·वैनायकम्
[नाटकम् ]
नाटककारः
श्री पं० नारायण शुक्ला व्याकरणाचार्यः वेदान्तशास्त्री
भूतपूर्व प्रधानाचार्यः
[श्रीनाथ संस्कृत महाविद्यालय, हाटा, देवरिया ]
प्रकाशक:
गर्ग प्रकाशन
खोड़ा, बारादीक्षित, देवरिया (उ० प्र०)

·नाटककार:
नारायण शुक्लः व्याकरणाचार्यः वेदान्तशास्त्री
भूतपूर्व प्रधानाचार्यः
श्रीनाथ संस्कृत महाविद्यालय, हाटा, देवरिया (उ० प्र०)
प्रकाशक:
पुस्तकप्राप्तिस्थानं च
गर्ग
प्रकाशन, खोड़ा, बारादीक्षित
देवरिया (उ० प्र)
प्रथमावृत्तिः १८००
प्रकाशन वर्ष १६७
सर्वेधिकारा प्रकाशकाधीनाः
मुद्रक :
पंकज प्रिंटिंग प्रेस एण्ड स्टेशनसे
बरहज, देवरिया (उ० प्र०)

·[३ महाकविनारायणशुक्लविरचितम् वैनायकम चान्द्री कम्रो श्रियमधियतो भालचन्द्रस्य भू म्नः नामान्याशु स्मति विषयतां नीयमानानि स्युस्तत् विध्नस्तोमा जलधिशरणं शान्तिमातुश्रयन्ताम् साव्यं सिदध्यान्मनसि निहितं भक्तिभाजां जनानां ।। १ ।। मान्यामम्बां विवुधमनुजैः सेवितां शुभ्रवस्त्रैर हंसाऽऽरूढां स्फटिकविहितां मालिकां धारयन्ती वीणाम धवलकमले विष्टरे संजुषाणां वन्दे देवीमभिमतफलै लाल यन्ती प्रपन्नम् ॥२॥ लक्ष्मी विष्णो ममृणशयने शेषनागप्रभूते सव्ये पार्वे निवसनपरी भूषणे भूषिताङ्गी सिदध्यप्टाभि निखिलनिधिभिद रयन्ती महदभिः तापैस्तप्तान् स्तुतिनुतिरतान् राजयन्तीं नमामः ॥ ३ ॥ सूत्रधारः- महेन्द्रकोशधिपवीरभद्राः सुनन्दिकोमासुमनाः सरस्वती गुद्दो गणेशो गिरिशो लिहेयुरभद्रमोजोऽभिनयस्य कुर्युः ॥ ४ ॥ (नेपथ्यमभिलक्ष्य) आर्ये यदि नेपथ्यसंस्कृता भवती आत्मो- पस्थित्याऽनुग्रहविषयतां नेयोऽयं जनः । नटी- प्रविश्य ) आर्य ! इयमस्मि ! को निदेशोऽनुग्रहापेक्षी श्रीमती ।

·४] सूत्रधारः-आर्य ! ma सूत्रधारः-आर्ये इयं हि परिषनाट्य कलाभौरसभावानुभूति. चातु समलङ्कृत विद्वदभि सुरै मनुजैः सङ्कुला। श्रस्यान्नवतमेन श्रीमन्नारायणशुक्लरचितेन वैनायक- नाम नाटकेनोपस्थेयमस्माभिः । तत् समैरभिनेत्रभिा सावहित र्भाव्यम् । यतोऽस्माकं विश्वजनीना नाट्ययश:- सम्पन् स्थायितां शिलष्यन्ती समद्रियेत । नटी-आर्य ! अहर्निशं सुपात्रैरभिनेतृमि नाट्यकलाप्रदर्शनाल- लब्धख्यातिभिर देशान्तरेऽपि स्वनामाधन्यै निपुणं प्रयोक्ष्यते ! मा स्म शुचः। पन्यानं निदिशतु नाव थमाश्रित्य अस्याः परिषदः अतिसम्प्रमोदं साधयामा । सम्प्रति निखिलजनमानसानन्दयिता, मनस्विनीरुत्कयितुं पटीयान नहि केवल' मानवानेव प्रत्युत्सुरान् तपस्विनोऽपि विषयतां गमयन् राजते ऋतुराजो वसन्तः । पश्य- द्विरेफमाला स्वदते सरक्ता रसालपुष्पं मनुजा समोदं खगाः समुत्का पशवोऽपि चेतुं प्रयत्नमग्ना ललिता स्वरामाः ॥५॥ अपरं च सुमनो लतिका स्वदते भ्रमर दयया कलितां मृदुताविभवाम् मुदमात्म कृते दधते प्रणयो नहि रूपमिदं तनुते प्रणयम् ॥ ६ ॥ नटी आर्य मधुपं मधुरमुपालभमानो भवान् सत्यमाह यत् प्रेमाणमुभयाश्रयमेव लोकाः समाद्रियन्तेऽतोऽहमपि वासन्तिके गीते प्रवर्तिता गायामि । प्रसूनसम्पत्तियुजोत्रजातीः प्रकुर्वतो गन्धवहं सुगन्धिं दिशोनुरक्तान युवतीः सयूनो वसन्तलक्ष्मी स्मयते निरोक्ष्य ।। ।। सूत्रधारः-प्रार्ये तव गानस्यारोहावरोहक्रमो भावाभिव्यक्ति- प्रकारश्चावर्णनीयतां गतौ । रङ्गोऽपि चित्रित इव लक्ष्यते । अहं तु स्वयमानन्दभराकान्तो यथा विनायक- जन्मना भगवान् शङ्करः। ( निष्क्रान्ती) (इति प्रस्तावना) ·५] प्रथमांडू [प्रविशति भगवान्शङ्करो क्याघ्रचर्मामने स्थितो मन्द सुगन्धि- समीर सत्कृतः समाधी परमब्रह्मव्यायन विजया च ] विजया-( कमलमुकुलसमातिमञ्जलि वघ्नन्ती आपादपदम प्रणम्य ) अहो धन्या वयं यत् सम्प्रति पुत्ररत्नं मातुस्विकाया अङ्कमलङ्क रुते । शङ्करः-सत्यं !!! शोभनम् शोभनम् । सुधास्यन्दि ते वचः । विजया-महानुभाव ! अहं श्रीमतां सम्मुखमुपतिष्ठासुर हृदय मुहुर्महु दूयमाना आसम , यदतिगाढे समाधी निरतान् भवतः कथं विज्ञापयिष्ये । पर समाधिविर- तान हा परमानन्दसन्दोहे सुस्नाता। शङ्करः-विजये ! सत्यमाह भवती ! हिमशंखपयोनिमः स एव कैलासः, तदेव वैयाघ्रचर्मासनं, श्रुतिसमादिष्टं तदेव ब्राह्ममुहूर्त, स एव विकासी प्रातःकालिकः पवनः, स एव चाहं परन्तु समाधये चेष्टमानोऽपि न तस्मिन्नधि- तत्र हेतुमनवगच्छन यावत त्वां समीक्षे । त्वमितः परावृत्य पावतीमनुसेवस्व विजया-यथा भवान् आदिशति , निर्गता ) शङ्करः-(स्वगतम् ) अहो पुत्रजन्मानन्दो ब्रह्मानन्दमयतिशेते । अयत्नं समाधियोक्ताऽपि समाधिविरतो भूत्वा गृहस्थ इव विषयितां प्रपन्नः प्रमोदमहाजलयानमधिरुद्ध- श्चास्मि। " ·६ ] ३ वैनायके यतः सुतः सुहर्ष तनुते प्रसाद लोके सुखं शान्तिम मुन्न नित्यम् ।। मनो वियुङक्त न कदापि यस्मात् योगं विना मुक्तिरनेन साध्या ||१|| अथ च सर्व सांसारिक तापं हरते सुतदर्शम् । ब्रह्मदर्शसमानं हि कुरुते हर्षमव्ययम ॥२॥ नन्दिकेश्वरः- प्रविश्य करो शिरसा संयोज्य ) देव ! द्वारि दर्शनाऽऽकाङ्क्षी सुरराजः प्रतीक्षते । शङ्करः-सवहुमानं प्रवेशय । ( नन्दकेश्वरो गच्छति । अग्रे अन्न देवराज: पृष्ठतो नन्दकेश्व रश्च ) एयहि देवराज । अासनमिदम- लङकुरुताम् । कथय कुतः समागमनम् । (नन्दिकेश्वरो निर्गत: ) देवराजः-(प्रणम्यासनमासाद्य ) भगवन् ! आगच्छ नह पथि, श्रीमतां परान् सुखयितुं धृतव्रतानां सुतलाभं श्रुत्वा हर्षनमवगाहमानो देवपादमूलमुपागतः । तदुपहारस्व- रूपाणां देशसमयानुकूलानामेषां स्वय॑वस्तूनां स्वीकरणेन अनुप्रायोऽयं जनः । शङ्करः सुरराज ! कस्तूरिकाऽऽमोदितमनो मोदयितुं नहि सुमनसां गन्धाः पारयन्ते । पारावारोऽहर्निशं यं सुखयते पयोविन्दून परतोऽभिलषेत् ? यद्यपि परब्रह्मानन्दसन्दोहपरिप्लावितस्वान्तो न क्षुद्रे षु काम्येषु आनन्दलवमपि लक्षयते तथाऽपि भक्त च्छापूरणं तु अस्माकं व्रतमेव । अतस्तव प्रार्थितं निखिलं समाद्रिये । नहि तत्र मनागपि विचिकित्सा पदं लब्धं समुत्सहते । देवराजः-तदनुजानीहिं मां गन्तुं सर्वतु सुखावह शीतातपनियन्त स्वर्गादपि मनोरमं हयं निर्मापयितुं विश्वकर्मणा, कयं स ·प्रथमोऽङ्कः [७ तत् कुण्येरकुष्यैश्च वसुभिः पूरयितुं कोशाध्यक्ष कुबेरं प्रेरयितुं च । शङ्करः-गच्छन्तु यथेच्छ महाभागाः। ( प्रणम्य निर्गतो देवराज: ) नन्दिकेश्वर:- प्रविश्य प्रणम्य ) देव! भगवन्तं साक्षात्कृत्य आत्मानं पृतं विधित्सु विश्वकर्मा निदेशं प्रतीक्षते । शङ्करः-सादरमानय । नन्दिकेश्वरः यथादिशति भवान् (निर्गत: ) विश्वकर्मा-- प्रविश्य पादपद्म नमन् । श्रीमन ! सुरराजनिदेशान् महाविशालं राजभवनादपि मनीयं त्रिभुवनवन्ध भवनं निर्मितं विद्य प्रकाशमिश्रं विद्यु व्यजनान्त्रितं विशिष्टमहानसं स्नानागारमध्यमपेक्षितस्थानेषु पयस्वि- नीरदयन्त्रशोभितं सर्वसाधनसम्पन्नम् । तभिवर्तनाय सदयं निदिश। शङ्करः-विश्वकर्मन् ! अहरहः शिवास् सपरिवारं त्वां वृणीयुः पन्थानश्चानन्दकराः स्युः। ( नमस्कृत्य निर्गतो विश्वकर्मा ) नन्दिकेश्वरः- प्रविश्य प्रणमन् ) देव ! वहि धनाध्यक्षो महानुभावः कुवेरो हार्दमात्मनीनं निवेदयितुं कामयते । शङ्करः-क्षिप्रमानय नन्दिकेश्वरः-यथा निदेशः (निर्गत:) कुवेर:-( प्रविश्य, नमन् ) देवाधिदेव ! विश्वकर्मणा निर्मापितेपु सर्वेषु गृहेषु वहुमूल्यानि विष्टराणि फलकोपरि आस्तीर्णनि। विविधैः काभ्यः फलैः सरसैरन्नैश्च परिपूर्ण भोव्यागारम् । महधै नै मुक्ताफलै जर्जाम्बूनदैर- तिमात्रैर रजतैरपि यथावकाशं सम्भृतं राजते कोशगृहं । किमधिकं वर्णये यजयदपेक्षितं भवति मुखाय तदखिलं संगृहीतम् । मनोविनोदाय रम्यशालासु दर्शनीयानि चलचित्राण्यपि सन्निधापितानि ।

·८] वैनायके सुरेशादेशानुरूपं श्रीमतां दयया स्वधियोऽनुरूपं भवनमिदं राजगृहबदलङ्कृतम् । शङ्करः- अतः परं किमिच्छति भवान् ? कुओरः-इतः परं यदि श्रीमतामभिलषणीयं परिहोणं न भवेहि मां स्वगृहं प्रति निवृत्य अधिवस्तुं समादिशन्वत्रभवन्तः । शङ्करः-कुबेर ! विरहोत्कण्ठितं स्वीयं परिवार सेवस्व । न में काचन इतोऽपरविषयिणीच्छा हृदये जागर्ति । नातः परं परिशिष्टं किंचिज यन् मनोविषयितामधिशयीत । ( प्रणम्य कुबेरस्य प्रस्थानम् नन्दिकेश्वर:- प्रविश्य प्रगम्य ) विश्ववन्ध ! द्वारमध्यास्ते विबुधाचार्यः। शङ्करः-ममान्तिकं प्रापय सम्मानपूर्वकम् । नन्दिकेश्वरः-यथाज्ञापयति श्रीमान् । (निर्गत: आगर्येण सह प्रविश्य) इत इत आचार्यः आचार्य:- प्रविश्य, नमस्कुर्वन् ) नाय एष कुसुमाञ्जलिस्ते चरणयोरवकाशं लभेत । वालकश्च दीर्घायु भूयात् । ( नन्दिकेश्वरो निर्गतः ) शङ्करः-आसनम नक्रियताम् । केन ज्ञातमिदं वृत्तम् । आचार्य-वीरभद्रण सूचितम् । शङ्करः--समयेनोपस्थितो भवान्। ( पाद्याचमनीयादिभिः विविश्व- फलभिश्रर रत्नन देवगुरु सम्मान्य ) जातकस्य भाग्य विवेचयन्त्वत्रभवन्तः । यः आनन्दमूर्ते ! अयं शिशुः धिया, वलेन, विनयेन, शरीरकान्या दीर्घतमेन आयुषा च भाविनो भूतान जीवान् सुरांश्चाति कम्य निरवच्छिन्नां पित्रोर्मुदां सन्तति साधयिष्यते । किं वहुना अस्य गुणानां नाममा वर्णनमशक्यमेव । आचार्य:

