·*************** द्वारका-शृङ्गेरी-पीठ-शुभाशीर्वाद प्रसादः । द्वारका दि २५१०७० शारदा पत्रिका स्वामि विवे कानन्दविशिष्टाड प्रकाशयति भारतस्य उपराष्ट पति-श्रीगोपाल स्वरूप पाठव महोदयाना हस्तेन इति विज्ञाय जगद्गुरु श्री चरणा प्रसनमानसा शुभाशीराशिपर पराम् आक्लयन्ति चिरायुर्वर्धता शारदा एतादृश विशिष्टा नि पाणि दुर्माणा इति। निवेदक महाबलभट्ट (मन्त्री) श्रीशउगेरी दि २०१० १९७० दीपावलीमहोत्सव न सर्वेषा प्रीतिकर उत्सव । तदा श्रीशार- दाया विशिष्ट अद्धक प्रकाशम् एप्पति । श्री विवेकानन्दस्वामिन भारताद पनापि भारतीयाध्यात्म- शास्त्रस्य विशिष्ट महिमान वाढ प्राकाशयन । भारतस्य यश सर्व प्रापि रासारयन। विशिष्टपुरु पाणावासारवत जीवित प्रकाश्य कृतज्ञता प्रकटपितु अभीप्सता भवता उद्देश सफलो भूयादिति । ये पदमनाभोपाध्याय (सचिव) ·अनुक्रमणिका १ मद्धगलम् । २ सपादनीयम् । ३ द्वारपाडगेरी प्रसाद । ४ पण्डिनराज द्राविडशाम्यि शुभागिप । ५ डॉ चिं द्वा देशमुस-शुभच्छा। ६ अद्य पथ दिनमणिविलीन । कृष्णो नादान । ७ वेदान्तो मूर्तिमान स्वामी- प्रा नीश. नगरे। ८ शुभाशिष प. श्या न. पुणोर। ९ शृष्टगरी-वाक्यायसभा विशेप । शारदा-प्रतिनिधि । १ १० .ज्ञानदीप प्रवाशते।. डॉ व्य वि द्रविड। ११ नूतन सस्तविभागाध्यक्ष ।ए श्री ल नाटलेपर। १२ विडाल य अनन्य चरति । विद्यल्टसा। १७ १३ विवेकानन्द-प्रशस्ति । म स बापटीपर। २७ १८ ऋग्वेद मतति नियमनम् । डॉ है रा दिवेपर। १५ समि-मायभीमन्य दिग्विजय । प श्री र आटले पर। १६ श्रीमान् एमनायजी रानट। डॉ धी भा वर्णवर । १०गभूतो न भविष्यति। या पि देवामार। १८ गिवेगानन्द-पुण्यस्मरम् । सो मुमति वि नारळीपर। १९ पीरिवानदारितम् । डॉ ग या पळमुले । १-८, १-२३२ भारतस्य प्रथमः कर्गजाई-वेणपिष्ट-कर्मान्तः राम मार गिरासायंग अत्यावश्याम पाजधव- माय महिमपादयितु मर्वा मना मेवापरापना वयम् । अस्मिन् प्ररो श्रीमभि सौग महााय पर्नु गते' एवं मामा मा दि सेण्ट्रल पल्प मिल्स लिमिटेड ११८३ शिवाजीनगरम, पुष्यपत्तनम्,

·मुद्रणक्षेत्रे 'अक्षर' नाम
श्री ज्ञानेश्वर प्रिंदिङ्ग प्रेस
शिवाजी मार्गः, कोल्हापुरम्
प्राप्ता प्रकाशयन्ती लक्ष-गृहाणि
आली-
उडाळित
'लाखघरे!
ORH
Pवाटोमग मर प्रवाशन मास मधमट या-12
आनन उजले मतान मिसन प्ररमा जाळ पसम्मल असून
पी आम्यान ना हा आन अधिक बावन्न २९ बसमाचार
रन त
4 DOTALA मुकरे १५ लान उनकची माहतूक
भगवान ए2 परमार बामा परमसुधा दावा महणून
माग जाग गाया साहन
म स्वानक
वन निमार,
सबजा बिजलिय निसरी अगर पिच परणारयाग
पाहाम
अनेक सामापा एम्ट ने उपलब
कल्या आत
एसटी म्हणजेच प्रधाशाची सेयर
र महानगम्य माग परिवहन महाम युद्ध महाराष्ट्र महाक म्पन एक
एस्. टी. एव यात्रिक-सेवा

·फोन :३५०५ वेदोऽखिलोधर्ममूलम् तार : देवहाटकेश श्रीवहभराम-शालिग्राम-सागवेद विद्यालयः रामघाट, वाराणसी दिनाक: २४-१०-७० श्रीमत्सु वसन्त गाडगीळ महोदयेषु साशीर्वाद निवेदयति। अधिगत भवदीय पत्रम्। आगामि-दीपावल्यवसरे "शारदा " पत्रिकया विवेकानन्द- विशेपाङ्क प्रकाशयिष्यते इत्यनगत्य महान् सन्तोप समजनि । पत्रिकेयमुत्तरोत्तरमभिवर्धतामिति भगवन्त विश्वेश्वर प्रार्थये । इति- पू. गुरचरणानाम् (पण्डितराज राजेश्वरशास्त्रिद्राविडानाम्) आज्ञया रा. शा. होसमने . मराठे इंजिनिअरिंग इण्डस्ट्रीज् इण्डस्टियल इस्टेट मिरज "५६८ ... • दूरवाणी ... ५९८" Manufaturers of starters & siitch gears विवेकानन्दस्मृती प्रणामाञ्जलिः C

·शारदा-विवेकानन्द-विशेषाडकस्य कृते
* शुभेच्छा
मेसर्स गोविन्दराम शोभाराम अॅण्ड कंपनी
जनरल मर्चण्ट्स् अॅण्ड कमिशन एजण्ट्स् पो बाँ ४२
गणपति पेट, साडगली (महाराष्ट्र)
(वितरका - आय् सो आय (इण्डिया) प्रा लिमिटेड)
दूरवाणी- कार्यालय ६५ तथा ६१९, निधाम ९५
*
इद सुलभम् । इद लाभप्रदम् ।
स्वल्पसंचय योजना सप्रति विशेष हितकारिणी।
स्वल्प-सचय-योजना सप्रति विशेपलाभाधिक्यप्रदा
न्यासरक्षकस्यकृते प्रचुरावसरदात्री च सजाता विद्यते ।
अवस्तन प्रकारेषु कचन स्वोकृत्य राष्ट्रदृढीकरणेन भाक स्वीय
भवितव्य निर्मातुमपि मानव प्रभवनि ।
पोस्ट ऑफिम सेव्हिग्ज चक
क्युम्युलेटिव्ह टाईम डिपॉझिटस्
* पोस्ट ऑफिस रिकरिंग डिपॉझिट्त्
* पञ्चवापिक-स्थिर-न्यास
सप्नवापिक गष्ट्रिय-सचय-प्रमाणपत्राणि (द्वितीयावृत्ति)
* सप्तवार्षिक राष्ट्रियसवय-प्रमाणपत्राणि (तृतीयावृत्ति )
* पोस्ट ऑफिस-टाईम-डिपॉझिटस्
* सप्तवार्षिक राष्ट्रिय सचय-प्रमाणपत्राणि (चतुर्थावृत्ति)
न्यासानुसार वर्धनस्तर ३५० त ७२५ पर्यन्त करमुक्त ।
स्वल्प-संचय योजना मप्रति अधिक सुलभा, आपकी, स्पर्धालु,
समाजे सर्वपा कृते लाभप्रदा च विद्यते।
अधिव विवरणार्थ साध्यता कृपया सपर्क
स्वल्प-संचय-संचालनालयः, महाराष्ट्र-शासनम्
सचिवालयः मुम्बापुरी क्र. ३२
-

·. Dr CD DESHMUHH Tel 71323 "RACHANA" BAGH AMBERPET VIDYANAGAR HYDERABAD-IAP सशारदविशारदान् श्री वसन्न अ गाडगीळ महोदयान् प्रति सादरप्रणामपूर्व आवेदक - भवद्विहितेन दीपावरी-नूतनवर्ष-शुभाशसनेन साकमपितेन शारदा- नियतकालियस्य एकादसवर्ष-प्रारम्भाङ्कत्रयेण च भृरामनुगृहीतोऽस्मि । गैर्वाण्या अनुरक्ततमेप्वेक् इति कतिपयहायनेभ्यो भवन्तमभिजा- नामि । तेनानुरागेण प्रचोदिता च भवन्तोन्हनिश संस्कृतवाग्विलासायं प्रयनन्त इति स्वानुभवात्सम्यगवैमि। वर्षदशवावधौ भवता गारदा- सम्पादनेनातिनिपुणेन प्रादायि संस्कृतोपासिभ्य उपवृहमाणान्सर स्वान्त प्रमादम्य यस्य कृतेऽभिन्दनारे भवन्त । म एप भवतामभिनिवेगो वर्षानुवर्ष वर्धिष्णु कल्याणानुबन्धी भवतादिति मै हादिको शुभ-कामना । ३-११-७० भवता स्नेहावित चि द्वा देशमुख Cccc ६ दीपायती शुभचिन्तनम् अस्माकम् अमस्यमदस्वाना न्यामम्यापकाना हितचिन्तनाना च कृते नूतनवर्ष-दीपायरी मानन्द-समृद्धिधारिणी भूपात । श्री महालक्ष्मी को ऑपरेटिव्ह बँक लिमिटेड न्द्रिमार्यालय - १६७ मगळवार पेठ, कोल्हापुर (दरवागी २३७) रोल्हापुरं सापादयम् (१) शिवाजीउद्यमनार दूरवाणी ७०४ मारंट यार्ड दूरवाणी २१३५ स्थिरनिधि नियनरानि च असा १३ मरम्प्या पोटि १३ राधिका गचारि निधि १ वोटि ३५ नमानित गोवा पेण्डमे कृ.प सासवागदार ६ रा उमराणीकर उपाध्यक्षः . पासा परम्परा ·D. - ८ २ 000000000000000००००००००० 0 ग्रामस्थाः सन्तु नगरस्थाः वा भवन्तु ये दुबलाः असमर्थाश्च तेपा दारिद्रय-निर्मूलनायं सहकारिक्षेत्रद्वारा वयं सातत्येन प्रयतनशीला:10 : महाराष्ट्र-राज्य-सहकारी-अधिकोपः मर्यादितः: (दि महाराष्ट्र स्टेट को-ऑपरेटिव्ह बँडक लिमिटेड) केन्द्रकार्यालयः प्रादेशिक कार्यालयः लेन महाल, नागपुरम् मुंबई भाग-धनं निधिश्च रु. १५ कोटयधिकम् सर्व न्यासघनम् - रु. ७५ कोटयधिकम् सर्वम् ऋणधनम् - रु. १०६ कोटयधिकम् सर्वः संचारी निधि:- रु. १४२ कोटयधिकम् सामान्यातिसामान्यजनस्य सदैव हितचिन्तनपरः सर्वश्रेष्ठः सहकारी अधिकोपः। बेक हाऊस .फोट . १ - 1000 Pos 000000000000000000 0000. महाराष्ट्र जीवनेन साकं समरसीभूय औद्योगिक कृषि-विषयक विविध उपक्रमविपये साहाय्यकर्ता परमवत्सलः भवदीयः अधिकोषः बॅक ऑफ महाराष्ट्र प्रधान कार्यालयः ११७७ बुधवारपेठ पुण्यपत्तनम् २ अधिकोपविषयक-सर्वप्रकारक-व्यवहारस्य कृते द्रष्टव्या समीपतमतिनी अस्य अधिकोषस्य शाखा।

·अद्य कथं दिनमणिविलीनः
अध पयं दिनमणिविलीन: ?
न मेवियत्यानता जवनिका,
राहम न हि दृश्यमिदानीम् ।
पर प्रिये मन्ये स्निग्धे तय
अन्यस्तशिरसो मे मयुरे !
पियतो मदिरां नमयास्य
उद्याने गुलमहरविकामे
मन्दस्निग्धसमोरणशले
तयानताया अवरं पियत
कदापि मधुरालापरतम्य
पदा च सुप्तस्य पुन. प्रबदस्य
मुरा त्यसीयं पश्यत एय
रिमपि गायत प्रणयगीत
स्वदीयं पेशानां लायायाम्
प्रणपिस्यद्य दिनमणियितीनः ।
टी.ए.सी परिजन दिली १५. कृष्णो नादान.
दीपायली-शुभचिन्तनम्
मा प्रामगिाभाव गीतम्ब, न म्यादिभार ममा महयार.
एर स्वाधिभार, IT निमामीशरण एर माना-समाजन्य
गनमा मिर्गभूग गर्षिा या महार एप नि:पधर्म:
सीमान् मानसम्म मानानय प्रताप मरिष्यति।
एनाया महारय प्रतीरम एय
दि डेक्कन को ऑप. स्पीनिङ्ग मिल्स लि.
परजी (बोनापुरम)
पारनागिपर १९९० णानाराम.१८ नोबर १९६२
गूप निर्मागीमा ५४२२०
..म्य

·Halcienामशिनरी पुण्यपत्तनस्य सडकीभागे विश्वसनीयम् औपधिकेन्द्रम् अमृत-मेडिकल्स of- मीनी कधीला खडकीबाजार, पुण्यपत्तनम् ३ सर्वप्रकारख वस्त्राणा ते स्वस्तिक क्लॉथ स्टोअर्स भिडेअॅन्ड सन्स मा.लि. ६१ खडकी वाजार, पुण्यपत्तनम् ३ पीगीतबाष्ट्र! शारदा-वार्षिकोत्सवे-शुभचिन्तनम् रौप्यमुद्रा दुर्लभा पर चित्रमुद्रा 7 सदैव मुलभा चित्रमुद्रा विश्व अद्वितीय केन्द्रम् के. जोशी अँड को. लॉक्मेकर्स अॅण्ड आर्ट प्रिण्टर्स भिकारदास-मारुति-मन्दिर समोपे, पुण्यपत्तनम् ३० राष्ट्रदेवपूजनाथं बलोपासनम् । बलोपासनाथं सात्त्विकान्नसेवनम् । तदर्थ स्वपंताम् का का ह ल वाई १ दत्तमन्दिरम्, शुक्रवार-पुणे २. २ डेक्कन जिमखाना, पुणे ४ दूरवाणी ५७८६८ दूरवाणी ५७८६७ ·- स्मर्यताम् राष्ट्रदेवो भव-वर्यताम् राष्ट्ररक्षणार्थम् . बलसंवर्धनम बलसंवर्धनार्थम.......मिष्टान्नसेवनम् सर्वोत्कृष्टमिष्टान्नार्थं सत्वरं द्रष्टत्या. दूरवाणी शर्मा स्वीट मार्ट । ७२३. दत्तमन्दिरसमीपे पुणे. - क SRISKOOR करवीरजनानां कृते जनानां जनतासंचालिता यातायात-सस्था एव कोल्हापुर - म्युनिसिपल -ट्रॅन्स्पोर्ट नगरस्थः चतुश्चक्री-व्यवहारः विघटित. चेत् शारीरं रुधिर- वाहिनी-विघटनम् एव अनुभ्यते । एकतः शारीर प्रकृतिविघटनम् अन्यतश्च दैनिक-नागर-व्यवहार-विघटनम् अत । एव 'तत्परता-सौजन्यम्-शुचिशासनम्' इति ग्रिसूत्री लक्ष्यीकृत्य K. M. T. नगरे यातायातरूपिणी रुधिर- वाहिनी सगोपयति । प्रत्येक १९ पैसा-भाटकं स्वीकृत्य प्रतिदिनं लक्षा,प्रवासिनां यातायात ४८ मार्गेषु क्रियते। करवीर-सदृश-प्रचण्ड-नगरस्य यातायतं सचाल्य K. M. T. यन्त्रणा छात्राणां ग्रामस्थाना च प्रवासिना कृते कौतुकाहीं व्यवस्था कृतवती। मानव्येन सेवा स्वीकुर्वाणानां करवीरस्थाना समीप-ग्राम- परिमरस्थाना च कृते नूतन-वर्ष-शुभचिन्तनम् । यो. एस. मण्डलिक एन् डो. जाधव वाहनव्यवहारव्यवस्थापकः' मुख्याधिकारी नगराध्यक्षः को ल्हा पुर - नगर परि पद आर. वाय. शिन्दे ·मुद्रण-विश्वे महदाश्चर्यम् ! भारते प्रथमनिमितिः स्विफ्ट १५० ऑफसेट् प्रेस SWIFTS PRIVATE LIMITED Magufacturers of Automobile composers & accessoris ind SWIFT 150 Offsct Press MARATHE UDYOG BHAVAN Telephones, New Prabhadevi Road 455433 BOMBAY-25DD 151322 मराठे उद्योग भवन, नवीन-प्रभादेवी-मार्गः मुम्बई २५. विवेकानन्द पुण्यस्मृतौ प्रणामान्जलिः विद्युत्-जनित्र-वस्त्रनिर्माणो विषये यशस्वि-मार्ग-दर्शकाना श्रीगजानन मिल्स-मस्थापकाना विद्युत-जनित्र-वस्त्र-निर्माणी-कार्य सर्वाद्य-जनकानाम् उद्योगरत्न वि. रा. वेलणकराणा ६२ वर्षान्त निर्माणीसचालन-तपस्या-फलितम्- छत्रपति-मुद्राङ्कितं धोतर युग्मम् प्राप्तिस्थानम् श्री गजानन-वीव्हिङ्ग-मिल्स, सांगली ॥पू विवेकानन्दपुण्यस्मृतौ प्रणामाञ्जलिः।। दि शिपिग कॉर्पोरेशन ऑफ इण्डिया लिमिटेड {ए गव्हमेण्ट ऑफ इडिया अण्डरटेकिंग) स्टील कोट हाऊस, चतुर्य-भूमिका दिनशा वाच्छामार्गः, मुम्बई २० BR प्रति द्विः जागति क - नौ-या न -से वा-स चा ल ना र्थ म् vacarsansomeonamas +

·werika
* शारदा-विवेकानन्द-विशेषाडक-शुभचिन्तनम् ।
श्री बालाजी स्पीनिङ्ग अॅण्ड वीव्हिग मिल्स
शेठ जयनारायण लड्डा मार्गः (पो. बॉ.७.) साडगली (महाराष्ट्र)
तन्त्री-सकेत:- बालाजी, दूरवाणी-व्यवस्थापक: ३७७ निवासः ७७
लेखाकार्यालयः २६७
मुम्बईशाखा- ३८४ एम् काळबादेवीमार्गः, दाभोळकरवाडी,मुम्बई२
३१२५०१ दूरवाणी ...३१९६८१
*
दीपावली-शुभ चिन्त नम्
दि कोल्हापूर शुगर मिल्स लि.
शर्करावत् रासायनिक-व्यवसाय अपि अग्रेसराः
प्रतिकुटुम्ब रुचिप्रदा शुभ्र-मोहक-स्वादिप्ट-दल-सौष्ठव-शर्करा
* विविध-व्यवसायेपु अत्यावश्यकानि अम्मा रसायनानि
अॅसेटिक ॲसिड् अॅबसोल्यूट अल्कोहोल.
एन् व्यूटेनॉल
रेक्टिफाईट स्पिरीट.
व्युटाईल अॅसिटेद डिनेचई स्पिरिट,
अस्माक निमिति: सर्वोत्कृष्टा कीतिशालिनी च
भारतव प्रमुसः अद्ययावन् कर्मान्त.
दि कोल्हापुर शुगर मिल्स लि. कसया पायडा, कोल्हापुर३

·शारदा-द्वादशवर्षारम्भे शुभाशिषः ॥
समग्रं भारतं दृष्टं जिह्वाग्रे शारदा स्थिता।
क्षाचार्यों वरदातारौ किमन्यद् भवदीप्सितम् ।।
ऋषिवद् वदनच्छायो ऋषि-कार्य-परंपराम् ।
भवान् विस्तारयत्वप्रे दृढकायः शतं समा ॥
टिळकवाडी, बेळगाव
श्यामसुन्दर न पुणेकर
PORAN
an
वेदान्तो मूर्तिमान् स्वामी
विवेकानन्द उच्यते
१
रामकृष्ण - महाशिष्यं तत्त्वज्ञान-प्रचारकम् ॥
विवेकानन्द-नामानं योगिवयं नमाम्यहम् ॥
न फेवल भाषणेन वेदान्तो विशदीकृतः॥
परं स्वाचरणात्तेन साकार इव दशितः॥
मभायां सर्वधर्माणां भारतस्योज्ज्वलं यशः ॥
त्रिखण्ड - विदितं येन कृतं, तस्मै नमो नमः ।।
३
दर्शन प्रतिमायास्ते सर्वेषां स्फत्तिदं परम् ॥
अन्वयं च तया नाम एवं योधप्रद नणाम् ॥
योगायोग मदाशिव पेठ,
प्रा.नी. शं.नवरे
पुण्यपत्तनम् ३०
४

·MARATAE TEXTILE MILLS, MIRAJ
Manufacturers of Carded & combed cotton yarn
Pay their respectſul homage to the greal son of INDIA
SHRI SWAMI VIVEKANANDA
May his glorious example continue to inspire us for ever.
(18 muraj
Phole
268695 Bombay.
मराठे-वस्त्र-निर्माणी मिरज
(मिरज-६४८ दूरवाणी २६८६९५-मुम्बई)
पिजित-कफनित तूल-तन्तु-संतान-कर्मान्तः
भा रन मातु म धेट मु पु प्ररत्न म्
स्वा मि व र्य - वि वे का नन्द म्
मादरम् अभि वाद यति।
विवेकानन्द-दिग्या दशः
सततं नः प्रचोदयात् ।

·सत्प्रवृत्ति-सदाचारः
प्रवासे सौख्यकारकः ।
GOOD TRAVEL HABITS MAKE
TRAVELLING A PLEASURE
CLEANLINESS DO NOT THAOW SCRAPS OF FOOD BANANA SKIY
ANO
WATLA ON
PLATFORMS AND COMPARTMENTS USE DUSTONES
trunTING $141TING WDISCA MINATELY IS UNHYGIENIC IT SPREADS DNAIL VSI
TATTOONS
BITTIMG DO NOT FIT WITH FEET ON THE SEAT THIS 13 AD MANNER ANON
INCONVEN ENT FOR OTHER TASLINGEAL.
MIAVY LUGGAGU HOOK HEAVY RUGGAGE IN THE LAKE VAN AND GIVE YOUTH AND
FILLOW ENGLAS MONG ROOM THE COMPARTMENT
NATIONS PROPERTY TRAVEL WITHOUT ANI AND GTI 15 UNCOMFORTALLE. NEL
TO CATCH MASONS STEALING THESE AND OTMEA FITTINGS AND TURN THE OVER 10
UN FORMED MALWAS STAN ON DUIT.
TRAVEL
HABITS
CENTRAL RAILWAY
मध्य रेल्वे

·"
एतैः सुरक्षितं प्रधानं वेदाड्गं व्याकरणशास्त्रम्।
-शृड्गेरी-वाक्यार्थ-सभायां पं. आठलेकर-प्रशंसा
श्रीशृङ्गेरी-जगद्गुरु महासस्याने सुचिरात् प्रतिसवत्सर प्रवर्तमाना
श्रीमहागणपति - वाक्यार्य - महासभा
अस्मिन् साधारण-सवत्सरे शृङ्गगिरी
नृसिंहवने श्रीमहागणपति - सनिधी
आविनायकचतुर्थीत आ च पूर्णिमाया
श्रीजगद्गुरु श्रीमदभिनवविद्यातीर्थमहा-
स्वामिनामाध्यक्ष्य प्रावतत। नैक किट
पण्डितमण्डिता आसीद इय गोप्टी ।
सदस्यस्या खलु नानाशास्त्रदशन नदी
प्णा वादनिष्णात-मतय
स्वान स्वान्
प्रस्तावान् प्रस्थापयामामु प्रतिदिनम् ।
प्रावर्धन्त पुनरुत्तरोतर पूर्वोत्तरपक्षा।
प्रतिदिन नवनवा समुपागमन् समि-
पपू शृद्धगेरी यो 'चरणा' तिमेता ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धाश्च
विद्वरा । प्रायेण दक्षिणभारतवनिना विपश्चिता समेलामेवामीदिय
वाचार्य महासभा नाम । निवितानामपि वेपाञ्चिद् विदुपाम् अनुप
थितिरासीलार्यकलापवाहुत्येन । सत्यपीत्य नासीत्व दशम याता
•पूना मरया सरयावताम् अस्या वाक्यार्थससदि क्यमपि।
अस्या च विद्वज्जनपरिषदि समुपस्थिता किल पुण्यपत्तनत
पुणे-विद्यापीठ प्रगत-सस्कृताभ्यास वेन्द्रात् प आठलेकर श्रीपादनास्त्रिण
भाद्रपदगुद्ध १३ रविवासरे सायम् । दर्शनेन अनुगृहीतास्ते श्रीचरण ।
मुनिश्चितश्च तेपा एत समयः अयधुरनन्नचतुर्दगोदिने प्रयममेव
सर्वेषाम् । अयापरेच नित्या मम् आमत्य समारब्ध सट सभागार्यम्
अपराहे पञ्च वादा ममये । तत स्वयमेव श्रीचरण प आठलेयरसान्त्रिणा
सपा पा विषयस्य च परिचय प्रदतः । वाशनाच शास्त्रिय सोदाहरण

·२ सविस्तर च स्वाभिप्राय प्रकाशयितुम् । प्रदत्तरच समय एपहोरामात्र तेषा वृते। ततः सद्य समासाद्य व्याख्यानम्यान प आठरेकर श्रीपादशास्त्रिण न्यगदन्-"मस्या पदवाक्यप्रमाणज्ञाना महासदसि पाणिनीय-व्याकरणार्णव- तीरवी जनोस क्लिावकाशदानेनानु- गृहीत तदर्थं सर्वथा कृतज्ञोऽस्मि श्रीचर. पानाम् । पाणिनीयव्याकरणाध्ययन- विपय मम तावन्मत्तमिद यद् सिद्धान्त कौमुदीमार्गेण पाणिनीयव्यावरणाभ्यास सक्षपण शब्दमिद्धि-कामयमानाना प्रकाम हितकर एव । पर मूत्रवारस्य अनन्यतुल्य रचनाकौशल्य विचारसौन्दयं च जिज्ञास मानन प्रतिपदमवश्य पुरत स्थापनीया काशिकास्या व्याख्या। अस्या च पिल व्यात्याया विद्यन्ते आमन-नामसहस्र ५ श्रीपादशास्त्री आठलेकर (२७,०००) समितानि उद्धरणानि । नेत्र तावद् यथा वेदाह्मणारण्यव- मूत्रगतानि सन्युद्धरणानि तथा रामायणमहाभारतकाव्यनाटकात्यायिका. भाणगतान्यपि मन्ति । नेतेया सर्वेषा सख्या २००० त समधिया। तेन एक्शब्दरूपाणामुदाहरणाना सत्या २५००० इत्यपि सुस्पष्टम । एतावता काशिकाया पर्याप्तोदाहरणवितरण काऽपि वदान्यता स्फुटीभवति' इति । अत्र विषये शास्त्रिवर्य संपादितम्य अतिमहत कार्यस्य कोऽप्ये. रदेश थीचरण स्वय प्रत्यक्षीकृत । तत्र तावत् एक्स्मा पनिकायाम् एकम् उद्धरणमिति २७००० प्रमिता पत्रिका किल विलिखिता सन्नि शास्त्रिवर्षे । प्रतिपत्र च पुन रूपनिष्पादनार्थं यावन्ति सूत्राणि भवन्त्या- वश्यकानि तेपा केवल क्रमाला एव निर्दिष्टा विद्यन्ते । इय मल्या वेचित् पत्रपु ३० पर्यन्त गता विद्यते । कस्मिनपि पत्र नय सख्या १० त न्यूना भवति । एतादृशानि पत्राणि साक्षात्कृत्य सा पण्डितमण्डली सचिव समभवदित्यत्र नानिमात्र विनम् ।

·दीपावली १८९२-१९७० एव विद्वन्मनीपानिकपायमाणायामस्या परिपदिप आठलेकरशास्त्रि- भिराविष्कृत खलु स्वाभिप्राय । अथ ते प्रावीचन्- “ यथा प्रयोगप्रधान नाट्यशास्त्र तथा प्रप्रियाप्रधान किल व्याकरणशास्त्र भवति । काशिकान्त - पातिन यस्य' कस्यापि रूपस्य विपये प्रप्टव्योहमिति सम्प्रार्थिता सा वाक्यार्थमहासभा प आठलेकरशास्त्रिभि । अनन्तर केरलीय पण्डितै 'रामाणाम् ' इति रूप पृष्टम् । आव श्यकानि पञ्चदशाधिकानि सूत्राणि अङ्करूपेण विलिरय साधित पुनस्तद- तत् साधद्वयमिनिमिपात्मकेन कालेन । ततो ' भवति' इति रूप पृष्ट विद्या- निधिभि प रामचन्द्रशास्निभि । तस्य सिद्धि उपपञ्चविंशतिप्रमिते सूत्र सम्पादिता निमिपरयणव तावत् । अनन्तर द्विरुक्ताना त्रिरुक्ताना च सूत्राणा क्रमाङ्का कायाणि च पृष्टानि कुतूहलिभि कैरपि च्छात्र । तेपाम् उत्तराणि यया वेनचिद्वर्तमानदिनाङ्क कथ्यते तया रीत्या कथितानि शास्मिभिरेभि । व्याहृत सानन्दम् अभिनन्दनं विदुषां परिपदा अथ केरलीय के एन एम दिवाकरन् नम्बुद्रीपादमहोदय ब्याक- रणाचार्य 'बहुल छन्दसि' इति सूत्रस्य क्रमाङ्का कार्याणि च देयानि इति सदिष्टा प श्रीपादशास्त्रिण । अष्टाध्याय्यामेकादशवार स्मृत स्याम्य सूत्रस्य अङ्कलेखन कायलेखन च केवल साधंनिमियात्मवेन कालन सपादित शास्त्रिभि । पर तत्सवं काशिकाकौमुदीग्रन्यालोडनन सूचीसहा- येन च अवलोक्यता परीक्षकाणा व्यतीयाय पञ्चनिमिपाधिक काल । अयमत्र विशप यत केपुचित्स्थलेषु पूर्ववर्तिना त्रिचतुराणा, पञ्चपाणा सूत्राणा सम्यक् स्मरण विना नैव निर्णतु शक्य 'बहुल छन्दसी 'त्यस्य सोगस्य कायम । पर विनव त्रुटि झटिति तडिद्वेगन सर्व यथास्व लिखित. वता प श्रीपादशास्त्रिणा स्वय श्रीचरणरशपया च विदुषा परिपदा सानन्दमभिनन्दन व्याहृतन् । .

·शु रोधी'चरण-पा-प्रसादेन मङ्गलीभृतम् पुण्यपप्तमे पुण्यं निवासस्यसम् ॥ हॉटेल स्वस्ति ।। १२३४, आपटे-माग:(दूरवाणी ५५५०० ) पुण्यपत्तनम् ४ दीपावली-नववर्ष-शुभचिन्तनम् अस्या सदसि शास्त्रिवररेतैरदीरिताना लिखिताना च मूत्रावाणा सरया आसन १३० प्रमिनावर्तन । नैकापि श्रुटि पदमश्रोत् क्यापि नाम । प्रत्युत काशिका-मूत्र-मूची गता वाचन गुटय एव अनन प्रसङ्गन दृष्टि- पथमवतीर्णा पुनरम्या विद्वद्गोप्ठया । अन्त्तश्च नानाशा-तभूरिथमा मध्यस्थ-पदम् अलर्वाणा पण्डितोत्तमा विद्यानिधय १ रामचन्द्रशास्त्रिणः (बटगलोर) सानन्दम्- अवदन " यत्र तावत् पञ्चप्राणभूत (५५५) प्रमिताना बादरायणमूनाणा माङ्कम्मरणमप्यस्मात मराश्यप्राय भवति तत्र पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवाद- रक्षण किमपि विलक्षण तत्व हृदिकृत्य प्रणीताना मूत्राणा माङ्कान् अनुज्झितमम् अकृतकालक्षेप तत्तत्वार्यनिर्देशपुरस्सर लीलया क्ययता प श्रीपादशास्त्रिया किमन्यदभिनन्दनात्वरणीय सभयानमा पुन ? सर्वथा मुरक्षित भगवत आम्नायस्यकम् अङ्गमेभि । यदाह महाभाप्यकार. 'प्रधान च षट्स्वङ्गष व्याकरणम् । प्रधाने च कृतो यत्न फलवान् भवति। एतेषामपि प्रयत्न सफल इत्येव ब्रूम " इति । समनन्तर क्यमय साधितो योग इति तया परिपदा पृष्टे सति सर्वोऽप्यय पुणे-विद्यापीठ प्रगत सस्कृताभ्यासकेन्द्रवतिना डॉ रा ना. दाण्डेकर - प्रमुख - सर्वनोमुखविद्वत्त्वशालिना सानिध्यस्य महिमति कृतज्ञतापूर्वक निवेद्य उपसहत स्वकीयो विषय शास्त्रिवर्य । ? सारदा-कार्यालय पुण्यपत्तनम् ३० 'शारदा'-प्रतिनिधि ·॥ महालक्ष्मीपुरस्थोऽयं ज्ञानदीपः प्रकाशते ।। Chardhar R महाराष्ट्रदेशे प्राचीनसरण्या सस्कृतस्य अध्ययनम् अध्यापन च कुर्वत्म अडमुलिमात्रगण्येषु विख्यातेषु प्रकाण्ड पण्डितेषु अन्यतमा एव विद्यन्ते प बाळाचार्या खुपेरकरा कोल्हापुरनगर निवासिन । वर्ष- स्यात्य स्वातन्त्र्यदिन - राष्ट्रिय- पण्डितत्वेन भारतशासनेन सत्कृ- तोऽय महापुरप न केवल सस्कृत- मराठी-भाषा-द्वयस्यैव गीग्व वर्धितवान् अपि तु तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि ' इति न्यायेन कोल्हापुर- नगरीम् अपि सुष्ठु अलडकृतवान् । यशसि सपत्सु वा निरभिलाप प. खुपेरकर बाळाचार्य: जीवनगतान् नैकान् दुखाघातान् छर्येण सत्त्वेन च प्रसह्य 'विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा' इत्यनु- सारम् आचार धारयित्वा अय विद्यकधन अद्यापि युवानमपि लज्जाय- मानेन उत्माहेन संस्कृत मराठी-भापयो अध्ययनाध्यापन-ग्रन्थ-सम्पा- दनादीना कार्य निरत एव दृश्यते । ब्राह्मणेन निष्कारण पडडगो वेदोऽ- ध्येयो ज्ञेयश्च ' इति श्रुत्यादेशानुसार निरपेक्षा तेपा ज्ञान-तपस्या। 'व्यसन श्रुतो' इति तेपा लक्ष्यम् । आत्मारामशास्त्री पिये तथा म म वामदेवशास्त्री अभ्यवर इत्यादिभ्य गुरुभ्य विद्या प्राप्य पटोदरशासनस्य 'काव्यभूषण'-अलकार- भूषण'-इत्यादिपरीक्षा उत्तीर्णास्त । नववर्षागि वेदगास्योत्तेजकसभादीना परीक्षा परीक्षक वेन कार्य सपादित ते ।पूर्वमुम्बईप्रान्ते शासकीय-माध्य- मिवशालामु तदनन्तर च 'डेक्पन यॉलेज पुणे' इत्यत्र सस्कृतस्याच्यापन कुर्वताऽनेन छात्रेषु सस्कृतस्य गभीराध्ययने विशेषाभिरुचि समुत्पादिता। द्वैताद्वंतादि भारतीय-दर्शनेषु तेपाम् असाधारणोऽधिकारः । ज्ञानेश्वरी- ·६ शारदा अन्यस्य अध्ययनार्थ पाश्मीरवमतस्य विशेपम् अध्ययन तविहितम् । भासक्वे अधिमारव-नाटक्स्य विस्तृते उपोद्घाते एतै डॉ म म पा वा काणे महाशयाना प रड्डीसास्त्रि-महोदयाना च भास-सबन्धिना मताना विहित निरास एतेषा विचार-सूक्ष्मता प्रक्ष्यति । 'जयमङ्गला टीवासहितस्य वात्स्यायन-वामसूत्रस्य मराठी-अनुवाद महता प्रयत्नेन अश्लीलत्व-हीन साधित शास्त्रिभि । कोपेऽपि अनुपलब्धाना वेषाचन शब्दानाम् अर्था तैरत्र सुयुक्ततया प्रदत्ता । मराठी साहित्य संमेलना- ध्यक्षं थी ना गो चापेवर महाशय मुक्तकण्ठ अनुवादस्यास्य भूरि प्रशसा कृता। अस्यैव अन्यस्य नवीनावृत्यर्थं विवचनपूर्णा प्रस्तावना लिरयते अधुना शास्त्रिभि । आनन्दाथम-सस्कृत-ग्रन्थावल्या प्रसिद्धस्य ब्रह्मसूत्र सिद्धान्त-मुक्तावली' इति ग्रन्थस्य, मुम्बई-विश्व-विद्यालयेन च प्रकाशिताना 'समग्र मोरोपन्त मालाया (१) मयूरव विकृत संस्कृत वाव्यानि, (२) मयूर भारत (सटीप सविवरणम्), (३) मोरोपन्त स्फुट- पाव्य खण्ड १, २, ३ (सविवरणम टिप्पण्यः) प्रस्तावना (४) कृष्णविजय (टिप्पण्य विवरण प्रदीर्घा च प्रस्तावना) इत्यादीना ग्रन्थाना सम्पादन मृत त । महाभारतान्तर्गतस्य सनत्गुजातीयस्य मराठी अनुवाद एतेषा रसिकत्व, पाण्डित्य प दर्शयति । वेदशास्त्रदीपिपाया' प्रसिद्ध साहित्य- शास्त्र' इति निबन्ध गोरक्षनाथकृत 'महार्थमञ्जरी' ग्रन्थस्य परिचायक लेस च रसिक विद्वद्भि च समानितोऽभूत् । ‘शिवराजभूषण' इति हिन्दीकाव्ये विद्यमानानाम् अलङ्काराणा योजना सस्कृत-काव्य-शास्त्रा- नुसार पथ विरचिता इति सविस्तर दर्शित ते स्वनिबन्धे । के प्रा शि म पराजपे महोदयै लिखितस्य कालिदासस्य दोपदर्शकस्य लेखस्य उत्तररूपेण प्रसिद्धि नौतेन 'स्वराज्याचा जावई शोध' इति शीर्षक दधानन एतेषा लेखेन रसिवेभ्यः प्रशसा प्राप्ता । पाण्डुरङग शर्मकृतस्य 'स्वानन्द जीवन' इति ग्रन्थस्य प्रस्तावना, हरिहरेन्द्रकृत राष्ट्रभाप्य नाम 'अमृतानु। भवटीवा' इत्यस्य प्रस्तावनाविवरणे, धी गो स सरदेसाईकृताया राम गीताया सपादनम्, इत्येते लेसा तेषां व्युत्पन्नता प्रदर्शयन्ति । 'कौटि- लीय अर्थशास्त्र (धी ज स परदीकर-हिवरगावकर), अभिनव-काव्य- प्रकाश (प्रा रा श्री जोग), छन्दोरचना (डॉ मा न्य पटवर्धन), उपनिषदहस्य (पेल दफ्तरी) इत्यादिनन्याला सदरानेषु सुपरकराणा - .

·दीपावली १८९२-१९७० १ २ पंडितखुपेरकरमहोदयानां प्रशस्तिः । माघयावायंतनयो बाळाचार्य उदारधीः । सुपेरकरयंशे च जातो विद्वत्प्रतिष्ठिते ॥ अप्टाशीतितमे वर्षे गौरवं प्रापितोयना । 'राष्ट्रपण्डित' इत्येयं शासनेन पुरस्कृतः ।। मात्मानमेय विहितं नितरां गौरयान्यितम् । कृत्यास्य गौरवं ननं शासनेन विजानता। आचारं प्राहयरयेपः स्वयमप्याचरत्युत्त । शास्त्राप्ययनशीलत्याद् आचार्याणां धुरि स्थितः ।। विप्रेण सागवेदाना मानमध्ययनं तया । निष्कारणं विधातव्यमिति रयातं तेवंचः ।। प्रतमेतदनुसत्य याळाचार्यः प्रवर्तते । संस्कृताय मराठपाश्च गम्भीराप्ययने रत.॥ प्यतरद् यियिया विद्या थदायान् अनसूयफः । घामादाय नियतं सपस्वी चाप्ययित ॥ सफलं जीयनं यस्य धोकृष्णस्य प्रसादतः । मोरोग लभताम् आपस्स्यास्य दोघंतरं च सः॥ एवं शुभेच्छा कुरते अदा सच्चरणे धन् । संस्पसे घ तथा विप्रः महालक्ष्मीपुर-स्थितः ॥ ६ ८ ९ भति। संगम्बिनी प्रतिभा, नि म्यूहा वृत्ति रायरंगापि रमिरा दृष्टि प्रीता पुण्यनगरे 'पौगिरध्यारपानमालाया' मानेश्वर य गंयागम' इनि पिपिसार पञ्च, न. चि. वेळार व्यापानमामाया'च 'गावगमा याहमनाचा मागोपाल अम्माग पनि विषये पर सरगनानि से प्रसानि यानि अधुना मन्यापेम प्रमिलाये । गम्भोग- परमारणात् समातिाले महालवा. महारान्सामनेन : पागोपनियरोगपाना (सिभिः) प्रा. सोनोगन पान्डेरर. .

·वारदा महोदये सह । वर्षद या प्राक् कोल्हापुरनगरे गोखले-महाविद्यालय 'भारतीयदर्शनाना विकासम् अधिकृत्य दत्तानि तेपा व्यारयानानि अतीव उद्योधकानि अधुना च शब्दवद्धानि ( Tape-Keeorded ) सन्ति । गनवर्षे एतं सपादित 'वनमालिमिथकृत श्रुतिसिद्धान्तप्रकाश श्रुतिसिद्धान्तदीपिका' इति ग्रन्थद्वयम् एतपामेव यात्रेण डॉ प्र वा गजेन्द्रगडकरमहोदयेन श्रीशिवाजी-विश्वविद्यालयस्य सस्कृत-प्राकृत-ग्रन्थ- मालाया प्रकाशितम् । नवानि वर्षाणि प खुपैरवरा शिवाजी विद्याल. यस्य समान्यप्राध्यापकरूप वेन स्नातकोत्तरछात्राणाम् अध्यापन पुर्वन्नासते। ज्ञानार्थिना प्राध्यापवाना तेपा गृह मुक्तद्वारमेव । शिवाजी विश्वविद्याल- यस्य ग्रन्थालये स्थिताना हस्तलिखित-ग्रन्थाना सूचीकरणाथ प्रार्थिताम्ते कुलगुरुभि । अहो गुणग्राहिता कुलगुरुमहोदयानाम् । प्रतिदिन ग्रन्याल्ये होरात्रय यावद एतत् कार्य सम्पादयन्ति खुपेरकरा अधुनापि तत्र । वहर कोल्हापुरवासिन अपि जना न जानन्ति यत् खुपेग्करा स्थानीय-कान्तिकारकेषु अन्यतमः इति । कोल्हापुरकरगताना क्रान्तिकार- वाणाम् इतिहासलेखन प्रत्यक्ष प्रमाण नाम खुपेरकरमहाशया ये 'इन्द बाह्ममिदक्षानम्' इति जीवनस्य महद्रूपम् अडगीकृत वुद्ध्यैव । निष्ठावन्त माध्वमतानुयायिन एते, किन्तु अन्यषु दर्शनिवेपु, दर्शने वा, अनुदार. शब्दोऽपि न कदापि एतेपा भाषण लभ्यते । अहो खलु औदार्यम् वेदाव्य- यनात् समुत्पन्नम् । कोऽपि जिज्ञासु प्राध्यापक छानो वा, सामान्यो जन कृपको वा शास्त्रिणां गृह ममागच्छतु आत्मीयत्वेन आगतस्य यथाशक्ति साहाय्य समाधान च करणीयम् इत्यव शामित्रणा लक्ष्यम् । 'सत्पुरुप खलु हिताचरणरमन्दम् आनन्दयत्यखिललोकमनुक्त एव ।' इत्येतस्या उक्या निदर्शनमेव शास्त्रिण । अधुना एक्नेमज्योतिरपि ग्रन्यावलोकन कुर्वाणोज्य विप्र निरन्तर स्वाध्यायाभ्यमनरूपे वाडमये तपसि निमग्न भगवत्कृपया दृढस्मृतिरेव 'धीरोद्धता नमयतीव धरित्रीम्' इतीव तेपा शरीराकृति दर्शकस्य मनसि एतेषु आदर समुत्पादयति, ते सह सलापेन स वर्धते एव । पाण्डित्येन सह रसिकता आर्जव च, व्यु पनत्वेन सह निरहकारिता, भूतकारानुमवस्य वर्तमानेन सह मयोजनम्, अध्ययनशीलाना जिज्ञासूना विद्यते ।

·दीपावली १८९२-१९७०
छात्राणा साहाय्यदानम् इत्यादि मनुष्यत्व-श्रेष्ठ-कारणः स्वभावविशेषः
सुपेरकरा: वन्दनीया: ' मनुष्य' इत्यपि सर्वेपाम् ।
अष्टाशीतिवर्ष प्रविष्टा शास्त्रिण: मानापमानयोस्तुल्यता गता
एव । शासनेन तेषां गौरवं कुर्वना आत्मव गौरवं नीत. । समानोऽयं
निरपेक्षाध्ययनस्य, निस्पृहतपसः, विद्यकधनस्य, निष्कलकचारित्र्यस्य ।
अयं भवतु अस्माकम् आदर्शः । सर्वपु क्षेत्रे ज्ञानदीप. निरन्तर प्रज्वलित.
छात्राणां मार्गदर्शनं करोति । पं. खुपेरकरमहाशयाः आधुनिकाः महर्पय
एव । 'गुणानां कर्तार. सुलभा लोके विज्ञातारस्तु दुर्लभाः' इति महा-
फविभासेन उक्तम् । अधुना शासनेन गुणग्राहकता दर्शिता। शास्त्रिण:
शासनं च कालिदासोक्त्या अभिनन्येते 'उभौ अपि अभिनन्यसत्त्वी'
इति ।
कोल्हापुरम्
डॉ. व्यं. वि.द्र विष्ट
एम्. ए. पीएच् डी.
मध्यमवर्गस्य मायिकयक्षप्रश्नाना समाधानार्थ लघुव्यवसायानां
प्रोत्साहनाथं च शाखापञ्चदशीद्वारा अधिकोपक्षेत्रे प्रयतनशील:
एक एव-अद्वितीय: नागरी सहकारी अधिकोपः ।
जनता सहकारी बँक लि. पुणे २.
(जनता सहकारी मधिकोपः मर्यादितः)
बाजीराव मार्गः, पुण्यपत्तनम् २
स्थापना १९४९-
दूरवाणी ५६६४३
द.. जमदग्नि
५८६३३, ५८८४६
कार्यकारी संचालक:
@ दीपायली-नववर्ष-शभचिन्तनम् -

·पुणे-विद्यापीठे नूतनः संस्कृत-विभागाध्यक्षः 'पण्डितजी'-डॉ, शिवरामशास्त्री द. जोशी पुणे विद्यापीठ विल मुशिटिन दिइनागभुतिरलभूमिते (१९४८) विस्ताद । तन प्रभूति दिइनागायमान-प्रशावैभवः में रा ना दाण्डेपर-महोदय सस्थत प्रारत-भाषा- विभागाध्यापद विभूषितमामोत् । गुरुवर्यान् दाई- परान् अधिपत्य अस्मिन् म्यल्वार-मर्यादित रोग नैव सुधर लेखनम् । भविष्यति वाले स्वातन्त्र्येणव तत्य रणीय स्यात् । यतिप्येन्द्र तदर्थम् । अतीते वर्ष-चतुष्टयात्म समये मया साक्षात्यना डॉ दाण्डेकर दाण्डेपरा । श्रुता तेपा वेदवाणी। अधिगता मन्त्रार्थ- करणनिपुणता। शात मन्त्रार्यसम्पादनतन्त्रम् । सप्राप्ता नवीना दृष्टि । हृदि कृता व्यासङ्गमङ्गता अर्पभारवती भारती : सपादिता सारवन्तो विचारा । गृहीत कोऽपि सन्देश । अवतारितश्च यथाशक्ति वृतिमार्गे। अस्ति मे प्रयत्न तेभ्य वमपि विशेषमधिगन्तुम् । महाभारतोद्योगन परिधित्तविचारवंभवाना तेषामेवस्यापि विचाराडचुरस्य अनुशीलनार्थ कृत्स्नमप्यायु उपयोक्तव्य स्यात् । डॉ दाण्डेकरा नित्यमेव सन्दिशन्ति तरणिरिज्जयति क्षति पुष्यति' (ऋ७३२९) इति । तदिद तेपा प्रियतम वाक्यम् । मन्ये एतदेव वेदवाक्य प्रमाणीकृत्य कृतकृत्यता नीता जीवनयात्रा गुरुवर्य । लेपामेर वाक्य तु मम हृदये उत्तीर्णलेखायभान विद्यते । तदित्यम्- "पामपेक्षा नास्ति तेषामुपेक्षा न भवति" इति। संस्कृतपाठशालाध्यापक्सत्कृति- प्रसङ्गे तैरिदमुदीरितमासीद् भारत-इतिहास-संशोधन-मण्डले। इदानी सेवावृत्तिनिवृत्तेषु तेषु त्रयीमयो यज्ञमयस्तपोमय भगवान् भास्कर वितरत्वविरतमनामयमयमायु इति सम्प्रार्थ्यते सभक्त्युन्मेषम् 'शत जीव शरदो वर्धमान.' इति तेपा प्रियतममकृत्रिमवचनमुदीर्य । 1 ·दीपावली १८९२-१९७० पुण्यपत्तन-विश्वविद्यालयस्य सस्कृत-विभाग प्रमुखत्वेन डॉ रा ना दाण्डकर निवृत्त्युत्तर तत्स्थाने नियुक्ता नचिरमेव डॉ शिवरामशास्त्री जोशीमहोदया सर्वेषा विदुपा तथा सुपरिचिता यथा भूयस्तेषा परिचयो नाम पुनरुक्ति-लक्षणस्य दोपस्य स्फुटमुदाहण स्यात् । सत्यप्यव सच्च- रितकथनलोभात् जनोऽय तेपा परिचयप्रदानार्थ सुसज्ज । मया खलु सवत्सरद्वय यावत्तपा सकाशे व्याकरणमधीतम् । अनन्तर च पत्सरद्वय तेषा सनिपो वर्तमानेन 'गुणवत्सन्निधिरेव सन्निधि । इति सुभापितस्य अनुभूता सत्यता। वैया- करण नामावलि-लेखन किल यंपा नाम- धय पूरणी सख्या नापेक्षते ते तावत डॉ शिद जोशी पण्डिनजी-महोदया इति नि सशय प्रतिपादनीयम् । सर्वकालम् अनवरत मुनित्रय-व्याहारानुसन्धानपर एतादृश मनन - तरि-तीर्ण-व्याकरण- विद्याण सर्वथा दुर्लभ सस्कृतपण्डित प्रवर्तमानऽस्मिन् परीक्षा-यक्षिणी-युग । मुनित्रय वचन-सम्बन्ध-निवन्धिनी या काचन शङ्का भवतु तस्या सपद्यव समूल डॉ शि द जोशी(पडितजी) मुन्मूलने समर्था एते शास्त्रिवर्या न केवल छात्रवर्गस्य किन्तु शास्त्रनदी ष्णानामपि पुरत सन्दर्भ-ग्रन्यायमाणा सवृत्ता इति तु सर्वेषा कुतूहलस्य विषयः । अस्ति खलु भगवता पाणिनिना सम किमपि सादृश्य श्रीमता डॉ जोशीमहोदयानाम । तथाहि-महर्पिणा पाणिनिनव एभिरपि सप्राप्त व्याकरण महेश्वरस्य सकाशादेव। (एतेषा पितृव्य चरणा स्वर्गीया प महश्वर जोशी शास्त्रिण किल एतेषा व्याकरण विद्या गुरव ।) धेयासि बहुविध्नानि संस्कृतप्रावृतविभागप्रमुखत्वेन डॉ जोशीमहोदया प्रवाम नियोज्या इति सजातेऽपि परिपनिर्णय सेय नियुक्ति प्रत्यूहव्यूहेन अनवरतमन्तरि- तेनि सर्वप्रकाशोऽय विषय । परमलतश्च अन्तरायपरम्परा निरस्य ·धारदा १२ चिरस्य विद्वज्जनप्राथिता सेय डॉ जोशीमहोदयाना नियुक्ति युक्ति- युक्तेिन पया सत्यसृप्टिमापना इति वेपा वा गुणपक्षपातिना न प्रमोदा- तिरेपाय चलेत ? सप्राप्ना पण्डितवरा इमे भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदि भद्र पदमिद मोमदिने मङ्गल विधातु वियुधमारत्या.। तेन सोमवासरोव्यय मगलवासर सवृत्त । भाद्रपदमासोऽपि भद्रप्रद समभवत्। अनया घटनया- श्रेयासि बहुविघ्नानीति यदुच्यते तदपिनमिति सिद्धप्रायम् । देवभाषा-विचक्षण-वगै डॉ जोशीमहोदया सव्यसाचिन सनि । यथा पिर एते मनीषिण मन्थरतामृषीणां प्राचीना परम्परा ममीचीनया सरण्या जानन्ति तथैव 'पुराणमित्येव न साप सर्वम् ' इति कविकुलगुरु- सन्देश हृदि पुर्वाणा सन्त अस्मिन्विशतितमे शतके ये नवनवा प्रश्ना व्याकरणे भाषाशास्त्रे च विपश्चिदपश्चिम सन्त्युपस्थापिता तपामपि क्यापि सूटमेक्षिक्या पर्याप्त पर्यालोचन विधातु योपादेयता च निर्णतु सन्त्येव साधुवृतशरसन्धाना । सति प्रसङ्गे परमतनिरसनपुरस्सर स्वमत. प्रतिपादने महती सूदमैक्षिका आविर्भवति डॉ जोगीमहोदयानाम् । एतादृश पण्डितोत्तम सस्कृत-प्राकृत भाषा विभागे नियुज्य स्वम्यव गुणगण- पक्षपातिता आविष्कृता पुणेविद्यापीठेन। सर्वकालन्यापिनी मुनिमय-मैत्री डॉ शि द जोशीमहोदयाना मुनिधयेण सम मैत्री सर्वकालव्यापिनी। एकत छानै सम मित्र साक वा सवाद वितत्वन्तोऽपि शास्त्रिवर्या मुखेन ध्यायन्ति खलु दुरधिगमान् दुष्परिच्छेद्यान् मुनित्रय-प्रणीतान् तास्तान् शास्नसिद्धान्तान् । एकन परिहासविनल्प अपरतश्च पुन शास्त्र- सिद्धान्तसङ्कत्व इत्यवविधम् अनत्पविस्मयावह चरितमाविष्का कोन्य शास्त्रिमहोदयभ्य कुशल स्यान् ? मया तावत्लेचन मास्मिवर्या प्रत्यक्षी कृता येपा मुखत शास्त्र सिद्धान्तथवण मना श्रोतृवृन्दस्य क्लेशाय वल्पते । पण्डिनजी-डॉ जोशीमहोदयाना विषये पुनरेव वक्तब्य स्यात् भारवि भारतीम् आश्रित्य- भवन्ति ते सभ्यतमा विपश्चित्ता मनोगत वादि निवेशयन्ति ये। -- ·दीपावली १८९२-१९७० १३ " नन्ति तेष्वप्य पपन्ननपुणा गभीरमय कतिचित्प्रकाशताम् ॥” इति । व्यवहारकाले सूत्ररूपाक्य स्वाभिप्रायमाविष्कुर्वाणा एते शब्द- विद्याकोविदा सूत्रार्य-विवरण-कर्मणि पर्याप्ता पुनरुक्ति वहु मन्यते। तेन नव वञ्चिता भवन्ति पश्चात्प्राप्ता अपि छात्रा । अय चापरो विशेप शास्त्रिवर्याणा विचारधाराया. । कदाचिद् व्याहरन्त्येते अध्यापनप्रसङ्गे- " दृश्यतामिद विचारसौन्दर्यमत्र सूत्रे इति । पापिनीय-सूत्रसार्थे सौन्दर्यमिति प्रथमत विप्रतिपिद्धमिव प्रतिभाति । पर शास्त्रिवर्याणा सौन्दर्यदृष्टि आपाततो रूक्षपु सूत्रप्वपि मूर्च्छति निवामम् । युक्तमाह कोऽपि नवकवि- जिज्ञासते लौकिकरीतितत्त्व सृष्टि च य सूक्ष्मतया दिदृक्षुः। कवि प्रसन्न प्रतिभाविहारी प्रावापि तस्मै कययेत् स्ववृत्तम् इत्थगते पाणिनि-सूत्राणि डॉ जोशीमहोदयेभ्य स्वसौन्दर्य प्रदर्श-- यन्तीत्यत्र कि नाम चित्रम् ? अध्यापन पुनरेतेपा स्थायीभाव । न खलु एतेपाम् अ यापनरीतिर् अग्निवद् भवति । अग्निर्यद् अदग्ध तद् दहति । एतेपामध्यापनरीति किल पर्जन्यवद् भवति । यदाह महामाप्यकार:- कृतकारि खत्वपि शास्त्र पर्जन्यवत् । पर्जन्यो यावदून पूर्ण सर्वमभिवर्पति । तेन चैतेपामध्यापनरीति. सर्व मनोरमा भवति। अन्ततश्च छिन्नसशया छात्रा आदर्शगत स्वप्रति- विम्बमिव सूत्रार्थ परिपश्यन्ति सुस्फुटम् । अपि च- " नहि भुक्तवान् पुनर्भुडक्ते कृतश्मश्रुश्च श्मधूणि कारयति" इत्युपक्रम्य अग्रे महाभाप्यकार, प्रतिपादयति " सामर्थ्याद्धि पुन प्रवृत्तिर्भवति । भोजनविशेषाच्छिल्पिविशेषाद्वा" इति । अदमवधेयम् । विधानमिद डॉ जोशीमहोदयानामध्यापनरीतिम् अपि स्पृशति। अध्यापनकोशलवशेन सकृद् अपीतवन्तोम्यन्तेवा सिन भ्योऽपि पाठान् श्रोतुमभिलपन्ति प्रवामम् । तेन च परिभापेन्दुशेखरे .

·शारदा ज्ञातसारा पाणिनीय-नये विहितपरिश्भमा अपि प्रा. रा. म ऋषि- महोदया नैव विराममभिलपन्ति व्याकरणाध्ययनस्य । शृण्वन्ति च परिभापेन्दुशेखर डॉ जोशीमहोदयैरध्याप्यमानम् । पर्याप्तमेतन्निदर्शनम् एतेषाम् अध्यापनौशलविपये। अस्मिन् अतिलघीयसि ले पण्डितवर्याणा सर्वेऽपि विशेषा नैव निर्देष्टुं शक्या विशेषेण । अतस्तेषा चरितस्य कोऽपि प्रादेशमात्र भागोऽत्र प्रकाशितो विद्यते। सन्ति पुनरेतेपा चरितस्य वेऽपि विशेपा । समासशाम्ने निष्णातानामप्यतेपा विग्रहानभिज्ञता "विस्मय जन- यति । भगवान् पाणिनि विविध अनुवन्ध विविधानि कार्याणि सपा- दयति । शास्त्रिवर्या पुनरेवेनैव स्नेहानुवन्धेन सर्वाण्यपि कार्याणि निरप- वाद साधयन्ति । अपि च पाणिनेरनुबन्धा लोरमनुभवन्ति पर नेतेषा स्नेहानुबन्ध लोप प्राप्नोति जातुचिदपि । अपि च शास्त्रिवाणामेतेषामधि फारचिन्ता पाणिनीयसूनपाठे, अनुदात्तविचारधारा म्वरचचाप्रसङ्गे. अव्ययीभावादर. समासा यापन- समय, कृत्रिम पक्षपात परिभापानुशासने, वक्रोक्तिः साहित्यचर्चायाम्, अभ्यासलोपाग्रह आख्यातसन्दर्भ, अपवाद-संकीर्तन च नियमस्वरूपानु. सन्धाने मान्यत्र। सर्वमिद मुसम्पन्नम् । डॉ जोशीमहोदय सम्पादिता अल्पेनैव कालेन गुणगणशालितया विशाला कीर्ति । परमेतावनैव विस्मरणीय केनापि यत्सर्वमिद सदृशदारसपहस्य फलमनुभवन्ति तन भवन्त पण्डित- वर्या । अत्रवस्तुनि वस्तुत महान्त मानमर्हति किल तेपा धर्मपत्नी सम्वृत पण्डिता सौ (माई) सुलोचनादेवी। इद तु नित्यमेव दृष्टिपथ- मायाति यत् यदा तावत् डॉ जोशीमहोदया अन्तरङ्गपरिभाषा नित्या वा अनित्या देति विषयमधिकृत्य पूर्वोत्तरपक्षदक्षा भवन्ति बहियतिन्या पक्षाया, तदा सर्वाण्यपि नित्यान्यन्तरङ्गवार्याणि सपादयति महानस- विभागे सौ माई मौनलक्षण महावत समाश्रित्य। 'गृहिणी गृहमुच्यते इति मुभाषिताय, परसानिदर्शनभूरा सो माई डॉ जोशीमहोदयेभ्योऽपि ·दीपावली १८९२-१९७० १५ . पूर्वमभिनन्दमहंतीति मे निश्चिता मति । मन्ये नात्र कस्यापि विमति स्यात् । साम्प्रत धनार्जनमेव साप्रत मन्यमान सीमन्तिनीवर्ग यया क्यापि विधया सेवावृतिमाश्रित्य यापयति महान्त समय सदनाद् वहिरेव । सो माई तावत् लीलयाऽधिगन्तु शक्नुयात् स्वाभीप्टक्षेने सेवावृत्तिम् । पर तत्र विषये मूलत एव निस्पृहा सौ माई । जानात्येव सेय सती डॉ जोशी- महोदयाना ज्ञानयज्ञस्य माहात्म्यम् । अथवा ' यद् भतु रेय हितमिच्छति तत् फ्लत्रम्' इत्येव पर्याप्त तस्या विषये । सशोधनकार्यादपि एवमेव कार्यमभ्यहित मन्यन्ते डॉ जोशी- महोदया। तत्तु अभ्यागतसेवाल्क्षणम् । यत क्षणमिव सर्व ग्रन्थप्रपञ्च दूरीकृत्य व्याहरन्ति दिल ते स्वागत गृहागतस्यातिथिजनस्य । अनन्तर क्षिप्रमेव धर्मपत्नीमाहूय समादिशन्ति- 'आनीयता विञ्चिदशनजातम् इनि । वस्तुतस्तु अवथितमपि तया इद ज्ञायते । प्राप्तमपि भवति । यदि अभ्यागतस्य व्रतदिन स्यात तहि तादृशी स्वतन्त्राऽभ्यवहारव्यवस्था विधीयते । परमभ्यवहार-व्यवहार विना नास्ति यस्यापि मोक्ष शारित्र- वर्याणा सदनात् । अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि विषये स्यादनयोईम्पत्योमत्य परमातिथ्यविषये नित्यमक्मत्यमेव । एपदा पिल डॉ जोशीसत्यारसमारोह तेपा स्वभावमधिकृत्य डॉ ग वा पळमुलेमहोदया अवोचन् यन् - एते सलु थपिलेऽपि पण्डित- मण्दले अजातशत्रव इति । स्थान एवेद विधान पाम् । न पामपि मनिमना रिमति स्यादा विषये। या ते न वचन द्विपन्ति । सध्यसाची मौनी विनयायत डॉ पळसुले मप्रति डॉ पढगुले-महोदयाना मार्गदर्शनेन प्रातंते मदीया प्रबन्ध- रचना याशिवारयाम् अप्राध्यायोन्याख्यामाश्रित्य । साप्रत तेपा विपर्य रिमपि वस्तु साप्रतम् । वस्तुतस्तु तेषां चरितमेर बृहदासर लेसमहति । परमार तस्य प्रदीयते एवदेशमान देगपातौ स्मृत्वा। ते नायत् प्रवृत्या मितभापिण विनयावनता 'मोने मौनी गणिनि गुणयान्' इतीमा मरणिमनुमृत्य न स्यापयन्त्यात्मन सम्यसाचित ·क्वापि नाम । त किल तत्साल केवल सदस्येवाविप्नुवन्ति लेखने था प्रकाशयन्ति। सपा सुभापितभूषितानि भापमानि सर्वेषा विदुपा परिचितानि । त एतं भर्तृहरेर्वाक्यपदीये कृतभूरिपरिश्रमा, मुरस-सुरसरस्वत्यनुवाद- विचक्षणा , नाटक्लेखने कृतहस्ता, नवनवशब्दरचनाया मुक्तहस्ता', प्रति- भया च दत्तहस्ता प्रीणयनि विद्वद्गण गुणगणसम्पन्नया शेल्या । दीर्घ- दर्शिनामपि तेपा सूक्ष्मा दृष्टि सौन्दर्याभिमुखी सती शास्त्रे काव्य सम्व- रस्यनवरतम् । यद्यप्पा साहित्ये समपक्षपातिनी विद्यते प्रवृत्ति तथापि स्वातन्त्र्यमन्त्राभिमन्त्रितेपु स्वातन्त्र्यवीर सावरकर-याहारेषु बद्धा- दरेयमाविप्करोति किल तास्तान् सावरकर-साहित्यस्य अनन्यसामान्यान् देशभक्ति-भास्वरान् विशेषान् । वस्या अपि भापाया अन्यस्या भापायाम् अनुवादो नामातिकठिन प्रज्ञायासकर कर्म । परमते सत्प्रतिभावलेन लीलया सम्पादयन्ति पुन । अनवद्या हृद्याश्च विद्यले एते प्रणीता गद्यपद्यानुदादा। मप्रत्येकव अभ्यर्थना विद्यते डॉ जोशीमहोदयाना पुरत । त शरीरस्वास्थ्य दत्तावधानर्भवितव्यम् । स्वय शास्त्रिवर्या नैव जागरका भवन्ति शरीरस्वास्थ्यविषये इति प्रायेण सर्वेषामेवानुभव । भेपजमेवनेऽपि ते उदासीना इव दृश्यन्ते । नेतद्युक्तरूपम् । 'अङ्गकार्य कृते पुनर्नाङ्ग- कार्यम्'- इति व्याकरण । व्यवहारे पुन भूयोभूय सहम दोङ्गवार्प सपादनीय भवत्यालस्य दूरीकृत्य । पर विदितवेदितव्येषु डॉ जोशी महाभागेपु केन वा इद निवेदनीयम् - तस्मादन्तत विद्वदेकान्तवशवदानाम् शब्दविद्याविदामेतेपाम् अना- मयसम्पनेन पुरुषायुषेण सम सर्वाभ्युदय-सम्पततार्थम् अशेषवस्तुस्थितोऽपि शेषे वर्तमान शब्दमूर्तिधर. नारायण प्रार्थ्यते। सस्कृत-प्रगताभ्यास-वेन्द्रम् पुणे विद्यापीठम्, पुणे श्री. ल. आठलेकर एम्. ए.

·॥ वि डालः यः अनन्यः च र ति ॥ विद्युल्ले खा शृणुत, चित दत्त, कर्णं कुरुत, मम प्रेष्ठा , यत सर्वमिद तदानी सजात, सवृत, सपन यदा इमे गृहपराव वन्या आसन् । श्वा च वन्य, अश्वश्च वन्य , धेनुवंन्या, अविवंन्य, सूपरश्चपि वन्य एव । तावत तेपा वन्यत्व, पावत् वन्यस्य वन्यत्व सभवति। ते च आर्द्र वन्यारण्य स्वे वन्ये विविक्ते चरन्ति स्म । पर यन्याना वन्यतमस्तु आसीत पिडाल । स तु अनन्यश्चरति। सर्वपू च स्थानेषु समदी। नरोऽपि तदानी बन्य एव आसीत । विभीपयन् यय । तेत आत्मानम अप- न्ययितु नाश्त प्रारम्भोऽपि न पृत सो विद्युल्लेया अश्लगकर पाया ता नारी न दृष्टा, यावच्च तया नो- "मे रोगोसदीय वयमागि जीयाम्' इति । तया एय पर जादपर्णा रा स्थान रायनापं मुगदा आदा गुहा नियुवा । भूमि ग्यामि गिराभि आच्छादिता । तया प गुहाया पवितमभग पाट प्रमाणित गुपद अगि । गृहागुण प तथा अपलनित दयाय- पम रायपउन- "पानी से प्रमृग, प्रिय, या मन नागच्छमि । हा पर गुम्यो गा।' दति सम्मा गो, प्रष्ट सो अमाम् गए धारी रचन •ा टिमहोदयाय पपापा नापाद । *The Car Than Kalle D: linsell' T0197 २ ·शारदा । 7 7" लशुनेन, वन्येन मरीचेन च सस्कृत बन्यम् अविम्, वन्य. तण्डुलै , वन्यन मैथिकेन, वन्येन धानेयेन च सपूरित वन्य कादम्वम्, वन्याना वृपभाणा मैदोस्थीनि, बन्यानि चेरीफलानि, वन्यानि दाडिमानि च । तदनन्तर नर. अपूर्वनिर्वृत सन् अग्ने पुरस्तात् निद्राधीन अभ- वन् । नारी तु उपविष्टा एव, कचान् विजटीकुर्वती। सा अविमासात् स्कन्धास्थि अगृह्णात् -- तत् महत्सपाटम् असिपत्रसदृशम् अस्थि - चित्र- चिह्नानि च तद्गतानि आलोक्यत् । तत सा नूतनम् इन्धनम् अग्नी प्राक्षिप, यातु च असाधयत् । जगत प्रथमा गायन्ती यानु सा अकरोत् । वहिस्तु तस्मिन् आर्द्र बन्यारण्ये वन्या पशव तत्र समिलिता. या स्थिता ते अतिदूरे ज्वलत अग्ने प्रकाश द्रष्टु प्राभवन्, व्यचिन्तयन् च, पिमिद स्थादिति। तत वन्य अश्व तस्य वन्य पद भूमी आहनत, अत्रदत च,- 'भो मम सुहृद् , मम शनव च, विमर्थ नरेण नार्या च वृत स महान् प्रकाश तस्या महत्या गुहायाम् ? का चहानि सभवति तस्मात् अस्माकम् वन्य श्वा स्वीया वन्या नासिकाम् उत्तीय श्राणस्य अविमासस्य गन्धम् आजियत् अवदत् च,- "मये, भद्र स प्रवाग । अत अह गमिष्यामि, प्रक्ष्यामि, आलो. चयिष्यामि, क्यायिष्यामि च । निडाल, एहि मया सह । विडाल अवदत् - "सोऽह विद्यालय अनन्यश्चरति । सर्वेषु च स्थानपु समदर्शी । नाहमागच्छामि।" " यदि एव तहि न आवयो पुन मंत्र सभवति । धन्य दवा अवदन्, धोरितेन गतश्च स गुहाम्। नातिदूरे गते शुनि विडाल स्वगतम् अवदत् 'सर्वेषु स्थान! अह ममदर्शी । कुतस्तहि यहमपि न गच्छेपम्, पश्ययम्, आलोचयेयम्, यथेच्छ च प्रत्यागच्छेयम्" इति । जत रा अन्य रदृष्ट मृदुमृदुतर' पर्दै वन्य श्वानम् अनुगत , तत्र च निगूड स्चिन यत्र स निष्टि श्रोतु परत । यदा वन्य श्वा गुहामुम प्राप्त तदा तेन स्क्षम् अश्वचमं स्वना- सिया उत्यापितम्, मारहाद थाणमासगन्ध च आघात । नारी च ग्य अश्रोग्य तीवानम् आगत श्रुत्वा महसत् अपदत् च "अयमागत प्रथम यन्यारण्यस्य वन्यपतो, विमिच्छसि? " वय वा अवदता- " " "नेनि " है ·। " भव। " " दीपावली १८९२-१९७० १९ है मद्रिपो, मद्रिपुपलि च, किमिदं यत् आर्दै वन्यारण्ये एवं रुचिरम् आघीयते? ततः नारी एक धाणम् अव्यस्थि अगृह्णात्, वन्याय शुने च तत् प्राक्षिपत्, अवदत् च,-"वन्यारण्यस्य वन्यपशो, "आस्वादय, अनु- वन्यः श्वा अल्पश: अस्थि अभक्षयत् । तेन आस्वादितपूर्वात् यस्मात् कस्मादपि वस्तुनः तत् स्वादुतरम् आसीत् । स. अवदत् च- "मद्रिपो, मद्रिपुपनि च. एकमधिकं मे दीयताम् " । नारी अवदत्- "वन्यारण्यस्य वन्यपशो, दिवा में नरस्य मृगयासहायो भव, नक्त च गुहामिमा परिपालय, अहं च ते दास्यामि यथेच्छम् श्राणानि अस्थीनि । 'अहो! शृण्वन् विडाल: अवदत्,- " अतिचतुरा सलु इयं नारी। तथापि न सा तथा चतुरा यथा अहम् । वन्यः श्वा गुहायाम् उपसृप्य नार्या अझै स्वशिरो न्यदधात्, अवदत् च,- "हे मित्र, मिनपत्नि च, दिवा ते नरस्य मृगयासहायो भविप्यामि, नक्तं च गुहामिमा परिपाल- विप्यामि । शृण्वन् विडालः अवदत्,-, " अतिमूखोऽयं श्वा। प्रत्यगच्छत् च स. आर्द्र वन्यारण्ये स्वीयं वन्यं पुच्छ धुन्वन्, स्वीये च वन्ये विपिवते विचरन् । परं स. न कदापि कस्मै अपि किञ्चिदपि अकथ यत् । यदा नर. स्वापाद् उत्थिता, तदा स: अपृच्छत्, किंतुकः अथा. गतोऽयं वन्य. श्वा?" नारी अवदत्,-" न इतः परम् अस्य अभिधानं ' वन्यः ६वा' इति, कि तु 'प्रथम मित्रम् ' इति, यतः मित्रमय नौ भविष्यति शश्वद् गश्वच्च गश्यदेव । नय एनम् आत्मना माधं, यदा मृगया गच्छसि । अन्येद्युः रामो नारी महद् हरितं प्रत्यग्रं तृण जलागयसमीपात् शादलात् पाहुपूरम् अच्छिदत्, तत् ध अग्नेः पुरस्तात् अशोपयत्, यथा घ तस्य गन्धः अचिर. च्छिन्नस्य घासस्य इवाभवत् । तदनु नारी गुहामुखे उपाविशन्, यश्वच- मंग. च पारामै निरमात् । तन्महग्निम्तुलम् अभिवत् अविम्बयास्थि अवालोरयत् । सा च यातुम् अकरोत् । जगतः द्वितीयां गायन्ती यातुं सा आरोत् । वहिन्तु आर्दै बन्यारण्ये मर्ये पन्याः पराव समीत्य वन्यस्य गुनः कि वृत्तम् इति ध्यचिन्तपात । अन्ते यन्यः अवः पदेन भूमिम् आहन् ·२० शारदा " " 24 14 " " अवदत् च,- " महं गमिष्यामि, दृष्ट्यामि, कथयिष्यामि च दुत सलु हेतो' वन्य दवा न पुनरागतोऽस्ति इति । बिडाल, एहि मया सह । निनिविडाल अवदत, 'सोन्ह विडाल: य अनन्यश्चरति । सर्वेषु च स्थानेषु समदर्शी । नाहमागमिष्यामि। तयापि स मृदुमदुतरम् अश्वम् अन्वगच्छन्, आरमान च तम न्यगृह- यत् यत्र स्थित स निखिल थोतुम् अशक्नोत् । यदा नारी स्वीयाया प्रलम्बाया मटाया पदानि न्यस्यन्त स्पलन्त, च वन्यम् अश्वम् आगच्छन्तम् अशृणोत् तदा अहसत् अवदत् च,- " अयमागतो द्वितीयः । यन्यारण्यस्य वन्यपशो, विमिच्छसि भो?" वन्य अश्व अवदत्,-"है मद्रिपो, मद्विपलि च, चुत्र सलु धन्य दवा नारी व्यहसत्, स्वन्यास्यि अगृह्णात्, तद् न्यध्यायत् अवदत् च, वन्या- रण्यस्य वन्यपशो, न त्वम् अनागत' वन्यस्य शुनोर्थ, अपि तु अस्य वरस्य तृणम्यायें । वन्य अश्वश्च स्वीयाया लम्बसटाया पदानि स्यस्यन् सरन् च अवदत्,-" तप्यमेतत् । देहि तन्मे भक्षणाय । नारी अवदत्, " वन्यारण्यस्य वन्यपशो, नामय स्वशिर परिधस्व च यत्ते ददामि, ततश्च इद सुखदसुखद तृण प्रतिदिन शिवार भक्षिष्यसि।" "अहो ।" विडाठ अवदन्, " चतुरा स्वत्विय नारी । तथापि न सा तथा चतुरा येथा अहम् । वन्य अश्व स्वीय वन्य शिरो अनमयत्, नारी च वेणीकृतचर्म- पाश तस्य कण्ठे अवातारयत् । वन्यश्च अश्व नायर्या पादयो श्वासम् उदसृजत् । अवदत् च,-'हे मास्वामिनि, मत्स्वामिपलि च, भृत्यस्ते भविष्यामि सुखदसुखदस्य तृणस्य अर्थे ।" अवदत् शुण्वन् विडाल , महामूर्योऽयमश्व ।" प्रत्यगच्छत् च स आर्द्र बन्यारण्य, स्वीय वन्य पुच्छ धुन्वन्, वन्ये विविक्ते विचरन् । न तु स पदापि कस्म अपि किञ्चिदपि अपथपत् । यदा नर श्वा च मृगयाया प्रत्यागच्छतम् तदा नर अपृच्छत् - 'बिहेतु अनागतोऽयम् वन्य अश्व ? " नारी अवदत्,-"न तस्य अभिधान ' वन्य अव ' इति । अत: पर, किंतु 'प्रथम भृत्य ' इति यत स स्थात् स्थल नौ वक्ष्यति " "अहो।" .

·दीपावली १८९२-१९७० २१ . शश्वद् शश्वच्च शश्वदेव । मृगयां यदा गच्छसि तदा तस्य पृष्ठम् आरुह्य " गच्छ। . अन्येद्युः स्वं वन्यं शिरः उन्नमय्य वन्य-तरु-शाखा: वर्जयन्ती'वन्या धेनुः गुहा प्राप्ता, विडालश्च ताम् अनुप्राप्तः । स च यथापूर्वम् आत्मानं न्यगृहयत् । सर्वं च यथापूर्वमेव संपन्नम् । बिडालश्च यथापूर्वमेव सर्वम् अवदत् । यदा च वन्या धेनुः प्रत्यग्रतृणप्राप्त्य प्रतिदिनं नायें. स्वदुग्धदानं प्रतिश्रुतवती, तदा बिडाल: यथापूर्वम् आद्रं वन्यारण्यं प्रत्यागच्छत्, स्वं वन्यं पुच्छं धुन्वन्, वन्ये विविक्ते विचरन् । परं न सः कदापि कस्मै अपि अकथयत् । यदा च नरः, अश्वश्च, श्वा च मृगयायाः प्रत्यागताः, नरश्च यथा- पूर्वम् अपृच्छत्, तदा नारी अवदत्,-" न अतः परं तस्या 'वन्या धेनुः' इति अभिधानं, किं तु 'सुभोज्यदा' इति । सा अस्मभ्यं शुभरोष्णं दुग्धं दास्यति शश्वत् शश्वच्च शश्वदेव । अहं च तां परिपालयिष्यामि यदा त्वं प्रयमेन मित्रेण, प्रथमेन सेवकेन च सह मृगयां गच्छसि"। अन्येद्युः अन्यः कोऽपि वन्यः पशुः गुहां गच्छति न वेति द्रष्टुं विडाल: प्रत्येक्षत । परम् आर्द्वात् वन्यारण्यात् न कोऽपि तत्र चलितः । अतः विडाल: स्वय तत्र अनन्यः अगच्छत् । स च धेनुं दुहती नारीम् अपश्यत्, अजिधच्च शुभरोष्णस्य दुग्धस्य गन्धम् । स. अवदत्, " हे मंद्रिपो, मद्रिपुपलि च, गता वन्या धेनुः? " नारी अहसत् अवदत् च,- "वन्यारण्यस्थ वन्यपशो, प्रत्येहि वन्यारण्य," यतः केशा मया सवाहिताः दूरे च स्थापितं मया यातुकर स्कन्धास्थि, न च नः प्रयोजनम् अस्ति गुहायाम् एतदधिकः मित्रः सेवको वा। विडाल. अवदत्- “ नाहं मित्र: नापि सेवकः। सोऽहं विडाल: यः अनन्यश्चरति । इच्छामि चाहं ते गुहां प्रवेष्टुम् । नारी अपृच्छत्, " किमयं तर्हि नागनः त्वं प्रथमेन मित्रेण सह प्रथमाया रात्री"? विडाल: भृशम् अकुध्यत् अवदत् च,- " अपि वन्य- शुना पिशुनयितं किञ्चिद् मद्विषये ? ' ततो नारी व्यहसत् अवदत् च,- " सः त्वं दिडाल: यः अनन्यश्चरति, सर्वेषु च स्थानेषु समदर्शी। न त्वं क्व ·२२ नारदा । 7 " मित्र, नापि सेवक । त्वयैवतद् उक्तम् । अपेहि, चर व अनन्य निविशेप सर्वेपु स्थानेषु"। ततो विद्याल पश्चात्तप्तम् इव आत्मानम् अदर्शयन् अवदत् च,- " भो , किं न कदापि प्रवेष्टव्य मया गुहायाम् ? न कदापि उपवेष्टव्य उष्णाग्निसमीपे ? न कदापि पेय शुभरोष्ण दुग्यम् । प्राज्ञा व मुरूपा च । म त्वया विडाले अपि अकरुणया भाव्यम्" नारी अवदत्,- "ज्ञातपूर्व मया प्राज्ञाहम् इति, न तु ज्ञात मुरूपा इति । अत त्वया समयमेर क्रोमि । यदि वत्प्रशसापरम् एकमपि वाक्यमहम् उच्चरेय, तर्हि गुहा व प्रविशे"। "यदि च त्व मत्प्रशसापरे द्व वाक्ये उच्चरे " ?- अपृच्छत विडाल । न कदापि उच्चरिप्याम्यहम् । पर यदि त्वत्प्रशसापरे द्व वाश्ये अहम् उच्चरेय तहि त्व गुहायाम् अग्निसमीपे उपविशे ।" 'यदि त्रीणि वाक्यानि त्वम् उच्चरे ? " विडाल अपृच्छत् । " नाह कदापि उच्चरिष्यामि, पर यदि त्वत्प्रशसापराणि श्रीणि वाक्यानि अहम् उच्चरेयम्, तर्हि त्व प्रतिदिन त्रिवार शुभरोष्ण दुग्ध पिवे पाश्वत् शश्वच्च शाश्वदेव ।" तदा विडाल पृष्ठ धनुराकारम् अव- रोत् अवदत् च। "स्मरन्तु गुहामुखगता जवनिका, गुहान्तर्गत अग्नि , अग्निसमीपस्था दुग्धकुम्भाश्च यदुक्त मद्रिपुणा, मा.पुपल्या च इत्युक्त्वा स आदें वन्यारण्य प्रत्यगच्छत्, स्व वन्य पुच्छ धुन्वन्, बन्ये विविक्ते विचरन् । तस्या रात्रौ यदा नर. श्वा च अश्वश्च मृगयाया प्रत्यागता तदा नारी विडालेन सह कृत समय तेभ्यो न अकययत्, यत स तेभ्यो न रोचेत इति तस्या आशङ्का आसीत् । विडाल दूरे अतीवं दूरे अगच्छन्, आदें वन्यारण्ये च स्वीये विविक्ते भूयास काल निगूढ. स्थित यावत् नार्या सर्व तविषयक विस्मृतम् । वेवल गुहायाम् अप शिरस्का लम्बमाना जतुका जानाति स्म विडालस्य निगूहुनस्थानम् । प्रतिसाय च सा गुहाया सवृत्त निवेदयितुं विडाल प्रति उयते स्म ।

·दीपावली १८९२-१९७० " " कस्मिश्चित् संध्यासमये जनुका अवदत्,-" शिशुरेकोऽस्ति गुहायाम् । नवीनः सः, पाटल: पीवरश्च । नारी च तस्म अतीव स्पृहयति। "अहो!" शृण्वन् विडाल. अवदत्, “परं यस्मैचन नाम शिशुः स्पृहयति? तु स्पृहयति तानि वस्तूनि यानि मृदूनि, सानि च कुतकू- यन्ति" । जतुका अवदत् - " कवोष्णाना वस्तूना बाहुभ्या धारणाय च दा निद्रामुपैति । य. आत्मानं विइयते तस्मै अपि स्पृहयति । सः पृहयति । सर्वेभ्यः सलु एभ्यः स स्पृहयति।" "अहो" ! अवदत् शृण्वन् विडाल: “प्राप्तस्तहि ममानुकूल: । हाल:। अपरस्यां रात्री आर्द्रस्य वन्यारण्यस्य पारं चलित: विडाल. गुहाया पतिनिटे च प्रात कालं यावत् निगूडः स्थितः । नरः अश्र, दश च [गयाय प्रस्थिताः । तस्मिन् प्रभातकाले नारी पाककर्मणि निरता आसीत्, शाश्च अरोदीत्, तां प अन्तरा प्रत्यबध्नात् । अत. सा त गुहायाः हिरानयत्, तस्मै प उपला. मुष्टिमेया: भीडनाय अयच्छत् । तथापि शिगुः भाकोशत् एव । ततः बिडाल, स्वीयं सोपवह पदतलं पुरी घृतवान्, तेन शिशु पोले परामृष्टवान्, शिशुश्च कूजयितुम् आरभत । बिडाल: स्य पीवरी जानू स्वशरीरेण घृष्टवान्, स्वपुच्छेन प हनोरथस्नात् भातकूतयत्, शिशुश्च अहमत् । नारी तं हसन्तम् अशृणो, स्मित च भारोत् । तदा जतुका-सा गुहामपे लम्बमाना अप शिरस्का जतुका- प्रवदन्, " है मद्गृहिणि मद्गृहस्थपलि, मद्गृहस्यमुतपात. घ, वन्या- एण्यम्यः कोऽपि यन्य: ते शिशुना सह मनोरमतमं घोडनस्ति। शुभेच्छास्तस्मै बन्याय यस्मै कस्मै अपि, " अवदत् स्वपृष्ठदेश अमरेशं पुर्यती नारी, " यतो व्यग्राहमासम् अस्मिन् प्रभाते, तेन चाहम् तस्मिमेय दाणे तस्मिनय निमेष, प्रेष्ठा. सा गुप्का असचम- जयनिगा या गुहामुरो अधःपुच्छ प्रतता आसीत्, भूमी पतिता-वा! - पा. स्मृतस्सया, नार्या विडालेन हत: समयः यदा प नारी सामुन्नेतुम् आगा, सदा सया दृष्ट, विशालः गुहान्त: सुगोपविष्टः इति। " उपहना।"

·२४ शारदा " " 'हे मंद्रिपो, मद्विपुपलि, मद्रिपुजननि च, सोऽस्म्यह विडाल । यत उच्चरित लया मत्प्रशसापर वाक्यमेकम्, अधुना अह गुहायाम् उप वैष्टु प्रभवामि शश्वत्, शश्वच्छ, शश्वदेव । परम् अद्यापि सोऽह बिडाल य अनन्यश्चरति, सर्वेषु च स्थानेषु समदर्शी। नारी भृशम् अकुप्यत् । ओगै दृढ़ पिधाय स्वकीय तन्तुकरण चक्रम् अगृह्णात, तन्तूश्च व्यतनोत् । किं तु विडाल अपसृत इति शिशु पुन अरोदीत्, नारी च न त शान्तिम् आनेतु प्रामवत्, यत शिशु आत्मानम् आयासयत्, पादौ प्राक्षिपत, वदने च कृष्णताम् आपादयत् । विडालः अवदत्- " हे मद्रिपो, मद्रिपुपलि, मद्विपुजननि च, य तन्तु तनोपि, तस्य सरम् एक गृहाण त तर्कुटी- चक्रारपडक्त्या बधान, भूमौ च प्रसारय । ततो अह ते तादृशी यातु दर्शयिष्यामि, पया शिशुस्ते तथा उच्चै हसिप्यति यथा उच्चरघुना रोदिति"। "तथा परोमि इत्यवदत् नारी, " यत कुण्ठितमतिरस्मि । पर नाह तदर्थ धन्यवादास्ते दास्यामि। सा तन्तु मृत्तकुंटया अबध्नात्, भूमौ च प्रासारयत् । विडारश्च तावत् तम् अनुधावितवान्, स्वपदलस्त परामृष्टवान्, सर्वात्मना लुठि- तयान, स्वस्वन्यात् त पृष्ठतः क्षिप्तवान्, पश्चिमपादयोर्मध्ये अनुधावि- तवान, बुयापि लुप्त चेति अलीक्मैव दर्शितवान्, जवेन च पुनस्तस्मिन् उत्पतितवान, यावत् शिशु हसितुभारमत। तथा उच्च अहसत् यथा उच्च अरोदीन् । स विडालम् यनु पथ कथमपि रहितवान् सवत्र च तावन् आनन्दनीडा वृतवान्, यावत् परिधान्तोऽभवत्, विडाल च याहो धृत्वा निद्रालुरभवत् । " अघुना" विडाल अवदत्, " गानमेर शिशवे गास्यामि यत् त होरा पावत् स्वापयेत्। स व घर्धरायितु प्रारमत - उच्च , नीच , नीच, उच्च । यावत मितु गाउम् अस्पपन् । नारी प तो अवलोक्यन्ती स्मितमयरोत अवदत घ-" नि मराय चतुरोऽसि त्व, विडाल। आश्चर्यवदेतत्त्वया वृतम् । ताण प्ठा, गुहाल स्थितस्य अग्ने घूम मेघमाला इव गुहावि- तानात् अब आगत-पत-पत स्मृतस्तेन नारीविहालमो समय ।

·दीपावली १८९२-१९७० २५ विडालः अवदत् यदा च सः विरतः तदा अहो आश्चर्यम् - विडाल: अग्निसमीपे निकाम गुमासीनः यासीत् । "हे मद्रिपो, मद्रिपु-पलि, मद्रिपु-जननि च, " अय महमस्मि । द्वितीयं सलु मत्प्रशंसापर वाक्यं त्वम् अवदः, अतः गुहान्त- यतिनः उष्णाग्ने. समीपम् उपवेष्टु प्रभवामि इत. परम्, पाश्वत्, शश्वच्च, यदेव। परम् अद्यापि सोन्हं बिडाल; योऽनन्यश्चरवि, सर्वेषु प म्यानेषु समदी।" तत् धुरवा अतीव शुद्धा नारी येशान् अवामुञ्चत् । आनो समधि- कम् इन्धन न्यदधात् । विसालम् अविस्फयास्थि घ गृहीत्या तां यातुम् अतनोत् या तां विडालप्रशंसापरात् तृतीयात् वाययात् निवारयेत् । प्रेप्ठाः, न सा गायन्ती यातुः, सा दिल स्तम्भिका यातु । गच्छना कालेन च तथा स्तब्धा अभूत् सा गुहा यया कोणात् एवरमात् कश्चित् क्षुद्रापारी मूपकः यहिः निरगरत्, भूमौ च पावितुम् आरमत । "है मद्विपो, मद्रिपु-पलि, मदिपु-जननि ष, अप्ययं मूपरः तय यातो. अंग.?" -पिडाल: अपृच्छन् । " उक् ! ची! नतराम् ! नैव नेत्र ! " - अयदत् नारी । अत्यजत् हस्तात् स्कन्धास्थि, झम्पया आरोहत् १ आने. पुरोगनिनि पादपीठे, त्वरया च वेगान् उपरि येणीचवार, तान् आधारीत्य मूपम: उपरि उदावेत् इति शवया । "अहो ! " निध्यायन् विडाल अवदत्, "तहि न माम् अयं मूपम: यात यदि अहं तं भक्षयामि।" " न गल" गान् घेणीपुर्वती नारी अपदन - " माय ते सररम्, अहं प से पाविद् प्राणी स्याम् ।" विडाल: सम्पामेराम् अररो मूपपम् अवाग रहा। नारी प अवदन्, "पतं पन्यवादा.। प्रयम मित्रमपि न एतावत् पपल भूपर पहले थावान् तम् आमी. निस्वयम् अपितुरेण स्वया माम्यम् । सम्मिारपक्ष, सस्मिन्नेव निमि, प्रेयाः, अग्निनिस्टयन दुग्पग्नि पटः हिगमनः राजात.'-- पट-यन ममतरीन विहान मृतः समय । पदाप मारी पादपोशा नोन अपपाता, सदा सपा दृष्टं रिन्धिर भारपम् । एपगडगां गुमरोज दुप्पं विटाल मपरमापते । “है महिपो. महिपाल, ममिपुजननि ए, अपर विटा," अमरमरिम।

·शारदा " स्वया श्रीणि मत्रासापराणि वारयानि उच्चरितानि, आ प्रतिदिन त्रिवारम् अह शुभरोष्ण दुग्य पातु प्रभवामि, शश्वत् शश्यच्च, सयदेव । परम् अधुनाऽपि स एवाह विडाल पोजन्यश्चरनि। सर्वेषु च स्थानेषु समदर्शी।" तदा नारी अहसत, विडालस्य पृते च शुभरोष्णेन दुग्धेन पूरित पात्रमा पुरतो न्यस्यत्, अवदत् च, “ ते विडाल, नगे यावान् धनुर तावान् त्वम् । तथापि स्मर यत् ते समय न नरेण, न या शुना त आमीत् । न च जाने यदा ते गृहमागमिप्यन्ति तदा वि परिप्यन्तीति । " सम्बन्धस्तस्य मया " विडाल अवदत्, "यदि गुहायाम् अग्निनिस्ट स्थान मम, यदि च प्रतिदिन त्रिवार शुभरोष्णदुग्धपानमपि मम, तर्हि ' नास्ति मे चिन्ता किं नरो वा श्वा क्तुं प्रभवेदिति" सायसमये यदा नरश्च श्या च गुहा प्राप्ती, तदा नारी ताभ्याम् अखिला समयवथा न्यवेदयत्, यावत् विडाल अग्निसमीपे उपाविशत् अम्मयम् च । ततो नर अवदत्, 'आम्। पर न स विडाल मया मन्पश्चिमेभ्यो वा यथार्थनामभि नरै समयम् अकरोत् ।" तदनु स अपाकुर्वत स्वीयो चर्ममयो उपानहीं, हस्ते घृत म्वीय लध्वाकार शैल-- परा च, (मिलित्वा श्रीणि वस्तूनि एतानि) दारूखण्डमेकम् अगृहणात्, कुद्दालक चैकम, (मिलित्वा पञ्च एतानि,) अस्थापयत् एक्स्या पइक्ती सर्वाणि ताति वस्तूनि, अवदत् च, "अधुना आवा समय करिप्याव ! यदि गुहाया त्व मूपकान् न अवगृह्णासि शश्वत्, शश्वच्च, शश्वदेव, तर्हि यदा यदा त्वा पश्यामि तदा तदा एतानि पञ्च वस्तूनि स्वयि क्षिपामि। तथैव करिष्यन्ति सर्वेम-पश्चिमा यथार्थनामान नरा । " अम्मो।" शृण्वती नारी अवदन्, “ अतिचतुरोऽय विडाल । तथापि नाय तावान् चतुर यावान् मे नर । बिडाल तानि पञ्च वस्तूनि अगणयत्, (सर्वाणि च तानि नितान्त ग्रन्थिमन्ति अदृश्यत,) अवदत् च, " यदा गुहाया बर्ते तदा शश्वत् प्राश्वच्च शश्वदेव मूषकान् अवग्रहिप्यामि । परम् अधुनाऽपि सोह बिडाल योऽनन्यश्चरति । सर्वपु च स्थानेषु समदर्शी ।" " तु नाम मयि अत्र वर्तमाने।" नरः अवदत्, यदि तद् अन्त्य व नावदिप्य तर्हि अहम् एतानि सर्वाणि वस्तूनिः - 44

·दीपावली १८९२-१९७०
विवेकानन्द-प्रशस्तिः।
विश्वनाय पिता यस्य माता च भुवनेश्वरी ।
दत्तवशावतस त नरेन्द्र प्रणमाम्यहम् ।।
सुशिष्यो रामकृष्णस्य सुपुत्रो भारतस्य च ।
तेन विस्तीर्णतां नोत भारतस्य यशो महत् ।।
बृहस्पतिसमा बुद्धिस्तेजो भास्करसनिभम् ।
धर्म हविवला थद्धा त्रयमेतत् त्वयि स्थितम् ॥
वेदाना पुनरुदगाता व्यासस्त्वमसि निश्चितम् ।
स्वयंव पुनरुत्थान भारतस्याभवद् भुवि ।।
हिन्दुधर्माद् ते फोऽपि विश्वधर्मो न दृश्यते ।
इति प्रतीत सर्वश्च विश्वधर्मसभासद ।
श्रमा हिमवदुत्तुङ्गा वाणी गशव शीतला।
स्वदीयाऽऽसोनरश्रेष्ठ असीमा बुद्धिरधिवत् ।।
संस्कृति रतीयाना प्राचीना नित्यन्तना।
स्वपा उद्घोषिता नित्य सर्वश्रेयस्करो नृणाम् ।।
रामकृष्णसुशिष्याय विवेशनन्दशमणे ।
भारतोन्नतिकाराय सदेवास्तु नमो नम ॥
म स आपटीकर
सातारा
शश्वत् सस्वच्च, शश्वदेव दूरे अस्थापयिप्यम् । परम् अधुना यदा यदा त्या
पश्यमि, तदा तदा मे उपानही, रध्वापार शैलपरसु च (-मिलित्वा
श्रीणि तानि-) स्वयि क्षिपामि । स्थैव च परिप्यन्ति सर्वे मत्पश्चिमा
यथार्थनामान नरा।
सत ८वा अवदत्, “तिष्ठ, निप्ट क्षण यावत् । नाय पिडाल
यया, मत्पश्चिमभ्य या स्वभ्य समयम् अवरोत् । " तत स दन्तान्
-

·२८८ " अदर्शयत्, अवदत च, “भयि गुहायां वर्तमाने यदि त्वं शश्वत्, शश्वच्च, शश्वदेव शिशो दयालुन भविष्यसि तर्हि वा मृगयिष्यामि यावत् हस्त- गतो न भवसि; यदा च हस्तगतो भवसि, तदा त्वां दवक्ष्यामि । तथैव करिप्यन्ति सर्व मत्पश्चिमाः यथार्थनामान. श्वानः। "अम्मो |" शृण्वती नारी अवदत्, " अतिचतुरोग्य विडाल. तथापि न तावान् चतुरो यावान् अथ श्या"। विडालः शुनी दन्तान अगणयत्, (ते च नितान्त निशिताः अदृश्यन्त,) अवदत् च, " गुहायां वर्तमानोऽहं शश्वत्, शश्वच्च, शश्वदेव शिशौ तावत् दयालुभविष्यामि, यावत् स पुच्छे मे नातितराम् अपकर्षति । परम् अधुनाऽपि सोऽहं विडाल: योऽनन्यश्चरति । सर्वेषु च स्थानेषु समदशी। 'न नाम मयि अत्र वर्तमाने। श्वा अवदत्, " यदि तद् अन्यं व नावदिष्यः सहिं दाश्वत्, शश्वच्च, शश्वदेव अहं स्वं मुख प्यास्यम् । परम अधुना यदा यदा त्वां पश्यामि तदा तदा त्वा मृगयमाणो वृक्षस्य उपरि धावयिष्यामि । तथैव च करिष्यन्ति सर्वे मत्पश्चिमाः यथार्थनामान. श्वान। ततो नर स्वीये उपानही, लघु शेलपरशु च- (मिलित्वा श्रीणि तानि-) विडाले अक्षिपत् । विडालक्ष्च गुहाया. बहि. पलायितः । श्वा च तम् अनुधावन वृक्षस्योपरि पयत् । प्रेष्ठा., तस्मात् दिनात् आरभ्य अद्य यावन् प्रतिपञ्चनर प्रयो यथार्थनामान: नराः शश्वत्, शश्वच्च, शश्वदेव विडाले वस्तुनि क्षिपन्ति यदा यदा तं पश्यन्ति, सर्वे च यथार्थनामान श्वानः तं वृक्षस्योपरि अनुधावन्ति । कि तु बिडालोऽपि आत्मवर्तिन समयाधं पालयति । सः मूपकान मारयति । गृहे वर्तमानश्च तावत् शिशुपु दयालुर्भवति यावत् ते तस्य पुच्छं नातितराम अपकर्षन्ति । पर यदा व कृतकृत्यः म., अन्त- रान्तरा च, यदा च चन्द्रः उदति, निशा च प्राप्नोति, तदा स एवासौ बिडाल: योजन्यश्चरति । सर्वेषु च स्थानेषु समद । ततः स गच्छति आई वन्यारण्ये वा, आर्द्रस्य वनवृक्षास्योपरि वा, आपु वन्येषु गृहविता- नेषु वा-स्वोयं वन्यं पुच्छ घुन्वन्, स्वीये वन्ये विविक्ते विचरन् । .

