·All Rigbts reseried by the Trustees, Pablished by Jivancband Salerchand Javeri, for Sheih Derchand Lalbba'Jain Pustaloddbar Fund, Badekhin Chakla, Surat, Printed by M, N. Kollarni, at the Karnatal Printing Press, 318/A, TbaLurdsar, Bombay 2.

·-- ·सद्धर्मरक्षक सद्गत-जैनाचार्य श्री १००८ श्रीमद्विजय- कमलसूरीश्वरजीना शासन प्रभावक पट्टधर जन- रत्न व्याख्यान वाचस्पति आचार्य श्री १००८ श्रीमद्विजय-लब्धिमरीश्वरजी महाराज /11 जन्म स० १९३९, दीक्षा सं० १९५९, आचार्यपद सं० १९८१ छायापूरी (गुजरात) नि. सा प्रेस

·!!!
अर्पणम् ।
વ્યાખ્યાનવાચરપતિ
આચાર્યવય
શ્રીવિજયલબ્ધિસરીશ્વરના
રકમલમાં
વિનમ્ર વંદના સહિત
અર્પણ કરી
પ્રમુદિત થઈએ છિયે.
વિક્રમ સ. ૧૯૮૮
મેત્રદશી
ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૨.
જીવનચંદ સાકરચંદ જવેરી
અને
અન્ય માનદ સંચાલકે

·25
THE LATE
SHETH DEVCHAND LALBHAI JAVERI.
Born 1863 AD SURAT.
Died 13th January 1008 A D , BOMBAY.
-
Sarana
ASSORS
श्रेष्ठी देवचन्द लालभाई जह्वेरी.
जन्म १९०९ वैक्रमाब्दे
निर्याणम् १९६२ वैक्रमाब्दे
पर्तिकशुल्लकादश्यां,-सूर्यपूरे पौषकृष्णतृतीयायाम् ,-मोहमयीनगर्याम्.
asas
Ser
SRSS
नि. सा. प्रेस.
SEARSEE

·શ્રીપાથ. આમુખ, શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદ્ધાર ગ્રન્યાંક ૮૦ મા ગ્રન્થાક તરીકે શ્રીજિનસુમુનિરાજત પ્રિયંકરપથા, એની અંતકથાઓ, શ્રીઉપ- સર્ગહરસ્તોત્ર અને એની અત્યાર સુધી અપ્રસિદ્ધ યન્ત્રમત્ન ગર્ભિત લઘુ વૃત્તિ, ૨૦ ગાથાના ઉપસર્ગહરસ્તવન તેમજ એની પાદપૂર્તિરૂપ સ્તોત્ર સહિત પ્રજા સમક્ષ રજુ કરતાં અને પરમ આનન્દ થાય છે. આ ગ્રન્થનું કાર્ય પ્રેફેસર હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા એમ.એ, મારફત કરાવ્યું છે અને તેમણે સંસ્કૃત પ્રસ્તાવના વગેરેથી ગ્રન્થને આદરણીય બનાવવા પૂરતો પ્રયત્ન સેવ્યો છે એટલે તત્સંબંધે અમારે વિશેષ કહેવાપણું રહેતું નથી. જે જે મુનિરાજે તથા ભંડારની પ્રતે આ પ્રકાશન માટે અમને મળી હતી તે બદલ તે સર્વને અંતઃકરણથી આભાર માનિયે છિયે. ગ્રન્થ વહેલો તૈયાર થયો હતો પરંતુ સાંગોપાંગ બનાવવાની પૂર્ણ ઈચ્છા હોવાથી એની ચન્નમત્રગર્ભિત વૃત્તિની શુદ્ધ તેમજ પ્રાચીન પ્રતિ મેળવવા વગેરે કાર્યમાં ધારવા કરતાં વિશેષ વિલંબ થવાથી ગ્રન્થ બહાર પાડવામાં મોડું થયું હોવાથી વાચકવર્ગ દરગુજર કરશે એવી આશા રાખીએ છિયે. ગોપીપુરા, સુરત તા. ૨૯-૩-૩૨. વ. સં. ૧૯૮૮. લિ. જીવણચંદ સાકરચંદ જવેરી અને અન્ય ટ્રસ્ટીઓ,

·अनुक्रमणिका
विषयः
rima
प्रयाहः
५
.
३ प्रमाना
,
५ श्रीउपमानो मायामिति
१७-१२
६ गा-पसिनाकार
७ परिनिया गांगुनगणी
८ ग-पशि २०गाभाग श्रीपानाथानोग
११-22
२२-पमिम श्रीसमगनोमा श्रीपालोग १५-४८
१०द पनिनिसिगिरनगनगानगीनाममानुराग. १२...2
११ अभिप्राय.
.
+

·प्रस्तावना "स्तवस्तव जिनकोऽपि, तनोति सुरसम्पदम् । पुंसां नाथ ! 'प्रतिक्षिप्ता-तनो ! ऽतिसुरसं पदम् ॥१॥ गर्भ-जन्म-व्रत-ज्ञान-श्रेयःकल्याणकेश्वयम् । जिनश्चिनोतु भव्यानां, श्रेयः कल्याणकेष्वयम् ॥२॥" इयं प्रियङ्करनपकथा सरसा सरला कोमला च कृतिः श्रीजिनसूरमुनीश्वराणामित्यनुमीयते एतत्कथाकारप्रणीतनिम्न- लिखितपद्यत्रयपादप्रारम्भिकाक्षरप्रेक्षणात्- "जिनभक्तः सदा भूयाः, नरेन्द्र ! त्वं प्रियङ्कर !। शुरेषु प्रथमस्तेन, रक्षणीयाः प्रजाः सुखम् ॥ २२६॥ "जिनप्रणामो जिननाथपूजा, नमस्कृतेः संस्मरणं च दानम् । सूरीश्वराणां नतिपर्युपास्ती, रक्षा त्रसाणां दिनकृत्यमेतत् २४५" "जिणवर देव आराहीइ, नमीहि सहगुरु भत्ति । सूधो धम्म ज सेवीइ, रहीइ निरमल चित्ति ॥२८०॥" १ निरस्तकाम ! । २ द्वितीयैकवचनम् । ३ सानुकूलं दैवम् । --

·१०
प्रस्तावना
अथवा स्पष्टोल्लेसे मति किमनुमानेन ? । म च वति निम्न-
लिखित पद्य-
"विशालराजमरीश-सुधाभूपणमद्गुरोः ।
शिष्येण 'जिनसरेण, सुक्रताय कया कृता ।।२८६॥"
इदमेव पद्यं विद्यते श्रीमन्मथनगेन्द्रमृनुरूपसेनचरित्रस्य
प्रान्ते । अतो ज्ञायते चरित्रस्यास्य समानकर्तुत्वम् । पण्डित-
हीरालाल हंसराजेतिनामधेयमहाशयः १९६८तमे वैक्रमीवाद
२ प्रसिद्धिमानायि चरित्रमिदम् , परन्तु तत्रत्यो जिनमृरिरिति
निदेशः स्खलनात्मकः । अपरञ्च कतिपयानां माक्षिरूपपद्यानामपि
साम्यं वर्तते ग्रन्ययुगले । यथाहि-
-
१ मुधामुपति नाम सम्भवति, यतः सरस्वतीस्तोत्रसूत्रधाराः श्रीमान-
भूपणमुनयः श्राद्धविधिविनिश्चयत्य कतीरः श्रीहर्पभूषणगणयः; देवपदान्तिक
हरिभूपणेति नाम दिगम्बरसम्प्रदायेऽपि वर्तते । किञ्च प्राप्तगूर्जरभाषानिवद्धं
सस्तबकं ७३पत्रात्मकं गौतमकुलकं प्राणावि श्रीसुधाभूपरित्यवगम्यते
लीबडीत्वहस्तलिखित-जैनशानभंडार-सूचीपत्रस्य द्वितीयपरिशिट(पृ. ४).
प्रेक्षणात् । परन्तु इने प्रस्तुता न वेति निर्धारणाय तत्प्रतिप्राप्तिरावश्यकी।
२ एवं परिस्थित्या सत्यां जैनग्रन्थावल्याः २४८तमपृष्टगतो जिनसूरीत्युल्लेखो
ब्रान्तिमूलकः सिद्धयति । किञ्चभिलिखितका प्रतिकलावयोधसमेतगौतमपृच्छेति
नाम्नी ३७९१८७९-८० सरूपा च प्राच्यविद्यासंगोधनमन्दिरेऽस्ति ।
३ प्रारम्भिकपद्यमेवम्-
" श्रीमन्तं विदुर शान्तं, लक्ष्मीराज्यजयप्रदम् ।
वीरं नत्वाऽद्भुता पुण्य-कयां काञ्चिल्लिखाम्यहम् ॥ १॥

·प्रस्तावना १२ ;ܙ 'प्रि. क. प. रू. च. प. प्रि. क. प. रू.च. प. ३ . ८८ ८४ २१० ५१ १६६ २२८ ११ १२ १७५ १८१ ३० २२५ १८१ २३९ ५६ १९३ ३४ ६९ १९७ १९५ ९२ ३२ २१७ ३३ ११५ ३६ २१८ २३५ ११६ ६० २२८ २३६ १२४ ९१ २३० १५ १४२ १०३ २३१ १४९ ६२ २३९ ५८ २७ २४५ १६३ २४४ गुरुनामधेयम्- विशालराजेति गुरुनामासूचि स्वयं कथाकारैः प्रियङ्कर- नृपकथायाः २७८तमपद्यरचनया, अतः समुपतिष्ठति शङ्का यदुतमे किं श्रीविशालराजसूरीशानां शिष्याः तच्छात्र- श्रीसुधाभूषणमुनीशां विनेया वा । द्वितीयो विकल्पो स्वीकार्य इति ज्ञायते २८६तमपद्यविलोकनात् । प्रथमे विकल्पे तु सति एतेषां वीतरागस्तोत्रपञ्जिकाकारा गुरुवान्धवाः स्युः, यतो वीतरागस्तोत्रपञ्जिकाप्रान्तेऽयमुल्लेखः- १ प्रियङ्करकथान्तर्गतपद्यानां वर्णानुक्रमपूर्वकोऽङ्कः। २रूपसेनचरित्रस्र पद्याङ्कः - ·१२ पवन चन्द्र कलं, गदोदिन नपा पक्षापविम्यादान- मार्तण्डपममामसुन्दर गुगेः निमागणीः रिंगट। श्रीमानग्नि चिशादराजगगाविधानदीगागर- म्नत्पादप्रणतोम्पलं म्नुनिलया जैनन्नतेः पत्रिकाम् ॥" "मा पनिंगवाक्षरगपारगटातमिताजनिष्ट सुगमेयम् । वर्षे 'निधिवि(१५१२)शल्ये गिनियो नपनि गुपये ॥" पचनाननानुमायने मन श्रीजिनन्दरागां मनाममणः पोटमा सनादीपयन्तकः। रचनास्थलादिविचार:--- इय जिणमन्हि आणंदहि पागनात गंधुणीव भाई' इति २६२तमन्च पास्य पूर्वाधावलोकनेन तस्यने यद् भानन्दपुर प्रणयनं व्यधाथि मनामोहफल्य कथानान्यान्य । शिधावापि स्वनामोलेगोकारि कमिगिन दर्ग:गते । उपनगंटरनोरन्य ग्राभाविकीकथाप्रणयिभिनभिः श्रीपानाधन्य स्तुनिग्नकशो यदि कृता तर्हि तव ग्वाभाविकम् । एवं सति कथानकगग नाशनमराः श्रीजिनमरा अन्तुवन योविंशतितमं श्रीपार्श्वनाथ धरणेन्द्र-पद्मावतीपूजितपादमिति न विस्मयास्पदम् । तत्रा जीराउलापार्श्वनाथों विशेषतः प्रियः कर्तणामिति प्रतिभा २७९तमपद्यस्याद्याक्षगणां निरीक्षणात् । अपरञ्च तेषां श्रीपार्च १ अहाना बामतो गतिरिति नियम उदलटि, किन्तु अन्गैरप्पेपनकारि एतजिज्ञासुभिदृदयता श्रीशोभनस्तुतेमंदीया भूमिका (पृ. ५०-५१)।

·प्रस्तावना १३ नाथे प्रेमानुबन्धस्तीव्रतर इत्यवगम्यते एतत्कथानक (पृ० ६३)- गतेन पद्यचतुष्केन रूपसेनचरित्र(पृ० १४ गतेन च निम्न- लिखितेन पद्ययमलेन- सुप्रभातः सुदिवसः, कल्याण मेऽद्य मङ्गलम् । यद् वीतराग! दृष्टोऽसि, त्वं त्रैलोक्यदिवाकर !॥४१॥ ॐ नमः पार्श्वनाथाय, विश्वचिन्तामणे ! प्रभो!। ॐ धरणेन्द्र-वैरोट्या-पद्मादेवीयुताय ते॥४२॥" किञ्च एतचरित्रे (पृ० ४४ ) समस्या तदुत्तरं च श्रीपार्श्वनाथ- माश्रित्य वर्तेते, तद्यथा-- "अह मुह नयण सोलस, पनरस जीहाओ चलणजुअलं च । दुनि जीय दुन्नि करयल, नमामि हं एरिसं देवं ॥ १२३॥" उत्तरम्-श्रीपार्श्वनाथः। श्रीविशालराजसूरीशपरिचितिः- श्रीविशालराजसूरीशाः श्रीसोमसुन्दरसूरीणां शिष्याः । एतेषां बहवः शिष्या आसन् । तत्राज्ञातनामधेयैरेकैय॑रचि १ अन्ये द्वे समस्ये तदुत्तरे च तत्रैवम्- उप्पन्नविमलनाण, लोयालोयप्पयासदकूखो वि । जं केवली न पासइ, तं दिह अज्ज राइए ॥१२४॥" उत्तरम्-'स्वप्नः । का चीवराण पवरा ? मरुदेसे किंच दुल्लहं होइ ? । किं पवणाओ चवलं ? दिवसकयं कि हरइ पावं ?॥१२५॥ उत्तरम्-'पडिक्-क-मणं'।" , ·१४ प्रस्तावना । वीतरागस्तोत्रस्य पजिका १५१२तमे वैक्रमीयाव्दे । वाग्भटा- लङ्कारस्य वृत्तेरपि विधातार इमे मुनीश्वराः। हरिशब्दार्थगर्भित- श्रीवीतरागस्तवस्य प्रणयितारः श्रीविवेकसागरा एपां विनेयाः। पं.मेरुरत्नगणयोऽप्येपां छात्राः । तत्र उपदेशमाला- विवरणप्रान्तस्थोऽयमुल्लेखः प्रमाणम्- " लिखितं श्रीवटपद्रनगरे श्रीसोमसुन्दरसूरिशिष्यश्री- विशालराजसूरितच्छिष्यपं. मेरुरत्नगणितच्छिष्याणुसंयम- मूर्तिगणिना" श्रीसोमधर्मगणिकृताया लघूपदेशसप्ततिकायाः प्रश- स्तिगतेन निम्नलिखितेन पद्येन पोस्फुरीति एतेषां प्रभाव- शालिता- " जगदाडादकवचसो विशालराजा जयन्तु मूरिवराः। दग्धेऽपि वपुषि येषां न भस्मसाचोलपट्टोऽभूत् ॥८॥" - १ वाग्भटालङ्कारस्य विविधा वृत्तयो वर्तन्ते, तथाहि- (१) श्रीसिंहदेवगणिविरचिता टीका ( काव्यमालायां ४८तमगुच्छकरूपेण मुद्रिता), (२) श्रीजिनवधनसूरिविरचिता काव्यकुमुदचन्द्रिकाख्या व्याख्या, (३) श्रीक्षेमहंसगणिरचिता वृत्तिः, (४) श्रीअनन्तभट्टसुतगणेशगुम्फिता विवृतिः (५) श्रीराजहंसोपाध्यायप्रणीता टीका । २ जिनवर ! परमाईतः स्तवस्ते व्यरचि मया गुरुसुन्दराख्य ! प्रवितर सुविशालराजराजद्- गुण ! मम वर्यविवेकसागरम् ॥१०॥:: 1 ·प्रस्तावना १५ प्रियङ्करनृपकथायाः कतिपयेषु स्थलेषु विशिष्टशब्दप्रयोगा- दयो दरीदृश्यन्ते । यथाहि- ५० अपमानो दत्तः ३ २६ अकर्मिका अकर्मी १९ उत्पतितः अग्रे-आगळ ४३, ८३, ८७, ८९ उत्पाट्य-उपाडीने अट्ट २४ | उत्सूर असूरु ४१ अपमानं दत्तम् २५ उद्घाहणिका-उघराणी ३५ २० उद्धारं-उधार १४ अपवरके-ओरडामां ४८ उपक्षयसि ६० अपवरिका ८७ | उपलक्षयति ओळखे छे ३७ अभयकुमर ८० । उपालाभ ४३ अयर २२ उमेटस अरि-अरे १९ ऊर्ध्वदमोऽस्ति ८३ अवमाननं २० | कटकं कीटिकोपरि कीडी उपर अशोकचन्द्रराज्ञा कटक ६० आडम्बराणि १४ कपाटं दत्तम् कमाड दीधेलं ८३ आत्मनां आपणो ५१ कलमल: आन्धसिकः ४१ कल्ये काले ३९ आम्नाय ३३, ८१ कोटिस्वामी ४७ आशा क्रियमाणा १५ कौटुम्बिकनिवासे आस्थानसभा उदृलिके-ओटले ४९ खड्ने हस्तं क्षिपति ५८ उत्तारक-उतारो २८, ७२ खरखरत् २९ उत्तारयति-उतारे छे '३५ । खोडक ३८, ३९, ४२. ७६ ९ ८३ / खंच ·+ ..... .:. : - ...: : ':,१५,१७.२२, २२.२............" . . (:) : . 2. 1110 ti .. 2 - २७, 4-THE गोरा ima ": ५२ दी २२ जागा १५ "का १३, THI 20-23 १७, २२ शाशितः हिमालको ३७, ८४, ८६.मान 97 विमापाती ७० निदिशा २८ गूगमणि निनावात पलः ४३ तारणानिमाई २३ ति ५८. पटवारपामान पर गटायो ७ शिमा-श्रीक ३० १७ जटिलराणादीली गराठी १७ पर जैनघालणपुगी १७ : पनाग-पगणी शगटकं सगडो ५७ पो-पाट उपर ७४, ७ टलति-टने के तत्तत्रपुप्राय ८ परिवेषयामास पीरताव्यु तलार ६८ पर्युपितं यासी पादालानि ८पनिना om ·प्रस्तावना १७. पलितानि-पलियां ५१ भोगान् ६२ पादयोर्लग्नः-पगे लाग्यो ५९ भोजनगौरवेण २९ पादौ अवधार्यताम्-पधारो ४१ मण्डयित्वा मांडीने २८ पारणं-पार| ९०, ९१ मध्ये ८३, ८८ पारणक-पार| ९०, ९१ मनो वलितम्-मन वाळ्युं ३८ पार्श्व-पासे ५, ३०, ४४, ५५ मनो वालयति मन वाळे छे २० पार्थात्-पासेथी ६८, ७५ मम कार्यमस्ति-मारे काम छे ५० पोट्टलकं-पोटलं ३७ मन्ये मार्नु ५८ प्रदक्षिणां दत्त्वा प्रदक्षिणा दइने ८४ मम मनः कापि न मन्यते प्राघूर्णिक-परोणो ७२ मारुं मन क्यां पण मानतुं नथी ५५ प्राध्वर:=पाधरो ५६ मातृपितरौ १७ प्राचरं-पाधलं, सीधुं ५९ । माननं ३० प्राभृतं ७३ मानं ६४ प्राभृतकं ७६ ।मानितम्-मान्यु ५९,७५ बलेन २० मिलनोत्कः-मळवाने उत्सुक ५६ ब्रुडन-बूड, ५६ मिलितं भलाप्य भळावीने ५५ मुक्तम्-मूक्यु २२ ६१ मृतकार्याणि ७६ भाणयन्ति भणावे छे ३२ मोक्षः छुटकारो ७२ भिल्ल-भील ३५, ३६ मोचनाय मूकाववा माटे ५५. मुक्तः ६३ भेषजपानीयं ४१ । यज्जातं-जे बन्यु ३७ भोगः बलि १६,३६,५०,६६, यावता ४० भवने समागता १४ यके १० ६६ or w ८३ /योत्रित ·प्रस्तावना २८ 4 ८ १८ ५३ ७. ७० ७० मन-गांणु १८. ५५ वियोग्यते जोहर ६१ रन्दन्नः ७० त्रिभवनन् विगह यत्रो वापरावन १७ वेतन ८ व्यवसायं २५, ३५ लगानि-लागे छे २७ शाप कोनि उन्ना लागणे ७१ झगरे भारो भगत लहन-बांग ५.७ शकतापानीयं जाकरन गणी २८ लहलहायमान १७ प्राठिना-साडी, साइलो १९ लाला लाइने ७५ शुद्धि. माळ (?) लावा गताः-लड़ गया ३६ वमुखात-सासरवातो १९ लेखशाला निशाळ २४,२६,३० यानेन १३ वारणा ६६ पण्डा-खंडित १९ वनं वक्रीकृल्य ६१ : नकर्णः ८४ वरन्सार (?) २५ लकर्मिका सकर्मी ९१ वर्तुद्धिका वाडकी २८ सङ्कटे पतितोऽस्ति वर्गपनम् १३, ७७ सज्जीबुल-साजी कर ६२ वर्वापनिकन् ७५ सत्कं वर्गपनिना ५ सजा ३६,८९ वर्याइवान () १३ सार्ये-साये ३५ सिञ्चयन्ती वन्नादिना २५ सीमाल ३५,३७ वारद्वयं वे वार ६४ मूपकार विकृति-विगइ ३४ सेक ३७. विचारे समायाति-विचारमा आवे ४५ ६८ स्याली याळी २८ विपर्यस्यन्ति ५७ स्वर्णपुत्र ९२ २९ ५१ २० वलन् स्याल-स्थाले ·प्रस्तावना १९ उकार (पृ. २)-ककार (पृ. ५५)-तकार (पृ. ५)- पकार (पृ. २, १२)-वकार (पृ. ४)-पादपूर्ति (पृ. ३, २८, ८५)-यर्थात्मकपद्य (पृ. १)-समस्या (पृ. ४४, ७९)प्रमुख- विशिष्टतासमलङ्कृतायां प्रियङ्करकथायां कतिपयानां ग्रन्थानां नामानि सन्ति । यथाहि-उत्तराध्ययनं (पृ. ३४), दशवैका- लिकं (पृ. २१, ३२ ), नैषधं (पृ. ५०), विवेकविलासः (पृ. ४३), शक्रस्तवः (पृ. ८५), स्थानाङ्गम् (पृ. ९४)। अस्यां कथायां विविधा विषया वर्णिताः-अष्टप्रकारपूजा (पृ. २२ ), छिक्काविचारः (पृ. ६-७), दन्तोत्पत्तिविचारः (पृ.७७-७८), पक्वान्नादिनामानि (पृ.२८-२९), भोगविचारः (पृ. १६, ३६, ५३), मुहूर्तमहिमा (पृ. २५), वर्षकृत्यम् (पृ. ८०), वास्तुरीतिः (पृ. ४, ४७), शकुनविचारः (पृ. १३, ४५, ४६), शपथस्वरूपं (पृ. ५८, ५९), स्वप्नविचारः (पृ. १२, ४३, ४६, ६६), स्वराष्टकं (पृ. १६) च । अस्यां कथायां जैनपारिभाषिकशब्दा अपि विलोक्यन्ते । तेषु कतिचिदिमे- अभिग्रह (पृ. ८१), आम्नाय (पृ. ३३), आशा(सा)तना (पृ.८३, ८४,८६), चैत्यवन्दन (पृ.८३), द्वादशव्रत (पृ. ३३), नमस्कार (पृ. ८५), नवतत्त्व (पृ. ३३), नैपेधिकी (पृ. ८४), पल्योपम (पृ. ८१), प्रत्याख्यान (पृ. ३३), रत्नत्रय (पृ. ३३), विकृति (पृ. ३४), सङ्घवात्सल्य (पृ. ४८), सम्यक्त्व । १. पार्वविभक्तिप्रयोगपुरस्सरं पद्यं वर्तते ८४तमे पृष्ठे । परोक्षभूतकालादिप्रयोग- प्राचुर्यं समस्ति ७६तमे पृष्ठे । . 1 - ·२० प्रस्तावना - .. (पृ. ३३), सागर (पृ. ८१), साधर्मिकवात्सल्य (पृ. ९०, सामायिक (पृ. ३३, ९३)। श्रीप्रियङ्करनृपकथाया वर्तन्तेऽनेका हस्तलिखितपतयः, तथाहि- पुण्यपत्तनस्थप्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरे द्वे प्रती। तत्रैका २८पत्रात्मिका 'लखितं मुनी शांतिसागर ' इति प्रान्तस्थोल्लेख- सङ्कलिता, अन्या तु २५पत्रात्मिका निम्नलिखितग्रन्थमानलेखक- नाम-तत्समयनिर्देशपूर्विका- ग्रन्थमानम् १०००। संवत १८२३ वर्षे मार्गशीर्षमासे शुक्लपक्षे दशमीतिथी गुरौ वारे रेवतीनक्षत्रे वरीमान् (वरीयसि ?) योगे श्री'मूरतिबन्दिरे वृद्धापणे नव्योपाश्रये श्रीविधिपक्षगच्छा- धीश्वरपूज्यभट्टारकथीउदयसागरमरीश्वराणां विजयिनि राज्ये .. शिप्यपं.श्रीदर्शनसागरगणिना लिपीचके (लिपिः कृता!) प्रियङ्करनृपकथा । श्रेयः श्रेयकः। उदका-ऽनल-चौरेभ्यो, मूर्खकेभ्यस्तथैव च । रक्षणीया प्रयत्नेन, एवं वदति पुस्तिका ॥३॥ श्रीसंभवनाथप्रसत्तेः।" एतत्प्रतियमलाधारेण न्यायतीर्थव्याकरणतीर्थपं.वेचरदास- महाशयैः संशोधितस्य पुस्तकस्य डेति संज्ञा मया निर्धारिता संशोधनसमयेऽस्य सुगमस्य हृदयङ्गमस्य च कथानकस्य । १ प्रियङ्करनृपकथायाः प्रारम्भ 'श्रीवामासूनुसद्वरः' इत्युल्लेखो वर्तते, तं दृष्ट्वा डेक्कनकॉलेजरिपॉर्टसज्ञके ग्रन्थे जैनग्रन्थावल्यां च कर्तुनाम सद्वरेति निर्दिष्टं परन्तु तद् भ्रान्तिमूलकं ज्ञेयम् ।

·उपसर्गहरस्तोत्रस्य समीक्षणम् अस्मिन् ग्रन्थे प्रकाशितस्य प्राकृतभापानिवद्धस्य स्तोत्रस्य विषये क्रियतेऽयं प्रस्तावः । एतत्स्तोत्रस्य कर्तारः श्रीभद्रबाहु- स्वामिन इति निर्विवादम् , किन्तु किमिमे चतुर्दशपूर्वधराः श्रीस्थूलभद्रगुरुरूपेण विख्याता आहोस्विद् दशनियुक्ति पर्यु- पणाकल्प-भद्रबाहुसंहिता-नवग्रहस्तोत्र-द्वादशभावजन्मप्रदीप-चेम- देवहिण्डीप्रणेतृरूपेण प्रसिद्धा इति प्रश्नोत्तरं विवादास्पदं साम्प्रतिकपण्डितानाम् । कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रमूरिवरविर- चिते परिशिष्टपर्वणि श्रीभद्रबाहुस्वामिवृत्तान्तो वर्वति, परन्तु तत्र कस्यचिद् ग्रन्थस्य गुम्फितार इमे इति स्वरूपात्मक उल्लेखो नास्ति, अतः समुपतिष्ठति संशीतिः । एवं सति संमू- च्यते न्यायतीर्थ-व्याकरणतीर्थपण्डितबेचरदासैयदुत श्रीउपसर्ग- हरस्तोत्रकर्तारोऽपूर्वब्रह्मचारिश्रीस्थूलभद्रानां गुरुभ्यो भिन्नाः । १ समीक्ष्यता श्रीदेवचन्द्रसूरिकृतस्य शान्तिनाथचरित्रस्य प्रारम्भिकोs- यमुल्लेखः- "वंदामि भद्दवाहुं जेण य अइरतियं बहुकहाकलियं । रइय सवायलक्ख चरिय वसुदेवरायस्स ॥" अपरम्च 'श्रीहंसविजयजीजैनलायब्रेरी 'ग्रन्थमालाया प्रसिद्धिं नीतायाः श्री- नर्मदासुन्दरीकथाप्रान्ते प्रोक्तं च- "इति हरिपितृहिण्डेर्भद्रवाहुप्रणीते-विरचितमिह लोकश्रोत्रपानकोयम् । चरितममलमेतन्नर्मदासुन्दरीय, भवतु शिवनिवासप्रापकं भक्तिभाजाम्॥२४६॥" :- - ·२२ - एने तु वराहमिहिरस्य समसमयिनः गयीय(५०५-५८५)- पष्टशनान्दी च समलदनवन्तः । पारम्पारिक प्रवादे भद्रवाहवोः पृथकत्वं न दृष्टिपथमवनाति । नत्र प्रथमे एव लल्यीकृताः गम्भाच्यन्ते । श्रीजिनमरैरपि इयमेव प्रणालिका वकिनि तायने प्रियदरनृपकथाया निम्नलिखितनातियीकपद्यगत बानादित्य' विशेषणन- " उपसर्गहरस्तोत्रं कृतं श्रीभद्रवादस्वामिना । नानादित्वेन सश्याय गान्तये मगलाय च ।। किन समयने चेदं प्रियदरकथा( पृ. ३३ )गनेन 'श्रीभद्र- चाहुकनकेबलिना ' इन्युल्लेखेन । स्तोत्रमानम्- स्वसहरस्तोत्रं कियगाथाप्रमाणकमिति प्रश्नः । इदं पञ्च- थात्मकमित्यनुमीयते श्रीजिनप्रभीयवृत्तिसमवलोकनेन यत- स्तत्र न केवलं पञ्चैव गाथा व्याख्याताः, किन्त्वधिकगाथासद्भाव- मृचकः प्रघोपः प्रवादोऽपि न दिङ्मात्रेणाप्युल्लिखितः। किन्तु प्रोक्तं श्रीजिनसूरैः प्रियङ्करनृपकथायां द्वयशीतितमे पृष्ठे 'पइ- गाथाप्रमाणकम्'। अपरश्च श्रीहर्षकीर्तिरिभिः सप्तगाथात्मकं स्तोत्रं सममूचि, परन्तु गाथे अधिके न निवेदिते केनापि कार- णेन । अधुना एकविंशतिर्गाथा दरीदृश्यन्ते, परन्तु बहुधा तासां प्रक्षेपत्वं स्वीक्रीयते समीक्षकैः । उपसर्गहरस्तोत्रस्य वृत्तयः- १ श्रीजिनसूरैः कस्याश्चर्नकस्या वृत्तेरुलेखः कृतो द्वघशीतितमे पृष्ठे, परन्तु केय- मिति निश्चयितु न क्षमोऽहम् । .

·प्रस्तावना २३ ' (१) बृहवृत्तिः। (२) श्रीजिनप्रभसूरिकृता 'अर्थकल्पलता'नाम्नी वृत्तिः । अस्यां त्रयोविंशतितमश्रीपार्श्वनाथं नागपतिधरणेन्द्र तत्पन्नी- पद्मावती शासनरक्षकश्रीपार्श्वयक्षं चाश्रित्य व्याख्या कृता भूमि- राजेरिमैः । सप्तस्मरणानीति ग्रन्थे मुद्रापितेयं मदीयसंस्करणा- दिपूर्विका श्रेष्ठिदेवचन्द्रलालभाइजैनपुस्तकोद्धारसंस्थया । (३) श्रीजयसागरमुनिरचिता वृत्तिः । (४) श्रीपूर्णचन्द्रमरिमृत्रिता श्रीचन्द्रसेनक्षमाश्रमणमाश्मि- पूर्विका (पृ. ४) टीका । इयं मुद्रापिता भावनगरस्यश्रीगाग्दा- विजयजेनग्रन्यमालायाम् । नानामन्त्राम्नायप्रक्रियापुरस्कुना लघुवृत्तिरियं गुरमुखज्ञानविद्याबादसाहायन गुम्फिना मृग्दिी- रिति ज्ञायने निम्नलिखितपद्यप्रेक्षणन- " उपमहानोत्रं विनं नोएनो गुम्मुन्न । विकार किमपि नचं विद्यावादाभिषग्रन्यान !" (५) हिजबीपावंदेवाणगुरिफना वितिः । १ विपनाइन्छन् नः पृचन्द्र कृतिका मिन्ना न ति चितु न्ट तिहाइ २ एन ? अजिनामान्टिनिति व्याल्यान ३ एनि प्रसन्न दही हस्तका इण्टा रिदार ·२४ प्रस्तावना (६) जैनग्रन्थावल्यामुल्लिखिता लघुवृत्तिः ८५० श्लोक- प्रमाणिका। (७) श्रीहर्षकीर्तिमरिरचिता वृत्तिः । मुद्रापिता सप्तस्मर- णान्याख्ये ग्रन्थे। (८) श्रीसिद्धिचन्द्रगणिकृता वृत्तिः । इयं च मुद्रापिता सप्तस्मरणान्याख्ये ग्रन्थे । स्तोत्रगौरवम्- उपसर्गहरस्तोत्रगौरवं संमूच्यते प्रियङ्करनृपकथया विविध- व्याख्यासाहित्येन च । मन्त्रयन्त्रमयमिदं स्तोत्रं, तदाम्नायाश्च वर्तन्ते इति वृत्तान्तो विलसति ३३, ५०, ५४, ६२, ७६, ८१, ८२ इत्यङ्कात्मकेषु पृष्ठेषु । किञ्च पद्मावती-बैरोब्या-धरणेन्द्रा अधिष्ठातृरूपेण वर्तन्ते । एवं प्रियङ्करकथादिपरिचयात्मके वक्तव्ये यथामति प्रति- पादिते सहृदयसाक्षरेभ्यः स्वलितस्थलसम्बन्धिनी क्षमा याचमानो विरसासि श्रीरसिकदासतनुजः कापडियेत्युपादः आपाढकृप्गैकादश्यां १९८४तमे वैक्रमीयाव्दे, मोहमयीनगर्याम् हीरालालः।

·ॐ अष्ठि-देवचन्द्र-लालभाइ-जैनपुस्तकोद्धार-ग्रन्थाङ्के श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता श्रीउपसर्गहरस्तोत्रप्रभावगर्भिता ॥ प्रियङ्करनृपकथा॥ ॐ नमः। वंशाजश्रीकरो हंसो, दैत्तोत्तम विभावसुः । सदानन्दं क्रियात् सारं, श्रीवामासूनुसैद्वरः ॥१॥ ॐकारमध्यगतहीपरिवेष्टिनाङ्गं पद्मावतीधरणराजनिषेव्यमाणम् । पार्श्व जिनेश्वरमहं प्रणिपत्य भक्या वक्ष्ये प्रभावमुपसर्गहरस्तवस्य ॥२॥ उपसर्गहरस्तोत्रं, कृतं श्रीभद्रबाहुना । ज्ञानादित्येन सङ्घस्य, शान्तये मङ्गलाय च ॥३॥ एतत्स्तवप्रभावो हि, वक्तुं केनापि शक्यते । गुरुणा हरिणा वा वाक्-प्रहयाऽप्येकजिवया ॥४॥ उपसर्गहरस्तोत्रे, स्मृते स्युः शुभसम्पदः । संयोगसन्ततिर्नित्यं, स्युः समीहितसिद्धयः॥५॥ १ कुलकमलविकासी। २ सूर्यः। ३ दत्तं उत्तमं विभारूपं वसु-धनं येन सः; सपक्षे तु दत्त उत्तमो विभावसुः-अग्निर्येन सः। ४ 'सद्धरिः' इत्यपि क्वचित्। ५'नमस्कारः श्रीगुरुनामसारः' इत्यधिकः ख-ग-घ-पाठः । ६ 'ती नित्यं' इति ख-पा ·२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता। उदयो १ चपदो २ पाया ३, उत्तमत्व ४ मुदारता ५। उकाराः पञ्च पुंसः स्यु-रुपसर्गहरस्मृतेः ।। ६ ।। पुण्यं १ पापक्षयः २ प्रीतिः, ३ पद्मा ४ च प्रभुता ५ तथा । पकाराः पञ्च पुंसां स्युः, पार्श्वनाथस्य संस्मृतौ ॥ ७ ॥ उपसर्गहरस्तोत्र-मष्टोत्तरशतं सदा । यो ध्यायति स्थिरस्वान्तो, मौनवान् निश्चलासनः॥८॥ तस्य मानवराजस्य, कार्यसिद्धिः पदे पदे । भवेच सततं लक्ष्मी-अञ्चलाऽपि हि निश्चला ॥९॥-युग्मम् जेलेऽनले नगे मार्गे, चौरे वैरे ज्वरे गिरे ( हरेऽम्बरे १)। भूते प्रेते स्मृतं स्तोत्रं, सर्वभयनिवारकम् ॥ १० ॥ शाकिन्यादिभयं नास्ति, न च राजभयं जने । पण्मासं ध्यायमानेऽस्मि-नुपसर्गहरस्तवे ॥ ११ ॥ स्तवकर्तुराशीर्वचनमाह- उवैसग्गहरं थोतं, काऊणं जेण संघकल्लाणम् । करुणायरेण विहियं, स भद्दवाह गुरू जयउ ॥१२॥ प्रत्यक्षा यत्र नो देवा, न मन्त्रा न च सिद्धयः । उपसर्गहरस्यास्य, प्रभावो दृश्यते कलौ ॥ १३ ॥ १ इमे द्वे पद्ये ख-प्रत्यां न वर्तेते, परन्तु तत्स्थाने निम्नलिखितं पद्यम्- लक्ष्मीः सर्पति नीचमर्णवपयःसज्ञादिवाम्भोजिनी- संसर्गादिव कण्टकाकुलपदा न कापि धत्ते पदम् । चैतन्यं विषसन्निधेरिव नृणामुज्जाशयत्यासा धर्मस्थाननियोजनेन गुणिभिः प्राथं तदस्याः फलम् ॥ १ ॥ २छाया- उपसर्गहरं स्तोत्रं कृत्वा येन सड्धकल्याणम् । करुणाकरेण विहितं स भद्रबाहुगुरुजयतु ॥

·प्रियङ्करनृपकथा । my प्राप्नोत्यपुत्रः सुतमर्थहीनः श्रीदायते पत्तिरपीशतीह। दुःखी सुखी चौथ भवेन किं किं त्वद्रपचिन्तामणिचिन्तनेन ? ॥ १४ ॥ एकया गाथयाऽप्यस्य, स्तवस्य स्मृतमात्रया। शान्तिः स्यात् किं पुनः पूर्ण, पञ्चगाथाप्रमाणकम् ? ॥१५॥ उपसर्गाः क्षयं यान्ति, च्छिद्यन्ते विघ्नवल्लयः । मनः प्रसन्नतामेति, ध्यातेऽस्मिन् स्तवपुङ्गवे ॥ १६ ॥ यथा प्रियङ्करो राजा, विपुलां प्राप सम्पदम् । उपसर्गहरस्तोत्र-ध्यानान्मानाश्रितं पदम् ॥ १७ ॥ अत्र प्रियङ्करनृपकथा, यथा- 'मगध देशे 'अशोकपुरं' नाम नगरम् । यत्रावासास्त्रि- भूमिका महेभ्यानाम् , यत्राकराः सकलवस्तूनाम् , आदरोऽति- थिंभोजने, आज्यानि प्राज्यानि भोजने, आदिमूर्तिः प्रासादे, आलस्यं विवादे, आडम्बराणि राजकुले, भोग्युपद्रवो नकुले, नाप- स्त्र । तत्राशोक(चन्द्र राजाराज्यं करोति प्रतापी विक्रमी नयी। अशोकमाला पट्टराज्ञी पुष्पमालेव विवेकविनयशीलक्षमादि- गुणपरिमलयुता । तयोः पुत्रास्त्रयः अरिसूर १ रणसूर २ दानसूरा ३ ख्याः । देवगुरुपितृमातृभक्ताः । राज्यसारं त्विद- मेव । उक्तं च- - १'वा प्रभवे न कि किं' इति ख-पाठः । २ 'पठ्यमाने स्तवे सदा ' इति ख-पाठः । ३ गारः' इति घ-पाठः । ४ 'थिजने पूज्यामिः पूज्यश्रीयुगादि- मूर्तिः' इति घ-पाठः।

·४ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता। "चित्तानुवर्तिनी भार्या, पुत्रा विनयतत्पराः। वैरिमुक्तं च यद् राज्यं, सफलं तस्य जीवितम् ॥१८॥ वापी वाविहारवर्णवनिता वाग्मी वनं वाटिका वैद्या ब्राह्मणवारिवादिविबुधा वेश्या वणिर वाहिनी । विद्या वीरविवेकवित्तविनया वाचंयमो वल्लिका वस्त्रं वारणवाजिवेसरवरं राज्यं ववैः शोभते ॥ १९ ॥" अन्यदा अरिसूरस्य विवाहमहोत्सवः प्रारब्धः । राज्ञा विज्ञा- निन आकारिताः । सूत्रधारा नव्यमावासं कुर्वन्ति वास्तुरीत्या। उक्तं च-- "वैशाखे श्रावणे मार्गे, फाल्गुने क्रियते गृहम् । शेपमासेषु न पुनः, पोपो वाराहसंमतः ॥ २० ॥ पूर्वस्यां श्रीगृहं कार्य-मानेय्यां तु महानसम् । शयनं दक्षिणस्यां तु, नैर्ऋत्यामायुधादिकम् ॥ २१ ॥ १ एतत्स्थाने घ-प्रत्यामिदं पद्यम्- चिन्तानुवर्तिनी भार्या, स्वरूपा सगुणा सदा । मितवका पतिभक्ता, प्राप्यं पुण्यतः स्त्रिया (8)! पार्श्वस्थे उल्लेखश्च यथा-- विरहिणी हरिणी जिम जोयती भमहसु माजिम राति पुकारती । सुरतकारणि कंत हकारती मरकलइ हसती मनमोहती।। २ 'शोभिते' इति-घ पाठः । ३ पाकशाला।

·प्रियङ्करनृपकथा । ५ भुजिक्रिया पश्चिमायां, वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः । उत्तरस्यां जलस्नान--मैशान्यां देवतागृहम् ॥ २२ ॥" आवासं चित्रकराश्चित्रयन्ति । स्वर्णकारा आभरणानि घटय- न्ति । अस्मिन्नवसरे ' पाडली 'पुरात् स्वर्णकारा देवतादत्तवरा आर्गता राज्ञो मिलिताः प्रधानैः स्वागतं पृष्टम् । राज्ञा ते पृष्टा विज्ञानस्वरूपम् । ते प्रोचुः-देवतावरादस्मद्घटितमा- भरणं यः परिदधाति तस्य गज्याहस्य राज्यं भवति । अपरेषां जनानां महत्त्वं स्यात् । यः प्राय राजा भवति स राज्ञामधिराजा स्यात् । राजा तद्वचनेन हृष्टस्तेषां अपूर्वहारघटनायादेशं दत्तवान् । स्वर्णमुक्ताफलजात्यहीरकरत्नादि यद विलोक्यते तत् कोशाधीश- पार्चे ग्राह्यम् । आप्तपुरुषास्तत्र नियुक्ताः । यतः केपामपि विश्वा- सो न कार्यः । उक्तं च- " ताइ तेली तेरमउ, तंबोलीतलार । ठंग ठक्कुर अहि दुजणह, जे वीससइ ते गमार ॥२३॥" ततस्तैः पण्मास्या हारो घटितः । राज्ञो वर्धापनिका दत्ता । ग्रंभाते राजसभायां हार आनीतः । राजा तं हारं दृष्ट्वा हृष्टः । १ 'मस्यां' इति घ-पाठः। २ 'आगताः'तै राज्ञोऽग्रे उक्तम्-'अस्मघटिता- न्याभरणानि यः परिदधाति' इति ख पाठः । ३ 'राजाधिराज.' इति ख-घ-पाठः । ४ तात्पर्यम्- वस्त्रतानके तैलकारे मौचिके (2) ताम्बूलिके तलारक्षके । ठगे ठारेऽही दुर्जने यो विश्वसिति स मूर्खः ।। ५ 'तफड तीड सोनार' इति क-पाठः। ६ पंच तकारा परिहरु पच्इ करु विवहार' इति घ-पाठः । ७ 'प्रातः' इति घ-पाठः ।