·वालकस्य प्रथमोऽङ्कः [६ शिशुस्तवायं गुणशीलवर्यः धिया वलैः पित्रनुवर्तनैश्च । मुरै मनुष्यैरसुरैः प्रतीक्ष्यो यशस् त्रिलोक्यां रविवद वितन्यात् ॥३॥ शङ्करः-अरिष्टयोगोऽपि अवलोक्यते ? आचार्यः-आम । अहोभिरेव अरिष्टयोगोऽवक्लोक्यते । परन्तु असौ अकिंचित्करः । क्लेशागमोऽयं अभ्युदयाय भविष्यति । शङ्करः-गृहप्रवेशमुहुर्तमपि ज्ञापयन्तु महानुभावाः । प्राचार्य:-भवता निर्मापितमिदं गृहम् । शङ्करः--नहि नहि अत्रैवागतेन देवराजेन विश्वकर्मणा निर्मापितं कुबेरेगा च आवश्यकसामग्रीभिः पूरितमिदं गृहं । भक्तानामाग्रहेणात्र प्रवेशोऽवश्यं करणीयः । आचार्य:-नूतनगृहप्रवेशो दिनास्माच्चतुर्थे दिनेऽहम खे भवेच्चेत् तस्मिन् निवासिनोऽनुदिनं प्रमोदपारावारे. स्वान् स्नापयिष्यन्ते स्वप्नेऽपि दुःखानुभूति नायि- प्यन्ते । पुत्राः पौत्राश्च समृद्धिमन्तोऽनुरक्तपरिजनाश्च भविष्यन्ति । शङ्कर:-आचार्य ! श्रीमता वर्णितं जातकभाग्य श्रोत्रेन्द्रियेण निपीय हर्षसम्भृतं मे दयपुरो वर्तमानं सर्वमिदं जगत् अानन्दपूर्ण निरीक्षते। अाचार्य:-नो दृयेत् चेतश्चेत् प्रस्थातुमीहे । शङ्करः-गृहप्रवेशोत्सवानन्तरं स्त्रनिकेतं प्रति जिगभिपुर भवन श्रीमान् । आचार्य:-भगवन एवमेव स्यात् । शङ्करः- क: कोऽत्र भो नन्दिकेश्वर:- प्रविश्य प्रणम्य को निदेशः । शङ्करः-अभिनवगृहस्य वासन्तिकेनुऽभागे देवगुरुम् संस्थापय । तत्रत्यान् सावधानान् कुरु । येन ते देवगुरोः सेवायाः ·१० ] वैनायक - । पश्चात्पदा न स्युः नन्दिकेश्वर:-यथाऽऽदिशति श्रीमान् । ( इति उभौ निष्क्रान्ती ) ( नेपथ्ये ) इत इत आगच्छन्तु आचार्यपादाः शङ्करः-(स्वगतम् ) सुतजन्म आश्चर्यकारि वस्तु अस्ति । इदं केवलं कुलवृद्धिकरमेव नास्ति अपि तु सम्पूर्णसौभाग्यस्य मूलं सम्पदामाश्रय विपदा विनाशनं शत्रुणां मानमर्दकमिष्टमित्राणां हर्षवर्द्धकं चास्ति । भक्ता भगवदर्ने योगिनो ब्रह्मसाक्षात्कारे ज्ञानिनोज्ञानप्राप्ती यमानन्दमनुभवन्ति तमेवानन्दं प्राप्तुं प्राणिनो सुतमिच्छन्ति । नन्दिकेश्वरः-( प्रविश्य ) मेनका, तिलोत्तमा, उर्वशी दिक्षवो अप्सरसः द्वारि स्थिताः सन्ति । शङ्कर:-प्रवेशय अप्सरसः-(प्रविश्य प्रणम्य यथास्थानं स्थिताः ) प्रभो दर्शनेप्सवोऽपि वय भयादिह उपस्थातुमसमर्था प्रास्म परन्तु देवपतिर- स्मान् आश्वास्य सेवार्थ न्यदेशयत् । अतो दयालोश्चरण समीपतो विलोकने सक्षमा भवामः । शङ्करः-अप्सरसः! वो भीतिरस्थाने । प्रतिक्षणं योगाभ्यास- रतोप्यहं सुतोत्सवे गृहप्रवेशे चास्मिन् सम्प्रवृत्तो गृहस्थ इव सांसारिके विधौ दिवारात्रौ समाध्यासितमना अस्मि । मेनका-दयालो ! अखण्डयोगिनो भवतः गृहस्थ इव संसार- प्रवृत्तिरियम् भक्तान् रमयति । प्राप्तोभयरूपदर्शन- सौभाग्या बयं धन्याः । शङ्करः-मादृशां ब्रह्मानन्दमेव परानन्दं मन्यमानानां विषयान तुच्छतया गणयतां स्वप्नेऽपि तदाभाससंसक्तिमल- भमानानामिय दशा चेत् ये तु अहर्निशं मात्रिक ·प्रथमोऽङ्कः [ ११ सुखमेव प्रधानं लक्ष्य मन्यमानास्तदर्थं प्रयतमाना क्षणमपि ईश्वराराधने मनो लगयितुं न पारयन्ते तेषां कोऽपराधः ? कष्टक्लिष्टे गार्हस्थ्ये यत्किञ्चिदपि ते म्मरन्ति तदेव बहु। उर्वशी-प्रसीदन्तु, सेवाकरणाय आदिशन्त्वत्रभवन्तः । शङ्करः-यूय सम्प्रति प्रसजमाने मम महीयसि महे सुमधुर- ध्वनिगीतैः सोल्लासाः प्रवृत्तिमाचरथ । निर्विशङ्का गायथ नृत्यथ हावभावान् प्रदर्शयथ । नापरात्स्यथ । तिलोत्तमा-प्रभो ! म्बकीय हार्दमेकं संशय निवेदयितुं कामये, मम धाष्ट्रय' न गणयेयुश्चेत् । शङ्करः-निःशङ्क कटुं प्रिय वा मनोगतं भावं प्रकटय । भयलेशो नो समाविशेते चेतः। तिलोत्तमा-नाथ ! यदि अहर्दिवं प्रतिक्षणं समाध्यासितयोगा- भ्यासा भवादृशाः प्रभवोऽपि विषयै मक्तिपथात् प्रभ्रश्य स्वोन्मुखाः क्रियन्ते तदा अन्ये तं पन्थानं कथमात्मने हितकरं मंस्यन्ते ? अथ च औतमिदं मुमुक्षुत्वं कथं वा व्यावहारिकं स्यात् ? शङ्करः-सत्यमिदमाह भवती । मां साधारण लौकिकमिव प्रवर्तमानं दृष्ट्वा मोक्षपथात् विचलितं न कल्पयेत । यतो मुमुक्षुर् वहिरिन्द्रियैः गृहाऽऽसक्त इव व्यवहरत्नपि मनसा खं सुखिनं दुखिनं न करोति । परब्रह्माऽभिन्न नित्यमानन्दस्वरूपमनुभवति । विषयैरम्भसा नलिनीपत्र- मिव निर्लिप्त एव भवति । तिलोत्तमा-( करी सयोज्य आनन्दभूर्ते ! सन्देहो मे व्यपगतः । मेनका-भगवन् ! श्रुतिसुखदः कीदृशो ध्वनिः श्रयते ? शङ्करः-आम् ! ज्ञातं ! नवगृहप्रवेशमाचारयतो विवुधाचार्यस्याय माङ्गलिकोऽनुष्ठानक्रमः।

·१२ वैनायक Blog नन्दिकेश्वर:-(प्रविश्य प्रगम्य) भगवन् ! देवगुरुः स्मरति भवन्तम शङ्करः-चल । अहमागत एव । अप्सरसः स्वमनोनुकूलं कुरुय । देवगुरोरादेशं सम्पाल्य पुनरागच्छामि । ( निष्क्रान्तः । तिलोत्तमा-प्रियसख्यौ तथा नृत्यतं यथा- पदो नंदन्नू पुरकिङ्किणीभि श्चलत्सकाञ्चीकृशमध्यकम्पैः । कराग्रशाखाभिरत्नं सुपदभिर व्यनक्ति रागं सुरमानवानाम ॥४॥ । उवशी मेनकया सह नृत्यति ) (नेपथ्ये) रत्नफलपल्लवचितं मनोहरं पीतं कलशं वहन स्वपरिवारानुगतः प्रविशतु भवानभिनवगृहं । तिलोत्तमा-एषो हि वाल: पितुरमितसुमोदं मानवृद्धिं वितन्वन्न निजकुलमहिमानं मातृहर्ष प्रकुर्वन् । तरणिरिव तमोन्धं दूरयन् हार्दमुग्रम भुवनमखिलमेतद भासयेच्छौविलासैः ।।५।। ( पुनर्ने थ्ये ) सुदृढाः सुखसम्पन्ना मुद्रां ग्रामै निषेषिताः निराकुयु रभद्राणि स्वजनै वन्दिताः सुराः ॥ ६ ॥ अयन्तामुदय शान्ति मुहुरच्यां मनः प्रियाम् शरण्या वासिनो जहयु धर्मस्य परिपन्थिनः ।। ७ ।। उर्वशी-अथ च वितरतु धनमेभ्यः प्राज्यमन्न पयांसि फलममितमभिष्टं स्वादु धयां मनीपा । सुनतसुतसुधाशु चारुवैदुष्यचुचुं विधिरिह निवसदभ्यः प्रेमराज्य प्रसूतिम् ।। ८ ।। तिलोत्तमा-सखि मेनके ! मृदु गीतिं गाय । सर्वेषां मनासि अहं नृत्यामि। उर्वशी सहचरी भविष्यति ।

·प्रथमोङ्कः - [ १३ श्रममपि अपनय। (नेपथ्ये ) अयि जातक! गणेश नामाऽसि मेनका-अयतु शिशु गणेशोऽदभ्रमायुः सुदीर्घम् विमृजतु गुरुरस्मै शेमुपों श्रौतशीलाम ।। अतुलितवलराशि स्वास्थ्यलक्ष्मीसहायम मुदममितसुकान्ति मानसायास्य पित्रोः ॥ ६ ॥ ( लतः प्रविशति नृत्यन् शङ्कर पृष्ठतो आचार्यश्च ) निलोत्तमा-सखि मेनके ! आश्चर्यमाश्चर्य ! शिवोऽपि स्वीकीये नृत्ते प्रवृत्तः। वयं श्रान्ताः स्म । अतो मुहूर्त विरम्य श्रममपन्यामः। नटराजनृत्त साक्षात्कृत्य यात्मानं पुनीमहे । ( सर्वा उपविष्टा ज्वशी-सख्यौ समालोकयथ ! शिवकरे धृतो वाद्यमानो डमरुरविरतं शब्दायते । पादौ प्रतिक्षणं भुवि धार्य माणौ उत्क्षिप्यमाणौ च मण्डलं रचयन्तौ सञ्चरतः । मेनका-हला! जटामपि पश्य । विसारिणी सा सर्वतः सोत्कम्पा छत्रवत परिवर्तते । मणि वन्वे ग्रीवायां च धृता व्याला प्रत्यङ्गकम्पनेन पीडिता पलायन्ते । सटास्था भागीरथी अपि अनेकवा भूत्वा तत्तल्लोकेषु गच्छति । तिलोत्तमा-सखि ! नृत्यान्महान् लाभो भवति । गिरीशभालं न त्यक्तुकामाऽपि प्रस्रवणी सर प्रस्रवणी सा जहनुकन्या मृत्युलोकं पुनाति । देवा मानवा गन्धर्वाश्च प्रत्यक्षीकृतशिवनृत्ताः विहतपापाः संसिद्धमनोरथा जाताः । वयं चापि नृत्तवैशिष्टय निभाल्य अपूर्वज्ञानलाभेनात्मनस्तोषमनु भवामः। उर्वशी-हु नृत्तं समाप्तम् ? मेनका-अय किम् । उर्वशी-दर्शनेच्छा तु अपूर्णा एव । دسم ·१४ ] वैनायके मेनका-कस्तं निवेदयेदात्मविहारिणम् । श्रमचिन्हानि पश्य । तिलोत्तमा-सखि मेनके ! अनादिनिधनं महानुभावं धूर्जटिमा- पृच्छय सुरेन्द्रभवन प्रयातव्यम् । तनिवेदयाऽम्मान अनुग्रहीतुम्। मेनका-( समीपं गत्वा प्रणम्य ) अनुग्रहपरायण ! अनुजानातु नो निवर्तितुं शक्रभवनम् । शङ्करः-सफलमनोरथाः सत्यः सुधर्मामलङ्करत । पुनः समयेन स्वोपस्थित्या गेहमिदं भूषयत । ( सर्वाः प्रणम्य निष्क्रान्ताः ) आसां स्वरमाधुरी प्रशंस्या । विवुधाचार्य:-यदि रोचेत भक्ते तु अनुजानातु भवान् इन्द्रसदः प्रयातुम् । शङ्करः-आचार्य ! श्रीमतां मते स्थितोऽसौ सुराधिपोऽनुदिनमे- धमानतेजाः प्रतिक्षणं सपरिजनपरिफुल्लहृदय भवन्तं समाद्रियेत पन्थाश्च मनोहारी सुखदः स्यात् । वाच्यो- ऽसौ शचीपतिः मदवचनात्- प्रयोध्यश्चानुकम्प्यः स्वर्गेशो यदहं तद् राज्यस्य । उत्तरोत्तरं वृद्धिकामो यथावसरं स्मरणीयस्तेन ॥१०॥ विवुधाचार्य:-यथाऽऽह भगवन् (निष्क्रान्तः ) शङ्करः- कः कोऽत्र भो नन्दिकेश्वरः- ( प्रविश्य ) आज्ञापयतु श्रीमन् । शङ्कर:-विजया त्वरितमिहोपस्थापय । 'नन्दिकेश्वर:-यथाऽऽदेशः ( निष्क्रान्तः ) (विजयाद्वितीयः प्रविश्य ) भगवन् ! इयम् विजया विजया-(प्रणम्य ) कृपालो ! निदिशतु । शङ्करः-प्रियाङ्कमासीनं सुतं द्रष्टुकामः । विजया-महती कृपा। ( निष्क्रान्ता ) (नेपथ्ये ) इत इतो भवती।

