं सामान्यलक्षणमिति–सर्व युज्यते । यदि तु 'अभिधीयते इत्यस्य वलायाख्यानम्-अभिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति, उदाहरणं च "भम धम्मि" इत्यादि, तीलङ्कारत्नमेव दूरे संपन्नम्, आत्मतायां पर्यवसानात् ; - कौमुदी लक्षणपदमित्यत्र पदशब्दो वाक्यपरः । किं तल्लक्षणपदमिति तदाह--पर्यायेणेत्यादि ।। पर्यायेणेत्यस्य व्याख्या-प्रकारान्तरेगेति॥ कोऽसौ प्रकार इति तदाह-अवगमात्मनेति ।। अस्य व्याख्या- [-व्यङ्गयेनेति ॥ व्यञ्जनव्यापारविषयीभूतेनेत्यर्थः । तृतीयार्थमाह----उप- लक्षितं सदिति ॥ यदभिधान्यापारविषयीभवति तदभिधीयमानं पर्यायोक्कमिति सङ्गतिः । अभिधीयमानमित्यस्य विवरणम्---उक्कमेव सदिति ॥ वचनव्यापारविषयीकृतमेव वर्तमानमिति न व्यञ्जनव्यापारस्पृष्टमिति । अनेन लक्षणवाक्येनैव वाच्यस्य व्यङ्ग्यानुगतस्य प्राधान्यमवगमितमित्यर्थः । किं पुनस्तलक्ष्यपदमिति-पर्यायोक्तमिति ॥ वचनन्यापारस्यात्र व्यपदेशनिमित्ततयोक्तत्वातस्य प्राधान्यमवगम्यत इत्यर्थः । किं तत्सामान्यलक्षणमित्यत्राह- अर्यालकारत्वमिति ॥ व्यङ्ग्यप्राधान्ये छलकार्यवापरालकारत्वभङ्गप्रसङ्ग इत्यर्थः । नन्यभिधीयत इति लक्षणवाक्ये वाच्यप्राधान्यस्य व्यक्तत्वात् प्रन्ये "यदि प्राधान्येन" इति व्यङ्ग्यप्रधानत्वशङ्का निव-जेत्याशङ्कय तत्पदस्य कथमपि क्लेशेन व्याख्यानमपेक्ष्य तत्पशा- नुवाद इत्याह---यदि त्विति ॥ तुशब्दोऽरुचिं सूचपति ॥ पलादिति ॥ शब्दपारपीदने- नेत्यर्थः । अभीत्ययमाभिमुख्ये वर्तते ; आभिमुख्यं च प्राधान्यनिवन्धनम् , आभिमुख्येन युद्धौ धीयते निधीयत इति प्रधानतयावगम्यमानत्वं नाम ; न स्वभिधाग्यापारविषयत्व- मेवेति । एवं सति कपमुक्तोदाहरणम्, अत्र याच्यस्यैव प्राधान्यावगमादिस्साशकपाह--- उदाहरणं चेति ।। अलकारत्वदूरीभावे हेतुः-आत्मतायामिति ।। मा भूदलकारत्वम् , अतोऽपि हि श्लाघ्यमलङ्कार्यमेवास्त, कः खल्ल उचपदारोहकुतूहली न भवेदित्यत्राह तदा चेति। न केवलमस्य प्रसिद्धस्वभावपरित्यागः, अप्रसिद्धावान्तरभेदकल्पना चापयेतेत्याद- । - क. स. 'च' मरिः। ग.: 'यपानि.' २. क. स. ग. 'योरमेना. ४.

·२०८ वन्यालोकः (उइयोतः अथ ध्वन्यालोकः नाम तस्य ध्वनावन्तभवः, न तु धनेस्तत्रान्तर्मावः । तस्य महाविषयत्वेन लोचनम् तदा चालङ्कारमध्ये गणना न कार्या, भेदान्तराणि चास्य वक्तव्यानि । तदाह-- यदि प्राधान्येनेति ॥ ध्वनाविति ॥ आत्मन्यन्त वादात्मैवासौ नालङ्कारः स्थादित्यर्यः ॥ तत्रेति ॥ यादृशोऽलङ्कारत्वेन विवक्षितस्तादृशे घनिर्नान्तर्भवति । न तादृगस्माभिर्ध्वनिरुक्तः । वनिर्हि सर्वत्रभावाद्यापकः समस्तप्रतिष्ठास्थानत्वाचाङ्गी; ने चालङ्कारो व्यापकोऽन्यालङ्कारवत् । न चाही अलङ्कार्यतन्त्रत्वात् । कौमुदी भेदान्तराणीति ॥ वृत्तौ धन्यन्तर्भावमात्रमुक्तम् । तस्यालङ्कारस्वाभावप्रसङ्गपर्यवसायिता- माह-आत्मनीति ॥ अलङ्कार्यत्वालङ्कारत्वयोः गुणप्रधानभावेन विरुद्धत्वादेकर्मि- विनिवेशायोगादित्यर्थः । कथं घनेः पर्यायोक्तेऽनन्त वोक्तिः, आत्मायेना विशिष्टत्वादुभयोरपि उमयान्तर्भावस्य स्वेच्छया वक्तुं शक्यत्वादित्यत्राह---याश इति ॥ इहालकार इति विशेष्यपदं यादृश इत्युपसर्जनीभूतव्ययार्थ इत्यर्थः । अनन्तभावे हेतुमाह--न तागिति ॥ "उपसन्नीकृतस्वार्थी" इति व्यङ्ग्यप्राधान्ये ध्वनिवाभिधानादित्यर्थः । एत- देवोपपादयितुं धन्यलकारयोः विरुद्धधर्माकान्तस्यात् आत्यन्तिकं भेदं प्रदर्शयति-ध्वनि- हति ॥ सर्वेष्वव्यलकारेषु व्यावतमामेष्वलकार्यतानुवृत्तवादित्यर्थः । अपरमपि वैलक्षण्यमाह-समस्तेति ॥ समस्तानां गुणादीनां प्रतिष्ठा प्रत्येकमसंकीर्णतया प्रत्यप्रतया प्रतिनियततया च या स्थितिः तस्याः स्थानमास्पदम् , अत एव स्वयमनन्यतन्त्र. स्थितिः, तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । अलङ्कारस्यापि तादृशत्वात्तदन्तर्भावोऽस्वित्या- शक्याहन चेति ॥ लोकप्रसिद्धकटकायलकारवदित्यर्थः । ननु लोकसिद्धालङ्का- राणां व्यापकत्वाधभायेऽपि पर्यायोक्तस्याभ्युपगम्यत एव । न चैतावतालकारत्वहानिः । वस्तुस्वभाववैचित्र्यवाचोयुक्त्यैव सदुभयसंभवविरोधस्य आत्मन एकस्य कर्मकर्तृवादि- विरुद्धधर्मसमवायवत् , सुपारहरत्वादिति धैयात्यात् प्रत्यवतिष्ठमानं प्रत्याह-~-अथेति ॥ नाम नास्ति। क. ग. 'तपा' क. ख, 'आरमनि' नास्ति। ग. तति 'नास्ति। ग. 'प्राइयो' ग, 'महाविषयः' मधिकः। नवा' 'न' नास्ति। 'मतन्त्रवार प. .

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २०९ ध्वन्यालोकः अङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । न पुनः पर्यायोक्ते मामहोदाहृतसदृशे लोचनम् ध्यापकत्यानित्ये तस्योपगम्येते, त्यज्यते चालङ्कारता, तस्मिन्नय एवायमवलम्व्यते । केवलं मात्सर्यग्रहात् पर्यायोक्तवाचीति भावः । न चेयदपि प्राक्कनैदृष्टम् ; अपि स्वस्माभि- रेवोन्मीलितमिति दर्शयति-न पुनरिति ॥ भामहस्य यादकदीय रूपमभिमतं कौमुदी अस्मन्नय इति ॥ आत्मैवायमेवं सति स्यात् , नालकार इत्यर्थः । ननु घनित्वेनात्मत्येन • या तस्यास्माभिरनभ्युपगमात्, पर्यायोक्तत्वेन च तस्याभ्युपगमात् कथं युप्मन्नया- वलम्बनविडम्बनाप्रसङ्ग इत्यत्राह-केवलमिति ।। माधु[मात्सर्यस्य ग्रहो ग्रहणम् , मात्सर्य- हेतुको वा यो ग्रहोऽभिनिवेशः, मात्सर्यमेव वा ग्रहः तदावेशादिति । वृत्तौ "न पुनः" इति पुनःशब्देन "यदि प्राधान्येन" इत्यादिना व्यङ्ग्यप्राधान्यानुवादोऽभ्युपगम्यबाद इति दर्शितम् ; तदेतदाह-न चेति ॥ इयदिति ॥ व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यमपि । कुत. तादृशस्यै. चालङ्कारत्वमिति भावः । प्राक्तनै महादिभिः ; उन्मीलितम् उत्प्रेक्षितं प्रौट्यालम्बनेनेत्यर्थः । 'न पुनः पर्यायोक्ते व्यङ्मयस्य प्राधान्यम्' इति वक्तव्ये "भामहोदाहतसदृशे" इति विशेषणम् अभियुक्तमूर्धाभिषिकभामहोदाहरणानुरोधित्वादुदाहरणान्तरस्य तदुदाहरणे च व्यङ्ग्य- स्याप्राधान्यात् तद्वदेवेतरोदाहरणेष्वपि व्यग्याप्राधान्यमेव युक्तमिति पर्यायोक्त व्यङ्ग्या. प्राधान्ये हेतुतयोपात्तमित्याह-मामहस्येति ॥ न खल्वस्ति संभवः-अन्याहगभिमतम् उपलोचनम् "न चेयदपि" इत्यपचारिफाया लोचनकाराः प्रकाशयन्ति स्वासयम्-'आनन्दोपक्रम ध्वनिमस्यानम्' इति ॥ । क. 'ब्यापकाइवे लम्य' भषिकः। मालद्वार- २. ग. ब्व. 'हाम्पो न' ग. 'मानित वेदमरि शिप 'नालि। ३. प. 'न पा.' प.

·२१० वन्यालोकः . তিঘৗনঃ लोचनम् तादृगुदाहरणेन दर्शितम् ; तंत्रापि नैव व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं चारुत्वाहेतुत्वात् । तेन तदनुसारितया तत्सदृशं यदुदाहरणान्तरमपि कल्प्यते तत्र नैव व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यमिति सङ्गतिः । यदि तु तदुक्तमुदाहरणमनादृत्य "भम धम्मि" इत्याधुदाहियते, तदस्म- च्छिप्यतैव । केवलं तुं नयमनियमन]वलम्ब्यापवणेनात्मसंस्कार इत्यनार्यचेष्टितम् । यदा- हुरैतिहासिका:-"अवज्ञयाप्यवच्छाद्य शृण्वन्नरकमृच्छति" इति । भामहेन धुदाहृतम्- कौमुदी अन्याहगुदाहृतमिति । तेन तदीयोदाहरणानुरूपतया भामहस्य पर्यायोकस्वरूपमभिमतं गम्गत इत्यर्थः । तथापि तदुदाहरणे व्यङ्ग्यप्राधान्यविवक्षणाचागेतदभिमतं किं न स्यादिति नेत्याह-तत्रापीति ॥ अपिशब्द उदाहरणान्तरसमुच्चयार्थः । प्राधान्याभावे हेतुः--चारुत्वेति ॥ तच्च वक्ष्यत इति भावः । तथाप्युदाहरणान्तरे व्यङ्ग्यप्राधान्यमस्ति- त्याशक्य किं तन्मतानुसारेण तत्सदृशमुदाहरणान्तरं विवक्षितम् , तद्विसदृशं वा ! आये न व्यङ्ग्यप्राधान्यप्रसङ्ग इत्याह-तेनेति ॥ सङ्गतिरिति ॥ भामहो- दाइत एवं तावन्न व्यङ्ग्यप्राधान्यम्, का कया तत्सदृशीति योजनेत्यर्थः । ननु-"युक्तियुक्तं तु गृह्णीमो न तु तद्वाक्यगौरवात्" इति न्यायेन भामह- भाषितमुदाहरणं नाद्रियामहे, किन्तु व्यग्यप्राधान्यसंभावनास्थानभूतम् "भम धम्मि" इत्यादिकमेवाचक्ष्महे ; ततश्च व्यङ्ग्यप्राधान्यमप्याह । तमेवेति द्वितीय पक्षमाशङ्क्य प्रागुक्तमनुस्मारयन्नाह-यदि त्विति ।। अस्मिन् शिष्यतेति [अस्मच्छिष्यतेति] ॥ अप- सिद्धान्तापत्तिरित्यर्थः । तदेव सोपहास विशदयति-केवलं विति ॥ विधिवद्गुरूप- सदनपूर्वकं गुरुमुखादेव शास्त्ररहस्यावबोधमनवष्टभ्येत्यर्थः । अपश्रवणं श्रवणाभासः । आत्मसंस्कारः तत्त्वावबोधजनित आमनोऽतीन्द्रियः कश्चिदतिशयविशेषः । अनार्यचेष्टितत्वे प्रमाणमुक्तम्---यदाहुरिति ॥ अवज्ञया विद्यायां गुरौ चावमानेन हेतुना आत्मनोऽपहवं कृत्वा, श्रोतव्ये शृण्वन् श्रोता नरकं प्राप्नोति । किं तत् भामहेनोदाहृतमिति तदाह-मामहेनेति ॥ पर्यायेणावगमात्मना प्रकारान्तरेण । रसशब्दोऽत्र विषवाचकः । क. २. ४ घ, ख 'तत्र चैव न ग. 'तन्त्रय-' 'तु नयमल.' स्व. श्रवणे ग., 'वरणे. च. 'ति' नास्ति। ख. '-प्युदाहृतम्' घ. 'R' नास्ति।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१.१ ध्वन्यालोकः 'व्यङ्गयस्यैव प्राधान्यम् , वाच्यस्य तत्रोपसर्जनीभावनाविवक्षितत्वात् । अपह्नुति- दीपकयोः पुनर्वाच्यस्य प्राधान्य व्यङ्गयस्यानुयायित्वं प्रसिद्धमेव ।। ............ लोचनम् "गृहेप्यध्वसु वा नान्नं भुझमहे यदधीतिनः । विप्रा न भुञ्जते.. ॥" इति । एतद्धि भगवद्वासुदेववचनं पर्यायेण रसदानं निपधैति । यत्स एवाह- ."तच रसदाननिवृत्तये" इति । न चास्य रसदाननिषेधस्य व्यङ्ग्यस्य किंचिच्चारुत्वमस्ति येन प्राधान्यं शङ्ख्येत । अपि तु तद्वषयोपोद्वलितं विप्रभोजनेन विना यन्न भोजनं तदेव उक्तप्रकारेण पर्यायोक्तं सत् प्राकरणिकं भोजनार्थमलंकुरुते ; ने ह्यस्य निर्विषः भोजनं भवत्विति विवक्षितमिति पर्यायोक्तमलंकार एवं चिरंतनानामभिमत इति तात्पर्यम् ॥ अपनुतिदीपकयोरिति । एतत्पूर्वमेव निर्णीतम् , अत एवाह-प्रसिद्धमिति ॥ प्रतीत प्रसाधितं कौमुदी तत्र गमकमाह-यदिति । तयङ्ग्येति ॥ तेन रसदाननिषेधेन व्यङ्ग्येन । तदेव तद्वाग्य- मेव । उक्तप्रकारेणावगमात्मना प्रकारान्तरेणोपलक्षितत्वेन । न केवलं व्यङ्ग्यस्य चार- त्याभावादेवाप्राधान्यम् , अविवक्षितत्वाधेत्याह----न हीति ।। अस्य भगवतः । उपसंहरति -इति पर्यायोक्तमिति ॥ एतद्वाच्यस्य प्राधान्यं व्यङ्ग्यस्यानुयायित्वं च ॥ पूर्वमिति ।। "यथा च दीपके" इत्यादिनेति शेषः । समासोक्पादिम्यो दीपकादौ विशेषतः कीदृशी तमसिद्धिरित्याशङ्कय प्रानिर्णीतत्वापेक्षं तद्वचनमित्याह-अत एवेति ॥ सिद्धिशम्दस्य ज्ञप्त्यहीकारेगाह-प्रतीतमिति ।। अस्य प्रयोजकव्यापारपर्यवसायितयामाह--प्रसादि. तमिति ॥ ज्ञप्यालीकारेणैव सिद्धेः प्रमाणजन्यत्वरूपप्रकर्षवाचकोपसर्गसामात्र ६. य. निविशेष ग. मनीति' ग. 'भजन सिति २. घ. ग. विनो' स. ग. •अपति' इ. विर' नास्तिक क. रा. ग. ४. प. 'प्रमारिदम्' ५.

·२१२ चन्यालोकः [उदपोतः लोचनम् प्रामाणिकं चेत्यर्थः । पूर्व चैतत् 'उपमादिव्यपदेशभाजनमेवं तवया न भवति' इत्यमुया छायया दृष्टान्ततयोक्तमपि, उद्देशकमपूरणाय अन्यशय्यां योजयितुं पुन- रप्युक्तम् 'व्ययप्राधान्याभावान घनिः' इति छायान्तरेण । वस्तु पुनरेकमेव । उपमाया कौमुदी प्रकारः . लम्बेनाह–प्रामाणिकमिति ॥ तथा युक्तस्यैवाधुनाप्यभिधानात् पौनरुक्त्यमपरिहार्य- मित्याशङ्कय स्वरूपैक्येऽपि प्रकारभेदाददोष इत्याह-पूर्व चेति ॥ चकारः समुच्चये । न केवलमिदानीमेव, पूर्वमपीति । एतत् दीपकादि पूर्वमुक्तमपीति संबन्धः । कयमेतत् पूर्वमुक्तमित्यत उक्तम्-'तत् दीपकादि, उपमादिव्यपदेशभाजनमेव न दीपकादिव्यपदेशभाजनमिति यया न भवति' इति येयं छाया तथा ; उपलक्षणमेतत् ; दृष्टान्तत्वेनोक्तं पूर्वमिति योजना ! कया पुनश्छाययेदानी उच्यत इत्याह-व्यङ्गयप्राधान्यामावादिति ॥ ननु व्यायाप्राधान्यस्यैव व्यपदेशाभावभ्यनित्वा- भावयोः हेतुत्वाद्यपदेशाभाववत् ध्वनिस्वाभावोऽपि तद्धेतुवलादेव सुज्ञान इति छायान्त- रेणापि तदुर्नाित्यन्तायावतीत्याशङ्कय तत्प्रयोजनमाह-उद्देशेति ॥ "पर्यायोक्ता- पद्भुतिदीपक" इति योऽयमुद्देशकमस्तस्याः परिपूर्तिरपह्नुतिदीपकयोः व्यङ्ग्याप्राधान्योक्ती स्यात् । तत्परिपूर्तेरपि मुखतः प्रतीत्यभावेऽप्यर्थात् सिध्यन्त्या उक्तिः किमर्थत्यत उक्तम्-ग्रन्थशय्यां योजयितुमिति ॥ शय्या नाम एकरूपः सन्निवेशविशेषः । तसंपादन- मस्य प्रयोजनम् ; अन्यथास्य प्रकरणस्यान्तर[रा विच्छेदप्रतीतेः श्रोतृजनमानसखेदाविर्भाको दुर्यार इत्यर्थः । वस्तु उपमारूपव्यङ्याप्राधान्यरूपम् । तत्र हेतु:-उपमाया इति ॥ ननु दीपके व्यङ्गयत्येनोपमाया पनिवाश?य नास्ति ; सदैव हि सा स्यात्, १. क, ख, 'प्रामाणिक' नास्ति। ग. 'चे प्रमाणित' घ, 'उपमान- क.ए. ग. 'एच' नास्ति क स.ग. 'तपया' क. स. 'उदेश्यक्रम ग. 'अरानुक्रम ६, क, ख, ग. 'भ्ययम्' ।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१३ लोचनम् एव व्यङ्ग्यत्वेन धनित्वाशनात् । यत्तु विवरणकृत्-"दीपकस्य सर्वत्रोपमान्वयो नास्ति' इति बहुनोदाहरणप्रपञ्चेन विचारितवान् , तदनुपयोगि निस्सार सप्रतिक्षेपं च ॥ "मेदो जनयति प्रीति सानझं मानभङ्गुर । स प्रियासङ्गमोत्कण्ठां सासयां मनसः शुचम् ॥" इति । अत्राप्युत्तरोत्तरजन्य त्वेऽप्युपमानोपमेयभावस्य सुकल्पत्वात् । न हि क्रमिकाणां नोपमानो- पमेयभावः । तथा हि- कौमुदी यदि सर्वत्र व्यङ्गपतयोपमान्वयो न व्यभिचरेत् ; स तु कचिदेव, तदहितानामपि बहूना- मुदाहरणानामुपलम्भात् । अतो न दीपके घनित्यशङ्कावसर इति विवरणकारस्य विचार. प्रकारमुपक्षिप्य प्रतिक्षिपति-यत्त्विति ॥ यत्र व्यगयप्रतीतिः तत्र घनेरन्तर्भावशङ्का यत्र प्रस्तुता, न सर्वालङ्कारेषु ; तत्र दीपकेऽपि यत्र नास्ति तत्र मा भूत् ; यत्र पुनरस्ति तत्र ध्वन्यन्तर्भावशङ्का कुतो न स्यात् -इत्युपमान्वयनैयत्यविचारस्यानुपयोगियम् ; तथा- लङ्कारस्वरूपविचारस्याप्रस्तुतत्वात् अनुपयोगित्वम् निःसारत्वम् । इयतोऽस्यार्थस्य बहुना प्रपञ्चेन विचारणात् । सुप्रतिषेधत्वमुपपादयति-मद इति ॥ मदो विशिष्टविषय- निषेत्रणसमुन्मीलितो हविशेषः । प्रीतिः विशिष्टविपयाभिपङ्गरूपा । मानभानमित्यनङ्ग- विशेषणम् । उत्तरोत्तरजन्यत्वेऽपीति क्रमिकत्वमुक्तम् । ननूपमानोपमेयभावस्य मुखचन्द्राद्य- कमिकवस्तुम्वेव दृष्टत्वात् कथं क्रमिकेषु तत्कल्पनं दृष्टानुसारित्वात् कल्पनाया इत्याशङ्कय अदर्शनमसिद्धमित्याह-न हीति ॥ दर्शनमेव स्फोरयति-तथा हीति ॥ उपलोचनम् "मदो जनयति" इति पद्ये "सानङ्गं मानभङ्गुरम्" इति पाठ एव वामन काव्यालङ्कार- सूत्रवृत्त्याहत इति स एव उपरि निवेशितः । कौमुद्यां तु "मानभञ्जनम्" इत्यर्याचीनपाठः समादृतः॥ २. ८. क. रा. ग. 'म' मास्ति । क. स. 'उदाहरणादः' घ. १. 'उदाहरणानि' 'उदारणाधिन क. स. "विस्तारितवान् ४. फ. प. 'नितराम्' क. 7. 'मन हेतुमार-मर लादि मुरम्पत्वात् सन्द्रम्' अधिक प. 'सानन्दम् थ. ८. घ. 'मशनम्' प, 'शुचि' प. 'मत्रच क्र. स. 'दन्यलेन' ग. विपस्वार ३. ११.

·वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः संकरालंकारेऽपि यदालंकारोऽलंकारान्तरच्छायामनुग्रहाति, तदा व्यङ्गयस्य लोचनम् "राम इव दशरथोऽभूदशरथ इय रघुरजोऽपि रघुसदृशः । अज इव दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् ॥" • इति ने न भवति । तस्मात् क्रमिकत्वम् , समं वा प्राकरणिकत्वमुपमा ‘रुणेद्धीति कोऽयं त्रास इत्यलं गर्दभीदोहानुवर्तनेन । सङ्करालझारेऽपीति ॥ "विरुद्धालंक्रियोल्लेखे समं तदैत्यसम्भवे । एकस्य च हे न्यायदोपाभावात् स सङ्करः ॥" इति लक्षणादेकः प्रकारः । यथा ममैव- "शशिवदनासितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपतिरियम् । गगनजलस्थलसम्भवहृयाकारा कृता विधिना ॥” इति । कौमुदी न न भवति भवत्येव । सोपहासमुपसंहरति--तस्मादिति ॥ समं वेति ॥ "मणिः शाणोल्लीढः" इत्यादिविषयम् ; तत्र हि व्यक्तमेव मण्यादीनां प्राकरणिकत्वेन साम्यम् । साधारणधर्मसम्बन्ध एव हि सर्वात्रोपमानोपमेयभावजीवितं नान्यत् किञ्चित् । स चार्थः शाब्दो वास्त्विति क्रमवत्सु सर्वेषु प्राकरणिकेष्वेव वासी संभवत्येवेत्यर्थः । यत्रालङ्काराणां क्षीरनीरनीत्या स्फुटभेदतया संश्लेषः स सङ्करालङ्कारः । स च चतुर्विधः, सन्देहक- वाक्यवर्तनैकवाक्यांशवर्तनानुप्राह्यानुप्राहकमात्रभेदात् । तत्रादौ सन्देहसकरे ध्वनिवाभावं व्युत्पादयितुमाह-विरुद्धेति ।। उल्लेख उल्लासः । समं युगपत् । तयोविरुद्धयोरलं- क्रिययोवृत्तेर्वर्तनस्यासम्भवे सतीत्यर्थः । एकस्यालङ्कारस्यान्यालङ्कारत्यागेन प्रहणे २. क.ख. ग. 'न तु' क. स. ग, 'निरुणनि' क. ख. च. 'सस्पत्य- क. ख. 'बचो न्याय.' क. ख. दोषामावेऽपि ग. य .. 'दोषाभावे च' ·१] . लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१५ लोचनम् . अत्र चे शशी वदनमस्याः, तद्वद्वा वदनमस्या इति रूपकोपमोल्लेखोत् युगपढ्या- सम्भवादेकतरपक्षत्यागग्रहे प्रमाणाभावात् संकर इति व्यङ्ग्यवाच्यतायो एव अनिश्चयात् • का ध्वनिसंभावना ? योऽपि द्वितीयः प्रकार:-'शब्दार्थालंकाराणामेकत्र भावः' इति तत्रापि प्रतीयमानस्य का शङ्का ? यथा- "स्मर स्मरमिव प्रियं स्म रमसे यदालिङ्गनात्" इति । तत्रैव यमकमुपमा च । तृतीयः प्रकार:- कौमुदी क्रियमाणे, न्यायः साधकं प्राणम् [प्रमाणम् ]; दोषः बाधकम् , तयोरभावादिति उदाहरणे लक्षणं यो[योजयन् ] ध्वनिसम्भावनां निराचष्टे--अत्र चेति ॥ "मयूरव्यंसकादयश्च" इति रूपकसमासात् “उपमितं व्याघ्रादिभिः" इत्युपमासमासाचेत्यर्थः ॥ एकतरपक्षत्यागग्रह इति ॥ एकतरस्य पक्षस्य त्यागे ग्रहणे चेत्यर्थः ॥ व्यङ्ग्यवाच्यताया इति ॥ को व्यङ्ग्यः को वा याच्य इत्यनिश्चयात् काव्य कास्यव्यङ्गथप्राधान्यकृतध्वनित्वसम्भावना- पीत्यर्थः। संप्रत्येकवाक्यवर्तनलक्षणसङ्करमाह-योऽपीति ॥ शब्दालङ्काराणामालङ्काराणां च । एकत्रेति ॥ वाक्ये भावः सद्भावः ।। तनापीति ॥ तस्मिन् संरम्भ[संकर]भेदेऽपि तदेवोपपादयन्नुदाहरणमाह- -स्म यथेति यथा स्मरेति] ॥ उदाहरणे लक्षणं योजयति-तत्रैवेति ॥ तस्मिन्नेकस्मिन्नेत्र वाक्ये अयं[यमकं] चोपमा च वर्तेते इत्यर्थः । तत्रोपमाया वाच्यत्वनिश्चयात् स्मरशब्दयमकस्य च वाचकालङ्कारत्वादेव व्यजपत्वाभावान्न प्रतीयमानशङ्कापीत्ययः । अथैकवाक्यांशवर्तनलक्षणं सङ्करभेदमाह-तृतीय इति ॥ योति ॥ वाक्ये ॥ साम्यादिति ॥ वाच्यत्वाविशेषादित्यर्थः । उदाहरणं लक्षणयोजनं च क्रमेण दर्शयति-यथेत्यादिना ॥ स्वामिनो विपत्तौ सत्यां समुचितं ग. 'एकत्र मासने २. के. रा. ग. न' नास्ति । य. '-तोलाद' ७. ८. ग. रमयसे क. ग. च, 'अव च अत्रेव' घ. 'व्याप. नास्ति। ह. 'तया' क. स. 'एको भार ·ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् पत्रकत्र बाक्यांशेऽनेकोऽर्थालंकारः तत्रापि द्वयोः साम्यात् कस्य व्यङ्गयता । यथा-- "तुल्योदयावसानत्वाद्गतेऽस्तं प्रति भास्यति । वासाय वासरः क्लान्तो विशतीव तमोगुहाम् ॥” इति । अत्र हि स्वामिविपत्तिसमुचितवतमहणहेवाकिकुलपुत्रकरूपणमेकदेशविवर्तिरूपकं दर्शयति । उत्प्रेक्षा चैवशब्देनोका । तदिदं प्रकारद्वयमुक्तम् । "शब्दावर्यलंकारा वाक्य एकत्र वर्तिनः । संकरो वैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते ॥" इति । चतुर्थस्तु प्रकारः यत्रानुमाह्यानुग्रहाकभावोऽलंकाराणम् | यथा--- "प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषमधीरविप्रेक्षितमायताक्ष्याः । तया गृहीतं नु मृगागनाभ्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥" कौमुदी 1 यदतग्रहणम् , तत्र हेवाकी स्वयं प्रवृत्तो यः कुलपुत्रकस्तद्रूपणं यद्वासरविषयं तदेकम् तदेकदेशविवर्ति तमोगुहामिति तमसो गुहात्वविपयं रूपकं कर्तु[कर्ता] 'दर्शयति । क्रमेण भास्वतः स्वामित्वम् , अस्तंगमनस्य विपत्तित्वम्, गुहानिवासस्य मत- ग्रहणत्वम् , तमःप्रवेशस्य तदर्थव्यापारत्वम् , घासरस्य कुलपुत्रकत्वं च तमसो गुहास्व- रूपणेन शाब्देन अर्थात् सिद्धं भवतीत्यर्थः । अथवा एकदेशविवर्तिरूपकरय विशेषणत्वेन योग्यम् कुलपुत्रकरूपणमिति यथोक्तकुलपुत्रकरूपणमवगम्यमानम् योति ; यदि या रूपयतीति रूपगमिति दर्शयति "तमोगुहाम्" इत्यंशेन कविरिति शेषः । तत्रैवालङ्कारान्तरप्रतीतिमासूचयति---उत्प्रेक्षेति ॥ अनयोदयो- र्भोटादिमतत्यम् आह-तदिदमिति ॥ प्रकारान्तरम् आह-चतुर्थ इति ॥ . -- ३. क. ख, 'भाविनः' ग. 'रक. ग. प्रवेशया- ग '' अधिकः ।, क. स. 'यत्रैकवाच्या क. स. 'एकस्य क. प. 'कान्ती' घ. दीपन- ष १. गाय १.

·घनित्वसम्भावनोत्पत्तेरुपयोग्येव तन्निराकरणमित्याह-आये लिति ।। कुन: प्राधान्यस्य "यदालङ्कारः" इत्याद्युकप्रकारेणेत्यर्थः । मध्यमप्रकारयोः किमिति ध्वनिस्यशका मन्येन शेषः । ननु सन्देहसकरेऽपि प्रागुन्मीलितदिशा पनिवासम्मवात् किमयं मन्ये लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१७ लोचनम् ६. अत्र' मृगाङ्गनावलोकनेन तदवलोकनस्योपमा यद्यपि व्यङ्गया, तथापि वाच्यस्य सैसंदेहालंकारस्याभ्युत्यानकारिणीत्वेन अनुप्राहकत्वाद्गुणीभूता । अनुमाह्यत्वेन हि संसंदेहे पर्यवसानम् । यथोक्तम्- "परस्परोपकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभ नो लभन्ते सोऽपि संकरः ॥" इति । तदाह—यदालंकार इत्यादि ॥ एवं चतुर्थेऽपि प्रकारे यनिता निराकृता । मध्यमयोस्तु व्यङ्गयसभावनैवे नास्तीत्युक्तम् । आये तु प्रकारे "शशिवदना" इत्यायुदाढते. कौमुदी नन्वस्मिन् प्रकारे प्रागुक्तप्रकारद्वय इव न व्यङ्गपालकाराभावः, याच्यात् सन्देहालङ्कारादन्यस्योपमालङ्कारस्य व्यङ्गयस्यान विद्यमानत्वादिति तत्र ध्वनिसंभावना- स्त्येवेति शङ्कामनुभाष्य दूषयति-अत्रेति ॥ न हि साधर्म्यविरहे सन्देह उत्यातु- मर्हति , अन्यथा सर्वत्र सन्देहप्रसरप्रसङ्गादिति भावः । अनुप्राहकत्वेऽपि कुतो गुणीभाव इत्याशङ्कयानुप्राह्यालङ्कारप्रतीतिपर्यवसायित्वादित्याह–अनुग्राह्यलेन हीति ॥ अनुप्राहकालङ्कारस्येति शेषः । अत्राप्युद्भटाभिमतत्वं दर्शयितुं तदीयं यचनमाह- यथोक्तमिति ॥ परस्परोपकारेण अनुमाह्यानुप्राहकभावेन । स्वातन्त्र्येण अन्यान- पेक्षया । आत्मलाभं नो लभन्ते आत्मानं नोपलभन्ते इत्येतत् । अस्मितमे ध्वन्यभावपरतया वृत्तिग्रन्थमवतारयति-तदाहेति ॥ तदेय स्पष्टयति एवमिति । निराकृतल्याशङ्कय शङ्कामावादेवेत्याह-मध्यमयोस्त्विति ।। उक्तमिति ।। समनतम । इस व्यङ्ग्यात्यन्तामाषामायान् कस्यचित् तत्प्रतिपादनमित्याशङ्कय मध्यमप्रकारद्वय क. म. ग..वि' नाम। ५. ६.च, 'म' नाम्निा प. 'नाभिरव' ख. 'सा' ख. ग. 'सन्दे' ग. क.

·२१८ ध्वन्यालोकः उदयोतः ध्वन्यालोकः प्राधान्येनाविवक्षितत्वान्न ध्वनिविषयत्वम् । अलंकारद्वयसंभावनया तु- वाच्य- . लोचनम् कथंचिदस्ति संभावनेत्याशङ्कप निराकरोति--अलंकारद्वयेति ॥ सममिति ॥ द्वयोरप्यान्दोल्यमानत्वादिति भावः । ननु यत्र व्यायमेव प्राधान्येन भाति तत्र - किं कर्तव्यम् ! यथा "होइ ण गुणाणुराओ खेलाण णवरं पसिद्धिसैरणाणम् । किर पहबइ ससिमेणी चन्दे ण पिआमुहे दिढे ॥" कौमुदी समत्वमित्याशक्याइ-द्वयोरपीति ॥ ननु सकरालङ्कारे कुत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्येनायस्यानं यत्र ध्वनिविषयत्वमनुज्ञातमित्याशङ्कय तद्विपयं दर्शयितुं शङ्कापन्यं विवृणोति---नंनु योति ॥ सङ्करालङ्कारे । "भवति न गुणानुरागः खलानां केवलं प्रसिद्धिशरणानाम् । किल] प्रस्नोति शशिमणिश्चन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे ॥" गुणेषु परैः वर्ण्यमानेष्वपि स्वयं ज्ञातेष्वपि 'गुणा एव स्वीकर्तव्याः' इति प्रयत्नतः प्रतिबोध्यमानानामपि खलस्वभावत्वादेव स्वभावस्य विपरिवर्तयितुमशक्यत्वान तेषु खलानामनुराग उत्पद्यते उत्पत्यधीना तद्विशेषवार्ता तदभावे तु किं क्रियतामित्यर्थः यतोऽमी वराका गडरिकाप्रवाहपतिता विवेकवार्ताविरहितपामर- प्रायलोकप्रसिद्धिमात्रावष्टन्धबुद्धय एव, तु वस्तुसतत्त्वविमर्शलेशशालिनः तत्सम्भवेऽपि पश्चिनिरूदनिविडतरलोकप्रसिद्धिवासनाशतपरवशीक्रियमाणमानसा एष । एतत्प्रसाधनार्थ विशेषविषयमर्थान्तरन्यासमाह-यद्ययं शशिमणिरणीयस्यपि गुणे गुणितानुरागः स्यात्, तदा सकलसंसारसारसर्वस्वभाजने भामिनीवदनकोकनदे 1 च, किंतु' अधिकः । घ. वक्षननपरव' 'सणाण' ४. ५. 'वण्णुव' 3. च. पिण्ण' ५. क. स. ग. 'सिमण' ·१ लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१९ ध्वन्यालोकः व्यङ्ग्ययोः समं प्राधान्यम् । अथ वाच्योपसर्जनीभावेन व्यङ्गयस्य तंत्रावस्थानं तदा सोऽपि ध्वनिविषयोऽस्तु, न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम्, पर्यायोक्तनिर्दिष्टन्या- लोचनम् अवार्थान्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेन भौति, व्यतिरेकापछुती तु व्यङ्गयत्वेन प्रधान- तयेत्यभिप्रायेणाशङ्कते—अथेति ॥ तैत्रोत्तरम् -तदा सोऽपीति ॥ सकरालङ्कार एवायं न भवति, अपि स्वैलङ्कारधनिमिाय धनेर्दितीयो भेदः । यच पर्यायोक्ते निरूपितं तत्सर्वमत्राप्यनुसरणीयम् । अथ सर्वेषु संकरप्रभेदेषु व्यङ्गध- कौमुदी नयनपदवीमवतरत्येव सत्येकान्ततो विनिःष्यन्देत ; न त्येवम् , किन्तु चन्द्रविम्बसन्दर्शन- समयैकनिःप्यन्दनशीलस्वनिमितप्रवृत्तचन्द्रमणिशब्दवाच्यत्वप्रसिद्धिमात्रावष्टम्भेन जढिमादि- बढदोपकलपोकतनिःसारचन्द्रशन्दवाच्यक्षुद्रतरपदार्थविशेपदर्शन एव निर्भरहष्य- दखिलाङ्गतया निःष्यन्दते । अर्थान्तरन्यासस्य वाच्यत्वं तावद्युक्तम् । चन्द्रापेक्षया प्रियामुखस्याधिकगुणत्वावगमात् व्यतिरेकः 'नायं चन्द्रः प्रियामुखमेव तु सः' इत्यपझुतिश्च व्यङ्गयत्वेनायगम्यते तयोरेव चमत्कारकारित्वाद प्राधान्यं चेति ध्वनित्वमप्रत्यूहमत्र व्यवस्थितमित्यर्थः । प्रधानतया व्यङ्गयत्वेन भात न्ययः। अथवा व्यङ्गयत्वेन प्रधानतया च भात इति । नन्वेयं सति सकरालङ्कारत्य' घनित्वं चैकत्र सनिपतेव ; तच गुणप्रधानभावविरोधादनुरोद्धव्यमिति कथं तत्र धनि- विषयत्वोक्तिरित्यत्राह-संकरालकार एवेति ॥ "न तु स एव" इत्यादेः व्याझ्यातप्रायत्य- माह-~-यञ्चेति ॥ "कचित् संकरालङ्कारे" इत्युक्तत्वात् "अपि च" इत्यादिमन्यस्य संकरालङ्कारविशेषविषयस्वमापातप्रतीयमानमपार्नु तात्पर्यमाह-अथेति ॥ 'तत्राप्यवरपानम् 'भनिनामा' . उक्त- . १. २. क. रा. ग. 'भामाति' क. ए. 'मत्रानु' ३. ४. ग. मलारपनि मायम्' नास्ति ।