·ur श्रीजिनसूरमुनिवर्थविरचित्ता । सर्वेऽपि लोका हा विस्मिताः । 'देवबल्लभ' इति नाम हारस्य द- तम् । स्वर्णकारा वस्त्रधनादि दत्त्वा विसर्जिताः । मुहूर्तविदो राज्ञा पृष्टा मुंहत विलोकयन्ति । तर्विलोक्य प्रवरः क्षणः प्रोक्तः । ततो मौहतः नृपो मुहूर्तसमये हारमावाप्य यावत् स्वकण्ठे स्थाप- यति तावत् अकस्मात् सभामध्ये नर्मात्यकोण छिका जाता । राज्ञोक्तम्-कीदृशी एपा १ । शास्त्रज्ञेनोक्तम्-राजेन्द्र ! सामान्या । यत उक्तम्- "ठाणहियस्य पढम नियकज्जं किंपि काउकामस्स । होइ सुहा असुहावि व छीआ दिसिविदिसिभेएणम् ।। २४ ॥ पुब्बदिसा धुवलंभी १ जलणे हाणी २ जमालए मरणम् । नेरइए उव्वेओ ४ पच्छिमीए परमसंपत्ती ५ ॥ २५ ॥ वायव्वे सुहवत्ता ६ धणलाहो होइ उत्तरे पासे ७ । ईसाणे सिरिविजओ ८ रज्जं पुण बंभठाणमि ९ ॥ २६ ॥ १'विलोक्य विस्मिताः' इति ख-पाठः । २ 'दत्तं हारस्य' इति ख-पाठः। ३ ' मुहूर्त विलोक्य तैः' इति ख-पाठः, ' मुहूर्त व्यलोकयन्' इति ग-पाठः, मुहूर्त लोकयित्वा' इति घ-पाठः । ४छाया- स्थानस्थितस्य प्रथमं निजकार्य किमपि कर्तुकामस्य । भवति शुभाऽशुभाऽपि च क्षुता दिग्विदिग्भेदेन ॥ १॥ पूर्वदिशि ध्रुवलाभः ज्वलने (अग्निकोणे) हानिः यमालये (दक्षिणस्यां) मरणम् । नैर्ऋत्यां उद्वेगः पश्चिमायां परमा सम्पत्तिः ॥ २ ॥ वायव्ये सुख(शुभ)वार्ता धनलाभो भवति उत्तरे पार्थे । ईशाने श्रीविजयौ राज्यं पुनः ब्रह्म(ऊर्व)स्थाने ॥ ३ ॥ - ·प्रियङ्करनृपकथा । पहपहियस्त समुहा छीया मरणं नरस्स साहेइ । वज्जेह दाहिणंपि य वामापि धियसिद्धिकरा ॥२७॥" ततो राज्ञा हारः स्वकोशे स्थापितः । पुनः अपरमुहूर्ते भाण्डागाराद् हारं नृप आनाययामास । भाण्डागारिणा तत्र विलोक्य राज्ञोऽग्रे विज्ञप्तम्-रोजन् ! तत्र हारोऽदृश्यमा- नोऽस्ति । केनापि गृहीतः । नृपः प्राह–अत्र कोऽन्यो मुमूर्षुरा- याति। भाण्डागारिकेणोक्तम्-चेदहं जानाम्यपि तदा दिव्यं क- रोमि शपथान् करोमि । मन्त्री ग्राह-अज्ञात्वा कस्यापि न वाच्यम् । यतः "अविमृश्य कृतं कार्य, पश्चात्तापाय जायते । न पतत्यापदाम्भोधौ, विमृश्य कार्यकारकः ।।२८॥" तेन पटहं मन्त्रिवचनान्नृपो दापयामास, यथा- 'देववल्लभ'हारस्य, शुद्धिं यः कथयिष्यति । सन्तुष्टो नृपतिस्तस्मै, दास्यति ग्रामपञ्चकम् ॥१॥ इत्युच्चारणपूर्वकं सप्त दिनानि सर्वत्र सेवकैः पटहो दत्तः । परं च केनापि वाद्यमानः स न स्पृष्टः । ततो राज्ञा ज्योति- विदः पृष्टाः । ते प्रोचुः-राजन् ! हारो न यास्यति । पुन- स्तत्रैको भूमिदेवनामा कश्चिज्ज्योतिपिको वसति । तमाकार्य नृपः पृष्टवान् हारलाभम् । तेनोक्तम्-राजेन्द्र ! अद्य रात्री विलोक्य कथयिष्यामि। तदिनं दत्त्वा प्रातराहूतः सः। तेनोक्तम्- १ छाया- पथप्रस्थितस्य संमुखा क्षुता मरणं नरस्य कथयति । वर्जयत दक्षिणामपि च वामाऽपि धृतिसिद्धिकरा ॥ २ 'राजेन्द्र । तत्र हारो नास्ति' इति घ-पाठः। ३ 'मन्त्रिणः प्रोचुः राज्ञोऽप्रे-अज्ञात्वा' इति ख-पाठः। ४ ' स्थापितः.' इति क-घ-पाठः। - ·श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता । राजेन्द्र ! न प्रष्टव्यम्, अकथिते स्तोकं दुःखं, कथिते तु महद् दुःखं भविष्यति । राज्ञा विशेषतः पृष्टः स प्राह-लक्षमूल्यो हारो यत्समीपाल्लप्स्यसे स तव पट्टे राजा भविष्यति, नात्र संशयः, देवतोक्तत्वात् ; परं बहुभिर्वः । प्रत्ययोऽत्र-इतस्तृतीयदिने हस्ती मरिष्यति । राजा कर्णयोस्तप्तत्रपुप्रायं तदाकर्ण्य क्षण मूछित इव तस्थौ । मन्त्री प्राह-चिन्ता न कार्या । भवितव्यता केनापि न टलति । यतः- " भवितव्यं भवत्येव, नारिकेल फलाम्वुवत् । गन्तव्यं गेमयत्येव, गजभुक्तकपित्थवत् ।। २९ ॥" तृतीयदिनेःगजो विपन्नः । तदुक्तं सत्यं जातम् । उक्तं च- "अवश्यं भाविभावानां, प्रतीकारो न विद्यते । तदा दुःखैन बाध्यन्ते, नलरामथुधिष्ठिराः ॥ ३० ॥ उदयति यदि भानुः पश्चिमायां दिशायां विकसति यदि पद्म पर्वताने शिलायाम् । प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः तदपि न चलतीयं भाविनी कर्मरेपा ॥ ३१ ॥" ततो राजा साहसं कृत्वा स्वपुत्रस्य विवाहं महत्ता महेन कारितवान् । हारगमनविवाहभवनाभ्यां नृपो विपादहर्पभाग् जातः । राजा मन्त्रिणं प्रत्याह-हारतस्करस्य किञ्चिदशेन राज्यं प्रोक्तं तदसम्भाव्यम् । तस्य(स्मै) शूल्यामेव राज्यं दास्यामि । मत्पुत्रा एव मद्राज्यं पालयिष्यन्ति । मन्त्रिणोक्तम्-स्वामिन् ! १ 'यच्च यात्येव' इति क-घ-पाठः। २ क-ध-प्रत्यां नोपलभ्यते पद्यमिदम् ।

·९ प्रियङ्करनृपकथा । एवमेवेति । राजा तद्वाक्ये राज्यगण गजनिमीलिकां विधाय राज्यं करोति, परं- " स्वचित्तकल्पितो गर्वः, कस्य नाम न जायते । उत्पाट्य टिट्टिमः पादौ, शेते भङ्गमयाद मुँवः ॥ ३२ ॥" इतश्च तत्रैव पुरे पासदत्तश्रेष्ठी महाश्रावको भार्याप्रिय- श्रीयुतो वसन् कर्मयोगेन निर्धनो जातः । ततो नगरं मुक्त्त्वा आसन्ने 'श्रीवास' ग्रामे बहुकौटुम्बिकनिवासे वसति, सुखेन निर्वाह करोति । यत उक्तम्- "नवमन्नं नवं शाकं, सुगन्धाज्यं दधीनि च । स्तोकव्ययादिह ग्रामे, क्रियते मिष्टभोजनम् ॥ ३३ ॥" परं तत्र बहूपक्रमकरणेऽपि धनं नोत्पद्यते । यतः- यत्र तत्रापि यातानां, पूर्व कर्म सहानुगम् । देशान्तरं न याति स्म, श्रुत्वा बोलावचः कृती ॥ ३४ ॥" धनं विना महत्त्वमपि न स्यात् । यतः "धनैर्दुष्कुलीनाः कुलीनाः क्रियन्ते धनैरेव पापात् पुनः निस्सरन्ति । धनेभ्यो विशिष्टो न लोकेऽस्ति कश्चिद् धनान्यर्जयवं धनान्यजयध्वम् ॥ ३५॥" तावता तयोः पुत्रो जातः । हर्षोऽयूद् दारिद्येऽपि । यतः- १ 'विद्यते' इति घ-पाठः । २ 'उत्क्षिप्य' इति ख-पाठः । ३ 'दिवः' इति क-पाठः। ४ 'हमेव लभ्यन्ते मिष्ट. ' इति ख-पाठः । ५ 'परं धनं नोत्पद्यते बहुपराक्रमकरणेऽपि' इति ख-पाठः । ६ 'वालवचः' इति ख-पाठः । ७ 'धनैः पुनः पापाजना निस्तरन्ति' इति ख-पाठः। ८ 'उभयोः' इति ख-पाठः। “ ·श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता। - "संसारमारसिन्नानां, तिस्रो विश्रामभूमयः । अपत्यं च कलत्रं च, सतां सङ्गतिरेव च ॥ ३६॥" यावता पुत्रो वार्षिकोऽभूत् तावद् बालरोगेण मृतः । मातु- महादुःखं जातम् । यत उक्तम्- "नारीणां प्रिय आधारः, स्वपुत्रस्तु द्वितीयकः । सहोदरस्तृतीयः स्या-दाधारत्रितयं भुवि ॥ ३७॥" स्त्रीणामाधारः पुत्रः स्यात् । मनोनितिकारणं पुत्रं विना भृशं दुःखिनी जाता । यतः- "ग्रामे वासो दरिद्रत्वं, मूर्खत्वं कलहो गृहे । पुत्रैः सह वियोगश्च, दुःसहं दुःखपञ्चकम् ॥ ३८॥" ततः प्रियं प्रति पत्नी प्राह । अत्रागमने तादृग् धनप्राप्ति - भूत् । पुत्रोऽपि विपन्नः । लाभमिच्छतो मूलहानिरायाता । तेना- धर्मवतां ग्रामे वसनं न युक्तम् । यतः- " यत्र विद्यागमो नास्ति, यत्र नास्ति धनागमः। न सन्ति धर्मकर्माणि, न तत्र दिवसं वसेत् ।। ३९॥" तथाच- " कुग्रामवासः कुनरेन्द्रसेवा कुभोजनं क्रोधमुखी च भार्या । कन्याबहुत्वं च दरिद्रता च पड़ जीवलोके नरका भवन्ति ।। ४०॥" पुनः 'प्रियश्री पुत्रस्नेहदुःखेन दैवमुपालभ्य प्रार्थयति । १'दुःखी जाता माताऽयातनसा' इति ख-पाठः, 'दुःसिनी जाता प्रियधी: तदा' इति तु घ-पाटः। २'सा' इति क-पाठा। - > - ·प्रियङ्करनृपकथा । ११ यदि पुत्रो दत्तस्तर्हि वियोगः कस्मात् कृतः ।। दत्त्वा पश्चात् ग्रहण सतां नोचितम् । यतः " जई देसि देव ! तुडो मा जम्मो देसि माणुसे लोए । अह जम्मं मा पुत्तं अह पुत्तं मा विओगं च ॥४१॥" प्राणनाथ ! अत्र पुत्रदुःखं नित्यं स्मरामि । तेन 'अशोकपुरे नगरे गम्यते तदा वरम् । भोंक्तम्-प्रिये ! नगरे स्थीयते, परं जलेन्धनतक्रादि सर्व धनेनैव लभ्यते । व्यवहारिणां नगरे वासः, दरिद्राणां तु ग्रामे वासो युक्तः । अधुना नगरे आत्मानं कोऽपि नोपलक्षयति धनाभावात् । यत उक्तम्- "हे दारिद्र(घ)! नमस्तुभ्यं, सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । पश्यामि सकलान् लोकान् , न मां पश्यति कश्चन ॥ ४२ ॥" धनं विना मित्रमपि न स्यात् । उक्तं च- "जिणि दिनि वित्त न अप्पणइ, तिणि दिनि मित्त न कोइ । कमलह सुरिज मित्त पुण, जल विण वयरी सोइ ॥४३॥ प्रिया प्राह पतिं प्रति-प्रायः पुरुषाः परिणामसुन्दरबुद्धयो भवन्ति तथापि मद्वचः शृणुत । अस्या भूमिकायां राङ्का(रक) श्रेष्ठिवदात्मलभ्यं नास्ति । यत उक्तम्- १ छाया- यदि ददासि दैव ! तुष्टो मा जन्म ददासि मानुषे लोके । अथ जन्म मा पुत्रं, अथ पुत्रं मा वियोगं च ॥ २ तात्पर्यम्---- यस्मिन् दिने वित्तं न आत्मनि तस्मिन् दिने मित्र न कोऽपि । कमलस्य सूर्यो मित्रं पुनर्जलं विना वैरी सोऽपि ॥ ३ 'सद्वचः' इति क-घ-पाठः । .

·१२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता । - "पुत्रः १ पशुः २ पदाति ३ श्व, पृथिवी ४ प्रमदा५ऽपि च । कुलश्रीवृद्धिदाः पञ्च, कुलश्रीक्षयदा अपि ॥४४॥" तेनात्र क्षणमात्रमपि न स्थास्यते । स्त्रीकदाग्रहात् श्रेष्टिना मानि- तम् । यतः- " राज्ञा स्त्रीणां च मूर्खाणां, वालकानां तथैव च । अन्धानां रोगिणां चापि, वलवांश्च कदाग्रहः ॥४५॥" ततः श्रेष्ठी नगरे वासाय सुमुहूर्ते यावच्चलति तावद् द्वाराने कण्टको भन्नः पादे तस्य । चिहगा(शकुना?)भावात् स्थितः । ऊक्तं च- -- -- "छीए वत्थविलग्गे कह कह भणिए झत्ति कंटए भग्गे । दिहे बिलाडसप्पे न हु गमणं सुंदरं होइ ॥ ४६॥" ततः कियद्भिर्दिनै रात्रौ प्रियश्रिया भूमि खनन्त्या मुक्ताफलं महत्तरं तेजःपुञ्जमयमविद्धं लब्धमिति स्वप्नो लेभे । प्रातः पति आह । सोऽप्युवाच विमृश्य-प्रिये ! आत्मनोः पुत्रो महत्त्ववान् भविष्यति मुक्ताफले यथा पानीयं तथा महत्त्वम् । यत:- " नखइ नारितुरङ्गमह मुत्ताहल खग्गह । पाणी जाह न अग्गलु गाउ गिरुअत्तम ताह ॥४७॥" १ छाया- क्षुते वस्त्रविलग्ने कथं कथं(कुत्र) भणिते झटिति कण्टके भने। दृष्टे विलाडसर्प न खलु गमनं सुन्दरं भवति । २ तात्पर्यम्- नखे नारितुरङ्गमयोः मुक्ताफलखड्गयोः । पानीयं येषां न अग्रलं, गतं गुरुत्वं तेषाम् ॥ ३ जाहे न अगलां गिउ गुरुह तण कह ' इति घ-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा ।
१३
अविद्धत्वात् पूर्णायुरावलिः सुतो भविष्यति। तच्छ्रुत्वा सा प्रमु-
दिता । ततः सुनक्षत्रे शुभलग्ने शुभवेलायां पुत्रो जातः। तस्य
वर्धापन कृतम् । कियदिनानन्तरं श्रेष्ठी सपुत्रः शुभमुहूर्ते 'अशोक'-
नगरं प्रति प्रस्थितो मार्गे शकुनान् मार्गयति तावता एका
श्वाऽभक्ष्यमुखो दक्षिणाङ्गाद् वामपार्श्वे समागतः । श्रेष्ठिना
शकुनवित् पृष्टः-कीदृशाः शकुनाः १ । तेनोक्तम्-वर्याः,
नगरवासे सर्वसिद्धिर्भविष्यति । यत उक्तम्-
"गच्छतां च यदि श्वा स्याद्, दक्षिणाद् वामवर्तकः ।
सर्वसिद्धिस्तदा नूनं, श्वानेन कथितं ध्रुवम् ॥ ४८॥"
ततः स एव श्वा कौँ कण्डूययामात । तदा शकुनविदा
प्रोक्तम्-वर्याद वर्यतरं भविष्यति । अधिकां सम्पदं पश्यामि, यता-
"गच्छतां च तदा श्वानः, कर्ण कण्डूयते पुनः ।
द्रव्यलाभं विजानीयात् , महत्त्वं च प्रजायते ॥ ४९॥"
ततः श्रेष्ठी शकुनग्रन्थिं बद्ध्वा सपरिवारोऽग्रे चैलितः।
क्रमेणा शोकपुर परिसरे प्राप्तः श्रेष्ठी प्राह–अत्र वाटिकायां
भोजनं कृत्वा नगरे प्रवेशः क्रियते । यत उक्तम्-
अभुक्त्वा न विशेद् ग्राम, न गच्छेदेककोऽध्वनि ।
ग्राह्यो मार्गे न विश्रामः, पञ्चोक्तं कार्यमाचरेत् ॥५०॥"
१ 'गच्छता च यदा श्वानो, अमेध्यं भक्षयेद् यदि ।
मिष्टान्नाशनपानानि, प्राप्नोति पुरुषो ध्रुवम् ॥'
इति ख-पाठो निम्नलिखितपद्याधिको वर्तते ।
धान्यपूर्णमुखो लाभ, विष्टापूर्णमुखः सुखम् ।
सद्यो मांसमुखी राज्यं, दत्ते दृष्टः शुनीसुतः ॥ १॥"
२'चलति' इति क-पाठः।

·। श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता । अत्र बुद्धिचतुष्टयकथा । गुणाकरेण पञ्चशत्या एकैका बुद्धि- गृहीता । सा सफला जाता । सा स्वयं वाच्या । ततः सहकारतले स्थितो देवपूजां कृत्वा श्रेष्ठी भुक्तः क्षणं विश्रान्तश्चिन्तयति-नगरमध्ये कथं व्यवसायो भविष्यति ? नीवीं विना लाभो न स्यात् । यत उक्तं च- " दुग्धं देयानुसारेण, कृपिर्मेघानुसारतः । लाभो नीव्यनुसारेण, पुण्यं भावानुसारतः ॥५१॥" वस्त्राद्याडम्बरं विना श्रीनगरे श्रीः कथं स्यात् १ । उद्धार केपि नार्पयन्ति । यत:- " आडम्बराणि पूज्यन्ते, स्त्रीषु राजकुलेषु च । सभाया व्यवहारे च, वैरेषु श्वसुरौकसि ॥ ५२ ॥" तावता अकस्मात् आकाशवाणी जाता, यथा- "एँ बालक ए नगरनु, राजा होसि जाणि । पनरे वरसे पुण्यवलइ, चिंता ही इम आणि ॥ ५३॥" ܩ 'तरी स्थित्वा' इति क-पाठः। २ 'विश्रान्तयति । आनं तुष्टाव यया- मरीमिः पिकनिकरं रज्जोमिरलिनं फलैश्च पान्यगणम् । मार्गे सहकार ! सततमुपकुर्वन् नन्द चिरकालम् ।। इत्याशिषं दत्त्वा नगर' इति ख- पाठः। ३ 'निमीयं ' इति क-पाठः । ४ 'द्रव्यानु० ' इति क-पाठः । ५ 'उद्धारे कोऽपि नार्पयति' इति ख-घ-पाठः । ६ 'सुरसेषु च ' इति क- पाठः। ७ तात्पर्यम्--- अयं वालकोऽस्य नगरस्य राजा भविष्यति (इति) जानीहि । पञ्चदशवर्षे पुण्यवलेन चिन्तां हृदि मा आनय ॥ ।

·. --- । प्रियङ्करनृपकथा । १५ पितृभ्यां प्रोक्तम्-अस्य बालस्य राज्येनास्माकं प्रयोजन नास्ति, किन्तु जीवितव्येन । यतः- ji"द्वात्रिंशल्लक्षणो मयो, विनाऽऽयु व शस्यते । सरोवरं विना नीरं, पुष्पं परिमलं विना ॥ ५४॥" एक: प्राङ् मृतः। द्वितीयस्याशा क्रियमाणाऽस्ति । परं सा देवायचा । ततो द्वितीयवारं वृक्षादाकाशवाण्यभूद्, यथा- "ए बालक चिरं जीवसइ, होसइ धननी कोडि । सेवा करसइ रायसुअ, सेवक परि कर जोडि ॥ ५५॥" ततो मातृपितरौ दृष्टौ । एषा दैववाणी घटते । उपरि विलोकितं, परं ताभ्यां देवः कोऽपि न दृष्टः । पासदत्तेनोक्तम्-प्रायः प्राणिनां पुण्यं विना देवदर्शनं न स्यात् । यथा- यस्य पुण्यं परोत्कृष्टं, प्रत्यक्षास्तस्य देवताः। कल्याणकेहतां देवाः, सेवाकरणतत्पराः ॥५६॥" ततः श्रेष्ठिना पृष्टम्-कोऽयं देवः, किन्नामा? कस्सादसदुपरि वात्सल्यम् ? । देवः प्राह-अहं त्वत्पुत्रो यो मृतः । त्वदुक्तनम- स्कारमहामन्त्रश्रवणेनाहं धरणेन्द्रपरिवारमध्ये देवो जातोत्र तिष्ठामि । मातुः पितुर्धातुः स्नेहेन राज्यप्राप्तिं यावत् सान्निध्य करिष्यामि । एष माता भाग्याधिकोऽस्ति । तेन युवाभ्यां कापि १ तात्पर्यम्--- अयं वालकश्चिरं जीविष्यति भविष्यति धनस्य कोटिः। सेवां करिष्यन्ति राजसुताः सेवका इव करौ संयोज्य ।। २'रायसुतं' इति ख-पाठः । ३ 'दकस्मादुपरि ' इति ख-पाठः ।

·2 " श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिंता। चिन्ता न कार्या। परं अस्य वालस्य मन्नाना नाम देयं यथा चिरञ्जीवी स्यात् । पित्रोक्तम्-तव किं नाम । देव आह-प्रियङ्कर इति । ततः पुत्रस्य तदेव नाम दत्तम् । पित्रोक्तम्-एप वालको देवनानाऽमरो भूयात् । पुनर्देवेनोक्तम्-विषमकार्ये सङ्कटे वाऽऽप- तिते अनागत्य मत्स्थाने वृक्षाग्रे भोगः कार्यः । यथा युष्माकम- हमाशां पूरयामि । यतः- “भोगेन देवास्तुष्यन्ति, भोगेन व्यन्तराः सुराः । भोगेन भूतप्रेताच, भोगो विघ्नविनाशकः ॥ ५७ ॥ ततः श्रेष्ठी विजयमुहूर्ते नगरे प्रवेशं करोति तदा दक्षिण: खरोऽभूत् । खराष्टकं तत्कृतम् । श्रेष्ठी हृष्टः । यतः- "निर्गमे वामतः श्रेष्ठः, प्रवेशे दक्षिणः शुभः । पृष्ठतश्च न गन्तव्यं, सम्मुखः पथभञ्जकः ॥ ५८ ॥ प्रथमे हानिदं शब्द, द्वितीये सिद्धिदायकम् । तृतीये च न गन्तव्यं, चतुर्थे स्त्रीसमागमः ॥ ५९॥ पञ्चमे च भयं विन्यात् , षष्ठे तु क्लेशमेव च । सप्तमे सफल कार्य, अष्टमे लाभमादिशेत् ।। ६० ॥" : श्रेष्ठी सुशकुनैः स्वगृहे पुत्रसहितः प्राप्तः सुखेन धर्मकर्माणि करोति । प्रियङ्करः पुत्रो दिने दिने पितुर्मनोरथैः सह वर्धते॥ असिनसवरे प्रियश्रीनाम्न्याः पितृगृहे निजभ्रातृविवाहमहो- त्सवो जायमानोऽस्ति । तदाकारणाय भ्राता समागतः । सा सहर्ष स्वामातृधाम्नि भ्रात्रा सह गता । यतः- १ 'स्वराष्टकं च तेन कृतम्' इति-ध-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा। " वल्लभौ मातृपितरौ, वल्लभौ पतिपुत्रको । सहोदरश्च पञ्चैते, स्त्रीणां स्युहर्षकारणम् ॥ ६१॥" तावता अन्या अपि भगिन्यः स्वस्वगृहात समागताः समाना: सवाहनाः सपरिकराः सानुचरा दासदासीजनपरिवृताः स्वपु- प्रयुताः परिहितदुकूला मुखसुरगताम्बूलाः स्वर्णघटितहीरक- जटितराखडीतिलकाः कस्तूरीपेत्रवल्लिराजितकपोलफलका जवा- धिमहमहायमानमस्तकालका देशविख्यातमहेभ्यपतिका गजग- तिकाः शो यमानकर्णस्वर्णकुण्डला मुक्ताफलदीनारमालादिविभू- षितकण्ठकन्दलाः सुवर्णरत्नमुद्रिकाकङ्कणाः सर्वकार्यचातुर्यप्रवीणा लहलहायमानत्रिसरचतुःसरहारस्वर्णनिगो( ? )दराः सर्वाङ्गा- भरणसुन्दरा देवाङ्गनासोदराः सन्ति । पासदत्तस्य पत्नी पुनः सामान्यवस्त्रा जीर्णकञ्चुका जीर्णकौसुम्भोत्तरीया त्रपुमयकर्ण-- कुण्डला ताम्बूलरहितमुखकमला मलीमसमस्तककुन्तला कङ्कण- मुद्रिकाझञ्झरकमुक्तहस्तयुगला दारिद्र(य)कर्मकरणकर्कशकरा (स्वजनाकृतादरा) निर्धनवरा वराका गृहकोणके स्थिता लज्जा- यमाना अप्राप्तस्वजनमाना हृदये चिन्तयामास-जगन्मध्ये कस्याः कोऽपि वल्लभो नास्ति । यत:- " वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसाः पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपा भ्रष्ट नृपं सेवज्ञाः। निद्रव्य पुरुषं त्यजन्ति गणिका दग्धं वनान्तं मृगाः सर्वः स्वार्थवशाजनोऽभिरमते नोकस्य को वल्लभः॥६२॥" १. हर्षस्य कारणं' इझते ढ-पाठः। २ 'परिमलपत्र.' इति ख-पाठः। ३ 'जवादिम०' इति क-पाठः । शोभमानाः' इति ख-पाठः। ५'काडम्बरमुक्त' इति क-पाठः। + २ ·१८ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता - तस्या गौरवं कोऽपि न करोति । यतः "'गउरव कीजइ अलवडी, नवि को की(सी?)या न राम । गरथविहूणा माणसह, गादह चूंचा नाम ॥ ६३ ॥" तथाच- "स्वमगस्तिरहं रामो, दृष्टोऽसि कदलीवने । आदरं शिथिलं कृत्वा, अद्य देवः समागतः ॥ ६॥" गुरुरुवाच- "धनमर्जय काकुत्स्थ !, धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि, निर्धनस्य मृतस्य च ॥ ६५ ॥" व्यवहारिपत्नीभिर्भगिनीभिः सा हसिता। विवाहमिलित- लोका अपि कथयन्ति-भगिलीत्वे समानेऽपि पुण्यपापयोरन्तरं कियदस्ति ? । एपा रन्धनायेव कुर्वाणास्ति । अपरा राजीवदा- देशं ददानाः सन्ति । यतः "नै करंति जे तव संजमं च ते तुल्लपाणिपायाणम् । पुरिसा समपुरिसाणं अवस्स पेसत्तणमुवेति ।। ६६ ॥" भगिनीकृतहास्यं दृष्ट्वा पासदत्तपत्नी मनसि दूना पराभव- पदं प्राप्ता चिन्तयति-कुलगुणांश्च लोका न विलोकयन्ति, किन्तु धनमेव । यत:- १ अयं क-पाठः । एतत्तात्पर्य तु यथा- गौरवं क्रियते अनुवरायाः(१) न काऽपि सीता न रामः । अन्धविहीनस्य मानुषस्य गर्दभस्य चूचा(?) इति नाम ।। २ 'बूचा' इति ख-पाठः। ३ छाया- न कुर्वन्ति ये तपः संयमं च ते तुल्यपाणिपादानाम् । पुरुषाः समपुरुषाणां अवश्यं प्रेष्यत्वमुपयान्ति । + ·. , प्रियङ्करनृपकथा । १९ 'जाई विज्जा रूवं तिन्नि वि निवडंतु कंदराविवरे । अत्यो चिअ परिवड्डउ जेण गुणा पायडा हुंति ॥६७॥" अहमभाग्या अकर्मिका पुण्यरहिता विवाहे भगिनीभिः परि- हसिता तत् प्राग्भवकृतखण्डतपसः फलम् । यतः "अद्धो षण्डा तय कीया, छतइ न दीधां दान । ते किम पामइ जीवडा, परमवि धन बहुमान ? ॥६८॥" ततो विवाहे जाते सकर्मिका भगिन्यो भ्रातृदत्तदुकूलमहा- भरणाः सगौरवं कृतश्वशुरवासवस्त्रार्पणेन सन्तोषितसार्थागत- दासाः स्वगृहे प्रहिताः । निर्धना अकर्मि का भगिनी बान्धवार्पि- तरेगहीनमानहीनस्थलकशाटिका साधमानायितवराटिकांऽपि निजगृहे प्रेषिता । मार्गे सा गच्छन्ती मनस्यार्तध्यानं कुर्वाणा जीवं प्रति कथयति । यत:- 'अरि मन अप्पउ खंच करि, चिंताजालि म पाडि । फल तेतुं पणि पामीइ, जेतुं लिखिउ निलाडई ॥६९॥" . १ छाया- जातिः विद्या रूपं त्रीण्यपि निपतन्तु कन्दराविवरे । अर्थ एव परिवर्वतां येन गुणाः प्रकटा भवन्ति ॥ २ तात्पर्यम्- अधानि खण्डतानि तपांसि कृतानि (स्त्रशक्तौ ) सत्यां न दत्तानि दानानि । ते कथं प्राप्नुवन्ति जीवाः परभवे धनबहुमानौ ? ॥ ३ 'पितृभ्या दत्तदुकूल०' इति क-पाठः । ४ 'सहागतदासदासीः' इति ५ 'रङ्कहीन.' इति क-पाठः । ६ तात्पर्यम्- अरे मनः । आत्मनि क्षान्ति धर चिन्ताजालं मा पत। फल तावत् प्राप्यत यावत् ते लिखितं ललाटे ॥ क-पाठः।

·२० श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता भ्रात्रापि कियदन्तरं कृतमस्ति ? | पुनर्मनो वालयति- हे मन! तेतलु म मागि, जे तुं देप परतणि । लहीयां लेखि लागि(भि),अणलहीउं लाभइ नही ॥७॥" अतः कारणात् मया भावेन कृतो धर्म एव सहोदरः स्नेहका- रणं मम शरणं भवतु । यत:- " विघटन्ते सुताः प्रायो, विघटन्ते च बान्धवाः । सर्व विघटते विश्वे, धर्मात्मानौ तु निश्चलौ ॥ ७१॥" प्रियश्रीः श्याममुखा समागता । अश्रुविन्दुभिः स्वहृदयं सिञ्च- यन्तीं किन्तु कोपाग्निना ताम्यन्ती भूमिकां विलोकयन्तीं भर्ता दृष्ट्वा प्राह-प्रिये ! कस्मादद्य त्वं विपादवती दृश्यसे । तव केनापमानो दत्तः ? । केन पराभवः कृतः ? । सा किमपि न वक्ति । यस्मात् प्रायः कुलस्त्रियः पितृहावमाननं श्वशुरगृहे कथ- मपि न कथयन्ति । यतः आरतः परतो वाता, न कुर्वन्ति कुलस्त्रियः । मध्यमाः कलहं गेहे, कारयन्ति परस्परम् ।। ७२ ॥" तथापि पत्या बलेन पृष्टा सती - सर्व वृत्तान्तं पितृगृहगतं कथितवती । यता- १ तात्पर्यम्- हे मनः ! तावत् मा याचस्व यावत् पश्यसि परस्मिन् । लिखितानि लेखे लभ्यन्ते अलिखितं लभ्यते नहि ॥ दयस्थलं' इति ख-पाठः। ३ 'किमु' इति ख-पाठः। ४ 'गृहश्वशुरगृहापमानं कथ' इति ख-पाठः। .

·प्रियङ्करनृपकथा । २१ " -- " पतिः पूज्यः पतिर्देवः, पतिः स्वामी पतिर्गुरुः । सुखे दुःखे कुलस्त्रीणां, शरणं पतिरेव हि ।। ७३ ॥" भद्रे ! ज्ञातं दारिद्र(य)मेवापमानहेतुः । यतः- ईश्वरेण स्मरो दग्धो, लङ्का दग्धा हनूमता। न केनापि हि दारियं, दग्धं सत्त्ववताऽप्यहो ! ॥७॥" ततः पतिना (१) रुदन्ती सुन्दरी निवारिता । प्रिये ! दुःखं मनागपि न करणीयम् । "दीयते आत्मनी दोपो, न दोपो दीयते परे । न दोषः स्वामिमित्राणां, कर्मदोषो हि दीयते ॥ ७५॥" स्वकर्मैव विचारणीय, पुण्यमेव समाचरणीय, देवचक्रं चोप- धारणीयम् । यतः-- "कृतकर्मक्षयो नास्ति, कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं, कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ७६ ॥" प्रिये ! तदुपरि कोपस्त्वया न कार्यः, परगृहत्वात् । यस्माद् दशवैकालिके (अ० ५, उ०२, मू० २६) अप्युक्तं साधूनाम्- "वहुं परघरे अत्थि विविहं खाइमं साइमं । न तत्थ पंडिओ कुप्पे इच्छा दिज परो न वा ॥७७॥" १ 'भी' इति इ-पाठः। २ 'प्रियेण' इति ढ-पाठः। ३ छाया- वहु परगृहेऽस्ति विविधं खादिमं स्वादिमम् । न तत्र पण्डितः कुप्येत् इच्छया दद्यात् परो न वा ॥

·२२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता तदनु सा प्रत्यहं नमस्कारो-पसर्गहरस्तवगुणन-देववन्दन- कायोत्सर्ग-प्रतिक्रमणादिपुण्यानि करोति । (यत:-) " नवकार एक अक्खर पावं फेडेइ सत्त अयराणं । पण्णासं च पएणं, सागरपणसयं समग्गेणं ।। ७८ ॥" श्रेष्टी तु विशेपतोऽष्टप्रकारपूजां करोति, यथा- "वरगंध १धूवय २ चोक्खक्खएहिं ३ दीवेहिं ४ पवरकुसुमेहिं ५। नेवेज ६फल ७जलेहिं ८(य)जिणपूआ अट्टहा भणिया ॥७९॥" तत्समये श्रेष्ठिनः प्राचीनपुण्योदयो जातः । एकदा प्रियश्री: नव्यगृहलिम्पनार्थ नगराद् पहित्तिकाग्रहणार्थं गता । यावन्मू- त्तिकांखनति सातावता श्रेष्टिपुण्यप्रकाशकं दारिद्र(घ)नाशकं निधा- नं प्रकटीभूतम् । तथैव तया तत् मृत्तिकया प्रच्छाद्य स्वसदने समा- गत्य भर्तुनिवेदितम् । श्रेष्ठिना तत्रागत्य तद् विलोक्य राजे विज्ञप्तम् । राज्ञा स्वसेवकाः श्रेष्ठिना सह प्रेषिताः । तत्र तैः खानयित्वा निधानं राजसभायां समानीतम् । राज्ञोऽये मुक्तम् । यथायुक्तं कुस्त । नृपेण मन्त्रिपुरोहितादयः पृष्टाः-किमत्र युक्तं कार्यमिति । तैः प्रोक्तम्-निधानं राजकीयमेव, किश्चित् १ छाया- नमस्कारैकाक्षरः पापं स्फेटयति सप्तसागराणाम् । पञ्चाशच पदेन सागरपञ्चशतं समग्रेण ॥ २छाया- वरगन्धधूपकचोक्षाक्षतैः दीपैः प्रवरकुसुमैः । नैवेद्यफलजलैश्च जिनपूजाऽष्टधा भणिता ॥ ३ इयं गाथा श्रीविजयचन्द्रकेवलिचरित्रे दृश्यते ।

·१ प्रियङ्करनृपकथा । २३ स्वल्पतरं अस्यार्पणीयम् । यावद् राजा तत्र धनग्रहणार्थ स्वकर- कमलं क्षिपति तावता मनुष्यवाणी जाता-राजानं छलयामि, राजपुत्रं कवलयामि, कुबुद्धिदायक मन्त्रिणं गृह्णामि, पुरोहितं वा गृह्णामि १ । ततः सर्वे भीता दूरे स्थिताः । एतन्निधानं भूताधिष्ठितं वर्तते । एतस्यैवार्पणीयं सकलम् । एतस्यैव(वोद्धा?) धारकं भवतु । ततो नृपेण पासदत्तश्रेष्ठी पृष्टः-यदा निधानं त्वया दृष्टं तदा तत्र कोऽपि नाभूत् । केनापि दृष्टं श्रुतं वा । श्रेष्ठिनो- क्तम्-स्वामिन् ! अहं जानामि, मद्भार्या च जानाति, तृतीयः कोऽपि नाभूत् । नृपः प्राह-तर्हि ममाग्रे त्वया कस्मात् कथि- तम् ? । स्वामिन् ! मम परधनग्रहणे नियमोऽस्ति । भूमिका सर्वाऽपि नरेन्द्रसत्का, तद्गतं निधानमपि, तेन मया न गृहीतम् । यतः- " पतितं विस्मृतं नष्ट, स्थितं स्थापितमाहितम् । अदत्तं नाददीत स्वं, तॄणमात्रमपि कचित् ॥ ८०॥" राजेन्द्र ! गृहस्थस्य व्यवहारशुद्धथै धनोपार्जनं युक्तम् । यतः- "वहारेण सुद्धेण, सुद्धो अत्यो पवड्डइ । धन्नाई देहपुत्तित्थी, धम्माणुट्ठाणसुद्धता ॥ ८१॥" . 3 १ 'एतस्यैव सकलं समर्पणीयम्' इति ख-पाठः । २ 'परकीयं कचित् सुधीः' इति ख पाठः । ३ 'वाऽर्थोपार्जन' इति ख-पाठः। ४ छाया- - व्यवहारेण शुद्धेन शुद्धोऽर्थः प्रवर्धते । धान्यानि देहपुत्रस्त्रियो धर्मानुष्ठानशुद्धता ॥

·श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता " सुद्धणं चेव देहेणं, धम्मजुग्गो अ जायइ । जं जं कुणइ किचं, तु तं तं सफलं भवे ॥ ८२॥" ततस्तनियमेन सन्तुष्टो राजा तस्मै निधिं समर्पयामास । तव पुण्येन निःसृतं तवैव भवतु । श्रेष्ठी चिन्तयति-इह लोके एव हि नियमफलं जातम् । यत उक्तम्- " परार्थग्रहणे येषां, नियमः शुद्धचेतसाम् । अभ्यायान्ति श्रियस्तेषां, स्वयमेव स्वयंवराः ।। ८३॥" श्रेष्ठी निधानं लात्वा स्वयं गृहे प्राप्तः। धर्मफलमिदं ज्ञापि- तवान् । उक्तं च- "योऽपि सोऽपि व ग्राह्यो, नियमः पुण्यकाङ्क्षिणा । अल्पोऽप्यनल्पलाभाय, कमलश्रेष्टिनो यथा ।। ८४॥" अत्र कमलश्रेष्ठिकथा ॥ पासदत्तश्रेष्ठी तद्धनेन व्यवहारी जातः । नव्या आवासाः कारिताः। नव्याहानि कारितानि । व्यवसायं करोति । वणिकपुत्रदासीदासमहिपीतुरङ्गमादिप्रमुख- परिवारो जातः । कुटुम्बमध्ये महत्त्वं चाभूत् । यतः- " यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुत्यान् गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति ॥ ८५॥" ततः प्रियङ्करनामा पुत्रः प्रौढो जातः । तस्य लेखशाला- करणं प्रारब्धं, तन्मुहूर्तो गृहीतः । यतः- १ छाया- शुद्धेन चैव देहेन धर्मयोग्यश्च जायते । यद् यत् करोति कृत्य तु तत् तत् सफलं भवेत् ॥ २ 'विवेकी' इति ख-पाठः। ३ 'रणे प्रारब्धा' इति क-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा । -२५ - "शुभवेलाकृतं कार्य, वृद्धिलाभाय जायते । सुक्षणे स्थापितो भूयात्, गौतमः सर्वलन्धिभृत् ॥८६॥" ततः स्वजनगौरवनिमित्तं गृहे पक्कान्नानि क्रियन्ते स । तदाऽ- वसरज्ञा प्रियश्रीः पतिं प्राह-विवाहसमये मम भगिनीभिर्हसितं, ममापमानं च दत्तम्, ताः सर्वा निमन्त्र्य स्वगृहे संभोज्य तासां परिवाराणां वस्त्रादिना यदि गौरवं क्रियते तदा वरम् । अयमेवाव- सरो वर्तते । यतः- "अवेसरि जाणी उचिय करि अवसरि लही म भूल्लि । वारंवार तुं जाणजे अवसरि लहिसि न मूल्लि ॥ ८७ ।। करचुलुअपाणिएण वि अवसरदिनेण मृच्छिओ जियइ । पच्छा मुआण सुंदर ! घटसयदिनेण किं तेण ? ॥ ८८ ॥" तासां पुनः स्वपुण्यफलं दर्शयामि । श्रेष्ठी आह-प्रिये ! तासां किं गौरवं क्रियते तदा वरम १ तासां उपरि का कोपः का स्नेहस्ताभिर्यथा कृतं तथा करिष्यामि । उक्तं च- १'भव्यः' इति क-पाठः। २ तात्पर्यम्- अवसरं ज्ञात्वोचितं कुरु अवसरं लब्ध्वा मा विस्मर । वारंवारं त्वं जानीहि अवसरो लप्स्यते न मूल्येन ॥ ३ 'गऊं धन वली बाहुडि अवसरि न मलि बहु मुलि' इति ग-पाठः । ४ छाया- करचुलुकपानीयेनापि अवसरदत्तेन मूछितो जीवति । पश्चात् मृतानां सुन्दर ! घटशतदत्तेन किं तेन ? ॥ ५ 'सुन्दरि' इति क-पाठः। ६ 'तस्स' इति क-पाठः। ७ 'निजपुण्य इति ख-पाठः। -- ·२६ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता " कृते प्रतिकृतिं कुर्यात, हंसिते प्रतिहासितम् । त्वया मे लुञ्चितौ पक्षी, मया ते मुण्डितं शिरः ॥८९॥" पत्नी आह-उत्तमानामपकारे कृतेऽपि गौरवकरणमेव युक्तम् । यतः "छेहह दीठइ छह हीया ! म दापिसि आपणुं । करि बहुतेरउ नेह ओछा ते उमेटसइ ॥९०॥" अन्यच्च- कृतघ्ना बहवस्तुच्छा, लभ्यन्तेऽत्र कलौ जनाः । कृतज्ञा उत्तमाः स्तोका, अपकारे हितकराः ॥९१ ॥" ततः श्रेष्ठी स्त्रीकथनात् तद्भगिनीनां निमन्त्रणाय स्वजनान् प्रेषयामास । ते तत्र प्राप्ताः । तेषां ताभिः प्रतिपत्तिः स्तोत्र कृता । तैनिमन्त्रणं दत्तम् । ताः कथयन्ति-आजन्ममध्ये मद्भ- गिनीगृहं न दृष्टम् , अघाकारणं केन हेतुना ? । तैरुक्तम्-पुत्रस्य लेखशालाकरणमस्ति, तदुत्सवे यूयमागच्छत । ताः प्राहुः-युप्मा- मिर्वाच्यम्, आगता एव ज्ञेयाः । तेर्भृशमाग्रहः कृतः-पुनः श्रेष्ठी अस्मान् प्रेपचिप्यति । तदा ताः प्रोचुः-पुनः प्रेषणं ज्ञातम्, दरि- द्राणां गृहे भोजनार्थ गमने लोका अपि हास्य कुर्वन्ति । यतः- ? - १ 'हिंसिते प्रतिहिंसित्म्' इति ख-पाठः । २ तात्पर्यम्- नये दृष्टे क्षयं हृदय ! मा दर्शयात्मनः । कृत्वा वहुतरं स्नेहमल्लास्ते उन्नतिष्यन्ति ॥ ३ 'श्रेष्टिकयना भगिनीनां' इति क-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा । २७. "अन्नं शाकं गृहे नास्ति, दधि दुग्धं च शर्करा । ताम्बूलं दृश्यते, नैव, भोजनं तस्य की दृशम् ? ।।१२।। महेभ्यानां तद्गृहगमने धनमेव लगति । ततस्ता उपहासं कृत्वा स्थिताः । ताभिर्न मानितम् । ते पश्चाद् वलिताः । ततः प्रियश्रीः प्रियं प्राह-यूयमेव स्वयं गच्छत । तदनु श्रेष्ठी तुरङ्गमे - १ 'घृतं ' इति ख-पाठः । २ 'गुडा नहि ' इति ख-पाठः। ३ 'खाद्यस्वाद्यादिकं नास्ति तदेहे भुज्यते किमु' इति ख-पाठः। ४ एतत्स्थाने क-प्रत्यां तु पाठोऽयम्-"मानोऽपि नैव । इत्युकास्ते पश्चात् ययुः । सर्वोऽपि तदुक्तवृत्तान्तः श्रेलिश्रेष्ठिन्योरगे कथितः। तच्छ्रुत्वा श्रेष्ठी प्रिया प्रति उवाच-साम्प्रत किं कर्तव्यम् ?। प्रिया प्राह-स्वामिन् । महता आदरेण मम भगिन्यादयः आकारणीयाः । स्वसज्जनसमुदायं विना महोत्सवा न शोभन्ते ।। । यतः- " सरासि तरुमिर्गेहें, स्त्रियाऽमात्येन पार्थिवः । स्वजनैरेव शोभन्ते, धर्मकर्ममहोत्सवाः ॥ १ ॥ इत्युक्तः श्रेष्ठी पुनरपि स्वपुरुपान् प्रेषयामास । तैस्तत्र गत्वा महान् आदरः कृतः । तामिर्मानितम् । यतः- " भोजनं नावलोकन्ते, क्षणमानविनश्वरम् । ईहन्ते गुणिनो नित्यम् , आदरं स्वजनैः कृतम् ॥१॥" ताः सर्वा अपि नानालङ्कारविभूषिताङ्गभागा महताऽऽडम्बरेण प्रियश्रीगृहे स-- माजग्मुः। प्रियश्रिया स्वागतप्रश्नपूर्व स्थानदानादिमिरत्यन्त तासां सम्मानश्चक । प्राप्ते भोजनावसरे नानादेशीयादृष्टपूर्वसंस्कृतवस्तुपरिवेपणेन बहुमानपूर्व भोजनम- दायि । ता अत्यन्तं तुतुषुः । यतः- " मिष्टा न शर्करा लोके, नामृतं न च गोस्तनी । इष्टमिष्टतरं लोके, भोजनं मानपूर्वकम् ॥१॥" कियद्भिर्दिनैर्महोत्सवेऽतिक्रान्ते नानाभरणदुकूलप्रदानेन सत्कृताः तद्विनयविवेक- वचनचातुरीचमत्कृताः परस्परं वदन्ति स्म-"अहो एषाऽपि स्त्री वर्तते", अतः परं समानता।

