·चिन्तामणे: व्याप्तिग्रहोपायः। सेयं व्याप्तिर्न भूयोदर्शनगम्या, दर्शनानां प्रत्येक- • महेतुत्वात, आशुविनाशिनां क्रमिकाणां मेलकाभावात् । दीधित्याः व्यातिग्रहोपायः। च्याप्तिस्वरूपं निरूप्य परमनिराकरणपूर्वकं स्वमतेन तद्ग्र- होपायमभिधातुं प्रथमं मामाकरमतमुपदर्शयति सेयमियादिना। द- र्शनानां प्रसेकं वा हेतुत्वं मिलितानां वा, मिलनमपि स्वरूपतो च्यापारतो वा, आये दर्शनानामिति, द्वितीये आश्विति । क्रमिका- जागदीश्याः व्याप्तिग्रहोपायः तस्मारपरिशेपेण सकदर्शनगम्या सेत्युपसहारस्य न्यायमते विरोधाप्नय्यायिकानां संयमित्याद्याशङ्काया असम्भवादाह प- रमतेत्यादि । नानादर्शनजन्यग्रहविषयत्वरूपस्य यथाश्रुतभूयोद- शनगम्यत्वस्य सकृद्दर्शनगम्यत्यवादिना गुरुणापि व्याप्ती स्वीफा- रातभावसाधने घाध इत्यत. साध्यं विकल्प्य हेतुं योजयति दर्शना- नामित्यादिना । प्रत्येकं तत्सद्दर्शनत्वेन हेतुत्वमिति । साध्यघटफमि- ति शेषः। मिलितानां घेति । भूयस्त्वविशिष्टानां वेत्यर्थः । मिलन- मपि।भ्यस्त्ववैशिष्टयमपि । स्त्ररूपत इति । पर्याप्याख्यस्त्ररूपसम्प- म्धेनेत्यर्थः । व्यापारतः । व्यापारद्वारा स्वपर्याप्यधिकरणसंस्का- ·३६२ जागदीश्याः व्याप्तिग्रहह्मन्ये न च तावदर्शनजन्यसंस्कारा इन्द्रियसहकृता व्याप्तिधी- हेतवः, प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रियस्य तथात्वकल्पनादिति- णामपि स्थिराणामस्थिराणामपि सहोत्पन्नानां मिलनमस्तीत्युभ- यमुपात्तम् । तृतीयमाशय निराकुरुते न चेति । व्यापकसा. ध्यमामानाधिकरण्यात्मिकायां व्याप्ती साध्यसामानाधिकरण्या- शस्य प्रथममेव गृहीतत्वादगृहीतव्यापकत्वांशग्रहे सहचारदर्शन- जन्यमंस्काराणा हेतुत्वं वाच्यं तच्च न सम्भवति भिन्नविषयक- रुपण्यापारसम्बन्धेनेति यावत् । आध इति । तथा च तत्तत्सहचा- रदर्शनत्वं न व्याप्तिप्रहजनकतावच्छेदकं तन्नियतपूर्ववर्तितानव- च्छेदक वात् इति प्रयोगार्थ. । प्रत्येकमहेतुत्वादिति मूलस्य प्रत्ये- फरूपेणानियतपूर्ववर्तित्वाभावार्थफत्वादिति भावः । द्वितीयत इति । तथा च भूयोदर्शनत्वं न व्याप्तिग्रहजनकतावच्छेदकमे- कक्षणावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वादिति प्रयोगा- थं आश्वत्यादिमूलेनाऽऽशुविनाशिमिकानेकत्वावच्छेदेनैकक्षणा- यच्छिन्नाधिकरणत्वनिरूपकत्वरूपस्य मेलफस्याभावयोधनादितिभा- घ । स्थिराणामनेकक्षणस्थायिनां सस्कारादीनामस्थिराणां तृती- पक्षणवृत्तिध्वसप्रतियोगिनां यत्नादीनामुभयमिति । आशुविना. शिमिझोभयमित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । आशुविनाशिनो. क्रमिक- ज्ञानयोनिरुक्तमिलनसत्त्वादबहुवचनानेकत्वमुपात्तमित्यापद्रष्टव्यमा तृतीयमिति । व्यापारद्वारामिलनमित्यर्थः । न चेतीति । व्यापा. रत्वसम्पत्यमेव तत्र संस्कारस्य व्याप्तिधीहेतुत्वकथनादित्याश- य । यद्यपि न चेत्यादिग्रन्थस्य स्वातन्त्र्येण सस्कारस्य व्याप्ति- घीहेतुत्वपरतयैवोपपत्ती व्यापारद्धारा मिलन वितर्य तयतारो ग्यर्थ । तथापि तद्ग्रन्थस्य भूदर्शनहेतुतानुपयुक्तत्वे प्रागेव निर. स्तस्य भूयोदर्शनहेतुत्वस्य पुन किं चेत्यादिनावितक्य खण्डने सन्द- भीवराधापत्तरुक्तकमेणायतारणमिति भाव. । ननु व्यापफसा- ·व्याप्तिमहोपायः। वाच्यमासमानविषये स्मरणे प्रत्यभिज्ञाने चसंस्कारो हे- तुरतः कथं संस्कारेण व्याप्तिज्ञान जन्येत। अन्यथाति- प्रसङ्गः । किञ्च सम्बन्धभूयोदर्शनं भूयःसु स्थानेषु वादियाह समानेति । भ्रमस्त्वगृहीतभेदंशानद्वयं नतु वैशिष्टयाव- --- मानाधिकरण्यरूपाया व्याप्तेरपि सहचारविशेषत्वात् व्याप्तिप्रत्यक्ष- समानविपयकत्वं सहचारगोचरसस्कारस्याक्षतमेवेत्यत व्यापफेत्यादि । ननूपस्थितस्यापि सौरभादेक चिदेव धर्मिणि उप- नयानुरोधात्तर्मिकतदलौकिकप्रत्यक्ष प्रति तचार्मिकसदत्तासं- स्कारत्वेनैव हेतुत्वं धाध्यम, तथा च पूर्वाग्रहीतशुज्यादौ रजतत्वसं- स्फारामावातदं रजतमिति भ्रमो न स्यादत माह भ्रमस्त्विति। य- धप्यपूर्वचन्दनधर्मिकायां सुरभि चन्दनमित्यादिममायामपि व्य. भिचार सम्भवति । तथापि यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स एप तन संस्फारवशायथार्थप्रत्यक्षे भासतेऽन्यत्र पुनरनुमानमिति प्रा- घा मते ताशप्रमात्मफप्रत्यक्षविरहानमपर्यन्तानुसरणमायतद- लौकिकप्रत्यक्षसामान्य प्रति तगोचरसंस्कारस्य हेतुत्वे पूर्यानुपस्थित- संयोगस्य दण्डीति भ्रमे संसर्गविधयां भानं न स्यात्तद्रोचरसंस्कार- विरहादित्याशडन्या भ्रमस्त्यितिग्रन्थमयतारयन्ति । तन्मन्दम् ।त- थासति अपूर्वसंयोगसम्यन्धेन दण्डीरयादिविशिष्टप्रमायां व्यमि- दुरुगरत्वापत्तरिति ध्येयम् । ननु स्मृता- विध प्रत्यक्षेपि समानविषय पर संस्कारस्य न इतर रजतमिति संस्कारादेव इदं रजतमिति ध्रम.स्यात् । नच रज- तत्वविषयतयेय संस्कारस्य हेतुत्यं विशिएक्षाने स्वार्थसमाजादिति पाच्यम् । कुन चिदेव कस्य चिद्वैशिष्टयमानानियमाय तदाक्तित्वेन हेतुत्वे विनिगमफामावान संस्कारस्यापि तथा हेतुत्वादत माह भ्रम- स्त्विति । प्रमात्वं यन्न गृहीतं तत्र तलेघ संस्कारहेतुतावादिनां प्राचां नयति हदयमा ननु शानद्वयमेव भ्रम इत्यनुपपन्नं भेदामह- कालीनस्य शुक्तिरजतगोचरसमूहालम्यनस्य धर्मधर्मिभायानयमा- चारस्य ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहमन्ये .. दर्शनं भूयसां वा दर्शनं भूयांसि वा दर्शनानि न तथा, एकत्र रूपरसयोर्द्रव्यत्वघटत्वयोश्च व्याप्तिग्रहात् एकत्रैव धारावाहिके तहीप्रसङ्गात् भूयस्त्वस्य त्रिचतुरादित्वेना- ननुगमाच्च । अपि च पार्थिवत्वलौहलेख्यत्वादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याप्त्यग्रहात् तर्कसहकृतं तथेति चेत्तर्हि स- हचारदर्शनव्यभिचारादर्शनसहकृतः स एव व्याप्तिग्राह- कोऽस्तु आवश्यकत्वात् किं भूयोदर्शनेन । न च तेन विना तर्क एव नावतरति, प्रथमदर्शने व्युत्पन्नस्य तर्क- सम्भवात्। नचैवमेवास्तु, तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनान- गाहीति भावान तथाान व्याप्तिग्राहकमाव्यभिचारदर्शनं च्यापार- तया सहकारीति व्यभिचारादर्शनसहचारदर्शनसहकृतस्तर्क एवं व्याप्तिग्राहकः भूयो दर्शनन्तु क चित्तमत्तायुपथुज्यत इति नि- गलितम् । नैयायिकमतमाशङ्कय निराचष्टे न चैमिति । जातमा- हिनोपि तन्मते भ्रमत्वं न स्यादत आह न विति।तथा व वैशिष्टयाव- गादित्वस्यैव व्यवच्छेदे नियमो न तु शानद्वयत्येपीति । न व्याप्ति प्राहमिति ! फिचत्यस्य दूषणान्तरं घेत्यर्थमनुसृत्येदम् । सम्प- श्वभूयोदर्शनं च फिमित्येवं प्रभपरत्वे तु न तथेत्य प न सम्प- न्धभूयोदर्शनमित्ययों द्रष्टव्यः । ननु व्यभिचारादर्शनस्यावश्यक तेनेवान्यथासिद्धतर्फः कथं हेतुः स्यादत माह व्यभिचारेति । त. था च व्यापारेण व्यापारिणो नाल्पयासिद्धिः व्यभिचारादर्शनस्प तर्फब्यापारत्यं तु क्षमिक तर्फअन्यत्वमादायवेति भाषा ननु न चैव- मित्यादिना नैय्यायिफानां भूयोदर्शनस्य व्याप्तिमहानुपयोगित्वखी- फारे स्वपसिद्धान्त इत्यतो भावार्थमाह व्यभिचारेत्यादिना । ननु आतमानप्रवृत्तिनियरयुपयुक्तन्याप्तिमहस्य तर्कानपेक्षत्येपि धूमा ·व्याप्तिमहोपायः। ३६५ वस्थानात् ।जातमात्रस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेत्वनुमितिजनक- व्याप्तिज्ञानं तर्क विनवाऽतो नानवस्थेति चेत्तर्हि व्यभि- चारात् सोऽपि न व्याप्तिग्रहे हेतुः ।नचैतबुद्धाववान्तर- जातिरस्ति, सामान्य प्रत्यासत्त्या सव्वापसंहारादविनाभा- अस्येतितया च तन्मूलको च्याप्सन्तरग्राहकतर्कावतार इति भावः। तहति । न च व्याप्तिप्रयक्ष प्रति तों हेतुस्तत्तु स्मरणमिति न व्यभिचारावकाशः, विनानुभवं स्मरणस्यायोगाद। न च जन्मान्त- रीणः सः, जन्मान्तरेऽपि पर्यनुयोगतादवस्थ्यावा अनादित्वेन च परिहारः परतो विचारमिप्यते । न चेति। मानाभावाव तर्कस्य च - दिव्याप्तिप्राहकतर्फमूलस्य घहिव्यभिचारित्यादी यहयजन्यत्यादि- व्याप्तिप्राहस्य तर्फान्तरसापेक्षत्वात्तत्रानयस्वघेत्यत माह तथा चेति। तन्मूलफ इतिाजातमात्रव्याप्तिप्रहाधीन पयेत्यर्थः । फलयलेन तस्यैष तर्फमूलयावव्याप्तिविपयफत्वकल्पनादिति भावः । तस्विति जातमात्रख्यातिलानादिकं वित्यर्थः । विनानुभवमिति । अनुम- पत्वेन स्मृत्यहेतुत्योपि स्मृतेः समानविषयफानुमवपूर्वक- स्वनियमादिति भावः । सः तर्फमूलव्याप्तयनुभयः । पर्यनुयो- गेति जन्मान्तरीयव्याप्स्यनुभव एच तान्तरापेक्षायामनय- स्थायास्तथापि सत्यादिति भावः । यद्यपि व्याप्तिघटकमत्यफपदर- योपस्थित्यादिसाचियेन शान्द पव जन्मान्तर तर्फमूलव्याप्यनु- मपः सम्मपति तस्य च प्रत्यक्षमिनस्याम तर्कान्तरसापेक्षायाम- स्पनयस्थाशङ्कापि न, तथापि व्यास्ताहशशाप्दयोघं प्रति यो- ग्पताशानपिघया व्याभिमानान्तरापेक्षायां तदुपयुक्ततर्फमादाय प. नुयोगो द्रष्टव्यः। मनु तपस्य व्याप्तिमत्यक्षदेतुन्यानुरोधेन सिर तर्फमूलव्याप्त्यनुमयमयन्धमादायाऽनयस्था न दूषणमनादित्यादिस्यत माह मनादित्येन चौतिापरतातिाया स्वतःसिदोज्पमियारामदस्त.

·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहमन्थे वग्रहः सामान्यरूपता च सकृद्दर्शनगम्येति भूयोदर्शना- पेक्षेति चेन्न।सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वं लाघवात् न तु सामान्यतया ज्ञातस्य, तदनभ्युपगमाच्च । न च काक- तालीयत्वादिशङ्काव्युदासार्थ द्वितीयादिदर्शनापेक्षेति वा- च्यम् । द्वितीयादिदर्शनेऽपि शङ्कातादवस्थ्यात् । नत्व- नौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुः तद्देशकालतत्राव- स्थितघटादीनामुपाधित्वशङ्कानिरासः कस्य चित् साधन- व्यापकत्वज्ञानेन कस्यचित् साध्याव्यापकत्वज्ञानेन स्या- त, तच भयोदर्शनं विना नावतरतीति चेन्न|अयोग्योपा- धिव्यतिरेकस्यानुमानाधीनज्ञानत्वेनाऽनवस्थापाताताअथ साध्यसाधनसहचरितधर्मान्तराणामुपाधित्वसंशयेन व्या- प्तिग्रहः अतस्तेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयोदर्शनाधीनसा- हेतुत्वासिद्धेः यदि चागृहीतस्याऽगृहीतपुरोवर्तिसंसर्गस्य वा प्रसा- सत्तित्वेऽतिप्रसङ्गस्तदा पुरोवत्तिनि तद्ग्रहो मृग्यतां न तु सामा- भ्यत्वेनेसाह नविति।साध्याच्यापकत्वं साध्यसमानाधिकरणाभाव- प्र तक विनय व्याप्तिग्रह हत्यनिमग्रन्येनेत्यर्थः । तथा च व्य- भिचारातर्फस्य हेतुत्वासिौ तदनुरुद्धमनादित्वं सुदूरपर। हत- मिति भाषः। इत्यनुपन्यासन्यूनता परिजिहीर्षः प्रयति मानाभाषा- दिति । ननु जन्यतायाः किंचिदच्छिन्नत्वनियमातर्फजन्यत्यमेव व्याप्तिवुद्धी वैजात्यसाधकं भविष्यतीत्यत आह तस्य चेति । मूले न तु ज्ञातस्यत्यपहाय न तु समासान्यतया सातस्येत्ति पयुक्तं तस्य भावार्थमा यदि वेत्यादिना । तद्ब्रहो मृग्यतामिति । सा- ·व्याप्तिमहोपायः। ध्याव्यापकत्वज्ञानेसतीत्येतदर्थ भूयोदर्शनापेक्षा, अत एव यावता दर्शनेन तन्निश्चयस्तावद्भूयोदर्शनं हेतुरिति न वारसंख्यानियमोन वाऽननुगमः। यद्यपि चान्यस्य सा- ध्यव्यापकत्वसाधनन्यापकत्वसंशयो नान्यव्याप्तिग्रहा- तिबन्धकस्तथापि तदाहितव्यभिचारसंशयः प्रतिबन्धक- इति तद्विधूननमावश्यकमिति चेन्न अयोग्योपाधिसंश- याधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनुच्छेदात् स च न भू- यादर्शनान्नाप्यनुमानादित्युक्तम् । अपि च भूयोदर्शना- प्रतियोगित्वं तदहश्च साध्याधिकरणैकव्यक्तिचितया दृशमाण- स्य ताशव्यत्यन्तरग्रहं विना न सम्भवति इति भूयोदर्मानापेक्षा। मान्यस्य होत्यत्र जातस्येत्यनुपरुन तल्लामादिति भावः नि तु सा- मान्यत्येनेति । तद्रहो मृग्यतामिति पूर्वेणान्वयः । मुलेऽनोपाधिक- त्वशानम मनोपाधिफत्वस्य निश्चयः न पुनरोपाधिपत्यज्ञानस्यामा- यः, तथा सति स्वरूपसत पय तस्य हेतुत्वादयोग्योपाधिव्यतिरेक- मानस्यानवस्थयाने निरासस्य उन्मत्तमलपितत्वापत्तेः। न चैवमुपा. धित्वशानिरासश्चेत्यप्रिममूलविरोधः, तस्यानोपाधिफत्वनिश्चय- फारणसम्पत्तिपरत्वनेयोपपत्तेः । अयेत्यादावनुपाधित्वज्ञानामावः न पुनरनुपाधिस्वस्य शानमाअतोन पूर्वशङ्काया. पोनरुत्वम् । अत पवेतिभूयोदर्शनस्य साध्यान्यापफायग्राहकत्यादेवेत्यर्थः। तनिश्चयः। साध्याव्यापकत्वनिधयः। तथा च साध्यसहचरितधर्मिकसाध्याव्या- पफायनिश्शायफावमेव भूयस्त्वभूयोदर्शनहेतुतायां निविष्टमितिमापः। तनिघूननम् । उपाधित्वशङ्काविधूननमागनु भूयोदर्शनस्य साम्या. व्यापकत्वादिनिधायकत्वाभापायुक्तरूपं भूयस्त्वमसियमतभाह दी. धितासाम्याव्यापकत्वमित्यादि ।ताहशेतिासाध्यपदम्पयन्तरेत्य।

·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे हितसंस्कारो न वहिरिन्द्रियसहकारी तवयापारं विना- पि च सहचारादिज्ञानवतो व्याप्तिग्रहात्, नापि मनसः, इन्द्रियादिवद्भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य तज्जन्यस्मरणस्य वा प्रमाणान्तरत्वापत्तेः तस्मात् परिशेषेण सकृद्दर्शन- तदाहितः संस्कारो पहिरिन्द्रियमात्रस्य सहकारी मनसोऽपि वा, आधे तयापार विनेति । द्वितीये नापीति । परिशेपासाध्यसाधन- सम्बन्धग्राहकातिरिक्तानपेक्षग्रहकत्वात् ।उपाध्यभावग्राहकस्यापेक्ष- च नापि भूयोदर्शनेति । भूयःसु स्थानेषु दर्शनापेक्षेत्यर्थः । ननु यहिरिन्द्रि- यव्यापारदशायामेव संस्कारस्य तत्सहकारित्वसम्भवास्तव्या- पार विनेत्यादि मूले असङ्गतमत आह यहिरिन्द्रियमानस्येति । ननु संस्कारस्य मनःसहकारित्वखण्डनेपि इन्द्रियान्तरसहकारेण व्याप्तिग्राहकत्वप्रतिक्षेपाप्राप्तिरत आहं मनसोपि चेति । तथा मनस इति मूलस्थापिशब्दव्यत्यासेन न सोऽपात्यर्थः । इन्द्रियमाप्रसहकारित्वमेव प्रतिक्षिप्तमिति भावः मुले तस्मादित्यादि । यद्यपि व्याप्तिः सकृदर्शनगम्यति प्रतिक्षा- या व्याप्तित्वस्यैफस्याभावात् व्यापकसामानाधिकरण्यस्य व्या- प्तित्वेन पक्षत्वे याधः परैरपि तस्याः सकदर्शनाम्यत्वानुपगमात निरूपाधिसम्पन्धस्य व्याप्तित्वेन पक्षत्वे तु न न्यायमतव्युदासः तस्याः सकृदर्शनगम्यत्वसिद्धावपि तन्मते अनुमित्युपयुक्ताया- व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तस्तदगम्यत्वसम्भवात, तथापि ज्ञान- विषयतयानुमितिजनकतावच्छेन्फतापर्याप्त्यधिकरणत्वेनयोभयच्या हिसाधारणधर्मेण पक्षत्वम् । सकृदर्शनगम्यत्वं तु साध्य- साधनसम्बन्धत्वव्यापफचिपयिताकत्त्वं विपयितासम्बन्धेन ताह- राग्रहकत्वव्यापकत्वं बा । तेन व्यापकसम्मानाधिकरण्यरूपव्याप्ते. यभिचारज्ञानाभावादिसाचिव्येनेकदर्शनमाहात्वपि न ·च्याप्तिग्रहोपायः। गम्या सा। तथा धुपाध्यभावो व्याप्तिः। अभावश्च केवला- धिकरणं तत्कालसम्बन्धो वा स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा, तच्च प्रथमदर्शनेनावगतमेव चक्षुरादिना, नचाधि- कस्तदभावोऽस्ति । नच प्रतियोगिज्ञानमधिकरणादिज्ञा- नजनकं येनोपाधिज्ञानं विना तन्न स्यात् । एवमुपाध्य- भाव ज्ञाते किञ्चिन्न ज्ञातमवशिष्यते। उपाध्यभावव्यव- हारस्तु तद्धियमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार इवावधिज्ञानम्। न चैवं रासभसम्बन्धतुल्यवन्हिधूमसम्बन्धज्ञानादेवानु- साधनमिति ध्येयम् । भूयोदर्शनमासत्वे सति माधत्वरूपस्य परिशेपस्य व्याप्ती स्वरूपासिद्धत्वादप्रसिद्धत्याना हेतुत्यासम्भवा- चाचप्ले दीधितिकारः साध्यसाधनेति साध्यसाधनसम्वन्धमाफ- सापेक्षग्रहफत्वस्य घदादी निरुक्तसकृद्दर्शनगम्यत्वव्यभिचारादभाव- द्वयगर्भता।यद्यपित्ताशसम्बन्धग्नाहकातिरिक्तानपेक्षयत्किश्चिद्धाहके घटादी निरुक्तसकृद्दर्शनगम्यत्वाभावात व्यभिचार,तादृशातिरि. कानपेक्षग्रहसामान्यकत्वोक्तावपिसाध्यसाधनसम्बन्धविशिष्टद्रव्य- त्यादी तथात्वम । अत एव ताशग्राहकातिरिक्तसापेक्षग्रहकान्य- योक्तावपिन निस्तार, तथापि साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकत्वव्याप- कत्वमाह कताकत्वस्य विवक्षितत्वाददोपान चोपाध्यमावात्मकन्या- ते. साधनस्वरूपतया साधनग्राहकताव्यापफस्नादकताफत्वमेव सम्यक् साध्यसम्बन्धमवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । अनुमितिजनक- तारच्छेदफतापर्याप्त्यधिफरणत्वमकारेण साध्यसम्बन्धिविशिष्टसा- धनस्यैव पक्षयात्तद्वाहकत्वस्य फेयलधूमादिमाहकसग्निकर्षादौ साधनमाहकत्याच्यापयत्वेन निरुताहेतोः स्वरूपासिद्धिप्रसङ्गादि- ति भावः । ननु व्याप्तिमाह कनिरूपणमस्ताये तथा हीत्यादिना ध्यात्तिलक्षणाभिधानमन्तरग्रस्तमत आइ उपाध्यभावनाहफस्ये- ·जागदीश्या व्याप्तिग्रनन्थे गितिः स्यादिति वाच्यम् । उपाधिस्मरणे सत्युपाधित- हृयाप्यतरसकलतदुपलम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपल- म्भसहिनस्य केवलाधिकरणज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वात् व्य- भीयत्वादसिद्धि निरस्यति तथा होति । उपाधिस्मरण इसादि। न. न्वयमनिटादिहेतुकानुमितिर्न स्यात् उपाधियोग्यानुपलम्भ- विरहादत आह तद्वयवहारेति।तथा च तद्व्यवहारस्य हेतुरेवानुमिति स्यादि । साध्यसाधनसम्बन्धमाहकातिरक्तस्येति शेप । मूले रासमसम्बन्धतुत्यति सोपाधिस्वमानकालीनत्वेन तुल्यत्व सम्बन्ध ज्ञानस्य द्रष्टव्यम् । दीधितासनिकष्टादीत्यादिपदेनाऽतीन्द्रिय- परिग्रह । योग्यानुपलम्भविरहादिति । हेतोपाधित्वघटकतया तरसन्निकर्पदशायामुपाधित्यविशिष्टस्य यायदुपलम्भफसमवधा- नासम्भवादित्याशय न चोपाध्युपलम्भकयावत्समधानवि- नाकन एगोपाध्यनुपलम्भोऽनुमिति हेतु , सत्यामपि साध्यसमाना. धिकरणहेतुमत्वयुद्धाउनुपाधियग्राहकसामग्रीविरहदशायामनुमि- त्यनुत्पादस्य सर्वसिद्धत्वादिति भार । उपाध्यनुपलम्मस्य नि- रपाधित्वव्यवहारहतुवेप्युक्तशडातादयस्थ्यादाह तथा चेति ! इत्य च व्यवहारहेतुरेव हेतुर्यस्या इति मध्यमपदलोपियनीहि- णाऽगुमितेयवहारहेतुहेतुकल्यादित्यर्थ । तच्चेत्यादिक न्यायमते म, गुरूणामससर्गाग्रहस्यव व्यवहारहेतुत्वादिति मन्तव्यम् । नूसाखरसात् पूर्वकल्पपरित्यागे व्यवहारहेतुत्याच्चेति चयारेण तस्य समुच्चयो गुपपन्न इत्यत आह उपाधिस्मरण इत्यादीति । ततकारणति । उपाध्यभावत्वप्रकारकशानकारणेत्यर्य । तथा च तयो प्रयोजकत्वमात्र चपार समुच्चिनोतीति नानुपपत्ति । अनु- मिति हेतुत्वादिति मुरपि हेतुशब्दस्य प्रयोजकपरत्वादिति भाव । पेचित्तु ननूपाधिस्मग्णसरतस्य तमनुपलम्भस्यानुमितिहेतुत्यो- पेक्षायामुपाधिस्मरण सत्युपाध्यनुपरम्भादनुमितिरित्यय गुरणां न- ·व्याप्तिप्रहोपायः। वहारहेतुलाच्च । नन्वेवं प्रथमदर्शनेन व्यातिनिश्चया- विशेपदर्शने सति रासभादिसंशयवत् तत्संशयो न स्यादिति चेत् । व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवो- पाधिर्मयोपाधित्वेन न ज्ञात इतिशङ्कया गृहीतव्याप्तावपि हेतुः तच्चोपाध्यभावत्वेन ज्ञानम् । उपाधिस्मरण इसादि तु त- कारणमदर्शनपरम् । अभावत्वचेदमिह नास्तीति मतीतिसाक्षिक: स्वरूपविशेपोऽतिरिक्त पदार्थो वेसन्यदेतद एवञ्चोपाध्यभावत्वेन शानेऽधिकापेक्षा न वारयाम इति भावः । व्याप्तिस्वरूपे संशया- भाव आपद्यते निरुपाधिसम्बन्धरूपव्याप्तित्वेन वा, आये इष्टाप- त्तिः, द्वितीयमपि किमुपाधिस्मरणादिक विना तत्समवधाने सति प्रन्धविरोध इत्यत आह उपाधिस्मरण इत्यादीति । सत्कारणेति । उपाध्यभावत्वप्रकारकशानकारणेत्यर्थः । तथा च तत्र प्रयोजफत्ये पश्चमीत्याहुः । ननु भावभिन्नत्वरूपस्याभावत्वस्य गुरूणामप्रसिद्ध- स्वादुपाध्यभावत्यमकारकज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वं दुर्घटमत यह अभावत्वं चेति । नन्वेवमुपाध्यभावधिशिष्टसाध्यसहचरितत्वस्था चानुमिर्तिजनकतावच्छेदफतापर्याप्त्यधिकरणत्येन पक्षवात्तन्न है. तोः स्वरूपासिद्धिः तद्हे च अनुपाधित्वमाहकस्यैवातिरिक्तस्या- पेक्षणीदत आद एवं चेति । न धारयाम इति । तथा चात्र कल्पे अनुमितिजनकतावच्छेदकत्वेनैव पक्षत्वं न तु तत्पर्याप्तधिकरण. नेति व्याप्तिस्वरूपस्य निरुक्तहेतुमरवानासिद्धिः । न चैव सिद्ध- साधनम् एतद्दोपस्याने सामानाधिकरण्यमात्रस्य तथास्वमित्यादिना दीधितिशयोक्तत्वादिति भावः । नव्यास्तु मनूपाध्यमावत्या. फारफमेव ज्ञानं यद्यनुमितिहेतुस्तदोपाध्यभावत्वविशिष्टस्यैव सा- ध्यसाधनसामानाधिकरण्यस्यानुमितिहेतुतावच्छेदकीभूतव्यातिया- ·जागदीश्या व्यासिग्रहग्रन्थे संशयः अतस्तत्र भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासद्वारा व्या. प्त्यभावशङ्काऽपनीयते । यहा ज्ञानप्रामाण्यसंशयायाप्ति- संशयः यथा घटज्ञानसामग्न्यां सत्यां घटज्ञाने सति तत्प्रामाण्यसंशयाहितस्ततसंशयो न त्वग्रिमसंशयान- रोधेन तत घटज्ञानमेव न वृत्तमिति कल्प्यते तथेहा- प्युपाध्यभावस्य व्याप्तित्वात् तस्य च केवलाधिकरण- रूपस्प प्रथमदर्शनेऽपि निश्चितत्वात् व्याप्तिग्राहका- न्तरस्याभावाच्च परिशेपेण सकृद्दर्शनस्य व्याप्तिग्राहक- त्वात् तन्निश्चये प्रामाण्यसंशयादेव तत्संशयः । न चैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्तिपरिच्छेदःस्यादिति वाच्य- वासम्बन्धग्रह, आये कि विद्यमान इति।तथा च तदग्रहमात्रं न तु तदभारत्वेनापि ग्रह इति समानप्रकारकनिश्चयाभावात्तत्सश- तर सरदर्शनगम्यत्वानुमाने गुरूणां बाघ स्वरूपासिद्रिश्चे- त्यत आह एव रति । उपाध्यभावत्वस्य प्रामाणिकत्वे चेत्यर्थ । न धारयाम इति । उपाध्यभावत्वभिन्न प्रकारतया यदनुमितिजनक- ताच छदक तत्रैव सद्दर्शनगम्यत्वस्य साध्यत्त्वादिति भाव इति माह । इप्टापत्तिरिति । अधिकरणस्वरूपव्यात प्रथममेव निर्णीत- स्वादिति भाष । तदनमात्रम् । उपाध्य ग्रहमात्रम् । इत्थ च के चिद्विद्यमान एचोपाधिरपाधित्वेन धूमादौ न ज्ञात इति शङ्कया शङ्कासामग्या गृहीतव्याप्तापि सशय इति किं विद्यमान इत्या- दिमूलस्यार्थ । उपाधेरनुपस्थितायुपाध्यभावप्रकारेण निश्चयस्य प्र. थमदर्शने दुर्घटत्वात् पूरयति सत्युपाधीति । अत्र प्रथमदर्शनेन नि- ·व्याप्तिग्रहोपायः। म् तत्र व्याप्तेरभावात् प्रत्यक्षज्ञाने विषयस्य हेतुत्वात् । कचिदसंसर्गामहात् तथाव्यवहारो दोषमाहात्म्यात् । न चातापि तथा, आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्त- मस्तोत्यारोप इत्यभ्युपगमात् । केचित्तु साधनवन्निष्ठा- त्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यं साधनव- निष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवत्कत्वं वा व्याप्ति- स्तदुभयमपि योग्यं प्रत्यक्षेण वह्निधूमसम्बन्धानुभवेन यो नानुपपन्न इति भावद्वितीये ज्ञानप्रामाण्यतिपिथमेति। सत्युपा- धिस्मरणादाविसादिः । न चात्रापीति। सर्वत्र रासभादाविसर्थः। अवगत इति।स्वरूपकथनमात्रम्।महानस इति।अस्मिन्निसादिः । म- - श्चितस्य व्याप्तिस्वरूपस्यैव संशयोपपादकतया यद्वेत्यादिमूलसन- मात्पूरणं व्यर्थमित्यस्मद्गुरुचरणाः ' मूले कचिदित्यादि।क्वचिद्रा- समे व्याप्यत्यव्यवहारो दोपमाहात्म्यावयाप्यत्यासंसर्गाग्रहादि- त्यर्थः । अनापि तथेति मूलस्य धूमेपि दोपाधीनादसंसर्गामहा- चाप्यत्त्वव्यवहार इति नार्थः । तथा सति सिद्धान्ते न तु निमित्त. मस्तीत्यादिना दोपरूपस्य निमित्तस्य सत्वोपवर्णगासगतेः। अतो व्याचष्टे सर्वन रासभादाविति । व्याप्यत्वेन व्यवहर्तव्ये इव तत्त्वेना- व्यवहत्तव्यपि रासभ इत्यर्थः । विषयाभावरूपस्य दोपस्योभय- वापि तुल्यत्वादसंसर्गाग्रहरूपस्यारोपस्य तत्रापि सम्भवादिति भावः । इत्थं च मुले निमित्तानुसरणमित्यस्य सामग्न्यनुसरणमि- स्यर्थः । न तु निमित्तमस्तीति न तु दोपाद्यात्मकयत्किश्चित्कारणम. स्तीति कृत्यैवारोपः । तथा च फारणान्तरविरहादारोपस्थानीयोऽसं. सर्गाग्रह एप रासभान्तरे नास्तीति न तत्र व्याप्यत्वव्यवहार रति ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रग्रन्थे प्रथममवगतमेव, महानसे योऽत्यन्ताभावोऽन्योन्या- भावो वावगतस्तस्य प्रतियोगी न वन्हिर्न वा वन्हिमा- नित्यनुभवात्, रासभे तथावगमेऽप्यग्रे स वाध्यत इति । तन्न । एवं हि तन्हितङ्कमयोरेव व्याप्तिः स्यात् न तु धूमत्ववन्हित्वाच्छेदेन । न च तदनुमानोपयोगिवन्हित्वं चन्हिमत्वं वा न प्रतियोगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेवेति मैयम्।प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्याप- को वा साधनत्वाभिमतेन समं प्रकृतसाध्यसम्बन्धिता- इति चायी योग्यायोग्योद्भूतरूपसामान्यतदतोरिल योग्ये नदी ता- हामतियोगित्वसामान्यतद्वतोरप्यसन्तान्योन्यायाक्योोग्यस्वादि- ति भावः । न प्रतियोगितावच्छेदकमिति नधूपसामान्यसमाना- भावः । अवगतत्वस्य व्याप्त्यनन्तर्गतस्यादाह खरूपेति । महानसा. न्तरस्थासनिकृष्टतादशायर्या योग्यानुपलम्भविरदान्महानप्तनिष्ठा- स्यन्तामावप्रतियोगित्यसामान्याभावो पदयादी प्रत्यक्षण गृहीतुम- शक्य इत्यतः पूरयति अस्मिन्नित्यादिरिति । अधगतत्वस्य व्यानिध- टकरये महानससामान्यघटितेपि व्यापकत्यस्य ययादी प्रत्यक्षस- भवादस्मिमिति पूरणं अर्थमतः पश्चादुक्तमध्यवगतत्वं प्रागेप स्व. अपकीर्तनत्वेन व्याख्यातमिति ध्येयम् । नन्वतीन्द्रियनिष्ठस्यैतन्महान सविष्ठाभावप्रतियोगित्वस्यायोग्यत्वात्तदभावः कयं योग्य इत्यत माह महनीति । वायुपरमावादी उदभूनरूपसामान्यामायत्यादिना ताशसामान्यामायादरप्रत्यक्षत्वान्महतीत्युक्तम् । ताहशेति । पतन्महानसनिछाभावीयेत्यर्थः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकत्यसामा- ·व्याप्तिमहोपायः। वच्छेदकं विशेषणं वोपाधिः । उभयथापि तदभावो न याप्तिः । सिद्धयसिद्विभ्यां तनिषेधानुपपत्तेः । किन्तु यावत्स्वव्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनी- पाधिकत्वम् । तस्य च प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् । किञ्च न वस्तुगत्या व्याप्तीनं हेतुः किन्तु व्यातित्वे- धिकरणताशाभावप्रतियोगितासामान्यावच्छेदकमिसर्थः । अथ साधनाव्यापकव्याप्यत्वाभावः साध्येऽधिकरणस्वरूपमेव एवं साधनानंठसाध्यसम्बन्धे माधनतावच्छेदकातिरिक्तावच्छेद्यत्वाभा- वोऽपीसनुशयानो येन रूपेण ज्ञाता व्याप्तिरतुमिस सदूपविशि- टान सदर्शनगम्या सामानाधिकरण्यमात्रस्य च तथाभावं न वारपाम इसाशयेनाह किश्चेति । विशेषणज्ञानप्ताध्यत्वाव तत्सा- न्यामावस्य व्याप्त्यघटकत्वात्तग्रहस्य तु शक्यत्वं न क्षतिफरमती व्याचष्टे न प्रतियोगितेत्यादि । साधनाव्यापकेति । न च धूमा. व्यापकपर्वतत्वांदिव्याप्यत्वस्य प्रत्येकवह्नौ सस्वादव्याप्ति , साध्य- तावच्छेदके साधनाव्यापकव्याप्यतावच्छेदफावाभावस्य विवक्षित. स्यात् । अधिकरणस्वरूपमेवेति । तथा च ताहशसाध्यसम्बन्धरूपा व्याप्ति. प्रथमतो गृहीतु शक्यते एवेति भाघ । मथमधितर्फितोपाधे- रभावरूपां व्याप्ति परिष्कृत्य पश्चाद्रितर्फितोपाधेरभावात्मिकां व्या- सिंपरिकुर्वन्नाह एवमिति । साधनतावच्छेदकातिरिक्तावच्छंधत्या. भानगीति । अधिकरणम्वरूपमेवेति अनुपज्यते । न च साधनताय- च्छेदकातिरिक्तन नत्तधूमावादिनी माध्यसम्बन्धावच्छेदात घहि- मान् धूमादित्यादावसम्मघा, साधनतावच्छेदकातिरिक्तमानाच- च्छेप्रत्याभावस्य विवक्षितत्वात् । अनुशयान इति ।आइत्यनेन्वय । तयानम् ।सहर्शनगम्यत्यम् निवारयाम इति । तथाच प्रकार- ·३७६ जागदीश्याः व्याप्तिमहान्ये न । तच्च उपाध्यभावत्वम् । न च उपाधेरज्ञाने तदभा- वत्वेन ज्ञानं सम्भवति, विशेषणज्ञानसाध्यत्वादिशिष्ट- ज्ञानस्य । न च नियमतः प्रथममुपाधिधीरस्ति । य- चोक्त प्रतियोगिज्ञान व्यवहारहेतुः नाभावज्ञान इति। अस्तु तावदेवम्, तथापि तदभावो मा व्यवहारि उपा- ध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि, न चैवम् । वस्तुतस्तु विशेषादर्शने सहचारादिसाधार- णधर्मदर्शनायभिचारसंशयात् प्रथमदर्शनेन न व्या- प्तिनिश्चयः । अथ व्यभिचारसंशयो नान्यभिचारनिश्च- यप्रतिबन्धकः, ग्राह्यमंशयस्य निश्चयाप्रतिबन्धकत्वात्, मग्रीसाध्यत्वाद्वान चेति।उपलक्षणमेनत उपाधेरयोग्यस्यापि सम्भ- वात् उपाविसामान्यतद्वनोनत्यादिसामान्यतद्वतोरिवासन्तान्यो- न्याभावयोरयोग्यतया प्रयक्षेण गृहीतुमशक्यत्वात् । न च योग्यो- पायिव्यतिरेकग्रह एवानुमानाङ्गम, अयोग्योपाधिग्रहेऽप्यनुमितिम- तयाऽनुमि तेजनकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वेन पक्षत्वे पाध: ताहजनकतावच्छेदककोटिनिविष्ठत्वेन पक्षत्वे चसिद्धसाधनंमिति भावः । गुरुमते विशेषणशानस्य विशिष्टज्ञानाहेतुत्वात् पूरयति त- सामग्रीति । एतदिति। उपाधिज्ञानस्य मागसत्वमित्यर्थः । उपाधिसा- मान्यति । साधनाक्यापकस्यायोग्यस्यापि सत्त्वात् तद्वयाप्यत्वाभावः साध्ये न योग्य इत्यर्थः । तद्वयवहारहेतुत्वाच्चतिग्रन्थेन पर्यवसित- स्योपाध्यमावत्वप्रसारकशानहेतुत्वस्य खण्डनासम्भवादाह यथा- ·ज्याप्तिमहोपायः। अन्यथा संशयोत्तरं क्वापि निश्चयोन स्यादिति चेत्, न व्यभिचारसंशयः प्रतिबन्धक इति ब्रूमः, किन्तु विशे- पादर्शने सति सहचारादिसाधारणधर्मदर्शनात् संशयः स्यात् न तु संशयसामग्रीतो निश्चय इति । किञ्च य- द्धीसामग्री यत्र प्रतिबन्धिका विशेषादर्शने तत्र तीर- पीति व्यभिचारसंशयोऽपि प्रतिबन्धकः । एवं भूयो- दर्शनमपि संशायकं तर्कस्त्वनवस्थाग्रस्त एवेति कथं व्याप्तिग्रहः। सङ्गात् । यथाश्रुतं दपपति यच्चोक्तमिसादिनार व्यभिचारेसादि। अब प्रसक्षे ग्राह्यसंशयस्यापि प्रतिबन्धकत्वमाहस व्यभिचारश- कायास्तथाखाभिधानम् । अन्यथा पुनरसाधारणतत्चत्कारणमेल- करूपा सामग्री प्रतिवन्धिका बोध्या । विवेचितश्चेदं प्रसक्षमणि- । श्रुतमिति । उपाध्यनुपलम्मसहितस्य केवलाधिफरणशावस्यानुमिति- हेतुत्वादिति प्रन्यतः श्रुतमित्यर्थः । ननु सत्यामपि व्यभिचारशङ्का- यामनुमानादिना व्याप्तिनिश्चयोत्पादातस्याः प्रतियन्धकायमसङ्गत- मत आह प्रत्यक्ष रति । निश्चयात्मक रति शेष. तिन व्यभिचारसंश- योत्तरं व्याप्तेः सन्देहोत्पादेपिन क्षति.। ननु संशयोत्पत्तिक्षणे निश्च- यानुत्पत्ययं निश्चयसामान्य प्रत्येव समानाकारसंशयसामग्रीवेन विरोधित्वस्थिती प्रात्यक्षिकनिश्चय प्रति संशयस्य तथात्वे मानामाव इत्याशयेनाह अन्यथा पुनरिति । प्राहसंशयस्याविरोधित्वे पुनरि- त्यर्थः। फालदिगाधन्तमान सामपा प्रतिबन्धकाचे गौरबादाह असाधारणतत्सत्कारणेतिाविशेषादशनधार्मिज्ञानफोटशुपस्थित्यादिरूप सशयकारणेत्यर्थ. विशेषादर्शनादीनामे फैकसत्वेपि निश्चयोत्पादाह मेलफेति सामग्रीमतियन्धकेतिविभिप्रायेणैव सा च चिदुपाधि. કટ ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे अत्रोच्यते । व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचा- रदर्शनं व्याप्तिग्राहकम् । ज्ञानं निश्चयः शङ्का च । सा चक् चिदुपानिसन्देहात क्वचिद्विशेषादर्शनसहितसा- धारणधर्मदर्शनात् । तद्विरहश्च क्व चिद्विपक्षबाधकत- कौत, क्व चित स्वतः सिद्ध एव । तर्कस्य व्याप्ति- ग्रहमूलकत्वेनाऽनवस्थेति चेत् । न । यावदाशङ्कतर्का- नुसरणात् । यत्र च व्याघातेन शङ्केच नावतरति तत्र तर्क बिनैव व्याप्ति ग्रहः । दीधितौ । वक्ष्यते चाऽधिकमुपरिटात् । अत्र च यद्यपि साधन- गोचरसाध्याभावचचिवग्रहाभायो हेतुारेति न युक्तम, केवला- सन्देहादित्यादिना मूलकता संशयमामन्याः प्रदर्शनादिति भावः । ननु विशेषादर्शनकोटुयपस्थितिधर्मिशानादिममुदायस्य निश्चयम- तिबन्धकरवं न समवायेन, विशेषादर्शनस्य समवायेन कुत्राप्य। सत्यात्तादशसमुदायसत्त्वेपि निर्णयप्रसङ्गात्, अत एव स्वरूपस- म्बन्धनापि न यिरोधित्वं धर्मिशानादेस्तेन सम्बन्धेन धचिदप्य- सत्त्वादत आह विचितमिति । प्रामाण्यवाद इति शेषः । तथा च विशेषदर्शनाभावादिविशिष्टविरोधिफोटुशपस्थितिरेव संश- यसामग्रीपदार्थस्तत्रोक्त इति ताशकोटयुपस्थितित्वेनैव समवायेन निधयं प्रतिविरोधित्यम, वैशिष्टयश्च तत्रैकालायच्छेदेनैकात्मवृत्तित्व- रूप निविष्टमतो नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु निर्णयत्वस्य नी. लान्यघटत्वादेरियाऽर्थसमाजप्रस्तत्वान्न कार्यतावच्छेदकरयमतस्त- दवच्छिन्न प्रति सशयसामग्ल्या अपि प्रतिबन्धपत्यं दुधंदमन माह वक्ष्यते चति । निश्चयत्यस्य कायंतानवच्छेदपात्वादिशि. दिसामान्य प्रत्येव प्राधाभावनिर्णयत्वेन प्रतिबन्धफरप्रमु- ·च्याप्तिग्रहोपायः। ३७९ मयिनि ग्राह्याप्रसिद्धया ग्रहामसिद्धेः। खण्डशः प्रसिद्धया क चि- तादृशभ्रममम्भवेऽपि सर्वत्र तथा भ्रमे मानाभावात् । अत एवं साध्यतावच्छेदकगोचरसाधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वन- होऽपि प्रत्युक्तः । सकलसाध्यतावच्छेदके तारशग्रहे मानाभावा- त् । तथापि साध्यतावच्छेदके तत्पुरुपीयनादृशावच्छेदकत्वग्रहस्य विषयतयाऽभावः तद्विषयत्वाभावो वा तत्पुरुषीयव्याप्तिग्रहे हेतुः । भयकोटिपिशिष्टधीसामग्रीसद्भावे संशयो न तु निश्चय इत्या- दिकं हेत्याभासादी पक्ष्यत इत्यर्थः । साधनगोचरेति । साध- नयिशेष्यफेत्यर्थः । प्रायति ।साध्यामायववृत्तित्वरूपस्य प्राह्यस्या- प्रसिद्धयेत्यर्थः । नन्यभावे साध्यीयत्याधगाही प्रमेयत्वाभाषपत्ति शेयत्वमित्याफारो व्याभिचारप्रहः फेयलान्ययिस्थले सम्भयत्ययत्यत साह खण्डश इति।क चित् साधने । सर्वप्रेति । तथा च यत्र साधने साध्याभाषपत्तित्वभ्रमो न जातस्तत्रय व्यभिचा- रक्षानामावस्य व्याप्तिधीहेतुत्यमसम्भधोति भावः । तामहे । साधनवनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदफरवग्रहे । तथापीति । तत्पु. रुपीयहेतुमनिष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेदफत्ययुद्धी ताहशापच्छेद- फत्यबुद्धः समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या प्रतियन्धफत्य द्योतनायोक्तं साध्यतावच्छेदफ इति । एकस्य पुंसो पहित्ये धूमपनिष्ठाभाव- प्रतियोगितायच्छेदफत्यप्रहेपि पुरुषान्तरस्य तन तादृशानयच्छे- दफन्यग्रहस्य सम्पत्यर्थमाह तत्पुरुषीयेति । फायप्यूहदशायां सौमरिप्रभृतेरेफशरीरायच्छेदेन ताहशावच्छेदकस्यनिश्चयेप्यन्यश- रीरावच्छेदेन तादृशानयच्छेदकत्यग्रहोपगमे पुरुषपदं शरीरार्थ- फम् । यदि चैफदेहापच्छेदैनथ फस्य चिदारमनो घाधनिश्चयेप्य. न्यस्यात्मनः परपुरप्रवेशम्यायेन विशिएधी प्रामाणफी तदा तस- छरीरायच्छिन्नतत्तत्पुरुषोयत्येय कचिद्विवक्षणीयम् । विषयत. येनि । यद्यपि घटत्व ताशप्रतियोगितायच्छेदकं घहित्य च प्रमेयमित्येयं महंपि यह्नित्यं सादृशप्रतियोगितामयच्छेदपमित्येयं व्यापकत्यक्षानोत्पादाद्विषयतासम्बन्धेन प्रतिबन्धकायमसङ्गतम्। न ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे प ताशावच्छेदकस्यप्रफारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन तथा- त्वं वाच्यम, इत्थमपि पहित्वं तादशप्रतियोगितानपच्छेदकं न थेति संशयोत्तरं घहित्वं ताहशानवच्छेदकमिति सान्दादिशाना- नुत्पत्तिप्रसङ्गात निश्चयत्वस्य धर्मिघटितमूर्तिकतया सामान्यतः तादशावच्छेदकत्वनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धफत्वस्य धक्तुमशक्यत्या- त । तथापि हेतुमभिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्यप्रकारतानि- कपितविशेष्यतासम्बन्धेन तत्पुरुषीयताहशानवच्छेदफत्वबुद्धिसा- मान्य प्रति तत्पुरुषीयबुद्धिमात्र प्रत्येव पा घटत्वपटत्वादितत्त- स्प्रत्येकधर्मधर्मिफताहशापच्छेदकत्वनिश्चयनिरूपितघटत्वपटत्वादि- तत्तत्प्रत्येकर्मिनिष्ठविशेष्यतासम्बन्धन तत्पुरतीयहेतुमनिष्ठाभाष. प्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानस्येन तत्पुरुषयज्ञानरयमाणैव पा प्र. तियन्धफत्वं ताहशताहशसम्पन्धावच्छिन्नतत्तदभाथकूटस्यैष च हेतुत्वम् । न चैवं प्रतियोगितारच्छेदकसम्बन्धभेदेन फार्यकारणभा- पानन्त्यम, अनन्यगतिकतया तथात्वस्येपत्यातापस्तुतस्तारशापच्छे- फत्वप्रकारत्वान्यप्रफारत्यानिरूपितविशेष्यतात्यरूपेणानुगतसम्य- धेनेय तत्पुरुषीयताहशायच्छेदकत्वज्ञान प्रतिबन्धकमतः सम्यन्धा- ननुगम पव नास्ति पहित्वं ताशायच्छेदकं न घेत्यादि संशयस्य तु घहित्यनिष्ठमयच्छेदकरवाभावप्रकारतानिरूपितं यदिशेप्पत्यं तदे- चावच्छेदफत्वाकारतानिरूपितमपि न त्ववच्छेदकत्वनिरूपित घि- शेष्यतान्तरमिति ताशसंशयस्यानवच्छेदकरघप्रहं प्रत्यविरोधि- त्यम् । अत एव वृक्षः संयोगवान् सदभावांधेति समुच्च. यावृक्षः संयोगी न घेत्यादिसंशयस्य भेदः समुच्चय प्रकारताय. निरूपितकविशेष्यत्वाभावात् । अत एव प्रत्यक्षमाणदीधितापनिरि- तविषयतापक्षे मिथोविरुद्धधर्मद्वयप्रकारकाविषयताप्रतियोगित्वं संशयत्वमाहत्य तद्विघटकावेनैव न च प्रकारता दे धिपयताभेदति मूलप्रन्थोऽधतारितः । अत एव च लीलापतीप्रफार्शपि घिरांधि- नानारूपायच्छिनफयिषयताप्रतियोगिहान संशयः समुधये तु वि. रोधिप्रत्येकप्रकारावच्छिन्ना भिन्नैव विशेष्यता न तु विरोधिनाना. रूपनिरूपितैफेति सशयप्रन्य स्फुटमभिहितमित्यादिफमन्यत्र विस्त. साविषयताया दृत्यनियामकत्वमते तरसम्पन्धायच्छिन्नामायाप्रसि- देराह तद्विषयत्वेति । ताशापच्छदफत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितयनि- ·व्याप्तिग्रहोपायः। , वस्तुको व्याप्ते साध्यसाधनभेदभिन्नतया विशिष्यव कार्यकार- णभावः । तथा च यत्र साधनं साध्याभाववत्ति साध्यतावच्छ- दकं साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेकविधमनेकविध वा व्यभिचारज्ञानं मसिद्धं तत्र यथायथं तदभावः पुरुपनिष्ठो व्या- श्वयविशेष्यत्याभाव इत्यर्थः । विषयताया ज्ञानसमानकालीनतया च नातिप्रसङ्ग इति माव। नन्यत्रापि कल्पे यस्य पुस. स्वरूपसम्बन्धे. न ताशापच्छेदकत्वप्रकारकशानमसिद्धं तदीयव्यासिग्रहे व्यभि. चारज्ञानामाषस्य हेतुत्वालाभः तथा व्यभिचान्तरग्रहोपि व्याप्तिन- हप्रसङ्गश्त्यत आह घस्तुन इति । इत्यादिफमित्यादिपदेन साधनं साध्यवदन्यवृत्तीत्यादरुपसंग्रहः । यविधमेध व्यभिचा- रज्ञानं प्रसिदं तत्र तायव्यभिचारज्ञानामावस्य हेतुत्यासम्म घादाद यथायोगामिति । तथा च यत्र याशं प्रसिद्ध तत्र तस्थामावो हेतुरिति भावः । समवायघाटतसामानाधिकरण्यप्र. स्यासत्या हेतुत्वमावेदयितुं पुरुषनिष्ठ इत्युक्तम् । यद्यपि व्यभिचार- ज्ञानवशायामपि घटाघवच्छेदेन सदभावस्य पुरुष सत्यात्तदा. नीमपि व्याप्तिग्रहापत्तिः, तथापि समवायेन व्याप्तिग्रहं प्रति सम- घायावच्छिन्नव्यभिचारज्ञानाभावस्य निरवच्छिन्नविशेषणतासम्बन्धे- नेय हेतुत्यं घाच्यम व्यभिचारशानकालीनस्तदभावश्च घटायवच्छे- घत्वविशिष्टविशेषणतयैव तत्रात्मनि घर्तत इत्यदोषः। यत्तु व्यभिचा- रक्षानपिशिष्यत्वायच्छिन्नस्यैय समयायसम्बन्धेनाभायो व्याप्तिधीहतुः तथा चात्मनि घटाघयच्छेदेन व्यभिचारशानस्य चिरदेपि तद्विशिष्ट- स्यात्मत्वस्यैव सत्वानोक्तदोष इति । तन्न । वृक्षादी मूलाधवच्छेदेन कपिसयोगविशिक्षवाघमावस्येवात्मन्यपि घराधवच्छदेन व्य. भिचारज्ञानविशिष्टात्मत्वायभावस्य सस्यात् । विशेषणस्य यास- स्पे तदवच्छेदेन विशिष्टयत्वस्यात्यन्तमसम्भावितत्वात् । फेचित्तुस- मानावच्छेदकत्यप्रत्यासत्या व्यभिचारज्ञानाभावः शरीरनिष्ठ पर व्याप्तिधीहेतु. न चैव यन खण्डशरीरोत्पत्तिदशायामवस्थितहस्ता- घवच्छेदेन व्यभिचारज्ञाने तमोत्तरक्षणे खण्डशरीराषच्छेदेन व्या- सिधीः स्यादुत्पन्नव्यभिचारज्ञानस्यावच्छेदकतासम्बन्धेन खण्डश. ।

·जागदीश्या व्यातिपहनन्ये सिग्रहहेतुः । अत एवैकविधव्यभिचारज्ञानावरहेऽन्यविधव्यभिचा- रग्रहाव्याप्तिमीविरोधाएवञ्च व चिद्रयभिचारज्ञानस्याऽप्रसिद्धया तदभावस्याऽहेतु वेऽपि न क्षतिः । प्रसिद्धायाः साधनवनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकवादिबुद्धः समानविपयतया तदभाववी- धविरोधित्वानुरोधेन तु तथात्वकल्पन न वयं वारयाम:, यदि तत्तवप्रकारादिनिवेशेन विशेपे न पर्यवस्येदिति दिक् । रीरव्यक्तावसत्वादिति वाच्यम् । हस्तादेर्शानावच्छेदकर याभावात् । चेपारमाविशेषेपि शरीरस्यैव तथात्वात् । अन्यथा चैत्रा जानाती- स्यादेरिव हस्तो जानातीत्यादरपि प्रसङ्गादित्याहु तिचिन्त्यम । पूर्वकल्प स्वयमस्वरसमाह अन पवेनि । नानावधव्यभिचारक्षा- नाभावानां हेतुत्यादयेत्ययं निरुक्तावच्छेदयत्वप्रहाभावमानस्य हेतु- खेतु व्यभिचारानरग्रहदशायामपि व्याप्तिधी. स्यादिति भाव । एवं चाते । साध्यसाधनादिभेदेन विशिम्येय हेतुत्वे चेत्ययं । ननु साधन साध्याभाववत्तीत्यादि व्यभिचारज्ञानाभावस्य पुरुषनिष्ठ- तया हेतुत्वेपि साध्यतावच्छेदकं हेतुमानष्ठाभावप्रतियोगिता- बच्छदकमित्यादि व्यभिचारज्ञानामावस्य पुरुषनिष्टतया हेतुत्या- भिधानमसगतं घहित्यद्रव्य वाद्यनन्तलाध्यतावच्छेदफान्तर्भावे- णानन्तकार्यकारणभावापत्त , किन्तु तत्पुरतीयहेतुमनिटाभाषप्र- तियोगितानवच्छेदकत्यप्रकारकशान प्रति समानविशेष्यत्वप्रत्यास. स्या तत्पुरुषीयताहशारच्छेदकत्वप्रकारकशानस्य विरोधितया विशे- ध्यतासम्बन्धेन तदभाव एव तत्र हेतुरचित पुरुषव्यक्तीलाम. पि साध्यतया तत्तत्पुरुषत्यस्य त्वयापि विषयविधया निवेश्यत्वेन तत्प्रवेशकृतगौरपस्याप्यसम्भवादत माह प्रसिद्धाया इत्यादि । तदभावबोधीत | तादृशावच्छेदकत्वाभावबोधेत्यर्थ । तथायफल्प- न चिशष्यतासम्बन्धन तादृशापच्छेदकत्वग्रहाभावस्य हेतुत्वक- कलपनम् । तत्प्रकारेति तित्तद्धर्मितारच्छेदमित्यर्थः । विशेष इति । यहित्वादो जातित्वादिप्रकारेण ताडसावच्छेदकत्व निर्णयेपि पहित्यत्वादिप्रकारेण तादृशानवच्छेदकरवप्रहातेन रूपेण ·व्याप्तिमहोपायः। ३८३ सत्पुरुषीयावच्छेदकात्यनिश्चयस्य विशेष्यतासम्बन्धेनामावस्तेन - पेण तत्पुरुपीयानपच्छेदकत्वज्ञाने फारण घाच्यम् । तथा च धर्मि- तावच्छदकपदेन कार्यकारणभावानन्त्य गप्यावश्यकमिति त- स्पुरुषायस्वयोर्विधानिशेन कारणत्वकल्पने गौरवमिति भावः । नव्यास्तु यहित्वजातित्यादिप्रकारेण घह्निजात्यादे साध्यतास्थले घ- हिरवत्वाधधतिनर्मिफताहशावच्छेदकत्वनिश्चयत्वेन घहित्यत्वा- धच्छिन्नर्मिफतारशानवच्छेदकत्यग्रह प्रति घिधित्येपि दण्डि. त्वण्डित्वाधच्छिमसाध्यतासले निरयच्छिन्नविशेष्यतावच्छेद- फत्वसम्बन्धेन तत्पुरुषीयानवच्छेदफत्यज्ञानसामान्य प्रत्येव द. ण्डत्यकुण्डत्यादिप्रत्येकधर्मायच्छिन्नाधिशेष्यफताहशावच्छेदकत्वनि- रूपितविशेष्यतावच्छेदकत्यसम्बन्धेन तत्पुरुषीयावच्छेदफत्वज्ञान- त्वेन तत्पुरतीयज्ञानत्वमानेणैव या प्रतिबन्धकत्य युक्तम् । अन्यथा दण्डरकुण्डत्वाचनंतधर्मितावच्छेदकान्तमायण प्रतिबन्धकताव- च्छेदफगौरयापत्ते. न वैध ताइशनादशसम्बन्धेन तदवच्छिन्नामा- वरस्य च हेतु-रमपेक्ष्य लायनगभिरवच्छिन्नविशेष्यतावच्छेद फत्तप्रत्यासत्या तत्पुरुषीयताहशानवच्छेदकत्वमह प्रति निरवच्छि- विशेष्यतावच्छेदकत्वमत्यासत्यैव तादृशावच्छेदकत्याहस्य प्रति. पन्धकत्वमुचित दण्डत्वकुण्डत्वाधवच्छिन्नविशष्यताप्रवंशे गौरया- दिति वाच्यम् । तथा सति दण्डत्वपुण्डत्वसामानाधिकरण्य नाव. च्छदकत्वनिणयपि तत्समानाधिकरण्येनानवच्छेदकावग्रहस्यानुत्प- प्रसङ्गात् । न च यत्र दण्ड कुण्ड च तादृशमतियागितापच्छदक. मिति सानस्योत्तर दण्डांश तस्य ममत्वग्रहस्तन दण्ड इव कुर- ण्डेप्यनयच्छेदफायधी. स्यात् अप्रामाण्यज्ञानव्यायभावापिशिष्ट- स्यैव तत्पुरुषीयावच्छेदफरवग्रहस्य समानविशेग्यतावच्छेदकत्य- प्रत्यासत्या चिराधित्वात्, अन्यथा दण्डेप्यनवच्छेदकत्यधीस्तदानी न स्यादिति वाच्यम्। दण्डत्यावच्छिन्नविशेष्यफतारशावच्छेदफत्य- निश्चयनिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन तत्पुरुषीयापच्छेद- फतामानस्य विरोधितायामेव दण्डाश भ्रमत्यज्ञानव्यक्तीनामुत्तेज- कुण्डबाधयच्छिन्नविशष्यफताशावच्छेदफनिश्चयधिश. म्यतावच्छेदकतासम्बन्धन विरोधितायां तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तरम- घशात, यत्र यद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यफताहशावच्छंदफावनिश्चयपिशे- कतया ·जागीयाः व्याप्तिप्रहमन्ये व्याप्तिश्च धूमादेव्यापकरन्हिसमानाधिकरणत्तिधूमत्वादिकम्, ताशसामानाधिकरण्यमात्रस्य रासभादिसाधारण्याव । अत्र च व्यापकत्वांशग्रहे व्यभिचाराग्रहः समानाधिकरणत्तित्त्वांशग्रहे च तद्विशेषणतया सामानाधिकरण्यस्य ग्रहो हेतुरिति व. क्तव्यम् । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वलक्षणव्याप्तिग्रहे विशे- पणतया सम्बन्यस्य ग्रहो हेतुरिसपि केचित् । यत्तु विरुद्ध इय. प्रतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन विरोधित्वं तत्र सद्धर्मविशिष्टांशे भ्रम- त्वग्रहव्यक्तीनामुत्तेजकत्वात् । इत्थमेघ च घटादिमत्ताबुद्धि प्रत्य- पि बाधबुद्धस्तदभावव्याप्ययचानिश्चयस्य च समानविशेष्यताव- डेदकत्यप्रत्यासत्या विरोधित्वं परिकार्यमिति माहुः । ननु व्याप्तिप्राहकमिति मूलस्य न व्याप्तिग्रहजनक- तामात्रमर्थः पटायवगाहिव्याप्तिधाजनके पटादापतिप्रसङ्गात् । नापि व्याप्तिमहत्वावच्छिन्नकार्यत.निरूपितफारणतायत्वं तथा, व्य- भिचारज्ञानपिरहे तबाधात् लायवेन व्यापकताग्रहत्वावन्छि- न प्रत्येव तस्य हेतुत्वात अतो व्याप्तिविषयिताव्यापकीभूतयत्कि- श्चिद्विपयिताकमहत्वावच्छिन्न प्रति कारणत्वमेव तदर्थों घा. स च व्याापकसामानाधिकरण्यरूपत्वे सहचार- रशानस्यासम्भवीत्यतो व्याप्तिमन्यथानिर्वक्ति व्याप्तिश्चेत्यादिना । साव्यसमाधितेति । ग्राह्याभावानवगाहिनोपि व्यभिचारज्ञानस्य मणिमन्त्रादिन्यायेनात्र विरोधित्व हेतुवृत्तिधर्मस्य साध्यतावच्छे. दकत्वमेव वाऽत्र मते व्यभिचार इति भाव.।उक्तव्याप्तिग्रहस्यानुमि- तावहतुत्वात्तद्भाहकाभिवानमन्तरग्रस्तमित्यखरस. कश्चिदित्यु रक्का सूचित. । सामान्यत एवेति । भत्र च तव्यापकत्वग्रहं प्रति तसामानाधिकरण्यग्रहत्वेन हेतुत्व समानविशेष्याचं व प्र- स्यासत्ति. तेन विरुद्धाविरुद्धसाधारणकन्यापकत्वामावाविरुद्धस्थले सहचारग्रहस्य हेतुत्वेपि धूमवन्द्योापकत्वग्रहे तस्थ हेतुत्वे मानाभाघ इत्यपास्तम् । जलवादी धूमव्यापकत्वग्रहानुरोधेन फ्ल- सस्य धूमसामानाधिकरण्यग्रहस्य बन्धादी धूमव्यापकतामहा.