·२२०. ध्वन्यालोकः उदयोतः ध्वन्यालोकः यात् । अपि च संकरालंकारेऽपि च कचित् संकरोक्तिरेव ध्वनिसंभावनां निराकरोति । लोचनम् संभावनानिरासप्रकारं साधारणमाह-अपि चेति ॥ 'कचिदपि संकरालंकारे च' इति संबन्धः । सर्वभेदभिन्न इत्यर्थः । संकीर्णता तु मिश्रत्वं 'लोलीभावः ; तत्र कथमेकस्य प्राधान्यं क्षीरजलवत् ! "अधिकारार्दपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा सा त्रिविधा परिकीर्तिता ॥" भप्रस्तुतस्य॑ वर्णनं प्रस्तुताक्षेपिण इत्यर्थः । स चाक्षेपविभिः' प्रकारैर्भवति- --- । कौमुदी तात्पर्यार्यानुगुण्येनैव क्रमभञ्जनेन "अपि च फचित्" इत्पत्र सङ्गतिमाह-कचि- • दपीति ॥ सम्बन्धमुकय वैस्पप्ठ्यार्थमर्थमाह---सर्वभेदभिन्न इत्यर्थ इति ॥ संकरोफेरेव ध्वनित्ययुयुत्पचिनिरोदात्यमुझम् | तत् कथमित्यपेक्षायामाह-संकीर्णता त्विति ॥ तुरवधारणे । मिश्रत्वं न सम्बन्धमानं तिलतण्डुलवत् , किन्तु क्षीरनीरव- दात्यन्तिकः संश्लेष इत्याइ–लोलीमाव इति ॥ सामान्यानवधारणे विशेषावधारण- स्थाशक्यत्वात् प्रथमं सामान्यलक्षणमाह-~-अधिकारादिति ॥ अधिकारः प्रस्तुतत्वम् । तदेवत[तदपेतत्वमप्रस्तुतत्वम् । एतदाह-अप्रस्तुतस्येति ॥ स्तुतिशब्दार्थमाह- वर्णनमिति ॥ नन्वप्रस्तुतस्य वर्णनमयुक्तम् , अप्रतिपित्सितार्थप्रतिपादनेन वक्तुरनवधेय- वचनवप्रसङ्गाद इत्यत्राइप्रस्तुताक्षेपिण इति ॥ आक्षेप आकर्षणम् । लक्षणे यदप्रस्तुतप्रशंसायावैविध्यमुक्तम्, तत् प्राणभूताक्षेपत्ररूप्यकृतमित्याह-सचेति ॥ के सं. ग. 'संकरालंकारस्य' ग. 'करोति' २. क. ७. ध, 'अलोली- ग. 'रानपेतस्य' क. ख. 'परिकरिपता' क. स. ग. 'च'भषिकः । क. स.' 'विविध ४. क. स. 'तु' नारित ।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २२१ - . ध्वन्यालोकः अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावान्निमिचनिमित्तिभावादा, अभिधीय- मानस्य अप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसंवन्धः, तदा अभिधीयमानप्रतीयमानयोः लोचनम् सामान्यविशेषभावात् , निमित्तानमित्तिभावात् , सासण्याच । तत्र प्रथमे प्रकारद्वये प्रस्तुता- प्रस्तुतयोस्तुल्यमेव प्राधान्यमिति प्रतिज्ञां करोति-"अप्रस्तुत" इत्यादिना "प्राधान्यम्" इत्यन्तेन । तत्र सामान्यविशेषभावेऽपि द्वयी गतिः-सामान्यमप्राकरणिकं शब्देनोच्यते, गम्यते तु प्राकरणिको विशेषः, स एकः प्रकारः । यथा- कौमुदी ते प्रकारा इत्यत्रोक्तम्--सामान्यति ॥ अयं च प्रकारत्रयनियमः "यदा सामान्य- विशेषभावात्" इत्यादिवृत्तिमन्ये क्रमेण तदनुवा[यादा]सिम्यनिह सुमहत्वाय ग्रन्थ- कृतोपवर्णितः । एवं लक्षणं तत्प्रकारभेदं चोपदिश्य "अप्रस्तुतप्रशंसायाम्" इति प्रन्यस्य साधारण्येन प्रथमप्रकारद्वये ध्वन्यभावप्रदर्शकत्वमाह-तत्र प्रथम इति नन्वनेनैव प्रन्येन तुल्यप्रधानत्वसिद्धौ "यदा तावत्" इत्यादेः "अयमेव न्याय" इत्यन्तस्य आनर्थक्यमाशक्य अनेन सामान्यमुखेन प्रतिजैव क्रियते ; प्रतिज्ञातो. पपादकत्वेनोत्तरमन्यारम्भ इति न वैयर्यमिति वक्तुमाह-प्रतिज्ञां करोतीति ॥ कियतो या, वृत्तिप्रन्यस्य प्रतिज्ञारूपत्वमित्यत उक्तम्-प्राधान्यमित्यन्तेनेति ॥ "निमित्तनैमित्तिकभावे च" इत्यतः प्राक्तनमन्धेन प्रथमप्रकारस्यापि द्विप्रकारवं सिद्धयत्कृत्य तयोर्द्वयोरपि प्रकारयोः प्राधान्यसाम्योक्त्या घनित्यनिरासेन प्रथमप्रकारविषय. प्रतिज्ञोपपादिता । तत्र किं तत् प्रकारद्वयम् , कथं वा तत्र प्राधान्यसाम्यमित्यपेक्षायामाह- तत्रेति ॥ तयोः प्रकारयोः मध्य इत्यर्थः । गतिः प्रकारः । अप्राकरणिकमप्रस्तुतम्, प्राकरणिका प्रस्तुतः । स एक इति ।। सामान्याद्विशेषप्रतीतिरूपः । उदाहरति-ययेति ॥ उपलोचनम् क. स. ग. मातृकामु एस्य पाठस्य एवं योजना-अप्रस्तुतमसायामपि यदा सामान्यविशेषमावात् निमित्तनिमित्तिमायादा 'प्रस्तुतारः' इति शेषः । अभिधेयप्रतीयमानयो- रित्पस्य 'तदा' इत्यादिः।। क. स.ग. 'ममिरेपरापमानयोः' . १, क. रा. ग. 'मभिधीय......संकाय:'नास्ति।

·२२२ चन्यालोकः उदयोतः लोचनम् "अहो संसारनेण्यमहो दौरात्म्यमापदाम् । अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधेः ॥" अत्र हि दैवप्राधान्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितं सत् प्रकृते कोपि वस्तुनि' विनष्टे विशेषात्मनि पर्यवस्यति । तत्रापि चे विशेषांशस्य सामान्येन व्याप्यत्याद्वर्यग्यविशेषयद्वाच्यसामान्यस्यापि प्राधान्यम् | न हि सामान्यविशेषयोर्युगपत् कौमुदी अत्र अप्रस्तुतप्रस्तुतयोः सामान्यविशेषरूपयोः वाच्यत्वव्यङ्ग्यत्वे दर्शयति- अत्र हीति ॥ सर्वत्र सामान्यरूपमिति ॥ संसारनेण्यादौ सामान्यरूप- मनुगतम् ; न हि दैवप्राधान्यं विशेषतः फुत्रचिद्विशेषरूपे साधारण्येन निविशते, सर्वत्रापि तदायत्तस्थितिवादित्यर्थः॥ कापीति ॥ प्रेयसीपुत्रादिरूपे । अत्र व्यङ्ग्यवाध्ययो- स्तुल्यप्राधान्य दर्शयति-तत्रापि चेति ॥ ननु व्यङ्ग्यविशेषस्य तावदस्तु प्राधान्यम् , व्यङ्ग्यत्वाद्विशेषरूपत्वाच ; वाच्यस्य तु कयं तद्वत् प्राधान्यं वाच्यत्वात् सामान्यरूपत्वाचे- त्याशङ्कयाह-विशेषांशस्येति ॥ विशेषो हि सामान्येन सर्वत्र व्याप्यते, अन्यथा सामान्यत्वस्यैवानिष्पतेः । न च वैपरीत्येन व्याप्यव्यापकभावः । अतो विशेषप्राधान्य- नान्तरीयकता[तया] सामान्यप्राधान्यस्यापि सिद्धयोः प्राधान्यं सममेवेत्यर्थः नन्वेवमप्येकस्मिन् वाक्ये कथं द्वयोर्युगपत् प्राधान्येन विषयभावः गुणप्रधानतयैव अन्वयनैयत्यात् , इतरथा एकस्यैकदैव गुणत्वं प्रधानत्वं च विरुद्धमापयेतेत्याशक्य सामान्यविशेषयस्तुव्यतिरिक्तविषय एवायं नियमः, तयोस्तु नित्यसंश्लिष्टमूर्तित्वादेवा- भेदसहिष्णुभेदधर्मकत्यात् गुणत्वं प्रधानत्वं या समकालाविरुद्धमित्याह-न हीति ॥ क, 'वातलये २. क. स. ग. 'कापि' नास्ति। घ. 'कुत्रापि' क. स. ग. 'कापि' अधिकः । ४. क. . 'तत्रापि विरे' ग. 'तत्र च विशे' फ. स. 'भ्यासत्वायायस्य' ग. प्राप्ततामयं च ६. क, ख. 'वाथ्यस्य' ।

·शटित्यदर्शनाजडत्वादेवारोपितममकारः हा हन्त । असौ मदीयो मुक्तामणिः समुपस्य १४ लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः २२३ लोचनम् प्राधान्यं विरुध्यते । यदा तु विशेषोऽौकरणिका प्राकरणिकं सामान्यमाक्षिपति तदा. द्वितीयः प्रकारः । यथा--- "एतत्तस्य मुखात् फियत्कमलिनीपत्रे कणं पायसो येन्मुक्तामणिरित्यमस्त स जडः शृण्वन् यदस्मादपि । अङ्गुल्याळघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने ऑन- स्तत्रोड्डीय गतो ममेत्येनुदिनं निद्राति नान्तः शुचा ॥" कौमुदी सामान्यविशेषयोरिति हेतुत्वेन योजनीयम् ॥ द्वितीय इति ॥ विशेषात् सामान्य- प्रतीतिरूपः ॥ एतत्तस्येति ॥ इह खलु कश्विजडमतिः जलजपलाशपतितजलबिन्दुसन्दशी सदृशसन्दर्शनसमुद्बुद्धसंस्कारतया निसर्गजडिमारकन्दनतिरस्क्रियमाणासंभावनाबुद्धिरयमिद मुक्तामणिरिति बभ्राम । अथ तदर्थनाकदर्षितदृदयो झटिति तदुपादानव्याप्रियमाणानुल्या- संस्पर्शमात्रविलीनेऽपि तस्मिन् अनुमिषिततत्त्वबुद्धिः प्रत्युताचेतनेऽपि मणौ अत्यन्तासंभावित- मपि विहायसागमनं संभावयन् तदलाभदुःखभारदोधूयमानमानसतयानुदिनं निद्रामलभमान एव आस्ते । तत्ताडगवस्थजडविषयेयमुक्तिः । मुखात् आरम्भतः प्रयममिति यावत् । कमलिनी- पत्रस्थितं पाथसो जलस्य कर्ण मुक्तामणिरित्येवमर्मस्त मननं कृतवानिति यत्, तदेता तस्य जडस्य कियत् अत्यल्पमेव ; सादृश्यनिमित्तस्य भ्रमस्य सर्वत्र सुलमत्वात् संगाशित एय मुक्तामणिभ्रम इत्यर्थः । अस्मात् कमलिनीपत्रपाथःकणमुक्तामणिभ्रमात् अन्यष्पण्यिात गर्भवाक्यम् । सः जातमुक्तामणिभ्रमो जडः, तस्मिन् मुक्तामणिबुया रालिलबिन्दी खादीयमान एव अङ्गुल्यग्रेण या लम्वी क्रिया तदादानोपयोगिनी तयैव अत्यन्ताय व्यं गते सात ६. य. 'फरमिन्य ग. 'ai कुवाहाय ७. क. य. 'विमान्यते घ. - प्राकर- ग. माक्षिपतीति तर 5. 'माक्षिपति तत्र' घ. च, भाक्षिपतीति तदा ग, 'कणा' ९. क. 'नान ·२२५ ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोकः सममेव - प्राधान्यम् यदा तावत् •सामान्यस्य अप्रस्तुतस्या- लोचनम् इति । अत्र अस्थाने महत्त्वसंभोवना सामान्य प्रस्तुतम् ; अप्रस्तुतं तु जलबिन्दौ मणित्व- संभावनं विशेषरूपं वाच्यम् । तत्रापि सामान्यविशेषयोर्युगपत्प्राधान्ये न विरोध इत्युक्तम् । एवमेकः प्रकारो विभेदोऽपि विचारितः, “यदा तावत्" इत्यादिना "विशेषस्यापि प्राधान्यम्" इत्यन्तेन । ऐनमेव न्यायं निमित्तनैमित्तिकभावेऽतिदिशंस्तस्यापि द्विप्रकारतां दर्शयति । कदाचिनिमित्तमास्तुतं सदभिधीयमानं नैमित्तिकं प्रस्तुतमाक्षिपति । यथा-- "ये यान्त्यभ्युदये प्रीति नोज्झन्ति व्यसनेषु च । ते बान्धवास्ते सुहृदो लोकः स्वार्थपरोऽपरः ॥" कौमुदी गत इति निश्चिन्वानोऽतिवेलमुपजातपरितापो निद्रामपि न लभत इति । अत्र प्रस्तुता- प्रस्तुतौ सामान्यविशेषौ दर्शयनि-अत्रेति ॥ अत्र प्रसाधितमेव समप्राधान्यमतिदिशति---- 'तत्रापीति ॥ उक्तेऽर्थे प्रन्यमवतारयति–एवमिति ॥ निमित्तनैमित्तिकमावस्यैकरूपत्वात् कयं द्विप्रकारसामान्यविशेषभायोक्तन्यायातिदेश इत्याशङ्कय न्यायातिदेशमुखेनास्यापि द्वि- प्रकारसूचनपरोऽयं अन्य इत्याह-एनमेवेति ॥ उपजीव्योपजीवकभावश्च न्यायः ॥ य इति ॥ न बान्धवा एव बान्धवाः, न सुहृद एव सुहृदः, किन्तु ये परस्याभ्युदये सति परां प्रीतिं भजन्ते, व्यसनेष्वापत्सु न परित्यजन्ति च, त एव मुख्यतया बान्धवाः, त एव च सुहृदोऽपि 3 अपरस्तद्विपरीतवृत्ति कशब्दमात्रवाच्यो लोकनमात्रव्यापारो लब्ध. उपलोचनम् एतत्तस्य" इति भलटीयः अन्यापदेशोऽयमतमतानुसारिणों सहृदयानामन्याश- मास्वादनीयं सारमभिव्यञ्जयति । तथा हि-शाङ्करो मायावादः उच्चावचं प्रपञ्चमपलपितुं पा उद्योगिपुरुपौरेयाणामुत्साहलेमानं शिथिलयितुं वा सर्वधा न प्रावर्तित ; परं तु अस्थाने महत्त्व- संभावना नाम सर्वानर्थमूलमुन्मूलयितुम्, यथावत् वस्तुस्थितावास्था व्यवस्थापयितुं चेति । अत्र "कुप्रोडीय गतो हहा" इति पाठः तात्पर्य सम्यक्पुष्णाति ।। क. स. ग. 'ति'नास्ति। ४, ५. 'यथा' क. ख. ग. 'मावन क. ख. ग. 'पतमेव ३. क, स, पि' नास्ति। ६. क. ख. 'प्रतुत' मास्ति।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २२५ चन्यालोकः भिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेणं प्रतीयमानेन संवन्धस्तदा विशेषप्रतीतापि प्राधान्येन तस्य सामान्येनाविनाभावात् सामान्यस्यापि प्राधान्यम् । यदापि विशेषस्य सामान्यनिष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्वविशेषाणामन्त- सवाद्विशेपस्यापि प्राधान्यम् । निमित्तनिमित्तिभावे चायमेव न्यायः लोचनम् अत्राप्रस्तुतं सुहृद्वान्धवरूपत्वं निमित्तं संजनासक्त्या वर्णयति नैमित्तिकी श्रद्धेयवचनतां प्रेस्तुतामात्मनोऽभिव्यक्तुम् । तत्र नैमित्तिकप्रतीतावपि निमित्तप्रतीतिरेख प्रधानीभवत्यनुप्राणकत्वेनेति व्यायव्यञ्जकयोः प्राधान्यम् । कदाचित्तु नैमित्तिकमप्रस्तुतं वर्ण्यमानं सत् प्रस्तुतं निमित्तं व्यनक्ति । यथा सेतौ--- 'सग्गं अपारिजामं कोत्थुहलच्छिरहिअं महुमहस्स उरम् । सुमरामि महणपुरओ अमुद्धअन्दं च हरजडापन्भारम् ॥" अत्र जाम्बयान कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्षःस्मरणादिकमप्रैस्तुतं नैमित्तिकं वर्णयति कौमुदी जन्मफलत्वात् स्वार्थपरः स्वाभीष्टानभीष्टार्थप्रातिपरिहारमात्रचरितार्थमानी । अत एस समन- दौर्जन्यभाजनीभूतो निरुपाख्य एवेति ॥ सज्जनासक्त्येति ॥ सजनहेयाकविशेषबहुमानपूर्वक- मित्यर्थः ॥ नैमित्तिकप्रतीताविति ॥ श्रद्धेययचनता पत्र वक्तुः प्राधान्येन प्रतिपिपादपिपिता इति व्यङ्गयस्य तावत् प्राधान्य निर्विवादमेव । न चेयता वाच्यस्याप्राधान्यम्, प्रधानभूत- नैमित्तिकप्रतीतावपि अनुप्राणकन्येन आत्मलाभहेतुत्वेन निमित्तभूतवान्धवत्वादेः प्रधानतया ९. २. २. 'विशेषणेन' ब. विषस्य' क. स. 'प्रतीतो सत्तामपि' 'विना भावा' पदा तावर क. 'प्राधान्न' विशेषमाना' समरामबहा' ग. 'प्रानुसात्मनो' स, भाष्यम्यग्ययो:: क. परमाणरूपमारवाय पर. स्वस्य म्यग्यस्यानुपापरस्पमिति म्याग्यानुपानवस्न वाध्यस्यापि प्राधान्यम् । यतामर चिरीविस्व' ग. 'परतुननेमिः स. १२. क. ८.

·२२६ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् प्रस्तुतं वृद्धसेवाचिरजीचित्यव्यवहारकोशलादिनिमिचभूतं मन्त्रितापामुपादेयमभिव्यक्तुम् । तत्र निमित्तप्रतीतावपि नैमित्तिकं वाच्यभूतम् । प्रत्युत तन्निमित्तानुप्राणितत्वेनो- दुरकन्धरीकरोत्यामानमिति समप्रधानतेय याच्यव्यङ्ग्ययोः । एवं दो प्रकारी प्रत्येक द्विविधी विचार्य तृतीयः प्रकारः परीक्ष्यते सासप्पलेक्षणः । तत्रापि द्वौ प्रकारी--अप्रस्तुतात् कदाचिद्वाच्याचमत्कारः, व्यङ्ग्य तु तन्मुखप्रेक्षम् । यधारमदुपाध्यायभन्दुराजस्य- प्राणा येन समर्पितास्तव वलापेन त्वमुत्यापितः स्कन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यामपि । तस्यास्य स्मितमात्रकेण जनयनाचीपहारकियां भ्रातः प्रत्युपकारिणो धुरि परं घेताललीलायसे ॥" कौमुदी प्रतिभासात् । न ह्यात्मनस्तथाविधनैसर्गिकमुहत्त्वाचनुपजीवनेन श्रद्धेयवचनत्वं प्रतीति- पथमवतरितुमलमिति बलात् द्वयोरपि प्राधान्यमविशिष्टमेवेत्यर्थः । "स्वर्गमपारिजात कौस्तुमलक्ष्मीविरहितं मधुमयनस्योरः । स्मरामि मथनात् पुरतः अमुग्धचन्द्रं च हरजटाप्राग्भारम् ॥" कुतस्तदभिव्यङ्ग्यत्वमित्यत उक्तम्-~ -मन्त्रितायामुपादेयमिति ।। प्रत्युतेति ।। अप्राधान्य. वैपरीत्येन । उद्धरकन्धरीभावः प्राधान्यम्, तत्र हेतुः-तन्निमित्तानुप्राणितत्वेनेति ॥ अस्यार्थ:-इह तावन्नैमित्तिकप्रतीतिबलान्निमित्तस्य प्रधानतयैव प्रतीतिः तत्र निमित्तप्रतीतेः प्राक् नैमित्तिकप्रतीतिः स्वरूपमात्रविश्रान्तिनिमज्जितस्वरूपैव आविर्भूता सती पश्चादयगत- निमित्तोजीवितोन्मजितरूपैवाविर्भवतीति सकलसहृदयस्वसंवेदनसिद्धमेतदिति वाच्यव्यङ्ग्ययोः समतुलारूढमिव प्राधान्यमयभासत इति ॥ तन्मुखप्रेक्षमिति ॥ वाच्यं प्रत्युपसर्जनी- भूतमित्यर्थः । धूःशब्दोऽप्रवाचकः, "अपांसुलानां धुरि" इत्यादिवत् । घेताललीला २. घ. क. ख. 'प्रेक्ष्यम्' इ. .'सपर्या पुरः' च. 'सपर्याः पुरः' ८. क. स. प्राणाप. ३. ख. 'उपादेयभूतायां' ख. 'प्राणकत्येन' स. किं चाय 'लक्षणे क. क.

·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः २२७ - लोचनम् अत्र यद्यपि सारूप्यवशेन कृतप्तः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाप्यप्रस्तुतस्यैव केतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम् । न हाँचेतनौपालम्भवदसंभाव्यमानोऽयमों ने च न हृव इति वाच्यस्यान प्रधानता । यदि पुनरचेतनौदिनात्यन्तासंभाव्यमानतदर्थ- विशेषणेन अप्रस्तुतेन वर्णितेन प्रस्तुतमाक्षिप्यमाणं चमत्कारकारि तदा वस्तुध्वनिरसौ । यथा ममैव- "भावनात हठाजनस्य हृदयान्याक्रम्य यनर्तयन् भङ्गीभिर्विविधाभिरामहृदयं प्रच्छाय 'संक्रीडसे । कौमुदी वेतालवृत्तान्तः ॥ सारूप्यवशेनेति ॥ प्राणप्तमर्पणाद्युपकर्तयुर्तिर्य]पकर्तृत्वरूपसादृश्य- बलात् ॥ अप्रस्तुतस्यैवेति ॥ वाच्यभूतस्येति शेषः । कुतो वाच्यस्यैव प्राधान्यमित्या- शक्य किमसंभावितत्वादप्राधान्यमयत्वाद्वा ! नाद्य इत्याह-न हीति ॥ यथा ममैव- "सत्यं सा[संहतिशालिशीतलपलाशालीकरालीकृतः स्निग्धोदारफलावनप्रितमहाशाखोपशाखाञ्चितः । चूतो न न भासि भासि न पुनश्चेतश्चमत्कारिणी रीतिस्ते गिरिदुर्गसंकटदुरारोहस्पलीतस्थुपः।।" अत्र ह्यचेतनं प्रत्येवंविधोक्तिरेवासमावनीयेत्यप्रस्तुतस्यैवार्थिजनोपयोगहानिविभवसमृद्धपुरुष- वृत्तान्तरूपस्यार्थस्याक्षिप्यमाणस्य चमत्कारदायित्वम् । तर्हि तथाविधेऽप्रस्तुतप्रशंसाविषये वाच्यस्याप्राधान्यं व्यङ्ग्यस्य च प्राधान्यमिति तत्र धनरन्तर्भावोऽस्स्विस्याशङ्कय, अप्रस्तुत- प्रशंसालंकार एवायं न भवति ; वस्तुभ्यनिरेवायं तृतीयो भेद इत्याह-यदि पुनरिति ।। अत्यन्तमसंभाव्यमानोऽचेतनवादेव तथाविधो वर्ण्यमानोऽर्यविशेषो जनहृदयाक्रमणादिरूपी पत्र तयाभूतेनेति ॥ भावनातेत्यादि । हे चन्दनादिपदार्थसमूह ! त्वमात्मनो हृदयं सारं ग. १. घ. घ. 3. 'न हपं वाच्यरयाच प्रधानता" 'इत्यादि अधिकः। जितेन' 'योरमे' ग, सारूयवशेन' नास्ति । 'कृतमः सारुभ्यदशेन' 'अन्यः प्रतुतः नास्ति। प. 'मपि' अधिक। स. .'नालाप 'न'नालि। ग. घ. ३. क..

·२२८ । ध्वन्यालोकः (उद्दयोतः लोचनम् सत्वामाह जई ततः सहृदयंमन्यत्वदुःशिक्षितो मन्येऽमुप्य अंडात्मता स्तुतिपदं त्वत्साम्यसंभावनात् ॥" कश्चिन्महापुरुषः "वीतरागोऽपि सरागवत्" इति न्यायेन गाढविवेकालोकतिरस्कृत तिमिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये स्वात्मानं प्रच्छादयन् लोकं च याचालयन् आत्मन्यप्रतिभास- मेवाङ्गीकुर्वन् तेनैव लोकेन मूर्योऽयमिति यदावज्ञायते, तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं व्यङ्ग्यतया प्राधान्येन प्रकाश्यते । जडोऽयमिति उद्यानेन्दूदयादि वो लोकेनावज्ञायते । स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औत्सुक्यचिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहर्षपरवशतां कौमुदी - प्रच्छाय विविधाभिः भङ्गीभिः जनस्य हृदयमाक्रम्य नर्तयन् संक्रांडसे यत् ततो हेतोः, सहृदयंमन्यत्वदुःशिक्षितः स जनस्त्वामाह[माह जडे], एवं घदतोऽस्य जनस्य या जडात्मतासा सा वत्साम्यसंभावनात्तस्य जनस्य स्तुतिरेवेति मन्ये इति पदानां संगतिः । अस्य काव्योदाहरणानुकूलमर्थ दर्शयन्नप्रस्तुतं व्यङ्ग्यमर्थमाह-"कश्चित्" इत्यादिना "प्रकाश्यते" इत्यन्तेन ॥ वीतरागोऽपीति ।। यदाह- "ज्ञाततत्वस्य लोकोऽयं जडोन्मत्तपिशाचवत् । ज्ञाततत्त्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचयत् ॥" इति वाचालयन् आत्मावमानगर्भिता बहीपसीर्जनानां वाचः प्रवर्तयन्, आत्मविषये जनैरारोपितम् अप्रतिभासम् अनववोधमनुमन्यमानः, स्वकीयस्य लोकोचरस्य तत्वावबोधस्याच्छादनात् । प्रतीयमानं प्रदर्य वाच्यमर्थमाविष्करोति--जडोऽयमिति ॥ हि प्रसिद्धी । प्रत्युतेति ।। न जाड्याभाव एव, किं तु तद्विपरीतविदग्धस्वभावत्पर्षः । अन्यस्य ४. घ. 'प्राधान्येन यन्न २. च. 'यस्त्वा' 'जहात्मना' 'जदात्मनः भात्मन्यप्रति भासमेवाङ्गीकुर्वम् रतेयादिमानो लोकेनाव- ग.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २२९ लोचनम् करोतीति हठादेव लोक येथेष्टं विकारकारणाभिर्नर्तयति । न च तस्य हृदयं केनापि विज्ञायते' कीडेंगयमिति । प्रत्युत महागम्भीरोऽतिविदग्धः सुष्टुगर्वहीनोऽतिशयेन कोडाचतुरः ; स यदि लोकेन जड इति तत एव कारणात् प्रत्युत वैदेग्थ्यसंभावनानिमित्तात् संभावितः ; आत्मा च यत एव कारणात् प्रत्युत्त जाड्येन संभाव्यस्तत एव सहृदयः कौमुदी प्रियतमासमन्वितस्य । हठादेवाक्रम्येत्यस्य व्याख्या-यथेष्टं विकारकारणाभिरिति ॥ विकाराणामौत्सुक्यमहर्षादीनां कारणाभिः प्रवर्तनाभिः । आत्महृदयं प्रच्छायेति व्याचष्टे- न चेति ॥ हृदयं सारं प्रकृतिः॥ प्रत्युतेति ॥ यादृगयं लोकेन ज्ञायते, तादृगयं न भवतीत्येव न, किं तु अलोकसाधारणगुणशालीत्यर्थः । तदाह-महागम्भीर इति ॥ गाम्भीर्यस्य लोकातीतल्यान्महत्त्वम् । एवमतिविदग्ध इत्यादिष्वपि गमयितव्यम् । एवं पूर्वार्धं व्याख्यायोत्तरार्ध व्याचष्टे-स यदीति ।। "संभावितः” इत्यन्तं यदिवाक्यम् ॥ स इति ॥ प्रागुक्तगुण- लोकेन जड इति संभावित इति संबन्धः । अनेन "स त्वामाह जडम्" इत्वंशः परामृष्टः । तत इत्यस्य कारणार्थत्वमाह-तत एवेति ॥ उक्तप्रकारात् संक्रीडन- रूपात् कारणात् । 'एव' इत्यस्याशयं स्वयमेवाह-प्रत्युतेति ।। तद्धि कारणं वस्तुगल्या न जाड्यहेतुः; तद्विरुद्धरूपवैदग्धीहेतुरेव हि तदित्यर्थः । “सहृदयमन्यत्वदुःशिक्षितः" इत्यमुमशं परामृशति-आत्मेति ॥ लोकापेक्ष आत्मशब्दः ॥ यत एवेति ॥ विदग्धस्य सतो जडत्वेन संभावनारूपात् ॥ प्रत्युतेति ॥ सहृदयत्वसंभावनापेक्षम् । जडत्वेन संभावयितुं योग्योऽसहृदय इत्यर्थः । सहृदयः संभावितः सहृदयत्वेन संभावितः । यदीति एतदन्तम् अनु- विशिष्टः भावनातः, ४. ग. क. ख, 'यथेच्छ विकारकारणादिभिः' यथेष्टे विकारकारणादिभिः' 'यथेष्टं विकारणामिः' ख.. ग. प. ज्ञायते' ३. ५. 'कीदृशो' क. 'सपदि घ. 'यदि स लोको जानाति तत एव' 'वैदग्ध्य...प्रत्युत' नास्ति प. 'च' नास्ति। 'प्रत्युत' नास्ति। ग. ६. घ. ७. २. क. ८. 'अतः' ·२३० ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः ध्वन्यालोकः यदा तु सारुप्यमात्रवशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः संबन्धः तदाप्यग्रस्तुतस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां वनावेवान्तःपातः । इतरथा लोचनम् संभावितः; तदस्य लोकस्य जडोऽसीति यद्युच्यते तदा जाड्यमेवंविधस्य भाववातस्योंति- विदग्धय॑ प्रसिद्धमिति सा प्रत्युत स्तुतिरिति जडादपि पापीयानयं लोक इति वन्यते । तदाह-यदा वित्यादिनों ॥ इतरथा विति इतरथैव पुनरलंकारान्तरत्वमलंकार- विशेषत्वम् , न व्यग्यप्राधान्येन कथंचिदपीति भावः । उद्देशे यदादिग्रहणं कृतम् कौमुदी । कृष्टस्य अस्य संशये संशयार्थत्वम् ।। तदिति ॥ तहत्यिर्थः । अस्य लोकस्य स्तुतिरित्यन्वयः । कीदृशी स्तुतिरित्यत उक्तम्-जडोऽसीति ॥ हे जड एवं यदस्त्वम् जडोऽसि' इति यद्वचनं केनचिदुच्यते, सा स्तुतिरेवेत्यर्थः । कुत इत्यत उक्तम्-तदेति ॥ वचनकाले अजडस्य सतो जडत्वप्रसिद्धथुपजीविनी हि जनसंबन्धिनी जडत्योक्तिः, तथा सति तत्तुल्ययोगक्षेमतया जनस्याप्यजडत्वसंभावनाद्वास्तवी स्तुतिरेवेति पर्यवस्येदित्यर्थः । अनेन "मन्येऽमुप्य" इत्यादे- र निरूपितः । एवमप्रस्तुतार्थविपयां वचनव्यक्ति निरूप्य तस्याः पार्यन्तिकमर्थ प्रकाशयति ---जडादपीति ॥ एवमुदाहरणश्लोकार्थ परामृश्य तारशि विषये ध्वनित्वमेव ; अतादृश्येव अप्रस्तुतप्रशंसालंकारत्वमित्येतस्मिन्नर्थे प्रन्यमवतारयति-तदाहेति ॥ एत्रकारो भिन्न इतरथे- त्यनेन संबध्यत इत्याह -इतरथैवेति ।। तुशब्दार्थः पुनःशब्देनोक्तः । अलंकारस्याविधेयत्वा- देवं योजनेत्यर्थः । अलंकारान्तरत्वमित्यप्रस्तुतप्रशंसाया अन्योऽलंकार उक्त इति अमो मा भूत् , अन्तरराब्दस्य विशेषार्थत्वेन सैयोध्यत इत्याशयेनाहअलंकारविशेषत्वमिति॥ एवकारल्यवच्छेद्यमाह--- ~-1 व्यङ्ग्यप्राधान्येनेति ॥ उपलक्षणार्या तृतीया । यदि या व्यङ्ग्यप्राधान्य इति सप्तम्यन्तं पदम् । एको नकारः प्रमादलिखितः । पूर्व वितत्योकस्यार्थस्य क. स. 'बोनान्यस्य' च. 'इत्यादि 'प्राधान्यस्य' क. स. 'मलकारान्तरस्वविशेषणत्वम्' ग. 'लोकस्य नास्ति। ग. अलङ्कारत्व' घ. 'यदुच्यते' ग. व्यायस्य कवि- स, ग. 'मातस्याविदग्धरय' दपि प्राधान्यमिति' 'सा' अधिक। घ. 'विशेषणभ्यङ्गथ' ८. ३.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २३१ . । ध्वन्यालोकः खलंकारान्तरत्वमेव । तदयमत्र संक्षेपः- लोचनम् . "समासोक्कि" इत्पत्र द्वन्द्वे तेन व्यानस्तुतिप्रभृतिरकौरवोऽपि संभाव्यमानव्यङ्गमानुप्रवेशः संभावितः । तत्र सर्वत्र साधारणमुत्तरं दातुमुपक्रमते--तदयमत्रेति ॥ *कियद्वा प्रतिपदं लिख्यतामिति भावः । तंत्र व्याजस्तुतिर्यथा- "किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किं तु नाहं समर्थ- स्तूप्णी स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोप्ठ्या- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः ॥" अत्र व्यङ्ग्यं यत् स्तुत्यात्मकं तेनं वाच्यमेवोपस्क्रियते । यतूदाहृत केनचित्- "आसीन्नाथ पितामही तब मही माती ततोऽनन्तरं जीता संप्रति साम्युराशिरशना जाया कुलोद्तपे । कौमुदी संक्षिप्य प्रदर्शनं क्रियत इति प्रतिज्ञाय तदधिकार्यान्तरप्रदर्शनपरश्लोकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह-उद्देश इति ॥ अपिशब्दोऽप्रस्तुतप्रशंसासमुच्चयायः । अत्र विषय- संकोचं करोति-संभाव्यमानेति ॥ संभावितः प्रदर्शितः । किमिति साधारण्येनोत्तर- दानमित्यत उक्तम्-कियद्वेति ॥ प्रतिपदं कण्ठोक्त्येत्यर्थः । व्याजेन व्याजररूपा या स्तुति- रिति नाम्नेव लक्षणसिद्धेरुदाहरणमेवाह-तति । अत्र वाच्यभूतया निन्दया भवतः कीर्तिरप्रतिबन्धमेव विश्व व्यामोतीत्युत्तमलोकत्वगुणकीर्तनरूपा स्तुतिमयगमयति । अत्र व्यङ्ग्यानुगतयाच्यस्यैव प्राधान्यं न घनित्वमित्याह-अत्रेति ॥ प्रसङ्गादुदाहरणान्तर- मनूध दूपयति-यत्त्विति ॥ केनचिदित्यवमानगर्भो निर्देश: ॥ अस्माकमिति ॥ . ७. १. २. ८. 'अप' ग. 'या'नास्ति। ग. यिन' ग.' ग, 'आमीनाथ' क. घ. सनैन' 'अलवारः सोऽपि' घ. समाव्यमानोऽपि स्व. व्यायानुवेशः' ग. 'म्यइयोऽनु' स. 'उदयामिति अधिसः ।

·२३४ धन्यालोकः (उदयोतः लोचनम् कं याचसे तदिह पासमियं पराकी श्वश्रूर्ममान्धवधिरा ननु मूढ़ पान्य ।।" अत्र व्यग्यमकैका पदार्थ उपस्कारकारीति वाच्यं प्रधानम् । व्यङ्ग्यप्राधान्ये तु न काँचिदछंकारतेति निरपितम् इत्यलं बहुना ॥ कौमुदी मवस्थामनुभवता भवतैव तावदिदमनुक्कसिद्धमवगन्तुं शक्यम् ॥ अस्मिन्निति ॥ जनराहित्यस्य प्रत्यक्षगम्यत्वम् , अतिसनिहितत्वादचिरकाललभ्यत्वम् ॥ गृह इति ॥ परकीयत्वप्रसिद्धपार- तन्त्र्यहीनत्वम् || गृहपतिश्चेति ।। गृहत्वप्रयुक्तगृहपतिनित्यसान्निध्यशङ्कापरित्यागः । यतो विदेशं गतः अद्यागमिप्यत्यपि कदाचिदिति शङ्कानुदयं प्रति किं वक्तव्यं यतो गमनमपि संप्रत्येव निर्वर्तितवान् ; विदेशं च बहुदिवसप्राप्यं बहुतरकार्यान्तरानुवन्धितया चिरतराध्युषि- तव्यं देशं गतः, तादृशात्ततः प्रत्यापत्तिशङ्कापि न कार्येति । तत् तस्नाद्रेतोरह के वासं याचसे स्वयमेव स्वेच्छयैव सुखवासं विधेहि । इयं भवतैवैपा दृश्यतामीटशीयमिति । वराकी च निसर्गत एव न भवत इयं परीक्षास्पदीभावसमुचिता । संप्रति चान्ध्यवाधिर्यदूरपर्युदासिता- स्मदीयरहस्यवृत्तान्तायधारणकया । एवं स्थितेऽपि यदहस्यविसावविचिकित्साविसष्ठुल- हृदयस्वम् , तदपारमौढ्यविजृम्भितमेवेति । तदाह- -एकैकन पदार्थ उपस्कारकारीति ।। नन्विह वाध्यस्य व्यङ्ग्यानपेक्षयैव विश्रान्तत्वात् तदुपसर्जनभावाचास्मिन् विषये व्यज्यप्राधान्यानवखण्डनात् ध्वनिस्वमेवास्त्वित्याशक्य तर्हि भावालंकारत्व- मेवात्र न, किं तु वस्तुध्वनित्वमेवेति प्रागुक्तमावर्तत इत्याह-व्यङ्गयप्राधान्ये विति ।। मलं यहुनेति ॥ उपमेयोपमानन्वयादावपि वाच्यप्राधान्याविशेषात् धन्यन्तर्भावशङ्कावगमः [विगमः] स्वयमवसेय इति दर्शयति । तत्रोपमेयोपमा यथा ममैव--- " मुखमिदमलसाक्ष्या मुक्तलक्ष्मोपरोधव्यतिकरमिव विम्व भाति पीयूपभानोः । इदमपि विधुबिम्बं कम्रधर्माम्बुलेशस्फुरितमिव रतान्ते वक्त्रवि प्रियायाः ।। अत्र मुखशशिबिम्बयोरुपमानान्तरराहित्यलक्षणं वस्तु प्रतीयमानं वाच्यभूतमन्योन्यौपम्य- लक्षणमर्थमुपस्कुर्वाणमप्रधानतयैव प्रतीयते । अनन्वयेऽपि- "पाणी पाणीय परं वेणी घेणार केवलं तस्याः । एणीदृशः समिन्धे श्रोणी श्रोणीव चैव सखे । इत्यादौ मदीय एवं नोपमानान्तरराहित्यम्, किन्तु निरुपमानत्यमेव ; तच प्रतीय- मानमपि वाच्योपस्कारकत्वादप्रधानम् । एवं तुल्ययोगितादायपि योजनीयमिति । क. ख. "पदार्थोप' ग. 'पदार्थ उपस्कारी' स. 'प्रधानम् नास्ति। ख. 'प्राधान्येन तु कदाचिद' 'प्राधान्ये हि मावालङ्कारता' घ. कदाचिद' १. अधिकम् । २. क.