·.
पा
व
न
,
4
व
D0000७०००००००००००००००००००-
यह दीपावली और नूतन वर्ष
हमारे असंख्य ग्राहकों एवं
शुभचिन्तकों के लिए आनन्दमय
एवं सुख-समुनिदायक हो।
यही हमारी शुभकामना है।
क्रांति का
जय वर्षका
नव आशाओं
नटी रोगों का
००००००००००००००००००००००००.-
न्त
किर्लोस्कर ऑयल इंजिन्स लि.
• पूना-३ (भारत)
8
Tam Buko.1045 Nil
000000000000000000

·। ऋग्वेदे संतति-नियमनम् ।। 'सतति-नियमनम् ऋग्वेदेऽपि वर्तते' इनिवाक्यपठनादेव नपा विदुपा मुखानि सस्मितानि भवेयु । परतु ते रावरग्रिम लेख पठित्वा स्वमनसि विचारणीय यद् एतत् सत्यमस्ति न वा। सतनिनियमन स्मिथं वर्तव्यमिति विधार्यमाणे य आधुनिक विचारो वर्तते स एन प्रकारक । स्मिानपि देने तात्या प्रजा , तमोत्पाद्यमानमन, एनयोयोर्मध्य सामजस्यम् आवश्यरम् । यदि लोरसस्यापर्याप्त मध्य. भोज्यादिक तम वतते, तहिं तत्रस्था जना मुखिन स्यु । वितु यदि देश लोगना भरणपोषणार्थमन्नमेवापर्याप्त स्यान' अन्येभ्यो देशेभ्यो भिक्षा- वृत्तिमाधिय, तदनस्यानयनमावश्या भवेन्, तहि तत्रत्याया लोकसख्याया नियमनम् अपरिहार्यमेव । भारतवर्षे जनसरयाया आधिक्यात्, थावश्यक स्थानस्यापमाप्तवाद्, एतादृशी दशा दर्तते । तस्माल्लोक्सस्पानियम- नार्थ सतति नियमनम् आवश्यमेव जातम् । तस्य प्रचार, मार्गान्तरा- भारात् वर्षमानयुगे योग्य एव । पर प्राचीनकाले नासीद् भारतवास्यपा दयनीया दुर्दशा । अस्मिन्देही आवश्यकाना भोज्यादि-पदार्थाना नासीदपर्याप्तता । यपि तु मधुदृग्धघृता- दीना कुल्या यहन्ति स्म, इति वर्णन पटवते। तस्मिन् समये सतति- नियमनस्य विचार कथम् उत्पन्न म्याद् इति पका स्वाभाविकी। तम्मानार्हति ऋग्वेदसदृशो ग्रन्थस्ता कल्पना प्रक्रीवर्तुम्, इत्यपि विचा- रपारन अमाप्रता। . क्ता रितु विषयास्मिन् पुर प्रदर्शितो विचार पर्तव्य एव । सतति- निमाणकार्य पुस्प स्त्री च उभावप्यावश्यकी । न केवल पुरुष न च केवला स्त्रीसतानम् उत्पादयितु समर्थी भवति। किंतु तस्मिन् कार्य पुरपस्य आवश्य- तु बीजवपनार्थमेव । गर्भधारणाया पश्चात्, गर्भ धारिण्या स्त्रिया यानि दुवानि अनुभूयन्ते, सतानजननकाले या मरणप्राया यातना सह्यन्ते, तत्मवं स्त्रीणाम् एव भागषयमस्ति । अत पीडा एता नैकवार भवेयु इति यदीच्छा उपद्यते, तर्हि सा स्त्रिया एव मनसि जायेत, न पुन पुरुषाणा चित्त । पुन पुन सतति-जननायं पुरुषो न कदापि निविण्यो भवेत् , या ·अत एव उपरिनिर्दिष्टं विवाहसूक्तम् अपि न केनचिपिणा दृष्टम् । अन्य च नातिचरितव्या त्वयेयम्' इति नियमवन्धो वरस्पंद भवति, न दध्वाः। दीपावली १८९२-१९७० निवेदमापयेत सा तु स्त्री एव । तस्मात् अन्नाद्यभावेन न, किंतु जननदु ख- निवारणार्थ यदि स्त्री तस्मिन् कार्ये नियमनमिच्छति, तर्हि तस्या सा कामना न अनैसर्गिकी। शीतलं परदुःखम् इति न्यायेन न कोऽपि ऋपिः स्वसुखहारिणी सतान-नियमन-विषयका प्रार्थनां कर्तुम् अर्हः । किंतु प्रार्थनामेवं प्रकारको यदि काचिद् ऋषिका करोति तत्तु नैसर्गिकर्मव स्यात् । वर्तते च ऋग्वेदस्य पञ्चमे मण्डले अष्टाविंशतितमं सूक्त समिद्धो अग्निरिति पड़चम् । अस्य सूक्तस्य विश्ववारानामिका अत्रिकुलोत्पन्ना ऋपिका । अग्निश्चास्य 'सूक्तस्य देवता । एपा विश्ववारा प्रार्थयत्यग्नि तृतीयस्याम् ऋचि- 'सं जास्पत्यं सुयममाकृणुष्व ।' सायणाचार्यः स्वभाष्ये अस्यार्थः स्पष्टीकृतः । है अग्ने त्वं जास्पत्यम् । जाः जाया च पतिश्च जायापती। तयोः कर्म जास्पत्यम् । तत् मुयम सुप्छु नियमनोपेतं समा सम्यक् कृणुप्व कुरुष्व । अत्र जा शब्द. जायापत्योः कि जास्पत्यं कर्म तत् स्पष्टमेव क्रोति । सुयममित्यस्य शब्दस्य प्रयोगः ऋग्वेदे नैकवार दृश्यते । तत्र सर्वेष्वेव स्थलेषु अश्वशब्देन सह प्रयोगात् सूच्यते एतद् यज्जास्पत्यं कर्म नियमने अश्वविनयनमिव कटिनम् । अत एव विश्ववारा पिकाया एपा प्रार्थना। न केवलं विश्ववारयेव कृता एपा प्रार्थना । अन्यत्रापि दृश्यते एषा। सुविदितमेव सर्वेषां विदुषां यद् दशमे मण्डले वर्तते पञ्चाशीतितम सूक्तं सत्येनोत्तभिता भूमिरिति । सूक्तम्यास्योपयोगः प्राधान्येन विवाह- सस्कारे । यथा भोगनियमनेच्छा स्त्रीणा स्वाभाविकी तथैव विवाहस्कारेण पुरपं बन्धने स्थापयितुमिच्छापि स्त्रीणामेव संभवति । पुरुपस्यास्मिन्विपये वन्धनेच्छा न स्वाभाविकी। 'एकस्य बह्वषो जाया भवन्ति' इति तु ऐतरेय- ब्राह्मणे तृतीयस्या पञ्चिकायां त्रयोविशे खण्डे कथितमेव । अस्य कारण- मपि सुस्पष्टं वर्तते । जास्पत्यं कर्म कृत्वा तत्परिणामेन लिप्यते स्त्री, न पुरुषः । अतो ये तदु सं मय्यर्पितं स बन्धने अवश्यं रक्षितव्यः' इनि स्त्रीणामेवेच्छा भवितुमर्हति । अद्यापि विवाहसंस्कार 'धर्मच अर्थ च कामे ·श्रीखण्डम् + हापूस - आनरस' मधर- मनोहारि-मिश्रणम् श्री ख ण्डा मृत म् दूरवाणी) चितळे स्वीट मार्ट (५५२९७ खुन्या मुरलीधर-मंदिरम् सदाशिव पेठ पुणे २ ® दीपावली नववर्ष शुभ चिन्तनम् - सूक्तम्य द्रप्ट्री ऋपिका एव । सप्तचत्वारिंशदृचात्मक एतत्सूक्तमपि रचित पिकयक्या सूर्यानामिकया सवितृनामकस्य झपे कन्यया । सापि अस्य' सूक्तस्य त्रयोविशे मन्त्रे एतामेव प्रार्थना करोति यत्- 'सजास्पत्य सुपममस्तु देवा.।' निर्दिष्टयो अनयो प्रार्थनयो न कोऽपि वर्तते भेद । एवं विश्ववाराया क्यनात् मूर्याया' समर्थनाच्च स्पप्ट ज्ञायते यद् उभे अपि सतानोत्पत्तिकरणे जाम्पत्ये नियमनमिच्छन । उभयोरपि मतेन जायापत्योरेनत्वर्म मुष्ठुनियमितमेव भवितुम् अर्हनि। पुराणकारी अस्य नियमनस्य उपाय एक एवासीन् मन सयम । पूर्वकाले नरा नियमपालन- रता सयमितमनसश्चासन् । अधुना तु वेपाचनापि नियमाना पालना- भावात् स्वाभाविक्स्य सतान-नियमनोपायस्य स्याने कृत्रिमा उपाया नियन्ते में सुखोपभोगे क्षतिर्न स्यात् तत्परिणामश्च न भवेत् । येनापि कारणेन, केनापि प्रकारेण वा सततिनियमनमासीदिवेऽपि काले । पदार्थ- विज्ञानस्य प्रभावेण तमुरभ सुकरमपि जात वर्तमानकाले । अतस्तत्सर्वैरपि भारतवासिभिी मुष्ठु प्रयोज्यम् इति अलम् अतिविस्तरेण । 'मुद्रिका' मित्रमण्डलम् 'दिवेकरोपाही रामचन्द्रसुतो हरि' 1 पर्वतीदर्शन, पुण्यपत्तनम् १ ·। संयमि-सार्वभौमस्य दिग्विजयः॥ " -- अप्टादश- च भारतस्य "तेजस्विमध्ये तेजस्वी दवीयानपि गण्यते आश्चर्याणा हि विविधानामेकमायतन किल भारतवर्ष । तथाहि - अतिप्राचीन सर्वाश्चर्यावहमपौरु- पेय वेदवाङमयत्रैव आविर्भूतम् । यस्य शोकोऽपि पुन श्लोक्ताम अवाप्त तादृश पुण्यश्लोक कवि एनामेव भुवम् अलमकरोत् स्व- जन्मना । अत्रैव खल्वा विरासीद वेदरामव्यवस्थापक पुराणाना पञ्चमवेदता प्राप्तस्य प्रणता भगवान् बादरायण । अव रचयामास स्वरुधिरेण पैशाचीभापाभूपणाय- माना सप्त लक्ष श्लोक लक्षणाम् गुणामृता बृहत्वथा गुणाढय । अप्ट मे हायन चतुर्वेदविशारदत्व प्राप्ता श्रीमदाचार्या शङ्करा- चार्या एनमेव देश जन्मना सचारेण च पवितीकृतवन्त । पोडश वर्षे आबालसुबोधया महा- राष्ट्रगिरा सक्लाम्नायसारसग्रह- भूत दुर्विज्ञयार्थमपि गीतार्थ व्याचक्षाणा विचक्षणा ज्ञानदेव- चरणा अत्रैव अवतीर्णा । अभिनव-पविकुरगुरव क्वीन्द्रा रवीन्द्रा भारतरत्नगर्भाया एव गभरत्नभूता । धारातीथपतनधन्या सम्रामदेवना- भूता, साशीनगरसम्राशी अस्यच देशस्य सुकन्या । अवका वाचाम् इदानी किमु विस्तरेण सर्वमप्यस्य देशस्यान यसामान्यम् ।

·नारदा प्रान्तहीना देशभक्तिम्, अतुल्या वैराग्यवृत्तिम् अमोघा वक्तृत्व- शक्तिम्, असाधारगा, च अध्यात्मज्ञानासक्ति समकालमेव दधानाना भारतीयतत्वज्ञानमालाया नायकायमानाना सुग्रहीतनामधेयाना श्रीविवेकानन्दस्वामिना जन्मशताब्दीमहोत्सप नित्यतेऽम्मामि साम्प्रत. 'मनन्यमानस । शरदा गत व्यतीतमवनितलमवतीर्णाना विवेकानन्द- स्वामिनाम् । परिवर्तिनि ससारेऽस्मिन् पोटिग प्राणिन समुत्पद्यन्ते विलीयन्ते च पुन । पर तेपामेव स्मृति स्मृतिवचनमिव हृदि निदधाति लोय । येऽस्मिन् लोके लोराराधनमेव प्रधान कार्य गणयन्ति भरीर- यात्राया । ते दुर्लभास्तादगा । तादृशेष्वेव गुणरत्नरत्नावरायमाणेषु पुरुषोत्तमेषु अन्तर्भवन्ति विल तत्रभवन्त 'वासुदेव सर्वम् ' इति भाव- या सन्त स्वामिन विवेकानन्दा । अध्यारमविद्याप्रदीपप्रकाशेन अबण्ड भूमण्डल प्रवाशितवन्त दण्डिप्रपरा एते सत्यमेव वेदान्तस्य मानदण्ड- भूना । प्रज्ञावलेन लीलया गगान्तलक्ष्मीसपादनसमा अपि भारतस्या- ध्यात्मिक सामर्थ्यमाविष्व भोगान् आहेयान् भोगानिव हेयान् मत्वा कापायाम्बरघरा घरामण्डलम्नमणमारभन्त । ते एते खलु भारतोत्त- भाङगभूतस्य वडगदेशस्योत्सद्धगे वालनीडा प्रौढशिक्षा सन्यासदीक्षा च यथायथ सपादितबन्न । धन्यास्ते वडगा ये तावत् प्रान्तदचिन क्वीन् निष्ठाशान्तिपरायण यनिगप भावान्तशात्रवगणान् शूरवरानवतारया- मासुर्नयनवान् । प्रात स्मरणीय चरिता स्वामिन गुणवेदाडगपुराण (१८६३)- प्रमिते स्थिस्ताब्दे वडगवसुन्धरा स्वजन्मनाऽलमकुर्वन् । स्वामिना जननी भुवनेश्वरी देवी । जनक्श्च विश्वनाथ । पुत्रप्राप्तिधिया स्वामिना जननी जननीतिमनुसृत्य तीव्रण तपसा भगवन्त स्थिरभक्तियोगसुलभ नीललोहित निरन्तरमर्चयामास । तेन मुविमलतप फलायमान भारता- भ्युदयावह स्वामिना जन्म सोम भूपिते वासरे समभवदित्यपि लक्षणीयं भवति । स्वामिना नामधेय 'नरेन्द्र' इत्यभवन् । सोऽयमनभिषिक्तो नरेन्द्र । अमिहासवमस्य पुरुषसिंहस्य राज्यम् । अथवा सवललोकहृदयाव- काशेऽस्य विराजते सिंहामनम् । क्रीडासक्तिहि बालाना स्वभावसिद्धा। पर महता हि सर्वमयवा जनातिगम् । तेन वालो नरेन्द्रोऽपि आसीनीडामस्नु' । पर क्रीडापि तस्य ·दीपावली १८९२-१९७० आश्चर्यावहतपश्चर्यामयी आसीत् । एकान्तप्रियता पुनरस्य अनन्यसाधारणो विशेष.। रामचन्द्रपूजा-लक्षणा, शिव-सपर्या-रूपा वाऽस्य प्रवर्तते स्म क्रीडा काले काले। मनसश्चेन्द्रियाणा च एकाग्रतारूप यत् किल अभ्यहित तप तत्सहजमेव आसीत् नरेन्द्रस्य । तेन जन्मसिद्धमस्य तप इति वक्तु न कोऽपि प्रत्यगय । भगवदवतारभूताना श्रीशङ्कराचार्यज्ञानदेवप्रभृतीना विद्याग्रहण तावत् विश्वविम्मयकरमासीत् । स एव अनुभव नरेन्द्र चरितेऽपि पदम् अकरोत् । अथवा न तादृशा अवतारविशेपा. विद्या गृह्णन्ति प्रत्युत विद्यया एव ते स्वय गृह्यन्ते इति परमार्थ । यदाह गीता 'पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते यवशोऽपि स ' इति। एव स्थिते नवस्वरभृतिमिते (१८७९) रिप्रस्ताब्दे प्रवेशपरीक्षामुत्तीर्ण नरेन्द्र । क्रमेण च युगदिग्गजपुराणमिते (१८८४) विस्ताब्दे युगपुरषस्यास्य सानिध्येन बी ए परीक्षा आत्मान धन्यता नीलवती। एव परिसमाप्तो लौकिको विद्यावतसस्कार । अथ अलौकिक सस्कार । तत्र तावद् ' अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति क्लि नरेन्द्रजीवनग्रन्थस्यादिम सूत्रम् । यत दुरधिगमब्रह्मविद्या- प्रचारायैव तस्य अवतार । पर तदर्थ ब्रह्मनिष्ठ गुरु सर्वथावश्यकः । सोऽपि खलु नरेन्द्रेण सप्राप्त । जगतीतलवतिना सर्वेपा भागधेयवशात् कालियाप्रसादाधिगत-कालिक -ज्ञान - सपनाना रामकृष्णपरमहसाना नयनसरणिमवनीर्ण क्षिप्रमेव नरेन्द्र । अपूर्वोऽय योग । तत्र तावत् शाब्दे परे च निष्णात देशिक । साधनचतुष्टयसपदा अलडकृतश्च छान । अब वस्तुनि- 'चकास्ति योग्येन हि योग्यसङ्गम' इत्यत' किमधिक भूमिवमुवसुभूमि (१८८१) समते खिस्ताब्दे प्रथम साक्षात्कृता नरेन्द्रेण ब्रह्मविद्वरेण्या विरखता भक्ताश्च रामकृष्णपरमहसा । विद्यासु शास्त्रषु विवेक्दीपेषु आद्येषु वाक्येषु च वर्तमाना भगवती कालिका तेपा हृदन्नरे सन्तत परिस्फुरन्ती आसीत् । एते परमहसा किल रसवसु- वमुवसुन्धरामिते (१८८६) निस्ताब्दे वसुन्धरामत्यजन् महासमाधि- मास्थाय । सोज्य रस (६)वर्षात्मक समय ब्रह्मरसमय इव अनुभूत' सन्तत नरेन्द्रेण । तत्र तावद् रामकृष्णपरमहसा वहुभिर्दृष्टा बहुभि पृष्टा बहुभि स्पृष्टाश्च । पर न पाञ्चन रोमोद्गम समजनि, न वा वक्तन्य पुन 7 ·शारदा . . अनिर्वचनीय आनन्द न वा अन्ययावृत्तिचित्तत्वम् । सर्वेश्प्यते विकारा अनेकजन्मससिद्ध-सस्कारसपन-मनोवृत्तौ नरेन्द्रे एव मूर्छन्ति स्म । सर्वोऽप्यय हृदयसवादस्य महिमा । शब्दसवादस्तु केवल निमित्तमात्रमत्र विपये । अथवा-'गुरोस्तु मौन व्याख्यान शिप्यास्तु च्छिन्नसशया'- इत्यस्य रामकृष्णविवेकानन्द-व्यतिकर' स्फुट निदर्शनम् । अह तावदेव प्रवीमि- ज्ञात नरेन्द्रमाहात्म्य रामकृष्णयथायथम् । श्रीरामकृष्णमाहात्म्य नरेन्द्रेण तथा पुन' इति । ययोक्त कारिदासे रघुदिग्विजये 'राज्ञा हिमवत सारो राज्ञ सारो हिमाद्रिणा' इति । यदि च दिग्विजयमेव लक्ष्यीय वक्तव्य स्यात् तहि रघुदिग्वि- जयाद्वि शिप्यन एवास्य सयमि सार्वभौमस्य दिग्विजय । तेन रघुदिग्विजय लघु दिग्विजय इव प्रतिभाति । अमेरिकाया शिकागो नगरे गुणरत्नवसुभूमिते (१८९३) विस्ताब्दे गुणरत्नमण्डितपण्डितसभाया सर्वधर्मचर्चासत्रे यन् स्वीयेन ऊर्जस्वलेन भाष- णेन वाचस्पत्यमाविरकारि, यच्च अद्वैतवेदान्तस्य सर्वशास्त्रमूर्धन्यत्व प्रत्य- पादि यच्च सर्वधर्माभ्यहितत्व भगवत सनातन हिन्दुधर्मस्य प्रादशि प्रान्त- दशिभि स्विकानन्दस्वामिभि तत्सर्वस्यापि भारतस्य महामहिमता- विकारसारण भाषण दिग्विजयपर्यायस्प सपामस्माव पर स्पुति- निदानम् । तस्या पिल सर्वधर्मपरिषदि व्यारयानसिंहासनमधिष्ठाय कमन्दिवृन्दवन्दा एते समर्थयामामु समर्थया गिरा यत् - 'तावद् गर्गन्ति शास्त्राणि जम्बुका विपिने यया। न गर्जति महाशक्तिविद् वेदान्तसरी' इति । परमार्थन विप्रवृष्टमन्तर भारतस्य अमेरिखायाश्च । पर तम नरर्तमानाया तेजस्विना सभाया भारतगत वो पि तेजस्वी न केवल परिगणिन पिन्तु तजस्वि-सार्वभौमत्वेन समानिन । यसत्यम्--- 'सेजस्विमध्ये तेजस्वी वीयानपि गण्यते ' दनि । रागत प्रगताम्याम-वेद्रम् प श्री ल. आठलेकर पुण्यात्तनम् २ -- ·श्रीविवेकानन्द-शिला-स्मारक-मन्दिर-निर्माणे चरितार्थतां प्राप्ता कर्तृत्वशक्तिः श्रीमान एकनाथजी रानडे ११ 1 श्री एपनायजी रानडे लेखा-डॉ थी. भा यणकर मप्टेम्बर-मासस्य द्वितीये दिनाङ्के श्रीपन्याकुमारी-क्षेत्रान्तर्गत. नियेयानन्दगिलाया निर्मितस्य श्रीवियवानन्द-म्मृतिमन्दिरम्य समुद्घाटन- महोत्गवो भारत-राष्ट्रपते मुगृहीत-नामधेयस्य मपल्लोकातिमान्यस्प श्रीमद्भ्यरागिरि-वेवटगिरि-महाभागस्य अध्यक्षले समपद्या इति युनपन सहयप्रमाशित वृत्ताल को नु गल न विदापरोति । "नान्तोऽस्ति मम दिटपाना विभूतीनां परन्तप" इत्यम्मिन् यचने भगवता धीमताम् उर्जस्पिना म्पविभूतीनाम् अनन्नत्वम् उद्घोपि- गम् । एता गर्दा दिपविभूतय भारतय स्थाने म्याने हृदयगममूनिम्नंग आविर्भूता व मनोपमन्दिरेप चिराय दिराजन्तहमाम् । अनादिागद् ·३८ शारदा आरभ्य ब्रह्म-विष्णु-महन्वर-प्रतीक भूताना तदवतारभूताना च राम-कृष्ण- चुद्धादीनाम् अनादिप्रकृति-प्रतिकृति-स्वरूपाणा श्री सरस्वती चण्डिकादीना जगन्मात्ऋणा नाना-शतसहस्रा पापाणमूर्तम मन्दिरेषु प्रपूज्यन्ते सर्व भास्तीय परया श्रद्धया। अयोध्या-मथुरा-माया-काशी-वाच्ची-अवन्तिका- जगनाथपुरी-द्वारावती - कोणार्क - नासिक-तिस्पति-तिरु-अनन्तपुर-प्रभृतिषु पुण्यक्षेत्र प्राचीनावर्वाचीन धर्मघुरोणे नृपतिमणिभि. यिनिमिताना महामन्दिराणा नि शेष परिगणन सलु तारागणनमिव सर्वथा दुपर सर्वशक्तिभृतो राष्ट्रगासनस्यापि । अत एव देशान्तरागता भारतपर्यटका मन्दिरमयमिद भारतराष्ट्रमिति चकितचविता इव वदन्ति लिखन्ति च । एव सत्स्वपि अपरिगणनीय महामन्दिरेषु कन्याकुमारीक्षेत्र रत्नाकर-नितय-करलोल माला-परिचुम्वित मूले भगवतीचरणाम्बुगचिह्न- पविनितशिखरे नात्युच्च वज्रदृढे पापाणखण्डे विराजमान राजाधिराज- मौलिमालाऽपनीयचरणसरोजस्य महामहिमशालिनो नवयुगजगदेकगुरो श्रीरामकृष्ण परमहस शिष्योत्तसस्य श्रीश्रीविवेकानन्दस्वामिन तज्जन्म- शताब्दीस्मारकत्वेन विनिर्मित नवमन्दिर न्नम् अनुपममेव में प्रतिभाति । दाता खण्डितम् अपि अखण्डित राष्ट्रम् तथाहि मन्दिरस्यास्य निर्माणार्थमावश्यको भूयिष्ठो धनराशि न क्स्यचिदेकस्य, न क्योश्चिद् द्वयो, न वा वेपादित् त्रिचतुप्पञ्चपागा धनाधिपाना राजन्याना वैश्यथेष्ठीना वा धनकोपत प्राप्त, अपितु निखिर-भारतान्तर्गत-पल्ली-पत्तन-नगर-ग्राम-खेट-सर्वटवासिना सकाञ्च- नाना सुवर्णपानेभ्य इव अविञ्चनाना मृत्पाभ्य स महता प्रयत्लन पर सहने कार्यक्तृभि सगृहीत । अपि च हिन्दुधर्ममहिम्न स्तोतोद्गातु अस्य यनिवरेण्यस्य समभ्यर्चनार्थ हिन्दुधर्मान्तर्गत-जैन-चौद्ध सिक्त-लिङगा- पत-सम्प्रदायानुयायिभिरिव अहिन्दवीय-रैस्त - माहम्मदीय-झारतुष्ट्र- साम्प्रदायिक सच्छील वदान्यवर्य अहमहमिकया धनमर्पितम् । अपि च राज्याधिकाररिप्सया परस्परमनारत लोकसभाया राज्यसभाया वा कलहायमान राष्ट्रवादि-समाजवादि-साम्यवादि पक्षोपपक्ष-शतानुयायिभि विस्मृतविरोधमावरिख परयात्मीयतया स्वीयो देयाशो मन्दिरस्यास्य निमाणार्थ सश्रद्ध वितीर्ण । एव मन्दिरस्यास्य निर्माणार्थ नानाविधान्तर्गत- . h ·दीपावली १८९२-१९७० भेदनिमित्तै शतश खण्डितमपि भारत राष्ट्रम् नूनम् एकीभाव प्रपनमिव अखण्डितरूप सधैरनुभूतम् । सोऽयम् अभूतपूर्वश्चमत्कारो यस्य खल्वेकाकिन कार्यधुरन्धरम्य कर्मकौशलेन सर्वे. ऐदयुगीन रस्माभि साक्षात्कृत स श्रीमान् एकनाथरानडे- महाभागः स्ववर्तृत्वेन सुप्रथितनामधेयोऽपि अप्रथितचरित्र खलु बहूनाम् । विद्या-वोडा-वाद्य-कला-कुदालता अह हि १९३० ख्रिस्ताब्दत आरभ्य माध्यमिक विद्यालयच्छात्रत्वेन नागपुरस्थे न्यूइग्लिशस्कूलनाम्नि माध्यमिकविद्यालये पठन्तमेन पञ्चदश वर्षदेशीय किशोरक स्मरामि । तदानीमेव नागपुरे नवोत्थितस्य राष्ट्रिय- स्वयसेवक-संघस्य केन्द्रस्थाने स्वयसेवक-व्रतमनेन श्रीरामकृष्णपन्तरानडे- • महाभागस्य काशीनाथ-रघुनाथ-जगन्नाथ-एकनाथाख्येषु चतुरात्मजेपु चतु- र्थेन एकनाथेन स्वभगिनीपते अण्णासोहोनीमहोदयस्य प्रेरणयाडगीकृतम् । विद्यालयाध्ययनवत् सघीये शारीरिकव्यायामयोग नानाविधासु च भार- तीयनीडासु असाधारणमस्य नपुण्य वयस्य' सर्वे साश्चर्य दर्श दर्श नितरा प्राशस्यत । सघीये च रणवाद्य-वादक-वृन्दै सकलवाद्यवादनकोशल्यमप्यस्य सर्वमान्यमासीत् । नागपुरे ररस्तमतप्रचारक प्रवर्तिते हिस्लॉपमहाविद्यालये १९३५ तमे सवत्सरे वी ए परीक्षामुत्तीर्य प्रमश तत्वज्ञानविपये एम् ए परीक्षामपि १९३७ तमे वर्षे प्रथम-घेण्यामयमुदतरत् । विद्याध्ययनक- निप्ठत्वेन विविधनीडाकौशलेन घ तर महाविद्यालयेनेवेपा सहाध्या- यिना प्राध्यापकाना च परमप्रेमादरास्पदमयमेवनाथ आसीत् । नैव बन्धु प्राभवन् बन्धनानि छात्रावस्यायामेव विद्यालयोनाध्ययनादपि राष्ट्रियस्वयसेवक्सपस्य सारतिके राष्ट्रोत्थानवायें द्रढीयसीम् आस्थामसौ विभर्ति स्म । नून राघ- सस्थापन परमपूजनीय-डॉक्टर-हेडगेवारमहाभागन गुणवयुवजनानि- वत्सलतया पुत्रीत इव आसोदयम् एकनाथ । अयमपि वात्सल्यपारावारे तम्मिन् महापुरुष पितृतोऽप्यधिकामात्यन्तिवी निष्ठा सलु स्वहृदये बध्नाति- स्म । रात्रिन्दिव तत्साहचर्येण तदाज्ञापरिपालनेन, तद्विचारश्रवण-मनन- निदिध्यासनेन, तदितरचिन्तनविवर्जनेन च सघमयमेव जीवनमस्य भक्ति- ·शारदा बुद्धि विशेप-शालिनो यौवनारम्भ गमपद्यत । संघस्थानमेव मदन, सघ-स्वयंसेवका एव भ्रातर, मपाधिकारिण एव आप्तजना, नित्य- नैमित्तिक-सघ कायंत्रम-सयोजनमेव आह्निक धर्माचरणम् इत्मैव मर्षक- निप्टतया योगाभ्यासिनामपि दुरुच्छेद्यानि पारिवारिक-प्रगपिजन-प्रणय- वन्धनानि दुरादिवोच्छिन्नानि भूत्वा नैन युवान बन्धु प्रामवन् । असाधारण पश संघकायें तदानीतने वाले सघबायंविधाना डॉक्टरहेडगवारमहागयेन विदर्भ- याोपु प्रदेशेषु सपशावाजाल निर्माण कार्य सघटनपुशलाना मुविनीताना तरुणाना सहकार्येण समारब्धमासीत् । तथाहि सघकार्यविस्तारायं वैचित् तरणा महाराष्ट्रप वेचन पञ्चनदप्रदेशे पतिपये उत्तरप्रदेशे च सरम घ. चालकादेश शिरसिकृत्वा निरगमन् । अय हि एकनाथ-रानडेमहाशय १९३८ तमे स्थिताब्दे ममुत्तीर्ण-एम् ए-परीक्षाव महाकोशलविभागे प्रचारसत्वेन नागपुराद् निरगच्छत् । नचिरादेर तरत्येषु सकल-नगर-ग्राम-मोटेपु गत्ता गत्वा पर शतान् अभिन्नहृदयान मुहृज्जनान् सघकार्यार्थम् एवीभावमापाद्य असाधारण यश सपकायें प्राप्तमनेन कार्यधुरीणेन । एव च १९३७ त १९४७ वर्षपर्यन्त महाकोशल मध्यभारत प्रदेश मुदृढ़ सघशाखाजाल विस्तार्य सरसंघचालकानाम् आदेशत श्रीरामपण. विवेकानन्दयो गुरुशिष्योत्तमयो अवतारभूमिभूते वङ्गप्रदेशे द्वितीय- महायुद्धाघात-परिस्थित्या शिथिलीभूत सघकार्य सुदृढतामापादयितु प्रवि- प्टोऽय सघटनकलाकुशल श्रीमान् एकनाथ । तत्र हि नचिरादेव वङ्गीया भाषा मातृभाषावत् आत्मसात् कृतवानय धीमान् । सार्वजनीनसभासु चास्य वगभापीय सावेश युक्तियुक्त व्याख्यान श्रुत्वा बहुधाश्चर्यचकिता इव आसन् वाभापाविशारदा अपि श्रोतार । अप्रकाशित प्रसिद्धिपराइमसत्वात् स्वानन्योदयावसरे भारतम्य विभजनेन पूर्वपश्चिम-पाकिस्थान- प्रदेशत सह्यशोश्य लक्षश हतसर्वस्वा पीडित। ताडिता निर्दालितमातृ. पितृवान्धवा हिन्दवो भारत प्रत्यशरणा इव शरणार्थमाधावन् । तदानी पूर्वपाविस्थानत पश्चिमवङ्गप्रदेश प्रविष्टानाम् आधिव्याधिदेन्य-दारिद्रय ·दीपावली १८९२-१९७० दावानलदग्धाना निर्वासितहिन्दूना परित्राणाय समास्यापनाय च काचन वास्तुहारा-सहायता-समिति वङ्गप्रदेशे समायोजिता श्रीमदेकनाथमहो. दयेन । प्रतिक्षण प्रवर्धमानसकस्याकाना तेपा दीनातिदीनबन्धूना विपत्ति- दु सनिवारणार्थम् अहोराममनारत तथा खलु प्रयतितमनेन यन्न कोऽपि तद् वर्णयितु शक्नुयात् । श्रीमत एकनायरानडे महोदयस्य धुरीणत्वे वास्तु- हारा-सहायता-समित्या किविध कार्य कृतमिति बहवो विजानन्ति वगीया । १९४९ विस्ताब्दत अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्गासम-कामरूप-रूपिण पूर्वाञ्चल प्रदेशस्य सघकार्यभार श्रीमदेवनाथमहोदयेन अङ्गीकृत । तत पूर्व सघनिवन्धवाले अखिल-भारतीय-सत्याग्रहस्य सञ्चालनम् अपि अनेनैव महारायन सम्यक् कृतम् । एवभूतो हि देशव्यापी सत्याग्रहो न भूतो न भविष्यनि । इत्यमविश्रान्त राष्ट्रोद्धारकार्येकनिरतस्यास्य नामधेय कर्तृत्व ना न पवापि वृत्तपत्रे कदाचनापि प्रकाशताम् आगतम् । प्रायेण हि वृत्त- पत्रप्रकाशितनामधेया एव मुविदिता भवन्ति लोका लोकानाम् । राष्ट्रिय स्वयसेवक्सघस्य वृत्तपत्रप्रसिद्धिपराधमुखतया न क्स्यापि सघकार्यधुरी- पस्य नामधेय प्रायेण प्रकाशमायाति । एवमेव अस्यापि एकनाथ रानडे. महारायस्य नामधेयादिव न पापि प्रकाशमलभन । एवम मेण स्वगुणगणगरिम्णा कृतवार्यमहिम्ना च सघकार्यधुरीणाना परमादरास्पदीभूतोऽय महानुभाव राष्ट्रिय स्वयसेवक सघस्य सरकार्य- याहाभिधम् अत्युच्चरधिधारपद १९५६ नमे निस्ताब्दे सर्वानुमत्या प्रापद्यन । गरिष्ठोऽपि स कार्यानिभारी विविध-महावार्य धारण-द्रदिष्ठे साध लील्येवामुना सम्यगूढ । "यिविधनिमित्त फाशीनगरे गिरिनगरे था परवीरे। विहितनियासं मातपुरे या कृष्णातोरे शुचिनीरे।" दयेय वागतया श्रीदत्तागेयपद्धत्या सघवार्थम् आगश्मीराद् आफ्न्या- पुमाया आच यामापाद आ मौराष्ट्राद् प्रदेश प्रदेश, मण्डले मण्डले, नारे नगरे, साले गामे असरदरममा लिस्तर मनार एन । एक १९३३ नादन १९६२निम्नादपपन्न पविशनिवर्षाणि सार्वत्रिय- मबारेण भारतराष्ट्रम्प राबहिरदगम् अन्तरग गम्यगनेन साशात्यत ·। ४२ शारदा हिन्दुराष्ट्रप्रबोधनाहानम् अथ १९६३ तमधिस्तान्दे ऐदयुगीनजगदेवगुरो महामहिमशालिन श्रीविवेकानन्दनस्वामिन जन्मशताब्दीमहोत्सवानिमित सघटितथा महा. समित्या, कन्याकुमारी-क्षेत्रान्त पाति-श्रीपाद-शिलाया निर्विकल्प-समाधि- व्युत्थानावस्थाया साक्षात्वृतात्मधर्मणस्तस्य महापुरुषस्य हृदयगम-य- कीर्तिपतावासमान परम्परागत-भारतीय गित्पक्लाकौशल्य-निवपायमानम् अद्धा श्रद्धासान्द्रहृदयाना जनाना कार्मणकर्मभूत नूतन मन्दिर विनिर्मातुम् ऐकमत्येन निर्णीतम् । तदानीम् अस्य महावार्यस्य सुदुर्धर भार बोडु समर्थ श्रीमान् एकनाथ-रानडे-महाभाग सर्वेपा तत्वर्तृत्व-विशेषज्ञाना स्मरणसरणीम् अवतीर्ण । सर्वस्मिन् अस्मिन् भारतवर्षे स एक एव महा- शय वार्यभारममु निर्वोढ समर्थो नेतरे नेतार इति नितिसारं सर्वरक- मत्येन कार्येऽस्मिन् विनियोजित अनेकगुणसनाथ श्रीमान् एक्नाय : उरीकृततत्कार्यभारणामुनापि प्रथमत एव समग्र विवेकानन्दवाडमया- व मागाह्मवशाह्य तन्मूक्तिसचयमय “हिन्दुराष्ट्रप्रबोधनाह्वानम् (Rouring Call to Hindu Natron ) इत्याख्य अन्य संग्रथित । विवेका- नन्दस्वामिन राप्दोत्यानसन्देशरहस्यमेव खलु अस्मिन् ग्रन्ये सपिण्डित वतते। हिन्दी-मराठी प्रभृतिषु प्रादेशिक भापासु च ग्रन्थस्यास्यानुवादा- शीघ्र प्रकागिता । समुज्जम्भिता पुरुषार्थशक्ति यम्मात क्षणादमुनासो कार्यभारोडगीकृत तत प्रभृति मन्दिरस्यास्य निर्माणार्थ मथडकार प्रयतितमिति साफ्ल्येन वर्णयितुं न प्रगल्भा में वाणी न च पर्याप्तय परिमितपनसरूयाका पाक्षिक-पत्रिका-रूपिणी 'शारदा'! तथा हि आदावेव नानानिमित्त स्व-परजनाना बहूना कार्यार्णवेऽस्मिन् समुत्तिष्ठमान विरोधम् अस्थानोत्थित मैनाक मिव प्ररामय्य प्राप्तव्यसिद्धि स्वायत्तीक्तुं प्रस्थितोऽय कर्मवीरः । यत्र श्रीपाद-शिलायाम् एतदभूतपूर्व- मन्दिर निर्मातव्यमासीत् नत्र हि सृणवण पानीयजलबिन्दुरपि दुराप आसीत् प्रखरप्रयासविना किं पुनरल्यदपि विञ्चिद् । तदेव क्ण्टकाकीर्णमिव वर्तव्यम् अवलोक्य समुज्जृम्भितेवास्य पुरुषार्थशक्ति । सर्वाडगसञ्चा- रिण्या लयाद्भुतशक्त्या, हृदयस्थितया च श्रीविवेकानन्द-स्वामिभक्त्या PnA ·दीपावली १८९२-१९७० नाव-- पञ्चभि एव वर्षे भावुक-लोचन-चकोर-चन्द्र-मण्डलायमानम् अनुपमान विंशतितमशताब्दीशेखरायमाणम् इद परमरमणीय श्रीविवेकानन्दस्मृति- मन्दिर सम्पूर्णता नीतम् । अस्य निर्माणे श्रीमत एकनाथ रानडेमहाभागस्य वर्तृत्व विचिन्तयतो मादृशस्य स्मृतिपथेऽवतरति, " अडगनवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पातालम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य वीरस्य । इतीद पुभाववाग्देवताया श्रीवाणभट्टस्य सुभापितम् । चरितार्थता प्राप्ता कर्तृत्वशक्ति. भारतवर्षे लब्धजन्मना येन मानवेन नारूढो नगाधिराज , गाहिता स्वर्णदी, नालोडित महाभारत, नास्वादित रामायण, नाकर्णित भागवत, न वा समधिगता सुरभारती तस्य जन्म निरर्थकमेव सर्वथा । साम्प्रत श्रीपादशिलाधिष्ठित श्रीमदेकनाथमहोदयस्य कर्तृत्वेन सावारता गतस्य श्रीविवेकानन्दस्वामिन स्मृतिमन्दिरस्य सवागीण सौदर्य सौष्ठव च विचिन्त्य महे यद् येन खलु शताब्दयामस्या लब्धजन्मना मानवेन मन्दिरमिद न लोचनगोचरता नीयत तस्याऽपि जन्म निरर्थकमेव भवि- प्यति । धन्य यल्वहमात्मान मन्ये येन मयाऽवाल्यत सुदृढ परिचय नितरा सुहृद्भावश्च प्राप्त एतन्मन्दिर निर्माण विचक्षणस्य श्रीमत एक- नायरानडे-महाशयस्य । धन्य खलु स एक्नाथो यस्य सघकार्य-सस्कार- समुद्दीपिता कर्तृत्वशक्ति , राष्ट्रभक्तिप्रवर्तक्स्य महायोगिन श्रीविवेका- नन्दम्य प्रयाम-रमणीय-मन्दिरनिर्माणे चरितार्थता प्रापिता जगत्सूत्रधारेण परमेश्वरेण । यागीश्वरी-निवेननम् ८१ अभ्यवर नगरम् नागपुरम् ३ ।

·न भूतो न भविष्यति।
१
३
५
विवेकानन्दयोगपिस्तत्त्वज्ञानप्रपण्डित.।
दिव्यो दिगन्तकोतिः स सार्थ राष्ट्रगुरू गुरुः ।।
यन्माता स्त्रीजगत्सर्व, जन्मदा “ भुवनेश्वरी"।
तया वाल्ये नरेन्द्रोऽयं सुसंस्कारः सुसस्कृतः ।।
'रामकृष्णो' गुरुय॑स्य स्नेही 'श्रोमोक्षमूलरः'।
शिप्या : निवेदिता' यस्य सोऽद्वैताथमकारकः।।
वभूव भाषणेनैव सुविख्यातो विभूतिमान् ।
मनोजवेन तत्कीर्तिः प्रससार दिगो दश।।
भवदृष्टि. सदामीच्च शिवे सत्ये च मुन्दरे ।
तत्समो शिवकृत् स्वामी न भूतो न भविष्यति ।।
सत्यपूजक आसीत् स सत्यवाक् सत्यतत्परः ।
तत्सम. सत्यवान् स्वामी न भूतो न भविष्यति ।।
वैराग्यमूतिर्मतिमान् प्रभविष्णु प्रभाववान् ।
वपुमांस्तत्समो स्वामी न भूतो न भविष्यति ॥
पाश्चात्या विस्मिता सर्व दृष्ट्वा तत्सयमं यमम् ।
तत्सम सयमी स्वामी न भूतो न भविष्यति ।
अरे तारा', कवि' कविता, चञ्चला वारिवाहे।
धर्म क्षेम, यति' नियम सत्यशीलेषु सत्यम् ।।
यावच्च स्तो जनहितकरी सूर्यचन्द्रो धरायाम् ।
तावनूनं जनगणहितं स्वामिनं पूजयाम ॥
६
७
वटपत्तनस्थ.
या. वि. देवासकरा

·॥ भाषासु मधुरा दिव्या पवित्रा सुरभारती।।
श के रा
गृहोपयोगाय
निर्यातकरणाय
भारत-राष्ट्र शर्करानिर्मातृषु
प्रति-एकर-क्षेत्रम् इक्षु-निर्माण
शर्करानिर्माणे च अग्रत.सराणाम्
अस्माकम् राष्ट्रोत्कर्षे राष्ट्रविभवे
श्रे यो भा गिता
म भि मा ना रूप द म्।
0 गोदावरी-शर्करा-कर्मान्तः मर्यादितः
(दि गोदावरी शुगर मिल्स लि )
कार्यदर्शी प्रतिनिधिः-
के जे. सोमैया ॲण्ड सन्स प्रायव्हेट लिमिटेड
फाजलभॉय बिल्डिग फोर्ट, महात्मा गान्धी-मार्गः, मुम्बई १
0 दीपावली-नववर्ष-शुभचिन्तनम् |
PoorasoSOMerosarose

·॥श्रीस्वामिविवेकानन्दपुण्यस्मरणम् ॥ श्रीमता स्वामिना विवेकानन्दपूज्यपादाना जन्मना भारतमाना चन्यता प्राप्ता एकोनविंशतितमस्य शतास्य त्रिषष्टितमे विस्ताब्दे । भारतीय तत्त्वज्ञानस्य प्रदीप न केवल स्वदेश प्रज्वालितो भव- द्भि अपि तु पाश्चात्त्याना विद्वद्वराणा बुद्धि दृष्टि च स्तिमितता नीता तत्प्रकाशादअभद्र स्वामिवरेण्य । ज्ञानकर्ममये लोहमार्गे स्वराष्ट्रस्योप्नतिरथ अग्निरथमिव गतिमन्त कृत्वा विशतितमस्य विस्ताब्दशतवस्य द्वितीये व स्वामिन श्रीविवे. कानन्दमहोदया परे ब्रह्मणि विलीनाम्भवन् । अस्मिन् जगति पालगणनाया प्रत्येक शतक कालरूपिणोऽग्निर- थस्य एक्व स्थानमिव प्रतिभाति । प्रिस्ताब्दस्य विशतिशनवरूपे स्थानके सर्वेऽपि वय तिष्ठाम । अस्मिन् स्थानके श्रीस्वामिन विवेवा- नन्दमहोदया कचित्काल स्थिता तथापि दुर्भाग्य सर्वेपाम् अस्माक यद्वय तेपा पावन दर्शन कर्तुम् असमर्था आस्म । अपि सन्ति अधुना पेपि महाभागा ये तेषा दर्शन कृत प्रवचन वा श्रुतम् । द्वयमपि तद्दिव्यम् अस्माक भाग्ये न लिखितम् । किन्तु येपा पुण्यवता तद्भाग्यम् आसीत् ते सर्वेपि एकमत्येन वर्ण- यन्ति यत् श्रीविवेकानन्दस्वामिमहोदया ययार्यतया परमेश्वराशा इव प्रत्यदृश्यन्त इति । तेपा वाणी दिव्यशक्तिमती । तेपा व्यक्तित्वम् असामान्य दिव्यम् अनुभावविशेपयुक्त च । कश्चिद् बालक स्वामिवरान् स्वगृहद्वारम् उपस्थितान् वीक्ष्य सोद्घोप स्वपितरमक्थयत् पश्य, 'तात, राजा आगत , अस्माक गृह राजा आगतः' इति । अमेरिकासचालितजगद्धर्मपरिपद पश्चादेव थीविवेकानन्दस्वामि- ‘वरा जगप्रसिद्धा अभवन् । तथापि तत्पूर्वम् अपि यस्य यस्य दृष्टिपथम् आगता इमे स्वामिवरास्तस्य तस्य चेतसि सपदि एकमेव मत निश्चित यत् दैवीसपदलड कृता इमे महानुभावा इति । जापानदेशगतान् विवेका- नन्दमहोदयान् दृष्ट्वा अयमेव भगवान् बुद्धस्तथागत आगत इत्यमन्यन्त त्तत्रत्या जना।

·दीपावली १८९२-१९७० ४७ . लोकमान्य तिलकमहोदयानाम् आतिथ्यशीलेषु गृहेषु इमे अनामि- संन्यासिरूपेण कञ्चित्कालं वासमकुर्वन् । तदा तेपां व्यक्तित्व-वक्तृत्व- विद्वत्वादिभिः श्रीतिलकमहोदया अतीव प्रभाविता आसन् । जगद्धर्म- परिषदनन्तरं स्वामिवराणा छायाचित्राणि वृत्तपत्रेषु दृष्ट्वा श्रीतिलक- महोदयैरभिज्ञातं यत् अयमेव स संन्यासी यो मद्गृहान् तीकृित्य गत इति। स्वामिपूज्यपादाना समकालीनः तद्दर्शनपुनीतात्मानोऽत एव धन्य जन्मानो नाना जना लिसन्ति यत् स्वामिवराणा नेत्रद्वये वाण्या च दिव्यं तेजो निवसतीति । तत्सवं पठित्वा मन्ये अहं यद् उपनिपदा वाक्यानि अग्निर्वाक् भूत्या मुख प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वा अक्षिणी प्रापिशम् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् इत्यादि स्वामिवराणा विषये अतीव उपपन्नानि इति । ऐतरेयवत् मुण्डकोपनिषदपि वर्णयति :- अग्निर्मूर्धा घापो चन्द्रसूर्यो। दिशः श्रोग्रे वाय विवृताश्च येदाः ॥ वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य। पद्भ्याम् पृथ्वी एप सर्वमतान्तरात्मा ।। ग्यादि-विराट्-वर्णनं श्रीस्वामिवराणां विषये ययायं प्रतिभाति । पेदानाम् उपनिपदा सस्कृतमहाकाव्यानां च पावनानि दियोदात्तानि वचनानि श्रीविवेकानन्दमहोदया अतीव मधुरं धीरोदात्त गायन्ति स्म । नन् श्रुत्वा अर्थम् अधिगम्यानधिगम्यापि आत्मनं कृतार्थ धन्यं पुनीतं चान्यभवन्सवें श्रोतारः । विवेकानन्दमहोदयः गीतं भजन श्रुत्वा तेपा गुरुचरणाः श्रीरामकृष्णपरगहता. ब्रह्मानन्दस्य परा कोटि अध्यगन्छ। वारंवारम् । सर्वदेव गुष्ठ सारं मितं मधुप्रवचनं व्यारयानं प तेषां समस्तस्य विश्वस्प पेतसि भारतीयं धर्म, भारतीयं तत्वज्ञानं, भारतीयां संस्कृति पूजास्थानम् अकरोत् । विश्वस्मिन् अस्मिन् सर्वे एव धर्ममार्गा एकमेव परमेश्यरं गच्छन्ति इति अनेक श्रुतिवननः स्पष्टीतं विशदीकृतं तेषां पिपानं पाइनास्य-विदुषां प्रीतये भवन् तया चानन विश्वबंधुत्वभावना बुटिंगता।

·४८ शारदा विद्याऽविद्ये इति द्वयमपि मानवस्य जीवन नितान्तमावश्यक मस्ति। शरीरस्य मनस बुद्धे उन्नति अविद्याशब्देन सूचिता । तया आध्यात्मिकी मानवोन्नति विद्याशब्देन सूचिता। आधिभौतिकी तथा चाध्यात्मिकी उन्नतिर्मानवजीवने समानतया महत्त्वमर्हति । शरीरमनोबुद्ध्यादिक समर्थम् उन्नत कृत्वैव आध्यात्मिकज्ञानाय नर. पात्र भवति । यत्र शरीरमनोबुद्ध्या- दीना दौर्बल्य तत्र क्यम् आत्मज्ञान भवेदिति स्वामिवराणा निश्चित मतमासीत् । 'आप्यायन्तु ममाङ्गानि । भद्र कर्णभि श्रुणुयाम देवा । भद्र पश्येम अक्षिभिर्यजत्रा । स्थिरै अग तुष्टुवासस्तनूभिर्व्यशेम देव हितं यदायु इत्यादिश्रुतिवचनानुसारिणो विवेकानन्दमहोदया सर्वतो दुर्बलाना भारतीयाना दुर्दशाम् उद्दिश्य तदा विचारमागरे मग्नाऽभवन् यदा ते कन्याकुमारी-समुद्र-तट-वर्तिनि मति शिलाखण्डे समासीना आसन् । दुर्वल निर्धनम् अज्ञान पर कमग्न च भारत ज्ञानविज्ञानयुक्त सपूर्णतया समर्थ च कर्तुम् आमरण यतिव्ये इति ते प्रतिज्ञात तत्रैव तस्मिन् शिलाखण्डे । ततश्च प्रतिज्ञापूर्ति-साधनरूपो श्रीरामकृष्ण मिशननामधेयो विश्वव्यापक आश्रम स्थापितस्तं । ततश्च समारब्धा मुप्तस्य अवनतस्य भारतस्य जागृति उन्नतिश्च । रोगजर्जरम् अज्ञानपडपरिमग्नम् अपेतसार भारत सर्वविपद्भ्य उद्धर्तुम् उपनेतु च यतते सदा अयम् आथम स्वामिवराणाम् । विज्ञानाधिष्ठतमाधुनिक जगत् यद् यत् तर्कसिद्ध तत् तदेव स्वीक- रोति इति ज्ञात्वा श्रीस्वामिवर प्रवचन-यारयानद्वारा प्रदगिन यत् अम्माक वैदिक्-धर्म तम्य अग्निपरीक्षायाम् अपि यशस्वी भवतीति। भारतीयाना यद् मद् सत्य शिव रुदर तत् तत् स्वामिवर पाश्चात्याना समुख प्रस्थापितम् । तेषामपि यद् भारतीयाह्य -- अनुशासनशीलता, उद्योगप्रियता, संघटनाचातुरी इत्यादिक स्वदेशवासिना पुरत उपस्था- पितम् । अत महतो महीयस यस्य महात्मन आनृण्य न पौरिया न चापि पाश्चात्या गन्तुं प्रभवन्ति तस्मै श्रीविदेवानन्दविभूतये जनन्तमिता. प्रणामा । पुणे-विद्यापीठम् पुणे ७ सो सुमति विष्णु नारळीपर एम् ए.

·शारदा-गौरव अन्य-माला
...
श्रीविवेकानन्दचरितम्
लेखक:
डॉ.ग. बा. पळसुले
M. A, Ph. D.
मूल्यं . हायकदशकम्

·.
प्रकाचकः
५. यसन्त अनन्त गारपोळ
पारदा-गौरव-प्रन्थमाला
४२५ सदाशिवपेठ, पुष्यपत्तनम् ३०
*
सर्वाधिकाराप्रकाशकाधीनाः
मुद्रका
प. वसन्त अनन्त गाडगीळ
श्रीशारदा-मुद्रण-सिद्धि-मन्दिरम्
४२५, सदाशिवपेठ, पुण्यपत्तनम् ३०
यशवन्त-मुद्रणालय.
१८३५, सदाशिवपेठ, पुण्यपत्तनम् ३०

·अथातो.... . . -- 'शारदा'-सस्कृतमासिकस्य वारम्भविशेषाङकायं मया विवेका. नन्द चरित लेखनीयम् इति इच्छा 'शारदा'कार श्री गाडगीळ-वसन्त- शर्मभि. एकवर्षात पूर्व प्रकटिता। मयाऽपि तदानी सच्चरित-कीर्तन- लोभात् 'यम देवदूता पदमपि अर्पयितु विभ्यति, तत्र मूर्या त्वरमाणा. प्रविशन्ति' इत्यर्थकम् आइग्लम् आभाणक विस्मृत्येव झटिति चरित- लेसनम् अङ्गीकृतम् । मे-मासस्य अन्त यावत् तु पूर्वारब्धे वीर सावरकर विषयस्य नाटकस्य लेखनकर्मणि अह व्याप्त आसम् । जून-मासे नस्य समाप्नो लब्धावयाशी विवेकानन्दचरितार्थे आधारग्रन्थान् पठितुम् चरितलेखनसामग्री च सयादयितु प्रारभ । २-९-१९७० दिने (विवेकानन्द- शिला-स्मारक्स्य उद्घाटन-दिने) ग्रन्थप्रकाशन भवतु इति सकल्पितम् आसीत् । तस्य असभवस्तु नचिरादेव प्रत्येतुम् आरब्ध । लेखनार्थ- लभ्यस्य कालस्य मर्यादितत्वेऽपि चरित यथाशक्य समूलम्, साधारम्, अनुज्झित-महत्त्वपूर्णपटन च भवतु इति हेतुना लेखन व्यलम्वत । अन्तरा- न्तरा आपतितस्य मम शारीरिकस्य अस्वास्थ्यस्य हैतो तत् व्यलम्वत- तराम् । गतान् पञ्चपान् मासान् लेखन मुद्रण च इति उभयमपि सम- काल प्रावर्तत । एवं धावतपलायतारूपस्य व्यापारस्य फलरूपेण यत् 'विवेकानन्द-चरितम'-सप्रति वाचकेभ्य उपहारीप्रियते, तस्य गुणागुगयो. सरमत्व-नीरसत्वयो, ग्राह्यत्वाग्नाह्मत्वयोश्च विपये सस्कृतप्रेमिण सारा- सारकुशलाश्च रमिकवाचका एवं प्रमाणम् । प्रस्तुतस्य । विवेकानन्द-चरित'स्य मूलाधारोऽस्ति विवेकानन्द- स्वामिना “पौरस्त्यपाश्चात्य शिष्य 'लिखितम्, मायावती-अद्वेताश्रमेण च प्रकाशित विवेकानन्द-चरितम् (• The Life of Swami Vivekanada ' bv his Eastern and western Disciples) } इम अन्य प्रमाणीकृत्य, अन्यश्च विवेकानन्द-चरित. त परिपूर्व मया प्रस्तुत 'विवेकानन्द-चरितम् प्रणीतमस्ति । (तम् उद्दिश्य कृता. पृष्ठनिर्देशाः १९४४ विस्ताब्दे प्रका- शितां द्विखण्डा तृतीयावृत्ति लक्षयन्ति 1), एत मूलधार विहाय रोमां --- ·that-fufera The Liic of Vivekananda and the Universal Gospel ( 6th amPression calcutta 1965) राष्ट्रद्रष्ट स्वामी विवेकानन्द 'विवि पेंडसे, 'स्वामी विवेकानन्द' य ग वापट 'स्वामी विवेकानन्द'भीमराव कुलकर्णी इत्येतानि विवेकानन्द-चरितान्यपि मया उपयुक्तानि । श्री महेन्द्रनाथ गुप्त विरचितस्य 'श्रीरामवृष्ण-वचनामृत' इत्यस्य विखण्डो मराठी-अनुवादोऽपि (श्रीरामकृष्णाश्रम, नागपूर) विवेकानन्दाना (तदा• नीतनस्य नरेनस्य) श्रीरामकृष्ण परमहस सह लम्घ-सहवासस्य जीवित तस्य वर्णनायं मया प्राचुर्यग उपयुक्तता नीतोऽस्ति । तस्य द्विसस्यो निदंग क्रमेण खण्ड पृष्ठ च लक्ष्यीकरोति । ययाचित् मात्रया उपयुक्तम् अन्तिम पुस्तक नाम श्री पेंडसे महोदयाना 'विवेकानन्दकन्या निवेदिता। विवेकानन्द चरित-रत्ने एतं पूर्वसूरिभि कृतवारद्वारत्वान् मम स्थूलाऽपि रेखनी सुखप्रवेशाभूत् इति कृतज्ञेन मया निर्देष्टव्यम् । सस्कृते विवेका- नन्द स्वामिना चरित नास्ति, अत मुबोधया सस्कृतभाषया तत् लेख- नीयम् इत्यव मम अल्पो हेतु आसीत्। (कुत्रचिन् तु घटनाविसपरणा कालनिर्धारण मया प्रयतितम् अस्ति, पूर्वसूरीणा अल्पस्वल्पा प्रमादारच शुद्धीक्ता सन्ति । ) अत एतावलि पूर्वलिखितानि चरितानि मपा पयाप्तसामग्रीतया अवगतानि । यथास्थितस्य स्वामिना चरितस्य सरलेन निवेदनमात्रेण सतुष्टोऽहम् । न मया तत्र सप्रदायशिनि वैयक्तिकमत्य- धिष्ठिते व्याख्यानविशेर्पे लेखनी व्यापरिता । अस्मिन् ग्रन्थ विपुला टिप्पण्य उपलभ्यरन् । (प्राय २५० , ग्रन्यमस्याया पञ्चमोग टिप्पणीरूपोऽस्ति । ) यत्र यत्र चरितविषयक कश्चित् भाग न पर्याप्त प्रमाणित आमीत, आख्यायिकान्तर-स्वरूपको वा प्रासङ्गिको वा अन्यन वा येन तेन प्रकारेण गौण मासीत, तत्र तत्र स टिप्पणोरूपेण प्रदत्तोऽस्ति कि च अशक्यम् एकस्या भाषाया सामय सौन्दयं वा वात्स्न्यन भाषान्तरे सक्रमयितुम् । अत अनेकानि उद्धरणानि (विशषत स्वामिना वचनानि) टिप्पणीषु आदरलभाषया प्रदत्तानि सन्ति। मूर ग्रन्यनिदिप्टा केचन सदर्भा सति आवश्यक टिप्पणीषु स्पष्टीकृता मनि। सन्ति, तेन प्रकतुल्या प्रसङ्गा विचारावा तव टिप्पणीषु उदाहृता सन्ति । केचित् स्वोपज्ञा शब्दा' अपि (वस्त्रकोश, नौशाशय, विगणय्य- कारित, श्वामभाषित-इ) भाषापर्याय तत्र व्याख्याता सन्ति। च ·सस्कृतलेखने व्याकरण- शब्दसग्रहोर विषये मम काचित् स्वीया शैली अस्ति । (नात्र तस्या प्रपञ्च क्रियते 1 ) सधिविषये 'बहुलम् वर्तते (यद्यपि व्यवस्थितविभाषाऽपि क्वचित् दृश्येत ।) पदविवेक सेट- त्वानिटत्वादीना विषये क्वचित् शैथिल्य स्यात् । मित्र-शब्द (मुहृदाची) सदव पुसि प्रयुक्तोऽस्ति । स्कन्धास्वन्धि, नेत्रानेत्रि इत्यादय शब्दा दा- चित् वृद्धसमति नोपलभेरन् । खादतमोदता-सदृशा शास्त्रोक्ता शब्दा प्रयोगेण परिचिततरा कृता सन्ति, तदनुकरणरूपेण च धावतपलाय ता इत्यादय शब्दा निर्मिता सन्ति। चिलम्, टेबल, हुक्का, फकीर, दिवाण इत्यादय शब्दा तथैव स्थापिता सन्ति । अतिशयोक्ति परिहृत्य स्वभा- योक्ति आश्रिताऽस्ति । सर्वमिद संस्कृत सुबोध लोकाभिमुखम् अन्यूनान- निरिक्ततया सूक्ष्मार्थवाचक च कर्तुम् उपकुर्याद् इति मन्ये । थी गाडगीळ वसन्तराय अहम् अस्मै चापलाय प्रचोदित , उत्त- मर्ण इव च अधमणं भूयो भयो माम् उपगम्य ते ग्रन्यसमाप्ति यावत् विश्रामस्य नामापि ग्रहीतु मा नान्वजानन् इत्यत एव एवम अल्पावकाश अथ अन्य समाप्ति गन्तुम् अशक्नोत् । तेन ते एव वस्तुत अस्म श्रयोमाज । सस्कृतग्रन्थप्रकाशन नाम साहसमेव किंचित् । तदिद साहरा तेपा श्रिय भवतु । रेखनकार्ये प्रचलति नैवदा फ्ल्यू-रोगण आक्रान्तत्वात देखना- समयं मयि सति मम पुत्रेण आयुप्मता प्रमोदेन मम लेखक्त्व प्रमोदेन अङ्गीकृतम्, दीपावली-सुलभा च खादतमोदता स्वेच्छया परित्यज्य होरानुहोरम् आसनबन्धधीरेण तेन मदुक्त पत्रापित कृतम। परिशिष्ट- रूपेण प्रदत्ता 'विवेकानन्द चरिते निर्दिष्टाना व्यक्तीना सूचि' मम शिष्यया कु आशा फडके इत्यनया निमिताऽस्ति । तया स्वयमेव लेख. क्त्वसिद्धताऽपि प्रदर्शिता । मम मित्रोत्तम डॉ वण्डोपन्त गुजर इयत मम अस्वास्थ्यकाले तैस तैर उपचार मम उत्साहसपदम् अखण्डा रक्षित प्रयतितम् । श्री त्र्य रा दामले महोदय प्रूफवाचने साहाय्य कृतम् । थी उल्हे प्रभृतिभिश्च सस्कृताक्षर-सयोजने लब्धकौशल टङ्क-सयोजक अकुरकुरायिवा सर्वात्मना सहकार्य कृतम् । सर्वेपाम् एतेषाम् अह । कृतज्ञोऽस्मि । गतान् पञ्चपान् मासान् अह विवेकानन्दमय इव आसम् । उत्क- ·टेकनोटिनम्, प्रवृत्ति-निवृत्तिम्या च पर्यायेग सततम् उभपया आकृ. प्याणम् विवेकानन्दव्यक्तित्व किमपि गभीर रामणीयक बिमति । अग्निकुण्ड इव दाह्न तत् एक्त बलोपासनम् आत्मविश्वास च आग- लाति, अपरतश्च दीनदुवलान् प्रति परमारुणिक्ता विधाण तत् निजा कोमलदीतलता प्रदर्शयति । साधुसन्तं प्रागेव उपदिष्टाय नरे- नारायणसेवार्य स्वामिभि किमपि नवीन परिमाणमिव प्रदत्तम् । समाज- सेवया मोक्ष -मोक्षार्थ वा समाजसेवाम्-उपदिश्य तं सनातनधर्म-युग- धमयो समन्वय कृत । अस्य ध्ययस्य च साकारीपरणार्थम् अत्यन्त- परित्यक्त स्वार्थाना विरागिणा शुद्धचरिताना अनुशासनबद्धाना च जनाना संघटना मन्त्र से उद्गीत । विवेकानन्दानाम् उपदेशप्रभाव न क्यल रामकृष्णसघ, अन्यत्रापि दृश्यते । एतादृगस्य, राष्ट्रवादम् अतीत्यापि राष्ट्रभक्त शिरोमण चरितस्य अभ्यसने, तस्य च देववाण्या अक्षरीकरण मया कोऽपि आनन्द अनुभूत । सप्रति मुद्रितष्ठानि परिद- तयमानोव्ह जान 'ते हि में दिवसा गता।' वाचकोऽपि तस्य पठनन एतादृश कमपि आनन्दम् अनुभवतु । यदि च राष्ट्रस्य पुनरुद्धारार्थम् आवश्यक्स्य विवेकानन्दप्रदत्तस्य मन्त्रस्य एतद्ग्रन्यपठनन किंचिदपि पुन स्मारण म्यात् तर्हि तावतापि अहम् आत्मान धन्य मन्यय। सस्कृत प्रगताभ्याम केन्द्रम् पुण-विश्वविद्यालय पुण्यपत्तनम् ७ ग बा पळसुले - 7 ·प्रकाशकीयम् - रौप्यमहोत्सव भाग्यम् पारदा । संस्कृत-पाक्षिकम् । तदहगभूता शारदा-गौरव-ग्रन्थमाला। गन-दश-वर्षाणि ग्रन्थ-रत्नानि प्रकाशयन्ती विजयते। चरितम्, महाकाव्यं, नाटक, योगमाप्य, शब्दकोश: इति तब वैविध्यं रलानाम् । अस्मिन् दशमे वर्षे माला विवेकानन्दचरित प्रकाशयति । पञ्चविंशतितम रत्नम् । अत एप रौप्यमहोत्सवभाग्या वयम् । विवेकानन्दमदृश पुरपश्रेष्ठ चरितनायकः। डॉ. पळसुलेमम: शब्दप्रभु. चरितलेयक । भारते विवेकानन्द-स्मृति-मन्दिरम् अपि सागर-त्रिवेणी-सगमे नचिरमेव सिद्धम् । अत. मर्वथैव समुचिनकाले मालाभाग्योदयेन स्वात्मान धन्यं मन्यामहे । इत्यम् एव प्रार्थयामहे नव-नवीन-सारम्यतान् प्रथनार्थ ग्रन्य- रत्नानाम् । विविधेषु विषयेषु । विविधामु शैलीप । मालामण्डित- विविध-पुष्पाणा मुगन्धन सुप्रसन्ना परमयारुणिका भगवती गारदाम्बा तदर्थ नः प्रचोदयात् इत्येव साभिवादन प्रार्थयामहे । - वसन्त अ. गाडी ·अनुक्रमणिका अध्याय. नाम पृष्ठानि १.जन्म ७ १४- १९ २०-३० . ४१-५२ ६६-८० २. वाल्यम् ३. अथातो देवजिज्ञासा ४. गुरुशिष्ययो प्रथममेलनम् ५. तत्त्वज्ञशिक्षया अभ्यास. ६. अन्नचिन्ता चमत्कारा ७. अन्तिम अन्तेवासः ८. श्रीरामकृष्णनिर्वाणम् ९ परिवाजवस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) १०. परिव्राजक्स्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम् ) ११. अमेरिका-प्रयाणम् १२. सर्वधर्मपरिषद् १३. पश्चिमाया वेदान्तचऋपरिवर्तनम् (पूर्वार्धम्) १४. पश्चिमाया वेदान्तचक्रपरिवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १५. पुनरागमनम् सपटनाकासम् च १६. पुनरपि विदेशगमनम् १७. म हा स मा धिः १८. विवेकानन्द-काव्यम् ९-११६ . १३२-१४२ १६५-१८३ १८४-२११ २१२-२१९ २२०-२२७ २२८-२२९

·.
।
स्थापकाय च धर्मस्य सर्वधर्मस्वरूपिणे
अवतारवरिष्ठाय रामकृष्णाय ते नमः ॥
विवेकानन्दः

·"अहं सः अपारः महासागरोऽस्मि,
यस्य बुद्ध-निस्तादयः तरङ्गाः सन्ति ।'
विवेकानन्दः

·|| ॐ॥ १. जन्म दत्तान्वये शुद्धिमति प्रसूत शुद्धिमत्तर । नरेन्द्र इति पोगोन्द्र शिवाश इव मूर्तिमान ॥ जगनियन्ता परमेश्वर तस्मिस् तस्मिन् काले, तस्मिस् तस्मिश्च देश, स्त्रसूत्रानुसारेण तास्तान् महापुरुषान् इह अवतारयति । गत-शताब्द्या भारतीय स्वातन्त्र्य विलोप्य आडग्लसाम्राज्ये अत्र सुप्रतिष्ठिते पारतन्त्र्येण उद्वेजिता अनेके महापुरुषा जनजागरणार्थम्, जनमनसि पारतन्त्र्य- विद्वेष स्वातन्त्र्यलालसा च जनयितुम्, प्रयत्नान् अकु- छन् । स्वस्व प्रकृत्यनुसारेण केनचित् राजकीय क्षेत्र कार्य कृतम्, वेनचित् सामाजिके, केनचिच्च शैक्षणिवे । धर्मस्तु भारतीय-जीवनपरपराया आत्माऽस्ति। सन्ति च सना- तनस्यापि धर्मस्य अनेके विशेषधर्मा, येपा तत्तद्-युगानु- सारेण आवश्यकतानुसारेण च अन्यतरस्य गौणत्वप्रदानपूर्वम् अन्यंतरम्य साग्रहम् उपदेशनम् आवश्यक भवति । एतदनु सारमेव एक्त प्रवृत्तिधर्मम उपदेप्टुम्, धर्म लोकाभिमुख कर्तुम्, - समासेन राष्ट्रधर्म प्रतिपादयितुम, अन्यतश्च वेदान्तमत पाश्चात्यजगति प्रसारयितु भगवता रामकृष्ण- परमहमाना शिष्योतमा पूज्यपादा थीविवेकानन्द- स्वामिन गत-पातायाम् आविरभवन् । आधुनिक-भारतस्य जनवेपु अन्यतमानाम् एतेषा विवेकानन्दाना चरितकीर्तनेन वयम् अद्य आत्मान पुनीमह । लोकोपाराय वा, जन्मान्तरे आरम्यस्य योगानुष्ठानम्य पूर्तये या गृहीतजन्मानो योगिनः शुचीना श्रीमता गेही जायन्ते, योगिना वा बुले समवनि इति हि आह श्रीमती भगवद्गीता । अम्मार क्यानायकस्य .

·- । तया दृष्टम् स सन्यासी दुर्गाचरण आसीत् । ता प्रत्यभिज्ञातवान् दुर्गा चरण 'अहो अप्रता भगवतो माया ।' इति उदीरितवचन तत्क्षणम् अपाकामत् । तत्पत्नी अपि किमपि अनुक्त्वा यथाकाल तीर्थयात्रा समाप्य बलिकाता प्रति न्यवर्तत । ततश्च सा विश्वनाथ वर्धनकपरा अभवत् । दोर्भाग्यात् तु न सा बहुकालम् अजीवत् । एकादशवर्षीय विश्वनाथ पृष्ठतो विहाय सा लोकान्तरम् अगमत् अग्रिमे वर्षे प्रव्रज्याया द्वादश वर्षाणि समाप्य दुर्गाचरण सकृत् गृहजनदर्शनार्थ कलिवाताम् आगत । पत्नी प्रागेव मृता आसीत् । सवृत् पुत्रमुख वीक्ष्य पुनरपि स परिवाट परिव्रजनाय प्रतस्थे । तत उत्तर तस्य जीवितवृत्तान्त अज्ञातोऽस्ति। क्रमेण विश्वनाथ यौवन प्राप । सस्कृत तथा पारसीकी इति भापा- द्वय तेन सम्यक् अधीतम् । सोऽपि परपरागत विधिज्ञ-व्यवसायम् अडगी- चकार । सगीते तस्य रुचि आसीत् । वायवले तथा च हाफीज-काव्ये इत्युभयोरपि तस्य प्रीति आसीत । भुवनेश्वरी नाम तस्य पत्नी आसीत् । सा यथैव बुद्धिमती तथैव भक्तिमती अपि आसीत् । गृहकृत्येषु निपुणा आसीत् । मनस्य, करुणस्य, दानशीलस्य च पत्यु सा अनुरूपा पत्नी आसीत् । रामायण-महाभारतयो पटन तस्य बहु अरोचत । तस्या गुणसपनिमित्त भृत्यवर्गस्य, तथैव च परिवारस्य अपि मनसि ताम अन्तरेण वहुमानविशप आसीत् । एव मुखेन वसतोस तयो यथारम कन्यारत्नम् अजायत । तदनु च तस्या क्रीडामु सहचरी भवितुमिव अन्यापि एका कन्या समजनि । पुत्रलाभस्तु नासीत । को वा धार्मिको हिन्दु-दपती पुनाभावे न खिद्यया- ताम् ' भुवनेश्वरी ईश्वरवंशरणा आसीत् । तया पुत्रप्राप्त्यर्थं शिवाराधना ३ अत्र आख्यायिकान्तरम्- दुर्गाचरण कलिकाता प्राप्य स्वगृहम् अगत्वा कस्यचित् मित्रस्य गृहे अज्ञातो.वसत् । विधिवशात्तु विदितनदागमवृत्तान्त ज्ञातिभि चलात् म आनीय स्वगृहै निस्द्ध- प्रसर स्थापित । विमपि अनुक्त्वा दुर्गाचरण अनत्यागम अक- रोत् । दिनत्रयानन्तर तस्य अनिष्टम् आशङ्कमानै जातिभि मुक्त सन् स पुनरपि गृहम् परित्यारवान् इति ।

·जन्म मया शिव तस्य क्रीडासहचरा आसन् । किं तु एव प्रकृत्या क्रीडाप्रियमपि तम् अन्तरान्तरा क्रोधावेशा अभिभवन्ति स्म । एव क्रोधाविष्टस्य तस्य क्रोध- शमनार्य मात्रा जलपूर्णा कलशा तच्छिरसि आवर्जनीया वा आसन्, 'न त्वा शिव कैलास नप्यति' इति वा हानि प्रदर्शनीया आसीत् एतादृशेषु अवसरेषु माता परिहासेनेव वदति स्म पुत्र देहीति याचित, तेन तु निजपिशाचानाम् अन्यतम प्रेपित ।" एतादृशेभ्य प्रसद्धगेभ्य अन्यन तु सदा प्रकटितस्वाभाविकोल्लासोऽय डिम्भ सर्वेषामेव सकौतुक लालनाविषय आसीत् । दानशूरतायाम् असो बाल पितरम् अन्वहत् । कदाचित् भिक्षा याचमानाय कस्मैचित् भिक्षवे भिक्षान्तरम् अपश्यता वालनरेन्द्रेण (पञ्चवर्षीयेण) तस्मिन्नेव दिने प्रथम- परिहिता नवा धोती अपनीय प्रदानीकृता । ( सदाप्रभृति याचके आगते अव्यवहार्यदान प्रतिरोधार्थं यदि कदाचित् नरेन्द्र प्रकोष्ठे न्यरुध्यत, तहि हस्ताभ्यासगतानि सर्वाण्यपि वस्तूनि वातायनेन याचकार्थ वहि प्रक्षिप्य स गुरुजनम् अर्दयति स्म 1 )उत्तरायुपि असख्याना जनानाम् आध्यात्मिक सारथ्य करिप्यमाण नरेन्द्र वाल्य सूतो भवितुम् एच्छत् । उप्णीपविभू- पितशिरा , अन्तरान्तरा च निनादितप्रतोद सारथि तस्य आदर्शपुरुष आसीत। वोर्मध्ये ज्योतिर्दर्शनम् पप्ठे वर्षे ( १८६९ ) नरेन्द्र पाठशाला प्राविशत् । तत्रागतेभ्या अमस्कृतेभ्य केभ्यश्चित् बालेभ्य अपशब्दान काश्चन श्रुत्वा सोपि अज्ञानत पिनो समीपे तान उच्चारयामास । तच्छुत्वा विद्यालयात् निष्कास्य गृह एव तस्य अध्यापन पितृभ्या प्रारब्धम् । आमग्ल्याः तथा च वगीयाया प्राथमिका पाठा भुवनश्वरीदेव्या प्रदता।। अन्योऽपि एक अध्यापक गृहम् आगत्य अध्यापयति स्म । निद्राकाले त स्वापयन्ती तन्माता रामायण-महाभारतादिगता क्या कथयति स्म । ५ अन सन्तवर्यस्य तुकारामस्य 'अपि कौपीनमुत्सृज्य प्रसताश्चेदी- महि' इथिका 'भले तरी देऊ कासेची लगोटी।' इति अभङ्गपक्ति अपरिहार्यस्मरणा।

·विवेकानन्द-चरितम् तदानी मेधावी बालकोऽयम् अनेकान् प्रश्नान् पृच्छति स्म, येषु वैचित् प्रश्ना दुरुत्तरा आसन् । निद्राकाले स. प्राय प्रत्यह भस्वोर्मध्ये ज्योतिः पश्यति स्म । प्रसरता तेन प्रकाशन स्नात इव स निद्रा प्रविशति स्म। बहु काल यावत् इत्यमेव सर्वे स्वपन्ति इत्येव सोऽमन्यत । (पश्चात् रामकृष्ण परमहसै सह समागमे ते पृप्टेषु प्रश्नेषु अन्यतम ज्योति- दर्शनविषयकोऽपि आसीत् । ) अम्मिन बाल्ये वयसि देवभक्तेर् धीज तस्य मनमि अदबुरितम् अभवत् । मातुर्मुखात् रामकथा श्रुत्वा मनसि जनितरामभक्ति नरेन्द्र आपण गत्वा एका सोनाराम-मूर्तिम् अत्रीणात, ता च मूर्ति सौधोपरि प्रतिष्ठाप्य एकैन ब्राह्मणकुमारेण सह स तस्या पूजनपरोऽभवत् । ता ध्यापन् स तत्र होरानुहोगम् उपविशति स्म । अर्थक्दा दीर्घ काल नरेन्द्रम् अदृष्ट्वा अस्वस्थचिर्तन गुरुजनेन तस्य अन्वेषण प्रारब्धम् । नैकवारम् उच्चर आहूयापि अलब्धप्रत्युत्तरेण गुरजनेन अन्ते द्वार भडक्त्वा उपरितने प्रकोष्ठे प्रविष्टम्, यत्र नरेन्द्र बाघसज्ञाशून्य इव ध्यानमग्न आसीत् । अचिरेणव तु तेन राममूर्ति परित्यक्ता । साधकम्य कृते विवाह मोक्षमार्गे विघ्नभूत , विवाहवारणादेव रामचन्द्रस्य आपद सोडव्या आसन् इति स्पचित्' मुखात् श्रुत्वा तस्य मन सगयारूदम् अभवत् । अन्ते मातु उपदेशानुसारेण तेन राममूर्ति परित्यज्य शिवमूर्ति आनीना । तत्पुरत तेन घ्याने आरब्धे अस्पा 'श्रीडाया' अन्य वालका अपि समिलन्ति स्म । एक्दा इत्य घ्यानास्ढे तस्मिन् सर्सरायमाण. कश्चित् नागराज तन प्राप्त । दृष्टमाने तस्मिन् अन्ये वालका वेप- मानगाना नरेन्द्र ययाक्यचित् शब्दाय्य यत्र तत्र पलायिता । कचिन् काल यावत् तर म भोगीन्द्र , नरेन्द्रायवाणश्च नरेन्द्र, इत्युभावेव आस्ताम् । स सर्प कचित् काल मृतफ्ण स्थित्या यथागतम् अपयात । तस्मिन् अपयाते मात्रा स वाल्योगी कयम् आवेगमरेण कोडीकृत स्यात् तत् ६ सारथ इति केचित् । ७ कि भुवम् अवतीर्णस्य शिवस्य विभूति-पुरणाय स आगत ? ८. नरेन्द्रो विपद्यपि। + ·जन्म ७ ॥ नाह सादिक 1 - उत्प्रेक्षितु शक्यम् । तदानी पृष्टो नरेन्द्र प्रत्युवाच, किंचित् अवेदिपम् । केवल कमपि आनन्दम् अनुभवन आस्म" 'स्वयमेव नरेन्द्रता' ध्यानक्रीडया सह अन्यापि एका क्रीडा शिशोर नरेन्द्रस्य अभिमता आसीत्, या तस्य रक्तगतम् ईश्वरभाव द्योतयति । सा नाम राजक्रीडा। सोपानस्य अत्युच्च पदस्थान सिंहासनम् अभवत् । अनन्यसाधारणे तस्मिन् आसने नृपो भूत्वा नरेन्द्र उपविशति स्म । अन्येषु पदस्थानेषु अमात्या- दय स्वस्वविभवानुरूपम् आसते स्म । न्यायासनोपविष्टश्च नरेन्द्र न्याय- निर्णयम् अकरोत् । न स अणुमात्रमपि आज्ञाभडगम् असहत । मुक्तमात्र तु न्यायासने धावत-पलायताक्रीडासु अन्य सह स्कन्धास्वन्धि नरेन्द्रोऽपि. समिलति स्म । एकदा इत्यमेव प्रासादस्य डिम्बग्रीडापर असौ भरप्ट- पाद सोपातमार्गेण गडगडायमान अघ पतित, तीक्षणेन च शिलाण विद्धत्वात् तस्य दक्षिणाक्षिसमीपे महान् व्रण अभूत् । तद्विपये पश्चात् रामकृष्ण परमहसा अवदन् 'साधु अभवत् । तस्य शक्तिरोघो यदि एव नामविप्यत्, स जगत्सहारम् अरिप्यत् । नरेन्द्र अधुना सप्त-वर्षीय आसीत् । गृहे यावद् अध्यंत शक्यम्, तावत् तेन अधीतम् आसीत् । तस्य धारणाशक्ति असामान्या आसीत् । स 'एकपाठी' इवासीन् । अस्मिन् वसि समग्र मुग्यवोध-व्याकरण तस्य वण्ठस्थप्रायम् आसीत् । रामायण-महाभारतयो अनेकानि खण्डानि तस्य जिह्वाग्रस्थितानि आसन् । (एक्दा गृहागताना, ग्रामात् प्रामान्तर राचारिणा रामायण पाठकाना पटनगना केचित् दोपा तेन प्रदर्शिता आसन् ।) अन अधुनाध्य विद्यालयप्रवेशयोग्य इति कृत्वा नरेन्द्र पण्डिन ईश्वरचन्द्र विद्यासागराणा 'मेट्रोपॉलिटन् ' विद्यालये दशम्या वक्षाया प्रवेशित । - 4 " ९ यतिपयदिनोतर बोधिवृक्षम्य अघनात् उपविष्टस्य रमण्डल- परस्य भानो बुद्धम्म अरि साक्षातार नरेन्द्रेश अनुभूत इति आस्यायते।

·२. वाल्यम् विवेकानन्दाना चरिते नेतृत्वम्, ईश्वरभाव , बुद्धिप्रामा- ण्यवादिता, चिकित्सकता, उपायज्ञता, प्रत्युत्पन्नमतित्वम्, उत्सवृत्तित्व च, इत्यादयो ये गुणा प्रवण अवमासन्ते, तेपा बोजावस्था शालीयजीवनपि स्पष्टतया द्रष्टु शक्यते । प्रायेण ये विद्यार्थिन वर्गशालामा चवासति, ते जोडा. गने न दृश्यन्ते, ये च प्रोडाङ्गने प्रयागन्ते ते वगंशालाया निस्तेजस्वा भवन्ति । नरेन्द्रस्तु अपवादभूत सव्यसाची आमीत् । स्वभावतो बुद्धिवान् सन्नपि अय बाल क्वचिदेव स्वस्थानेन्दृश्यत । तस्य स्वस्थाने स्थितिर् नाम अवतप्ते- नकुल स्थितम् । अल्पोपाहाराय माध्यदिन विराम खाद्य यथा- क्यचित् अभ्यन्तरीकृत्य स नोडाङ्गन धावति स्म । पीडा- नपुण्यायं तेन पारितोपिकमपि लब्धम् । नारद इव कलह- प्रिय स अन्योन्य पलहान् उत्पादयति स्म, स्वीयया ' स्वयमेव-नरेन्द्रतया' च शब्दप्राभववलगत् शमयति स्मापि। कि तु इद पीडकनिमित्तकम् आमीत । तस्य हृदय शुद्धम् आसीत् । रुग्णाना सहाध्यायिना स तथैव शुभूपापर आसीत् । जीडास्विव मुष्टियुद्धेऽपि तेन कौशलम् अवाप्तम्, भारतीया मल्लविद्यापि च अभ्यस्ता। तस्य स्वर मधुर आसीत्, त च संगीतम अध्यापयितुम् अहमदखां नाम एको गायना- चापोऽपि नियुक्त अभवत् । (अस्मिन वाल्य वयस्यपि तेन न स्वर-तालमात्र सगीतम् । तत् खलु सगीत यत् गायकस्य भावनाविष्कार कुर्वत् श्रोतुर मनस्यपि समाना भावना जनयति,' इति प्रौढ मत प्रकटीकृतम् आसीत्।) १ पश्चात् नरेन्द्रस्य मान श्रुत्वा श्रीरामकृष्ण परमहसा एव वदन्ति स्म, 'अस्य गान श्रुत्वा हृदयस्थ परमात्मा कृतफणो नाग इव दोलायते'। -- ·बाल्यम् ९ - स स्वभावतो नावीन्यप्रिय आसीत् । नवनवासु क्रीडासु, नवनवेषु च क्रीडनकेषु स अरसत। अद्भुता स्मरणशक्ति, वर्गशालायामपि न स मदेव पाठकचित्त आमीत । अध्यापकेषु अध्या- पयत्सु सत्सु अय समीपस्थितेभ्य छात्रैभ्य जनान्तिक रामायणादिकथा वा, स्व-'पराक्रम' कथा वा मन्दध्वनिना कथयति स्म । एकदा पाठे प्रच- लति भाषणध्वनि श्रुत्वा नूनम् अयमेव भापते इति शङ्कमानेन अध्यापकेन 'कथय यद्यत् मया उक्तम्' इति नरेन्द्र आदिप्ट । नरेन्द्रेणापि उत्थाय अध्यापकोक्न सर्वम् अनुज्झिताक्षर यथावत अनूक्तम् । तत् श्रुत्वा त निरप- राध मत्वा उपवेश्य ‘क्स तहि भापमाण आसीत्" इति अध्यापक अपृच्छत्। पुनरपि नरेन्द्र उदतिष्ठत् । तस्य सत्यप्रियता वा प्रशसनीयतरा, नकावधा- निता का, इत्यत्र विपये यदि अध्यापक सभ्रान्तोऽभवत् किमत्र चित्रम् ? अस्मिन् काले घटित एक प्रसङग यथा नरेन्द्रस्य निर्भयता द्योतयति, तथैव तस्य बुद्धिवादितामपि । स्यचित मित्रस्य उद्याने एको वृक्ष आसीत्' यस्य आरोहावरोहणन, शाखा च अवलम्व्य अधोमुख भूत्वा दोलाक्रीडया, नरेन्द्र आत्मान विनोदयति स्म । अर्थकदा तमेवम् , आरोहणप्रवृत्त दृष्ट्वा वार्धक्यसुलभपरिदेवनशीलतया वा, वालक्गत- चिन्तया वा वृद्धो गृहस्वामी आगत्य " मा, मैन वृक्षम् आरोह । अस्मिन् वृक्षे कश्चित् ब्रह्मराक्षसो निवसति, स च वृक्ष मारूढाना जनाना गीपं- भडग करोति' इति प्रदर्शितभय अपयात । नरेन्द्र तत सर्व तद्वचन सविनयम् अशृणोत्, अपयाते च गृहस्वामिनि पुनरपि वृक्षम् आरोढुम् आरभत । यदा च नरेन्द्रस्य मित्र त निपेद्ध प्रवृत्त , तदा नरेन्द्र शान्तम् उवाच, "अयि मुग्ध । कतिवार न इम वृक्षम् आरूढपूर्वोऽस्मि । यदि अत्र सत्यमेव कश्चित् ब्रह्मराक्षसोऽभविष्यत् किं स एतत्पूवमेव मम गिरोभडग नाकरिष्यत् ?" प्रारब्धा च पुनरपि शाखावलम्बितस्य अवाङमुखस्य तस्य दोलालीला | उत्तरायुषि विवेकानन्द-स्वामिन एव भणन्ति स्म, ' मा केवल ग्रन्यविशेषकथितम् इदम्, पुरुषविरोपेण उत्तम २ इयमेवा कविता आसीत् इत्याहु । ३ चम्पवृक्ष इति फेचित् । -- ·विवेकानन्द-चरितम् इति वा तत्र श्रद्धत्त । स्वय सत्यम् अन्विप्यत' । तेपा बुद्धिप्रामाण्यवा- दित्वस्य परिचय एव बाल्येऽपि भवति । अन्योऽपि एतादृश प्रसङग अन प्रकरणे निवेदनाह । तदानी जातिभेदा कठोरा आसन् । स्पर्शास्पर्श- नियमाना पालनम् अशिथिलतया भवति स्म । नरेन्द्रस्य पितर प्रति अनेके जना व्यवहारनिमित्तम् आगच्छन्ति स्म । तैपा कृते तत्तद्धर्मनियता तत- ज्जातिनियनाश्च भिना गुडगुडिका (धूम्रपाननलिका ) निहिता आसन् । गुडगुडिकाव्यत्ययेन कथ जातिभ्रशो भवति इत्येतत् नरेन्द्रम्य मनसि किंचित् गडमिक आसीत् । अत एकदा प्रयोग कर्तुमना स क्रमेण एवं क्या गुड- गुडिकया धूम्रपान कर्तुं प्रारभत । केनचिच्च एतदर्थं निमंत्सित स प्रत्यु- 'न किमपि अभवत् । नास्ति कोऽपि उभयोर' अन्योन्यसबन्ध ।' वाच, उपायज्ञता एतत्वालगतान काश्चन प्रसङगान् विवेकानन्द-चरितलेखका निदिशान्ति, प वालस्यापि सत तस्य उपायता सूच्यते । एक्दा सप्त- मस्य एडवर्डस्य (तदानीतनस्य प्रिन्स ऑफ वेल्स इत्यस्य) भारतागमना. वसरे नौकाशये एका युद्धनौका आगताऽऽसीत् । ता द्रष्टु अनुज्ञापत्र गृहीत्वा जना गच्छन्ति स्म । तदर्थ प्रार्थनापत्रहस्त नरेन्द्र पडक्तिस्थ अभवत् । द्वारपालेन तु बालोऽयम् इति कृत्वा म अन्न प्रवेष्टु निषिद्ध । अधुना कि कार्यम् ' किंचित् चिन्तयित्वा, द्वारपालदृष्टि परिहत्य, स पृष्ठस्थितेन मोपानेन उपरितनी भूमिकाम् आरोहत्, त च वक्ष प्राविशत् यत्र अनुज्ञापत्राणि दीयन्ते स्म । तत्र स्थितेन आइग्लाधिकारिणा विमपि अनुक्त्वा प्रदत्तम् अनुज्ञापत्र गृहीत्वा नरेन्द्र मुख्येन बहिरेण निष्क्रमितु प्रवृत्त । अनुज्ञापत्रहस्त त निष्क्रामन्त दृष्ट्वा पोष्ट-पेटिवायमानमुख द्वारपालम् उद्दिश्य ' ननु अह मायावी अस्मि' इत्युक्त्वा प्रमोदनिर्भरया गत्या नरेन्द्र अपाकामत् ' अन्तरान्तरा नरेन्द्र मित्र सह प्रमोदयात्रार्थ गच्छति स्म । एक्दा इद मित्रमण्डल मैटियाबुरुजस्थ नवाबीय प्राणि- संग्रहालय द्रष्टु नावा अगच्छत् । तद् दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्तेषु तेषु मध्यमार्ग सहसा कश्चित् बाल वान्त्यादिपीडितः अभवत्, नौश्च तेन अस्वच्छा ४ गुडगुडिवाव्यत्यय-जातिम्रशयो ।