·१२८ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता चटित्वा स्वयं निमन्त्रणाय तद्गृहे अगमत् । तुरङ्गमवस्त्राडम्बरं दृष्ट्वा ताः प्रतिपत्तिं चक्रुः । श्रेष्ठी सर्वानपि स्वजनान् बहुमानपू- कमाकार्य समागतः । सर्वेपामतिथीनां स्वस्वजनवर्गेभ्यः प्रति- पत्तिमादरं च कारयामास । यतः- "पानीयस्य रसः शैत्यं, भोजनस्यादरो रसः। आनुकूल्यं रसः स्त्रीणां, मित्रस्य वचनं रसः ॥ ९३ ॥" सर्वेपामुत्तारका दत्ताः । तुरङ्गमवृषभादीनां स्वस्वजनवर्गेभ्यो गुडघृतखाणवारिप्रमुखं दापयामास । भगिनीनां प्रियश्रीः प्रति- पत्तिं कुर्वती कथयति-युष्माकमद्यात्र सामान्यगृहे नाचडि- प्यति । भगिन्यो गृहाडम्बरवस्त्राभरणाडम्बरादि दृष्ट्वा हृदये 'विस्मयं चक्रुः, परं पुरुषभाग्ये को विस्मयः ? । यतः " दाने तपसि शौर्ये च, विद्यायां विनये नये । विस्मयो न हि कर्तव्यो, बहुरत्ना वसुन्धरा ॥ ९४ ॥" ततः श्रेष्ठी भोजनावसरे सर्वस्वजनानां स्थालीवर्तुलिकादि मण्डयित्वा शर्करापानीयं पूर्व परिवेषयामास । ततः कुण- कदलीफल-कोहलापाक-सारिक-खजुर-खांड-गुंदवडां-घेवर-चार- वी-चारोली-जलेबी-टुप्पर-कदमीरू(१)-द्राख-नीलीद्राख-दाडिमकु- ली-पनीस(१)-फीणी-पोउआ-वसोलां-वायम-पिस्तां-अषोड-सेल- डी-शृङ्गाटकप्रमुखालावली परिवेषिता । ततः खाजां-सुहाली-ति- लसांकली-पसषस-सांकुचिम-मांडी-मुरकी-सेवइआलाडू-दलीआ- -लाडू-मोतीआलाडू-चारोलीलाडू-वाजणालाडू एवं पक्कान्नानि परि- १ 'टोपरा-दाडिम-द्राख-नीलीदाख-फणस-फोणी-साटा-वरसोला-निमजां-पिस- • तां-सिता-अखोड-बदाम-सेलडी- गाटिक-प्रमुख०' इति ङ-पाठः । २ ' झगरिआलाडू' इत्यधिको ड-पाठः । ३ 'प्रमुखागा' इति ड-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा। २९ वेषितानि । कासाञ्चित् स्त्रीणां प्रीसी लापसी, पांड सरसी स्त्री जिमइ हसी जीभे जाइ पिसी । कासाचित् पापडी, किसिउ जिमइ जीभ बापडी। तदनु वली पांडिलं, सबलीइ छडिउं हलूह हलूइ सोहिउ, फूटरी स्त्रीइं धोयउ, चतुर स्त्री, जोयर, सरहरड, भरहरउ, अणीआलउ, बलइ पेटि जाणे करि फोडी नीसरसिइ, जे जमिसइ तेह नइ घरचें जिमण वीसरह । एवं विधरायभोग- शालिसत्काः कूराः परिवेषिताः । ततो मुद्दाली वानी पीली, नेत्री सीली परिवेषिता । ततः सद्यस्तापितं साक्षादमृतं धृतं परिवेषितम् । ततो वहां भीनां घणि घोलि, मरीच- मीचमी-पांडमी-पापड तल्या, मुह भणी हाथ वल्या, राइतांचिणा डोडी टीहरां सालणे भाणां भरियां, पूरियां ते किस्यां तीपां कडू कसायलांमधुरां चतुःप्रकाराणि(रेण) दुर्जननाहीआ सरितां तीपां, पाडोसणिनी जीभ सरिषां कडुआं, श्रीगुरुनां वचन सरिपां कसायला, मायना स्नेह जिस्यां मधुरां, एवंविधशाकानि परिवे. षितानि । ततः प्रीस्यां घोलगल्या,(बोले माथे पल्या) घणे देसा- उरे भम्यां इणी परइ नथी जिम्यां । केपाञ्चिजनानां घणिंदे-धरदे- गजदेतत्रयं परिवेषितम् । याभिर्हसितं तासां कूरमध्ये गजदेतकं स्वच्छं चन्द्रविम्ब परिवेषितम् । कूरः कण्डे लन इष्टवत् ताभिः पुंकारितम् । गले खरखरो जातः । तदा भगिन्या प्रोक्तम्-हे भगिन्यः। अद्यतनं भोजनं सामान्यं मद्गृहसत्कं खरखरदस्ति । - ताभिरुक्तम्-हे भगिनि ! भोजनं न, परं तव वचनम्, त्वया- ऽपमानफलं दर्शितम् । ततस्तया सुतरां दधीनि मुक्तानि । ततः कर्पर लविङ्ग-एला-केसरमिश्रताम्बूलदानं कृतम् । सर्वेपा भोजनगौरवेण चमत्कारो जातः । स्वजनैः कथितम्-अस्या ·३० श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता " भार्यायाः पुण्यवत्या निधानं लब्धं राने दर्शितं, राज्ञा अस्यैव दत्तं, राज्ञो माननमस्ति । सर्वेऽपि स्वजनाः प्रोचुः- अस्य श्रेष्ठिनः पुण्यं फालितम् । यतः- सुकुलजन्म विभूतिरनेकधा प्रियसमागमसौख्यपरम्परा तृपछले गुत्ता विमलं यशो भवति धर्मतरोः फलमीदृशम् ।। ९५ ॥" पासदत्तेन महेभ्यानां सर्वेषां स्वजनानां अपूर्ववस्त्राणि दत्ता- नि । प्रियश्यिा भगिनीनां पट्टकुकूलानि दत्तानि । तद्नु प्रिय- ङ्करपुत्रो महता नहेन लेखशालायां पण्डितपार्श्वे अध्यापनाय मुक्तः । भगिन्या स्वभागिन्यः सात्र सादरं सस्नेह कियदिनानि स्थापिताः, परं स्वसारः सर्वा लजिताः । अन्योन्यं कथयन्ति - उत्तममध्यनमहदन्तरं ज्ञेयम् । एपाऽपि स्त्री वर्तते । परं गम्भीरत्वं चातुर्य कीदृशं वर्तते स्वजनेषु वात्सल्यं च ? । यतः- " वाजिवारणलोहानां, काष्ठपापागवाससाम् । नारीपुरुषतोयानां, अन्तरं महदन्तरम् ।। ९६ ॥" अस्माभिः मुधा हास्यं कृतम् , यतः हास्यान्महान्तो लघवो भवन्ति हास्यस्य नाका (?) वनितां च मुक्तवान् । ज्ञानं गतं क्षुल्लबगस्य हास्यात् हास्याच मित्राणि भवन्ति शत्रवः ॥ ९७॥" ताभिः स्वभगिनी क्षामिता। सा वक्ति-भवतीनां किमपि दूपणं नास्ति, मया प्राकृताशुभकर्मणः फलम् । ता आहुः- - ·प्रियङ्करनृपकथा। ३१ अस्माभिः तदा सुधा धनगर्वेण त्वमपमानिता । अन्यैरपि कैश्चित् धनस्वजनसंयोगभोगपुत्रायहङ्कारो न कार्यः । उक्तं च- " पूर्णोऽहमथैरिति मा प्रसीद रिक्तोऽहमथैरिति मा विपीद । रिक्तं च पूर्ण भरितं च रिक्तं करिष्यतो नास्ति विधेविलम्बः ॥ ९८ ॥ कल्लोलचपला लक्ष्मीः, सङ्गमाः स्वप्नसन्निभाः । वात्याव्यतिकरोत्क्षिप्त-तूलतुल्यं च यौवनम् ॥९९॥" ततः श्रेष्ठिना सर्वे स्वजना विमर्जिताः स्वस्वस्थाने प्राप्ताः। प्रियङ्कर उद्यसेन शास्त्राणि पठति । पण्डितोऽपि तस्य विनय- गुणरञ्जितो हितेन विद्यां दत्त । "विनयेन विद्या ग्राह्या, पुष्कलेन धनेन वा। अथवा विद्यया विद्या, चतुर्थ नैव कारणम् ॥ १० ॥ 'सिंहासणे नियन्नं, सोवाग सेणिओ नरवरिंदो। विज मग्गड पययं, इय साहुजणस्त सुअविणो॥१०१॥" स्तोकदिनः सकलविद्याकुशलो जातः । यतः- विद्या सर्वात्मना बुधैः । धनार्जनं द्वितीये च, तृतीये धर्ममङ्ग्रहः ॥१०२॥" तदनन्तरं श्रीगुरुसमीपे प्रियङ्करो धर्मशास्त्राणि पठति। - गुरवोऽपि विनयगुणेन तं शिक्षयन्ति । यतः- " प्रथमे वयसि ग्राह्या, १ छाया- सिंहासने निषण्णं श्वपाकं श्रेणिका नरवरेन्द्रः। विद्यां मार्गयति प्रकृतमिति साधुजनस्य श्रुतविनयः ।।

·३२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता -- " विद्या भवन्ति विनयाद् विनयाच वित्तं नृणां भवेच्च विनयान्निजकार्यसिद्धिः । धर्मो यशश्च विनयाद् विनयात् सुबुद्धिः ये शत्रयोऽपि विनयात् मुहृदो भवन्ति ।।१०३।।" प्शवकालिके (अ०९, उ० २, मृ०१-२) अप्युक्तम्- " मूलाओ खंधप्पभवो दुमस्स संधाओ पच्छा समुदिति साहा । साहप्पसाहा विरुहंति पत्ता तो सि पुष्पं च फलं रसो य ॥ १०४ ॥ एवं धम्मस्स विणओ, मुलं परमो असे मुक्खो। जेण कित्तिं सुअं सिग्घ, नीसेसं चाभिगच्छत् ।।१०५॥" पितरस्त एव ये स्त्रपुत्रवाल्येऽपि आणयन्ति । यतः- " रूपयौवनसम्पन्ना, विशालकुलसम्भवाः । विद्याहीना न शोभन्ते, निर्गन्धा इब किंशुकाः ॥१०६॥ पण्डितेषु गुणाः सर्वे, मुर्खे दोपाश्च केवलाः । तस्मान्मूर्खसहस्रेण, प्राज्ञ एको न लभ्यते ॥ १०७॥ विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः । TA . १ छाया- मूलात् स्कन्धप्रभवो द्वमस्य स्कन्धात् पश्चात् समुपयान्ति शाखाः । शाखाप्रशाखा विरोहन्ति पत्राणि ततस्तस्य पुष्पं च फलं रसश्च ॥ एवं धर्मस्य विनयो मूलं परमश्च तस्य मोक्षः। येन कीर्ति श्रुतं शीघ्रं निःशेष चाभिगच्छति॥

·प्रियङ्करनृपकथा । ३३ विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूज्यते नहि धनं विद्याविहीनः पशुः॥१०८॥ प्राप्ते महेभ्यवर्गेऽपि, चारित्री वर्णप्रश्चिते (१) । मूर्खपुत्रोऽवदत् तत्र, द्वारस्थाने कपाटकम् ॥१०९॥" प्रियङ्करः सम्यक्त्व-रत्नत्रय-नवतत्त्व द्वादशव्रतविन्महाश्रा- वको जातः । गुरुभिरुक्तम्-महानुभाग ! लघुत्वेऽपि धर्मः कार्यः। यतः- "दीहा जंति वलंति नहु जिम गिरिनिज्झरणाई। लहुअलगइ जीव! धम्म करि सुइ निचिंतो कई॥११०॥ जरा जाव न पीडेइ, वाही जाव न वढइ । जावंदिया न हायिंति, ताव धम्म समायरे ॥११॥" ततः प्रियङ्करः प्रत्यहं सामायिक-पूजा-प्रत्याख्यान-दया-दान- पुण्यानि करोति । श्रीगुरुभिस्तस्य धर्मश्रद्धां ज्ञात्वा उपसर्गहरस्य स्तवस्याम्नायाः कथिताः। 'उवसग्गहरं स्तवनं मौनेन पवित्री- भूय प्राङ्मुखमेकान्ते गुणनीयम् । एतत्स्तवनमध्ये श्रीभद्रबाहु- श्रुतकेवलिना महामन्त्रा अनेके गोपिताः सन्ति येन धरणेन्द्र- १ 'पूजिता' इति ङ-पाठः । २ 'व्रतादिप्रतिपत्त्या' इति घ-पाठः । ३ तात्पर्यम्- दीर्घाणि यान्ति वलन्ति न खलु यथा गिरिनिर्झरणानि । लाघवं यावत् जीव ! धर्म कुरु स्वपिषि निश्चिन्तः कथम् ? ॥ ४ 'पुण्य ' इति घ-पाठः। ५छाया-- जरा यावन पीडयति व्याधिर्यावन्न वर्धते। यावदिन्द्रियाणि न हीयन्ते तावद् धर्म समाचरेत् ॥ ३ ·३४ श्रीजिनमूरमुनिवर्यविरचिता पद्मावती-वैरोठ्यादयः सान्निध्यं कुर्वन्ति । अनेनाखण्ड १२००० गुणितेन सर्वकार्याणि सिध्यन्ति । दुष्टग्रह-भूत-प्रेत-शाकिनी- डाकिनी-मारी-ति-रोग-जला-उनल-व्यन्तर-दुष्टचर-विपधर-विप- चार-राज-रणादिभयानि स्तवनस्मरणाद् दृरतो यान्ति । सुख- सन्तानसमृद्धिसंयोगमृतवत्सापुत्राणदकार्याणि स्युः । उक्तं च- " सर्वोपसर्गहरणं स्तवनं पुमान् यो ध्यायेत् सदा भवति तस्य हि कार्यसिद्धिः । दुष्टग्रहज्वररिपूरगरोगपीडा नाशं प्रयान्ति वनिताः ससुता भवन्ति ॥ ११२॥ उपसर्गहरं स्तोत्रं, ध्यातव्यं भौविना त्वया। कप्टे च प्रथमा गाथा, गुणनीया विशेषतः ॥११३ ॥" तदनु प्रियङ्करणोपसर्गहरस्तवनगुणननियमो गृहीतः । स प्रत्यहं गुणयति । नियमभङ्गे पविकृतित्यागं करोति । तस्य नित्यस्मरणात् सिद्धमन्त्रसिद्धिरभूत् । यद् यत् कार्य करोति तत् तत् सफलं स्यात् । पुत्रप्रियङ्करः स्वपितुः कथयामास-तातपादाः! यूयं धर्ममेव कुरुत । यत उत्तराध्ययने प्रोक्तम्- " जा जा वच्चइ रयणी, न सा पडिनियत्तइ । धम्म च कुणमागस्स, सहला जंति राईओ॥११४ ॥" -- १ 'प्रापणकार्याणि ' इति ढ-पाठः । २ 'भावतः' इति ढ-पाठः। ३ 'मन्त्रसदृशमभूत् ' इति ड-पाठः । ४छाया- या या ब्रजति रजनी न सा प्रतिनिवर्तते। धर्म च कुर्वतः सफला यान्ति राश्यः॥ - ·प्रियकरनृपकथा । ३५ अहं गृहभारं निर्वाहयिष्यामि । व्यवसायं करिष्यामि । पुत्रः स एव यः स्वपितुश्चिन्तामुत्तारयति । उक्तं च- " एकेनापि सुपुत्रेण, सिंही स्वपिति निर्भरम् । सहैव दशभिः पुत्रै-रिं वहति गर्दभी॥११५॥" एकदा पित्रा प्रियङ्करः आसन्ने 'श्रीवास'ग्रामे उदाहणि- कार्थ प्रेपितः। तो कृत्वा सन्ध्यायां पश्चादवलन (मानः १) स भिल्लै- चंद्धा, श्रीपर्वते दुर्गे स्वस्थाने नीतः। स्वसीमालराज्ञे ज्ञापितः । स कारायां क्षेपितः। ततस्तस्य पितरौ सायं पुत्रमार्ग विलोकयतः म । हे पुत्र ! त्वमद्यैव प्रेपितः नागतः, कसात् रुष्टः १, केनापि पराभूतोवा ? । वत्स ! अद्यागच्छ स्वं दर्शय । कदा अतः परं त्वां कस्मिन्नपि कार्ये न प्रेपयिष्यावः । माता प्राह-वत्स ! प्रियङ्- कर! मम त्वमेवैकः पुत्रोऽसि । दुःखेन पालितोऽसि इष्टः कान्तो मनोज्ञो मनोहरणो 'विश्वसंमतो बहुमत आभरणकर- ण्डिकासमानरत्नभूतः अस्माकं जीवितोल्ला नको हृदयानन्दनः अम्बरपुष्पमिव दुर्लभः स्वप्नेऽपि, किं पुनर्दर्शनेनापि इति पुत्रगुणान् गृह्णन्ती विलापान् करोति । यथा-- "अवरं सव्वं पि दुहं जणाण कालंतरेण वीसरह । वल्लहवियोगदुक्खं मरणेण विणा न वीसरह ॥ ११६ ॥" १ 'श्रीनामग्रामे ' इति ड-पाठः । २'श्रीपर्वतदुर्गे' इति ड-पाठः। ३ 'विश्वस्तः सम्मतः वहुमतः अनुमतः आभरण.' इति ड-पाठः। ४ छाया- अपरं सर्वमपि दुःखं जनानां कालान्तरेण विस्मयते । वल्लभवियोगदुःखं मरणेन विना न विस्मयते ॥

·३६ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता " अद्य पुत्रं विना गृहं शून्यमिव दृश्यते । उक्तं च- अपुत्रस्य गृहं शून्यं, दिगः शून्या अवान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं, सर्वशून्यं दरिद्रता ॥ ११७ ॥" नावता केनाप्युक्तम्-श्रेष्ठिन् ! त्वत्पुत्रं विवध्य भिल्लाः श्रीप- वैते लात्वा गताः । तत् श्रुत्वा पितरो दुःखिनौ जातौ । विशेषा- नमस्कारोपसर्गहरस्तवनगुणनभोगकरणादिपुण्यपरो जातौ । यतः . " वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा। सुप्तं प्रमत्तं विपमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि ॥ ११८ ।।" तदा श्रीपासदत्तस्य देवतयोक्तं वचः स्मृतम् । ततः अगुरु- कर्पूर-कस्तूरिकाप्रमुखभोगं लात्वा राजवाटिकामध्ये देवताधिष्ठि- ताम्रवृक्षस्थाने स भोगं कृतवान् । तेनोक्तम्--भो देव ! त्वया पुत्रस्य राज्यं कथितमभूत् । प्रत्युत नटं जातम् । न मृपाभाषिणो देवाः। यतः- "प्रतिपन्नानि महतां, युगान्तेऽपि चलन्ति न । अगस्तिवचनैर्वद्धो, विन्ध्योऽद्यापि न वर्धते ॥ ११९॥" कष्टे च त्वमेवास्माकं शरणम् । देवः प्रोचे- श्रेष्ठिन् ! चिन्तां मा कुरु । देवसत्का वागभूद् यथा- १ 'वृद्धोऽद्यापि न पर्वतः' इति क-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा । ३७ "सुंण रे पासा ! मुझ वचनविलासा मति मुकिसि तु मुखि नीसासा । देव हूया प्रियंकरदासा आवसि परणी पंचमि वासा ॥ १२० ॥" इमां देववाणीं श्रुत्वा श्रेष्ठी हृष्योगृहेऽगात् । भार्यायै ज्ञापितम् । साऽपि सहर्षाऽभूत् । इतः श्रीपर्वते प्रियङ्करस्य यज्जातं तत् शृणुत-ततः प्रातः प्रियङ्करः सीमालराज्ञा पल्लीपतिना आकार्य पृष्टः-श्रावकस्त्वम् ? स आह-'अशोक'नगरवासी निर्धनो वणिक आसन्नग्रामे पोहलकं कृत्वा निर्वाहं करोमि । मत्पिता वृद्धः। मदेकपुत्रा माता । अहं न जाने केनापि कारणेन त्वजनैर्वद्ध्वा आनीतः । नृपः प्राह-अशोकनगरस्वामी अशोकचन्द्रो राजा अस्मद्वैरी वर्तते, तेन तन्नगरवासिनः सर्वेऽपि वैरिण एव । अपर मजनैर्मन्त्रिपुत्रस्य ग्रामं गतस्य मार्गे बद्धोऽभूत् । परं स हस्ते न चटितः; तत्स्थाने त्वं बद्धः । प्रियङ्करः प्राह-स्वामिन् ! मम वराकस्य बन्धनेन किम् ? मां नगरे कोऽपि नोपलक्षयति । रोगो- ऽन्यस्य, सेकप्रदानमन्यस्य । चक्षुर्दुःखतः कर्णौ वध्येते । रावणेना- पराधः कृतः, कपिभिः समुद्रो वद्धः। राज्ञा सह वैरं, अहं निरपराधो वणिग् वद्धः । उक्तं च- अन्नेहि कयवराहे, अन्नस्स पडंति मत्थए णत्था । रावणकएवराहे, कैविहिं बद्धो समुद्दो य ॥ १२१॥" १ तात्पर्यम्- शृणु रे पास ! मम वचनविलासान् मा मुश्च त्वं मुखे निःश्वासान् । देवा अभूवन् प्रियङ्करदासाः आगमिष्यति परिणीय पञ्चमे वासरे ॥ २ छाया- अन्यैः कृतापराधे अन्यस्य पतन्ति मस्तकेऽनाः । रावणकृतापराधे कपिमिर्वद्धः समुद्रश्च ॥ ३ 'गिरीहिं' इति क-पाठः। - ·३८ নিশিষিবিনা । तद्वचनचातुर्येण पाटीपतिपिरिमतः कथयति-कुमार ! वो मुञ्चामि यदि त्वं मत्काथिनं बगेपि । युगाणोक्तम्-तत् कि ? राजाऽऽह-मत्सेवयान सहे रहोवृत्या स्थापय दिनयतकं यथा ते तत्र स्थिताः राजपुत्रं मन्त्रिपुत्रं वा बद्ध्वा अत्रानयन्ति, स्ववरं वालयामि । कुमारः माह-अकतव्यं सर्वथा न करिष्यामि । यद् मवति तद् भवतु । यतः- "अकर्तव्यं न कर्तव्यं, प्राणः काण्ठगतैरपि । सुकर्तव्यं तु कर्तव्यं, प्राणः कण्ठगतैरपि ॥ १२२ ॥" राज्ञो विरुद्धकरणे जीदितव्यं न स्यात् । यतः- "देशग्रामनृपादीनां, विरुद्धानि सृजन्ति ये । इहैव बन्धनं क्लेशं, मरणं प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२३ ।।" राजा रुष्टः सेवकान् समादिशत्-एन ? खो(पो)डके क्षिपत । ततस्तैः खोपो)डके क्षिप्तः। तत्परितो रक्षकाः स्थिताः । कुमार- श्चिन्तयति-श्रीगुरुभिरुक्तमभूद्-विषमसङ्कटे पतिते विशेषत उप- सर्गहरस्तवनं गुणनीयम् । ततस्तेनैकचित्तेन 'उवसग्गहरं पास'- इति स्तवनं १२ सहस्रवार गुणितम् । तदवसरे वैरिनृपस्य मनो वलितम् । एष वराको मुच्यते । अनेन स्थापितेनापि किं स्यात् ? तदा तत्सभायां ज्ञानवान् विद्यासिद्धः कोऽपि समागत आशी- वचनं दत्त्वोपविष्टः । राज्ञा पृष्टं स्वागतम्-स प्राह- "सौम्यदृष्टया नरेन्द्राणां, प्रजानां हितवाक्यतः । आत्मनश्चित्तवात्सल्यात्, सुखितोऽस्मि निरन्तरम् ॥१२४॥" १ खोडकं काष्ठमयी कारा मरुदेशप्रसिद्धा ।

·प्रियङ्करनृपकथा । ३९ राज्ञा पुनः पृष्टः-- किं किं वेत्सि । तेनोत्तर--- "जीवितं मरणं नृणां, गमनागमनं तथा । रोगं योगं धनं क्लेशं, सुखं दुःखं शुभाशुभम् ॥ १२५॥" पल्लीपतिः प्राह-तहि त्वं कथय-अस्मद्वैरिणः अशोकचन्द्र- नृपस्य कदा मरणं भविष्यतीति येनास्मद्देशः सर्वो गृहीतः । सिद्धेनोक्तम्-एकान्ते कथयिष्यामि । राजा ग्राह-अत्र सर्वेऽप्याप्ता एव सन्ति, त्वं वद । सिद्ध आह- 'षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रः, चतुष्कर्णो न भियते । द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य, ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥१२६॥" ततो नृपकर्णे प्रविश्य तेनोक्तं नृपमरणस्वरूपं, नात्र सन्देहः । ततो राज्ञा प्रकटमेव पृष्टः-तत्पट्टे क उपवेक्ष्यति ? तेनोक्त- म्-क्षणमेकं ध्यात्वा-राजपुत्राणां राज्यं न भविष्यति । अस्य गोत्रेऽपि राज्यमतःपरं न भविष्यति । किन्तु यस्त्वया पुण्याधिक खोपो)डके क्षिप्तोऽस्ति तस्यैव राज्यं देवतादत्तं भविष्यति । नृपः प्राह हे सिद्ध ! किमसम्बद्धं भाषसे ? ज्ञातं तव ज्ञानम् । अस्य राज्यधनेन किम् ? निर्गत एप निर्धनो वणिक अस्य नामापि न ज्ञातम् । यस्य पुण्यं स्यात् तस्य सर्वत्र ज्ञायते । उक्तं च- " विश्वेऽपि ज्ञायते नाम, केषां पुण्यवतां स्फुटम् । नल-पाण्डव रामाणां, केषां गेहेऽपिनो भवेत् ॥१२७॥" सिद्ध आह-अत्र सन्देहो न कार्यः। चेद् न मन्यसे तदा प्रत्ययं वदामि-कल्ये यत् त्वया मुक्तं तत् कथयामि । राजाऽ- 1 ऽह-त्वं वद । ततः सिद्धः प्राह- ·१० श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता " मोदका मण्डकाः पञ्च, धृतखण्डविमिश्रिताः । मुद्गमापवटी चव, तक्रं ताम्बूलकं तथा ।। १२८॥" एप श्लोकः पठितः । राज्ञा मानितम् । कैश्चित् सभामध्ये प्रोक्तम्-चूडामणिका गतवार्ता विन्दन्ति, न पुनरागामिकीम् । भूयो भूपेन पृष्टः-अहमद्य किं भोजनं करिष्यामि । सिद्धे- नोक्तम्-मुद्गपानीयम् , तदपि सन्ध्यायाम् । राज्ञोक्तम्-इदमप्य- सत्यम् । सम शरीरे आरोग्यं विद्यते । ज्वरादि किमपि नास्ति । अथवा अधुनैव सर्व ज्ञास्यते । सभालोकस्य विस्मयो जातः । सिद्ध आह-यदि स्वामिन् ! एतत् सत्यं मिलितं तदा अनेनाभिज्ञानेन अस्य प्रियङ्करस्य राज्यं भविष्यतीति ज्ञेयम् | नृप आह-तद् कस्मिन् दिने ? | सिद्धः प्राह- "माघमासे सिते पक्षे, पूर्णायां गुरुवासरे । पुष्ये प्रियङ्करो राजा, भविष्यति न संशयः॥१२९॥" राज्ञा तत्क्षणात् प्रियङ्करो मोचितः स्वगृहे सारवस्त्रैः सत्कृतः । यतः- "कप्पड पगि पगि लहई, के कंचणनी रासि । रायमाण केता लहइ, के न लहइ साबासि ॥ १३० ॥" ततो राज्ञा स्वपार्श्वे स्थापितः । वहीं वेलां सिद्धेन सह गोष्टीः कृत्वा सभा विसर्जिता । राजा गृहमध्ये समागत्य दन्त- १'मोक्षका' इति ह-पाठः। २ तात्पर्यम्--- कर्पटानि पदे पदे लभन्ते केऽपि काचनस्य राशिम्। राजमान केचिल्लभन्ते को न लभते शुभाशीः (१)॥

·प्रियङ्करनृपकथा । ४१ धावनं कृतवान् । ततः स्नानं कृतम् । तावता अकस्मात् शिरोऽ- तिर्जाता । आन्धसिकः प्रार्थयति-राजन् ! भोजनाय प्रागुत्सुरो जातोऽस्ति | पादौ अवधार्यताम् । राजा पाह-भोजनं क्षणान्तरे करिष्यामि । मम शिरो दुःख्यमानमस्ति । पुनर्मुखेऽपि तेना- कसात् कलमलो जातः सनत्कुमारचक्रवर्तिवत् । उक्तं च- "थोवेण वि सप्पुरिसा सणंकुमारुव्व केइ बुझंति । देहे खणपरिहाणि जं किर देवेहिं से कहियं ॥ १३१॥" पल्यङ्के ततः सुप्तः । निद्रा समागता । सन्ध्यायामुत्थितः । तथापि तादृग् वपुःपाटवं नास्ति । मन्त्री तदाकर्ण्य तत्रागतो वक्ति-सर्वथा लड्यनं न कार्यम् । यतः- "ज्वरेऽपि लङ्घनं नैव, कर्तव्यं युक्तिलङ्घनम् । ये गुणा लङ्घने प्रोक्ता-स्ते गुणा लघुभोजने ॥ १३२ ॥" तेन मुद्गपानीयं ग्राह्यम् । यतः- "त्रिदोषशमनं हृद्यं, रेचकं गात्रशोधकम् । शुष्कं च नीरसं तिक्तं, मुद्गवारि ज्वरापहम् ॥ १३३॥" ततो राज्ञा रुचिं विनापि मुद्गपानीयं भेषजपानीयं च गृहीतम् । वैयेनोपरि शिरोऽतिपित्तशमनी एला समर्पिता । यतः- एला तिक्तोष्णलघ्वी स्यात्, कफवायुविषप्रणुत् । वस्तिकण्डुरुजो हन्ति, मुखमस्तकशोधिनी ॥१३४॥" १ छाया- स्तोकेनापि सत्पुरुषाः सनत्कुमार इव केचिद् बुध्यन्ते । देहे क्षणपरिहाणिः तत् किल देवैः तस्य कथितम् ॥

·४२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता द्वितीयदिने समाधिसम्पन्नो राजा सभायामुपविष्टो वक्ति- सिद्धवचनं सत्यं जातम् । ततो मन्त्रीश्वरस्वकुटुस्वस्वजनादीना- कार्य राजा विचारं करोति-एप कुमार आत्मभाग्यं न जानाति । एतस्य राज्यमवश्यं भविष्यति । तेन सत्पुत्री वसुमती नाम्नी अस्मै दीयते, यदि कुटुम्बस्य चित्ते आयाति । पश्चादेप आत्मनः सुखकारी स्यात, आत्मसन्तानिनोऽपि सुखिनः स्युः । ततः सर्वैरप्युक्तम्-युक्तियुक्तमिदं वचनम् । ततः पल्लीशेन शुभवेलायां स्वकन्यारत्नस्य अनिच्छतोऽपि पाणिग्रहणं कारितम् । धनतुर- ङ्गमवस्त्रादि दत्तम् । आवासे स्थितः प्रियासहितश्चिन्तयति-एष सर्वोऽपि स्तवमहिमा । यतः- " सम्पदो विपदः स्थाने, पाणिग्रहश्च खो(पो)डके । अपमानपदे मानं सर्व, पुण्यफलं त्विदम् ॥ १३५ ॥" ततः प्रियङ्करः सपत्नीको वैरिभयाद् रात्रौ स्वसेवकैः सह श्री अशोक पुरे पञ्चम्यां राज्ञा प्रापितः । पित्रोः प्रणामं कृतवान् कुमारः सवधकः । पितरौ हृष्टौ । देववचः सत्यमभूत् । कुमा- रस्य वसुमती प्रथमा प्रिया जाता ॥१॥ कुमारः प्रियङ्करः सर्वव्यवसायचतुरः कुटुम्बभारं निर्वा- हयामास । पिता तु पुण्यान्येव करोति, विनीतपुत्रप्रसादात् । यत: . 'ते पुत्रा ये पितुर्भक्ताः, स पिता यस्तु पोषकः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः, सा भार्या यत्र निर्वृतिः ॥१३६॥" १ 'खोडकेऽत्र विवाहकः' इति ढ-पाठः।

·प्रियङ्करन्पकथा । ४३ - "२ अन्यदा प्रियङ्करः श्रीदेवगुरुस्मरणनमस्कारोपसर्गहरगुण- नादि विशेषध्यानं कृत्वा सुप्तः । तदा रात्रौ निशीथात् परतो महाश्चर्यकारक स्वप्नं स लब्धवान् । जागरितो नमस्कारानेव गुणयति । यतः- "जिणसासणस्स सारो, चउदसपुव्वाण जो सषुद्धारो । जस्स मणे नवकारो, संसारो तस्स किं कुणइ १ ॥ १३७ ॥ एसो मंगलनिलओ, दुहविलओ सयलसंतिजणओ य । नवकारपरममंतो चिंतिअमित्तो सुहं देइ ॥ १३८ । प्राय वृद्धमुखात् श्रुतम्-स्वप्नं प्रेक्ष्य निद्रा न कार्या। उक्तं च विवेकक्लिासे (स० १, श्लो० १४)- "सुस्वप्नं प्रेक्ष्य न स्वयं, कथ्यमहि च सद्गुरोः । दुःस्वप्नं पुनरालोक्य, कार्यः प्रोक्तविपर्ययः ॥१३९॥" प्रातः स्वपितुरग्रे स्वप्नोपालाभस्वरूपं प्रोवाच-यथा, मया स्वशरीरादन्त्रजालं कृष्ट्वा पृथक् पृथक् कृतैः स्वैरन्त्रैरशोक'नगरं शनैः शनैर्वेष्टितम् । ततश्च स्वशरीरं वैश्वानरे जाज्वल्यमानं दृष्ट्वा १ छाया- जिनशासनस्य सारः चतुर्दशपूर्वाणां यः समुद्धारः। यस्य मनसि नमस्कारः संसारस्तस्य किं करोति ? ॥ एष मङ्गलनिलयो दुःखविलयः सकलशान्तिजनकश्च । नमस्कारपरममन्त्रः चिन्तितमात्रं सुखं ददाति । २ "नमस्कारसमो मन्त्रः, शत्रुजयसमो गिरिः । गजेन्द्रपदजं नीरं, निर्द्वन्द्व जगतीतले ॥” इत्यधिको घ-पाठः। ३ 'स्वप्नं प्रेक्ष्य न तु स्वप्यात्' इति क-पाठः।

·४४ श्रीजिनसूरमुनिबर्यविरचिता यावज्जलेनोपशमति तावजागरितः । इत्येतस्य स्वप्नस्य कीदृशं 'फलं भविष्यति । पासदत्तः प्राह-त्रिविक्रमोपाध्यायपाचे गत्या पृच्छ । अन्यस्य कस्याप्यग्रे न वाच्यम् । स शास्त्रज्ञो वर्तते । यतः "पात्रे त्यागी गुणे रागी, भोगी परिजनैः सह । शास्त्रे बोद्धा रणे योद्धा, पुरुषः पंञ्चलक्षणः ॥ १४० ॥" ततः प्रियकरकुमार उपाध्यायगृहे गतः । तत्पुत्रद्वयं शास्त्राध्यायिन तत्र दृष्टम् । तत्पार्श्वे पृष्टम्-उपाध्यायः कास्ति ? । वृद्धपुत्रेणोक्तम्- "मृतका यत्र जीवन्ति, न जीवा उच्छ्रसन्ति च । स्वगोत्रकलहो यत्र, तद्गृहेऽस्ति द्विजोत्तमः ॥ १४१ ॥" ततः प्रियकरः खबुद्ध्या लोहकारगृहं ज्ञात्वा गतः । अत्राप्युक्तं करपत्रक सज्ज कारयित्वा अधुनैव खगृहे गतः । ततः पश्चादागतो लघुपुत्रं पृष्टवान् । तेनोक्तम्- "जडानां सङ्गतिर्यत्र, प्रीतिश्च जडजैः सह । उपकारि वनाधारं, मत्पिता तत्र विद्यते ॥१४२ ।।" कुमारस्तयोर्वेदग्ध्यं ज्ञात्वा चमत्कृतः । किं सरोवरे गतोऽस्ति ? -इति तदुक्तं श्रुत्वा तत्पुत्रावपि चमत्कृतौ । कुमारः सरसि गतः। उपाध्यायो मिलितः। प्रणामपूर्वकमेकान्ते तस्मै स्वस्वप्नं कथ- यामास । स्वप्नं श्रुत्वा हृदये घूर्णित इव तस्थौ । इदं स्वप्नं राज्य- पञ्चगुणः स्मृतः' इति उपाठः। २ 'प्रीतिश्चैव जडैः सह' इति . . १ क-पाटः।

·प्रियङ्करनृपकथा । ४५ दायकम् । पुनः पुनः पप्रच्छ तस्य । ततः कुमारं समाकार्य स्वगृहे याति तावदध्वनि स्त्रीवृन्दं अक्षतभृतं नालिकेरयुतं स्थालं स्वहस्ते गृहीत्वा संमुखं समागच्छन्तं ददर्श। पण्डितो दध्यौ-वर्धापनं संमुख मिलितम् । ततश्च नरशीर्षे पट्टो मिलितः, एपोऽपि राज्यदः। उक्तं च-- "प्रवेशे निर्गमे वापि, पट्टो भवति संमुखः। तस्य राज्यं समादेश्य, शकुनझेन निश्चितम् ॥१४३॥" अग्रे मद्यपूर्णः करको नगरमध्ये गच्छतोस्तयोमिलितः । तदा पण्डितेनोक्तम्-कुमार ! शकुनाः प्रधानाजायमानाः सन्ति । तेनोक्तम्-कथम्? । पण्डित आह-पूर्व वर्धापनम्, ततः पट्टः, ततश्चैव करकः । कुमारेणोक्तम्-अस्मिन् करके किमस्ति । स आह- मदः १ प्रमादः २ कलहश्च ३ निद्रा ४ द्रव्यक्षयो ५ जीवितनाशनं ६ च । स्वर्गस्य हानिः ७ नरकस्य पन्था ८ अष्टावनीः करके वसन्ति ॥ १४४॥" कुमार ऊचे हे पण्डित ! यत्रानस्तित्र प्रवराः शकुनाः कथम् ? पण्डित आह—एवंविधं किं स्यात् तेनोक्तम्-मद्यम्, तर्हि एष मद्यभृतः करको विद्यते स च शास्त्रज्ञैर्महाशकुनत्वेन प्रति- ष्ठितः । यत:- कन्यासाधुमहीशमित्रमहिषीदूर्वादिवर्धापनं वीणामृन्मणिचामराक्षतफलं छत्राजदीपध्वजाः । १ 'गच्छता तेषां मिलितः' इति क-पाठः। २ 'मृण्मणि' इति ड-पाठः।

·४६ श्रीजिनसृरमुनिवर्यविरचिता वस्त्रालकृत(ति)मद्यमांसकुसुमस्वर्णादिसद्धातवो गोमीना दधिदर्पणाग्निविमलाः श्रेष्ठाः कृता दक्षिणे १४५" तदाकर्ण्य कुमारः प्रमुदितः । शकुनग्रन्थि बद्ध्वा तत्साधं तद्गृहे गतः । ततो वहमानंदचा पण्डितः स्वपुत्रीं सोमवतीमस्मै दत्त- वान् । कुमारःप्राह-अहं न जाने तद्वार्तामपि । मत्पितैव जानाति । स्वप्नस्वरूपपृच्छयां कन्याप्रदानं ते किम् ? । अन्यत् पृच्छयते अन्यदुत्तरदानं लवणं मार्गतः कर्पूगर्पणमिव, घृतमार्गणे पट्ट- कूलकर्पणमिव त्वं कुर्वाणोऽसि । पण्डितःप्रोवाच-त्वं स्वगृहे गच्छ। त्वरिपतुरग्रे कथयिष्यामि । अपक्काग्रे वार्ता न कथ्यते येन तद् हृदये न तिष्ठति । ततः स स्वगृहे गतः, पितुरग्रे स्वरूपं कथयामास । तत्पिता तत्र गत्वा पण्डितं प्रत्यूचे । स्वप्नविचारस्वरूपं : कस्मानोक्तम् ? पण्डित ऊचे-अनेन स्वप्नेन ज्ञायते-अस्य नगरस्य (एप) राजा भविष्यति । यत उक्तं स्वप्नशास्त्रे- "अन्त्रैश्च वेष्टयेद् यस्तु, ग्राम नगरमेव वा। स ग्रामे नगरे देशे, मण्डले पार्थिवो भवेत् ॥१४६ ॥ आसने शयने याने, शरीरे वाहने गृहे । दह्यमाने विवुध्येत, तस्य श्रीः सर्वतोमुखी ॥१४७॥ समधातोः प्रशान्तस्य, धार्मिकस्यातिनीरुजः। शान्तपुंसो जिताक्षस्य, स्वप्नौ सत्यौ शुभाशुभौ ॥१४८॥ रात्रेश्चतुर्थयामे तु, दृष्टः स्वप्नः फलप्रदः । मासैःदशभिः पड्भि-स्त्रिभिरेकेन च क्रमात् ।। १४९॥" १ 'मन्मानवा' इति ड-पाठः । २'दुकूलकर्षमिव' इति क-पाठः। ३ 'तुर्यु यामेषु' इति ड-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा । ४७ तच्छ्रुत्वा देवतावागपि सत्येति हृदि ज्ञात्वा पासदत्त- श्रेष्ठी हृष्टः पण्डितं प्रत्याह-त्वदुक्तं सर्वं सत्यं, सर्वज्ञोक्तशास्त्रस्य प्रामाण्यात् । पण्डित ऊचे-तेनैव कारणेन मया त्वत्पुत्राय मत्पुत्री दीयमानाऽस्ति । श्रेष्ठिना मानितम् । शुभलग्नं विलोक्य श्रेष्ठिना स्वपुत्रस्य पण्डितपुच्या सह महामहोत्सवेन पाणिग्रहणं कारितम् । धनस्वर्णादि दत्त्वा हस्तमोचनादि कृत्वा स्वावासे सप्रियः प्राप्तः । जैनब्राह्मणपुत्री सोमवती द्वितीया प्रिया जाता ॥२॥ अन्यदा तद्हासन्नः प्रातिवेश्मिको धनदत्तनामा व्यवहारी कोटिस्वामी वसति । दाने माने चातुर्योदार्ये प्रथमः । तस्य कीति गुणांश्च सर्वेऽपि कथयन्ति । यतः- "दानेन वर्धते कीर्ति-लक्ष्मीः पुण्येन वर्धते । विनयेन पुनर्वित्तं, गुणाः सर्वे विवेकतः ॥१५०॥" तस्य धनश्रीर्भार्या । जिनदास-सोमदासनामानौ पुत्रौ । पुत्रिकाश्चतस्रः सन्ति । धनदत्तेन नव्यावासकरणाय मुहूर्तों गृहीतः । प्रथमं शुभदिने भूमि शुद्धिं विधाय आवासः कारयितु- मारब्धः वास्तूक्तयुक्त्या । यथा- दुःखं च देवतासन्ने, गृहहानिश्चतुष्पथे । धूर्तामात्यगृहाभ्यासे, स्यातां सुतधनक्षयौ ॥ १५१ ॥ लक्ष्मीनाशकरः क्षीरी, कण्टकी शत्रुभीप्रदः । अपत्यनः फैली तस्मा-देषां काष्ठमपि त्यजेत् ॥१५२॥" १ 'करः क्षीरवृक्षः' इति ड-पाठः। २ 'फलं' इति ड-पाठः।

·१८ श्रीजिनपरगनिवर्यविरचिना . "मूर्खाधार्मिकपाग्यण्डि-तेतितस्तनुरोगिणाम् । क्रोधिनांत्यजप्तानां, प्रतिवेश्मकतां त्यजेत् ॥ १५३ ।। प्रथमान्त्यायामवर्जा, द्वित्रिमहरसम्भवा । छाया वृक्षध्वजादीनां, सा सदा दुःखदायिनी ॥ १५४॥" कियद्भिदिनरावासो निप्पन्नः । विजयमुहर्ते गृहमध्ये वाम- भागे श्रीदेवालयं संस्थाप्य देवपूजां विधाय श्रीसयवात्सल्य- दीनोद्धारादि कृत्वा च धनदत्तः सपरिवारः स्वनवीनावासे वासं चकार । दिनत्रयं जातम् । चतुर्थदिवसे रात्रौ धनदत्तो गृहमध्ये सुखेन सुप्तः। प्रातः प्रबुद्धः, आत्मानमङ्गणे पल्यङ्के सुप्तं पश्यति, आकाशं तारकैः पुष्पितं च दृष्टम् । धनदत्तो विस्मयं प्राप्तः । द्वितीयदिनेऽपि नमस्कारेटदेवस्मरण पूर्वकमपवरके कपाट- द्वयं दत्त्वा स सुप्तः । प्रातस्तथैवात्मानं वहिदृष्ट्वा चिन्तातुरः सञ्जातः । तृतीय दिनेऽपि धूपोद्ग्राहं विधाय सुप्तः तथैव जातम् । भृशं मनसि खिन्नः । यः कोऽपि परोऽपि कुटुम्बमध्ये तत्र स्वपिति सोऽप्यङ्गणे प्रातर्दृश्यते । सर्वेऽपि भीताः । आवासमध्ये कोऽपि न स्वपिति । धनदत्तेन ज्ञातम्-एप आवासो दुष्टच्यन्तरेणा- धिष्ठितो जातः । मन्त्रविदोऽनेके पृष्टाः-सर्वेऽपि मन्त्रोपचारं यदा कुर्वन्ति तदा विशेपतो व्यन्तरः कुपित आवासमध्ये गैतानां मनु- प्याणां शरीरं भनक्ति, पुरुषस्त्रीणां परस्परं वेषपरावर्त करोति । तदा धनदत्तेनाचिन्ति-लक्षधनव्ययः अस्मिन्नावासे कृतः, स .. १ 'पतितानां च रोगिणाम्' इति ढ-पाठः। २ 'प्रातिवेदिमकतां' इति ड-पाठः। ३ 'गतं मन्त्रिविटं भनति' इति क-पाठः।