·१]. लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २३५ ध्वन्यालोकः व्यङ्गयस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालंकृतयः स्फुटाः ॥ व्यङ्गयस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुगमेऽपि वा । न ध्वनियंत्र वा तस्य प्राधान्य न प्रतीयते ।। लोचनम् यत्रेति || काव्ये ॥ अलंकृतय इति ॥ अलंकृतित्वादेव च वाच्यार्थोप- ॥ स्कारकत्वम् ॥ प्रतिभामात्र इति यत्रोपमादौ म्लिष्टार्थप्रतीतिः ॥ वाच्यार्था- नुगम इति ॥ वाच्येनार्थेनानुगमः समं प्राधान्यम् अप्रस्तुतप्रशंसायामिवेत्यर्थः । स्फुट- तया प्राधान्यं न चकास्ति, अपि तु बलात् कल्प्यते, तथापि हृदये नानुप्रविशति । कौमुदी प्रकृतत्वानेः यत्रेति परामर्शो मा भूदित्याह-योति काव्य इति ॥ अप्राधान्ये हेतुर्वाच्यमानानुयायित्वम् । तत्र तु अलंकृतिशब्देन वाच्यार्योपस्कारकावं हेतुरुक्त इलाह-~-अलंकृतित्वादेवेति ॥ प्रतिभामात्र इत्यनेन अविस्पष्टावभासत्वमुक्तमित्याह-म्लिटेति ॥ लिया अस्पष्टा । व्यङ्ग्यात्मनः अर्थस्य । फेति चेत्तत्राह--उपमादाविति ॥ "याच्य- मात्रानुयायिनः" इत्यनेन पौनरुक्त्यं परिहरन् ज्याचष्टे-वाच्येनेति ॥ अनुगमः एकतुलाधिरोहः । तस्य क्षेत्रमाह--अप्रस्तुतप्रशंसायामिवेति ॥ "न प्रतीयते " इति न सर्वथा प्रतीत्यभाव उच्यते । एवं सति हि प्राधान्यमेव नास्तीत्येव किं नोच्यते । किन्तु प्रतीतेः स्फुटत्वाभाव एत्र ; स च प्रयत्नेनोनेयत्वाभिप्राय इत्याह- स्फुटतयेति ॥ बलात् कल्पनं युक्तिपर्यालोचनया परीक्षादशायामाहरणम् । ननु अन्यथा वास्तु, प्राधान्यस्य प्रतीतिश्चेदियतेव चरितार्याः आह-तथापीति ॥ युक्त्यनुसन्धानाभावे प्रविलयादित्यर्थः । अस्यापि क्षेत्रमाह-~- 'वान्योप' घ. प्रि- 'कारत्वम् '. प. 'च' मचिरम् । रम इस्पत बलादा ४. २. ३. स. लिया प्रतीति 31 ·.. वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः -- तत्परावेव शब्दार्थों यत्र व्यङ्गथं प्रति स्थितौ । । ध्वनेः स एव विपयो मन्तव्यः संकरोज्झितः ॥ तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः ॥ लोचनम् या--"दे औं पसिअ णिवत्तंसु" इत्यत्रान्यकृतासु व्याख्यामु । तेन चतुर्यु प्रकारेषु ने ध्वनिव्यवहारः सद्भावेऽपि व्यङ्गयस्य-अप्राधान्ये, म्लिष्टंप्रतीती, याच्येन समप्राधान्ये, अस्फुटे प्राधान्ये च । क तमुसाविल्याह-तत्परावेवेति ।। संकरणालंकारानु- प्रवेशसंभावनया अग्झित इत्यर्थः । संकरालंकारेणेति त्वसत् । अन्यालंकारोप- लक्षणत्वे हि किष्टं स्यात् ।। कौमुदी अयमत्र भाव: यथेति ॥ तत्रापि संकोचं करोति-अन्यकृतास्विति ॥ तेन " इत्यतः प्राक् प्रदर्शितास्वित्यर्थः । “न ध्वनिः" इति ध्वनिव्यवहारस्यैव निषेध इत्याह- तेनेति ॥ सद्भावेऽपि ध्यनेरिति शेपः । तानेव प्रकारान् विशदयति-व्यङ्ग यस्येति ॥ संकरशब्दः सांकर्यवाचकः तच धनेः समासोक्त्याचलंकारानुप्रवेशरूपमित्याह-- अलंकारेति ॥ अनुप्रवेशाननुप्रवेशयोः तदुज्झितत्वोक्तिरयुक्तति मत्वा संभावनयेत्युक्तम् । अलंकारानुप्रवेशो हि प्रागाशति । ततः शङ्कानवसरोऽत्रोच्यत इत्यर्थः । संकरालंकार- पाचकोऽयं संकरशब्दः किं न स्यादिति , नेत्याह-संकरेति ॥ किमयं संकरालंकार- मात्रविषयः, आहोस्विदुपलक्षणमुखेन समासोक्त्यादेरपि संग्रहार्यः ! नायः , इतरालंकारेषु ध्यन्यन्तर्भावानुमतिप्रसङ्गात् । न द्वितीय इत्याह --अन्यालंकारेति ॥ प्रधानेन . १. ग. 'यथा' नास्ति। ख. ग. ध, 'प्राधान्यम् ' भधिकः । २. ग, 'देभार पसिमणु भन्तम ८. घ. 'देआ... मुकुलित' नास्ति। ग. 'फुटमा क. 'भातासु' १०. च. 'च' नास्ति। है, 'न' नास्ति। ग, अस्थित क. "भ्यवहारम-' १२. क. ख., 'मिलष्टम्' ६. चं. 'न' अधिक।

·न विरोधादित्यर्थः ॥ ॥ १ लोचनकौमुयुपलोचनसहितः २३७ चन्यालोकः इतश्च नान्तर्भावः यतः काव्यविशेषोऽङ्गी ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरङ्गानि–अलंकारा गुणा वृत्तयश्चेति प्रतिपादयिष्यन्ते । चावयव एव पृथग्भूतोऽवयवीति प्रसिद्धः । अपृथग्भावे तु तदनत्वं तस्य । लोचनम् इतश्चेति ॥ न केवलमैन्योन्यविरुद्धवाव्यवाचकभावव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावसमा- श्रयत्वात् न तादत्म्यमलंकाराणां ध्वनेश्च यावत् स्वामिभृत्यवदङ्गिरूपाङ्गरूपयो- अवयव इति ॥ एकैक इत्यर्थः तदाह- पृथग्भूत इति पृथग्भूतस्तथा मा भूत्, समुदायमध्यपतितस्तर्वस्तु तथेत्याशड्क्याह-अपृथग्भावे विति ॥ तदापि न स एक एव समुदायः, कौमुदी मुपलक्षणं न्याय्यम् ; संकरालंकारस्य चेतरालंकारसमुदायात्मकस्य तदपेक्षया प्राधान्या- संभवादुपलक्षणनीत्या तत्संग्रहस्तावत् क्लिष्ट एव ; यथाश्रुत्ययस्थितिसंभवे सति तदतिक्रमेणा- श्रुतार्थपरिकल्पनापि क्लेशाय कल्पत इति सर्वथा नेत्यकार व्याख्यानं समुचितमित्ययः । "इतश्च" इत्यत्र चशब्दस्य समुच्चयार्थस्यार्थमाह- केवलमिति ॥ यथान्योन्यविरु- द्वात्मनोः दहनतुहिनयोर्न तादात्म्यं तथा विरुद्धाश्रययोरपि । अन्योन्यविरोधश्च वाय- वाचकव्यङ्गयव्यञ्जकभावः[भावयोः] प्रसिद्धः भिन्नसामग्रीत्यादितः [तदाश्रयालङ्कार]ध्वन्योरपि तादात्म्यसंभव इत्यर्थः । अङ्गाशिभावस्य गुणप्रधानभाव- गर्भत्वात् , तस्य च खातन्त्र्यपारतव्यविरोधात् , एकस्मिन् यस्तुनि विनिवेशासम्भवान्न तादात्म्यमित्यर्थः । नन्यन्वयवव्यतिरेकेण कस्यचिदवयविनोऽनुपलम्भादवययस्यैवाययविरूपत्वं प्रसिद्धमिति कथं तनिषेध इत्याशयावयव इत्येकवचनार्यस्य विवक्षितत्वं दर्शयन् परिहरति---एकैक इति ॥ पृथग्भूतत्वमवययावयन्यपेक्षमिति शक्का मा भूत्, समुदायापेक्षं प्रत्येकमययययत्येवेति दर्शयन्नेकवचनार्यविवरणार्यतां दर्शयति-तदाहेति ॥ अत्र पक्तव्यम्-किमेकैक एवारपरः प्रत्येकं स्यरूपेणेवावयवित्वेनेभ्यते, किं वा समुदितरूप इति । तत्र आचमपोद्य द्वितीय शकते-~-पृथग्भूत इति ॥ समुदाय. मध्यपतित इति ॥ समुदायोपहितस्वरूप इत्यर्थः ॥ तयेति ॥ अवयवित्वेन । तदापीति ॥ स. 'अलङ्कारो' म. प. स. प. 'मय' मरितः। 'देवलमनेन' तस्मान्न तदायय- । . २. म. 'मा' नाम्नि । म. मदनिविता' ग. पभोलि ग. 'यार' 'क्ष' नारिता ०. ४. क.

·२३८ प्यन्यालोकः [उदयोतः न । - चन्यालोकः न तु तत्त्वमेव । यत्रापि या तत्त्वं तत्रापि वनेः महाविषयत्वात् ने 'लोचनम् अन्येषामपि समुदायिनां तत्र भावात् । तत्समुदायिमध्ये च प्रतीयमानमप्यस्ति च तदलंकारस्वरूपम् , प्रधानत्वादेव यत्वलंकाररूपं तदप्रधानत्यान्न ध्यानः तदाह न तु तत्त्वमेवेति ॥ नन्वलंकार एव कश्चित्वयों प्रधानता. भिषेक दत्त्या ध्वनिरित्यात्मेति चोक्त इत्याशङ्क्याह--यत्रापि वेति ॥ कौमुदी समुदायमध्यपतितत्वेऽपि एकस्यैव खल दायिनः समुदायरूपत्वमशक्याध्यवसानम् , अन्येपामपि समुदायिनां तत्र भावात् ; तेपामसमुदायित्वापातात् प्रत्येकमेव समुदायिषु, समुदायस्याप्रतीतेरनुपपेत्तेश्च । न च समुदितेप्ववयवेषु समुदायः, समुदायान्तराभावात् । भावे वानवस्थापातात् । न च समुदायो नाम नामान्तरमेव, न वस्तु किश्चिदिति वक्तुं शक्यम् , तप्रत्ययव्यवहारयोरबाधितासन्दिग्धलोकप्रसिद्धिसमासादितसद्भावयौरनपहवनीय- स्वात् । अतो यदर्य एवायमवयवसंघातः स एव समुदाय आत्मा प्रधानमवयवी- त्यादिव्यपदेशान्तरगोचरोऽर्थः ; तदङ्गभूता एवान्ये समुदायिनः पृषक्ष्यक् विभिन्नरूपोप- कारसमर्पणमुखेन तत्प्रतीतिव्यवहारनिर्वाहकाः सन्तस्तद्गुणभावमेयावलम्बन्ते, न तु जातु तदात्मकत्वं स्वमेऽपि प्राप्नुवन्ति । तत्र शब्दार्यतदलङ्कारादीनां यन्मुखप्रेक्षितया समूहीमवनं स एव प्रतीयमानोऽर्थोऽवयवी , आत्मा च ; इतरेषां तादाम्येन तदङ्गत्वमेव । ध्वनेस्तु न कश्चिदङ्गत्वम्, प्रधानत्वादिति ; प्राधान्याप्राधान्ये च वक्तृविवक्षाविशेष- तदभावनिबन्धने एव, न वास्तवे ; तेन प्रतीयमानत्वमेव अङ्गित्वे न प्रयोजकम् । किन्तु प्राधान्येन विवक्षाविषयत्वमेव इति ; एतदाह--तन्मध्ये चेति ॥ न चैतावता अस्योपमादिसाम्यापातः, प्रधानतया विवक्षितत्वात् । न चैतावता प्रतीयमानस्यात्मत्वमेवेति नियन्तुं शक्यम् , समासोक्त्यादिवलकाररूपत्वादेव ध्वनिवानभ्युपगमादित्यर्थः । " यत्रापि वा" इत्यनुवादस्य ध्वनित्वसम्भावनायोग्यं विषयविशेपं प्रागुक्तसमासोक्त्यायन्य- तमं दर्शयति-नन्वलकार एवेति ।। पर्यायोक्तालङ्कारस्य तावत् "भम धम्मिअ" इत्युदा- हरणाझीकारेण व्यगयप्राधान्यविवक्षायां नित्वं प्रागुक्तम् ; सङ्करे च "होइ ण गुणाणुराओ" क. सन' नास्ति। ग. 'रूपम्' २. ढ, 'योऽन्येषाम्' 'यदलकार' -- १. क. स. ग. ३. ग. ७. खया' नास्ति। सदावार ख. 'समुदाय ४. ८.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २३९ ध्वन्यालोकः तनिष्ठत्वमेव । "सूरिभिः कथितः" इति विद्वदुपज्ञेयमुक्तिः, न तु यथाकथंचित्प्रवृत्तेति लोचनम् न हि समासोक्त्यादीनामन्यतम एवासौ तथास्माभिः कृतः, तद्विविक्तत्वेऽपि तस्य भावात् । समासोक्त्याचलंकारस्वरूपस्य समस्तस्याभावेऽपि तस्य दर्शितत्वात् " इति ॥ कस्स या ण" इति । तदाह-न तन्निष्ठत्वमेवेति ॥ विद्वद्वय उपज्ञा प्रथमत उपक्रमो येस्या उक्तरिति बहुप्रीहिः । तेन "उपज्ञोपक्रमम् " कौमुदी ॥ अता एत्थ इत्यत्र अप्रस्तुतप्रशंसायां च कुत्रचित् ; अतो घनिवादिभिः कश्चिदलंकार एव प्राधान्याख्यं विशेषान्तरम् उपनमय्य ध्वन्यादिव्यपदेशगोचरीकृत इत्यायातमिति नामान्तरकरणनिबन्धनं कियदिदमतिशयारोपणं भवतामित्यर्थः । ध्वनेरलङ्कारमात्रनिष्ठत्वाभायं वृत्तावुक्तमुपपादयति- न हीति ॥ असावलंकारः ॥ तथेति ॥ वनित्वेनात्मत्वेन च ॥ तद्विविक्तत्वेऽपीति ।। समासोक्त्यादिसमस्तालंकारजातीयस्वरूपस्पर्शराहियेऽपीत्यर्थः । तस्य ध्वनेः । तदेव स्फोरयति-समासोक्त्यादीति ॥ उदाहरणमाह-अत्ता एत्थेति ॥ समासोकिमन्ये "समारोपितनायिकानायकयोः" इत्यत्र यया शाम्दप्रक्रियाविरोधः कश्चिदाशङ्कथ व्याख्यान- विशेषप्रदर्शनेन परिहतः, तद्वदिह विद्वदुपजेत्यत्रापि तद्विरोधाशकां परिहत विवक्षितं विप्रहविशेष दर्शयति--विद्वय इति ॥ उपक्रमः प्रवृत्तिः बहुव्रीहि- समासाङ्गीकारे फलमाह-तेनेति ॥ "तपुरुषोऽनकर्मधारयः” इति तत्पुरुषस्य नपुंसकलिङ्गत्वविध्यधिकारे खल "उपज्ञोपक्रम तदाद्याचिख्यासायाम्" इति सूत्रेणोपक्रान्तस्य तत्पुरुषस्य नपुंसकत्वं स्मृतम् । अतस्तत्पुरुषसमासाङ्गीकार एस नपुंसकलिङ्गत्वप्रसङ्गः । इह बहुव्रीहिसमासस्यैवाभ्युपगमान तत्प्रसा अय व्यङ्गयार्थशब्दतदर्यतद्वपापारात्मना चतुष्टयस्य ध्यनिशब्दयाध्य विप्रसिद्धिबलात् साधयितुं प्रचिफ्रंसुः, प्रथम व्ययस्य धनिशब्दयाच्याय- सिद्धपनुगुणतया श्रूयमाणशब्दं वैयाकरणैरेव प्रक्रियान्तरानुसारेणोकां दिशमनुसृत्य मिक मवति महाविद्ययावाद । विप' तस्मिनिष्ठा यस्येति वन महाविषयवाद सारस्वाहिल्यः । पये पर एव न मवति कितनमररोऽरि, तत्रापि न भवति किं पटेऽपीसनेन म्यापकोय. तु इत्यर्थः । ग. 'इत्यादि . क. ३. ग. भ. भवति म:' ५. क.

·२४० ध्वन्यालोकः [उदयोतः ध्वन्यालोका प्रतिपाद्यते । प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम् । ते च तेषु श्रूयमाणेपु वर्णेषु ध्यनिरिति ध्यवहरन्ति । तथैवान्यैस्तन्मतानुसारिभिः लोचनम् इति तत्पुरुषाधैय नपुंसकत्वं निरवकाशम् ॥ श्रूयमाणेष्विति ॥ श्रोत्रशःकुली संतानेनागता अन्त्योः शब्दाः श्रूयन्त इति प्रक्रियायां शब्दाः शब्दाः श्रूयमार्गों कौमुदी व्याचष्टे-श्रोत्रशष्कुलीमिति ॥ श्रोत्रशष्कुली श्रोत्रेन्द्रियगोलका, सा च मण्डलाकारः तदेशविशेषः, यदवच्छिन्न आकाशभागः श्रोत्रेन्द्रियमुच्यते ; तां सन्तानेन वीची- सन्तानन्यायेन प्राप्ता अन्त्या स्फोटापेक्षया चरमभावात् शब्दात् स्फोटाख्याज्जाताः सर्वेषां श्रोत्रेन्द्रियगोचरतां प्रतिपद्यन्ते । उक्तं हि-"स्थानकरणसंयोगविभागजाता- च्छब्दादशदिग्व्यापिनः कदम्बकाः, तद्वत् , वीचीसन्तानवच्च शब्दा जायमानाः श्रोत्रदेश दशदिगवस्थितानाम् उपगच्छन्ति" इति । शन्दजत्वसाम्यात् घण्टानुरणनत्वं प्रसिद्धमेव । तेषां वनिशब्दवाच्यत्वे भर्तृहरिवाक्यं प्रमाणयति-यथेति ॥ उत्पत्तिपक्षे स्फोटध्वनिभेदप्रकटनपरोऽयं श्लोकः । संयोगविभागाभ्यां करणभूताभ्याम् ; करणैः कर्तृ- भूतैः ; स्थानोपलक्षणार्थ च करणैरिति वचनम् ; स्थानकरणसंयोगविभागजाताच्छब्दाजाताः शब्दजाः घण्टानुरणनरूपाः शब्दा अभिव्यक्तिवादिभ्योऽन्यैरुत्पत्तिवादिभिरुक्ता इत्यर्थः । यदाह वृत्तिकारः " अनित्यपक्षे स्थानकरणप्राप्तिविभागपूर्वकः प्रथमाभिनिर्वृत्तो यः शब्दः स स्फोट इत्युच्यते । तजास्तु [तजातास्तु] सर्वदिकारतद्रूपप्रतिविम्वोपग्राहिणः सर्वव्याणां उपलोचनम् "ते च तेषु श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनिरिति व्यवहरन्ति " इति शृत्तिग्रन्थस्य विधा योजनेन ध्वनिव्यवहारस्य वैयाकरणव्यवहारोपशता व्यङ्ग्याथें व्यअकशन्दार्थयोः व्यञ्जनावृत्ती चतुष्केऽपि च समर्थयन्ति रोचनकाराः । तत्रैया प्रथमा योजना-'येषामन्त्यशम्दाना शब्दजानामनु- रणनस्पत्यमस्ति तेषु श्रूयमाणेषु' इति । एषा व्यत्म्ये पनिव्यवहारानुगुणा । द्वितीययोजना लोचने स्फुटं प्रदर्शिता व्यकशब्दार्थयोर्ध्वनिव्यवहारानुगुणा । तृतीया योजना व्यअनाया ध्वनिव्यवहारा. नुगुणा यथा-वर्णेषु तावन्मात्रेषु सत्सु, तावत्स्येव भूयमाणेषु सत्स्वपि, प्रसिद्धादधिको व्यापारः ध्यनिरिति व्यवहरन्ति । 'शदाः मयन्ते अन्त्याः' ग. 'ते' नास्ति। शम्दाः'नास्ति। न्याहरन्ति' स. 'भूयमाणा:' नास्ति । -अयत्वम्' . ग. प्रकाश्यते' ५. २. ६. ग. ग.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २११ लोचनम् इत्युक्तम् । तेषां घण्टानुरणनरूपत्वं तावदस्ति, ते च घनिशब्देनोकाः । यथाह तत्रभवान् भर्तृहरिः- 'यः संयोगवियोगाभ्यां करणैरुपजन्यते । स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्यनयोऽन्यैरुदाहताः ॥" एवं घेण्टानिहर्हादस्थानीयोऽनुरणनात्मोपलक्षितो व्यङ्गयोऽप्यों ध्वनिरिति व्यवहतः । तयाँ श्रूयमाणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिीिः स्फोटाभिव्यन्नकाः ते कौमुदी स्वेनात्मना निरवयवत्वादाकाशकल्पत्वेऽपि [आकाशस्यापि] मुख्यसमयायिदेशवत् संयोगि- द्रव्यान्तरदेशप्रविभागोपचारे सति देशनैरन्तर्यप्रत्यासत्या कार्यकारणसन्तानाविच्छेदेन ययो- तरमु[म]पचीयमानपूर्वप्रतिबिम्योपग्राहक[पग्रह]शक्तयो मन्दप्रदीपप्रकाशितारूपतिरूप . कल्पाः क्रमेण प्रध्वंसमाना ये वर्णश्रुति [वर्णाः श्रुति] विभजन्ति, ते वनय इत्युच्यन्ते' इति । व्यङ्मयस्यार्यस्य प्वनिव्यवहार्यत्वे हेतुः घण्टानिहादस्थानीयत्वम् । एवमपि व्यङ्ग्यविशेषस्यैव ध्वनिव्यवहार्यत्वसिद्धिः, रसादिव्यङ्गयस्यानुरणनरूपत्वविरहादघनित्यादि- त्याशश्योपलक्षणन्यायेन कृत्स्नव्यङ्गयजातस्यापि तत्सिद्धेरदोष इत्याह-अनुरणनेति ॥ अप याच्यवाचकयोः प्वनिव्यपदेशभाक्त्वं प्रदर्शयितुमाह-ये इति ॥ इह प्यनिशन्देन न शान्दजाः शब्दा गृहीताः, किन्तु वर्णातिरिकस्फोटाभिव्यञ्जका वर्णा एव गकारादयः, तेषामपि वैयाकरणैनिशब्देन व्यवहारात् ; नादशब्देनापि ते वर्णास्य॑यहियन्ते "नादैराहितबीजायाम्" इत्यादी बहूनां वर्णानामन्यो यो वर्णस्तद्विषययुद्धपा स स्फोटो नितरां व्यक्ततरेण रूपेण गृह्यत इति हि तेषां स्थितिः । वर्णाना प्रत्येक पाच- कल्ये द्वितीयादिवर्णानर्धक्यात् , समुदिताना वाचकत्ये क्षणिकानां झमिकाणां च समुदायस्पैयासंभवात् , एकस्मृतिस्थानां याचवे सरो रस इत्यादायविशेषात् पूर्वर्यानु- भवसंस्कारसहितान्त्यवर्णबुद्धिव्यञ्जनीय एकामिदं पदं पाक्यमित्यादिप्रत्यक्षप्रमाणक एय .. पिन्टामार' . . तव स. ता' 'भगवान' सम्मानार बारपानाम् अधि: ३. Itn' शम: गोपनि लिपुभ्यते ः भग्यकि .

·૨૪૨ ध्वन्यालोक [उदपोतः - . लोचनम् वनिशब्देनोक्ताः । यथाह से एव तत्रभवान्- "प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुनहैस्तथा । ध्वनिप्रकाशिते शन्दे स्वरूपमवधार्यते ॥" इति । तेन व्याकी शब्दार्थावपीह घनिशन्देनोक्तौ । किंचे वर्णेषु तावन्मात्रपरि- माणेष्वपि सरसु, यथोक्तम्- कौमुदी शब्दः । स एवार्यवाचक इति तैरभ्युपगमात् । अत्र वर्णानां ध्वनिशब्दवाच्यत्वे भर्तृ- • हरिभाषितं प्रमाणयति-यथाहेति ॥ अयं तु श्लोकः " ययानुवाकः श्लोको या सोढत्यमुपगच्छति । आवृत्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते ॥" इति दृष्टान्तसमर्पकेण पूर्वश्लोकेन संमील्य योग्यः । एवमाशक्य चायं श्लोकः ययेको ध्वनिः स्फोटाभिव्यञ्जनसमर्थः स्यात् , द्वितीयध्वन्यानर्यक्यम् ; अथ सर्वेषा तत्सामर्थ्यम् , अविशेषादेकोचारणमेव स्यात् , न च समुदायोऽमीषां सम्भवतीति कथं ध्वनिभिः स्फोटाभिव्यक्तिरित्यत्राह "ययानुयाकः" इत्यादि । यथा लोकेऽनुवाकादिरावृत्या उच्चारणपोनःपुन्येन सोढत्वमेकस्यां बुद्धौ विषयीमावलक्षणं प्राप्नोति, न त्येकैकस्यामावृत्तौ तथा निरूप्यते, न चैतावता तासामानर्यक्यम् , अन्त्यायामावृत्तौ विस्पष्टप्रहणानुगुण- विशेषसंपादकतया पूर्वासामपि तद्धेतुत्वस्यानवखण्डनात् । एवं स्फोटाभिव्यक्तिरूप- ग्रहणानुगुणैः इदमित्यमिति बुद्धयारूढतयोपाख्यातुमशक्यैर्वनिभिः प्रकाशिते शन्दे समुत्पनरन्तरालयर्तिभिः प्रत्ययैस्तत्परिच्छेदहेतुभिः शब्दस्वरूपं व्यक्तरूपतया "नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥" इत्युक्तदिशावधार्यते । तदुक्तं भाष्यकृता- "ज्यकरूपमहणानुगुणा बनुपाख्येयाकारा बहव उपायभूताः प्रत्यया ध्यनिभिः प्रकाश्यमाने शब्दे उत्पद्यमानाः शब्दस्वरूपायप्रहहेतवो भवन्ति" इति ॥ तेनेति ।। व्यञ्जकानां घनिशब्देन तैः व्यवहृतत्वात् । संप्रति व्यञ्जनव्यापारस्य वनिशन्दवाच्यत्वं दर्शयितुमाह-किञ्च वर्णेविति ॥ तावन्मात्रपरिमाणेविति । यादृशोऽयं श्रोत्रेन्द्रियेण - . क. ख. 'भगवान् स एवं इति तेन' मास्ति। 'अपि 'नास्ति। ' कि'नास्ति। २. ग.

·" लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २४३ लोचनम् "अल्पीयसापि योन शब्दमुच्चारितं मतिः । यदि वा नैव गृहाति वर्ण वा सकलं स्फुटम् ॥ इति--तेषु तावरत्वेव श्रूयमाणेषु वक्तुर्योऽन्यो द्रुतविलम्बितादिवृत्तिभेदात्मा प्रसिद्धा- दुच्चारणव्यापारादभ्यधिकः स व्यापारो घनिरुक्तः । स एव यदाह- "शब्दस्योर्चमभिव्यक्तवृत्तिभेदं तु वैकृताः । घनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते ॥" कौमुदी गृह्यते ताशपरिमाणविशिष्टेवियर्थः । अपिशब्दः समुच्चये "सासु" इत्यनेन सह "श्रूयमाणेषु" इत्यस्योपरि योजनीयः । तावत्स्वेव श्रूयमाणेष्वपि सत्स्वपीति स्वस्वरूपतो वर्णेषु परिमाणविशेषवत्तया स्थितेषु तथाविधेष्वेवाखण्डतया श्रोत्रेन्द्रियगोचरतां गतेषु च सत्स्वित्यर्थः । अस्य संवाद श्लोकगर्मितस्य "वक्तुर्योऽन्यः" इत्यादिनन्येन संबन्धः । वर्णेष्वेकदेशेन ग्रहणामहणे न सम्भवत इत्यमुमर्थ संवादोक्त्या साधयति-अल्पीयसेति ॥ अल्पतरेण यत्नेना-युच्चारित शब्दं मतिः कर्ती, नैव गृह्णाति वा, सकलं वर्ण स्फुटं न तु किञ्चिन्न गृह्णाति , किञ्चिद्गृह्णाति च निरवयवत्वात् सावयवेषु वस्तुप्वेवैकदेशेन ग्रहणाग्रहणयोर्दर्शनादित्यर्थः ; स्फुटम्-इति 'उक्तनीत्या' इत्युपस्कारः ; यथोक्तव्यापारस्य ध्वनिवेष्विनित्वम् ,] वर्णबुद्धिव्यञ्जनीय एकमिदं पदं वाक्यमित्यादिप्रत्यक्ष- प्रमाणक एव शब्दः, स एवार्थवाचकः इति तैरभ्युपगमात् । अत्रापि भर्तृहरिभणितं प्रमाणयति--स एव यदाहेति ॥ द्विविधो हि धनिः, प्राकृतो वैकृतश्च ; तदाहुः- "शब्दस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो म्वनिरिप्यते । स्थितिभेदनिमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥” इति । स्फोटस्वभावव्यञ्जको हि प्राकृतो ध्वनिः । उपलब्धस्योत्तरकालभाविप्रबन्धप्रवृत्तिरुप- लब्धिप्रबन्धनिमित्तं वैकृतः । तत्र वैकृतध्वनिप्रतिपादकोऽयं श्लोकः । शब्दामिन्यक्ति- प्रकारमुत्तरश्लोकवक्ष्यमाणं सिद्ववकृत्याभिव्यक्तेलमित्युक्तम् । शब्दस्य वृत्तिभेदमिति' सम्बन्धः । वृत्तिभेदो द्रुतादिभेदः, तं पैकृता धनयः अभिव्यक्त्युत्तरकालभाविनो ध्वनयः । समुपोहन्ते समुत्पादयन्ति । यथोत्पन्नमात्र प्रदीपादि घटादीनामभिव्यक्तिहेतुः, अनुवर्तमानं 'यक्तिमेदास्तु गृह्णाति वा . . , ** ४. घ. . १. क. ख. ग. उधाराणादि। ग, व्यापार:'नास्ति। ग. घ. 'यदाहस एव' 'तिभेदास्तु व्यक्तिभेदं तु . २. क. च. ए. क. स. -'समपोइन्ने' 32 ·२४४ चन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोकः सूरिभिः काव्यतत्वार्थदर्शिमिर्वाच्यवाचकसंमिश्रः शब्दात्मा काव्यमितिव्यपदेश्यो लोचनम् इति । अस्माभिरपि प्रसिद्धेभ्यः शब्दव्यापारेभ्योऽभिधातात्पर्यटक्षणारूपेभ्योऽतिरिक्तो व्यापारो ध्वनिरुक्तः । एवं चतुष्कमपि ध्वनिः । तद्योगाच्च समस्तमपि काव्यं ध्वनिः । तेन व्यतिरेकान्यतिरेकव्यपदेशोऽपि न न युक्तः ॥ वाच्यवाचकसंमिश्र इति ॥ वाच्ययाचक- कौमुदी तु प्रबन्धाभिव्यक्तिं करोति , न घटादौ किञ्चिदादधाति , तद्विषयबुद्धधनुवृत्तिहेतुः । एवं स्फोटविषयबुद्धयनुवृत्तिहेतवो वैकृताः । तैः द्रुतादिभिः । मन्थे “ द्रुतविलम्बितादि- वृत्तिभेदात्मा" इति तदुत्पादकत्वात्तदात्मकत्योक्तिरौपचारिकी द्रष्टव्या । अस्माभिरपीति ॥ प्रसिद्धव्यापाराभ्यधिकव्यापारविषयं ध्वनिशन्दनमुभयेषां तावत् समानमेव यतः, तेन व्यापारस्यापि यनिशब्दव्यवहार्यत्वं समीचीनमेव ॥ अतिरिक्त इति ॥ व्ययार्थ- गोचरो व्यञ्जनलक्षणः ; ध्वननमिति भावव्युत्पत्या च ध्वनित्वम् । एवं व्यायवाच्य- वाचकव्यापाराणां क्रमेण ध्वनिशब्दवाच्यत्वं प्रसाधितमुपसंहरति-~-एवमिति ॥ ननु चतुष्कव्यतिरेकेण काव्यस्यापि तत्समुदायात्मकस्य ध्वनिव्यपदेशः प्रतीयते; स किंनिबन्धन इत्याशक्य समुदायिव्यतिरेकेण समुदायस्य परमार्थनिरूपणानहत्वात् समुदायिभूतव्यज्यादिवनिव्यपदेशहेतुरेव तद्धेतुरिति न हेत्वन्तरचिन्तनेन मनः खेदनीय- मित्याह-तद्योगादिति ॥ तेनेति ॥ वनिशब्दवाच्यसमुदायात्मकत्वेनैव काव्यस्य ध्वनित्वलाभेनैव हेतुनेत्यर्थः । व्यतिरेको भेदः ; अव्यतिरेकस्त्वभेदः ; भेदव्यपदेश- स्तावत् 'काव्यस्यात्मा' इति ; अभेदव्यपदेशः 'काव्यविशेषः स ध्वनिः' इति ; समुदाय- समुदायिनोभियो भेदाभेदयोर्वास्तवयोरवयवरिव]सद्भावात्तदुज्जीवनेन भेदाभेदव्यपदेशोपपत्ति- रित्यर्थः ॥न न युक्त इति ।। भयुक्तत्वस्य भेदाभेदयोरेकत्र मियो विरुद्धस्वभावतया प्रसक्तत्वादिह प्रतिषेधः । "सर्वत्र वस्तुसन्देहे निर्णेत्री केवला मतिः । सात्यन्तभेदवैधादभेदमपि कति ॥" इत्युक्तन्यायवलाद्विरोधसमाधिरनुसन्धेयः । " वाच्ययाचकसंमिश्रः शन्दात्मा काव्यमिति व्यपदिश्यते[व्यादेश्यः]" इति अन्यस्य यावदुक्तार्यग्रहणे न विवक्षितार्थसिद्धिरति प्वनिरिस्युक्तः -- ख. ध. . .

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २१५ लोचनम् सहितः संमिश्र इति गध्यमपदलोपी समासः । “गामधं पुरुष पशुम्" इतिवत् समुच्च- योऽत्र चकारेण विनापि । तेन वाच्योऽपि ध्वनिः ; वाचकोऽपि शब्दो घनिः द्वपोरपि व्यञ्जकत्वम् , प्नतीति कृत्वा । संमिश्यते विभावानुभावसंवलेनयेति व्यङ्गयोऽपि ध्वनिः, ध्वन्यत इति कृत्वा । शब्दनं शब्दः शन्दव्यापारः ; नं चासावभिधादिपः, कौमुदी तदनुगुणं समासविशेषमाह-मध्यमपदलोपीति ॥ अतश्च वाच्यवाचकसंमिश्रः शब्दात्मा काव्यमितिव्यपदेश्यश्चेत्यर्थो ग्राह्य इत्यर्थः । वाच्यादिसमुदायरूपस्य काव्यस्यै- वात्र ध्वनित्वसंकीर्तनमिति भावात् [भायात् ], तद्यावृत्त्यर्थमुक्तम्-समुच्चयोऽनेति ।। अस्मिन् प्रन्ये वाच्यादीनां प्रत्येकं समुदिताकारेण च यतो ध्वनित्वं व्यवस्थापितम् अतस्तेषां सर्वेषां ध्वनित्वमत्र समुच्चितमवगन्तव्यमित्यर्थः । चकारेण विनापि समुच्चयावगमै दृष्टान्तमाह-गामिति ॥ एतदेव स्पष्टीकुर्वन्नाह-तेनेति ॥ कथं वाव्यवाचकयोईयोरपि ध्वनित्वमित्यत आह-द्वयोरिति ॥ वनतीति ध्वनिशब्दव्युत्पत्त्यनुरोधेन व्यञ्जकत्वमेव वनित्वम् , नान्यत् किञ्चिदित्यर्थः । अस्त्वेवम् ; संमिश्रशब्देन तु कस्य अभिधानम् ? न हि अध्यनेस्तदभिधानं न्याय्यमित्याशङ्कय तद्व्युत्पत्तिप्रदर्शनेन व्यग्याभि- धायकत्वमाह-संमिश्यत इति ॥ संमिश्रणं संमेलनम् । कयं व्यग्यार्थस्य रसादेः संमेलनमित्यत उक्तम् -विमावानुभावसंवलनयेति ॥ विभावैरनुभावैश्व या संवलना संयोगोऽभिव्यङ्ग्याभिव्यञ्जकभावात्मकः तदात्मकं संमिश्रणमित्यर्थः । व्यङ्ग्यः संमिश्रशब्दवाच्यो भवति, स च धन्यत इति कृत्वा ध्यनिशब्दवाच्यो मवतीति योजना । शब्दशब्दस्य वाचकार्थत्वात् पुनरुक्तिशङ्काशमनार्थमाह--- शब्दनमिति ॥ एतद्विवृणोति--शब्दव्यापार इति ॥ आत्मशब्दवैयर्थ्य परिहरन् शब्दश्वासावात्मा चेति विग्रहमभिप्रेत्य शब्दविशेषणत्वेनाभिधान्यापारल्यवच्छेदकतागाह--- ५. ग. 'संकलनच्छाययेति' न च योऽर्थः। ड. ग, पशुम्' नारित। व्यञ्जकत्वाद ध्यनित्वभावात् स. ग. 'मिमिते नारित। क. 'अमिधारूप: क.

·२४६ ध्वन्यालोकः [उदपोतः . वक्ष्यमाणः वन्यालोकः व्यञ्जकत्वसाम्यादनिरित्युक्तः । न चैवंविधस्स ध्वनेर्वक्ष्यमाणप्रभेदतज्दसंकलनया लोचनम् -अपि त्यात्मभूतः ; सोऽपि ध्वननं' ध्वनिः । काव्यमितिव्यपदेश्यश्च योऽर्थः सोऽपि घनिः, उक्तप्रकार घनिचतुष्टयत्वात् । अत एवं साधारणं हेतुमाह-व्यञ्जकत्व- साम्यादिति ॥ यंञ्जकत्वं व्यङ्गयव्यञ्जकभावः सर्वेषु पक्षेषु सामान्यरूपः साधारण इत्यर्थः । यत् पुनरेतदुक्तम् “वाग्विकल्पानामानन्त्यात्" इत्यादि, तत् परिहरति- न चैवंविधस्येति ॥ प्रभेदो यथा -मुख्ये द्वे रूपे कौमुदी न चेति ॥ तस्यापि भावव्युत्पत्या ध्वनिशब्दवाच्यतामाह-सोऽपीति ॥ ध्वननमिति व्युत्पत्त्या सोऽपि ध्वनिरित्यर्थः । "काव्यमितिव्यपदेश्यः" इति वनेरेव विशेषण- मिति शब्दछायानुरोधादर्थसामर्थ्याचावभाति ; ततश्च न विवक्षितार्थलाभ इत्यतो विशेष्यान्तरं यच्चतुष्टयसमुदायरूपं काव्यं तद्विपयतया व्याचष्टे-काव्यमिति ॥ योऽर्थः ॥ समुदायरूप इति शेषः । तस्यापि घनिशब्दवाच्यत्वे हेतुमाह-उक्तेति ।। ननु उक्तप्रकारेण पञ्चानां ध्वनित्वे को हेतु: प्रन्ये निर्दिष्टः, व्यञ्जकत्वसामान्यधर्मस्य व्यङ्ग्यादिप्वसम्भयात् ! तेनोक्तार्थपरत्वं वाच्ययाचकेत्यादिनन्यस्य न सुप्रतिपाद- मित्याशङ्क्याह-अत एवेति ॥ अत्र हेतोः, साधारण्याभिधानम् , तस्य समनन्तर- अन्यस्य यथोक्तार्थपरत्वे गमकत्वं चोभयमपि विधेयम् । यस्मात् पश्चानामपि ध्वनित्वमत्र प्रन्थेऽभिधिसितम् , तत एव हेतोः साधारणस्य हेतोरभिधानमिति साधारणहेतुकथनलिङ्गादेव अस्मदुक्तार्थपरत्वमवसेयमित्यर्थः । हेतोः साधारण्यमेव व्याख्यानतो विशदयति- व्यजकत्वमिति । सामान्यशब्दोऽपि साधारणवचनः, न जातिवचन इत्याह-साधारण इति ॥ "न चैवंविधस्य" इत्यादेरनेकपन्थान्तरिताभाववाद्युक्तदूषणोद्धारपरतया यत्पुनरिति । कथं पुनर्वक्ष्यमाणप्रभेदस्तद्भेदो वेत्यतो विवृणोति-यथेति ॥ मुख्य मुखे भवे ; अत १. ग. 'वननाव ' ग. 'व्ययस्स. क. स. . . क. 'पत्रकत्वमिति' 'न्यजनभावः। 'ध्यक्षकमावः चतुष्टयमयत्वात् ग. 'साधारणहेतुम्' 'ध्यजकत्वमाम्यादिति क. . । ड. ८. ६. नास्ति।

·चेतसामिल्यनेन काष्ठाप्राप्तसहृदयभावानां प्रणमित्याह--तत्रेति ॥ भाषितमिति भूधातो- र्णिजन्तानिष्ठायां रूपम् । अत एव व्याचष्टे-प्रणिहितमिति ॥ प्रकर्षण विषयान्तरेभ्यः प्रत्याहृत्य निहितं निवेशितम् ; वाशब्दः समुचये, न विकल्पे ॥ तेनेति ।। ध्वनिना। १] लोचनकौमुापलोचनसहितः २४७ चन्यालोकः महाविषयस्य यत् प्रकाशनं तदत्र प्रसिद्धालंकारविशेपमात्रप्रतिपादनेन तुल्यमिति तद्भावितचेतसां युक्त एव संरम्मः । न च तेषु कथञ्चिदीर्घ्यया कलुपितशेमुपीक- लोचनम् तद्भेदा यथा— अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इत्यविवक्षितवाच्यस्य, असं- लक्ष्यक्रमव्यङ्गयः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्येति । तत्राप्यवान्तरभेदाः ।। महाविषयस्येति ॥ अशेषलक्ष्यव्यापिन इत्यर्थः । विशेषग्रहणेनाव्यापकत्वमाह ; मात्रशन्दे- नाङ्गित्वाभावम् । तत्र धनियरूपे भावितं प्रणिहितं चेतो येषाम् ; तेन या चमत्कारस्वरूपेण कौमुदी एव च प्रधानभूते च । अनेन प्राथमिकः प्रधानभूतो वा भेदः प्रभेद इति प्रोपसर्गाओं निरूपितः ; भियते व्यवच्छिद्यते रूप्यतेऽनेनेति भेदो रूपम् इति रूपशब्देन भेदशब्दार्थोऽपि । मुख्यभेदाप्रदर्शनं च समनन्तरमेव प्रदर्शयिष्यमाणत्वात् । तद्भेद इत्यत्र तच्छब्देन प्रभेदपरामर्श इत्याह--तद्भेदा इति ॥ तद्भेदग्रहणं च तदवान्तरभेदानामप्युपलक्षणार्थ महाविषयत्वाभिधानसामर्थ्यादवगन्तव्यमित्याशयेनाह- तत्रापीति ॥ तद्भेदविषयेऽपि । भवन्तीति शेषः । ते च द्वितीयोयोते वक्ष्यन्त इति भावः । महच्छब्दोऽत्र कुारनार्यवृत्तिः, विषयशब्दस्तु लक्ष्यविषय इत्याह-अशेषेति ॥ प्रसिद्धालंकारप्रतिपादनेनेत्येव वक्तव्ये किमर्थं विशेषग्रहणं मात्रप्रहणं घेत्याशङ्कय यथोक्तध्वनिखरूपवैलक्षण्यप्रकटनहेतुविवक्षया तदर्थवत्वमाह-विशेषेति ॥ विशिष्यते व्यावर्तत इति विशेषः, तेन अलंकारस्य व्यावृत्तस्वरूपत्वान्न व्यापकतया अनुवृत्त- वनितुल्यस्वमित्यर्थः । मात्रशन्दो लेशवाचकः, तेन च अङ्गित्याभावसूचनमुखेन अगिभूतध्वनिव्यतिरेको दर्शित इत्याह-मात्रशब्देनेति ॥ आहेत्यनुपहः । तद्भावित . ३. क. क. ख. 'अद्वित्वभावं' न चैवं भवतीलन्दयः' ग. ख. ग. 'न' 'वा' नारित। ग. 'रूपेण' २. क. स. अधिकः।

·२४८ ध्वन्यालोकः [उदयोतः म Man ल หริน : 1 ध्वन्यालोकः त्वमाविष्करणीयम् । तदेवं ध्वनेस्तावदमाववादिनः प्रत्युक्ताः । अस्ति ध्वनिः ॥ स चासावविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यथेति द्विविधः सामान्येन । लोचनम् भावितमधिवासितैम् , अत एव मुकुलितलोचनत्वादिविकारकारणं चेतो येषाम् । अभाववादिन इति ॥ अवान्तरप्रकारत्रयभिन्नों अपीत्यर्थः । तेषां प्रत्युक्तौ फलमाह--- अस्तीति ॥ उदाहरणपृष्ठे भाकतं सुशकं सुपरिहरं च भवतीत्यभिप्रायेणोदाहरण- दानावकाशार्थ भाक्तत्वालेक्षणीयत्वे प्रथम परिहरणयोग्ये अप्यप्रतिसमाधाय भविष्य- दुयोतर्गतानुवादानुसारेण वृत्तिकदेव प्रभेदनिरूपणं करोति—स चेति ॥ पञ्चधापि कौमुदी चमत्कारस्वरूपेणेति भावनोत्पत्तौ हेतुः ; चमत्कार एव खमसाधारणं रूपम् , चमत्कार- सारेणेत्ययः । भावना च संस्कारापरपर्यायमधियासनम् ; तदवधारणे हेतुं विवक्षनाह --अत एवेति ॥ सहृदयहृदयसागरसमुच्चलनशरद्राकारोहिणीसहचरसब्रह्मचारिधुरंधरेषु सुकविनिबन्धनेषु खल्ल श्रूयमाणेषु तदर्यासारसुधारसास्वादमुकुलितलोचनः स्वपरसंवेदन- पराङ्मुखहृदयो भवति सहृदयवर्ग इति तावदवगतमेवैतत् ; तेन तदीयविकार- परम्पराविलोकनैकप्रमाणावसेयो स्वनिचमत्काराधियासलाभ इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य पूर्व प्रकारत्रयेऽपि कृतत्वात् तत्सर्वसंग्राहकोऽत्राभाववादिशब्दो प्राह्य अवान्तरेति ॥ अभाववादनिरासात् अस्तित्व सिद्धे किमर्थ तत्प्रतिज्ञा ? प्रतिज्ञातोपपादनं चावश्यकम् , तदभावाच न तत्प्रतिज्ञोपपत्चिरित्याशङ्कय परमतनिरासस्य तत्त्वनिर्णयफलस्व. कपनद्वारेण शास्त्ररूपत्वमस्य ग्रन्यस्य दर्शयितुं फलकपनमिदमित्याह--तेपामिति ॥ ननु क्रमप्राप्तं भाक्तवादनिराकरणमलक्षणीयत्वपक्षप्रतिक्षेपं च समुल्लमय ध्वनिप्रभेद- तदुदाहरणप्रदर्शनं धृत्तिकृतोऽसंगतमिव प्रतिभातीत्याशङ्कय तच्छानुवादेन तदुलाइने कारणमाह--उदाहरणपृष्ठ इति ॥ प्रदर्शिते उदाहरणे तत्र घननव्यापारसहकारि- इत्याह--- ग. क., ए. तयेदान्यः..माविष्धर- जीयम् ' नास्ति। क. स. 'चेतो येषा' अधिकः । क. ग. ति' अधिकः। क. “भित्रः' 'भातत्याला. गायत्वे. ख. 'उपोतानु' 'उद्बोते गतानु' २. ६. क.