·- अभवत् । वियत काल स एव समाधिमान अतिष्ठत, नासो अज्ञासीत्। प्रतिलब्धचेतनेन, कमपि अनिर्वचनीयम् आनन्दम् अनुभवता पश्चात् ज्ञानम् यत् अत्रान्तरे अनल्पो मार्ग अतिप्रान्त आसीत् । ५ सदानी नरेन्द्र चतुर्दावीय आमीत् । बाल्यम् अमवत् । बाले तदर्थ दत्त द्विगुण शुल्कम् अस्वीकृत्य नाविक स्वयमेव नाव स्वच्छीकर्तुं वाला आदिप्टा, तावच्च ते निरुध्य स्थापिता । अत्रा- न्तरे नौ तीर प्राप। तस्या तीरप्राप्तमात्राया नरेन्द्र तीरम् उत्प्लुत्य यदृच्छया दृष्टौ आडग्ल-सैनिकौ उपगत । तयोर् अन्यतरस्य हस्त स्वीयन कोमलेन हस्तेन गृहीत्वा, स्वीयया त्रुटितया आडग्लभाषया वृत्तान्त निवेदयन् स तो आकर्पन घटनास्थलम् आनिनाय । आडग्लसनिको दृष्ट्वा भयभीताना नाविकानाम् अनिच्छतामपि बाला मोक्तव्या आसन् । यत्सत्यम् विशालनेत्र, मासलतनु , मधुराभाषी, चतुरश् च अय बालक. सर्वेषामेव कमनीय आसीत् । तस्य प्रत्युत्पनमतिभि परिहास , डिम्भ- सुलभाभिश्च लीलाभि वृद्धजनोऽपि विनोदितचित्त अभवत् । भगिनीति वा, पितृष्वसेति वा, पितामहीति वा वयोमानानुरूप शब्दै सबोधत' तस्य अवगुण्ठनवति स्त्रीजनऽपि अनिरुद्ध सचार आसीत् । निसर्गदर्शनन समाधि. १८७७ खिस्ताब्दै विश्वनाथ वावु स्थानान्तरम् अपरोत् । स मध्यप्रदेशे रायपुरम् अगच्छत् । पूर्वप्रस्थित त पश्चात् नरेन्द्रनेतृक', परिवार अन्वगच्छत् । तदानी लोहमार्गस्य अपूर्णत्वात् कश्चित अध्वा बलीवर्दयानेन गन्तव्य आसीत् । अर्थक्दा धलीवर्दवण्ठगताभिर् घण्टि- वाभि दत्तताल शक्ट विध्यस्य अधित्यकाम् आक्रामन् आसीत् । उभ- मत गगनभेदीनि उत्तुङ्गानि गिखराणि आसन् । सर्वतोदिश हरिद्वर्णः प्रसृत आसीत् । तेस्तै वन्यपुष्पगन्ध वामितो वायु मन्दमन्द राचरत् आसीत् । अन्तरान्तरा धूयमाणा पक्षिगणस्य आरावा अरण्यसहजा नीर- वताम् गम्भीरतराम् इव आपादयन्त आसन् । निसर्गस्य प्रसनगम्भीर देशाल्य हृदय स्पृशति स्म। सहसैव नरेन्द्रस्य दृष्टि दरीसनिविणे एक- स्मिन् वृहति मधुकोशे पपात। तदानी विश्वभरस्य ईश्वरस्य अता विधानचातुरी रचनाकौशल च ध्यायतस तस्य मन वापसज्ञाशून्यमिय नरेन्द्रण ·१२ विवेकानन्द-चरितम् . . रायपुरे कोऽपि विद्यालयो नासीत् । अत पितापुत्रौ अध्यापन- निमित्तेन पनिष्टसबद्धौ अभवताम् । तयो अनकदा तेषु तेषु विषयेषु वादा भवन्ति स्म, यम पिया पुत्रस्य तीक्ष्णा बुद्धि अवलोक्य सा प्रयलेन सवर्धिता, पुत्रेण च पितु साकल्यविशिनी, मर्मग्राहिणी च विचारपद्धति अडगीकृता । विश्वनाथवाबु जानाति स्म, यत् ज्ञानदान नाम न सिद्धा. न्तानाम शिप्य शिरसि आरोपणम्, किंतु तस्य बुद्धे प्रचोदनेन विमर्श- क्षमताया उत्पादनम् । ते नरेन्द्रस्य बुद्धिविकासाय मुक्तावसर प्रदत । अनकदा मित्र सह पितुर् वादेषु प्रचलत्सु कदाचित् नरेन्द्रोऽपि तत्र समिलति स्म । अग्रतो गत्वा नरेन्द्रेण यत् वादकौशलम्, या स्यापि विपयस्य सर्वकथा अध्ययनरीति या च सारग्राहिता प्रदर्शिता तस्य मूलारम्भ एव पितु पादमूले अभवत् । १८७९ शिस्ताब्दे विश्वनाथवाबु कलिकाता पुनरागच्छत् । सत्यपि वर्षद्वयात्मक अध्ययनखण्डे नरेन्द्रस्य अलौकिकी बुद्धि स्मरद्भि, तस्मिश्च वात्सल्यद्भि अध्यापक अपवादीकृताय तस्मै ‘प्रवेश' कक्षाया प्रवेशो दत्त । माणा वर्षाणाम् अध्ययनम् एव स्मिनव वर्षे समापनीयम् आसीत् । कि तु परिश्रमवशात्, एकाग्यबलाच्च नरेन्द्रेण तदपि अनुष्ठि- तम् । इदानी तेन तादृशी ग्रहणशक्ति सपादिता आमीत यदलात् समग्रग्रन्यपठन सस्य आवश्यक नासीत् । आद्यन्त्ययो पडत्यो पठनन । परिच्छेदस्य, अन च पृष्ठस्यापि तात्पर्यग्रहण कतं स ममर्थोऽभवत । अस्मिन् वर्षे आइग्ल-वागीय माहित्यमध्यात अनेके प्रमाणभूता ग्रन्या तेन पठिता, भारतेतिहासविषयकाश्च अनके ग्रन्या अधीता । अस्य अवान्तरवाचनस्य कारणात् नियताभ्यासस्य काचित् हानि अभवत्, परिणामतश्च तस्य भूरि-परिश्रमा कर्तव्या आसन् । द्वित्रि दिनासन्नाया परीक्षायामपि भूमितेर् अभ्यास आरब्धव्य आसीत् । तदानीम् अहर्निश आसनबन्यधोरो नरेन्द्र चतुर्विगत्या होराभि समग्र भूमित्यध्ययन समा- पयामास । प्रवेशपरीक्षा तेन प्रथमश्नण्याम् उत्तीर्णा । नरेन्द्र इदानी पोडशवर्षीय आसीत् । स्वगृहम्य समीपतियों व्यायामशालाया तेन विविधो व्यायाम सेवित आसीत् । परिणामत ६ अय वृत्तान्त स्वय विवेकानन्दैरेव निवेदितोऽस्ति । ।

·बाल्यम् तस्य देहो व्यूढोरस्क सपन्न । बालभाव परित्यज्य अधुना यौवनोन्मुखस्य नरेन्द्रस्यापि विपये महोक्षतां वत्सतरः स्पृशनिव द्विपेन्द्रभाव फलभः श्रयन्निव । रघु. क्रमाद्यौवनभिग्नशंशवः पुपोप गाम्भीर्यमनोहर वपु ॥ इति कालिदासोक्ति चरितार्था अभविष्यत् । न केवल धीरोद्धताया गत्याम्, किं तु प्रायेण तेषु तेषु सर्वेषु व्यवहारेषु तस्य नरेन्द्रभाव स्पप्टी- भवितु प्रारब्ध । उत्तरायुपि मया महत् कार्यम् अनुप्ठेयमस्ति इति काचित् गूढसूचना इव तेन अबोधपूर्वम् आसादिता । तस्य स्वभावेऽपि वयोनुसार परिवर्तन भवितु प्रारभत । पुरा नीडासक्त नरेन्द्र अधुना गभीरपठनप्रवण अभवत्, व्याख्यानानि च श्रोतु प्रारभत। मित्राणाम् अङ्गीकारे दक्षता, चिकित्सकता च प्रादर्शयत् । प्रवेशपरीक्षोत्तर नरेन्द्र महाविद्यालय प्राविशत् । सोऽय तस्य आयुषो महत्त्वपूर्ण कालखण्ड अग्रिम अध्याये प्रस्तूयते । * ॥ * . ७ रघुवश ३ ३२ ८ वाल्येऽपि नरेन्द्र परिव्राजकाना भक्त आसीत् । 'उत्तरायुपि मया सन्यासिना भवितव्यम् । अस्ति तादृश हस्तसामुद्रिकोक्त भविष्यकथनम् ' इति स वदति स्म ।- वालेन सतापि नरेन्द्रण अलौकिक-ग्रहण-स्मरण-शक्तिवत् काचित् अलौकिवी प्रत्यभिज्ञा- शक्तिरपि अन्तरान्तरा अनुभवितु प्रारब्धाऽऽमीत् । कस्मिंश्चित् पुरुषविशपे स्थानविशेपे वा प्रथममैव दृष्टे, अय पुरुप इद स्थान वा मया दृष्टपूर्वम् अस्ति, पस्मिश्चित् सभापणे वा जाते, इत्यमेव सभापण घटितपूर्वम अस्ति इति अबोधपूर्वा काचिन् प्रत्यभिज्ञा नरेन्द्रमनसि उत्पना भवति स्म। एतद्विषय पश्चात् विवेकानन्द उक्तम् आदी तावत् पुनर्जन्मसिद्धान्तानुरोधेन मया समाधान त्रियते स्म। अधुना तु मह्यम् इत्य भाति, यत् द्रक्ष्यमाणाना पुरुषाणाम्, वतिप्यमाणाना च घटनाना प्रारदर्शन वैनापि प्रकारेण जन्मत पूर्वमेव मया अनुभूतम् आसीत् । (* Now I believe that before I was born I inust have Visions somehow, of those subjects and people with whoni I would have to come ia contact in my present birth ) ·. ३. अथातो देवजिज्ञासा , . १८७९ घिस्ताब्दे प्रवेशपरीक्षाम् उत्तीर्य नरेन्द्र महा- विद्यालय प्राविशत् । आदी तावत् तेन प्रेसिडेन्सी पल्जि इयान्ये महाविद्यालये नाम निवेशिनम् । अतिप्रशान्ते तु एक्व स त परित्यज्य स्कॉटिश जनरल मिशनरी बोर्ड इत्यनया सस्थया प्रचालित (पश्चात् स्वॉटिंग चर्च वल्जि इति नाम्ना प्रसिद्धम् ) महाविद्यालय प्राविगत् । तत्र प्रा विल्यम हेस्टी नाम पण्डित प्राचार्य आसीत् । नास्ति जर्मन-विद्यापीठेप्यपि नरेन्द्रनाथ-सदृश. छात्र' महाविद्यालयेऽपि नरेन्द्रस्य अध्ययन तस्य निज शेलीविशेपम् अनु- सृत्य प्राचलम् । अवान्तरवाचने व्यग्रमना. स प्राय नियताभ्यासात् प्रमा- धति स्म। प्रथमयोर् वर्षयो तेन पाश्चात्या तशास्त्रविषयमा अनेके ग्रन्या आलोडिता । अन्तिमयोर् वर्षयो तेन पाश्चात्यतत्वज्ञानस्य के. मप्रदाया अभ्यस्ता, युरोपीयाना च देशाना प्राचीनस् तथा च अर्वाचीन इत्यु भयोऽपि इतिहास अनुशील्ति । परीक्षाया समीपागताया चहादि- पानपूर्व यथापूर्वम् अहर्निश जागरण वृत्त्वा तस्य अभ्याससमाप्ति क्तंच्या आसीत् । तस्य प्रखरा बुद्धिमत्ता तु विदुषामपि ममता आसीत् । नरेन्द्र- नाथस्य बुद्धिमत्ता लोकोत्तरकोटिकास्ति । जर्मन विद्यापीठप्वपि तत्व. ज्ञानम् अधीयानेषु छापुन मया तत्सदृश छानो दृष्ट ' इति नरेन्द्रविपये प्रावार्य हस्टी वदति स्म। संगीतसाधनाया तथा च व्यायामशीलने इत्युभमत्रापि तस्य रतिः पूर्ववत् आसीत् । अहमद खो त तेन हिन्दी-, उर्दू-तथा च पारसीकभाषागतानि अनेकानि गीतानि, विशेषत भक्ति- गीतानि, अधीतानि'। (पश्चात् तस्य अन्यतरेण मित्रेण सपादिनस्य १ एतत्कालगताम् एकाम् आत्यापिकाम् आचक्षते । एवंदा महा- विद्यालये एक पाठ समाप्त । द्वितीय प्राध्यापन अद्यापि नागच्छत् । कुनश्चित् कारणात् स व्यलम्वत । अत्रालरे नरेन्द्रस्य ·. विवेकानन्द-चरितम् गतस्य तस्य मनश्चक्षुप पुरत भाविजीवनविषयवे चित्र पर्यायण उपतिष्ठत स्म । एवस्मिर चित्र सुखपूर्ण सासारिक जीवनम् आसीत् धनम्, अधिकार , समान, मनोरमा पतिव्रता, वशवदानि अपत्यानि । अन्यस्मिन् आसीत् वैराग्यदीपित सन्यास – अनासक्ति, यायावरता, यत्रक्वचनसायिता, यत्रसायनिवास , यदृच्छालाभसतोप, रागद्वेपन्यता, मानापमानसमता, नित्यसुखास्वाद । उभे अपि चित्रं तम् आकृपत स्म। स आत्मानम् उभयोरपि अनुभवसमर्थम् अमन्यत । मेण तु पूर्व चित्रम् अस्पप्टम् अभवत्, द्वितीय च स्पष्टतरम् अभवत् । मन्यासी व्यजयत । नरेन्द्रेण श्रेयो वृतम् । ब्राह्मसमाज एप्वेव दिनेषु तत्वजिज्ञासया गृहीतमना नरेन्द्र ब्राह्मसमाज प्रति आकृष्ट' अभवत् । पाश्चात्य सह सपर्योत्तर भारतीयेषु जनेषु ये परि- णामा अभूवन्, तत्र अन्यतरो नाम आत्मसशोधनम् । पाश्चा यषु किम् अतिरिच्यते, अस्मासु च किं हीयते, ते कुत विजयिन अभवन् वय च कुत पराभूता, इत्यादिविपयाणा भीमासा कर्तुं हिन्दुसमाजस्य धुरीणा प्रारभन्त । हिन्दुसमाजस्य रक्षणार्थ तस्य च प्रगत्यर्थ केषा दोपाणाम् अपनयनम् केपा गुणाना च आधानम् आवश्यकम् , अस्माक धर्म ममाजयो कालानुसारेण कि परिवर्तनम् आवश्यकम, इति चिन्ता प्राव- तंत। अत्र वन अग्रसर आसीत् । तस्य सुपुत्रण प्रातस्मरणीयन राजा राममोहन राम इत्यनन 'ब्राह्मसमाज 'स्य निर्मिति कृता । तदुत्तर महर्षि देवेन्द्रनाथ ठाकुर तथा च केशवचन्द्र सेन इत्येताभ्याम् इदम् आन्दोलनम् अनेसरीकृतम् । अय समाज निराकारम एकेश्वरम् अडगीचकार । अत २ अस्य परिव्राजक्जीवितस्य शोभन शब्दचित्र शकरभगवत्पादा चिन्ताशून्यमदैत्यभक्षमशन पान सरिद्वारिषु स्वातन्त्र्येण निरडशा स्थितिरभीनिद्रा श्मशान वन । वस्त्र क्षालनशोपणादिरहित दिग वास्तु शय्या मही संचारो निगमान्तवीथिपु विदा श्रीडा परे ब्रह्मणि ॥ (विवेकचूडामणि) एवम् आलिखन्ति- ·अथातो देवजिज्ञासा १७ तस्य मूर्तिपूजा समता नासीत् । ईश्वरस्य अवतारेषु तस्य विश्वास नासीत् । न च स मोक्षार्थ कचिद् गुरुम् आवश्यकम् अमन्यत । सामा- जिके स्तरे समताया स्थापन तस्य उद्दिष्टम् आसीत् । जातिभेदस्य निर्मूलनम्, तथा च स्त्रीणा दास्यविमोचन तस्य विशेषतः अभिप्रेतम् आसीत् । लब्धाङग्लशिक्षणे युवजने स्वभावत एव ब्राह्मसमाज प्रासरत् । नरेन्द्रस्य यौवनप्रवेशावसरे ब्राह्मसमाज विभज्य दलद्वये विभक्त आसीत् । शिवनाथशास्त्री तथा च विजयकृष्ण गोस्वामी इत्येताभ्या साधारण-ब्राह्मसमाज इत्याख्य. नवीन ब्राह्मसमाज निर्मित आसीत् (१८७८) । नरेन्द्र एतेन साधारण-ब्राह्मसमाजेन सलग्न अभवत् । ब्राह्मसमाजोपदिष्टेन मार्गेण गला तत्त्वजिज्ञासाया शमन स्यात्, सत्य- दर्शन भवेत्, इति तस्य विश्वास आसीत् । अत्रान्तरे वय प्राप्तस्य नरेन्द्रस्य विवाहचर्चा पित्रा प्रारब्धा । न तादृशाना वधूपित्ऋणा वापि न्यूनता आसीत्, ये प्रभूता वरदक्षिणा दातुम्, जामातर च आय सी एस परीक्षार्थम् आधग्लभूम्यै प्रहितु सिद्धा आसन् । नरेन्द्रस्तु विवाह नैच्छत् । न केवळ विद्याधिगमाथम्, अन्तिमस्य सत्यस्य साक्षात्कारार्थमपि स ब्रह्मचर्यम् आवश्यकम् अमन्यत । शुचिता तस्य मेदण्डायमान मूलाधार आसीत् । सुलभवाममार्ग महा विद्यालयीने जीवने, सत्सु अपि प्रभूतेषु मोहनिमन्त्रणषु, तेन शुचित्वत्रत कठोरतया पालितम् आसीत् । एकत मातृवृता सस्कारा, अपरतश्च तस्यैव अन्तरात्मगत 'किंचित् ' इत्युभय त सन्मार्ग धृतवनम् अस्थापयत् । प्राणेभ्योऽपि प्रियतरम् इद शुचित्व विवाहेनापि भक्तु नरेन्द्र नच्छत । यदा यदा विवाहप्रस्ताव आगन तदा तदा उपस्थितस्य यस्य यस्यापि भवत्मिनस्य विघ्नस्य वारणात् स कालान्तरित कर्तव्य आसीत् । 'महानाय ! अपि भवता ईश्वर साक्षात्कृतोऽस्ति ?' कचिवाल नरेन्द्र ब्राह्मसमाजे अरमन । तत्रस्यामु प्रार्थनामु, भक्तिगीताना च मायने, स याचित् चित्तोन्नतिम् अन्वभवत् । किंतु ३ श्रीरामप्णरेव जगन्माता नरेन्द्रस्य विवाहविघ्नायं प्रार्थिता । वि च २ ·विवेकानन्द चरितम् whenm ranamann- वत्स दिनेषु गच्छत्सु न तावन्मान तस्य समाधानार अलम् आसीत् । ब्राह्म- समाजे प्रवेशात् पूर्वम् अह यावान् दूरसाक्षात्कार आसम् तावानेव अधुनापि अस्मि, इति तस्य मनसि आयातु प्रारभत । स अस्वस्थ चित्त अभवत् । एकस्मिन् दिन इत्यमेव अस्वस्थ नाक्रान्तमना नरेन्द्र महपि देवेन्द्रनाथम् अगच्छत् । सकृत् मिलितपूर्वर महर्षिभिः स ध्यानम् अनु- प्ठातुम उपदिष्ट आसीत । तस्य अतर्कितागमनेन विस्मयोपहतान् देवेन्द्र- नाथान् उपगम्य नरेन्द्र महमा अपृच्छत्, 'महाशय, अपि भवता ईश्वर माक्षात्कृतोऽस्ति" तस्य आकस्मिकेन प्रश्नेन सभ्रान्ता देवेन्द्रनाथा केवलम् इदमेव ऊचु: । त्व योगिननोऽसि ।' निराशो भूत्वा नरेन्द्र न्यवर्तत । तत उत्तर स अनेकान् अन्यान् धर्मावार्यान् अगच्छत् । न तु केनापि ईश्वरः साक्षात्कृत आसीत् । अधुना किं कर्तव्यम् ? क प्रपत्तव्य सहसंव रामकृष्ण परमहसाना नाम तस्य स्मृतिपयम् अगच्छत्, यत्तन प्राचार्य-हेस्टीना मुसात् श्रुतम् आसीत् । स प्रसङग इत्यम्- एकदा आइग्लभाषाया प्राध्यापर अनुपस्थित आमीत् । तत्स्थाने प्राचार्या आगता । वई स्वर्थ क्वे ‘एक्सर्शन् ' इत्यास्या कविता अध्यापयितु ते प्रारब्धा । वर्ड्सवर्थस्य मनसि निसर्ग प्रति अनन्यसाधारण प्रम आमीत् । इद्रधनु दृष्ट्वा तस्य मन उच्छलति स्म । मन्दमारु- तान्दोलितानि स्वर्णपुष्पाणि (Daffodils) दृष्ट्वा तस्यापि मन नृत्यति स्म । धृतहल कर्पक , तृगच्छेदनपरा जनपदस्त्री, अजाविक प्रेरयन् अविपाल इत्यादीना दर्शनेन तस्य प्रतिभा गुजितु प्रारभते स्म । कोकि- लस्य कूजित श्रुत्वा तम् अन्वेष्टुकामः कविरय वृक्षात् वृक्षान्तरम् उन्मत्त- यत् भ्रमति स्म । निसर्गोन्मत्त वईस्वर्थ तस्य सनिधी समाधिमिव अनुभवति स्म । समाधिविषये छाया अनभिज्ञा आसन् । ' समाधिर् नाम यस्मिनपि वस्तुनि ऐकार यनिमित्तक शुद्धचित्ते जनित परिणाम- विद्याप प्राचार्या स्पष्टीचनु । ते अग्रे यदोचन्- 'दुलंभोऽस्ति एषु ४ न मया ईश्वर दृष्टोऽस्ति, तव ने तु मोगिन ने इव स्त, रख योगाभ्यासवशात् ईश्वर द्रष्टु प्रभविप्यस्यपि इति महीणाम् आशय स्यात् । , अत ·अथातो देवजिज्ञासा १९ दिनेषु अनुभूतसमाधि पुरुप । मया एक एव तादृशो महात्मा दृष्टोऽस्ति । स नाम दक्षिणेश्वरस्थ कालीपूजक | रामकृष्ण परमहस इति नाम्ना स प्रसिद्धोऽस्ति । यदि युप्माकम् अत्र विषये कुतूहलम् अस्ति, त गच्छत । स युप्माक सर्वानपि सशयान् उच्छेत्स्यति । नेद नरेन्द्रेण विस्मृतम् आसीत् । एकदा १८८१ विस्ताब्दस्य नोहम्बर मासे श्रीरामकृष्ण परमह सा सुरेन्द्रनाथ मिन इत्यारयस्य भक्नस्य गृह गता आसन् । नरेन्द्रोऽपि तत्र गायनार्थ गत आसीत् । तस्य गायनन प्रभावितचित्तै रामकृष्ण तद्गत पृष्ट्वा स दक्षिणेश्वरे आग- मनार्थ निमन्त्रित आसीत्। साक्षात्कृतपरमेश्वरस्य पुरुपस्य अन्वेपणे अन्यन सर्वन निराशीभूतेन नरेन्द्रेण अधुना रामकृष्ण-दर्शनार्थ दक्षिणश्वर गन्तु निर्णीतम् । * ५ एव प्राय सर्वे चरितकारा । श्रीरामकृष्ण-ववनामते (३ ६७१- ६७२) निर्दिष्ट स्वय नरेन्द्रस्य कयनम् अनुसृत्य तु प्रथन दर्शन दक्षिणेश्वर एव जातम् आसीत्, द्वितीय राजमोहनाना गृहे, तृतीय च पुनर् दक्षिणेश्वरे।

·४. गुरुशिष्ययोः प्रथममेलनम् जानाम्भोधिप्रकटित-महातत्त्वमुक्ताफलाशी भक्तिश्रद्धाकमल-विलसन्-मानसान्तविहारी। सारप्राही गगनसदृश ग्रासधारशाली पडगातीरे व्यवहरदनिशं कोऽप्यसौ राजहंस. ।। (थोरामकृष्णपरमहंसीयम्, दलो ३६) वैराग्यस्य ईश्वरंपनिष्ठायाश्च परमम् आदर्श निदर्श- यितुमिव, सर्वधर्माणा च समन्वय वर्तुमिव भगवता श्रीराम- कृष्ण-परमहसाना जन्म' आसीत् । तेपा समाध्यनुभवस्य आरम्भ वाल्य एव अभवत् । जगत आध्यात्मिप्रशोध- नाथं गृहीतज-मना तेपा लौक्किशिक्षणे रुचिर नामीत् । रामकुमारेण नाम ज्येप्टेन भ्राना सह कलिवाताम् आगतै ते दक्षिणेश्वर इत्यत्र राणी रासमणि इत्यारयया धर्म निष्ठया स्त्रिया निर्मित कालीमन्दिरे भ्रातु पश्चात् पूजक- पद लब्धम् । वितु नाय कश्चित् सामान्य , गन्धपुष्पा- क्षतादीना समर्पणमात्रेण कृतकृत्यमन्य पूजक आसीत् । अन्ततो गत्वा आत्मसमर्पणायापि उद्यतो भूत्वा स आराध्य- देवतेन सह ऐकात्म्यम् आपद्यत। नैकानि दिनानि साघ- नाम् अनुष्ठायापि अलब्धदेवीसाक्षात्कारेण, अतश्च जीवित निष्फल मन्यमानेन तेन एक्दा समीपवर्तिन खड्ग गृहीत्वा यावत् आत्मघाताय स उद्गुरित , तावत् देव्या मूर्तिमत्या आविर्भूय स निवारित । तदाप्रभृनि रामकृष्णा सदव * श्री भा वर्णररचितम् । १. कामारपुकूर इत्यन, १८-२-१८३६ दिने । गदाधर इति तेपा प्रथम नामा २ इत्यम ऐकाभ्यारिष्टा रामकृष्णा जनवदा देवीपूजनार्थम् उप- हृतानि पुष्पाणि निशिरसि स्थापयन्ति स्म, स्वयमेव च देव्यं निवेदनात् प्राक् नैवेद्य भक्षयन्ति स्म।

·गुरुशिष्ययो प्रथममेलनम् २१ . जगदम्बाया जीवत्सनिधिम् अनुभवन्त', आनन्दरसपायिनश्च अतिष्ठन् । योगिन 'वालोन्मत्तपिशाचवत् ' व्यवहरन्ति । रामकृष्णाना बालभाव आसीत् । ' अम्बया अह वालभावे स्थापितोऽस्मि' इति ते वदन्ति स्म । वालकवत् ते तया सह सभापन्ते स्म, तस्याश्च शब्द तेपा परम प्रमाणम् आसीत् । ईश्वरदर्शनार्थ वैराग्यस्य कियती तीव्रता अपेक्ष्यते, जलोद् धृतस्य मत्स्यस्येव कियती व्याकुलता अपेक्ष्यते इति जिज्ञासा चेत् राम- कृष्णचरितम् अवगाहनीयम् । आध्यात्मिको प्रयोगशाला पश्चात् रामकृष्ण तास्तान् साधनाविशेपान् अनुष्ठाय तेन तेन प्रकारेण ईश्वरसाक्षात्कार अनुभूत । तेपा जन्मैव रुचीना वैचिच्याद् ऋजुकुटिल नानापयजुषा नृणामेको गम्यस् त्वमसि पयसाम् अर्णव इव। इति सिद्धान्तस्य निदर्शनार्थम् आसीत् । आध्यात्मिकी प्रयोगशालेय सा काचित् आसीत् । तदर्थं च आवश्यका देशिका अपि यथाकालम् आगता । भैरव्या ब्राह्मण्या ते वैष्णव भक्तिसप्रदायम्, तान्त्रिकी च साधनाम् अध्यापिता । तोतापुरी इत्याख्यो गुरु तान् अद्वैतवेदान्ते निष्ठितान् ३ पूजाकाले ते स्वहस्तोपरि देव्या उच्छवासस्पर्शमपि अनुभवन्ति स्म, सौधम आरोहन्त्याश्च तस्या नपुरशन्दमपि शृण्वन्ति स्म । ४ जगदम्बया भगवत्या कालीदेव्या। ५ श्रीरामकृष्णाना साधनाविवास विवेकानन्द चरितकारा (Eastern and Western Disciples ) एव वर्णयन्ति The boy became the devotee, the devotee became the ascetic the ascetic became the saint the saint became the man of realisation, the man of realisation became the prophet, the prophet became merged in the Divine Nature which is God ६ महिम्न स्तोत्रम् ।

·२२ विवेकानन्द-चरितम् अक्रोन् । यस्य निर्विकल्पस्य समाधे अनुभवार्थ गुरो ४० वर्षाणि साधना अनुप्ठेया आमीत्, स रामकृष्ण गिभिर् दिन अनुभूत' । कचित् काल ते यथावत् स्त्रीभावेन स्थित्वा भक्ते शिरोमणिभूता मधुरा भक्ति आचरिता। हनूमन्त च आदर्श कृत्वा दास्यभक्तिरपि त अनुष्टिता। वस्तुत सर्वासाम् एतासा साधनानाम् अनुष्ठानेन रामकृष्णाना किय- क्तिक प्रयोजनम् आसीत् ? किं तु सर्वेषा धर्माणाम् ईश्वरवसाध्यता दर्शयितुम्, तस्यास् तस्याश्च साधनाया परपराम् अखण्डा स्थापयितु त सर्वा ता साधना अनुप्ठिता इत्येव मन्तव्यम् । शनै शनै रामकृष्णाना कीर्तिपरिमल प्रसर्तुम् आरभत । ससार- तापतप्ता जना तेषाम् उपदेशामृतथवणेन आत्मान शीतलयितुम् आगच्छन् । रामकृष्णा अधिकारभेदानुसारेण उपदिशन्ति स्म । तथापि अय तेपाम् उपदेगस्य साधारण अश आसीत् ईश्वरप्राप्तिरेव मानव- जीवितस्य उद्देश । अन्यत् सर्व- लोक सेवापि - गौणम्, अतश्च पश्चात् पर्तव्यम् । यद्यपि ईश्वरप्राप्ते अनेवे मार्गा सन्ति, तथापि अम्मिन् करियुगे नारदीयो भक्तिमार्ग श्रेष्ठ । एवान्ते व्याकुला भूत्वा ईश्वरार्थ रुदित । तेन आर्नरोदतेन स लभ्यः, न त विचारेण । स साकारोऽपि अस्ति, निरापारोऽपि । स एव यदा नियियावस्थ भासते तदा ब्रीति उच्यते, यदा च सृष्टयादित् तदा शक्ति (वाली) इति उच्यते । कामिनीवाञ्चनमेव माया । ता तीर्वव ईश्वर प्राप्स्यथ । ईश्वर चाम- यध्वम् । तस्मै अधिकारपत्र दत्त । अपरिहार्य अपार , अन 'भक्तो ७ तपा तस्मात् व्युत्यान लोयपल्याणार्यम् । ८ अस्याम् अवस्थाया तेपा स्त्रीभावेन तथा नाम सात्म्यम् आपनम् आसीत्, यया क्यचित् मासिव स्त्रीधर्ममपि ते अन्वभवन् । ९ तदानी दास्यभक्त्या आविष्टा रामकृष्णा हनूमहत् वृक्षस्य आरोहावरोहाच्या मोदन्ते स्म । तेषा मांटास्पि अपि संदानी १० श्रीमती शारदामणि ('मावाजी') नाम रामकृष्णाना महयम- पारिणी यामी । अखिलाया स्त्रीजातो जगन्मातु आविष्कार परयन्त रामप्पा स्वयमंपनीमपि मातृभावन पश्यति स्म। प्रदम् नागीन् ।

·विवेकानन्द चरितम् इति द्वे गाने गीते"। गानोत्तर नरेन्द्र हस्ते गृहीत्वा जनसकुल तत् स्थान विहाय राम- कृष्णा' तम् उत्तरस्या दिशि वर्तमान पक्षान्तरम् अनयन् । प्रविश्य च ते द्वार पिहितम् । कमपि रहसि प्रदेयम् उपदेशम् अपेक्षमाणो नरेन्द्र. ततो घटितेन वृत्तान्तेन विस्मयस्तिमित अभवत् । सहसव अनवरत प्रवृत्त. आनन्दाचप्रवाहा रामवृष्णा त चिरपरिनितमिव पोमलया दशा अव- लोय, पुन पुन तस्य हस्त पीडयित्वा 'आगतोऽसि तहिं । ननु विया चिरायित त्वया | अयि निष्ठुर । नियन्त नु दीर्घ काल त्वा प्रतीक्षमाण स्थितोऽस्मि' इत्यादिक वक्तु प्रवृत्ता । यावच्च नरेन्द्र विर्तव्यविमूढस् तिष्ठति तावत् साञ्जलिवन्ध रामकृष्णा पुनरपि वक्तुम् आरभन्न, 'अयि प्रभो । जानामि त्वाम् । नारायणस्य अवतार. यो नर , स एव स्वमसि । मनुष्यजातेर् दुखापनोदनाय त्वम् अवतीर्णोऽसि । अधिक्तरविस्मयोपहत नरेन्द्र मनसि अचिन्तयत् । अपि अयम् उन्मत्तक: । ननु अह विश्वनायदत्ताना पुन । अय तु मा नारायणम् अवतीर्ण मन्यते । एव चिन्तयत्येव तम्मिन् स्वक्ष गत्वा रामकृष्ण किचित् मिष्टान्नम् आनीतम्, नरेन्द्र च स्वहस्तेन भोजयितु ते प्रारभन्त । 'ननु दीयता तत् मम हस्ते । बहिर्गरवा मित्र मह भोदये ' इति वदन्त नरेन्द्रम् अनादृत्य, 'ते पश्चात् लप्स्यन्ते' इत्युक्त्वा ते नरेन्द्र तत् सर्व भोजित । ततश्च ' अचिरमैव एकापी आगमिष्यामि इति प्रतिजानीहि (२३ पृष्ठत) याया-त? ' इति गीताशय । नरेन्द्रस्य स्वीया आर्तता अस्मिन् गाने क्थ प्रतिविम्विता स्यात् इत्येतत् उत्प्रेक्षितु न कठिनम् । रामकृष्णास् तावत् गानश्रवणन भावाविष्टा अभवन् । उत्तरत्र नरेन्द्रस्य गोमश्रवणेन यमकृष्णाना भावावेश 'नित्य इवाभवत् । १४ श्रीरामकृष्ग-वचनामृत २३७५ । नरेन्द्रे देहवुद्ध अभावोऽस्ति इत्यपि रामकृष्ण तदानीम् अवलोकितम् । (श्रीरामकृष्ण- धचनामत १३०२) १५ . मनुष्यजातेर दुखापनोदनाय' इत्यस्य स्थाने 'मम कृते' इति धीरामकृष्ण-वचनामृत ३६७२ .

·गुरुशिष्ययो प्रथममेलनम् २५ . - ?" इति ते नरेन्द्र सनिवन्धम् अब्रुवन् । गत्यन्तराभावात् तथा' इति नरेन्द्रेण उक्ते उभौ तौ यत्र भक्तवृन्द स्थितम् आसीत् त कक्ष पुनरपि न्यवर्तेताम् । आतरोदनेन ईश्वरलाभः तत्र गत्वा भक्तवृन्दस्य पुरत नरेन्द्रस्य ज्ञानप्रभा प्रशस्य रामकृष्णा पप्रच्छु ' वत्स नोरेन् । अपि त्व निद्रावसरे किचित् ज्योति पश्यसि?' नरेन्द्रण आम् । पश्यामि' इत्युक्ते रामकृष्णा अवोचन्, 'सत्य तहि । अय ध्यानसिद्ध अस्ति । अय जन्मसिद्धो ध्यानयोगी अस्ति।' रामकृष्ण- गत विचाग्यन् नरेन्द्र कश्चित् क्षण तान् उपसृत्य पिपृच्छिपित प्रश्नम् अपृच्छत् 'महाशय, अपि भवता ईश्वर. दृष्टोऽस्ति आम् । यथा अह त्वा पश्यामि, तथैव ईश्वरमपि पश्यामि। यत्सत्यम, त स्फुटतर पश्यामि,' रामकृष्णा अबोचन् । ईश्वरदर्शनस्य किं साधनम इति नरे- न्द्रस्य जिज्ञासा उत्प्रक्ष्येव ते अग्रे अवोचन, 'यथाऽह त्वा पश्यामि, “वया सह च सभापण करोमि, एवमेव ईश्वरमपि द्रष्टु तेन सह च सभापण क्तुं शक्यते। किं तु कस्य तेन प्रयोजनम् ' जना पुत्रदारा) वा, धनस पत्यर्थं वा अथुझरी विसृजन्ति, न तु ईश्वरार्थम् । यदि तु यश्चित् आर्तो भत्वा तथैव मुक्तकण्ठम् ईश्वरार्थमपि रुद्यात, ईश्वर तस्म अवश्यम् आमान दर्शयत् । रामकृष्णानाम् एतेन वचनेन नरेन्द्रस्य मनसि पद कृतम् । अन्तत तेन अधुना स पुरुष आसादित आसीत्, येन ईश्वर दृष्ट आसीत् । धर्मस् तहि साक्षात् अनुभवनीयो विषय अस्ति, न केवल श्रद्धेय । नरेन्द्र रामकृष्णाना शुचितया, वैराग्यण, आत्मविश्वासेन च प्रभावित आसीत् । तथापि तेषा त प्रति अनाकलनीयव्यवहार-जनितया, अय पुरुप उन्मत्त, न्यूनतो न्यूनम् अशोन्मत्त स्यादपि इति शङ्कया स सर्वथा मुक्तो नासीत् । अन्योन्यविरुद्ध विचार उभयथा आकृप्यमाणोऽपि वाचित निवृतिम् अनुभवन् नरेन्द्र रामकृष्णान् आमन्त्र्य स्वगृह न्यवर्तत । एको मासो व्यतीत । रामकृष्णा नरेन्द्रस्य प्रतीक्षापरा आसन् । न तु नरेन्द्र आगतः । तस्य कृते रामकृष्णा व्याकुला अभवन् । यया आईवस्त्र शोषणार्थ निप्पीडयेत, तथा नरेन्द्रस्य वियोगेन रामकृष्णाना ·विवेकानन्द-चरितम् हृदय निप्पीडबमानमिव आसीत् । एकान्ते गत्वा ते मुक्तकण्ठम् आत्रो- शन्नपि . ' है प्रिय । एहि, एहि । नाह त्वा विना जीवितु शक्नोमि। एक- मासोत्तर नरेन्द्र पुनरपि आगत.। कलिवातात. दक्षिणेश्वरपर्यन्त दीर्घम् अध्वान (मप्त-किलोमीटर प्राय) पदा दलयन् श्रान्त एकाकी आगत "। स्वप्नो न माया नु मतिभ्रमो नु प्रविश्य च नरेन्द्र रामकृष्णान् खट्विकायाम् उपविष्टान् अपश्यत् । रामकृष्ण त प्रविशन्त दृष्ट्वैव 'एहि, एहि' इति प्रेम्गा आहूय स्वीये आसने समीप एव स उपवेशित । यावच्च किम् अयम् 'उन्मत्तक इदानी करोति इति उत्प्रेक्षितु नरेन्द्र आरभते, तावत् रामकृष्णा , केनापि भावेन आविष्टा , तस्मिन् दृष्टि बवा किमपि अस्फुट भणन्त उपसृत्य त निजेन दक्षिणेन पादेन अस्पृशन् । रामकृष्ण एव स्पृष्टमात्रस्य नरेन्द्रस्य या अवस्था सजाता ता तस्य व शब्द वर्णयितु युक्तम् । नरेन्द्रो पक्ति एव स्पृष्टोऽह सहसैव कामपि अननुभूतपूर्वाम् अवस्थाम् अन्वभवम् । तस्य कोष्ठस्य भित्ती, अन्यच्च कोष्ठगत वस्तुजात, सर्वमपि महता वेगेन भ्रान्त्वा कुत्रापि शून्ये विलीनम् एताभ्या विवृताभ्याम् अभिभ्याम् अपश्यम् । सर्वमेव विश्वम्, तेन सह च मम 'अहम् ' अपि कुत्रापि विश्वघस्मरे महाश्न्ये विलीयमान आसीत"। तेन च मरणात् अभिनन अनुभवेन भयचकितो भूरवा, आत्मन प्रभवितुम् असमर्थोऽह, 'ननु भो । किमिद मयि भवान् करोति ननु गृहे मम मातापितरौ स्त इत्याक्रोशम् । तत् धुत्वा विहस्य ‘भवतु । भवतु । तथैव अस्तु। सर्वं यथावाल १६ पूर्वस्मिन् समये (मित्र सह) म वाहनाधिस्ट आगत आसीत् । १७ -The touch at once gare rise to a novel experience within mc With my eyes open I say that the walls, and everything in the room, whirled rapidly and vanished into Daught, and the whole universe together with my indıysduality was about to merge in an all-encompassing mystenous Void ·। गुरुशिष्ययो प्रथम मेलनम् २७ ? भविष्यति' इत्यु क्त्वा रामकृष्णा मा वक्षसि अस्पृशन् । अहो आश्चर्यम् । तेरेवम् उक्तमात्रे सति निमेपमात्रेण अन्तर्व हि सर्वमपि यथापूर्वम् अभवत् । ता एव भित्तय । तदेव कोप्ठगत वस्तुजातम् । म एव च मम 'अहम् ' । अथ प्रकृतिम् आपनो नरेन्द्र यदिद मया अनुभूत तत ‘स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु' इति चिन्तयितु प्रारभत । अहो प्रभाव अस्य पुरुषस्य । अस्य इच्छामात्रेण तद् अदभुतम् अवस्यान्तरम् आविर्भूतम्, तिरोभूतम् च । अपीय कापि मोहिनी विद्या स्यात् अशक्य तत् । नाह तथा हृदयदुर्वलोऽस्मि। यदि अयम् उन्मत्त , कुतोऽस्य इयती शक्ति ? कुतो वा इद नर्मल्यम् स्थ तर्हि तस्य मयि सः अनाकलनीयो व्यमहार. उपपादनीय ? किमपि निर्णतु नरेन्द्र असमर्थ आसीत् । अन्ते 'तत् यथाकथमपि अस्तु, नास्य पुनरपि अवसरो देय ' इति निश्चित्य नरेन्द्र जागरूक इव अतिष्ठत् । लब्ध प्रथम प्रतीघाताऽपि तस्य तार्किकी बुद्धि इद गूढ समाधातु कृतनिश्चया आसीत् । न तु तस्मिन् दिने तदु- तर कोऽपि विशेष समपद्यत । रामकृष्णाना तेन सह व्यवहार, चिरपरि- चितेन मिनेण इव स्नेहपूर्ण आसीत् । अथ अस्तम् अभिलपति सवितरि अचिर पुनरागमन प्रतिज्ञाय रामकृष्ण अनिच्छया अनु मतगमन नरेन्द्र ? स्वगृह न्यवर्तत। गतेषु कतिपयेषु दिनेषु नरेन्द्र तृतीयवार दक्षिणेश्वरम् अगच्छत् । तस्य जन्मपूर्व वृत्तान्तम्, अवतारकार्यम् इत्येतदादि तन्मुखादेव श्रोतुम् इच्छन्त रामकृष्णा त समीपति यदुनाथ-मल्लिक्स्य उद्यानम् अनयन् । तत्र भावाविष्टस् तै स्पृष्टमात्रो नरेन्द्र बाह्मसज्ञाशून्य अभवत् । कियन्त काल स तदवस्य अतिष्ठत्, कि वा तुदानीम् अभवत, न किमपि स अजानात् । यदा तु स प्रत्यागतचेतन अभवत्, तदा रामकृष्ण स्पृश्यमानवक्षसम् आत्मानम् अपश्यत् । अत्रान्तरे रामकृष्ण स अनेकान् प्रश्नान् पृष्ट आसीत्, तेन च ते प्रश्ना प्रत्युक्ता आसन् । अस्मिन विपर्य रामकृष्ण पश्चात् एवम् उक्तम् ' नरेन्द्रगत यत् मया पूर्वमेव ज्ञातम् आसीत्, तत् तस्य उत्तर दृढीभूतम् । तद् रहस्य तथैव तिष्ठतु । इद- । मेव वच्मि-तदानी मया ज्ञातम् यत् नरेन्द्र प्रागेव सिद्ध ऋपि अस्ति ·२८ विवेकानन्द-चरितम् . । यदा च स निज सत्य स्वरूप ज्ञास्यति तदा योगेन स तनुत्याग करिष्यति' इति । नरेन्द्रावतारस्य अदभुतदर्शनम् वस्तुत, यथा उपरि उक्तमस्ति, नरेन्द्रस्य दक्षिणेश्वरगमनात् पूर्वमेव रामकृष्ण तद्गत ज्ञातम् आसीत् । समाध्यवस्थाया त तत् ज्ञान- चक्षुपा दृष्टम् आसीत् । रामकृष्णरेव स्वय कथितस्य तस्य अद्भुतस्य वृत्तान्नस्य अय साराशोऽस्ति "एकदा अह समाधिस्थ आसम् । तदानी दृष्टम्, यत् मम मन उपरि उपरि गच्छति । ज्योतिर्मयेण मार्गेण आरोहत् तत् तारका- लोकम अतिक्रम्य मूक्ष्मलोक प्राविशत् । ततश्च ऊर्ध्वमूर्ध्व गच्छति तम्मिन् उभयतोमार्ग सूक्ष्म शरीरा देवता अपश्यम् । तस्यापि लोक्स्य अन्त प्राप्य, तेजोमयी भित्तिम् अतिरम्य, मन्मन उप- रिष्ठ निराकारलोक प्राविशत् । अशरीरी स ठोक देवतानामपि अप्रवेश्य आसीत् । तत्र अह सप्त ध्यानस्थान् ऋषीन् अपश्यम् । तेषाम् नपीणा अतीतदेवत माहात्म्य मयि चिन्तयति तम्य अव्याकृतस्य ज्योतिर्मयस्य लोकस्य कश्चित् भाग घनीभूय दिव्यवालवरूपेण परिणत ।क्षणेन स दिव्यो बालक अन्यतमम् ऋपिम् उपसगम्य, आत्मन कोमलाभ्या बाहुभ्या त कण्ठे अश्लि. प्यत्, स्वेन च मधुरेण शब्देन त व्युत्थापयितुम् आरभत । तेन दिव्येन स्पर्शन व्यस्थित स ऋषि नमेव साक्षात् पुरन अपश्यत, य स ध्यानावस्थितेन मनसा पश्यन् आसीत् । प्रसादस्तिमितया दृशा प्रेक्षमाण त बालक अब्रवीत्, 'अह भुवम् अवतरामि। त्वयापि मया सह आगन्तव्यम्'। स्नेहमय्या दर्शव प्रदर्शितानुमति स ऋपि पुनरपि समाधिमग्न अभवत् । ततोऽह विस्मयेन पश्यामि , यत् तस्य ऋषे शरीरमनसो कश्चिदश पृथक भूत्वा ज्योतीस्पेण त बारकम् अगच्छति । नरेन्द्र दृष्ट्वा अह झटिति अभ्यजानाम् - स ऋपिरेव अयम् इति । " One day I found that my mind was soaning hugh in Samadhı along a luminous path. It soun transcended the ·गुरुशिप्ययो प्रथममेलनम् किं तु एव सिद्ध सन्नपि, ईश्वरीयकार्यार्थ च अवतीर्ण सनपि, नरेन्द्र अज्ञात-निजस्वरूप आसीत । तस्य च तथैव मायावद्धत्वेन स्थापन (२८ पृष्ठत ) stellar universe and entered the subtler region of ideas As it ascended higher and higher I found on both sides of the way ideal forms of gods and goddesses The mind then reached the outer limits of that region, where a luminous barrier separated the sphere of relative existence from that of the Absolute Crossing that barrier, the mind entered the transcendental realm, where no corporeal being was visible Even the gods dared not peep into that sublime realm, but had to be content to keep their seats far below The next moment I found seven venerable sages seated there in Samadhi It occurred to me that these sages must have surpassed not only men but even the gods in konwledge and holiness, in renunciation and love Lost in admiration I was reflecting on their greatness when I saw a portion of that undifferentiated luminous region condense into the form of a divine child The child came to one of the sages, tenderly clasped his neck with his lovely little arms, and addressing him in a sweet Soice attempted to drag his mind down from the state of Sumadh The magic touch roused the sage from his superconscious state and he fixed his unmoving half open gize upon that wonderful child His beaming countenance showed that the child must have been the treasure of his heart In great joy the strange child said to him I am going down You too puust go with me remained mute but his tender look expressed his assent As he kept gazıng on the child he was 321n immersed in Samadhi I #75 surprised to find that a fragment of his body and mind was descendine on earth The sage r ·विवाद-ग्निम् रामाण आवश्या माम् । मामान्यपुरुषस्य इस तस्यानि पिसाग प्रमा, साधनायाश्च पम्प भयतु इत्यय विवरच्या आरोत् । अन्याय यस्य यम्यापि बुद्धिगरणम्य साधकम्य र नरेन्द्रग्यापि मापनमार्ग आदो नमोपहरो भूरया समाय, अनिश्नप, यथमा, निराशा त्यादीन् गाविशेषान् अतिसम्म अन्न नि समय शानज्योति प्राप्नोत् । मादी गुरम् अनावश्यर मन्यमान', मूर्तिपूजायाम् अश्रयान, जगाया मन्दिरगमना गमापाना तापहाम, तेपा प अनुनानि दर्शनानि मविविध मरूपाणि मन्यमान , अतवादिभिश्च ऋषिभि नूनम् उन्मनर भाव्यम् इति सामानो नरेन्द्र अन्नरोगरता गुगरणो भूत्वा माध्या. मिरगिद्ध परा याप्टाम् अन्यभवत् । मानसिम्मघर्षयहम् द नरेन्द्रग्य माघनागीविनम् अत एव तादारपण उभयत आवृष्यमाणाना मापपानाम् आश्वासरर भनि, दीपम्नम्भायते। नरेन्द्रम्य मनसि अन्ननोगरमा यत् आमूलचूल परिवर्तनम् अभवत्, तन् यदा, वेन प्रमेण, विशिष्य यस्मात् कारणात् इत्यादीना यथावत् सौम्यण निवेदन न शक्यम् । रामाप्णान् प्रति नित्य गच्छापि, ताश्च गुचित्य-स्नेहमयत्वादिनिमित्त च बहु मन्यमानोऽपि न तेषा विमपि वाक्य नरेन्द्र तावत् अडगीचार, यावन् तस्य युद्धिममाधान न जातम् । वेनापि यारेन नरेन्द्रस्य तपशा बुद्धि रामकृष्णान् गुरत्वेन अङ्गीकार । तावत्पर्यन्त तु रामप्णाना त प्रति अमीम स्नेह एव तस्य निवन्धनी गज्ज अभवत् । नरेन्द्रस्य साधनेतिहासे गुरुशिष्ययो र सवन्य किमपि विशेष महत्त्व धारयति । + * (२९ पृष्ठन) of an efTulgent light No sooner had I seen Naren than I recognised him to be that sage " ( Life of Swami Viveka. nanda, PP 61-52)- स दिव्यो वालक रामकृष्ण परमहस- रूपेण अवतीर्ण इति पश्चात् रामकृष्णानामेव मुखात् अवगतम् अभवत् ।

·५. तत्त्वज्ञशिक्षया अभ्यासः दुर्लभ प्रयमेवैतद् देवानुग्रहहेतुकम् । मनुष्यत्व मुमुक्षत्व महापुरुषसधय ॥ (विवेकचूडामणि ) इति पूज्यपादा श्रीशकराचार्या वदन्ति । नरेन्द्र ( न केवल नरमात्रे । ) उत्क्टा मुमुक्षा, सत्यसाक्षात्कारेच्छा, प्रागेव उत्पना आसीत् । अधुना तेन रामकृष्ण परमहस- सदृशस्य महापुरपस्य आश्रयो लब्ध । श्रीरामकृष्णाना मार्गदर्शनानुसारेण नरेन्द्र इदानी साधनामार्गम् आक्र. मितु प्रारभत । अनन्यसामान्य गुरुशिप्यमबन्ध एतयो गुरुशिष्ययो अन्योन्यमवध अनन्यसामान्य आसीत् । प्रायण शिष्येण गुरु उपसत्तव्य, तया तया च सेवया परिचरणीय, सतोप्टव्यश्च भवति । 'गुरुवाक्य प्रमाण ' कृत्वा, बुद्धिस्वीकृत वा अबुद्धिस्वीकृत वा तस्य अडगीकर्तव्य भवति । न स गुरुणा सह विवदितु शक्नोति । प्रयते तु सर्व विपरीतम् आसीत् । नरेन्द्र प्रायेण सप्ताहस्य एकवार, द्विवार वा, रामकृष्णदर्शनार्थ दक्षिणेश्वर गच्छति स्म। यदि कदाचित् तु स कार्यवशात् गन्तु नाशक्नोत्, तहि रामकृष्णा व्यावुला भवन्ति स्म । बालस्वभावाम् ते अधीरा भन्वा नरेन्द्र प्रेपयितु कमपि पुन पुन प्रार्थयन्ति स्म । समीपति उद्यान गत्वा एवान्ते मुक्तपण्ठ रुदन्ति स्म । देवीसमोपे वा नरेन्द्रागमनायं प्रार्थयन्ति स्मा पदाचित् असह्यविरहवेदनास् ते नरेन्द्र द्रप्टु स्वय कलिकाताया तस्य १ एपदा रामदयाल तया च वावुराम इत्येतो भक्तो दक्षिणेवरे रात्री व्यवसनाम् । तदानीम् अनवान् दिवसान् नरेन्द्र दक्षिण- श्वरम् आगत नासीत् । तस्या रात्रो निद्रितो तो रामकृष्ण अनेकवारम् उत्यापितो, याचितौ च ' यदा व युवा परियाता गमिष्यप , तदा नरेन्द्रम् अब प्रेषयतम् । मा विस्मरतम् ' इति ।

·विवेकानन्द-चरितम् गृह गच्छन्ति स्म - परब्रह्म इव पुण्टलीरदांनाय । यदि सा नरेन्द्रम्य ब्राह्मसमाजे गमनवेला आसीत्, तहिं जनजल्पनिमंया रामाष्णा नापि अगच्छन् । अनेकदा नरेन्द्रस्य दर्शनमात्रेण रामाप्णा भावसमाधि प्रविशन्ति स्म । त वालावत् स्वहस्तेन भोजयन्ति स्मात लालयलि स्म । त सर्वपा पुरत स्तुवन्ति स्म । अन्ये शिष्या शिष्यधर्मम् अनुमृत्य धीजन वा, पादरा बार्नेन या, अन्येन वा तेन तेन प्रकारेण गुरु पर्यचरन् । नरेन्द्रस्तु तथा यत उन्मू- वोऽपि स्वय रामप्ण निषिद्ध । 'तव मार्ग अन्य अस्ति' इति ते त २ पुण्डलीको नाम महान् मातापित्रो भवन आसीत् । एपदा तस्मिन् पित्रो सेवापरे सति स्वय भगवान् त द्रष्ट गत । तदानी 'तिप्ठतु भगवान् यावदह पित्रो सेवा समापयामि' इत्युक्त्वा पुण्डलीवन भगवस्थित्यर्थम् एवा इप्टया प्रक्षिप्ता इति कथा महाराष्ट्र प्रसिद्धा। ३ एकदा इत्यमेव नरेन्द्र द्रप्टु रामकृष्णा ग्राह्मसमाज गता। तेन तत्र जनितस्य सभ्रमस्य, नरेन्द्रस्य च असतोपस्य वृत्तान्त चरित्रकार (Eastern and Western Disciples)वणितोऽस्ति (पृ ७१-७२)। ४ एतादृशेषु विपयेषु रामकृष्णा वालनिर्विशेषा, जनजल्पनिर्भयाच आमन् । एक्दा (२४-४-८५)श्री गिरीश-घोषणा गृहे सर्व प्रसाद- ग्रहणार्थम् उपविष्टा आसन् । रामकृष्णा एक्स्या पद्धती आसन, अन्यस्या च नरेन्द्र । अधसमाप्ते भोजने सहसा रामकृष्णा स्वीयाया स्थालीत काचित साद्य-पदार्थान् गृहीत्वा उदतिप्छन्, नरेन्द्र च गत्वा 'नरेन्द्र । इद तावत् भक्षय' इयुव वा तत् दत्वा पुनरपि स्वस्थानम् अगच्छन इति वृत्तान्त श्रीरामकृष्ण वचनामृते (३ १७३) निवेदितोऽस्ति । रामकृष्ण नरेन्द्रस्य स्वहस्तभोजनस्य अनके वृत्तान्ता सन्ति । ५ 'स्वयि शिवोऽस्ति, मयि शक्तिरस्ति, उभी च अभितो' इत्येकदा रामकृष्णा नरेन्द्रम् अत्रुवन् । क्थ नाम शिवोऽपि सेवा करोनु अनेन परिचरणनिपेचप्रसङगन विचित् प्रासद्धगिक स्मर्यते । लोकमान्य तिलक न कदापि स्वीया धर्मपत्नी आत्मन पाद- सवाहन कर्तुम् अनुमता। ?

·तत्त्वज्ञ शिक्षया अभ्यास - वदन्ति स्म । अन्येपा शिष्याणा कृते भक्ष्याभक्ष्य-नियमा आसन् । शोचा- शौच पालनीयम् आसीत् । नरेन्द्रस्तु एतेभ्यो नियमेभ्य निर्मुक्त आसीत् । तस्मिन् चटचटायमान ज्ञानाग्नि समिपि अशुद्धि अतत्क्षण भस्मसात् परोति' इति ते वदन्ति स्म । तेपा नरेन्द्र नि सीम विश्वास आसीत् । न कमपि आत्मन पुरत नरेन्द्र निन्दितु ते अन्वजानन् । नरेन्द्र नारायण रामकृष्णाना मनसि नरेन्द्रविषयक योऽयम् अपार स्नहसागर सततच्छलित आसीत्, कोऽपि अपूर्व पक्षपात आसीत्, तस्य स्वरूप सर्वथा विशुद्धम् आसीत्, अपार्थिवम् आसीत् । तस्य च प्रेम्णा कारण ते प्रथममैलने एव प्रक्टीकृतम् आसीत् । ते नरेन्द्र नारायण पश्यन्ति स्म। अतश्च नरेन्द्रस्य भोजा नाम नारायणभोजनम् इति तेपा श्रद्धा आसीत् । आत्मान प्रत्ति प्रदर्यमानस्य अस्य अन्धप्रेम्ण ' कारणम् मजा- नानो नरेन्द्र रामकृष्णान् निर्भनयते स्मापि । ' एव मदेर चित्ताना युप्माकम् अन्यस्मिन् जन्मनि माद्भावेन परिणतिर् भविष्यति । यथा गृहीतमृगगन्मन भरतस्य ' इति स तान् वदति स्म । आदी तावत नरे. न्द्रस्य वचन श्रद्दधाना रामकृष्णा एतेन विचारेण दूयन्ते स्म । पश्चात्तु ते एक्दा जगदम्या गत्वा, तया सह मन्ययि वा, सानन्द निवृत्त्य नरेन्द्र अम्या वदति, यस्मात् अह त्वयि ईश्वर पश्यामि, अतस् त्वयि एव स्निह्यामि । यदा त्वयि ईश्वर न पश्येयम्, तदा त्वयि दृष्टि- पातमपि वर्तुं न शक्नुयाम्' इति । रामणा सर्वेपा पुरत नरेन्द्र नि सकोच स्तुवन्ति स्म । नरेन्द्र- सदृशा शुद्धचित्ता वालका नियसिद्धा सन्ति', तेपा यत् देहधारण, या या साधना, सा लोक शिक्षणार्थम् इति ते वदन्ति स्म । वैराग्यस्य जन्म- मिद्धतया अनुत्पन्न कामिनीकाञ्चनमोह नरेन्द्र ते 'होमा' पक्षिणा' ६ रासाल प्रभृतीना विषयेऽपि रामकृष्णानाम् इय धारणा आसीत् । ७ अय पक्षी अत्युच्च वसति, भेदोन्मुख तस्य अण्डम् अध पनितुम् मादनाने, अपर पानतर' तस्मात् पक्षियाप निन्छति, भूमि उक्त,' राठ - वि च ३ ·३४ विवेकानन्द-चरितम् . उपमिमते स्म । तस्य विशाल लोचने, मधुरः शब्दः, धीरोद्धता च गतिः पितृवात्सल्यभाजः तान् सदैव हरति स्म। मधुराधिपते: इव नरेन्द्रस्य सर्वमेव तेपो मधुरं प्रत्यमात् । नरेन्द्र अष्टादश दास्तम एकदा विख्याताः प्राह्मसमाजनेतारः श्री केशवचन्द्र-सेन महोदयाः तथा च श्री. विजयकृष्ण गोस्वामिनः रामकृष्णान् द्रष्टुं दक्षिणेश्वरम् उप- स्थिता:आसन् । नरेन्द्रोऽपि तदानीम् उपस्थित आसीत् । रामकृष्णा. पर्यायेग उभावपि भालोकयन्त आसन् । अथ केशवचन्द्र-प्रभृतिषु अपयातेपु राम- कृष्णाः अवोचन्, 'यदि वेशवे माहात्म्यस्य एकं लक्षणम् अस्ति, नरेन्द्र तादृशानि अप्टादा लक्षणानि सन्ति । केशवे तथा च विजये मया मन्द- प्रकाशा ज्ञानदीपिका दृष्टा, नरेन्द्रे तु जाज्वल्यमानो ज्ञानसूर्यः' इति । अनया 'आपातत. अतिशयोक्तिभूतया प्रशंसया अनुत्सिक्तेन, प्रथितया- सोश्च तयो तुलनया आत्मान सत्यमेव लघु मन्यमानेन नरेन्द्रेण यदा । स्वीया असंमति प्रकटीकृता, तदा रामकृष्णाः अबोचन्, 'कि करोमि । न तत् मम वाक्यम् आसीत् । यत् जगदम्वया मह्यं दर्शितम्, तत् मया केवलम् अनूदितम् । न च सा कदापि असत्यं दर्शयति । तुल्यनिन्दा- स्तुतिर् नरेन्द्रः न स्तुत्या दूप्येत इति तेपा विश्वास. आसीत् । न च सेः . (३३ पृष्ठत) प्राप्ते. पूर्वमेव आकाशे तस्य अक्षिणी विवृते भवतः, नूतनोत्प- साभ्या च पक्षाभ्या स अस्पृष्टभूमि एव पुनरपि आकाशं गच्छति इतीयं होमापक्षि विषयिणी कथा वेदे थूयते इति रामकृष्णाः वदन्ति स्म । यथा होमापक्षी सदैव भूमिस्पर्शातीतः, तया नरेन्द्रा- दयोऽपि कामिनीकाञ्चनरूपाया. मायायाः अतीताः इति ते उदाहरन्ति स्म। श्रीरामदासस्वामिभिः दासबोधे (१५.८) 'येक प्राणी अंत- रिक्षी असती । तेही नाही देखिली क्षिती। वरीच्या वरी उडान जाती। पक्ष फुटल्यानतरे।' इति वदद्धिः एतादशा. पक्षिण: निर्दिष्टाः सन्ति।

·तत्त्वज्ञशिक्षया अभ्यास . केनापि आत्मन पुरत कृता नरेन्द्र निन्दा अनुमता। 'नरेन्द्रनिन्दा नाम शिवनिन्दा' इति ते वदन्ति स्म। वादो नावलम्ब्य ' इति सून' रामकृष्णाना समतम् आसीत् । सर्वे धर्मा ईश्वरमेव प्रापयन्ति, सर्वाणि च मतानि तस्या तस्या भूमिकायाम्, साधकस्य च तत्तद्-अधिकारानुसारेण सत्यानि सन्ति इति तेपा विश्वास आसीत् । अत ते वाद न वदापि प्रोत्साहयन् । नरेन्द्रस्तु अत्रापि अपवाद आसीत् । नरेन्द्र परपक्षमतानि काण्ड काण्ड खण्डयति इति ते सकौतुक वदन्ति स्म । उत्तरायु पि नरेन्द्रेण जगते धर्मशिक्षा प्रदातव्याऽस्ति, बुद्धि- वादिनो जगत शडकानिरासपूर्वक समाधान कर्तव्यम् अस्ति, अत तस्यैव शहकानिरसन प्रथम भवतु, तस्य प वादकौशल वर्धताम् इतीव हेतुना रामकृष्णा नरेन्द्रस्य वादप्रीति न व्यरुन्धन् । यस्मिन् काले नरेन्द्र रामकृष्णान् प्रति गन्तु प्रारभत, तदानीतनी तस्य मानसिकी अवस्था अवधेया। अन्तिमसत्यस्य अन्वेषणस्य, तस्य च . ८ नारदभक्तिसूत्रम् ७४ ९ तदानी नरेन्द्रस्य सहकारिपु डॉ गजेन्द्रनाथ सील महोदया अपि आसन् । पश्चात् १९०७ ख्रिस्ताब्दे एते डॉ सील' महोदय 'प्रबुद्धभारत' पत्रिकायाम् एक लेख विलिख्य स्वयम् अवलोकित तदानीतनो नरेन्द्र अन्तरडगवहिरगतया वर्णितोऽस्ति । प्रथम ते बहिरडगम् एव वर्णयन्ति- Undeniably a gifted youth, sociable, free and unconventional in manners a sweet singer, the soul of social circles, a brilliant conversationalist, somewhat bitter and caustic piercing with the shafts of a keen wit the shows and mummeries of the world, sitting m the scorers char but hiding the tederest of hearts under the garb of cynicism, altogether an inspired Bohemian but possessing what Bohemians lack, an iron will, somewhat peremptory and absolute, speaking with accents of authority and withal possessing a strange power of the eye which could hold his listeners in thral ·विवेकानन्द-वरितम् साक्षात्करणस्य तीवेच्छा तस्य मनसि समुत्सना आसीत् । तदयं यत्किमपि मूल्य प्रदातु स सिद्ध आसीत् । किं तु अद्ययावत् न योऽपि निश्चितो मार्ग, न वा कोऽपि आत्मविश्वासी मार्गदर्शक तेन उपलब्ध आसीत् । तस्य वाल्यसुलभा आस्तिकता तावत् प्रागेव सचूर्णिता आसीत् । तत्त्व- ज्ञानस्य अध्ययनकारणात् स स्पेन्सर-प्रभृतीनाम् अज्ञेयवादेन आकृष्ट आसीत् । कचित्काल तस्य चित्त समाहितमपि अभवत् । किं तु तस्य स्वाभाव्यम् अन्यदेव आसीत् । य तत्त्वज्ञानस्य वेवलम् अध्ययनेच्छु, स अज्ञयवादेन तुप्यतु नाम । न तु स, य तत्त्वज्ञानस्य अनुभवेच्छु । असह्या भवति तस्य अज्ञेयता । नरेन्द्र अनुभूत्यथम् अताम्यत् । कि तु एव सत्यपि, रामकृष्णाना शुचित्वेन, स्नेहमयत्वेन, आत्म- विश्वासेन च प्रभावित सन्नपि, प्रमाण बिना न तेपा विमरि वाक्य . स्वीक्तुं नरेन्द्र सिद्ध आसीत् । व्यपगत-मूर्तिपूजाविश्वासाय तस्मै राम- कृष्णाना कालीमन्दिरगमनम् देव्याश्च पुरत तेपा प्रणमन नारोचन स तदर्थं परिहसति स्मापि । अर्थक्दा 'यदि काली न श्रद्दधासि, पिमर्थ तहि इह आगच्छसि ' ' इति रामकृष्ण पृष्ट, 'न इहागमनमात्रात् मया विमपि अवश्यश्रद्धयम्, युष्मदर्थम् आगच्छामि' इति स्पष्टम् आचष्ट नरेन्द्र । ग्राह्मसमाजे अद्भगीकृता निराकारस्य उपासना अद्यापि तस्य मनसि कृतपदा आसीत् । रामकृष्ण शनै शनै स इद ग्राहित , यत् भगवान् क्स्यचित् (= शानिन) कृते निराकारोऽस्ति, स्यचिच्च (३५ पृष्ठतः) एव नरेन्द्रस्य बहिरदग वर्णयित्वा तस्य मनसि वात्यायमानम्, अन्यश्च प्राय अलक्षित भावस पर्व ते एव प्रस्तुवन्ति - This was patent to all But what was known to fu w nas the inner man and his strugglus, the stuerm und drang of soul which expressed itself in his restless and Bohemin wanderings इथ प्रस्तुत्य डॉ. सौर महोदय विस्तरत वणित नरेन्द्रस्य मानसिक सप विशेष जितासुभि मूएन एव द्रष्टव्य । Eastern and Western Disciples वितिम् Life of Swama Vivekananda, पृ. ९२-९८ ३त्यत्र अय लेप उद्धृतोऽस्ति । .

·तत्त्वज्ञशिक्षया अभ्यास . ( = भक्तस्य) कृते साकारोऽपि । गोपी-कृष्ण यथा स्वीकत नव्यशिक्षितो नरेन्द्र नैच्छत् । स तत्र अनैतिकतामपि अपश्यत् । रामकृष्णा वदन्ति स्म, 'अय वृत्तान्त ऐतिहासिक स्यात्, न वा । अन्यत् सर्व विहाय किमिति राधाया भक्ते औलटयमात्र व नावलोकयसि ? " अद्वतानुभवः नरेन्द्र ज्ञानमार्गस्य अधिकारी अस्ति इति रामकृष्ण ज्ञातम् आसीत् । अत ते स अप्टावत्रसहितादिकान् अद्वैतग्रन्थान् स्वसनिधी पठितुम् आदिष्ट आसीत् । तनस्थ जीवात्म-परमात्मनो अद्वैतप्रतिपादन नाम परमात्मन अवमान इति नरेन्द्रस्य मतम् आसीत् । ईदृश पाखण्ड- मत' प्रतिपादयद्भिर् मुनिभि नूनम् उन्मत्तकर भाव्यम् इति स आदौ तावत् वदति स्म । तस्य औद्धत्येन अविचलिता रामकृष्णा प्रशान्तमनसा ब्रह्मात्मैक्यभाव युक्तिवचोभि त प्रतिपादयन्ति स्म, 'ईश्वर स्वस्पदर्शनार्थं पुन पुन प्रार्थयस्व' इति नरेन्द्रम उपदिशन्ति स्म । एकदा एतादृश ब्रह्मात्मक्यप्रतिपादन रामकृष्णमुखात् श्रुत्वा तद्वचसि अप्रतीतो नरेन्द्र ततो निष्क्रान्त । समीपे श्री प्रतापचन्द्र हाजरा नाम पुरुप आसीत् । तम् उपगम्य 'अहो अद्वैतवाद । त्वम् ईश्वर: | अहम् ईश्वर । किमौद्धत्यमत परम' इति उपहसित नरेन्द्र प्रवृत्त । समीपवक्षस्थित रामकृष्ण तत श्रुतम् । अर्धभावाविष्टा ते बहिरागता । 'कि रे, वि भणसि? ' इति सस्मितम् उक्त्वा ते तम् अस्पृशन् । तं एव स्पृष्टस्य नरेन्द्रस्य या अवस्था जाता सा स्वय नरेन्द्रण निवेदिताऽस्ति । अय तत्र साराश गुरुणा एव ऐन्द्रजालिकेन इव स्पृष्टमात्रस्य मम मन किमपि अद्भुतम् अवस्यान्तरम् अगच्छत् । विस्मयस्तिमितेन मया दृष्टम्, यत् विश्वस्मिन्नपि जगति परमात्मान विहाय न किमपि विद्यते । तस्मिन् दिने अहीयमाना सा अवस्था तथैव आसीत् । गृहागतोह घट ईश्वर । पात्रम् ईश्वर । १० पश्चात् श्रीविवेकानन्द-स्वामिन एव ये गोपी-कृष्ण-सबन्ध- निमित्त भारत निन्दन्ति, न त भक्तिमार्गस्य रहस्यम् अमगत न या कृष्णावतारस्य' इति यवतु प्रवृत्ता'।

·३८ विवेकानन्द-चरितम् - सर्व ब्रह्ममयम् अपश्यम् । भोजनाय उपविष्टोऽहं अन्नपात्राणि, तत्र.. स्थम् अन्नम्, तस्य परिवेपकम्, भोक्तारं च स्वयं माम्, सर्व ब्रह्मद अपश्यम् । कदाचित् द्विवान् नासान् भुक्त्वा उपारमम्, कदाचित् तु अविदितपरिमाणम् अभुजि । यथा कश्चित् मभिन्न एव भुजान आसीत् । तत् दृष्ट्वा मम माता अविर्भस् । मार्गेण गच्छन् अहं 'धावमानानि वाहनानि अपश्यम्; किंतु समीपागतानि अपि तानि परिहतुं न मनसि इच्छा उदेत् । तानि मया सह एकात्मानि इत्य- पश्यम्।. .. .अस्याम् अवस्थाया किंचिदिव उपशान्तायां जगत् स्वप्न- वत् प्रतिभातुं प्रारभत । कॉर्नवॉलिस-चतुप्केण गच्छन्नहं तत्रस्थायाः वृतेः लोहशलाका सत्याः वा स्वप्नभूता वा इति निश्चेतुं ताः शिरसा आहन्मि स्म । इयमपि अवस्था कानिचित् दिनानि अतिष्ठित् । इमं वृत्तान्त निवेद्य नरेन्द्रो धक्ति, 'यदा अहं प्रकृतिस्थः अभवम्, तदा मया ज्ञातं यत् मया अद्वैतभाव, आस्वादित आसीत् । ततश्च शास्त्र- वचनं सत्यमेव इति सहसा मम प्रत्यभात् । न तत प्रभृति मया अद्वैत- सिद्धान्ता. प्रत्याख्याताः । रामकृष्णाना मार्गदर्शनानुसारेण तेन ध्यानमपि आरब्धम् । दक्षिणे- श्वरे पञ्चवटया स ध्यानम् आचरति स्म । गृहेऽपि रात्री सर्वेषु मुप्तेषु स ध्यानम् आतिष्ठन् । शनैः दान. अभ्यासेन तस्य ऐकाग्यम् अवर्धत । स तेन कामपि मन.शान्तिम् अन्वभवत् । अनेकदा ध्यानोत्तरम् अनिच्छयैव स आसनत्यागम् अकरोत् । तेन दृष्टाः स्वप्नाः अपि असामान्याः आसन्, अनुभूता च निद्रापि न सामान्येव आसीत् । ध्यानकाले अनुभूतानां दर्श. नाना कारणात् आहितवलो भूत्वा तस्य विश्वास. वर्धिष्णुर् अभवत् । 'अन्यो देहः, अन्यश्च अहम्' इति आत्मनः देहात् पृथक्त्वमपि सः अनुभवितुं प्रारमत। रामकृष्णानां पद्धतिः एवं श्रीरामकृष्णसदृस्य तत्वज्ञस्य शिक्षया नरेन्द्रस्य आध्या- मिकोभ्यासः अग्रत.सरः आसीत् । रामकृष्णानाम् अध्यापनपद्धतिरेव अनन्यादृशी आसीत् । न तत्र व्यासपीठीयवस्तृत्वस्य आडम्वर आसीत् । तेषां स्वरकयाः शास्त्राणि अभवन् । सहजसुबोधया ल्या, असंख्ययश्च ·तत्त्वज्ञशिक्षया अभ्यास । दृष्टान्त ते प्रतिपाद्य विषय सुगमम् अकुर्वन् । इदमेव सत्यम्' इति तेपाम् आग्रहो नासीत् । ' इदमपि सत्यम्, तदपि सत्यम्' इति तेपा अधिकारानुसारेण समन्वयव्यवस्या आसीत् । अनन्तविभव परमात्मा । क्स् तस्य ऐश्वर्य इयत्तया जानीयात् ? मा एकाङगी भू । मा आग्रहक- शरणो भू परमात्मान स्वरूपदर्शनार्थ सतत प्रार्थयस्व । यकिमपि च स्वरूप स दर्शयेत्, तेन सतुप्य ' इति ते नरेन्द्रम् उपदिशन्ति स्म । राम- कृष्णाना दृष्टि सूधमा आसीत्, वाणी तु सौम्या । शिप्येषु दृष्टाना दोपा. णाम् अपनयनार्थं ते सौम्यः शब्द उपदिशन्ति स्म। रामकृष्णाना प्रेम विमपि अपूर्वम् आसीत् । पञ्च वर्षाणि यावत् तत् नरेन्द्रेण अनुभूतम् । प्रारम्भिके कियत्यपि काले बुद्धिवादिना नरेन्द्रेण रामकृष्णाना गुरुतया कास्न्न स्वीवार न कृत । तस्याम् अवस्थायामपि नरेन्द्रो रामकृष्णान् यत् बहु अमन्यत, तत् तेपा दिव्यप्रेमनिमित्तमेव । उभाभ्यामपि गुरु- शिष्याभ्याम् अन्योन्यौ परीक्ष्य स्वीकृतौ" । नरेन्द्र रामकृष्णेषु वैराग्यम्, ११ काञ्चनस्य स्पर्शोऽपि न में सह्य इति रामकृष्णा वदन्ति स्म । इद परीक्षितुकामेन नरेन्द्रण तेषु अनुपस्थितेषु तेपा दाय्यायाम् एक रूप्यक नाणक गूढ स्थापितम् । परचात् प्रतिनिवृता राम- कृष्णा शयनोये उपाविशन् । उपविष्ट-मावास्तु ते सहसा विद्युत्- स्पृष्टा इव प्रतिस हृत्य अपासरन् । नरेन्द्र नि शब्दम् अवलोक्यन् आसीत् । तत बेचित् शय्याया अन्वेपणे कृते नाणा रयम् । रामकृष्ण अवगतम् यत् नरेन्द्रेण एव परीक्षा वृता। रामकृष्ण- रपि अन्यशिप्या इव नरेन्द्रोऽपि शरीरत मनस्तश्च परीक्षिन । न वेयल विशाले इत्येव नरेन्द्रलोचने तेभ्य अरोचताम् । 'त क्ययन यत् न रख शुष्कज्ञानिमात्र । त्वयि गभीरेण मानेन मह एक्सश्रयाम् आद्रा भक्तिमपि ते द्योतयत ।' इति ते नंद्रम् अवदन् । नरेन्द्रस्य निष्ठा जिज्ञासुभि रामकृष्ण एकदा टेन में सभापण परित्यक्तम । आगत्य प्रणाम वृत्वा समीपौरिटी नरेन्द्रम् अनादृत्य ते अन्य सह सभापपपरा यमदन । कतिपयवारम् अभवत् । नरेन्द्रस्य तु वर्नन यथापून ना एवम् एपमासे व्यतीते रामकृष्णा नरेन्द्रम यवन, 'पट दंड अह त्वया सह सन्दमपि न मापे, क्य नाम वन गमन ·विवेकानन्द-चरितम् MHANN शुचिताम्, ईश्वरभक्तिम्, अनन्यसाधारणं च आत्मविश्वासम् अपश्यत् । रामकृष्णाश्च नरेन्द्र उत्कटां तत्त्वजिज्ञासाम्, पौरुपम्, स्वावलम्बनम्, निर्भयत्वम्, सत्यनिष्ठां च अपश्यन् । उभयो. सगमात् एक: नवीन एव युगधर्म. उदेप्यन आसीत्। एवं नरेन्द्रस्य उभयमपि अध्ययनम् अग्रतःसरम् आसीत्-एकतः महाविद्यालयीनम्, अपरतश्च दक्षिणेश्वरीयम् । तस्य संगीतसाधनाऽपि अखण्डिता प्रावर्तत । अन्तरान्तरा तस्य विवाहविपये चर्चा भवति स्म । तदा तदा च केनापि अकल्पितेन कारणेन विवाहः विनितोऽभवत् । एवं काले गच्छति सहसव एका घटना समपद्यत, या नरेन्द्रस्य दैनंदिन जीवने प्रान्तिकरी अभवत् । सा नाम तस्य पितुः आकस्मिको मृत्युः । * (३९ पृष्ठतः) आगच्छसि ?' 'फिमहं युप्माकं साम्दश्रवणार्थ मेव आगच्छामि ? नरेन्द्रः प्रत्यवोचत्, 'अहम् आगच्छामि, यतः अहं युष्मासु स्निह्यामि, युप्माश्च यतो द्रष्टुम् इच्छामि'। एवमुक्ते रामकृष्णः वस्तुस्थिति निषेद्य निष्ठामातत्यार्य नरेन्द्रस्य प्रशंसा कृता ।

·६. 'अन्नचिन्ता चमत्कारा , दत्ताना कुलपरपराम् अनुसृत्य नरेन्द्रेणापि विधिज्ञेन भवितव्यम् इति तस्य पितु - विश्वनाथवाबूनाम् -- इच्छा आसीत् । ते विधे साक्षात् परिचयार्थ नरेन्द्र निमाईचरण वसु इत्याल्यस्य विधिज्ञस्य सहायक कृत आसीत् । नरेन्द्रस्य अनिच्छतोऽपि, तस्य विवाह कलिकातास्थस्य कस्यचित् धनिकस्य कन्यया सह ते सकल्पित आसीत् । कि तु ईश्वरेच्छा अन्यय आसीत् । सकल्पितस्य विवाहस्य सपादनात् पूर्व मेव विश्वनाथवाबूना हृदयविकारवशात् देहान्त अभवत्' (१८८४) । तदानी नरेन्द्र बी ए परीक्षायाम् उपविष्ट आसीत् । निर्णयस्य प्रकटनार्थम् अवकाश आसीत् । अस्याम् अवस्थाया मनोविनोदनाथ नरेन्द्र वराहनगरस्थस्य कस्यचित् मिनस्य गृह गत आसीत् । खादतमोदता प्रवर्धमाना आसीत् । सहसैक केनचित् आगत्य नरेन्द्राय तस्य पितु आकस्मिक निधन निवेदितम् । नरेन्द्र गृह न्यवर्तत । तस्य माता, द्व ज्येष्ठे भगिन्यो, कनिष्ठी च भ्रातरौ रुदन्तौ आस्ताम् । दु खाहतेन नरेन्द्रेण यथाकथ चित् तेषा सान्त्वन कृतम्, पितुश्च औवंदेहिकम् अनुष्ठितम् । सादतमोदता समाप्ता अनेन पितुर् निधनेन तस्मिन् दिने नरेन्द्रस्य सादतमोदता या अकस्मात् विराम नीता, सोऽय न तात्वलिकोऽभवत् विराम । चित् १. इस घटना १८८४ सिस्ताददस्य प्रारम्भिके वाले अभवत् इति सामान्येन विवेकानन्द-चरितवारा लिखन्ति । श्रीरामकृष्ण वचनामृते (२५७) विश्वनाथबाबूना मृत्यो, नरेन्द्रेण च आप माया कष्टाया दशाया प्रथमो निर्देश २-३-८४ दिना वृत्तान्ते उपलभ्यते । तदनुसारेण १८८४ सिस्ता दम्य पत्रुअरी मासे विश्वनाथवादूना देहान्तोऽभवन् इति अनुमातु शक्यम् ।

·४२ विवेरानन्द-चरितम् याल यावत् तस्य जीवनादेय सादतमोदता अपतेव अभवत । नवोत्पनया सप्तचिन्तया तम्ब स्वाभाविक प्रमोद अपहृत । नरेन्द्रस्य कुटुम्चे तस्य पिना एपमान पनोपार्जक आसीत् । तस्य जीवनपद्धति स्वपशीला मासीत्, येन संचव अगनय आसीत् । अनल्प आथितजन पोषणीय मामीत् । विश्वनायवानुषु मनमानेषु उत्तमर्णाना पौन पुन्येन गृहे आगमन प्रारब्धम् । अस्याम् अवस्याया वान्धवा अपि क्षते क्षारमिव क्षेप्तु प्रार- भल । नेपा साहाय्य तावत् दूरापानमेव, ते नरेन्द्रस्य गृहविभजनाचं गरीयमो भागस्य प प्राप्त्यर्थ न्यापार प्रार्थनापत्र प्रदत्तम्। करसत्यरय प्रथम परिचय. जगा पुरया पार पाया मह नरेन्द्रस्य दय प्रमम परिचय यभान् । अनाचे अगमाप्त एव जीविशाय द्वारा दार भ्रमपम् आयश्य- पम् अभवत् । मेवायं प्रापंगापन यत्रो निधापन प्रतिदिन पाप- एगा पाग्यम् अगच्छत् । पत्र पण तु स अगच्छन्, तत्र सत्र न'- गार एर तम्य मागतीभूत ! ओरदा विनय पादमाण धमिसभ्यम् अभ- यत् । अभुषा , अधभुतो,या एव भाम धाम म जाति म ! अस्मिा पारी मातन प्रयमेन जादा नरेन्दार र निरिता मी अभया मा ममा जति निमार्ण परपा अनीर गिरण अम्ति । नाम्नि र गर दीनदुगना ने रिमपि ग्याम् । पत्य जगन् नाम वापिस पिसाप नि म्यान रपि गदाचित म अत् । एमापया स्वात. २ एतदनरेण एरा (३.८.८४) गमा अनुया, याने (साग) अन्वीगार र परिणामभूता प राजमार गमनापति । (घोरामाण-पपनामत, २२९६) ३ नंब, निमा, rockr Y-Bu menert the DC WAS 3mmed in my laer This Intemart with th realtyoflifecomescrd me that VIArn sympathy wasatany/2th-world-thete nam fypiuteis is for the real the motardi's destitute.. toe *0744 mimes I to me to be the hannorl tant chan) ·'अन्न चिन्ता चमत्कारा' रक्षणाया जगत्-पृष्ठभूमौ नरेन्द्रस्य चित्तौदार्य स्पष्टतर भवति । अनेकदा तस्मिन् मित्र-दर्शनार्थ गते सुखसवादोत्तरम् आतिथ्यरूपेण मिष्टानम् आनीयते स्म । एषु दिनेषु प्राय संदेव अर्धभुक्तस्य नरेन्द्रस्य जठरे बुभुक्षाग्नि स्वभावत एव सततप्रदीप्त आसीत् । किं तु मिष्टान- दर्शनस्य समकालमेव अर्धभुक्त गृहजनोऽपि तस्य मनश्चक्षुष पुरत आयाति स्म । 'गृहजने अभुक्ते सति को वा मम अधिकार इद मिष्टान भोवतुम् ?' इति च चिन्तयित्वा, किमपि त्वयं कार्य व्याजीकृत्य, क्षमा- पयिन्या च, तत् स्थान विहाय स अन्यत्र गच्छति स्म । गृहागतस्तु अन्ये किंचिदिव अधिक भोजनाश लभन्ताम् इति बुद्ध्या 'मया अद्य मित्रगृह प्रभूत भुक्तमस्ति, अधिक किमपि भोक्तुम् अधुना अशक्यम् ' इत्युक्त्वा स भोजन परिहरति स्म वा, अत्यल्प वा खादति स्म । - तस्य केचन मित्रा अनुचिनै उपाय धनार्जन कुर्वन्ति स्म।ते नरेन्द्रोऽपि तथा क्तुंम् उपदिष्ट । एक्या एकापिन्या, धनिकया, तद्रूपसपदा च आकृष्टया स्निया स्वसहवास उपायत्वेन ससूचित । नरेन्द्रण तु कठोरनिर्धारवता एतादृश्य सूचना पादप्रहारेण दुरापसारिता । मानमहताम् अग्रेसर, शिष्य , गुणनीतश्च गुरु जीविकाया अन्वेपणमग्न न्यायालयीने च कार्ये व्यग्रो नरेन्द्र न वार वार रामकृष्णान् उपगन्तुम् अशक्नोत् । तस्य नवागतेन दारिद्रयण व्यथित- चित्तं रामकृष्ण नरेन्द्रस्य कृते वृत्तिगवेपणार्यम् ईशानप्रभृता भक्ता उता । एकदा (११-३-८५) 'अघुना नरेन्द्रनाथ न अत्र (दक्षिणे- स्वरे) मुहुर्मुहु आगच्छति' इति फेनचित् भक्तेन उक्ते रामकृष्णा अयोचन्, "वतंते एव आभाणक 'अन्नचिन्ता चमत्तारा वालिदास हॉय बुद्धिहारा',' (अग्नचिन्ता नाम अतीव आश्चयम् । मा वालिदास- स्यापि बुद्धिम् अपहरति )। तत्पूर्वम् एकदा (२५-६-८४) चिन्ताग्रस्तन नरेन्द्रेण श्री ईशानाना गृहै गीत गान न रामकृष्णाना रुचये आसीत् । गान समाप्ती ते नरेन्द्रम् अवोचन्, 'त्वम् इदानी वृत्तिचिन्तया बाक्षिप्तमना ५ घोरामकृष्ण-वचनामृत, २२०४ ६ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत, ३८३ ·विवेकानन्द चरितम् असि । तेन तव गीतम् अलवणम् इव अभात् ।' नरेन्द्र एव दारिद्रय- पीडितोऽपि 'मानमहताम् अग्रेसर ' आसीत् । न स मदापि स्वीय दारिद्रभ प्रादर्शयन्, न वा केनापि कृत तस्य निर्देशम् असहत । एक्दा दक्षिणेश्वरे नरेन्द्र उपस्थित आसीत् । तदा तस्य टु खन व्यावुला रामकृष्णा उप- स्थितम् अन्यतम धनिक भक्तम् अवोचन्, 'नरेन्द्रस्य पितु मरणकारणात् सस्य गृहजन दारिद्रयेण क्षुत्सामवण्ठ सजातोऽस्ति । अत युक्त तस्य सुहृद्धि तस्य साहाय्यम् आचरितुम् ।' पश्चात् तस्मिन् भक्ते अपयाते रप्टन नरेन्द्रेण एतत्वथनार्थ रामकृष्णसनिधौ स्वीया असमति प्रक्टोता। तत श्रुत्वा तस्य मानभङ्गकरणेन दारिद्रयनिर्देशेन कृतापराधम् इव मात्मान मन्यमाना , अश्रुमुसारच रामकृष्णा अवोचन्, 'वत्स नरेन्द्र, कि न जानासि त्वम्, यत् नास्ति मम तव कृते विमपि अायं नाम? ननु तव अर्थे गृहात् गृह भिक्षामपि अटेयम् ।' रामकृष्णानाम् एतेन निर- तिशयेन प्रणा नरेन्द्र अवाक् इव अभवत् । अस्मिन् विषये उत्तरायुपि नरेन्द्र अवदत्, 'रामकृष्ण स्वीयैन प्रेम्णा अह दासीकृत ।' किं तु न केवल गुरुणा शिष्य प्रम्णा दासीकृत आसीत्, गुरुरपि आत्मान शिप्येण गुणक्रीतम् इव अमन्यत, अतश्च तदर्थे भिक्षाटनस्यापि सिद्धना तेन प्रशिता । ईश्वरविषयकस्य सशयस्य प्रादुर्भाव, एपु दिवसेषु गृहजनेन अनुभूयमानाया दुर्दशाया कारणात् नरेन्द्र- मनसि ईश्वरविषय सशयस्य प्रादुर्भाव अभवत् । यदि ईश्वर स्यात्, यदि च स दयालु स्यात्, तर्हि कुतो मया मम च कुटुम्बीय जन एतावत् दुखम् अनुभूयते, बुतो वा स मम प्रार्थना न शृणोति इत्येतत् ज्ञातु स ७ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत, २२२२ ८ तुल्यता भगवत श्रीकृष्णस्य अर्जुनविषयिणी युधिष्ठिर प्रति उक्नि तव भ्राता मम सखा सबन्धी शिष्य एव च। मासान्युत्कृत्य के दद्यामर्जुनार्थ महीपते ।। (महाभारतम्, ६१०३३३) ·। अनचिन्ता चमत्कारा असमर्थ आसीत् । अर्थक्दा ' मैदान' सज्ञके स्थाने स मिन सह छायाम् आश्रित्य उपविष्ट आसीत् । मनोविनोदनाथ केनचित् गानम् आरब्धम् । ईश्वरस्य परमकारुणिकत्व वर्षयत् तत् गान - कदाचित् तत् नरेन्द्रस्य सान्त्वनार्थमेव उद्दिपर स्यात् - नरेन्द्रस्य कर्णयो तप्तरसमिव प्राविशत्, आत्मान च धारयितुम् असमर्थ स उदैरयत्, 'तिप्ठ ! अलम् एतेन । अक्षमोऽहम् इद श्रोतुम् । आसीत् कश्चित् काल, यदा मयापि एवम् अमन्यत । मप्रति तु अनुभूतजगनप्छर्यस्य मम सा विडम्बनेव भाति ।' किं तु एवम् उदितसगयस्यापि तस्य ईशश्रद्धा न सर्वथा नष्टा आसीत् । प्रतिदिन वृत्तिगवेपणार्य निर्गमनवेलायाम् ईश्वरस्य नामग्रहणपूर्वक स प्रातिष्ठत । एकदा तस्य मात्रा इद नामकीर्तन श्रुतम् । श्रुतमात्रे एव दारिद्रयदु खेन आत्मन अप्रभु सा आक्रोशत्, धिड, मूर्ख आ जन्मन. त्वया तारस्वरेण ईश्वर प्रार्थ्यते, किं तस्य फल त्वया लब्धम् ? ' अनेन मातुवंचनेन नरेन्द्रस्य ईश्वरविषयक सशय दृढीभूत । स्वीय च उत्कटेक- कोटिक स्वभावम् अनुसृत्य स प्रकाशम् ईश्वरस्य सत्ता तस्य च दयामय- त्वम् अन्तरेण सशय प्रतिपादयितुम्, ईश्वरप्रार्थनायाश्च वैयर्थ्यं प्रचार- यितु प्रारभत । भयात् लोभाद्वा कस्यापि अडगीवारतस्य स्वभाव-प्रति- पिद्ध आसीत् । क्रमेण नरेन्द्र नास्तिक्यबुद्धिपिशाचिकया गृहीत इति वार्ता रामकृष्णान् प्रति प्राप्नोत् । तस्य नि सकोचेन मतप्रक्टनेन जनिता तद्गता काचित् व्यसनपात-किंवदन्ती अपि रामकृष्णान् प्रास्यन्दत । रामकृष्ण अत्र विषये न किमपि मत प्रक्टीकृतम् । तेपा केचन शिष्यास्तु एतद्वृत्तान्तविषयक सत्य स्वय परीक्षितु नरेन्द्रम् उपागता । तदानी सभा- पणप्रसङगेन ते नरेन्द्रगतेपु प्रवादेषु ध्वनितविश्वासकारणात् नरेन्द्र अधिक- तर-कटुमानस अभवत् । तेन उदीरित आततायिशब्द दृढीभूत- मराया , तद्गतेषु च प्रवादेषु सर्वथा उपजातविश्वासा ते न्यवर्तन्त, सर्व च वृत्तान्त गुरवे न्यवेदयन् । वेचन दुखिता अभवन् । यदा तु भवनायो नाम रामकृष्णानामु अन्यतम प्रियशिष्य अश्रुमुखो, भूत्वा 'हा हल क्य नाम तथाभूतो नरेन्द्र इत्यम् अध पतित ' इति सदु खम् अवदत्, तदा रामकृष्णा सकोयम् अवोचन्, 'घिड, मूर्ख । नेद सत्यम् इति अम्बया अहम् उक्तोऽस्मि । यदि पुन कदाचित् एतादृश भाषेथा , नाह त्वपि दृष्टिपातमपि कुर्याम् ।' शिष्येषु विश्वस्य रामकृष्णा यदि मा परि- - ·४६ विवेकानन्द-चरितम् त्यक्ष्यन्ति, तर्हि एवम् असमीक्ष्यकारिभिस् तै ममापि न किमपि प्रयोजनम् अस्ति इति नरेन्द्रेण चिन्तितम् आसीत् । पश्चातु रामकृष्ण प्रकटित स्वविषयक विश्वास श्रुत्वा स कथ लज्जया कृतज्ञतया च भाराभिभूत स्यात् तद् उत्प्रेक्षितु शक्यम् । सहसा सशनिरास -- इत्यम् एक्त परिस्थितिसमुत्पनया नास्तिक्यबुद्ध्या, अपरतश्च वाल्यात् आरभ्य - विशपतश्च रामकृष्णाना सहवासे – अनुभूत दर्शन दृढीकृतया आस्तिक्यबुद्ध्या इति उभयत आकृष्यमाणो नरेन्द्र नित्य- व्यवहारपर वृतिगवेपणपरश्च आसीत् । अस्याम् अवस्थायाम् एकस्मिन् दिने दयालो परमेश्वरस्य सृष्टी यदिदम् अपार दुख दृश्यते तस्य स्पष्टी- करण सहसा तस्य बुद्धो स्फुरितम्, सर्वे च तस्य सशया निरास्यन्त । सोऽय वृत्तान्त पश्चात् स्वय नरेन्द्रेण इत्य कथितोऽस्ति " आसीत् स अचिरप्रवृत्त वर्षाकाल । एकदा वृत्ति- गवेषणाय निखिल दिन भ्रान्त्वा साय गृह निवतितुम् अह प्रातिप्ठे। तस्मिन् समग्ने दिने अहम् अभुक्न थासम्, तत उपरि च पर्जन्य- वृष्टया अन्तर्वाह्य आर्द्र अभवम् । श्रान्तगान खिन्नमनाश्च अह. पदात्पदमपि गन्तुम् अशक्न सन् क्स्यचित् गृहस्य अट्टे अवासदम् । न जाने पिमह सचेता आसम्, उत अचेता । तेस्तर् अनेक विचार यात्रालोऽह तान् अपनोदितुम्, मनश्च एकाग्रीवतुं सर्वथा असमर्थ आसम् । सहसव क्यापि देव्या शक्त्या मम आत्मोपरि वर्तमानानि यावरणानि एवंरश अपनीतानि इव अन्वभवम् । पथ नाम पारमेश्वरो न्याय पारमेश्वरी च दया सह वसेताम्, क्यच आनन्दमयस्य तस्य सप्टो इद दुखम् वर्तते इत्येतद्विपयया मम सर्वेपि सशया स्वयमेव पुत्रापि विलीना अभवन् । येनापि गम्भीरेग अन्त परीक्षणेन तस्य सर्वोऽपि अन्वयायं मम बुद्धी आरोहत, मम समाधान च जातम् । यदा अहम् उत्थाय गृह प्रस्थित , तदा शरीरे श्रमस्य ऐशोऽपि अवशिष्ट नासीत् । स्या. अपि अद्भुताया शान्ते , दरम्य च साधानहेतो मनोऽपि नयीकृतम् .

·. अन्नचिन्ता चमत्कारा' ४७ आसीत् । तदानी रात्रिः अतीतप्राया आसीत्।" अनेन प्रसङगेन न में जन्म: सामान्यपुरुषवत् द्रव्यार्जनेन कुटुम्ब- पोपणार्थः, नतराम् इन्द्रियभोगायः इति नरेन्द्रस्य दृढा मतिः अभवत् । यथा पितामहेन - दुर्गाचरणेन -- संसारं परित्यज्य संन्यास. गृहीत आसीत् तथा कर्तव्यम् इति इच्छा तस्य मनसि उदैत् । स गूढं तत्सिद्धतापरोऽपि अभवत् । यदृच्छया तस्मिन् काले एकदा रामकृष्णाः कलिकाताम् आगताः आसन् । तान् आपच्छ्यव परिवजितव्यम् इति विचार्य नरेन्द्रः तत्र गतः। रामकृष्णः आगृहीतश्च सः तैः सह दक्षिणेश्वरम् अगच्छत् । तर अन्येऽपि भक्ताः आसन् । किंचित्कालोत्तरं रामकृष्णा. भावाविप्टाः अभवन् । तदवस्थाश्च ते सहसा नरेन्द्रम् उपगताः, तं च अतीव कोमलेन भावेन स्पृष्ट्वा अश्रुपूर्णनयनास्ते कथा बलिते डराई, ना बलिते ओ डराई आमार मने संदेह हय बुझि तोमाय हाराई हाराई ॥ इत्यादिकं गीतं गातु प्रवृत्ताः। नरेन्द्रेण ज्ञातम् : मम निर्णयः रामकृष्णः f. Suddenly I felt as if by some divine power the coverings of my soul were removed one after another. All my former doubts regarding the co-existence of divine justice ard mercy, and the presence of misery in the creation of a Bhssful Prondence, were automatically solved. Bya deep introspection I found the merging of it all and was satisfied. As I proceeded homewards I found there was no trace of fatigue in the body and the mind was refreshed with wonderful strength and peace. The night was wel-nagh over. ' अन दुःखसमस्यायाः कारणस्य स्पष्टीकरणम् अन्तनि लब्धम् इत्येतावदेव नरेन्द्रः निदिति । किं नाम तत् स्पष्टीकरणम् इति नु दौर्भाग्यात् साक्षात् निर्दिष्टं नास्ति । .१०. 'वक्तुं यं नास्ति । अवस्तुमपि घेयं नास्ति । मा वयं त्वत्तो वञ्चिताः भूम' इत्यर्थः । अन्यासां घटनानामिव अस्या अपि ·४८ विवेकानन्द-परितम् तक्तिोऽस्ति । तम्य नेवाभ्या अश्रुधारा प्रवृत्ता । गुरुशिष्ययो अनेन जनान्निान 'सभापणेन' उपस्थितो जन विस्मितोऽभवत् । पश्चात् रात्री अन्य भक्तजन विसृज्य एकान्ते नरेन्द्र रामकृष्णा साधु अवोचन्, 'जानाम्यहम्, यत् त्वम् अम्बाया कार्यार्थम् इह आगतोऽसि । न व ससारे स्थास्यसि । तथापि मयि अनुग्रहबुद्ध्या, यावदह जीयामि त्वमपि इह नि।' नरेन्द्रेण तद् वाक्यम् उगीतम् । तस्या रात्री तव दक्षिणेश्वरे स्थित्वा अपरेयुः नरेन्द्र स्वगृह न्यरर्तत । जोनिकाचिन्ना पुनरपि पावर्तत । क्स्यचित् विपिज्ञस्य वार्यालये विचित् वायं कृत्वा, प्रन्याश्च अनूद्य जठरदरीपूरणार्य यावत् न्यूनामम् आवश्यकम्, तावत् धनम् नरेन्द्र आजयन् । वि तु नासीत् तावता किमपि स्थैर्यम् । एव पाले गच्छति एक्दा तेन एव चिन्नितम् - रामप्णाना प्रार्थना भगवान् शृणोति । अत मम दारिद्रयापनोदनायं देवी प्राययितु ते याचनीया, इति । यदा तु दक्षिणेश्यरगतेन नरेन्द्रेण रामकृष्णा तथा वर्तु प्रापिना, तदा ते अनुवन्, 'नाहम् एव पतुं समर्थ । यतस्त्व जगदम्बाम् अनमन्परो, अत एव इत्य क्लिश्यस । त्वमेव गत्या ता प्रार्थयस्य ' इति । यारमा प्रतिनिधीभूय पुनरपि देवी प्रार्थयिनु नरेन्द्रण निर्बन्ध पारिता.. रामप्पा सदयम् अबोपन्, 'घत्मपतियार नु स्वदर्थं मया लम्बा प्राधिना । यतस्तु त ता नागीरोपि, अन न सा मम प्रायनाम् अभ्यु- पगच्छति । भारा सायन् । अद्य मगरवासर अस्ति । यद्य रापो स्य पालीमन्दिर गला ल ताम् इजित यायस्य । रान इच्छापूतिर भविष्यनि।' . (४७ पुष्टा) परमाया दिनार पियेगाद-बरिने नोपरयो । पंतों प्रारम्भमा निणनाया गरम्य मनपनिरासपटनाया अनगरं संचिव दिनं एतयारि घरिनया माव्यम् । श्रीरामपण यचना- मते (३४८) तु १.२.८५ दिनादाय मानवपनागिरे मान्दाप-गुनमादया गमाणे नरेन्द्रम् मिस गीतम्य नाप गााग्य ('पपा पर्गिहराई ..'दश पुर्वन्ति । अनि सार-पटनोगर ६-७ मागे इस पटना पुनरावृत्ता ?