·-
प्रियङ्करनृपकथा।
४९
मुधा गतः । धनदत्तश्चिन्तातुरो बहिारे उहलिके उपविष्टः
प्रियङ्करेण दृष्टः। श्याममुखत्वात् स पृष्टः । तेनोक्तम्-
"चिंता दहइ सरीरं, रोगुप्पत्ती अ चित्तविभमओ ।
चिंताए दुबलत्तं निदानासो अभुक्खा य ॥१५५॥"
कुमारेणोक्तम्-किं चिन्तया ? । यत:-
"जंचिय विहिणा लिहियं तं चिय परिणमइ सयललोअस्स ।
इय जाणिऊण धीरा विहुरे वि न कायरा हुंति ॥१५६॥'
तथापि चिन्तां कथय । तेन स्वगृहस्वरूपं प्रोक्तम्-किमप्यु-
पायं यदि वेत्सि, तदा कुरु । त्वं धर्मवानसि । परोपकार्यसि ।
यत:-
'विरला जाणंति गुणा विरला पालं ति निद्धणे नेहं ।
विरला परकज्जकरा परदुक्खे दुखिया विरला ॥ १५७॥"
१ 'ओटले' इति गूर्जरगिरायाम् ।
२ छाया-
चिन्ता दहति शरीरं, रोगोत्पत्तिश्च चित्तविभ्रमकः ।
चिन्तया दुर्वलत्वं निद्रानाशोऽवुभुक्षा च ।
३ 'सुहाणं होइ निण्णासो' इति ड-पाठः।
..४ छाया-
यदेव विधिना लिखितं तदेव परिणमति सकललोकस्य ।
इति ज्ञात्वा धीरा विधुरेऽपि न कातरा भवन्ति ॥
५'छाया-
विरला जानन्ति गुणान् विरलाः पालयन्ति निर्धने नेहम् ।
विरलाः परकार्यकराः परदुःखे दुःखिता विरलाः ।।

·५० श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता प्रियङ्करः प्राह-अत्रोपायकरणे दिनाष्टकं लगति । अधुना तु मम कार्यमस्ति । इभ्य आह-उत्तमाः स्वकार्य मुक्त्या यरकार्य कुर्वन्ति । यतः- हति परकज निरया निकजपरंमुहा सया सुअणा चंदो धवलेइ महिं न कलंक अत्तणो फुसइ ॥ १५८ ॥" तथा च नैषधे ( स०५, श्लो० ८८)- "याचमानजनमानसवृत्तेः पूरणाय वत जन्म न यस्य । तेन भूमिरतिमारवतीयं न द्वमैन गिरिभिर्न समुद्रैः ।।१५९ ॥" ततस्तेन कुमारेण मानितम् चिन्ता न कार्या। ततश्चैत्राष्टानि- कायां कुमारो नव्यागासे श्रीपार्श्वनाथप्रतिमा मण्डयित्वा प्रदीप कृत्वा पुरतो भोगं कुर्वन् उपसर्गहरस्तोत्रगुणनं प्रतिदिन मौनेन पञ्चशतीवारं करोति । अष्टमे दिने व्यन्तरो बालकरूपेण ध्यान- भङ्गाय समागतः कथयति-मां सीदन्तं रक्ष रक्ष, त्वं कृपावा- नसि । दशाङ्गुलीमुखे क्षिपति तथापि न जल्पति । पुनः स युवा जावः, वक्ति च-एनं बद्ध्वा समुद्रे क्षेपयामीत्युत्पतितः । स ध्या नान्न चचाल । ततः स एव वृद्धरूपो जातः शतसहस्रप्रमाणप. १ छाया- भवन्ति परकार्यनिरता निजकार्यपराड्मुखाः सदा सुजनाः । चन्द्रो धवलयति महीं न कलङ्कमात्मनः मार्टि ॥ २'मन्त्रयित्वा' इति -पाठः । ३ 'भोग्यं ' इति -पाठः । ४ 'स्तवगु' णनं' इति ड-पाठः । ५ 'एवंरूपो' इति क-गाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा । ५१ 'लितशीर्षों वचो वदति-अहं नन्दीश्वरे यात्रां कर्तुं गच्छामि, त्वमपि सार्थे समागच्छ यथा यात्रां कारयामि । कुमारो दध्यौ- देवानां पलितानि न स्युः, मानवानां तत्र गमने सान्निध्यं विना शक्तिर्न स्यात् । स एव दुष्टव्यन्तरः सम्भाव्यते । विशेपतो भोगं गुणनं त्वसकृत् कृतवान् । तेन स दुष्टव्यन्तरो विद्युयोतवत् पलायितः । ततो महेभ्यः पार्श्वस्तवगुणनपूर्व सुखेनावासे तस्थौ। धनदत्तेन स्वकुटुम्बाग्रे प्रोक्तम्-प्रियङ्करस्य भाग्य महदस्ति, अनेन महानुपकार आत्मनां कृतः, तेनास्मै श्रीमती- नाम्नी स्वपुत्री दीयते । स्वजनरुक्तम्-इष्टं वैद्योपदिष्टं दुग्धं प्राग मधुरं, पुनर्मध्ये क्षिप्तशर्करम् । ततो धनदत्तेन सहचि- तेन प्रियङ्करः स्वपुत्र्याः पाणिग्रहं कारितः। विस्तरेण हयहा- रहीरकजटितमुद्रिकामुक्ताफलादीनि चीरादिच दत्तानि । स सक- लत्रः स्त्रावासे वासं चकार । तृतीया महेभ्यपुत्री श्रीमती प्रिया जाता॥ ततः कियद्भिर्दिनैय॑न्तरनिर्घाटनवार्ता हितङ्कराभिधा- नमन्त्रीश्वरेण श्रुता । यतः-प्रायः प्रच्छन्नकृतं पुण्य शत- शाखतामेति । ततः प्रियङ्कर आकारितः स्वागतादिः पृष्टः । यत उक्तम्- एह्यागच्छ समाविशासनमिदं प्रीतोऽसि ते दर्शनात् का वार्ता पँरिदुर्वलोऽसि च कथं कसाचिरं दृश्यसे ?। १ 'लितशीर्षकूर्ची वदति' इति ड-पाठः । २ 'गुणन च कृतवान्' इति घ-पाठः। ३ 'स्तुत्वा नव्यावासे' इति ड-पाठः । ४ 'रहीरचीरादि दत्तम् ' इति क-पाठः । ५ शाखान्तमतति' इति क-पाठः। ६ 'स्वागतं च पृष्टं' इति घ-पाठः । ७ 'किमु दुर्व०' इति ट-पाठः।

·श्रीजिनानुनिार्यविचित - इत्येवं गृहयागतं प्रणयिनं गे मापयन्त्यादगनु तेषां युक्तमानि मनमा गन्तुं गो नर्वदा।।१६०॥" अहो कुमार! निष्कारणं नव परोपकारमान श्रुतम् । यथा- परोपकाराय वहन्नि नद्यः परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः । परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकाराव सतां विभूतयः ॥ १६१ ॥" "जलदो१ भास्कगे २ वृक्षो ३, दातारो धर्मदेगकाः ५। एतेषामुपकारागां, नास्ति सीमा महीतले ।। १६२॥" स्नेहोऽपि सहेतुकः स्यात् । उक्तं च- "प्रीतिर्जन्मनिवासतो १ऽप्युपकृतेः २ सम्बन्धतो ३ लिप्सया । विन्ध्ये हस्तिव१दम्बुजे मधुपवरचन्द्रे पयोराशिवत् ३ । अब्दे चातकवद् ४ भवेदसुमतां सर्वत्र नैमित्तिकी या निष्कारणवन्धुराऽस्ति शिखिवचान्दोदके सा पुनः॥१६३॥" तव निनिमित्तकः स्नेहः सर्वोपरि वर्तते । तेन किमपि कार्य त्वत्सदृशं कथयामि । कुमारः प्राह-मंन्त्रिन् ! तब सेवकोऽस्मि, कार्य कथ्यताम् । ततो मन्त्रिणा स्वपुत्रीस्वरूपं निवेदितम् । यथा- एकस्मिन् दिने मत्पुत्री सखीयुता वाटिकायां गताऽभूत् । तत्र कया शाकिन्या गृहीता, न ज्ञायते डाकिन्या वा भूतप्रेतदोपेण व्यन्तरदोषेण वा । वर्षमेकं साधिकं जातम् । उपचाराः कृताः, १ 'गेहानि गन्तुं सदा' इति ड-पाठः । २ 'वन्धुरा शितिवदम्भोदे कचित् दृष्ट्यते' इति ट-पाठः। ३ 'मन्त्रतः' इति फ-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा। ५३ गुणो नाभूद् (यथा) दुर्जने सद्वाक्यतः । बहूनि मानितानि। बहून्यौ- पधानि कृतानि । बहवो वैद्यादयः पृष्टाः। परं केचिद् रोगं वदन्ति, केचिद् भूतादिदोष, केचिद् ग्रहादिपीडां च । उक्तं च- "वैद्या वदन्ति कफपित्तमरुत्प्रकोपं ज्योतिर्विदो ग्रहकृतं प्रवदन्ति दोषम् । भूतोपसर्गमथ मन्त्रविदो वदन्ति कर्मेति शुद्धमतयो यतयो वदन्ति ॥ १६४ ॥" किं कुर्मो वयम् ? विषमे सङ्कटे पतिताः स्मः । अष्टमीचतु- दश्यादौ विशेषेण शरीरे भारो भवति । किञ्चिन्न भुते । न जल्पति । भाषिताऽपि नोत्तरं दत्ते । अस्याः पाणिग्रहणमपि कोऽपि न करोति । तेन अहो प्रियङ्कर ! परकार्यकर! मे चिन्तां हर, कृपां कुरु । केनाप्युपायेन गुणः स्यात् तथा त्वं चिन्तय । यावद् धनं विलोक्यते तत् कथय, यथाऽर्पयामि । अस्थिरेण धनेन बहुमीलनेनापि किं प्रयोजनं यत्स्वाङ्गजाद्यर्थे न व्ययितम् । यतः- "दैवे गुरौ च धर्मे च, स्वजने स्वसुतादिषु । यद् धनं सफलं न स्यात्, तेन किं दुःखहेतुना?॥१६५॥" कुमारः प्राह–अगुरुकर्पूरकस्तूरीप्रमुखं भोगं समानय यथा किश्चित् प्रतिकार करोमि । अस्याः पुण्यं बलवत्तरं भविष्यति तदा मत्कृत उद्यमः सफलो भविष्यति । उक्तं च- उद्यमः प्राणिनां प्रायः, कृतोऽपि सफलस्तदा । यदा प्राचीनपुण्यानि, सबलानि भवन्ति हि ॥१६६॥" १ "बहुनैवेद्यानि' इति ड-पाठः । २ 'यदगजाद्यर्थे ' इति ड-पाठः ।

·५४
श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता
मन्त्रिणा भोगपुष्पादिकमानीय तस्मै समर्पितम् । ततः कु.
मारोऽष्टमीचतुर्दशीपु श्रीपार्श्वनाथ पुष्पैः प्रपूज्य भोगं विधाय
पञ्चामृतहोमं कृत्वा सदोपसर्गहरस्तवं पञ्चशतीवारं गणयति ।
शनैः शनैः किञ्चिद्गुणो जायमानोऽस्ति ।।
अस्मिन्नवसरे कुमारस्य
यजातं तच्छृणुत-प्रियङ्करगृहे
तावता कोऽपि ब्राह्मणो निर्धनो मध्यमवया देशान्तरात् समा-
गतः। आशीर्वचो देयोपविष्टः। प्रियङ्करः प्राह-अहो ब्राह्मण!
त्वं किमर्थमागतोऽसि । स प्राह-सत्पुरुष ! त्वत्सदृशं कार्य
किमपि वर्तते । कुमार ऊचे-तहि त्वं कथय, यदि सेत्स्यति तदा
करिष्यामि। द्विजः प्राह-प्रार्थनां तदाकरोमि, प्रार्थनाभङ्गं यदिन
करोषि । यत:-
परपत्थणापवन्नं मा जणणि! जणसु एरिसं पुत्तं ।
मा उअरे वि धरिजसु पत्थणभंगो कओ जेण ॥१६७॥"
पुनस्त्वं परोपकारी श्रुतः। सतां परोपकार एव सारः । यतः-
"क्षेत्रं रक्षति चश्चा सौधं लोलत्पटी(१) कणान् रक्षा ।
दन्तात्तं तृणं प्राणान् नरेण किं निरुपकारेण ? ॥१६८॥"
इत्यादि बहुत्वा द्विजेन स्वकार्य तस्याने प्रोक्तम्-अहो
उत्तम ! शृणु-'सिंहल द्वीपे सिंहलेश्वरो राजा। तेन यागो
१. ददौ उपविष्टः ' इति क-पाठः।
२छाया--
परप्रार्थनाप्रपन्नं मा जननि! जनय ईदृशं पुत्रम् ।
मा उदरेऽपि धर प्रार्थनाभगः कृतो येन ॥
३ 'लोलोत्पटी कणाद् रक्षेत्' इति ढ-पाठः ।
-

·प्रियङ्करनृपकथा । ५५ मण्डितोऽस्ति । तत्रोद्यापने सर्वेषां द्विजानां लक्षमूल्यं हस्तिनां दानं दास्यति; तेन तत्र यास्यामि । यतः- 'किं किं न कयं को कोन पत्थिओकह कह न नामिअंसीसं। दुब्भरउअरस्स कए किन कयं किं न कायव्वं ॥१६९॥" तेन त्वत्पाधै स्वग्नियामोचनायागतोऽस्मि । यावदह मत्कार्यं कृत्वाऽत्रागच्छामि तावत् त्वं मत्प्रियां रूपलावण्यवतीं स्वगृहे स्थापय । जलानयन-रन्धन-दधिविलोडनादीनि कार्याणि कारयितव्यानि । भोजनं च देयम् । तादृग्विधस्वजनामावादन्यत्र 'विश्वासानहत्वात्, उत्तमस्य तव पार्थे त्यक्त्वा मम गमनेन चिन्ता न स्यात् । कुमारःप्राह-अत्र स्वगोत्रीयान् स्वजातीयान् स्ववर्गीया- न् भलाग्य(पयित्वा)कस्मान मुञ्चसे?। द्विज आह-मम मनः कापि न मन्यते । उत्तमस्त्रिय उत्तमगृह एव स्थाप्याः, तेनेदमुक्तार्थ कुरु । कुमारः प्राह-मनो विनाऽपि तव बहुकथनेन परोपकाराय स्था- प्यमानाऽस्ति । कार्य कृत्वा शीघ्रमागच्छ । द्विजो हृष्टः पुनरूचे- 'काशी'वास्तव्यः १ 'कश्यप गोत्रः२ कामदेव पिता ३ कामल- देवीमाता ४ केशवनामाऽहं ५ करपत्रहस्तः ६ कपायकवस्त्र: ७ इति सप्तभिः ककार्योऽभिज्ञानानि पूरयति तस्यैषा स्त्री अर्पणीया इत्युक्त्वा द्विजश्चलितः । कुमारणाशीर्वचनमुक्तम् । यतः- १छाया- - किं किं न कृतं कः को न प्रार्थितः कुत्र कुत्र न नामितं शोपम् । दुर्भरोदरस्य कृते किं न कृतं किं न कर्तव्यम् ? ॥ २ 'दुभरभरस्स कजे' इति सुवोधिकायाम् । ३ 'विश्वासो नहि, तदुत्तमस्य' इति ढ-पाठः। ४ 'मनुते' इति ढ-पाठ। ५ 'मत्कार्य' इति ड-पाठः ।

·५६ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता "तम वर्मनि वर्तनां शिवं पुनातु त्वरितं समागमः। अयि साधय साययेपिस्तं स्मरणीयाः समये वयं वयः) || १७० ।।" यदा त्वमागमिष्यसि स्वयं तदेवावियामीति निश्चयः कृतः। दिनत्रये जाते तद्रूपः तयास्तपूर्ण स्तन्नामा तत्ककारायभिज्ञान- पुरस्कृतस्तद्वचनस्ताहरलोचनस्ता खो विप्रः समायातः कुमा- रेण वादितः सः-वं शीवमेव कस्मादागतः । तत्र कस्मान्न मतः ? स आह-वजनात्तिः, शकुनाभावश्च जातः । समुद्र- मध्ये प्राइणगमनेन त्रुइनमयेन (येन) च जीवित संशयः स्थान, तेन धनेनोपार्जितेन किं फलस् ? । उक्तं च- "शत्रूगां प्रणिपातेन, धर्मस्वातिकमेग चै । अतिल्लेशेन ये अर्था-स्ते अर्था मा भवन्तु मे ॥१७१॥" हे कुमार! परदुःखकातरत्वेन तत्र न गतः । अत्र युप्मा- शाः भाग्यवन्तः सन्ति, तदाधारण स्थास्यामि । इत्युक्त्वा स्त्रियं गृहीत्वा गतः। ततः कियद्भिर्मासैः स ब्रामगो निजप्रिया- मिलनोकः सप्तगजप्रमाणं महाकायं पर्वतप्राय गजेन्द्रं 'सिंहल'- द्वीपाल्लात्वा प्रियङ्करगृहे प्राध्वरः समागात् । कुमारस्याशियं दत्वोपविष्टः । अहो अमार ! परोपकारकर! त्वत्प्रसादाद गजा- दिधनमुपाय॑ क्षेमेणागतः । अद्यतनदिनाद् यजीव्यते स तब . ' १'ग्लोलनयनः' इति -पाठः। २ 'प्रिया' इति क-पाः। इति -पाठः । ४ 'प्रध्वरः' इति इ-पास, 'पावरो' इजि गूजरनिरायाम् ।

·५७ प्रियङ्करपकथा । प्रसादः । मम शिरसि तव भारश्चंटापितः । कथमथ प्रत्युपकार करिष्यामि ? अथवा तवैतत् पुण्यं भवतु । अथ मम पत्नी सम- येति श्रुत्वा वज्राहत इव कुमार ऊंचे-त्वमेव प्राय गृहीत्वा गतः, पुनः किं मार्गयसि १ । सप्ताभिज्ञानानि त्वया पूरितानि । अथ किं झगटकं कुरुपे ? । ज्ञातं ज्ञातम्-द्विजा एवंविधा एव दाम्मिका धुर्ता भवन्ति । द्विजः प्राह-कुमार ! यथा तथा मा बद । दाम्भिका वणिज एव । यतः " त्रिदशा अपि वन्यन्ते, दाम्भिकैः किं पुनर्नराः । देवी यक्षश्च वणिजा, लीलया वश्चितावुभौ ॥१७२ ॥" अत्र कथा॥ अहमत्रागत एव नास्मि । अनार्थे शपथं करो- मि। यदि लोभं करिष्यसि मत्स्त्रियमपलपिण्यसि तदा तव ब्रह्महत्यां दास्यामि । इत्याकर्ण्य कुमारो भीतो विषण्णः श्यामव- दनः समभूत् । हृदये दध्यौ-कोऽपि विद्यासिद्धो दुष्टो रूपपरा- वत कृत्वा स्त्रियं गृहीत्वा गतः। अथ किं करिष्यते । द्विजो वक्ति-स्त्रियं लात्वैव यास्यामीति निर्णयः कृतः। तस्यैकं लङ्घन जातम् । स्वजना मिलिताः प्रोचुः-प्रियङ्करस्य महाविपर्यासो जातः । कदाचिद् वृद्धा अपि विपर्यस्यन्ति । उक्तं च- "रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो याने न्ययुत द्विजान् 'विप्रस्यापि सवत्सधेनुहरणे जाता मतिश्चार्जुने । चूते भ्रातृचतुष्टयं च महिषी धर्मात्मजो दत्तवान् प्रायः सत्पुरुषो विनाशसमये बुद्धया परिभ्रश्यते॥१७॥" 'घटितः' इति ह-पाठः। २ 'प्रोचे' इति ह-पाठः। ३'चित्त' इति ड- पाटः। ४ 'तस्यकदिनं जातम्' इति ह-पाठः। ५'वेति नहुषो याने युनक्ति द्विगन्' इति प-पाठः । ६ 'विप्रीदेव' इति घ-पाठः ।

·५८ श्रीगिनसरगुनिवनिचिना किं देवविलमितं ? किं दुष्टजनविल सितं? किं कर्मविलमितं? किंकर्तव्यतामूढाः सर्व जाताः । कुमारः प्राह द्विजम्-चस्त्रियमहं जानामि अपलपामि वा तदा शपथान करोमि । यथा- "जीवहिंसाकृतो येऽत्र, वर्तन्ते कुटभाषिणः । तत्पापं मेऽरतु चेत् त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ।।१७४।। धर्मनिन्दी पतिभदी, निद्राच्छेदी कलेः करः । तत्पापं मेऽस्तु चेत् त्वत्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ॥१७॥ परकीयं धनं येऽत्र, मुष्णन्ति पुरुषाधमाः । तत्पापं मेऽस्तु चेत् त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ॥१७६॥ कृतना ये च विश्वास-घातकाः पारदारिकाः । तत्पापं मेऽस्तु चेत् त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ।।१७७॥ स्वस्त्रियं ये परित्यज्या-न्यत्र कुर्वन्ति ये रतिम् । तत्पापं मेऽस्तु चेत त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ॥१७८॥ कलत्रद्वितये स्नेह-विभाग येऽत्र कुर्वते । तत्पापं मेऽस्तु चेत् त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ॥१७९॥ कूटसाक्षी परद्रोही, पितृद्वेपी कुयुद्धिदः । तत्पापं मेऽस्तु चेत् त्वत्स्त्री, मयाऽपलपिता भवेत् ॥१८०॥" द्विजः प्राह—क्रूरकर्मणः शपथान् न मन्ये । कुमारो वक्ति- तर्हि सर्व धनं गृहाण । विप्र आह-अपरं किमपि न गृह्णामि । मदीयं वस्तु समर्पय । कुमारो वक्ति-कूटकलङ्के सर्वथाऽहं प्राणां- स्त्यक्ष्ये इत्युक्त्वा खड़े हस्तं क्षिपति तावता विप्रेणोक्तम्- , १ 'सजाताः' इति ढ-पाठः । २ अस्य पद्यस्य स्थानान्तरं ड-पुस्तके ।

·प्रियङ्करनृपकथा। ५९ साहसं मा कुरु । चेन्मत्कथितं करोपि तदा स्त्रियं न मार्गयि- प्यामि । कुमारो हृष्टः प्राह-यत् किञ्चित् कथयिष्यसि तत् सव करिष्यामि । साक्षिणः के ? | तेनोक्तम्-पञ्च । तस्मात् त्वं बद । गृहं त्यक्त्वा देशान्तरं यामि उत द्वादश वर्षाणि वने तिष्ठामि १ किमु पृथिव्यां भ्रमामि अथवा यावज्जीवं तव दासो भवामि ? । द्विजः प्राह-अलं विस्तरेण । त्वया सर्व कथितमस्ति तत् सर्व कार्य कुरु । तत्रापि धूर्तेन वाचा छलितः, यदा कर्म न स्यात् तदा प्राध्वरं वकं स्यात् । स.कुमारो विप्र- पादयोर्लनः। ततस्तेनोक्तम्-विमृश्य प्रोच्यते । विमृश्यक- थितं प्रत्युतानाय स्यात् । कुमारेण सत्यं मानितम् । अथ ममै- कमेव कार्य कुरु-यदि मन्त्रिपुत्र्याः प्रतीकारोपायं न करिष्यसि तँदा स्त्रियं न मार्गयिष्यामि । तदाकर्ण्य कुमारः प्राह-प्रतिज्ञान मुञ्चामि । द्विज आह-अस्या निर्गुणायाः कटुकजिह्वाया आदरः सतां न युक्तः। कुमारः प्राह-सद्भिर्यद् वचनमुक्तं तदुक्तमेव हस्तिदन्तवत्, यतः- गुरुआ न गणंति गुणे पडिवन्नं निग्गुणं पि पालंति । अहला सहला वितरू गिरिणा सीसेण वुझंति ।। १८१॥" , - . १ 'चेद्यत्कथितं' इति ढ-पाठः । २ 'कथयसि तत् सर्व करोमि' इति क-पाठः। ३ 'एते साक्षिगः । कुमारेण प्रोक्तम्-गृह' इति ढ-पाठः । ४ 'अ(वि)मृष्ट- कथितं' इति ढ-पाठः। ५ 'तदाफर्योपचारं न करिष्यामि इति विप्रेणोक्तम्' इति टु-पाठः । ६ छाया- गुरवो न गणयन्ति गुणान् प्रतिपनं निर्गुणमपि पालयनि- अफलाः सफला अपि तरवो गिरिणा शीर्षणोद्धन्ते ॥ + ·६० श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता चन्द्रस्तथापि "दोपारोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि मित्रावसानसमये विहितोदयोऽपि । हरवल्लभतां प्रयाति न ह्याश्रितेपु महतां गुणदोपचिन्ता ॥ १८२ ।। अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं कूर्मो विसर्ति धरणीं किल चात्मपृष्ठे। अम्भोनिधिर्वहति दुःसहवाडवाग्नि- मङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥ १८३ ॥" ततस्तेन प्रियङ्करेण पृष्टस्-अस्या अज्ञाया अबलाया उपरि तय किं वैरं वर्तते येन त्वं पीडयसि विद्यावलेन एनामुपक्षयसि ? यतः- " तृणोपरि कुठारः कि, मृगे सिंहपराक्रमः। कमलोत्पाटने हस्ती, कटकं की टिकोपरि ॥१८४॥" द्विज आह-अस्या जिह्वाया गुणेन । उक्तं च- यस्य जिह्वागुणो नास्ति, तस्य चैरं जगत्त्रये । जिह्वायाममृतं यस्य, तस्यात्मीयं जगस्त्रयम् ।। १८५ ।। जिह्वाग्रे वसते विद्या, जिह्वाग्रे मित्रवान्धवाः। जिह्वाग्रे बन्धनं मोक्षः, जिह्वाग्रे परमं पदम् ।। १८६ ॥" कुमार आह-अनया वार्तया ज्ञायते त्वं द्विजो नासि, कोऽप्य- परो देवो वा दानवो वावर्तसे । ततो द्विजरूपं मुक्त्वा देवो जातः। -गजोऽपि न दृश्यते । राजवाटिकायां मम देवकुलमस्ति, तत्राहं - - १'न स्यात् ' इति ड-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा ।
यक्षोऽस्मि । कुमार आह-ताहि अनया तव किं विनाशितम् ? स
आह-एपा सखीयुता मद्भवने समागता, मत्प्रतिमां दृष्ट्वा हसिता।
अहं सत्यवादी यक्षो लोकानामाशापूरकः । लोको मां पूजयति । एषा
वक्ति-अयं देवो न स्यात् । पाषाणो मण्डितोऽस्ति इति वक्त्रं
वक्रीकृत्य निर्गता । ततो मया निगृहीता । कुसार ऊचे। यतः-
"जैइ मंडलेण भसियं हात्थं दहूण रायमगंमि ।
ता किं गयस्स जुत्तं सुणहेण समं कलिं काउं? ॥ १८७ ।।
यद्यपि मृर्गपतिपुरतो विरसं रैसतीह मत्तगोमायुः।
तदपि न कुप्यति सिंहो विसदृशपुरुपेषु का कोपः॥१८८॥"
तेन तव कोपोऽपि न विलोक्यते, विसदृशत्वात् । यतः-
" यदि काको गजेन्द्रस्य, विष्ठां कुर्वीत मूर्धनि ।
कुलानुरूपं तत् तस्य, यो गजो गज एव सः॥१८९॥"
इत्यादिकर्मधुरमधुरैर्वचनैः कुमारेणोपशान्तकोपः कुँतः। ततः
स आह-तवोपसर्गहरस्तवगुणनेन तच्छरीरे स्थातुं न शक्नोमि ।
तेन मया तव सत्पुरुषत्वं परीक्षितम् । यतः-
१ 'अपकृत्य निर्गता' इति -पाठः।
२ छाया-
यदि मण्डलेन भषितं हस्तिनं दृष्ट्वा राजमार्गे।
तस्मात् किं गजस्य युक्तं श्वानेन समं कलिं कर्तुम् ? ॥
३ 'हाथी हालें हेक, लख(प) कूतर गलीए लवें।
वडपण तणे विवेक, कदि न खी(षी)जे किसनीया ॥' इत्यधिको ढ-पाठः।
४ 'सिंहस्य पुरतो' इति ह-पाठः । ५ 'सरतीह मातङ्गः' इति क-पाठः !
६ 'करोति' इति ड-पाठः । ७ 'सत्कृतः' इति ड-पाठः। ८ 'गुणितेन' इति
द-पाठः।

·नियमगिरीमा - क्षामन-लक्षालयेण, गोम्पनीरजनीशयोः । सारं विरचिनामा, कताः मन्नो जयन्तु ने ॥१९०॥" इत्यागिपं दत्वा वक्ति-जन्तुष्टोऽस्मि, वरं नृणु । ततन्तेन चरो मार्गितः-मन्त्रिपुत्री मुन्न, नानीकुरु । तह.चनात् तेन मुक्ता, सज्जीकृता । यक्ष आह-पर मनिन्दया एपा बालिका बहुपुत्रपुत्रि- का भूयात् । इत्युक्त्वा कुमारस्य सर्वपक्षिणां भापातातृत्ववर दत्वा यक्षः स्वस्थानं गतः । ततो मन्त्रिणा चिन्तितम्-प्रियङ्ग- करेण महानुपकारः कृतः, तेनास्मै एपा कन्या दीयते । ततो मन्त्रिणा यशोमत्या सह प्रियदररय स्वगुणकीतं पाणिग्रहणं कारितम् । धन-धान्य-रत्नादिवानं हस्तमोचने कृतम् । सर्वेपा प्रमोदः सम्पन्नः । स च सप्रियः स्वसदने प्राप्तश्चिन्तयति । एप स्तवमहिमा यद् यक्षः प्रत्यक्षो जातः । उक्तं च- " उपसर्गहरस्तवनं, यचित्ते पोस्फुरीति सततमिह । भूतव्यन्तरयक्षाः, प्रत्यक्षाः स्घुर्नृणां तेपाम् ॥ १९१ ॥" स यशोमत्या सह भोगान् भुते । क्रमेण तस्या यक्षकथनात् तथैव जातम् । सा वर्षे वर्षे पुत्रपुत्रीयुग्मं प्रास्त । द्वादशभिः १२ पुत्राः १२ पुत्र्यः अस्या जाताः । तेपां पुत्र्यादीनां च लालन-पालन-रक्षण-स्तन्यपान-भोजनदानचिन्ताकरणादिना खेदं प्राप्ता । तेपां परस्परकलहकरणाद् अविनीतत्वाचोद्विग्ना सुखं न शेते, सुखं न भुते । ततः चित्ते चिन्तितवती-या वन्ध्याः स्त्रियो भवन्ति तासां जीवितसंयोगसुखभोजनशयनादि श्लाध्यम् । कुर्कुटीवन्मया किं कर्म कृतम् । तेन कस्यापि निन्दा न कार्या, विशेपतो देवतागुरूणाम् । यतः- ·प्रियङ्करनृपकथा । ६३ "परनिन्दा महापापं, न भूतं न भविष्यति । आत्मनिन्दासमं पुण्यं, न भूतं न भविष्यति ॥ १९२ ॥ जो पब्वयं सिरिसा भित्तुमिच्छे सुत्तं व सीहं पडिबोहइज्जा । जो वा दए सत्तिअग्गे पहारं एसोवमाऽऽसायणया गुरुणं ॥ १९३॥" चतुर्थी प्रिया यशोमती जाता। प्रियङ्करः प्रासादे प्रत्यह पूजां करोति । एकदा तत्र श्रीपार्श्वनाथपूजां कृत्वा चैत्यवन्दनामकरोत् । नमस्कारा उदारा भणिताः । यतः- "कल्याणपादपवनं प्रभावभवनं रजःशमनम् । स्तौमि दयोद्धृतभुवनं पार्श्वजिनं सुरकृतस्तवनम् ॥१९४॥ उपसर्गहरस्तवनं वनेऽपि ते स्मृतिपथं नयन्ति यके । अरिकेसरिकरिशङ्का न स्यात् तेषां सुपुण्यवताम् ॥१९५॥ सश्रीकं वसुधाधारं, प्रभूतविपयापहम् । प्रगुणश्रीरुचिं वन्दे, मध्याक्षरगुरुस्तवम् ॥ १९६ ॥ जय जय पार्श्व! जिनेश्वर ! नेश्वर इह कोऽपि तव गुणान् वक्तुम् । त्वन्नाम सुरमणिसमं रमणीयं श्रीदपदकमलम् ॥ १९७॥" १ छाया- यः पर्वतं शिरसा भेत्तुमिच्छेत् , सुप्तं वा सिंह प्रतिबोधयेत । यो वा देयात् शक्त्यप्रे प्रहारमेषोपमाऽऽशातनायाः गुरूणाम् ॥ २'स्तुतम्' इति ड-पाठः । ३ 'कमल !' इति ड-पाठः ।

·६४ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता . - इति स्तुत्या खगृहे समागच्छन् प्रियकरो निम्बस्थकारुतं श्रुतवान् । तच्छब्देन ज्ञातम्-काको मां ब्रूते, यथा- " निम्बवृक्षतलेऽवास्ति, लक्षद्रव्यं करैत्रिभिः । नरोत्तम ! गृहाण त्वं, भक्ष्यं मम समर्पय ॥ १९८ ॥" तेन काकोपविष्टशाखाऽधस्ताद् भूमिः खानिता । लोकाः पृच्छन्ति-किमर्थ खानयसि । तेनोक्तम्-गृहपूरणाय इति सत्य- मुक्त्वा तद् द्रव्यं गृहे समानीतम् । काकाय दधिक्रूरकरम्बो दत्तः । व्यवहारिवर्गेपु स विख्यातोऽभूत् । ततो राजा प्रियङ्कर- गुणोत्कर्ष श्रत्वा हृष्टस्तमाकार्योक्तवान्-वारद्वयं त्वया सभायामा- गन्तव्यम् । राज्ञो मानं च जातम् । स प्राक्कृतपुण्यमहिमा । यता नरपतिबहुमानं भोजनं च प्रधानं भवति धनममानं शुद्धपात्रेषु दानम् । हयगजनरयानं भावतो गीतगानं शमिह सुरसमानं पूर्वपुण्यप्रमाणम् ॥ १९९ ॥" प्रियङ्करस्य सर्वोऽपि मानं दत्ते । यतः- " राजमान्यं धनाढ्यं च, विद्यावन्तं तपस्विनम् । रणे शूरं च दातारं, कनिष्ठो ज्येष्ठ उच्यते ।। २००॥" ततः कियदिनैररिशूर-रणशूराख्यौ राज्याहौ पुत्रावकस्माद् विपन्नौ । राज्ञो महद् दुःखं जातम् । कस्यापि किमपि चिन्तित न स्यात् । यतः- १ 'खनसि' इति ड-पाठः । २ 'मगण्य' इति ड-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा । ६५ "रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पजश्रीः । इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनी गज उज्जहार ॥ २०१ ।। एयं तं च तडागं गयघड बुद्धंति जस्स तीरंमि । एसो विहिपरिणामो मज्झे मच्छा खणिजंति॥२०२॥" राजलोकस्यापि चिन्ताऽभूत् । राजा सभायां नोपविशति । मन्त्री प्रबोधयति-अत्र शोकेन किं स्यात् ? दैवायत्तस्य वस्तुन: सर्वेषां एवमेव मार्गों वर्तते । अलं खेदेन । यतः- "न पृथग्रजनवत् शुचो वशं, वशिनामुत्तम! गन्तुमर्हसि । द्रुमसानुमतां किमन्तरं, यदि वाय्वोघभयेऽपि ते चलाः॥२०३॥" संगरस्य पष्टिसहस्रं पुत्राः, मुलसाभाविकाया द्वात्रिंशत् पुत्राश्च समकालं दिवं गताः । तेन सर्वथा शोको न कार्यः । यतः- "जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु-ध्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे, का तत्र परिदेवना ? ॥ २०४ ॥ ऐं संसार असारडो, आसा बंधण जाइ । अनेरई क(कि)रि सहए, अनेरडइ विहाइ ॥ २०५॥" २ १छाया- एतत् तच तटाकं गजघटा डन्ति यस्य तीरे । एष विधिपरिणामो मध्ये मत्स्याः खन्यन्ते ।। २ 'सगरचक्रिणः' इति ढ-पाठः। ३ 'स्ते सर्वेऽपि दिवं' इति ड-पाठः। ४ तात्पर्यम्- अयं संसारोऽसारः आशा वन्धनं याति । अन्येन कृत्वा (किल) सुप्यते अन्येन हि (तु) विभाति ।। ५ ·मिनमूनिवरिविना नदिनादारभ्य गरः पुत्रमाहाट् वपुरपाठवमस्ति- "अनाचियेयुःपीडा, नेत्र निद्रा न विद्यते । नास्ति भूयो मनःस्वास्थ्य, न जाने कि भविष्यति ॥२०६॥" किवदिनाइनु गजा पात्रात्यगत्री योनितखरायां वाहिन्या- मुपविष्टो दक्षिणस्यां दिशि गन इति वन लग्यवान् । मन्यग्रे रहः कथयामास । ततः स्वमनो मन्त्रिणा पृटः मध्यमं स्वतमाह गतः- . "खरोष्ट्रयोहि यानेन, याम्यायां दिशि गच्छति । अचिरेणैव कालेन, मृति तस्य विनिर्दिशेत् ।। २०७॥" हत्याकर्ण्य नृपमन्त्रिणौ चिन्तातुरौ जाती । देवस्थानेषु पूजा- भोगादिकं मेनतुः । दीनोद्वारसत्राका( गा)रादिपुण्यानि (च) चक्रतुः। एकदा राजा सभायामुपविष्टः । सामन्त-श्रेष्ठि-सेनापति-श्रीक- रणा-इगरणा(?)पुरोहित-पत्तिप्रमुखाः प्रणामार्थ गैताः सन्ति । तत्समये राजसभायां प्रियङ्करोऽपि गच्छन्नास्ते । तदा मार्गे देव्यंबग-कुमार! राज्ञः सकाशात् अद्य तव भयं वर्तते । पुनः सा अवक्-चौरवत् तव बन्धनं वर्तते इति कथयन्त्यस्मि । कुमारः समयं विष्कम्भितः दध्यो-मया अन्यायः कोऽपि कृतो नास्ति, राज्ञोऽपराद्धं नास्ति, अथवा राज्ञो मनः को वेत्ति १ यतः- . १ योत्रिता' जूतेला ' इति गूर्जरभाषायाम् । २ 'खरवाहि' इति -पाः । ३ 'पूजा-भू-गोदानादिकं' इति ड-पाठ । ४ 'वैरागरणा' इति ह-पाठः । ५ 'आगताः' इति ढ-पाठः। ६ 'देव्यवग-हे कुमार ! राज्ञः इति -पाठः । क-पाठस्तु यथा-'दिव्या वाग् ज्ञातं च तेन राज्ञ.'।

·प्रियङ्करनृपकथा ।
६७
"अग्निरापः स्त्रियो मूर्खाः, सर्पा राजकुलानि च ।
नित्यं यत्नेन सेव्यानि, सद्यः प्राणहराणि पद् ।।२०८॥"
अथवा दुर्जनविलसितं संभाव्यते । यतः-
"तं नत्थि घरं तं नत्थि देउँलं राउलं च तं नथि।
जत्थ अकारणकुविया दो तिन्नि खला नदीसंति ॥२०९॥"
चज्झइ वारि समुदह बज्झइ पंजरि सीह ।
जई बद्धा कुणिं कहिउ, दुजण केरि जीह १॥२१०॥"
सुधा विकल्पेन दोष एव स्यात् । यतः राजैव छलान्वेपी
किमप्युक्त्वा दण्डयिष्यतीति तत्रापि कोपः कृतो व्यर्थः स्यात् ।
यत:-
"दुल्लहजगम्मि पिम्म खले सुमई जडम्भि उवएसो।
कोवो असमत्यजणे निरत्थओ नत्यि संदेहो॥२११॥"
२
१ 'सर्पराज.' इति ट-पाठः ।
काके शौचं द्यूतकारेषु सत्यं सर्प क्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः ।
क्लीवे धैर्य मद्यपे तत्त्वचिन्ता राजा मित्रं केन र श्रुतं वा ? ॥"
इत्यधिको ढ-पाठः।
३ छाया-
तदू नास्ति गृहं तद् नास्ति देवकुलं राजकुलं च तदू नास्ति ।
यत्र अकारणकुपिता द्वौ त्रयः खला न दृश्यन्ते ॥
४ 'राउलं देउलं' इति ह-पाठः।
५ तात्पर्यम्-
वध्यते वारि समुद्रस्य वध्यते पजरे सिंहः ।
यदि बद्धा केन कथयतु दुर्जनस्य जिहूवा ? ॥
६ दुर्लभजने प्रेम खले सुमतिः जडे उपदेशः।
कोपः असमर्थजने निरर्थकः नास्ति सन्देहः ॥

·६८ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता यद् भाव्यं तद् भवत्विति विचिन्त्याग्रे गतः । तावतोचस्थाने स्थिता देव्यवक्-तब राज्यं भविष्यति इति श्रुत्वा दध्यौ-देव्या विसंवादि वचनं तथापि साहसमालम्व्य राजसभायां गत्वा यावद् राज्ञे प्रणाम करोति तावदकस्माद् देववल्लभहारस्तस्य शीर्षात् प- तितः सभालोकै राजलोकैदृष्टः । सर्वेषामाश्चर्यमभूत् । यो हारो गतोऽभूत् स कुमारपाल्लिब्धः । कुमारश्चकितः । हा देवेनासम- असं किं कृतम् ? । चिरकालार्जितं महत्त्वं चौरकलङ्केन सर्व गतम् । मरणं समागतम् । दुर्गोतं सत्यं जातम् । यतः "चौर्यपापद्रुमस्येह, वधवन्धादिकं फलम् ज्ञायते परलोके तु, फलं नरकवेदना ।। २१२ ॥" पूर्वजन्मनि मया कस्यापि कलङ्को दत्तोऽभूत् सीतावत् । तत् कर्म ममाधुना समुपस्थितम् । ततोऽशोकचन्द्रो राजा एनं बद्ध्वा चौरदण्डः कार्य इति स्वतलारं समादिशत् । मन्त्री प्राह- प्रियङ्करे एषा वार्ता न घटते । एष परोपकारी पुण्यवान् वर्तते । राज्ञा कुमारः पृष्टः । त्वं सत्यं वद । एष लक्ष्यमूल्यो हार! कुतस्त्वया गृहीतः ? कुतो लब्धोवा ? केनार्पितो वा ? केनापि वा तव गृहे स्थापितो वा? सत्यं वद । कुमार आह-स्वामिन् ! अहं किमपि न जाने। अद्य यावन्मया कदापि दृष्टो नास्ति । राज्ञो यद्विचारे समायाति तत् कारयताम् । राजाऽऽह-कीय मिष्टवागस्ति ? कीहक कलावानस्ति । मन्त्र्याह-एष माना- होऽस्ति । चौरदण्डा) नास्ति । विमृश्य करणीयम् । यत:- १ कुर्याः' इति ड-पाठः। २' श्रावकोऽस्ति' इति ड-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा। ६ . सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं, गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः२१३ -किरातार्जुनीये स० २, श्लो० ३०) " सुगुणमपगुणं वा कुर्वता कार्यजातं परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन । अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते- भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः ॥२१॥" स्वामिन् ! अस्य विनय एव कुलीनत्वं सदाचारत्वं च कथ- यति । उक्तं च- "हंसा गतिं पिकयुवा कलकूजितानि नृत्यं शिखी परमशौर्यगुणं मृगेन्द्रः। सौरभ्यशीतललितं मलयाद्रिवृक्षाः कैः शिक्षिता विनयकर्म तथा कुलीनाः १ ॥२१५॥" राजन् ! दैवविलसितमिदं ज्ञेयम् । राज्ञोक्तम्-मन्त्रीश्वर ! त्वया जामातृत्वादेतस्य पक्षः क्रियमाणोऽस्ति । परं चौरपक्षः कस्यापि न श्रेयस्करः । यतः "चौरः चौरापको मन्त्री, भेदज्ञः क्रयविक्रयी। अन्नदः स्थानदश्चैव, चौरः सप्तविधः स्मृतः ॥२१६॥" ततो मन्त्री भीतस्तूष्णीं कृत्वा स्थितः । राज्ञा सेवकानामुक्तम्- एष हारतस्करो दृढं बध्यताम् । ततस्तैस्तदैव बद्धः। राजाऽऽह . १ 'सम्पदा' इति ड-पाठः। २ 'कुर्वतः' इति ड-पाठः। ३ 'शैत्यललितं' इति रु-पाठः।

·- श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता मन्त्रिणम्-हारतस्करस्य भूमिदेवनैमित्तिकेन राज्यमुक्तमभूत, परं मदुक्तं शूलीराज्यं भविष्यति । मत्पुत्रा गोत्रिणश्च राज्यधार- का वर्तन्ते । मन्त्र्याह-राजन् ! एवमेव ।। तदवसरे स्त्रियश्चतस्रो दिव्यरूपा दिव्याभरणा दिव्यलोचना राजसभायां समागताः । राज्ञा तासां स्वागतं पृष्टम् । सभायां तद्रूपेण चमत्कारो जातः । नृपेण पृष्टाः-कुतो यूयं प्राप्ताः ? केन हेतुना अत्रागताः ? कि तीर्थयात्रार्थ किं स्वजनमिलनार्थवा? मद्योग्यं कार्य कथयन्तु । तन्मध्ये एका वृद्धा प्राह-राजेन्द्र ! 'पाडली'पुरात् प्राप्ताः । प्रियङ्करो मत्पुत्रो गृहाद् रुटो गतः, सर्वत्र गवेषितः, परं न लब्धः। वर्षद्वयं जातम् । अधुना 'अशोक'- पुरात् तत्रागतेन केनाप्येकेनोक्तम्-प्रियकरो नाम्ना व्यवहारि- पुत्र ईदृग्वया ईदृपश्चतुरः परोपकारपरः समस्ति । तच्छुद्धिं सम्यगवगम्य वयमत्रागताः । पूर्व देवगृहे गत्वा देवा नताः । यतः- "आगलि जातां कोट, जेहिं न नामी देवगुरु । माथइ वह इंसि मो(पो)ट, भोण सांसई सांपडइ।।२१७॥" अत्रागतैरेकोऽस्माभिः पृष्टः-प्रियङ्करः क तिष्ठति । तेनो- क्तम्-अद्य प्रियङ्करः सङ्कटे पतितोऽस्ति । राजमान्योऽपि १ 'मद्रोत्रिणव' इति -पाठः । २ तात्पर्यम्-- अग्रे गच्छद्भिः ग्रीवां यैः न नामिता देवगुरुन् प्रति । मस्तके वक्ष्यते पोट्टलिका (महती) (तैः ) भोजनं संशयेन सम्प्राप्स्यते ॥ ३ 'भोजननो सांसो पडे' इति ढ-पाठः ।