·एवं व्यङ्ग्यव्यापारकाव्यानामप्यन्यपदार्थत्वं नेयम् । तथा विवक्षितोऽन्यपरश्च वाच्यो १] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २४९ लोचनम् ध्वनिशब्दार्थे येन यत्र यतो यस्मै यस्य चेति बहुव्रीह्यर्थाश्रयेण यथोचित सामानाधिकरण्य कौमुदी भूताया ध्वननव्यापाराविनाभूताया लक्षणायाः समुन्मेषात् भक्तिरेव ध्वनिरिति शङ्का सुसंपादा , इतरथा ध्वनिसान्निध्याप्रतिपत्तेस्तदेकरूपत्वाशङ्काया अनवसरदुःस्थत्वात् । तत्परिहारश्च परस्परभेदापादकरवरूपभेदादेः स्पष्टावभासत्वात् तदनन्तरं सुकर इति प्रयमप्राप्तभाक्तवादादिपरिहारावधीरणया प्रभेदनिलपणप्रस्तायोऽयं युक्त इत्यर्थः । इत्यभि- प्रायेण अप्रतिसमाधाय प्रभेदनिरूपणं करोतीत्यन्वयो वक्तव्यः । तर्हि उदाहरणमेव दीयताम् , किमिति प्रभेदनिरूपणं कृतमित्यत उक्तम्-उदाहरणावकाशदानार्थ- मिति ॥ ननु कारिकाकृतानुक्तत्वात् वृत्तिकृतस्तन्निरूपणमयुक्तम् । न चानुकत्वेऽप्यभि- संहितत्वात् तंदुक्तियुक्ता, तदर्भिसन्धिसद्भाचे प्रमाणामावादित्याशङ्कयोक्तम्-भविष्य- दिति ॥ " अविवक्षितवाच्यो यः" इति द्वितीयोद्योतप्रमुखे यच्छन्देन प्रभेदानुवाद- दर्शनादनुक्तस्य अनभिसंहितस्य वा अनुवादायोगात् इहैवोक्तप्रायत्वं गम्यते ; न च तदापाततोऽवभाति ; ततश्च प्रत्युत अनुवादोऽप्यनुपपन्न इति केपांचित् प्रतीतिर्भवति तन्निरासायमिहेव कारिकाकारस्थाने स्थित्वा स्वयमेव तन्निरूपणं करोतीत्यर्थः एवं यनकरणे हेतुतयोक्तम्-वृत्तिकृदिति ॥ ननु धनेविशेषणमेतत् अविवक्षितवाच्यो ध्वनिः, विवक्षितान्यपरवाच्यो ध्वनिरिति च ; धनिशब्दश्च पञ्चखर्थेषु पूर्व योजितः । तत्र पश्चस्वर्थेषु ध्वनिशब्देन अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यशब्दयोः केन प्रकारेण सामानाधिकरण्यं योजनीयमित्यपेक्षायागाह--पञ्चधापीति ॥ पञ्चधा व्यवस्थितेऽपि धनिशब्दार्थे वाचकादीनां पञ्चसंख्यानामनामन्यपदार्थत्वमङ्गीकृत्य तत्तदौचित्यानु- सारेण सामानाधिकरण्यं ध्वनिशब्देन अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यशब्दयोगमयि- तव्यम् । तथा हि-यदा वाचकशब्दो ध्वनिः तदा अविवक्षितोऽप्रधानीकृतो वाच्यो येन शब्देन, यत्र यस्मिन् शब्दे, यतः यस्माच्छब्दात्, यस्मै यदर्थत्वेन, यस्य यत्संबन्धित्येन वा स तथोक्त इति बहुव्रीहिः । तत्र शब्द एव अन्यपदार्थः ग. 'दादायों क. स. ग. यरमै इति' 'यरमै यतो यत्र यस्य वति' 'यत्र यतो यस्य ·२५० ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् सुयोजम् । वाच्येऽर्थे' तु ध्वनौ वाच्यशब्देन स्वात्मा । तेनाविवक्षितोऽप्रधानी- कॅत: स्वात्मा येनेत्यविवक्षितयाच्यो व्यञ्जकोऽर्थः ; एवं विवक्षितान्यपरवाच्येऽपि । यदि वा कर्मधारयेणार्थपक्षे अविवक्षितश्चासौ वाच्यश्चेति, विवक्षितोऽन्यपरश्चासौ वाच्यश्चेति । तत्रार्थः कदाचिदनुपपद्यमानत्वादिना निमित्तेनाविवक्षितो भवति । कदाचिर्दूपपद्यमान इति कृत्वा विवक्षित एव ; व्यालयपर्यन्तां तु प्रतीति स्वसौ. कौमुदी येन यत्र यतः यस्मै यस्य या स तथोक्त इत्यादि पूर्ववत् । तस्किमविशेषेण सर्वत्र इयमेव सामानाधिकरण्यगमनिका ! हन्त ! वाच्यार्यों ध्वनिरिति पक्षे अविवक्षितो वाच्यो येन वाच्येनेति न संगच्छत, वाच्यान्तरानिरूपणादित्याशङ्क्याह-वाच्येऽथै विति ॥ स्वात्मेति ॥ उच्यत इति शेषः । अस्मिन् पक्षे योजनामाह-तेनेति ।। तया सतीति यावत् । पाच्यस्य विवक्षाप्रसक्त्यभावात् कयमविवक्षितत्वोक्तिरित्यतो व्याचष्टे- अप्रधानीकृत इति ॥ स्वात्मेति-~याच्यरूपः । येनेति---वाच्यार्थेन । अर्थ इति- वाच्यः॥ एवमिति-विवक्षिता[तोऽ]न्यपरश्च वाच्यः स्वात्मा यस्येति व्यञ्जको वाच्यार्य उक्त इत्यर्थः । नन्वविवक्षितत्वस्य अप्राधान्यत्वाभ्युपगमे सति विवक्षितत्वस्य प्राधान्यात्मकत्व- मर्थसिद्धं स्यात् विवक्षितान्यपरवाच्ये, तच्च विरुद्धम् । एकस्यैव शब्दस्य अर्थद्वयपरत्वाङ्गी- कारो वा स्यादित्यपरितोषात् प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यदि वेति ।। वाच्यार्थो ध्वनिरिति पक्षे कर्मधारयसमासाङ्गीकारेण वा योजनेति योजना । अयमेव च निःसङ्कटतया स्थितः पक्षः । कयं पुनर्वाच्यस्य कुत्रचिदविवक्षितत्वम् ! न हि स्वरूपभेदप्रयुक्त एवायं विशेषः शक्यौपपादः, तस्य अनुपलम्भपराहनत्वादित्यत्राह-तवार्थ इति ॥ वाच्यः । आदिशब्दा- दनुपयोगित्वम् । ननु विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदे वाच्यस्य विवक्षितत्वादेव तत्प्रतीतः स्वस्मिने विश्वान्तिलाभात् कयं व्यग्यप्रतीतिपर्यवसायितया अन्यपरत्वमुपपद्यतामित्यत आह-व्यङ्गथपर्यन्तामिति ॥ प्रतीतिं स्वगोचरां व्यङ्ग्यपर्यन्तां व्यग्यार्थप्रतीति- 'धारयः। अत्र पक्षे क. ख. 'विवक्षितश्चासौ वाच्यचति । विक्ष्यते' अधिकः । क. ख. 'भूतः 'अनुपपाच' ग. 'कृतः..... णार्थपक्षे अविवक्षित "उपपावति' श्वासावर्षश्चति । विवक्षितान्यपरक्षासौ 'तु'नास्ति। राध्यति । सत्रार्थः' . क. क. . अयें'नास्ति उत्पनेन' ६. ग. सत्रार्थः ७. क ख. ८. क.

·१] २५१ लोचनको मुद्दापलोचनसहितः लोचनम् भाग्यमहिम्ना करोति । अत एवार्थोऽत्र प्राधान्येन व्याकः ; पूर्वत्र शन्दः । ननु चे विवक्षितवान्यपरक्षेति विरुद्धम् । अन्यपरत्वेनैव विवक्षणात् को विरोधः ! सामान्येनेति ॥ वस्त्वलंकाररसात्मना हि त्रिभेदोऽपि वनिरुभाभ्यामेवाम्यां कीमुदी विश्रान्तामेव करोतीति यायत् । स्वस्य यत् सौभाग्यं गुणाद्युपस्कारकृतं सौन्दर्य तबलात् । उक्तमेव वाच्यार्थगतमविवक्षितत्वम् , विवक्षितत्वे सत्यन्यपरत्वं च विशेष- मुपजीव्य प्रभेदयोरुभयोर्व्यञ्जकत्वे शब्दार्थयोर्गुणप्रधानभावलक्षणं विशेष वदन् प्रागुकं विशेष दढयति-अत एवेति ॥ अत्र प्रकृते विवक्षितान्यपरवाच्ये ; पूर्वन विवक्षितान्य- परवाच्यापेक्षया पूर्वमुक्तेऽविवक्षितवाच्ये ॥ शब्द इति ।। प्राधान्येन व्यञ्जक इत्यनुषणः । उभयत्रोभयोः सहकारित्वं च पूर्व द्विवचनव्याख्यानोक्तं न प्रस्मर्तव्यमिति भावः । ननु विवक्षा नाम यक्तुमिच्छा । सा च स्वव्याप्यस्य प्राधान्यं स्यव्याप्यविनाभूतं गमयन्ती स्वरूपमात्रविधान्ततामिप्यमाणस्य वस्तुनो नियमेन संपादयति । "इच्छाकर्मतर्यय (व स्यात् ) प्राधान्यं सर्ववस्तुगतम् (गम्") इत्यभियुक्तवचनात् ; अन्यपरत्वं च नाम नियमेनान्यमुखप्रेक्षितया यस्तुनोऽप्रधानभूतत्वेन अन्यशेषतयावस्थायित्वलक्षणम् ; तत् कयमेकोपाधापेककालमेकस्मिन्नेवानयोविरुद्धयोः समावेश इति चोदयति-ननु चेति ॥ उत्तरमाह---अन्यपरत्वेनैवेति ॥ न खल विवक्षितत्वमात्रमन्यपरत्वोपमदर्कम् , किंतु प्रधानतया विवक्षितत्वम् ; इच्छाविषयत्वेन(त्वं न) तन्मात्ररूपतया प्राधान्यापादकम् ; किन्तु स्वोदेशप्रवृत्तेच्छाविषयत्वमेव, साध्येच्छाविषयत्येऽपि साधनस्य गुणभावोपलम्भात् । न च प्रधानतया विवक्षितत्यं वाच्यस्यात्र संभावनागोचरः, व्यगयार्यप्रतीत्यर्थत्वेनैव वाच्यार्यस्यात्र वक्तुरिच्छया व्याप्यमानत्वादिति विवक्षितत्वान्यपरत्वयोर्विरोधः शक्याप- नौदन इत्यर्थः सामान्यस्य क्रोडीकृतसकलविशेषरूपत्वादिह कतरविशेपोप- संग्रहाभिप्रायेण सामान्येनेति निर्देश इत्यपेक्षायामाह-वस्त्वलंकारेति ॥ हिः प्रसिद्धौ । . - ३. ग. ग. 'विवक्षितात्' 'दि नास्ति । १. २. घ. 'च'नास्ति। क. ख. ग. 'विवश्वा नान्य- परत्व चेति 23 ·२५२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् संगृहीत इति भावः । ननु तन्नामपृष्ठे एतन्नामनिवेशनस्य किं फलम् । उच्यते-. अनेन हि नामद्वयेन ध्वननात्मनि व्यापारे पूर्वप्रसिद्धाभिधातात्पर्यलक्षणात्मकन्यापार- त्रितयावगतार्थप्रतीतेः प्रतिपत्तृगतायाः प्रयोक्त्रभिप्रायरूपायाश्च विवक्षायाः सहकारित्व- कौमुदी वस्त्वादिभेदे त्रिविधो घनिरिति प्रसिद्धिः । तादृशस्त्रिभेदोऽपि ध्वनिराभ्यामेव संगृहीत इति दर्शयितुं सामान्येनेति निर्देश इत्यर्थः । इह वृत्तौ प्रथमं धनिरिति सामान्य नाम विहि- तम् ; अनन्तरम् अविवक्षितयाच्य इति विवक्षितान्यपरवाच्य इति विशेषनामनी विहिते; तत्रानन्तर्यकरणाभिप्रायं प्रकटयितुं प्रश्नमुद्घाटयति---नन्विति ॥ तन्नामपृष्ठ इति ॥ तस्य ध्वनिरिति नाम्नोऽनन्तरम् ॥ एतन्नामेति ॥ एतयोरविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्य. नाम्नोः । अस्यार्थः—यादाहरणावकशदानार्थतया प्रभेदमात्रमिह प्रतिपिपादयिषितं तदा तत्प्रदर्शनमात्रं वृत्तिकृता कर्तव्यम् ; न तु तदभ्यधिक किञ्चित् । इह तु सामान्येन तस्य ध्वनिरिति नाम प्रथमं विधाय "स च" इति विशेपनामद्वयं प्रभेदाश्रयतया तदनन्तरं प्रदर्शितम् ; तदत्राधिकयत्नावलम्बने कोऽभिप्राय इति । अत्रौत्तरमभिप्रायप्रदर्शनमुखेनाह-- उच्यत इति ॥ धननव्यापारसम्बन्धो हि पश्चाना ध्वनिशब्दवाच्यत्वे निबन्धनमित्युक्तम् । तादशि च वननव्यापारे शब्दार्थोभयकर्तृके प्रतिपत्तृगतार्थप्रतिपत्तिः प्रयोक्तृगता च विवक्षा सहकारिपदधीमधिशयाते तावत् थन्तरेण ते द्वे अपि व्यञ्जनव्यापारस्य अनुत्थानादित्येतदप्युक्तमेव । अतश्च ध्वनिस्वरूपाविर्भावरिपन्धिधुरंपराभाववादापवादेन यत् ध्वनिस्वरूपं सत्तामुपनीतम् 'अस्ति ध्वनिः' इति, तथावत्तत्सहकारिकारणसाफल्य. संपत्तिर्न प्रदयते तावत् असदेव वा किं न स्यात् , अकिञ्चित्करत्वादिति तत्प्रति- पिपादयिषया एप घनिनामविधानानन्तरमेव नामद्वयविनिवेशनयत्न आस्थितो वृत्तिकृता, न प्रभेदप्रदर्शनमानपरतयैव तत्प्रवृत्तिः । तत्राप्यविवक्षितयाच्यनामसामर्थ्यात् प्राक्तनव्यापारत्रयजन्यार्थप्रतीतिः व्यञ्जनव्यापारार्थकतया तत्सहकारिणीति प्रदर्शितं भवति । याच्याविवक्षितत्वेन अस्य लक्षणामूलत्वप्रतीतेस्तत एव ततः प्राक्तनन्यापारद्वयमूलत्वस्य अर्थलब्धत्वात् । विवक्षितान्यपरवाच्यनाम्ना प्रयोक्तृगताया विवक्षायाः सहकारित्वं दर्शितम् । अन्यपरत्वेन विवक्षा व्यनयात्यनिबन्धनं यतः । अतो चनिनामसिद्धये यत् मेव यत् ध्वनिस्व. रूपं तस्य सहकारिकारणकलापप्रदर्शनेन तत्स्वरूपस्फुटप्रतिपनि मइयविनिवेशनप्रयोजन- मित्यर्थः । किं सुवर्णे पुष्पवरूपणम्, आहोस्वित् सुवर्णस्य पुष्पसारूप्यमिति ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः २५३ शत्य- ध्वन्यालोकः तत्रायस्योदाहरणम्- "सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्व यश्च जानाति सेवितुम् ॥" लोचनम् मुक्तमिति ध्वनिस्वरूपमेव नामभ्यामेव प्रोजीवितम् ॥ सुवर्णपुष्पामिति ॥ सुवर्णानि पुप्प्यतीति सुवर्णपुप्पा । एतच वाक्यमेवासंभवत्स्वार्थमिति कृत्वाविवक्षितवाच्यम् । तत एव पदार्थमभिधायोन्ययं च तात्पर्यशक्त्यांवगमय्यैव बाधकवशेन तगप॑हस्त्य सादृश्यात् सुलभ- समृद्धिसंमारभाजनतां लक्षयति । तल्लक्षणाप्रयोजनं शूरकृतविद्यसेवकानां मशब्दवाच्यत्वेन गोप्यमानं सन्नायिकाकुचकलशयुगलमिय महार्यतामुपयुद्धन्यत इति कौमुदी संशयापनुत्यर्थमाह-सुवर्णानीति ॥ इहोदाहरणे लक्षणं योजयति- एतचेति ॥ वाच्यस्य अविवक्षितस्ये हेतुः--वाक्यमेवेति ॥ न पदमात्रमित्येवकारार्थः । अविवक्षितत्वमिहार्थ- स्यानुपपद्यमानत्यनिमित्तमित्युक्तम्-असम्भवत्स्वार्थमिति ॥ यदुक्तं प्रतिपत्तुगता प्राक्प्रवृत्तव्यापारत्रयायगतार्थप्रतीतिर्खननव्यापारे सहकारिणी अविवक्षितवाच्ये धनाविति तदस्मिन्नुदाहरणे घटयति-तत एवेति ॥ अर्थस्य अनुपपन्नत्वादेवेत्यर्थः । क्रमेण अभिधातात्पर्यशक्त्योः पदार्थान्वयावगमं प्रति हेतुत्वं द्रष्टव्यम् ॥ अवगमय्यैवेति ॥ अवगमनसमनन्तरमेवेत्यर्थः । तमित्यन्वयः । अपहस्तनं बाधनम् ।। सादृश्यादिति ।। लक्षणानिमित्तमुक्तम् । इत्यं प्राक्तनव्यापारत्रयजन्यार्थप्रतीति सहकारिभूतामुद्भाव्य तदु- स्थापितं न्यग्भावितार्वाचीनव्यापारतयोद्भुरकन्धरीभूतं व्यञ्जनव्यापारमाह-तलक्षणेति ॥ व्यापारस्य प्राधान्यं विषयप्राधान्यकृतमित्यतस्तदाह-महापतामुपनय[पयादिति ।। महाघ- तावाप्ती हेतुः गोप्यमानत्वम् । तत्र हेतु: अशब्दवाच्यत्वम् । अत्र सर्वलोकस्वसंविदितं उपलोचनम् मुवर्णपुष्पामित्यादि-महाभारते उद्योगपान्तर्गतविदुरप्रजागरपर्वणि, ३५ अध्याये, ७४, पद्यमेतत् । "सुवर्णानि पुप्प्यतीति सुवर्णपुष्पा” इति लोचनम् । अत्र " चिन्वन्ति प्रत्यहं 'प्रोज्झितम्' 'वशेनोपहत्य 'वास्यक्रमेऽसंगवत्' . १. ६. क. , ग. २. ३. ग. 'वाच्या क. घ. 'तमपदत्य 'प्रयोजक स, ड. 'उपनयनपन्याद . ४. भत एवं 'यान्वयं ग.

·२५४ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः -तव -- ध्वन्याटोकः द्वितीयस्यापि-- "शिखरिणि क नु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाघरपाटलं दशति विम्यफलं शुकशावकः ।।" लोचनम् शब्दोऽत्र प्रधानतया व्यञ्जका, अर्थस्तु तत्सहकारितयेति चत्वारोऽने व्यापाराः ।। शिखरिणीति ॥ न हि निर्विघ्नोत्तमसिद्धयोऽपि श्रीपर्वतप्रमृतये इमां सिद्धिं विदध्युः । दिव्यकल्पसहस्रादिश्चात्र परिमितः कालः । न चैवंविधोत्तमफैलत्वेन पञ्चाग्निप्रमृत्यपि तपः श्रुतम् । तैवेति भिन्नं पदम्--समासेन विगलिततया सा न प्रतीयताम्- कौमुदी दृष्टान्तमाह-नायिकेति ॥ यदुक्तं प्रागविवक्षितवाच्ये शब्दः प्राधान्येन व्यञ्जकः, अर्थस्तु तत्सहकारीति तदुदाहरणेऽस्मिन्नेव योजयति-इति शन्द इति ॥ चत्वारोऽत्रेति ॥ अविवक्षितच्ये प्रभेदे । न एवमन्यत्रेत्यर्थः । द्वितीयप्नभेदोदाहरणे धनि दर्शयति-न हीत्यादिना । इमामिति ॥ तरुण्यधरपाटलिमलामसुभगम्भावुकबिम्बफलदशनामिकाम् ।। अत्रेति । ईदृश्या: सिद्धेः प्राप्तौ । एवंविधं ययोक्तविम्बफलदशनात्मकं यदुत्तमं फलं तत्साधनावेन । ननु तवेति युष्मदर्थस्याधरविशेषणतया विवक्षितत्वात् तवाधरपाटल. मिति व्यस्तपदनिर्देशोऽनुपपन्नः 'नोपसर्जनं पदं पदान्तरेण संवध्यते' इति न्यायात् ; 'ऋद्धस्य राजपुरुषः' इत्यादाविय विशेषणविशेष्यभावसंबन्धासंभवप्रसङ्गादिति शक्ति- तिरस्कृतमपि कवेरव्युत्पत्तिदोषमापाततोऽवमासमानमपाकुर्वन् विपक्षे दोषप्रदर्शनपूर्वकं' विवक्षितार्यव्यञ्जनानुकूलमभिप्राय दर्शयति-तवेति भिन्नमिति ॥ यदि हि 'स्वदधरा- रुणमम्बुरुहाक्षि यत्' इति वा अन्यथा वा वृत्या निर्देशः क्रियते, तदा समाससामर्थ्यात् उपलोचनम् गृहीतसारां कुर्वते" इति अर्थ वर्णयन्ति काव्यानुशासनकाराः। वयं तु मः-चिनोतिर्दिकर्मकः; सुवर्णपुष्पामिति प्रधानकर्म ; पृथिवीमिति गुणकर्म ; सुवर्णपुष्पेति औत्प्रेक्षिकी काश्चनलता व्यपदिशति । अयं चौत्प्रेक्षिको व्यपदेशः "पगोडा ट्री" (pagoda tree) इत्यादिपाभात्यभाषा- व्यपदेशनुल्यः । न च "पाककर्णपर्णपुष्पफलमूल-" इत्याद्यनुशासने जापति, कुतोऽत्र लतापरत्वे न टीधिति शङ्कयम् ; अप्रसिद्धगगनकुम्मायमानलतापरत्वे जातिवाचित्वाभावादिति । एवमेव "मुवर्णानि पुष्प्यतीति सुवर्णपुष्पा" इति वदता लोचनकाराणामाशयः ।। स. 'तु' नास्ति। ग. 'फलजनकत्वेन २. 'नास्ति। ९. ४. क. क. स. ग. अत्र ग. 'निविक्रम पर्वतारयः। ग. स. ग. 'किमभिधानमिति भधिकः। क. 'प्रतीयते' घ. 'सान प्रतीयताम्' नारित । ह. मानं न प्रतायेत' 'मा मा न प्रतीयताम्' ·१] लोचनकौनुग्रुपलोधनसहितः २५५ लोचनम् - दशतीत्यभिप्रायेण । तेन यदाहुः–'वृत्तानुरोधात्त्वदधरपाठलमिति न कृतम्' इति, तदसदेव ॥ देशतीति ॥ आखादयति अविच्छिन्नप्रबन्धतया, न त्वौदरिकवत्परं मुझे अपि तु रसज्ञोऽनेति तत्प्राप्तिवदेवं रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति ॥ शुकशाबक इति ।। तारुण्यादुचितकालेलाभोऽपि तपसैवेति । अनुरागिणश्च प्रच्छन्नस्वाभिप्रायख्यापन- कौमुदी .. युष्मदर्यो विगलिततया अप्रधानतया प्रतीयेत, दशनक्रियाकर्मकारकविशेषणतयोप. सर्जनीभावात् ततश्च प्रतिपिपादयिपितार्थविशेषप्रतिपत्तिरखण्डितैय नोत्पद्येत ; किं- तर्हि ? एतदधरपाटलिमलाभसुभगंभावुकबिम्बफलं तव दशति, वसंबन्धितया दशति । त्वामेव प्रधानतयोद्दिश्य दशतीति दशनक्रियया प्रधानतया संबन्धितां युष्मदर्थ- स्याभिप्रेत्य तवेति व्यस्ततया निर्दिष्टमित्यर्थः । उक्तोपजीवनेनापातप्रतीयमानार्थ- शय्याग्राहिणः कस्यचिद्याख्यातुः समाधानमनूद्य दूपयति-तेन यदिति ॥ अविच्छिन्नेति ॥ आस्वादनाधिकतया धर्मिणो द्रव्यरूपस्यानवशेषेणोपयोगे सति हि प्रबन्धविच्छेदो भवेत् ; इह तु नैवम् ; यथापूर्वमेव द्रव्यस्वरूपोपादाने सति तदीयरसास्वादमेव सान्तत्येनासौ करोति ॥ औदरिकवदिति ॥ स खलु रसास्वाद. वार्तानभिज्ञः केवलमुदरपरिपूरणपरतया निरवशेषमेव भोज्यद्रव्यं यथाकथञ्चित् मुते ।। अत्रेति ।। रसास्वादकर्मणि ॥ तत्राप्तिः ।। तत्तादृशमहाविम्बफलप्राप्तिः । बिम्बफलं दशति इत्युभयमपि तपाफलत्वाद्येनेसनेन संबध्यत इति भावः । उचिते काले बिम्बफलतदा- स्वादलाभः ; उचितकालस्य वा लामः उचितकाललाभः ॥ अनुरागिण इति ॥ प्रच्छन्नो यः स्वाभिप्रायोऽधरास्वादलिप्सात्मकः, तस्य ख्यापनार्थ यद्वैदग्ध्येनौचित्यापरित्यागेन चाटु- विरचनम् , स्वाभिप्राय ख्यापयतीति स्वाभिप्रायल्यापनं या यद्वैदग्प्येन चाटुविरचनं तदात्मकं विभावस्य निजरत्यालम्बनभूतस्य तरुणीलक्षणस्योद्दीपनं स्वाभिप्रायानुगुणतया स्वस्मिन्नेव रत्युत्साहभजनरूपं यद्वस्तु तदिह श्लोके व्यङ्यमित्यर्थः । अथ पूर्वोदाहरणादस्य क. २. ग. स. 'यत्केचिदाहुः' 'दशति' नास्ति। 'अनवच्छिन' 'प्राप्तिवदरस' 'प्राप्तिरेव रस' ग: 'लोभोऽपि क. 'फलम् ' मधिकः । क. ख. घ. 'तपत एवेति' क. ३. ७. ४. घ.

·२५६ ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् +- वैदग्प्यचाटुविरचनात्मकविभावोद्दीपनं व्यङ्ग्यम् । अत्र च त्रय एव व्यापाराः- अभिधा तात्पर्य धननं चेति ; मुख्यार्थबाधादिविरहे मध्यमकक्ष्याया लक्षणायास्तृतीयस्या अमावात् । यदि वाकस्मिकविशिष्टप्रश्नार्यानुपपत्तर्मुख्यार्थवाधायां सादृश्याल्लक्षणा भवतु मध्ये तस्यास्त तत् प्रयोजनं वन्यमानमेव ; तत्तुर्यकश्यानिवेशि । केलं कौमुदी विशेषमाह-अन चेति ॥ चशब्दः तुशब्दार्थे । लक्षणाया अभावे हेतुमाह- मुख्यार्थेति ॥ आदिशब्दानिमित्तप्रयोजने । मुख्यार्थवाधादिविरहे सति, तद्विरहातोरिनि यावत् । मध्यमकक्ष्यायाः तात्पर्यशक्तिविषयभूतान्वयरूपार्थकक्ष्यायाम् ॥ अभावादिति ॥ अनुत्यानादित्यर्थः । इत्थमापाततो निरूपणे व्यापारत्रयमात्रवत्तया विशेषमुक्त्वा निष्कर्ष- दशायामपि विशेषमाह---यदि वेति । शुकशाबकतपश्चरणदेशादिविशिष्टो यः प्रश्न- रूपोऽर्थः तदनुपपत्तावाकस्मिकत्वं हेतु: ; अनुपपत्तिश्च मुख्यार्थवाधायाम् ॥ सादृश्यादिति ।। शुककर्तृकविम्बफलदशनेनाधरास्वादस्य साम्यं लक्षणानिमित्तमित्यर्थः । नन्वे सति व्यङ्गयाभिमतस्य प्रयोजनस्य लक्षणाकक्ष्यायामेवान्तर्भावान्न तदतिरिक्तव्यञ्जनव्यापार- सिद्धिरित्याशक्य प्रयोजनविषये व्यञ्जनव्यापारस्यावश्याभ्युपेयत्वान्नैवमित्याह-तस्या- स्त्विति ।। तदिति ॥ प्रच्छन्नेत्यादिना प्रागुक्तम् । लक्षणायां खल तदेव प्रयोजनम तच्च घननव्यापारगम्यमेव तथात्येनावस्थितमेव सत् बलात् कश्यान्तरावगा वेत्यनि- च्छताप्यभ्युपेयम् । तत्रापि लक्षणाव्यापारान्तराम्युपगमेऽनवस्थातादवस्थ्यस्य दर्शितत्वादिति व्यञ्जनव्यापारगोचरः तुरीयकक्ष्यानिवेश्यर्थोऽभ्युपेय इत्यर्थः । तत् किमविशेष एव पूर्वोत्तरो- दाहरणयोः सर्वथैवेति नेति किञ्चिद्विशेषमाह- केवलमिति । प्रधानमित्यनेनाभिधातात्पर्य- शक्त्योरपि लेशतः सहकारित्वं न विघटत इति दर्शितम् । यद्यपि लक्षणाव्यापारस्य बननव्यापारोत्यापने सहकारिधुरीणवम् , अत एव ह्यविवक्षितवाव्यस्य लक्षणामूलत्वं तत्र तत्रो ष्यते, तथाप्यभिधातात्पर्यशक्त्युपजीवित्वाल्लक्षणाप्रवृत्तेस्तयोरपि लक्षणाद्वारा सहकारि- क २. क. स. ग. दिग्ध्य नास्ति। ग. 'उन्मीलनम्' मा. ख. 'मुख्यार्थापाचमारे ग. 'मुख्यातायाविरहे' 'मावा' च. 'मुख्यबाधायाम्' स. 'तु' नास्ति। ग. सद' नास्ति। 'नकेवरम्' ७. क. ८. ग.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २५७ लोचनम् पूर्वत्र लक्षणैव प्रधान चननव्यापार सहकारि ; इह त्वमिधातात्पर्यशक्ती, वाक्यार्यसौन्दर्यादेव व्यङ्ग्यप्रतिपत्तेः ; केवलं देशेन लक्षणाच्यापारोपयोगोऽप्य. स्तीत्युक्तम् , असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये तु लक्षणासमुन्मेपमात्रमपि नास्ति , असं- लक्ष्यत्वादेय क्रमस्येति वक्ष्यामः ; तेन द्वितीयेऽपि भेदे चत्वार एवं व्यापाराः । कौमुदी पदवीनिवेशो न दण्डवारितः । न हि यद्भावमन्तरेण यद्भावासंभवः तत्र तस्य हेतुत्वं ठेशतोऽपि नेति वक्तुं शक्यम् । प्राधान्याप्राधान्यकृतस्तु विशेषो वस्तुगत्योपनीयमानो न [न न] शक्यावबोध इति भावः ॥ अभिघातात्पर्यशक्ती इति ॥ प्रधानं सहकारी- सनुपज्यते, तत्र कारणमाह-वाक्यार्थेति ॥ उक्तं हि पुरस्तात् "व्यङ्गथपर्यन्ता तु प्रतीति स्वसौभाग्यमहिम्ना करोति" इति । नन्येवमकिश्चित्करस्वाल्लक्षणायास्त्रय एव व्यापारा इत्यायातम् ; विद्यमानाया अप्यस्या अकिञ्चित्करत्वादविद्यमानकल्पत्वादित्याशङ्कय अकिश्चित्करत्वमसिद्धयति-केवलमिति ॥ उक्तमिति ॥ समनन्तरमेव "तस्यास्तु तव्यो- जनम्" इत्यादिना लक्षणायाः स्वसामग्रयन्तःपातिप्रयोजनविषयव्यापारान्तरोत्थापकत्वस्य दर्शितत्यादित्यर्थः । तत्किनिदानी सर्वत्रैव विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदे लक्षणा अस्त्येव इति नेत्याह-असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गये त्विति ॥ तत्र हि विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यते । अत एव ह्यसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयनामधेयत्वमस्य ; तदसंलक्षणे च मुख्यार्थबाधादिस्फुरण- शरणाया लक्षणायाः समुन्मेपोऽपि दूरनिरस्तायसर इत्यर्थः ॥ वक्ष्याम इति ॥ समनन्तर- भेय भाक्तवादभञ्जनपर्वणीत्यर्थः । "यदि वा" इति प्रस्तुतपक्षान्तरमुपसंहरति--तेनेति ॥ एक्शब्दोऽप्यर्थे । यदुक्तम् "उदाहरणपृष्ठ एव भाक्तत्वं सुशङ्कं सुपरिहरं च भवति" इति तदिदानी प्रतिसन्दधान उदाहरणद्वयानन्तरमेव यद्भाक्तवादस्यानुभाषण- पूर्वकमपाकरणं तस्यैव द्वितीयोदाहरणेऽपि पूर्वत्रेय व्यापारचतुष्टयवत्वेनाविशिष्टत्वम[त्वादे]- कत्वं दर्शयन् लाघधिकतयैकयैव वचनव्यक्त्या भाक्तवादनिराकरणप्रकरणमवतारयति- अत एवेति ॥ यस्मात् द्वितीयेऽपि प्रभेदे चत्वारो व्यापारास्तत एव हेतोरित्यर्थः ॥ १. ध्यापार' 'व्यापारयोगो' 'लक्षणोन्म' 'अस्तु लक्ष्यत्वादेव' ग. ग.

·२५८ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् अत एवोभयोदाहरणपृष्ठ एव "भाक्तमाहुः" इत्यनुभाष्य दूपयति । अयं भावः-भक्तिनिश्चेति किं पर्यायवत्ताद्रूप्यम्, अथ . पृथिवीत्वमिव पृथिव्या अन्यतो व्यावर्तकधर्मरूपतया लक्षणम् , उत काक इव देवदत्तगृहस्य कौमुदी तत्र हि भक्तरभावे तदानन्तर्यनियमो भक्तनित्वशङ्कातत्परिहारयोरश्लिष्ट एव स्या- दित्यर्थः । इह कारिकावृत्योर्खनेर्भक्त्यैकत्वपक्षं भक्तनिलक्षणत्वपक्षं च प्रतिक्षिप्य भक्तनि प्रत्युपलक्षणत्वपक्षः कचिद्विषयेऽनुज्ञातः । तत्रामीपां पक्षाणां भाक्तवादपक्षोप- क्षेपावसरेऽनुपन्यस्तत्वात् कथमिहैव तन्निरास इत्याशङ्कय ध्यनेर्भाक्तत्वमुपयद्भिः प्रकार- त्रयान्यतर[तम]प्रकारावश्याभ्युपगन्तव्यत्यापादनाभिप्रायेणायं प्रस्ताव इति दर्शयितुमाह-- अयं भाव इति ॥ पर्यायवदिति ॥ हस्तः कर इत्यादिपर्यायशब्दवाच्यार्थवदित्यर्थः । पर्यायशन्दो हि क्रमाभिधायकत्वार्थतया हस्तः पाणिरित्यादिशब्दमात्रे प्रसिद्धः । तदाहु:- 'पर्यायेणैव ते यस्माद्वदन्त्यर्थ न संहताः । पर्यायवमतः सर्वपर्यायाणां प्रतिष्ठितम् ॥' इति । तत्र तावत् स्वरूपमात्रं लक्षणं वेति द्वैधम् | लक्षणत्वेऽपि स्वरूपान्तर्भूतमेव स [था] यदा- कदाचित् सम्बन्धमात्रेण वा अन्यव्यावृत्तिप्रत्ययजनकमिति द्वैधम् । तदनुरोधेनात्र क्रमेण त्रयो विकल्पाः । ताद्रूप्यं तादाम्यमेकस्यलक्षणमिति यावत् । अन्येभ्यः सजातीयेभ्यो - क. 'भनुमाष्य दूषयति-भक्त्या ख. १. 'अनुभाष्य भवत्येत्यादिना दूषयति विभाति ॥ भत्रोक्तप्रकार इनि पश्चस्वर्थेषु योज्यम् -अत्रोक्त...[यथा कमातृकम् ]... इव देवदत्तरय -शम्दे, अथे, व्यापारे, न्यङ्गये समुदाये च। ...निराकरोति-भक्त्या विभर्तीति । तात्पर्यण रूपभेदं दर्शयितु ध्वनेरतावद्रुपमाह-वाच्येति ।। विश्रान्तिधामतया । प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशन तात्पर्येण विनान्तिधामतया प्रयोजनतेनेति चोतनमित्यर्थ, । उपचारमात्रमिति ।।" यावत् । प्रकाशन पोतनमित्यर्थः । मनिश्च वनि- ग. 'अनुभाष्य दूषयति । अय माव:-- वेति सादप्य लक्षणमुपलक्षणमिति त्रिविधमपि भक्ती, ..ति किं पर्यायाचादप्यमय पायवात्व. मत दूषयति–कि पर्यायवत्ताप्य पृथिवीत्वमिव मिव पृथि......अन्यतो ब्यावर्तकधर्मरूपतया पृथिव्या अन्यव्यावर्तकधर्मरूपतया सक्षणम् , उन लक्षणम्-उत कार इव देवदत्तगृहस्य मभवमात्र. काक व देवदत्तगृहस्य सभवमात्रादुपलक्षणम् । भेदं दयितुं ध्वनेस्तावदूपमार- तत्र प्रथमं पक्षं निराकरोति-उपचारमात्र- वाच्येति ॥ तात्पर्येण विभान्तिधामतया प्रयोजन- मिति ।' ......रमात्रमिति । उपचा... ... ... खेने..