·प्रथमोङ्क
[ १५
। ततः प्रविशति सवालका जगदम्बिका विजयया अनुगम्यमाना )
शङ्करः-( दूरतः प्रियां निवर्ण्य ) अये प्रिया मन्युम्लानेव लक्ष्यते
को हेतुः ?
गिरिजा-'प्रणम्य ) धन्यः श्रीमान् यदनुक्तमपि आधिमूहितवान् ।
शङ्करः- भवति ! मुखपरिम्लानता ते सकारणा किम् ।
(आसनं निर्दिश्य ) अत्र तिष्ठ ।
गिरिजा-अथ किम् । अद्य रात्रे पश्चिमे यामेऽशुभमेकं स्वप्न
निरीक्ष्य व्यथिता एव आसम वावत् सूचितोऽस्मि
यनया।
शङ्करः- स्वप्नं श्रावय ।
[ शिशुं विजयामर्पयन्ती]
गिरिजा-पर्यङ्कात् सुतोऽदृश्यतां यातो, बहुपरिदेवनानन्तरं
प्रगाढे प्रयत्ने विहिते गजमुखो भूत्वा ममक्रोडमधिरूढः ।
शङ्करः-स्नेहो अनिष्टभीरू भवति । अस्थाने ते शोकः। विष्णो
र्नामसहस्त्राणि स्मर । मनसी ते व्यथा शमं ब्रजिष्यति ।
इदमतिप्रिय ते शिशो वृत्तं श्रावयामि-अस्यजनुर्मात्रा-
देव सेन्द्राः सुरा निरातङ्का जाता अतिवृद्धमहोदया।
शत्रुञ्जयाश्च । अनुक्षणमस्योत्तरोत्तरं कल्याणं कामयमा-
नास्ते सन्ति । तत् कुतोऽस्याभद्रमाशङ्कसे ?
गिरिजा-स्वामिन् निखिलं ते गदितं श्रुत्वाऽपि मे हृदय न
जाने कथं वेपत इव।
शङ्करः-किमेवं भूयो भूयः खिद्यसे। ममेच्छां विना वायु र्वातुं
वह्निर् ज्वलितुं नीरं स्यन्दितुं धरा स्थिराभवितुं
चतुर्दश-भुवनवासिनोऽसून् धारयितुमपि न पारयन्ते
किमुत तवार्भके पापमाचरितुं । तस्मात् स्थिरा भव
अविशङ्क विचर । ध्र वमेतदवेहि यदि शिशुरय कुशली
विश्वमदः सकुशलं नो चेत् सहैव प्रलयमालिङ्गिष्यते ।

·१६ । वनायक किं बहुना त्वं यदेषिष्यसि तदेव स्यात् यन्नविपिप्यरित तत् किमपि कथमपि न स्यात् । गिरिजा-प्रभो ! नवीनं जगत् स्रष्टुं सृष्टञ्च तद विहन्तु रूपान्त वा प्रापयितुं शक्तस्य ते वचो विश्वास भूमिः कुतो न ! अस्तु तपश्चरितुं विशतु भवान्, योगाश्रमम् । (शङ्करो निर्णतः) विजये ! अानय प्राणप्रियं पयस्यन्तं सुतं, महान् विलम्बो जातः । विजया-सखि ! मुहूर्तमात्रं शिशोः स्वस्य प्रेक्षणीयं दृश्य साक्षात् कुरु तदनन्तरं घाययिष्यसि पयः। ए.पोऽत्र पर्यङ्कऽनवरतं पादौ चालयन व्यायाम कुर्वन्, मल्ल इब प्रतिभाति कराङ्ग ष्ठं मुखे लिहन भूयसा दुग्धन तृप्यन्निवाऽऽस्ते मध्ये मध्ये यदा कदा स्मयतेऽपि । संलक्ष्यैनं मोदमहार्णवो मनसि जायमानो दुःखग्राम समूलं निहन्ति । गिरिजा-सखि ! विजये सत्यमेतत् । अहं तु एवमनुभवामि यत् शृंगाररसस्य प्राधान्यं कविभिरालङ्कारिकैश्चोक्त तन्न युक्त । यतस्तस्मिन्, प्रसक्तो मनुजस्तं बहुकालं वोढुं न समर्थः । अय तु न तथा सावधिकोऽपत्यस्नेहः । विजया-अथ किम् । गृहाणैनम् । गिरिजा- बालं क्रोडे कृत्वा) पिव सुमधुर दुग्धं गन्यमेतत् सुपाच्यम् । अनुपमवलकत स्फूर्तिबुद्धिप्रदायि नहिं तुलयितुमदोऽस्मिन.माभिन्नोत्थदुग्धैः विवृणु वदनमच्छं यत्र देय माया तत् ॥ ११ ॥ ( पुनपुन र्गायन्ती पाययति ) विजया-भो कालमतिक्रामति । एहि विष्णुपूजनाय चलाव । ( उभे प्रतिनिवृत्ते )

·प्रथमोऽङ्कः
[ १७
( नेपथ्ये)
स्वागत गुरुचरणेभ्यः (ततः प्रविशति असुराचाय: )
असुराचार्य:-अये असुरेशो मामुपतिष्ठते फलार्पण । प्रविश्य )
असुरेशः-( अध्यं दत्वा )
आपत्तिपाथोधिजलं निपीय सम्पत्तिरत्नाकरवृद्धिहेतुं ।
नियम्य देवान दनुवर्धनोत्कं नमामि पादौ सुरनिग्रहाय ।।१२।।
असुराचाय:-अपि कुशलं सपरिच्छदं ।
असुरेशा-नहि देवानां वृद्ध या विग्नितम् ।
असुराचार्य: स्पष्टम् ब्रूहि ।
असुरेशः-कि श्रीमतामद्यावधि अविदितमेतत् यद् गणेशजन्मना
देवानां श्रीः प्रतिक्षणमुदयशिखरमञ्चति । असुरा'
राज्यभ्रष्टा गिरिदरीषु कौशिकवत् शरणं श्रिताः भीताः
कञ्चित् फलैः कन्दैः शरीरं धारयन्ति स्वप्नेऽपि
नाशासन्ते सुभोज्यं, राज्यलाभस्तु खपुष्पमिव प्रतिभाति ।
किं बहुना यदि एवमेव निराश्रिता स्युः तहि असुरकुलस्य
नामापि भविष्यति अतिविषय न स्यात् ।
असुराचार्य :-असुरेश ! किमेवं वालवत् परिखिद्यसे । कि न
जानासि यत् संजीवनी विद्यामहमेव जानामि मत्तोऽपरो
देवो मनुजोऽसुरो वा तामद्यावधि वेत्त मधिगन्तुं
प्रयोक्त मसमर्थ एव । तदवलेन मतानपि जीवयिष्यामि ।
असुरेशः-महानुभाव ! जीवितैरपि तैरधिकारविहीनै निःशक्त:
कि प्रयोजनें, को लाभः ? जीवनादस्मान् मत्युरेव श्रेयान्
इति गणये। अत्तोऽनुदिनमेधमानानां सुराणां शक्ति
क्षपयितुं प्रभावकारो विधिरवश्य विधेयोऽस्माभिः सति
समये । अन्यथा यावज्जीवं दुःखपरम्परैव हस्तलग्ना
स्यात् । अपरञ्च इदमवश्य ध्येय भवता यज. योहि
आशुतोषो भगवान शंकरोऽपिस्वरुपेनापि तपसा तुप्यन्

·Geo- .. १८ ] वैनायके प्रार्थित सिद्धिद आसीत् सोऽपि पुत्र जन्मनाऽतिमात्रं तुष्टः सुरानुपकुर्वन् सततमस्मान् उपेक्षते । असराचार्य :-असुरेश ! सत्य त्रीषि । स्थाने खिद्यसे । परन्तु धैर्यमवलम्व्याऽभीष्टप्राप्तये यतस्त्र । यतो हि- अधिरता बुद्धिविनाशकी तनोति भीति मनसोऽप्रसाइन् । अगण्यचिन्ताभिरलं शरीरं रुजा सुतप्तं लभते न शान्ति ।।१३।। अथ च सुधैर्यपोतं दृढमाश्रितेभ्यो विपत्पयोधि देवते न कष्टं । प्रचण्डवह्निः पवनोऽतिशीतो गिरिन रुन्वे प्रगति प्रकामम् ।।१४।। असरेशः-श्रीमतां सुधोपमं वचः कर्णरन्त्रण हृदयं प्रविश्य दोषान् दूरयत् शमं स्फूर्ति प्रमोदञ्च लम्भयति । आशासे सद्यः सिद्धिमपि वशगां कुर्यात् । आसुराचार्यः-स्वस्थो भव । सुखेन वस । शीघ्रमेव यत्नं करोमि । मम मित्रं शनैश्चरोऽयभिलनाय कृतसमयोस्ति । सः मार्गे मिलेत् चेत् शीघ्र प्रेषणीयः । असुरेशः-यथादिष्टमवश्यं यतिष्ये । । प्रगम्य निर्गतः) असुराचार्य:-कदा भित्रेणाऽहं हिमनयन जेनाशु परितः दशा हवा सिक्तो वहु शिशिरये स्वामिह तनुं दशोः पाद्मशैत्यं भवति सुहृदां वाचि च सहा तनोः स्पर्श जाते व्रणविमरकं ह्योषविवरं ।। १५ ।। नेत्र निमील्य वारं वारं पठति) (शनैश्चरः प्रविश्य) शनैश्चरः-उन्मीलय अक्षिणी । एष औषधिः। असुराचार्य:- पक्षुषो प्रमृज्य ) एहि एहि मित्र चिराद दृष्टोऽसि । कथय परिजनवृत्त । कथं वाऽध्वानमतरत् । शनैश्चरः-प्रणमामि । सर्वे कुशलिनः । आशुतोषकृपया दृष्टोऽसि भवद् दर्शनेन पविजं कष्टं सुखे परिणतन् ·प्रथमोऽङ्कः [ १६ संस्मृतौ यान्यपि मधुराणि सुखदानि वस्तूनि सम्भवन्ति तेषां सारतमेनांशेन मित्रसृष्टिरिति मन्ये । असुराचार्यः-अथ किं । भण दृष्टम्त्वया कुमारः । शनैश्चरः कस्य कुमारः ? असुराचार्यः यस्य गृहात् कृपया च समायासि तस्य भगवतः शङ्करस्य । शनैश्चरः-गृहादागच्छामि न च कैलासात् । अस्ति तस्य कुमारः ? असुराचार्यः-श्राम् श्राम गणेशो नाम । वय पिनाकिसुतसन्दर्शनेन विहताऽभद्राः । तत्त्वमपि तं साक्षात् कृत्य कल्याण- परम्परामनुभवेः । चिरं मा कुरु । शनैश्चरः- एहि एहि भ्रातृजायां प्रणम्य गन्तुं समीहे । असुराचार्यः- अस्वीकृत्य मे स्वागतविधि कुत्र यास्यसि ! पूर्व पाद्यमय॑माचमनीयं विधाय स्वादूनि श्रमातिहरारिप पेयानि लेह्यानि भक्ष्याणि च स्वीकुरु ततोऽभिगमने मन आधत्स्व यथा शरीरं मानसं वाऽशर्म त्वां नाभिभवेत् । शनैश्चरः-मित्रवचोऽपरिहार्यमिति अमृतप्रायाणि भक्ष्यपेयानि स्वीकरोमि । असुराचार्य :-मित्र मुखाम्बुजं विलोक्य हार्दै भावं निवेद्य तव मानसं च कर्णरन्छण निपीय धन्यतमोऽहं सुखनदमव- गाहमानोऽतितरां प्रिंये। शनैश्चरः-मित्र ! अभिवादये। भगवन्तं शङ्करं द्रष्टुं प्रतिष्ठे । देहि मे चाशिषः सकुशलं परावर्तनाय । असुराचार्य :-तात चिरं जीव । ममोपरि ध्यानमपि देयमवश्यम् कल्याणमवाप्नुहिं । (उमी निर्गतो) mod ·२० ] द्वितीयोऽङ्कः + ( ततः प्रविशति भद्रान्तकः शुकमुवोमलिनधौताङ्गरक्षक ) भद्रान्तकः- परिभ्रमन्) (स्वगतम् व्यर्थतां गतं सकलं पाण्डित्यं राजसेवया । क उपयोगस्तस्यात्र । सर्वदेवात्र प्रवञ्चनायाः साम्राज्य। राज्ञा राज्यस्य च रक्षार्थ सर्व क्रियते । राजनीती नास्ति औचित्यस्य धर्मस्य वा स्थानम् । विरोविन विनाश्य स्वार्थसाधनं प्राधान्येन समाद्रियते । एताहरा मेव राज्यतन्त्रं संचालयितं सुदृदो वन्धयो भृत्या महान्तो लघको वा राज्याऽधिकारिंण उपनिवदाः । अत्रत्य सत्य दोषापराधौ स्वार्थ भूला भवन्ति । स्वार्थाय इमे जघन्यतममपि कर्म कर्तुं कारयितुं वा न विचि- कित्सन्ति ( स्थिरो भत्वा सर्वतः पश्यन् ) को नु खल्वेप आगच्छति रे गहने कान्तारे। अत्रापि नावकाशः। अहा ! अयं तु वयस्यो मे विद्याधरः। एहि मित्र । कच्चित् कुशली। विद्याधर:-बदविरहाइसुरेशो वहु अस्वस्परारीरो जातः । प्रतिक्षणं त्वामेव चिन्तयति । भद्रान्तकः- त्यज नाम तस्य । अस्वस्थातां दर्शयते मन्त्रभेदभयात् न च प्रेमाविक्यात् । बहु कृतं तस्मै । वं राजतंत्रं न जानासि। अत्र हि दयात्सुहिंसाव्ययसंचये विरागरागे वृजिने सुपुण्ये मृदुधकाठिन्यविसक्त बानु सुभूपनीति गणिकेव रक्ता ॥१॥ विद्याधरः-मित्र ! जानामि सर्व परन्तु यथावसरं प्रतिविधेय प्रत्युत्पन्नमतिकैः भवभिः । यतः विचक्षणः सोऽत्र महामनस्वी वियस्लमस्सगुणैरुपेतः । पतत्सु शस्त्रेष्वपि भीविरक्तो मनो न ततो समये प्रवुद्धः ॥ २॥ तमात्मवन्तं पुरुष सदा श्रीः नियते भतु परेव पत्नी। क्र था न कामान च मानहेतोः सती यथा मुञ्चति नापि स्वप्ने ||३|| ·द्वितीयोऽङ्कः [ २१ भद्रान्तक.-सर्व सुष्ठु भणसि । रिपुः प्रतीक्षतेऽवसरं न च मित्रं । किन्तु मया यत्कृतं तदस्ति केनाप्यज्ञातम् । वद गुरुसमीपं निखिलं दोषचयं ममोपरि निक्षिपता कृतं तेन मित्रसदृशं कम ! आसीदुपकारस्य पुरस्कारः किमु । हिताय युजन् विपदो विनिघ्नन् गुणान् वितन्वन् वृजिनं सुहिंसन् धनेन हीनं सहितं समं यो भुनक्ति प्राणैस सुहृदस्स मित्रम् ॥४॥ विचित्रचातुर्यविभासिवाधिः प्रपन्नमैनाकगिरि निजान्तर निवेश्य रक्षत्यनिशं मघोनः सुतीक्ष्णवत्राद् विरमत्यधर्मात ॥५॥ विद्याधरः-सुहृवर ! त्यक्त्वाऽसुरेशं द्वयमपि आत्मोन्नते द्वारं मा पिधेहि । असरेशं विनाश्य मम राज्यार्धभागं गृहाण इति सुरेन्द्रवचनं तिरस्कृत्य त्वया प्रथम स्वोन्नतिमार्ग पूर्वमेव पिहितं समयेऽस्मिन् च सुरेन्द्रगुरो विवुधा- चार्यस्य सूनोः कंचस्य वधं कृत्वा तन्मांसं दनुजाचार्य भोजयित्वाऽसुरेशाच्च स्वमैत्रीमुन्मुच्यापरमपि मार्ग पिधातुं प्रयासं मा कुरु इति मे प्रार्थना। भद्रान्तकः-मित्र पुरस्करणीयोऽसि । परन्तु मानवो नार्हति आत्यन्तिकरुपेण निष्करुणो भवितुं । न च मे पादौ प्रसरतः गमाय तत्र । मैत्र्याः लज्जायाश्च आधारोऽस्ति विसतन्तुतोऽपि सुकुमारतरः । उभाभ्यामपि तस्य रक्षा करणीया। विद्याधरः-परन्तु प्रथमोऽयं तस्यापराध इति मर्षितव्यः । कूपान निःसरणसाधनान्तराभावे सर्पाश्रयणमपि वरं । भद्रान्तकः करिष्याम्येव, का गतिः। विद्याधरः-विरम कोऽपि विटपान्तरितः श्रृणोति । नहि नहि आगच्छति इत एव । भद्रान्तकः-भो अभद्रेश्वरोऽय प्रतिभाति महाराजासुरेशस्य ज्येष्ठाङ्गरक्षकः ।

