·बे बोल प्रश्नव्याकरणसूत्र ए कुटग्रंथ लेखाय छे आना उपर अभयदेवसरि महाराजनी टीका प्रथम छपाई छे-आ ग्रंथ उपर नहि छपा- येली पू.ज्ञानविमलसरिनी वीजी टीका अमारी ग्रंथमाळा तरफथी छपाववामां आवी छे. आ टीका एटली चधी सरळ अने हृदयंगमछे के गमे तेवा नवीन अभ्यासीनो पण तेमां स्हेजें प्रवेश थइ शके छे. आ ग्रंथमा आवता एकेक विषयने एटली सरसरीते छण्यो छे के दरेकं कांचकने ते संबंधी संतोष थाय.' प्रस्तुत ग्रंथकारनुं जीवन ग्रंथर्नु अवलोकन विगेरे संबंधीनुं विस्तृत वर्णन आना वीजा भागमां अमे आपत्राना होई अत्यारे ते संबंधी काई उल्लेख करता नथी, आ ग्रंथना शरुआतना फर्मा सिवाय वाकीना फर्मा निर्णयसागरी टाइपमा छपाववामां आव्या छ, अने हवे पछीनो चीजो भाग पण निर्णयसागरी टाइपमा छपाववानो शरु करी दीधेल छे आना संशोधन माटे प्रण प्रतिनो उपयोग करवामां आव्यो छै १ देवीशाना पाडाना विमळना उपाश्रयनी प्रत २ डहेलाना उपाश्रयनी मत ३ जैनानंद पुस्तकालयनी प्रत, छतां आ त्रणे प्रतोमांथी एके प्रत पूर्वे नहिं संशोधायेली होवाथी आने शुद्ध करवामां वधुज प्रयत्न करवामां आव्यो होवा छतां कांइ पण स्खलना रही होय तो तेने वांचको सुधारी लेशे प्रह्लादनपुर आपाड शुक्ल पूर्णिमा व्याख्यानवाचस्पति विद्वद्वर्य परमपूज्य श्रीमत्पन्यास विक्रम संवत १९९३ रंगविमलगणिवर विनेयाणु कनकविमलजी ·" मानव सहायक प्रश्न पाकरण 1॥२॥ भारणका . आ ग्रंधना प्रकाशनमा आर्थिक सहाय करनार सद्ग्रहस्थोनी यादगीर नामावली १०१ शाह सफरचंद केवळदास अमदाबाद ३१ दोशी लालचंद,खुशालदास बामणवा १०१ साह डापामाइ कीशोरदासनी विधवा याइ आधार ४१ दोशी नगीनभाइ- डाह्याभाइ बामणवा वरफपी अमदावाद ५० पटया डापामाइ सांफळचंदनी विधया वेन जामुदवेन तथा मणीलाल घेलामाइ तरफपी अमदावाद ११ काळीदास छगनलाल बामणवा ५१ शेरदलाल केशवलाल दलमुखमाइ विघरोल ११ संघवी. गोकळदास खुपचंद ब्रामणया ५१ शाह कमामाइ पकोरमाइ विजापुर २५ चीमनलाल अनोपचंद ४० मुतारपाडानी पाइयोना उपाश्रय वरफयी विजापुर २५ श्री लोगाना श्री. संघ तरफथी ज्ञानखातामाथी १०१ शाह डाखामाइ वीरचंद तरफयी तेमना पुत्र पोपटलाल ना स्मरणार्थे लाडोल १५ शेठ पुनमचंद रखनचंद पेयापुर ५१ शाद उनमचंद दळीचंद तरफयी तेमनां धर्मपत्नी १६ शेठ माणेकलाल मलुकचंद पेथापुर वाइ शान्ताना स्मरणार्थे • १०१ श्री विमलगच्छना उपाश्रयना ज्ञानसातामाथी पेयापुर लोद्रा ॥२॥- ·परमपूज्य-शांतमूर्ति श्रीमद् पंन्यास दयाविमलगणिवरपादपोभ्यो नमः | श्रीगोडीपार्धनाथाय नमः । श्रीप्रवचनेभ्यो नमः । तपागच्छाधिपति सरिपुरन्दरश्रीमद् ज्ञानविमलसूरिविरचितवृत्युपेतम् ॥प्रश्नव्याकरणम् ॥ ॐ नमः सिद्धम् ऐन्द्रन्दनतक्रमोऽमितगुण-प्राज्यद्धिसिद्धिप्रदः । श्रीपार्श्वः परमेश्वरो विजयते, विश्वत्रयीनायकः ।। यत्तौल्यं न विभर्ति कल्पफलदो, यच्छन्नपीष्टंजने । यन्नामाऽपि पिपत्ति सौख्यमतुलं, चात्यन्तिकं चाक्षयम् ॥१॥ श्री वामेयजिनो ददात्यभिमतं, संसारसंज्ञे मरौ । यन्मृत्तिः सुरभूरुहां सदृशतामालम्बते साम्प्रतम् । पन्मौलौ फणिनः फणा दलततिर्जाता तद्ग्रस्थितो । रत्नौघः कुसुमायते स भगवान् भूयात्सदा श्रेयसे ॥२॥ १चाऽव्ययम् ·। मनपार पमान वि०तिः शास्त्र प्रस्तावना जीयात्सदा श्रीजिनवर्द्धमानः, सिद्धार्थभूपाऽन्वयवर्द्धमानः। मन्ये जगविघ्नमृगान् निहन्तुं, दधार योऽङ्कच्छलतो मृगेन्द्रम् ॥३॥ जयति जगदीपनिभ, जैनं तेजश्च वर्द्वमानकान्तिभरम् । नैच्छत् स्नेहदशादि, पात्रं नाऽधः करोति कदा ॥४॥ जीयात्सा जैनागीर्पदुदितलयमाप्य वस्तुविस्तार । कलयन्ति ललितहृदया, भवन्ति भव्यत्वतत्त्वभृतः ॥५॥ यदिशेऽपि कठिनोपलतुल्यचित्ते, सितं तथा निज कृपारसतो यदेतत् । जातं तथा नवनवादुरितं सुयोधैस्ते ज्ञानदातृगुरघोऽत्र सदा जयन्तु ॥६|| रम्या नवांगवृत्तीः, श्रीमभयदेवमूरिणा रचिताः । ताः सद्भिर्वाच्यमानाः, सुदृशां तत्वप्रयोधकराः ॥७॥ सम्प्रति भानुगुतघ इवाऽऽसतेऽनल्पजल्पगम्भीराः। परमवनिवेश्मसंगतपदार्थमाभाति दीपिकया |८|| युग्मं ॥ मत्तो मन्दमतीना, स्वीयाऽन्येषां परोपकाराय । विवरणमेतत्सुगम, शब्दार्थ भवतु भव्यानाम् ॥५॥ सनिरहं नो हस्पिः, किमकारि विचेष्टितं शिशोचितं । आघातोऽपि हि बदने, दत्ते ताम्बूलमिव किं नो॥१०॥ तस्मान्मदीययला, फलेग्रहिः स्यात् सतामनुग्रहतः । प्रश्नव्याकरणागस्य वृत्तेः [त्तौ] सुखयोधिका विषयः ॥११॥ तथा इह नगति सकलोऽपि लोकः मुखाभिलापी दुःखपराङ्मुखश्य, मुखं च पारमार्थिक कालिकदुःखाऽत्यन्ताभावस्तम मकरसमसयलक्षणमोक्षमभयं, न पुनरिन्द्रियादिप्रभवं सांसारिकमपि, नस्य सवन्दनानादिरूपोपाधिकलितलेन ग्यानुपहिलात महापामापरिवारोग एकपनिकाseematurduasan Haridult unavtani

·धर्षफलत्वेन प्रधानपुरुषार्थत्वात् स तु ज्ञानायासेवनयैव सियति शानादीनामेव तत्कारणत्वेन मोक्षमार्गत्वात् । यदुक्तं
नाणं च दसणं चेच, चरित्तं च तवो तहा । एस मग्गोत्ति पन्नत्तो, जिणेहिं वरदंसीहिं ॥१॥
ज्ञानादिशून्यस्य तु मोक्षस्पैवाऽसंभवात् कुतस्तजन्यमुखप्राप्तिः, न च कोऽपि मार्गमप्रतिपनो मार्गभ्रटो वा समीहितनगराऽ
याप्त्या तत्सुखोपभोगी स्यादिति लोकेऽपि, तत्र ज्ञानादिष्वपि साक्षान्मोक्षसाधनं सम्यक् संयमानुष्ठानं तच सम्यग्ज्ञानपूर्वकमेव
अतः प्रथमतो लोके लोकोत्तरेऽपि ज्ञानमेव प्रयत्नविषयीकार्यः यत:--
पढमं नाणं तओ दया, एवं चिइ सव्वसंजए । अनाणी किं काही, किंवा नाही छेयपावर्ग ॥१॥
तस्मात् सम्यग्ज्ञानाभावे चहेयोपादेयपदार्थज्ञानपरिरहितः केवलं प्राणातिपाताद्याथवेष्वेवाऽश्रान्तमरतिभागेच स्यात् ।
नपुनः संयमानुष्ठानं श्रयेत् यतोऽनादिप्रवाहापाति अविरतिगापतित्वेन जीवानां स्वतः सिदत्वात्, अतः सम्यक् शानाभाये
चारित्रधार्ताऽपि दुरापा, सम्यक्ज्ञानमपि मतिश्रुतावधिमनापर्यवकेवलज्ञानात्पञ्चधा तेष्वपि श्रुतवानस्पैवमाधान्यं,संयमे स्वपरोपकृती
सापेक्षत्वात् यदुक्तं-
सुयनाणं महड्डियं केवलं तयणंतरं । अपणो सेसगाणं च, जम्हा तं पविभासगं ॥१॥
तदपि द्रव्यभावभेदेन द्विधा द्रव्यश्रुतं भावथुतं वेत्यादि, भूयान् विचारसु नंदित्यादिभ्योऽवसेयः । अब तु श्रुतज्ञानस्यैव
हेया बंधासयपुनपावा जीवाजीवा य हुंति विनेया । संघरनिजमुस्खो तिनि वि एमआ उबावेया ॥ १ ॥
जीयो संवर निज्झरमुक्खो बत्तारि हुँति अरूवा । रूइ घासव पुनपावा मोसो हुँति अनोवा य ॥ २॥

·-
मङ्गलादि
चतुष्टयम्
नव्याफ-
रणज्ञान
वि०त्तिः
॥२॥
भावमगलरूपत्वात् धुरिप्रकाशाई, तत्र तस्योपादानभूतं द्रव्यश्रुतं तदपि मंगलरूपं तदपि द्विविधं सूत्रार्थोभयरूपं, तत्र द्वादशाङ्गया
अर्थभापकोऽईन्नेव, तथाविधाऽईवचनेन गणधराणां तथाविधकर्मक्षयोपशमस्य प्रादुर्भावात, मूत्ररचना तु अभिलाप्पानामर्यानां वाचक-
शब्दसन्दर्भरूपा गणधरायचैव यतः-" अत्यंभासइ अरहासुत्तं गुंथति गणहरा निउणमिति" परं क्षायोपशमवैचित्र्यात्
गएपद्यरचनाऽपि पतिगणधरं भिन्नैव, न चैवमर्थभापणेऽगि पति तीर्थंकरभिन्नता शङ्कनीया। सर्वेषामपि तीर्थकृतामर्थपरूपणे
भेदाभावात् तनिदानस्य केवलज्ञानस्य क्षायिकत्वेन सह वैचित्र्याऽभावात् । अतः श्रुतज्ञानस्यैव मङ्गलरूपता उक्ता ॥
तत्र प्रेक्षावतां प्रत्यर्थ शास्त्रस्यादौ मङ्गलादिचतुष्टयमन्वेष्टव्यम् । तत्र त्रिधा मङ्गलं कायिकं वाचिकं मानसिकं च, तत्र
कायिकेन शास्त्रस्याऽऽदेयतया मत्तिर्भवति । वाचिक शिष्यशिष्याथै । मानसिकं निर्विघ्नतया ग्रंथसमाप्त्यर्थं निःश्रेयसाऽचाप्त्यर्थ
च। तथा चाशीर्वादात्मकं वस्तुनिर्देशात्मकं नमस्कारात्मकं - वा, अत्र तु श्रेयोभूतशास्त्रस्यैव मङ्गलात्मकत्वं इत्येवं मङ्गलं
शिष्याणां मङ्गलवुद्धिपस्ग्रिहाय आंदौ मध्येऽवसाने चाऽवसातव्यं । यत आदिमंगलपरिगृहीतानि शास्त्राणि निर्विघ्नतया पारगामीनि
भवन्ति । मध्यमद्गलपरिग्रहीतानि शिष्ययुद्धाबारोपितानि स्थिरपरिचितानि भवन्ति । अन्त्यमङ्गलपरिगृहीनानि पुनः शिष्यपशिष्यादि
परंपरानुगामीनि स्युः । तत्र [पा] प्रकृतशाले आदिमङ्गलं 'नमो अरिहंताणमिति' पदेन 'जंबू इ णमोति' भगवदामन्त्रणेन दशि-
तमेव। मध्यमंगलं प्रथमसंवरद्वारे अहिंसा भगवती वर्णने दर्शितम् । अन्त्यमंगलं तु "नायपुत्तेण वीरेण भगवया पयासियं" इत्या-
लापकेनेति योध्य, इत्यलं विस्तरेण विस्ताराधिना चाऽन्ये ग्रन्या विलोक्याइति शास्त्र प्रस्तावना। तत्र मङ्गलं तु दर्शितम्॥१॥
सम्बन्धस्तु वाच्यवाचकभावः कार्यकारणभावलक्षणः गुरुपर्वक्रमलक्षणो वा ॥२॥ प्रयोजनं तु द्वेधा पर अपरं च, तदपि
॥ २ ॥

·कर्तृश्रोतृस्वामिप्रकारत्वेन प्रत्येकं द्विधा, अनन्तरं परंपर कर्तः श्रोतुथ, तत्र कर्तुरनन्तरप्रयोजनं सत्वानुग्रहबुद्धया शाखें कुर्वतो महती निर्जरा तीर्थकृन्नामप्रभृतिपुण्यप्रकृतेर्वन्धश्च, यदुक्तं-- न भवति धर्मश्रोतुः सर्वस्यैकान्ततो हितश्रवणात् । बुवतोऽनुग्रह द्वधा वक्तुस्त्वेकान्ततो भवति ॥१॥ इति परंपरं तु मोक्ष एप । श्रोतुश्वापरं प्रयोजनं यथावस्थितपदार्थावगमपूर्वकं सदुपदेशानुष्ठानमत्यादि उभयोरपि परं प्रयोजनं मोक्ष एव, ततः परमप्रयोजनाऽभावात् ॥३॥ अभिधेयं तु अस्य शास्त्रस्यैव प्रश्नव्याकरणेति नाम इति मङ्गलादिचतुष्टयमुक्या अथ शाखस्याऽभिधेयार्थमाह- श्री पार्श्वनाथाय नमः नमो अरिहंताणं । जंबू-३ णमो । अण्हयसंवरविणिच्छियं पवयणस्स निस्संदं । घोरणमि णिच्यत्वं सुहासियत्वं महेसीहिं ॥१॥ अय मशव्याकरणाख्यं दशमा व्याख्यायते' प्रश्नाः-अङ्गुष्ठादिप्रश्नविद्यास्ता व्याक्रियन्ते-अभिधीयन्ते अस्मिनिति प्रश्न- व्याररण, पर्तनदि तिब्द । कचिव प्रश्न या रणदशा इति नाम दृश्यते, तत्र प्रश्नानां-विद्याविशेषाणां यानि व्याकरणानि तेषां मतिपादनपरा दशाऽध्ययन प्रतियक्षा ग्रंथपतयः इति एतादृशं अंगं पूर्वकालेऽभूत् । इदानीं तु आश्रयसंवरपञ्चकन्याकृतिरेव लभ्यते । पूर्वाचायरेदंयुगीनपुरुपाणां तथाविधहीनहीनतरपाण्डित्यवल्युद्धिवीर्याऽपेक्षया पुष्टालम्बनमुद्दिश्य प्रश्नादिविद्यास्थाने पशाश्रयसंवररूपं समुत्तारित, विशिष्सयमवतां क्षयोपशमवशात् प्रश्नादिविद्यासंभवात् । ततः संयमवानेव तद्वान् अतस्तत्स्वरूप- १प्रकृति २ अथ कोऽस्याऽभिधानस्याऽर्थः

·आश्रवे
उपोद्घात
ग्रन्थ
मत्रचारितवान् श्रीमतीरस्वामिशिष्यपश्चमगणधरः श्रीसुधर्मस्वामिनामा सशिष्यश्रीजम्बूस्वामिनमुद्दिश्येति । अत्र सम्बन्धाः-
मनव्याक-
रणज्ञान भिधेयप्रयोजनप्रतिपादनपरामाधगाथामाह-
वित्तिः
'जंबू' इत्यादि पुनः पुस्तकान्तरे उपोद्घातग्रन्थः माप्यते यथा
॥३॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं चंपा नाम नयरी होत्या, पुष्णभद्दे चेहए, वणसंडे असोगवरपायवे पुढविसिलापट्टए, तत्य णं चंपाए
नयरीए कोणीए नाम राया । धारिणी देवी होत्या । तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतेवासी अज-
सोहम्मे नाम थेरे नाइसंपन्ने, कुलसंपने, वलसंपन्ने, वसंपन्ने, विगयसंपन्ने नापासंपन्ने, सणसंपन्ने, चरित संपो, लज्जासंपन्ने
लाघवसंपन्ने, ओयंसी, तेयंसी, वचंसी, जसंसी, जियकोहे, नियमाणे, जियमाए, जियलोहे, नियनिदे निपईदिए जियपरिसहे
जीवियासमरणभयविप्पमुके, तवापहाणे गुगप्प० करणप. चरणप्प निच्छपप्प० अन्नत्यप० विन्झाप्प० मतप० जोगप्प०
अजवप्प० मयप्प० लायवप० खंतिप्प० गुत्तिप्प० मुत्तिप्प० वभप्प० वयप्प० सबप्प सोयप्प० नाणप्प० दसगप्प
चरिनष्प० चउद्दसपुष्वी चउनाणोवगए ॥ पंचईि अणगारसरहिं सद्धि संपरिघु, पुवाणुपुन्धि चरमाणे, गामाणुगाम-दुइजमाणे
॥५०॥ जेणेव चंपानयरी तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छइत्ता जाव अहापडिरूवं उगई उग्गिम्हित्ता संनभेग तवसा अप्पाण
भावमाणे विहरइ । परिसा निग्गया, धम्मो कहिओ, जामेव दिसि पाउभु तामेव दिसि पडिगयो । तेगं कालेणं तेगं
रामपणं अजमुगुमस्स थेरस जेढे अंतेवासी अजवूनागे थेरै अदूरसामते उर्दूजाणू अहोसिरे ज्माणकोहोचगए जाव संजमेणं.
१ अप सर्वेषां वर्णनं भोपपातिकांगोपांगायसेयं ।
॥३॥

·तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ । तएणं से अन्जनंबू जायसढे [ जायसंसए जायकोउहल्ले ] ३ उप्पन्नसड़े ३ संजायसड्ढे ३ समुप्पन्नसड्ढे ३ जेणेव अज्जमुहम्मे थेरे नेणेव उवागच्छइ, उवागच्छिता अजामुहम्म थेरं तिक्खुनो आयाहिगपयादिगं करेइ, वैदइ नमसइ । नचासण्णे नाइदूरे विणएणं पंजलिउडे पज्जुवासमाणे एवं वयासी।जइ ण भंते समजेणे भगवया महावीरेण जाव संपत्तेण नवमस्स अंगस्स अणुत्तरोवाइयदसाणं अयमढे पन्नत्ते । दसमस्स णं भंते अंगस्स पण्हवागरगाणं समणेगं ३ जावसंपन्नेणं के अ? पण्णते ? जंबू दसमस्स अंगस्स समणेगं ३ जाव संपत्तेणं दो मुयखंधा पण्णत्ता । आसवदारा य संवरदारा य । पहमस्स णं भंते सुयखंधस्स समणेणं ३ जाव संपत्तेणं कइ अन्झयणा पण्णता ? जंबू पढमस्स णं सुयखंधस्स नाव संपत्तेगं पंच अजयणा पण्णता, दोचस्स णं भंते १० एवं चेव, एएसिणं भंते ! अज्झयणाणं अण्हयसंवराणं समणेणं ३ जाव संपत्तेणं के अहे पण्णते ? तएणं अजमुहम्मे येरे जंबू नामेणं अणगारेणं एवं बुने समाणे जंवू अणगारं एवं वयासी । 'जंबू इणमो' इत्यादि अयं च 'तेणं कालेगं तेणं समएणमित्यादिकः पाठः पागमयमज्ञातादवसेयः। इहाऽमुत्राऽनुक्तोपि ग्रन्थपद्धतिलापनिकाथै उपोद्घातमूत्रतयालिखितो त्ति- फारिणा श्रीमदभयदेवमरिणा, याच इहाऽस्य द्विश्रुतस्कन्धतोक्ता साऽस्येह न व्यक्ता परं आश्रयसंवरयोविसंवादिधर्मतयोक्ता। अत्र तु एकश्रुतस्कन्धतया एव रूढत्वात 'जे आसवा ते संवरा' इति पद्धत्या कथं आश्रवपरिहारे संवरासेवनत्वमेवेत्येकत्व एक एवेति ज्ञेयं । गाथा व्याख्यानमाह- .'जबू' नामेत्यामन्त्रण 'इणमोति इदं वक्ष्यमाणतया मत्यक्ष यत्शार्ट किंभूतं 'आश्रवसंवरविणिच्छयं' ति आ-अभिविधिना सर्व- व्यापकविधित्वेन भौति-श्रवति वा कर्म येभ्यस्ते आश्रयाः प्राणातिपातादयः पंच । वथा संत्रियन्ते निरुध्यन्ते आत्मकासारे फर्म- ,

·आश्रवे
उपोदातय
ग्रन्या
-
प्रश्नव्याक सलिलं प्रविश्त् पैरिति संवराः माणातिपातविरमणरूपादयः पञ्च, ते आश्रवाश्च संवरात्र विशेषेण फलद्वारतया निची-
रणवान यंते-
नियंते स्वरूपाभिधानतो परिमन तदाश्रवसंवरधिनिश्चितं । पुनः किंभूतं प्रवचनं द्वादशांगं जिनशासनं तस्य निस्यन्द इव
वि० गृत्तिः।
निस्पन्दः मृद्वीफाखर्जूरादिसुन्दरफलस्य निस्यन्द इव परमरसस्नुतिरिव अस्य प्रवचनसारत्वात्, तत् सारत्वं चरणरूपं, चरणं च
॥४॥
आश्रयसंवरपरिहारासेवनालक्षणानुष्ठानप्रतिपादकत्वात् सारं यदुक्तं-
सामाइयमाइयं सुयनाणं जाव बिन्दुसाराओ। तस्स वि सारो चरणं सारो चरणस्स निव्वाणं ॥१॥
इति वचनात् तत्तादृशं शास्त्रं 'वोच्छामि ' वक्ष्ये भणिप्यामि किमर्थ 'निच्छियत्यं 'ति-निर्गतः कर्मणां चयो निश्चयो
मोतस्तदर्थं तत्माप्तये । अथवेदं विदोपण शाखस्यैव निश्चयो मोक्षस्स एव अर्थः प्रयोजनं साक्षान्मुक्तिहेतुः, तेनाऽस्य मोक्षांगत्वं
नामस्थापनाद्रव्यभावादीनि । तथाऽत्र तीर्थकरापेक्षया अर्थतः आत्मागमता, गणधरावेक्षया अनंतरागमता, तच्छिण्यापेक्षया
परंपरागमता, जंवू इत्यनेन सुधर्मस्याम्यपेक्षया आत्मागमता जम्बूस्वाम्यपेक्षया अनंतरागमता तच्छिप्याऽपेक्षया परंपरागमता।
अत्र चत्वार्यनुयोगद्वाराणि नाम-स्थापना-द्रव्य-भावादीनि नियुक्तितोऽवसेयानि । तत्र यथोद्देशं निर्देश इति न्यायात्
आश्रवास्तेप्यात्मपरिणामा अशुभसंकल्पास्तानामतश्च प्रतिपादयन्नाह-
श्री पार्श्वनाथाय नमः ॥नमो अरिहंताणं ।। जंबू-इ णमो । अण्हयसंवरविणिच्छियं पश्यणस्स निस्संदं ।
चोच्छामि णिच्छयत्थं सुहासियत्थं महेसीहिं ॥१॥
ग्रंथफर्ता श्री सुधर्मास्वामी जंयू प्रति इदं वक्ष्यमाणमाह आश्रवाः-प्राणातिपातादयः, संवरा:-माणातिपातविरमणादयः, तेषां
॥४॥

·निश्चितो निर्णोतोऽर्थों यस्मिन् तत्, आश्रवन्ति-आगच्छन्ति कर्माणि येभ्यस्ते आश्रवाः । संत्रियन्ते पापकर्म इति संवराः भवचनद्वादशांगस्य निस्पंद-सारंवोच्छामि-वक्ष्ये । निथितार्थ-मोक्षप्रयोजनभूत सुष्टु शोभनतया भापितो अर्थो यस्य कै महर्पिमिः गणधरादिभिः सदा सर्वकाल इत्यर्थः ।।.१ ॥ पंचविहो पण्णत्तो जिणेहिं इह अण्हओअणादीओ। हिंसा १ मोस २'मदत्तं ३ अयंभं४ परिग्गरं ५ चैव ॥२॥ पञ्चविधा-पश्चमकारः, मत:-कथितः, निनैस्तीर्थकर, इह भवचने संसारे वा, आश्रवः कीदृशस्तदाह अनादिका प्रवाहापेक्षया अनादि अपर्यवसितत्वात् संसारस्य । हिंसा-माणिवधः १ । मृपा-असत्यं वचः २ । अदत्तं-परद्रव्यग्रहणं ३ । अब्रह्म-मैथुनं ४ । परिग्रहो-मूस्विीकारः । चेर-निश्चितं एते एच आश्रयाः ॥ २॥ जारिसओ जं नामा जहय कओ जारिस फलं देति [दिति] । जेविय करेंति पावा पाणवहं तं निसामेह ॥३॥ स आश्रवो यादृशो यत्स्वरूपाकारः यस्य नामानि भवन्ति, यथाकृतः स्वपरिणामेन निष्पादितः सन् यादृशं फलं दत्ते, येऽपि च संसारिणः पापात्मानः कुर्वन्ति, माणिवध-प्रथमाश्रवद्वार हिसारूपं तत् निशामयत मम फययतः त्वं शृणु ॥३॥ पाणवहो नाम एसो जिणेहिं भणिमो-अथालापका पाणिवधनामा एप अग्रे वक्ष्यमाणः जिनेन्द्रभणितः । अथालापर्क सूत्रं. पायो १ चण्डो २ रुद्दो ३ खुद्दो ४ साहस्सिओ५ अणायरिओ णिग्घिणो ७णिस्संसो ८ महन्भओ ९पड़- भओ १० अतिभओ ११ बीहणओ १२ तासणओ १३ अणजो १४ उध्वेयणओ य १५ णिरचयक्खो १६ णि- ·आश्रये वधस्वरुपम् मनव्याक रण ज्ञान वि० वृत्ति द्धम्मो १७ णिप्पिवासो १८ णिकलुणो १९ निरयवासनिधणगमणो २० मोहमहन्भयपयो २१ मरणवेम- स्सो २२ पढम अहम्मं अव्ययस्स ॥१॥ पापभकृतीनां बन्धकत्वात् पापः १ । क्रोधोत्कटत्वात् चण्डः २ । तीबरसपरिणमनत्वात् वः ३ । द्रोहकारित्वात् क्षुद्रः ।। सहसा अविचार्य कार्यत्वात् साहसिक ५। अनार्यम्लेंच्छादिमिराचरितत्वादनार्यः ६ । निर्गता घृणा-करुणा पापजुगुप्सा इति निघृणः ७ । नृसंशो निःशूका श्लाघाऽनाशंसाः ८ । महाभयहेतुवात् महाभयः ९ । प्रतिप्राणिनां भवनिमित्तत्वात् प्रतिभयः १० । अतिभयं-एतस्मात् अन्यत् भयं नास्ति 'मरणसनं नत्थि भयमिति' वचनात् ११। भापनका-चिनोगत्यात् ॥१२॥ त्रासका- अकस्माद्भयविधानात् ॥१३॥ अनार्योपेतत्वात् अनार्यः ॥१४३ चित्तविप्लवकारित्वात् उद्वेगकरः ॥१५॥ चकारः समुगये । निर्ग- ता परमाणरक्षाऽपेक्षा चान्छा आकांक्षा यस्मिन् सः निरपेक्षः ॥२६॥ निर्गनः श्रुत पारित्रधर्मात् इति निर्मः ॥१७॥ नितिः पि. पासा वध्यं प्रति स्नेहः परप्राणिपु जीवितव्यतपाऽपि नास्ति ।।१८। निर्दयत्वात् निःकरुगः ॥१९॥ नरकः स एव आवासः तत्र, निधनं-परणं तत्र गमनं-प्रापणं पर्यवसानं यस्य स नरकावासनिधनगमनः ॥२०॥ मोहो अशानं तदेव महद्भयं तत्मवर्तकः कचित प्रवर्द्रक इति पाठः ॥२१॥ मरणेन हेतुना देहिनां वैमनस्य दीनमनःकारका ॥ २२ ॥ प्रथमं आयं मृपावादादिद्वारापेक्षया न तु प्रवाहाऽपेक्षया अनापर्यवसानत्यात् आचं आश्रयद्वार इत्यर्थः । अधर्मस्य अवतस्य इमानि विशेषणानि यथाशं इति द्वारं व्याख्यातं, यन्नामेति द्वारं व्याख्यानयनाइ- इमाणि नामधेनाणि [तस्स य नामाणि इमाणि] गोषणाणि होति तीसं, तं जहा-पाणयहं १ उम्मूलणा ·सरीराओ २ अवीसंभो ३ हिंसविहिंसा ४ तहा अकिंचं च ५ घायणा दमारणा ७ वहणा ८उद्दवणा ९ निवाय- णाय १० आरंभसमारंभो ११ आउयफम्मस्वदवो भेयणिवणगालणा य संवगसंखेयो १२ मनू १३ असंनमो १४ कडगमद्दणं १५ वोरमणं १६ परभवसंकामकारओ १७ दुग्गतिप्पवाओ १८ पावकोवो य १९ पावलोभो २० छविच्छेयकरो २१ जीवियंतकरणो २२ भयंकरो २३ अगकरो य २४ वज्जो २५ परितावणअपहओ २६ विणासो २७ निज्जवणा २८ लंपणा २९ गुणाणं विराहणत्ति ३० विय तस्स एयमादीणि णामधेन्जाणि होंति तीसं ॥२॥ तस्य प्राणियधस्य, चकारः पुनरर्थे, इमानि वक्ष्यमाणानि अभिधानानि नामानि, गुगैनिष्पनानि भवन्ति-त्रिंशत् तद्यथा- यत्स्वरूपेण दर्शयति-प्राणिनां जीवानां वधो घातो हननं । १ । क्षस्य यथा उन्मूलना तथा शरीरतो जीवस्य उन्मूलना। २। अविश्वासो जीवानां अविश्वसनीयः । ३ । हिंसानां विहंस्या एतावता किं अरूपी हिंस्य एव न तदा हिंसा कथं स्यात् इति हिंसाविहिंसा सा स्वरुपत आत्महिंसा एव तदाशयत्वात् ।४। तथा पुनः अकृत्यं अफरणीयं । ५। घायणा- घातना ।६। मारणा एकार्थाः परं वधयन्धादिना भेदः । ७ । वहणा-माणपीडाकारित्वात् । ८ । उपद्रवणा- उत्पातोत्पादकत्वात् ।९। निपातना-त्रयाणां मनोवाक्कायानां अथवा देहयुक्तेन्द्रियाणां जीवस्य पातना । १० ! आरम्भः कृप्यादिव्यापारस्तेन समारम्भो आरम्भसमारम्भः ।११। आयुः कर्मण उपद्रवो भेदः तस्य निष्ठापनं गालनं ' अज्झवसाण निमित्ते' इत्यादिरूपेण, चकार समुच्चयार्थः संवर्तकः संक्षेपकः सर्ववलसामर्थ्यादीनां संक्षेपकारकः । १२॥

·थाश्रये मनपाक- रणशान वि० वृत्तिः इति त्रिंशत् संवघापूरणाय नाम एकं अन्यया त्रीणि नामानि भिन्नानीति गमकपदं एकार्थम् । १२ । मृत्युः परलोकगमनकालः ११३ । 'असंयमः अविरतिः । १४ । कटकेन सैन्येन कलिंजेन आक्रम्य मईनं कटकमदनं । १५ । व्युपरमणं-पाणेभ्यः उपरमणं , वधनामानि ।१६। परभवसंक्रामणकारकः प्राणाविपावस्यैव परभवगमनं । १७ । दुर्गतौ-दुष्टगत्यां प्रपात:-पतनं ग यामिव यस्य सः दुर्गतिमपातः । १८ । पापरूपत्वात् पापः कोपकारित्वात् कोपः द्वावपि नाम एकार्थवाचि । १९ । पापं अपुण्यं लुभ्यति इति पापलः अथवा पापं लातीति पापल।।२०। च्छविः-शरीरं तस्य च्छेदं करोतीति च्छविच्छेदकरः ।२। जीवितव्यं प्राणधारणं तस्य अन्तकरः । २२ । भयानि सप्तभयानि तानि करोतीति भयङ्करः । २३ । ऋणं दुःखं पापं वा करोतीति ऋणकरः। २४ । वजमिव वत्रं गुरुत्वात् महामोहहेतुत्वात् ।२५। परितापकारी मृपावादादि अन्ये आश्रया अस्मिन् भवन्तीति परितापाश्रवः ।२६। विनाशो नाशः माणानां इति गम्यं । २७ । निर्यता निर्गच्छता परभवे संसारपरिभ्रमणशीलरूपे नियतना । २८ । लोपना- छेदनं । २९ । गुणानां ज्ञानदर्शनचारित्रजीवगुणानां विराधनाकारित्वात् । ३० । इति उपदर्शने, अपि-समुच्चये, वस्य माणि- वयस्य, एवमादीनि उक्तस्वरूपाणि, नामानि अभिधानानि, त्रिंशत् सङ्ख्याकानि भवन्ति-वर्तन्ते। जं नामा एतत् द्वारं वर्णित द्वितीयं । अथ नह को जारिसं फलं दिति द्वारं तृतीयं तवर्णयन्नाद- अथ वर्णनालापका-पाणिवहस्स कलुसस्स कडयफलदेसगाई तं च पुण करेंति केवि पावा असंजया अविरया अणिहुएपरिणामदुप्पयोगा पाणवहं भयंकर बहुविहं बहुप्पगारं परदुक्खुप्पायणप्पसत्ता 'इमेहिं तसथावरहिं जीवहिं पडिणिविठ्ठा, किं ते? पाठीन-तिमितिमिगिल-अणेगास-विविहजातिमंडक दुविहकच्छम:

·पकचक-मगरदुविह-मुसंढ-विविहगाह-दिलिवेढय-मंडय-सीमागार-पुलक-संसुमार वहुप्पगारा जलयर विहा- णा कए य एवमादी। सस्य पूर्वोक्तत्रिंशन्नामकस्य माणातिपातस्य, कलुपस्य मलिनस्य पापस्य, कटुकफलदर्शकानि-असुन्दरभवायतिमूलानि तेषां नामानि, त-प्राणातिपातं, च-पुनरर्थे, कुर्वन्ति पापात्मनः केचन अपि पुनः न तु सर्व इत्यर्थः । कीदृशाः कुर्वन्ति ? तान् आह-असंयता अजितेन्द्रियाः, अविरताः तपोऽनुष्ठाने अरताः, अनिभृतः--अनुपशांतः अस्थिरचित्तत्वात् परिणामश्चित्ताभिप्रायः, प्रयोगो दुष्टमनो वाक् कायव्यापारो येषां ते । ते पापाः प्राणिवधं सर्वप्राणिभयंकरं भयोत्पादकं पाणिवधकरणस्य यहवः प्रकारा यस्य तस्य बहु: प्राणिपु भवन्ति । कीदृशाः पापाः ? परेपां जन्तुनो दुःखोत्पादनमसक्ताः जन्तूपीडाकरणे रता इत्यर्थः एतेषु प्रत्यक्षेषु त्रसना- मनिप्पन्नेपु स्थावरेपु एकेन्द्रियादिपु वा तत् अरक्षणतो द्वेषवन्तः परिनिविष्टाः कथं कथं प्राणिवधं कुर्वन्तीत्यर्थः। पाठीना मत्सवि-- शेपाः। तिमितिर्मिगिला महामत्स्याः तेऽपि महामत्स्यतमावा दालादयो, विविधमकाराः झपा मत्स्येषु क्षुद्रमत्स्याः, विविधनातीया मण्डुकाः भेकजातौ पसिद्धाः, सूक्ष्ममत्स्यखलमत्स्ययुगलमत्स्यादयो, द्विविधाः कच्छपाः १ मांसकच्छपाः २ अस्थिकच्छपाश्च, नक्रचक्राः मत्स्यजातिविशेषाः, मकराः जलचरविशेपाः द्विविधाः स्थले जले जाताच, मूढसंढमत्स्या विविधजलोत्पन्नाः, ग्राहा जलजन्तुविशेषमत्स्याः, दिलिवेटकाः पुच्छेन ये वेष्टयन्ति ते,मण्डूकसीमाकारपुलकाद्यः सर्वेऽपि ग्राहभेदाः, सुंमुमाराः जलचर- विशेपाः, इत्यादयो बहुप्रकाराः तान् नन्तीति वक्ष्यमाणेन योगः, जलचराणां विधानानि भेदानि कृतानि एवमादयो ज्ञेयाः । कुरंग-रुरु-सरह-चमर-संचर-उरब्भ-ससय-पसय-गोण-रोहिय-हय-य-खर-करह-खम्गी-वानर- ·समन्पार- आश्रये वध्यवधक- पयोजनानि वि० एगिः गनय-विग-सिपाल-कोल-मज्जार-कोलसुणगा--सिरियंदलगावत्त-कोकतिय-गोकन्न-मिय-महिस-वियग्य. छगल-दीपिग-साण-तरच-अच्छभल्ल-सडूल-सीह-चिल्लुल-चउप्पयविहाण कएय एवमादी । पुरमाः मृगाः, रुरुस्तजानीयमृगविशेषाः, सरमा महाऽटन्यां पशुविशेषाः लोकेऽष्टापदनामानः परासरेति पर्याया ये हस्तिनमपि पृष्ठे समारोपयन्ति, चमराः अरण्यगावः, संवरा येषां श्रृङ्गेऽनेकशाखा भवन्ति, उरधाः मेपाः, शशाः शशकाः, पशयाः-दिसुराभाटव्यपगृविशेषाः, गोगा गावः, रोहिताश्रतुष्पदविशेषाः, या अश्वाः, गजा इस्तिनः, खरा गर्दभाः, करमा उष्ट्राः, सहिनोयेषां पार्धयोः पक्षवत् चर्माणि भवन्ति श्रृङ्गं चेकं शिरसि भवति । वानरा मर्कटाः, गवयाः वर्तुलकण्ठाः संढाः, टकाः इहामृगाः [वरगडा इति लोकभाषायां,] श्रृगालाः जम्यूकाः, कोलाः उन्दराकृतयः, मार्जारा बिलाडाः, कोलसुनकाः मही- शूराः अथवा कोडः शूकरः श्वानः, श्रीकन्दलकाः एकखुरनीवविशेषाः, आवर्ता अपितज्जातीयाः, रात्रौ को खंति ते कोंकतिकाः ननुप्पदविगेपाः, गोफर्णाः स्यालयोसा लोकरूठ्या, मृगाः हरिणाः, महिपाः यमवाहनाः, व्याघ्राः प्रतीताः, छगलाः अनाः, दीपिकाः ['दीपडा' इति लोकभापया, श्वानाः आटव्या नाहरः, तरक्षा भल्लूका [रोंछ',] अछभल्लूकाः मृगविशेषाः, शार्दूलाः, सिंगः शूग्दावन्तो हरयः, निलणाः चित्रकाः एवमादीनि पूर्वोक्तानि चतुष्पदाभिधानानि कृतानि विहितानि । अयगर-गोणस-वराह-मालि-काकोदर-दन्भपुष्फ-आसालिय-महोरगोरगविहाण कएय एवमादी ॥२॥ मजगसः-परिसर्पविशेषाः, गोणसाः-निःफणादिविशेषाः ['चाकलं' इति भाषा,] पराहिगो-दृष्टिरिपाइयः, मुकुलिकाः फणान मुन्नि, कोकोदराः सामान्य विषधराः ['परड' इति भाषा,] दर्भपुप्पा विरलीकृतफणाः, आसालिका महोरगाथोरपरि- ·सर्पविशेषाः तत्राऽऽसालिका यच्छरीरं द्वादशयोजनप्रमाणं उत्कर्पतो भवति क्षयकाले च महानगरे स्कन्धाचारादीनां मध्ये उत्पद्यन्ते आसालिका द्वीन्द्रिया अप्युक्ता सन्ति ते चाऽन्ये इति ज्ञेयं । महोरगा मनुष्यक्षेत्रयहि विनो सहस्रपोजनममाणानि विविधप्रकाराणि उरगनामानि कृतानि इत्यादीनि । छारल-सरंप-सेहसल्लग-गोधा-उंदर-गउल-सरड-जाहग-मंगुस--खाडहिल--चाउप्पाइया-घिरोलिया- सिरीसिव-गणे य एवमादी ॥३॥ क्षारला-भुनपरिसर्पविशेषाः, शरम्यास्त एच सेहो जाइकाः, [सेहला इति भापा,] सैल्लकाः [ 'सीसोलिया' इति भापा) गोधा (' गोड ' इति लोकभापा] । उन्दराः मूपकाः, नेकुलाः ['नउलीया' इति लोकभाषा] शरटाः कुकैलशाः ['काकेंडा' इति लोकभाषा] । कण्टकाटतशरीराः जाहकाः, मंगुसास्तज्जतीयाः, कृष्णशुलपहावितरेखा: ['खसखली' इति भाषा) चातुप्पादिका- स्तनातीया एव, गृहगोधा [ घीरोली' इति भापा,] । सरिसृपगणः भुजपरिसप्पाः, इत्याधनेकभुजपरिसर्पजातयः । कादंयक-यक-यलाहक-सारस-आडा-सेतीय-कुलल-जुल-पारिप्पव-कीर-सउण-दीविय-(पीपीलिय) हंस-धत्तरिह-परभास-कुलीकोस-कोंच-दगतुंड-टेणियालग-सुचीमुह-कपिल-पिंगल-कागकारंडग-चफवाग- उफोस-गगड-पिंगुल-सुग-परहिण-मयणसाल-नंदीमुह-नंगाणग-कोरंग-भिंगारग-कोणालग-जीवजीवक- तित्तिर-पग-लायग-कपिजलक-कवोतक-पारेवग-चटग-ढिंक-कुकुड-रमसर-मयूरग-चउरग- हयपॉडरिय- -

·आश्रये
वध्यवधक-
पयोजनानि
मनव्याक
वि० वृत्ति
॥८॥
.
करक-चीरल्ल-सेण-वापस-विहग-सेण-सिण-चास-वग्गुलि-चम्मडिल-विततपक्खी-समुग्गपक्खी-खहयर-
विहाणा कएय एवमादी ॥४॥
कादम्याः सविशेषाः, बकाः मनीताः,वलाकाः शुलपक्षिणः, सारसाः ['सारसडां' इति लोकभाषायां] आढा [आडि'इति भाषा)
सेतीका जलपक्षिणः, कुललाः रक्तचरणहंसाः, वंजुलाः खंजनाः, पारिप्लवाः चपलनातीयाः, कीराः शुकाः, शकुनिकाः वित्तरणाः,
दीपिकाः [देवीति भापा, हंसाः श्वेतपक्षाः, धृतराष्ट्राः कृष्णचञ्चुहंसाः, पवभासाः कृष्णाननाः, कुटीक्रोशाः शकुनाः सामान्यपक्षिणः,
क्रौञ्चाः क्रोश्चपतिविशेषाः, दगतुण्डा जलकुर्कटी, देलिका लगा जैलचरविशेषाः [ 'काङ्कणियारा' इति भापा, झूचीमुखी
[सुघरीति' लोकभाषा, ] कपिलाः कारंडवाः जलचरविशेषाः, पिङ्गलाः पक्षिविशेषाः, काकाः पर्वतीयाः, करण्डकाः [ 'वतक'
इति भाषायां,]चक्रवाकाः, उत्क्रोशाः पतिविशेषाः, गरुलाः गुरुडजातीयाः, पिङ्गुलाः रक्तशुकाः, शुकाः रक्ततुण्डाः, वहिणो मयूराः,
मंदनसालिका ['मीना' इति भापा,] नंदीमुखाः तज्जातीया, नन्दमानकाः द्वचङ्गुलप्रमाणशरीराः भूमिवर्चिनः, कोरकाः कोणालकाः,
भृङ्गारिकाः सारिकाजातयः, कोणालाः चतुरस्राकाराः, जीवजीवाश्चकोराः तैत्तिराःवर्तकाः एते सर्वेऽपि लावकाः एकनातीयाः,
परपक्षचरणादिभेदकृतो ज्ञेयाः, लोके 'लावडा ‘होला' 'कमेडी' इति भाषाः,] कपिजलाः, कपोताः पारावताः 'पारेवा' इनि
भाषा] चटकाः, दिकाः पानीयचारिणः, कुटकाः, मसरमयूरकलापरहिताः मयूरविशेषाः, चतुरगचकोराः हयपोटरीकादयः
सर्नेऽपि हृदनीरवर्तिनो जलंचरविशेपाः, करंकाः द्रहोद्भवाः, चीरिलिकाः पशिविशेपाः, श्येनाः गृध्राः, वायसाः काकाः, विहगाः
पक्षिणा, श्येनाः सिचानकाः, शकुनी ['कावली' इति भाषा:, चासाः प्रतीताः, वेल्गुलिकाः चर्मचटिकाः [वडवागुलि लोकभाषा,]
॥ ८॥

·चर्ममयी सर्वतनुः [चमाचडीति भाषा, ] महावल्गुलिकाः विततपक्षिणः, समुद्गपक्षिणश्व- मनुष्यक्षेत्रवहिवर्तिनः, खचरविधानाः, कृतानि पूर्वोक्तानि इत्येवमादीनि नामानि प्रतिघ्नन्ति जलधलखगचारिणो उ पंचिदिए पसुगणे वियतियचरिदिए विविहे जीवे पियजीविए मरणदुक्खपडिकूले वराए हणंति यहुसंकिलिट्ठकम्मा ॥ ५ ॥ जलस्थलखचारिणः। पश्चेन्द्रियपशुगणानुपलक्षणात् द्वीन्द्रियकृमि-गण्डोल-जलौक-पूतरक-चालक-मङ्गलामाट्यहाप्रभृतिषु स्पर्शन-रसनरूपद्वीन्द्रियेषु, त्रीन्द्रियस्पर्शनरसनघ्राणरूपेषु मत्कुण-यूका-लिक्षा-पिपीलिकोपदेहिका-शृङ्गालीमभृतिषु, स्पर्शन- रसन-प्राण-चक्षुरूपेषु चतुरिन्द्रियेषु भ्रमर-मक्षिका-पतङ्गिका-अन्धिका-तीड-दंश-मशक-पृश्चिकमभृतिषु विविधजातिपु प्राणिपु, कीदृशान् जीवान् ? प्रियं वल्लभं जीवितं माणधारणं येषां ते, मरणस्य दुःखस्य वा प्रतिकूला वा ये ते तान्, वरं निरन्तराचरणतया मधानं अक-दुःखं येषां ते वराकाः तान् वराकान्-दीनान प्रन्ति--विनाशयन्ति, बहुसंक्लिएकर्माणः सत्त्वा ये भवन्ति ते तान् पूर्वोक्तान जन्तून् विनाशयन्तीत्यर्थः । इमेहिं विविहेहिं कारणेहिं, किं ते?, चम्म-चसा-मस-मेय-सोणिय-जग-फिफिस-मत्थुलुंग-हिययंतपित्त- फोफस-दं तहा अद्विमिज-गह-नयण-कपणाहारुणि-नपा-धमणि-सिंग-दाढि-पिच्छ-विस-विसाणवालहे- हिंसंति य भमरमधुकरगणे रसेसु गिद्वा तहेव, तेई दिए सरीरोवकरणट्ठयाए किंचणे दिए वहये वत्थो हरपरिमंडणहा ॥ ६-७॥

·- पशव्याक आश्रये वध्यवधक- पयोजनानि एभिः-वक्ष्यमाणैर्विविधैः-विचित्र, फारणैः-पयोजनैः कृत्वा किं तस्मयोजनं? चर्म-त्वक्, वसा-शारीरस्नेहविशेपः, गांसं- पण माना / पलं कठिनरुपिरं, मैदो-देपानुविशेषः, शोणित-रुधिरं, यकृत्-दक्षिणकुक्षौ मांसग्रन्थिा,फिष्फसं-उदरमध्याव्यविशेषः, मस्तक वि०चिः पास मण्डलाकः 'भैजो' इति भाषा पीदो-पेटुची पितुंडादिभाषा] हृदयमांस, अन्त्राणि [ 'आंतरडांभापा, फोफसं शरीरावयत्र- विशेषः इत्यापथ हिंसन्ति, दन्ताः दशनास्तेषां अर्याय, अस्थिमजाथै, नखार्थ, नयनानि लोचनानि तदथै, कर्णार्थ, स्नायु स्नसा तदर्थे, नमै नासिका धमन्यो-नाड्यः शृ-विषाणं दंष्ट्रा-अन्त्पदन्ताः पिच्छ-पत्रं विष-कालकूटादि विषाण-हस्तिदन्तः वाला:-केमा एतेषां हेतुभयोजनायें हिंसन्ति नन्ति । भ्रमराः कृष्णाः मधुकराः भ्रमराः तेपां गणाः समुहाः तान् हन्तीति योगः रसेषु गृध्रा मधु गृह्णार्थमित्यर्थः। तथैव तद्वत् श्रीन्द्रियादीन-कामकूणादीन् शरीरस्य उपकारार्थं अथवा शरीरं उपकरणं संस्कारसंधानाद्यर्थं वा, तान् किंभूतान् ? कृपणान् कृपारंपदीभूतान् द्वीन्द्रियादीन् हन्ति-बहून्-प्रचूरान् । वर्ख उहरत्ति उपगृहाणि आश्रयविशेषः तेषां परिमण्डनं-अलंकरण वरसादीनां, रञ्जनं गृहादीनां, शङ्ख-शृंक्तिंचूर्णादिमिर्धवलनं तदर्थं वा । तत्र वस्त्रार्थ पट्टसूत्रसंपादने कृम्यादीनां हिंसा, मृतिका- जलादिद्रव्येषु पुनरकादीनां घातः। अण्णेहि यं एबमाइएहिं यहूहि कारणशतेहि अवुहा इह हिंसंति.तसे पाणे इमे य एगिदिए पहवे वराए तस्से में अण्णे तइंस्सिए चेवे तणुसरीरे समारंभंति । अत्ताणे, असरणे, अणाहे, अयंघवे, कम्मनिगडबढे, अकु- सलंपरिणाममयुंद्विजणदुबिजाणंए, पुदविमए, पुढविसंसिए, जलमंए, जलगए, अणलाणिलतणवणस्सइग- ·. निस्सिए य तम्मयताजिए चेव तदाहारेतप्परिणयवाणगंधरसफासयोंदिरूवे अचक्खुसेयं चक्खुसे यतसकाइए असंखे धावरकांए यं सुहमवायरपत्तेपसरीरनामसाधारणे अणंते हणंति.अविजापओ य परिजाणो य जीवे इमेहि विपिहेहिं कारणेहिं, कि ते ?,॥८॥ अन्पैः एवंमादीभिः बहुभिः करिणशतैः अयुधा-मां अविवेकिन इई-जीवलोके हिंसन्ति-विनाशयन्ति नन्ति सान् माणान् । तथा इमान्-प्रत्यक्षादीन इमे एकेन्द्रियादीन् पृथिव्यादीकान् वराकान-तपस्विन अकामक्लिष्टसहकान् प्रसान् , अन्यान् तदाश्रितान् च पुनः तनिष्ठां प्राप्तान, चेव-निश्चितं, किंभूतान् ? तनुः कृशं शरीरं येषां ते तान् समारम्भन्ते-घातमारम्भन्ते किंभूतान् ? अत्राणान्-अनर्थप्रतियातकाभावात् , अर्थ प्रति प्रापकाभावात् अशरणानित्यर्थः, अत्राणान-स्वयं ..रक्षित मशक्यान्, परैरक्षितुमशक्या अशरणा इत्यपि अतं एक. अनाथान्-योगक्षेमकारि-नायकाऽभावात्, अत एव अवान्ध- वान-खजनसंपायकार्याऽभावात् , तत एवं कर्मभिः कर्माण्येव वा पद्धानि-निगढानि येषां ते तान्, दयारहित- पेनाऽकुसलपरिणामान्, मिथ्यात्योदयात् यो जनो-लोको मन्दबुद्धिलोकस्तेन दुर्विज्ञेयाः ज्ञातुमशक्या ये ते तान्, पथिवीमयान् पृथिवीकायिकानं, पृथिवीसंश्रितान् अलसादिवसान्, एवं जलमयानं , जलगतान् पूतरकादीन, अनुलस्तेजः- कायः, अनिलो वायुकायः, तुर्ग-वनस्पतिगणो-यादरवनस्पतीनां समुदायः एतनिश्रितान् च एतदुपजीविकान् असान् | इति हृदयं । नेपामेवाऽनिलाऽनलंतृणवनस्पतिगणानां विकारास्तन्मया अनलकायिकादय एव तथा तेषामेव योनिकास्तयो- निका एक ने पृथियोदय एव आधारो येषां ते तान् , तथा तदेवं आहारो येषां ते तान् , तेषां एव परिणता-बद्धा वर्णगन्धरसस्पर्शः

·आश्रवे
वध्यवधक-
भयोजनानि
पक्षपार-
पा बोन्दी शरीरं नस्यैव रूपं सभावो येषां ने तान् , अचक्षुर्गावान् आगमप्रमाणगम्यान, चाक्षुपान् चक्षुर्गायान वा, प्रसनाम.
फोदयानिनीवरागिस्तत्रभवान् असयान सङ्ख्यातीतान् , तिष्ठन्तीति स्थावराः स्थावरनामकर्मोदयवर्तिना, कायः समु-
रिक रनिदायो रागिरिति पर्यायाः ॥ सूक्ष्मनामकर्मोदयवर्तिनः, वादरनामकर्मोदयवर्तिनः, प्रत्येकनामकर्मोदयवर्तिनः साधारणनाम-
कमोदयवर्तिनः, शरीरं शरीरं पति एक एक जीयः प्रत्येकः अनन्तजीवैः संभूय एकं शरीरं निष्पादनं तत्साधारणनाम ते
अनन्तान् ये साधरणाः तान् प्रन्तीति तान् । किंभूतान् ? स्ववधपरिज्ञानं अजानत एकेन्द्रियादीन् , स्वयधपरिज्ञानं तत्र
प्रसादीन् मुखदुःख्यमनुभयनः तान् जीयान् प्रति इमैः प्रत्यक्षवक्ष्यमाणैः विविधैः कारणैः किं तत्मयोजन ?
करिमण-पोषणरणी-वावि-वप्पिणि-कृच-सर-तलाग-चिति-चेतिय खाइयं आराम-विहार-धूम-पा-
गार-दार-गोउर-अहालग-चरिया-सेज-संकम-पासाय-विकप्प-भवण-घर-सरण-लयण-आवण-चेय-दे-
बकुल-चित्तसभा-पया-आयतणा-यसह-भूमिघर-मंडपाण कए भायणभंडोवगरणस्स य विविहस्सय अट्टाए
पुर्वि हिसंति मंदबुद्विया ॥९॥
फरणं कपिः, पुष्करिणी-कमलवती वापी चतुष्कोणा पुष्करिणी पुष्करवती वापी इत्यप्यर्थः, वमाः केदाराः, कूपः निपानं,
सरो-लए, पटाका-महत्सरः, चितिभित्यादिचयनं चेति मृतदहनार्थ काप्ठस्थापन, खातिका-परिखा, आरामो-पाटिका, विहारो
चौदाश्रयः, स्नुपः चितोपरिगृहं, माफारः शालः [ग' इति भाषा,]। द्वारं 'यार' इति भाषा,] गोपुरं मतोली कपाट वा, अट्टा-
लफः गोपरि भापविशेषः, परिका नगरमाकारपोरन्तराले अष्टहस्तप्रमाणः मार्गः, सेतुः पालिः, सङ्क्रमो विपमोचरणमार्गः,
॥१०॥

·पासादो रानभवनादीनि विकल्पास्तद्भेदाः चतुःशाला, भवनानि इष्टिकादिमयानि, गृहाणि तृणमयानि, शरणानि सामान्यगृहाणि, लगनानि-पर्वतनिःकुट्टितगृहाणि, आपणाः इटाः, चैत्यानि यक्षादीनां प्रतिमास्थानानि, देवकुलानि-सशिखरदेवमासादाः, चिनसभा-चित्रवन्मण्डपः, भपा-जलदानस्थान, आयतनं देवायननं, आवसथ:-तापसाश्रमः, भूमिगृहं प्रसिद्धं, मण्डपा:-छायाद्यर्थ पटमण्डपाः इत्याधनेकआश्रयविशेषाः एतेषां कृते-निमित्तं हिंसन्तीत्यर्थः । भाजनानि पात्राणि सौवर्णादीनि भाण्डानि, मुन्म- यानि फयाणकानि, लवणादीनि वा उपकरणानि उदूखलादीनि अधिकरणानि तेषां विविधस्य वा अर्याय हेतवे पृथिवीकायिकान् , हिंसति । मन्दबुद्धिकाः मिथ्यात्योदयेन हीनसत्त्याः॥ जलं च मजणय-पाण-भोयण-वत्थधोवण-सोयमादिएहिं ॥१०॥ जलं च अकायिकान् हिंसन्ति मज्जनं-स्नानं पानं-भोजन-वस्त्रधापन-शौचन-आचमनं एवमादिभिः कारणैः अप्- फायिकान् विनाशयन्ति ॥ पयण-पयावण-जलावण-विदंसणेहिं अगणिं ॥ ११ ॥ पचनं स्वयं, पाचनं अन्यैः ओदनं वा, ज्वलापनं अग्नेरुद्दीपनं, विदर्शनं अन्धकारस्थवस्तुप्रकाशनं एभिः कारणैः अग्नि- फायान् विनाशयन्ति ॥ सुप्प-वियण-तालयंट-परिघुनक-हुणमुह-करयलसम्गपत्त-वत्थएवमादिएहिं अणिलं ॥ १२॥ तथा मप्पैकं प्रतीत, व्यञ्जनं वायूदीरक, तालटुन्तं तदेव परं द्विपुटादिवत्रं, पृथुनक मैयूराङ्ग [पंखो' इति भाषा,] तथा ·मश्नव्याक. रण ज्ञान आश्रये पध्यवधक- प्रयोजनानि गुणं पत्रादि मुख-आस्यं करतलं हस्तं वस्मात् सर्गजातमित्यर्थः, पत्रं वृक्षादीनां पणे, पखं अंशुकाचलं, इत्यादिभिर्वांतोदोरगैः वायुकायिकान् विनाशयन्ति ॥ वित्तिः अगार-परिया [डिया] र-भक्ख-भोयण-सयणासण-फलक-मुसल-उखल-तत-विततातोद्य-वहणयाहण- मंडव-विविहभवण-तोरण-विटंग-देवकुल-जालय-द्वचंद-निज्जुहग-चंदसालिय-वेतिय-णिस्सेणि-दोणि- चंगेरी-खील-मंडक-सभा-पवा-वसह-गंध-मल्लाणुलेवणं-घर-जुय-नंगल-मेइय-कुलिय-संदण-सीया-रह- सगड-जाणजोग्ग-अहालग-चरिअ-दार-गोपुर-फलिय-जंत-सूलिया-लउड-मुसंदि-सयग्धी-यहुपहरणा-यरणु- वक्खराण-कए,अण्णेहिं यएचमाइएहिं बहुहिं कारणसएहिं हिंसन्ति ते तरुगणा भणिता भणिएय एवमादी॥१३॥ आगारं गेई, परिचारोवृत्तिः खङ्गादि क्रोशोवा, भक्ष्याणि मोदफादीनि, भोजनानि ओदनानि, शयनानि शय्पाऽऽसनानि, भद्रासनादीनि, फलकानि अवष्टम्भदानादिनिमित्तानि, मुशलानि उदूखलादीनि, उसलेति तदाधारमस्तरमयानि काठमयानिवा, व्रतानि वीणादीनि, विनतानि पटहादीनि, आतोपानि वादित्राणि विशेपाणि, बदनानि यानपात्राणि, चाइनानि शकटादीनि। मण्डपाः प्रतीताः, [ मांडचा ] विविधानि चतुम्बालादीनि भवनानि, वोरणानि द्वारशोभाकारकानि, विटङ्कः कपोतपाली [" छाजा' इति भापा, ] देवकुलं क्षेत्राधिष्टात्पमुखाणां, जालकं छिद्रयुक्तो गृहावययः, अर्द्धचन्द्रः सोपानजातिविशेषः, 'नियह द्वारोपरिवत्ति निर्गतदारु अन्तरङ्ग [ 'मथाला' इति भापा, ] चन्द्रशाला गृहोपरिवद्धभूमिः, ["अटालीति' भापा, वेदिकाः चत्वराः, निश्रेणिः अवतरणी 'नीसरणी' भाषा,] द्रोणी नावा, चंगेरी महती काप्ठनावा, गिन्तगरा छ कोटी इति भाषा] कील:

·शाहु मुण्डका वसपटकुटी, सभाजनआस्थानिका, प्रपा जलदानस्थानं, आवसथः तापसाश्रमः, गन्धाः चूर्णविशेषाः, माल्यं कुसुमं, अनुलेपनं विलेपन, अम्बराणि वखाणि, युपो युगं ["जूसर' इति भाषा, लांगलं हल, मेतिक येन क्षेत्र मृघते ['समार' भापा,] कैलिक हलभेदाः [वाटा वटाभापा, स्यन्दनो स्थः स द्विविधः सांग्रामिको देवयात्रिकय सङ्घामिकस्य कटिममाणं वेदिका भवति, शिविका पुरुषसहसवाहिनीयत्तूदाकारशिखराच्छादितो जम्पानविशेपरयःमतीतः, वृषभाव यानयुग्या, शैकट गंत्री, ['गाढलो' भापायां] यानं तद्विशेषः वहिल भापायोग्यं गोलदेशप्रसिद्धो द्विस्तिश्याणवेदिकोपशोभितो जम्पानविशेषः,अट्टालामाकारोपवर्ति आश्रयविशेपः, चरिफा नगरसाकारंतराले अष्टइस्तमानो मार्गः, द्वारं प्रतीतं, परिघाऽर्गलाफलिक, खाविकाच्छादनयन्त्राणि अरघद्दादीनि, शूलिका यध्यपोतनकाष्ठं अथवा शूलकस्तीक्ष्णभेदनकाष्ठ [सनेतु' भाषा, लकुटा सामान्यत्वेन काष्ठानि, 'मुसंदिः' महरणविशेषः, शंतनी महती यष्टिः 'नालिजपूरा' इति भाषा, यहूनि महरणानि करवालादीनि, आवरणं स्फुरकं [छरपलो इति भापा, उपस्कर गृहोपकरण मश्चकपल्यंकादीनि एतेषां कृते अर्थाय, अन्यैश्च एवमादिभिः बहुभिः कारणशतैः हिंसन्ति-विनाशयन्ति तरुगणान् फरफर्माणः पुरुषा इति योगः तथा भणितान् कयितान् , अभणितान् अकथितान्, एवं प्रकारान् ।। सरो सत्तपरिवजियाउवहणन्ति दढमूढा दारुणमती कोहा माणा माया लोभा हासारती अरती सोय वेदत्य जीयधम्मत्थकामहेउ सवसा अवसा अट्ठा अणट्ठा एय तसपाणे थावरे य हिंसंति ॥ १४ ॥ सत्वान् माणिनः कीदृशान् सत्वान् ? सत्वपरिवर्नकान् कावरानुपमन्ति-विनाशयन्ति, ते के दृढमूढा अत्यन्तनिर्दिवे फाय ते दारुणमतयो भीमाशयाः प्रन्ति, कस्माद्धेतोः ? क्रोधमत्सरेविशतः मानात् स्त्रोद्धत्वात्, मायातः शाठयात्, लोभात्

·आश्रवे
वध्यवधक
प्रयोजनानि
भव्याक- गृद्धितः, हास्यात् एतत्पूर्वोक्तजनितात्, रत्यरतिशोकात् अत्र च सर्वत्र पञ्चमीलोपो दृश्यः ॥ वेदार्यानुष्ठानं आचरणम्, धर्मच
रण ज्ञान-
कुलजात्यादेातकल्पः, अर्थो धनं, काम इच्छा गाथै शब्दादीनां, अर्थ हेतुप्रयोजनार्थम् ॥ स्वक्शाः स्वतन्त्राः स्वाधीना,
वि० वृत्तिः
अवनाः पराधीनाः, अर्थाय प्रयोजनाय-स्वात्मपरिजनदाक्षिप्याद्यर्थ, अनर्थाप निम्मयोजनत्वेन वा, बसपाणान् स्थावरांच,
॥१२॥
हिंसन्ति-विनादायन्ति ।।
मंदबुद्धीया सवसा हणंति, अवसा हणंति, सवसा अवसा दुहओ हणंति, अट्ठा हणंति, अणट्ठा हणंति,
अट्ठा अणहा दुहमओ हणंति, हस्सा हणति, वेरा हर्णति, रती हणंति, हस्सावेरारता हणंति, कुद्धा हणंति, लुद्धा
हणंति, मुद्धा हणंति, कुद्धा लुद्धा मुद्धा हणंति, अत्या हणंति, धम्मा हणंति, कामा हणंति, अत्या धम्मा
कामा हणंति ।। सू-३॥
मन्दाः मिथ्यावादयतो निर्विवेकमतयः स्ववशान्ति, परवशाःनन्ति, स्वचशा अवशाश्व दुहतो-उभयतो नन्ति, पुनः एकत्वं मूत्रे
प्रतिपादितं तत्तु पराधीनता एकस्य वहूनां ज्ञापनार्थे। अत्राऽपि चतुर्भङ्गी यया एको बहूनां पराधीनः १ वहवः एकस्य पराधीनाः
२ एकः एकस्य पराधीनः३ यहवो बहूनामिति ज्ञापनाथै, अर्याय-प्रयोजनार्थ नन्ति, अनर्थ-निःप्रयोजनं इन्ति, अर्थाऽना उभयतो
हन्ति, एवमालापकत्रयं । हास्य-वैर-रति-अरविभिः त्रिभिः आलापकचतुष्टयं योज्यं ॥ क्रुद्धा-देपिणः प्रन्ति, लुब्धा-विषयकामा-
अभिलापतो नन्ति, मुग्धा अज्ञानिनो प्रन्ति, एवं क्रुद्धलुव्यमुग्धैः सह आलापकत्रयं योज्यं । अर्था धनार्थिनः धर्मधर्मिणोरेभेदः
धर्मार्थिनो जातमित्यादिकुलाघभिमानता, कामिनो-विषयेच्छयो इन्ति, एवं अर्थ-धर्म-फामत्रयेऽपि आलापको योज्यः ।
॥ १२ ॥

·कपरे ते ?, जे ते सोयरिया मच्छवंधा साउणिया वाहा कूरकम्मा [वाउरिया] दीवित-बंधणपओग-तप्प- गलजाल-वीरलगायसीदभ-धाग्गुरा-कृष्टछलियाहत्या हरिएसा साउणिया य वीदंसगपासहत्था वणचरगा लुद्धगा महुघाया पोतघाया एणीयारा पोसणीयारा सर-दह-दीहिअ-तलाग-पल्लल-परिगालण-मलण-सोत्तबं. धण-सलिलासयसोसगा विसगरस्स य दायगा उत्तणवल्लरा दवग्गिणिया पलीवका कूरकम्मकारी इमे य यहवे मिलरखुजातीया, के ते, तत्र कतरे ये कृप्यादिकारणैः पाणिनोनन्ति इति प्रश्नः? अथोत्तरमाह-ये शुकराणां मृगयां कुर्वन्ति ते शौकरिकाः, ये मत्स्यान् वनन्ति ते मत्स्यबन्धाः, शकुनान् पक्षिणो प्रन्ति ते शाकुनिकाः, ये मृगान नन्ति ते व्याधाः, क्रूरकर्माणः, दीपिका चित्रकान् रक्ष- यित्वा मृगमारणाय बन्धनमयोगवन्तः मत्स्यवन्धनार्थ तत्पगलं-चडिशं मत्स्यवन्धनजालं वीरल्लका-श्येनाभिधानः शाकुनिः मंगादि- विनाशाय लोहमयी दर्भमयी वा बागुरा पाशरचना शाकूठा [सा कुटेन] स्थाप्यते पक्षिग्रहणाथै तरुनालिकायाः, कचित् वागरिया पाठे वागरिका-मृगनालिका तान् वनन्ति ते वागरिका जालिकायाः, छेलिका कथ्यते सा हस्ते येषां ते तादृशा हरिकेशाचाण्डाल- विशेपाः, कुणिकास्तदीयसेवकाः, वीदंशकपाशहस्ता येन पक्षिणा अन्ये पक्षिणो गृहान्ते ते वीदंशाः तदेव पाशो हस्ते येषां ते- ताशा बनपराः शवराः, लुब्धका व्यापाः [ पारधी इति भापा] मधुयातकाः मधुपातनशीला ये ते, पोता-लघुपक्षिणस्तान् घातकार, एणी समीमृगयाणार्थ हरिणीं चारयन्ति ते एणीचाराः, तान् पोपयन्ति ते पोपणीयाराः, सरो-जलाशयःद्रहो अगाधजको १ इत्यपि क्यचिदधिको पाठः ३