·प्रियङ्करन्यकथा।
७१
चौरकलङ्केन सत्येन असत्येन वा निगडितोऽस्ति । तच्छ्रुत्वा
अत्रागताः । अद्यतनदिन सफलं जातं हे राजेन्द्र ! तव दर्शनेन।
ततो राज्ञा प्रियङ्करो मुखाने आनायितः । वृद्धा प्राह-एप
मत्पुत्रः । आलिङ्गनं दत्वा वत्स! केन वारणेन रुष्टोऽसि?
चेदरुष्टस्तार्ह कुटुम्बं विशुच्य कस्मादत्रागतः । द्वितीया
आह-एप मम भ्राता । तयाऽपि तथैवालिङ्गनादि कृतम् ।
तृतीया आह—एप मम देवरः। चतुर्थ्याह-एप मम वरः ।
तन्मुखं विलोक्य स्थिता लज्जानम्रमुखी । सभायां सर्वेषां
विस्मयो जातः । लोका बदन्ति-प्रियङ्करकपट प्रकटीभूतम् ।
यतः-
"विद्यादम्भः क्षणस्थायी, ज्ञानदम्भो दिनत्रयम् ।
रसदम्भस्तु पण्मासान्, मौनदम्भः सुदुस्तरः ॥२१८॥"
एके कथयन्ति-एतस्य पुरुपरत्नस्य पुण्यवतः चौरदोपो
लग्नः । यत:-
" शशिनि खलु कलङ्कः कण्टकाः पद्मनाले
जलधिजलमपेयं पण्डिते निर्धनत्वम् ।
स्वजनजनवियोगो दुर्भगत्वं सुरूपे
धनवति कृपणत्वं रत्नदोषी कृतान्तः ॥२१९ ॥"
तं केचित् प्रशंसन्ति, केचिनिन्दन्ति, केचित् पश्चात्तापं
कुर्वन्ति, केचिद् दैवमुपालम्भयन्ति, केचन तं हसन्ति तथापि स
न कुप्यति । यतः-
,
१'पुरत्नस्य' इति ड-पाठः ।

·७२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता "वावाणा जणवुल्लगा नाह न कीजइ रोस । नौकइ कापड पायणु (१) चंगइ माणस दोस ॥२२०॥" ततो वृद्धा पाह-राजन् ! एनं मत्पुत्रं मुश्च । राजाह-अनेन मत्कोशाल्लक्षमूल्यो हारो गृहीतः, कथं मुञ्चामि ? । वृद्धयो- क्तम्-दण्डं समर्पयिष्यामि । राज्ञोक्तम्-यदि लक्षत्रयं दास्यसि तदैवास्य मोक्षः । पुनः सा आह-लक्षत्रयं साधिकमपि दास्यामि । परमेनं मुश्च । राजाऽऽह-एतस्य पिता कास्ति ? वृद्धा वक्ति-स्वामिन् ! उत्तारकेऽस्ति । ततस्तमाकार्य राजा पृष्ट- चान्–एप प्रियङ्करस्तव किं स्यात् १ । तेनाप्युक्तम्-मत्पुत्रः । तथैव सर्व प्रोक्तम् । राज्ञा मानितं च । मन्त्री प्राह-सर्वमप्य. सत्यम् । एते धूर्ताः सन्ति । कुमारस्य पिता पासदत्तश्रेष्ठी अत्रैवास्ति । माता प्रियश्रीनाम्नी विद्यते । तावाकार्य प्रष्टव्यौ । । -तयोरेप पालकपुत्रो भविष्यति । किं पृच्छयते ? तथाप्याकार्यताम् । ततस्तौ राज्ञा आकारिता समागतो प्रणाम चक्रतुः । प्राधूर्णिको ग्रामस्थौ च पितरावुभावपि समाना- कारौ समानरूपौ सदृशवचनौ सदृग्वयसौ किमित्र युग्मिनौ जातौ दृश्येते ? राज्ञो मन्त्रिणः सभालोकस्य चाश्चर्य जातम् । राजाऽऽह-मन्त्रिन् ! त्वयोक्तं सत्यं जायमानमस्ति । ताव- न्योन्य विवदेते पुत्रार्थे-राजन् ! न्यायः क्रियता, नो चेदन्यराज- कुले यास्यामः । राजाऽऽह मन्त्रिणम्-कापि बुद्धिश्चिन्त्या । १ तात्पर्यम्- वायुवानं (2) जनभापणं, नाथ | न क्रियते रोपः। शुभे मनुष्ये दोषः ॥ २ 'नींके कापण पायj (8)' इति ड-पाठः । -- ·प्रियङ्करनृपकथा । ७३ स आह–सभायां षोडशगजप्रमाणा समचतुरस्रा शिलाऽस्ति, यत्र सार्थवाहाः प्राभृतं कुर्वन्ति । तां य एकेनैव हस्ते- नोत्पाटयिष्यति स पिता, स पुत्रं गृहीयात् । ततः अतिथि- पित्रा सा शिला लीलया एकेनैव हस्तेनोत्पाव्य मस्तकोपरि छत्राकारेण धृता । सर्वेषां कौतुकं जातम् । मन्त्री ऊचे-एष न सामान्यः । राजाऽऽह-त्वं पिता न भवसि, किन्तु देवो वा दानवो वा विद्याधरोवा। स्त्रियोऽपि मानव्यो न स्युः, किन्तु देवा- गानाः विद्याधर्यों वा । कस्मादस्मान् विप्रतारयसि ? स्वरूपं प्रकटीकुरु । ततः स देवरूपो जातः । स्त्रियोऽपि अदृशीभूताः । राजेन्द्र ! अहं राज्याधिष्ठायको देवोऽस्मि । तव मरणसमयज्ञा- पनाय राज्याईपुरुषस्य राज्ये स्थापनाय चात्रागतोऽस्मि । त्वम- द्यापि बहुतृष्णः बहाशातरलितोऽसि । यतः- "अगलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम् । वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ॥ २२१ ॥ जरायामागतायां केनापि किमपि न स्यात् । उक्तं च- "बल हुँती(ति) हउँ पामउं एलेनु (१) धन(ण) ढोर । ए ऋणि विमासण करि वेसा चारण चोर ॥२२२॥" १ 'गृहीत्वा यातु' इति ड.-पाठः । २ 'दानवो वा, किन्तु देवो वा, त्वं मनुषो न भवसि, विद्याधरो वा' इति ड-पाठः । ३ 'देवो जातः' इति ङ पाठः। ४ तात्पर्यम्- बले सत्यहं प्राप्नोमि निष्कारणं धनं पशून् । एते त्रयो विमर्शनं कुर्वन्ति वेश्या चारणश्चौरः। ५ 'वार वहंता याम तु ले तु पर धन ढोर' इति ड-पाठः।

·श्रीजिनमुनिबर्यविरचिता तब मनसि कोऽपि विमों नास्ति-अहं वृद्धो जातः, कस्य राज्यं ददामि । जीर्णस्तम्भभारं नव्यस्तम्मे स्थापयामि । राज्ञा पृष्टम्-कदा मम मरणगरित ? । देवः प्रोचे-इतश्च सप्तमे दिने मरणमस्ति । तदाकर्ण्य राजा भीतः । यतः- "पंथसमा नत्थि जरा दारिहसमो पराभवो नत्थि । मरणसमं नत्थि भयं बुहासमा चेयणा नत्थि ॥२२३॥" ततो नृपेण देवः पृष्टः-राज्याह पुरुषं कथय यथाऽहं पट्टे स्थापयामि । देवः प्राह-प्रियकरस्य पुण्याधिकस्य राज्यं देहि, अपरस्य कस्यापि सभायां राज्यानहत्वात् । राजाऽऽह-राज्यदानं हारतस्करस्य न युक्तम् । यतः- "कुराजराज्येन कुतः प्रजासुखं कुपुत्रपुत्रेण कुतो निवृत्तिः । कुदारदारेण कुतो गृहे रतिः कुशिष्यमध्यापयतः कुतो यशः१॥ २२४ ॥" देव आह- "देशसौख्यं प्रजासौख्यं, चेद् वाञ्छसि नराधिप ! । स्थापय त्वं तदा राज्ये, पुण्योत्कृष्टं प्रियङ्करम् ।।२२५॥" १ छाया- पन्यसमा नास्ति जरा दारिद्यसमः पराभवो नास्ति । मरणसमं नास्ति भयं, क्षुधासमा वेदना नास्ति ॥ २ 'तं पदे, इति ड-पाठः । ३ 'निज देशस्य सुस्वास्थ्य' इति ड-पाठः। ४ 'पुण्याकृष्टं' इति क-पाठः।

·प्रियङ्करनृपकथा। ৩ एनं निरपराध कुमारं सुश्च । हारोऽनेन गृहीतो नास्ति । अस्य कोशे तालके दत्ते गमनशक्तिः कथं स्यात् ? । तव कोशतः मया गृहीत्वा इयन्ति दिनानि हारः स्थापितो राज्ययोग्यं पुरुष ज्ञापयितुम् । मयैव त्वदने अस्य शीर्षात् प्रकटीकृतः। ततो राज्ञा कुमारो मोचितः । राजा वक्ति-मम पुत्राय त्वं राज्यं देहि । देवः प्राह-तव पुत्रस्यायुः स्तोकमस्ति । अपरं च प्रजाप्रियो नास्ति । राजेन्द्र ! यदि न मन्यसे तहि कुमारिकाचतुष्टय- माकार्य तिलकः कारणीयः । सभामध्ये यस्य कस्यापि प्रथमं तिलकं ताः स्वयमेव कुर्वन्ति स एव राजा भवतु । सर्वैरपि मानितम् । कुमारिका आकारिताः । वैर्धापनिक हस्तेऽर्पितम् । तत्पार्थात् सभास्थानां तिलकं कारितम् । ताभिः प्रियङ्करस्यैव राज्यतिलकः कृतः । देवेन चतसृणां कुमारीणां मुखेऽवतीर्य श्लोकचतुष्कं कथितम् । यथा- एका प्राह- "जिनभक्तः सैंदा भूयाः, नरेन्द्र ! त्वं प्रियङ्कर ! शूरेषु प्रथमस्तेन, रक्षणीयाः प्रजाः सुखम् ॥ २२६ ॥" द्वितीयाऽऽह- "यत्र प्रियङ्करो राजा, तत्र सौख्यं निरन्तरम् । तस्मिन् देशे च वास्तव्यं, सुभिक्षं निश्चितं भवेत्॥२२७॥" १ 'हारचौर्ये गमन.' इति ढ-पाठः। २ 'तिलकं कारणीयम्' इति ड-पाठः ।। ३ वर्धापनं' इति ड-पाठः । ४ 'सदाचारो' इति ड-पाठः । ५ 'प्रथमः स्वीया" इति क-पाठः।

·- नीगा- "गोकनगर गागं, रिपनि प्रियड फरः । हामसतिन वर्णागि, पीयज्यानमारतः ।। २२८॥" तोड:-- "मियरम्य राज्येऽमिान , न भविष्यन्ति कस्यचिन । रोगदर्भिक्षमारीति-चावग्मयानि च ॥ २२९ ॥" ततो देवाः पुष्पवृष्टिं चः । अशोकचन्द्रराज्ञाऽपि त्यह- स्तेन तिलकं कृतम् । प्रधानगजलाकरप्यस्य प्रियङ्करस्य राज्या- भिपेकः कृतः । प्रियङ्करस्याना सर्वत्राभूत् । पहें उपवेशितः । छत्रं धृतम् । तेदने देवानना ननृतुः । प्रधानपुरुषा जापुः । रखजनास्तुतपुः । पित्रादयस्तु पुपुषुः । प्रियदरनृपस्य देवतादत्तं राज्यं श्रुत्वा वरिभूपा अपि प्राभृतकं वितेनुः । प्रजास्तस्य पुण्यप्रशंसां चक्रुः । देवा देव्यञ्च स्वस्थानं जन्मः ॥ ततः सप्तमे दिने अशोकचन्द्रस्य मरणं जातम् । प्रियङ्कर- राज्ञा स्वपितृसमानस्य राज्ञो मृतकार्याणि कारितानि । तत्पुत्राणां ग्रामग्रासादि विभज्य किश्चिदर्पितम्। सर्वेपांग्रामग्रासादिचिन्तन- कार्याय अधिकारिणो नव्याः स्थापिताः । ततो देशाः साधिताः। श्रीप्रियदरनृपस्योपसर्गहरस्तवगुणनादेवेहलोके सर्वाभीष्टकार्य- सिद्धयोऽभूवन् । भाण्डागारे धनकोटयो जाताः । यतः- " उपसर्गहरस्तोत्र-गुणनात् कार्यसिद्धयः । भवन्ति भविनां पुंसां, मित्रीयन्ते च शत्रवः ॥२३०॥" १ 'भप्रे' इति ड-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथान तथाच- "सुकृतं धनस्य बीजं व्यवसाय सलिलमथ प्रतिनीति । फलेमुपनीय नराणां परिपाकमुपैति कालेन ॥ २३१॥" प्रियङ्करराजा अनेकदानपुण्यानि करोति कारयति (च)। लोका अपि दानादिधर्मपरा जाताः। यतः- "राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः, पापे पापाः समे समाः । राजानमनुकुर्वन्ति, यथा राजा तथा प्रजाः ॥ २३२ ॥" तदनु धनदत्तपुत्री श्रीमतीनाम्नी दाक्षिण्यक्षमाविनय- विवेकालङ्कृता पट्टराज्ञी कृता। कियताऽपि कालेन तस्याः पुत्रो जातः । वर्धापनं कारितम् । दानं दत्तम् । यतः- " सुभोजनं दिने सारं, सुभार्या सारयौवनम् । सत्पुत्रेण कुलं सारं, तत्सारं यच्च दीयते ॥ २३३ ॥" क्रमेण वर्धमानस्य सोत्सवं जयङ्कर इति नाम पुत्रस्य दत्तम् । पञ्चमे मासे तस्य दन्तः प्रादुरभूत् । शास्त्रज्ञाः पृष्टा राज्ञा । तैरुक्तम्- "प्रथमे मासि सजात-दन्तो हन्ति कुलं ततः। द्वितीये जातदन्तस्तु, स्वतातं विनिहन्ति सः ॥२३४॥ तृतीयके पुनर्मासे, पितरं वा पितामहम् । तुर्यमासे च जातेषु, भ्रातृनेव विनाशयेत् ॥ २३५ ॥ १ 'मुपचय' इति ड-पाठः। २ मनुवर्तन्ते' इति ङ-पाठः। ३ वर्धयमानस्य पुत्रस्य ' इति ड-पाठः। ४ 'नाम दत्तम् ' इति ड-पाठः। 'सजातो दन्तो' इति उ-पाठः । ६ ' तायके ' इति ड-पाठः। . ' तेषु भ्रातॄन् ' इति ह-पाठः। .

·19८ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता - हस्त्यश्वकरभान पुत्रान्, पञ्चसे पुनरानयेत् । मासे करोति पठे तु, सन्तापं कलह कुले ॥ २३६ ॥ नाशयेत् सप्तमे मासे, धनधान्यगवादिकम् । यस्य दन्तयुतं जन्म, तस्य राज्यं विनिर्दिशेत् ॥२३७॥" तदा दृष्टो राजा राजकार्य करोति । अस्मिन्नवसरे राज्ञो द्वितीयहृदयमिव सर्वकार्यधुरन्धरो हितङ्करमन्त्रीश्वरः शूल- रोगेण विपन्नः । मन्त्रिणं विना राज्यं न शोसते । यत:- " मूलविसअहिविसइयापाणिय सस्थग्गिसंभमेहिं च । देहंतरसंकमणं करेइ जीयो मुहुत्तेणं ॥ २३८ ॥ मुंहता विणु राजह किस्युं, रखवाल विणु पोलि । पति पाखे नारी किसी, पहिरणु विण किसी मोलि १ ॥ रावणस्य गतं राज्य, प्रधानपुरुषं विना । श्रीरामेण निजं राज्य, प्राप्त लक्ष्मणबुद्धितः ॥२३९॥" ततः श्रीप्रियङ्करेण मन्त्रिपुत्रमाकार्य ततो बुद्धिपरीक्षार्थ काव्यमेकं पृष्टम् । यथा- १छाया- शूल-विषा-ऽहि-विसूचिका-पानीय-शस्त्रा-ऽग्नि-सम्भ्रमैश्च । देहान्तरसङ्क्रमणं करोति जीवो मुहूर्तेन ॥ २ तात्पर्यम्- मन्त्रिणा विना राज्यं कीदृशं रक्षपालं विना रथ्या । पति विना नारी कीशी परिधान विना कीदृशः मौलिः॥ ३ 'राज ज' इति ट-पाठः । -

·प्रियङ्करनृपकथा ।
मुखं विनाऽत्ति न करोति शुद्धिं
हस्तौ न भक्ष्यं बहु भाजनस्थम् ।
रात्रिंदिवादि न कदापि तृप्तः
शास्त्रानभिज्ञः परमार्गदर्शी ।। २४० ॥
मन्त्रिपुत्रेण विमृश्योक्तम्-प्रदीपः । पुनः पृष्टः-
नारि तिन्नि छइ एकठी मिली चे गोरी त्रीजी सांमली।
पुरुषह विण नवि आवइ काजि रात्रिंदीस मानीजइ राजि२४१"
तेनैवोत्तरं दत्तस्-दोति, लेखिनी, मपी। सभास्थेन विदुषो-
"योगी किं ध्यायति ध्याने ?, गुरवे क्रियते किमु ।
प्रतिपन्नं सतां की?, आदौ छात्रा पठन्ति किम्?॥२४२॥"
स आह-ॐ नमः सिद्धम् । मन्त्रिपुत्रेण विद्वान् पृष्टः-
मदुक्तं कथय । यथा-
"एक पुरुष कोडिहि परिवरिओहीडइबालकहीइ(कडीइ?)चढिओ
नारीनामनि सोह जिलहई रूडो विरुओलोकतसु कहइ२४३॥
१ 'पुना राज्ञा पृष्टम् ' इति ड-पाठः ।
२ तात्पर्यम्-
नार्यस्तिस्रः सन्ति एकत्र मिलिताः द्वे गौयौं तृतीया श्यामला ।
पुरुषं विना नागच्छन्ति कार्ये रात्रिंदिवा मन्यन्ते राज्ये ।
.३ तात्पर्यम्-
एकः पुरुषः कोटिमिः परिवृतः हिण्डते वालकहृदये (कट्यां) चटितः।
नारीणां मनसि शोभा यो लभते शुभमशुभं वा लोकस्तं कथयति ॥

·श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता चन्द्रमाः । ततस्तद्बुद्धिरञ्जनेन राज्ञा मन्त्रिपुत्रो मन्त्रिपदे स्थापितः । यतः- "बुद्ध्या जानन्ति शास्त्रं विमलगुणतती राजमानं च नित्यं बुद्धया सर्वार्थसिद्धिर्भवति रिपुवलं जीयते तत्क्षणेन । बुद्ध्या गृह्णन्ति दुर्ग लघुरपि नृपती रक्ष्यमाणं सुयोधैः बुद्धया चाणाक्य-रोहा-ऽभयकुमरवराः प्रापिता द्राक् महत्त्वम् ॥ २४४ ॥ तस्मिन्नवसरे श्रीधर्मनिधिसूरयः तत्र प्राप्ताः, तेषां वन्द- नार्थ श्रीप्रियङ्करो राजा सपरिवारो गंतः। श्रीगुरुभिरुपदेशो दत्तः । यथा- "जिनप्रणामो जिननाथपूजा नमस्कृतेः संस्मरणं च दानम् । सूरीश्वराणां नतिपर्युपास्ती रक्षा सानां दिनकृत्यमेतत् ॥ २४५॥" अस्मिन् काव्ये कर्तुर्नाम। "श्रीतीर्थयात्राकरणं महेन १ साधर्मिकाणामदनस्य दानम् २ । श्रीसङ्घपूजा ३ ऽऽगमलेखनं च ४ तद्वाचनं ५ स्यादिति वर्षकृत्यम् ॥ २४६ ॥ तीर्थयात्राफलं यथा- सदा शुभध्यान१मसारलक्ष्मी- फलं २ चतुर्धा सुकृताप्तिरूंचे ३ । १ 'आगतः' इति ड-पाठः। २ अस्य पद्यस्य पदप्रारम्भिकाक्षरेण कथा- कर्तुः 'जिनसूर' इति नाम प्रकटीभवति । ३ 'लक्ष्म्याः फलं' इति ड-पाठः । ४'रुचैः' इति द-पाठः। - ·प्रियङ्करनृपकथा । ८१ . -- तीर्थोन्नतिष्ठस्तीर्थकृतां पदाप्ति ५- गुणा हि यात्राप्रभवाः स्युरेते ॥ २४७ ॥ वपुः पवित्रीकुरु तीर्थयात्रया चित्तं पवित्रीकुरु धर्मवाञ्छया। वित्तं पवित्रीकुरु पात्रदानतः कुलं पवित्रीकुरु सच्चरित्रतः ॥ २४८॥" विशेषतः श्री'शत्रुञ्जय'महातीर्थयात्रायाः फलं वर्तते । यतः- " 'नमस्कार'समो मन्त्रः, 'शत्रुञ्जय समो गिरिः । धर्मो जीवदयातुल्यः, शास्त्रं 'कल्प'श्रुतान्नहि ॥ २४९ ॥ 'शत्रुञ्जये' जिने दृष्टे, दुर्गतिद्वितयं क्षिपेत् । सागराणां सहस्रं तु, पूजास्तोत्रविधानतः ।। २५० ।। पल्योपमसहस्रं तु, ध्यानाल्लक्षमभिग्रहात् । दुष्कर्म क्षीयते मार्गे, सागरोपमसञ्चितम् ॥ २५१॥" श्रीप्रियङ्करो गुरूपदेशं श्रुत्वा विशेषधर्माभिग्रहान् जग्राह । पुनरुपसर्गहरस्तवगुणानायं पप्रच्छ । श्रीगुरवः प्रोचुः-अस्मिन् स्तवे श्रीभद्रबाहुगुरुभिः मन्त्रा यन्त्राचानेके गोपिताः सन्ति । यत्स्मरणादद्यापि ""सलिलानल विपविपधर-दुष्टग्रहराजरोगरणभयतः । राक्षसरिपुगणमारी-चौरेतिश्वापदादिभ्यः॥२५२ ॥"- १ 'श्रीशत्रुजयतीर्थयात्रामहाफलं ' इति क-पाठ. । २ 'यथा' इति उ-पाठः। ३ 'शत्रुञ्जयो येन दृष्टो' इति ड-पाठः । ४ 'गुप्ताः' इति क-पाठः । ५ इदं पद्यं श्रीमानदेवसूरिकृते ‘लघुशान्ति'स्तोत्रे (गा० १२) विद्यते । ६ ·८२ श्रीभिनगामुनियर्यविरचिता रक्षा स्यात् । राजेन्द्र ! यन् तब सुख-संयोग-सन्तान-सम्पन-स- मीहितार्थसिद्धिः साम्राज्यप्राप्तिः तथा दुःख-दारिद्र(य)-दास-दी- भाग्य-पाप-पाटचर-विपनिवृत्तिवाभूत् स सर्वोऽप्युपसर्गहरस्तव- गुणनध्यानमहिमा नेयः। प्राक् स्तवे पष्टी गाथाऽभूत् । तस्मरणेन तत्क्षणात् धरणेन्द्रः प्रत्यक्ष एवागत्य कष्टं निवारितवान् । तत- स्तेन धरणेन्द्रेण श्रीपूज्याग्रे प्रोक्तम्-पुनः पुनरत्रागमनेनाहं स्थाने स्थातुं न शक्तोऽस्मि । इति(तः१) तेन पष्ठी गाथा कोशे स्थाप्या। पञ्चभिर्गाथाभिरपि अत्रस्थस्तत्स्तवं ध्यायतां सतां सान्निध्यं करिष्यामि । तदनु पञ्चगाथाप्रमाणं स्तवनं पठ्यते । आद्यगाथ- योपसर्गोपद्रव विपहरविपनिवृत्तिः स्यात् ॥ १ ॥ प्रथमद्वितीय- गाथाभ्यां गुणिताभ्यां ग्रहरोगमरक(की)विषमज्वरदुष्टदुर्जनस्था- वरजङ्गमविपोपशमः स्यात् ॥ २॥ आद्यद्वितीयतृतीयगाथामि- गुणिताभिर्नरतिरश्चां विपमरोगदुःखदौर्गत्यहीनकुलादि न स्यात्, सुखसुगतिसौभाग्यलक्ष्मीमहत्त्वादि च स्यात् ॥ ३ ॥ चतस- भिर्गाथाभिः सर्ववाञ्छितप्राप्तिः स्यात् ॥४॥ एतासु श्रीपार्श्व- चिन्तामणिमन्त्रो न्यस्तोऽस्ति श्रीभद्रबाहुपादैः। सम्यर गाथापञ्चकप्रमाणं गुणितं इहलोकपरलोककार्यकरम् ॥ ५॥ अत्रानेके मन्त्राः स्तम्भन-मोहन-वशीकरण-विद्वेषणो-चाटनरूपा गुप्ताः सन्ति । ते मन्त्रा यन्त्राश्च तदृत्तितो ज्ञेयाः । ततो नृपः श्रीगुरुन् वन्दित्वा स्वस्थाने प्राप्तः । राजाऽऽसन्ने श्रीपार्श्वनाथ- प्रासादे रात्रौ सर्वदोपसर्गहरस्तवनगुणनध्यानं करोति प्रहरं M यावत् ॥ १ लघुवृत्तितः इति प्रतिभाति ।

·प्रियङ्करनृपकथा । ८३ एकदा श्रीप्रियङ्करराजा प्रभुप्रासादे श्रीपार्श्वनाथाग्रे भोगं गृहीत्वा निशायां तद्धयानाय प्राप्तः । सेवकाच प्रासादाद् बहिः स्थिताः। प्रातःसमयो जातः । सभायां राजलोकाः समागताः । राजाऽद्यापि (किं) सदसि नै समागत इति प्रधानरङ्गरक्षकाः पृष्टाः। तैरुक्तम्-राजा देवगृहादागतो नास्ति । प्रधानास्तत्र गताः । मध्ये कपाटं दत्तमस्ति । कपाट विवरेण तैत्रिलोकितम् । श्रीपा- श्वनाथः सुरभिपुष्पैः पूजितोऽस्ति, अग्रे प्रदीपको वर्तते; परं राजाध्ये उपविष्टो न दृश्यते । हदि ज्ञातं तैः-राज्ञो निद्राऽऽ- गता संभाव्यते । साऽपि देवगृहे ८४ आसातनाभयान्न घटते। राजा तथापि प्रधानैर्मधुरव वनैरालापितः—आस्थान सुभाऽलङ्- क्रियताम् । सूर्योऽपि श्रीप्रथुमुखकमलविलोकनायोचैश्चटि- तोऽस्ति । सभालोकः पुनः प्रणामार्थमूर्ध्वदमोऽस्ति । तथापि मध्ये कोऽपि न ब्रूते । मन्त्रिणो दध्युः केनापि देवेन वा विद्याधरेण वाऽपहृतः । ततः कपाटोद्घाटनाय यद्यदेनकधा कृतं तत् निष्पुण्यकमनोरथवत् निष्फलं जातम् । कुठाराः कुण्ठिता अभू- वन् । देवतादत्तं कपाट केनाप्युद्धाटयितुं न शक्यते । ततो भोगादि मन्त्रिभिः कृतम् । तदा तदधिष्ठायको देवोऽवक-पुण्य- चन्नृपदृष्टया द्वारमुटिष्यति । राजा सुखेन वर्तते, चिन्ता ना- नेया । प्रधानैः प्रोक्तम्-असत्स्वामी कास्ति ? केनापहृतः ? । कदा समागमिष्यति । ततो देवः प्राह- १ 'तत्स्तवनलयं' इति ढ-पाठः । २ 'नायाति' इति क-पाठ. १३ 'प्रातः- इति ह-पाठः। ४ 'मन्त्री दयौ' इति क-पाठः । ५ 'दाटनोपाया अनेके कृताः निप्पुण्यकमनोरथवत् निष्फला जाताः' इतिह-पाठः । 'वलिमोगादि' इति ह-पाठः।

·"दायिनीयां, काला चरणी गाः । गमेगाति नृपो नन--मितः दश दिने ।। २५३ ।। आगन्य गुग्मानिध्यात, पग दीपं विधायमः। प्रन्या पार्श्वनाथग, पूनागवत भोय।२५४॥"युग्म ननी गन्धिणग्नद्राजपरिवाग्राम पिप बगृहे गताः । (अन्यदा) प्रातः प्रामादस्थतिमापूजामदीपादिलोजाः पश्यन्ति । दशमदिने मन्त्रिणः गजपरिवागः संगुला गताः । वाचता बने दिव्यतरगंगे चाटिनो गजा समायातः । नर्वेऽपि प्रणामं च । राजो महदार्य जानम् (पृष्टीन। मदागमनं कथं ज्ञातम् । नतो मन्त्रिणोऽधादिपु:-देववाश्यान् बायेषु वाद्यमानेषु नोरणेषु बद्ध- पु पनाकामुत्तम्भितागु गन्नपु गायत्तु ग़जा सोत्पर्य देवगृहे (ह) प्रातः, तावत् कपाटानि तद्रष्टया तत्कालमुद्धटितानि, यथा सह- कारमञ्जर्या कोकिलाकण्ठम्, यथा या विद्यायोगेन नरः कुण्ठः सकर्णः रयात् । ततो यथाविधि प्रसादे प्रदक्षिणां दया नैपेधिकीं कृत्या मध्ये प्राप्तः । फलानि हौयित्वा देवस्तुतिमकरोत् । यथा--- "श्रीपावों धरणेन्द्रसेवितपदः पाच स्तुवे भोवतः पार्श्वेण प्रतियोधितश्च कमतः पार्थाय झुर्वेऽर्चनम् । पार्वाचिन्तितकार्यसिद्धिखिला पार्श्वस्य तेजो महत् श्रीपार्थे प्रकटः प्रभाव इह भोः श्रीपाच! सौख्यं कुरु ।२५५।। -- १'विवारयति ' इति -पाठः। २ 'पूनाकर भविष्यति' इति -पाठ । ३ 'वाजिनाणि' इति ट-पाटः। ४ 'भजित.' इति क-पाः। ५ 'कुवें नतिम्' इति ट-पाटः । ६ 'भागगहना' इतिच-पाटः । त ·प्रियङ्करनृपकथा। ८५ . 'वैरकनकशङ्ख विद्रुम'-नानाभरणैर्विभूपितो जीयाः। त्वां स्तौसि पाच जिन 'मरकतधनसन्निभं विगतमोहम्॥२५६॥ 'सप्ततिशतं जिनानां त्वां प्रसिद्धीकृतं प्रभावेण । श्रीपार्श्वजिन! कलावपि 'सामरपूजितं वन्दे ॥ २५७ ॥ नमस्कारानुक्त्वा शकस्तवादि भणित्वा विज्ञप्तिकां राजा कुरुते । यथा- "जय पासाजिणेस!जगहसार, पई(हु)निम्मियतिहुयणपरूवयार! मणवंछियपूरणकप्पसाल!, तुह महिमा महि माहि विसाल२५८ भवि भवि हुं समीउ बहुअ ठाम, सेवक से थप्पि अल्ह रक्रिख माम। तसु चिंतिय सिज्झइ सयल काम, जे जंप संपड़ पास नाम २५९।। १ एतत्काव्यद्वयं निम्नलिखितपद्यस्य समग्रचरणसमस्यारूपं वर्तते- वरकनकशड्सविद्रुम-मरकतघनसनिभं विगतमोहम्। सप्ततिशतं जिनानां सर्वामरपूजितं वन्दे ॥" किञ्च पद्यमिदं सन्तुल्यता 'तिजयपहुत्तस्तोत्रस्य' निम्ननिर्दिष्टगाथया- वरकणयसखविडुममरगयघणसनिह विगयमोहं । सत्तरिसयं जिणाणं सव्वामरपूइअ वदे ॥" २ 'पार्श्व नेत !' इति क-पाठ. । ३ 'स्वया' इति क-पाठ.। ४ 'पेठे' इति ट-पाठः । ५ तात्पर्यम्- जय पार्श्व! जिनेश्वर ! जगत्सार ! प्रभो ! निर्मितत्रिभुवनपरोपकार ।। मनोवान्छितपूरणकल्पपादप ! तव महिमा महीमध्ये विशालः ॥ ६ 'तुह सोहग सुह महिमा विसाल' इति ड-पाठः । ७ भवे भवेऽई भ्रमितवान् बहुषु च स्थानेषु सेवकत्वे स्थापयित्वाऽस्माकं रक्षय लज्जाम्। तस्य चिन्तनेन सिद्धयंति सकलं कर्म यो जपति सम्प्रति पार्श्वनाम ॥

·पीलिममनिगम रंण चण जल जलमह भगमन गंगनहरि पित दुह दालिदोग निजनि, समग्रतः हा चिनि६० रवितायडिजिम नम दुरिजाप, निगमागीय समयदि कुण करे। गुरु संत निपार लाद जम, पय भेट त ने ॥२६॥ इय जिगमगि आणंदपूहि, पाननाद नंगीय मगिई। पउमावइ देवी तुद परगयी, गुरनरनिर धरणे ॥२२॥ तुह मयि काहे नर नयाणे, निन्युं वाले आवागमन दुह । तुह महिमा मोदी पयनर, लोटी मागु मिद्रि अणंन मुंह२६३" इति श्रीपानाथविवाप्ति कन्या मावास सभामलकार। प्रधानः पृष्टः पाताललोकस्वरूपं श्रीधरणेन्द्र समृद्धिम्बस्पं गना. -अहं प्रासादे ध्यान स्थितः श्रीपार्श्वनाथस्तवं गुणन्नस्मि । तदा सो महाकायः कन्जलच्छायः प्रकटीभूतः । तं दृष्ट्वा ध्यान न मुक्तवान् । ततः श्रीपार्श्वनाथपंमासने चटितः । मया देवस्या- शाननाभवाद् दुष्टजीवनाइस्तेन सर्पः पुच्छे धृतः, तदा सर्परुप त्यक्त्वा देवो जातः । मया पृष्टः कस्त्वम् ? । म आह-अहं धरणेन्द्रः श्रीपार्श्वनाथसेवकः तव ध्यानाकृष्टोऽवागतः, मया १ तात्पर्यम्- सपनजलपटनम महारोगप्रदरिसरिजमाति प्रमातिन् । दुःनास्तिपांगत्यानि पूरे गन्ति यः स्मरतिमाह एसवितेन ॥ रवितापेन या तनो दुर गच्छति तथा स्वामिनः साकः परोपी। मुरां शान्ति प्राप्नोति प्यायति यः पादनालिप्यति दुरे तथापि नः ॥ इति जिनसूरः भानन्दपूरे पानायः लुनो मननि । पद्मावती देवी तव पदसे पिनी नुरनरकिनरपरपेन्द्रा (अपि) ।। तव सर्व क्षयन्ति सहगं नयनेन निरीक्षित अपायरोति बागमनमुःहम्। तव मदिमा महान् पदतले उदिसा याचे निदि अनन्तमुखम् ॥ २ 'सिंहासने' इति द-पाठः। ३ 'सपंपुच्छः' इति इ-पाठः । - ·प्रियङ्करनृपकथा। - परीक्षितश्च त्वं ध्यानान्न चलितः, तेन तव साहसं महदस्ति । अहो! उत्तम ! मत्स्थाने समागच्छ यथा तव पुण्यफलं दर्श- यामि । ततोऽहं धरणेन्द्रेण सह पातालभवने गतः । तत्र रत्न- स्वर्णवद्धा भूमिका सर्वत्र दृष्टा। अग्रे धर्मनरेन्द्रस्यावासो वैक्रियो दर्शितः । ततः श्रीधर्मनृपः साक्षाद् दृष्टः । तत्पट्टराज्ञी जीव- दया दृष्टा । तयोः प्रणामो मया कृतः। तावाहतुः अस्मत्प्रेसा. देन चिरं राज्यं कुरु । ततोऽग्रे सप्तापवरिका दृष्टाः । मया पृष्टम् एतासु किमस्ति ? धरणेन्द्र आह–सप्तसु चापवरि- कासु सप्त सुखानि सन्ति । मयोक्तम्-कानि तानि ? इन्द्र आह- "आरोग्यं प्रथमं १ द्वितीयकमिदं लक्ष्मी २ स्तृतीयं यशः ३ तुर्य स्त्री पतिचित्तगा ४ च विनयी पुत्रस्तथा पञ्चमम् ५। षष्ठं भूपतिसौम्यदृष्टिरतुला ६ वासोऽभयः सप्तमं ७ सप्तैतानि सुखानि यस्य भवने धर्मप्रभावः स्फुटम् ॥२६४॥" ततः सप्तापवरिका दृष्टाः। प्रथमायां देवः सर्वरोगहरः, चामर- युग्मं चास्ति ॥ १ ॥ द्वितीयायां सुवर्णरत्नमाणिक्यादीनि सन्ति ॥ २ ॥ तृतीयायां महेभ्योऽर्थिभ्यो दानं ददानोऽस्ति ॥३॥ चतुर्थ्यां स्त्री पतिभक्तिं कुर्वाणास्ति ॥ ४॥ पञ्चम्यां विनीत- पुत्रपौत्रवध्वादिकुटुम्ब सुमेलम् ॥५॥ षष्ठयां राजा न्यायी प्रजाहितकरो दृष्टः ॥६॥ सप्तभ्यां कोऽपि देव उपसर्ग- हरस्तवगुणनपरो दृष्टः ॥७॥ मया पृष्टम्-कस्मादेतद्गुणनम् । . १ 'भुवने' इति ड-पाठः । २ 'सदने' इति ड-पाठः। ३ 'भये' इति क-पाठः ।

·८८ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता . तेनोक्तम्-स्तवध्यानेन देशे नगरे गृहे सर्वभयेभ्यो रक्षा स्यात् , मनोवाञ्छितं नित्यं प्राप्यते । एतत्स्तवसाम्नायप्रभावमन्त्रपुस्त- कान्येतानि ॥७॥ यत्र श्रीधर्मोदयौ स्तः तत्रैतानि सुखानि स्युरिति वैक्रियलब्धिर्दर्शिता । ततोऽग्रे स्वर्णरत्नमयो वो दृष्टः। तत्र लोहमय्यः सप्त प्रतोल्यः। प्रथममतोल्या मध्ये गतः । तत्र सामान्यदेवभवनानि, परितः कल्पवृक्षवनानि । १ । द्विती- यस्यां गतः। तत्र सुवर्णमयक्रीडाशुकपञ्जराणि । शुका नृपं दृष्ट्वा श्लोकं वदन्ति, यथा- "समागच्छ समागच्छ, प्रियङ्कर ! महीपते ।। पुण्याधिकैरिदं स्थानं, प्राप्यते नापरैर्नरैः ॥ २६५ ॥" तृतीयस्यां कुमारं दृष्ट्वा नृत्यं कुर्वन्तो मयूरा नृभाषयाऽऽहुः- "सफलं जीवितं नोऽद्य, राजेन्द्र ! तव दर्शनात् । धन्यं तन्नगरं नूनं, यत्र राजा प्रियङ्करः॥ २६६ ॥" चतुझं कस्तूरिकामृगा अग्रे प्रोच्छलन्ति, राजहंस विवेकेन मां प्रणेमुः ॥ ४ ॥ पञ्चम्यां स्फाटिकरत्नमय्यः क्रीडा- वापिकाः स्नानसण्डपादीनि ॥ ५ ॥ षष्ठयां इन्द्रसामानिकगृ- हाणि ॥ ६ ॥ सप्तम्यां दिव्याङ्गनावृन्दानि अधित्यका दृश्यन्ते । ततोऽग्रे धरणेन्द्रसभा नानाऽऽश्चर्यमयी देवकोटियुता दृष्टा । तत्र दिव्यं नृत्यं दृष्टम् । धरणेन्द्रेण स्वपुत्रवन्नव दिनानि पुण्यफलदर्शनार्थ स्थापिता देवा देव्यः प्रतिपत्तिं चक्रुः । १ 'वान्छितानि च प्राप्यन्ते' इति क-पाठः । २ 'धर्मोदयः स्यात् ' इति ढ-पाठः । ३ 'मयानि क्रीडा कर्तुं क०' इति ढ-पाठः । ४ ' द्योतयन्ते' इति ढ-पाठः। ५ 'नाय' इति ढ-पाठः।

·प्रियङ्करनुपकथा। ८९ , अत्र देवेन सह देवपूजा मयैव दश दिनानि कृता। यत् तैर्दि- व्याहारो भोजितः तत्स्वरूपं वक्तं न पार्यते । तत्रत्यां ऋद्धिं दृष्ट्वा मम पुण्ये विशेषरुचिर्जाता । तदा मयोक्तम्-धरणेन्द्र ! मां नगरे प्रेषय यथा पुण्यं करोमि । ततः श्रीधरणेन्द्रेण स्वहस्त- सक्ता दिव्यरत्नमयी मुद्रिका सप्रभावा गगनस्थायिनी बहुजन- भोजनदायिनी समर्पिता । एतस्याः प्रभावं शृणु—यदा विशेष- पुण्यकार्य स्यात् तदा प्रातरेषा नमस्कारोपसर्गहरस्तवाद्यगाथा- त्रयं वारत्रयं स्मृत्वाऽङ्गणे आकाशे प्रोच्छालनीया। तत्र तावत् स्थास्यति यावत् पञ्चजनसाधपञ्चशतीनां भोजनं भविष्यति । राजा हृष्टः, तां मुद्रिका सबहुमानमलात् । ततः तेनाय स्वदेव- युतो दिव्यतुरङ्गमेनात्र प्रेषितः । परं युष्माकं संमुखागमनेन कौतुक जातम् । प्रधानः प्राह-देवाधिष्ठायकदेववा, पाता- लगमनात्रागमनकपाटोद्घाटनं यावत सर्व मन्त्रिभिः कथितम । ततो नृप आह—सभाग्रे पुण्यफलानि । यानि देवानां सौख्यानि वर्तन्ते, तानि वक्तं कः क्षमः स्यात् १ । उक्तं च- "देवाण देवलोए जे सुक्खं तं नरो सुभणिओ वि । न भणइ वाससएण वि जस्स वि जीहासयं हुजा ॥२६७॥" तेन पुण्यमेव करिष्यामि । मन्त्र्याह-पार्थिवानां सदा पुण्यमस्ति । यतः-- १ ततस्तै.' इति ढ-पाठः। २ 'कार्ये राद्धं भोजनं ' इति क-पाठः। ३ छाया- देवानां देवलोके यत् सौख्यं तद् नरः सुभणितोऽपि । न भणति वर्षशतेनापि यस्यापि जिह्वाशतं भवेत् ॥

·९० श्रीजिनमरमानविन-ना "न्यायो धर्मा दर्शनानि, तीर्थानि गुमरम्पदः । यस्याधार प्रवर्तन्ते, म जीगात पृथिवीपतिः ।।२६८॥ प्रजानां धर्मपदमागी, गनो भवति रक्षितः । अधर्मस्यापि पहभागो, यः प्रजा नैव रक्षये ॥२६९।।" ततो राना प्रासादादिमतव्यां धनं व्यप्तम्- "जिणभुवणे जिगात्रि पुत्थयलिहणे चउबिहे संघे । जो वह नियदच्वं मुकयत्या ते अ संसारे ।।२७०॥" 'मासमध्ये साधर्मिक वात्सल्यद्वयं पाक्षिकस्य पारणे २ श्री. धरणेन्द्रदत्तमुद्रिकारत्नप्रसादान साधर्मिकवात्सल्यं करोति । बहनि वर्षाणि जातानि ॥ एकदा पारणके राजा श्रीगुरुवन्दनार्थ प्राप्तः। उपदेशो दत्तः, तदैकः श्राद्धो जिनधर्मवासितः सप्तधातुविहितश्राद्धैकादशप्र- तिमः श्रावककविंशतिगुणाभिरामेण श्रीआनन्दप्रतिमः द्वादश- व्रतधरः श्रीगुरुपादयोः बन्दनकानि ददानोऽस्ति । राज्ञा स नैष्टिक- १ व्यायितम्' इति क-पाठः । २ छाया- जिनभुवने जिनविम्बे पुस्तकलेसने चतुर्विये सद् । ये वपरित निज द्रव्यं सुकृतार्थास्ते च संसारे ॥ ३ ड-पाठस्तु यया- जिणभुवण जिणयिंव-पुत्थय-संघसस्वाई सत सित्ताई। जिण्णोद्धारं पोसहसाला तह साधारण चेव ॥ [जिनभुवन-जिनविम्ब-पुस्तक-सधरूपाणि सप्त क्षेत्राणि । जीर्णोद्धारं पौषधशाला तथा साधारणं चैव ॥] ४ 'पक्षिकाद्वयपारणे' इति ड-पाठः। " ·प्रियकरपकथा । ९१ पुत्रो निमन्त्रितः। तदागुरुभिरुक्तम् । अस्याष्टमस्य पारणं वर्तते, तेन पूर्वमेव भोजनं देयम् । राज्ञा प्रतिपन्नम्-स आगतो भोजनार्थमुपवे- शितः। तावता महेभ्यानां पञ्चशती भोजनाय समागता। यावत् स श्राद्धः पारणकं कृत्वोत्थितः, तावद् गगनात् मुद्रिका समुत्तीर्णा राज्ञो हस्ते स्वयमागता । राजा दध्यौ-किमद्य सञ्जातम् ? किं देवः कुपितः ? किं वा ममानास्था काऽप्यभूत् ? किंवा मत्पुण्यं क्षीणम् ? किं देवोक्तं पुण्यमद्यासत्यं जातम् ? कथमधुना महत्त्वं रक्षणी- यम् ? कथं वा पञ्चशतीनामागतानां शीघ्रं गौरवं करणीयम् ? तावद् देववागभूद राज्ञश्चतुष्के " राजश्चिन्ता नैव कार्या, न मृपा देवतायचः । तव पञ्चशतीपुण्य-मेकस्मिन् भोजिते भवेत् ।। २७१ ॥ महतां महान्तो वात्सल्यकारिणः स्युः, न लघूनां पुण्यवतां गुणवतां कोऽप्यस्ति । यतः- "नागुणी गुणिनो वेत्ति, गुणी गुणिपु मत्सरी । गुणी च गुणरागी च, चिरलः सरलो जनः ॥ २७२ ॥" ततः सूपकारेणोक्तं नृपाने-परमान्नपात्राणि रिक्तानि जातानि। ततो देव आकाशस्थोऽवक्-मा वद, त्वं गत्वा विलोकय, मया भृ- तानि सन्ति । मनुष्यसहस्राणां भोजने कारितेऽपि न्यूनानि न भविष्यन्ति । नृपो हृष्टः सर्वान् भोजयामास । तानि तथैवाकण्ठं भृतानि दृश्यन्ते । ततः सकलं नगरं निमन्य भोजितम् । नगर- लोकस्य चमत्कारो जातः । कोऽपि पाकं कुर्वाणो न दृश्यते । सर्वेषां दिव्याहारो जोतः। तत् किं देवः प्रत्यक्षोऽस्ति ? किंवा १ 'भोजितः' इति ड-पाठः ।