·. २२ ] वैनायके विद्याधरः-सत्यम् । कथमयमत्र दृश्यते । भद्रान्तकः-त्वमेव सावहितः पृच्छ । विद्याधरः-आगच्छ मित्र । कुतः। अभद्रेश्वरः-अभिवादयेऽत्रभवन्तौ । कैलाशादागच्छामि । भद्रान्तकः-स्वस्ति तेऽस्तु । कथं कैलाशं गतवानसि । अभद्रेश्वरः-गुरुणामाज्ञया । विद्याधरः-का आज्ञा आसीत् तत्रभवतां । अभद्रेश्वरः-ताम्यां जातः गणेशो नाम महाप्रतापी सुतः। उभौ-ततस्ततः । अभद्रेश्वरः-महाराजासुरेशप्रार्थनया गुरुचरणाभ्यां प्रेपितस्तत्र अस्मत् सखिस्थानीयो देवः शनैश्चरः सुतमुख दशन- व्याजेन गृहाभ्यन्तरं प्रविश्य तं मारयितुम् । असौमन्द- गतिकः । अतस्ततः समाचारानयनाय प्रेषित्तोऽहं तेन उभौ-सफलताऽवाप्ता । अभद्रेश्वरः-उभयत्र असफलता एव हस्ते अागता। उभौ-स्पष्टतया भण। अभद्रेश्वरः-यथा देवयानी प्रार्थनया असुराचार्यण कचो जीवन पुनः प्रापितः मृतसंजीवनीविद्यया चालकृतः तथैव शनैश्चरहशा भग्नग्रीवो गणेशस्तन्मुण्डे ऽशरीरिणा मया चोरितेऽपि सरस्वतीप्रार्थनया ब्रह्मणा सौभाग्यात् तया सह तत्रैवायातेन कुतश्चित् गजशावकमुण्डं समानीय पुनर जीवितः सर्वैः पूजनीयश्च कृतः । भद्रान्तकः हन्त जीवितः कचः। विद्याधरः-मित्र मा शुचः। यधासोबस्मानादस्मात् पलायि- तव्यम् पारस्परिकं वैरं कलह वा विस्मृत्य एकीभूय शत्रविनाशय यतितव्यम् ·द्वितीयोऽङ्कः [ २३ अवामदेवाधिपराज्यलक्ष्मीर विभेति शत्रोः विमनाः सुतात् तं क्लैव्यपूज्य कथमत्र लक्ष्मीः सेवेत सक्ता हृतमानसाधिः ॥६॥ अथ च अधीरतासक्तहदोऽरिमान्याः प्रजाहितं प्राणभयात्त्यजन्तो रणाद द्रवन्तो ललनाललामाः सुता न वन्ध्यत्वहतौ समर्थाः ॥७॥ भवताऽपि विचार्य करणीयम् । यतः शकृन्मदापांशुविलीनवर्म शिशुं विशुद्ध जननी विधाय दधात्यशङ्क बहु लालयन्ती तथा सखायं च सखा करोति ।। ( इति परिक्रम्य निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति विष्कम्भकः (ततः प्रविशति गजवदनो गणेशो रुदन् माता गिरिजा च) गिरिजा-सुत गणेश ! कि रोदिपी। गणेशः-पडाननो दण्डयति गिरिजा-किं कृतं तेन। गणेश:-पश्य मम श्रोत्रे छिनप्राये नासिके मुञ्जबत् मर्दिते एको दन्तो मूलेन नाशितः पादौ प्रगृय सशकरे प्रदेशे घर्षितः । गिरिजा- गृहकार्य त्यक्त्वा पश्यन्ती ) अहो पृष्टस्य त्वक भग्ना ( विक्रोशन्ती ) सर्व शरीरं क्षतजै याप्त (मुखम् उद्घाटय अवलोकयन्ती) मुखादपि शोणितं स्ववति । तत्र कोपि भद्रपुरुषो नासीत् पुत्रक ? गणेशः-तैरेव अपवाय दूरे कृतः। कलहान्निवारकानपि अभद्र वाचं वदति स्म। गिरिजा- द्वारि आगत्य वालकस्य अणि मार्जयन्ती लो हतनेत्रा कुटिल शोगमुखा षडाननमनवलोक्यमाना) रे वालकाः दृष्टा युष्माभिः षडाननश्चाण्डालः । बालकाः-आम्, पाम् पश्य गुप्तोऽयं गुल्मे । गिरिजा-उभयतो वाहुमादाय आनय

·२४ ]
वैनायके
बालकाः-दूषयति नः सगोत्रं निन्दति च ।
गिरिजा-मम पार्श्वमानयत । बहु बली जातः पश्यामि त ।
(उभयतो घृतवाहु षडाननं शिरवामादाय कपोलयोश्चर्पट दत्वा )
भण रे त्वया कथं शाठ्यमाचरितं स्वभ्रातरि गणेशे ?
षडाननः-(रुदन ) नाहं तावत् गणेशेन समोऽपराधी । पूर्वमसौ
ममोपरि रजो विकीर्णवान् ततो मया प्रतिशोधं कुर्वता
अभिधावितः। प्लायमानोऽध्वस्थशिलाखण्डेनालटस्थेन
पदम्यां निपीडितो भृगोः प्रपतन वहु दूरं नीचैरगच्छन
तेनेय दशा न तु मत् प्रहारात् । नाहमनृतं वच्मि पश्य
मम धूलिधूसरितान् केशान् ( मुण्डमवनमय्य दर्शय त )
गिरिजा-गणेश! कथमेवं त्वमविनयमाचरः ।
गणेश-प्रथममयमेव मुखं नासिकां शुण्डञ्चाभिलक्ष्य रूपमधि-
क्षिपन्, मां वहु उपहसितवान् अन्यैर्वालकैरपि तथैव
कारितमनेन । तदनन्तरं मया धूलिप्रक्षेपो विहितः
गिरिजा-पुत्रक ! त्वमपि तथैव आसिः । भाग्येन नु कारितमिदं ।
( सकरुणं रोदिति ) क्षमस्व वन्धोरपराधम् ।
गणेशः-प्रिय वन्धो एहि ( श्लेष्टुमिच्छति यावत् पादयोः पतति,
तरसा समुत्थाप्य वक्षसा संयोजयति )
पडाननः-( रुदन् ) अधुनातः स्खलितं न करिष्यावः ।
गिरिजा-(उभी क्रोडे दधाना प्रमदातिरेकेण प्रबहभिरस्र': स्नापयन्ती )
अतः परं कदापि मिथौ वैयात्यन प्रयोक्तव्य यत:
शैशवे यो गुणोऽगुणो वा पदमादधाति स यौवनेऽपरि-
हार्यो भवति । यथा हि-
षटो नवस संस्कृतिमाप्नुवन् यां समेति पार्क नहि सा सुमाा
शिशीस्तथा दोषगुणौ विभातः सुपुष्टिमाप्तौ तरुणे न हार्यो ।।
उभौ. प्रतिजानीवहे।
.
m

·द्वितीयोद्धा [ २५ गिरिजा-अगुरपि अप्रियता कुलविनाशयित्री यथा विट पसंघर्षजः स्फुलिङ्गः सकलं महारण्य निःशेपं दहति । ( पुत्रयोः स्वस्य च नेो प्रमृज्य शाटिकान चलेन । परस्परं सदा स्नेह पूर्वकं व्यवहतव्य क्रीडाहासपरिहासादिष्वपि शिष्टता न हेया। ज्यायस कनीयसो ब्यवहारः सम्यक परिपालनीयः। निष्ठुरो रूक्षो मेलविघातको मानसी दैहिको वा विधिर्नाश्रयणीयः । उभौ--सावधाना स्याव । गिरिजा-पुत्रको प्रयुज्य दण्डानहिता निरस्य सुवृत्तविद्यासुयशोविभूतीः सुते निवेश्यात्मरतिं प्रकामं हितैषिणौ वै पितरौ रिपुब्नौ ॥१८॥ अथ च धियां विलासै वियुजो तृणानाम् बलासुवैकल्ययुजों सुयुक्तिर गजान् सदान् यवितुं सुशीला विदां नृणां सा विदधीत किन्नु ।।११ गणेशः-नीरसाश्चेतना हीना कुशाः काशाश्च मुञ्जका न भान्ति मिलिता रज्जौ तथा नौविद्धि चाम्बिके ।।१२।। ( इति कथयन् पादयोः पतति ) गिरिजा-विजये ! पुत्रको आगतौ संस्नाप्य सवैक्लेशहारि पेय दत्वा भोजय। विजया-- प्रविश्य ) यथा देशः ( पुत्राभ्याम् सह निर्गता ) गिरिजा-(स्वगतम् ) मातुः कर्तव्य दुष्करं । रमणी या काऽपि- भवितुमर्हति परन्तु मातृपदनिर्वाहो यया कयाचिदेव क्रियते रामरावणयोरर्जुनसुयोधनयोः कृष्ण शिशुपालयोः निर्माणकारिकाः मातर एव । शङ्करः--(प्रविश्य ) क्व मे पुत्रको भो । गिरिजा--अधुनैवाभ्यन्तरं गतौः । विजये ! पुत्रको प्रेषय । विजया-(प्रविश्य ) (सुतौ अग्रे कृत्वा ) इमौ सुतौ । समाजे

·२६ ]
वैर पवे
शङ्कर --युवां सदा क्रीडयः । श्रुतेरभ्यासं कथं न कुरुथः ?
पडाननः--मनो विनोदाय इयुधिया या अध्यायं विदधे तावत् ।
गणेशः-विहितपठिताभ्यासोऽहं चरणाय सङ्कोचापनयनाय
भ्रमणाय गन्तं समीहे।
शङ्करः--समयेन पठतम् वा खे जतम् । खेलनसमयो न भवेत
पठन समयादधिकभिति चिन्त्यम् । इदानीमध्ययनं न
रोचते चेत् अध्ययन विहाय स्वच्छे स्तमे पवनसम्वलिते
प्रदेश भ्रमतां येन चेतः सम्प्रसादल भेत ।
उभौ-व्रजाव स्वच्छन्दं वायु से वितुम_।
शङ्करः--गलनां, शीघ्रपरावर्तेताम् विला मा कृपाताम।
( उभी निर्गती)
गिरिजे अनयो वृद्धिः सन्तोषप्रदाकि ।
गिरिजा-अथ किम्।
विजया-हवनीयानि प्रसुतानि ।
शङ्करः--एहि चलावः ।
( इति निकाता सड)