·प्यातिप्रहोपायः। सहचारभ्रमेण व्यापकत्वभ्रमासामान्यत एव सहचारज्ञानं हेतु- रिति । तन्न । सिद्धवाद । विरुद्धेऽपि व्यापकत्वसामानाधि- करण्पयो हकप्सामग्रीक्रमयोगपद्याधीनं ग्रहणक्रमयोगपये न तु मियः कार्यकारणभाव इति । इदं पुनरवधेयमा यथा विद्यमानमपि चन्हित्वे व्यवहितविपकृपरासभादिदेशनिष्ठाभावमतियोगिताव- चेदकत्वं न गृह्यते अभावदेशविप्रकादिना ग्राहकाभावाद, तथा धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सत्त्वेऽप्यग्रहसम्भवात् । नानुपलब्धेः, प्रतियोगिसत्त्वविरोधित्वादिलक्षणा योग्यतेति न तत्सामान्याभावो लोकिकासक्षगम्यः परन्तु कचिद्विरोधस्फुर- ----- थैमप्यावश्यकरयादिति ध्येयम् । असिद्धत्वादिति । व्यापकत्वनमे सहचारभ्रमस्य हेतुताया असिद्धत्वादित्यर्थः असिद्धिमेव स्पष्टयति विरुद्ध पीति । सामग्रीमेति। सामग्रीसमाधीनो प्रहणस्यममः सा- ममीयोगपचायधीनं च ग्रहणस्य योगपद्यमित्यर्थः । नस्विति। अ. न्यथा व्यापफरवज्ञानोत्तरमपि फ चित्सामानाधिकरण्यशानोत्पत्तः तत्रापि व्यापकत्वज्ञानं हेतुरित्येवं किं न रोचयेदिति भावः । व्ययहितेति । व्यवधानम् । मध्यस्थितपुडयादिसम्बन्धः । वि- प्रफयों दूरवर्तित्वम । अग्रहसम्भवादित्यस्य मानुपलब्धेयोग्यते- त्यनेनान्वयः। प्रतियोगसत्वेत्यादि । प्रतियोगिसत्त्वमसक्षितोप- लन्धिकस्वरूपेत्यर्थः। तथा च पहित्वं यदि धूमाधिकरणयायत्- सनिकर्षे सति धूमयनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं स्यात्तार- शावच्छेदफत्वेनोपलभ्येत इत्यापादनस्पैवान योग्यतासम्पादक- स्वाधावतां च धूमयतामेकदा सन्निकर्पविरहान सा सम्भवतीति तादशावच्छेदकत्वाभावो न लौकिफप्रत्यक्षविषय इति भावः। आ. दिपदादाचार्योकायाः प्रतियोगितव्याप्येतरयायत्तदुपलम्भफस- मवधानरूपयोग्यतायाः परिप्रहः कथं चिच्छब्दादिना विरोधादीति। धूमत्वत्वादौ ताशावच्छेदकत्वस्य विरोधादिप्रहवशादित्यर्थः । विरोधोऽसामानाधिकरण्यम् । आदिपदाथ व्यापफीभूतामाय- ४९ ·जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये गादिवशाभृमत्वादौ गृहीतो धूमयनिष्ठासन्ताभावतियोगितानव- छेदकत्वाभावो वन्हित्वादावुपनयमार्यादया गृह्यते। अत एवानुमा- नादिना व्यभिचारग्रहेऽपि न व्यासिधी निर्णयात्मनि साधारणे वा दोपरिशेपानन्योपनीतभाने सशयादिसाधारणस्य निश्चया- स्मनो वा विपरीतज्ञानमात्रस्यैव प्रतिबन्धकत्वात तत्तदूमादौ दे- --- प्रतियोगित्वस्योपग्रह । तथा च ताडशावच्छेदकत्वासमानाधिकर- णतया ताशाच्छदकत्वव्यापकाभावप्रतियागितया वा धूमत्वत्वा. दिमत्वस्य धूम यादौ परामर्शाधूमत्त ताहशाघच्छदकत्वाभाव इत्याकारकव्यतिरेक्यनुमित्यनन्तरमर पहित्व तादृशप्रतियोगिता- नगच्छदकमित्याकारकपत्यक्षमिति भाव । न चैवमुक्तक्रमेण वह्नि- स्वाचादिहतुना तारशापच्दकत्वाभावस्य वहित्वेपि व्यतिरे- क्यनुमितिसम्भवात् धूमत्वादिपर्यन्तानुसरण व्यर्थमिति चा- व्यम् । प्रत्यक्षत एव प्रथमत साध्यतावच्छेदकीभूते वाहत्वादी ताहशावच्दकत्वाभावग्रहार्थ तदनुसरणादिति । अथानुपलब्धि- योग्यताया अननुगतत्वादिहान्यैर सास्वित्यत आह अत पवति । तादृशावच्छेदकत्वाभावस्य लौकिकप्रत्यक्षगम्यत्वाभावादेवेत्यर्थ । निर्णयात्मनि सशयादिसाधारणस्य प्रतिवन्धकत्वादित्यचय 1 नि- श्चयत्वाचच्छिन्न प्रत्यव विपरीतशानस्य विराधित्वे विपरीतनि- श्चयात्तर सशयोपत्तिरत आह साधारण वति । निश्चयात्मन - स्यग्रिमेगा-चय । शखा न पीत इत्यादिनिश्चयसत्त्वेपि दुएनयनस्य पुस शख पात इत्युपनीतभानोत्पत्तराह दोपविशाजन्यति । स. त्यपि बाधनिर्णय लौकिकप्रत्यक्षादयादाह उपनातेति । अत्रा- पनीतान्त साक्षात्कारत्वानिलापतविषयत्वापलक्षकम, दोषविशेषाजन्यत्वाद प्रवेशा गौरवात् साक्षात्कारत्वानिरूपित. तत्प्रकारताकद्वित्वावच्छिन्न प्रत्यर लाघवन तदभावनिश्चयत्वे. न प्रतिवन्धक चात् साक्षात्कारत्यनिरूपितात्मकारकत्व तत्प्र. कारकलाककप्रत्यक्षबद्दोपविशषजन्यप्रत्यक्षेप्यविशिष्टम, उभयत्रैव साक्षातरामान्यनुभवात् एक्शषस्य वर्तुमरापयत्वात् । अत एव ·व्याप्तिग्रहोपायः। शान्तरत्तिलसम्भावनाविरहादिवशात् गृह्यमाणो बन्हयाद्यभा. ववचित्वाभावोधूमवाद्यवच्छदेन गृह्यते लाघवादिसपि बदन्ति । लौफिफसनिकर्षजन्यस्यापि घटादिसंशयस्य तदभावनिर्णयप्रति- ध्यत्वं संशयत्यघटकप्रकारताया अपि साक्षात्कारत्यानिरूपित- स्वात घट सन्देझीत्यादिवत् घटं साक्षात्करोमीस्याफारकसंशया- नुव्यवसायस्याभावात् इत्यादिकमन्यत्र विस्तरः ! साध्याभावपद- पृत्तित्वाभावच्यातलीफिकमत्यक्षमभ्युपगच्छता मतमाह तत्तदू- धूमादाविति । विरहादीत्यादिपदात्सग्निकर्षाद्युपसग्रहः । ननु धूमान्तरे निर्वद्वितित्वप्तम्भावनासत्यात कुतो धूमत्वावच्छेदेन तद्ग्रहणमत शाह लाघवादिति । धूमान्तरकल्पनलाधयादित्यर्थः। च तदेवोक्तसम्भावनाया: प्रतिबन्धकमिति भावः । फालान्तरे वन्यभावववृत्तित्यपीदानी तदनुपलब्धिसम्भवादन म- तेप्यनुपलब्धेर्योग्यता नास्तीत्यस्वरसो वदन्तीत्युत्का सूचितः ।। इति व्याप्तिग्नहोपायप्रकरणं सम्पूर्णम् । तथा ·दीधित्याः तर्कः हुताशनरासभादिपदार्थसार्थस्याऽन्वयव्यतिरेकयोरन्वयव्यति- रेको धूमस्योपलभमानोऽवश्यमेतेषामन्यतमं कारणं धूमस्येसवधा- र्य सन्दिग्धे किमतानि सर्वाण्येव कारणानि किं वा कानिवि- जागदीश्याः तर्कः ननु वह्नौ धूमकारणत्वसंशयनिरासार्थ तानुसरणं व्यर्थ धूमकारणत्वस्य कचिदर्थनिर्णये तत्सहचरितधर्मवत्त्वग्रहाभापादेय वन्ही तत्संशयस्यासम्भवातू, साधारण धर्मवत्तामहस्य संशयहे- तुत्वात् । न चेन्धनादी तर्फ विनव धूमकारणत्यनिर्णयात्तत्सम्भवः । तथा सति पन्हावपि तद्वदेव धमकारणत्वग्रहे पाधफाभावादित्यतः सामान्यतः कारणत्वनिर्णयेन साधारणधर्मवताशानं सम्पादयन् संशयस्य सम्भवमाह हुताशनेत्यादिना । अयेतेगमन्यतमो धूमकार- णमित्यवधारणस्य तावदन्यतमत्यावच्छेदेन धूमकारणत्वावगाहित्ये ताइशान्यतमत्ववत्ताज्ञानस्यैव व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया घन्ही धूमकारणत्वसन्देहविरोधित्वसम्भवात्तीनुसरणं विफलमत आह सन्दिग्धे इति । सन्देदाकारमाह फिमेतानीति । 'हुताशनाचन्यत- मवृत्तिकारणत्वं हुताशनाद्यन्यतमत्वावच्छेद्यं न वेति सन्देहे तात्पर्य- मातथा चोक्तसन्देहानुरोधादन्यतमत्त्वसामानाधिकरण्येनैव धूमफा- रणत्वं पूर्वमवधृतमन्यथा प्रतियन्धकसत्वे तादृशसन्देहायोगा- दिति भावः । नन्वेतायता सामान्यतः कारणत्यनिश्चयेन धूम. कारणत्वसहचरितधर्मयत्ताशानस्य सम्पादनेपि धूमकारणत्या. भावस्वरुपापरकोटिनिश्चयस्य कुत्राप्यसम्भवा तत्सहचरितधर्मय- ·तः। चिन्तामणेः तर्कः। तथा हि, धूमो यदि वह्नयसमवहिताजन्यत्वे सति वन्हिसमवहिताजन्यः स्यान्नोत्पन्नः स्यादित्यत्र किं तथा कानिचिच्च नेति, अत्र च यस्य व्यतिरकेऽपि इतरेभ्यस्त- थाविधेभ्यो धूमोत्पत्तिमुपलभते तस्याऽहेतुत्वमेवाधारयति यथा रासभादे', यस्य व्यतिरेके तादृशापरसकलान्वयेऽपि धूमानुत्पत्ति पश्यति तस्य कारणत्वमेव निश्चिनुते यथा वन्हेः, तत्र चाऽका. रणत्वसन्देहो विरोधितामासादयन्निवर्त्तते येन तर्केण तमाह धूम इसादि । अनुसन्धेयश्चावश्यं कार्यकारणभावग्रहः, तदधीन. ताशानपिरहादेव धूमकारणत्वसन्देहासम्भवात्तनिरासफरनको वि- फल एवेस्यतो धूमकारणत्वामावनिर्णयस्य प्रकारमाह तत्रेति । महेतुत्यमेवेति। तथा च तमन्त व्यय कारणत्वाभावसहचरितधर्म- पत्त्याहो नानुपपन्न इति भावः । ननूक्तक्रमेण फारणत्वसन्देहस्य सा- मग्री सम्पाद्य तस्य तन्निवर्तकत्वोपपादनेपि धारणतानिर्णायकत्वं तर्फस्य दुर्घटं प्रत्यक्षेण फारणस्वग्रहेऽन्वयव्यतिरेकज्ञानस्य हेतुतया तद्विलम्बात् कथं प्रत्यक्षतः कारणताग्रहः स्यादत आह यस्य चेति। तथा चान्वयव्यतिरेफशानमप्यस्तीति भाव । तत्र चेतिाधमफारणत्व- निश्चये चेत्याविरोधितामितिानिश्चयात्मकप्रत्यक्षे प्राहसंशयस्यापि प्रतिबन्धकत्वमाहत्येदमाननु व्यभिचारशङ्कानिरासकस्तों दर्शनीयः स च धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्वाहिजन्योन स्यादित्याफार पवेति पाहिजन्यत्वमाइकतर्फस्य प्रदर्शनानौचित्यमत माह अनुसन्धेय ·३९० जागदीश्याः व्याप्तिग्रहान्थे खान्याप्तियुद्धः। सामानाधिकरण्येनान्वयव्यतिरेकहात जायमा- । इति । अपेक्षणीय इत्यर्थः । कार्यकारणभावग्रह इत्यम्य बहिधूमयो- रित्यादिः । कार्यकारणभावे इति पाठे तु अनुमन्धय इत्यस्य निश्चे- तव्य इत्यर्थः । तदधीनत्वात् । कार्यकारणभावग्रहाधीनत्वाताअन्य- था धूमस्य पन्हिजन्यत्वानिर्णय याधप्रहाभावादुक्ततकं पर नाव- तरेत् को व्यभिचारशङ्करनिरासद्वारा व्याप्तिग्राहकः स्यात, तथा च पाधनिर्णयविधया व्यभिचारशङ्कगनिवर्तफतकें मूलीभूतस्य चन्हिजन्यत्वनिर्णयस्य सम्पादकतयैव धुमो यदि वन्यसमवहिता- जन्यत्वे सतीत्यादिको मूलोक्ततको व्याप्तिग्रहे उपयुज्यते इति भावः । यत्तु व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिग्रहे विशेषणाता- वच्छेदफीभूतव्यापकतानिर्णयविधया कारणताज्ञानस्य हेतु फा- रणत्यस्य व्यापकतागर्भवादतः कारणतानिर्णयाधीनत्वं व्याप्ति- बुद्धरिति बदन्ति । तश्चिन्त्यम् । यद्यपि वन्हिजन्यत्यं स्वकारण- वह्निकत्वं तश्चानन्यथासिद्ध स्वव्यापफचन्हिकत्वमिति तत्रान्यथासि. सुभागो व्यर्थः धूमधर्मिकस्वव्यापकवन्हिफायनिर्णय स्यष व्याप्ति- नहोपयोगित्यसम्भवात् । किश्च स्वपदं यदि धूमपरं तदा धूमव्या- कत्वविशिष्टयहिप्रसिद्ध्यैव व्यभिचारशङ्कगनिराससम्भवात्तजन्य- त्वग्राहकतानुसरणं व्यर्थ यदि च धूमान्यपरं तदा धूम एच मूल: शैथिल्यमातथापि यह्निजन्यत्वं वह्निनिष्ठजनकताप्रतियोगित्य जनकत्वं तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः पदार्थान्तरं वेति नव्यमतेनायं ग्रन्थः । अत एव प्राची मते खत्वस्यानुगतत्वादालोकादिसाधारणमन्यथासि- स्यनिरूपफव्यापकतावच्छेदकीभूतवाहित्यादिधर्मकत्वमेव वन्ह्यादि- कारणकत्वं तथा च धूमादी तादृशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकर- पयमानस्य सामग्रीसत्वदशायां वह्नौ धूमकारणत्वग्रह एवं वह्निधूम. योन्याप्तिग्रहस्वरूपः स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्या- दिति मूलांकतर्कस्य ताशकारणत्वग्राहकत्वानुरोधेनैव व्या. तिमाहकत्वं सम्भवतीत्याशयेनाह समानाधिकरण्येनेति । प्रका- रे तृतीया । तथैव सामानाधिकरण्येनेव । गृहतः विषयी- कुर्वतः । तस्यैव चेति । कारणतानहस्यैव वेत्यर्थः । व्यातिपरि- ·"तः। नस्य तथैव हेतुहेतुमद्भावं गृह्णमस्तस्यैव वा व्याप्तिपरिच्छेदकत्वा- द । विपर्यये तत्कोटिमानपर्यसायिनश्च तर्कस्य तदभावको- टिकशङ्कानिवकत्वम् । अन्यथा धूमो यदि वन्दितच्छून्यजन्या- न्यतरो न स्यात् जन्यो न स्यादियादेरपि तथात्वापत्तः। तथा च्छेदकत्वात् व्याप्तिविषयत्वात् । चाकारोऽनास्थायाम् । खो- स्पत्त्यव्यवहितमाकालावच्छिन्नवाधिकरणवृत्तिफाभावप्रतियोनितान- यच्छेदकरवरूपाया एवं 'व्यापकताया कारणाताशरीरनिधि- एतया तदच्छिन्नसामानाधिकरण्यपरिच्छेदेपि स्थसमानाधिक- फरणामावप्रतियोगितानयच्छेदकधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यरू- पाया अनुमित्युपयुक्तव्याते. कारणताग्रहेण विषयीकरणादिति ध्येयम् । ननु तधर्मावच्छिन्नापादकाताकापत्तित्वनय तधर्मावच्छि- प्रवत्ताधुद्धि प्रति विरोधिस्वादिशिष्टापादकफस्य मूलोक्ततर्फस्य कुतो घहिजन्यत्वशङ्कानियतकात्यमत आद विपर्यये तन्मात्रकोटि- पर्यवसायिनश्चेति । विपर्यये स्वविशेष्यपक्षकापादकाभावयत्या- नुमाने । तन्मात्रपर्यवसायिन इति । तन्मात्रविधयताकस्यैवेत्यर्थः । सदभावकाटिकशडोति । अत्र शङ्कास्यमविवक्षित तदभाववत्ताशा- ममात्रस्यैव नियतफरव योध्यम् । तथा च तधर्मायच्छिन्नापादक- साकापत्तित्वमात्रं न तधर्मावच्छिन्नवत्तायुद्धिविरोधितायां तन्त्र- मिति भावः । मानपदस्य प्रयोजनमाह अन्ययेति। विपर्यये यत्कोटि- भांसते तदभावशङ्कायामय तर्फस्य प्रतियन्धकत्ये इत्यर्थ 14- द्वितच्छ्न्येति । घह्निजन्यवह्निशून्यजन्यैतदन्यतरो न स्यादित्यर्थ । न घातान्यतरत्वत्यायच्छिन्नामावस्यामसिद्धि जन्यमावस्यैव घरि- शून्याशादिजन्यत्येन जन्यत्वत्वस्यय लाघनेन ताशाभाषप्रतियो- गितायच्छदफत्वादिति घाच्यम् । प्रतीतियलादगुरुधर्मस्यापि प्रति- योगितायच्छेदकत्यस्त्रीकारात तयारयापत्तेरिति । चम्हिजन्यत्या- भारकोटिकशङ्कानिवर्तकत्वापत्तेरित्यर्थ । न चात्र विपर्ययेऽन्यतरत्या स्यय पर्यवसान न तु वहिजन्यस्वस्येति फथ तदभाषकोटिफशङ्का- निवर्तकत्यप्रसक्तियकतर्फस्येति वाच्यम् । घटपटान्यतरत्यस्य घट- ·जागदीश्या व्याप्तिप्रहमन्ये मितं वन्दिरमहिनजन्य वाच्यं तथा च घटादी व्यभिचारवा- रणाय आपायकोटिप्रतियोगिविशेषणार्यक ससन्तम् । अनन्ये जन्ये च नान्तरीयके व्यभिचारवारणाय जन्य इति । तदर्यस्तु वन्दयसमधानकालीनन्दितत्समवधानेतरयावकारणजन्यत्वं त- यम् । यद्यपि वन्हिसमद्वितजन्यत्वस्य पन्हिजन्यत्वपर्ययसितरवोप धूमो यदि वन्यसमाहिताजन्यत्य सति पन्हिजन्यो न स्याप्तदा ज- न्या न स्यादित्यर विशिष्टमापादकीकृत्य तर्फ सम्भवत्येव,नच नान्त- रीयफवन्हिके व्यभिचार, थन्हिजन्यत्याभापमानापादकायमत इवानापि मते पन्ह्यसमधामकालीनन्हितत्समयमानेतरयाष- फारणत्यसपस्यैव जन्मस्वस्यापाद्यफोटो निवेश्यत्त्वेन तद्वारणस- म्भवात् । तथापि विशिष्ट्रस्यापादकत्ये विपर्यय वन्हिजन्यत्वमाप- यवसायित्वार्य चन्हासमरहिताजन्यत्वस्य पक्षविशेषणस्यानुसर्स- व्यत्वे गौरबमचन्हेरेव भविष्यतीत्यादिशङ्कायाः' प्रकृतापत्यप्रतिय- न्धमत्त्वं च स्यात् ताशपक्षधर्मतासम्पत्तिमात्रमतिकूलत्यादतः के. थलं धन्हिजन्यवाभावमापादकीकृरयाह तथा चेति ।जन्यत्वासाव- स्वरूपेऽनुयोगिनि विशेपित पदादौ व्यभिचारतादयस्थ्यमत उक्त प्रतियोगीति । तथा च धूमो यदि यन्हिजन्यो न स्यात् यन्ासमयहि- ताजन्यत्वविशिष्टजन्यो न स्यादित्यवमेघ तर्फ इत्यापाद्यस्यापि घटादी सत्यान्न व्याभिचार इति भावात आणधयोग्यतर्गतस्य मूलोकज- न्यपदस्य व्यावृत्तिमाह अजन्य इति । तथा वन्यजन्ये गगना- दो घासायहिलाजन्यत्वस्य सस्वेपि तद्विशिष्टजन्यत्वस्य व्यतिरेका सत्वान्न व्यभिचार इति भाव । अन्य चति चकारव्यत्ययेन वहि- क्ष्यधिकरण घटादी नानीयकन्हिके चैत्ययं नातो विक्षितसत्य- तार्थस्य व्यधिकरणे घटादी सत्त्येपि न्यूनतेति भाव वन्हाजन्यत्वे सति यन्हिव्याप्यस्वसामग्रीको नान्तरीयफर्यान्हफस्तत्तद्रासमादिस्तन यथाशुतजन्यत्वस्य प्रवेशेनापि व्यभिचारस्यावारणादाहतदर्थस्त्यिति। বখা স্বামদিকাষঝিছিলায় নববন্ধন सभादी सत्यपि चन्हासमवधानकालीनन्हितत्समधानेतरयाव- ·तर्फः। थाविधयावकारणकलमिति यावदातथाच वन्हयसमवाहितानन्यत्वे सति वन्यममवधानकालीनवन्हितत्समधानेतरयावत्कारणको स्कारणमन्यत्यविरहान व्यभिचारः । जन्यत्यामवेशे लायवादाह तथाविधेति । यन्समधानकालीनयन्हितत्समवधानेतरेत्यर्थ । यद्यपि धूमेतरसामग्न्यजन्मत्य सत्यन्तेनाभिधाय मूलोक्तजन्यन्यस्य यथाश्रुतस्य प्रवेशेपि नान्तरीयकवन्हिफे व्यभिचारी धारयितुं श- क्यते, तथाप्ययन्हेरेव भविष्यतीति शङ्कायास्तारशतर्फे प्रतिकूलत्या- भाषावश्यमाणप्रन्यासङ्गतिभिया तभाभिहितम् । सत्यन्तमन्तर्भाग्य समुदितमापाचमाह तथा घेतिअत्र च धन्यजन्यतासमानाधिकरण- घटादी ग्यामिवारयारणायसायन्तमास्वसमानाधिकरणपन्दिमद्भिश्न- स्थाम्यहितमारक्षणको यो यस्तदन्यत्यं सद। महाप्रलयानङ्गीकर्ट- मते पन्हिमदन्यस्वाध्यहितपूर्वक्षणफान्यत्यस्यामसिद्ध्या तदन्यत्य- विशियस्य पन्धसमयधानकालीनयन्हितत्समवधातरयायत्कारण- कधपस्यापासप्रतियोगिनोसिसिरतः स्वसमानाधिकरणति - म्हेविशेषणम् । नान्तरीयकन्हिकस्यापि पन्ह्यसमधानकालीनफि- चित्कारणकरवात तत्र व्यभिचार, स्यादत उक्तं यावदिति । तथा च तस्य यावत्कारणं न पछिसमयधानकालीनं तथास्य घन्छममयधा. मफालेप्युत्पत्तिप्रसङ्गादतो न ता व्यभिचार पन्हासमवधानकाली- मत्वं पखसमानाधिकरणपन्हिमदन्यक्षणतित्वमानिरुक्तयन्धसम- घहिताजन्यत्यविशिएस्य पन्हिमदिनक्षणावृत्तियापत्कारणफस्वस्या- प्रसिद्धि प्रलयेपि प्रमाद्वान्तरे घन्दिसस्पेन सरकालीनकर्मादौ प्रसियसम्मादेकदा सफलग्रहाण्डनाशोपगमे तु पक्षीभूमपुरो- धर्तिमयताविष्टापत्तिरतः समानाधिकरणेति । यसमाना- धिकरणपन्हिमदन्यस्वाव्यवहितप्रापक्षणकाल्यस्वपिशिष्यस्य स्व. समानाधिकरणहिमद्भिशक्षणतियावत्यारणत्वस्यामसिद्धाया. यहितत्समयधानेतरतिदं याकारणे विशे- पणमा तथा घ धूम पपापाचस्प प्रतियोगिप्रसिद्धिः । ए- कैफस्य प्रपरे तथैवाप्रसिद्धितादयस्थ्यमतो इयमुपातमा स्य ·जागदीश्याः व्यामिप्रदमन्धे प्रमोपरि पन्दिजम्पो नभ्यारस्यममानाधिकरणयान्हिमादिननाव्य- पहितमाणसणफायरय मति स्यममानाधिकरणयन्दिमदिनक्षण नियन्दिनरममयधानतरयापरफागणफो न स्यादिति समुदि. तानि फरः । म प यायग्मध्यगतानां तत्तद्धमायययतत्तसंयोग- पिशेषरूपाणामेय तत्तदशमफारणानां तबन्धसमयधानकालीनत्या. मायागुचतफें इप्टापत्तिरिति पाच्यम् । दण्डस्य घटसनफतायां भ्रम्पादिफपालमयमयोगपर्यन्तस्येय पन्हियिशेपस्यापि धमयिो। पजनफनापां तत्तद्धमाययवतत्संयोगादीनां प्रत्यासतितया तत्त- धिनिष्ठतदूधीयफारणताघटफप्रत्यासत्तीतरायफेन समधाने- तरपदेनय पारणादिति दिए । अग्रेवं तत्वम् । गापादफयत्यांशे याहार्यरूपापाचव्याप्ययत्तानिधयः पक्षे आपाधाभाषतानिश्चयध दयमापत्तदैतुः । एयश्च धूमयानयं पर्यतो निर्धमत्यव्याप्यनियन्हि- त्ययान् स्यादित्येवं निश्चयः परतो निधूमः स्यादित्यापत्ती हेतुः । न च याधसत्ये विशिष्टयुद्धात्मिकाया आपत्तरसम्भवः, मनाहार्य- विशिष्टबुद्धित्वस्यैव पाधप्रतियध्यतापच्छेदफत्यात आपत्तेस्त्या- हाय्यंत्यात् । आपत्त्यन्यविशिष्टबुद्धित्वेनैव याधधीप्रतियध्यत्वं ते. नापत्तेः फ चिदनादायत्वेपि न क्षतिरिति तु न युक्तम्। एफविधेयता. कापत्तावन्यस्य याधनिर्णयदशायामपि प्रफारताप्रसङ्गात् । आप- सित्वं पुनरप्रेदमापादयामीति प्रतीतिसाक्षिको मानसत्वव्याप्य- 'जातिविशेषः, तर्फत्वमपि तदेव, फलं च तर्फस्यापादफवत्तायो- घप्रतिवन्ध, प्रतियन्धकता च शुद्धस्यापादफतास्पले तद्धमायच्छि- प्रयत्तायुद्धी तधर्मावच्छिन्नापादकताफापत्तित्येन विशिष्टस्यापाद- फतास्यले तु विशेष्ययत्तावुद्धी विशेषवत्तानिश्चयसहकृतकि- शिष्टापादकताकापत्तित्येन विशेषणवत्तावुद्धी तु विशेष्यवत्तानिध- यसहकृतविशिष्टापादकताकापत्तित्येनापीति नव्याः। स्वारसिफा. पादकवत्ताशङ्कायास्तर्फकारणीभूतेनापादफामावल्याप्यापाद्याभाषव- तानिश्चयेनापादफव्यापकतया गृहीतस्यापाघस्यामायवत्तारूप- निश्चयेन आहाऱ्यांपादकयत्ताशानसम्पादफेन तयाधनिश्चयेनेय या प्रतियन्धादाहायपादकवत्ताशङ्कायाः प्रतियन्ध एव तर्फस्य फलम, भवति हनिष्टप्रदर्शनेनापादकवत्तायोधेच्या विच्छेद इति कार. पामावादावार्यशङ्काया अनुत्पाद इति तु मिश्रादिसम्मतः प्राची- .

·तकः। न स्पादिति पर्यवसितोऽर्थः । यत्तु नान्तरीयान्हके व्यभिचा- रवारणाप आपादककोटा विशेषणं ससन्तार्थः । स च व- न्हयघटितसामग्रयजन्यत्वमिति । तन । प्राक् तदसिद्धः । अना. नापन्या: । स चायं तर्फः पञ्चविधः । आत्माभयान्योन्याश्रयच. झकानवस्थाममाययाधितार्यकप्रसङ्गमेदादित्याचार्याः । तत्र खापे- क्षापादककप्रसङ्ग भारमाश्रयः । मपेक्षा च सप्तापुरपची स्थिती व प्राहा । तत्राधा यथा पतघदक्षानं यतत्घटनामजन्यं स्यादेतद्- घरवानभिन्नं स्यादिति द्वितीया तु घटोयं यद्येतद्घटजन्यः स्यादेत- घटभिन्नः स्यादिति । तृतीया च मयं घटो योतयटति: स्पातयात्वेनोपलभ्येतेति। स्वापेक्षापक्षियनियन्धनःप्रसङ्गोऽन्योन्या. अयः । यथार्थ घटो यतयटजन्यजन्यः स्यादेतघटभिषः स्यादित्युत्पती। एवं हप्तो स्थिती च स्वयमुदाहायम । स्वापेक्षणी- यापेक्षितसापेक्षत्वनियन्धनःप्रसङ्गचक्रफापूर्वोक्त पयापाद के जन्य- पदान्तरमन्ताव्योदाहरणम् । अपेक्षा साक्षारपरम्परासाधारणी प्रा- खा।अनवस्था पुनरप्रामाणिकानन्तप्रवाहमूलप्रसङ्गायथा घटत्वं यदि यायघटहेतुष्पत्ति स्याद्घटाजन्यवृत्तिनस्यादिति।उक्तचतुप्फान्यम- सङ्गःप्रमाणपाधितार्थक प्रसङ्गः। सोपि निषिधः म्याप्तिप्राहको घि. पयपरिशोधकस्य । तत्रायो यया धूमो यदि पन्हिन्यभिचारी स्यावन्हिजन्यो न स्यात, द्वितीयस्तु पर्वतो यदि निर्वन्दिः स्या- निर्धूमः स्यादिस्यादिः, विषयस्य घन्ह्यादेः शङ्कगानिवृत्तिद्वारा नि- मायकत्वेन परिशोधकरवादिस्यलं विस्तरेण । यन्समवाहिताज- न्यत्वस्य सत्यन्तार्थस्य नान्तरीयफषन्हिपि सवादाह सचे- ति सत्यन्तार्यत्ययः । तथा च धूमो यदि पन्हियटितसामग्न्या जन्यस्वे सति बहिसन्यो न स्यादुत्पन्नो न स्यादित्येवं तावतार इति मायः। पक्षे पन्धघटितसामान्यजन्यत्वनिश्चयं विना यथोक- तर्फस्य न घन्हिजन्यरयशङ्कगनिवर्तकरवं विशेषणवत्तानिश्चयसह- कृतस्यैव विशिष्टापादककतर्फस्य विशेप्यषतानिश्चयविरोधिरवाद सचान सम्मपति धूमै पन्हिजम्यत्षसंशयदशायां पन्हाघटितसा- .

·तर्फः। । तिरेकानुविधानबोधपरं पा । अग्रेतनमपि स्वक्रियापदं तत्परमेव । 'कृयादेः पाताभतिबन्धकत्वे मानाभावात, कारणताग्रहोत्तरका- लीनत्वाच्च । यद्यपि चैतावता धूमत्वावच्छिन्न प्रति वन्हेर्जनकत्त्वं नाऽऽयाति तृणारणिमणिन्यायेन वैकल्पिककारणतायामपि तथा- स्वम्भवाद, तथापि विशेपाणां कार्यकारणभावग्रहस्तकेंण तद्विरो- 1 योजकत्वज्ञानमेष पक्षीभूते सयूमे पन्धसमयहितजन्यत्प्रशङ्का- प्रतिबन्धकं तमव्यापकत्वगर्भस्य तधूमप्रयोजकत्वस्य प्रत्यक्ष. त पर घन्ही सुमहत्यादिति भावः । ननु तधूमप्रयोजकत्वं न त- दूधमजनकस्य तर्कपूर्व तनिश्चयस्यासन शङ्काप्रतिघन्धक- स्थासम्भवात, नापि तद्धमन्यापकत्वमा तनिधयेपि पन्हसम. घहितजन्यायशङ्कोत्पादादत माह तारशेति । उपादानविषयीभूत- धन्हान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव पक्षीभूततधूमे व्यापक- धर्मदर्शनपिधया पन्हासमवहिलजन्यस्वशङ्काप्रतियन्धर्फ तादृशान्व- यव्यतिरेफानुविधायित्वावच्छेदेन पन्हिजन्यत्वं तु पूर्वं न गृहीतं नान्तरीयफवन्हिके व्यभिचारप्रहादतो न तर्फवैयर्यमिति भाषः। तत्परम् । उक्तप्रयोजफत्त्वादिज्ञानपरम् । स्वस्य क्रिया यस्मादि- ति व्युत्पत्त्या तल्लाभादिति भावः कृत्यारेरित्यादिना क्रियासंग्रहः। कामिनाजिज्ञासादरिष कृत्यादेरपि मणिमन्त्रादिन्यायेन शङ्काविरो- धित्वसम्भवादाह कारणति । ननूक्ततर्कस्य धूमपिशेपपक्षफरवे मिफवन्हिजन्यायशङ्कगनिरासद्वारा तत्र धूमे अन्हिजन्यत्वमा- हकत्वेपि धूमान्तरे पन्हिजन्यत्पशङ्कासम्भवाद्धमत्यावच्छेदेन प. न्हिजन्पत्वनिश्चयो न सम्भवति अपेक्षितच धूमत्वाचच्छेदेन व्या- तिप्रहे स पधेत्याशयेन शन्ते यद्यपीति । ननु धर्मान्तरस्यावच्छे- दकत्वे याचाहन्हिजन्यत्यमाहक प्रमाणमेय धमत्वस्य तदयच्छेद- फवं प्राहयदत माह तृणेति । धैकल्पिफकारणतायाम। घेजास्याव- छिन्नकार्यतानिरूपितकारणनायामा अतस्तृणादेर्वैकल्पिक हेतुतावि. रहेपि न क्षति । तथास्यसम्भवात् । धूमस्य.चन्हिजन्यत्वसम्भवात् । तथा व पन्ही तृणादिप्रत्येकजन्यतासले यतरधर्मस्यावच्छेदक- ·जागदीश्याः ध्यातिप्रहमन्ये धशङ्कायामपनीतायां जायमानः सामान्यन्यभिचारानिर्णयानुगता- गुरुविशेषरूपान्तरानुपीस्थीतलाघवमतिसन्धानादिवशात्सामान्पत एव तं परिच्छिनातामामाणिकौ च तथैवान्वयव्यतिरेको । फल- वलेन लाघवज्ञानादिशून्याया एव सामान्यन्यभिचारशक्षायाः म. तिवन्धकत्वं कल्पयते । अपरे तु धूमत्वावच्छिमस्प वन्यजन्यत्वे- रघे पाधधिरहादू पन्हित्वस्य नावच्छेदकरवासिनिः तथा धूमस्य . हिजन्यतायामपि धर्मान्तरस्यापच्छेदकर बाधानिश्चयान धूम- त्यस्य यन्दिजन्यतावच्छेदकत्वसिसिरिति भाषः । तथापीति तक- ण घिरोधिशडायामपनीतायां जायमानो विशेषणा कार्यकारणभा- धरहवेत्यन्धयः] तद्विरोधीति । कार्यकारणभावप्रहविरोधीत्यर्थ.. यन्ही तणजन्यत्वस्य यम्हित्वावच्छेदेनाग्रहादाह सामान्यव्यभिचा- सनश्चयेति । पन्ही धूमजनकत्वस्य दण्डादौ घटादिजनकायस्य द्रव्यत्यावच्छदेनाऽप्रहादाह अनुगतागुविशेषरूपान्तरानुपस्थिती- ति । तथा च पन्हित्त्वादेस्ताविशेषरूपस्योपस्थिस्या न द्रव्यत्येन हेतुत्वमिति । अत्र तयतित्ययो. कपालावघटाययोर्वा समुपस्थिता- वपि द्रव्यत्वावच्छिन्नं प्रति मुर्तत्वेन समवायिकारणताग्रहार्थमाह मनुगतेति । गारण्यकान्यदण्डत्वादेरनुगतविशेषरूपान्तरस्पोप- सितायपि घट प्रति दण्डत्वेन हेतुत्वस्य ग्रहादगुरुपद सामान्यतुल्य- शरीरार्थकम् । शानत्वाचनुगतागुरुधर्मस्योपस्सितावपि विशिष्ट- सो विशेषणक्षानत्वेन हेतुत्वप्रहादुक्त विशेपेति झिानत्वं तु न वि. शेषणक्षानत्यस्य विशेष इत्यदोपः। नीलादिजन्यत्वस्य पाकाजन्य- नीलधादिना तृणादिजन्यत्वस्य मण्याधजन्यवन्हित्त्वादिना सा- मान्यधर्मणावच्छेदोन गृह्यते किंतु जात्यविशेषेणैवात उक्त ला- घवप्रतिसन्धानति । तथा च तत्र लाघरमतिसन्धानविरहादेव नोक्तधर्मावच्छेदेन जन्यत्वप्रहः । लाघवप्रतिसन्धानस्य न सार्य- त्रिकत्वमत उक्तम् भादीति । तथा च गौरवशानाभावस्यापेक्षित तत्त्वेन पाफाजन्यनीलत्यादी गौरवमहादेव न तदरच्छेदेन नीला- दिजन्यावरह इति भाष. । सामान्यतः । सामान्यधर्मावच्छेदेन ।

·तर्क । ४०१ सम् । कार्यकारणभायम् । परिच्छिनति । अवगाहते । नन्वफवाहि- धूमयोरन्ययव्यतिरेफाभ्यामन्ययोरपि घन्हिधूमयो कार्यकारणभा- धमहे तिप्रसङ्ग इत्यत आह प्रामाणिकाविति । कारणतानाहकतया प्रमाणसिद्धावित्यर्थ । तथैव। सामान्यत पवा तथा च यत्सामान्या- लिद्भितयोर्विशेषयोरन्वयव्यतिरेकग्रहस्तसामान्यावच्छेदेनैव का- र्यकारणभावग्रह इति सामान्यविशेषभावस्य नियामकत्यानाति- प्रसङ्ग इति भाव । ननु धूमत्यरूपेण व्यभिचारशङ्काया सत्त्या- स्फथ तदवच्छेदेन प्रत्यक्षतो यहिजन्यत्वनिर्णय स्थादत आह फलेति । लाघवादीत्यादिना विशेषदर्शनादिपरिग्रह । प्रतियन्धक- त्यमिति । प्रत्यक्षनिश्चये ग्राहसंशयस्यापि प्रतियन्धकत्वमतेनेदम् । कार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वमेव वा प्रतिबन्धकत्वम् । तथा च लाघवा- दिज्ञानस्यापरकोटिविशिष्टधीप्रतियन्धकत्वान्न कारणत्वनिश्चयानुप- पत्तिरिति भाव अत्र च दण्हस्य घटजनकतायां चकन- म्यादिकपालद्वयसयोगपर्यन्तमिव बढे—मत्यावच्छिन्न प्रति जनक- तायां रूपविशेषपरावृत्त्यादितत्तफ़्मायययसयोगपर्यन्त प्रत्या- सत्ति , सम्बन्धाननुगमस्यादोपत्वाचन क्षतिरिति माश्च । फे चिसु धूमसामान्ये घहित्वेन हेतुतायां कार्यकारणयो कालि- की प्रत्यासत्तिर्विशेषसामग्ल्यपेक्षणाध नातिप्रसङ्ग इति प्राहु । यत्तु समवायेन धूमत्वावच्छिन्नं प्रति खजन्यरूपवदवच्छेद्यसयो- गसम्बन्धेन यहि कारणं धूमसमवाधिमाधे यहिजन्यरूपविशेष- व.परमाण्ववच्छेद्यसयोगस्य सत्त्वाचूमद्वयणुकसमवायिन्यपि स्व- जन्यरूयविशेषयत् परमाण्वन्तरावच्छेद्यसयोगसम्बन्धेन बढे स. म्भवादिति । तश्चिन्त्यम् । इद त्यवधातव्यम् । अस्तु यथा तथा पहि- धूमयो कार्यकारणभावप्रह, न चाप्ती सयोगेन घहिधूमयोाप्ति- प्रहार्थमुपयुज्यत इति । धूमस्यावच्छेदेन धहिजन्यत्वग्रहार्थ धूमसा. मान्यपक्ष तर्फमभ्युपगच्छतां मत दर्शयति अपरेत्वित्यादिवद- न्तीत्यन्तग्रन्थेन । अजन्ये व्यभिचारवारणाय जन्यत्वविशिष्ट- स्थति जन्याव तु तदर्थस्त्वित्यादिना स्वोक्तरूप प्राध नातो ना. स्तरीयफवहिके व्यभिचार । यद्यपि पन्हासमवाहिताजन्यत्वविशि- स्य अन्यत्वस्यैव व्यतिरेक आपादयितु युक्त मूले जन्यत्वस्यय विशेष्यविधयोलसात, तथापि बासमपहिताजन्यत्वस्य विशेष- , ·૪૦૨ जागदीश्या व्याप्तिग्रहान्थे न जन्यत्वविशिष्टस्य यथाश्रुतबन्हयसमाहिताजन्यत्वस्य व्यतिरेक एवापादनीयः, तच्चोक्तन्यायेन तादृशवन्हियुक्तकारणकलापजन्य- त्वग्रहेण तव्यतिरेकजन्यत्वशानिरासात् वन्दिविरहेऽपि निरति- शयस्यैव तादृशसमूहस्य धूमजनकत्वसन्देहस्य च तथाविधात् धूमानुत्पाददर्शनेनैवायोगात, तादृशस्यैव क्व चिन्हि का चिधे- . तथा णपरत्वे पश्चात्तश्चेत्यादिना तस्य परामशों न स्यात असति याधके तच्छब्देन विशेषविधया पूर्वापस्थितस्यैर परामर्शकताया व्यु- त्पत्तिसिद्धत्यात तच्चेत्यपहाय च-हासमवहिताजन्यत्व चेत्यभि- धाने प्रन्थगौरवापत्तरिति ध्ययम् । वन्धसमवहिताजन्य वस्य चन्ह्यघटित सामग्यजन्यत्वादिरूपत्व प्राक तवसिद्धरत उक्तम् यथाश्रुतस्येति । च पहियुक्तकारणकलाप विनाऽनु- स्पद्यमानत्वरूपमेव तत्पश्यमिति भार । ननु चह्नियुक्तफा- रणकलाप विना उत्पधमानत्वशङ्कासत्त्वाद्धमत्वावच्छदन थ. रासमवहिताजन्यत्वस्यापि प्रागसिद्ध पथ धूमावायच्छदेनाक्तत- चितारस्तवच्छदन याधनिश्चयाभावादत आह तच्चति । व. ह्रियुलकारणकलाप दिनानुत्पद्यमानत्वश मनसैय सुग्रहमिति परेणान्वय । उक्तन्यायेनेति । हुनाशनरासमेत्यायुक्तान्वयव्यति- रेफप्रोपोत्यर्थ । तव्यतिरकजन्य पेति । वह्नियुक्त पारणफ्लाप- ध्यतिरफोत्पत्तिष शानिरासादित्यर्थ । सर्वाण्येव पञ्चम्यन्तानि सुग्रहमित्यनेनान्वितानि ( ननु यन्हियुककारणपरापस्य वार्हि चिना कृतस्यैव धूमजनकत्वशङ्कया जनिता यद्धियुक्तधारणकलापव्यतिरे- फोत्पत्तियत्वशङ्का स्याद्यद्वक्ष्यत्यवतरेर भविष्यतीत्यन आह हिविरहेपीति । निरतिशयस्य । निशिपितस्य यहि विना रन- स्येतियारत् । तथाविधात् । वह्नि विना कारणलापात् । ननु पहियुक्तकारणफ्लापस्यत्र एकत्र धूम बद्विमहमारण धूमान्तर च पन्हिमिन्नसहागरण जनकत्वसम्भावनया चन्हिविशिण्यारणवला पव्यतिरेकात्पत्तिपत्वशङ्का दुर्गारा यद्वश्वतिक चिद्वान्द विनापि घ- ·तर्फ ४०३ तरदासाय जनकत्वसम्भावनायाश्च क्व चिथूमानुत्पादमयोजक- खेनावघृतस्य वन्हिविरहस्यैव तथाविधसमूहले घूमानुत्पत्तिसामा- न्य प्रति लापवासयोजकत्वनिर्णयेनापनयान्मनसव सुग्रह वन्हे- वन्हिसमवाहतस्योपादानम् । अत्र च नियमव्यवच्छेद्यस्य बन्दय- समवहितानुपादानस्य मयोजके तदजन्यत्वज्ञाने परम्परया पन्हि- समाहितोपादानस्य वा प्रयानके तत्र तात्पर्यम् । यत्चन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव विशेपदर्शनतया शङ्कामतिबन्धक तदेव भविष्यतीत्यत आह साइशस्ययेति । चन्हियुक्तपारणफलाप- स्यैवेत्यर्थ । आसाद्य । सहस्य । लाघवादिति । यन्हिविरहस्य धूमविशेषानुत्पत्तिप्रयाजकल्वे स्थलान्तरीयमानुत्पत्तिप्रयोजकत्व- स्यान्यत्र फल्पन गौरवात् । तथा च व-ह्यभावप्रयुताभावप्रतियोग्यु- त्पत्तिसामान्यफत्वधीरय विशेपदर्शनविधयोकसशयविराधिनीति भाव । तदुपादानमित्युत्तरग्रन्थ तच्छब्देन चन्हिसमवहितस्य परा- मीय धमार्थ वन्हेरित्यत्र पन्हिपद व्याचप्टे चन्वन्हिसमयहि तस्यति । य-हेरित्यस्य तृप्त्यर्थमित्यननान्वयभ्रम निरसितु दूर- स्थमुपादानपद योजितम् । घन्हिसमवहितोपादानस्याप्रतिबन्धक- न्यादाह अत्र चेति । नियमन्यवच्छद्यस्य । नियमलभ्यस्य । तदुपादा- नमेवेत्येवकारव्यत्यासेन तस्यैवोपादानमिति योजनया तदितरानुपा- दानस्य प्राप्तरित्याशय नियमव्यवच्छयस्य नियमतो चन्हरुपादान मित्यन नियमपदन्यवच्छेद्यस्येति वार्थ । तदज यत्वक्षाने । वन्हासमा घहिताजन्यत्वज्ञान। नियमव्यवच्छयेत्यादियुराष्टिं पिनापि पन्धसम- घहिताजन्यत्वज्ञान प्रापयति परस्परयेति । वन्यसमवाहिताजन्यत्वस्य आहे सति तहिशिष्टजन्यत्वहेतुना पन्हिसमर्वाहतजन्यत्वानुमितिस्त तो यन्हिसमयहिते श्घर्तत इति परम्परया घान्हसमवहितोपदाने यन्धसमवहिताजन्यत्वज्ञान प्रयोजामति भाव । तत्राचन्हसमय- हिताजन्यत्वज्ञाने । अन्वयव्यतिरेकति । धूमे चन्हिसमवहितान्वय व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया पन्हासम- ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहमन्ये याव्याघातः स्यात् । यदि हि गृहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुं विना कार्योत्पत्ति शङ्केत, तदा स्वयमेव धूमार्थ बढेः तप्त्यर्थ भोजनस्य परप्रतिपत्त्यर्थ शब्दस्य चोपादानं नि- यमतः कथं कुर्यात, तेन विनापि तत्सम्भवात् । त- --- सर्कघटकं तदिदमुक्तं यदि गृहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुमितीति । सन्न । यादृच्छिकस्य तदनुविधानस्य व्यभिचारित्वानियतस्य चो- काभेदसम्पादकत्वादिति वदन्ति । तच्चिन्यम् । के चित्तु कार्य- यहितजन्यत्वशङ्कगप्रतिवन्धफमतस्तदेवोक्कतर्कस्य घटकं सम्पाद- फमित्यर्थः । अत्रैव मूलसंवादमाह तदिदमिति । यादृच्छिकस्य । व्यक्तिविशेपवृत्तितया गृहीतस्य । व्यभिचारित्त्यादिति । धूमविशेपो पन्हिसमयहितान्वयव्यतिरेकानुविधायीति निर्णये सत्यपि धूम- त्वावच्छिन्नो यन्समवहितजन्यो न चेति संशयोत्पादेन तत्प्रतिय- न्धकत्वस्य व्यभिचारित्वादित्यर्थः । ननु धमत्वावच्छेदेन चन्हिस- मवहितान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वग्रह एवं उक्तसंशये विरोधी धा- च्य इत्यत आह नियतस्य चेति । धूमत्वावच्छेदेन गृहीतस्य घेत्य- र्थः । उक्तति । संशयस्य सामग्रीसत्त्वाद्धमत्त्वावच्छेदेन पन्हिस- भवहितान्ययव्यतिरेकानुविधायित्वमेव निश्चेतुमशक्यं कुतस्तत्म- तिवन्धकं यदि च तचोक्तान्यायेनेत्याद्यस्मदुक्तरीत्या तनिश्चयस्तदा धूमत्यावच्छेदेन पन्हासमवहिताजन्यत्वनिश्चय एवं सम्भवतीति विपरीतक्षानविधया तस्यैवोक्तसंशयविरोधित्वसम्भये व्यर्थ व्याधर्च- कधर्मदर्शनपर्यन्तानुसरणमिति भावः । तश्चिन्त्यमिति । लाघवस- हशतेन यादृशान्ययव्यतिरेकज्ञानेन धमस्यावच्छिन्ने पन्हसमयहि- ताजन्यत्वं ग्राह्य तादृशेन धूमवायच्छेदेन चन्हिजन्यत्वग्रहस्यैव ·तर्फः। ४०५ स्मात्तत्तदुपादानमेव तादृशशङ्काप्रतिबन्धकम् । शङ्कायां न नियतोपादानं नियतोपादाने च न शङ्का । तदिदमुक्तं तदेव ह्याशझ्यते यस्मिन्नाशयमाने स्वकियाव्या- कारणभावग्रहानन्तरं व्याप्तिग्रहाय व्यधिकरणस्य जनकत्वशङ्का- निरासार्थमयं तर्कः । तथा च धूमो यदि सामानाधिकरण्यातिरि- कासासत्त्या वन्यजन्यत्वे सति सामानाधिकरण्यप्रसासत्या चन्हिजन्यो न स्यात् । अप्रसासन्नस्याऽजनकत्वात् । तादृशाजन्य- त्वञ्च मसासत्त्यन्तरशालिवन्दिसत्त्वेऽपि धूमानुत्पादादिना ग्राह्य- -- प्रथम सम्भवात्तवेयर्थ्यमित्यस्वरसश्चिन्ताधीजम् । कार्यकारण- भावग्रहानन्तरमिति । इदं पक्ष्यमाणतर्फानुकूलपाधनिश्चयस्य रक्षा- ये घूमो यदीति यहिरुपादौ व्यभिचारस्य धारणाय सत्यन्तमाता- पि वन्यजन्यत्वे सतीत्येतावन्मात्रीको विशेष्यदलधैयर्थ्यमापाद्या- विशेषश्च स्यादतः सामानाधिकरण्यातिरिक्तमत्यासत्येति । धमादी व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलम । तत्रापि सामानाधिकरण्यप्र- त्यासत्येत्यनुक्तौ सत्यन्तदलवैयर्यमापाचाविशेषश्च स्यादिति ध्ये. यम् । चन्हाजन्ये घटादौ व्यभिचारवारणायामाचे यहिपदप्रवेशः । ननु विनापि प्रत्यासत्ति पदिजन्यत्वसम्भवादप्रयोजकत्वमत आह अप्रत्यासनस्येति । विशेषणवत्तानिश्चयकालीनस्यैव विशिष्टापाद- ककतर्कस्य विशेष्यवत्वशङ्कानियतकत्वात्पक्षे विशेषणपत्वं माय- ति ताशाजन्यत्वं चेति । न च धूमे प्रत्यासत्त्यन्तरण यहिजन्य- स्वाभावनिश्चयसत्त्वे वहिजन्यत्वप्राहकप्रमाणमेव सामानाधिकर- पयप्रत्यासत्यावश्यं घन्हिजन्यत्वग्राहकम एफविशेषयासहस्तस्य सामान्यप्राहकप्रमाणस्य चिशेपान्तररूपेण तग्राहफत्यनियमात तथा च तदर्थे तर्कानुसरणं व्यमिति पाच्यमा सामानाधिकरण्यप्र. त्यासत्या पतिजन्यत्वसंशायकत्वेप्युक्तनियमसम्भयेन संशयापनो- दनार्थ तस्यावश्यफत्वात् । यत सामान्यतो घन्दिजन्यत्वग्रहोत्त- ·ဝမှ जागदीश्या व्याप्तिग्रहगन्ये धातो न भवतीति । न हि सम्भवति स्वयं वह्नयादिकं धमादिकार्यार्थ नियमत उपादत्ते तत्कारणं तन्नेत्या- शक्यते चेति । एतेन व्याघातो विरोधः स च सहा- नवस्थाननियम इति तत्राप्यनवस्थेति निरस्तम् । स- क्रियाया एव शङ्काप्रतिवन्धकत्वात् ।अत एवं "व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधि- राशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुत"इति खण्डनकारमतम- प्यपास्तम् ।न हि व्याघातः शङ्काश्रितः किन्तु स्वक्रियैव मिति । इदमेव च वाचोभङ्गया परे परिप्कुर्वन्ति, धूमो यदि व- न्हयनधिकरणदेशानुत्पत्तिकवे सति वन्यधिकरणदेशोत्पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्याद, तादृशानुत्पत्तिकत्लग्रहश्च धूमानुद- पत्ति प्रति वन्हिसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकत्वे ग्राह्ये उपस्थितत्वा- ल्लाघवाच्च तादृशसम्वन्धाभावस्यैव तथात्वावधारणादिति । रमेय प्रत्यासत्त्यन्तरेण चन्हिजन्यत्वाभावनिश्चयस्तत्रैव तर्फस्या- श्यमपक्षणीयत्त्वाच । अत एव ग्रन्थकतापि कार्यकारणभावग्रहानन्त- रमित्युक्तम् ।प्रत्यासत्यन्तरम्।सामानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासत्ति । ग्राह्यमिति । पक्षे इत्यादि । परिप्युन्तीति । चन्हिजन्यत्वाद्यप्रवेशो मूलाक्तापाद्यापरित्यागश्च पूर्वस्मात्परिष्कार । पूर्वाकरीत्या विशेप- णवत्त्वनिश्चयस्यापेक्षणीयत्वात्तमुपपादयनि तादृशानुत्पत्तिकत्वे- ति। धूमधर्मिको वहानधिकरणदेशानुत्पत्तिषत्त्वग्रहश्चेत्यर्थः । ननु समानाधिकरणाव्यधिकरणसाधारण किशिदतीन्द्रिय कल्प्यतां य. दभावाधमानुत्पत्तिरित्यत आह उपस्थितत्वादिति । अत एवानुप- ·तर्फ । ४०७ शङ्काप्रतिबन्धिकेति, न वा विशेषदर्शनात का चित श- वानिवृत्तिरेव स्यात् । न चैतादृशतर्कावतारो भूयोदर्श- नं विनेति भूयोदर्शनादरः, न तु स स्वत एव प्रयोज- कः । अत एव न तदाहितसंस्कारो न मानान्तरम्, त- तच्चिन्यम् । मिश्रास्तु पर प्रति व्याप्तिग्रहोपाये मदर्यमाने व्य- भिचारशङ्कानिरासहतुस्वेनोपदर्शिते तर्के मूलशेथिल्यादिशको- द्भावक त मति व्याघातोऽयमुपदयते, मैव शङ्किठाः, तथा ति तत्तत्कायोथितया तत्र तत्र कारणे तवैव महत्तयो व्याह- न्येरन, यदाह न हि सम्भवति स्त्रय बन्ह्यादिकमितीति माहुः । 4 स्थितफल्पनायां गौरवादाह लाघयाच्चेति । तादृशसम्बन्धामावस्य। पन्हिसम्यन्धाभावस्य । तथात्वेति । प्रयोजकत्यायधारादित्यर्थ । यद्यपि धूमविशपे प्रत्यक्षत पर ताहशानुत्पत्तिफत्वग्रह सम्भवति, तथापि धूमसामान्यस्य पक्षत्वासत्र प्रत्यक्षेण तद्रहासम्भगदुक्त- प्रकारायलम्यनमिति ध्ययम् । पर प्रतीति । चाक प्रतीत्यर्थ । व्य- भिचारशङ्कानिरासस्य हेतुत्येन । प्रयाजकत्वेन । तन भूलोक्ततर्कस्य साक्षायाभचारशङ्कारि नियतकत्ताभावपि न क्षति !मूलशैथिल्यादी- त्यादिना पाखसमयहिताजन्यवशङ्कासग्रह शङ्काभावकामिति । अवहरव भविष्यतीत्यादिनन्थनेत्यादि ।व्याघात । खवचनविराध । उपदर्यत इति । सर्वत्र स्वक्रियाव्याघात इत्यादिनन्यनत्यादि। व्याघातमुपपादयति । मैनमिति । उक्तशङ्कायान्न त्वमित्यर्थ । तथा- सति । ततादृशशङ्कासव । तत्तत्कायार्थितयेति । धूमातिया घन्यादी कारण प्रवृत्तयो व्यान्यरनित्यर्थ । तथा च तदुपादानमेव शङ्क प्रतिबन्धफमित्यादिमूस्यापि तदुपादानमेव शङ्काविरहाना- यामित्यर्थ इति भाव । प्रागुरिति । उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थरक्ष- वान प्रकर्ष इद चष्टसाधनतानिश्चयस्य प्रवृत्तिकारणत्वमभ्युपत्य ।

·४०६ जागदीश्या व्याप्तिप्रान्थे घातो न भवतीति । न हि सम्भवति स्वयं वहयादिकं धमादिकार्थ नियमत उपादत्ते तत्कारणं तन्नेत्या- शक्यते चेति । एतेन व्याघातो विरोधः स च सहा. नवस्थाननियम इति तत्राप्यनवस्थेति निरस्तम् । स- क्रियाया एवं शङ्काप्रतिबन्धकत्वात् । अत एव "व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातारधि. राशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुत" इति खण्डनकारमतम- प्यपास्तम् ।न हि व्याघातः शङ्काश्रितः किन्तु स्वकियैव मिति । इदमेव च वाचोभनपा परे परिपुर्वन्ति, धूमो यदि व- न्धनधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वे साते वन्यधिकरणदेशोत्पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्याद, तादृशानुत्पत्तिकत्व ग्रहश्च घूमानुत् - पत्ति प्रति पन्हिसम्पन्धाभावस्य भयोजकले ग्राएं उपस्थितत्वा. लायवाच्च तादृशमम्पन्धाभावस्यैव तथालावधारणादिति । रमेय प्रत्यासत्यन्तरेण यन्हिजन्यत्यामायनिश्चयस्तर तपस्याय- यमपक्षणीयत्वाच । अत पर प्रन्यतापि पायंधारणमायग्रहानन्त. रमित्युतम् प्रत्यासत्यन्तरमामामानाधिपरण्यातिरिक्त प्रत्यासति । प्राथमिति । पक्षे त्यादि । परिप्रन्तीति । वन्हिजन्य यापमोशी मुलालापायापारियागश पूम्मात्परिकार । पूर्वतरीत्या विशेष. जयत्यानवयस्यापेक्षणीयत्वात्तमुरापादयति ताशानुत्पत्तिपावे. ति। धूमधर्मिणे पाचनधिकरणदेशानुत्पत्तियत्वप्रहत्यध. । ननु समानाधिकरण यधिकरणमाधारण विशिदनीन्द्रिय पल्प्यतां प. दमावादधमानुत्पत्तिरित्यत माह उपस्थितत्यादिति । अन एपानुप- ·तर्फः। ४०७ शङ्काप्रतिबन्धिकेति, न वा विशेषदर्शनात क्व चितश- कानिवृत्तिरेवं स्यात् । न चैतादृशतर्कावतारो भूयोदर्श- नं विनेति भूयोदर्शनादरः, न तु स स्वत एव प्रयोज- कः । अत एव न तदाहितसंस्कारो न मानान्तरम्, त- . तच्चिन्यम् । मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्तिग्रहोपांये प्रदर्श्यमाने व्य- भिचारशङ्कानिरासंहतुत्वेनोपदर्शिते तर्के मूलशैथिल्यादिशको- द्भावकं तं प्रति व्याघातोऽयमुपदयते, मैवं शतिष्ठाः, तथा स. ति तत्तत्काथितया तत्र तत्र कारणे तवैव महत्तयो व्याह- न्येरन्, यदाह न हि सम्भवीत स्वयं वन्यादिकमितीति माहुः । स्थितफल्पनायां गौरवादाह लाघवाच्चेति । तादृशसम्बन्धाभावस्य। चन्हिसम्बन्धाभावस्य । तथात्वेति ।प्रयोजफत्वावधारणादित्यर्थः । यद्यपि धूमविशंपे प्रत्यक्षत एव तादृशानुत्पत्तिफरवग्रहः सम्भवति, तथापि धूमसामान्यस्य पक्षत्वासत्र प्रत्यक्षेण तद्रहासम्मवादुक्त- प्रकारायलम्यनमिति ध्येयम् । परं प्रतीति । चार्चाकं प्रतीत्यर्थः । व्य- भिचारशङ्कगनिरासस्य हेतुत्वेन । प्रयोजकत्वेन । तन मूलोक्ततर्फम्य साक्षाद्वयभिचारशङ्कगनिवर्तकत्वाभावपि न क्षतिः।मूलशैथिल्यादी. त्यादिना यन्समवहिताजन्यत्वशङ्कासग्रहः । शङ्कनद्भावकामिति । अवन्हेरेय भविष्यतीत्यादिग्रन्थनेत्यादिव्याघातः । स्ववचनविरोधः। उपदश्यत इति । सर्वत्र स्वक्रियाव्याघात इत्यादिग्रन्यनत्यादिः । ठयाघातमुपपादयति । मैवमिति । उक्तशड्डावान्न त्यमित्यर्थः । तया- सति । तवैतादृशशङ्कासत्त्वे । तत्तत्कार्यार्थितयेति । धूमाद्यथितया पन्ह्यादौ कारण प्रवृत्तयो व्यान्यन्नित्यर्थः । तथा च तदुपादानमेय शङ्काप्रतिबन्धमित्यादिमूलम्यापि तदुपादानमेव शङ्काविरहाना- यकामित्यर्थ इति भावः । प्राहुरिति । उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थरक्ष- पात्र प्रकपं ।इदं चप्टसाधातानिश्चयस्य प्रवृत्तिकारणत्वमभ्युपेत्य । - ·४०८ जागदीश्याः व्याप्तिग्रहलन्थे कस्याऽप्रमात्वात् । तच्च प्रत्यक्षव्याप्तिज्ञाने हेतुः, तद- भावेऽपि शब्दानुमानाभ्यां तद्ग्रहात् । ननु सहचारद- नव्यभिचारादर्शनवव्यभिचारशङ्काविरहानुकूलतर्क- योनि व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि व्यातिनि- श्वय इति चेन्न । स्वरूपसतोरेव तयोर्व्याप्तिग्राहकत्वात् । सत्ताव्याप्तिप्रमातदाभासात्तदप्रमाविशेषदर्शनसत्यत्वा- तोते । तत् । व्यभिचारादर्शनं व्यभिचारज्ञानसामान्याभावः । योग्यतादिसन्देहेऽपि शब्दादिना अर्थनिश्चयात् तत्तस्वरूपमिति के चित् । ननु वस्तुतो व्याप्तिसत्त्वे तर्कामासाद प्रमाभ्रमयोरुत्- पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचार इसत आह विशेपदर्शनेति । तथा च . घस्तुतश्चार्वाकेण संशयसाधारणधानस्य प्रवर्तकत्वस्वीकारात्तल प्रवृत्तिरव्याहतेत्याधस्वरसः आहुरित्युक्त्वा सुचितः ।व्याप्तेर्बुद्धिमाने सहचारमानस्य हेतुत्वात्प्रत्यक्षे विशिष्य तछेतुत्वाभिधानमसङ्गतमतो व्याचष्टे तदिति । तच्छब्दस्य व्यभिचारनिश्चयाभायपरत्वे तथैवा- सगतिरत भाह व्यभिचारझानेति । विशेषदर्शनाद्यभावविशिष्टे. त्यादिः तेन व्यभिचारस्य संशयदशायां व्याप्तेर्विशेषदर्शनानिश्चय- दशायां च तदप्रामाण्यज्ञानात्प्रत्यक्षेण व्याप्तिनिश्चयेपि न क्षतिः। इद च प्राचां मतेन, स्वमते तु माहासंशयस्याप्रतिवन्धफत्त्वादिति ध्येयम् । सत्यपि ग्राह्यसंशये संस्कारादिवशेन स्मृत्युपमित्यादिरूप- प्राह्यनिश्चयस्योत्पादन मूले शब्दानुमानमात्रानुसरणमयुक्तमित्या- शयेन सामान्यतो हेतुमाह योग्यतादीति | शब्दादिनेत्यादिनानु- मानसंस्काराद्युपग्रहः । तस्वरूपमिति । स्वरूपपदं तच्छब्दस्य नपुंसफलिङ्गरक्षाय । के चिदिति । यत्र व्याघातान व्यभिचारशङ्का तत्र व्यभिचारात्तस्य व्याप्तिप्रत्यक्षहेतुत्वमेव नेत्यस्वरसः। तार- ·४०९ पथासस्य घोध्यतदमावतद्विपयस्वे सखवाससले तथासर्कस्यापीति अब च सखत्वादिसम्पादके धम्मिणो योध्यादिमत्वे योध्यादि- मद्धर्मिसन्निकर्षे वा तात्पर्ययम् । लायवाद, तर्कस्य व्यभिचारे- णाहेतुतायाः स्वयमेव दर्शितत्वाच । अथ विपरीतज्ञानोचरमसक्षे सन्निवर्चकत्वेन विशेषदर्जनस्य हेतुत्वं तच्च तर्कस्यापीति चेत् । अस्तु - भासादिति घूमो यदि यन्हिव्यभिचारीस्याखदास्यादिस्यादितफस्य विपययाधेनाऽसत्तत्वातप्रत्यव्याप्तिममायां सत्तस्य व्यतिरेफेण ध्यातिम्रमे चासत्तस्यान्वयेन व्यभिचार इत्यर्थातस्य । विशेष- पर्शनस्य। यथेति । अन्यथा पुरुषत्वव्याप्यवत्ताममात्वादिना विशेष- घर्शनस्य पुरुषत्वाविप्रेमाची हेतुत्ये पुरुषत्वव्याप्यद्रव्याघवांधेत्र इत्यादिविंशपदर्शनादपिप्रमाधुत्पत्त्या व्यभिचारापातादिति भावः । तथेति । तथा च व्याप्सिममायां व्यासिमद्विशेश्यकतत्वेन व्याप्ति- अमे च व्याप्त्यभावविशेष्यकतर्फवन हेतुस्वमिति भावः । मनूक- कार्यकारणभावे गौरवमतो लाघवायाह अत्र चेति ।योध्यादिमय इति। व्यातितदभावघर इत्यर्थः । व्याप्त्यसत्यवशायामपि व्याप्तेर. लौकिकप्रत्यक्षप्रमोरपादेन व्यभिचारादाह योध्यादिमदिति । लाघषा. दिति व्याप्तिमधिशेष्यफतर्फवादिना हेतुत्वमपेक्ष्य व्याप्त्यादिमत्वेन हेतुत्ये लाघवादित्यर्थः। ननु व्याप्तिमत्संनिपत्यापेक्षया व्याप्तिमान- शेष्यफतर्फत्यस्यैव लघुत्वात् द्वितीयफल्पे लाघ, दुर्घटमत माह तर्फस्येति । दर्शितत्वादिति । यत्र व्यायातादिना शङ्कय नायतरती- स्यादि मलप्रन्धेनेस्यादिः । अथेति । तदभाववत्वज्ञानोत्तरसन्निधया- स्मफप्रत्यक्षे तदभाववत्वज्ञानविरोधित्वेन विशेषदर्शनस्य हेतुत्वमि- त्यर्थः । मन्यथा विशेषदर्शनत्वेन तत्र हेतुत्ये संशयोचरं ध्यावर्तक- धर्मदर्शनादितस्ताहशप्रत्यक्षं न स्यादिति भावः । सच्चेति । विपरी- सशानविरोधित्वं चेत्यर्थः । तर्फस्यापीति । तथा च व्यभिचारभिया तर्फत्वेना हेतुत्येपि व्यभिचारशानोचरव्याप्तिनिश्चयात्मकप्रत्यक्षे व्यभिचारज्ञानविरोधित्वेन हेतुतायां न व्यभिचार इति संमुपत एव मुलस्योपपत्ती किं तात्पर्यवर्णनेनेति भावः । उक्तरूपेण हेतुना- - ·४१० जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये तावदापाततस्तथा, तथाप्यन्यत्र स्कृप्तप्रामाण्यादिप्रयोजकादेव तत्र प्रामाण्याधुपपत्तौ न तस्यापि विशेषतः कारणलं गौरवात् । उक्तश्च विशेपणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वमते सर्वत्र विशेप्य- सम्बन्धासम्बन्धविशेषणशानमा प्रमाभ्रममयोजकागति वदन्ति । सत्येपि न विपरीतज्ञानोत्तरनिश्चयात्मकप्रत्यक्षप्रमात्वावच्छिन्न प्र- ति विपरीतज्ञानप्रतिवन्धकममात्यादिना हेतुत्य विपरीतज्ञानानुत्तर- घर्तिशानीयममारवादिप्रयोजकादेव विपरीतज्ञानोत्तरवर्तिज्ञानपि समास्य दिसम्भवेन प्रमात्यादिकमन्तर्भाव्याक्तकार्यकारणभावे मा- नाभावादित्याह अस्त्यिति । वस्तुना विपरीतक्षानोत्तरनिश्चयात्मक प्रत्यक्षत्त्वमपि न फार्यताबन्छदवमर्थसमाजग्रस्तत्वादित्यावेदायि- नुमुक्तम् आपातत इति । अन्यत्र । विपरीतशानानुत्तरतवरचप्रमा- दिस्थल। तप।विपरीतशानोत्तरप्रमादी। मामागयादीत्यादिना भ्रमत्व- संग्रह । तस्यापि । विपरीतज्ञाननिवर्तकस्यापि । विशपत । प्रमात्या- पन्तभावेण । गौरवादिति । तथा च तर्कस्य प्रमात्यादिक न व्याप्ति- प्रमात्वादिप्रयोजकमनस्तात्पर्यमुपवर्णितमिति भाघ । अथान्यत्र तत्त- व्यक्तित्वादिनैन र तत्तत्ममाव्यक्तिप्रयोजकाधमतो न विपरीतज्ञानो- सरप्रत्यक्षस्य तत. प्रामाण्यायुपपत्तिरत आह उक्त चति । परनये विनापि घटत्यादिशान प्राथमिकघटत्यादिप्रमोत्पादेन व्यभिचारा- स्फारणवमत इत्युक्तम् । न्यायमत इति तदर्थ । तेन विशेषणशान- स्थातुरोपि न क्षति , मिझायामपि ममायामीश्वरीयस्यैव विशे. पणज्ञानस्य हेतुत्यसम्भवात् । घटत्वादिप्रमारवायच्छिन्न प्रति घटत्या- दिक्षानत्वेनर हतुत्य तत्र च कार्यस्य विशष्यच कारणस्य स्वयिष- याधयतादात्म्य प्रत्यासत्तिरित्येतारतवातिप्रसङ्गमाद्विशेप्यस- म्बद्धासम्पपिशेषणेत्यादेरपितय तात्पर्यात् । अन्यथा विशेष्यस. म्बद्धत्वस्य कवलान्वयिग्वेनाऽयापर्तकतया फारणतावच्छेदकत्वा. योगादिति ध्येयम् । न च नित्यस्य घरवादस्तादशप्रमाया विशे- पणस्यैव तत्वेन हतुत्यमुचित तद्विषयकज्ञानत्यापेक्षया लघुत्वादिति पाच्यम् । घटत्वादिप्रमाया भाविन्यपि घटादायुत्पत्या तदवच्छदेन ·तर्फः। सत्यत्वाभ्यां पुरुपज्ञानमिव । अपरे तुयत्र तर्के व्याप्त्यनु- भवो मूलं तत्र तर्कान्तरापेक्षा यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हे- तुः तत्र न तर्कान्तरापेक्षेति नानवस्था । अस्ति च जातमात्राणामिष्टानिष्टसाधनतानुमितिहेतुव्याप्तिस्मरणंत- दानी व्याप्त्यनुभावकाभावात् । तन्मूलानुभवमूला चा- ग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति । यत्त्वनादिसिद्धकार्यका- रणभावविरोधादिमूलाः के चित्तळ इति । तन्न । तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमान एव पर्यवसानात् । न च व्या- तत्र प्रमाणेति । इदमनादिसिदत्वज्ञानस्य प्रयोजकत्वमभिमस, घटत्वादेस्तादृशप्रमाव्यवहिपूर्ववर्तित्वासम्भयेन तत्र घटत्वादेः फा- रणत्यासम्भवात् । यत्र विशेषणविशेष्ययोद्वयोरेव नित्यत्वं तत्र मन- सस्वादिप्रमायां मनस्त्वादेरेव हेतुत्वेपि क्षत्यभायादिति दिफ । स्वमते प्रमात्यादेरार्थसमाजप्रस्तत्यान्न कार्यतावच्छेदकत्यमतो बदन्तीत्युक्त म् । मुले यत्र तर्फ इत्यादि । तथा च व्याप्त्यनुभव एव तर्फस्य हेतु- त्वं जातमात्रस्य तु व्यामिशानं स्मरणमेवेति न व्यभिचार इति भावः । नन्येवमपि पद्विधूमयोाप्यनुभय कारणस्य तर्फस्य मू- लीभूतो व्याप्यनुभयस्तान्तरात् एवं तदेतुभूतोपि च्याप्यनुभय- स्तयेत्यनयस्थत्यत आह तन्मूलानुभयमूलेति । तस्य जातमानण्या- स्मिरणस्य मूलं योग्नुभयस्तदधीनेत्यर्थः । तथा च जातमात्रध्या- प्तिस्मरणहेतोजन्मान्तरीयल्याप्त्यनुभवस्यैव धद्विधूमव्यातिप्राहक- तर्फमूलीभूतव्याप्त्यादिविषयफतया सत एव ताशतर्फमूलीभूत- घ्याप्त्यादेः स्मरणमेघ नाग्नुभयो येनानयस्थेति भायःनिनु धूमो यदि यतिव्यभिचारी स्यादन्हिजन्यो न स्यादिति तर्फेण स्वरूपसत पव कार्यकारणभावग्रहस्य गोत्यं यदि अश्वमेव्यभिचारि स्यादश्यरय- ·४१२ जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे तिग्रहान्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्यानादिसिद्धन्याप्तिकत्वज्ञा- नमिति वाच्यम् । अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात् । अन्ये तु विपक्षबाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव तदधीनो व्याप्ति- ग्रह इति । तदपि न । तर्कस्याऽप्रमाणत्वात् । व्यभि- चारादिशङ्कानिरासद्वारा प्रत्यक्षादिसहकारी स इति चे- न्न । अनवस्थाभयेन तर्क विना व्याघातात् । यत्र श- काविरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्ध्याऽभावग्रहः अयोग्या- नान्तु साध्याव्यापकत्वसाधनव्यापकत्वसाधनाभावग्रह इत्यनौपाधिकत्वं सुग्रहमिति । तत्तुच्छम् । अनुमानेन तत्साधनेऽनवस्थानात प्रमाणान्तरस्याऽभावात् । ये चा- परार्थाभिप्रायेण पा। अनुमानत्वात् । व्यामिग्रहाधीनप्रहात्तिकत्वा- त् । व्यभिचारशवेति । द्वारेण द्वारिणो नान्यथा सिद्धिरिते विरखं न स्यादिति तर्केण च स्वरूपसत एव विरोधादिग्रहस्यापेक्षणा- तत्र च प्रमाणेत्यादिसिद्धान्तोऽसङ्गत इत्यत थाह । दीधिती इदमि- ति। तथा चानादिसिद्धत्वप्रकारेण कार्यकारणभावादिग्रहो हेतुरि- त्यभिप्रेत्यानादिसिद्धत्वे प्रमाणमनुस्तमिति भाव । स्वरूपसत्तः कार्यकारणभावादिग्रहस्यापेक्षणाभिमायेण सगमयति परायति । तथा च पर प्रति तर्फमूलत्वेनोपन्यस्ते कार्यकारणभावादी परेणा- प्रामाणिकत्ये उद्भाविते प्रामाणिकत्वरूपमनादिसिद्धत्वमवश्यं तत्र साधनीय तच तद्ग्राहकहेतोरप्रयोजकत्यान्न सम्भवतीति मूला- शय. । अनुपपत्तेरतिरिकप्रमाणत्वमपि व्याप्तिमहान्तरापेक्षाक- ·त:। ४१३ नुकूलतर्क विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहं च- दन्ति, तेषां पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकल्लग्रहेऽनुमानमा- त्रमुच्छिद्येत। अनुमानमात्रोच्छेदकत्वादेव पक्षेतरो नोपा- धिरिति चेत् । भ्रान्तोऽसि, न हि वयमुपाधित्वेन तस्य दोपत्वमाचक्ष्महे, साध्यव्यापकत्वेन तद्वयतिरेकात् पक्ष साध्यच्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य भावः । अनुमानमात्र इति । अनिश्चितसाध्यपक्षके सर्वत्र सम्भ- वित्वात् पक्षे साध्यनिर्णयेऽनुमानयात् उपाधित्वेन स्वव्यभि- चारेण व्यभिचारोनायकत्वेनानुमानमात्रीच्छेदकताज्ञानमेवसाध्य- व्यापकताबुदि विरुन्ध्यादिसाशङ्कयाह आप चेति । करबन्दी- पदोपस्य सम्भवादनुमानपर्यन्तानुधावनमयुक्तमतः साधारण्येन व्याचप्टे अनुमानरयादिति । ननु व्यभिचारराङ्गानिरासस्यावश्य- मपेक्षणीयत्षे तेनैव विपक्षराधफस्तर्कोऽन्यथासिद्ध. फर्थ फारण- मित्यत माह द्वारेण चेति । व्यभिचारसंशयस्य व्याप्तिमहाविरो- धिरयातनिवर्तनाय तो व्यर्थ इति मतं निरसितुमाह मूलफा- रोये चाप्रेति । सहचारदर्शनादीत्यादिपदेन व्यभिचारनिर्णयाभाय. स्पोपग्रहः । व्यापफत्वप्राव इत्यस्य तेनेघोपाधिनति शेषः । शङ्कते अनुमानमात्रेति ।नोपाधिरिति । साध्यव्यभिचारानुमापफव्यभि. चारप्रतियोगिन पयोपाधिपदार्थत्वादिति भाव. । पन पक्षेतरत्य नोपस्थितं तवानुमानानुच्छेदादाह दीधिती सम्मयित्यादि- ति। पक्षेतरत्यस्पोपस्थिती तन साध्यन्यापकस्यमहस्य सम्मवित्या- दित्यर्थः। तथा च पक्षेतरस्योपस्थितिकालीनानुमानौच्छेदे मूलताप. यमिसि भायः । ननु यन पक्षे साध्यनिश्चयवसायां पक्षतरत्यमुप.