·है 'अनचिन्ता चमत्कारा ४९ धरण, विवेक देहि नरेन्द्र तत्सर्वं विश्वस्य रात्रि परिपालयम् तस्यौ । रात्री नव-वादन- वेलाया रामकृष्ण आदिप्ट, केनापि स्वर्गीयेण मदेन मत्त इव विसष्ठुल- किमपि किमपि च उत्प्रेक्षमाण नरेन्द्र कालीमन्दिर प्रातिष्ठत । प्रविश्य च स. यावत् मूर्ती दृष्टि क्षिपति, तावत् तत्र जीवन्ती, चतन्यमयी, सदाप्रसुत-दिव्यप्रेमा, सतत-सौन्दर्यपरिवाहिणी च देवी साक्षात् अपश्यत् । 'एव दृष्टमायाया तस्याम् उच्छलझ्या भक्तिप्रेममहातरडगाभ्याम् अभिभूत , दिव्यानन्दमत्तश्च नरेन्द्र ता पुन पुन दण्डवत् प्रणम्य प्रार्थया- चक्र, 'अम्ब । देहि मे विवेकम् । देहि में वैराग्यम् । देहि ज्ञानम् । देहि भविनम् । यथा मया तव अखण्ड दशन स्यात, तथा अनुमन्यस्व '। अधुना विस्मृतजगत सशान्तचित्तस्य च तस्य मनसि केवल जगदम्बा व्यराजत"। * पठ्यताम् साक्षात् काली शुचिजनमन कामनाकल्पवल्ली सा यस्याने स्वयमुपगताभोप्टकामप्रपूयं । येनापत्तिकथितमनसाऽयथितार्तस्वरेण विस्मत्यापनिजसुख महो भक्तिरेवातिशुद्धा। (रामकृष्णपरमहसीयम् श्लो ८६) • About 9 o clock the Master commanded me to go to the temple As I went I was filled with a divine intoxica My feet were unsteady My heart was leaping a anticipation Reaching the temple upon the image, I actually found that the Divine Mother wis living and conscious the Peresmal Fountain of Divine Love and Beauty I was caught in a surging wave of devotion and love in an ecstacy of joy I Prostrated myself acain and again before the Mortier and prajca, • Mother, give me discrimination 1 Give me renunciation ! Give unto me knowledge and devotion { Grænt that I may वि च ४ tio1 as I cast my eyes ·. विवेकानन्द-चरितम् AmAPA देवालयात निवृत्त , ' अपि त्वया दारिद्रयनिवारणार्थ जगदम्बा प्रार्थिता?' इति च रामकृष्णं पृष्टः नरेन्द्र निज चिकीपितप्रार्थनावि- स्मरण विभाव्य रामकृष्णाना वचनानुसारेण पुनरपि कालीमन्दिरम् अग- छन् । पुनरपि च स एव वृत्तान्त आवर्तत । पुनश्च तृतीयवार देवालय- प्रविष्ट स लज्जातिशपेन अभिभूत अचिन्तयत्, 'यथा राजसमीपे गत्वा कश्चित् शाकमुष्टि प्रार्थयेत, तथैव ममेमा जगदम्बाम उपगम्य इय क्षुद्रा प्रार्थना । अहो मे मौर्यम् ।' एव चिन्तयन् पश्चात्तापदग्धो नरेन्द्र सभवत्युन्मेप देवी प्रणम्य, · अम्ब ज्ञानं भक्ति च विहाय नान्यत् विमपि अपेक्षे' इति च ताम् उक्त्वा रामकृष्णान् प्रति न्यवर्तत । सर्वोप्य राम- कृष्णानामेव प्रभाव इति स व्यजानात् । तान् गत्वा स उवाच, 'भवत्प्र. युक्तात् मोहिनीमन्त्रादेव अहम् एव विम्मरणशील अभवम् । अत इत पर यथा मम गृहजनस्य दारिद्रयपीडा न स्यात् तथा वर भवानव ददातु। रामकृष्णास्तु 'नैनादृशी आशी मम मुखान् पदापि निर्गच्छति। यत तवापि मुखात् अभीप्सिता प्रार्थना न निर्गता, अतो न सासारिक मुखोप- भोग तव विधिलिखित इव इति भाति' इत्यवोचन् । पश्चात्त नरेन्द्रेण निवन्धमाथितास्ते 'भवतु । न्यूनतोन्यून क्दनेन स्थूलवस्त्रेण च तय वुटुम्ब न परिहास्यते' इति आश्वासयामामु । तम्या रात्री नरेन्द्रस्य मनसि देवीम् अन्तरेण कोऽपि भक्तिविशेष प्रयममेय अजायत । रामकृष्णाना सकाशात् एक देवीस्तोत्रम् अधीय विग- तान्यसन स सर्वा रानि सदेव स्तोत्र गायम् तस्थो। अन्ये द्यु अपराह्न दक्षिणेश्वर प्राप्त यवृण्ठनाथ-सन्याल इत्यारय अन्यसमो भात नरेन्द्र तत्र मुजम् अपश्यत् । पूर्वरात्र पटिता नरेन्द्रविषयका सर्वा घटना तम्म रामकृष्ण निवेदिता। ततश्च परमसतुष्टास्ते अवदन्, 'नरेन्द्रण अघुना जगदम्बा अगोरता । नेदम् आश्चर्यम् ? ' वैकुण्ठनायेन तथेति (४९पृष्ठन) have an uninterrupted vision of Trec!" A serenc peace rcigned in my soul The world was forgotten Orly the Divine Mother shop within my heart (Vivekananda ) म ·'अन्नचिन्ता चमत्कारा उक्तेऽपि मोदमेदुरा रामकृष्णा पुन पुन तमेव प्रश्न पृच्छन्तस् तस्थु । चतुर्वादन-वैलायाम् उत्याय नरेन्द्र सान् आमन्त्रयितुम् उपस्थित । त दृष्टवा तु रामकृष्णा भावाविष्टा अभवन् । आत्मन नरेन्द्रेण सह अभेद ते शब्दं कृत्या" प प्रतिपादयन्त चिर तस्थु । अन्ते अप्टवादन-वेलाया तेषु प्रकृतिम् आपनेषु नरेन्द्र-वैकुण्ठनायौ तान आमन्त्र्य पलिकाताम् उद्दिश्य प्रातिष्ठेताम् । महत्त्यपूर्ण प्रयाणकम् विवेकानन्दाना जीवनारयाने इद दारिद्रयोपारयान किमपि महत्त्व विभति । भारतीयसमाजे प्रमृत दारिद्रय नरेन्द्रेण अनन प्रमद्रगेन एव साक्षात् अनुभूतम् । क्थ बुभुक्षित न प्रति भाति विचित्, क्य च क्षीणा नरा न केवल निष्करुणा निरीश्वरा अपि भवन्ति इत्येतत् तेन स्वयम् अनुभूतम् । अग्रे विवेकानन्दै दारिद्रयापसारणस्य, दद्धिाणाम् उदरपूर्तश्च य साग्रह पुरस्कार कृत , तस्य मूल ते पूर्वजीवन स्वयम् अनुभूतायाम् अस्या दारिद्रयावस्थायाम् अस्ति । अनुभूत दारिद्रय सामान्य पुरप वैयक्तिर-सपन्नता-सपादनेन आत्मान कृतकृत्य मन्यते, सा तस्य प्रतिक्रिया अस्ति । पश्चिदेव तु विवेकानन्दसदृशो महा-मा 'आत्मवत् सर्वभूतानि' पश्यन्, स्वीय दुख सामाजिक्स्तर सत्रम्य निसिलसमाजस्य दारिद्रया- पसारण निज वर्तव्य मन्यते । 'यदि नरेन्द्र सुवसधितोभविष्यत्, यदि तस्य दारिद्रयानुभवो नाभविष्यत् तहि स पश्चिद् अन्य एव अभ- विष्यत् -नीतिज्ञो वा, विधिज्ञो वा, वाग्मी वा, समाजसुधारको वा' इति एक्दा रामकृष्णा अब्रुवन् । तत्काल-दु सदाऽपि इय घटना अन्ततो १२ तदानी रामकृष्ण चिरम्'तधूम्रपान कृत्वा स्वहस्तघृतया तसंच 'चिरम् 'त नरेन्द्र धूम्रपान कारित, पुनरपि ते तब स्वर धूम्रपान कृतम् । शौचाशोचविषये अतीव दक्षाणा राम- कृष्णानाम् इम व्यवहार प्रेक्ष्य तेपा नरेन्द्र-विपयर अलोरिक प्रमा, उभयोरच उलोर साधारण सवन्धविशेष मया ज्ञात इनि agusirat asjaft (Eastera and Western Disciples fofert Tic Life of Swami Vivekananda, ११६-११७)।

·विवेकानन्द-चरितम् गत्वा विवेकानन्द निर्मिती उपवारिणी अभवत् ।- अन्यच्च । एतावत्वाल- पर्यन्त नरेन्द्रस्य मूर्तिपूजाया श्रद्धा नासीत् । कालीमन्दिरे गमननिमित्तम्, तत्र च कालीमूत उपासनानिमित्त स रामकृष्णान् अनयदा उपाहसत् अपि"। उपरिनिर्दिष्टात् प्रसङ्गात् प्रभृति तु तेन मूर्तिपूजाया रहस्यम् अवगतम् । विधान्त तस्य मूर्तिपूजाविरोध । तेन भगवती काली-ब्रह्मण सक्रिय रूपम् - अहगीकृता" । दक्षिणेश्वरे प्रथमगमनात् आरभ्य या नरेन्द्रस्य विवेवानन्दे परिणतिप्रक्रिया आरख्या तस्याम् इदम् एक महत्त्व- पूर्ण प्रयाणकम्" अस्ति। * - १३ धीरामकृष्ण-वचनामृत १२९१, ४१२ ४२९ इत्यादि । अस्मिन् विषय प्रथमखण्ड ५६१ पृष्ठगतानि रामकृष्णानाम् एतानि वाक्यानि पठनीयानि- " श्रीरामकृष्टणा - दृश्यता तावत् नरेन्द्र । अहो तस्य स्वभाव सौन्दयम् | आदौ तु स मम कालीमातरम् उद्दिश्य किमपि किमपि निरपर प्रलपति स्म । एक्दा क्रोधाविष्टोऽह तम अब्रवम् धिक् दुष्ट । मा अत्र पुनरपि पद निधा ।' तदानी स शनकै वहिर निरगच्छत्, मा च प्रसादयितु प्रायतत। १४ एप दिनषु नरेन्द्र श्री अन्नदा गुहाना गृह गच्छति स्म । एकदा नरेन्द्रण तैषा गृहे आगमनी गीता । (आगमनी नाम मातृगृहम् आगता दुगाम् उद्दिश्य गीयमान पारपरिष गीतम् । ) एकदा (१४-९-८४) सोऽय वृत्तान्त हाजरामहोदय रामकृष्णभ्य कथित । नरेन्द्र तत्र दक्षिणश्वरे उपस्थित आसीत् । तत् श्रुत्वा रामकृष्ण पृष्टम् ' अयि, किं सत्यमेव त्वया आगमनी गीता? नरेन्द्रेण तथा' इत्युक्त्वा पुनरपि आगमनी गीता । ता शृण्वन्त एव रामकृष्णा भावाविष्टा अभवन् । (धीरामकृष्ण वचनामृत २३५८-३५९) १५ टप्पा, landmark ·७. अन्तिमः अन्तेवासः पूर्वस्मिन् प्रकरणे निवेदितात् उपाख्यानात् अनन्तर पुनरपि नरेन्द्रस्य दैनदिनजीवितश्रम यथापूर्व प्राचलत् । वी ए परीक्षोत्तर तेन प्रारब्ध विधेर् अध्ययनम् अग्रत - सरम् आसीत् । तत्तत् काल-लब्ध तैस् तैर् उपाय स उप- जीविकाम् अकरोत् । तस्य यावज्जीव ब्रह्मचर्यपालनस्य निर्धार स्थिर आसीत् । आध्यात्मिकानुभूते पात्रतासपाद- नार्थ ब्रह्मचर्यस्य आवश्यकता स रामकृष्ण सम्यक् प्राहित आसीत् । गृहे विवाह-प्रस्तावे उपस्थिते कि मा मज्जयितुम् इच्छय इति नरेन्द्र सत्रोधम् आक्रोशति स्म । अनेकदा निर्णीतप्रायो विवाह ' रामकृष्ण अम्बा प्राथ्यं विनित आसीत् । 'कुशाग्रबुद्धि नरेन्द्र प्रभूत धनम् अर्जयितु समर्थ । दक्षिणेश्वरीयेण तु तेन महन्तेन मन्त्रमोहित इव नरेन्द्र व्यर्यमेव स्वीय जीवितम् अवसादयति । तेन इद मौख्यं परित्यज्य धनोपार्जने प्रवर्तितव्यम्' इति तम्य मित्रा वदन्ति स्म । नरेन्द्रेण तु श्रेय प्रेयसो निर्णय प्रागेव कृत आसीत् । किं च अधुना ' कामिनीवाञ्चनमेव माया इति रामकृष्णानाम् उपदेशस्य सार तस्य मनसि दृढ कृतपद १ प ईश्वरचन्द्र-विद्यासागराणा विद्यालये मासार्धमास तेन अध्या- पकत्वम् अपि अनुष्ठितम् । २ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३६५९ थी विश्वनाथवाबूना मरणोत्तर मासाधुमासेन (मार्च १८८४) श्री आर मित्राणा कन्यया सह नरेन्द्रस्य विवाह समन्श्यमाणं आसीत् (श्रीरामकृष्ण-वचनामृत २७६)। ३ दृश्यता तृतीय प्रकरणे 'श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेत 'इति-शीर्षक परिच्छेद (पृ १५-१६)।

·विवेकानन्द-चरितम् आतीत् । कदन-स्थूलवस्त्रयो कृते यावदेव आवश्यक तावन्मान कर्म कृत्वा समय लब्धमान सति नरेन्द्र दक्षिणेश्वरम् आधावति स्म । दक्षिणेश्वरस्था कालीवाटिका साधनाया अनुष्ठानार्थम् उचित स्थानम् आसीत । कोलाहल बहलाया कलिंबाताया बहिभूतम इद स्थान समीपवाहिन्या पापतापहारिण्या पुण्यसलिलया भगवत्या भागीरथ्या पविनितम् अस्ति । ततोऽपि च तत् पवित्रितम् आसीत् तीर्थानामपि तीर्थ- भूताना रामकृष्णाना पावनेन निवासेन । पञ्चवटया रामकृष्णाना साध- नया प्रानमाहात्म्यानि, अत एव साधकाना साधनानुकूलानि 'बिल्वतल' प्रभृतीनि स्थानानि आसन् । कण्व-जावालि-प्रभूनीनाम् आश्रमभ्य ने अहीयत अय रामकृष्णानाम् 'आश्रम '। तत्र केवल रूक्षा शास्त्रचर्चा नासीत् । हास्यविनोद नासीत् निपिद्ध । वृक्षाणाम् आरोहावरोही आस्ताम् । दोलाक्रीडा आसीत् । धावतपलायता आसीत् । वनभोजनम् आसीत् । रामकृष्गा अपि अन समिलन्ति स्म । ते गन्धर्वदुर्लभेन कण्ठन स्वय गायन्ति स्म, गापयन्ति स्म च । हुसन्ति च, हासयन्ति च । चित्तवम- कारिण्य आख्यायिका तेपा तत्त्व-कथासु रोचक्रता सपादयन्ति स्म । परिप्रश्नाः आदित प्रभृत्येव नरेन्द्रस्य दिव्यो भविष्यकाल रामकृष्णाना मनश्चक्षुप पुरत आसीत् । अयमेव मम सदेशहर, अस्य मुखेनैव मम सदेश जगति प्रसरिष्यति इति ते ज्ञातम आसीत् । मत तस्य व्यक्तित्व- निर्मिती रामकृष्णा मदैव दक्षा आसन् । तस्य विकासाथ ते पूर्णावसर प्रदत्त । अन्ये शिप्यास तावत् रामकृष्णाना मुखात नि सृतम् एकक सद वेदवाक्यवत् अविशडकया अदगीकुवन्ति स्म। नरेन्द्रस्तु गुरुवाक्य मनसि अतुलयत्, पर्यालोचयत, आक्षिपच्च । स एव प्रष्टुम् अधृष्णोत् । प्रमाण विना न विमपि स्वोर्तुं स ऐच्छत् । अनेकदा रामकृष्णाना समीपे शिष्याणा प्रचण्डानि वादकाण्डानि अभवन । नरेन्द्रस्य निर्भया निसकोचा च प्रश्नशीलता तेषु स्पष्टाऽभवत् 1. ९-५-८५ दिनीये वृत्तान्ते 'ईश्वर नररूपेण अवतरति इत्यत्र वि प्रमाणम् ४ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३ १८१-१८४ - - प्रमाणा- ·अन्तिम अन्तेवास भावे च तत्र कय विश्वास कार्य 'देवानाम् अमरत्वे कि प्रमाणम् शास्त्राण्यपि विप्रतिपेधवन्ति दृश्यन्ते । क्थ तत्र विश्वास वर्तव्य ?' भवतु नाम गीता स्वय कृष्णन कथिता । किं तावता?" इति प्रश्नमतु प्रश्न पच्छन् नरेन्द्रोऽवलोक्यते । अन्यत्र वादप्रतिकूलरपि रामकृष्ण नरेन्द्रस्य ईश्वरादिष्ट भावि धर्मप्रसारकार्य मनसा अवदधद्धि तम्य पाडवाभ्य प्रश्नेभ्यश्च मुक्तावसर प्रदत्त , तस्य वादकौशल च प्रशसितम् । 'इह इडगितेन, चेप्टितेन, निमिषितेन, महता वा सूत्रप्रवन्धेन आचार्याणाम् अभिप्रायो गम्यते,' इति महाभाष्यकार पतञ्जलि आह। रामकृष्णानाम् अध्यापनपद्धतिविपयेऽपि इयम् उक्ति चरितार्थी भवति । सत्यपि द्विसहस्र-पृष्ठमिते विखण्डात्मके श्रीरामकृष्णवचनामृते मुद्रिते (तस्य च कतिपयगुणे अमुद्रिते), रामकृष्णा माक्षाच्छन्दै यावत् उपा- दिशन्, तस्य कतिपयगुणमपि प्रकारान्तरेण उपादिशन् । तेषा कटाक्ष तेपा मुखमण्डले वर्तमानो भाव , ते गीत गानम्, तेषा मौनमपि अर्थपूर्णम् आसीत् । तै व्याहारात् अपि आचारेण अधिकतरम् अध्यापयन् । अनक्दा वादरता शिष्या वादसमाप्तौ प्रकृतिम् आगता गुरुदेव समाधिमग्नम् अपश्यन् । अय रामकृष्णानाम् अशब्दो वाद निपेध इति कालेन शिप्या अजानन् । एक्दा अवतारविषयये उग्रविवादे उपारते (यत्र नरेन्द्र विजयी अभवत्) रामकृष्णा भक्तजनम् उपगम्य गीत गातु प्रवृत्ता। गीतस्य आशय आसीत् -- भगवान् न वेदेषु उपलभ्य , न दर्शनेषु, न तन्नेषु । स केवल प्राण मधुररसस्य अभिलापुर , इति। शिष्य अवगतम् । गभीरम् अवगाहस्व रामकृष्णा वदन्ति स्म - भोजनोपविष्टानो अनाना कोलाहल वियत्काल प्रचलति ? यावन् न भोजन प्रारब्धम् । अमरस्य गुजारव क्यित्काल प्रचलति ? यावन् न मधुपानम् आख्यम् । तद्वत् वादस्य 'कुरुखुरा' अपि तावदेव भवति, यावत् ईशदर्शन नास्ति। तस्मिन् जाते सर्व शान्तम् । एतादृशे दृष्टान्त रामकृष्णा अपरोक्षानुभूते माहात्म्यम्, - ५. श्रीरामकृष्ण-वचनामृत १ १५२ ६ श्रीरामकृष्ण वचनामृत १६२, ७७ ·विवेकानन्द-चरितम् तदुत्तरकालिक च विवादासहल प्रतिपादयन्ति स्म । भक्तिशून्याना माकपाण्डित्याना कामिनीकाञ्चनसक्ताना पण्डिताना विषये तेफा मनसि अणुमात्रोऽपि आदरः नासीत् । गृध्रा अपि प्रौच्चं उड्डयन्ते । दप्टिस्तु अधो भूमिपतितेषु पूतिगन्धिपु रावपु' इति ते उदाहरन्ति स्म । अन ते केवल शास्त्रपाण्डित्य न प्रोत्साहितम् । नरेन्द्रस्य तु ज्ञानमार्ग इति जानद्भिस् तै भक्ति-ध्यानाम्या सहव अद्वैत-शास्त्राभ्यासमपि कर्नु म उपदिष्ट' | ध्यानाभ्यासकाले तेन अनुभूनाना विघ्नाना निरसनार्थ तै सप्रात्यक्षिक मार्गदर्शन कृतम् । नरेन्द्र प्रकृत्या विगणय्यकारी लासीन्" । अय तस्य स्वभाव आदी तावत त ध्याने आत्मान सर्वथा मज्जयितु नान्वजानात् । च्यानातिरेण काचित् मनोविकृति सजायत इति स आडक्त । रामकृष्ण तस्य भीतिम् अपसारयितु स एक्दा एवम् उक्त , ' नरेन्द्र, यदि एक मथुपूर्ण पात्र वत, यदि च व मक्षिका स्था, तर्हि क्व उपविष्टस् ल मधु पास्यसि ?' ' ननु प्रान्तोपविष्ट, नरेन्द्र प्रत्यवदत् 'यदि मध्य प्रविशेय तहि अध' पतित्वा मधुमग्न . ७ थोरामकृष्ण-वचनामृत १५८ ८ प्रानमाले घ्यानोपविष्टस्य नरेन्द्रम्य चित्तकाग्रता जूट निर्माण्या (Jult mell ) वन ध्वनिना भग्ना भवति स्म । नरेन्द्रेण तथा निवेदिते रामकृष्ण तस्मिन् ध्वनी एव एकाग्य पतुं स उपदिष्ट । एक्दा ध्यानावसरे देहमुद सर्वथा अपसारण पटिनम् इति अनु. भूत नरेन्द्रेण तत् रामकृष्णेभ्यः कषितम् । तदानी रामकृष्ण स एवं उपाय आस्थित यः तेषा गुरुणा-तोतापुरीमहोदये न-तेपा विषये आम्थित आसीत् । ते नरेन्द्रस्य वोर्मध्ये स्वनसन निपीडध उक्तम्, 'या इयम् वेदना, तम्याम् ऐकाग्य बुरु'। एतादृशा उपाया देहबुद्धिपरित्यागे उपसारखा आसन्न् इति नरेन्द्रेण उपतमस्ति । ९ हितोषी, calculating १० आरमन' विगम्यवारिव-पारणात् परिवारचिन्ताग्रस्त नरेन्द्र ससारे विचिदिव मानोस्ति इति एप-र-यार रामकृष्ण उपनम् । (रामण-वचनामृत २५२५, ५८४) PM ·अन्तिम अन्तेवास ५७ ध्रुवमेव अह मरिष्यामि' । तदा रामकृष्णा अवोचन् 'अयि वत्स अन्योऽय सच्चिदानन्द-सागर । अय खलु अमृतसागर । नात्र पतित कश्चित् म्रियते, प्रत्युत अमरो भवति । नास्ति कश्चित् भक्ते प्रेम्णश्च अतिरेको नाम । अत मच्चिदानन्द-सागरे गभीरम्" अवगाहस्व । रामकृष्णाना सहवास नरेन्द्रेण किंचिदूनानि पञ्च वर्षाणि अनु- भूत । अस्मिन् काले तस्य हृदयकमल क्रमेण विकासम् अगच्छत् । ब्राह्मसमाज-प्रभावात् क्रमेण निर्मुक्त स हिन्दुधर्मस्य" शाश्वत माहात्म्य प्रत्यभिजानात् । सामाजिक परिवर्तन विपये ब्राह्मसमाजस्य उपयोगित्वे सत्यपि आध्यात्मिक्या अनुभूते कृते स अपर्याप्त इति स अबुध्यत । आत्मन पश्चात् स एव नता भविता इति ज्ञात्वा तस्मिन् नेतृत्वनिर्माणार्थ, अस्य च वस्तुन प्रकाशनार्थ रामकृष्ण प्रयतितम् । अन्य अलक्षित नरेन्द्रस्थ माहात्म्य ते शिष्यस निघौ प्रकाशयन्ति स्म । एकदा (१५-७-८५) 'एव नरेन्द्र प्राशसन् 'नरेन्द्र उच्चस्तरे स्तरे वर्तते। निराकारराज्यगत स । पुरुप- स्वभाववाश्च । अनेके भक्ता अत्र आगच्छन्ति, न तु एकोऽपि तत्सदृश । अन्तरान्तरा सर्वान् मनसा आलोचयामि। तदा दृश्यते, यत् केचित् भक्ता दशदलेन पद्मन समा, केचित् पोडशदलेन, केचित् शतदलेन, नरेन्द्रस्तु सहस्रदल पद्मम् । इतरे तावत् घट- कलशीतुल्या , नरेन्द्रस्तु महाकुम्भ । अन्ये पल्वलायन्ते, नरेन्द्रस्नु महान जलाशय', ' यथा 'हालदार'-पुष्करिणी। इतरे क्षुद्रमत्म्या, नरेन्द्रस्तु लोहिताक्ष मत्स्यराजो रोहित । नरेन्द्रस्य पुरुपभाव । अत: स याने दक्षिण-पार्वम् अध्यास्ते। - तस्मिन् सभाया सति मम बलाघान भवति। ११ तुल्यता कवीरोक्ति जिन खोजा तिन पाइया गहरे पानी पैठ । १२ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत २२१५, ७१२ १३ रामकृष्ण वर्णव्यवस्थाया उपरि न कदापि आधाता कृता इत्यपि अत्र निर्देशाईम् । १४ धोरामकृष्ण-घचनामृत ३ २६४-२६५ ·५८ विवेकानन्द-चरितम् । । . रामकृष्णा नरेन्द्रगता शक्ति 'शिवशक्ति' शब्देन निदिशान्ति स्म । एकदा नरेन्द्र निदिश्य रामकृष्णा उपस्थित भक्तवृन्दम् अबोचन, पश्यत । पश्यत । एप नरेन्द्र 1 अहो अस्य अन्तर्मेदिनी प्रज्ञा अपार. तेज सागर एव अय कश्चित् । न हि स्वप जगदम्वा, सा महामायापि, दशपदेभ्य अधिक तम् उपगन्तु शक्नोति । स्वयमेव तस्मै प्रदत्तेन ऐश्वर्येण सापि सयताऽस्ति । नरेन्द्र वर्मानुकूल विधातु ते अम्बा तस्य तेजस किंचिदिव उपशमनार्थ प्रार्थिता । नरेन्द्र कदाचित् स्वीयया स्वरस प्रवृत्त्या सदैव समाधिमग्नस् तिप्ठेत्, स उच्चस्तम वैयक्तिकम् आध्या- त्मिकशिखरम् अधिरोहत्, जगत्तु तेन वञ्चित स्यात् इति आशद्ध कमान रामकृष्ण · अयि अम्ब ! तव मायाया कचिद अश नरेन्द्र निहि' इत्यपि प्रार्थितन् । यया एकाधयाऽपि शक्त्या पुरुष जगति विख्याती भवेन्, तादृश्य अप्टादश अद्भुता शक्तय नरेन्द्रे सन्ति इति ते वदन्ति स्म। रामकृष्णाना दिव्यदृप्टेर् जातप्रत्यया भक्ता तेपा सर्वमपि नरेन्द्र- गत वाक्यम् अङ्कमाना अडग्यकार्यु', यथाकाल च नरेन्द्र नेतृत्वेन स्वीकर्तु ते मनसा सिद्धा अभवन् । यत्सत्यम् असाधारणबुद्धिशालिन , गोरोनत- सुबद्ध-गरीरवत', महोत्साहस्य, वालस्यैव च निष्कपट स्वभावस्य अस्य यून विपये सर्वेषामेव मनसि कोऽपि प्रेमस्निग्ध आदर आसीत् । वृद्धस्य वन- राजस्य समीपे कोडारत सिंहशावकमिव, प्रशमस्थिनस्य पूर्वपार्थिवस्य रघो पारवें विराजमान नवाभ्युदयम् अजमिव, गुरुदेवाना पाश्वस्थ 'युवगुरु ' नरेन्द्रम् अन्य शिष्या कौतुकोन्मेषेण ददर्श । भूतसेवा, न भूतदया रामकृष्णाना माहात्म्यस्य यथा नरेन्द्र याथार्थ्यविद् आसीत्, तथा स एव तेपाम् उपदेशस्य सारग्राही अपि आसीत् । ईदृश एक प्रसङग अत्र सविशेषम् उपवर्ण्यते, यत अन्ततोगत्वा विवेकानन्दामा स्वीये अवतारकार्यनिर्णये स किमपि महत्त्व बिभर्ति । एकदा (१८८४ धिस्ताब्द) क्याप्रसडगेन रामकृष्ण वैष्णवधर्मस्य निरूपण कृतम् । ते अवोचन्, 'एतद्धर्मानुयायिना कर्तव्यत्रय दिहितम् अस्ति - एक नाम नामप्रीति , द्वितीय भूतदया, तृतीय च वैष्णवजनसेवा इति।' अस्य गूढार्य रामकृष्णा एव स्पष्टीचा 'नास्ति नाम-नामिनोर् भेद ।

·अन्तिम अन्तेवास , - अत सदैव भगवताम ग्राह्यम् । नास्ति च देवभक्तयो, विष्णु-वैष्णव- जनयो अपि कश्चित् भेद । अत सर्वेषा साधुसन्ताना समान कार्य । यतश्च सर्वमपि इद जगत् भगवत कृष्णस्यैव, अत सर्वेषु भूतेषु दया कर्तव्या।' एतेषु शब्देपु उच्चारितमात्रेपु रामकृष्णा समाधिमग्ना अभवन् । ततश्च किंचित्कालोतरम अर्धभानावस्थाम् आगतास् ते आत्मानमेव उद्दिश्य ऊचु, 'भूतदया भूतदया। रे मूर्ख | घरण्या वलवलायमान त्व क्षुद्रकीट , कस्त्व भूतदया कर्तुम् । भताना न दया, किं तु सेवा । मनुष्य- मात्रस्य 'सेवा' कर्तव्याऽस्ति, यत तस्य रूपेण साक्षात् भगवान् भावि- भूतोऽस्ति' । तत्र उपस्थित सर्वेरेव इद रामकृष्णाना वचन श्रुत स्यात । कि तु तस्य मर्म यया नरेन्द्रेग गृहीतम्, तथा क्वचिदेव अन्येन केनापि गृहीत स्यात् । पश्चात् इदम् अन्तरेण नरेन्द्र एवम् अवोचत् - 'अहो गुरुदेवाना अद्भुते वचसि मया दृष्ट स अपूर्व प्रकारा अहो भक्ति-वेदान्तज्ञानयो तै कृत स मनोज्ञ समन्वय प्रायण वेदान्तप्रोक्त ज्ञान कठोरम्, मानुपसुलभाना भावभावनाना च प्रति- कूलम् इति मन्यन्ते । अहो विशालता, स्वाभाविक्ता, मधुरता च गुरुदेवकृताया एकवाक्यताया । भावाविष्टाना श्रीरामकृष्णाना श्रीमुखात् नि मृतेन तेन वचनेन अहम् अधुना जानामि, यत् समाजात् वहि क्वापि विजने यत् वेदान्तोपदिष्ट आदर्शजीवन सन्यासिना जीव्यते, तत् गृहपरिवारेऽपि जीवितु, दैनदिनजीविते च तम् आदर्श प्रसारयितु शक्यम् । यदि कश्चित् मनुष्यमात्र भगवतो रूपत्वेन दृष्ट्वा सेवेत, तर्हि शीघ्रमेव तस्य साधवस्य चित्तशुद्धिर् भवेत, आत्मान च स सच्चिदानन्दात् ब्रह्मण अभिनत्वेन अनुभवेत् । श्रीरामकृष्णाना तद् वचन भक्तिमार्गस्य किमपि अपूर्व स्वरूपमैव प्रकाशयति । ईश्वरस्य सर्व-व्यापकत्व यावत् नानुभतम् तावत् यथार्था भक्ति दूरव । त सर्वभूतेषु अनुभूय, मनुष्यमात्रसेवया च ते सेविदेव भक्त परा भक्ति लभते। ये कर्मयोगिण , ये वा (ध्यान) योगिन तेऽपि श्रीरामकृष्णानाम् इद वचन लाभदम् उपलभरन् । * What a strange light have I discovered in those wonderful words of the Master How beautifully has he recon- ·विवेकानन्द-चरितम् आग- रामकृष्णाना वचनस्य आत्मना दृष्ट गूढार्थम् एव विशदीकृत्य मनसि तत्कालस्फुरित भाविकार्यनिश्चय नरेन्द्र एव प्रकटयति-- यदि तादृशी ईश्वरेच्छा स्यात, तर्हि शीघ्रमेव स दिवस मिप्यति, यदा अहम् इद महासत्य निखिलस्य जगत पुरत उद्घोप- यिष्यामि। सजडपण्डितानाम आब्राह्मणशूद्राणाम्, सधननिधनाना सर्वपा तन् निजस्व करिष्यामि। (५९ पृष्ठत) ciled the ideal of Bhakti with the knowledge of the Vedanta, generally interpreted as hard austere and 10mı cal to human cenuments and emotions ! What a grands natural and sweet synthesis from those words of wisdom which Su Rimokrishna uttered in Crt ecstatic mood, I have understood that the ideal of Vedanta lived by the recluse outside the pale of society can be practised even from hearth and home and applied to all our daily schemes of life Service of man, knowing him to be the manifestation of God purifies the heart and in co time such an aspirant realises himself as part and parcel of God, Eustence-Knowledge Bliss Absolute Those words of Sri Ramakrishua throw an altogether new right upon the path of devot101 Real devotion is far off until the 3spirant realises the immanence of God By realisng Him in and through all beings and by serving Him through humanity, the devotee acquires real devotion Those following the paths of work and Yoga are similarly bene fited by those words of the Master However, if it be the will of God, the day will soon come when I shali proclaim this grind truth before the world at large shall make it the common property of all, the wise and the fool the rich and the poor, the Brahmin and the Pariah ( Life of Swami Vivekananda, pp 128-129) I .

·अन्तिम अन्तेवास ६१ 3 दिव्यदर्शनानि 'मया किमपि अनितरसाधारण कर्म कर्तव्यम् इति ईश्वरेच्छा अस्ति, निज जन्म कस्यापि लोकोद्धारकार्यस्य कृते वर्तते इति कापि अन्त - सूचना इन नरेन्द्रेण लब्ध प्रारब्धा । 'यूय तावत् विधिज्ञा वा, वैद्या वा, न्यायाधीशा वा भविष्यथ । मया तु आत्मा निर्धार्यमाणा जीवन-सरणिम् अचिरेणेव द्रक्ष्यथ ' इति स सकृत् निजान् मित्रान् अवदत्"। गुरुदेवाना शब्द इव अधुना तेन ध्यानाभ्यासवशात् अनुभ्यमानानि दर्शनान्यपि तस्य बलाघाने प्रयत्नसातत्ये च कारणानि स्यु । कदाचित् स ध्यानस्थ रामकृष्णान् साक्षात् अकरोत् । कदाचित् स्वसदृश नियाकारिणम् आत्मन प्रनिरूपम्, 'द्वितीयम्' इव, स पश्यति स्म । एकदा रात्रौ निजगृहे सुप्त स रामकृष्णं आगय, उत्थाप्य च, ‘एहि । तुभ्य राधा दर्शयामि' इत्युक्त्वा यहिर् नीत । विचिद् अन्तर गत्वा 'क्व वा अन्यत्र राधा द्रक्ष्यसि ' इत्युक्त्वा आत्मानमेव अद्भुतरमणीयेन राधारूपेण परिणमय्य नरेन्द्र राधादर्शन कारित । अनन्तर व प्रतियुध्य 'स्वप्नोऽयम्' इति नरेन्द्रो ज्ञातवान् । अपि ईदृशेष प्रकारेषु त्व विश्वसिपि ? ' इति केन- चित् पृष्टे वाढ विश्वसिमि' इति नरेन्द्र प्रत्यवदत् । सशयशीला तस्य बुद्धि इदानी क्रमेण कथ श्रद्धालुतया परिणता आसीत् इत्यस्य निदर्श- नमिव इदम् । अन्ये केचन भक्ता नामोच्चारणमात्रेण काष्ठवत् जडीभूय भूम्या पतन्ति स्म । नरेन्द्रोऽपि ताम् अवस्याम् अनुभवितुम् ऐच्छत् । रामकृष्णस्तु 'ननु दौर्बल्यचिह्नम् इदम् आधारस्य अल्पता दर्शयति । त्वतु महाधारोऽसि, अत समर्थोऽसि भावावेश सोढुम्' इति स प्रतिबोधित ।" - १६ रामकृष्णा वदन्ति स्म, 'यदि नरेन्द्र सुखसर्धित अविष्यत्, तहि स नयज्ञो वा, विधिज्ञो वा, वाग्मी वा, समाजसुधारको वा अभविष्यत् । तेन अनुभूतस्य दारिद्रयस्य कारणात् तु तन्मनसि दरिद्वान् अन्तरेण करुणा सजाता अस्ति। १७ एतत्वालगता एका घटना आस्यायते, या नरेन्द्रस्य वैराग्यस्य परीक्षेव अभवत् । तस्य कश्चित् धनिक मित्र एक्दा उपवन- विहारार्थ नाम से बहिर् नीतः । सर्वे किमपि उद्यान प्रविष्ट । बचित्काल तत्र गायनम्, खादतमोदता च प्रावर्तत । अनन्तर ।

·विवेकानन्द-चरितम् रामकृष्णाना रोगप्रादुर्भाव १८८५ विस्ताब्दस्य मध्यावसरे रामकृष्णाना कण्ठे पश्चिद् . (६१ पृष्डत) श्रान्तो नरेन्द्र विश्रामहेतो समीपवर्तिन पक्ष गन्तु मित्र उप- दिष्ट । तत्र गत्वा यावत् नरेन्द्र विथमितुम् आरभते, तावत् वाचित नृत्याङ्गना तन प्रविष्टा। तस्य 'मिने' तस्य मनो- विनोदार्थ सा प्रपिता आसीत् । तया आगत्य आदौ तावंत स्वीय दुखजीवित निवेदयन्त्या नरेन्द्रमनसि वरणाम् उत्पादयितु प्रय- तितम् । स्वभावोत्तानहृदय नरेन्द्र तत्सर्वं सत्यबुद्धघा अशृणोत् । यदा तु 'एपोऽधुना मम हस्तगत ' इति मन्वानया तयां निज सत्यस्वरूप प्रक्टयितुम् आरब्धम्, तदा नरेन्द्र प्रत्यबुध्यत । स्मृत- परमेश्वर गुरुचरण स झटिति उत्थाय 'दूये अहम् एतेन तव गोचनीयन जीवितेन । यदि त्वमपि परमार्यत- तेन उद्विग्नासि नहि शक्ष्यस्यपि प्रय नपलात् तत परित्यक्तुम्' इत्युक्त्वा अप- यात । सापि निवृत्य 'अहो मौस्यम् एतादृश साधुपुरप विमोह यिनु मा व्यापारयता युप्माकम् ।' इति नरेन्द्रस्य मित्रान् निरभ- "मंयत। - • अन्योऽपि एतत्पूर्वकालिक एव सदृश परीक्षावसर. वैश्चित् चरितवार निवेद्यत। तदानी नरेन्द्र यो ए रक्षायाम् आसीत् । निविघ्नाध्ययनार्य स मातुल गृह गच्छति स्म । तस्मिन नियतवक्षे स पदाचित् गायति स्मापि। एक्दा एवमेव तेन गायन प्रारब्धम् । तम्य दिव्या ध्वनिलहरं समीपवति गृह प्राप्ताः, यत्र नरेन्द्रम्य रूपमपदा तस्मिन् लुब्यमना एका रूप- बती वारविधवा यसनि म । गम्मिन दिन नरेन्द्रस्य गानशब्दे धुनमाय विगुप्तविवेवा, आत्मानम् अविभावयन्ती प्रधाविना मा आत्मसमर्पणच्छमा नरेन्द्रम्य यश सहमा प्राविशत् । मरेन्द्रेण तु 'अपि भगिनि दीदतमा सोध्य प्रणता सा प्रत्यागतमाना, प्राप्तपिवैया, रजाविलीनैव स्वगृह ग्यवर्तत । तस्या गनाया नरेन्द्र श्रीरामपृष्णचित्रम् अगस्य, प्रणम्य, सर्वाणि पुस्तकानि अयच्च तानपूरादिक वग्नुजात सनित्य, द्वार रियाय, अनरा. गमनाय त का ध्यजहात् । इम प्रसार अधिकृस्य मराठीभाषाया पाविवर्य श्री गिरीश इत्यने एक याय्य प्रणीतम् अस्ति। ।

·अन्तिम अन्तेवास विकारोऽभवत्", य अन्ततो गत्वा धातुक कर्करोग इति निर्णीतोऽभवत् । ऊष्मातिशयस्य उपशमार्थम् उपसेवित्तस्य अतिरेविण वर्णाशनस्य अय परिणाम आसीत् । भिपग्वर्येण उपचारा प्रारब्धा । अति- भाषणम्, तथा च समाधिसेवनम इति द्वय प्राधान्येन अपय्यतया वैद्यन प्रतिषिद्धम् । रामकृष्ण अन्येषु पथ्येषु परिपालितेप्वपि इदम् अपथ्यद्वय न परिहृतम् । तेपा जन्मैव ससारतापतप्ताना जनाना तत्त्वज्ञानोपदेशार्थम्, आध्यात्मिक-साधनायाश्च परिपूर्णादर्शस्य निदर्शनार्थम् आसीत् । कथमिव ते 'कोश'मात्रस्य क्षुद्रदेहस्य कृते स्वभावभूतात् उपदेशनात् ध्याना- भ्यासाच्च विरमेयु । एकदा पानिहाटी (कलिवाताया उपनगर-विशेप) इत्यन भजनानन्दोन्मत्तं ते समग्र दिन भजन नतनाभ्या समाधिगमनेन च नीतम् । रोगस्य प्रकोपने इदमपि अशेन कारणता ययौ । अन्ते दक्षिणे- स्वरे वैद्यकीय उपचाराणा न तथा सोकर्य यथा कलिकातायाम् इति हतो कचित् काल गमकृष्ण कलिकाताया वस्तव्यम् इति निरणीयत । आदौ कतिपयदिनानि ते वागवाजारे तेपा भक्तोत्तमाना बलराम-वसु इत्येतेपा गृहे अवसन्"। शीघ्रमेव तु ते श्यामपुकूर इत्यास्ये विभाग तेपामर्थे भाटक्गृहीते गृहे वस्तु नीता । भगवती माताजी पाकनिष्पादनार्थम् आगता। डॉ महन्द्रलाल सरकार इत्यारयस्य विख्यातस्य होमिओपाय- भिपज चिकित्सा प्रारब्धा । उपचाराणा, शारीरिक्याश्च सेवाया भार नरेन्द्रप्रभृतिभि युवभक्त आनन्देन स्वशिरसि गृहीत , गृहस्थश्च अर्थभार । ब्रह्मचारिभि श्रमदान कृतम्, गृहस्थश्च अर्थदानम् । नरेन्द्रनेतृभिर् युवभि अध्ययनमपि परित्यक्तम् । श्रीरामकृष्णा सर्वेषामेव भक्तानाम् असीम्ण प्रम्ण , आदरस्य भक्तेश्च भाजनम् आसन् । सर्वस्वस्यापि प्रदानसिद्धास् ते भक्ता अधुना रामकृष्णानाम् आरामलम्भनार्थम आस्थित प्रयत्ना अभवन् । गुरुदेवाना सेवा नाम किंचित् परम तप एव तेन आत्मोद्धारोऽपि शक्य इति तेपा श्रद्धा आसीत् । वि च अधुना कलिकातायामेव निवासेन १८ अस्या घटनाया प्रथमोल्लेख श्रीरामकृष्ण-वचनामृते १३-६- ८५ दिनीय वृत्तान्ते (३२०४) उपर भ्यते । १९ दक्षिणेश्वर परि यज्य निवासार्थ कलिकाता-गमन प्राय ऑक्टो. बर-मासस्य प्रारम्भे अभवत् ।

·. विवेकानन्द-चरितम् १४ जनितसामीप्यहतो अनेके भक्ता सौकर्येण तान् गन्तुम् अशक्नु वन् । डॉक्टर-महोदयाः आधुनिक-मतवादिन आसन् । अवतार-कल्पनाया तेया विश्वासो नासीत् । अस्मिन् विपये गिरीश-प्रभृतिभिर् भक्त सह तेषाम् अनेकदा विवादो भवति स्म । रामकृष्णान् अन्तरेण तु तेया मनसि प्रगाढ आदर आसीत् । ते वदन्ति स्म 'As a man I have the highest regard for hum ' | नरेन्द्रेण रामकृष्णानाम् अद्भुत सामर्थ्यम् अनेकदा साक्षात्कृतम् आसीत् । तेपाम् आध्यात्मिक जीवन स परमादर्श मन्यते स्म । एव सत्यपि सोऽपि तान अवनार भन्नु सिद्ध नासीत् । एकदा (२७-१०-८५) रामकृष्णविषयकस्य निजस्य प्रगाढादरस्य प्रतिपादन तेन डॉक्टर-महोदयान् प्रति इत्य कृतम् । स अवदत्", "वयम् एतान् ईश्वरसदृशान् मन्यामहे । वनस्पतिसृष्टि-जीवसृष्टयोर् मध्ये अस्ति एक अवस्थाविशेष , यो न वनस्पति इति वक्तु शक्यते, न वा जीव इति। जीवेश्वरयोर् मध्येऽपि अस्ति तादृश कश्चित् अवस्थाविशेप , यो न जीव इति वक्तु शक्यते न वा ईश्वर इति। वयम् एतान् न God इति मन्यामह, कि तु Godlike man इति । . We offer to him worship bordering on Divine worship" एतेन एवेनापि वाक्येन नरेन्द्रस्य रामकृष्णगता तदानीतनी धारणा स्पष्टा भवति । ईश्वरज्ञानम् GRANDEST OF ALL SCIENCES डॉक्टर-महोदया रामकृष्णान् पुन पुनर भावावेशात् निवारयन्ति स्म । तेन तेपा रोग वर्धेत इति ते अविभयु । ते स्वय विज्ञानकनिष्ठा आसन् । प्रयोगशीला आसन् । इदम् उल्लिस्य उपर्युक्त सभापणावसरे नरेन्द्र तान् एवम् अवदत्, “ इदमेक प्रेक्षता भवान् । scientific discovery निमित्त भवान् life devote क्तुं शक्नोति । न शरीरस्वास्थ्यम् अवधत्त । ईश्वरज्ञान तावत् randest of all sciences अस्ति । मिमिति तहि एते (रामकृष्णा ) तदर्थ शरीरास्वास्थ्य नावगणयेयु ?' " नरेन्द्रस्य मघुरेण गायनेन, तस्य च कुशाग्रीयया बुद्ध्या प्रीता डॉक्टर महोदया तस्मिन २० धीरामकृष्ण-वचनामृत ३ ४७१-४८३ २१ तत्रव, पृ ४८२ ·अन्तिम. अन्तेवासः ? अस्नियन्त, त च रामकृष्णस निधौ प्राशसन् । एषु दिवसेषु नरेन्द्रस्य आर्थिकी दुर्दशा तदवस्या एव आसीत् । कुटुम्यं भरणीयम् आसीत् । तद्गतया चिन्तया नरेन्द्रस्य मनः कदाचित् द्विधा भवति स्म । कुटुम्बस्य काचित् व्यवस्था विधाय सर्वा- त्मना साधना अनुष्ठातव्या इति तेन चिन्तितम् आसीत् । एतद्-विगणय्य- कारिस्वार्थ रामकृष्णाः कदाचित् तं सौम्योपहासस्य आस्पदमपि कुर्वन्ति स्म । एकदा (२७-१०-८५) ते अवोचन्- " नरेन्द्रः यदा तावत् एवम् उच्चकोटिगतः, किमिति अद्यापि तस्य न सिध्यति यदि अशेपं सर्व मन. ईश्वराय समर्पत, स सर्व साधयिष्यति । : आदी गृहव्यवस्था विधास्यामि, पश्चात् साधनाम् अनुष्ठास्यामि' - न हि ती वैराग्ये सति एव मतिर् भवति"।" एव सत्यपि “दृश्यता तावत् नरेन्द्र, । अधुना तस्य अशेप मन. माम् अभ्येति" इति : दिनत्रयात् पूर्व (२४-१०-८५) तद्विपर्य उक्तम् आसीत्"। सपाद साधं वा मासद्वयं रामकृष्णा: श्यामपुकूरे न्यबसन् । न तु तेपा प्रकृतौ कोऽपि विशेष आसीत् । प्रत्युत प्रतिदिन सा अधिकतर क्षीयमाणा आसीत् । कलिकातीयं जनबहुल वातावरणं न तेपाम् आरोग्या- वहम् , ते. मुक्तवाते कुत्रापि उपनगरे वस्तव्यम् इति वैद्येन उपदिष्टम् । तदनुसारेण अनुकूलस्थानान्वेपण प्रारब्धम्, अन्ते च काशीपुरे उपनगरे एकम् उद्यानगृह निश्चित्य भाटकेन गृहीतम् । ११-१२-१८८५ दिने राम- कृष्णाः तत्र निवस्तु गता. । रामकृष्ण. स्वनिवासेन पवित्रितम् इदम् अन्तिम स्थानम् । अधुना अष्टमासावशेष तेपा जीवितम आसीत् । . N - २२. श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३.४६०-४६१ २३. श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३४१८ वि.च.५ ·८ श्रीरामकृष्ण-निर्वाणम् - रामकृष्ण अधुना अध्युपितम् इदम् उद्यानगृह श्री गोपालचन्द्र घोप इत्यतेपा स्वभृतम् आसीत् । गृह विशाराम् आसीत् । तस्य सर्वत पुष्पवृक्षा फलवृक्षारच आसन् । उद्याने द्वौ जलाशयो आस्ताम् । तत्रत्या मार्गा सुविभक्ता आसन् । नासीत् अत्र नगरसुलभ कोलाहल । उद्यान- पुष्पाणा गन्धहर मुभगो वायु अवात् । रमणीये अस्मिन् स्थाने आदी तावत रामकृष्ण किंचिदिव आराम अनुभूत । तै अधुना समीपवर्ती निजदेहान्त ज्ञात । अनेकवश्य पूर्वम् आरब्धम् अध्यात्मधनवितरण ते अधुना मुक्तहस्तेन अग्रत सर कृतम् । 'यया कश्चित् फलवित्रयी पूर्वाह्ने तावत् मूल्यविपये वहु विवदेत, अस्ता- भिलापिणि सूर्ये सति तु यस्मै वस्मै अपि ग्राहकाय येन केनापि मूल्यन विक्रीणीत, तथैव रामकृष्णानाम् अवस्था अभवत् ।' ते वृत्तपूर्वम् 'इतो निर्माणात् प्राक् अह सर्व प्रकटीकरिष्यामि,' 'यदा वह्वो जना आगन्तुम्, अस्य (मम) माहात्म्यम् (अवतारत्वम्) अन्तरेण च वक्तुम् आरप्स्यन्ते तदा अम्बा तत पर नेद शरीरधारणम् अनुमस्यते,' 'अन्तिमे दिवसेपु भक्ता अन्तरग बहिरडगलक्षणे विभागद्वय विभक्ता भविष्यन्ति' इत्या- दिक भविष्यकथनम् अव चरितार्थम् अभवत् । नरेन्द्रनाथनेतृका केचित् युधभक्तविशेषा ययाकालम् ईश्वर प्राप्त्यर्थं मानवसेवार्थ च सर्वस्वत्याग- पूर्व सन्यासग्रहण करिष्यन्ति इति सिद्धादेश ते अत्रैव प्रकटीकृत। पूर्ववत् युवभक्तवर्ग'गृह परित्यज्य रामकृष्णशुश्रूषार्थम् अत्र वस्- १ धीरामकृष्ण-वचनामृत ३५३९ २ तव। ३ एतावता मालेन नरेन्द्र, राखाल बाबूराम, निरजन , योगीन्द्र , लाटू, वारक , गोपालो (ज्येष्ठ निष्ठो), काली, शशी तथा च शरद् इत्येते युवान (एतेपा केचित् वालवा आसन्) रामकृष्णाना नित्यसनिधो भ्यवसन् । हरि-पूर्ण प्रभृतय वेचन अन्तरान्तरा उपागच्छन् । , ·श्रीरामकृष्ण निर्वाणम् ६७ तुम् आगत । अध्ययनादिकात् नियतकार्यात् तेपा. योऽय प्रमादोऽभवत्, तेन तेपा पालकवर्ग असतुष्ट अभवत्। न तु ते तत् गणितम् । अय नरेन्द्रादि युवभक्तजन गुरुदेवार्थम् अन्तिमस्य रक्तविन्दो समर्पणायापि सिद्ध आसीत् । किं तु गुरुदेवाना निर्याणवाल प्रत्यासनो.स्ति इति गरे- न्द्रेण ज्ञातमासीत् । अत गुरुदेवाना शुश्रूपया सहब ध्यानादिकी साधनाम् अनेकगुणिता कर्तुं तेन अन्ये शिष्या प्रचोदिता । न हि सकृत् सूर्य अस्त- मिते मार्गदर्शनस्य काचित् आशा आसीत् । अदूरवर्ती चासीत् सूर्यास्त । इतो रामकृष्णा अपि अल्पावशिष्ट जीवितावधिम् आकलय्य नरेन्द्रादीना भक्तविशेषाणा सस्कारविशेषाधाने दक्षा आसन्। एकदा 'मम गुरुणा अय प्रदत्तोऽस्ति' इत्युक्त्वा नरेन्द्राय रामनाममन्त्र प्रदत्त । तेन नरेन्द्र तथा नाम उद्दीपितोऽभवत्, यथा तारस्वरेण रामनाम उच्चारयन् म अविरत गृह प्रदक्षिणीकतुं प्रारभत । रामकृष्णानाम् उत्प्रेक्षणानुसार केनचित् कालेन स प्रकृतिम् आपद्यत । १८८६ विस्ताब्द प्रारब्ध । नरेन्द्र एषु दिनपु कदाचित् काशीपुरे उद्याने साधनाम् अनुतिष्ठति स्म, कदाचित् च दक्षिणेश्वरमपि गच्छति स्मा प्राय काली तथा च तारख त तत्र अन्वगच्छताम् । ध्यानार्थ पञ्चवटी अनुकूला इति रामकृष्ण प्रशसिता । एक्दा (२-१-१८८६) काशीपुरीये उद्याने ध्यानम् अभ्यस्यतस् तस्य वक्षसि सहसा किमपि अपूर्व स्फुरण जातम् । इडापिडगलयो म स्पष्टतया अभिज्ञ अभवत् । 'स्पृश्यता तावत् मम वक्षसि' इति च स समीपवर्तिन हाजरा - महोदयम् उक्तवान् । दिनद्वयानन्तर नरेन्द्रेण अयम् अनुभव श्री महेन्द्रनाथ - गुप्तेभ्य (श्री- रामकृष्ण-वचनामृत - कारेभ्यः) निवेदित । 'कुण्डलिनी जागरिता स्यात् ' इति ते उक्तम् । 'समाधितोऽपि उच्चतराम अवस्था गच्छ!' एषु दिनेषु नरेन्द्र निर्विकल्प - समाध्यर्थम् अताम्यत । अस्मिन् विषये ३-१-१८८६ दिने तस्य रामकृष्ण सह यत् सभापणम् अभूत् तत् उत्तरेयुः तेन श्री महेन्द्रनाथ-गुप्तेभ्य निवेदितम् । तद् यया . । ४ श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३ ५५०-५५१ ·विवरानन्द-परितम् १ . प नरेन्द्रः- पूर्वधु गत्वा मया तेभ्य (रामणेभ्य ) सवं पवितम् । मया उक्तम्, 'अन्य सर्वे वृतार्था सजाना । मयपि प्रसीदतु भवान् । सर्वे सिद्धार्या । विम् अहमेव असिद्धार्य तिप्टेपम् ? महेन्द्र - ततस्ततः नरेन्द्र:- ते अवौचन्, 'ख गृहजनस्प कामपि व्यवस्था तावत् सपादय। सर्व भविष्यति । किं त्व वाञ्छगि ?' मया उक्तम्, 'अहम् अविरत मिचतुरान् दिवमान् समाधिमग्नों भवितुम् इच्छामि । यिचि- ज्जटरपूनि विगमवर्जम् । तदा ते अवोचन्, 'अहो ते क्षुद्र द्धित्वम् मनु त्वमेय तत् गीत मायसि नु-जो कुछ है सोतू ही है इति ? स्व कामपि गृहमनस्य व्यवस्था सपाट आगन्छ । समाधितोऽपि उच्च अवस्था प्राप्तु शक्या । ता प्राप्नुहि । इद सभापण निवेद्य नरेन्द्र तदनन्तर घटित वृत्तान्तम् एव न्यवेदयत् - 'तदनुसारेण अद्य प्रभाते अह गृहम् अगच्छम् । तत्र प्रत्यासनाया विधि-परीक्षायाम् अध्ययनप्रमादाय सर्वे मा निरभसंयन्त। ततोह मातुल गृह गत्वा मम परिचित च त कक्ष प्रविश्य अध्येतुम् ऐच्छम् । वि तु मन एव न प्रवर्तते । सहसा वेनापि भयेन आविष्ट' इब अम- वम् । अताम्यत् हृदयम् । अभूतपूर्वम् अरोदिषम् । अन्ते पुस्तकादिवानि दूर क्षिप्तानि, साधु च काशीपुरम् उद्दिश्य प्रभावित प्रवृत्तोऽहम् । मध्यमार्ग पादत्राणे क्व नष्टे, तदपि न जाने।' शान्ति स्ति। ताम्यन्ति प्राणा ।' कचित्काल त्प्णी स्थित्वा नरेन्द्र पुनरपि वक्तुम् आरभत 'अद्य विवेकचूडामणि पठित्रा मन अधिकतरमेव खिन्नताम् आप- चत । तथा विचार्यमाणे मया अयमपि लब्धम् अस्ति। अनल्पाया तपस्याया फलरूपेण मनुष्यत्व मया लब्धम् अस्ति । अनल्पाया तप- ५ एतस्मिनेय दिने रामकृष्ण अध्ययनम् अतरेण पृष्ट नरेन्द्र प्रत्यवदत 'शोभन भवेत यदि तादृश विचिद् औषध लभ्येत यत' अद्ययावत् यत्किमपि अधीतम् तत्सर्वे विस्मारयेत् ।' (श्रीरामकृष्ण-वचनामृत ३५४९) ·श्रीरामकृष्ण-निर्वाणम् . स्याया फलरूपेण मयि मुमुक्षुत्व वर्तते । अनल्पाया तपस्यायाश्च फल- रूपेण महापुरपसश्रयोऽपि मया प्राप्तोऽस्ति। तथापि शान्ति स्ति। ताम्यन्ति प्राणा । धन्या यूय लब्धशमा ।' एपु दिनेषु कण्ठगताया वेदनाया कारणात् भाषण रामवृष्णाना क्लेश- करम् जासीत् । तथापि तस्या रात्री अशत श्वासभापितेन' अशतश्च सज्ञा- मि नरेन्द्रम् अन्तरेण ते अवोचन्, 'अगे नरेन्द्रस्य विस्मयावहा अवस्था य एवायम् आदी तावत् साकार न अडगीकुरुते स्म, स एवायम् अधुना ईश्वरार्थ ताम्यति । दृष्ट नु?' अरुणोदय जातोऽस्ति, अचिरेणेव नरेन्द्रस्य ज्ञानसूर्य उदेष्यति, इति तं समूचितम् । तस्यामेव रात्री किंचि- वालोत्तर नरेन्द्र द्वि गुरुवन्धुभि सह साधनार्थ दक्षिणेश्वरम् अगच्छत् । मदनन्तर नरेन्द्र नेता भविष्यति इति रामकृष्ण अनेकदा ज्ञापि- तम् आसीत । एक्दा ते नरेन्द्र स्पप्टमेव आदिप्ट , 'नरेन्द्र । एतान् (शिष्यान्) तव हस्ते निक्षिपामि । मयि इतो निर्यातेऽपि यथा ते साध- नाम् अनुतिष्ठेयु , न च स्व स्व गृह निवतरन्, तया कुरु।' एकदा सन्या- सिजीविनस्य अभ्यसनार्थ ते युववर्ग भिक्षाटनार्थम् आदिष्ट । ते भिक्षया यद् धान्यम् उपार्जित तद् उद्याने पक्वम् । 'साधु ' पवित्रम् इदम् अन्नम्,' रामकृष्णा अमोचन् । रामकृष्णाना व्याधिना जना दुखिता आसन् । दर्शनाय आगता जना कदाचित् उपचारविरोप मूचयन्ति स्म।एकदा तर्कचूडामणय गराधर- शास्त्रिण अबदन्, 'भवत्सदृशा मुक्तात्मान इच्छामात्रेण रोगापनयने समर्या । यदि भवार रोगग्रस्ते शरीरावयवे चित्तस्य सयम कुर्यात्, झटिति भवान् नीरोगो भवेत् । विमिति एव न मियते।। रामकृष्णा. तत्क्षणम् अबोनन्, 'पण्डितो भवान् । तथापि एव वक्ति' ननु सकृत् दत्त मया स्वचित्तं परमेश्वराय। क्थयार तद् अधुना प्रत्यादाय मया अस्मिा पूनिगन्यौ रक्तास्थिपञ्जरे एवाग्रोक्तुं शक्यम् ?' पण्डिन- महोदया निरुत्तरा अभवन् । पश्चात् तेषु अपयातेपु 'युष्माभि रोगा- पनयनार्य देवी याचितव्या' इति नरेन्द्रप्रभृतिभि शिष्य रामवृष्णा - गुजबूज, Anuspen ·" श्रीरामकृष्ण-निर्वाणम् ७१ मुच्च। त्वयि मार्गे मुक्ते एव मम ब्रह्मज्ञान भविष्यति ।'..मायावाद शुप्कोऽस्ति। ततस्ते नरेन्द्रम् अपृच्छन्, 'विमुक्त मया' नरेन्द्र. प्रत्यवदत्, 'शुष्क ।' तत नरेन्द्रस्य मुख परामृशन्त रामकृष्णा. अबो- चन् ‘एतानि (नरेन्द्रस्य) सर्वाणि भक्तलक्षणानि। य (केवल) ज्ञानी तस्य मुपवर्ण शुष्कोऽस्ति ।' रामकृष्णाना स्वास्थ्य प्रत्यह क्षीयमाणम् आसीत् । दु सहा च आसीत् गलवेदना । एक्दा (१४ मार्च) ते अवोचन्', 'युग्माक व्यथा मास्तु इति अहम् इद सहै । यदि तु एतस्मात् दु खात् देहपात एव वरम् इति युप्माक मत स्यात्, तर्हि तथा करिष्ये । एतेन वचनेन भक्तजनस्य हृदय व्यदीयंत। किं तु एव तीवाया वेदनाया सत्यामपि स्वभावभूतात् उपदेशात् ते न प्रामाद्यन् । उत्तरेधु (१५ मार्च) ते श्वासभापितेन, अशतश्च सज्ञया अवोचन्', 'स (ईश्वर )एव सर्व जातोऽस्ति । वधकोऽपि स , वध्योऽपि स , वधस्तम्भोऽपि च स एव ।' पुनश्च ऊचु , 'यदि (अय) देह काश्चित् (अधिकान्) दिवसान अधरिष्यत, तर्हि अन्येषामपि चैत- न्यम् अजागरिप्यत् । न तु तादृशी अम्बेच्छा वर्तते ।' 'मनु युष्माकम् इच्छा अम्बेच्छया एकीभूताऽस्ति,' इति नरेन्द्रेण उक्ते रामकृष्णा क्षण- मान तूष्णीं स्थित्वा अवोचन, अधुनाऽह पश्यामि, यत् मम इच्छा तस्या. इच्छाया कात्स्न्येन विलीनाऽस्ति ।' भक्ता तूष्णीम् आसन् । तत स्वहृदये हस्त निधाय पुनरपि रामकृष्णा अवोचन- 'अन द्वौ स्त । एक स (ईश्वर)। एकश्च तस्य भक्त । अय द्वितीय एव रुग्णोऽस्ति । अवगतम् ?' पुनरपि रामकृष्णा ऊचु 'कस्म कयनीयम् ? को वा इदम् अवगमिष्यति' स(ईववर ) नररूपेण आगच्छति, अवतरति । भक्त सह अवनरति, तेन सहैव भक्ता अपि निवर्तन्ते।' ७ धीरामकृष्ण-वचनामृत ३५६४-५६५ ८ धीरामकृष्ण वचनामृत ३५६६-५७३ ·विवेकानन्द-चरितम् 'अत एव युप्माभि वयमपि न पृष्ठतो हातव्या , ' राखाल उवाच । रामकृष्णा अस्मयन्त । 'याउलाना दल सहसा आगच्छन् । अनु- त्यत् । अगायत् । यर्थव आगच्छन् तर्थव अकस्मात् ग्यवर्तत । आगत निस्त न वेनापि अभिज्ञातम् ।' निविद् इतरभाषणोत्तर रामकृष्णा अधुना नरेन्द्रम् उपदेष्टु प्रवृता । विवेष कुर मन 7 श्रीरामकृष्ण - चाण्डालेन स्पृष्टा शकराचार्या अत्रुध्यन् । चाण्डा रस्तु शान्तम् उवाच । 'प्रभो । न त्ययाह स्पृष्ट , न वा मया त्वम् । रिवेव तावत् कुरु। कस् त्वम् ? देह ? बुद्धिः आरमा त्रिगुणातीत । यथा वायु , सर्वगन्धर् अरिप्त । नरेन्द्र यथा गुरदेव आह् । श्रीरामध्यः-शानम्, वैराग्यम्, भनिन -६६ सर्व विद्यामायामा ऐश्वर्यम् । विद्यामापासोपानेन ब्रह्मजानम्प प्रामादगिमरम् आगे गरयते। येचित् सत् प्रामादशिपरम् आरुह्यापि आरोहावराही कुर्वन्ति । लौरशिक्षणार्यम् । यया शापराचार्या । नरेन्द्र अह मन्यास प्रतिपादयामि । अत येउन मन्यम् अमूपले । घोरामण - मन्यास आयश्या। अधि उपरितन यम् अनपमा अचम्नन यन्तु ग्रहीतु शरयते? नरेन्द्र - युक्तमाह गुरुदेय । यीरामकृष्ण यदा तु मरमेव तन्मयम् (६यरमय) भयनि, नदा दृश्यते या प्रदत् किमपि नरेन्द्र -अधिगंगार अवश्य पाप ? धोरामपण. यया मया अनम्, यदा मयं मय नमय मपति, यो या पस्मिन् गमार। 'मा सस्य प्रभव मा मिपिन-रभारणोनर रामाणा पुनर अयान - ९ पानि नापमिराणाम् । - 7 - . - ·श्रीरामकृष्ण-निर्वाणम् ७३ - . 'पश्यामि, यच्च यावच्च तत् सर्वम् (आत्मान निर्दिश्य) अस्मादेव सृष्टमस्ति। ततस्तै 'अपि अवगतम् ? ' इत्यथिका नरेन्द्रम् उद्दिश्य सज्ञा कृता। नरेन्द्र - यच्च यावच्च सृष्टमस्ति तत् सर्व युष्मत्त एव निर्गतम् अस्ति । धीरामकृष्ण - (राखाल प्रति, सहपंम्) - ध्रुतम् ? (नरेन्द्र अव- गच्छति इति भाव ।) ईश्वर, तस्य सत्ता स्वभावश्च, अवताररूपेण ईश्वरस्य आविर्भाव अब- तारज्ञानेन ईश्वरज्ञानम्, समारम् ईश्वरस्यैव रूप ज्ञात्वा ज्ञानोत्तरमपि अधिकारानुसारेण लोकोपदेशायं ससारे स्थिति , रामकृष्णानाम् अवता- रत्वम् इत्यादिषु अनेकेषु विषयेषु इद सभापण किमपि महत्त्व धारयति । नून नरेन्द्रस्य मनसि तत् किमपि पदम् अकरोत् । बुद्धगया यात्रा एपु दिवसेषु भगवंता गौतमबुद्धन नरेन्द्र आकृष्टचित्त आसीत् । गौतमस्य वैराग्यम्, सन्यास , सत्यप्रियता, दयालुता इत्यादिगुणनिमित्त त प्रति नरेन्द्रस्य मनसि प्रगाढा भक्ति आसीत् । तयागतम् अन्तरेण स अनकदा सोत्साह भापते स्म । एकदा बुद्धस्य बोधस्थानभूता बुद्धगया प्रति गन्तव्यम् इति सकल्प नरेन्द्रस्य मनसि उदपद्यत । कालीतारको तमनुगन्तु सिद्धौ । तारकैग क्यचित् प्रवासद्रव्यस्य व्यवस्थाया सपादितायाम् एप्रिरमासस्य प्रारम्भ त्रितय प्रातिष्ठत। न त स्वगमनविषये कोऽपि गृहीताय कृत आसीत् । अत आश्रमस्था सर्वे चिन्ताकुला बभूवु । राम- कृष्णास्तु एते अवश्य निवतिष्यन्ते इति बुद्ध्या निश्चिन्ता आसन् । लोहयानेन गया गत्वा, तत्र च अवतीय, नय पद्भ्या सप्त-मल- मितम् अन्तरम् आक्रम्य बुद्धगया प्राप्नुवन् । तत्र गत्वा नीरव-प्रशान्ते रजनीमुख बोधिवृक्षस्य अधस्तात् योऽपि यानार्थम् उपाविशन् । एव तेषु उपविष्टेषु सहसव तथागतस्य स्मरणेन पुलकितगान , तद्गुणगरिम्णा च अभिभूतहृदय नरेन्द्र आत्मन अप्रभवन् समीपवर्तिन तारकम् अनिर्व- चनीयन कोमरिम्ना आलिलिङग । बुद्धगयाया तत्रस्थस्य महन्तस्य अति- पित्वेन त्रिचतुराणि दिनानि न्युष्य, बुद्धमूर्त्यादिक दृष्ट्वा, पुनरपि सजात रामकृष्णदर्शनेच्छा, महन्तेन अशत -सपादित-प्रवासव्ययव्यवस्था ·विवेकानन्द-चरितम् ते प्रस्थाय गया गता । तत्र विश्वनाथवावना परिचित उमेशवावु नाम सज्जन आसीत् । तस्य निमन्त्रणानुसार तस्य गृह गत्वा साय तन्या सगीत- समाया ते उपातिष्ठन । नरेन्द्रेणापि कतिचित् गीतानि गोवा सामाजि- कानाम् आनन्द वृद्धि नीत । प्रमुदितेन यजमानेन सानन्दम् अवशिष्ट- प्रयास-व्यवस्थाया कृताया ते त्रय पुनरपि काशीपुर न्यवतंन्त । तेपा निवर्तनोत्तरम् एकदा (९-४-१८८८) भगवान् बुद्ध सभा- यणस्य विपयोभूत"। श्रीरामकृष्ण - (नरेन्द्र ) तत्र (बुद्धगया) गस्वा प्रतिनिवृत्तोऽस्ति । महेन्द्र - बुद्धदेवाना मत किम् आसीत् ? नरेन्द्र - तपश्चर्योत्तर यत् ते अधिगतम्, न तत् ते शद्ध वक्नु समर्था आसन् । केवलम् एतावता केचन तान् नास्तिकान् ब्रुवति। श्रीरामकृष्ण (सज्ञया) - कुतो नास्तिक ? न वक्तुम अशक्नोत् इत्येव । ज्ञायते कि नाम बुद्धत्वमिति ? वोधस्वरूपस्य चिन्तनेन तदा. कारभाव, स्वयमेव बोधीभवनम् । नरेन्द्र - एवम् । तेपा विविधो भेदोऽस्ति - बुद्ध, अर्हन् तथा च बोधिसत्व इति। श्रीरामकृष्ण सर्वा तस्येव (ईश्वरस्येव) लीला, एका नवीना' लीला । कुत स नास्तिक स्यात । यत्र स्वरूपावबोधो भवति, सा अस्तिनास्त्योर मध्यमा अवस्था। नरेन्द्र ससारिणस् तावत् सर्वास्तित्ववादिन । माया- वादिनस्तु नास्तिवादिन । बुद्धानाम् अवस्था एतयोर उभयोरपि परतरा आसीत् । श्रीरामकृष्ण - उमो एतौ प्रतियो, 'अस्ति' 'नास्ति' इति च। यत्र सत्यज्ञानम्, तत्र न 'अस्ति, 'न वा नास्ति', वचित्काल भक्ता तूष्णीम् बासन् । रामकृष्णा पुनरपि धतुम् - आरमन्त। धीरामकृष्ण -(ईश्वरविपये) तेषा (बुद्धदेवाना) वि मतम् । १. धीरामकृष्ण-पचनामृत ३५७७-५८१ MA ·श्रीरामकृष्ण-निर्वाणम् ७५ वत्स - नरेन्द्र -ईश्वर. अस्ति, नास्ति वा, इति बुद्धदेवा न किमपि अवो. चन् । किं तु आमरण परमकारुणिका आसन् । कस्यचित् पक्षिण जीवनाणार्थ ते स्वमास श्येनाय दत्तम् । अहो तेपा वैराग्यप्रकर्ष । लब्धनिर्वाणेस् तै गृहमागते पुनदारादयोऽपि सन्यास ग्राहिता । एतद्विपरीत तु व्यासदेवा । | स सारे एव स्थित्वा धर्मम् आचर ' इत्युक्त्वा ते शुकदेवा सन्यासग्रहणात् निपिद्धा "। (राम- कृष्णा तूष्णीं शृण्वन्ति।) नासीत् तेपा सिद्धिपु विश्वास । वेवलं निर्वाणम् अभ्यलप्यन्त । अहो तत् वैराग्यम् । 'यदि निर्वाणलाभ न स्यात् तर्हि इहैव शुष्यतु मे शरीरम् ' इत्युक्त्वा वृक्षस्य अधस्तात् तपस्यार्थम् आसनवन्धधीरा अभवन् । किंचिद् अनन्नर रामकृष्ण सज्ञया पृष्टम्- ' अपि (बुद्धदेवाना) शिरसि जटाजूट आमीत् ?' नरेन्द्र -- न । पिण्डीकृता अनेका रुद्राक्षमाला यथा दृश्यैरन्, तथा विमपि तेपा शिरसि दृश्यते । श्रीरामण - नये? नरेन्द्र -समाधिस्थम्य इव । यचित्याल तूष्णी स्थित्वा रामकृष्णा पुनरपि वक्तु प्रचनमिरे। श्रीरामकृष्ण (नरेन्द्र प्रति)- भवतु । अत्र (मयि) सर्व वर्तते, एव नु" आतण्डुलचणकम् । नरेन्द्र –ता सर्वा अवस्था अनुभूय भवान् इदानीम् अधस्तने स्तरे तिष्ठति। न हि निन्दा निन्ध निन्दितु प्रवर्तते, किं तु स्तव्य स्तोतुम्' इति न्यायन इद नरेन्द्र भाषित युद्धस्तुतिफलक स्यात्, न व्यासनिन्दा- फलकम्। १२ मन्ये रामकृष्ण कदाचित् समाध्यवस्थाया बुद्धदेवस्य दर्शन कृत स्यात् । अतोऽय प्रश्न । १३ य बुद्धरूपेण अवतीर्ण स एवाहम् इति कदाचित् रामकृष्णा' ध्वनयन्ति।

·विवेकानन्द-चरितम् way , श्रीरामकृष्ण (महेन्द्रहस्तात् व्यजनम् आदाय)- यथा इद व्यजन पश्यामि तथैव, तथव, (ईश्वरोऽपि) मया दृष्टोऽस्ति । दृष्ट ध दृष्ट च यत् स (ईश्वर), यश्च अत्र हृदये वर्तते, उभो एका एव व्यक्ति । मरेन्द्र - ह । 'सोऽहम् ।' श्रीरामकृष्ण - तथापि अस्ति सूक्ष्म व्यवधानम् । नरेन्द्र ( महेन्द्र प्रति ) - महापुरुपा आत्मोद्धायनन्तरमपि जीवो- द्धारार्थ रक्षिताद्वारा देहगत सुखदुःख सहन्ते । भारवाह वमेव तत् । कि तु प्रीतिकरम् । तरुणभक्ता सन्यासे दीक्षयितव्या इति रामकृष्णानाम् इच्छा आसीत् । एपदा ज्येष्ठ-गोपालेन सन्यासिपु वितरणार्य द्राक्षमाला. पापायवस्त्राणि च आनीतानि । तदानीम् 'अवामहतान् एतान् बालान् विहाय क्व वा अन्यत्र सुयोग्या मन्यासिन लभ्यरन् ?' इत्युक्त्वा तेप्वेव तानि वितरीतु ते गोपाल आदिष्ट । एक्दा साय तान् सर्वान् आहूय रामकृष्णा तान् विधिवत् सचस्वर । रामकृष्ण एव स्वहस्तेन दत्त. सन्यासदीक्षा" ते प्रसन्ना अभवन् । एव मे शरीरम् ।' पर प्रभृति नरेन्द्र औपनिपदेन अद्वैतसिद्धान्तेन मर परिचित अभूत, तदारभ्य स अद्वैतम्य अपरोक्षानुभवार्थ लाल्समानम आसीन । सर्वदा अशान्तमना ग निर्विवल्पममाघे लाभार्य जलोद्धृत मत्स्य इय अताम्यत् । तदर्थ तेा नवदा रामरणा प्रार्थिता आरान् । एषु दिवस प्राय प्रत्यह रात्री ध्यानार्य स दक्षिणेसरे पञ्चवटीम् अगन् । अन्य- दापि च वासीपुरे साधनाम् अन्वनिप्टन् । कि तु नाद्यापि तम्य साधना परेप्रहि आमोत् । नाद्यापि स माशात् अनुभवम् अधिष्ठाय 'अब ब्रह्मास्मि' इनि यातुम् अगात् । कि तु एक्दा सह व म क्षण मागत । गायाहते x Eastern and Westem Disciples fait The Life of Suami Vickananda, पृ १७२ ·थीरामकृष्ण-निर्वाणम् काशीपुरे ज्येष्ठ-गोपालेन सह नरेन्द्र ध्यानाभ्यासपर आसीत् । सहसैव गोपाल नरेन्द्रस्य गोपालदा ! गोपालदा । क्व में शरीरम् ?' इति आर्तवाक्य शुश्राव । सत् इत्थम् अभूत् । ध्यानम् अभ्यस्यन् नरेन्द्र सहसा स्वशिरस पृष्ठवतिन क्स्यापि ज्योतिप अभिज्ञ अभवत्, यथा केनचित् प्रदीप इव स्थापित आसीत् । प्रतिक्षणम् आकारण, तेजसा च वर्धिष्णो तस्मिन् ज्योतिपि स्फोटोन्मुखे इव सति तत्रैव नरेन्द्रस्य चित्त व्यलीयत । तदानी तेन यद् अनुभूतम्, तद् अर्थादेव शब्दातीत वर्तते । तस्या अवस्थात व्युत्थाय वृत्तिम आगच्छतो नरेन्द्रस्य शरीरसज्ञाया लोप तस्मिन्क्षणे तदवस्थ एव आसीत् । अत एव भानागतमात्र स हस्तपादादिकम् अनु- पलभमान 'गोपालदा। गोपालदा । क्व मे शरीरम् ।' इति उच्चै. आकोशत् । तत् श्रुत्वव विस्मयोपहन गोपाल 'ननु अत्रैव । ननु इद ते शरीरम्' इत्युक्त्वा सर्वाडगस्तब्ध नरेन्द्र वीक्ष्य भयभीत इम वृत्तान्त रामकृष्णान् निवेदयितु प्रधावित । तेषा कक्ष प्राप्य स तान् गम्भीरमुखवर्णान् अपश्यत । समीपकक्षगतो वृत्तान्त' ते ज्ञात इव आसीत् । नरेन्द्रस्य साहाय्यार्थ याचनापर गोपाल ते अवोचन्, 'तिप्ठतु कचित काल स अस्याम अव- स्थायाम् । एतदवस्थाधिगमार्थ वहु आयासितोऽस्मि तेन । रात्री नव-वादनावसरे प्रकृतिम् आगत नरेन्द्र अत्मान चिन्ता- कुल गुरुवन्धुभि परिवृतम् अपश्यत् । लब्धस्मृति स कस्मिनपि अनिर्व- चनीय आनन्दहदे अवगाढमिव आत्मानम् अविन्दत् । कृतार्थ स्वसमीपागत त स्निग्धदृशा निवर्णयन्त रामकृष्णा अवोचन्, 'दशितोऽसि तहि सर्व स्वम् अम्बया अधुना अय ते अनुभतिनिधि पुनरपि मञ्जूपाबद्धो भविष्यति, तस्य च कुञ्चिका म समीपे स्थास्यति । त्वया कार्यम् अनु. ऽयम् अस्ति । यदा तु त्व मम कार्य समाप्ति नेष्यसि, तदा अय निधि पुनरपि उद्घाटितो भवेत् । तदानीम् अघुनैव पुनरपि त्व सर्व ज्ञास्यसि ।' । १५ पश्चात् नरेन्द्रण एताम् अवस्थाम् उद्दिश्य एक 'समाधिस्तोत्र प्रणीतम यत्र तस्या अवस्थाया शोभन वर्णन ऋतमस्ति ।

·७८ विवेकानन्द-चरितम् । नरेन्द्रस्य निर्विकल्प-समाधै अनुभवेच्छा एव रामकृष्ण पूरिता"। न तु ते तव तस्य स्थितिम् अन्वमन्यन्त । तस्य हि जन्म लोकोद्धाराय आसीत् । कर्मार्थम आसीत् । न च सर्वे एव रामकृष्णवत् निर्विकल्पसमायो स्वेच्छया गमनागमन कतुं शक्नुवन्ति । अत नरेन्द्र सकृत् निर्विकल्प- समाधिम् अनुभाव्य रामकृष्णं स प्रत्याहृतः । पश्चात् नरेन्द्रम् अन्तरेण रामकृष्णा अन्यान् भक्तान् अवोचन्, 'नरेन्द्र स्वेच्छयैव इतो निर्या- स्यति । स्वरूपज्ञाने जातमात्र सति स अत्र क्षणमपि न स्थास्यति। स्वबुद्धिविभवेन, आध्यात्मिकेन च सामर्थ्यन स निखिल जगत् आमूल- चूल कम्पयिष्यति । नरेन्द्रस्य स्वरूपानुभव तस्मात् व्यवहित तिष्ठतु इति मया जगदम्बा प्रार्थिताऽस्ति । किं तु इद व्यवधान तथा नाम मूक्ष्मम् अस्ति, यथा यदा कदापि तत् छिद्येतापि ।' 'नरेन्द्र अन्यान् उपदेष्यति' जुलै मासस्य अन्तिमेषु दिनेषु रामकृष्णाना च्याधि तथा अति- भूमिम् अगच्छन्, यया भाषण सर्वथा अशक्यम् अभवत् । रामप्या अनेकदा वालशिष्यान् स्वसमीपम् आहूय वात्सल्यभरेण तेपा मुखानि परामृशन्त निशब्द च स्नेहालाप कुर्वन्त' अतिष्ठन। प्राय सज्ञानि तेषा सर्वोऽपि स्वाभिप्राय आविष्वर्तव्य आसीत् । यत प्रभृति सार्घ- वर्षद्वयात् पूर्व ते नरेन्द्र देव्या अङ्कित कृत , तदारभ्य तेपाम् उत्तराधिकारी निश्चित इव आसीत् । तदाप्रभृत्येव तेया शारीरिक बल हीयमानम् आसीत् । यया ऐश्वर्या शक्त्या एतावत्पर्यन्त रामकृष्णाना शरीरम् आश्रित्य कार्यम् अनुष्ठितम्, सा अधुना नरेन्द्रशारीरद्वारा कार्यो- न्मुखी आसीत् । स्वशिष्यवर्ग नरेन्द्रहस्ते समय ते निश्चिन्ता सजाना आमन । एक्दा ' नरेन्द्र अन्यान् उपदेश्यति" इति लिखिचा ते स्वनि- १६ अस्या महत्त्वपूर्णाया घटनाया दिनादरम्नु दुर्दैववशात् विवेरा- नन्दचरितेषु नोपरभ्यते । श्रीरामकृष्ण-वचनामृतेऽपि नास्ति जस्या घटनाया दिनाइवस्य मोस। १७ न हि (ईश्वरस्प) आदेग पिना को.नि धर्मोपदेश पुर्यात् इति गमणाना निश्चित मतम् आसीत् ।

·श्रीरामकृष्ण निर्वाणम् र्गय सोपचारमिव उद्घोषित । अभिलपणीयम् इद पद स्वयम् उपनत सदपि स्वीकर्तुं नरेन्द्र उत्सुक नासीत् । रामकृष्णस्तु त्वया अवश्य तत् करणीयम्' इति आज्ञप्तम् । 'मयि वर्तमाना सिद्धय कालेन त्वयि आवि- भविष्यन्ति' इति लोकोपदेशार्थम् आवश्यकीना सिद्धीना विपये ते पूर्व- मेव नरेन्द्राय प्रतिश्रुतम् आसीत् । इदानी प्रत्यह साय नरेन्द्रम् आहूय तेपु तेषु आध्यात्मिकेषु विपपेषु, शिष्याणा सग्रहे तेपा च मार्गादेशने तम् उपदेष्टु ते आरभन्त। ऑगस्ट-मास प्रवृत्य तृतीयाशप्राय व्यतीत । रामकृष्णाना महा- समाधि त्रिचतुरदिनान्तरित आसीत् । अस्याम् अवस्थायाम् एक्दा राम- कृष्ण नरेन्द्र आहूत । उपागत तम् अनिमेष प्रक्षमाणा रामकृष्णा गभीरे समाधौ अमज्जन् । इतो विद्युत्प्रवाहमिव कमपि शक्त्योघम् आत्मनि प्रविशन्न नरेन्द्र अन्वभवत्, सहसा च स वाह्यसज्ञाशून्य अभवत् । यदा नरेन्द्र पुनरपि प्रकृतिम् आपन , सदा स रामकृष्णान् रुदत अपश्यत् । तेन च विस्मितेन एतद्गत पृष्टा ते अवोचन्, 'अयि नरेन् । अद्य मया निज सर्वस्व तुभ्य प्रदत्तम् अस्ति। अधुना अह कश्चित् 'फकीर सवृत्तोऽस्मि । मया अद्य त्वयि स कान्ताया शक्तेर् वशात त्वया महान्ति कायाणि अनुष्ठास्यन्ते। तदुत्तरमेव यत आगतोऽसि तत्र नितिप्यसे।' अनेकानि वर्षाणि अथान्त कठोर च परिश्रम्य, तीन च तप आस्थाय रामकृष्ण य आध्यात्मिको निधि अधिगत आसीत्, स सर्वस् ते स्वेच्छया नरेन्द्रे सक्रमित । अस्त गच्छता सवित्रा हुताशने इव निज तेज निहितम् । कालिदासेन सदभविशेपे उको तेजोद्वयस्य युगपद् व्यसनोदयो अत्रापि अन्तिरेण समपद्यताम् । अत्रापि च केनाप्ययन वधं- मान-परिहीनतेजसो देवतावतारी" जनता अपश्यत् । . १८ अविञ्चनो भिक्षु १९ आत्मन अवतारत्व रामकृष्ण स्वमुखेन अनेकवारम् उक्तम् आसीत् । तेषा निर्याणात दिनद्वयपूर्व शय्यासमीपस्य नरेन्द्र आच- "यदि मुमूर्षव वेदनापीडिताश्च एते अथ 'अहम् ईश्वर. अवतीणोऽस्मि' इति प्रतिजानीयु , अह तेषाम अHI नयत्, ·विवेकानन्द-चरितम् महासमाधि. पञ्चदशो दिनाङ्क प्राप्त । रामकृष्णाना वेदना तीवतराः अभवन् । प्राप्तोऽपि वैद्य न किमपि कर्तुम् अशक्त् । सायकाले रामकृष्णा. श्वासकृच्छ्रेण पीडिता अभवन् । सहसा ते कमपि अपूर्व समाधि प्रावि- शन् । केचित् भक्ता रोदितु प्रवृत्ता । मध्यरात्रे अतित्रान्ते प्रकृति प्रत्या- पना रामकृष्णा 'क्षुधितोऽस्मि' इत्युक्त्वा विचिदिव कास्जिकाम् अभक्षयन् । ततश्च किंचिदिव लब्धारामा ते पञ्चपं उपधान आत्मानम् अवष्टभ्य उपविष्टा सन्तः क्षीणस्वरेण नरेन्द्रम् अन्तिमम् उपदेश सप्रादु । तदनन्तर कालीनाम नि उच्चार्य ते शत शय्यायाम् अत्रैरत । ततश्च एकदादनोतर मिनिटद्वये जाते (१६-८-१८८६)तेपा रोमोद्गम अभवत् दृष्टि नासाग्र स्थिरा अभवत्, अपुनरागमनाय च रामकृष्णा महासमाघि प्राविशन् । नरेन्द्रप्रभृतिश्च भक्तगण अनाथ सवृत्त । (७९ पृष्ठत) करिष्यामि।" एव चिन्तयत्येव नरेन्द्र रामकृष्णा तदभिमुखीभूय यत्नम आस्थाय स्पष्टम् ऊचु, 'अयि वत्स, नरेन । अद्यापि न प्रत्येपि य राम अभूत, यश्च कृष्ण , स एव अधुना अत्र शरीरे रामकृष्ण सजातोऽस्ति-न तु तप वेदान्तमतानुसारेण'। एतत् श्रुत्वा आत्मन सशयात्मत्वनिमित्त नरेन्द्र लज्जाविलीन', पश्चा- त्तापदावरच अमवत् ।

·९. परिम्राजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) - अस्तमिते सूर्ये वनान्ते वर्तमानाना पथिकाना या दशा भवति श्रीरामकृष्ण - परमह सेषु निजधाम गतेषु ता दशा तेपा भक्तजन आपन । कचित्काल स तमश्छनदृष्टि, किंक्तव्यविमूढश्च अभवत। अपेक्षितमपि रामकृष्णाना निर्माण भक्ताना पुरत 'अत विम् ?' इति महत् प्रश्न- चिह्नम् इव उपास्थापयत् । 'सुहृद सर्वभूताना मातर पितर प्रभुम्' श्रीरामकृष्ण निर्वाणप्राप्तम् अवलोक्य न केवल बालशिप्या , गृहस्थाश्रमिणोऽपि अनामिव, नष्ट- सर्वस्वमिव च आत्मानम् अमन्यन्त । क इदानीम् अस्मा- कम् अश्रूणि प्रमाक्ष्यंति ? क सान्वनाहस्तेन स्प्रक्ष्यति ? क अमृतवपिन्या नयनाभ्या द्रक्ष्यति' क स्नहपूर्णे मुक्ति- वचोभि आश्वासयिष्यति? कालेन तु विवेक जजागार । व्यक्तिरूपेण अभूत्वाऽपि शक्तिरूपेण, सस्थारूपेण, आन्दोलनरूपेण रामकृष्णा चिरस्थायिनो भवितार आसन् । 'विपार्थिवरूपेण नष्टा यपि रामकृष्णा चिन्मयरूपेण सर्वव्यापिन न सन्ति' अधुना प्राणान् पणीकृत्यापि तेपाम् उपदेशस्य परिपालनम् अस्माक कर्तव्य वम नास्ति किम् ?' इति ते अनुयायिन अचिन्तयन् । 'भगवत्- प्राप्यर्थ कामिनीकाञ्चनस्य आत्यन्तिर परित्याग ' रामकृष्णानाम् उपदेशम्य सार आसीत् । स तेपो मूलमन्त्र आसीत्। तम् इम मन्त्रम् आच- रितुम्, कठोरा तपस्याम् अनुष्ठातु युवशिष्य व्यवसिनम् । किं तु क्य नाम स्वगृह स्थित्वा इद क्तुं शक्यम् आसीत् ? रामकृष्णाना निर्वाणोत्तर बहवो युवशिष्या अनिच्छया स्व स्व गृह निवृत्ता आसन् । वितु केपा- चित् स्वगृहमेव नासीत् । वेचिच्च स्वगृह निवतितु नैव सिद्धा अभवन् । १ ज्यष्ठ गोपाल - लाटू-तारपाणाम् । विच ६ ·८२ विवेकानन्द चरितम् कि घ गृहस्थभक्ता अपि तादृश किचित् स्थानम् अपेक्षन्त, यन आगय कचित्काल ससारताप विस्मृत्य भजनपूजनादिक क्तुं शक्यत, मन शा- न्तिश्च लभ्येत । अत' श्री सुरेन्द्रनाय-नेतृवं भक्तं एतदर्थ गृहग्रहण निश्चित्य वराहनगरे एक गृह भाटवेन' स्वीकृतम्। श्रीरामकृष्णाना पार्थिवदेहोपरि अन्तिमा सस्कारा यत्र अभूवन्, तस्मात् श्मशानात् इद गृह न बहुदूरम् आसीत् । यं उदारमनस्क सुरेन्द्रनाथ काशीपुरीयस्य उद्यानगृहस्य भूयिष्ठ अर्थभार स्वेच्छया सोइ आसीत्, त एव इत पर- मपि तथैव कतुं सिद्धता प्रादर्शयन्'। काशीपुरीयस्य उद्यानगृहस्य भाटक-कालावधौ समाप्ते युवभक्ता अस्मिन् वराह-नगरीये गृहे निवा- सार्थम् अगच्छन् । इदमेव गृह पश्चात् वराहनगर-मठ' इति नाम्ना प्रख्याति जगाम । काशीपुरीयात् उद्यानगृहात् रामकृष्णाना वस्तूनि' कनिष्ठ-गोपालेन तत्र आनोय स्थापितानि । अस्य गृहस्य विभूति ( 1 ) वर्णनीयाऽस्ति । द्विभूमिकम् इद गृह पुराणम् आसीत् । तस्य भित्तय पातोन्मुख्य आसन् । भूमि आर्द्रा आसीत् । समन्तप्रदेश जनशून्य आसीत् । सर्प-सरदादिभि गृहम् अशून्यम् आसीत । तस्य एकस्मिन् पार्वे गुल्मघन गहनवनम् आसीत् । पृष्ठे शंवलेन आक- ण्ठपूर्ण सदाहरितश्च जलाशय आसीत्, यन दश-मराकाना काऽपि न्यूनता नासीत् । किं च भूताविष्टम इद गृहम् इत्यपि जनाना किंवदन्ती श्रूयते २ भाटक प्रतिमासम् एकादश रूप्यकाणि आसीत् । ३ आदौ तावत् सुरेन्द्रनाथमहोदया अस्य मठस्य अर्थ प्रतिमास ३० रूप्यकाणि प्रायच्छन् । मठवासिना सख्याया वृद्धाया तु ५०-६० रूप्यकाणि, ततोऽग्र च १०० रूप्यकाणि अपि ते दातु प्रवृत्ता । युक्तमेव एतदौदार्य निमित्त श्रीरामकृष्ण-वचनामृतकार (३ ६४९) ते भूरि प्रशसिता सन्ति। ४ प्राय सेप्टम्बर-मासान्ते । ५ बडानगर इत्यपि (अपभ्रश)प्रयोग । ६ शय्या, वस्त्राणि, पात्राणि इत्यादीनि।

·. परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम्) स्म । एवगुणविशिष्टे स्थान मठस्थापना अभूत् । सर्वत पूर्व ज्येष्ठगोपाल. तत्र निवस्तुम् आगत । मठस्थापनाकाले लाटू, योगीन्द्र , काली तथा च राखाल इत्येते माताजीभि सह वृन्दावन गता आसन् । तारकोऽपि तत्रैव गत आसीत् । पश्चात् ततो निवृत्तास्ते प्रमेण न्यूनाधिकेन वर्ष- प्रायेण कालेन मठम् आगत्य तनिवासिन बभूवु । शरद्, शशी, निर- ज्जन , बाबूराम तथा च नरेन्द्र इत्येते आदी तावत् शक्यतानुसारेण आवश्यकतानुसारेण च, मठ तथा च गृहे इत्युभयत्र उपित्वा गतागत कुर्वन्ति स्म । गच्छता कालेन तु तेऽपि यथाक्रम मठवासिन अभवन् । तदनन्तर शारदाप्रसन्न तथा च सुबोध , अन्ते च गडगाधर, हरि तथा च तुलसी इत्येते मठम् अध्यवसन् । गृहस्यभक्ता नित्य मठम् आगच्छन्ति स्म । तत्रत्ये च कार्यकलापे समिलन्ति स्म । अय पश्चात् प्रथितस्य 'रामकृष्ण-सघ'स्य प्रारम्भ । मठजीवनम् अत्र स्थिता युवान अपरिग्रहा आसन् । मठे ते प्राय कौपीन- मात्रधारिण अभवन । रज्ज्वाम् एका धोती तथा च प्रावारक अतिष्ठत् , य कोऽपि कार्यवशात् नगर गन्तुम् ऐच्छत स इद सभ्य वस्त्रयुगलम् उपायुष्टक्त, प्रतिनिवृत्तश्च पुन कौपीनधर अभवत् । टमात्रा पा शय्या आसीत्, स्वीयो हस्तश्च उपधानम। अन सर्वदा अलभ्यतेव इति न । कि तु न ते अनोपजीविन इव आमन् । भक्त्युन्मादमतास् ते भजन-पूजनोप- जीविन इव आसन् । शरीरम् अनवेक्ष्य, रामकृष्णोपदिष्ट जीवितोद्दिष्ट साधनीयमेव इति तेपा कोरो निर्धार आसीत् । अनेकप्रकारिका साध- नाम् आप्रात आसाय तत्र ते अन्वतिष्ठन् । तत्र ध्यानम् आसीत्, केचित् मठे' अकुवन्, केचित् गङगातीरे वेचिच्च श्मशानऽपि । जप आसीत । सकीर्तनम् आसीत् । शास्त्रचर्चा अभवत्, यन पौरस्त्य-पाश्चा यानि इत्यु भयानि मतानि अचय॑न्त । गीता उपनिषद् योगवासिष्ठादिकाना वाचनम् अभूत् । सायकाले आरात्रिकम् अभवत्, यत्र वाराणस्या गीयमान- ७ मठे ध्यानार्थम् एक कक्ष सुरक्षित आसीत् ।

·८४ विवेकानन्द-चरितम् जय शिव कार भज शिव *कार ब्रह्मा विष्णु सदाशिव हर हर हर महादेय इति आराविक्गीतमपि गम्भीरेण रवेश अगीयत। मठवामिना नेतृत्वं स्वभावत एव नरेन्द्रे आपतितम् । तस्मिन् वाले तस्य वान्धवः प्रचालित. तस्य गृहविभाजनविषयकः अभियोग. न्यायालये प्रावर्तन । सग्निमित्त नरेन्द्रस्य वलिकाना-बराहनगरयो गमनागमनं पतं- प्यम् अभूत् । मठवासिनाम् अवेक्षणम्, तेपा गहमानिरसनम्, तेषां प्रेर- पम्, प्रोत्साहनम्, सक्षेपन. तेपा मार्गदर्शनं सम्य गुरुदेयादिष्टं नार्यम् आमीत् । रा. नित्या. स्तोत्राणि पठति स्म । तस्य मुसान् यदानित पाल्पे दुःसातिरेको मलललितयपुः स्तन्यपान पिपासा नो शरतश्चेन्द्रियेभ्यो भयगृणनिता जन्तवो मां तुदन्ति । नानारोगादिदुसाद रखनपरयः शंकरं न स्मरामि क्षन्तव्यो मेऽपराधः शिव शिव शिव भो थीमहादेव शंभो ।। इत्यादिपम् ' अपराधभजनम्तोत्र' या, माचित् येदान्तयारपंप सदा रमन्तः, भिक्षानमात्रेण ष सुप्टिमन्तः । मगोषमन्तःकरणे परन्नः कौपीनयन्तः सल भाग्ययन्तः ।। इत्यादि बोधीनाम्यय' या, पदाचित् मनीय दप्यहंकार वित्तानि माहम, न च घोजिन प प्राणने । मध प्पोम भूमि सेजो न पाया, चिदानन्दर पः शिवोहं शिवोऽहम् ।। इत्यादि । निर्याणपटम' या, पदाचित मामिवियते माप श्यमेशरणं प्रभो। पापपर निमामोरिमारि मा मनग्न गोहिलो गोहमान पुत्रसारणहादि। गया पौरपमानोर प्राहि मा मयूरन ।। पाक्षि मागवार या युग मधुरेन, मालप मागमा गोनार मन्त्रागा मन्तिम पाहा नपान पाया. सभाया एप मा पमपन् ।

·परिव्राजकस्म भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) ८५ ते आगत्य वालान् गृह नेतु प्रायतन्त। नरेन्द्र नायकलात् नेपा कोपभाज- नम् अभवत । तेपा यथाक्थमपि समाधान तेन वर्तव्यम् आसीत् । नरेन्द्र- नेतृके तस्मिन कठोरे मठजीवितेऽपि विनोद वहिष्कृतो नासीत् । कदा- चित् मुखे रसगोलक धृत्वा नरेन्द्र समाधिस्थ इव निस्पन्दोऽभवत्, यया रामकृष्णा । कश्चिच्च अन्य तम् अधारयत् नाम । कदाचित् कश्चित् मठवासी ईश्वरस्य विरहेण आततॊ नाम भूत्वा आत्महत्यार्थ छुरिताम् अयाचत। नरेन्द्र कृतकगाम्भीर्येण अवदत्, ‘ननु समीप एव छुरिका वर्तते । किंचिदिव प्रसारय तावत् हस्तम्। एवम् आसस् ते दिवसा । अन्तपुरे सन्यासप्रतिज्ञा मठस्थापनाद् अनन्तर द्विना मासा व्यतीयु । डिसेम्बर-मासे वाबूरामस्य मात्रा निमन्त्रितास्ते सर्वे अन्तपुराख्य तस्य ग्राम गत्वा कानि- चित् दिनानि तत्र अवसन् । सोऽय निवास तेपा सघवृत्त अनल्पाय पोपणाय अभवत् । तत्र ध्यान-भजन-प्रार्थनादिक नित्य कार्यकलाप आसीत् । नरेन्द्र अनेकदा रामकृष्ण-विपयिणी क्या अवययत् । नरेन्द्रस्य स्फूर्तिस्फारै शब्दै श्रोत्ऋणाम् अन्त करणानि वैराग्योत्स्टानि भवन्ति स्म । एकदा रात्री अग्निसमीपे ध्यानोतर नरेन्द्र रिशस्तचरित न्यवेदयत । निवेदनोत्तर जगद्धिताय स्वार्थस्य अत्यन्तत्यागरूप शिस्तत्वम् आत्मनि भावयितु तेन स्वे गुरुवन्धव प्रचोदिता । नरेद्रस्य ज्वलद्भि शब्दै उद्दीपि. तास्ते उत्याय अग्निदीप्तमुखा ईश्वरम् अन्योन्य च साक्षीकृत्य सन्यासवतं प्रतिज्ञातवन्त । सा 'विस्मस ईव्ह' (२४ डिसेम्बर) आसीत् इति पश्चात् तै अवयुद्धम् । तारकेश्वर-शिवस्य यात्रा कृत्वा ते सर्व 'सन्या. सिन ' वराहनगर न्यवर्तन्त । वराहनगरे केनचित् कालेन ते विधिवत् विरजेप्टिपूर्वक सन्यासदीक्षा गृहीता। आमरण ब्रह्मचर्यपालनम्, अपरिग्रह ८ श्रीरामकृष्ण वचनामृत ३ ६५७ ९ श्रीरामकृष्ण वचनामत ३ ६८२ १० अय सस्कार १०-५-१८८७ दिनाडकात् अनन्तर कदाचित् सम- पद्यत इति भाति । यत तावत्कालपर्यन्तेषु श्रीरामकृष्ण वचनामृतः गतेषु वृनान्तेषु अस्या घटनाया निर्देशो न विद्यते । - about 1888 or 1889" इति रोमा रोला।

·८६ विवेकानन्द-चरितम् च प्रतिज्ञाय ते स्वजीवितम् ईश्वरसाक्षात्काराय समर्पितम् । पूर्वाश्रम- जीवित कात्स्न्येन विस्मर्तुमिव अन्य सर्वे पूर्व स्व नाम परित्यज्य नवीन गृहीतम्", तच्च आमृत्यु धृतम् । नरेन्द्रेण तु स्वीयासु भारत-यात्रासु अज्ञाततानिमित्त नैकानि नामानि (स्वामी विविदियानन्द, सच्चिदानन्द इत्यादीनि) स्वीकृतानि । यत्तु 'विवेकानन्द' इति तस्य नाम पश्चात् सर्वत्र रूढम् अभवत, तत् तेन अमेरिका-मनावसरे खेत्रीनरेशाना प्रार्थनाम् अडगीकृत्य स्वीकृतम ! नरेन्द्रस्य मनसि द्वयो विचारप्रवृत्त्यो परस्परसघर्ष सदा अविद्यत । एकत' तस्य मन निर्विकल्पसमाधि प्रति, स्वानन्दसुख प्रति अधावत् । सा तस्य स्वरसप्रवृत्ति आसीत् । अन्यतश्च तस्य जगत्सेवाऽपि वर्तव्या आसीत्, न केवल गुर्वाज्ञया, कि तु स्वरसप्रवृत्त्यैव । जनतारूपेण आवि- भूतस्य जनार्दनस्य सेवैव ईश्वरसेवा इति तेन गुरूपदेशस्य सार. गृहीत आसीत् । एताभ्या प्रवृत्ति निवृत्तिभ्याम् उभयथा आकृप्यमाणो नरेन्द्रा अनेकदा अस्वस्यचित्त आसीत् । प्रतिवद्ध सकृदनुभूतनिर्विकल्पसमाधि' स अशान्त आसीत् । एकदा(७-५-१८८७) स महेन्द्रनाथ-गुप्तान् अवदत 'एव भाति, नास्ति ईश्वरो नाम कश्चित् । कतिवार नु प्रार्थितम्, वि तु नास्ति उत्तरम 1 कियन्ति न दर्शनानि अनुभूतानि ! कियन्तो न देदी- प्यमाना सुवर्णाक्षरा मन्त्रा दृष्टा ! फिपन्ति नु कालोरूपाणि अन्यानि च रूपाणि साक्षात्कृतानि 1 तयापि शान्तिर् नास्ति'!' ईश्वरप्राप्त्यर्थ ११ नवीनानि नामानि एवम् आसन् । = स्वामी ब्रह्मानन्द योगीन्द्र 3 स्वामी योगानन्द बाबूराम प्रेमानन्द निरञ्जन निरञ्जनानन्द रामवृष्णानन्द तुरीयानन्द ॥ अद्भुतानन्द शारदाप्रसन्न = ,त्रिगुणातीतानन्द शिवानन्द काली अभेदानन्द पर भारदानन्द अखण्डानन्द ज्येप्ट-गोपाल अतानन्द सुबोध सुबोधानद तुलसी निमलानन्द हरि प्रसन्न विज्ञानानन्द १२ भी मिष्ण-वचनामृत ३ ६७९ रासाल " নয়। - " - तारख %3D " गद्दगाधर - 11 D . 7 ·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम्) प्रायोपवेशन-विचारोऽपि अन्तरान्तरा तस्य मनसि उत्पद्यते स्म"। राम- कृष्ण अन्येपा गुरुवन्धूना भार. नरेन्द्र निक्षिप्त आसीत् । 'इयमपि मम घन्धनकारिणी काचित् सुवर्णशृद्धखला' इति कदाचित् सखेद स अमन्यत । परिव्रजन-परंपरा अस्याम् अवस्थाया तीर्थयात्रा कर्तव्या, भारत साक्षात्लर्तव्य इति विचार तस्य मनसि उदैत । तीर्थयात्रा भारतीयाना रक्तगता अस्ति । भारतीय इतिहासे क्वचिदेव स काल स्यात्, यदा परिव्राजका , याया- वरा , बहूदका वा नासन्। चरव' इत्यादेश परिपालयन्त एते परिव्राजका यत्रसायगृहा, यत्रक्वचनशायिन , यदृच्छालाभसतुप्टाश्च आसन्। तेपा शय्या भूमितल दिशोऽपि वसनम् ' आसीन् । एकस्थाननिवासजनिता तद्गताम् आसक्ति ते परिहर्तुम् ऐच्छन् । श्रीशकराचार्य वेदान्तमतप्रमा- रार्थ समग्नो भारत पादाक्रान्न कृत । श्रीरामदासस्वामिभिरपि पझ्या सचर्य भारतीयो जन साक्षाद् अवलोकित । वराहनगर-मठवासिना सन्यासिना मनस्यपि तीर्थयात्रेच्छा उदत् । श्रीरामकृष्णाना निर्याणोत्तर वेचन शिष्या माताजीभि सह प्रागव वृन्दावन गता आसन् । तनो निवृत्त अभेदानन्द (काली) प्रेमानन्द शारदानन्दाभ्या (वाबूराम शरद्- भ्याम्) सह पुरी गत । त्रिगुणातीतानन्द (शारदाप्रसन्न) पद्भ्या वृन्दावन प्रस्थित, कचिद् अन्तर गत्वा वराहनगर प्रतिनिवृत्त । अखण्डानन्द (गडगाधर ) हिमालयम् अतिक्रम्य त्रिविष्टप गत । ब्रह्मा- नन्द (राखाल ) नर्मदा गन्तुकाम आसीत् । (एक रामकृष्णानन्दस्तु (पशी) पुत्रापि अगला मठे एव अतिष्ठत् । सद्गुरुपादुकाद्वयमेव तस्य सर्वस्वम् आसीत् ।) नरेन्द्रोऽपि निर्गन्नुम् ऐच्छत् । तेन स्ववलपरीक्षा भवेत्, स्वातन्य लभ्येत, निर्भयत्वम् अधिगम्येत, नवानुभवा प्राप्येरन्, गुरुवन्धवश्च स्वावलम्बन शिक्षेरन् इति सोचिन्तयत् । मणारम्भ एव चिन्तयित्वा प्रस्थाय स वाराणसीम् अगच्छत्" । प्रेमानन्द १३ श्रीरामकृष्ण वचनामत ३६५१, ६७८ १४ तत पूर्व सबैद्यनाथम्,सिमूलतलम्, अन्तपुर च गत्वा निवृत्त आसीत् ।

·८८ विवेकानन्द-चरितम् तथा च फकीरबाबु तेन सह अगच्छताम् । तत्र स सदाध्यानरत लिग- स्वामिनम् अपश्यत् । विख्यात पण्डिततापस भास्कगनन्दमपि द्रष्टु सः अगच्छत् । सभापणप्रसद्धगेन कामिनीकाञ्चनस्य आत्यन्तिक त्याग. शक्यो वा न वा इति विषये नरेन्द्रस्य तेन सह धाद अभूत् । 'न' इति भास्करानन्दस्य मति आसीत् । देवालयवहुले साधुप्रचुरे श्रीविश्वनाथ- सनिधि पविविते गौतमबुद्ध-शकराचार्ययो उपदेशपूते तस्मिस् तीर्थ सप्ताह रमित्वा नरेन्द्र वराहनगर प्रतिन्यवनंत"। कचित् काल वराहनगर - म उपित्वा नरेन्द्र पुनरपि प्रातिष्ठत । प्रथम स वाराणसीम अगच्छत् । तत्र प्रमदादास मित्र इत्याख्येन पण्डि- तेन सह तस्य मैत्री अभवत् । तत्र तत्र तीर्थानि अटन् नरेन्द्र शास्त्रार्थम् अन्तरेण तस्मै पत्राणि प्रेषयामास। वाराणसीत स लखनौ ययौ यन प्रासानोद्यानादीना दर्शने तस्य मन अरमत । लखनौत स आनाम् अग- च्छत् । तत्रस्थ दुर्ग (fort) मोगलविभवस्य उपस्थापनेन तस्य इतिहासे कुतूहलम् अजागरयत् । तत्रस्य हस्तकौशल्य त व्यस्मापयत् । ताजमहाल दृष्ट्वा अस्य यथोचित-निरीक्षणार्थ न्यूनतोन्यून पण्मासा आवश्यका इति सोऽवदत् । आग्रात प्रस्थित स वृन्दावनम् अगच्छन् (ऑगस्ट १८८७)। अन्तिमा ५० किलोमीटरा एक-द्व-पुस्तकमात्रपरिग्रहेण दण्डकमण्डलुधरेण तेन पद्भ्यामेव आक्रान्ता । विलोमीटर-त्रयावशिष्टे वृन्दावने स कचित् पुरुप 'चिलम्'त धूम्रपान वाणम् अपश्यत् । अध्वयमखिनो नरेन्द्र धूम्रपानेन आत्मान नवीकर्तुम् इच्छस् तस्मात् 'चिलम्'त द्विवान् फूत्कारान् कर्तुम् ऐच्छन् । तस्य प्रार्थना श्रुत्वा तु 'ननु अह मलवाहो"- १५ वाराणस्याम् एकदा वानरं अनुसृत नरेन्द्र 'तिप्ठ । सदेव पशून् अभिमुखीभव' इति कस्यचित् वृद्धस्य सन्यासिन शब्दान् श्रुत्वा धेयम् आहार्य अतिष्ठत्, त च निर्भयस्थित दृष्ट्वा वानरा अपा- सामन् । पश्चात् न्यूयॉय इम प्रसद्धगम् आस्याय विवेकानन्द- स्वामिन एव तस्य तात्पर्यम् ऊचु, 'so face Nature ! Facr 187orar ce Fice illusion I Neist fly 1. १६ भदगी, a snceper ·1 परिवाजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम्) ऽस्मि,' इति भयचक्तेिन तेन पुरुपेण उक्ते नरेन्द्र पुनरपि मार्गम् आक्र- मितु प्रवृत्तः । कचिद् अन्तर गत्वा तु 'धिक | गृहीतसन्यासव्रतोऽपि नाहम् अद्यापि वर्णाश्रमादिकृतान् सस्कारान् अतीत ,' इति विचिन्त्य पश्चात्तप्त पुनरागत्य, अनिच्छन्त त पुरुषम् अनादृत्य, तस्य 'चिलम् 'त. धूम्रपानम् अकरोत् । एत प्रसङगम् आख्याय एक्दा नरेन्द्र अवोचत, * सकृद्-गृहीतसन्यासेन पुरषेण प्रतिक्षणम् अह वर्णाश्रमादिकृतेभ्य. सस्कारेभ्यो मुक्तो वा न वा इति जागरूकेण परीक्षितव्यम्"। न कोऽपि अवज्ञया द्रष्टव्य , यत सर्वेऽपि ईश्वरस्य सतानभूता इत्यह तदा अशिक्ष।' कोपीनवन्त खलु भाग्यवन्त वृन्दावन प्राप्तस्य नरेन्द्रस्य तत्र सवृत्ताना गोपालकृष्णस्य वाल- लीलाना स्मरणेन कोऽपि भक्तिपूर उल्ललास । गोवर्धनपवंत प्रदक्षिणी- कुर्वन् स 'अयाचितोपनतम् अनमेव भोक्ष्ये' इति प्रतिजज्ञे । प्रथम एव दिने तु माध्याह्नावसरे स क्षुधादितो बभूव । क्षते क्षार क्षिपनिव पर्जन्योऽपि वृष्टया तम् आदींचकार । तथैव अग्रतो गच्छन्त व्याकुल त पश्चात् कोऽपि पुरुप आहूय स्थातु प्रार्थयाचके। अधिकजिज्ञासया पलायितु प्रवृत्त नरेन्द्र क्रोशार्धम् अनुधाव्य स पुरुष तम् आसादयत्, स्वानीत च अन स्वीकत साग्रह प्रार्थयाचके । अन्ते नरेन्द्रेण अनस्वीकारे कृते स पुरुष शब्दमपि अनुक्त्या न्यवर्तत । ईश्वरस्य भक्तवात्सल्यैन भिन्नाभु नरेन्द्र ततो राधाकुण्ड जगाम। तत्र एकमान कौपीन क्षाल. यित्वा, शोषणार्थ च स्थापयित्वा स्नानाथं स जलम् अवततार । यदा तु स्नातोत्थित प्रत्याजगाम, तदा वृक्षस्थितेन केनचित् वानरेण अपहृत कोपीन ददर्श । वहुकाल प्रतीक्ष्यापि कौपीनस्य प्रत्यर्पणपराडमुख वानर दृष्ट्वा स्थानदेवतायै राधाय क्रुद्ध सन् प्रायोपवेशनमतिर् भूत्वा नरेन्द्र १७ पठ्यता 'न मे मृत्युशडका न मे जातिभेद, पिता नैव मे नैव माता न जन्म' (आत्मपटकम् ), 'नाह मनुष्यो न च देवयक्षी, न ब्राह्मणक्षत्रियवश्यशूद्रा । ने ब्रह्मचारी न गृही वनस्थो, भिक्षुर्न चाह निजबोधरूप' (हस्तामलफस्तोत्रम्), 'जातिनोतिकुलगोत्र- दूरण ब्रह्म तत् स्वमसि भावयात्मनि' (विवेकचूडामणि )।

·विवेकानन्द-चरितम् ० अरण्य प्राविशत् । बनान्त प्रविष्ट तु त नवशाटिकाहस्त कश्चित् पुरुप उपगम्य तस्मै ता शाटिका किंचिद् अन च समार्पयत् । तत् स्वीकृत्य पूर्व- स्थान निवृत्त नरेन्द्र पुनरपि तस्मिनेव स्थाने स्थित कोपीन ददर्श, यत्र तेन तत् स्थापितम् आसीत्। वृन्दावनात् हरद्वार प्रस्थितो नरेन्द्र मध्ये मागं हायरसे अतिष्ठत्, यत्र स प्रथमशिष्याणाम् अन्यतमम् अलभत । नरेन्द्र स्थानके भूम्याम् उपविष्ट आसीत् । त दृष्ट्वा शरच्चन्द्र-गुप्तो नाम तत्रत्य स्थानकाधिकारी उपगम्य नरेन्द्रस्य आध्यात्मिकेन तेजोवलयेन आकृष्ट त स्वगृह निनाय, तस्य च यथोचितम् आतिथ्य चके। तत्र शरच्चन्द्रद्वारा अनेके तत्रस्था वडगीयजना “ नरेन्द्रस्य परिचिता अभवन् । अर्थकदा 'किमिति भवान् एव सचिन्त इब दृश्यते' इति शरच्चन्द्रेण पृष्ट नरेन्द्र प्रत्यवदत्, 'अपि वत्स' मम गुरुणा एक महत् कार्य मयि निक्षिप्तमस्ति । निखिलाया मातृ भूमे पुनर्जन्म प्रदातव्यमस्ति। एकत अध्यात्म नितरा परिक्षीणमस्ति, अन्यतश्च दारिद्रय सर्वत्र नरीनृत्यते । भारतेन निजेन आध्यात्मिकेन बलेन जगद्विजेना भवितव्यम् । न जाने अल्पवलोऽह कथ मयि निक्षिप्त कायभारम् अनुष्ठातु पारयेयम।' एतच्छ्रुत्वा 'स्वामिन् । एप मया आत्मा तुभ्य समर्पित । किं करवागि? ' इति तत्क्षण शरच्चन्द्र अवदत् । 'अपि व भिक्षापात्रम आदाय गृहात् गृह भिक्षितुम उद्यतोऽसि ?' इति नरेन्द्रण पृष्टे वाढम्' इत्युक्त्वा भिक्षापात्र गृहीत्वा निर्गत्य शरच्चन्द्र भारवाहानाम् आवास भिक्षार्थम् अगच्छत् । अथ कतिपयदिवसेषु व्यतीतेषु 'अनुचितम् अस्मादृशाना सन्यासि- नाम् एकत्र स्थाने निवस्तुम् । तत् अनुजानीहि मा गमनाय,' इत्युक्त्वा नरेन्द्र प्रस्थातुम् उद्यत अभवत् । दुखादिन शरच्चन्द्र आरमान शिष्य- त्वेन स्वीकृत्य सह नेतु प्रार्थयत। प्रथमम् अनुत्सुकोऽपि नरेन्द्र तस्य १८ नटकृष्ण प्रभृतय ! एतद्दिनविपये पश्चात् नटवृष्णेन लिखितम्, 'तेन (स्वामिना) सह आध्यात्मिकान् विषयान अधिकृत्य सतत सभापमाण अम्मामि आयुष शिवतमानि दिनानि नीतानि । तम्य पुण्येन सनिधिना अम्माक शुद्रा साप्रदायित अन्ये च करहा शान्ति नीता।'

·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) तीब्रेच्छा दृष्ट्वा तस्मै सन्यासदीक्षा दत्वा शिष्यत्वेन अङ्गीचकार । तत. उभी गुरुशिष्यो हिमालयाय प्रातिष्ठताम् । मुखोचित शरच्चन्द्र सन्यासिजीवन ने सुकरम् इति शीघ्रमेव मजानात् । हिमालययात्रा क्लेशकरी आसीत् । कदाचित् क्षुधातृष्णाभ्या पीडित शरच्चन्द्र नरेन्द्रेण स्वीयेन स्कन्धेन ऊ । कदाचित् सपादत्राण तस्य उपकरणमपि। कदाचित् स्वप्नाणभयमपि तिरस्कृत्य तेन शरच्चन्द्र- प्राणा रक्षिता । 'अयि सुहृद ! प्रम-प्रेम प्रेमैति एक शब्द विहाय कथ वा स्वामिन वर्णयितुम् अह समर्थ स्याम,' इति एकदा पश्चात् नरेन्द्रम् अन्त- रेण शरच्चन्द्र अब्रवीत्। एकदा अरण्ये चरन्तौ तौ वानिचित् अस्थीनि कापायवस्त्रखण्डानि च अपश्यताम् । तानि प्रदर्य नरेन्द्र अवोचत, 'पक्ष्य एप कश्चित् व्याघ्रभक्षित सन्यासी अन शेते। अपि भीतोऽसि?' न त्वयि सति,' शिप्य झटिति अवादीत् । हुपीकेशे पापतापहारिण्या मन्दाकिन्या मर्मरश्रवणेन, हिमाच्छा दिताना च दूरस्थाना हिमालयशिखराणा दर्शनेन प्रमुदितमानसौ उभी यानिचित् दिनानि ध्यानप्रार्थनादिभि अनयताम् । नरेन्द्र तत्र यानिचित् अधिवानि दिनानि वस्तु ततश्च केदारनाथ-बदरीनारायणौ गन्तुम् ऐच्छत् । किन्तु आकस्मिकोपनतया शरच्चन्द्रस्य रुग्णतया स विचार परित्यक्तव्य आसीत् । उभौ पुनरपि हाथरस ग्यवतंताम् । तथागतस्तु नरेन्द्र स्वयमेव मलेरिया-रोगण आक्रान्त अभवत् । ताम् इमा वार्ता श्रुत्वा वराहनगर मठस्था तस्य गुरुवन्धव त मठ निवर्तितु साग्रह प्रार्थयाचपिरे। तदनुसारेण 'नीरोगमात्रस् त्व वराहनगर-मठम् आगच्छ,' इति भारच्चन्द्रम् आदिश्य नरेन्द्र वराहनगरम् १८८८ विस्ताब्दस्य अन्ता- वसरे प्राप्नोत् । ततः वैश्चिन् मासै नीरोगता प्राप्त पारच्चन्द्र। सेवावृत्ति परित्यज्य पराहनगर-मटम् आगच्छन् । तत्पश्च मठवासिभि महता आनन्देन स्वागत व्याहृत्य आरमन अन्यतमत्वेन स अङ्गीन. अभवत् । सदानन्द इति च तस्य नाम कृतम्"। । १९ विवेकानन्द - परितकारा (Fastem and Western Disciples ) सदानन्दस्य स्वभाव sweetness, sincerntv and manlintess इति ·विवेकानन्द-चरितम् ९२ वरानगर-मठे वेदाभ्यास नरेन्द्रस्य पुनरागमनेन मठवासिन प्रमुदिता अभवन् । नरेन्द्रेण तेभ्य प्रवासवृत्तान्त निवेदित 1प्रवासे यत् तेन दृष्टम्, तेन भारतस्य इति- हास तस्य मनश्चक्षुप पुरत सावारीभूत आसीन् । भारतस्य आध्यात्मिकी एकता तेन प्रतीता आसीत् । सर्वम् इद तेन गुरुबन्धुभ्यो निवेदितम् । अत्र मठे नरेन्द्र वर्षप्राय कालम् उवास। अस्मिन् काले तेन गुरुबन्धूना प्रशि- क्षणार्थ यतितम् । स्वीय जीवितध्येय तेषु सक्रामयितु प्रयत्ला कृता । हिन्दुधर्मस्य सिद्धान्तान् सम्यग् ज्ञात्वा यथा ते तस्य समर्या समर्थका भवेयु तथा स प्रयत्नशीलो बभूव । वेदानाम् अभ्यास तेन प्रोत्साहित । वेदाभ्यासार्थ पाणिनीय-व्याकरणस्य ज्ञानम् आवश्यकम् इति मत्वा वाराणसीनिवासिभ्य प्रमदादास-बाबुभ्य पत्र लिखित्वा तेन अष्टाध्यायी प्रेपयितु ते प्रार्थिता । अस्मिने वाले नरेन्द्र हिन्दूना सामाजिक- सस्थाना निरीक्षणपरोऽपि आसीत् । जातिस स्थया स असतुष्ट आसीन् । शास्नकृत शूद्राणा वेदाभ्यासनिषेध न तस्य समत आसीत् । न हि वेद- (९१ पृष्ठत ) विभि शब्द सूत्रयन्ति (पृ २११)।- विवेकानन्द-स्वामिन त the child of my sprut इति वर्णयन्ति स्म। तेन कुष्ठरोगिणा सेवा कृता, एकदा च देवी रोगण (smallpox) पीडितम् एक पुरुषम् आश्वासयितु स सर्वां रानि तम् आश्लिष्य अशेत : (Romain Rolland, • The Life of Vivekananda,'P 16, note 1) २० 'So belteving that a full measure of proficiency in the Vedic language is impossible without first mastering Panini s grammar, which is the best available for the purpose, a copy of the latter is felt to be a 12 cessity This Math is not wanny 11 men of perseverance, talent and penetrative intulect I can hope that by the grace of our Master, they will acquire in a short time Panini's system and thus succeed in restoring the Vedas to Bengal' (Eastem and Western Disceples, The Life of Viveka. randap 216) ·परिवाजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) वेदान्त-प्रोक्तानाम् अमरसत्यानाम् आ शूद्रेभ्यो वितरण विना भारतस्य पुनर्जन्म शक्यम् इति तस्य निश्चिता मति आसीत् । कि तु प्राचीनेपु हिन्दुशास्त्रेषु अनप्टश्रद्धस्यापि तस्य मनसि शान्तिर् नासीत् । स लिखति," भाग्यवशात् मया आदर्शशास्त्र प्राप्तमस्ति । आदर्शपुरुष दृष्टोऽस्ति । तथापि नाह किमपि साधयितु शक्नोमि । इद मे प्रगाढ दुखम् ।' तात्त्विका इन तस्य व्यावहारिका अपि दु ख हैतव आसन् । समीपे कलिकाताया स्थिताया मातु, भ्रातृ- भगिनीना च आर्थिकी दुरवस्था न स दृष्टामपि अदृष्टा वर्तुम् अश- क्नोत् । एकत गुरुदेवनिक्षिप्त गुरुबन्धुभार, अन्यतश्च स्वकुटुम्वभार उभाभ्याम् एताभ्या शृङखलाभ्या वद्धपादद्वय स आत्मानम् अमन्यत । प्रतिदिन कलिकाताजीवन तस्य अधिकाधिकम् असह्यम् अभवत् । भ्रम- पाभिलाप " पुनरपि त जग्राह । अनेके मठवासिन प्रागेव हिमालय गता. आसन् । अखण्डानन्दस्य पनगत तिबेटीयवर्णनै आकृप्टचेता नरेन्द्र तत्र गन्तुम् अकामयत् । वाराणस्या पुनरपि कचित्काल वस्तव्यम् इत्यपि तस्य इच्छा आसीत् । अन्ते १८८९ रिग्रस्ताब्दस्य डिसेम्बर-मासे औदीच्यतीर्थ- यात्रा कर्तु वराहनगर विहाय स वैद्यनाथम् अगच्छत् । तत स वाराणसी गन्तुमना आसीत् । वाराणस्या स्थित्वा द्रक्ष्यामि तावत्, किम् अन्नपूर्णा- विश्वेश्वरी मम भाग्यलिखित निर्धारयत । इदानी कार्य वा साधयिष्यामि, देह वा पातयिष्यामि । प्रसीदतु मयि श्रीकाशीश्वर ' इति स वैद्यनाथात् लिखति। किं तु विधिनियतम् अन्यदेव आसीत् । वैद्यनाथे वसन् स प्रयागे योगानन्द रोगाक्रान्तम् अशृणोत् । तच्छ्रुत्वा सपदि प्रस्थाय नरेन्द्र प्रयाग गता। तेन शूभूपिनो योगानन्द कश्चिदेव दिनै रोगमुक्त अभवन् । तत्रस्थ वडगीय जन सह नरेन्द्रस्य अनेकदा चर्चा अभवन्, यत्र नरेन्द्रेण २१ प्रमदानन्द-वावुभ्यो लिखित परे । २२ शामण्यभापायाम् अय Wanderlust गददेन प्रसिद्ध । नरेन्द्रस्य इमा परिव्राजकावस्था वर्णयितु रोमा रोलां Wandergahre इति सब्द प्रयुक्ते (१११) प्रमणवाणि' इति वाच्यार्थकोऽय शब्द Gcethe इत्यस्य ग्रन्यविशेपस्य नामत उपात्तोऽस्ति।

·१४ विवेकानन्द-परितम् । सामाजिकानाम् अन्यायाना वेपम्यस्य च तीब्रा निन्दा कृता। नरेन्द्रस्य पाण्डित्येन व्यक्तिमहात्मतया च ते विस्मिता अभवन् । अव स गाशी- पुरस्थस्य पवहारी-बावा इत्यास्यस्य सत्पुरुषस्य नाम अशृणोत्, तद्दर्शनेच्छया च स नूतनवर्षस्य (१८९०) जानुअरी-मासे (तृतीयसप्ताहे) गाझीपुरम् अगच्छन् । वाचासु भक्ति पाण्डित्ययो विरल सगम आसीत् । ते न्यायव्याकरणयो तथा च रामानुजीय वेदान्ते अधोतिन आसन् । गिरिनार-पर्वते ते योगदीक्षा लब्धा आसीत् । वावानाम् आहारः अतीव अल्प , कदाचित् कतिपय- निम्वपत्रमात्र आसीत्। तैन जना तान् ' पवनाहारी' (= वायुभक्ष ) इयपि वदन्ति स्म । वावाना 'यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिल शम्भो तवा- राधनम् ' इति वृति आसीत् । सर्वस्मिनपि प्राणिनि ते ईश्वरस्य आवि- प्कार पश्यन्ति स्म। एकदा तीव्रविण नागराजेन दप्टास्ते 'प्रियतमात् दूत आगतः आसीत् ' इति वर्णयामासु । तीर्थयात्रा कृत्वा अन्ते ते स्वीय गाझीपुर स्थानम् आगत्य तत्रैव एका गतीं गृहीकृत्य तत्र कृतवस- तय अभवन् । गाझीपुरगत नरेन्द्र राय-गगनचन्द्र रायवहादुराणा गुहे वसतिम् अकरोत् । तत्र स्थित स अनेकदा बावान् द्रष्टुम् अगच्छत् । किन्तु नेपा दर्शन सुकर नासीत् । यदा यदा तु दर्शनम् अभूत, तदा तदा 'अज्ञोऽय जन "कि जानाति' इति, 'पुन कदाचित आगच्छ ' इत्युक्वा वा ते स मद्तया प्रतिप्रपित । एतेषु दिवसेषु नरेन्द्रस्य मानसिकसघर्ष तीजतरः सजात आसीत् । तस्य असमाधानम अतिभूमि गतमासीत् । 'पश्यामि सावत् यदि नाम राजयोगस्य अनुष्ठानेन मन शान्ति लभेय' इति तेन चिन्तितम् आसीत् । पवहारी-बावानाम् उपासतो अयमेव तस्य उद्देश आसीत् । तेपा सवागात् राजयोगस्य अधिगम शक्य' स्यात् इति आदी लब्धाश नरेन्द्र बाबाना व्यवहारेण क्रमेण तद्विषये निराशीभवितु प्रवृत । अन्ते तु राजयोगस्य प्राप्तौ दृढलग्नमना नरेन्द्र यदि एतदर्थ बाबाना २३ - अहम ·- परिव्राजक्स्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम्) दीक्षापूर्वक शिष्यत्वम् अङ्गीकर्तुम् आवश्यक भवेत् तर्हि तदपि कर्तुं सिद्ध अभवन् । यदा तु नरेन्द्र एव निश्चयम् अवरोत्, तस्मिलेव क्षणे धीराम- कृष्ण-परमहसा तस्य पुरन आविर्भूय नि शब्द तम् अनिमेप निर्णयन्त तस्थु । अशब्दप्रकटितमपि तेपाम् अभिप्राय ज्ञात्वा नरेन्द्र विलज्जित , पश्चात्तप्तश्च अभवत् । किन्तु तथा नाम तस्य योगामिलाप दृढ आसीत् यथा एतदुत्तरमपि अनेकवार स बावाना शिष्यत्वस्वीकारे मतिम् अकरोत् । कतिपय दिनस्थिते अस्मिन् सघ तु यदा यदा नरेन्द्रस्य मनसि एव विचार उत्पन्न तदा तदा रामकृष्णा तस्य पुरत आविर्वभूवु" । अन्ते रामकृष्णाना निश्चित मत ज्ञात्वा स स्ववियार पर्यत्यजत् । २४ 'एकविंशति-दिनानि इत्यम् अघदत इति रोमा रोलां लिखति • Naren was for twentv-one days within an ace of yielding But for twenty one nights the vision of Ramakrishna came to driw him back' (The Life of Vivekananda p 15, note ) २५ पवहारी-बाबाभि स्वसमीपे पूजार्थं स्थापित रामकृष्णचिन दर्श- यित्वा नरेन्द्र स्वविचारात् परावर्तित , रामकृष्ण-शिप्यत्वे च एवं दृढीकृत इत्यपि आख्यायते। इद चेत् सत्य स्यात, नात्र किमपि चित्रम् । क क्स्य गुरो शिष्यभावम् अर्हति, इति सन्त एव जानन्ति । प्रसिद्धमेव इद यत् सन्तवर्येण तुकारामेण शिष्य- त्वेन प्राप्त शिवनृप 'रामदासस्वामी तव गुरु ' इत्युक्त्वा त गन्तुम् आदिष्ट 1 - पवहारी-बाबाभि स्वसनिघो स्थापितस्य रामकृष्णाना चित्रस्य निर्देश श्रीरामकृष्ण वचनामतेऽपि लभ्यते। (अन एक दैवयोग निर्दिश्यते। यस्मिन् दिने अय वृत्तान्त मया लिखित , तस्मिन् सायकाले यदृच्छ्या नागपुरात् आगतै मम मित्र डॉ म त्र्य सहस्रबुद्ध इत्येत प्रकृतप्रसद्धगगता एका आख्यायिका मह्य निवेदिता। पवहारीवावा- रामकृष्णयोर् मध्ये दोलायमानेन नरेन्द्रेण 'यद्यद्य ग्वालियर-नरेशस्य सकाशात् य कोऽपि संदेश आगच्छेत्, तहि रामकृष्णान् विहाय न क्वापि गमिष्यामि' इति सकल्पितमात्र सत्यमेव त प्रति ग्वालियर. नरेपास्य दूत केनापि कार्येण प्राप्त । नरेन्द्रस् तावत् आश्चर्यण जडीत इव अभवत् । नेयम् आख्यायिका मया श्रुतपूर्वा पठि- तपूर्वा वा । (ग. वा प) - .

·विवेकानन्द-धरितम् नास्ति रामकृष्णसमः अन्यः प्रमदादासवावुभ्य लिखिते पनै नरेन्द्र एव भणति, 'नाहम् इत पर कमपि अन्य साधुपुरुषम् उपसीदेयम् । नास्ति कश्चित् अन्य: रामकृष्ण समो नाम"।' अत्रान्तरे नरेन्द्र पवहारी-बाबान् प्रति गुरू- पदेशार्थ गतोऽस्ति इति वार्ता अन्यान् गुरुवन्धून प्रास्यन्दत । न तत् केचित् अन्वमन्यन्त । ते इम गुरद्रोहम् अमन्यन्त । प्रेमानन्द नरेन्द्रस्य मन परिवर्तयितु गात्रीपुरम् आगत । नरेन्द्रेण स कठोरम् उक्त्वा प्रतिपितः । अखण्डानन्दाय लिखिते पत्रे नरेन्द्र स्वमुद्देशम् एव विवृणोति- ‘भक्नि- ज्ञानयो कुलभवनभूतायाम् अस्या वडगभूमी योगस्य नामापि न श्रूयते। . .अतोऽहम् अस्मिन् राजयोगिनि वसामि। अस्ति तेन मह्यम् आशा प्रदर्शिता। यत्र कुत्रापि किंचित् श्रीमर्जित भवतु, प्रकृत्याह तद्- ग्रहणप्रवणोऽस्मि । केचित् सुहृद अत्र गुरुदेवविपये भक्तिहानिम् आशद्ध- कन्ते । उन्मत्तवेयु आग्रहकबुद्धिषु च पुरुषेषु इत्य मति उपपद्यते । सर्वे गुरख अभिना , एकभूताश्च, यत सर्वेऽपि ते परमगुरो ईश्वरस्य अशभूता।' पवहारी-बावा-प्रकरणे समाप्ते नरेन्द्र गाशीपुर परित्यज्य गुरु- बन्धुभ्य किमपि अनिवेद्य कुत्रापि एवान्ते ध्यानधारणार्थम् अगच्छत् । तरस्थस्तु स कश्चिद्दिन अभेदानन्दस्य रोगवाता श्राव थाव वाराणसीम् अगच्छत् । यावच्च तत्र अभेदानन्दस्य शुश्रूषाव्यवस्था सपादयति, तावत् कलिपातात बलराम-वसूना निधनवार्ता आगता। ते हि रामकृष्णाना परमभक्ता मासन् । मन्यासिन सतोऽपि नरेन्द्रस्य तमा वातया यो दुसाभिषडग सजात , स दृष्ट्वा प्रमदादास-महोदया विस्मिता बभूवुः । तान् आमन्थ्य सपदि वलराम-वावूना गृहननस्य सान्त्यनाथ नरेन्द्र बलि- याताम् उद्दिश्य प्रस्थित । २६ • To no great one am I golig agun . So, now, the great conclusion is that Ramakrishna has 10 peçr • अस्मिन्नेव पत्रे रामकृष्णानाम् अद्वितीया पूर्णता, दयालुता, सानुयोगता इत्यादीन् गुगान् प्रशस्य आत्मनि तेपा स्नेहातिगय नरेन्द्रेण यणितोस्ति।

·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (पूर्वार्धम् ) ९७ कलिकाता प्राप्तस्य तस्य यथापूर्व मठजीवन प्रारब्धम् । मठस्य आधारभूताना सुरेशबाबूना मृत्युकारणात् (२५-५-१८९०) मठ कष्टा दशाम् आपन आसीत् । नरेन्द्रेण तत्र अवघान दत्तम् । मठवासिना प्रशिक्षणम् अनुवर्तनीयम् आसीत् । नरेन्द्रेण तत् प्रारब्धम् । एवेव दिनेषु रामकृष्णाना स्मारक निर्मातव्यम् इति विचार तस्य मनसि उदैत् । तदर्थं स बाबु प्रमदादास प्रभृतिभि पत्रव्यवहारमपि प्रारभत । एव प्रवृत्तिपर तु त मानसिकी अशान्तता पुनरपि जग्राह ! स्वातन्त्र्याप- हारिण सामाजिक कार्यभार स अट् । कुत्रापि एकान्ते म वा आत्मन, स्वदेशस्य च समस्यानाम् उपरि प्रगाढ चिन्तनम् अनुष्ठातव्यम् इति विचार बलवान् अभवत् । भ्रमणलालसा उल्ललास। दो मासी एव स मठे स्थित आसीत् । अखण्डानन्द गृहीत्वा जुलै मासे स हिमालयाय प्रतस्थे । 'स्पर्शमात्रेण जनाना परिवर्तनक्षमम् आध्यात्मिक सामर्थ्य यावत् नासादितम्, न तावत् अह नितिष्ये",' इनि स प्रस्थानसमये गुरुबन्धून अवोचत् । प्रयाणात् पूर्वं स घुमुरी गत्वा, माताजीम् उपगम्य, ‘नाह ज्ञानस्य पराकाष्ठाम् अनासाद्य निवतिप्ये' इत्युक्त्वा स भगवतीम् आशिपम् अया- चत। साऽपि रामकृष्णाना प्रतिनिधीभूय तस्मिन् आशिप प्रयुयोज । 'वत्स, किं न स्वा मातरम् आप्रक्ष्यसे ?' इत्युक्तवती माताजी 'अम्ब । त्वमेव मे माता' इत्युक्त्वा नरेन्द्र प्रातिष्ठत। - . २७ I shall not return until I acquire such realisation that my very touch will transform a man' ( Eastern and Western Disciples, * The Life of Swami Vivekana ida,'p 231) वाराणस्या प्रस्थानसमये स प्रमदादास-बाबून् अवदत्, *When I shall return here next time I shall burst on society like a bomb shell and it will follow me like a dog'( ibid p 236) रोमाँ रोलां (पृ १८) तु किंचित्-पाठानर युक्तम् इद वचनम् उद्धृत्य speech over which his plous disciples have drawn a vel ' इति कुतो वदति, न ज्ञायते। वि च ७ , ·. १०. परिम्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) इदानी प्रस्थित नरेन्द्रस्वामी अक्षरश आसेतुहिमाचल भारत वभ्राम। अशत गुरुवन्धुभि अनुगतोऽपि भूयिष्ठम् एकाकी। विस्तीर्णस्य अस्य देशस्य अनल्पी भाग तेन पद्- भ्याम् आक्रान्त । वपदिकाया अपि असग्रहरूप सन्यासि- साधारणम् आविञ्चन्यवत परिपालितम् । क्वचित् राज- महाराजानाम् आतिथ्यसत्कार अनुभूत ,वचित् कुटीस्थस्य भिक्षुकस्य । कदाचित् राजप्रासादे उपितम्, कदाचित श्वापदाकीण वने। कदाचित् साघुसज्जनाना सगति अनु- भूता, कदाचित् चौरदुर्जनादीनाम्। तत्तत् जनविशिष्ट , तत्तत्-वातावरण-विचित्रित , तत्तद्-आचार-विभिन ,तत्तत्- भूविशेष-भूपित भारतदेश तेन स्वाभ्या विशालाभ्या नेवाभ्याम् ईक्षित। - १ तत्तत् -जन - प्रदेशादीना निरीक्षणपरस्य मत परिव्राजकस्य वर्णनाथ पठ्यता शकरभगवत्पादाना जीवन्मुक्तानन्दलही- पुरे पोरान् पश्यन् नर-युवति-नामाकृति-मयान् सुवेषान् स्वलकरण-कलितान् चित्र - सदृशान् । स्थय साक्षी द्रप्टेत्यपि च कलयस्तै सह रमन् मुनिर न व्यामोह भजति गुरुदीक्षा-क्षत-तमा ॥ घने वृक्षान् पश्यन् दलभरभरान् नम्र-सुशिखान् घनच्छाया-च्छन्नान् बहुल-कलक जद् - द्विजगणान् । भजन घझे रात्रौ अवनितल-तल्पैकशयनो मुनिर् न व्यामोह भनति गुरुदीक्षा-क्षत-तमा.॥ पदाचित् प्रासादे पवचिदपि च सोधे च पवले कदाशले शैले क्वचिदपि च फलेषु सरिताम् । - ·९९ परिमाजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) यच्च तेन पूर्वस्मिन् अल्पीयसि भ्रमणे अवलोकितम् आसीत्, तत् अस्मिन् भारतभ्रमणे मनसि दढीभूतम् । सत्सु अपि नकेषु संप्रदायेषु, सत्यपि देवतानां बहुत्वे, सत्यपि उपासनाना भेदे भारतस्य सांस्कृतिक्याः एकताया. विपये स दृउमति: बभूव । द्वितीयं तेन अवलोकितं वस्तु नाम अध्यात्मनिष्ठाया; अभावः । वैराग्यं दुर्लभम् आसीत् । 'पाश्चात्य: जड- वादः जयति स्म । आसुरी-सपदः पूजाराप्रदाय' वर्धमान आसीत् । तृतीयं नाम सर्वव्यापि दारिद्रयम् । हृदयद्रावकस्य अस्य भारतीयदारिद्रयस्य दर्शनेन स अनेकदा मुक्तकण्ठम् अरोदीत् । भारतीयजीवनस्य यदि धर्मनिष्ठं पुनरुज्जीवनं कर्तव्य स्यात् तर्हि प्रथमः कर्तव्याशो नाम दारिद्रया. पसारणम् इति तस्य बुद्धिनिश्चयः भवितु प्रारभत । सामाजिकी विषमता, तथा च सामाजिकः अन्यायः इत्येतावपि तं विचारपरम् अकुरुताम्। (९८ पृष्ठत.) कुटीरे वान्तानां मुनिजन - वराणामपि वसन् मुनिर् न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षा क्षत-तमाः॥ कदाचित् मौनस्थ. अवचिदपि च वाग्वाद-निरत कदाचित् स्वानन्दे हसति रभसा त्यक्त-वचसा । काचित् लोकानां व्यवहति -समालोकन - परो मुनिर् न स्यामोहं भजति गुरुदीक्षा-क्षत-तमा. ॥ पवचित् शेवं. साधं क्वचिदपि च शाक्तः सह रमन् फदा विष्णोर भक्तः क्वचिदपि च सौरः सह वसन् । कदाचित् गाणेशर् गत -सकलभेदोद्धयतया मुनिर् न व्यामोहं भजति गुरुदीक्षा-क्षत-तमाः। शंकराचार्यकृतस्य अस्य वर्णनस्य साक्षाद् उदाहरणमेव नरेन्द्र- स्वामि-भ्रमणम् । २. कलिकाताया क्षुत्पीडया कश्चित् पञ्चत्वम् अगच्छत् इति श्रुत्वा स. सोरस्ताडम् आत्मानम् अपृच्छत्, "What have we done, so-called me. of God, the Sannyasins, what have we done for the masses?'

·१०० विवेकानन्द-चरितम् यत्र यत्र स अगच्छत्, तत्र तत्र तस्य पाण्डित्येन, वेदवेदान्तादि- प्रभुत्वेन, विचाराणा प्रौढत्वेन, स्वभावस्य च ऋजुत्वेन जना प्रभाविताः अभवन् । तस्य मधुरेण गायनेन तृप्ता अभवन् । तस्य भ्रमणपरस्य सह- वासप्राप्नानाम् अनेकेषा जनाना पत्राणि अत्र साक्षीणि सन्ति । यद् यत् स्थान विहाय स अग्रतोगच्छत्, तत्र तत्र स्वीय प्रभावविशेष पृष्ठत अवाशेपयत् । तस्य नाम अजानाना अपि जना अमेरिकाविजयोत्तर तस्य वृत्तपने छायाचित्र दृष्ट्वा 'ननु अयमेव सन्यासी अस्माक ग्रामम् आगत आसीत्,' इति वदन्ति स्म । यत्र यत्र स अगच्छत्, तत्र तत्र अधिकारा- नुसारेग स मूर्तिपूजाम् उपादिशत्, शास्त्राभ्यासम् उपादिशत्, ध्यान- प्राथनादिकम् उपादिशत्, सर्वानव तु स मातृ-भू-प्रेम उपादिशत् । न केवल रा अन्यान् उपादिशत्, स्वयम् अध्येत अपि, कुत्रचित् व्याकरणम्, कुत्रचित् जैनादिमतम्, कुत्रचित् 'फ्रेञ्च भापाम्, कुत्रचित अन्यत् किमपि । कुचित् स्वभावपरिवर्तनमपि। आग्रदेवशीलता परि- त्यज्य स सहिष्णुता भावयामास । केचित् पूर्वग्रहा व्यलीयन्त । हिमालय-यात्रा परिव्राजक्मन सदैव हिमाल्येन आवृष्टम् अस्ति । हिमालयस्य आह्वान सदैव तस्य कर्णपथ प्राप्नोति । १८९० विस्ताब्दस्य जुलं मासे अखण्डानन्देन सह प्रस्थिता स्वामिन 'हिमालयम् उद्दिश्य प्रययु । भागल- * हिमालयीन-यातायाम् एक्दा नरेन्द्रस्य निवास: निबेटीय-जनाना गृह आसीत्। नेपाषण्णा भ्रात् ऋणाम् एकव भार्या आसीत् । एतेन विस्मित नरेन्द्र विचित्-परिचयोत्तरम् स्वीय बहुपतित्वविरोध ती शब्द प्रक्टीवार। तदानी क्षुधास्ते यजमाना 'कुतो नाम साधो सत भवन इद स्वार्थपरायणत्वम् ? ननु यथा अन्यत् धन भ्रातृमि विभजनीयम्, तर्थव भार्याऽपि ' इत्यूनुः। नरेन्द्र प्णी भूत । स मामाजिवीना रीतीना सापेक्षताम् अयुध्यत । 'And, the Swam thought, one may argue for or against almost anything' ३ = नरेद्रस्वामिन । इन पर नरेन्द्र 'स्वामि 'सशया व्यपदेष्टु युक्तम् ।

·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) पुर-वैद्यनाय-वाराणसी-अयोध्यादीनि स्थानानि दृष्ट्वा त नैनीतालं प्राप्नुवन् । अत्र स्वामिन अत उतर कपर्दिकापि समीपे न स्थापनीया इति निरणयन् । नैनीताले पञ्चदश दिनानि उपित्वा ते बदरिकाश्रममार्गस्थम् अल्मोरा-ग्रामम् उद्दिश्य प्रतस्थिरे । मध्यमार्ग कचित् पिप्पलवृक्ष दृष्ट्वा स्वामिन तस्य अधस्तात् होरामात्र ध्यानम् अन्वतिष्ठन् । ध्यानोत्यिताश्च 'अद्य अस्य पिप्पलवृक्षस्य अध मया एका गहनतमा समस्या समाहिता' इति ते अखण्डानन्दम् अब्रुवन् । अल्मोरा प्राप्ताभ्या ताभ्या तत्र पूर्वमेव वर्तमानी शारदानन्द - वैकुण्ठनाथो मिलितो। अत्रैव स्थित स्वामिभि स्वीयाया अन्यतमाया भगिन्या आत्महत्यावार्ता तन्त्रीद्वारा प्राप्ता । एतेन निमित्तेन भारतीयस्य स्त्रीसमाजस्य दयनीया अवस्था तान् अव्यथयत् । आत्मदु ख निगिल्य त्रिभि गुरुबन्धुभि सह स्वामिन कर्णप्रयागम् अगच्छन । तत्र दिनत्रयम् उपिताना तेपा वदरिकेदारमार्ग अकालनिमित्त शासनेन रुद्धोऽस्ति इति श्रुत्वा तत्रगमनविचार परि- त्यक्तव्य अभूत् । कर्णप्रयागात् ते रुद्रप्रयाग गता, ततश्च श्रीनगरम् । थीनगरे कश्चित् अचिरस्वीकृत-धिस्तधर्म अध्यापक आसीत् । स्वामिभि युक्तिवचोभि तस्य मन परिवर्तन कृ वा स पुन हिन्दुधर्म प्रापित । अन ते सर्वे भारवाहान् विसृज्य माधुकरी वृत्तिम् उपाजीवन् । श्रीनगरात् ते टेही गता , यत्र अखण्डानन्द पुनरपि रोगाकान्त अभवत् । त गृहीत्वा स्वामिन उपचारार्थ डेहराडूनम् अगच्छन् । तत्र 'मम गुरुबन्धु रुग्णोऽस्ति, अपि कश्चित् दयालु तस्य निवासस्य पथ्याशनस्य च व्यवस्था विधास्यति ।' इति पृच्छन्त स्वामिन गृहात् गृहम् आटन् । न तु कश्चित् अशृणोत् । अन्ते पण्डित-आनन्दनारायणो नाम सज्जन इद कायम् अङ्गीचकार । सप्ताह- - ४ "जीवात्म शरीरयो परमात्म-ब्रह्माण्डयोश्च य अन्योन्यसबन्धः स वागर्थयो सबन्धसदृश । वागर्थो वस्तुत सपृक्तो केवलम् अपो. द्वारबुदध्या पृयक्रियते । नास्ति हि अशब्द अर्थो नाम । एवमेव जीवात्म -शरीरे (microcosm) परमात्म-ब्रह्माण्डे (macrocosm.) च । बायबले वर्तमानम • In the beginning was the Word इत्यादिक वचनम् एवं विज्ञातव्यम्" इत्यपिका टिप्पणी तस्मिन् दिने स्वागत ima .

·१०२ विवेकानन्द-परितम् नये अतीते प्रतिग्यप्रायम् अपशाद प्रयाण गन्तुम् आदिश्य म्यामिन गुरुग्न्युभि राह हपीरेश जाम् । तस्मिा निसर्गरमनीषं साधुजननिवाम- पविलित य स्थान उविस्वा स्वामिन तीया सपन्याम् साम्बानुरामाः आमन् । जितु एवं चिन्तय त एष ते तीसरेण गोन्मादेन आगाला अभवन् । प्रतिदिन क्षीयमाणायस्थान् तान् दृष्ट्या गुग्मन्यव निन्नातुग, विपतंव्यविमूढाप अभवन् । रिमिदानी पर्तव्यम् । य पारणीपरणीय' क उपचार परिष्यति? नासीत् बैधरीया व्यवस्था समीपस्था। एव दुसाभिहतेषु तेषु पश्चिन् पर्वतीय पुष्प यदृच्छपेव तत्र आग परिचित् वानस्पत्यम् औषध निष्पादितयार। मधुमिः तस्मिन् और स्वामिना गलविले पलात् अयारित गर्ने गर्न स्वामिन मिचिदिव आरामम् अलभन्त । अनेन निमित्तैन ते गुस्यन्पय स्वामिनाम् अत्यन्तायश्याताम् अन्यभयन् । यस्मिन् अबसरे ब्रह्मानन्दोऽपि पनगरात् तत्र प्राप्त , मिलिनाश्च ते सर्वे मीरतम् अगच्छन् । अत्रान्तरे अपण्डानन्दोऽपि भीरतम् आगत आसीन् । रोशीणान् छायामात्रायशिष्टान् स्वामिनो दृष्टवा स दुग विस्मयाभ्याम् आहत अभूत् । अनुवृत्तोपचारा स्वामिन रमेण भूयिष्ठप्रत्यागतवला समपद्यन्त । तेपा निवासभूतम् इदम् उद्यान वश्चित् मठ एव अभवत् । अधुना अद्वैता- नन्दोऽपि अन प्राप्त । प्रत्यह माध्याह्नभोगनोतर स्वामिन सादुन्सर- कुमारसम्भव-मृच्छयाटिक-विष्णुपुराणादीन् अन्यान् व्याचल्यु । ध्यानभन नादिकमपि अत्र ते सन्यासिन पूर्ववत् अवतिष्ठन । तेपाम आयुपि इद कालखण्ड कमपि अमन्दान दम् आभरत् । एवं पञ्च मासा व्यतीयु । पुनरपि स्वामिन अशान्तमनस्वा अभूवन । सर्वसद्धगमुक्ताना योगिनाम् ईश्वरमाद्वितीयम् एकाविजीवन तान् न्यमन्त्रयन । अन्ते एकदा ते गुरुबन्धून् अबोचन्, 'लब्धोऽस्ति मया भाविकार्यविषयव ऐश्वर आदेश । अत परम अहम् एकाकी अटितास्मि।' एवमुक्त्वा, गुरुबन्धून् विसृज्य, सर्वमायापारापरिजिहीपंया एकाकिन एव भूत्वा स्वामिन दिल्लीम् उद्दिश्य प्रतस्थिरे (जानुअरी- उत्तरार्धे १८९१) । 4 Setty s garden ·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) दिल्ल्या स्वामिन श्यामलदासमहोदयाना गृहे न्यवसन् । तत्रत्यानि दर्शनीयानि स्यानानि ते दृष्टानि । भग्नावशेषाणा प्राचीनाना प्रासादाना कबरस्थानाना च दर्शनेन मानवकर्तृत्वस्य क्षणभद्रगुरत्व तेपा मनसि दृढ पद पकार। दिल्ल्या निवसता तेपाम् एकदा सहसा गुरुवन्धुभि मेलनम् अभवन् । 'दिल्ली द्रष्टुम् अत्रागते अस्माभि विविदिपानन्दो नाम कश्चित् सन्यासी आडग्लभाषया प्रवक्ति इनि श्रुतम् । तस्य दर्शनार्थ वयमत्र आगता । नास्माभि इद विदित यत् भवानेव विविदिपानन्द इति । न तु अस्माभि भवान् अत्रागत इति ज्ञातमासीत्,' इति ते अवदन् । दिल्लीम् आगते स्वामिभि विविदिपानन्द इति नाम गृहीतमासीत् । गुरुवन्धून दृष्टवा मुदितैरपि ते 'ननु अहम् एकाकी सचरितुम् इच्छामि । न युष्माभि एव पुनरपि अहम् अनुसतव्य । अनुतिष्ठन इमा मम आज्ञाम् ।' इति कठोरम् उक्त्वा ते गन्तुम् आदिप्टा । गाझीयाबाद तेषु प्रस्थितेषु स्वामिन राजस्थानम्' उद्दिश्य प्रस्थितर'! मौलविगहे भोजनम् मायापाशम् अपसार्य निर्भयेण मनसा अग्रतो गच्छन्त, स्वजीवितकार्य प्रत्यासनम् इति मनसैव विजानन्त , धम्मपद-वचनन प्रोत्साहितमनस्का स्वामिन १८९१ विस्ताब्दस्य फेब्रुअरी मासारम्भ एकस्मिन् मुप्रभाते अलवार प्रापु । तत्र आपणे लब्धस्थानान् तान् द्रष्टु कश्चित् मौलवि गत । मौलविना सह सजाते सभापण स्वामिना कुराणज्ञान स्पष्टम् अभूत् । 'कुराणस्य अय विशप यत नास्ति तत्र कश्चित प्रक्षपो नाम । एकादश वपशतकानि तत् अनुपहतेन शुद्धस्वरूपेण परपराप्राप्नम् अस्ति,' इति स्वाभिन अबोवन् । शीघ्रमेव महाविदुप कस्यचित् सन्यासिन आगमनवार्ता नगरे प्रमृता, जनवृन्दानि च स्वामिन द्रष्टु सम-. मिलन् । कैश्चित दिने स्वामिना निवासव्यपस्था प शम्भुनाथजी इत्या- . ६ तदानीतन राजपुताना । ७ दिल्ल्या डॉ हेमचन्द्रसेन इत्यारयेन वैद्येन समिलितया प्राध्यापक मण्डल्या सह स्वामिना चचा समाता आसीत, स्वामिनाच पाण्डित्यन प्राध्यापका प्रभाविता आसन् ।

·विवेकानन्द-चरितम् १०४ ख्याना सेवानिवृत-स्थपतीना गृहे अक्रियत । अत्र स्वामिन पूर्वाह्न ध्यानजपादिना, अपराह्म-सायकालौ च समिलितजन सह चर्चया, उप- देशप्रदानेन च निन्यु । एकदा केनचित् पुरुपेण 'युष्मद्-देहस्य, का जाति ?' इति पृष्टे आत्मनः अव्राह्मणत्वम् अनिलोतुकामा स्वामिन- निज कायस्थत्वम् अकथयन् । 'किमिति भवान् कापायाणि वस्ते" इति केनचित् पृष्टे 'अय भिक्षुवेष । त पश्यन् न कोऽपि अपर. भिक्षु. मा भिक्षितु चिन्तयतु इति,' इति स्वामिन: परिहासेन इव प्रत्यवदन् । नेकदा प्रदोषा व्यरसिपु, नतु भक्तिगीतानि । अत्र मन्त्रप्रदानेन स्वामिभिः केचन शिष्यत्वेन स्वीकृता । प्रथमपरिचितेन स्वामिषु च जातानुरागंण मौलविना एकदा स्वामिभि आत्मगृहे भोजनपरिग्रह कर्तव्य इति निजा तीव्रच्छा प्रकटीकृता। जाति-धर्म-भेदातीत स्वामिभि तस्य भक्तिभावम् आलोच्य तस्य कामना पूरिता। अथ गच्छता कालेन मेजर रामचन्द्रजी इत्यास्य अलवार नरेशाना दिवाणमहोदय 'स्वामिभि. परिचित अभवत् । तत्रस्थ नरेश आडग्ल आचारविचार अभिभूत आसीत् । तस्य मन परिवर्तन चिकीर्षता दिवाणेन स्वगृहे स्वामिभि सह सस्य मैलन विहितम् । सभापणप्रसइगेन राज्ञा पृष्टम, 'स्वामिन् । किमिति विद्वान् सन्नपि भवान् एव भिक्षाटन करोति' किमिति भवान् राजकार्याणि परिहत्य पाश्चात्य सह मृगयादिभि कालयापन करोति' स्वामिभि प्रतिवन्दीरूपेण पृष्टम् । एतत् श्रुत्वा, 'अहो स्वामिन धृष्टता' इति चिन्तयन्त सभ्या विस्मय- चक्तिा अभवन्, नरेशस्तु अक्षुब्ध किंचित्-विचारोत्तर प्रत्युवाच, 'नाह वेभि । केवल रोचते इत्येव तथा करोमि।' 'स एव ममापि भिक्षाटने हेतु ,' स्वामिन अवोचन् । 'राजचित्रे थक्रियताम् ।' अय महाराज द्वितीय प्रश्नम् अपृच्छन्, 'स्वामिन् । नाह मूर्ति- पूजाया विश्वसिमि । का मे जननान्तरे गति स्यात् । न मे अदम-धातु - मृत्तिवादीना पूजने विश्वासोस्ति । अपि अह मरणोत्तरम् अधोगति ८ दिवाण सचिवविशेष ।

·परिवाजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तराधम्) १०५ स ? गच्छेयम् ?' तस्मै प्रतीतिकरम् उत्तर दित्सता स्वामिना दृष्टि भित्त्य- वलम्बिते नरेशस्य चित्रे पतिता। तद् गृहीत्वा स्वामिभि 'अस्मिश्चित्रे थूत्रियताम्' इति दिवाण आदिष्ट । एतच्छ्रुत्वा सदिवाणा सर्वेऽपि भयकम्पितगात्रा तस्थु । स्वामिनस्तु 'अस्मिश्चिने थूत्कियताम्,' इति वदन्त अतिष्ठन् । सर्वे सभ्या भयभीता, किमिदानी भविष्यति इति रुद्धश्वासा प्रतीक्षापरा अभवन् । अन्ते स्वामिन अवोचन, 'अन्यो महा- राज , अन्यत् च तच्चित्रम् । उभयो कः सबन्ध ? तथापि न कोऽपि अस्मिश्चित्रे यूस्कर्तुम् उत्सहते । कुत यत सर्वोऽपि इद चित्र न केवल वगंजत्वेन पश्यति, कि तु महाराजत्वेन । एवमेव भक्तोऽपि अश्म-धातु- मृत्तिवादीन् न अश्म-धातु-मृत्तिकात्वेन पूजयति, किं तु देवत्वेन ।' नरेशेन मूर्तिपूजारहस्यम् अवगतम् । 'पाश्चात्यानि शास्त्राणि अधीध्वम्' एक युवान शिष्य स्वामिन एवम् उपादिशन, 'शक्तिवन्तो भवत। पोरुपवन्तो भवत । दुर्जन सनपि वलवान् जनो मम समत , यत तस्य सामर्थ्यवशात् दौजन्यत्यागपुर.सर सत्यसाक्षात्कारस्य सभवोऽस्ति'। स्वामिनाम् उपदेशम् अनुसृत्य अनेक युवभि सस्कृतस्य अभ्यास आरब्ध । कदाचित स्वय स्वामिन एव अध्यापयन्ति स्म, किं तु केवलेन सस्कृता- ध्ययनेन स्वामिन सतुष्टा नासन् । 'सस्कृतम् अधीध्वम्, किं तु तेन सह पाश्चात्यानि शास्त्राणि अपि अधीध्वम् । सूक्ष्मताम् अभ्यस्यत, पुत्रका अध्ययनम् अभ्यस्यत । परिश्रमम् अभ्यस्यत । पाश्चात्य लिखित भारते- तिहास दोषपूर्ण पूर्वग्रहदूषितश्च अस्ति । क्य नाम अस्माक धर्मतत्त्व. शानयो आचारप्रचाराणा च अनभिज्ञा पाश्चात्या भारतस्य यथास्थित वस्तुनिष्ठ च इतिहास लिखितु प्रभवेयु ? तथापि ऐतिहासिक-गवेपणस्य , . ९ • Bestrong I Be manly ! I have respect even for a wicked person so long as he is manly and strong for his strength will make him some day give up his wickedness and even renounce all work for selfish ends, and will thus eventually bring him to the Truth ·"विवेकानन्द-चरितम् १०६ रीनिः युरोपीये. अस्मभ्यं प्रदर्शितास्ति । अधुना स्वतन्त्रेण मार्गण गत्वा वेदपुराणादीनि अधीत्य भारतस्य इतिहास: भारतीय रेव लेसनीयः, इति ते उपादिशन् । सप्तमु सप्ताहेषु अतीतेपु स्वामिस्थः परिव्राजक: जागरित। तेपां. वियोगविचारेण दु सितान् भक्तजनान् नामन्य तैः अनुगताः स्वामिनः संवृतेन क्लीवर्दयानन पाण्डकोलम् अगच्छन् । दहला नाम मामं गत्या ते नीलकण्ठमन्दिरे रात्रिम् अनयन् । अपरेधुः अनुयायिभि. सह स्वामिनः नवौसान्तरितं नारायणी नाम ग्राम नारायण्याधिष्ठिनं पद्- भ्याम् नगच्छन् । नत्र सर्वान् अनुयायिनः विमृज्य स्वामिनः एकाबिना जयपुरमागंस्था." अभवन् । जयपुरे स्वामिन सप्ताहवयं ज्यवसन् । तत्र तै: कस्यचित् पण्डितस्म समीपे व्याकरणाध्ययनं प्रारख्यम्, स्वीयेन च भाष्यग्रहण-सामर्थेन त पदिन: विस्मापितः। एतम् अनुभवम् अन्तरेण ते पश्चात् अत्रुवन्, 'उत्: वटेन मनसा यत् किमपि क्तुं शक्यम् । पर्वतोऽपि विमृय परमाणूपर्नु दापयते। ' अमापि स्वामिभिः मूर्तिपूजायाः महत्त्व विशदीकृतम् । एपदा यम्यानित् देवतापात्राया प्रचलिताया मूर्तिपूजायाम् अथद्दधानं हरिसिहं नाम मेनापियारिणं सहसा स्पृष्ट्वा स्वामिनः अवोपन्, 'पश्य ! जीवन्ती देवतां पश्य!' हरिगिरेन दृष्टम्। जनैः स्मन्धन उपमाना शुष्णमूति त जीयन्ती प्रत्यभान् ! जयपुरे मूर्यनारायणो माम पनि आमीस् । पादा फयाप्रमान म. जवदन्, 'म्यामिन् ! अह वेदानी अग्मिा नाहम् भवतारेषु तिमिमि । म वयं प्राय । पो या मत्तः असागपा भेद.?' 'गन्यमाह भयान, ' स्वामिन. ऊन, तयारि सम् उच्यताम् । हिन्दव, मरम्य-धर्म-पराहान् अपि अवतारान् मन्यन्ते । एतेप पनमो भवान् ?' स्वामिनाम् एनेन भेदपेन प्रत्युतरेण उपग्पिना. जनाः पापोतारम् अगन्, पण्डिा निगर: अमनम् । अपरा! पामिन मनमौर मण, ताग ग्रीमा अवमा पर अगा। मम्मि निमगरमणीय गायाने पिता से अनेक ০, ওমানা নানা মুখম চাবি রম গী।

·परिव्राजकस्य भारत भ्रमणम् (उत्तरार्धम् ) १०७ अधिकारिभि परिचिता अभवन्, येषु मुन्शी जगमोहनलाल नाम खेत्री. नरेशाना सचिवोऽपि अन्यतम आसीत् । स राजदर्शनार्थ स्वामिन अनयत् । खेत्रीनरेशेन स्वामिना हाई स्वागत विहितम् । कुशलप्रश्नोत्तर तयो एव प्रश्नोत्तरम् अभवत्। मरेश. - स्वामिन् । पिं नाम जीवितम् ? स्वामिन - प्रतिकूलपरिस्थिती जीवस्य नैसर्गिको विक्सनोन्मुखी प्रवृत्ति, आत्माविष्वारश्च । नरेश कि नाम शिक्षणम् स्वामिन - विशिष्टकल्पनाना रक्तगत साहचर्यम्"। एतदुत्तर स्यामिन नरेशाय थीरामकृष्णचरितम् अक्थयन् । एव अनेकान् दिवसान् नरेश स्वामिना मुखान् निर्गनान् उपदेशान् शृण्वन तस्थौ। तत्रत्यायाम् अवस्थितो समाप्ताया नरेशेन प्रार्थिता स्वामिन तेन सह सेवीम् अगच्छन् । कतिपय दिवस विनयेन क्षितिनले निहित- जानु नरेश स्वामिन शिष्यत्वेन बगीचा । उभयो सहृद सदा वर्ष- मानम् अन्त यावत् अतिष्ठत् । स्वामिन खेच्या कानिचिन् रानाहानि अयात्मु । अब निवसना तेपा प नारायणदास नाम विम्यात वैयाकरणं सह परिचय अभवत् । 'एपोऽवसर' इति मत्वा स्वामिभि तेपा सकागादपि प्यावरण महा- भाष्यम् अधीतम्। गतेषु इतिगपदिवमेषु पण्डित अवदत्, 'स्वामिन् दुलंभा युष्मादृश शिप्यप्राप्ति । मत्सविधे वर्तमान सर्व शाा मया युष्मभ्य प्रदत्तमस्ति। पेत्रीनरेशम्प स्वामिपु कोऽपि भक्त्यनिशप आसीत् । स तेपा पादस वाह्नमपि परोति स्म। स्यामिभिस्तु सर्वजनप्रयाग तया पर्ने - ११ पतिपय दिवसापगमे नरेगेन अयमेव प्रश्न पृष्ट - 'स्वामिन्, मोनाम नियम (Law)'' स्वामिन ए, 'इन्द्रियदारी प्राप्पाना बाह्यवस्तुमस्यारामा मनगा पिहित व्यवम्यापि नियमो नाम न चित्र पाल यस्तु नि तु आम्पनर. पृद्धिगतः पाय विशेष ।'

·विवेकानन्द-चरितम् १०८ स प्रतिषिद्ध । नरेश अपुत्र आसीत् । एक्दा तेन 'दीयता मह्यम् आशी, येन मे पुत्रो जायेत,' इति स्वामिन प्रार्थिता । भक्तवत्सल स्वामिभि तदनुकूला माशी प्रयुक्ता । कैश्चित दिवसे सजात-भ्रमणच्छा स्वामिन खेत्री विहाय कर्णावतीम्" उद्दिश्य प्रातिष्ठन्त। शाक्त बन्दीकृताना स्वामिना प्रसगावधानम् कर्णावत्या जनमन्दिरं तृप्तनवा स्वामिन कानिचित् दिवसान् भिक्षोपजीवितया यत्र तत्र अटित्वा अन्तै श्री लालशकर उमाशकराणा गृहे अतिथित्वेन अवसन् । अत्र ते जैनदर्शनस्य पूर्वाभ्यास दृढीकृत । तत ते वढवान मार्गेण लिम्बडीम अगच्छन् । अत्र ते एका अकल्पिता आपद् अनुभूता। धर्मशालाया कृतवसतय ते कैश्चित वामाचार शाक्त एकस्मिन् कक्ष बन्दीकृता स्वसाधनासिद्ध्यर्थं च स्वामिना बलात् ब्रह्मचर्यभा मकल्पित । स्वामिन क्षण भयग्रस्ता अभवन् । प्रत्युत्पनमतिभिस्तु ते तेषु उत्पनभवते वस्यचित् बालस्य हस्ताभ्या सर्व वृत्तान्त निवेदयितु एक पत्र गूढ तत्रस्याय ठाकुरमहोदयाय प्रेपितम्", आत्ममोचनार्थं च प्रार्थना कृता। विदितवृत्तान्त ठाकुरमहोदयः सपदि स्वसैनिकान् प्रेषयित्वा स्वामिन अमोचयत् । ताश्च स्वगृह निवासार्थम् अनाययत । लिम्बड्या स्थानिक पण्डित सह अनेकदा स्वामिना चर्चा अभवत् । तदानी पुरीस्थ- गोवर्धनपीठाधीगा श्रीगकराचार्या तत्र उपस्थिता आसन् । स्वामिना पाण्डित्यन सहिष्णुतया च ते विस्मिता अभवन् । इत उत्तरम् आवासस्य सहप्रवासिना च स्वीकारविषये स्वामिन जागरूका अभवन् । लिम्वडीत स्वामिन भावनगरद्वारा जमागडम् अगच्छन् । तर ते बाबू हरिदास विहारीदास इत्याख्यस्य दिवाणस्य गृहे अवसन् । अब स्वामिभि कथाप्रसङ्गन यशु-शिस्तस्य धर्ममतानि प्रतिपादितानि तेषा च हिन्दुधर्मण प्रभावितत्त्व विशदीकृतम् । भूतकाले मध्याशियाया, पश्चिमाशियाया च सवृत्त विचारसङ्गमोऽपि ते स्पष्टीकृत । स्वामिना मुखात् श्रुत्वा रामकृष्णपरमहस चरितमपि तत्रत्याना जनाना परिचितम् १२ अहमदाबाद। १३ जलकुम्भ कृष्णाझगारेण अय सदेश लिखित आसीत् इत्याहु । - ·। अजानान रोमा रोला भ्रान्त्या न शब्द विद्वत्पर्यायम् अगच्छति। इति लिखति। अन पण्डितशब्दस्य व्यक्तिविशपवाचकत्वम् परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) १०९ अभवत् । समीपस्थ गिरनार पर्वतमपि स्वामिन आरोहन् । तत्र एकान्ते कस्याचिन् गुहाया स्थित्वा स्वामिन कतिचित् दिनानि साधनाम अनु. तिप्ठन्त अवसन् । प्राचीन स्मारकेपु आस्थावद्भि ते तनस्थानि मन्दिरा- दिकानि निरीक्षितानि। ततो पुनरपि जुनागड निवृत्तास् ते भ्रमणेच्छा- प्रणोदिता भुज प्रययु । तत्रत्येन प्रधानामात्येन सह कृषि-उद्योगादिकम् आर्थिकविषयम् अन्तरेण स्वामिभि चर्चा कृता। शिक्षणप्रसारस्य आव- श्यकताऽपि ते प्रतिपादिता । तन पुनरपि जुनागडम् आगत्य ते सोमनाथ (प्रभासपट्टनम्) अगच्छन् । तत्र ते सूर्यमन्दिरम् अहल्या राज्या नवी. कृत सोमनाथ मन्दिर च दृष्टम, निवेणीसगमे च स्नातम् । तदानी मिलित कच्छ-नरेश अवदत्, 'स्वामिन, भवता भाषण श्रुत्वा मस्तक घूर्णति। कथ भवान् इद बुद्धिविभवम् उपयोक्ष्यते ? न हि अद्भुतानि अननुष्ठाय भवान् स्थास्यति ।' वेदानुवादे साहाय्यम् तत स्वामिन पोरबन्दर (सुदामपुगेम्) अगच्छन् । तदानी शकर पाण्डुरङग पण्डित इत्यारया सुप्रसिद्धा वेदाभ्यासका तत्र दिवाण- पदम् अलचक्रु । तै वेदानाम् अनुवाद प्रारब्ध आसीत । स्वामिना वेदविषये प्रभुत्वेन प्रभावितस् ते वेदानुवादकार्ये आत्मन साहाय्यार्थ तत्रैव वस्तु स्वामिन प्रार्थिता । तदनुसारेण स्वामिन तत्र एकादश मासान् ऊपु । अव व्याकरणमहाभाष्यस्य अध्ययन समाप्य, पण्डित- महोदयाना वचनम् अनुसृत्य ते फेञ्चभाषाया अध्ययन प्रारब्धम् । अर्थकदा स्वामिना बुद्धिविभवेन, ज्ञानस्य वंशाल्यन, कल्पनाना च अभिनवत्वेन हृदि कृतपदा पण्डित-महोदया अब्रुवन्, 'स्वामिन् । विरला अत्र भवन्माहात्म्यविज्ञा । पश्चिमा गच्छतु भवान् । पाश्चात्या भवन्त सुष्ठु ज्ञास्यन्ति । तेषु सनातनधर्मस्य प्रसार भवता कर्तव्य " १४ इम प्रसङ्गग वर्णयन रोमाँ रोलॉ ( The life of Vivekananda p 27)'At Porebander West - a pandit advised him to go to the ·विवेकानन्द-परितम् यत्सत्यं स्वयं स्वामिनामेव मनसि एतादशी अस्पष्टरूपा इच्छा विचि. त्पूर्वम् उदिता सीत् । श्री. पण्डया- महोदय : इदम् उपतोप्यासीत् । इदानी तस्या एव इच्या प्रतिध्वनिमिव पण्डितमुसेन उत्पन्न श्रुत्वा ते प्रमुदिताः अभवन् । पोरयन्दरात स्वामिन द्वारकां गता । द्वारकानागेन व्ययित्तहृदयाः स्वामिन भाविकालम् अन्विप्यन्त इव कचित् कालं नि.सद्ध तीरे उपा- विशन् । ततश्च उत्थाय श्रीशकराचार्याणा शारदामठम् अगच्छन् । ततश्च प्रस्थाय माण्डवी नारायणसरोवर-पलितान् प्रभृतीनि स्थानानि दृष्ट्वा स्वामिन बटोदरं (बडोदा) जग्मुः। अल्पं काल पटोदरे उपित्ला ते खाण्डयाम् अगच्छन् । तत्र ते वाबु हरिदास चट्टोपाध्यायाना गृहे . न्यवसन्" । अत्र स्वामिन. त्रीणि सप्ताहानि अनयन् । 'स्वामिना भाषणे दम्भस्य लेशोऽपि नासीत् । तेषाम् उन्नता विचारा. उदात्ताश्च भावा' उदारवचोरूपेण सहजतया मुखात् न्यस्यन्दन्त' इति स्वामिन अन्तरेण पश्चात् हरिदासबाबु अवदत् । अत्र वगीयाना समिलने स्वामिनः उप- निषदा विवरणम् अकुर्वन् । सर्वधर्मपरिषद्-गमनसकल्पः अमेरिकाया शिकागो इत्यत्र सपत्स्थमानामाः सर्वधर्मपरिषदः वार्ता पूर्वमेव - जुनागडे वा पोरबन्दरे वा-स्वामिना वर्णपथम् आगता आसीत् । तत्र स्वीया उपस्थितीच्छा अधुना अत्र खाण्डवाया स्वामिभि प्रथममेव स्पष्ट प्रकटीकृता। 'यदि कश्चिन् मम प्रवासव्ययस्य व्यवस्था विदध्यात्, तहि तत् शोभन भवेत,' स्वामिन. हरिदासबाबूसमीपे अवदन् । 'लोकमान्य'-सहवासः जुलै मासस्य (१८९२) तृतीयसप्ताहे खाण्डवा विहाय स्वामिनः मम्बापुरीम् अगच्छन्। तत्र ते श्री छबिलदासमहोदयस्य गृहे कानिचित् १५. एतत्स्थानप्राप्ले पूर्व तु स्वामिनां बह्वी असाटया कर्तव्या आसीत् । प्राय: अस्मिन्नेव अवसरे तेपा मलवाह-गृहे निवास कर्तव्य आसीत् इति भाति।

·परिव्राजक्स्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) - सप्ताहानि न्यवसन् । मुम्बापुरीत स्वामिन पुण्यपत्तनम् गन्तु प्रस्थिता । देवयोगात् ते रेलयानस्य तस्मिनेव कक्ष आसन्, यत्र लोकमान्यतिलका अपि आसन् । आदौ तावत् 'स्यात् अय कश्चित् सामान्यो भिक्षु,' इति बुद्ध्या लोकमान्य न तेषु किमपि विशपम् अवधान प्रदत्तम् । पश्चात्तु स्वामिना किंचिद् भापण श्रुत्वा तेपा पाण्डित्यम् अवगत्य लोकमान्या तान् पुण्यपत्तने स्वीये निवासे निवासार्थम् आनयन् । अन स्वामिन दश दिनानि अवारसु । एतान् दिवसान् अविरतप्रचलिते तयो चर्चाकाण्डे गीतोक्त कर्मयोगोऽपि लब्धावकाश स्यात् इति अवथितमपि तर्कयितु शक्यम् । एव दश दिनानि स्वगृहे उपितस्यापि अस्य अतिथिसन्यासिन नामधेय लोकमान्य अविदितमासीत् । पश्चात् सर्वधर्मपरिषद समेलना- वसरे वृत्तपत्रेषु प्रकाशित स्वामिना चित्रम् अवलोक्य लोकमान्या साश्चर्यम् ऊचु, 'अय तावद् गतवर्षे अस्मद् गृहे उपित सन्यासी।' पुण्यपत्तनात् महाबलेश्वर गत्वा तत्र कानिचित् दिनानि उपि वा तस्मात् स्थानात् ते कोल्हापूरम् अगच्छन् । तर राज्या भक्ति भावेन सम- पित शाटिकाद्वय स्वीकृत्य बैलग्रामम् (बेळगाव) अगच्छन्"। कोल्हापुरीय कार्यभारिभि वेलग्रामस्थाना श्री भाटे इत्याख्याना कृते एक परिचय- पत्र दत्तमासीत् । तद् गृहीत्वा ते भाटेमहोदयाना गृहम् अगच्छन् । तेपा च गृहे अतियित्वेन कानिचित् दिनानि अवसन् । स्वामिनाम् उष्णीप , तेपा ताम्बूलभक्षण, तमाखुसेवन च दृष्ट्वा आदी तावत् तेपा विपये भाटेगृहजनस्य मनसि न कोऽपि विशेष आदर. समजनि । गच्छता कालेन तु स्वामिना पाण्डित्य - ऋजुत्व - वक्तृत्व - सौजन्यप्रभृतीन् गुणान् अव- लोक्य 'नूनम् अय कश्चित् महापुरुष ' इति तेपा मति अजायत । अत्रैव बेलग्रामे स्वामिना बाबू हरिपाद भित्र इत्याख्य वनाधिकारिभि सह परिचय सजात । स्वयम् अनिच्छन्तोऽपि स्वामिन तेपाम् आग्रह- वशात् तेषाम् अतिथित्व जग्मु । १६ प्रवासे अय स्वामी नाम कश्चित् dangerous patriot इति मन्य- मानस्य तदानीतनस्य आइग्लशासनस्य गुप्तचरा स्वामिन अन्यसरन् । ' इयमपि प्रेममूर्ते ईश्वरस्य लोलव' इति मन्वाला स्वामिन तान् अवाजानन्।

·विवेजतानन्द-परितम् ११२ स्मरणशक्ति रहस्यम् अर्थक्दा न वेरल धार्मिवाणा ग्रन्याना पि तु 'पिक्यिा पेपर्स' सदृशग्रन्यस्यापि भूयास भाग स्वामिना कण्ठस्थ दृष्ट्या 'कतिवारम् अयम् अन्य (पिक्विक पेपर्स) भवता पठित ' ' इति पृष्टा स्वामिन “द्विवारम् ' इति प्रत्यवोचन् । तदानी द्विवारपठनमात्रेण एतावतो ग्रन्थस्य कण्ठस्यीकरण- निमित्तम् मित्रमहोदय आश्चर्य प्रस्टीकृते स्वामिन अवोचन, 'शारी- रिक्शक्तीना सवयेन मन शक्ति वर्धते । जनास्तु स्वरेण विषयोपभोगेन स्वशक्निम अपव्ययीवुर्वन्ति।' मित्रमहोदया सदैव अस्वस्थ शरीरा अत एव गर्हणाशीला आसन्। तान् स्वामिन एवम् उपादिशन-'आनन्दी भव । सात्विको भव । उदातान् विचारान चिन्तय । येन च पश्चातापो भवेत् । तादृशेषु उपभोगेषु मा मर्ति कृया । एव सर्व कल्याणोर्दर भविष्यति । यच्च इद मृत्युभय नाम, त्वयि मयि वा मृते का वा जगतो हानिर् भविष्यति' इत्येवमादिभि वचोभि स्वामीन तेपा बलाधानम् अकुर्वन् । स्वामिना न केवल वेदवेदान्तादीनाम् , भौतिकशास्त्राणाम् अपि ज्ञानेन बेलग्रामस्था जना विस्मिता अभवन् । उभयो अपि धर्मविज्ञानयो सत्य नाम एकमेव साधारणम उद्दिष्टम्, सत्य च सर्वत्र एकमेव इति स्वामिन प्रत्यपादयन् । अथैका स्वामिना मुखात सर्वधर्मपरिषदर्थम् - अमेरिकागमनसक्ल्प श्रुत्वा मित्रमहोदया प्रमुदिता उत्साहपूर्णाश्च भूत्वा तदर्थ स्थानिकेभ्यः जनभ्य निधि सचेतुम् ऐच्छन्। स्वामिभिस्तु कुतोऽपि निमित्तात् ते प्रतिपिद्धा । बेलग्रामात् प्रस्थानात् पूर्व स्वामिभि स्वयजमान तस्य पत्नी च तयो प्रार्थना गृहीत्वा शिष्यत्वेन अनुगृहीती मैसूरे बैलग्रामात् गोमन्तमार्गण स्वामिन बडगल रम् अगच्छन् । आदौ तावत् कतिचित् अहानि ते अज्ञाता अवसन्। ततस्तु ते मैसूर राज्यस्य दिवाण मर के शेषाद्रि अय्यरमहोदय परिचित अभवत् । कति- पयमात्रण सभापणेन 'नूनम् एतेन प्रसभाकर्षिणा व्यक्तित्वेन, ऐश्वरेण च सामर्थ्येन सपन्नोऽय सन्यासी स्वदेशस्य इतिहासोपरि स्वनाममुद्राम् अन• इकयित्वा न विधाम्येन्,' इति दिवाण-महोदयाना दृढा मति अभवत् । ते तनस्थो नरेश सर चामराजद्र वाडियार महोदयोऽपि अनन 'युवा- ·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) चार्येण' सह परिचायित । स्वामिना 'स्वच्छविचारतया, प्रसन्नेन व्यक्तिम- त्वेन, पाण्डित्यस्य वैशाल्येन, धर्मवुद्धश्च तीक्ष्णत्वेन' विस्मित नरेश तान् शासकीयातिथित्वेन सभावयामास । अर्थकदा स्वीयेन दिवाणगतेन नरेशगतेन च स्पष्टभाषणेन स्वामिभि निजम् अभयत्वलक्षण सन्यासित्व प्रकटीकृतम् । तदा तेषु समुपजातभक्त्यादर नरेश राजसभीयजगता सुपरिचित सन् स्वामिगतप्रेम्णा तान् सावधानभाषणार्थ प्रार्थयामास । स्वामिपु मैमूरे निवसत्सु एका पण्डितपरिपत् समिलिता। तत्र स्वामिभि. आविष्कृतेन शास्त्रपाण्डित्येन जनता यथा विस्मिता अभवत्, तथैव तेपा पाश्चात्यसगीतविज्ञानेन, विद्युत्तन्त्रज्ञत्वेन च । अर्थक्दा स्वामिषु परमप्रीत दिवाण तेभ्य सहस्ररूप्यकमूल्य किमपि उपायन दित्साचकार। तदनुसारेण दिवाणस्य सचिवेन सह विपणि गता स्वामिन आपणात् आपण भ्राम भ्रामम् अन्ततो महाघ- तमम् एक सिगारम्' (तदानीतन-शिलिदगमूल्यकम् ) आदाय आपणात् निश्चक्रमु । 'प्रीतोऽस्मि अनेन उपायनेन' निचतुर-फूत्कारोत्तर ते प्रीत्या अवदन् । एकदा महाराजेनापि आहूय, 'स्वामिन् । कि ते प्रिय कर- वाणि?' इति ते पृष्टा । तदा स्वामिभि स आत्मन जीवितकार्यस्य, वेदान्तप्रसाराय च अमेरिकागमन सक्ल्पस्य गृहीतार्थ कृत । महाराजेन तत्क्षण प्रवासव्ययस्य प्रदानेच्छा प्रकटीकृता। स्वामिभिस्तु कुतोऽपि कार- णात् तदानी धनग्रहण प्रयाख्यातम् । प्रस्थानसमये प्रत्यासने दु खविक्लवस्य नरेशस्य प्रार्थनाम् अडगीकृत्य स्वामिभि म्मरणीयम् इति कृत्वा आत्मन शब्दाना ध्वनिमुद्रणम् अनुमतम् । सा ध्वनिमुद्रिका नरेशस्य समीपे अतिष्ठत्। अन्ते नरेशेन प्रदत्तम् उपायनभार प्रत्यास्याय, तत्समाश्वासनार्थम् एका 'हुचमाम् ' स्वीकृत्य, पादपूजनोत्सुक नरेश निवार्य स्वामिन प्रातिष्ठन्त । ततश्च कदली-नारिखेल-ललितस्य, निसर्ग-मुन्दरस्य, शकर-भगवन्- पादाना जन्मभूमिभूतस्य केरलस्य दर्शनेन चक्षुषी निर्वापयन्त स्वामिन त्रिचूर-तिरु-अनन्तपुर (Trivandrum ) मार्गेण मदुराम् अगच्छन् । तत्र १७. तिर-अनन्तपुरे स्वामिन' प्रा सुन्दरराम-ऐयर इत्येतेपा गृहे नव दिनानि अवसत् । वि च ८ ·विवेकानन्द-चरितम् १६ मिलित भास्कर-सेतुपति' इत्यात्य रामनाड-नरेश तेपा शिप्यत्व गत । तेन सह स्वामिभि देशस्य समस्या अन्तरेण चर्चा कृना। 'स्वामिभि सर्वधर्मपरिषदि समिलितुम् अमेरिकाम् अवश्य गन्तव्यम, इति प्रोत्साहिता स्वामिन 'पश्यामि तावत्, यथावकाश मम निर्णय निवेदयिष्यामि' इत्याश्वास्य रामेश्वरदर्शने त्वरमाणहृदया प्रतस्थिरे। रामेश्वर प्राप्य उत्तुद्रगगोपुर सुविशारपथ च मन्दिर प्रविश्य, श्रीरामचन्द्र-प्रतिष्ठापित तत् शिवलिङग पूजयित्वा स्वामिन आत्मान कृतार्थम् अमन्यन्त । रामे- श्वरात् स्वामिन कन्याकुमारोम् अगच्छन् । कन्याकुमा जीवितकार्य निश्चय कन्याकुमारी गत्वा स्वामिन देवीमन्दिर प्राविशन्। देवीपुरत दण्डवत प्रणम्य ते ता पूजयामासु । पूजनोत्तर निर्गत्य ते समुद्रतीरम अग- च्छन् । समुद्र ते एका महनी शिला दृष्टा । तत् देव्या तप स्थानमिति श्रुत्वा ते तत्र गन्तुम् एच्छन् । किन्तु नाविकेभ्यो दातु तेपा समीपे पदिकाऽपि नासीत् । स्वामिन सागरे उत्प्लुत्य तरीतु प्रवृत्ता । समन्तात् वात्यागृहीत सागर प्रक्षुब्ध आसीत् । स्वामिना मनसि तु ततोऽपि प्रक्षुब्धतर' प्रभजन बभ्राम। अन्ते शिलाम आसाद्य ते आरुह्य ताम् अध्यासत । भारतस्य दाक्षिणात्यतम-अवयवभूता गिला स्वामिन अध्यासन । तं पादाकान्त समग्नोऽपि भारत देश तेपा मनश्चक्षुप पुरत आगत । न केवल वर्तमान किन्तु वाणा सहलसहस्रकाणि व्याप्त भूतकालोऽपि । न कोऽपि प्रदेशविशप किन्तु आसेतुहिमालय' समग्रो भारत । तत्र ते दृष्ट यत् भारतस्यात्मा धर्मोऽस्ति इति । भारत पुनरपि उथाय जगत मार्गदर्शन करिष्यति इति तेषा दृढा मति अभवत् । तै इदमपि दृष्ट यत् १८ अस्मिन् विपये श्रुता एका कया अत्र प्रसङगोचितत्वेन निदिश्यते । श्रीरामकृष्णाना निर्वाणोत्तर तीययात्राप्रसङगन भगवती माताजी रामेश्वर गता। तत्र गत्वा शिवलिङग पूजयित्वा कचित् काल तस्य पुरत मानाजी उपविष्टा । कतिपयक्षणोत्तर 'यथा तदानी त्व (आवाभ्या) प्रतिष्ठापितः, तथैव अद्यापि असि,' इति शब्दा भगवत्या मुखात् निर्गता । diye ·परिव्राजकस्य भारतभ्रमणम् (उत्तरार्धम्) । भारतस्य य साप्रतिक अध पातोदृश्यते, तस्य कारण नाम तस्य स्वत्वनाश., आत्मविस्मृति । तं इदमपि दृष्ट यत् आध्यात्मिकताया पुन प्रतिष्ठापना इव दारिद्रयस्य अपसारणमपि परमम् आवश्यकम् । न हि समाजस्य एकम् अवयव दैन्य-दारिद्रययो निरुध्य अपरोऽवयव यथार्थत उत्थान शक्नोति । न बुभुक्षित प्रति धर्मो भाति इति रामकृष्णवचन सत्यम् आसीत् । एव चिन्तयता स्वामिना मनसि सहसा एक विचार अस्फुरत् । कुत सन्यासिभि ग्राम ग्राम गत्वा जना न अध्यापनीया ? स्वच्छता न प्रतिपादनीया ? क्षुधिता न भोजनीया ? जनाना दारिद्रयादि-दु खा. पनोदार्थ प्रयत्ला न कर्तव्या? स्वामिना निश्चय अभूत् । धर्मो नाम न केवल जपजाप्यम्, ध्यानधारणा, मूर्तिपूजा वा, तु मनुष्यरूपेण आविर्भूतस्य नारायणस्य सेवापि। इत पर क्षुधितनारायणस्य, पतित- नारायणस्य, रुग्णनारायणस्य सेवैव मे धर्म । एतदर्थम् आवश्यक धन तु वुत आनेतव्यम् ? भारते वाचि वीरा बहक आसन, विरलास्तु दानशूरा । ध्यानमग्नाना स्वामिना दृष्टि समुद्रम् उत्तीर्य पाश्चात्त्यदेशोपरि अपतत्। पश्चिमाया समीपे धनम् आसीत् , सा अध्यात्मम् अपेक्षत। भारतस्य समीपे अध्यात्मनिधि आसीत्, स द्रव्यम् अपेक्षत । “ अहम अमेरिका गत्वा पाश्चात्यापेक्षितम् अध्यात्म वितीर्य तत भारतीय-जनाना दन्यनिवारणार्थम् आवश्यक द्रव्यम् अत्र आनेष्यामि." स्वामिन अचिन्तयन् । १९ पश्चात् प्रेषिते एकस्मिन् पत्रे स्वामिन एव लिख न्ति -- " At Cape Comorin, sitting in Mother Kuman's temple, sitting on the last bit of Indian rock 1 hit upon a plan We are so many Sar.iyasins wandering about ard teaching the people metaphysics -It Is all madness Did not our Gurudeva use to say, 'An empty stomoch is no good for religion" Suppose some dist sterested Sannyasins, bent on doing good to others go from village to village, dissemira- *2.713 vuun wakini '2. VW'RLS 4 2/5 te bentes the conditions of all down to the Chandala will not that bring forth good in time?... ' ·११. अमेरिका-प्रयाणम् १८९२ खिस्ताब्द समाप्तप्रायः आसीत् । स्वामिना कन्याकुमारीत प्रस्थाय रामनाडद्वारा पॉण्डिचरों पद्भ्यामेव अगच्छन् । तर एकेन पण्डितेन सह स्वामिना परदेशगमन- विषये दलितोद्धारविषये च तीव्र विवाद. अभवत् । पॉण्डिचर्या कानिचित् दिनानि विश्रभ्य थी. मन्मथनाथ- भट्टाचार्येण सह ते मद्रासम् अगच्छन् । तत्र उपदशाः युवान स्वामिना स्वागतार्थ स्थानक समुपागताः आसन् । अत्रैव मद्रासे प्रथमे निष्ठावन्त अनुयायिन स्वामिभिा लब्धा , विदेशगमनाथं च द्रव्य लब्धम् । पश्चात् स्वामिना संघटनात्मक कार्यमपि अत्रव प्रारभत । मद्रासे अत्र स्थिते. स्वामिभि सह चर्चार्थम आगताना जनाना समदी सदा सनिहित आसीत् । एकदा चर्चाप्रसङ्गेन 'कथ नाम वेदान्तप्रवणा. हिन्दव मूर्तिपूजका ?' इति केनचित् पृष्ट झटिति 'यतो हिमालय. अस्माक वर्तते,' इति स्वामिन अबोचन् । हिमालयसदृशीषु भगवविभूतिपु समन्तात् सतीपु कथमिव हिन्दव मूर्तिपूजका न भवेयु इति स्वामिनाम् आशय आसीत् । अविचार्य यत् किमपि पृच्छत , पूर्वजान् ऋपीन् वा निन्दत जनान् ते विदितस्वाधिकारा तीन शब्दै निर्भसंयन्ते स्म। तेषां हृदय तु अनुवम्पामृदु आसीन् । एकदा समुद्रतीरे पादचारायं गतास् ते काश्चित क्षुत्क्षामकण्ठान् धीवरवालान् ऊरुदघ्ने समुद्रजले मातृभि सह कर्मव्यापृतान् दृष्ट्वा अश्रुपूर्णनेता आक्रोशन्, 'हे भगवन् । कुतस्त्वम् एतान् दीनजनान् निर्मासि १ •o Lordt why dost Thou create these miserable creatures! I cannot bear the sight of them How long, O Lord how img .