·तृतीयोऽङ्कः [ २७ नेपथ्ये म्मतो जनै विघ्नशतं निहन्ति प्रमोदराशि वितरत्यनन्तम तुष्टो गणेशस स मुदात्मरूपः कुर्यानतं नौ सफलं विधेये ।। १ ।। ( ततः प्रविशति उर्वशी मेनका च ) उर्वशी-यथा आकाशात् पृथिवी प्रकाशपूर्णा अश्यत तथैव कैलासादाकाशोऽपि । मेनका--प्रामरी। सखि पश्यसि कैलासं । विधिविलसितं किमिति क उहितुं प्रभुः। योऽय कैलासो हिमतुहिन- पिहितपापारण संकुलोऽरण्यवल्लीसहायो विजनो नागरिके- भ्योऽपि भयप्रद आसीत् स एव इदानीं नवागतेभ्योऽपि हर्षदः संजातः । ये तु एतेन पूर्व कृतपरिचयास तेरामा- नन्दसीमैव नास्ति । सम्प्रति एनं विहायान्यत्र गमने सचिरेव नोदेति । उर्वशी-सुधर्मातिरस्कारकारका नवातिनवा सर्वर्तसखा बहाः शैत्यधर्मतापविवर्जिताः कृत्रिमविद्यु न्कमनीयकान्ति- कान्ताः शिवगण वनितामनार में गानैरप्सरसां कण्ठध्वनि- चोरकस्तर्पिता गृहा रा जन्ते । शीतांशुकान्तिरचिता स्वर्णदी रजतराजपथमिव प्रतिभाति । मनका-अत्र तु सखि शरन्मासायते मासो दिनायते दिन नगायते दुःखं सुखायते अभिलापश च फलायते किं वहुक्ते न सर्व नियतरायते । उर्वशी-सखि मेनके जानासि कीहक सुख भवति मातरमभि- बावतः गृहाभ्यन्तरे व हुला तान् शिशून हवा ? मनका-मुग्धे यथा त्वं तथा यह परन्तु तर्केणेदमनुमिनोमि यत् पुत्रपौत्रान् दृष्ट्वा एव गृही अपारमानन्दमनुभवन् न स्मरति स्वर्गस्य। वशी- परिक्रम्यावलोक्य ) एतदेव भगवतः शङ्करस्य गृहमिति ·२८ ] वैनायके एकत्र तर्कये। पश्य दर्शनार्थिनां भक्तानां सम्मः प्रतिक्षणं वर्धते । मन्ये सुरलोकनिवासिनां गमनागमनै हमिदं नगरायते। मेनका-बाह्यतः परिदृश्यमानं वैषम्यमेव शिवस्यानुमापकम् । एकतः शिवगणानां महोत्कटं नटराजनृत्तमपरतो रूपलावण्यकलाकलितानां नववयोवनितानां मृदुमधुरव- चोभिः पेशलं गायनाढ्यं नृत्यम् ऋषीणा साममन्त्रेः शिवस्तुतिरपरत्र धनुर्विद्याम भ्यसतोः गणेश- कार्तिकेययो धनुषां ध्वनिः शिवसमीपे एव सम्भवति । उर्वशी-सखि मेन केऽत्रत्यं कलानैपुण्यमवलोक्य स्वकलाभिज्ञतां प्रति संदेहो जायते । किन् आवाभ्यामपि विधिनानेन शङ्करो न तोषणीयः । मेनका-सर्व समयेन । एहि मुख्यद्वार चलान । उर्वशी- परिक्रम्य ) अये नावलोक्यते तत्रभवान् नन्दिकेश्वरो नन्दिकेश्वरः-' प्रविश्य ) अयनस्मि भो । कयय कोऽस्ति (दृष्ट्वा) अये ! भवत्यौ श्रागच्छ्रतां उभे- नाट्येन प्रणमन्त्यो महानुभाव त्रिपुरारातिं दिहत स्वः। नन्दिकेश्वरः-भक्तान् बोधयितुं भगवान् शङ्करः इत एवं आगच्छति तावनिवेदयामि ( इति निष्क्रान्तः) ( ततः प्रविशति भगवान् शङ्कर: ) शङ्करः-सर्वे सकलमनोरयाः सन्नु ! नन्दिके स्वरः- प्रगम्य ) महाराज उर्वशीमेनके द्रष्टुं द्वारि निदेशं याचेते। शङ्करः-लम्भय प्रवेशं। नन्दिकेश्वर:-यथाऽऽदेशः (प्रणम्य निर्गतः ) (उमाभ्यां सह प्रविश्य ·तृतीयोऽङ्क [ २६ नन्दिकेश्वरः-पागच्छतां पुरोवतिनं देवं पश्यताम् । निर्गत : ) उभे- प्रगम्य शं यायामस् त्रिभुवनपते सत्वमुर्ते रजम्बि देहं धत्सेऽधिवससितमो वर्मरूपं विचित्रं नैतत् स्वस्मै अपितु गहनं दग्धुमिन्छुः परेषां तत्ते पादान् विनतशिरसस् त्रायमाणान् कुरुष्व ।। १ ॥ अगणितसुरविघ्नान् पीडयेस् त्वं क्षणेन निखिलवलपतित्वे कार्तिकेयं निवेश्य गणपतिमथपुत्रं स्वेच्छया मुयाचं विगमय सुरभीति भातु शक्रः स्वपुर्या ॥ २ ॥ शङ्कर:-कच्चित् कुशली महेन्द्रः सपरिवारः ? उभे- भगवन् सर्व समीचीनं- तुहिनकिरणकान्तश्चन्द्रमा भीतिरक्तोऽ पगमयति निशान्धं न प्रमादं प्रयाति रविरहनि मयूरवै हन्ति तीक्ष्णैस्तमस्क सततगतिरमोघं श्वासरत्नं तनोति ॥ ३ ॥ वा अहिपतिरहिलोके भाति विभ्रस त्रिलोकी ददति जलममूल्यं वारिदा सस्यहेतो रुदधिनिकृतवह्नि वार्धिसीमां स पाति त्रिनयन तव नेत्राद् भान्ति कर्तव्यशीलाः ।।४।। शङ्कर:-आगमनप्रयोजनं वदतम् । को निदेशः खलु शचीपतेः । मेनका-देवराजो निवेदयति चतुर्दशभुवनवास्तव्या निर्भया अानन्द- समवेता स्वं स्त्रं कर्तव्यं याथातथ्येन सम्बहेयुरन्यायस्यानी तेरनाचारस्य च नाम अपि न स्यादिति कृते समुचिता सैन्यव्यवस्था आवश्यिका ।

·३० ]
वैनायके
उर्वशी-भगवन् ! प्रजासु मियोविरोधभावशमनाय विधानपरि-
पालनबुद्धिसमुत्पादनाय बाह्याभ्यन्तरशान्तिसंस्थापनाय
चापि सुदृढं सैन्यवलमपेक्षितं ।
मेनका-भवत्कृपया तत्तु आमाकं पार्श्वे अस्येव । परन्तु
रक्षामन्त्रिणोऽभावे सर्वामिदंदूरापेतं प्रतिभाति ।
उर्वशी-गुप्तचरविभागाध्यक्षेण च संसूचितं यत् शीघ्रमेव दानवाः
आक्रमणकरणाय विचारयन्ति । प्राचीनः सेनापति
याधिक्यात् सेवानिवृत्तः अतस्सोऽपि अपेक्षितः ।
शङ्करः कोपयोगोऽत्र मम इति विषक्त वाच्यं । अधिकारी
तु तत्रभवान् महेन्द्र एव ।
मेनका-महामहिमशालिन् ! सप्रश्रयं देवसभेयम् सर्वसम्मतं
प्रस्तौति रक्षामन्त्रित्वे गणेशस्य सेनापतित्वे च षडाननस्य
नाम । यथोचितादेशो देयः आभ्यामिति देवस्य
प्रार्थना । श्रुत्वा देवः प्रमाणम् ।
शङ्करः-मदवचनात् सूच्यः शक्रः सफलमनोरयो देवसभा च
पूर्णाभिलाषा।
उभे- शक्रपुरगमाय निदेशापेक्षिण्यौ स्त्रो भगवन् ।
शङ्करः-सफलतया सह गच्छतम् । ( प्रगम्य निगते )
कोऽत्र भो परिचारके ?
नन्दिकेश्वरः- प्रविश्य ) नन्दिकेश्वरः पादयोः प्रणमति ।
शङ्करः-पुत्रको समुपस्थापय ।
नन्दिकेश्वर:-यथा देवः प्राज्ञापयति । (निष्क्रान्तः)
( पुषाभ्याम् सह प्रविश्य )
नन्दिकेश्वरः-श्रीमतां पादयोः गणेशषडाननौ प्राप्तौ ।
गणेशः-गृह्यतां गणेशस्य प्रणमामाञ्जलिः ।
षडाननः-एष षडाननः प्रणमति ।
शङ्करः-सम्मुखीनौ स्यातं पुत्रको।

·तृतीयोऽङ्कः [ ३१ उभौ- तया भूत्वा ) सावधानी स्वः । शङ्करः-एका प्रतिस्पर्धात्मिका परीक्षा आयोजयिष्यते शीघ्रमेव महेन्द्रेण । तदर्थमात्मानं सज्जी कुरुतं । यतो हि मुखयति खलु वह्निः प्राणिनां शीतकाले शिशिरमधुरनोरं तापत्तप्त सुग्रीष्मे सुसमयनुगीता ग्राम्यगाली सुवृद्वान् दलितयजनधर्मा वीरभद्रो हि लोकम् ॥ ५ ॥ अपरत्र धृतसमयधनुष्को भानुमान् विश्वबंद्यो युदयगिरिमयन् यो ध्वान्तमन्धं निहन्ति सुखयति नरलोकं देवलोकं तथान्यान् लगयति निजकृत्ये पोषयन् विघ्नसंघात् ॥६॥ गणेशः-गृहीतमादेशः। उत्साहमतिभ्यां सर्व तरितुं शक्यम् । पडाननः--किं करणीयमस्ति तत्र । शङ्करः-त्रिलोक्या: परिक्रमण मेकम् । पडाननः-- एतत्त अधुनैव सत्यादेशे सम्भवति । गणेश:--परीक्षाविषये समुपस्थिते विलम्वोऽहितकरः । षडाननः--तात अधुनैव समादिश्यतां न स्यात् काचित् हानिश्चेत् । अदो वचो मे धमनीः सञ्चालयति हृदयं सोत्सायति च। शङ्करः-सुष्ठु अस्ति । अधुनैव गच्छतं । विजयिनौ स्यातम् । उभौ- गच्छावस्तात। ( प्रणम्य निर्गतो ) शङ्करः- नन्दिकेश्वर ! समुपस्थापय गिरिजां। नन्दिकेश्वरः--यथा निदेशः । निर्गत्य गिरिजया सह प्रविश्य ) भगवन् एषा भगवती। मिर्गतः) गिरिजा-स्वागतमार्यस्य । पुत्रको कुत्र स्तः । शङ्कर:-परीक्षयामि तौ।

·३३] वैनायके गिरिजा-किमर्थम शङ्कर:-भावकन्यारणाय । (ततः प्रविशति पूजनसामग्रिसहितो गणेशो वेगेन ) गणेशः-तात वां सम्पूज्य गन्तुं समीहे। उभौ-कुरु स्वेष्टम् । ( गोश: सोपेग सम्पूज्य उमयोः परिक्रमणं करोति ) गणेश -- करौ सम्पुटयन् पूज्यचरणाः कृतत्रिलोकी परिक्रमोऽभि- वादयते गणेशः। ( ततः प्रविशति षडाननोऽपि वेगेन ) पडाननः-पालितादेशस्य षडाननस्यायम् प्रणामाञ्जलिश्चरण । उभौ कल्याणभाजौ भूयास्तम् । षडाननः-भ्रातः भवता न पालिताः समादेशाः पितृवरणानां । गणेशः-तात अज्ञातसारोऽस्ति भवान । पडानन:-त्रिलोक्या भ्रमता भवता कोऽपि वा केनचिद् भवान् दृष्टः कुत्रचित् । गणेशः-प्रियवयो ! माता पृथ्विीतो गुरुतमा पिता चाकाशाद गरीयानिति शास्त्रसमादेशः। तयोः परिक्रमणं कुर्वता मया किमु त्रिलोकी न चलिता । पश्य घराजनन्यौ भुवनं दधातो गरीयसी मातृसुदेवता नु म्नेहाई लालित्यमय बचोभिर दोपान् निरास्योदयमानयन्ती ॥णा पिता नभोरूपमिहास्ति भ्रातः सुपोष्य यो वर्धयते सुतं वै अतस्तयोरेव मया कृतो भो विनीतभावेन परिक्रमो हि ॥८॥ षडाननः-सर्वमिदं कुतर्कमात्रम् । अहमेवास्मि प्रथमः परिक्रमिता त्रिलोक्याः। गणेशः-विषयेऽस्मिन् न किञ्चिदपि वक्त कामोऽस्मि । अतः परं तातपादाः प्रमाणम् । शङ्करः-युवयोः सारं वलं. मेवाञ्च संलक्ष्य हृदयं मे संतोपम अनुभवति। ।

·-
तृतीयोऽङ्कः
[ ३३
गिरिजा-वले वेगे च षडाननोऽद्वितीयः गणेशो मेधावी भावु-
कश्च । सत्सु निर्णायकेषु पारस्परिको विवादो व्यर्थः ।
शङ्करः-युवयोः सफलतया प्रीतो देवराजो गणेशं रक्षामन्त्रिपदेन
पडाननं च सेनापतिपदेन भूषयितुं
प्रार्थयते इति
आकाशवाण्या संदिष्टोऽस्मि ।
गिरिजा-अनुग्रहीताः स्मः शक्रमहोदयैः ।
( उभौ पित्र पादयोः पततः)
शङ्करः-स्व स्त्र कर्तव्यं सावधानतया प्रतिपालयतम् ।
गिरिजा-राष्ट्रोन्नतिकरौ भवतम् प्रमादं कदाऽपि न भजतम् ।
गणेशः-पितृचरणाम्यां शपे-
उदयमयतु भास्वान् पश्चिमायां दिशायां
हिमगिरिरपि यायाद् दाद्य श्रृङ्ग विहाय
गमयतु निजसीमां ह्रस्ववृद्ध्योः पयोधिस
तदपि नहि सृजेयं भिन्नपन्थानमीश ॥ ६ ॥
पडाननः-भवदादेशात् ।
पथिगतहिमविन्ध्य पाद्धाताद विभोऽहम्
असिततिलसमत्वं प्रापयिष्ये क्षरणेन
उदधिमपि विशालं शुष्कतां श्वासमात्रात्
किमधिकमिह जल्पै भस्मतां शत्रुसंघम् ।। १० ।।
शङ्करः-वत्सकौ ! सामयिकमिदं वो वचः। निष्प्राणानामपि
नाडीषु रक्त सञ्चारयति । वक्षो द्वगुण्यमापद्यते भीतिश्च
भीतारोरुद्यते।
गिरिजा-देवाः सफनप्रतिझं विद्ध्युः।
गणेशा-अवोधे मयि व्यवहाराणमपारदृश्वनि योऽयं निहितो
गिरिकूटसमोभरस्तन्मार्गदर्शनेनानुरक्षणीयो । यतो हि-
नहिमन्त्रितमेकेन साधुत्वं प्रतिपद्यते
नानुमोदितमन्यैश्चेत् संशयमधिरोहति ॥ ११ ॥