·जागदीश्या व्याप्तिमहन्थे वनलेपाच । अपि च करवहिसंयोगः शक्त्यतिरिक्ता- तीन्द्रियधर्मसमवायी जनकत्वादित्यत्राप्रयोजकत्वान्न सा- धकम्, तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वे किमप्रयोजकं नाम त- स्माहिपक्षबाधकतर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोज- कत्वमिति ॥ ति । परमतेन इदम्, स्वपते तु वारवादी स्पर्शादिना रूपादि- साधने शस्यतिरिक्तविशेषणाप्रक्षेपेण वा तद्वोध्यम् ॥ स्थितं तत्रैव व्यभिचारात्पक्षेतरत्ये साध्यव्यापफत्वाग्रहानानुमा• नोच्छेद इत्यत आह वैफल्यादिति । पक्ष इति । प्रवृत्यादेः पूर्वोत्पन्न- साध्यनिश्चयादेव सम्भवादिति भावः । स्वव्यतिरेकेण साध्यव्य- तिरेकोनायकत्यरूपस्योपाधित्वस्य प्रतिक्षेपे किं स्वित्याधुत्तरमन्या- सङ्गतिरतो ज्याचष्टे उपाधित्वेनेति । विरुध्यादिति । वस्तुतः साध्याभावयति वृत्तित्वांशे व्यभिचारसन्देहस्य धिरोपित्य प्रदर्य साध्यामायवत्याशे संशयात्मनो व्यभिचारज्ञानस्य व्याप्तिविरो- धित्वमुदाहरति मूले अपि चेतीति परमार्थः । स्वमते शक्त्यभावा- साध्यामसिद्धरेवाप्रयोजकत्वं सुपत्रमतः परमतेनेति । शक्त्यतिरि- क्षेति । तथा च करवह्निसंयोगो अतीन्द्रियधर्मसमवायी समवायित्व सति जनकत्वादित्येचं प्रयोजक स्वमते योध्यमिति माघ । इति श्रीजगदीशतर्कालङ्कारविरचितस्तर्फः समाप्तः॥

·चिन्तामणे: व्याप्यनुगमः ।। उक्तव्याप्तिप्रकारेवन्योन्याभावगर्भव व्याप्तिरनु- मितिहेतुाधवात, अतो नाऽननुगमः । अनौपाधिकत्वं दीधित्याः व्याप्त्यनुगमः ॥ उक्तव्याहीति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादिविशेषणविर- हेण लाघवात । अथ संयोगाभावस्येव संयोगवनेदस्यापि हेतुसा- मानाधिकरण्यग्रहेऽप्यनुमितिदर्शनात्तत्रापि तदवश्यं निवेशनीय- मिति व लाघवम् । नन्वेवं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघनुप- स्थिती हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रदेऽध्य- नुमितिर्न स्यात् । न च मतियोगिसमानाधिकरणलेनाऽज्ञापमाना यावन्तो देतुममानाधिकरणा अभावास्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वा- भावग्रहो हेतुरिति वाच्यम् । तादृशाभावग्रहो हि न हेतुसमाना- जागदीश्याः व्याप्त्यनुगमः ॥ प्रतियोग्यसमानाधिकरणरगदीत्यादिपदेन निमार्थस्य है. त्यधिकरणे प्रतियोग्यनधिफरणत्यविशेषणस्य परिग्रहः । तत्रा- पि । अन्योन्यामावगर्भव्याप्तिग्रहेपि । तदिति । प्रतियोगिन- स्तादात्म्येन यः सम्बन्धी सवृत्तिभिसत्यादिरूपं प्रतियोग्यसामा- नाधिकरण्यादिकं विषयतया प्रवंध्यमित्यर्थः । तटस्थः शन्ते ग.

·४१६ जागदीश्या. व्यासिग्रहग्रन्थे धिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन रूपेण, मतियोगिसमा- नाविकरणतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहे सदसम्भवात् । नापि प्रातिस्तिकरूपेण, जन्मसहस्रेणाप्यमम्भवात् । नापि रूपा- न्तरेण, वन्हित्वावच्छिन्नमतियोगिताकाभावस्य धूममामाधिकर- ण्यभ्रमेऽपि वन्हित्वानवच्छिन्नमतियोगिताकधूमानधिकरणनिखि- लाभावप्रतियोगितानपच्छेदक वन्हित्यमिति ज्ञानादपि अनुमिति- प्रमात् । न च हेतुममानाधिकरणत्वेन ज्ञायमाना इति वाच्यम् । वन्दित्वे धूमसमाधिकरणरासभाधभावमतियोगितावच्छेदकत्वभ्र- मेऽप्युक्तरूपेण तथा ग्रहसम्भवान, धूमाधिकरणान्तरानुपस्थितीव- न्वेरमिति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यविषयक्त्वान्तभीवन हेतुत्वे । उ. पाध्यायमतमाशय निपिध्यति न चेति । हेतुमग्निप्ठघटाद्यभावप्रति. योगितानवच्छदक वह्नित्यमित्यादिग्रहादपि वह्निमारासमादित्यादा- धनुमित्यनुत्पत्यर्थे यावन्त इति । तादृशाभाव इति । निरुक्तावच्छेदफ- त्याभावग्रहो हीत्यर्थ । तदसम्भवात् । हेतुसमानाधिकरणाभावप्र- तियोगितानरच्छेदकं सयोगत्वमित्यादिग्रहासम्भवात । सामान्य. घटितविशेषवत्तानिश्चयस्यापि सामान्याभावयुद्धौ विरोधित्वादिति भाव । प्रातिस्विफेति । तत्तदभावप्रतियोगितायच्छेदयत्वत्वरूपेणे- स्यर्थ । रूपान्तरेणेति । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियागितावच्छेद- फत्वत्वघटितनत्यादि । तेन मेयत्यादिना तद्ग्रहानातिप्रसङ्ग । भ्रमे. पात्यन्तमिष्टापत्तिब्युदासाय। न चति । तथा च वयभावस्थापि है. तुसमानाधिकरण येन ज्ञायमानत्वात्तत्प्रतियोगितानवच्छंदपत्याग्रहा- दे। तदा नानुमितिरिति भाव । उक्तरूपेणेति । पह्नित्वानपच्छिन्नधू- मानिछाभायप्रतियोगितावच्छेदयत्वत्वरूपणेत्यर्थ । सम्भवादिति । समानप्रकारय वैनर शानस्य चिराधिनात् तथा च नतोप्यनुमिति स्यादिति भाव ननु प्राचां मते समानविषयत्वेने न ज्ञानस्य विरोधि. त्वादहिये धूमवनिप्रासभाभाषप्रतियोमितावच्छेदफवग्रहदशायां ·ध्याप्त्यनुगमः। ४१७ हिते रासभत्तादौ च तादृशममोत्पादेऽपि रासभादेवि वन्हेर- प्यननुमानाच्चा एवं वन्हित्वावच्छेदेन शुरुलाभावभ्रमदशायांशु- क्लपतियोगका वन्हीतरमतियोगिताकाश्च ये धूमासमानाधिकर- णाभावास्तवप्रतियोगितानवच्छेदकं वन्हित्यामांत ग्रहेऽपि । मैर- म् । प्रतियोग्यप्तमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावमतियोगि- तावच्छेदकत्वग्रहविरोधिग्रहविपयत्वेनतेपा तादृशावच्छेदकत्वग्रहवि. पहिरयानवच्छिन्नधूमयनिष्ठामाचप्रतियोगितानपच्छेदकं चद्वित्वमि- तिमह पयासम्भवीत्यतो दोपान्तरमाइ धूमाधिफरणति । रास. मशून्यधूमाधिकरणानुपस्थितावियर्थः । ताहरोति । रासमत्यं धूमयन्निधरासमत्यानयच्छिन्नाभायप्रतियोगितानपच्छेदकं घहित्यं धू- भवनिष्ठावाहित्यानच्छिन्नामावप्रतियोगितानवच्छेदकामत्येवं प्रमो. स्पादेपीत्यर्थः । रासमशून्यधमाधिकरणोपस्थितिदशायां समस्ये निरुक्तानयच्छेदफत्यं दुर्महमतोऽनुपस्थितापित्यन्तम् । उक्तशामादनु. मिती फदा चिदिष्टापत्ति पुर्यादित्यतो दोषान्तरमाह पथमिति । पढ़ेः शुक्लत्वप्रहे घड्यमायस्यापि शुक्लमतियोगिफत्वप्रहसम्मया. प्रहित्यं धूमयनिष्ठ शुक्ल प्रतियोगिफामावप्रतियोगितानपच्छेदफमिस्ये- घंहोनसम्मवतीति भ्रमदशायामित्यन्तमाशुक्ल प्रतियोगिफा इत्यनेन यसयभावस्य यहीतरप्रतियोगिफेत्यनेन रासमाघमायस्य निरुतया- घदन्तर्गतस्य सङ्ग्रहः । प्रहेपीति । अननुमानाचत्यनुपज्यते । तथा च तत्राप्यनुमितिः स्यादिति मायः । दमुपलक्षणम् । शायमानत्वा- शायमानाययोः सामान्यतःप्रयेशेऽतिमसङ्गः तत्सरफाले तत्पुरुषमा- यमानत्वप्रवेशे तु प्रतियोगिसामानाधिफरण्यानुपस्थितिकालीनव्या- शिमहासदादः पुरुषकालाधननुगमादनुगतहेतुत्वालामधेत्यपि दर- मानन्धेमिपम सिमालो मैषमिति पनिति प्रतियोगि- ध्यधिफरणहेतुमनिष्ठाभाषप्रतियोगितापच्छेदफमेदतस्यात्यन्तामा घानामित्यर्थः। ननु तारामहविरोधिमहयिषयस्य तचदमायस्य यदि शानमा हेनुस्तदा प्रमयत्यादिनापि सत्य सानादनुमित्यापतिः .

·जागदीश्या व्यातिग्रनन्थे रोधित्वेन तबुद्धीना वाऽनुगमाद । विरुणद्धि च सामान्यामा- तपेण ज्ञानस्य हेतुत्नेननुगमतादयस्थ्यमित्यत आह ताशार• उदकत्वति । तदुद्धीनामिति । तादृशावच्छेदकात्यायभावबुद्धी. नामित्यर्थ । अत्र च प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियागि- तावच्दकत्वप्रकारिताव्यापकप्रकारित्वावच्छिन्न प्रति विराधित्व- मेच प्रवेश्यम् । तेन देगत घटवभूतलादिविषयकस्य तादृशावच्छे- दफरवग्रहस्य विरााधघटामाग्वद्भुतलज्ञानमादाय नातिप्रसङ्ग घटबद्भूत विपयितायाताहशावच्छदसत्वापयित्वाव्यापकत्वात् । यत्तु निरुतारच्छेदकत्वमानविपयिणी या काशिदुक्तशानव्यक्तिमादा- য বলিবাধিনবান্নামাকৰীৰ বিনমানখানি মনি- यागिवयधिफरण्याद कारणतावच्छेदफकोट्यप्रविष्टतया सत्यमित्या- दिना वक्ष्यमाणस्थान्यान्याभावगर्भव्याप्तिशानहेतुतालाघयस्याऽसङ्ग- तत्वापत्ते । यद्यपि प्रतियोगितानवच्छेदकवहिवाश्रयान् धूमादि- त्यादी प्रतियोगितानवच्छेदकवन्हित्य प्रतियागिध्यधिकरणमव- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकमित्याफारफग्रहस्थाहार्यम्यैव सम्भ- वातद्विराधित्वाप्रसिद्ध्या तत्रानुगमो दुर्घट । न च तादृशावच्छेदफ- न्वग्न-समानविशेष्यकप्रहविरोधित्व प्रवेश्य तथा च विशिष्टबन्हि- बधर्मिकाहार्यतादृशावच्छदकत्वग्रहस्य विशष्य यद्धन्हित्व तद्वि- शेष्यफस्यानाहार्यशानस्य विरोधित्वप्रसिद्धया न दोप इति वाच्य- म् । तथा सति घन्हित्य गिरक्तप्रतियोगितानवच्छेदकमित्याकारक- ज्ञानतोपि प्रतियोगितानवच्छेदकचन्हित्यप्रकारेणानुमित्यापत्ते । तथापि प्रतियोगिध्यधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व ग्रहस्य प्रतिबन्धकतावच्छेवकीभूतप्रकारित्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छे- दक्षविशेष्यतापज्ञानत्वेनानुगमान्न दोष । पटत्वादिमिक्तादृशा- घच्छेदयत्वग्रह प्रति विरोधितावच्छेदक यधूमवनिष्ठप्रतियागि-य- धिारणामावतियोगितानरच्छेदकत्रकारितदादाय प्रतियो- गितानवच्छदकरन्हित्यविशेष्यकव्यापकनायच्छदक्त्वज्ञानसौलस्य- । इदन्तु चिन्त्यते । प्रतियोगिव्याधिकरणहतुमानिष्ठामायन- तियोगितावच्छदक्वग्रहविराधिज्ञानत्वन धमरिङ्गफय-धनुमिती न म ·-- व्याप्त्यनुगमः। पोधोऽपि सामान्यघाटतविशेपचाबुद्धिम् । ससां हि घटो ना- स्तीति बुद्धौ जात्वपि नीलो घटोऽस्तीति बोधानुदयात् । तत्कस्य हेतोः तद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ताबुद्धिं प्रति तदवच्छिन्नमतियोगिताका- भावबुद्धविरोधित्वात् । अवगाहते च नीलघटवत्ताबुद्धिरपि घटत्व- विशिष्टतद्वचाम् । अत एवावच्छदकतत्वयारन्योन्यासन्ताभावयो- व्याप्तिशान हेतुमानाभावाचन्हिज्ञानस्वादिनैव हेतुत्वसम्भवात् । न चोक्तावच्छेदफत्वप्रहविरोधिधमवत्पर्यतनिश्चयत्येनानुगतरूपेण प्र. तियोगिवैयधिफरण्यादिविषयकपरामर्शोऽनुमिति हेतु । धूमच्यापफो पन्हि मवांश्च पर्यत इत्यादिसमूहालम्यनादपि पर्वतो घन्हिमानित्य. नुमिस्यापत्तेः । फिश्च प्रतियोगिव्यधिकरणत्यमत्र वस्त्रप्रतियोमिव्य- धिकरणत्वमयश्य वाच्य तथा च स्वत्वस्यैफस्याभावादेक स्वमादाय प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमषिष्ठामायप्रतियोगितापच्छेदकत्वग्रहवि- रोधित्येनानुगमे तादशामायान्तरप्रतियोगितापच्छेदफत्वप्रहदशाया. मनुमित्यापत्ति। फिोक्तग्रहविरोधितावच्छेदीभूतप्रकारितावात्र- श्चयत्वेनैव तत्र इंतुत्वं घाच्य तथा च तनिधयत्वस्य तसत्प्रफारा- दिगर्भतयाऽननुगमो दुर इति दिकाहेतुमनिष्ठामायमतियोगितानव- च्छेदयत्ययुद्धायुक्तमहविरोधित्य सङ्गमयति विरुणीति सामान्यघ- टितेतिरोन द्रव्यसामान्याभावप्रहेपिघटयत्यादिमहोत्पत्यान क्षति । घटो नास्तीति। भूतल इत्यादिः पृच्छति तत्कस्य इतोरिति । उत्तरयति तनिशिष्टेति । घटस्यविशिष्टवैशिष्टायगाहिबुद्धिप्रत्येवघटायापन्द्रि- साभावनिधयत्येन प्रतिवन्धफत्व घटपदित्याफारफबुद्धिवथ नील- घटवदित्यायारकाविर्घटत्वमिशिष्टवैशिष्टयावगाहिनीतिमाय. मत पपोतामेण विरोधियानुगमादेष । भन्यथा अयस्छेदभेदमात्रम- येशपरफत्यात्यन्तामाययुद्धासंप्रहापत्तिरिति मायामनु मति- योगिच्याधिफरणहेतुमनिष्ठामाचप्रतियोगितापच्छेदकारवाहविरोधि- त्वं तारशावच्छेदकारवाभावव्याप्ययस्वग्रहस्यापि तथा ताशाय- छेदकरपण्यायतफधर्मदर्शनस्यापि एपमभावादी हेतुसामानाधिप- - ·४२० जागदीश्या व्याप्तिग्रह्मन्ये स्पसंग्रहः । हेत्वाभासे च वक्ष्यमाणरीतिरिदाप्यनुसन्धया । यदि च साध्यतारच्छेदकस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिग्रहान्नानु- मितिः, तदा तादृशावच्छेदकत्वग्रहाविरोपित्वेन विशेषणीयम् । अन्योन्याभावस्याऽव्याप्यत्तितापक्षे तु सुतरा विशेषणदानमि- ति ससम्, तथाप्यन्योन्याभाव प्रतियोग्यत्तित्वस्यैव विशेषणत्वं रण्याभावादिग्रहस्यापि इति ततोप्यनुमित्यापत्तिरित्यतमाह हेत्वा- भासे चेति । तथा च यथा व्याप्तिग्रहविरोधित्वादिरूपेण व्यभिचारित्वादिलक्षणे चिरोधित्व साध्याप्रसिध्यादावतिव्या. तिवारणार्थ साध्यतावच्छेदकादिमानमहविरोधित्वान्यत्वेन वि. शिष्यते तथानापि तादृशावच्छेदकत्यग्रहविरोधित्व ताहशाव- च्छेदकत्वाभावव्याप्यवत्त्वाधवच्छिन्नविरोधिताभिन्नत्वेन विशेष- पीयमिति भाव । अनवच्छेदकत्वादीत्यादिपदेन प्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वादे । केवलान्ययित्वग्रहस्यानुमितिहे. तुतामड़ीपुर्वतामत्रानुमितिरेवेत्यावेदयितु यदि चत्युक्तम्।ताहशाव- च्छेदकत्वग्रहाविराधिलेनेति । तथाविधावच्छेदकत्वग्रहविराधित्वा- न्यत्वेनेत्यर्थ । विशेषणीयमिति । निरुक्तविरोधित्वमिति शेष । तेन प्रतियागतानवच्छेदक प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकश्च पतित्वमिति समूहालम्बनज्ञानस्य नानुपसङ्घ- है । [न चैवमध्यभावो न हेतुसमानाधिकरण इत्यादिज्ञानेतिप्रसङ्ग , अभावादी हेतुसामानाधिकरण्यग्रहाविरोधित्वेनापि विशेषणीयत्वा- त् । वस्तुतो हेतुमभिष्ठाभावप्रतियागितावच्छेदकरवप्रकारिताशून्य- ज्ञानवृत्तिप्रकारितानवच्छिन्नत्वेनैव प्रतियध्यत्व विशेष्यम् तावतेव प्रतियागितानवच्छेदक वह्नित्वमित्यादिबुद्धरपि व्युदासादिति ध्ये- यम । विशेषणस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वरूपस्य दानमित्यर्थ । प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यैवेत्येवकारेण प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वस्य गु. रोयवच्छेद । ननु यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावीयविशेषणतावि. शेपावच्छिन्नप्रतियोगितासामान्ये साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभा- ·व्याप्त्यनुगमः। ४२१ न वा मतियोगितावच्छेदकसम्बन्धभेदानुधावनमतो लायमिति यथाश्रुतग्रन्थानुरोधिनः । अपरे लन्योन्यात्यन्तामावगर्भन्याप्यो- रेकतराग्रहेऽप्यन्यतरज्ञानादनुमितेरानुभविकत्वाचदुभयज्ञानमेव हे- तुः, इन्द्रियसंयोगादिवच्च विशिष्यैव कार्यकारणभावान व्यभि- चारः। यत्तु पदपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनोपस्थितोऽभावो ध. म्मिणि गृह्यमाणः साध्यवत्ताबुद्धि विरुणोद तद्रूपापच्छिममति- योगिताकाभावसामानाधिकरण्यावगाहनो ग्रहस्य विरोधित्वेन . - घीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छेद्यावं नास्ति तत्त्वमित्यन्तामाघगर्भव्याप्ती निष्कृष्टायां प्रतियोगिवैयधिकर- ण्यामवेशाप दोष इत्यत माह न येति । तथा च यत्समानाधि- फरणान्योन्याभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेद- कधर्मावच्छेद्यत्यं नास्ति तस्वमित्यन्योन्यामावगर्भव्यासी प्रतियां- गितांशे सम्बन्धविशेषाप्रवेशालाघवमुक्तायामत्यन्तामावगीयान्तु विशेषणताविशेषावच्छिन्नत्येन प्रतियोगितानिवेशागौरवामित्येषम- म्योन्याभायगर्भाया हेतुत्वे विनिगमकमिति भावः । अन्योन्याभाव. त्वमपि यदि तादात्म्यसम्यन्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफामावस्यं न त्यखण्डोपाधिस्तदा तदघटितव्यासायपि सम्बन्धविशेषनिवेशा- लाघवस्यानवफाशेन धस्तुतोश्यन्तान्योन्याभावघटितयोयोरपि व्याप्त्यो नुमित्युपयोमित्यमिति लघोः साध्यवदन्यावृत्तित्वस्यैवाने तथात्यस्य यक्ष्यमाणत्यादित्याशयेन ययाधुतेत्युकम् । अपरे मूलम- म्याननुरोधिन इत्यर्थः । इन्द्रियेति । तथा च द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन मति चक्षुःसंयोगादयभिचारपि द्रव्यचाचपत्यापच्छिन्नं प्रत्येष यथा चक्षुःसंयोगरवादिना हेतुत्वं तथानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यत्य- न्तान्योन्यामावगर्मव्याप्ययत्तापरामर्शस्य हेतुतायां व्यभिचारस. स्येप्यत्यन्ताभाषगर्भव्याप्यवत्तापरामर्शनाशकानुमितित्यापच्छिन प्रत्येवात्यन्तामावगर्भव्याप्तिहानत्यादिना हेतुत्वं घाव्यमि- वि भाचः । तद्रूपति । तया च साध्यतापच्छेदकं सा.

·Bરર जागदीश्याः व्याप्तिग्रहान्थे व्याप्तिबु द्वयोऽनुगमनीयाः, प्रतिवन्धीतश्च साध्यतद्दसन्तान्यो- न्याभावग्रहौ साध्यवत्ताबुद्धिम् । केवलान्वयिस्थले च भ्रमरूप- स्यैव नद्रहस्य कश्चित् प्रसिद्धिरिति । तचिन्यम्। साध्यता- वच्छेदके साधनसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक- स्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवत्वे च साधनसमा- धिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाही यो ग्रहस्त- द्विरोधित्वं साध्याभावयत्तित्वसाध्यवदन्यत्तित्वोभयावगाहि- ध्यं च साध्यवत्ताग्रहविरोध्यभावग्रहविपयतावच्छेदकत्येनानुग- मय्य हेतुघमिकतदवच्छिन्नाभावसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वे- नैव व्याप्तिधियोऽनुमितिहेतुत्वमिति भावः । तद्ग्रहस्य । साध्यतद्वतोरत्यन्तान्योन्याभावग्रहस्य। कश्चित् । अभावान्तरे प्रतियोगितासम्बन्धेन वाच्यत्वाद्यवगाहित्येन । अत्र साध्यभेदस्य साध्यवदत्यन्ताभावस्य च साध्यवत्ताग्रहविरोधितावच्छेदकरूपाध. छिन्नाभावत्वात्तत्सामानाधिकरण्यप्रदविरोधिन. साध्यभेदासा- मानाधिकरण्यसाध्यवदत्यन्ताभावासामानाधिकरण्यस्य घा आहे सत्यप्यनुमित्यापत्तिः किञ्च भिन्नविषयकग्रहस्य बिरोधिने साध्यवद्भेदान्तवनानुगमो व्यर्थः साध्यात्यन्ताभावसामाना- धिकरण्यग्रहविरोधित्वेनवान्योन्याभावगर्भव्याप्तिज्ञानस्याप्यनुगमस. म्भयात् अधिरोधित्वे तु साध्यवद्भेदग्रहस्य साध्यवत्ताग्रहा. विरोधित्वादुक्तक्रमेणानुगमाशक्यत्यमित्यस्वरसेनाह तञ्चिन्त्यमि- ति । [ चिन्ताजन्तु यत्त्वतत्त्वयोरनुगतत्वेनामनुगम- तादयस्थ्यमितिध्येयम् 1 ] मतान्तरमाह साध्यतावच्छेदके- त्यादिवदन्तीत्यन्तेन 1 नव्यमते अत्यन्तान्योन्याभावगर्भव्याप- फताज्ञानयोरन्योन्यात्यन्ताभावगर्भव्यापकत्वग्रही प्रत्यविरोधित्वादु- भयसन दार्थमवगाहिनाद्वयोक्तिः । ननु साध्यतावच्छेदके तादृशाव- उछेदकत्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवत्त्वे च ताहशा- ·व्याप्यनुगमः। ર . प्रहविरोधिलादिकं वानुगमकं वाच्यम् । प्रसिद्धिः पूर्ववत् । अ- धिकं हेत्वाभासे यक्ष्यमाणरीसा बोध्यम् । ग्रन्थस्तूपलक्षणपरो, नौपाधिकत्वमात्रव्यवच्छेदाय । यक्ष्यति अनौपाधिकलन्तु तल्ल- क्षणमितीति वदन्ति । व्यभिचाराज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वाद म्योन्यामावतियोगितावच्छेदफत्वावगाही यो ग्रहस्तद्विरोधियेना- नुगमे गौरवमत माह साध्यामावति । तथा चान फल्पे साधन- स्यैर विशेष्यतया निरेशो न तु साध्यतावच्छेदकतदच्छिन्नसाध्य- योर्विशेष्यतया निवेश इति लाघयमिति भावः । के चित्तु साध्यव्या. पफताशान नानुमितिहेतु साधनभेदेन नानात्वात् किन्तु साध्यामा- घरवृत्तित्वस्य साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य च द्वयोरेशान हेतु साध- नभेदेप्यभेदात् । तभ्रमादेव च फेवलान्ययिन्यनुमितिरिति नव्यमतम- नुसन्या साध्यामायेति । साधनधर्मिफेत्यादि । अप्राप्युमयमचे- शफलं पूर्ववत् । विरोधित्वादिकमित्यादिना तत्तद्वयवभावकूटाय- गाहिग्रहविरायिवाद. परिग्रहः । ननु जातिमान् द्रव्यागादित्यादी हेतुनावच्छेदकसमवायादिसम्बन्धेन साध्याभाचवद्वृत्तित्वाप्रसि. या नदरगाहप्रहविरोधित्वं दुर्यचमतभाह प्रसिद्धिरिति । तथा च समवेत ये साध्याभावपदीयत्या रगाही ममरूप पर ग्रहो धर्तव्य इति भावः । ननु व्यभिचारख्यावर्तफधर्मवत्वज्ञानस्यापि व्यभिचा- रमहपिराधियात्तप्रातिप्रसङ्ग इत्या आह अधिकमिनि । ताशन- च्यायता विरोधिताविशेष एव निवेशनीय इति माय ननूक्तममे- पास्यन्तामारगर्भव्याशेरनुमितिहतु ये अन्योन्याभाषगर्भर प्याप्तिरि- स्पादिमूलप्रन्यासननिरित्यत आह ग्रन्यस्त्विति । अन्योन्यामाय- गर्भपदस्पानोपाधिफल्यान्यपरत्वादितिभाव' । टानोपाधिपत्यमाय- प्यपद मूलस्थरस दर्शयति यदित्यादि । अन्यथाऽनोपाधिपाया- दियन्तु तलक्षणमित्यय घ्यादितिभाय मिनाक्तग्रहपिरोधिररमाण हंतु यानीपाधिफत्वमानस्यापि फारणत्वापत्तिस्तस्यापि सोपाधिफ- स्वमन्तव्य यो व्यभिचारमहलदिरोधिस्येनोतरूपत्वात् । न च ·છેરર आगदीश्या व्याप्तिग्रहान्थे व्याप्तिद्वयोऽनुगमनीयाः, प्रतिवन्धीतश्च सायतदसन्तान्यो- न्याभारग्रहौ सान्यवत्ताबुद्धिम् । केवलान्वयिस्थले च भ्रमरूप- स्यैव तद्गहस्य कश्चित् प्रसिद्धिरिति । तचिन्सम् । सा- यता- वच्छेदके साधनसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदक. स्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवत्वे च साधनसमा- धिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वारगाही यो ग्रहस्त- द्विरोधित्वं साव्याभाववत्तित्वसाध्यवदन्यतित्वोभयाक्गाहि- च साध्यरत्ताग्रहविरोध्यभावग्रहविषयतावच्छेदकत्वेनानुग. मय्य हेतुर्मिकतदवच्छिन्नाभावसामानाधिकरण्यग्रहचिराधित्ये- नैव व्याप्तिधियोऽनुमितिहेतुत्वमिति भाय तदुग्रहस्य । साध्यतद्वतोरत्यन्तान्योन्याभावग्रहस्य। फथश्चित् । अभावान्तरे प्रतियोगितासम्बन्धेन वाच्यत्वाद्यवगाहित्वेन । अत्र साध्यभेदस्य साध्यवदत्यन्ताभावस्य च साध्यवत्ताग्रहविरोधितावच्छेदकरूपाय च्छिन्नामावत्यात्तत्सामानाधिकरण्यप्रदविरोधिन साध्यभेदासा- मानाधिकरण्यसाध्यवदत्यन्ताभावासामानाधिकरण्यस्य या ग्रहे सत्यप्यनुमित्यापत्ति फिश्च भिन्नविषयकग्रहस्य घिरोधित्वे साध्यपढ़ेदान्तवनानुगमो व्यर्थ साध्यात्यन्वाभावसामाना- धिकरण्यमहविरोधित्वेनवान्योन्याभावगर्भव्याप्तिशानस्याप्यनुगमस. म्भवात् अविरोधित्वे तु साध्यवद्भेदग्रहस्य साध्यवत्ताग्रहा- विरोधित्वादुक्तम मेणानुगमाशक्यत्वमित्यस्वरसेनाह तश्चिन्त्यमि- ति [ चिन्तावीजन्तु यत्त्वतत्त्वयोरनुगतत्वेनाननुगम तादयस्थ्यमितिध्येयम् । ] मतान्तरमाह साध्यतावच्छेदके- त्यादिवदन्तीत्यन्तेन । नव्यमते अत्यन्तान्योन्यामावगर्भव्याप- फताशानयोरन्योन्यात्यन्ताभावगर्भव्यापकत्वग्रही प्रत्यविरोधित्वादु- भयसन हार्थमनगाहिताद्वयोक्ति । ननु साध्यतावच्छेदक तादृशाव- कछेदकत्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवाये च ताशा- ।

·व्याप्त्यनुगमः। ૪૨ ग्रहविरोधित्वादिकं वानुगमकं वाच्यम् । प्रसिद्धिः पूर्ववत् । अ- धिकं हेत्वाभासे वक्ष्यमाणरीसा बोध्यम् । ग्रन्थस्तूपलक्षणपरो, नौपाधिकत्वमात्रव्यवच्छेदाय । यद्रक्ष्यति अनौपाधिकलन्तु तल्ल- क्षणमितीति वदन्ति । व्यभिचाराज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वाद न्योन्यामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाही यो महस्तद्विरोधित्येना- नुगमे गौरवमत शाह साध्यामावति । तथा चात्र फल्पे साधन- स्यैव विशेष्यतया निवेशो न तु साध्यतावच्छेदकतदवच्छिन्नसाध्य- योविशेष्यतया निवेश इति लाधवमिति भावः । के चित्तु साध्यव्या- पकनाशान नानुमितिहेतुः साधनभेदेन नानात्वात् किन्तु साध्याभा- घवदत्तित्यस्य साध्ययदन्यावृत्तित्वस्य च द्वयोरेव शान हेतु साध- नभेदे प्यभेदातू तभ्रमादेवच फेवलान्ययिन्यनुमितिरिति नव्यमतम. नुस् याइ साध्याभावेति । साधनधर्मिकेत्यादिः । अत्राप्युभयप्रवे- शफलं पूर्ववत् । पिरोधित्वादिफमित्यादिना तत्तद्वयक्तयभायकूटाय- गाहिग्रहापराधिनाद. परिग्रहः । ननु जातिमान् द्रव्यरचादित्यादी हेतुनारच्छेदफसमवायादिसम्बन्धेन साध्याभावववृत्तित्वामसि- या नदनगाहिग्रहविरोधित्वं दुर्यचमतआह प्रसिद्धिरिति । तया च समवेतन्वे साध्याभाववदीयत्वाप्रगाही भ्रमरूप एव ग्रहो धर्तव्य इति भाव. । ननु व्यभिचारव्यायतकधर्मयत्त्वज्ञानस्यापि व्यभिचा- रग्रहविरोधित्यात्तप्रातिप्रसङ्ग इत्यन आह अधिकमिनि । तारशशान. व्यावृत्ती विरोधिताधिशेष एव निवेशनीय इति भाय. निनूक्तममे- णान्यन्तामायगर्भव्याप्रनुमितिहतुल्ये अन्योन्याभावगर्भव प्याप्तिरि- स्थादिमूलमन्थासङ्गनिरिन्यत आह अन्यस्त्विति ! अन्योन्याभाव. गर्भपदस्थानोपाधिक-धान्यपरत्वादितिभावः । अनौपाधिपत्यमार- ध्यवचंद मूलस्वरसं दर्शयति यदित्यादि । अन्यथाऽनीपाधिफया- दिगन्तु तलक्षणमित्यय यादितिभाधः । अत्रातमाहविरोधित्वमाण इतुम्यऽनापाधिकरवमानस्यापि फारणत्यापत्तित्तस्यापि सोपाधिफ- स्वमन्तभाव्य या व्यभिचारमहस्तद्विराधिननाचारूपस्यात् । नच ·४२४ जागदीश्या व्याप्तिमहान्थे व्याप्तिग्रहमतिबन्धकग्रहविषयत्वेन व्यभिचारस्याभासत्वम् । सो- पावित्वज्ञानन्तु न साक्षायाप्तिधीविरोधि विरोध्यविपपत्वात, किन्तु व्यभिचारीद्वारा । वक्ष्यते चानुमितेस्तत्कारणज्ञानस्य सा- शाद्विरोधिन एवाभासत्वम् । निरुपाधित्वस्य ज्ञानन्तु न व्यानिधी- हेतुः, मानाभावात, तथात्वेऽप्युपाधेराभासत्वायोगाचेति । इदं पुनरिहावधेयम् । यदन्योन्याभावस्याव्याप्यत्तिले तादृशमहत्वाव्यापकविषयिताशून्यग्रहविरोधिज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं सो. पाधिविषयिता तु तादृशग्रहत्वाव्यापिकवेति नातिप्रसङ्ग इति वा- व्यम् । शानभेदेन भिन्नानां सर्वासामेव विपयितानां ताहशग्रहत्या. व्यापकत्येनैव तच्छु-यग्रहापसिद्धेरुक्तकमेण हेतुत्वापेक्षया लाघवेन सोपाधिवाद्यविषयकं यत्किञ्चिदुक्तमहमुपादाय तद्वयक्तिविरोधि- स्वनैव हेतुत्वापत्ते । न चेप्टापत्तिस्तत्रैव प्रन्थतात्पर्यसम्भवादिति घाच्यम् । तथासति तादृशानन्तव्यक्तीरुपादाय प्रत्येक तत्तद्रहधि- रोधित्वेनानुमितिहेतुतायामनन्तकार्यकारणभावापत्तेविरोधिताय. च्छेदकभेदेनैव विरोधित्वस्यापि भिन्नत्वात्ताद्रूप्येणानुगमासम्भवाचे. त्यखरसाद्वदन्तीत्युक्तम् । अज्ञानरूपासिद्धपजीव्यतया व्यभिचा- रस्य नामासत्य किन्तु व्याप्तिधीविरोधित्वेन तथोपाधित्वज्ञानस्य नास्तीत्यसो नाभास इति मूलाभिप्राय प्रकाशयन्नाह व्यभिचारा. शानस्येति । ननूपाधिधर्मिकसाध्यव्यापकत्यादिज्ञानस्य भिन्नधर्मि- फतया हेती व्याप्तिग्रहविरोधित्वेपि हेतुर्मिकसोपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधीविरोधि वसम्भवान हन्यस्येत्यादिमूलमयुक्तमतस्तदपि दूपयति सोपाधिवेति । न व्याप्तीति । न साक्षाद्वचाप्तिधीविरो. त्यर्थः । विरोध्यविषयत्वात् । विरोधिविषयताशून्यावादित्यर्थ । ननु परस्पराविधिन एवं सोपाधिवस्य कुतो नाभासायमत आइ ध. श्यति हीति । न चानौपाधिकाप इत्यादिमूलस्य हेत्वनभिधानान्यून तामपाकर्तुमाह निरुपाधित्वस्येति । तथात्वेपि । निरपाधित्वधिया व्याप्तिमाहकत्वेपि । मामासस्यायोगादिति । अनुमिती तत्कारणप- ।

·ज्याप्त्यनुगमः। દર प्रतियोग्यचितविशेपिततघटितलक्षणस्य संयोगादिसाध्यक- व्यभिचारिण्यातव्याप्तिः । संयोगान्योन्याभावस्य केवलान्याय- साद । अथ व्याप्यत्तिताध्यके स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकर- रामर्शे या तस्याविरोधित्वादिशि भावः । तद्घटितति । हेतुमानिष्ठा- भावघटितेत्यर्थः। फेवलान्वयित्वादिति । तथा च तस्य प्रतियोगि. सियाखेतुसमानाधिकरणो यः प्रतियोग्यवृत्तिर्घटाद्यन्योन्याभावस्त- प्रतियोगितानयनछेदकमेध साध्यवत्वमतः संयोगि सत्यादित्यना- तिध्यातिरिति भावः । यद्यपि प्रागुक्तकमेण हेतुसमानाधिकरणास्य द्रव्यभेदस्यैव पारिभाषिकप्रतियोगितावच्छेदक संयोगवत्यमतो ना. तिप्रसगस्तथापि यत्रासदतुविशेपे साध्यताच्छेदकं न प्रतियोगि- तावच्छेदकं तत्रैव पारिभापिकावच्छेदफानुप्रवेशो न सर्वप्रेत्यभिप्रे. स्य गुरुधर्मस्यापा प्रतियोगितावच्छेदकत्वमारत्येदमुक्तम् । इद- न्तु चिन्त्यते । स्वप्रतियोगित्वावच्छिन्नभिनं यद्धयधिफरणं तनिष्ठा- न्योन्याभायेत्युक्ती न फोपि दोषः पृक्षे संयोगिभेदसत्वपि तत्प्रति- योगित्वावच्छिनभेदविरहादेव संयोगी तत्वादिल्यादाघव्याप्तिविर. हावृक्षः संयोगिभेदप्रतियोगी नेत्यप्रत्ययात् प्रतियोगिभेदेपि लाघपेन प्रतियोगित्वस्यैक्यात सत्वयति गुणादौ च संयोगिभेदप्रतियोगिता- पच्छिन्नस्यापि भेदसरवारसंयोगी सत्त्वादित्यादापतिव्यारनवफा- शात, अस्तु या यधरस्वप्रतियोगि तत्तव्यक्तित्यापछि नभेदकूटव- देवधिकरणतिरन्योन्याभावो व्याप्तिघटफस्तथापि न क्षतिः सं- योगिभेदप्रतियोगितवृक्षव्यक्तरेय भेदस्य तक्षे विरहेण संयोगी तत्वादित्यादायव्याप्तिव्युदासादिति । साध्यादिभेदेन व्याप्तिभेदस्या- घश्यकत्यसकनियमावेपि न क्षतिरित्याशयेन शडन्ते अथेति । स्वव्यापफेति हेतुमशिष्ठान्योन्यामायप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतसा- असामानाधिकरण्यमित्यर्थः । खव्यापपेतिास्य प्रकृतसाध्य तदव्या- पफतावच्छेदकं तवमिष्ठान्योन्यामायमतियोगितावच्छेदफतानव- कछेदकं यद्रूपमधिकरणतानिरूपफतापच्छेदको धर्मस्तदच्छिन्नात्य- तामायासामानाधिकरण्यमित्यर्थः । तेन नाम्योन्यामावगम्मत्यहा.

·४२६ जागदीश्या व्याप्तिग्रनन्थे ध्यमेव व्याप्तिः अव्याप्यत्तिसंयोगादिसायके तु स्वव्यापकता. वच्छेदकम्पावच्छिन्नमतियोगिताकासन्ताभावेन ताशरूपविशिष्टा- चच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेन वा सममसामानाधिकरण्य- मिति चेत् । स्मृतिमस्कारजन्यज्ञानविषयत्वादिकेवलान्वयिसा- नि । गगन वादरिक्तव्यापकताचच्छेदकत्येप्यधिकरणतानिरूपफ- तावच्छेदक विरहानपपदनव वारणमतस्तदच्छिनाभावसामा- नाधिकरण्यस्य धूमादौ सत्यपि वह्निमान धूमादित्यादी नाव्याप्ति । उक्तापक्षया लाघनादाद तादृशरूपविशिति । साध्यव्यापफ्ता- चञ्छदवरूपावच्छिन्नेत्यर्थ । तथा च साध्यवमिष्ठान्योन्यामा. घप्रतियागितागय उदकरूपावच्छिन्नान्योन्याभावासामानाधिकरण्य फलितम् । न च तादशपृथिव्याद्यन्यान्याभावाति फालिकसम्बन्धेन धुमादे सत्त्वाद्वहिमान् धूमादित्यावव्याप्ति हेतुनावच्छदकसम्बन्धेन वृतित्वे तु सत्तारान् द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्ति सदस्यसमवेतत्वा. प्रसिद्धरिति वाच्यमातादृशरूपावच्छिन्नान्योन्याभावाधिकरणावृत्य- धिकरणताकत्वस्य विवक्षितत्वादत्त एवं विशिष्टसत्ताद्रव्यान्यथ- त्तित्वपि द्रव्य विशिष्टसत्यादित्यादी नाव्याप्ति । विशिष्टनि- रूपिताधिकरणत्वस्य द्रव्यान्यत्तित्त्वाभावात् । सयोगी सत्त्वाद- त्यादी तादशसाध्यव्यापकतायच्छदकीभूनदव्यत्यावच्छिन्नान्यो- न्यामावयवृत्ति यस्यैव सत्ताधिकरणनाया सत्यानातिप्रसङ्ग इति स्मृतीत्यादि । स्मृतिविषयव सस्वारविषयत्व जन्यज्ञानविषयत्यञ्च कवलावग्यपि महाप्रल यापच्छदन मायादावसत्वाव्याप्यवृत्त्यय प्रलय परमाण्वादिनं स्मर्यत इत्यादिव्यवहारात् । तथा च तत्तत्साध्यपद्रव्यत्वादिहेतावव्याय- वृतिमाध्यपस्थलीयलक्षणयोरव्यात । प्रथम भावत्वादेरेय साध्य- व्यापकताच उदकतया तदवार नात्यन्ताभावाप्रसिद्ध द्वितीय चाभार चादरेर निम्नसाध्यध्यापकतान्छिदकत्वावच्छिन्नान्यो- न्याभावाप्रसिद्धरिनि भाव ।उद्वाधनियम्याया स्मृते सात्रिकाये मामाभायात्सस्कारावषयत्वापादानम् । नियमतापक्षाग्रहविषयाव- भाव ·व्याप्त्यनुगमः। ध्यकेपु का गतिः । अथ स्वाधिकरणयत्किञ्चिव्यक्तिचिधर्मा- नवच्छिन्नमतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाव्यव- न न संस्काराविषयस्यापि वस्तुनः सम्भवित्वाजन्यज्ञानविषयत्यानु- धायगम् । सर्वदेव सर्वन नित्यज्ञानविषयतामस्वादव्याप्यत्तित्य. सम्पत्तये जन्यपदम् । कागतिः कथमव्याप्त्युद्धारः । स्थाधिकर- णेति । सं हेतुः । संयोगि सत्यादित्यादौ संयोगयत्तस्यापि साध- नाधिकरणद्रव्यवृत्तित्वात्तदवच्छिनभेदमादायातिव्याप्तियारणं स्यादतो यस्किश्चिदिति । तथा च संयोगवत्स्वावच्छिन्नभेदस्थापि सा- धनवगुणवृत्तिधर्मानयछिनप्रतियोगिताकगत्तत्प्रतियागितापच्छे- दफमेय साध्यमतो नातिप्रसङ्गः। न च यत्किञ्चित्त्यस्यैफस्यामाषा- साधनाधिकरणदव्य मन्तर्भाव्यानिव्याप्तितादचस्थ्यम् । संयोगिभे. दस्य साधनाधिकरकव्यक्तिवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफरवपि বাহাকভূৰিয়মনসিবিষ্যশিরাফ ঘষামান্য त्। साधनाधिकरणतत्तव्यक्तिसिधर्मानवच्छिन्नमतियोगिताका- म्योन्यामायप्रतियोगितायञ्छदात्यामायफूटवत्त्वस्यैव निविष्टत्याद- 'दोपः इति फश्चित् । साधनाधिफरणयरिफशिव्यायतिध- मावच्छिन्नप्रतियोगिताफरयोक्ती संयोगी वृक्षवादित्यत्राव्या. तिः संयोगवस्यापच्छिन्नमदस्य वृक्षावृत्तिसंयोगेनाप्यय. च्छिन्नमतियोगिताकत्वादतस्तापरित्यागः यद्यपि चैवमपि रूपाभाषयान् घटत्वादित्यत्राच्यातिः, रूपसामान्याभायरवार छिन्नान्योन्याभावात्मकस्य रूपस्यैव समयेतसामन्याभाववाचाव- छिनप्रतियोगिताफतया साधनपदवृत्तिधमांनवच्छिन्नप्रतियो- गिताफत्वात् । तथापि स्त्राधिकरणयत्किशिव्यक्तिवृत्तिध- मनिवच्छिन यदन्योन्याभावमतियोगित्यं तदनवच्छेदफसाध्ययत्त्वे तात्पर्यम् । साध्ययाय चान माध्यतापच्छद फायच्छिन्नाधिकर. णभेदेपि अभिन्नमेवेति मनेनेदम, अन्यथा पहिरवावच्छिन्नाधिकार- रणवस्य प्रतिव्यक्ति भिनत्ये ताहशान्योन्याभावप्रतियोगितापच्छ- दफताधाब्यावन्हिमान्धमादित्यादापव्याप्त्यापत्तेः । यस्तुन.Jमाध्य. • तापच्छेदकधर्मायच्छिन्नसाध्यमानं न तु तद्वन्धिनाधिकरणत्यम, ·४३० जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे तल्लक्षणम् । नन्वेवमुपाधिरसिद्ध्युपजीव्यत्वेन व्यभि- चारवत् हेत्वाभासान्तरं स्यात् न तु व्याप्त्यभावत्वेना- सिद्धिरिति चेत् । तज्ज्ञानमुपजीव्यमपि नस्त्रतो दूषक- म्, नाऽन्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमः न्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकम्, अतिप्रसक्तः। वच्छेदेन जन्यानां द्रव्याणामजन्यानाच मलयावच्छेदेन वा संयो. गनिष्ठाधयत्वानिरूपकत्वोपगमे संयोगसाध्यकद्रव्यले कालपरि- माणे च हेतावव्याप्तिः । कृतं पल्लवितेन । अत्र वदन्ति । साध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्ना- भावपतियोगितानवच्छेदकत्वव्यापकस्वसमानाधिकरणतत्सम्बन्धा- वच्छिनाभावमतियोगितानवच्छेदकत्वकत्वम्, स्वसमानाधिकरणत- सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावन्छेदकत्वव्यापकसाध्यसमा- उत्पत्तिप्रलयोभयावच्छेदैव हेतुमतः साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्व सम्भवत्यतो यादशहेतुनासले प्रलयाचच्छेदनर तद्वत साध्यनिष्ठा. धेयत्वानिरूपकरवं तदुदाहरति । फाल परिमाणति । सयोगसा. ध्यक इत्यनुपज्यते । यावत्साध्यव्यापकसाधनव्यापफत्वरूपानी पाधिकत्वव्याप्ति निकृष्य सिद्धान्तयति साध्यसमानाधिकर- णेत्यादिना । अन प्रतिपदन्यावृत्तिव्याप्तिवाद एवं प्रागुक्ता । अन- घच्छेदकत्वेत्यत्राभायद्वयमयशे गौरवादाह स्वसमानाधिकरणा- त्यादि । तत्सम्बन्धावच्छिन्नेत्यादरेप्रयेशे लाघवादाह समाना- धिकरणा सर्व इत्यादि । यद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्व हेतु- सामानाधिकरण्यवाधिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं सद्धर्मा- ·ध्याप्यनुगमः। ४३१ व्यभिचाराज्ञानस्य तद्धतत्वात तडीस्तथा, न चानौपा- धिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञाने हेतुरित्युक्तम् । तथा च व्यभि- चारज्ञानद्वारा स दूषकः । एवञ्च परमुखनिरीक्षकतया सिद्धसाधनवन्न पृथक् । न चैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचारस्तदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति वाच्यम् । सा- नाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकलकत्वं वा, स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यदावच्छिन्नममानाधिकरणास्तदर्मा- वलीदमामानाधिकरण्यम्, साध्यमामानाधिकरण्याभावव्यापकता- धच्छिन्नसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । व्यापकत्वं विना यावत्वस्य सु. चत्वादिति ध्येयम् । अत्र सामानाधिकरण्यस्पान्याप्यवृत्तितायाः प्रामाणिकत्वे धूमादिसमानाधिकरणस्य घटाभावादेवहयाधनधिक. रणदेशावच्छेदेन यन्हित्वाद्ययच्छिन्नसामानाधिकरण्यविरहाचन्हि- मान् धूमादिश्यादायव्याप्ति । न च हेतुसमानाधिफरणत्वं निरवच्छि- नविशेषणतया घाच्यमतो मोक्तदोषः, साधनीभूतधूमाघधिकरणा- घच्छेदनय घस्तूनां सरसामानाधिकरण्यवत्त्वेन निरवच्छिन्नविशेष- नया धूमसामानाधिकरण्यस्यैयाप्रसिद्धरतो गुर्वपि लक्षणान्तरमा ह साध्यसामानाधिकरण्यामाचेति । अत्र व्यापकतापच्छेदकं सा- ध्यसामाधिकरण्यामावत्य निरयच्छिन्नविशेषणताविशेपेण ग्राह्यम् । तेन घटायभावस्य बन्नधिकरणदेशावच्छेदेन यन्धादिसामानाधि- करण्याभाववस्वेपिन्हिमान धमादित्यादी नाध्याप्तिधूमपान पन्हे. रित्यादौ निरपच्छिन्नविशेषणतया साध्यसामानाधिफरण्याभावस्था- श्रये ततायापिण्डत्यादी तत्प्रकारकपमाविषयत्वादो या देतुसामा- नाधिकरण्यस्यामाचविरहान्मातिव्याप्तिरिति ध्येयम । साध्यतति । तेन घटत्वयान मेयत्यादित्यादा फालिफसम्बन्धन यासाध्यस्याधिक - ·४३२ जागदीश्याः व्याप्तिग्रग्रन्थे ध्याभावववृत्तित्वं हि व्यभिचारः तदभावश्च नाव्यभि- चारः, केवलान्वयिन्यभावात् । किन्तु स्वसमानाधिक- रणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् । न चान- योः परस्परविरहत्वमिति ॥ वच्छेदकस्बमामानाधिकरण्यसामान्याभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः । अत्र च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणं हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणं तत्तिद्वयञ्च एकेन सम्बन्धेन विशे- पणताविशेषेण वा वोध्यमिति ॥ रणं तदवृत्तिरवात्तिरेवेति तन मेयत्वस्य सामानाधिकरण्याभाववत्या- नातिव्याप्तिरिति । हेतुतेति । तेन रूपवान् घटत्वावित्यादी साध्य- समानाधिकरणस्य महाकालत्वादेः कालिकसम्बन्धेन यद्घटत्याध- धिकरणं तवृत्तित्वपि नाव्याप्तिः । ननु द्रव्यं सत्यादिज्यादापति. व्याप्तिः साध्यवत्कालवृत्सित्याभावस्यावृत्तिगगनादेरेवसत्त्वेन तत्र हे- तुसामानाधिकरण्यस्यापि सत्वात् । न च दैशिफविशेषणतासम्बन्धे- नैव साध्यववृत्तित्वं निवेश्यमिति नोक्तदोपः । तथा सति तादृश- चित्याभावयति पर्वतत्यादी समवायादिना हेतुमदृत्तित्वस्य सत्त्वेन घन्हिमान धूमादित्यादाघव्याप्त्यापत्तरत आह वृत्तिवयश्चेति । सा- .ध्याधिकरणवृत्तित्वं हेत्वधिफरणवृत्तित्वञ्चेत्यर्थ. । एकति । यत्सम्य. म्धावच्छिन्नसाध्यववृत्तित्वं लक्षणघटकं तत्सम्बन्धावच्छिन्नमेव हेतुमवृत्तित्वं निवेश्यमित्यर्थः । यत्तदर्थयोरननुगतत्वात्समयायेन ताशवृत्तिद्वयस्याभावमादाय सत्तावान् मेयत्वादित्यादावतिव्याप्ते- राह विशेषणति। इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यविरचितो व्याप्त्यनुगमग्रन्थः समाप्तः।

·सामान्यलक्षणा। चिन्तामणेः सामान्यलक्षणा । व्यातिग्रहश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्या सकलधू- मादिविषयकः । कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्याप्त्यग्रहे त- दीधित्याः सामान्यलक्षणा। otosts मसात् सामान्यलक्षणां व्यवस्थापयितुमाह व्याप्तिग्रह- थेति । के चितु समानाधिकरणयोरेव व्यामिरिति पक्षे पर्वतीय- घूमे वन्हिन्याप्तिविशिष्टधीन पातीयवान्हव्याप्तिग्रह विना सच न सामान्यलक्षणां विनति कायतच्यातिविशिष्टेसादिलक्षणोपो. दातोऽपीसाहुः । अत्र च सामान्य लक्षण स्वरूप यस्या इस जागदीश्याः सामान्यलक्षणा । व्यवस्थापयितुमित्यस्य सनियर्पस्येनेत्यादि । तेन शातसा- मायस्थ सामान्यज्ञानस्थ घा सर्वसमानत्यानाऽसङ्गति । समाना- धिकरणवृत्तिधमत्वादेव्याप्तित्य ध्मान्तरे गृहीतस्य तस्यैयोपनीतत- या पर्वतीयचन्हेरप्रहेपि तदीयम परामर्शसम्मयादाह सामाना- विपरण्ययोरेवेति । पक्षे । मत । स चैति । पर्यतीयवान्हव्यातिमाह- खेत्यर्या लक्षणस्येत्यस्याऽनुमितीत्यादि । उपोद्घात इति । व्या- सिनहस्य प्रकृतस्प सिद्धार्थे चिन्तनीयादित्यर्थ । अपिना प्रसङ्गस्या- पि तपाय सुच्यते । व्यापफसामानाधिफरण्यमात्र रासमादिसा.

·आगदीश्या. व्याप्तिप्रहेनन्थे स्मादनुमितिः । सा चेन्द्रियसम्बद्ध विशेषणताऽतिरिक्तव सामान्यमेवं प्रसासत्तिः, मामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इसर्थे तु तज्ज्ञानम् । तत्राद्यमाह सी चेन्द्रियति । इन्द्रियेण सम्वद्धं धूमा- दि तस्य विशेषणं तद्विशेष्यकज्ञानप्रकारो धूमत्वादिरिसर्थः । विशेपणतेसत्र भावार्थो न विवक्षितः । तत्र विशेषणत्वं यस्या - धारणतया न व्याप्ति', साधननिष्ठस्य तादृशसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्ये विशिप्रसत्त्यव्यापकद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवतः सत्वमा- घस्य गुणादौ परामर्शात्तत्र द्रव्यत्यानुमित्यापत्तिः, फिश अस्तु समानाधिकरणयोरेव ध्याप्ति तथापि द्रव्यत्यादिहेतुफसत्वादिसा. ध्यकानुमिति प्रति व्याप्तिविशिष्टेत्यादिलक्षणन सगृह तट्ट- त्तिजातिमत्तस्य धन्याधनुमित्यादायपि नेतव्यत्वानोपोद्घातः स. म्भवतीत्यस्वरंस फेचिदित्युक्ता सूचितः । विशेषणतारूपाया अ. तिरिक्तरूपायाश्च द्विविधायाः प्रत्यासत्तमूलकृताऽभिधानादुमयय सामान्यलक्षणाशब्दं व्युत्पादयति: अत्र चेति । यद्यपि सामान्य च तलक्षण चेति कर्मधारयस्यैव सम्यत्रके यहुबाहिरनुचितः, तथापि कर्मधारये लक्षणपदस्याऽनुपसर्जनत्वे सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्ति- रिति प्रयोगो न स्यात् प्रत्युन सामान्यलक्षणं प्रत्यासत्तिरित्येव स्यात् लक्षणशब्दम्याऽजहलिगत्यादनो पहुव्रीहिराहत इति भावः । निरुपफमिति | विषयतया निरूपकमित्यर्थः । के चित्तु ननु ज्ञातसा- मान्यं सामान्यज्ञानं यास्तु सामान्यलक्षणा तस्यास्तु प्रत्यासत्ति- त्व कुतः पोढा गणितप्रत्यासत्यनन्तर्गतत्वादत उक्तं सा चति । तथा च तस्या विशेषणतायामेव निवेशात न गणितानन्तर्भाव इति पविधगणनस्य लौफिफप्रत्यासत्तिपरतया सामान्यलक्षणायास्त- दनन्तभापि न क्षतिरित्याशयेनोक्तमतिरिक्तंय घेति । गणितष- विधप्रत्यासत्यतिरिक्तव घेति तदर्थ इति मूल व्याचक्रुः। नन्वीन्द्रि- यसम्यधिशेषणत्वं यदीन्द्रियसम्बद्धवृत्ति य तदा धमत्यस्येन्द्रिय- ·सामान्यलक्षणा, वा । तद्विशेष्यकप्रत्यक्षे तदिन्द्रियसन्निकर्पस्य हेतुत्वेना- ऽनागतादौ संयोगादेरभावादिति वदन्ति । तदपरे न म- इति बहुव्रीहिर्वा । सम्बद्धपदस्पैन का परम्पराप्सम्बन्धस्तत्सम्ब- न्यविशेष्यकशानकारोऽर्थः । तथा च सैव विशेषणते.सर्थः अत्र च बहिरिन्द्रियस्य लौकिका सम्बन्धो ज्ञानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वञ्च नियामकम् । एवश्वाणुत्वेन यत्किश्चिदणूपस्थितावपि सकलाणु- सम्यमवाप्यादिधमत्वाभायातादृष्येण पापप्रहात्सकलघूमप्रत्यक्ष म स्यादती ध्याचटे तद्विशेष्यति । तत्प्रकारकतदाययप्रत्यक्ष प्रति इन्द्रियसम्बद्धविशेष्यफक्षानप्रकारतापन्नतद्रूपत्येन हेतुत्वमित्यावि- रफतुमाह धूमत्त्वादिरिति । प्रफारतापर्ययसितविशेषणताया धूमस्या- दिसामान्यस्वरूपत्वासम्मघादाह विशेषणनेत्यवेति । यद्यपि भावा- यस्य विवक्षायामपि न क्षतिः सन्निकृष्धमर्मिकशानप्रकारताप- अधमत्यादेरिव धमत्यादिनिष्ठायाः सनिटर्मिकहानमकारताया अपि धमत्यादिसामान्यनिष्ठप्रफारताकपस्वाश्रयवयापपरम्परा- सम्बन्धन धूमत्यादिप्रकारकधूमस्याघाश्रयप्रत्यक्षं प्रति हेतुत्यस्य सुपचत्याचयापि सामान्यस्य हिं प्रत्यासत्चित्वं लाघयान तु सामा- न्यतया ज्ञानस्येत्यादिमूलग्रन्थमनुरुध्येच भाषप्रत्ययस्याः परित्य- तरति ध्येयम् । ननु भागविवक्षायां सा चेत्यनेन साईमिन्द्रिय. सम्याविशेषणपदार्थस्याभेदान्ययो न स्यात्तनियामफस्य समान- विभक्तिकत्वादेस्तनासत्यात, सुरूपा देवतेस्पादिवत्कयं चित्समर्थ- नेपि मायप्रत्ययस्य येय्यापचिरेवेत्यत आह तर विशेषणत्यमि:- ति । व्यधिफरणयमीहेः सर्यन युरपरस्थीकापदाह सम्पर- पदस्यैव घेति । नायिन्द्रियसम्बद्ध विशेषणत्यं यस्या शत पहुयाही तारशसंस्कारादिप्रफारतामादायातिप्रसनः प्रफारतार्थफस्य विशेष. पताशदस्य ज्ञानप्रकारतापरतायामाधुनिफलक्षणापचिरित्यत पद ·आगदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्ये स्मादनुमितिः । सा चेन्द्रियसम्बद्धविशेषणताऽतिरिक्तव सामान्यमेव मसीसत्तिः, मामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इसर्थे तु तज्ज्ञानम् । तत्राद्यमाह सा चेन्द्रियेति । इन्द्रियेण सम्बद्धं धूमा- दि तस्य विशेषणं तद्विशेष्यकज्ञानप्रकारो घूमत्वादिरिसर्थः । विशेपणतेसत्र भावार्थो न विवक्षितः । तत्र विशेषणत्वं यस्या धारणतया न व्याप्ति', साधननिष्ठस्य तादृशसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे विशिष्टसत्यव्यापकद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवतः सत्वमा- भ्रस्य गुणादौ परामर्शात्तत्र द्रव्यत्यानुमित्यापत्तिः, किच अस्तु समानाधिफरणयोरेव ध्याप्तिः तथापि द्रव्यत्वादिहेतुफसत्यादिसा. ध्यमानुमिति प्रति व्याप्तिविशिष्टेत्यादिलक्षणेन सगृह्य तदृदृ- त्तिजातिमत्त्वस्य धन्धाधनुमित्यादायपि नेतव्यत्यानीपोधातः स- म्भवतीत्यस्वरस फेचिदित्युक्ता सूचितः । विशेषणतारूपाया अ- तिरिक्तरूपायार्थ द्विविधायाः प्रत्यासत्तर्मूलकताऽभिधानादुभयय सामान्यलक्षणाशब्दं ग्युत्पादयति: अत्र चेति । यद्यपि सामान्य च तल्लक्षणं चति कर्मधारयस्यैव सम्यरके यहुमीहिरनुचितः, तथापि कर्मधारये लक्षणपदस्याऽनुपसर्जनत्वं सामान्यलक्षणा प्रत्यासत्ति- रिनि प्रयोगो न स्यात् प्रत्युन सामान्यलक्षणं प्रत्यासत्तिरित्येष स्यात् लक्षणशब्दम्याऽजहल्लिनत्यादनो पहुवाहिरारत इति मायः । निरूपमिनि विषयनया निस्पमित्यर्थः । फे चित्तु ननु शातसा- मान्यं सामान्यज्ञानं यास्तु सामान्यलक्षणा तस्यास्तु प्रत्यासत्ति- स्वं कुतः पोढा गणितप्रत्यासत्यनन्तर्गतत्वादत उक्तं सा चति । तथा च तस्या विशेषणतायामय निवेगात् न गणितानन्तर्भाव इनि पविधगणनस्य लौकिकप्रत्यासनिपरतया सामान्यलक्षणायास्त- दनन्तभावपि न क्षतिरित्याशयेनोक्तनिरिक्तंय घेति । गणितपद- विधप्रत्यासत्यतिरिक्तय पंति तदर्थ इति मूल म्याचक्षुः । नन्धीन्द्रि- यसम्पविशेषणत्यं यदीन्द्रियसम्बदत्तिय तदा धमत्वस्येन्द्रिय- ·सामान्यलक्षणा। तत्र च वन्हिव्याप्तिाहे तवाऽसताधूमलेन धूमेषु व्याप्यग्रहाधूम- दर्शनादन्हानुमितिर्न स्यात् हेतभावेन परामर्शानुत्पादाद, किश्च धर्मिणि दोपवशान्नयनेनागृह्यमाणेन स्मरणप्रकारीभवता सामा- न्येन गृह्यमाणेन वा लौकिकसनिकपविगमेऽपि चाक्षुपज्ञानापत्ति- रिति परास्तम् । सामान्यश्च सखण्डाखण्डभेदेन द्वेधा । सखण्डे -- तत्पफार- नत्वेनैव हेतुत्वमिति भावः । घदन्तीत्यस्वरसस्तघीजं तु लाधवात्तत्तत्प्रकारकज्ञानत्वेन तद्विपयफहानत्येन घा फतदाश्रयप्रत्यक्षे हेतुत्वं न तु तदिन्द्रियजन्यत्वादिफ नि- यामकम् । इन्द्रियभेदेन कार्यकारणभावफल्पने च गौरवादि- न्द्रियकरणफसामान्यवयवोधसामन्याः सहकारित्वोपगमादेधा- तिप्रसङ्गमद्रादित्यादिकं नव्यमते व्यक्तीभविष्यति । एतेनेति । परा- स्तमित्यनेनान्वयः । एतेन । इन्द्रियसम्बद्ध विशेष्यकशानकारतापन- स्य प्रत्यासत्तित्वविवक्षणेन । विशेपणपदस्पेन्द्रियसम्बद्धसमवेताधा- स्मधर्मार्थकत्ये दोपमाह धूलीत्यादि । धूमदर्शनादित्यस्य पक्ष स्थादिः । हेत्यभायेन । धूमधर्मिकव्याप्तिमहात्मकहेतोरभावेन ।शाने तदिन्द्रियजन्यत्वस्याऽनुक्ती दोपमाह धर्मिणीति । धर्मिणि योग्य- सनिकर्यसत्वे धर्मस्य चाक्षुप दुर्निवार इत्यत उक्तं दोपवशादिति । पाप्पत्वादिनमजनकदोपयशात् धमत्याचप्रहसम्मवादिति भायः । स्मरणप्रकारमयतत्यनेन ज्ञानप्रकारत्वमाविष्कृतम् । सामान्येनेस्य- स्य चाक्षुपज्ञानापत्तिरित्यग्रेतनेन सम्बन्धालौकिकसम्बन्धस्यानपेक्षणे दोपमाह गृह्यमाणेन चेति । धर्मिणि नयनेन गृह्यमाणेन या सामान्ये. नेत्यर्थः। न च लौफिफसन्निकर्पविगमेपि क्षणमा चाक्षुपोत्पत्तावित शपतिरिति वाच्यम् । तथा सति तादृशचाक्षुपास्मकस्यैव कारणस्य सस्थादुत्तरोचरं सामान्यजन्यायाश्चाक्षुपधारायाः प्रसङ्गादिति मा- धः । ननु सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तिवे घटशून्यस्वादिप्रत्यासस्या त. दायप्रत्यक्षं न स्यात् घटशून्यत्यादेः सामान्यत्वाभाषादत आद सामान्य चेति । सामान्यलक्षणेत्यत्र सामान्यपदार्थश्चेत्यर्थः । सख- ण्डं स्वरूपतो ज्ञानप्रकारीभूतभिन्नम् । अखण्डं स्वरूपतः प्रफारीभः ·जागदीश्या व्याप्तिग्रहग्रन्थे गोचरो मानसो वोध इति वदन्ति । एतेन धूलीपटले धूमभ्रमे यामकम् सम्वचपदस्येत्यपि धदन्ति । अत्र चति । इन्द्रियसम्यद्धविशेष्यफ- ज्ञानप्रकारीभूतसामान्यमित्यत्र चेत्यर्थ । तत्तदिन्द्रियजन्यत्वमिति । तत्तदिन्द्रियप्रयोज्य चाक्षुपत्यादिवेजात्यमित्यर्थ । यथाश्रुते चक्षु. जन्यज्ञानत्वादे कारणतावच्छेदकत्वे गौरवापत्तेरिति ध्ययम् । नि- कारणतावच्छेदकतया प्रयोजकम् । तथा च त पुरपी- यधूमत्त्वप्रकारकचाक्षुपत्वावच्छिन्न प्रति तत्पुरुषीयचक्षु सन्निकृष्ट- धर्मिकतत्पुरधीयचाचपप्रकारतापन्नधमत्व हतु । तत्र तु फार्यस्या- रोकिक मुख्यविशष्यत्व कारणस्य तु समवाय प्रत्यामत्ति । तेन प्राथमिकधूमत्वविशिष्टचाभुप धूमकारीनाय घट इत्यादिधमोपनी- तचाक्षुप या न व्यभिचार । एव घटत्वादिसामान्यमन्तर्भाव्यापि योध्यम् । फारणतागच्छदकविशिष्टस्य व्यवाहतपूर्वसावापेक्षणा- चन कालान्तरीयचभु सयागादिकमादायातिप्रसङ्ग । न च लो- किकसन्निकर्पस्य नानात्वात् सयागाद्यकतरस्य निवशेऽन्यतो जा. यमानप्रत्यक्षस्थल व्यभिचार इति वाच्यम् । चधुनिष्ठलौकिकचा. क्षुपजनकताघटकसम्बन्धत्येन च ौकिकसन्निकर्षमात्रस्यैव प्रवि. एत्वादिति । के चितु चक्षु सयुक्तविशष्यकचाक्षुपाव्यवाहतोत्तर- चाशुपत्वावच्छिन्न प्रति तादृशचाक्षुपप्रकारतापनघूमत्वन हेतु व तेन चक्षुर्निष्ठतादृशजनकताया असत्त्वपि न क्षतिरिति वदन्ति । न चधमपि पुष्पादौ सौरभत्यभ्रमाजायमानस्य चाक्षुषस्य सौरममु- रयाविशयकत्व स्यात, तथा च वहिरिन्द्रिणाया स्थायोग्यमुख्य- विशयकज्ञानाजनकत्वनियमो भग्यतति वाच्यम् । सामान्यभेदेन कार्यकारणभावभदायाभुपस्थले सौरभत्वाद्यन्तर्भावेन इतुत्वस्पैया- कल्पनाचाक्षुपस्य सौरभमुरयविशयकत्वासम्भवादेवं स्पार्शनादा. चप्यूहमिति सक्षप । यहि पर्यन्तस्य फरमाह एव चेति । प्रथम सकलाणूपस्थिती ज्ञानलक्षणव सम्भयत्यत उक्तं यत्किचिदि- ति । अणूपस्थिताचपीत्यपिना घटत्येन यत्किचिघटोपस्थित्यादे परिग्रह अतो न न्यूनत्वम् । मानसो बोध इति । तथा चालफि कमुग्यविशेष्यतया तामकारकमानसप्रत्यक्ष प्रति शानप्रकारताप ·सामान्यलक्षणा। सत्र च वन्हिन्याप्तिग्रहे तबाऽसता धुमत्वेन धूमपु व्याप्यग्रहाधूम- दर्शनादनानुमितिर्न स्यात हेलभावेन परामर्शानुत्पादान, किश्च धर्मिणि दोपशान्नयनेनाऽगृह्यमाणेन स्मरणभकारीभवता सामा- न्येन गृह्यमाणेन वा लौकिकसन्निकर्पविगमेऽपि चानुपज्ञानापत्ति- िित परास्तम् । सामान्यञ्च सखण्डाखण्डभेदेन द्वधा । सखण्डे - सत्वेनैव हेतुत्वमिति भावः । पदन्तीत्यस्वरसस्तरीजं तु लाधवात्तत्तत्प्रकारफशानदैन तद्विषयफज्ञानत्येन या तत्प्रकार- फतदाश्रयप्रत्यक्षे हेतुत्वं न तु तदिन्द्रियजन्यत्यादिकं नि. यामकम् । इन्द्रियभेदेन कार्यकारणमायकल्पने च गौरयासप्तदि- न्द्रियफरणकसामान्यवत्वयोधसामन्या: सहकारित्वोपगमादेघा. तिप्रसङ्गमद्भादित्यादिकं नव्यमते व्यक्तीभयिन्यति । एतेनेति । परा- स्तमित्यनेनान्वयः । एतेन । इन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकज्ञानप्रकारतापन- स्य प्रत्यासत्तित्यधिवक्षणेन । विशेषणपदस्येन्द्रियसम्यद्धसमवेताचा- त्मधर्मार्थफत्वे दोपमाह धूलीत्यादि । धूमदर्शनादित्यस्य पक्ष :- त्यादिः । हेत्वभावेन । धूमधर्मिफव्याप्तिग्रहामफहेतोरभावन । शनि तदिन्द्रियजन्य वस्याऽनुक्ती दोपमाह धर्मिणीति । धर्मिणि योग्य- सन्निकर्पसत्त्वं धर्मस्य चाक्षुपो दुर्निवार इत्यत उक्त दोपयशादिति । पाप्पस्वादिनमजनफदोपवशात् धमत्याधग्रहसम्मयादिति भावः। स्मरणप्रकारीभयतत्यनेन ज्ञानप्रकारत्यमाविष्कृतम् । सामान्यनेस्य- स्य चाक्षुपज्ञानापत्तिरित्यप्रेतनेन सम्बन्धलालीफिफसम्यम्भस्यानपेक्षणे दोषमा गृधमाणेन वेति । धर्मिणि नयनेन गृह्यमाणेन धा सामान्ये- नेत्यर्थः। न च लौफिफसन्निकर्षविगमेपि क्षणमा चाक्षुपोत्पत्तावि. टायतिरिति घाच्यम् । तथा सति तादृशचाचपरात्मकत्येय कारणस्य सस्वादुत्तरोत्तरं सामान्यजन्यायाधाशुपधारायाः प्रसङ्गादिति मा- घः । ननु सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वे घटशून्यत्वादिप्रयासरया त- दाश्रयप्रत्यक्षं न स्यात् घटशून्यत्वादेः सामान्यस्यामाधादत माह सामाग्यं चेति । सामान्यलक्षणेत्यत्र सामान्यपदार्थश्चेत्यर्थः । सप. ण्ड स्वरूपतो छानप्रफारीभूतभिन्नम् । मखण्डं स्वरूपतः प्रकारीम.