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २५९ ध्वन्यालोकः यदप्युक्तं भक्तिनिरिति तत् प्रतिसमाधीयते- भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः ।। अयमुक्तप्रकारो ध्वनिर्मक्त्या नैकत्वं विमति, भिन्नरूपत्वात् । वाच्यव्यतिरि- तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाम्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यंत्र व्यङ्ग्यप्राधान्ये स ध्वनिः । उपचारमात्र तु मक्तिः । लोचनम् भ संभवमात्रादुपलक्षणम ? तत्र प्रथा पक्षं निराकरोति-भक्त्या विमर्तीति ॥ उत्तप्रकार इति पञ्चस्वर्थेषु योज्यम्-शब्दे, अर्थे, व्यापारे, व्यङ्ग्ये समुदाये च । रूपभेदं दर्शयितुं घनेस्तावद्रूपमाह-वाच्येति ॥ तात्पर्येण विश्रान्ति- धामतया । प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशनं द्योतनमित्यर्थः ॥ उपचारमात्रमिति ।। कौमुदी विजातीयेभ्यश्च व्यावर्तको यो धर्मः तद्रूपत्वेन भक्तियनेर्लक्षणं भवति । तथा सत्यपि हि वक्तुं शक्येत भाक्ताव्यतिरिक्तो नास्ति ध्वनिरिति ॥ संभवनानादिति ॥ कदाचित् सत्त्वमात्रेणेत्यर्थः। उपशब्दः सामीप्यार्थः । समीप एव वर्तमानः सन् न तु स्वरूपेऽन्तर्भावमनुभूय स्थितः सन् लक्षयतीत्युपलक्षणम् ॥ पञ्चस्विति ।। शब्दार्थयोर्ध्वनतीति, व्यापारे धननमिति, न्यङ्ग्ये ध्वन्यत इतीत्यादि । ध्वनिस्वरूपप्रदर्शनस्य प्रयोजनं कारिकोक्तरूपभेदात्मकहेतुसिद्धि- रित्याह,रूपभेदं दर्शयितुमिति ॥ तात्पर्यशब्देन नात्र द्वितीयकक्ष्यानिवेशिनो व्यापारस्य प्रहणमित्याशयेनाह–विनान्तिधामतयेति ॥ ननु प्रयोजनविषयो धननव्यापार उक्तः, इह तु विश्रान्तिधामभूतस्यार्थस्य प्रकाशनमुच्यते । तत्र कोऽसौ विश्रान्तिधामभूतोऽर्य इत्याकालायां प्रतीतेः प्रयोजनपर्यन्तानुधावित्वनैयत्यात्तदेव विश्रान्तिस्थानं नान्यदित्याह ----प्रयोजनत्वेनेति ॥ प्रकाशनशब्दस्य सामान्यवचनत्वात् विवक्षितविशेषपर्यवसायि- तामाह-द्योतनमिति ॥ उपचारशब्दोऽयं साधारण्येन गौणलक्षणावृत्त्योहक इत्याह . ४. ग. क. क. नकताम्' ख. ग. 'अर्थ' ख. व्यङ्ग्यप्राधान्ये नास्ति। क. ख.. 'तु' नास्ति। रू. 'व्यङ्ग्ये व्यापारे' ५. 34 ·२६० '. । ध्वन्यालोकः [उदयोतः . -- । । ध्वन्यालोकः, मां चैतत् ; स्याद्भक्तिलक्षणं ध्वनेरिति । आह - अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते' तया ॥ १७ ॥ नं च भक्त्या ध्वनिर्लक्ष्यते । कथम् १ अतिव्याप्तेरन्याश्च । तवातिव्याप्तिः लोचनम् उपचारो गुणवृत्तिरीक्षणों उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रशब्देनेदमाह----पत्र लक्षणाव्यापारातृतीयाँदन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तुस्थित्या संभवनप्यनुपयुज्य- मानत्वेनानाद्रियमाणत्वादसत्कल्पः " यमर्थमधिकृत्य " इति हि प्रयोजनलक्षणम् तत्रापि कौमुदी -'-गुणवृत्तिर्लक्षणेति ॥ कथमनयोस्तच्छन्दप्रवृत्तिरिति तदाह-उपचरणमिति । यस्मिन्नर्थे येनः । शब्देन व्यवहारः प्रसिद्धतमः तमतिलड्ध्यान्यस्मिन् समीपस्थे कथंचित्तच्छन्दप्रवृत्तिद्वारको यो व्यवहारः स उपचारः गौणलाक्षणिकयोरर्थयोरपि अविशिष्ट एवेति उपचारशब्देन तदुभयसंग्रहो युक्त इत्यर्थः । मात्रग्रहणं तर्हि किमर्थमित्यतस्तत्प्रयोजनमाह-मात्रशब्देनेति ॥ यति ॥ " वदति बिसिनीपत्र-" इत्यादौ । वदतीत्यत्र तावत् मुख्यार्थानुपपत्तेः सादृश्यनिमित्ता, गमकत्वविषया लक्षणा स्थितैव । तत्र यत्परिस्फुटतया सन्तापग्रहणलक्षणं प्रयोजनं तत्रास्ति तावद्धननव्यापारः यतो वस्तुस्थित्या मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुपपत्ति- लक्षणयासौ निश्चितसद्भायः ; न चासावुपयोगी चारुत्वविशेपाभावादिति सचेतसामसावुपेक्ष- णीयत्वात् सन्नप्यसत्कल्प एव भवति, न च प्रयोजनविषयत्वादेवाद्रियमाणत्वमवश्यंभावीति 'कथमसत्कल्पत्वमिति वाच्यम् । यतो न मुख्य प्रयोजनत्वमस्य तल्लक्षणाभावात् ; किन्तु फलत्वमात्ररूपममुख्यमेव । तच्च नोपयोगाय पर्याप्तमित्यनाद्रियमाणत्वादसत्कल्पत्वमेवेत्यर्थः ।। तत्रापि ॥ तादृश्युदाहरणेऽपि ॥ लक्षणमिति ॥ लक्षणाव्यापार इत्यर्थः । अयं भावः-- यदि भक्तिः ध्वनिश्चेत्येकं तत्त्वं स्यात् , त दाइते विषये ध्वनिसद्भावो वा लक्षणाया अभावो वा स्यात् । न चैतदुभयमपि । तेन लक्षणात्मिकाया भक्तेः ध्वनिविवर्तस्वरूपत्वनिश्चया- क. 'तत्रैतव' ग. ग. घ. घ. नैव "लक्षणम्' 'तृतीयस्माइन्यः' स 'माणत्वात् सकल्पों' 'माणत्वादस्मत्कल्पो' 'माणत्वादस्मरकल्प 'प्रवर्तते तदि' 'इति प्रयो' घ, ६. क. ४. घ. घ. .

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २६१ - ध्वन्यालोकः ध्वनिव्यतिरिक्तेऽपि' विषये भक्तेः संभवात् । यत्र हि व्यजकत्वकृतं महत् सौष्ठवं लोचनम् लक्षणास्तीति कथं ध्वननं लक्षणं चेत्येकं तत्वं स्यात् । द्वितीय पक्षं दूपयति—अतिव्याप्ते- रिति । असाविति ध्वनिः । तयेति भक्त्या । ननु ध्वननमवश्यंभावीति कथं तव्यतिरिक्तोऽस्ति विषय इस्याह-महत् सौष्ठवमिति ॥' अत एव प्रयोजनस्यानादरणीयत्वाद्यलकत्वे किंचित् कृत्यमिति भावः । महद्रणेन गुणमात्रं तद्भवति, यथोक्तम्- "समाधिरन्यधर्मस्य कौमुदी नैकत्वशङ्कावकाश इतीममर्थ दर्शयितुं मात्रग्रहणमिति । द्वितीयः पक्षो भक्तिर्धनेर्लक्षणमित्येयं- रूपः ॥ अवश्यंभावीति ॥ लक्षणायामिति शेषः । अन्यथा त्रयसानिध्याभावाल्लक्षणा- प्रवृत्त्यसंभवापातात् इत्यर्थः । ननु तथापि व्यञ्जनव्यापारस्तावदस्ति प्रयोजनगोचरः ; तावतैव चरितार्थत्वं स्यादित्याशङ्कय न सद्भावमात्रं 'ध्वनिव्यवहारप्रयोजनम् किं तु चारुत्वातिशय- शालित्वमेव, तच्चात्र नास्तीति न ध्वनिव्यवहारविषयत्वमित्याह--अत एवेति ॥ महतः सौष्ठवस्याभावादेवेति । महद्प्रहणेन किञ्चित् सौष्ठवं व्यङ्गयकृतमनुज्ञातमेव ; ध्वनिव्यवहार- पर्याप्तता तु तस्य वार्यत इत्याह---गुणमानमिति ॥ तदिति ॥ तादृशं व्यञ्जकत्वम् ईदृशस्य व्यवहारस्य गुणमात्ररूपत्वे संवादमाह-यथोक्कमिति ॥ काप्यन्यस्मिन् वस्तुनीति शेषः । उदाहरणं यथा ममैव-- कन्दर्पोपनिषद्रहस्यनिगदव्याख्याननैरन्तरी- निष्णाते दरदृष्टनीलकमलस्पर्धालुनी लोचने । निस्तन्द्रोदयमानशारदशशाङ्काम मुखाम्भोरुह मुग्धाक्ष्या बहुवर्णितैरलमहो विश्वकरम्यं वपुः ॥ अत्र हि निगदव्याख्याननिष्णातत्यादिको धर्मोऽन्यधर्मिनिष्ठोऽपि सन् अन्यधर्म- . वेनारोप्य व्यवहृत इति समाधिर्नामार्य कश्चित् गुणः । किमर्थमुपचरितव्यवहार- २. ६. ग. 'व्यङ्ग्यकृतम्' ग. 'लक्षणा' द. 'लक्षणाम्' नतदिति ख. प्रयोजनस्य प्रयोजना- नादरणात्' घ. र. च. 'प्रयोजनस्यानादरणात्' क. ख. ग. 'न कृत्यं किञ्चिदिति'. 'न तद्भवति' घ. 'समानाधिकरणधर्म य ४. के. क.

·२६२ पन्यालोकः उदयोतः ध्वन्यालोकः नास्ति तत्राप्युपचरितशब्दवृत्त्या प्रसिद्धधनुरोधप्रवर्तितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते । यथा- लोचनम् फाप्यारोपो' विवक्षितः" इति दर्शयति । ननु प्रयोजनामावे कथं तथा व्यवहार इत्याह- प्रसिद्धधनुरोधेति ॥ परम्परया तथैव प्रयोगात् । वयं तु ग्रूमः,-प्रसिद्धिर्या प्रनोजनस्या- कौमुदी प्रवृत्तेः प्रसिद्धयनुरोधनिबन्धनवं ग्रन्थे प्रतिपादितमित्याशय कषिव्यवहारसामदेिव मुख्यप्रयोजनसत्त्वाङ्गीकार्यत्वशङ्का तदन्यथोपपत्तिप्रदर्शनेन परिहर्तुमित्याशयेनावतारयति-- ननु प्रयोजनामाव इति ॥ तद्यवहारः उपचरितशब्दवृत्या व्यवहारः । प्रकृष्टा सिद्धिः प्रसिद्धिः ; सिद्धिश्च व्यवहारस्य प्रयोगमार्गाधिरोहः ; प्रकर्षस्तु तस्याविच्छिन्नं- पारम्पर्यागतत्वमित्याह--परम्परयेति ॥ तथैवेति ।। उपचरितशब्दवृत्या . ॥ ननु परम्पराप्रयोगस्यापि प्रयोजनविशेषमूलत्यस्यावश्याभ्युपेयत्वादितरथान्धपरम्परावेना. प्रामाण्यापत्तेरुक्तहेतुः प्रत्युत ध्वनित्वापादक एवेत्यपरितुष्यन् प्रकारान्तरेण व्याचष्टे---- वयं तु धूम इति ।। अस्मिन् पक्षे प्रयोजनस्यैव प्रसिद्धिरुच्यते । तस्य च प्रकर्पण प्रकटतया सिद्धिः प्रतीतिः प्रसिद्धिः ध्वन्यतिरिक्तस्फुटशब्दार्थव्यापारविषयत्वयोग्यतया स्फुटतरावभासमानत्वलक्षणा ; तदनुरोधेनैव, तद्विपरीतध्वननव्यापारविषयत्वानर्हतया तदनु- रोधेनैव, अयमेवंविधो व्यवहारः प्रवृत्त इत्यर्थमभिप्रेत्य व्याचष्टे-प्रसिद्धिर्येति ॥ उपलोचनम् "उपचरितशब्दवृत्त्या प्रसिद्धधनुरोधप्रवर्तितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते " इति मूलस्य अन्धपरम्पराभ्युपगमभिया प्रकारान्तरेण "वयं तु ब्रूमः" इत्यादिना विवरण लोचनकार- राहतम् । तत्र लोचनकाराणामयमाशय:-ध्वनिस्थले यादृशी निगूढतायश्यापेक्षणीया ताहसी न प्रकृतोदाहरणेषु लक्षणामुठभाविनि प्रयोजनाशे; तादृशं च प्रयोजनं वाच्यमपि न परिग्लोन- मित्यादिकाव्यस्य चारता विहन्ति; अतः वदति पिसिनीपनशयनम् ' इति शब्द उपचरितवृत्तिः गौणः इत्येव, न ध्वनिरिति, कवयः कविसहृदयाः, व्यवहरन्ति । 'उपचरितशब्दवृत्त्या' इत्यनाभेदे तृतीया व्यवहारेऽन्वेति । वस्तुनस्तु तृतीयोद्योवे "प्रसिद्धयनुरोधाभ्यामपि गौणाना शन्दाना प्रयोगदर्श- नात्- 1-यथोक्तं प्राक्" इति प्रकृतम् उपचरितशब्दवृत्येत्यादिक परामृशता मूलकाराणा- मभिरन्धिर्नानुगृह्णातीदं लोचनकाराणा लिष्ट विवरणमिति सुधीभिर्विभावनीयम् । च. 'भारोपे . . 'ठयवहार:- ·१] लोचनकौमुधुपलोचनसहितः २६३ लोचनम् । निगूढतेत्यर्थः ; उत्तानेनापि रूपेण तत्प्रयोजनं चैकासन्निगूढतां निधानवदपेक्षत इति भावः । पदतीत्युपचारेणे हि · स्फुटीकरणप्रतिपतिः प्रयोजनं यथगूढं खशब्देनोच्यते" किमचारत्वं स्यात् ! गूढतया वर्णने वा किं चारुत्वमधिकं जातम् । अनेनैवा- कौमुदी - 3 इह या प्रसिद्धिरुक्ता सा प्रयोजनसंबन्धिन्येव, न तु प्रयोगसम्बन्धिनी ; सा च नानादि- पारम्पर्यलक्षणा कित्यनिगूढतेति प्रयोजनस्य यत्प्रकटरूपत्वं तत्प्रसिद्धिशब्दस्यार्थ इति योजना ।। ननु धनायपि प्रयोजनस्य स्फुटावसेयत्वादनिगूढत्वं समानमिति तत्राप्युपचार- मात्रत्वं तत्कृतं च गुणमात्ररूपत्वं स्यादित्याशङ्क्याह-उत्तानेनेति ॥ उत्तानशब्देन, स्फुटत्वं लक्ष्यते । तत् ध्वनी प्रयोजनमुत्तानेन स्फुटायभासेन स्वरूपेण प्रकाशमानमपि निगूढता नितरां गूढतां स्फुटव्यवहारदशानावि विचारुत्वसंपादनीमपेक्षते । वदती. त्यादौ तु नैवमित्यर्थः । कथं वदतीत्यादौ तदभावो गूढतया वर्णनादेव ध्वनाविव चम- स्कारान्तरकारितया ध्वनिव्यवहारविषयत्वसंभवादित्याशङ्कयाह-वदतीति ।। स्फुटीकरणं बिसिनीपत्रशयनकर्तृकं तस्य प्रतिपत्तिः प्रतीतिः, न गूढतया वर्णनमात्रं तत्प्रयोजनम्, किं तु स्वशब्दयाच्यावस्थानुदिन्नचाहत्वान्तरकारि गूढतया वर्णनमेव ; वदतीत्यादौ तु गूढतया वा अगूढतया वा वर्णने क्रियमाणे चारुत्वोपपत्ति प्रति विशेषस्य, कस्यचिदस्फुर- णात् न ध्वनिव्यवहारः । सुवर्णपुष्पामित्यादौ तद्वैपरीत्यं, व्यक्तमेवेति तत्रैव ध्वनिव्यवहारो • विधातुमुचितः नान्यत्रेत्यर्थः । उक्तमेवार्थ वक्ष्यमाणकारिकया संवादयति-अनेनेति ॥ निगूढतां न घनिवदपेक्षत इति वा पाठः । तत्, प्रयोजनं वदतीत्यादौ स्वषये निगूढतां नापेक्षते । यत' उत्तानेन रूपेणापि चकासत् चमत्कारकारि भवति । एतदेवान्वय- : . .. ५. ख. 'निगढतेत्यर्थः' ग. 'अनिरूढतेत्यर्थः प, 'प्रयोजन यद्यगूढ स्वशब्देनोच्येत किं चारुगूढतेत्यर्थः' ध. 'प्रयोजनं...किमचारुत्वम् नास्ति । ग. 'च तां निरूढाम् क, ख, 'यथेति' अधिकम् । . क. 'उपचारे हि' च. 'उपचारेऽपि' ग. 'यद्यरूढम् च. 'येत क. ग.. 'वर्णनेन' 5. 'शातम्' ७. २. ३. ९. F ·२६४ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः ध्वन्यालोका - " • "परिम्लानं पीनस्तनजघनसनादुमयत- स्तनोर्मध्यस्यान्त. परिमलनमप्राप्य हरितम् । इद व्यस्तन्यास श्लयभुजलताक्षेपवलनैः कृशाशयाः सताप वदति पिसिनीपतृशयनम् ॥" तयाँ- "जुम्बिनइ सअहुँतं अवरुन्धिाइ सहस्सहुत्तम्मि । विरमिअ पुणो रमिजइ पिएँ जणे णत्यि पुनरुत्तम् ।। तथा- "कुविआओ पसन्नाओ ओरण्णमुहीओ विहसमाणाओ । जह गहिओ तह हिअअ हरन्ति उच्छिन्तमहिलाओ ॥" तथा- "अंआए पहारो णवलेआए दिण्णो" पिएण थणवट्टे । मिउँओ वि र्सहो वि जाओ हिअए सवतीणम् ।। लोचनम् 1 " शयेन वक्ष्यति-यंत --उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्" इति । अवरुन्धिजई आलिङ्गपते । . १ ग २ ३ ग घ परिमिलन १ 'प्रशिथिलभुजाक्षेपवलने' यथा' तथा नास्ति। 'मुम्बिजइ' 'शअहुज अयजिज' 'स अमुत्त अवरुम्मजा मह ११ क ग 'णवलदाए' 'दिणा' 'पट' 'मउआ घ 'मयावदूनचिअजामाभास घ है ४ ड पत्तिण क क ग ७ घ क स " पिओ जणा' 'श आहुत्त शनकृत्व 'अधिकम् । 'सअदुत्त शतकम्प'मधिकम् । 'यथा' यया 'अनार येवहारो" 'दूसहचिनु' 'सवताण' 'यत' नालि। ग 'विम्' अधिकम् । घ च 'परिग्लानम्'ति शक समन 'चुम्बिजा' इति गाथा च सममा पठ्यते । 'जिना ८ ग ग प ·१ ] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २६५ लोचनम् पुनरुक्तमित्यनुपादेयता लक्ष्यते, उक्तार्थस्यासंभवात् । "कुपिताः प्रसन्ना अवरुदितयदना विहंसन्त्यः । यथा गृहीतास्तथा हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो महिलाः ।।" अत्र ग्रहणेनोपा- देयता लक्ष्यते । हरणेन तत्परतन्त्रतापत्तिः । तथा अन्जेति ॥ कनिष्ठभार्यायाः स्तनपृष्ठे कौमुदी व्यतिरेकाम्यामुपपादयति वदतीत्यादाविति ; अगूढतया स्वशब्देनाभिंधाने सत्य- चारुत्वाभावात् , गूढतया वर्णने च स्वशब्दवाच्यतावस्थाभ्यधिकचारुत्वानवमासनाच तत्र निगूढतया' वर्णनानपेक्षित्वं स्थितमेवेत्यर्थः । रत्नावल्या केलीगृहगतस्य सुसंगतासंगत- सागरिकानिगूढनिर्वर्ण्यमानतत्तादृशवृत्तान्तविशेषस्य चित्रफलकावलोकनसमनन्तरं वसन्तक. सन्दर्शितसरसतरशतदल[दल]कलितशयनीयविपयैपा वत्सराजस्योक्तिः परिम्लानमितिः । तत्पक्षपरिदृश्यमानभागद्वयवर्तिपरिम्लानतारूपकार्यदर्शनसामर्थ्यात् पीनस्तनजघनसंगात्मको हेतुः तदुचितहेतुकः कचिदिहोङ्कितः ; सङ्गः संघट्टनं पीनत्वेन म्लान्यतिशय- भागद्वयवर्तितया स्तनजघनसङ्गः । तद्वलादेव सन्तापासहनताहेतुकविवर्तनपौनःपुन्यम् ; भागद्वयमध्यदेशगामिपौर्विकहरितवर्णत्वावस्थानहेतुतया मध्यमपरिमि[म]लनाभावः ; तनो कृशस्य मध्यस्य ; अन्तः मध्ये ; परिमि[म]लनं संश्लेषणम् ; परिमि[म]लनाप्राप्तौ मध्यस्य तनुत्वं हेतुः ; अन्तरालदेशहरितत्वोक्त्या च परभागद्वयपरिम्लान्या: स्तनजघनसंमर्दमात्रप्रयुक्तत्वं दढिमानमानीतम् । न मयैतत् प्रयत्नेन प्रतिबोधनीयम् , स्वयमेवानन्यव्यपेक्षया विस्पष्टा- लक्ष्यमित्यनेन यत्प्रत्यायितं तदेव प्रोजीवितम् | व्यस्तः वैविध्येन क्षिप्तो न्यासो विन्यासः सन्निवेशोऽस्येति पूर्वस्माद्विस्पष्टो विशेपो निर्दिष्टः । तत एव तथाविधो हेतुःश्लथभुजलता. क्षेपवलनरिति । श्लथयोरवश्ययोः स्वाभाविकसौकुमार्यातिशयादधुनातनेन च पापल्या पावल्या]- शियेनातिकोमलनूतनलतासहशभुजयोः । श्लथतया वा ये क्षेपाः शय्याप्रान्तेषु निपातनानि वलनानि विवर्तनानि च ; बहुवचनेन परां कोटिमाढौकमानस्य मदनदहनदाहस्य क्षणे क्षणे नवनवतया समधिकदुःसहो विजृम्माविशेषः । अत एव कृशाझ्या इति मजार' प्रति क ख. 'उपरुदित' घ. पि हसन्त्यः' क. ख. 'सत्' नास्ति। घ. ड. च, *गाथा सममा पठ्यते २.

·ध्वन्यालोक [उद्दयोतः लोचनम् नवलतया कान्तेनोचितमीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारो दत्तः सपत्नीनां सौभाग्यसूचक तत्क्रीडासंविभागमप्राप्तानां हृदये दुःसहो जातः । मृदुकत्वादेव अन्यस्य दत्तो मृदुः ' कौमुदी तत्तादृशदशाविशेषोपजीविव्यपदेशः । सन्तापं साङ्गीणमनिर्वचनीयं वहमानमनङ्गदहन- महादाहम् । वदतीत्यचेतनस्य वदनसामर्थ्यविरहात् बाधितमुख्यार्थ सादृश्यात् सूचकत्वं लक्षयति । तत्प्रयोजनं च स्फुटीकरणप्रतिपत्तिः । बिसिनीपत्रैः नलिनपत्रः शिशिरोप- चारवस्तुषु मूर्धाभिषिक्तैरिचितं शयनीयमिति तादृशदशान्तरात्यन्तान्तरङ्गभावसुमगम्भावु- कस्य तस्य वक्तुरश्रद्धेयंवादत्वशङ्कानव मनशो 'दर्शितः ॥ उक्तार्थस्येति । चुम्बनादी वचनात्मकस्य चेतनौचितस्यार्थस्य भवितुमयोग्यत्वात् । अनुपादेयत्वमुपेक्षायोग्यत्वम् । अत्रापि यत्प्रयोजनमधिकफलशालिस्वरूपं न तस्य मुख्य प्रयोजनत्यमित्यादरस्थान न भवतीति द्रष्टव्यम् । गृहीतहरणशब्दयोरपि मुख्यार्थवाधः स्पष्ट एव, आदानहरणयोरसंभ- वात् । अतो ग्रहणेनोपादेयता उपादानयोग्यत्वं हृदयेनाङ्गीकारपूर्वकोऽभिमानविशेषो लक्ष्यते । प्रयोजनमत्रात्मसात्करणम् । हरणेन तत्परतन्त्र्यापत्तिर्लक्ष्यते, स्वीकारात्मनोऽर्थस्यासंभवात् ; प्रयोजनमत्रात्यन्तिकं वैवश्यम् ।। उचितकीडायोगेनेति ॥ तस्मिन्ननसरे उचितो यः क्रीडायोगः क्रीडाप्रसङ्ग इति ; उचिताया क्रीडायाँ वा योगेन संभवेन । सपत्नीहृदयव्ययाजनकत्वे हेतु- स्तस्क्रीडासंविभागाप्राप्तिः । तादृशी क्रीडा तत्क्रीडा; तदप्राप्तिः कथं परितापहेतुरित्यत उक्तम् -सौभाग्यसूचकमिति ॥ तत्रापि मृदुकत्वं हेतुः । अत्र सूचितं विरोधं विशदयति मृदुकत्वादेवेति ॥ मृदुकत्वादेवामृदु. संपद्यते ; अन्यस्य दत्तोऽन्यस्य च संपयते ; मृदोश्च सुसहतया प्रसिद्धस्य दुःसहत्वमितीयान् विरोध इहावसीयत इत्यर्थः । परार्थ इति ॥ इक्षुर्हि परार्थ पौड्यते तथा प्रस्तुतो महापुरुषः परार्थ पीडामनुभवति । इक्षुश्च भग्यमानोऽपि माधुर्यातिशयवान् ; अन्योऽपि परुषीकरणे सत्यपि स्वयमनुकूलस्वभाव एव । विकारो गुलादिः कोपादिश्व, सर्वेषामभिमतः आदरस्थानमेव । वृद्धिः परिपोषः अभ्युदयश्च । क्षेत्रमुचितं स्थानम् अनूपरभूमिभागश्च । कथमत्रानुभवतिशब्दो न मुख्यार्थः वर्णनीयतया प्रस्तुते पुरुषविशेषे तदर्यसंभवस्य सुटत्वादित्याशय वृत्ताविशुपक्ष इति .- घ 'सूचक.' घ. 'विदानभागम्' 'मृदुलायादेव' 'मायादेव' ·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २६७ ध्वन्यालोकः तथा-- "परार्थे यः पीडामनुभवति मङ्गेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो घृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोपोऽसौ न पुनरगुणाया मरुमुवः ॥" लोचनम् प्रहारोऽन्यस्य च संपचते दुःसहश्च मृदुरपीति चित्रम् । दानेनात्र तत्फलवस्त्र लक्ष्यते ॥ परार्थ इति ॥ यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षया अनुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्यग्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवेनासंभवता पीडायत्त्वं लक्ष्यते । तच पाग्यमानत्वे कौमुदी - पदसूचितं परिहारमाह-यद्यपीति । पीडायत्त्वमपि यदि नाम पीडासमवायित्वमेव ; तथाप्यसंभवत्स्वार्थत्यं तदवस्थमेवेत्याशक्य ततोऽपि निष्कर्षति-तचेति ॥ पीब्यमानत्वं पीडाकर्मत्वम् । सम्बन्धस्य कर्मनिष्ठतयापि संभवादचेतनतया तपात्वस्यैवात्रोचितल्यात् तत्पर्यवसायित्वमवसीयत इत्यर्थः ।। उगलोचनम् "तत्फलवत्त्वम्" इति लोचने । तस्य प्रहारस्य फलयत्त्वम् संयोगविशेषरूपफलयत्त्वम् । प्रेमबन्धसौभाग्यसूचकत्वात् सादरमभिलपणीयता प्रयोजनं प्रतीयते । "पराय यः पीडामनुभवति" इत्यत्र लक्षणायाः प्रयोजनं , नितरां स्वरूपोपमर्दस्य प्रतीतिः । ग. 'यथा' २. ग. क. ख. ग, तथा अधिकम् । 3. च. परार्थ इत्यादि मरभुव बत्यन्तं दृश्यते। 'अत्र' अधिकम् । ख. ग. 'पीड्यमाने घ. 'अयम्' त. 'सत्''नास्ति। तिदलवत्वम् का ६. ग. ७. 35 ·२६८ घन्यालोकः [उद्दयोतः - ध्वन्यालोकः इत्यत्रेक्षुपक्षेऽनुभू [भवतिशब्दः । न चैवविधः कदाचिदपि वनेविपयोऽभिमतः । यतः- उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्तच्चारुत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद्ध्वन्युक्तेविषयीभवेत् ॥ १८ ॥ लोचनम् पर्यवस्यति । नन्यस्त्यत्र प्रयोजनम् ; तत्किमिति ने ध्वन्यत इत्याशङ्कयाह-न चैवंविध इति ॥ उक्त्यन्तरेणेति ॥ धन्यतिरिक्तेस्फुटेन, शब्दार्थव्यापारविशेषेणेत्यर्थः । शब्द इति पञ्चस्वर्थेषु योग्यम् ॥ ध्वन्युक्तेविषयीभवेदिति ॥ वनिशब्देनोच्यत इत्यर्थः ।। कौमुदी कथमीदृशेषूदाहरणेषु घनिविषयत्वनिरासः अप्रसक्तत्वादिल्याशङ्कय प्रयोजनसचा- प्रयुक्ता तत्प्रसक्तिरित्याशयेनाह–नन्विति ॥ प्रयोजनाभावे स्वतःप्राप्तमुख्यवृत्तिपरि- त्यागेन गुणवृत्युपादानस्य निर्मूलत्वापातात् प्रयोजनसत्तावश्याभ्युपेयेत्यर्थः । तत्किमितीति। तत्र हि ध्वननव्यापारोऽवश्यमेषितव्य एवेनि कपं ध्वनिविषयत्याभाव इत्यर्थः । उकिशब्दोऽत्र व्यापारमात्रवचनः नाभिधावचन इत्याह-ध्वन्यतिरिक्तेनेति ॥ वन्यपेक्ष- यायमन्तरशब्दोऽन्ययाचकः प्रयुक्तः । तमेव व्यापार दर्शयति-शब्दार्थेति ॥ शब्द- व्यापारोऽभिधातात्पर्यलक्षणात्मकः, अर्थव्यापारो गम्यगमकभावः । न चात्र प्रमाणसद्भाव- [सद्भावासद्भाव] चिन्तया मनः खेदनीयम् ; तर्हि न हि ध्वनिवदप्रसिद्धोऽयं व्यापार इत्याह- स्फुटेनेति ॥ व्यवहारभूमि' प्रसिद्धनेत्यर्थः । शब्दो ध्वन्युक्तेविषय इत्युक्तेः शब्दध्वनिपक्ष, एव कारिकाकृतोऽभिमत इति भायात् ; तनिवृत्त्यर्थमाह पञ्चस्विति ॥ शब्द्यतेऽभिधीयत इति वाच्यम्, शम्यतेऽनेनेति वाचकः, शन्धते व्यज्यत इति व्यङ्गषः, शब्दनमिति व्यापारः, उक्तचतुष्टयमयत्वात् समुदायश्चेत्यर्थः । ध्वन्युक्तिलनिरिति शब्दः तस्य विषयो भवेत् । अविवक्षितार्थस्तु चिरित्याशयेनाह-ध्वनीति ॥ अथवा विवक्षितार्थ एव अने. स्व. 'इत्यादाविशुपदेऽनुभूति- क. क. के. ७ २. ग. 'यतः' अधिकम् । ग. 'उक्त्यन्तरेण' अधिकम् । ख. ग. 'शम्दार्थोभयभ्यापार' ख. ध्वन्य ३. क. ख. 'कदाचिनेविषयः । यत.' ' अयम्' 'अत्र' नास्ति। ग. 'न' नास्ति। ८. क.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २६९ ध्वन्यालोकः अत्र चोदाहते विषये नोक्त्यन्तराशक्यचारुत्वन्यक्तिहेतुः शब्दः । किं च- रूंढा ये विपयेऽन्यत्र शब्दाः स्वविषयादपि । लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥ १९ ॥ लोचनम् उदाहृत इति ॥ यदतीत्यादौ । एवं यत्र प्रयोजनं सदपि नादरास्पदं तत्र को वनमव्यापार इत्युक्त्वा यत्र मूलत एव प्रयोजनं नास्ति, भवति चोपचारस्तत्रापि को ध्यननन्यापार इत्याह-किं चेति ॥ लावण्याचा ये शब्दाः स्वविषयात् लवणरसयुक्तत्वादेः स्वार्थादन्यत्र हृद्यत्वादी रूढाः, रूढत्यादेव च त्रितयसंनिध्यपेक्षणव्यवधानशून्याः, यदाह-- कौमुदी रूपत्वे विषयत्वाभावाभिप्रायेण, वाचकत्वावस्थायामविषयभूतस्यैवोक्तविधव्यञ्जकत्वावस्थायां विषयत्यापत्तेः । किक्षेत्यादिप्रन्थस्यानर्थक्यशङ्का शमयितुं विषयभेदं प्रदर्शयन् अवतरणिका रचयति–एवमिति ॥ वस्तुतोऽनादरस्थानत्वात् प्रयोजनस्य तादृशि विषये ध्वनित्वाभावेऽपि व्यङ्गयतया प्रयोजनस्य स्थितत्वादेव घनित्वमन न भवतीति तत्समर्थनदुर्दुरूटं प्रति प्रतिपादयितुमशक्यमिति तत्प्रतिबोधनसाकर्याभिप्रायेण प्रयोजन- थाविरहिते विषये ध्वनित्वाभावप्रदर्शनार्थोऽयमारम्भ इत्यर्थः ॥ मूलत एवेति ॥ ध्वनी तावत् प्रयोजनं तस्य चादरास्पदत्वमिति द्वयमपेक्षितम् । तत्र प्रयोजन- स्वरूपत्वमेव तायत् प्रथमं धर्मितया निरूपणार्हम्, इतरत्तु धर्मतया पधानिरूपण: पथानुपाति भवति । तत्र धर्मिण एवाभावे तद्धर्भः तत्सवानिमित्तत्वेन च घनिभवनं दूरपास्तं भवतीत्यर्थः । कारिकायां योजयति लावण्याचा इत्यादिना ॥ स्वविषय- शन्देन स्वस्याभिधेयो मुख्योऽर्थ उक्त इत्याह-स्वार्थादिति ।। रुटत्वोकिः प्रयोजना- भावप्रकटनार्थत्याह-लढत्वादिति ॥ व्यवधानमन्तरेण स्वार्थसमर्पकत्वं रूढत्वम् । तदिह लक्षणात्यप्रयुक्तत्रयसान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्वं रूद्वशब्देन दर्शितमिति क. 'नोक्त्यन्तरेणाशक्य' 'निरूदा 'अन' ग. 'च'नास्ति। घ, ड. 'सानिध्यपे' २.

·२७० वन्यालोकः [उदयोतः +- . लोचनम् "निरूढा लक्षणोः काश्चित् सामर्थ्यादभिधानयत्" इति, ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्तो अपि न ध्वनेः पदं भवन्ति । न तत्र धनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिौणी लाक्षणिकी चेत्यर्थः । आदिग्रहणेनानुलोम्यं प्रातिकूल्यं सब्रह्मचारीत्येवमादयः शब्दा लाक्षणिका गृह्यन्ते । 'लोम्नामनुगतमनुलोमं मर्दनम् ; कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्रोतः प्रतिकूलम् ; तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी--इति मुख्यो विषयः । अन्यः पुनरुपचरित एष । न चात्र प्रयोजनं किंचिदुद्दिश्य लक्षणा प्रवृत्तेति न तद्विषयो बननव्यापारः । नर्नु "देवडिति लुणाहि पलुम्मिगमिञ्चालवणुज्वल्लं गुमरिफोल्लपरण्य" कौमुदी प्रयोजनराहित्यं व्यवतिष्ठत एवेत्यर्थः । त्रितयसन्निध्यनपेक्षतां संवादोक्त्या द्रढयति- यदाहेति ॥ काश्विलक्षणाः सामर्थ्यात्तथैव नियमेन प्रयोगसामर्थ्यादभिधानवनिरूढा भवन्ति ; नेतरलक्षणावन्मुख्यार्थबाधाद्यपेक्षतया स्वार्थसमधिगमहेतयो भवन्तीत्यर्थः । इत्यमनुवादभागं योजयित्वा तद्गतमेव स्वविषयादन्यत्रेति पदद्वयमाघृत्त्या विधेयवाक्यभागेऽपि योजयन्नाह-ते तस्मिन्निति ॥ अपिशब्दोऽत्र क्रमभञ्जनेन प्रयुक्ता इत्यस्यानन्तरं योजनीय इत्याह- प्रयुक्ता अपीति ॥ न बनेः पदं भवन्तीत्येतदेव व्याचष्टे--न तत्रेति ॥ वनिशब्देन तद्विपयो व्यवहारो लक्ष्यत इति भावः । तेषु लावण्यादिशब्दे- धूपचरितस्य शब्दस्य वृत्तिरुच्यत इति मतिर्मा भूदिति शब्दस्य योपचरिता वृत्तिः प्रसिद्वा तस्याः सद्भाय इहोक्त इत्याह-उपचरितेति ॥ उपचरिता अमुख्या ! अत एवाह- गौणीति ॥ कारिकागतादिशब्दार्थमाह-आदीति ॥ तेषां स्वार्थ तावदाह-लोना- मिति ॥ इह मर्दनं विशेष्यम् । प्रतिकूलस्य स्रोतः ॥ अन्य इति ॥ यो लोके प्रसिद्धा- नुरोधिविरोधिसदृशलक्षणः । अत्रेति लावण्यादिशब्दे । तथाविधे च विषय इत्यस्यार्थ शकापूर्वकमभिधत्ते-नन्वित्यादिना ॥ यत्सन्निधौ हि यत्प्रतीतिः सा तत्प्रभवैवेति 'लक्षणा काचित्' सिदालावन्नलगधरि दौलव' प. द. 'प्रयुक्तादपि' ड. 'देवडिति...परण्य' नारित । 'शम्दतिः' च. 'मीवयितिल्लुणाहि पदिसि ग. 'च' नास्ति। गसिछा लावण्णुजळ गुपरिदो ग. 'लोम्नानुगतम्' वपट्टा' क. ख. 'सदनम्' क. 'दीवडुनिलुणाहिपकु..दिसिगास ग, ध्वनिम्यवहारः' जिंठा व्यव.कु.जळं गुरिडाकु- क. घ. च. 'ध्वननन्यवहार ८. प. 'ननु' नारिख । ख. '....शाहिपरर.... घ. 'यीवधितिहणादिवलदि सिग. त. पठ..॥

·१] लोचनकौमुग्रुपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः तेपु चोपचरितशब्दवृत्तिरस्तीति । तथाविधे च विपये क्वचित् संभवन्नपि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते । न तथाविधशब्दमुखेन । लोचनम् इत्यादी लावण्यादिशब्दसंनिधानेऽस्ति प्रतीयमानाभिव्यक्तिः । सत्यम् । सा तु न लावण्य- शब्दात् , अपितु समग्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं ध्वननव्यापारादेव । अत्र हि प्रियतमा- मुखस्यैव समस्ताशाप्रकाशकत्वं ध्वन्यत इत्यलं बहुः । तदाह-प्रकारान्तरेणेति ॥ व्यजकत्वेनैव, न तूपचरितलावण्यादिशब्दप्रयोगादित्यर्थः । एवं यत्र यत्र भकिस्तत्र कौमुदी प्रामाणिकोऽयं प्रतिनियमः ; इह च विषये लावण्यशब्दसन्निधावेव प्रतीयमानार्थप्रतिपत्ति- राविरस्ति ; तेन लावण्यशब्दव्यापारनिबन्धनैवैवेति व्यञ्जकत्वमेतदादिशब्दनात् [शब्दानां] ध्वनित्वं च दुष्प्रतिपेधमित्यर्थः । व्यङ्ग्यप्रतीति तस्यास्तत्सन्निधिमावित्वं चाङ्गीकरोति- सत्यमिति ॥ चरितार्थास्तहि वयमिति चेत् नेत्याह-सा स्विति ॥ अर्थशकिमूलध्वनन- व्यापारमूलैवेयं प्रतीतिः । न तु यथा भवदमिमतिस्तथा लावण्यशब्दशक्तिमूलेत्यर्थः । कुत इत्यत आह-अत्र हीति ॥ हेतुहेतुमद्भावस्यान्वयव्यतिरेकावसेयत्वात् कृत्स्नवाक्यार्थप्रति- पत्युत्तरकालनियतभावित्वाच्च यथोक्तव्यङ्ग्यार्थप्रतीतेस्तच्छक्तिमूलत्वमेवास्याः शक्याध्यवसानम् नातु लावण्यशब्दशक्तिमूलत्वम् ; तथात्वे हि संप्रतिपन्नोदाहरणेष्विव लावण्यशब्दव्यापारा- न्वयव्यतिरेकानुविधायितया भवितव्यमिति, न लावण्यादिशब्देषु ध्वनिव्यवहारोपपत्ति. रित्यर्थः । प्रन्ये प्रकारान्तरमिति यथोक्तनीत्या अर्थशक्तिमूलव्यङ्ग्यात्मा प्रभेदो गृहीत इत्साह --तदाहेति॥ किं तत्प्रकारान्तरमिति तदाह-व्यञ्जकत्वेनैवेति ।। अर्थस्य व्यञ्जनव्यापार- बलादित्यर्थः। एवकारव्यवच्छेद्यमाह-न त्विति ॥उपचरितेति। उपचारख्यवहारमात्रपात्रत्व- मेषां न व्यञ्जकत्वनिबन्धनं धनिव्यवहारभाजनत्वमित्यर्थः । अपि चेत्यादिनन्य संगमयितुं. ग. 'शन्दप्रवृत्तिः ४. ड. 'प्रसाश्कलम्' क. ख. 'बहुना' नास्ति। "२ ५. -३. क. स. 'मियतमस्यैव' ·२७२ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् तत्र' वनिरिति तायन्नास्ति । तेन चनेः यदि भकिर्लक्षणं तदा भक्तिसंनिधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्यतिव्यातिः । अभ्युपगम्यापि ब्रूम:-भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः । तथापि यद्विपयो लक्षणाव्यापारो न तद्विपयो घननव्यापारः । न च भिन्न. विषययोः धर्मधर्मिभावः । धर्म एव च लक्षणमित्युच्यते । तत्र लक्षणा तावदमुख्यार्थविषयो व्यापारः । ध्वननं च प्रयोजनविषयम् । न च तद्विपयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो । कौमुदी ततः 'वृत्तमनुद्रवति-एवमिति ॥ तेनेति ॥ व्याप्त्यभावाद्धेतोः अतिव्याप्तिः उक्तेति शेषः । वदतीत्यादौ लावण्यादिशब्दे च भक्त्याः संभव इति वन्यभावस्य दर्शितत्वादित्यर्थः । अपातिव्याप्तिमन्थेन प्रासङ्गिकी संगतिमुत्तरग्रन्थस्य वक्तुमाह-अम्युपगम्येति ॥ किमम्युपगम्यते, किं वोच्यत इत्यपेक्षायाम् अभ्युपगम्यमर्थमाह--भवत्विति ।। वक्तव्य- मर्थमाह-तथापीति ॥ भवतु भिन्नविषयत्वं लक्ष्यार्थप्रयोजनविषयत्वात् अनयोः । किमिति तत्राह-न चेति ॥ मा भूदसौ; तथापि कुतो लक्षणत्वाभाव इत्यत आह-धर्म एवेति ॥ धर्मत्वं युक्तदिशा भक्तावर्त्यमानं तदेकनियतस्थिति लक्षणत्वमपि व्यावर्त- यति--असाधारणधर्मस्यैव गवादेः सानादिमरवादेरिव सजातीयविजातीयव्यावृत्तिप्रति- पत्तिहेतुतया लक्षणत्वस्थितरित्यर्थः । अस्ति वा भिन्नविषयत्वमिति चेदस्त्येवैतदित्युप- पादयति-~-तत्रेति ॥ एकविषयस्यैव धर्मत्वेन रक्षणत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । यदि वा शब्द- व्यवहारमार्गे । तावदिति संप्रतिपत्तौ । अमुख्योऽर्यो गङ्गादिशब्दस्य तीरादिः । चननं चेति चशब्दस्तुशब्दार्थे ॥ ननु यथा अभिधातात्पर्यशक्त्यतिलदिन्यमुख्याथै लक्षणाव्यापारस्तथा प्रयोजनेऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारोऽभ्युपेयतां तस्याः कुतत्वात् ; किमर्थ तत्र ध्वननं नाम व्यापारान्तरं कल्प्यत इति लक्षितलक्षणाभ्युपगन्तुरभ्युपगममाशक्य निषेधति- 1-न चेति ॥ ४. क. १. घ. 'ध्वनिः...मक्तिरतत्र' नास्ति । २. क, ख, 'यदि ध्वनेः' च. 'अतिम्याप्तिम्' क. ख. 'अभ्युपगमस्यापि ख. विषयो' ग. 'च' नास्ति ।