·३४ ] वैनायके देशकालविइयेको नीतिशास्त्रविचक्षणो गुरुशुक्रसमो वाऽत्र कर्तव्ये मोहमेष्याति ॥ १२ ॥ शङ्करः-पुत्रक सर्वमिदं भविष्यति विप्रप्रसादान् । नन्दिकेश्वर:- प्रविश्य ) देवराजस्यानुचरः प्राप्तः। श्रुत्वा देवः प्रमाणम्। शङ्करः-प्रवेशय त्वरितं । नन्दिकेश्वर:-यथाऽऽदेशः (निर्गत।) अनुचर:-( प्रणम्य ) भगवन कार्यभारस्त्रीकरणाय भवदीयों वत्सौ प्रार्थितौ देवराजेन प्रेषितं च विमानं । श्रत्वा देवः ग्रमाणम् । शङ्करः-अनुपदमेव प्रेषयामि । अनुचरः-अनुगृहीतोस्मि (निर्गतः ) शङ्करः-गिरिजे पुत्रको विहायं कर्तुं माङ्गलिकानि समानय । गिरिजा-एषाऽहं समागता एव । (निर्गता) शङ्करः पुत्र को व्यवहारपरम्परामनुसरन्तौ तोषयतं शक्र । (प्रविशति माङ्गलिकवस्तुहस्ता विजया तदतु गिरिजा च ) गिरिजा-सर्व समुपस्थितं । उभौ- (तिलकं दत्वा पुणे: HTक शिरस्याघ्राय ) शिवाः सन्तु वो मार्गाः। गणेराः- प्रणमन् । गच्छामि तात आशिषा सह । षडाननः- प्रगमन्। अहमपि भ्रातरमनुगच्छामि । (सर्वे निष्क्रान्ताः)

·चतुर्थोऽङ्कः
(ततः प्रविशति शची देव राजश्च )
शची-आर्यपुत्र ! प्रेमाश्रुखचितं ते मुखं रमणीयतरं प्रतिभाति
रूपमिदं ते संलक्ष्य सुप्तोऽपि गिरीयते मदनः । यतो हि--
प्रेमाश्रुसंसक्तमुखं धवस्य रोमाञ्चितं कान्तवपुर्निमग्नम् ।
विलोक्य नारी सुखमेत्यनपं ततः परं नास्ति सुखाय किञ्चित् ॥शा
देवराजः--प्रिये नैपो हि कौतूहलविपयः । दिनाधिपः प्रकृष्टभाभि-
स्तमो निरस्य कमलश्रियं विकासयति विश्वमदो निजे
कर्तव्ये विधौ नियोजयति, सोमो निशां घवलयन
कुमुदिनी हर्पयति
परन्तु
चेतनचैत तन्यस्य म्लापयितुर
मदनात् सम्भूतोऽयं खेदोन्धतमो यतो भासयत्स्वपि
दिनेशादिपु तमिमं दवयितुं ललनालपनचञ्चत्चन्द्रचन्द्रि-
कैव सक्षमा।
शची-प्राणवल्लभ ! श्रीमतां सुधोपमं वचो युक्तिभिः प्रमाणैश्चा-
नुमोदितम् । तथा च श्रुतिः
न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक
नेमा विद्य तो भान्ति कुतोऽयमग्निर
भासा सर्वमिदं विभाति
तमेव भान्तमनुभाति
देवराजः-( अतिमात्र विहसन् । प्रिये ! ब्रह्मपरां श्रुति कामपरां
निदर्शयन्त्यास्ते वुद्धिवेशद्यमहो !
शची-आर्य ! श्रुतिररुपश्रुताद् विदुपो विभेति यदय संकुचितमर्थ
विधाय व्यापकता प्रहरि प्यति । अत्र प्रजासमृद्धिकामा
अतिः कामं स्तौति । तासामभावे एकोऽपि वक्ता श्रोता
अभ्यसिता मन्ता वा सुलभो न स्यात् श्रुतेः । तथात्वे
तस्याः प्रचार प्रसारश्च विहतौ स्याताम् ।
देवराजः-प्रिये धन्यासि यत्त्वमेवं स्वेटपक्षं समर्थयसे । तवानेन
वाग्वैदग्ध्येन ममाधयो व्याधयश्च न्यूनायन्ते ।
यस्य
सर्व ॥१॥

·३६ । वैनायके शची-लोके यद्यद अपेक्षितमस्ति सुखाय तत् सर्वं सम्प्राप्तमिह तथापि आधयो व्याधयश्च तुदन्ति इति महदाश्चर्यं । यथा- अमूल्यरत्नै मणिहेमकुप्यैः सरुप्यकै भसि गृहं सदा नो सुखाय जीवस्य यदस्ति स्वामिन् तदस्ति सर्वं वद चाधिहेतुम् ।।२।। अथ च सपुत्रनारीजनतास्वमित्रैर् वशंवदै भृत्यजनैरखिन्नैर् अमात्यसेनापतिभिस्ससैन्यैः सहास्ति लक्ष्मी रमणीव हर्म्य ॥३॥ देवराजः-प्रिये ! अर्थो नियन्ता जगतां प्रशाम्ता आवालवृद्ध मनुजै यतोऽयम् यत्नान्वितैः सेव्यत एव दैत्यै देवैः सदा सत्यमिदं ब्रवीषि ॥४॥ धनहीनान् विपदग्रस्तान् नित्य मानेन वञ्चितान् क्षुधार्चिः शुष्कसर्वाङ्गान् सर्वदा कष्टकारिणी ॥५॥ परन्तु एतद व्यतिरिक्ता अपि सन्ति विषया आधिव्याधीनाम शची-आर्यपुत्र ! परिजनसुखसम्पत् सेवमाना विभाति विनयममृणवृत्त र्याति रागं वचस्सु विततगुणागरिम्णा भाति विद्वत्सभा च जगति विकचकीर्तिः श्वैत्यराज्य तनोति ॥६॥ विधिरहिंपतियुक्तशशङ्करो विन्नराजः कलयति तव भूते नित्यवृद्धि मनस्विन् तरणिरिव सुकीर्ति विश्वमारज्यतेऽहो तदपि तव मुखाब्जे ह्याधयो व्याधयश्च ।। ७ ।। प्रतिहारी- प्रविश्य ) जयतु देवः। मेनका दर्शनमाकांक्षति श्रुत्वा देवा प्रमाणम। देवराजः-प्रवेशय प्रतिहारी-यथादिष्टम ( निष्क्रान्तः) ·चतुर्थोऽङ्कः [ ३७ देवराजः-सर्वतः कठिनमस्ति महिमासुरक्षणं । महतां हृदये स्वदेहस्य जीवनस्य सुखस्य दुःखस्य न भवति आभासः लोकरक्षगास्य लोकोनतेश्चैव भवति । मेनका-( प्रविश्य प्रणम्य ) कोदशी चिन्ता राजन् भवतां हृदये जागर्ति? उद्यददिनेशकमनीयकलाविलासै हसिं गते सुविमले कमले वसन्ती लक्ष्मीः प्रसन्नसुमुखी तवभक्तिभावात् सक्ता सदा परिजनाः सुख सम्पदश्च ।। ८ ॥ विधिरुदधिमुखोऽसौ वाचमेनां श्रवोभ्यां विहितनिजहदन्त हर्षराशि निपीय सकरुणमतिमात्रं स्वं भविष्यत्यभीक्षणम् धरणिरपि चला स्याल्लुप्तधर्मा त्रिलोकी ॥६॥ देवराजः-मेनके सर्व ज्ञात्वाऽपि अज्ञातभावा इव भणसि । दनुजा अाक्रमणकरणाय सन्नद्धा लक्ष्यन्ते । तेषां सनद्वतायाः सूचना प्रतिक्षणं चारै मिलति । अधुनापि अस्माकं सैन्यं सञ्चालकहीनं सेनापतिविहीनं चास्ति । अद्यापि गणेशषडाननौ नायातौ। प्रतिक्षणं रक्तचापो मे वर्धते (शचोममिलक्ष्य इयमपि चिन्तापनयनाय यतते । त्वमपि कर्तमिच्छसि अस्त्यवसरो निश्चिन्ततायाः? शची-प्राणनाथ ! अभीष्टलब्धौ न सुरा न विष्णु हेरो विधाता नहि जीवलोको निमित्तमास्ते विहितं परत्र अतो ह्यसक्तः कुरु कर्म स्वीयम् ॥१०॥ देवराजः-प्रिये ! राज्ञो धमः गृहस्थधर्मात् सन्यासिधर्मात् च भिन्नः । तयो विश्वासेनानेन कर्मसिद्धिः परन्तु राजा तु प्रकृतिरक्षणादेव कर्मसिद्धिमवाप्नोति ।

·३८ ] वैनायके समुपस्थापयिष्यति । मेनका-मघवन् प्रामाण्यमायान्ति स देन्द्रियाणि संश्लिष्य ततत् विषयैर मुष्मिन् भूते भविष्यत्यगतिं श्रयन्ते पातगमा लब्धपदास्त्रिकाले ॥११|| देवराजः-सत्यं वोषि। परन्तु चेतो वेपते । मेनका-राजन् ! इदमपि न वाच्यं । नृपस्य दृढता एव करोति दृढं सैनिकं समरे। भूतिमिच्छना नृपेण निभृतेऽपि स्थले स्वाकारगोपनं करणीयं। प्राकारेणापि कुशलाः नीतिमनुमिन्वन्ति । उक्त हि- पयस्सुगुप्तिप्रचिताऽङिधिपो मां नयो हि सूतेऽखिलभूतधात्री सुभासि दोपार्षगुणैर् विरुडस् तनोति नो पुष्प कलांशुरम्याम् ।।१२ देवराजः-किं करोभि नास्ति अवलम्बनं हृदयस्य । शची-आर्यपुत्र ! एतावती कातरतां मा याहि । तत्रभवान् भगवान् शङ्करः समयेन मेनका-हदयो मे नीति यत् कापि शुभा सूचना आगच्छति । प्रतिहारी-यथा निदेशः ( निष्क्रान्तः ) अनुचरः- प्रविश्य ) विजयतां महाराज ! विमानेन तौ समायातः । देवराजः-शीघ्र समुपस्थापय। आगतो मेऽवलम्बः। अनुचर:-महाराज ! प्राणेन यते । ( निष्क्रान्तः) ( ततः प्रविशति गणेश: षडाननश्च ) उभौ-विजयतां देवराजः। देवराजः-घातं वः ( उत्थाय चासनमभिगम्य ) रक्षामन्त्रिन् महोदय । एतद भवतामासनं स्थानं गृह्य तां । ( अन्यदासन सकेतयन् ) सेनापते एतद स्थानमस्ति। अलक्रियतां । ( स्वयमुपविश्य ) महान् विलम्बोऽभवत् । गणेशः-भावुकता प्रेमाधिक्यं चास्ति विलम्वकारणम् । इमे के ? देवराजः- संकेतेन ) इयम् मदीया प्रिया शची। इयश्च मेनका भवतः ·चतुर्थोऽङ्कः [ ३६ सदस्या मत् सभायाः । षडाननः-करणीयं संक्षेपेण निर्दिशन्तु अत्रभवन्तः । देवराजः-देवेभ्यो निराकृताः सततं दनुजा उन्मनायमानाः स्वर्लोकमाक्रमितुं महान्तं यत्नामतन्वन्ति, प्रतीयन्ते यत् ते शीघ्र देवपुरी रोत्स्यन्ते । अतो देववलं निखिलसाधन- सम्पन्न विधेयं । प्रतिक्षणं सीम्नि दत्तेक्षौर जागरुकै देवसैनिकै भर्भाव्यम् । काले अणीयसी अपि अनवधानता महान्तमनर्थ साधयितुं प्रभवति । शची- अणुरपि दोषोऽक्षमतासाधको न भवेत्तस्मिन्निति ध्येयं । देवपुर्याः सीमा सर्वतोभावेन सुरक्ष्या । स्वर्गाधिपतेर हस्ताक्षरमुद्राङ्कितं निदेशपत्रमनधिगत्य वनमक्षिकाऽपि सीमानमतिकांमतुं न पारयेदिति चिन्त्यं निपुणं । गणेशः-अतोऽपरमपि कर्तव्यं प्राप्तकालिकं शिष्टं स्यात् तदुपदेश्यमत्रभवता। देवराजः-नहि किञ्चिदनुभवाम्यवशिष्टं । शेष समयेन । षडाननः-महाराज ! क्षणादस्मात् चिन्तारहित भांव्यं । किमधिकं, सम्प्रत्येव दनुजादयः सूयप्रकाशाद् दिवान्धा इब भीता इतस्ततो वेपमानाश्चरिष्यन्ति गोपायितु- मात्मानं। गणेश:-महाराज ! स्वकार्यक्षेत्रं गन्तु समीहे। षडाननः-सेवकोऽपि तथा। देवराजः-भवन्तौ सममेव गच्छतां । उभौ- गृहीतं वचः (नि'कान्तौ ) मेनका- अधुना तु परमनिश्चिन्ततामापन्नो भवान् । देवराजः-आम् आम् सुस्वस्थोऽस्मि । शची-महाराज ! प्राज्ञापय देवपूजनाय अतिक्रामति देवपूजनवेला ।