·९२ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता देवैर्वरो दत्तोऽस्ति ! विचित्रवल्लिकाऽस्ति ? किं वा स्वर्णपुरुषः प्राप्तोऽस्ति ? । राजाऽऽह सभायाम्-एप धर्मध्यानमहिमाऽवग- न्तव्यः । तदा कवीधरेगाशीर्वादद्वयमुक्तम् । यथा- "श्रीमत्कंप्रिप्रियाराद' () श्रीमत्पययशोमद । श्रीसुतैककलौ नन्द श्रीदस्याररमास्पद ।। २७३ ।।" स्वस्तिकं श्रीनपनामगर्भम् । श्रीमत्समाविवेकाम ! शातकुम्मलसत्यम !। राजादेसभयादम्भ ! गुणकुम्भ! रुचानिमः ॥२७४॥" अष्टदल कमलं श्रीगुरुनामगर्भम् । ततो राजा हृष्टः- ग्रामाः पञ्च हयाः पञ्च, सहस्त्राः पञ्च काञ्चनाः। प्रियङ्करेण तुष्टेन, दत्ता स्वस्तिककारिणे ॥ २७५॥" ततः स्वपित्रोः श्री'शत्रुञ्जय'महातीर्थयात्रा सविस्तरां कार- यामास । यथा- १ एतत्स्थाने ड-पुस्तके काव्यद्वयं यथा- उच्चैः कल्याणवाही करजितवसुधः सर्वदा पूर्णकामो विख्यातः कर्णवृत्त्या न च वचसि कटुश्चित्राकानुभोजी कोषापेक्षी परस्मादुचितबहुपथः सर्वदा पुण्यलोकी चित्रं राजाधिराज ! त्वमिव तव रिपुस्तत्र कम्यं (3) प्रतीमः ॥ १ ॥ भाले भाग्यकला मुखे शशिकला लक्ष्मीकला नेत्रयोः हस्ते दानकला भुजे जयकला युद्ध प्रतिज्ञाकला । भोगे कोककला गुणे वलकला चित्ते प्रतिज्ञाकला काव्ये कीर्तिकला तव प्रतिदिनं क्षोणीपते ! राजते ॥" २-३ प्रियङ्करेति नृपनाम, विशालराजेति गुरुनाम इति सुस्पष्टं यन्त्रदर्शनाद- वसीयते। ४ 'राज्ञा आशीर्वाददातुर्दानं दत्तम्' इति ह-पाठः ।

·प्रियङ्करनृपकथा । "सेत्तुंजो १ सम्मतं २ सिद्धंतो ३ संघभत्ती ४ संतोसो ५। सामाइयं ६ सड्डा वि य ७ सत्त ससा दुल्लहा लोए ॥२७६॥" तीर्थे साधर्मिकवात्सल्य-श्रीसद्धपूजा-दीनोद्धार-सत्रागारप्रभृ- ति कृतम् । यतः "विवाहे तीर्थयात्रायां, चन्द्रे मित्रे सुरालये। वस्त्रदानमिदं श्रेष्ठ, सत्पात्रेषु विशेषतः ॥ २७७ ॥" तत्पिता पासदत्तश्रेष्ठी तलहट्यां स्वर्गतः । तन्नाम्ना देवकु- लिका श्रीशत्रुञ्जये कारिता । तत्स्थाने महोदयं कुर्वन् स्वगृहे प्राप्तः। तदनु वर्णमयीं राजादनीं पादुकायुतां कारयित्वा राजा स्वगृहे पूजयामास । ततो वार्धके पुण्यावसरं ज्ञात्वा पुत्राय राज्यं दित्सुस्तं शिक्षयामास । यथा- "कोपं स्वामिनि मा कृथाः प्रियतमे मानं भयं सङ्गारे खेदं बन्धुषु दुर्जने सरलतां शाठ्यं विशुद्धात्मने । धर्मे संशयितां गुरौ परिभवं मिथ्याविवादं जने गर्व ज्ञातिषु दुःस्थितेऽवगणनां नीचे रतिं पुत्रक ॥२७८॥ जीभई साचु बोलिजे, राग रोस करि दूरि । उत्तमसुं संगति करो, लाभइ सुख जिम भूरि ॥२७९॥ १ छाया- शत्रुञ्जयः सम्यक्त्व सिद्धान्त सधभक्तिः सन्तोषः । सामायिकं श्रद्धाऽपि च सप्त ससा दुर्लभा लोके ॥ २ 'विशुद्धाशये' इति ड-पाठ । ३ तात्पर्यम्- जिह्वया सत्य ब्रूयात् रागरोषौ कृत्वा दूरे । उत्तमस्य सङ्गतिं कुरु लभ्यते सुख येन भूरि ॥ ४ दोधकस्यास्य प्रतिपादप्रारम्भिकाक्षरेण 'जीराउला' इति श्रीपार्श्वनाथ- स्यापरं नाम ।

·९४ श्रीजिनसूरमुनिवर्यविरचिता 'जिणतर देव आराहीइ, नमीहि सहगुरु भत्ति । सूधो धम्म ज सेवीह, रहीइ निरमल चित्ति ॥२८०॥" गाथाद्वये प्रथमाक्षरेसु जीराउला कर्तुर्नाम च । इति स्वपुत्रस्य जयङ्करस्य शिक्षां दत्त्वा सुमुहूर्ते स्वपदे तं स्थापयामास । राजा धर्मकृत्यानि करोति । अष्टमीचतुर्दश्योः पौषधं गृह्णाति । सुपात्रेषु दानं ददाति । यतः- "अभयं सुपत्तदाणं अणुकंपा उचियकीत्तिदाणं च । पनि वि मोक्खो भणिओ तिन्नि वि भोगाइयं दिति।।२८१।। ततः प्रान्तसमये जाते पूर्णायुः प्रतिपाल्याराधनाऽनशनादि बहुपुण्यानि विधाय प्रियङ्करराजा 'सौधर्म'देवलोके समृद्धिक- देवोऽभूत् । क्रमेण 'महाविदेह'क्षेत्रे मोक्ष प्राप्स्यति । ततः केचन पुत्राः प्रियङ्करवदतिजाताः पितुरधिका भवन्तिस्माश्रीस्थानाङ्गे (चतुर्थस्थानके) अप्युक्तम्"पुत्ता चउन्विहा पन्नत्ता, तं जहा- अइजाए १ सुजाए २ अणुजाए ३ कुलंगारे ४ एवं सीसा वि।" १ तात्पर्यम्- जिनवरो देवो आराध्यता नन्तव्यः सद्गुरुभक्त्या। शुद्धो धर्म एव सेवनीयःस्थातव्यं निर्मलेन चेतसा॥ २ अनापि जिनसूर' इति कथाप्रणेतृनाम प्रकव्यते। ३ 'पूर्णमास्योः' इति ढ-पाठः। ४ छाया- अभयं सुपात्रदानं अनुकम्पा उचित-कीर्तिदानं च । द्वे अपि मोक्षो भणितः त्रीण्यपि भोगादिकं ददति ॥ ५ 'दोह वि' इति क-पाठः । ६ छाया- पुत्राश्चतुर्विधा प्रज्ञप्ताः, तद्यथा-अतिजातः सुजातः अनुजातः कुलाद्वारः। एवं शिष्या अपि । ७ 'सुजाए अइजाए' इति ड-पाठः। - ·प्रियङ्करनृपकथा । ९५ सहकारश्च सुजातं कूष्माण्डीवीजपूरमतिजातम् । वटतरुफलं कुजातं भवति कुलाङ्गारमिक्षुफलम् ।। २८२ ।। अतिजातोऽधिकस्तातात्, सुजातः स्वसमः पितुः । अपजातो गुणहीनः कुलाङ्गारः कुलान्तकः ।। २८३ ॥ नाभी रिसहो पढमो वीओ आइञ्चमहजसा दुन्नी । तइओ आइचजसो चउत्थो होइ कंडरीओ॥२८४ ॥ 'उपसर्गहर स्तोत्रं, ये ध्यायन्ति दिवालिशम् । तेपां प्रियङ्करस्येव, सम्पदः स्युः पदे पदे ॥ २८५ ॥ इति 'श्रीप्रियङ्करमहाराजः श्रीजिनशासनप्रभावको महा- श्रावकोऽभूत् । इत्थं प्रियङ्करनृपस्य कथा निशम्य यत्नो विधेय इह धर्मविधौ सुधीभिः । ध्याने शुभे जिनगुरुप्रणतौ च दाने येनात्र राजसुखसन्ततिसम्पदः स्युः ।। २८६ ।। विशालराजसूरीश-सुधाभूषण सद्गुरोः। शिष्येण जिनसूरेण, सुकृताय कथा कृता ।। २८७ ।। उपसर्गहरस्तोक-कथां कल्याणकारिणीन् । शृण्वन्ति वाचयन्त्यत्र, सुखिनस्ते भवन्ति वै ॥ २८८ ।। १ 'पुनहींनः ' इति क-पाठः । २छाया- नाभेः ऋषभः प्रथमः द्वितीयः आदित्य-महायशसौ द्वौ । तृतीयः आदित्ययशाः चतुर्थकः भवति कण्डरीकः ॥ ३ धनुश्चिह्नान्तर्गतोऽय ट-पाठः ।

·No text on this page.

·श्रीभद्रबाहुस्वामित्रितं उपसर्गहरस्तोत्रम् (श्रीद्विजपाश्वदेवगणिरचितलघुवृत्त्या विभूपितम् ) 8-880- ॐ नमः श्रीपार्श्वजिनाय । 'धरणेन्द्रं नमस्कृत्य, श्रीपार्श्व मुनिपुङ्गवम् । उपसर्गहर स्तोत्र-वृत्तिं वक्ष्ये समासतः ॥ १॥ प्रणतसुरासुरललाटविन्यस्तमुकुटश्रेणिसमाश्रितमेव चञ्चच्चू- डामणिदम्भोलिप्रमुखरत्नप्रभाप्राग्भारप्रकाशितपादपङ्केरुहस्य श्री- पार्श्वनाथस्य सम्बन्धि मन्त्रस्तोत्रं 'उपसर्गहर'नामप्रख्यातं पञ्च- गाथाप्रमाणम् । तस्य मया कथितवृद्धोपदेशेन अस्यैव स्तोत्रक- ल्पानुसारेण चात्मनः स्फुटावबोधनिमित्तं संक्षिप्तवृत्तिविधीयते [मध्यगाथा] तस्य चाद्यां गाथामनुक्रमेणाह- उवसग्गहरं पासं, पासं वंदामि कम्मघणमुकं । विसहरविसनिन्नासं, मंगलकल्लाणआवासं ॥१॥ अस्य व्याख्या-वन्दामि-स्तौमि । के कर्मतापन्नम् ? पार्श्वनाथ- स्वामिनं अशोकाद्यष्टमहाप्रातिहार्यपूजासमन्वितं चतुस्त्रिंशद्बुद्धधा- ऽतिशयोपेतं त्रयो(चतुर)विंशतितीर्थकरेभ्यः श्रीपार्श्वनाथस्वामिनं १ 'वाद्य ' (?) इति ख-पाठः ।

·No text on this page.

·उपसर्गहरस्तोत्रं लघुवृत्त्याऽलड्कृतम्
९९
चत्वारिंशत्सहस्रयक्षपरिवृतः श्रीपार्श्वनाथपादयुग्मसेवां करोति ।
पुनः कथम्भूतम् ? 'कर्मघनमुक्तं', क्रियन्ते इति कर्माणि, घनानि च
तानि कर्माणि च 'क्वचित्परनिपातोपि' इति (वचनात) कर्मघनानि
तैर्मुक्तम् , निविडकर्मरहितमित्यर्थः । पुनरपि कथम्भूतम् ? 'विप-
धरविपनि शं' दुष्टसर्पविपनाशकमित्यर्थः । कथम्भूतम् ? ' मङ्ग-
लकल्याणआवासं'। मङ्गलमिति कः शब्दार्थः ? उच्यते-'अगिर-
गि-लगि-मगीति दण्डकधातुरस्य 'इदितानुसृधातोः' इति विहित-
कुणादिकाडलभूतप्रत्ययान्तस्य अनुबन्धलोपे च कृते प्रथमैकवचना-
न्तस्य मङ्गलमिति रूपं भवति । मङ्गयते यथाहितमनेनेति मङ्गलम् ।
मङ्गयते-विधिना गम्यते साध्यते इति यावत् । अथवा मङ्गेति
धर्माभिधानम् । 'रा ला आदाने' इत्यस्य धातोर्मङ्ग उपपदे 'आतो-
नुपसर्गात् कः' (कातन्त्रे सू० ५८७, पृ० १९५) इति कप्रत्य-
यान्तस्य 'आतो लोप इट कित्रित्ती(१) अनेन सूत्रेणाकारलोपे च
कृते प्रथमैकवचनान्तस्यैव मङ्गलमुभसिद्धमिति । कल्याणमिति कः
शव्दार्थः ? उच्यते—'अण रण' इत्यादिदण्डकधातोः कल्य-
शब्दपूर्वकस्य कल्यमणतीति कल्याणं कर्मण्यपि 'अस्योपधाया
(दीर्घो वृद्धिर्नाभिनामिनिचट्सु') (कातन्त्रे सू० २२३, पृ० १३६)
इत्यनेन सूत्रेण अकारदीर्घत्वम् । 'समानः सवर्णे दीर्घाभवति (परश्च
लोपम्') ( कातन्त्रे सू० २४, पृ० ५) इत्यनेन दीर्घे कृते द्वितीय-
कवचनान्तस्यैव कल्याण सिद्धमिति । आवासमिति कः शब्दार्थः ?
उच्यते- 'वस निवासे' इत्यस्य धातोः आशब्दपूर्वकस्य आवासनं
आवासः। भावे घजि कृते च समासे 'अस्योपधाया' (कातन्त्रे
सू० २२३) इत्यनेन सूत्रेण कृते दीर्चे आवासं-निवासं रमणीयं
स्थानं श्रीपार्श्वनाथजिनालयम् । इति गाथार्थः ॥१॥

·१०० उपसर्गहरग्नोत्रं लघुत्याऽलकतम अधुना वृद्धसम्प्रदाय उपसर्गहरे पार्श्व प्रत्येकमष्टयन्त्रमन्त्रदर्शनायाह-शंकारनाम- गर्भितस्य बायपु चतुर्दलेपु पाश्चनाम दातव्यम् । दलापुहरः४ इति न्यसेत् । बाये ह हा हि ही ह ह है है हो हो हं हः वेष्टयेत् । मायावीज त्रिगुणं वेष्टितं यन्त्रम् । वंकारनामगर्भितस्य बहिचतुर्दपु पार्श्वनाम दातव्यम् । बहिहर २ निरन्तरं पूरयेत् । बाह्य द्वादश ह हा इत्यादि बेष्टयेत् । बाह्ये अकारादिक्षकारपर्यन्तं वेष्टयेत् । मायावीजं त्रिगुणं वेष्ट्य(ते) तृतीयं यन्त्रम् । हूंकारनामगर्भितस्य शेपं पूर्ववत् सर्व द्रष्टव्यम् । हं हूं नाम- गर्भितस्य हकारं वेष्टयेत् । बाह्ये पोडश स्वरानावेष्टयेत् शेष पूर्ववत् । पञ्चमयन्त्रवद् झंनामगर्भितस्य बहिरप्टदलेषु ॐ पार्श्वनाथाय स्वाहादातव्यं, शेपं पूर्ववत् यन्त्रम् । हं(?)कारनामगर्भितस्य बाह्ये मायया वेटयेत् । बहिः ॐ पार्श्वनाथाय स्वाहा वेष्टयं, शेपं पूर्ववत्।।७।। एतेषां सप्तयन्त्राणामपि कुङ्कुमगोरोचनया भूर्जपत्रे संलिख्य कु. मारी (कर्तित)मत्रेणावेष्टय वामभुजदण्डे धारणीयं जगदल्लभ[:]सौ- भाग्ययशोलक्ष्मीवृद्धिः भूतपिशाचराक्षसज्वरग्रहदोपशाकिनीविप- विपमहरप्रभृतिसयरक्षा (च) भवति । ॐ ह्रीं श्रीं हर हर स्वाहा । अस्य क्रिया-अष्टोत्तरशतश्वेतपुप्पैर्दिनत्रयं श्रीपार्श्वनाथसमीपे क्रियमाणेन सर्वसम्पदादिकं भवति । ॐ गमलवयुग्म्ल १)त्रिशूलमुद्रया ग्रीन गो ग्राहय २ छिंद भिंद २ विवारिम (निवारय?) २ दमलवयूँ ब्रांत्री बृं ब्रौं व्रः हा हा ताडय २ घमलव! प्रां धीं धूं प्रौं घः घ्राः हुँ २ फट् हमलवर्व हां ही हौं हा हा हा धै२ कठोरे मुद्रायां ·उपसर्गहरस्तोत्रं लघुवृत्त्याऽलड्कृतम् १०१ ज्वल २ बालय २ प्रज्वल प्रज्वालय २ ॐ नमो भगवते पार्श्वयक्षाय चण्डक्रोधाय सप्तफटाय हूं धूं धूं शमलव! श्रां श्रीं श्रृंश्रौं श्रः हा २ घे२ वज्रामि त्रिशूलधारया हर २ इदं भूतं हन २ दह २ पच २ त्रासय २ ख २ खाहि २ मन्त्रराज आज्ञापयति हुँ फुट् स्वाहा । पार्श्वयक्षमन्त्रः॥ अधुना भूतपिशाचप्रेतप्रभृतिरक्षामाह-आग्नेयमण्डले त्रिको पोषु रांकारं दातव्यं ज्वालाग्रे रेफस्वस्तिकभूषितम् । तन्मध्ये रमलवयूं संलिख्य बाह्ये ॐ रमलवर!रपरांहाः हांआं क्रों क्षीं ह्रीं क्लीं ब्लू हां ही पार्श्वयक्षिणी ज्वल २ प्रज्वल २ दह २ पच २ इदं भूतं निर्धाटय २ धूमान्धकारिणी ज्वलनशिषे हूफुट(व) मात्रीदूति- कासहिते पार्श्वयक्षिणी आज्ञापयति स्वाहा । एतन्मन्त्रेण वेष्टयेदुच्चा- टय इमं पिण्डं ललाटे ध्यायेदग्निवर्ण सर्वाङ्गं भूतं ज्वरं शाकिनी- प्रभृति नाशयतीत्यर्थः॥ इदानीं भूतमन्त्रानन्तरं सर्वविषापहारमहाविषधरविपनि शं भावमाह-ॐ वमलवयू वं ५हांआं क्रों क्षीं क्लीं ब्लू हां ही ज्वा- लामालिनी झङ्कारिणी प्रतिसहितविषं निर्विषं कुरु २ स्थावरविषं निर्विष कुरु २ स्थावरविषं अङ्गजं कृत्रिमं विषं जावरं जोगजगमविर्ष अपहर २ इमं डंकं अमृतेन अभिषिञ्चय २ उत्थापय २ दण्डेना- क्रस्य विषमं विषं ठः ३ ज्वालामालिन्याज्ञापयति स्वाहा । पुरुष- प्रमाणं दण्डं गृहीत्वा अष्टोत्तरशतवारमभिमन्त्रयेत ताडयेवं साधेया सर्वसन्धिषु कालदष्टो उत्थापयति ॐ नमो भगवते श्री- घोणे हर २ दह २ चर २ मए २ वर धर २ लप २ जरसीद्धग्रस २ १ 'मण्डलत्रये' इति ख-पाठ.।

·१०२ उपसर्गहरस्नोत्रं रघुन्याउलान मं२२२ क्षी ही हां३ भगवति श्रीमं वागवः स ३ ठः ३ डः ३ : ३ घन क्रीन वींवरविहंगमानुजेपन दारिकर- वरिदासोग्य २ ३ ठ ३ है फटम्बाहा। श्रीयोगमन्त्रः- ॐ नमो भगवते श्रीयोण हर २ दर २ सर २ घर २ मध २ हरसा २ १ २ व २ हमलबरयू क्षमलवरयूं धमलवर, रमल- वर वरमलवर सर्पस्य गतिन्तम्भं कुरु २ स्वाहा । एतन्मन्त्रद्वयं स्मरयेत(?) त्रिसन्ध्यं सर्वभयं नाशयति ॥ॐ नमो भगवते श्रीपा- श्वनाथाय पद्मावतीसहिताय हिलि २ मिलि २ चिलि २ किलि २ हां ही हूँ हो हः क्रोन यां २ हंस हूं फट् स्वाहा । सर्वञ्चग्नाशयन- मन्त्रः॥ ज्वरानन्तरं देवकुलं दर्शयन्नाह । तद्यथा-यमलवरयं क्षमलवरयूं समलधरयूं नामगर्भितस्य बाह्ये प्रत्येकं हलमलवरयूं वेष्टयेत् । बाह्ये पोडश स्वराः पूरयेत् । तदहिग्टदलेषु कचतट- क्षठयपव ममलबरयूं पिण्डाक्षराणि दातव्यानि । बहिरष्टपत्रे ब्रह्माणी कुमारी इन्द्राणी माहेश्वरी वाराही वैष्णवी चामुण्डा गणपतये ॐकारपूर्व नामान्तं दातव्यम् । तद्वाये यमलवरयूं यः ५ हाः हां आं को क्षीं क्लीं ब्लु द्रा द्री पार्श्वयक्षिणी मात्री ब्रह्माणी दूतिका- सहिते नमः । (आ )वेष्ट्य पूर्वोक्तक्रमेण ककारादिहकारपर्यन्तं पिण्डाक्षराणि विन्दुकलाविभूपितानि वेष्टयेत् । बाह्ये मायावीज विधा वेष्टयेत् । यन्त्रत्रयस्य मन्त्रम्-ॐ आं क्रों क्षीं हीं क्लीं ब्लू हां ह्रीं ज्वालामालिनी नमः। मलविद्या अष्टोत्तरशतं निरन्तरं त्रिसन्ध्यं ध्यायमानेन सर्वसिद्धिवृद्धिलक्ष्मीर्भवति ॥ इदानीं प्रथमगाथया कल्पानुसारेण मन्त्रं यन्त्रं च व्याख्याय गाथयाऽनन्तरं अष्टारमष्टवलयारचक्रं सप्रपञ्चमाह- १ 'नन्तरी दुट्ट अट्ठार' इति ख-पाठ । - ·उपसर्गहरस्तोत्र लघुवृत्याऽलकृतम् १०३ ? विसहरफुलिंगमंतं, कंठे धारेइ जो सया सणुओ। . तस्स गह-रोग-मारी-दुदृजरा जंति उवसामं ॥२॥ अस्य व्याख्या–यान्ति-गच्छन्ति । के एते कर्तारः ? ग्रह- रोगमारिदुष्टज्वरा इति । आदित्यप्रभृतयोऽष्टाशीतिग्रहपीडा नाश- यन्ति रोगा-वातपित्तश्लैप्सिकामयादयः मारि क्षुद्रयन्त्रमन्त्रयोगिनी- कृतं महाघोरोपसर्गज्वररुप्रभृतयः दुष्टज्वरा अनेकप्रकाराः-दाय- (ह)-ज्वर-बातज्वर-पित्तज्वर-विषमज्वर-नित्यज्वर-वेलाचर-मुहूर्त- ज्वरादयः। कं कर्मतापन्नम् ? 'उपशामम् ' । विनाशं यान्ती- त्यर्थः । कस्य ? तस्य । यः किं० ? आत्मनाऽनुजः(मनुजः-)पुरुपो धारयति-व्यवस्थापयति । कं कर्मतापन्नम् ? 'विषधरस्फुलिङ्ग- मन्त्रं' विपधरस्फुलिङ्गस्य मन्त्रस्तम् । विषधरस्फुलिङ्गमन्त्रोप- लक्षणत्वात् तथैकप्रकारं पञ्चनमस्कारचक्रमष्टारमप्टवलयारचक्रमु- च्यते। क धारयति ? कण्टे । निरन्तरं एकाग्रमानस(मनसा?) ध्यायमानं सर्वकल्याणसम्पत्कारकमित्यर्थः । कथम् ? 'सदा' सर्वकालम् । इति गाथार्थः॥ अस्य भावनाविशेषः । वृद्धसम्प्रदायः-प्रथमं तावदष्टारमष्ट- वलयारमध्ये हुंकारनामगर्भितत्य बहिरटदलेपु ॐ पार्श्वनाथाय ही नमः संलिख्य दक्षिणपाधै पार्श्वयक्षं संस्थाप्य वाम- पार्श्वे पार्श्वयक्षिणी संस्थाप्य बाह्ये चतुर्दिक्षु ॐ ब्रह्मणे नमः, ॐ धरणेन्द्राय नमः, ॐ नागाय नमः, ॐ पद्मावत्यै नमः, संलिख्य बाह्ये पोडश स्वरानावेष्टयेत् । बहिरष्टपत्रपु ॐ हां श्री नमिऊण पासनाहं ३ विसहर ४ वसह ५ फुलिङ्गः ६हीं नमः संलिख्य, तद्रहिरटपत्रेषु ॐ नमो अरिहंताणं ही .

·१०४ उपसर्गहरन्तोत्रं रघुवृत्याऽद्कतम् , +- नमः, ॐ सिद्धाणं ह्रीं नमः, ॐ आयरियाणं ही नमः, ॐ उवझायाणं ही नमः, ॐ नमो लोए सव्यसाहणं ही नमः, ॐ ज्ञानाय ही नमः, ॐ दर्शनाय ह्रीं नमः, ॐ चारित्राय ही नमः आलिख्य, तद्राह्ये पोडशपत्रेषु पोडशविद्यादेव्या नामानि, तद्यथा- रोहिण्यै नमः, प्रज्ञप्त्य०, बज्रगृहलाये०, बत्रायै०, अप्रति- चक्रायै०, पुरुपदत्तायै०, काल्यै०, महाकाल्यै०, गौ०, गान्धा- य०, सर्वास्त्रमहाञ्चालावै०, मानव्यै०, वैरोट्य०, अच्छुप्तायै, मानस्यै०, ॐ ह्रीं महामानस्यै, नमोऽन्तं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तद्वाी चतुर्विशतितीर्थकरजननीनामानि । तद्यथा-ॐ हीं मरुदेवाय नमः, विजयायै०, सेनाय, सिद्धार्थाय०, मङ्गलाय, सुसीमायै०. पृथिव्यै०, लक्ष्मणायै०, रामायै०, नन्दाय०, वैप्ण- व्य०, जयायै०, च्यामायै०, मुजसाय०, मुत्रतायै०, अचिरा- । यै०, श्रिय०, देव्यै०, प्रभावत्यै०, पद्मावत्यै, वप्रायः, शिवादेव्यै०, वामादेव्यै०, ॐ ह्रीं त्रिशलायै नमः, ॐ नमोऽन्तं संर्वत्र द्रष्टव्यम् । तद्राये पोडशपत्रेषु-ॐ इन्द्राय नमः, जयाय ही नमः, ॐ आग्नेय हीं नमः, ॐ अजिताय ही नमः, यमाय ह्रीं नमः, ॐ अपराजिताय ही नमः, ॐ नम्रत्याय ही जृम्भाय नमः, ॐ वरुणाय नमः, ॐ वायवे नमः, ॐ वीतराय (?) हीं नमः, ॐ कुबेराय नमः, ॐ नारायणाय नमः, ॐ ईशानाय नमः, ॐ विजयाय ही नमः आलिख्य, तद्वहिरष्टपत्रेषु ॐ आदित्याय नमः, ॐ सोमाय नमः, ॐ मङ्गलाय नमः ခံ बुधाय नमः ॐ वृहस्पतये नमः, शुक्राय नमः, ॐ शनैश्चराय नमः ॐ राहुकेतुभ्यो(भ्या) नमः। १-२ 'सर्वेषु' इति ख-पाठः। + ၉ नमः, ॐ मोहाय नमः .

·उपसर्गहरस्तोत्र लघुवृत्त्याऽलकृतम् १०५ वाह्ये मायावीजं त्रिगुणं वेष्टयेत् माहेन्द्रमण्डलं वत्राङ्कितं चतु- कोणेषु क्षिकारमालिख्य अस्य चक्रस्य सम्बन्धिमूलमन्त्रेण हीं श्रीं क्लीं को ग्रों ग्लें ब्लू अर्ह नमः । ॐ नमो भगवओ अरिहओ। पासस्स सिज्झउ मे भगवइ महाविज्जा उग्गे महाउग्गे जसे पासे सुपासे २ पस्समालिनि ठः ३ स्वाहा । एयाए विज्झाए गामं नगरं पट्टणं कव्वडं घरं खित्तं विचरं कुहागारं बहुइ कैमवामिधूयं दायं वा खेम सिवं नीरोगं माणुसं बहुदव्वं सुपीगा सुखावहेवरु ॐ वम्माएविसपुत्ति सवाहणि सअपरिकर मज्ज आगच्छ २ अन्त्र स्थाने तिष्ठ स्वाहा । आहूवानमन्त्रानन्तरं द्वितीयं वृहच्चकं कल्पानुसारेण चिन्ता- मणिनामचक्रस्य सम्बन्धि विस्तारेण वीजाक्षरं दर्शयन्नाह-अष्टा- रमष्टवलयारमध्ये ॐ ह्रीं श्रीं वां ह्रीं वां ह्रीं श्रीं ॐ वां ऐ ही वांक्षी ही वाहं सं वमलवरयूं वा मध्यभागे हुंकारे नामगर्मित- मालिख्य वा चतुर्दलेषु पार्श्वनाथं संलिख्य बाह्ये हींकारं (सं)वेष्टय त्रिगुणं बहिरष्टकोणोपेतं चक्रमालिख्य कोणेपु ब्रह्माणं च ममलवरयूं धरणेन्द्राय धमलवरयूं नागान् नमलवरयूं संलिख्य पद्मावतीं यम- लवरयूं संलिख्य वाखे ह्रीं ॐ हः३ ह्यदेवत्राभयहरन्नान्न ॐ ह्रीं(जी?) संहं सः यः ३क्षिप स्वाहा। ह्रीं ह्रौं संवेष्टय वाह्ये पोडशकमलमध्ये पोडश स्वरान् संलिख्य प्रथममध्यदले हौ २ संलिख्य ऊर्वभागे दलाने ॐ ह्रीं श्रीं नसिऊणपासनाहविसहरवसहजिणफुलिंग ह्रीं श्रीं नमः। पुनरपि बाघ कमलमध्येपुॐ नमो अरिहंताणं ही नमः, ॐ नमो उवझायाणं ही नमः, ॐ सिद्धाणं ही नमः, ॐ नमो आयरि- १ 'कमचाभिधूय दावं वा सेम ति व नीरोग सानुस' इति ख-पाठः।

·१०६ उपसर्गहरन्नोत्रं लघुज्यालाम याणं हीं नमः, ॐ नमो लोए सब्यसाहणं ही नमः, ॐ नमो ज्ञानाय ही नमः, ॐ दर्शनाय ही नमः, ॐ चारित्राय ही नमः, विदि- गारेषु [*] उवसग्गहरं पासं १ पासं २ चंद्रामि ३ कम्मघणमुकं ? विसहर ५ चिसनिन्नासं ६ मङ्गलकल्लाण ८ आवासं स्वाहा इति संलिख्य, ततो बाहय अनन्तकुलिकवासुकिगापालतक्षकको- टपद्ममहापा कारं पूर्व नामान्तमालिन्य विदिगारेषु ॐ विम- हरफुलिंगमंतं १ कण्टे धारे २ जो नया ३ मणुओ४ तस्स गह ५ रोगमारी ६ हजग जति ७ उवमा ८ स्वाहा संलिख्य पुनरपि बाह्ये पोडगविद्यादेव्या नामानि पोडशदलेषु ऐ ही क्लीं रोहिण्यै नमः सर्वपु द्रष्टव्यानि । पुनरपि बाह्य तीर्थङ्कर- जननीनामानि सम्देव्यादीनि ढलेपु प्रत्येकं २ ॐ ह्रीं नमोऽन्तं संलिख्य बाह्यदलेषु प्रत्येक प्रत्येकं २ इन्द्राग्नियमनिर्भतवारुण- वायव्यकुबेरईशाननागात् ब्रह्माणं ॐकारपूर्व नमोऽन्तं संलिख्य विदिगारेषु चिदृड १ दूरे मंतो २ तुझ पणामो वि ३ बहुफलो होइ ४ नरतिरिएमु ५ वि जीवा ६ पाति न दुक्खदोहग्गं ७ स्वाहा इति संलिख्य बाये चतुर्विशतिदलेषु आदित्य-जया, सोम-अजिता, मङ्गल-अपराजिता, बुध-जम्भा, वृहस्पति-मोहा, शुक्र-गौरी, शनैश्चर-गान्धारी, राहु-केतू संलिख्य विदिगारेषु तुह संमत्ते लद्धे १ चिन्तामणि २ कप्प- पायवन्भहिए ४ पावंति ५ अविग्घेणं ६ जीवा अयरामरं ठाणं ८ स्वाहा संलिख्य उं(ॐ ?) वामादेवि महाविहणिसपरिकरिमहि आगच्छ २ अत्र स्थाने तिष्ठ २ स्वाहा । मायावीजं त्रिगुणं (सं)वेष्टय माहेन्द्रवज्राङ्कितस्य तु चतुष्कोणेपु क्षिकारि देयं चक्रं कुड्डमगोरो- १ 'महाविहा वाणि' इति ख-पाटः। ८ ·उपसर्गहरस्तोत्रं लघुवृत्यालङ्कृतम् १०७ चनया सुगन्धद्रव्यैर्भूर्जपत्रे संलिग्ब्य श्वेनवम्ब्रश्चन्दनाभरणानिरन्तरः त्रिसन्ध्यं ध्यायन् अष्टोनरशनपुर्यजापः क्रियने मुर्वसम्पत्करणं चक्रं कुङ्कसगोरोचनया सुगन्धद्रव्यजपत्र मंनिग्न्य कण्ट धार- णीयम् । सर्वभयपक्षां कंगनि । द्वितीयचक्रमिनि । इदानीं चिन्तामणिवृचक्रानन्तरं शुमागुमं यन्त्र गणपश्च- माह चिड दूरे संतो तुझ पणामी वि बफलो होई। नरतिरिएमु वि जीवा पानि न दुबग्नदोहग्गं ॥ ३॥ अस्या व्याख्या-तिष्ठतु-आम्नां दूर-व्यवहिनंदेश रमणीयगि- त्यर्थः । पञ्चनमस्कारसम्बन्धी ॐ ह्रीं हूँ नमो अरिहंताणं हीं नमः। त्रिसन्ध्यं निरन्तरं अष्टोत्तरशतश्वतपुप्पकान्तग्यानेन जापेन क्रिय- माणेन सर्वसम्पत्करी लक्ष्मीभवति । अथवा ध्यायेत (ध्यानेन?) हर- हासकाशशङ्खगोक्षीरहारिणी(णा) हारकुन्देन्दुधवलनिवद्धं हत्पुण्ड- रीके मनसि धृत्वा धारणं सञ्जाता तत्प्रत्येकान्तासमापूरितध्यान- निरुद्धाः करणवृत्तयः आविर्भूतस्वरूपाः । पुण्य इवार्थनिष्भासः सञ्जातसमाधिविहितो अमूर्धानाहतु संयमक्षतमन्तमूर्धानं त्रिकालं सर्वसम्पत्करी ईप्सितफलदायिनी सर्वकल्याणकारिणी ध्यानमित्यु- च्यते। तव-भवतः प्रणामः-प्रवीभाव इत्यर्थः। बहुफल:-प्रचुरफल इत्यर्थः । भवति-विद्यते । नरा-मनुष्याः तिर्यक्ष्वपि जीवाः-प्राणिन इत्यर्थः । प्राप्नुवन्ति-आसादयन्ति न दुःखदौर्भाग्यसिति पीडा- भन्योभयमिति गाथार्थः । अपिशब्देन समुच्चयार्थः । यन्त्र सूच्यते । अस्य भावमाह-हीनामगर्भितस्य बहिरट- १ 'डालभव्योभभय.' इति स पाठः।

·१०८ उपसर्गहरस्तोत्रं लघुवृत्त्याऽलङ्कृतम् दलेपु ही ब्लू ही ४ देवदत्तं ४ दातव्यम् । एतद् यन्त्रं कुङ्कुमगोरो- चनादिसुगन्धद्रव्यैर्भूर्यपने संलिख्य नारीबाहौ धारणीयम् । बन्ध्या गुर्विणी भवति, मृतवत्सा गर्भ धारयति, काकवन्ध्या प्रसवति, सर्वभूतपिशाचरक्षा (च) भवति । वंकारनामगर्मितस्य बाह्ये पोडश स्वरान् वेष्टयेत् । ॐ हां हीं चामुण्डे ! स्वाहा। आवेष्टय बाह्ये वलं पूरयेत् । एतद् यन्त्रं तु कुङ्कुमादिसुगन्धद्रव्यैः भूर्जपत्रे संलिख्य चाहौ धारणीयम् । बालग्रहरक्षा भवति । मायावीजत्रिगुणं नामगर्भितस्य वहिरष्टदलेपु ही देइ दातव्यम् । एतद् यन्त्रं भूर्जे कुङ्कुमगोरोचनया आलिख्य स्त्रीपुरुषवाहौधारणीयम् । सौभाग्यं भवति । वांकारं नाम- गर्भितस्य बहिश्चतुर्दलेषु वंकारं दातव्यम् । बहिरष्टपत्रेषु रकारं दात- व्यम् । एतद् यन्त्रं कुङ्कुमगोरोचनया भूर्जपत्रे संलिख्यात) क्षुद्रोपद्रवो- पसर्गदोपा उपशाम्यन्ति । आ(?)रोट्यानासविद्यां हीनामगर्मितस्य बहिरटपत्रेषु देयं हमणूं ही दातव्यम् । एतद् यन्त्र गोरोचनया० भूर्जपत्रे संलिख्य कण्ठे हस्ते वा बद्ध्वा चौरभयं न भवति । अघोरा नाम विद्या । ह्रींकारनामगर्मितस्य बहिरष्टदलेषु मायावीजं दात- व्यम् । एतद् यन्त्रं कुङ्कुसगोरोचनया भूर्जपत्रे संलिख्य बाहौ धारणी- यम् । सौभाग्यं भवति । मायागर्भितत्य बहिरष्टपत्रेषु ह्रींकारं दातव्य- म् । एतद् यन्त्रं कुङ्कुमगोरोचनया भूर्जपत्रे संलिख्य बाहौ धारणीयम् । सर्वजनप्रियो भवति। मायानामगर्मितस्य बहिरष्टपत्रेषु रकारं दात- व्यम् । एतद् यन्त्र कुमगोरोचनया भूर्जपत्रे विलिख्य (ते) बालानां शान्तिपुष्टिकरी रक्षा भवति । मायावी नामगर्भितत्रिगुणं (स)वेष्ट्य बहिरप्टपत्रेषु हींकारं दातव्यम् । एतद् यन्त्र कुङ्कुसगोरोचनया भूर्जपत्रे आलिख्य कण्ठबाहुभ्यां धारयेत् । आयुपः अपश्रितज्वरभूतपिशाच- १ 'उपशमयन्ति' इति ख-पाठः। २ 'विदर्भितस्य' इति ख-पाठः।

·उपसर्गहरस्तोत्रं लघुवृत्त्याऽलङ्कृतम् १०९ -- 1 स्कन्दोपस्मारग्रहगृहीतस्य बन्धे तत्क्षणादेव शुभं भवति । हां [हीं] श्रीं ह्रीं श्रीं ह्रीं नामगर्भितस्य बाह्ये पोडशपत्रेषु ह्रीं श्रीं ठकारं दातव्यम् । एतद् यन्त्रं कुङ्कुमगोरोचनया भूर्जपत्रे विलिख्यः दुर्भगनारीणां सौभाग्यं करोति । इदानीं पञ्चनमस्कारस्मरणीयफलं सप्रपञ्चमाह- तुह संमत्ते लढे, चिंतामणिकप्पपायवन्भहिये । पावंति अविग्घेणं, जीवा अयरामरं ठाणं ॥ ४ ॥ व्याख्या-'प्राप्नुवन्ति' लभन्ते । के ते कर्तारः? 'जीवाः, प्राणिनः । के कर्मतापन्नम् ? 'अजरामरं स्थानं' शाश्वतं धवलं गो- क्षीरकुन्देन्दुशङ्खहरहारसंकाशं सिद्धिक्षेत्रं रमणीयमित्यर्थः। पुनरपि कथम्भूतम् ? 'अविघ्नेन' निर्विघ्नेन । कस्मिन् ? 'तुह सम्मत्ते लद्धे तव सम्यक्त्वे लब्धे सति-सम्यग्दर्शने प्राप्ते । कीदृशे ? 'चिन्ता- मणिकल्पपादपाभ्यधिके' चिन्तारत्नानेकप्रकारार्णववज्रवैडूर्यम- हानीलकर्केतनपद्मरागमरकतपुष्परागचन्द्रकान्तरुचकमेचकाधन- यरत्नराशिपरिपूरितावित्यर्थः । कल्पवृक्षसुसमधिके दश प्रकारा दृश्यन्ते । उक्तं च- "चत्तारि सागरोवमकोडाकोडीणं संतईकाले। एगंतसुसमा खलु जिणेहिं सव्वेहि निदिहा ॥१॥ तीय पुरिसाणमाऊ तिन्नि उ पलियाइ तह परीमाणं । तिन्नेव गाउआई आइए भणइ समयन्नू ॥२॥ १ 'कोडिकोडीउ संतईए उ एगंत सुस्समा' इति पाठोऽवतारितो नन्दीसूत्रस्य श्रीमलयगिरिसूरिकृताया वृत्तौ १९६तमे पत्रे । २'य', ३ 'पमाणं च',. ४ 'भणंति', ·अगोगानमोगा जम्नम्मानीय जागा । कापनमनमोनिका मिना ॥३॥ ते पण मागनिधिमणमा। नागर नमनो सामागमागमा { : ) गा 12}} मनाया न मिंगा लिंगाननविनगा। निम्ना ननिगंगा गागागागा !! ': || गनगन गन मापन मारगामि लिंगंग । तुरिगंगेगु व गंगादियाणि यापागनि ॥६॥ दीनिता जोगनाममा गनिनि उन। निय पत्रण मनिनमा भोगणहार ।।७।। मणिगंगेमु य भनवगाणि भवणानि माणसांगेम । 'अणिगनेमु णिवपन्यावन्याणि महापाणि || ८ ॥ गाय व भन्नेमु य नग्नाग्गिणाण भागणानुभोगा । भवियषण भवहिया रण मन्लन्न जिणा बनि ॥ ॥ . ', '', for::: m. , for ८ मारा', न', .. { { . .:', १० मार' : स्थानानी ५१ प.. गागार' मागे TE- 'मगर न.', 'म पार' १० जाया:- नवार नागमोटामोटी fil माग गनि । तन मामानामुनि तु पानगानिसला पांगागम् । जीमन गतानि बाली भाति नमः ॥

·उपसर्गहरस्तोत्र लघुवृत्त्याऽलड्कृतम् १११ इत्यादयः कस्य सम्बन्धी(धिनः) न भवन्ति इति गाथार्थः॥४॥ इदानीं स्तुतेः उपसंहारमाह- इय संथुओ महायस! भत्तिब्भरनिव्भरेण हियएण । ता देव दिज बोहि, भये भवे पासजिणचंद ! ॥५॥ व्याख्या-संस्तवः-संस्तवनम् । कोऽसौ ? महायशः-महा- कीर्तिः । पुनरपि कथम्भूतेन ? 'भक्तिभरनिर्भरेण हृदयेन' बहुमान- समन्वितेन चेतसा । कथमिति ? अमुना प्रकारेण पर्यन्तं शान्तिक- पौष्टिकयन्त्रमन्त्र उच्यते । तस्मादेव हि बोधिः । यस्मादेवं तस्माद् वेति । देव तं कर्मतापन्नं । बोधिः-सम्यक्त्वं भवेत् पार्श्वजिनचन्द्र। जन्मनि जन्मनि हे श्रीपार्श्वनाथ ! खामिनो नामग्रहणेन क्षुद्रोप- द्रवनाशनमिति गाथार्थः॥ उपभोगपरीभोगा जन्मान्तरसुकृतवीजजातास्तु । कल्पतरुसमूहाद् भवन्ति क्लेशं विना तेपाम् ॥ ते पुनर्दशप्रकारा निर्दिष्टाः श्रमणसमयकेतुभिः ॥ धीरैः कल्पतरवः एते ॥ मत्ताझदाश्च भृशास्त्रटिताझा दीपज्योतिश्चित्राझाः । चित्ररसा मण्यगा गेहाकाराश्चानिताक्षाः ॥ मत्तानदेयु मद्य सुखपेय भाजनानि भृङ्गेषु । त्रुटिताङ्गेयु च सद्भतत्रुटितानि वहुप्रकाराणि ॥ दीपशिखा ज्योतिर्नामकाश्च नित्य कुर्वन्ति उद्योतम् । चित्राङ्गेपु च माल्य चित्ररसा भोजनार्थके ।। मण्यङ्गेपु च भूपणवराणि भवनानि भवनवृक्षेषु । अनियतेपु निजप्रस्तववस्त्राणि बहुप्रकाराणि ॥ एतेषु चान्येषु च नरनारीगणाना भाजनवसुभोगा । भविकपुनर्भवरहिता इति सर्वज्ञा जिना ब्रुवते ॥ १ 'देसु बोहिं' इति पाठान्तरम् । २ 'चंदो' इति ख-पाठः।