·नव्याक-
रणज्ञान
वि० वृत्तिः
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वथास्थाच
नदा, दीर्घिका सारणी [नीक इति भाषा], तटाकः प्रतीतः, पल्वलं-अखातसर, इत्यादिकान् परिगालनेन-शक्तिमत्स्यादि-
ग्रहणाथै जलनिस्सरणार्थ मलनेन भईनेन, श्रोनोवन्धनेन-जलप्रवेशवारणेन, सलिलाशयान् परिशोषयन्ति ये ते तथाविधाः, तथा
विपस्य कालकूटस्य द्रव्यसंयोगविपस्य दायका दातारो ये ते, तथा उद्गणानां वल्लराणां नवीनद्रोहांकुरक्षेत्राणां दवाग्निना दावा-
नलेन निर्दयं यथा भवति तथा, पलीवगत्ति भलीपकाः प्रदीपकाः ये ते, करकर्म कारिणः, इमे-अग्रे वक्ष्यमाणाः, च-पुनः,
अन्येऽपि-अपरेऽपि, बहवो-अनेके, मिलक्यू-ग्लेच्छजातीया अनार्या ॥ के ते तयया-
सक-जवण-सपर-यन्यर-काय-मुरुंडोदभडग-तित्तिय-पक्कणिय-कुलक्ख-गोड-सींहल-पारस-कोंचंध-
दयिल-बिल्लल-पुलिंद-अरोस-डोंय-पोकण-गंधहारग-यहलीय-जल्ल-रोम-मास-उस-मलया-चुचुया यचूलि-
यक-कोंकणग-कणग-सेय-मेता पण्हव-मालव-महुर-आभासिय-अणक्ख-चीण-लासिय-खस-खासिया नेदुर
मरहट्ट-मुहिअ-आरव-डोविलग-कुहण-केकय-हण-रोमग रुरु-मरुया चिलायविसयवासी य पावमतिणो ।
शकाः शकदेशोद्भवाः, यवनाः तुरष्काः अथवा यवं दुष्टपापं तत् नयन्ति ते यवनाः, एते सर्वेऽपि तचन्नामदेशोत्पन्न-
देशभापावत्रभक्षाद्याचारैर्भिन्ना ज्ञेयाः। शवराः, वर्वराः, कायाः, मुरंडा, उदा, भडकाः, तित्तिकाः-तित्तियदेशोद्भवाः,
पकणिकाः-शयरीतो जाताः पकणिकाः; कुलासाः, गौड़ाः, सिंहलाः, पारसाः, क्रौञ्चाः, अन्धाः, दविडत्ति द्राविडाः, विल्वला:,
पुलीन्द्राः, आरोपाः, डोम्याः, पोकणाः, गंधवाहा गंधहारका वा, वहलीकाः, जल्लाः, रोमाः, मासाः, वकुशाः, मलयाश्व, चञ्चुकाः
चूचुलिकाः, कोंकणकाः, कनकाः, सेताः, मेदाः, पनवाः, मालवा, मधुकरा, आभापिकाः, अनक्षाः, चीणदेशाःलासिफाः,
॥१३॥

·ससा, सासिकाः, निष्ठुराः, परहढेति महाराष्ट्राः, पाठान्तरे महा मुष्ठिका।, आरवाः, विलकाः, कुहुणाः, केकया:, हूणा दोणा वा, रोमकाः, यो, मरुकाः, चिलातीयाः, एते सर्वेऽपि अत्र सर्वत्र प्रथमा बहुवचनं ज्ञेयं । म्लेच्छविपयवासिनः म्लेच्छ- देशनाः पापमतयः। जलयर-घलयर-सणफतोरग-खहचर-संडासतोंड-जीवोवग्याय जीवीसण्णी य. असणिणो पजत्ते अपवते असुभलेस्सपरिणामे पते अण्णे य एवमादी करेंति पाणाइवायकरणं ॥ जलचराय मत्स्यादयः, स्थलचराश्य चतुष्पदमनुष्यादयः, सनखपदाथसिंहादयः, उरगाः-सर्पाः, खचराः पक्षिणः, संदंसकाकारं तुंई मुखं येषां ते संदंसतुण्डाः, जीवोपयातिनः सर्वत्रकर्मधारयः, संझिनच असंझिनश्च येपो दीर्घकालिकीः संज्ञा परिणतं मनस्ते- संधिनस्तदितरेऽसंशिनः, पर्याप्ताऽपर्याप्पलब्धिमन्तः, स्वाः स्वाः पर्याप्तीः अपूरयित्वा नियन्ते ते अपर्याप्ताः, अशुभाः संलिप्टा- ध्यरसायाः परिणामा येषां ते अशुभलेश्यापरिणामाः, एते पूर्वोक्ताः, अन्ये-उक्तेभ्योऽपराः, एवमादयः कुर्वन्ति रचयन्ति माणवधानुष्ठान । पाचा पाचाभिगमा पावमइ [पावई] पाणवहकयरती पाणवहरूवाणुढाणा पाणवहकहासु अभिरमंता तुट्टा पावं फरेच सुहोति य पहुप्पगारं ॥ पापात्मानः, पापमेव अभिगमं उपादेयं येषां ते, पापमनयः पापमेव श्रद्धानाः प्राणवधे कृता रुचिः अभिलापो यैस्ते, प्राणवध- रूपानुष्ठानाः तदेव आचरणं प्राणवधकथामु अभिरमन्त:-चित्तं ददन्तः, तुष्टाः-पापकर्मण्येव यद्धादराः, पापंप्राणवधरूपं कृतं कारितं

·व्याक-
गज्ञान
वि० वृत्ति
॥१४॥
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाश्च
वा दृष्ट्वा सुखमिति मन्यमानाः, वहुमकार-यातरूपं करण कारापणे तुष्टिवन्तः, ये माणवधं कुर्वन्ति ते प्रतिपादिताः ॥
इदानीं यादृशं फलं प्राणियधो ददाति एतदुच्यते-
तस्स य पावस्स फलविवागं अयाणमाणा वइंति महन्भयं अविस्सामवेयणं दीहकालयहुदुक्खसंकडं नरय-
तिरिक्खजोणि, इओ आउखए चुया असुभकामयहुला उववज्जति नरएस्तु हुलियं महालएसु वयरामय-
कुन-रुद्द-निस्संधि-दारविरहिय-निम्मदव-भूमितल-खरामरिस-विसमणिरयघरचारपसुं महोसिण-सया-
पतत्त चुग्गंध-विस्स-उब्वेयजणगेसु यीभच्छदरिसणिज्जेसु य निकं हिमपडलसीयलेसु कालोभासेसु य भीम-
गंभीरलोमहरिसणेसु णिरभिरामेसु निप्पडियारवाहिरोगजरापीलिएसु अतीव निचंधयारतिमिस्सेसु पतिभएसु
ववगयगह-चंद-सूर-णखत्त-जोइसेसु मेय-वसा-मंसपडल-पोचइ-पूय--रुहिरुक्षिपण-चिलीण--चिकण-
रसिया वावण्णकुहियचिक्खल्लकद्दमेसु कुकूलानल-पलित्तजालमुम्मुर असिक्खुरकरवत्तधारास निसियविच्छु-
यडंकनिवातोबम-फरिसअतिदुस्सहेसु य अत्ताणा असरणा कडुयदुक्खपरितावणेसु अणुपद्धनिरंतरवेषणेसु
जमपुरिससंकुलेख ॥
तस्य पापस्य-प्राणिवधरूपस्य फलविपाकं वृक्षस्य साध्यं फलमिव विपाकः कर्मणामुदयः तं फलविपाकं अज्ञानन्तः
वृद्धिं नयन्ति-बर्द्धयन्ति नरकतिर्यग्योनिमिति योगः, तद्धिय पुनः पुनस्तत्रोत्पादहेतुकर्मवन्धनात्, अतः कारणान
महद्भयं, अविश्रामवेदनां-विश्रान्तरहिताऽसातवेदनां दीर्घकालं यावत् बहुभिर्दुःखैः शारीरमानसर्या संकटा-संकुला यासां
॥१४॥

·तां, नरके निर्यषु च योनिः उत्पचित्वात् तां, आयुःक्षये च्युताश्तो मृताः सन्तः, अशुभकर्मबहुला, उत्पयन्ते, नरकेए तिर्यभुइलियं ति शीघ्र क्षेत्रत्तिभ्यां महत्सु महालयेषु, वनमयकुण्डया, रुन्दायां विस्तीर्णायां, निस्संधयो निर्विवराय, द्वारविरहिताः- मारकाः, निर्दिवभूमितलाय-फर्कशभूमयो पे नरकास्ते तथा खरामर्शाः कर्कशस्पर्शा विषमोन्नता, नरफगृहसम्बन्धिनो ये पारकाः कुव्यकुटा नारकोत्पनिस्थानभूता येषु नरकेषु तथा अतस्तेपु, तथा महोणाः-अत्युष्णाः, सदा मतप्ता नित्यतापा, दुर्गन्धा अशुभगन्या विश्रा-आमगन्धयः कुथिता इत्यर्थः, उद्विज्यते येषु उद्विग्नीभूयते से उद्वेगाः उद्वेगकारिणः, धीभत्सरौद्रदर्शनीया ये ते, नित्यं, हिम-शीतं तस्य पटलं-समुहस्ततोऽप्यधिक शीतला येषु तेषु नरकेपु, काल:-श्यामः अवभासः-मभा येणु ते, भयंकराः, गंभीरा:-अस्तायाः तत एव लोमहर्षिणो भयकद्रोमाञ्चजनका ये ते, निरभिरामेषु-अरमणीयेपु, निःमतिकारा अचिकित्स्या ये व्याधय: कठायाः रोगा:-सयो जीवयातिनः जरा-ययोहानि तथा ज्वराःशूलादयः तैः पीडिता येते, इदं च नारफधर्माध्यारोपामारकधर्माणां विशेषणमुक्त, भवीच नित्यान्धकारेण तिमिश्रानिचपा येषु तेषु अतएव, प्रतिभयं सर्वमाणिनां भयं घेषु तेषु, व्यपगता-नष्टा प्रवचन्द्रनावग्योचिटकेपुअत्र ज्योतिःसन्देन तारका गृह्यन्ते तेषु, मेदश्च शारीरपातुविशेषः वसा च शारीरस्नेहः मंसं-पिशितं तेषां पत्पटल-इन्दं पोरदंति अनिविट पूयफपिराभ्यां-पकरक्तशोणिताभ्यां उत्कीर्ण-मिश्रित विलीने जुगुपिाव-चिकणं आश्लेपवनसिकं, व्यापन-विनष्ट अथित-टित चिचखल्लमलिनत्वेन लपळपायमानः कर्दमो येषु तेषु, कुकूलानल:-कारीपानिः मदीसाऽऽतप्तमाना या ज्याला मुम्मरः स्फुलिनि मानिकणिका भस्मामिः, असिहरकरपत्राणां धारा येषु ते, निशितास्तीक्ष्णाः रश्चिकदंशस्य विनिर्गतेन- शिनिपावेन एभिा उपमीयन्ते इति तादृशः स्पर्शो अत्यन्त दुःखेन साधन्ते ये ते तेषु नरकेपु, अत्राणाः, अशरणाः, कटुकदुःख-

·अवमद्वारे
माणिवध.
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाश्च
सूत्र-४
मनल्याकन परितापनास्तेषु अनुयद्धाः क्रोधवशेन अत्यन्तं निरन्तरं वेदना येषु तेषु, तथा यमस्य दक्षिणदिग्पालस्य ये पुरुषा अम्बादयोऽ-
वि०त्तिः
रण माना। मुरविशेषा यापुरुषास्तैः संकुला ये वेषु ॥
तत्य य अन्तोमुहुत्तलडिभवपचएणं निव्वत्तेनि उ ते सरीरं हुंडं बीभच्छन्द्रिसणिज्ज बीहणगं अद्विण्हा-
॥१५॥
मणहरोमयजियं असुभगं दुरुसविसह, तत्तोप पन्नत्तिमुवगया इंदिएहिं पंचहिं वेदेति वेदण असुहाए चेयणाए
उज्जलपलविउल-फक्खड-खरफरसपयंडा घोर-पोहणगदारुणाए, किं ते ?॥
तत्र च उत्पत्तौ सत्यां अन्तर्मुहूर्तस्य लब्धिक्रियलब्धिः भवपत्ययश्च भवलक्षणहेतुश्च, तेन कालप्रमाणमात्रेण निवर्तयन्ति
कुर्वन्ति ते पापाः, पुनः शरीरं-बोंदी, हुँडै सर्वत्राऽलक्षणमयस्थिति अशुभं, वीभत्सदर्शनीयं दुर्दर्शनकं, भयजनक, अस्थि-स्नायु-
नख-रोमवनितं अशुभगंधं च, दुःखविपई पाठान्तरेण अशुभं दुःखविपदं यत्तत्तया तत्, ततः शरीरनिवर्तनाऽनन्तरं पर्याप्तमिन्द्रिय-
पतिमानमाणभाषामनःपर्याप्तिमुपगताः एतावता पश्चेन्द्रियपट्पर्याप्तिभिः अष्टसमयमुहूर्त्तमानेन मुहूर्नमुहूर्तानन्तरं पर्याप्तिसम्पूर्ण
पर्याप्त पृथग् पृथग् परिमाणेन न तु देववत् भाषामनसोक्यकालमिति दर्शितम् , पश्चेन्द्रियैर्वेदयन्ति किं ? दुःख कटु अशुभया
वेदनया महाकुंभीपचनादीनि दुःखकारणानीति योगः, कीदृशी वेदना उज्ज्वला लेशमात्रमप्युना,न बलवती-निवर्तयितुमशक्या
विपुला-सर्वशरीरव्यापिनी कर्कशस्पर्शेन मचण्डा जीवितक्षयकारिणी भयोत्पादकाः रुद्रा-भयोत्पादकाः दारुणा-भीपणाः वेदनाः
वेदयन्ति, कि तेति तद्यथा-
फंदुमहाकुंभिए पपण-पडलण-तयग-तलण-भट्ठभजणाणि य लोहकडाहकवणाणि य कोयलिकरणकोह.
स्यात्
॥१५॥

·णाणि य सामलितिरखग्ग- लोहकंटक- अभिसरणापसारणाणि फालणविदारणाणि य अवकोडकबंधगाणि लहिसयतालणाणि य गलगंयललंयणाणि मूलग्गभेपणाणि य आएसपचणाणि खिसगविमाणणाणि विशु- द्वपणिजणाणि यज्झसयमातिकाति यं एवं ते॥ कुंदु-लोही महाकुंभी महती उखा तयोर्मध्ये, पचनं भक्तस्पेव रन्धन, पृथुक धान्यविशेषस्य, तैपक-तापिकालोहगयभाजन तर यत् तलनं तैलादिना, तथा भर्जन अंगारादिभिः, लोहकटाहस्य काधनानि इक्षुरसस्येव उत्कालित, कुटुंति क्रीडाफरणेन, बलात्कारेण कोट्टः माकारस्तद्वत् बलिकरणं फोटनं कुटिलफरणं चूर्णनं तानि, शाल्मलिक्षविशेषस्तस्य तीक्ष्णाग्रा ये लोहफण्टका इस कण्टकाः तेषु अभिसरणं-गमनं अपसरणं च निवर्त्तनं, स्फाटनं-पाटनं त्वचः, विदारणं क्रकचादिभिः, विविधमकावन्धनं-अवकोट्ठबंधनं वृक्षशाखादौ यन्धनं उद्घन्धन तानि गलकंचलोल्लुटनानि शूलाग्रभेदनानि लष्टिशनैरिति शेषः, ताडनं कशादिभिः गलागछेदनादीनि, शूलाग्रभेदनानि-शूलामोतादीनि, आदेशप्रपंचनानि-असत् अर्थादेशतो विप्रतारणानि, अपमानतः खिंसनानि, निन्दनीयत्वात् विमाननानि व्युत्कृष्टं स्वकृतपापफलं मामोतु इत्यादि वाग्भिः संशब्दितानां आकारितानां, वध्यगावभूमिदुःखमापणानि वध्याश्रितदुःखानीत्यर्थः एवं इति उक्तक्रमेण ते पापकर्मकारिणः ॥ पुश्यकम्मकयसंचमीतत्ता निरयग्गिमहग्गिसंपलित्ता गाददुक्खमहन्भयं ककसं असायं सारीरं मानसं च निव्वं दूविहं वेदेति वेयणं पावकम्मकारी । यद्गुणि पलिओवमसागरोवमाणि कलुणं पालेन्ति ते अहाउयं जमा १ [नायो इनि भाषा ] ·मिल्याफ- रणान प्रेत्य तदा फातियतासिया प सई करेंति भीया, किं ते ?, ॥ अधर्मद्वारे पूर्वोत्कर्मणां सम्बन्धेन उपेतां प्राप्तांगदुःखरूपां एताशी वेदनां वेदयन्तीति योगः । ततां नरकाप्तिमहानिवजामिवत् / माणिवध- वि० एपि: सपदीसां. गाद-तीयतरदुःखैमहत्भयं यस्यां सा तां, कर्कशां कठिनद्रव्योपनिपातोत्पत्नित्वात् , असातां आसातावेदनीयकर्ममभवां, कारकाः शरीरमानसां च तीव्रानुभागमनितां द्विविधां वेदनां वेदयन्ति पापकर्मकोरिणः ॥ तथा बहूनि पल्योपमसागरोपमाणि यावत् करुणा वस्थाश्च दयास्पदीभूताः फरणां पालयन्ति । ते पूर्वोक्ताः पापकर्मकारिणः यया बद्धयमानायुष्कं गाढयाऽपि वेदनया उपक्रमते । तथा यमकायिकैर्दशिणदिक्पालदेवनिकायाऽऽश्रितरसुरैरम्बादिभिरित्यर्थः, त्रासिताः उत्पादितभया तत एव आर्तस्वरं कुर्वन्ति अतो भीताः भयं प्राप्ताः । यतः ते किं कुर्वन्ति इत्याह- अविभाय सामि भाय पप्प ताय जितवं मुय मे मरामि दुबलो वाहिपीलिओऽहं किं इदाणिऽसि? एवं दारुणो णिहओय मा देहि मे पहारे उस्सासेत (एय) मुहत्तं मे देहि पसायं करेह मा रुस वीसमामि गेविज मुयह मे मरामि, गाई तण्हाइओ अहं देहि पाणीयं- अविभाज्य नेपां सरूपं स्वामित्वे इति वदन्ति-हे स्वामिन् ! हे भ्रातः ! हे वप्प ! हेपितः ! हे तात-हे जनक ! हे जित- वान्-डे मारनय । वा-अथवा, जीवन्तं मां मुञ्च वा मरामि-म्रिये अहं, ' अत्र एक वचनं दीनापेक्षया' यतः अई दुर्वलो व्याधिपीडितः । किं इदानी असि-भवसि ? त्वं इति तैरुक्तः एवंपकारो दारुगो-रौद्रः निर्दयो-निष्करुणोःमा देहि मम प्रहारान्, वेत्स्वासनिधासाधासनालक्षणो अन्तर्मुहू मे देहि ॥ मासादं प्रसन्नतां कुरु, मा रुष्य-कुदयस्व, विश्राम करोमि, अवेयक- ॥ १६॥ १'लोकभाषायां योडीयार सास खाया दे' ·प्रीवायन्यनं मुन्न, मे-अम यतो मरामि अहं । गाई-अत्यर्थ तृष्णार्दितो-तृष्णापीडितोऽई, देहि मे पानीयं जलं इति नारकेण उक्त सति नरफपाला यद्भणन्ति तदाह- ताहंतपि य इमं जलं विमलं सीयलंति वेत्तूण य नरयपाला सवियं तउयं से दिति कलसेण अंजलीसुदट्टण यतं पवेचियंगोवंगा अंसुपगलंतपप्पुतच्छा छिपणा तण्हाइयम्ह कलुणाणि जंपमाणा विप्पेकखन्ता दिसोदिसिं अत्ताणा असरणा अणाहा अयंधवा बंधुविप्पहीणा विपलायंति य मियविव वेगेण भओविग्गा, घेत्तूण बला पलायमाणाणं निरणुकंपा मुहं विहाडेत्तुं लोहदंडेहिं कलकलं हं वयणंसि छुभंति केइ जमकाइया हसंता ।। यतस्त्वं पिपासितस्ततोऽहं देहि चाऽऽमन्त्रणे पिव इमं जलं विमलं-निर्मलं शीतलं इति भणित्वा गृहीत्वा नरकपालाः तापितं-तसं प्रघु-काश्यं सोसकं च तस्य-नारफस्य ददति । फलशेन-पृथुबुनोदराधाकारवता घटेन, अनलिपु-प्रसूतिपु, तजलं दृष्ट्वा वेपिताङ्गाः- फम्पितसकळगात्राः, अश्रुभिः प्रगलन्दिः प्रप्लुते-प्लाविते अक्षिणी येषां ते अथुप्रगलत् पप्लुताक्षाः, छिन्ना तृष्णा अस्माकमित्येवं रूपाणि वचनानि करुणानि-दीनानि जल्पमाना अपि पलायन्ते दिशोदिशं इति योगः, विप्रेक्षमाणा दिशोदिशः एकस्याः दिशः सकाशादन्यां दिशमिति । अत्राणा:-अरक्षकाः, अशरणा-अष्टहा अर्थकारकरहिताः, अनाथाः अस्त्रामिकाः, अपान्यया अभ्रातकाः विधमानयन्धववियुक्ताः कथंचित् एकाथिकान्यपि पदानि न दोपाय,. विपलायन्ते-गश्यन्ति । कथं मुगा इव पेगेन भयोद्विमा इति, गृहीत्या च बलात्-इगत् नारकान् इति शेषः, तेपांच विपलायमानानां, निरनुकम्पाः यमकायिकेति- पोगः। मुख पिघाश्य-विदार्य लोइदंदैः कलफलशब्दयोगात् फलकलंतं पूर्वोक्तं प्रपुकं इह स्मयते गति वाफ्यालंकारे पदने-

·मनपाक-
रणज्ञान
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाश्च
मुखे मक्षिपन्ति ॥ के इत्याह ? केचित् यमकायिका अम्बादयः, किंभूताः ? हसन्तः इति ॥ ततो नारका यत् कुर्वन्ति तदाह-
तेण दड्ढा संतो रसंति य भीमाई विस्सराई रुवंति य कलुणगाई पारेवयगा इव एवं पलवित-विलाच-
वि० वृत्तिः । कलुणाकंदिय-बहुरुन्नरुदियसदो परिदेवियरुद्धबद्धयनारकारयसंकुलो णीसिहो ।।
॥१७॥
तेन त्रप्तत्रपुणा दग्धाः सन्तः रसन्ति-प्रलपन्ति च वचनानि किंभूतानि ? भीमानि-भयंकराणि, निस्वराणि विकृतशब्दानि ।
रुदन्ति च पुनः करुणकानि करुणोत्पादकानि, के इव पारापता इव इति एवं प्रकारो निर्घोपः श्रूयते इति योगः। मलपितमनर्थ-
भाषणं, चिलापः-आर्तस्वरकरणं ताभ्यां करुणो दोनो यः सः कन्दितं ध्वनिविशेषकरणं बहु-प्रभूतं यथा भवति तथा रून्नं शून्य-
स्थानमिव रुदित-अश्रुमोचनं आराटिमोचनं तेषां शब्दो यस्मिन् सः, परिदेविता:-विलापाः पाठान्तरे परिवेपिनो कम्पिताः अत-
एव रुदा पदाच ये ते नारकाः ते तथा तेषां य आरवः शब्दः तेन यः सङ्कुलस्स तथा, निसृष्टो-मुक्तो नारकैः शब्दः-तथा ॥
रसिप-भणिय-कुविय-उइय-निरयपालतजियं गेह कम पहर छिंद भिंद उप्पाडेहुक्खगाहि कत्ताहि
विकत्ताहिय भुजोहण विहण विच्छुभोच्छुम्भ आकड्ढ विकड्ढ किं ण पसि ? सराहि पावकम्माई कियाई
दुफपाई एवं वयणमहप्पगन्भो संपडियासहसंकुलो उत्तासओ सया निरयगोयराण महाणगरडज्झमाण-
सरिसो निग्घोसो सुच्चए अणिट्ठो तहियं नेरइयाणं जाइज्जताणं जायणाहिं ।।
रसिताः शब्दिताः, भणिताः विहितव्यक्तवचना, कुपिताः, उत्तूजिताः कृतमहाध्वनयः, ये निरयपालाः तेषां यत्तर्जितं
अरे! पाप ! नारक ! ज्ञास्यसि अद्य किं जायते इत्यादि भणितं नारफविपयं गृहाणाऽमुं नारक, क्रम, लंघय, प्रहर लाटादिना,
॥१७॥

·हिंद खादिना, भिन्द कुन्नादिना उत्पाटय भूतलाव, उत्खनप असिगोलक-पाहादिक, घृत कर्तनासादिक, विकृत विविधैः प्रफारः, भूप एफवारहतं पुनरपि पाठान्तरे भअ आमर्दय, हन ताडय यलियार्थों इनशल्दो निपातः, विहन विशेषेण ताइय, रिक्षिप विशेषेणमुत्क्षेप, मुखे विकीर्ण या कुरु, वाचनान्तरे निषकालप, उच्छुभ आधिक्पेन सिप, प्रवेशप इत्यर्थः, आरूप अभिमुख उकर्ण रुरु, विकष विपरीतार्पण कुरु, किन जल्पसि वाचनान्तरे न जानासीत्यर्थः॥ स्मर हे नारक ! पापकर्माणि कृतानि एवं आना मकारेण यद्वननं नरफपालपतिपादनं ते महामगरभोऽतिपृष्टः स्फारो यस्य सः, वथा प्रतिश्रुतः प्रतिशब्दः तद्पो या शब्दस्तेन सकुलो-ज्याप्तः, उपासनका प्रतिभय इति एफार्थः । सदा सर्वदा केषां पास इत्यर्थः निरयगोचराणां नरातिनां महानगर- दममानयोपसदको निर्णोपमहापानिः श्रूयते । अनिष्टः तत्र नरके केपा सम्बन्धीत्याह-नारकाणां किंभूतानां यात्पमानानां- फदर्प्यमानानां फदर्थनामकारैः, कि तेचि कास्ता:- किं ते!, असिवण-दन्भवण-जैतपत्पर-सूइतल-खारवावि-कलकलंतवेयरणि-कलं पयालया-जलिप- गुनिभणं उसिगोसिग-कंटइस्ट-दुगमरहजोयण-तत्तलोहमांग [पह] गमण-चाहणाणि इमेहिं विविहिं मागुऐहिं॥ भसिान-सहामारपप्रपन, दर्भवनं मतीतं, यषमस्तरा:-घरट्टादिपापाणाः, शूचीतलं-उर्ध्वमुखं,क्षारयाप्प:-क्षारद्रव्यभूतवाप्यः फसफलापमान गत्यपुकादि तद्भता याचेतरण्यभिधाना नदी, फदम्पपुष्पाकारवालुका ज्वलिता या फन्दरा-गुहास्तासु ततोऽसिवना- दिए गन्निरोपन, उष्णोधणे फण्टफाकीर्ण दुर्गमेकच्छूगमने रथे यत् योननं, गप्पलोहमार्ग यत् गगनं स्वयमेव याइन परैः गयामिय

·प्रभम्पाफ-
जमान
निरनिः
॥१८॥
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
मेत्य तद.
वस्थाश्च
तत्तया, एभिः-रक्ष्यमाणः, विविधैः प्रकारैः आपुधैः परस्परवेदनामुदीरयन्तीति योगः
किं ते मुग्गरमुसंदि-करकय-सत्ति-हल-गय-मुसल-चच-कोत-तोमर-मूल-लउल-भिडिमाल-सय
(द)ल-हिस-चम्मेद्व-दुहण-मुट्टिय-असि-खेडग-खग्ग-चाव-नाराय-कणक-कप्पिणि-वासि-परसु -कंटक-
तिकम्य-निम्मल-अपणेहि य एवमादिएहिं असुभेहिं वेउब्रिएहिं पहरणसतेहिं अणुबद्धतिब्ववेरा परोप्परं वेयणं
उदीरंति अभिहणता, ॥
कि ते नि ? तध्या-कैः कैः मुद्गरो-अयोधनः मुसण्ठिः-प्रहरणविशेषः, ककचं-करपत्रं, शक्तिः-त्रिशूलं, हलं-लांगलं, गदा-
लफुटविशेषः, मुशलं, चक्रं, कुन्तै मतीतं, तोमरः वाणविशेषः, शूलं, लुकुटो-यटिः नालिका, भिण्डिम्मला-पहरणविशेषः, सबलोल्ल,
पहिश:-पहरणविशेषः चर्मवेष्टितपस्तर महरणविशेषः इणो घणः मुद्गरविशेपो मौष्ठिकपमाणः, असिः-खड्गा, खेटक:-फलफं, खॉ,
चापं धनुः, नाराबो-याणः, फणको-याणविशेषः कैप्पणी-कर्नरिका बासी:-काष्ठतक्षोपकरण परशुः कुठारः, कण्टका भल्ला, तीक्ष्णा
'निर्मसा अन्पः बहुभिरनुक्तैः, इत्यादिमकारः, अशुभैः पापनिदानभूतैः, वैक्रियैः विविधविकारकारकैः नवीननिष्पादितैः कृत्रिमाऽक-
त्रिमशखविशेषैः, अविच्छिन्नतीबदरवैरभावाः परस्परं-अन्योऽन्यं वेदना-पीडां व्यथां उदीयन्ति-प्रकटीकुर्वन्ति अभिहन्यमानानन्तः।
१'फटारी' मारा.२ 'दाल' मापा. ३ 'तरवार' मारा. १ नलीमो तीर मापा. २ 'कातीरी' भाग.३. चांसलो
भाग. ५ कुदाढो भाषा. १ अणिमाला भाग २ घराला भाषा
.
॥१८॥

·तत्य य मोग्गर-पहारचुणिय-मुसंदिसंभागमहितदेहाजतोवपीलणफुरंतकप्पिया के इत्थ सचम्मका विगसा णिम्मूलुल्लूणयकपणोद्वणासिका छिणहत्वपादा ।। तस्य य तप-नरके मुद्रमहारचूर्णितः, मुसदिभिः भनो जर्जरीकृतो मथितो विलोडितो दधिवत् देहो-गात्रं येषां ते तथा, यन्त्री- पपीडनेन स्फुरन्तः कल्पिता:-छिन्नाः छेदिताः खण्डीकृताः केचित् नारका-अत्र नरके, सचर्मणा सह विकृताः-उत्कृताः पृथग्- कतनर्माणः, तथा निर्मूलं उल्लूनाः डेदिताः कर्णोष्ठनासिकाः, छिन्नहस्तपादाः तत्र च। असि-करकय-निरखकोंत-परसुप्पहार-कालियवासीसंतच्छितंगमंगा कलकलमाणखारपरिसित्त-गाढ- इझंतगत्त-कुंतग्गभिण्ण-जजरियसव्वदेहा विलोलंति महीतले विसूणियंगमंगा, ॥ असि-क्रकच-तीक्ष्णकुन्न-परशूनां महारैः स्फुटिता विदारिता ये ते, तथा वास्या-काष्ठतक्षोपकरणेन संतसितानि च्छोल्लि- तानि भङ्गानि येषां ते, पुनः कीदृशा ? अग्निना फलकलायमानक्षारेण यत् परिपिक्तं सिन्चितं तेन गादं अत्यर्थे दह्यमानं गावं येप , वया कुन्ता-भल्लास्तेषां अपाणि मान्तानि तैर्भिन्न-भेदितं पूर्व भेदितं पश्चात् जर्जरितं कुचुम्बरिवत् चूर्णितः सर्वः-समस्तो देहो येषां ते, त्या विलुठितमहीतले पृथ्वीपीठे नारका इति शेषः ॥ पृथुकवत् विनितं भेज्जितं अहं येषां ते, तथा कुत्राऽपि 'निग्गय नीहा' पाठान्तरे निर्गतजिहा इति वाच्यं, तत्र महीतले ततः किं जातं तदाह-- विग-सुणग-सिपाल-काक-मजार-सरभ-दीविय-वियग्घ-सद्ल-सीहदप्पिय-खुहाभिभूतेहिं णियकालमणसिएहिं घोरा रसमाणभीमरुवेहिं अक्कमित्ता दढदाढा-गाढडक्क-कड्ढिय-सुतिक्ख-नह- ४

·रणज्ञान
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाश्च
पश्न-पान फालियउदेहा विच्छिप्पते समंतओ विमुक्कसंधियंधणावियंगमंगा कंक-कुरर-गिद्ध-धोरफट्ठयायसगणेहि य
पुणो खरथिरदढणक्ख-लोहतुंडेहिं ओववित्ता पक्खाहय-तिक्षणक्सविकिन्न-जिन्भंछियनयणनिहओलुग्ग-
वि०त्तिः
विगतवयणा, उकोसंता य उप्पयंता निपतंता भमंता ॥
का-ईहामृगाः, शृगाला:-जम्बुकाः, श्वानः, काकाः द्विधाः, मार्जाराः-बिडालाः, सरभाः अष्टापदाः, द्विपिका:-चित्रकार,
व्याघ्राः, शार्दूला:-व्याघापत्यानि, सिंहाः एते हप्ताः दर्पिताः क्षुधाऽभिभूतरेतैः-पूर्वोक्तैः नित्यकाल-सर्वदा अनशनैनिौजनैः
अत्यन्तक्षुधितैः घोरा-दारुणक्रियाकारिणः आरसन्तः शब्दायमानाः भीमरूपाश्च ये ते तथाविधा तैराक्रम्य वध्वा, दृढदंष्ट्राभिः
गाढमत्यय दष्टाः कृष्टाश्च आकर्पिताः, सुतीक्ष्णनखैः स्फाटितो विदारित उर्ध्वदेहो येषां ते, विकीर्यन्ते सर्वतः विमुक्तालयीकृत-
सन्धिबन्धना-अङ्गसन्धाना व्यगितानि विकलीकृतानि अङ्गानि येषां ते, कङ्काः पशिविशेपाः, कुरराः समलाः, गृध्राः सींचनकाः,
घोरकष्टाऽतिकष्टकारिणो ये वायसास्तेषां गणाः समुहास्तैः, पुनस्ते कीदृशाः ? स्वरा:-कर्कशाः स्थिरा:-निचलाः दृदा-अभंज-
नशीला नखा येषां ते तया, लोहवत् तुण्डं-मुखं येषां ते तथा, तैः उपनिपत्य-आगत्य पक्षः आहताः, तीक्ष्णनविक्षिप्ता-विदा-
रिताः, आकृष्य निहाः, अच्छित्ते-कर्षिते नयने लोचने येषां ते तया, निर्दयं-नि:कृपं यथा भवति तथा अवरुग्ण-विकृतं वदनं येपां
ते,(पाठान्तरे अवलुत्तगत्ता-तत्र अवलुप्तानि छिन्नानि गात्राणि येषां ते] उत्क्रोशन्त:-क्रन्दन्ता, उत्पतन्तः, आकाशे, निपतन्तो भूम्यां॥
पुव्यकम्मोदयोवगता पच्छाणुसरण डज्झमाणा जिंदता पुरेकडाई कम्माई पावगाई तहिं तहिं तारिसाणि
१ भडष्फयां कोधां भाषा । २ वरगडा मापा
॥१९॥

·ओसण्णं चिषणाई दुक्खातिं अणुभविता तत्तो य आउफ्खएणं उध्वदिया समाणा पवे गच्छति, तिरिययसहिं नुक्खुशारं सुदारुणं जम्मणमरणजरावाहिपरियणारद, जल-थल-नगाहपर-परोप्परविहिंसणपवंच, इमं च जगपागर्ड घरागा दुक्खं पावेन्ति दीहकालं, किं ते ?, पूर्वफर्मोदयोपगताः, सर्वत्र कर्मधारयः' पश्चात् अनुशयेन-पधाचापेन दहामानाः, जुगुप्समानाः, पुरा-पूर्वभपे कृतानि- फर्माणि क्रियाः पापकानि माणातिपातादीनि पातकानि ततस्तस्यां रत्नमभायां उत्सएस्थितौ तादृशानि जन्मान्तरोपार्जिवानि परमाथामिकोदीरीतक्षेत्रमत्ययरूपाणि, ओसन्नं चिपणाई मानुर्येण दुर्विमोचनानि दुःखानि अनुभूय ततध निरयात् आयु:- सपेण उत्ताः सन्तः पहयो गच्छन्ति, तिर्यग् घसति-तिर्यग् योनौ, यतोऽल्पा एव मनुष्येतत्पद्यन्ते, दापसोपारामिति कोऽर्थः? अनन्तोत्सपिण्ययसप्पिणीकायस्थितिकत्यात्तस्यां सुदारणां दुक्खाश्रयत्वात्, जन्मजरामरणग्याधीनां या परिपर्जनाः पुनः पुनर्भयनानि इति साभिरर्पट व अर्थट्टो या सा तां निर्यग्योनि, जलचरस्थलचरखचराणां परस्परेण विहिंसनस्य विविधया- पादनस्य अपनो-विस्तारो यस्यां, तथा ते इदम् वक्ष्यमाणं प्रत्यक्ष प्रगटं जगत् न केवलं आगमगम्यं फिन्तु नामजंतुना मत्यक्ष-प्रमाण- मसिद्धतया प्रफटमेवेति, पराकास्तपस्विनः प्राणवधकारिण इति योगः दुक्ख, मानुगन्ति दीर्घ-चिरकालं कि तत् इति कथ्यमान। मीउण-तण्या--यण-अप्पईफार-अडविजम्मण-णियमाविग्गवास-जग्गण-यह-यंधण-ताडणफण- निवाषण-अभिजण-नासामेण-पहारमण-विच्छेयण-अमिओगपावण-कर्मकुसारनियाय--दमणाणि चाहणाणिया

·मनव्याक-
रणशान
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाथ
शीत-उष्म-तृष्णा-भुवादिभिर्वेदना, अपतिकारं भिपजनकर्मादिरहितं वा मूतिकर्मप्रभृतिरहित, अटव्या जन्म-कान्तारे जननं
नित्यं तत्रैव वासः भयेन उद्विग्नानां वासोऽवस्थान, जागरणं-अनिद्रागमनं, वधो-मारणं, वन्धन-संयमनरवादिना, ताइन-कुट्टनं,
वि० चूनि अनं-तालोहशलाकादिना चिन्हकरणं, निपातन-गादौ क्षेपणं, अस्थिभञ्जन-कीकसामर्दनं मुद्रादिना, नासिकान्तर्विवरकरणं,
॥२०॥ च्छविछेदनं-अवयवकर्त्तनं, प्रहारैर्दमनं उपतापः, अभियोगमापणं दन्धा वध्वा व्यापारवर्तनं, कसा चर्ममयी यष्टिः, अङ्कुशो वक्रश्रृणिः
आरा-दण्डान्तरवर्तिलोहगलाका तासां निपातः शरीरविशन, दमनं शिक्षाग्राहणं, वाहनं भारस्य एतानि प्राप्नुवन्ति इति योगः।
मायापितिविप्पयोग-सोयपरिपीलणाणि य, सत्यग्गिविसाभिघाय-गलगवलावलणमारणाणि य, गलजालु.
च्छिप्पणाणि य, पउलणविकप्पणाणि य, जावनीचिगर्यधणाणि य, पंजरनिरोहणाणि य, सयूहनिद्वाउणाणि य,
धमणाणि य, दोहणाणि य, कुदंडगलयंधणाणि य, वाडगपरिवारणाणि य, पंकजलनिमजणाणि य, वारिप्प-
वैसणाणिभंगविसमणिवडणवग्गिजालदहणाइ याई य,॥
पुनः किदशी वेदना ? मावापिवृषिप्रयोगः श्रोतसां नासामुखादि रन्ध्राणां परिपीडनानि रज्यादिद्रढवन्धनेन वाधनानि यानि
तथा शोकपरिपीडनानि, तथा च शखामिविपाश्च मतीताः तैः अभिघातो-हननं गलस्य-कण्ठस्य गवलस्य-शृङ्गस्य वालन-मोडनं
अथवा गलकंचलावलनेन मारणं तानि च, अथवा गलेन बडिशेन जाळेन जलमध्यात् मत्स्यादीनां उत्क्षेपणानि-आकर्षणानि तानि,
तथा-पउलणं-पचन विकल्पनं-छेदनं प्रवलकर्तनानि तानि, यावजीविकवन्धनानि, पञ्जरबन्धनानि वा, स्वयूथात् निर्घाटनानि-
-निष्काशनानि, स्वकीयनिकायनिःकालनानीत्यर्थः, धमनानि महिष्यादीनां वायुपूरणानि, दोहनानि दुग्धानां, कुदण्डेन-बन्धन-
॥२०॥

·विशेषेण गले-कण्ठे यानि बन्धनानि, वाटकेन वृत्या परिवारणानि-निराकरणानि यानि च, तथा जातानि पंकनिमज्जनानि कर्दम प्रायःजले वोलनानि, वारिसवेशनानि-जलक्षेपाः तथा अवापानेसु गर्तापातेमु तथा उदक इत्येवंरूपेषु पतनेन निभहो भने गात्राणां अवपात निभङ्गः स च विषमात् पर्वतकण्टकादेनिपतनं दवाग्निज्वालाभिर्दहनं च एतानि आदिउँपां बौनि एतादृशानि दुःखानि माप्नुवन्ति इति योगः ५ एवं ते दुक्खसयसंपलित्ता नरगाओ आगया इहं सावसेसकम्मा तिरिक्खपंचेंदिएसु पार्विति पावकारी कम्माणि, पमाय-राग-दोस-यहुसंचियाई अतीच अस्सायकक्कसाई । एवममुना प्रकारेण ते माणघातिनः दुःखशतसमदीप्ताः-व्याकुलाः सन्तः नरकात् आगताः इह तिर्यग्लोके सावशेषकर्माणः तिर्यग् पञ्चेन्द्रियेषु प्राप्नुवन्ति । पापकारिणः कानि इत्याह-कर्माणि कर्मजन्यानि दुःखानीति भावः । प्रमादः पंचधा यथा-मेझं विषय कसाया निदा विकहा इति, तथाऽष्टया प्रमादः यथा-अन्नाण १ संसओ२ चेव मिच्छानाणं ३ तहेव य । रागो ४ दोसो ५ मइन्भंसो ६ धम्ममि य अणायरो ७ ॥१अप्पसत्याण जोगाणं ८ पमाओ होइ अट्ठहा । ममादः-शुभकर्मणि आलसता, रागः प्राप्ताऽमाप्तेमु गृधतारूपः, द्वेपःप्राप्ताऽमाप्तेषु असूयाजनितः, तैः प्रमादरागद्वेपैर्वहूनि यानि संचितानि उपार्जितानि तानि । अतीवाऽत्यधै असातेषु दुःखेषु मध्ये कर्कशानि-कठोराणि पानि तानि । भमर-मसग-मच्छिमाइएमु य जाइकुलकोडिसयसहस्सेहिं नवहिं चरिंदियाण तर्हि तर्हि चेव जम्मण; १ याडी इति भाषा.

·अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रेत्य तद-
वस्थाश्च
मूत्र-४
पनव्याकन मरणाणि अणुहवंता कालं संखिन भमंति नेरइयसमाणतिवदुक्खा फरिसरसणघाणचक्खुसहिया।
रण शान.४
तथा भ्रमर-मशक-मक्षिकादिषु चतुरिन्द्रियाणां जातिए नव कुलकोटिशतसहस्रेषु,-एवं घटनीयं शतसहस्रलक्षः चतुरिन्द्रिय जाती
वि० वृत्ति
यानि कुल्लकोटिशनसहस्राणि तानि वेषु तथा च पुनः एव निश्चितं तत्रैव तत्रैव चतुरिन्द्रियजावी इत्यर्थः, जन्ममरणानि अनुभवन्तः
॥२१॥
गमनागमनेन प्राप्नुवन्तः किपत्कालं यायत् इत्याह-संख्यातवर्पसहस्रलक्षणे भ्रमन्ति-पर्यटन्ति नारकसमानतीनदुःखाः सशे-
नरसनघ्राण वक्षुःसहिता इन्द्रियचतुष्टयोपेताः चतुरिन्द्रिया इत्यर्थः।
तहेच तेंदिएसुकुंथु-पिप्पीलिया-अंधिकादिकेसु यजातिकुलकोडिसयसहस्सेहिं अर्हि अणूणगेहि तेंदियाण
तहि तहिं चेव जम्मणमरणाणि अणुहवंता कालं संखेजगंभमंतिनेरइयसमाणतिब्वदुक्खा फरिसरसणघाणसंपउत्ता।
तथैवेति-यथा चतुरिन्द्रियेषु तथैव त्रीन्द्रियेषु यातना-पीडा अनुभवन्त इत्येवाऽऽह कुन्थुः क्षुद्रजन्तुः, पिपीलिका-कीटिका,
घृतेलिकादयः प्रतीताः, अन्धिका-उपदेटिका, कर्णशृगाल्यादयः, इत्याधनेकेषु जातिपु अष्टकुलकोटिशवसहस्रेषु अष्टलक्षालकोटि-
वित्यर्थः, अन्यूनेषु संपूर्णेषु इत्यर्थः, एकमुक्तरीत्या त्रीन्द्रियेषु तस्यां जातौ जन्ममरणानि अनुभवन्तः कियत्कालं संख्यातवर्षसहस्र
लक्षणं कायस्थित्या भ्रमन्ति नारकसमानतीवदुःखाः स्पर्शनरसनधाणसंमयुक्ताः मीलिताः ।
गहलय-जलूय-किमिय-चंदणग-मादिपसु य जातीकुलकोडिसयसहस्सेहिं सत्तहिं अणूणपहिं वेइंदियाणि
तहि तहिं चेव जम्मणमरणाणि अणुहवंता कालं संखिनकं भमंति नेरइयसमाणतिव्वदुक्खा फरिसरसणसंपत्ता।
गण्डलयं-उदरजवृद्धकमया नथा द्वीन्द्रियगमनमपि चतुरिन्द्रियपद् ज्ञेयं नवरं वदाऽऽह-जलकाः, कृमयः क्षुद्रकीटा, चन्दनकाः
।
॥२१॥

·असा इत्येवमादिषु दीन्द्रियनातिकुलकोटिसहस्रेषु अन्यूनः सम्पूर्णः सप्तभिः द्वीन्द्रियस्थानानि तस्यां तस्यां जातौ च पुनः एवममुना प्रकारेण जन्ममरणानि अनुभवन्तः, कियत्कालं यावत् संख्यातकवर्पसहस्रं यावत् पर्यटन्ति, नारकसमानतीबदुःखाः सर्शनरसनसंप्रयुक्ता इन्द्रियद्वयोपेनास्तथैव । पत्ता एगिदियत्तणपि य पुढवि-जल-जलण-मारुय-वणफति सुहुमवायरं च पजत्तमपज्जतं पत्तेयसरीर- णामसाहारणं च पत्तेयसरीरजीवेसु य तत्ववि कालमसंखेज्नं भमंति अणंतकालं च अणंतकाए, फासिंदिय- भावसंपउत्ता दुक्खसमुदयं इमं अणि पावंति पुणो पुणो तर्हि तहिं चेव परभवतरुगणगहणे ॥ न केवलं ते पञ्चेन्द्रियद्वीन्द्रियत्वं माता किन्तु एकेन्द्रियत्वं प्राप्ता अपि तदाऽऽह-पृथवी-जल-ज्वलन-मारुत-वनस्पतीनां सम्ब. न्धि यत् एकेन्द्रियत्वं तत् कीदृशं ? सूक्ष्मनामकर्मोदयात् सूक्ष्मत्वं, बादरनामकर्मोदयात् वादरत्वं, पर्याप्तनामकर्मोदयात् पर्याप्त, अपर्याप्तनामकर्मोदयात् अपर्याप्त, प्रत्येकशरीरनामकर्मोदयात् प्रत्येकं, साधारणशरीरनामकर्मोदयात् साधारणं, चकारः समुचये, एवंविधं चेकेन्द्रियत्वं प्राप्ता जीवास्तेषु तत्र कियन्तं कालं कायस्थित्यां तिष्ठन्तीत्याह-तत्राऽसंख्यातकालं यावत् प्रत्येकशरीरेषु भ्रमन्ति-पर्यटन्ति, सर्वासां जातीनां कुलकोटयस्ताश्चेमाः- एगिदिएपु पंचसु, वारस सत्त तिग सत्त अट्ठवीसा या विगलेसु सत्त अड नवे, जल खह चउप्पय उरग भूयगे। अद्धतेरस वारस, दस दस नवगं नरामरे नरए । पारस छब्बीस पणवीस, हुति कुलकोडी लक्खाई ॥२॥ इति असंखोसप्पिणी उस्सप्पिणीओ, एगिदियाण य चउण्हं । ता चेवओ अणना वर्णस्सइए उ योधव्वा ।।

·प्रश्नन्याक-
अधर्मद्वारे
माणिवध-
कारकाः
प्रत्य तद
वस्थाश्च
साधारणशरीरेपु-अनन्तकाये अनन्तकालं पर्यटन्ति । सर्शनेन्द्रियभावं प्राप्ताः सन्तस्तत्र दुःखसमुदयं दुःखौघं इमं वक्ष्यमाणं
रूप प्लान से प्राप्नुवन्वीति योगः । अनिष्ट-इच्छाप्रतिकूल पुनः पुनस्तत्रवेकेन्द्रियत्वे इत्यर्थः, किंभूते ? पर:-प्रकृष्टः सर्वोत्कृष्टकायस्थितिकत्वात्
वि० मृत्तिः परभवोत्पत्तिस्थानं तरुगणैर्गहनं दुःखगाई यत्र तत् पावान्तरे तरुग्रहणं गुणे वृक्षगुच्छाल्मादिद्वन्दं समूहो यत्र एकेन्द्रियत्वे
॥ २२ ॥
दुःखसमुदयमेवाऽऽह-
कोदाल-कुलिय-दालण-सलिल-मलण-भण-संभण--अणलाणिल-विविहसत्यघण-परोपराभिहणण-
मारण-विराहणाणि य अकामकाइ परप्पभोगोदीरणाहि य कजपओयणेहि य पेस्सपसुनिमित्त-ओसहाहारमाइ.
एहिं उक्खणण-उक्कत्यण-पयण-कोण-पीसण-पिट्टण-भजण-गालण-आमोडण-सडण-फुडण-भंजण-छेयण
नतच्छण-विलुंचण-पत्तज्झोडण-अग्गिदहणाइयाति,।
कुद्दालो-लोहमयभूखनित्र, कृलिक-हलं, दालणं विदारणं, सलिलस्याऽपि भूशस्त्र मळनं मर्दन, क्षोभणं-सञ्चलनं, रुम्भणं-निरो-
धनं, अग्निवायुममुखविविधशस्त्रैः स्वकायपरकायभेदभिन्नैर्यत् घट्टन-संघटनं अनेन च परस्परं सर्वेषां दुःखमुक्तं परस्परं अभिहननं-
मारणं-हननं, विराधनं-विविधभेदः पीडोत्पादन, वानि कीदृशानि ? .
अकामकानि-अनभिलपणीयानि, परमयोगेन उदीरणाभिः-स्वव्यतिरिक्तजनदुःखोत्पादनाभिः निःमयोजनेः कार्यार्थाs-
नर्थादिभिः किमर्थ हन्यन्ते १ इत्याह-
मेष्यकर्मकरपशुगणादिनिमित्तं च यानि औषधाहारादीनि तैः कृत्वा तदर्थ या, उत्खननं-उत्पाटन, उत्कथनं त्वचाऽपनयनं,
पचनं पाककरणं, कुट्टनं चूर्णनं, पेपणं घरट्टादिना दलनं, पिट्टनं-ताइनं, भजन-भ्राष्ट्रपचनं, गालन-छालनं, आमोटन-इपद्रअनं,
॥ २२ ॥

·शटन-स्वत एव विगडनं, स्फोटनं स्वत एव द्विधा भवन, भञ्जनं-आमर्दनं, छेदन--द्विधा करणं, तक्षणं 'काष्ठादेवि वास्यादिना विलंचनं लोमोधपनयनं, पत्रझोडनं तरुमान्तपल्लवफलादिपातनं, अग्निदहनादीनि तथा तैः कला दुःखान्येकेन्द्रियाणां भवतीति योगः । एकेन्द्रियाणां अधिकार निगमयन्नाह- एवं ते भवपरंपरादुक्खसमणुपद्धा अडंति संसारवीहणकरे जीवा पाणाइवायनिरया अणंतकालं जे विय इह माणुसत्तणं आगया कहिं वि नरगा उव्वटिया अधन्ना तेविय दीसंति पायसो विकयविगलरूवा खुना वडभाय वामणा य पहिरा काणा कुंटा पंगुला विगला य मूका यममणाय अंधयगा एगचक्ख विणियसंचिल्लया वाहि- रोगपीलिय-अप्पाउप-सत्थवज्शबाला कुलक्खणुपिनदेहा दुव्यल-कुसंघयण-कुप्पमाण-कुसंठिया कुरूया किविणा यहीणा हीणसत्ता निचसोक्खपरिवज्जिया असुहदुक्खभागी णरगाओ इहं सावसेसकम्मा उवासमाणा ॥ एवमुक्तक्रमेण नैकेन्द्रियाणां भयपरम्परासुखदुःखं तत् समनुबद्धमवच्छिन्नं येषां ते तथा अदन्ति संसारे बीहनकरे-भयङ्करे ये जीवाः माणातिपातनिरताः अनन्तकालं यावत् माणविनाशकारिणः नरकादुत्ताः इह मनुष्यगतिगता यादृशा भवन्ति तादृशा उच्यन्ते। येऽपि च इह मर्त्यलोके मनुष्यत्वमागताः कथञ्चिन्महता कष्टेन नरकादुद्धृताः तेऽप्यधन्या दृश्यन्ते, प्रायसो ग्रहणेन तीर्थ- करादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थ विकृतविकलरूपत्वमेव प्रपश्चयन्नाऽऽह- कुब्जाः--वक्रजाः वटभाश-चक्र उपरिकायाः, वामनो-अतिहस्वदेहाः, वधिराः कणेपु, काणा-दीकाणाः, कुंटाः विकृत- १ दीवाकाणो इति लोकभाषा. near

·अधर्मद्वारे
पाणिवध-
कारकाः
रणशान
प्रेत्य तद
वास्थश्च
मच्या- इस्ताः, पद्गुला:- पादहीनाः, विकलाः अपरिपूर्णदेहाः, मूका--वचनाऽसमर्थाः, कुत्रचित् अपि पुनः जलमूकाः जलपविष्टाय बुड
युद्ध इत्येवंरूपेण ध्वनिउँपां ते, मन्मनाः अस्फुटवचः, अन्धोः चक्षुःरहिताः, एकाक्षाः सदीपचक्षुपः रोगाद्यैर्विनिहतचापः, संचि-
वि० नि: फा-चिर्पटनेत्राः व्याधिरोगपीडिताः-अथवा विशिष्ट आधिभिः पीडिताः, अल्पायुपः, शस्त्रेण वध्याः, बाला-अज्ञानिना, कुत्सित-
२३ ॥ लक्षणैरकीर्णोदेहो येषां ते, दुर्वलाः कृशाः, कुसंहनना-चलविकला, अतिहस्वा अतिदीर्याः, कुममाणाः, कुत्सितसंस्थानाः, कुरूपाः,
छपणा कदर्यातुच्छ मुकुनयः, अल्पसचाः, नित्यसौख्यपरिवर्जिताः, अशुभाऽनुवन्धी यत् दुःख नत् भजन्ति ते नरकात् उद्धृत्ताः
सन्तः इह मनुष्यलोके दृश्यन्ते सावशेषकर्माणः यादृशं फलं ददाति तदाऽऽह-
एवं गरगं तिरिक्खजोणि कुमाणुसत्तं च हिंडमाणा पावंति अणंताई दुक्खाइं पावकारी एसो सो पाणवहस्स
फलवियागो इहलोइओ पारलोइओ अप्पसुहो यहृदुक्खो महन्भयो बहुरयप्पगाढो दारुणो कक्कसो असाओ वास-
सहस्सेहिं मुचती, न य अवेदयित्ता अत्थि हु मोक्खोत्ति एवमाहंसु, नायकुलनंदणो महप्पा जिणो उ वीरवर-
नामधेजो कहइ पाणवहणस्स फलविवाग, एसो सो पाणवहो चंडो मद्दो खुद्दो अणारिओ निग्विणो निसंसो
महब्भओ धीरणओ तासणो अणज्जाओ उब्वेयणओ य णिरवयक्खो निद्धम्मो निप्पिवासो निफलुणो निरय-
वासगमणनिघणो मोहमहन्भयपवड्ढओ मरणवेमणसो पढम अहम्मदारं समत्तं ति बेमि ॥१॥ (सू० ४)
एवमुक्तमकारेण नरकतिर्यग्योनों कुत्सितमानुपत्वं च हिंडमाणा:-अधिगच्छन्तः प्राप्नुवन्ति अनन्तकानि दुःखानि ते
पापकारिणः पुरुषाः । एषः सः पाणिवधस्य फलविपाकः इह लौकिको मनुष्यभवाऽपेक्षया, पारलौकिको नरकगत्याधाश्रित्य,
अल्पमुखः-कुत्सितेन्द्रियभोगसंपादनात्, अविधमानमुखः, नरकादिदुःखकारणत्वाद् बहुदुःखः, महाभयरूपा, बहुरजः--प्रभूत-
॥ २३ ॥

·फर्ममगाढं दुर्मोचं यत्र स तथा, दारुणो रौद्रा, कर्कश: कठिनः असातवेदनीयरूपः, वर्षसहस्रैः कृत्वा मुच्यते पाणी इति शेषः । न च तं विपाकं अवेदयित्वा अननुभूय अस्ति मोक्षः, अस्मात् माणिवधकर्मणः इदं आश्रवद्वार केन प्रतिपादित तदाऽऽह- एवमुक्तरीत्या आख्यातवान् कथितवान् ज्ञावकुलनन्दनः क्षत्रियप्रधानश्रीसिद्धार्थपुत्रः महात्मा परमात्मरूप: रागादिजैत्रः श्रीवीरवर्द्धमानः वरनामधेयः प्रशस्तनामा कथितवान् । प्राणिवधफलविपाकं अत्राऽध्ययनार्थस्य महा- वीराभिहितत्वं दर्शितं, पुनः कथितवान् इति यदुक्तं तत्माणिवधस्य महाविपाकदर्शनार्थ एपः सः माणिवधः चण्डः कोपन- स्तदन्तर्वर्ती रौद्रो दारुणविपाकहेतुः, नीचजनाचरितत्वात् क्षुद्रा, अनार्यलोकस्याऽयं करणीय इति अनार्यः, अविद्यमानद्यात्वात् निर्पणः, निःशूकजनाऽऽचरितत्वात् निःशूकः, महाभयहेतृत्वात् महाभयः, भयवन्नरासेवितत्वात् बीदनकः उत्त्रासनहेतुत्वात प्रासनकः, अकस्माद्भयहेतुः, न्यायातिक्रान्तत्वात् अन्यायः, अथवा गत-ऋजुभावत्वात् अनर्जुकः, उद्वेजनकारित्वात् उद्वेजनका, परमाणान् न अपेक्षते इति निरपेक्षा, धर्मात् अपगत इति निर्धमः. वध्यं पति स्नेहाभावात् नि:पिपासकः, निर्गता करणा पस्माद सः निःकरुणः, नरकावासेषु यद्गमनं गतिस्तद्रूपं निधन-मरणं यस्य सः, मोहोऽज्ञान महामोहो मिध्यादर्शनं तदेवभयं तस्य भकर्षका उत्कृष्टफलद इत्यर्थः, मरणेन वैमनस्य-दैन्यं यस्य सः मरणवैमनस्यः ॥ प्रथम आर्य अधर्मद्वारं मृपावादाधपेक्षया परं इदमनादिरूपं चेत्यर्थः, आश्रवदारं पापाममनद्वारं व्यक्तव्यताऽपेक्षया समाप्त--निष्ठागतं, इतिशब्दः समाप्तो, ब्रवीमीति-कथ- यामि तीर्थकरोपदेशेन न तू स्वबुद्धया, इति इत्यं ॥ सुधर्मस्वामिना स्ववचसि सर्वज्ञवचनात् अन्यभिचारीवि दर्शितं मत्ययो. त्पादनार्थ गुरुपारतन्त्र्याऽऽविष्करणाथै विनेयानां च एतन्नाम्नाय प्रदर्शनार्थ चेति व्याख्यातं ॥ इति ॥ दशमोपाङ्गस्य प्रश्नव्याकरणनामरूपस्य प्रथमावस्य विवरणमेतल्लिखितं समासेन इति प्रथमंद्वारम्।

·MPA
अमगार
AMAN
पमान
नि निः
॥२४॥
अधर्मद्वारे-
मृपावादस्य
स्वरूपम्
॥अथ द्वितीयं अध्ययनम् ॥
व्याख्यातं प्रथमध्ययनं । साम्प्रतं द्वितीयमारभ्यते
भस्य नाऽयं मम्बन्धः-पूर्वस्वरूपादिवियोपणैः भाणातिपातः उक्तः, स तु मृपाभाषणहेतुकः क्रोधलोभभयहासाद्भवति क्रोधा-
दपातु माणिवधफारफास्ते तु मृपावादेनैव साध्या, अनेन सम्बन्पेनाऽऽयावस्येदमाऽऽदिसूत्रम्-
इह गल जंबू मितियं च अलियययणं लहुसग-लहुचवलभणियं, भयकरं, दुहकर, अयसकरं, वेरकारगं,
रति-अरति-राग-दोसमणसंकिलेस-वियरण अलियं नियडिसातिजोयबहुलं, नीयजणनिसेवियं, निस्मंसं,
अपायकारक, परमसाहुगरहणिजे, परपीलाकारगं परमकिण्हलेस्ससहियं, दुग्गइविणिचायविवडणं, भवपुण-
भवकर, चिरपरिचियमणुगतं, दुरन्तै, कित्तिप, पितियं अधम्मदारं । (सू०५)
इन्द गासे, खलु निश्यार्थ, जम्य इति शिष्याऽऽमन्त्रण, द्वितीयं पुनः आश्रवद्वार, अलीकवचनं मृपावाद इति नाम इदमपि
पारमादि पयमिः द्वारः मरूप्यन्ते-
मर्गुणगौरवरहितः स्वफ-आत्मा येषां ते लघुस्वकाः तेभ्यो ये लयवः चपला कायादिमिः तैर्भणितं किदृशं ? भयकर,
दरखकर, अपशकरं, पैरफारकम्, रतिभरविरागहेपमनःसलेशं ते नितरति ददातीवि रति-अरनि-राग-द्वेष-मनःसंहमा
॥ २४ ॥

·तस्स य णामाणि गोण्णाणि होति तीस, तंजहा-अलियं १ सदं २ अणज्जं ३ मायामोसो ४ असंतकं ५ कूड. कवडमवत्थुगं च ६ निरत्ययवमत्थयं च ७ विद्देसगरहणिज्जं ८ अणुज्जुकं ९ ककणा य १० चंचणा य ११ वितरणं, अलीकं शुभफलापेक्षया निफलं, निकृतिवचनाच्छादनार्थं साऽति-अविश्वासो वचनस्य तस्य योगो-व्यापारस्तेन बहुलं-मचुरं यत्र तत्तथा, नीचर्जात्यादिहीनजनैः माय इदं निषेवितं-कृतं, नृशंसं-कुरं अथवा निःशसं-प्रशंसारहितं, अपत्यय- कारक-विश्वासविनाशकं, परमाः-प्रकृष्टा योगध्यानादिना ये साधवस्तैगर्हितं त्यागीकृतत्वात्, परेपांपीडाकारक, परमकृष्णलेश्या- सहित-संक्लिष्टाऽध्यवसायेन क्रूरमनस्तेन सहितं, दुर्गतौ यो निपातः-पतनं तस्य विशेषेण वृद्धिकृत, तथा भवे-संसारे पुनः पुन- वारंवार जन्म फरोतीति पुनर्भवकर, अनागतापेक्षया अतीतकालापेक्षया पूर्वभवे अपि तथैव करणं अनादिभवाभ्यासात् चिरपरिचितं, -मिथ्यात्वाविरतिप्रवाहाऽनुच्छेदात् अनुगत, विपाकदारुणत्वात् दुरन्तं, कीर्तितं-कथितं, द्वितीयं-प्रथमावरजं तृतीयाग्रज इत्यर्थः, अधर्मद्वारं पापोपायमिति एतेन प्रथमं यादृशं इति उक्त विशेषणं । तस्य-द्वितीयस्य अधर्मद्वारस्य इमानि अग्रे वक्ष्यमाणानि नामानि-अभिधानानि गुणनिष्पन्नानि गौण्यानि भवन्ति, त्रिंशत् संख्याकानि तद्यथा दर्शयति- अलीक-वित्तथभाषणत्वात् १, शठं-शठस्य मानत्वात् २, अनार्यवचनत्वात् अनार्य ३, मायालक्षणकपायाऽनुगतत्वात् मृपारू- पत्वाच मायामृपा ४, असदाभिधानरूपत्वादसत्कम् ५, कूट-परवञ्चनार्थ न्यूनाधिकभाषणं कपट-भापाविपर्ययकरणं अविचमानवस्तुभापणं अवस्तु गोपुच्छे देववास इत्यादिरूपं पदत्रयमीलने 'कूडकपदमवत्युग' एकैव नाम ६, निरर्थक-सत्यार्थहीनं ·पशव्यान अधर्मद्वारे मिच्छापच्छाकडं च १२साती उ १३ उच्छन्नं [उच्छृत्तं] १४ उफूलं च १५ अहं१६अभक्खाणं च १७ किब्रिसं रण ज्ञान १८ वलय १९ गहणं च २० मम्मणं च २१ नूमं २२ निययी २३अप्पचओ २४असंमओ २५ असचसंधत्तणं २६ वि. मृपावादस्य विनिता वरखो २७ 'उयहीयं २८ उयहिअसुद्धं २९। अवलोबोत्ति ३०, विदयस्सइमाणि एयमाझ्याणि एयाणि नामधेनाणि । स्वरूपम् ॥२५॥ नामानि च अतएव अपगतसत्यार्थमिति निरस्थयमवत्ययं ७, विद्वेपो-मत्सरस्तस्माद् गर्हते गीते वा ८, अनृणु चक्र ९, कस्कं पापं तत्करण१०, पश्चना दृष्टिवननं ११, मिथ्यात्वादिनिराकृतं मिच्छापच्छाकरणं न्यायवादिमिर्धारित १२, सातिः-अविश्वासः १३, शब्द-विरूपं इति पाठेतु स्वदोपाणामाच्छादनं परगुणानामावरण उच्छन्नं अन्यार्थभाषणं या न्यूनायिकत्वं उत्सूत्रं १४, उफूलं अथवा सरित- प्रयाहतवाद् ऊर्ध्व वहति तथा मार्गवटादुपरि वहति १५, आत्त-ऋतस्य पीडितस्येदं वचनं आने १६, असद्दोपारोपणमभ्याख्यान १७, फिल्लिपस्य पापस्य हेतुत्वात् किरिव १८,वलयमिव वक्रत्वाद् वलयं १९, गहनमिव दुर्लक्ष्यचिचत्वाद्हनं २० अस्फुटत्याद् मन्मनमिव मन्मने २१, परगुणाच्छादनार्थपिधानमेव पिधानं नुमं २२, मायया परगुणाच्छादन तथा स्वमायायाः छादनं नि कतिः २३, भमत्ययः प्रत्यपाभावः २४, असम्यग् आचार: असम्मतः २५, असत्यं अलीकं संदधाति-अविच्छिन्नं करोतीति असत्य- सन्धस्तन्नायोऽस्येति असत्यसन्यत्वं मृपेव भाषणं २६, सत्यस्य मृनृतस्य विपक्ष २७, उपधिर्माया तस्या गृहं आधारभूतत्वात् २८, असत्पदानि अस्मिन्निति अशुद्ध उचहियं इति पाठे जिनाशामतिक्रामणशीलमिति अथवा उपधिः-सावयं तेनाशुदं उपध्यशुद्ध २९, अलपन अवलोपः.३०, ॥ द्वितीयस्य अधर्मद्वारस्य इमानि कथितानि नामानि एतादृशानि वस्तुगत्या गुणेन वा नामधेयानि fધી १ अयहीयं आणाय फ संक्षिके २ अपिय तस्स पयाणि पवमादीणि क संझिके ३ ओलवयु इति लोक भापा.