·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहग्रन्थे चाखण्डमेव परम्परया सम्बद्धं प्रसासत्तिः । येन सम्बन्धेन चे. न्द्रियप्सम्बद्ध सामान्य ज्ञायते तेन सम्बन्धेनाऽधिकरणानां प्रसा- सत्तिरिति । ननु यत्र नानाधिकरणप्रसासन्न एकव्यक्तिर्घटादि- स्तत्मागभावादिर्वाऽनियः प्रसासत्तिस्तत्र तदभावदशायां तथा -- तम् । देधेति । तथा च तत्र सामान्यपदं धर्ममात्रपरमिति भावः। मनु घटत्यप्रकारेणेकघटवत्ताप्रकारकप्रत्यक्षोत्तरं घटवत्त्वप्रत्यासत्या सर्वस्य घटवतः प्रत्यक्षं न स्यादिन्द्रियसम्पद्धविशेष्यकक्षानप्रकार- तापनघटव्यक्तघंटान्तरवत्यसत्त्वादत माह सखण्डे चेति। क चिदि- त्यादिः । तेन घटशून्यत्वादिसखण्डस्य स्वयमेव प्रत्यासत्तित्यापन क्षतिः । परम्परेति । तथा च चक्षुःसनिकृष्टविशष्यफचाक्षुषप्रकार- तावच्छेदकीभूतघटत्वमेव घटत्वावच्छिन्नप्रकारिताकचाक्षुपं.प्रति हे. तुः अत्रापि कार्यस्यालौफिकमुख्यविशेष्यत्वं कारणस्य तु स्वाभयत्नं प्रत्यासत्तिः । न च पूर्वानुपस्थितघटान्तरस्य तादशचाक्षुषे प्रकार- त्वायोग इति वाच्यम् । घटत्वसामान्य लक्षणया सकलघटस्योपस्थि- तिदशायामेव तत्सम्भवात। एवं दण्डिमत्त्वादिसामान्यस्थलेपि ताह- शचाक्षुषप्रफारतावच्छेदकतावच्छेदकं दण्डत्वादिकमेव कारणमिति द्रष्टव्यम् । पतेन परम्परासम्बन्धेन शानस्य घटत्यादेः प्रत्यासतित्वे घटत्ववदित्येव फलं स्यान्न तु घटवदित्याकारकं स्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रत्येव सामान्यस्य हेतुत्वादिति परास्तम् । ननु चक्षुःसंयुक्तधर्मिणि चक्षुपा समवायेन गृह्यमाणस्य घटत्वादेः कालिकादिसम्बन्धेन फालादाचपि सत्त्वात्तन्मुख्यविशेष्यकमपि समवायसम्बन्धायच्छि. प्रघटत्वप्रकारकचाक्षुपं स्यादत शाह येन चेति । प्रत्यासत्तिः प्र- त्यक्षजनिका इतीति।तथा चालौफिफमुख्यविशेष्यतया समयायादि- सम्बन्धावच्छिन्नघटत्यादिमफारफचाक्षुषं प्रति समवायसम्बन्धाय- च्छिन्नचाक्षुपप्रकारतापनघटत्वादिफ समघायनैध हेतुरतो नाति- प्रसङ्ग इति भावः । अखण्डसामान्यव्यक्त्यभिमायण डून्ते नन्विति। सामान्यतासम्पत्यर्थमाह नानाधिकरणेति । नानाधिकरणविशेष्यफ- प्रत्यक्षफारणेत्यर्थः । एतेनैकमात्रवृत्तिधर्मस्यापि स्वाश्रयप्रत्यक्षं प्रति ·'सामान्यलक्षणा। प्रसासच्या तज्ज्ञानानुदयमसङ्ग इति चेन्न । तत्रापि सत्तव्यक्ति- द्वारा प्रसासन्नस्य घटत्वादेरेव प्रसासत्तित्वाद । एतदस्वरसेनैव वा द्वितीयं पक्षमाह अतिरिक्तवति। अतिरिक्ता इन्द्रियसम्बद्धे ता- दशसामान्यज्ञानात्मिका अतीताद्यनुरोधात्सामान्यज्ञान प्रसासत्तिः। - हेतुत्यादिदं व्यर्थम, भन्यथा ताप्येण धस्स्वन्तरे व्याप्तिम्रमोत्तर तविशिष्टस्य पक्षधर्मताग्रहादनुमित्यनुदयापत्तरिति परास्तमापकल्य. क्तिरित्यनेनाखण्डत्यसूचनमा पदार्थस्य द्वैविध्याद्भावात्मकं सामान्य- मुक्रवाऽभावात्मक तदाह तत्प्रागमायादिति । अनित्य प्रतिनि- स्यत्वे तु कार्यकालेपिसवात्तस्य कारणत्वमव्याहतमेघ स्यादिति भावः । ताहशघटादिक माखण्डसामान्यं किंतु सखण्डमेधेत्याशयेन सिद्धान्तयति तत्रापीति । न च तद्वयको घटत्वाचनहेपि तवयक्ति- प्रकारेण तदाश्रयमत्यक्षोत्पत्त्या नेदं युक्तमिति घाच्यम् । जातीतरस्य फिश्चियच्छिन्नप्रकारतानियमेन तद्घदादे. स्वरूपतः प्रकारचायो. गात् तच्छक्तित्वस्यापि तद्वयक्तितादात्म्यविशिष्टसमवायसम्बन्धन घटत्यादिमत्तायामेव पर्यवसानात् । न च तथापि घटरवादि- सामान्यस्य तदानीं सवपि तवयक्तिस्वरूपस्य सम्बन्ध. स्याऽसत्यात्तद्वयक्तिद्वारा तस्य फारणत्वं दुर्घटमिति घा- ध्यम । अलोकिफमुख्यविशेष्यतासम्बन्धेन तद्घटव्यक्ति घावच्छि- नप्रकारचाक्षुप प्रति चक्षु.सम्पद्धविशेष्यफचानुषप्रफारतावच्छे- 'दकीभूततयक्तियस्य स्वाश्रययनिष्ठविशेष्यतासम्पन्धेन हेतुत्या. सवंत्रान्ततो निन्यज्ञानीयताहशविशेष्यतामादाय फारणसत्यस- म्भवादनल्लामार्थमेव तस्यक्तिद्वारत्यत्र द्वारपदोपन्यासादिति भा- या जातीतरस्यापि स्वरूपतः प्रकारत्वोपगमे तु तत्तदनित्यघटा- दिव्यक्त घटत्याधज्ञानदशायां प्रत्यासत्तित्वं दुर्घटमेवेत्यत माह एत- दिति । द्वितीयमिति । सामान्य लक्षणं विषयताया निरूपकं यस्या इति व्युत्पत्तिलम्धं सामान्यज्ञानात्मकं पक्षमित्यर्थः । पदपदार्थांति. रिकस्यानुपगमात् सामान्यातिरिक्तमात्रभ्य प्रत्यासत्तित्वे तु सामा. न्यस्यानानदशायामपि तदाश्रयस्य प्रत्यक्षपसगावधाचष्टे इन्द्रियस- ·४५० जागदीश्याः व्याप्तिमनन्ये म्बद्ध इति । तादृशति । तदिन्द्रियजन्येत्यर्थः । तथा च तत्पूरुपीय. घटत्यादिप्रकारकचाभुषस्वावच्छिन्नं प्रति तदीयचक्षुःसनिकृष्टधि- शंष्यकतदीयघटत्वादिप्रकारफचाचपत्येन हेतुत्वम् । अत्रापि कल्पे कार्यस्यालीफिफमुख्याधिशेष्यत्वमेव प्रत्यासत्तिः कारणस्य तु स्थप्र- फारीभूनसामान्याश्रयनिष्ठविशेष्यत्वं तथेति न तत्तदनित्यव्यक्तिम- स्वस्यासत्यदशायां तया प्रत्यासत्या तदाश्रयस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिः । यत्तु स्वप्रकारीभूतसामान्यवदन्यावृत्तिभेदयत्वमेव सर्वत्र फारण- ताघटका सम्बन्धस्तत्तदनित्यघटादेरसत्त्वदशायामपि तदन्यावृत्ते- स्तत्तत्फपालान्यतरत्यरूपभेदस्य सत्वादिति । तन्न । स्मृतिविषय- त्याधनित्यमत्यासत्तिस्थले तद्वदन्याप्रसिद्धः स्मृतिविषयत्वादेः केव- लान्वयित्वादिति ध्येयम् । तत्प्रकारकतदाधयप्रत्यक्षे तस्य ज्ञानमा- में हेतुर्न तु ज्ञानस्य तत्तदिन्द्रियजन्यत्वं तत्तदिन्द्रियसम्बद्धविशेष्य- फत्वं वा तन्त्रं चक्षुरादीन्द्रियभेदेन पुरुषाणां द्विधा निवेशेन च हे. तुत्वफल्पने गौरवात् । स्मरणाचात्मकसामान्यज्ञानशायां च तदा- श्रयस्य प्रत्यक्षमन्तनो मानसात्मकमुत्पद्यत एवं प्राच्यैरपि क्षणपिल. म्येन तस्योपयत्यादित्याशयवतां नव्यानां मतमुत्थाययति अतीतेत्या- दिना। ननु यदि लाघवानुरोधादिन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकत्यादेः परित्यागस्तदा सामान्यस्यैव प्रत्यासत्तिा युक्तमिति स्वरूपतः सा- मान्यस्य हेतुत्यापेक्षया सामान्यज्ञानहेतुत्वे गौरवात् । न च घटेत- रावृत्तित्यविशिष्टसफलघरवृत्तित्वरूपघटत्वत्वादिना हेतुत्वापेक्षया घटत्वत्वाद्यघटितघटत्वज्ञानस्य हेतुत्वं लघु इति वाच्यम् । घटत्या- दिसामान्यस्य तत्सद्वयक्तित्वेनैव हेतुत्वसम्भवात् घटत्याशानदशायां विशेषणज्ञानविरहणवाऽऽपत्यसम्भवादित्यत आह अतीताधनुरो, धादिति । आदिनानागतादेः परिग्रहः । इदश्वातीतानागततत्तदनि- स्यव्यक्त्याश्रयप्रत्यक्षानुरोधादिति तदर्थः । तथा चातीतानागतसा. मान्यायप्रत्यक्षे सामान्यस्य व्यभिचारण हेतुत्वासम्मवान्न तक्षा- नस्य हेतुत्वमारतमिति भावः] । अत्र कल्पे तत्प्रकारकप्रत्यक्षत्वा- धच्छिन्नं प्रति निर्विकल्पकादिसाधारणतद्विषयकशानत्वनैव हेतुत्वं, अनच कार्यस्य स्वप्रकारीभूनतत्तत्सामान्यायनिष्ठविशेष्यत्वं स- म्बन्धः कारणस्य तु खविषयीभूततत्तत्सामान्याभयनिष्ठविपयावं प्रत्यासत्तिरतो नातिप्रसङ्गः । न चैव निर्विकल्पकोत्तरं जातस्य घट.

·सामान्यलक्षणा। स्वविशिष्टप्रत्यक्षस्यापि यायधरविषयकत्वापत्तिः, इष्टत्वात् ।सामा- भ्यमकारकशानत्वेन हेतुत्योपगमेपि निर्विकल्पकतृतीयक्षणे यावध- टायगाहिमत्यक्षोत्पत्या क्षणविलम्बस्य शपयनिर्णेतव्यत्वात् । न च तद्विषयकरवतत्प्रकारकत्वयोः समशरीरलयातद्विषयकत्वेनैव हेतुत्व- मित्यत्र विनिगमकाभावः, प्राथमिकतद्विशिष्टप्रत्यक्षे सौरमादिविशे- व्यकशानोत्तरं जायमाने सुरभि चन्दनमित्यादिप्रत्यक्षेच व्यभिचा- रादेव तत्प्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वस्यासम्भवात्। न च स्वप्रकारीभूत. तत्तत्सामान्याययनिष्ठालौकिकमुष्यविशेष्यतासम्बन्धेन तत्तत्सा- मान्यप्रकारकप्रत्यक्ष प्रत्येष तसरसामान्यप्रकारकशानत्वेन हेतुत्वं पाच्यमतो नोक्तदोषः, कार्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य गुरुत्यापत्तेः, च- न्दने सौरभमित्यादिशानोत्तरं जायमानस्य सुरभि चन्दनमित्येवं सौरभाश्रयमुख्यविशेष्यकमानसप्रत्यक्षस्य सौरभप्रकारकशानाज- न्यत्वेन तथापि व्यभिचारतादयस्थ्याच्च । न च तद्विषयकज्ञानत्वे. न हेतुत्ये घटवादित्यादौ संसर्गविधया संयोगज्ञानादपि संयोगव. स्वेन तदाश्रयस्य प्रत्यक्षापत्तिरतस्तत्यकारकशानत्वेनैव हेतुत्वं युक्त- मिति वाच्यम् । संयोगविशिएबुद्धिसामान्य प्रति सांसर्गिकान्य- संयोगविषयताकशानत्वेन हेतुतया तद्विरदादेव तत्र संयोगवादति शानासम्भवातासांसर्गिकसाधारणतविषयताकशानत्वेन तद्विशिष्टयु- खौ हेतुतास्वीकारे तु तवापि तत्र संयोगवदित्याकारफशानोत्पादन . तस्य यावत्संयोगाश्रयविषयकत्वोपगमपि क्षत्यभावात् । वस्तुतस्तु तद्विषयकज्ञानवमात्रेण हेतुत्वे समवायेन घटत्यप्रकारकचानात्का- लिकसम्बन्धेन तदाश्रयस्य कालादेः प्रत्यक्षापत्या तत्सम्यन्धाध- च्छिन्नतत्प्रकारकतदाथयप्रत्यक्ष प्रति तदितरसम्बन्धानपच्छिमत- निविषयताकज्ञानत्वेनेय हेतुत्वं पाच्यं न तु तत्सम्बन्धावच्छिन्न- तत्प्रकारकज्ञानत्वेन, तथा सति सुरभि चन्दनमित्यादिप्रामुक्तमान- सोपनीतमाने व्यभिचारभिया तत्तद्युद्धिभिन्नत्वस्य तत्प्रफारफशा- नाव्यवहितोत्तरत्वस्य पा कार्यतावच्छेदकानुप्रवेशे महागौरवापत्तः। न चैकसम्बन्धेत तत्प्रफारफप्रत्यक्षदशायां सम्पन्धान्तरेण तत्प्रका- रकप्रत्यक्षे यदि वाधकसम्भवस्तदोत्तरकालं सम्बन्धान्तरेण तदा. श्रयस्य प्रत्यक्षेस एव प्रतियन्धकोऽन्यथा पुनरिटमेव तदानी स. म्यन्धान्तरेण तदाश्रयस्य प्रत्यक्षमतस्तद्विपपकज्ञानस्वेच लघुना PME ·ઉછર जागदीश्या व्याप्तिग्रहग्रन्थे अपेक्षणीयश्च तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मवत्तबोधसामग्रयन्तरम् । अत एवान्चतमने सौदामिनीसम्पातजनितेऽपि द्रश्यासक्षे चरम न चाक्षु निखिलद्रव्यताक्षात्कारसन्तान इति तु नव्या इयञ्च धर्म- हेतु युक्तमिति वाच्यम् । समनायेन घत्वप्रकारकानुमित्यनन्तर जातस्य तत्सम्बन्वेन घरवाश्रयप्रत्यक्षस्य सम्पन्धान्तरग तदाश्रय विषयकत्यस्य दुर्गरता तेस्तादृशानुमितिदशाया सम्बन्धान्तरण घटत्यस्य परामर्शाद्यभावादव तत्सम्बन्धावच्छिन्नघट प्रकारक- शानानुत्पत्त्या तत्र याधरस्यारल्पनादिति धयम् । नन्द्रियभे. दा नानाकार्यकारणभावस्य परित्याग घटस्यमकारण तराश्रयस्य प्रत्यक्षमन कचि स्पशन कचिचाभुप जायत इत्यत्र किनियामकमत थाह अपक्षणाय चेति । धूमादी वाष्पवादिभ्रमननफदापदशाया चक्षु करणकबोधसामग्रीसरपि धूम वादिप्रकारफ न तदाश्रयस्य चाक्षुष जायत इत्यतातहमवत्वबागानुसरणम् । सामन्यन्तरमि- ति । तथा च तत्ताशयमामग्रीत एर चाशुपस्पार्शनादिनियम इनि भार 1 कारणान्तरपर्यन्तापेक्षाया प्रयाजनमाह अन एति । अन्वतमसम् । निरिड तम । सौदामिनीसम्पात । तडित्सयोग । आलोकस्य पश्चादसत्वलाभाय सौदामनीपर्यन्तानुसरणम्।चरमम् । विधुत्सम्पातजन्यचाशुपात्तरम् । द्रव्यतिद्रव्यत्वसामान्यमधिकृत्यो- कम् । अत्र दापविशपयशात्तमोधर्मिकस्यैव चक्षु करणफद्र यत्यय- साधिस्य सामग्रीसत्त्वाच्चरम निसिलदव्यस्य चाक्षुषो दुनिार एव, परन्तूक्तस्थले घटत्यादि घटादश्चाभुपसन्तानवारणाथमय साम ग्यपक्षा वाच्यति तु विभान यम् । द्विनिचतु साक्षा कारस्याप- गमे क्षत्यभावादाह सन्ताा इति । तथा च ताहशचाक्षुषधाराऽनुभ- ययाधितेति भाव । अत्र कावत् । चक्षुरादीन्द्रियान्तभावण सा मान्यज्ञानस्य अहात्व सारभत्यप्रकारण यत्किञ्चित्सौरभज्ञानात्तर जायमानस्य सुरभि च दनमि यादिचाक्षुषस्य पूर्वानुपस्थियावसा रभमुख्यविशध्यकत्वापत्ति , सामान्यप्रयासत्तरविशिष्न चात् न च शापातपाहीरान्द्रयस्य स्वायोग्यमाननिष्ठमुरविशष्यतामशानाज ·सामान्यलक्षणा। नकरयनिग्मात् अस्मन्मते सौरमत्वसामान्यज्ञानस्य सौरभत्वप्रका- रफताम्रपघ्राणजन्यायच्छिन्नं प्रति ताशमानसत्यावच्छिन्नं प्रत्येव था विशिष्य हेतुत्वकल्पगान तादृशं चाक्षुपमित्याहु । तन्न । सौ. रभमुख्यविशेष्यकशानस्थानुमित्युपमितिशाब्दबोधप्राणजादिस्वरूप- स्यैव परमार्थिकतया तन्मुख्यविशेष्यकानुमित्यादिसामग्रीविरहा- देव तदानी तादशज्ञानोत्पत्त्यसम्भवात् अनुमित्यादिभिन्नस्य ताश- शानस्यालोकत्तापादयितुमशक्यत्वात् । वस्तुतो मुख्यविशेष्यत्य- सम्बन्धेन सौरमत्यादिप्रकारकचाक्षुगादिकंप्रति तादात्म्येन सौरभ- स्वादिना गन्धरनादिना पा प्रतियन्धकत्वात्तनिरासः । ताहशस- म्यन्धेन तथाविधवाक्षुषं तु घटादावेव सौरभत्वस्य भ्रमरूप सु- लभम् । न च सौरभत्यप्रकारकंति व्यर्थम् । प्रमेयत्वादिसामान्य- प्रत्यासत्या ताप्येण सौरभमुख्यविशष्यफचाक्षुपस्य सर्वसम्मत. स्वात् । तत्रापि चक्षुयोग्यमाविशेष्यफरवोपगमे तु तन्नोपादेय- म । न चैय घटाघुपनीतचाभुपस्यापि घटादिमुख्यविशेष्यकत्वं स्यायुक्त कार्यकारणभावस्यैवापादकवादिष्टापत्ती चोपनीत विशष- णतयेर भासत इत्यस्य विरोध इति घाध्यम । मुख्यविशेष्यतया द्रव्यचाक्षुषत्वावच्छिन्न प्रति चक्षुरादिलौफिफसन्निकर्षाभाधचिशि- एशानत्वेन विषयसया प्रतिबन्धकवादत एव सत्यपि भूतलादिज्ञाने लौकिकसनिकर्पदशायां तन्मुख्यविशेष्यफलौफिफप्रत्यक्षमिति ध्ये- यम् । गन्धादेरचाक्षुषत्वोपपत्तये चाक्षुषादिक प्रति तादात्स्येनावश्यं गन्धवादिना प्रनियन्धकत्वं याच्यम् तथा च तत्रैव लौफिकविषय- तामानं न प्रतियध्यताघटकसम्बन्ध. किंतु मुख्यविशेष्यत्वनिर्विक. पकविषयत्रयोरल्यतरदेव, सम्बन्धादेरननुगमस्य स्वरूपसम्बन्धेन हेतुतासले पच स्वहस्तितस्याताप्रकारतान्यविषयत्वं घा ताशसम्य- न्धो वाच्य सुरभि चन्दनमित्यादिचाभुपे चन्दनांशे प्रकारतेय सौर- मत्वांशे विशेष्यता न त्याधिकयुक्तपातयन्धकसद्भायादव चाक्षुपक्षानं नसौरभमुण्यविशेष्यफमित्यपि वदन्ति। तचिन्त्यम्। के वितु घटत्य- पटत्वादीनां तद्विषयकशालानां का प्रवासात कार्यकारणभयान- मयमसद्भात सर्वत्र नित्यज्ञानव्यक्तिरेव प्रत्यासत्तिः तस्याश्च स्वाथ- यधिशेष्यकप्रत्यक्षत्यावच्छिश प्रति तयुद्धिल्यक्तित्वेन हेतुत्वं स्या- श्रयविषयकप्रत्यक्षहेतुत्वे तु नित्यक्षानन्यके. सर्वदा सत्यापरिकशि- ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहप्राधे विपपकं ज्ञानं धर्मिणां प्रसासत्तिरितरा तु यद्विषयकं ज्ञानं तस्य । अत एव पुरभि चन्दनमियादौ सौरभवादेरपि भानमिति । ततः सन्निकर्पदशायां तद्गोचरनिर्विकल्पकोत्पत्त्या तत्तरं सार्वश्यापत्ति- रतः स्वाश्रयाविशेष्यकत्यानुसरणम् । स्वाश्रयस्तु विषयतया प्रा- छः । न च तज्ज्ञानव्यक्त्याश्रयत्याविशंपादूघट इत्याकारकप्रत्यक्षफाले पटत्वेन पटस्यापि प्रत्यक्षापत्तिः, परत्वज्ञानशायामिष्टापत्तेरन्यथा विशेषणज्ञानविरहादेव तदसम्भवात् । नापि घटत्वेन घटस्य प्रत्यक्ष- दशायां तादूप्येण पटादेः प्रत्यक्षापत्तिर्घटत्वप्रकारेण पटादिग्रहस्य भ्र. मतया तजनकदोपविरहादेव तस्याप्यसम्भवात् । अन्यथा घटत्वा- दिसामान्यज्ञानस्य प्रत्यासत्तितायामपि द्रव्यत्यघटत्वयोगपस्थिती द्रव्यत्वेन पटप्रत्यक्षदशायां घटत्वेनापि पटस्य प्रत्यक्षापत्ते- रत्वातू, ताहशदोपसत्त्वे व तथाविधम्रमस्येष्टत्वात् । न च वि. निगमनाविरहादगनाभावादीनां तत्तत्संयोगाभाषव्यक्तीनां च तत्त- व्यक्तित्वेन स्वाश्रयविशेष्यकप्रत्यक्षं प्रति हेतुतापत्तिरिति घाच्यम् । गगनाधभावानामन्यथासिद्धत्वात कार्यमाघहेतोनित्यशानस्य स्वाथ- मप्रत्यक्षेप्यनन्यथासिद्धत्वात् गगनाद्यभावानां ताप्येण हेतुत्येपि लाघवसम्भवाञ्च । घटत्यादिक्षानत्वेन हेतुतायां घटत्यादिमका- रफतदाश्रयप्रत्यक्षत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे गौरवापत्तेः । सुरभि च. न्दनमित्यादेः सौरभत्वाचविशेष्यफप्रत्यक्षस्यानुरोधादेव सौरभत्या- देनलक्षणायाः स्वीकार्यत्वादित्याहुः । ननु सामान्यं यदि न प्रत्या- सत्तिः किं तु तज्ज्ञानं ज्ञानलक्षणया सहैतस्याः फो भेद इत्यत आह यं चेति । सामान्यलक्षणा चेत्यर्थः । इतरा । ज्ञानलक्षणा ।त. स्येति । प्रत्यासत्तिरित्यनुपज्यते । तथा च फार्यकारणभावभेदादेष प्रत्यासत्यो दव्यवहार इति भावः । अत पयति । शानलक्षणाया अतिरिक्तप्रत्यासत्तित्वस्वीकारादेव । अन्यथा यन सौरभत्वज्ञात्यु- पस्थि यनन्तरं सुरभिर्गन्ध इतिवत् सुरभि चन्दनमित्याकारफं सी. रभत्याप्रकारेण चन्दनस्य भ्रमात्मकं चाक्षुपं तत्र सौरभत्यजातेमान न स्यान्न हि तत्र सुरभिगन्धस्य भानसम्मयो येन सामान्यलक्षणाया. स्तत्तदर्गप्रकारफतदाश्रयप्रत्यक्ष प्रत्येव हेतुतया सौरभवप्रत्यासत्ते ·सामान्यलक्षणा। ३४५ कार्यतावच्छेदकतयैव सौरमत्वजातेमानं भविष्यतीति सम्भावनी- यम् । चक्षुषो पहिरिन्द्रयत्वेन स्वायोग्यमुख्यविशेष्यकशानाजनक- स्वनियमात पूर्वानुपस्थितस्य सुरभिगन्धस्य तत्र भानासम्भवेनोक्त- रीत्या तद्गतजातेरपितत्र भानासम्भवादिति भावः । इत्यादावित्या- दिपदेन समान्तरस्य तदनुव्यवसायस्य च परिग्रहः । यत्तु ज्ञानस्य तदिन्द्रियसन्यत्वं नियामकमिति पूर्वमतेनाय ग्रन्थस्तथा चाऽसौरम- स्मृत्यनन्तरं जायमानायां सुरभि चन्दनमित्याफारफचाक्षुषप्रमार्या सामान्यप्रत्यासत्या न सौरभवस्य भानसम्मवः कारणीभूतस्य सौ- रमत्वचाक्षुपस्याभावादतो ज्ञानलक्षणा पृथक् मन्यासत्तिरिति मत- म् । शानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वापेक्षायां सुरभिगन्धस्यापि तत्र भा- मासम्भधेन सौरभत्वजातिपर्यन्तानुसरणस्य सन्दर्भविरोधापत्तेः । अत्रेदं तत्वम् । यद्यपि घटत्यादिप्रत्यक्ष सदलौकिक प्रत्यक्षे वा न त- दूगोचरज्ञानत्वेन ज्ञानलक्षणाया हेतुत्वं घटत्वादिनिर्विकल्पके प्रमय- स्वादिसामान्यलक्षणाजन्य घटत्यादिप्रत्यक्षे च व्यभिचारात, तथापि लौकिकालौकिकसाधारणं घटत्यादिप्रकारफप्रत्यक्षमा प्रत्यय घट- स्वादिक्षानत्येन हेतुत्यम, अत एव प्राथमिफस्य घटत्वचैनत्यादिमका- रफप्रत्यक्षप घटत्वचैत्रत्वादिनिर्विकल्पफ धिनानुपपत्तेस्तसिधिर- प्यावश्यकी । पूर्वानुभूतवस्तुमात्रस्यैव तत्तारवेन घटत्वाधारमफत- ताप्रत्यभिज्ञानुरोधेनैव परैरपि उक्तकार्यकारणभावस्याभ्युपेतव्य- त्वात् । न चैवं जन्यसविकल्पफस्यैव प्रत्यासत्तित्वमिति प्राचीनगान थाघिरोधः, तस्याफिश्चित्करत्वात् सखण्डघटादेरुपनीतस्थल एव तथा नियमसम्भवाच्च । द्रव्यत्वादिप्रकारेण घटादेरुपनयसावेपि घटत्यादिप्रकारेण तस्योपनीतप्रत्यक्षानुदयेन घटायादिना तत्तघर- प्रकारफप्रत्यक्ष प्रति घटत्वादिप्रकारेणैव तत्तद्घटाघुपनयस्य हेतु- स्वात् । अत एव घटघटत्वयोनिर्विकल्पकोत्तरं घटे घटत्वस्येव घट- स्वेपि घटस्य न धैशिष्टयाघगाहि प्रत्यक्षं द्रव्यवघटत्यादिप्रकारेणेय घटादीनां विशिष्टयुद्धेः पारमार्थिकतया तहेतुभूतस्य घटत्वादिप्र. कारेण घटादिशानस्य तदानीमसत्त्वात् न च निर्विकल्पकोत्तर विशेष्ये विशेषणमित्यादिक्रमेणापि घटवदित्याफारकप्रत्यक्षं न स्या- तएत्वात् । जातीतरनिष्ठप्रकारतायाः किञ्चिदवच्छिन्नत्यनियमा. नद्रव्यगुणफर्मणां निरवच्छिन्नप्रफारस्वागनुभयात् ।। च निर्वि ·सागदीश्या व्याप्तिग्रहान्थे न्यन्ते । तथा हि, धूमत्वावन्छिन्नाव्याप्तिः सन्निकृष्टधू- मविपये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता साहु- स्मृता मेति । घृमममानाधिकरणासन्ताभारातियोगितान्तिममा- नारिकरणत्तियूम बन्दिमदन्याटांचव वन्दिमम्बन्धितायचे. फ कम्य प्रत्यामत्तिवे स्वपिपयोभूनघटापचानेन तस्य प्रत्यक्षा- पत्ति विण्यानुपधानन मानादिप्रत्यक्षम्यालीक्तया विषयापनाया. विरहादंर मन सनिपम्यापि तस्यातीन्द्रियगोपगमादिति या- च्यम्। मत्यपि मनिक प्रत्यक्षमामान्य प्रत्यवाहण्यार्टिनर निर्षि- फरक नापि तादाम्यमम्बन्धन विरोधित्वकल्पनादेरे निर्विकल्प- स्याप्रत्यक्ष नादन्यया मुखत्यादिनिर्विकल्पफ्स्य विपर्यास्नमुख- यत्वायुपधानेन प्रत्ययस्य दुरितापत्ते (मुन्नत्वस्य निर्विकल्प पत्र मुम्प पि शैफियर मन सनिकर्षभ्य मत्वात् तदुपचानेन तग्नि- बिकल्पस्य प्रत्यक्ष याधकामागादिति । यत्तु घटादिप्रकारकत्यक्ष प्रत्येव पदारियानत्येन हेतुत्वे घटादिविशेष्यक घटो हव्यमित्याचार- फमानमोपनीवमानं न स्यादिति । नन्न । घटादिधर्मिक्दव्यवापसं. सांग्रहादियशादेवमानमधियो घटादिविशेष्यपत्वमम्मगत् । घट इत्येतावन्मानाफारस्य याधनिर्णयाप्रनियध्यमानमप्रत्यनस्याऽमचे. पि क्षयमागत् । न चर घटन घटादेरनुपस्पिनिदशायामपिन- विशष्यक मानसप्रत्यक्ष स्याउर्मिफाममगाग्रहस्य सदानीमपि सत्तादिनि वाच्यम् । घटत्यप्रकारपप्रत्यक्षत्वस्य घटमिष्ठालीक्फि- विशेष्यताक्प्रत्यक्षरवव्यापक्तया तदच्छिन्न प्रति हनुमनस्य घट- मानस्य विरहादेवानुपस्थितघदाशिप्यविधया मानमग्रहामम्म- यात् । घटो न्यामित्यादिमानमस्य घट जानामीत्यायाफारफत्वनि- यमात् । मत एवापनीत रिशेपणतयर मासन इत्यभिगय मानमे तु नाय नियम इनि प्राचीनरप्युन मित्यर पल क्तिन । व्याप्ते. मामा- नाधिकरण्यस्वरूपत्वे परामर्शस्य मनापत्तिरता मागर्थमाह धूमे त्यादि । सायदा वन्हिमदितिान र फेवलान्यायिन्यन्याति व्य- ·सामान्यलक्षणा। तीयलिङ्गपरामरों पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते ततोऽनु- मितिः । तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधूमविपये धूमत्वेन धूमो वहिव्याप्य इत्यनुभवस्तथैव व्याप्तिस्मरणं ततो धू- मवानयमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमलेन पक्षवृत्तिधू- मज्ञानादनुमितिः, व्याप्त्यनुभवततस्मरणपक्षधर्मताज्ञाना- नामेकप्रकारकत्वेनानुमितिहेतुत्वात् । गवादिपदेष्वपि शक्त्यनुभवततस्मरणवाक्यार्थानुभवानामेकप्रकारकत्वेन हेतुहेतुमद्राव इत्यपूर्वे वक्ष्यते । तत्र योग्यतादिवलादपू- . दकरूपत्वं चा व्याप्तिः । एकैव च सा सर्वधूमसाधारणीति भावः । व्यामिनानात्वे तु पर्वतीयवन्हेरसनिक तत्सामानाधि- करण्यग्रहायोगः अन्यदीययन्हिसामानाधिकरण्यस्य तत्र भानाही- कारेभ्रमत्वापत्तिरितिद्रष्टव्यमागवादिपदेप्वपीतिाशययनुभवशश्य- स्मरणे हेतू हेतुमान वाक्यार्थबोधान चैवं जातिशक्तिवादविरोधः, तिरेक्यनुमानस्यैव परैः स्वीकारादिति भावः ।फेवलान्ययिन. संमा. ह्यत्वेपि लघुव्याप्तिमाह साध्यसम्बन्धितेति। अभावच्छेदकत्व स्वरूप- मगन्धविशेष इतिहदय तेगमागुक्तावच्छेदकत्वघटनाया गौरवानवा- श. सति । सामानाधिफरगयोपलाक्षतस्थ घूमत्वाद. सफलधूम- निष्ठत्वादिति भावः । व्या नात्य पनि । सामानाधिकरण्या- रूपतयेत्यादिः । तत्र । पर्वतीयधूमे । अथानुभवस्मरणयोः समानप्र. कारतामाने हेतुइंतुमद्भावे पूर्वाग्रहीतस्यापि स्मरणे भान स्या- दिति स्मृतरगृहीतमाहित्येन तन्मते प्रामाण्यापत्तिरित्यन्यथा योज- यति शत्पनुभयेति । अत्र शक्यस्मृतारव शक्त्यनुभवस्यापि साक्षा- देव शाब्दयोधजगत्ये हेतुपद यथाश्रुताफमेष, अन्यथा तु प्रयो- ·जागदीश्याः न्याप्तिग्रहान्थे व्यक्तिलाभोऽनुमाने तु पक्षधर्मतावलात् धूमो वाहव्या- प्य इत्यनुभवो न तु सों धूमो वह्निव्याप्य इति, येन सर्वभानार्थ तत्स्वीकारः । जातौ व्यक्तौ च शक्तिः परन्तु जातिविषयत्वेनैव शात्वा शक्तिर्व्य- क्ति स्मारयति चेति । तदादिति अनुभावयति वक्ष्यमाणत्वा- द । अतद्गुणसविज्ञानबहुचहिणा पश्वादिलिदादिपदाभिप्रायेण -- क्तया जकपरं तद्बोध्यम् । एवमिति । गोत्यप्रकारेण गोधर्मिकशक्तिग्रहस्य शाब्दधीहेतुत्व इत्यर्थ । धर्मिणि शक्तिसपि तद्विपयकायस्य शा. ब्दधीजनकतानवच्छेदकत्वातत्र शक्यत्यव्यवहार इति कुब्जशक्तिचा. दिन श्रीकरस्य मतमनुसृत्य परिहरति जातो व्यक्ती चेत्यादि । जातिविषयकत्वेनैवेति । जातिप्रकारकत्वेनैवेत्यर्थ । तेन मूलोक्तस्य समानप्रकारकत्वेन हेतु वस्य न विरोध । अनुभावयति । शाब्दयोध जनयति । तदर्थात् । जातिशक्तियादार्थात् कस्य चिन्मतमाह पश्या- दीति । पशुत्वस्य संस्थानाव्यगायत्वादुच्चै योनिष्ठतया तेजस्त्वेन साङ्कर्याच्च लोमयल्लाइ गुलयत्वमेव पशुत्व तस्य चोपाधित्वेन व्य- सम तुल्यवित्तिवेद्यत्वाभावात्ताशोपाधिधिशिष्टधर्मिण्येव पर शक्तिस्वीकारादिति भाव । पृथिवीत्वादिप्रत्येकव्याप्या यदि नानेच पृथिवीमात्रवृत्तिा पशुत्वजाति पशुपदशक्या स्यात् पीत. सुवर्णस्येवोच्चै श्रवसोपि तेजसत्ववादस्य तेजोभागस्योपप्टम्भ- फतयाप्युपपत्तेस्तदाह लिडादीति । यजतेत्यादी कार्यत्वप्रकारण घ- दादौ लिड शक्तिग्रहाद्यागविषयक कार्यमित्यन्ययवाधे योग्यताय. लात्ताप्येणापूर्वव्यक्तिलाभस्य परैर्यक्ष्यमाणत्वादिति भाव 1 कार्ये लिडादिशक्ततारिनीकारादेशकार्य सलिग्रहादपरकार्यस्य धोधानुपपत्तेस्तै शङ्कितुमशक्यत्वादाह परेति । पररीत्या न्या यमतन । न्यायमतेन च समर्थन चेत्यस्वरस कश्चिदित्य- नेन सूचित । यद्यपि गोपदस्य मानार्थत्वेन पत्र पाश्यत्यप्रकारण ·सामान्यलक्षणा। ४४२ पररीसा वेसपि कश्चिद । विशेषणज्ञानसाध्येति । न च पक्षताव- खेदकज्ञानजन्यतया सिद्धसाधनम, ययविशिष्टज्ञानं तचद्धीसा- ध्यमिति सामान्यज्याप्सादरात् अभावत्वमतियोगित्वयोरप्यनुप- स्थितयोरमकारवान् । वन्दिविशिष्टज्ञानलेन तदुन्हिविशिष्टज्ञान- पाक्यस्येन्द्रियत्वप्रकारेणेन्द्रियस्य पायोधकडोपदं तत्र पाश्यत्वा- देरुपाधितया तविशिष्टव्यक्ती शक्तः परेषामपि स्वीकारागवादिपदे- प्वपीति मूले तदभिप्रायेणैव साधु सङ्गच्छते, तथापि लाघवेन गो- स्वादिशक्तेन गवादिपदेन लक्षणयैव पाक्यत्वादिप्रकारफयोधोपप- तीन पाक्यस्यादिविशिष्टे गोपदस्य शक्तिगौरवादित्याशयेन तार- शामिप्रायो मूलस्य नोपवर्णितः । अत्र गोपदं गोत्ववदित्याफारकस्य पदविशेष्यफशक्तिशानस्यैव शाब्दधीहेतुत्वानोत्वप्रकारतामादायेय च तत्र समानप्रकारकरवेन हेतुत्वसम्भवात् यथाशुतमेव मूलं स. स्थगिति तु मैपिलाः । यतिशिएशानमिति । जन्यं यतप्रकारकं ज्ञान- मित्यर्थः । तेन नित्यशाने न व्यभिचारापरपां च व्यर्थविशेषणत्वं न दोपायति भावःतखीसाध्यत्वं च समयायसम्बन्धावच्छिन्नं ग्राहम, नातः परेषामीश्वरज्ञानजन्यत्वसिद्धावान्तरम् । अथाभावत्वादि- ज्ञानं विनापि तद्विशिष्टप्रत्यक्षोत्पादायभिचार इत्यत आह अभाव- स्वेति । अन्यथा विनाप्यमावत्वज्ञानमलौकिकस्याभावत्वविशिष्टप्रत्य- क्षस्य प्रसङ्गात, लौकिकान्यतस्प्रकारकशानं प्रति तज्ज्ञानत्वेन हेतुत्ये च गौरयादिति भावः । यस्यतत्वयोरननुगमादाह धन्हीति । चन्हेर्चि- लक्षणज्ञानत्वनेत्यर्थः । चैलक्षण्यं चानुमिसित्वं नातः पूर्ववद्वयभिचा- अपात्र घनान्तरज्ञानजन्यत्वेन सिद्धसाधनम् । न च पन्हित्वेन गुबाद मध्यापफरयाहोत्तरं जायमानानुमितेर्वन्यन्तरज्ञानजन्य- ज्वाधासय प्रकृतन्हिानजन्यस्यसिध्यर्थं सामान्यलक्षणा स्यादिति वाच्यम् । गुमायां पन्हित्यमहस तदधीनानुमितेश्च गुरु- मतेऽसम्भवात्तेषामन्यथाख्यात्यमावादत आह तन्हीति | अर्थ देशो पण्डिमानित्याधनुमिती विशेषणतावच्छेदफीभूततद्दण्डभानार्थ सा. मान्यलक्षणापतेराह विशिष्टत्यादि । नन्वेवं विशेषणतापच्छेदकप्र- ·जागदीश्या. व्यासिनत्मन्ये अथ वह्निमानयमित्यनुमितिविशेषणज्ञानसाध्या विशिष्टज्ञानत्वादिति पर्वतीयवह्निभानार्थ तत्कल्पने धू. गेऽपि तथा का चिह्नमस्यापि व्यापकत्वादिति चेन्न । विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञान- लेन ना तज्ज्ञानजन्यत्तमाधनाद्रा विशिष्टवीशष्टयसागर भ्युपगम. वादः । वस्तुतो विशेषणतावच्छेदकादीना युगपदिन्द्रियसनिक- पांचाशमसक्षम, अनुमिसादेस्तु तादप्येण च्याप्यादिग्रहात् । अत एपानेकव्यक्तिकद्रव्यादिविशेषणतापच्छेदककानुमिसा त- द्भानार्थ न सामान्यलक्षणादरः । अस्तु वा दण्डीयादिप्रसक्षे भाय शादस्य फारामानविरहेपि सुराम चन्दनमित्यादिदिशिरवैशिष्टयधी स्या- दत आहे वस्तु। इति । तथा च ताशयुद्धे प्रत्यक्षामिनि यनत्वेन तदानीं प्रत्यक्षादिमामग्रीबिरहादय न नाशं मिति । विशेषणताय दफादीनामित्यादिपदाधिशेष्यादिमनद । ताश विशिष्टवैशिष्ट्यावगाह । अनुमित्यादिस्थिति । ता- श रति लिङ्गव्यत्ययनाउनुपज्यते । तादृप्येण । विशेषणता. घच्छेदफरूपेण । येन रूपेण व्यापधनाया शनी ग्रह तेन रू- पेणैवानुमिते चारपत्तरिति माघ । अत पय । इन्द्रियसनिफावनियामफत्वादेव । तद्गानार्य विपणनायतदर- भानार्थम् । ननु शिप्यादिसभिप पेपि दण्डपदण्डयानिर्यिपत्पपी. सरंदण्ड दण्डवस्य च दण्डावादी तहबार्षिशिप्रत्यक्षानुपायाप. श्य दण्डवादिना तद्दण्डादर्षिशिप्रयुझी निशपणतारच्छेदपीमतद- डायादिना तद्दण्डादेान हेतु , र दण्डा ग्लोन घति मायाता চতনানান বিলঘা বা নর যিয়াগান্য- धारकनिधयाऽश्य हेतुरन माह अस्तु यति स्मृती व्यभिचाराता- शशानमात्रे हतुवासम्मयादाह प्रत्यक्ष इति विशषणताय नंद- ·मामान्यलक्षणा। . स्याऽऽवश्यकत्वेन हेतुत्वात् । तच्च वृत्तमेव, न तु वि- शेपणज्ञानमपि तथा, गौरवात् । गौरयमिति विशिष्ट- ज्ञाने युगपहिरोप्ये विशेषणे सन्निकर्ष एव कारण न तु निर्विकल्पकं मानाभावात् । विशिष्टज्ञानत्वमेव मानमिति चेन्न । दृष्टान्ताभावात् दण्डी पुरुप इत्यत्र विशेपणधी- जन्यत्वानभ्युपगमात विशिष्टवैशिष्टयज्ञानत्वात् । अपि च प्रमेयत्वेन व्याप्ति परिच्छिन्दन सर्वज्ञः स्यात् । तथा च परकीयज्ञानविपये घटत्वं न वेति संशयो न स्यात् प्र- दण्डत्यादिना दण्डसंयोगवानियादी च दण्डमंयोगत्यादिना यत्- किश्चिव्यक्तिज्ञानं कारणम् । दृष्टान्ताभावादिति । विशेपणज्ञा- नत्वेन हेतुलस्य विशेप्यज्ञानादेपि कारणत्वापत्या मानाभावेन च निरस्त वादिति । एतेनाऽस्तु विशेप्यज्ञानमपि कारणं जन्यता निर्विकल्पकमपि सामान्यलक्षणया,सर्वज्ञत्वापत्त्या तस्यास्तदजनक- से तु तत एव बाधकान तत्कारणांमति निरस्तम् । 1 फांशे धर्मितावच्छेदकासत्त्वमत्वाश्यां विशिष्टनैशिष्टययुद्धविध्या- दाद्यामुदाहृत्य द्वितीयामाह दण्डसयागनानिनि । यत्यिशिदिति । तथा च विशेषणव्यक्ते पूर्वमभानपि न क्षतिरिति भाव । व्यतिरे- फेण घटादेरन्वयेन च गात्वादिसायफानुमितेदृष्टान्तलमम्मवादा- ह विशेषणक्षानत्वेन हतुत्वस्यति । निरस्तत्वादित्यप्रेऽन्यय । वि. शष्यज्ञानादीत्यादिपदेन मम्यन्यज्ञानग्रह. कारणतापत्यति । तथा च तद्वदिहाप्यप्रयोजकत्वमिति भाव ! विशेष्यधियो हेतु ये वक्ष्य- माणेप्टापत्तराह मानाभानेन चति । एतेन मानामान । निरस्तमित्य- ·जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये मेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेयत्वेन घटं जानात्लेव घटत्वं तस्य न जानाति इति चेन्न । तत् किं घटत्वं न प्रमेयं येन तन्न जानीयात्, सकलघटवृचिधर्मस्य प्र- मेयत्वेन तदज्ञानासम्भवात् । . न्वय । ननु सामान्यलक्षणाजन्यशानेऽसनिकृष्टघटान्तरस्यापि विशे- प्यत्वात्तस्य च प्रागनुपस्थितत्वेन विशेप्यमानस्य हेतुत्य दुर्घटमत आह जन्यतां चेतिानिर्विकल्पकमाअनुपस्थितस्वाधये खाप्रकारकम्। तथा च तत्रानुपस्थितघटाशे निर्विकल्पकमेव यावघटगोचर शा- नमतो नोक्तदोष ।घटत्यादिसामान्यस्य च स्खेतरप्रफारत्यानिरूपित. घटनिष्ठविषयतासम्बन्धेनैव घटत्यप्रकारफप्रत्यक्ष प्रति हेतु पंघाच्य- मतो विनापि घटत्यस्य ज्ञान द्रव्यत्वादिसामान्यस्य शानात घटस्य प्रत्यक्षोत्पादपि न व्यभिचार इति भाय । नन्वेयं मेयत्वसामान्यल- क्षणया घटत्वपटत्यादिघटपटादिपूर्वानुपस्थितयारवस्तुनिर्पिफल्पको- स्पत्तावुत्तरफाल घटादी घटत्यादिनिश्चये याधफाभावेन तदुत्परया सार्यक्ष स्यात् । न चेप्टापत्ति, तथा सति प्रमेयत्वादिसामान्य प्रत्या- सत्तिजन्यज्ञानोत्तरम् अय घटो द्रव्य न घेत्यादिसंशयानुत्पत्ति. प्रसङ्गादत आह सातिायत्तु कैधिदुक्त प्रमेयत्वसामान्यलक्षणया घटत्वज्ञानोत्पत्तिफाले तवृत्तिधर्मस्यापिनिर्षिफल्पकसानादुत्तरपाल घर घटत्वस्येव घटत्येपि तवृत्तिधर्माणामवश्य भान सामग्रीस. स्वात्तथा च घटत्याशऽन्याप्रकारफशानासम्भवाप्न सार्यज्ञापत्तिरि- ति । तत्तुच्छम् । घटत्याशे धर्मान्तरप्रसारकस्यैव तदशेन्यामकार- फस्यापि ज्ञानस्य सामग्रीसनोम्पत्तिसम्मयात् । जातिमान् घट इत्याकारफप्रत्यक्षानुराधेन निरवच्छिन्नघटत्यादिप्रकारपज्ञान प्राते निरवच्छिन्नघटत्यादिविषयताकत्येन हेतुत्यात् । अन्यथा घटाशे घ. टत्यमिव घटत्वाशेपि जातिमत्वमयगाहमानस्यैय ज्ञानस्योत्पत्त्या जातिमानित्यय धी स्यात् न तु जातिमान् घट इत्याफारिति दिए। तस्यास्तदजनकरवे स्विति । सामान्यप्रत्यासचनिर्विपरसपाजनकरपे ·सामान्यलक्षणा। स उच्यते। यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदाऽनुकूल- तर्कादिकं विना धूमादौ व्यभिचारसंशयो न स्यात्, प्र- सिद्धधूमे वह्निसम्बन्धावगमात कालान्तरीयदेशान्तरीय- धूमस्य मानाभावेनाऽज्ञानात् । सामान्येन तु सकलधू- मोपस्थितौ धूमान्तरे विशेषादर्शनेन संशयो युज्यते । . मसिद्धधूमइयादिाधर्पिज्ञानस्य संशयहेतुत्वानड्रीकारेऽपि संशय एव मिमानार्थ सा स्वीकार्या । धर्मितावच्छेदकमकारकज्ञानस्य मसा- सचिवाभ्युपगमे त्वविवादात् तद्धर्मप्रकारकज्ञानस्य तद्धमश्रियम- सासचित्तोपगमाव । अत्र वदन्ति । मसिदधूमे धूमवेन च्याप्ति-- स्वित्यर्थः। तत एपेति । सामान्यजन्यशाने व्यभिचारादेव विशेष्य- शानं न फारणमित्यर्थः । ननु धार्मज्ञानस्य संशयोहतुये मानामावादस- शिकृपघूमादीनामझानेपि तदार्मिकः संशयो भविष्यतीति ध्यर्थे सझानाय प्रत्यासत्तिकल्पनमत आह धर्मात्यादि । संशय ए- घेति । सन्देहस्य प्रत्यक्षरूपतया धर्मीन्द्रियसभिकप विना तद्विप- यफरवासम्मवादिति भाषः। ननु संशये धर्मिभानाधर्मितापच्छेद. फाफारफं फस्य चिदेव ज्ञानं तत्र हेतुरस्तु फुर्त सामान्यलक्षणये. स्थत माह धर्मितेति । अविधादादित्यस्य सामान्यप्रत्यासत्ताविस्या- दिः। मविवादमेव विवृणोति तद्धमत्यादि । प्रकारफेति । यथा च सामान्यप्रकारकत्वेनय हेतु न तु तद्विपयकत्वमाण तथोक्तमध. स्तात् । धूमस्येनेति । तदवच्छेदेनेत्यर्थः । तेन श्वेतधमत्यावच्छेदेन पहिव्याप्यपत्तानिक्षयस्य धूमत्वप्रकारफत्वपि तदुत्तरं धमो घहि- प्याप्यो न चेति सन्देशः, ताहशनिश्चयन धूमावस्यावच्छेदकत्याचगा. हनाद । यत्तु धूमायनेत्यस्य धूमत्वमानापच्छिन्नविशेष्यताफेत्यर्थक- ·जागदीश्या व्याप्तिग्रहान्थे ज्ञानमेतमयेन वा, आये संशयोऽमिद्धः, द्विनीये धूमत्वाव- च्छेदेन व्याप्तिग्रहस्यैव तद्विरोधितया संशयो नानुपपन्नः, कथमन्य- था पृथिव्यादिरूपे वायुत्वाभावव्याप्यतानिर्णयेऽपि रूपं वायुत्वा- भावव्यभिचारि न वेसादिसंशयः। न चातिरिक्तसम्भावनया तथा, विशेषतश्योपस्थितानामतिरिक्तानां विशेपदर्शनाक्रान्ततरा अति- रिक्तान्तरोपस्थितये अवश्यं सा स्वीकरणीयेति वाच्यम् । यतो रूपेषु नातिारक्तवसम्भावना, तेपु विशेषदर्शनात् । नाप्यतिरिक्त रणानोक्तदोष इति । तत्तुच्छम् । वहिव्याप्यो धूम सुन्दर इति धूमत्व- सामानाधिकरण्येन व्याप्तिनिश्चयपियन्धन्याव्याधुम कुरूप इनिधूम. धर्मिफव्याप्त्यभावज्ञानोदयादवच्छेदकत्वावगाहिन एव ज्ञानस्य प्रति- यन्धकत्वादित्यन्यत्र विस्तर । व्याप्तिज्ञानम् । व्याप्तिनिश्चय । असि- द्ध इति । धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिनिश्च यस्येय विरोधिन सत्त्वादिति भाव । तद्विरोधितया धूमो वहिव्याप्यो न वेति सन्देहविरोधित- या । स सन्देह । नानुपपन्न इत्यस्य प्रसिद्धधूम इत्यादि । तथा च कृत सामान्यलक्षणयेति भाव । ननु लाघवात्तदभावनिश्चयत्वे. नैव समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या तद्वत्ताबुद्धि प्रति विरोधित्वान- चमतस्तत्र प्रतिवन्दिमाह कथमित्यादिना । पृथिव्यादीति । समान- धर्मिकस्यैव ज्ञानस्य विरोधित्वे पार्थिव तैजस जलीय च रूप पायुत्वाभावव्याप्यमित्येर निर्णये रूपं घायुत्वाभावव्याप्यं चेति रूपविशेष्यकसंशयो स्यात् त्रे विरोधिव्याप्तिनिर्णयादत समानधर्मारच्छिन्नविशेष्यताकज्ञान- स्यैव विरोधित्व वाच्यमिति भाव । न ची। वाच्यमित्यग्रेऽन्व- य । सम्भावनयेति । पार्थिवादिरूपभिन्न रूप न वेत्याद्याफारस. म्भावनयेत्यर्थ । तथा निर्णीतव्याप्तिफेवपि रूपेषु व्याप्तिसन्देह । सम्भावनाविरहविशिष्टस्यैव समानधर्मिकनिश्चयस्य प्रतिवन्धक- त्वादिति भाव । नन्वेव प्रसिद्धधूम एव व्याप्तिनिश्चयेप्येतद्धमा- तिरिक्तो धूमो न घेतिसम्भावनयैव धूमो घन्हिव्यभिचारी न यतिस- शयसम्भवात्कृतं सामान्यलक्षणयेत्यत आह विशेषतश्चति । तथा रुपमा- ·सामान्यलक्षणा। रूपत्वमम्भावना, रूपान्यन्न रूपं द्रव्यादयो रसादयश्च न रूपं म- सिद्धपभिनं यदूपभिन्न द्रव्यं रसादि वा तत्सर्वं न रूपं रूपत्वा- भावयच्चेसादिविशेषदर्शनेन तस्या अध्ययोगाव । तदानीञ्चोक्त- -- - च विशेषतो घटत्वादिरूपेणोपस्थिताना प्रसिद्यमभिन्नानां धूम- त्याभाववत्तया निश्चयात्तदतिरिकस्यामसिद्धधमस्योपस्थित्यर्थमेव सामान्यलक्षणा घाच्या तां बिना सम्भावनाया एवाऽसम्भवादिति भावः । समानधर्मिकशानस्य विरोधिये सम्भावनय न सम्भवति कस्योत्तेजकत्वं स्यादित्याह यत इति । तेषु विशेषदर्शनादिति । रूपपु पार्थिादिभिन्नत्वाभावदर्शनादित्यर्थः । अतिरिक्त । पार्थिवा- दिरूपातिरिक्त । रूपान्यन्न रूपमिति प्रात्यक्षिकस्यैव विशेषदर्शन- বাক্যবিত্তবাননে বিষাদযন নাম ঘিাষ। म्भवादिति ध्ययम्। सामान्यरूपेणका विशेषतोपि विशेपदर्शनमाह द्रव्यादय इति । आदिपदेन फर्मयादिप्रकारेण कर्मसामान्यादः प. रिप्रहः । रसादय इत्यत्राप्यादिपदाद्न्धत्यादिप्रकारेण गन्धस्पर्शा- दीनां सतह । ननु सम्भावनाया यद्विशेष्यतावच्छेदकं तदन्तर्भा- येण समानधर्मिकनिर्णयः सम्भावनापिराधी सपान्यत् न रूपमि- त्याफारनिर्णयस्तु न सम्भावनाया विशष्यतापमछेदकं यत्मांसद्ध- रुपभिन्नत्यं तदन्तर्भावेण अतः संभावना स्यादवति यदि घूयात्तदा तदन्तर्मावणापि निर्णयमाह प्रसिदत्यादि । प्रसिद्धरूपभिन्नं सर्व न रूपमितिनिर्णयसत्वं रूपं घायुवृति न वेति पर्यवसितो रूपं घा. युत्वाभाषव्यभिचारिन वेत्याफार: सन्देहो नात्पधत त्यत उक्तं रूपभिन्नमिति । उद्देश्यतारच्छेदकविधेययोरैक्येन प्रसिद्ध झए. भिन्नं पापभिन्न सर्व न रूपमित्याकारस्य शाब्दविशेषदर्शनस्या:- सम्मवादाह द्रव्यं रसादियति । अत्रापि प्रसिद्धत्यादेः सम्यन्धान- सिरूपभिन्नं यदन्यं रसादिवा तत्सनरूपमित्यर्थ । तेन सम्मा- पनाधर्मितायच्छदफान्तर्भावलामः । रूपत्वकोटिकसम्भावनायो - पभेदनिश्चयो न याधफः भिन्नविषयकत्वात् किं तु रूपत्याभायनि- श्थय एयेत्यभिधागण्याह रूपत्वाभावदिति तस्या इति । प्रसिद- ·जागदीश्याव्याप्तिग्रहप्रन्थे संशयस्य सर्वजनानुभवसिद्धलात आतिरिक्तसम्भावनाया गौरखे. णामयोजकत्वाच्च । वस्मात्रैव धूमे रूपे वा धूमत्वेन रूपत्वाध- बच्छेदेन व्याप्तेरग्रहादव्यभिचारसंशयो नायुक्तः । यत्तु सामान्या- भावमानार्थं सा स्वीकार्या, ता विना सकलतत्पतियोगिज्ञानास- म्भवादिति । तन्न । न ह्यभावस्य ज्ञानमात्रे लौकिकमयक्षे या भतियोगिज्ञानं कारणं तव सामान्यलक्षणया इदन्त्वादिना च भाने व्यभिचारान्मानाभावाच्च । अत एवेदन्वादिनोपस्थिते तमसि भावत्वाभावस्वसंशयः, तेजोऽभावत्वेनोपस्थिते तदयोगाव। प्रतियोगिविशेपितवज्ज्ञानन्तु विशिष्टवशिष्टश्योधमर्यादा नातिशेते रूपातिरिक्त रूपत्वसम्भावनाया इत्यर्थ । नन्वताशसम्भावनाहि. रहदशायां रूप वायुस्वाभावव्यभिचारिन वेति सशयोप्यसिद ए. घेत्यत आह तदानीमिति तदानी सम्भावनाविरहदशायामा प्रसिद्ध रूपे घायुत्याभावव्याप्यत्वनिर्णये एतादृशानुभव विप्रतिपन्न प्रत्याह अतिरिक्तति । तार्मिकतदभावनिश्चयाभावाचन हेतुत्वमपेक्ष्य स. म्भावनाविरहविशिएताहशनिश्चराभावत्वेन हेतुताया गौरवादित्य थं । तत्रय निर्णातव्याप्तिक एवामिभ्रमतमुपन्यस्य दूषयति परिवति । तां सामान्यलक्षणाम् । तत्प्रतियोगीति । सामान्याभायप्रतियोगी. त्यर्थ । अभाग्बुद्धी प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुतासत्त्व एव सकलप्रति- योगिहानापेक्षा स्यात सैव तु नास्तीत्याह नहीति । प्रथमे तवेति । तय सामान्यलक्षणावादिनः। द्वितीये इदन्तति । नन्यभाषत्वप्रका. रकलौकिफप्रत्यक्षे प्रतियोगितान हेतुरत आह मानाभावादिति । अत एव । प्रतियोगिताम चिनाप्यमावप्रत्यक्षादेष । नन्विद भायो न घेतिसशयविषयीभूतमिदमत्वं तेजोभावत्वमेव तथा च तत्रापि तेजोकपप्रतियोगिहानसावान व्यभिचार इत्यत आह तेजोभावत्ये. ति। तदयोगादिति । भावत्वसशयायोगादित्यर्थ । तद्धर्मविशिए- भर्मिफनदभावप्रहप्रति ताशझानेच्छापिरहविशिष्टज्ञानमात्रस्य मतिः पन्धमत्वात् । अन्यथा निर्वन्हिन्हिमानित्येवमनाहार्यधीप्रसङ्गादि- ·सामान्यलक्षणा। ४५७ सकलपतियोगिविषयत्वन्तु तस्यासिद्धमा मातियोगिज्ञानस्य हेतुत्वे- ति भाषः । अथाऽभावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानस्याऽहेतुत्ये विनापि घटा- दिनहं घटो नास्तीत्याकारकामावप्रत्यक्षापत्तिरत आह प्रतियोगीति । तथा चोक्तयुद्धे घटत्वविशिष्टवैशिष्टयबुद्धिस्यात्तत्कारणीभूतस्य घटत्व- प्रकारकशानस्य घिरहादेव न तस्योत्पाद इति भावः । ननु स्वातन्त्र्ये. जाभावप्रत्यक्षे प्रतियोगितानस्याहेतुत्वेपि अभावप्रत्यक्षे सकलप्रति- योगिविषयकत्वरक्षार्थ सन्निकर्षविधयेय तदपेक्षा स्यादत आह स. फलोत । तस्य सामान्याभावप्रत्यक्षस्य। अथाभावलौफिकप्रत्यक्षेम- तियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्याहेतुत्वे घटनिर्विकल्प. कोत्तरं विशेष्ये विशेषणमितिन्यायेनाभावे घट घटे च घटत्वमव- गाह्य घटाभाव इत्याफारफलौकिफप्रत्यक्ष स्यातान पेशापत्तिः, अननु- भवात् अपसिद्धान्ताच । घटत्वमकारेण घटविशिष्टयुद्धौ घद-वप्र फारेण घटज्ञानस्य हेतु धोक्या फयश्चित्तभिरासेपि घटाशानदशा- यामिन्द्रियसम्बद्ध विशेषणतया नेत्याकारस्य घटामावलौकिकप्रत्य- क्षस्य प्रसङ्गो दुर्वारः । मभावप्रत्यक्ष प्रति विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्ये तु प्रागुपस्थितस्य विशिष्टप्रतियोगिनोऽभावांशे विशेषणीभूय माने याधकामावान तादृशं प्रत्यक्षम् । न च घटामावस्यैव घटत्या- पच्चिन्नामावस्येन प्रात्यक्षिकनमे घटज्ञानाजन्ये व्यभिचारात्प्रतियो- गिज्ञानस्य हेतुत्वं चम, घटत्वावच्छिन्नाभावत्वेन प्रत्यक्ष प्रत्येय परशानस्वेन हेतुत्वे तु घटाशानद्शायां विशेषणताप्रत्यासत्या नेत्या. कारप्रत्यक्ष दुर्वारमिति याच्यम् । घटत्वावच्छिन्न प्रकारत्वान्यप्रका- रत्यानिमिताभावनिष्ठलौकिकविषयताकप्रत्यक्ष प्रत्येक घटत्वादि- प्रकारकहानत्वेन हेतुत्वात्तस्य च भ्रमप्रमानिर्विकल्पफसाधारणत्वात्। मकारत्वं तु प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नं माह्यमतो घटो नास्तीतिप्र. त्यक्षस्य खरूपसम्बन्धेनामावत्यप्रकारफत्वेपि नासङ्ग्रहः । यद्यपि विशिष्ट प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वपक्षेमावो न घटीय इत्यभावे प्रति- योगितासम्बन्धावच्छिन्नयटामावनिश्चयदशायामिन्द्रियसम्बद्धवि. शेपणतावशानेत्याकारमत्यक्षस्य दुर्यारत्वम् । न चाभावत्यसामा. नाधिकरण्येन यदि घटस्य अभावत्वमहस्तदा तस्याविरोधित्वादने ·जागदीश्या. ध्याप्तिग्रहमन्ये ऽपि प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टयत्किश्चितप्रतियोगिहानादेव तत्सम्भात् यावत्मतियोगिज्ञानवेन गौरवणाहेतुत्वात्। न च तद- घटो नास्तीत्येव धीर्जायते प्रतियोगिरिशिष्टयुद्ध सामग्रीसत्वात अभायत्वावच्छेदन घटाभावग्रहस्तु तदानीमसम्भवी, अभावत्व विशिष्ट प्रतियोगितासम्बन्धन घटविशिष्टबुद्धिमात्रस्यैव तदवच्छदेन प्रतियागितासम्बन्धायीच्छनघटाभाववत्ताझा वरविवादित्युभय- थापि नेत्याफारप्रत्यक्षाप दन दुर्घटमिति वाच्यम् । तदसम्भषेप्य. भावत्यावच्छदेन प्रतियोगितासम्बन्धन घटवदवृत्तिधर्मवत्तानि- जयदशायां विशेषणसनिकन्नेित्याफारफप्र यक्षापतर्वग्रलेपत्या- त्। तद्वदवृत्तिधर्मरत्वज्ञानस्यापि तद्वत्ताज्ञानविरोधित्वेनाभावाश घ. टयत्ताज्ञानासम्भवात् । तथापि नेत्याकारकप्रत्यक्षस्य घटत्वावच्छि- नप्रकारत्वान्यप्रकारत्मनिरूपिताभावनिष्ठविषयताकत्ववत् कुड्य- त्वपटत्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारत्वानिमपिताभावनिष्ठविषयताक- खेन तादृशविषयताकाभाषप्रत्यक्षत्वानच्छिन्न प्रति हेतुभूतस्य त. तदर्मप्रकारकशानकूटस्यैकदा विरहादेव न नयाफारफप्रत्यक्षम् । वस्तुतो घटत्वपटत्वादिप्रत्येकधर्मावच्छिन्नाभावत्वप्रकारकप्रत्यक्ष प्रत्येव घटत्वपटत्वादिप्रत्येकधर्मप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्त्वं तथा च ताहशप्रत्यक्षस्य सामग्रीविरहादेव फेघला द्रयसासकर्षदशायाम- भात्रो न घटीय इत्यादियाधदशायां या नाभायस्य प्रत्यक्ष वि- शेषमामग्रीविरहादित्यत आह प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्येपीति । यत्तु घटत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धेन घट यादिविशिष्ट वैशि- ध्याय गाहाभावत्याच्छिन्नीमताफाभावलौकिफप्रत्यक्षत्व प्रतियो- गितासम्बन्धन घटत्वादिशिष्टशिष्टयावाहिध्वसादिलोफिफ- प्रत्यक्षत्वमिदन्वादिप्रकारकाभावप्रत्यक्षत्व च नानव इन्द्रियसम्बद्ध- विशेषणताया एव कार्यतावच्छदक वाच्य न तु प्रतियोगिशानस्य, तावतंव नेत्याफारकप्रत्यक्षस्य वारणासम्भात् । न चैव घटाभावो नास्तीत्यभावप्रकारकलौकिकप्रत्यक्ष न स्यात्तादृशाभावस्य द्रव्य- त्वनान्द्रयसम्बद्धविशेषणतायास्तद्ग्राहकत्यासम्भवादिन्द्रियसयो- गादेद्रव्यसाक्षात्कारत्वाधर्वाच्छन्न प्रत्येव हतुत्वादिति वाच्यम, ·सामान्य लक्षणा। भारबुद्धौ तज्ज्ञानहेतुत्वात् यावत्मतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमाया- तम, मानाभावात् धंसमागभावासन्ताभावाश्च प्रतियोग्पादित्रि- द्रव्यप्रत्यक्षायादेरिय घटाभावाभावत्यादिप्रकारकद्रव्यमत्यक्षल्यस्या- पोन्द्रियसंयांगजन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । वस्तुनो नव्यमतेमा- वामावस्यातिरिक्तवाद्विशेषणनैव तद्नाहिकेति साम्प्रदायकैरु- कम् । तत्तुष्टम् । नत्तत्पुरुषीयघटत्याचवच्छिन्न प्रति तत्तत्पुरुषाय- चक्षुःसम्पद्धविशपणतात्यनेन्द्रियभदेन चाऽनन्तहेतुताफल्पनामपेक्ष्य घटत्वाधवच्छिन्नाभावत्वप्रकारकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रत्येय लाघवेन सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या घरम्यादिप्रकारकशानत्वेन हेतुताया युक्तत्वात, संयोगसंयुक्तसमयायादिभेदेनेन्द्रियसम्बन्धानामप्यननु. गमाश्च । यदपि प्रसिद्धानामभावलोकिप्रत्यक्षाणां विशिष्प्रवेशिएशा- वगाहित्यनियमात्तत्तावशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानावरहादेव नेवां नापत्तिरतिरिक्तस्य च नेत्याकारप्रत्यक्षस्यालीफसया नापत्तिसम्भव- नापि पारमार्थिककार्यव्यक्तीनां सामग्या एघ कार्योत्पतिष्याप्य- লীগ সথা ব ষয়হিমাহুম্মাম্যমামলা दिनानाधर्माणामिन्द्रियसम्बद्धविशेषणताया. प्रतियोगिज्ञानस्य का. यतावच्छेदकत्त्वविर हेपि न क्षतिरिति । तदसत् । यत्र पटामावे घ. उत्वावच्छिन्नप्रतियोगित फयादिभ्रमस्य सामग्री नास्ति तत्रेन्द्रि- यसम्बद्धाविशेषणतायलाजायमानस्य पारमार्थिकस्य घटो नास्ती- तिप्रत्यक्षस्य घटाभाव इव पराभाषेपि लौफिर्कायषयमासम्बन्धनो- पत्तेदुंधार यात्तस्य च पटाभावांशे विशिष्टघुसिसामप्रीविरहाने- स्याकारकताया अयशसम्पादनीयावादिति दिक् । तदमायेति । तस्यामाधमत्यक्ष इत्यर्थः । ताशकारवायां साधकामावमुक्ता व्यभिचाररूपं बाधकमप्याह पंसेत्यादिना । पदध्यतो हि घरत- मागभावतदत्यन्ताभावानाममावस्तत्सत्वे घट मागभाषादयो न स. न्तीति प्रत्ययात व्यवहाराश्च । एवं घटप्रागभावापि घटतघसमद- त्यन्नामावानामभाधस्तथा घदात्यन्ताभावीपि घटनट्यसतत्माग- मावानाममावस्तेषां च एकैकप्रतियोगिशानमात्रादेव ग्रहात्स्फुटतरी व्यभिचार इतिमाः । स्वमते समागमात्रयोरत्यन्ताभावेन सम ·४६० जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये तयप्रतियोगिका द्वयाग्रहेऽप्येकग्रहादेव गृह्यन्त इसभ्युपगमाच्च । अन्धकारस्तु तेनोविशेषसामान्याभावो नाभावममुदायः पावत्तद- भावानामेकनासम्भवात, अननुगमात, गौरवात, तेजोविशेषत्वादि- सामा- म विरोधो घसस्य प्रागभाव प्रागभावस्य च सोऽतिरिक्त पपेत्यत उत्तमभ्युपगमादिति । प्राचीनरुपगमादित्यर्थ । इदमुपलक्षणम् । नयमत समनियतसख्यापरिमायापभावानामेश्यादेवमविताया- परप्रतियोगिशानाय ग्राह्यत्वाच तत्रैव स्वमतेपि व्यभिचारो दप- व्य । ननु स्वपरप्रकाशकतेज प्रतियोगिफया ससर्गाभाषरूपस्या- न्धफारस्य प्रहो न ताहरायायत्तजोग्रह बिना प्रतियोगियुसरभाष- प्रत्यक्षे हेतुत्वात् यावत्ताहशतेजोमहध न सामान्यलक्षणा दिना सम्भवतीत प्राचा मत दूषयति अन्धयारस्त्यिति । तजापिशपे- ति । महाप्रभात्यायच्छिन्नाभाव इत्यर्थ । उतानभिभूतरूपयन्महा. तेज सामान्याभावस्तु नार्थ अनुभूत याभायाधात्मपस्याभूत वा देरतीन्द्रियतया तद्घटितवांगच्छिन्नाभायस्यायोग्यत्यन प्रत्यक्षा योगात् । नील पशुसत्यादिव्यापफ मुद्भुत यमकमप न्य चाक्षुषप्रयोजक पिशाचनिदाघोप्मादी न नील गुपया- त्मक रूपं कि तु तनिमेय प्रत्यक्षस्य चाभुषा- धन्यतमत्यनियम इप अपस्य नीलशुक्लावन्यनमस्यनियमे माना भावादित्यस्मद्गुरुचरणमतानुसरण तून प्रपारापि सम्पगिति ध्येयम् । न चालोकसग्निधानाप घरीवरूपे तग इति चाचपणापति, चभु सयुक्त समयेनापयिषणतापामारशप्रभाधमायपि सापादिति याच्यम्।तम साक्षावार प्रतिचभु मयुन पिशरणताया एय हतुपाप- गमादिति भाय ! एकतिपय देशीयतजारममागमायम्यतीनामन्य- देश विरहादिति भार । ननु पाप र प्रतियागिविशरण तथा च या घन्ति ताशतनासि तत्तद्वपरिवतरघमानलिन्नात्तद्वपत्तिनिष्ठ- प्रतियागितामामायानामयदत्तीनामेय तमस्य याच्यमत माद मननुगमादिति । नियचामायानामनुगतेफ्धर्माभायात्तम इस्यनुगता- कारमतीतिन स्यादिति भाव ननु पाचम्ति ताशवासि पासपा ·'सामान्यलक्षणात ४६२ ज्ञानस्य तेजासामग्रयाश्च विरहेऽपि तेनोविशेपासन्ताभावमागमा. वानां प्रसक्षानभ्युपगमाच्च । प्रागभावासयोऽपि च प्रतियोगिढ- तिघटत्वादिमकारकज्ञानसाध्यो न प्रतियोगिज्ञानमपेक्षते । अथ घटो भविष्यतीति प्रससं मतियोगिविशेषितं प्रागभावमवगाहते । न च माचीनास्तत्मतियोगिनः, तत्सतियोगिलावगाहने च भ्रम- -- विधकप्रतियोगिकाभावविशिष्नापरप्रतियोगिताफामावेन विशिष्टम- म्यप्रतियोगिकामायमुपादाय तेनापि विशिष्टमपरापरप्रतियोगिताफा- मावत्यमेवानुगमकं वाच्यमत आह गौरवादिति । अनन्तानाममावा- नां तमामतीतिविषयरधफल्पनामपेक्ष्यं तेजोविशेषसामान्याभावत्यैव ताइशप्रततिविषयतायां लावादिति भायः । ननु तेजोविशेषसा- मान्याभाषस्य सभिकर्पदशायां तत्तत्तेजोभावस्यापि सनिकृष्टतया तेषामपि तम प्रतीतिविषयताध्रौव्यात् कुतो गौरवमत माह तेजो- विशेषेति । तेजोविशेषत्वादिज्ञानविरहे तेजोविशेषात्यन्ताभायप्रत्य- क्षानुपगमादिति योजना । तथा च विशिष्टप्रतियोग्यनुपस्थिती तेज. स्वादिसामान्यलक्षणास्वीकारेपि नामावसमुदायस्य प्रत्यक्षसम्भव इति व्यथै तत्प्रत्यासत्यति भावः । सेजःसामग्रीति । तथा च भाग- प्रतिायेगिसामग्रीव्यङ्गयत्वात्तेज.सामग्रीविरहदशायाम- न्धकारमतीतिनं स्यादिति भाषः । ननु भाविप्रतियोगिफमागमाय. व्यक्तिप्रत्यक्षस्य ताशप्रतियोगिव्यक्तिशानं विनाऽनुत्पादातदर्थ सा- मान्यलक्षणाऽवश्यकीत्यत आह प्रागमायेति । तथा च घटप्रागमाय इति प्रत्यक्षस्य विशिष्टवैशिष्टश्बुधितया घटत्यप्रकारफशानमा तत्र हेतुर्न तु प्रतियोगिव्यकोनां तत्र प्रवेश इति भावः । ननु घटा- दिप्रतियोगिविशेषितप्रागमायमत्यक्षे घटादर्भानार्थ तस्याययं स. निको पाच्यः स च लौफिकप्रत्यासत्तियाधादगत्येय ज्ञानलक्षणा- सम्पादकत्वेन सामान्यलक्षणायां पर्यवस्येदित्याशते अयेत्यादि- ना । इति प्रत्यक्षम् । त्याफारशब्दप्रयोजकप्रत्यक्षं घटीयमागभावो धर्तमान इत्याकारप्रत्यक्षमिति यावत् ! यथाश्रुत घटस्य विशेष्यत- यैष भानात् प्रतियोगिविशेषितमित्यादेरसङ्गत्यापत्तेः । ममावमि- भावस्प ·કદર जागदीश्याः व्याप्तिग्रहमन्ये त्वम् । नचाऽनागते घटे प्रसासत्यनरमस्ति, अतः सामान्यप्रसा. 'सत्या घटत्वेनानुभूतं स्मृतश्च तं तदालम्बते । न च चरमकारण- रूपसामग्रीव्यगयः मागभावो वाच्या, अन्यथा तदप्रसयात्तस्याः ति। प्रसज्येतेति शेषः । प्रतियोगितासम्बन्धेन तत्तघटाभायवति घटत्वादिप्रकारेणापि ताशसम्बन्धेत तत्तद्घटाधमाहिनो ज्ञानस्य भ्रमत्वादिति भावः । स्मृतमिति । यद्यपि घटत्वप्रकारफानुभयस्यैव प्रत्यासत्तित्वात्तदुत्तरं घटो भविष्यतीति प्रत्यक्षमेव भाविघटे विष- योकत्योपसुमर्हति, तथाप्युक्तप्रत्यक्षे मागभायांश भाविघटस्य वि. शेपणतया तस्य शानं पूर्वमपेक्षितमित्याशयेन स्मृतं चत्युक्तम् ।त. त्रापि स्मृतत्वमविवक्षितं किं तु ज्ञानमात्रमातेन घटत्वसामान्यलक्ष. णाजन्यानुभवादपि घटविशेषितप्रागभावप्रत्यक्षस्य क चित्सम्भवान न्यूनत्वम् । सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तः स्वाश्रयमुख्यविशेष्यफप्रत्यक्ष प्रत्येव जनकत्वात्ताशप्रत्यासत्या प्रागभाषधिशेषणत्येन घटस्य प्र. त्यक्ष न सम्भवतीत्यतः स्मृतमित्युकमिन्ययाहुः भाधिवटम् । तत् घटो भविष्यतीत्याकारफप्रत्यक्षम । नव्यास्तु प्रतियोगिशिपिताम- त्यस्य प्रतियोगिविशेष्यकमित्यर्थः तच्च प्रत्यक्षविशेषणम्। तेन घटो धर्तमानप्रागभावप्रतियोगीत्याफारकस्यैव प्रत्यक्षस्य लाभः । घटत्यना- नुभूतं स्मृतं चेत्यत्र चकारोपि वाफारार्थः, तेन क चित्सामान्यप्र- त्यासत्या घटत्वनानुभूतं कविध तादृशानुभवयलाद्घटत्येन स्मृतः मेव भावि घदं घटो भविष्यतीति प्रत्यक्षं सामान्यप्रत्यासत्तिपलादा- लम्बत इत्यर्थः । तेन घटीयो धर्तमानप्रागभाय इति प्रत्यक्षस्य भा- विघटनागभाव एव घटत्यप्रकारेण प्रतियोगितया घटान्तरापगाह- त्येपि न भ्रमत्वं प्रतियोगितासम्बन्धन घटत्यावच्छिन्नाभाववत्यय ताहशसम्बन्धन घटत्वावच्छिन्नप्रफारताफज्ञानस्य ताहशसस्यन्धेन घटत्वावच्छिन्नस्य भ्रमत्यादिन्युक्तापपि न क्षतिरिति माहुः । न चे- ति । द्वितीयवाच्यमिन्यनेनान्वयः । कारणान्तरमपेशे गौरवादाह चरमकारणेति । प्रतियोगिन इत्यादिः । अन्यथा । चरमकारणास. स्वदशायाम् । तस्याः । सामागः 1 तथात्वं । प्रागभावव्यञ्जफाये।