·विवेकानन्द-चरितम् 'मया ब्रह्म साक्षात्कृतम् अस्ति' एकदा विद्वत्समाजे ब्रह्म साक्षात्कारविपये पेनापि सोपहास तम्य मशक्यत्वे प्रतिपादिते 'मया ब्रह्म साक्षात्वृतमस्ति,' इति स्वामिन आत्मविश्वासपूर्वकम् अवोचन् । 'किं नाम ईश्वरत्वम् ? लक्षण क्रियताम्' इति केनचित् उक्ते 'कि नाम एनर्जी ब्रूहि तरलक्षणम्,' इत्युक्त्वा स्वामिभि स निरुतरीकृत । एको नास्तिक आगत्य स्वामिसहवासेन आस्तिक अभवत् । 'किडी' इति स्वामिभि कृतनामधेय अय विज्ञान- प्राध्यापक स्वामिना कार्येषु सहायर अभवत् । स्वामिना सार्वजनिक- सभासु भाषणाभ्यास प्रथम मद्रासे एव अभवत्। अम परिचयप्राप्ताना जनाना पुरन' स्वीय अमेरिकागमनसक्ल्पः स्वामिभि प्रकटीत । तम् अनुमोदमाना तत्रत्या तेपाम् अनुयायिनः द्रव्य सचेतु प्रारभन्न । स्वामिनस्तु दोलायमानचित्ता आसन् । 'अपि मह स्वेच्छयव गच्छामि, उत ईश्वरेच्छया ?' ते मनस्यैव विचारयितु प्रारभन्त । ते अम्बा प्रार्थयन्त, 'अयि अम्व । त्वमेव की अमि। अह निमित्तमात्र भवितुम् इच्छामि । ज्ञापय मा तब इच्छाम् ।' एव जगदम्बा प्रार्थ्य स्वामिन स्वशिष्यान् ऊचु , ' अभ्वाया इच्छा ज्ञात्वैव अह गमि- प्यामि । यदि सा मम गमनम् अनुमन्यते, तहि धन स्वयमेव अत्र उपनत भवेत् । अत गृह्यताम् इद धनम्, वितीयंता च तत् निर्धनेषु,' इत्युक्त्वा प्रवासव्ययार्थ शिष्य सचित रुप्यकाणा पञ्चशत ते शिप्येभ्य प्रत्यर्पयन् । भागातगरे अत्रान्तरे भागानगर (हैद्राबाद)स्थ कश्चित् जनै प्रार्थिताः स्वामिन भागानगर ययु, (१०-२-१८९३) । पञ्चशतप्राया जना। स्वागतार्थ स्थानकम् आगतर आसन् । तेषु अनेके महामात्रा , पण्डिताश्च आसन् । स्वामिन पुष्पमालाभि भारावनता अभवन् । न हि तत्र तत्पूर्व । २ पूर्व खाण्डवायां स्थिता स्वामिन सार्वजनिकसभाया भाषणार्थ पृष्टा आसन् । अनभ्यस्तसभाभापणे स्वामिभि तदानीम् अर्धा- ङ्गीकारः प्रदत्त आसीत् । किं तु कुतश्चित् कारणात् सभव न समपात। - ·अमेरिका-प्रयाणम् कस्यापि सन्यासिन स्वागतार्थम् एतावान् जनसमूह समिलित आसीत् । अत्र निवसद्भि स्वामिभि विरयातरत्ना गोलकोण्डा दृष्टा। एकदा नवावबहादुरेण सह स्वामिना धर्मचर्चा अभूत् । मुसलमानेन सतापि अनेन सहिष्णुना नवाबेन आसेतुहिमाचल तीर्थयात्रा कृता आसीत् । तस्मै स्वामिभि सगुणसाकारस्य ईश्वरम्य पूजा प्रतिपादिता। स्वामिना विदेशगमनसकल्प विदित्वा स प्रवासव्ययार्थ द्रव्य दातुम् एच्छत् । स्वामिभिस्तु 'इदानी माऽस्तु । पश्चात् द्रक्ष्यामि, इत्युक्तम् । अन्यैरपि तत्रत्ये महामात्यप्रभृतिभि सह स्वामिना दर्शनभाषणानि अभवन् । १३-२-९३ दिने महबूब महाविद्यालये 'मम विदेशगमनम् ' इति विषयम् अधिकृत्य सहस्रमितस्य जनसमूहस्य पुरत स्वामिना भाषणम् अभवत् । विदेशगमनार्थम आदेश १७ फेब्रुअरी दिने भागानगर विहाय स्वामिन पुनरपि मद्रासम् अगच्छन् । 'स्वामिना धर्मनिष्ठेन सारल्येन, अव्यभिचारिणा आत्मसयमेन, प्रगाढया च ध्यानसम्पदा भागानगरस्था जना प्रभाविता अभवन्,' इति कालीचरणवावु लिखति। मद्रास निवृत्ताना स्वामिना चर्चाभापणादिक दैनिक कार्यक्रम प्रवृत्त । प्रतिदिन शिष्याणाम् अनुयायिना च सख्या अवधत । किं तु स्वामिन अस्वस्थमनस्का आसन् । एकत ते अमेरिका गन्तुम् उत्सुका आसन् । श्री अलसिंह पेरुमाल प्रभृतय स्वामिना शिष्या स्वामिना प्रवासार्थ द्रव्यसचयपरा आसन् । अन्यतस्तु अद्यापि स्वामिभि आदेश लब्ध नासीत् । अत साक्षात आदेशम् अधिगन्तु ते दर्शन प्रार्थ्यत । अस्याम् अवस्थायाम् एकदा अर्धनिद्रितं ते प्रतीवरूपेण आदेश लब्ध । तै समुद्रतीरात् प्रस्थाय समुद्रजल प्रविशन्त थीराम- कृष्ण परमहसा दृष्टा । रामकृष्ण स्वामिन आत्मानम् अनुसतुं सजया आदिप्टा । एतत् दृष्टवा स्वामिन जागरिता । अधुना ते स्वास्थ्य लब्धम् । अधुना शङ्का विलीना । अधुना ते 'गच्छ' इति आदेश लब्ध आसीत् । स्वामिन पूर्ववत् भगवत्या शारदादेव्या अपि आशिषम् इच्छन्त भगवत्यं पत्र विलिख्य स्वीय गमनसकल्प निवेदयाचक्रु । भगवत्या आशिष च प्रार्थयाञ्चक्रु । मातृवात्सल्येन सद् गमन निरोद्ध वामाऽपि रामकृष्णानाम् अभिप्रायशा भगवती तेषां गमनम् अन्वजानात् ।

·विवेकानन्द-चरितम् १२० ?" एव सर्वसन्देहनिरासोतर प्रस्थानोद्यतेपु स्वामिषु सत्सु सहसा खेत्रीत मुन्शी जगमोहनलाल स्वामिन खेती नेतु मद्रासम् आगत । खेत्रीनरेशाना पुत्र सजात आसीत् । अस्मिन् आनन्दोत्सवे स्वामिना सनिधिम् इच्छता नरेगेन तान् निमन्त्रयितुम् अय सचिव प्रेपित' आसीत्। तस्य मुखात आगमनप्रयोजन श्रुत्वा 'ननु एकेनैव मासेन अमेरिका गन्तुम् अह प्रस्थास्ये । कमिदानी महाराज द्रष्टु मम तर आगमन शक्यम् इति स्वामिभि असमर्थता प्रभाटिता। जगमोहनलालस्तु ‘मा युष्माकम् एतनिमित्त कापि चिन्ता अस्तु । महाराज एव सर्वमिद सपादयिष्यति, इम्युक्त्वा, सनिवन्ध प्रार्थ्य, स्वामिन बादाय खत्रीम् अगच्छत् । सर्वाऽपि खेत्रीनगरी उत्सवमयी आसीत् । स्वामिन दृष्ट्वा महा- राज साप्टाङ्ग प्रणिपपात। महाराज स्वामिन उपस्थितान् सभ्यान् परिचाय्य स्वामिनाम् आशीर्वचननिमित्त मम पुत्रलाभ इत्यवदत् । नव- जात राजपुत्रम् आशिपा अभिनन्द्य कानिचिच्च दिनानि तन उपित्वा प्रवासव्यवस्था विधानु स्वामिन मुम्वापुरी प्रस्थिता । मतंकीत अध्यात्मपाठ ससचिव महाराज जयपुर यावत् स्वामिन अन्वगच्छत् । तत्र घटिते एकस्मिन् प्रसङ्गे विस्मृतमिव ब्रह्मा मंक्य स्वामिन कस्याश्चित नर्तक्या सकाशात् अशिक्षन्त । एकदा सायकाले नर्तक्या नृत्यदर्शनार्थ महाराज स्वामिन आह्वयत् । अनुचित सन्यासिना नृत्यदशनम् इति कृत्वा स्वामिन प्रयाचरयु । दूतो गत्वा स्वामिसदेश क्थयामास । त श्रुत्वा नर्तकी भग्नचित्ता अभवत् । बुदध्या अबुद्ध्या वा सा सूरदासस्य हमारे प्रभु औगुन चित न धरी। समदरसी है नाम तुम्हारी, सोई पार करौ। इक लोहा पूजामें राखत, इक घर बधिक परौ। सो दुविधा पारस नहीं जानत, कचन करत सरौ। इक नदिया इक नार कहावत मेलो नीर भरी। जब मिलि गए तब एक वरन है गणानाम परौ।। - A ·अमेरिका-प्रयाणम् १२१ इति पद्य' गातु प्रारभत । स्वामिन स्वकक्षस्थिता तद् गीतम् अशृण्वन् । ते अबुध्यन्त । चिन्तयामासुश्च- मया अवज्ञाता इय नर्तकी अपि ब्रह्मण एव रूपम् । धिक् माम् | सन्यासी सपनोऽपि नाहम् अद्यापि भेदातीतो- ऽस्मि ।' इति चिन्तयित्वा, उत्थाय, ते प्रेक्षागार गत्वा समाजे समिलिता अभवत् । नरेन्द्र विवेकानन्द अभवत् मुम्बापुरी प्रस्थिनाना स्वामिना शुभाशसन दुखजडेन मनसा कृत्वा खेत्री-महाराजेन स्वामिन प्रार्थिता, 'स्वामिन् । इत पर गुरुचरण. विवेकानन्द इति नान ग्रहीतव्यम् ।' स्वामिभि महाराजस्य प्रार्थना अडगीकृता । नरेन्द्र विवेकानन्द अभवत् । मध्येमार्गम् अबू-रोड स्थानके यदृच्छया मिलित. तुरीयानन्द स्वामिन मुम्बापुरी यावत् अन्वगच्छत् । (तदानी तुरीयानन्देन सह ब्रह्मानन्दोऽपि तत्र तपस्यापरः आसीत ।) अबू-रोड स्थानके घटितः ३ गीतस्य भावार्थ -हे प्रभो। मा मम दोपान् अवेक्षस्व । सम- दर्शीति तव नाम अस्ति। एक लोहखण्ड देवालये मूर्तीभवति, अपर व्याघस्य क्षुरिका भवति, उभे अपि तु स्पर्शमणे स्पर्शन समान स्वर्णत्व प्राप्नुत । अतो हे प्रभो। मा मम दोपान् अवे- क्षस्व । एको जलविन्दु यमुनाजले पतति, अपर मलिने रथ्योदके, उभी अपि तु गडगोदकमिलिती समान पूतौ भवत । अत है प्रभो मा मम दोपान् अवेक्षस्व । अन शकरभगवत्पादानाम् अय स्पर्श लान सपदि लभते हेमपदवी यथा रथ्यापायः शुचि भवति गडगौघमिलितम् । इति पद्धक्तिस्मरणम् अपरिहार्यम् । ४ विवेकानन्द इति नामसूचने खेत्री-नरेशस्य हेतु य कोऽपि भवतु । वाचकास्तु पुरा नरेन्द्रेण दारिद्रयनिवारण प्रार्थयितु देवीमन्दिर गन तत्स्थान विवेक एव प्रार्थित (पृ ४९), रामकृष्णरपि नरेन्द्र. विवेक कतुं सदा उपदिष्ट' (पृ. ७२) इति अनेन प्रसङगेन अवश्य स्मरेयुः।

·। सजाता, १२२ विवेकानन्द-चरितम् एको वृत्तान्त तुरीयानन्देन पश्चात् निवेदित , यः स्वामिना दीनोद्धार- परम धर्म तेषा च आवंता पर्याप्त विद्योतयति । स्वीयम् अमेरिकागमन- सक्ल्प निवेद्य धर्मक्याप्रसदगेन स्वामिन भावार्ता भूत्वा सहसा तुरीया- नन्दम् अवोचन, 'हरिभाई। युप्माभि धर्म धर्म इति य उच्यते, नाह तम् अद्यापि अवगन्तु समयं ।' तत गभीरेण दुखेन याक्रान्तवदना, तीवेण भावातिरेवेण च वैपमानशरीरास् ते स्व-वक्षसि हस्त निधाय पुन- रपि अवोचन्, 'किं तु मम हृदय विस्तीर्णता प्राप्तमस्ति, सवेत्तु च अधुना जानामि। श्रद्धत्स्व । उत्कट सवैशि।' भावावेशैन रुद्धकण्ठा, विगलित-अश्रुप्रवाहाश्च स्वामिन कचिकाल तूष्णीम् अतिष्ठन् । इम वृत्तान्त निवैद्य स्वय गह्वरितकण्ठ , अश्रुविन्दुभि तारक्तिपथमान तुरीया- नन्द दीघं निश्वस्य पुनरवोचत, 'इद श्रुत्वा मदीया या अवस्था अपि युप्माभि सा उत्प्रेक्षितु शक्यते ? 'कि नेते साक्षात् बुद्धस्य शब्दा, तस्यैव च भावा अहम् अचिन्नयम । मया स्पष्ट दृष्ट यत् अखिलाया मनुष्यजाते दुखानुभूति स्वामिना हृदये स्पन्दमानाऽस्ति ।" * पुरा बुद्धगया गतेन नरेन्द्रेण ध्यानाविष्टेन सता अनुभूत बुद्धदर्शनम्, बुद्धस्य च तच्छरीरप्रवेश अस्मिन् समये तुरीयानन्दस्य स्मृति- भागत । 4 (Turiwanda sard ) “I vividly remember some remarks made by Swamiji at that time The exact words and act ents and the deep pathos with which they were uttered still ring in my ears He said, 'Haribhar, I am still unable to understand anything of your so-called religion ' Then with an expression of deep sorrow in his countenance and an intense emotion shaking his body, he placed his hand on his heart and added 'But my heart has exo panded very much, and I have learnt to feel Believe me I feel intensely indeed. His voice was choked with feeling, he could say no more For a time profound silence reign ed and tears rolled down his cheeks In fellog of this incident Swim Tutiyananda was also overcome He sat silent for a while, his eyelids heavy with fears with a deep 42 ·यमेरिका-प्रयाणम् १२३ प्रस्यानम् स्वामिन मुम्बापुरीम् अगच्छन् । महाराजस्य आज्ञानुसारेण ते सह मुम्बापुरीम् आगत जगमोहनलाल तेपा प्रथमभेणिमा प्रवासदशिका सपादयामास। मद्रासत अलसिंह-पेरुमालोऽपि आगत आसीत् । अब- शिष्टान् पतिचित् दिवसान मियदर्शनै धर्मचर्चया ध्यानप्रार्थनादिमिश्च नीत्वा उप्णीप कापायरञ्चुक च परिधाय, क्थ नु वराहनगरस्था गुस्वन्धव स्यु किं च अविदितमत्प्रयाणा ते वदिष्यन्ति इति चिन्तयन्त, भारतस्य भूतगोरख ध्यात्वा स्वीयेन अमेरिकागमनेन तस्य पुनरुत्थान- स्वप्नान् दर्शयन्तोऽपि 'नून तपोभूमे भोगभूमि प्रस्थितोऽस्मि' इति मन्वाना जगदम्बा-रामवृष्णयो स्मरणपूर्वक नामोच्चारण कुर्वन्त विवेकानन्द स्वामिन ३१-५ १८९३ दिने अमेरिकागमनार्थं 'पेनिन्सुलर' नौकाम् आरोहन् । स्वामिना सवम अननु भूतपूवम् आसीत् । अभ्यस्त-अपरिग्रहाणा तेपाम् इदानी उपकरणभार अवेक्षणीय आसीत् । तेपा वेपविशेपेण कुतू हलपूर्णाना सहप्रवासिनबाणा ते विषयताम् अगच्छन् । तथापि वालस्येव कुतूहलपूर्णेन मनसा स्वामिन प्रक्षमाणा आसन् । दृगन्तविस्तीर्ण सागर यथा ते कौतूहलेन अपश्यन् तर्थव नौकाया पन्नाण्यपि । सजातपरिचय नो-कप्तान सर्वाणि यन्त्रकार्याणि स्वामिभ्य स्पष्टीकृत्य व्याख्यातवान् । स्वामिनाम अनन्यसाधारणन व्यक्तित्वविशेषेण अन्ये प्रवासिन क्रमेण तान् प्रति आकृप्टा बभूवु । (१२२ पृष्ठत) sigh he said, “ Can you imagine what pissed through my mind on hearing the Swami speak thus ? 'Are not these,' I thought the very words and feelings of Buddha ?, I could clearly perceive that the sufferings of humanity were pulsating in the heart of Swamiji ('The Life of Swami Vivekananda' by his Eastern and Western Disciples, p 342) ·१२४ विवेकानन्द-परितम् बहद्भारतदर्शनम् मध्येमार्ग नौका कोलम्बो इत्यत्र अतिष्ठत् । स्वामिनि अवतीर्य नगरे सचर्य, बौद्धमन्दिर गत्का, निर्वाणोन्मुखस्य युद्धस्य प्रतिमा दृष्टा। ततश्च पेनाङ्ग-सिङ्गापुर-मार्गण नोवा हॉगकॉगम् अगच्छन् । तत्र प्रथमदृष्ट चीनजीवित स्वामिभि योकोहामात लिखिते परे वणितम् अस्ति । 'चीन-भारतयो आत्यन्तिर-दारिद्रय-धारणात् तयो संस्कृति निर्जीव 'ममी'भूय स्थिताऽस्ति,' इति ते वदन्ति । दिनत्रयात्म हॉटगरौद्रग- निवासे स्वामिन घण्टन-नगर द्रप्ट गताः । तत्रत्येन उद्यमशीलेन जीवि- तेन ते आकृष्टा अभवन् । तत्रत्य प्रस्यात बौद्धमन्दिर दृष्ट्वा ते चीन- भिषणा मठ द्रष्टुम् अगच्छन् । धर्मान्तरीयाणा कृते तय प्रवेश निपिद्ध आसीत् । स्वामिन प्रविष्टान् दृष्ट्वा द्विना पुरुषा उद्गुरितदण्डा तान् अभ्यधावन् । अन्य दर्शनार्थिन पलायिता । भाषाद्वयज्ञः मध्यस्योऽपि पलायनोद्यत आसीत् । प्रत्युत्पनमतिभि स्वामिभिस्तु त हस्तेग्राह गृही वा चीनभाषीय योगि पर्याय च पृष्ट्वा, 'योगी, योगी' इति उच्च उक्तम् । तच्छ्रवणमात्रेण ते चीन-महन्ता साष्टाङग प्रणिपातम् अकुर्वन् । ते स्वामिन प्रति भूतनिवारणार्य रक्षावरण्ड प्रार्थयन्त। इदानी कि कार्यम् ? किंचित् चिन्तयित्वा स्वामिभि वस्त्रयोशात् एक वर्गज निष्कासित, त च अनेकेषु खण्डेषु विपाटय एक्कस्मिन् 'ॐकार' लिखित्वा तत्सर्व महन्तेभ्य प्रदत्तम् । महन्त तत शिरसा धारयित्वा, स्वामिन अन्त प्रवेश्य सर्व मन्दिर प्रदर्शितम् । अस्मिनेव मठ वगीयाक्षरं लिखिता अने के सस्कृतभाषामया हस्तलेखा स्वामिभि दृष्टा, तेन च वडगद्वारा चीनोपरि पतित भूतकालिव भारतीय प्रभाव ते अहित । ततो नागासको गत्वा जापानीयाना स्वच्छतया उद्यमशीलतया च स्वामिन प्रभाविता अभवन् । तत को नौकाशय अवतीर्य भूमिमार्गेण स्वामिन योकोहामाम् अगच्छन् । अन्यान्यपि कानिचित् नगराणि गत्वा ते जापा- नीयाना मन्दिराणा तथा च तेपा सामाजिकरीतीनाम् अवलोक्न कृतम् । तत्रापि ते वगीयाक्षरे लिखिता सस्कृतमन्त्रा दृष्टा । ज्ञानविज्ञानयो तासु तासु शाखासु उन्मत्तवेगेन क्रियमाणा जापानीयाना प्रगति विलोक्य ते विस्मिता अभवन् । अन्यदेशीयानाम् अपेक्षया भारतीयाना पुष्ठस्थिति ·अमेरिका-प्रयाणम् १२५ तान् अव्यययत्। योकोहामात मद्रासीयान् स्वशिध्यान् प्रति लिखिते पत्रे ते लिखन्ति-'न्यूनतोन्यूनम् एक्सहस्रसख्याना तरुणानाम् आत्यन्तिक स्वार्थ- त्याग भारत अपेक्षते । नूतन-समाजरचना-निर्माणार्थम्, दरिद्रोद्धारार्थम्, वुभुक्षिताना मुखेपु अनदानार्थम्, सामान्यजनस्य शिक्षणार्थ च परणीये मरणान्त-समामे आवश्यकान् कियतो निस्वार्थान् दृढनताश्च युवकान् मद्रास प्रदास्यति? प्राचीनजगत. नवीन प्रति योकोहामात नौका व्हॅडकूव्हरम् अगच्छत् । स्वामिन प्राचीन- जगत नवीन जगत् प्राप्ता । तत्र अवतीर्य रेल-यानेन त्रीणि दिनानि प्रोप्य स्वामिन अन्तत शिकागो-नगर प्राप्नुवन् । अनुत्प्रेक्षित-शैत्यार्ता स्वामिन स्थानकम् अवातरन् । अनभ्यस्तव्यवहारम् एत सन्यासिन भार- वाहादय द्रव्ये प्रातारयन् । उन्मार्गा डिम्भवाला अपीडयन् । तस्य विचित्र वेप वीक्ष्य जना उपाहसन् । सभ्रान्ता स्वामिन यथाकथचित् एक पथिकाधम प्राप्नुवन्, उपकरणानि अस्थापयन्, मुक्तिनिश्वास च अश्वसन्। प्रथमो निराशायात. उत्तरेा स्वामिन तत्र प्रारब्ध 'विश्वप्रदर्शनम्' द्रष्टुम् अगच्छन् । द्वादश दिनानि ते प्रेक्षमाणा अपि अतृप्ता अतिप्ठन् । तत्र पाश्चात्यानाम् अद्भुतेन क्र्तृत्वेन, जीवनोत्साहेन च स्वामिन नि शब्दाः अभवन् । सम- न्तात् जनसागर प्रसृत आसीत् । तथापि स्वामिन आत्मानम् एकाकिनम् अन्वभवन् । ते पर्युत्सुका अभवन् । तथापि आमनिर्णयस्य औचित्य विषये तेपी मनसि कोऽपि सदेहो नासीत् । यदा तु ते परिषद कार्यालयम् अगच्छन्, तदा तेषाम् उपरि वज्रपात इव अभवत् । एक तावत्, परिपत्- प्रारम्भस्य अद्यापि मासद्वयात्मक अवधि आसीत् । तदानी जुलै-मासस्य मध्यावधि आसीत्, न च परिपत् सेप्टेम्वर-मासस्य द्वितीयसप्ताहात् + The whole way was strewn with his feathers, for he was a marked prey for the fleecer afar !' (Rormaan Rolland) he coud be seen from ·विवेवसाद परितम् प्रा प्रारप्स्यमाणा आसीत् । द्वितीयम्, स्वामिन स्वयमेव आगता आसन् । न ते पस्या अपि सस्थाया प्रतिनिधिभूता आसन् । नागीन तेषां समीपे विमपि परिचयपत्रम्, प्रशस्निपत्र वा। कि च परिचयपत्रवता प्रतिनिधी- नामपि प्रयेदाकाल अतिशान्तोऽस्ति इत्यपि पृच्छागारे अपिहन स्वामिन निवेदिता । परिपत् वदा प्रारभते, प्रतिनिधीना विपये के नियमा, या अधिकारसपत् अपेक्ष्यते, वे अन्ये उपचारा, इत्यादिविषये स्वामि- प्रस्यानात् पूर्व तेपाम् उसाहगि शिघ्य गोदम्येन जिज्ञामिन नासीत्। पेवल स्वामिभि अमेरिका प्रति गन्तव्यम्, परिपदि उपस्थाय 'अह विवेकानन्दोऽस्मि' इति वक्तव्यम्, भापितु च आरब्धव्यम् इतीर तेपा वालमुलभा पल्पना आमीत् । एतेन अनपेक्षितेन आपातेन दिधमूढा इव स्वामिन बहिर् भागता । अमेरिखीया जीवितसरणि व्यययहुला आसीत् । हिनचिन्नकै तेभ्य प्रदत्त द्रव्यनिधि प्रतिदिन क्षीयमाण आसीत्। तेषा समीप न कोऽपि ऊपमा आमीत्, न द्रव्यस्य न वा सौहार्दस्य । अम्याम् अवस्थाया बोस्टन विचिनेन व्ययेन स्थातु शक्यते इति श्रुत्वा स्वामिन तत् नगर गन्तु प्रस्थिता । इत पूर्वम् अनुभूताया ईश्वरीयकृपाया अनुभव ते पुनरपि प्राप्त । रेलयाने ६ भारते अमेरिकाप्रस्थानात् पूर्व सच्चिदानन्द इति नामघरेण नरे. न्द्रेण थिऑसफिस्ट सोसायट्या अध्यक्ष कर्नल ऑलकॉट् इत्या. स्यम् उपगम्य परिचयपत्र प्रार्थितम् बासीन । तेन तु अमेखिा- स्थान् स्वान् मित्रान् पत्र विलिख्य स्वामिना प्रशस्तिस्थाने तद्विपये सावधान स्थातु ते प्रवोषिता । ( Romain Rolland, The Life of Vivekananda,' p 8) Nothing could have been more typical of the unorganised pees of Hinduism it elf ( Sister Novedita ) ८ अस्य कानिचित् उदाहरणानि पूर्वयो प्रकरणयो लभ्येरन् । तत्र अनिदिष्टम इदमेकम अत्र उल्लिख्यते -एक्दा उत्तरप्रदेश प्रवसन्त स्वामिन ताडी घाट इत्याख्ये स्थानके अवातरन् । क्षुधा ते अत्यत- पीडिता आसन् । भूम्याम् उपविष्टाना स्वामिना पुरत किंचिदरम् स्वादत्तभक्षणपरः, निष्क्रियतार्थ च तान् उपहासास्पद कुर्वाण ·अमेरिफा-प्रयाणम् १२७ 1 तेपामेव कक्ष श्रीमती सन्वनं नाम पुरन्ध्री आसीत् । स्वामिन तेज पुजन मुखमण्डलेन आकृप्टा सा ते सह भापित प्रारभत । स्वामिन भारतात वेदान्तप्रसाराय आगता सन्ति इति ज्ञात्वा 'स्वामिन् । भवता अस्माक गृहे अस्मदतिथित्वेन स्थातव्यम् । को नु वेद, भवेदपि किंचित् युप्मद- नुकूलम् ' इति च सा तान् विज्ञापयामास । तस्या प्रार्थनाम् अभ्युपगम्य स्वामिन तया सह तस्या 'बीझी मेडोज् 'सजवे प्रासादे वस्तु गता । अन स्वामिभि शारीर स्वास्थ्यम् उपलब्धम् । द्रव्यचिन्ताऽपि नासीत् । तथापि नूतन उपद्रव प्रारब्ध । दर्शनाय आगता जना नाना- विधान् सवद्धान् असवद्वान् वा प्रश्नान् पृष्ट्वा एत 'पागनम्' पीडयन्ति स्म । रथ्यामा तस्य वेप जना उपाहसन् । तथापि इदमपि एकम् अवश्यदेय मूल्यम् इति मत्वा स्वामिन तत् तितिक्षया असहन्त । अत्र निवसन्त ते स्त्रीकारागारस्य वन्दिपाल्या परिचिता अभवन्, तस्याश्च निमन्त्रणानु- सारेण ते कारागार द्रष्टुम् अगच्छन् । तद्दर्शनेन तेपा मनसि ये विचार- कल्लोला उत्यिता ते ते एकस्मै शिष्याय लिखिते पत्रे अक्षरीकृता सन्ति । स्वामिना स्वकार्यनिर्णय , तेषाम् दुर्दम्य उत्साह, तस्य उत्साहस्य तेपा अन्यान् प्रति सक्रमणक्षमता, दृढनिश्चय इत्यादय स्वामिना विशेपा अत्र पयाप्त प्रकटीभूता सन्ति । भावनोत्कटस्य अस्य पत्रस्य अय सारारा -'अत्र अमेरिकाया कारागार सुधारणागृहम् इति शब्देन व्यवहरन्ति। क्व अत्रत्य बन्दिन प्रति प्रदयमान दयालुत्वम्, सन्मार्ग प्रापय्य तथा पुन - प्रेषणम्, क्व च अस्माक भारतीयाना तेषु व्यवहार । तस्य स्मरगमात्रण मम मन दोद्यते। भारते पतिताना नास्ति कोऽपि परिवर्तनावसर । नाविषये धर्म अपराध्यति, किं तु धर्मध्वजिन दाम्भिका इति प्रद- शितमस्ति मा भगवता । - उत्तिष्ठत, पुनका | बद्धपरिकरा . (१२६ पृष्ठत) कश्चित् सहप्रवासी वणिक उपविष्ट आसीत् । परमतितिक्षया तस्य उपहास सहमानेषु स्वामिषु सहसा कश्चित् मिष्टान्न विक्री आगत्य 'स्वामिन्, रात्री रामचन्द्रप्रभुणा द्विवार स्वप्ने आगत्य यूप दर्शिता , युप्मभ्य च अनदानम् आदिप्टम् । तद् इद मिष्टान्न गृहीत्वा अनुगृह्णन्तु मा स्वामिनः' इति प्रार्ययामास ।

·१२८ विवेकानन्द-चरितम् भवत। एतदर्थम् अह भगवता आहूतोऽस्मि । मम बन्धक क्षुधाया। वलीभूता मया एताभ्या अक्षिभ्या दृष्टा. सन्ति । अधुना यूयमेव आश्वा- सस्थानम्, ये निम्नाः सन्तोऽपि निष्ठावन्त स्थ। साहाय्यम् अवश्य लप्स्यते । द्वादश वर्षाणि गृहात् गृहम् अटित्वा भारानान्तेन मया साहा. ध्यार्थ प्रयतितम् । ईश्वर महान् अस्ति, स च मम साहाय्य परिष्यति इत्यस्ति मे विश्वास. । कदाचित् शत्येन क्षुधया वा मम देहपातोऽपि अत्र भवेत्। युष्मदर्थ तु, है युवानः । हम दीनदलितार्थ सघर्पम्, इमाम् आत्मीयना, रिक्यत्वेन पृष्ठनो जहामि । दातश. अस्मिन् सग्राम मरिष्यन्ति । शतशस्तु नवीना तेपा कार्यम् अग्रत सर करिष्यन्ति । स्वयं भगवान् अस्माक सेनानी अस्ति । जीविते असक्ता मरणाच्च अभीता. । भूत्वा अग्रे चलत' ९ “ They do not call it prison but reformatory here Itas the grandest thing I have seen in America How the inmates are benevolently treated, how they are reformed and sent back as useful members of society, And oh, mv heart ached to think of what we think of the poor, the low, in India They have no chance, no escape, no way, toclimb up... * The Lord has shown me that religion is not at fault, but it is the Pharisees and the Sadducees in Hinduism hypocrites, ... .... Gird up your loins, my boys I am called by the Lord for this I have b ca dragged through a whole life full of crosses nd tortures I have seen the nearest and the dearest die almost of stariation, The hope lies in you-in the meek, the lowly, but the faithful , Feel for the miserable and look up for helpt shall come I have travelled for twelve years with thts load in my heart and this idea in my head. I have gone from door to door of the so-called rich and gcat. With a ·अमेरिका-प्रयाणम् . अन्तिमेषु त्रिचतुरेपु वाक्येषु प्रकटिताना भावाना कृते पठ्यताम् सारथी जिचा अभिमानी। कृष्णजी आणि राम सेनानी मशि तीस कोट तव सेना । तो अम्हा विना यावेना. . १२९ देवदूतः प्रा. राइट् एक्दा प्रा. राइट् (J. H Wnght) महोदया तान् द्रष्टुम् आगता । ते हार्वर्ड-विद्यापीठे ग्रीकभाषाया प्राध्यापका आसन् । एतावता कालेन सर्वधर्मपरिपदि प्रवेशविषये नष्टाशाना स्वामिना यस्तय प्रवेश अभूत्, स प्रा राइट-निमित्तमेव । किंचित्कालिकेन सभाषणेन प्राध्यापकमहाशया. अतीव प्रभाविता अभवन् । तै तत्क्षण ' भवता परिपदि हिन्दुधर्मस्य प्रातिनिध्य वर्तव्यम् ' इति साग्रहम् उक्तम् । अयमेव युप्माकम् एतद्- राष्ट्रप्रवेशावसर,' ते अवदन् ।' मम समीपे परिचयपत्रादिक नास्ति,' इति स्वामिभि उक्ते 'स्वामिन् । युष्मत्त परिचयपत्रस्य अपेक्षाकरण नाम सूर्य प्रति प्रकाशनाधिकारविपये प्रमाणपत्रप्रदर्शनार्थम् आदेशनम्,' इत्युक्त्वा (१२८ पृष्ठत) bleeding heart I have crossed half the world to this strange land, seeking for help The Lord is great I know He will help me I may perish of cold or hunger in this land, but I bequeath to you, young men, this sympathy, this struggle for the poor, the ignorant, the oppressed . Glory unto the Lord, we will succeed Hundreds will fall in the struggle-hundreds will be ready to take it up Fauth-sympathy, fier; faith and firey sympathy. Life is no thing death is nothing, hunger nothin", cold nothing Glory unto the Lord-march on, the Lord is our General not look back to see who falls-forward-onward' Tnus and thus we shall go on brethren One falls and another takes up the work " ("The Life of Swami Vivekananda' by his Eastern and Western Disciples, pp_359-360) अय वीर-सावरकर-विरचिताया कविताया. अश वि च ९ 6 Do ·विवेकानन्द-चरितम् १३० प्रवेशायं सर्वप्रकारक साहाय्य दातु ते अडगीकृतम् । परिपद अनेके कार्यकर्तारः तेषा परिचिना आसन् । तेपाम् एको मिम प्रतिनिधि-वरण- समित्या अध्यक्ष आसीत् । तम्मै राइट-महोदयं एव लिखितम्-' अप्रत्याना सर्वेपा पण्डिताना प्राध्यापकाना सपिण्डित पाण्डित्यमपि यस्य पाण्डित्यस्य पोडशी कला नाहति, एतादृश अय महापण्डितोऽस्ति। अनेन सज्जनेन शिकागो-प्रवासस्य परिराऽपि स्वय स्वाम्यर्य क्रीता । स्वामिना शिकामो- नगरे निवासादे आवश्यक व्यवस्था-सपादनार्य सवद्धान् परिपदधिकारिण उद्दिश्य तेन स्वामि-परिचायकानि पत्राण्यपि लिखित्वा दत्तानि । एतेन परमात्मन कारुण्याविष्कारेण प्रसन्ना स्वामिन एव मुद्रागमनम्य साफ्ल्ये निश्चितमनस्का भूत्वा शिकागो उद्दिश्य प्रस्थिता । किंतु देवविलसितम् समाप्त नासीत् । रेलयाने कश्चित् वणिक् स्वामिभि सह मिलित । 'अहमपि शिकागो प्रस्थितोऽस्मि। यह भवन्तम् इष्टस्यान प्रापयिष्यामि,' इति तेन अड्गीकृतम् । शिकागो ग्थानक प्राप्तस्तु स स्वकार्येण अपहृतमानस सर्व विस्मृत्य त्वरया एकाकी एवं स्थानकात निर्ययो। यान विलम्बन आगतम् आसीत् । दुर्दैववशाच्च परिपत्-कार्यालयस्य य स्थानसकेत स्वामिभिः पत्राप्ति कृत आसीत्, सोनपि कुमापि नष्ट । स्थानकात निर्गत्य प्राप्त प्राप्त पुरुष स्वामिन पप्रच्छु । जर्मनप्राये तु तस्मिन् एशान्ये विभागे न कोऽपि सान् अववोदधुम् अश- चनोत् । रात्रि प्रवृत्ता। गत्यन्तरम् अपश्यन्त' स्वामिन पुनरपि स्थान प्राप्ता । एका बृहती मञ्जूपा तेपा दृक्पयम् आगता। स्वामिन तस्या प्राविशन् । तै प्रबासकोशिका उपधानीकृता । पादौ सकुच्य उदरोपगो वृतौ । जगदम्बाया स्मरण कृतम् । ततश्च ते निद्राम् अगच्छन् । सर्वधर्म परिषद श्वस्तनीय अय सम्राट् पूर्वरात्री एव रेलयानस्थानके आकाशस्य अपस्तात् शत्येन सिमसिमायमान-गात्र अस्वपीत् । - अथ वा 'शम्या १० Here is a man who is more learned than all our leared professors put together' ('The Lure of Swami Vivekar nanda' by ls Eastern and Western Disciples.p 361) L ·अमेरिका-प्रयाणम् १३१ ? भूमितल दिशोऽपि वसन' येपाम्, तेषा परिव्राजकानाम् अस्मदादिहृदय- विदारिणी अपि का नाम इय कथा प्रभातम् । 'प्रत्यग्रजलम् आघाय' तदनुसारेण प्रस्थिता स्वामिन अल्पेनैव कालेन ‘लेक्-शोअर ड्राइव्ह' इत्याख्य लक्षाधीशाना वसतिस्थान प्राप्नुवन् । क्षुत्क्षामकण्ठास् ते सन्यासिधर्मम् अनुसृत्य तत्र गृहात् गृह गत्वा भिक्षितुम्, परिपत-स्थान च प्रष्टुम् आरभन्त । न तु कोऽपि तान अवदधे । कश्चित् कठोरम् अवदत् । प्रवासखि नान् मलिनवाससश्च तान् दृष्ट्वा कोऽपि सामान्यो याचकोऽयम् इति मत्वा कश्चित् धाडिति द्वारम् आवृणोत् । कश्चित् निटिल वलीवलित चकार । कुत्रचित् भृत्या एव तान् बहिर्मार्ग दर्शयामासु । स्वामिन किंकर्तव्यविमूढा अभवन् । किंचिद् अन्तर गत्वा श्रान्ता क्षीणाश्च भूत्वा ते रथ्योपान्ते उपाविशन् । यस्य कार्या- थम् अहम् एतावत् सुदूरम् आगत तस्य इच्छया यद् भावि तद् भवतु इति चिन्तयित्वा तदादेश परिपालयन्तश्च तम्थु । अता पारमेश्वरी लीला अत्रान्तरे अभिमुखस्य प्रासादस्य द्वारम् उदघाटयत । तस्माच्च निर्गत्य काचित् अनुभाववती पुरधरी धीरललिनेन पदम्यासेन स्वामि- सकागम् आगत्य आभिजात्यव्यञ्जकेन स्वरसयोगेन अपृच्छत्, ' महाशय अपि भवान् सर्वधर्मपरिषदर्थम् आगतोऽस्ति ?' स्वामिभि सर्वोऽपि निजो वृत्तान्त तस्य निवेदित । त ध्रुत्वा थीमती हैल (इद तस्या नामधेयम् ) तान् स्वगृहम् आगत्य विश्रमितुम्, आतिथ्य च स्वीनतुं व्यज्ञापयन् । 'विधामोत्तरम् अह स्वय भवन्त परिपत्-कार्यालय प्रापयिष्यामि, इत्यपि सा आश्वासयत् । कृतज्ञताभिभूता, स्वामिन 'अहो अद्भुभ परि- त्राणम् । अहो आर्या पारमेश्वरी लोला।' इति मनसि चिन्तयन्त ताम् अनुमृत्य तम्या गृहम् अगच्छन् । तत्र अचिरेण समग्र हेल कुटुम्ब तेपा मित्रता गतम् । तर कचित् काल विधम्य, पौर्वाल्लिकी क्रिया निवर्य, प्रात- राशादिना नवीभूता , अनुभूतेन ऐश्वरेण सानिध्येन प्रगुणितोत्साहाश्च स्वामिन धीमत्या हेल-महोदयया सह परिपत्-नायालय प्रतस्थिरे । - ·१२. सर्वधर्मपरिपद तालिका काण्ड प्रारब्धम् , 'Sisters and Brothers of Armerica'' इति स्वामिभिः सबोधितमाने, तस्मिन् सभागृहे यत् अनवरत प्रचण्ड तत् अभूतपूर्वमेव आसीत्। सोमवासरे ११ सेप्टेम्बर दिने सर्वधर्मपरिषद कार्यारम्भ १० वादनवेलाया सजात.। १८९३ विस्ताब्दे शिकागो इत्यत्र सपन्नस्य 'कोलम्वियन् ' विश्वप्रदर्शनस्य' इय सर्वधर्मपरिपद् खिलपर्व इव आसीत् । कला, वाडमयम् इत्यादिषु विषयपु दृश्यमान धर्मस्य प्रभाव वीक्षमाणः प्रदर्शनचालक अस्मिन् प्रदर्शन कला-तन्त्रादिभि सह धर्माय अपि सर्वधर्मपरिषद्-रूपेण स्थान प्रदत्तम् । कतिपयेभ्य. मासेभ्यः पूर्व परिषद आयोजन प्रारब्धम् आसीत्। देश- विदेशेषु निमन्त्रणानि प्रेषितानि आसन् । प्रतिनिधीनाम् अधिकारसपत् निर्धारिता आसीत् । रैस्तधर्म विहाय हिन्दवः, वौद्धा, जैना , ज्यू, मुस्लिमा, पारसीका , शिन्तो- धर्मीया तथा च कॉन्फ्युशियना तत्र समिलिता आसन् । ७००० त १०,००० पर्यन्त सामाजिका सममिलन् । १७ दिनानि अस्या परिषद कार्य प्राचलत् । १००० त अधिका निबन्धा. तत्र वाचिता । परिषद औद्घानिक समारोह 'कलाभवने' बोलम्बस-शालायाम् अभवत् । २०० जनानाम् उपवेशनानुकूल मञ्च निर्मित आसीत् । तत्र मत्तत्-धर्मीयाणा महापुरुषाणा मूर्तय स्थापिता आसन् । तत्तत्-देशीया ध्वजा आस्फरन्त । उपरि अमेरिकाया प्रथम पदार्पण कुर्वत कोलम्बसस्य The Parliament of Rebgions 'अयि अमेरिवीया भगिन्य, भ्रातरश्च ३ World's Columbian Exposition म ·सर्वधर्मपरिषद् तैलचित्रम् अलम्बत। दशवादन-वेलाया परिषद पार्याध्यक्षा डॉ बॅरोज् महोदया सभाध्यक्ष कार्डिनल गिवन्स इत्येत सह सभागृह प्रविष्टा । तेपाम् अनुपद बाडिनल मॅसारिक तथा च अन्य प्रतिनिधय आसन् । उपस्थितै उत्याय कृताभिवदनास ते सर्व घण्टासु निनदन्तीपु सामाजिवान् समारम्भपूर्व प्रदक्षिणीकृत्य मञ्चम् आरुह्य स्व स्वम् आसन पर्यगृह्णन् । मध्ये कार्डिनल गिवन्म आसन् । तेपाम् उभयत उपविष्टेप पौरस्त्यपु प्रतिनिधिषु नगरयर (मुम्बापुरी) तथा च मुजुमदार इत्येतो प्राह्मसमाजस्य प्रतिनिधी, जन-प्रतिनिधि गान्धी, तथा च थिऑस- फिन्टाना प्रतिनिधि (अनी येझण्ट इत्येतया सह) चक्रवर्ती इत्येते भारतीया भासन् । लड्यात बौद्धप्रतिनिधि धर्मपाल आसीत् । ३१ प्रमावो आसने उपविष्टा विवेकानन्द-स्वामिनस्तु यया स्फुरत्यभंग मुसमण्डलेन, सर्यव रक्तवापायेण कञ्चुवेन उप्णीपण च सपादितराजशोमा इव सर्वपामेव नयने हठात् हरन्त तम्य । ४००० कण्ट समराल गीताया 'Lead me Rindly Light इत्यस्या प्रार्थनाया अनन्नर डॉ बरोन् महोदय प्रास्ताविक भाषण तम् । तदुत्तर च तं एवम्य प्रतिनिध परिचायन प्रारम्धम् । परिचाय्यभान प्रतिनिधि विमपि अल्पाभर प्रास्ताविक भाषणम् अपरोत्। स्वामिन सर्व प्रक्षमाणा आमन् । ते तत्र प्रवाण्ड- पण्डिता दार्शनिका, महामहिमानश्च धर्माचार्या दृष्टा । तेपाम् आम- विश्यामपूर्णानि वस्तम्यानि श्रुतानि । स्वामिन सभ्रान्ता अभवन् । नामीत् सैपाम् एतादृपया जनमगदि भाषणाभ्यामः । तेषां हृदय पडधायमानम् मागीत् । गावाणि असीदन् मुग प अगुप्यत् । अन्य वसभि भाषणानि पण्ठम्योपानि या आरान्, पत्रापिानि या। स्वामिभिस्तु एतादृग न मिमपि कृतम् आमोत् । से मनमि प्रार्थनापरा तम्य । प्रमेण स्वामिना ४ पास्मिा स्वीये पत्र स्वामिमि तदानीती निगाय-या एय वर्णित 37frey Imaginc a hall below and a huge gallery abovs, packed with six arxien thousand 007 272 nomen na presenting the best culture of the country, and on th: plas. form lamet my af all the nations on the such And I ·१३४ विवेकानन्द-धरितम् - समय आगत । 'इदानीमेव माऽस्तु, केनचित् कालेन,' स्वामिनः अवदन् । एवम् अनैकवारम् अभवत् । अध्यक्षा विस्मिता अभवन् । साय- काल प्रत्यासन्न । अन्ते अध्यक्ष स्वामिन उक्ता, 'इदानी भवता अवश्य वक्तव्यम्। स्वामिन उदतिप्टन् । तेषा मुख दिदीपे। तेषा दर्शनमात्रेण सर्व सभागृह निशब्दम् अभवत । त विशाल जनसागरम् एकेनैव दृष्टिक्षेपण कवलीवुर्वद्भि स्वामिभि देवी सरस्वती ध्यात्वा वक्तुम् उपक्रान्तम् - Sisters and Brothers of America स्वामिभि एव सबोधितमात्रे, तस्मिन् सभागृह यत् अनवरत प्रचण्ड तालिकाकाण्ड प्रारब्धम्, तत् अभूतपूर्वमेव आसीत् । तत् सभागृह महो- साहस्य वृहत्तरडगाडमिव अभवत् । शतशो जना उत्थाय उच्च साधु- वादान् उदीरयामासु । सर्वेऽपि जना प्रोत्साहयति प्रोत्साहयन प्रोत्सा- हयन्ति स्म । मदमतमिव सभागृहम् अभवत् । स्वामिभिः सबोधनस्य सामारम्भिकाणि उपचारपदानि दूरोत्क्षिप्तानि आसन् । हृदय-गर्भागारात् आगतम् इद मानव्यावाहन श्रोत्ऋणा हृदयानि अस्पृशत् । एतेन प्रयमे- नंव वाक्यन स्वामिभि सभा जिता । स्वय स्वामिनस्तु विस्मिता अभवन् । ममैव प्रोत्साहनपर अय साधुवाद इति न ते श्रद्दधु । मिनिटद्वयन शान्सताया प्रत्यागताया स्वामिन वक्तु प्रारमन्त। (१३३ पृष्ठत) who never spoke in public in my life, to address this august assemblage my heart was fluttering and my topgue nearly dried up, I was so nervous and could not yenture to speak in the morning Mazoomdar made a nice speech-Chakrawarti a nicer one and they were much ap plauded They were all prepared and canle with ready made speeches I was a fool and had nonc, but bowed down to Devi Saraswati and stepped up and Dr Barrows introduced me I made a short speech. and when it was finished, I sat down almost exhausted with emotion . .

·विवेकानन्द-धरितम् एक्त्वसाक्षात्यारस्पा वृतार्थता सिध्यति। तदर्यम् अह-मम-पारयो स्याग अपरिहार्य । सीमितम्य अवारम्प रयागपूर्वव वैश्विवाहवारम्य भावनेन मृत्यु-दुस-अमानानि विनश्यन्ति, यतः तादृश पुरुष तय- सुख-शानेन सह ऐपारम्य प्राप्तोऽस्ति। 'उत्तिष्ठत, हे सिंहा ! 'यूयम् अमृतस्य पुत्रा स्य। ईश्वरस्य सतति स्य। न कोऽपि पुरुप पाप अस्ति इति हिन्दुधर्मो मन्यते । उत्तिष्ठन, हे सिंहा । मेपत्य- भ्रमम् अपसारयत यूयम् अमर आत्मा, मुक्त चैतन्यम्, न यूय सरीरम् । प्रति युग्मार दासी, न यूय तस्या दासा'। 'काम हिन्दुधर्मे दैवतानाम् अनेकत्वम् अस्ति, कर्मकाण्डस्य वाहुल्यम् अस्ति। कि तु सर्वमिद साधनमात्रम् , न तत् धर्मसर्वस्वम्। साधनानि च एतानि चित्तशुद्ध्यर्थम् आवश्यवानि। मूर्तिपूजापि एकाग्रतासपादनाय आवश्यिका । तम्य तस्य पुरुपस्य चिभेदेन, अधि- वारभेदेन, परिस्थितिभेदेन च साधनभेद अपरिहार्य । हिन्दुधर्म नैतैयु बाह्यसाधनेषु नियत । न वा म यस्य यस्यापि मतस्य अडगीवार- स्वरपक' । स अनुभवपरम । हिन्दुधर्म आत्मसाक्षावारपरम अस्ति। . & Then alone can death cease when I am one with life, then alone can misery cease when I am one with happiness itself, then alone can all the crrors cease whe'ı I am one with knowledge itself, and this is the necessary scientific conclusion Yes, the Hindu refuses to call you sinners ! ye are the children of God, the sharers of immortal blus, holy and perfect beings Ye divinities on earth-sinners? It is a sin to call a man so, it is a standing libel on human ra ture Come up O lions, and shake off the delusion that you are sheep, you are souls immortal spirits free blest, and etemal, ye are not matter, ye are not bodies, matter Is your servant, not you the servant of matter .

·1 सर्वधर्मपरिषद् 'एतादृशं विश्वधर्म प्रदत्त । तदानी सर्वाणि राष्ट्राणि युष्मान् अनु- सरिष्यन्ति। अशोकस्य धर्मपरिषद् बौद्धधर्मनियता आसीत् । अकबरस्य व्यापकप्रयोजना आसीत्, तथापि सा केवलम् आस्थानसभा आसीत् । सर्वधर्माणाम् ईश्वरगामित्वस्य दशसु दिक्षु उद्घोपणं तु अमेरि- कायाः भाग्यलिखितम् अस्ति । निजान् उदात्तान् विचारान् अनुष्ठातुं स ईश्वर - यो हिन्दूना ब्रह्म अस्ति, य. पारसीकानाम् अहुर-मझ्दा, यो यो ज्यूना यहोव , यश्च रस्ताना स्वर्गस्थः पिता-स युष्मभ्य बल ददातु।' स्वामिनाम् एतेन भापणेन हिन्दुधर्मस्य अज्ञातपूर्वम् उज्ज्वल रूप बौद्धाना बुद्ध, Offer such a religion and all the nations will follow you Ashoka's council was a council of the Buddhrst faith. Akbar's though more to the purpose was only a parlourmeeting It was reserved for America to proclaim to all quarters of the globe that the Lord is in every religion May He who is Brahman of the Hindus, the Ahura- Mazda of the Zoroastrians, the Buddha of the Buddhists, the Jehovah of the Jews, the Father 14 Heaven of the Christians, give strength to you to carry your poble Idea * 'एक सद् विप्रा बहुधा वदन्ति, अग्नि यम मातरिश्वानमाहुः' इत्यस्या वैदिकऋचि (ऋ. १.१६४.४६) प्रथमाविर्भूतस्य पं शेवाः समुपासते शिव इति, ब्रह्मेति वेदान्तिनो बौद्धा बुद्ध इति, प्रमाणपटवः कर्तेति नयायिकाः । अहंनित्यय जैनशासनरताः, कर्मति मीमांसका सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलं त्रैलोक्यनायो हरिः ।। इत्यस्मिन् पार परिके श्लोके । क्रमेण उपचितस्य बीजस्यैव अयं कालानुरूप प्रपञ्चः ·विवेकानन्द-चरितम् पश्चिम्या ज्ञातम् । विवेकानन्दोऽय कोऽपि प्रेपित इव, नवयुग-प्रवर्तक इव जनान् प्रत्यभात्। हिन्दुधर्मस्य परिपूर्ति - बौद्धधर्म. उत्तरेयु (२० सेप्टेम्बर) 'भारतस्य तारोशिनी आवश्यक्ता : अनम्, न धर्म (Religion not the crying need of India, but bread) इति विपये स्वामिभि भापित्वा दारिद्रघापनाना भारतीय वान्धवाना कृते साहाय्यान्वेपणम् अवागमने मम उद्देश इति उक्तम् । एतेन अर्य सन्यासी न केवल धर्मप्रवचनकार, किंतु देशभक्तोऽपि इति पाश्चात्याना अवगतम् अभवत् । २२ मेप्टेम्बर दिने 'पौराण हिन्दुधर्म वेदान्त-सिद्धा- न्ताश्च' (Orthodox Hinduism and the Vedanta philosophy) इति विपये तथा च 'भारतीया आधुनिका धर्मा ' (Tne Modern Religions of India) इति विषय भाषणे अभूताम् । २५ दिनाडके 'हिन्दुधर्मस्य सार:' (The Essence of Hinduism ) तेपा भाषणस्य विषय आसीत्। तदुत्तरे दिने ( २६ दिनाडके ) 'हिन्दुधर्मस्य परिपूर्ति - बौद्धधर्म (Buddhusm the Fulfilment of Hinduism) fa faqat afizata भाषमाणे स्वामिभि 'हिन्दुधर्मस्य अड्गद्वयम्, एक कर्मकाण्डात्मकम् अपर च आध्यात्मिकम् । आध्यात्मिवाडगस्य ताक्किी परिपूर्ति शाक्य- मुनिना प्रदर्शिता । न हि हिन्दुधर्म-बौद्धधर्मी अन्योन्य विना जीवितु शक्नुत । ९ स्वामिनाम् एतद्भापणम् अन्तरेण भगिनी निवेदिता वदति when he began to speak it was of the religious ideas of the Hindus, but when he ended Hinduism had been created अव्यवस्थित रूपाय हिन्दुधर्माय भूतनाशय किमपि नवीन सघटित रूप स्वामिभि प्रदत्तम इति तस्या. आशय । Fiat ut foafat But the young Hindutst, convinced In spite of himself of the superiority of his own deal, presented Hinduism in its essentials, rejuvenated and puri fied of its degenerate parts, as the universal religion of which he spoke.' (The Life of Vivekananda, p 39 Note 1) ·सर्वधर्मपरिषद PAN - । प्राह्मणाना तीक्ष्णवुद्धि शाक्यमुनेश्च दयामय हृदयम्, इत्येतयो सगम' अद्यतनस्य भारतस्य कृते आवश्यक ' इति प्रतिपादितम् । सप्तदश दिनानि परिषद कार्य प्राचलत् । अन्तिमे दिन (२७ सेप्टेम्बर) समारोपाधिवेशने स्वामिभि स्वस्वधर्मपरिपालनस्य, सहिष्णुताया, शान्त , सहकार्यस्य च सदेश प्रदत्त । ते अवोचन् - "न ररस्तेन हिन्दुत्व बौद्धत्व वा अडगीकार्य, न वा हिन्दु-बौद्धाभ्या रंस्तत्वम् । सर्वोऽपि इतरेभ्यो विशेष ग्राह्याश गृहीत्वा स्व स्व व्यक्निविशेष परिरक्षतु, विकासनियमानुसारेण च विकसतु ... 'सर्वधर्मपरिपदा इद प्रमाणीकृतम् अस्ति, यत् माडगल्य शुचिता दयापरत्व वा न स्यापि धर्मविशेषस्य एकाधिकार स्वम् । सर्वेषु च सप्रदायेपु महापुरुपा गृहीतजन्मान सन्तीति। यदि इदम् अनादृत्य कश्चित् अयधर्मनाशपूर्व स्वधर्मस्यैव अवस्थितिस्वप्नान् पश्येत् नूनम् अनुकम्पनीय स वराक । इदमेव केवल निदर्शयितुम् इच्छामि, यत् इच्छतोऽनिच्छतोऽपि वा तस्य अचिरमेव सर्वधर्माणा ध्वजेषु 'साहा- य्यम्, न सघर्ष,' 'सारग्रहणम्, न विनाश ,''शान्ति सुखसवादश्च, न विवाद ' इति शब्दा लिरपरन् । " १० "The Christian ts nor to become a Hindu or a Buddhist, nor a Hindu or a Buddhist to become a Christian But each must assimilate the spirit of the others and yet preserve his individuality and grow according to the law of growth "If the Parliament of Religions has shown anythng to the world it is this It has proved to the world that holiness, purity and charity are not the exclusive possessions of any church in the world and that every system has produced men and women of the most exa}- ted character in the face of this cvidence, if any body dreams of the exclusive survival of his own religion and the destruction of the others, I pity hu from the bottom of my heart, and point out to him that upon the danger ·विवेकानन्द-चरितम् परिषदः महिष्ठो मानवः सप्तदशदिनव्याप्ता इय सर्वधर्मपरिषद् नाम एको महान् जागतिको व्यतिकर, अभवत् । विवेकानन्दश्च तस्याः 'हीरो' अभवत् । केवलं स्वामिना भाषणश्रवणायं पर्याप्तोष्णे तस्मिन् जनवहुले वातावरणे न्यजनेन आत्मानं वीजयन्त., अन्येपा च वक्त्ऋणा गतरसानि भाषणानि शृण्वन्त. होरानुहोरं सहस्रश. श्रोतार. प्रत्यपालयन्। प्राय. सर्वदेव अर्थ- होरामात्रात् नियतकाला अधिक समय स्वामिन अलभन्त। अनेकदा परिपत्-कार्य अगृहीतरसान् सभागृहाच्च निर्गच्छतो जनसमूहान् प्रेक्ष्य अध्यक्ष. 'इदानीम् अमुककालोतर विवेकानन्द-स्वामिना भापण भविष्यति', इति उद्घोषयति स्म, तस्य च श्रवणमात्रेण गमनोन्मुखा जना. पुनरपि निवृत्य स्वस्थानग्रहणार्थं त्वरन्ते स्म। विदुषा, पत्रकाराणा, सामान्य- पुरुषाणाम् -सर्वेषामेव मनःसु स्वामिभि किमपि पद कृतम् । भारतस्य हिन्दुधर्मस्य च कन्धरा उन्नता अभवत् । विज्ञानविभागीया. अध्यक्षाः तान् अन्तरेण अवोचन्, 'परिषदि, अमेरिकीयाया च जनताया हिन्दुधर्मग यथा स्थानं लब्धम्, न तथा केनापि अन्येन धामिकेण सप्रदायेन । न चात्र कोऽपि सशीतिलेश., यत् हिन्दुधर्मस्य महत्त्वपूर्ण वैशिष्टयविशिष्टश्च प्रतिनिधि विवेकानन्द-स्वामी लोकप्रियतम. प्रभावितमश्च आसीत् । यदा यदा स्वामी अभाषत", तदा (१३९ पृष्ठत.) of every religion will soon be written, in spite of his resis. tance: 'Help and not Fight,' Assimilation and not Destruction,' 'Harmony and Peace and not Dissension'" ११ श्रीमती अॅनी बेझण्ट निज स्वामिविषयक प्रथम अहम् एव शब्द- चित्रीकरोति, A striking figure, clad in yellow and orange, shunmg like the sun of India in the mudst of the heavy at. mosphere of Chicago, a lion head, piercing eyes, mobile lips, movements swift and abrupt-such was my first impression of Swami Vivekananda ... First impression was of the wintior rather than of the monk purposeful, ·ment of Religions After hearing him we feel how foolish सर्वधर्मपरिषद् १४१ तदा रस्त रस्तेतरश्च श्रोतृभि स सोत्साहम् अभिनन्दित, तस्य च एकक शब्द ते कर्णीकृतप्राण श्रुतः ।' दि न्यूयॉर्क हेराल्ड अलिखत्, 'असशयम् अय परिषद महिप्ठो मानव । अहो मौख्यंम् एतादृशाय विद्वद्राष्ट्राय धर्मप्रसारकान् प्रेषयताम् अस्माकम् ।' तस्य भापण ' noble and sublime' इति दि रेव्हयू ऑफ रेव्हयूज् अवर्णयत् । ' Prophet and a Seer' अन्य उदीरयामासु । स्वामिना चित्राणि रथ्याया स्थापितानि । तानि दृष्ट्वा रथ्यापुरुषा अपि शिरोऽवनमय्य अवन्दन्त । केभ्यश्चिदेव दिनेभ्य पूर्वम् अज्ञातप्राया परिव्राजकमात्राश्च सन्त स्वामिन. सहसा जागतिक-पुरुपताम् अवाप्नुवन् । तथा नाम अय कीतिलाभ आकस्मिक देदीप्यमानश्च आसीत्, यथा स्वामिन 'एकस्मिन् प्रभाते उदतिष्ठन्, आत्मान च लब्धवर्णम् अपश्यन्' इव । 'कि मे पुष्कलाभि स्तुतिभि ?' किं तु स्वामिन ? तेपा मन स्थितिः कीदृशी आसीत् ? तेपा प्रतिक्रिया का आसीत् ? अपि ते एतेन अतितोपनतेन कीतिवर्षण अमोदन्त ? आत्मानम् अभ्यमन्यन्त ? ते तु अरुदन् । समाप्तो मे परि. ब्राजकस्य स्वाधीन. अज्ञातवास इति विचार तान् अव्यथयत् । किंतु ईश्वरेण ते कार्यविशेपे नियुक्ता आसन् । तदर्थम इदमपि एक मूल्य प्रदातव्यम् आसीत् । तेषा प्रथम एव विजयदिवसे केनचित् लक्षाधीशन ते स्वगृहम् आगन्तु सप्रश्रय प्रार्थिता । स्वामिन तस्य प्रासादम् अगच्छन्। पञ्च पक्वानानि अभुज्जत । भोजनोत्तर तान् शयनागार नीत्वा महाहं पर्यटक दर्शयित्वा, स्वामिभि अधुना विधामानुग्रह कर्तव्य,' इति च प्रार्थ्य गृहस्वामी निर्गत । रेल्वे स्थानके सुप्तपूर्वा स्वामिन अस्या मृदु-मृदुलाया (१४० पृष्ठत) Vinile, strong, he stood out, a man among men, able to hold his own .. १२ “He is undoubtedly the greatest figure in the Parlia. It is to send mussionaries to this learned nation ·१४२ विवेकानन्द-चरितम् शय्याया शयितु नाशक्नुवन् । सुखसमृद्ध्या परिवृताना स्वामिना नेनपुरतः भारतस्य दारिद्रयम् उपस्थितम् । उपधानम् अध्रुक्लिन्नम् अभवत् । अन्ते शयनासहा स्वामिन उत्थाय वातायनम् अगच्छन् । तत्र च अन्धवारा- वलोकनपरा तस्यु । केनचित् कालेन दुखाभिभूता भूत्वा ते भूम्याम् अवा- सीदन्, जगदम्बा च प्रार्थयन्न, 'हे अम्ब । मम मातृभूमि तत्र दारिद्रम- पड़के मग्नास्ति । किं मे एताभि पुष्क्लाभि स्तुतिमि ? व ते दुर्लभा. भग्रासा भारतीया , वन चैते सौख्यराशी लुठन्त अमेरिकीया तीया जनता क उत्थापयिष्यति ? कस् तस्या मुखे कवल दास्यति' अयि अम्व। कथमह ता सेवेय' दर्शय मा मार्गम् ।' सर्वधर्मपरिपत् समाप्ता। स्वामिना कार्य प्रारब्धम् । । , भार ?

·१३. पश्चिमायां वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम् ) सर्वधर्मपरिपदा स्वामिन विश्वविश्रुता अभवन् । विवेकानन्द' नाम सर्वत्र प्रसृतम् । स्वामिनस्तु न स्वनाम- प्रसारार्थम् अमेरिका गता आसन् । एक विचारोघ तेपा तत्र विस्रष्टव्य आसीत । हिन्दुधर्मस्य सार प्रसारणीय आसीत् । तत्र वेदान्तस्य चक्र प्रवर्तनीयम् आसीत् । न च वैवल बौद्धिका पाठा प्रदेया आसन् । यावच्छक्य तग्रस्थाना जीवितमपि परिवर्तनीयम् आसीत् । व्याख्यान-पर्यटनम् स्वामिभि घ्याख्यानपयंटन सकल्पितम् । एकया व्याख्यानसस्थया (lecture bureau) इद पर्यटनम् आयोजितम् । व्याख्यानशुल्करूपेण लब्धस्य धनस्य कश्चित् अश स्वामिमि लब्ध । तेन तै किचिदिव आर्थिक स्वातन्थ्य लब्धम् । अस्मिन् काले शिकागो-नगरे हेल-कुटुम्बस्य गृह तैपा मुख्या. वास आसीत् । तत्र स्थित ते शिशिरागमै पर्यटन प्रारभ्य एकवर्षात्मकेन कालेन पूर्वामेरिकाया मध्यामेरिकाया च आयोवा सिटी, इण्डियाना- पोलिस, मिनीपोलिस, डेट्रॉइट, हार्टफोर्ड, वफेलो, वोस्टन, केम्बिन, बाल्टि- मोर, वॉशिग्टन, ब्रूकलिन, न्यूयॉर्क इत्येतानि प्रधानानि नगराणि गत्वा तत्र व्याख्यानानि प्रदत्तानि । प्रारम्भिके काले 'आहूतो न निवर्तेयम्' इति वृत्तिम् आश्रित्य ते न किमपि व्यारयाननिमन्त्रण प्रत्याख्यातम् । अद्वैतप्रतिपादनेन पाश्चात्याना मनासि प्रबोधयितुम्, स्वसपर्वागताना जनानाम् आध्यात्मिक दर्शन विस्तारयितुम्, स्वजाते धर्मसंस्कृतिगतान् आदर्शान् पाश्चात्येप परिचाययितु च ते उत्सुका आसन् । प्रतिसप्ताह ते सामान्येन १२-१४ व्याख्यानानि प्रदत्तानि । देवदत्तेन कार्येण गृहीत- चित्त ते स्वशरीर न अपेक्षितम् । वक्तुमिद नावश्यकम्, यद् यत्र यत्र ते गता तत्र तत्र आप्लावयता जनसागरेण विहितस्वागता अभवन् । सर्वत्र वृत्तपत्रकारा तान् अविष्य अन्विष्य व्यक्तिगतान् स्वदेशगताश्च पश्नवर्षान् अवर्पन् । १८९४ विस्ता. उदस्य फेब्रुअरी मासे ते डेट्रॉइट नगरम् अगच्छन् । तत्र युनिटेरियन चर्च ·विवेकानन्द-चरितम् इत्या तेपाव्याख्यानानि धत् । तत्रत्य 'डेट्रॉइट परी प्रेस सनक वृत्तपत्रम् अस्य कृष्णवर्णस्य, कृष्णवेशस्य, कापायवस्त्रधरस्य च 'पौरस्त्यस्य धातु आइग्लभाषापाटवेन जनित साश्चर्यानन्द His hearers are pleasantly astonished when the dark-hued, dark haired, dignified man rises i nch yellow robes and speaks their own language with fluency, distunctness and correctness, इति शब्द वर्णयति । 'मानवस्य दिव्यत्वम्' (the Dismity of Man) इति-सज्ञक्स्य व्यास्यानस्य वर्णनावसरे तदेव पत्र 'so logical that he made science appear like common sense ' इति आह । श्रीमती मेरी सी फुडके (या वर्षद्वयोत्तर स्वामिना शिष्या अभवत्) १४ फब्रुअरी दिन प्रथममेव स्वामिना व्याख्यानम् अशणोत् । तदानीम् अवलोकित स्वामिना नरेन्द्रमाव (ईश्वरभाव), प्रभाववान् आकृति- विशप, श्रवणसुभग अनेकरूपधृक् शब्द, प्रथमराब्दथवणेन च सभागृहे प्रसृता एकश्वासा नि शब्दता इत्येतत् तया सुष्टु वर्णितम् स्ति' । विशपतश्च स्वामिना देशभक्त्या जना प्रभाविता अभवन् । यया रीत्या 'मम देश' इति प्रस्तुत्य ते मापन्ते स्म, सा हृदयस्पर्शिनी आसीत् । इदम् एकमेव शब्दद्वयम् अस्य सन्यासिन स्वजनाभिमुखत्व पर्याप्त प्रकटीचकार। १ Eastern brothermas fe likes to be alled! २ I can see him yet as he stepped upon the platform, a regat majestic figurt, vital, forceful, dominant, and at the first sound of the wonderful voice, a voice all music-now like the plaintive minor strain of an Eolian harp, agiin deep, violent, resonaat—there was a hush, a ställness that could almost be felt, and the vast audience breathed as one . Iman “ His patriotism was perfervid The manner in which he speaks of 'My country' is most touching. That one phrase revealed him not only as a monk, but as a of his people mtit ·अपरिमिताऽस्ति, संघ सति प्रसग एतादृशानिर्माणक्षमा, इति ते अगदन्। इद तु न विस्मतव्यम् यत् कदाचिन् पक्षानरगता जना बपि एतेषा पेन सह भवान रात्री एवमुच्च भाषमाण यामीन ?' इति एच्छन्ति म्म। स्वामिन तान् यत्ति मपि वदन्ति स्म । स्वशिघ्यागा तु समाधान ते आत्मन अचिन्त्यसवितत्वम् आश्रित्य मुन्ति ते एते प्रकारा धनोत्पादा व्यवसायीहना । यमय ते मिद्धिविषये अत्यन्तनि स्पृहा आसन, स्वशिष्या अपित सिद्रियो दूरेज्वम्यानुम् पश्चिमाया वेदाल-चरप्रवर्तनम् (पूर्वार्थम्) ‘साहाय्यकारिणी अशरीरिणी वाक् अनवरत प्रवृत्तन च्यात्यानपण स्वामिन अन्तरान्तरा क्षीणवला: भवन्ति स्म । न केवल शरीर, मनस्तोऽपि "वि वा श्व व्यास्थान वक्ष्यामि ?' इति ते किंवा यविमूढा भवन्ति स्म । एतादृशेष अवसरेपु तं अद्भुतेन स्पेण मार्गदर्शन लब्धम् । कदाचिन् ते मध्यराने आत्मानम् उद्दिश्य उच्च भाषमाण कमपि अशण्वन् । कदाचित् स्वनमीपे व्याख्यान प्रददत कमपि । कदाविच विवदमानो कावपि द्वो पुरपी । एवम् अशरीरिण्या वाचा समर्पित विचारधन ते उत्तरेषु व्यात्यानेयु उपन्याम्यन् । नेद शदश्रवण चमत्वाचन स्वामिन अमन्यन्त । मनस शक्ति मियोभाषणाना व्याख्यानाना बानि मृण्वन्ति स्म, प्रभाने च 'स्वामिन्" म्मान पदापि । उपदिष्टा। 'गच्छत ! पुनरपि विस्त सारणीकुरत !, ·विवेकानन्द-चरितम् शब्दै अताडयन् । डेट्रॉइट इत्यत्र फेनुअरी मासे (१८९४) प्रदत्तै एक म्मिन् व्याख्याने 'युष्माभि शस्त्रबलेन स्वधर्म प्रसार्य, धनपूजन च प्रारभ्य त्रिस्तोपदेश अवज्ञासरणि नीतोऽस्ति' इति ते अवदन् । भारतीयाना धर्मदेवताना रस्त धर्मोपदेशक वृतस्य अवमानस्य प्रतिशोधार्य यदि समयेण भारतेन उत्थाय भारतीय महासागरस्य तलगत समग्रोऽपि पडा- राशि गृहीत्वा पाश्चात्यदेशोपरि शिप्त , नहि तावताऽपि असतोऽपि वृत. निर्यातन स्याद्वा न वा इति ते स्पप्टम् ऊचु । 'न यूय खिस्तानुयायिन । राष्ट्ररूपण तावत् नैव । गच्छन । पुनरपि विस्त सरणीवुरुत,' इति स्वामिन तान् आदिशन् । रेस्तजनताम् उद्दिश्य ते एक्दा एवमूचु – 'यूय मम पुयीभूता । युष्मत्यल्याणार्यमेव अह प्रवीमि । नाहमत्र चाटुयारत्व। आगतोऽस्मि । यगु पोरम्त्य आसीत, अत वय पौरस् या एव तम्योपदेश मम्पर ग्रहीतु समर्थतरा । क्याम्नि अत्र विस्तधर्म ? क्वास्ति अप स्वार्थसगरे, अन्या च विच्छदप्रयणताया यशो कृते स्थानम् । नून यदि अद्य सोत्र स्यात्, तहि शिरो निधातु शिलामपि एवा न लभेत।' मिशनरोभि स्वामिनां चारित्र्यहनन प्रयत्ना विमत्र चित्र यदि एतादृा शुरपारं शब्दोद्गार स्यामिभिररस्ताना पर्मोपदेगाना मनसि वैराग्नि सधुक्षित ' ते मोपाय स्वामिना ४ अमरिवाया म्यामिभि एवम अनिम्पप्टमापिभि भवितुम् अयुक्तम दनि पारित बयाप्रमगन तान थी रॉट गरमोल महोदय अमूचयत् अपि . . ..if all India stands up ad tales at the mud that " at the bottom of the lidian Ocean and throws it up against the Western countries I will not be doingan infinitesir al part of that which you are doing to us. ६ You are not Chard215 , at 1 nation you are not Go back to Chist. I am not hope to flatter you 1. Tryx, olin were hertina), IIc would not find a un whereon in Hind ·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम्) १४७ । यशो दूपयितु प्रयतितम् । तेषु स्त्रीप्रयोग कृत । कोलीनानि प्रसारितानि । से गोमास भक्षितम् इति प्रचारितम् । यत्र यत्र स्वामिन गता तत्र तत्र तान् अनुसृत्य कश्चित् सरैस्त धर्मोपदेशकगण तास् नैस्तैर् दोषारोपः आक्षारयत् । विवेकानन्द पासण्ड प्रचारयति इत्युक्त्वा वेचन ब्राह्म- समाजीया स्वामिन धिक्चक्रु " । सत्यनिष्ठा सात्विकाश्च स्रेस्तास्तु स्वामिना पक्षपातिन आसन् । अत , अयुक्त च सन्यासिना आत्मसमर्थन नाम इति कृत्वा स्वामिन प्रतिवाचम् अदत्त्वा शान्तेन मनसा स्वीय कार्य कुर्वाणास तस्थु । अमेरिकीय-वृत्तपत्रगत कचित् स्वामिनाम् अपकीर्तिकर लेख दृष्ट्वा अस्वस्थ भारतीय भक्त तद्विपये पत्र विलिस्य स्वचिन्ता प्रकटी- कृता । स्वामिभिस्तु तस्य वृत्तपरस्य वास्तव (अध ) स्थान निर्दिश्य स्वभक्ता आश्वासिता । ...न विभेति... पश्चिमामेरिकामा पर्यटनावसरे एक्दा अप रोमहर्पण प्रसङग समपद्यत । 'आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभति कुतश्चन' इति वाक्य स्वामिमुसात् श्रुत्वा तान् परीक्षितुकामा केचन धृष्टा मुशिक्षिता ९ It goes without saying that they produced that classic accusation of Aiglo-Saron countries, seduction | In order to stop the false rumour spread by a vulgareminded clergy man that he had wronged a servant dosnussed by the Gorcmor of Michuan, letters of public dental ( March 1595 ) were necessary from the Governor'. wifc testifying t the moral digrity of Vivek 273 143 But no dunials ever repur the damage done by unscrupulous lics (Romain Rolland. • The Life of Yochananda P44 note 1 श्रीमती जान वाग्ले (पिस्तवासिन राज्यपालस्य पत्नी) इयम्या अतिधिभता स्वामिन च यारि सप्ताहानि रद्गृहे उपिता आसन् । 9. Its had against him a curious alliance of Protestan missionaries Theosophists, and some members of the Brahmo Samaj ' ( Rondin Rolland, op cit, nose 2) ·१४८ विवेकानन्द-चरितम् . - . जना" तान् स्वग्रामम् अनयन् । सकृत् भाषणे प्रारब्धे स्वामिन तन्मया. अभवन् । सहसव तं पिस्तुलध्वनि ध्रुत । पृष्ठतो विसृष्टा सू-स्-कुर्वाणा गोलिया तेपा वर्णसमीपात् अग्रतो गता । इदम् अविभाव्य इव, मध्ये अविरम्य, स्वामिभि ययाववाश स्व भापण समापितम् । पश्चात् ते 'परीक्षवं स्वामिन 's right good fellow ' इति प्रशसिता । दक्षिणस्या पर्यटन्त स्वामिन अनेकदा निग्रौत्वेन गृहीता अभवन्, अतश्च पथियाश्रमेषु वा केशकर्तनालयेयु वा प्रवेश नालभन्त । स्वामिभिस्तु 'नाह निग्रो, अह भारतीय ' इति प्रवेशार्थ न कदापि स्वरूप प्रकटीकृतम् । एक्दा अयम् अस्मज्जातीय प्राप्नगौरव निग्नो इति बुद्ध्या हस्तान्दोल. नार्थम् आगतेन केनचित् निग्रोणा सह 'अनुगृहीतोऽस्मि भ्रात, इत्युक्त्वा स्वामिभि हस्तान्दोलन कृतम् । वर्णजातिकृतान् मिथ्याग्रहान् ते अनीता आसन् । यत्सत्यम् आत्मन 'मडगोलीय-हनो' वृते ते गर्वभारम् अवि- भरु । दृढग्रहस्य स द्योतक इति ते अमन्यन्त"। वर्षात्मकस्य व्याख्यानपर्यटनस्य अनन्तर स्वामिन न्यूयॉर्कम् अगच्छन् । तत्र डॉ लेविस जी जन्स इत्यभि सह तेपा परिचय सजात , य शीघर मंत्र्या घनीभूत । अस्य डॉक्टर-महोदयस्य निमन्त्रण स्वीकृत्य स्वामिभि 'ब्रूकलिन एथिकल असोसिएशन' पुरत हिन्दुधर्मम् अधिकृत्य व्याख्यानानि प्रदत्तानि । 'रैस्तनीति-बौद्धतत्त्वज्ञानयो सयोगकर' अभि नवो धर्मप्रवर्तक ' इति शब्दं स्वामिन 'दि ब्रूकलिन स्टॅण्डर्ड' इत्येतेन पत्रेण वणिता सन्ति। अधुना स्वामिना परमार्थत महत्त्वपूर्ण कार्य प्रारब्धम् । सशुल्के व्याख्यानपयंटने ते अधुना गतरसा अभवन् । एतेपा प्रभाव तत्कालमात्र boys. • a number of university men, who had become cow (The Life of Swami Vivekananda' by his Eastern and Western Di,ciples, p 399) " He was immensely proud, in his own physiognomy, of what he called his Mongolian jaw', regarding it as a sig of bull dog tenacity of purpose "(Sister Nivedita) ·पश्चिमाया वेदान्त-चरप्रवर्तनम् (पूर्वाधम्) १४९ स्थायी भवति, न चिरस्थायी भवति, इति तेपा मति अभवन् । अत तं न्यूयॉ एकस्मिन पथिकाश्रमे भाटकेन कक्षो गृहीतः । तस्मिश्च स्वक स्थित्वा ते नि शुल्मम् उपदेशदान क्तुं प्रवृत्ता। विशालान् जनसमर्दान् उद्दिश्य कृताना भापणाना स्थाने वेचिदेव गुणविशपसपना स्त्रीपुरपा वरणीया , ते सम्यग्ज्ञान ग्राहणीया, सस्वतव्या , तेपा जीवितमाणि परिवर्तनीया, एव च वेचित् योगिन निर्मातव्या ( to manufacture a few Yogis out of the materials of the classes 'fa farf TT विचार अभवत् । अतो हेतो ते मर्यादितस्थले स्वगृहे नि शुरका पाठा व्याम्यानानि च प्रारब्धानि । १८९५ विस्ताब्दम्य त्रुअरी मासे एते वेदान्तवर्गा प्रारधा । शीघ्रमेव इदमपि स्थान जनसकुलम् अभवन् । सोपानपटकनी अपि जना उपविगन्ति स्म। कुमारी एस ई वाल्डो (पश्चात् 'भगिनी हरिदासी') इत्यनया एव लिखितमस्ति- "It was just an ordinary room on the second floor of a lodge ing house The classes grew with Astonishing rapidity and as the little room filled to overflowing it became very picture quc The Swami himself sat on the floor and most of his audırnce likewise. The marble topped dresser, the arms of the sofa and even the corner washstand helped to furnish Scaus fer the constantly in. crazing numbers The door was left open and the overflow filled the hall and sat on the stairs And those first classes How Intensly interesting they wrre' who that was prntleged to attend them can ever forget them The Swami so dignufied yet so simpic so gravely earn*st, so cloquent, and the close ramls of students forgetting all incon.cniences hanging breathless on his clery word ' It was a fit beginning for a mascment tfiat has since grown to such grad properties in this unpretentious way did Swami Vilelana da naugurale the work of teaching Vedanta philosophy in New York.' बौद्धिक पाठं सह स्वामिभि ध्यानाभ्यासोऽपि अध्यापयितुम् भारव्य । यतिपयान जिज्ञामावत जनान् ते क्यम् आमनम्, क्य प्रया- । हार, क्य मनस एकानोतरणम् इयादिक्ष सनिदर्शनम् अध्यापयित ·१५० विवेकानन्द-चरितम् । - - प्रारभन्त । मनस शान्तिलाभार्थम् अय योगाभ्यास आवश्यक आसीत् । आदौ तावत् ध्यानाभ्यासम् अध्यापयन्त स्वामिन नेक्दा अबोधपूर्व समाधिमग्ना भवन्ति स्म । इद परिजिहोर्युभि स्वामिभि 'यदि नाम एव पुन आवर्तेत, तर्हि इत्यम् अह प्रकृतिम् आपादनीय , ' इत्युक्त्वा स मार्ग शिष्यान् प्रति निवेदित । भारतीयेभ्यो मार्गदर्शनम् अत्रान्तरे भारतात् स्वामिना शिष्या तेभ्य पत्रमनु पन प्रेपित- वन्त । ते स्वामिन मार्गदर्शनार्थ प्रार्थयन्त। भारत प्रति निवर्तध्वम् इत्यपि शिष्या तान् विज्ञापयामासु । स्वामिविरोधिना वृत्तपत्राचारेण ते व्यथिता अपि आसन् । स्वामिभि प्रभुसमित शब्द ले स्वावलम्वनम् आस्थातुम् आदिष्टा । ते लिखन्ति यदि यूय सत्यमेव मम पुत्रवा, मा भेष्ट । मा विरमत । सिंहा भविष्यथ । अस्माभि समन भारतम्, न हि, समग्र जगत् उत्थापनीयम अस्ति। ररंस्तधर्मोपदेशकाना प्रचार- विषये ते लिसन्ति-'अत्र अनेके विस्तधर्मोपदेशका मम मैनभावम् आफ्ना सन्ति। मा जना स्तुवन्तु, निन्दन्तु वा। मा तर अवघत्त। अहम् उत्तमोश्वासपर्यन्त अविरत कर्मरतो भविष्यामि तदुत्तरमपि च जगत्- वल्याणाय यतिष्ये।" वराहनगरस्थेभ्य गुरुव धुभ्य, अन्येभ्यश्च अनुयायिय अस्मितेव काले पत्राणि विलिरय दरिद्रनारायणस्य सेवारूप प्रतम् अगीक्तुं स्वामिन प्राचीदयन । अय तेषा पत्राणा सार - 'अह देवभक्तानाम् आज्ञाक्रोऽस्मि । ते हिन्दवो वा, मुस्लिमा वा इत्यादिव नाह विचारयामि । अग्नी आत्मान प्रक्षिप्य जनान् उद्धरत, प्रभुसमीपे च आनयत । नाह पश्चिद् अध्यात्मज्ञ, । न १३ - In futurc do not pay any heed to what people say either for or against me I shall work incessantly until 1 dic, and cven after death I shall work for the good of the world . - ·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम् ) स्मरति? , तत्त्ववेत्ता, न वा साधुपुरुष । अह दरिद्रोऽस्मि, दरिद्रेषु च स्निह्यामि भारते दारिद्रयाज्ञानयो सदामग्नान् विंशतिकोटिसख्यान् जनान् क ते युप्माक देव भवन्तु। ताश्चिन्तयत, तेषामर्थ वर्म कुरुत, तेषामर्थे च प्रार्थयध्वम् । लाभालाभौ जयाजयो वा मम ममौ स्त । मम आन्दोलनेन तु विशुद्धेन स्थातव्यम् । यस्मिन् दिने 'म्लेच्छ' शब्द प्रथमप्रयुक्त अभवत्, अस्माभिश्च तं ('म्लेच्छ ') सह सबन्धविच्छेद कृत, तस्मिन् दिने भारतस्य विनाश मुद्राङ्कित अभवत् । सघटनाविषयेऽपि स्वामिभि स्वे विचारा प्रकटिता सन्ति । ते अवधारणीया । ते लिखन्ति - 'या हिन्दून् अन्योन्यसाहाय्य गुणग्रहण च शिक्षयिष्यति, तादृशी सघटना आवश्यिका अस्ति। य भारतीयजनोद्धरणे सर्वात्मना व्यापता भवितु क्षमा, ते तरुणजनपु कार्यभाजो भवत । आज्ञापालनम् चालकानुवतित्व विना आज्ञापालन विना, न वैयक्नि- कीना शक्तीना केन्द्रस्थीकरण शक्यम् । शक्तीना च केन्द्रस्थीकरण विना न किमपि महत् कायम अनुष्ठातु शक्यम । मुञ्चत मत्सरम् । त्यजत अहकारम । परोपकारार्थ माषिक कार्य कर्तुम् अभ्यस्यत । अस्मद्-देशस्य इय महती अपेक्षा अस्ति । 'ब्रह्मवादि'-स्थापना वेदान्तस्य प्रसाराय भारते एक नियतकालिक पत्र प्रचालनीयम इति इच्छा एप दिनपु स्वामिना मनसि उदत् । तदनुसारेण मद्रास- स्यितेभ्य अनुयायिभ्य अय विचार ते निवेदित । लोकिरविषयकेभ्य व्याख्यानेभ्ध प्राप्त धन" ते एतत्काथि प्रपितम् । मस्कृतशास्त्राणाम् अध्ययन प्रचोदितम् । सकल्पितस्य नियतकालिक्स्य मार्गदशनार्थं लिखिते पत्र (६ ५-१८९५) वर्मकाण्ड सवया परिहरत। तत्त्वज्ञान प्रतिपाद- अभ्यस्यता - १४ इदानी स्वामिनाम् आध्यात्मिकानि व्याख्यानानि नि शुल्कानि आवश्यकम्ययव्यवस्थायं ते सशुलानि लौकिकानि व्याख्यानानि अददु । आसन ।

·विवेकानन्द-चरितम् १५२ यत' इति ते उपदिशन्ति । अस्मिन्नेव परेते स्वीया एका गवेषणा (.my discovery') निर्दिष्टा अस्ति। सर्वोऽपि धर्म वेदान्ते समाप्न , द्वैतम् विशिष्टाद्वैनम् अद्वैत च इत्येते त्रय. सप्रदाया नाम लिख कमा- नुसारिण्य स्वाभाविक्य अत एव आवश्यक्य विकामावस्था, हैन्दव- रैस्त-मौहम्मदप्रभृतयो धर्मा नाम तत्तद्-देशमाल-विशिष्टेषु तेषु ते वशेषु विनियुक्त अन्यतम वेदान्तमप्रदाय इत्युक्त्या इमम् अवयव- त्रितययुक्त वेदान्तम् अधिकृत्य लेसमनु रेप प्रकाशनीय इनि म्वामिनः उपादिगन् । 'ब्रह्मवादिन्' इति नाम्ना इद नियतवालिक प्रावर्तत । 'राजयोग स्वामिन शिप्यान् ध्यानाभ्यासमपि पाठयन्ति स्म इति उपरि निर्दिष्टमस्ति । अब त अधिकारतत्त्व परिपालितम । तस्य तस्य शिष्यस्य रचि , स्वाभाव्यम्, परिस्थिति इत्यादि सूक्ष्मेक्षिक्या निरीक्ष्य तम्य तस्य अनुकूल स स विशेषो ध्यानप्रकार ते उपदिष्ट । स्वामिन अमे- रिकायामपि अखण्ड ध्यानाभ्यासरता आसन । अस्मिन् अबसरे से राज- योगम् अधिकृत्य यानि व्यारयानानि प्रदत्तानि तानि पत्राषितानि अभनन्, तस्माच्च ‘राजनोग ' नाम प्ररयातरे ग्रन्य आविर्वभूव (जून १८९५) । स्वामिन मुखत अक्थयन्, कुमारी वारदो च तत् पवार्पितम् अकरोत् । सूत्रागा व्यारयानावसरे स्वामिन अनेकदा समाधी अमज्जन, किमपि च अपूर्व व्याख्यानम् उददीवरन् इति स्व. अनुभव अनया लेखिक्या निदिष्टोऽस्नि। एतावता कालेन स्वामिना परिवार प्रवृद्ध आसीत् । तर लेगेट- दपती तथा च कुमारी जे मॅक्-लिऑड्-सदृशा सुहृद आसन् । श्रीमती ओल-बुल, कुमारी दाल्डो, डॉ स्ट्रीट, वायमन तथा च राइट इति प्राध्या- पकौ इत्यादय अनुयायिन आसन् । अनके प्रशसका' आसन् । तथापि आत्मन पश्चात् ये अमेरिकाया वेदान्तप्रसारम अग्रत सर स्थापयिष्यन्ति, तादृशान काश्चित् सन्यासिन स्वामिन ऐच्छन् । अस्य वर्पस्य ग्रीष्मता ते द्वौ सन्यासिनो लब्धौ। मादाम मेरी तुइजे (मूलत फेञ्च) तथा हेर लिऑन लाण्ड्स्वर्ग (जन्मत रूसीय ज्यू) इत्येतो स्वामिभि सन्यास गाहितौ । तौ यथासत्यम् अभयानन्दा तथा च कृपानन्द बभूवतु । निको- ·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम् ) लास तेस्ला इत्यारयेन विद्युच्छास्त्रज्ञेन स्वामिना साख्य-दर्शने व्याख्यानानि श्रुत्वा तत्रस्थ विश्वरचनाशास्त्र प्राण-आकाग-कल्यादीनि च तत्त्वानि युक्तिरागततया उत्कृष्टतरागि इति अभ्युपगतम् । साराह, बेन्हर्टि इत्याख्या जगद्विख्याता फ्रेञ्च अभिनेत्री स्वामिन. अभ्युपगम्य रोपा दार्शनिकेप उपदेशेषु आस्था प्रक्टीचकार । पश्चात् मादाम काल्व्हे इत्यारया मुप्रसिद्धा गायिकाऽपि स्वामिनाम् अनुयायिनी अभवत् । मुक्ति-पुनर्जन्म-रहस्यम् एका कथा अनया गायिकया स्वामिविपयिका काश्चन स्मृतयः लिसिताः सन्ति । कुतश्चित् कारणात् चिन्ताकुला अस्वस्थचित्ता च सा चित्त- समाधानार्थ स्वामिन अभ्युपागच्छत् । तया किंचिन् अनुवनेऽपि म्वामिन. तस्या चिन्ताकारण निवेद्य आत्मनि विश्वासम् उदपादयन् । ता च युक्ति- वचोभि आश्वास्य प्रतिपयन् । सर्व विस्मर । पुनरपि मोदस्व । हस । उल्लम । शरीरम् अवेक्षस्व,' प्रस्थानोद्यता ता ते अवदन् । अन्यस्मिन् अब- सरे पुनर्जन्मविपयिकाया चर्चाया प्रमडगेन 'नाहम् आत्मानम् अनन्ते कूटस्थे विसर्जयितुम् इच्छामि। नोत्सहै क्षुद्रा मतीमपि निजाम् अस्मिता (ndividuality) विहातुम्,' इति तयोक्ते स्वामिभि एका कथा कथिता। ते अवदन्, " एको जलबिन्दु ममुद्रे अपतत् । स अरोदीत । समुद्र अप- च्छत्, 'किं रोदिपि ?' सोऽवदत्, 'हा हतोऽस्मि । नष्टा मे अस्मिता,' इति। समुद्र अवदत्, 'किमत्र दुखकारणम् । ननु त्वम् इदानी समुद्री- भूतोऽसि । तथापि यदि पृथक्त्वम् इच्छसि, मूर्यकिरणम् आरोह । मेघ गच्छ । ततश्च, हे बिन्दुक तृपितया धरण्या अभिनन्यमानागम पुनरपि अवतर। सर्वभूताना सुहृद्भुतै , नित्यानभूत-परमेश्वरस निधिभि स्वामिसदृशे दार्श- निक-साधुपुरुप सह जातस्य परिचयस्य हेतो निज कृतार्थत्व "It has been my good fortune and my joj 10 know a man who truly •walked with God, ' a noble being, a saint, a philosopher and a true friend " इति शब्दै इम कलावती व्यनक्ति । प्रवृत्ति निवृत्त्योः मनसि संघर्षः १८९५ विस्ताब्द स्वामिना कार्योन्मादस्य परमोच्चविन्दु आसीत् । द्वे वर्षे त: अदिधान्न परिश्रान्तम् आसीत् । अभिमानास्पद कार्यम् अनु- । " - ।

·विवेकानन्द-चरितम् वस्त्रखण्ड निधाय पाचकम् अनुकुर्वाणा 'पाक सिद्ध ' इति उद्घोपयन्ति स्म । सर्वेषामेव आयुपि इद कालखण्डम् अविस्मरणीय-सुखदम अभूत । अव वसद्धि स्वामिभि काशीपुरीयानुभवसम निर्विकल्पसमाधि पुनरपि अनुभूत । एतदुत्तर लिखिते पत्रे 'मुक्तोऽस्मि। छिनानि में बन्धनानि । कामम इदानी शरीरमिद तिप्टतु पततु वा', इति ते वृता- र्थता प्रकटयन्ति । अस्मिनेव काले ते एव पन प्राप्तम् । धनिकान परित्यज्य दरिदेषु कार्यक्रण स्वामिभि प्रारब्धम् आसीत। पत्रलेखकेन प्रभुस मित शब्द निपध प्रकटीकृत आसीत् । एतम् अतिक्रमम् असहमानै सर्वतन्य- स्वतन्त्र स्वामिभि तत्कालम् इमा कविता विरचय्य सा प्रत्युत्तररूपेण परलेखवाय प्रेषिता। स्वामिना कवितासु इस सर्वोत्कृष्टा इति अनेके मन्यन्ते । । THE SONG OF THE SANNYASIN सन्यासिगीसम्"। [1] Wake up the note ! the song that had its birth, Far off, where worldly taint could never reach, In mountain caves and glades of forest deep, Whose calm no sigh for lust or wealth or (ame Could ever dare to break, where rolled the stream of knowledge, truth and bliss that follows both Sing bigh that note, Sannyasın bold ! Say- • Om Tat Sat, Om!" १ वुध्यम्ब ध्वानमेत जटिलरनभुवा जातमन्नगिरीणा मालिस्तपरभङ्गा न पर भवमरस्परावापि यत्र । यत्रानदोऽनुरापन वहति चिनिसतोनियर ध्वानमेत प्रोन ॐतत् सदोमित्यभयमिह यनिन् गर्ज जीमूतधीरम् ।। 36 'I am free, my bonds are cut what care I whether this body goes or docs not go? वम्म इद पर प्रपितम आगीत इति तु विवेकानन्दचरितमारा मनामनिर्देशन स्पष्टीपुर्वन्ति । १९ अय सरतावाद श्री न ना नि त्यभि नोस्नि, सघ ·पश्चिमाया वेदान्त-धनप्रवर्तनम् (पूर्वाघम्) १५७ ----- [2] Strike off thy fetters ! Bonds that bind thee down, Of shining gold, or darker, baser ore, Love, hate-good, bad-and all the dual throng Know, slave is slave, caressed or whipped, not free, For fetters though of gold, are not less strong to bind; Then off with thera, Sannyasın bold I Say- "Om Tat Sat, Om!" २ रुन्धानानिधुनु त्व लघु निजनिगडानायसान्वाऽथ हेमान् प्रीतिद्वेषस्तथा वा सुखमसुखमिति द्वन्द्वरुप हि सवम । दास प्रीतोऽपि दास पथमपि न भवेन्मुक्त एप स्वपाशान् धुन्वन ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूतधीरम् ।। [3] Let darkness go, the will o'-the-wisp that leads With blinking light to pile more gloom on gloom This thirst for life, for ever quench, it drags From birth to death, and death to birth, the soul He conquers all who conquers self Know this And never yield, Sapnyasın bold I Say- "Om Tat Sat,Om!" ३ ध्वान्त ध्वस प्रयायादियमिह सतत मोयन्ती हि माया विधुभाभिनंयन्ती धनतरतिमिराद् अन्धकार सुगाढम् । तृप्णय यातु शान्ति जनिमरणक्री विश्वजेतात्मजेता जानन् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूतधीरम् ॥ (१५६ पृष्ठत) 'शारदा सस्कृत नियतकालिकस्य जानुअरी १९७० अके (पृ २५-२९) समूल मुद्रितोऽस्ति, तत एव च अनुवादक सौजन्येन अ उद्धृतोऽस्ति । -मराठी-अनुवादोऽपि स्वर्गीय. डॉ ना दा सावरपर इत्येते वृतोऽस्ति । अन्य अनवरित प्रस्तुतेन प्रत्यारोऽपि सोनुवाद ॐ तत्सतची रवारी गर्जवी' इत्यारभर वाल्ये रस्चीत आसीत् ।

·१५८ विवेकानन्द-चरितम् [4] "Who sows must reap", they say. "and cause must bring The sure effect, good, good, bad, bad, and none Escape the law But whoso wears a form Must wear the chain" Too true, but far beyond Both name and form is Atman, ever free Know thou art That, Sannyasın bold' Say- "Om Tat Sat, Om 1" ४ आहुवीजादवश्य फलमिति च तथा कारणाद् भावि कार्य दुप्टाद् दुष्ट तया सत् सत इति नियमाद देहभागेति बन्धम् । सत्य भो नामरूपात्पर इह तु सदा मुक्त आत्मा स च त्व विद्वान् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूतधीरम् ।। [5] They knownot truth who dream such vacant dreams As father, mother, children, wife and friend The sexless Self? Whose father He? Whose child ? Whose friend, whose foc is He who is but One? The Self is all in all, none else cxists, And thou art That,Sannyasin bold I Say- "Om Tat Sat,Ou!" ५ ते नो जानन्ति तत्त्व स्वजनक जननीपुत्रमिनादि येपा तथ्य निलिङ्ग आत्मा भवति स जनक वस्य या वस्य पुत्र । मित्र वस्याहितो वा पर यह न यत येवलोऽय स हि त्वम् प्रोच्च ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूतधीरम् ।। [6] There is but Onc---The Free-The knower Self! Without a name without a form or stain Ja Him is Maya, dreamiog all this dream The Witness, He appears as nature, Soul Know thou art Tbat, Sannyasia bold! Say- "Om Tat Sat, Om!" ६ एषोऽय नास्ति चान्य प्रभवति परमो मुातबुद्ध स आत्मा नाम्ना स्पेण चाप भवनि पिरहितो नास्ति चाम्मिा विचार ·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम्) १५९ माया तस्मिन् स्वभास तनुत इह स चाध्यक्षरूप स च त्व विद्वान् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्ज जीमूतधीरम् ।। [7] Where seckest thou? That freedom, friend, thrs world Nor that,can give In books and temples vain Tby search Thine only is the hand that holds The rope that drags thee on Then cease lament, Let go thy hold, Sannyasin bold | Say- 'Om Tat Sat,Om |" ७ मुक्ति ता ब्रूहि मित्र क्व वत मृगयसे नेह नामुन लभ्या व्यर्थ ग्रन्येषु तस्यै मृगितमिह तव स्यात् पुनर्मन्दिरेषु। त्वा कर्पनेप पाशो भवति तव परे मुञ्च शोक ग्रह त मुञ्चन् ॐ त सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्ज जीमूतधीरम् ।। [8] Say, — Peace to all, from me no danger be To aught that lives la those that dwell on high, In those that lowly creep, I am the Self in all ! All life both here and there, do I renounce All heavens, and earths and hells, all hopes and fears" Thus cut thy bonds, Sannyasin bold I Say- "Om Tat Sat Om. " ८ ब्रूया मर्वस्य शान्तिर्भवतु न च भय जीवजातस्य मत्त सर्वप्वेवाहमात्मा दिवि भुवि वसताम् उच्चयि नीचं । अत्रामुत्रस्थलोक भयमखिलसुख सत्यजामीति पाशान् भिन्दन् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूतधीरम् ॥ [9] Heed then no more how body hves or goes, Its task is done Let Karma float it down, Let one put garlands on, another kick This frame, say naughat No praise or blame can be Where praiser, praised, and blamer, blamed are mone, Thus be thou calm Sannyasın bold! Say, "Om Tat Sat, Oml" ९ चिन्ता मा भूत् ततस्ते क्थमयमयते स्पन्दते वा स्वकाय सपन तस्य वार्य नुदतु च नियत कर्म सप्रत्ययनम् ·१६० विवेकानन्द-चरितम् का निन्दा वा प्रशसा यदि हृदि समलस्ययतात प्रशान्ती नन्दन् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गजं जीमूतधीरम् ।। [10] Truth never comes wherelust and fame and greed Of gain reside No man who thinks of woman As his wife can eves perfect be, Nor he who owns the least of things por he Whom anger chains, can ever pass thro' Maya'sgates So give these up Sanoyasın bold! Say- "Om Tat Sat, Om 1"* १० सत्य नोदेति यत्र प्रक्टवसतय कामरोभादितृष्णा स्त्रीय भार्या ममेनि स्वमनसि क्लयन् पूर्णता नैति जन्तु । मायाद्वारान मुक्तियदि हृदि ममता मोघलेशा अतस्तान् उज्झन् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्ज जीमूतधीरम् ।। (11) Have thou no home What home can hold Thee, friend? The sky thy roof, The grass thy bed, and food, What chance may bring, well-cooked or ill, Judge not No food or drink can ta int that noble Self Which kdows Itself Like rolling river free Thou ever bc, Sannyasin bold Say- * Om Tat Sat, Oos t"" ११ मा भूद गेह तवेह प्रभवति मवा किं नु धर्तुं सखे त्ला दर्भा शय्या नमस्ते पटलमय यथाप्राप्तमन न चिन्त्यम् स्वात्मा बुद्धोऽन्नपेयनं भवति विकृतस्तनदीवत् प्रमुक्तो दण्डिन् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्ज जीमूतधोरम् ।। [12] Few only know the truth The rest will hate And laugh at tbee great one, but pay no heed Go thou, the free, from place to place, and help Them but of darkness, Maya's veil Without The fear of pain or search for pleasure, go Beyond them both Sannyasin bold! Say- "Om Tat Sat, Om !"