·होंतितीसं सावनस्स अलियस्स वयजोगस्स अणेगाई (सू० ६) तं च पुण चदंति केइ अलियं पाया असंजया, अविरया, कवडकुडिलकहुयचटुलभावा, कुद्धा, लुद्रा, भयाय हस्सहिया य, सक्खी, चोरा, चारभडा, खंडरक्खा, जियजयकरा य गहियगहणा, कहा- कुमगकारगा, कुलिंगी, उवहिया वाणियगा य, कूडतुलकूडमाणी, कुडकाहावणोवजीविया, पडगारका अभिधातुं योग्यानि त्रिंशत् नामानि भवन्ति, सावधस्य-सपापस्य आश्रयद्वारस्य इह वाक्ये अलीकस्य मृपावादस्पेत्यक्षरपटना कार्या वचनयोगं गतस्य भापमाणस्येत्यर्थः । 'भासिजमाणी भाषा' इति वचनात्, ते अलीकं अनेके अनेकभकारं वदन्ति । च-समुपयार्ये पुनः-एवार्थे- के ते पापा: ? पापात्मानः अलीकं वदन्ति तान् सूत्रकार आइ इति योगः ।। असंयता-असंयमवन्तः इन्द्रियाऽनिरोधका:, अविरताः-पापात् न निवृत्ताः, पुनः कीदृशाः ? कपटेन कुटिलो-वक्रः कटुको विपाकदारुणत्वात् चटुलश्च विविधवस्तुपु आकांक्षारूपो भावः-चित्तं येषां ते तथा, 'छुद्धा लुद्धा' इति पूर्वचत् सूत्राणि याच्यानि, क्रुद्धा अपि अलीकं वदन्ति लुद्धा अपि मुदलदा अपि इत्यादि मुगमं । भयोत्पादनाय परेपां अथवा भयावह भणन्ति हासाथिनोऽपि अली भाषन्ते, पागन्तरे हास्यार्थ- मपि अलीक, कुटसाक्षिणः, चौरा:-दस्पवः, चारभटा:-आरक्षकाः, खण्डरक्षा:-शुल्कपाला मांडविया, जिताः संतो द्यूतकराः, गृहीत- धनग्रहणेन ये अन्य प्रति निग्रहकारिणस्ते पुरुषा एतावता गृहीतग्रहणानि यैस्ते, कल्कगुरुक मायाकारकं वाक्यं तत्कारकाः, कुलिजिनो १ दाणी इति लोक भाषा. २ पतला मीठा योला.

·प्रश्नव्याफ-
रण ज्ञान
अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
सू-
कलाया कारुइजा वंचणपरा, चारियचाटुयारनगरगोत्तियपरियारगा दुट्ठवायि-सूयक-अणवल भणिया
य पुष्यकालियचयणदच्छा, साहसिका, लहुस्सगा, असचा, गारविया, असचट्ठावणाहिचित्ता, उचच्छंदा,
वि० निः। अणिग्गहा, अणियता, छंदेण मुमचाया भवंति । अलियाहिं जे अविरया, अवरे नत्यिकवाइणो चामलोकवादी
॥२६॥ सुनीथिकाः, औषधिकाः मायाचारिणः, वणिजाः व्यापारकारिणः, कटतूलाकूटमानकारिणः फूटकापापणोपजीविनः, अथवा
कुटधर्मोपजीविनः कूडधा, पटफारकाः-तन्तुवायाः, कलादाः सुवर्णकारकाः, कोरकेपु-वरुटच्छिपकादिपु भवाः वञ्चनतत्पराः,
चारिकाः-हेरिकाः, चाटुकाराः-मुखमङ्गलकराः, नगरगुप्तिकाः-कोट्टपालाः, परिचारका ये मैथुनाभिष्वंगे परिचारं कुर्वन्ति,
दुष्टपादिनोऽसत्पक्षग्राहिणः, शूचकाः पिशुनाः, ये वलेन ऋणं गृह्यन्ति ते ऋणवलग्राहिणः अस्मत् द्रव्यं देहीत्येव भणिताः,
पूर्वकालिकवचने ये दक्षा वक्तुकामस्य वचनात् यत्पूर्व अभिधाय पराभिप्राय लक्षयित्वा यद्वचनं भणन्ति ते पूर्वकालिकदक्षाः,
सहसा-अविचार्य भाषन्ते ते साहसिकाः, लघुस्वकाः तुच्छात्मनः, सद्भयः अदिताः असत्याः, गौरविकाः प्रकृद्धयादिगौरवत्रययुक्ताः,
असत्यानां असद्भूतानां अर्थानां स्थापना-प्रतिष्ठामपि चित्तं येषां ते असत्यस्थापनाधिचित्ताः, उयो-महान् आत्मोत्कर्षेग
छन्दो-अभिप्रायो येषां ते उच्चछन्दाः स्वैराचारा इत्यर्थः, अनिग्रहा-स्वराः अतएव अनियवा अनियमवन्तः अनवस्थिताः, अनिजका
वा अविधमानस्वजनाः, तथा छन्देन-स्वाभिमायेण मुक्तवाचो-यथा तथा भापिणः अथवा छन्देन सिद्धवादिनो वयमेव सिद्धवादिनः
१ कड़ी मुद्रा करी जीधे इति लोक भाषा. २ कास्कीका जेतला कारनारु विक्षाने जीचे ते जाणघा. ३ कोइना नदि
इति लोक भाषा
॥२६॥

·भणंति [सुणंति] नत्थि जीवो न जाइ इह परे वा लोए न य किंचिवि फुसति पुग्नपावं, नत्थि फलं सुकयदुफयाणं, पंचमहाभूतियं सरीरंभासंति हे । चातजोगजुत्तं, ते के भवन्ति इत्याह ? अलीकाद् ये अविरताः तथा पूर्वोक्तेभ्यः अन्ये-अपरेऽपि भवन्ति ते के इत्याह ? नास्तिकवादिनः-लोकायतिकमतवादिनः सम्पति द्रष्ट एवं लोकः, नास्ति किश्चिदन्यत् । वामं सतामपि लोकवस्तूनां असत्त्वप्रतिपादनं वदन्ति ते वामलोकवादिनः, केऽपि भणन्ति-रूपयन्ति शून्यं इति जगत् शून्यवादिनः, कथं आकारायभावे [आत्माद्यभावात्] एव जगत् अतएव नास्ति जीवः तत्सा- धफप्रमाणाभावात्, तत्कथं ? नास्ति आत्मा प्रत्यक्षग्राहाः, कथं ? इन्द्रियविषयग्रहणगोचराभावान्नाऽपि अनुमानग्राह्यः कथं ? प्रत्यक्षेण तदुद्देश्यमन्तरा अनुमानस्याऽमवृत्तिः यथा द्रष्टे धूमे अनिरनुमीयते, नाऽपि आगमतो परस्परविरुद्धत्वेन अप्रमाणत्वात्, नाऽपि उपमान असत्ये कस्य उपमीयते, तस्मात् न यानि-न गच्छति इह मनुष्यलोके परे वाऽपरस्मिन् लोके देवादिलोके न किञ्चिदपि स्पानि सस्य पुण्यपापं-शुभाशुभं कर्म, नास्ति फलं सुकृतदुष्कतानां पुण्यपापकर्मणां जीवाऽसत्त्वेन तयोरसत्त्वादतएव सर्वशून्यमीति । यथा केचित् पश्च महाभौतिकं शरीरं भापन्ते पृथिव्यप्तेजोवायुआकाशमयं तत्र पञ्चमहाभौतिकमिति-महान्ति च तानि लोके व्यापकत्वात् सद्भूतानि-पृथिवी-कठिनरूपा, आपो द्रवलक्षणाः, तेज उप्णरूपं, वायुश्चलनलक्षणः, आकाशं शुपिरलक्षणं तन्मयमेव शरीरं नाऽपरः । शरीरवर्ती तनिष्पादकोऽस्ति जीव इति विवक्षा, भूतान्येव सन्ति, यत्तु चैतन्यं भूतेषु उपलभ्यते. पद्भूतेषु कायाकारपरिणतेपु लक्ष्यते मयारेषु समुदितेषु मदशक्तियत्, पृथक चैतन्यं दृश्यमाणं नास्ति, यथा घटाकारपरिणत-

·সম্পদ
पंच य खधे भणति केई, मणं च मणजीविका वदंति, वाउजीवोत्ति एवमाहंस, सरीरं सादियं सनिधणं इह भवे । अधर्मद्वारे
रण शान मृघटवदिति व्यपदिश्यते, ततो भूतानामेव चैतन्याऽभिव्यक्तिः जलस्य बुख़ुदाभिव्यक्तिवत् इति अलीकवादिनां आत्मनः सत्त्वेऽ-
वि० वृत्ति
यसचमिति संक्षेपः॥
वादिनः
॥२७॥
मुत्र-७
अथात्मनः सत्वं प्रमाणोपपत्तेः सर्वजनपतीतं जातिस्मरणाद्युपपत्तिलक्षणमनेकधा शास्त्रान्तरे मत्यक्षतया ग्राह्य स्तथा मुखी प्रमाण
च दुःखीत्यादिरूपादनुमानगम्य इत्यादिप्रसिद्धमिति। हे इति निपाते वाक्यालङ्कारे वा, वातयोगयुक्तं प्राणवायुना सर्वक्रियासु
प्रवर्तनं जायते इत्यर्थः । पुनः केचित् वौद्धादयः पञ्च स्कन्धान भणन्ति रूप १ वेदना २ विज्ञान ३ संज्ञा ४ संस्कारा ५ ख्यान्
कथयन्ति । तत्र रूपस्कन्धा-पृथिवीधात्वादयो रूपादयः, वेदनास्कन्धः-सुखा दुक्खा सुखदुक्खा चेति त्रिविधवेदना
स्वभावः, विज्ञानस्कन्धः-रूपादिविज्ञानकर्तत्वलक्षणः । संज्ञास्कन्धश्च संज्ञानिमित्तोद्ग्राहणात्मकः प्रत्ययः संस्कारस्कन्धः पुण्या-
पुग्यादिधर्मसमुदायः इति न च एतेभ्यो व्यतिरिक्तः कश्चित् आत्माख्यः पदार्थः साक्षात् ज्ञायते इति तेषां मतमिति। न केवलं
पञ्चकन्धान् मन्यन्ते किन्तु मनस्काररूपादिलक्षणानां उपानकारणलक्षणोऽपि मन्यते बौद्धैः, यमाश्रित्य परलोकोऽप्य
भ्युपगम्यते। अतो मन एव जीवो येपांते मनोजीवास्त एव मनोजाविकाः। अलीकवादिता तेषां सर्वथाऽननुगामिनि मनोमात्ररूपे
जीवे कल्पितेऽपि परलोकासिद्धेः॥
बातः-उच्छ्वासादिलक्षणो जीव इत्याहुः केचित् अलीकवादिनः वायुरेव जीवनमरणव्यपदेशस्तस्मादन्यो नास्ति जीया,
वथा शरीरं सादि उत्पन्नत्वात् सनिधनं क्षयदर्शनात् इह भवे एव प्रत्यक्षजन्म तस्मात् एक एव भवो-जन्म नान्यः परलोकोऽ ॥२७॥

·एगे भये तस्स विपणासंमि सब्धनासोत्ति,एवं जैपति मुसावादी, तम्हा दाणवयपोसहाणं तवसंजमयंभचेरकला. पामाइयाणं नरिध फलं,नवियपाणयहे अलियवयणं न पेय चोरियाकरण-परदारसेवणं वा सपरिग्गहपावकम्मका रणपि नस्थि किंचिन नेरइयतिरियमणुयाण जोणी, न देवलोको वा अस्थि, न य अस्थि सिद्धिगमणं, अम्मापियरो स्ति, तस्य शरीरस्य विविधैः प्रकारैः प्रकृप्टो नाशस्तस्मिन् सति सर्वनाशः इति नात्मा नाऽपि शुभाशुभरूपं वा कर्म शिष्यते इति, एवमुक्तमकारं जल्पन्ति, मृपावादिना, येपामपि जातिस्मृत्यादिना जीव परलोकमसिद्धेः परं स्वकीयाऽभिनिवेशो न मुञ्चन्ति । पुनर- न्यदपि मदन्ति किं तस्मात् दानवततपपोपधानां-विवरणनियमपर्वोपवासानां तपोऽनशनादिः संयमः-पृथव्यादिरक्षा ब्रह्मचर्य मतीतं एतान्पेर कल्याणहेतुत्वात् कल्याणकारीणि-आरोग्यजनकानि तदादिपेपा तानि एवमादिकानां श्रद्धाशानचरणादीनां आचरणे कवकारितानुमोदनादिषु नास्ति फलं-कर्मक्षयमगतिगमनादि । पुनः नास्ति प्राणिवधाऽलीकवचनमशुभफलसाधनतयेति गम्यं, न चैव-नैव चौर्यकरण-परद्रव्यग्रहणं स्वाशयतः परदारसेवनं वा विपयव्यापाराचरणं अस्ति अशुभफलं साधनतया वा, परिग्रहेण मूर्णत्पादनेन पर्चते तत् सपरिग्रहं तच पापकर्मकरणं च-पातकक्रियासेवनं तदपि नास्ति किश्चित्, क्रोधमानाया- सेवनरूपं तेन हेतुना, नारकतिर्यग्मनुष्याणां योनिका उत्पत्तिरुपा जगतो विचित्रता स्वभावादेव न कर्मजनिता तत् । फण्टकस्य प्रतीक्ष्णत्वं, मयूरस्य विचित्रता । वर्णाश्च ताम्रचूडानां, स्वभावेन भवन्ति ही ॥१॥ मृपावादिना वचः। नास्ति देवलोकः पुण्यकर्मफलभूतः । न चैवाऽस्ति सिद्धिगमनं सिद्धस्य चाऽभावात् , तथा मातापितरौ अपि नास्ता उत्पत्ति- ·Com अधर्मद्वारे मृपा वादिनः मनव्याक- रण ज्ञान वि० वृत्तिः ॥२८॥ नत्यि, नवि अत्थि पुरिसकारो, पञ्चक्खाणमवि नत्यि, नवि आत्य कालमच्चू य॥ अरिहंता चकवट्टी यलदेवा वासुदेवा नथि, नेवत्थि केइ रिसओ, धम्माधम्मफलं च नवि अत्थि किंचि बहुयं च थोवगं वा, तम्हा एवं विजाणिजण जहा सुयह इंदियाणुकूलेसु सव्वविसएसु वह णत्थि काइ किरिया वा अकिरिया वा एवं भणंति नत्थिकवादिणो वामलोगवादी, मात्रनिबन्धनत्वात्, न चाऽस्ति पुरुषाकारो, नियतिरेव सर्वप्रयोजनानां सिद्धेः उच्यते- प्राप्तव्यो नियतिबलाश्रयेण योऽर्थः ? सोऽवश्यं भवति नृणां शुभोऽशुभो वा। भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने, नाभाव्यं भवति न भाविनोऽस्ति नाशः ॥१॥ प्रत्याख्यानफलमपि नास्ति, नास्ति कालोऽतीताऽनागतलक्षणः, नास्ति मृत्युः-मरणं, नास्ति अहन्तः तीर्थकृतः, चक्रधराः, पलदेवाः, वासुदेवादयो भावाः, नैव केचिदपि ऋपयो गौतमादिमुनयः, धर्माऽधर्मफलमपि नास्ति किञ्चित् बहुकं स्तोकं वा सुक- तस्य फलं, तस्माद्धेतोः एवं विज्ञाय किं कर्तव्यं ? तदाह- यस्मात् सुष्टु शोभना बहुमकारा अत्यर्थ इन्द्रियाणां श्रोतचक्षुर्घाणरसनस्पर्शनानां अनुकूलेषु-रतिदायिषु अर्थेषु-विषयेषु शब्दरूपरसगन्धस्पशेषु भवतितव्य, नास्ति काचित् क्रिया वा [निन्य] अनिन्द्यक्रिया वा अभिया चा-पापक्रिया चा पापेतर क्रिपयोरास्तिककल्पितत्वेनापारमार्थिकत्वात्, एवं भणन्ति च ते- पिय खाद च पारुलोचने !, यदतीतं वरगात्रि ! तन्नते । नहि भीरु ! गतं निवर्तते समुदयमानमिदं कलेवरम् ॥१॥ l૨૮.

·इमंपि पितीयं फुदसणं असम्भाववाइणो पण्णवेति मूढा-संभूतो अंडकाओ लोगो सयंभुणा सयं
ग निम्मिो
नास्तिरूपादिनः नास्ति नास्ति इति वदन्ति ते नास्तिकवादिनः, वामलोफवादिनः शून्यमतयादिनः इमं द्वितीयं कुदर्शन
नास्ति रुमतापेक्षया, रुदर्शनं-हुमतसद्भाववादिनः इदं प्रशापयन्ति मूढाः-व्यामोहवन्तः स्वयं परानपि प्रज्ञापयन्ति यथा-
फेगिन्दा अरारापनोमाना जल्पन्ति यथा-स्वयंभुवा ब्राह्मणा या आत्मना या निर्मितो लोकः, तत्राण्डफममूतभुवनवादिना
मतमेग-गमा पूर्ण गगत पंचमहाभूतवनितं गम्भीरं एकार्णवं जलेन प्लापमानमासीत्-तत्र महत् अण्डं घोलन्तमाण चिरकालेन
स्फोटमा रिया गात अभ भूमिध तत्र सुरामर-नारफसमुनुनसचतुष्पदं जगत्सर्वं उत्पन्नं, इत्यण्डकनिमिवो जगत्-लोकः ।
भासभूनिर्मितनगदादिना मतमिर-
गायोशिदे तमोगतममशारामलक्षणं । अमतफर्यमविज्ञेयं, प्रसुसमिव सर्वतः ॥ १ ॥
तस्मिन्नेकार्णपीभूते, नास्पापरजनमे । नष्ट्रामरनरे चैव, मनप्टे राक्षसोरगे ॥२॥
परो गहरीभूते, महाभूतपिगणिते । अनिमात्मा विभुस्तत्र, शयानस्तप्यते तपः ॥३॥
सय शयानस्य, नाभेः पो पिनिर्गतं । तरुणार्फपिम्पनिभं, हुदा काननकर्णिकम् ॥ ४ ॥
गरिगर पो भगवान दण्डगज्ञोपवीतसयुक्तः। प्रहमा तत्रोत्पमस्तेन जगन्मातरः सृष्टाः ॥५॥
गीति सुरसताना, दितिरसुराणां मनुर्मनुप्पाणां । पिनता विहंगमानां, माता विश्वप्रकाराणाम् ॥ ६ ॥

·एवं एयं अलियं-पयंपंति पयायइणा इस्सरेण य कयंति केति, एवं विण्हुकयं कसिणमेव य जगं केई, अधर्मद्वारे
मश्नच्याफ-
रण ज्ञान है। फगुः सरीशृपानां, सुलसा माता च नागजातीनां । सुरभिश्चतुष्पदानामिला पुनः सर्ववीजानाम् ।। ७ ॥
मृपा
वि०त्ति
इति अलीकं भ्रान्तिमानिभिः प्ररूपितत्वात् , तथा केचिदिश्वरवादिनः ईश्वरेण कृतो लोका, यथा-ईश्वरवादिनः शुद्धि-
वादिनः
॥२९॥
मत्कारणपूर्वकं जगत् संस्थानविशेषयुक्तत्वात् , घटादियदिति । केचित् विष्णुकृतं कृत्स्नं विश्वमिति भणन्ति यथा-
जले विष्णुः स्थले विष्णुः, विष्णुः पर्वतमस्तके । ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्व विष्णुमयं जगत् ॥१॥
पृथिव्यामध्यहं पार्थ ! यायावनौ जलेप्यहं । सर्वभूतगतश्चाएं, तस्मात् सर्यगतोऽस्म्यहम् ॥२॥
तं च मार्कण्डपिः तथा-
सो फिल जलयसमुत्थेणुदएणेगनवम्मि लोगम्मि । चीतीपरंपरेणं घोलन्तो उदयमझम्भि॥१॥
सो किल । पेच्छइ सो तसधावरपणट्ठसुरनरतिरिक्खजोणीयं । एगन्नवं जगमिणं महभूयविवज्जियं गुहिरं॥२॥
एवं विहे जगंमी पेच्छइ नग्गोहपाययं सहसा । मन्दरगिरिव्य तुंगं, महासमुदं च विच्छिन्नं ॥ ३ ॥
खंधमि तस्स सयणं, अच्छइ तहि वालओ मणमिरामो। [विष्णुरित्यर्थः ] संविद्रो सुद्धहिअओ मित
फोमलकुंचियसुकेसो ॥ ४॥ हत्थो पसारिओ से महरिसिणो एह तत्थ भणिओ य ॥ खधं इमं विलग्गप्ठ मा
मरिहिसि उदयपुदीप ॥ ५॥ तेण य घेत्तुं हत्थे उ मीलिओ सो रिसी तओ तस्स ॥ पेच्छइ उदरंमिजयं ससे-
लवणकाणणं सव्यं ॥६॥
5॥२९॥

·एवमेके वदंति मोसं एगो आया अकारको अवेदको य सुकयस्स य करणाणि कारणाणि सव्वहा सव्वहिं प निबो य निपिओ निग्गुणो य पुनः सृष्टिकाले विष्णुना सर्व सृष्टमिति प्रवादिनां कुदर्शिता ज्ञेया. तथा एके केचनात्माद्वैतवादिनो भणन्त्यलीकं यथा-एक एव आत्मा सर्वव्यापकस्तदुक्तं- एफ एव हि भूतात्मा, भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव, दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥१॥ तथा पुरुषएवेदं नि सर्व यद्भूतं यद्भाव्यमित्यादि कुदर्शनता चाऽस्य सकललोकविलोक्यमानभेदनिवन्धनव्यवहारोच्छेद प्रसंगात् । तथा अन्ये वदन्ति मुक्खदुक्खहेतूनां अकारकः, पुण्यपापकर्मणामकर्ता अकीकमिति कुदर्शनता च संसार्यवस्थायां तदभावादिति । केचिन्नित्यवादिनो जल्पन्ति आत्मा नित्यः यथा- नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो, न शोपयति मारुतः ॥ १ ॥ अछेद्योऽयमभेद्योऽयममूर्तोऽयं सनातन । इति एतदपि असत्, एकान्तनित्यत्वे हि मुखदुःखवन्धमोक्षायभावप्रसंगात, तथा निष्क्रियः सर्वव्यापित्वेनाऽवकाशाऽभावात् गमनागमनादिक्रियावर्जितः एके केचित् इति वदन्ति तदपि असत्, देहमानोपलभ्यमानत्वात् । केचित् निर्गुणो वदन्ति सत्वरज- समोलक्षणगुणव्यतिरिक्तत्वात् पकतेरेव होते गुणा यदुक्तं- अकर्ता निर्गुणो भोक्ता, आत्मा कापिलदर्शने ।

·मश्नव्याक-
रण ज्ञान
वि० रत्तिः
॥३०॥
अधर्मद्वारे-
मृपा
वादिनः
इति तदपि असन, सर्वया निर्गुणत्वं चैतन्य पुरुषस्य स्वरूपमित्यभ्युपगमात् । केचन अवन्धन इति वदन्ति यदुक्तं-
यस्मान्न यध्यते नाऽपि मुच्यते नाऽपि संसरति कश्चित् । संसरति बध्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥१॥
इति वचनात्
असचैतत् मुक्तामुक्तयोरेवमविशेषमसंगात् । तथा केचित् जगदिदं मन्यते
फालः सृजति भूतानि, कालः संहरते प्रजाः । कालः सुप्तेषु जागति, कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १॥
कालेन कवलिताः सर्वे, भावाश्यानित्यतांगता । इति वचनात्,
तदपि असत्, क्षणमात्रत्वात् तस्याकर्तृत्वोपादानात् ।
केचित् स्वभावभावितं जगत् मन्यन्ते, स्वभावेनैव सर्वः संपधते शुण्ठिहरीतक्यादीनां तिक्तविरोकादयो गुणा स्वभावनैव.
रविरुष्णः शशी शीतः, स्थिरोऽद्रिः पवनश्चलः । न श्मश्रुः स्त्रीमुखे हस्ततलेपु न कचोद्गमः ॥ १ ॥
भव्याऽभव्यादयो भावाः स्वभावेनैव जृम्भते । इति वचनात् ,
तदप्यसन्, तदपि निसर्गवो पत्नाच स्वभावधेयर्थ्यदर्शनात् ।
केचिन्नियतिभावितं जगदिति जल्पन्ति भवितव्यतैव सर्वत्र वलीयसीति यया-
प्राप्तव्यमधै लभते मनुष्यः किं कारणं ? दैवमलङ्घनीयं ।
तस्मान्न शोचामि न विस्मयामि यदस्मदीयं नहि तत्परेपाम् ॥१॥
॥३०॥

·दीरादन्यस्मादपि, मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतमा॥१॥
सा सा संपद्यते युद्धि-र्व्यवसायश्च तादृशः । सहायास्तादृशा ज्ञेया, यादृशी भवितव्यता ॥ ३ ॥ इतिवचनात् ।
तदप्यलीफं, अचेतनस्य कर्तृत्वानुपलम्भात् नियतेरनाश्रितत्वानुपलम्भाव ॥
केचित् कर्मवैचित्र्यं जगबुवन्ति तथा-
ब्रह्मा पेन कुलालवन्नियमितो, ब्रमाण्डभाण्डोदरे । विष्णुर्येन दशावतारगहने, क्षिप्तो महासङ्कटे।
मद्रो येन कपोलपाणिपुटके-भिक्षाटनं कारितो। सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने, तस्मै नमः कर्मणे ॥१॥
इति वचनात् ॥
तदप्यसत् यतः-कर्माण्यपि कृतानि भवन्ति तत्कर्चा कश्चिद्विलोक्यते तस्मात्तेपां जगत्कर्तृत्वे न प्राधान्यं ।
तथा केचिदुद्यमवादिनो यथा दुस्साध्यमप्युद्यमतस्सुसाध्यं भवेदनालस्यवशादभीष्टं" इति वचनात् तद् अ-
सद्भूतता चाऽत्र प्रत्येकमेपामेकत्वे जिनमतप्रतिक्रुष्टत्वात्तथाहि,
फलो सहाच नियई, पुन्चकयं पुरिसकारणे गंता । मिच्छत्तं ते चेव उ,-समासओ होंति सम्मत्तमिति ॥१॥
समुदायेनैव सिद्धिः सर्वभावानामिति सद्वचस्ततो ह्येकदेशेन तथा चैकनयमिलितं वाक्यमलीकमिति ज्ञेयं । जगद्कर्तृत्वा
कर्तृत्वा विचारावलोकिभिस्तत्त्वालोकनिर्णयादयो ग्रन्या विलोकनीयाः संक्षेपस्तु एतद लिखितम् ।
साम्मतं प्रस्तुतं व्याख्यामः अधिकारवशादिदं ज्ञेयं-
पौवं १ नैयायिकं २ सांख्यं ३, योगं ४ वैशेषिकं ५ तथा । नास्तिकं ६ चेति पड्भेदं, दर्शनानि भवन्ति हि ॥१॥

·ममव्याक-
रण ज्ञान
वि०वृत्तिः
अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
सू-७
तथा जनं सांख्य जैमिनापं, यौगं वैशेषिकं तथा । सौगतं दर्शनान्येवं, नास्तिक न तु दर्शनम् ॥१॥ इत्यपि पाठः
तथा केचित् यदृच्छाचादिनो यथा-सर्व इश्वरेच्छया-यदृच्छया निष्पयते न कोऽपि कर्ना, तदप्यसत्, निरालम्बनीभूता
यदृच्छा गगनारविन्दवत् अफर्तृत्वे नोत्पादात् इत्यायभ्यूयं वहत्तितः विस्तारार्थिनेति ॥
'सम्भूती-जातो अण्डकाव-जन्तुपोनिविशेषात् लोकः-क्षितिनलाऽनलाऽनिलवनस्पतिनारकनरनामितियारूपः, एके केचित्
वदन्ति स्वयंभुवा-ब्रह्मणा सयं-आत्मना निर्मितो-निष्पादितो लोकः एवं अलीकं भ्रान्तिज्ञानिभिः मरूपितत्वात् । तथा
प्रजापतिना-लोकमभुणा तथा इश्वरेण च-महेश्वरेण च कृतं-विहितं इति केचित् वादिनः । एवं विश्णुना-कृष्णेन कृतं कत्सन-
सकलमेव जगत् 'जले विष्णु स्थले विष्णुरिति वचनात् । एके केचित् कुदर्शनिनो एवं मृपा बदन्ति-एक एव आत्मा-
सर्वजगद्व्यापक प्रकारकः-कर्मणां अकर्ता, अवेदकः-अभोक्ता सुकृतस्य-शुभफलस्य दुःकृतस्य-पापफलस्य च, फरणानि-इन्द्रि-
याणि, कारणानि-हेतवो मिथ्यात्वाऽविरतिकपाययोगप्रमादाः सर्वथा-सर्वप्रकारैः सर्वपदेशे काले च न वस्तन्तरं कारणमित्यर्थः,
करणानि-इन्द्रियाणि एकादश तत्र-वारूपाणिपादपायूपस्थलक्षणानि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि तु पञ्च पुदीन्द्रिपाणि एवं १०
१ 'सेभूतो अंडकाओ लोगो......निधिओ निगुणोअ' यावत् मूलपाठो विस्तृतधिवरणे प्राग् न्यस्तोऽतोऽधुना शम्दार्थ
मात्रविधरणेऽस्मिन् स्थले न न्यस्त!
२ जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके । ज्यालामालाकुले विष्णुः सर्प विष्णुमय जगत् ॥ १ ॥
॥३१॥

·अणुवलेयो त्तिविय एवमासु असम्भावं, जेपि इहं किंचि जीवलोके दीसइ सुकयं वा दुकयं वा एवं जदिच्छाए या सहायेण वावि दइयतप्पभावओ चावि भवति, तत्थेत्थं किंचि कयकं तत्तं लक्खणविहाणनियतीए कारियं एकादशमं च मनः ११ इति एपां चाऽचेतनावस्थायामकारकत्वात् पुरुषस्यैव कारकत्वेन कुदर्शनत्वं अस्य ज्ञेयं । तथा नित्यः- सरवतः, तथा निष्क्रिया-क्रियावर्जितः, निर्गुणः-शब्दादिगुणरहितः, अनुलेपका-कर्मवन्धरहितः केचिदित्यादिप्रकारान् असद्भावान् भाषन्ते-मलपन्ति । यत् किश्चित् इह-जीवलोके दृश्पते [ तदपि असद्भावं एक-नयैकदेशमाप्यमाणं भापन्ते ] आस्तिकमतेन सुकृतफलं-सुखं इत्यर्थः, दुष्कृतफलं दुःखं इत्यर्थः, एतदपि यदृच्छया-इश्वरेच्छया या स्वभावेन वा । केचित् फालवादिनः केऽपि स्वभाववादिनः- "काला मृजति भूतानि, कालः संहरते प्रजाः" इति वचनात् "कः कण्टकानां प्रकरोति तैश्ण्य, विचित्रभाव मृगपक्षिणां च । स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामचारोऽस्ति कुतः प्रयत्नः ?" इति केऽपि देवतमभावात् विधिसामर्थ्यतो वा लौकिकी भापा “प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः इति वचनात्, काल- सभावनिपतिपूर्वकतकर्मपुरुषाकाराणां भागनां-तत्र इत्य 'यत् किञ्चित् कृतकं सुकृतदुःकृतादिकं तव तत्स्वरूपत्वं-तत्सर्वे लक्षणविधान नियत्या कृतं फारापितं तदसत्यता पूर्ववद् वाच्या । १ फालः एजति भूतानि फालः संहरते प्रजाः । कालः सुप्तेषु जागतिं कालो हि दुरतिकमः ॥ २॥ "

·व्याक-
ज्ञान
वि० वृत्तिः
॥३२॥
अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
एवं केइ जपंति इडिरससायगारवपरा, यहवे धम्मकरणालसा परूवेति धम्मवीमंसएण मोसं ॥
अवरे अहम्मओ रायदुटुं अभक्खाणं भणेति-अलियं चोरोत्ति अचोरयं करेंतं डामरिउत्तिवि
य एमेव उदासीण दुस्सीलोत्ति य परदारं गच्छतित्ति मइलिंति सीलकलिय अयंपि गुरुतप्पओ, अपणे
एमेव भणंति उवाहणता मित्तकलत्ताई सेवंति अयंपि लुत्तधम्मो, इमोवि विस्संभवाइओ पावकम्मकारी
केऽपि इदं जलपन्ति " इवित्ति” ऋद्धिरसशातागारवेषु आदरपरास्तत्प्रधानाः नास्तिकादयो बहवो जीवाः धर्मकर-
णालसा-वरणधर्म प्रति अनुद्यममानाः स्वस्य परेषां च चित्तावासनिमित्तं । तथा मरूपयन्ति धर्मविमर्शकेण-धर्मविचारणेनेति
मोसं-मृपा पारमार्थिकधर्ममपि स्वबुद्धिदुर्विलसितेन अधर्म स्थापयन्ति ।
अपरे केचन अधर्मतः अधर्ममङ्गीकृत्य राजदुष्टं-नृपतिविरुद्धं अभ्याख्यान-परस्य दूपणवचनं भणन्ति, किं तत् ? अलीक
--असत्य ? चौर इति भणन्ति अचौर्यं कुर्वन्तं चौर इति, तथा डामरिक:-विग्रहकारीति चेति-समुच्चये भणन्तीति, एवमेवेति-
प्रयोजनं चिनैव दुपणं भवति उदासीनं-विरोधिनं । दुःशील इति च परदारान् गच्छति इति परदारग इति अभ्याख्यानदानेन
मलिनीकुर्वन्ति शीलकलितं-सदाचारयुक्तमपि पुरुषं । अन्ये एव भणन्ति वृथा अन्यस्य आजीविकां वा फीति वा ध्वंसयन्ति,
न केवलं स एव सेवको गुरुः किन्तु एतादृशं अभ्याख्यानं भणति अयमपि गुरुतल्पको दुविनीत इति । अन्ये पापात्मानः एवं
जल्पन्ति उपहन्य-पातयित्वा मित्रकलत्राणि सेव्यन्ते न केवलं एतादृशं कुर्वन्ति ते अधमाः परं एतादृशं यो भणति अयमपि
सप्तधा-धर्मोच्छेदकर्ता, अयमपि विसधघातकः-विश्वासघातकी पापकर्मकारी स्वभूमिकाऽनुचितकारी-अकर्मकारी-
॥३२॥

·अगम्मगामी अयं दुरप्पा यहुएसु य पापगेसु जुत्तोत्ति एवं जपंति मच्छरी, भहके या गुणकिसिनेहपरलोग- निणियासा, पय ते अलियचयणदच्छा परदोसुप्पायणप्पसत्ता वेदेन्ति अक्खातिययीएण अप्पाणं कम्मर्यधणेण, मुहरी असमिविखयप्पलाया निरखेवे अपहरंति-परस्स अत्थंमि गढियगिद्धा अभिजुति य परं असंतपहिं लुन्दा य फरेंति कूडसविपत्तण, असचा अत्यालियं च कन्नालियं च भोमालियं च तह गवालियं च गरुयं भणति विरूपाकारी, भगिन्यादिगन्ता-अगम्यगामीत्यर्थः अयमपि दुष्टात्मा कारकोऽपि वक्ताऽपि चकारात् बहुभिश्व पापकैः. सुष्टु शोभनं तेन युक्तः-सहितः ते एवं जल्पन्नि, मत्सरिणः-धर्मद्वेषिणः भद्रके-निदोपे वा पुरुषे पतेषां वाऽलीकवादिनां विनयादिगुण- युक्त पुरुष वदन्ति । ते कीदृशा ? अलीकवादिनः गुण-उपकारः फीतिः-प्रसिद्धिः स्नेहः-मीतिः परलोको-जन्मान्तरं एतेषु नि:पिपासा-निराकांक्षाः तद्भयमजानानाः एवं अमुना प्रकारेण ते अलीकवचनभापणे दक्षाः धृष्टा:--परदोपोत्पादनप्रसक्ताः मर्मोद्- घटनपराः वेष्टयन्तीति योनयन्तीति । असतबीजेनेति कोऽर्थः । अक्षयेण दुःखहेतुनेत्यर्थः अप्पाणं-आत्मानं स्वं कर्मवन्धनेन प्रतीतेन मुखमेव अरिः- शत्रुरनर्थका- रित्वाद् मुखारयः, असमीक्षितमलापिन:-अपर्यालोचित्तकानर्थवादिनः, निक्षेपकान-न्यासकान् अपहरन्ति. परस्य अर्थे-द्रव्ये. भत्यन्तरदिमन्तः सन्तः, तथा अभियोजयन्ति परं असभिर्दू पणैरिति गम्यं । तथा लुब्धाः किं कुर्वन्ति तदाऽऽह- व्यक्तं कूटसाक्षित्वं चकारात् ग्रन्थिमोपकपश्यतोहरत्वादि, असत्या-असत्यभापिणः जीवानामहितकारिणः अर्था- १ नामाणा २ थापणमोसाफारफा

·अधर्मद्वारे
मृपा
वादिना
पलव्याक अहरगतिगमणं, अन्नंपिय जातिरुचकुलसीलपचयं मायाणिगुणं, चवलपिसुण, परमभेदकमसकं, विदेसमणत्य.
रण माना फारफ,पायकम्ममूल,दुई दुस्सय,अमुगिपं, निल्लन,लोकगरहणिज, बहधपरिकिलेसबहुलं, जरामरणदुक्खसोय-
वि०त्ति
॥३३॥
लोक-स्वद्रव्यार्थमसत्यं भणन्तीति योगः। कन्यालीकं च कुमारीविषयमसत्य, भूम्पलीकं पृथिव्यादि विषयं प्रतीतं, तथा
गगाली चतुष्पदविषयं प्रतीत, गुरुक-चादरं । जिहाच्छेदायनर्थकरं स्वस्य परेषां च गाढोत्तापादिहेतु भगन्ति-भाषन्ते, द्विए-
दापपदेन द्विपदापदच पुष्पदनातयः उपलक्षणाद्रहीताः, तदलीकं कोदृशं इत्याह-
अधरगतिगमने-अधोगतिगमनकारणं, अन्यदपि जाति-रूप-कुल-शोलादिभावानां प्रत्ययः कारणं तत्र प्रत्ययक, तत्र
जातिर्मात्पक्षः कुलं-पितृपक्षः तद्धतुकं अलीकं रूपं-आकृतिः शोलं-स्वभावः तत्मत्ययं मृपाभापिगः । मायया निर्गुणं प्रशंसा-
निन्दाविषयत्वेन निर्गुणं, प्रशस्यस्य निन्दा निन्दनीयस्य प्रशंसा इति माया । चपला-मनचापल्यादिना पिशुनं-परदोपाविष्क-
रणरूपं--परमार्थो-मोक्षस्तं प्रतिघात-भेदकं । असकमविद्यमानार्ध असत्यक, अथवा असत्व--सत्त्वहोने वा विद्वेष्यं-अप्रियं
अनर्थकारकं स्परेषां चा पुरुषार्थोषघातकं पुरुषार्थः धर्म-अर्थ-काम-मोक्षवर्गचतुष्टयी असत्कारकं अविधमानार्थमसत्यमि
त्यर्थः । पापफर्म-शिष्टज्ञानावरणोपादिकर्म मूलं चीज, दुष्टं-असम्यग्दर्शनं यत्र तत्, दुष्टं श्रुतं-श्रवणं या तत्, नास्ति मुषितं
झानं यत्र तत् अमुणितं, निर्गता लन्ना यस्मात्तत् निर्लज्ज, लोकगईणीयं प्रतीतं । वो यष्टयादिना बन्धो-रज्यादिना परिक्लेशः
-धीगतपादिवशः परेषा पराभवस्तैङ्कला-पचूरा यत्र तत् । जरा-चयोहानिः मरण-सर्वथा माणनाशः दुःख-रोगवियोगाय
॥३३॥

·निम्म,असुद्धपरिणामसंकिलिई भणति,अलिया हिंसंति संनिविष्ठा असंतगुणदीरका य संतगुणनासका य हिंसा- भूतोवघातितं अलियसंपउत्ता चयर्ण सावलमकुसलं साहुगरहणिज्ज अधम्मजणणं भगंति अणभिगयपुग्नपाचा, पुणोवि अधिकरणकिरियापयत्तका यहुविहं अणत्थं अवमई अप्पणो परस्स य करेंति, एमेव जपमाणा महिस- सूकरे य साहिति घायगार्ण, ससयपसयरोहिए य साहिति यागुराणं,तित्तिरवकलावके य कविजलकवोयके य निष्ट शोक-निन्ता शोचनं ते तेषां निम्म-मूलमित्यर्थः। अशुद्धपरिणामेन संक्लेशं संक्लिष्टपरिणामवत् तथा भणन्ति-भाषन्ते ते के ? भलीको योऽभिसन्धि:-अभिप्रायस्तत्र निविष्टा:-स्थिताः, असद्गुणोदीरकाः, सद्गुणनाशकाच हिंसया भूतोपघात:- पाण्युपमर्दो-विनाशो यत्र भवति तादृशं यत् अलीकवचनं तत्र संप्रयुक्ताः सन्तो भणन्तीति योगः। तत् कीदृशं वचनं ? सावधे- गतिफर्मयुक्तं, जीवानां अशलकर्मकारित्वात् अकुशलं, साधुननैः गईणीयं, अतएव अधर्मजनक-पापोत्पादक भगन्ति-भापन्ते। फर्यभूतास्ते इत्याह ? अविदितपुण्यपापकर्महेतयः तत् ज्ञाने हि मृपावादे प्रतिर्न संभवति, पुनश्च अज्ञानोत्तरकालं किं नायते इत्याह ? अधिकरणं पापारम्भस्तस्य क्रिया-व्यापारास्तत्मत्तिका:-निष्पादकाः, तत्राधिकरणक्रिया द्विविधा निवनाऽधिक- रणक्रिया संपोजनाऽधिकरणक्रिया च । तत्राया खड़ादीनां तन्मुष्टयादीनां च निवर्तनलक्षणा, द्वितीया तु तेपामेव सिद्धानां संयोननलक्षणेवि, अथवा दुर्गतौ यकाभिरधिक्रियन्ते पाणिनः ताः सर्वा अधिकरणक्रिया इति । बहुविधमनर्थहेतृत्वात् अपमर्दै -तूपमर्दनं प्रात्मनः परस्य च कुर्वन्ति, एवमेव अशुद्धिकं जल्पन्तो-भाषमाणाः एतदेवेत्याइ-महिपान शूकरांश्च साधपन्ति-पति- पादयन्ति यातकानां-अधिकरणं प्रति याचकानां या साधयन्ति । शशकाः प्रतीताः प्रशास्तजातीया रोहिताः जीवविशेपास्वान् ·भव्याक- सू-७ अधर्मद्वारे साहिति साउणीणं, शसमगरकच्छभे य साहिति मच्छियाणं,संखंकेखुल्लए य साहिति मगराणं, अयगरगोणस- मृपा वेति मंडलिदन्वीकरे मउली य साहिति वालवीणं, गोहा सेहग सल्लगसरडके य साहिति लुद्धगाणं, गयकुलवानरकुले । वादिना य साहिति पासियाणं, सुकवरहिणमयणसालकोइलहंसकुले सारसे य साहिति पोसगाणं, वयंधजायणं च साधयन्ति एते शशादयः आटव्याचतुप्पदविशेषाः वागुरा-मृगवन्धनं सा अस्ति येषां वागुरिणः । तित्तरगवर्तकलावपिनल-. कपोतान् एते पक्षिविशेपास्ताच साधयन्ति श्येनादिना मृगयां साधयन्तीति शाकुनिकास्तेषां । झपा-मत्स्याः मकरा-[ बृहत् ] मगरमस्त्याः कच्छपा:-अस्थिवर्ममेदतो जलचरविशेषाः तान् साधयन्ति मत्स्याः पण्यं येषां ते मासिकास्तेपा । शंखाः प्रतीताः अङ्कास्तज्जातीयाः क्षुल्लकाः कपर्दकारतान् साधयन्ति मकरा इव मकरा-जलचरविशेषाः जलविहारित्वात् धीवरास्तेपां पाठान्तरे मग्गिणां तद्वेपिणां । अजगरा-अजगरविशेषाः, गोनसा-द्विमुखसर्पाः, मण्डलिनो वक्रत्वेन यान्ति, दीकराः- फणीभृतः, येषां फणा मुकुले इव मीलयन्ति ते मुकुलिनः फणरहिताः सस्तिान् साधयन्ति । व्याला-भुजङ्गास्तेषां पालाः व्यालपाः गारुडिकाः माकृतत्वात् बालवीएणं पाठः अथवा व्यालैः चरन्ति ते वैयालिकास्तेषां । गोधा:-चन्दनगोधाः, सहास्तजातीयाः, शल्यकाः शरटाः केकलाशाः तान् साधयन्ति लुब्धकाः । गजकुलं तान साधयन्ति पाशेन-बन्धन- विशेषेण चरन्ति ते पाशिकास्तेपां कुटुम्मे यूथमित्यर्थः, शुकाः कीराः, चर्हिणो-मयूराः मैदनशारिका कोकिला- १ णेश लोकभाषा २ कमेडी भापा ३ होला इति भाषा । ४ गोट भाषा । ५ पारेया इतिभापा । ६ काछवा इति भाषा ॥३४॥ ७ गोदिरा रति भाषा। ८ सीसोलिया ९ काकेदा इति भाषा १० पारधी इति भाषा ११ मीनां कापरी इति भाषा ·माहिति गोम्मियाणं, धणधनगवेलए य साहिति तफराणं, गामागरनगरपणे य साहिति चारियाणं, पारघाइय. पंचवातियाओ साहति य गंठिभेयाणं, कयं च चोरियं नगरगोत्तियाणं लंछण-निलंछण-घमण-दुहण-पोसण- यणण-दवण-थाहणादियाई साहिति यहणि गोमियाणं धातुमणिसिलप्पयालरयणागरे य साहिति आगरीणं परभृतः, ईसा:-पेनपक्षाः तेषां यानि कुलानि वृन्दानि सारसांस्तान साधयन्ति पक्षिपोषकाणां पनराजीविकानां । वधस्तादनं पन्धन-संगमनं कगादिभिः यातनां कदर्थनां तत् साधपन्ति कुर्वन्ति गुल्मिकानां-गुप्तिपालानां । धनं चतुःपकारं हिरण्यादिवा, धान्यं चतुर्विमतिपकारं अशनादि वा, गाो:-चलीवर्दमुरभयः, एलकाः उरभ्रास्तान साधयन्ति तस्कराणां चौराणां । ग्रामटल्या गुन लगुपुरं, नगरं-करवनितं पत्तनादीनि-जल-स्थलभेदात् द्विविधं पत्तनं भव्यवस्तूत्पत्तिस्तान् साधयन्ति चारि- फाणां-दूनादिपुरुषाणां । नया पारे-पर्यन्ते मार्गस्य घातिकाः पथि मार्गस्य मार्गे वा पातिकाः गन्तॄणां इननं अर्द्धपथयातिकाः साधयन्ति, ग्रन्थिमेदकानां वा तकनृणां वा पैश्यतोहराणां चौरिकां नगरगुप्तिकानां तान् साधयन्तीति योगः । लाञ्छनं, अन दम्भनादीनां, निर्लाञ्छनं कर्णविकर्तनादि, घमणं ति ध्मानं महिष्यादीनां वायुपूरणं, दोहनं दुग्धादीनां, पोपणं यवसादिदानेन दृष्टिकरणं, पानं अन्यमातरि योजनं, दुमणं दुवनमुपतापन, वाहनं-शकटाधाकर्षणं इत्यादिकानि साधयन्ति पनि गोमतां । धातुः-गैरिकादि, धातदो-लोहादयः, मणय:-चन्द्रकान्तायाः, शिला-प्रस्तरमयी अथवा मणशिला पातुनिमेषः, मनालं-विद्रुमं रत्नानि-कतनादीनि तेषां आकराः खानयस्तान् साधयन्ति आकरिणां आकरवतां । १ दियान रक्षक इति भाग २ घाटपाडा इति भाषा ३ फांसीया इति भाषा ·ܓ अधर्मद्वारे मृपा वादिना प्रश्नव्या- पुप्फविहि फलविहिं च साहिति मालियाणं, अग्धमठुकोसए य साहिति वणचराणं, जताई विसाइं मूलकम्म रण शान आहेवण-आविंधण-आभिओग-मंतोसहिप्पओगे चोरियपरदारगमणबहुपावकम्मकरणं उक्खंधे गामघाति- वि० पनि याओ घणदहणतलागभेषणाणि पुद्धिविसावणासणाणि वसीकरणमादियाई भयमरणकिलेसदोसजणणाणि ।।३५॥ पुष्पानां सर्वजातीयकुतुमानां विधिः-प्रकारः सर्वफलानां वा विधिः-प्रकारः तान् साधयन्तीति योगः, मालिकानां- पुष्पनीविकाना अथवा नादिकावर्ता । अर्घध मूल्यमानं मेधुकोशकाचसौद्रोत्पत्तिस्थानानि, इत्यादिकान् साधपन्तीति बनचरागां पूर्वोक्तानां सर्वेषां । तथा यन्त्राणि-उचाटनायनाऽक्षरलेखकान् जलसङ्ग्रामादियन्त्राणि वा उदाह- रन्तीति योगा, विपाणि स्थावरजङ्गममेदानि मूलक [वत्मयोगतो] गर्भपातनादिकं तथा मूलं अश्लोपादि जातकस्य स्नानादेः फर्म--मूलफर्मतत्प्रयोगतो गर्भपातनादि, आहेवणं-आक्षेपणं पुरसोभादिकरणं पाठान्तरे आहिव्वणं ति आहित्यं अ- हितभावं-शत्रुभावं अथवा पाठान्तरे अधिगति धनादीनां मन्त्रेणाऽऽवेशनं ग्रहणं, आभियोग्य-वशीकरणादि तच द्रव्यतो-द्रव्य संयोगजनितं, भावतो विद्यामन्त्रादिननितं बलात्कारेण वा मन्त्रौषधिमयोगानानामयोजनेषु तद्वयापाराणा करणं, चोरि- फापाः पादारगमनस्य बहुपापस्य पावत्करणं ततथा तान् साधयन्तीति योगः। अवस्कन्दान् घाटीकरगानि बलमदनानि वा, ग्रामघातिनः भनीताः, वनदहनतडागभेदनानि मतीतानि, पुदेविषयस्य यानि विनाशनानि एतावता कुबुद्धिजनकपरिणामविशेपो- त्पादकानि, वशीकरणपमुखानि, भयमरणक्लेशद्वेषजनकानि मृपावादकतुःरिति गम्यं । १ मधुपितु इति लोक भाषा २ साइरोति भाषा ·भावयहुसंकिलिट्ठमलिणाणि भूतघातोवघातियाई ताई हिंसकाई चयणाई उदाहरंति, पुढा वा अपुटा था परत- तियवाचडा य असमिक्खियभासिणो उवदिसति, सहसा उट्ठा, गोणा, गवया दमंतु परिणयवया, अस्सा हत्थी गवेलगकुफुडा य किजंतु, किणावेध य विकह पयह य सयणस्स देह पियधय दासिदासभयंकभाइल्लका, य सिस्सा य, पेसकजणो, कम्मकरा य, किंकरा य, एए सयणपरिजणो य कीस अच्छंति, भारिया भे करित्तु भावेन-अध्यवसायेन बहुसंक्लिष्टेन मलिनानि-फलपाणि यानि तानि तथा, भूतानां-माणिनां घातश्च-इननं उपयातच परम्परापातः तौ वियेते येषु तानि, असत्यानि [सत्यानि] द्रव्यतस्तानि यानि पूर्वमुपदर्शितानि हिंस्रकानि वचनानि उदाहर- न्ति कथयन्ति, तथा 'पृष्टा वा अपृष्टा वा, परेपां तप्तिर्निन्दा तया व्यावृत्ताः-व्यापारवन्तः परकृत्यचिन्तनाक्षणिका इत्यर्थः । अपर्यालोचितवक्तारः उपदिशन्ति-अनुशासति सहसा-अकस्मात् उष्ट्राः-फरभाः गोणा-गावः-बलीपर्दाः गवया आटव्याः पशुविशेपाः दमन्तु-वशीकुर्वन्तु हन्यन्तां विनीयन्तां वा परिणतवयसः-संपन्नावस्थास्तरुणा इत्यर्थः। अवास्तुरगा:, हस्तिनो गमाः, गवेलफा:-उरभ्रमेपादयः, कुपटास्ताम्रचूढादयः, क्रीयन्तां-मूल्येन गृह्यन्तां क्रीणापयत अन्यान् मत्युपदेशेन, विक्रीणवं --विक्रेतव्यं, च परत-पचनाय कर्नु, स्वजनाय दत्त, पियव च पातव्यं मदिरादिः वाचनान्तरे खादत पियत दत्त पचत इत्यादि वाक्यानि । तथा दास्यः-चेटिका दासा भृतकाः-भक्तपानादिना पोपिता:, ये लाभस्य चतुर्थादिभागं लभन्ते ते भाइल्लकाः, शिष्याः-निनेयाः, पेप्या:-पयोजनेषु मेपणीयलोकाः, कर्मकरा:-नियतकालं निर्देशकारिणः, कृतकार्यसमाप्तौ पुनः पुनः प्रश्न- १ पूछया अणपूछया इति भाषा. २ सांढेति भाषा.

·मनन्याक
रण मान
वि० रत्तिः
॥ ३६॥
अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
कर्म गहणाई यणाई खेत्तखिलभूमिवल्लराई उत्तणघणसंकडाई डझंतु-सूडिज्जतु य रुक्खा, मिजंतु जंतभंडा-
इयस्स उवहिस्स कारणाए बहुविहस्स य अढाए उच्छू दुज्जंतु पीलिज्जंतु य तिला, पयावेह य इकाउ, मम
घरट्टयाए खेत्ताई कसह कसावेह य, लहुं गामआगरनगरखेडकबडे निवेसेह अडवीदेसेसु विपुलसीमे, पुष्पाणि
य फलाणि य कंदमूलाई कालपत्ताइं गेण्हेह, करेह संचयं परिजणट्टयाए, साली वीही जवा य लुचंतु मलिज्जंतु
कारिणः किङ्कराः एते पूर्वोक्ताः स्वजनपरिजनाथ कस्मात् कारणात् आसने अवस्थानं कुर्वन्ति ' भार्या भे-भवतां कर्म-कृत्यं
कला तत समाप्तौ यतो भारिका-दुनिर्वाहः भवतां कुर्वन्तु । गहनानि-गहराणि वनानि-वनखण्डानि क्षेत्राणि-धान्यवपनभूमयः,
खिलभूमयो हरीरकृष्टभूमयः वल्लराणि च-क्षेत्रविशेषास्तन उद्गवानि तृणानि उर्ध्वगततृणानि तैः अत्यर्थ घनानि अतएव
सङ्कीर्णानि यानि तानि । दह्यन्तां अग्निना, सूयन्तां समारादिना, उन्मूल्यतां वृक्षा, भियन्तां-छियन्तां पन्त्राणि तिलेशुसपैरण्ड-
कादिकानां पोलणानि भाडानि-भाननानि कुण्डादीनि भण्डी वा गन्त्री एतान्यादिर्यस्य तत्तथा, तस्य उपधेः उपकरण स्य
'कारणाएनि, कारणाय आइ तथा बहुवियस्य च कार्यसमूहस्य अर्थाय तदर्थ इक्षुदण्डादि 'दुज्जंतु, दूयन्तां लूयन्तां धातुनामनेकार्थ-
त्वात् , पीड्यन्तां च तिलाः, पाचयत इष्टिकाः मदीयगृहाथै, तथा क्षेत्राणि कृपत कायत तथा कार्षापयत अन्येषामुपदेश-
दानतः, तथा लघु-शोधं ग्रामनगरे पूर्वोक्तशब्दाथै कर्यट-कुनगरं तानि निवेशयत स्थापयत, क् ?-अटवीदेशेषु किंभूतानि
ग्रामादीनि ? विपुला-विस्तीर्णा सीमा-पर्यादा भूमिर्येषु तानि, पुष्पाणि फलानि च पुनः कन्दा-भूमिस्था वृक्षावयवा, मूलानि
भूम्यन्तर्गतानि तान्येव, अवसरमाप्तानि गृहीत कुरुत तेषां संचयं परिजनाऽर्थे । शालिचतुषष्टिजातीयाः, कलमाद्याः बोहयः
॥३६॥

·उप्पणिज्जंतु य लटुं च पविसंतु य कोडागारं, अप्पमहउकोसगा य मंतु, पोयसत्था सेणा मिजाउ, जाउ डमरं, घोरा नहंतु य संगामा, पवहंतु य सगडवाहणाई, उवणयणं चोलग पिवाहो जन्नो अमुगम्मि उ होउ दिवसेसु करणेसु मुहत्तेसु नक्स्यत्तेस तिदिसु य, अज होउ पहवणं मुदितं बहुखंजपिजकलियं कोतुकं विग्रहायणक संति- पाष्टियादि भेदाः, जवास्सनुपगोधूमाः बहुविधास्तान लूयन्तां छियन्ता, केदार मल्यन्तां संन्यस्यतां-स्थाप्यतामितस्ततो वा, उत्पूयतां-उत्रादयतां वपनादिना, लघून् द्धान् कुर्वतां प्रविशतां-माविश्यतां कोष्ठागारेषु कोष्ठागारं पति वा, अल्ला-लघवो महान्तस्तदपेक्षया मध्यमाः, उत्कृष्टाः-उत्तमाय इन्यन्नां पोतसार्या:-योहित्य-बाणसमुदायाः। तथा सेना-सैन्यं कटक निर्यातु-निर्गच्छतु निर्गत्य किं करोतु ? डमरं विग्रहं विवरस्थानं तथा घोरा-रौद्राः जनक्षयकराः वर्नन्तां सयामा- युद्धानि । मयन्तु-ममर्दयन्तु शकल्याइनानि-यानपात्राणि च तथा पुनः उपनयनं वालानां फलाग्रहणं, ' चोलगं 'ति बालक- प्रथमगिरीमुण्डनं, विपाई-पाणिग्रहणं, यज्ञो-पागः अमुप्मिन् दिवसे भवतु ।' [पर १ पालव २ कौलव ३ तैतिल ४गर पशिज ३ विष्टि ७ सप्तचराणि शकुनि १ चतुष्पद २ नाग ३ किंध्नानि ४ चत्वारि स्थिराणि एवं ११] करण-घरादिकानामेकादगानामन्यतरदभिमतं मुहूर्ने रोद्रादीनां त्रिशतामन्यतरेऽभिमते, नक्षत्रे-पुप्यादिकेऽभिमते, तिथौ पानां नन्दादीनामन्पतरस्यामभिमतायां, अय अस्मिन्नदनि भवतु स्नपन सौभाग्यपुत्रायथै वध्यादेमज्जन, किंभूतं । मुदित- प्रमोदयन् , यहु-अनुरं सायं पेयूं वा तेन फलित-व्याप्त प्रभूतमधर्मासाद्युपेतं वा,कौतुक-रक्षापोटलिका दवरकादिवन्धनं यत्र तत्, विविधः मन्त्रमूलिभिः संस्कृतनलेः पिस्नापनकं शांति कर्म या-अग्निकारिकादिकं वा यत्र तत् । ते कुरुत-निष्पादयत के इत्याह-- १ प्रत्यन्तरे नास्ति.

·अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
मू-७
पभप्यात कम्माणि कुणह, ससिरविगहोयरागविसमेनु सजगपरियणस्स य नियकस्स य जीवियस्स परिरक्षणट्टयाए
रण शान
परिसीसकाई च देह दह य सीसोवहारे विविहोसहिमनमंस-भक्खन्नपाण-मल्लाणुलेवण-पईवजलिउज्जल-
वि०क्तिः
सुगंधियूयायकारपुष्फलसमिद्धे पायकिछत्ते करेह, पाणाइयायकरणेणं बहुविहेणं विवरीउपाय-दुस्सुमिण-
।।३।।
पावसउण-असोमगहनरिय-अमंगलनिमित्तपडियायहे वित्तिच्छेयं करेह, मा देह किंचि दाणं, सुटु हओ
गगिरम्पो-यानपूर्वयोग्रहणराहुलक्षणेन उपराग--उपराने ग्रहणमित्यर्थः, स च विपमाणि च-विधुराणि दुःस्वप्नाशिवादीनि
नेगु, किमर्थ नकारणमित्याइ-स्वजनस्य परिजनस्य निजकस्य च जीवितस्य परिरक्षणार्याय ये ते सः स्वरक्षणार्थ कुर्वन्तु
इनि योगः। पतिशीकाणि- दत्तस्पशिरःप्रतिरूपाणि पिष्टादिमयशिरांसि यच्छत आत्माशिरोरक्षणार्थ चण्डिम्प इत्यर्थः, तथा
दन गोपोपहारान्--पश्चादिगिरोवलीन देवानामिति अध्याहारः। विविधौषधिमद्यमांसभक्ष्यानपानमाल्यानुलेपनसुगन्धधुपादि
दीपाच मलितोज्ज्वलाव-भारात्रिकायाः याः मुगन्धिधूपस्य-दशांगादेवापकारकरणं अंगारोपरिक्षेपेण पुष्पफलैः समुद्धाः
-संपूर्णा ये गीपेपिदारास्ते तथा तान्, दत्त इति वदन्ति । प्रायविनानि-दुरितोपशमानि कुरुत, केन कृत्या ? प्राणातिपावकरणेन
-जीवधानकरणेन किंभूतेन ? नानाप्रकारेण कृत्वा, किमर्थ ? तत्करणमित्याह ? विपरीतोत्साताः अशुभाः अशुभश्वकाः प्रकृति-
विकाराः दुःखप्पाः-रात्री दुःखप्नमृतकादिदननावापशकुनाः प्रतीताः, असौम्यग्रहचरित-यूरग्रहचारः वक्रातिचारादापः,
अन्यान्यपि यानि अमान्यनि निमिनानि अगस्फुरितानि इत्यादीनां मतिघात तोरुपहननाथै, तथा चिच्छेदै आजीविकामहं कुरुत
मा दन-सिंविधानमिति अन्येभ्य इति गम्यं, मुष्ठ हत इत संभ्रमात् द्वित्ववचनं, मुष्ठु छिन्नो भिन्नच अविवक्षितः कश्चिदिति
॥ ३७॥

·मुटु हो,सुटु छिनो भिन्नत्ति उयदिसंता एवंविहं करेंति, अलियंमणेण वायाए कम्मुणा य अकुसला अगला अलियाणा अलिगधम्मणिरया, अलियासु कहासु अभिरमंता, तुहा अलियं करेतु होति य बहुप्पयारं (सू०७) तस्स य अलिपस्स फलवियागं अयाणमाणा पति, महमयं अविस्सामवेयणं दीहकालं यहुदुक्खसंकदं नरयतिरिपजोणिं, तेण य अलिपण समणुपद्धा आइदा पुणभवंधकारे भमंति भीमे दुग्गतिवसहिमुबगया, पर उपदिशन्तः, एवविध नानामकारं विविध-त्रिपकारं ता कुर्वन्ति अलीक--मुपाभाषणं सचोपघातहेतुतया भावतोऽलीकं तत्र प्रैविध्यमाह- मनसा वाचा 'फम्मुणा यत्तिकायक्रियया ये कुर्वन्ति तानाऽऽह-व्यक्तव्याऽव्यक्तव्यविभागाऽनिपुणाः अकुशलाः, अनार्या:- पापकर्मणि नरन्तः, अलीका आता भागमो येषां ते अलीकाशाः,अत एव अलीकधर्मनिरताः,अलिकासु-आत्मगुणहानिकारिकाम फवाम-मारूमपश्चेष अभिरममाणाः-चितं पीणमाणाः, अत एव तुष्टा इष्टददया अलीकं कुर्वन्तु भवन्ति च वद् कत्या बहुभकारं किं प्राप्नुवंति इति अक्षरघटनिका उक्ता । अथाऽलीकविपाकं मतिपादयभाइ- तस्य द्वितीयाश्रयस्य मृपावादनान्नः फलस्प-कर्मणो विपाक:-उदयः साध्यमित्यर्थः, तं प्रति स्वां अजानमाना:-अनानाना गर्दयन्ति-दि कुर्वन्ति, अर्थात् संसारे-चतुर्गतिरूपे महाभयां जन्ममृत्युलक्षणां अविश्राम-वेदना-दुःखादीनां दोर्घकालं पापसंकुलां प्रभुतसमयपल्यसागरप्रमाणां नारकतिर्यग्योनिसंख्याऽसंख्याऽनन्तकालममाणां तत्र उत्पत्तिरूपां। तेन पाणीन-पपागदेन तन्ननितकर्मणा समनुबद्धा-अविरहिताः आदिग्धाः-आलिंगिताः सन्तः पुनर्भवः-पुनर्पुनर्जन्म तपान्धकारे

·मन्नन्याफ-
रणद्वान
अधर्मद्वारे
मृपा
वादिनः
ते प दीसंतिह दुग्गया, दुरंता, परवस्सा, अत्यभोगपरिवजिया, असुहिता, फुडियच्छविधीभच्छविधन्ना, -वर
फरसविरत्तज्झामन्झुसिरा, निच्छाया, लल्लविफलवाया, असकतमसकया, अगंधा, अचेयणा, दुभगा, अकंता,
विनिः काकस्सरा, हीणभिन्नयोसा, विहिंसा, जडयहिरमूयाय मम्मणा, अकंतविकयकरणा, णीया णीयजणनिसेविणो
॥३८॥ भ्रमन्ति-भ्राम्यन्ति, भीमे रौद्रे भयंकरे दुर्गतिवसतिमुपगताः प्राप्ताः सन्तः ते प्राणिन इह-जीवलोके दृश्यन्ते कीदृशाः ?
दुःस्पा-दुर्गताः दरिदाः, दुरन्ताः दुःपर्यवसानसंसारपारं न प्राप्ताः,परवशाः-परायीनाः, अर्थो-द्रव्यं भोगो-अशनादि अर्था-
दुपभोगः खीगृहादि तैः परिवनिताः-रहिताः, अविद्यमानमुखाः अथवा अविद्यमानसुहृदः, स्फुटितच्छवि-विषादिकाविचर्चिका
दिभिर्विकृतत्वः, बीभत्सा-विकृतरूपाः, विच्छायवदनाः विवर्णाः-विरूपरूपाः, खर:-कठिनः स्पर्शो येषां ते, क्वचिदपि स्थाने
विगतरतयः अतएव ध्यामा:-अभासुरकान्तयः, असुपिराः असारकायाः, निःच्छायाः गतप्रभाः, लल्ला-अव्यक्ता निःफलवाचः
अनादेयकृत्याः, न विद्यते संस्कृतं-संस्कारो येषां ते असंस्कृताः अनादरणीया जनैरिति शेपः, संस्कृतभाषावर्जिताः, असत्कृताः
अविवमानसत्काराः, अतएव अमनोजगन्धाः, अचेतना-विशिष्टचेतनाऽभावात्, दौर्भाग्यत्वेन दुर्भगाः, अकान्ता अमनोज्ञाः, काक-
स्येच खरो पर्यो येषां ते काकस्वराः, हीनो-हस्वो भिन्नो धुर्पुरोः घोपः-स्वरो येपांते, अतएव विशेषेण हिंस्यन्तेजनैरिति विहिंसाः,
जदाः-मूर्ताः, बधिरा:-अकर्णाः, मूकाः-वाग्रहीनाः, मन्मना:-अव्यक्तवाचः, अमनोज्ञानि विकृतानि करणानि-इन्द्रियाणि येषां
ते एवं सर्वपदेपु फर्मधारयसमासः, नीचाः नात्यादिभिः, नीचजातिकुलगोत्रकृत्यादिभिस्तादृशा ये जनाः पामरास्तान् प्रतिसेवन्ते
१ जडपहिल्यया य मम्मणा मुद्रितप्रती २ पामस्या फोडा इति भाषा. २ व्याउ इति भाषा. ३ अला हेवान भाषा.
। ॥ ३८॥

·लोगगरहणिज्जा, भिचा असरिसजणस्स पेस्सा, दुम्मेहा, लोकवेदअज्झप्पसमयसुतिवज्जिया, नरा धम्मघुद्धिवि- यला । अलिएण य तेणं पडज्झमाणा असंतएणय अवमाणण-पिढिमसाहिक्खेव-पिसुण-भेयण-गुरुबंधवसय- ण-मित्तववारणादियाइं अभक्खाणाई बहुविहाई पावेंति, अमणोरमाइं हिययमणदुमकाई जावजीवं दुरुद्धराई अणिटावरफरसवयण-तजणनिन्भच्छणदीणयदणविमणा कुभोयणा, कुवाससा, कुवसहीसु किलिस्संता नेव इति नीचनननिपेविणोऽतएव लोकगर्हणीयाः निन्दनयोग्याः, भृत्याः अवश्यं परैर्भर्तव्याः, असमानशीललोकस्य मेष्या:-आदेश- कारकाः तथा द्वेप्याः-द्वेषस्थानं वा, दुर्मेधसो-दुर्बुद्धयः, लोकाभिमतं शास्त्र भारतादि वेदा-भाग-यजुः सामादि, अध्यात्मश्रुतिः- चित्तमयोपायपतिपादनशार्ख समयक्षुतिः-अर्हतां भवचनादिभिर्वजिताः-रहिताः एतादृशाः के ? इत्याह- नरा-मनुप्पाः धर्मः सम्यग्धर्मादिः बुद्धि-निता तया विकलाः अलीकेन च-अलीकवादानितकर्माग्निना तेन-कालान्तर- कृतेन दह्यमानाः, अनुपशान्तेन तेन असता वा-रागादिपवर्तनेन अपमानादि पाप्नुवन्ति । तत्राऽपमान-मानभङ्गः, पृष्टिमांस परोक्षे दोपाविर्भावनं, अधिक्षेपो-धिकारनिन्दाविशेषः, पिशुनैः खलैर्भेदन, मेमसम्बन्धस्य छेदन, गुरु:-पूज्यपक्षः, वान्धवा-भाषा- दिस्नेहस्थानं, स्वननं-सम्बन्धीवर्गः, मित्रं-प्रेमस्थानं एतेषां क्षारायमाणवचनेन पराभवं एतानि आदिउँपां तानि तदादिकानि, अभ्याख्यानानि-असदुपणाभिधानानि बहुमकाराणि लभन्ते प्राप्नुवन्ति । तानि कीदृशानि ? अमनोरमाणि-असमीचीनानि, हृदयमनसोध दुमगानि परितापकारीणि यानि वानि, जन्ममर्यादीकृत्य दुःखेन उद्धरणीयानीत्यर्थः । अनिऐन-अमुखकारिणा कठोरेण वचनेन यत्तर्जनं रे दास । पुरुषेण भवितव्यमित्यादिरुपेण यत् निर्भर्त्सन-अरे ! दुष्टकर्मकारिन् ! अपसर दृष्टिपथादि-

·-1
मनपाक-
रणदान
वेत्तिः
॥ ३९ ॥
अधर्मद्वारे
मृपावाद
विपाकः
सुहं नेव निव्युई उचलभंति अचनविपुलदुक्खसयसंपत्ता ॥
पसो सो अलियवयणस्स फलविवाओ इहलोइओ, परलोइओ, अप्पसुहो, बहुदुक्खो, महन्भओ, बहुर-
पप्पगादो, दारुणो, ककसो, असाओ वाससहस्सेहिं मुचइ, न य अवेदयित्ता अत्थि हु मोक्खोत्ति, एवमाहंसु
नायकुलनंदणो महप्पा जियो उ वीरवरनामधेनो कहे ती य अलियययणस्स फलविवागं, एयं तं वितीयंपि
अलियवयणं लहुसंग-लहुनयलभणियं, भयंकर, दुहकरं, अयसकर वेरकरगं, अतिरतिरागदोसमणसंकिलेस-
चियरण, अलियणियडिसादिजोगबहुलं. नीयजणनिसेवियं, 'निसेसं, अप्पथ्यकारक, परमसाहुगरहणिज्नं, प-
त्यादिरूपं ताभ्यां दीनवदनं विमन-विगतं चेतो येषां ते तथा । तत एव अभोजना:-कुभोजनाः, कुवाससः, कुवसतिपु-कुत्सित-
स्थानेषु शिश्यन्ते-गाधन्ते, नैव मुखं शारीरं नैव नितिः-मनःस्वास्थ्य उपलभन्ते माप्नुवन्ति, अत्यन्तं विपुलं-विस्तीर्ण यत्
प मुखविपर्ययस्तेषां गतं तेन संप्रयुक्ताः तद्वन्तः, एतावत् कालं अलीकस्य फुलमुक्तं । एप. प्रथमद्वारवत् अधिकृतः-प्रस्तुतः
-तीय अलीकवचनम्य फलविपाकः प्रथमाध्ययनशब्दार्थवत् व्याख्यातव्यः । इह लौकिका, पारलौकिकः, फलप्रतिपादकः, अल्प-
खः, यहुदुखः, महद्भयः, बहुरजोभिः व्याप्तः, दारुगः, कर्कशः, असातकारी, वर्षशतसहर्मुच्यते । नाऽपि चाऽवेदयित्वा
सो अस्तीति शेपः, एमाख्यातवान् ज्ञातकुलनन्दनः महात्मा जिनः महावीर इति प्रधाननामधेयः कथितवान् अलीकवचनस्य
विपाक, एतत् द्वितीयमपि अलीकवचनं लघुस्वकं-लघुगुगमित्यर्थः लघुचपलभणितं, भयकन्, दुःखकृत, अयश कारकं,
चरफारफं, अरतिः रतिः रागो-देपः मना-संश्लेगदायकं अली-अलीक-मृपाभाषगं निकृतिर्मायामयं तयोगपचूरं, नीचजनसे वित्त,
१ संपलित्ता मुद्रितमतो २ निस्ससं
॥३९॥

·रपीलाकारकं परमकण्हलेससहियं, दुग्गतिविनिवायवडणं, पुणन्भवकरं, चिरपरिचियर्मणागयं, दुमत्तं वितियं अधम्मदारं समत्तं ॥२॥ (मू०८) निश्चयादेव समस्तभावेन, अप्रत्ययकारक, प्रधान साधुजनगईणोय, परेप पीडाकारक, परमरुगले इपासहित, दुर्गतिविनिपात- वर्दन, पुनःपुनर्भवकारणं, चिरपरिचितं, अनागतं दुरन्तं द्वितीयं अधर्मद्वारं सम्पूर्णतां प्राप्त । एते सर्वेऽपि शब्दार्याः पूर्वे व्याख्या- तास्सन्ति ततोऽवसेयमिति शब्द:-समाप्तौ, ब्रवीमीति कथयामि तीर्थफरोपदेशेन नतु स्वयुध्येति क्षेयं । इति ॥ ॥ दशमोपाङ्गस्य प्रश्नव्याकरणनामरूपस्य द्वितीयाश्रवस्य विवरणमेतल्लिखितम् समासेन ॥ ॥ इति द्वितीयं द्वारम् समाप्तम् ।। १ मणुगयं मु० प्र०

·प्रश्नपकिन
वि० वृत्ति
अधर्मद्वारे
अदचादान
स्वरूप
सूत्र-९
॥४०॥
अथ तृतीयं अध्ययनम्
व्याख्यातं वितीयमध्ययन साम्प्रतं तृतीयमारभ्यते-
अस्य चाऽयमभिसम्बन्धः, इह द्वितीयाऽध्ययने अलीकम्पावादाश्रवदारमुक्तं, अदत्तग्राहिणः प्रायेण अलीक जयन्तीत्यनेन
सम्बन्धेनाऽऽयातस्प तृतीयाध्ययनस्पेदमाऽऽदिसूत्रम्-
जयू तइयं चेत्यादिरूपं, तत्राऽदत्तं चतुर्दा-स्वामि १ जीव २ तीर्थकर ३ गुरु ४ अदरभेदात्, तत्र चतुर्विधमपि साधूनां
त्याज्यमेवेति, ग्रहणं-धारणीय द्रव्यमाश्रित्य, क्षेत्रतः सर्वलोकमाश्रित्य, कालतो दिवाराप्राविति, भावतो रागद्वेपास्यामिति,
पोडशकं स्वपरसेननोपदेशेस्सह विंशतिथा भवतीति त्याज्यमेवेति दिक।
अथ यथा पूर्वाध्ययनयोर्यादृशं यन्नामादिभिः पञ्चभिरैरभ्ययनार्थपरूपणा कृता एवमिहाऽपि करिष्यते, तत्र यादृश-
मदत्तादानं स्वरूपेण तत्मतिपादयंस्तावदाऽऽह-
॥ ४०॥

·जंबू ! तइयं च अदत्तादाणं हरदहमरणभयकलुसतासंण-परसंतिगऽभेजलोभमूलं, कालविसमसंसियं, अहोऽच्छिन्नतण्हपत्थाणपत्थोइमइयं, अकित्तिकरणं, अणज्ज, छिदमंतर-विधुर-वसण-मग्गण-उस्सव-मत्त- प्पमत्त-पसुत्तचंचण-विखवण-घायणपरा-णियपरिणाम-तफरजणयहुमयं, अकलुणरायपुरिसरक्खियं, सया हे जम्बू ! तृतीयं अदत्तस्य धनादेः आदान-ग्रहगं अदत्तादानं वतीयं आश्रयं । हर दह इत्येतौ शब्दौ हरणदहनपर्यायौ, कीदृशं तत् अदनादानं ? मरणं-मृत्युः भयं-भीतिः कलपंपातकं तेन वासन-प्रसननननस्वरूपं, पुनः कीदृशं? परसतं परकीय यत् धनं तत्र योऽभिध्या-लोभः रौद्रध्यानाऽन्विता मूर्छा स एव मूलं-निवन्धनं-कारणं यत्र तत् । पुनः कीदृशं ? कालथाद्ध- रात्रादि विपमं च-पर्वतादि दुर्ग तैः संश्रित-आश्रितं यत्तत्तथा, ते हि मायः अदचादानग्राहकै आश्रीयते, पुनः कीदृशं ? अधो- अधोगतिः केपा ? अछिन्नतृष्णानां-अत्रुटितवामानां यत्मस्थान-यात्रा तत्र प्रस्तायिका-प्रवर्तिका मतिः-युद्धिर्यप्मिस्तत् । पुनः कीदृशं ? अकीर्तिकरणं-अपयशःकारी, अतएव अनार्य-आर्यपुरुपैरनाचरणीयं । पुनः कीदृशं ? छिद्र-प्रवेशद्वारं नरकस्येति गम्यं, अन्तरं-अवसरोऽनर्धस्येति शेय, विधुरं-अपायो, व्यसनं-राजादिकृताऽऽपत् एतेपा मार्गण-गवेपणं तस्य उत्सवः महोदिनं, तेपु मत्तः-सिवो मद्यादिना, प्रमत्तः इन्द्रियादिभिः प्रमुप्तो निद्राशीलः तेपां वञ्चनं-प्रतारणं । पुनः कीदृशं ? आक्षेपणं चित्तव्यग्रतापादनं पावनं-मारणं तेषां तत्परः-एतनिष्टः अनिभृतोऽनिश्चलो योऽसौ परिणामचित्तच्यापारो यस्याऽसौ मत्तममत्तमसुप्तवचनाक्षेपण- घातनपराऽनिभृतपरिणामः तादृशो यस्तस्करजनचौरलोकः तस्य बहुमतं मान्यं अदत्तादानं । पाठान्तरे त्विदमेवं पय्यते- छिद्रविषमपापकं च-[नित्यं छिद्रविषमयोः सम्बन्धोदं पापमित्यर्थः, अन्यदा हि तत्तापं मकमशस्यमिति भावः]-भनिभृतपरि-

·प्रश्नव्या
1-रणवान
वित्तिः
४१॥
अधर्मद्वारे
अदत्तादान
नामानि
forrible
साहुगरहणिज्नं, पियजणमित्तजणभेदविप्पीतिकारकं, रागदोसबहुलं, पुणो य उप्परसमरसंगामडमरकलिकल-
हवेहकरणं, दुग्गइविणियायवडणं, भवपुणभवकर, चिरपरिचितमणुगयं, दुरंतं तइयं अधम्मदारं (सू०९)
तस्स य णामाणि गोत्राणि होति तीसं, तं जहा-चोरिकं १ परहडं २ अदत्तं ३ कूरिकडं ४ परलाभो ५
णामसंमिट । पुनः कीरगं ? अफल्णा-निर्दया ये राजपुरुषा:-राजनिपोगिनस्तैरैक्षिप्तं तैर्निवारितमित्यर्थः, सदा-सर्वदा नित्य-
काल साधुभिः मन्चनजनैः गईणीयं निन्दनीयमित्यर्थः, मियजनमित्रजनानां भेद-वियोजनं विमोनिकारक-विमियकरणशील,
रागद्वेषबहुलं पुनः कीदा ? उत्पूरेग-चुर्येण समरो-जनमारफयुक्तो यः सङ्ग्रामः-समरो-रणः, डमरः-विवरः स्त्रपरचक्र-
जन्पभयं, कलिः स्वपक्षरादिः, कलहो-यारुपपश्चः, वेधः-पश्चातापादिकः एतेषां रणादिवेधान्तानां करणं-कारक। दुर्गतिवि-
निपातनिवदनं, भवे-संसारे पुनः पुनर्भवान् करोतीति भवपुनर्भवकरं, चिरपरिचितं-अनादिसेवितं, अनुगतं-अव्यवच्छिनतया
अधुटितमयाहरू पत्ता क्रियारूपतः, दुरन्त-दुष्टावसानं विपाकदारुणत्वात् तृतीयं अधर्मद्वारं पापोपायं ।
तस्य-अदत्तादानस्य इमानि वक्ष्यमाणानि नामानि-अभिधानानि गोण्याणि-गुणनिप्पन्नानि भवन्ति त्रिंशत् तद्यथा तद्द-
शयति-चौरः नर्यते चोरणं चौरिका तद्भावौरिक्यं १ । परस्मात् सकाशात् हियते तत्परहृतं २ । न केनाऽपि प्रदीयते इति
अदनं ३ । रं-चित्तं येषां ते ऋरिणः तैः कृतं करिकडं क्रूरकृतं ४ कचित् कुरुटुकमिति दृश्यते तत्र कुरुटुका:-काङ्कटुकबीन-
पायाः सद्गुणानामयाग्या इत्यर्थः । परस्प द्रव्यस्य लाभः परलाभः ५। असंयमः-असंचररूपत्वात् । परधने गृद्धिः इहा७।
. रक्षिनं
॥४१॥

·असंजमो ६ परधणमि गेही ७ लोलियां ८ तफरत्तणंति य ९ अवहारो १० हत्थलहुत्तणं ११ पावफम्मकरणं १२ तेणियां १३ हरणचिप्पणासो १४ आदियणा १५ लुंपणा धणाणं १३ अप्पचओ १७ अचीलो १८ अक्- खेवो १९ खेदो २० विक्खेवो २१ कूडया २२ कुलमसी य २३ कंम्खा २४ लालप्पणपत्थणा य २५ आसस- णाय वसणं २६ इच्छामुच्छा य २७ तण्हागेहि २८ नियडिकम्म २९ अपरच्छंतिविय ३० तस्स पयाणि एक- लोल्यं-८ । तस्करत्वं नित्यं तत्करणाशयत्वात् ९ अपहारः-परधनस्येति गम्यं १० परधनहरणेन कुत्सितो हस्तो यस्याऽस्तीति तद्भायो हस्तलघुत्वं ११ पापकर्मणः करणं १२ स्तैन्यं तस्करस्यैव कर्म १३ हरणेन-परद्रव्यहरणेन विप्रणाशो भवति १४ आदान परधनस्येति गम्यं १५ लोपना-अवच्छेदन अर्थात् परधनस्य शुभाशयस्य वा १६ । अप्रत्ययः-अविश्वास जनकत्वात् १७ परेपां अवपीडन इति अवपीडः १८ आक्षेपः परधनस्येति गम्यं १९ क्षेपः परहस्तात द्रव्यस्य प्रेरणं २० विक्षेपः-विशेपेग तदेव २१ कूटतुलादीनां अन्यथाफरणं २२ कुले मालिन्यहेतुत्वात् मपिः २३ फांक्षा परद्रव्पस्पेति गम्पं २४ लालपन गर्हितालाप प्रार्थना चाटुकारः दीनभापणशीलः २५ आशसनाप-विनाशनाय व्यसन-व्यसनहेतुत्वात् व्यसनं २६ । इच्छा च-परधन प्रत्य- भिलापा मूर्छा-तत्रैव गादाऽभिप्वंगरूपा तद्धेतुत्वाददत्तग्रहण २७ तृष्णा-माप्तद्रव्पस्याऽव्ययेच्छा दिवाऽमाप्तस्य गाप्तिांग्छा २८ निकृतेर्मायायाः कर्ष निकृतिकर्म २९ अविद्यमानानि परेपामक्षीणि दृष्टव्यतया यत्र तदपरोक्ष-अप्रत्यक्ष सर्वेपामित्यर्थः ३०। यस्य स्वरूप प्राग्वर्णितं तस्याऽदत्तादानस्य एतानि इत्यादिकानि नामधेयानीत्यर्थः भवन्ति त्रिंशत् अदत्तादानस्य ? पापेन-अपूण्य १ लालचीमो इति लोकभाषा

·अधपद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
॥४२॥
प्रश्नन्याय- मादीणि नामधेत्राणि होति तीसं अदिन्नादाणस्स पायकलिकलुसकम्मयहुलस्स अणेगाई (सू०१०)
तं पुण करेंति चोरियं तफरा परदव्वहरा, छेया, कयकरणलद्धलक्खा, साहसिया, लहुस्सगा, अतिमहि-
वि० रतिः
स्था, लोभगच्छा, ददरओवीलका, य गेहिया, अहिमरा, अणभंजका भग्गसंधिया, रायदुट्टकारी य विसंय-
निच्छूढलोकयज्झा, उद्दोहक-गामघायक-पुरघायग पंथघायग-आलीवगतित्यभेया, लहुहत्यसंपउत्ता, जूडकरा,
फर्मरूपेण कलिना-युद्धेन कलुपाणि-अतिमलीमसानि कर्माणि-मित्रद्रोहादिव्यापाररूपाणि तैर्वहुलानि बहूनि यत्र तत्तथा तस्य
अनेकानि कुर्वन्ति ।
अब येदचादानं कुर्वन्ति तानाऽऽह-
तत्पुनः कुर्वन्ति चौर्य-चौरिकां तस्कराः-चौराः, परेपां द्रव्यं हरन्ति ते परद्रव्यहराः, छेका-निपुणास्तकार्ये, कृतकरणाः-
गारंवार विहितचौरानुष्ठानाः ते च ते लब्धलक्षा:-अवसरज्ञाः साहसिकाः धैर्यवन्तः परद्रव्याऽऽहरणे, लघुस्वकाः तुच्छात्मानः,
अतिमहेच्छा-उदारवन्तः तत्करणे, लोभनस्ताः, दर्दरेण-वचनाटोपेन आत्मानं अपनीडयन्ति-गोपायन्ते आत्मस्वरूपं येषां ते
परं विलजीकुर्वन्ति, मुष्णन्ति हि शठात्मानः तथाविधवचनेन परं वश्चयन्ति-गृद्धिकाः, संमुखागतं परं मारयन्ति ते अभिमराः,
ऋणं-देयं द्रव्यं भजन्ति ते, भग्नाः सन्धयो यस्ते, राज्ञा दुष्टं काशहरणादिकं कुर्वन्ति ते राजदुष्टकारिणः, विषयात्-मण्डला
नियुढा-निर्धाटिता अतएव लोकै_यीकृताः जनयहिप्कृताः। उड्डाहकारका-घातकारकाः अथवा उदहकाः अटव्यादाइकाः ग्राम
१ मदिच्छ मु० प्र० २ अणभंजक मु०प्र० ३ देवालोया इति भाषा ४ चोलदेव पतले इति लोकभाग
॥४२॥

·. खंडरक्स-त्योचोर-पुरिसचोर-संधिच्छेया य, गंथिभेद्ग-परधणहरणलोमावहारा अक्खेवी हडकारका, नि- म्मरग-गूढचोरक-गोचोरग-अस्सचोरग-दासिचोरा य, एकचोरा, ओकट्टक-संपदायक-उच्छिंपक-सत्मघा- पक-पित्तचोरी ( कोली ) कारका, य निगाहविप्पलंपगा, पहुविहतेणियाहरपायुद्धी, गते अन्ने य एत्मादी चातकाः, पुरघातकाः "पंथयातकाः' आदीपका:-गृहादिज्वालकाः, तीर्थभेदकाः यात्रिकलोकानां धनं मुष्णन्ति । लघुइस्तेन लापवेन संमयुक्ताः, धुतकराः, खण्डरक्षाकराः शुल्कपालाः कोपाला वा स्त्रियः सकाशात् स्त्रीनेव वा चोरयन्ति सीरूपा वा चौराः स्त्रीचौराः एवं पुरुपचौरिकाः, सन्धिछेदाच-खात्रखनकाः, ग्रन्धिभेदकाः, परधनं अपहरन्ति ते परधनहराः, लोमान्ये व अपहरन्ति ये लोमापहाराः निःशूकतयाऽपि भयेन परमाणान् विनाश्य पश्चात् मुष्णन्ति ते लोमापहाराः, आक्षेपेण-बलात्का रेण मुष्णन्ति ते आक्षेपिणः, इठं कृत्या मुणन्ति ते हठकारकाः, नितरां अतिशयेन मईयन्ति ते निर्म ईकाः, गूढं-गुप्तं चोर- यन्ति ते गूढचौरा:-पच्छन्नचौराः, गौर्गावो चलीपर्दास्नेपां चौराः, अश्वाः-घोटकास्तेपां चौराः, दास्यभेटिकास्तासां चौराः दासीचौराः, एकाकिनः सन्तो चौरिकां कुर्वन्ति ते एकचौराः, उत्कृता अपरुर्पकाः ये गृहाद् ग्रहणं-निष्काशयन्नि अथवा चौरानाकार्य.परगृहाणि मोपयन्ति, ये चौराणां भक्तादि प्रयच्छन्ति ते संपदायिका, अवछिपकाचीरविशेषाः, सार्यान् घातपन्ति लुण्यन्ति ते सार्थयातकाः, विलकोलीकारका:-लोकव्यामोहकारिणः विश्वासवचनवादिनो चोरीकारकाः। निर्मादा-राजादिना १ हार मु०प्र० २ पारपाडा इति लोकभापा ३ तीर्थ करतां धन मांगे अथवा रंधो रहा इति लोकभाषा ४ जूयटीया प्रति भाषा ५ दाणो इति लोकभाषा ६ फांसीया इति लोकमापा.७ मीणामणका भोल इति भाषा.

·प्रश्नन्यारा
रणवान
वि० शनि
॥४३॥
अधर्मद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
सू-११
परस्स दव्याहि जे अविरया । विपुलवलपरिग्गहा य बहवे रायाणो [ परधणमि गिद्धा, सए व दवे
असंतुहा, परविसए अहिहणंति ते लुद्धा] परधणस्स कब्जे चउरंगविभत्तवलसमग्गा, निच्छियवरजोहजुद्ध-
सद्धिय-अहमहमितिदप्पिाहि सेन्नेहिं संपरिबुडा, पत्तसगड सूइचक्कसागरगरुलयूहातिएहिं अणिएहिं उत्थरंता,
अभिभूय हरति परपणाई॥
ग्रहीता अवगृहीता वा, विप्रलंपकाः व्यापारम्पकाः, बहुभकारं यत् स्तैन्य-चौर्य तेन यत् परधनस्य हरणं तदेव बुद्धिर्येपां ते,
तथा मान-माप-तोलकूटकरणेन परधनं गृहन्ति एते सर्वे पूर्वोक्ताः अन्ये च एतेभ्यः सकाशात् एवं प्रकारं अदत्तादानमाददते
परंपां द्रव्यः परधनग्रहणे ये अविरता-भनिवृत्ताः । अधुना ते एव यद्वा तत्कुर्वन्ति तदुच्यते-
विपुलं बलं-सामर्थ्य परिग्रहश्च परिवारो येषां ते, बहवो राजानः परधनगृद्धाः, इदं अधिकं पदत्रयं पाठान्तरे सए अ दवे
असंतुट्टा-सके द्रव्ये असंतुष्टाः असंतोपिणः, परपणे लुद्धा देसाणभिहणन्ति परदेशान् अभिघ्नन्ति लुब्धाः धनस्य कार्ये इत्यर्थः।
चनुभिरविभक्तं गज १ रथ २ अन्च ३ पदाति ४ टक्षणैः समाप्तं यदलं तेन समग्रा युक्ता ये ते तथा, विनिश्चितैनिश्चयवद्भि-
वरयोथैः सह यत् युद्ध-संग्रामस्तत्र श्रद्धा येषां ते च ते, अहमहमित्येवं दपिताश्च दर्पवन्तः एवंविधैः सैन्यैः भृत्यैः पदातिभिः
तैः संपरिसताः समेताः । तथा पत्राणि वाहनानि शकटानि, भूचि शूच्याकाराणि, चक्राणि, सागरः-समुद्रः, गरुडाकारा ये व्यूहाः
सेनानिवेशाः तः, पनाकारी व्यूहः-परेपामनभिभवनीयः सैन्यविन्यासविशेषः एवमन्येऽपि एतैरपि अनीकैः अथवा गोमूत्रिकादीनां
गः तैः कृत्वा उत्थरतः आच्छादयन्तः परानीकानीति गम्यं । अभिभूय-निला तान्येव परधनानि हरन्तीति व्यक्त ।
१ उम मु. प्र.
॥४३॥

·अवरे रणसीसलद्धलक्खा संगामंमि अतिवयंति, समय परियर उत्पीलिय-चिंधपगहियाउहपहरणा, मा- विषरयम्मगुंडिया, आविद्धजालिका, कवयकंकडइया । उरसिरमुहबद्ध-कंठतोणमाइतवरफलह-रचितपहकरस- रहसखरचावकर करंछिय-सुनिसितसरवरिस-धडकरकमुयंत-घणचंडवेगधारानिवायमग्गे, अणेगघणुमंडल- अपरे राजानः रणशी-सङ्ग्रामशिरसि लब्धलक्षा लब्धनयवादाः सङ्ग्राममिति द्वितीया सप्तम्यर्थे, एतावता स्वयमेव सङ्ग्रामे अभिप्रवेशन्ति केवलं सैन्यमेव न योधयन्ति किन्तु स्वयमेव प्रविशन्ति, कीदृशाः सन्तः ? सनद्धाः-सजीभूताः पद्धाः-शरीरेण सह परिकवचाः सन्नाहा यैस्ते तयाभूतास्सन्तः उत्पीडितो-गाढं वद्धचिन्हपट्टो यैस्ते तथाभूताः, पुनर्ग्रहीतानि आयुधानि-शस्त्राणि खेटकादीनि परेपां हननार्थ आत्मरक्षार्थ च योनि आयुधानि प्रहरणान्युच्यन्ते यस्ते, मादी-तनुत्राणविशेषः तेन वरवर्मणा प्रधानसन्नाहेन गुंडिताः-परिचारिताः, पाठान्तरे मेद्विगुइवम्म इति तत्र गुड-कुंजरसन्नाह इति ज्ञेयं । पुनः कीदृशाः ? आविद्धानि-परिहितानि जालिकानि लोहकटका यैस्ते, कवचस्य तनुत्राणस्य कंकटिका-लोहकीलकाः कण्टकिताः-कृतकवचा ये ते। उरसा हृदयेन शिरसा मुखेन बद्धाः-यन्त्रिताः कंठे तोणा-तूणीराः यैस्ते, तथा हस्ते पाशितानि गृहीवानि वरफलकानि खेटकानि यस्ते, तेपरिचितो-रणोचितरचनाविशेषेण परमयुक्तपहरणप्रतिघातनाय कृतः पहकरत्ति समुदायो यैस्ते, ततो सरमसे:-सहः निष्ठुरः खरः कोदण्डहस्तैः-धानुष्करित्यर्थः तेपां ये कराः हस्तास्तेषु स्थिताः सुष्टु निशितास्तीक्ष्णाः ये शराः वाणास्तेषां यो वर्पवर्षणं धाराघरपातवत्, वृद्धो महान् यः करको-वृष्टिविस्तारो, मुच्यमानस्तादृशो यो घनो-मेघः तस्य चण्डवेगानां धाराणां १ चड मु. प्र.२ भाथा इति लोकभापा. ३ फरहा इति भाषा.

·मनव्याकन
रणज्ञान
अधर्मद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
गसंधिताउच्छलियसत्ति-मूल-कणग-वामकरगहियखेडग- निम्मलनिकिट्ठखग्ग-पहरतकोंत-तोमर-चक-ग-
या-परसु-मुसल-लंगल-सूल-लउल-भिंडिमाला-सब्बल-पहिस-चम्मेह-दुघण-मोट्टिय-मोग्गर-घरफलिह-
वि० पनि जंत-पत्थर-दुहण-तोण-कुवेणी-पीढकलिय ईलीपहरणमिलिमिलिमिलंतखिपति, विज्जुजलविरचितसमप्प-
॥४४॥
निपावः-पतनं तस्य मागों यः स तथा, पाठान्तरे तत्थमेयत्ति वा तत्र मत्सत्ययान्तत्वान्निपातवति-संग्रामे इति योज्यं । पुनः
अनेकानि धपि मण्डलाग्राणि-खड्गविशेषाः तथा सन्धिता:-क्षेपणीयमगुणीकृताः उच्छलिता:-उर्ध्वगताः शक्तयो-देवाधिष्ठिव-
शस्त्रविशेपाः, त्रिशूला:-लोहमय्यः, कनकाश्च वाणास्तथा वामकरे गृहीतानि आत्मरक्षणार्थ, खेटकानि-फलकानि, तथा निर्मली
कृता-शागरुतेजिता कोशात् कर्पिता वा निकृष्टाः क्रूराः खड्गा यत्र तथा प्रहारमवृत्तानि कुन्तानि शस्त्रविशेषाः, तोमरा:-वाण-
विशेपाः, चेक्राणि-प्रतीतानि, शस्त्रगदाश्च दंडविशेषाः, परशवः-कुठाराः, मुशलानि-धान्यपेपणयन्त्राणि लागलानि हलानि
लोहमयदंडानि, लकुटा:-यष्टयः, क्वचित् गुडा पाठः तत्र कुञ्जरसन्नाहः, भिन्दैिमालाः, शञ्चला-लोहमयभल्लाः पटिसाः-शस्त्र-
विशेपाः, चम्मॆष्टाः-पापाणाः, द्रुघणाः-आयातभल्लाः, मौष्टिका-मुष्टिप्रमाणशस्त्रविशेपाः, मुद्रा, वरपरिघा-प्रधाना अर्गला
यन्त्रप्रस्तरश्च-गोफणादिः, द्रुहणाः-कर्कराः, टकराः तोणाः-शरन्धयः, कुवेण्यश्च रूढिगम्या:, नालिका-वाणा वा पीगनि
आसनानि सर्वेषां द्वन्द्वसमासः एभिः कलितो व्याप्तः, तथा इलयः द्विधा धारखड्गविशेपाः-प्रहरणाः सर्वेऽपि शस्त्रविशेपाः तैः
१ दाल इति लोकमापा. २ वरछी भाला इति लोकभाषा. ३ दांतांलां. ४ मोटो छुरा इति भाषा. ५ नालि इति भाषा:
६ पपुया इति भापा. ७ मोगरा इति भाषा ८ माथा इति भाषा.
॥४४॥

·हणमतले, फुडपहरणे, महारणसंखभेरि-दुंदुभि-परतूरपउरपडुपहडायणिणायगंभीरणंदित्तं पक्खुभियविधु- लयोसे, हयगयरहजोहतुरितपसरित-उद्धततमंधकारबहुले, कातरमरणयणहिययवाउलकरे ॥ विलुलियउकडवरमउडतिरीडकुंडलोड्दामाडोविया, पागडपडागउसियज्झय-वेजयंति-चामरचलंतछत्तं- मिलिमिलिमिलंत ति मिलनेन चिकचिकायमानैः क्षिप्यमाणः, विद्युतः क्षणप्रभाया निर्मलाया ममा तत्समाना-सदृशी तया विरचितं नभस्तलं आकाशं यत्र तत् । स्फुटानि प्रहराणानि यत्र तस्मिन् संग्रामे महारणस्य सम्बन्धीनि यानि गाय भैर्यश्च दुन्दुभ्यच भेरी-ताम्रमया दुन्दुभिवर्मनद्धा वरं-प्रधानं यत् तूर्य-वादियं तेषां प्रचूराणां पटूनां-स्पष्टध्वनीनां पटहाना आहताना- आस्फालितानां निनादेन-ध्वनिना गम्भीरेण-घनतया ये नन्दिता-हृष्टाः-हर्पयन्तो वीराः प्रक्षुभिवाः-कम्पिताः कातरा तेषां विपुलो-विस्तीर्णो यो घोपो-नादो यत्र तत् तस्मिन् । यास्तुरगाः, गनाः इस्तिनः, स्थावतुचक्राः, योधाः-मुभटास्तेभ्यः सकाशात्, त्वरित-शीचं प्रसृत-भसरमुपगतं यद्रजी-धूली तदेवोद्धततममुत्कटं यत् अन्धकार तेन बहुलं यत्र तस्मिन् , फातरनराणां नयनयोः हृदयस्य वा व्याकुलत्वं करोतीति तस्मिन् । विलुलितानि शिथिलतया चञ्चलानि उत्कटानि प्रधानानि यानि मुफुटानि मस्तकाभरणानि तिरीटानि च-तान्येव शिखरत्रयोपेतानि कुण्डलानि-कर्णाभरणानि उडुदामानि-नक्षत्राभिधानाभरणानि तेषां उद्दामा उत्कटा या आटोपिका स्फारता यत्र । तथा प्रकटा या पताका महत्तरा उच्छिता-उर्थीकना या, वजा-लघुपताका, वैजयन्त्यो-विजयसूचिकाः पताकास्तथा चामराणि वालव्यजनानि चलन्ति यानि छत्राणि-आतपत्राणि तेषां सम्बन्धि यदन्धकार तेन गम्भीरोऽलब्धमध्यस्तस्मिन् ।पुनः कीदृशः ? हयानां यत् हेपितं शब्दो हस्तिनां च यद् गुलुगुलायित शब्दविशेषः, रयानां घण-

·-मन्पाक-
अधर्मद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
सू-११
धकारगम्भीरे, हपहेसिय-हत्यिगुलगुलाइप-रहघणघणाइय-पाइपहरहराइय-अफाडियसीहनाया, छेलियवि.
विरानि मुदणुढकंठगयसदभीमगनिए, सपराहहसंतरसंतकलकलरवे, आसणियवयणरुदे, भीमदसणाधरोहगाढदट्टे, स-
॥४६॥ पहारणुचयकरे, अमरिसयसतिवरत्तनिदारितच्छे, वेरदिष्टिकुद्धचिट्टिय-तिवलीकुडिलभिउडिकयनिलाडे, व-
एपरिणयनरसहस्सविकमवियंभियपले ॥ वगंततुरगरहपहाबियसमरभडा, आवडिययलाघवपहारसाधिता,
पोनि शन्दा-चीत्कारादिः, पदातीनां यत् इरह-रेनि शब्दकरणं, अस्फोटितकरणेन सिंहस्पेव शब्दकरणं । छेलियत्ति
सटितं सीत्कारकरणं, विषुष्टं च-विरूपयोपकरणं, उत्कृष्टं च उत्तष्टनादकरणं आनन्दमहाध्वनिरित्यर्थः, कण्ठकृतशब्दश्च
गलागलाटगन्दः स एव भीमार्जितं-मेघध्वनियंत्र स तथा । सयराहत्ति-एकहेलया हसन्तां रुप्यन्तां अणि मुञ्चन्तां कलंकलं.
वरपः गन्दो यस्मिन् तत्र । ईपत्स्थलीभवन् अश्रुभिर्विकृतवदनेन रौद्रो भीमो-भयङ्करः दशनैर्दन्तैः अयरोठो दष्टो यस्ते कर्म-
पारयस्सर्वत्र ततस्तेषां भटानां सत्महारकरणेन दृढं गादं उग्रताः-प्रयत्नात् प्रवृत्ताः कराः यत्र तत्तथा । अमर्पवशेन-कोपवशेन
तोत्रं-भत्यथै रक्त-लोहिते निदारिते विस्फारिते अक्षिणी लोचने यत्र तत् । बैरनधाना दृष्टिः वैरदृष्टिस्त्या-परखुद्या-वैरभावेन
ये क्रुद्धाष्टिताव तैसिवलीकुटिला-चलीत्रपवकाः भ्रकुटिनयनविकारं ललाटे यत्र तत् तस्मिन् । तथा वधपरिणतानां-मारणा-
ध्यवसायातां नरसहस्राणां विक्रमेण पुरुषाकारविशेषेण विजृम्भित-विस्फुरितं बलं-शरीरसामध्ये यत्र स तथा तत्र । वल्गन्तः परस्परं
स्पर्शन्नो ये तुरणा रयाय तः प्रभाविता वेगेन मटत्ताः ये समरमटाः संग्रामयोधास्ते तथा । आपतिताः यो घुमुद्यताः छेका-दक्षा
१ सपिप,
॥४५॥

·समस्सिययाजुयलं मुक्कटहासपुकतयोलबहुले ॥ फलफलगावरणगहिय-गयवरपत्थितदरियभडखल-परोप्परपलग्गनुहाचित-विउसिनवरासिरोसतुरिय अभिमुहपहरितछिन्न-करिकरेविरंगितकरे, अवइद्धनिसुहभित्रकालियपगलिय-कहिरकनभूमिकद्दमचिलिचिल्ल- पहे, फुच्छिदालियगलिंत-मलितनिभेलंतंत-फफुरंत-ऽविगलमम्माय-विकयगाढदिन्नपहारसमुच्छिंत-रुलंत- भलयिलाचकलुणे, हयजोहभमंत-तुरग-उद्दाममत्तकुंजर-परिसंकितजण-नियुकच्छिन्नधयभग्गरहवरनसि- लाघयपहारेण दक्षतापयुक्तपातेन साधिता-निर्मिता यैस्ते तथा ॥ समुसियत्ति समुच्छ्रितं हातिरेकात् उर्वीकृतं पाहुयुगलं- भुनाद्वयं यत्र तत् । यथा भवति तथा मुक्ताट्टहासाः,-कृतमहाहासध्यनयः फुत्कुर्वन्तः पूत्कारं कुर्याणाः सर्वत्र कर्मधारयस्ततस्तेषां यो बोला-कलकलः स बहुलो प्रचुरो यत्र तस्मिन् । स्फुराः खेटकावरणफलकानि खेडकानि गृहीतानि यैस्ते तथा, गजवरान् रिपुमतंगनान् प्रार्थयमाना हन्तुमारोहुँ वा अभिलपमाणास्तत्र आसक्तास्तच्छीला। ये दृप्ता भटाः दुष्टयोधाः खलाः, परस्परं बलगन्तो ये युद्धकलाविज्ञानगर्वितास्तविकोसितवरासिभिः निष्काशितैः नवकरवालैः कृत्वा रोपेण-कोपेन त्वरितं-शीघ्रं आभि- मुख्येन महरणैः छिन्नाः-छेदिता ये करिफरा-हस्तिशुण्डा दण्डा यस्तैर्व्यङ्गिताः-खण्डिताः फराः यत्र तस्मिन् । पुनः कीदृशे अपविद्धास्तोमरादिना सम्यग् विद्धा निश्चित भिन्ना निर्भिन्नाः स्फाटिता-विदारिता ये तेभ्यो यत् मगलितं गलत् यत् रुधिरं तेन कृतो यो भूमौ कर्दमः पङ्कस्तेन 'चिलीना पङ्कायमाना पन्याना यत्र तस्मिन् । पुनः कीदृशे ? कुक्षौ दारिताः सन्तो गलितं १ विभंगित २ पिपलाला इति भाषा.

·रणज्ञान,
अधर्मद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
मूत्र-११
पनव्याक रफरिकलेवराकिन्न-पतितपहरण-विकिनाभरणभूमिभागे,नचं तकबंध-पउरभयंकरवायस-परिलेंतगिन्डमंडलभ-
मंत-च्छायंधकारगंभोरे॥
वि० वृत्तिः
वावसुहविकंपितत्व पञ्चक्खपिउवणं परमरुद्दयीहणगं दुप्पवेसतरगं अभिवयंति संगामसंकर्ड परधणं
॥४६॥
महंता, अवरे पाइकचोरसंघा सेणावतिचोरवंदपागडिंका य अडवीदेसदुग्गवासी कालहरितरत्तपीतसुकिल्ल-अ-
रुधिरं श्रवन्ति रुलन्ति वा-भूमौ लुठन्ति निर्भलितानि-कुक्षितो यहि कृतानि मूत्राणि अंत्राणि उदरमध्यावयव विशेपाः येषां ते तथा
फरफरायमाणाथ विकलाश्च-निरुदेन्द्रियवृत्तयो ये ते तथा, मर्मणि हतो मर्मस्थानकपाती, विकृतो रागद्वेषादिना गाद-उदग्र प्रहारो
येषां ते तथा, अतएव समुन्छिताः सन्तो भूमौ लुरन्तो विठ्ठलाच-निस्सहांगा ये ते तथा । ततः कुक्षिदारितादिपदानां सर्वेषां
कर्मधायस्ततस्तेषां विलापः-करुणोदयस्वरस्तेन कलुगं-दीनं पत्र तस्मिन् । पुनः कीदृशे ? हता ये योधाः भ्रमन्तो ये तुरगाः
उद्दामा मत्ता ये कुखरा-द्विपाः परिशङ्कितजनाश्च नियुक्का निर्मूलं कृत्वा छेदिता छिन्ना अर्द्धछिन्ना ये ध्वजाः केतवस्तादृशा
भना ये रथवराश्च यत्र तथा, नष्टशिरोभि-च्छिन्नमस्तकैः करिकलेवरैईस्तिकलेचरैः दन्तिशरीरैराकीर्णाः-व्याप्तास्तादृशाः, पतित-
पहरणाः-ध्वस्तायुधाः, विकीर्णाभरणा-विक्षिप्तालङ्कारास्तादृशाः भूमेः-पृथिव्याः भागा-देशा यत्र स तथा तस्मिन् सर्वत्र कर्म-
धारयः । नृत्यन्ति कबन्धानि शिरोरहितकलेवराणि प्रचुराणि यत्र स तथा, भयंकारिणो ये वायसा:-काकाः, परिलित
गिद्धत्ति परिलीयमानगृद्धानां च यन्मण्डलं-चक्रं भ्राम्यत्-सञ्चरत् तस्य या छाया तया यत् अन्धकार-तमः तेन गम्भीरोऽ
लब्धमध्यो यः स तथा पुनस्तादृशे ? संग्रामें अपरे राजानः परधनगूद्धा अतिपतन्ति इति यदुक्तं तत् व्याख्यात-
१ ॥ ४६॥

·गसयचिंघपबद्धा परविसए अभिहणंति ।। लद्धा घणस्स कज्जे रयणागरसागरं उम्मीसहस्समालाउलाकुलवितोयपोतकलकलेंतकलियं, पायालसहः स्सचायवसवेगसलिल-उद्धम्ममाणदगरयरयंधकारं, घरफेणपउरधवलपुलपुलसमुट्टियट्टहासं,मारूपविच्छुभमाण- पाणिय, जलमालुप्पीलहुलियं, अविय संमंतओ खुभियलुलियखोखुन्भमाण-पक्खलियचलियविपुलजलचक- अथ पूर्वोक्तमेव अर्थ संक्षिप्ततरेणाऽऽह- वसयो देवा वसुधा-पृथ्वी विशेषेण कम्पिते घाते इव प्रत्यक्षमिव साक्षादिव पितृवन-मशानतुल्यं अतएव रौद्र-दारुणं वीहनकं प्रवेष्टुमशक्यं सामान्यजनस्येति गम्यं, अन्तर्मध्ये गमनं यस्य तदपि प्रविशन्ति परद्रव्यग्रहणार्थ । संग्रामसंकटं रणगहनं परधनमिच्छता पुरुषेण इति तात्पर्य, अपरे-अन्ये राजानः राजन्यः पा इक्का द्वादशधा पदातयः चौरसमूहाः, सेनापतयः कीदृशाः चौरटन्दभकर्षकाः तत्मवर्तफा इत्यर्थः, अटवीदेशे यानि दुर्गाणि-जलस्थलदुर्गरूपाणि तेषु वसन्ति ये ते तथा श्यामनीलरक्त-पीतशुकाः पञ्चवर्णा इति या अनेकशतसङ्गयाकाचिपा बद्धा यैस्ते तथा, परविषयान्-परदेशान् पति अभिघ्नन्ति, लुब्धा-लोलुपाः धनस्य कार्ये द्रव्यकृते इत्यर्थः । रत्नाकरभूतो यः सागरः-समुद्रः तं प्रति अभिनिपत्य घ्नन्ति जनस्य पोतानिति सम्बन्धः । कीदृशं सागरं ? उर्मयो-वीचयो महत् कल्लोलास्तत्सहस्राणां मालाः-पत्य- स्ताभिराकुलो यः स तथा, आकुला-जलाभावेन व्यालितचित्ता ये विवीयपोता:-विगतमलयानपात्राः तद्वासिनः सांयात्रि- फजनास्तेषां यः कलकलः कोलाहलं कुर्वाणास्तैः कलितो यः स तथा ॥ वितोयपदेन अस्य अपेयजलत्वमुपदर्शितं । पुनः कीदृशं ?

·मनव्यास
वि० वृतिः
चाल-महानईवेगतुरियापूरमाणगंभीर-विपुलआवत्त-चवलभममाणगुप्पमाणुच्छलत-पच्चोणियत्त-पाणियप अधर्मद्वारे
रर्ण ज्ञान । धावियखरफरुस-पयंडवाउलियसलिल-फुटुंतवीतिकल्लोलसंकुलं,महामगर-मच्छ-कच्छभोहार-गाह-तिमि-सुं-१ अदत्तादान
सुमार-सावयसमायसमुदायमाणकपूरघोरपउर,कायरजणहिययकंपणं,घोरमारसंतं,महन्भयं,भयंकरं, पतिभयं, कारकाः
१७
पातालकलशास्तेषां सहस्राणि नैर्वातवशाद्वेगेन यत्सलिलं-जलधिजलं 'उद्धममाणं' उत्पाव्यमानं यत् उदकरजो-नीररेणुस्तदेव
सू-११
रजोंधकारं-धूलीतमो यत्र स तथा तं पुनः कीदृशं ? वर-प्रधान फेनो डिंडीरः प्रचुरो धवलः--उज्ज्वलः पुलंपुलत्ति निरन्तरं
फुल्लित इव यः समुत्थितः प्रकटित स एव अट्टहासो यत्र तं, मारुतेन-वायुना विक्षुभ्यमाणं--कम्पमानं पानीयं यत्र स त पानीयं
तथा जलमालानां नीरकल्लोलानां उत्पील:--समूहो हुलियत्ति शीघ्रो यत्र सस्ततः कर्मधारयः । तमपि चेति--समुच्चये तथा समन्ततः--
सर्वतः क्षुभितं वायुना--व्याकुलितं लुलित--तीरसुवि प्राप्त खोखुन्भमाणं महामत्स्यादिभिभृशं व्याकुलीक्रियमाणं प्रस्खलित--
निर्गच्छत् पर्ववादिमिरस्खलितं, चलित स्वस्थानगमनप्रत्तं वेलमर्यादया, विपुलं-विस्तीर्ण जलचक्रवाल- नीरचन्दं यत्र तं ।
तथा महानदी-गंगादिनिन्नगास्तासां घेणैः त्वरितं यथा भवति तथा, आपूर्यमाणो य स तथा गंभीरविपुला-विस्तीर्णा ये आप ः
पानीपभ्रमणस्थानरूपाः तेषु नपलं यथा भवति तथा, भ्रमन्ति संचरन्ति गुप्यन्ति-व्याकुलीभवन्ति उच्छलन्ति-उत्पतन्ति आकाशे
उचलन्ति-उर्वमुखेन प्रत्यवनिटत्तानि वा-अधःपतितानि, प्राणिभिर्भूतानि यानपात्राणि वा प्राणिनो यत्र तं, प्रभाविता गतया
खरपरुषा-अतिकर्कमाः, प्रचण्डा-रौदाव्याकुलितसलिला-विलोलितजला स्फुटन्तो-विदीर्यमाणा ये वीचयस्तरंगा लघवः कल्लोला
१ पोलो फोफल इति भाषा. २ पाजरो इति भाषा. ३ भमरा इति भाषा.
॥४७॥

·उत्तासणगं, अणोरपारं, आगासं नेय निरवलंयं, उप्पाइयपवणणित-नोल्लिय उववरितरंगदरिय-अतिवेग- वेगवखुपहमुच्छरंत, कच्छइगंभीर-विपुलगज्जियगुंजिय-निग्यायगरुयनिवतितसुदीहनीहारि-दूरसुच्चत- गंभीरधुगधुगंतसई, पडिपहभंत-जक्खरक्खसाइंडपिसायमसिय-तज्जायउयसग्गसहस्ससंकुलं, पहप्पाइय- भूय, विरचितयलिहोमधूवउवचारदिन-रुधिरचणाकरणपयत-जोगपययचरियं, परियन्तजुर्गतकालकप्पोयम, महान्तस्तैः संकुलं व्याप्तं । महान्तः शरीरत्वेन ये मकराः मत्स्याः कच्छभाः ओजहारा जलजन्तुविशेषा, ग्राहास्तन्तुमत्स्याः, तिमय:--मृद्धिमत्स्याः, मुसुमाराश्य-श्वापदाकाराचेति द्वन्दं तेषां समाहताच परस्परेणोपहत्ताः उद्राचन्तश्च-महाराय समुत्तिष्ठतो ये पूराः संघाः- समूहाः घोरा--रौद्राः ते प्रचुरा यत्र तं । पुनः कीदृशं ? कातरजनहृदयकम्पनशीलं, घोरं-रौद्रं यथा भवति तथा आरसन्तं शब्दायमानं महद्भय अतएव भयकरं एकार्थपदानि भयमतीति कारकानि उत्मावल्येन त्रासनकमकस्माद्भयकारकं अतएवा- तिमहत्यात् अनर्वाक पारं परतटआकाशमिव निरालम्ब नहि तत्र पतद्भिः किञ्चिदालम्बनमाश्रीयते इति भावः । पुनः कीदृशं ? औपातिकपवनेन उत्पादननितवायुना धणियत्ति अत्यथै, पणोल्लियत्ति नोदिता:--रिताः उपरि उपरि निरन्तर पतन्तस्तरङ्गाः-- पल्लोलास्तेपां इस इव स्वभावेनैव भयमाप्त इव अतिवेगातिक्रान्तत्वात् विशेषेण यो वेगस्तेन चक्षुःपथं दृष्टिमार्ग प्रति आच्छा- दयन्तं विलोकयिनुमशक्यं किं पुनस्तरीतुं, क्वचित् प्रदेशे गम्भीर--अलब्धमध्ये, विपुलं- विस्तीर्ण यत् गजितं मेघध्वनिः गुन्नित - यानित्रपिशेपो गुआकारं नवनिर्वत्र तथा निपातजनितध्वनियंत्र, तथा मुदीधै--अत्पथ निहादीवजापानयत् ध्वनियंत्र, दूरे १ न देयर इति भाषा.

·अधर्मद्वारे
अदत्तादान
कारकाः
प्रश्नन्याक- दुरंत महानईनईवईमहांभीमदरिसणिजं, दुरणुचरं, विसमप्पवेसं, दुक्खुत्तारं, दुरासय, लवणसलिलपुण्णं, अ.
रण शान / सियसियसमूसियहि हत्यतरकेहिं वाहणेहिं अइवइत्ता समुद्दमझे हणंति, गंतूण जणस्स पोते॥
वित्तिः
श्रयमाणो गंभीरः सर्वत्र कर्मधारयः, धुगधुगित्ति धडधडेति शब्दो यत्र तत् । पतिपधं प्रतिमार्ग रुंभन्तः स्खलमानाः यक्षराक्ष
॥४८॥
सकृष्मांडपिशाचाः व्यंतरविशेपास्तेषां यत् मतिज्जितं क्रीडाथै सिन रोपाज्जातं वातजातानि यानि उपसर्गसहस्राणि उपद्रव-
सहस्रसंख्यानि च तैस्संकुलो वा यः स तं । वहूनि उत्पातिकानि भूतः प्राप्तो यस्स तथा तं वाचनान्तरे उपद्रवाऽभिभूतः ।
विरचितो यलिना-उपहारेण होमेन--अधिकारिकया धूपेन उपचारो--देवतापूजा यैस्ते तथा, दत्त-वितीर्णं रुधिरं यत्र तत् , तथा
तदर्चनाकरणे प्रयता ये ते तया, योगेषु-पबहणोचितव्यापारेषु प्रयता ये ते वथा, विरचितं-निर्मापितं सांयात्रिकरित्यध्याहार्य ।
पर्यन्तयुगस्य-कल्पान्तकालस्य उपमारौद्रत्वात् यस्य स तं, दुःखेन प्राप्यते अन्तं परपारं यस्य तत् । महानदीनां--गंगादीनां पतिः
प्रभुस्तं महान् भीमो -रौद्रः अतएव अदर्शनीयं-द्रष्टुमयोग्यमदर्शनं यस्य स तं । दुःखेन आधीयते इति दुराश्रयस्तं, तथा दुःखेन
अनुचर्यते इति दुरनुचरस्त, लवणसलिलपूर्णत्वात् विषमा प्रवेशो यस्य स तं, दुःखेन उत्तरणं यस्य स परतटगमन, दुःखेन
आसाद्यते -माप्यते कातरजनैरिति, क्षारजलपूर्ण अस्यैव लवणास्वादत्वं, अन्ये विक्षुरसाः भिन्नरसास्तु पट् क्षीर-दधि-आग्य
मुरेक्षवः इति ज्ञेय, असिताः-कृष्णाः सिताः-तार संमूच्छिताः--उर्चीकृता दादनुपलक्षणदेतोरिति सितासि
समुच्छ्रितकैः तादशै ईस्ततरंगैर्गुणसर्वेगवद्भिः तादृशैर्वाहनकैः प्रवहणकैः तैः कृत्वा पूर्वोक्तं सागरं अतिक्रमित्या समुद्रमध्ये
१ सद इति भाषा
॥४८॥

·परदव्यहरा नरा निरणुकंपानिरावयक्खा गामागर-नगर-खेड-कन्यड-मदंब-दोणमुह-पहणा-सम-णिगम -जणवय ते य धणसमिद्धे हणंति,पिरहिया य छिन्नलता यदिग्गाहगोग्गहे य गेण्हति, दारुणमती णिफिया गिर्य हणंति, छिदंति गेहसंधि, निक्खित्ताणि य हरंति, धणधन्नद्वजायाणि जणवयकुलाणं णिग्घिणमती परस्स दव्याहि जे अचिरया ॥ तहेच केई अदिनादाणं गपेसमाणा कालाकालेसु संचरंता चिपकापज्वलिपसरस-दरदकट्टियकलेवरे महि- प्रन्ति मारयन्ति गत्ला जनस्य-सांया|त्रकलोकस्य, पोतान्-यानपात्राणि । परेपा द्रव्यान् हरन्ति ते परद्रव्यहराः, निर्गता अनुफम्पा-दया येषां ते, परलोकं मति निरवकांक्षाः ग्रामो हत्या वृत्तः ग्रसति बुद्धयादि गुणान् इति ग्रामः,आफरा:-सन्यादीनां, अष्टादशकररहितं नगरं, खेटं धूलिमाकार, कर्वट कुनगरं, मदम्ब सर्वतः सार्द्धद्वययोजनान्तर्गतग्रामवेष्टितं, द्रोणमुख--जलस्थ- लपयोपेतं, पत्तन-जलपयो रत्नभूमिळ, आश्रमस्तापसादीनां, निर्गमो व्यापारिजनस्थान, जनपदो-देशः एतेषां इन्द्रः तान् धनसमृद्धान् घ्नन्ति- हन्यन्ते । कीदृशाः ? स्थिरहृदया तपाऽदत्तादाने निश्चलचित्ताः छिन्ना-च्छेदिता लज्जा- पा यैस्ते तथा- विधाः यन्दिना ग्राहं कुर्वन्ति गोग्रहांश्च गवादीनां ग्रहणं कुर्वन्ति । दारुणामतिर्येपां ते, निर्गता कृपा येषां ते निःकृपाः घ्नन्ति निज- फान् जनानिति शेषः, छिन्दन्ति गेहसन्धि गृहाणां सन्धि इत्यर्थः, निक्षिप्तानि-भूमौ स्थापितानि अपि हरन्ति-गृह्णन्ति धनधान्यद्रव्यरामुदायानि, जनपदा-देशास्तेषां कुलानां लोकगृहाणां निर्गुणमत्तयः-निर्दयतुद्धगः परेषां द्रव्यादिग्रहणे एतादृशाः ये ने अपिरता-असंयताः, वथैव केपि अदनादानं-अवितीर्ण परेपा द्रव्यं गवेपयन्तः कालः प्रस्तावः सन्ध्यादिः, अकालो-

·पश्चन्याक रलित्तवपण-अखत-खातियपीतडाइणिभमंत-भयकर-जंबुयक्खिक्खियंते, घुयकयघोरसद्दे, वेयालयिनियुद्ध- अधर्मद्वारे
वि० वनि कहकहितपहसित बोहणकनिरभिरामे, अतिदुभिगंध-धीभच्छदरसणिज्जे, सुसाण-वण-सुनघर-जेणअंत-
अदत्तादान
कारकाः
॥४९॥ रावण-मिरिफंदर-विसमसावयसमाकुलातु वसहीसु किलिस्संता, सीतातवसोसियसरीरा-दछुच्छवी निरयति-
मूत्र-११
अनवसर-स्तेषु संचरणशीला अनुचितरूपोपयोगेषु भ्रमन्तः चितिकाचयः तासु प्रज्वलितानि सरसानि-रुधिरादिपु युक्तानि
यानि । दर ईपत् दग्धानि-भस्मीकृतानि कृप्यानि-आकर्पितानि तथाविधकार्ये आनीतानि मृतकलेवराणि यत्र तत्, एतावता
श्मशाने सुवर्णपुरुषार्थे क्लिश्यमाना--अटव्यां वासमुपयान्ति धनार्थे इति भावः। रुधिरक्लिन्नवदनाभिः अक्षतानि समग्राणि
खादितानि भक्षितानि मृतकानां शरीराणि इति गम्यते, पीतानि शोणितानि याभिस्ता डाकिनीशाकिन्यादयो भ्रमन्त्यो यत्र
तथा, भयंकराः ये जम्बूकाः--शृगालाः खिखित्ति शब्दं कुर्वाणा या शिवाविशेषा यत्र तत् । घुघुत्ति शब्दं कुर्वाणा चूका यत्र
तत् , बैतालेभ्यो विकृतपिशाचेभ्यः उत्थित--संजातं संजातनियुद्ध-वाहुयुद्ध शब्दान्तरमिश्र, कहकहति कहकहायमानं यत्
पहसित-हसनं तेन वीडनक- भयानकं अतएव निरभिरामं अरमणीयमित्यर्थः । अतिशयेन दुर्गन्धो यत्र अतएव वीभत्सं दर्शनं
यस्य वत् । सर्वपदानां कर्मधारयः एतादृशं श्मशानं-पितृकाननं तस्मिन् याति, वनेकानने याति, शून्यगृहे याति धनार्थ,
लयनानि शिलामयगृहाणि, अन्तरा ग्रामादीनां मध्यपये, आपणाः हट्टार, गिरिकंदरागिरिगुफास्तेपो द्वन्दः, विषमा--असदृशा
अथवा विपेन मीयन्ते इति विपमा ये श्वापदा दुष्टजीव विशेपास्तैः समाकुला-मुव्याता सुवसतिए वासस्थानेषु क्लिश्यन्त:-क्लेश
॥४९॥

·रियभवसंकडदुपतसंभारधेयणिज्जाणि पावकम्माणि संचिर्णता, दुल्लहभरखन्नपाणभोषणा, पिवासिया, मुंशिया, फिलता, मसकुणिमफंदमूलजकिचिकयाहारा, उब्विगा, उस्सुया, असरणा, अडवीवासं उचेति ॥ वालसतसंकणिज्ज अयसकरा तफरा भयंकरा फस्स हरामोत्ति अज्ज दन्वं इति सामधं करेंति, गुज्झं पहुयस्स जणस्स कज्जकरणेस्तु विग्धकरा मत्तपमत्तपसत्तवीसत्यछिद्दघाती पसणभुदएसु हरणबुद्धी विगन्य प्राप्नुवन्ति, पुनः कीदृशाः? सितातपशोपितशरीराः, दृढछवीचि दग्धकान्तयः, नरकतिर्यग्भवेषु यानि संकटानि महद्रूपकष्टानि- दुःखानि सोढुं शक्यानि लघूनि तेपो यः संभारो पाहुल्यं तेन वेद्यन्ते-अनुभूयन्ते यानि पापकर्माणि तानि संचिन्वन्तो वन्धन्तः, दुर्लभ-दुरापं यद्भक्षं मोदकाधशन पानं मघाादिभोजनं प्रातरशनादि येषां, पिपासिता तपिता-जाततपः, युभुक्षिता- अनियुत्तेच्छाः, शान्ता-ग्लानीभूताः सन्तः, मांसं जंगलं, कुणप। शवः, फन्दा-भूम्यन्तर्गता मूलानि तज्जातीय अधः स्थापिता. स्तेपा तानि वा, तदपि किश्चित् स्वल्पमात्रं कृत आहारो यैस्ते तथा । उद्विग्नाः-उद्वेगवन्तः, उत्सुका:-स्वभावत एव धैर्यरहिताः, अशरणा:- अत्राणा गृहवर्जिता वा, तादृशाः सन्तः अटव्यां वासं स्थानं माप्नुवन्ति । व्यालानां-दुष्टश्वापदानां यानि शतानि तैः शंकनीयं भुजङ्गादिभिर्भयंकर, तथा अयशस्करा-अकीर्तिभान:-तस्कराधीराः भयकारिणः कस्य जनस्य धनं हरामो-गृझीमः । इति अमुना प्रकारेण इदं विवक्षितं अध अस्मिन्नहनि द्रव्यं-धनं अस्य गृह्णीमः, इति सामर्थ्य कुर्वन्ति-मन्त्रणां विचारयन्ति गुह्यं-रहस्यं बहुफस्य जनस्य कार्यकरणशीलेपु प्रयोजनेषु विकराः अन्तरायकर्तारः, मत्तो मयादिपानेन क्षीका, १ उप्पुया मू. प्र.

·अधर्मद्वारे
चौरिका
मू-१२
पनव्याकरहिरमहिया परेंति नरबतिमज्ञायमतिक्कना सजणजणदुगंछिआ सकम्मेहिं पाचकम्मकारी असुभपरिणयाप
रणझान
दुक्खभागी'निच्चाउलदुहमनिव्युइमणा इहलोके चेव किलिस्संता परदन्यहरा नरा वसणसयसमावण्णा ॥स. ११
वि० रतिः
तहेव केइ परस्स दव्वं गवेसमाणा गहिता य या य बद्धरुद्धा य तुरियं अनिधाडिया पुरवरं समप्पिया
॥२०॥
चोरग्गहचारभडचाडकराणतेहि य कप्पडप्पहार-नियआरक्खिय-खरफरुसवयण-तजणगलच्छुल्लुच्छल्लणाहिं
प्रमचो निद्रां प्राप्तः, प्रसक्ता द्युतादिव्यसनासक्ता वा, विश्वस्ता विश्वासमाजस्तान् प्रति च्छिद्रं अवसर प्राप्य घ्नन्तीत्येवंशीला ये
ते, तथा व्यसनाभ्युदयेषु हरणबुद्धयः किश्चित्, विगचि वृका इव नाखरविशेपा इव लोहितेच्छवः पर्यटन्ति सर्वतो भ्रमन्ति, पुनः
कीदृशाः नरपतिमर्यादायां अतिक्रान्ताः सज्जनजनेन विशिष्टलोकेन जुगुप्सिता नीन्दिताः असत्कर्मभिः अभिहिताः मेरिताः सन्तः,
पापकर्मकारिणः पापधर्मानुष्ठायिनः, अशुभपरिणता अशुभचित्तपरिणामाः अशुभाशयाः अतएव दुःखभागिन्य इति व्यक्तः । नित्यं-
सदा आविलं सकालुष्य आकुलं वा दुःख-पाणिनां दुःखहेतुः तथा अनितिः-स्वास्थ्यरहितं मनो येषां ते,इह लोके एव क्लिश्यमाना
वववन्धादिना, परद्रव्यहरणशीलाः नरा:-मनुष्याः व्यसनशतसमापन्नाः कष्टशतं माता इति व्यक्तं । परद्रव्यं गवेपमाणा-विलोक-,
यन्तः । गृहोता-कदा राजपुरुपैर्हता यष्टिमुष्टयादिभिः, बद्धा-रज्वादिभिः, रुदा-संयमिताः त्वरितं शिघ्र अनिर्घाटिता न निष्का-
शिताः भ्रामिवाः, पुरवरं नगरं समर्पिताः दौकिताः, चौरग्राहाव, चारभटाः शूराः, चाटुकाराः अथवा चारकवसतिप्रवेशिताचौराः
तैः कल्पिताः महाराः लकुटाकारवलितचीवरेस्ताइनानि । निर्दया निष्करुणा ये आरक्षिकाः तेपां सम्बन्धीनि यानि खरपुरुष
१ निशाफल मू. म. २ लाजमर्याद रहित इति भापा. ३ लासरिया इति भाषा. ४ गोटीला इति भाषा:
॥ ५० ॥

·विमणा घारगवसहिं पवेसिया निरयवसहिसरिसं तत्थवि ॥ गोमियप्पहारदमण निन्भच्छण-कट्टयवदणमेस. णगभपाभिभूया, अक्खित्तनियंसगा. मलिणदंडिखंडवेसणा, उकोडालंचपासमग्गणपरायणेहिं [ दुक्खसमुदी रणेहि] गोम्मिपभडेहिं विविहेहिं पंधणेहिं, किं ते ?॥ हडि-निगड-घालरज्जुय-कुदंडग-वरत्त-लोहसंकल-हत्थंदुय-वज्झपट्ट-दामक-णिकोडणेहिं अग्नेहिय एवमा- दिएहिं गोम्मिकभंडोवकरणेहिं दुक्खसंयसमुदीरणेहिं संकोडमोडणाहिं यज्झंति मंदपुन्ना, संपुडकबाड-लोहपं. वचनानि अतिकर्कशभणितानि तानि च तर्जनानि वचनविशेपागलच्छलत्ति गलग्रहणं तया या उल्लच्छणा-अपवर्तना, ताभिर्मनसो विरुद्धचिचाः चारकवसति-गुप्तियई प्रवेशिताः, किंभूतां ता.नारकावाससहशां। तत्राऽपि गुल्मिकस्य गुप्तिपालस्य सम्बन्धिनो ये महारा:-याता दूसनानि तापकारिणी निर्भस्र्थनीया आक्रोशविशेपाः कटुकवचनानि तेर्वा भेषणकानि-भयजनकानि चरति तैः पराभूताः पाठान्तरे एभ्यो यद्भयं तेन अभिभूताः, आकृष्टपरिधानवस्त्राः मलिनं कचरं दंडिवत् चारकवत् खण्डरूपं वसनं वस्त्रं येषां उत्कोटाः लञ्चया द्रव्यवहुत्वेन लश्चाः राजदेयद्रव्यं, पार्थ गुप्तिसमीपं तस्य मार्गणं गवेषणं तस्मिन् परायणैस्तत्परैः तादृशैोल्मिफभटैप्तिपालकैः विविधैरनेकमकारैः बन्धनैः कृत्वा किंवत् बन्धनं ? इडित्ति काष्टमयबन्धनं निगडानि लोहमपानि वालरज्जुका, कुदण्डका काष्टमयमान्तरज्जुः वरत्रा चर्ममयरज्जुः, लोहसंकला-हस्तयोः उडुकं काष्ठमयवन्धनं दसकला, वर्धनपट्टः १ निवसणा प्र. १ सांकळी इति भापा. २ गवादिवालमयरज्जुरासि इति लोक भापा. ३ कोरडो इति भाषा. ४ अढील तथा इति भाषा.