·सामान्यलक्षणा। ४६३ स्वरूपसयाः स्वरूपेण वा ज्ञातायास्तथात्वेऽतिप्रसगाव व्याप्य- खेन गृहीतायास्तथा वाच्य तथा च तद्धेतुका मागमावस्यानु- मितिरेव तावत्कालं मागभावस्यासन प्रसक्षायोगाच्चेति वा. ध्यम् । याशिकारणकलापानन्तरं कार्योत्पादो हस्तदबुद्धेरेव । घटप्रागभाय- भतिप्रसाविति । सामयां प्रामभावव्याभिचारप्रहदशायामपि स- प्रत्यक्षप्रसङ्गादित्यर्थः । तत्वं प्रागभावव्यजकत्वम् । ततुका । सामग्रोहतुका न च सामन्याः प्रागमाव्याप्यत्वमपि पक्षध- मंतानिश्चयाभावात्कथमनुमितिरिति वाच्यम् ध्याप्यघटसामग्रमाः कपालवृत्तित्वसन्देहेपि मागमाषप्रत्यक्षस्या- नुत्पादेन प्रत्यक्षानुरोधेनापि पक्षधर्म तानिश्चयस्यावश्यं घाच्य- स्वादिति भावः । अनुमितिरेवेति । तया च तस्यां पूर्वागृ. होतस्यापि घटादेः पक्षधर्मताथलादेय मानमयिरुखम, अनुमिती व्या- पकतावच्छेदकप्रकारेण ज्ञानस्यैव तन्त्रत्वादिति भावः । ननु कपा. लादो मागमावल्याप्यसामग्न्या. परामर्शपि घटनागमावस्य नानु- मितिः समानविषये लौफिफप्रत्यक्षसामग्न्या बलवत्वादत आह तावस्फालमिति । सामग्न्यां प्रागभावव्याप्त्यादिग्रहकालपर्यन्ताम- त्यर्थः । असत्वेनेति । न च यत्र चरमकारणोत्पत्तिक्षणे तत्पू- पक्षणे पा प्रागमाचव्याप्यतया घरमसामन्याः परामर्शस्तत्रो- सरकालं प्रागभावप्रत्यक्षे याघफामावः पूर्व प्रागभावात्मकविध- यस्य सत्त्यादिति चाच्यम् । प्रागभावव्याप्यचरमकारणवत्तायाः स्मृत्यादिसाधारणनिर्णयमानस्यातिप्रसक्तस्वात्तलौकियनिर्णयस्यैय हेतुतया पूर्व तदसम्भवादिति भाषः । तयुद्धेरवेत्येवकारेण व्याप्य. स्वादिधीब्युदासः । तथा च कार्योपधायकत्येन चरमकारणवत्तालो. फिफप्रत्यक्षमेघ प्रागभावस्य व्यञ्जफमतः स्वरूपतस्तदनुभये कार्यो- पधायफतत्स्मरण था न प्रागभावप्रत्यक्षम् । एतदभिप्रेत्येचोक्त का- योत्पादोहा इति। के चित्तु याहशस्य प्रागभावप्रत्यक्षकारणकलाप- स्थानन्तर कार्याभूतस्य प्रागभावप्रत्यक्षस्योत्पादो दृष्टः प्रमाणसिद्धः तबुरेष ताशकारपाकलापान्तर्गतयुद्धिव्यक्तरेव पागमायव्या- ·सामान्य लक्षणा। प्रसयप्रसङ्गात् । किन्तत्पत्स्यते भविष्यतीसादेः समानार्थकत्वाद्व- मानप्राणभावपतियोग्युत्पचिकलं वर्चमानकालोचरकालोत्पत्ति- कलं वा तत्तम् । न चेदमध्यक्षम, उत्सरतीन्द्रियत्वात् । इहा- ऽध घटो भविष्यतीसादौ च तादृशोत्पत्तेर्दशविशेष: कालविशेप- थाधिकरणत्वेन प्रतीयते न तु मागभावस्योत्पत्तिमतो वा । अत वृत्त। नापि प्रागभावे प्रतियोगिनि चोभयत्र कालादेरन्ययाग्नैवमिति युक्तम् । माघक्षणे घटो भविष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । घटतरप्रागभाययोरेफक्षणावृत्तित्वादिति भावः । उत्पत्तिरवश्यं भविष्यवघटिफेत्यत्र हेतुः समानार्थकावादित्यातम् । स्वयं प्रा- गमावास्वीकारादाह घर्तमानकालेति । अनोत्पत्तिरपि ध्वंसघटिता प्राया । इदं निरुक्तमविष्यत्वम् । अतीन्द्रियत्यादिति । तथा चानु- मानादिनय तज्ज्ञानं वाच्यमित्यनागतभानार्थ न सामान्यप्रत्यास- स्यादरः । यद्यपि भविष्यत्वस्यातीन्द्रियत्वेपि भाविघटविशेषिततद- लौफिफप्रत्यक्षानुरोधेनैव सामान्यप्रत्यासत्तिरावश्यकी तस्य मा- चीनघटावगाहित्वे तु भ्रमत्वापत्तः, तथापि वक्ष्यमाणक्रमेण शब्दा- दनुमानाद्वा घटत्वादिप्रकारेण भाविनो घटादानोत्पत्त्या विनापि सामान्यलक्षणां भाविघटादेर्भविष्यत्त्वभानं भविष्यतीति सिद्धान्त- निर्गवा ननूक्तपि भाविष्यत् कालादेस्तघटकमागभावान्वयित्वे पू. घोक्तातिप्रसद्गतादवस्थ्यमत माह इहेति । इत्यादी इत्यादिप्रयोगे । ताहशोत्पत्तेः । विद्यमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तेः । देशविशेषः कपालादिः । कालविशेषश्च अद्यत्यादिः । अधिकरणस्वेनेति । प्राचा मत भेदार्थकविभक्तिसमवधानस्थले नामार्थधात्यर्थयोरपि भेदेना- न्वयस्योपगमात् । अधिकरणताविशेषणरयेनेति धार्थः । तथा च इहाय घटो भविष्यतीत्यादी वर्तमानमागमायप्रतियोगिनी या एत. स्कपालादिवृत्तिरवादिकालवृत्तिरुत्पत्तिस्तदाश्रयो घट इत्याफारस शाब्दबोधः । उत्पत्तिमतो घेति । अधिकरणत्वेन प्रतीयत इत्यनुपम नीयम् । कालस्य प्रागभावान्वये वो भाविन्यध भविष्यतीति प्रा ·जागदीश्या ध्याप्तिग्रहप्राधे एव कपालनाशजन्यघटनाशस्य घटाद्यात्मकतत्मागभाववसपि तत्र कपाले नेह घटध्वसो भविष्यतीति बुद्धिः, न वा भवने श्वः समु- स्पद्य प्राङ्गणे परश्यो गमिप्यति मैत्रे मागणे परश्यो भविष्यतीति धीः । अत्र च धातुनोत्पत्ति मसालयते प्रसयेन च धात्वनिष्ठ योगप्रसङ्गस्य पूर्वमुक्तत्वाद्देशस्य प्रागभावान्यये दोषमाह भत ए. वति । यता न प्रागभाये देशवालयारन्ययान एवेत्यर्थ घटादी- त्यादिना घटप्रागभावसग्रह । तथापि घटसमागमायत्यस्य मा- च्यै स्वीकारात् । तत्प्रागभाति । घटनामागभावेत्यर्थ । तत्र बनाशनाश्यघटके पपाल । नेत्यस्य युद्धिरिन्यनन सम्बन्ध च घटवसस्य प्रागभाया न घटादि कि त्यतिरिक्त एव स च ता. इशफपाले नास्तीति नोत्तदाय पति धान्यम् । प्राचा मोना- तत्वात, नव्यमपि दशशिपस्या पत्तिविशपणतयैवान्ययस्यान- भाषिकत्वादिति भाव । उत्पत्तिमति देशकाल्योरधिकरणबेगा. चये दोषमाह न यति । न चोत्पत्तिमति प्रागमाव चोमयय द. शफाल्यारन्ययो घत्तव्य इति प्रागभावस्य परश्य प्राङ्गणयोरस. *বাগ থ ঘনি যামু। ঘস ঘয়া মঘিনি মানুষ- । घटनामागभाधयारेषक्षणासत्वादिति परश्य प्राङ्गण गच्छति गत या मंत्र तदीयोपसबिधमानप्रागभा. पप्रतियोगित्वमयाऽसम्भधीत्यत्त उक्त गमिप्यतीति । ननु भृधानु- स्यतिप्रत्ययाभ्यामुत्पत्तिद्वयापस्थापनाद्घटा भविष्यतीत्यादी यि प्रमानप्रागभारतियाग्युत्पत्तिमानित्य वयाधानुभयविरोध इस्यन माह अत्र चात। गगन द्रव्य भवतीत्यादा द्रव्यात्मविशपणमम्य- म्धस्यानुभवात् द्रव्यादिनादा म्यमर भुर शश्य समभिमान- द्रव्यादिपदस्य तत्तदर्थे तात्पर्य ग्राहयत्यात त दाम्यमानस्य भूश- फ्यत्व नामायस्य द्रव्याधांतपस्याप्य तत्र मदारपानुपपत्त अ. स्तुगऽस्ति घरक्षण वरुपमयमघ भुर शक्य न नृपत्तिरिया- दित्याशयेनाच्यत इत्यपहाय प्रत्याय्यत इत्य गन प्रतीतिस्नु पक्ष पयापि सम्भयनि भाव । ताशति । विद्यमानप्रागमायप्रतिया. भाव ·सामान्यलक्षणा। ५६७ ताशप्रतियोगित्वं तादृशकालीनवं वा । नक्ष्यति नश्यति नष्ट इसादौ तु मसयेन यथायधमनागता वर्तमानाऽतीता चोत्पतिः - - गित्वमित्यर्थः । स्वयं प्रागभाधास्वीफाराह नाशेति । पर्तमानकाली- तरकालीनत्वं घेत्यर्थः । प्रत्याय्यत इत्यनुपज्यते । प्रावस्तु भूसत्ता. यामिति शाब्दिकस्मृरिहानुशासनात् घटो भविष्यतीत्यादी धातोः फालसम्यन्धरूपं सत्तामात्रमथः तदुत्तरप्रत्ययस्य तु वर्तमानप्राग- भावप्रतियोगित्यं कालादियोधफाद्यादिपरस्थसप्तम्यास्तूत्पतिरथः शरदि पुष्पनि सप्तच्छदा इत्यादी सप्तम्यास्तदर्यकरयव्युत्पादनाद- व चैतदेशोत्पत्तिकैतत्कालोत्पत्तिका व या विद्यमानप्रागभायप्रति- योगिनी स्वरूपसत्ता तदाश्रयो घट इत्यन्ययाफार स्याहुः। तत्पुनरि- हाच घटो भविष्यतीत्यानावन्वययोधस्य समंदधोत्पत्तिविषयका- स्वानुभवात स्वरूपसत्याननुभवाश दीधितिशतापेक्षितामनि स्म- तंव्यम् । ननु पर्तमानमागभाधप्रतियोगितामात्रत्यय प्रस्पयार्थत्ये स्य- संहितत्यादेभविष्यत्तायामनुशासनविरोधः स्यादप्तो नशादिधातून. रस्यैव स्पतिप्रभृतंर्भविष्यत्तावोधकत्वमुपपादयति नइयतीति । ननु धातूत्तरप्रत्ययस्योत्पत्त्यर्थकत्यं न फुत्रापि हटचरमतो इधान्तमाह न- श्यति नष्ट इत्यादी चंति । आस्यातरुद्भदेन दृष्टान्तद्वयोपन्यासः । ययाययं यथाक्रमम् । उत्पत्तिरिति । प्रत्याय्यत इत्यनुज्यते । अत्र च वर्तमानत्यादी फ्लभशक्तिकाना प्रत्ययानामुत्पत्तो लक्षणा श- क्यलक्ष्ययोस्तु परस्परमन्वयाद्विशिष्टलाम इस्यवधातव्यम् । यद्यपि कारकधिभत्त्यस्य धात्वर्थान्वयित्वानुरोधन धातुनवोत्पत्तिनाशश्च प्रत्याय्यत इत्येव वक्तुमुचितम, तथापि प्रत्ययं विना कृतात् कयल- मशंधातोरुत्पत्तिविशिष्टनाशस्याप्रतीतेः प्रत्ययसत्ये च प्रतीतेरन्य- यन्यतिरेकाभ्यां प्रत्ययस्यैपोत्पत्तिरर्थः स्वभाववैचित्र्याच प्रत्यया. नापिक चित्कारकसप्तम्यर्थस्यान्वय इत्याशयः । एवं.च नय तीत्यस्य पर्तमानप्रागभायप्रतियोग्युत्पत्तिको यो नाशस्तत्प्रतियोगि- ताचानित्यर्थः, नश्यतीत्यस्य वर्तमानोत्पत्तिको यो नाशस्तप्रति- योगितावानित्यर्थः, नष्ट इत्यादौ च धर्तमानसप्रतियोग्युत्पत्ति- ·जागदीश्याः व्याप्तिग्रहअन्ये 'तस्यामेव च कालविशेषादिविशेषणत्वेनान्वेति । एतेन श्वोभावि- नाशके परश्वो नक्ष्यतीति नष्टे च नश्यतीति च व्यवहारः स्यात् न स्याच्च नाशस्य विद्यमानत्वानष्ट इसादिव्यवहारः । न च तत्रातीतकालसम्बन्धित्वं वर्तमानत्वं वा निष्ठादेरर्थः, चिर- विनष्टेऽपि पूर्वेयुर्नष्टोऽधुना वतिव्यवहारमसद्भादिति परास्तम् । करि विहितेनाख्यातेन कृता वा यथायथमाश्रयत्वप्रतियोगित्व- " को यो नाशस्त प्रतियोगितावानित्यर्थ इति ध्येयम् । तस्यायति । प्रत्ययोपस्थाप्योत्पत्तावेव न तु प्रकृत्यर्थे नाश इत्यर्थः । ननु भविष्य- स्वादौ यत् स्यतिप्रभृतेरनुशासनं तत्र विद्यमानप्रागभावप्रतियोगि- स्वादिपरमेवास्तु भविष्यत्यादिपदम् आख्यातस्योत्पत्त्यर्थफत्वं व्यर्थ- मत आह पतेनेति । एतेन उत्पत्ताव फालविशेषादेवर्तमानत्यादे- चान्वयेन । इदं च परास्तमित्यन्वयि । नड्कयतीति व्यवहारः स्या- दिति योजना । श्वोभाविनाशस्य परश्योपि सत्यादिति भावः । नटे चेति ।चिरोत्पन्ननाशस्य विद्यमानत्वादिति भावः । न स्या. चेति । नष्टे इत्यनुपज्यते । इत्यादिरिति । व्यवहार इत्यनुपज्य- ते । आदिपदेन नष्टवानित्यादिसंग्रहः । क्तमत्ययार्थाती- तत्वस्य नाशेऽसम्भवादिति भावः । तत्र नष्ट इत्यादी । अनी- तेति । तथा च नाशस्य विद्यमानत्वेपि अतीतफालसम्यन्धित्यानष्ट इत्यादिव्यवहारो नानुपपन्न इति भावः । लाघवादाह धर्तमानत्यं घेति । प्रथमे चिरविनप्टेपि पूर्वेधुनष्ट इति स्यात चिरोपननाशव्य- तेरतीतकालसम्बन्धित्वपूर्वदिनवृत्तित्वयोः सत्त्यात्, द्वितीय तु चि. रविनप्टेप्यधुना नष्ट इति स्यात्तादृशनाशस्य पतंमानत्यादधुनातन- त्वाच्चत्याह चिरविनष्टेपीत्यादिना । ननु घटो भविष्यति नध्य- तात्यादौ धात्वर्थोत्पत्तिनाशादेः कथं घटादावन्ययः धात्वर्धनामार्थ- यो देनान्वयस्याऽव्युत्पन्नत्यादत आह कर्तरीति । भविष्यतीत्यादा- वाश्रयत्वरूपं नझ्यतीत्यादौ च प्रतियोगित्वरूपं कर्तृत्वमारयातेन प्रत्याय्यते भविष्यनित्यनाश्रयरूपो नष्ट इत्यत्र च प्रतियोगिरूपः फ- ·सामान्यलक्षणां। ४६९ लक्षणं कर्तृत्वमाश्रयमतियोगिरूपश्च कर्ताभिधीयते । कार्यानु- साददशायाश्चामावधी: सामापिकात्यन्ताभावमवगाहते । नच प्रतियोगिसमवायिनि समयावच्छेदेनासन्ताभाषटनी मानाभावः, भाविनि नष्टे वा घटे इह कपाले घटो नास्तीति मसयात् । न ह्ययं घटप्रतियोगिकमभावमात्रमवगाहने, यत्किश्चियटक्सपि तादृशम- सयप्रसङ्गात् । परन्तु घटत्वावच्छिन्नमतियोगिताकम् । न च ध्वस- पागभावी तथा सम्भवतो वा न, तत्र कपाल ततः पूर्व परतश्च तो कृता कथ्यते तथा च प्रकते धावनामार्ययोरन्वयबोध एव मेति भावः । कृतिस्वरूपफर्तृत्वस्याएयातरुद्रयामनभिधानात घटा- दिपदोत्तरमनभिहिताधिकारीयतृतीया स्गादत्याशङ्काव्युदासाय फा- तृत्वं कर्ता चेति द्वयोरुपन्यासस्तेन मुल्यमाक्तक नृत्यमात्रामाभिधान- पल एय तृतीयति मायः । ननु घटानुत्पाददशायामिह फपाले घटो नास्तीति प्रतियोगिविशेपितभागमाषप्रत्यक्षानुराधादेव सामान्यल• क्षणा याच्येत्यत माह कार्यानुत्पादेति । समयावच्छेदेनेति फालि. काव्याप्यवृत्तित्वसूचनाय । अयं घटोनास्तीस्याफारफप्रत्ययः । ताह- शति । घटो नास्तीत्याफारेत्यर्थः । घटान्तरप्रतियोगिकध्वंसमागमा- घयोस्तन सत्यादिति भाषः । यद्यपि घटप्रतियोगिकाभावमात्राघ- गाहनेपि न सामान्यलक्षणासिदिः पूर्वावगतघटव्यक्तीनां शानदेय ताशयुनिसम्भवात्, तथापि यस्तुगतिमनुरुध्येदम् । प्रतियोगिता. कमिति । अमावमवगाहत इत्यनुपझनीयम् । तथेति । घदत्यापछि. प्रतियोगिताकावित्यर्थः । समागमाययोः सामान्याभावाचा स्वीकारेपि तत्र फराले न तत्सम्भव इत्याह सम्भवतो घेति । इदम- विपस्तुगतिमनुरुध्य । अन्यथा घटत्वावच्छिन्नम्सादेः सत्यपि त. स्मत्यक्षस्य घटत्वेन यत्किशिद्वयक्तिज्ञानादेव सम्मथेन तदनुरोधात सामान्यमत्यासत्तरसिद्धेरिति ध्येयम् । ततः पूर्वमिति । तादृशमती. तिपूर्वमित्यर्थः। तर कपाले । न च इस्पनुपज्यते । न च भाविनष्ट- ·४७० जागदीश्या व्यासिग्रहान्थे बहूनां घटानां नष्टलादुत्पत्स्यमानत्वाच्च । अथैवं कपालादौ कथं घटध्वंसादिशून्यताबुद्धिः असन्ताभावस्य धंसायाविरोधित्वादि- ति चेत् । तत्तदधिकरणस्वरूपादतिरिक्तादवानुगतादभावादा इहेदानी घमागभाव इति च मसयो न लोकानाम् । अथैव योरत्यन्ताभावभ्वसादेरपि सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे याध. काभाव कस्य विघटस्प नाशदशायामेव भाविघटो नष्ट कस्य विघदस्योत्पत्तिदशायां च नरपटो भविष्यतीति प्रत्ययापत्तरेय याधकत्वादिति भाव । ननु पटात्यन्ताभावस्य पटसाविरोधि- ये पटवसात्यन्तामावस्वरूपस्य पगत्यन्ताभावस्य पदश्वसदशाया- मपि तन्तौ सत्रात तदानीमपि तन्तौ पटध्वसो नास्तीति प्रतीति स्थात्, अन्यथा तदानीं तन्तौ पटो नास्तीत्यपि प्रतीतिर्न स्यादित्यका- मेनापि ध्यसात्यन्ताभावयोर्विरोधो पाच्य इत्याशयेन शङ्कते अथैय. मिति । एव पटसमवायिन्यपि तदत्यन्ताभावसत्त्वे । कपालादाविति सावधारणम् । तथा च त तावपि पटवसदशाया ताइशवुद्धि स्या- दिति भाय । अत्रैव हेतुरत्यन्ताभावस्थत्यादि । यन्मते इत्यादि । तत्तदिति । कपालाधात्मकत्यर्थ । स्वरूपाणामननुगमादमावत्यप्रती- तेभ्रंमत्यापते तन्तुस्वरूपाणामतथात्वे पटसमगायियशाया तन परध्वसशून्यताप्रतीत्यपलापायत्तश्चाह अतिरिवाति । स च पटस- स्यदशायां तन्तायप्यस्तीति भाव निविहेदानी घटमागमाय इति মশর শাখিনী ময় নালার্থ মন্বিনাথ ধামান- त्यासतिरावश्यकीत्यत आह इहोते । न लोकानामिति । तथा फिमनुरोधारसामान्यलक्षणा स्वीकायति भार एमिति । मधि. यति नास्तीत्यादिप्रत्ययानामन्यविषयक ये शागमायायन प्रतीनेश्वा- नुपगम इत्यर्थ ! प्राणभावस्येव भातस्याप्यसत्ये तद्घटितस्य पूर्व. स्वादे पधाधिनमतगत स्यादतो घले प्रमाणोपग्यासपूर्वक भागभायमणकरोति जात इत्यादिना 1 उत्पन्नो घम्चस याफार. धुररुत्पत्यशे उपनीतभानतया न यस्तुव्यवस्थापकत्वमिति यदि - ·सामान्यलक्षणा। मातो घट इसादेिवदुत्पन्नो घटयंस इसादिविलक्षणप्रसयालेन नाशोऽतिरिच्यतां न तु मागभावः, पूर्वत्वतत्पूर्ववादिग्यवहार- श्वातीतकालयत्तित्वतदुत्पत्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिकालवृत्तिवादि- विषयक एवास्तु, दुःखासन्ताभावस्य स्वस्मिन्नुत्तरकालानुर्शि यातदा घटादेरप्युत्पत्तिन स्यात्ततुल्यत्यादित्यावेदयितुं जातो घट इत्यादिवदित्युक्तम् । अतिरिच्यतामिति । अत्यन्ताभावादित्यादिः । मस्विति । प्रागभावसब्दापि माशालवृत्त्यभावयोधकतया वाक्यमेव न तु पदमिति भावः । ननु प्रागभावकालावृत्तित्वरूपं सामान्यतः पूर्वत्वं तत्मागभावकालवृत्तित्वरूपं च तत्पूर्वस्वं विना प्रागभायं दु. पचमत आह पूर्वन्येति । तत्पूर्ववादीत्यादिपदेन तव्यवहितपूर्वत्थ- संग्रहः। तच्च तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकसप्रतियोगिफालयत्तित्वम् । सामान्यतः पूर्णत्वमतीतकालगृत्तिावम् तथ ध्वंसप्रतियोगिफाल- त्तित्यम् । महाप्रलयवारणाय प्रतियोग्यन्तस्यावश्यफत्वादिति भा- घः । तदुत्पत्तीत्यादि । स्वस्यापि स्वद्वितीयक्षणादिवृत्तियसप्रतियो- गिनि प्रथमादिक्षणे वृत्तः सर्वस्यैव स्वयं धापत्तिरत उक्त तदुत्प- चोति । भन्न च तदुत्पत्तिस्तदधिकरण समयध्वंसानधिकरणसमय- मानं न तु तत्सम्यन्धापि निवेश्यो चैयथ्यात् । स्वात्पत्तिकालीना- त्यन्नाभावमतियोगिस्वद्वितीयक्षणादित्तित्वमपि सर्यस्यास्तीति पू. घदोषतादयस्थ्यमतो ध्यसेत्युक्तम् । नटघरादिगोचरज्ञानादिव्यकी- नां स्वोत्पत्तिक्षणवृत्तिध्यसप्रतियोगिनि घटादी विपयतया धर्तमा- नस्येन स्वपूर्वस्वापत्तिरतः फालेति फालिकसम्बन्धन वृत्तित्वप्रापक- म । ननु दुःसप्रागभावस्योत्तरकालानुर्वात्तमुद्दिश्य प्रायश्चित्तादी प्रायन्यथानुपपत्यैव भागभावः सेत्स्यतीत्यत आह दुःपात्यन्ताभा- यस्येति । अत्यन्ताभावस्य स्वत एवात्तरकालानुवृत्तेः सम्भवात् प्रा- यश्चित्तमनुपयुक्तं स्यादत उक्तं खस्मिन्निति। ननूत्तरफालसम्यन्धा- मिकायां तदनुवृत्ती प्रायश्चित्तं न हेतुस्तस्याः फ्लप्तकारणाधीन- त्वान दु.खायन्ताभायस्य तु नित्यत्यान तत्र प्रायथित्तस्य हेतुत्वं ·४७२. आगदीश्या न्याप्तिप्रहप्रत्ये दुःखसाधन वसं वा समुद्दिश्य क्रियाविशेपे प्रष्टीचरस्तु । माना- न्तरसिद्ध हि प्रयोजनमुद्दिश्य पुमासः प्रवर्त्तन्ते न तु प्रवृत्त्यैव त- सिद्धिः, उत्पन्नस्य पुनरुत्पादमसङ्गश्च लाघवाकार्यादे प्रतिष- सम्भवतीत्यत आह दु खसाधनति । तथा च दु खसाधनीभूतपाप. नाश प्रति पय प्रायश्चित्त हेतुस्तस्य च दु खात्यन्ताभावसुखतत्सा- धनान्यत्वेपि द्विष्टाभावत्वेनैवष्टत्वमिति स्वयमेव यौद्धाधिकारटि- प्पण्या व्यवस्थापितमिति भाव ।[ननु यद्यपि इय प्रवृत्ति सफला प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वादित्यनुमानस्य दु खसाधनध्वसादिफलकतया न तथासिद्धि , तथापि इय प्रवृत्ति प्रागभावभावफला प्रागभायो- द्देश्यकप्रवृत्तित्वादित्यनुमानात्फलत्वेन प्रागभाव सिद्धयेदित्यत आह प्रमाणान्तरेति ।मानान्तराभायात्साध्यसाधनयोरप्रसिद्धया न तादृशानुमिरिति भाव 1] नत्यिति । प्रवृत्त प्रयोजनशानाधीनतया तदन्यथानुपपत्या प्रयोजनकल्पनेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गादिति भाव । ननु प्रागभावासत्वे जातस्यापि घटस्य द्वितीयादिक्षण पुत्पाद- प्रसङ्ग कपालसयोगाद्यात्मकसामनयास्तदानीमपि सत्त्यात् । न चापाद्यस्य पुनरत्पादस्याप्रसिद्धि । एतद्घदद्वितीयक्षणा यघेत. घटसामग्रीक्षण स्यादेतद्घटोत्पत्तिप्राकक्षण स्यादिल्यापादनस- म्भवात् । न चात्र सामग्रीपदेन दण्डचकादिमात्राभिधाने सधैरव घटद्वितीयक्षणस्यैव तद्वत्त्वापगमाद्विपर्ययापर्यवसायित्व प्रागभावा- दिघटितकारणकूटस्याभिधाने चापादकाप्रसिद्धिरिति घाच्यम् । स्वकारणाभूतदण्डचक्रादिविशिष्टीय घटा यदि दण्डचक्रायतिरि- तकारणको न स्यात् जन्यत्वे सति तद्घटोत्पत्त्युत्तरवृत्त्यत्य-ताभाव- धान्न स्यादण्डचक्रादिजन्यस्य त सत्त्व जनननियमादत्यस्य विव- क्षितस्यात् । यस्तुतो घटोत्पत्तिक्षणो यदि तद्धटजनक्तावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नाभाववान स्यात्तात्पत्तिप्रापक्षण स्यादित्येवापाद- नयिमतो न कश्चिद्दोष इत्यत भाद उत्पन्नेति । तथा च जन्यद्रव्य- सामान्य प्रत्येर द्रव्यादिसामान्याभावत्वेन हतुत्यादुत्पन्नस्य घटाद- ·सामान्यलक्षणा ४७३ द्वितीयादिक्षणे पुनोत्पादः । न चैध तन्तुसंयोगनाशान्महापटना- शोत्तरमवस्थितेभ्यस्तन्तुसयोगेभ्य पय पटान्तरोत्पाददशायां पुनर्म- हापटोत्पतिवारणार्थ प्रागभावस्य हेतुत्वभावश्यकं द्रव्यसामान्याभा- घस्य माक्सत्वात्कार्योत्पत्तिक्षणे फायेंपा प्रतिबन्धासम्भवादिति षा. ज्यम् । तर विनष्टतन्तुसंयोगव्यक्तेमहापटं प्रति विशिष्य हेतुत्वात सदभायादेव तदानी महापटोत्पत्यसम्भवात् अतिरिक्तस्य भागमा- घधर्मिणः फल्पनामपेक्ष्य फ्लभायास्तन्तुसंयोगव्यक्तरेव विशिष्य महापट प्रति हेतुतायाः कल्पनाईत्वात न च तन्तुसंयोगव्यक्तोरिव तत्समनियतसयोगान्तराणामपि विनिगमनाविरहारिशिष्य हेतुत्वा- पत्तिः । तेषामन्यथासिदत्वस्य सर्वसम्मतत्वातान चैवमपि महापटो- त्पत्तिदशायामेयोक्तस्थले भाविखण्डपटोत्पत्तिः स्यात्कार्यस्य पूर्वमस- स्वेन प्रतिबन्धायोगादिति घाच्यम् । महापटपंसस्याप्युत्तरपटं प्रति विशिष्य हेतुत्वादन्यथा प्रागभाववादिनामपि तत्र प्रतीकारानुपपत्ते- रिति सङ्केपः । लाघवादिति । न च प्रागभावस्वीकारोपि कार्यस्य प्र. तियन्धकत्त्यमावश्यकमन्यथा यत्र पटोपाटब्धतन्तावेवं तत्वन्तरस्या- रस्मक. संयोगम्तन पूर्व पदसत्त्वेपि तन्नाशोत्तरमाविष्टस्य पटोप. एब्धतन्ताबुत्पत्तिसङ्गात्तत्प्रागभावस्य सत्वात तथा च लाघवोप- न्यासोऽनुचित इति वाच्यम् । तत्रैव परानुपएम्धोदासीनतन्ताबुत- रपटस्य तदानीमुत्पत्तिवारणार्थ पूर्वपदभ्वसस्योत्तरपट प्रति हेतु- तावश्यफत्येमागभाववादिनाकार्यस्य कापि प्रतिबन्धफत्वाकल्पनात्। अन्यथोदासीनतन्तौ द्रव्यसामान्याभाषस्य तदानीमपि सत्वाच- घोत्तरपटस्य तदानीमुत्पत्तविकतन्तुकपटस्वीकारापत्तरिति भावः । फायांदरित्यादिपदेन कार्यसमकालोत्पत्तिफध्वंसानां परिग्रहः । तेन निर्विकल्पफव्यक्तीनां सृतीयक्षणे नाशेपि चतुर्थक्षणे पुनरिपादः । तत्तनिर्विकल्पफसमकालोत्पन्नभ्यसैप्रतियघातामन्यथा निर्विकल्प फहेतुभूतायाः सनिफदिव्यक्तस्तृतीयक्षणेप्यनुवृत्तेश्च चतुर्थक्षणे पुनस्तदुत्पत्तिप्रसनात् । यद्यपि निर्विकल्पकसमकालोत्पन्नानन्तध्य- सव्यक्तीनां तत्तनिर्विकल्पकं प्रति विशिष्य प्रतियन्धकस्यकल्पनाम- पेक्ष्य लाघवादेकः प्रागभाव एव हेतु. कल्पयितुमुचितस्तस्य च फार. पत्वेनैव धर्मिनाहकममाणत सिया नेतर्विनिगमनाचिरहः । न च तत्तनिर्विकल्पफसमकालोत्पन्नवस्वन्तरपागभावव्यतीनां । तसग्नि- ·४७४ जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये न्यकत्वेनापि निरसनीयः । तदुत्पत्तिश्च महामलयमनड़ीकुर्वतां मते स्ताधिकरणसमयध्वंसानाधिकरणसमयसम्बन्धः । तदुक्तम् अश्व. विकल्पकमागभावस्य वा तत्तनिर्विकल्पफ प्रति हेतुत्यमित्यत्र विनि- रगमनाविरहस्तदवस्थ एरोति वाच्यम् । जन्यभावत्वावच्छिन्न प्रत्येव प्रागभावत्वेन हेतुत्व तत्र कार्यस्य तादात्म्य कारणस्य प्रतियोगित्वं सम्बन्ध इत्यनुगतरूपेण हेतुतायामकरस्तुप्रागभावस्प वस्त्वन्तरहेतु- त्यासम्भवात् । तथापि यद्यन्वयव्यतिरेकसिविरोधिनामपि निर्वि. कल्पकसमकालोत्पन्नध्यसानां प्रतिबन्धक-व परित्यज्य निर्विकल्पक- हेतुत्येन पदार्थान्तर कल्प्य तर्हि दाहादायपि मणिमन्त्रादीना यहूनां प्रतियन्धकत्वमपेक्ष्य लाघपाहाहापधायफरवन वस्त्वन्तरकल्पनाम- मनस्तस्मात् क्लप्तवस्तूना नियामकरयासम्भवस्थल एव कारणत्वेनं घस्तुासद्धिरित्याशय । शेषमशेपम यक्ष्याम । सामनीक्षणत्व न कार्योत्पसिमाक्षणत्वव्याप्यमप्रयोजकत्वात, अतिरिक्तप्रागभावक- रूपनापत्तिरूपप्रतिकूलतर्फपराहतत्वाच । किं तु कार्योत्पत्तिद्वितीय- क्षणो यदि सामग्न्यव्यवहितोत्तरक्षण स्यात् कार्योत्पत्तिमान स्पादि- भ्येव व्याप्तिस्तत्र च सामन्यव्यवहितोत्तरत्व सामग्रीसमयध्वसाधि- फरणकालध्वसानधिकरणत्वे सति सामग्रीकालवसाधिकरणत्य- रूप कार्यद्वितीयक्षणादावसिद्ध कार्योत्पादक्षणेनैव व्यवधानादिति कुतस्तेन पुनरुत्पाद प्रसझनीय इत्यादिक प्रतिबन्धफरयेनापीत्यपि- कारेण ध्वनितम् । ननु तत्पूर्वत्य तदुत्पत्तिकालीनध्वसप्रतियोगिफा- लवृत्तित्वरूप प्रागुक्त तत्र चोत्पत्तिस्तदधिकरणावृत्तिमागभावप्रति- योगिसमयसम्बन्धरूपैव निविष्टा सा च विना मागभाव दुर्यचेत्यत आह तदुत्पत्तिश्चेति । स्वाधिफरणेति । यस्योत्पत्तिलक्ष्या तदव घटा- दिक स्वपदेन माद्यम् । तथा च तदधिकरणसमयघसानधिफरणेन सार्च तस्य समयसम्बन्ध कालिकसम्बन्धस्तदुत्पत्तिरित्यर्थ । घटा. द्युत्पत्तिक्षणस्यापि विषयित्वव्यभिचारादिसम्रन्धेन घटायधिकर. णीभूत यत्पूर्वोत्पन्नझानादिफ तद्ध्वसाधिकरणत्यादुत्पत्तिमात्रेस- म्भय स्यादत कालिफसम्बन्धन स्राधिकरणत्वलाभार्थमाघ समय- पदम् । इह हेतायुपाधिर्नेहोपाधिरित्यादिप्रतीत्या व्यभिचारादिस.

·सामान्यलक्षणा। 1 स्तक्षणयोगस्य सणयोगो जनिर्मतेति । क्षण: समयः । तदङ्गी. कारे तु क्व चिदपि यदीयसमयसम्बन्धे यत्समयतिध्वसमतियो- म्बन्धस्याप्यधिकरणत्वनियामकताया स्वयमेवामे यक्ष्यमाणत्वात् । मस्तु वा नष्टघटादिगोधरस्य ज्ञानादेवपत्ताधव्याप्तिवारकं तत् । अ- न्यथा ताहशज्ञानोत्पत्तिक्षणस्यापि विषयतया तज्ज्ञानाधिकरणीभूतं यसएपदादि तवसाधिकरणत्वेनाव्याप्तिप्रसङ्गात् । घटे ज्ञानमि- त्यादिव्यवहारयलेन विषयताया धृत्तिनियामकत्वादिति ध्येयम् । त- "तघटादिसमयघसानाधिकरणीभूतेन तत्तद्घटादिपूर्वोत्पन्नशाना- दिना विषयत्वादिसम्पन्धस्य पूर्वमपि तत्तद्घटादौ सत्याचनाति- च्याप्तिवारणाय द्वितीयसमयपदम् । ननु ध्वसर्वाटतोत्पत्तिलक्षणे कि मानमित्याशङ्कायामाचार्यस्य संवादमाह अयस्तेति । न. ध्वस्तः क्ष- योगस्तदीयक्षणसम्बन्धो यत्र फाले ताशस्य क्षणयोगः कालिक- सम्बन्धस्तस्य जनित्पत्तिरित्यर्थः । तदीयक्षणयोगवस्प्रभावाय- च्छिन्नस्य पस्तुन.क्षणयोगो जनिरिति चार्थः । क्षणयप्रयशे वैय्य- यावयाचष्टे क्षण. समय इति । प्रलयसत्ये तदुरपसायव्याप्तिस्तद- धिकरणसमयस्य महाफालादेसाप्रसिद्धरत उक्तं महाप्रलयान- डीफार इति । [अन नीलादिविशिष्टघटादरुत्पत्तिस्तन्नीलादिवि- शिष्टयटापधिकरणसमयमन्तर्भाव्य निर्वाच्या, तेन पूर्वोत्पनघट पा- कानीलघटो जातः फर्मणा भूतसयुक्तो जात इत्यादयो व्यवहारा इति ध्येयम्। तदनोफारामहापलपानीकारे। क्व चिदित्यादि। मत्र यत्पद यस्य घटादेख्पत्तिलक्ष्या तत्परम् । तद्घटीयतृतीयादिक्षण- सम्बन्ध एष द्वितीयक्षणवृत्तियसप्रतियोगित्वाभावात्तघटीयद्विती- यादिक्षणसम्बन्धेऽतिव्याप्तिरत व चिदपीत्युक्तम् । तथा च यदीय- समयसम्बन्धसामान्ये यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्यं नास्तीत्यर्थ- लाभात् सामान्यान्तर्गतमयमक्षणसम्बन्ध एष द्वितीयक्षणतिश्य- सप्रतियोगित्याभावविरहान तत्रातिश्याप्ति.। चरमसीयसमयस- तदुत्पत्तिक्षणवृत्तिध्यसप्रतियोगस्वाभाषा- चन महामलयोत्पत्ताधव्याप्ति तत्तद्घटादेःस्थपूर्वोत्पनशानादी- स्बन्धसामान्य एव ·४७६ जागदीश्याः व्याप्तिग्रनन्ये गिलं नास्ति तस्य तत्समयसम्बन्धः, तदधिकरणक्षणाचित्व- व्याप्यस्वतिध्वंसमतियोगिताकसमयत्तित्वं वा । क्षणत्वच मां विपयत्यादिसम्बन्धस्यापि सामान्यान्तर्गतत्वात् तत्र च तन- द्घटायुत्पतिक्षणवृत्तिध्यसप्रतियोगित्वस्यैव · सत्यादुपतिमात्रेऽस- म्भवः स्यादतःप्रथम समयपदमातथा च तदीयकालिकाविशेषणता- रूपसमयसम्बन्धसामान्य इत्यर्थः । तेन जन्यमानस्यैव समयतया झानस्यापि तथात्यात समयपदोक्तावपि ज्ञानविषयत्वादापतिव्याप्ति- रिति प्रत्युक्तम् । प्रत्युक्तं च यदीयसमयसामान्य इत्यस्यैव सम्यक्त सम्बन्धपद व्यर्थमित्यादि दूपणमायपदार्थेन समयस्यानन्ययेन वैग्य- यानवकाशादिति ध्येयम् । यत्र घटोत्पत्तिमाक्क्षणे सर्वे ध्वंसा इत्याकारकं ज्ञानमुत्पन्नं तत्र तज्ज्ञानव्यक्त्या समं घटीयकालिकस- म्वन्धस्यापि लक्ष्यत्वात्तत्राव्याप्तिर्घटीयकालिकसम्बन्धसामान्य एवं विषयितया तज्ज्ञाने वर्तमानस्य ध्वंसस्य प्रतियोगित्वादतः कालिफ- सम्बन्धेन वृत्तलाभाय द्वितीयं समयपदम ( यदि च विषयिताया वृत्यनियामकत्वात्स्ववृत्तिभ्यसप्रतियोगित्वं नास्तीत्युक्तायपि नोक- दोष इति विभाव्यते, तदायं कालो घटद्वितीयक्षगवान् घटोत्पति- क्षणवस्वादिस्यत्र हेती घटाद्यक्षपासम्बन्धध्वंस उपाधिरिति प्रतीत्या व्यभिचारादिसम्बन्धेन घटोत्पत्तिक्षणेपि घटोत्पत्तिध्वंसस्य सत्या. दुरपत्तिमात्रेऽसम्भव एव स्गदतो द्वितीयं समयपदम् । घटादेः स्वप्योत्पनशानादिविषयतायामतिव्यातस्तृतीयं समयपदम् । ननु समयसम्बन्धः कालिफविशेषणता सा च यदि समवायादिसम्य- न्यवदेकैव नित्या न तु स्वरूपसम्बन्धस्तदा तदीयसम्बन्धसामान्य एव तदीयद्वितीयक्षणवृत्तिवसाप्रतियोगित्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह तदाधिकरण इत्यादि । रतु महामलयवृसिध्यसमातियोगितात्वाय- छिन्नाभावामसिद्ध्या तदुत्पत्तावव्याप्तियसप्रतियोगितात्वेन लघुध- मेणैव ताशप्रतियोगित्वावच्छेदादतस्तदधिकरणेत्यादीति । तत्तुच्छ- म। गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकावेमिमलक्षणेपि तदाधिकरण- क्षणावृत्तित्वस्थाप्रसिद्धिप्रसङ्गात् । तदाधिकरणक्षणपतित्वनिष्ठप्रति- ·सामान्यलक्षणा। स्वतिध्वंसमतियोग्यनाधारस्वम्, स्वत्तिध्वंसमतियोगिप्रतियोगि- - योगितायाः फालिफसम्बन्धावच्छिन्नतवृत्तित्यत्वेनेय लघुधर्मेणा- धच्छेदात् । जन्यमानस्यैव फालोपाधित्वात समय- सिध्यसप्रतियोगित्वं नास्तीत्यत्र ताशप्रतियोगित्वाभाघकूट स्यैव विपक्षणे गुरुधर्मस्यानपच्छेदकत्वयुक्ताव्याप्रभावाच्चेति दिक् । स्ववृत्तीति । तथा च यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं यद्वच- त्यधिकरणक्षणावृतित्वव्याप्यं तेन सार्द्ध तद्वयक्त. समयसम्बन्धस्त- दशरुत्पत्तिरित्यर्थः। घटाधुत्पत्तिकालीनध्वंसमतियोगित्वं न घटा- घधिकरणकालावृत्तित्वव्याप्यं नष्टमानस्यैव घटायधिकरणस्थूलका- लवृत्तित्वादिस्यसम्भववारणाय क्षणपदम् । घटादिद्वितीयादिक्षण- तिध्वंसप्रतियोगित्वस्य चिरातीते घटायधिकरणक्षणावृत्ति सामा- नाधिकरण्याद्वितीयादिक्षणसम्यन्धेतिव्यासिरतो व्याप्यपदमायय- पिचिरविनयनिष्ठं द्वितीयादिक्षणवृत्तिध्वंसस्य यत्किश्चित्प्रतियोगि- त्वं घटायधिकरणक्षणावृत्तित्वव्याप्यमेव, तथापि तदधिकरणक्षणा- वृत्तित्वं यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वव्यापक तत्समयसम्बन्धयत्वं विवक्षितम् । न च जन्यमानस्य कालोपाधित्वात्तवृत्तित्वं यत्सम- यवृत्तिध्यसप्रतियोगित्वव्यापकं तत्समयसम्बन्ध एवोत्पत्तिरस्तु । यथासनियेशे धैय्यर्थ्यधिरहादिति भावः । चिरातीतज्ञानवृत्ति- सप्रतियोगिनः सर्वस्यैष घटायधिकरणक्षणावृत्तित्वाधादिनिष्ठे तदीयविषयत्यादिसम्बन्धेऽतिव्याप्तिरतः समयसम्बन्धेति । ननु त. दधिकरणक्षणावृत्तित्वत्पत्र क्षणत्वं स्ववृत्तिप्रतियोगिफप्रागभावान- धिकरणसमयत्यं तच प्रागमा विना दुवंचमत माह क्षणत्वं चेति। यत्तु स्वजन्यविभागभागभावावच्छिन्नकर्मत्वरूपं क्षणत्यं प्रागमाया- सत्त्वे तुपंचमतोऽन्यथा निर्वक्ति क्षणत्वं चेतीति तन। प्रलयोरेपत्ताव- ग्यासिमिया विभागमागमायावच्छिन्नकर्मणः क्षणत्यशङ्काया एवानु- स्थानात । स्ववृत्तीति । स्पवृत्तियों ध्वंसस्तत्प्रतियोग्यधिकरणं यथ- तदन्यसमपत्वमर्थः । स्ववृत्तित्वं प्रतियोग्यधिकरणत्वं च फालिफ- सम्बन्धेन योध्यम् । तेन क्षणानां यथाकथंचित सम्बन्धेन स्वस्मिन् पर्तमानस्य खोत्तरोत्पन्नध्पंसस्य प्रतियोगिमत्वपिनाव्याप्तिन या स्व- ·जागदीश्याः व्याधिमहान्थे कयाबद्ध्वसविशिष्टसमयसम, स्वत्तियावध्वंसाविशिष्टसमयत्वम्, स्मिन् फालिफतया वर्तमानस्यैव सस्य प्रतियोगिनः पूर्वोत्पन्नशा- नादोपयतयाधिकरणत्वेष्यसम्भवः । नित्यवस्तुभ्युदासाय समय- पदम् । लक्षणमिदं क्षणिकस्यान्यशब्दादेरङ्गीकार एव, अन्यथा कि- यादेः स्वकृतिध्वंसप्रतियोग्यधिकरणत्वात् प्रलयान्यक्षणमात्र एवा- व्यातिप्रसङ्गात् अतस्तदनङ्गीकारप्याह स्ववृत्तीति । स्वत्तियों - सस्तत्प्रतियोगिप्रतियोगिको यायानध्वंसस्तद्विशिष्टसमपत्वमित्यर्थः । तथा च क्षणिकपदायासस्वेपि स्थिराणामेवान्त्यक्षणायच्छेदेन ताश. यावधिसविशिष्टतया क्षणत्वमिति भाव यावद्ध्वसविशिष्टसमय- त्वं महाप्रलयान्यक्षणमात्रेऽव्याप्तमत. प्रतियोगिकान्तं तदपि ध्वसवि. शेषणमासृष्टिकालीनक्षणमात्रस्यैव स्वोत्तरोत्पन्नपदार्थास्यन्ताभावा- स्वात्तत्प्रतियोगिफसवैशिष्टयाभायाञ्चाध्याप्तितावस्थ्यमतो- सपर्यन्तम् । अत्र घसस्य ववृत्तित्य कालिकसम्बन्धेन बोध्यम् । तेन यथाकयश्चिव्यभिचारादिसम्बन्धेन तत्तत्क्षणवृत्तीनां तताक्ष- गोत्तरोत्पन्नध्वंसानां फालिफसम्बन्धेन वैशिष्टयस्य तत्तत्क्षणेषु वि- रहेपि नाव्याप्तिः। प्रहरादीनामपि स्ववृत्तिसप्रतियोगिप्रतियोगि. कयत्किञ्चिध्वंसविशिष्टत्वादतिव्याप्तिरतो यावत्पदम् । नयटम. तियोगिकसंयोगादरपि स्ववृत्तिध्वंसमतियोगिमतियोगित्वाचाय- प्सद्वैशिष्यस्य च क चिदपि क्षणे विरहादसम्भय. स्यादतोमायनि- कपितस्य प्रतियोगिताविशेषस्य लाभाय चरमध्यंसपदम् । तेनाभाघ- त्वमपेक्ष्य जन्याभावस्वरूपस्य सत्वस्य गुरुत्वपिन क्षतिस्तस्या- प्रविष्टत्वात् अभावत्वस्येव सत्वस्यापि अखण्डत्यमते वैय्या- नवकाशाथ । सर्वे ध्वसा इति ज्ञानेपि निरकयाचसानां पिपयि. तया वैशिष्टयस्य क्षणद्वयावच्छेदेन सत्यात्तप्रातिव्यामिरतः समयप- द कालिकसम्बन्धेन वैशिष्टयलाभाय । यत्तु महाप्रलयापच्छेदेन ग- गनादेरपि निरुकयाचध्वंसविशिष्प्रत्यादतिव्याप्तिरतः समयपदं ज- न्यार्थमिति । तन्न । यथाकथञ्चित्सम्पन्धेन स्ववृत्तित्वमादायाच्या- लिभिया कालिफसम्यन्धन स्ववृत्तिायस्य वाच्यतया तत्सम्बाधेर ·सामान्यलक्षणा। स्वत्तियावदभावविशिष्टसमयसम्, स्वखपूर्ववर्तियावत्पदार्थवि- शिष्टसमयत्वं वाास्त्रपूर्ववश्व स्वाधिकरणयावत्कालत्चिध्वंसपति- गगनवृत्तित्यामसिद्ध्येय तत्रातिव्याप्त्यसम्मयातामहाप्रलयावच्छेदेन महाकालस्य तु ताशयायध्यसविशिष्टतया क्षणत्वं न क्षतिकराम- ति ध्येयम् । लाघवादाह स्वपत्तियावदिति । सत्वं यदि जन्या- भावत्यं नाखण्डोपाधिस्तदा जन्यत्वप्रवेश धैय्यय प्रागभावानङ्गी- कारणामायत्वघटितस्यैव सम्यफ्रयादित्याशयेन लक्षणान्तरमाह स्वतीति । यापदभाववैशिए, न कस्यापि क्रियादेरतास्यवृत्तीति । स्यत्तियायरपदार्थशिष्टयमपि न फस्य चितिस्परस्येत्यव्याप्तिरत उक्तममायति । कार्योत्पनिक्षणे सामग्रीक्षणो नष्ट इत्यादिव्यवहारी- पथिकं घिनश्यदयस्पमियायाः क्षणत्वमुफ्त्या घटपर्य तत्सामग्रीक्षणो जायत इत्यादिव्यवहारोपयुक्तमुत्पत्त्यवच्छिन्नक्रियादीनां क्षणत्यमाह स्वस्वेति । स्थवृत्तिः सन् स्थपूर्ववृत्तिावान पदार्थस्तद्विशिएसमय- स्थमित्यर्थः । स्थवृत्तियावरपदार्थवैशिष्टयं स्वयंवृत्तियापत्पदार्यवे- एवं या न कस्यापि सिरस्य कियादेः सम्भवति स्वोत्तरोत्पनस्वपू. पनटयोः स्वस्मिन्नसावादित्युभयमुपात्तम् । पदाति तु स्वरूपक- धनं न तु प्रविष्टं धैय्यात् । न च स्वस्वोत्तरवृत्तियावत्पदार्यवि- शिएवमित्येप सम्पफ् यक्ष्यमाणस्थपूर्वत्वापेक्षया स्यध्यसकालीन- स्वरूपस्पोरसायप्रवेशे लाघ्रयादन्त्यक्षणायच्छिन्नस्य क्रियादेरेय तथा- स्यादिति वाच्यम् । स्वोत्तरयतित्यस्याप्रसिद्ध्या प्रलयक्षणाव्यातिप्र- सङ्गादिति मायःप्रहरादेरपि स्यस्थपूर्यधर्तियत्यिश्चित्पदार्थविशि- एस्यातद्वारणाय यायदिति ।म च यायस्वस्यफस्यामायात्मातिस्थि- करूपेणोपादाने भनतिप्रसक्तपस्किशिपदार्यप्रवेशावश्यफत्ये शेपये- ग्यपमिति वाच्यम् । स्वस्थपूर्ववृत्तिपदार्थत्यव्यापफतायच्छेदफा- धिकरणतायत्यस्पैय लक्षणस्याचापत्पदेन तारसच्यापफरपलामात् । समयपरंतु स्यत्तित्यस्य स्थपूर्यतित्यस्य ताशयायपदार्थ. शिष्टयस्य च कालिफसम्पन्धायच्छिमत्वलामाय । तेन पिपयस्या- दिसम्बन्धन खनिष्ठस्य चियतीतज्ञानादेखपायपच्छिममियादो फा- ·. जागदीश्या व्याप्तिग्रहान्ये योगित्वम्, जन्यमात्रस्यैव कालोपाधिताददोषः ।यो यत्काल. वृत्तिध्वसमतियोग्यवृत्तिस्तस्य तदूचित्वमुत्पत्चिरित्सपि के चिदिति चेत् । नैवमपचीयते किञ्चिदस्माकोमसेकदेदिनो वर्णयन्ति । अथ लिकसम्बन्धेन वैशिष्ट्यविरपि नासम्भव । नया क्षणमात्रस्यैव যিয়বহঃ ংহ জানি র বিকাল स्ववृत्तानस्याचक्षणावच्छेदेन कालिकतया धैशिष्ट्यविरहेप्यन्या- प्ति । नापि सर्वे पदार्या इति ज्ञानस्याप्युत्पत्ययच्छिन्नस्य क्षणत्वा- द्विषयितया तदीयवैशिष्ट्यस्य क्षणद्वयावच्छेदेन सत्यात्तत्रातिव्या- तिरिति । ननु क्षणलक्षणान्तर्गत स्वपूर्वत्य स्वात्पत्तिकालीनस्वसप्र- तियोगित्व तदन्तरता चोत्पत्ति क्षणघटितत्यन्योन्याशय इत्यत आह स्वपूर्वव चेति । स्थाधिकरणीभूततृतीयादिक्षणसिध्यसप्रतियोगि. कालवृत्त' स्ववृत्तिपदार्थस्याचक्षणावच्छेदन स्वस्मिन् वैशिष्ट्यामा- या प्रलयान्यक्षपामात्राव्याप्तिरत स्वर्वत्वनिरुतौयावदिति फालयि- शेषण दत्तम् । ननु क्रियामात्रस्यैव फालोपाधित्यालक्षणमिद प्रलय- क्षणाव्याप्तम् एव तदुत्पत्तायुत्पत्तिलक्षणपीत्यत आह जन्येति । मा. प्रपद कृत्स्तार्यकम् । तथा च तदानी मियाया अभाव पि चरमध्यसरूपकालोपाधिमादायैव लक्षणसमर्थनमिति । नित्यस्य कालिकसम्बन्धेनाव्यावर्तकतया जन्यायच्छिनास्पष कालापाधित्व वाच्यमतो अन्यस्यैव तधान्यमुचितमित्याशयेन पदार्थमात्र परित्यज्य जन्यमात्रस्येत्युक्तम् । के चित्तु ननु महाप्रल- यावच्छदेन स्वृत्तियायध्वसविशिष्टत्यादिलक्षणासान्तस्य महा. कालस्यापि लक्ष्यत्वात्तत्रेद लक्षणमध्याप्त निरुक्त तत्पूर्वस्यामसिद्धरत आह जन्यमानस्येति । तथा चोत्पत्तिधरपक्षणत्वस्य महापालेऽस. पेपि न क्षतिजन्य पालोपाधिरूप क्षणमादायव सर्योत्पत्तिलक्षण- सम्मवादिति भाव इत्याहु । केश चिदुत्पत्तिलक्षणमाह यो यदि- त्यादि । सर्वे ध्वंसा इत्याफारविनश्यदयम्पयुद्धया सासे घटीयफालि- पसम्बन्धस्यापि लक्ष्यतया तत्राव्याप्तिस्ताहशघुद्धौ विपयितया घर्त. मानस्य सस्य प्रतियोगिनि भाविकाले घटस्य वृत्तरतो पसस्य फालिपसम्बन्धेन वृत्तिमत्वलामाय पालपदम् । एव ताहराध्यसमा ·सामान्यलक्षणा। परस्प स्वानधिकरणेषु तन्तुपूत्पत्तिवारणाय सहस्रादीनां तत्तत्त- न्तुलेन तत्तत्पटजनकत्वं वाच्यं तथा च लायवादेक एव मागभा- पः कल्प्यते स च स्वाश्रय एवं प्रतियोगिजनक इति नातिमस- तियोगिवृत्तित् तस्य तवृत्तित्वमित्यत्र च पृत्तिमत्वं कालिफसम्प- धेन बोध्यम् । तेमातीसविषयफशानस्योत्पत्तीनाव्याप्तिर्विषयतास. म्बन्धेऽतिध्याप्ति। अत्र तत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोग्यत्तित्वे सति तत्तत्समयवृत्तिरवरूपा सत्तरक्षणोत्पन्नयापंद्वस्तूनामकैयोत्पत्तिनं त्या- अयभेदेन विमित्रा, यो यदित्यनयोलक्ष्यप्रदर्शनमात्रपरस्यात् । न च विसप्रतियोगिहात्तिस्यमपेक्ष्य महाप्रलयष्टत्तिध्यसप्रतियोगिहात्तित्वस्य गुरुवाचवच्छिन्नाभावाप्रसिद्धया महाप्रलयोत्पत्चायव्याप्तिरिति पा. ध्यम प्रागेय दत्तात्तरत्वादिति ध्येयम् । स्वानाधिकरणोपिति।त. स्तुमात्रस्यैष सन्तुस्येन तत्पटस्वरूपयोग्यत्वात्तदनाधिकरणतन्तुष्यपि सरसामनासस्यादिति भावः । न च तत्परत्वस्य कार्यतानयच्छेद- कत्यासच्चिनस्यान्यतापरयसम्भव', पटत्वावच्छिन्नसामग्रीस- से व पटत्यापच्छिममन्यत्रोत्सयत एवेति पाच्यम् । परमात्रस्यैष तत्तपटत्वेन कार्यत्यस्पायश्यफरवात् । अन्यथा यत्र तन्तुप्रयारग्ध. पटस्यैफतन्तुनाशाद्विनाशे सत्युत्तरक्षण एष तदारम्भफतन्त्वन्तरस्य नाशस्त तदानीमेयापस्थिततन्ती पदान्तरोत्पादमसङ्गात् । पटत्या- पच्छिन्नस्य सामग्रीसत्यात् । न चेष्टापतिः। पकतन्तुफपटस्यानगी- फारात् । न च विनश्यत्तन्तुमादाय पटोत्पादः, फार्यकालावृत्तः समयायिस्यायोगात्।तस्मात्मसिस्तत्तत्पदव्यक्ति प्रति विशिष्य क्ल- सकारणस्य यिरहादेव तचरपटसामान्यस्यानुत्पत्तिरतस्तत्वत्पत्पा- पवित्रस्यापि स्थानधिफरणेयापत्तिसम्मय इति भावः। सहवा- दीनामिति । तदारम्भफेत्यादितिउत्तन्तुत्वेनेत्यादि । न च समवायेन तरपटं प्रति तादात्म्येन तससन्तुरयन हेतुत्ये मियो व्यभिचार,कालि- फसम्बन्धेनेष विशेषतः कार्यकारणभाषस्तु न तत्पटानभिषारणत. न्तुषु उत्पच्चिारकः सम्मयतीति पाध्यम । तत्ततन्तुनिमपितसम- यायेन सरपट प्रत्येय तादाल्येन सत्तचन्ता नुत्यात ताराप्तमयापेन ·सामान्पलक्षणा। पु संयुक्तेषु च तत्पटोत्पत्तिमसः। तावत्तन्तुटत्तेः पटस्य कति- पपविरहे कथमुत्पत्तिरिति चेन्न । कार्यानुत्पादस्य विना कारण- विरहमनभ्युपगमात् सामग्रीसत्त्वेऽग्रिमक्षणे कार्यसत्त्वस्यावश्यक- त्वाच्च । तत्पटमागभावाश्रययावत्तन्तुलेन तवपटननकत्वमिति व्येण हेतुत्वाभिधानमनुचितमिति तु विभावनीयम् । प्रागभाषस्त्री- फारेपि तत्तत्तन्तुम्यक्तीनां तत्तचरमतन्तुसयोगव्यक्तीनां घा तत्पी प्रति विशिष्य हतुत्यस्यावश्यकत्वे कृत प्रागभावकल्पनया हत्याश- येन समाधसे निचतुरप्यति । मसमवायिफारणसम्पत्यर्थमाह सयुक्तेषु चेति । त्रिसन्तुकस्य चतुस्सन्तुकस्य घा पटस्यायश्यमुत्य- ते' पटसामान्यस्यापत्त्यसम्भवादाह तस्पटेति । सहमादितन्तुष- पटोत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थ. प्रागमापाविघटितायास्तापटसामान्यास्त- दानीमपि सत्यादिति भाष. । यद्यपि सर्वप्रेष पण्डपटाघसस्य महापटहेतुतया लिचतुरादितन्तुफपटस्य धसपिरहादेय विचतुस्न. न्तुसयोगदशायांनसहनादितन्तुकपोत्पाद रति घरमतन्तुसयोगा- पस्तत्र पिशिप्य देतुत्ये मानाभाय नच गण्डपम्नसस्पेघ च. रमसयोगव्यक्तीनामपि घिनिगमनाविरहेण तर हेतुत्वमिति या. ध्यम । चरमसयोगोत्परपनन्तरमेघ घपडपटापत्तशापामेष म- हापटात्पत्तिप्रसङ्गेन पण्डपटघसस्थायश्य महापवित्वात् । तथापि, विधतुरादितातुफपण्डपटघसस्यय स्वसमानाधिकरणसहस्सस्या- दिसण्यासम्पन्धेन सहस्रादितन्तुफमहापट प्रति हेतुत्यादेष स्या- मधिकरणसन्तुषु तत्पदानुत्पत्तिसम्मये प्रागमायल्पने मानामाष इत्यत्र तारपर्यमा शङ्कते तापदिति। चिनति । तन्तुसयोगपास्तन्तुरष- विलक्षणतरसयोगस्वाश्यां पटे प्रति हेतुत्येन सदच्छिन्नयिरहस्पा- सम्मयादिति माघ । कार्यानुपादप्रयोजफस्याभापमुक्का पार्यो- पादप्रयोजफस्य सत्यमाह सामप्रीति । पुन- शाडूते सत्पटेति । यायत्तस्तुत्येन हेतुत्यासम्भवादाययान्तम् । तत्परप्रागमायामयस्य फस्य विक्षन्तोः सायादतिप्राइतादयस्थ्यमतो यादिति प्रिये. - ·आगदीश्या व्याप्तिमहप्रत्ये चेत् । अवच्छेदककोटी भागभावस्य भवेशाप्रवेशयोः कारणले भमाणाभावः । परस्परासंयुक्केषु कतिपयतन्तुषु तत्पटो जायेत । न च तत्पटमागभावव्याप्ययावरसंपोगानामपि जनकत्वम, पयतन्तुसंयोगेप्यतीतेपु अनागतेषु वा तत्पटानुत्पचिमसझाव त- स्पटमागभावमपेक्ष्य स पर पटो लघीयान, पाववानिरुक्तंच। शेत्यादि । प्रवेशे फारणताचच्छेदफतया गन्यण मिसत्यम, मप्रयेशे ও ঘা বাগমাধ্যমগনাম সদানা বয়বে तुत्वेन भागमावस्य हेतुत्ये मानामाप इत्यः । मनु मा भूभागभाष. स्य हेतुरचं कारणतायच्छेदपतपेय तरिदियिष्यतीत्यत मा. रस्पति । तापटमागमापायययापत्तन्तूनां तदानीमनपापारिति भाषः । तत्परप्रागमायव्याप्येनि । तपटमागमापानधिकरणाती. स्वयंः । संयोगम्यारम्भको प्रास्तेन तत्पशगमायन्माती. नामनारमफर्सयोगान्तराणां तापटपमाप्तत्येपि न तिराग- মায়নামামিথ্যে বাবাঘনেলথিয়াঙ্কা सीतसंयोगसाधारणत्यात व्याप्यतापर्यन्तानमरणम् । तन्तु यो- चिति । पारम्भपित्यादिः । मनु नरपरमारमणतिरपेगापि संयोगानां विशेरणाप्रपदोपदस्पन भाइ तापनि । समान मापा. सरपटण्याप्यतारायायसन्नुपयोगस्येनेय तत्पर प्रति हेतुग्यसाम- पादयन्दयतयापि न मागमायलिसिरिति मायः । गनु तरपट. स्येव तप्रियतमष्यापिशेयस्यापि उनमंशापाये विनित मनापिरहाइपुरपि तत्पटी नायऐदयः पितु समागमाप एप धार्मिप्रादकरमान तयेय तस्य मिस्त माद पाया घ तारामयोगनिई यायमप्यपेक्षा विषयायमेष तपापेक्षादियनीनां मेदामानस्यनम्तमाचार মায়ায় সর্বনিমামাবাদ - मिति मापः । म पदन्ति । पत्र मामेण शानूना शर्मपगार्ग या जननोहरं परम्पोत्पादस्ता मागेय तपटम्योरपादपा. মােঠ घरमस्य तन्तांस्तासंयोगरय या पिक्षिय ·सामान्यलक्षणा। तुरयावश्यफत्वे तेन एचोदासीनतन्तुषु तत्पटोत्पत्तियारणेपि यत्र समस्ततन्तुष्येकदैयोत्पन्नेषु सयुक्तेषु च पटस्योत्पतिस्तत्र सरपट- स्यान्यनोत्पादचारणार्य प्रागभाय कारणतया कल्प्यते तत्तत्तन्तु- सयोगानां विशिष्य हेतुत्वकल्पनया तद्वारणे गौरवात् । न हि तत्रापि तस्पटोत्पसे पूर्व तत्पटारम्भकतत्तत्तन्तुषु द्रव्यारम्भक्स- योग, येन तदानीं तत्पटस्योत्पादवारणाय विशिष्य सयोगाना है. तुत्वमावश्यकं स्यात् । न च तत्पटयत्त्वेनैप ताशपर्ट प्रति तन्तू. नां तादात्म्येन हेतुत्वान्नान्यत्र तस्योत्पाद इति घाच्यम् । कार्यय- त्वेन फारणतायामन्यथासिदे । अन्यथा द्रव्यचाक्षुपत्यापटिन प्रति चाक्षुपपदव्यत्यादिनैव हेतुत्यसम्मये उद्भूतरूपादीनामहेतु- त्वापसे । समस्तस्वारम्भफतन्तुसंयोगनाशानएस्यापि पटस्य पुन सारम्मफतन्तुपूत्पत्तिप्रसङ्गेन तत्तदारम्मकसयोगव्यक्तीनां विशि- प्य तत्पटं प्रति हेतुत्यकल्पने महागौरयापत्तंश्च । मम्माक तु प्रा. गमाययिरहादेय नष्टस्य पुनोत्पाद' । यत्तु युगपदुत्पन्न. सयुक्तय सहस्रतन्तुभिनितस्य पटस्यान्यत्रोत्पत्तिवारणार्य तावत्तन्तुपयांत. यास्तत्पटारम्भफसंयोगसमकालोत्पन्नसङ्ख्याध्यक्तरेव तत्पटं प्रति विशिष्य हेतुत्व युक्तं तावतैय तदानीमन्यत्र कालान्तरे या तापत्तन्तुषु तरपटस्योत्पादयारणादिति । तत्तुच्छम् । यस्य सन्तोद्धितीयक्षण एप तत्यन्तरसयोगोत्पल्या तृतीयक्षणे सहनतन्तुफपटोत्पत्तिस्तत्रैप त. म्तो व्यभिचारात सहनत्यादिसद्गयायाः समानाधिकरणयायदेफ- रपसापेक्षतया द्रव्योत्पत्तिद्वितीयक्षणे तदसम्भयात् । किं च ता. रासंख्याध्यक्तीनां तत्तव्यक्तित्वन तत्पटं प्रति हेतुत्ये मनन्तका. पंफारणमायापतिस्तायत्तन्तुपर्याप्ततारशसंख्यास्येन हेतुरये महागीरयमतस्तत्परमागमायग्यक्तिरेय तरपटहेतुतया कल्पयितुमु. चिता फारणतयेय धार्मिप्राइफमानसिखाया तस्याः पदापान्तरेण साय पिनिगमनायिरहस्यासम्मघादिति दिए । [नम्यास्तु प्राग. भाषाङ्गीकारे चतुपंक्षणत्तियसप्रतियोगिवाया अपेसाबुदिग्य- के स्तृतीपक्षणेपियंसः स्यात् । न च द्वितीयमस्पक्षसामग्या: प्र. तिबन्धकर पाध्यम, तथा सति चतुपक्षणेपि यसो म स्थानापन सनिकादिम्पदिश्यनिर्षिफल्पकसामान्यास्तदानीमपि सापात् । भागमाषस्वीकारे तु मित्यनिर्षिकसकारमार तदमायस्पेय प्रतिए- ·जागदीदया. व्यातिप्रहमन्ये एतेन त्रित्वाद्युत्पत्तियाख्यातेति । परे पुनरिहेदानी घटध्वंस न्धफरवाददोष इत्यपि घदन्तिा] समधायिनो द्रव्यस्यासमवापिकार. णानामेकत्वानां निमित्तकारणस्य चापेक्षाघुसेरविशेषात् क चिदेय तत्तरित्रत्वादिकं जायते क चिन्नति नियमो न स्यादतो यापति तत्त. स्वित्यादिप्रागभावस्तावत्येव तत्तत्प्रित्याधुत्पत्तिरिति तत्ताप्रित्याधु- त्पत्तिनियामकतयैव प्रागभावसिद्धिरिति आचार्यमतं निरस्थति पतेनेति फस्य चित्समवायिनस्तनिष्फयस्य घाउ. त्पत्तिदशायामपि तत्तस्त्रित्वाशुत्पत्तिप्रसङ्गेन चरमस्य समया- पिनस्तदेकत्वस्य चा तत्र विशिष्य हेतुताधोव्ये तद्विरहादे- घान्यत्र तत्त्रित्वाद्युत्पत्त्यसम्भवे प्रागभावे मानाभावेनेत्यर्थः। द्वि- त्वस्थलेऽतिरिक्तप्रागभावधर्मिणस्तानन्ययासिद्धत्यनियतपूर्वयति। स्वयोश्च फल्पनामपेक्ष्य समवायिनश्चरमैफत्वस्यैव चानन्यथासिद्ध- त्वकल्पन लघीय इति द्वित्वानुरोधान्न प्रागभावः सिध्यतीत्यतस्त्रित्व- पर्यन्तानुसरणम् । के चित्तु तस्वशानिनः शुकादेः सस्यामपि विहित- निषिद्धझियायां धर्माधर्मयोरनुत्पादात्तजनकतया तत्वज्ञानप्रागभा- यः सिध्यति । न चोत्पन्नपि तत्यक्षाने ताशज्ञानान्तरमागभावस- स्वाचदानी धर्माद्युत्पत्तिप्रसङ्गः । समानकालावच्छिन्नैकात्मवृत्तिय. सम्बन्धेन तत्त्वज्ञानशन्यत्येन प्रागभावस्य विशेपशीयत्वात् । न चैवं निरुक्तप्रत्यासत्या तत्वज्ञानाभावविशिष्टप्रागभावत्वेनैव हेतृत्वमुपेयं तत्वधीमागमायत्वप्रवेशे गौरवाद तथा वायतत्त्वज्ञानकालोपन्ना- स्मगुणान्तरपागभावानामपि हेतुत्वापत्तिरिति वाच्यमाताध्येण हे. तुतायामिष्टत्वात् । न चोक्तकमेण तत्वधीमागभावस्य हेतुतामपेक्ष्य लाघवात मिथ्याज्ञानजन्यवासनाया एव धर्मादिहेतुत्वं युक्तमिति वाच्यम् । आत्मर्मिकगौरत्यस्थूलत्वादिप्रकारकत्वलक्षगास्य मि. श्याशानवासनात्वस्य नानात्वेन गुरुत्वेन च तादूप्येण धर्माधजनफ. त्यात् । न चोक्तक्रमेण तत्त्वज्ञानत्यमपि आत्ममिफदहान्यत्वादिप्र- फारकत्यमेवेति तदवच्छिन्नशन्यप्रागभावत्येनापि हेतुत्येऽननुगमो गो- रवं चेति धाच्यम् । मानसत्वव्याप्यस्य मुक्तिजनकतावच्छदफवैजा- त्यस्यैव तत्वज्ञानपदनोपलक्षणात न च मिथ्याशानजन्यवासनाया - ·४८७ .. सामान्यलक्षणां। इतिवदिहेदानी घटमागभाव इति साधारणमेव लोकानां असतं कल्पयन्तस्तबलेन मागभावं सामान्यलक्षणाश्च व्यवस्थापयन्तो वर्णयन्ति, अव्याप्यवृत्तेः कार्यस्य द्वितीयक्षणे धारावाहिकस्थले च प्राथमिकनिर्विकल्पकस्य चतुर्थक्षणे उत्पतिवारणाय एकाव- दादिना कार्याभावस्योत्तरज्ञानाभावस्प च कारणत्वं वाच्यम, तथा च लाघवाद मागभावस्य तत्त्वं कल्पते । स्वभावाधीन- त्वाच तत्मादेशिकत्वात्मदेशनियमः संयोगादीनामिति । अन्ये तु. भपि धर्मादिजनकत्वं भावनास्वव्याप्यचजात्यविशेषेणैव धक्तव्यमतो म गौरवमिति घाच्यम् । मिथ्याशानोत्तरं ताहशवासनोत्पतिदशा. यामपि धर्माधुत्पादाद्भावनात्यव्याप्यवैज्ञास्येन हेतुत्वासम्मयादित्या- हुः । तेषां धर्माधमोरपादनियामकत्वेन यस्त्वन्तरसिमायपि तत्र त. स्यज्ञानप्रागभापत्यादिसिद्धी प्रमाणमनुचिन्तनीयम् । ननुक्तमामेण सिखस्यापि प्रागभावस्य प्रतियोगहेतुत्वं नागतमत आह घर्णयन्ति- भव्याप्यवृत्तरिस्यादि । द्वितीयक्षणे इति । उत्पत्तियारणायेत्यन्वयः। तथा चावायच्छेदेनोत्पन्नायाः संयोगव्यक्तर्वितीयादिक्षणे पुनरुत्पादः स्यात्, मूलाचघच्छेदेन तदभावस्य सत्यात कार्यस्य प्रतियन्धफरया- सम्भवात् अग्रापच्छिन्नतत्तत्संयोग प्रस्य प्रावच्छेधत्वविशिष्टतत्सत्सं- योगाभावत्वेन हेतुनायां च गौरवातचसयोग प्रति तत्तत्सयोगमाग- भावत्येय हेतुत्यं युक्तमिति भावः । ननु घटादिसयोगसामान्य मत्येय समानायच्छेदकत्यप्रत्यासत्या घटादिसंयोगसामान्यामायस्य हेतुत्य याच्यमतो न गौरयम् । न चैवमपि प्रत्यक्षसिदं प्रागमापमा- दाय पिनिगमनापिरह । तस्य घटसंयोगमागमायत्वेन हेतुत्ये घटी. यसंयोगान्तरमागमायमादायैवोत्पन्नस्यापि तस्य पुनः प्रसङ्गात् त. घटसंयोगव्यक्ती तत्तत्संयोगव्यक्तिमागभावत्वेन हेतुत्ये घानन्त- कार्यकारणभाषापसिगौरयस्यैष पिनिगमफत्यादित्यत माह धारा- यहनेति । ननु तत्तत्संयोगात्यन्तामायस्य निरयच्छिन्नविशेषणतरीय सत्सरसंयोग प्रति हेतुत्वं पाच्यमतः सलान्तरमनुसरति धारापहने- ·४८६ बागदीश्याः व्याप्तिग्रहह्मन्ये एतेन त्रित्वायुत्पत्तियाख्यातेति । परे पुनरिहेदानी घटध्वंस न्धकरवाददोष इत्यपि पदन्तिा] समयायिनो द्रव्यस्यासमवाधिकार• णानामेफरवानां निमित्तकारणस्य चापक्षासेरविशेषात् कचिदेष तप्तत्नित्यादिकं जायते क चिन्नेति नियमो न स्यादतो यायति तत्त. नित्यादिमागभावस्तावत्येव तत्तत्प्रित्याधुत्पत्तिरिति तत्तप्रित्याधु- स्पत्तिनियामकतयैव प्रागभावसिद्धिरिति आचार्यमतं निरस्यति पतेनेति । फस्य चित्समवायिनस्तनिष्फत्वस्य या उ. स्पत्तिदशायामपि तत्तस्त्रित्वाद्युत्पत्तिप्रसङ्गेन चरमस्य समया- यिनस्तदेकत्वस्य वा तत्र विशिष्य हेतुताधौव्ये तद्विरहादे- थान्यत्र तस्त्रित्वाद्युत्पत्त्यसम्भये प्रागभाव मानाभायेनेत्यर्थः । हि- स्वस्थलेतिरिक्तप्रागभावधर्मिणस्तधानन्ययासिनत्यनियतपूर्ववर्ति। स्वयोश्च कल्पनामपेक्ष्य समवायिनश्चरमैकत्वस्यैव वानन्यथासिद- त्वकल्पन लघीय इति द्वित्वानुरोधान प्रागभावः सिध्यतीत्यतत्रिस्य- पर्यन्तानुसरणम् । फे चित्तु तत्वशानिन. शुकादेः सत्यामपि विहित- निषिद्धाफियायां धर्माधर्मयोरनुत्पादात्तजनकतया तत्वज्ञानप्रागभा- वः सिध्यति । न चोपन्नेपि तत्वज्ञाने तादृशशानान्तरमागमावस- स्वात्तदानी धर्माधुत्पत्तिप्रसङ्गः । समानफालावच्छिनौकात्मवृत्तित्व- सम्बन्धेन तत्वज्ञानशून्यत्वेन प्रागभावस्य विशेषणीयत्वात् । न चैव निरुक्तप्रत्यासत्या तत्वज्ञानामावविशिएमागमावत्वेनैव हेतृत्वमुपेय तत्वधीप्रागभावत्वप्रवेशे गौरवात् तथा धाद्यतत्यक्षानफालोत्पन्ना- स्मगुणान्तरपागभावानामपि हेतुत्वापत्तिरिति याच्यमातायेगा हे. तुतायामिटत्वात् । न चोक्तकमेण तत्वधीमागभावस्य हेतुतामपेश्य लाधवात मिथ्याशानजन्यवासनाया पप धर्मादिहेतुत्वं युक्तमिति घाव्यम् । आत्मर्मिकगौरत्यस्थूलत्वादिप्रफारफत्वलक्षगास्य मि. ध्याज्ञानवासनात्वस्य नानात्वन गुरुत्वेन च तादृष्येण धर्माधजनक स्यात् । न चोक्तफ्रमेण तत्वज्ञानत्यमपि आत्मर्मिफदेहान्यायादिप्र कारकत्वमेवेति तदवच्छिन्नगन्यप्रागभावत्येनापि हेतुरयेऽननुगमा गो. रवं चेति वाच्यम् । मानसरवल्याप्यस्य मुक्तिजनकतावच्छदफयजा- त्यस्यैव तत्वज्ञानपदनोपलक्षणात् । न च मिथ्याशानजन्यपासनाया ·४५७ सामान्यलक्षणा। इतिवादहेदानी घटमागभाव इति साधारणमेव लोकानां प्रसा कल्पयन्तस्तबलेन मागभावं सामान्यलक्षणाश्च व्यवस्थापयन्तो वर्णपन्ति, अव्याप्यवृत्तेः कार्यस्प द्वितीयक्षणे धारावाहिकस्थले च प्राथमिकनिर्विकल्पकस्य चतुर्थक्षणे उत्पतिवारणाय एकाव- छेदादिना कार्याभावस्योत्तरज्ञानाभावस्य च कारणलं वाच्यम्, तथा च लाघवात मागभावस्प तत्त्वं कल्प्यते । स्वभावाधीन- वाच तत्मादेशिकत्वात्मदेशनियमः संयोगादीनामिति । अन्ये तु अपि धर्मादिजनकत्वं भावनास्वव्याप्यवैज्ञात्यविशेषेणैव वक्तव्यमतो न गौरवमिति याच्यम् । मिथ्याशानोत्तर ताहशवासनोत्पत्तिदशा. यामपि धर्मागुत्पादानापनात्वव्याप्यवैजास्येन हेतुत्वासम्मवादित्या. हु । तेषां धर्माधोत्पादनियामकत्येन पस्त्वन्तरसिदायपि तत्रत- स्वशानमागभापत्यादिसिद्धौ प्रमाणमनुचिन्तनीयम् । ननुत कमेण सिखस्यापि मागभावस्य प्रतियोगहेतुत्व मागतमत आह धर्णयन्ति- अव्याप्यवृत्तेरिस्यादि । द्वितीयक्षणे इति । उत्पत्तियारणायेत्यन्वय । तथा चापायच्छेदेनोरपनाया सयोगव्यक्तद्धितीयादिक्षणे पुनरु पादः स्यात्, मूलाधवच्छेदेन तदभावस्य सत्त्यात कार्यस्य प्रतियन्धफरया- सम्भपात अप्रावच्छिन्नतत्तत्सयोग प्रत्यमावच्छेधत्वविशिष्टतत्तत्स योगाभावस्येन हेतुनायां च गौरवातत्तत्सयोग प्रति तस्तत्सयोगमाग- भावत्येनेय हेतुस्व युक्तमिति भार । ननु घटादिसयोगसामान्य प्रत्येव समानायच्छेदफत्यप्रत्यासत्या घटादिसयोगसामान्यामावस्य हेतुत्य याच्यमतो न गौरवम् । न चैवमपि प्रत्यक्षसिद्ध प्रागभाषमा- दाय विनिगमनाचिरह । तस्य घटसयागप्रागभायत्वेन हेतुत्ये घटी- यसयोगान्तरमागभायमादायैयोत्पन्नस्यापि तस्य पुन प्रसङ्गात् त. घटसयोगव्यक्ती तत्तत्सयोगव्यक्तिप्रागभावत्येन हेतुत्ये चानन्त. कार्यकारणभाषापत्तिगौरवस्यैष विनिगमकत्वादित्यत माह धारा- पहनेति । ननु तत्तत्सयोगात्यन्तामायस्य निरयच्छिन्नपिशेपणतयेष तत्तरमयोग प्रति हेतुत्य पाच्यमतः स्पलान्तरमनुसरति धारापहने- ·४२० जागदीश्याः व्याधिग्रहप्रन्थे कार्यकारणभावग्रहो न तदुपस्थिति विनति, न चेच्छाकृतिकाले शानेच्छासाक्षात्कारी, योग्यविशेषगुणयोगपयस्यात्मनि निषेधाव अतो ज्ञानाद्यन्तरमाक्षात्कार एव ज्ञानत्वादिनेछाजनकज्ञानादिकं गृह्णातीयभ्युपेयमिति । तन्न । पौर्वापर्यापरिचये धर्मिस्वरूपनहे. ऽपि कारणलग्रहामम्भवात् इच्छाकृसनुत्पादस्यले ज्ञानेच्छयो: साक्षात्काराज्ज्ञानेच्छामापान्यव्यतिरेकानयतेच्छाकृतिव्यतिरेकाहे বিমান বান্ধি ময়ৰ বাইন तुस्यस्योक्तत्यात नित्यत्तिधर्मस्थापि जन्यतावच्छेदपत्यपक्षे तत्त- वयक्तिसमवेतत्वावच्छिन्न प्रत्येव तत्तद्वशक्ति वन हेतुत्वसम्भवाति दष्यम् । मिश्रोक्त सामान्यप्रत्यासत्ता युक्त्यन्तरमुपन्यस्य दूपयति अत्वित्यादि । झानेच्छति।हानेच्छयोरिच्छाकृत्योश्चेत्यर्थ तिदुपस्थितिमि. ति। छोपधायफानस्य कायुपधायफेच्छायाश्चोपस्थिति यिनेस्यर्थः । म चति इच्छाकाले ज्ञानस्य कृतिकाले चेताया. न साक्षात्कार इत्यर्थः । ज्ञानसस्कारयारेकदोरपादाद्योग्येत्युक्तम् । योग्यत्त्व च घेगावृत्तिपत्पक्षजातिमत्यम् । तेन निर्विकल्पकद्वयस्थापि नकदोप- ति । इत्थं च ज्ञानसयोगयोरुतयोग्यतावतो-गपधेन व्यभिचार: स्थादत उक्त विशति । रूपरसयोोग्यविशेषगुणयोर्यटादी युगप- दुरपादावुक्तमारमनीति । विभिन्नावच्छेदेन सुखदु सयोयोगपद्यस्यी- फारे एकावच्छेदननि पूरणीयम्फे चिनु विशेषगुणपद सविषयक- विशेषगुणपायाच्यम् एव चात्मपद शरीराथंक सेन कायध्यूहदशायां सौमरीप्रभृतेनांनाशरीरावच्छेदेन ज्ञानादेयोगपर्वपि न क्षतिरित्या. हुच्छिादिजनकेति । इच्छाधुपधायकेत्यर्थः । ननु मानादावि- छादेः साययोग्यत्वस्य फलोपधायकत्वस्व या महाथ ज्ञानत्या- दिसामान्यमत्यासत्तिरयुपेयते तन नाप इत्याह पार्यापर्येत्यादिना । प्रहामभनादिति अवश्यमभ्युऐयत्वादित्या हेतु । इलायतीति । इच्छानुत्पादस्थल शानस्य कृत्यनुत्पादस्यले पच्छाया साक्षात्कारा- दिसधं.1 मगसति । कारणत्यानपिष्टसमस्तपस्तूपस्थितापित्यादि ।