·१] २७३ लोचनकौमुद्युपलोचनसाहितः ध्वन्यालोकः अपि च-- " प्रत्यायना -- मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम् । यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ २० ॥ लोचनम् युक्तः, लक्षणासामग्र्यभावात् इत्यभिप्रायेणाह--अपि चेत्यादि । मुख्यां वृत्तिमभिधा- व्यापार, ; परित्यज्य परिसमाप्य ; गुणवृत्या लक्षणारूपया अर्थस्यामुख्यस्य तावत् दर्शन सा यत्फलं कर्मभूतं प्रयोजनमुद्दिश्य क्रियते तत्र प्रयोजने तावद्वितीयो कौमुदी तच्छब्देन प्रयोजनम् । सामग्री त्रयसान्निध्यलक्षणा । कारिका योजयति- मुख्या वृत्तिमित्यादिना ॥ योऽर्थः संकेतगोचरः स मुख्यः मुखमिव हस्तपादादिम्योऽवयवेभ्यः प्रथमं प्रतीयत इति कृत्या ; तद्विपयापि वृत्तिर्मुख्येत्युच्यते । वृत्तिषु मुखे भवा वा मुख्या वृत्तिः व्यापार इत्याह-अभिधाव्यापारमिति ॥ अभिधाव्यापारमन्तरेण लक्षणाया एव स्वरूपानिप्पत्तेः कथं तत्परित्यागोक्तिरित्याशङ्याह-परिसमाप्येति ॥ न तदवधीरणमिह तत्परित्यागः ; किन्तु तद्गोचराङ्गीकारपूर्वकं तदतिलहनरूपमेव तद्द्वारकमर्थान्तरबोधनार्य धावनमित्यर्थः । सामान्यस्य विशेषपर्यवसायित्वात् तात्पर्यविषयान्वयप्रतीतिपर्यन्तीभावात् सामान्यप्रतीतेरमिधापरिसमाप्तिकथनेनैव तात्पर्यशक्तिपरिसमातिरप्युक्तप्रायैवेति मात्रः । गुणवृत्तिशब्दोऽत्र लक्षणामात्रवचन इत्याह-लक्षणारूपयेति ॥ मुख्यवृत्तिपरित्यागोक्के- रादर्थशब्दोऽयममुख्यवचन इत्याह-अमुख्यस्येति ॥ तावच्छब्देन प्रसिद्धवचनेन पूर्वार्धस्यानुवाद्यार्यविषयत्वं दर्शितम् । फलमित्यत्र द्वितीयासमर्पितमर्थमाह- कर्मभूतमिति ॥ फलशब्दार्थमाह-प्रयोजनमिति ॥ तावदिति संप्रतिपत्तौ ॥ द्वितीय इति ॥ अमुख्यार्थविषयाद्यापारात् अन्यस्तस्मादुपरि कश्चिद्यापारोऽवश्याभ्युपेयः, अन्यथा प्रयोजनप्रतीतेः शब्दान्वयव्यतिरेकाननुविधायित्वप्नसङ्गात् । न च स एव लक्षणाव्यापारोऽसावस्तु, तस्य लक्ष्यार्थमात्रविषयत्वात् ; अस्यापि लक्ष्यत्वे प्रयोजनव. परिहाणप्रङ्गाद, मुख्यार्यसम्बन्धाभावादिन्धिबाधादि]सामध्यभावाच । तेन तद्विषयो क. ख. 'युक्तः' नास्ति । ग, 'तारद' नास्ति। 'सामग्रधामावाद' ग. 'अदर्शनम् ख.. ग.. 'प्रयोजनरूपमुहिश्य' प. 'तक्षणाम्यापाराया' १. २. द. ग. 'च' अधिकम्।

·२७४ ध्वन्यालोकः [उपयोतः ध्वन्यालोकः तत्र हि चारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि लोचनम् व्यापारः । न चासौ लक्षणैव ; यतः स्खलन्ती बाधकव्यापारेण विधुरीक्रियमाणा गति- खबोधनशक्तिर्यस्य शब्दस्य तदीयो व्यापारो ठेक्षणा । न च प्रयोजनमवगमयतः शन्दस्य वांधकयोगः । तथाभावे तत्रापि निमित्तान्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य चान्वेत्रणेनानवस्थानात् । तेनायं लेक्षितलक्षणाया न विषय इति भावः । दर्शन मिति ण्यन्तो निर्देशः । कर्तव्य इति । कौमुदी द्वितीयो व्यापारोऽत्रश्यानुज्ञेय इत्यर्थः । अभ्युपेयतां तर्हि तद्विपयोऽपि कचिल्लक्षणा- ख्योऽपरो व्यापार इत्यत्राहन चेति ॥ अत्र हेतुत्वेन कारिकान्त्यपाद पातयति-- यत इति ।। अवबोधनशक्तर्विधुरीकरणं कुण्ठीकरणम् , तच्च बाधकप्रमाणव्यापारकर्तृकम् । गतिशब्दार्थमाह-अवबोधनेति । तदीय इति ॥ तादृशः शब्दस्य संबन्धी । यया लोके क्षिप्रतरं प्रवहतो नद्यादिसलिलप्रवाहस्य प्रवलतरोपगमादुपकूलदृढसंघप्रतिइतस्य झटिति हठादेवान्यतः कश्चित्प्रसारः संपद्यते, तथा.. शब्दव्यापारोऽपि स्वार्थ साक्षा- देवावबोधयितुं प्रवृत्तो मध्ये बलवद्वाधकबोधकवलीकृतप्रवृत्तिकोऽन्यतो बलात् प्रसरति यश्चायमस्यान्यतः प्रसरः स लक्षणान्यापार इत्युच्यत इत्यर्थः । भवत्वेवं ततः किमिति तत्राह-न चेति ॥ अवगमयत इति हेतौ शता । अवगमकार्यस्य दर्शनादेव बाधकामावनिश्चय इत्यर्थः । अवगमकार्योपलब्धिसिद्धमपि बाधकयोगामावं न्युत्थितं प्रति विपक्षे दण्डपातनेन प्रसाधयति--तथामाव इति ॥ बाधितार्थत्वे सतीत्यर्थः ॥ तत्रापीति ॥ प्रयोजनलक्षणाविषयेऽपि । त्रयसनिधिसामग्रीनयत्यात् लक्षणाप्रवृत्तेरित्यर्थः ।। यत्तु मतं लक्षितलक्षणैविधे विषये इति तदपाकरोति-तेनेति ॥ ययाख्यातं दर्शनं प्रत्यायनेति प्राक्, तदुपपादयन्नाह-दर्शनमिति ण्यन्त इति ॥ अन्यथा १. ग. 'अ' क ख. ग. 'अन्वेषणेनावस्थानाद' घ, 'अन्वेषणेनानवस्थानम्' घ. 'श्यापारः...तदीयो' नास्ति। 5. ' 'अन्वेषणेऽनवस्थानम्' ग. 'लक्षणलक्षणाया' ग. 'एव' अधिकम् । . २., ग, 'लक्षणाप्रयोजने' ३. ४. इ. 'लक्षणा नच' नास्ति। ग. अपगमयत' . क. ८. क. स.

·१] लोचनकौमुपपलोचनसहितः ध्वन्यालोकः शब्दस्य अमुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात् । न चैवम् । लोचनम् अवगमयितव्य इत्यर्थः ॥ अमुख्यतेति ॥ बाधकेन विधुरीकृततेत्यर्थः ॥ तस्येति शब्दस्य ॥ दुष्टतैवेति ॥ प्रपोजनावंगमस्य सुखसंपत्तये हि से शब्दः प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्येऽर्थे । यदि च 'सिंहो पटुः' इति शौर्यातिशयेऽप्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्व शब्दस्य, तत्तर्हि प्रतीति नैय कुर्यादिति किमर्थं तस्य प्रयोगः । उपचारेण करिष्यतीति चेत् , तत्रापि प्रयो. कौमुदी दर्शनोद्देशनक्रिययोः ल्यप्प्रत्ययसमर्पितककर्तृकत्वानुपपत्तिप्रसक्तेरिति भावः । कृञ्- धातोः क्रियासामान्यवचनस्यात्र तद्विशेषरूपावगमनपर्यवसायित्वमयसेयमित्याह----अवगम- यितव्य इति ॥ प्रयोजनस्य ज्ञाप्यत्वाच्छब्दस्य ज्ञापकत्वाच्च । कारिकायां प्रयोजनविषये शब्दस्य . स्खलद्गतित्वनिषेधात् , तदनुसारणामुख्यत्वस्य लक्षकत्वादेवाभ्युपगमाच्च अमुख्यत्वमत्र स्खल- द्गतित्वमेव विवक्षितमिल्याह-बाधकेनेति ॥ अमुख्येऽपि तटादौ बाधितावगमनशक्तित्वमत्रा- मुख्यत्वमुक्तम् । ननु यथोक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कथं दुष्टत्वापादकः ? तद्धि व्याकरण- संस्कारराहित्यलक्षणं प्रसिद्धम् । अथान्यदेवात्र दुष्टत्वमापादितं तदपि कथममुख्यत्वप्रयोज्यम् अन्यत्रानुपलग्भादित्याशक्य प्रतिपिपादयिषितार्थप्रतिपत्यजनकत्वेन वैयर्थ्यरूपं तदित्याह --प्रयोजनेति ॥ हिः प्रसिद्धौ । शब्दः लक्षकादिः । प्रयोजनम् पराक्रमातिशयशालित्या- दिकम् तदवगमस्य सुखसंपत्तय इति । अनेन "मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम् । यदुद्दिश्य फलम्" इत्यंशो योजितः । तस्मिन्नमुख्येऽर्थे वट्वादौ प्रयुज्यत इत्यन्वयः । किमतस्तत्राह—यदि चेति ॥ स्खलद्गतित्वं बाधितशौर्यादर्थत्वम् । भवेदिति शेषः । तत्प्रतीति शौर्यातिशयाद्यवामयितव्यप्रयोजनगोचरां प्रतीतिम् ॥ नैवेति ॥ न खलु यस्यार्थी बाधितः तद्विषयां प्रतीति स कर्तुमईति-एवमिदं नैवमिदमिति विरोधादित्यर्थः ।। 1 घ, 'कृतेत्यर्थः' घ. 'दुष्टतेति' ग. 'नोपगमस्य' क. ख. घ, ङ. च. 'स'नास्ति । ग. 'वरमान मुख्या २. 36 ·२७८ ध्वन्यालोकः (उदयोतः ध्वन्यालोकः .. तस्मात् वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता । व्यञ्जकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्याल्लक्षणं कथम् ॥ २१ ॥ लोचनम् चामुख्यतया संकेतहणमपि तत्रास्तीत्यभिधापुच्छभूनैव लक्षणा । तस्मादिति उप- संहरति । यतोऽमिधापुच्छभूतैव लक्षणा, ततो हेतोः वाकवम् अभिधान्यापारम् आश्रिता तद्वाधनेनोत्यानात्तत्पुच्छभूतत्वाच्च गुणवृत्तिः, गौणलाक्षणिकप्रकार इत्ययः, सा कयं ध्वनेर्व्यञ्जनात्मनों लक्षणं स्यात् , भिन्नविषयत्वादिति । एतदुपसंहरति-तस्मादिति ।। यतोऽतिव्याप्तिरुक्का, तत्प्रसङ्गेन च भिन्नविषयत्वम् तस्माद्धेतोरित्यर्थः । एवम् "अतिव्याप्ते- कौमुदी गमादित्यर्थः । पूर्वोत्तोपसंहाररूपत्वम् उत्तरकारिकाया वक्तुं वृत्तौ तस्मादित्यवतरणिकापद- मुपात्तमित्याह-तस्मादितीति ॥ यदुक्तमभिधापुच्छभूतत्वं लक्षणायास्तद्न्ये तस्मादिति हेतुत्वेन परामृधमित्याह—यत इति ॥ वाचकत्वमित्यस्य व्याख्या--- ---अभिधा- व्यापारमिति ॥ तत्र हेतुः-तदाधनेनेति ।। अनेन तदाश्रितत्वं नाम तन्निबन्धन- त्वमुक्तम् । तत्परिणामत्वाच्च क्षीराश्रयदध्यादिवद्रूपरूपिभावमपि तदाश्रयत्यमित्याह- तत्पुच्छेति ॥ गुणवृत्तिरिति प्रागेव व्याख्यातम् । उत्तरार्धव्याख्याने सा इति तच्छन्द प्रक्षिपता पूर्वार्धे यच्छब्दाभेपेण तदर्थस्यानुवादरूपत्वं दर्शितम् ॥ भिन्नविषयखादिति ॥ विरुद्धाश्रयत्वात् ; अन्योन्यविलक्षणस्वरूपवाचकत्यव्यञ्जकत्योपजीवित्वादिति यावत् । इतिशब्दः कारिकाव्याख्यानसमाप्तौ ॥ एतदिति ॥ भक्तिर्धनेन लक्षणमिति यदुक्तम् एतदुपसंहरतीति, भिन्नविषयत्वोक्तरिह संगतिः प्रासङ्गिक्येव ; साक्षारसंगतिस्त्वतिव्याप्तेरेव इति दर्शयंस्तद्धेतुत्वपरामर्शकतया तस्मादित्येतद्याचष्टे ~यत इति ॥ उत्तरग्रन्थस्य पूर्वप्रन्धेन सहैककारिकासंगृहीतक्रमिकार्यद्वयस्य क्रमेण प्रतिपादकत्वलक्षणसंबन्धमाह--एवमिति ।। १. घ. 'च' नास्ति। ग, 'उपमहरति-तस्मादिति ।। 'सकेनग्रहणमस्तीति' ड. 'तत्र' अधिकम् । १. 'मकेतविधुरीकताइण- ४. मप्यस्तीति' ड. च. 'अभिधाशेष' घ. 'व्यापकत्वम् ३. क. 'तस्मात् ...रूक्षणा' नास्ति।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २७९ ध्वन्यालोकः तस्मादन्यो ध्वनिः अन्या च गुणवृत्तिः । अव्याप्तिरप्यस्य लक्षणस्य । न हि लोचनम् रथाव्यातेर्न चासौ लक्ष्यते तया" इति कारिकागतामतिव्याप्तिं व्याख्यायाव्याति व्याचष्टे---- अव्याप्तिरप्यस्येति ॥ अस्य गुणवृत्तिरूपस्येत्यर्थः । यत्र यन्न ध्वनिस्तत्र तत्र यदि भक्तिर्भवेन्नै स्यादव्याप्तिः । न चैयम् । अविवक्षितवाच्ये हस्ति भक्तिः "सुवर्णपुप्पाम् । इत्यादी'; "शिखारणि " इत्यादौ तु सा कथम् । ननु लक्षणा तायद्गीणमपि व्यामोति । केवलं शब्दस्तमर्थ लक्षयित्या तेनैव सह सामानाधिकरप्यं भजते ‘सिंहो युटुः' इति । अर्यो वार्थान्तरं लक्षयित्वा स्ववाचकेन तद्वाचकं समानाधिकरणं करोति । शब्दायौँ वा । कौमुदी व्याप्त्यमावरूपत्वादगातेः काचिद्याप्तिभावादेव निरवकाशत्वात् कथं क्वचिदभाव. मात्रात् अत्रोद्भावनमित्याशक्य यावलक्ष्यवृत्तित्वनियमलक्षणत्वाचाप्तेस्तदभावे सत्यभावात् इह ध्वनिविषये क्वचिद्भक्तः संभयेऽपि कचिदभावादेव यथोक्तरूपन्याप्तिविरहरूपा तावव्याप्तिः सुस्थितैवेत्याह-यत्र यत्रेति ॥ हिः संप्रतिपत्तौ । तुशब्दो विवक्षितान्य- परवाच्यत्वकृतविशेषद्योतनार्थः । सा भक्तिः । कथम् न कथञ्चित् । इदानी लक्षणाविभूति- मुद्भावयन्नुक्तविवक्षितान्यपरवाच्योदाहरणेऽपि लक्षणासद्भावादव्यात्यभावमाशङ्कते-ननु लक्षणेति ।। तावदिति संप्रतिपत्तौ । विवक्षितान्यपरवाच्य एव हि तद्याप्तिं प्रति विवादः, इह पुनरावयोर्न विमतिरित्यर्थः । 'सिंहो वटुः' इत्यादौ मुख्यार्थबाधनिमित्तप्रयोजन- रूपलक्षणासामग्रीसंपत्तेः सिंहादिशब्दस्य वटवाद्यर्थे लक्षणावृत्तेरसन्दिग्धमभ्युपेतल्यादित्यर्थः । नन्येवं सति लक्षणाव्यवहार एव स्यात् न गौणव्यवहारः, लक्षणातो विशेषाभावस्य निश्चितत्वादित्याशङ्कय विशेष दर्शयति-केवलमित्यादिना गौणस्य भेद इत्यन्तेन ॥ । १. क. २. क. ७. ख. 'अपि नास्ति। ख. 'आच: 'अपि नास्ति। ग. 'तत्र' नास्ति। स. 'यदि' नारित। ८. च. 'भक्तिः' नास्ति। ख. म. 'च'अधिकम् । क. ख. 'हि' नास्ति। ड. च. 'आदो' नास्ति। ग. गोणीमपि क. क.

·२८० ध्यन्यालोकः [उपयोतः . -- लोचनम् युगपतं लक्षयित्वा अन्याम्यामेय शब्दार्पाम्या मिश्रीभवतः इत्येवं लाक्षणिकाद्गीणस्य भेदः, यदाह-गौणे शब्दप्रयोगः, न लक्षणायाम् । इति । तत्रापि तु लक्षणास्येवेति सैव सर्वत्र व्यापिका । सा च पञ्चविधा । तथया--अभिधेयेन संयोगात् । द्विरेफशन्दस्य कौमुदी इह च त्रय: पक्षा दर्शिताः । तत्रान्विताभिधानवादिमतानुसारेणायः पक्षः ; द्वितीयस्तु अभिहितान्वयवादानुरोधेन ; तृतीयः शाब्दप्रस्थानास्थानेन । आधे शब्दस्य स्वातन्त्र्यम् , द्वितीयेऽर्थस्य, तृतीये द्वयोरिति विभागो मावनीयः । शब्दः सिंहादिशब्दः । तं गौणमर्थम् । इयता लक्षणावृत्तिरुक्ता । तेन तस्य गौणस्य वाचकेन पट्यादिशब्देन । अयं लक्षणातोऽतिरेकः । इत्यमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । अर्थः सिंहादिः अर्थान्तरं पवाधारमकम् ; स्ववाचकः सिंहादिशब्दः । तद्वाचको वट्वादिशब्दः । तमिति वटवादात्मकमर्थम् ॥ अन्याम्यामिति ॥ प्रथममन्योन्यवातानभिज्ञतयानामिश्रतयैवाव- स्थिताभ्यामित्यर्थः । उकामेव गौणे लक्षणाव्याप्तिमवान्तरभेदकृतं विशेष च संवादोत्या दढयति-यदाहेति ॥ शब्दस्य लक्ष्यवाचिनो वट्यादिशब्दस्य मुख्यावाचकेन शन्देन सह सामानाधिकरण्येन प्रयोगोऽस्ति गौणे प्रयोगे 'सिंहो वदुः' इति । तत्र हि शौर्यादि वाच्यप्रायतयैव प्रतिपिपादयिपितम् लक्षणायां तु गङ्गायां घोपः प्रतिवसति इत्यादी तीरादियाचिनः शब्दस्य न प्रयोगः, मुख्यां वृत्तिं परित्यज्येत्युक्तदिशा व्यङ्गयतयैव प्रयोजनस्य तत्र प्रतिपिपादयिषितत्वात् । इयानेव गौणलाक्षणिकयोर्विशेषः । त्रयसानिध्य- निबन्धना लक्षणा पुनरुभयत्राविशिष्टवेत्यर्थः । फलितमाह-तत्रापीति ॥ तुशन्दः उक्तलक्षण्याङ्गीकारसूचकः । भवतु गौणे लक्षणा ततः किमित्यत्राह --इति सैवेति ॥ न केवलं गौणे, यावदन्यत्र व्यवहारभूमावपीत्यर्थः । सर्वत्र व्याप्तिमेव साधयितुं तद्भेदमाह -सा चेति । तद्यथेति ।। तत् पञ्चविधत्वम् येन प्रकारेण व्यवस्थितं तेन प्रकारेण प्रदर्यत इत्यर्थः । तानेव प्रकारानुदाहरणमुखेन प्रदर्शयिष्यन्-- " अभिधेयेन संयोगात् सामीप्यात् समवायतः । वैपरीत्यात् क्रियायोगालक्षणा पञ्चधा स्मृता । इति श्लोकं खण्डश उपादाय व्याचष्टे--अभिधेयेनेत्यादिना ॥ संयोगात् लक्षणा भवतीति क. 'ताभ्याम् स. 'सर्वत्र सै' ख. 'प्रयोगेण धणाम् ग. 'तु' नास्ति। " स. ग. क ग. 'पा' ३. क. ख.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २८१ ध्वन्यालोकः ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवान्यलक्षणः, अन्ये च बहवः तद्भदप्रकारा भक्त्या व्याप्यन्ते । तस्माद्भक्तिरलक्षणम् ।। लोचनम् हि योऽभिधेयो भ्रमरशब्दः, द्वौ रेफौ यस्येति कृत्वा, तेन भ्रमरशब्देन यस्य संयोगः संबन्धः पट्पदलक्षणस्यार्थस्य सोऽर्थो द्विरेफशब्देन लक्ष्यते अभिधेयसंयोग व्याख्यात- रूपं निमित्तीकृत्य । सामीप्योत् । 'गङ्गायां घोषः' । समवायत इति । संवैधादित्यर्थः । 'यष्टीः प्रवेशय' इति यया । वैपरीत्यात् । यथा - शत्रुमुद्दिश्य कश्चिद्वीति-~-'किमि- पोपकृतं ने तेन में इति । क्रियायोगादिति । कार्यकारणयोगौदित्यर्थः । यथा-- फौमुदी शेषः । एयमुत्तरत्रापि । कयं भ्रमरशब्दस्य तदर्यत्वमिति तदाह--द्वाविति ॥ भकार- संयोग्येको रेफः मकारात् पर इतरः, एवं रेफद्वयवत्वं प्रसिद्धम् । तेनेति अभिधेयभूतेन । सम्बन्धस्य शब्दार्थनिष्ठलौचित्यादिह वाच्यवाचकभावात्मकत्वमभिसंहितम् । सोऽर्थः पद्पदा- स्मकः ॥ निमितीकृत्येति ॥ अस्य लक्ष्यत इति पूर्वेणान्वयः । समवायशब्देन वैशेषिक- समयसमभिमतो नित्यः सम्बन्धो न विवक्षितः, किन्त्वन्य एवेत्याह-संबन्धादिति ॥ अत एव तादृगुदाहरणमुन्मीलितम् यष्टीरिति ॥ वैपरीत्यादिति ॥ इह बहूपकारकरणरूपे- णार्थेन शत्रुविषये प्रत्यक्षप्रतिहतेन तद्विरुद्धम् भावाभावयोः परस्परोपमर्थोपर्दकस्वभावत्वे- नैकनिषेधस्यान्यविधिनान्तरीयकत्वनैयस्यनीत्या बहपकारकरणरूपमर्थान्तरं लक्ष्यते । किया नामासतः सद्रूपतापादनरूपा तनिमित्तो योगः कार्यकारणयोः संबन्ध इत्याह-कार्यकारणयोगादिति ॥ इत्यं लक्षणाप्रकारान् प्रदर्य तन्निदर्शनेन १. फ. स. प. उ. च. तद्वेद' नास्ति । २. ग. 'वक्ष्यमाणभनत्या' क. 'हि' नास्ति । क. ख. 'तेन' नास्ति। 'य: संयोगः' क. ख. ग.. 'सबन्धम्' च. 'सामीप्यम् के. ख, ग. घ. च. 'समवायादिति' क. 'स्वसंबन्धार 'कश्चित्' नारित। प. 'न' नारित क. स. ग 'मम क. ख. ग. व. 6. कारखा- भावादित्यर्थः । .

·२८२ ध्वन्यालोकः [उद्दपोतः लोचनम् अन्नापहारिणि व्यवहारः 'प्राणानयं हरति', इति । एवमनया , लक्षणया पञ्चविधया विश्वमेव व्याप्तम् । तथा हि-"शिखरिणि" इत्यत्राकस्मिकप्रश्नविशेषादिवाधकानु- प्रवेशे सादृश्यालक्षणास्त्येव । नन्वत्राङ्गीकृतैव मध्ये लक्षणा ! कथं तर्युक्तं विवक्षिता- न्यपरेति । तद्भदोऽत्र मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमात्मा विवक्षितः ; तद्भेदशब्देन च रसभावतदा- भासतप्रशमभेदास्तदवान्तरभेदाश्च । न च तेषु लक्षणाया उपपत्तिः । तथा हि-विभावानु- । कौमुदी सर्वव्यवहारेषु तदन्यतमाविनाभावरूपां तद्याप्तिं वदन्नुपसंहरति-एवमिति ।। अनया* पञ्चविधया ॥ विश्वेमेवेति ॥ व्यवहारभूमिपतितमित्यर्थः । भवत्वेवंविधा लक्षणाविभूतिः ततः किमित्यत आह-तथा हीति ॥ हिश्चार्थे । आकस्मिको यः प्रश्न विशेषः । आदिशब्दाच्छुककर्तृकतपःप्रभृति च, तद्विषयो यो बाधकः अनुपपत्तिरूपः अनुप- पत्तिमेवोनीवयितुमाकस्मिकपदम् । अविवक्षितवाच्य इव विवक्षितान्यपरवाच्येऽपि भक्तः संभवान्नाव्याप्तिः वर्णनीयेति भावः । तदेतदभ्युपगमेन परिहरति-नन्विति ॥ यदि वेति पक्षान्तरं पश्मलयद्भिरस्माभिरभिहित मायुष्मता कि विस्मृतमासीदित्यर्थः । ननु न व्यस्मारि, प्रन्थानुपपत्तितस्तु पर्यनुयुज्मद ईत्याह-कथं तहीति ॥ अव्याप्त्यभिधानम- प्यकाण्डताण्डवितमिति भावः । अभिप्रायानभिज्ञताविजृम्भितमेतदित्युत्तरमाह-तद्भेद इति ॥ अत्रेति ॥ वृत्तिमन्थे । मुख्य इत्यनेन तस्यैव विवक्षितान्यपरवाच्यशब्दश्रवणे सति प्रथमग्रहणयोग्यतेति परं भवदनवबोधापराधनिबन्धनोऽयं पर्यनुयोग इति दर्शयति । मुखे भवो मुख्यः प्रथममुदिष्टः, अथ च प्रधानभूतः । तस्यैव हि मुख्यतया काव्यात्मत्वमुद्घोप्यते, वस्तुप्रमृतिधनेस्तत्पर्यवसायित्वात् । तद्भेदेति वृत्तिमन्ये तन्छब्देनापि न विवक्षितान्यपरवाच्यमात्रग्रहणम् , किंवसंलक्ष्यक्रमस्यैव तद्विशेषस्ये. त्याह-तनेदशन्देनेति ॥ भेदशब्देन तदयान्तरभेदभूतहास्यवीरादीनां ग्रहणमित्याह-- तदवान्तरेति ।। विवक्षितान्यपरवाच्यत्याविशेषादसलक्ष्यक्रमम्बनिभेदेष्वपि लक्षणानुप्रवेशः किं न स्यादित्यत्राह-न च तेष्विति ॥ उपपत्त्यभावमुपपादयति-तथा हीति ।। ५. .. इत्यत्रापि घ. 'शम्दाच' च. 'प्रवेशसाद' 'शम्देन रस ३. च. 'एवम्' ख. ग. 'न तेषु' 'न तो हि मुख्यो' *अनेन 'पप्रविश्या' इति मूले नास्तीति गम्यते ।

·लोचनकौमुधुपठोचनसहितः २८३ लोचनम् भाषप्रतिपादके काव्ये मुख्येऽर्थे तावद्वाधानुप्रवेशोऽप्यसंभाव्य इति को लक्षणावकाशः । ननु किं बाधया. इयदेव लक्षणायोः स्वरूपम् –'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणेयते' इति । इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लक्ष्यन्ते । कौमुदी बाघोऽपि तावदिति* ॥ स खलु मुख्य लक्षणाया निदानम् , तस्याप्यभावे कथमितरबीजावसर इति भावः । विभावानुभावप्रतिपादके इति हेतुगर्भ विशेपणम् । विभावादयो हि वर्णनागोचरतया काव्ये मुख्योऽर्थः, सम्यग्योजिता एव च सन्तस्ते कान्यार्थीभवन्ति ; तादृशी[शि] च तस्मिन्ननुपपत्तिकणिकापि कन्दलयितुं नोत्सहत इत्यर्थ । भाकवादी मुल्यार्थवाधाया लक्षणासामग्रीवहिविमङ्गीकुर्वाणस्तदितरसामग्रीसद्भावाक्षणा- नुप्रवेशमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गये ध्वनिभेदेऽपि संभावयन्नाह-ननु किमिति ।। अस्ति नास्ति वेति चिन्तितयेति शेषः ॥ इयदेवेति ॥ चाधामनन्तर्भाव्येत्यर्थः । भवतु काम- मेतावदेव लक्षणम् , तथापि कुतो लक्षणेत्यत आह-इह चेति ॥ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गो उपलोचनम् . लक्षणायाः पञ्चविधत्वबोधिका कारिका कौमुर तुरोधेन लोचने ६३-तमे पुटे "अभिधेयेन सामीप्यात् सारूप्यात्" इत्यादिरूपेण पठिता । रस्मिन् प्रकरणे लक्षणाया व्यापकत्वप्रति- पादनावसरे “अभिधेयेन संयोगात् सामीप्यात् ''इत्यादिरूपेण कारिकापाठो लोचनकार- संमतो दृश्यते । “अभिधेयेन संबन्धात् सादृश्यात्" इत्यादिरूपेण इयमेव कारिका आचार्य- मर्पमित्रस्येति मुकुलमट्टेन अभिधावृत्तिमातृकायां पठिता । अतिप्राचीनस्य मर्तृमित्रस्य कारिकाया संजातः पाठविपर्यासो लोचनकाराणामपि ज्ञातः स्यात् इति संभाव्यते ।। "न हि विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणो ध्वानप्रभेदः, अन्ये च बहवः तझेदप्रकारा भक्त्या व्याप्यन्ते" इति वृत्तिग्रन्थस्य द्विधा योजना लोचनकाराणामभिमता । सहृदयानुभवहाट्या एका योजना- 'विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः शिखरिणीत्यादिः, अन्ये च बहवः तद्भेदप्रकाराः अलक्ष्य क्रमो रसादिभेदभिन्नः, शब्दार्थशक्तिमूलसंलक्ष्यक्रमभेदाच'-इति । दुर्दुरूटप्रत्यायननिर्भरेण प्रकारान्तरेण योजना-'अलक्ष्यक्रमात्मा विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः ध्वनिप्रभेदः, 'उक्तात् शिखरिणीत्यादेरन्ये च बहवस्तात्यासलक्ष्यक्रमस्य भेदाः'–हति । ग. . १. 'क. मुख्य तावद वाषकानु २. 'काव्ये तत्राथे के. ख. ग. 'लक्षणीच्यते * अदेन 'मुख्येऽथे वाघोऽपि तावदसमान्यः' इति 'हि' भधिकम् । न्यास्याइतो लोचना पति गम्यते । 'लक्षणास्वरूपम्' ग. 37 ·मैवम् । - २८४ '. ध्वन्यालोकः । [उदयोतः लोचनम् विमावानुभावयोः कारणकार्यरूपत्वात् , व्यभिचारिणां च तत्सहकारित्वादिति चेत्, धूमशब्दामे प्रतिपन्ने ह्यग्निस्मृतिरपि लक्षणाकृतैः स्यात् । ततोऽमेः शीतापनोदरमृतिः इत्यापर्यवसितः शब्दार्यः स्यात् । धूमशब्दस्य सार्थविश्रान्तत्वान्न तायति व्यापार इति चेत्, आयातं तर्हि मुख्यार्थबाधी लक्षणाया जीवितमिति । सति हि तस्मिन् वार्य. कौमुदी ध्वनौ रसादयोऽविनाभूता इति कृत्वा लक्ष्यन्त इति योजना । कथमविनाभूतत्वमिति तदुपपादयति--विमावेति ।। कारणं विभावः, कार्यमनुभावः, सहकारिणो व्यभिचारिण इति तावद्भवतां पटहघोषः, न चैषु संयोजितेषु सत्सु रसादेरनिष्पत्तिः असंयोजितेषु न वा निष्पत्तिः " विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् रसनिष्पतिः" इति मुनिवचनव्याकोपात् । अतो विभावादिलक्षणमुख्यार्थाविनाभावसमुदीयमाना रसादिप्रतीतिः संप्रतिपनलाक्षणि- कार्थप्रतीतिवलक्षणाव्यापारनिबन्धनैय भवितुमर्हति, न भवदभिमतव्यापारान्तरनिबन्धनेति तत्रापि भक्तरनुप्रवेशो दुरि इत्यर्थः । मुख्याविनाभावस्य लक्षणासामप्रपन्तर्भावेऽपि मुख्यार्थबाधस्यैवान्तरङ्गत्वमिति परं बलात् स्वयमङ्गीकारयितुं प्रतिबन्दीग्रहणभङ्गयाति- प्रसङ्ग दर्शयन्नाह-मैवमिति ॥ हिहेतौ । मुख्याविनाभूतप्रतीतित्वं हि लक्षणालक्षणं भवतोऽभिमतम् । एतच्च धूमशब्दजनितधूमप्रतीत्युत्तरकालमाव्यग्निविषयस्मरणज्ञानेऽप्य- स्तीति तदपि लक्षणाव्यापारनिबन्धनमेव स्यात् । तथा च धमशब्दस्य खार्थविषयाभिधा- व्यापाराभ्यधिको रक्षणाव्यापारोऽग्निविषय एव कश्चित् कल्पनीयः स्यात् । तत्प्रती- तेश्च प्रमितिरूपत्वम् , न स्मृतिरूपत्वम् । धूमशब्दस्य च धूमवदग्निरपि विषय इत्यलौकिक मनिष्टमनेकमापद्यमानमनिवार्य स्यादित्यर्थः । तदङ्गीकरण कारिण] प्रति ततोऽप्यधिक दोष- मापादयति -तत इति ।। अग्निस्मरणाद्धेतोः । एतदपि कश्चित् सहमानं प्रत्याह-इत्या- दीति ॥ शब्दार्पः धूमशब्दार्थः ।' उकातिप्रसङ्गमाशङ्कते-धूमशब्दस्येति ॥ स्वार्थे धूमादौ । विश्रान्तिः पर्यवसितव्यापारत्वम् । शब्दस्य यदर्थप्रतिपादने सामर्थ्यमवधृतं तदर्यप्रतिपचिपर्यन्त एष व्यापारो युक्तः । सा चेदर्यप्रतीतिः प्रतिपत्तुरुपजाता उपरमेदेव व्यापाराच्छन्दः, धूमप्रतीनिश्च धुमशब्दकार्य नान्यत् निष्पनमेवेति भूयः शब्दो व्याप्रियते इत्यान्यादौ तद्यापाराभावाना. पर्यवसितार्थत्वापत्चिरित्ययः । तर्हि जितमस्माभिरित्याह-आयातमिति ॥ तस्मिन् च. 'कार्यभूतावाद' क. ख, ग, 'स्मृतिरित्यादिरपर्य- च. 'वे' नारित। - १. . . ४. प. म. च. 'नास्ति ।

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २८५ लोचनम् विश्रान्त्यभावात् । न च विमावादिप्रतिपादने वाधकं किंचिदस्ति । नन्वेवं धूमावर्गमा- नन्तराग्निस्मरणयद्विभावादिप्रतिपरयनन्तरं रत्यादिचित्तवृत्तिप्रतिपत्तिरिति शब्दव्यापार एवात्र नास्ति । इदं तावदयं प्रतीतिखेरूपज्ञो मीमांसकः प्रष्टव्यः-किमत्र पर- चित्तवृत्तिमात्रे प्रतिपत्तिरेव रसप्रतिपत्तिरभिमता भवतः । न चैवं भ्रमितव्यम् । एवं हि कौमुदी मुख्यायाधे । अनेदं वक्तव्यम्-समानेऽपि स्वार्थाभिधानसामर्थे धूमशब्दः स्वार्थे विश्राम्यति ; गङ्गायां घोपः इत्यत्र तु गङ्गाशब्दो नेत्यत्र को हेतुरिति । गङ्गाशब्दस्य प्रमा- णान्तरवाधितस्वार्थत्वात् स्वार्थविश्रान्तिविरहः धूमशब्दस्प तदभावादन्यत्राप्रसर इति चेत्, अहो प्रस्मरणशीलत्यमायुप्मतः ! मुख्यार्थबाध एव लक्षणाबीजमिति स्वकण्ठेनैवोक्तत्वात् । तहीहापि मुख्यार्थवाधस्तन्मूला च लक्षणा स्यादिति, नेत्याहन चेति ॥ रसादिप्रतीतेः धूमशन्दमूलाग्निस्मरणसमानयोगक्षेमतामुपश्रुत्यानिष्टापतिमाशङ्कते-नन्वेवमिति ॥ या तावद्विभावादिप्रतीत्यनन्तरं रत्यादिप्रतीतिः सा धूमादिप्रतीत्यनन्तराग्निस्मरणतुज्यैव । ततश्च न शब्दव्यापारजन्यापि सा भवति ; दूरे व्यञ्जनव्यापारगम्यत्वम् । विमता प्रतीतिः म शाब्दी शब्दजन्याप्रतीतिजन्यत्वात् धूमशब्दोपजातार्यप्रतीतिजन्याग्निस्मरणवदित्यर्थः । किं परकीयरत्यादिचित्तवृत्तिप्रतिपत्तेरशब्दव्यापारजन्यत्वं सिसाधयिषितम् किं वा रस- प्रतिपत्तेः । आये सिद्धसाधनम् ; द्वितीये रसप्रतिपत्तेरितरसकलप्रतीतिविलक्षणस्वभाव- त्वात् दृष्टान्ताभावो दोष इत्यभिप्रायेण सोपहासं पृच्छति-इदं तावदिति ॥ प्रश्नो हि कस्यचिद्भुत्सोः कमपि प्रति संभवतीति प्रसिद्ध एवायं पन्था इति तावच्छन्देनाह । अयं इत्यकारं वदनिति तदुक्केरसामीचीन्यस[स]चन्युक्तिः ॥ प्रतीतिस्वरूपेति वैपरीत्यालक्षणा । मीमांसक इति रसास्वादमार्गवैदेशिकता । अत्रेति काव्ये । ननु किमस्मदमिमतप्रश्नेन ! उक्तं हि भवद्भिरेव रत्यादिस्थायिचित्तवृत्तय एव रसादय इति । तदनुसारेणैवास्माभिरभिहितं न स्वमनीषिकयैवेति तत्राह-न चैवमिति ॥ भ्रमितव्यमिति ॥ भ्रमप्रतिषेधेन महतो भ्रमस्य स्थानमिदम्, भ्राम्यन्ति च केचन कुशाग्रीयधियोऽपीति दर्शितम् । रस्यादिचित्तवृत्तिरेव रस इति यदस्माभिरुच्यते न तद्यथाश्रुतमेव तत्त्वमिति ग्राह्यम् । कुत इलत आह-एवं हीति ॥ चित्तवृत्तेः लौकिक्या एव रसत्वोपगमे सतीत्यर्थः ।। -- क. ख. १. क, ख, ग. 'गमनानन्तर घ. 'गमाग्नि ग. 'स्वरूप' नास्ति। ग. 'नैवम्' क.