·पनव्याफ- जर-भूमिघर-निरोह-व-चारग-कीलग-जूय-चक्कविततबंधणखभालणउद्धचलणबंधणविहम्मणाहि य विहेड- अधर्मद्वारे
चौरिका
वि० पनि यन्ता, अवकोडकगाढउरसिरबद्ध-उद्धपरित-अशुभ परिणयाय-फुरंतउरकडगमोडणामेडणाहिं बद्धा य नीससंता,
चर्मपट्टिका दामकं पादसंयमनरूपं निःकोटन बन्धनविशेषः तैर्वन्धनैः अन्यैरपरैः इत्येवमादिकैः गोल्मिकगुप्तिपालानां भांडोषकरणैः
मूत्र-१२
गुसिकपरिकरविशेषैः, दुःखशतसमुदीरकैः दुःखोदीरणमवर्तकः संकोचनं हस्तपादादीनां मोटनं गात्रादीनां अवनायनं तैः कृत्वा
पध्यन्ते । के मन्दपुण्याः संपुटं कोष्ठागारं कपाटं अररि लोहपञ्जर लोहापट्टगृहं भूमिगृहं निरोधस्तेषु पवेशनं, कूपो जलभृतगर्ता
चारको बन्दीगृहं, खाणुकाः कीलकाः, युपा, युगचक्राणि स्थांगचितत्वं बन्धनं प्रमर्दितं बाहुजङ्घाशिरःसंयन्त्रणं स्तम्भास्फालन
आलिंगणं पुनः उर्वचलनस्य यत् बन्धनं एतेपी पदानां सर्वत्र द्वन्द्वः विधर्माणः धर्महीनाः नराः विविधा या कदर्थना ताभिः
कदर्थनाभिः विहेडयंति,त्ति विहेठयमाना वाध्यमानाः संकोटितमोटिताः क्रियन्ते इति सम्बन्धः । अवकोटनेन अधोनयनेन वा
गाढं-अत्यथै उरसि हृदये शिरसि-मस्तके च ये घद्धास्तेन तथा ते च ते उर्ध्वपूरिताः-धासपूरीतो+कायाः उर्जावस्प्तिा धूल्या
पूरिता वा पाठान्तरे अथवा उर्ध्वपुरीयचि अन्त्राणि स्फुरदुर कटकाच-कम्पमानाः चक्षुःस्थला इति द्वन्द्वस्तादृशा अशुभंपरिणता
अशुभाशयाः सन्तः किं प्राप्नुवन्ति पाठान्तरे उद्धपुरीय उरुकंडगमोडणाहिं पाठः तत्र व्याख्यानं पूर्वपदे व्याख्यातं पुनः कीदृशाः
१ दडा इति लोकभाषा. २ गळा दामणा इति भाषा. ३ मुहरं लोक भाषा.
॥५१॥

·सीसावेदउमयावलनप्पडगसंधियंधण-तत्तसलागसूइयाकोढणाणि तच्छणविमाणणाणि य खारकड्यतित्तनाव. णजापणाकारणसयाणि बहयाणि पावियंता, उरक्खोडीकादिन्नगाढपेल्लण अद्विकसंभग्गसुपंसुलीगा, गलकालक- लोहदंडउरउदरवत्थिपरिपीलिता, मच्छितहिययसंचुणियंगमंगा, आणत्तीकिकरहिं, केति अविराहिय- स्फुरतो दीप्यमानाः उरवो महत्तमा ये कटकामोटना गात्राणां तैः कृत्वा तथा बद्धात्र सन्तो निःश्वासान् विमुञ्चतः । शिरोवेटनं उवो: जंघयोर्यत् दारणं विदारणं ज्वालावत् ज्वलनं यः स तथा । पागन्तरे उरुयावलत्ति तत्र उरूणां कायस्य च वलनं उरुकाया- वलनं यथा भवति तथा च कपाटानां काष्ठविशेषाणां सन्धिपु-जानुकुफ्रादिषु यद्वन्धनं तप्तलोहशलाकानां या शूचिकावत् वीक्ष्णानि यानि 'यंत्राणि तेषां कुट्टनानि अंगमवेशनानि । तैक्ष्णं काष्ठस्यैव विमाननानि कदर्थनानि मर्मस्थानपीडनानि क्षाराणि तिकपर्पटक्षारादीनि कटुकानि मरीचादीनि तिक्तानि निम्बादीनि तैः कृत्वा यत् नावणं तस्य दानं तदादीनि यानि यातनानां पीडोत्पादकानां कारणशतानि कदर्थनाहेतुशतानि बहूकानि प्राप्यमाणाः सन्तः । तथा उरसि वक्षसि खोडत्ति महाकाष्ठं तस्या- दत्ता या वेदना तस्याः पेलणं प्रेरणं गाढमहरणं वा तेन अस्थिकानि-हड्डकानि तेन संभमानि। पंसुलिकानि पास्थिीनि येषां ते तथा, गल इव बडिश इवघातकः स चाऽसौ कालकलोहदण्डकश्च-कालायसपष्टिः तेन कृत्वा उरसि-वक्षसि उदरे-जठरे वस्तौ-गुह्य पदेशो पृष्टौ च पृष्ठे परिपीडिता ये ते तया । मच्छित्ति मथ्यमानं हृदयं येषां ते तथा संचूर्णितानि निशीविशीर्णकतानि अगानि १ उरक्खाडा प्र०१ अग्राणि० प्र०२ तांछ्युं भाषा,

·अधर्मद्वारे
चौरिका
सू-१२
वेरिएहि जमपुरिससग्निहेहिं पहया ते तत्य मंदपुण्णा घडवेला वज्रपट पाराईछिय-कस-लत्तावर त्तनेत्त.
पहारसयतालियंगमंगा, किवणा, लंपत चम्मवणवेयणविमुहियमणा, घणकोटिमनियलजुगलसंकोडिया
मोडिया य कीरति, निफयारा असंचरणा एया अन्ना य एघमादीओ वेषणाओ पावा पार्वन्ति ।।
येषां ते तया। आशा ग्राहितैः किंकरर्यथादेशकारिभिः चैरिगणैरपराधिताः केचन इह चकारस्य छांदसत्वात् छकारादेशा यथा
पुण्णस फच्छईत्पत्र अनपरादा एव फेऽपि वैरिगणैः यमपुरुषसदृशैः रैरित्यर्थः, मकर्षेण हताः, तत्र नारकगतिसदृशचारकबन्धने
ते अदत्तहारिणो मन्दपुण्या निर्भाग्याः चंडवेला: चपेटाः, वर्धपट्टचर्मविशेपा पट्टिका पागरा लोहकुशीविशेपा। छिवित्ति तक्षणलोहन
राखं । फपवर्मयष्टिका लत्ता-पाद दाम वसा कण्ठयन्धनं चर्ममयीमहारज्जुः क्षेत्रो जलपंशः तेषां इन्द्रः एभिर्ये महारास्तेषां यानि
भातानि तेस्ताढितानि अङ्गोपाङ्गानि येषां ते तथा । कृपणा दुःस्था तथा लम्बमानचर्माणि यानि व्रणानिक्षतानि तेपु या वेदना-
पोडा तया चिमुखीकृतं चौर्याद्विरतं मनो येषां ते तथा । घनेन-अयोमयेन मुद्गरेण कुट्टनं, येषां ते तया निगडयुगलेन श्रृङ्य-
लाद्वयेन संकोटिताः संकुचिता मोटिताच-भग्नांगा येषु ते क्रियन्ते इति पदं किङ्करैः सह योज्यं तैः कीदृशास्ते क्रियन्ते
निरुच्चाराः निरुद्धपुरीपोत्सर्गाः अविद्यमानसंचरणा वचनोच्चारणाऽपि किं पुनर्निर्गमनायेति । एता व्यावर्णिता अन्या अपि
१ मत्यन्तरे नास्ति
२ पाशा इति भाग. ३ नीकोर वंश इति भाश.
॥५२॥

·अदन्तिदिया यसहा, बहुमोहमोहिया, परधणमि लुद्धा, फासिंदियविसयातिव्यगिद्धा, इत्थिगयख्वसहरसगंध- इटरतिमहितभोगतहाइया, य धणतोसगा, गहिया य जे नरगणा। पुणरवि ते कम्मदुब्बियद्धा उवणीया रायकिं- कराण तेर्सि बहसत्यगपाढयाणं, विलउलीकारकाणं, लंचसयगेण्हगाणं, कूडकवडमायानियडिआयरणपणिहिवंच. णविसारपाणं, पहुविहअलियसतजंपकाणं, परलोकपरम्मुहाणं, निरयगोतगामियाणं तेहि य आणत्तजीयदंडा एवमादिका:-एवं प्रकाराः चेदना:-दुःखत्वेन वेद्यरूपाः पापा:-पापफलभूताः पापकारिणो वा प्राप्नुवन्ति । अदमितानि इन्द्रियाणि येषां ते अदान्तेन्द्रिया यशवत्तिनः विषयपारतन्त्र्येण पीडिताः वशार्ताः बहुमोहमोहिताः प्रचूराशान-मूढाः, परेषां यत् धनं तत्र लुब्धाः-गृद्धाः, स्पर्शनेन्द्रियविषये स्त्रीकलेवरादौ तीय-अत्यंथ गृद्धाः-अध्युपपन्ना येते तथा । स्त्रीगता ये रूपशब्दगन्धरसाः तेषु वांछिता या रति तथा स्त्रीगत एव मोहितः-ईप्सितो यो भोगो निधुवनं तयोः या तृष्णा-आकांक्षा तया अदिता बाधिता, तथा धनेन तुप्पन्ति ते धनतोपकाः तथा स्तेनाधौराः तत्कर्मस्तैन्यं तेन कृत्वा यद्धनं तेन तुष्टहृदयाः, गृहीताश्व राजपुरुपरिति गम्यते ये कैनन मानवसमूहाः। पुनरपि ते कर्मदुर्विदग्धाः कर्मसु-पापक्रियायु विपये फलपरिज्ञानं प्रति दुर्विदग्धाः। उपनीताः दौकिताः केपां राजनराणां अर्पिता ये निर्दयादिधर्मयुक्तास्तेषां, तथा वधशास्त्रपाठफारिणां, विटपोल्लकनृणां विटला न्यायजिता तत्कारणभूतानां समाशतग्राहकाणां । कूट-मानादीनामन्यथाकरण कपट-वेपभापादिना वैपरीत्यकाणं माया-विप्रतारणं निकृतिः-बुद्धयात्मदोपप्रच्छादनार्थी एतासां यदाचरणं प्रणिधिना पश्चनं तत्र विशारदा दक्षाः येते तथा तेपां बहुविधं बहुप्रकारं यत् अलीकशतं-मिथ्याभाषणं तत्प्रतिजस्पकानां ·प्रश्नभ्याक रण ज्ञान वि० वृत्तिः ॥५३॥ तुरियं उग्धाडिया पुरवरे सिंघाड़ग तिय-चम-चच्चर-चउम्भुह-महापहपहेसु वेत्तदंडलउडकट्ठलेहु-पत्थर-अधर्मद्वारे पणालि-पणोल्लि-मुट्टिलया-पादपणिह-जाणु-कोप्पर-पहारसंभग्गमहियगत्ता, अहारसकम्मकारणा, जाइयंग रिकाफलं परलोकपराङ्मुखानां नरकगतिगामिकानां तैश्च राजपुरुषैः आज्ञप्त-आदिष्ट दुष्टनिग्रहविषयगोचरेण दण्डः प्रतीतः जीतदण्डो वा सू०१२ रूढदंडो जीवदण्डो वा-जीवितनिग्रहलक्षणो वा येषां ते । तथा त्वरित शीघ्रं उद्घाटिता:-प्रकाशिताः पुरवरे शृङ्गाटिकादिपु वा ये ते तत्र शृङ्गाटकं, त्रिकरथ्यामीलनस्थानं त्रिकोण, चत्वरं चतुरथ्यामीलनस्थानं, चचर-समण्डलस्थानं गायकानां, चतुर्मुखं तथा- विधंदेवकुलिकादि, महापथो राजमार्गः, पन्थाः-सामान्यमार्गः किंविधाः सन्तः ? वेत्रं-'रज्जुः दंडो-लकुटः काष्ठं लेष्ठु मृक्तिका- मयदढखंडः, प्रस्तरः पापाणः, पणाल्लित्ति प्रकृया शरीरप्रमाणा नाली,दीर्घतरा यष्टिः पणोल्लिका ताडनदण्डः, मुष्ठिः-संपिण्डिताङ्गलिहस्तः, अश्वभ्रमणमत्रतो रज्जुग्रहणार्थ । पाणिः-पदपश्चाद्भागः, जानु:-कोपरः, कूणिका एभियः प्रहारास्तैः सभमानि-मर्दितानि मथितानि वा विलोडितानि गात्राणि येषां ते तथा । अष्टादशकर्मकरणात्-अष्टादशचौरमसूतयः तासां लक्षणमिदं प्रज्ञाप्यते । चौरः१ चौरापको २ मन्त्री ३, भेदज्ञाकाणकऋयी।अन्नदः६स्थानद७श्चैव,चौरः सप्तविधः स्मृतः।।१।।तत्र काणकन- पीति कोऽर्थः बहुमूल्यं वस्तु चौरानीतं काणक-हीनं कृत्वा स्वल्पमूल्येन गृह्णाति स काणकक्रयीति । तत्र अष्टादशप्रसतिर्यथा- भलनं १ कुशलं २ तर्जा ३, राजभागोऽ ४ वलोकनं ५ । अमार्गदर्शनं ६ शय्या ७, पदभङ्ग ८ स्तथैव च ॥१॥ विश्रामः ९ पादपतन १० मासनं ११ गोपनं १२ तथा। ग्वण्डस्य खादनं १३ चैव, तथाऽन्यन्माहराजिकम्१४||२॥ ॥५३॥ पद्याऽ१५ यु १६ दक १७ रज्जूनां १८, प्रदानं ज्ञानपूर्वकं । एताः प्रसूतयो ज्ञेयाः, अष्टादश मनीषिभिः ॥ ३ ॥ १ नीतं दुष्टनिमाविषयगोचरितं १ राहु इति भापा ·मंगा, कलुणा, सुफोटकंठगलकतालुजीहा, जायंता, पाणीयं विगयजीवियासा, तण्हादिया, वरागा तंपिय ण लभंति वज्झपुरिसेहिं निधाडियंता? तत्थ य खरफरुसपडहयद्दितकूडग्गह-गाढरहनिसट्टपरामुट्टा, वज्झकरकडिजुयनियत्था, सुरत्तकणवीरग- तत्र भलनं न भेतव्यं भवता अहमपि तद्विपये भलिस्यामीत्यादिवचनैः चौरस्य प्रोत्साहनं १ कुशलं-मुखदुःखपृच्छा २ ता-हस्ता- दिभिधौराणां संज्ञाकरणं ३ 'राजभागाऽप्रदानं ४ अवलोकनं-हरतां चौराणां दर्शितानामप्युपेक्षा ५ बुद्ध्या चौराणामुन्मार्गादिदर्शनं चौराणां शय्यादानंण्पदभङ्गा-खात्रमुखे पशुप्रचारादिनाढतथैव विश्रामणं९पादपतनं१०आसनदानं११गोपनं वातादिना तत्करणाच्छादनं १२खण्डखादनं मण्डकादिभक्तदानप्रयोगः१३माहाराजि] लोकप्रसिद्धथा परराष्ट्रे गत्वा विक्रयः१४२पद्या मार्गदानं १५ अग्निदान १६ उदकदानं १७ पश्वादिवन्धनार्थ रज्जुप्रदानं १८ चौर इति ज्ञात्वा यत्मदानं तत् ज्ञानपूर्वकमिति चौरप्रसूतयः तैः कारणहेतुभिः कृत्वा यापिता-कदर्थिताङ्गोपाङ्गाः बाह्रुपृष्टि-उर-उदर-शिरः प्रभृतीन्यङ्गानि अङ्गुल्यादीनि उपाङ्गानि कचश्मश्रु-अंत्र-वसाप्रभृतीनि अङ्गो- पक्षानीति ज्ञेयं राजपुरुषैरिति गम्यं । कलुणा-करुणा दीनत्वेन वा कलुणा पापेन मलिनाः, शुष्कौष्ठगलतालुजिह्वाः, याचमानाः पानीयं-नीरं विगतजीविताशाः, तृष्णार्दिताः-पिपासापीडिताः, चराकादीनां तदपि नीरमात्रमपि न लभन्ते । पुनः कीदृशाः वध्येपु नियुक्ता ये पुरुषाः वध्या वा पुरुषा येषां तैः निर्घाड्यमानाः प्रेर्यमाणाः, तत्र च धाडनेन खरपुरुषोऽत्यर्थ यः कठिनः पटहको-डिडिमक: तेन प्रचलनार्थ पृष्ठदेशे घट्टिताः प्रेरिता ये ते, कूटे ग्रहः कूटग्रहत्वैनससलोवृधनाकिंतेन गाढा-अत्यर्थ ये रुष्टास्तैनिःभृष्टं १ दागचोरी इति भाषा २ पद्य उष्णजलतैलादि तस्य दान प्रत्यन्तरे ३ कम्पिता के प्रतो ४ रांकडा इति भाषा 5 ·पण मान- विधि ॥५४॥ दिग-विमुकुलकंटेगुण-यज्शदूतआविद्धमल्लदामा,मरणभयुप्पण्णसेदआयतणेहुत्तुषियकिलिन्नगत्ता,चुपणगुंडियस. १३अधर्मद्वार रीर-रयरेणुभरिगकेसा,कुसुमगोरवन्न मुद्वया [कुसुंभगोविनमुद्दया]छिन्नजीवियासा,घुनंत्ता,वज्झपाणपीया, तिलं. चौरिकाफलं सिलं चेय छिन्नमाणा,मरीरविशिन्तलोहिओलित्तकागणिमंसाणि खावियंता,पावा,वरकरसपदि तालिजमाणदेहा, सू-१२ पातिकनरनारिसंपरिचुडा, पेच्छिनंता य नागरजणेण यज्झनेवत्थिया पणोजति नयरमज्झेण किवणकलुणा, अ- अपगतधनं यथा स्पानथा परामृष्टा-गृहींना ये ते तथा कर्मधारयः सर्वत्र । वध्यसम्बन्धिनी यत्करकटीयुगं वस्खयुगलं तन्नियसिताः-प-. रिहिनाः, नधा सुरक्तकणवीरः-जुमुमविशेषैः धितं-गुम्फितं विमुकुलं-विकसितं कण्ठे गुण इय कण्टेगुणः कण्ठसनसदृशमित्यर्थः। व- पद्गमिय इत्यर्थः आविठू-परिहिरा माल्पदाम-कुसुममाला येषां ते। मरणभयात् उत्पन्नो यः स्वेदस्तेन आयतमाऽऽयामवद्यथा भवति तथा स्नेहेन उगुपितानीव स्नेदिनानीय क्लिन्नानि चार्टीकनानि गात्राणि येषां ते तथा। चूर्णनाजारादीनां भसाना गुण्डितं शरीरं येपां. ने तथा । रजगा-पानायनस्थेन रेणुना धूलीक्षेपणेन भरिताः केशा येषां ते तथा । कुसुमवत् गौरवर्णमुर्द्धजाः कुसुमं गौरवणं यथा स्या नथा, उद्धनाः पापकर्मणा उत्कटाः छिना छेदिना जीवितव्यस्य आशा यैस्ते तथा, पूर्णमानाः भयविहलत्वात्, यध्याः हन्तव्या पत्र प्राणा एवं प्रीताः-सन्तुष्टभावेन येषां ते, तिलंतिलं छिअमाणा इति व्यक्त । दारीराद्विकतानि लोहितावालमानि रक्तलिप्तानि यानि काकिणीमांसानि-लक्ष्णमण्डपिगिगानि तानि खाद्यमानाः पापाः-पापिनः, सरफरशतैः श्लक्ष्णपापाणभृतात-चमकोशकविशेपैः स्फु ॥५४॥ टिगपंगाना नाट्यमानदेहाः, यानो रोगो येषां ने यातिकाः, अनियन्त्रिता इत्यर्थः तैनरनारीभिः समन्तात् परिवृताः, प्रेक्ष्यमाणाथ रक्ष्यमानाः नागरिकजनेन, वध्पनेपथ्यं-घातपोग्यवखं येषां ते मध्यनेपथ्पकाः,प्रणोचन्ने नीयन्ते नगरमध्येन-संनिवेशमध्यभागेन ·ताणा, असरणा, अणाहा, अवंधवा, बंधुविप्पहीणा, विपिक्खिता, दिसोदिसि मरणभयुब्बिग्गा, आघायणप. डिदुबारसंपाविया, अधन्ना, सूलग्गचिलग्गभिन्नदेहा, ते य तत्थ कीरति परिकप्पियंगमंगा उल्लंबिजंति रुक्खसालासु, केइ कलुणाई विलवमाणा, अवरे चउरंगध' पियवद्वा पव्वयकडगा पमुखते दूरपातबहुविसमपत्थरसहा, अन्ने य गयचलणमलणयनिम्मदिया कीरंति, पाव- कारी अद्वारसखंडिया य कीरति मुंडपरसूहि, केइ उकत्तकन्नोडनासा, उप्पाडियनयणदसणवसणा, जिभिदिय-' कृपणानां मध्ये करुणाः कृपणकरुणाः अत्यन्तं करुणा इत्यर्थः। अत्राणा अनर्थप्रतिघातकाऽभावात्, अशरणा:-गतस्वामिनो अगृहा वा, अनाथा:-पोगक्षेमकारिरहितत्वात, अवान्धवाः-अहितकारित्वात् बान्धवैविरहितत्वात् बन्धुभिःनहीणाः, विप्रेक्ष्यमाणा-पश्यन्तः एक- स्या दिशः सकाशात् अन्यां दिशं पलायनायेति शेपः । मरणभयेन उद्विग्नाः ये ते तथा, आघातनस्य-वभ्यभूमिमण्डलस्य प्रतिद्वार- मेव संपापिता ये ते तथा, अधन्या:-क्षतमुकृतयः शूलिकाया अग्रं प्राप्तं शूलिका तसिन् विलग्नः प्रोतः तेन भिन्न-दारितं देहं येषां ते, तत्र आपातने क्रियन्ते ते कीदृशाः क्रियन्ते राजपुरुपैरित्याह-परिकल्पिताङ्गोपाङ्गाः च्छिन्नावयवाःपुरुपैरित्याह-उल्लम्व्यन्ते वृक्षांखासु, कपि-केचन करुणानि वचनानि हे तात! मातेत्याक्रन्दखरं विलपवन्तः तथा, अपरे पुन:चतुष्काङ्गेषु हस्तपादलक्षणे धणियं-गाढं यद्धा ये ते, पर्वतकटकात्-मृगोः मुच्यन्ते दुरापात-पतनं बहुविषमप्रस्तरेषु-अत्यन्तविपमपापाणेषु सहन्ते ये तथा,अन्येऽपि- पुनः गजचलण-करिचलणमलनेन ताड्यन्ते तथा, पुनः कीदृशाः क्रियन्ते? निर्मर्दिता-दलिता ये ते तथा, पुनः कीदृशाः क्रियन्ते ? पापकारिणचौर्यविधायिनः अष्टादशस्थानेषु खण्डिता येते, ते च क्रियन्ते? कैरित्याही कुण्ठ-भनधारकुठारेण तीक्ष्णैतिभिः शस्त्रै त्य- ·प्रभप्याकला रण पान वि० पनि ३अधर्मद्वारे चौरिकरफलं सू-१२ ॥५५|| छिया, फिनासिरा पणिजते छिन्नन्ते य, अंसिणा निबिसया छिन्नहत्येपाया पमुफ्ते, जावजीवयंधणां य फीरंति, केइ परवन्याहरणलुद्धा, कारगिलनियलजुयलगद्धा, चारगावहतसारा, संयणचिप्पमुमा मित्तंजणनिरबिख- गा, निरासा, याजणधिकारसहलज्जापिता [ अलन्जाविया ] अलजा, अणुप खुहा, पारद्धा, सीउण्हताहवेयण पुग्यटघाटिया, वियन्नमुहविच्छविया, विटलमलिनवुव्यला, फिलंता, कासंतां, चाहिया य आमाभिभूय गत्ता. न्तवेदनोत्पद्यते इति, मुंडेति पदं कुण्ठयानक केऽपि च उत्कीर्णा कन्ताः च्छिन्नाः कठिनासाः, छिन्नश्रवणदशनच्छदधाणार, उत्पाटिलानि नयनदशनएपणनि जिल्ला-रसना आन्छिता-आकया, च्छिनौ कौँ शिरश्च शिरा वा-नाड्यो वा थेप ते तथा, प्रणीय. ने आपातस्थानमिति गम्यन्ते, नियन्ते असिना-खङ्गेन तथा निविषयाः-देशान्निष्काशिताः, छिन्नहस्तपादाच प्रमुच्यन्ते-राज- किङ्करस्त्यज्यन्ते, तथा यापजीर्य बन्धनाच क्रियन्ते । केचित् अपरे के इत्याह ? परद्रव्यहरणलुब्धा इति प्रतीतं, कारागलया-चारकप- रिपेन निगडयुगलैश रुद्धाः नियन्त्रिता ये ने तथा, चारके-गुप्तौ किंविधाः सन्तः इत्याह ? हृतसाराः-खकीया ज्ञातयस्तै रहिवाः, मित्र- जनैः निराहना-धिकृता इत्यर्थः, अतएव निर्गताशा:-अप्रासेप्टफलाः, बहुजनधिफारशब्देन लापिता-प्रापितलआ ये ते, परं अ- लझा-पिगतलमा धृष्टत्वात् पापं नैप मुचन्तीत्यर्थः, अनुपक्षुधा-सततं बुभुक्षया प्रारब्धा-अभिभूता अपराद्धा या शीतोष्णपिपासावेदन या दुपेटिवपट्टिता दुराचारपटिनाः चेष्टासगाः, पिपर्णाः-पामिकायुक्तमुखाः विगतच्छवि-शरीरत्वम् येपा- ते तथा, विफला अत्र अनिष्टफला मलिना-मलिमसा: दुर्वला-असमर्थावति, क्लिश्यमानाः, तथा किंभूताः? काशरोगविशेषेण कुत्सितशब्दं कुर्याणाः तथा स्पर्शमानाः पापकर्मभिः व्याधिता-गजातकुष्ठादिरोगाः,तथा आमेन-अपफरसेन अभिभूतानि गात्राणि येषां ने,रसमूलाध व्याधयः।

·परंढनंहकेसमंसुरोमा छगमुत्तमि णियंगमि खुत्ता ।। . : 'तत्थेव मया अकामका, बंधिऊण पादेसु कड्दिया खाइयाए छुढा, तत्थ य विग-सुणग-सियाल-कोल- जार चंडसंदंसंगतुंडंपविगंण-विविहमुहसयलविलुत्तंगत्ता, केइ विहंगा, केइ किमिणा य कुहियदेहा, अणिट्ठव- यणेहिं सप्पमाणा, सुडु कयं जं मउत्ति पावो तुट्टेणं जणेण हम्ममाणा, लज्जावणका च होंति सयणस्सविय- दीहकालं मया संता, पुणो परलोगसमाचन्ना नरए गच्छंति निरभिरामे अंगारपलित्तककप्प-अचत्थसीतवेदण प्ररूढानि-वृद्धि प्राप्तानि अनिवद्धानि संस्काराभावात् नख-केशश्मश्रु-कूर्चरोमाणि येषां ते, छगं-पूरीपं मूत्र-प्रस्रावस्ते स्वकीये तसि- न निक्षिता-निमग्नाः तत्रैव चारकबन्धने मृता अकालमरणेन तदमिलापात्, तसात् चारकबन्धनात् कर्पिता रज्ज्या पादौ बन्ध- यित्वा निष्काशिताः, 'खातिकायां प्रक्षिप्ताः, तत्रापि काः, शूनकाः, शृगाला:; कोला-महदंदिराः, मार्जाराः तेषां वृन्दं तस्य स- न्र्दशकतुण्डरक्षिगणस्य कृपारहितवृकादिभिः खण्डशः कृता इत्यर्थः, विविधमुखशतैः विलुप्तानि खुरखुरेति कृत्वा भक्षितानि गात्राणि 'पेपां ते तथा । केऽपि विहङ्गाः गृनश्येनादयः, केपि कृमिवन्तो कुथितदेहाः जीवन्त एव विनष्टशरीराः, अनिष्टखरपुरुषवचनैः ३शा प्यमानाः कथमित्याह ? सुष्टु-सम्यकृतं अस्य कदर्थनं यतो हेतोः अयं मृतो मारितोया, एषः पापः-पापात्मा, तुष्टेन जनेन हन्यमा- 'नाः, अयं पापो मारणीय एवेति तुष्टत्वं 'लजापनका-लावहा भवन्ति, न केवलं अन्येषां किन्तु स्वकीयसम्बन्धिकुटुम्बजनस्यापि- दीर्घकालं यावत् कुलांगाराः मृताः सन्तोऽपि पुनः परलोकं समापन्ना:--परभव प्राप्ता अपि नरके निर्गतरमणीये-अमनोज्ञे एवेत्यर्थः, १ खाई इति लोकभाषा २ वरगडा इतिभाषा ३ श्रापा इति लोकभाषा ४ लजुयाला इति लोकभाषा कुललना मा हार इति भाषा

·प्रश्नप्याक
रणमान
३अधर्मद्वारे
चौरिकाफलं
सू० १२
-अस्माउपिनसय-तदुस्म्पसयसमभिदुते । ततोवि उव्यष्टिया समाणा गुणोवि पवनंति तिरिपजोणि, तर्हिपि
निरगोयम अणुहयंति वेषण, ते अर्णतकालेण जति नाम कहिवि मणुयभावं लमति णेगेहि गिरयगतिममण-ति-
वि० गणिः | रिगमयसयसहस्मपरियटेहिं ॥
तत्यविष ममंतऽणारिया नीचकूलसमुप्पणा आरियजणेवि लोगयज्झा तिरिकप्पभूता य अकृसला कामभोग-
॥५६॥ तिमिया जहिं निबंधति निरययत्तणिभवप्पवंचकरणपणोहिया पुणोचि संसार(रा)वत्तणेममूले धम्मसुतिविवन्जि-
पुनः कीदो १ अमार:-धूमज्यालारहितयमिः तत्प्रदीपकल्पं ततुल्यस्तदुपमो यः पुनः कीदृशे ? अत्यर्थ शीनवेदना-हिमकालोनय-
शीनस्य पेदना तेन रुद्घोल्वारानिन्धासकर्मणा तेभ्यः उदीण मंगटीभूतं यद् दुःखशतं वैः सममिभूतः-उपद्रुनो यः स नरिमन्. नतः
नरकात् उद्धृताः सन्तः पुनरपि प्रपद्यन्ते तिर्यग्योनि, नत्रापि तत्र गताऽपि नरकोपमा वेदनां अनुमयन्ति पूर्वोदिता एव वेदनां अ.
दरग्राहिणः । ते पुनः अनन्तकालेन यदि कदानित नाम निधितं कथमपि महता कप्टेन मनुष्यमावं लमन्ते-प्राप्नुवन्ति,न एकेपु कि-
तु अनेका भयेणु निरयगतौ यानि गमनानि निरयां ये भवास्तेषां शतसहस्रसंख्यापरिवचन-नमणं तेषु अतिक्रान्तेषु सम्पिति गम्यने ।
राप्रापिनमन्त्रो ये(मनुजत्वलामे) लाभा भवन्ति तानाह-अनार्याः-शक-ययन-वर्षरादयः, किंभूताः नीचकुलसमुत्पन्नाः आर्यजनेपि
मगधादौ समुत्पन्ना इति शेषः, नाऽपि लोकपागा-जनवर्जनीया मवन्ति, तिर्यग्भूनाथ पशुकल्पा इत्यर्थः, निर्षियेकत्वात् अकुशलास्तच्चे-
पु अनिपुणाः काममोगेषु तृपिता इरपथः, नरकादिप्रवृत्तौ यदि मनुजत्वं लन्यं यग्गिन समनुजत्येऽपि नियन्धन्ति-चिन्वन्ति, नरफ-
मागे एप भयापारणेन नौय गमनहेतुकारणता मृगापुत्रपत् जन्मनाचूर्यकरणतः प्रणोदिताः प्रेरिताः पापकर्मभिरिति श्रेषः, अग्र पणो-
॥५६॥

·या अणजा कूरा मिच्छत्तसुतिपवन्ना य होति एगंतदंडइणो वेढ्ता कोसिकारकीडोव्य अप्पगं अट्टकम्मतंतुघ- णयंधणेण एवं नरगतिरियनरअमरगमणपेरंतचवालं जम्मजरामरणकरण-गम्भीरदुक्खपक्खुभियपउरसलिलं, संजोगवियोगवीचीचिंतापसगपसंरिय-यह-बंधमहलविपुलकल्लोलकलुणविलवित-लोभकलकालितबोलबहुलं, अ- लिचि तत्प्रपर्चकानि करणानि अत्र द्वितीयावहुवचनलोपो द्रष्टव्यः आर्पत्वात् । पुनरपि संसारो भवति तदेव निमी-मूलधननिमितं येषां तानि दुःखानीति भावः मूलानि तानि तथा कर्माणीत्यर्थः, तानि बदन्तीति संटकः। इह च मूलाई इति वाच्ये मूल इति उक्तं,प्राकृत- त्वेन लिङ्गव्यत्ययः ते कीदृशाः सन्तो वनन्ति धर्मश्रुतिविशेपेणयनिताः, योगेऽपि अनादरपरा, मत्सरग्रस्तत्त्वात्, यजिंता-धर्मशास्त्रविक- लाः, अनार्या आर्येतराः, क्रूराः जीयोपघातदेशकत्वात्, पुनः कीदृशाः ? मिथ्यात्वप्रधाना-विपरीततत्त्वोपदेशकाः श्रुतिः-सिद्धान्त- स्तां प्रपन्ना:--अम्युपगतास्ते कीदृशाः भवन्तिी एकान्तदण्डरुचयः-सर्वथा हिंसनश्रद्धाः, ते किं कुर्वन्तो वेष्टयन्तः १ कोशिकाकारकीट इब आत्मानं अष्टकर्मलक्षणैस्तन्तुभिर्यत् घन-निविडं बन्धन-दमनं तेनेत्यर्थः, एवं अनेन आत्मनः कर्मभिर्वन्धनेन नरकतिर्यग-म- नुप्य-देवगमनेन यद्गमनं गत्यादिप्ररूपणं तदेव पर्यन्तचक्रवालवाहा-परिधिर्यस्य स तं संसारसागरं भ्रमन्तीति सम्बन्धः। जन्मजरा- -मरणकारणानि-साधनानि यस्य तं, तच तद्गम्भीरं दुःसं च तदेव प्रक्षुभितं-संचलितं प्रचुर सलिलं यत्र तं। तथा संयोगवियोगा एव विचय-स्तरंगा यत्र स तथा, चिन्ताप्रसङ्गश्चिन्तासातत्यं तदेव प्रमृतं-प्रसरो यस्य स तथा,वधा हननानि,बन्धाः संयमनानि तान्येव महान्तो दीर्घतया विपुला विस्तीर्णतया कल्लोला: महोर्मयो यत्र स तथा, कलुणो-दीनः विलपितः एव लोभकलकलः एव कलकलायमान-आक्रन्द- 'को अनिलक्षणो यो बोलः श्रोतृणाममुखकारित्वात् स बहुलः-प्रचुरो यत्र स तथा तं ततः संयोगादिसर्वपदानां कर्मधारयः ।

·प्रश्नपार यमाणणफेणं, तिव्यरिपसणपुलपुलप्पभ्यरोगवेपण-पराभयविणिवातफरुसरिसणसमावडिय-कठिणकम्मपत्थ ३अधर्मद्वारे रण शान- रतरंगरंगतनियमच्नुभयतोपपहुँ, फसायपायालकलससंकुलं, भवसयसहस्सजलसंचयं, अणंतं, उन्वेवणयं, अ चौरिकापलं वि० गतिः जोरपारं, महन्मयं, भयंकरं, पइभयं, अपरिमियमहिच्छकलसमतिवाउवेगउद्धम्ममाण-आसापिवासपायाल सू-१२ फामरतिरागदोस-यंधणबहुविहसंकप्पविपुलदगरयरयंधकारं, मोहमहाचत्तभोगभममाण गुप्पमाणुच्छलंत पहुग- ।।५७|| पुन कीदृशे ? अपमानमेवाऽपूजनमेव फेनो यत्र तं, तीखिसनं अत्यर्थनिंदा पुलत्ति अनवरतोद्भूताः प्रभूता-पहुला या रोगवेदनारताच परिभवः-पराभवं तस्य विशेषेण विनिपातः पतनं तस्य स्पर्शः-प्रसभं घर्पणानि निष्ठुखचनानि निर्भर्त्सनानि तानि समापतितानि-समापन्नानि येभ्यस्तानि तथा च तानि, कठिनानि कर्कशानि दुर्भदानीत्यर्थः कर्माणि-ज्ञानावराणीयादीनि क्रिया वा तान्येव ये प्रस्तराः-पापाणाः तैः कृत्या तरङ्गवत् चलनं नित्यं-ध्रुवं मृत्युमरणं भयश्वेह लोकादि तदेव तोयपृष्ठं-जलोपरितनभागो पत्र स तथा ततः कर्मधारयः। अथवा अपमानफेनमिति तोयपृष्ठस्य विशेषणं तथा बहुचीहिः कार्यः । कप्यन्ते हिंस्यन्ते प्राणिन इति कपः संसारः तस्य आयो लाभः कपाया:-क्रोधादयस्त एव पातालाः-पातालकलशाः महत्तमाथ केयूर १ यूप २ इश्वर ३ वडया ४ प्रमु- खास्तः संकुलो यः स क्या तं, भवसहस्राण्येव जलसंचयो यत्र स तं । अनन्त-अक्षयं नित्यत्वात् अनन्त, उद्वेगजनकं-उद्वेगकरं,न अ- कि तटवन् परतदमिति अणोरपारं, महाभयजनकं दुस्तरत्वात्, भयकरं-मत्स्पादिबाहुल्यात् प्रतिभयं विशेषणत्रयं एकार्थ। पुन कीहy? अपरिमिता-अपरिमाणा ये महेच्छा-वृहदभिलाषा अविरतजनास्तेषां कलुषा-अशुद्धा या मतिः स एव वायुवेगस्तन उद्धम्ममाणति ॥५॥ उत्पाटय[घामानं यत् तथा तस्य,आशा अप्राप्तार्थस्य संभावना पिपासा-लब्धार्थकाक्षास्ता एव पातालं जलबहुलं पाताला वातेभ्यः या कामरतिः ।

·न्भवासपचोणियत्तपाणियं, पधावितवसणसमावन्न-रुनचंडमास्यसमाया-मणुन्नवीचीवाकुलित-भग्गफुटुंतनि- हकलोलसंफुलजलं, पमातयहुचंडदुद्दसावय-समायउदायमाणग-पूरघोरविद्धंसणत्ययहुलं, अण्णाणभमंतम- चापरिहत्य अनिहुर्ति दिय-महामगर-तुरियचरियखोखुम्भमाण-संतायनिचयचलंत-चवलचंचल-अत्ताणऽसरण- -शन्दादिप्याभिरतिरागद्वेषपन्धनेन यहुविधसंकल्पाथेति द्वन्द्वः, तल्लक्षणस्य विपुला अनकि पारं विस्तीर्णखरूपस्य उदकरजसः-उदकरे- गोर्यों रयो-वेगस्तेनाऽन्धकारो यः स तथा तं। मोह एव महा आवतः पयसां श्रमस्तत्र भोगा एव प्राम्यन्तो-मण्डलेन सञ्चरन्तो गु- प्पन्तो-व्याकुलीमवन्तः उच्छलन्तः बहुलाःप्रचुराः, गर्भवासे मध्यभागे विस्तारं प्राप्ताः सन्तः पश्चात् प्रत्यवनिवृत्ताश्च-उत्पत्य-निपतिताः प्राणिनो-जीया यत्र जले तत् तथा तं। प्रधाषितानि इतस्ततः प्रकर्पण गतानि यानि व्यसनानि तानि समापन्ना:-प्राप्ता ये ते पाठान्तरेण प्र. पाधिता:-पीडिता ये व्यसनसमापन्ना-व्यसनिनस्तेषां यद्रुदितं-प्रलपितं तदेव चण्डमारुतस्तेन समाहताः परस्परं हन्यमाना या वीचय- सरङ्गास्तेन व्यालितं मस्तरङ्ग स्फुटन्-पिदलन् अनिष्ठितैः कल्लोलैर्महोमिभिः संकुलं जलं-तोयं यत्र स तथा तं। तथा मोहमहावर्त- मोगरूपादिविशेपणानि द्वन्द्वैः योज्यानि पुनः कीदृशं १ प्रमादा-मद्यादयस्ते वहवस्त एव चण्डा-रौद्राः दुष्टा:-क्षुद्राः श्वापदाः-व्याघाद- यस्तः समाहता-अभिभूता ये उद्धायमाणत्ति विविधचेष्टासु उत्तिष्ठन्तो ये मत्स्यादयः समुद्रपक्षे-संसारपक्षे पुरुपास्तेषां यः पुरस्समु- हस्तस्प ये घोरा-रौद्रा विध्वंसा अनर्था-विनाशलक्षणा अपायास्तैहुलो यः स तथा तं। अज्ञानान्येव भ्रमन्तो मत्स्याः परिहत्थति दक्षाः यत्र स तथा तं। अनिभूतानि अनुपशान्तानि यानि इन्द्रियाणि तान्येव महान्तो मकरास्तेपां यानि त्वरितानि-शीघ्राणि चरितानि-चदिवानि गोगुन्भमाणत्तिभृशंभुम्यमानो यः स तथा, सन्ताप-एकत्र शोकादिना कृतः अन्यत्र वाडवाऽमिना कतो नित्यं यत्र स तथा, चपलश्यश्च-

·मनव्या
रण मान-
वि० शतिः
अधर्मद्वारे
चौरिकाफले
सू-१२
॥५८॥
व्यकयकम्मसंचयोदिन्न-वनवेइजमाण-दुहसयविपाकघुन्नंतजलसमूह, इड्डिरससायगारवोहार-गहियकम्मपडि-
पदसत्तकबिजमाणनिरयतल-हुत्तसत्तासिन्नबहुलं, अरइरइभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकर्ड, अणाति-
संताणकम्मयंधणकिलेस-चिक्खिाल्लसुदुत्तारं, अमरनरतिरियनिरयगतिगमण-कुडिलपरियत्तविपुलवेल, हिंसालि-
पअदत्तादाणमेहुणपरिग्गहारंभ-करणकारावणाणुमोदणअवविहअणिट्टकम्मपिडितगुरुभारत-दुग्गजलोघदूरनि-
योलिबमाण-उम्मुग्गनिमग्गदुल्लभतलं,सारीरमणोमयाणि दुग्वाणि उप्पियंता सातस्स य परित्तावणमयं उन्बुड्ड-
लः यः स तथा अतिचपल इत्यर्थः, आत्राणानां अशरणानां पूर्वकृतकर्मसंचयानां प्राणिनामिति गम्यं, उदीर्ण-उदयमानं यत् अवयं-
पापं तस्स यो वेधमानः अनुभूयमानः दुःखशतरूपो यो विपाकः स एव घूर्णन्-भ्रमन् जलसमूहो यत्र स तथा, ततोऽज्ञानादिपदानां
कर्मधारयोऽतस्तं । प्रद्धि-रस-सातलक्षणानि यानि गौरवाणि-अशुभाऽध्यवसायविशेपास्त एवं अपहारा:-जलचरविशेषास्तैः गृहीता
ये कर्मप्रतिवद्धाः सत्त्वाः संसारपक्षे ज्ञानावरमादिवद्धाः समुद्रपक्षे विचित्रचेष्टाप्रसक्ताः, कटिजमाणत्ति आकृप्यमाणा नरका एव तलं पातालं
हुननि तदभिमुखं सन्ना इति सत्वकाः-प्राणिनः खिन्नाः खेदं प्राप्ताः, विखिन्नाः-शोकं प्रापितास्तैः बहुलो य स तथा तं । अरति-अनिष्ट:
प्राप्तौ, रतिः इष्टप्राप्तौ, भयं प्रतीतं, विपादो दैन्यं, शोक इष्टवियोगजन्यः, तदेव प्रकर्ष मिथ्यात्वं-विपर्यासः, एतान्येव शैलाः-पर्व
नासः सङ्कटो-विपमो यः स तथा तं । अनादिसन्तानो यस्य कर्मवन्धनस्य तत्था, तत्र क्लेशाश्व-रागादयः, तदेव यत् चिक्खिल्लं-कर्दम-
स्नेन सुष्ट दुरुचारो यः स तथा कर्मधारयः, अमर-नर-तिर्यग-निरयगतिपु युत् गमन सैव कुटिलपरिवर्तना-चक्रपरिवर्तना विपुला-
विस्तीणो या वेला-जलवृद्धिलक्षणा यत्र स तथा तं । हिंसाऽलीकाऽदत्तादान-मैथुन-परिग्रहलक्षणा ये आरम्भा-व्यापाराः स्वयं कृता-
नि परः मह कारापितानि परकृतबहुमतचित्ताहादकतया अनुमोदनानि तैः अष्टविधं अष्टप्रकारं ज्ञानावरणीयादि यत् कर्मपिण्डितं संचितं
॥५८॥

·नियुपं करता, परंतमहंतमणवपग्गं, रुई, संसारसागरं अद्वियं, अणालंवणमपतिद्वाणमप्पमेयं, चुलसीतिजो- णिमयसहस्सगुयिलं, अणालोकमंधकारं, अणंतफालं, निचं उत्तत्व-सुण्ण-भयसपणसंपउत्ता वसंति । उब्धि- नदेव गुरुभारस्तेन आफ्रान्ता उत्कान्ता येते तथा तैर्दुर्गाण्येव-व्यसनान्येव यो जलौघो-जलपूरस्तेन दूर-अत्यर्थ नियोल्यमानैनिमजमानैः जनरिनि गम्यं यत्र स तं । उन्माननिमरुर्घायोजलगमनानि तैर्दुर्लभ-दुःप्राप्यं तलं प्रतिष्ठानं यस्य स तं । तत्र शरीरमानसानि दु:- सानि उत्पिपन्तः-आसादयन्तः, सातं च मुखं असातपरितापनं दुःखं तेन जनितो यस्तन्मयं, उन्युडनिव्युडेत्ति 'उन्मनं निमग्नं च कुर्वन्तः, तत्र सातं उन्ममत्वं असातं निममत्वमिति योध्यं । चतुरन्तं-चतुर्दिबिभागगतिभेदाभ्यां महान्तं अनवदग्रं अनन्तं रुद्र-विस्ती- ण मंसारसागरमिति प्रतीतं । किंभूतं इत्याह ? अस्थितानां असंयमस्थितानां अविद्यमानं आलम्पनं-प्रतिष्ठानं त्राणकारणं यत्र तथा तं, एतावता असंयमाधारमित्यर्थः, अप्रमेयं-असर्ववेदिनाऽपरिच्छेयं अननुभूतमित्यर्थः 'चतुरशीतियोनिशतसहस्रगुपिल-व्याप्तं, तम-पोनयो जीवाना उत्पत्तिस्थानानि तासामसंख्यातत्वेऽपि समवर्णगन्धरसस्पर्शानामुत्पत्तिकाले एकत्वविवक्षणादुक्त- सात्याया अविरोधत्वं द्रष्टव्यं, ओजाहारापेक्षया कार्मणेन सह मिश्रत्वं योनिरित्यर्थः, तत्र गाथे- पुढषि ७ दग ७ अगणि ७ मारुय ७ एफेया सत्त जोणिलक्खाओ । वणपत्तेय अणंते, दस चउदह जोणिलक्खाओ ॥१॥ विगलिदिएमु दो दो, चउरो चउरो य नारय सुरेषु । तिरिएसु हुँति चउरो, चउदस लक्खा य मणुएसु ।।२।। ।। इति योनिविचार: प्रज्ञापनाया योनिपदादवसेयः तथा च तंजमकार्मणवन्तो, युज्यन्ते यत्र जन्तयः स्काः, औदारिकादियोग्यैः स्थानं तद्योनिरित्याहुः ॥१॥ १ जना नीषा गुल्ला इति भाषा २ पोराशी लक्ष जीया योनि इति भाषा ३ द्रव्यलोकप्रकाशे

·.
kud
प्रतव्याका
रणमान-
३अधर्मद्वारे
चौरिकाफलं
सू०१२
वि० मिः
॥२९॥
तधारयस्तितोऽशयभेदास्ताः, संख्याही नैव यद्यपि । तथापि समवर्णादि-जातिभिर्गणनां गताः॥२॥
तथोक्तं प्रज्ञापनावृनौ-"केवलेमेव विशिटवर्णादियुक्ताः संख्यातीवाः खसाने व्यक्तिभेदेन योनयो, जातिमधिकृत्य एकव
योनिर्गण्यन्ने।
लक्षातुरशीनिश्र, समान्येन भवन्ति ताः। विशेषात्तु यथास्थानं, वक्ष्यन्ते स्वामिभावतः॥३॥
पुनखिविधा योनिः-संवृता विद्युता चैव योनिर्विवृतसंकृता । विस्पष्टमनुपलक्ष्यमाणा संवृता, स्पष्टमुपलक्ष्या जलाश-
पादिवदिति विवृता ॥१॥ उक्तोभयस्वभाया तु योनिर्विवृतसंवृता,पहिईश्यादृश्यमध्या नारीगर्भाशयादिवत्॥२॥
तृतीयपोनयः स्तोकास्तभ्योऽसंख्यांना द्वितीययोनयः, तेभ्योऽनन्तगुणिताऽयोनयस्तेभ्योऽनन्तगुणिताः प्रथम
पोनयः ॥ ३॥
अथ पुनतिविधा योनयः-शीता, उष्णा, शीतोष्णाः पूर्ववद्भाव्याः ३ एवं सचित्ता अचित्ता मिश्राः, तत्र जीवनदेशैः परस्परमनुग-
मेनोरीझवा जीपदेहादिः सचित्ता,तदिवरा शुप्फकाष्ठादिवदचिचा, अतएवांगिभिः सूक्ष्मैनिखिलपूरित लोके तत्प्रदेशैरचित्तानां यो-
नीनां सचिनता न भवति, सचिना अचिचा तु मिश्रा नृतिरक्षा योनिः योनौ यथा शुरुशोणितपुद्गलाः ये आत्मसात्कृतास्ते सचिचा अपरे
अचित्ता अतो मिश्रा, यथा-सीणां नाभेरघस्तात् शिराद्वयं पुष्पमालायकक्षकाकारमस्ति, तस्याऽधस्तादधोमुखसंस्थितकोशाकारा योनिः,
नसाथ पहियूतकलिकाकृतयो मांसमंजर्यो जायन्ते । ताः किलाऽमृक्स्पन्दित्वात् ऋतौ सयन्ति, तत्र केचिदमृजो लवाः कोशाफारकां
॥५९॥

·योनिमनुप्रविश्य संतिष्ठन्ते, पश्चात् शुक्रसंमिश्रांस्तानाहारयन् जीयस्तत्रोत्पद्यते । तत्र ये योन्या आत्मसात्कृतास्ते सचित्ताः, कदाचि- न्मिश्रा इति । न ये तु पुनः स्वरूपतामापादयन्तस्तेऽचित्ताः, अपरे वर्णयन्ति अमृक् सचेतनं शुक्रमचेतनं, अन्ये त्रुवते शुक्रशोणितमचित्तं यो- निप्रदेशाः सचित्ता इत्यतो मिश्रा इति ॥ तच्चायुचौ द्वितीयाध्याये॥ पुनयोंनिस्त्रिधा-शङ्खावी १ कूर्मोन्नता कूर्मपृष्टमियोन्नता २ वंशीपत्रा च-चंशीपत्राकारा । स्त्रीरत्नस्य १ अर्हच्चक्रीवासुदेव-बलदेवाम्बानां २ तृतीया पुनरन्यासां स्त्रीणां योनिः३। इदं च योनीनां विधा विध्य स्थानान्तीयस्थाने आचाराङ्गवृत्तौ शुभाशुभभेदेन योनीनामेकत्वमेव गाथाभिः प्रदर्श्यते सीयादीजोणीओ, चउरासीती अ सयसहस्सेहिं । असुहाओ य सुहाओ तत्थ सुहाओ इमा जाण ॥१॥ असंवाउ मणुस्सा, राइसर संग्वमादियाऊणं । तित्थपरनामगो सव्व सुहं होइ नायव्यं ॥२॥ तत्यवि यजाइसंपन्नयाइ सेसाओ हुँति असुहाओ। देवेसु किब्विसाई सेसाओ हुंति असुहाओ ।।३।। पंचिंदियतिरिगसु, हयगयरयणा हवन्ति उ सुहाओ । सेसाओ असुहाओ सुहवन्नेगिंदियादीया ॥ ४ ॥ देविंदचक्कवहित्तणाई मोत्तुं च तित्थयरभावं । अणगारभावियाविय, सेसाओ अणंतसो पत्ता ॥५॥ १इति योनिस्वरूपं लेशतो लिपीकृतमिति ॥ अनालोकानां अज्ञानानां अन्धकारो यः स तथा तं, अपर्यवसितकालं यावत् अनन्तम्, नित्यं सदा उद्गतत्रासाः-उत्त्रासाः, शून्याः विस्तरतो प्रज्ञापना-स्थानाङ्ग-तत्त्वाथवृत्तौ दर्शितम् ·+7 -प्रक्षपालन रणमान वि० पृषिः ॥६०॥ ग वासपसहिं जहिं आउयं निबंधति पावकम्मकारी अधर्मद्वारे पंधयजणसपणमित्तपरिपजिया, अणिवा भवंति, अणादेजदुब्बिणीया कुठाणासण-कुसेन-कुभोपणा, चौरिफाफलं असुइणो, कुसंघयणकुप्पमाण-फुसंठिया, कुरूवा, यहुकोहमाणमायालोमा, यहुमोहा, धम्मसन्नसम्मत्तपरि- सू०१२ भट्टा, दारिदोवदयाभिभूया, निचं परकम्मकारिणो, जीवणत्थरहिया, किषिणा. परपिंडतकका, दुक्खलद्धाहारा, अरसयिरसतुच्छकय कृच्छिपूरा, परस्स पेच्छंता, रिद्विसकारभोयणविसेससमुदयविहि निदंता, अप्पकं कयंतं च फष्पवादा भयेन संज्ञाभिःआहार-मैथुन-परिग्रहादिभिः संप्रयुक्तास्ततः कर्मधारय, इह च यसेनिरुपसर्गस्यापि सकर्मकत्वं छांदसस्वात्। घसन्ति अध्यासने संसारसागरमिति। पुनः कीदृशानां उद्विमानां वासं-यसतिस्थानं या तथा तं यत्र यत्र ग्रामकुलादौ आयुनियनन्ति सपापा:- पापकारिणे ये ते पान्धवजन-खजनविजिवाभावस्वजनपुत्रमित्रपरिवजिता भवन्तीति क्रियासटछ। जनस्य अनिष्टा भवन्ति, अनादेयना- मगोप्रत्याग दुर्पिनीताः प्रतीत । कुत्सितं शरीरस्य स्थानं या आसनं येणां ते, कुशय्याः-कुत्सितशयनाः कुभोजनाः-कदशनात्ततो द्वन्द्वः । अशुचयो जुगुप्सनीषा अश्रुतपो पा संहननाः-रोया दिसंहनेन युक्ताः, कुप्रमाणा-अतिदीर्घा अतिहखा था, कुसंस्थिता हुंडादिसंस्थानाः, कुरूपाः-कुत्सितपर्णाः, बहुकोधमानमायालोमा इति प्रतीतं, बहुमोहा-अतिकामा अत्यार्याऽज्ञाना या, धर्मसंज्ञायाः-धर्मबुद्धेः सम्प- पत्यारा परिभ्रष्टाः, दारिद्रयोपद्रयाऽभिभूना, नित्य-सदा परेषां गृहे नीचकर्मकराः-फचपराऽपनयनादिकारिणः, जीवनोपायं यत् अर्थ-द्र- प्य तेन रहिताः, अधश जातिः प्रतीतं इते-गते प्राप्ते अर्थेच्छया जातिजीवनमपि गते तेन रहित इत्यर्थः, कृपणारा, परिपिडित ॥३०॥ फकाः-परदपभोजनगयेपकाः, दुःखेन-फप्टेन लन्धः-प्राप्त आहारो यस्ते तया, अरसं-हिङ्ग्यादिभिरसंस्कृतं, विरसं-पुराणं तुच्छ यद- ·परिचयंता, इह यं पुरेकडाई कम्माई पावगाइं विमणासो सोएण डज्झमाणा, परिभूता होति । सत्तपरिवजिया य छोभा-सिप्पकला-समयसत्यपरिवाजिया, जहाजायपसुभूया, अवियत्ता, णिचनीयकम्मोवजीविणो, लोय- कुच्छणिज्जा, मोघमणोरहा; निरासबहुला, आसापासपडियद्धपाणा, अत्थोपायाणकामसोक्खे य लोयसारे होति। पं तादृशैः कृतं कुक्षेः उदरस्य पुरः पूर्तियैस्ते तथा, परसम्पन्धिन-परसत्कं प्रेप्यन्तः-पश्यन्तः कमित्याह ? ऋद्धिः-सम्पत् सत्कारः पूजा भोजनं-अशनं एतेषां ये विशेषा-विविधाः प्रकाराः तेषां यः समुदयः उदयवर्तित्वं तस्य यो विधिविधान-अनुष्ठानं स तथा तानि- न्दन्तो जुगुप्समानाः, आत्मानं पुनः कृतांतं च दैवं-भाग्यं च विलापयन्तः कानि परिदेवितानीत्याही इहैवमक्षरघटना-इह संसारे वा पुराकतानि पूर्वजन्मोपार्जितानि-कर्माणि, इह जन्मनि पापकानि-अशुभानि, विमनसो-दीनाः शोकेन दयमानाःप्राप्ते गते शोकः अप्राप्ते प्रार्थनाऽमिलापः शोकः, परिभूताः भवन्तीति योगः । सत्त्वपरिवर्जिताः छोभत्ति निस्सहायाः क्षोभणीया वाकुत्राऽपि छलत्ति पाठः, शिल्प-चित्रादि कला धनुर्वेदादिः समयशास्त्रं-जिनवौद्धादिसिद्धान्तशास्त्रं एभिः परिवर्जिताः। यथाजातपशुभूताः शिक्षाभरणादिवजितपली- वादिसाः, निर्विज्ञानत्वादिसाधा, अप्रतीत्युप्तादका अवियत्ता इत्यर्थः, नित्यं नीचानि-अधमजनोचितानि कर्माणि उपजीवन्ति तैर्वृत्तिं कुर्वन्ति ये ते तथा, लोककुत्सनीयाः-लोकगर्हणीयाः चौराः । मोघा-निःफला मनोरथा अभिलापा येषां ते तथा, मोहमणो रहा पाठेतरमाह अज्ञानमयत्वात् मोहकाराभिलापा इत्यपि, निराशा:-अप्राप्तत्वात् तदेव निर्गतेष्टफलरूपं येषां ते तदेव बहुलं येपांते तथा । आशापाशेपु प्रतिबद्धाः इच्छापाश एव बन्धनं येपां ते तथा, तदेव प्राणा येषां ते तथा । अर्थोपादानं-द्रव्योपार्जनं, कामसौ- ख्यं इन्द्रियाजातं ते, द्वे लोकसारे-लोकप्रधाने भवन्ति अर्थकाम एव लोके मान्यं भवति, ते द्वे प्रति अफलवन्तः-अप्राप्तकाममुखा

·स्साणमग्गणपरायणा, वरागा, अकामिकाए विणेति । दुक्खं णेव सुहं णेव नियुर्ति उवलभंति, अच्चतविपुल-
दुग्यसयसंपलित्ता परस्स दवेहि जे अविरया एसो सो अदिण्णादाणस्स फलविवांगो इहलोइओ, पारलोइओ,
अप्पसुहो, यहुदुक्खो, महन्भओ यहुरयप्पगाढो, दारुणो, कमसो, असाओ, वाससहस्सेहिं मुञ्चति, न य अवेय-
स उपभोगः-अङ्गनावस्त्रगृहादिकः यतः
सइ भुवइत्ति भोगो, सो पुण आहारपुप्फमाइयो, उपभोगो पुणो पुण उवभुजइ वत्थनिलयाइ ॥१॥ चराकास्तपखिनः
कदापि अमिलनात्, अकामिकया-अनिच्छया विनयन्ति-प्रेरयन्ति दुःखं अतिवाहयन्तीत्यर्थः । किं तत् दुःखं-असुखमित्याह-नैव
सुसं नैव निर्वृत्ति-स्वास्थ्यं उपलभन्ते-प्राप्नुवन्ति, अत्यर्थ-विपुलं-विस्तीर्ण यदुःखं-खमनोरथाऽसंप्राप्ति परमनोरथापूर्णप्राप्तिरूपं
असुखं तेषां शतसहस्रं तेन संप्रदीप्ता-ज्वलिताः तादृशाः सन्तो नैव सुखं लभन्ते परद्रव्यैः कृत्वा । पुनः कीदृशाः १ ये अविरताः
अदचादानात् एपः विवक्षितः अदत्तादानस्य अत उर्व सूत्रं पूर्वव्याख्यातमस्ति परं स्थानाशून्यफलविपाकताहेतोः अतो लिख्यते ।।
इह लौकिका, पारलौकिकश्य, अल्पमुखः, बहुदुःखः, महद्भयकृत, बहुपापकर्मप्रगाढो-व्याप्तः, दारुणो-भयकरः, कर्कशः कठिना,
चर्पसहस्रैरपि मुच्यन्ते न वत् पापकर्म अवेदयित्वा हु निश्चितं अस्ति मोक्षो-निर्जरणारूपः कर्मणां वेदयित्वा मोक्षः एवममुना प्रकारेण
आख्यातवान्, ज्ञानकुलनन्दनः महात्मा जिनः वीर इति प्रधाननाधेयः महावीरः कथितवान् अदचादानस्स महाश्रवस्य फलविपाक
एतकं तृतीयं प्राणातिपात-मृपावादापेक्षया अदत्तादानं हरणं दहनं मरणं भयं कलुपं-मालिन्यं त्रासनं अकसाझयोत्पादकं परसत्कं मे-
राहरभुग्यते इति भोगः स पुनराहारपुष्पादिकः । उपभोगस्तु पुन पुनरुपभुज्यते वस्त्रनिलयादि ॥१॥

·पक्षप्पामा ३अधर्मद्वारे चौरिकाफलं सू-१२ अफलयंतका य सुविष उनमंता, तहियसेसुजुत्तकम्मकयदुक्खसंठवियसिथपिंडसंचया पक्खीणदवसारा, रग मान- निच्च अधुवघणधण्णकोसपरिभोगवियजिया, रहिपकामभोगपरिभोगसब्वसोक्खा, परसिरिनोगोवभोगनि- वि० शनिः । इत्यधः, यदुक्तं- पस्याऽस्तिस्य मित्राणि, यस्यास्तिस्य यान्धयाः । यस्यार्थाः स पुमान् लोके, यस्यार्थाः स च पण्डितः॥१॥ ॥६॥ राज्ये सारं वसुधा, वसुन्धरायां पुरं पुरे सौघां । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वमिति ॥२॥ लोकसारता अर्थकामयोरिति । सुष्ठु अपि सम्यग्नया उद्यमवन्तो-यतमानाः उक्तं च- पादारभते कर्म, नरो दुष्कर्मसञ्चयः । तत्ताद्वफलतां याति, यथा वीज महोपरे ॥१॥ नेपु नेषु दिवरोष उपुक्तैः-उधमपतिः साद्भिः कर्मणा व्यापारेण कृतेन योदुःखेन-कप्टेन संस्थापितो-मीलितः, सिक्यानां पिण्डस्तस्या- ऽपि साये पराः-प्रधाना ये ते वथा, पुनः कीदृशाः ? एतावता पर्युपितकदशनसंग्रहपरा आयतिसमये तादृशाऽशनाऽलाभादित्यर्थः, क्षीनद्रव्यसाराः । निरप-सदा अधुयाणां-अस्थिराणां धनानां-गणिमादिचतुर्द्धानां धान्यानां शाल्यादीनां कोशस्तदाश्रयः-भाण्डा- गारः तेषां स्थिरत्वेऽपि तत्परिभोगवर्जिताः । तया रहिता-विरहिताः कयोः कामयोः-शब्दरूपयोः भोगानां च गन्धरसस्पर्शानां रिमोग-प्रासेपने परसोरुपमानन्दो यैस्ते तथा । परेसां श्रियो लक्ष्म्यस्तासां भोगोपभोगस्तयोर्यत् निश्राण-निश्रा तस्स मार्गणपरा- गवेषणपरा:एतापता मृतकद्रव्येच्छयः, अथवा परसक्तवस्तुप्रापणेच्छयः सुकदेव भुज्यते इति भोगः, अन्नस्रगादिकः पुनः पुनः भुज्यते प- ॥६॥ पानामनिधन

·स्साणमग्गणपरायणा, वरागा, अकामिकाए विणेति । दुक्खं णेव सुहं णेव निबुर्ति उवलभंति, अच्चतविपुल-
दुग्यसयसंपलित्ता परस्स दवहिं जे अविरया एसो सो अदिण्णादाणस्स फलविवागो इहलोइओ, पारलोइओ,
अप्पसुहो, बहुदुक्खो, महन्भओ पहुरयप्पगाढो, दारुणो, कमसो, असाओ, वाससहस्सेहिं मुचति, न य अवेय.
स उपभोगः-अङ्गनावस्त्रगृहादिकः यतः
सइ भुलइत्ति भोगो, सो पुण आहारपुष्फमाइयो, उपभोगो पुणो पुण उवभुज्जइ वत्थनिलयाइ ॥१॥ वराकास्तपस्विनः
कदापि अमिलनात, अकामिकया-अनिच्छया विनयन्ति-प्रेरयन्ति दुःखं अतिवाहयन्तीत्यर्थः । किं तत् दुःख-असुखमित्याह-नैव
सुखं नैव निति-स्वास्थ्यं उपलभन्ते-प्राप्नुवन्ति, अत्यर्थ-विपुलं-विस्तीर्ण यदुःख-स्वमनोरथाऽसंप्राप्ति परमनोरथापूर्णप्राप्तिरूपं
असुखं तेपां शतसहस्रं तेन संप्रदीप्ता-ज्वलिताः तादृशाः सन्तो नैव सुखं लभन्ते परद्रव्यैः कृत्वा । पुनः कीदृशाः ? ये अविरताः
अदत्तादानात् एपः विवक्षितः अदत्तादानस अत उचं सूत्रं पूर्वव्याख्यातमस्ति परं स्थानाशून्यफलविपाकताहेतोः अतो लिख्यते ॥
इह लौकिकः, पारलौफिकच, अल्पसुखः, यहुदुःखः, महद्भयकृत, बहुपापकर्मप्रगाढो-च्याप्तः, दारुणो-भयकरः, कर्कशः- कठिन,
वर्पसहरपि मुच्यन्ते न नत् पापकर्म अवेदयित्वा हु निश्चित अस्ति मोक्षो-निर्जरणारूपः कर्मणां वेदयित्वा मोक्षः एवममुना प्रकारेण
आख्यातवान्, ज्ञानकुलनन्दनः महात्मा जिनः वीर इति प्रधाननाधेयः महावीरः कथितवान् अदत्तादानस्य महाश्रवस्य फलविपाक
एतकं तृतीयं प्राणातिपात-मृपावादापेक्षया अदत्तादानं हरणं दहन मरणं भयं कलुष-मालिन्यं त्रासनं अकसानयोत्पादकं परसत्कं भे-
राहरभुश्यते इति भोगः स पुनराहारपुष्पादिकः । उपभोगातु पुन पुनरुपभुज्यते वननिलयादि ॥१॥

·३अधर्मद्वारे
प्रश्नपार
रनमान-
वि० पनि
चौरिकाफलं
इत्ता अत्यि उ मोक्योति, पयमाईसु णायफुलनंदणो महप्पा जिणो उ वीरवरनामधेजो कहेसी ये अविण्णादा-
णस्स फलविवागं पयं तं ततियंपि आदिन्नादाणं हर-दह-मरण-भय-फलुस-तासण-परसंतिकमेजलोभमूलं एवं
जाय चिरपरिगतमणुगतं दुरंत । ततियं अहम्मदारं समत्तं तिमि ॥३॥(सू०१२)
पन्ने भेदनीयलोभमूल एवं यावत् चिरपरिचितं अनन्तं दुरन्तमित्यादि पाठो ग्राह्यः, तृतीयं अधर्मद्वारं समाप्त । नवीमिति-कक्ष्या-
मि तीफरोपदेशेन शात्या स्वबुद्धयेति ज्ञेयं ।
सू०१२
1॥६२॥
॥ इति श्रीदशमाङ्गस्य प्रश्नाव्याकरणनामरूपस्य तृतीया अवस्य विवरणमेतल्लिखितं समासेन ।
इति तृतीयं द्वारं व्याख्यातं
तृतीयमध्ययनं ।
॥६२॥

·अथ चतुर्थमब्रह्माध्ययनम् व्याख्यातं तृतीयमध्ययनं साम्मतं चतुर्थमारभ्यते- जंबू! अर्यभं च चउत्थं सदेवमणुयासुरस्स लोयस्स पत्थणिज्नं, पंकपणयपासजालभूयं, धीपुरिसनपुंसवेद- अस्य चाऽयमभिसम्बन्धः-अन निर्देशानुक्रमेण अदत्तादानं प्रायोऽब्रह्मसक्तचित्ता विदधन्तीति अनेन सम्बन्धेनाऽऽयातस्य चतुर्याध्ययनस्य अब्रदाश्रवनामरूपस्याऽस्य यादृशादिपञ्चद्वारप्रतिपन्नस्येदमादिसूत्रम्- जम्यूरिनि शिष्यामन्त्रणं अब्राह्म-अकुशलं कर्म चतुर्थ-प्राणातिपात-मृपा-अदत्तादानापेक्ष्या चतुर्थं तन्मिथुनमिति नामकं विव- क्षितं । सह देवमनुजासुरैयो लोकः स तथा तस्स प्रार्थनीयं-अभिलपणीयं यतः- हरिहरहिरण्यगर्भप्रमुखे भुवने न कोऽप्यसौ शूरः। कुसुमविशिखस्य विशिखान् अस्खलयत् यो जिनादन्यः ॥१॥ 'नवि किंचि अणुन्नायं, पडिसिद्धं वाऽवि जिणवरिंदेहिं । मोत्तुं मेहुणभावं जं विणा रागदोसेहिं ॥१॥ पक्षः कर्दमो महान् पनकः स एव प्रतलः सूक्ष्मः तदेव पाशवन्धहेतुत्वात् जालभूतं जालसदृशं यतः- १ नैय किञ्चिदनुशतं न च प्रतिषिद्धं वाऽपि जिनवरेन्द्रैः। मुक्त्वा मैथुनभावं यद् विना रागद्वेषाभ्यां