·४० ] वैनायके मेनका-अहम पि अनुगन्तुं समीहे । देवराजः-गच्छतं यथेष्ट । ( उभे निष्क्रान्ते । प्रतिहारी-जयतु देवः। उर्वशी दर्शनाय प्रार्थयति । श्रत्वा देवः प्रमाणाम। देवराजः-प्रवेशय प्रतिहारी-यथा आज्ञा (निक्रान्त:) उर्वशी-(प्रफुलमबदना ) विजयतां महाराजः । देवराजः-एहयेहि । सम्प्रति पूर्णचन्द्रकमनीयकान्तिकुमुदिनी- वानिप्रसन्नाऽसि । उर्वशी-नाहमेव महाराजः :! आनन्दयुक्ता अपि तु सर्वे देवाः सस्वर्गवासिजीवा अप्सरः सम्वलिता। देवराजः-तत्र को हेतुः उर्वशी-महाराज! श्रीमतो गणेशस्य प्रतापेन रक्षाप्रबन्धन च इयं स्वर्गपुरी निरातङ्का नन्दनं सर्वकालं पुष्पफलान्वितं विभाति । देवराजः-अस्त्येवं। उर्वशी-अथ किम् । असुरागां मनागपि वाधा न वदयति । विधवाभूताऽलकाऽद्य पुरन्ध्रीव कृतगारा विभानि । असुरभीता भूलोकवासिनश्च मुनयो मह पयो धर्मिया याज्ञिकाश्च डिण्डिमघोपेण स्वस्त्रक्रियायाः सम्पादनं कुर्वन्ति । भुवनमखिलं तपोदानदयासंयमचितं सत्य- न्यायशौर्यरतमास्ते। देवराजः-एवं चेत् सन्तापमनुभवामि । उर्वशी-महाराज ! अतोऽप्यधिकमाश्चर्यमस्ति। ये चासन धोत्पीडका ते स्वेच्छया पातालमधिवसन्तो धम्य वृत्तरलङ्कृता देवानपि अतिशेरते। भारतं तु द्वितीयं स्वर्गमिव विभाति । लौकिक पारलौकिक तत्रत्या ·चतुर्थोऽङ्कः [ ४१ चाहर्निशं साधयन्तोऽव्यग्रा मोदमाना राजन्ते । देवराजः-इयं तु महती सफलता व्यवस्थायाः । उर्वशी-महाराज ! तेषां करद्वये मोदकः । सम्प्रति नवान् नवान् भोगान् भुञ्जते, आयत्यर्थं शुभानि कुर्वते । तत्र निवासिनो मानवजीवनस्य चरम लक्ष्यम् अपवर्गमपि लब्धं क्षमन्ते । अतो देवा अपि स्पृहयन्ति भारतवर्षाय । देवराजः-सम्प्रति पूर्ण निश्चिन्तोऽस्मि । यादृशी कल्पना आसीत् ताग एव व्यवस्थापको मया सम्प्राप्तः । उर्वशी-सुरेन्द्र तेजो भवतो महत्तमं वलं दृढं येन हता सपत्नाः समूलघातं भयकुञ्जनष्टिः यशस सुधांशु वणुते त्रिलोकीम १३॥ अपरं च राज्यं दारा द्रविणमखिलं यौवनश्रीविलासाः औतं स्मात विविधमननं शास्त्रषट कै विनेयम् तावञ्च न्नो ददति मुदितान् सम्मुखेयान्ति यावत् वात्सल्यस्याऽभिमतसुयशसतार केवांशुनाथात् ॥१४॥ देवराजः-शोभने गताऽऽसुरी भीतिरिताः प्रसादं प्रजाः स्वतंत्रा नियते विधौ स्वे नन्दन्ति नित्यं मणिरत्नभाभिः सीमन्तिनी भूरधुना मया नु ॥१५॥ उवंशी-अधुना किं वाच्यं भवतो राज्यस्य । देवराजः-सर्वत्र भ्रमणरतया त्वया संतोषसुखसम्पत्तिरेव दृष्टा इति महदाश्चर्य । चरैर्दोषाश्चेया । उर्वशी-मागितेऽपि दुर्लभः स्याच्चेत् । देवराजा-असत्यं निवेदनीयं (बहसति ) ·४२ ] वैनायके उर्वशी नहि नहि एतत् परम्पराविरुद्धम् । मया कुत्रापि न दृष्टा दोषाः। सुरेश देवा मनुजास्तपस्विनो महर्षयो वैदिककर्मलीना दिनं दिनं पुण्यचयैः समूढा सुखैश्चिता ते कृपया रमन्ते ॥१६।। शशी दिनेशस्तपतस्तमोन्धम् धरा प्रसूते सुहितं सुभिक्षम् सुराः स्वदन्ते स्वहवींषि यज्ञे महस्त्वदीय' खलु यत्र तत्र ॥१७॥ देवराजः-उर्वशि ! रूपगुणगीतलावण्यमिव मनीषाऽपि तेऽद्वितीया । वरय मनसेप्सितम् । उर्वशी-श्रीमतो गणेशस्य परिणयदर्शनेन अनुगृहणीयुः । देवराजः-भवतीनामभिलषितं सद्यः पुरोऽञ्चिष्यते चेदविधिना समर्थितः स्यात् । ( उभौ निष्क्रान्तो) ·पंचमोऽङ्कः [ ४३ (ततः प्रविशति कौवेरी सुनन्दा च ) कौवेरी-सुनन्दे इमे मे सुते ये स्वजन्मना हृदयकमलं विकासयत स्म त एव इम अधुना वरान्वेषणकाले तं मुकुलयते । शशिप्रभाराज्यमदस्तमोभिः सुगुप्तमात्मोन्नतिभिः प्रकाश्य तनोति हर्प स्म यया तथा मे सुताद्वयी हार्दमनुत्तमान्तम् ॥ १॥ सुनन्दा-सखि ! एतावत्या चिन्तया अलं । सर्वो लोकः पथानेनैव चलति । अस्मज्जननीष्वपि ध्यानं देहि । कारुण्य मूर्ति जननी यहा नो स्नेहाम्बुराशिस्तनुभृत्सुतानाम् दोषान् हरन्ती सुगुणान्भरन्ती स्तन्यं ददाना न भवो यथैषः ॥२॥ कौवेरी-सुनन्दे ! निपुणासि जानासि च वोधयितुं । परन्तु सर्वा जनन्यः सर्वे च जनकाः कालेऽस्मिन् चिन्ताग्रस्ता भवन्त्येव । जननी जनकौ शश्वत् पोषयेते सुतां सतम् आयतौ भारकारिण्या कन्यया तपतो भृशम ।।३।। वयोवुद्धिकलारूपवनविद्याकुलैः समः सदवृत्तो दक्षिणः सौम्यो वरो लभ्यः कथन्नु वै ॥४॥ सुखमेष्यति दत्ताऽपि दुःखं वा सतत हि सा एवं शोकसहस्रण कष्ट यातो दिवा निशम् ॥५॥ सनन्दा-देवि ! चिन्तोशीलाऽपि इर्ष्यालुरिव सर्वत्र कष्टमेवा नुभवति । ईविधे सर्वसुरनरदुलर्भ नगरोपवने चलन्ती अपि न पश्यसि पुष्पितान् कर्णिकारान् भ्रमरयुतान् गुलाबान् स्फुरन्त्यश्चटकाः कूजन्त्यः कोकिला मञ्जरीनम्रान् सहकारान् वा। अद्य भागते स्वामिनि सर्वमिदं निवेद्य चिन्तामुक्ता भव । मन्ये तेनावश्य किञ्चित् सविचारितम अतो हि सः सस्थिरः । कौवेरी-चतुरे ! तस्य सुस्थिरता मयाऽपि ज्ञेया । यदा तेऽक्षिपथं ·४४ ] वैनायके यातस्तदा वदनम म्लायत नेत्रयोरन्धकारमायाति सर्व शरीरं झणभणायते । यथेय मञ्जरी काले सहकारेण संगता लसति तथैत्र वरा अपि काले वरेण संगता प्रमोदाय । सनन्दा-देवि इयं मे मानसी धनि यत् चिन्तेय भवदीया किञ्चित् महल्लोककल्याणं विधास्यति । चिन्ता त्वदीया भवितेति जाने क्षमाय लाभाय शुभे त्रिलोक्याः दिविष्ठभूभिष्ट जनाः समद या निरापदश्शान्तिमलं लभेरन् ॥६॥ कौवेरी- नेपथ्यात् पदनिमाकलय्य ) अये कोऽपि इत एव समागच्छति किम। सुनन्दा-गच्छामि (निष्क्र.ता: ) कौवेरी- स्वगतम् ) अतिमुग्धास्ति । न जानाति महतां कुत्तानामाचार। सनन्दा-प्रविश्य ) भवतांमन्वेवमाणोऽलकेश्वरः समायाति इत एव । कौवेरी-गत्वा भरण यनास्ति सा प्रमदबने । अलकेश्वर:-(प्रविशन् ) भो सा कुत्रास्ति, नास्ति प्रमदवने चेत् । ( उत्तरमनवाप्य ) सनन्दं त्वमेव वद । सुनन्द-महाराज विजयतां नाहं समर्थास्मि । अलकेश्वर:-भण भण विश्रब्धं भण । का वाती। सुनन्दा-महाराज अहपतिः खेऽपिरतं प्रयाति तमो विना साधयते जगन्ति । तथा भवनाशु दधातु यत्नं यतोऽभिलाषस् सफलो भवेन्नः ॥जा अलकेश्वरः अयि मूर्ख स्वामिष्टं तु वद । सुनन्दा-सतयो विवाहः अलकेश्वर-मनेगच्छन्। एतदर्थमेव प्रिया मे कुपिता (बाहुमादाय) म

·पंचमोऽङ्कः
[ ४५
जनतायाः
समुखि धवलमिश्रे रक्तिमा ते मुखस्य
जयति कमलकान्ति राजते खेऽशुमाली
रचयति वनमेतत् मूर्तिमत् स्फूर्तिसारम्
प्रविश भुवनवन्ध
वर्धयन्ती विनम्रान् ॥ ८॥
कौवेरी-( गलदश्र नेत्रा रुद्धकण्ठा च )
नेत्रा रुद्धकण्ठा च ) काऽऽशा मात्राऽऽलापेन
न दृष्टो भवता एकोऽपि वरोऽधुनापि ।
अलकेश्वरः-प्रिये नाहं स्वाधीनः । सन्त्यन्येप्यधिकारिणो
ममोपरि। अनादिष्टः पदमपि गन्तुं नालं। यावान्
समयो मिलति तावानत्रैव लगयामि ।
सेवाऽपि कठिनाऽवश्यं करणीया च
प्रजा सुरक्षा शिशुवत् सुमद्वी मनोवलं स्तन्यमपेक्षते या
प्रतिक्षणं सावहितेन भाव्या न चेद् विपन्ना कुयशस्तनोति ।।६।।
कौवेरी-नाय श्रीमन् प्रातरासायं राज्यकोषयोः कर्मविताने
धनसंग्रहे च लग्नः सुतयो विवाहविषयिणीं वाता
कदापि न चिन्तयति।
अलकेश्वरः-प्रिये यथा त्वं तथैवाहमपि अनिद्रः स्वपिमि ।
सर्व विधास्यति कल्याणं भगवान् भूतभावनः शंकरः ।
दौवारिकः-जयतु जयतु देवः । भगवान् नारदः सम्प्राप्तः ।
अलकेश्वर:-सादरमानय ।
दौवारिकः-यथाऽऽदेशः (निष्क्रान्तः)
( दौवारिकानुगतो नारदः प्रविशति )
अलकेश्वर:-(प्रणम्य ) भगवन्
उपचितवहुपुण्यै जन्मजन्मान्तरोत्थैर
गमितमिदममोघ दर्शनं श्रीमतां नो
इगभिमतसुमोदे स्नापयन् भो मनो वै
कलति नहि निमेषं चन्द्रविम्बं चकोरः ॥ १० ॥

·४६ ] वैनायके अथ च पिता माता यथा पुत्रं लालयन्ति दिवानिशन तथा त्वमसि संप्राप्तः पालयन् मां महामुने ॥११॥ नारदः-स्वस्ति ते । ( नेपथ्यात् ) वयं पिका नन्दनवासपूता विभो त्वदीयागमनेन दृष्टा विलीनकार्ष्या मधुरागरक्ताः स्तुमो यशो भीतिहरं समच्यम् ।।१२ नारद:-अये देवराजोऽपि नन्दनमाध्यमेन मां स्तौति । अलकेश्वर:-अय किम् । नारदः-अलकेश्वर ! सपरिवारः कुशली असि । अलेश्वर:-भवतां कृपया सर्व कुशलमेव केवलं एका दुश्चिन्ता मां विधूनयति । नारद:-का सा? अलकेश्वरः-कन्यके मदीये विवाहयोग्ये स्तः। तयो वर्रान्वेषणे महत् काठिन्यमनुभवामि । त्रिलोक्यां भ्रमता भवता दृष्टो कश्चिद्वरश्चेद् समादिश्यतां । नारद:-वरान्वेषणे समयं न यापय । संसदि कथाप्रसङ्गन पित्रा निर्दिश्यमानां भवितव्यतामेवात्र श्रृणु । उभौ-भगवन् आवेदय । नारदः-महर्षिसभायां तेनाजेन भणितम् “यथा कौवेळः कन्ययो विवाहो महाविदुषा गणेशेन भवितेति"। को नाम गजमुखाय लम्बोदराय वराय स्वीयां गुणाढ्यां कन्यां दास्यतीति तैराक्षिप्तः स विभुः जगाद न करिष्यति तु भागधेयमन्यस्य प्राप्स्यते किं । अलकेश्वरः-कर्तव्यमेव, कोन्योपायः । कौवेरी-भगवन् कयं स्वीकरिष्यति भगवान शङ्करः । नारदः-यया त्वं सीकरोषि तथैव सोऽपि स्वीकुर्यादेव। को नु भवितव्यतां वारयिष्यति ।