·२१२ उपसर्गरम्तोत्रं लघुत्याउन्टर हनन अस्य भावमाह-चक्रं यः, क्षिनामगर्मिनग्य बहिः ठकार वेष्ट- येत् । बहिः पोडा वगनावेष्टय बहिरष्टदलेप पार्श्वनाथाय ह्रीं श्रीं स्वाहा । बाह्यद्वादशपत्रए हर २ दातव्यम् । बाय को श्वी है. सः वेष्टयेत् । बाये हकारं युगसम्पुटम्यं बहिः पवर्ण युग्मसम्पुटन्य बहिः क्षीकारं त्रिगुणं वेष्ट्यम् । एतदयन्त्रस्य नन्वं ॐ हैं व इयां पक्षि ही क्ष्मी हे सः स्वाहा । एतन्मन्त्रण श्वेतपुष्परष्टोत्तरशतप्रमाणं दिनत्रयं यन्त्र पूजयेत् । शान्तिकपीष्टिकचाकूगाकिनीभूतप्रेतग- क्षसकिन्नरप्रभृतीन नागयति । यन्त्रं शुभद्रव्यैः भृजपत्र मंलिग्य कुमारीसूत्रेणावेप्ट्य बाही धारणीयम् । सर्वकल्याणसम्पत्कारि यन्त्र भवति ॥ द्विजपार्श्वदेवगणिविरचिते यत् किमपि (विरुद्धं) श्रीधरणेन्द्रपार्श्वयक्षपद्मावतीप्रमुखामिः स्वदेवताभिर्मम क्षमितव्य- मिति । यच किञ्चिद् विरूपं मन्त्रमितः सर्वस्व मिथ्यादुप्कृतमिति।। इति उपसर्गहरस्तोत्रस्य बृत्तिरियम् ॥छ । श्रीरस्तु ।। मधुसु ॥ छ॥ श्री॥ १'रु यत्रं मंसित (?)' इति ख-पाट. । २ 'वृत्तिः समाप्ता ॥ सवत्सरे विक्रमनृपती सप्त-नन्द-काय-भू (१९९७)- युते व आश्विनमासे शुभ्रपक्षे दुर्गाष्टम्या तित्री लिपितं जगजीवनर्षिणा स्वात्म- हेतवे। कल्याणमस्तु । भाव्य भवतु । अक्खरमत्ताहीणं जं मया लिहियं अयाणमाणेगं । तं (ख)मह मुज्झ सामी जिगंदमुहनिग्गया वाणी ॥ १ ॥ शालदुर्गे स्थिते सति लेप( ख )क-पाठकयोर्जयः' इति ख-पाठः ।

·क-परिशिष्टम् । अन्तर्कथासु १ रङ्कश्रेष्ठिकथानकम् (पृ० ११) ->0015- मरुस्थल्या 'पल्ली'ग्रामे काकू-पाताको भ्रातरौ। तयोः कनी- यान् धनी । ज्यास्तु निःस्वत्वेन तद्गृहे भृत्यवृत्त्या निर्वहते । एकदा वर्षारात्रौ दिवसकर्मपरिश्रान्तः काकूयाको रात्रौ प्रसुप्तः । पाताकेनाभिदधे-भ्रातः ! स्वकेदाराः पयःपूरैः स्फुटितसेतवः, तव तु निश्चिन्तता इत्युपालब्धः स तदा त्यक्तस्त्रस्तरः स्वं दरिद्रिणं परगृहकर्मकारिणं निन्दन् कुद्दालं लात्वा यावत् तत्र याति तावत् कर्मकरान् स्फुटितसेतुबन्धरचनापरान् दृष्ट्वा के यूयमिति पृष्टाः, भवद्भातुः कामुका इति तैरुते कापि मदी- यास्ते सन्ति ? इति पृष्टे 'वलभी'पुर्या सन्तीति ते पाहुः । अथ कालक्रमेण प्रस्तावं प्राप्य वलभ्यां गतः सकुटुम्बः । तत्र गोपुरासन्नवास्याभीराणां सन्निधौ निवसन् अत्यन्तकृश- तया तैः ‘रङ्क' इति दत्ताभिधानस्तार्णमुटजं कृत्वा तेषामवष्ट- म्भेनाई मण्डयित्वा तस्थौ । एकदा कश्चित् कार्पटिकः कल्पप्रमाणेन 'रैवत शैलादला- बुना सिद्धरसमादाय मार्गे 'काकूतुम्बडी'ति सिद्धरसादशरी- १ एतत् कथानकं श्राद्धगुणविवरणे पञ्चमे षष्ठे च पनाके मुद्रितं वर्तते । तदाधारेणात्र दीयते ।

·रिणी वाणी निगम्य जानीबिचमी पग्गिरे गम्य मन्नानी वाणिजः गमनि नदालायगोपनिनीनो । म सर्व मोमनाय- यात्रार्थ गनः। कम्मिन्नपि पर्वणि पातविकार नानियोजितायां नापि- कायामलायगन्धा गनिम्मबिन्दना नियमी निभान्य न नाणितं मिट्टर निगाव नदलायमहिनं गृहमाग्मन्यत्र न्याय- वित्या स्वगृई प्रचालितयान, अपरिमन गोपुरे गृहं कृत्वा स्थितः । तत्र नियाता प्राज्याज्यमनकारियाः वयं तं नोल- चन्तदक्षीणनादर्शनाद नपानाधः ऋणनिन्दालिकां निमित्य केनापि छाना तां गृहीनमान । गर्म कपाटालामानव्यवहाग दिभिः पापानुवन्धिपुण्यालेन व्ययमापरस्य रष्टिनी मिलिन बटु द्रव्यम् । एकदा कथित स्वर्णनिद्विकर्ता मिलिनः । गोऽपि पावत्या वश्चितः । गृहीता सुवर्णसिद्धिः । एवं विविधसिद्धयाग्नेककोटि- धनेश्वरो जातः, परमन्यायाजितविभवपरिशीलनेन पूर्व निर्धनस्य पथाद धनसम्पत्युन्सेकतया च कापि तीर्थे सत्पात्रेऽनुकम्पास्याने वा स्वश्रियो न्यासो दृरे तिष्ठत, प्रत्युत सकललोकोचाटननवनव- करवर्द्धनाहदारपोपान्यधनिस्पमत्सरादिभिस्तां रमां काल- रात्रिरूपां लोकायादर्शयत् । अथान्यदा स्वसुतारत्नखचितकातिकायां राज्ञा स्वपुत्रीकृते मागितायां पश्चात् प्रसभमपहतायां तद्विरोधात् स्वयं म्लेच्छ- मण्डले गत्वा कनककोटीर्दत्त्वा मुद्गलान् समानयत् । तैर्देशभङ्गे कृते रद्देन राज्ञः सूर्यमण्डलागच्छत्तुरगरक्षकान् करिवितरणैर्वि- भिद्य कूटप्रपञ्चः कारितः।

·अन्तर्कथासु पुरा हि राजा सूर्यवरप्राप्तं दिव्यतुरङ्गमारोहति; तदनु सङ्केतितपुरुपैः पञ्चशब्दवादनं क्रियते । तुरगो व्योम्नि याति, तमारूढो नृपो चैरिणो हन्ति । सङ्ग्रामसमाप्तौ तुरगः सूर्यम- ण्डलं प्रविशति । तदा च रङ्कभेदितपञ्चशब्दवादकै राज्ञस्तु- रगारोहणात् पूर्वमेव पञ्चशब्दनादः कृतः तुरगः समुड्डीय गतः। शिलादित्यनृपः किंकर्तव्यतामूढस्तैर्निजम्ने । तदनु सुखेन वलभीमङ्गः सूत्रितः। उक्त च- " पणसयरी वाससयं(म) तिणि सयाई(३७५) अइक्कमेऊणं । विक्कमकालाउ तओ वलहीभंगो समुप्पनो ॥१॥" सुद्गला अपि रणे पातयित्वा मारिताः । १ छाया- पञ्चसप्ततिवर्षः समं त्रीणि शतानि अतिक्रम्य । विक्रमकालात् ततो वलभीभगः समुत्पन्नः ॥

·२ बुद्धिचतुष्टयकथा (पृ० १४, श्लो० ५० ) 'वसन्त'पुरे कश्चित् श्रेष्ठी सभार्यः परिवसति । तद्गृहे पुत्रः समजनि । पिता जन्मोत्सवमकरोत् (प्रादाच गुणाकरेति नाम )[स क्रमेण यौवनं प्राप । पित्रा परिणायितः पञ्चप्रकारान् विषयान् भुङ्क्ते स्वं ददाति च इत्थं विलसति । अन्यदा पश्चिमरात्रौ सुप्तोत्थितश्चिन्तयति-अहो अहं वासिन भुजे, अतो देशान्तरे गत्वा स्वभुजोपार्जितं द्रव्यं भोक्ष्ये । इति चिन्तयित्वा पप्रच्छ पितरौ । ततस्तौ वदतः-वत्स! गृहे एव स्थितः सन् पूर्वजोपार्जितं द्रव्यं विलस, देशान्तरे मा गम इति पितृभ्यां निपिद्धः । ततः कियदिनानि स्थित्वाऽन्यदा द्रम्स- सहस्रदशकं गृहीत्वा पितरौ अपृष्ट्वा एकाकी स देशान्तरं गन्तुकामः स्वपुरान्निर्ययौ । यावता कियन्मार्ग जगाम तावन्मार्गे कश्चिद् द्विजो मिलितः । तावुभौ गच्छतः । अन्यदा श्रेष्टिपुत्रेण द्विजोऽलापि-भोः! कामपि कथां कथय यथा पन्थाः मल्लद्धयः स्यात् । तेनोक्तम्-भद्र ! ममोक्तिर्द्रव्यं विना न प्राप्यते । तर्हि कियद् विलोक्यते । विप्रः प्राह-ट्रैम्म- १ दक्षिणविहारिमुनिरत्नश्रीअमरविजयसत्कहस्तलिखितप्रत्याधारेण दीयतेऽत्र कथेयम् । २ पञ्चशत्या एकैका बुद्धिर्गृहीता इति मूलकथाया (पृ० १४) ·अन्तर्कथासु - . सहस्रम्। श्रेष्ठिपुत्रेण स्वग्रन्थितः सहस्रमेकं निष्कास्य ददे । ततो भूदेवोऽवादीत्-'मार्गे एकाकिना न गन्तव्यम्, योऽपि सोऽपि द्वितीयः साहाय्यो ग्राह्यः' इत्युक्त्वा मौनी स्थितः । पुनः पृष्टो विप्रस्तेनोचे हे श्रेष्टिपुत्र ! तथैव द्रस्मसहस्रद्वयीं विना न वदामि। तेन सा तथैव दत्ता। विप्रः प्रोवाच-'नगरे भुक्त्वा प्रवेष्टव्यम् । पुनरेव तथैव तृतीया बुद्धिर्याचिता। विप्राय त्रिसहस्री दत्ता। विप्रेणोक्तम्-'यत् पञ्च जना भव्यमभव्यं वा कथ- यन्ति तत् कर्तव्यस्' इत्युक्त्वा मौनं कृतवान् । पुनरपि तथैवा. थितो विप्रः प्राह-चतुःसहस्रम् । दत्ते चतुर्थी बुद्धिसुवाच- 'मार्ग विहाय सुप्यते भुज्यते च । इति बुद्धिचतुष्टयमादाय वणिकपुत्रश्चचाल । तदा विप्रो वभाण-शृणु भद्र ! चतसृणां चुद्धीनां मध्ये एकाऽप्यसत्या भवेत् तदा झटित्यागत्य स्वं स्वं ग्राह्यम्, इति न चिन्त्यं यदनेन सुषितोऽहम् । अन्यच-यदा कदाचन तव सङ्कटं स्यात् तदा सम कथ- नीयं यथा निस्तारयामीति वदन् विप्रस्तं सुत्कलाप्य स्वग्रामा- ध्वनि चलितः । सोऽपि श्रेष्ठिपुत्रः कियल्लचितमार्गश्चिन्तयति स्म-यद् भणितं क्रियते-'पथि एकाकिना न गम्यते । तर्हि साम्प्रतं न कोऽप्यत्र दृश्यते, तदैकत्र पतितं जाहकजीवमवलोक्य तमेव ग्रन्थौ बवा द्वितीयं साहाय्यं मन्यमानः स कुत्रापि सरसि स्नात्वा वटतले ग्रन्थि छोटयित्वा सुप्तः। ततस्तस्मिन् निद्राणे वटवृक्षमूलाद् दुष्टः सर्पो निःसृतः (स) सर्पो जाहकेन विनाशितः । क्षणेन श्रेष्ठिपुत्रो विनिद्राणः तं सर्प विनष्टं निरीक्ष्य चमत्कृतश्चेतसि चिन्तयति-अहो फलिता तस्यैका मतिः, यदाऽयं सहायी न स्यात् तदा कुतो मे जीवितप्राप्तिः ।

·101 बुदितथ्ययस्या ततः स हष्टमना द्वितीयां बुद्धिं परीक्षितुकाम एकस्मिन् नगरे गच्छन् 'ग्रामे भुच्चा प्रवेष्टव्यम्' इत्यतो भोजनं कृत्वा पुरान्तर्गतः । तन्त्र पुरे मातुलोऽस्ति । तदृहे स यावन् प्रविशति तावने मर्वेऽपि मातुलान्यो दन्तः सन्तिः। तेषां सोऽपि दिवं ययौ इति लोऽपि श्रेष्टिपुत्रः सन्ध्यां यावत् तैः सह क्षुधातः स्थितः, सन्ध्यायां किञ्चित युवा चिन्तयति-वेदन बुमुक्ति एवागतोऽमवं तदा कयं मम सकाले भोजनं स्यात् ? परं तेनोक्ता हितीयापि बुद्धिः सत्याऽभवत् । तत्र जियादिनानि स्थित्वाध्यतचलितोयस्मिन् नगरान्तरे जगाम । तत्रापि तृतीयां बुद्धि परीक्षितुकामः चतुष्पये गतः । तन वणिपुत्राः पञ्चयाः चिन्तयन्तः सन्ति-एकस्या कश्चिन कार्पटिका सुप्तो मृतः, तनिष्कासनार्थ पञ्चाशद्रम्मान् सम्मा- ल्य तं श्रेष्टिपुत्रं दृष्ट्वा तत्समीपं गत्वेति वदन्ति स्म-भो पथिक्क! इमं मृत ज्ञापेटिकं इतो हटान् दूरीचुत, तुभ्यं वयं ५० द्रम्मान दास्यामः । तेनापि चिन्तितम्-विच ईदृशं कर्म नोचितं सता परं स्वगुकथित तब्बुद्धि परीक्षितुं ५० द्रम्मान् लावा, तं कार्पटिक रजुना वा इत्रापि गायां यावत् क्षिपति, ताइन् तत्कच्छोटकमध्ये बुप्यस्थेलिकां ना सविस्मयस्ता गृहीला पश्यति स्म । स वत्र पञ्च रत्नानि लक्ष्लक्षमूल्यानि विलोक्य तानि लावा मनीति दयौ-चसो कपटवेयधारी कोऽपि महर्द्धि- कोऽभूत्, नहि अन्यस्य पात्रे एतानि सम्भवन्ति, इत्यं मम तृतीयापि बुद्धिः सकला जाता। पञ्चाव तत्पुरे एकं र विक्रीय भाटकेन गृहं लाता सुखेन ·अन्तर्कथासु तिष्ठति, वाणिज्यं करोति । क्रमेण बहु द्रव्यमर्जितम् । धनेन प्रसिद्धोऽजनि । अन्यदा कश्चिदारामिकः कर्कटीवीजानि तस्मै श्रेष्टिपुत्राय प्राभृ- तीकृतवान् । तेनोक्तम्-हे मालिक ! किमेतत् प्राभृतकम् । मालिको विज्ञपयति-स्वामिन् ! एतेषां बीजानां प्रभावः साधीया- नस्ति, श्रयताम्-एतानि प्रातरुप्यन्ते मध्याह्ने प्रफल्यन्ते, वालुक्यो- ऽपराह्ने लूयन्ते भक्ष्यन्ते च । श्रेष्टिपुत्रेणोचे-न सत्यमेतत् । तदामा- लिकः पुनरपि पाह-तहि परीक्षा क्रियता; चेन्ममोक्तं सत्यं स्यात् तदा ममोचितं देयं, नान्यथा। श्रेष्टिपुत्रेणापि तथैव विदधे, साध्य- सिद्धिः समजनि । तेन तुष्टेन टङ्ककशतद्वयं दत्त्वा स प्रमोदितः। वीजानि स्वपार्श्वे स्थापितानि । एवं यान्ति दिनानि सुखेन । अन्यदा तत्स्वजनैस्तस्य नामाङ्कितो लेखः प्रैष्यत, तं वाच- यति स्म । तत्रेति लिखितमस्ति यत् तव पितरौ त्वद्विरहज्वरातुरौ परलोकमलञ्चक्रतुः, त्वद्भार्या चैकाकिनी निर्मर्यादा विद्यते, गृहं च सर्व विलसितम् । इति वृत्तान्तं ज्ञात्वा स श्रेष्ठिस्नुभृशं रुरोद, दुःखं च महद् दधौ, धिय् अहं पुत्रः, यत्पितृभ्यां मरणावसरे ममाऽऽस्यमपि न दृष्टम् , तस्मात् स्तोकदिनान्त: स्वपुरं प्रति चलिष्यामि इति हृदि ध्यात्वा सर्व वस्तु विक्रीय रत्नान्येव गृहीत्वा तानि बीजानि चेति सारवस्तुग्रन्थि प्रच्छन्नी- कृत्य कार्पटिकवेषेण एकाक्येव चचाल स्वपुरं प्रति । कियन्तं मार्गमुल्लङ्घय श्रान्तोऽवस्थानं चिन्तयति स्म-तदानीं पुनरपि स्वगुरुदत्तां बुद्धिं चतुर्थी स्मरति स्म, यत् तेन भणित- मासीत्-‘मार्ग विहाय कुत्रापि प्रच्छन्नत्वेन स्थीयते' इति ·बुद्धिचतुष्टयकथा विमृश्य पन्थानं मुक्त्वा तस्थौ, एकान्ते तत्र भुक्त्वा स्वेच्छया सुप्त्वाऽग्रे गच्छति स्म । यावत् कियान् मार्ग उल्लचितस्तावत् स्ववस्तुग्रन्थि भोजनस्थाने विस्मृतं सस्मार, ततः स हृतसर्वस्व इव तत्क्षणात् व्यावृत्त्य तस्मिन् स्थाने ययौ । अग्रे स ग्रन्थिस्त- थैवास्ति । केनाऽपि न जगृहे । सोऽपि तं लात्वा हृदि हृष्ट- श्चिन्तयति स्म, धन्यः स मे गुरुः। यद्यहमस्मिन्नेवाध्वनि जनायातयातसङ्कुले स्थितोऽभूवं तदा कथमेतस्य ग्रन्थेः प्राप्तिः स्यात् । परं यत् तदीया तुरीया बुद्धिर्मया कृता साऽपि मे चेत- श्चमत्कारकारिणी जाता । इति विमृशन् स्वनगरं प्राप, क्रमेण गृह प्रविवेश । स्वजनादयो मिलिताः सम्भापितं कलत्रं प्रच्छन्नम् । अन्यदा प्रच्छन्नभूतो अन्थिस्तस्यै स्वभार्यायै दर्शितः। तयाऽपि गृहीत्वाऽसौ गृहान्तमुक्तः । ततः स श्रेष्ठिपुत्रः स्वस्वजनसहितः कमपि वस्तुसमूह लात्वा नृपं भेटयति स्म । राजाऽपि तुष्टः सन् जगाद-भद्र ! कुत्रापि देशान्तरे भ्रमता त्वया किमप्याश्चर्य- कारि वस्तु लब्धं श्रुतं वेति । तदा श्रेष्ठिस्नुर्वदति स्म-राजन् ! सयाऽपूर्वाणि चिर्भटीवीजानि प्राप्तानि सन्ति, तेपामाश्चर्य महत् । तदा राज्ञा विस्मितेनामाणि-तदाश्चर्यकारणं कथम् ? स ग्राह- एतानि प्रातरुप्यन्ते तस्मिन्नेव दिने कर्कटीफलानि भुज्यन्ते चेति निगद्य स्थिते श्रेष्ठितनये मन्त्री तद्भार्यासक्तचित्तो वदति स्म-राजन् ! असत्यमेतत, अयमों न घटते । श्रेष्ठिपुत्रेण जगदे-स्वामिन् ! सत्यमेवास्ति, परीक्षा क्रियताम् । मन्त्रि- णाऽप्यमाणि-नरेश्वर ! यदि एतदुक्तं न भवति, तदा को दण्ड एतस्य ? । राज्ञोक्तम्-त्वमेव भण । ततो मन्त्रिणा मुदितमनसा पणश्चक्रे-यदि श्रेष्ठिपुत्रोक्तं न स्यात, तदाऽस्य गृहे यन् मया ?

·अन्तर्कथासु द्वाभ्यां हस्ताभ्यां गृह्यते तन्मदीयमेव । यदि मया हार्यते तदाऽनेनेति प्रतिज्ञा चक्रे । तदास दुरात्मा मन्त्री शीघ्रमेव श्रेष्ठि- गृहं गत्वा तस्य भार्यासकाशाद् बीजानि याचितानि, तयाऽपि मन्न्यासक्तचित्तया ग्रन्थितस्तानि निष्कास्य तस्मै दत्तानि तत्रान्यानि क्षिप्तानि । श्रेष्ठिस्नुरप्यज्ञाततद्भावः स्वगृहे आगतः । द्वितीयेऽह्नि कृतप्रतिज्ञौ द्वावपि नृपमन्दिरं गतौ। तत्र सभा- समक्षमज्ञाततद्भावेन श्रेष्ठिपुत्रेण बीजवपनं कृतम् । प्रहराणां द्वयं त्रयं गतम्, सर्वथाऽपि नाङ्कुरितानि । तदा भ्रष्टप्रतिज्ञः श्रेष्ठिसुतो विलक्षीभूतः, मन्त्री च हृष्टः । तदा स वणिक् गृहं गतः, स्वजनैस्त- द्गृहवृत्तान्तः सर्वोऽपि प्रतिपादितः, शिक्षा चेति दत्ता यत् त्वं राज्ञः पार्थात् मासमेकं याचस्व । तेनापि तथैव कृतम् । राज्ञोक्तम्- एवं भवतु । गते मासे तां प्रतिज्ञा स्वीकरिष्ये । ततः सोऽपि श्रेष्ठिसुतः तद्विप्रमुद्दिश्य चचाल । एकस्मिन् पुरे उपानही चर्मकाराय ददे, तदने कथितम्-यद् एतां सज्जीकुरु, त्वां मुदितं करिष्ये । तेन तत् कार्य कृतम् । स कियन्मात्रं द्रव्य ददाति स न लाति । अहं शतसहस्त्रेणापि मुदितो न भवामि । झगटकपतितेन श्रेष्ठिसुतेन व्यमर्शि-दुःखोपरि दुःखम् । परं मम आपद्धेदी स एव विप्र इति ध्यात्वा चर्मकृदने प्रत्यपादि-प्रत्या- गच्छन्नहं त्वां मुदितं करिष्ये इति वदन्नग्रतो गच्छति स्म । ततः एकः कश्चिद् द्यूतकारस्तमालपति स्म-भो वणिक् ! मदीयं वामनेत्रं समर्पय, मया त्वत्पितुर्ग्रहणके मुक्तमभूद् द्रम्म- पञ्चशती गृहीताऽऽसीत् तां गृहीत्वा मम नेत्रं देहि । श्रेष्ठिसुतो- ऽचिन्तयत्-अहो कष्टपरम्परा । अस्याः कथं छुटि क्ष ·१० बुद्धिचतुष्टयकथा प्रतीक्षस्व यावत् तं विप्रं मिलित्वाऽऽगच्छामि । इत्युत्तवा विग्रस्यान्तिके ययौ । तेनापि स्वागतप्रश्नः कृतः। आगमनकारणं निवेदय । श्रेष्ठिजा स्ववृत्तान्तं प्रतिपाद्य सार्थे कृत्वा चचाल । तदा कियदध्वनि द्यूतकृत् मिलितः, चक्षुर्याचते । विप्रेणोत्तरं ददे-छूतकार ! अस्य पितुहे ग्रहणानां सहस्राणि सन्ति, न ज्ञायते त्वचक्षुः कियत्प्रमाणम्, अतो निजं दक्षिणं नयनं दीयतां यथा तेनानुमानेन तोलयित्वाऽप्यते । इत्युक्ते सोऽवा- दीत-मेऽनेन लोचनेन सूतम् । चेदिदमपि दीयते तदाऽन्धत्वमेव सम्पद्यते इत्युक्त्वा स निवर्तितः । अग्रतो द्वावपि चलितौ। चर्मकृदपि मिलितः। तं प्रति वदति स्म-मां मुदितं कृत्वाऽग्रतो गन्तव्यं त्वया । इति भणति चर्मकारे विप्रो भणति तस्मिन् क्षणे चौरान मोक्तुं तलारक्षश्चतुष्पथे गच्छ- न्नस्ति । स तलारो विप्रेण पृष्टः-किमर्थं चौराणां मोचनम् ? } तेनोक्तम्-येन राज्ञो गृहे पुत्रो जातोऽस्ति । इति निशम्य तं प्रति विप्रेणोचे-भद्र ! चर्मकार! अद्य राज्ञः सानि पुत्रो जातोऽस्ति, अतस्त्वं मुदितो जातो न वेति? चेदित्थं वक्ति न, तदा तलारः कुट्टयति, पश्चात् तेनोक्तम्-मुदितोऽस्मि । तदा पादत्राणमर्पय । गृहीत्वा तत् तत्क्षणमेव क्षेमेण तौ स्वपुरं प्रति चलितो। विप्रेणापि सर्व तद्गृहवृत्तान्तमापृच्छय तद्दिनोपरि सर्व गृह द्विभूमिकं नवीनं कारितम् । ततः प्रातः सर्व वस्तु रत्नादि निष्कास्य तस्याङ्गणे मण्डितम् । साऽपि श्रेष्ठिवधर्मुदिता कृतस्नाना- लङ्कारा इतस्ततः परिभ्रमन्ती मन्त्र्यागमनं वाञ्छती विप्रेणोक्ता- ·अन्तर्कथासु ११ में भद्रे ! उपरितनभूमौ गच्छ, ततो दुकूलान्यानीय परिधेहि । इत्युक्त्वा गृहोपरि अध्यारोह्य निःश्रेणी पातिवा। सोऽपि मन्त्री पञ्चकुलसहितः सञ्जातहर्षस्तद्गृहमाजगाम । सर्वतः पश्यति । सा वधुः खुङ्कारेणात्मानं ज्ञापयति स्म । तामुपरि दृष्ट्वा मन्त्रिणा सर्व मुक्त्वा तां गृहीतुकामेन निःश्रेणी गृहीता। तां निःश्रेणी स्थापयित्वा यावदारोहति तावता विप्रेण निषेधितः, प्रतिपन्नमेव स्मर । एतामेव निःश्रेणी लात्वा याहि, यतस्त्वया एषैव गृहीता द्वाभ्यां निजहस्ताभ्याम् । अतः पञ्चकु- लैनिर्भत्सितो मन्त्री कृष्णं मुखं लात्वा भूपसमीपं गच्छति स्म । विप्रो राजानमुवाच-राजन् ! अयं मन्त्री अस्य भार्यया सहासक्तोऽस्ति, तेनास्य भार्यासमीपाद् अनेन तद्वीजानि सत्यानि गृहीतानि । राज्ञा इदं स्वरूपं ज्ञात्वा मन्त्रिणं ताडयित्वा तवीजान्यानाय्य प्रत्ययश्चके । प्रातरुतानि सन्ध्यायां फलानि निष्पन्नानि भुक्तानि च । राज्ञेति प्रत्ययं ज्ञात्वा मन्त्रिणा पार्थात् सर्वस्वं गृहीत्वा स्वदेशानिष्कासितः । स श्रेष्ठिसूनुर्नरे- श्वरेण सर्वमन्त्रिषु मान्यतया मुख्यो मन्त्री चक्रे । क्रमेण्ट, चतुर्विध धर्ममाराध्य सुखभाक समजनि ॥

·३ कमलश्रेष्ठिकथा (पृ० २४, श्लो० ८४ ) --Booct-- नियमनिर्वाहवतां निर्वाणशर्माणि मुलमानि । यतः- "नाणं नियमग्गाहणं, नयकारो नयराई अनिहाय । पंचनयभूसियाणं न दुल्लहा सगाई हो ॥१॥" १ - अपि च- "अल्पीयानपि नियमः मुखाय सम्यक् प्रपालितो भवति । घटकहल्लयवलोकनरूपः कमलामिवस्येव ॥ २॥" तथाहि-'श्रीपुरे नगरे श्रीपतिष्टिनः सुन्दरीजातः कमला. भिधानः मुतः। सम्परत्वमृलद्वादशवतवता पित्रा प्रतियोधितोऽपि पुत्रो मक्षिका चन्दनमिव धर्म नैच्छन् । एकदा हितेन पित्रा तत्रा- गतानां शीलन्धराचार्याणामभ्यणे सनीतः। असत्सम्मुखमेवा- वलोकनीयमित्यभिधाय धर्मोपदेशदानानन्तरं 'किमप्यवगतम् ? इति गुरुमिः पृष्टः स प्राइ-अशेचरशतवारं जल्पता भवतां कण्ठ- मणिरचलत् , किश्चीत्सुक्येन स बहुः चलितस्तदहं तु न ज्ञात- वान् । इति गुरूणां हास्यं कुर्वन् पित्राऽयमयोग्य इत्युपेक्षितः। । 1 १ धीहेमविजयगनिपिरचिसे फवारणारे तरोऽटमे ८३समा कयेयं मुदिताऽस्ति, किन्तु प्रत्यन्तरापारण, न तदापारेण दीयतेऽत्री २छाया- शानं नियममहणं नमस्कारो नयमिक्ष निष्टा च । पधनकारभूपितानां न दुर्सभा सदाति यति ॥

·.
अन्तर्कथासु
१३
अन्यदा पुनरपि पित्रा तत्रागतानां श्रीगुणसागरगुरूणां
समीपे स नीतः, श्रुतपूर्वोदन्तैर्गुरुभिरधस्तादेवावलोकनीयमित्य-
भिधाय धर्मकथाप्रान्ते तथैवोदीरितः सोऽवोचत्-इतो विवराद-
ष्टोत्तरशतं कीटिकाभिनिर्गतमिति हास्यपरः सोऽन्यश्राद्धैर्हक्कितः।
अन्यदा च तत्रागताः ज्ञानसागरसूरयः पूर्ववृत्तान्तमाकर्ण्य
तत्प्रतिबोधाय तमाकारयामासुः। पुरस्तस्थुषि तस्मिन् धर्म
कथयद्भिर्गुरुभिः पृष्टः सः- हे कमल ! वेत्सि कामभूपस्य
सैन्यम् ? नेति तेनोक्ते गुरुभिरूचे-
"परिजनपदे भृङ्गश्रेणी पिकाः पटुबन्दिनो
हिमकरसितच्छत्रं मत्तद्विषो मलयानिलः।
कृशतनुधनुर्वल्ली लीलाकटाक्षशरावली
मनसिजमहावीरस्योचैर्जयन्ति जगज्जितः ॥३॥"
इति श्रुत्वा पण्डिता अमी गुरवः इति ध्यायन् स गृहं ययौ।
अथ द्वितीयेऽहनि पुनरप्यनाकारित एव तस्मिन्नागते तथैव
गुरुभिरूचे हे कमल ! स्त्रीणां भेदान् जानासि ? नेति तेनोक्ते
तैरूचे-
" पद्मिनी तदनु चित्रिणी ततः
शतिनी तदनु हस्तिनी तथा।
उत्तमा प्रथमभाषिता ततो
हीयते युवतिरुत्तरोत्तरम् ॥ ४॥
कमलमुकुलमृद्वी फुल्लराजीवगन्धिः
सुरतपयसि रम्या सौरभं दिव्यमङ्गे ।
चकितमृगगाभे प्रान्तरक्ते च नेत्रे
स्तनयुगलमनयं श्रीफलश्रीविडम्बि ॥ ५॥

·r , . । 7 . 15 : f: Hi::"::::{ : }} 1 " गा। A P । - Ta 7: मिनी' यान" । afirmपो :-- - Iraniandirl गमला: ना. नामाभिधा ।।८।। मानना मानिनोनिमाना। मणिपालना ग्मपनि मागेनिमितिनी विना ॥९॥" निनिरिणीयम् । एवं नतु दिने अतिनीलग्ना- "तनुलगुरपि म्याद दागदेशानिया सम्णएमयामःकाक्षिणी कोपनीला ।

·अन्तर्कथासु १५ अनिभृतसिरमङ्गं दीर्घनिम्न वहन्ती स्मरगृहमतिलोम क्षारगन्धिः स्मराम्बुः ॥ १० ॥ सृजति बहुनखाई संप्रयोगे लघीयः स्मरसलिलपत्का किश्चिदुत्कम्प्रगात्रा। न लघु न च बहु स्यात् प्रायशः पित्तला स्यात् पिशुनमलिनचित्रा 'शहिनी' राजते मोः ॥११॥" इति शशिनीस्वरूपम् । एवं पञ्चमे दिवसे हस्तिनीस्वरूपम्- "अललितगतिरुच्चैः स्थूलपादाङ्गुली वहति चरणयुग्मं कन्धरा हस्वपीना । कथितकचकलापा क्रूरचेष्टातिगात्रा द्विरदमदविगन्धिः स्वाङ्गकेऽनङ्गके च ॥ १२ ।। द्विगुणकटुकपायनायभुग्वीतलज्जा चलदतिविपुलोष्ठी दुःखसाध्या प्रयोगे। बहुरपि च विलक्षात्यन्तमन्तर्विशालं वहति जघनरन्ध्र 'हस्तिनी' गद्गदोक्तिः ॥ १३ ॥" इति हस्तिनीस्वरूपम् । एवमाकर्णयन् स शास्त्रज्ञा अमी सूरय इति मन्यमानोऽनिशं गृहं ययौ। एवं पष्ठेऽहनि कासु तिथिप्वेताः पमिन्यादयः सेविताः प्रीतिमत्यो भवन्तीति गुरुभिः पृष्टो न जानामीलिप साह ।

·१६ कमलश्रेष्ठिकथा अथ सूरयोऽभ्यधुः "नयनर युग ४ शर ५ ६ अध्न १२ दिग् १० नाग८ सङ्ख्या- स्तिथय इह रते स्युः प्रीतये चित्रिणीनाम् । ग्रह९तिथि१५ भुवना१४ख्या द्वीपयुक्ताः करिण्या- स्तदितर१-३-११-१३तिथयः स्युः शसिनीनां चतस्रः॥१४॥" एतासामेप वश्यविधिः “मोर्वाकन्दरसेन जातिफलकं कुर्याद् वशं चित्रिणीं पक्षौ माक्षिकसंयुतौ च करिणीं पासायतभ्रामरौ । शसिन्यामसकृच गन्धतगरं मालान्वितं श्रीफलं ताम्बूलेन सह प्रदत्तमचिरान्मन्त्रैरमीभिः क्रमात् १५॥ मन्त्राः स्युर्यथा-ॐ पच पच विहगविहंग कामदेवाय स्वाहा। अनेन मन्त्रेण चित्रिणी। ॐ धिरि धिरि वश्यं कुरु कुरु स्वाहा । अनेन मन्त्रेण हस्तिनी। ॐ हर हर पच पच काम- देवाय स्वाहा । अनेन मन्त्रेण शदिनी । हे कमल! स्त्रीणामङ्गेषु स्मरावस्थितिं शृणु- "अङ्गुष्ठे पदगुल्फजानुजयने नाभौ च वक्षःस्तन- द्वन्द्वे कण्ठकपोलदन्तवसने नेत्रेऽलके मूर्धनि । शुक्लाशुक्ल विभागतो मृगिदृशामङ्गेष्वनङ्गस्थिति- माधो गमनेन वामपदगा पक्षद्वये लक्षयेत् ॥१६॥" स्मरस्थाने मर्दिता मृगीलोचनाः सद्यो वश्याः स्युः। हे कमल! वयोविभागतो बालादिस्त्रीणां वश्यविधिरयमेव- ""बाला' ताम्बूलमालाफलसरसरसाहारसन्मानहाय मुग्धा'ऽलङ्कारहारप्रमुखवितरणे रज्यते यौवनस्था। १ हस्तिन्याः। - ·अन्तर्कथासु १७ सद्भावा रम्यगाढोद्भवरतसुखिता 'मध्यमा' त्वेनलक्ष्या मृद्वालापैः प्रहृष्टा भवति गतवया गौरवेणाऽतिदूरम् १७॥ हे कमल! रक्तविरक्तस्त्रीलक्षणं शृणु- "स्त्री कान्तं वीक्ष्य नाभिं प्रकटयति मुहुविक्षिपन्ती कटाक्षान् दोर्मुलं दर्शयन्ती रचयति कुसुमापीडमुत्क्षिप्य पाणिम् । रोमाञ्चस्वेदजृम्भाः श्रयति कुचतटस्रंसि वस्त्रं विधत्ते सोत्कण्ठं वक्ति नीवि शिथिलयति दशत्योष्ठमङ्गै भनक्ति१८ नीचैः पश्यति नाभिनन्दति मुहुर्मित्रैः प्रतीकस्थिता योगे सीदति हृष्यतीह विरहे यात्याननं चुम्बिता। नास्मादिच्छति मानमीय॑ति रते प्रत्युत्तरं नाश्रयेत् स्पर्शादुद्विजते स्वपित्युपगते शय्यां विरक्ता सती ॥१९॥ आकारैः कतिचिद् गिरा कुटिलया काश्चित कियत्यः स्मितैः स्वैरिण्यः प्रथयन्ति मन्मथशरव्यापारवश्यं मनः । कासाञ्चित् पुनरङ्गकेषु मसृणच्छायेषु गर्भस्थितो भावः काचघटीपु पुष्करमिव प्रव्यक्त(त्यक्ष)मुत्प्रेक्ष्यते॥२०" एवमनिशं शृङ्गारसुन्दराणि गुरुवचांसि शृण्वन् कमलो गुरौ रागवानासीत् । मयि भक्तिभागयमिति मत्वा गुरवोऽपि प्रथम शृङ्गाररसमभिधाय वैराग्यमभ्यधुः । यतः- "शृङ्गाराङ्गेन यदि नादेपूद्दीपयन्ति विवुधजनाः । शान्तरसरसवतीयं कथय कथं थाकमायाति १ ॥ २१॥" वैराग्यं यथा- "भवारण्यभ्राम्यत्तनुगृहमिदं छिद्रबहुलं बली कालश्चोरो नियतमसिता मोहरजनी। - २ ·१८ कमलश्रेष्टिकया गृहीत्वा ध्यानानि विरतिफलकं शीलकरचं समाधानं कृत्वा स्थिरतरदृशो जाग्रत जनाः ॥२२॥" (एवं कदाचिदर्थकथया, कदाचिदिन्द्रजालविनोदेन, कदा- चित् प्रहेलिकाभिर्मासोऽत्यगात् ।) अन्यदा ततश्चलनावसरेऽनुयातः स गुरुभिरूचे हे कमल! किश्चित् प्रत्याख्यानं कुरु, हास्यसेविना तेनोवे-- "मर्तव्यं वत नेच्छया च वितथं वर्षे द्विपक्षी विना वक्ष्ये नाक्षतनालिफेरवदनक्षेपो न कार्यों मया । पक्कान्नेषु कवेल्लुकानि मिहिरस्नुह्यादिदुग्धानि च दुग्धेषु च्छगणं गणीन्द्र ! हरितेष्वाहारणीयं न मे ॥२३॥" अस्माभिरपि सह हास्यमिति भणितः सोऽभाणी- "गुरुणाऽपि समं हास्य, कर्तव्यं कुटिलं विना । परिहासविहीनस्य, जन्तोर्जन्म निरर्थकम् ।। २४॥" पुनर्गुरुणा भणितः सोऽवोचत्-मद्गृहपुरो वसतः सीमा- हस्य कुम्भकारस्य टल्लिकामवलोक्य भोक्ष्ये इति प्रत्याख्यानम- ङ्गीकुर्वन्नस्मि इति तेनोक्ते लामालाभज्ञा गुरवः ‘एवं भूयाद्' इत्यमिधायाऽन्यत्र विहरन्ति स्म । सोऽपि प्रतिदिनं गृहमागच्छन् पुरःस्थितस्य तस्य टल्लिकां. प्रयासं विना विलोक्य भुञ्जानस्तं नियममपालयत् । एकदा स कुलालो मृत्तिकामादातुं खानौ गतः, तदा गृह- मागच्छता तेन तस्य टल्लिकामविलोक्यैव भोक्तुमुपाविशता स्मृत- निजनियमेन माताऽभाणि-हे मातः ! मयाऽद्य टल्लिका विलो- किता नास्ति, तेनैतत् कृत्यं कृत्वा भोक्ष्ये । इत्यभिधाय कुलालस्य ·अन्तर्कथासु च शुद्धि विधाय स तस्यां खानौ ययौ । तदा च स कुलालस्तत्र स्वर्णमाणिक्यभृतामेकां कटाहिका लब्ध्वा इतस्ततो गोपयन्नभूव । सोऽपि तस्य टल्लिकामेव दुरतोऽवलोक्य दृष्टा दृष्टेति च भणन् वलमानस्तेनामाणि-रे भद्र ! समागच्छ, अर्ध तब अर्ध मम इति तद्वचनमाकर्ण्य वलितः, स तदर्धभागेन बहुस्वर्गमणिधनं लात्वा गृहं गतः। अहो धन्यं जिनशासनं यत्रेदं स्तोकमपि प्रत्याख्यानं बहुफलदं जातमिति चिन्तयन् सोऽन्यदा तत्रागतानां तेपामेव गुरूणामभ्यणे श्रावकोऽभूत् । क्रमेण निरतिचारं श्रावकधर्ममा- राध्य स द्वादशे कल्पे सुरः समजनि ॥

·2 कथानकम् (पृ० २६, श्लो० ८९) "केनापि साध मेधावी, विरोधं विदधीत न । यतः शुकशाकुन्तेन, यथा वेश्या विडम्बिता ॥ १॥" 'रत्न'पुरे पग्मरमारमणीयो रत्नसाराभिधः श्रेष्ठी । तस्य केदारकमनुः पठितविद्यो व्यवसायाव्यवसायी कनपाणिग्रहणो विचरति मुखम् । तस्य च श्रेष्ठिनः पुगणस्मृतिकथाख्यानाख्या- यिकाविचक्षणः कलाकलापो नाम शुकः । कियत्कालेन रुजा” मुमूर्षुः स श्रेष्ठी मुतं साखसमुक्तवान्- वत्स! वयं मरणाभिमुखाः, त्वं तु नवर्यावनः, यौवने च विषय- विषमविपघूर्णमानदृष्टयो न किञ्चित् पश्यन्ति नगः । सद्गुरूप- देशामृतसेसिच्यमानात्मानस्तु पुरुषा न बाब(बाध्य ?)न्ते तेन विषेण । ततः सङ्ग्रहाण सदुपदेशामृतम्। स चायं सदुपदेशः- 'अज्ञातेषु न विश्वसनीयम्, नारीषु मन्त्रो न प्रकटनीयः, मूला- नुपालनेन धनं व्ययनीयम् , विरोधः प्रोन्मूलनीयः, महाजनो रजनीयः, गुरवो न खेदनीयाः, आवश्यक कर्मणि न प्रमादः करणीयः, सूक्तमुक्तं रिपोरपि न दूपणीयम्, कस्यापि न च्छेदनीया कथा, चाटुकारेषु न प्रत्ययनीयम्, वेश्याः पराग- नाश्च वाः, धनं भार्यापुत्राधीनं न विधानीयम्, कटेऽपि पुरुष- व्रतं न त्यजनीयम् , अदानतपस्क दिनं नातिवाहनीयम्' इत्यादि । केदारकोऽपि तथा' इति प्रतिपेदे । श्रेष्ठिना शुका समीपमानीय प्रोक्तः-शुक! त्वयाऽयं मत्पुत्रः कुन्यापारे प्रवर्त- १ विनोदकथासङ्ग्रहे ५८ तमी कथा, इयं तदाधारेण दीयतेऽत्र ।

·अन्तर्कथासु २१ ? मानो निषेध्यः। पुत्रं पुनः प्रोवाच-वयाऽप्यस्य शुकस्य वाक्य- मनास्थया न श्रव्यम्, किन्तु तत्चधिया। पुत्रोऽपि तथाऽऽदद्रे । मृतः श्रेष्ठी । गतानि वर्षाणि द्वित्राणि । अथ केदारो नगरान्तश्चरन् कामपताकाख्यां प्रौढवेश्यां दृष्ट्वा तदासक्तो जातः । तत्रैव तिष्ठति प्रायः । यदा तु गृहमेति तदा शुक उपालभते त्वं क स्थित इयत्कालस् १ मा स्म विस्मार्षी- स्तानि पितुाहतानि । केदारकस्तूष्णीमास्ते । लब्धे च प्रसरे वेश्यायाः किङ्करी केदारस्य गृहमेति । वसु-कनकादि याचते, स्वैरं लभते । शुकस्तु तस्याः शृण्वत्या एव लालपीति—अहो श्रेष्ठिन् ! कथं गृहं मोपयसि ? धिक् त्वाम् इत्यादि । किङ्कर्यपि स्वामिन्यै व्यपप्रथत् । तत्र मन्त्रो जातः-शुकोऽयमानीय हन्य- ताम्, य एवमस्माभिर्भक्ष्यं श्रेष्ठिनं तथा तथा रिरक्षिपति । एकदा श्रेष्ठिनि गृहस्थे भुञ्जाने शुकेऽपि दाडिमीफलशर्करादि- लवशालिकणास्वादव्यग्रे वेश्याकर्मकरी समेत्य यत्तत्कार्य प्रोच्य 'अहो कीदृक् शुको रमणीयः ?' इति स्तुतिमिषं कृत्वा हस्ते गृहीत्वा गतैव स्वामिन्यग्रे तं मुमोच। सापि तमाह-रे निर्दय ! श्रेष्ठिना क्रियमाणामस्मवृद्धि छिनत्सि, तस्मादनुभव चापल्यस्यास्य फलमिति गदित्वा पक्षावुदच्छिनत् । कृतो मांस- पिण्डप्रायः । यावल्लोहं तीक्ष्णमादाय किल तं छेत्स्यति, लोहं च गृहीतुं गता तावदसौ शनैः शनैः कृतरिक्षणो रसवतीसदनै- कदेशस्थाऽन्नत्यागस्थानं सरसं प्राप्तः । वेश्यया तु लोहमादाया- ऽऽजग्मुष्या शुको न दृष्टः, उनीतं यथा शकुनिकया सरसमांस- लोभेन गृहीतः, किं तेन ?' इति गवेषणनिरभियोगा तस्थौ ।