·प्रश्नध्याता
समान
वि० निः
अधर्मद्वारे
अब्रह्म-
नामानि
मू-१३
॥१३॥
चिंध, तवसंजमयंभचेरविन्धं, भेदायतणयहुपमादमूलं, कायरकापुरिससेवियं, सुयणजणवाणिज, उड्नरयति-
रियतिलोफपइट्ठाणं, जरामरणरोगसोगपंहुलं, वधर्वधविधातदुञ्यिघायं, दसणचरित्तमोहस्स हैउभ्यं, चिरपरि-
सन्मार्ग तायदास्ते प्रभवति पुरुपस्तावदेवेन्द्रियाणां, लजां तावद्विधत्ते विनयमपि समालम्बते तावदेव
भूनापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपधजुपो नीलपक्ष्माण पते, यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुपो दृष्टिवाणाः पतन्ति ॥१॥
तथा सीपुरुानपुंसकवेदानां चिन्ह-लक्षणं खियं प्रत्यभिलापः पुंवेदः पुमांसं प्रत्यभिलापः स्त्रीवेदः उभयं प्रत्यभिलापः नपुंसक-
वेदः, पुनः कीदृशं ? तपो-अन्नादित्यागः संयमो-अहिंसा ब्रह्मचर्य तेपां विघ्नभूतं, पुनः कीदृशं? भेदस्य चारित्रजीवितनाशस्य आय-
तनानि-आश्रया ये बहवः प्रमादा-मद्यविकथादयस्तेषां मूलं तल्लक्षणं । आह-
किं किं ण कुणइ किं किं न भासाचितए वियन किं किं । पुरिसो विसयासत्तो बिद्दलंघलिउच्च मजेण॥१॥
इति वचनप्रामाण्यादिति
कातराः-परीपहभीरवः अत एर कापुरुषाः कुत्सितनरास्तैः सेवितं यद्यपि धी : सेवितं ततु त्यागदृष्टया तदेवाऽऽह-
मुजनानां-पापपिरतानां यो जनस्तस्य पर्जनीयं-परिदरणीय, ऊर्घलोकस्सुरलोकः नरकलोकोऽधोलोकः तिर्यगलोकस्तल्लक्षणं यद्
लोपं नव प्रतिष्ठानं अवस्थिति मैथुनस्येति नेयं, जरा-ययोहानिः मरण-प्राणव्यपरोपणं प्रेत्यभवप्राप्तिर्जन्म रोगा:-ज्वरादयः शो-
कस्ते पाला पस्मिन् नन्-
१ मिकिन करोति, किं किं न भापते चिन्तयत्यपि च न फि किम् ? । पुरुषो विषयासक्तो मत्त इव मयेन ॥१॥
॥६३॥

·कम्पः स्वेदः श्रमो मूळ भ्रमिानियलक्षयः, राजयक्ष्मादिरोगाश्च भवेयुमैथुनोत्थिताः ॥१॥
तथा जो सेवइ किं लहई थाम हारेइ दुबलो होइ, पावेइ वेमणस्सं दुकवाणि अ अत्तदोसेणं ॥१॥ इति वचनात्
पुनः कीदृशं वधस्ताडनं संयमनं विघातो-मारणं एभिः दुष्करो विघातो यस्य तत् गाढरागाणामपि कामतीनेच्छा नोपशाम्यति यतः-
'कृशः खलः काणः श्रवणरहितः पुच्छविकलो, व्रणैः पूयक्लिन्नैः कृमिकुलशतैरावृततनुः
क्षुधाक्षामो जीर्णः पिठरककपालापितगला शुनीमन्वेति श्वा हतमपि च हन्त्येव मदनः ॥१॥इति
पुनः कीदर्श ? दर्शनचारित्रमोहस्य हेतुभूतं-तद्वन्धननिमित्त, ननु चारित्रमोहस्य हेतुस्तत्प्रतीतं यदागमः-
'तिव्यकसाओ पहुमोहपरिणओ रागदोससंजुत्तो । पंधइ चरित्तमोहं दुविहंपि चरित्तगुणधाई ॥१॥
द्वैविध्य कपायनोकपायभेदात् परं यत् दर्शनमोहस्य हेतुरुक्तं तत् कथं संजाघटीति ? सत्यं तथाहि-तद्धतुकां गाथामाह-
अरिहंतसिद्धचेईअतवसुअगुरुसाहुसंघपडणीओ। बन्धति सणमोहं अर्णतसंसारिओ जेणं ॥१॥
भवतीति शेपः, स्वरूपपक्षाऽब्रह्मसेवनेन या संघनत्यनीकता तया दर्शनमोहं बनतो अब्रह्मचर्य दर्शनमोहनीयहेतुतां न व्यभिच,
१ या सेवते किं लभते स्थाम हारयति दुर्वलो भवति । प्राप्नोति वैमनस्य दुःखानि चात्मदोपेण ॥१॥
२ अस्मिन् पद्ये द्वितीय-तृतीयपादौ प्रत्यन्तरे विपर्यस्तो दृश्येते
३ तीयकायो बहुमोहपरिणतो रागद्वेपसंयुक्तः। यध्नाति चारित्रगुणघातिनं द्विविधमपि चारित्रमोहं ॥१॥
४ अईसिद्धचैत्यतपस्विश्रुतगुरुसाधुसङ्घप्रत्यनीफः । बध्नाति दर्शनमोहमनन्तसंसारिको येन ॥१॥

·परम्पारु
समान
अधर्मद्वारे
अब्रह्म-
नामानि
गयमणुगयं दुरंतं चउत्पं अधम्मदारं (सूत्रं १३)
तरस य णामाणि गोनाणि इमाणि होति तीसं, तं जहा-अयंभं १ मेहुणं २ चरंतं ३ संसग्गि ४ सेवणाधि-
वि० पनिः । रति, कधितं च सपक्षाऽत्रामासेवकस मिथ्यात्वबन्धोऽन्यथा तस्यागमे दुर्लभयोधितोक्ता यथा
'संजइनउत्थभंगे चेइयदब्वे य पश्यणुड्डाहे । रिसिघाए य चउत्थे मूलग्गी योहिलामस ॥१॥ इति ।
1॥१४॥
तथा चिरपरिचितमनादिकालसेवितं वा पाठः अनुगतं-अनवच्छिन्नं, दुरन्तं-दुष्टफलं, चतुर्थमधर्मद्वारमाश्रवद्वारमिति तस्याऽब्रह्मस्य
माध्यमुक्त अध नदेकाधिकद्वारमाह-
तस्स अग्रह्मस्प नामानि गोण्णाणि-गुणनिष्पन्नानि त्रिंगद्भवन्ति तद्यथा अब्रह्म-अकुशलानुष्ठानं ।। मैथुनं युग्मस्य कर्म मिथुन
द्रव्यतो द्वयोः संयोगेन भावतो आत्मपरभावम्यां ।२। 'चरन्त' विद्यतो व्यापि ।३। संसर्गिः संपर्कः स्त्रीपुंससंगविशेषात् यतः-
नामाऽपि स्त्रीति संहादि विकरोत्येव मानसं । किं पुनर्दशनं तस्या विलासोल्लासितभ्रवः? ॥१॥४॥
सेवनानां चौर्यादिप्रतिसेवनानामधिकारी नियोगः, अनाकृत प्रायश्रौर्यादिप्रतिसेवापरो भवति आह च-
सर्वेऽनर्धा विधीयन्ते, नरैरकलालसैः । अर्धस्तु मार्थ्यते प्रायः, प्रेयसीप्रेमकामिभिः ॥१॥५॥
तया संकल्पो-पिकल्पस्तन् प्रमवचात् यतः-
काम!जानाभिते रूपं,संकल्पात किल जायसे। न त्वां संकल्पयिष्यामि, ततो मे न भविष्यसि ॥१॥ इति ।
१ संपनीचतुर्धमारे चैत्यद्व्यभक्षणादौ च प्रवचनोहाहे। ऋषिधाते च चतुर्थ मूलेऽग्निर्वाधिलाभस्य ॥१॥
॥६॥

·प्रश्नपाक
पमान-
शिक पतिः
अधर्मद्वारे
अब्रह्म
नामानि
सू-१४
॥६५॥
विमंगो १४ विन्भमो १५ अधम्मो १६ असीलया १७ गामधम्मतित्ती १८ रती १९ रागचिंता २०कामभोगमारो
मनःसंक्षोभवितवलनाद्विनेदं न जायते चरणधर्मस्येति गम्यं यदुक्तं-
'निफडकनिकसेवप्पहारनिन्भिन्नजोगसंनाहा । महारिसिजोहा जुबईण अंति से विगयमोहा १॥१०
अनिग्रहो-अनियो मनसो विषयेषु प्रवर्तनात् तस्येति शेषः ११ । विग्रहा-फलहस्तद्धेतृत्वात् उक्तं च-
पे रामरावणादीनां सहस्रामा ग्रस्तमानवाः । श्रूयन्ते स्त्रीनिमित्तेन तेषु कामो निवन्धनम् ॥१॥
अथवा प्युग्रहो-पिपरीतोऽभिनिवेशस्तत् प्रभवत्वात् व्युद्ग्रह उच्यते, पुनः उक्तं कामिनामिदं स्वरूपं-
दुग्यात्मकेपु विपयेषु सुखाभिमानः, सौख्यात्मकेषु नियमादिपु दुःखयुद्धिः ।
उत्कीर्णवर्णपदपङ्क्तिरियाऽन्यरूपा । सारूप्यमेति विपरीतगतिप्रयोगात् ॥।॥ १२॥
'विषाओ' विपातो नाशो गुणानां संयमस्येति शेषः
जइ ठाणी० १ तो परिक० २ इति गाथाद्वयं व्याख्येयं १३, विभङ्गो-विराधना एव गुणानां संयमस्येत्यध्याहार्य १४, विभ्रमो-
| श्रान्तिम अनुपादेयेष्वपि काममोगेषु परमार्थबुद्ध्या सारत्वेनादरणीयत्वात् तथा विप्रमाणां-कामविकाराणां आश्रयस्थात् विनमः
१निएकटाक्षनिक्षेपमहारनिर्भिनियोगसन्नादाः । महर्पयो योद्धारो युवतीनां सेवा यान्ति विगतमोहाः ॥५॥२ न सेति 'क' प्रती
२ जा टापी जा मोणी जर मुंडी यमली नपस्सी या। पत्यंतो म अयं यंभावि न रोयए मझं ॥१॥
तो गढ़ियं तो गुपियं तो मुणियं तो यं चेइओ अप्पा आयडियपैल्लियामंतिमोऽवि जइ न कुणइ अकजं ॥२॥
॥६५॥

·२१ वेर २२ रहस्सं २३ गुज्झं २४ याहुमाणो २५ यंभचेरपियो २६ वावत्ति २७ विराहणा २८ पसंगो २९ काम- गुणो ३० त्ति विय तस्स एयाणि एवमादीणि नामधेजाणि होति तीसं (सूत्रं १४) तं च पुण निसेवंति सुरगणा सअच्छरा मोहमोहियमती, असुर-भुयग-गल-विज्जु-जलण-दीव-उदहि- १५, अधर्मः अचारित्रधर्मत्वाद् १६, अशीलता चारित्रवर्जितत्वात् आशयेऽप्यत्राह्मचरणयारणं वारकरहितत्वं १७, ग्रामधाः-शद्वादयः कामगुणास्तेषां गवेषणं लम्भं च ग्रामधर्मतृप्तिः[तप्तिः] अब्रामसेवनत्याद् अप्रोत्युच्यते १८, रतिः-गधर्ममिथुनमित्यर्थः १९, रागो- रागानुभूतिः रागचिन्तनं शृङ्गारादीनां कल्पना २०, कामभोगी प्रतीतो ताभ्यां सह मारो-मदनः मरणं या कामभोगमारः २१, वैरहेतुत्याद्वैरं २२, एकान्ताचरणत्वात् रहस्य २३,गोपनीयत्वात् गुह्यं २४,बहूनां माननीयत्वात् बहुमानः २५, ब्रह्मचर्य-मैथुनविरमणं तस्य विमो व्याघातः २६, व्यापतिः अंशो गुणानामिति गम्य २७, विराधना चारित्रधर्मस्य २८, प्रसंगः कामेषु प्रसजनमभिष्वंगः २९, कामगुणो मदनकरणकार्य ३०, तस्स अग्राह्मचर्यस्य एवानि नामानि एवमादिकानि पूर्वोक्तानि नामधेयानि-नामानि भवन्ति-वर्तन्ते त्रिंशत्संख्याकानि, इदं काक्या व्याख्येयं, केवलं नैतानि किन्त्वन्यान्यपि भवन्ति । तर अब्रह्म पुनः के के निषेवन्ते तानाऽऽह-गुरगणाः-वैमानिकदेवसमुदापाः अप्सरोभिः सहिताः सदेवीका इत्यर्थः, देव्योऽपि सेवन्ते इत्यर्थः । कीदृशास्ते मोहेन मोहिता--विपर्यासिता मतिर्येप ते।तथा असुरा:-असुरकुमाराः, भुजगाः, नागफमाराः,गरुडध्वजाः- गरुडाः सुपर्णकुमाराः, विद्युत्कुमाराः, ज्वलनाः अग्निकुमाराः, द्वीपकुमाराः, उदधिकुमाराः, दिशिकुमाराः, पवनाः वायुकुमागः, स्तनित. १ रतधर्मे मिथुनमित्यर्थः

·Hin
m
प्रश्नप्पा
रणमान-
लिपतिः
अधर्मद्वारे
मैथुनसेपि.
नासू-१५
॥६६॥
दिमि-पयषा-पणिया, अणमि-पणनिय-इसियादिय-भूयवादिय-कंदिय-महाकदिय-फूहंड-पयंगदेवा,
पिमाय-भूय-जप-रखपस-किंनर-किंपुरिस-महोरग-गंधब्वा, तिरियजोइसविमाणवासि-मशुयगणा, जल-
परभलपरवाहगरा य, मोहपडियद्धचित्ता, अवितण्डा, कामभोगतिसिया, तण्हाए यलयईए महइए समभिभूया
सुमाराः एते दश गुवनपतिभेदाः कुमारयत् क्रीडनशीलस्यात् कुमाराः स्वनामसदृशचेष्टाविशेषत्वात् भिन्नदण्डका ज्ञेयाः एपा द्वन्द्व-
गमासः । अणपनिकाः १ पणपनिकाः २ अपिवादिका ३ भूतवादिकाः ४ ऋन्दिताः ५ महाफन्दिताः ६ कूष्माण्डाः ७ पतङ्गाः ८
पोटो प्यन्तानिकाया न्यन्तरजातिविशेषाः 1 उपरिवर्तिनः बनादीनामन्तरस्थानतिनः प्रायो बानमंतर इति भाषा एपामपि द्वन्द्वः ते
१ ते देवाति कर्मधारयः। तथा पिशाचादयोऽष्टी-व्यन्तरभेदाः अधस्तात् पूर्वोक्तानामिति, पिशाचाः १ भूताः २ यक्षाः ३ राक्षसाः
४ किनराः ५ किंपुरुषाः ६ महोरगाः ७ गन्धर्वाः ८ तिर्यग्लोके यानि ज्योतिष्कविमानानि तेषु निवसन्ति ये ते ज्योतिष्कविमानवा-
सिनः असंख्येयाः ज्योतिका इत्यर्थः, मनुजा मानवा एषां पदानां द्वन्द्वः तेषां ये गणास्समूहाः । जलचराः मत्स्यादयः, स्थलचराः
पतुप्पदादयः, पेचराः-वि ईगमादयः, मोहेन अशानेन रागद्वेषविपर्यासइदयेन तेषु वा पतिपद्धं निविष्टं चित्तं येषां ते, वथा अवितृप्ताः
प्राप्तवापि कामेप्पविगनतृप्या इत्यर्थः, कामभोगे तृपिता-स्वप्णालयः अप्राप्तकामभोगेच्छयः एतदेव प्रपंचयत्राह-वृष्णया-मोगा-
मिलापण पलगत्या तीमया महत्या महाविषयतया समभिभूताः पराभूताः, प्रथितः विषयस्सह सम्बद्धाः, अतिमूञ्छिता विषय-
दोषदर्शनं प्रति मूढता प्राप्ताः
"न मांसभक्षणे योपो, न मधे न च मैशुने। सेविताः शान्तिमायान्ति, असेन्या गृद्धिदिनः ॥१॥
॥६६॥

·गढिया य अतिमुच्छिया य, अचंभे उस्सण्णा तामसेण भावेण अणुम्मुफा, सणचरितमोहस्स पंजरं पिव करेंति अन्नोऽन्नं सेवमाणा, भुजो असुर-सुर-तिरिय-मणुअ-भोगरतिविहारसंपउत्ता य चमवट्टी सुरनरवतिसक्ष्या, सुरवरुन्य देवलोप इत्यादि भाषामुपजीव्य तेप्वेव प्रवर्तन्त इत्यतिमूच्छिताः, तद्धतोः अब्रह्मणि अवसन्नाः शिथिलाः पङ्क इव निमग्नाः, तामसेन भावेन अनुन्मुक्तास्तद्भावेनैव प्रवर्त्तमानाः ज्ञानभावेन रहिता इत्यर्थः, तादृशाः नराः दर्शनचारित्रमोहस-द्विरूपसकलमोहनीयकर्मणः पञ्जरं शकुनर्बन्धनस्थानं, आत्मानं वन्धनस्थानं कुर्वन्ति-विदधति सूरादयः पूर्वोक्ता इति । अन्योन्यं परस्परं अवमसेवमानाः सन्तो भूयः पुनःपुनः असुरसुरतिर्यग्मनुष्येभ्यो ये भोगाः शब्दादयस्तेषु या रतिः-रागस्तत्मधाना ये विहारा:-क्रीडाविविधनकाराष्टास्तः संप्रयुक्ताः संयुता ये, ते के इत्याह-चक्रवत्तिनो राजातिशायिनः-ससागरां महीं मंडलिकत्वेन भुक्त्या भरतवर्ष चक्रवर्तित्वेऽपि धीराः भोतूण भारहवासं अतुलं शब्दादींथाऽनुभूय कामभोगेष्वपितृप्ता सन्तो मरणमुपनयन्ति इति संटकः, के ते ? किंविधाः ? इत्याह-रेशैनरेशैः सत्कृताः पूजिताः के इव अनुभूयमाना इत्याह-सुरवरा इव देवमवरा इस यथा देवप्रवरा देवलोके सुखमनु- भवन्ति तदाऽपीति, भस्तक्षेत्रसम्बन्धिनां नगानां-पर्वतानां, नगराणां-कररहितस्थानानां, निगमानों पणिगजनप्रधानस्थानानां, । जनपदाना-देशानां, पुरवराणां-राजधानीरूपाणां, द्रोणमुखाना-जलस्थलपथयुक्तानां, खेटानां-धूलीमाकाराणां, फटानां- कुनगराणां, मडम्यानां-दुरस्थितसन्निवेशान्तराणां, संवाहानां धान्यादिरक्षा संवहनोचितदुर्गविशेषाणां, पत्तनानां जलपथस्थल- पथयोरेकतरयुक्तानां, सहसः मंडिता या सा तादृशी तां, अन चक्रवर्तिऋद्धिविस्तरस्तु ग्रन्थान्तरादवसेयः परं किश्चिद् अत्र

·X
प्रमभ्यास
रणशाना
वित्ति
.
चक्रवर्ति
वर्णन
सू-१५
॥१७॥
'भरत-गग--णगर-णियम-गणवय-पुरवर-दोणमुह-खेड-फवड-मप-संचाह-पट्टणसहस्समंडियं चिमियमै-
लिख्यते पक्रिमाद्विस्वरूप-
यशाणां गोडशसहस्री सेवावी, तम चतुर्दशगु रत्नेषु एकैका सहस्रः, चक्रिणः स्कन्धयोद्वौं, तथा द्वात्रिंशत् सहस्राब मुकुटबद्ध-
राजानः सेवाकारः, चतुःषष्टिसाहस्रशः अन्तःपुरपुरन्ध्रयः एकलाष्टाविंशतिसहसाथ वाराजनास्तस्यैव भोम्याः, द्वात्रिंशत्सहस्राणि
देशाना, दासप्ततिमहस्राणि महापुराणि, अष्टाचत्वारिंशत्सहस्राणि पत्ननानि, नवनवतिसहस्राणि द्रोणमुखानि, पत्रिंशत्सहस्राणि चेला-
गलानि, पतुर्दशसहस्राः जलपधाः, एकविंशतिसहस्राः सनिवेशा, द्वात्रिंशत्सहस्रयः महानगर्यः, पोडशसहस्रयः राजधान्यः, पोडशस-
हमागि सेटानि, चतुर्विशतिसहस्राणि मडम्यानि, सायन्ति एव कर्यटानि, चतुर्दशसहस्राणि संशधनानि, पोडशसहस्राः स्नाकराः,
नयनयतिसहस्राः सुपर्णाधाकराः, विंशतिसहस्राः सामान्याकराः, पोडशसहस्राणि द्वीपाः, पद्पश्चाशदन्तरद्वीपाः, पण्णपतिकोटयो ग्रामाः,
एकोनपचाशत्सहस्रायुधानानां, एकोनपश्चाशत् कुराज्यानि, पोडशसहस्राणि म्लेच्छराज्यानि, चतुरशीतिलक्षाणि प्रत्येकं गजाश्वर-
पाना, पणयतिकोठयः पतयः, सर्वसैन्ये त्वष्टादशकोटयोऽचा, मन्त्रीश्वराणां चतुर्दशसहस्री, पण्डितानामशीतिसहस्री, तलारक्षाः
एप्रपाराय प्रत्येकयोः चतुरशीतिसहस्री, नियोगिनों कोटिप्रयं, फौटम्पिकानां कोटिसप्तकं, त्रिणि शतानि पष्टिश्च सूपकारायक्रिभोज्यार्थ,
अन्ये पत्रिंशत्कोटया गुपकाराः, पद्विशत्कोटययाभरणधारकाः, चतुःषष्टिसहस्राः कल्याणमहाकल्याणकारका, पत्रिंगल्कोटयोऽङ्ग
मर्दाः, मिलक्षाः शराघराः, पालमा दीपिकापराः, तियः फोटय आतोद्यानि, चतुरशीतिलक्षाणि निःसानानि, दशकोटयः पताकाः,
॥६॥

·यणियं एगच्छत्तं ससागरं भुजिऊण वसुहं, नरसीहा, नरवई, नरिंदा, नरवसभा, मरुयवसभकप्पा, अब्भहियं रायतेयलच्छीए दिप्पमाणा, सोमा,रायवंसतिलगारवि-ससि-संख-चरचफ-सोत्थिय-पडाग-जय मच्छ-कुम्भ- रहयर-भग-भवण-विमाण-तुरय-तोरण-गोपुर-मणिरयण-नंदियावत्त-मुसल-णंगल-सुरइयवरकप्परुक्ख- द्वात्रिंशत् सहस्राणि द्वात्रिंशद्वद्धनाटकानि, त्रिलक्षाणि भोजनस्थानकानि, द्वात्रिंशत्कोटयः कुलानि, एककोटिगोकुलानि, कोटिहलानि, अयादा श्रेणयः, प्रणयश्चाष्टादश, श्रेष्ठि-सार्थवाह-माडम्बिक-गहत्तर-अङ्गरक्षक-स्थगिकादित्त-सौविदल्ल-महामल्ल-मल्ल-मतीहार- महामानश्वारोह-सारथि-कथक-नर्तक-दूतादयोऽनेककोटिसंख्याः, गङ्गासिन्धुदेव्यो, खण्डप्रपात--तमिस्राद्विगुहादेव्यौ, मागध- बरदाग-प्रभासतीर्थत्रयसुराः, हिमगिरिऋषभकुटाधिष्ठायको सुरौ ।। इत्यादि चक्रिमाद्धिस्वरूपं ज्ञेयम् ।। तादृशी स्तिमितां-निश्चलां निर्भयत्वेन स्थिरजनाश्रितां-भृतामित्यर्थः, मेदिनीं-यां पृथवीं एकमेव छत्रं यत्र सा तां एकराज- त्यमिव, ससमुद्रान्तां यावत् चतुर्दिशं तां भुक्त्वा पालयित्वा परेभ्यः, वसुधां पृथ्वी, अत्र हिमवन्तं सागरंतं धीरो भोत्तूण भा- रहवासमिति, अत एव नरेपु सिंहाः-शूरत्वात् , नरपतयस्तत् स्वामित्वात् , नरेन्द्रास्तेषां मध्ये ईश्वरत्वात् , अङ्गीकृतकार्यभारनिर्वा- हकत्वात् नरवृषभाः, मरुवृषभकल्पाः, मरुतो देवता-नाग-भूत-यक्षाः वृन्दारकास्तेयु वृपभकल्पाः, तथा स्वदेशोत्पन्नगवादिरत्नभो- ग्यत्वापभकल्पाः, अभ्यविक-अधिकं राजतेजोलक्ष्म्या दीप्यमानाः, सौम्या अदारुणा नीरुजा या, राजवंशतिलकास्तन्मण्डनभूताः । रविः-सूर्यः, शशी-चन्द्रः शङ्खत्रिरेखः, वर-प्रधानं यचक्र, स्वस्तिका, पताका:-ध्वजाः, यवाः-मध्यपृथुला उभयतस्तीक्ष्णाः, १ साथीभो भाषा ·SHARE HA रमशान वि० निः चक्रवर्ति- वर्णन मू-१५ ॥६॥ मिगपति-मवासण-सुरूचि-धूम-घरमउड-सरिय-कुंडल-कुंजर-चरयसभ-दीव-मंदर-गरुल-ज्झय-इंदकेउ- दप्पण-अट्ठावय-चाय-याण-नवग्वत्त-मेह-मेहल-वीणा-जुग छत्त-दाम-दामिणि-कमंडल-कमल-घंटा-वरपो- त-सूइ-सागर-कुमुदागर-मगर-हार-गागर-नेउर-णग-गंगर-वइर-किन्नर-मयूर-चररायहंस-सारस-चकोर मत्सा-मीनाः, कर्माः कन्धपाः, रथवर:-प्रधानस्यन्दनः, भगो-योनिः, भवनं-गृहं, विमानं-देवगृहं वैमानिकानां, तुरगः-अश्वः, वोरणं गोपुरं च प्रसिद्धानि, मणिचन्द्रकान्तादि रत्नानि-कःतनादीनि, नन्यावतो-नवकोणकस्वस्तिका, मुशलं-कणखण्डन, लागलं देवहलं वा, मुप्छु रचितः कृतो वरः प्रधानो यः कल्पद्रुमः, मृगपतिः-सिंहः, भद्रासनं-सिंहासनं, सुरुचिः-आमरणविशेषा, स्तूपः, पर:-प्रधानो मुकुटा: मुक्तावली, कुण्डल-कर्णाभरणं, गाजरो-हस्ती, वरपभः-प्रधानगौः, द्वीपो-जलान्तस्तदं, मन्दरो-मेरुः, गरुड:-- गुपणः, पजो-रघुपताका, इन्द्रमहोत्सवयष्टिः, दर्पण:-आदर्शः, अष्टापदं-द्युतफलकं, कैलायः पर्यतविशेपो वा, चापं-धनुः, बाणः परः, नक्षय-नारकः, मेपो-पनः, मेखला-कांची, वीणा-तंत्री, युगं-खट्दा, छत्रे-आतपयारणं, माला-सर, दामिनी-आश- रीरालम्बिनी माला, कमण्डलुः-कुण्डिका, कमलं-पा, घंटा प्रधानपोतः-प्रवहणं, सागर-समुद्रः, शूची-सीवनोपकरणं तदाकार भूपणं या, [भागर ममुद्रः] कुमुदयनं कुमुदाकरः, मकराः-मत्स्याः, हारः प्रतीतः, गागरत्ति सीणामाभरणविशेषः गगरीकलशोवा, नपुर-पादाभरणं, नगः पर्वतः, नगर-भूरिनरावासः, यजं, किंनरो-वाद्यविशेपो देवविशेषो मयूरो-यहिः, प्रधानराजहंसा, मारगः-कौशा, नकोरः पधी, चक्रपाको द्वन्दचरः एतेषां यस्मिथुन-युग्मं, चामरं-बालव्यसनं, "खेटक-फलकं,पव्धीसको चायविशेषः, १. गुफवि २ धुम इति भाग ३ एंट इति मापा ५ चस्या माश', ये भाषा ॥६८॥ PRG ·ult -चफवाग-मिहुण-चामर-खेडग-पव्वीसग-विपंचि-वरतालियंट-सिरियाभिसेय-मेइणि-खग्गंकुस-विमलक- लस-भिंगार-बदमाणगपसस्थउत्तमविभत्तवरपुरिसलक्खणधरा,बत्तीसं घररायसहस्साणुजायमग्गा, चउसहि- सहस्सपवरजुवतीण पयणकता, रत्ताभा, पउमपम्हकोरंदगदामचंपकमुतयवरकणकनिहसवन्ना, सुवण्णा, सुजा- यसव्वंगसुंदरंगा, महग्यवरपट्टणुग्गय-विचित्तरागएणिमेणिणिम्मिय-दुगुल्लवरचीणपट्टकोसेज-सोणीसुत्तकवि- विपश्ची-सप्तवत्री वीणा, प्रधान तालवृन्तं, लक्ष्म्याः अभिपेकः, मेदिनी-पृथ्वी, खड्गा-असिः, अशो-हस्तिशिक्षणशत्रं, निर्मल:- उज्वलः कलशः, भृङ्गारस्तदेव प्रतिष्ठानयुक्तः, वर्द्धमानकं-पुरुषारूढः पुरुषो वा सरावसंपुटं, प्रशस्तानि-उत्तमानि माङ्गल्यानि विभक्तानि वराणि-प्रधानानि पुरुषाणां लक्षणानि तानि धारयन्ति ये ते । द्वात्रिंशता राजवराणां सहसैः अनुयातो-अनुगतो मार्गो येषां ते तथा। चतुःपष्ठिप्रधानयुवतीनां नयनकान्ता-लोचनाऽभिरामाः परिणयनभर्चारो वा, रक्ता-लोहिता आभा-कान्तिर्येषां ते। पद्मगर्भः कोर- ण्टकदाम-कोरण्टकाऽभिधानपुष्पस्रक् , चम्पका-पुप्पविशेपो, सुतप्तवरकनफस्य यो निकपो-रेखा स तथा तत एतेपामिव वर्णों येपां ते, तथा सुष्टु-शोभनो वर्णो येषां ते वथा, सुष्ठु निष्पन्नानि सर्वाङ्गेन-सर्वप्रकारेण सुन्दराणि-शोभनानि अङ्गानि-अवयवा येषां ते । तथा महाणि-महामूल्यानि प्रधानक्षेत्रोत्पन्नानि-पत्तननिष्पन्नानि, विविधरागाणि, एणी-हरिणी प्रेणी च तत्प्रधाना जातिविशेषा मृगी तबामवन मृदूनि यानि दुकूलानि वल्कलवस्त्राणि वा तचर्मजातानि, तथा दुकुलो-वृक्षविशेपः तस्य वल्कलं-त्वचं लाया उदूखले, जलेन सह कुट्टपित्या पूर्णीकृत्य पत्रीकृत्य वूयन्ते तानि दुकूलानीत्युच्यन्ते, वरचीनान्यपि नान्येव वल्कलवृक्षस्यैव यानि अभ्यन्तरत्व- १ घीजणो भाग २ हीर इति भाषा

·प्रभम्पारु
रसपान
विपनि
अधर्मद्वारे
चक्रवर्ति-
वर्णनं
॥६९॥
भूसियंगा, वरसुरभि-गंधवरचुण्णवासवरकुसुमभरियसिरया, कप्पियछेपायरियसुकयरइतमालकडगंगयतुडि-
पपवरभूसणपिणदेहा एकावलिकंठसुरूइयवच्छी पालंयपलंघमाणसुकयपडउत्तरित्नमुडियापिंगलंगुलिया, उज्ज-
लनेयत्थरइयचेल्लगविरायमाणा, तेपण दिवाकरोच दित्ता सारयनवत्वणियमहुरगंभीरनिद्धघोसा, उप्पन्नसमत्त-
निमितानि-निष्पाद्यमानानि सूक्ष्मतरकोमलानि भवन्ति, तथा चीनदेशोत्पन्नानि चीनानीत्युच्यते, पट्टसूत्रमयानि पट्टानि कुत्राऽपि
पाचनान्तरे निर्मितस्थाने क्षौमिक इति पाठस्तत्र क्षौमिकानि-काप्पासिकानि वृक्षेभ्यो निर्गतानि इति अन्ये, अतसीमयानीत्यपरे इति
पृहद्पत्तिकारः कौशयाकारोद्भयानि कौशेयकानि यानि वखाणि तया श्रोणिसुत्रकं-कटिसूत्रकं तेन भूपित-शोभितं अङ्गं येषां ते तथा ।
प्रधानमनोज पुटपाकलक्षणाः सुरभयो गन्धास्तादृशः चूर्णवासश्चन्दनादीनां पिष्टं वरकुसुमानि मालत्यादिप्रतीतानि तैर्भरितानि-भृ.
तानि या शिगसि-मस्तकानि चेपां ते तथा । कल्पितानि-चितानि ठेक-दक्षः कृतानि आर्यजनपरिधानयोग्यानि, शिल्पिना सुष्टु
कवानि रतिदानि-सुखकारीणि तादृशानि माला-आभरणविशेषः, कटकानि वलयानि कङ्कणानि. कुण्डलानीत्यपि पाठः, अङ्गदानि -
भुजाभरणानि, घटिता बाहुरक्षिका प्रवरभूपणानि च मुकुटादीन्येव भूपणानि तैः पिनद्ध-व्याप्तं देहं येषां ते तथा । एकावलीस्त्वेकस-
रिको हारः, कण्ठे-गले मुष्ठुरचितः-परिहितः यक्षसि-हृदये येषां ते तथा। प्रालम्पं झुमणकं तद्वत् प्रलम्बमानो-लम्पायमानः सुकृतः-
गुरचितः पटः-परिवानाई शाटिकाविशेपः उत्तरीयकं उपरिकायवखं, मुद्रिका-अङ्गुल्यामरणं तः कृत्वा पिंगला पीतछायिकाऽङ्गुलयो
येपो वे क्या, सर्वत्र पदे कर्मधारयो ज्ञेयः । उज्वलः-निर्मलः नेपथ्यो-वेपः रतिदः-मुखकृतरचितो वा, चिल्लगत्ति यखाभरणं या
१ कपड़ोगे इति भाग २ उत्तरासण इति भाग
॥६९॥

·रयणचकरयणप्पहाणा, नवनिहिवइणो, समिद्धकोसा, चाउरंता, चाउराहिं सेणाहिं समणुजातिजमाणमग्गा, लीन चिल्लगंजेयं तैः शोभमानं वा तदेव राजमानं-दीप्तमानं येषां ते तथा । तेजसा कृत्वा दिवाकर इव दीप्ताः-भासुराः। शरत्का- लोत्पमं नवं उत्पद्यमानास्वयं यत् स्तनितं मेघगर्जितं तद्वत् मधुरः-श्रोत्रसुखकर गम्भीरो भूरिकालस्थायी स्निग्ध-स्नेहल इष्टतरो घोपः-खरो येषां ते तथा वाचनान्तरेसागरनवे वरसागरनिनाया दृश्यते । उत्पन्नानि-प्राप्तानि समस्तरत्नानि तैः प्रधानाः, रत्नानि चतुर्दश तद्यथा- 'सेणावइ १ गाहावइ २ पुरोहिय ३ तुरग ३ वड्डई,५। गय ६ इत्थी ७चक ८ छत्तं ९ चम्म १० मणि ११ कागणि १२ खरग १३ दंडो य १४ ॥१॥ चतुर्दश रत्नानि पुनः सेनापत्यादीनि । तत्र सेनापतिर्गङ्गासिन्धुपरपारविजयसमर्थः परैरप्रतिहतशक्तिः ॥१॥ गृहपतिहो. चितशाल्यादिसर्वधान्यानां फलानां शाकानां च. तत्कालमेव कर्ता सकलचक्रिसैन्यस्याऽपि पुरयिता च प्रस्तावे ॥२॥ पुरोधाः सर्वक्षुद्रोपद्रवशांतिकत् ॥३॥ गजवाजिनौ प्रकृष्टवेगपराक्रमौ ॥४५॥ वर्धकिरवसरे सत्वरमेव समग्रसार्वभौमसैन्यस्यापि यथा विलोक्यमानभवनविरचनायलंकर्मीण उन्मग्ना-निमग्नायुग्मनिम्नगासुगमपद्याच ॥६॥ स्त्रीरत्नं सर्वातिशायिकामसुखनिधानं ॥७॥ चक्र सहस्रारं व्यामप्रमाणं सर्वायुधप्रधानममोघं च ॥८॥ व्याममात्रं छत्र प्रमुहस्तस्पर्शात् द्वादशयोजनविस्तारि वैताढयोत्तरभाग- वनिम्लेच्छानुरोधि मेपकुमारोपसृष्टवारिधारानिवारि नवनवतिसहस्रकाश्चनशलाकाग्रथित काश्चनमयोदण्डदण्डमण्डितं, पस्तिप्रदेशे १ मुद्रित प्रवचनसारोद्धारपृष्ठ ५० तमे न्यस्तगाथाविवरणमेतद् ·अधर्मद्वारे चक्रवर्ति- वर्णनं रण माना वि० पृतिः ॥७०॥ पअरविराजितं अर्जुनाभिधानप्रधानपाण्डुरवर्णनत्यवस्तृतपृष्ठदेशं तपनातपातपृष्टयादिदोपनाशकं च ॥९॥ चर्म द्विहस्तप्रमितं वैता. दशपर्वतोचरदिग्पत्ति म्लेच्छकारिताऽनुच्छजलदवृष्टौ खामिकरामर्शन द्वादशयोजनविस्तृतं व्योम्नि स्थितमुपरि छत्ररत्नाच्छादित सकलनक्रिसेनाजनानां वसुधारावदाधाररूपं प्रातरुतापराम निष्पाद्यमानशाल्याद्युत्पत्निनिमित्तं च ।।१०।। मगिरन्नं चतुरङ्गुलप्रलम्ब दयगुलपृथुलं वैर्यमयं व्यसं पडशं छत्रतुम्मस्थं हस्तिस्कन्धस्थं च द्वादशयोजनानि प्रकाशयति, क्षुद्रोपद्वान् विद्रावयति, हस्तस्थे । तस्मिन् स्थितयौवनः स्यात् अवस्थितकेशनखश्च ॥११।। काकिणीरत्नं अष्टसौवर्णिकं चतुरजुलं समचतुरस्रं सर्वविद्यापहारि तिमिस्रा- खण्डप्रपातागुहयोादशयोजनावधितिमिरहरं चक्रिणा रजन्यां सैन्यान्तरन्यस्तं सूर्यवत् प्रकाशकरं चक्री च तिमिस्रागुहायां पूर्वपशि- मभिन्योः प्रत्येकं योजनान्तराणि पश्चधनुःशतायामविष्कम्भाणि योजनं यावदुद्योतकानि चक्रनेम्याकाराणि वृत्तानि गोमूत्रिकाक्रमे- गैकस्यां भित्ती पश्चविंशतिः, परस्यां भिनौ चतुर्विंशतिः एवं एकोनपश्चाशतं मण्डलानि तेन काकिणीरत्नेन खटिकावत् सुखोल्लेखेन लिखति भरताऽपरादिग्विजयाय यावत् चक्री तावचान्येव तिष्ठन्ति, गुहाऽपि च वायदिवोद्घादा तिष्ठति, एवं खण्डप्रपातगुहापामपि क्षेयं ॥१२॥ सद्गो द्वात्रिंगदलप्रमाणः संग्रामेऽप्रतिहतशक्तिः ॥१३॥ दण्डरत्नं रत्नमयं पश्चलताकं वज्रसारं व्यामप्रमाणं शत्रुसे- नावित्रासकं विषमोक्तभूमिभागसमत्वकारकं शांतिकरं मनोरथपूरकं सर्वत्राऽप्रतिहतं योजनसहस्रमप्यधः प्रविशति ।।१४।। चतुर्दशाऽपि चैतानि प्रत्येकं यक्षसहस्राधिष्ठितानि, एषु च सेनापत्यादीनि सप्त पश्चेन्द्रियाणि, चादीनि सप्तकेन्द्रियाणि पृथ्वीरूपाणि ।। इति चतु- दशरत्नस्वरूपं लेशतो लिखिवं विस्तरस्तु ग्रन्थान्तरादबसेपः। निधिखरूपप्रतिपादफा गाथाथेमाः जम्बूद्वीपपन्नत्तीमवचनसारोद्धारगता:- नवनिधिपतयः, निधयश्चैवं ||७०॥

·नेसप्पे १.पण्डयए २ पिंगल ए ३ सव्वरयणे ४ तहा महापउमे ५ काले य ६ महाकाले ७ माणवग ८ महानिही संखे ९ ग्रन्थान्तरे संस्कृतभापया लोको यथा- महापनश्च १ पद्मश्च २, शङ्खो ३ मकरकच्छपौ ४-५ । मुकुन्द ६ कुन्द७ नीलाश्च ८, खर्वश्च ९ निधयो नव ॥१॥ इति नेसप्पंमि निवेसा गामागरनगरपद्दणाणं च । द्रोणमुहमडंयाणं खंधावाराण गिहाणं च ॥२॥ गणियस्स य गीयाणं, माणुम्माणस्स जं पमाणं च । धनस्स य धीयाणं, उप्पत्ती पंड्डए भणिया ॥३॥ सव्वा आहरणविही, पुरिसाणं जा य जा य महिलाणं । आसाण य हत्थीण य, पिंगलगनिहिम्मि सा भर्णिया॥ रयणाई सन्वरयणमि चउदस पवराई चकपट्टीणं । उप्पजंति एगिदियाइं पश्चिदियाई च ॥५॥ चकासिछत्तदंडा, आउहसालाई हुँति चत्तारि। चम्म-मणी-कागिणी-निही, सिरिगेहे चकिणो हुंति ॥६॥ सेणावइ गाहावई, पुरोहिओ वडइओ नियनयरे । धीरयणं रायकुले, वेयडगिरिओ करितुरया ॥७॥ वत्थाण य उप्पत्ती, निप्फत्ती चेव सव्वभत्तीणं । रंगाण य धाऊणय सव्वा एसा महापउमे ॥८॥ काले कालनाणं, भव्वपुराणं च तेसुवि वंसेसु । सिप्पसयं कम्माणि य, तिन्नि पयाए हियकराई ॥१॥ १ मुद्रित प्रपचनसारोद्धारपृष्ठावरतमन्यस्तनवनिधिस्वरूपविवरणतोकिञ्चित्संगृहितं ग्रन्थसारेण ·प्रमपाक. रण पान- वि० प्रति अधर्मद्वारे नवनिधि वर्णनं लोहस्स य उप्पत्ती, होइ महाकालिआगराणं च । रूप्पस्स सुवण्णस्स य, मणि-मोत्तियसिलपवालाणं ॥१०॥ जोहाण य उत्पत्ती आवरणाणं च पहरणाणं च । सव्वा य जुद्धनीई माणवगे दंडनीई य ॥११॥ नविही नाइयपिही, कव्वस्सय चउब्धिहस्स निष्फत्ती। संखेमहानिहिम्मि उ, तुडियंगाणं च सव्वेसि ॥१२॥ पपाहपाहाणा, अहसे हा य चनव य विक्वंभे । पारस दीहा मंजूससंठिया जगवीर्द मुहे ॥१३॥ वेरुलियमणिकवाडा, कणगमया विविहरयणपडिपुण्णा । ससिसूरचा लकम्यण, अणुसमययणोपवत्तीया॥ पलिओवमदिईया निहि सरिनामा य तत्य ग्बलु देवा । जेसिं ते आवासा, अफिला आदिवचा य ।।१५।। एनामा किचित् क्रमात् व्याख्या- नैसपनवस्तु निषित कल्पपुस्तकानि शाश्वतानि सन्ति तेषु च विश्वस्थितिराख्यायते, तन्न यस्मिन्निधौ यदात्यायते तत्तदाह- दशालमाइलिको नामः प्रसन्ति युद्धयादिगुणानिति ग्रामः, आकरो-पत्र लवणादि उत्पधने, नगर-राजधानी कररहितं वा, पत्तनं- जनपथस्थलगधयोरेकनरयुक्तं, द्रोणमुख-जलपथस्थलपथयुक्त, मडम्ब-अर्धवतीयगव्युतान्तर्गामान्तररहित स्कन्धावारः कटकनिवेशनं च गन्दा आपणादीनां ग्रामादीनां च स्थापनमन्ये कुर्वन्ति व्याख्यान-यदुक्तं- ग्रामो प्रत्यापूतः स्पानगरमुगपतुर्गोपुरोभासिशोभ, खेटे ननाद्रिवेष्टयं परिघृतमभितः कर्यटं पर्वतेन । ग्रामयुतं मदम्पं दलितदशशतैः पत्तनं रत्नयोनिद्रोणाख्यं सिन्धुवेलावलयितमथ सम्याधनं चाऽद्रिशृङ्ग ॥१॥ गणितस्य दीनारपुगफलादिलक्षणस्य गीतानां खरपाटवकरणादीनां प्रयन्धाना, मानं रोविकादि तद्विषयं यत्तदपि मानमेव धान्यादि १७१|| ·तुरगवती गयवती रहवती नरवती विपुलकुलवीसुयजसा, सारयससिसकलसोमवयणा, सूरा, तेल्लोकनिग्गयप- मेयमिति भावः, उन्मानं तुलाकर्षादि, बीजादीनां शाल्यादीनां देशकालौचित्येनोत्पचिनिष्पत्तिः॥३॥ चतुर्यादिगाथाचतुष्कमुतानार्थ ||७|| सर्वभक्तीनां सर्वेषां वस्त्रादिगतानां भक्तिविशेषाणां रंगाणां मञ्जिष्टा-कुसुम्भादीनां धातूनां लोहादीनां ॥८॥ जगति त्रयो वंशा. स्तीर्थकर चक्रिर बलवासुदेव३सत्का एषु यद्भाव्यं-भावि पुराणमतीतं, उपलक्षणत्वाद्वर्तमानं च शिल्पशतं-घट १ लोह २ चित्रक ३ वस्त्र ४ नापित ५ शिल्पानां प्रत्येकं विंशतिभेदत्वात् , कर्माणि-कृपिवाणिज्यादीनि जघन्यमध्यमोत्कृष्टभेदेन त्रीणि ९ शिलाः स्फाटि- कादयः १० आवरणानां खेटकादीनां सर्वाऽपि युद्धनीतिःव्यूहरचनादिलक्षणा दण्डनीतिः सामादिचतुर्दा।।११।। त्रुटिताङ्गानामातोयानां | एपामुत्पत्तिराख्यायते--अन्ये च ते पूर्वोक्ताः पदार्थाः सर्वेऽपि नवसु निधिपूत्पद्यन्ते साक्षादेवेति व्याख्यानयन्ति ॥१२॥ प्रत्येकमष्टसु चक्रेपु प्रतिष्ठानमवस्यानं येषां ते अष्टचक्रप्रतिष्ठानाः प्राकृतत्वादष्टशब्दस्य परनिपातः, अष्टौ योजनानि उत्सेधः-उच्चैस्त्वं येषां ते चैडुर्य- मणिकपाटाः मञ्जूपासंस्थानसंस्थिताः सदैव गङ्गामुखेऽवस्थिताः भरतविजयानन्तरं चक्रिणा सह पाताले चक्रिपुरमनुगताः ॥१३॥ शशिसूरचक्राकाराणि लक्षणानि चिह्नानि येपा ते शशिसूरचक्रलक्षणाः, प्राकृतत्वाजसु लोपः, अनुरूपा समाऽविषमा वदनोपपत्तिार- घटना येषां तेऽनुसमवदनोपपत्तिकाः ॥१४॥ आवासा-आश्रया आधिपत्याय-आधिपत्यनिमित्तमक्रेयाः नाऽधिपत्यं क्रयेण लभ्यं इति भावः ॥१५॥ इति नवनिधिस्वरूपं प्रवचनसारोद्धारचितो वर्णितमिति ॥ समृद्धो-भृतो विभूतिभिः कोशो भाण्डागारं येषां ते तथा त्रयः समुद्राश्चतुर्थो हिमवान् तान् यावत् अन्तःस्वरूपं आज्ञा येषां ते तथा, चतुर्भिः अंशः हस्त्यश्वरथपदातिलक्षणैः सेनाभिः समनुगम्यमानो मागों येषां ते तथा । पुनस्तदेव दर्शयति तुरगाणां अश्वानां |

·-
अधर्मद्वारे
मैथुनसेवि-
नः बलदेव
वासुदेवब-
नं सू-१५
भावसद्धसदा समत्तभरहाहिया, नरिंदा, ससेलवणकाणणं च हिमवंतसागरंतं धीरा भूत्तुण भरहवास जिय-
प्रश्नप्पाका
सत्तू, पवररायसीहा, पुन्यकडतवप्पभावा, निविट्ठसंचियसुहा, अणेगवाससयमायुक्तो भनाहि य जणवय-
रण शान-
वि० पनि पहाणाहिं लालिपंता अतुलसहफरिसरसरूवगंधे य अणुभवेत्ता तेचि उवणमंति मरणम्म अवितत्ता कामाणं ।
भुमो भुजो पलदेवयासुदेवा य पवरपुरिसा, महावलपरफमा, महाधणुवियदृका, महासत्तसागरा, बुद्धरा,
॥७२॥
पतिः, गजानां-दस्तिनां पतिः, स्थानां स्पन्दनानां पतिः, नराणां-मनुष्यानां पतिः, विपुलं-विस्तीर्ण कुलं येषां ते तथा, विश्रुतं
यशो येषां ते तथा, शरत्काले जातो यः शशी सकलः परिपूर्णस्तद्वत् सौम्यं वदनं येषां ते तथा, शूराः स्वप्रतिज्ञापालने शौण्डीराः,
प्रलोक्ये निर्गतः प्रकटीभूतो यः प्रभायो महिमा इति लब्धशब्दाः प्राप्तजयवादा इत्यर्थः, संपूर्णभरतक्षेत्राधिपाः, नरेषु सामान्यराजसु
इन्द्राः दीप्यमानवेजसः, सह शैले:-पर्वतैः वनैः सामान्पयनखण्डैः काननै गरजननिम्मितवनैः नगरासन्नैर्वा हिमवान् पर्वतं यावद |
सागराणां यावत् धीराः बुद्धिमन्तः सङ्ग्रामादौ वा अप्रतिहतशक्तयो धीराः उच्यन्ते, भुत्या भरतक्षेत्रं, अत एव जितशत्रवः, भवराः
प्रधाना ये ये राजानः मण्डलिफास्तेषु सिंहा इव सिंहा-दुर्द्धर्पत्वात् , एतादृशः केन हेतुना पूर्वकृततपःप्रभावात्, निर्विष्टं-उपभुक्तं
सश्चितं चार्जितं सुखं यैस्ते तथा, अनेकवर्षशतायुष्मन्तः, भार्याभिः-वीभिः कीदृशीभिः जनपदेषु-देशेषु प्रधानाभिः मकृष्टाभिः स्त्री.
रत्नाभिक्ष लाल्यमानाः विलास्यमानाः, अतुला निरुपमा ये शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तान् अनुभवन्तः सन्तो न परैः उपभुज्यन्ते, ते
वादशा अपि उपनमन्ति-प्राप्नुवन्ति, मरणधर्म मृत्युलक्षणं पर्याय अवताः असंपूर्णाऽभिलापाः कामार्था अब्रह्माझानाम् ।
भूयः पुनः पुनः बलदेवाः-इलधराः, वासुदेवास्तु हरयः भरताधिपास्तेऽपि कामानां अनुप्ता मरणं प्राप्नुवन्तीति सम्बन्धः, ते
॥७२॥

·धणुद्धरा, नरवसभा, रामकेसवा, सभायरो सपरिसा, वसुदेवसमुहविजयमादियदसाराणं पज्जुन्नपतिव-संथ- अनिरुद्ध-निसह-उम्मुय-सारण-गय-सुमुह-दुम्मुहादीण जायवाणं अद्भुट्ठाणवि कुमारकोडीणं हिययदयिया, देवीए रोहिणीए देवीए देवकीए य आणंदहिययभावनंदणकरा, सोलसरायवरसहस्साणुजातमग्गा, सोलसदेवी. किम्भूताः । प्रवरपुरुषाः प्रधाननराः, कीदृशाः महावलपराक्रमाः पलं शारीरं प्राणः पराक्रमस्तु साधनाभिमतफलः पुरुषाकारस्ते विद्य- न्ते येषां तेषु पुनः कीदृशाः ? महाधनुर्विकर्पकाः सारङ्गादयस्ते विकर्षयन्ति चटापयन्तीति शेषः । महासत्वस्य सागरा इव सागराः, सध्यानामनिवार्याः, दुर्द्धराः परशत्रुणा, धनुर्द्धराः प्रधानधानुष्काः, नरवृपभा:-नरेपु. वृषभाः, बलदेव-वासुदेवा वर्तमानायामप्यस्याम- वसपिण्यां नवाऽऽसन् तथाऽपि बलदेववासुदेवेषु मध्ये नवमस्थानवत्तिनौ बहुजनप्रतीतौ इति कृत्वा तयोर्वर्णन कीदृशास्ते ? सभ्रातरो द्वन्द्वापेक्षया सपरिच्छदाः सपर्पदा-सपरिवाराम, तथा वसुदेवसमुद्रविजयौ आदी येपो ते वसुदेवसमुद्रविजयमादिकास्ते च ते दशाश्व तेषां दशार्हाणां मध्ये समुद्रविजय आदिमः वासुदेवश्च दशमः आह च यतः- "समुद्रविजयोऽ १ क्षोभ्यः २ स्तिमितः ३ सागरस्तथा ४ । हिमवान ५ चलश्चैव ६ धरणः७ पुरणस्तथा ॥१॥ अभिश्चन्द्रश्च ९ नवमो वसुदेवश्च १० वीर्यवान् इति । प्रद्युम्नप्रतिव-शंव-अनिरुद्ध-निपध-उल्मुक-सारण-गज-सुमुख-दुर्मु. खादीनां यदोरपत्यानां यादवाना अपुष्टाना-अर्द्धाधिकतिसृणां अपि कुमारकोटीनामपि हृदयदयिताः-चेतोवल्लभाः । एतद्विशेषण एतदाश्रित्य समुदायस्याऽपि विशेषणं, यथा राजताः सौवर्णाः कुलपर्वता भवन्ति इत्युक्तं परं सौवर्णो मेरुर्गृह्यते तद्वत् ज्ञेयं । देवकराज. पुयाः देवक्या कृष्णमातुः रोहिण्या बलदेवमातुः तस्याः आनन्दलक्षणो यो भावस्तस्य नन्दनं वृद्धिस्तं करणशीलाः । तथा पोडश राज.

·मनव्या
मान-
वि० निः
अधर्मद्वारे
मैथुनसेवि-
नः बलदेव
वासुदेवव-
नसू-१५
॥७३॥
सहस्सवरणपणहिययदइया, णाणामणिकणगरयणमोत्तियपवालधणधन्नसंचयरिद्धिसमिद्धकोसा, हयगयरह-
सहस्ससामी,
गामा-गर-नगर-णेड-कव्यड-मईब-दोणमुह-पदणासम-संवाह-सहस्सथिमियणिब्युयपमुदित-जणवि-
विहसासनिष्फलमाण-मेइणिसरसरियतसागसेलकाणणआरामुजाण-मणाभिरामपरिमंडियस्स दाहिणड्डवेयड-
गिरिविभत्तस्स लवणजलहिपरिगयस्स छब्धिहकालगुणकामजुत्तस्स अद्धभरहस्स सामिका, धीरकित्तिपुरिसा,
परसहसानुयातमार्माः, पोडशानां देवीसहस्राणां चरनयनानां हृदयवल्लभाः, इदं विशेषणं वासुदेवापेक्षया ज्ञेयं, पुनः कीदृशाः ।
नानाविधा मणयचन्द्रकान्तायाः, रत्नानि कर्केननादीनि, प्रयालानि विद्रुमाणि, धनं गणिमादि चतुर्विधं तथा धान्यं चतुर्विंशति-
विधं तस्य समया-समूहस्तस्य ऋद्धिः तया समृद्धो भृतः कोशो-भाण्डागारो येषां ते तथा, हयगजरथानां सहस्रास्तेषां स्वा-
मिनः, ग्राम--आकर-नगर-क्षेटक-कर्यट-मडम्ब-द्रोणमुख-पत्तन-आश्रम-संवाहानां सहस्राणि एतेपामर्थाः पूर्वव्याख्याता.
स्तेषां स्वामिनः, स्तिमिता-निचला निर्भयत्वात् प्रमुदिताः ये जनाः हर्षवन्तः, विविधानि-अनेकजातीयानि यानि शस्यानि
धान्यानि तः निष्पायमाना मेदिनी यत्र तथा, सरोभिर्जलाशयविशेषः सरितो-नद्यः, तटाका-महत्सरांसि, शैला-गिरयः, कान-
नानि-सामान्यवृक्षोपेतानि नगरासन्नवर्तिनः, आरामा-दम्पतीरतिस्थानलतागृहोपेताः, उद्यानानि-पुष्पादिमवृक्षाः मनोभिरामास्तैः
परिमण्डितं यद्भरतार्द्ध तत्तथा तस्य, दक्षिणा वैतादयगिरिस्तेन विभक्तं चेति विग्रहस्तस्प, लवणसमुद्रेण परिगतं वेष्टितं तस्य, पद्विध-
१ मनुषदकं द्वादशमासैसेयं. वर्ग-शरत्-हेमन्त:शिशिर-यसंत-ग्रीष्माभिधानाः
॥७३॥

·गोहपरला, अइपला, अनिहगा, अपराजिगसत्तुमाहणरिपुसहस्समाणमहणा, साणुकोसा, अमचछरी, अपवला, अचंदा, मितमंजुलपलाया, हसियगंभीरमाहुरभणिया, अन्भुवगयवच्छला, सरपणा, लक्रवणयंजणगुणोपवेगा, माणुम्माणपमाणपडिपुनसुजायसव्यंगसुंदरंगा, ससिसोमागारफंतपिपवंसणा, अमरिसणा, पर्यडडंढप्पयार- फालस्प प्रापकरूपस्य ये गुणाः कार्याणि वैः क्रमेण-परिपाटया काम-अत्यधं सुखं तेन युक्तस्य, अर्द्धभरतस्य भरतार्द्धस्य स्वामिका- नाधाः । धीराणा वीराणां या कीर्तिस्तत्प्रधानाः पुरुषाः ओपेन-प्रवाहेण अच्छिन्नं अत्रुटितं पलं प्राणो येषां ते अतिशायिपलाः, पुरुषान्तरयलान्पनिकान्नाः, अनिहताःन केनाऽपि मारिताः, अतएव परैः शनुभिः न निर्जिवाः तान् शत्रून मर्दयन्ति येते तथा, रिपूर्णा गहसं रास्ग मानो-दर्पः तं मर्दयन्ति ते रिपुसहसं तस्य मानमर्दनाा, सानुकोशाः आश्रितानां सदयाः अमत्सरिणः-परगुणग्राहिणः, कापिकादिनापारहिना अचपला, अनिमिनकोपरहिना अचण्डा, परिमितः कार्योत्पन्ने तदपि मञ्जुलो-मधुरः प्रलापो-जल्पनं येगा ते, तेषां पाठान्तरे मधुरपरिपूर्णसत्यवचना इत्यर्थः, । हसित ईपत् स्मितं गम्भीरं-अतुच्छं मधुरं आयतिशुभं भणित येषां ते राथा, अलीकतं वात्सल्यं-हितं गैस्ते तथा, शरणदायकत्वात् शरण्याः शरणागतवनपारविरुदधारकाः, लक्षणानि यथा- अस्थिव्याः सुगं मांसे, त्यचि भोगाः स्त्रियोऽक्षिषु । गती यानं स्वरे गाज्ञा, सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥१॥ राधा ज्यअनानि मपीतिलकादीनि तपोयों गुणस्तेनोपेता ये ते । मानमष्टोत्तरशताइलिविंशत्याधिक वा, उन्मान-जलद्रोगाभा- तुलारोपितेन जलन/डिककोदितः प्रमाणोपेतः प्रतिपूर्णः इन्द्रियावयवादिभिः तेन सुजातं सुविभक्तं तैः सङ्गिः सुन्दराणि अगानि २ प्रगतरे मान जलयोणप्रमाणता उन्मानं तूलारोपितस्यार्थभारममाणता ·मतप्पाकर रणशाना वि० पूनिः अधर्मद्वारे मैथुनसेवि- ना बलदेव वासुदेवच- नं ख-१५ ॥७॥ गंभीरदरिसणिजा, तालद्धउन्धिद्धगहलकेऊ, पलवगगजंतदरितदप्पितमुट्टियचाणूरमूरगा, रिद्ववसनधातिणो, फेसरिमुहविष्फाडगा, परितनागदप्पमद्दणा, जमलज्जुणभंजगा, महासउणिपूतणारियू, कंसमउडतोडगा, चाहरुकट्यादीनि चेषां ते तथा, शशिवत् सौम्पाकार आह्लादकत्वात् कान्त-मनोहरं प्रियं-प्रेमकथक दर्शनं येषां ते तथा । अमर्पणा अपराधाऽसहिष्णयः, अथवा अमसिणा कार्येषु अनलसा-समसृणा, प्रकाण्डः प्रचण्डो वा दुःसाध्यसाधनीयत्वात् प्रचण्डदण्डप्रकार आशाविशेपो येषां ते तथा । अलक्ष्यमाणहृदयत्वेन गम्भीरं दर्शनीयं दृश्यं येषां ते, गुढाकारेगिनत्वात् गुप्तमन्त्राः सर्वत्र कर्मधारयः । तालो-पृक्षविशेषः ध्वजः-केतुर्येपां ते तथा, उच्छ्रितो-उन्नतो गरुडकेतुर्येपो ते तथा द्वन्द्वः । रामकेशवाः बलयन्तः गर्जन्तः अस्माकं को मतिमाठः ? इति शब्दं कृतवन्तः, दरितानां दप्तानां मध्ये सजातदपिका ये ते तथा । मुष्ठिकनामानं तथा चाणूराभिधान मल्लं मूरयन्ति चूर्णयन्ति ये ते तथा, पूर्व बाल्यावस्थायां कसेन कृष्णवधार्थ राजसमक्षं मल्लौ मुक्ती, तत्र बलदेवेन मुष्ठिकमाल्लो, कृष्णेन घाणूरमालो इतन, इतधान्यान्यपि विशेषणानि कानिचिद् ज्ञेयानि बलइरिसम्बधीनि । कंससत्कं रिठाभिधानपभं पातयन्तीति, केशरि- मुखविस्फाटकाः-विदारका इदं विशेषणं प्रथमहरिमाश्रित्य स हि त्रिष्टाभिधानो हरिर्जनपदोपद्रवकारिणं विपमगिरिगुहायासिन सिंह उत्तरा धरोष्ठग्रहणेन विदारयामासेति श्रुतिः अथया कंससत्कफेशिनामा दुष्टाश्चस्तन्मुखदारकाः कृष्णः कूपरप्रसेपेण दारितवान् । दृसनागदर्प- मथनाः स हि यमुनाहृदवामिनं पोरविष नाग पनग्रहणार्थ तवाऽवतीर्यमधितवान् इदमपि कृष्णंमाश्रित्य विशेषणं । यमलार्जुनभंजकाः इदमपि कृष्णमाश्रित्य विशेषणं स हि पिटवरिणौ विद्याधरी रथारूढस्य गन्छतो मारणार्थ पथि विकृविती यमलार्जुनपृक्षरूपी रथस्य मम्येन गच्छतस्वौ चूर्णिमतवानिति 1 वथा महाशनि-पुतनारिपुमर्दका इदमपि कृष्णस्य विशेषणं.कृष्णपितृरिपोर्महाशनिपुतना- 11७॥