·पश्चिमायां वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (पूर्वाधम्) १२ स्वल्पा जानन्नि तत्त्वं जगति तदितरे सन्ततं ते महात्मन् द्वेप चैवोपहासं विदधति गणनां ते न यान्तु त्वदीयाम् । मुक्तस्तान् रक्ष मायामयघनतमसो लडघयन् द्वन्दजातं प्रोच्च ॐतत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्न जीमूनधीरम् । [13) Thus, day by day, till Karma's powers spoot Release the sout for ever. No more is birth, Nor I, nor tbou, nor God, nor man. The"1" Has All become, the All is "1" and Bliss. Know thou art That, Sannyasin bold ! Say- "Om Tat Sat, Om!' १३ एव मुक्तः म आत्मा चिरमनुदिवसं कर्मभोगक्षयेण न त्व नाहं न चात परमिह जननं नो नरो वेश्वरो वा । सर्वो छात्मा स सर्वः परमसुसमयो यत्मुख विद्धि तत् त्वं प्रोच्चैर् ॐ तत्सदोमित्यभयमिह यतिन् गर्ज जीमूतधीरम् ॥ ७-८-१८९५ दिने स्वामिनः न्यूयॉर्फ न्यवर्तन्त, ततश्च कुमारी हेन्रीटा मुल्लर इत्यस्याः अनुयायिन्या. निमन्त्रणं स्वीकृत्य ते आटग्ल. भूम्य प्रतस्थिरे। आइग्लभुमो ऑगस्ट मासस्य उत्तरार्ध स्वामिनः पॅरिस-नगरी प्राप्नुवन् । तत्र कानिचित् दिनानि तः विश्रान्तम् । सग्रहालया., प्रार्थनास्थानानि, कला- गाराणि इत्यादीनि प्रेक्षणीयानि स्यानानि दृष्टानि। स्व-म्वभावम् अनु- सृत्य परिप्रश्नावलोकनाभ्या तत्रत्य जीवनम् अभ्यस्य ते आइग्लभूमि गन्तु पॅरिस व्यजहु । २०. प्रस्थानात् प्राक् ९ सेप्टेम्बर दिने मद्रास-स्थितेभ्य शिष्येभ्यः स्वामिभि. एक पत्र प्रेषितम् । आत्मगत दुष्ट प्रचारम् उद्दिश्य प्रसङमेन तेर् लिखितानि कानिचित् वाक्यानि राष्ट्राभिमानि. नामपि तेपा राष्ट्रवादातीतत्वं दर्शयन्ति । ते लिखन्ति- 'I belong वि. च ११ ·विवेकानन्द चरितम् मावास्य धर्मप्रसाराय आगतस्य, जितम्य भारतीयस्य स्वागत जेनार आग्ला' पथमिव विध्यु इति रिमपि विमपि उत्प्रेक्षमाणा स्वामिन आदर भूमि प्रापु । तत्र श्री ई टी डों-प्रमृतिभि तेषा भवतं तैपा निवाम-व्यवस्था प्रीत्या पर्यायेण स्वे स्वे गृहे गृता । स्यामिभि श्रेयगर. अरपारम्भ आथित 1 ते प्रभात प्रेक्षणीयानि स्थानानि अपश्यन्, माय प सीमितसरयाना जनाना पुरत व्यार पानानि ददु । टिच्चम्पपगन्यस्तु फियच्चिर गूढम् तिर्छन् वेगेन प्रगरत्नौनि 'हिन्दु-योगिनम् ' इम द्रप्टु पाठाच श्रोतु रेदी इशारेल मार्गमोन प्रभृतय महायुलीना स्त्रीपुरपा आगच्छन् । अन्ते स्वामिना मित्रमण्डल्या जनतालमायं तेषा सयंजनप्रकाश व्यायान निधारितम् । पिडिली विभागे प्रिन्सेस हॉल इत्यम्मिन् सभागृहे २२ ऑक्टोबर दिन 'आत्मज्ञानम्' इति विषयम् अधिगृत्य स्वामिना व्याख्यानम् अभवत् । अपम्पिभि श्रवणसुभगे दाम (s pleasing voice free from any kind of hesitation ) प्रदत्तेऽस्मिन् व्यारयाने स्वामिन पाश्चात्याना भौतिक- सस्कृतिम् अनिन्दन्, शिस्त्रस्य (बुद्धस्य च) उपदेश प्राशमम् च । राम- मोहनरायाणाम् अनन्तरम्, वेगवचन्द्र-सेनापवादम्, एतादृशी interesting Indian figure आइल मञ्चे प्रथममेव दृष्टा इति 'दि स्टॅण्टई 'लिखति। 'दि वेस्टमिन्स्टर गॅयट्' इति वृत्तपत्रस्य प्रतिनिधि स्वामिन द्रष्टुम् आगत । नाहह्मत्र धर्मविशपस्य सप्रदायविशेषस्य वा प्रचारार्थम् आगन, वितु सर्वेण स्व स्व-परिस्थित्यनुसारेण विनियोगक्षमस्य वेदान्तरूपस्य विश्वधर्मस्य इति स्वामिन तम् अवोचन् । सभाषणोत्तर अद्ययावत् प्टाना स्वयभू-तमाना पुरपाणाम् अयनम पुरपम्'( one of the most (१६१ पृष्ठन) as much to the world as to India no humbug about that What country has any special claim on me? Am I any nation s slave ' ' तेपाम् एतान्यपि वाक्यानि पठनाहाणि- Isce' a greater Power than man, or God at my back I require nobody s help I have spent all my life helping others . or devil ·111 set so different from the Gregorian music of our own पश्चिमार्या वेदान्त-चत्रप्रवर्तनम् (पूर्वार्धम्) original of men ) आमन्त्र्य वृत्तपनप्रतिनिधि निरगच्छत् । 'दि लण्डन डेली क्रॉनिकल' तेपा मुखे गौतमबुद्धस्य मुखेन साधर्म्यम् उपलेभे। एतद्भापणोत्तर स्वामिनाम् आडग्लभूमौ निवास एकमासात्मक एवं आसीत् । तथापि एतेन अल्पेनापि कालेन अनेके आङग्लजना स्वामिभि प्रभाविता अभवन्, येपु प्रधाना, अवश्यनिर्देशा च अस्ति कुमारी मागरिट नोबल या उत्तरत्र भगिनी निवेदिता इति नाम्ना विख्याता अभवत् । शिक्ष- ज्ञा इय विदुषी शिक्षणविषयकेषु विचारेपु आस्थावती आसीत् । विद्या. लयस्य प्राचार्या आसीत् । स्वामिना धार्मिक-विचाराणाम् अभिनवना तथा च अमकुचितता, आध्यात्मिक विचाराणा प्रत्यग्रता, तेपा सामर्थ्य तथा च उदात्तत्वम् इत्यैतौ प्रति कृतम् आवाहन इत्येतत् ता जहार। सा स्वामिना प्रवचनानि उपस्थातुम् आरेभे। • The Master As I Say Him 'इत्यारये अन्थे तया निज स्वामिना प्रथमदर्शन सुष्ठु वर्णितमस्ति । सभापणावसरे मध्ये मध्ये स्वामिभि त्रियमाण (शिव। शिव । ' इति नामोच्चारण ताम आचवर्ष । ध्यानाभ्यासरताना मुख दृश्यमान सौम्यन्व-प्रागल्भ्ययो एममथय भाव सा स्वामिमुख अपश्यत, य राफलेन बाल-खिस्तम्य मुखमण्डले चित्रितोऽस्ति। किं च स्वामिभि दिव्यस्वनेन पठिना ते श्लोका ? ते तावत अविस्मरणीया एव आसन्"। स्वामिना सर्वे एव a curious habit of sayı ig now and agam Siva' Sua ald wearing that I sok of mingled gentlenes 2 id Softness, that one sees on the faces of those who live much na meditation, that look, perhapr, that Raphael has painted for us, on the brow of the Sistine Child “That aftermoon is now ten years ago, and fragments only of the talk conic back to me sotien are the Sanskri terses that he chanted for us in those wonderful asters to tes, at once so reminisce it of २१ But never to be forchurches " ·विवेकानन्द-चरितम् । विचारा तया सपदि स्वीकृता इति न। तया ते स्वबुद्धिनिरपे घृष्ट्वंव अडगीकृता (यथा स्वय स्वामिभि श्रीरामकृष्ण-विपये कृतमासीत् ) । अव्यतीते मासे एव स्वामिन तस्या 'गुरुदेव 'त्वम् अगच्छन्। आडग्लभूम्याम् अधिगतेन अनुभवेन स्वामिन सतुष्टा अवभन् । यत्सत्य से केवल प्रयोगवुदध्येव, 'भूमि स्थानक्षमा न वा इति द्रप्टुमेव' (only to feel the ground ) आगता आसन् । यत् कार्य जातम्, तत् तेपा मनोरथानामपि अभूमि आसीत् । कामम् आङ्ग्ला न तथा वुवुदायमानोत्साहा आसन, यथा अमेरिकीया । वि तु तेपा स्वीकार- मन्दता दृढग्रहस्य घोतिया आसीत् । अमेरिकात पत्रमनु पत्रम् आगत्य स्वामिन तन न्यगन्धयत् आडग्लभूमौ उप्तस्य वीजस्य अनुरोद्भदार्थ यश्चित् अवकाशोऽपि आव. श्यक आसीत् । अत आडग्लभूमिस्थान् अनुयायिन नित्य समिलितुम, भगवदगीतादिव च अध्यतुम् उपदिश्य, आडालभूमीया मिजा 'विश्वान्तिम् समाप्य स्वामिन नोव्हेम्बरस्य उत्तरार्धे पुनरपि अमेरिका गन्तु प्रतस्थिरे। - २२ नोव्हेम्बरस्य मध्यावसरे मद्रास-स्थिताय कस्मैचित् शिष्याय प्रहिते 97 à frent-'In England ny work is really splendis अस्मिन् एव पत्र सततश्रमजनिता क्षीणता निवेद्य ते 'दीर्घ- विधमार्थ भारत गन्तुम् इच्छामि' इति इच्छा प्रकटयन्ति । कस्मिश्चित् विवेकानन्द एव उपपद्यमाना दोक्ति अपि अत्र दृश्यते । स्वामिन स्वानुष्ठित-श्रमाणाम् अतिगुरुत्वविषय लिखन्ति-- Any other Hindu would have died if he had to work as hard as I have to do!

·१६८ पिरानन्द परितम् पश्चिमायं सदेश तपा घ 'विश्यपदिम.नि विषयो अधिकृत्य अभयन् । सदा ग्यामिन यया अनुत्पन्न समान पदापि अन्यदा। तेपा यिपि 'रिमपि' अभौमम् आमी। चान्येन गरीरवन्धनानि हितानि इव आमन् । सदानी मया पूर्यमूगर्नय गम्यान सामिनः अम्मित् जगनि दीपस्यापिन आसन् । मया गनिमीलियाम् आयितु प्रयतिम् । न तु अयबुदतत्त्वेन मनमा म्याग्थ्य सम्पम्।' ततोऽनलर हार्वर्ड विद्यापीठे सस्यमान-छाधापा पुरत स्वामिना पद् व्यायानम् अभूत, तत् यह पप्रथे। २५ मार्च १८९६ दिने वेदान्त-तत्त्वज्ञानम्' इति विषयम् अधिरय जात व्यास्थान गामेव हृदयगर्भागारे अन्तर ले । स्वामिना बंदुष्येण प्रभावितचित्तं विद्या. पीठाधिशारिमि स्वामिभ्य विद्यापीठे पौरस्त्य-नत्वमानाध्यासनम् ( Chaur of Eastern Philosophy ) दिस्मितम् । अस्मिन् स्याग्याने 'सर्वोऽपि पुरप मोहनिद्वितोऽस्ति । द्वैत महभू मोहनिद्रा। ईश्वर-वेद-पर्यन्त सर्वमेव द्वतगन्ध सन्यस्यन् पैवलम् अद्वैतवादी एव मोहनिद्राम् अत्यति। मोह- निद्वात प्रयोधनकर भारतीय योगरूप मनोविज्ञान पाश्चात्त्यात् मनो. विज्ञानात् धनगुण श्रेष्ठमस्ति,' इति स्वामिन प्रत्यपादयन् । योगमिद्धिविषये पृष्टा 'सर्वदा सर्वत्र परमात्मदर्शन नाम परमा योगमिद्धि ,' इनि स्वामिन' अवोच, पवहारीगवाना सर्पदशप्रसङग च निदर्शनत्वेन उदागह। 'दि नाम सस्कृनिविषये वेदान्तमतम् ' इति प्राध्यापक पुष्टै ' अन्त. गंतम्य दिव्यत्वस्य आविष्वरणम्,' इत्युक्त्या यत्र परमोच्चा आदर्शा' व्यवहारविषयताम् आपाद्यन्ने स एव मुसस्कृततमो देवा इति स्वामिन + कोलम्बिया-विद्यापीठाधिकारिभि सस्कृताध्यामनमपि स्वामिभ्य समर्पयितुम् इच्छा प्रस्टीकृता । सन्यासित्वात् तु उभयोरपि स्वीकार स्वामिना न शक्य आसीत् । २ दश्यता पूर्वत्र पृ ९४ । एव भाति, यत् स्वामिन अस्मिन् व्याख्यानप्रसङ्गे बाबान् विशेपनाम अगृहीत्वा सामान्येन 'योगि' शब्देन निर्दिदिशु ।

·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) अवोचन्' । विश्वधर्मकल्पनया गृहीकृतमनस स्वामिन बोस्टने इममेव विषयम् अधिकृत्य व्याख्यान ददु । 'बेदान्त सोसायटी' स्थापना एतावता कालेन रवामिना 'राजयोग ' 'भक्तियोग' तथा च 'कर्मयोग ' इत्यते ग्रन्या प्रकाशिता आसन् । अमेरिकीयभूमौ वेदान्त- चीजम् उप्तम् आसीत् । तदिद कार्य सघटित कर्मुकाम स्वामिभि न्यूयॉर्कीय-व्याख्यानसमाप्ती वेदान्त-सोसायटी' इत्यास्या सस्था निमिता। सा धर्मभदाम् अतीता आसीत। वेदान्तस्य उपदेश आचारश्च तस्या उद्दिष्टम् आसीत । तत्तद्-धर्मानुयायिभि स्व-स्व धर्माचरणे वेदान्ततत्त्वानि विनियोक्तव्यानि इति तस्या आग्रह आसीत् । सहिष्णुता सारग्रहण च तेपा घोषवाक्यम् आसीत् । वेदान्तिन ' इति रब्धनामधया तस्या सदस्या नियतकाले समिलन्ति स्म । वेदान्त-सोसायटी-स्थापने स्वामिनाम् अन्यो- ऽपि एक उद्देश आसीन, म नाम सस्कृतिसगम । पौरस्याना तथा च पाश्चात्यानाम् इत्युभयपा विचाराणाम् आदर्शाना च विनिमयो भवतु यादानप्रदान भवतु इति स्वामिन ऐच्छन् । अध्यापक विनिमयोऽपि ते चिन्तित आसीत् । भारतात् कश्चित गुस्वन्धुभि अमेरिकाम् आगत्य धर्म उपदेष्टव्य , अमेरिकीयश्च शिष्य भारत गत्वा विज्ञान अर्थशास्त्र-समाजशास्त्रादयो विपया अध्यापनीया इति स्वामिन समक्ल्पयन् । एतदर्थ पूर्वमेव ते आदग्लभूमित पत्र विलिंग्य शारदानन्द- स्वामिन निमन्त्रिता आसन् । वमपि काल पौरस्त्य-पाश्चात्ययोर् जगतोर मिग्न स्वामिना चिन्तनस्य विषय आसीत् । वेदान्न सोसायटी एनन् मिलनस्थान भविष्यति इति स्वामिन आशासत। ३ हार्वर्ड-विद्यापीठगतम् इम वृन्तान "one of the most remark. * hole American career' इनि स्वामिना चरितवारा 'पौरस्त्यपाश्चात्या शिव्या ' वर्णयन्ति able incidents of his (पृ ४५३)। - ·१७० विवेकानन्द-चरितम् एतान् दिवसान् अन्योऽपि एको विषय स्वामिना मन व्यापा- रयामास । स नाम हिन्दुधर्मस्य पुनर्व्यवस्थापनम् । द्वैताद्वैत विशिष्टाद्वैतानु- सारेण उपनिषदा वर्गीकरण वर्तन्यम्, जीवात्म-परमात्म विषयकाणि मरेक्ष. विषयवाणि च तत्तद्-वेदान्तसप्रदायमतानि स्पष्टीव व्यानि, वेदान्त- विज्ञानयो समन्वय कर्तव्य , पुनर्घटितश्च अय हिन्दुधर्म तया सरण्या ग्रन्य लिखित्या उपस्थापनीय यया स पाश्चात्यजगत स्वीकार्यो भवेत्, इत्येतेन विचारेण स्वामिन गृहीतमनस आसन । अस्मिन् अन्ये ते अमूर्तम् अद्वैत सजीव पर्तुम्, जटिराभ्य पुराणवथाभ्यः मतानि नीतितत्त्वानि स्पष्टी- कर्तुम्, चित्तभ्रमणकारिण च योग शास्त्रशुद्ध मनोविज्ञाने परिणमयितुम् अभिप्रायन् ।-अन्योऽपि एवं स्वामिना सकल्प आसीन्, एक 'विश्व- मन्दिरम् ' निर्मातुम् । तय सर्वपा धर्माणाम् अनुयायिन समिलेयु , पारम्पम् एकाक्षर ब्रह्म च ते उपासीरन्, इति स्वामिन ऐच्छन् । एतावता बालेन ते आइग्लभूमित अनेकानि निमन्त्रणपत्राणि प्राप्नानि आसन् । अत अमेरिवाया स्वकार्यस्य अग्रत प्रचालनक्षमाणां कृपानन्द-प्रभृतीना शिप्याणा प्रशिक्षण स्वामिन रता अभयन् । कुमा- वाल्डो महोदयायाम् आध्यात्मिवास्नि मचायं तं मा योगाध्यापने अधिटा। श्री पन्मिम लेगेट महोदय वेदान्त-सोसायटया अध्यक्षपदे स्थापित । अन्ये च शिया तस्मिन् तस्मिन् पदे स्थापिता । स्वामिनाम् अनेकानि व्यायानानि उपरि निर्दिष्टानि सन्ति। तेपाम् यागिष्ट निर्देश व्याख्यानद्वयम् आइग्लभूमि प्रयाणात् प्राव निदिश्यते। ४ एस्मिन् पत्रं स्वामिन रिमन्नि-' The ab-trict Adsat must become In - poctic - in cseryday ifc, out of hopelessly intricate Mythology must come concrete moral forms, and out of hewilden is logism must come the most urnuſic and practical psychology and all this must hc put into a form so that a child may graip it That is my life's worl The Lord oily knows how far Inhall sucre To work we have the righ, not to the fruits thereof ·पश्चिमायां वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्घम्) 'अनहींः एते रामकृष्ण-चरितश्रवणस्य ।' एकदा बोस्टन नगरे स्वामिना व्यास्यानं निर्णीतम् । विषय आसीत् 'मम गुरुदेव 'स्वामिन. सभास्थानम् आगताः। व्याख्यानार्थम् उत्यिता । ते. श्रोतृवृन्दे दृष्टि विसृष्टा। तत्क्षण स्वामिना मनसि विचार. प्रविष्टः, 'कामोपभोगपरमा अर्थपरायणा भोगेश्वयंप्रसक्ताश्च एते सर्वे जनाः। वैराग्यस्य, शुचित्वम्य, साधुत्वस्य, गन्धमपि एते न जानन्ति । अनहीं एते रामकृष्ण-चरित-श्रवणस्य । एव चिन्तयन्तस्ते रामकृष्ण-चरितस्य निवेदनस्थाने पाश्चात्त्यानाम् आसुरी सपत्ति कठोरतया वाक्ताडयितु प्रवृत्ता । शतश श्रोतार उत्थाय त्रोधाविष्टा. निर्जग्मु । स्वामिनस्तु अविचलितेन चेतसा भाषमाणास् तस्थु । उत्तरेधु वैदिचत् वृत्तपत्र. अतो- चित्यनिमित्तं स्वामिन. निन्दिता , कैश्चितु स्पष्टोक्त्ययं प्रशसिना । स्वामिनस्तु पश्चात्तापदग्धा ' अहो निन्दया परेषां चेतासि व्यथयत. मम अनहत्व रामकृष्ण-शिष्यत्वस्य,' इति कृत्वा भृशम् अरोदिषु । भुवनेश्वरी-देय्य अमेरिकीय-मातृणां कृतज्ञतापत्रम् थीमत्या ओल-बुल महोदयाया प्रार्थनाम् अदगीकृत्य बोस्टन (वेम्ब्रिज इत्याग्ये उपनगरे) स्वामिन. तत्याना स्त्रीणा पुरत 'भार- तीयस्त्रीणाम् आदर्शा ' इति विषयम् अधिपत्य व्याख्यानम् अददुः । अस्मिन् व्याम्याने स्वामिभिः अत्यन्तपरित्यक्तस्वार्थस्य, बुटुम्बमुखाय समपिनजोयितस्य, पतिपुत्रादीना मुखे अनुभूतमुखस्य भारतीयचीजनस्य, विशेपत. मातृजनम्य महिमा अभिमानोत्पट. शन्द गीत.। स्वीया निम्बायीं शुद्धचरिता च मातरं (भुवनेश्वरी-देवीम्) पृतनतापूर्वक निदिश्य मम यत्विमपि वर्तृत्व तत् तत्प्रदत्त प्रेरणा-निमित्तयम् इति ते अपदन् । म्यामिना भाषणेन उपस्थितम्य मातृजनम्य हदि दुई पद वृतम् । शिस्तमागः (१८९४) प्रत्यासम्न आगीत् । तस्मिन् आमरे म्यामिना अमेरिकीय-यामपि मृतज्ञता प्ररयितुम्, एतादाम्य गुरम्य मातरं च अभिवादयितु ताभिर् मातृभि एक पत्र, मेरी-मानु अष्टाम्पितम्य वाल. निम्तम्य निषेण मनायम्, भुवनेश्वरी-देप्य प्रेपिनम् । अय तस्य साराम.. श्रितमारा-मप्ताहोऽयम् । मेरो प्रदत्तम्य पुरोगापनम्य ने उत्सा- यमरोऽयम् मम्मानम् । अत्र उचित एव अयम् अवमर, पुष्पस्मरणय ·विवेकानन्द-चरितम् . तत्रभवत्याः मुपुत्रः एतान् दिवसान् अस्मासु वर्तते। ताः वयं तत्र- भवल्या. शुभाशसनं कुर्मः। पूर्वद्युः सभामा भाषमाणेन भवदीयन सुपुत्रेण अत्र कृतः सर्वोऽपि सेवाराशि. तत्रभवत्या. चरणकमलयो: समर्पितः । तस्य मातृभूतायाः तत्रभवत्याः इयं पूजा अस्माकं सर्वासामेव स्फूर्तिदायिनी, औनत्यकारिणी च स्यात् । ईदृशस्य मुपुत्रस्य जनन- "सवर्धनाभ्यां तत्रभवत्या यत् महत् कार्य कृतम्, तदर्थे अस्माकं कृतज्ञता स्वीकर्तुं प्रसीदतु तनभवती। एकत्व-भातृत्व-रूपं पारमेश्वर रिक्यं प्रत्यासीदतो जगत. सा स्मरणचिह्न भवतु । १५ एप्रिल दिने स्वामिन. अमेरिकानिवास समाप्य पुनरपि आटग्लभूमि प्रस्थिता.। लण्डनागताः स्वामिन कुमारी मुल्लर तथा च श्री स्टी इत्येतयो. अतिथीभूय अतिष्ठन् । तत्र ते अनपेक्षितागमनान् शारदानन्द-स्वामिनः दृष्ट्वा प्रमुदिताः अभवन् । उभाभ्याम् अन्योन्यवृत्तान्त. पृष्टः । स्व. स्वो वृत्तान्त. कथित. । अनेकवर्षोत्तर गुरुवन्धूनाम् अन्यतम स्वामिभि. दृष्ट. । तस्य मुखात् वराहनगर-मठगत अन्यश्च वृत्तान्तः श्रुतः। शारदानन्दः चकितचकित दृष्टोत्साहाः रवामिन पुनरपि लण्डने निजं कार्य प्रारेभिरे । मे-मासस्य (१८९६) प्रारम्भावसरे स्वामिभि प्राधान्येन ज्ञान- योगम् अधिकृत्य वर्गपाठा प्रारब्धा.। मासान्ते च ते रविवासरीयाणि सार्वजनीनानि व्याख्यानानि प्रारभन्त। धर्मस्य आवश्यकता, विश्वधर्म', (स्वामिना हुद्यो विषय.), 'पुरुष., सत्य. आभासिकश्च' इत्यादयो विपयाः ते. तत्र प्रपञ्चिता. । स्वामिन भक्तिराजयोगी अपि व्याचल्युः । श्रीमती अॅनी बेझण्ट महोदयाया. प्रार्थनानुसारेण तस्या. गृहे भक्तिम् ५ विवेकानन्द चरितकारा. 'पौरस्त्यपाश्चात्याः शिष्याः विवेकानन्दा- नाम् अमेरिका-पर्व एवम् उपसंहरन्ति- “ Swami Vivekananda lives in the memory of Americat as the Man with 3 Message for the West, 'One who walked with the God," (p. 502) न च इय स्मृति: कालेन जीर्णा। १९६३ ख्रिस्ताब्दे स्वामिना " " २ ·पश्चिमाया चेदान्त-चयप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १७३ अधित्य, अन्येपामपि सज्जनाना आलापकोष्ठेषु तस्मिस् तस्मिन् विषये स्वामिन प्रवचनानि अवाएं । अन्यतमे गोष्ठीसमाजे स्वामिभि प्रदत्तस्य व्यारयानस्य वृत्तनिवेदन श्री एरिव हमण्ड इत्येतेन वृतमस्ति । तस्य अय सार उद्बोधक उपलभ्यत- एकस्मिन् व्यारयानान्ते कश्चित् पलितशिरा तत्त्ववेत्ता उत्याय 'स्वामिन् । साधु प्रोक्त भवता । अनुगृहीता स्मो वयम् । किं तु न किमपि अपूर्वम् उक्त भवता,' इत्यवदत। तक्षण प्रवक्तु मासलस्वना प्रत्युत्तरशब्दा न्यनदन् ‘महाशय। अह युप्मान् सत्य प्रोक्तवान् । सत्य च सनातनमस्ति, यथा गिरय , यथा मनुष्यजाति , यथा सृष्टि , यथा वा ईश्वर । यदि मद्वचनेन तस्य विजिज्ञासा भवन्मनसि समुत्थिता स्यात किं न तदपि पर्याप्तम् ?' " 'यथा मया तत् सत्यम् अधिगतम तत् शृणु' इत्युक्त्वा स्वामिभि श्रीरामकृष्णचरित निवेदितम् । ततश्च स्वामिन अवदन, मया सायम् अधिगतम्, यत तत् मम हृदय पूवमेव आसीत । शृणु । इद मौक्तिव तव हृदयसपुट पूवमेव वतते। यत्किचिदस्ति, तत् एकमेव । शृणु । तत् त्वमसि । (१७२ पृष्ठत) जन्म शताब्दी महोत्सव भारते इव अमेरिकायामपि समानित अभूत। तदानीम् अनकै विवेकानन्द-स्वामिना कृतज्ञतापूर्वक स्मरण कृतम् । • In Swami Vivekananda the Am ricans had for the first time a cha ice to see a walking spirit इति प्रा शलिङ्ग महोदया (पोर्टलण्ड ) अब्रुवन् । — Vivekananda reasserted with clarity the greatness of Lidia and the fact that she had a gift to give ' इति कोलम्बिया विद्यापीठे इतिहास- शाखाप्रमुख उक्तम् । श्री यू थाँट् महोदया अपि तदानी - We are doing honour to one of the greatest men of our time इति न्यूयॉर्क उक्तवन । (प्रा शिवाजीराव भोसले, 'कन्या- कुमारी ते शिकागो' सह्याद्रि, दीपावलि विशपाक, १९७०) .

·विवेकानन्द-परितम् - "आरमन सर्वस्व श्रीरामकृष्णमूलबम् इति प्रतिपादयन्त स्वामिन अवोचन्, 'नात्र एकमपि मम स्वोपज्ञम् अक्षरम् । नकोऽपि स्वोपज्ञ विचार-परमाणु । ये मम प्रियतमे भारते स्थित्वा महत्तमा समस्या समाधाय तत् समाधान सर्वजगत्प्रवाश वृत्तम्, तेभ्य रामकृपणेभ्य इद सर्व प्रवर्तते । आधुनिक्या धर्मप्रवृत्ते ते एव मूलवारणम् । यदि अह तान् एकाशेनापि दर्शयितु प्रभवेयम्, तहि तावताऽपि आत्मान कृतार्थ मन्येय'।" स्वयम् अनेकेषा महता महतामपि गुरुत्वपद गताना स्वामिनाम् एतद्वचनम् अन्तरेण स्थान एव विवेकानन्द चरितवारा 'पौरस्त्यपाश्चात्या शिप्या ' स्वामिन प्रशस्य — It is only a true discuple that can be a true master ' इति अभिनयन्ति । मॅक्स-म्यूलर:- "वेदान्तिना वेदान्ती' मे मासीय एक महत्त्वपूर्ण प्रसडगो नाम प्रा मॅक्स म्यूलर इत्येतेन ऑक्मफोर्ड-विद्यापीठस्थेन प्रिखण्डविख्यातेन प्राच्यविद्यापण्डितेन सह जात स्वामिना मेलनम्। प्राध्यापक महोदयाना नियन्त्रण मानयित्वा तान् द्रप्टु स्वामिन थी स्टर्डी-महोदयेन सह २८ मे दिने तेपा निवास जाम । ६ जून दिने ब्रह्मवादि पनाय प्रेपिते पत्र अब वृत्तान्त स्वामिभि स्वयमेव वणितोऽस्ति । तस्य सार अत्र उध्रियते- 'अहो असामान्यता मॅक्स-म्यूलर महोदयानाम् पूर्वेधु तान् द्रष्टुम् न्यत्सत्यम् अभिवन्दितुम्-अह गत । ते हि श्रीरामकृरणाना भक्ता सन्ति । अत तद्दर्शनार्थ गमन नाम मम तीर्थयात्रव काचित् आसीत्। " दिवगताना केशवचन्द्र सेनाना मतपरिवर्तनात् प्रभृति तस्य कारण ज्ञात्वा प्राध्यापर महोदया थीरामकृष्णाना चरितस्य उपदेशस्य च प्रशसका सवृत्ता सन्ति । 'राप्रति सहस्रशो जना श्रीरामपणान् पूजयन्ति, ' इति मयोक्ते 'नानन्तरेण निपनेत क्व जनप्रणाम ?' इति ते उदेरयन् । ते सचर्य आवाभ्या महाविद्यालया, बोले यन-गन्या- लय इत्यादिव सर्व प्रदगितम्, भोजनैन आतिथ्य कृतम्, साय च स्थानक यावत् ते आवाम् अन्वगच्छन् । मया एतद्विपयक विमपि ।

·पश्चिमाया वेदान्त-चत्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १७५ उक्ते, 'न खलु रामकृष्ण परमहसशिष्य प्रतिदिन द्रप्टु लभ्यते,' इति ते अवोचन् । " सोऽयम् अभिगमो नाम मत्कृते कश्चित् साक्षागार एव आसीत्। सा रुचिरा स्वल्पा कुटी, स रमणीय उद्यानपरिसर, स प्रशान्त- कारुणिकमुख रजतशिराश्च ऋषि, सा ऋपिपत्नी, ते वृक्षा, तानि पुप्पाणि, तत् स्वच्छम् आवाशम्-सयमिद माम् उत्क्षिप्य ब्रह्मपि- राजर्षीणाम्, वानप्रस्थानाम्, वसिष्ठ-अरुन्धतीप्रभृतीना च मुनि-तत्प. नीना प्राचीन भारतम् अनयत् इव । "योऽय मया दृप्ट , न स भाषाशास्त्रज्ञ आसीत्, न वा पण्डिन । किंतु प्रत्यह ब्रह्मणा सह ऐकात्म्यस्य कृतानुभव कश्चित् महान् आत्मा आसीत् । "अहो तेपा भारते अपार प्रेमा। यदि तस्य शताशोऽपि मयि स्यात् । भारतीय ज्ञानविज्ञान तेपा रक्तगतम् अस्ति । मॅक्स-म्यूलरो नाम वेदान्तिना वेदान्ती अस्ति।' तदानी प्राध्यापक-महोदय रामकृष्णान् अन्तरेण 'A real Mahat- इतिसज्ञको लेख Nineteenth Century इत्यारये नियत- कालिके प्रकाशनार्थं लिखित आसीत् । पश्चात स्वामिना साहाय्येन अधिका सामग्री सपाद्य ते The Life and Sayings of Shri Ramakrishna इति-सज्ञक श्रद्धाचिकित्सयो एकर श्रयो ग्रन्थ विलिखित । हे साके! पूरय चषकम् ६ जुलै दिने स्वामिभि श्री लेगट महोदयेभ्य एक पत्र लिखि- तम् अस्ति । तत्र अनुष्ठितकार्यस्य सक्षिप्त निवेदनमस्ति । 'भवतु नाम इदम् आडग्ल-साम्राज्य कियदपि दोपपूर्णम्, तथापि नास्ति तत्सदृशम् अन्यत् प्रचारयन्त्र नाम' इत्युक्त्वा तद्द्वारा स्वमतप्रसारस्य सक्त्तते अस्मिन् पत्रे प्रक्टयन्ति । लेगट-दपतीभ्या प्रदर्शितस्नेहकृते साधु कृत- ज्ञता प्रकटीताऽस्ति । अस्य पयस्य विशिप्य-निर्देशनीयस्तु भागो नाम तत्र स्फुटीभूता स्वामिना तत्कालीना सूफी-साधुभ्यो नातिभिना प्रेममयी वृत्ति । भगवास् तेषा प्रियतम आसीत् । तेपा हृदये सर्वभूतानि प्रति न केवल क्रुणासागर , प्रेमसागर एवं उच्छलित आसीत् । ते लिखन्ति- man , 1 ।

·१७६ निवेरानन्द-चरितम्' इदानीम् एतत्सत्रगतम् अध्यापन ममाप्तमस्ति । सप्रति अहम् अघीये । तितिक्षाम, विशेषतश्च सानुयोराताम् । राप्रति मह सर्वत्र, गर्वोदते अॅटग्लो इण्डियनेऽपि, दिव्यत्वदर्शनप्रवण रावृत्तोऽस्मि । मन्ये शन शनं अह ताम् अवस्था प्रत्यासीदामि, यदा साक्षात् 'संतानमपि कामयिष्ये, स चेत् विद्येत । विगतिवपीयोन्ह निरनुनोग- तम, अतिभूमिगामी च आसम् । नाटयगृह-समीपवनिना पादपर्यन गन्तुमपि नासम् अह सिद्ध । इदानी पस्त्रिगद्वपीयोह वेश्याभिर् अभ्यपिते गृहपि अनुच्चारितदीपाक्षर यमेयम् । किमयम् अथ- पात , उत वैश्विषप्रेमगामी-ईश्वरगामी इनि यावत-विकाम' ? सर्वमपि वामयितव्यम्, आलिडागितव्यन्, सर्वस्य शिवम् आशासनी- यम् इत्यन्तरात्मा वाञ्छति । को ना अहम् अस्मि? तस्य प्रमसागरस्य किंचित् साधनम्, किचित् उपपरणम् । श्रीडासहधर', अह च तस्य । नास्ति विश्वप्रपन्चे काचित् सुमगति , काचित् नियमवद्धता या । वम् त नियच्छेत् ? जगप्नाम्नि अस्मिन् रगमञ्चे लीलानाटवसूत्रधार स अश्रूणि पातयति, हास्यानि च विकासयति। मया इद तावत् अवगतम् अस्ति -- तम् अतीत्य, ६ I think I am slowly approaching to that state when I would be able to love the vers Devil himself, if there were any At twenty I was the most unsympathetic, uncompromising fanalic, I would not walk on the footpath on the theatre-side of the streets in Calcutta At thirty-three I can live m the same house with prostitutes and never would think of saying a word of reproach to them Is it degenerate? Or is it that I am broadening out into that Universal Love which is the Lord Himseir'' ७ 'He is my playful darline, I am Hir playfellow There is neither rhyme nor reason in the Universe What reason binds Him ? He the playful one is plaving these tears and laughters over all parts of the play न ·पश्चिमाया वेदान्त-चत्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १७७ तम । : पाण्डित्यम् अतीत्य, वाचम् अतीत्य वतते सवेदनम 'प्रेम,' 'प्रिय- । ह साके । पूरय चषकम् । भवेम उन्मत्ता तदानीम् आडग्लभूमौ अनेके भारतीया छाना आसन् । स्वामिन- ते सह सपृक्ता अभवन् । १८ जुलै दिन एक भारतीयाना सामाजिक रामेलन तत्र सपनम, यत्र स्वामिन अध्यक्षा आसन । तस्मिन् अवसरे ते हिन्दव तेषाम् अपेक्षाश्च ' इति विषयम् अधिकृत्य भापिनम् । अस्मिन् समय श्री स्टर्डी महोदया नारद भक्तिसूत्राणाम आइग्लभाषया अनुवादे व्यापृता आसन 1 स्वामिभि अनुष्टित अनुवाद-साहाय्य अय ग्रन्य अचिरमेव प्राकाश्यम् अगमत् । अस्मिन् काल स्वामिना जनसपक अव- पंत। परिचया दृढीभूता । परिचिना मित्रत्व गता । मिना. शिप्यत्व गता । अस्मिनैव काले स्वामिभि सेव्हियर दपती अनुयायित्वेन रब्धा । धामिकाभ्याम् एताभ्या दपतीभ्या नैकानि धर्ममतानि अभ्य- स्तानि आसन् । किं तु अनासादित परतत्त्वो तो असतुष्टी आस्ताम् । स्वामिना प्रथममेव भापण श्रुत्वा तु ' एप पुरष । इद च तत्त्वज्ञानम् । एतदन्वेषणपराभ्याम् आवाभ्याम अद्ययावत जीवित व्यर्थ मेव नीतमासीत्, इत्युक्त्वा तावुभौ स्वामिन शरणीचनातु । स्वामिभिश्च तो अनुगृहीती। तयोहृदये स्वामिन प्रति न केवल गुरुभक्ति पुत्रवात्सल्यमपि आसीत् । आल्प्स-दर्शनम् अनवरतप्रवृत्तेन व्याख्यान वर्गपाठ-प्रवचनादीना चत्रेण स्वामिनः भान्ता अभवन् । ते विधामम् एच्छन । अतस तेपा मित्राणि श्रमविनोदाचं यूरोपस्य प्रमोदयात्राम् असूसुघन। स्वामिन हिमदर्शनोत्सुवा आसन् । the ८ I have learnt thing or 110 tevond beyond reason and learning and talki 12 is the feeling the 'Love 'Beloved' Aje Sake fill up the cup and we wil he mad अन विवेकानन्दाना चरितारा पौरस्त्यपाश्चात्या शिष्या' अभि प्रयन्ति Here one has Suami Vivekananda himself (p SII) वि च १२ ·१७८ विवेकानन्द-चरितम् पार्यतपथानाम् आषमणोत्गुमा आगन् । त मानन्द निमन्मणम् अगोपनम्। जुलं मासस्य अन्नायगरे यु मुस्लर तथा च सेव्हियर-दपती हरयतै मह स्वामिन प्रस्थिता । परिम-मार्गण जिनेहा गया तत्र त्रीणि दिनानि ग्यनगन् । तत्र ते शिलॉन-दुर्गादोनि द्रष्टव्यानि दृष्टानि । तन प्रस्थित' तं मॉण्ट उडा पर्वतम् उदिन्य मार्गानमण प्रारब्धम् । त पवंत दृष्ट्या स्वामिन अप्यन् । ' अहो आश्चर्पम् ! अत्र तावत् यय हिममध्य एव स्म । हिमालये तु हिम मदादूरम् । एहि । आरोहाम ' इत्युक्त्या ते गिपारोहणम् ऐच्छन् । मार्गस्तु ते बम्मात् गाहसा निवारिता । हिम. नद्या उत्तरणानन्दस्तु स्वाभि अनुभूत । हिमालयोन-मठसकल्प. आल्प्सदर्शनेन म्वामिना हिमालय स्मृतिमागन । हिमालये एको मठ निर्मातव्य :ति तेषाम् अभिलाप आमोन् । स्ववायंसमाप्तो तत्र ते नितितुम्, स्वसिप्याश्च प्रशिक्षयितुम् ऐच्छन् । सोज्यम् अभिलाप में आल्प्सपर्वतस्य अधित्यवास्थित यदृच्छया सेव्हियर-दपती-मकाशे प्रयाटित 1 स्वामिना सकल्प मिद्धिमनर्थ अभवत् । पश्चात् अल्पेनव कालेन सेव्हियर दपतीभ्यामय अनुप्टितम्य मयंप्रकारवस्य साहाय्यस्य हैतो हिमालये 'मायावती' आश्रम उत्तम्यौ । संत 'रिटल सेण्ट बर्नार्ड ' इत्यान्य स्थान गत्वा तस्मात् पतिपय- योजनगरे पस्मिश्चित् स्थान सर्वे द सप्ताह विशश्रम् । अत्र स्थित स्वामिभि कोऽपि आध्यात्मिक प्रसाद अनुभून । - There scerned to be a great light about him, ' इति तद्विपये सहचारिभि उक्तमस्ति । अत्र एक्दा स्वामिन जीविततशयम् आस्वा । विमपि विमपि चिन्तयन्न, पृष्ठनोहीनास् से एकाकिन सचरन्त आसन । महसा तेषा हरते वर्तमान आरोवदण्ड (alpenstock) भलत्वा पुरोवतिन्या गाया न्यपतत, भ्रष्टपादाश्ष स्वामिन स्वय गर्तापातोन्मुखा आसन् । तथापि स्वामिनाम् अवतारकार्यम् अद्यापि अवशिष्टम् आसीत् । 'Cerlanly It was only a miracle that saved nme,' इति वृत्तान्तनिवेदनान्ते स्वामिन अवदन् । तदाप्रभृति तेपा सहचरं न ते एकाकितया चरितुम् अनुमता । प्रतिनि- वर्तमानास् ते एक रस्त पूजास्थानम् अपश्यन् । तर यथोपलब्धानि गिरि- 1 *- ·पश्चिमाया वेदान्त-चत्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १७९ पुष्पाणि श्रीमती सेव्हियर-हस्ते प्रदाय 'मम कृतज्ञताया भक्तिभावना- याश्च प्रतीकरूपेण' तानि पुष्पाणि 'कुमारी'चरणयो अर्पयितु ते सा प्रार्थिता । 'सा (कुमारी मेरी) अपि जगदम्वैव, ' ते अवदन् । प्रा डॉयसन्-मेलनम् अन स्थित स्वामिभि प्रा पाउल डॉयसन् इत्येपा सकाशात् निमन्त्रणपत्र प्राप्तम् । प्राध्यापक-महोदया कील विद्यापी० तत्त्वज्ञानम् अध्यापयन् । सस्कृतभाषायाम् अधिकारवन्तस्ते वेदान्ते आस्थावन्त आसन्। तदानी ते भारतात् अचिरनिवृत्ता आसन् । स्वामिना प्रमाणित याड ग्य तै पठितम् आसीत् । अय स्वयभूविचारवान् दार्शनिक यगेपम् आगतोऽस्ति इति श्रुत्वा ते पत्र विलिरय मेलनेच्छा प्रदर्शिता ।। त् पत्र प्राप्य पूर्वनिर्धारित प्रवासक्रमम् अन्यथाकृत्य स्वामिन प्राध्यापर- महोदयान् द्रष्टु कीलम् उद्दिश्य सेव्हियर-दपतीभ्या सह प्रस्थिता । मध्ये मार्ग पन्यान विचित् वक्रीकृत्य ते ल्यूसैन, स्र्माट, शाफह उजन, हायडेलवर्ग, कोलोन, बलिन इत्यादीनि स्थानानि दृष्टानि । विस्तीण मार्ग रमणीयोद्यान वलिननगर पॅरिसतोऽपि श्रेय स्यात् इति स्वामिन जम- ग्यन्त । 'अनुचित प्राध्यापक-महाशयान् प्रतीक्षापरान् स्थापयितुम् ' इत्युक्त्वा ड्रेस्डेन-नगर परिहत्य स्वामिन साधु कील प्राप्नुवन । एको दिवस स्वामिभि प्राध्यापकमनिधी नीत । सभापणप्रमदगन वेदान्तस्य अव्यवहित फ्ल नाम उच्चतमा शुद्धतमा च नीति (morality) इति प्राध्यापका अवदन् । आध्यात्मिकताया मूल्योत प्रति पुनर्गामि आन्दोलन प्रारब्धमस्ति, तच्च भविष्यति वाले अब विषये भारत नेतृत्वपदे स्थापयिष्यति इति भाति इत्यपि ते अयोनन् । तं तदानी क्रियमाणे अनुवादक्मणि स्वामिभि कुतूहले प्रदशिते कग्य- चिन् ग्रन्थविशेषस्य ययाय न्यात्यानम् अधिकृत्य चर्चा प्रारम्या। पदारित्यात् स्पष्टप्रतिपत्ति ज्यायसी इति स्वामिन प्रत्यपादया। स्वामिभि आत्मप्रत्ययपूर्वक प्रदत्तानि कानिचित् सूक्ष्म व यानि प्रमन्नानि स्पष्टीकरणानि प्राध्यापप-महोदयान् प्राभावयन्। नान ९ अस्मिन् समये उपस्थिनया श्रीमत्या सेव्हियर-महोदयया अय ·१८० विदेशानन्द-परितम् अवसरे स्वामिनाम् अद्भुतथा स्मरणशक्त्या विस्मितचित्त प्राध्यापक- महोदयं तद्रहस्ये पृष्टे सति स्वामिनः योगशास्त्रप्रतिपादित चित्तवाग्यम्प अभ्यास निदानत्यैन निदिदिशु । स्वामिभि पचित् वाल कीलनगरे वस्तव्यम् इति डॉयसन-महाभागा अभ्यरप्यन्त । ते स्वामिमि. सह नवेषु विपर्यपु चर्चा कर्तुम् ऐच्छन् । स्वामिनस्तु लण्डने प्रारम्पम् उद्योग दृढीरतुवामा तत्र शीघ्र गन्तुम् उरमुया गन्ति इति ज्ञात्वा प्राध्यापक. ते गमनाय अनुमता । हम्बुर्ग-नगरे स्वामिन आसाद्य प्रा डॉयमन- महाभापा तं सह लण्डनम् अगच्छन् । तत्र मनाद्वयम् उदित्वा से स्वामिभि सह मन्त्रयमाणास तस्थु । हिदुधर्मस्य रहस्य चेन अब- गन्तव्यम्, प्रथमम् अ पाश्चात्यीभवितुम् आयश्यकम् इति स्वामिभि सह ने कसभाषणोत्तर ते प्रत्येतु प्रवृत्ता । कोण्टिनण्ट प्रस्थानात् पूर्व स्वामिभि शारदानन्द म्यामिन गुडबिनेन सह अमेरिवाप प्रेपिता आसन् । अधुना तं तन प्रारब्धस्य शोभनस्य कार्यस्य वृत्तान्ता आगन्तु प्रारभन्त ! अचिरमेव स्वामिना त्वयंमदेशा- नुसारेण अभेदानन्द-स्वामिनो पि आधालभूमि प्राप्ता । आरमन भार- ताय प्रस्थानोतर आग्लिभूमौ कार्यानुवर्तनाथम् अभेदानन्दान् ते तत्र स्थापयितुम् ऐच्छन् । तदनुसारेण ते अभेदानन्दाना प्रशिक्षणम् आरब्धम । सार्धमासात्मवेन विश्रामैन नवीकृतोत्साहास् ते स्वीय व्याख्यानादि-कार्यकलापमपि द्विगुणीचत्रु । ऑक्टोबर-नोव्हेम्बर-मामयो प्रदत्तानि व्याख्यानानि प्रायेण मायाविषयकाणि आसन् । क्योऽपि यत्र मोहिता , सोऽय विषय तं. 'माया, आभासश्च,' 'माया, ईश्वरवल्पनाया विकासश्च,' . माया (१७९ पृप्टन) मेलनवृत्तान्त पनापित वृतोऽस्ति । सा लिखति- 'The rigorous and lucid interpretations given by the Oriental exegetist with such firmness of conviction and yet sich delicacy of perception, eventually quite won over the German savant ·पश्चिमाया वेदान्त-चक्रप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १८१ vine ~ . - - नाधुना वेदान्त स्वातन्त्र्य च,' इत्यादिशीद अनेक व्याख्याने प्रपञ्चित । एतद्- व्यतिरेकेण 'सवव्यापी ईश्वर, ''साक्षात्कार, ''अनेकेषु एकत्वम्, आत्मस्वातन्त्र्यम् ' इत्यादीन् विषयानपि अधिकृत्य स्वामिन व्याख्या- नानि अददु । वर्ग ते राजयोगम् अपाठयन्, ध्यानाभ्यास च शिक्षया. चक्रु । स्वामिना वाचि कोऽपि अपूर्व प्रभाव आसीत् । वेदान्तस्य गहना सिद्धान्ता ते सुगमीकृत्य उपस्थापिना । दिव्यसामथ्र्य तेपा प्रवचन शृण्वन्तो जना क्षगमानम् स्व व्यक्तित्व विस्मृत्य परतत्त्वे व्यलीयन्त स्मेय । पौरमुख्यानाम् आलापक्क्षप्वपि स्वामिना प्रवचनानि समपद्यन्त । प्रवृत्ति निवृत्ति द्वन्द्वम् स्वामिभि प्रयत्नविधृता निजा निवृत्तिप्रवणना अनरान्तरा उत्तिष्ठति स्म । २३ ऑगस्ट दिन ल्यूसेनंत प्रेषिते परे ते लिखन्ति- मया कार्यारम्भ वृतोऽस्ति । अधुना अन्ये तत् निर्वहन्तु । भवतु नाम कार्यार्थम्, मया द्रव्यस्पर्शनेन आत्मा दूषितो.स्ति । कृतकृत्योऽस्मि । कर्मणि वा मम काऽपि आस्थास्ति । चित्तशुदध्ययं मर्म आवश्यकम् इति उच्यत । पर्याप्तम् आसीत त मम ।' किंतु अस्मि- मेव काले भारतस्था स्वे अनुयायिन ते एव प्रोत्साहिता- 'मा भैष्ट । महान्ति कार्यागि अनुष्ठातव्यानि सन्ति, पुत्रका समाश्वमित उद्यच्छत । उद्युद्धध्वम् । अस्य कार्यस्य पृष्ठत परमेश्वरोऽस्ति । महा- शक्ति युष्माक निक्टे वर्तते ।' भारते 'ब्रह्मवादि द्वारा स्वामिना सदेश प्रसतुं प्रवृत्त आसीत् । ऑक्टोबर मासे स्वामिना मनसि भारतनिवर्तन विचारः पुन पुन आगन्तु प्रारभत । अस्मिन्नव मासि अभेदानन्दाना लण्डने प्रथम सावं. जनिक व्यास्यानम् अभूत् । सर्वाभिनन्दितेन तेन भाषणेन स्वामिन प्रसमा अभवन् । किं च, अधुना अस्मिन् अत्रत्य यार्यजात निक्षिप्य मुखेन गन्तु ाक्यम् इति त अचिन्तयन् । डिमेम्बर-मास निश्चित । सर्वस्व सहृत्य से सह भारतगमनम्, सेयो कार्यायं च आत्मसमर्पण सेव्हियर-दपतीच्या प्रागेव निर्धारितम् आसीत् । तो स्वामिमि सह भारत गन्तु सिद्धौ । युमार्या मार्गारेट नोबल महोदययापि स्वामिकायर्याय जीवित दिस्सितम् आसीत् । स्त्रीशिक्षणे तस्या माहाय्य स्वामिन - ·१८२ विवेकानन्द-चरितम् अपेक्षन्त । कि तु सा कात्स्न्यन विमृशतु, पश्चात् च आगच्छन्तु इति स्वामिभि निर्णीतम् । कुमारी मुल्लर अपि पश्चात् आगन्त्री आसीत । शिवास्ते पन्यान सन्तु १३ डिसेम्बर दिने स्वामिना प्रस्थापन-सभा समपद्यत । स्वामिन द्रष्टु, तान श्रोतुम्, न्यूनतोन्यून तेपा कापायवस्त्राणि स्प्रष्टु जनौषा सभास्थानाभिमुखा अद्रवन्त । हृदयस्पर्शीनि भाषणानि अभवन् । अने के शतशो जना नि शब्दा अतिष्ठन । वेचित प्रत्यासन-अश्रुपाता आसन् । “मिलियाम' । वयम् असशय पुनर्मिलिप्याम,' इत्युक्त्वा कापायवासस स्वामिन सचारि-सूर्पविरणायमाना जनमध्यात् प्रस्थिता । 'अद्वैतवेदान्त ' इत्याख्यस्य स्वामिनाम् अन्तिमस्य व्याख्यानस्य निवेदनावसरे Indian Mirror इति-सजकेन वृत्तपत्रण इद विशिष्य निदि- प्टम्, यत स्वामिना धर्मप्रसारेण न कापि कटुता निष्पना। आइग्लभू- म्याम् स्वामिस निधानात् अने जोविनगता काऽपि नवीना, वापि आश्वा- सयित्री दृष्टिर् लब्धा । सनातनान्यपि सत्यानि स्वामिना श्रीमुपान् निर्गत्य नवीनानि इव, चेतनानि इव सपनानि । कुमारी मार्गारेट नोपल लिवति - 'स्वामिनाम ' अह ब्रह्मास्मि' इति वचन न अपरिचितम् आसीत् । विं तु न पेनापि तत् उच्चारितम् आसीत्। स्वय स्वामिन मानेन कार्येण सतुप्टा आसन् । ' मया क्रमेण साफल्य संपादितम् । पड भिर् मार्म अधुना प्रत्यह १२० जना पालान् गृहणन्ति । वि. नाय विशप ?' इति ते प्रस्थानात पूर्वम् अमेरिकीयाभ्य शिष्याभ्य प्रेषिते पत्रे रिपन्ति । अस्मिन्नेव पत्रे 'आदलजन विषयका मम पूर्वग्रहा परि- वनिता सन्ति । तेषा निष्ठा-सातत्य-गम्भीरत्वादिगुणहेतो ते स्थान एवं - . 80 'It was the Swami s, 'I am God that came as somethins always known, only never said before अमेरिणायाम एकस्मिन् दि०यक्षणे (१८९५) स्वामिना मुसात् एव वाणी निगंता आसीत्-'अह स अपार महामागरोऽस्मि, यस्य विस्ता बुद्धाय तरहगा सन्ति।'(Christs and Buddhas are but waves on the boundless Ocean which I am )| ·पश्चिमाया वेदान्त-चऋप्रवर्तनम् (उत्तरार्धम्) १८३ ईश्वरस्य प्रियतरा सन्ति'' इत्युक्त्वा स्वीयाना पूर्वग्रहाणा दूषितत्वम् ते ऋजुतया अडगीकृतम् अस्ति। पिण्डेवनास्था खल भौतिक इत पूर्वम् अलब्धावकाशा एका घटना अधुना प्रस्थाननिर्देशात् पूर्व निवेद्यते । एकदा आडालभूमौ स्वामिन कुमारी मुल्लर तथा च अन्य नश्चित आडग्लपुरुष इत्येताभ्या सह पादचारम् असेवन्त । तदानी सहसा उद्गूरिततीक्ष्णशृङ्गग कश्चित महाकायो वृपभ तान् अभ्यधावत् । आडग्लपुरपस तावत् जडधावलम् आश्रित्य आत्मत्राणम् अकरोत् । कुमारी मुल्लर कतिचित् पदानि धावित्वा लुप्तधं तव भूमौ अवा- सदत् । स्वामिनस्तु 'अय तर्हि अन्त , ' इत्युक्त्वा कुमारीवृषभयोर मध्ये धावित्वा कुमारी पृष्ठत कृत्य उरोनिहितभुजा , वृपभचक्षुपि निरवात- निनिमेष चक्षुप , तस्य उग्रनिपातम् उत्पश्यन्तस् तस्थु । कतिपयक्षण नया- ननि-पश्चात् वृषभ अपससार । १६ डिसेम्बर दिन स्वामिन सेव्हियर दपतीभ्या सह भारताय प्रतस्थिरे।" ?? My sdeas about the English hare been revolutumised I now understand why the Lord ha, blessed them above all other races They are steady, si icere 10 the backbone, with great depths of feelias पश्चात् पलियाताया स्वागतोत्तर-भापणेऽपि स्वामिन आइग्लान् 'They are a 13101 of heroes they are the true Kshatriya,' इति अग्नुवन् । १२ तस्मिनेव दिन स्वामिना मित्रेण स्टर्डी-महोदयेन लिवितम्- *Swami Vivekananda left to-day I am heavy hearted to-day at the loss of the noblest friend and the purest teacher I have met in this incantation I must have stored some exceptional merit si the past to receive such a blessing now What I longed for all my life I have found in the Swami ' (पौरस्त्यपाश्चात्य शिप्य-विरचित The Life of Shamr Vivekananda, P540) ..

·१५. पुनरागमनं संघटनाकार्य च
1
भारतस्थिताना स्वामिना मनसि भारा विहाय न
पो.पि अ या विच अधुना अन्तर रेभे। समीपवनिनि
प्रस्थाने अ यतमेन आदरमिण ते पृष्टा आसन्,
'स्वामिन् । गुखभूमो पश्निमाया भवान् एतानि त्रिचतुराणि
वर्षाणि उपित । अधुना रोचिप्यते या मातृभू
'स्वामिभि
झटिति प्रत्युक्तम् आगीत्, ' इत आगमनात् पूर्व भारत
अहम अस्निह्यम् । अधुना तात्या धूलिरपि मम पवित्रा
भाति, वायुरपि पुण्यता प्राप्तोऽस्ति । अधुना भारत मम
पुण्यभूमि अस्ति तीर्थभूमि अस्ति । एामेव तीर्थमस्ति ।'
स्वामिन मिलान-पलॉरेन्स-रोम द्वारा-स्थलवर्मना नपल्म
नौकाशय' प्रापु । मध्यमार्ग स्वामिभि पिसा इत्यस्य प्ररयात 'प्रवण
.' अवलोक्ति । फ्लॉरेम नगरे सचरद्भिम् तं यदृच्छया हेल
दपती दृष्टी। अनपेक्षितन अनन दर्शनन प्रीतास् ते अयो.पि सुखसवादेन -
मपि काल निन्यु । रोम नगरे ते एक सप्ताह न्यवमन् । तत्र ते
रस्ताना धर्मो सव प्रेक्षमाणा भारतीयसदृशान आचारान् (मेशकर्तनम्'
प्रसादभक्षणम इत्यादिकान्) उपालभन्त । उत्सवस्य विभवप्रचुरता तु न
तेभ्य अरोचत । नेपल्सागत स्वामिभि नौप्रस्थानात् पूर्वम् अवशिष्ट
काल व्हेसुवियस इत्याख्य ज्वालामुख पर्वत, भग्नावशेष पॉम्पी-नगरम
१ 'India I loved before I came away
Now the tery dust
of India has become holy to do, the very ar 15 now holy
to me It is now the holy land the place of ritgrimage
the Tirtha
२ वदर,aport
The Leanine Tower
8 Tonsure

·पुनरामगनम् १८५ :स्वप्न इत्यादीनाम् अवलोक्नेन नीतः । ३० डिसेम्बर दिने नौ प्रस्थिता । तत्पूर्वमेव नावा आगत गुडविन ते सह सगत आसीत् । 'नासीत् कश्चित् येशु खिस्तो नाम अथ नौकाया परस-पोर्टसैदयो मध्यवर्तिन्या सस्याम् एपदा रात्री स्वामिभि एक अद्भुत स्वप्नो दृष्ट । स्वप्ने ते कचित ऋषि- तुल्य २मधुल पुरुषम् अपश्यन् । स तान् अवदन, 'इम प्रदेश सम्यक निरीक्षस्व । त्वम् इदानी 'मीट ' सज्ञ द्वीपे असि । अव राधर्म प्रादुरभवत् । अह थेरापुत्राणाम् अन्यतमोऽस्मि । यो धर्म अम्माभि उप दिष्ट , स एव रस्त खिस्तोपदेशत्वेन अपदिश्यते । fr तु नामीन कश्चित् येशु ख्रिस्तो नाम ऐतिहासिक पुरप । अत्र चेत् उत्पनन क्रियेन, एतदनुवूलानि प्रमाणानि उपलभ्यरन् ।' तेन एतावति उक्त स्वामिन जागरिता । स मध्यरात्र आसीत् । स्वामिभि गसश्रम प्रधान्य कचित् नौयाधिधारिणम् आसाद्य 'कन वय स्म ''शी पृष्टम। मीटत ५० मैल दूरम्, 'तेन प्रत्युक्तम् । एतत्पूर्व येसो ऐतिहासिक-युरपत्यविषये न कदापिम्पामिन सदा रत । एतेन स्वप्नेन तु तेपा मनसि सराय उदन् । वितु एवम् उदित- सशयानामपि तेषा यशु प्रति भक्ति अशतोऽपि न अहीयत । अह चैत् पै.समये अजीविष्यम् तस्य पादो हृदयरधिरेण जपाविष्णम्, न अधु- जलेन,' इति ते एवंदा अब्रुवन् । ५ Therapeutar इति मूले। ६ आदालभूमौ स्वामिनाम् अन्यतमो मित्र पुरातत्त्वविद् मीत् । तस्मं स्वामिभि पर विलिस्य अयं स्वप्नवृत्तातो निवेदित। पत्वात् तस्मिन् देश उत्पनने मृते रम्नधर्मस्य प्रादुर्भावविपये वानिचित् विस्मयारापि प्रमापानि लन्यानि इति यत स्वामिाम मरणोत्तर दि स्टेट्समन' पत्र प्राशितम् अभवत् । ('THE Lre of Swami Vicharanda ' by his Castern 19 desern Dciplesp45-547) ·विवेकानन्द-चरितम् नौकाया सहप्रवासिना मध्ये केचन रस्ता धर्मोपदेशका आसन् । हिन्दुधर्म-रस्तधर्मयो कतर घेशान् इति विपये ते स्वामिभि सह व्यव- दन्त । स्वामिभिम् ते लीलयव पराजिता । ततस् ते धर्मोपदेशका ‘शेष कोपेन पूरयेत्' इति सुभाषित प्रमाणीकृन्य हिन्दुधर्मोपरि गालिप्रदान क्तं प्रवृत्ता । कचित्काल स्वामिभि सोढम् । अतिकान्तमर्यादास् तु तान् दृष्ट्वा स्वामिन तेपा मुखरतमम् उपगम्य त च कॉलरे गृहीत्वा अब्रुवन्, 'यदि मम धर्म पुनरपि गालिप्रदान परिप्यसि, त्वाम् उत्क्षिप्य अस्मिन् समुद्र क्षेप्यामि। अगत परिहासेन असतश्च गाम्भीर्येण उक्त स्वामि- वचन श्रुत्वा स आपादमस्तक् कम्पितुम् आरभत । न पुन हिन्दुधर्मनिन्दा स्वामिना कर्णपथम् आगता। नौका एडन-नोकाशय प्राप्ता। तत्र अवतीर्य इतस्तत सचरन्त. स्थामिा कचित् भारतीयम् अपश्यन् । अनेक-वर्पोत्तर भारतीय मुख दृष्ट्वा प्रमुदिता स्वामिन स्वरया तम् उपागच्छन् । ताम्बूलविश्यी अय रदानी हुभव या घूम्रपानरत आसीत् । तेन सह प्रीत्या प्रारब्धाला स्वामिभि भात । दीयतां तावत्,' इत्युक्त्वा, तस्य हस्तात् हुक्का गृहीत्या विस्मृतान्यसर्व बहुकालवञ्चित धूम्रपान प्रारब्धम् । 'एतदर्थ तहि भवान् अस्मान् विहाय इत अत्वरायत । ' अत्रान्तरे तान् आसाद्य तेपा पाश्चात्या मित्रा अब्रुवन। सत्य ज्ञात्वा स पानवित्रयी तावत् स्वामिना चरणयो अपनत् । अहनिा विभक्तजला अग्रत सरन्ती नौपा मार्गम् आशामत् । भारत प्रमेण प्रत्यासीदन् आसीत् । स्वामिमि 'पिं भूतम्, किच भव्यम्,' इति चिन्तित स्यात् । अमेखिा-युरोपयो यत् किंचित् कार्य सपनम् आमीत्, तेन ते सतुष्टा. आसन् । ते हिन्दुधर्म तम पर्याप्त परि- चायित आसोन् । वेदान्त निवेदित आसीत् । भारतीया सस्थति प्रनि- पादिता आमीन् । धराव्या प्रशमवा, सनराइच गुहृद , लब्धा आमन् । अनके पटिया अनुयापिन प्राप्ता, ये तत्र वेदान्तप्रमारम् अग्रन गर सुर्य । एष वायामुरापन्न आसीत् । प्रदान सवृत्तम् दासी । तु भार वार्यात आदानम् । भारतीयजनतामा दारिद्रमनिवारणार्य पश्चिमात ट्रम्पानयनम् ' अप वाया बगाल एव आगोत् ! धर्मप्रसार- - - ·पुनरागमनम् १८७ मग्नस् तै. कुतोऽपि निमित्तात् इद दुर्लक्षितमेव आसीत् । 'भारने एव द्रव्य संग्रहणीयम्, ' इति अधुना स्वामिनि चिन्तित स्यात् । स्वागतोत्सव-मालिका १५-१-१८९७ । उप काले एव लहवातट दृक्पथम् आगत । ऋमेण नारिलतरुमालिनी पीतवालुका कोलम्बो-वेला प्राप्ता । स्वामिभि नौकात तीरे दृष्टि विसृष्टा । ते महान् जलसागर तर दृप्ट । स आत्मन एव स्वागतार्थ ममिलितोऽस्ति इति ज्ञात्वा ते विस्मिता अभ- चन् । वि तु अय तावत् प्रारम्भ आसीत् । दक्षिणस्या कोलम्बसो त उत्त- रस्याम् अल्मोरा यावत् सपत्म्यमानाया महत्या स्वागतोत्सवमालिकाया इय तावत् नान्दी आसीत् । पुरा भारतात् प्रयाणकाले अबहुविदिता अपि स्वामिन सर्वधर्म- परिपदुत्तर भारते प्रख्यातिम् आप्नुवन् । प्रागेव १८९४ निस्ताब्दस्य सेप्टेम्बर-मासे लियातीयाना नागरिकाणा सभा थी प्यारे-मोहन मुख- जीनाम् आध्यक्ष्ये सपन्ना आमीत्, तया च स्वामिनाम् अमेरिकीय कार्य- निमित्त कृतज्ञताव्यञ्जक प्रस्ताव समत्य अमेरिकार्य प्रेपित आसीत् । ब्रह्मवादि-प्रकाशनात् प्रभृति स्वाभिना विचारा भारते प्रमत प्रारब्धा आसन् । स्वामिभि आडग्लभूमित प्रस्थानात् पूर्व मद्रासे स्वशिष्येभ्य प्रस्थान दिनाहर निवेदित आसीत् । स्वामिनाम् अन्यतमो गुरवन्धु निर- ज्जनानन्द कोलम्बो गत आसीत्, शिवानन्दश्च मद्रासम् । तेन तेया विदितागमनवृत्तान्त जन स्थाने स्थाने स्वागतसिद्धता प्रारब्धा आसीत्। स्वागतसमितय नियुक्ता आसन् । वृत्तपत्रः सपादकीयलेखत स्वामिना कार्यमहत्त्व विशदीकृतम् आसीत् । प्रत्यह प्रकाश्यमानेन तेन तेन स्वामि गतेन वृत्तपत्ररेखनेन जनानाम् उत्सुकता परमोच्चकोटिम् आटीविनाss. सीत् । विवेकानन्द हिदुधर्मस्य बन्धरा उन्नमिता आमीत् । अधुना भारतस्य उर गर्वाध्मातम् आसीत् । स अधुना प्रगताना पाश्चात्याना राष्ट्राणा ससदि सन्यास्वन्धि ससमानम् उपवेष्टुम् अशक्नोत् । किमिति सहि अधृतशस्त्रस्यापि विश्वविजयिन, भारतीमातुः अस्य सुपुत्रस्य । स्वागतार्थ जनता सोत्साहा न स्यात् ? यत्र यत्र स्वामिन अगच्छन् – कोलम्बो, कॅण्डी, अनुराधापुरम्, ·गवेकानन्द-परितम् जाफना, पाम्बग, रामनाड', रामेश्वरम्, मानमदुरा, मदुरा, युम्भकोम, निरचिरापरली, महाम -तम सत्र जना स्थानकम् आप्लावयन् । पुष्पमालाभार स्वामिन नगा। मिक्तसमाजितासु रथ्यामु जने तोरगानि विहितानि स्वामिना शोभायात्रा प्रयतिता तिघ्न्य न्यनदन् । तेषाम उपरि अक्षतावृष्टि अभवत् । उत्साहपूरित जनै अश्वान् अप साय स्वय स्वामियानम् उडम ।" तिरचिरापल्लीन समीपस्थे एकस्मिन् नातिमहति स्थानवे अन जना स्वापिस्वागतार्थ समिलिता आमन् । मत्र इद रेल या7 न रिप्ठति इति श्रुत्वा तं रेल मार्ग पयित्वा यानगनि निग्धा । स्थाने स्थाने जन स्वागन व्याहृत्य स्वामिभ्य मानपत्राणि ममपिठानि । प्रतिवचनार्थ ममासु भाषित्वा भापित्या म्वामिन श्रान्ता । कोरम्पो-नगरे धर्म राष्ट्रस्य पृष्ठवशीकुरुत, तेनैध तत् जीवेत, 'इनि तै उक्नम् । 'पुण्यभ भारतम् ' तथा च विश्वधर्म ' इति विषयो अधि- कृत्य । तर व्याख्याने अपि प्रदत्त। रामेश्वरे 'न केवल मूता, रण दरिद्र-जननायामपि शिव पश्यत,' इति ते उपादिशन् । मद्रास स्वामिना प्रधान वेद्रम आगीत । तत्र सप्तदश नोरणानि उच्छ्रितानि आसन् । 'विवेकान द स्वामिन दीर्घायुष भवन्तु, ''स्वागत देवसेवकाय,''स्वागन श्रीरामकृष्ण सुपुत्राय,' इत्यादिकानि दीप्ताक्षराणि स्वागतवाक्यानि तत्र तत्र न्यराजन्त । अय स्वागतो सब नव दिनानि प्राचलत् । नक भाषारचितानि २४ मानपत्राणि स्वामिभ्य समपितानि । अनके जना स्वामिन सवन्धस्वामिन ( = दाकरस्य) अवतारम् अमन्यन्त । तत्र स्वामिभि 'मम कार्ययोजना,' 'भारतीया ऋषयः, 'दैनदिन- जीविते वदान्त,' तथा घ 'भारतभविष्यम' इत्यादीन् विषयान् - . ७ स्वामिनाम आगमननिमित्त रामनाड-नरेशन 'अकाल-निधि'- मुचयस्य घोषणा कृता । स्वामिना भारतभूमो पदार्पण समानयितु तेन तस्मिन् स्थान ४० फूट उत्सेध स्मारकम्तम्भोऽपि इच्छ्रितं । ८ निरुचिरापरल्या रेलयान महनि प्रत्यूषे प्राप्नोत । तस्मिन् ब्राझे मुहूर्तेऽपि स्थानके १००० त अधिका जना उपस्थिता आसन् । ९ रामनाडे १० मद्रास रामनाडयो - .

·पुनरागमनम् १८९ अधिकृत्य भाषणानि प्रदत्तानि । अनत्य स्वागतोत्सव अभूतपूर्व इत्येव वक्तु शक्यम् । मद्रासे तं अमेरिकीयाणा नागरिक विशेषाणा कृतज्ञता- पत्राणि, पुनरागमनार्थ निमन्त्रणपत्राणि च रब्धानि । लोकमान्य तिलक अपि ते पुण्यपत्तनम् आगन्तु निमन्त्रिता । स्वामिन एक्तस् तावत् पुण्यपत्तम गन्तुम् उत्सुका आसन् । अन्यतस्तु अखण्ड सत्कारममारोहै , तत्र च कर्तव्ये भाषणं थान्ता आसन् । ते हिमालयीन विश्रामम् अभ्य- लपन् । मत मध्येमार्गीयान् सत्कारो सवान् परिहतुं ते सामुद्रण मार्गेण पलियाता प्रस्थिता (१५-२-१८९७ ) । कलिफाताया सियाल्दा स्थानक जनसमुदायेन सकुरम् आसीत् । अत्रापि युवभि अश्यापसारणपूर्व स्वय रथ ऊढ । शोभायात्राया सकीर्तनदलस्य ताल- मृदयगानुगत नामघोष रथ्या अन्वनादयत् । दरभडगा महाराजस्य आध्यध्ये स्वागतसमिति निर्मिता आसीत् । २८ फेमुअरी दिने सार्व- जनीन सत्कारसमारोह समपद्यत। राजा विनय वृष्णदेव बहादुर सभाध्यक्ष आसीत् । सभ्येषु अनके राज-महाराजा , सन्यासिन पण्डिता , विद्यार्थिन , पाश्चात्याश्च आसन्। स्वामिभ्य रोप्य करण्डव निहित मानपत्र समर्पितम् । प्रतिवचनरूपेण भाषमाण स्वामिभि श्रीरामकृष्ण- परमह सानाम् अवतारत्वम् उद्घोषितम्, विश्वकल्याणार्थं च तस्य आदर्शस्य अनुसरणम् उपदिष्टम् । स्वामिनाम् एतद्भाषणविषये । speech that has become famous as a masterpiece of oratory, and of fervent patriotism This brought him recognition in an especial sense, as the Prophet of Modern India इति स्वामिना चरित- पारा 'पौरस्त्यपाश्चात्या शिष्या ' (पृ ५८५) वदन्ति । स्वामिना पलिकाता-निवर्तनोत्तर कतिपय दिनै रामकृष्ण-जयन्ती प्राप्ता। स्वामिन दक्षिणश्वरम् अगच्छन् । वालीदशनम् अन्वतिष्ठन् । तत रामकृष्णनिवासम् अगच्छन् । कचित काल तत्र उपविष्टा अभवन् । ततो निर्गत्य स्वीयभ्य पाश्चारभ्य शिष्येभ्य पन्चवटयादिव सर्व मचर्य प्रादर्शयन् । जनसमूह ते श्री गिरीशचन्द्र घोपम् अपश्यन् । प्रसि- सोऽय वटगीय नाटककार रामकृष्णाना दयित आसीत् । घोपमहोदयेन सह स्वामिभि 'ते हि नो दिवसा ' चचिता । a .

·विवेवानन्द-चरितम स्वैरक्या. एप दिवसेसु स्वामिन अलमगजार मछे (पराहनगरात् स्थला. न्तरिते) वा, 'सील्स मॅन्शन ' इत्यत्र वा न्यपमन् । प्र यह तान् द्रष्टुम्, ते सह विचारविनिमय वर्तुम्, उपदेश वा ग्रहीतु जनसपात प्रारब्ध । स्वामिन विगिप्य युवकवर्ग प्रचोदयितुम् उत्सुका आसन् । ते तान् शक्ति सपादयितुम्, आत्मविश्वास घ अभ्यसितुम् प्रेरयन्ति स्म । स्वामिन दौत्यम् अद्विपन्, आत्मनि अविश्यासम् अद्विपन् । वालविवाह निषेदधु ते युवान उपदिष्टा । विशेषतश्च समाजसेवया ईश्वर सेवितु स्वामिनस तान् उपदिदिशु । एयदा एको युवा आगत्य आत्मना अनुष्ठितस्य पूजाजपादियस्य निष्फलता निवेद्य 'समति द्वार पिधाय, ने च निमीत्य अह ध्यानम् अभ्यस्यामि । न तु शान्तिम् उपरभे,' इति पयंदेययत् । त स्वामिन 'प्रथमम् द्वारम् उद्घाटय । मा नेने निमीलय । इतस्तत अवलोक्य । परित शतश दीना जना सन्ति । तान् अवेक्षस्व । शुधूपस्व । शिक्षय । शान्ति चेत् इच्छसि, तान् सेवस्व,' इति उपादिशन् । कश्चित् तरुण प्राध्यापर आगत्य स्वामिभि सह व्यवदत् । 'मायापाशान् उच्छिद्य मुक्तिप्राप्ति नाम प्रथम कर्तव्यम् । य सेवाधर्म भवान् उपदिशति, किं स मायान्तर्गतत्वात् न मायापारा- म स्वामिन अपृच्छत् । स्वामिन झटिति प्रत्यूचु , 'वेदाना- नुसारेण आत्मा नित्यमुक्न । तथापि मुक्तिप्रयासस् तहि किन मुक्तिविषये ते एकदा अवदन, 'पुरा साधकारस्थाया मुक्त्यर्थ ताम्यन् अहम् अनेकदा प्रायोपवेशनमति अभवम् । अधुना तु यावत् एकोऽपि जीव मुक्तिवञ्चितस् निष्ठति, तावत् वि मम मुक्त्या?' एप्वेव दिनेषु कश्चित् गोरक्षण कार्यकर्ता आगत्य गोरक्षण कार्यार्थ स्वामिन द्रव्यम अयाचत । तदानी मध्यभारते उग्रस्य अकालस्य निमित्त . वर्धक ? मायान्तगत ११ मोक्षलाभोत्तरमेव एतादृशानि बच पानि (मुक्तस्य) शोभन्ते इति युक्तमेव पौरस्त्यपाश्चात्या शिप्या' विवेकानन्द-चरितकारा (पृ ५९३)अभिप्रयन्ति । 'नास्ति अस्माक मोक्षो नाम कश्चित् चिन्ता- विषय , मोक्षम् तावत अरमाक करस्थित,' इत्याद्यर्यानि सन्त- तुबाराम-वचनानि प्रसिद्धान्येव । - ·सघटनाकार्यम १९ " - लक्षश जना पञ्चत्व गता , गच्छन्तश्च आसन् । 'अह प्रथम मानव- जीवत्राण करिष्यामि (I shall try to save men first), द्रव्य चेत् अवशिष्यत गोरक्षणार्थ दास्यामि, ' स्वामिन अवदन्"1 उपदेशप्रसङ्गेन एक शिष्य ते अवदन्, “पुस्पेण यत् प्रकृत्या प्रतीपोत्थानम्, यश्च स्वात्म- रक्षणार्थ सघर्षः, स चैतन्य प्रकृतित प्रवच्छिनत्ति । यत्र यत्र जीवनम, तत्र तत्र सघर्ष, तत्र तत्र च आत्माविष्कार । ग वा सर्व भारतीय क्थय, ' उत्तिष्ठ। जागृहि । अल स्वप्नदर्शनेन । आत्मानम् उत्थाप्य ईश्वराशम् आविष्कुरु"।' अन्तर्गतस्य चैतन्यस्य यदि त्वम् अभिज्ञ भवे , तहि नास्ति सा न्यूनता या न पूरयितु शक्नुया , नास्ति तत् दैन्य यन अपसारयितु शक्नुया । राष्ट्रोद्धारायें सन्यासि-सघटना न केवल बाह्या जना, स्वय गुरुबन्धवोऽपि स्वामिनाम् उपदेप्ट- - 7. १२ इत पर सवाद स्वामिना क्षुरतीक्ष्णा वाच निदर्शयति । 'यदि अकालेन जना नियन्ते, स तेपा जन्मान्तरकृताना पापकर्मणा विपाक एव,' इति गोरक्षणकार्यकर्ता अवदत । कर्मविपाक-सिद्धा- न्तस्य अनेन दुरुपयोगेण क्रोधदीप्तमुखा स्वामिन 'तहि गावो- ऽपि स्वकर्मनिमित्तमेव नियन्ते इति कुतो न वक्तव्यम् इति प्रतिबन्दी झटिति अक्षिपन् । 'ननु शास्त्र गाम् अस्माक मातरम् अभिधत्ते,' इति गोरक्षण उपते "युक्तमाह शास्त्रम् । काऽन्या एतादृशान् नरर्षभान प्रसुवीत । ' इति स्वामिन तीक्ष्ण पर्यहमन् । 83. “It is tebellion against Nalure struggle for self preservation that differentiates Spint from Matter Where there is life there is struggle, there is the manifestation of the Spririt *. Go and tell every Indian, 'Arise awake and dream no more! Rouse thyself and manifest the Divinity within. There is no want, there is no misery that you cannot remove by the Cousciousguess of the power of the Spirit withua • तुल्यता पुरा खेत्री-नरेश-समीपे स्वामिभि कृत जीवितलक्षणम् (पृ १०७)।

·१२ विवेकानन्द-चरितम् - - ध्यना गता । ते हि मोक्षक्काइक्षिण आसन् । येवलम् आत्ममुग्वाय अस्पृहन्त । ध्यानधारणादिषु अरमन्त। निवृत्तिम् अभ्यलप्यन्त । स्वामिभि स्वीयविचारा तेषु सामयितु प्रारब्धा । अनेकासु चर्चामु, वैयक्तिके च सभापणप्रसङ्गे, क्वचित् अनुनयेन, क्वचित् प्रभुसमित' शब्द, पवचित् च विवाद स्वामिमि प्रमेण स्वीय समाजाभिमुखो धर्म तेपु समामित । श्रीरामकृष्णानाम् अन्तरगशिष्यत्वादेव तेषा मुक्ति प्रागेव सिद्धा आसीत् इति स्वामिन प्रत्यपादयन् । अधुना अन्येपाम् उद्घार तेषा कर्तव्य आसीत । रोग-दारिद्रयादीनाम् उन्मूलन क्तव्यम् आसीत् । नरे नारायण द्रष्टव्य आसीत्। रामकृणोपदेशस्य विमपि नवीन व्यास्यानमिव स्वामिभि. तम । न चाय सेवाघमं एवाक्तिया पर्याप्तम् आचरितु शक्य इति T वा सघटनाया आवश्यक्ता प्रतिपादिना ! गप्ट्रोद्धारार्थ समर्पित- जीविनाना सन्यासिना संघटना अद्य आवश्यिका,' इति ते मुहुर्मुहु प्रतिपादितब-त । गुरुबन्धना मन परिवर्तनम् न ते गुरुबन्धय सर्वमेव इदम् आदी तावत् सुखेन आत्मसात् पर्तम् अशक्नुवन् । न हि पूर्वाभ्यास मुख परिवर्तनीय । 'युष्माक मागं. गुरुदेवानाम् उपदेशेन न सगच्छते,' इति केनचिन् गुरुबन्धुना उक्ते स्वामिन 'कथ नाम एव वक्षि' किमर्थम् आत्मसीमासु श्रीरामकृष्णान् चन्दधुम इच्छसि ? अह ता सीमा विच्छिद्य रामकृष्णोपदेश दशमु दिक्षु विकिरिष्यामि । यस्विचित् अह बरोमि, तर श्रीरामकृष्णा एव पारयित्तार सन्ति । अशक्य श्रीरामकृष्णाना असीमो महिमा तेपा शिष्य. ज्ञातुम । श्रीरामकृष्णानाम् एक कृपाकटाक्ष शतशोऽय सहस्रश विवे- धानन्दान् निर्मातु क्षम । तै' अह निमित्तीकृतोऽस्मि । तेपाम् इच्छा मया अवश्य शिरसा धारणीया, ' इत्येवमादिक स्फुटितात्मविश्वास भापमाणास् तस्थु । तेषाम् उत्कटावगन तेन वचसा ते गस्बन्धव लुप्नवाच इव १- १४ -00 gracious glanic of hs cyes can create a hundred thousand Vivekanandas at this instant . - ·सघटनाकार्यम् १९३ अभवन् । स्वामिनाम् अनुभाव असाधारण आसीत् । न कोऽपि तान् प्रतिरोद्धम् अशक्नोत् । अथैक्दा परिहासक्थाप्रसङ्गेन भक्तिद्वारा मुक्तिप्राप्ति इत्यय श्रीरामकृष्णानाम उपदेशस्य सारोऽस्ति । कय विवेकानन्दाना समाज- सैवाधम श्रीरामकृष्णोपदेशन सगच्छने इति तं स्पष्टीवर्तव्यम्,' इति कैनचित् उक्तम् । स्वामिभि प्रत्युत्तर तावत् परिहासस्वरेण प्रारब्धम्। किं तु अचिरेणैव परिहास अलप्यत । तेपा स्वर कठोर अभवत । नेत्रे अङ्गारमिव वर्पित प्रारभताम् । प्रश्नकर्तारम् उपहासवचन विदध्वा ते अगर्जन्, 'तव भक्ति नाम भावुक मौस्य॑म् (sentimental ronse- Inse ) । सा क्लव्याय । न त्वया रामकृष्णा अवगता सन्ति । अपेहि ' यथा त्व रामकृष्णान् अवगच्छसि कस्य तेन प्रयोजनम् ? क्स्य तव भक्त्या मुस्त्या वा प्रयोजनम् ? नरके चेन् पतितव्य स्यात्, कामम् अह शतवार नरके पति यामि, तथापि अह तमोमग्नान् जनान् उत्थापयिप्यामि। स्वामिन आत्मन प्रभवितु नाशक्नुवन् । पम्पितसङ्गिा प्रवत्ताभुधारास् ते ताडिति उत्याय स्वक्षम् अधावन् । द्वार पिधाय ध्यानस्था अभवन् । एकहोराम् एव स्थित्वा, आत्मान च स्थिरीकृत्य, पुनरपि पूर्वस्थलम् आगत्य ते शना अब्रुवन्, 'न खलु नाह भक्तेर् माहात्म्यम् अवगच्छामि । कि तु भक्त्या मन पेल्व भवति । कुमुमस्यामि स्पर्शासहम् । अतोन्ह भक्त्यु- ल्लामम् अवरणध्मि। ज्ञानम्य लोहपाश आत्मान वन्द्ध प्रयते । यत अद्यापि मया कर्म वर्तव्यम् अस्ति । अद्यापि मातृभमे सेवा अपूर्णाऽस्ति। नाद्यापि मया सदेश कात्म्न्येन प्रदत्तोऽस्ति" । ' गुस्वन्धव अवागच्छन् । - १५ • Hards off' who cares for your Ramakrıştına ? Who cares for your Bhakti and Muki? I will go to hell cheerfully a thousand tumss, if I can rous my cou itrymen, immersed in Tanas १६ अस्मिन् समय नाहम् उपन्यासमपि (novel) पठिन प्रभवामि इति स्वामिन अवोचन् । एतस्मात् मृदुभावारत्तिमयात् लेनिनो- ऽपि नाटक दर्शन परिहरति स्म इत्याहु । वि च १३ ·विवेकानन्द-चरितम् । स्वामिनाम् अधिकार ते अजानन् । रामकृष्णं ते नरेन्द्रनेतृवा. कृता आसन् । क्रमेण तेषा मन परिवर्तन जातम् । ते विवेकानन्दाना विचारान् अडग्यका'. । देशसेवार्थम् - शिक्षणप्रदानार्थम्, रोगिसेवार्थम्, दारिद्रया- पसारणार्थम्, दीनसाहाय्यार्थम्, प्रचारक-प्रशिक्षणार्थम् - एका मन्यामिना संघटना स्थापनीया इति अगीकृतम् अभवत् । रामकृष्ण-सघ. १ मे दिने स्वामिभि बलराम यादूना गृहे एका मभा आहूना । गृहस्थाश्रमिण. तथा च सन्यासिन इति उभयेऽपि रामवृष्णाना भक्ता उपातिष्ठन्त । स्वामिभि विषय उपन्यस्त । ते अनुवन्, 'सघटना विना न किमपि चिरस्थायि कार्य क्तुं शक्यते । इय च सघटना चालनानु. वर्तिनी अस्तु । न वयम् अद्यापि लोगानुपतित्वाथं पर्याप्त विवासिमा । चालकस्य आज्ञा सर्व परिपालनीया । वय सर्व रामकृष्णानुगामिन । अन अय सघ तेपामैव नाम्ना अधिकतो भवतु।' स्वामिना प्रस्ताव ऐक्मत्येन समत अभवत् । एव ‘रामकृष्ण-सघ (मिगन) उदपद्यन। स्वामी ब्रह्मानन्द कलिकाताकेन्द्रस्य अध्यक्ष अभवत्, स्वामी योगानन्दस्च उपाध्यक्ष । विवेकानन्दस्वामिन सर्वाध्यक्षा अभवन् । अनेन सघन राम कृष्ण उपदिष्टानाम् आचरिताना च सिद्धान्ताना प्रसार कर्त यः, तदनुकूला कार्यकलापा आयोजनीया , सर्वधर्मसमन्वयार्थ प्रयतित पम्, प्रचारकाणा प्रशिक्षणम् अडगीकर्तव्यम्, वेदान्तप्रसारः (स्वदेशे देशान्तरे च) कर्तव्य , जनसेवायं मठा सेवाधमाश्च उद्घाटनीया इत्यादयो निर्णया अभवन् । संघस्य कार्य कात्स्येन आध्यात्मिक भूतदयात्मक च भविष्यति, राजकीय कार्य सह संघस्य कोऽपि सबन्ध न स्यात् इत्यपि स्पष्टीकृतम् । पश्चात् (१८९९) वेलूर मठ स्थापित अभवत् । सदानी . . १७ गुरुबन्धूनाम् एतत्-परिवर्तनविषय ' of the Swama's numerous triumphs one of the greatest was the conversion of bus Gurubhas from individualsuc to the national idea of religious life 'इति 'पौरस्त्यपाश्चात्त्या शिष्या ' विवेका नन्दचरितकारा (पृ ६००) अभिप्रयन्ति । .