·सामान्यलक्षणा ४९९ मनसा कार्यकारणभावग्रहस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । कृयनुत्पादस्थले शानेच्छयोः कृसनन्तरमिच्छाकृयोः समूहालम्बने साक्षात्कारस्य स्मरणेन च ज्ञानानुमानस्य च सम्भवात् । विशसगुल्यवच्छेदेन युगपदिशतिपयतोत्पादवदिच्छाकृतिकाले झानोत्पादस्पाविरोधा- --- तथा च फलानुपधायक पप ज्ञानादाचिच्छादिस्थरूपयोग्यत्वस्यान्ध- यव्यतिरेकाभ्यां मनसा प्रहसम्भवादिच्छाएपधायकज्ञानादिष्य- तीनामनुपस्थितावपि न क्षतिरिति भावः । द्वितीयभिप्रेस्याह कृत्य- उत्पादस्यले इति । ज्ञानेच्छयोः समूहालम्यनसाक्षात्कारस्य सम्भ- घादिति योजना । घेच्छोत्तरं ज्ञानस्य साक्षात्कार कार्यसहभाधम विपयस्य हेतुत्वादिति घाच्यम् । अनुमित्याधुत्तरमपि परामरतु- व्यवसायात्सर्वत्र विशिष्य विषयस्य तथा हेतुत्वाभायात, । न चे. च्छायाः साक्षात्कारस्य ज्ञानत्यांशे निर्विकल्पफतया जनकतावच्छेद- फरूपेण फलोपधायफव्यक्तिग्रहासम्भवस्तद्वस्थ प्रति पाच्यम् ।। अभावस्वादेरिव सानत्वादेः सविकल्पफैकवेद्यत्वात् । निर्विकल्पो- तरमोपनयिकस्य ज्ञानस्य ज्ञानत्वविशिष्टज्ञानयोधस्य सम्भवाति भावः। नन्वेवमपि ज्ञानस्य कृत्युपधायकत्वाग्रहः सामान्यपस्यासत्ति बिना दुर्घटः इतिपर्यन्तं फलोपधायकज्ञानव्यक्तेरसत्येन तदुत्तरं तद्ग्रहासम्भवादत माह स्मरणेन चंति । तथा चेदं स्मरणं ज्ञान- जन्य स्मृतित्त्वादित्यादिकमेण पक्षधर्मतायलात् कृतिफलोपधायक शानव्यक्तिमनुमाय पश्चात्तत्र कृतिकारणत्वग्रहः करणीय इति भा- यः। ननु यत्रोपेक्षात्मकंन ज्ञानेन कृतिजनिता तत्र तेन स्मरणानुत्प- स्या स्मृत्या तदनुमानमसम्भवीत्यत आह विंशतीति । व्यासमानुरा- धात ज्ञानयोरेयात्मनि योगपर्व नेप्यते न तु विशेषगुणमात्रस्पेत्याश- यः। न चैफ एव प्रयत्नस्तत्र विंशत्यगुल्यवच्छेदेनोत्पद्यते इति धा- व्यम् । अगुलिचेष्टानां तारतम्यानुभवेन यतलक्षण्यस्य आय- श्यकत्वादिति भावः । नन्धिदं गोपदशक्यतावच्छंदर्फ गोत्यादिस्यत्र तादात्म्येनार्य सास्नावान गोत्वादित्यत्र समवायेन गोवती गवतरावृत्तित्वविशिष्टसफलगोवृत्तित्यरूपस्य गोत्वत्वस्य व्याप्यता- ·४२२ जागदीश्या व्याप्तिग्रहमन्ये यत्तु पाकादौ चिकीर्षा सुखादौ इच्छा न स्यात् सिद्धे इच्छाविरहात असिद्धस्याज्ञानात, तस्मात् सुखत्वादि- ना ज्ञातेषु सर्वेषु सिद्धं विहायाऽसिद्धे इच्छा भवतीत्य- भ्युपेयम् । तन्न । असिद्धस्याज्ञानेऽपि सिद्धगोचरज्ञा- नादेव इच्छाप्रवृत्तिस्वाभाव्यादसिद्धे तयोरुत्पत्तैः । न चातिप्रसङ्गः, समानप्रकारकत्वेन ज्ञानेच्छाकृतीनां का- र्यकारणभावात् । न तु समानविषयत्वेनापि, क्व चिद- च्च । गोखे च गोनिष्ठासन्ताभावामतियोगित्वेन ममवेतलेन च विशेषितमविशेपितं वा गवेतरासमवेतत्वं व्याप्यतावच्छेदकं न तु सकलगोत्तित्वविशेपितम्, सामान्यलक्षणयापि गृहीतुमशक्यत्वाद। न तु समानविपयकत्वेनापीति । स्यादेतव, समानमकारतामात्रस्य ॥ घच्छेदफतया तदन्तर्गतसकलगोग्रहार्थ सामान्यप्रत्यासत्तिरायश्य- फीति प्रगल्भमतं निरस्पति गोत्वे चेति । गोपदशक्यतावच्छेदकत्यस्य साध्यतायां समवेतत्वविशिष्टगवतरासमवेतत्वमा गोरुपादी व्य. भिचारीत्यतो गोनिष्ठेत्यादि । गनिष्ठाभावस्य प्रतियोगित्वं येन तदन्यत्वमिति व्युत्पत्त्या गोनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे. दकान्यत्वे सतीत्यर्थस्तेन गोत्वस्यापि गोनिष्ठविशिष्टोभयाभावादिप्र- तियोगित्वेपि न हेत्वप्रसिद्धिः। अवच्छदकत्वं तु निरवच्छिन्नं स. मवायसम्बन्धावच्छिन्नं च प्राधमतो नोक्तदोपनादधस्थ्यम् । गग. मादी व्यभिचारवारणार्थमाह समवेतत्वेन चेति। सास्नादेःसाध्यतायां गतरासमवेतमात्रस्यैव समवायेन हेतुत्वसम्भयादाह अधिशेषितं घेति । न स्विति । न तु तत्तदनन्तगोव्यक्तिवृत्तित्यविशेषितमिस्ययः । अशक्यत्वादिति । तत्तद्वयक्तित्वेनानन्तगोव्यक्तीनामेकदाग्नुपस्सिते.

·सामान्यलक्षणा। प्यकल्पनात् । समानविषयकत्वे सत्यपि समानप्रका- रकज्ञानाभावेनेच्छाकृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौ- प्रयोजकत्वे क्वचिदेव रजतत्त्वमकारिकच्छा क्वचिन्नेति नियमो न स्यात् । ताशप्रकाराश्रय एव तदुत्पादोपगमे कथमरजते रजत- रिति भावः । नैश्यायिका शन्ते स्यादेतदिति । एतद्दूपणं स्यादित्य- यः। समानति । रजतत्यावच्छिन्नधर्मिताकेटसाधनताज्ञानत्वेन सम- घायप्रत्यासत्या रजतत्वप्रकारफेच्छां प्रति प्रयोजफत्व इत्यर्थः । रज- तरयमफारफेच्छासामान्य प्रति तत्प्रकारकहानत्येन हेतुतायां माना- भाषेन यथाश्रुतासङ्गते रजतानयनस्यादिप्रकारकप्रवृत्ति प्रत्येष रज- तत्वादिप्रकारकत्येनोपादानप्रत्यक्षस्य हेतुत्वादिति ध्येयम् । रजतस्था. दिपदं सुखत्वादेरुपलक्षणम् । सुखादेः स्वतः प्रयोजनतया समानान- कारकत्वनैव तत्र ज्ञानेच्छयो: कारणत्वकार्यत्वसम्मयादिस्यपि कधित्। यस्तुतो यर्मिकेष्टसाधनताज्ञानं तत्रैव यदभावे द्वेषस्तनापीच्छा जा- यत इति सर्वत्र फलान्यगोचरेच्छायां नेष्टसाधनताशानापेक्षेति स्थप- मेव वौद्धाधिकारे व्यवस्थापितम्। तथा चयन विनश्यदयस्थमेव रजता- भावधर्मिकद्विष्टसाधनताशानेन रजताभावे वेपो जनितस्तत्रोत्तरकाल. मज्ञानेपि रजते रजतत्त्वप्रकारणेच्छापत्तिरतः सामान्यतो रजतत्यम- कारफेच्छायां रजतत्वप्रकारकज्ञानत्वेनापि हेतुत्वान्तरमाघदयफमतः समानप्रकारतामानेणेत्यादिकं यथाशुतमेव सम्यगिति प्रतीमः । क चिदेवेति । रजतत्यवत्तया निश्चिते धर्मिणीत्यर्थः । क चित् गृहीतर- जतत्वासंसर्गके घटादौ । नियमो न स्यादिति । तथा च रजतत्यप्र. कारकाशनर बहादेसपिलमकारकेन्छापल्लिशिति भावः मुरलपुर- पीयरजतत्वप्रकारफेच्छासामान्य प्रत्येव तत्पुरुपीयरजतत्यावच्छि- प्रधर्मिफेटसाधनताशानन हेतुत्यं तत्र च कार्यस्य विशेष्यत्षं का रणस्य तु स्वप्रकारीभूतरजतत्वाश्रयत्वं प्रत्यासीत्तरता घटादौन ·जागदीश्या व्याप्तिग्रहप्रन्ये त्वकारिकेच्छा। अनुपस्थिते चाऽमसर्गाग्नहोऽपि न नियामकः । वस्तुतोऽसंसर्गाग्रहमपेक्ष्य लघीयसस्तद्विपयतामावस्यैव नियामक स्वमुचितम् । सामान्यतश्च तदिन्छाया व्यवस्थितहेतुभावस्य त. द्विपयकज्ञानस्य तत्सकारकलमवच्छेदकं कल्प्यते लापवाद । रजतत्वप्रकारफेच्छेत्यत आह तादृशमफाति। [ज्ञानप्रफारीभूतर. जतत्वाश्रय एयेत्यर्थ 1] कमिति । तथा व शुक्वादिधर्मिफरज. तत्वप्रकारकेच्छाया व्यभिचारादुक्तकमेण हेतुत्यमसम्मवीति भा. धः । ननु तर्मिकरसतत्वप्रफारफेच्छायां तमामफरजतस्याससगं प्रहस्याभायोपि हेतुर्गय इतीच्छायां न रिशेप्यानियम मध गुरुणां रजतधार्मिकरजतत्याससर्गप्रहस्यापासमा रजतत्यप्रकारण ततेच्छा न स्यात्कारणयाधादिति याच्यम् । रजतान्यधर्मिकच्छा- यामेयोक्तकमेण हेतुत्वोपगमात् । रजतत्याससर्गसाकाहतप्तसर्मि- फशानामावस्यैव पा हेतुत्यादत आह अनुपस्थित इति । तथा च पत्र घटादौ रजतत्वाससर्गप्रहस्तम रजतत्यप्रकारेच्छानुत्पादेप्यनुपस्पि- तयायद्वस्तुपु ताशीच्छा दुर्वारा तेषु रजतत्याससगंज्ञानपिरहस्य র. নিবাবিনি মার। এঘমিলনামাঙ্কনহায্য यत्र यत्र रजतत्वाससर्गज्ञानस्य विरह तेषु माथिचियामातेप्यपि जायत एव रजतत्वप्रकारफेच्छति यदि यात्तदा यस्तुत इति नि- यामकत्वमिति ! कारणतावच्छेदकीभूयत्यादि । इच्छायां धर्मिनिय- मार्थ तत्तमिविशेष्यकरजतत्यप्रकारच्छायां तत्तद्धर्मिपरजत- स्वाससर्गप्रहामावत्वेन धारणत्वमपश्य तत्तद्धर्मिकेच्याया तत्तनर्मि- केएसाधनताहानत्यनेय लाघवास्तुत्य युक्तमित्यर्थ । तथा च भा- विरजतधर्मिफेच्छाजननार्यमयदरामपक्षणीयस्य माधिरजतर्मिक शानस्य प्रकारान्तरेणासम्मनादयश्य सामान्यलक्षणा पायेति निग. मानन्ध द्रव्यत्येन रजतर्मिफेटमायनताशानादपि रजतस्या- कारण तच्छा स्यादत आह सामान्यनोति । संयादिपिसवादी- छासाधारण्येनत्य । तदिच्छायाम् । तद्विषयफच्छापाम। तत्य. फारफायमिति । तथा चरउतत्वकारेण तत्तद्धर्मिफरसाधनता- - ·सामान्यलक्षणा। भस्तु वा समानमकारकत्वेन व्यवस्थिते कार्यकारणभावेऽतिमस- अभडाय सामानाधिकरण्यमिव समानविषयकत्वमपि प्रसासतिः । भानवेन रजतत्यप्रकारफतत्तद्धर्मिफेच्छां प्रति हेतुत्यानातिप्रसङ्ग इति भावः । नन्वेध संघादीच्छास्थल एष तत्तदनन्तधय॑न्तमायेना. मन्त कार्यकारणभावापत्तिरतः सामान्यतो रजतधार्मिकरजतत्यप्रका- रफेच्छायां रजतरवप्रकारेण रजतर्मिकेपसाधनताशानत्वेन हेतुत्य- मस्तु तथा घाऽतीतरजतगोचरवानादेष माथिरजतव्यकाविच्छास- म्भवात् कृतं सामान्यलक्षणया, विसवादीच्छास्थले तु तसवय॑न्त- भावनानन्तकार्यकारणभावोऽनन्यगत्येन सधैरभ्युपेतव्य इत्यस्वर- सादाइ मस्तु घेति । तथा च धर्मिमात्रस्याप्रयेशेनातिलाघवाव सा रपुरुषीयरजतत्यप्रकारकेच्छा प्रति तदीयरजतत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताफेएसाधनतानत्यनेघ हेतुत्यमस्तु समानविशेष्यतायाः मत्यासति त्यादेयकर्मिफसानादन्यधर्मिफेच्छानुत्पत्तः सम्मयादित्ययामेनापि सामान्यलक्षणा स्थीफार्या तां पिता भाविरजतादिज्ञानासम्मयेन तरे. प्छानुत्पत्तिमसङ्गादित्याशय.। न चात्रानन्तपुरुषान्त यादनन्तका. यकारणभाषतावास्थ्यमिति घाच्यम् । रजतत्यप्रकारेण तत्तत्पुरु पर्मिफविसंवादीच्छानुरोधेन विषयविधया पुरुषव्यक्तीनां निघे. शस्य पूर्वफस्पेऽप्यावश्यफत्वादिति भावः । सामानाधिकरण्यमिवेति परमते इरान्तः । तया च समानप्रकारतामात्रेण हेतुतावादिभिः परै- पंधैकस्य पुंसो शानादन्यस्येच्छोत्पादयारणाय सामानाधिकरण्य प्रत्यासतिरुच्यते तथैयास्माभिरप्येकर्भिकतानादन्यधर्मिफेच्छो. रपादधारणाय समानविशेष्यत्वं प्रत्यासचिः स्वीकृतेति भावः । मा. श्रस्तु रजतापमफारफेच्छासामाग्य प्रस्पेय रसतत्यापच्छिन्नधामके- साधनताशानन्येन हेतुरव तत्र च एफस्य पुंसोरजतस्या कारण हा. नादन्यस्य सारशेच्छापरयां यथा सामानाधिकरण्यं मत्वासतिस्तथै- फर्मिशानादन्यमिकेच्योत्पत्तिप्रसङ्गेन समानविशेष्यापमपि होने यथाधुतमेव प्रन्यमाहु । तप । समानाधिशेयरधमत्यासत्या हेतुतायां तत्पुरशेयरवस्याययं निरेशनोयत्यात् । अन्यथा रजतत्वेन रजवर्धार्मफेष्टसाधनताशानयतोपिपुंसःशुक्तिधार्मिकरजतत्वमफारफे- ·सामाग्यलक्षणा। ४२५ अस्तु वा समानमकारकतेन व्यवस्थिवे कार्यकारणभावेऽतिमस- अभडाय सामानाधिकरण्यामिव समानविषयकत्वमपि मसासात्तिः । ज्ञानरवेन रजतत्यप्रकारकतत्तद्धर्मिकच्छां प्रति हेतुरयाभातिप्रसङ्ग इति भावः । मन्येव संयादीच्छास्थल एष तत्तदनन्तधय॑न्तीवेना. मन्तकार्यकारणभावापत्तिरतः सामान्यतो रजतधार्मिफरजतत्यप्रका- रफेच्छायां रजतरवप्रकारेण रजतधार्मिकेसाधनताशानत्वेन हेतुत्य- मस्तु तथा चास्तीतरजतगोचरज्ञानादेव माविरजतव्यकाविष्छास- म्भयात् कृतं सामान्यलक्षणया, विसंवादीच्छास्थले तु तत्सम्यन्त. भविमानन्तफार्यकारणभावोऽनन्यगत्यैव सर्वैरभ्युपेतव्य इत्यस्वर- सादाह मस्तु घेति । तथा च धर्मिमानस्याप्रपेशेनातिलाघवात् त. रपुरूषीयरजतत्यप्रकारफेच्छां प्रति तदीयरजतत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताकेएसाधनतानत्यनेध हेतुत्वमस्तु समानविशेष्यतायाः प्रत्याससि. त्यादेयकर्मिफसानादन्यर्मिफेच्छानुत्पः सम्मयादिस्यकामेनापि सामान्यलक्षणा स्वीकार्या तांपिना भाविरजतादिशानासम्मयेनत छानुत्पत्तिप्रसङ्गादिस्याशयः । न चानानन्तपुरुषान्त पावनन्तफा. र्यकारणमायतादधस्थ्यमिति वाच्यम् । रजतत्यप्रकारेण तत्तत्पुर- पर्मिफयिसंयादीच्छानुरोधेन विषयविधया पुरुषव्यक्तीनां निये. शस्य पूर्यफल्पेऽप्यावश्यकत्वादिति भावः । सामानाधिकरण्यमियेति परमते इरान्तः । तथा व समानप्रकारतामात्रेण हेतुतावादिभिःपर- थंथैकस्य पुंसो ज्ञानादन्यस्वेच्छोत्पादचारणार्य सामानाधिकरण्यं प्रस्थासतिरच्यते सयास्माभिरप्येकमिकमानादन्यर्मिकच्छो- स्पावधारणा समानविशेष्यायं प्रत्यासत्ति: स्वीकृतेति भावः । मा. वस्तु रजतत्यप्रफारफेच्छासामान्य प्रत्येय रजतरयायच्छिन्नधार्मिफे- एसाधनताशानन्धेन हेतुरचं तत्र च एफस्य पुंसोरजतस्यपकारेण शा. नादग्यस्य तारशेच्छापस्या यथा सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिस्तथै- জমিফখানাস্থ্যথার্মাশিমনঃ समानाशेप्यायमपि सपेति ययाभुतमेय प्रन्यमाहुः । तन्न । समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या हेनुतापां तत्पुरगपरवस्यायश्यं निधेशनीयस्यात् । अन्यया रजतत्वेन रसतर्धार्मफेष्टसाधनताशानयतीपिपुंसःमुक्तिधर्मिफरजतत्यप्रकारफे.

·जागदीश्या व्याप्तिमहमन्ये असंसर्गाग्रहादेः कारणतामपेक्ष्य समानविपयत्वस्यावच्छेदकको टिनिवेशोऽपि लघीयान् । कारणयथार्थत्वायथार्थत्वाधीनस्तु कार्यस्य तथाविधो विशेषः । एतेन रजतत्वमकारकेरछायां तत्म- कारकं ज्ञानं संवादिन्यां तस्यां दोपाभावसहितं विसंवादिन्यान्तू- पस्थितारजतगतभेदाग्रहसहितं हेतुरिति परास्तम् । वदिशापि च्छोत्पत्तिप्रसङ्गात् पुरुषानरीयरजतत्यप्रकारकशानस्य विशेष्यता. सम्यन्धन शुक्तौ सत्त्वादिति दिक् । खत्यस्यानुगतत्वे रजतत्वम- कारफेच्छासामान्य प्रत्येक स्थसमानविशेष्यकरजतत्वप्रकारफज्ञान- वन हेतुत्वं प्राच्यरुक्तमपि सम्यक,विशेष्यनियमार्थमसंसर्गामहादेः कारणत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादित्याह असंसर्गाप्रहादेरित्यादिना । आदिना भेदामहव्यावर्तकधर्माग्रहादेः परिप्रहः । समानविषयत्व. स्य स्विसमानविष्यकत्वस्य । अनिवेशोपीयपिनाऽनुगतानतिप्रसकं स्वत्वमेघ दुर्वजमित्यखरसः सूचितः । ननु यथाधरजतत्वप्रकारके- छात्वाधवच्छिन्नं प्रति दोषाधमावविशिष्टस्य रजतत्वासंसर्गान. हस्य हेतुत्वाद्रजतत्वप्रकारकेच्छासामान्यं प्रत्यपि रजतत्यासंसा- महोऽवश्यं हेतुर्यद्विशेषयोरिति न्यायात कुतस्तत्कारणतामपेक्ष्योक्तं लाधवमत आह कारणेति । कार्यस्य । इच्छादेः। तथा च यथार्थे. ज्छादिकं प्रत्यपि यथार्थज्ञानादेरेव समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या हेतु- त्याद्विशेषतोप्यसंसर्गाग्रहादेहतुत्वमसिमितिभायः । एतेन | समा. मविशेष्यत्वप्रत्यासत्यवातिप्रसङ्गभङ्गेन । निरस्तमित्यप्रेणान्वयः। त. स्प्रफारफशानमिति । तत्प्रकारणेटसाधनताज्ञानमित्यर्थः । हेतुरिति परेणान्वयः । तस्याम् । इच्छायाम् । इदं रजतमिति भ्रमात शुक्त्यादी यथाच्छापसद्भादाह दोषाभावसहितमिति । तत्मझारफशानमित्य- मुपज्यने । शुक्त्यादौ रजतभेदप्रह तदर्मिकविसंघादीच्छानुत्पत्तराह विसंवादिन्यां स्विति । तस्यामित्यनुपज्यते । उपस्थितं यदरजतं तय- मिफरजनभेदाप्रहसहितमित्यर्थः । न चैवं रङ्गे रजतभेदग्रहदशायां शुक्की विसंघादीच्छा न स्यादिति वाच्यमाविसंघादिरजतत्वप्रकारके च्छायेन जन्यता रजतभेदप्रकारकत्वानिकापितारजतधर्मिताफशानत्वे.

·सामान्यलक्षणा। ४२७ च संवादिन्यामुपस्थितरमतभेदाग्रहस्यैव हेतुत्वौचिसात् दोपाणां रजतभेदग्रहमतिपन्धकानामभावमपेक्ष्य लघुत्वात अत्राहुः सिद्ध एव सुखे सुखत्वेन रूपेणेच्छा लाघाव सत्यकारकेच्छायां न हेतुत्वं समानविशेष्यत्वं प्रत्यासत्तिरित्यत्र तात्पर्यात । अथ अन्यथा- एयातिमनगीफुनामस्माफ फूटलिङ्गज़नितादिदं रजतमिस्याफारफ- शानद्वयादपि यथार्थरजतेन्छोरपादात्तत्र यथार्थरजतत्यप्रकारफशा. नत्वेन हेतुत्वं दुर्घटमात आह त्वदिशापीति । उपस्थित यद्रजतं तर- मिफरजतभेद्महाभावस्येत्यर्थः । न चैवमेफन रजतभेद्प्रहेपि रज- तान्तरे सवादीच्छा न स्यात् रजतधर्मिभेदग्रहसत्वादिति पाच्यम् । संवादिरजतत्वमकारफेच्छात्वेन कार्यत्व रजतभेदप्रकारत्वानिरूपि- तरजतपर्मिताकशानत्वेन रजतभेदनिराफादरजतर्मिताफसानत्वेन रजतत्वसाफाडूरजतर्मिताकशानत्वेन वा हेतुत्वं समानविशेष्य- ता च प्रत्यासत्तिरित्यन तात्पयात भाकाहा च परेपा पदार्थान्तरम् । क चितू शानद्वयस्थलोपातेन रजत पव नेदं रजतमिति भ्रमात्मफशा- नयादपि न सादीच्छा न था कूटलिङ्गकपरामर्शात्तरोत्पन्नस्य प्र. मास्थानाभिषिक्तस्यदरजतमितिज्ञानद्वयस्योत्तरं संवादीच्छानुत्पत्ति- रिति ध्येयम् । हेतुत्वेति । प्रयोजकत्वेत्यर्थः । तेन भेदाग्रहस्य कार- गातावच्छेदकत्वपि न क्षति । औचित्यादिति । अन्यथाण्यातिया- दिनां पुनरस्माफ लाघवाद्विशिप्रशानमेव हेतुरित्याशयः । औचित्ये हेतुमाह दोषाणामिस्यादि । अभावमपेक्ष्योति । न च भेदग्रहस्येय भेदव्याप्ययत्ताग्रहाणां भेदावच्छेदकवत्ताग्रहाणां चाभावस्य हेतुता- या कल्पनीयत्वात्तयापि गौरव समानमिति घाच्यम् । संवादिरज- तेच्छां प्रति रजतत्वसाकावरजतधर्मिताकझानत्वेन हेतुत्यमित्युकच- रमकल्पे भेदव्याप्यरत्तानहस्य हेतुत्वाभावेपि क्षत्यमाघादिति भावः । सिद्ध इति । उत्पन्न इत्यर्थ । सुखादापिच्छा न स्यादिति मूलभवणादाह सुख इति । ननुत्पन्नसुखे सिद्धत्वनिर्णयेन प्रतिय- धारकथमिच्छोत्पत्तिरत आह लाघवादिति । तत्तद्धर्मिकेच्छायां तत्तद्धर्मिकसिबस्थनिश्चयत्वेन प्रतियधकरचे धर्मिभेदेन गौरया- ·४९० जागदीश्या व्याप्तिग्रहग्रन्थे तत्सकाराबन्देन सिद्धत्वज्ञानमेव हि विरोध न च तत्मकृते, तत्सत्त्वे इच्छोत्पत्चेस्त्वयाप्यनगीकारात् । कथमन्यथा चिरमोपि. तस्याऽज्ञातकान्तामरणस्य तत्कान्तावलोकनादाविच्छा जातावलो. कनादीना सिद्धत्वज्ञानाद अतिरिक्तस्य चासत्त्वादिसादि बहुत- रमहनीयम् । अथ सिद्धत्वनिश्चयाभावापेक्षया लाघवादसिद्धत्व- ज्ञानमेव हेतुः, न च मिद्वत्वेन ज्ञाते तत्सम्भवतीससिद्धत्वज्ञाना- दित्यर्थ । तत्प्रकारफेच्छायामिति । तद्धर्मविशिष्टोद्देश्यताफेच्छाया- मित्यर्थ । तेन सुखत्वाच्छदन सिद्धत्वग्रहेपि सुखहतु पटो जा- यतामित्यादे सुख वादिप्रकारफेच्छाया उत्पाद । तच्छायां ता- इशपटत्वविशिष्टस्यै योद्देश्यतया विषयत्यात् । उद्देश्यत्व पुनरिच्छा- मीत्यनुमनसाक्षिको विषयताविशेष । मुख्यविशेष्यतानिरूपिततत्तत्- प्रकारताफेच्छायामित्यर्थकरणानोक्तदोष इति तु न युक्तम, सुख- त्वावच्छेदेन सिद्धयग्रहेप्यह सुखी स्यामित्याफारफेच्छाप्रसङ्गात आत्मत्वावच्छेदेन सिद्ध वनिश्चयदशायामह सुखी स्यामितीच्छा- नुत्पादप्रसगाश्चेति ध्येयम् । तत्प्रकारकसिद्धतानिश्चयमानस्य विरोधित्वे सिद्ध सुखत्ववांश्च गुण इत्यादिसमूहालम्यनस्थलपि सुख जायतामितीच्छा न स्यादत उक्त तदवच्छेदेनेति । तद्धर्माव- छिन्नविशेष्यताफेत्यर्थ । अवच्छेदफत्त्व तु विशेष्यकोटिप्रविष्टता. मात्रेण प्राहाम् । तेन सुख सिद्धमित्याफारकस्येच भोजनसुख सिद्धमित्याकारकस्यापि निश्चयस्य सत्त्वे सुख जायतामितीच्छाया नोत्पाद । अत एव प्रीत्या धनलाभेपि धनमात्रार्थिनो नेच्छा किंतु प्रतिग्रहाद्यधीनधनार्थिन एव यत्किञ्चिद्विशेपसिद्धी सामान्यच्छा- विच्छेदादिति शब्दमणावप्युक्तम्। न चैव सुयसामान्य सिद्धमित्येव सुखत्वावच्छेदकतामन्तव्य निश्चयेपि भोजनसुख जायतामिती- च्छामसङ्ग तादृशसुखत्वावच्छिन्ने सिद्धत्वानिश्चयादिति घाच्यम् । तस्यापि सातन्त्रेण तादृशेच्छाविरोधित्वादिति भाव । ज्ञानमि- ति । निश्चय इत्यर्थ । न चेत्यादि । तत्सुखत्वावच्छदेन सिद्धत्य- ज्ञान प्रकृते सुखत्वप्रकारकेच्छास्थल नेत्यर्थ । उत्पन्नसुखेपु तत्तद्वय ·सामान्यलक्षणा। ध सामान्यलक्षणेति चेन्न । विशेषरूपावच्छेदेन सिद्धत्वेन ज्ञात- एवं सामान्यरूपेणाऽसिद्धलग्रहसम्भवात् । तदेकं ज्ञानं ज्ञानद्वयं क्तिस्वनय सिखत्वनिश्चयारसुसज्वमन्तर्भाव्य तत्सुखं सिद्धमित्या- फारकनिश्चयसत्वे तु सुखान्तरत्वप्रकारण तच्छेति भाव । ननु इच्छासामान्य प्रत्येव समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या सिद्धत्वनिश्चय स्य प्रतियन्धफत्वं तत्तदनन्तधर्मितायच्छेदकान्तर्भावेण तथात्वे गौरवात्तायुत' सिद्धसुसादापिच्छेत्यत आह कथमिति । अन्यथा । तत्तद्धर्मानन्तर्भावेन विराधित्वे । नैयायिकः शङ्कते अथेति । यद्यप्य- प्रामाण्यवानाभावविशिष्टसिद्धत्वनिश्चयाभावत्वेन हेतुत्यमपेक्ष्यासि- त्वज्ञानस्य तद्धर्मिकतत्तदप्रामाण्यनिश्चयामाक्कूटस्य च प्रत्येक- रूपेण हेतुतायामेव गौरवम्, तथापि सिद्धावस्येच तव्याप्यवत्वस्य तदवच्छेदकधर्मयत्त्वस्य च ज्ञाने प्रतिबन्धकत्वाकल्पनादेय लाघव- मासिद्धत्वज्ञानीयतत्तदप्रामाण्यसशयव्यक्तीनां प्रातिस्विफरूपेणामा- घरूपस्य प्रतिबन्धकतापच्छेदफीभूतस्य विशेष्यविरोपणभावेगानन्तफा- र्यकारणभावफल्पनामपेक्ष्य च लाघवं ग्राह्यम् । सिद्धत्वस्य ज्ञानान्तर- मममेत्यादिरूपाप्रामाण्यज्ञानसावपि सिद्धत्यनिश्चयेनेच्छाप्रतिधन्धा- दप्रामाण्यज्ञानसामान्यस्योत्तेजफत्वासम्भवात् । न च तत्तमामा- ण्यशानाभावकूटविशिष्टसिद्धत्वनिश्चयाभायव्यक्तरखण्डतम्यक्तित्वे- ने हेतुनादुक्तगौरधानफाशः । प्रतियोग्यविशेपिताभाषस्य हतु- स्ने ताहरासिद्धन्यनिश्चयाभावसहचरितस्यानतिप्रसक्तस्पामावान्त- रस्यापि तत्तद्वयत्तिावन हेतुतायत्ते. विशिष्टामायस्य विशेष्यविशे- पणाभावानतिरिक्तत्वेऽखण्डाभायव्यक्तित्वासम्भवाच्चेस्याशप । अ- सिद्धत्वज्ञानार्थमित्यस्य कोर्यः किं सुखादावसिद्धत्यप्रफारफशानार्थ- म, असिद्धत्वधिपयकज्ञानाथै घा, नाय इत्याह विशेषेति। उत्पन्नमुखे- वेध ससद्वालियन मिद्धत्यनिश्चयेपि मुखत्यनासिद्धयशाने या- धकामावादिति भाव । ननु विशेषत: सिद्धत्वज्ञानदशायां यासा. मान्यतोऽसिद्धत्वज्ञान तन्न विशिष्टधी अन्यथाप्यात्यनङ्गीकारादि- त्यत आह तदिति । एकमिति स्यमते । द्वय घेति परेषाम् । अलि- ·५०० जागदीश्याः व्याप्तिग्रनन्थे वेसन्यदेतत् । सामान्यलक्षणासहस्रेणाप्यमिद्धत्वस्य ज्ञातुमदास्य- त्वाच्च । वस्तुतस्तु सामान्यलक्षणां विनाप्ययं काला मुखप्राग- भाववान सुखोत्पादकालीनध्वंसप्रतियोगी वा कालत्वादेतादृश- कालवावेसनुमानादमिद्धसुखस्य तदसिद्धत्वस्य च ज्ञानं सुलभ- त्यसाफायधर्मिशानस्यैवेच्छाजनकतया ज्ञानद्वयेपि तत्सम्भवादि- ति भाव । द्वितीये वाह सामान्यति । सुखत्वादिसामान्यलक्षणाया- स्त त्रासामर्यादिति भावःानन्येवमिच्छाया अनागतविपयकत्वप्रधादो व्याहत्येतत्यत आह वस्तुतस्त्यिति । वर्तमानकालस्य सुखप्रागभाषय. स्वाद्यनुमिती वर्तमानकालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्यादिलक्षणमसि- द्वत्व सुसस्यापि सुग्रहमित्याशयेनाह अयं काल इत्यादि। प्रागभावा. नभ्युपगमे वर्तमानकालध्यसाधिकरणकालोत्पत्तिकत्यमय वासिद्धत्वं याच्यमतस्तद्बहाथै साध्यान्तरमाह सुखोत्पादेत्यादि । महाप्रलयम- नगाकृत्याह फालत्वादिति। तदगीकारे त्याह तादृशेति । मुखोत्पत्ति- फालीनध्वंसप्रतियोगिकालत्वादित्यर्थः । अनुमानादिति । प्रयोजकत्वे पञ्चमी । तेनोक्तानुमितेः साक्षादसिद्धत्वानवगाहित्येपि न क्षतिः। तत्सहकारेण मनसैवात्तरकालमुक्तस्यासिद्धत्वस्य ग्रहसम्भयादिति ध्ययम् । मिश्रास्तु वर्तमानकालवृत्तिमागभावप्रतियोगित्वं नासिद्ध- त्वं चिरोत्पन्नग्रामादौ तदभावनिश्चयेपीच्छानुभवात् फिन्तु वर्तमा- नकालापच्छेदेन स्वावृत्तित्वमेच तथा । सुखादिधर्मिकस्ववृत्तित्यप्र- फारकतत्कालीनेच्छां प्रति मुसादिमिकतत्तत्कालावच्छिन्नस्वावृ- त्तित्यप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वात् । अत एव सुखं मे जायतामित्या- कारोपीच्छायाः सर्वजनसिद्धः सम्पद्यते । असिद्धत्यक्षानस्य जन्य- तावच्छेदकतयैव सर्वत्रेच्छायां मदंशोपरागात् । स्ववृत्तित्वं तु सु. सादी स्वसमवेतत्वं पाकादौ स्वकृतिविपयत्वं प्रामादौ स्वीयस्वाया- दिकं यथानुभवमूहनीयम् । सिद्धत्यज्ञानस्य विरोधित्वपक्षे च तत्त- कालावच्छेदेन स्थवृत्तित्वमेव सिद्धत्वं ग्राद्यामिति प्राहुः । ननु भा- विसुखप्रागभावादिव्यते पूर्वमशानात्कथं तत्साध्य कानुमितिरत आह निपुणेत्यादि । साध्यतावच्छेदकरूपेणकन्यक्तिशानादेव पक्षधर्मता- ·सामान्य लक्षणां। ५०१ मेव । निपुणतरमुपपादयिष्यते चेदं शब्दमणिदीधिताविति कृतं पल्लवितेन । घटः स इसादिसंशयसमानाकारो हि निश्चयस्तदि- रोधी घटो न वेति संशयः कोटितावच्छेदके घटलांशे निष्पकार- कश्च । न च ममेयवानिति प्रययस्तथा । अत एव जातिमानिति यलात्तादृष्येण साध्यान्तरानुमितेः पाफानुमाने सम्पादयिष्यमाण- स्वादिति भावः । अत्र जातिमत्त्वप्रकारेण वन्हेरुपनयदशायां घन्हि- त्येन तस्योपनीतप्रत्यक्षानुदयाद्वन्हित्वेन तत्तद्वयक्त्युपनीतमत्यप्रति चन्हित्येन तत्तद्वयक्तानमवश्यं हेतुर्वाच्यं तथा च तत्रैवावन्हिस्थले तत्तद्वयक्तीनां विशिष्योपादानेपि घहिस्थले वन्हित्वेन यस्य फस्या- पिशानमेव च वन्हित्येन धन्हयुपनीतप्रत्यक्ष प्रति हेतुः फलप्यते न तु तत्तद्वन्द्वान्तर्भावेण लाघवादिति चम्हित्येन फस्यापि ज्ञानसत्त्वे घन्हित्वेन सफलवन्हिप्रत्यक्ष दुर्गारमिति अर्थवशसम्पन्नमेव सामा- न्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वम् । न चैवं यन्हित्येन तत्तद्गुोपनीत. भानं प्रत्यापि यन्हित्यमकारकतत्सदगुआज्ञानस्वेन हेतुत्वमपेस्य लाघ- घेन सामान्यतो चन्हित्वप्रकारफाझोपनीतप्रत्यक्षं प्रत्येव चन्हित्या. फारफागुशाज्ञानत्वेन हेतुत्वकल्पनमेव युक्तमिति घाच्यम् । घन्हिन्वे- नेकगुञ्जाशानोत्तरं तादूप्येण गुअान्तरोपनीतभानस्यानुभवविरोधि- तत्वादेव तत्तदनन्तगुञ्जान्तर्भावेण हेतुत्वकल्पनात् मक्ते च घ. न्हित्येनकचन्हेरुपनयोत्तरं ताप्येण घन्डन्तरोपनीतप्रत्यक्षे याधका- भावादन्यथा बाधकपलादेव सामान्य लक्षणाखण्डनसम्भये साधका- भावोपन्यासानौचित्यादित्यस्मद्गुरुचरणाः । तचिन्त्यम् । ननु प्रमेय- त्वप्रकारेपा घटत्वज्ञानादुत्पन्नस्य प्रमेयवानितिनिश्चयस्यैव विरोधि- घटत्वप्रकारकस्य सस्चात्कयं घटो न घेत्याकारः तादात्म्येन घटस्य सन्देह इत्यत आह संशयति । तद्विरोधी । घटोन चेति संशयविरो- धी। निष्प्रकारको निरवच्छित्रप्रफारताफः। तेन घटत्यांशे सप्रकार- फस्यापि स घटः प्रमेयवानितिनिश्चयस्य स घटोन घेत्याफारफसं. शयस्य विरोधित्वमक्षतम् । नचैयमयं घटत्ययानितिनिर्णयो घटोन घेतिसंशयविरोधी न स्यात् घटत्वांशे घटत्यस्यैष प्रकारत्वादत पर ।

·૧૨ जागदीश्याः व्याप्तिग्रनन्ये रवाञ्चेति परसिद्धान्तात् । न च सर्वज्ञत्वे संशयो न स्यादिति दोपः, घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि ज्ञानं संशयविरोधि तच्च न वृत्तं स्वसामग्रीविरहात् अतो ध- टत्वादिसकलविशेषज्ञानऽपि स घटो न वेति संश- य इति ॥ निश्चयेऽपि घटो न वेति संशयः, घटत्ववानितिनिश्चयस्तु घटेवराट- चितविशिष्टमयगाहमानो घटान्पतासन्देहं विरुणद्धि, पुरुषात्तिव- कोटरादिनिश्चय इव पुरुषत्वमंशयम् । स्वसामग्रीविरहादिति । घट इति निश्चयं प्रति घटत्वांशे निर्विकल्पकं ज्ञानं कारणं जाति- वादिना घटत्वज्ञानेऽपि तदनुदयात् सामान्यलक्षणायाश्च सा- मान्यप्रकारकज्ञानजनकलनियमात् विशिष्टज्ञानसामग्रीसत्वात् ॥ घटत्ववानिति। तथा च तद्वदवृत्तिधर्मवत्ताज्ञानं तदभावव्याप्यवत्ता- ज्ञानविधयेव तद्वत्वज्ञानप्रतिबन्धकमिति भावः ।ननु प्रमेयत्वसामान्य- लक्षणयैध स्वाश्रयस्य घटस्यादेनिर्षिकल्पफं कुतो न जन्यत इत्यत आह सामान्यति । अन्यथा धर्मान्तरज्ञानादपि स्वाश्रयस्य प्रत्यक्षो. दयेन व्यभिचारप्रसङ्गादिति भावः । ननु सामान्यस्थले सामान्यप्र- त्यासत्तविशिष्टप्रत्यक्षजनकत्वमेव नास्तीत्यत आह विशिष्टधीसा- मग्रीति ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायजगदीशतर्कालङ्कारभष्टाचार्यविरचिता सामान्यलक्षणा समाप्ता। इति व्याप्तिप्रहमन्यः समाप्त.।

·चिन्तामणेः उपाधिनिरूपणम् । उपाधिज्ञानाव्यभिचारज्ञाने सति न व्याप्तिनि- श्चय इत्युपाधिर्निरूप्यते । ततोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साध- --- दीधित्याः उपाधिनिरूपणम् । प्रप्तहादुपाधि निरूपयितुमाह उपाधीति । सोपाचौ साध्य- स्वसाधनले न सम्भवतः अतोऽभिमते इति । यो पदयापकत्त्वे सति यदव्यापकः स तत्रोपाधेिरिति निलितोऽर्थः । व्यापक- जागदीश्याः उपाधिनिरूपणम् । व्याप्यन प्रसङ्गादिति । व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकप्रहजनफग्रहविपयत्येन स्मृतस्योपाधेरुपेक्षानहत्यादित्यर्थ. 1 नव्यास्तु न व्याप्तिनिश्चय इति मूलस्य परोक्तहतावित्यादि तथा च स्वकीयहेतोव्याप्तिनिश्चयस्ये- य परोक्तहेतोः सोपाधिस्यनिश्चयस्याऽपि विजयप्रयोजकत्वाद्वि- जयादिलक्षणेफकार्यकारित्वसङ्गत्यैघ प्यनन्तरमुपाधेर्निरूप- णे मूलस्य तात्पर्यमिति प्राहु । न सम्भवत इति । व्यापकत्वव्याप्य. त्ययोरेव साध्यवसाधनायस्वरूपादिति भाच. ननु साध्यत्वेना- भिमतत्वस्य फेवलान्यायित्वात्तदयच्छिन्न प्रति न कस्याप्युपाधे. यापकत्व साध्यत्वेनाभिमतघूमादितत्तद्वस्त्वमिधाने तु अभि. मत्तान्तवैय_मत फलितार्थमाह योपदित्यादि।तत्र तयो तवसाध्य- ·५०४ जागदीश्या उपाधिवादे नत्वाभिमताव्यापकः । अनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्या- वाव्यापकते एकरूपेण विवक्षिते न तूपाधिः । साध्यव्यापकत्वं सायनिष्ठव्याप्तिनिरूपकवं सा च यावदुपाधिव्यापकव्यापक- त्वरूपानोपाधिकत्वज्ञानादेव ग्राह्या, उपाधिव्यापकयावदान्त- गतस्य चोपाधेः साध्यव्यापकत्वग्रहश्च साम्यनिष्ठव्याप्तिग्रहादिय- न्योन्याश्रय इसत आह अनौपाधिकत्वेति । व्यापकत्व व्या- फतहेतुकानुमान इति यावत् । ननु वन्हिमान धूमादित्यादौ द्रव्य- स्वादिप्रकारेण साध्यव्यापकस्य चन्ह्यादेस्तत्तद्वन्हित्यादिप्रका- रेण साधनाव्यापकत्वात्तत्रातिव्याप्तिरत आह एकरूपणेति । तृ- तीयार्थोऽभेदस्तथा च साध्यनिष्ठाभावप्रतियागितानवच्छेदक. स्वरूप साध्यव्यापकत्व यद्पाभिन्न साधनवनिष्ठाभावप्रतिया- गितारच्छेदकस्वरूप साधनाव्यापक वमपि तद्रूपाभिन्न प्राह्य- मित्यर्थ । सायनिष्ठाभावप्रतियागित्वाभावरूपमेव मूलाक्त सा- ध्यव्यापकत्य यद्रूपावच्छेद्य साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगित्यरूप सा- धनाव्यापकत्त्वमपि तपावच्छद्य ग्राहामित्यर्थ । प्रगल्भमते प्रतिया- गित्यस्येव तदभावस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वन धर्मावच्छद्यत्वसम्भवा- दित्यच्याहु । नव्यास्तु यद्वयापकत्व इति । यदभावव्याप्या. भावप्रतियागित्वे यद्ववृत्त्यभावप्रतियोगित्वे चेत्यर्थ । रूपे त्यत्रावच्छिन्न वमेघ तृतीयार्थ इति प्राहु । एफरूपेणे- त्युपलक्षणमेकसम्बन्धेनत्यपि द्रष्टव्य तेन सयागेन य ह्यादिव्या- पकस्य वन्ह्यादे समयायेन धूमाद्यम्यापकत्वेऽपि नातिव्याप्ति साध्यनिष्ठामादाप्रतियोगित्यरूपव्यापकत्वादिप्रवेशऽन्यान्याश्रयास- म्भवाद्वयापकत्वमन्यथा निर्वक्ति साध्यनिष्ठति ।व्याप्तर्निरूपयत्वमि. स्यसमस्तपाठ सम्यक । व्याप्तिनिरूपयत्वमिति पाठे वृत्तिशब्दकदश- HIH सा चत्यनन परामर्शऽभ्यु पत्तिीि ध्येयम्। साधन या व्य. ।

·उपाधिनिरूपणम्। तिज्ञाने हेतुरतो व्यापकत्वादिज्ञानेनाऽन्योन्याश्रयः । यहा व्यापकत्वं तहन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्प्र- प्तिनिरूपकत्वं सा चाऽनौपाधिकत्वग्रहाद्गृहीतव्या तत्मविष्टव्याप्सि- ज्ञानमपि अनौपाधिकत्वान्तरग्रहादिसनवस्थेसत आह अनौपा- धिकत्वेति । अन्योन्याश्रयपदमनवस्थापरमिति सम्प्रदायः । अ- भिचारितेषां व्यभिचारिणा साध्येन सम सामानाधिकरण्यं यद्य- नौपाधिकत्वं तदा तज्ज्ञानस्य साध्यनिष्टोपाधिव्यातिधीहेतुत्त्वेऽपि तत्र ताशव्याप्तेरप्रवेशानान्योन्याश्रयः सम्भवनीयत. प्रकारा- न्तरेणानीपाधिकत्वं निरुच्याह सा चेति। उपाधिनिरूपिता साध्यनि- व्याप्तिश्चेत्यर्थः । साध्यनिष्ठव्याप्तिग्रहादिति । तत्रापि साध्यव्याप- कत्वस्य साध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपत्वस्वरूपस्यैव निवेशादिति भाव. । अन्योन्याभय इति । धूमादिसाध्यधर्मिकान्धनाद्युपाधिव्याप्तिाह प्रत्याइँन्धनव्यापीभूतयावव्यापकको धूम इत्याफारफाईन्ध- नीयानोपाधिफत्वज्ञान कारणं वाच्यं तमा धनव्यापकया- घदन्तर्गतमा ग्धनमपीति तत्रापि धूमानष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वल- क्षणस्य शानमपेक्षित तथा चाद्न्धने धूमनिष्ठव्याप्तिनिरूप- स्वग्रहे सत्यनीपाधिकत्त्वज्ञानसम्पत्त्या धूमधर्मिण्या→न्धनीयव्या- प्तिग्रहस्ताहशव्याप्तिग्रहे च विशेषणशानसम्पत्या धूमनिष्ठव्या- तिनिरूपकत्त्वरूप धूमव्यापकत्वमान्धने ग्राह्यमित्यन्योन्या- श्रय इत्यर्थ । प्राचीमतमाह व्यापकत्वमित्यादिना । साध्यनिष्ट- व्याप्तिनिरूपक घमेर चाद्धनाधुपाधे. साध्यव्यापकत्व सा- ध्यनिष्ठा चोपधिव्याप्तिरूपायिव्यापफयायवाप्यत्वरूपस्यानीपा- फत्वस्य ज्ञानादप्राधा तथा च तन्निविष्टस्योपाधिनिष्ठम्यातिनिरूप- फरवपर्यवसनस्योपाधिव्यापकत्यस्य द्रव्यत्वादी ज्ञानमुपाधी द्र- व्यत्यादिव्यापकयाघमयाप्यत्वरूपस्य द्रव्यत्वाधनोपाधिफत्वस्य शानादेव पाच्यमेवं तत्रिविष्टस्यापि गव्यत्वादिनिष्ठदयातिनिरूप. म E४ ·जागदीश्या उपाधियादे तियोगित्वञ्चाव्यापकत्वम् प्रतियोगित्वञ्च तदधिकर- . ध्याप्यरत्तीनां व्यापकत्वमुपपादायतुमाह मातयोगित्वञ्चति । तद- धिकरणानधिकरणव तदधिकरणाधिकरणत्वविरोधि यत् मतियो. गिल प्रतियागिन्यधिकरणाभावप्रतियोगित्व तदिह गृहीतव्यम् । फत्तपर्यवसनस्योपाधिद्रव्यरयादिव्यापफत्वस्य सत्यादौ ज्ञान सत्यादिव्यापकयायद्वयाप्यत्वशानाधीनमित्या क्रमेणानवस्थेत्य- थं । सम्प्रदाय इत्युक्त्या योन्याश्नयपदस्य मुख्याथै क्षतिरखरस सूचित । ननु व्यापपत्य यदि व्याप्तिनिरूपकत्व तदा व्यापफसामा- नाधिकरण्यरूपायास्तनिष्ठव्याप्तेरपि व्यापकत्वगर्भवादात्माश्रय- तादास्थ्यमे त्यस्वरसा-मणिकारो व्यापकत्वमन्यथा निर्वक्ति यनि । अव्याप्यवृत्तीनामिति । तथा च धूमवान् बन्हेरित्यादी धूम- सयागस्य उपाधित्वार्थ घहिमान् धूमादित्यादी चन्हिसयोगादेर- पाधिन्चवारणार्थ चाय मुलग्रन्थ इति भाव । ननु तदधिफरणे- त्यत्र तच्छब्देन साध्यादिमनिष्ठाभावस्य परामर्शात् तदधिफरणा- नधिकरणत्त्व साध्यादिमनिष्ठाभ वाधिकरणावृत्तित्य तथा चत- दव यदि साध्यादिमभिष्ठाभावपतियागित्य तदा वृत्तिमन्मात्रस्यैव साध्यादिमनिष्ठगगनाभावाधिकरणवृत्तित्वात् धूमवान वन्हेरित्यादी घटादेरपि साध्याव्यापकत्वमान्धनायुपाधेराप साधनाव्यापफ- स्व न स्यादतो लक्षणप्रविष्टस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकप्रतियोगित्व- स्यैव विशेषणान्तरदानााभप्रायेण व्याचष्टे तदधिकरणेति । साध्या दिमनिष्ठस्य सनिकपफाभावस्याधिकरणवृत्तित्वविरोधि यव प्रति- योगित्व तदय साध्यव्यापकत्त्यादी गृहीतव्य निधेशनीयमित्यर्थ । स्व प्रतियोगित्वम् । तन्निरू करवेनाभावस्य निवेशनायुक्तक्रमेणग- गनायभावमादाय न दोष । ननु तदधिकरणावृत्तित्वमित्यत्र वृत्ति- रुपाधिताघटकसम्बन्धेन याच्या अन्यथा वृत्तिमन्मात्रस्यैव स्वाभा- घति कय चित् पालिफादिसम्बन्धेन वर्तमानत्वात् पूर्वदोषापत्त ।