·२२ খান, " शुकेन्द्रोऽपि तस्यास्तत्परिवारस्य च दृष्टिं पन्हिग्न ध्वान्ते धान्यकणानुपजीवंस्तदंसे च वमन क्रमादहनपक्ष: मंवृत्तः पुष्टाद्गः पूर्ववत् । ततस्तारग्वरनिर्यातनार्थी निशि उट्टीय तत्र गोविन्दभवने प्रातः, यत्र मा गणिका भवतमना नित्यं नित्य- मेति । प्रभूनपुप्पपूजितस्य हरेरकदेशे पुष्पपिहितस्तस्यौ । सार्धग्रहरमात्र गतेऽहनि समागता सा गणिका, ननाम च महाभक्त्या हरिम् । अत्रान्तरे कालजः शुकः प्रोल्ललाप प्रोड- स्वरम् - भद्रे ! तब भक्त्या तुष्टोऽस्मि विष्णुरदम्, त्वां वैकुण्ठभवनं नाम प्रसिद्ध स्वभवनं विमानेन नेप्यामि, मात्र भ्रान्ति कापीः । एवं शुकोक्तमपि शुकादर्शनात् सा मुकुन्द- गदितमिति प्रतीयाय । ततः सखातपुलका प्राह-भगवन् ! मह- त्प्रसादो मव्ययम्, किमन्यद् गवेप्यते ? कथय कदा तत्र नेष्यसि ? किं चाहं दानपुण्यादिकं करोमि ? इन्युक्ते पुनः पाह- मद्रे ! आसनायामस्यामेव दशम्यां सर्वस्वं दचा, गृहं च पात्रशः कृत्वा परिचारमपि विसृज्य मुण्डितमुण्डा कजल- करम्बितमुखी दण्डिखण्डितनिवसना सपौरजनपदा मद्गृहागग- मापतेः मध्याहे । शुक एकः समीपस्थ रसालमासढो दर्मिप्यते तेनाभिज्ञानेन श्रद्धातव्यं यथा किङ्किणीरणरणायमानं सकृष्णं विमानमप्येष्यति इति । एवमुक्ते प्रत्येति स्म सा । गच्छति स्म सदनम्, चकार सर्वं तदुपदिष्टम् । धृतलोभिष्ठो बाध्यते । आगता सा दशमी। कता सा सामग्री । मेलितो महाजनः । आगता पूर्वोक्तसमाचरणपरा पण्यस्त्री । प्रमृता देशेऽपि वार्ता । यावत् संववृते द्विप्रहरी । अत्रान्तरे समागतः स शुको माकन्दशाखायाम् । ददर्श च तं लोकः, उवाच च-लिङ्गदर्श-

·अन्तर्कथासु
२३
नाल्लिङ्गयनुमीयते । यावदतिक्रान्ता त्रिप्रहरी । न चायाति
विमानम् । उत्पश्यो लोकः सा च । एवं सति शुकः समेत्य
बभाण-रे राक्षसि ! क कृष्णः१ क विमानम् ? क चास्यास्तवे-
दृशी पात्रता ? केवलमेतद्धि-
"कृतं प्रतिकृतं कुर्याद्, हिंसिते प्रतिहिंसनम् ।
त्वया लुश्चापितौ पक्षौ, मया मुण्डापितं शिरः॥१॥"
लोकैः पृष्टम्-किमेतत् १ शुकेनोक्ता सा कथा प्रपश्चय । जहास
लोकः । सा तु मम्लौ । गताः सर्वे स्वस्थानम् ।।

·५ दंम्भिकुलानन्दकथा ( पृ० ५७ सो० १७२ ) 'देव'पुरे कुलानन्दः श्रेष्ठी, मदनकलिका पत्नी, पुत्रो नास्ति। अतस्तन्नगरकृताधिष्टानायाः समभावाया देव्याश्यामु- ण्डायाः कृतमुपयाचितं श्रेष्ठिन्या-यदि में त्वत्प्रसादान पुत्रो भावी तदा लक्षत्रयमयीं पूजां करिष्यामि इति । जातः क्रमेण पुत्रः। भर्ने कथिनं तद्पयाचितम् । तेनापि 'युक्तम् ' इति भणता लक्षेण लक्षण निप्पन्नं पुष्पवयं हमें सरत्न घटितम् । सपरिजनेन गत्वा पूजापूर्व तत् पुप्पत्रयं देव्या भाले भुजयोच किल पूजार्य न्यस्तम् । श्रेष्टिना स्वस्य पत्न्याः शिशोध शेपापदं गृहीतम् । यथास्थानं च जग्मे गठमालिमालिना । देवी विलक्षा सती सहियडनाम्नो मित्रदेवस्याप्रे मनोदुःख निवेदयितुं गता, न्यवेदयच यथा--देव ! कुलानन्दवणिजाऽह- मेवं पुप्पाणामर्पणेन युक्तिपूर्वकं ग्रहणेन च वञ्चिता, किं करोमि ? इति । सहियडोऽपि सदुःखं जगौ। त्वं सुखं समर्थ छुटिताऽसि, शृणु, यथाऽहमनेन कदर्थितोऽस्मि । पूर्वमस्य वाहनमन्तर्वार्षि प्रवासितं गतम् । कापि नामाऽपि न श्रूयते । ततोऽसौ मामेत्य 'महिपं ते दास्यामि, यदि वाहनं मे समागम्यात्' इति प्रत्य- पादि । आनीतं च तत् मया खशक्त्या । आययुर्वार्धापनिकाः उत्सवोऽस्य गृहे । यावत् प्राप्त क्षेमेण वहित्रम् । विक्रीतं वस्तु, लाभोऽप्यमेयः । मया याचितोऽसौ स्वप्ने । सोऽपि तरुणमहिष- विनोदकथालमहे २५मा कथा मुद्रिता । तदाधारेग दीयतेऽत्र ।

·अन्तर्कथासु २५ मानीय तद्गलरज्जु मम गले बबन्ध । वादित्राणि भेरी-भुङ्गल- मृदङ्गादीनि युगपत् वादयामास । त्रस्तो महिपः, चिरमरण्य- वास्तव्यपरत्वात् । मां स्वेन सह रज्जुना घर्षणाचकर्ष यमवाहनः । ममाङ्गे चन्द्रिका जाता ताः किलाद्यापि न शान्तिमायान्ति । निःशूके च नाहमपि प्रभवामि । तस्मात् त्वं मा स्म रुदः, महद् भाग्यं ते। नाद्यापि किमपि विनष्टम् । याहि स्वगृहम् । किं नाश्रीषीः १- 'कोऽर्थान प्राप्य न गर्वितो? विषयिणः कस्यापदोऽस्तं गताः? स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः? को नाम राज्ञां प्रियः। कः कालस्य न गोचरान्तरगतः १ कोऽर्थी गतो गौरवं ? को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यातः पुमान् ? १॥" इत्यादि । गता देवी।

·: ख-परिशिष्टम् । प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां वर्णानुक्रमणी लोकाङ्क: पृष्टाङ्कः पद्यप्रतीकम् अ (१९) १ अकर्तव्यं न कर्तव्यं २ अग्निरापः नियो मूर्खाः ३ अङ्गं गल्तिं पलितं मुण्डं ४ अतिजातोऽधिकस्तातात् ५ अन्त्रैश्च वेष्टयेद् यस्तु ६ अद्यापि नोझति हरः किल कारकूट ७ अद्धो पण्डा तप किया ( गू०) ८ अन्नातर्विपुःपीडा ९ अन्नं शाकं गृहे नास्ति १० अन्नेहिं कयवराहे (प्रा०) ११ अपुत्रस्य गृहं शून्य १२ अभयं सुपत्तदाणं (प्रा० ) १३ अभुक्त्वा न विशेद् ग्राम १४ अरि मन ! अप्पउ खंच कार (गू० ) १५ अवरं सव्वं पि दुहं (प्रा० ) १६ अवसरि जाणी उचिय करी (गू०) १७ अवश्यम्भाविभावानां १८ अविमृश्य कृतं कार्य १९ अशोकनगरे राज्य म १२२ ३८ २०८ ६७ २२१ ७३ २८३ ९५ १४६ ४६ १८३ ६० ६८ १९ २०६ ६६ ९२ २७ १२१ ३७ ११७ ३६ २८१ ९४ १३ ६९ १९ ११६ ३५ २५ ३० ८ २८ २८८ ७६ ७ ·प्रियकरनृपकधान्तर्गतपद्याना २७ स्लोकादः पृष्ठाङ्कः ७० ८४ पचप्रतीकम् आ (६) २० आगलि जातां कोट (गू० ) २१ आगत्य सुरसान्निध्यात् २२ आडम्बराणि पूज्यन्ते २३ आरतः परतो वार्ता २४ आरोग्यं प्रथम द्वितीयकमिदं २५ आसने शयने याने इ (२) २६ इत्यं प्रियङ्करनृपस्य कथां निशम्य २७ इय जिणसुरिहि आणंदपरिहि (प्रा०) २१७ २५४ ५२ ७२ २६४ १४७ १४ २० ८७ २८६ २६२ ९५ ८६ ur २८ ईश्वरेण स्मरो दग्धो ७४ २१. उ(१५) २९ *उच्चैः कल्याणवाही करजितवसुधः १ ९२ ३० उदयति यदि भानुः ३१ ८ ३१ उदयो१चपदोरपाया३. ૨ ३२ उद्यमः प्राणिनां प्रायः १६६ ५३ ३३ उपसर्गहरस्तवनं यञ्चिते १९१ ६२ ३४ उपसर्गहरस्तवनं वनेऽपि १९५ ६३ ३५ उपसर्गहरस्तोक० २८८ ९५. ३६ उपसर्गहरस्तोत्र-गुणनात् कार्यसिद्धयः । २३० ७६ ३७ उपसर्गहरस्तोत्र-मष्टोत्तरशतं सदा। * एतचिहाकिते पद्यप्रतीके श्लोकाङ्कस्थाने टिप्पण्यको ज्ञेयः । ८ २ ·. २८ वर्णानुक्रमणी श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्क: ५ my ११३ ३४ २८५ ९५ ३ २ १२ २५३ ८४ ३ पद्यप्रतीकम् ३८ उपसर्गहरस्तोत्रे ३९ उपसर्गहरस्तोत्रं कृतं श्रीभद्रबाहुना । ४० उपसर्गहरस्तोत्रं ध्यातव्यं भाविना त्वया । ४१ उपसर्गहरस्तोत्रं ये ध्यायन्ति दिवानिशम् ४२ उपसर्गाः क्षयं यान्ति ४३ उवसग्गहरं थोत्तं (प्रा०) ऋ (१) ४४ ऋद्धि दर्शयितुं स्त्रीयां ए (१२) ४५ एकया गाथयाऽप्यस्य ४६ एक पुरुष कोडिहि (गू०) ४७ एकेनापि सुपुत्रेण ४८ एतत्स्तोत्रप्रभावो हि ४९ ए वालक ए नगर्नु ( गू० ) ५० ए वालक चिरं जीवसइ (गू०) ५१ एयं तं च तडागं (प्रा० ५२ एला तिक्तोष्णलबी स्यात् ५३ एवं धम्मस्स विणओ (प्रा०) '५४ ए संसार असारडो (गू०) ५५ एसो मंगलनिलओ ५६ एह्यागच्छ समाविशासनमिदं १५ २४३ ७९ ११५ ३५ ४ ५३ १४ ५५ १५ २०२ ६५ १३४ ४१ १०५ ३१ २०५ ६५ १३८ ४३ १६० ५१ ओ (१) ५७ ॐकारमध्यगतहीपरिवेष्टिताझं २ २ ·प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां २९ श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्कः २ पद्यप्रतीकम् क (१८) ५८ कन्यासीधुमहीशमित्र० ५९ कप्पड पगि पगि लहइं ( गू० ) ६० करचुलुअपाणिएण वि (प्रा०) ६१ कलत्रद्वितये स्नेह० ६२ कल्लोलचपला लक्ष्मीः ६३ कल्याणपादपवनं ६४ *काके शौचं द्यूतकारेषु सत्यं ६५ किं किं न कयं को को (प्रा० ) ६६ कुग्रामवासः कुनरेन्द्रसेवा ६७ कुराज्यराज्येन कुतः प्रजासुखं ६८ कूटसाक्षी परद्रोही ६९ कृतकर्मक्षयो नास्ति ७० कृतना ये च विश्वास० ७१ कृते प्रतिकृति कुर्यात् ७२ कृतघ्ना बहवस्तुच्छाः ७३ कोपं स्वामिनि मा कृथाः प्रियतमे ७४ क्षामत्वलक्ष्मलक्ष्येण ७५ क्षेत्रं रक्षति चञ्चा ख (१) ७६ खरोष्ट्रयोर्हि यानेन ग (७) ७७ गउरव कीजइ अलवडि (गू०) १४५ ४५ १३० ८८ २५ १७९ ५८ ९९ ३१ १९४ ६३ ६७ १६९ ५५ ४० १० २२४ ७४ १८० ५८ ७६ २१ १७७ ५८ ८९ २६ ९१ २६ २७८ ९३ १९० ६२ १६८ ५४ २०७ w १८ ·वर्णानुक्रमणी १ श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्क १३ ४९ ४८ १३ १८१ ५९ २७५ ९२ ३८ १० १८ ४ १५५ ४९ २१६ ६९ २१२ ६८ पद्यप्रतीकम् ७८ गच्छनां च यदा श्वानः ७९ गच्छतां च यदा श्वानः ८० गच्छतां च यदि श्वा स्यात् ८१ गुरुआ न गणति गुणे (प्रा० ) ८२ ग्रामाः पञ्च हयाः पञ्च ८३ ग्रामे वासो दरिद्रत्वं च (४) ८४ चित्तानुवर्तिनी भार्या ८५ चिंता दहइ सरीरं (प्रा०) ८६ चौरः चोरार्पको मन्त्री ८७ चौर्यपापद्रुमस्थेह छ (२) ८८ छीए वत्थविलग्गे (प्रा० ) ८९ छेहइ दीठइ छेह (गू०) ज (२४) ९० जं चिय विहिणा लिहियं (प्रा० ) ९१ जइ देसि देव ! तुह्रो (प्रा०) ९२ जइ मंडलेण भसियं (प्रा० ) ९३ जडानां सङ्गतिर्यत्र ९४ जय जय पार्थ! जिनेश्वर ! ९५ जय पास जिणेसर ! जगह ० (प्रा०) ९६ जरा जाव न पीडेइ (प्रा०) ९७ जलदो भास्करो वृक्षो ४६ १२ ९० २६ १५६ १९ १८७ ६१ १४२ १४ १९७ ६३ २५८ ८५ १११ ३३ १६२ ५२ ·प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां ३१ २ ४ पद्यप्रतीकम् ९८ जलेऽनले नगे मार्गे ९९ जाई विजा एवं (प्रा० ) १०० जा जा वच्चइ रयणी (प्रा० ) १०१ जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु० १०२ जिणभुवणे जिणबिंबे (प्रा०) १०३ जिणवर देव आराहिइ (गू०) १०४ जिणसासणस्स सारो (प्रा० ) १०५ जिणि दिन वित्त न ( गू० ) १०६ जिनप्रणामो जिननाथपूजा १०७ जिनभक्तः सदा भूयाः १०८ जिह्वाग्रे वसति विद्या १०९ जीभई साचु बोलिजे (गू० ) ११० जीवहिंसाकृतो येऽत्र १११ जीवितं मरणं नृणां ११२ जो पव्वयं सिरिसा भित्तुमिच्छे (प्रा० ) ११३ ज्वरेऽपि लङ्घनं नैव (१) ११४ ठाणडियस्स पढमं (प्रा० ) त (१२) ११५ तं नत्थि घरं तं नत्थि (प्रा० ) ११६ तत्र वर्मनि वर्ततां शिवं ११७ तस्य मानवराजस्य ११८ ताई तेली तेरमउ (गू०) ११९ तुह सवि कहे सरखं नयणे (गू०) श्लोकाङ्कः पृष्ठाकर १० ६७ १९ ११४ ३४ २०४ ६५ २७० २८० १३७ ४३ ४३ ११ २४५ २२६ ७५ १८६ ६० २७९ ९३ १७४ ५८ १२५ ३९ १९३ १३२ २४ wr २०९ १७० ६७ ५६ m २३ २६३ ८६ ·३२ वर्णानुक्रमणी ७७ लोकाङ्क: पृष्ठाङ्कः १८४ ६० २३५ १३६ ४२ ९६ १७२ ५७ १३३ ४१ ६४ १८ १३१ ४१ पद्यप्रतीकम् १२० तृणोपरि कुठारः किं १२१ तृतीयके पुनर्मासे १२२ ते पुत्रा ये पितुर्भक्ताः १२३ तैला रक्षेजलाद् रक्षेद् १२४ त्रिदशा अपि वञ्च्यन्ते १२५ त्रिदोपशमनं हृद्यं १२६ त्वमगस्तिरहं रामो थ (१) १२७ थोवेण वि सप्पुरिसा (प्रा०) द (१४) १२८ दाने तपसि शौर्य च १२९ दानेन वर्धते कीर्ति० १३० दीयते आत्मनो दोपो १३१ दीहा जंति वलंति नहु (प्रा०) १३२ दुःखं च देवतासन्ने १३३ दुग्धं देयानुसारेण १३४ दुलहजणम्मि पिम्मं ( प्रा० ) १३५ देववल्लभहारस्य १३६ देवाण देवलोए (प्रा० ) १३७ देशग्रामनृपादीनां १३८ देशसौख्यं प्रजासौख्यं १३९ दैवे गुरौ च धर्मे च १४० दोषाकरोऽपि कुटिलोऽपि कलङ्कितोऽपि १४१ द्वात्रिंशलक्षणो मयों 1 ९४ २८ १५० ४७ ७५ २१ ११० ३३ १५१ ४७ ५१ १४ २११ ६७ ७ २६७ ८९ १२३ ३८ २२५ ७४ १६५ ५३ १८२ ६० ५४ १५ ·प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां ३३ श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्क ९ ६५ १८ ३५ १७५ ५८ १ १३ २ पद्यप्रतीकम् ध (४) १४२ धनमर्जय काकुत्स्थ ! १४३ धनैर्दुष्कुलीनाः कुलीनाः क्रियन्ते १४४ धर्मनिन्दी पतिभेदी १४५ धान्यपूर्णमुखो लाभ न (१६) १४६ न करंति जे तव संजमं च (प्रा० ) १४७ नखइ नारि तुरंगमह ( गू० ) १४८ न पृथगजनवत् शुचो वशं १४९५ नमस्कारसमो मन्त्रः १५० नमस्कारसमो मन्त्रः १५१ नरपतिबहुमानं १५२ नवकार एक अक्खर (प्रा० १५३ नवमन्नं नवं शाकं १५४ नागुणी गुणिनो वेत्ति १५५ नाभी रिसहो पढमो (प्रा०) १५६ नारीणां प्रिय आधारः १५७ नारी तिनि छइ एकठी (गू० ) १५८ नाशयेत् सप्तमे मासे १५९ निम्बवृक्षतलेऽत्रास्ति १६० निर्गमे वामतः श्रेष्ठः १६१ न्याय्यो धर्मो दर्शनानि प(३१) १६२ पञ्चमे च भयं विन्द्यात् ६६ १८ ४७ १२ २०३ ६५ ४३ २४९ ८१ १९९ ६४ ७८ २२ ३३ ९ २७२ ९१ २८४ ९५ ३७ १० २४१ ७९ २३७ ७८ १९८ ६४ ५८ १६ २५८ ९० १६ ३ ·गर्णानामा यो पृष्टाः ३२ २३ 52 १७६ १०.२ १६७ ५४ ८३ २१ १६१ ५२ २५१ ८१ पराप्राकम १६३ पनि गुणाः मी १६१ पनि प्रायः पतिवः १६५ पतितं निम्न ना १६६ पंचममा नविना (प्रा०) १६७ पानीयं धनं १६८ पानिन्या महाराण १६१ परपस्यणापरल (प्रा०) १७० पगर्थिनःणे या १७१ परोपकाराय वहन्ति नमः १७२ पल्यापमनटतं तु १७३ पहपहियान गनुहा (प्रा० ) १७४ पात्र न्यानी गुणं रागी १७५ पानीयस्य रसः शेयं १७६ पुण्यं १ पापमयः २ प्रीतिः ३ १७७ पुत्रः १ पशुः २ पदातिय ३ १७८ पुवदिसा धुवलभो १ (प्रा० ) १७९ पूर्णोऽहमरितिमा प्रसीद १८० पूर्वस्यां धीगृहं कार्य १८१ प्रजानां धर्मपदभागो १८२ प्रतिपन्नानि महता १८३ प्रत्यक्षा यत्र नो देवा १८४ प्रथमान्त्यायामवर्जा १८५ प्रथमे मासि सजात० ११० १४ २८ २ ४४ १२ २ ४ ९८ ३१ २१ २६९ ९० ११९ ३६ १३ २ १५४ ४८ २३४ ७७ ·२०१ मदः १ प्रमादः २ कलहश्च ३ . प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां ३५ -- श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्कः ५९ १६ १०२ ३१ १४३ ४५ १०९ ३३ १४ २२९ ७६ १६३ ५२ سع पद्यप्रतीकम् १८६ प्रथमे हानिदं शब्द १८७ प्रथमें वयसि प्राह्या १८८ प्रवेशे निर्गमे वाऽपि १८९ प्राप्ते महेभ्यवर्गेऽपि १९० प्रामोत्यपुत्रः सुतमर्थहीनः १९१ प्रियङ्करस्य राज्येऽस्मिन् १९२ प्रीतिर्जन्मनिवासतोऽप्युपकृते: व (४) १९३ वन्झइ वारि समुद्दह (प्रा०) १९४ वल इति हर पामर्ड १९५ वर्ड परघरे अस्थि १९६ बुद्धया जानन्ति शास्त्रं भ (६) १९७ भवितव्यं भवत्येव १९८ भवि भवि हुँ भमिउ बटुअ ठाम ( गू०) १९९* माले भाग्यकल्ला मुखे शशिकला २०० भुजिक्रिया पश्चिमाया २१० ६७ २२२ ७३ ७७ २१ २४४ ८० - ८ २९ २५९ ८५ १ ९२ २२ ५ ५७ १६ ४ २७ १२ १७ २०१ भोगेन देवास्तुष्यन्ति २०२* भोजनं नावलोकन्ते २३ ३० म (१०) २ ४ २०३* मजरीभिः पिकनिकरं ७२ १४४ ४५ १२९ .४ २०५ माघमासे सिते पक्षे ·२. r . Tim in , ::: २०७:.; ) २०८t for २ (50 २.१० Hit २२१' का 1. 4 1 2. + .. १० 2 को ६१ १८८ १ २१२ मा २१ मिमी २१५ माग २१६ मा २१७ पहिलो २१८ गरि मृगनयन २१९ यत्यहि गुणी गाना २२० पल पुष पोर २२१ पत्याति रिलमानाः नः २२२ याचमान नमानसा: २२३ योगी कि प्यापति याने २२४ योऽपि तोऽपि धां प्रायो र (११) २२५ रणवण जन उदाह (गू० ) २२६ रवितावडि जिम तग दरि (गू०) १५. २४ १५९ २४२ २४ २६० ८६ ८६ २६२ ·प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां ३७ ७७ पद्यप्रतीकम् श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्कः २२७ राजश्चिन्ता नैव कार्या २७१ ९१ २२८ राजमान्यं धनाढ्यं च २०० ६४ २२९ राज्ञा स्त्रीणां च मुर्खाणा ४५ १२ २३० राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः २३२ २३१ रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति २०१ ६५ २३२ रात्रेश्चतुर्थयामे तु १४९ ४६ २३३ रामो हेममृगं न वेत्ति नहुषो १७३ ५७ २३४ रावणस्य गतं राज्यं २३९ २३५ रूपयौवनसम्पन्ना १०६ ३२ ल (२) २३६ लक्ष्मीनाशकरः क्षीरी १५२ ४७ २३७* लक्ष्मीः सर्पति नीचमर्णवपयः० व (२४) २३८ वंशाजश्रीकरो हंसो २३९ वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये ११८ ३६ २४० वपुः पवित्रीकुरु तीर्थयात्रया २४८ ८१ २४१ वरकनकशङ्गविद्रुम० २५६ ८५ २४२ वरगंध १ धूवय २ चोक्खक्खएहिं (प्रा० ) ७९ २२ २४३ वल्लभौ मातृपितरौ ६१ १७ २४४ ववहारेण सुद्धणं (प्रा०) ८१ २३ २४५ वाजि-वारण-लोहानां ९६ ३० २४६ वापी वप्रविहारवर्णवनिता० १९ २४७ वावाणा जणबुल्लणा (गू०) २२० ७२ २ ४ ·नाम ग: पृष्टाः २६ ६ २१८ ७१ १०८ ३२ १०३ ३२ १०० ३१ १५७ ४ २७७ ९३ २८७ १२७ ३९ १५ पद्यतनी कम २१८ मना ( 410 ) २१९ frari : प्रायो २१० दिसामी २५१ किया नाम नाम्य पनि २५२ nिiनिमा नियन २५३ मिनयन मामा २५.४ मिग जाणीत गुणा २५५ क्षिणी हरिणी जिग जोयनी (०) २५६ विमाहे तीर्थयानाया २५७ विगादराजनूरीग- २५८ विश्वेऽपि जायंत नाम २५९ वृक्ष क्षीणकलं त्यजन्ति विहगाः २६० वैद्या वदन्ति कफपित्तमल्प्रकोप २६१ वैशाखे श्रावणे मार्गे श (९) २६२ शत्रुगये जिने दृष्टे २६३ शत्रूणा प्रणिपातेन २६४ शशिनि खलु कलकः २६५ शाकिन्यादिभय नास्ति २६६ शुभवेलाकृतं कार्य २६७ श्रीतीर्थयात्राकरणं महेन २६८ श्रीपार्थो धरणेन्द्रसेवितपदः २६९ श्रीमत्कम्प्रिप्रियाराद ! २७० श्रीमत्सभाविवेकाभ | १७ ५३ १६४ २० 7 ४ २५० ८१ १७१ ५६ २१९ ७१ ११ २ ८६ २५ २४६ ८० २५५ ८४ २७३ ९२ २७४ ९२ ·प्रियङ्करनृपकथान्तर्गतपद्यानां ३९ श्लोकाङ्कः पृष्ठाङ्कः १२६ ३९ ८० पद्यप्रतीकम् प (१) २७१ पट्कर्णो भिद्यते मन्त्रः स (२६) २७२ संसारभारखिन्नानां २७३ सदा शुभध्यान१मसारलक्ष्मी० २७४ सप्ततिशतं जिनानां २७५ सम्पदो विपदः स्थाने २७६ सफलं जीवितं नोऽद्य २७७ समधातोः प्रशान्तस्य २७८ समागच्छ समागच्छ २७९* सरांसि तरुभिर्गेहं २८० सर्वोपसर्गहरणं स्तवनं पुमान् यो २८१ सलिलानलविषविषधर० २८२ सश्रीकं वसुधाधारं २८३ सहकारश्च सुजातं २८४ सहसा विदधीत न क्रिया० २८५ सिंहासणे निसन्नं (प्रा०) २८६ सुकुलजन्म विभूतिरनेकधा २८७ सुकृतं धनस्य बीजं २८८ सुगुणमपगुणं वा २८९ सुण रे पासा ! मुझ वचनविलासा (गू०) २९० सुद्धेणं चेव देहेणं (प्रा० ) २९१ सुभोजनं दिने सारं ३६ १० २४७ २५७ ८५ १३५ ४२ २६६ ८८ १४८ ४६ २६५ ८८ ४ २७ ११२ २५२ ८१ १९६ ६३ २८२ ९५ २१३ ६९ १०१ ३१ ९५ ३० २३१ ७७ २१४ ६९ १२० ३७ ८२ २४ २३३ ৩৩ ·१० वर्णानुक्रमी लोकाः पृष्टाः १३९ ४३ २३८ ७८ २७६ ९३ १२४ ३८ રૂર १७८ ५८ ९ पथपनीकम् २९२ मुस्वप्नं प्रेक्ष्य न खयं २९३ सूलविसअहि विनइआ० (प्रा०) २९४ सेत्तुंनो १ सम्मत्तं २ २९५ सौम्यदृष्टया नरेन्द्राणां २९६ स्वचित्तकल्पितो गर्वः २९७ स्वस्त्रियं ये परित्यज्या० (७) २९८ हंसा गति पिकयुवा कलकूनितानि २९९ हस्त्यश्वकरभान् पुत्रान् ३००* हाथी हाले हेक ( गू० ) ३०१ हास्यान्महान्तो लवत्रो भवन्ति ३०२ हुंति परकननिरया (प्रा० ) ३०३ हे दारिद्य ! नमस्तुभ्यं ३०४ हे मन ! तेतलं म मांगि (गू० ) ३ २१५ ६९ २३६ ७८ ६१ ९७ ३० १५८ ५० ४२ ११ ५० ।

·ग-परिशिष्टम् ४१ ॥ L - ॐ नमः सिद्धम् ॥ अनेकमन्त्रगर्भितं परमप्रभावकं ॥ उपसग्गहरं श्रीपार्श्वनाथस्तोत्रम् ॥ -->ok:- उवसग्गहरं पास पासं वंदामि कम्मघणमुकं । विसहरविसनिन्नासं मंगलकल्लाणआवासं ॥१॥ विसहरफुलिंगमंतं कंठे धारेइ जो सया मणुओ। तस्स गह-रोग-मारी-दुट्ठजरा जंति उवसामं ॥२॥ चिट्ठउ दूरे मंतो तुज्झ पणामो वि बहुफलो होइ। नर-तिरिएसु वि जीवा पावंति न दुक्खदोगचं ॥३॥ ॐ अमरतरु-कामधेणु-चिंतामणिकामकुंभमाइया। सिरिपासनाहसेवाग्गहाण सव्वे वि दासत्तं ॥४॥ ॐ ही श्री एँ ॐ तुह दंसणेण सामिय! पणासेइ रोग-सोग-दोहग्गं । कप्पतरुमिव जायइ तुह दंसणेण सव्वफलहेऊ स्वाहा ॥ ५॥ - ·४२ श्रीपार्श्वनायस्तोत्रम् ॐ ही नमिऊण विग्धणामय मायावीएण धरणनागिंदं। सिरिकामराजकलियं पासजिणंदं नमसामि ॥६॥ ॐ ही सिरिपासविसहरविजामंतेण झाणज्झाएजा धरण-पउमावइदेवी ॐ ह्रीं क्ष्ल्यू स्वाहा ॥७॥ ॐ जयउ धरणिंदपउमावईय नागिणी विजा। विमलज्झाणसहिओ ॐ ही क्ष्ल्यू स्वाहा ॥८॥ ॐ थुणामि पासनाहं ॐ ह्री पणमामि परमभत्तीए। अट्ठक्खरधरणेदो पउमावइ पयडिया कित्ती ॥९॥ जस्स पयर्कमलमज्झे सया वसइ पउमावई य धरणिंदो। तस्स नामेण सयलं विसहराविसं नासेइ ॥ १० ॥ तुह सम्मत्ते लद्धे चिंतामाणिकप्पपायवभहिए। पावंति अविग्घेणं जीवा अयरामरं ठाणं ॥११॥ १ विप्पणासय, २ क्लीं, ३ झामन्वो, ४ धरणदेवपढमहुत्ती, ५ घर्णिदपंउ०, कमले सया इति १९८०तमे वैक्रमीयादे श्रीजैननवयुवकमित्रमण्डलेन प्रसिद्धिं मौतस्य श्रीपञ्चैप्रतिक्रमणमूलसूत्रस्याधारण पाठान्तराणि ।

·ग-परिशिष्टम् ॐ नवमयहाणे पणट्टकम्मट्ठनट्ठसंसारे। परमहनिहिअहे अगुणाधीसरं वंदे॥ १२ ॥ इअ संथुओ महायस! भत्ति भरनि भरेणहियएण। ता देव! दिज वोहिं भवे भवे पास ! जिणचंद!॥१३॥ तुह नामसुद्धमंतं सम्मं जो जवइ सुद्धभावेण । सो अयरामर ठाणं पावइ न य दोग्गइंदुक्खं ॥१४॥ ॐ पंडुभगंदरदाहं कासं सासं च सूलमाईणि । पासपहुपभावेणं नासंति सयलरोगाई ॥१५॥ ॐ विसहर दावानल साइणि वेयाल मारिआयंका। सिरिनीलकंठपासस्स समरणमित्तेण नासंति ॥१६॥ पन्नासं गोपीडां कूरग्गहदंसणं भयं काये । आवी(वि) न हुंति एए तहवि तिसंझं गुणिज्जासु१७ पि(पी)डजंतभगंदरखाससाससूलतह(निव्वा)ह । श्री(सिरी)सामलपासमहंत नाम पऊर पऊलेण॥१८॥ ॐ ह्रीं श्रीपासधरणसंजुत्तं विसहरविजं जवेइ सुद्धमणेणं ५ १ सुद्धे मंते जो नर जपंति सुद्धभावस्स, २ पावति नयगयसुक्ख इति पाठान्तरे। ३-४-५ एतद् गाथात्रयं नास्ति प्रत्यन्तरे ।

·४४ श्रीपार्श्वनाथस्तोत्रम् पावेई इच्छियसुहं ॐ ह्रीं श्री क्षय॒ स्वाहा ॥ १९ ॥ रोगजलजलणविसहरचोरारिमइंदगयरणभयाई । पासजिणनामसंकित्तणण पसमंति सब्बाइं ॥ २० ॥ . " - १ अतः परं गाथा इमाः- "तं नमह पासनाहं, धरणिदनमंतियं दुहं पणासेइ। तस्स पभावेण सया, नासंति सयलदुरियाई ॥ १८ ॥ एए समरंताणं, मणेणिं न दुहं चाही नासमाहिदुक्ख । नाम चिय मंतसमं, पयडो नत्थित्य संदेहो ।। १९ ।। जलजलण तह सप्पसीहो, चोरारी संभवे वि खिप्पं । जो समरेइ पासपहु, पहवइ न कया वि किंचि तस्स ॥ २० ॥ इहलोगही परलोगही जो समरेइ पासनाई तु । तत्तो सिज्झेइ न, कोसह (संति) नाह सुरा भगवंतं ॥ २१ ॥".

·घ-परिशिष्टम् ४ ५ . - श्रीतेजःसागरप्रणीतं श्रीउपसर्गहरस्तोत्रपादपूर्तिरूपं ॥ श्रीपार्श्वस्तोत्रम् ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः। उवसग्गहरं पासं, वंदिअ नंदिअ गुणाण आवासं । मइसुरसूरि सूरिं, थोसं दोसं विमुत्तूणं ॥ १ ॥ | उपसर्गहरं पार्श्व वन्दित्वा नन्दित्वा गुणानामावासम् । मतिसुरसूरि मूरिं स्तोष्ये दोषं विमुच्य ॥] जह महमहिममहग्छ, पासं वदामि कम्मघणमुक्कं । तह मह गुरुकमजुअलं, थोसामि सुसामि भिच्चुव्व ॥२॥ [ यथा महोमहिममहाघ पार्थ वन्दे कर्मघनमुक्तम् । तथा मम गुरुक्रमयुगलं स्तोष्यामि सुस्वामिनं भृत्य इव ॥] संसारसारभूअं, काम नाम धरति निअहिअए । विसहरविसनिन्नासं, धन्ना पुन्ना लहंति सुहं ॥३॥ [संसारसारभूतं कामं नाम धरन्ति निजहृदये । विषहरविषनिर्णाशं धन्याः पुण्या लभन्ते सुखम् ॥] सारयससिसंकासं, वयणं नयणुप्पलेहिं वरभासं । • कुणइ कुकम्मविणासं मंगलकल्लाण आवासं ॥४॥ विसहरफुलिंगमंतं कुग्गहगहगहिअविहिअपुव्वत्तं । कुवलयकुवलयकंतं, मुहं सुहं दिसउ अचंतं ॥५॥-जुअलं [शारदशशिसङ्काशं वदनं नयनोत्पलाभ्यां वरभासम् । करोति कुकर्मविनाशं मङ्गलकल्याणावासम् ।।

·१६ श्रीउपसर्गहरस्तोत्रपादपूर्तिमपं श्रीपार्श्वस्तोत्रम् विषधरस्फुलिङ्गमन्त्रं कुग्रहग्रहगृहीतविहितपूर्वत्वम् । कुवलयकुवलयकान्तं मुखं मुखं दिशतु अत्यन्तम् ।।] गुरुगुम्गुणमणिमालं, कंठे धारद जो सया मणुओ। सो मुहगो दुहगो णो, सिवं चरइ हरइ दुहृदाहं ।।६।। [गुरुगुरुगुणमणिमालां कण्ठे धारयति यः सदा मनुजः । स शुभगो दुर्भगो न शिवं वृणोति हरति दुःखदाहम् ॥] गुरुपायं गुरुपाय, गयरायगई हु नमह गयरायं । तस्स गहरोगमारी-सुहकुहा न पहवंति ॥ ७॥ [गुरूपायं गुरुपादं गजराजगति खलु नमति गतरागम् । तस्य ग्रहरोगमारि-सुदुष्टकुप्ठा न प्रभवन्ति ।।] भृवालभालमउड-हिअमणिमालामऊहसुइपायं। जो नमइ तस्स निचं, दुदृजरा जति उवसामं ॥ ८॥ [भूपालभालमुकुटस्थितमणिमालामयूखशुचिपादम् । यो नमति तस्य नित्यं दुष्टज्वरा यान्त्युपशामम् ॥] चिहउ दूरे मंतो, तुह संतो मज्झ तुज्झ भत्तीए ! सव्वमपुत्वं सिज्झइ, झिज्झइ पावं भवारावं ॥९॥ [तिष्ठतु दूरे मन्त्रस्तव सन् मम तव भत्त्या । सर्वमपूर्व सिध्यति क्षीयते पापं भवारावम् ॥] अहवा दूरे भत्ती, तुज्झ पणामो वि बहुफलो होइ । संसारपारकरणे, सुजाणवत्तु(तं) व्व जाणाहि॥१०॥ [अथवा दूरे भक्तिस्तव प्रणामोऽपि बहुफलो भवति । संसारपारकरणे सुयानपात्रमिव जानीहि ।।] दसणसणदं तव, दसणयं लद्ध(ण) सुद्धबुद्धीए । नरतिरिएसुविजीवा, गमणं भमणे व(च) नलहति ॥११॥ ,

·घ-परिशिष्टम्
४७
[ दर्शनदर्शनदं तव दर्शनकं लब्ध्वा शुद्धबुद्धया ।
नरतिर्यक्षु अपि जीवा गमनं भ्रमणं च न लभन्ते ॥]
गुरुमाणं गुरुमाणं गुरुमाणं जे हु दिति सुगुरूणं ।
ते दुहभवणे भवणे पावंति न दुक्खदोगचं ॥ १२ ॥
[ गुरुमेभ्यो शुरूमेभ्यो गुरुमानं ये खलु ददति सुगुरुभ्यः।
ते दुःखंभवने भवने प्राप्नुवन्ति न दुःखदौर्गत्ये ॥ ]
तुह सम्मत्ते लद्धे, लद्धं सिद्धीइ सुद्धमुद्धा णं ।
रयणे रयणे पत्ते, जह सुलहा रिद्धिसंपत्ती ॥ १३ ॥
[तव सम्यक्त्वे लब्धे लब्धः सिद्धेः शुद्धमूर्धा ननु ।
रत्ने रत्ने प्राप्ते यथा सुलभा ऋद्धिसम्प्राप्तिः॥]
सुहवरणे तुह चरणे, चिंतामणिकप्पपायवन्भहिए।
लद्धे सिद्धिसमिद्धे, लद्धममुद्धं तिजयसारं ॥ १४ ॥
[ शुभवरणे तव चरणे चिन्तामणिकल्पपादपाभ्यधिके ।
लब्धे सिद्धिसमृद्धे लब्धममुग्धं त्रिजगत्सारम् ॥]
सामी ! कामियदायं, नच्चा सुच्चा जिआ तुम पत्ता ।
पावंति अविग्घेणं, सिग्धमहग्धं कुसलवग्गं ॥ १५ ॥
[स्वामिन् ! कामितदाय(तारं) नत्वा श्रुत्वा जीवास्त्वां प्राप्ताः।
प्राप्नुवन्ति अविघ्नेन शीघ्रमहाघ कुशलवर्गम् ॥]
तिव्वायरेण भव्वा, तुह मुहकमलाउलेहि असम्मत्ता ।
पावंति पापहीणा, जीवा अयरामरं ठाणं ॥ १६ ॥
[तीवादरेण भव्यास्तव मुखकमलाकुलैरसमाप्ताः (१)।
प्राप्नुवन्ति पापहीना जीवा अजरामरं स्थानम् ॥]
इय संथुओमहायस!, नियजसकरपयरपाविअसुसोम।
नियमहणो अणुसारा, सारगुणा ते सरंतण॥ १७ ॥

·४८ श्रीउपसर्गहरस्नोत्रपादपूनिस्पं श्रीपान्तोत्रम् तुह मुहपयगयचित्तेण, भत्तिभरनिभरेण हिअयेण। अह देहि मे हिअकर, सुचरणसरणं निरावरणं |१८|| -जुअलम् [इति संस्तुतो महायशो ! निजयशस्करप्रकरप्राप्तमुमोम !! निजमतेरनुसारान् सारगुणांस्ते स्मरता ।। तव शुभपदगतचित्तेन भक्तिभरनिर्भरण हृदयेन । अथ देहि मे हितकर मुचरणशरणं निगवरणम् ॥] बहुरम्मघम्मदेसण-तुणणे धुणणे वि दुलह सम्मत्तो। ता देव ! दिन वोहिं, सोहिं को हिंडह भवंमि ? ||१९|| [ बहुरम्यधर्मदेशनश्रवणे स्तवनेऽपि दुर्लभं सम्बकत्वम् । तद् देव ! देवा बोधि शुद्धिं को हिण्डति भवे ?॥] एवं सेवंतेणं, तुह सुहगुणकित्तणं मए विहि। ता देसु मे सुकुसलं, भवे भवे पास! जिणचंद ! ॥२०॥ [एवं सेवमानेन तव शुभगुणकीर्तनं मगा विहितम् । तद् ददस्व मे सुकुशलं भवे भवे पार्श्व! जिनचन्द्र !॥] इअ थुओ मुहओ गुणसंजुओ ससिगणंवरसुंदरतावणो । स उवसग्गहरस्स दलेहि सो दिसउ तेअसुसायरसंपर्य।।२१॥-द्रुतविलम्बितम् [इति स्तुतः सुखदो गुणसंयुतः शशिगणाम्बरसुन्दरतापनः। सन् उपसर्गहरस्य दलैः स दिशतु तेजःसुसागरः सम्पदम् ।।]

·ड-परिशिष्टम् । , प्रियङ्करकथान्तर्गतविशिष्टनगनगरनरादीनामकारा- धनुक्रमः आगस्ति १८, ३६ | उवसम्गहर २, २३.३८ अभयकुमर ८० | कंडरी १. अरिसू(शू )र ३, ४, ६४ | कमठ ८१ अर्जुन ५७ कमल २१ अशोकचन्द्र ३, ३७, ३९, ६८, कल्प ८१ ७६ | कश्यप अशोकपुर(नगर) ३, ११, १३, काकुत्स्थ १७,३७, ४२, ४३,७०,७६ | कामदेव अशोकमाला ३ | कामल ५५ आइच्च ९५ | काशी आइचजसा ९५ | केशव ८६ गुणाकर आनन्द ९० गोतम २५ २१ चाणाक्य ८० उत्तराध्ययन ७७, १४ , १८ आणंदपूरि ११ ईश्वर ३४ | जयङ्कर उपसर्गहर(स्तव) १, २, २२, जिणसूरि ३४, ३६, ४३,५०, ५४, जिनदास ६१-६३, ७६, ८१, ८२, जिनसूर ८७, ८९, ९५-९६ जीराउला ८६ १७ ९५ ९४ ·HAI " किन . ........८.२३. . - 7. . २.. . दरमन ३.७.: 7 . . . . २ . पनी ::.:.. ३७. 26. - ४'............, ८६. --...::.१२.६.२.२.. वर्गनिः १८.....02.८.८.. धर्मामा ०२...... .. १३.२०. ८१.८९. ८.३९.न ३९. नवकार २२.४३ गर ननुप १.३३.८१.८२ नामि भूमिदेव नत्र परमावड़ हजन पद्मावती ९४ पाटलीपुर यगोमती पाण्त्र ६२.६३ ८ पार्श्व २, ५०, ५१.५४. ६३. ' युधिष्ठिर ८२-८६६ ११ पार्श्वचिन्तामणि ८२ रणमूर पास ८५-८६ राम ८, १८. ३९, ५७, ७८ ५७ नदवार ३ १.३१ । ३,६४ ·ड-परिनिया "? + ५१ ३७, ७८ नमुना ९५ जनयुमार ८० बिन्द्रार "" रावण रिसह रोह लक्ष्मण वसुमती वामा विवेकक्लिास विशालराज वेरोट्या ७८ मि. १२ नीला १ नगमाग १३ मुकना मिः ३१ शकस्तर .... शत्रुञ्जय श्रीपर्वत श्रीमती श्रीवासग्राम सगर --- मांगवान नामा ना स्थानात हनुमत ८२.९.२ ३५-३७ ५१, ७७ ९, ३५ ६५ ' हितकर

·AN OPINION
By
Dr. Johannes Hertel,
Professor of Sanskrit in the University of Leipzig.
" As to Priyankara-n;pa-katha, no introduction to
it can possibly be written without the rest of the
text. The story is interesting, not only from the
view of Jain religion, but also from that of folk-lore,
and that of language, as it contains many stanzas
not only in Prakrit, but in old Gujarati as well.
When finished, I therefore should like to use it as a
text-book with some of my pupils who are interested
in narrative literature.
[ Vide his letter, dated the 23rd August 1927]

·No text on this page.