·सघटनाकार्यम् १९५ सोकर्यार्थ वेदान्तप्रसार, सन्यासि-प्रशिक्षणम् इत्यादि कार्य मठे निक्षिप्तम्, भूतदयात्मक च कार्य रामकृष्ण-सघन (Mission) अद्भगोकृतम् । उत्तरभारत-यात्रा स्वामिन. हिमालयीने विविक्ते निवस्तु बुतोऽपि कालात् ऐच्छन् । तेपा क्षीण शारीर स्वास्थ्य विधामम् अपक्षत । अतः ६ मे दिने ते अल्मोरा गन्तु प्रातिप्ठन्त । अनेके गुरुवन्धव पाश्चात्याश्च शिप्या तान् अन्वगच्छन् । तत्र आयोजिते महनि सत्कार समारोहे स्वामिन अस्वा- रदा भूत्वा शोभायात्राया सममिलन् । उत्तरभापणावसरे ते भारतीय- मनसि हिमालयजनिता अध्यात्मप्रवणता प्रतिपादिता। अवालरे रेस्ताना धर्मोपदेशकाना स्वामिविषयक निरर्गल निन्दाकाण्डम् अनुप- रनम् आसीत् । स्वामिना भारतनियतनात् किंचित् पूर्व डॉ उरोज (सर्वधर्मपरिषद कार्यकारी अध्यक्ष. ' ) भारतम् आगत आसीन् । इदानीम् अमेरिका निवृत्तमात्रेण तेन (१० में) कुतोऽपि कारणात् . प्राय मात्मर्यवशान्-स्वामिना विषये यत्विमपि बहु उक्तम् । अमेरिखीय- स्त्री-द्वेप तेपु आरोपित । तेन स्वामिन व्यथिता अभूवन् । ३ जन दिने अल्मोरात प्रेपिते पोते लिसन्ति, “I was born for the life of the scholar - retired, quiet, porng over my books " But the Mother dispenses otherwise ! ९ जुलं दिन मिशनरी-रोपनं व्ययित- चित्ताय अन्यतमाय अमेरिकीयाय प्रियशिष्याय प्रेपिते प्रदीर्घ भावनोलटे च परे स्वामिन. लिख न्ति- 'भारतीयजनताया उद्धारार्थ चयनमयलोन मम मलिक दन्दह्यमानम् आमीन् । वेनाप्पन मया तक साफल्यम् अवाप्नम् ।. ये नाम मानगा । प्रियकर (परमात्मा) मदर तयव मम समी वर्तते, यया स अमेरिकायाम् मानीत् । किम जनन्चितन वाली हि जन । मम जीवितमार्य समाप्तमपि। अपना अधिपतोऽधिक * एनत्पूर्वमपि पगिताल म्यामिन दागिलिग गया तब उपिता. आगन् । १८. लोमान्य मिलनादौताम् अवेग रिया न इयमेर गमवस्या जामीन् !

·विवेकानन्द-चरितम् त्रिचतुरायेव जीवितयाणि भवशिष्यन्ते"।.. अधुना अह मुग्नेन (अन्तिम) स्वपितु शक्नुयाम् । मेश्वारम् अह पुनर्भूयासम्, दुख- शतानि च अनुभूयासम्, येनाहम् एपमात्र सन्त त परमात्मान पूज- यितु शक्नुयाम् – स परमात्मा य एव अस्ति, पस्मिन् अह विश्व- सिमि, सा जीवात्मसमप्टि , विशेपतश्च स पलनारायण , स दीननारायण, जानिभेदातीत स दरिद्रनारायण , यो में पूजावित शेषस्य भाजनमस्ति। अन्या सर्वा मूर्ती भडक्त । तस्मिन् काले मुर्शिदावाद-विभागे अकाल उदपद्यत । तर असण्डानन्द-स्वामिना अवालपीडिताना साहाय्यकार्य प्रारब्धम् । स्वामिभि तस्य साहाय्यायं नित्यानन्द-मुरेश्वरानन्दो प्रेषिती। अल्मो- राया स्वामिन सार्ध मासद्वय न्यवसन् । प्रस्थानात् प्राक् ते हिन्दी भाषया एक व्यारयान प्रदत्तम् । विश्रामेण अशत पुनरागतवर- स्वामिभि पन्चाम्बु-कश्मीराभ्या प्राप्तानि निमन्त्रणानि स्वीकृत्य तत्र मतप्रचारार्थ गन्तु निरणीयत । तदनुसारेण ते अल्मोरा विहाय ९ ऑगस्ट दिने बरेली गना ! ११ दिनाडके स्वामिना प्रेरणया तत्रस्थाना विद्यार्थिनाम् एका समिति वेदान्ताचरणार्थम् जनसाहाय्यार्थ च नियुक्ता अभवत् । अस्मिन् दिने 'अह पञ्चपाणि वर्षाण्येव जीविप्यामि,' इनि अच्युतानन्द-समीपे स्वामिन अवोचन् । बरेलीत प्रस्थाय स्वामिन अम्बालाम् अगच्छन् । तत्र हिन्दु- मुस्लिमयो महकारस्य प्रतीक्भूत हिन्दु-मुस्लिम-विद्यालय त सास्थ दृष्ट । ततः अमृतसर-धर्मशाला-रावलपिण्डो-मढी-मार्गेण ते वराह- मलम् (बारामुल्ला) गता 1 ततश्च नौकाम् आरुह्य ते श्रीनगरम् . य १९ स्थूलाक्षरत्वम् अस्माकम् । * And may I te born agai ind again and suffer thousands of miseries, so that I may worstup the only God that custs, the only God I believe m, the sum total of all souls --and above all my God the wicked, my God the priser able, my God the poor, of all races, of all species is the especial object of my worship Break all other ideals'' ·सघटनाकार्यम् १९७ . - अगच्छन् । तत्र जम्मू-नरेशस्य भ्रात्रा सह ते मिलिता । होराद्वयव्याप्तेन सभापणेन प्रभावितो राजा स्वामिना कार्य साहाय्य प्रत्यगृणोत् । श्रीनगरात् स्वामिनः अनन्तनागम् अगच्छन्, ततश्च पद्भ्यामेव मार्तण्डम् । ततश्च अच्छाबलं गत्वा, तस्मात् स्यानात् प्रतिनिवृत्य ते जम्मू जग्मु । तनत्य प्रसिद्ध महाराज ग्रन्यालय ते अवलोकिन । वावु महेशचन्द्र भट्टाचार्येण नाम्ना राजपुस्पेण सह तत्र मठस्थापनाविपये ते चर्चा कृता। २३-१०-९७ दिने जम्मू-नरेशेन मह तेपा मेलनम् अभूत् । होरा- चतुष्टय-व्याप्ते अस्मिन् मैलने नैके विषया चर्चिता । तन्मध्ये स्पर्शा- स्पर्श विषयव अतिरेव स्वामिभि निन्दित । अत्रापि स्वामिभि हिन्दी- भापया भापणानि प्रदतानि । अत्र तथा च सियालकोटे प्रदत्तेप भापणेषु अनुष्ठागक्षमस्य धर्मस्य आवश्यक्ता स्वामिभि पुन पुनः प्रतिपादिना । मियालकोटे स्वामिना प्रेरणया स्त्रीशिक्षणार्थम् एका समिति स्थापिना अभवत् । लाहोरे स्वामिभि सनातनीय आयममाजीययो मनोमेलनस्य प्रयाम कृत । अन स्वामिनाम् अनेकानि व्याग्यानानि नभवन् । तृतीय व्यायाने स्वामिभि सामर्यस्य आत्मविश्वामस्य च महिमा गीतः। एतद्-व्यारयान- विपये perhaps the finest lecture the Sisamt has given in India इति गुडपिन रिवति । अत्रापि स्वामिभि प्रेग्निा छाना दरिद्रमाहा. य्यार्थम् एका समितिम् अस्थापयन् । पञ्चाम्मु-प्रदेशे भक्तिमप्रदायन्य वैल्य वीक्ष्य तम्य पोपणार्थ वैष्णवाना सीवनपद्धति अत्र प्रवर्तनीया इनि ते अगदन् । । अर स्वामिन प्रा तीर्थराम गोपामिना मिलिना । अयमेव गणित-प्राध्यापर पश्चात् स्वामी रामतीर्य :नि विग्यात नभवत् । तेषा गृहे भोजनोत्तर रकापण्ठ मामिभि 'जहाँ राम यहाँ याम नहीं,". जहाँ काम, नहीं राम' इत्यादि गीति गीता। अल्पेनंद याला जी इइ गरयम् आपतु । प्रयाणसमये प्रा तीथंगम-महोदया स्वामिभ्य एक २१ तुल्याम् : 'मुवी राम त्या काम याधू शोना' (गमदाम) ·१९८ विवेकानन्द-चरितम् - वस्नकोश-निधेय सौवर्ण घटीयन्त्र स्मरणीयम् इनि उपायनीचक्रु । स्वामिभि तत् गृहीतम्, प्रीत्या परामृप्ट, पश्चाच्च ‘अस्तु तहि, अप्रैव स्थापयित्वा अहम् इदम् उपयोक्ष्ये,' इत्युक्त्वा दातुरेव वस्त्रकोशे तत् निहितम् । लाहोरे दश दिनानि स्थित्वा ते डेहराड़ नम् अगच्छन् । तत्र अस्वस्थशरीरै तै दश दिनानि विश्रमेण अतिवाहितानि । केवल ते तर वेदान्तसूत्राणा रामानुजीय भाप्यम् अध्यापयन् । तत दिल्ली-अलवार"- जयपुर-मार्गेण ते खेत्रीम् अगच्छन् । २० डिसेम्बर दिने ते राजप्रासादे वेदान्तम् अधिकृत्य व्यारयान प्रदत्तम् । अस्मिन् व्याख्याने ते पाश्चात्येषु (प्लेटो-सॉक्रेटिसादिपु) भारतीयविचाराणा प्रभाव प्रदर्शित । अद्वैत- प्रतिपादमप्रसङगेन तं उक्तम्, यत् द्वैतप्रतिपादका ग्रन्था स्वय शकरा- चार्य हठादावृप्टा सन्ति, अद्वैतप्रतिपादकाश्च रामानुजाचार्य । का अन्येषा क्था ? भारतस्य आधुनिक्या धर्मावस्थाया विपर्य ' सप्नति भारते न कोऽपि हिन्दु , वेदान्ती या अस्ति । सर्वे 'मा-स्पृश 'वादिन सन्ति । पावगृह देवमन्दिरायते, पावपात्राणि च पूजोपकरणायन्ते । ' इति ते अव- दन् । मुहृद्भूतेन सेत्री नरेशेन सह कतिचिस् दिनानि नी मा किशनगड- अजमीर-जोधपुर-इन्दूर-पाण्डया मार्गण स्थामिन वलिकाता न्य वर्तन्त (जानुअरी १८९८)। अस्मिन् प्रवासे शतश. जनं (विद्यार्थिभि, प्राध्याप, साधुभि , पण्डित अन्यैश्च) सह स्वामिना चर्चा अभवन् । राष्ट्रनिर्माणक्षम हिन्दुधर्मस्य य शाश्वतोऽश स ते साग्रह प्रदर्शित । जस्मय जनै सार्वजनिकीपु सभासु स्वामिनाम् अभिनया विचारा श्रुता सामाजिकधर्मस्य परिपालनार्थ समिनय नियुक्ता 1 एव व्याख्यानसचार - २२ अलवारे (अन्यत्र च ) बहुभि स्वामिन भोजनार्थम् उपनिम- न्त्रिता । एक्स्या धमशीया वृद्धाया गृह तु म्वामिन स्वयमेव 'पुरा परिग्राजाय मह्य त्वया स्यूरा चपातिया भिक्षारूपण परिवैपिता आसन् । ता मह्यम् अतीव अरोचन्त । अत पुनरा- गतोऽम्मि,' इति वदन्त अगच्छन् । भोजनोत्तरम् अस्या दरिद्र- वृद्धाया वृते स्वामिभि गृहप्रमुखस्य हस्ते सतरप्यपत्र निवेशितम् ।

·सघटनाकार्यम् समाप्य अधुना कचित्काल शिष्याणा प्रशिक्षणम् अवधातव्यम् इति स्वामिभि चिन्तितम् । स्वामिना कलिकातागमनोत्तर कतिपय दिन वाबु नवगोपाल घोप इत्यास्यस्य श्रीरामकृष्णानाम् अन्यतमस्य भक्तस्य गृहे नवनिर्मिते रामकृष्ण मन्दिरे मूर्तिप्रतिष्ठापना अभवन् । अस्मिन् अवसरे प्रचलिताया सकीननयात्राया कण्ठावसक्त मृदछग वादयन्त , मुखेन च रामकृष्ण- स्तुतिगीत गायन्त अनुपानत्वा स्वामिन सममिलन् । मूर्तिस्थापनोत्तरं तत्पुरत उपविश्य भक्तिपूर्णा स्वामिन स्थापकाय च धर्मस्य सर्वधर्मस्वरूपिणे। अवतारवरिष्ठाय रामकृष्णाय ते नमः॥ इति वन्दन तत्क्षण विरचयामासु । अचिरमेव मठस्य नवभवनाथ गडमातीरे वेलूर-ग्रामे भूमि (२५ एकर - मिता) अक्रीयत। तदर्थम् नावश्यक धन स्वामिनाम् उदारधी आइग्लशिष्या कुमारी हेन्रीटा मुल्लर इत्यनया अर्पितम् आसीत् । पश्चात् धीमत्या ओल-बुल इत्यनया अमेरिकीयया शिष्ययाऽपि मठनिर्माणार्थ प्रभूत धन प्रदत्तम्, येन मठम्य आर्थिकी स्थिति निश्चिन्ता अभरत । अस्मिन् वर्षे रामकृष्णजयन्त्यबसरे स्वामिभि अनाह्मणेभ्योऽपि वर्णिकभ्य भक्तन समन्त्र यज्ञोपवीत प्रदत्तम्, प्रतिदिन च न्म्नतोन्यून शतवार गायत्री जपितुम् उपदिष्टम् । भगिनी निवेदिता यु मार्गारेट नोबल इ यनया सह तस्या भारतागमनविषये १८९७ निम्नान्दे म्वामिना पत्रव्यवहार सवृत आमीन् । विचारान्ते भारत- सेवार्थ भारत गत्वा तत्रैव वस्तव्यम् इति कृतनिर्णया सा २८-१-२८ दिने भारत प्राप्मा । स्वामिभि सा सर्व सह परिचायिता, ता च शन अप्रत्य कार्यक्रम तदनुकूल च दैनदिन जीवन परिचायितु प्रारम्भम् । ११ माचं दिन 'स्टार' प्रेक्षागृहे. तन्या प्रथम सार्वजनीन भाषणम् अभ- वत् । तदानी सभापतिभूत म्वामिभि ‘इदमन्यत्" यादृग्लभूम्या भार- २३ सेव्हियर-दपती, युमारी मुल्लर इत्यादय अन्य स्वामिनाम् अभि प्रेता आरान् ।

·२०० विवेकानन्द-चरितम् १ ताय दत्तम् उपायनम्,' इति शब्द सा परिचायिता । प्रथमेव तेन भाषणेन सा भारतीयभूम्या सह भारतीयमनासि अपि प्रविष्टा।" ब्रह्म- चर्यदीक्षाया स्वीकारपूर्वक मार्गारेट नोवल भगिनी निवेदिता सम- पद्यत । 'अयि वत्से, शोभन कृत त्वया अत्र (भारत) आगच्छन् या, इत्युक्त्वा भगवती माताजी ता पर्यगृतणान् । अयम् एको महान् व्यतिकर अभवत् । प्रथममेव एव पाश्चात्या स्त्री अन्त प्रवेशम् अलभत । सा स्वामिना दयिता धर्मकन्या अभवत् । अस्मिनैव मासे स्वरूपानन्द सुरेश्वरानन्दयो सन्यासदीक्षा सपना । परिणीतवान् सन्नपि स्वरूपानन्द वैराग्याग्निना दह्य मान आसीत् । जीवि- तसमस्योपरि तेन प्रगाढ चिन्तितम् आसीत् । स्वामिभि सह सजाते प्रदीर्घे सभापणे तस्य निर्णय अभवत् । ये सह स मटम् आगत आसीत् रोपा मुखेनैव " मया सन्यासग्रहण निर्णीतमस्ति,' इति सदेश स गृहजनाय प्रेपयत्। स्वामिभि पश्चात् 'प्रबुद्ध भारत'स्य सपादकत्व तस्मिन् निक्षिप्तम् । भगिन्यै प्रारम्भिका पाठा स्वरूपानन्द स्वामिनंद दत्ता । ‘स्वरूपानन्दसदृशस्य कार्यकर्तुर् लाभ मुवर्णराशीन् विहायापि अभि- नन्दनीय ' इति पश्चात् स्वामिन उदरयन । एतावता कान श्रीमती भोल बुल, तथा च कुमारी मॅक्-लिऑड इ यते स्वामिनाम् अमेरिकीये शिष्य बेलूर-मठे निवस्तु प्रारभताम् । ३० मार्च दिने स्वामिन दाजिलिटम गतः । तन विश्वमार्थ ते वचित्काल नेतुम् ऐच्छन् । किं तु पंश्चिदेव दिन कलिकातायाम् उद- भूतस्य प्लंगरोगम्य वानां श्रुत्वा ते बलियाताम् आधावन् । नवावतारस्य अस्य रोगस्य प्रलयार ताण्ड्य प्रवर्तमानम् आसीत् । तनिवारणार्थ प्रयुक्त शामाीय पठोर नियमै जना अधिक नरम् उद्वेजिता आसन । स्वामिभि इति सबोध्य २४ Aly dear friends and fellan-countrymer नदानी कुमुल्लर अपि भापण कृतवती । २५ जन्मन पूर्वमेव मा तन्माना प्रभवे निवेदिता ( = समपिता) आत् । एतद् अजानन्ति स्थामिमि दीक्षोत्तर प्रणामोपनता सा महजम्फूर्त्या निवेदिता-गब्देन म्शेधिता ।

·सघटनाकार्यम् २०१ B जना आश्वासिता । स्वच्छनाया आवश्यकता प्रतिपादिता । शासनस्य सहकार्येण शुश्रूपाकेन्द्र प्रारब्धम् । आवश्यकद्रव्याधं सति आवश्यके अचिरकीता मठभूमिमपि विक्रेतु ते सिद्धा आसन् । गच्छता कालेन रोगे सौम्यभावम आपने पूर्वयोजनानुसारेण ११ मे दिने अल्मोरा गन्नु ते प्रतस्थिरे। अस्मिन् समये अनेके गुरुवन्धव स्वामिभि सह आसन् । श्रीमती ओल-बुल, कु मॅक्-लिऑड, भगिनी निवेदिता इत्येता अपि आसन् । प्रवासे पाश्चात्यशिप्यै भारतस्य भूगोल नेत्राभ्या दृष्ट , इतिहासश्च स्वामिमुखात् श्रुत । नदी वाऽस्तु, पर्वतो वाऽस्तु, नगर वाऽस्तु वृक्षराजिर वास्तु, पशु-पक्षिणो वा सन्तु -- नासीत् कश्चित् भारतीय पदार्थ, यत्र स्वामिनाम् भास्था नासीत् । नासीत् किमपि नगर यस्य इतिहास स्वामिनाम अज्ञात आसीत् । ते हि न केवल भारतीय मनुप्यम्, धूले कण कणमपि अस्निह्यन्त" । पाश्चात्य पूर्व वेदान्तप्रसारक एव दृष्ट आनीत । अधुना ते स्वामिस्थ देशप्रेमी अपि दृग्ट । स्वामिमुग्वात् भारतीय ज्ञानवैश्वरूप्य श्रुत्वा · अय कश्चित भारतस्य सचारी ज्ञानकोश एव ' इति पाश्चात्त्यशिध्या अमन्यन्त । नैनीताले विधम्य स्वामिन अत्मोराम अगच्छन । सेव्हियरदपती तत्र प्रागव कृतवमती आस्ताम। स्वामिन तेपाम् अतिथित्वम् अगच्छन् । अरमोरामा शिष्यप्रशिक्षणम् हिमालयम्य कुक्षिस्थ अल्गेरा-ग्राम स्वामिभि यथा स्वात्मार्थे वृत आसीत, तथा शिष्यार्थे पि । आत्मन स्वास्थ्यलाभार्थ यथा ते गौरी- गुरो पावन सनिधिम् आवश्यकम् अमन्यन्त, तथैव पाश्चात्यशिष्याणा सम्यारार्थमपि । कालिकाताया प्रारब्ध पाश्चात्याना शिष्याणाम् विभपन निवेदिताया-प्रशिक्षण ते अन कठोरया री या अनुवर्तितम् । । . .there was not one city on which he did not look with tenderness and of whose history in was unaware ( The Life of Swami Vivekananda' ty his Eastern and Western Disciples, p 678 ) ·२०२ विवेकानन्द-चरितम् तस्या. सर्वं पूर्वग्रहा प्रमाटव्या आसन् । पाश्चात्त्यत्वस्य कात्स्न्येन त्यागपूर्वक भारतीयीकरण सपादनीयम् आसीत् । गृहीन-ब्रह्मचर्यव्रताया तस्या पुरत स्वामिभि अनुकरणार्य कर्मठा ब्राह्मणविधवा आदर्शत्वेन उपस्थापिता। भारतीयत्वम् आत्मसात् अकृत्वा न सा भारतीयान् यथार्थत सेवितु शक्नुयात् इति स्वामिन अमन्यन्त । नेय प्रक्रिया सुकरा आसीत् । निवेदिताऽपि तथैव तेजस्विनी आसीत्, मानमहती आसीन्, यथा स्वामिन । क्वचित् सघर्पो अभवन् । मनोमालिन्यम् अभवत् । किं तु निवेदिता सत्त्वशीला आसीत् । सा परीक्षाम् उदतरत् । अय सघर्पसमाप्तिवृत्तान्त स्वय भगिन्या निवेदितया निवेदि- तोऽस्ति । एक्दा परिवारस्या काचित् पुररी निवेदितया सह व्यवहार- नैष्ठ्यं शिथिलयितु स्वामिन अनुनिनाय । ते अद्रगीकृतम् । साय निवे- दिता-कक्षे प्राप्त ते प्रतिपच्चन्द्रलेखा दृष्टा । 'आवामपि नवचन्द्र- वत् नवजीवन प्रारभावहै,' ते अवदन् । क्षितितले निहित जानु पुरत स्थिताया तस्या गिरसि स्वामिभि प्रसादहस्त निहित । निवेदिता लिखति - ' नरेन्द्र स्पर्शमारेण ज्ञान प्रदास्यति इति श्रीरामकृष्ण पुरा उक्तम् आमीत् । अह तस्य निदर्शनमिव ।' स्वामिभि गिरसि स्पृष्ट मात्र निवेदिता कुत्रापि अनन्ते आनन्दे विसृष्टदृष्टिम् आत्मानम् अलमत"। अल्मोराया प्रत्यह ये ज्ञानस क्रान्तिबहुला प्रात स वादा अभवन् ते निवेदितया 'Notes of Some Wanderings with Swami Viveks. nanda ' इत्याम्ये पुस्तके सगृहीता सन्नि। रमणीयात् अम्मात् ग्रन्यात् उद्धरणोत्सुवानामपि अस्माक ग्रन्यविस्तरभिया लेखनी सहर्तव्याऽस्ति। ५ जून दिने द्वे निधनवृत्ते तेषा कर्णपथम् आगते । पवहारी बाबा, येभ्यो रामकृष्णन न कोऽपि श्रेष्ठ आसीत्, अवतार समाप्य निजधाम गता । उदकमण्डे वर्तमान' तेपा निष्ठावान् सहायकः, स्वाम्यर्थं त्यक्त. जीवित 'माय फेयफुल' गुडविन २ जून दिने लोकान्तर गत । स्वामिन ध्यथितचित्ता अभवन् । एका सान्त्वनकरी कविता विरचय्य ते ता गुड- २७ ...I found myscif gazing deep into an Infinite Good..

·सघदनावार्यम् २०३ विन-माने अंपयन् । ते दुख सयम्य गृहित प्रयतितम् । तथापि तत् स्पष्टदर्शनम् आसीत् । स्वामिभि अल्मोरा परित्यज्य कश्मीर गनु व्यव- सितम् । ११ जून दिने ते अल्मोराम् अजहु "। अल्मोरात प्रस्थित स्वामिभि मध्येमार्गम् एक पर्वत सह- प्रवासिभ्य प्रदर्शित । स किनर अध्युषितोऽस्ति इति धूयते । ' अम्बा किंवदन्त्या श्रवगात् पूर्वमेव मया एक विनरो दृष्टोऽस्ति,' इति स्वामिन अवदन् । अस्मिन् पार्वते देशे स्वामिना शिवभक्ति केनापि अपूर्वेण उन्मेपेण उल्ललास। मिवमयत्वभिर आपनस् तै पित्यो नु शिवकथा शिष्येभ्य कथिता । मार्गोपान्तवनिना कृषीवलानाम्, मार्ग- गामिणा च यात्रिकाणा दर्शने ते अरमन्न । क्याप्रसङ्गेन कश्मीरम्य इतिहास ते निवेदित । एपदा केनापि उपोद्घातेन चेडगीमखान- विपये न स लुण्टापमात्र आसीन । म जगत् एपीपर्नुम् ऐच्छत् । एक एव आत्मा मिन्दर-चेगीझसान-नेपोलियनस्पं आविर्भून स्यात्, इति ते स्वदन् ।

·२०४ विवेकानन्द-चरितम् - पूर्वोक्तेन मार्गेण श्रीनगर गत्या ते कश्मीरे इतस्तन व्यचग्न् । ४ जुलै अमेरिवाया राष्ट्रियोसवदिवस । तस्मिन् दिने स्वामिभि स्वीयान् अमेरिकीयान् मित्रान् तोपयितु महत्या युक्त्या अमेरिकीय ध्वज रह सपाद्य प्रात कालिके चायपानावसरे स उच्छ्रित । '४ जुलै प्रति' इत्यारया कविताऽपि स्वामिभि प्रणीय पठिना। तस्या पविनायाम् अनन्ते विलयपूर्विया निगा वैयक्तिकी मुक्तिरपि स्वामिभि प्रार्थना आसीत् । अहो दैवयोग । चतुर्भिर् वर्षे ४ जुलै दिने एव स्वामिन' अनन्ते विलीना अभवन् । अमरनायेन अमर वरदानम् अमरनाथ यात्रिकान् सदैव आकर्षन् स्थितोऽस्ति। १० जुलं दिन स्वामिभि एकाविभिरेव तत्र गन्तु प्रयतितम् । कि तु हिमविलयन मार्गरोधकारणात् तेपा निवर्तनीयम् आसीत । २८ जुलै दिने अच्छावले वर्तमान स्वामिभि यात्रिक सह अमरनाथ गमनराकल्प उदघोपिन । स्वामिना शिप्यादय पहलग्रामे स्थिता । भगिनी निवेदितया सह स्वामिन २०००-३००० सरयान यात्रिकान् उपगम्य ते समिमिलु । सर्वान यानिकानारान् यथोक्त परिपालयन्त प्रदर्शितादरश्च यानिक सह रात्री धर्मचर्चा कुर्वन्त स्वामिन प्रयाणक प्रतिप्रयाण २ जाँगस्ट दिन अमरनाथ प्रापु । तत्र जलप्रवाह स्नात्वा भम्मनचित. सर्वाडगा कौपीनमात्रवासस स्वामिन गतश कण्ठपु शिवजयकार गर्जन गुहा प्राविशन । कर्पूरगौर हिममय शिवलिग दृष्ट्वा अप्टमात्तिकोटे- काम् ते दण्डवत प्राणमन् । त भगवान् शिव साक्षात दृष्ट अमरनायन मह्य अमर वरदान प्रदत्तम, येन कार्यपूर्ती स्वेच्छय व अह देह थिम्रक्ष्यामि इति ते पश्चात् सहासम अनुवन् । दृष्ट हिमलिङगमात्रा भगिनी निवेदिता Shiva himself had appeared before lim he ente red the cave and came face to face with the Lord Hipself ' ( The Life of Shami Vivekananda' by hi. Eastern and Western Disciples, pp 718-719) .

·लिखिता। कवितासमाप्ती लेखनी तेपा हस्तात् गलिता, से स्वय निशपक्षीणबला भूम्याम् अवासीदत्, काष्ठवच कियन्तमपि कालम् अशेरन । स्वामिरचितानाम उत्कृष्टतमाना कवितानाम् अन्यतमाया. सघटनाकार्यम् २०५ तु स्वामिना साक्षाच्छिवदर्शन श्रुत्वा अनल्प दुर्मनायिता आसीत् । अस्मिन् समये भावावेगवशात् स्वामिना हृदय विगमोन्मुखम् आसीत् । केवल तत् विस्तीर्य अत्यन्ताय तथंव अतिष्ठत् । ८ ऑगस्ट दिने प्रस्थाय सर्वे श्रीनगरम् अगच्छन् । एषु दिनपु स्वामिन हिन्दुधर्म क्रियाशीलम् आक्रमक च (active and aggressive) कर्तुम् ऐच्छन्, तस्य 'मा-स्पृश'वाद निष्वास्य तस्मै 'मिशनरी' रूप दातुम् अभ्यलपन् । क्षमा-प्रतीकारवियये ते अवदन्, 'क्षमा शक्तस्य भूपणम् । न दुर्बलस्य । 'सन्यासि-गृहस्थयो धर्मभद ' अप्रतीकारः सन्यासि- धर्म । प्रतीकार गृहस्थधर्म ,' इति ते व्याख्यन् । कश्मीरे एको मठ स्थापनीय , सस्कृत महाविद्यालयश्च उद्घाटनीय इति स्वामिनाम् अभि- लाप नासीत् । कश्मीरे नरेशेन तदर्थ भूमिदान प्रतिश्रुतम् आसीत्, तस्य च निमन्त्रणानुसारेणैव स्वामिन तत्र गता आसन् । वही चर्चा अभूत् । अन्ते तु आडग्लशासनस्य तत्रस्थ-प्रतिनिधै प्रत्याख्यानवशात् नरेश भूमिदान असमर्थ अभवत् । स्वामिन श्रीनगर विहाय प्रस्थिता । सहारनोडना प्रमत्तनर्तना अमरनाथ-काले स्वामिन शिवभावेन आविष्टा आसन् । अधुना ते अम्वादर्शनार्थम् अताम्यन् । नावि त कस्यचित् मुस्लिम-नाविकस्य चतुर्वी कन्या उमारूपेण पूजिता। 'यत्र यत्र मनो याति तय तक जगदम्वाया जीवत्सानिध्यम् अनुभवामीव,' इति ते सकृत् अबोचन् । तस्या साक्षात्कारार्थम् ते इदानीम् उन्मत्ता अभवन् । अस्या अवस्थाया उत्कटा कोटि गतेस् तै अन्ते स माक्षात्कार आसादित । ते अभि- लपित सहारक्रीडनाया प्रमत्तनर्तनाया काल्या रूप साक्षात्कृतम् । तेन दिव्यानुभवेन विद्युदोघस्पृष्टरिख कम्पमान गात्र तदानी तत्क्षण लेखनी '(जगज्जननी काली) इत्याख्या कविता TETETT A Kali the Mother' अस्या कविताया एता पडवनय पऽयन्ताम्- ·२०६ विवेकानन्द-चरितम् For Terror is Thy name Death is in Thy breath And every shaling step Destroyes a world for cer Thou 'Time,' the All-Destroyer ! Come, O Mother, come ! who dares misery love And hug the form of Death Dance in Destruction's dance To him the Mother comes जगदम्बाया उग्रेण कालीरूपेण स्वामिना मन गृहीकृतम् । एतेषु दिवसेपु ते ' भय-दुख-विपत्ति-विनाशेपु अपि जगदम्वाया आविनार पश्यत, न केवल सौस्य-माधुर्यपु" । तस्या चण्डिकाया पूनर्यव अमरत्वम् आसादयितु शक्यम् । मृत्यु ध्यायत । चण्डिका पूजयत । ब्रह्मण सा अभिता । तस्या शापोऽपि वरः,' इति उपदिशन्ति स्म । समाप्तो मे देशाभिमान उपर्युक्तात् प्रसङ्गात अनन्तर स्वामिन सहसा एकाचिन क्षीर- भवानीम् अगच्छन् । तत्र कतिचित् दिनानि उपित्वा ते जप- होमादिकम् अकुर्वन् । तीवया तपस्यया आत्मानम आलेशयन् । तनापि ते कुमारी पूजन कृतम्। ६ ऑक्टोवर दिन ते श्रीनगर प्रति ज्यवर्तन्त। तदानी ते कात्स्न्येन स्पान्तरिता आसन्। समाप्त आमीत् सर्व कार्योत्साह । ते तत्र घटित एको निजानुभव निवेदित । एकदा तर आक्रामक मुस्लिमै पुरा कृत देवीमन्दिरस्य विध्वस दृष्टवा व्यथितचित्त स्वामिभि 'वथ नाम अप्रतिकुर्वत्तो जना इदम असहन ? अह चेत् सदानीम Learn to recognise the mother as instinctively in evil, terr or, sortow and tribulation as in that which makes for sweetness and joy 'कालोऽस्मि लोकक्षयवृत् प्रवृद्ध , ' 'मृत्यु सर्वहश्चाहम्' इत्यादि-गीतायुक्तीनाम् अयम् अनुवाद इव ।

·सघटनावापम् २०७ । । अभविष्यम्, नाहमिदम् अन्यमस्य । देव्या रक्षणपरोह वाम प्राणत्यागम् अकरिप्यम्,' इति चिन्तितम् आसीत् । “एव चिन्तयति मयि " स्वामिन अवययन, " मया देव्या अशरीरिणी वा श्रुता । देवी माम् अपृच्छत् , * यदि नास्तिक मम मूर्ति भ्रष्टता नीता, किं तव अनेन ? अपि त्व मा रक्षसि, उत अह त्वा रक्षामि" इद वृत्तान्त निवेद्य स्वामिन दीर्घम उष्ण च निश्वस्य उदैरयन्, 'नाधुना हरि ॐ । इदानी केवल जगदम्या : समाप्तोऽस्ति मे देशाभिमान"।' कश्मीरत प्रस्थाय स्वामिन १८ ऑक्टोवर दिने पलिकाता प्राप्नुवन् । कलियाताम् आगता स्वामिन वैद्यनाथगमन वर्जयित्वा द्विनीयम् अमेरिवागमन (जून १८९९) यावत् स्वस्थान एव तस्थु । एक तावत्, तेपा घरीरम् अस्वस्थम् आसीत् । ते श्वासच्छध्यथाम् अन्वभवन् । वामनेने रक्तविन्दु सवलित आसीत्। अत उपचारार्थ स्थानस्थिति आवश्यिका आसीत् । अन्यत्, नवनवा ब्रह्मचारिण मठ प्राविशन् । तेपा प्रशिक्षणम् अवधारणीयम् आसीत् । बेलूर मठस्य रचना अग्रत सरी आसीत् । तत्र ध्यान प्रदातव्यम् आसीत् । १२ नोव्हेम्बर दिने निवेदिनाया कन्या-विद्यालयस्य प्रारम्भ अभवत् । शिक्षण-विशेषज्ञा भगिनी विशेषत स्त्रीशिक्षणस्य हैतोरेव स्वामिभि अत्र निमन्त्रिता आसीत्। ९ डिसेम्बर दिने बेलूर-मठस्य वास्तुशान्ति अभवत् । श्रीरामकृष्णाना प्रतिमा तत्र प्रतिष्ठापिता अभवत् । ३१ • All my patriotism is gone '-पश्चात् कलिकातायास्वामिभि अन्योऽप्येक क्षीरभवानीगत अनुभव निवेदित । विध्वस्तमन्दिर. स्थाने नूतन मन्दिर निर्मातव्यम् इति चिन्तयन्त एव स्वामिन 'अयि वत्स | यदि तादृशी मे इच्छा स्यात्, अहमेव शतशो मन्दिराणि निर्मातु समर्थाऽस्मि । अस्मिनेव स्थाने अस्मिनेव धणे सप्तभूमिक सुवर्णमन्दिर निर्मातुम अह समर्या अस्मि,' इति देवी- शब्दम् अशृण्वन् । एत वृत्तान्त निवेद्य स्वामिन अब्रुवन्, 'तदा- प्रभृति परित्यक्तमस्ति मया कार्ययोजनाना चिन्तनम् । यया जगदम्बा इच्छति, तथैव भवतु ।'

·२०८ विवेकानन्द-चरितम् अद्यापि भवनस्य निमिति समाप्ता नासीत्, तथापि अन्तरान्तरा तत्र गत्वा स्वामिन न्यवसन् । अय मठ एक पुण्यक्षेत्र भविष्यति इति स्वामिन उत्क्षन्त । यदा मठ कात्स्न्यन विकसितो भवेत्, तदा मध्य सन्यासिन निवत्स्यन्ति, परित गृहस्था, दक्षिणत पाश्चात्यानाम् आवास स्यात्, शिक्षामन्दिरे ( Temple of Learnmg ) गुरुकुलपद्धत्या अध्ययन प्रचलिष्यति, मठे अनदान विद्यादान (व्यावहारिक) ज्ञानदान (आध्यात्मिक) च इति त्रिविध दान भवेत् इत्यादय अनेका कलना अस्मिन् काले कस्यचित् शिष्यस्य समीपे स्वामिभि प्रवटीकृता । अद्वैतप्रचारार्थ सर्वमिदम् ते आवश्यकम् अमन्यन्त। 'क्रियया अद्वैतप्रक- टनात् ध्यानेन तस्य स्वयम् अनुभवनम् एव मह्यम् अधिकतर रोचते,' इति शिष्येणोक्ते 'कोर्थ सर्वदा जइसमाधी अवस्थानेन ? अद्वैतात् स्फूर्तिमासाद्य कुतो न शिववत् कचि काल नर्तितव्यम्, कचित्काल च समाध्यवस्थाया स्थातव्यम् ?' इति स्वामिन अपृच्छन् । बेल र मठ २-१-१८९९ दिने नीलाम्बर मुखर्जीनाम् उद्यानगृहात्" बेलूर प्रति मठ सक्रान्तोऽभवत् । एतावता कालेन स्वामिना मठनिवासगता नियममरणि स्थिरीभूता आसीत् । अन्नशुद्धिविषमे ब्रह्मचयपालनविषय च मनिवासिभि परमदक्षर् भवितव्यम् इति स्वामिना कोरो नियम आसीत् । यहिभूत ससारिजगत् ते यथाशय परिहतंव्यम्, तद्धि ब्रह्म- चारिणा कृते भयाहूलम् (' acrything in the world as fraught with feer ) इति ते अमन्यन्त । नियमपालने तेपाम् आग्रह आसीत् । 'मर्वोऽपि नेता भवितुम् इच्छति, न अनुयायो,' इति ते बदन्ति स्म। प्रथमम् स्वात्मनि विश्वामिन, पश्चात ईश्वरे,' इति ते आत्मविश्वाम- मन्त्रम् अददु । अल्प-स्वल्प कार्यमपि सावधानतया मोठवेन च पनं- प्पम् इति ते आग्रह गन् । यम् तमाशुना 'पिरम्'-पूरण मम्यर जानानि स ध्यानाभ्यसनमपि जानाति । याच मुष्ठ पक्नु न जानानि, न स उत्तम सम्यागी भवितु सस्नुयात्,' इति ते एकदा अवयन् । उद्यानार्मादिक्षान् . ३२ अलमराजारन अय मर माल आगी।

·संघटनावार्यम् - शारीरान व्यापारान कर्तु ते शिया प्रचोदिता । 'स्नायुसवर्धन प्रार- भध्वम्, पुत्रका ।" ते अवौचन्, 'शरीरदण्डन सन्यासिन कुर्वन्तु नाम । कार्यकर्तृणा कृते तु वज्रसहनन शरीरम् (muscles of iron and nerves of steel)आवश्यकम् ।' स्वामिन २००० कार्यक्रान् यून , ३०० दशलक्षमितानि च रूप्यकाणि अपक्षन्त । भारतस्य आध्यात्मिक-पुनर्ज- मायं अपेक्षिताया अस्या सामग्या अभावेन ते वदाचित् निराशा अपि अभवन् । तथापि 'यथा तथा कर्म कर्तव्यम् । कुर्वनैवेह कर्माणि अह जीवित समापयिप्यामि, ' इति ते अवदन् । १९ डिसेम्बर दिने स्वामिन वैद्यनाथ गता आसन् । तत कनि- पयदिवस निवृत्तमात्र ते स्वामिनी शारदानन्द-तुरीयानन्दो प्रचार- कार्यार्थ गुर्जरदेश प्रेपितो। पूर्ववङ्ग ढाक्का प्रति तै स्वामिनी विरजा- नन्द प्रकाशानन्दो प्रेपितो। आदौ तावत् विरजानन्द आत्मनि अप्रत्य- यात् गन्तुम् अनुत्सुक आसीत् । स साधनार्थ वचित् अवधिम् अयाचत । तत् थुत्वा स्वामिन 'निजमुक्तिमेव यदि कामयेथा, तर्हि नरक गमि- प्यसि । परतत्त्वप्राप्ति चेदिच्छसि, आदो अन्येषा मुक्त्यर्थ प्रयतस्त्र, इत्येवमादिक कठोरेण स्वरेण अवदन् । पश्चातु सोम्योभूय, युक्तिवचोभि तम् आश्वास्य, 'अह निजा शक्ति त्वयि सत्रमयिष्यामि, यन भगवान् सदैव तव पृष्ठवर्ती भविष्यति,' इत्युक्त्वा शक्तिसमान्त्या आहितवल त प्रकाशानन्देन सह स्वामिन प्रेषयामामु । एप्वेव दिनपु श्री नाग-महा- राया स्वामिनो द्रष्टुम् आगता । एते नाग-महाशया श्रीरामकृष्णाना परमभवता आसन् । तं मागत्य जीवच्छक रम्य दर्शनन जनित आनन्द प्रकटीकृत । स्वामिना सारीर रलमजूपैव काचिन्, जन स्वास्थ्यरक्षणे स्वामिभि सवात्मना अवहितं भवितव्यम् यपि ते प्रेम्णा उपादिशन् । मायावत्याम् 'अद्वेताश्रम पाश्चात्यशिष्याणा प्रशिक्षणार्य-निवामाय हिमालय मध्यापना नाम स्वामिनाम् एर चिरसनित अभिलाप आपौत् । पुरा आमने यथाप्रमॉन स्वामिनाम् इमम् अभिलाप वा वा मेव्हियर दपतीधाम् पिच १४ . ।

·विवेकानन्द-चरितम् २१० अय कार्यभार स्वेच्छया अङ्गीकृत नामीत् । नदनुसारेण जना तान्या स्वामिना स्वरूपानन्देन मह अन्मोरा-विभागे गचर्य वहुनिरीक्षणोनर मायावती इत्यारस्य स्थान वृतम् । ६८०० फूटोलीयम् इद स्थानम् अचिरमैत्र श्रीवा १८ मार्च दिने (श्रीरामाण-जयन्या) तत्र तो निवासायं जग्मतु । अब मूर्तिपूजादिर रिमपि द्वंतचिह्न मास्तु, घेवलम् अव॑तस्यैव अभ्यास अनुष्ठीयताम् इति मूचना स्पष्ट पार्द स्वामिभि कृता"। मार्च-मासे पुनरपि पलिकाताया प्लेग प्रादुर्भूत । पुनरपि रामकृष्ण सघेण निवारवन्यन्त्रणा उत्यापिता । भगिनी निवेदिता, तथा च स्वामी सदानन्द इत्येतयोर् हस्ते इद वायं निक्षिप्तम् । २१ एप्रिल दिने म्यामिभि कृतम् आवाहन ममान्य विद्यार्थिभि एका माहाय्यसमिति निर्मिता । समाजसेवव धर्म इति या स्वामिना दृढा मतिः आसीत्, तनिदर एक एतत्कालिक प्रसङ्ग श्री सखाराम गणेश देऊमार महाभागन (तदानीतनेन निवादी-मैपादन) निवेदितोऽस्ति । एवंदा ते द्वाभ्या मित्राभ्या सह (ययोर अन्यतरः पञ्चाम्बुदेशीय आसीत) स्वामिन द्रष्टुम् अगच्छन् । पञ्चाम्बुगता शिक्षणावस्था, अतधान्यपरिस्थिति इत्यादिविषये चर्चा अभवत् । प्रस्थानसमय म पुरप 'धर्मक्था श्रोतु- मना अहमत्र आगमम् । दौर्भाग्यतस्तु लौस्किपिपयिव चर्चा अभवत् । व्यर्थ गतम् इद दिनम्, ' इति सप्रथयमपि सदपूर्वम् उवाच । तत् श्रुत्वा सहसा गम्भीरा भूत्वा 'महाशय । यावत्पर्यन्त मद्दशगत य कश्चित् श्वाऽपि अनवञ्चितोऽस्ति, तावत्पर्यन्त तस्मै अनदानमेव अह मम धर्मम् अवगच्छामि । अन्यत् सर्वम् अधार्मिकम्, आर्मिक वा,' इति स्वामिन उदीरयामासु । त्रयोऽपि नि शब्दा अभवन । पुनरपि पश्चिमागमनसकल्प स्वामिभि प्रागव डिसेम्बर मासे (१८९८) उद्घोषित आसीत् । तेषु अनुपस्थितेषु तत्र स्वामिभ्याम् 73 Here will be taught and practised nothug but the Doct ſine of Unity, pure 27d simple, and though in entre sympathy with all other systems, this Ashrama is dedi cated to Advaita and Advaita alone, ·संघटना कार्यम् २१२ अभदानन्द-शारदान दाभ्या शोभन र्म अनुप्ठिनम् आसीत् । अम्मिन् समये ते स्वामिन तुरीयानन्दम् आत्मना मह नतु व्यवसितम् । 'पुरा पाश्चात्त्य युयुत्सु क्षत्रिय " दृष्टोऽस्ति। अधुना ते शमप्रधान ब्राह्मण पश्यन्तु ' स्वामिन अचिन्तयन् । वस्तुन तुरीयानन्द विविानप्रिय ध्यानाभ्यासरतश्च आमीत् । स्वामिभि युक्तिवचोभि सस्य मन परि- वर्तन कर्तुं बहु प्रयनितम् आसीत् । कि तु सर्व भस्मनि हुतायितम् आसीत् । अन्ते त कण्ठे आदिलप्य, तस्य च यक्षसि शिरो निधाय, 'हरिभाई, कि न पश्यसि यद् एपोऽह गुरुदेवादिष्ट कार्यम् अनुतिष्ठन् प्रत्यह क्णश क्षणशश्च क्षीयमाण आमनमृत्यु अस्मि? किं तत्र मम साहाय्यम् अनाचरन् एवमेव उदासीनवत् प्रेक्षमाण स्थास्यसि ?' इति आरिवेग स्वामिभि विलपितम् आसीत् । तदा विश्रान्तविरोधन, गतसदे- हैन च तुरीयानन्देन कर्मप्रवणेन भूत्वा स्वामिकायें आत्मा प्रक्षिप्त आसीत । अत म स्वामिन अनुगन्तु सिद्धोऽभवत् । पन्याशालाया कार्यनिमित्तम आदल भूमि प्रस्थिता निवेदिता अपि आडग्लभूमि यावत् तम् अगच्छत । भगवत्या प्रीतिभोजन पृतप्रस्थापना स्वामिन 'मा अत्युच्च व्ययम उद्दिशन। आदर्श व्यवहारयो समन्वय कुरुत,' इत्येन- दादिर शिप्यान् उपदिश्य २० जून दिन पश्चिमा गन्तु ' गोगोण्डाम्' नौगाम् आरुरुहु । * + * ३४ - साप स्वामिन ·१६. पुनरपि विदेशगमनम् पलिमातात प्रस्थिता स्वामिन मद्रास-कोलम्बो-एडन- मार्गेण ३१ जुलै दिने लण्डन प्रापु । मध्यमार्ग भगिनी- निवेदिनया सह तेषा पियन्ति नु सभापणानि अभवन् । अनन्ताम् विषयान् उद्दिश्य तेपा विचारोघा शब्दत्वम् यापद्य तेषा मुखकमलान् नि स । भगिन्या ते The Master As I saw Him इत्यास्य पुस्तके अक्षरोकना सन्ति । अस्मात् विघारभाण्डागारात् उद्धरण ग्रन्थगौरय- भयात् परिहत्यापि एक वचन स्वामिना सक्निकजीवन- गामितया अत्र निर्दिश्यते । एपदा योगप्टस्य गति व्यान- शाणा स्वामिन 'तत्र त बुद्धिमयोग लभते पौवंदेहिम्,' इति गीतोरते. व्यारयानावरारे सहमा ऊचु , ' मागाँट । अह पूर्व जन्म स्मरामि । प्रम्यानसमये ' उद्योधन' पत्राप लेमप्रपण स्वामिभि अद्गीतम् आसीत् । अस्या सागरयातायाम् इदमपि पायं तं वृतम् । प्रसनया लोटामय्या या निरद्धा , अन्तरातरा च तास्तान् गम्भीरान् विचारान स्मन्न एते पनीया रेपा पश्चात् 'परिबाजर' इत्याग्यै पुग्नये सग- होगा अनन् । म्यामिनम् चन् नया अन्यर प्यन्, ते यनीयभाषामा 'मारं वैन' भरिनुम् अराक्ष्यन् इति एतहिपये तपा चरितवारा पोर- मातात्या frat ' यभित्रपन्नि ( ८०१)। . -- १ पुगपि एपदा भारत प्रति निरांनाा अनिगेतर पुनर्जन्म पियाममाषणमहान परिन् ‘मामि । अनि भगान गात नमालराति नानातिन पटे यानिनि झटिति यार जाहामि, 'दी प्रयाम् नापि पर्याय प्राविसंग तु से 'गामि । जानादि नितम् इद मम सत्याग्यानम् आनी। - 1 ·पुनरपि विदेशगमनम् २१३ लण्डने नौकावतरे तेपा स्वागतार्थम् अनेके पूर्वपरिचिता समागता. आसन् । तन्मध्ये डेट्रॉइटत अन्यतमया सख्या सह आगता श्रीमती फुडकै अपि आसीत् । कस्मिश्चित् भारतीय नियतकालिके पत्रे अस्वस्थ- शरीराणा स्वामिना विदेशप्रयाण श्रुत्वा तदगतचिन्तया तेपा दर्शन- मात्रहतुना एतावन्त दीर्घ सागराध्वान प्लुत्वा सा आगता आसीत् । विम्बल्डन इत्या सप्ताहद्वय विधम्य अमेरिकीयाणा मित्राणा प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य १६ ऑगस्ट दिने तुरीयानन्देन तथा च श्रीमती फुडके इत्या- दिभि सह स्वामिन अमेरिकार्य प्रतस्थिरे। अक्षुब्ध सागर अनायास- तरणीय आसीत् । रानी ज्योत्स्नास्नात विश्व नेनाभ्या पिवन्तस ते यात्रिका होरानुहोर तस्थु । ' 'यदा तावत् इय मायापि एव रमणीया, का कथा तदधिष्ठानस्य परमतत्त्वस्य । ' इति स्वामिन अनेकदा अब- दन्," इति श्रीमती फुड के लिखति । स्वामिन न्यूयॉरं प्रापु । लंगटदपती-प्रभृतिभि तेपा हार्द स्वागत विहितम । पूर्वपरिचिता मिलिता । स्यामिभि तथा च तेषा भक्तिमद्भि पाश्चात्त्यै शिप्य इन्युभयरपि पुनर्मिलनानन्द अनुभूत । कुशलप्रश्नाः निर्वृत्ता । तदनन्तर सपरिवारा स्वामिन लेगेट-दपत्यो 'रिज्ले मॅनॉर' इत्यारय पार्वत निवास गत्वा तत्र भाविकायादेश प्रतीक्षमाणास् तस्थु । मासेन भगिनी निवेदिनापि आग य ते संगता। अभेदानन्द दूरे आसीत् । स ते तन्नीसदेश प्रेपयित्वा बाहूत । तन्मुखात् वेदान्त-मोसा- यटया कार्यजात श्रुत्वा ते अमोदन्त। तुरीयानन्देनापि शीघ्रमेव मॉण्ट चलेर इत्यत कार्य प्रारब्धम् । स्वामिनाम् अमेरिका-प्राप्त्युत्तर विभि सप्ना लिखिते पत्र कश्चित् अमेरिकीय ब्रह्मचारी Swami Turayananda has endeared biniself to all wlio hase met him, and his work is opening out to him 11 a hearty welcome from students of Vedanta इति लिखति। देहान्तस्य पदरव समीपम् उपसर्पत देहान्नम्य पदरव स्वामिन अन्तरान्तरा अशृण्वन् इव । एवदा ते अभेदानन्दम् अवोचन्, 'समाप्तप्रायोऽस्ति मम जीवितावधि । अधिक्तोऽधिर त्रिचतुराणि वर्षाणि जीविष्यामि। ।

·विवेकानन्द-चरितम् - तत 'अलम् ईदृशम् उक्त्वा । ननु दृश्यते भवन शरीरस्वास्थ्य विशेप । अचिरेणैव भवान् पूर्ववत् प्रत्यागतवलो भविष्यति,' इति अभेदानन्देन उक्ते स्वामिन अब्रुवन्, 'भ्रात ! न लम् अवगच्छसि । मम आत्मा इदानी तथा विस्तीर्णोऽस्ति यया अय रक्तास्थिपञ्जरः न तम् इत पर वहुकाल धारयितु शक्नुयात् । व्याख्यानविक्रमः ५ नोव्हेम्बर-पर्यन्त स्वामिन 'रिजले मनॉर' निवासे न्यवसन् । तत न्यू यॉर्वम् आगत्य, ता सप्ताहद्वयम् उपित्वा ते कॅलिफोर्निया राज्यम् अगच्छन् (२२ नोव्हम्बर) । तेपा पूर्वतनेषु सचारेषु अय प्रदेश अदृष्ट आसीत् । लॉस एञ्जल्स, ओरलेण्ड, सॅन फ्रेंन्मिस्को, अलामेडा, पासाडेना इत्यादिषु स्थानपु ते मासाधमासम् उपित्वा व्यार यानानि अददु । कॅलिफोर्नियाया ते आहत्य पण् मासान् आमन् । अस्मिन् काले शताधिकानि व्याख्यानानि प्रदाय व्यास्यानविक्रमस्य कश्चित् उच्चाइक इव ते निर्मित 1 कृष्ण-सुद्ध-शिस्त-महम्मदाना सदेशा , मनस शक्ति , ध्यानम्, मन शिक्षण, प्राणायाम, मनुष्य-निसर्ग:, भकाभगवन्ती, धर्माचरणम्, भारते क्ला-विज्ञाने, जीवेश्वरी, उपासना, वेदान्त (तस्य सभवनीया भविष्यत्कालिकी विश्वधर्मना), रामायण-महाभारते, विश्व- रचना, प्रहलाद-जडभरतादीता क्था इत्यादय विपया आसन् । दुर्दैव- वशात् भूयसा नैतानि व्यारयानानि पनापिनानि अभवन् । लॉस एञ्जल्स'-गतानि व्यारयानानि उपवर्णयत् 'युनिटी' इत्याख्य नियन- कालिकम् एवम् अभिप्रेति- 'There is combined in the Swami Viveka nanda the learning of a university-president the dignity of 17 archbishop, with the grace and winsomeness of a free and natural अय व्याख्यानातिरेकस्तु न स्वामिना शरीरस्वास्थ्याय आसीन् । सॅन फ्रेंन्सिस्को, ओक्लॅण्ड, अलामेडा इत्यादिषु नगरेषु वेदान्तकेन्द्राणि उद्घाटितानि अभवन् । एकदा चरेषु लक्ष्येषु गोलिकासधानम् अभ्यस्यन्त कचित् युवक- गण स्वामिन अपश्यन् । तेपा प्रयत्नवंफल्येन जनितहासान् स्वामिन प्रति तेषाम् अन्यतम लक्ष्यवेधस्य आह्वानम् अददात् । स्वामिभि बन्दूक . . child ·२१५ 4 'अन . . 'एपोऽहम् आगच्छामि। प्रभो । एपोन्हम् आगच्छामि।' पुनरपि विदेशगमनम् गृहीत्वा क्रमेण एकमनु अन्यत् उपदशानि लक्ष्याणि विद्धानि । 'नूनम् अभ्यस्तो भवान्,' इति तेन सादरम् उक्ते 'अय मे प्रथमावसर ' इत्यु- वत्या तान् अधिकतर विस्मयान्वितान् आपाद्य स्वामिन उपसजह मन प्रणिधान कारणम् । कॅलिफोनियाया वर्तमान स्वामिभि आश्रमाय भूमिदान लब्धम् । कुमारी मिनी सी वूक इत्यास्या तेपाम् अन्यतमा शिष्या सान्ता क्लारा इत्याख्ये प्रदेश विशेपे निविष्टा तस्या १६० एकर-मिता भूमि स्वामिभ्य आर्पयत् । जनसपर्कात् सर्वत दूरस्थितम् इद स्थान स्वामिभ्य अरोचत । शान्त्याश्रम ' इति तस्य स्थानस्य अन्वर्थक नाम अक्रियत। पश्चात् २ ऑगस्ट (१९००) दिने तुरीयानन्द द्वादशमि शिप्य सह तत्र गत्वा ध्यानाधिवम् अध्यापयितु प्रारभत । प्रभो ! एपोऽहम् आगच्छामि' व्यारयानातिरेकेण जनियाया श्रान्तेर हेतोर् वा, सदैव प्रयत्नेन नियन्त्रिताया निवृत्त उच्छलनात् वा, एतत्कालिकेपु स्वामिना वचनोद्- गारेपु सर्वकर्मपरित्यागपूर्वक अनन्ते विलयनेच्छा दरीदृश्यते। १८ एप्रिल दिने ते कुमारी मॅक् लिऑड इत्यस्य प्रेपितस्य पत्रस्य कश्चित् अश अत्र उदाहरणस्पेण समुदध्रियते-- कर्म स्वभावत एव गहनम् । मम कर्मण यथा अत्यन्ताय विराम सपोत, मम च कायन जगदम्बाया बिलय स्यात्, तथा प्रभु प्रार्थयस्व । तस्या नर्म सा जानाति भवामि । युद्धानि जितानि, हारितानि च। सर्व वस्तुजातम् उपस. हृत्य सप्रति त महान्त वातार प्रतिपालयामि। शिव, है शिव, मम नौका तीर प्रापयस्व । अधुनाऽपि अह स एव बालोऽस्मि, येन पुरा दक्षिणे. श्वरे वटवृक्षस्य अधस्तात् रामणानाम् अदभुता शदा वर्णीकृत- प्राणेन श्रुता । तदेव मम स्वाभाव्यम् , यदिद कर्माचरणम्, परोप- कारादिक वा, नत् सर्वम् आरोपितम् । अधुना पुनरपि गुरुदेवशब्द शृणोमि । भिद्य ते पाशा । शुष्यति स्नेह । नीरस भवति कम समाप्तमस्ति जीवनाकर्षणम् । गुरुदेवशब्द विहाय न विमपि भाति । शरीरस्वास्थ्यादपि आत्मस्वास्थ्यम् अनु. " ·२१६ विवेकानन्द-चरितम् कॅलिफोनियाया वर्तमान स्वामिभि पॅरिस-नगर्या सपत्स्यमानायाः धर्मेतिहास-परिषद (Congress of the History of Religions) निम- न्त्रण प्राप्तम् । सर्वधर्म-परिपद स्थान इय धर्मेतिहास-परिपद् आयोजिता आसीत् । धर्मतत्त्वाना विचारस्थाने धार्मिक्सप्रदायाना केवलम् उद्भव- विकासयो उपरि परिपदि चर्चा भवित्री आसीत् । स्वामिभि परिपदि समिलन निर्णीतम् । वेदान्तकार्यस्य कॅलिफोर्नियायाम् अनुवर्तनाथ तुरी- यानन्द-प्रेषण प्रतिश्रुत्य ते न्यूयॉर्क गता.। तन कुमारी वाल्डो प्रभृतीना भक्ताना सहवासम् अनुभूय, ताश्च आपृच्छय ते डेट्रॉइट गता । तत्र कु. ग्रीनस्टिडेल इत्यस्या गृहे ते सप्ताह व्यथाम्यन् । तत. पुनरपि न्यूयॉक निवृत्य २० जुलै दिने ते पॅरिस-नगरी गन्तु प्रतस्थिरे । तदानी लेगेट-दपती पॅरिसे अवसताम् । तयो सकाशान् प्रागेव सप्राप्त निमन्त्रणम् अनुसृत्य स्वामिन तेपाम् अतिथित्वम् अगच्छन् । पश्चात्तु फ्रेंच-भापाया श्रवण-भाषणयो अभ्यासार्थ ते फ्रेञ्चमात्र: मापिण मोस्यू झूल्स ब्वा इत्यस्य गहे वस्तु गता । धर्मेतिहास-परिपदि भाषणम भाषण-विवादार्थम् आवश्यवस्थ फेन्चभापा-प्रभुत्वस्य सपादनार्थ ते मासद्वयम् अभ्यास कृत'। धर्मेतिहास परिषदि वैदिको धर्म निसर्गपूजाया विकासो वा न वा इत्यत्र विषय पाश्चात्त्यै प्राविद्यापण्डित सह वियदन तेषु निक्षिप्तम् आसीत् । परिपदि अमेक्वारम् उपस्थितरपि स्वामिभि प्रकृते अस्वास्थ्यहेतो घेवल द्विरेव भाषण वृतम् । सालग्राम-पूजा तथा च मिलिग-पूजा इत्येलयो पिकामक्रम गुस्ताव्ह ऑपट इत्यारपेन शामण्य-पण्डितेन स्वीये निबन्ध प्रपञ्चित आसीन् । उभयोरपि मूले शिश्नपूजाऽस्ति इनि प्रदर्शन यिनु तेन प्रयतिनम् आमीन् । म्वामिभि अम्य सिद्धान्तस्य प्रत्याग्यानं वृतम् । मिवलिङ्गस्य प्रभव यूपस्तम्भ स्यात् इनि तै समूचितम् यथा यज्ञगना. ते ते मिपा तेषु तेषु शिवविभूतिविशेपेपु पश्चात् - २ स्वामिभि प्रेञ्चभापाया अभ्यास पुरा परियानवावम्याया भारत पोरबन्दर एव प्रारब्ध आसीत्। (दृश्यता पृ १०९) ·पुनरपि विदेशगमनम् २१७ -सक्रान्ता आसन् (ज्वाला जटासु, सोमवाहन वृषभ शिववाहने वृपभे) तथैव यूपस्तम्भस्य शिवलिङ्गत्वापत्ति न असभवनीया इनि स्वामिन अमन्यन्त। शिवलिङ्गस्य बौद्ध स्तुपप्रभवत्वमपि स्वामिभि पर्यायान्तर- त्वेन ससूचितम् । शालग्रामशिला अपि वौद्धाना स्तूपगतं धातुगर्भ सदृशा स्वाभाविक्य शिला सन्ति, शालग्रामस्य तथा च शिवलिङ्गस्य इत्युभयोरपि शिश्नपूजामूलक वेन स्पष्टीकरणम् उत्प्रेक्षाविजृम्भणमात्रम्, य. कोऽपि च अन शिश्नरूपावभास स उत्तरवालिय-बौद्धधर्मप्रभान- निमित्तक , अतश्च पश्चातारिक इति स्वामिन प्रत्यपादयन् । द्वितीय व्यास्यान स्वामिभि बौद्धधर्मम्य, अन्येषा च भारतीयाना धमाणा वेदप्रभव व प्रर्दागतम् । गीता महाभारते न पश्चात् निवैशिना- ऽस्ति, सा आदित एव तस्य अविभाज्य अवयवोऽस्ति, गीता गौतमबुद्धात् प्राचीना अस्ति इति उक्त्वा यदि सा युद्धोत्तरकालगामिनी अभविष्यत्', पथमिव सर्वधर्माणा समन्वयकारिणी सा बुद्ध बौद्धधर्म च न निरदयन् इति ते अपृच्छन् । भारतीयकलामु नाटवे, गणिन-ज्योतिपादिषु च गाम्प्रेय ग्रीकाणा प्रभावोऽस्ति इत्यस्य मतस्यापि ते पण्टन एनम् । म्लेच्छा हि यवनास्तेप सम्या दास्यमिद स्थितम् । ऋषिवत् तेऽपि पूज्यन्ते नि पुनर्दयविद् द्विज ॥ इत्येवमात्रश्लोक्वन' न ज्योति मात्रम्य ग्रीरप्रभार ग्यास्वान शक्यते, म्लेच्छानाम् आर्य-गियाणा प्रोत्साहनायं एता इय म्नुतिर्गप मभवनि इति ते अबदन् । अन्त मॅक्म-म्यूलरम्यंत्र युक्तिवाद प्रिनीती- कुत्य यावत्पयन्नम् एको.पि भोरवेत्ता हिंदु न शारने मंपितृम, ·२१८ विवेकानन्द-चरितम् अयुक्त तावलाल हिन्दूना शास्त्रादिपु कस्य प्रभावस्य क्यामपि वर्तुम् इति ते सावधारणम् अवोचन् । गौतमबुद्ध-रामकृष्णयो अभेदः पॅरिम-नगरे अने पूर्वपरिचित कुमारी मॅक्-लिऑइ, मादाम कारव्हे, मादाम साराह, बर्नहार्ट इत्यादिभि सह, कश्चित् च नवीन सह स्वामिना मेलनम् अभूत् । एतन्मध्ये स्वीय गवेपण विस्मापित- पाश्चात्यदेश डॉ जगदीशचन्द्र वसु अपि आसीत् । डॉ वसु महाभाग तदानीमेव सपद्य मानाया वैज्ञानिक-परिषदि समिलितु तत्र आगत आसीत् । स्वामिन तद्विपये नितान्तम् अभिमानपूर्णा आसन्, त च 'the pride and glory of Bengal'इति गदै निदिशन्ति स्म। परिषदुत्तर स्वामिन श्रीमस्या ओल-बुल इयम्या निमन्त्रगानसार ब्रिटनी-प्रदेशे तस्या कुटी गरवा तत्र कानिचित् दिनानि विश्रामम अन्वभवन् । कतिपयदिनपूर्व भगिनी निवेदिता आडग्लभूमि गता आसीत् । ता प्रस्थापयन्त स्वामिन Go forth into the world, and there, if I made you, be destroyed' If Mother made you, Iive '' इत्यूचु । अस्मिन् वाले तेपा मनसि भग वान बुद्ध तस्य च मतानि सदैव आवर्तन्त। बौद्धधर्म-हिन्दुधर्मयो भेद स्पष्टीकुर्वन्तस् ते एकदा अवोचन्, "चौद्धधर्म आह्, 'सर्वोऽय नम इति अनुभवता हिन्दुधर्मस्तु आह, 'भ्रमस्य अधिष्ठानभूत सत्यम् अनुभवत। स्वामिन बुद्ध बौद्धधर्म च हिन्दुधर्म एव अन्तरभावयन्। निवाणोन्मुखेन दक्षिणपावशायिना तथागतेन अन्तिमक्षणे उपदेशार्थ प्राप्तेभ्य जनभ्य अपि कूर्परम् अवष्टभ्य अोरियतेन सता धर्मोपदेश कृत इति वयाँ क्थयित्वा स्वामिन सहसा अवोचन्, “ इद मया स्वय दृष्टमस्ति- श्रीरामकृष्ण-विषये। आसनमृत्युभिस् तैरपि उपदेशार्थम् कश्चित् पुरुष उपदिश्यव प्रतिप्रेषित ।' स्वामिना मनसि गौतम-राम- कृष्गयो अभेद इव आसीत् । शकराचार्यबुद्धि-गौतमहृदययो संगम ते मानवस्य परमादर्शम् अमन्यन्त, एतादृश च आदर्शसंगम निजे गुरुदेवे देहबद्धमिव अपश्यन् । अनुभवप्रन्यस्य अन्तिमानि पृष्ठानि फ्रान्स देशे निवसता स्वामिना मासत्रयप्राय काल व्यतीत । ॥ आगन १ ·५ पुरा पश्चिमाया प्रथमयात्रात निवृत्त स्वामिभि शक्त्युपासना, संघटनशीलता लोकतन्त्र च इत्यादिहेतो पाश्चात्या प्रशसिता आसन् । इदाना तु सर्वस्यापि अस्य पृष्ठत स्वार्थप्ररिता वाणिज्य- पुनरपि विदेशगमनम् २१९ तस्मिन् शिशिरता मादाम याल्व्हे गायन-धार्यक्रम स्थगयित्वा ईजिप्त- देश गन्तुम् ऐच्छन् । तया स्वामिनोऽपि सह गनु प्रार्थिता । नवदेश- दिदृक्षव स्वामिन बु जोसफाईन मॅक्-लिऑड् इत्यनया अनुगता २४ ऑक्टोबर दिने प्रस्याय व्हिएन्ना-द्वारा रेलयानेन कॉन्स्टॅण्टिनोपल गत्वा तत नौक्या अर्थन्म, ततश्च ईगितम् अगच्छन् । तै करो इत्यरस्थ संग्रहालयो दृष्ट , स्पिडक्स तया च पिरॅमिडस इत्यादिकमपि अवलो- क्तिम् । वि सु अधुना ते एतादृशेभ्य दर्शनेभ्य व्यावृत्त-कौतूहला अभवन् । सर्वस्यापि अम्य नश्वरस्य वैभवस्य मायामयत्व तेषा मनसि गभीरम आस्पदम् आरोत् । यत्सत्य पॅरिसगतेभ्य अन्तिमदिवसेभ्य आर- भ्यैव ते अन्नर्मुवा सवृत्ता आसन् । वाद्यतो व्यापृता अपि शून्यमनस्का मासन्। and here 11 Egypt it seemed as if he were turning the last pages in the Book of Exp rienc• ' इति पौरस्त्यपाश्चात्त्या शिघ्या ' लिखन्ति (पृ ८२५) । नै सहमा भारतगमनस्य निर्णय कृत । तन अन्यदपि एक कारणम् आसीत । भारते तेपा अन्यतम पाश्चात्यो ऽनुयायो कॅप्टन सेव्हियर लोकान्तर गत आसीत्। स्वामिभि तत् ज्ञातम आसीत् । (क्थम ? त एव जाना-त! ) प्रथमोपस्थिता नावम् आरुह्य ते प्रस्थिता, डिसेम्बर मासस्य च प्रथम सप्ताह भारत प्राप्ता । ९ डिसेम्बर दिन ते मध्यरात्रे अनपेक्षितागमना वेलूरमठ मुरुबन्धुमध्ये आसन् । • He had brought his body back to the funeral pyre, (स्वामिन देहविसर्जनार्थमिव पुनरागता ) इति शब्द रोमां रोला (पृ १५६) इमम् अध्याय समापयति ।। वृत्ति अवलोक्य ते उद्वेजिता अभवन् । । .

·१७. महासमाधिः
सामिना हृदयम्य आगहा मात्र मेव आमीत् ।
प्टन गरियर महोदय २८ ओटोर दिने स्ति-
लोगामी मजात जागीन् । स्वामिन मायानती-आश्रम
गन्नु प्रस्थिता । अभूतपूर्व सत्यम् अनादृत्य ते तर ३
जानुअरी (१९०१) दिने मारा । मेव्हियर-पिपये
भाषणप्रसदगे म ते 'हुनारमा' (martyr) दनि गन्देन
समानित । आथमदर्शनेन ते सतुप्टा अभवन् । माया.
वत्या 'धर्मधर'-विभाग तेय बहु अरोचत । ' उत्तरा-
युपि निवृत्तोऽहम् अव जगायोपवण्ठे अन्यले पनेन गोत.
गुन्जनेन च काल नेप्यामि ' पनि ते महत् अपदन् ।
शारीरम् अस्वास्थ्यम् अविगणय्य जन से 'प्रयुद्धभारत'-
वृते विचित् रेखनमपि पृतम् ।
मामाजि-परिषद
समेलने अध्यक्षीय भाषणे न्यायमूतिभि रानड महोदया
सन्यासविषयका वेचन विचारा प्रक्टीयता आसन् ।
तेपा देशभक्ति विचारोदायं च अदगीकृत्यापि ते सतायाः
सन्यामिनिन्दाया खण्डन स्वामिभि अन्यतमै निबन्ध
कृतम् । अव नासदीयमूक्तस्य अनुवादोऽपि ते पृन ।
मायावती-आश्रमे कतिचित् दिनानि उपि वा स्वामिन
२४ जानुअरी दिने बेलूरमठ न्यवर्तल।
पूर्ववद्धग-तीर्थयात्रा
वेलूर-मठ निवृत्ता स्वामिन व्याधिप्रस्तत्वात् निपिद्धनमा मन्त
आश्रमकार्यम् अवलोकयन्तम् तस्यु 1 नूतना ग्रहाचारिण प्रविष्टा
आसन् । स्वामिना सकल्पानुसारेण म०कायम अग्रत सरम् नासीत् ।
दर्शनार्थिनाम्, उपदेश शुश्रूपूगा च न कदापि न्यूनता आसीत् । एक सप्त
सप्ताहानि स्वामिन मठ अवात्सु ।
तत पूर्ववद्धगस्थाना जनाना

·व्याधि प्रत्यह वर्धमान एवं आसीत्। स्वामिना पादौ उन्नो अभवताम्, येन पादचार दुष्कर अभवन् । गतप्रायेव च निद्रा। ते (बुवनेवेह वर्तव्यकर्माणि अहं मरिष्यामि) इति ते एक्दा शरच्चन्द्रम् महासमाधि २२१ साग्रहाणि निमन्त्रणानि मानयितु भुवनेश्वरीदेव्याश्च असम-पूर्ववडगयो. तीर्थयात्राभिलाप पूरयितु तत्रभवत्या सह स्वामिन १८ मार्च दिने प्रस्थिता । ते डाक्का, चन्द्रनाथ , कामास्या, गोलपारा, गोहाटी इत्या- दीनि स्थानानि अगच्छन् । व्याख्यानानि अदु । ब्रह्मपुने सस्नु । ततश्च ते निसर्गरमणीय शिलॉडगम् अगच्छन् । अत्र तु तेपा प्राकृतिकम् अस्वास्थ्यम् अधिकतरमेव अवर्धत । मधुमेहैन ते पूर्वमेव ग्रस्ता आसन् । अधुना श्वासकृच्छ्रम् (asthma)पुनरपि तान् अपीडयत् । एकदा एवमेव श्वासकृच्छ्रेण आदान्तास् ते समीपवर्तिनमिव मृन्युम् आकलयन्त 'तत किम् ? मया तावत् प्रदत्तम् अस्ति, यावत् १५०० वर्षाणि पर्याप्त स्यात्,' इति उदौरयामासु । प्रदत्तसदेशास ते आत्मान कृतकृत्यम् अमन्यन्त । शुष्कवायु-शिलोंडगमपि प्रकृतिस्वास्थ्यायें अनुपकारक दृष्ट्वा स्वामिन में मासस्य द्वितीय सप्ताह बेलूर-मठ न्यवर्तन्त । अय तेपाम् अन्तिम सार्वजनिक सचार आसीत् । कदाचित् ... कदाचित् इदानी मठ निवृत्ता स्वामिन व्यायामापक्षिण शारीरिक्कार्यस्य सर्वथा अशक्यत्वात् कदाचित् दशनागतेभ्यो जनेभ्य उपदेशवचनानि श्रावयन्न, कदाचित् तास्तान् मठव्यापारान् नि शब्दम् अवलोकयन्न, कदाचित् इतस्तत ध्यानमग्न निर्विचार वा सचरन्त , कदाचित् पुस्तकानि पठन्त , कदाचित् गुरुवन्धुभि सह मन्त्रणा कुर्वन्त , कदाचित् शय्या- शरणा मन्दिरशिखराणि वा अवलोकयन्त भाविवार्याणि वा चिन्तयन्त , कदाचित् 'व्याघ्र 'सज्ञकेन शुना 'हसो 'नाम्न्या अजया 'मानु' इति कृतनामधेयेन अजशावेन वा सह बीडया आत्मनैव आत्मान रमयन्त , कदा. चित् गीतानि गुञ्जन्त , कदाचित् अन्य सह सकीर्तनानि गायन्त', प्रत्यह क्षीयमाणेन स्वास्थ्यन गुरुवन्धूनाम् अन्येपा च तैश्च अहमहमिक्या से यमाना प्राय सप्त मासान् व्यधाम्यन् । अधुना जीवने गतरमा इव अभवन् । तथापि I shan चिन्ताविषयभूता de m haness?

·२२२ विवेकानन्द-चरितम् । अब्रुवन्। कृत्स्नविधामार्थ प्रार्थितास्ते 'अयि पुत्र ! कुतो मे विधाम' यत्तत् रामकृष्ण काली इति कृतसज्ञक किमपि, तेन रामकृष्णनियाँ- णात् पूर्व विचतुराणि दिनानि आरभ्य गृहीत इव अस्मि । तत् मा सतत कर्मणि प्रेरयत् आस्ते, न च मा विश्रामस्य नामापि ग्रहीतुम् अव- सर ददाति,' इत्यवादिपु । मातु उपयाचितपूरणम् अस्मिन् वर्षे स्वामिभि मठे दुर्गापूजा महता वैभवेन सपादिना । दरिद्राणा कृते अनसतर्पण कृतम् । लक्ष्मीपूजा कालीपूजा च कृता । अस्मितव अवसरे स्वामिभि स्वमातु एक बहुवालपूर्व सकल्पितम् उपयाचितमपि पूरितम । एकदा बाल्ये नरेन्द्र केनापि असाध्येन रोगण आनान्त आसीत् । तदानी मम पुत्रो नीरोगो भवतु, तेन तव यथोक्ना पूजा कारयिष्यामि, न च तव पुरत भूम्याम् आवर्तयिच्यामि इति भुवनेश्वरी-देव्या काली उपयाचिता आसीत् । एतावन्त कालम इद विस्मृतया तया इदानी तत् स्मृत्वा स्वामिन तस्य उपयाचिनस्य विषय निवेदिता । मातृभक्ता स्वामिन कालीघाट गता , गड़गाया स्नाना, आवासस कालीमन्दिर प्राविशन्, देवीपुरतश्च भूम्या त्रि आवर्तन अस्मिन् वर्षे (१९०१) डिसेम्बरस्य उत्तरार्धे राष्ट्रसभाया (कांग्रेस) अधिवेशन कलिकातायाम् अभवत । तेन निमित्तन पलिकाना गता अनके जना स्वामिन द्रष्ट्र वलूर-मठम् अगच्छन। स्वामिन ते सह प्राय हिन्दीभाषया व्यवहारम अकुर्वन् । चचित्तेषु विषयेषु अन्यतम आरगत् सस्कृत-महाविद्यालयस्य स्थापना । समाप्ति गच्छति अस्मिन् वर्षे द्वौ जापानीयौ रेव्हरण्ड ओदा तथा च श्री ओकाकुरा इत्येतो, भारतम् आगत्य स्वामिनश्च उपगम्य जपान मकल्पिनाया धर्मपरिषदि समिलितु तान् प्रार्थयेताम्। पश्चात् श्री ओकाकुरा इत्यस्य प्रार्थना- नुसारेण स्वामिन जानुअरी मासे (१९०२) तेन सह बुद्धगया जन्म (तेपाम अन्तिमे वर्धापनदिने), ततश्च वाराणसीन् । स्वामिभि निज, भ्रमणारम्भ (नरेन्द्रावस्थायाम् ) बुद्धगयागमनन न आसीत् (पृ.७३)। वत समाप्तिरपि तत्रैव तव्या इति उचितमेव इति भगिनी निवेदिता 'निपुणम् अभिप्रेति । परिषदि उपस्थानार्थ स्वामिन पुन पुनर निबंध्य ·1. १ भगिनी निवेदिताया भारो आगमनम्, नम्याश्च मद्रामे ३ फ्युअरी दिने पृन गलार 'अमृतवमार'पविगत वामिना महासमाधि २२३ ओगकुरा महोदय वाराणसीत प्रस्थित । स्वामिन कचित्काल तव अबसन् । स्वामिना प्रेरणया तत्र स्थानिक युवभि यात्रिकाणा साहा- रयार्थम् एका समिति स्थापिता' । कतिचित दिनानि तत्र उपित्वा स्वामिन पुनरपि वेलूर-मठ न्यवर्तन्त । दरिद्रनारायण सेवनम् एषु दिने केचित् सन्ताला फर्मकरा प्रत्यह कर्मार्थ मठम् आग- च्छन्ति स्म । स्वामिन ते सह मिश्रीभूय सुखदु सालाप कुर्वन्ति स्म । एपदा स्वामिभि सर्वेऽपि ते आहूय मिष्टानेन सर्पिता 1 'यूय नारा- यणा स्य । अद्य युष्मान् भोजयित्वा मया साक्षात् नारायण एष भोजित ,' इति स्वामिन तान् अवदन् । पश्चात् ते कमपि ममीपस्थ शिप्यम् अवदन्, 'मया तेषु साक्षात् परमात्मा दृष्ट दीनसेवेब धर्म इति स्वीय सिद्धान्त ते अन्त यावत् प्रतिपादयन्तस् तस्य । एकदा ते अयो- धन्, 'अलम् एतेन वेदान्ताध्ययनन ध्यानाभ्यासेन च। तद् अन्यम्मिन् जन्मन्यपि कर्तुं शक्यम् । (Let the reading of the Vedanta and practising of meditation and the like be beſt for the nexe life ) इद तु शरीर मेवाया व्यापारयत । तेनैव युप्माक मा प्रति उपसत्तं सार्थक्य स्यात् ।' अनन्तर ते अनुवन्, " क्यि या नु तपस्याया अनन्नर मया इस पर तत्व ज्ञातमस्ति -परमात्मा सर्वेषु भूतेषु स्थितोऽस्ति । नास्ति अन्य परमात्मा नाम । य भूनानि सेवते, नून म परमारमान सेरते। अस्मिन् वर्षे (१९०२) स्वामिन रानवृष्ण-जयन्नी-वार्यकलापे ममिरितु नारास्नुवन् । पादश्वययुना ते शय्यानिाडिता आमन् । द्वितीयभूमियागतात् साक्षात् यातायना से आगच्छलि मानलानि दष्टानि । तेषाम् अनुपस्थानेन मर्वे दुपिता अभवन् । स्वामिभिन्नु 'जातस्य अम्य गरीरस्य नाश धव एव । यदि युष्माभि वेचिदपि मम विचारा आत्मसात् यता स्यु , न मै व्यर्थ जोदितम् । त्यागमेव परम तत्वम् वाराणम्या पिक्षित अभवत् । . " ·२२४ विवेकानन्द-चरितम् इति जानीत,' इत्यादिकम् उक्त्वा शिप्या सान्त्विता । निरज्जनानन्द- प्रभृतीना साग्रहा प्रार्थनाम् अडगीकृत्य स्वामिभि कविराज महानन्द मेनगुप्त इत्यास्याना सुविदिताना भिपग्वर्याणा चिकित्सा प्रारब्धा । पथ्यापथ्य कठोरम् आसीत् । जलपान-लवणभक्षणादिस वर्जनीयम् आसीत् । स्वामिभि २१ दिनानि जलविन्दुरपि न गृहीन । परित्यक्त- देहात्मभावाना तेपा न तत् कठिनम् आसीत् । ब्रह्मचर्य महिमा अस्या चिकित्साया प्रारम्भात् कतिपयदिनपूर्व Ency •lopaedia Britannica इ यास्यस्य ज्ञानकोशस्य पठन स्वामिभि प्रारब्धम् आसीत् । एकदा तस्य बृहदाकाराणि पञ्चविंशति खण्डानि दृष्टवा ' अशक्यम् एकस्मिन् जीविते इद सर्वम् आत्मसात् कर्तुम्, ' इति शरच्चन्द्र चत्रवर्ती नाम तेपा शिष्य' अमवीत् । तदा “अस्य प्रथमेभ्य दशभ्य खण्डेभ्यः यत्किमपि मा पृच्छ, ' इत्युक्त्वा स्वामिभि यद्यत् शरच्चन्द्र अपृच्छत् तस्य तस्य यथावत् उत्तर दत्तम् । पठितदशखण्डस् ते अनेकदा मूलगता पडक्तयोऽपि अनुज्झिताक्षरम् उद्धृता । शरच्चन्द्रे विस्मयेन अपहृत वाचि स्थिते 'ब्रह्मचर्यमहिमा अयम्,' इत्युक्त्वा ‘ब्रह्मचर्यस्य अभावात् प्रतिदिनम् अस्मद्राष्ट्रस्य बुद्धिवले क्षीयेते, राष्ट्र च हीनपौरुप भवति इति ते परिदेवयाचत्रु । क्षीणवला अपि स्वामिन मठस्य अनुशासन- विषये कठोरा आसन् । नियमाना परिपालन भवति वा न वा इति ते जागरूकतया पर्यवेक्षन्त । एकदा ध्यानस्य नियतकाले ते ध्यानागारम् अगच्छन । नैके जना अनुपस्थिता आसन् । स्वामिनाम् आगमनम् अनुत्प्रक्षितम् आसीत् । स्वामिभि एक कम् आहूय, अनुपस्थितिकारण घ पृष्टवा, ये दोपिण निर्णीता ते ' अद्य मठ भोजन न लप्स्यते । बहिगत्वा माधुकरीवृत्त्या अन सपाद्यताम, ' इति दण्डिता । अन्त्ययो मासयो (मे जन) अनके अल्पस्वल्पा य स्वामिनाम अवतार समाप्ते मूचका आसन । न तु तस्मिन् काले तेषा साभिप्रायता स्थापि प्रत्यभात् । एकदा स्वामिभि सन् आगत्य मेलनार्थ सर्वेभ्योऽपि स्वदश विदेशस्येभ्य शिष्यभ्य पत्राणि प्रपितानि । गुरुवन्यन् स्वावलम्बनम् . प्रसदगा अघटन ·। २ = भगिनी निवेदिताया (वि वि पडसे, स्वामी विवेकानद' महासमाधि २२२ आश्रयितुम् आदिश्यते मठकार्यभ्य आत्मान सह प्रायन्ति । अन्तिम- दिनात् एक सप्ताहपूर्व ते पञ्चागम् आनाय्य तत् सौम्येण अधोतम् । अनेक्वार तस्य अध्ययनोत्तर ते. ४ जुलै दिवस देहविसजनाथं निर्धारित इनि पश्चात् विदितम् अभवत् । १ जुलै दिने मठपरिसरे गङ्गातीरे इतस्तत सचरद्भिम् ते एक स्थान प्रेमानन्दाय प्रदर्श्य ' यदा अह देह- विसर्जन परिप्यामि, अत्र दहन क्रियताम्, ' इत्युक्तम् । बुधवासरे (२ जुलै) तै' उक्तम्, 'अह मरणार्य सिद्धतासपादनपरोऽस्मि,' इति भगिनी निवे- दिता लिखति । तस्मिनेव दिन एकादशीनिमितम् उपोषितस् तै अन्य- तमस्य शिष्यस्य भोजनोत्तर प्रक्षालनार्थ तस्य हस्तपो उपरि जल दत्तम्, स्वय च ती वस्त्रण प्रमाप्टी । ननु, स्वामिन् । विपरीतम् इदम् । वस्तुत मयेद भवदर्थे वर्तव्यम,' इति स्वभावत एव शिष्यण अपराद्धेन इव उक्ते येशु स्वशिष्याणा पादप्रक्षालनम् अोरत्,' इति स्वामिन अवोचन् । 'ननु तत्तायन् अन्तकाले,' इति जिह्वाग्रप्राप्त-शब्दान् शिष्य तथैव अगिलंत् अन्तिमो दिवस ४ जुलै, शुक्रवासर । अद्य स्वामिभि अप्ट-वादनत एकादश- वादन यावत् व्यानम अनुष्ठितम् । अस्मिन समये ते सर्वाणि वाताय- नानि द्वाराणि च दृढ पिहितानि आसा ! (पुरा एव कदापि नाभूत ।) तत अधो वर्तमाना मठवासिन तै गीयमान 'श्यामा ' गीतम् अशृण्वन् । तत अधोभूमिम् अवतीर्य इतस्तत सचरता तेपा मुखात् स्वगतमिव उच्चा- रिता एवं गन्दा निर्गता 'यदि द्वितीय विवेकानन्द अभविष्यत् केवल स एव अज्ञास्यत्, यदर्नन विवकान-देन कृतमस्ति । -नथापि, यथावाल क्यिन्तो नु विवेकानन्दा जायेरन् अपि ।' एता प्रोडोविन श्रुत्वा प्रमानन्द विस्मित अभवत् । तस्मिन दिने निजा नित्यसरगि विहाय गुरुवन्धुभि सह स्वामिभि भोजन कृतम् । किं च तदानी ते भोजने विशपा रुचि प्रदर्शिता भोजनोतर ते शुद्धानन्दम् आदिश्य शुक्लयजुर्वेदसहिता, आनायिता तर ५ ३६५, 'विवेकानदकन्या निवेदिता 'पृ १०८) वि च १५ - ·२२६ विवेकानन्द-परितम् । - सुषुम्णः सूर्यरश्चिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्यप्सरसो भेकरयो ; नाम । स न इदं ब्रह्म क्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाद ताभ्यः स्वाहा ।। इतीमं मन्त्र (माध्य. स. १८.४०) सभाप्यं पठितुं-ते आदिशन् । तदु. परि महीधरस्य व्याख्यानं श्रुत्वा नेदं व्याख्यानं मह्यं रोचते। एतां- दृशाना मन्त्राणा गूढार्थम् अन्विप्य तस्य प्रकाशने युष्माभिर् मच्छिष्य: आदृतः भवितव्यम्' इति ते अवोचन् । एक-वादनावसरे तैः व्याकरग- पाठः प्रदत्तः । किंचिदूनं होरात्रय सेः लघुकौमुदी अध्यापिता। स्वभावत एव रूक्षम् इमं विषयं ते सरमताम् आपाद्य अध्यापयितु प्रयतन्ते स्म । पाठोत्तर ते प्रेमानन्देन सह पादचारार्थ मुदूर गताः । अस्मिन् समयेऽपि तः स्वीया संस्कृतमहाविद्यालयस्य स्थापनेच्छा प्रकटीवृता । पादचा- रात् निवृत्तास् ते गुरुवन्धुभि. अन्यश्च सह कंचित्कालम् आलपन्तस् तस्थु.। 'यदि भारतम् ईश्वरस्य अन्वेषणपरं तिष्ठेत्, तहि तत् अमरं भविष्यति । यदि तु तत् राजनीतो समाजसधपे च रमेत, तर्हि तत् विनश्येत्,' इति तेपाम् अन्तिमाः शब्दाः आसन् । स्वामिभिः सह इदम् अन्तिम संभाषणम् अस्ति इति न स्वप्ने:पि केनचित् चिन्तितम् । महासमाधिः सप्त-वादनावसरे स्वामिनः स्वकक्ष न्यवर्तन्त । अक्षमालाम् आनाय्य 'न केनापि ममाज्ञा विना आगत्य अन्तराय, कर्तव्यः' इत्यादिश्य द्वाराणि पिघाय गङ्गाभिमुखश्च उपविश्य तैः जपः ध्यानं च प्रारब्धम् । एकहोरानन्तर तः शिष्यम् आहूय द्वाराणि उद्घाटयितु आत्मानं च वीजयितु कथितम् । स्वामिनः शय्याया शयिता. आसन्, ध्यानमग्ना वा सुप्ता वा। शिप्यः वीजयन् पादौ च सवाह्यम् तस्थौ। प्राय. नव-वादनवेलाया स्वामिना किंचिदिव हस्तकम्पः समजायत, तैश्च द्विवारं दीर्घ श्वसितम् । कश्चित् निमेषैः एवमेव ते द्वि- दीर्घम् अश्वसन् । ततश्च तयोर् दृष्टि. वोर् मध्ये स्थिरा अभवत् । किमपि च देव तेज. मुख व्याप्नोत् । शिष्य. किषि माशडक्य अन्यान् आह वातुम् अधः अधावत् । विदितवृत्तान्ताः मठवा- सिन स्वामिकक्षम् अत्वरन्न । कदाचित् स्वामिन. समाधिमग्ना. स्यु. इति . बुद्ध्या नित्यानन्द-निश्चयानन्दाभ्या स्वामिनां नामग्रहणम् उच्चैः प्रार- व्यम् । स्वामिनस्तु नववादनोत्तर दशभिर मिनिटः अनन्ते विलौना आसन् ।

·7 अन्त्यसस्वारार्थ प्रागेव निधारित स्थान प्रति महायात्रा प्रस्थिता। महासमाधिः २२७ अत्रान्तरे केनचित् गला डॉ महेन्द्रनाथ मजुमदार महोदया आनीता। तै वृत्रिमश्वसनादय उपाया प्रारब्धा । सर्व तु व्यर्थम् । अन्ते मध्य- रायावसरे तं स्वामिना प्राणोत्क्रमणम् उद्घोपितम् । अन्येऽपि वैद्या. प्राप्ता । मृत्युकारणविपय तु न तेषाम् ऐक्मत्यम् अभवत् । स्वामिभि स्वेच्छयैव देहविसर्जन कृतम् इति तु मठवासिना दढा मति आसीत् । प्रभाते दृष्टम् यत् स्वामिना नत्रे आरक्ते आस्ताम्, तेपा च मुखनासि- काभ्या किंचित् रुधिर सुतम् आसीत् । मस्तिष्कगता रक्तवाहिनी छिना स्यादिति वैद्या अब्रुवन् । भक्ता ब्रह्मरन्धभदम अमन्यन्त । सकृत् प्राणोत्तमणे निश्चिते सर्वत्र वार्ता प्रेषिता। स्वय मठ- वासिनामपि इदम् अत्यन्तम् अनपेक्षितम् आसीत्, या कथा अन्य पाम् प्रभाते जना सपतितुम् आरभन्त । भगिनी निवेदिता आगत्य धर्मपितु मस्तकम् अडके निधाय नि शब्द वीजयन्ती तस्थौ। कर्मवीराणा विवेकानन्दाना शान्तससारक्लन पार्थिवदेह शय्याया निश्चेष्ट आसीत् । जीदविहग रक्तास्थिपञ्जरात नि सृत्य अनन्ते आकाश स्वरविहारपर आसीत् । निर्विकल्प-समाधै प्रथमानुभवात् प्रभृति तस्य पुन प्रत्ययाय ताम्यन् जीवात्मा परमात्मनि विलीन आसीत् । जगदम्बाया निष्पापोऽयम् अर्भक पुनरपि तस्या अडके सुखसुप्त आसीत् । मरणसमये स्वामिना वय ३९ वषाणि, ५ मासा , २४ दिनानि आसीत् । 'नाह चत्वारिंशत्तम व समापयिष्यामि इति स्वामिना वाणी अवितथा सिद्धा आसीत् । क्दाचित स्वामिन अद्यापि समाधित निवतिष्यन्ते इति आशासा- नाना मुग्धाना भक्ताना समाधानाथ स्वामिना देह मध्याह्न यावत् तथैव स्थापित आसीत । तत उत्तर तु प्रतीक्षितुम् अनुचित मत्वा स्वामिना पार्थिवदेह अपराग वहि आनीयत । वा घण्टा शडखादिषु निनदत्सु नीराजनसहितम् आराधिकम् अभवत् । ततश्च स्वामिभि आत्मन तदानी जनाना मुखात् एव जयकार पुन पुन उदचरस्- जय श्रीगुरुमहाराजकी जय । जय जय श्रीसनातनधर्मकी जय । श्रीस्वामीमहाराजकी जय।

·श्रीरामकृष्णस्तवनम् -
r
.
। तस्मात् स्त्रमेव शरणं मम दीनवन्धों
ॐ ह्रीम् ऋतं त्वमचलो गुणजित् गुणेडयो
नक्तदिवं सकरुणं तव पादपभ्रम् -
मोहडपं बहुकृतं न भजे यतोऽहं
तस्मात्त्वमेव शरणं मम दीनबन्धो ।
१
भक्ति गश्च नजनं भवभेदकारि
गच्छन्त्यलं सुविफलं गमनाय तत्त्वम् ।
घयोद्धतन्तु हदि मे न च भाति किंचित्
तस्मात्वमेव शरणं मम दीनबन्यो ।
२
तेजस्तरन्ति तरसा त्वपि तृप्ततष्णाः
राणे कृते ऋतपथे त्वयि रामकृष्णे।
मामतं तव पदं मरणोमिनाशं
तस्मात्वमेव शरणं मम दोनयन्धो॥
कृत्यं करोति क्लुएं कुहकान्तकारि
प्णान्तं शिवं सुविमलं तव नाम नाय ।
यस्मादहं स्वशरणो जगदेशगम्य
तस्मात्त्यमेव शरणं मम दीनबन्यो।
४
विवेकानन्द.

·जय जय नरदेव
-
आचण्डालाप्रतिहतरयो यस्य प्रेमप्रवाहः
लोकातीतोऽयहह न हो लोककल्याणमार्गम् ।
प्रैलोक्येऽप्यप्रतिममहिमा जानकीप्राणबन्धो
भक्त्या ज्ञानं वतवरयपु. सीतया यो हि रामः॥
१
स्तब्धीकृत्य प्रलयकलितं वाहवोत्थं महान्तं
हित्वा रात्रि प्रकृतिसहजामन्धतामिसमिधाम् ।
गीतं शान्तं मयुरमपि यः सिंहनादं जगर्ज
सोऽयं जात प्रथितपुरुषो रामकृष्णस्त्विदानीम् ।।
नरदेव देव
जय जय नरदेव
शक्तिसमुद्रसमुत्थतरङ्ग दर्शितप्रेमविज म्भितरङ्गम्॥
संशयराक्षसनाशमहास्यं यामि गुरुं शरण भयवैद्यम् ।
नरदेव देव
जय जय नरदेव ॥
नरदेव देव
जय जय नरदेव।
अद्वयतत्त्वसमाहितचितं प्रोज्ज्वलभक्तिपटावतवृत्तम् ।।
कर्मकलेवरमद्भुतचेप्ट यामि गुरु शरणं भववंद्यम्
नरदेव देव
जय जय नरदेव ॥
४
विवेकानन्द.

·शुद्धिपत्रम् । पृष्टम् पड़ाषित . २० २३ १५ ३ अशुद्ध व्यवहार सत्य konwledge अत क्षण शक्तय परिपालयम ४ ३४ ४९ २ २० २४ ६ शुद्धम् व्यहर साय Knowledge तत्क्षण राक्तय प्रतिपालयस् दशु युवान प्रवृत्ता प्रासादोद्याना disciples प्रमदादास fiery kindly for ७२ ८८ थुवान प्रवृता प्रासानोद्याना disceples १२ उपान्त्या २५ १२९ १३३ १४९ १५३ प्रमदानन्द firey Rindly fer १४ १८ २६ २४ १८७ १८८ २७ १९६ अन्तिमा अवभन् Lea une कोलम्बसोत धर्म couscioushess ideals अभवन् Leaning कोलम्बो-त धर्म COMSCIousness idots

·उत्कर्षाथ समृद्धधर्य
ऐक्यं सद्भावनास्तया।
प्रयत्नानां च सातत्यं
समस्तं कारणत्रयम् ॥
DIRECTCR QE PUBLICITY, GOYEARLINT
OF MAHARASKERA ICWIAY
--