·उपाधिनिरूपणम्। ५०७ . . णानधिकरणत्वमिति वदन्ति तन्न । साधनपक्षधर्मावच्छि- नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेः । न च तयोरनुपाधित्वम्, दूपकताबीजसाम्यात, मित्रातनयत्वेन श्यामत्वसाधने शाकपाकजत्वस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च शास्त्र प्रयोजकत्वेनोगधि- त्वस्वीकाराच्चेति, पक्षेतरेऽतिव्याप्तिश्च । न च व्यतिरेके प्रतियोगिन्यधिकरणलेनामागो विशेषणीय झते फलिनोऽर्थः । साधनोते । अनयोरसङ्करोऽग्रे दर्शपिप्यते । पक्षेतरेति । पक्ष साधनाव्यापकत्मा- तथा च जातिमान भायायादित्यादी समयायेन साधुपाधाय- व्याप्ति साधनयन्निष्ठमत्त्वाभाचाधिकरणसमवेतत्यापसिद्ध्या त- द्विराधिप्रतियोगित्त्वस्य सत्वादावसम्भवन सम्भवादत माह प्रतियोगिव्यधिफरणाभावेति। तमित्यादि। तनिष्ठामावप्रतियोगित्यस्य प्रागेर सम्वत्वेन शानायोगादमाये प्रतियो- गिवैयधिकरण्ययोधनमचैतनन्यस्योद्देश्यमित्याह प्रतियोगिव्य. धिकरणत्वेनेति । न घाय महाकालो दव्यत्वादित्यादी कालियसम्ब- न्धेन घटाएपाधायच्याप्तिः साध्ययस्युपाधिताघटफफालिफ- सम्बन्धन प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्याप्रसिद्धरिति घाच्यम् । सिद्धान्तलक्षणोकदिशा गगनामावस्यर तथाचादिति भावः । मनु.स श्यामो मित्रातनयत्यादित्यत्र शाफपापजत्यस्य पायुः प्रत्यक्ष. प्रत्यक्षस्पशाध्यवादिस्यत्र उद्भूतरूपवत्तस्य च द्वयोरेय यक्ष्यमा- पोपाध्योः साधनायच्छिन्नसाध्यव्यापयन्यसम्मयात् साधनपक्षध- माच्छिन्नसाभ्यव्यापकयो. पृथगुपादानं विफलमत आह भायारि- ति। अमेति पटप्रत्यक्षो विमुत्वादित्यत्र साधमाउन्नसाध्य- ·जागदीश्या उपाधिपाद इतरो यम्मादिति बहुव्रीहिः, भावप्रधानश्च निर्देशः । पक्षमितर- यति व्यापर्तयतीति व्युत्पत्त्या तदचिपर्मवचन इसपि कश्वि- त् । तादात्म्येन धमिण एवं व्यापकत्वमिति तु परमार्थः । अत एवाऽग्रे पर्वतेरान्यत्वादिति साधु सङ्गच्छते । इतरया तु व्याप- काभावस्येव व्यापकरदन्योन्याभावस्यापि गमकत्वमाश्रिस स- व्यापकमात्मत्वं पक्षधर्मवाहिव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापफ रुपयत्वं च मिथोऽसङ्कीर्णमुपाधिरित्यग्रे स्वय वाच्यत्वादिति भाव । के चिनु मूले मित्रातनयत्वेनेत्यस्य काकादावित्यादि , प्रत्यक्षस्पर्शाश्र- यत्वादित्यन च प्रत्यक्षस्य स्पर्शो विषयत्व यति व्युत्पत्त्या प्रत्यक्ष- स्पर्शपदं साक्षातक्रियमाणपरं तथा च मूलकृतैय साधनपक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकयोरुपाध्योरसङ्करस्थलमुपन्यस्तमिति प्राहु । पक्षादितर इति तत्पुरुषे सर्वनामकार्यप्राप्त्या पक्षेतरस्मिन्निति प्र- योगापत्तेराह पक्ष इतरो यस्मादिति। तथा चानुपसर्जनस्यैव सर्वना- मकार्यमिति इतरशब्दस्योपसर्जनत्वान्न तदिति भाव । ननु पक्षेतर- स्य शेयत्वादे सर्वत्रैव साधनपति सत्याग्न तस्य साधनाव्यापकत्वमत आह भावप्रधानश्चेति । न चैर धर्मिशक्तस्येतरपदस्य धर्मपरता- मानेणैव उपसर्जनतया सर्वनामकार्यासम्भवात् बहुवीह्यादरो व्यर्थ इति वाच्यम् । समासे गुणीभूतस्यैव सर्वादे सर्वनामकार्यानिषेधात्। अन्यथा लघुतरघन्त्यावच्छिन्नशक्तिकस्य तदादिपदस्य गुरुतरकम्बु. ग्रीवादिमत्त्वप्रकारेण लक्षणास्थलाप तस्मिन् घटत्यमित्यादिप्रयोगा- नापत्ते तत्राप्युपसर्जन वस्या विशिष्टत्यादित्यभियुक्ता । भायप्रधा- नश्चेत्यत्र भावे प्रधानो येत्यर्थ इत्यपि के चित् । अत्र पक्षावृत्तिधर्म- परत्वेऽन पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्रापि पर्वतावृत्तिधर्माभाचयोधनार्थमा- धुनिकलक्षणा स्यादित्यस्सरस कश्चिदित्युक्त्या सूचित निन्वितरपद- स्य भावप्रधाननिर्देशत्वे समासलब्धादन्यौवार्थे तस्यापसर्जनत्वात्त. त सर्वनामकार्य दुर्गरमतो भावप्रधाननिर्देशम्परित्यज्यैव प्र. कारान्तरमाह तादात्म्यनेति । व्यापकत्यमिति । तथा च तादात्म्येन साध्यव्यापकस्य पक्षेतरस्य तेन सम्बन्धन साधनाव्यापकत्वात्त- ·उपाधिनिरूपणम्। पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र इतरान्यत्वस्यासिद्धिवारणार्थ प- र्वतपदं विशेषणमिति व्यतिरके व्यर्थविशेषणत्वान्न स उपाधिः, बाधोनीतस्याप्यनुपाधितापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, इतरान्यत्वस्याप्रसिद्धया विशेषणं विना व्याप्त्यग्रहेण . अमनीयम् । व्यतिरेक इति । यद्यपि व्यापकाभावमुद्रया गमकवे तथा चैयय न दोपाय, तथापि वास्तववैयर्यशून्य- त्वमेव विशेषणं देयमिति भावः । यत्तु यपोतिरेकव्या- हिस्तयोरेव व्याप्पत्तिव्यतिरेकिणोरन्वयव्याप्तिरिति निपमा, स्योपाधित्वं नानुपनमिति भावः । पक्षेतरस्य तादात्म्येनोपाधितायां मुलम्बरसमध्याह अत एवेति।सनच्छते इति । अन्यथा पर्वतेतरत्यस्य साध्यव्यापफनायामितरत्याभावादित्येषं तत्र यादिति भावः । ननु पर्वतेतरत्वादेरित्यानिमग्रन्थदर्शनात् पक्षेतरस्यापि उपाधित्वं मूल- स्वरससिरमेयेत्यतस्तदनुसारेणापि पचंतेतरान्यत्वादिति सङ्गमयति इतरथा वितिापक्षेतरत्वस्य धर्मस्योपाधित्याभिप्रायादित्यर्थः। गम- फरवं व्याप्याभाघसाघफत्वम्। मनु साध्यव्यापकस्य पक्षेतरत्यस्या- भाववत्तानिश्चयाजायमानपक्षधर्मिफसाध्यभावानुमान प्रति पक्ष. तरत्वाभावनिष्ठायां साध्यामाधीयव्याप्ती व्यर्थविशेषणत्यस्यादोप- स्यात् व्यतिरेफे व्यर्थविशेषणत्यादित्यादिमूलासगतिरित्याराडून्ते यद्यपीति । तथा पैयध्ये उपाध्यमाघनिष्टसाध्याभाषीयव्याप्ती व्यय- विशेषणत्यम् । तथापि वास्तति यवचतिरेफत्थं यदन्यत्यं या साध्यभावल्याप्यतानपच्छेदयाविशेषणाघटितं तत्वे सति साध्य- ध्यापकसाधनाव्यापफत्वमेयोपाधिस्यं याच्यमिति मायः । विशेष- मदत्त्वेय पक्षेतरत्वं धारयत. प्रगल्भस्य मतमाह परिवति । पयो. यांशधर्मयावच्छिभयोः व्याप्यत्तिग्यतिरफिणारिति । व्याप्यर- + ·. जागदीश्या उपाधियादे तियों व्यतिरेफस्तनोस्ततप्रतियोगिनोरिति यावत् तयोरेवति । ताह- शधर्मयावच्छिन्नयोरवेत्यर्थ । तथा व व्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदको यो धर्मों व्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूनय- धर्मावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापफतावच्छेदक सोऽवश्य स्वाव- च्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापफताच्छेदकीभूततः- मीवच्छिन्नाभावत्वक इत्येव नियमात् पर्वतेतरत्व 'न वन्हित्वाय. च्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदक स्यावच्छिन्नाभावत्या- वच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदकीभूतवन्हित्वावच्छिन्ना- भावत्वकत्वाभावादिति कमेण व्यापकनिवृत्त्या व्यायीभूतस्य सा. ध्यव्यापकतावच्छेदकत्वस्य निवृत्ति पक्षेतरत्वे साधनीयति न त. स्योपाधित्वम् । ताश च स द्रव्यत्ववन्हिसामप्रीत्वादिकमेव सुल- भमतो न हेत्वप्रसिद्धि । अत्र च व्याप्ताचिद संयोगि प्रमेय वाद- व्यादित्यादौ द्रव्यत्वाद्ययच्छिन्नव्याप्यतानिझापितव्यापकतावच्छे- दक स्वावच्छिन्नाभावत्यावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापकतावच्छे- दीभूतद्रव्यत्वावच्छिन्नामावत्वकाद्भिन्न सयोगत्वप्रमेयत्यादौ व्य- भिचारस्य वारणाय प्रथमप्रतियागितावच्छेदकान्तम् । न च विषय. स्वादिसम्बन्धेन सयोगत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्थापि व्याप्यवृत्तित्वादु- कव्यभिचारतावस्थ्यम् । व्यापकताघटकसम्पन्धावच्छिन्नस्यैव प्रतियोगित्वस्यावच्छेदकताया निश्यत्यात्। न च रूपाभाववान् घ. टत्वादित्यादी जलपरमाणुरूपात्मकस्य व्याप्यवृत्तिव्यतिरेफस्य प्र- तियोगितावच्छेदके रूपामावत्यै स्वावच्छिन्नाभावत्त्वावच्छिन्नव्या- प्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदकीभूतघटत्वाभावत्वकत्याभावावध- भिचार इति वाच्यम् । अभावाभावस्यातिरिक्ततया रूपाभावत्वा- वच्छिन्नामावस्यावच्छिन्नवृत्तिकान्यत्वरूपव्याप्यवृत्तित्वदलनैव वार- णात घटादौ तस्याच्छिन्नत्तिकस्यात्, यद्धपिच्छिन्नस्य व्यतिरे- कसामान्य व्याप्यवृत्ति तादृशधर्मस्यैर चा हेती निवेश्यत्यादिति । द्र- व्य सयोगादित्यादी सयोगत्वावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितव्यापक- तावच्छेदके द्रव्यत्ववादी व्यभिचार सयागत्वावच्छिन्नाभावस्य फेलान्वयित्वेनाभावत्वस्यैव घोस्तद्वयाप्यतावच्छदकतया द्रव्य- त्वत्वावच्छिन्नाभावत्वस्याऽतथात्यादतो भूतान्त यद्धर्मविशेषणम् । न चविपयितादिसम्बन्धावच्छिन्नसयोगसामान्याभावस्य व्याप्यवृत्ति- ·उपाधिनिरूपणम् । ५११ इह तु व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेके व्याप्त्यभावादन्वयेपि न त. था, अत: साध्याव्यापकत्वान्नायमुपाधिरिति भाव इति । तन्न । अहेतुकत्वशरीराहतुकलयोर्व्यभिचाराद, एवमपि संयोगादौ के- स्वादुक्तदोपतादयस्थ्यमातत्रापिव्याप्यताघटकसम्बन्धावचिन्नस्येय प्रतियागित्वस्यावच्छेदकताया. प्रवेश्यत्वात् । न चोक्तरीत्या पर्वत- भवत्वादिप्रकारेण पक्षेतरस्तस्योपाधित्ववारणेऽपि तद्भेदव्यक्ति- स्वादिप्रकारेण तस्योपाधित्व दुर्वारं तव्यतिरेफव्याप्ती व्यर्थविशेष- णत्वासम्भवात ताप्येण साध्यव्यापकत्वे बाधकामावादिति घा. व्यम्। पक्षमदरचादिप्रकारेणय पक्षेतरस्य फधायामुद्भावनात् प्रफा- रान्तरेण तस्योपाधित्वेऽपिक्षत्यभायादिति के चित्तु व्याप्यतिव्यक्ति- रेफिणोतुसाध्ययोरिति ययासख्यमन्वयात् यत्र व्यतिरेफप्रति- योगितावच्छेदकारे सति व्याप्यवृत्तितानिरूपकयधर्मावच्छिन्नव्या- प्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदकत्व तत्र स्वावच्छिन्नाभायत्त्वावच्छि- सव्याप्यतानिरूपितव्यापकतावच्छेदपीभूततधर्मावच्छिन्नाभायत्वक- त्यामत्येव व्याप्ति । न च सयोगि व्यत्यादिस्यत्र सयोगत्वे व्य- भिचार, प्रतियोगियधिकरण्याघटितस्यैव व्यापकत्वस्य हेती प्र. घेशात सयोगत्वस्य व्यत्तव्यापपातानवच्छेदकत्वात् । न चैवम- प्याफाशामाययान् द्रव्यत्यादित्यादाघाफाशाभावत्वे व्यभिचार, न व्यमते गगनामावत्यापच्छिन्नाभावानुपगमेन तस्य व्यतिरेफिप्रति- योगितानवच्छेदकत्वात् वृत्तिमतिरेषमतियोगितावच्छेदकत्र- स्यैव धामधेशत्यादित्याहुतिश्चिन्त्यमा व्याप्यवृत्तित्वस्येय व्यतिरकि- त्यस्याप्ययश्य हत्यन्वयित्वात्,अन्यथैवमपीत्यादिना केवलान्वयिसा. ज्यके पक्षतरोपाधित्यसम्पादनस्याने सन्दर्भविरोधापत्तरिति दि- फ् । अहेतुफत्वति । इदं शरीरहेतुफमहेतुफत्वादिया शरीरपर- घयन व्यतिरेकव्यातेरमायेप्यन्ययध्याप्तिसत्वेन व्यभिचारादि- स्यर्थ न चोकव्याप्ती मायभिन्न स्वैध व्यतिरेयस्य प्रतियोगितावच्छे. दत्यप्रवेशाददोष शरीराहतुकत्ये भावरूपस्य व्यतिरेपश्य म. तियोगित्वादिति वाच्यम् । तथा सति पर्वततरा यत्वस्यापि पर्वत- ·जागदीश्याः उपाधियादे तत्सार्थकत्वात् । वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेतर उ- पाधिरिति चेत्। अस्तु तथा, तथापि पक्षातिरिक्त साध्य- वलान्वयिनि च साध्ये पक्षेतरातिव्याप्तितादवस्थयाच्च । वस्तु. गत्यति । तथा च पक्षे साध्यवति तदितरत्वं साध्याव्यापक तगाहते च वाधोनीतत्वादुपाधिरेवेति भावः । यद्विपयतया ज्ञान- स्प प्रतिवन्धकलं तदेव प्रकृते उपाधिलं वाच्यं नान्यदनुपयुक्त- स्वादिस्वरूपस्यैव व्यतिरेकस्य प्रतियोगित्वात् प्रकृतासङ्गतिः- सङ्गादिति भावः । यद्यपि निधूमो निर्वन्हित्वात् इत्यत्रैव धूमा- भावाभावत्वावच्छिन्न व्याप्यतायां धूमपदस्याप्रसिद्धिवारकत्येन व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेकव्याप्तिचिरहेऽप्यन्वयव्याप्तिसत्त्येन व्य- भिचारसम्भवादहेतुकत्त्वादिपर्यन्तानुसरणं विफलम् । तथापि त- प्रान्वयव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः धूमाभावे वन्ह्यभावव्यापफत्याग्रहे- ऽपि धूमव्यापकवन्ह्यभाववत्तानिश्चयादेव निर्धूमवत्त्वानुमितेः सम्भ- घिचात् । न चोक्तस्थलेप्यन्वयव्याप्तेरनभ्युपगमान्न व्यभिचारः शरीर- हेतुफत्वव्यापकहतुकत्याभाववत्तानिश्चयादेव शरीरहेतुकत्याभावानु- मितिसम्भवादिति घाच्यम् । शरीरपदवैययन शरीरहेतुफत्व- त्यस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः । ननूक्तस्पलेऽप्यन्वय- व्याप्तेरनभ्युपगमान्न दोष इत्युक्तावप्याह एयमपीति । व्यतिरेक- व्याप्तिविरहण पक्षेतरत्त्वे व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकिसाध्यस्य व्यापक- त्याभावेऽप्यव्याप्यवृत्ते । केवलान्ययिनश्च साध्यस्य व्यापकताया- स्तन सत्त्वे वाधकाभावादिति भावः । तद्रहिते साध्यरहिते पक्ष इत्य- नुपज्यते।याधोनीतत्वादुग्नीतबाधकत्यात् । अग्न्याहितादित्याद्विशेष- णस्य प्रागविन्यास । ननु वस्तुगत्या साध्यव्यापकत्त्वाभावेन पक्षेत- रस्थानुपाधित्त्वशङ्कायामस्तु तथेत्यादिना तत् दूपकत्वप्रसञ्जनं न घाधकमतो मूलस्याभिप्राय वर्णयन्नाह यद्विपयतयेति । प्रकृते दूप- ·उपाधिषिरूपणम्। व्यापकताबहादुपाधेर्दूषकत्वम् । तच्च तत्राप्यस्ति । अ- न्यथा पक्षे साध्यसन्देहादनुपाधिले उपाधिमात्रमुच्छिये- खात् तदुक्तं रूपं तदा तद्वत्तपा पक्षेतरस्यापि ग्रहादनुमितिमा- घोच्छेद इसभिपायवानाह अस्विति । उपाधिमानमिति सत्य- विपक्षोनायकतया दृपकत्वमिति मते, इतरथा तु पक्षारत्तेरुच्छेदो जीपयिफोपाधिनिरूपणप्रस्ताये । नान्यदिति । नेतरभेदायनुमापफमु. पाधित्वं याव्यम अनुमानदुपयोपाधिजिशासायांतस्यानुपयुक्तरवादि- त्यर्थः। उक्तरूप पक्षातिरिके साध्यव्यापफत्यादिरूपमातया च पस्तु. गत्या साध्यव्यापफत्वं मरते उपाधिस्वरूपमेव नेति तदमिधाने- थीन्तरमिति भाव. । नव्यास्तु गनु शाफपाफाजत्यादिपमिव पक्षेतर- स्वमपि फिधिधर्मापच्छिमसाध्यध्यापकत्येन यस्तुगत्योपाधिरि- स्पेय, कथायान्तु नोद्भाव्यते दूषफतायीजविरहादियाशयेन शङ्कते मूले घस्तुगत्येति । दूपफतायीजसत्यात्तस्योपाधिस्येनोझायन दुर्वार- मित्याशयेन परिहरति अस्तु तथेत्यादीति प्राहु 1मुले ऽन्यथेति। यदि पक्षातिरिक्तविशेषणाप्रवेशन साध्यव्यापफतामावस्यय प्रहो दूरकता- पीज तदा पक्षे साध्यसन्देहानुपाधित्व उपाधिरयघटपासायसा- मान्यव्यापकत्यस्यानिधये उपाधिमानमुपाधित्यनिश्चय क्वापिन स्पादित्यर्थः । ननु पक्षे साध्यसन्देहदशायामपि पक्षत्तित्वेन नि- चितस्योपाधेः साध्यव्यापफत्वनिश्चयसम्मयादुपाधिमानोच्छ- दासम्भय त्यत आह दीधिती सतप्रतिपक्षेति। उपाधे पक्षवृत्तित्य- निर्णयदशायां साध्यामावव्याप्यस्य तदभावस्य पक्षेऽनिधयेन सत्- प्रतिपक्षपयासम्भवादिति भाव.। तरया व्यभिचारोनायपतया दोपत्यमतापक्षावृत्तरितिपक्षावृत्तित्येन निधितस्येस्वयं-पक्षावृत्तर- प्युपाधेः पध्मानिधयदशायामुपाघिरघनिधयसम्भया पथा- भ्रतासतिरिति ध्येयम् । ननु विपक्षम्यायफपिरोपणयत्यातया- .

·जागदीश्याः उपाधिवादे त । विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्यत्वं विशेषणम्, तेन बाधोन्नतिपक्षेतरस्य परिग्रहः तत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात न तु पर्वतेतरत्वादेरिति चेन्नान हि वस्तु विपक्षाव्याव- तकविशेपणशून्यं सर्वत्र प्रमेयत्यादेः सत्त्वात, तत्रोपातेति बोध्यः । विपक्षेति । विपक्षव्यावर्त्तकधर्मान्तरावैशिष्टपक्षेतरत्व- वारणाय निषेधद्रयगर्भता । विपक्षाव्यावर्त्तकविशेपणानवच्छिन्न- साध्यव्यापकत्वमाधनाव्यापकत्वशालित्वं तद्विवक्षितमित्याशय, पक्षतरत्वस्योपाधित्वमनङ्गीकुर्वतस्तव मतेनातिन्याप्तिरभिहिता, -- पि पक्षेतरत्ययारणासम्भवात् अभाषयप्रवेशो व्यर्थ इत्यत आह विपक्षेति । येन सम्बन्धेन यद्वैशिधावच्छिन्नस्यापरस्योपाधिलाघट. फसम्पन्धनाधिकरणत्वं यफिश्चिद्विपक्षावृत्ति तदेव तेन स- म्बन्धेन विपक्षव्यावर्तकं यथा धूमस्य साध्यतायामान्दैन्धने स्वरू- पसम्बन्धेनात्वं तेन सम्बन्धेन तवैशिष्ट्यावच्छिन्नस्पन्धनादेपा- धिताघटफसंयोगसम्बन्धेनाधिकरणतायास्तदयोगोलकात्मकविपक्षा. वृत्तित्वात् पर्वतेतरत्यादौ च पर्वतादिकं न तथा प्रतियोगिता. सम्बन्धन पर्वतवैशिष्टयायच्छिन्नस्य च पर्वतेतरत्वस्याधिकरणता. या यावद्विपक्षवृत्तित्वादतः प्रतियोगितासम्बन्धेन विपक्षाच्यावत- फै यत् पर्वतात्मक विशेषणं तेन सम्बन्धेन तत्त्वस्यैव पर्वतेतरत्ये सवाल तयातिप्रसङ्गः । षन्हिरनुप्णः कृतकरयादित्यादी याधानीत. पक्षेतरस्योपग्रहाय यत्किश्चित् पदम, अन्यथा धन्हीतरत्याधिफरण- तायाः सौरालोकाधात्मकविपक्षवृत्तित्वादसंग्रहापत्तेरिति श्रेय. म । ननु सिद्धसिद्धिव्याघातेनैव शङ्कायाः पर्यवसानात्तथापी- स्यादिना दोषान्तरदानं मूलकारस्थासङ्गतमतो व्याघातं निरस्या- वैव तदयनारयति विपक्षेत्यादि । अनावच्छिन्नान्तं साध्यव्या- पकत्वमानेऽयितं न नु साधनाव्यापकत्वेऽपि, व्यर्थयात व्यापाव.

·उपाधिनिरूपणम् । विशेषणे सिद्धयसिद्धिव्याघातः । तथापि च साध्यन्या- पकल्यसाधनाव्यापकत्वे तत्र स्त इति तयावृत्त्या पक्ष साध्यव्यावृत्तिरतो हेतोपभिचार एव व्यभिचारे चाव- श्यमुपाधिरिति पक्षेतर एव तत्रोपाधिः स्यात, तावन्मात्र- स्यैव दूपकत्वाच व्यर्थ विशेषणम् । अत एवानुमान- वस्तुतो दूषकतामयोजकरूपवतस्तस्यानुपाधित्वाभ्युपगमस्तदारणाय च विशेषणोपादानं द्वयमपि न युक्तमिसाभप्रायवानाह तथापी. ति । तावन्मात्रस्य साध्यव्यतिरेकोन्नयनक्षमसाध्यव्यापकतामात्रस्य पोरेफरूपेण वियक्षितत्वादेवातिप्रसङ्गभङ्गादित्यवधेयम् । इत्याशो. स्यस्याप्रति परेणान्वयः। ननु पूर्व पक्षेतरेतिच्यातेरभिधानात्तस्याल- ध्यत्त्यप्राप्तरिदानीन्तथापीत्यादिना तत्राव्यातेरभिधानमसङ्गतमतो- ऽभिप्रायं पूरयति पक्षेतरत्वस्येत्यादि।दूपफतेति । साध्यव्यापफत्यादि. मत्तया शायमागत्यरूपं यदूषकठायीजं तद्वत इत्यर्थ । इदं च योय- पा साध्यव्यापफरवादिमत्तया गृह्यने स तदोपाधिरित्येयं फ्रमेणोपा. धेरपि सत्प्रतिपक्षवदनित्यदोपत्वमभिप्रेत्योक्तम् इत्यं च मूलस्सं सा- ध्यव्यापफरवादिपदं तज्ज्ञानपरमैवेति मन्तव्यम् । यारणाय चेति। त- स्येत्यनुपज्यते । विशेषणेत्यस्य विपक्षाव्यावर्तकविशेषणानच्छि- सत्यरूपेत्यादिः। तावत्पदेन साध्यव्यापकत्यसाधनाव्यापकतयो' प. रामशें द्वयोः व्यभिचारोनयन एवोपयोगात् पक्षेतरव्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचार एयाऽनुमेयस्तथाच तत्रापिपक्षेतरान्तरस्यो. पाघित्यासत्तयाऽनुमानमानोच्छेदे साध्यव्यभिचारोनायकस्यरूपं दूपफत्यमेव पक्षेतरस्य न स्यादिति तदुत्तरस्य दूषणासमोंत्तर- स्येन जातित्वसम्मवात् मत एवेत्यादिकाग्रिममूलासद्गतिरतस्नाय- ग्मास्योति मूलमन्यया ध्याचरे साध्यव्यतिरेफेस्यादिसाम्ययत्वाप्र- ·जागदीश्या. उपाधियादे मात्रोच्छेदकतया जातित्वान्न पक्षेतर उपाधिरित्यपास्त- म् । दूषणसमर्थत्वेन जातित्वाभावात् । एतेन पक्षेतर- व्यावृत्त्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरस्तम् । उपाधित्वाभावे- ऽपि दूषणसमर्थत्वात् । अथोपाधिः स्वव्यतिरेकेण स- प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषणम्, पक्षेतरत्वव्यतिरेकश्च न साध्याभावसाधकोऽसाधारणलात, न तु व्यभिचारोन्ना- दपकत्वादोपोन्नयनोपयोगित्वात् । जातित्वादिति । तदुत्तरस्येसा- दिः। उपाधित्वाभावेऽपीति । उपाधित्वानगीकारेऽपीयर्थः। द- पकताबीजसत्त्वे तस्योपाधित्वं दुपकताबीजच न व्यभिचारादे- रुन्नायकत्वम् अपि तु सत्मतिपक्षस्य, तच नास्तीसतो न स उपा- पिरिति शङ्कते अथेति । व्यभिचारोनायकतया । व्यभिचाराधु- हप्रतियन्धोपयुक्तस्येत्यर्थः । व्यापकतामात्रस्येति । व्यापफतामात्रेण शायमानस्येत्यर्थ । मानपदेन विपक्षाच्यावतफविशेषणानवच्छिन्नत्व- व्युदास । तेन पक्षावृत्तित्त्वविशेपितसाध्यव्यापकताज्ञानस्यैव सत्प्र- तिपक्षसत्त्वेपि न क्षति पिकत्यं दोपजनकत्व तश न साध्यव्यापफ. स्यातो व्याचप्टे दूपकत्वादिति । दूषणासमोंत्तरस्यैव जातित्वात पक्षेतरे तदसम्भवादाह तदुत्तरस्येत्यादिरितिौमूले प्रकारान्तरबाधा- नुन्नीतपक्षेतरान्यत्वादिविशेषणं पूर्वपक्षिणाऽनुपदमेव पक्षेतरस्योपा- धित्यस्वीकारादुपाधि वाभायेऽपीत्यसङ्गतमतो व्याचटे उपाधित्वान- डीकारेऽपीति । त्ययेत्यादि । न च दूपणसमर्थत्वे याधानुनीतस्यापि पक्षेतरस्योपाधित्वमिष्यत एव सिद्धान्तिभिरपीति घाच्यम् । तथा- सत्युपाभ्यन्तरवत्तस्यापि कथायामुद्भाव्यतापत्तरिति भावः । ननु दूषणसमर्थत्वेन पक्षेतरस्यालक्ष्यतया तद्वारणार्थ व्यतिरेके साधार- ·उपाधिनिरूपणम्। यकतया दूपणम्, यथा हि साध्यव्यापकोपाध्यव्याप्यतया हेतोः साध्याव्याप्यत्वं तथा साध्यव्याप्यहेत्वव्यापकत- योपाधेर्न साध्यव्यापकत्वमपि सिध्येत् व्याप्तिग्राहकस्यो- भयत्रापि साम्येन विनिगमकविरहात, तस्माद्यथा सा- ध्यव्याप्येन हेतुना साध्यं साधनीय तथा साध्यव्यापको मायकतया । अन्पाप्यतया । अव्याप्यत्वादेिना। अन्याप्यत्वम् । ण्यामाये सतीति विशेषणदानाभिप्रायफमधेत्यादिमूलमसङ्गतमतो- ऽन्यथा अवतारयति दूपफतायोजेति । तस्य पक्षेतरस्य उपाधित्वं स्यादिति शेषः व्यभिचारादिरित्यादिना साध्यव्याप्ययस्योपमहा। सत्मतिपक्षस्येत्यादि।उन्नायफरवमिति पूर्वेणान्वयानस तिीतथा चा लक्ष्यस्य तस्य धारणा विशेषण युक्तमवेति माव व्यभिचारोशायफ- सयादूपकापस्याभाचं प्रतिज्ञाय यथा होत्यादिना व्याप्यावामायोना- यकस्वफयनं सन्दर्भघिरसमतो व्याचष्टे व्यभिचाराघुम्नायफतयेति । तथा चादिपदेनाव्याप्यत्वस्यापि लामानानिमप्रन्यसङ्गतिरिति मा. धःमूले साध्यव्यापफोपाभ्यव्याप्यापनेति।साध्यव्यापषतया निधि तोपाधेरव्याप्यत्वेनेत्यर्थः। पवं साध्यव्याप्यत्वव्यापकत्वेनेत्यस्यापि साध्यव्याप्यतया निश्चितहतोरव्यापफत्वेनेत्यर्थः । सिदिति तथा च ययोपाधौ पूर्वोत्पनेन साध्यव्यापपत्वनिश्चयेन प्रतियन्धान सा. ध्याव्यापकत्यसिद्धिस्तथा हेतोरपि पूर्योत्पन्नेन साध्यव्याप्यत्यनि- घयेन प्रतिपन्धान व्यभिचारस्य धीरिति तदुप्नायफत्यमुपाधेघद- मित्याशयाननु पूर्वमुपाधेरेय साध्ययापकत्य निधितं न तु तोर. বি বামন নক্ষত্তফাকাসন স্কাইফ तिमाहफस्येतिागगनादी व्यभिचारादुपाध्यच्याप्यत्येन साम्यव्यभि- चारोलायनमसम्भवास्यतो याचष्टे दीधितिकारः अध्याप्यत्यादिनेति। तपा चादिपदेनोपाधिष्यभिचारणेय साध्यव्यभिचारित्वमुझेयमिति ·५१८ जागदीश्याः उपाधिवादे पाधिव्यावृत्त्या साध्याभावोऽपि साधनीयो व्याप्तिग्रहती- ल्यादिति दूषकतावीजम्, सोऽयं सत्प्रतिपक्ष एवेति । मैवम् । एवं हि सत्प्रतिपक्ष उपाध्युद्भावनं न स्यात सत्प्रतिपक्षान्तरवत् । किञ्चैवं बाधोनीतोऽपि पक्षेतरो अव्याप्यत्वादि । सत्पतिपक्षान्तरवदिति। व्यासपक्षधर्मतारूपवल- सत्त्वेनैकेनापि बहूनां प्रतिरोधसम्भवात बहुत्वस्याऽवलवाद । यच्च प्रमाणतत्त्ववोधादी बहुत्वमपि वलमुक्तम् तन्न सत्सतिपक्षतापा- म्, किन्वेकलागभङ्गममक्तौ । बहुपु तत्कल्पनागौरवमेकत्रच ला- घवमिति तर्कोत्थापकतयेति, नोपाधेः सत्यतिपक्षोत्थापकतया तत्र दूपणवतम्भव इति भावः । एवं सत्प्रतिपक्षोन्नायकतया दूपकत्व। . भावः। व्यभिचारोनयनपक्षस्यापि दृष्यत्वेनोपशान्तत्वाउदनभिधान- न्यूनतामपाकन्तु व्याचष्टे अव्याप्यत्यादीति । तण चादिपदेन सा. ध्यव्यभिचारस्य लाभान्न न्यूनतेति भावः । यद्यप्युपाध्यव्याप्यतये- त्यादाघव्याप्यपदं सर्वत्र व्यभिचारार्थमित्येच घ्याख्यातुमुचितं साध्यव्यभिचारोनायकत्वखण्डनतयैव मूलसङ्गतेस्तावतापि सत्मा तिपक्षोन्नायकत्वमात्रेण दूषकतां परिशेषयितुमेतावान् प्रयास इति ध्येयम् । ननु बहुतरस्य विरोधिपरामर्शस्य साध्यानुमितिविरोधि- तया बहुत्यरूपयलसम्पत्त्यर्थमेय प्रतिपक्षस्थलेऽपि प्रतिपक्षान्तरमु. द्भावयितुमुचितमेवेत्यत आह व्याप्तीतिरहुत्त्वस्याचलत्वादितिाप्रति. पक्षबहुत्वस्यानुमितिविरोधितायामनुपयुक्तत्वादित्यर्थः। नन्यवं प्रत्य- साकं सम्यंचो यहवश्च हेतच (?) इत्यादिप्राचीनग्रन्थविरोध इत्यत माह यञ्चतिापलमुपयोगिएकत्राङ्गभङ्गप्रसताविति | साध्यतदभाव. साधकयो: परामर्शयोरेकत्र मङ्गस्यानुमित्युपयुक्तस्य परामशंधर्मिक. भ्रमत्वज्ञानस्या भावस्य भगोविरहो भ्रमत्वज्ञानमिति यारत, तस्य ।

·उपाधिनिरूपणम् । .. नोपाधिः स्यात, व्यतिरेकेऽसाधारण्यात् । ननु बाधे नोपाधिनियमः धूमेन इदे वह्रिसाधने तदभावात्, न तु हेतुमति पक्षे बाधे पक्षेतरोपाधिनियमः प्रत्यक्षे वह्नौ कृ-. यापस्यानिश्चयेऽसाधारण्यानिश्चये च वैया मा भूत् सोऽप्यु. पाधिरियभिमायेण शर्ते नन्विति हेतुपतीति । न चासङ्कीर्णपा- प्रसक्तीकर्तव्यतायां यहुपुपरामर्शपु तरकल्पने भ्रमत्यरूपस्याङ्गभङ्गस्प फल्पनागौरव तत्तद्यदुतरअमेविशिष्य दोषाणां हेतुत्यापत्या गौर. धमेफर च परामर्श तत्कल्पनेला दोषाणामल्पहेतृत्वकल्पनयेत्येवं तर्कोत्थापफतये बहुत्वं यलमुक्तमित्यर्थः तथा च यताहशतर्को ना. चतरति तत्रैव प्रतिपक्षे प्रतिपक्षान्तरयदुपायुद्भावनं न स्यादिति मूल- कृतामाशयस्तेन प्रतिपक्षस्पले प्रतिपक्षान्तरस्यानुद्भाव्यत्वे तयारय. स्यालीकतया कुतस्तस्याङ्गभगोपयुक्तलाघयापुस्खापत्यमित्यपास्तम्। फिचैयमित्ययमित्यस्य सत्प्रतिपक्षे उपाधेरतुद्भाव्यत्वे इति नार्यस्त. स पाधोनीतानुपाधित्वाप्रयोजफत्यादतोऽन्यथा व्याचप्टे परामिति । ननु याधसत्वे पक्षे पय तदितरत्याभाषस्य साध्याभावसहचारमहस. म्भवात् व्यतिरेकेसाधारण्यादित्यसङ्गतमत आह पाधफस्यानिश्चय इति । ननु याधस्य निश्चयदशायामेय, याधस्सलीयः पक्षेतर उपाधि. यांच्य हस्पत आह निधये चेनि । याचस्पत्यनुपज्यते । वैवोदिति। धाधनियादेयानुमितिप्रतिपन्धसम्मवादिति भाषः । ननु पन्हिरनु- s: फसफरयादित्यादिपाधस्यले व्यतिरेफेरलाधारण्यभियाय- म्हीतरस्यादिरूपस्य पक्षेतरस्यानुपाधित्वापि सेडोमिन्नत्यादेशपा- पित्ये बाधकामायात सामान्यत एव पाघे नोपाधिनियम इत्याश- इनमनुचितमत माह माभूत सोपीतियाधस्थलीयः पक्षेतरोऽपीत्यर्थः। तथा च नोपाधिनियम इत्यापन पतरोपाधिनियम इत्यर्थ. अन्यथा माघौनायकतया पन्हिसामग्पादेस्तत्रोपाधित्यसम्मपादिति मायः। धूमेनत्यादिक व्यभिचारोनायफतायादिमतेन मुले हेनुमतीत्यादि।

·५२० जागदीश्या. उपाधिषादे तकत्वेनाऽनुग्णत्वे साध्येऽतेजरत्वादेरुपाधित्वसम्भवादि- ति चेत् । न । तेजोमालपक्षल्वेऽतेजस्त्वं विनान्यस्य धस्थले व्यभिचारः, प्रतियोगिन्यधिकरणसाध्याभावस्यैव प्रकृते वाधवाद तदनभ्युपगमाद्वा । अतेजस्त्वं विनेति । तत्समशीलं विना शुद्धसाध्यव्यापकस्योपाधेरभावादिन्यर्थः । तेन भास्वररूप. शून्यवादे रूपवनावच्छिन्नसाध्यव्यापकगुरुत्वादेश्च सत्त्वेऽप्यदो- पः । न चैतद्वयतिरको नासाधारणः पक्षे साध्यस्यासिद्धौ सप- क्षाभावाद मिद्धौ तु तत्रैव सपक्षे वर्तमानत्वादिति वाच्यम् । पक्ष- यो यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकयाधवत्पक्षवृत्ति स स्वहेतुकतद्ध- विच्छिन्नसाध्य कोपाधित्यवत्पक्षतरत्यक इत्यर्थः । तत्र याधपदस्य साध्याभावमात्रपरत्नमभिप्रेत्य शङ्कते दीधितिफारो न चेतिाअसङ्की गंयाधे व्यभिचारायसङ्कीर्णवाधे।तथा च वृक्ष. कपिसंयोगी तत्त्वाद- त्यादावुत्पत्तिकालावच्छिन्नघटो गन्धवान् पृथिवीलादित्यादौ च हे- तुमति पक्षे साध्याभावसत्त्वेऽपि पक्षेतरस्यानुपाधित्वादुफ्तव्याप्ती व्यभिचार इत्यर्थ । प्रकृते उक्तनियमेवाधत्वात् वाधपदार्थत्वात्।त. थाच हेत्वभावादेव न व्यभिचार । प्रकृते साध्यसामान्याभावमा- प्रस्य याधसत्त्वेऽपि न क्षतिरित्याशयेनाह तदिति । असङ्कीर्णयाधान- भ्युपगमाद्वत्यर्थ ।मूल वृक्ष न संयोग उत्पत्तिकाले घटे गन्ध इत्यादि प्रतीते लादी सयोगाद्यवच्छदकत्त्वाभावावगाहितयोपत्तरिति लीलावताकारमते सामान्यत एपाभावाभावयोर्विरोधात् कपिसयो- गादिमति तदत्यन्तामावस्यासत्यादिति भावः । समशीलमिति । अ. साधारणाभूतस्वव्यातरेकत्त्यधर्मणातेजस्त्वसहशमित्यर्थः । शून्य. त्वादेरित्यादिना तेजस्वाभावाद्युपग्रह गुरत्वादिरित्यादिना रसव- त्याधुपग्रह !भदोषो अतेजस्त्वयिनत्यादिमुलस्य योग्यत्वविरह ।सपक्ष. व्यात्तत्वमसाधारण्यमित्याशयन शते न चेति । घाच्यमिति पर- जान्वयः । एतद्वरतिरकोऽतेजस्वादिव्यतिरकः। सामान्यसाध्य- ·पाधिनिरूपणम्। उपाधेरेभावात् । किञ्च पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वं पर्वतेतर- द्रव्यत्वं इदपर्वतसंयोगानाधारलं ह्रदपर्वतान्यत्वादिक- मात्रत्तिरसाधारण इसभिमायाव जलादायुप्णत्वभ्रमदशायां त. थात्वमिसपरे । ग्रीमोमणि तेजस्वाग्रहदशायामप्रतीतसाध्यतद- भावसहचाररूपत्वमसाधारण्यमियन्ये । असाधारणे हि साध्यसह- चारग्रहमतिबन्धेन व्यासिग्रहमतिबन्धः व्यतिरेकच्याप्यादरे तु साध्यतदभावयोयोरपि तदविशेषात् सतप्रतिपक्षो दूपकताबीज- म् । न चेहायो व्यतिरेकित्वाद, न द्वितीयः सवप्रतिपक्षे तदन- स्पोष्णवाभावस्यासिद्धायनिश्चये। सिद्धी स्विति । पक्षे साध्य स्येत्यानुपज्यते । तत्रैव पक्षस्वरूप एवेत्यर्थः । पक्षमात्रवृत्तित्वं पक्षेतरा- पृत्तित्वं तय सपक्षाप्रसिद्धावपि न क्षतिकरम् । सपक्षत्वं न नि- चितसाध्यवत्वं गौरवात् फिन्तु साध्ययत्तानिधविशेष्यत्वमा तच नानासिमित्यपरयां मत आह जलादाविति । तथायमसाधा- रणत्वम् । धन्यादानुष्णत्वप्रत्यक्षदशायां तेजस्त्वस्यापि प्रत्यक्षस- ग्मवात प्रोमोमपर्यन्तानुसरणम्।भप्रतीतेति।साध्यतापसहचरि- सत्येनानिधितत्वापेत्यर्थः । जलादायुष्णत्वभ्रमस्य प्रोमोमणि पा तेजस्त्यामहस्य दशायामतेजस्स्यव्यतिरेकस्यासाधारणत्वेऽपि न क्षातस्तदसरवदशायामेवातेजस्त्यादेपाधियसम्मयेन हेतुमनि प- क्षेपाचात्यादि नियमस्याभङ्गादित्यस्वरसोपरेऽन्ये इति चोक्त्या सूचितः । व्याप्तिमहत्यस्पान्वयेत्यादि प्रतिबन्धो दूपकतायीजमित्य- प्रन्ययागनु पर्वतो यन्यमापराम्पतेतरत्याभायात् इत्यत्रासाधार- णहती अन्ययष्यामेरप्रद्देऽपि व्यतिरेफच्याप्तिमहे याधकामाय इत्यत आह व्यतिरेकेति । तदपिशेषात् । असाधारणहेती व्यतिरेफव्याप्ति महाधिशेषात्म चेहेतिापक्षतरस्यव्यतिरेकेण साध्यामापसाधने भ- ज्यपन्याप्यमहो न क्षतिकर इत्यर्थः । न्यतिरेफित्यात पतिरफ- ·૨૨૨ जागदीश्या उपाधिवादे मुपाधिः स्यादेव व्यतिरेकेऽसाधारण्याभावात् व्यतिरीकि- णा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्च । न चासाधारण्यम् । तस्या- पि सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दोषत्वात् । तस्मादुभयोरपि व्याप्तिग्राहकसाम्ये विरोधान्न व्याप्तिनिश्चय , किन्तूभ- यत्र व्यभिचारसंशयः । तथा च व्यभिचारसंशयाधाय- कत्वेनोपाधेर्दृषकत्व तच्च पक्षेतरेप्यस्ति, तदुक्तमुपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति । भवतु वोक्तन्यायेन सकलानुमान- वकाशात्, अनः पक्षेतरोऽपि सत्पतिपक्षोनायकतयोपाधिरेवेसाह व्यतिरेकिणेखादिना । नन्वेव प्रागुक्तरीया व्यभिचारायुनायक- त्वस्य सवप्रतिपक्षेऽनुद्भावनीयत्वापत्त्या च सत्प्रतिपक्षोन्नायक- तस्य दुपकतायामबीजवे उपाधिपणमेव न स्यात् बीजाभावात् अत आह तस्मादिति । तदुक्तमुपायंभिचारशवेति। भवतु वा व्याप्तिमहस्पोपादेयत्वात् । न द्वितीय इति । इहेत्यनुपज्यतेापन्हिन्या. पकतया गृहीतस्य पक्षेतरत्वस्य व्यतिरेकात् यथा धन्यभाय सा. भ्यत तथा पन्ह्यभावव्यापफतयागृहीतस्य व्यतिरफाइन्ह्यभावस्या- प्यभावा घहि साध्यतामिति सत्प्रतिपक्षो दूपणमित्यर्थ । तद- नवफाशात् सत्प्रतिपक्षानवकाशात् । पर्वतो वन्हिमान धमादिति स्थापनयैव तम्य प्राप्त स्वादिति भाव प्रागुक्तरीत्या यया होत्याधुक्तक- मेणाव्यभिचाराघुन्नायकत्वस्येति।दूपफतायामबीजवादित्यानन्यय । उपाधि साध्यव्यापकत्त्वेन गृहीत । दूषणमेव न स्यादिति । ब. रूपासिद्ध्याधुन्नायकत्व साध्यव्यापकतामहस्याफिश्चित्परत्यादिति भाव । उपाधभिन्नादपि साधारणादिधमांद्वयभिचारसशयस्यात्पा- दात दूधकरवायीजान्तराप्रतिक्षेपकत्वाध एवफारव्यत्यासन मूल.

·उपाधिनिरूपणम्। ५२३ भङ्गभिया पक्षेतरोऽनुपाधिः, तथापि लक्षणमतिव्यापक- म् । नापि साध्यसमव्याप्तवे सति साधनाव्यापकत्वमु- पाधित्वम् । दूषकताबीजस्य व्यभिचारोन्नयनस्य सत्प्र- तिपक्षस्य वा साम्येन विषमव्याप्तस्याप्युपाधित्वात, दू- . पक्षेतरो नोपाधिः उपादीयताच तयारत्तये विपक्षाव्यावर्तके- सादिकं विशेषणं तथापि लक्षणमतिव्यापकमेव अणवो जन्या- णवो वा सकर्तृकाः कार्यवादिसादावनणुत्वादौ । ननु व्यभिः चाराशुनायकतामात्रेणोपापित्वे व्यापकच्यभिचारित्वादावतिमस- न इसत आह तथेति । तया । तेन रूपेण । स्वव्यभिचारेण स्व. व्यतिरेकेण वा दपकतायां व्यभिचारस्य सवप्रतिपक्षस्य वोना. यकतायामतिमसअनभनिकायां माध्यव्याप्यत्तस्य व्यर्थत्वात् मा- धनाव्यापकधर्मस्योपाविले साध्यान्वयव्यतिरेकोनायकान्वयव्य- मन्यमाह तदुक्तमित्यादि । ननु पक्षेत्ररत्वस्योपाधित्वानुपगमे प्रागु- साविपक्षाव्यावर्तफेत्यादिविशेषणेनैव तद्वारणसम्भवाद्यतुपेत्यादि- मुलासङ्गतिरतः फतिपयपदानि ययास्पानं प्रयन्नेर तदर्यमाह भ- पतु घेत्यादि । भणुन्यावच्छेदेन पक्षतायां परमाणोः साध्यामावय. स्थानिश्चयेन विपक्षत्यासम्भवात्तचायतंकन्यमणुविशेषणस्य न स्या. दतः पक्षान्तरमाह जन्याणयो पेतिाननु चकारादेय दूषणममुथयस्य लाभात्तचापदं विफलमतः तप साफल्य फतुमयतारयति मन्वि- तितेन रूपेणत्यस्य विवरणम् स्तव्यतिरेफेणेत्यादिभितिप्रसङ्गमझि- फायामिति। व्यापकन्यभिचारित्यादेः व्याभिचारिण्यादिना साध्य- न्यभिचारागुन्नापफत्वाभावादिति भायः। ननु साध्यप्रयोजको घ. में इत्यस्योपाधिलक्षणपरत्वे सायनम्यापकंतिव्याप्सिरत माह ·५२४ जागदीश्या उपाधिवादे , पकतायां साध्यव्याप्यत्वस्याप्रयोजकत्वाच । अथ सा- ध्यप्रयोजको धर्म उपाधिः । प्रयोजकत्वञ्चन न्यूनाधि- कदेशवृत्तेः, तस्मिन् सत्यभवतस्तेन विनापि भवतस्तद- प्रयोजकत्वात् । अन्यथा पक्षेतरस्याप्युपाधित्वप्रसङ्ग इति चेत् । न । दूपणौपयिकं हि प्रयोजकत्वमिह विवक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वे सति सावनाव्यापकत्वमेवेति त. देव प्रयोजकं नत्वधिकं व्यर्थत्वात् । ननूपाधिः स उ- . तिरेकशालिवरूप साध्यप्रयोजकतं नियामकम, अन्यथातिमस- डादियाशङ्कते अथेति । अभवतोऽसतः । भवतः सतः । व्यर्थ- स्वादिति । न चैव पक्षेतरत्वेऽतिप्रसङ्गः, तत्रापि पक्षेतरसाध्यव- स्वादावतिप्रसङ्गात् । विपमव्याप्तस्यानुपाधित्वे योगाभावं निया- मकमाशङ्कते नन्विति । उप समीपातिनि आदधाति स्वीयं धर्म- साधनेति । उपाधित्वे उपाधिपदशक्यत्वे। घटत्यादिसाध्येति । साध्य- स्यान्वयव्यतिरेकयोरुन्नायकौयावन्वयव्यतिरेको तत्प्रतियोगित्व. रूपमित्यर्थ । अन्यथा साध्यव्यापत्वादिमात्रस्य प्रयोजकत्ये।अतिप्र. सङ्गात् । विषमन्यापकस्य पक्षतरत्वादेरप्युपाभित्वापातात् । तथा च प्रागुक्त साध्यसमव्याप्तहत्वित्यादिलक्षण सम्यगयेत्याशय । गु- पवनाद्युपाधे सत्त्वप्यजायमानस्य द्रव्यत्त्वादिसाध्यस्य तत्. प्रयोज्यत्वादभूधातोरुत्पत्तिपरत्यासम्भादाह अभवतोऽसत इति । तेन विनोत्पाद्यमानस्यैव तदप्रयाज्यत्वे घटत्यादिफ विना सतोऽपि द्रव्यत्वादिसाध्यस्य घटत्यादिप्रयोज्यता स्यादत आह भ- घत सत इति । एवं साध्यव्यापकतादिमाघस्य प्रयोजकत्वे । पक्षेतर- साध्यवत्त्वेति । साध्यान्वयव्यतिरेकोन्नायकत्वे व्यतिरेफशालित्व.

·उपाधिनिरूपणम् । व्यते यद्धर्मोऽन्यत्र प्रतिविम्बते, यथा जपाकुसुमं स्फ- टिकलौहित्य उपाधिः । तथा चोपाधिवृत्तिव्याप्यत्वं हे- तुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः । न च व्याप्य- त्वमात्रेण दूषकत्वमिति साध्यव्यापकतापीष्यते । तथा च समव्याप्त एवोपाधिरिति चेत् । तत् किं विषमव्या- सस्य दूपकताबीजाभावान्नोपाधिशब्दवाच्यत्वं तथावे- ऽप्युपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्ताभावाहा । नाद्यः, तस्यापि मित्युपाधिः । यद्धर्मयोधकाब्दसमभिव्याहारेण चोपाधिपदं - युज्यते तद्धर्मसंक्रामकत्वं तद्बोधयति । यथा स्फटिकलौहिसे . स्य तत्राप्यनपायादिति भाव ।अनुपाधिले उपाधिपदाप्रतिपाद्यत्वे । योगाभावमितियोगिकार्थस्याभायमित्यर्थः । अन्यधर्मिकस्वधर्मप्रति. विम्बजनकत्वस्य यौगिकत्वं व्यक्तीकरोति उपेति।समीपर्तिनि स्व- भिन्ने मादधाति सक्रमयति आरोपपतीति यावत् । स्थीयमितिमा- धानमात्रशक्तस्थापि धातो. स्वीयधमाधानपरस्यामति भावः । निनु विषमव्यापकस्यापि कथं चित् स्वनिष्ठधर्मान्तरसकामकत्येनेव यो- गार्थसम्भवात्कुतस्तद्वारणमत आह यद्धर्मेति । तद्धर्मसकामफत्वं त. बर्मभ्रमजनकत्वम, तद्धर्मधाजनकरवमानस्य तस्ये जपालोहिये जपो. पाधिरित्यपि प्रयोगापत्तेरिति ध्ययमातत् उपाधित्वमाययेति। स्फटि- के लोहित्ये जपाकुसुममुपाधिरित्यसमस्त एव पाठ तहि सप्तभ्यो- स्नादात्म्यमर्यस्तेन स्वान्यर्मिकस्वधर्मसंझामकरूपान्योपाधिपदा- यस्यैकदेशे अन्यस्मिन् स्फटिकतादात्म्यस्य यद्धर्मे लौहित्य- तादारभ्यस्य व्युत्पत्तिवैचित्र्येणान्ययात स्फटिकामको य स्वान्यस्त. सर्मिफलैहित्यात्मकस्वधर्मजनकझपाकुसुममित्यापारको योधः । स्फटिफलौहित्य रति समस्तपाठेतु स्फटिकपदं तदति तथा गृधमाल- ·उपाधिनिरूपणम् । विषमन्याप्याभावस्य, साध्य एवं तद्विरहेऽपि व्यभिचाराभाषाद । रणार्थमाह तद्विरहिणीतिनिरुक्तयदभायस्य विरहिणि निरुक्तपाती. ति फलितार्थ.विषमव्यासस्य महानसत्यादेः व्यभिचाराधमावषिर- हिण्यपि जलादाचेर साध्यस्य व्यभिचारसत्त्वात् यथाशुतेन तना- रणासम्भवादयश्यपद्म । समन्यातस्याप्युपाधेरव्याप्यत्वामाव- विरहिण्यत्तिगगनादौ साध्यव्याभिचारासत्त्वादव्याप्यत्वगर्मलक्षण- स्थासम्भयः स्यादतस्तद्वारणाय धर्मपदम् । [साम्यन्यभिचारान्यप- व्यतिरेकनियताव्यतिरेफशालित्वलक्षणं साध्यव्यभिचारविरोधि- स्वमुतका साध्यव्याभिचाराभायनियतस्यलक्षणं तदाह सत्सत्त्व :- स्यादिनातित्रापि साध्यव्यभिचारविरहिणि गगनादायुपाध्यव्याप्परषा- भाषस्यासस्वादन्याप्यत्वगर्भलक्षणस्यासम्भव स्यादतो धर्मपदम्। न च ममेयत्वादेः साध्यस्थ व्यभिचारामसिद्ध्या तद्गर्भस्योपाधेर. प्यलीफतया तदभापपस्यानोपाधिफत्यस्य प्रमेयं धाच्यरयादित्यादी पुर्याच्यत्वमिति धान्यम् । व्यभिचारसम्पन्धावच्छिायदभाषः सा- यस्य व्यभिचारसम्पन्धाभावेन समनियतस्तत्रय व्यभिचार- गर्भनिरुक्तेस्तारपयोत प्रमेयत्वादेरपि व्यधिफरणेनेघ पस्त्य- स्तरीयब्यभिचारसम्बन्धेनाभावस्प प्रसियत्यात् । उपाध्यमापय्या. तिवादिना गुरूणां फेवलान्यय्यनुमानस्यासरवाद तनानीपाधिक श्यस्य दुर्वचत्येऽपि न क्षतिरित्यपि फेचित् । गुरुचरणास्तु निरुकाद- लग्योपलक्षितस्य साध्यसमव्याप्तस्यैव व्यभिचारादिसम्पन्धेना- मायोऽनोपाधिकत्यव्याप्तिाघयात् न तु निक्क्तदयघटितस्यो. पाधेरभायःसाच फेघलान्ययिन्यपि सम्भवत्येव, मत पप तत्रय सम- ग्यातिधटफस्य साध्यव्यापफत्त्यांशस्य धैयर्य मणि कृता पास्यते। ननु विरोधघटफदलाय इत्यप्रिमप्रन्यपिरोधः, तस्यापि विरोधोप- लक्षफरलव्याकरवादिति माहुः ।निएकविरोधस्याचदलेन यि. पमध्यापकधारणमित्याह न विपमेति । व्यापफ पपेतिपिषमध्यापक भाडेशन एघेत्यर्थ: । द्वितीयलेन मिपम शरणमा गापि चिपमम्यायामायस्येति। ईरको विरोध इति पूर्वेणान्यप नि- रहे इति विषमस्याप्याभायस्य विराई र । पूर्णपस्पोकपिधा.

·जागदीच्या उपाधियादे तादृशधर्मस्य चोक्तसम्बन्धेनोक्तवत्सम्बन्धस्य वा पध सिनषा- यमुपाधिः स एव च सोपाधिः । अत एव तदभावलक्षणमनौपा. धिकतं व्याप्तिरिति गीयते । विरोधघटकदलये च एकैकस्प व्यासिशरीरपटकता दपकता वा न स्यादित्युभयोपादानमिति 1 मनु सारेणेव वितीयफल्पे तु व्यभिचाराभाषपति सायादापेप गरमा- घस्यासस्वादिति प्रपन्यम् । ननु पम्हिमान धूमादित्यादिमसे तो निरुतापवतो पन्दिसामन्यादेयपाधितामस पुतोऽनोपाध. फता तदिहात्ती च सतोर्निरपाधि पमनप्रसङ्ग स्यत माह तार- शधर्मस्पोनि । यवभावा व्यभिचारविरोधीतस्य चाय । उतसम्य. धन प्रतिरित्यप्रन्यय, व्यभिचारादिसम्बन्धस्य गृत्तिनियामपत्य यिप्रतिपन्न प्रत्याद उक्तसम्पन्धस्य येति । उचो म्यभिचाराविरूपोय. स्तवीयसम्पन्धस्तस्य घेरयर्थः । भत पयति । उत्तरूपेणोपाधिनिघ. मादेवेश्य । अन्यथा माध्यन्यापपत्य सति मानाध्यापफस्यो. पाभित्वे सतुम्पले ताशयस्तुन सिद्धवग्निरियां प्पाघातात तदभावलक्षणमनीपाधिपत्यं दुर्यचमेय स्यादिति भाप विरोधघटफदर गयोरेफै फर्मय लक्षणे प्रवेश्यता दटामगारगायत्तम्प लण्यत्वेऽपि सत्यभायानत भाद विरोधेति । ध्यमियारविरदिधोय. प्य पदमावसर स पर उपाधिनदा धम दिमाध्यस्य विवाघ्या. पफीभूतो द्रव्यत्यादिरपाधि स्यात्ता घ व्यभिमागविग्रम्प न्धेन तदभारस्य यन्यायसनुमाधारणायादुर्गपाधरनांपाध. कररम्यामी प्रतियागिविधया घटयस्य न स्थाविस्था प्यारा. पारीरप्ररफ्तेनि । पदमाघसत्वम्मश्य व्यभिचारपिरह एय यपाधनदा घन्दिमान् धूमादिस्यादी सापरय पि. पमव्याप्यापि महानमात्मदिरूपाधि पकतया व्यभिचारातुन्नपनासामध्ये मत्रानुमानप्रतियाय न यादित्याह दूधकता पनि । नर घमसान घनदरियादी घूमापनाया तररयप्रकारा गगनमप्युपाधि स्यादभिचारादिसम्बग्घन सार. स्यातपाप राणावा.

·सपाधिनिरूपणम् । सर्व मुस्थम । यदि च समव्यासाकाशोमयमावत्तिधर्मेणाकाश- स्योपाधि धारणीयं तदा पत्पदं दृत्तिमत्परं बोध्यम् । अत्र च पभिचारस्प घटकत्वेऽग्रे प्रमेयत्वपदं व्यतिकिधर्मोपलक्षकम् । अपायच्छिमामाघस्यापि साम्यव्यभिचारविरोधिरवादत माह पवि प्रेति । ताप्येणाफाशस्योपाधिरवेऽपि न क्षतिरित्याशयेन यदिकार उक्तः । यस्पदामति । तथा च यदूर्पण वृत्तिमता यस्य निरीक्तसम्ब धनाभायः साध्यन्यभिचारस्प विरोधी से साप्योपाधिरिति भाषः । यदूपायच्छिभामायां व्यमिचारविरोधी वृत्तिमस्ये सति तर पत्वधातु ज्यायःप्रतिव्यक्त्युपाधीनामनिवेशादिति ध्येयम्। तिमत्- परमित्यस्योपाधिताघटकसम्बन्धेन सभ्यन्धिपरमित्यर्थः । तेन ग- गनवि कालिकासम्बन्धेन वृतिमत्वेऽपि म क्षतिः, न घा शब्दादिसा- भ्यद्रष्यत्षादिहेती तादात्म्येन गगना'पाधापध्यातिः । मनु विष. मध्यापफस्य ममेयवादेष्यभिचारस्पालीतया तदभावोऽप्पलीक इति तत्तत्साध्ययभिचारविरोधिरवलन्डनस्य अस्ति दीत्यादिना प्रेम- लकारोकथासङ्गतिरत माह मन चेतिाघटफरप इत्यस्प फारपिंधः येत्यादिः, मतो व्यभिचारादिसम्बन्धेनोपाध्यमाघस्य लक्षणघटकरणे ध्यधिकरणेनेय व्यभिधारिश्यसम्पन्धेस प्रमेपरपस्याप्यमायसम्मघा. बासङ्गतिः पतिरफियति । मनोभिन्नापादिधर्मस्य प्रमाया पव प्रकृते प्रमेयरयघटकरयादिति भार्यः । इदं तु योध्यमा उत्तनिरूको साध्योपाध्योईयोरपि म्पमिचारियन हेतुतापदफसम्पन्धे. मानियेश्यं धूमयान यम्हेरित्यादी घूमपघटस्याम्पतरस्यस्य विष- मध्यापकस्याप्युपाधितापत्तोम मर्सयुक्तवाभावस्य तदभाषवात संयुक्तरवोभाषसमनियतरषात् किन्तु स्वरूपसम्बन्धेनेय तैदमाह्यम् । तथा व प्रवति धर्म पय व्यभिचारा दुमयष्यभिचाराभा- पयोः समनिपम इस्पदीयः । मे यमनियरवम्यापक प्रमेयत्वं सवमार्य च गुणस्यमित्यप्रिममूलषिपेधागणापजाते: स्वपसम्ब. वनविर्तमानरयादीनि वाच्यम् । ता गुणविपदस्य गुणीभूतरये प. रतपेशमियपश्य गुणीभूतस्वस्य स्वरूपसम्बन्धन वर्गमा.

·जागदीश्याः उपाधियादे व्याप्यव्यापकत्वात् साधनाव्यापकत्वादिति स्वीचक्रुः । तन्न । तथापि ह्यव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्र- मावश्यकत्वाल्लाघवाच्च न तु साध्यव्यापकव्याप्यत्वमपि, अर्थताहशोपाध्यभावस्य व्याप्तिलक्षणत्वे यत्र व्यभिचारिणि नै- तत्सम्भवस्तत्रातिव्याप्तिः तस्यासन्तमसत्त्वेनाभावानिरूपणे,तु त. प्रससद्धेतावव्याप्तिरत आह व्यभिचारे चेति । यस्य यद्वयभिचा. रस्य पदव्याप्यत्वस्य वा अभावः साध्यव्यापके व्यभिचारविरो- मरयात् । यत उपाध्यभावयति येन येन सम्यन्धेनावृत्तित्यं साध्यमावधति अपि तेन तेनैध सम्बन्धेनावृत्तित्वस्य समनियमो य- कम्य इति नातिव्याप्तिरिति । तत्तुच्छम् । तथासति समनियमपर्य- न्तानुसरणवैयापत्तेः । महानसत्त्वाद्यभावयति पर्वतीयसंयोगेगा- पर्तमानस्य धूमाघभावति ताहशसंयोगेन वर्तमानत्त्याप्रसिद्धयेय साध्यन्यूनवृत्तिमहानसत्त्वादावतिव्याप्तिविरहेण उपाधिव्यभिचारा. भाषे साध्यव्यभिचाराभावव्यापफत्यान्तस्य निष्प्रयोजनत्वादिति ध्येयम्। यत्रेत्यादि । यत्र साध्ये निरुक्तस्योपाधेः सम्भवस्तत्र साध्य- ज्यभिचारिणि हेतावतिव्याप्तिरिति व्युत्क्रमणान्ययः । अयमेतद्प- सियाघधर्मवान् प्रमेयत्वादित्यादी साध्यमिन्नस्योपाधेः असत्यादिति भावः । ननूपाधेरसत्वे तदभाघोऽप्यलीफ एव अभावस्य सत्प्रतियो- गिफरवनियमात्तत् कथमनिव्याप्तिरत माह तस्येति । उक्तस्थलीयो. पाधेरित्यर्थः । तत्रत्यसद्धताविति । तादृशसाध्यफसद्धतायित्यर्थः । अयमेतदवृत्तियावधर्मवानेतत्त्वादित्यादिस तावुपाध्यप्रसिद्धया तद्- भावलक्षणानोपाधिफत्वाव्याप्तिरिति भावः । प्रगल्भानां मतमाह यस्येत्यादिना । यस्येत्यस्यय व्याख्यानं यद्वयभिचारस्यति । फेयला- न्वयिसाध्यफेऽप्यनोपाधिकत्वम्याप्तेः प्रतियोगिप्रसिद्ध्यर्धमाह य- पन्याप्यत्वस्य घेति । विपमध्याप्तस्य धारणाय साध्यम्पा- ·उपाधिनिरूपणमा भवतव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् । न च साध्यव्याप्य- व्याप्यत्वमेवानीपाधिकत्वं साध्यव्याप्यमित्यत्रापि धना- पाधिकलं तदेव वाच्यं तथा चानवस्थेति । अनौपाधि- कत्वे च व्याप्तिलक्षणे यावदितिपदं साध्यव्यापके विशे- पफ ति । साध्यव्यापफनिष्ठ इति तदर्थ.1 विषमव्यापकस्याटेंन्धना. र्यारणाय व्यभिचारविरोधीति । साध्यव्यभिचाराभावव्याप्य - त्यर्थः । सद्धेतो साध्यसमव्याप्तस्य व्युदासार्थ साधनाव्यापफ इति। अनोदक्षरत्वं सद्धतावेताहशोपाध्यप्रसिद्धया व्यास्तदभावात्मपात्वं चतुर्वचमित्यस्यरसो यदन्तीत्युक्ता सूचित मिधाणां मतमाह यय. भिचारित्याभाप इति । सखेती साध्यसमस्याप्तस्य वारणाय साधन इति । सदेतो साम्यव्यभिचारामावस्य सत्त्वेन इटापत्या तदापाद- गस्यासम्मयात सोपाचौ साध्यसमव्याप्तस्य महानसम्पादेारणा- पाह साध्यव्यापफ इति । न च याधनमदशायांधमादायपि धन्दि- सामन्यादरम्यभिचारण पन्हादिव्यभिचारामावस्यापत्तिस. म्भयातिप्रसङ्गः । प्रस्तुगत्या साधननिष्ठस्य यद्वयाभचारवस्य सामान्यामायः साम्यव्यभिचारित्वामायव्याप्य. स साध्यव्यापक उपाधिरित्यत्र तात्पादिति मित्रापि पूर्वकल्पवादस्वरसः फे चिदि- रयुक्का सूचित.। पदभाव इत्यादिम्लेन साध्याव्यभिचारित्यप्राइफ- स्थानोपाधिकरयस्य प्रतियोगी निरूप्यते अनूमानदूषणमुपाधियों क- ध्यते तत्र नाच रस्याहमुले तयापीति ।साध्यध्याप्यव्याप्यत्वं साध्य- व्याप्यस्याव्याप्यस्यसम्पन्धेनाभाषयावं तन्त्रं गमफमायश्यफत्वात साध्यसमध्यातव्याप्यत्ये साध्यव्याप्तत्यस्यापि प्रयिष्टत्यात् । तथा घोक्तलक्षणे विपमव्याप्तस्य महानसत्त्वादेरिफविशेषण व्यमिति मायः । ननु साध्यव्याप्यव्याप्यतामात्रस्य तन्धत्वे साध्यव्यापफल्या. प्यतामानमपिफयं न तन्प्रमुच्यत इत्यत उक्तं न चिति । दार्शतत्वात्। मस्ति धनित्यमित्यादिमन्येन दर्शितत्वादित्य । ननु नोपादेयमेष महामसापादेरिफविशेषणमित्यभिप्रेत्य शइन्ते म ति । ननु पदि ·५३४ जामदीयाः उपाधिवादे पणं दत्तमेव, किञ्च यस्मिन् सत्यनुमितिर्न भवति त- देव तत्र दूषणं न तु यद्यतिरेके भवत्येवेत्येतद्गर्भम, विरुद्धत्वादेरप्यदोषत्वापत्तेः । नापि पक्षधर्मावच्छिन्नसा- धी स साधनाव्यापक उपाधिरित्सपि वदन्ति । यद्वयभिचारित्वा- भावः साधने साध्यव्यभिचाराभावापादकः स साध्यव्यापक उपाधिरिसाप केचित् । न तु यद्यतिरेक इति । यद्वयातरेकेऽनु- मितिप्रयोजकं रूपं व्याप्साधन्यतमं भवत्येव यथा असिद्धिव्यति- रेके सिद्धिरिसर्थः । विरुद्धत्वादेरिति । विपक्षमात्रगामित्वसपक्ष- विपक्षगामित्वलक्षणविरोधव्यभिचारयोरकैकविरहेऽपि व्याप्तर- नियमादिसर्थः । यत्र पक्षे हेतुमति च साध्य हेतुश्च पक्षारत्तिस्त- साध्यन्याप्यत्वमनवस्थापितं साध्यव्यापफव्याप्यत्वं च सोपाधि- साधारणं तत् किमनीपाधिफत्वं दुर्वचमत आह अनौपाधिकत्ये वे तिसाध्यव्यापकत्वति।साध्यस्य व्यापकत्वं यवृत्तीति व्युत्पत्या सा- ज्यव्यापफ इत्यर्थः । कचित्तथैव पाठादसमेवेति। साध्यव्यापफयाय- व्यापकं यस्य तत्वं वा तदिति व्याप्तिपूर्वपक्षमन्य इति शेषः । द्वि- तीयेत्याइ फिश्चेतिसतीत्यस्य शात इत्यादिः । अनुमितिः साध्य- स्य साध्यसमव्यास्य चानुमितिः साध्यसमव्याप्तस्पान्याप्यत्यसम्य. न्धेन व्यतिरेके सत्यनुमिति विरहाद्भयत्येवेत्यस्य कर्तृपदन्दीधिति. कारः पूरयति अनुमितिप्रयोजकति । विरुष्यातरेफस्पलेऽप्य नुमितिप्रयोजकस्य साध्यसामानाधिकरण्यस्यैष सदायावप्रिमन न्यासङ्गतिरनस्ताहशरूपं विशिष्याहाव्याप्त्याचन्यतममिति । भादि. पदेन पक्षधर्मत्त्वाषाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्त्वादीनामुपसवः । असि. रिपक्षधर्मत्वं विपक्षमात्रगामित्वम् । साभ्ययवृत्तिरवमाविपक्षगी. मित्वं विरुद्धतिप्रसक्तमतः सपक्षेति । माध्यपिस्वस्थ व्यभिचारि.