·पंचमोऽङ्कः [ ४७ अलकेश्वरः भगवन् तथा यततां यथा विवहोऽयं सम्भवो भवेत् । नारद:- गत्वा प्रेरयामि देवराज तब साहाय्यकरणाय । ( निष्क्रान्तः ) अलकेश्वर:-अहो मुनेर्गतिः सन्दिश्य एवं मुनिरिन्द्रसद्म गच्छन् शनै खे व्यगमत् पुरस्तात् स्थूलस्तनुः सूक्ष्मतरो ह्यदश्यः तपः प्रभावो वचसामगम्यः ॥१३॥ कौवेरी-वस्तुतो नाथ! अलकेश्वर:-प्रिये सन्तुष्टा भव सन्प्रति ते चिन्तनं न युक्त। श्रीमन्तं भगवन्तं शङ्करमाराध्य विवाहप्रस्तावं तत्सूनोः स्वीकारयितुं प्रभविष्यामि । असौ भगवान् दानेऽभ्यस्तः न च याञ्चायां। अतः स न याचिध्यते मह्यम् । सुनन्दा-जयतु नाय! तस्मिन् समागते भोजनव्यवस्थायामपि न भविष्यति किंचिद व्ययो । कौवेरी-नाथ ! कल्पतरुः कस्मै याचते । श्रुत्वेदं वृत्तं नास्ति सीमा मे प्रसन्नतायाः हार्द पद्म विकसितमहो ब्राह्मवाचो निशम्य पुत्र्योर्भाग्यं सुततसुखदं भावि ताभ्यां महीयो दुःखं स्वल्पं तपति जननी भो सुतासंश्रित वै धन्या कष्टं गलितमधुना विघ्नराजं वृणोतु ।। १४ ।। अलकेश्वरः-प्रिये असौ महोपकारी खलु पूजकानां । स्वयं भुक्त्वाऽपि तुच्छं वस्तु ददाति मनोवाञ्छितं भजकाय । तेषां दुःखं द्रष्टुं न पारयते । असावेव वितरति अपवर्ग न्यूनातिन्यूनसेवया। सांसारिककष्टविषं पीत्वा दापयति सुखामृतं तदिच्छुकाय । का का कथा कथा प्राणिनां देवा दानवाश्च समानरूपेण रक्षितानेन । पश्य- ·४८ ] वैनायके विविधदनुजकाम्यं लक्ष्यमासीन्महस्वि अमृतमुदधिजन्यं लब्धमेभिर्विषं प्राक कवलितममुनैव स्वार्थराहित्यभाजा अकृत सुखिन एतान् प्राप्तपीयूषरत्नान् ॥१५ ।। कौवेरी-महाराज ! अहितकरो खलु विलम्बः । भगवन्तं द्रष्टुं गच्छतु महाभागः सह दायोदैः । अलकेश्वरः-प्रिये क्षिप्रकारितां त्यज । क्षिप्रकारितां त्यज। अस्माभिः सुपूजितो भगवान् नारदः श्रीमन्तं शक्र समाराध्य श्रीशिवप्रसन्न- करणाय शीघ्रमेव सूचनां दापयिष्यति । महता पार्श्वे महतामेव भवति सक्रिया । मादशाः क्षुद्रसेवका एतावती महतीं वातां तत्र समुपस्थापयितुं न समर्थाः । कार्योऽयं महान् । विना महान्तमस्य साधनं दुष्करं । कौवेरी-महाराज ! यत्नं विना कार्याणि न सिद्धयन्ति । सुतं प्रत्युदाराऽपि माता रुदते एव स्तन्यं ददाति । अत्युदारोऽपि प्रभुः समाराधनमपेक्षिध्यते । अलकेश्र:-सर्व साधयति विधिरेव । अत्रस्थैरेवास्माभिः समाराधनं विधेयं । दौवारिकः- प्रविश्य ) विजयतां महाराज उर्वशी द्वारि प्रतीक्षते । श्रुत्वा देवः प्रमाणम् अलकेश्वरः-सादरमानय दौवारिकः-यथा निदेशः ( निष्क्रान्तः ) उर्वशी-विजयतां देवः अलकेश्वरः-आगम्यतां देवि । अस्ति कुशली तत्रभवान् शक्रः उर्वशी-सर्व कुशलं तत्रभवतां। श्रीमते आशिषो वितरति । अलकेश्वरः-अनुगृहीताः स्मः। उर्वशी-भगवता नारदेनादिष्टोऽस्माभिः सम्प्रार्थितश्च महाराजो देवराजो भगवन्तं शङ्करमवुरुध्य विज्ञापयति यद भवता

·पंचमोऽङ्कः
[ ४६
परेधु रवलोकनीयो देवः पुरारातिरहमपि कालेन साहय्यं
करिष्य इति ।
अलकेश्वरः-अयि महनीये ! वारम्वार साष्टाङ्ग प्रणमामि
यथानिदेशं प्रस्तुतो भविष्यामि ।
उर्वशी-निवेदयिष्यामि यथोक्त श्रीदेवराजमहोदयाय । (निष्क्रान्ता)
अलकेश्वरः-अयि गमनमङ्गलं समाचरितुं गृहं प्रविश वामे ।
कौवेरी-तदिनं कीदृशं भविष्यति यदाऽवलोकयिष्यामि
दुहितसहितं जामातरम ।
अलकेश्वरः-तदा तु सर्वमेव नभस्तवहस्ते भविष्यति ।
(निष्क्रन्ताः सर्वे)

·५० ] षष्ठोऽङ्कः (ततः प्रविशति मेनका) मेनका-(स्वगतम् ) पुरुषस्य तेज एवास्ति सम्पूज्यं न च जीवनम् । इदमेव संसरणं यत्पूर्व रक्तास्थिवर्षयाऽगम्यमासीत् तदेवाधुना देवर्षिगमनागमनेनागम्यमस्ति । इयं सा एवं देवपुरी यत्र गृहाद बहिः नावलोक्यते स्म नरो नारी वा नाश्रयत वेद्ध्वनिस्तत्रैव सामगानैः कर्णकुहराणि स्फटन्ति । यत्र भोजननिर्माणजन्यधूमपरम्परा अदृश्या आसन् तत्रैव दृश्यन्ते आहिताग्नयः। अहो प्रभावस्तेजसा । कियत् सुन्दरं कर्म कृतं देवराजेन गणेशं रक्षामन्त्रित्वे समुपस्थाप्य । उर्वशी-(प्रविश्य ) सखि कथमेकाकिनी भ्रमसि । मेनका-उर्वशि चकिताम्मि गणेशव्यवस्थयानया । अयमस्ति अस्मत्समक्षम् समुत्पन्नो वालकः परन्तु कियानस्ति बुद्धिमान री। उर्वशी-मेनके देवपुर्यामस्ति का तस्य व्यवस्था । गत्वा पश्य भूलोकं पातालं वा । न जानासि किं देवाः पुरीमिमां त्यक्त्वा गच्छन्ति भारतं । महाराजेनानुरुध्य बहवः स्थापिताश्चात्र। मेनका- परिक्रम्य ) सखि पश्य सभाभवनमिदं पूरितप्रायम- धुनैव । सम्भवतः स्थानग्रहणाय चावयोर् नास्ति एकोऽपि मञ्चः किम् । उर्वशी-सखि ! कतिपयैरेव दिवसैः पूर्वं नासीदेकोऽपि स्थाताऽत्र मञ्चेषु । अस्माभिरानन्दितोऽपि देवराजः पूर्ण न हसति मेनका-सर्वमिदं विभाव्यैव भारतीया मनीषा तेजसां पूजनाय चोपदिशति । (ततः प्र वश त देवराजः। सर्वे उत्तिष्ठन्ति ) ·षष्ठोऽङ्कः [ ५१ देवराजः-तिष्ठन्तु अत्र भवन्तः । (सर्वे तिष्ठन्ति ) येषां महोदयानां याः समस्याः सन्त्यसमाहितास्ता ब्र वन्तु लिखित्वा वा ददतु । देवाः-विजयतां महाराज ! नास्ति किञ्चिदपि समस्यारूपं मादृशां । सर्वे कुशलिनः । भूदेवाः-जयतु महाराजः भूलोकेऽपि नास्ति काचित्समस्या । प्रजाः दिवानिशं धन्य धन्य नदन्ति। वर्धते तपः । देवराजः-गच्छन्तु स्वस्वस्थानं तत्रभवन्तो भवन्तः । समाकलय्य च दोषान् सूचयन्तु येन प्रजा मे किश्चिदपि कष्टानुभवं न कुर्यात् । ( देवाः भूदेवाश्च निष्क्रान्ताः ) प्रतिहारी-जयतु जयतु देवः रक्षामन्त्रिमहोदया दर्शनमाका- क्षन्ति । श्रुत्वा देवः प्रमाणम् । देवराजः-त्वरितं सादरं प्रवेशय । प्रतिहारी-यथा आदेशः ( निष्क्रान्तः) गणेशः-विजयतां महाराज ! एषो गणेशः प्रणमति । सर्व कृतं यथानिर्देशमासीत् श्रीमतां । च्युतिश्चेत् क्षम्यतां । अग्रे कर्तव्यम् मे निर्दिशन्तु तत्र भवन्तः । देवराजः-साधु ! भवान् वर्धतां । काऽपि च्युति र्नास्ति । चारैः स्थितिं ज्ञात्वा स्वकीय कार्य विधेय। किं ते प्रिय करवाणि। गणेशः-महाराज ! न च देवपुरीमात्रमेव अपि तु सर्वा धरा अपि सम्यक सुरक्षिता । सैन्यमभ्यासार्थ गुप्तस्थाने प्रेषयितुमनुजानातु तत्रभवान् । आधुनिकास्त्रैः सम्पूरयितुं विशेष धनं च स्वीकरोतु महाभागः । देवराजः-प्रेषय सैन्यं यथाभिलषितं । कियत् धनं स्वीकरवाणि । गणेशः-एकादशादमात्रम् । देवराजः-हस्ताक्षरमिदं प्रस्तुत्य गृहाण कोषागारात् । अन्यत् किं करवाणि ।

·५२ ] वैनायके गणेशः-उदारा दृष्टिः कृपालो विशेषेण । देवराजः-सविशेष । सेनापतेः कार्याणि सन्ति सन्तोषदायकानि । गणेशः-महाराज न केवलं सन्तोषदायकमेव अपि तु प्रशंस्य पुरस्करणीय च । देवराजः-पुरस्कारदण्डौ मूलाधारौ प्रशासनस्य । सुष्ठुकारिणे पुरस्कारमनुचितकारिणे च दण्डस सततं देयौ । अतथात्वे अनुचितकारिणो निर्भयाः सुष्ठुकारिणश्चो- त्साहहोना भवन्ति । अतः स्वल्पोऽपि पुरस्कार: समयेन देयः। गणेशः-एगा सूचिका अनुज्ञापनार्थ प्रस्तुता । देवराजः-मन्दबुद्धिरूपदेशेनाऽपि नावगच्छते । तुम्य बुद्धिस्व- रूपाय किमुपदेष्टव्यम् । अति प्रसन्नोऽस्मि । जीवने सदा त्वां सिद्धयो बुद्धयश्च वृण्वन्तु । गणेश:-महाराज ! सैन्यसमीपं गन्तुमनुजानातु श्रीमन्। देवराजः गच्छतु। (निष्क्रान्तो गरगेशः) उर्वशीमेनके स्वागतं श्रीमते । देवराजः-समोपमागम्यतां कथं दूरे स्थः। वहोः कालात् दृष्टोऽसि मेनके . मेनका-शोभन एव प्राप्यते शोभनं महाराज । यथा भगवान् शङ्करोऽस्ति नियन्या शास्ता क नामी चातिशयोदारस्त- थैवायं पुत्रस्तस्य । देवराजः-विस्पष्ट भण। मेनका-प्रकृतिस्ते महाराज प्रतिपलं प्रशंस्यते भवन्तं । रिपत्रः स्वदुर्गे श्राप भोता एव सञ्चरन्ति । त्रिभुवने भ्रमन्त्या मया कुत्राऽपि नालोकिताः दोषाः राज्ञां प्रजानां शासकानां वा। देवराजा-तु गृहाण पुरस्कारमस्य ।

·षष्ठोऽङ्कः
[ ५३
मेनका-नाहं पुरस्कारास्पदं । पुरस्करणीयो गणेशो भवान् वा ।
देवराजः-तस्मै एव पुरस्कारं देहि । लप किं दातुमिच्छसि ।
मेनका-यद भवानभिलपति वा यदुवंशी अनुमोदयति ।
उर्वशी-तस्मै देये कन्यके अलकेश्वरस्य ।
मेनका-री दुष्टे कन्यके अलकेश्वरस्य देये त्वया वानेन महापुरुषेण?
उर्वशी-अथ किं । सम्प्रति विधिरमि।
मेनका-भवतः समक्षमियं करोति घृष्टतां । कथं भवान् न
दण्डयति ।
देवराजः-मेनके मा कुपः सा सत्यं वदति । ( हसते )
मेनका-भवानपि परिहासं करोति । ( क्रोध नाटयन् )
देवराजः-अयि शुभे क्रोधं त्यक्त्वा श्रृणु ( उर्वशीमुखो भूत्वा )
वद किमभवत् ।
उर्वशी-महाराज तत्रभवान् अलकेश्वरोऽगच्छत् कैलाशं भवता
साकं स्वीकृतं च शम्भुना गणेशविवाहः एतावत् तु
जानात्येव भवान्।
देवराजः-आम् ततः परं वद ।
उर्वशी-ततः परं कन्ययोरूपगुणादिज्ञानाय प्रेषिता गिरिजया
स्वसहचरी अलकां।
देवराजः-कृतमिदं समुचितमेव मात्रा यतो हि-
अश्वे स्थितो रश्मिधरो वलिभ्याम् भीतिं न विन्देन मुदितिं लभेत
आशाःसमेयात् क्षणमात्रयत्नात् एवं न चेत् स्यात् स्खलिति दधीत १
मेनका-अथ कि
कृषिः स्वह तेन कृता समद्धि ददाति नो चेद विपदः प्रसूते
सुत य तद्वत् करपीडनं सत् निभाल्य कुर्वन् कुशली सदा स्यात् ।।२