·| जरासिंघमाणमहणा, तेहि य अविरलसमसहियचंदमंडलसमप्पभेहिं सूरमिरीयकवयंविणिम्मुयंतेहिं सपति- भियानयोविंधाधरयोपितोः विकुर्पितलम्यगात्रयोर्यालावस्थकृष्णपक्षपातिदेवतया विनिपातिते इति श्रुतिः। कंसमुकुटमोटका इदमपि कृष्णविशेषण-पदा कृष्णेन मल्लो निपातितस्तदा मथुरेशः केशवाऽमर्णतस्तमाकारितवान् सोऽपि पर्पद्यागत्य युयुत्सुः व्युद्गीर्णखो मुकुटदेगे गृहीत्वा सिंहासनात् भुवि समाकृष्य पातितवान् । तथा जरासङ्घमानमथनाः राजगृहेशं जरासच नवमपतिहरि संग्रामप्रवृत्तं कसमारणकुपितं मारितवानिति । तथा तैरातपत्रैचिराजित इति सम्बन्धः । अविरलानि-धनानि शलाकावत् समानि-तुल्यानि एकत्वेन राहितानि वादशानि यानि चन्द्रमण्डलानि शशधरविम्यवत् प्रभा येषां तानि चन्द्रमण्डलसमप्रभाणि तैः चन्द्रमण्डलसमप्रभः, पुनः कीदृशः ? मुरमरीचयः-आदित्यकिरणास्ते इव परमरीचयस्तेषां कवचं परितस्तेजसः प्रसरात् तं प्रति विनिर्मुश्चभिः । पाचनान्तरे पुन- रातपत्रवर्ण एवं दृश्यते- 'अब्भपडल पिंगुलुअलेहिं अभ्रपटलानीवाभ्रपटलानि बृहच्छायाहेतृत्वात् , पिङ्गलानि-कपिशानि सौवर्णशलाकामयत्वात् , उज्वलानि-निर्मलानि यानि तथा तैः । अविरलसमसहियचन्दमण्डलसमप्पहेहि-अविरलं घनसहित सम्पूर्ण यत् चन्द्रमण्डलं चन्द्र- पिग्यं तव समा-सदृशा प्रभा येषां तानि तैः। मंगलसयभत्तिच्छेयचित्तियखिखिणिमणिहेमजालविरइयपरिगय-परंतकणयघंटियप- यलियसिणिखिणितसुमहुरसुइसुहसद्दालसोहिएहि-माङ्गल्यानां या शतसङ्ख्यास्तासां भक्तयो रचना छेकेन-निपुगशिल्पिना चित्रि- जानि यानि तानि तथा किंकिणीभिक्षुद्रषष्टिकाभिर्मणिहेमजालेन-पररत्नकनकजालकेन कृतेन विशिष्टरतिदेन या परिंगतानि-सग- .१ गन्त्रीकपयो गन्त्रीसमारोपितयाल्यावस्थरप्णयोः २.उत्कीर्ण ·नमान. गि निः नाष्टिनानि पानि तानि गधा पर्यन्तेषु-मान्लेषु कनकटिकाभिः कम्पमानाभिः खिणिखिणायमानाभिः सुमधुरः शुचिः-पवित्रो अधर्मद्वारे निरपभ श्रुतिमुखय यः शन्दस्तेन अलं-अत्यर्थ शोभितानि त।। सपयरगमुत्तदामलंयंतभूपणेहि-सातरकाणि-आभरणविशेषाणि । मैथुनसेवि- यानि गुगादामानि-मुक्ताफलमाला लग्यमानानि-प्रलम्बमानानि भूपणानि तथा तैः । नरिंदयामप्पमाणरुंदपरिमंडलेहि-नरेन्द्राणां नः बलदेव वामप्रमाणन-प्रमारिनेन भुजगुगलमानेन रुन्दानि-विस्तीर्णानि परिमण्डलानि यानि तैः, सीपाययवायवरिसविसदोसणाराएहि-शीवात वासुदेव- पगाविपदोषाणां नामकः । निमिररपमलपलपडलपाडणपदाकरेहि-तमो-वान्तं रजो-रेणुः मलोऽशुचिरजस्तेषां बहुलं-धनं यत्प वर्णन टकं पन्दं गमा प्राउिनी-नाशिनी या प्रभा-शान्तिस्तत्कराणि तत्कारीणि यानि तथा तैः । मुद्धाहसिवच्छायसमणुबदेहि-मी- सू-१५ गनर मुसं-क्यं तपोः गिरा-निरुपद्रवा या छाया-आतपनिराकरणलक्षणा तया समनुपद्धानि अनवच्छिन्नानि यानि तानि तैः। विरलिपदंडगजिपहि-पड़पमपदण्डपु मजिनानि-पितानिनानि यानि तानि तथा नैः । यदरामयविस्थिण्पणिउणजोइयअडसहस्स- पकचगिलागनिम्मिपहि-यनगपविस्तीर्णा शलाकानिवेशनस्थाने निपुणेन शिलिपना योजिता-निवेशिना अटोनरसहरसंख्या या पथनगलाकामाभिनिमितानि नधा नैः। मुविमलरपयमुग्छदाहि-गुप्लु विमलेन रौप्येन-रजतेन मुष्ठु छदितानि छादिनानि गानि नगा नै,। निउणोरिपमिमिमिर्मिनमणिरयणसूरमंडलपितिमिरकरनिग्गयपडिहयपुगरवि पगोवयंतचयलमरीइकवयं विणि- गगनदि-निगुणैः कुमलैः शिल्पिमिनिपुर्ण यया भाति तथा ओपिनानि मिसिमिसायमानानि-चिकिचिकापमानानि यानि मणयश्च ग्नानि नेगा गम्पन्धि यन्मरीचिकन-किरणयन्दः साहमिय भूतं, किंभूतं ? नूरमण्डलस वितिमिरा-विहतान्धकाराः किरणा ७५॥ निर्गना-भापतिता विपतिहनाः-प्रतिस्पलिताः मन्तः प्रत्ययपतन्तः प्रतिनिवर्चमाना यतः वराया-तम वनश्चलमरीचिकवचमित्यर्थे ·देहि आपयत्तेहिं परिवतेहि विरायंता, ताहि य पयरगिरिकुहरविहरणसमुद्वियाहिं, निरुपयरमरपच्छिम- सरीरसंजाताहिं अमइलसेयकमलविमुकुलुज्जलित रययगिरिसिहरविमलससिकिरण-सरिसकलहोयनिम्म- लाहि पवणाहग-पवलचलियसललिगपणधियधीइपसरियखीरोदगपवरसागरुप्पूर चंचलाहिं माणससरपसरपरि- गमासो सेयः । नद् विनिमुशभिरित्यधिकत्येति याचनान्तरार्थो लिसितः ग्रन्थकता श्रीमज्ञानविमलरारिणेति । पुनः किंविशिष्टः सप्रतिदण्डैः अतिमहान्तत्वात् एकेन दण्डेन धारयितुमशक्यत्वात् प्रतिदण्डोपेतैः तादृशैः आतपत्रः छत्रैर्भिय- | माणविराजमाना इनि व्यक्तं, वैध अतिशयवद्भिधामरैः कलिता इति सम्बन्धः । किम्भूतैः प्रवरगिरेयत् कुहरं तत्र यत् विचरण गामिति अध्याहारः, तस्मिन् समुद्धृतानि-उत्क्षिप्तानि कण्टकशाखिनि च लग्नभयतो यानि तानि तथा तैयामरैः सूत्रे तु चामर- शब्दस्य सीत्वं विवक्षितं दृश्यते । निरुपहतं-निरोगत्वेन निरुपद्रवं चमरीगयो यत् पश्चिमशरीरं-देहपथाभागः पुन्छप्रदेशस्तत्र | जागानि-उत्पन्नानि तथा तैः। अमलिन-निर्मलं पाठान्तरे आमलित-आमृदितं सितं-श्वेतकमलं पुण्डरीक, विमुकुलं-विकसितं उज्वलितं दीप्तं यत् रजतगिरिशिखरं विमलाथ ये शशिनचन्द्रस्य किरणा:-रश्मयः तत्सदृशानि वर्णतो यानि तानि, तथा कलधौतवत्-रजतवत् | निर्मलानि यानि तैः सर्वत्र कर्मधारयः ततस्तैः । पवनाहतो-चायुना ताडितः सन् चपलं यथा भवत्येवं चलितः सललितं प्रवृत्त इव सललितप्रता-प्रवरितः वीचिभिर्महत्काहोल उत्स्यूताः क्षोरोदस्य-प्रवरसागरस्य य उत्पूरो-जलपूर इव तद्वत् चञ्चलानि यानि नया त । एताशानि चामरागि इंसवधूपमयाऽऽह-मानसाभिधानस सरसः प्रसरे-विस्तारे. परिचितोऽभ्यस्त आवासो-निवासो | पिशदा-घालो घेपो-नेपथ्यं पासां वास्तथा ताभिः, कनकगिरिशिखररांश्रिवाभिः। अवपात-उचैर्भूत्वा न्यग्प्तनं, उत्पातो-न्यग्भूय ·प्रसपाक रग मान. वर्णनं चिषायासविसदसाहिं कणगगिरिसिहरसंसिताहिं उवायउष्पानचवलजयिणसिग्यवेगाहिं हंसवधूयाहिं चेव अधर्मद्वारे कलिया, नाणामणिकणगमहरिहतवणिज्जुञ्जलविचित्तडंडाहिं सललियाहिं नरवतिसिरिसमुदय पगासणकरीहिं । मैथुनसाव- विनिरपणुग्गयाहिं समिद्धायकुलसेवियाहिं कालागुरु-पवरकुंदुरुक-तुरुकधूयवसवासविसदगंधुयाभिरामाहिं नः बलदेव चिलिकाहिं उभयोपासपि नामराहिं उचिवप्पमाणाहिं सुहसीतलवातवीतियंगा, अजिता, अजितरहा, हलमु वासुदेव- ॥७३॥ मलकणगपाणी, संग्यचमगयसत्तिणदगधरा, पयरुजलसुकतविमलकोथूभतिरीडधारी, कुंडल उजोबियाणणा, उमभवनं तयोधपलयन् जविनो-वेगवन्तस्तद्वत् शीघ्रो वेगो-गतिर्यामां तास्तथा हंसवधूभिरिव-सहचरीभिरिव चेव-निश्चितं नित्यं नामरधारिकाभिः कलिता-व्याप्ता वासुदेवाः प्रक्रमत्वात् । पुनरपि किंभूतैयामरैः नानाविधमगयो-रत्नानि कनकं-पीतवर्ण महाय- पहुमूल्य यन् तपनीयं-रक्तवर्गसुवर्ण एतेषां उज्वला विचित्रा दण्डा येषां ते तैः । सललितैः-लावण्पयुक्तः नरपतिश्रीसमुदयप्रकाशन- कर रेवादगास्तैः कृत्या राज्पलक्ष्मीलक्ष्यते, प्रवरसचनोगतः-पचनविशेपनिर्मापितं हि शिल्पं प्रधानं भवति, समृद्धसजाल सेविताभिः एनापना असमृद्धराजालस्य तु तद्योग्यताऽपि नैय, कालागुरु:-कृष्णागुरुः कुन्दरुक्कं श्वेतगन्धद्रव्यं प्रवरतुरुक-चीडारसः सिल्हक- गन्धयं एवालवणो यो घूपस्तद्वासनया यो विशदः शब्दः गन्धो-गुणविशेषः उधूत-उद्भूतो-अभिरामो रम्यो येषां नानि तथा तैः, निधिकाहिति-दीप्यमानः, उभयोरपि पार्थयोः चामरः उत्क्षीप्यमाण:ज्यमानः सुखशीतलवातदानेन चामरागामेत्र चीजितानि अहानि वेगा ते वया । अजिता-अपराजिताः परैरिति गम्यं । अजितरथा-अपराभूतरथा वर्मनि इति सर्वत्राऽस्खलितरथा इत्यर्थः, ॥७६॥ दलं-वीरं मुगलं-उखलं खण्डनकाष्टं तदाकारं शखं कनको चाणस्ते पाणौ-हस्ते येषां ते बलदेवमाश्रित्य विशेषणमिदं । शंखः- ·पुंडरीयणयणा, एगावलीकंठरतियवच्छा, सिरिवच्छसुलंछणा, वरजसा, सव्योउय-सुरभिकुसुमसुरइय-पलंघसो. हतयियसंतचिल्लवणमालरतियवच्छा, अट्ठसयविभत्तलक्खण-पसत्थसुंदरविराश्यंगमंगा, मत्तगयरिंद-ललि- यविकमविलसियगती, कडिसुत्तगनीलपीतकोसिनवाससा, पवरदित्ततेया, सारयनवथणियमहुरगंभीरनिद्धघोसा, पाञ्चजन्याऽभिधानः, चक्र-सुदर्शनं, गदा-कौमुदिकी नाम्नी, शक्तिस्त्रिशूलविशेपः नन्दकाभिधानः खगा एतान् धारयन्ति ये ते इदं च वासुदेवमाश्रित्योक्तं। पुनः प्रवरः प्रधानः उज्वलः सुकान्तः-सुष्ठुरम्यो विमलो-निर्मला कौस्तुभो-वक्षोमणिः तथा तिरीटं-मुकुटं| तान् धारयन्ति ये ते तथा । कुण्डलेन-कर्णाभरणेन उयोतितं द्योतितं आननं येषां ते तथा । पुण्डरीकं-पत्रं तद्वद् नयने येषां ते तथा। एकावली कण्ठे रचिता-कृप्ता उरसि-चक्षसि हृदये येषां ते । श्रीवत्सः प्रतीतः स एव लाञ्छनं येषां ते उन्नत चतुरस्रोतर्वृत्तः श्रीवत्सः कथ्यते । परं-प्रधानं यशः सर्वदिग् प्रसरं येषां ते तथा, एकदिग्गामिनी कीर्तिः सर्वदिग्गामुकं यश इति वचनात् । सर्व कैः-सर्वसामयिकैः सुरभिः-सुगन्धिकुसुमैः सुरचिता प्रलम्बा शोभमाना विकसन्ती-विकचा फुल्लिता चिल्लिका-दीप्यमाना या चनमाला मालाभरणविशेषा रतिदा या वक्षसि येषां ते तथा । अष्टशतेन विभक्तलक्षणानां स्वस्तिकादिचिन्हानां प्रशस्तानि-सुन्दराणि विराजितानि च अङ्गोपाङ्गानि येषां ते तथा । मत्तो-दृप्तो यो गजारेन्द्र-ऐरावणस्तद्वत् ललित:-सविलासो यो विक्रमः चंक्रमणं गमनं सद्वव विलासयुक्ता-विलसिता गतिर्यपां ते वथा । कटिसूत्रप्रधानानि नीलानि पीतानि च कौशेयकानि-वस्त्ररूपाणि -वासांसि येषां ते तथा । एतावता नीलवस्खा: बलदेवाः पीतवसनाः वासुदेवाः । पुनः कीदृशाः ? प्रवरदीप्ततेजसः-प्रधानभासुरकान्तयः । शरदि भवः शारदः-शरत्कालोत्पनो नवीनो यो पनी-मेपस्तस्य स्तनित-गजितं तद्वन् मधुर:-कर्णसुखकृतगम्भीरोज्गाधः स्निग्धो मन्द्रो मोपो-

·MA
प्रशव्यारु-
रण शान
वि० पृत्तिः
अधर्मद्वारे
माण्डलिक-
देवकुरुत्तर
कुरुवर्णन
||७७॥
नरसीहा, सीहविकमगई, अत्यमियपवररायसीहा, सोमा, वारवइपुन्नचंदा, पुवकयतवप्पभावा, निचिट्ठसंचिय.
सुझा, अणेगवाससयमाउवंता भन्नाहि य जणवयपहाणाहि लालियंता, अतुलसफरिसरसरूवगंधे अणुभवेत्ता
तेचि उवणमंति मरणधम्म अवितत्ता कामाणं ।।
भुमो मंडलियनरपरदा, सबला, सअंतेउरा, सपरिसा, सपुरोहियामचदंडनायक-सेणावति-प्रतिनीति-
पनियेषां ते तथा । नरेणु सिंहा-दुर्द्धर्पलाद सिंहस्स इव विक्रमथ गतिथ येषां ते तथा। अत्यमियत्ति-येषु बलदेवादिपु मध्ये अस्तं-
गतौ रामकेशवो येषां ते एतावना यस्मिन् वंशे बहवो राजानो रामकेशवाः इति व्याख्यानं, अन्यपक्षे तु अस्तमिता ययोरग्रे प्रवरा
राजसिंहा येषां ते तथा, 'दीर्घत्वं प्राकृतशैल्यात्' अथवा तेऽपि अस्तंप्राप्ता इति । सौम्याकृतित्वात् सौम्याः । द्वारावत्या आनन्दकत्वात्
पूर्णचन्द्रा ये ते तथा । पुनः कीदृशाः ? पूर्वकृतनपाप्रभावाः-पूर्वभवाचीतपोमाहात्म्यवन्तः, निविष्टप्राक्तनपुण्योदण्तः सश्चित-संभृतं
सुखं इन्द्रियजन्यं यस्ते तथा। अनेकार्पशतप्रमाणमायुष्मन्तः अनेकपदेन वर्षसहस्त्रादि ग्राह्यं । भाभिः-स्त्रीमिः कीदृशाभिर्जनप-
दप्रधानाभिर्देशेषु रत्नतुल्याभिः ताभिलालितं-पालितं अङ्गं येषां ते तथा । अत एव अतुलान्-अनुपमानान् शब्दरूपरसगन्धस्पर्शान्
अनुभवन्तो-पघायोग्यमापालयन्तः अनुभूय च ते अपि बलदेववासुदेवा यद् प्राप्नुवन्ति मरणधर्म-मरणसमयं, कीदृशाः सन्तः ?
कामानां-विपयाणां अनुप्ताः सन्तो विषयपिपासिताः एव नियन्ते ।
भूयो वारंवार तथा इत्यर्थः, मण्डालिफनरेन्द्राः-मण्डलाधिपतयः तद्वदेव, कीदृशाः ? सबलाः सकटका-बलसहिताः, सान्तः
पुराः-शीसहिवार, सपर्पदा-सपरीवाराः, सपुरोहिताः-शतिरुकर्म कारिगस्तैः अमात्यैश्च सहिताः, पुनः कीदृशाः ? सर्वे-सकला ये
॥७७॥

·फुसला, नाणामणिरयण-विपुलधणधनसंचयनिहीसमिद्धकोसा, रजसिरिं विपुलमणुभवित्ता विफोसंता, यलेण मत्ता तेवि उवणमंति मरणधम्म अवितत्ता कामाणं । मुन्नो उत्तरकुरुदेवकुम्वणविवरपादचारिणो नरगणा भोगुत्तमा भोगलवणधरा, भोगसस्सिरीया, पसत्य- सोमपडिपुण्णख्यदरसणिज्जा, सुजातसचंगसुंदरंगा, रत्तुप्पलपत्तकेतकरचरणकोमलतला, सुपइट्वियकुम्मचारु- दण्डनायकाः-दण्डकारः सेनापतयः स्कन्धावारस्थापनाधिकारिणः मत्रिगो-विचारकारकाः मत्रिगः, नीतिः सामदानभेददण्डादि- कारकास्तस्यां कुशला-प्रवीणाः। नानाप्रकारा मणयश्चन्द्रकान्तायाः रत्नानि-तनादीनि विपुलं-विस्तीर्ग धन-धान्यानां सञ्चयः-. निधिभिश्व समृद्धः-परिपूर्णः कोशो-भाण्डागारो येषां ते तथा । विपुला-महत्तमा राज्यश्रियं-राज्यलक्ष्मी अनुभूय च विक्रोशन्तः-- परान् आक्रोशयन्तः, अथवा मानेन विकाशान्तः तथा विगतकोशाः सन्ता, तथा चलेन मत्ताः दृप्तास्सन्तः, तेपि तादृशा अपि प्राप्नुवन्ति मरणधर्म-परलोकं अतृप्ताः कामानां भूयो भूयो वारंवारं । अथ युगलिकानामपि नदेवं दर्शयति-तथा उत्तरकुरुदेवकुरूणां क्षेत्राणां यानि बनविवराणि तेपु पादचारिणः-चरणचारिणः पानाभागात् पे वे नरगणा-युगलिकनरा देवकुरु-उत्तरकुरुग्रहणादन्येऽपि हेमवत्-रम्पक्-हरिवरण्ययतकादीनां ग्रहणं कृतं । भोगेः उत्तमाः प्रधानास्तादृशाः नराः, भोगसूचकानि लक्षणानि स्वस्तिकादीनि धरन्ति ते भोगलक्षगधराः, भोगैः सश्रीका: भोगैः शोभमानाः, प्रशस्तं-प्रतिपूणे सौम्यं आकृतिरूपं येषां ते, अतएव दर्शनाहीः, तबस्सुजातं निर्मितं सर्वाङ्गेषु सुन्दरं प्रधानांगा इति पूर्व- १ अस्मिन् दि नरो युगलियो भवेत् ·प्रश्वव्याफ रण गाना वि० पृत्तिः अधर्मद्वारे माण्डलिक- देवकुरूत्तर कुरुवर्णन ||७८ पलणा, अणुपुत्र्यसुसंह गुलीया, उन्नयतणुतंपनिद्धनख्या, संठितमुसिलिगुढगोंका, एणीकुरुर्विश्वत्तवाणुपुव्यि जंघा, समुग्गनिसग्गगूढजाणू , परवारणमत्ततुल्लविकम-विलासितगती, वरतुरगसुजायगुज्झदेसा, आइन्नह्य- चन् । पुनः कीटनाः ? रक्कोत्पलपत्रवत् कान्तानि मनोज्ञानि करचरणानां हस्तपादानां तलानि येषां ते, चरग-नख-पाणि-सना- दन्तच्छद-लोचनान्ताः सप्तरक्ताः सप्ताङ्गलक्ष्मीदा इति वचनात् । पुनः कीदृशाः ? सुप्रतिष्ठिनाः-सुप्रतिष्ठावन्तः सुस्थिराः कूर्मवत् कच्छपवत् चारयः शोभनाधरणा येषां ते तथा, अनुपूर्वग-परिपाट्या वर्द्धमाना हीयमाना या प्रती तसत्यत्वेन सुसंहता बना-अविरला- निच्छिन्ना अमुल्यो चेपां ते तया, वाचनान्तरे आनुपुयीसुजायपीवरंगुलिका पाठः। पुनः कीदृशाः? उन्नता तनमः-मुक्ष्माः ताना ताम्रपत् अरुणा स्निग्धा झगमगायमाना नखाः करजा येषां ते, संस्थानविशेषतया सुस्थिती सुश्लिष्टौ -सुघटितौ मांसलत्यात् अनुपलक्षितौ गूढी-गुप्तौ गुल्फी घुटको येषां ते वथा । एणी-मृगी तस्याः जना तथा कुरुविन्दस्तृगविशेषः तथा केशाभरणं का | वर्चवस्तात बलनको-दयरकविशेषः एतानीव वृो-वत्तुले अनुक्रमेण स्थूलस्थूले जो येषां ते वथा, तथा एण्यो-स्नायवः कुरुविन्दा:- कुटिलकाः व्यक्ता पृक्षविशेपाः तद्वत्ता जचा येषां ते इत्यपि व्याख्या। समुद्गऊ-सपिधानं पेटामं तद्वत् निसर्गतः-स्वभावतो मांस- लत्वान गई-गुप्त अनुपलक्षिवे जानुनी येषां ते तथा, वरवारणस्प-मचेभस्प तुल्या-सदृशो विक्रमो-विशिष्टकमन्यासः-पादन्यातस्तेन विलासिता-बिलासेन युक्ता मन्धरा गति-गमनं येषां ते तथा । वरतुरगस्पेव सुजाता-सुनिष्पन्नः गुवदेशो-लिङ्गलक्षणोऽधययो वेषां ने नथा, लघुगुममेदना इत्यर्थः । आकीणों जात्यवस्तद्वत् निरुपले पार-पुरीपादिमलानाविलाः, प्रमुदितो -हृष्टो यो वरतुरुनः सिंह न्य "१ नलोपानी परर इति भाग २ घुटण इति भाषा ||७८॥

·Cins व्व निरुवलेवा, पमुइयवरतुरगसीहअतिरेगवटियकडी, गंगावत्तदाहिणावत्ततरंगभंगुर-रविकिरणयोहियविको. सासंत-पम्हगंभीरविगडनाभी, साहुतसोणंदमुसल-दप्पणनिगरियपरकणगच्छरसरिस-वरवइरवलियमज्झा, उज्जुगसमसहिय-जचतणुकसिणणिद्धआदेज-लडहसूमालमउयरोमराई,झसविहगसुजातपीणकुच्छी,झसोदरा, पम्हविगडनाभा[संनतपासा]संततपासा, सुंदरपासा, सुजातपासा, मितमाइयपीणरइयपासा, अकरंडपकणगा- ताभ्यां सकाशात् अतिरेकेण अतिशयेन वर्तिता-वर्तुला कटियेषां ते तथा । गङ्गाया आवतः-पयसां भ्रमस्तद्वत् दक्षिणावर्ता-तरङ्ग- भङ्गुरा च रविकिरणैर्योधित-विकाशीकृतं यत्पद्म-कमलं तद्वद्गम्भीरा चिकटा घना नाभिर्यपां ते एतावता निम्ना अगाधा विकाशवती अरोमा नाभिः । संहित-संक्षिप्तं यत् शोणदं-दन्तकाष्ठं, मुशलं प्रसिद्ध, दर्पणगण्डो-दर्पणहस्तः निगरियत्ति-निगरिका-भूषा तया शोधितं यत् वरं-प्रधानं कनकं तस्य यः सरु:-खगादिमुष्टिः एतेषां द्वन्द्वः तै सदृशो यः वरवज्रवत् वलितः-क्षामो मध्यो-मध्यभागो येषां ते तथा । ऋजुकानां-अवक्राणां समानां आयामादिप्रमाणतः संहतानां धनानां सहजतस्तनूना-सूक्ष्माणां कृष्णानां स्निग्धानां आदेयांनां प्रशस्यानां सौभाग्यवतां वा लडहानां प्रलम्बानां सुकुमालानां-कोमलानां कमलवत् मृदुकानां रोम्गां-तनूरुहाणां राजि:-श्रेणिर्येषां ते. तथा । झपविहगयोखि-मत्स्यपक्षिणोरिव सुजातौ पीनौ कुक्षी-पार्थप्रदेशौ येषां ते तथा । झपवत्-मत्स्यवत् उदरं येषां ते तथा, पद्मवत् विकटा नाभिर्यपां ते इदं विशेषणं न पौनरुक्त्यं पूर्वोक्तविशेषणस्य बाहुल्येनपाठात् । सन्नती-अधो नमन्तौ पाश्वी प्रतीतो येषां ते तथा, संगतपार्था-युक्तपार्था, अत एव मिलित-सुघटितपाङ, सुन्दरपार्था-शोभनपार्था, सुजातपार्धा-पार्श्वगुणोपेतत्वात् , मितौ-मानोपेतो १ दगठिति इति भाषा - ·“मनग्याकन अधर्मद्वारे माण्डलिक वर्णन सू-१५ १ अक. पगनिम्मलमुजाय निस्वयदेहधारी, कणगसिलातलपसत्वसमतल-उवइयविच्छिन्नपिहुलवच्छा, जुधसैनिभपी- परश्यपीयर-पउद्दसंठियसुसिलिट्टविसिहलहसुनिचित-घणथिरसुबद्धसंधी, पुरवरवरफलिहवटियभुया, भुय ईस. रणशान वि० शनि रपिपुल भोगआपाण-फलिउच्छूद्धदीयाहू, रत्ततलोचतिय-मउपमंसलसुजायलक्खणपसत्य-अच्छिद्दजालपाणी | मात्रिको प्रमाणयुक्तौ तथा मितौ दीर्घन्येन मातृको-पंशुलिकादिभिः चउसहि पिद्विकरंडया इत्यादिवचनात् पीनौ-पुष्टौ रचितौ ॥७९॥ कतो निर्माणनाम्ना पाश्वी येषां ते तथा, अथवा मिती मातको एकार्थी शब्दौ इति अथवा तिदी पाचौं येषां ते तथा। पुनः कीदृशाः ? रण्डुकं मांसोपचितत्वेन अविद्यमानपृष्ठिपार्थास्थिकिकसं यथा भवति तद्वत् तथा कनकरुचकं स्वर्णाभरणं तद्वत् निर्मलं निरुपहतं रोगादि भिरनुपद्रुतं यत् देह-शरीरं तं धारयंति ते तथा । कनकशिलातलमिव प्रशस्तं प्रधान समतलं-अविषमरूपं उपचितं मांसलं विस्तीर्ण- विशालं पृथुलं गोपुरकपाटवत् वक्षो हृदयं येषां ते तथा। युग-शकटाङ्ग तत् संनिभौ युगसदृशौ पीनौ-मांसेन पुष्टी रतिदौ-रमणीयो पीचमै-महान्तौ प्रकोष्ठौ कलाचिकादेशी तथा संस्थिता-विशेषसंस्थानयन्तः, सुश्लिष्टाः सुघटिता लटा-मनोज्ञाः सुष्ठ निचिता-घना नि पिडाः स्थिरा निचला सुबद्धा वशात्रादिभिः सुबद्धाः सन्धयोऽस्थिसन्धानानि येषां ते । पुरपर-फलिंहनगरद्वारपरिघवद्वरार्गलापत् वनुलो- पृत्तौ भुजौ-याहू येषां ते तथा। भुजगेश्वराः-सर्पवामिनो शेपनागादयः तेषां यो विपुलो-महान् विस्तीणों यो भोगः-शरीरं कायस्तद्वत् आदेयो रम्पो या परिघार्गला उद्धत्ति स्वस्थानादवक्षिप्तो-निष्कासितस्तद्दीपी याहूर्येषां ते तथा । रक्तं तानं तलं अधोभागो यस्मिन् वादृशौ उपचितौ-मांसेन पुष्टौ मृदुको-कोमलौ मांसलौ सुजातौ सुनिष्पन्नौ लक्षणानि खस्तिकादीनि तैः कृत्वा प्रशस्तौ शोभनौ अच्छि- ॥७९॥ १फला भाग ·पीवरसुजायकोमलवरंगुली, तंवतलिणसुइरुइलनिद्धनक्खा, निद्धपाणिलेहा, चंदपाणिलेहा, सूरपाणिलेहा, संख. पाणिलेहा, चक्रपाणिलेहा, दिसासोवस्थियपाणिलेहा, रविससिसंखवरचकदिसासोवत्थियविभत्तसुविरइयपा. णिलेहा, वरमहिस-चराह-सीह-सर्दूल-रिसह-नागवरपडिपुन्नविउलखंधा, चउरंगुलसुप्पमाणकंवुवरसरिस- ग्गीवा, अवडियसुविभत्तचित्तमंसू, उवचियमसलपसत्यसलचिपुलहणुया, ओयवियसिलप्पवालविफल. द्रौ अविरलांगुलिसमुदायौ पाणी-हस्तौ येषां ते तथा । पीवरा:-पुष्टाः सुजाता:-सुनिप्पन्नाः कोमला-मृदुला वरा:-प्रधाना अङ्गुलयो | येषां ते तथा । ताम्रा-अरुणाः तलिना:-सूक्ष्माः शूचयो-निर्मला रुचिराः-दीप्ताः स्निग्धास्तेजस्विनो नखा येषां ते, स्निग्धा-अरूक्षाः हस्तरेखा येषां ते, चन्द्रवत् अविपमा हस्तरेखा येषां ते, सूर्यकिरणवत् झगझगायमाना पाणिरेखा येषां ते, शङ्खवत् उन्नते पाणिरेखे येषां ते, चक्रवत् वृत्ता पाणिरेखा येषां ते तथा, दिक्वस्तिको दक्षिणावर्त इत्यर्थः तद्वत् कररेखा येषां ते, रविः-सूर्यः शशी-चन्द्रः शङ्ख:-कम्युः वरं-मधानं चक्रं दक्षिणावत्तों दिग्वस्तिकः विभक्ताः-विरचिताः सुविरचिता-सुनिम्मिता पागिरेखा येषां ते । वरा ये महिपाः-यमवाहनाः वराहाः-शूकराः सिंहाः शार्दूला-व्याघ्रविशेपाः ऋषभाः-पभाः नागाः-गजवराः प्रधानहस्तिनः तद्वद प्रतिपूर्णो विपुल:-विस्तीर्णः स्कन्धो येषां ते तथा, चत्वार्यङ्गुलानि सुष्टु प्रमाणं यस्याः, कम्युवरेण च-प्रधानशवेन सदृशीः उन्नतत्वा- बलियोगाभ्यां समाना ग्रीवा-कण्ठो येषां ते तथा, अवस्थितानि-न हीयमानानि बर्द्धमानानि सुविभक्तानि-विविक्तानि विचित्राणि च शोभयाऽद्भुतभूतानि श्मश्रुणि-कूर्चकेशा येषां ते तथा, उपचित-मांसलं प्रशस्तं शार्दूलस्येव विपुलं हेनु:-चिबुकं येषां ते तथा। १ हडपचीति भाषा

·मनच्याक
अधर्मद्वारे
माण्डलिक
देवरूपर
वर्णन
संनिभाधरोहा, पंढरससिसकल विमल-संख-गोखीर-फेण-कुंद-दगरयमुणालिया धवलदंतसेढी, अखंडता,
- अप्फुडिपदंता, अविरलदंता, सुणिद्धदंता, सुजायदंता, एतदंतसेढिव्व अणेगदंता, हुययहनिद्धत-धोयतत्ततव
वि० प्रनिः । गिजरत्ततला, तालुर्जीहा, गरुलायतउज्जुतुंगनासा, अवदालियपोंडरीयनयणा, कोकासियधवलपत्तलच्छा, आ-
णामियचावरुइल-किण्हाभराजि-संठियसंगयाययसुजायभुमगा, अल्लीणपमाणजुत्तसवणा, सुसवणा पीणमं-
॥०॥
पुनः कीदृशाः ? उपचिता-मांसला शिलाप्रवालं-विद्रुमं विम्यफलं-गोल्हाफलं तद्वत् सन्निभाः-सदृशाः अधरोटा रक्तत्वेन
दन्तच्छदा येषां ते, तथा पुनः कीदृशाः ? पाण्डुरं यत् शशिशकलं-चन्द्रखण्डं तद्वत् विमलं शंखवद् गोक्षीरफेनवत् कुन्दपुष्पवत् दक-
रजोवत् मृणालिका-पमिनीपालमजलबिन्दुवत् धवला दन्तश्रेणियेषां ते तथा, अखण्डाः परिपूर्णाः दन्ताः येषां ते, अस्फुटिता राजि.
रहिता दशना येषां ते, अविरला घना दन्ता चेपां ते तथा, स्निग्धदन्ता-अरूक्षदन्ता, सुजात-सुनिर्मितदन्ताः इवोत्प्रेक्ष्यते एकदन्त-
श्रेणिवत् संबद्धाः अनेकदन्ता, अपि द्वात्रिंशद्दशना अपि एकदन्तवत् दृश्यन्ते । पुनः कीदृशाः ? हुतं वहतीति हुनबहो-बहिस्तेन यत्
निधृतं-धमितं तदेव मलापनयनेन धोतं क्षालितं तप्तं तापितं यत् तपनीयं सुवर्ण तद्वत् रक्ततलं लोहितरूपं तलं तादृशं तालु
जिता येषां ते तथा । गरुडस्येय आयता-दीर्घा ऋज्वी-सरला तुङ्गा-उन्नता नासा येषां ते तथा, अवदालित-विकसितं यत्पुण्डरीकं-
धवलकमलं तद्वत् नयने-अक्षिणी येषां ते तथा, कोकासिते प्रमुदिते धवले पत्रले-पक्ष्मणी तद्वती ईक्षणे येषां ते तथा, आ ईपत्
आनामित-बालितं यत् चाप-धनुः तद्वत् रुचिरे शोभने कृष्णा-श्यामा अभ्रराजिसंस्थिते-कृष्णाम्रश्रेणियत् संस्थितकालमेघलेखावत्
संगते आयते मुनिष्पन्ने ध्रुवौ येषां वे चथा, भ्रमरौ आलीनौ-स्तब्धौ प्रमाणयुक्तौ ग्रहोलनयन अयणौ-कौ येषां वे तथा, सुष्टु
॥८॥

·सलकवोलदेसभागा, अचिभग्गययालचंदसंठियमहानिलाडा, उडुवतिरिव पडिपुन्नसोमवयणा, छत्तागारुत्तमं- गदेसा, घणनिचियसुपद्धलकवणुनय-कृडागारनिभपिडियग्गसिरां, हुयवहनिद्धतधोयतत्तंतवणिजरत्तकेसंत. केसभूमी, सामलीपोंडघणनिचियछोडियमिउविसतपसत्थसुहमलक्वणसुगंधिसुंदरभुयमोयगभिंगनीलकज- ल-पहभमरगणनिद्वनिगुम्यनिचिय-कुंचियपयाहिणावत्तमुद्धसिरया, सुजातसुविभत्तसंगयंगा, लक्खणवंज- श्रयण-ब्दोपलम्भनं येषां ते, पीनमांसलकपोलदेशभागाः पुष्टकपोलगल्लात्परभागाः, अचिरोद्गतस्य नवचन्द्रस्य यत् संसान वदत् महान् सलाटं भालं येप ते अष्टमीशशिमण्डलसदृशभाला इत्यर्थः, उडुपतिश्चन्द्रस्तद्वत्परिपूर्ण सौम्यवदनं येषां ते तथा, छत्रा. फारोनमांगदेशाः उष्णीपोन्नतत्वेन उन्नतशिरसः, पनो-लोहमुद्गरस्तद्वन्निविडं-निचितं सुबद्धं स्नायुभिः लक्षणोन महालक्षणं कूट- न्टाकारनिर्भ-सशिखरमरनतुल्यं पिण्डिकेव वर्नुलत्वेन पिण्डिकापमानं अग्रशिरः शिरोमं येषां ते तथा । हूतवहनिघूनधीतं तसं यत् तपनीयं-रक्तसुवर्ण तद्वत् रक्ता-लोहिता केसंतत्ति-कैशभूमिा-मस्तकत्वम् येषां ते तथा । शाल्मलिवृक्षविशेपः तस्य पौण्डं-फलं धन- निचित-अत्यर्थ निविडं छोटित घट्टितं तद्वत् मृदवा-सुकुमारा विशदा-विस्पष्टाः प्रशस्ता-माङ्गल्या सूक्ष्माः-लक्षगाः लक्षणवन्तः सुगन्धयः सद्व्येण वासिता इत्र सद्गन्धाः, सुंदराः-शोभनाः भुजमोचको-रत्नविशेषस्तद्वत् भृङ्गः-श्यामभ्रमरः कीटकविशेषः, नीलो-रत्नविशेषः, कजलमित्र कजलं अअनं प्रहृष्टो यो अमरगणः-प्रमुदितमत्तमधुकरनिकरस्तेषां गगः-समुदयस्तद्वतकान्तयः स्निग्धा निरम्याः समूहास्तादृशा निचिता-भृताः कुश्चिताः-वक्राः प्रदक्षिणावर्ताः तत्सदृशाः मूर्द्धजा:-शिरसिजाः केशा येषां ते तथा। १ भींगोडिया इति भाग २ नीलक इति भाषा ३ चींटलीया इति भाषा

·अधर्मद्वारे
माण्डलिक
वर्णनं
सू-१५
णगुणोक्वेया, पसत्ययत्तीसलकावणधरा, हंसस्सरा, कुँचस्सरा दुंदुभिस्सरा,सीहस्सरा, उज्न(ओघ)सरा, मेघसरा,
"प्रश्नव्यान
सुस्सरा, सुसरनिग्घोसा, बजरिसहनारायसंधपणा, समचउरंससंटाणसंठिया, छायाउजोवियंगमंगा छवी [पस-
रणज्ञान-
वि० वृत्तिः । त्यच्छची] निरातका, कंकग्गहणी, कवोतपविसपरिणामा, सउणिपोसपिटुंतरोरुपरिणया,पउमुप्पलसंरिसगंधुस्सा.
सुजात-सुविभक्तसङ्गताङ्गाः। लक्षणव्यञ्जनगुणोपपेताः द्वात्रिंशल्लक्षणधराः, हंसस्येव स्वर:-शब्दो चेपां ते तथा स्निग्धत्वात् ,
॥८॥
कौश्वस्येव खराः-सूक्ष्ममृदुत्वात्, दुन्दुभिवत्-खरा गम्भीरत्वात् , सिंहस्वरा-निरन्तरतादृग्रभावशब्दा न तु खरवत् हीनशब्दाः । ओघ-
खरा अत्रुटिताः शब्दाः, मेघवत्स्वराः, सुखराः कर्णयोः सुखत्यात् सुखरो आदेयः निर्घोपः शब्दो येषां ते तथा, वर्षभनाराचसंहननं
अस्थिनिचयो येषां ते तथा । तत्र 'रिपहो उ होइ पट्टो वजं पुण कीलिया वियाणाहि, उभओं मकडबंधो नारायं तं
चियाणाहि॥१॥ समचतुरस्रसंस्थानसंस्थिताः तत्र उर्व अधःकाययोः अंसजान्चोर्दक्षिणतो वामतो वामतो वा दक्षिणे, पर्यस्तिका निला.
डभागे समत्वं चतुरस्त्रमुच्यते, छापया-कान्त्या उद्योतितांङ्गोपाङ्गा, छवित्ति-प्रशस्तत्वचः, निरातङ्काः-नीरोगाः, कङ्कस्य-पक्षिविशेष-
म्येव आहारग्रहणं येषां ते अल्पाहारेण सन्तुष्टा इत्यर्थः । कपोतानां-पक्षिविशेषाणां परिणामो इति प्रतिश्रुतिर्येषां ते साशंका एव वर्तन्ते
मन्दकपायत्वात् , शकुनिः-पक्षिणीरिख तस्याः पोसंति-आफ्नमार्ग तद्वन् पुरीपोत्सर्ग निर्लेपा इत्यर्थः, पृष्टं अन्तरं पार्श्वदेशं उरू च जवा-
स्तेषु परिणताः-परिपक्वा इत्यर्थः । पद्म-कमलं उत्पलं-नीलोत्पलं तत्सदृशो गन्धो यस्य स तथा तेन श्वासेन सुरभि-सुगन्धि वदनं
१ ऋभस्तु भयति पट्टो वजे पुनः किलिकां विजानादि । उभयतो मर्फटवन्धो नाराचं तद् विजानीहि ॥९॥ २ स्यैव ग्रहणी गुदा-
शयो नीरोगवर्चस्कतया येषां ते तथा अधया ३ महार परिणति येषां ते तथा कपोताना हि पापाणा अपि जीर्यन्ति.
॥८॥

·ससुरभिययणा, अणुलोमयाउवेगा, अवदायनिद्धकाला, विग्गहियउन्नयकुच्छी, अमयरसफलाहारा, तिगाउय. समूसिया, तिपलिओवमहितीका, तिन्नि य पलिओवमाई परमाउं पालयित्ता तेवि उवणमंनि मरणधम्म अवि- तित्ता कामाणं ।। पमयावि य तेसि होति सोम्मा सुजायसव्वंगसुंदरीओ पहाणमहिलागुणेहिं जुत्ता, अतिकतविसप्पमाणम- उपसुकुमालकुम्मसंठियविसिट्टचलणा, उज्जुमउयपीवरसुसाहतंगुलीओ, अन्भुनतरतिततलिणतंबसुइनिद्धनखा, येषां ते तथा । अनुलोमो-अनुकूलो मनोज्ञ इत्यर्थः वायुवेगः शरीरसमीरणजवो येषां ते तथा, अवदाता-गौरा: स्निग्धकैशा श्याममू- दजाः विग्रह-शरीरं तस्थानुरूपौ विग्नहिकी उन्नती तुङ्गो पीनौ कुक्षी उदरदेशी येषां ते तथा, अमृतस्येव रसो येषां ते तानि फलान्या- हारो येषां ते तथा, निगव्यूतसमुच्छ्रिता तथा ता उन्नताः, त्रिपल्योपमस्थितिका:-त्रिणि पल्योपमानि परमं आयुर्जीवितं पालयित्वा एतादृशाः युगलिकनराः, ते अपि समुचयार्थे प्राप्नुवन्ति मरणधर्म, अतृप्ताः कामानां । प्रमदा अपि-खियोऽपि तेषां भवन्ति ता अपि कीदृश्यः यानि विशेषणानि वनपभनाराचसंघयणादीनि तान्यपि तथैव परं तासु श्यामामु स्त्रीपु याः सर्वाङ्गसौन्दर्यभाजः, प्रधानमहिलागुणैर्युक्ताश्चतुःपष्टिकलादिभिर्वा हावभावविलासविभ्रमादिभिः लीला-विलासो पिच्छित्तिचिन्योकः किल किंचितं । मोहायितं कुद्दमितं ललितं विहृतं तथा ॥१॥ विभ्रमश्वे. त्यलङ्काराः स्त्रीणां स्वाभाचिका दश इत्यादि ग्रन्थान्तराद् ज्ञेयाः। अतिक्रान्तौ-अतिरमणीयौ विशिष्टस्वप्रमाणौ अथवा विसर्पन्ती संचरन्तौ-गृना वस्तूनां मध्ये अपि अतिसुकुमालौ कूर्मवत् उन्नतत्वेन संस्थितौ विशिष्टौ मनोज्ञौ चलनी पादौ यासां ताः तथा ।

·. प्रश्नच्याक रण शान- वि० युतिः अधर्मद्वारे माण्डलिक देवकुरुत्तर वर्णन सू-१५ ८२॥ रोमरहियपदसंटियअजहन्नपसत्थलक्षण-अकोप्पजंघजुयला, सुणिम्मितसुनिगूढजाणू-मंसलपसत्थसुबद्धसंघी, कयलीग्वभातिरकसंठिय-निवणसुकुमालमउयकोमल-अविरलसमसहितसुजायवद्दमाणपीवरनिरन्तरोरू अ- हावयवीइपट्टसंठियपसत्यविच्छिन्नपिहुलसोणी, वयणायामप्पमाणदुगुणिय-विसालमंसलसुबद्धजहणवरधा- रिणीओ, वनविराइयपसत्यलक्खणनिरोदरीओ, तिवलिवलियतणुनमियमज्झियाओ, उज्जयसमसहिय-जच. माजयः-सरलाः मृदुका:-कोमलाः पीवरा:-पुष्टाः अविरला:-धनाः सुसंहता-अङ्गुलयः पादाङ्गुलयो यासां ताः तथा, अभिव्याप्य उन्नता रतिदाः-सुखदा रचिता वा तलिनाः-प्रतलाः ताम्रा-आरक्ताः, शूवयः-पवित्राः, स्निग्धाः नखाः अङ्गुलीपु यासां ताः । तथा रोम- रहिरी छववत् संस्थित उन्नतं वर्तुलं अजघन्यं एतावता उत्तम-प्रशस्तं लक्षगमधानमाङ्गल्यचिन्हें यस्मिन् तत् । अकोप्य-अद्वेष्य दृक्पजनानां रमणीयजवायुगलं नरुद्वपं यासां तास्तथा । सुनिमितौ-सुन्यस्तो निगूढौ-गुप्तौ जान्यौ मांसलौ-मांसोपचिंती प्रशस्तौं सुबद्धौ स्नायुभिः सन्धी-सन्धाने यास तास्तथा । कदलीस्तम्भादपि अतिरेकेण-अतिशयेन संस्थिते-सम्यक्तया स्थिते- स्थापिते नित्रणे-नणरहिते अच्छिद्रे सुकुमालमृदुकोमले अत्यर्थ अविरले--परस्पर मिलिते समे-प्रमाणसहिते तुल्ये चतुले- गोपुच्छाकावत् वृत्तानुपूर्व पीवरे निरन्तरे निर्विशेपे उरू उपरितनजो यासां तास्तथा। अष्टापदस्य-द्युतविशेषस्य वीचयस्त- रङ्गाः पाशका-कर्षगहोऽतिरेकी रेखा तत्प्रधानं यत्फलक-पट्टक तत् संस्थिता प्रशस्ता विस्तीर्णा श्रोणिः-कटी यासां तास्तथा । बदनापामपमाणस्य मुखदीयत्वस्य यत्प्रमाणं ततो द्विगुणितं चतुर्विशत्यगुलमित्यर्थः, विशाल विस्तीर्ण मांसल-सुब उपचित श्लप यत् जघनं कटेरग्रभागस्तं धारयति ताः । वज्रमध्यवत् विराजितं-शोभमानं प्रशस्त लक्षणं निरुदरं-क्षामं उदरं यासां तास्ताः, तिसृभिर्व- ||८२॥

·तणुकसिणनिद्ध-आदेजलडहसुकुमालमउयसुविभत्तरोमराजीओ, गंगावत्तगपदाहिणायत्ततरंगभंग-रविकि- रणतरुणपोधितआकोसायंत-पउमगंभीरचिगड़नाभा, अणुब्भडपसत्थसुजातपीणकुच्छी, सन्नतपासा, सुजात. पासा, संगतपासा, मियमायियपीणरतितपासा, अकरंडुयकणगम्यग-निम्मलसुजायनिरुवहयगायलट्ठी, कंचण-| कलसपमाणसमसहियलट्ट-चुचूयआमेलगजमलजुयलवदिय-पओहराओ भुयंगअणुपुञ्चतणुयगोपुच्छवट्ट-सम- लिमिलिसितं तनुकं-कर्श नमितं तं मध्य-मध्यभागो यासां ताः, ऋजुकानां-अवक्राणां समानां-तुल्यानां [संहितानां अपिरलानां) जात्याना-स्वभावजाना तनूना-सूक्ष्माणां कृष्णानां-कालानां स्निग्धानां-कान्तानां आदेयानां-श्लाध्यानां रम्याणां लडड्डानां ललि- तानां सुकुमालाना-मृदूनों कोमलानां सुविभक्तानां यथास्थानशोभितानां रोम्गो राजिः पद्धतिर्यासी तास्तथा । गासवर्गदक्षिगावत- रङ्गमद्भगा यासा तास्तथा तादृश्यः ? पुनः कीदृश्यः? रविकिरणैस्तरुणं नवीनं योधित विकाशीकृतं आकोशाषितं [विमुकुलीभूतं] अ- शलीभूतं यत् पद्म तद्वत् गम्भीरा-विकटा नाभिर्यासां ताः । अनुटावनुल्वणी-अवटतुल्यौ प्रशस्तौ-सुजातौ पीनौ-उपचितौ कुक्षी यासां| वास्तथा सनतपाः, सुजातपार्थाः, संगतपार्थाः सर्वाणि विशेषणानि पूर्वव्याख्यातानि, सामिती अर्द्धनामितौ मात्राप्रमाणोपेतौ रतिदौ पीनी पावी यासां ना, अथवा साम्यं इतौ सामिती अत एव मात्राप्रमाणोपेतौ अकरण्डुकं-स्वभावतो निर्मलं-धीतं यत् कनकं तस्य रुचक आमरणविशेषः, तद्वत निर्मला-रजोरहिता सुजाता-सुनिम्मिता निरुपहता रोगादिभिरनुपहता काया शरीरस्य लष्टिः-गात्रविशेपा यासां ताः। काश्चनस्य ये कलशा-कुम्भास्तद्वद् प्रमाणावृत्तत्वेनोन्नताः समाः तुल्यास्तेपु संहितं-युक्तं लटं-प्रधानं यत चुचुकं स्तनविटकं पस्मिन् सादर्श तादशौ] आमेलको-स्तनशिखरे मेलको यमलयुगलौ युग्मजाताविष युगलौ वृत्तौ-धर्तुलौ वर्द्धितौ पयोधरौ स्तनौ यासां

·-
मन व्याका
रण ज्ञान-
वि० वृत्तिः
अधर्मद्वारे
माण्डलिक
देवकुरुत्तर
वर्णनं
॥८३॥
यू-१५
सहियनमियआदेजलडहयाहा, तंबनहा, मंसलग्गहत्या, कोमलपीवरवरंगुलीया, निद्धपाणिलेहा, ससिसूरसंत्र-
चकवरसोस्थियविभत्तमुविरइयपाणिलेहा, पीणुपणयकक्ववत्थिप्पदेस-पडिपुन्नगलकबोला, चउरंगुलमुप्पमाण-
फयुवरसरिसगीवा, मंसलसंठिषपसत्यहणुया, दालिमपुप्फप्पगासपीवरपलंचकुंचितवराधरा, सुंदरोत्तरोहा, द-
घिदगरयकुंदचंदयासंतिमउल-अच्छिद्दविमलदसणा, रत्तुप्पलपउमपत्तसुकुमालतालुजीहा, कणवीरमुउलकुडि.
| ताः । भुजंगरत्-नागपत् आनुपूर्वेण-क्रमेण सूक्ष्मौ गोपुच्छववृत्तौ समौ-तुल्यौ मध्यकायापेक्षया चिरलौ नमिवौ-नम्नौ आदेयौ-सुभगौ
लडदौ-ललिती वाहू-भुजी यासां तास्तथा । ताम्रनखाः रक्तकरजाः यासां ताः, मांसलाग्रहस्ताः, कोमलपीवखराङ्गुलीकाः, स्निग्धक-
ररेखाः, शशिसूर्यशङ्खचक्रमधानखस्तिकविभक्त-सुरचितपाणिरेखा:-सर्वेपामाकारभावत्वात् , पीनोन्नते कक्षे-भुजमूले वस्तिनदेशश्च
यासां ताः, यस्तिप्रदेशश्च गुह्यप्रदेशमपि पीनोन्नतमिति शेषः, प्रतिपूर्णकपोला:-गोलकपोला गल्लात्परभागो यासां ताः । चतुरङ्गुलसुन-
माणाः परकम्युचत् मधानगवत् ग्रीवा कन्धरा यासां ताः । मांसला-उपचिता संस्थिता-स्थिरा प्रशस्ता हनुका-चिचुका यासां ताः।
दाडिमविकसितपुष्पप्रकाशो रक्तपुष्पसन्निभा पीवरा-पुष्टा इपत् लम्ब्यमानः उन्नतत्वेन अने प्रतला कुश्चितो नम्रत्वेन ईपन्न
मितो वर:-प्रधानो अधरो-अधस्तनो दन्तच्छदो यासां वाः । सुन्दर: उत्तर उपरितन ओष्ठो दन्तवसनं यासां ताः, दधिस्तिमित
दुग्धं दकरजः पत्रस्थितजलबिन्दयो चा दकं जलं रजतं रूप्यं कुन्दा-पुभविशेषः चन्द्रः-ाशी वासन्तिका-वनस्पवित्राटी विशेषस्तस्य
मुकुलं-कोरकं तद्वत् अच्छिंद्रा-अविरला निर्मलाः दशना-दन्ता यामां ताः। रक्तोत्पलपद्मपत्रवत् सुकुमाला तालु ककुदं जिह्वा-रसना
पासां वा । करवीर-कुइमलयत् अकुटिला-अवका अन्तः अभ्युनता उत्तरोत्तरभागेन ऋजुकाः सरला तुङ्गा उन्नता नासा यासां वार,
॥३॥

·लन्भुनयउज्जुतुंगनासा, सारयनवकमलकुमुत-कुवलयदलनिगरसरिसलक्खणपसत्थ-अजिम्हकंतनयणा, आ. नामियचावगइलकिण्हन्भराइसंगय-सुजायतणुकमिणनिद्धभुमगा, अल्लीणपमाणजुत्तसवणा, सुस्सवणा, पीण मट्टगंडलेहा, चउरंगुलविसालसमनिलाडा, कोमुदिरयणिकरविमलपडिपुन्नसोमवदणा, छत्तुन्नयउत्तमंगा, अक- विलसुसिणिद्धदीहसिरया, छत्त-ज्झय-जूय-थूभ-दामिणि-कमंडलु-कलस-वाचि-सोत्थिय-पडाग-जय-म- च्छ-कुम्म-रथ-वरमकर-ज्झय-अंक-थाल-अंकुस-अहावय-सुपइड-अमर-सिरियाभिसेय-तोरण-मेइणि-उद- यथा-नासा तथाऽऽर्जवमिति वचनात् । शरदि भवं शारदं यन्नवं कमलं सूर्यविकाशि कुमुदं चन्द्रयोधि कुवलयं-नीलोत्पलं एतेषां यो दलनिकरः पत्रसमुदायस्तत् सदृशैः? पुनः किंलक्षणैः प्रशस्ते अजिसे अकुटिले-अमन्दे निर्मले रम्ये नयने-लोचने यासां तास्तथा। आनामितं यत् चापो-धनुः तद्वत् रुचिरे कृष्णाभ्रराज्या सह संगते अनुगते, सुजाते तन्वी कृष्णे-श्यामे स्निग्धे ध्रुवौ यास तास्तथा। आलीनप्रमाणयुक्तश्रवणाः पूर्ववत् शोभनश्रवणं शब्दग्रहणं यासां ताः, पीनाः-पृष्टाः शुद्वा गण्डरेखा यासां तास्तथा । चतुरङ्गुलप्रमाणं विस्तीर्ण सममविपमं निलाटं ललाटं यासां ताः । कौमुदी-कार्तिकी चन्द्रगोलिकायुक्तो यो रजनिकरश्चन्द्रस्तद्वत् निर्मलं मलरहितं प्रतिपूर्णवर्चलं सौम्यं दृश्यजनाह्लादकत्वेन वदनं मुखं यासां तालया। छनोन्नतयत् उत्तमाझं-मस्तकं यासां तास्तथा, अकपिलाः कपिलाः पिंगला न, सुस्निग्धाः दीर्घाः शिरोजाः-केशा येपां ते तथा । छवं १ ध्वजः २ यूपो यज्ञस्तम्भः ३ स्तूपः ४ दामिनीति रूढि- गम्यं ५ कमण्डलुः ६ फलशः ७ वापी ८ स्वस्तिकः ९ पताका १० यवो ११ मत्स्यः १२ कूर्मः-कच्छपः १३ प्रधानस्थः १४ मक- १ स्नेहालां भाषा २ थुम इति भाषा

·प्रश्नच्याकन
रण ज्ञान-
वि० वृत्ति
अधर्मद्वारे
माण्डलिक
देवकुरूत्तर
वर्णनं
॥८॥
विचर-पवरभवण गिरिवर चरायंससललियगय-उसभ-सीह-चामर-पसत्वयत्तीसलावणधरीओ, हंसमरित्य-
गतीओ, कोइलमहुरगिराओ, फंता, सव्यस्स अणुमयाओ, ववगयवलिपलितवंगदुव्वन्न-वाधिदोहग्गसोयमुशाओ,
उद्यत्तेण य नराण थोवूणमूसियाओ, सिंगारागारचारुवेसाओ, सुंदरथणजहणवयणकरचरणणयणा, लायनरुव-
जोब्बणगुणोयवेघा, नंदणवणविवरचारिणीओ ब्व अच्छराओ उत्तरकुरुमाणुसच्छराओ अच्छेरगपेचाणिजि-
रध्वजा-कामदेवः १५ वर्ज-अंको रूढिगम्यः १६ स्थालः १७ अङ्कशः १८ अष्टापदो चूतफलकं १९ सुप्रतिष्टकं-स्थापनक २० अमरो-
देवः २१ मयूरः २२ श्रिया अभिपेको लक्ष्म्यभिपेकः २३ तोरणं २४ मेदिनी-पृथ्वी २५ उदधिः-समुद्रः २६ प्रवरं प्रधान भवनं
२७ गिरिवरोऽद्रिः २८ वर आदर्शो दर्पणः २९ सुललितो-लीलावान् यो गजः वृषभः ३० सिंहः ३१ चामरः ३२ एतानि द्वात्रिं-
शन्मितानि प्रास्तानि लक्षणानि धारयन्ति ताः। हंससदृशा गतिर्यासां तास्तथा, कोकिलयत् मधुरा मिष्टा गिरो यासां ताः, कान्ताः
कमनीयाः, सर्वस्य जनस्य अनुमता अभिमताः, व्यपगता-नष्टावली त्वग शोपरूपा, पलित-फेशधवलिमत्वं व्यङ्ग-अङ्गहीनता दुर्वयं
शरीरम्लानता, व्याधिः शरीरव्ययादौर्भाग्य, शोकं गतवस्तुखेदः तै रहिता मुक्ता यासां ताः । उचत्वेन नराणां-पुरुषाणां स्तोकोनमुच्छ्तिाः
किशित न्यूननिगव्युतोचिगा इत्यर्थः, संघयणं संठाणं उचत्तं कुलगरेहिं सममिति वचनात् । शृङ्गारस्य सविशेषस्य आगार-
मिव आगारं-गृहं तद्वचारुयेपा-रम्यनेपथ्याः, तथा सुन्दराणि शोमनानि प्रशस्तानि सुन्दराणि स्तन-जघन-बदन-कर-चरण-नय-
नानि यासा तास्तथा, तथा यचनेन लावण्येन रूपेणाकारविशेपेण-नवयौवनेन गुणैरौदार्यादिमिस्तैः उपेता-युक्ता यास्ताः । नन्दनयन-
१ लीलरिया इति भाषा
॥८४॥

·गामो निति प पलिभोयमाई परमाउं पालयित्ता ताओऽवि उयणमंति मरणधम्म अवितित्ता फामाणं (सू०१५) मेहुणसमासंपगिता य मोहभरिया सत्यहिं दुर्गति एकमेकं विसयविस उदारपरदारेहिं, हम्मंति गिमुणिया पणनासं मयविप्पणासं प पाउणंति, परस्स दाराओ जे अविरया मेहुणसन्नसंपगिद्धा य मोह- सिरनारिष्य इस अपारसो-देव्यस्त नन्दनवन मेरोद्वितीययनं तत्र क्रीडनशीलाया अप्सरसस्तद्वत् , उत्तरकुरुपु मनुष्यरूपा अप्सरसः, आधमिर असुन मिति प्रेधतया अवलोकमानाः सन्त्यः सर्वेपामाचर्यकर्त्यः, त्रीणि पस्योपमान्यायुः परमं परिपाल्य, तादृशः अपि मरणशमं प्राप्नुवन्ति यतः- तिमंनो मानवाः देवाः, फेचित् कान्तानुचिन्तनं । मरणेऽपि न मुञ्चन्ति सद्योगं योगिनो यथा ॥१॥ अनुमाः मन्तः काममोगानामिति एवावता अन्धेन अब्रह्मकारिणो दर्शिताः, अथ यथा क्रियते कृतं सत् यत्फलंददाति इति द्वार- दस दर्शयन्नाह- मानसंगापी संप्रदाः सन्तः कामरागापद्धता मोहभृनाः अज्ञानपूरिताः शरः कृत्वा मन्ति, एकमेकंति परस्परेण विपयविषध- नागान् नया विषपा:-गन्दादयस्तदेव विपं तद्वशात् उदारा:-उत्कटाः परकीयदारान् प्रति प्रवृत्ताः हिंसन्ति-हन्यन्ते विशेषेण श्रुा- विशातासंतो धननाशं सजननायं प्राप्नुवन्ति स्वयं, तथा रानः सकाशात् अन्येषामपि कुर्वन्ति, ये परदारेभ्यो अविरता-अविरमण. श्रीला: मनसंगारांप्रगृद्धाः सन्तः मोहभृताय । अश्वाः, गजाः, गायो, महिण्यः, मृगाय मारयन्ति परस्परं एक्कमेकं अन्योऽन्यं मनुज- १ जापान, भपरे परदारेदि का प्रती ·प्रश्नव्याक रण शान वि० चिः अधर्मद्वारे मैथुनफलं ॥८५|| भरिया अस्सा हत्थी गवा य महिसा मिगा य मारेति एकमेकं, मणुयगणा वानरा य पक्खी य विरुझंति, मित्ताणि खिप्पं भवंति सत्तू समये धम्मे गणे य भिदंति पारदारी, धम्मगुणरया य वंभयारी खणेण उल्लोहए चरित्ताओ जसमन्तो सुब्बया य पाति अयसकित्ति रोगत्ता वाहिया पड्डिति रोयवाही, दुवे य लोया दुआ- गणा:-मानवाः, वानराः-मर्कटाः, पक्षिणच विरुद्धा भवन्ति, मित्राण्यपि क्षिप्रं-शिघ्रं शत्रूभवन्ति यतः- सन्तापफलयुक्तस्य, नृणां प्रेमवतामपि । बद्धमूलस्य मूलं हि, महद्वैरतरोः स्त्रियः ॥१॥ समयान्-आगमार्थान् धर्मान्-समाचारान् गणान् एकसमाचारजनसमूहान् गुणान् उदारादीन् मन्ति परस्त्रीसक्ता जनाः यता- धर्म शीलं कुलाचारं शौर्य स्नेहं च मानवः । तावदेव ह्यपेक्षन्ते यावन्न स्त्रीवशो भवेत् ॥१॥ पुनये धर्मगुणरताः-धर्मप्रधानगुणाः ब्रह्मचारिणः क्षणेन-मुहूर्तेन उल्लोव्यन्ति अपवर्त्तन्ते चारित्रात्-संयमात् मैथुनसंज्ञापरिवद्धिताः सन्त इति योज्यते यतः- श्लथसद्भावना धर्मा, स्त्रीविलासशिलीमुखैः। मुनियोंहो हतोऽधस्तान्निपतेच्छीलकुञ्जरात् ॥१॥ येऽपि यशस्विनः कीचिमन्तः सुत्रताः सदाचारास्तेऽपि प्राप्नुवन्ति, अयशः-सर्वत्राऽपभ्राजनां अकीति-कुलजात्यादिहीलनां यतः- अकीर्तिकारणं योपित्, योपिढेरस्य कारणं । संसारकारणं योपित्, योपितं वर्जयेत् नरः ॥१॥ कचिदयश-कीचिमिति पाठस्तत्र सर्वदिग्गामुकं यशः एक दिग्गामिनी कीत्तिः इति विशेषः रोगा ज्वरादिपीडिताच कुष्टायभिभूता वृद्धि नयन्ति रोगव्याधीन परदाराऽविरताः इति सम्बन्धः । यदाह- 11८५॥

·| राहगा भनि-इहलोग चैव परलोप परस्म दाराओ जे अयिरया, तहेव केइ परस्स दारं गवेसमाणा गहिया य एमाग पद्धन्दा ग प जाय गति विपुलमोहाभिभूयसन्ना। मेडणमूलं ग सुम्पा तत्र तत्य पत्तपुल्या संगामा जणग्ययकरा सीयाए दोवईए कए मपिणीए पउमाव- गन्नगेद्विदलं शूली, फुप्टी मांसं ज्यरी घृतं । द्रवद्रव्यमतिसारी नेत्ररोगी च मैथुनम् ॥१॥ तपा-गणः स्वगगुरायासात् स च रोगश जागरात् । तौ च मक्तंभिगो] दिवास्यापात्, ते घ मृत्युश्च मैथुनात् ॥२॥ लेन मैने दापि लोको जन्मनी दुराराधौ भवतः । इहलोका परलोकय केषां परदारेम्यो येऽविरता:-अनिवृत्ताः पा:-परदारानिवृत्तानामिहाऽकीत्तिविंडम्यना | परत्र दुर्गतिप्राप्तिदर्भािग्यं पण्डता तथा ॥१॥ गया फेगिन् परदारान् गवेषयन्तः सन्तः गृहिताश हताथ बद्धा रुद्धाम एवं यावत् अधो गच्छन्ति नरास्तापत् इत्येतत् तृतीया- एपनस प्रपोगा यायाः। किम्भूनास्सन्वो पिपुलेन-विस्तीर्णेन मोहेन अभिभूतास्सन्तः संशा संज्ञानं येषां ते तथा, मैथुनं मूलं यत्र विपने गन्मधुनमूलं क्रियाविशेषणं न पुनर, धूपन्ते आकर्ण्यन्ते तेषु शास्त्रेषु पृना-जाताः पूर्वकाले संग्रामा युद्धाः बहुजनक्षयकरा राम- राणादीनां । किम ने जाता: सीवायाः निमित्तं एवं सीतानिमित्तसंग्रामो जातः, तत्र सीतानिमित्तं यथा- मिथिलानगरीनृपतिजनकाभिधानराशो भार्या विदेहा तसा दुहिता भामण्डलस्य सहजा जानकी सीता नाम्नी भामण्डलस्य भगिनी, विद्याधरोपनीत-देवनाधिष्ठितं धनुः स्वयंवरमण्डपे स्थापितं, यो धनुश्चटापयति तं पृणोमि इति प्रतिज्ञापरा सीता नानाखचरना- १ प्रागो पाप्य का प्रती

·प्रश्नपाका
रणज्ञान-
वि० पूतिः
अधर्मद्वारे
सीता
दृशान्त:
२-१६
॥८॥
किनिकरसमक्षं अयोध्यानगरीनिवासिदशरथनृपतिसुतेन रामदेवेन-पद्मापरनाम्ना बलदेवेन लक्ष्मणाभिधानवासुदेवज्येष्ठभ्रात्रा स्वप्रमावे-
नोपशान्ताऽधिष्ठातृदैवतं धनुः आरोपितगुणं कृत्वा प्राप्तसाधुवादेन महावलेन परिणीता, अनुक्रमेण दशरथरात्रि प्रवजिते [प्रविनजिपौ]
रामाय राज्यदानार्थनम्युत्थिते च भरताभिधानाऽनुजमात्रा कैकय्या विमात्राऽऽमन्त्र्य पूर्वप्रतिपन्नवरयाचनोपायेन राज्यं भरताय दचयत्या
पितृवचनसत्यापनार्थ राज्ये भरतेऽङ्गीकुर्वति चनवासमुपाश्रितेन सलक्ष्मणेन समेण सह वनवासमधिष्ठिता, ततश्च क्रमेण लक्ष्मणेन कौतु-
केन दण्डकारण्यं गच्छता आकाशस्थं खगरत्नमादाय कौतुहलेनैव वंशजालीच्छेदकृते तन्मध्यवर्तिनं विद्यासाधनपरायणं रावणभागिनेयं
खरदूषणचन्द्रनखासुतं शम्बुकाभिधानं विद्याधरं छेद्यमानं दृष्ट्वा च तं पश्चात्तापमुपगतेन लक्ष्मणेनाऽऽगत्य भ्रातुर्निवेदितेऽस्मिन् व्य-
तिकरे पश्चादेतद्वयतिकरदर्शनकुपितायां आगतायां चन्द्रनखायां तथा रामलक्ष्मणयोः रूपदर्शनात् सञ्जातकामायां तत्प्रार्थनापरायां तन्नि
सकृतायां अनिष्टायां च पुत्रमरणादिव्यतिकरे तया शोकरोपाभ्यां खरदूषणस्य निवेदनं कृतं, तेन वैरनिर्यातनोद्यतेन. लक्ष्मणेन सह
युद्धमारब्धं, ज्ञातभागिनेयमरणादिव्यतिकरण लंकापुरीशेन आकाशेन आगच्छता रावणेन दृष्ट्वा च तामत्यन्तरूपवती सीतां कुसुमसाय-
कपसरावेशविधुरितान्तष्करणेन अगणितकुलमालिन्येन अपहस्तितविवेकरत्नेन मुक्तशीलादिधर्मसंखेन त्यक्तपरलोकभयचिन्वनेन जात-
सीतापहारबुद्धिना विद्यानुभायोपलब्धरामलक्ष्मणखरूपेण विज्ञातमुक्तसिंहनादसंकेतकरपेन लक्ष्मणसंग्रामकरणस्थानके गत्या मुक्ते सिंह-
नादे च श्रुते च चिन्तामापन्ने तदभिमुखे रामे गते पश्चाद् मृगमायां विधाय दानमिपादेकाकिनी सीताऽपहता, जटायुपक्षिणा सह युद्ध
विधाय तत्पक्षौ छेदं कृत्या, अगिति लङ्कायां नीता, विमुक्ता स्वगृहवाटिकायां, प्रार्थिता च दशकन्धरेगाऽनुकूलपविकलवानिहुशो न
च तमिष्टवती, पश्चादूरनजटीखेचरमुखादयगत्य हनुमता तत्स्थानक्षेमप्रवृत्ति निशम्य सुग्रीवभामण्डलहनुमदादिविद्याधरवृन्दसहायेन
॥८६॥