·२८६ वन्यालोकः [उदयोतः -- लोचनम् लोकगतचित्तवृत्यनुमानमात्रमिति का रसता । यस्त्वलौशिकचमत्कारामा रसाबादः काव्य. गतषिमावादिचर्वणाप्राणः, नासौ स्मरणानुमानादिसाम्येन सिलीकारपानीकर्तव्यः । किं तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानादिना संस्कृतहदयो विभावादिकं प्रतिपयमान एव न कौमुदी चित्तवृत्यनुमानमात्रम् । रसप्रतिपत्तिरिति शेषः ॥ का रसतेति ॥रसनीयतासारतानिमित्तको हि रसशब्दः न चानुमानरुपाया: प्रतीते रसनीयत्वमस्ति प्रसिमानुमानेष्यनुप- लम्भादेवेत्यर्थः । का तदि रसप्रतिपत्तिरित्यपेक्षायामनुमानादिविलक्षणे तस्वरूपं दर्शयति यस्त्विति । अत एष सुशम्दो विशेषार्थ: । चमत्कारामत्वं प्रसिद्धमुखारवादस्यापि समानमिति समावृत्यर्थम्----अलौकिकेति ॥ अमेन स्यरूपमुफम् । अलौफियत्वे हेतु दर्शवस्तस्य कारणमाइ-काव्यगतेति ॥ काव्यराब्दसमर्पितत्वात् तद्गतल्यम् । अनेन पथा कापशम्दसमर्पित सम्पम् , तया मदिसाधाभावो दर्शितः । अत एप तासाविषयरिभावादिताम्दसंजल्पनेनोकिः । तत्र स्वरूपेणेव यहिरसन्त एष केचित् । फेचिशु स्वरूपेण बहिःसत्तामनुभान्तोऽपि विभाषादिशमव्यपदेशाविषयेण बहिरसता काम- शन्दमदिमारस्यापितनय रूपेण विशिषचर्वणोपयोगिन इति पानेय विशेषः । चशेष प्रागो जागरणदेवरिति सप्रनोलेनिंदानं दर्शिनम् । तथाप्यम्याधिविषयानुमानादिप्रतीति. सो नीति शम्दजन्यातीलनन्तरभाविलादिस्यत्राद-नासाविति ॥ अतीकिक- यादे ताबन छोकिकामरणादिमाम्यम् । पति गुफाकारयागप्रमेण फाटा- शिनिसरयासमाधोपविशिष्ट्यारिसमास्वापसारसंघदनगारपरमार्या रा. प्रतिनि स्मरणानुमानादिसाम्यापो समागेप्यंग, सत् कि कुर्मः प्रतिसिस्थापविप्रति. पति प्रयामा परप्रायानाय समीतिमात्राणयादिस्वाशयेनोपम्- मितीकारपात्री कप इति ॥ पाद रोकियरमरणादिगाधारण्यासण्यत्रीरयरूपा म मानि रमानीतिः, की ताई नारान पति--किनिति ।। যা ঘষা ঘামাসকিমাখালামাল হিংসা तोकिनस्याहिना ॥ दोगल्यवहारमार्गमम कार्यकारणहकार्यात्मकरित्र- ·लोचनकौमुद्युपलोचनसाहितः २८७ लोचनम् तटस्थ्येन प्रतिपद्यते ; अपि तु हृदयसंवादाएरपर्यायसहृदयस्वपरवशीकृततया पूर्णीमविष्य- द्रसास्वादाङ्कुरीमावेनानुमानरमरणादिसरणिमनाउदैव तन्मयीभवनोचितचर्षणाप्राणतया । न चासौ चर्वणा प्रमाणान्तरतो जाता पूर्वम् येनेदानी स्मृतिः स्यात् । न चाधुना कौमुदी सामर्थ्यजनितेन स्थायिभूतपरचित्तवृत्त्यनुमानेन, आदिशब्दगृहीतापतिज्ञानेन च भूयो भूयः प्रवृत्तेन सता समुपजातानुमानझाटित्यपाटवातिशयहृदय इति रसप्रतिपत्ती समुचितस्य प्रतिपत्तविशेपस्योपक्षेपः । विभावादिकं प्रतिपद्यमान इति करणनिर्देशः । विभावादिकम् प्रमदादि ; प्रतिपद्यमानः काव्यनटव्यापारविशेपबलादिति शेषः । एवकारः प्रतिपत्त्युत्पत्त्ययस्थानतिवृत्तस्वार्थः ॥ ताटस्थ्येनेति ॥ 'अयं घटः' इत्यादि- पदात्मना[वदात्मना] पृथग्भावेनेत्यर्थः । कथं तर्हि तत्प्रतिपत्तिः । न ह्यन्यथाकार प्रतिपत्युत्पत्ति- रुपलब्धचरीत्याह---अपि विति ॥ अलौकिकत्वाल्लोकदृष्टवैपरीत्यमदोपावहमित्याह - हृदयसंवादेति ।। अनेन प्रागुक्तं सहृदयलक्षणमिहानुसंहितम् । परवशीकृतत्वम् आक्रान्त- त्वम् । अनेन तत्तादृशचर्वणार्थप्रपत्तविशेषानुपादानेऽपि प्रत्युत मात्रया तत्परिपन्थिप्र- यनान्तरोपादानोचमेऽपि हठादाक्रम्यैव चर्षणाभिमुख्यमानीयत इति दर्शितम् । सहृदय- त्वपरवशीकृतत्वम् अनुमानादिसरण्यनारोहश्च चयितुः । अङ्कुरीभावस्तु चर्वणायाः । पूर्णीभविष्यन् अपूर्णः सन् पूर्णतामासादयितुमुपकान्तः ; तादृशस्य रसास्वादस्य मदार्थस्य कल्पतरोश्चतुर्वर्गोपायव्युत्पत्ति फलिप्यतोऽङ्कुरस्थानीयतया अवस्थिता या विभावादिचर्वणा तत्प्राणतयैव विभावादिकं प्रतिपद्यते, न ताटस्थ्येनेति संगतिः । कथमनुमानादि- प्रतीतिसाम्यविरह इत्याशङ्कय तदभिमतसामग्रीभूतव्यात्यायनपेक्षतयैव तदुत्पत्तेरिलाह- अनुमानेति ॥ परिपूर्णरसास्वादाङ्गुरस्थानीयतामुपपादयन् विमावादिचर्वणाया रसास्वाद- पर्यन्तता तन्मयीभवनक्रमेणेल्याह-तन्मयीमवनोचितेति ॥ अलौकिकत्वमेवोपपादयन् स्मृतित्वादिशङ्का निराकरोति-न चासाविति ॥ स्मृतिर्खनुभूतपूर्व विषयनियतोत्पत्तिवेन व्याप्ता सती तदभावे स्मृतिवाद्यावर्तमाना तद्विलक्षणस्यमावतामात्मनोऽवगमयेत् । तदभावश्च तद्विषयप्रमाणानुदयावसेयः । स चालौकिकत्वादसस्यायनसिद्ध इति स्मरणमाम्यं तावदसस्य नाशकनीयमित्यर्थः । तर्हि मा भूत् स्मृतिः ; प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तर- निबन्धनं प्रतीत्यन्तरमेव किं न स्यादिति ? नेत्याहन चाधुनेति ॥ अलौकिक. १. ६. 'तु'नास्ति। 'तादध्यन ग. 'मतीयते' २.

·२८८ ध्वन्यालोकः [उद्दयोतः लोचनम् कुतश्वित्प्रमाणान्तरादुत्पन्ना, अलौकिके प्रत्यक्षाद्यव्यापारात् । अत एवालौकिक एय विभावादिव्यवहारः । “यदाह विभावो विज्ञानार्थः" । लोके तु कारणमेवाभिधीयते, न विभावः । अनुभावोऽप्यलौकिक एव । यदाह--"यदयमनुभावयति वागङ्ग- कौमुदी विभावादियोजनबलोपस्थापितत्वात् अलौकिकत्वं तावदस्य सकटलोकन्यवहारसिद्धि- प्रत्यर्थम् । न केवलं लौकिकप्रतीतिसामप्रयजन्यत्वादेवालौकिकत्वसिद्धिः, कारणादिशब्द.... [शब्दागोचर]तया विभावाचलौकिकशब्दव्यपदेश्यत्वमपि स्वनिमित्ततया स्वकार्यभूतचर्वण- स्थालौकिकत्वं गमयतीत्याहं—अत एवेति ॥ लौकिकस्य हेतोरलौकिकविभावादिशब्दाव्य. पदेश्यत्वे मुनिवचन विभावशब्दप्रवृत्तिनिमित्तप्रदर्शकं संवादयति-यदाहेति ॥ इति- शब्दोऽत्राध्याहार्यः । ऋतुमाल्यादयो विभावशब्देन कथं व्यपदिश्यन्ताम् इति प्रश्नस्योत्तरमिदं वचनम् । विशिष्टतया भाव्यन्ते ज्ञायन्ते स्थायिव्यभिचारिणो वागाद्यभिनयसहिता येन स विभाव इति विशिष्टज्ञानहेतुत्वं विभावशब्दप्रवृत्तौ निमित्तम् न खल्वनुभाववलादेव विशिष्टविज्ञानलाभः, बाप्पादेरनुभावस्यानेकहेतुजत्यसंभवात् । विभावस्य प्रतिनियतत्वा- निश्चित[त्वानिश्चित्त]ज्ञानजनकत्वं संभवतीति भावः ।। ननूक्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य लोकसिद्धत्वात् तस्कृतप्रवृत्तिः शब्दोऽपि लौकिक एव स्यादिति कथं तद्यवहारस्यालौकिकत्वमित्याशङ्कय तथा प्रयोगरूढ्यभायादेवालौकिक- त्वमित्याह-लोके त्विति ।। चित्तवृत्युद्भवहेतुः ऋतुमाल्यादिरूपोऽर्थों लोके कारणशब्देनैव व्यवहियमाणो दृश्यते, न विभावशब्देन कयंचिदपि ; यदि कश्चिद्वैयात्यादेव तथा प्रयुञ्जीत, असन्देहमसौ न तावल्लौकिकः, न च परीक्षकः "सिद्धानुगममात्रं हि कतु युक्तं परीक्षकैः" इति प्रेक्षावद्भिः पुरुषधौरेयः अनवधेयवचनोऽसावित्युन्मत्तवदुपेक्षणीयत्वपक्ष एवं प्रक्षिप्येतेति कारणादिशब्दवन्न विभावशब्दस्य लौकिकत्वमित्यर्थः । विभावव्यवहारस्या- लौकिकत्वं प्रदर्यानुभावव्यवहारस्यापि तदाह -~-अनुभावोऽपीति ॥ अनुभावयतीत्यत्र कर्मतया स्थायिसञ्चारिण इत्यध्याहार्यम् । नन्वनुभवनं नाम स्थायिव्यभिचारिचित्तवृत्ति- विषयं विज्ञानमेव ; तच लौकिकमनुमानादिप्रायमिति कथं तदवगमहेतोरलौकिकत्वमित्यत्राह १. क. स. 'एव' अधिकम् । ग, 'यदाह...अलौकिक एवं नास्ति ·लोचनकौमुद्यपलोचनसहितः २८०. लोचनम् सत्त्वकृतोऽभिनयस्तस्मादनुभावः" इति । तचिवृत्तितन्मयीभवनमेव ह्यनुभवनम् । लोके तु कार्यमेवोच्यते नानुभावः । अत एव परकीया न चित्तवृत्तिर्गम्यत इत्यभिप्रायेण "विभावा- नुभाकव्यभिचारिसंयोगादसनिप्पत्तिः" इति सूत्रे स्थायिग्रहणं न कृतम् । कृतं तत्प्रत्युत शल्यभूतं स्यात् । स्थायिनस्तु रसीभाव औचित्यादुच्यते । तद्विभावानुभावोचितचित्त- कौमुदी -तचित्तवृत्तीति ॥ न परकीयचित्तवृत्तिप्रतीतिमात्रमिहानुभवनम् , येनास्य लौकिकत्व- प्रसक्तिः । अपि तु तासां स्थायिसञ्चारिभूतानां गुणप्रधानभावेन व्यवस्थितानां सम्बन्धी यः सामाजिकानां तन्मयीभावः हृदयसंवादजनितः तद्रूप[पम् ]एव, न ज्ञानमात्रमित्यलौकिकत्र- सिद्धिरित्यर्थः ॥ लोके विति ॥ व्याख्यातप्रायम् । ननु भवतैवेदमिदानीमुत्प्रेक्षित- मेय, न तु प्रमितमिति शङ्कित्या कथितमय मुनिवचनसंमत्या द्रढयति [---अत एवेति ॥ यरमादनुभवनं चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेव न परकीयचित्तवृत्यवगममात्रम् ; तत एव हेतोरिति यावत् । यद्यपि रससूत्रे स्थायिग्रहणमपि व्यभिचारिग्रहणवत् प्राप्तमेव, प्रत्युत तस्यैव मुख्यत्वादावश्यकमेव तद्ग्रहणं विभावानुमावसमभिव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशता भावैः सामान्यत एव गुणप्रधानभावेन संयोजिते रसाभिनिष्पत्तेरुतत्वात् , तथापि मुनिना स्थायिग्रहणं न कृतम् ; इतरग्रहणादेव स्थायिनोऽर्थसिद्धत्वात् । स्थायिचित्तवृत्तिसूत्रस्यूतत्वेन सञ्चारिणां तन्मुखप्रेक्षितावष्टब्धप्रवृत्तिकत्वात् । अर्थसिद्धस्यापि या प्राधान्यात् प्रहणे स्थायिन एवेति तर) चित्तवृत्तिसहकृतस्य रसीभावापत्तौ परकीयचित्तवृत्त्यप[व]गममात्रमेव रस- इति शङ्कुकादिसंकल्पितसरणिसञ्चारिणां केषांचित् प्रतीतिः स्यात् ; तन्मा भूदित्यभिप्रायेण विभावानुभावव्यभिचारिणां गुणभावेन प्रधानभूतेन स्थायिना संयोगे रसनिम्पत्तिरिति मुनिना सूत्रं न कृतमिति तदनुरोधेनैवास्माभिरिदमुक्तमित्यर्थः । नन्वेवं सति "विभावानुमावव्यभिचारिपरिवृतः स्थायी भावो रसनाम लभते" इति मुनिनैव यत् स्यायिनो रसत्वमभिहितं तत्कयंकारं घटतामित्यत्राह-स्थायिन इति ॥ औचित्यमेव स्फोरयति-तद्विभावेति । तस्मिन् स्थायिभावे एव नियता ये विमावानु- भावास्तदुचितायाश्चित्तवृत्तेर्यः संस्कारस्तेन सुन्दरतयैव रसचर्वणाया निष्पत्तरित्यर्थः । प्रागपि चैतदुकम् " शोको हि स्थायिभावः" इत्यादि । न केवलं रसचर्वणाया स्थायि- १. स. 'त'नास्ति । नास्ति। २.

·२९० : ध्वन्यालोकः 1 उपयोतः लोचनम् घृत्तिसंस्कारसुन्दरचर्यणोदयात् । हृदयसंवादोपयोगिलोकचित्तवृत्तिपरिज्ञानावस्थायामुपानपुल- कादिभिः स्थायिभूतरत्याधवगमाघ । व्यभिचारी तु चित्तवृत्त्यात्मत्वेऽपि मुख्यचिचपरवश एव चयंत इति विभावानुभावमध्ये गणितः । अत एव रस्यमानताया एषैव निष्पत्तिः यत् प्रवन्धप्रवृत्तबन्धुसमागर्मोदिकारणोदितहर्षादिलौकिकचित्तवृत्तिन्यग्मायनेन चर्वणारूढत्वम् । कौमुदी चित्तवृत्तिप्राणत्वमेव स्थायिनो रसत्वव्यपदेशनिमिचम् , स्थायिप्रतीतिहेतुजन्यत्वं चेत्याह- हृदयसंवादोपयोगीति ॥ रसचर्वणा हि ' नाम हृदयसंवादपुरस्सरा ; 'तदभावे सति श्रोत्रियतार्किकादे रसचर्वणावार्तावन्ध्यत्वदर्शनात् । तत्र च निदानं लोकचित्तवृत्ति- परिज्ञानमेव तद्विरहितस्य हृदयसंवादानुदयात् । तस्यां चावस्थायामुद्यामादिभिः कारणैः पुलकोद्गमादिभिः कार्यभूयोभूयोऽवधार्यमाणस्वकारणव्याप्तिकैः स्थायिरत्यादिभावावगमः ; त एव चाधुना चर्वणायां प्रस्तूयमानायामलौकिकविभावानुभावव्यपदेश[देश्य]भावं भजमानास्तत्तानिरतिशयचर्वणापर्वक्रमावतीर्णाः सन्तः तां प्रसुवत इत्यतोऽपि हेतोः स्थायिनो रसत्वोक्तिरित्यर्थः । नन्वेवं सति स्यायिग्रहणवस्यभिचारिग्रहणमपि सूत्रे न वक्तव्यम् अर्थलब्धत्वात् , शल्यभावस्यापि तुल्यत्वादित्यत्राह-व्यभिचारी विति ॥ स्यायिचित्तवृत्तिगुणत्वेन तस्य विमावादिप्रायत्यादित्यर्थः । तथापि न रसस्यालौकिकत्वम् । कारकन्यापारनिष्पाद्यत्वात् । तच्च विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगानसनिप्पत्तिसूत्राक्षर. बलादवगम्यत इत्याशक्य तदुक्केरौपचारिकत्वाददोष इत्याह-अत एवेति ॥ एपेति सूत्राभिधानाभिनयः । तथा च भारत्याम् "कयं तर्हि सूत्रे निष्पत्तिः इति । नेयं अपि तु तद्विपयरसनायाः; तनिष्पत्या यदि तदेकायचजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरुच्यते, न कश्चिदत्र 'दोषः" इति । ननु विशिष्ट कारणोद्भूतहर्षादिचित्त- वृत्तिरेव रस्पते लोके तेन न . तदतिरिक्तरसविषयरस्यमानतोपपत्तिरित्याशङ्कय तासामानुकूल्यप्रतीतिविषयत्वातिरेकेण चर्वणीयतायोग्यत्वलक्षणरस्यमानत्वाभावात् अदोष इत्याह-न्यत्प्रपन्धेति ॥ अथ कैपा, चर्वणा विभावादिसंयोगनिबन्धना ! यदारूढत्वं रसस्य, 3 . स, 'लोकवृत्ति १. 'लोकवृत्त' क. 'चोच्यते' स. 'निष्पत्तियों ग. निष्पचिर्य प्रबलप्रवृत्तत्व बन्धु' ६. 'आदि' नास्ति। के. ख, ग, . च'न्यग्मावेन चर्वणारूपतम्' ५.

·लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २९१ लोचनम् . अतः चर्वणात्राभिव्यञ्जनमेव, न तु ज्ञापनम् प्रमाणव्यापारवत् ; नाप्युत्पादनम् हे व्यापारवत् । ननु यदि नेयं इतिः न वा निप्पत्तिः, तर्हि किमेतत् । नन्वयमसावली- किको रसः । ननु विभावादयोऽन किं ज्ञापको हेतुरुत कारकः? न ज्ञापको न कारक: अपि तु चर्वणोपयोगी । ननु बैतत् दृष्टमन्यत्र ! यत एष न दृष्टम् , तत एवालौकिकमित्यु- - कौमुदी रस्यमानत्वम् किं ज्ञापनरूपा आहोस्विन्निम्पादनामिका ? उमयथापि नालौकिकत्वमित्याश- क्य नोमयमषि, किन्तु आनन्दघनसंवेदनमात्रस्वरूपेति दर्शयति-अत इति ॥ चित्तवृत्तिविलक्षणत्वादलौकिकस्वम् अतःशब्देन परामृश्यते । सिद्धस्य कस्यचित् प्रमेयभूतस्य नीलपीतादिप्रायस्य रसस्त्रीत्वा भावान्न ज्ञापकत्वम् । न च निष्पत्तिरादा- नुग्रहार्थ निप्पायत्वमङ्गीक्रियतामिति वाच्यम् ; विभावाद्यपगमेऽपि रससंभवप्रसंगात् । ज्ञापनोत्पादनव्यापारनिषेधेऽद्रिसस्य ज्ञप्तिनिष्पत्यभाये नृशृङ्गगगनपङ्कजादिवत् असत्य चोदयति- ननु नेयमिति || इयमिति चर्वणा । एतदिति सामान्येन निर्देशः । प्रसिद्धत्वादनपवनीयताम् अभिसन्धायोत्तरमाह-नन्वयमिति ॥ ज्ञप्त्युत्पत्ययोग्यत्वम् अलौकिकत्वात् भूषणमावं भजत इति भायः ॥ ननु ज्ञापकत्वकारकत्वयोरन्यतरत्वा रा]भाचे विभावादीनां रसप्रतीत्यर्थमुपादानानर्य. क्यम् , अफिश्चित्करत्वात् । तथाभावे च संप्रतिपनपन्नालौकिकत्वात् इति चोदयति- नन्विति ॥ न तावदकिश्चित्करत्वं विभावादीनां शक्यापादनम् , अनुभवाविरोधात् । ज्ञापकत्वकारकत्वान्यतरनियमस्तु लौकिक एवेति परिहरति-न ज्ञापक इति ॥ ननु दृष्टानुसारित्वात् कल्पनायाः हेतुव्यापारस्य च द्वैराश्यनियमदर्शनात् फय- मन्यत्राटचरं चर्वणोपयोगित्यं कल्प्यतामिति शकते-नन्विति ॥ भूपणमेतदस्माकम् अलौकिकस्याप्रत्यूहमेव सिद्धेः इत्याह-यत एवेति ।। २. 'अनशनर्वगा' ग, स्विम्यापार' य, 'यदि' नास्ति। ख. नवम्' क. म स्वपर' 'मनु विमा..... कारः'नाग्नि ग. - गरिमारादिर' 38 ·२९२ 11 ध्वन्यालोकः उदयोतः लोचनम् कम् । नन्वेवं रसोऽप्रमाणं स्यात् ! अस्तु ; किं ततः। तचर्वणात एव प्रीतिव्युत्पत्ति- सिद्धेः किमन्यदर्थनीयम् । नन्वप्रमाणकमेतत् ! न, स्वसंवेदनसिद्धत्वात् ज्ञानविशेषस्यैव चर्वणात्मत्वात् इत्यलं बहुना । अतश्च रसोऽयमलौकिकः, येन ललितपरुपायनुप्रास- कौमुदी ननु रसस्य शुभाशुभप्राप्तिपरिहारोपायव्युत्पत्तिहेतुत्वेन प्रमाणत्वाभ्युपगमा: दलौकिकत्वमशक्याङ्गीकारमिति चोदयति-नन्वेवमिति ॥ अप्रमाणरूपत्वेऽपि स्वसौभाग्यमहिम्नैव प्रमाणभूतशास्त्रादिकार्यजनकत्वमात्रेण चरितार्थत्वादित्याह-अस्तु किं तत इति ।। प्रीतेव्युत्पत्तेश्च सिद्धेरिति शास्त्रादिभ्योऽतिशयद्योतनार्थ प्रीतिफलत्वोक्तिः । यदि वा प्रमिति[प्रीति]पुरःसराया व्युत्पत्तेरिति व्यतिरेकः ॥ नन्येवमलौकिकत्वे सति तत्साधकप्रमाणाभावादाकाशकुशेशयसदृशतापात इति । शकते-नन्विति ॥ परिहरति-नेति ॥ ननु रसस्य विशिष्टचर्वणारूढत्वाभ्युपगमात् कयं स्वसंवेदनसिद्धिरपि इत्याशङ्कयाह-ज्ञानविशेषस्येति ॥ इह चर्वणा नाम आनन्दधनं संवेदनमेव परमार्थतः । चर्वणापदनिर्वतव्यं तु तस्य लौकिकोपाय- विलक्षणभूतविभावाम्य[]पायविशेषजन्यत्वविशेषकृतज्ञानान्तरवलक्षण्यमेवेति साधूक्कं । स्वसंवेदनसिद्धत्वमित्यर्थः । यदुक्तं भारत्याम् "रसना च बोधरूपैव, किन्तु बोधान्तरेभ्यो विलक्षणैव उपायानां विभावादीनां लौकिकवैलक्षण्यात् " इति ॥ ननु चर्वणा चेत् ज्ञानविशेषरूपा पुनरपि ज्ञाप्यत्वं रसस्यापतितम् , तच्चानभिमतम् । अय बोधान्तरवलक्षण्याददोषं ब्रूषे, न तर्हि रसस्य प्रमाणसिद्धत्वसिद्धिद्धिः; बोधान्मना हि न बोधलक्षण्यमबोधरूपत्वापत्तेः । 'रूपान्तरेण चेत्, लौकिक[फा]बोधाभिमतस्यापि बोधत्वापत्तिः । न चाविद्याकल्पितत्वं रसस्य भवद्भिरभ्युपगतम् , अलौकिकत्वमात्राङ्गीकारात्; यतो विवेकिलोकदुःसञ्चरोऽये रसमार्ग इत्याशङ्कय अविगीताविर्भवदात्मप्रतीतिसाक्षिकरस- स्वरूपसद्भाव प्रति विप्रतिपद्यमानं प्रति तूष्णीभाव एव शोभतेतमामित्याह-इसलमिति ।। पुनरपि रसस्यालौकिकत्वं साधयति-अतथेति ॥ वाचकशब्दैकगम्यत्वेऽपि हि] रसस्य १. ग. ग. 'अप्रमेयम् ख. 'प्रीत्युत्पत्ति' ग, 'मनीसिम्युत्पत्ति ४. क. 'अन्यत्' नास्ति। ख. 'व' नास्ति। ग. 'भादि नास्ति।

·प्रदर्शितम् , धानानपेक्षतया व्यञ्जकत्वं गमयतीत्याह--अत एवेति ॥ यपर्णप्रतीतिव्यपथाना- पेक्षयैव शन्दस्य व्यञ्जकत्वं भवेत् , तदावश्यं क्रमो लक्ष्यीय तदलक्षणातु शब्दस्य व्याकमायोऽध्यवसीयत इत्यर्थः । एयममिधारयनपेक्षणे- लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २९३ लोचनम् स्वार्थाभिधानानुपयोगिनोऽपि रसं प्रति व्यञ्जकत्वम् | का तत्र लक्षणायाः शङ्कापि । काव्यात्मकशब्दनिप्पीड़नेनैव च तच्चर्वणा दृश्यते । दृश्यते हि तदेव काव्य पुनः पुनः पठंश्चर्यमाणश्च सहृदर्यलोकः । न तु काव्यस्य तत्र "उपादायोपि ये हेयाः" इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्पानुपयोग एवेति शब्दस्यापि चननव्यापारः । अतै एवालक्ष्यक्रमता । कौमुदी वाध्यवत् कयचिल्लौकिकत्वं शक्यशङ्कम् , अनुप्रासादेरपि वाचकत्ववन्यस्य रसव्या- कत्वमस्त्येव ; न चानुप्रासव्यङ्गय वस्तु लोके दृष्टचरमिति रसस्यालौकिकत्वसिद्धिरित्यर्थः ।। यद्यायलौकिकसिद्धयर्थमेवावाचकादिव्यङ्गयत्वं रसस्य तथापि तदुपर्जीवनेनालक्ष्यक्रमव्यङ्गय पनिप्रभेदे लक्षणानुप्रवेशविरहं प्रस्तुतमेवानुवर्तयति- का तत्रेति ।। अभिधावृत्तेरेवाभावे तत्पृष्ठपातिन्या लक्षणायास्तावत् प्रसङ्ग एव नास्ती. त्यर्थः । शब्दस्वरूपस्यैवाभिधास्वरूपानपेक्षस्य व्यञ्जकत्वेऽनुभवं प्रमाणपति-- काव्यात्मकेति ।। परुपललिताउनुप्रासपरिकर्मितत्व काव्यशब्देनोक्तम् । शब्दनिप्पीडनप्रणा- डयार्थनिप्पीडनत्यैव तत्र प्रमाणत्वमिति मन्यमानं प्रति तद्यतिरेक दर्शयितुमाह-दृश्यते हीति ॥ तदेवेति] यदेव प्रथमं पठितं चर्वितं च तदेव पुनरपि पठ्यते चर्च्यते घेत्यर्थः । तदेतदर्थविषयां प्रतीतिमुद्धाज्य निवृत्तव्यापारस्य अत एव चरितार्थस्यासमझसमिति तदुपलम्भबलाच्छब्दस्वरूपमात्रस्यापि धेनूधोभारवदसमुधानिःप्यन्दित्यमयगम्यत इत्याद- न विति ॥ कृतप्रतीतिकस्य काव्यस्य काव्यशब्दस्य ; तत्र रसचर्वणे विषये ; केवळस्य शब्दस्वरूपस्यापीत्यर्थः । अलक्ष्यक्रमत्वं यययस्य, तदपि शन्दायरपरीवामि- स्वरूपेणैव नैवानुप्रासादीनां व्यञ्जकत्वप्रदर्शनेन लक्षणावृत्यनुप्रवेशाराहाकाटकः शानि प. 10 ग. अनुपयोगेऽपि ग. 'निम्पादनेनैव' क. पर. 'च' नारिता 'कार्यम् ध. 'वर्षमागः' ग. ५. Sourसम्' ·२९४ ध्वन्यालोकः [उदयोतः टोचनम् यत्तु वाक्यभेदः स्यादिति केनचिदुक्तम् , तदनभिज्ञतया । शासं हि सकर्दुचरितं समयबलेनार्य प्रतिपादययुगपद्विरुद्धानेकसमयस्मृत्ययोगात्कयमद्वयं प्रत्यायैयेत् । अविरु- द्धत्वे वा तावामेको वाक्यार्थः स्यात् । फ्रमेणापि विरम्यव्यापारायोगैः । पुनरुचारितेऽपि कौमुदी " अमुनैव प्रसङ्गेन काव्यस्य वाच्यव्यङ्गयात्मकार्यद्वयप्रतिपादकत्वाभ्युपगमे सत्येकवाक्यत्वा- भिमतस्य तद्वाक्यस्य अर्थभेदाद्वाक्यभेदः इति न्यायात् भिन्नवाक्यत्वमापद्यमानमनिवार्यमिति कस्यचिदनिष्टापादनं लाघविकतया मध्ये निराकरोति-यत्त्विति ॥ अनभिज्ञत्वं वाक्यत्वसामान्यमर्थत्वसामान्यं च केवलमाश्रित्य तत्प्रतिपादनप्रकारभेदानालोचनात् । अनभिज्ञत्वमेव दर्शयितुं विषयान्तरे वाक्यभेददूषणप्राप्ति । दर्शयति-शास्त्रं हीत्यादिना वाक्यमेदो दूषणमित्यन्तेन ॥ "प्रवृत्ति निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते || इत्युक्तदिशा पुंसामाक्रम्य नियोजनात्मकनियोगरूपशासनप्रमाणं वाक्यमिह न शास्त्रशब्देन विवक्षितम् , किन्तु काव्यव्यतिरिक्तं वाक्यमात्रम् , यत्र समयादेरुपयोगः । तत्र किं सकृदुचारितं वाक्यमर्थद्वयप्रतिपादकम् , किं या पुनरुच्चारितम् ! आयेऽपि युगपत् क्रमेण वा ! युगपञ्चेत् किमर्थद्वयमन्योन्यं विरुद्धमविरुद्ध वा ! तत्राधं दूपयति-शास्त्रं हीति ॥ अनवधारितसमयस्य प्रस्मृतसमयस्य च श्रोतुर्वाक्य श्रवणसमनन्तरमभिधेयप्रतीत्युत्पत्त्य- दर्शनात् अर्थप्रतिपादनस्य पूर्वगृहीतसमयस्मरणसापेक्षतायामवश्याम्युपेयायां विरुद्धार्य- विषयत्वेन समययोरपि विरोधात् युगपत्तद्विषयस्मरणद्वयोत्पत्यसंभवात् तत्सापेक्षतया अर्पद्वपप्रतिपादकत्यमेकस्य वाक्यस्यानुपपन्नमवेत्यर्पः . द्वितीयं दूषयति-अविरुद्धत्वे वेति ॥ अर्थयोरविरुद्धत्वे सति यावानर्थो यत्र वाक्ये प्रतीयते तावानेक एवार्य इति नार्थद्यसंभवः, येन वाक्यभेदसंभावनेत्यर्थः । क्रमपदं दूषयति-क्रमेणापीति ॥ प्रतिपादने सतीति शेषः । विरम्प यो व्यापारः शब्दस्य तस्यायोगः असंभव इत्यर्थः । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्यव्यापारस्य पदार्यविद्भिः प्रतिषिद्धत्वादिति भावः । पुनरुधारितं याक्यमर्थदयप्रतिपादकमिति पक्षं दूपयति-पुनरुचारित इति ॥ तत्रापि किं समया- H क. ग. 'उच्चारितम्' ग. 'प्रत्यापयेत्' ख. 'मपि नास्ति। ग. 'व्यापारयोगः' ङ. ग. 'भपि' नास्ति ।

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २९५ लोचनम् वाक्ये स एव संमयादिप्रकरणादेस्तादवस्थ्यात् । प्रकरणसमयोप्यार्थतिरस्कारेणार्या- न्तरैप्रत्यायकत्वे नियमाभाव इति । तेन 'अग्निहोत्रं जुहुयारस्वर्गकामः' इति श्रुतौ खादेच ने देिव श्व] मांसमित्येष नार्थ ईत्यत्र का प्रमेति प्रसज्यते । तत्रापि न कौचिनियततेसनाश्वास इत्येवं वाक्यमेदो दूषणम् । इह तु विभावायेव प्रतिपाद्यमानं चर्वणाविषयतोन्मुखमिति समयाद्युपयोगाभावः । न च 'नियुक्तोऽहमत्र करवाणि कृतार्थोऽहम् ' इति शास्त्रीयप्रतीति- कौमुदी घपेक्षयार्यान्तरप्रतिपादकत्वम् तदनपेक्षया वा ! आधे स एव विरम्यव्यापारायोगप्रयुक्तो दोपस्तदवस्थः, प्रथमापेक्षितस्यैव समयादेरुपजीवनेनार्थान्तरप्रतिपादनव्यापारानुपपत्तेः । द्वितीयं प्रत्याह-प्रकरणसमयप्राप्यार्थतिरस्कारेणेति ॥ यस्य प्रकरण इदं पठितम् , पस्मिन्नर्थेऽस्य शब्दस्य संकेतः स एवा अस्यार्थ इति नियमो न स्यात् इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तेनेति । तत्रापि अर्थान्तरेऽपि ॥ अनाथासतेति ॥ अनिधि- तार्थत्वादबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं स्यादिति यावत् । उपसंहरति-इत्येवमिति ।। ययोक्त- विधाप्रामाण्यापत्तिप्रयुक्तं वाक्यभेदलक्षणं दूषणमित्यर्थः । नन्विहा[हापि]तदापत्तिबलादेव तपणापत्तिस्तुल्यैवेति चेन्नेत्याह-इह विति ॥ काव्यवाक्ये हि विभाषायेय समयाव- पेक्षया प्रतिपायते । प्रतिपाद्यमानं तु तदेव स्वसौन्दर्य विशेषमहिना परिपूर्णरसास्वादात्मक- विशिष्टचर्वणोपयोगीति रसादिव्यायप्रतीतिजननं प्रति समयादिसध्यपेक्षत्वं काव्यवाक्यस्य नास्त्येवेति न तत्र यथोक्तदोपावतार इत्यर्थः । शास्त्रजन्यप्रतीतिविलक्षणवृत्तान्तत्वाच कान्यीयरसादिप्रतीतेः शास्त्रकाव्यवाक्यप्रवृत्तिभेदः सुखाच्यवसान इत्याह --न चेति ।। बोधावस्यायाम् अस्मिन् कर्मणि नियुक्तोऽहम् 'पति, अनुष्ठानदशायाम् 'करवाणि' इति तद्- सरकालंतु 'कृतार्पोऽहम्' इति प्रतीतिर्यया लोकव्यवहारे प्रतीयमाना दृश्यते, तथैव "अग्निहोत्रं जुहुयात्" इत्यादिशात्रीयव्यवहारेऽपीति लौकिकत्वं प्रसिदमेवेत्यर्थः । तदेव विशदयति--- -- । ६ ६ २. घ. ७. ८. च मयादित पक' 'प्रासा' ग. 'प्राया 'पाग्याय" अन्तरल ग. ई' अधिकम्। न' नासि। 'हत्येपगामिन्यत्र का प्रमादेव' 'मरि' नास्ति। 'काचिदिपटेलना' सिरपमानम् स. वियोन्मुयम्' म. ३. 5.

·२९६ वन्याटोकः [उदयोतः लोचनम् सदशमदः । तत्रोत्तरकर्तव्योन्मुख्येन लौकिकत्वात् । इह तु विभावादिचर्वणाद्भुतपुष्प- वत्तत्कालसरिवोदिता न* तु पूर्वापरकालानुवन्धिनीति* लौकिकादास्थादायोगिविषयाान्य एवायं रमास्वादः । अत एव 'शिखरिणि' इत्यादावपि मुख्यार्यवाधादिकमनपेश्यैव सहृदयो वक्त्रभिप्रायं चाटुपीयात्मकं संवेदयन्ते । अत एव ग्रन्थकारः सामान्येन विव- क्षितान्यपरवाच्ये ध्वेनौ भक्तेर्रभावमम्यधात् । अस्माभिस्तु दुर्दुस्टं प्रत्याययितुमुक्तम्- भवत्वत्र लक्षणा ; अलक्ष्यक्रमे तु कुपितोऽपि किं करिष्यसीति । यदि तु न कुंप्यते 'सुवर्णपुप्पाम्' इत्यादावविवक्षितवाच्येऽपि मुख्यार्थबाधादिलक्षणासामग्रीमैनपेश्यैव व्यङ्गयार्थ- कौमुदी तत्रेति ।। शास्त्रीयप्रतीतिही[हि]न स्वरूपेण पुरुषार्थः, किं तु फटवदनुष्ठानशेषतयैवेत्यर्थः ।। इह स्विति ॥ काव्ये । उदिता रसादिप्रतीतिरिति शेषः । सः वर्तमान एव कालः सारो यस्याः । तद्यरच्छेद्यमाह-न विति । अतश्च रसादिप्रतीतेरलौकिकत्वं सिद्धमित्याह-- इति लौकिकादिति ॥ तर्हि योगिविषयविशुद्धात्मानन्दास्यादसोदरसौभाग्यभाजनमावं भजतामिति नेत्याह-योगिविषयादिति ॥ उक्तमेव रसादेरनितरसाधारणं सौभाग्यम् "शिखरिणि" इत्युदाहरणे प्राथमिक्या व्याख्यायां मुख्यार्थबाधादिप्रतीत्यनपेक्षयैव व्यङ्ग्य- प्रतीतिरिति यदुक्तं तत्र हेतूकरोति-अत एवेति ॥ अत्र ग्रन्थकारखचनमपि संवाद- यति-अत एवेति ॥ नन्तदास्ताम् -असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय इव संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयेऽपि क्रमप्रतीतिमनपेक्ष्यैव व्यायप्रतीतिमभिप्रेत्य प्रन्थकारस्य सामान्योक्तिरिति भवतैव हि समनन्तरमेव स्वकण्ठेनोक्तमात्रमात्रमपि[कम् 'अनापि]मध्ये लक्षणास्ति' इति द्वितीयं व्याख्या- प्रकारमुन्मीलयता ; अस्माभिश्च पर्यनुयुज्यमानेन तद्भेदोऽत्रासंलक्ष्यकमव्यङ्ग्यात्मा अन्यकृता विवक्षितः' इति । तत्किमिदानीमन्यथाकारं कथ्यत इत्याशङ्कप अभ्युपगमवादत्वादनुवाद इत्याह -अस्माभिस्त्विति ।। अत्रेति ॥ लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्थे । ननु कस्य नाम कोपः, पारमार्थिकमेव कथ्यताम् न हि वास्तवोपवर्णने.कोपो नाम भवितुमर्हतीत्यत्राह-यदि त्विति ॥ अविवक्षितवाच्येऽपि ॥ तत्खलु तस्य क्षेत्रमिति भावः ॥ * सर्वमातृकास तुशग्दरहित एव पाठः । * इदं व्याख्यानुसारेण मुद्रितम् । सर्वमातृकासु 'लौकिकारवादात्' इति समास एव पठ्यते । 'विषयाश्चान्य' 'सहृदया.' नास्ति। 'ददुरुटम् च. 'दुर्दुरभम्' 'प्रतीत्या' 'कव्यते ष. 'वाच्यमपि क. स. घ. इ.च. छ. 'ध्वनौ नास्ति। ७. 'लक्षणां साम' स. 'रसमावम्' ११. घ. 'पनवेश्यैव' . क. २. क. ख. ग. ग. क. ग. क. ख. र. च .. 'तत एवं ९. क.