·लक्ष्मणगनाथेन रामेण समुद्रोलंघनपधायन्याापक्रमं विधाय महारणविमर्द विधाय च नानाविधनरेश्वरान् निहत्य दशवद विनि- पात्य स्वागप्रतिलम्भिनं तद्भातरं विभीपणं संस्थाप्य लहां खाज्ञायशवर्तिनीं निवर्त्य सीता स्वगृहमानीतेति । तदर्थ रणो जातः इति दगि सीतास्वरूपं लेशतः ॥ नया द्रौपद्या कृते संग्रामोऽभवत् तथाहि-काम्पिल्पपुरे द्रुपदो नाम पार्थिवोऽभूत् , चुलनी भार्या, तयोः पुत्री द्रौपदी, धूयार्जुनस्य च कनिष्ठा वसा, सा चाऽन्यदा खयंवरमण्डपविधिना हस्तिनागपुरेशपाण्डुराजपुरैयुधिष्ठिरार्जुनभीमन कुलसहदेवाख्यैः पञ्चभिः पूर्व विषयाशयः कुनतपःप्रभावतः परिणीता । अन्यदा च पाण्डुराजस्य कुन्तीभार्यया पाण्डुपुत्रद्रौपद्या च परिवृतस्य सदसि नारदर्पिगंग- नादुनीर्णवान् जातः, अभ्युस्थितय पाण्डुराज्ञा सपरिवारेण, द्रौपद्या च सुश्राविकात्वेन कुलिङ्गी मिथ्यादृष्टिः मुनिरयमिति ज्ञात्या नाs- युस्थितः । ततस्तामुपरि प्रदिष्टयान् जातः । पश्चादसावन्यदा धातकीखण्डपूर्वभरते. अमरकट्टाभिधानराजधान्यां पमनाभस्य नृपस्य समायां गतस्तेन च कृताऽभ्युत्थानादिप्रतिपत्तिकः सन् पृष्टः किमस्त्यन्यस्याऽपि नृपस्य मत्सदृशान्तःपुरनारीजनः ? पुनः सामर्गः प्रापि- समान द्रोपद्या पादाङ्गुष्ठस्य समानो न रम्यतया तयाऽयमवरोधः इति श्रुत्वा तस्यां जाताऽनुरागोऽसौ पूर्वसागतिकदेवसाहाय्यात् सुप्तां नामपहत्य नयाने प्रस्थापितवान् , साऽपि तं प्रार्थनपरं दृष्टा पालय मां पण्मासान् यावदिति प्रतिपाद्य पष्ठभक्तराचाम्लपारणकैरात्मानं भाषपन्जी स्थितवती, ततो हस्तिनागपुरात् द्वारव त्यामायातया पाण्डवमात्रा कुन्त्या कृष्णाय निवेदिते तदपहारे कृष्णेनाऽपि तदवसर- ममागगनारदमामविचः सकाशात् पद्मनाभमन्दिरे तत्सदृशी च दृष्टैच मया द्रौपदीति किंवन्दन्तीमुपलभ्य सजीभूय वेलाकूलमागत्य लवणोदधिपति मुस्थितदेवमष्टमभक्तेनाराध्य कृष्णस्तेन वितीर्णमार्गः समुद्रमध्ये सरथैः पञ्चपाण्डवैः साकगमरककाराजधान्या' वहिरु-' ·अधर्मद्वारे रुक्मिणी- पद्मावती दृष्टान्ताः २-१६ घाने जगाम दारुकतारथिग्रेपणेन पद्मनाभं सदर्पमभिपेणयत्, सोपि सबलो योधुं निर्जगाम पाण्डवेषु तेन महायुद्धेन निर्मथितमानेषु प्रश्नव्याक- रण ज्ञान- कृष्णः स्वयं युद्धाय तेन सहोपतस्थौ, ततः केशवः पाञ्चजन्यशचनादेन तत्सैन्यत्रिभागान्निर्मवितवान् , त्रिभागं च शाङ्गगाण्डीवदण्ड- वि० प्रतिभा प्रत्यंचाटझारेण त्रिभागावशेषबले च पद्मनाभे प्राणभयात् नगरीप्रविष्ट कृतनरसिंहरूपेण जनार्दनेन पाददर्दरकरणेन संभवप्राकारमोपुरा- हालकध्वस्तभवनशिखरा राजधानी कृता, भयभीतेन तेन चाऽऽगत्य प्रणम्य च द्रौपदी तस समपिता, स च तां पाण्डवाय समपित- 1८७॥ वान तैः सहैव खक्षेत्रमाजगाम इति कथालेशः, विस्तरस्तु तच्चरित्रादयसेयः। तथा रुक्मिण्याः कृते संग्रामोऽभूत् । तथाहि-कुण्डिन्यां नगर्या भीष्मकनरपतेः पुत्रस्य रुक्मिणनृपस्य भगिनी रुक्मिणी कन्या:- भूत् । इतश्च द्वारिकायां कृष्णहरेर्भार्या सत्यभामा नाम्नी तस्या गृहे च नारदः कस्मिन्नपि समये आगवा, तया व्यग्रया न सम्पगुपच- रितस्ततः कुपितोऽसौ तां प्रतिसापल्यं करोमीति विभाव्य कुण्डिनीं नगरीमुपगतः, रुक्मिण्या प्रगतः सन् कृष्णस्य महादेवी भवे- त्यभिनन्य कृष्णगुणान् तत्पुरतो व्यावयं तं प्रति तां सानुरागामकरोत् , तद्पं च चित्रपटे विलिख्य द्वारकायां कृष्णस्य तत् प्रदर्य तमपि तां प्रति साभिलापमकरोत् , ततः कृष्णो रुक्मिणी याचितवान् , रुक्मिभ्राता न दत्तवान् , शिशुपालाभिधानं महाबलं राजसूनुमानीय विवाहमारंभितवान् , रुक्मिणीसत्कया पितृष्यसा च कृष्णस्य रुक्मिण्यपहारा लेखः प्रेषितवान् । गतश्च रामकेशवो नगरीमागतो, रुक्मिणी पितृष्यमा सह चेटिकापरिवृता देवतार्चनव्याजेन समागता, कृष्णेन रथमारोपिता ततस्तो द्वारकाभिमुखौ तो गृहीत्या प्रचलितो, पेटिकाभिः पूत्कृतं निर्गती सदों चतुरङ्गावलोपेतौ रुक्मिणीव्यावृत्यर्थ रुक्मिशिभुपालमहाराजौ, नतो विनि- वृत्य हलिना हलमुशलाभ्यां दिव्यास्राभ्यां तद्गलं चूर्णितं, विमुक्तौ कृच्छ्रजीवितौ शिशुपालरुक्मिणाविति मिथुनार्थ स्त्रीमुख्यं युद्धमिति ।।८७॥

·कपालेशः ॥ क्या पगपनीने संग्रामोऽभूत् , अप्रैयाऽरिष्ठनगरे राममातुलस्य हिरण्यनाभाभिधाननृपस्य दुहिता पद्मावती जाता, तस्याय वररमुपश्रुत्य रामकेशवादयोऽन्ये च युरराजकुमारास्तत्राऽऽयाताः तता- पुपर भाइणिन्ने विहीए सो तत्थ रामगोविन्दा । रेवगनामो जिट्ठो भाया य हिरण्णनाभस्स ॥१॥ पिउणा सह पब्बइओ, सो तित्य नमिजिणरंस गयमोहो । तस्स य रेवयनामा रामा सीमा प पन्धुमई ॥२ बुदिगाओ पदम निय, दिनाओ आसि तेण रामस्स । तत्ध य सयंवरंमी, सव्वेसि नरपरिंदाणं ॥३॥ पुरओ चिप तं गेहई आहव कुशलाण कण्णगं कण्हो । जायं च पत्थिवेहिं जुज्झं सह जाययाणउलं ॥४॥ सव्यत्तो विदपिओ मुहूत्तमित्तेण सव्यनरनाहो । रामो कपणचउफ, हरीपि पउमापई कन्नं ॥५॥ गहिउं ताहिं समेया समागया निययपुरे सव्वेत्ति, इति पमापत्या कृते संग्रामः इति कथालेशः ॥ तारायाः कृते जयति भागिनेयो, विधिना स तय रामगोविन्दौ । रेयतनामा ज्येष्ठो, आता च हिरण्यनाभस्य ॥१॥ गिध सह प्रमजितः, स तत्र नमिजिनस्य (तीर्थे) गतमोहः । तस्य च रैयतनाम्नी, रामा सीमा च यन्धुमती ॥२॥ दिनरः प्रथममेय दत्ता भारान् तेन रामाप । तत्र च स्पयंचरे सर्वेषां नरपरेन्द्राणाम् ॥३॥ पुग्न प्य तां गृमाति युद्धकुशलानां कन्यकां कृष्णः । जातं च पार्थिवैर्युदं सद यादयानामतुलम् ॥४॥ मरती विद्रतो मुहत्तमात्रेण सर्पनरनाथः । रामः कन्यकाचतुष्कं हरिरपि पनापती कन्याम् ॥५॥ या नाभिः समेताः समागता निजपुरवरे सर्वे ॥

·---
प्रभपात
मान-
कि नि:
अधर्मद्वारे
पद्मावती-
तारा-रक्त-
सुभद्रा
दृष्टान्ताः
11८८॥
संग्रामोमवत्तथादि-
किष्किन्धापुरे वालीमुग्रीवाभिधानी आदित्यस्थाभिधानस्य विद्याधरस्य सुतौ यानरविद्याधरौ बभूवतुः । तत्राऽदित्यराजाङ्गजो
निजाऽभिमानेन वाली निजराज्यं मुग्रीवाय दचा कृतप्रव्रज्या सिद्धः । अथ सुग्रीयो राज्यं कुर्वन् तस्य भार्या तारा बभूव, ततश्च कश्चित् ।
गेचराधिपः साहगगविनामा तारापरिभोगलालसः मुग्रीवरूपं विधायान्तःपुरं प्रविवेश, । तया च चिंद्र प्रत्यभिज्ञाप निवेदिते निज-
गगुजादिमन्त्रिमण्डलस्य, तग सुग्रीयद्वयमुपलभ्य किमिदमाचर्यमिति विस्मयं जगाम । ततश्च निर्घाटितौ द्वावपि पुरात् युध्येते मत्सरे-
पदायपि अस्खलितोऽलीकमुत्रीवस्ततथासौ सत्यमुग्रीवो हनुमदाभिधानमहाविद्याधरराजपा, गत्या निवेदपतिस्म स त्यागत्य तयोविशेष-
मजाननवोपकार पव स्वपुरनगमत् । ततश्य लक्ष्मगविनाशिते खस्दूपणसम्बन्धीनि पाताललंकापुरे राज्यावस्थं रामदेवमाकलय्य शरणं
अपनस्ततस्तेन सह गमागवः सलक्ष्मणो रामः किष्किन्धापुर स्थितो बहिःकृतय सुग्रीवेण बाहुभन्दस्तमुपश्रुत्य समागतोऽसावलीकसु-
ग्रीयो स्थानदो रणरमिकः सन् तयोविंशेपमजानस्तद्धलं रामश्च स्थित उदासीनतया, कर्थितः सुग्रीवः इतरेण, रामस्य गत्वा निवेदितं
गुग्रीवेग देव । जब पश्यतोऽप्यहं कदधिनस्तेन, रामेणोक्तं कृतचिन्दः पुनयुद्धस्ख, ततोऽसौ पुनयुद्धयमानो रामेण शरप्रहारेण पञ्चत्यमा-
पादिनोप्लीकमुग्रीवः, सत्पमुग्रीवस्तु तारपा सह भोगान् युभुजे इति तारार्थ युद्ध कथालेशः ॥ काञ्चनाकृते संग्रामोऽभूत् सा काञ्चना-
कसानकं तु केनिगु काशनां निलणां पदन्ति परं बृहट्टीकाकारेण अप्रतीतं उक्तं अतो न लिखितं ।
तथा रहनुभद्रायाः को संग्रामो जातः । तत्र सुभद्रा कृष्णयामुदेवस्प भगिनी सा च पाण्डुपुत्रेऽर्जुने रक्ता तेन हेतुना रक्तमः
भद्रेति नाम जावं, मा चैकदा अर्जुनरामीपमुपागता कृष्णेन च तद्विनिवर्धनाय बलं प्रेपित, अर्जुनेन तयोल्लसितरणरसिकेन वद्विजिप
॥८८॥

·अधर्मद्वारे
रोहिणी
दृष्टान्तः
सू-१६
अपिन्याः यहिः प्राप्तः, स्यादव धनुदकुशलतया सन्नदहस्तिरनारूढं चण्डमद्योत प्रजिहीपुमण्डल्या भ्रमन्त चलन्तं ततश्ररगतलम-
गुरप्यधिवइस्तिनो भुवि निपातनेन वशीकृतवान् , दासीपतिरिति ललाटपट्टे मयूरपिच्छेनांकितवानिति । मैथुनाथ दारुणो रणः
इन्युक्तं । किनरी गुरूपा विद्युत्मती चाऽप्रतीता पृषिकारेणोक्ता, अन्यथा विद्युन्मती दासा सह संमयुद्ध कोणिकनृपसम्प्रदायोऽपि
कंचिद्वदन्ति तथा न किन्नरीस्वरूपमपि चित्रसेननृपस्य किंनयां सह राज्ञो रणः प्रवृत्त इत्यपि सम्बन्धान्तरे दृश्यते, परं वृत्तिकभिरनु
पत्याय लिखितं । तथा रोहिणीकते सङ्गामो जात; तथाहि-
अरिटपुरे नगरे रुधिरो नाम राजा सुमित्रा नाम देवी, तत्पुत्रो हिरण्यनाभा, दुहिता च रोहिणी, तस्याः वियाहार्थ रुधिरेण
पपंपरो घोपितो, मिलिनाथ जरासंधप्रभृतयः समुद्रविजयादयो नराधिपतयः उपविष्टाय यथायथं रोहिणी विलोक्पमानाः, अथ
क्रमेणोपदगितेषु सकलराजसु रागमकुर्वती तूपवादकानां मध्येऽवस्थितेन समुद्रविजयादीनामनुजेन यसुदेवेन देशान्तरसंचारिणा तत्रा-
ध्यानेन राजगनुना पाणविकाकार विनता पाणपिकवादनमध्ये इत्युक्तयता यथा-
मुग्धमृगनयनयुगले! शीभमिहागच्छ,'मैच वरयस्व ।। कुलविक्रमगुणशालिनि त्यदर्थमहमागतो यदिह ॥१॥
स्पक्षरानुकारिपनी प्रयादिवे विकसितस्मेरनयनकपोला संजातानुरागा सरभसमुपश्रुत्य स्वहस्तेन वसुदेवस्य गलकन्दले माला-
मालग्ग नो मत्युक्तमाफर्ण्य ततस्ते राजान ईग्रिल्यपिटयमानमानसो बमुदेवैन साद संग्रामायोपेताः, रगरगरसिकेन यसुदे-
नाशि पाणविकासारेण मर्यान् निर्जित्य रोहिण्यपि तथा पणवं पादपति यथा-वसुदेवस्य जयो जातस्तथा यादिवती परिणीता
१ मे गिरपाप प्रत्यन्तरे.
॥८९॥

·रोदिनी वा तस्या रामाभिधानो पलदेवमनुजर्जातः इति रोहिण्य) संग्रामो जातः। विस्तरतस्तु वसुदेवहिण्डितोऽवसेयं इति शातं । रथा मिपुनरांभापरिगृहिताः सन्तोऽनेकजीवाः परस्पर विवदमाना; लोकेऽपि धूपन्ते दृश्यन्तेऽपि च पनपोसौद्रपरिणामपरिपाक गो नरकपातना शिविर्धा सहन्ते वाताव्यापुनलिकापरीरम्भणाधनेकपूर्वोक्तां यतः- नरगसु जाई अइकबडाई, दुग्वाइं परमतिकग्वाई । को घण्णेइ ताई जीवंतो वासकोडीहिं ॥१॥ • कापढदाहं सामलि, असिवण-वेयरणि-पहरणसहि ॥ जा जायणाओ पावंति निरया तं अहम्मफलं ॥२॥ तिरिया कसंकुसारानियायपहमारणपन्धणसयाई । नवि इह पावंति, परछिनइ नियमिया हुता ॥३॥ आजीवसंकिलेसो, सुक्खं तुच्छं उवदवा पहुया । नीयजणसेवणाविय, अणियासो य मणुयस्से ॥४॥ पारपनिरोह-याह-पंध-रोग, धणहरणमरणवसणाई । मणसंतायो अयसो, विग्घोवणया य माणुस्से ।।५।। चिंतासंताये हि य, दारिहरूया दुप्पकत्ताई । लद्रूण वि माणुस्सं, मरंति केइ सुनिविण्णा ॥६॥ देवाणवि देवलोए, जं दुग्यं तं नरो सुभणिओ वि। न भणइ वाससएणवि, जस्स विजीदा सयं हुन्जा ॥७॥ देवाचि देवलोए, दिव्याभरणाणुरंजियसरीरा । ज परिवर्डति तत्तो, तं दुक्खंदारुणं तेसि || तं सुरघिमाणपिभयं, चिंतिय चवणं च देवलोगाओ। इस पलिओ चिय जनवि, फुइ सयसकरं हिय।।९।। इसा-विसाय-मय-फोह, लोह-माएहिं एय माइहिं । देवावि समभिभूया, तेसिं कत्तो सुहं नाम ॥१०॥ एवं चउगइगमणे, संसारे दुहमए सांताणं । जीवाणं नत्थि सुह, संवरधम्मे अपत्ताणं ॥११॥ act ·कमव्याक- रण शान. अधर्मद्वारे रोहिणी दृष्टान्तः ॥९॥ अन्नेसु य एवमादिएसु यहवो महिलाकएसु सुन्यति अइयंता संगामा गामधम्मन्ला अचंभसेविणो इह- लोए वि नह कीत्ति परलोएवि य जहा महया मोहतिमिसंधकारे घोरे तसथावरसुहमवादरेसु पन्जत्तमपजत्त- साहारणसरीरपत्तेयसरीरेसु य अंडज-पोतज-जराउय-रसज-संसेइम-समुच्छिम-उम्भिय-उववादिएमु य नर- गतिरियदेवमाणुसेसु जरामरणरोगसोगपहले पलिओवमसागरोवमाई अणादीयं अणवदग्गं दीहमद्धं चारत- सण्णा-कसाय-विगहा, पमाय-मिच्छत्त दुट्ठजोयाय । दुहज्झाणवसगा, जीवा पार्वति दुहसेणिं ॥१२॥ एवं नाउण सया, अपमाएक हविज़ दक्वत्ते। तम्हा मोहाइदोससंगयमाणाइयं मुयह ॥१३॥ इति श्री उपदेशलेशगाथा प्ररूपिता पृत्तिकारेणेति ॥ अन्येषु एवमादिपु-अपरेपु एवं प्रकारेषु बहवोऽनेके संग्रामाः महिला स्त्रीत- स्यां कृतेन तदर्थ थूयन्ते। अतिक्रान्ताः-अतीताः कृताः, संग्रामा:-रणाः, ते सय ग्रामधर्मम्लाः विषयहेतवः अब्रह्मसेविनयेह लोकेऽपि नष्टकीर्तयः परदाराभिगमनात् गतयशसः, परलोकेऽपि विनष्टाः-दुर्गतिगामिनः, किंभूता इत्याह-महामोह एव तिमिसान्धकार अत्यन्तं तमो यत्र स तथा तत्र, तथा घोरे-दारुणे दुःखेषु च सस्थावरसूक्ष्मदरेपु समयप्रसिद्धेषु पर्याप्तापर्याप्तकेषु साधारणप्रत्ये- कशरीरेषु च, अण्डजाः-पक्षिसर्यायाः पोतजा:-कुञ्जरादयः, जरायुजाः नृगवाद्याः, रसजास्तीवनातक्रास्नालादिजाताः, संस्वेदिमाः | यूका मस्कूणादयः, समुच्छिमा-मत्स्यदर्दुरादयः, उद्भिजा भुवं उद्भिद्य जाताः खञ्जनादयः, उत्पातिका देवनारकादयस्तेषां द्वन्द्वः एनेपामेव संग्रहेणाह-नरकनियंगदेवमनुन्येपु जरामरणरोगशोकाहुले परलोके चेति ने कियन्तं कालं विनश्यन्ति इत्याह-पल्योपमानि १. इहलोप ताय नट्टा ॥१०॥ २ ·संमारकंतारं अणुपरियति जीवा मोहवसं निविद्या । सो सो अयंभस्स फलवियागो इहलोइओ परलोइओ य अप्पसुहो पहुदुक्खो महन्भओ बहुरयप्पगाढो दामणो कफसो असाओ वाससहस्सेहिं न मुघति, न ग अवेदश्त्ता अस्थि हु मोक्योत्ति, पवमासु नायकुल- नंदणो महप्पा जिणो उ पीरपरनामधेजो कहेसी य अयंभस्स फलविवागो एयं तं अयंभपि चउत्थं सदेवमणुया- सुरस्स लोगस पत्थणिज्ज एवं चिरपरिचियमणुगयं दुरंतं चउत्थं अधम्मदारं सनत्तंति वेमि ४॥ (सू० १६) सागरोपमागि यहूनि यावत् अनादिकं अप्राप्तमृलं अनपदग्रं अनन्तं दीर्याध्वानं-दीर्घमार्ग चातुर्गतिकसंसारकान्तारं अनुपरिवर्तते परिग्रमन्ते जीवाः, मोहवशेन संनिविष्टा अब्रह्माणि निष्ठा ये ते तथा, एपः प्रत्यक्षेणैव दृष्टो-ज्ञानचक्षुर्विवस्वता इति चतुर्थाश्रवत्वेन प्रसिद्धः, अब्रामणः फल विपाकः उदयप्राप्तरसपरिभोगफलः इह लौकिका, पारलौकिकश्य, अल्पसुखः, बहुदुःखः, महद्भया, बहुरजसा- पापेन संगाटो प्याप्तः, दारुणो घोरफलत्वात् , कर्फशः-कठिनः, असातामयः, वर्षसहस्रैरपि न मुच्यते तद्विपाकात् , अवेदयित्वा अक्षीणत्वात् न मोक्षः वेदयित्वा तद्विपाकं निर्जरयित्वैव मोक्षस्तत्कर्मणः सकाशादिति शेषः, एवममुना प्रकारेण उक्तवान् ज्ञातकुलन- न्दनः, महात्मा, जिनो-वीतरागातु-पुनः वीरवरनामधेयो महावीरः कथितयात् , अब्रह्मणः फलविपाकात् एतकं इदमेव चतुर्थ अब्रह्म- मेधुनमिति । सदितमनुजासुरस्य समाविषयिलोकस्य प्रार्थनीयं-अभिलपणीयं एवमिति प्रकारेण चिरपरिचित-चिरकालसेवितं सर्व- जीपैरनुगतं चतुर्थ अमरमानामऊं चतुर्थ अधर्मद्वारं समाप्त इति-परिसमाप्तौ प्रविमीति पूर्ववत् तीर्थकरोपदेशेन न तु स्वयुद्धया ॥इति श्रीदशमागस्य प्रश्नव्याकरणनामरूपस्य । तुर्याश्रयस्य विवरणमेतलिखितं समासेन ॥१॥ .

·प्रशम्पारु
रण शन
वि० पुतिः
अथ पञ्चमपरिग्रहाश्रवाध्ययनम्
अधर्मद्वारे
परिग्रहस्व-
रूपं सू-१७
॥९॥
लंबू ! इत्तो परिग्गहो पंचमोउनियमा णाणामणिकणगरयण-महरिहपरिमल-सपुत्तदार-परिजण-दासी-
दास-भयग-पेस-हय-गय-गो-महिस-उद-खर-अय-गवेलग-सीया-सगड-रह-जाण-जुग्ग-संदण-सयणा
अधुना पश्चममारम्यते, अस्य चाऽयमभिसम्बन्धः पूर्वाध्ययनेन सह पूर्वमब्रह्मस्वरूपमुक्तं तत्तु परिग्रहमन्तरेण न भवति, 'संसार-
मूलमारम्भास्तेषां हेतुः परिग्रह" इति वचनात् तत्स्वरूपमत्रोच्यते तत् स्वरूपं प्रतिपादनपरं 'जारिराओ जे नामा' इत्यादि पूर्ववत्
पश्चासत्मकप्रस्तावनापरमादित्रमाह-
जम्पूरिति शिष्यामन्त्रणं जम्बूखामिनमुद्दिश्य सुधमाखामी आह-इतवतुर्थाश्रवद्वारादनन्तरं परि-सामस्त्येन ग्रहण परिग्रहण-
मूछविशेन परिगृह्यते आत्मभावेन ममेति युद्धथा गृह्यते इति परिग्रहः।
पञ्चमः सूत्रोक्तापेक्षया नियमात-निश्चयेन अयमेव पञ्चमः नाऽन्य इति लभते सूत्रादारभ्य निरयमूल इत्येवं सूत्रं भणनीयं,
नानाविधा ये मणयचन्द्रकान्तायाः कनकं-सुवर्ण रत्नानि-कतनादीनि, महायाः-सुगन्धिद्रव्यसन्दोहाः सपुत्रदाराः-सुतयुक्तकल-
॥११॥

·सण-वाहण-कुविय-घण-घन-पाणभोयणाच्छायण-गंध-मल्ल-भायण-भवणविहिं चेव बहुविहीयं भरह णग- गगर-णियम-जणवय-पुरवर-दोणमुह-खेड-कव्यड-मडव-संवाह-पट्टण-सहस्सपरिमंडियं थिमियमेइणीयं एग- प्राणि, परिजनः-परिवारः, दासदास्य:-चेटकचेटया, खगृहे पोप्यमानाः भृतकाः, मूल्यसहितभृत्याः प्रेप्याः कार्यप्रयोगेषु नामान्त- रादिप्रेषणयोग्याः, हया-अश्वा, गजा-हस्तिनो, गावो-धेनवो पभा या, महिपाः, उष्ट्राः, खराः, अजाः, गवेलकाथ प्रतीताः, शिविका फटाकारा आच्छादितजम्पानविशेषाः, शकटा-गन्न्यः, रथाचतुश्चक्राणि, यानानि च गन्त्रीविशेषाः, युग्यानि वाहनानि गोल्लदेशविशे पाभिधानानि जम्पानानि वा, स्यन्दनाश्व-स्थविशेषाः, शयनादीनि प्रतीतानि, वाहनानि च यानपात्राणि, कुप्यानि च गृहोपस्कराः सदलातल्पादयः, धनानि गणिमादीनि, धान्यानि शाल्यादीनि, पान-पेयवस्तु, भोजनं चतुर्विधाहाररूपं. आच्छादनं चत्रं, गन्धं- सुगन्धपूर्णादिद्रव्यं, माल्यं पुष्पादि, भाजनानि स्थालकचोलकादीनि, भवनानि गृहाणि एतेषां द्वन्द्वः तेषां यो विधिः-कार्य साध्य तत्पुरुषः, तानि बहूनि चित्राणि यस्मिन् तादृशं भरतं-भरतक्षेत्रं अथवा तेषां साधनोपायो यस्मिन् तादृशं भरतं वा नगा:-पर्वताः नगराणि कररहितानि राजदेयं धनं करो लश्चादि वनास्ति यत्र, निगमा वाणिज्यकृतवणिग्रस्थानानि, जनपदा-देशा. पुरवराणि- नगरोपान्तवर्तीनि भूभागानि, द्रोणमुखानि-जलस्थलपथोपेतानि, खेटानि धूलीप्राकाराणि, कर्यटानि-कुत्सितनगराणि, मडम्यानि- दूरस्थानानि या संग्रामान्तराणि, संवाहा:-प्रभूनचातुर्वर्ण्यनिवासाः, पत्तनानि-पत्नोत्पचिस्थानानि, तेपां यानि सहस्राणि तैः परिमण्डितं | युक्तं यत् तद, भारतं स्तिमितमेदिनीकं-नियमेदिनीनिवासिजनं, एकच्छवं-एकराजकमिव ससागरान्तं-ससमुद्रान्तं यावत् , भुक्त्वा १ घरपालरो इति भागा. २ ०मुदितवसुधाधारक ·* कात्तं मसागरं भुजिऊण वसुहं अपरिमियमणंतताहमणुगयमहिच्छसारनिरयमूलो, लोभकलिकसायमक्खंधो, अधर्मद्वारे प्रश्नपार चिंतासयनिचिगयिपुरदसालो, गारवपबिरल्लियग्गविडवो, नियडितयापत्तपल्लवधरो, पुष्फफलं जस्स कामभोगा रण शानः परिग्रहस्त- मिनि आगासविसुरणाकलहपकंपियग्गसिहरो, नरयनिसंपूजितो, यहुजणस्स हिययदइओ, इमस्स मोम्यवरमोत्तिम- 18/रूपंस-१७ परिमृज्य वसुधा पृथ्वी भरसैकदेशामपि एतद्भोगेऽपि, अपरिमिता-प्रमाणातीता अनन्ता अतिधनतृष्णा-विषयलौल्यता यस्यां सा • ॥१२॥ तां प्रति अनुगतं-प्राप्त एतारता परिग्रहमाप्तिस्तव संरक्षणोपायस्तदवियुजनादिप्रयोगकरणेन या महेच्छा-तदातरौद्रस्योदारता तदेव सारं-मधानं यस्मिन् वादशः परिग्रहः, पुनः कीदृशो निरयो-नरकस्तदेव मूलानि यस्य परिग्रहतरोः अथवा अपरिमितादिविशेषण- सारेण निरपमूल इति।.लोभः अप्राप्तप्राप्ततस्तुपु या गृद्धिः कलिः-फलदस्तेषां संयोगवियोगौ कपायाः क्रोधमानमायादयस्त एंव महान् | 'स्कन्धोः यस्य सः । इह कषायग्रहणे यत् लोभग्रहणं भिन्न कृतं तनु परिग्रहस्य तत् प्राधान्यत्वात् , आयासाथ मनामभृतीनां खेदार, चिन्वाचिन्तनानि पाठान्तरे चिंताशतानि तान्येव विपुला-विस्तीर्णा निचिता-अन्तररहिता घनाः शालाः-शाखा यत्र स तथा, गौर- वाणि-दादीनि तेगु आदरकरणानि तान्येय पविरल्लियत्ति विस्तारवत् अग्रविटपं शाखामध्याग्रभागं यस्य स तथा,पाटान्तरे गौरव- प्रपिरेटिवाग्रमियर इत्यपि पाठः उपचारकरणेन मायाकरणेन पश्चनानि मायाकरणाच्छादनार्थानि मायान्तराणि निकृतिस्तदायनया नदेय पत्रपाटयास्तान् धारयति तथा, यस्य परिग्रहतरोः कामभोगाः पुष्पाणि फलानि एतावता कामाः पुष्पं अभिलापरूपं भोगाः तदुप- भोगसेचनाफलमित्यर्थः प्रायासः-शरीरग्वेदः, विसरणा चित्तरोदः, कलहो-वचनभण्डनं एवं प्रकम्पित-प्रकम्पमानं अग्रशिखर-शिखाय | ॥१२॥ १ घर पति भाषा.

·गस्स फलिहभूमो चरिमं अहम्मदारं (सू० १७) तस्स य नामाणि इमाणि गोण्णाणि होति तीसं, तंजहा-परिग्गहो १ संचयो २ चयो ३ उवचओ ४ नि- दाणं ५ संभारो ६ संकरो ७ आयरों ८पिंडो ९ दव्यसारो १० तहा महिच्छा ११ पडियधो १२ लोहप्पा १३ महिड्डि १४ उवकरणं १५ संरकावणा य १६ भारो १७ संपायउप्पायको १८ कलिकरंडो १९.पवित्थरो २० अण- यस्य स तथा, नरपतिश्चक्रवर्यादिस्तैः संपूजितस्तदभिलापपूर्णताहेतुत्वात् , बहुजनस्य हृदये दयित इव वल्लभः रागिगां हृदयंगमत्वात् , | अस्प प्रत्यक्षस्य मोक्षवरस्य मुक्तिरेव निर्लोभ उपायो मोक्षवरमुक्तिमार्गस्तस्य परिषभूतः-अगलोपमो विघात इति, चरिम- प्रान्त | अधर्मद्वारं, अनेन यादृश इति द्वार उक्तं, अथ यन्नाम इति द्वारं उच्यते- तस्य परिग्रहधर्मद्वारस्य नामानि गुणनिप्पन्नानि तद्गुणयुक्तानि. भवन्ति त्रिंशत्सकथाकानि तद्यथा-तद्दर्शयति-परिगृह्यत इति परिग्रहः-शरीरोपध्यादि अथवा परिग्रहणं मूत्वेिन स्वीकारः परिग्रहः १ संचीयते चयनं सर्वादनबुद्धिः संचयः २ एवं चयो वर्त्तमानिकाकालाऽपेक्षया ३ उपचयः पौनःपुन्येन आगामिकालापेक्षया ४ नितरां चेतसि बुद्धया धीयते इति निधानं निदानं वा सबंदोपाणामिति ५ संधियते-धार्यते अज्ञानरक्षणादि उपायान् इति संभारः ६ संकरण-संपिंडनं एकीकरणं संकरः ७ आदरः तदुपा- यमय-नत्याद आ संताप-कोपयोरितिवचनात् दरो भयं ८ । पिंड-एकत्रीकरणं ९ द्रव्य एव सारं यत्र तद्र्व्यसारः १० तथा महेच्छा अपरिमितवाञ्छा ११ प्रतिवन्धः अभिष्वङ्गा प्रसङ्ग इत्यर्थः १२ लोभारमा लोभस्वभाः १३. महती इच्छा महर्द्धिका अथवा महर्दिका महती अर्दियश्चिा महर्दिका १४ उपकरण उपधिः १५ संरक्षणा अभिवङ्गवशात् शरीरादिरक्षणं १६ भारो- गुरुताकारणं १७ संपावानां ·रणज्ञान- वि० घृत्तिः अधर्मद्वारे परिग्रह- नामानि सू-१८ ॥९३॥ स्थो २१ संधचो २२ अकीत्ति २३ अगुत्ती आयासो २४ अविओगो २५ अमुत्ती २६ तण्हा २७ अणत्यको २८ आसत्ती २९ असंतोसोत्तिविय ३०, तस्स एयाणि एयमादीणि नामधेनाणि होति तीसं (सू० १८) तं च पुण परिग्गहं ममायंति लोभत्था भवणवरविमाणवासिणो परिग्गहस्ती परिग्गहे विविहकरण- बुद्धी देवनिकाया य, असुर-भुयग-सुवण्ण-विज्जु-जलण-दीव-उदहि-दिसि-पवण-धणिय-अणवंनिय-प- णवंनिय-इसिवातिय-भूतवाइय-कंदिय-महाकदिय-कुहंड-पतंगदेवा पिसाय-भूय-जक्ख-रक्वस-किनर- अनर्थमीलकानां उत्पादकः १८ कलीना-कलहानां करण्डको भाजनविशेषः १९ प्रविस्तारो धनधान्यादिविस्तारः २० अनर्थहेतुत्वात् अनर्थः २१ संस्तवः-परिचयः प्रसंगहेतुत्वात् , २२ अकीर्तिः- अयशः २३ तथा अगुप्तिः इच्छापा अगोपनं २४ आयासो-विपादः खेदः तद्वैतुत्वात् परिग्रहोऽपि आयासः २४ अवियोगः-अत्यजनं पापानां घनादीनां वा २५ अमुक्तिः लोभाऽत्यजनात् मोक्षाऽप्राप्तिः २६ तृष्णा धनाद्याकांक्षा २७ परमार्थवृत्त्या अनर्थकः अप्रयोजकः २८ आसक्तिर्धनादौ प्रसङ्गः २९ असन्तोपः-अनादित्वात् तृष्णायाः ३० चैतानि चकारः पूनौं, तस्य परिग्रहस्य एतानि प्रत्यक्षाणि एवमादिकानि नामानि भवन्ति त्रिंशत् ३० ॥ तं च परिग्रहं प्रति ममदीयं इत्येतत् मूविशात् कुर्वन्ति स्वीकुर्वन्ति, के के प्राणिनो ? लोभनस्ता तृष्णाव्याकुलास्तान् नाम- ग्राहमाहेति भवनविमानवासिनः परिग्रहो रोचते येषां ते परिग्रहरुचयः, परिग्रहे विविधफरणे विशिष्टयुद्धयः असन्तमपि परिग्रहं विविध कर्तुमिच्छया, देवनिकापा वक्ष्यमाणा ममायंत इति शेषः, असुरकुमाराः, भुजगाः-नागाः, [गरुडध्वजाः-गरुलाः,] सुवर्णकुमाराः, विद्युत्कुमाराः, ज्वलना-अग्निकुमाराः, द्वीपकुमाराः, उदधिकुमाराः, दिशिकुमाराः, पपना-बायुकुमाराः, स्तनितकुमाराः एते दशापि १९३॥

·किपुरिस-महोरग-गंधवा य तिरियवासी पंचविहा जोइसिया य देवा यहस्सती-चंद-सूर-सुफ-सनिच्छरा राहुधूमकेउवुधा य अंगारका य तत्ततव- णिनफणयवण्णा जे य गहा जोइसम्मि चारं चरंति केज य गतिरतीया अट्ठावीसतिविहा य नक्खत्तदेवगणा नाणासंठाणसंठियाओ य तारगाओ ठियलेस्सा चारिणो य अविस्साममंडलगती मगनपतयः, अणपनिकाः १ पणपन्निकाः २ ऋपिपादिकाः ३ भूतयादिकाः ४ क्रन्दिताः ५ महाक्रन्दिताः६ कुष्माण्डाः ७ पतङ्गा ८ देवाः एते व्यन्तरनिकायोपरिवत्तिनो व्यन्तरप्रकाराः अष्टौ निकायाः एतेषां असुरादीनां द्वन्द्वः । तथा पिशाचादयो अन्येऽष्टौ भेदाः-पिशाच १ भूत २ यक्ष ३ राक्षस ४ किन्नर ५ किंपुरुष ६ महोरंग ७ गन्धर्वनामानः ८ तेषां तिर्यग्वासिनां व्यन्तराणां पानन्यन्तराः विशेषेण बनान्तरे वसनशीलाः । पञ्चविधा देवाः ज्योतिश्चक्रे चार-चरणं चरन्ति इत्यर्थः बृहस्पतिश्चन्द्रः सूर्यः शुक्रः शनैश्वरः राहुः धूमकेतुः युधः अङ्गारको-भौमः एते ग्रहविशेषाः प्रसिद्धाः कीदृशाः ? तप्तवपनीयकनकवर्णा-निर्मातरक्तवर्णेन हेम्ना तुल्या, ये चाऽन्ये उक्तादयतिरिक्ताः ग्रहाः ज्योतिथक्रे चार-चरणं चरन्ति इत्यर्थः, केतयोऽपि ज्योतिष्फविशेषाः कीदृशास्ते ? गतिरतयोगमनशीला: अष्टाविंशतिविधा नक्षत्रदेवगणा-अभिजिदादयः,नाना-विविधपकारसंस्थानसंस्थिताच तारकाःस्थितलेश्या-अब- स्थिनदीमाः मनुष्यक्षेत्राहिः व्यवस्थिता स्थितलेश्याः, चारिणोत्ति मनुष्यक्षेत्रान्तःसंचरिष्णवः, अविश्रान्ता मण्डलेन-चक्रवालेन | गनिसां ताः, तिर्यग्लोकस्य उपरितनवर्तिनः, उर्यलोकयामिनो द्विविधाः चैमानिका देवाः कल्पोपपत्रकल्पातीतभेदात् , तत्र फल्पोपपन्नाः दादराधा तानाऽऽह-

·प्रश्नन्याक
रण ज्ञान-
वि० वृत्तिः
अधर्मद्वारे
परिग्रह-
कारकाः
सू-१९
॥९॥
उचरिचरा उड्लोगवासी दुविहा वैमाणिया य देवा सोहम्मीसाण-सर्गकुमार-माहिंद-भलोग-लतक-
महासुफ-सहस्सार-आणय-पाणय-आरण-अच्चुया कप्पवरविमाणवासिणो सुरगणा मेवेज्ञा अणुत्तरा दुविहा
कप्पातीया विमाणवासी महिड्डिका उत्तमा सुरवरा एवं च ते चउत्यिहा संपरिसावि देवा ममायंति भवण-
वाहणजाणविमाणसयणासणांणि य नाणाविवत्यभूसणा पवरपहरणाणि य नाणामणिपंचवन्नदिव्यं च भाय..
णविहिं नाणाविहकामवे घेउवितअच्छरगणसंचाते दीवसमुद्दे दिसाओ विदिसाओ चेतियाणि वणसंडे पन्वते
सौधर्म १ इशान २ सनत्कुमार ३ माहेन्द्र ४ ब्रह्मलोक ५ लांतक ६ शुक्र ७ सहस्रार ८ आनत ९ प्राणत १० आरण ११
अच्युत १२ कल्पचरविमानवासिनः सुरगणाः, द्विविधाः कल्पातीतास्ते के? ग्रेवेयकाः नवविधा:-हिटिमहिटिम १ हिटिममझिम
२ हिटिमउपरिम ३ मज्झिमहिटिम ४ मझिममझिम ५ मज्झिमउपरिम ६ उपरिमहिटिम ७ उवरिममज्जिम ८ उपरिमउवरिम
९ एतेनं चाऽपि ग्रेवेयकनामानि श्रुतापेधया, अनुत्तराध पश्चापि, अचेयकाऽनुत्तरभेदात् द्विविधाः कल्पातीता अपि विमानयासिनः
महद्धिकाः-उत्तमदेवनिकराः एतेन उक्तप्रकारेण चतुर्विधा अपि देवाः सपरिकरा अपि ममत्वं कुर्वन्ति मदीयमेतत्सर्व किं तदाह-
भवनानि-गृहाणि वाहनानि-गजादीनि, यानानि-शकट-विशेषादीनि, विमानानि-देवगृहाणि शयनानि आसनानि प्रतीतानि नाना-
प्रकाराणि यत्राणि क्षौमदुकूलादीनि भूपणानि-आभरणानि प्रधानानि शस्त्राणि नानामणीनां पञ्चवर्णानि दिव्य-प्रधान भाजन-
१ भद्र १ सुभद्र २ सुप्रतिवद्ध ३ मनोरम ४ यशोभद्र ५ विशाल ६ चन्द्र ७ सुचन्द्र ८ दीप्त ९ पतान्यन्यान्यपि प्रेयेयर्फनामानि |
२ विजय १ घेजयन्त २ जयन्ताऽपराजित ३-४ सर्वार्थसिद्धिनामानः पश्चानुत्तराः
॥१४॥

·-- 1 , गामनगराणि य, आरामुजाणकाणणाणि य,. कृष-सर-तलाग-वावि-दीहिय-देचकुलसम-पव-यसहित माइगाई यहुकाई कित्तणाणि य परिगेण्हित्ता परिग्गह विपुलदव्वसारं देवावि मईदगान तित्ति न तुहिं उचलभति अचंतविपुललोभाभिभूतसन्ना वासहरइक्खुगार-वपञ्चय-कुंडल-रुंचग-वरंमाणुसोत्तर-कालोदधि-लय- विधानं भाजनजातं येषां ते तथा, नानाप्रकाराणि कामरूपाणि, स्वेच्छया विकुर्वितानि एतानि अर्था-पदार्थी यैस्ते तादृशा विकुर्वि- तपनादिभिः कृतविभूषाः शोमा यस्ते । अप्सरोगणेषु कृतविकुर्वितरूपा वा ततः कर्मधारयः, तादृशाः सन्तः द्वीपसमुद्रात् दिशि वि. दिशामु चैत्यपृक्षान् आरामादीनां विशेषः यनानि वनखण्डानि एकानेकवृक्षस्थानानि, पर्वतान् , ग्रामान् , नगराणि, आरामा जनैपिताः उद्यानानि-क्रीडावसतिस्थानानि, काननानि-गह वनानि, कूपो-निपान, सरो बद्धाऽबद्धं, तटांगः खाताऽखातभेदः, वापिका आयता, दीपिका चतुष्कोणा, देवकुलं यक्षस्थान, सभाबहुजनास्थानं, प्रपा-पानीयशाला, वसतिः-सामान्यगृहाणि इत्येवमादिकानि अवगन्त. ध्यानीत्यर्थः, कीर्णन्ते शन्दयन्ते विविधर्नामभिरिति कीर्तनानि यहूनि कृतानि कारयितानि देवकुलादीनि तानि ममायंति परिग्रहत्येन। विपुलं प्रधानं द्रव्यसारं प्रधानवस्तु देवा अपि सइन्द्रकाः इन्द्रसहिताः इन्द्रा देवाश्च किल महर्द्धयोर्वाञ्छितप्रापणसमर्था दीर्घायुपश्च भवन्ति, परं तथापि तृप्ति न प्राप्नुवन्ति, अपरापरविशेषप्रात्याकांक्षाऽवाधितत्वात् तुष्टि-तोपं न उपलभन्ते, कुतः पुनरितरे इति कारणा- देव गइन्द्रका उक्तं, किंभूतास्ते ? अत्यन्तं-गाई विपुलं-विस्तीर्ण लोभाभिभूता संज्ञा-संज्ञान लोभ एव प्रमाणं येषां ते तथा, वर्षधरेपु-- । हिमवदादिनगेपु,इपुकारेणु-धातकीखण्डपुष्करपरदीपार्द्धयोः पूर्वापरार्द्धयोमर्यादाकारिपु दक्षिणोत्तरायतेपु पर्वतविशेपेषु, वृत्तपर्वतेपु शब्दा- पातियिकदापात्यादिपर्नुलेषु विजया पर्वतेषु कुण्डलेपु-जम्बुद्वीपादेकादशकुण्डलद्वीपान्तरसर्ति कुण्डलाकारकुण्डलाभिषेपु, रुपकै जम्बु-

·व्याक-
रगज्ञान-
वि० वृत्तिः
अधर्मद्वारे
परिग्रह-
कारकाः
॥९५॥
लवण सलिल दहपति-रतिकर-अंजणकसेल-दहिनुह-चपातुप्पाय-कंचणक-चित्तविचित्त-जमक-वरसिहरकू-
उवासी वक्रवारअकम्मभूमिसु सुविभत्तभागदेसासु कम्मभूमिसु, जेऽवि य नराचाउरंतचक्कवटी वासुदेवा बल-
दीपात् त्रयोदशरुचकवरामिधानद्वीपातत्तिनि कुण्डलाकारपर्यतेपु, मानुपोत्तरे-मानुष्यक्षेत्रावारके मण्डलाकारपर्वत, कालोदधौ-द्वितीय-
समुद्रे, लवणसमुद्रे, सलिलासु गङ्गादिमहानदीपु, द्रहपतिपु प्रधानद्रहेषु पद्म-महापादिमहाद्रहेषु.रतिकरेपु-नन्दीश्वराभिधानाऽष्टमद्वीपच
ऋयालविदिक्चतुष्टयव्यवस्थितेषु चतुर्यु झल्लरीसंस्थितेषु पर्वतेपु अञ्जनशैलेषु नन्दीश्वरचक्रवालमध्यभागवत्तिषु दिक्चतुष्टयावस्थितेषु
चतुर्वजनवर्णेषु पर्वतेपु, दधिमुखेपु-अञ्जनकचतुष्टयपावर्तिपु पुष्करिणीपोडशमध्यभागवर्तिपोडशश्वेतपर्वतेपु अवपाता येषु वैमानिका
देवा अवपतन्ति, अवपत्य मनुष्यक्षेत्रेष्वेवाऽऽगच्छंति उत्पाताच येभ्यो भवनपतय उत्पत्य मनुष्यक्षेत्रे समागच्छन्ति तिगिच्छकूटादय-
स्तेपु काश्चनेषु-उत्तरकुरुमध्ये च देवकुरुमध्ये च प्रत्येकं पञ्चानां महाहृदानां प्रत्येकमुभयोः पार्श्वयोः दशसु दशसु सर्वाग्रेण द्विशतीपरि-
माणेपु काञ्चनमयपर्वतेपु, निपधाभिधानवर्षधरप्रत्यासन्नयोः शीतोदाभिधानमहानाभयतटवनिनोः चित्रविचित्रकूटाभिधानयोः पर्वतव-
स्योः, जमगत्ति नीलवर्षधरप्रत्यासन्नयोः शीवाभिधाननाभयतटत्तिनोर्यमकयमकवराभिधानपर्वतयोः, शिखरेपु समुद्रमध्यवत्ति-
गोस्तूपादिपर्वतेषु कूटेषु च नन्दनवनकूटादिषु वस्तुं शीलं येषां ते वर्षधरादिवासिनो देवा न लभन्ते तृप्ति इति योगः। तथा वक्षस्काराः
विजपविभागकारिंगः अकर्मभूमयो हैमवतादिकमोगभूमयः तासु ये वर्तन्त इति गम्यं तेऽपि देवाः तेऽपि तृप्तिं न यान्ति इत्यर्थः,
तथा सुविभक्तविभक्तभूभागा देशा-जनपदा यासु कर्मभूमिषु कृष्पादि कर्मस्थानभूतासु भरतादिपु पञ्चदशपरिमागासु येऽपि नराश्चतु-
रन्तचक्रवर्तिनो, वासुदेवाः, बलदेवाः प्रतीताः माण्डलिका महाराजा, ईधरा युवराजादयो, भोगिका इत्यमरः । तलवराः कृतपट्टबन्धाः
॥२५॥

·देवा मंडलीया इस्सरा तलवरा सेणावती इन्भा सेट्ठी रहिया पुरोहिया कुमारा दंडणायगा गणनायगा माडीयया सत्यवाहा कोडुपिया अमचा एए अन्ने य एवमाती परिग्गहं संचिति, अणंतं, असरणं, दुरंतं, अधुवमणिचं, असासय, पावकम्मनेम्म, अवकिरियव्वं, विणासमूलं, वहबंधपरिकिलेसबहुलं, अणंतसंकिलेसकारणं, ते तं धणकणगरयणनिचयं पिंडिता चेव लोभवत्था संसारं अतिवयंति सत्यदुक्खसंनिलयणं, परिग्गहस्स राजस्थानीयाः, सेनापतया-सेनानायका, इभ्या येषां द्रव्यस्योत्करेण हस्ती न दृश्यन्ते तावत्परिमाणद्रव्यपतयः, श्रेष्ठिनः श्री- देवतालंकृतशिरोवेष्टनका:, राष्ट्रिका-राष्ट्रचिन्ताकारिणः राजचिन्ताकारिणः राजनियुक्ताः, पुरोहिताः शान्तिकर्मकारिणः, कुमाराः, राज्याः, दण्डनायकास्तंत्रपालाः, गणनायकाः सामान्यजनसमुदाये ये मुख्याः, माडम्बिकाः प्रत्यन्तराजानः, सार्थवाहाः अधनि सहाया प्रतीताः, कौटुम्बिकाः ग्राममहत्तराः, सन्तो ये सेवकाः, अमात्यराजचिन्तकाः, एते उक्तलक्षणाः ये चाऽन्येऽपि एवमादयस्त- थाभूताः परिग्रहं संचिन्वन्ति-कुर्वन्ति सञ्चयं तत् । कीदृशं ? अपरिमाणत्वात् अनन्तं, इच्छा हु आगाससमा अणंतिया इति वचनात दुःखेभ्यो रक्षणासमर्थत्वात् अशरणं, दुरन्तं पर्यवसानदारुणत्वात् दुरन्तं, अधुर्व नावश्यंभावि आदित्योदयवत् , अनित्यं असारत्यात् अशाश्वतं ज्ञानावरणीयादिपापकर्मणां नेम्म मूलधनं, जिनागमेन जिनयुद्धिचक्षुपा अवकिरियव्यंति तत्याज्यं क्षेप्यमित्यर्थः, विनाशो-ज्ञानादिगुणानां नाशकारणं, यधो-यष्टयादिना, बन्धो रज्यादिना तेषां परिक्लेशस्तापस्तदेव प्रचुरं यत्र तत्, अपारं यत्संश:- चित्ताऽविशुद्धिस्तत् करणं ते परिग्रहः च पुनः धनकनकरत्न -निचयं पिण्डयन्तस्तदेकग्रहणं कुर्वन्तः लोभग्रस्ताः सन्तः संसार-चतुर्गति- फलक्षणं अभिवजन्ति-गच्छन्ति । कीदृशं ? सर्वदुःखस्य निलयन-स्थानं । परिग्रहस्यैव अर्थाय-प्रयोजनाय शिल्पानां आर्योपदेशमा-

·व्याक-
रण ज्ञान-
वि० वृत्तिः
अधर्मद्वारे
परिग्रह
कारका
॥१६॥
य अट्टाए सिप्पस सिसवए बहुजणो कलाओ य वायत्तरि मुनिपुणाओ लेहाइयाओ, सउणस्यायंसाणाओ
गणियप्पहाणाओ चउसहि च महिलागुणे रतिजणणे, सिप्पसेवं असिमसिकिसिवाणिजं, ववहार अत्यसत्य
इसत्यच्छाप्पगयं विविहाओ य जोगजुजणाओ अन्नेसु एवमादिएसु बहसु कारणसएसु जावजीयं नडिजए,
संचिणंति मंदबुद्धी परिग्गहस्सेव य अट्ठाए करंति पाणाण वहकरणं, अलिय-नियडिसाइंसंपओगे परदब्वे
प्यानां शतं कुंभकारादीनां कर्म शिक्षन्ते परिग्रहार्थमेव भूरिलोकः शिल्प-आचर्योपदेशप्राप्यं कला आजीविकाहेतयो द्वासप्ततिमानास्तासु
निपुणा-दक्षा लेखादिकाः गणितादिप्रधानाः शकुनरुतपर्यवसानाः शिक्षन्ते 'लेई गणियं गीय इत्यादि गाथातो क्षेयाः, गणितं 'एक.
दशं शतं सहस्रादिका' चतुःपष्टिर्महिलागुणा आलिङ्गनादि अष्टानां क्रियाविशेषाणां वात्स्यायनाऽभिहितानां प्रत्येकं अष्टभेदत्त्यात्
चतुःपष्टिमहिलागुणा भवन्ति इति चतुपष्टिः गीतनृत्यादयो या भवन्ति तान् , किंभूतान् ? रतिजनान् शिल्पेन सेवावृत्पत्वेन राजा-
दीनामवलगनं शिल्पसेवा नां, शिक्षिते इति । असिः-खड्गाभ्यासः मणि-मपीकृत्यं अक्षरविज्ञानं कृषि क्षेत्रकर्षणं कर्म वाणिज्यं वणिम् |
व्यापार तथा व्यवहारो विवादछेदनं । अर्थोपायप्रतिपादनं अर्थशास्त्रं-राजनीत्यादि, इपुशास्त्रं-धनुर्वेदादि, सरुपगत-क्षुरिकादिमुष्टि-
ग्रहणोपाय, विविधाश्च योग-योजनान् बहु-प्रकारांश्च वशीकरण प्रयोगान् परीमहवशीकरणार्थ शिक्षन्ति । तथा उक्तात् अन्येभ्यः शिल्पाद-
परेभ्यस्तेषु एवमादिकेषु एवं प्रकारेषु बहुषु कारणशतेषु परिग्रहोपादानहेतुशतेषु अधिकरणभूतेषु वर्तमानास्सन्तः यावजीवं आजन्म
पर्यन्तं नडिजएत्ति विभुज्यन्ते परिग्रहं दायादादिभिस्सह पृथक क्रियन्तै । संचिन्ति पुष्टतया नीयन्ते इति मन्दबुद्धयो-दुर्बुद्धि-
युक्ताः, पुनः परिग्रहस्यैय अर्थाय-प्रयोजनाय कुर्वन्ति प्राणानां-जीवानां क्य करणं-हननक्रिया, अलीक-मिथ्याभापणं, निकृतिः-
॥१६॥

·अभिजा सपरदारअभिगमर्णसेवणाए आयासविसूरणं कलहभंडणवेराणि य अवमाणणविमाणणाओ इच्छामः हिच्छप्पिवाससतततिसिया तण्हगेहि लोभत्था अत्ताणा अणिग्गहिया करेंति कोहमाणलायालोमे, अकि- तंणिजे परिग्गहे चेव होति नियमा सल्ला दंडा य गारवा य' कसाया सन्ना य कामंगुणअण्हगा य इंदियले. अस्पनादरकरणेन वश्चनं,साऽतिसंप्रयोगो नाम निर्गुणद्रव्यय विशिष्टद्रव्यात्ममीलनेन गुणोत्कर्षभ्रमोत्पादनपरधनलोभं अत्र प्राकृतत्वात प्रथमांतिमत्वमिति, परद्रव्य-ग्रहणेच्छा तथा सपरदार-स्वकीयपरदारसेवनार्थ आयासं शरीरमनोव्यायाम करोति इति एतावता धनव्य- यभयात् विपयेच्छयोऽपि स्वपरस्त्रियमपि नो भजन्ते, कृपणो वित्तविनाशभयादपि स्वस्त्रिय न सेवते पुत्रः स्याद्यदि स पुनभोंगभयात् धन- विनाशः स्यात् इति वचनात् । विसरणं परस्य या मनःपीडाकारक, कलहो वाचिका, भण्डनं कायिकबैकल्पं वैरं चित्ते अमानुवन्धः, अपमानं विनयभ्रंशः, विमाननाः कदर्थनाः कुर्वन्ति किंभूतास्सन्तः ? इच्छा-अभिलापमान महेच्छा-महाभिलापश्चक्रयादीनामिय तदेव पिपासा-विषयपानेच्छा तया कृत्वा सततं-निरन्तरं तृपिता इव तृपिता ये ते तथा, पुनः कीदृशाः १ तृष्णा द्रव्याप्ती गृद्धिरमा- सार्थकांक्षा, लोमः-चित्तविमोहनं तैर्ग्रस्ता अभिव्याप्ता ये ते तथा, पुनः कीदृशाः १ अत्राणा:-अशरणाः, आत्मना अनिगृहीतात्मन इत्यर्थः कुर्वन्ति क्रोधमानमायालोभानिति । पुनः कीदृशान् ? अकीर्तनीयान् निन्दितान्, तथा परिग्रहे चैव भवन्ति निपमात्, निश्चयेनैव शल्यानि मायादीनि, दण्डाथ दुःप्रणिहितमनोवाक्कायलक्षणाः गौरवाणि च-ऋद्धि-रस-सातागारवरूपाणि, कषायाः प्रतीताः, संज्ञा आहार १ मैथुन २ भय ३ परिग्रहायाः ४ । कामगुणाः शब्दादयः, त एव अणण्हवा आश्रवद्वारादयः, इन्द्रियाणि असंवृतानि लेश्याच अप्रशस्ता भवन्ति, सयण-स्वजनसंप्रयोगाः स्वजनैः सह संप्रयुक्तत्व वियोगत्वं वा कुर्वन्ति, सचित्ताचित्तमिश्रकानि द्रव्याणि अनन्तकानि

·प्रश्नव्याक
रण ज्ञान
अधर्मद्वारे
परिग्रह-
कारकाः
परिग्रहफलं
वि० पृत्ति
॥९७॥
all साओ सयणसंपओगा सचित्ताबित्तमीसगाई दवाई अणंतकाई इच्छंति परिघेत्तुं सदेवमणुयासुरम्मि लोए
लोभपरिग्गहो जिणवरेहिं भणिओ नत्थि एरिसो पासो पडिबंधो अस्थि सव्वजीवाणं सव्वलोए (सू. १९)
. परलोगम्मि य नहा तमं पविट्ठा मयामोहमोहियमती तिमिसंघकारे तसथावरसुहुमयादरेसु पजत्तमप-
सचित्तं-सजीवं अचित्तं-निर्जीव धनादिमिश्रं उभयस्वरूपं सुतं सभ्रूण-पुत्रादि इच्छन्ति परिघेत्तु गृहीतुं परिग्रहस्स अप्राप्तौ मनः खेदयन्ति
इत्यर्थः । सदेवमनुजासुरेषु तथा सर्वत्र लोके स्थावरजङ्गमात्मके लोमपरिग्रहो भणित जिनवरैस्तीर्थकुद्भिः न तु धर्मार्थपरिग्रहो भणितः
मुच्छावुत्तो परिग्गहो इति वचनात् , नास्ति इदृशः पाश व पाशो-बन्धनं प्रतिबन्धनस्थानं अमिष्वङ्गाश्रयः परिग्रहादन्यः कश्चि-
दस्ति सर्वजीवानां सर्वलोके परिग्रह इति ज्ञेयं । अविरतिद्वारेण सूक्ष्माणामपि परिग्रहसद्भावात् यथा कुर्वन्ति इति द्वारं व्याख्यातं ।
अथ यादृशं फलं परिग्रहो दने तमाह-जन्मान्तरविपये परलोके चकारादिहलोके च नष्टाः सुगतिनाशात् सन्मार्गभ्रंशात् तमाप्रविष्टा
अन्जानमनार, महामोहेन प्रकष्टोदपचारित्रमोहनीयोदयेन मोहितमतयो-धान्तयुद्धयः किंभूतेत्याह-
तमिस्रा-रजनी तद्वत् अज्ञानान्धकारो यः स तत्र केषु जीवस्थानकेषु नष्टा इत्याह-त्रसन्ति ते बसाः, आतपात् छापादि श्रयन्ते
हेतुपदेशिकी संज्ञायुक्ताखसाः प्रसनामकर्मोदयवचिनो द्वीन्द्रियादयः, तिष्ठन्तीति स्थायराः संज्ञारहिनाः स्थावरनामकर्मोदयचिनः
एकेन्द्रियाः, सक्ष्मनामकर्मोदयवर्तिनः सूक्ष्मा एकैन्द्रियाश्चर्मचक्षुपा अग्राह्याः, बादरा बादरनामकर्मोदयवर्तिन एकेन्द्रियाअपि बादराः
असा अपि यादरा अनेन प्रकारेण पर्याप्तनामकोदयवर्तिनः १ अपर्याप्तनामकर्मोदयवर्तिनः २ एवं पर्याप्ताऽपर्याप्तकसाधारणप्रत्येक
१,भत्र पर्याप्त कान्तारयित्यक्षरोणि संस्कृतप्राकृत मिश्राणि प्रत्यन्तरे मारूतभापा बद्धानि.
॥९७॥

·जत्तग एवं जाव परियति दीहमद्धं जीवा लोभवससंनिविट्ठा । एसो सो परिग्गहस्स फलविवाभो इहलोइओ, परलोइओ, अप्पसुहो, यहुदुक्खो, महन्भओ, बहुरयप्पगाढो, दारुणो, ककसो, असाओ वाससहस्सेहिं मुचइ, न अवेतित्ता अत्धि हु मोक्खोत्ति, एघमासु नायकुलनंदणो महप्पा जिणो उ वीरवरनामधेजो कहेसी य परिग्ग- हस्स फलविवागं । एसो सो परिग्गहो पंचमो उ नियमा नाणामणिकणगरयणमहरिह एवं जाव इमस्स मोक्ख. वरमोत्तिमग्गस्स फलिहभूयो चरिमं अधम्मदारं समत्तं ॥ (सू० २०) | शरीरेषु अण्डज-पोनज-रसज-जरायुज-संस्वेदिम-उद्भिज उपपातिकेष्वपि-तिरिय-निरय-मणुस्सेसु जरामरणरोगबहुलेसु पलि. योपम-सागरोवमाणि अणाइयं अणवदग्गं दीहमदं-चाउरंतसंसारकांतारमिति । अस व्याख्या चतुर्थाऽध्ययनादवसेया एवं फलभुजो भवन्ति इत्याह-जीवा लोभयससैनिचिट्ठा परिग्रहे अभिनिविष्टा इत्यर्थः, एसो-सो इत्याद्यध्ययननिगमनव्याख्या चाऽस्य पूर्ववत् | परिग्रहस्थ एपः फलविपाकविशेषः इहलौकिका, पारलौकिका, परजन्मनि भवा, अल्पसुखः, बहुदुःखः, महाभयः, पहुरजसा संग्रगाढो- युक्तः, दारुणः, कर्कशः, असाताकारकः, वर्षसहस्रैरपि मुच्यते, नच निषेधे अवेदयित्वा मोक्षो नास्ति कर्मणां वेदनेनैव मोक्षः प्रदेशवे दनं तु नियमादेव भवति, एवमाख्यातवान् ज्ञातकुलनन्दनः महात्मा जिनः वीरवर्द्धमाननामधेयः कथितवान् परिग्रहस्य फलविपाकं एस-न पूर्वातखरूपः प्रत्यक्षेणैव दृश्यमानफलः परिग्रहः निश्यादेव पञ्चम आश्रयद्वारः नानामणिकनकरत्नमहायो-महामूल्यः परि- प्रहः एवं पाच इमस्लेचि प्रत्यक्षस्यैव कीदृशस्य मोक्षवरमुक्तिमार्गस्य फलिहभूता-परियोऽर्गलाभूतः चरिम-पश्चिमं अधर्मद्वारं समासं, गाथारशकं निगमनाय आह-

·प्रश्नप्याक
रण पान
वि०पतिः
अधर्मद्वारे
परिग्रह
कारका-
परिग्रहफलं
च सू.२०
॥९८॥
गाहिं पंचहिं आसवेदि रपमादिणि तु अणुसमयं चउविहगइ दुह [जीव]पेरंत अणुपरियति संसारं ॥१॥
राव्यगई परग्वंदे काहंति अणंतए अकयपुष्णा! जे य न सुणंति धम्मं सोऊण य जे पमायंति ॥२॥
अणुसिपि यहुविदं मिच्छदिट्टीओ जे नरा । अहमा बदनिकाइयकम्मा सुणंति धम्मं न य करंति ॥३॥
किं मका कार्ड जे जं नेच्छह ओसई मुद्दा पाओ। जिणवणं गुणमहुरं विरेयणं सव्वदुक्खाणं ॥४॥
एभिः पञ्चभिः आश्रयैः-प्राणातिपातादिभिः रज इव रजो जीवेन बघ्पमानकर्मरजः रञ्जनात् कर्म बानावरणादि आत्मप्रदेशः
| गद्द उपचित्य अनुनमय-प्रतिक्षणं चतुर्विधाः चतुम्मकारा देवादिभेदेन गतिगतिनामकर्मोदयात् संपाद्यो जीवपर्यायः पर्यन्तो विभागो
पस तथा नं, अनुपरिवर्तन्ते संसारं-मपमिति, १ । सर्वगतीनां देवादिसम्बन्धिनीनां पस्कन्दागमनानि करिष्यन्ति अनन्तान् अकृतपुण्याः
अपहिताश्रवनिरोपलधणपवित्राऽनुष्ठानरहिताः ये च न भृण्वन्ति धर्म-श्रुतरूपं धर्म श्रुत्वा च ये प्रमाद्यन्ति-श्लथयन्ति संवरात्मक
नाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः २। अनुशिष्टमपि गुरुगोपदिष्टमपि बहुविध-बहुमकारं धर्ममिति सम्बन्धः पाठान्तरे तु अनुशिष्टा-अनुशासिता च
बहुविधं यया भवति तथा, मिथ्यादृष्टयो नरा अयुद्धयो-अम्मिणः बद्धनिकाचितकर्माणः, तत्र पद्ध-प्रदेशेषु संश्लेपित, निकाचितं-
रदारपदमपवनादिकरणानामविषयीकृतं इति भावः शृण्वंति केवलं अनुमत्यादिना धर्म-श्रुतरूपं न च पुनःकुर्वन्तीति भावः.३। किंश-
पपं कर्नु न शक्य के इति पादपूरणे यत्-यस्मात् नेच्छय औप, मुघा-पत्युपकारानपेक्षतया दीयमानमिति गम्यं पातुमापातुं,
किंरूपमौपधमित्याह-जिनपचनं गुणमधुरं विरेचनं-त्यागकारि सर्वदुःखानां ।। पञ्चेव प्राणातिपाताद्याश्रवद्वाराणि उज्झित्वा-त्यक्त्या
॥९८॥

·- पंचेवय अज्झिऊण पंचेवय रक्खिउण भावेण कम्मरयविप्पमुक्का सिद्धियरमणुजरं जति ॥५॥ इति आसवादारा सम्मत्ता पञ्चव प्राणातिपातविरमणादि संवरं रक्षित्वा पालयित्वा भावेन-अन्त:करणवृत्या, कर्मरजो विप्रमुक्ता इति प्रतीत, सिद्धानां मध्ये वराः सिद्धिवराः सकलकर्मक्षयलभ्या भावसिद्धिरिति अतएव अनुत्तरां-सर्वोत्तमां सिद्धि यांति-गच्छन्ति ॥५॥ तत्समाप्तौ च सम्पूर्तिमानाः व्याख्यानतः आश्रवद्वाराः, तत्रास्य श्रुतस्कन्धस्य प्ररूपणा नोक्ता परमेकोधिकारः आश्रवद्वाररूपो व्याख्याता, यदुक्तं नन्धध्ययने- 'से किं तं पण्हवागरणाई पण्हावागरणेसु णं अद्भुत्तरं पसिणसयं अहुत्तरं अपसिणसय अद्भुत्तरं पसिणापसिणसयं तं जहा-अंगुट्ठ- पसिणाई, बाहुपसिणाई · अदागपसिणाई अन्नेवि विचित्ता दव्याई विज्झाइसया नागसुवण्णेहिं सद्धिं दिव्या-संवाया आघविज्झति, पण्हायागरणाण परित्ता वायणा संखिजा अणुओगदारा संखेजा वेढा संखेजा सिलोगा, संखेजाओ निज्जुत्तीओ संखेजाओ संगहणीओ संखेआओ पडिवत्तीओ, सेणं अंगट्ठयाए दसमे अंगे सुपखंघे पणयालीसं उद्देसणकाला पणयालीसं समुद्देसकाला संखेआई पयसह- स्साई पयग्गेणं संखेजा अक्खरा अणंता गमा अर्णता पजवा परित्ता तसा अणंवा थायरा सासयगडनिवद्धनिकाइया जिणपन्नत्ता मावा आपविजंति पण्हविनंति परूविअंति दंसिर्जति निदिसिजंति उपदंसिर्जति से एवं आया से एवं नाया. एवं विन्नाया एवं कर- चरणपरूवणा आपविशति से तं पण्हावागरणाई इत्यादि वक्तव्यताद्वारेण श्रुतस्कन्धस्यैकता ततस्तत्प्रतिपक्षभूतानां संवराणां द्वाराणां। १ पृष्ठ २३४ मुद्रित नन्दीसूत्रे.

·याफ रणशान अधर्मशारे परिग्रह कारकाः परिग्रहफल चम-२० MOH इति श्रीमुधर्मस्खामि सुविहितपरम्परायातश्रीमागचन्द्रग्ररिपट्टालझार-श्रीदेवेन्द्रसरि-श्रीमपागणविरुदधारकपदपरम्परायातभट्टा- रकश्रीआनंदविमलयारिपट्टोदयशैलचूलालदार-भट्टारकथीविजयदानसस्पिट्टभूषणश्रीहीरविजयसरिपट्टस्थ-सवाईथीविजयसेनारिपट्टसुव. वि० गुत्तिः गानलमूलायमानश्रीविजयदेवगरिशिष्य-श्रीविजयसिंहपरिपट्टनंदनवनपारिजातायमानभट्टारकश्रीविजयप्रभसरिपादपद्मोपासनप्राप्तोपसं- पभिस्तथा श्रीमचपागणगगनांगणदिनमणिभट्टारक-भट्टारकश्रीमदानंदविमलसरीश्वरमूख्यशिष्य-श्रीमदुर्मसिंहगणिशिष्यश्रीजयविम- ॥१९॥ लगणि-विनेषश्रीकीर्तिविमलगणिपादपयोपरोयि-श्रीविनयविमलगणिपालति-समानश्री धीरविमलगणि-विनयिशिष्यैः संविज्ञप- यश्रीनयविमलगणिभिरपरनामश्रीशानविमलयरिभिर्विरचिवायां प्रश्नव्याकरणप्रवृत्ती इति प्रश्नव्याकरणे पञ्चमाध्ययन विवरणं समाप्तं, तत्समाप्तौ चाश्रवाध्ययनानां विवरणं समाप्तम् ।। RRORIALSHASAN इति श्रीसूरिपुरन्दरज्ञानविमलसूरिविरचित प्रश्नव्याकरणाश्रवाध्ययनानां विवरणं समाप्तम्। SASREESTER NAS ॥९९||. Keer