·सोचनकौमुद्युपलोचनसहितः २९७ R ध्वन्यालोकः कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम् । लोचनम् विश्रान्तिरित्यलं बहुना । उपसंहरति-तस्माद्भक्तिरिति । ननु मा भूक्तिरिति वनिरिति चैक रूपम् । मा च भूद्धतिर्वनेर्लक्षणम् । उपलक्षणं तु भविष्यति यत्र ध्वनिर्भवति तत्र भक्तिरप्यत्तीति भक्त्युपलक्षितो धनिः । न तावदेतत्सर्वत्रास्ति । इयता च किं परस्य सिद्धम् ; किं वा नै त्रुटितम तदाह- कस्यचिदिति ॥ ननु अत्र भक्तिस्तावचिरन्तनरुक्ता । तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि कौमुदी । एवं भक्तिलक्षणं ध्वनारति द्वितीयं पक्ष प्रतिक्षिप्य संप्रत्युपलक्षणपक्षं प्रतिक्षिपति-ननु मा भूदिति ॥ कथमुपलक्षणत्वमिति तदाह- -योति ॥ यया काको देवदत्तगृहस्य न स्वरूपम्, न धर्मतया लक्षणम् ; किन्तु कदाचित् संभवमात्रायावृत्तिप्रतिपत्तिहेतुः तद्वदियमपीत्यर्थः । अस्योत्तरत्वेन कारिकामव- तारयति न तावदिति ॥ परस्यापि संप्रतिपन्नमिति भावः । एतदित्युपलक्षणम् । तथा सत्युपलक्षणत्वमेव भज्येतेति भावः । ननु संभवमात्रादेव सन्तुभ्याम इति नेति सोत्प्रासमाह-इयतेति ॥ भक्तिरेव ध्वनिरिति भवत्पक्षस्तावन्न सिद्ध इत्यर्थः ।। त्रुटितमिति ।। न्याभावितशब्दार्थयुगळं काव्यजीवितं ध्वनिरित्यस्माकमस्य मतस्य न काचित् क्षतिरित्यर्थः ननूपलक्षणत्वाभ्युपगन्तृभिः न भक्तिव्यतिरेकेण ध्वनिस्वरूपाभाव एव सिपाध. यिपितः, किंतु भक्तितो व्यतिरेकेण संमयलय ध्वनिर्न लक्षणीयो भवितुमर्हति । भक्त्यैयो। पलक्षणभूतया सजातीयविजातीयव्यावृत्ततया स्वयमवगम्य तथैव द्वारा तव्यतिपित्सवोऽपि ७. २. 'अस्विति' ग. ग'ति' भधिकम् । ख. "इत्यादि ८. ड. 'तस्मादिति' क. ख. भूद्भक्तिनिरिति ग. 'भूदध्वनिरिति मतिरिति प, 'यनिरिति' नास्ति । ख. 'तु' नास्ति। 'यविष्यहि क. नास्ति।

·वन्यालोकः ।। [उदयोतः , ध्वन्यालोकः सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाणप्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदि नामोपलक्षणतया संभाव्येत । यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिलक्ष्यत इत्युच्यते । तदमिधाव्यापारण तेदितरोऽलंकारवर्गः समग्र एवं लक्ष्यत इति प्रत्येकमलंकाराणां लक्षणकरण-. वैयर्थ्यप्रसङ्गः । किं च लोचनम् समप्रभेदं लक्षयिष्यन्ति, ज्ञास्यन्ति च । किं तल्लक्षणेनेत्याशङ्कयाह---यदि चेति ।। अभिधानाभिधेयभावो ह्यलंकाराणां व्यापकः । ततश्चाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमांसकैर्निरूपिते कुत्रेदानीमलंकाराणां [कारकाराणां] व्यापारः ! तया हेतुबलात्कार्य जायत इति तार्किकैरुक्के किमिदानीमीश्वरप्रभृतीनां कर्तृणां ज्ञातॄणां या कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरालम्बः स्यात् । तदाह---लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति ॥ मा भूद्वापूर्वोन्मीलनम् ; पूर्वोन्मीलितमे- कौमुदी प्रतिबोधयितुं शक्या इति निरर्थकस्तल्लक्षणकरणप्रयास इति । एतदाशङ्कते- नन्वति ॥ कथमभिधाव्यापारेणैव समस्तालंकारसिद्विरुक्केति तत्राह -अमिधानेति ॥ अभिधानाभिधेयभावस्य , शब्दार्यालंकारभेदभिन्नसमस्तालंकारव्यापकत्वात्तस्य चाभिधा- व्यापारजीवितत्वात्तनिरूपणे कृतेऽलंकारनिरूपणमनर्यकमेव स्यात् । तत्र 'पदगतो व्यापारः पदविद्भिर्निरूपितः ; वाक्यगतस्तु वाक्यविद्भिरपि । अभिधाशब्देनात्र तात्पर्यशक्ति- रपि संगृह्यते अन्विताभिधानसमयानुसारेण । सति चैवमलंकारकाराः कृतकर्तृताखली- कृतवृत्तयस्तूष्णीमेव स्वैरमासतामित्यर्थः । अतिप्रसमान्तरमात्मान्याघातकमुद्घाटयति- तथेति ।। सर्व इति ।। ईश्वरप्रभृतिः कर्तृज्ञातृरूपो निमित्तकारणवर्गः । यथोक्तातिप्रसङ्ग- विषयत्वं ग्रन्थस्यानुदिन्नमिति तदुद्भेदनार्थमाह-तदाहेति ॥ लक्षणस्य करणस्य च वैयर्यप्रसङ्ग इति विभज्य व्याख्येयमिति भावः ।। ननु कृतकरणं व्यर्थम् इति कथं लक्षणस्य पूर्वकृतत्याभ्युपगम इत्याशङ्कप लक्षितस्यापि सम्यक्त्वनिर्णयार्थत्वादानर्थक्याभाव इत्याशयेनाह-मा मूदिति ॥ वस्तु- । -- २. राणाम् नास्ति । क. ग. 'या' क. ख. 'सभाम्यते' ग. 'इतरालङ्कार' क च. 'करणे' 'हास्यन्ति च नास्ति। क. 'व्यापकः,...अलंका- ७. ८. ख 'पति' नास्ति।

·. १] ' लोचनकौमुधुपलोचनसहितः . २९९ धन्यालोकः लक्षणेऽन्यैः कृते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥ २२ ॥ . कृतेऽपि. वा पूर्वमेवान्यैर्ध्वनिलक्षणे पक्षससिद्धिरेव नः, यस्माद्ध्वनिरस्तीति नेः पक्षः । स च प्रागेव संसिद्ध इत्ययनसंपन्नसमीहितार्याः संपन्नाः समः । येऽपि चनम् । वास्माभिः सम्यनिरूपितम् , तथापि को दोप इत्यभिप्रायेणाह-किं च लक्षणेऽन्यै- रिति ॥ प्रागेवेति ॥ अस्मत्प्रयतादिति शेषः । एवं त्रिप्रकारममाववादम् , भोकान्तर्भूतत्व 'च निराकुर्वतालक्षणीयत्वमेत मध्ये निराकृतमेवं । अत एव मूलंकारिका साक्षात्तन्निरा- करणार्या न श्रूयते । वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयशय्यापरिपूरणाय स्वकण्ठेन तत्पक्षमनूध निराकरोति-येऽपीत्यादिना ॥ उकया नात्या यार्थः शब्दो वा---''इति कौमुदी स्वरूपविषयविवादाभावे सतिं केवलं लक्षणकरणविवादे दीर्जन्यमुदामात्रमार्जयन्ति ।। लक्षणस्य कृतत्वे तत्सम्यक्त्वसिद्धिः, अकृतस्ये पुनस्तदुन्मीलनमेव तावत् प्रयोजनपदवी- मधिशेते । सर्वथा तु जितमेवास्माभिरित्ययः ।। नन · कारिकायामितरपक्षद्वयबदलक्षणीयस्वपक्षः किमिति न प्रत्यक्षेपीत्याशकप प्रतिक्षेपाभावोऽसिद्ध इत्याह-एवमिति ॥ वनिस्वरूपप्रदर्शनमुखेन हि पक्षान्तरनिरा- करणमत्र कृतम् । न च तदलक्षणीयत्वे 'तस्य संभवतीति तन्निराकरणनान्तरीयकावे- नालक्षणीयत्वपक्षोऽपि निराकृत इत्यर्थः । ययग्यतसिद्धत्वात् कारिकायां तन्निरा- करणाभावः तर्हि वृत्तिकृतोऽपि तनिरासा व्यर्थ इति आह-वृत्तिकृत्त्विति ॥ प्रमेयशय्या प्रमेयसन्निवेशविशेषः । ततया नात्या' 'वक्ष्यमाणया' इति च द्वयं क्रमेण सामान्यविशेष- लक्षणविषयमिति' दर्शयन्नदसीय क्षेत्रमाह-योति ॥ भविष्यतीति कथनरूपक्रिया- विशेषपरतया व्याख्येयम् । यदि वा लक्षणशब्दस्तद्विषयवचनलक्षणपरः ।। च. 'तन्मल' ५. 'साशा' नास्ति। ११. क. स. संस्थापूमाय' ग. 'सत्यापरिपूरणाय' ख. ग. 'भवत्यन्तर्भूतता' 1. क. ए.. 'स' नारिता घ. भूतता'. 'एर मध्ये ग. 'नियन एस क. स. वादिनः ३. 'किचेति' ३. 'प. ति' नारित। ४. ग... 'भरमाव! . ए. पत्रायः... नात्या' माठिा. 39 ·३०० ध्वन्यालोकः [उपयोतः ध्वन्यालोकः * सहदयहृदयसंवेधमनाख्येयमेव ध्वनेरात्मानमाम्नासिषुः, तेऽपि न परीक्ष्यवादिनः । यत उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणयाच ध्वनेः सामान्यविशेषलक्षणे प्रतिपादितेऽपि लोचनम् । सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम् । वक्ष्यमाणया तु नीत्या विशेषलक्षणं भविष्यति 'अर्थान्तरे संक्रमितम्' इत्यादिना । तत्र प्रथमोहयोते वनेः सामान्यलक्षणमेव. कारिकाकारण कृतम् । द्वितीयोईयोते तु कारिकाकारोऽवान्तरविभाग विशेषलक्षणे च विदधदनुवादमुखेन मूलविभाग द्विविध-सूचितवान् । तदाशयानुसारेण तु वृत्तित्रैवोदयोते मूलविर्भागमवोचत् कौमुदी नवविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदद्वयस्यापि सोदाहरणस्यात्र' प्रदर्शि- तत्वात् 'उक्तया नीत्या सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम्इत्युक्तंमयुक्तमित्याशङ्काय, सत्यम् ; धृत्तिकृता. हि तस्कृतम् ; कारिकाकाराभिप्रायेण · त्थियमुक्तिरित्याह-तत्रः प्रथमोहयोत इति ॥ द्वितीयोदयोतस्यातिसन्निहितत्वात्तत्रस्थस्यैवायमाचार्यस्य प्रथमोदघोते । इति व्यपदेशः । तर्हि कारिकाकारानुक्तस्य मूलविभागस्य प्रथमोदपोते. सामान्यलक्षणसनिधी वृत्तिकृतोऽभिधानमयुक्तमित्यत आह-द्वितीयोदघोते खिति ।। "अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवक्षितवान्यस्य घनेर्वाच्यं द्विधा मतम् ॥ इति कारिकयात्रान्तरविभागः नाम्नोऽन्वर्धतया विशेषलक्षणं च विहितम् । तत्र च अविवक्षित- पाव्यस्यत्ययमंशोऽनुवादरूपः, योऽयमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोर्मध्येऽविवक्षित- वाच्यो नाम प्रभेदस्तस्येत्येवं पचन व्यक्तिसमुन्मेषात् ; तेन च प्रथमोहयोत एव सामान्यलक्षण- वन्मूलविभागस्यापि - तत्सन्निधावेव प्रसिद्धता • कारिकाकारोऽभिसंहितवानेवेत्यवगच्छामः, पूर्वत्रासिद्धस्य पश्चादनुवादासंभवात् ; तदभिप्रायप्रदर्शनार्थोऽयं वृत्तिकृतोऽत्र दैविध्योपन्यास इति नासङ्गतिरित्यर्थः । सर्वशब्दस्य काव्यन्यतिरिक्तलोकशास्त्रविषयमसंकोचमाह- च. 'तु' नास्ति। ५. क. स. 'पुचितम् च:, तेना' ६. घ. 'तु' नास्ति। २. दितीये तूपोछे क. स. 'सियर' ८..ग. 'मूलभांगम्' । २. ५. भिवान्तरमागम्' ·'लोचनकौमुयुपलोचनसहितः ३०१ ध्वन्यालोको यघनाख्येयत्वं तत्सर्वेषामेव वस्तूनां तासक्तम् । यदि पुनर्णनेरतिशयोक्त्यानयां काव्यान्तर्रातिशायि तैः स्वरूपमाख्यायते ततेऽपि युक्ताभिधायिन एव ॥ इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके प्रथम उद्दयोतः। लोचनम् 'स च द्विविधः' इतिः॥ सर्वेषामेवेति ॥ लौकिकानां शास्त्रीयाणां चेत्यर्थः ।। अतिशयोक्त्येति ॥ यथा, 'तान्यक्षराणि हृदये किमपि स्फुरन्ति' इति । अतिशयोक्त्या अनाख्येयतोक्त्या, साररूपैता प्रतिपादयितुं दर्शित । इति शिवम् ।। कौमुदी लौकिकानामिति ॥ अतिशयोक्तदाहरणमाह—यथेति. अतिशयोकिरपालङ्कार इति [इति न] मन्तव्यमित्याह- अनाख्येयतोक्त्येति ॥ अतिशयो यचनगोचतिवर्तिव- रूपोऽत्र विवक्षितः । तस्योतिरतिशयोक्तिः । नन्वनाट्येयत्यमसत्वात् नृशमादिषदपि संभावनास्पदमिति, कथं काव्यान्तरातिशायित्वं युकाभिधायित्वं वेत्याशब्याह–सार- रूपतामिति ।। काव्यात्मत्वेनारमदभिमतस्य धने: साररूपत्वमेव प्रतिपादयितुमियमना- ख्येयतोक्तिरिति " यदि पुनः" इति वृत्तिपन्धेन पराभिप्रायानुभाषणपरेण प्रदर्शितमिति योजना । इदानीमात्मीयं प्रयमोहयोतत्र्याख्यानरूपं विशिष्टवाङ्मनसच्यापार पशिवस्वरूप एव समर्पयन्नुपसंहरति इति शिवमिति ॥ यदेतत्कान्यालोकव्याख्यानं तरतुतः शिवारमकमेव, तत्प्रसृतत्वात शिवस्वरूपामिनवाद, परम्परया तत्प्राप्तिहेतुत्वाचं ॥ संप्रति संभावनाप्रत्ययसंपादनेन ' श्रोतृजननिराशप्रवृत्तिसिद्धये निजनामधेय. निगदनपूर्वकं पौर्विककाव्यालोकव्याख्यान विशेषातिदायालुसौभाग्यभाजनतया विद्वजनो. १. ग. , भविशयितन्' स. .ग. 'ए' नास्ति । क. स. वौकिकोयानो गुम्दानी' शालीपाना' विवातिश्य' ये, ग, 'सोहा' स. शारभूषा प, पश्विम्' १.

·ध्वन्यालोकः [उदयोतः लोचनम् , कि लोचनं बिनालोको भाति चन्द्रिकयैव हि । तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात् ॥ . यदुन्मीलनयुक्त्यैव विश्वमुन्मीलितं क्षणात् । . कौमुदी पादेयतामाह-किमिति ॥ क्षेपे किंशब्दः । लोचनम् स्वकीयमेतदेव व्याख्यानम् । आलोक: व्याख्येयत्वेन प्रस्तूयमानः काव्यालोकप्रन्या । चन्द्रिका अस्यैवान्यकृतं व्याख्यानान्तरम् । अथ च लोको भुयनम् ; लोचनेन नयनेन विना केवलं चन्द्रिकया किं भातीत्यप्रस्तुतमप्यान्तरं स्फुरति । अनेन च- "ऊर्योलमारुह्य यदर्यतत्त्वं धीः पश्यति श्रान्तिमवेदयन्ती । फलं तदाधे परिकल्पितानां. विचारसोपानपरम्पराणाम् ॥".. इत्युक्तनीत्या स्वयमेव साधकत्वाभावे सत्यपि काव्यालोकार्यसतत्त्वावगमे निजलोचनसंपाये कियानप्युपकारोऽस्त्येव, प्रधानोपायत्वमात्रं तु विघटते ; न, चैतावता सर्वत्रानुपकारकत्व- मवगम्यताम् । न खलु तिमिरनिचयावकुण्ठितकुम्भादिनिभालने चन्द्रिकायाः सहकारित्व- मपि विघटमानमुपलभ्यत इति दर्शितम् । हिर्यस्मादर्थे । अत्र काव्यालोके । अनुन्मीलि- तस्य लोचनस्याकिश्चित्करत्वादभिहितम्-लोचनोन्मीलनमिति ॥ लोचनस्य स्वकीयस्य ज्ञानस्य उन्मीलनं प्रकाशनम् । विचारपूर्वकज्ञानस्य साक्षात्कारकल्पत्वाचेतसि लोचनत्वाध्य- वसायः । नामप्रहणस्य प्रयोजनं तु प्रागेव दर्शितम् । अयोपक्रमवदुपसंहारेऽपि मङ्गला. चरणकर्तव्यतामभिसन्दधानः प्रथमोदघोतप्रतिपाथमसर्वस्वं संक्षिप्य दर्शयन्नेतच्छास्त्रप्रति- पायाभीष्टदेवताभिवन्दनलक्षणं मङ्गलं संपादयति श्लोकेन-यदुन्मीलनेति ॥ शिवाशब्देन विश्वसारभूतस्य परमात्मशब्दवाच्यस्य परमेश्वरस्य महीयसी शकिपरादिशब्दाभिधेया स्वयं- प्रकाशाद्वैतरूपा तव्यतिरिक्तस्वरूपतया तदीयकृत्यसर्वस्वनिर्वहणधुरंधरा कापि देवताभि- धीयते । तस्या एव वन्दनीयत्वे हेतुमुत्सूत्रयन् स्तौति-यदुन्मीलनेति ॥ यस्याः परिपूर्ण- स्वयंप्रकाशचैतन्यलक्षणायाधितिशतः ; उन्मीलनयुक्त्या स्पन्दनयोगेनैव; "चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः" इत्यादिसूत्रोकनीत्या विश्वमुन्मीलति प्रकाशते, जडात्मकस्य स्वतोऽन्यतो या प्रकाशासंभवात् ।। क्षणादिति ॥ अन्यानपेक्षयेति यावत् । एवमविधावस्थाश्रयेणोक्तम् । ग, चन्द्रिस्यापित इ. घ. 'शक्त्यैव' २, ख. प.

·१] लोचनकौमुद्युपलोचनसहितः खोचनम् स्वात्मायतनविश्रान्ता तां वन्दे प्रतिभा शिवाम् ।। ॥ इति महामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तोन्मीलिते सहृदयालोक- लोंचने ध्वनिसंकेते प्रथमोहयोतः ॥ कौमुदी अथ विद्यावस्थामाश्रित्याह-स्वात्मायतनविश्वान्तामिति ॥ स्वरगारमा र सास- परिपूर्णिता]शालिचैतन्यलक्षणम् , तदेवायतनं स्थानं नान्यत्, तस्मि RATAR परमार्थतः । एतदन्यापोहदृशोक्तम् ; तत्स्वरूपमाह- -प्रतिभामिति वरिपरि विपयोपरागफलित कानुष्यसततानिर्भवदतिविमलपित्तप्रकाशमानरूपानिजः । ता.प्रसिद्धां शिवा रसापेशवेशधनिरवसुन्दरतया सुभगा प्रतिमा फानो सहरसाना च तवर्णनीयवस्तुनिष्ठां विशिष्टपुण्यपरिपालन्या प्रशाविशेषको पन्दे पस्या उन्मीलनयोगेने बहिस्ततासन्ताना[त्तान पेक्षयेर प्रतिक्षणी गाना RNET. भासते " यथास्मै रोचते विच तयेदं परिवर्तते" इसके । मारने मानो वासना मना निलीय' सर्वदोपसहतस्वरूपाम् । यदि या रसस्त पत: फायचा तस्य चात्मानन्दागृताम्भोधिलहरीपिपृण्मानवादात्मनि ANET मिदितम् ॥ अनेनैव प्रथमोदयौतार्थोऽपि लेशतो दर्शित एर, मनिरामाय- भिहितम् ; तेन च तस्य झोडीकृत सालापान्तरभेदं सरूपान्मोक्तिगत न्तरभेदोन्मीलनं सुसंपादं विशेषायधारणस्य सामा यारणाधीनत्यद, ह च विशेषाणामन्त याद ; अतक्षार प्रतिभेति काव्यात्मभूतान्ति तम् । तस्य च प्रतिमादान्दयाम्यत्व विषारजम्पशनस्य परिनिशिम कारप्राय गाव शियामकाव च निरतिरापान दरस याद । बन्देली ". मापद म. .. थ, ·ii वृत्तिगतश्लोकसूची व्यङ्ग्यव्यञ्जकसंयन्ध- १८८ स्वेच्छाफेसरिणः १५ वृत्युदाहतश्लोकसूची अमाए पहारो अचा एस्थ णिमजद भनुरागयती सन्या आहूतोऽपि सहायैः २६४ १३२ गाथासप्तशती ७.६७ १९१ २०३ (पाणेन मौखरिगुरुतया स्मृतस्य) भर्वो (भश्चों) रिति कोशेषु १९१ पाणिनेरिति कोशेषु उपोढरागेण कस्य वा होइ कुविधाओ चुम्बिजइ दे आ पसि परार्थे यः पीडाम् २६४ २६४ परिम्लानं पीनस्तन- भम धम्मि यस्मिन्नस्ति न वस्तु २६७ इन्दुराजस्येति शार्ङ्गधरपद्धतौ सूकिमुक्ता- वल्यां च । यशस इति सुभापितावलौ । वाक्पतेरिति सदुक्तिकर्णामृते । २६४ रत्नावल्याम् १०३ गाथासप्तशती २.७५ ५८ आनन्दवर्धनसमकालिकस्य मनोरथनानः कवेः १३५ २५४ धर्मकीरिति सदुक्तिकर्णामृते १५३ महाभारते उद्योगे प्रजागरे वञ्च मह विक्ष शिसरिणि क नु नाम सुवर्णपुष्पाम् ·पामनस्य का...१.१.अन्ते १२८ पाध्यता हृदयदर्पणे । पूर्णतया अपूर्व यद्वरतु २८३ तन्त्रवार्तिक २३३ रुद्रटस्य काव्यालंकारे ७.४१ २२३ मल्टशतके ९४ (K. M. Gucchakas) १७५ मामहस्य का.अ.१.५ ३०२ प्रथमोद्योतलोचनोरसंहार-सोकः २३१ मासद्गदिगरस्यति सुभाषितापी iii लोचनस्थोदाहरणादिसूची पृष्ठे अंशत्वं न रूपंता २०२ भट्टनायकस्य श्लोकोऽयमुदाहृतः ७८ पृष्ठे । अधिकारादपेतस्य २२० भामहस्य काव्यालंकारे ३. २९ अपुगतिरभीष्टस्य २०२ ३ लोचनमहलश्लोकः अभिधेयेन सामीप्यात् ६३ भमित्रस्येति मुकुलभस्य अभिघावृति- मातृकायाम् अभिधेयाविनाभूतp. 318 Chowk. cdn. अल्पीयसापि यत्नेन २४३ श्लोकवार्तिके स्फोटवादे १० २१० कुतोऽपि पुराणात अयज्ञयाप्यवच्छाद्य अहो संसारनैपुण्यम् २२२ अहं त्वा यदि नेक्षेय १९५ भामहस्य का. अ. २. ६९ आदिमध्यन्तविषयम् मातङ्गदिवाकरस्येति सुमापिवावलो आसीनाथ पितामही वाक्यपदीये २. ३८ उपादायापि ये हेयाः ८२ मामहस्य फा. अ. १.६ उपेयुपामपि दिवम् ८३ एकदेशस्य विगमे अमरुशतके २३ एकम्मिन्छयने कपूर इव दग्धोऽपि कवेरन्तर्गतं भावम् कस्य या न भवति (छाया) काव्यशोमायाः फर्तारः काव्यं तु जातु जायेत ७९ भट्टनायकस्य हुदरा काव्ये रसयिता मर्यः किलोचन विनालोकः कि मृत्तान्तः ०.२५ " २३१-२ " ३.२३ १४५ एकाकिनी यदवला एतत्तस्य मुग्पात १९८ पाणिनेरित सुभापितावरी राजशेखरस्य पालरामायणे ३. ११ १७१ भरतनाट्यशाने ५६ वामनस्य काव्यालंकारत्रशु ३. १. १२ शाघरपद्धती ॥ कीर्ति स्वर्गफलाम् पिताः प्रममाः (छाया) कोषोऽपि देवस्य गृहेष-मु । भामहस्य क१. ९. रदाहरण कारपत्। भयर ८.१,११. गाम पुरयं पशुम ·ir पृष्ठे गौणे शब्दप्रयोगः तस्यास्तन्मुखमस्ति सान्यक्षराणि हृदये वलौ च । तैस्तैरप्युपयाचितैः १९७ ३०१ 'निद्रार्ध' इति श्लोकस्य चरमः पादः । कलशकस्येति सुभापितावलौ सूक्तिमुक्ता- १७५ · उत्पलदेवपादानामीश्वरप्रत्यभितायाम् ४.२.२ २१६ भामहस्य का. अ. ३.४८ २१३ उद्भटस्य भामहविवरणे १४५ पूर्णतयायं श्लोकः अभिनवभारत्यामुदाहृतः GOS. I. p.296. २३६ तुल्योदयावसानत्वात् दीपकस्य सर्चन दूराकर्पणमोहमन्त्रः दे आ पसि देवाडित्ति लुणाहि धर्मार्थकाममोक्षेषु ध्यनिर्नामापरो योऽसौ नखं नखानेण नायकस्य कवेः श्रोतुः निरूढा लक्षणाः काश्चित निःश्वासान्ध इवादशः नेयं विरोति भृङ्गाली परस्परोपकारेण पर्यायोक्तं यदन्येन प्रनिषेध इवेष्टस्य प्रत्ययैरनुपाख्येयः प्रचातनीलोत्पल- प्राणा येन समर्पिताः प्रार्थये प्रसीद (छाया) भावनात हठात् भो भोः किं किमकाण्ड एय भिरुचिहि लोकः भ्रम धार्मिक (छाया) मणिःशागोलीटः मदो जनयति प्रीतिम् मा निषाद यमोके गम्यतेऽन्योऽर्थः यदयमनुभावयति यदि नागास्य फायस्य ८० भामहस्य फा. अ.१.२ ७८ भट्टनायकस्य हृदयदर्पणे १६८ १७० भट्टतौतस्य काव्यकौतुके २७० सन्त्रवार्तिके Chowk. edn. p. 700. ६५ वाल्मीकिरामायणे १३. पूर्णतयायं श्लोको मूले उदाहृतः p.63,K.M. cdn. २०२ भामहस्य का. अ.३.२२ २१७ उद्भटस्य का. अ. सा. सं.५.१३ २०६ १९५ भामहस्य का. अ. २.६८ २४२ वाक्यपदीये १.८३ २१६ कुमारसंमधे १.४५ २२६ भद्देन्दुराजस्य १३७. २२७-८ अभिनवगुप्तपादानां सन्मालोके १. ३३२ १९६ १३१ रघुवंशे ६.३० १०४ गाथासप्तशायाम् २.७५ २०१ मतहरेनीतिशतके ३५ २१३ भामहस्य का. अ. २.२७ १३० वाल्मीकिरामायणे १.२.१५ १९१ भामहस्य का. अ.२.७९ २८८.९ भरतनाट्यशाने ७ ·३०२-३ प्रथमोद्योतलोचनापसंहारश्लोकः १४९ भद्देन्दुराजस्य २३२ रदटस्य काव्यालंकारे ७. ३८० १५० १६०-१ भट्टनायकस्य हृदयदर्पणे यदुन्मीलनयुक्त्यैव यद्विनम्य विलोकितेषु यस्य विकारः प्रभवन याते द्वारवतीम् यावरपूर्णे न चैतेन युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य ये गान्त्यभ्युदये प्रीतिम योऽर्थो हदयसंवादी यं सर्वशैलाः यः संयोगविभागाभ्याम् राजहंसैरवीज्यन्त राम इव दशरथोऽभूत् लोकेत्तरे हि गाम्भीर्य वक्राभिधेयशब्दोक्तिः वाग्धेनुर्दुग्ध एक हि विभावानुभावव्यभिचारि- विभावो विज्ञानार्थः विरुद्धालंकियोल्लेखे २२४ ७८ भरतनाट्यशास्ने ७. ७ १६९ कुमारसंभवे १.२ २४१ वाक्यपदीये २. १०२ १९४ उद्भटस्य का. अ. सा.सं १.१२ " ७ ५७ भामहस्य का.अ.१.३६ १६८ भट्टनायकस्य हृदयदर्पणे २८९ भरतनाट्यशास्ले ६ २८८ २१४ उद्भटस्य का. अ. सा. सं. ५.२०. तत्र 'अनेकालंक्रियोल्लेख' इति पाठो दृश्यते । १०६ मीमांसकोकिरिति मुकुलभट्टस्य अभिधा- वृत्तिमाकायाम् विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् . " वीतरागोऽपि सरागयत् ब्रज ममेव (छाया) शत्रुच्छेददृढेच्छस्य शब्दप्राधान्यमाश्रित्य शब्दश्छन्दोऽभिधानार्थाः शब्दस्योयममिव्यतः शब्दानामभिधानम् शब्दावलंकाराः शशिवदना रहारहास्यकरुण- सहाराद्धि भवद्धास्यः धनूरन शेते (छाया) स एकत्रीणि जयति सगं अपारिजा समाधिरन्यधर्मस्य सस्पच्यानन्यासम् सारश्यालक्षणायक्रोक्तिः सामान्यान्यन्यथासिद्धेः २०६ १६१ भट्टनायकस्य हृदयदर्पणे ६८ मामहरय का. अ. १. ९ २४३ भर्तृहरेः वा. प. १. ५७ ६८ उद्भटस्य भामहविवरणे २१६ का. आ. सा. सं. ५, ११ २१४ अभिनयगुमपादानाम् १५३ भरतनाट्यशाने ६.२६ १४४ १३२ गाथासप्तासाम् ७.५६ २०३ भामहस्य फा. अ.३.२४ २२५ सेशुपन्पे४.२० " . ४३ उद्भटश्य का, अ.सा.सं. १.७ ६९ यामनाय का..सू.४.३.८ १०८ सोकवाति अर्यापचि, ७० ·. पृष्टे स्मर रमरमेव प्रियम् होइ.णगुणाणुराओ लोचनस्मृतग्रन्यगृन्यकृतां सूची भट्ट इन्दुराजः १. १४८. २००, २२६ अभिनवगुप्तपादानां ध्वन्यालोकगुरुः उत्पलदेवपादाः १७५ प्रत्यमिजागुरवः भट्ट उद्भटः ४७.६७.६८.२०४. २०६ ऐतिहासिकाः २१० चन्द्रिका ३०२ लोचनतः प्राचीना व. आ. व्याख्या तत्त्वालोकः १२५ आनन्दवर्धनाचार्याणां प्रत्यभिज्ञाशाख- प्रन्थः । महेश्वरानन्देन. स्वमहार्थ- मञ्जरीपरिमले (Tss.66.p 149) उदाहृतश्च । महतोतः १७० अभिनवगुप्तपादानां नाट्यशास्त्रगुरुः भतृहरिः २४१ भामहः ४७.६८.२००. २०९. २१० मनोरथः ५९ आनन्दवर्धनाचार्यसमकालिकः कविः मुनिः (भरतः), १७१ (पाल्मीकिः) १६० वामनः ६७.६८.२०० विवरणम् २१३ भट्टोद्भटकृतं भामहविवरणम् मेतुः २२५ सेतुबन्धः हृदयदर्पणम् १६०. १६२ भट्टनायकप्रन्थः कौमुघुदाहृतश्लोकादिसूची अकृतार्थेऽपि मनसिजे १३५ अभिज्ञानशाकुन्तले २. १ अधिकारी पात्र विमल १४७ अभिनवभारस्याम् ६. Gos. I. p. 280 अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये २५ अलंकारसर्वस्वसूत्रपु २५ अनित्यपक्षे २४० पृत्तिकारस्येति फौमुद्याम् । हरेर्वाक्यपदी- यवृत्त्यांश्यते p.98, Lahore edn. अपांसुलानां धुरि २२६ रघुवंशे २. २ भपूर्ववस्तुनिर्माणम् ८ कौमुदीकर्तुः संप्रहश्लोकः अभिधेयेन संयोगात २८० भर्तुमित्रस्य अरुणमणिसहोदराघरोष्ठम् ६८ कौमुदीकर्तुरेव अलिगः संयोधनविषयश्च श्रामाभिर्यदनुष्ठेयम् १२८ महाभारने यने घोषयात्रायाम् २४३. १७ आदावुत्कर्षशालित्व. ७ कौमुदीकर्तुः संप्रहश्लोकः आदिमध्यान्तवचनात् २०१ मङ्खुकस्य अलं. सर्वस्ववृतौ Tss. p.47 " ·" पृष्ठे ७ फौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोक: ८ १०८ १० लोचनोपसंहारश्लोकः । १४८-९ भायस्यापूर्वमित्यादि आधेन तावत् काव्यात्म- आनन्याव्यभिचाराध आनन्दवर्धनविवेक- आलस्य तदभीधार्थात् आयय॑मानो वर्णः पदं या आशीर्मात्रावसायित्वम् आस्वादयन्ति मनसा इत्येपा सहकारशक्तिः इदमनेन शब्देन इदं भातिन भातीति इदं रुणद्धि श्यता प्रन्थकारस्य इष्टलक्षणं फलम् उत्तवक्ष्यमाणयोः उत्कर्षप्राप्तिराधोऽर्थः उत्तमयुवप्रकृतिः उन्मिमील कमलम् उपमानवतान १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः १०१ भरतनाट्यशास्ने ६. ३३ १५५ उदयनस्य न्यायकुसुमाञ्जलौ १. २० ६. अभिनवभारत्याम् (?) ९४ ७ १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः १३ १९५ मखुकस्य अलं. सर्वस्यसूत्रेषु ३८ ५ भरतनाट्यशाने ६, शृङ्गारलक्षणे ६८-९ का. अ. सूत्रवृत्त्यां वामनेनोदाहृतम्, ४.३.८. २३ भामहस्य काव्यालंकारे २. ७५, अपमान- यतोऽर्थस्येति च पाठः। ६ काव्यप्रकाशे १०. १९ १७७ सं. शारीरके २. ६२. ३०२ अभिनवभारत्याम् GOS. I. P 230 २९० अभिनवभारत्याम् GOS. I. p. 286 २६१ कौमुदीकर्तुरेव १५१ उपमानायदन्यस्य उपायमातिधति पूर्वमुचैः अर्धेयमारुह्य कथं तर्हि सूने निप्पत्तिरिति कन्दर्पोपनिषद् कपिझंपितक्रमण- कमलमनम्भसि कवित्वपीजं प्रतिभानम् कयित्रोदेक्ति- कविरपि विदग्धोऽसौ १७. वामनस्य का. अ. सूत्रेषु १. ३. १६ ८ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः कार्यमेव हि वक्तृणाम् काध्यार्थान् भावयन्तीति कुचसीमनि क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति खमपि खादति चितिः स्वतन्त्रा जगजनानुग्रह ज्ञाततत्त्वस्य लोकोऽयम १७२ भरतनाट्यशाने ७ अध्याये २०२ कौमुदीकर्तुरेव ९४ रघुवंशे ३. २९ ३०२ क्षेमराजीयप्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्रेपु १. १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोक ·ततरसमस्तसारत्वाद् ततोऽप्यताहशः तान्येव भावोपहतानि कल्क: त्रिभुवने सिद्धाः त्रीनुदाहरणान्तान्या द्वे वर्मनी गिरा देव्याः पृष्ठे ९ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः २१ महाभारते, आदिपर्वणि १. ३०१ ४१ १७० विद्याचक्रवर्तिनाप्ययं श्लोकः स्त्रका. प्र. टीकायामुदाहृतः TSS. pp. 13-14 २४ मालतीमाधो १.३४ ६ १७६ भामहस्य का. अ. १.१२ १८ २४१-२ वाक्यपदीये १. ८५ " ४५ f. वरदराजीयतार्किकरक्षा ७ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः ७ " " न सन्तापच्छेदः न हि स्वभावो भावानाम् नाकवित्वमधर्माय नाचेतनस्य कर्तृत्व- नांदेराहितबीजायाम् नित्यमेकमनेकवति सामान्यम् नीरसानि दृपद्- नूतनं वस्तु पदार्थान् प्रतिपाद्यैव परसामान्यविश्रान्तिः परस्परविरोधे परात्मकं मरस्वत्या परानुगृहयालुस्वम् पर्यायगर ते यरमात् पुनरभिधानम् पूर्वविज्ञानसंस्कार प्रकृष्टो वर्णविन्यासः प्रख्योपाख्याप्रसरणम् प्रज्ञा नवनवोन्मेप- १०८ १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः ६७ कुसुमाअलौ ३. ८ ७ फौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः " प्रयावनीलोत्पल- प्रवृत्तस्य णिचोक्तिः प्रवृत्ति निवृत्तिर्वा भयमेव देशकालादि भपति न गुणानुरागः (छाया) भावान्तरमभावोऽन्यः भेदप्राधान्ये माधुर्यध्यक्षक: मुखमिदमलमाक्ष्याः यत्रेयी सद्गत: स्नेहः २५८ ४३ ११४ तन्त्रवार्तिके Chowk, edn. p.19 ९ कौमुदीकः संग्रहश्लोकः १७० भट्टतौतकृतप्रतिभालक्षणानुसारि वाक्य. मिदं श्रीविद्यायकपर्तिना प स्वका.म. टीफायामुदाहृतम् । TSS.I pp.15-1-1. २५ कुमारसंभवे १.४६ १३९ २९४ इलोकपातिके शब्द. ४ १२७ अभिनयमारत्याम् ६. GOS. I. P. 250 १४५ इलोकवतिके निरालंबन. ११८ २३ महसुकस्य अलं स. मूषु८ ४४ काव्यप्रयाने ९.३ २३४ कौमुदीकर्तुरेष १४२ ·ix यथा खनन् सनिनेण यथानुपाफः श्लोको या यथास्मै रोचते विश्वम् यस्तु व समेऽपि या व्यापारवती युक्तियुकं तु गृहीमः रसभावतदाभास रीतिरात्मा काव्यस्य लब्धरूपे कचित् वक्तुं शक्योऽर्थविस्तारः वक्राभिधेयशब्दोक्तिः वर्णसाम्यम् वाणी वाणीव परम् विभानुभावव्यभिचारि- विशेषणसाम्यात् विश्रान्तिधानो हत्य विश्वानन्दकरत्वेन विषयापहवेऽपद्धतिः व्यकस्य ग्रहणानुगुणा व्याख्यातृश्रोतः व्याख्यानाधाभिमुख्योक्तिः व्यापारस्त्रिविधः शब्दस्य ग्रहणे हेतुः शब्दाः संकेतितं प्राहुः शिवस्मृतिकृतार्थोऽपि शेपैणयथायोगम १० २४२ वाक्यपदीये १.८२ ३०३ ध्वन्यालोके ३ उदाहृतोऽयं श्लोकः p.222. K. M.edn १४३ ५.७ आनन्दवर्धनस्य ; ध्व. आ. ३. P. 227 २१० १३८ अलं. स. सूत्रेषु ८२ ४८ का. अ. सूत्रेषु १.२. ६-८. ३८ ग्रहासिद्धी १.२. १० ६० भामहस्य का. अ. १.३६ ४३ फाव्यप्रकाशे ९.६ २३४ कौमुदीकर्तुरेव २८४ भरतनाट्यशास्ने ६ १९१ मल्खुकस्य अलं. स. सूत्रेषु ३१ १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः ९ २५ अलं. स. सूत्रेपु २५ २४२ महाभाध्ये १४ कौमुदीकर्तुः संमहरलोकः १४ ७१ भट्टनायकमतानुवादी श्लोकः २४३ संग्रहकारस्येति वाक्यपदीये हरिवृत्ती p. 79, Lahore edn. " " " पजश्व ऋपभश्चैव १४ अभिनवभारत्या १० अध्यायान्ते ४४ का. अ. सा. स. १.६. वेणैरिति अत्र प्रमादान्मुद्रितम् । १७३ भरतनाट्यशास्त्रे २८. २२ २२७ कौमुदीकर्तुरेव २८२ भगवद्गीतासु १७.२६ ८ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः २४४ ३. भामत्याम् १.१.२४. २०१ कौमुदीकर्नुरेव मयूरदूतनाम्नि काव्ये । इदं च काव्यमा डाक्टर कुञ्जनाजैः मुद्रश्यते । सत्य संहतिशालि- सद्भावे साधुभाये च संभावितस्य चाकीर्तिः संभाव्यते उभे सर्वत्र वस्तुसन्देहे. सर्वनाम प्रसिद्धार्थम् सा जगति स्वपिति २४ ·. " पृष्टे सामान्यतः प्रथममेषः सांमुल्यमाभिमुख्यम् १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः सितासिते पक्ष्मवती •३ भामहस्य का. अ. २.७६ सिद्धस्याभिमुखीकार- १५ वाक्यपदीये प्रकीर्णके साधन..१ सिद्धानुगममा हि २८८ श्लोकवार्तिके प्रत्यक्ष. १३३ सिद्ध धर्मिणमुद्दिश्य सूर्योदयादिविषया १४ कौमुदीकर्तुः संग्रहश्लोकः सैषा सर्वैव वक्रोक्तिः ६० भामहस्य का. अ. २.८५ स्कन्धवानृजः १९१ २.८० स्थानकरणसंयोग- २४० वृषभदेवकृतवाक्यपदीयटीकायाम् Lahore edn p. 99. 'कदम्बकोरकवत्' इति तत्र साधुः पाठो दृश्यते । स्वपक्षहानिकर्तृत्वात् १२४ आभाणक. स्वयं दासास्तपस्विनः स्वर्गमपारिजातम् (छाया) २२६ सेतुबन्धे स्वेच्छेत्यादी १४ कौमुदीकर्तुः संप्रहश्लोकः कौमुदीस्मृतप्रन्यग्रन्धकृता सूची अभिनवगुप्तपादाः २.६० भाट्टाः १२५ अभिनवभारती, भारती १४. २९० भामहः २.२३.४७.६८.१९५.१९१.१९८ आनन्दवर्धनाचार्यः २१० भट्ट इन्दुराजः १०.१७५ माध्यकृतः २४२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा १७५ मङ्खुक:* २३.१९१.१९५.२०१ उत्पलदेवपादाः १७५ मयूरदूतम २०१ उदयनः १५५ मुनिः (भरतः) १७२.१७३.२८४.२८९ उद्भटः ४४.४५.४७.६८.४०.२०५.२०६ रनावली फणमक्षः (कणादः) ४५ लोचनम् २.१० काव्यप्रकाशः ४३.४४ वामनः काव्यालोकः (ध्वन्यालोकः) ४८.६८.१७०. १९८ २. १० पृत्तिकारः (भहरिः, षवाक्यपदीयस्य तत्त्वालोकः व्याख्याता) २४० दुःसलात्मजः (अभिनवगुमापार्यः) १४ वैयाकरणाः भट्टनायक: १०२. १२७. १३४ सूत्राणि (प्रत्यभिज्ञादयसूत्राणि) १२५ प्राभाकरा: ३०२ १२५ हृदयदर्पणम भर्तृहरिः २४०.२४३ अलंकारसर्वस्वधतायोः कविषये विसवादो दृश्यते । अनन्तायनमुद्रितपुस्तके समुद्रपन्धच्यामा मूलमूत्राणां सम्यकः, वृत्याः नामप्यो माफः कति दृश्यते । कोमुर्गा, तु अनेकत्र सवामि मगुफनामोगहरणपूर्व निर्दिष्टानि, मृतिश २०१ पृले तथेत्र नासा उदाहियते ॥ माखुक