·उपाधिनिरूपणम्। घेका पलायचितुसमानाधिकरणः अपरश्च पक्षनिष्ठः साध्यवति हेत्वसमानाधिकरणः हेत्वसमानाधिकरण एवं वा उपाधिस्तत्र सा- स्वानुपगमादिति ध्येयम् । भनियमादितिवन्हिमानित्यादौ व्यभिचारा- दिति भायः । परामशरवादीरवोपाधित्वस्यापि पक्षसाध्यसाधनभेदेन विभिन्नस्यादेकविधपक्षसाधनादिस्पल एच साधनपक्षधर्मायच्छिम- साध्यव्यापकयोरपाभ्योरसायमनुगतरूपेणाह यत्रेत्यादिना गग नं प्रत्यक्षं स्पेशवस्यादित्यादी साधनावाच्छन्नसाध्यध्यापकस्य रू. पयत्वादेः पक्षधर्मपहिव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वान्न तयोर. सायंमत उक्तं पक्ष इतिाघटः प्रत्यक्षो मनस्त्वादित्यादौ साधनाय. छिमसाध्ययापकाप्रसिद्धया. पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकीभूत- रुपयत्यादौ तदसाये दुर्चचमत उक्तं हेतुमतीति । घटः प्रत्यक्षो पहिव्यत्वादित्यादी साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापफस्य रुपयस्यादेः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यध्यापकत्वान्न तयोरसाथै सम्भवत्यत उक्त हेतुश्च पक्षावृत्तिरिति । पफः साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः । उपाधिरित्यप्रेन्ययः । घटः प्रत्यक्षोनित्यद्रष्यत्यादित्यादी पक्षधर्म- दव्यत्वावच्छिस्य साध्यव्यापफस्य गगनभिभायाधुपाधेः साधना- यच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वात्तयोरसाडूर्य्यमसम्भवीत्यत उक्त पक्षा- सिरिति । साधनायविछन्नसाध्यव्यापकत्वं साधनसामानाधिकरण्यं धिनानुपपनमतस्तवसायमाह हेतुसमानाधिकरण तिसपर पक्ष. धोयच्छिन्नसास्यव्यापकः । पक्षधर्मावच्छिमस्य व्यापकत्यं पक्ष. घृत्तित्यं धिनानुपपन्नमतस्तत्सरवमाह पक्षनिष्ठ प्रतिभित्रापिघटः प्र- त्यो नित्यद्रव्यत्वादित्यादी गगनान्यत्वाधुपाधेरुभयया व्याप- फत्वान्न तयोरसाडूय सम्भवत्यत उक्त साध्यवति स्वसमानाधिकरण इति । पक्षधमधाहव्यत्वाचच्छिन्नसाध्यन्या- पकस्योद्भूतरूपयत्वाद्युपाधेः साधनसमानाधिकरणत्वेऽपि तत्र साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापफीभूतस्यान्मत्योपाधेरसार्यमावेदयितुं साध्यवतीत्युक्तम। उक्तस्थले प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वमेव पक्षधर्मावच्छि- मसाध्यव्यापकोपाधिमुपादाया साडूयेसम्भवात साध्यवतीत्यस्या- नुसयानपिन क्षतिरित्याशयनाइ हेत्वसमानाधिकरण एवेतितति ·जागदोश्या. उपाधिवादे ध्यव्यापक सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम्, साध- नावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात् । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्राऽश्रावणत्वस्योपाधित्वापत्तेश्च । शब्दध- मगुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वं यत रूपादौ तत्राऽश्रावणत्वं व्यापकं पक्षे प्रमेयत्वस्य साधनस्याव्यापकं हि तत् । धनपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकपोरसङ्करो बोध्यः । यथा घटः- सक्षो निसदस्यत्वाद्रिभुत्वादेयादौ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकमा- त्मत्वं पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकमुद्भूतरूपयत्त्वं प्रत्यक्षस्पर्शाश्र- यत्वं वा मिथोऽसङ्कीर्णमुपाधिः । अश्रावणवेति । घटो मेयो द्र- व्यत्वादिसादौ गन्धववाद्यवच्छिन्नमाध्यव्यापकपृथिवीत्वादाब- तिव्याप्तिद्रष्टव्या । न वानेन रूपेण ज्ञातस्य दपकत्वमिसाह आ- तयोरित्यर्थ । टेनित्यत्वमते तत्रैव व्यभिचारात नित्यदव्यत्यापछि. नसाध्यव्यापकत्व नात्मत्वस्य सम्भयत्यतो हेत्यन्तरमाह पिभुत्वादेति। प्रथमहतोरभूतरूपयत्वं साध्यवत्येव हेत्वसमानाधिकरणमतस्तमुपो. धिमाह प्रत्यक्षस्पर्शपत्त्यमितिामियोऽसङ्कीर्णमिति ।साधनपक्षधीय- छिन्नसाध्यव्यापकयोर्मियो भेदवदित्यर्थ ।अत्राथायणत्ये ज्ञानातिच्या- मेरेव मूलकृताभिधानात स्वयं पस्त्यतिव्याप्तिस्थलमाह घट इति। य- चपि धाघणस्य धावणविशेषणवत्वस्यान्योन्याभाष पयाधाव. णत्यमित्यभिधाय मूलस्यैव वास्तगतिव्याप्तिपरत्यं सुपचम्, तथापि पक्षे साधनस्याव्यापकं तदित्यग्रिममूलविरोधात्तदनुत्तमिति ध्येयम। आन्धनादे. पक्षवृत्तिपर्वनात्वद्ययच्छिन्नध्मादिसाध्यव्यापफत्वसम्भ. चादन्यथा व्याचए न चेनि । इत्थं च पक्षनियतेत्यादिमूलस्य पक्षा- दिपदव्यत्यासन पक्षधर्मनियतत्याभावादित्यर्थः । वस्तुन पक्ष. - ·अपाधिनिरूपणम्। आन्धनवत्वादानुपाधौ पक्षनियततादृशधाभावाच- अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकले सति साधनाव्यापक उपाधिः । तेन ध्वसस्य जन्यत्वेन ध्वंसप्रतियोगिले साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भावत्वमुपाधिः श्या- मत्वे शाकपाकजस्वमुपाधिरिति । तन्न । पक्षधर्मावच्छि- --- न्धनति । पक्षधोते ।विरुद्धस्थलीयोपाध्यव्याप्तिरपि द्रष्टष्पा । साधनावच्छिन्नेति । स्वावच्छिन्नेसर्थात्साधनवतीति विशेषणाद्वा न व्यभिचारः । ननु शुद्धसाध्याध्यापकस्थल एवासिदिशानिरा. धर्मायच्छिन्नसाध्यव्यापकत्यं पक्षधर्मविशिष्टसाध्ययावच्छिन्न प्रति च्यापफरवं तश्च शुरसाध्यव्यापकस्यान्धनादेरसम्भावि व्यर्थविशेष णत्वेन पर्वतस्यादिविशिष्टधमत्वेमा-न्धनादिव्याप्यत्यानपच्छेदादत मान्धनवत्याधुराधिस्थले पक्षनियतः पक्षनिष्ठो यस्ताहा साम्यगतल्याप्त्ययच्छेदको धर्मस्तभाधादित्यर्थफ यथाथुतमेव मूल सम्यगिति प्रसीमः । परे तु मनु पक्षमाप्रवृतिधर्मायच्छिन्नसा. भयाध्यापफत्वषियक्षयन शब्दोऽभिधेय इत्यादाघभावणत्यस्योपाधि पंपारणीयं गुणत्वस्य शब्दमात्रावृत्तित्वेन तदवच्छिन्नव्यापकत्वस्य लक्षणाघटफरवादित्याशयाधनेत्यादिमूलम, तथाच हुदो धमवान् परित्यावापान्धनाधुपाधायध्यातिस्तत्रपक्षनियतधर्मावच्छिन्नसा. यस्याप्रसिद्धरित्याहाविरुद्धोतिागोत्यवानश्वत्वादिस्यादौ साधनाघ- छिनसाभ्याप्रसिद्धया तत्रस्यसास्तावत्याधुपाधायव्याप्तिरित्यर्थः । मिधातनयत्वं श्यामश्वासाधकं मित्रातनयायाधच्छिन्नश्यामपन्या, पफष्यभिचारित्वादिस्यस्य काफत्त्यादी व्यभिचारित्त्वादाह स्वाय. च्छिति । स्वस्थाननुगतग्यादाह साधनवतीति । विशेषणेति । तथा मित्रातनयस्वधति मिपासनग्रस्यापच्छिमश्यामत्यम्यापफायभि- ·जागदीश्या उपाधिपादे नसाध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात, जलं प्रमेयं रमववादि- त्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकपृथिवीत्वस्योपाधित्व- प्रसङ्गात्, सोपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसा- सायावच्छेदकांशोऽपि निवेशनीयोऽखण्डामावस्य घटकतया च न वैयर्थ्यम् । येन रूपेणोपाधिता विशेषणवति तद्रूपावच्छिन्नन्यभि- पारस्यैव वा हेतुत्वं शुद्धमा यव्यापकस्थले तु साध्यव्यापकव्य- घारित्वादित्यय हेतु स च न काकत्वादावतो न व्यभिचार । असि- शिश तिव्यभिचारितो शुद्धसाध्यव्यापफव्यभिचारित्वनिय- मेऽपि ताहशव्यापफव्यभिचारित्वस्य हेतावनिश्चयदशाया स्वरू- पासिद्धिशङ्कावारणाय साधनपक्षधर्मादिरूपोऽवच्छेदफाशो नियेश्य इत्यर्थ । ननु तथाऽप्यसिद्ध्यादिवारफविशेषणस्य व्याप्तिग्रहानौपाय- कत्येन व्यर्थत्वमेवेत्यत आह अखण्डेति । श्यामत्यव्यापकत्वमपक्ष्य मित्रातनयत्वाधवच्छिन्नश्यामत्वव्यापफत्त्वरूपस्याऽखण्डामावस्या तिरिक्तत्वेन तद्घटकनया मित्रातनयत्वाधवच्छिन्नत्यस्य न वैयर्य: मित्यर्थ । स्वसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छेदकान्तरघटितस्यैव ह. सोयर्थविशेषणकत्वादिति भाव । ननु साधनाद्ययच्छिन्नलाध्य- ग्यापफव्यभिचारित्व न ताहशसाध्यव्यापकतावच्छेदकधर्मसा- मान्यावच्छिन्नाभाववत्तित्व तारशसाध्यव्यापकतावच्छेदक य- प्रमेयत्वादिक सर्वत्रैव तदयच्छिन्नस्य सत्त्वेनाप्रसिद्धयादिप्रसङ्गात, किन्तु येन रूपेण तारशसाध्यव्यापकत्व तद्पावच्छिन्नाभाववद् वृत्तित्वमव तथा, तथा च तत्र तारशसाध्यव्यापकतायच्छदफ- स्वाशप्रवेशो व्यर्थ इत्यत आह येन रूपेणेति । उपाधिताऽध- छिन्नसाध्यव्यापकता । विशेषणवतीति । यदिशेपणावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वमुपाधिस्तविशेषणपतीत्यर्थ । पाकवादी ध्यभिचारस्य वारणार्थमिदम, तथा च मित्रातनयस्य श्यामत्या- ·उपाधिनिरूपणम् । भिंचारो व्यापकतावच्छेदका धनत्वाचवच्छिन्नम्पभिचारो वा हे. तुरुपन्पसनीयः । मापशस्तदर्मवति तदर्मविशिष्टसाध्यव्यापक- व्यभिचारित्वस्य हेतुत्वेऽपि न वैयर्यम, अखण्डाभावस्यातिरि- कवाद । वस्तुतस्तुपाधिना असाधकत्वासाधनेऽपि न क्षतिः, उ. भावित यावदोपैरेव तत्साधनीयमिति नियमाभावात् वदुषीतव्य- भिचारेण तत्साधनसम्भवाद । सन्दिग्धोपाधिसमशीलः सन्दिग्यो .. साधकं मिभातनयत्ववति शाफपाफजत्यव्यभिचारित्वादित्यादिक्रमे गैयासाधकस्यमनुमेयमिति भावः । प्रागुक्तस्य शुखसाध्याध्यापक- प्सले एवेत्येवफारस्य व्यवच्छेचं स्फुटीफरोनि शुधसाध्येत्यादि- ना। तत्रासिविशङ्काया विरहेण तदूद्वारफम्य साधनाधवच्छिायां- शस्य निष्फलस्वादिति भावः । अत्रापि शुद्धसाध्यव्यापफव्यभि- चारित्वं यदि ताहशसाभ्यव्यापफतावच्छदफधर्मसामान्या- घन्सिामावववृत्तित्वं तर्हि अप्रसिद्धिरतो येन रूपेण शुद्धसा- ज्यव्यापकत्वं तदन्छिनामावषवृत्तित्वमेव तथा धाव्यमित्याशयेन ध्यापकतावच्छेदकत्यांशमुपलक्षणीकृत्याह साध्यव्यापकतापच्छेद- फेत्यादि । धूमपान् पन्हरित्यादी शुद्धसाध्यव्यापकस्यले महान- साय:पिण्डान्यतरत्ववति तादृशान्यतरत्वायच्छिन्नमव्यापकव्य- भिचारित्यादेवॆतुतायामपि न चैयर्थ्यमित्याह प्रायश इति । तदू धूमयान धन्दरित्यादौ तमव्यापकताया एच धर्मान्तरावच्छिन्नत मध्यापफतास्वरूपत्वादखण्डामावघटफतयातन धैयर्ययुदासस्या- सम्भवात् प्रायश इत्युक्तम् । अखण्डति महानसायापिण्डान्यतरत्वा- धच्छिन्नमव्यापकतारूपस्याखण्डामावस्य धूमसामान्यव्यापकता. सोऽतिरिक्तवादित्यर्थः । हत्याभासैनय परहेतौरसाधकत्यसा. धनस्प जल्पापसम्प्रदायसिसत्वादुपाधिना तत्साधनमेय नास्ति कुत्र धैयध्यमित्यभिप्राययानाइ पस्तुत इति । असाधफत्वमनुमि- स्योपयिफयतकिञ्चिपराईतत्वं दोगे निग्रहस्सानं तेनोपाधंतुदोष. स्थामावेऽपिन क्षतिाततअसाधकरवाकेन तर्हि असाधफवं साधनी. पमत माह तानीति उपाध्युभीतरयः मन्यव सन्दिग्धव्यभिचार.

·५४० जागदीश्याः उपाधिषादे 'ध्यव्यापकन्यभिचारित्वे साधनावच्छिन्नेत्यस्य व्यर्थत्वप्र. सङ्गाच्च । किञ्च पक्षहयेऽपि विशिष्टसाध्यव्यभिचारं वि- शिष्टसाध्यव्यतिरेकं वा प्रसाध्य पश्चात् केवलसाध्यव्य- भिचारः केवलसाध्यव्यतिरेको वा साधनीयस्तथा चा- र्थान्तरम्, केवलसाध्ये हि विवादो न तु विशिष्टे अथ प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्धयर्थं विशिष्टसाध्यव्यभिचारः साध्य इति चेन्न । अप्राप्तकालत्वात् । प्रथम साध्यव्य- भिचार एवोडाव्यस्तत्रासिद्धावुपाधिरिति चेत् । तर्हि व्याभिचार इसत आह किञ्चेति । केवलेति । तथा च केवलस्यैव साध्यस्य व्यभिचारो व्यतिरेको वा जिज्ञासितो विरोधित्वात न तु विशिष्टस्य,अविरोधित्वादिति भावः।उद्भान्यो विशेषणाव्यभि- स्थानेऽसाधफत्वानुमान न स्यात् साध्यव्यभिचारात्मफहेतोः पक्ष- धर्मत्वानिश्चयादत आह सन्दिग्धतिभिवतां सन्दिग्धोपाधिफत्वमिव ममापि सन्दिग्धव्यभिचारफत्वमेव तत्रासाधकत्वानुमापर्फे घायं नाऽनुमेयं वा तासाधकमिति भावः । मूले पक्षद्वयेपीति । व्यभिचा. रोन्नयनपक्षे सतप्रतिपक्षान्नयनपक्षे चेत्यर्थः । साधनायाच्छिन्नसा: ध्यव्यापकत्वगर्भलक्षणपक्षे पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापफत्वगर्भलक्ष- णपक्षे चेति वार्थः । अर्थान्तरत्वसम्पादनायोपात्तस्य फेवलसाध्ये विचाद इत्यस्याऽऽशय प्रकाशयति तथा चेति । विरोधित्वादिति । शु. साध्यस्य व्याप्तिग्रहे विशिष्टयुद्धी चा चिराधित्वादित्यर्थः । न तु विशिष्टस्येति।साध्यस्य व्यभिचारो व्यतिरेको पा जिशासित इत्यनु- पज्यते । अविरोधित्वादिति । प्रतिज्ञातस्य शुद्धसाम्यस्य सिद्ध्यर्थ हेतोरुपन्यासे सत्यत्र दोषं यदेति क्रमेण स्वोकसो शुभसाध्यान ·उपाधिनिपणम्। प्रकृतानुमाने नोपाधिर्दूषणं स्यात् । किञ्च साध्यव्य- मिचारहेतुत्वेन पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकव्यभिचार एवोपन्यसनीयो नोपाधिः । स्यादेतत्, पर्यवसितसाध्य- चारित्वे सति विशिष्टसाध्यव्यभिचारेण साधनीयः। तत्र विशि- टसाध्यन्यभिचारेऽसिद्धायुद्भावितायां तवसिद्धये उपाधिरुद्भाग्य इति । तहीति । मकृतानुमितिविरोधिशुद्धमाध्यव्याभिचारासाधक- त्वादिति भावः । अथ वक्ष्यमाणरीसाऽवच्छिन्नसाध्यन्यापना. प्युपापिना आहसव साध्यव्यभिचारः साधनीय इसत आह कि- खेति । पक्षधविच्छिन्नसादिकमुपाधिमात्रव्याभिचारोपलक्षकं न । मितिविरोधिदोषस्ययाकासितत्यादिति मावः वासिया पित्यानिमग्रन्थस्य तच्छब्देन विशिष्टसाध्यन्यभिचारस्य परामर्शा- यमुद्भाव्यपदं ब्याचटे विशेषणेत्यादि । विशिष्टसाध्यग्यमिचारमा- अस्य शुसाध्यव्यभिचाराव्याप्यस्यात् सत्यन्तम, तोपलक्षणम, क चिद्विशेषणरतीत्यपि द्रएव्य तेन नश्यामः प्रमेयत्वादिस्यादी प्र. मेयत्वस्य मित्रातनयत्याव्यभिचारविरहपि न क्षतिः प्रमेयत्वं श्याम- स्वव्यभिचारि मित्रातनयत्वयति तद्विशिएश्पामत्वन्यभिचारित्या- दित्ययमेव तत्र शुद्धसाध्यव्यभिचारस्योद्भाव्यत्वादिति ध्येयम् । काफरयादी व्यभिचारेण विशेषणाव्यभिचारित्वादिविशिष्टस्य विशियसाध्यव्यमिचारस्य विशिष्टसाध्यध्यापकोपाधिना साप. यितुमशक्यत्वात्तत्यनेन फेवलं विशिष्टसाध्यव्यभिचारमेय प. रामशति तति । वास्तवासिद्धरसत्यात पूरयति उदा. चितायामिति । एतसिद्धये विशिष्टसाम्यन्यभिचारित्यसिख- ये। उपाध्युद्भावनस्यैवाप्राप्तकालत्वं प्रफ्रान्तमतस्तस्यैव तथावं निर- सितु पूरयति उद्भाव्य इति विक्षमाणरीत्येति । हेतुः गुरसाय- ·जागदीश्याः उपाधिषादे व्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । पर्यवसितं साध्यं पक्षधर्मताबललभ्यं यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्त- शब्दधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यत्र पर्यवसितं यत्सा- प्राधान्येनोपाधिाप्सादिविरहेणाहेतुत्वाव । पर्यवसितेति । अत्र लक्ष्यतानियामकं दूषकतावीजं सत्यतिपक्षोनायकत्वम् । व्यभि- चारोन्नायकत्वस्य तत्त्वे साध्यवत्पक्षाटत्तौ व्यभिचारोन्नायकेऽ. व्याप्ते वक्ष्यमाणकृतकत्रोपाधेरपकत्वापत्तेश्च । न हि तव्यभि- चारेण हेतौ शुद्धसाध्यव्यभिचारः शक्योन्नयनो वाधानवतारद- शायां तादृशव्यभिचारामसिद्धेः । न च पर्यवमितसाध्यव्यभि- व्यभिचारी विशेषणपति विशिष्टसाध्यध्यापकोपाधिव्यभिचारि. त्वादित्येवं सिद्धान्तप्रन्यवक्ष्यमाणक्रमेणेत्यर्थः । आह प्रथमतः। तथा घशुद्धसाध्यानुमान एवोपाधिपणमिति भावः । उपाध्यन्तरस्यापि व्यभिचारस्यैव साध्यव्यभिचारोनायफत्त्वान्न्यूनतां निरसितुमाह पक्षे. त्यादि । ननुपाधिव्यभिचारस्य उपन्यासे विशेषणविधयोपाधेरप्युप- न्यासानोपाधिरित्यसङ्गतमतो मध्ये पूरयन्नाह न प्राधान्यनोपाधिरि- ति । केवलोपाधेरनुपन्यस्यत्वे हेतुमाह व्याप्त्यादीति ।आदिना पक्ष- धर्मत्वोपप्रहः। यद्यपि व्यभिचारसम्बन्धेनैवोपाधेः साध्यव्यभिचार. व्याप्यत्वं हेतुनिष्ठत्वं च सुघर्ट तथापि प्राच्यवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन ध्याप्त्येरस्वीकारादिदमुक्तम् । साध्ययदिति । पर्वतो धूमवान् घन्हे- रित्यादौ महानसत्त्वाघुपाधावित्यर्थतन पक्षधर्मतावललयसाध्यस्य पक्ष पव सत्त्वेन तदव्यापफत्वादिति भाव ननु पक्षधर्मतायललभ्यत्वं यदि साध्यवत्त्वप्रमाविशेष्यत्त्वानधिकरणीभूतसाधनाधिफरणाट. तिधर्मापच्छिन्नत्त्वमुच्यते तदा नोक्तदोषस्तप्तायः पिण्डमहानसान्यत- रत्पादिनय तारशधर्मेणायच्छिन्नस्य साध्यस्य यापफताया महानस- ·उपाधिनिरूपणम् । भ्यम् अनित्यत्वं तस्य व्यापकं कृतकत्वमुपाधिः । यदि च तथैव कृतकत्वमपि शब्दे साध्यते तदा अनित्यत्व- मुपाधिः । तदुक्तं वायुक्तसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकैरु- पाधिरुहाव्यः पर्यवसितं नियमयन् दूपकताबीजसाम्रा- चारः साध्यव्याप्यताबोधविरोधीति । न चैवमपि कयं तत्र सद्धे- तावुपाधिसम्भवः, मीमांसकमतेन तदभिधानाद शब्दयोर्भावप्रधा- नवादा। पक्षतावच्छेदक धतावारणाय पक्षायत्तित्वे सतीति विशेषणीयम् । यदि चेति । एतच्च स्वतन्त्रकृतकत्वसाधनदशायां स्यादौ सरवादत माह वक्ष्यमाणेतियाधानवतारेति । तदवतारदशार्या घ तेनैवानुमितिप्रतिपन्धसम्भवादुपाभिवैफल्यमिति भावः । भ. प्रसिद्धरिति पक्षातिरिक्त सर्वत्रैव मतसाध्यवत्वनिश्चयादिति भा. पः। ननु त पर्यवसिनसायस्यानित्यत्वस्यैव व्यभिचार. कृतमत्वो. पाधिनोनय इति अत आह न चेनिीतथा च तदुनयनान्तरापत्ति- रिति भाव' । अत्र पक्षीभूतशब्दे विशिष्य प्रकृतसाध्याभावानिर्णये- ऽपि प्रमेय धमनित्यत्वातिरिक्तशब्दधातिरिक्तधर्मावच्छिन्नाभाषक्द- प्रतीत्येवं सामान्यत प्रकृतसाध्यध्यामचारनिर्णयस्याऽऽतवाक्यादि- नापन्तत. सम्भवाव्यभिचारोनायकत्वस्य लक्ष्यताप्रयोजकत्येऽपि न क्षतिरित्यस्मद्गुरुचरणा. । एवमपीति। सत्प्रतिपक्षोन्नायफचस्पैच लक्ष्यत्वापीत्यर्थ । तत्र सद्धेतौ शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तत्यादौ । मी- मांसकोति । तन्मते शब्दस्य नित्यत्वेन पक्ष एवं प्रमेयत्वस्य सत्येन सा. ध्यन्यभिचारित्वादिति भाषः । ननु नैयायिफाय रत्नकोपकृतः परमतेन स्वनिरुक्तरुदाहरणं नोचितमत आह शब्दयोरिति । वि. स्वमविवक्षितम् । यदि चेत्यादि मूलस्पशब्दपदस्थापि शब्दत्वपरत्या. दिति ध्ययम् । ननु महानसन्धमपचन्हेरित्यादी महानसत्यावा.

·जागदीश्याः उपाधिधादे ज्यादिति । अनेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको- पाधि संगृह्यते तादृशसाध्यस्य पर्यवसितत्वादिति । तन्न । एवं हि ह्यणुकस्य साक्यवत्वे सिद्धे द्वयणुकम- नित्यद्रव्यासमवेतं जन्यमहत्त्वानधिकरणद्रव्यत्वादित्यत्र नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पर्यवसितं साध्यं तस्य व्यापक योध्यम् । अनिसत्तसाधनोपयोगितया तु कृतकत्वसाधने द्वयोरपि सन्दिग्यत्वेनैकतरव्यतिरेकस्यान्यतरव्यतिरेकासाधकत्वात् । एवं हीत्यादि । असमवेतत्वेन द्रव्यासमवेतत्वेन वा अर्थान्तरवारणाय पतिव्याप्तिस्तस्यापि पक्षधर्मतायललयमहानसीयधूमस्य व्यापकत्वा- दत माह पक्षतावच्छेदफादीति। भादिना तत्रैव व्यञ्जनयत्याधुपग्रहः। पक्षावृत्तित्वं स्वानधिकरणपक्षफत्वं तेन घटत्वं रूपवत् सत्या. दित्यादौ पक्षसमवेतत्वाप्रसिद्धावपि न समवायेन द्रव्यत्त्वाशु. पाधावव्याप्तिः घस्तुतः साधनाध्यापकत्त्यमित्यत्र मूले साध्यते. ऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या साधनपदं प्रकृतपक्षपरं तथा घ तादाम्येन तव्यापकत्वविरहादेव पक्षतावच्छेदकादौ नातिव्याप्तिः । अन्यथा पथाश्रुतस्य साधनाव्यापकत्वस्यापि लक्षणघटकरये जलं यलिमदूधः मादित्यादी वाहसामग्न्याधुपाधावव्याप्त्यापत्तेः इति ध्येयम् । ख. तन्वति । पक्षस्य प्रमाणान्तरेणानित्यत्वाभावनिश्चयकालीनेत्यर्थः । म. निस्यत्येति । अनित्यत्वानुमितिविरोधिन्यां कृतकत्वस्याभावेनानित्य- त्वस्थानुमिनी स्वरूपासिद्धिप्रदर्शकतया कृतकत्वसाधने हीत्यर्थः । योः। भनित्यत्वकृतकत्त्वयोः। असाधकत्त्वादिति । हेतोः पक्षधर्मस्या. निश्चयादिति भावः। अत्र विनाशित्वलक्षणानित्यत्वसाधनोपयोगितया तफरपसाधने सदातनान्यत्यलक्षणमनित्यत्वमुपाभिःसम्भय त्येय पझे ·उपापिनिरूपणम्। सावयवत्व इति । साध्ये द्रव्यपदं निसद्व्यत्तिायाः स्फुटत- रसिद्धयर्थम् । द्रव्यसमवतेऽनियद्रव्यासमवेतवस्य निसद्रव्यस- मवेतत्वमादाय पर्यवसानात् । हेतौ च जन्यपदं परमाणुनिसला- सिद्धिदशायामाकाशादौ व्याप्तिग्रहाय । विशिष्टाभावस्यातिरिक्त खान वैयर्यम् । नियमहत्चन्यारत्तानिसयावन्महत्वत्तिजाति- परिचयाय तदिति तु न । तादृशजातौ मानामानात वैभवाति- सत्यतिरेफस्य निश्चेतुं शक्यत्वादित्यस्मद्गुरुचरणाननु समवेतत्वे सिद्ध स्यघोच्यता तापतैयासमयतत्वमादायार्थान्तरस्य धारणादत माह द्रव्येति साघयवस्यह नसमयेतद्रव्यावं किन्तु द्रव्यसमवेतन्य तथा सत्येय नित्यद्रव्यसमधेतस्य पर्यायसितसाध्यायसम्भवादिति ध्येयम् । स्फुटतरेति। प्रतानुमानेनैव सिद्ध्यर्थमित्यर्थ । एकविशे- पस्य बाधनिश्चयदशायामिव तत्सामग्रीदशायामपि साध्यविधयेष पक्षतापमछेदफविधयापि सामान्यप्रकारकानुमितिसामग्री जनयत्येव विशेषान्सरप्रकारिफामनांमति तथा चानिस्यसमधतत्व न द्रव्यसमधे. तस्य विशेषणे फिरवनित्यदन्यसमरेतत्वमवेषि तयाधसाम- प्रीसम्पत्यर्थमेव साध्य द्रव्यपदमन्यथा तदनुक्ती द्रव्यसमधेतत्वे स. स्यनित्यसमवेतत्वहेतुनाऽनुमानान्तरणव नित्यद्रव्यसमवेतवसिदिः स्यादिति भाव. । उक्तकमेण सामान्यधीसामान्या विशेयधोज. जफत्ये फलं प्रमाणात द्रव्यसमधेत इस्यादिनाापर्यवसानादनुमाना. ताइवणुकस्य साययवत्यसिद्धयैर परमाणु सिद्ध इति तमित्यन्यासि. स्यनुसरणम् । ननु परमाणानिस्यस्यासिद्धिदशायामपि मनस्येय मह. स्थानाधिकरणद्रव्यत्यस्य इतोरनित्यद्रव्यासमवेतत्यध्याप्तिग्रही भ. वितेत्यत आह विशिऐति । महत्त्वाधिफरणा यत्यमपंश्य जन्यमहत्या- धिकरणान्यत्वस्थातिरिकत्वात् तद्गर्भनौ न जन्यपदस्य धैय. ध्यमित्ययं मतान्तर निरसितुमुपन्यस्यति मित्येत्यादिनातत् 'जन्य- पदमाननुपरममहत्वादपट त्रुटिघटादीनां महत्ममिति व्यवहारय- सादेय तादृश्येकजाति. सेत्स्यतीपत माह पैभषेति । अननुगतति । पटट्यादिप्रत्यफमहत्यनिष्ठतयाऽनुभवसिद्धस्तचजातिमिरित्यर्थः ।

·जगदीश्या उपाधिचादे काफ्कर्षव्यवहारस्याननुगनजातिभिरेव मम्भवात् तुल्यन्यायतया वसरेणुमहत्त्वापेक्षिकोत्कर्षेणैकजासा सदरममगाच्च । नि.स्पर्श- ति । साध्योपाभ्योाप्तिदा_प्रदर्शनाय द्रव्यपदम् । गमकता तु तेन विनापि । पर्यवसितमाध्यसमव्याप्त एवोपाधिरिति मतेनेद- मिन्यपि कश्चित् । ननु भवतां शुद्धसाध्यव्यापकस्पर्शवदसमवेतत्व अर्थानुगतव्यवहारस्यानुगतधर्मनियम्यत्वामानाजातिमिस्तदसम्भव इत्यतं भाई तुल्येति त्रुटिमहत्त्वादुत्कृष्ट गगनघटादेर्महत्त्वमित्यपि ध्य- यहारमत्त्वादिति भाव । सङ्करोति । परमहत्त्वापक्षिकोत्करस्य त्रुटि- महत्त्वापक्षिकात्कर्षस्य च गगनमहरवे बुटिमहत्वे च परस्परपरी- हारण वर्तमानस्यैका घटत्यादिमहत्त्वे सत्त्वादिति भाव ।वैभवा- पृत्तिमहत्त्वनिष्ठजातिकूटपरिचयाथै जन्यपदमित्युक्तौ तु न पाविदोष इति ध्येयम् । व्याप्तिदाायेति । व्याप्तिग्राहकतर्फप्रदर्शनायेस्यर्थ । परमाणोनित्यत्वासिद्धिदशायां नि स्पर्शद्रव्यसमवेतस्थमात्रस्य नि- स्यद्रव्यसमवेतत्याभेदग्रहात्तस्यैव प्रकृतापाधौ साध्यव्यापकताना- हकलात् नि स्पर्शद्रव्यसमवतम्ब यदि नित्यद्रव्यसमवेत यस्यास्या- पक न स्यात्तदा तदभिन्न न स्यादिस्यव तर्कसम्भवातूनहि नि स्पर्श समधेतत्वमात्र नित्यद्रव्यसमयेतस्याभिन्न गुणसमवेतत्वादी व्यभि. चारात् येन तन्मात्रस्य प्रकृतसाध्याभिन्नत्वग्रहस्तद्वयापकताग्राहक- तर्फ स्यादिनिभाव । गमकतात्विति । म्वाभायेन साध्याभाचोन्नय- मौपयिकरूपत्त्यात्तु द्रव्यपद विनापीत्यर्थ इयणुक नित्यद्रव्यासमवेत नि स्पर्शसमरेतत्वाभावादित्येय साध्याभावोन्नयनसम्भवादिति भावः। मिश्रस्य मतमाह पर्यनसितेत्यादि । इदमुपाधिस्थद्रव्यपदम्। अन्यथा नि स्पर्शसमवेतत्वस्य रूपत्त्वादौ नित्यद्रव्यसमवेतत्वव्याभिचारेण मत्समानियनत्वानुपपत्ते इति भाव । दूषफतायामनुपयोगादुपा. ध साध्यव्यापकत्व न लक्ष्यताप्रयोजकमित्यस्वरस फश्चिदित्युक्त्या सूचित भवना शुद्धसाध्यव्यापफस्यैव उपाधित्वमङ्गीपुर्वतामाशुद्ध- माध्यस्य अनित्यद्रव्यासमवतत्वस्प व्यापकमित्यर्थ । अनवस्थेतिविध- गुफावयवस्याप्यवयधषल्पनेतदवयवस्याप्यवयवान्तर स्यादित्ययय- ·उपाधिनिरूपणम् । साधनाव्यापकञ्च । किञ्च पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यसि- द्वौ निष्फलमुपाधिः तदसिहौ च कस्य व्यापकः, न हि सोपाधी पक्षधर्मताबलात साध्यं सिध्यति यस्य व्यापक उपाधिः स्यादिति । कथं नोपाधिः, अनवस्थाभिया कस्य चिन्निरवयवस्य स्पर्शवतः सिद्धी तरसमवेतद्रव्ये साध्याव्यापकत्वादेति चेत, तुल्यं ममापी- सत आइ किचेति । सौपायौ। सोपाधितया निश्चिते । ननु लभ्यत्र लाभयोग्यत्वं पक्षे यादृशं साध्य सेधुमर्हति तद्वपाप- कत्वे सति पक्षायत्तित्वं पक्षे साध्यसिद्धिविरोधिव्यापकताशालि- त्वमिति यावत्, स्वव्यतिरेकेण पक्षे साध्यसिद्धिविरोध्युन्नायक- --- अपरम्परायामनयस्थापत्यानित्ययवस्थापिकस्य चिवारम्मफरपानुरो. धेन स्पर्शयतः सिद्धी तत्समवेत एव द्रव्यादी शुद्धसाप्याध्यापक स्पात स्परांबदसमवेतत्वं नोपाधिपिति प्रश्नपायेनाम्ययः । तु- स्पमिति । ममापि ताहश्येय निरषयवस्पर्शयति यत् समयेतं सर्वग्र निःस्पर्शदस्यसमयतत्वस्य नित्यग्यसमधेतत्याध्यापकायान्न पर्य- धसितसाध्यग्यापफरवमित्यर्थः । सोपाधायप्पुषाधरशानशायां पक्षधर्मतायला साध्य सिध्यत्येयातो च्याचष्टे सोपाधापतिसोपा- धित्यसंशयस्य प्रतिपक्षाक्षमस्यानिमयानुसरणम् । योग्यतां विद्य- जोति पोन्याशामिति । महंस्यस्य दुर्घयायादाह पक्षे साध्यसिसी- नि । पाण्यापफरपापच्छिन्नामापयतया पक्षस्य निमय: पक्षधर्मियप्रकृतसाध्ययययुमिप्रतिबन्धमाः सा पक्ष सापासारी- पिरोधिनी व्यापकता सदस्यमयः। मनु विशेषणपति पो विशि- साध्यण्यापफरपायच्छिन्नाभायस्य निधयोग गुरसापयतामहपिरो- श्री शिरोभ्पयिषयफरयात प्रतिपग्धकाचातरफयगे च मामामा.

·जागदीश्याः उपाधिषादे स्वमिति तु निर्गलितोऽर्थः । भवति च शब्दधातिरिक्तधर्मरहिते शब्देऽनिसत्वाभावमिद्धिर्यथोक्तसाध्यसिद्धिविरोधिनी तथा सा- धनादिमति साधनाद्यवच्छिन्नसाध्याभावसिद्धिरपि । वस्तुतस्तु पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यच्यापक सति पक्षावृत्तित्वमेवोपाथित्वम् । सिध्यति च विशेषणवति विशिष्टसाध्यव्यापकव्यांतरेकेण शुद्ध- साध्यव्यतिरेकः । ताशश्च साधनव्यापकः संग्राह्यो व्यभिचा- रोनायक इव पात्तिरितरेपाम् । अपरेषां समातिपक्षोन्नयन. क्षमस्य साधनव्यापकस्येवाऽस्माकमपि व्यभिचारोमायकस्य पक्ष- वृत्तेरमंग्रहो न दोपाया परेषां साधनभेदादिवास्माकमपि पक्षभेदा- दुपाधिभेद इति चेत, अत्र वक्ष्यते ग्रन्थक्वैव । पादत माह स्थव्यतिरेकेणेति । यथोक्तति । अनित्यत्वातिरिक्तशब्द. धर्मातिरिक्तधात्मफेत्यर्थ विरोधिनीति।सामान्याभावस्य विशपाभा. घकूटान्मकत्यादित्यभिमानः सिद्धिरपीतिागयोक्तसाध्यसिद्धिविरो- धिनीत्यनुपज्यताविशेषणवति विशिष्टाभावस्य विशेष्याभावात्मफत्वा- दिति भावः । नन्विदमयुक्तं सामान्यामापांवीशष्टाभावभिन्नत्वाच- धोक्तसाध्याभावत्वाच्छिन्नवत्तानिश्चयत्यनव शुद्धसाध्ययत्ताबुद्धि प्रति विरोधित्वाच्चान आह वस्तुतस्त्यितिाननु पक्षधर्मावच्छिन्नसा. ध्यध्यापकत्वं न दूषणक्षमं तदवच्छिन्नाभावेन व्यभिचारितया शुद्ध साध्यन्यतिरेकस्य साधयितुमशक्यत्वादत आह सिध्यति चति । हदो वन्दिमान घूमादित्यादिस्थले वह्निसामग्न्यादातव्याति लक्ष्य. तया निरस्यति ताहशवेति । उक्तलक्षणाक्रान्तश्चेत्यर्थः । इतरेषां व्य. भिचारोनायकत्वेन दूषकत्त्यवादिनामापर्यतो धूमयान घेन्हेरिन्यादा. घान्धनाद्यव्याप्तिमलक्ष्यतया निरस्यति अपरेपामिति । अस्माकं सत्- प्रतिपक्षानायकत्यवादिनामानन्येवमेफस्मिन्नेव साधने, पक्षभेदादुपा- घिरनेफः स्यादन आह परंपामिति । उपाधिभेदः उपाधिपदप्रय. निमिठोपाधैर्भेदः । अथ प्रकृतनिरको प्रन्यतैति । सम्मति- ·पाधिनिरूपणम् । अतोच्यते । यद्वयभिचारित्वेन साधनस्य साध्य- व्यभिचारित्वं स उपाधिः । लक्षणन्तु पर्यवसितसा- लक्ष्यतावच्छेदकमाइ यद्यभिचारित्वेनेसादिाउन्नीयत इति शेषः । उन्नायकत्वं तद्योग्यता साचपातिपक्षधर्मातेतिातथाच यद्यभिचा- रो पदावलिमाभावाधिकरणीभूतपत्किञ्चिदधिकरणाचत्वं रिति शेषः । क चित् साधनान्यापकोप्युपाधिर्यत्र पक्षात्तिहेतुरि- त्यप्रिममूलस्यात्रैध तात्पर्यादिति भावः । गनु यद्यभिचारित्वेनेत्यादिमूलस्य लक्षणपरत्वे लक्षण- स्वित्याधनिमग्रन्थविरोध इत्यत माह लक्ष्यतेति | साध्यन्यभिचा. रस्योपधिव्यभिचारेण तज्ज्ञानेग घा जन्यत्यासम्मघात् तृतीया- सङ्ग तेराह उन्नीयत इति ।तथा च साधने ययभिचारदेतुकानुमि- तिविषयःसाध्यव्यभिचारः स तत्रोपाधिरिस्पधः । इद च जन्यत्य- मानं शानजन्यत्वमा घामकृते तृतीयायं इति माया मतानुसा- रणेति । स्वमते तु पश्चम्या इय ज्ञानशाप्यत्व प्रकृत एनीयाया अर्थ इत्येव घफ्तुमुचितमिति ध्येयमालाघ्याव्याएफस्यापि व्यभिचारण व्याप्त्यादिनमवशात् साध्यव्यभिचारस्योन्नयनात्तत्रातिव्या. राह उनायक चेतियोग्यतां निक्ति साचति।तथा च यभिचार साध्यव्यभिचारण्याप्य. साधनवृत्तिश्च तत्यमयं । गमात्र फिधि शिशिएस्य फेयलस्य था यमिधारस्य सायव्यभिचारण्याच्य- स्वमभिमतम् प्रथमे रुपयान द्रव्यत्यादित्यादौ पृथियायामायादेकपा- धितापत्तिस्नायभिचारस्थापि जलसमवेतनित्यत्वादियिशिएस्प साभ्यव्यभिचारण्याप्यत्यात, द्वितीये तु शाफपाफसत्याध्याहिस्त. भिचारमात्रस्यसाध्ययभिचाराव्याप्यत्यादत माह तथा चेति । तरायच्छिन्नति यत्सम्यन्यायाधिनत्यस्प्युपलक्षकम् । यतकि- विधिफरणहस्तित्वं पमिशिदधिकरणबीचस्वसामान्यमा पि.

·, ५५० मागदीश्या उपाधिवादे साध्पव्यभिचारच्याप्पं साधनति च तद्धावच्छिन्नं तत्रोपाधरि- सर्थः । तेनादेन्धनाभाववत्तिवन बन्हो धूमव्यभिचारसाधनेs- प्यान्यनं द्रव्यत्वादिना न तत्रोपाधिः । तद्रूपावच्छिन्नाभावबटूट- चिखस्य बनायनित्वात् । शुद्धसाध्यव्यापक तदभावव-मात्रयत्ति- वं साध्यव्यभिचारव्याप्यम् अवच्छिन्नसाध्यव्यापके स्ववच्छे दकाधिकरणीभूततदभावाधिकरणहीत्वमित्युभयत्रापिमङ्गतिः । द्रव्यत्वेन रूपवत्वेन साध्ये सचाद्रव्यत्वजलत्वमात्रीवशेष्यिका या धीस्तविशेष्यत्वे जलसमवेतनिसले वा सति पृथिवीवववत्तिता- दिसादिना प्रकारेण व्यभिचारोन्नयनममर्थोऽपि पृथिवीवाभावा- दिनोंपाधिः । न हि पृथिवीत्वात्मकतभावाधिकरण तादृश कि- तथैव पातमावच्छिन्नमिति । तत्सम्बन्धेनेत्यपि बोध्यम् सिम साध्यसाधनयो ।यद्धावच्छिन्त्यस्य फलमाद तेनेतितधूमसाध्यमा- धन्दौतद्रयेतिान च सयोगेन वन्हे साधनत्वे द्रव्यत्त्वावच्छिन्नाभारतू- संयुक्तत्त्वस्यासिद्धिरेव वक्तुमुचिता न तु चन्हावृत्तित्वमिति वाच्य मासमवायेन वन्ह साधनवाघभिप्रायणैव तदभिधानात चन्हिमदीय सयोगनाधिनस्यापाधित्वे सयागेन चन्हे साधनतायामपि क्षत्यभा- घायासामान्यपदस्य व्यावृत्तिमाह द्रव्यत्त्वेनेति । सत्तत्यादि । तत्र तार्थ सत्ताया पक्षधर्मत्यार्थ द्रव्यत्यस्य पृधियोवृत्तित्वाशसार्थ- फत्त्वार्थ जलत्यस्य निवेश । सत्त्वादिप्रितयविशेष्यकधीविशेष्यत्य पृथिवीत्वादेरपीत्यतो मात्रपद्म सत्तादित्रितयभिन्नाविषयफत्व यु. देरप्रसिद्धमतो विशष्योति । सत्तादित्रितयविशेष्यफधीविषयत्व प्रकारतया घरादेरपि इति तत्र व्यभिचारस्य वारणार्थ विशध्यत्व इतिष च सत्तादिभितयभिन्नाविशेष्यकधीविशेष्यत्वे तात्पर्य मात्रार्थघटकस्य सत्तादिनितविशेष्यकत्वस्यापि निवेशो म्य- र्थत्यादिति ध्येयम । सत्तादित्रितयमात्रपिशेष्यकाधिय सन्धि- ग्यत्वादाह जलेति । असमयेतान्तेन घटत्यादेनित्यपदेन च जल- भटसयोगादेनिरास । पृषिधीत्वामायादिरियादिना गन्धाभाया.

·उपाधिनिरूपणम्। चिदस्ति याचवसामान्य साध्यब्यभिचारण्याप्यम्, पृथिवी- खादावेव व्यभिचारात् । न च व्यभिचारोनायकनामात्रेण प्रक- तोपाधितानि हः अपि तु कथकानां तान्त्रिकाणाञ्च तथाषि- धव्यवहारविषयत्वेन, तदवच्छेदकश्च ययोक्तं रूपं व्याप्पत्तासि- ध्युन्नायकत्वादिकं सम्भवदपि न तया, गौरवात् । अत एवेर्द जलमाकाशादिसत्र स्वाव्याप्यत्वेन जलत्वाच्याप्यत्वोनायकस्या- पि द्रव्यत्वादेरसंग्रहो न दोपाय । अथैवं सव्यभिचारेण व्यभि- चारोन्नायकत्वमेव तथास्तु लाघवात् तच्चोक्तोपाधावप्पस्तीति चुपमहा [भनुपाधियोजमाद न हीतितिधिग्यात्मकति । तत् पृधि- सामावादिनिया च पृथिवीयाभिन्नोय. पृथिवीत्यामापामायतदधि- करणे ताहरायतकिश्चिदस्तीत्यर्थ ] व्यापफे साम्ये च्यापयमावस्यैष घिरहेऽनुपाधित्तस्य सिद्धान्तसिद्धत्वादिति ध्यपम् । ननु सा- ध्यव्यभिचारोनायफत्त्वादुक्तस्थले पृथिवीत्यामायादिभयस्येय उपा- धिरत माहन चेति । प्रातेति । प्रकृतं जलफयोन्द्राव्यं यदुपाधिरयं सस्य निहारत्यर्थ । तथापिघव्यवहारतिशतयोपाधिव्यवहारे- श्यर्थः । तदवच्छेटकं कयकादेरुपाधिव्यवहाराधिपयतायच्छेदकमा पोक्तम् । योयच्छिमामायाधिकरणीभूत इत्यायुक्तम् । नन्यिद जलमापागादित्यादी द्रव्यागदावपि कयकादेरुपाधिव्यवहा- रायोक्तरूपस्य च तपासत्वात् यदव्याप्यत्नेन साधनस्य साध्या. व्याप्यत्यमुभेयं तपमेयोपाधिपदशक्यतापच्छेदकं युक्तमत भाद ग्याप्यरयासिनीति । न तथा ग शक्तयोपाधिव्यवहारविषयतावच्छे. कम्। गौरयादिति व्यभिचारमपेक्ष्य भव्यभिचारितसामानाधिकर- प्यामापरूपाया व्याप्यतालिगुरुग्यादित्यर्थ न दोपायतिलक्षण. पापि कथफादेस्तनोणधिन्यवहारसम्मयादिति भावः । एवं गुरोः क्यतानयच्छदपत्वे स्व्योमचारिणति । साधन इत्यादिःताच काधिदेय यमचारः साम्यन्यभिचारव्याप्य. सन् साधनपूचिस्त क्षमपं: । लाघवादिति। यरिफधिपदसामान्यपदयोपवेशे लाया- ·মাসীমা বাঘিষাই चेत, एव ताई साध्याभावसाधनोभयाधिकरणत्यभावमतियोगिल. मेव तथास्वतिलाघव अस्तु च सहायतृतीयाश्रयणेनास्पापि स एव फालतोऽर्थः । तद्रूपमात्रज्ञाने तेषां नोपाधिम्यवहार इति चेत, तुल्य यदुक्तेऽपिमित एवं रादसाध्याच्यापरस्थले सा. ध्ये व्याप्यतावच्छेदक नियमतस्तादश धर्ममनुमरन्ति ते पति साध्यव्यभिचारनियमो भवत्युपाचव्यभिचारस्थावस्तुतस्तु पदभा. वेन यद्ददन्यत्वेन वा साधनवति साध्याभाव उन्नीयते स उपा- दित्यधं । उत्तोपाधो पपिपीरपाभायाधुपाधी । दम्पायनिशापा पप तभिचारव्यतस्पायभिचारस्याप्यस्यादित माघ । भतिला- घयादिति । मायभिचारणाप्यायाधप्रपशमातिगपादिप । तधन पृयिधी पाभायाधुप धरिति माय । ननु साम्पायभिचार- ज्याप्पयापार्टनस्प रा स मूलएता पधतोपमत मार भ. स्तु घनिसहायति । तथा च साधनगपापामगारण हितो. বিমান বাঘা বাঘমাংস। गणाप ययभिचारिरनेत्यादिमूर स्थापिास पप सापयभिचार- पाप्यत्यापपरित पया सन मायामापमाधनोमयाधिपरणापमा. पप्रतियोगिरपस्प सहायतूतीयायायामम्मयपि मापदनिरिकिये. पाराने तद्पति । महायततपादिधापमानापारी কথাসাঃ হবিগাথা ব্যথা আৰু ৰাথনতৃপিলখানাথ থানার ভাবঘি। মেঘা দ্বিধায়া रनुपााधरये पपमानास्परमप्यार मनपानाबर मि माय मिनारोनापरमात्रस्यानुपाधि दयाय पाइप पानी रिपपाधिम्यमिनारमामाम्यस्य माध्यमिगारनियमाप । पनि च पा विधीयामापादिण्यापनायन्ताप जसपेशिया দিদ দি দূষধালামাগ্নিমঘাং ধারায় মামনু परेक घभिन्न गुण यादियादी घटपागमस्योपाधापान न. रम्पाय ·उपाधिनिरूपणम्। Pa पिाधवात् । अत एव जलत्वतेजस्त्वयोर्न तदुभयत्वेन क चिदप्यु- भाषाधिकरणसमघेतत्वसामान्यस्यैव साध्यव्याप्यत्वादेवं गुण- पान् विशिष्टसत्यात इत्यादिसद्धेतो सत्यादिरप्युपाधिः स्यात गु. णाचन्यत्वविशिधसत्ताया अपिगुणत्वामायबहात्तत्वेन सवभिचा- रित्यादत माह पस्तुतस्विति। यदमावेनेति । अत्राप्युम्नयनं तपोग्य- ता तेन यदभायः साध्याभावव्याप्यः सन् साधनववृत्तिस्तत्वमित्येव फलितम् । न च पन्हिमान्धूमादित्यादी महानसत्वाचतिव्याप्ति- स्तदमावस्यापि जलस्वविशिष्टत्यादिना साध्यामायन्याप्यस्य साधन- घरपर्यतादिनिष्ठत्वात् यदभावत्वमात्रेण साध्याभावव्याप्यत्वोको च निर्वन्हित्ववान् द्रव्यत्वादित्यादौ निघूमत्याद्युपाधाधव्याप्तिघूमत्यापे- क्षया गुरुत्वेन निमत्यामावत्यस्य व्याप्यतानवच्छेदफत्वादेवं द्रम्प सत्यादित्यादी सयोगानुपाधावव्याप्तित्तदभावत्वेन व्यत्वाधमाष. स्वव्यातिविरहादिति वाच्यम् । प्रकृतसाधनवान् पर्मायच्छिमा. भावनिधायाः साध्याभायव्याप्यताया अवच्छेदकधर्मावच्छिन्नयांस्त. धर्मयांस्तत्रोपाधिरित्यत्र तात्पर्यात् । संयोगायभाये च द्रव्यरयाय- भावव्याप्यतावच्छेदक यद्गुणत्वादिवैशिष्ट्यं तदवच्छिन्नसत्तायाः साधनवति गुणादौसत्त्यादेवं द्रव्यं सत्यादित्यादी संयोगायुपाधःसं- प्रहातासाध्याभावश्च प्रतियोगिव्यधिफरणो प्रायः साध्यनाभायइति न्युत्पत्त्या साध्यवत्त्वावच्छिन्नभेद पर घानिवेश्य साध्यामाबोधासा- भ्यपिरोयभावः, तेन सयोगीद्रव्यत्यादिस्यादौनपिमागादापतिम्या. प्तिः। ननु सत्तावान् मेयत्वादित्यादी जलस्वतेजस्त्वयोरुभयत्वेनोपा- धितापत्तिः ताहशोभयत्त्वायच्छिन्नामावनिष्ठायाः सत्तामायम्याप्प- सायाः यदवच्छेदक जातिवृत्तित्वादिशिष्ट साधनयतः सामान्या- देस्तदन्छिनपत्यादत हयवदन्यत्वन घेतिामवापिसाधनवान् य- समावच्छिन्नवदन्यत्वनिष्ठायाः साध्यामापव्याप्यतायाः अपच्छेदफो. भूततधर्मावच्छिन्नयास्तद्धर्मयस्यमय.तेन घन्हिमान्धमादित्यादी महा. नसत्त्ययदन्यत्वादेरपि जलत्यादिविशिष्यत्वेन साध्याभायच्याप्यत्ये- ऽपि न महानसरयादायतिम्याति. परन्दरवन साप्पामायव्याप्यत्व. मिरयुक्तो निपनिद्रव्यस्यादित्यादौ धूमयदायरया[पाधापम्पाप्ति- ·आगदीश्याः उपाधियादे पाधितम् । यद्यभिचारित्वेनेसस्यापि स एवार्थः । तथा हि, द्वयभिचारित्वेन हेतुमदृत्तित्वाविधया साधनस्यपक्षतावच्छेदकाभूतस्य साध्याभावरूपसाध्यवत्यक्षीतत्वं सिव्यतीति । अत्र च साध्य- समानाधिकरणलेनावच्छिन्नो धर्मी साध्यासमानाधिकरणानॆन्धना- प्रसङ्गात धमत्वाद्यपेक्षया गुरुत्वेन धूमपद्भिन्नभेदत्यादेः व्याप्यतान- घच्छेदकत्यादिति ध्ययम् । लाघवादिति । साध्योपाध्योरभाययोर- धिकरणत्याप्रवेशे लाघवादिस्यर्थः । अत एवंति । यद्वदन्यत्वेन स्या देरुक्तावादेधेत्यर्थ न च धूमवान महानसत्वादित्यादी जलत्त्वविशि- एजातित्वादिप्रकारेण द्रव्यत्वादेरुपाधित्वधारणाय उपाधितावच्छे- दकधर्मस्य साध्याधिकरणवृत्तिस्वाधिफरणताकत्वपर्यवसितेन सा- ध्यसमानाधिकरणसिवनाग्रे विशेषणीयत्वात्, अत पप जलस्वतंज- स्वोभयत्त्वप्रकारेण सदुभयोर्न उपाधित्वमिति वाच्यमविक्ष्यमाणस्य साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वस्य साध्याधिकरणयतफिशिभिट- भेदप्रतियोगितावच्छेदकतानवच्छेदकत्व एव तात्पर्यात्तस्य च धूमादेः साध्यतास्थले जलत्त्वविशिष्टजातिवादायसत्त्वाजलत्यतेजस्वाभय. स्वादावनपायाधेति भाय !कचित्तु वक्ष्यमाणस्य साध्यसमानाधिकरण- वृतित्वस्य साध्यनिष्ठत्वावच्छिन्नवत्ताफत्वपर्यवसानपि न क्षनि । माध्यसाधनभेदेनेवोपाधिताघटकसम्बन्धभेदेनाप्युपापिलक्षणस्य वि- भिन्नत्याज्जात्यादिसाध्यकममेयत्वादिहंतुकस्थले समवायसम्मन्धे. न उपाधिलक्षणस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नवदन्यत्वेन साधनव. ति साध्याभाव उन्नीयते इत्येतावन्मात्रस्यैव सम्यक्त्वेन तत्रोक्तपि- शेषणस्याप्रयेशेन लाधवात समवेतमात्रस्यैव तत्रोपाधिरवेन तदिशे. पणधारणीयस्यासत्वात्ामत एप क चिदपीत्यभिधाय यत्र न तारश. विशेषण ताइशलधिशेषो प्रन्यकृतैवानिराकृत्यैव वावित इति प्राप्तियाहीत्यादि । साधनवान् साध्याम चवान् उपाध्यमायादित्यत्र हेतुभूतो व उपाध्यभावानद्वपक्षटत्तित्यविधयोपाधिव्यभिचारित्वेन साद पक्षतावच्छेदकीभूतस्य साधनस्य साध्यामाधरूपं यत्साi तत्पत्तित्वं साभ्यव्याभिचारमपं सियतीत्यर्थः । लिङ्गोपहित- ·पाधिनिरूपणम्। दिव्यक्तराट्रॅन्धनवादिनोपाधिले पुनरवच्छेदकधर्म एव साध्यस- मानाधिकरणचिलेन विशेषणीयः । तेन जलदत्ताभावाधिक- रणायोगोलकरतिलस्य धूमव्यभिचारव्याप्यस्य वहित्तित्वेऽपि जलहूदत्यादौ नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्यत्वेन तेजस्वसाधने शीत. स्पर्शजललाधात्मकस्वाभावेन तद्वदृत्तित्वेन वा द्रव्ये द्रव्यले वा साध्याभावस्य व्यभिचारस्य वा साधके स्पर्शाभावजासभावादी। द्रव्यत्वादिना तु कम्बुग्रीवादिमत्त्वादी साध्ये व्यभिचारेण भानमतेनेदम् । अत्र चेतिापतेषु लक्षणेप्रित्यर्थ. अवच्छिन्नोधर्मति। यस्मयत्यमुपाधिलक्षणं तशर्मावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणत्वेन विशेषणीय इत्यर्थःसाध्यासमानाधिकरणस्येति धूमपान यन्हेरित्या- दो घूमाघसमानाभिकरणस्येत्यर्थः । अवच्छेदकधर्म एवेति । यक्ष- मंवत्यमुपाधियं तदूधर्म एवेत्यर्थः । साभ्यसमानाधिकरणवृत्तिस्व साध्याधिकरणयत्किधिन्निष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदफतानवउद- फत्वं तेन जलत्वविशिएसत्तास्यस्य धूमादिसमानाधिकरणतित्वे. ऽपि धूमादे साध्यतास्पले न ताप्येण सत्तादेरुपाधित्यमा घन्हिव्य. मिनारित्वपीति प्रथमपास्यानुसारेण । द्वितीयम्याल्यायो मेघायोगोलकत्तित्वविशिष्टत्वेन धमाभायव्याप्यस्य जलहद. स्थाघमावस्य पन्हिमदयोगोलफवृत्तित्वेऽपीति दाव्यम् पेन विशिष्टेन घा पदमायावं तदमावमात्रवृत्तित्वेन सास्यव्य. भिचारव्याप्यधर्मेण या साभ्यामायव्याप्यत्वं उपाधि- रित्यमिधानेप्यातव्याप्तिमाह म पति । सामायनेति । द्रव्ये साध्यामायस्य साधक इति योजना तदत्तित्वेन येति शीतस्प. शांघारमकवाभाषयवृत्तित्यम घेत्यर्थः द्रव्यत्ये साध्यव्यभिचारस्प साधक इति योजना | सामावस्य पन्ह्यादितजमि उत्पशि पदेन सामयसमानाधिकरणतया उपाधित्वाउन जारयमावादा पितिनातिप्रसन्न राति पूर्वणान्ययः। मनुमायादिमान व्यायादि- स्पादी घटरयादिफमेवोपानि तु तद्ग, घटस्वादिष्यामिचारित्वं तापभिचारण साध्यन्यभिचारापनुमाने व्यर्थविशेषणरयादिति ·नागदीश्या उपाथिवादे ध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम्। यद्धविच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध तदवच्छिन्नं पर्यवसितं साध्यम् । स च धर्मः क्व चित् साधनमेव क्वचिद्रव्यत्वादि क्वचिन्म- हानसत्त्वादि । तथा हि, समव्याप्तस्य विषमव्याप्तस्य स्वाभावेन वा हेतौ तद्वति वा व्यभिचारस्य साध्याभावस्प वा साधकं घटत्वादिव्यभिचारित्वमुपाधिरेव । घटत्वादेस्तदभावस्य वा गमकत्वेऽपि धूमपागभाववदवैयर्थ्यम् । न चाभावस्यानुपा- धितापत्तिः प्रतियोगिनस्तद्वत्तित्वस्यैव वा हेतुत्वादिति वाच्य- म् । तस्याप्रवेशेऽपि वस्तुतो यस्तदभावस्तस्य तद्वचित्वस्य च हेतुत्वानपायात । तदभावाभावबत्तित्वेनोपस्थितावपि तद्- चित्वेनानुपस्थितळभिचारसाधने न वैयमियपि वदन्ति । ल- क्षणमाह पर्यवसितेसादि । पर्यवसितपदार्थमाह पद्धर्मेति । यद्ध- कैधिदुक्तं तन्निरस्यति । द्रव्यत्वेनेति । घटत्यादरिति । साध्य- व्यभिचारित्वे साध्ये घटत्वादे साध्याभावे च साध्ये घटत्वाद्य. भावस्य गमकत्वसम्भवेपीत्यर्थ न चेति। घाच्यमित्यग्रेऽन्वय । प्रति- योगिन इति।साध्याभावे साध्य इत्यादि ।साध्यव्यभिचारस्य साध्य- तायान्त्वाह तद्ववृत्तित्वस्यैव वेति। प्रतियोगिमवृत्तित्त्वस्यैव चेत्य- 2। अयोगोलकत्वाभावाभावस्वे तादृशाभावयत्तित्वापेक्षया लाघ. घेतानोगोलकत्वत्वायोगोलकवृत्तित्वत्वादिनैध धमाभावधमन्यभि- चारादिव्याप्यतालच्छेदादिति भावः । तस्य अयोगोलकत्त्वाभायाधु- पाधे । तदभावस्तदीयोभावोयोगोलकत्यादिरूप। उक्ताशङ्कायां के- पांचित समाधानमुपन्यस्यति तदमायतिअयोगोलफत्याचमाषामा- पत्तित्वत्येनोपमितापपीत्यर्थ । तदभाषाभायानोपमिती तत्त्वे.

·उपाधिनिरूपणम् । र्मवतसर्थः । नन्वेवं सद्धेती सपक्षकदेशवातिधर्मेऽतिमसङ्गः । अ. य यद्धविच्छेदेन साधनवति साध्य प्रसिद्धं तद्धावच्छिन्नमा- ध्यव्यापकत्वं साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकतामिति यावत् । विरु- मात्रे चोपाधिविरहेऽपि न क्षतिः । लक्ष्यतावच्छेदके च साध्य- नोपस्थितिरावश्यफीति स्वाभावेन साध्याभावसाधने धेयध्यस्य दु. रित्वादाह व्यभिचारसाधन इति । महाकालान्यो घटादिस्यादौ फालिफसम्बन्धेन हेती ततसम्पन्धावच्छिन्नवृत्तित्वमानस्येय साध्य- व्यभिचारव्याप्यतया तोपाधस्तदमावस्य या प्रयेशविरहादुक्त स. माधान न सम्यगित्यस्वरसो घदन्तीत्युका सूचित । मूलस्थलक्ष- पपदस्य दूपणापयिफधर्मपरतया मिश्रारयानमफलमित्याचद. यितुमाह लक्षणमाहति । यद्धर्मावच्छेदेन साध्यं प्रसिद्ध तदवच्छि- प्रस्य पर्यायसितसाध्यपदार्थत्वे मित्रातनयत्याचवच्छिन्नमा प्रति शाकपाफजरवादरव्यापकत्वाव्याप्तिरत आह पय॑पसितपदार्थ- मिति । तथा च मित्रातनयत्वाचवच्छिन्न प्रत्यव्यापकत्वेऽपि तदय- छिन्नश्यामत्यादिकं प्रति व्यापकरयान्न तत्राव्याप्तिरिति भावः । सश्यामो मिश्रातनयत्यादित्यादौसाध्यस्य साधनाययच्छेचत्य नस्स- रूपसम्बन्धविशेषः प्रमाणाभायात् नाप्यन्यूनवृत्तित्याद पाधादतो च्याचष्टे यधर्मवतीति । एवं यमविशिष्टतामात्रस्य प्रवेशे । सपक्षे. ति । घन्हिमान धूमादित्यादी व्यजनयन्यायपाधापतिध्याप्तिरित्य- यः, तस्यापि महानसत्याचवच्छिन्नसायव्यापकत्यादिति भावः। प्रगल्ममतमाशते अधति । यदर्मावच्छेदेनेति । अत्रायच्छेदफ- फाधमन्यूनष्ठित्यं तथा च साधमविशिष्टसाध्यव्यापफो यो धर्मः स्तदयच्छिन्नसाध्यव्यापकत्यमर्थः । मिनातनपत्यादेः शुद्धसाम्य- व्यापफल्याव साधनस्य प्रयेशः । स तुमले तु महानसागदिफं न घूमादिविशिएयरवादिन्यापफमतो न त व्यानयवादापातिप्र- सङ्ग इति भावः । साधनविशिएसाध्यच्यापफीमूत पायच्छिन्न- साध्यव्यापकस्यापेक्षया लायादाह साध्यसाधनसम्बन्चंति । स. ग्बन्धः सामानाधिकरण्यं तस्य च व्याप्यत्य निरूपमतासंसर्गेण ·. जागदीश्या. उपाधिवादे समानाधिकरणवेन साधनं तादृशत्तिलेन वा साधनतावच्छेदकं विशेषणीयम् साधनव्यापकीभूतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं वा विवक्षितम् । विरुद्धेऽपि साधनव्यापकेनान्ततोऽन्यतरत्वादिनाव. छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वमस्त्येवोपाधीनाम् । प्रमेयत्वादिना च वारयादौ प्रसक्षवे साध्ये उद्भूतरूपवत्वादिकं नोपाधिः, ल- क्ष्यतावच्छेदकवाक्यस्य प्रयोजकत्ववाचितृतीयावलाधयभिचार- स्थले साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वनियम इसर्थे पर्यवसानात् । मैवम् । जनकत्वेन वन्ही कार्यानुकूलेखाद्यात्मकशक्तिमापने ब. योध्यम् । साध्यसाधनयो सम्बन्धाप्रसिद्धया विरद्धस्थलीयोपा- धावव्याप्तिमलक्ष्यतया निरायुरुते घिरदति । न क्षति नाध्याप्ति । गोत्त्ववानश्वत्वादित्यादौसास्नावरवादीप्रागुत्त लक्ष्यतावच्छेदयघमं. स्पातिव्याप्तिरत आह लक्ष्यतेति । साध्यसमानाधिकरणचनेति । म. न्येयं घटत्यवान् रूपादित्यादी पृधिधात्याधुपाधी नियतलक्षनाय. च्छेदकस्याव्याप्तिघंटत्वाधिफरणत्तिरूपादी पृथिवीरयायुपाधि- व्यभिचारविरहादत आह तादृशति । साध्यसमानाधिषरणत्ति. त्वेनेत्यर्थ । न चैवमपि घटत्ययान् जल त्यघिशिष्टद्रव्यत्यादित्या. दौ पृथिवीत्वादापतिप्रसङ्ग स्वारच्छिन्नयसिसाध्ययत्तायरये. न साधनतावच्छेदकस्य विशेषणीयत्यादिति माय । यियस्थ- लीयोपाधेलक्ष्यस्वमाहत्याप्याह साधनव्यापपीभूतति । यसमाय. ज्छेदेन सायं प्रसिद्धमित्यत्र व्युत्पत्त्या मुले परसाप्यपदेग साधनस्य लाभादिति भाव । गौत्वयानश्यस्यादित्यादी तत्साम्ना- व्यक्तरुपाधित्यमुपपादयितुमाह अन्तत इति । अन्यतरस्यादनात । अश्वतद्गधान्यनरत्यादिनत्यर्थः । मवर घायु प्रत्यक्ष प्रमे- यत्यादित्यादी उद्भनरूपादायध्याप्ति आत्माको सम्प निगक्तमाय- व्यापकत्वादत आह प्रमेयस्वादिनेति । ननूक्तं देनायुद्धताप- स्थालश्यत्वे तत्र प्रागुक्तलक्ष्यतापच्छेदकस्यातिध्यापिरत माह ल- क्ष्यतति । यधमियारस्पल इति । साधननिष्ठी यवमचारी भव.

·उपाधिनिरूपणम् । हिन्द्रियामसमत्वस्योपाधन्यकृतवाद्भावयिष्यमाणलाद तस्य घ गुरुत्वात्मकसाध्यस्य साधनस्य चाधिकरणे घटादाववृत्तेरुक्त- रूपाभावाद , एवंविधबहुलग्रन्थविरोधात दुपकताबीजस्य तत्रापि सम्भवाच । अनाडुः । यद्धमावच्छिन्नसाध्यव्यापकलं तदा वच्छिन्नप्ताधनाव्यापकत्वम् अवच्छेदकलश्च सामानाधिकरण्येन । - च्छेदकत्येन निरूपफत्वेन या सम्बन्धेन साध्यन्यभिचारग्याप्य इत्यर्थः । तथा चात्मादी प्रमेयत्वस्थ रूपव्यभिचारसरखेऽपि प्रत्यक्षर व्यभिचारासयात् न तत्रातिप्रसङ्ग इति भावः । जनकरवेनेति यहिः फायर्यानुकूलारिष्ट्रातीन्द्रियधर्मसमवायी जमकवादित्यत्रेत्यर्थः सस्य यहिरिरीन्द्रयाप्रत्यक्षत्योपाधेः । गुरुत्याधात्मकेति । गुरुत्वादेः पतनानिकार्यानुकूलातीन्द्रियधर्मरवेन साध्यतावच्छेदकामान्तत्वा- दिति भावः उक्तरूपति । साधनव्यापफीभूतधर्मायच्छिर साध्यव्यापकत्याभावादित्यर्थः। गुरुभिन्नत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापक- संनयास्माकं तस्य लक्ष्यत्वात् स्थितिस्थापक प्रमाणाभावात् माघे या पृथियीमाप्रत्सित्योपगमादिति भाषः । ननु तप जनफत्वपदस्थ पाहजनफरवरूपविशेषजवतापरस्यात् घटादी साप्ताघनपाया. भावानोक्तदोष इत्यत माह पयंनिधेति । जलपरमाणुजन्यरूपवान रुपयस्यादित्यत्र परमाणुत्घावच्छिन्नसाम्यव्यापकं पृपिचारयमुपाधिः इति रूपप्रन्धे गुणप्रकाशशमोक्तं तस्य साधमन्यापधमायच्छिम- साध्यध्यापकत्येन सदग्रन्याविरोधादिश्यर्थः । नमु पायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्यादित्यत्रोद्भनरूपमिवोक्तस्थलंपि सास्नोपाधिरत माह दू- पफति । तत्र पीति । उद्भूतरूपयापादायपीत्यर्थः । तथा च तदनु- पाधिस्यस्वीकारो नियुक्तिक इति भावः। यसमेति । जनकत्येन फा. नुकूलाद्विछातीन्द्रियधर्मायच्छिन्नभाने चात्मयन्ान्यतरत्यापष्ठिभ. सायन्यापफस्येच यहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षारस्प सारनाम्यतरत्यापच्छिन्न- साधनाम्याश्रयान्न सामाप्तिरिति मायाननु अपमान एपियापा- दित्यत्र सयटोरर्णत्तकालापच्छिन्नसायच्यापफम्य तद्घटान्याय तारशफालापच्चिनसाधनान्यापफरयासमातिम्यातिः ।

·५६२ जागदीश्याः उपाधिवादे धर्मात्तदति तद्यभिचारेण साधने साध्यब्यभिचारः साधनवति वा तदर्माचे सति तदभाववत्वेन साध्याभावः साधनीयः । साध्यासमानाधिकरणस्य साध्यव्यापकाभावस्य बाधिकरणं य. शस्य व्यर्यबादत उक्त यत्र च स्वाधिकरणे साध्यमितिायत्रच स्वा- नधिजर साधनस्य साध्यव्यभिचारो यत्र च साध्य तदुभय- मात्रवृत्तिर्गगनजीवान्यतरत्वादिरपीति तद्वति रूपवत्त्वोपाधिव्य- भिचारस्य साध्यव्यभिचाराव्याप्यत्त्वात स्वाधिकरण इत्युक्तम्। यत्र स्मानधिकरणे साधनस्य साध्यव्यभिचारो यश्च स्वाधिकरणं तदुभय. मात्तिर्गगनप्राणान्यतरत्वादिरपीत तद्वति रूपव्यभिचारो न प्रत्या क्षयभिचारस्यानुमापकम्तादृशान्यतरत्यवति वृत्तिमत्त्वस्यैव स. म्यक् रूपाभाषपदशस्य वयादत उक्त सामितिातदुभयवृत्ति स्वं प्रमेयत्वादेरपीति तद्वति रूपव्यभिचारित्वं न प्रत्यक्षत्वव्यभि. चारव्याप्यमतो मात्रपदम् । तथा च तादृशो धर्म प्रकृते या. युघटान्यतरत्त्यादिरेच द्रष्टव्य इति भाव । व्यभिचारणेति। अवच्छि- असाध्यव्यापकीभूतोपाधव्यभिचारेणत्यर्थः । तदभावयत्वेन निह. तापाध्यभाववत्त्वेनाननु स्वत्वस्याननुगतत्यात स्वानधिकरणीभूत- साधनाधिकरणवृत्तिधर्माच्छिन्नसाध्यव्यापकत्त्वं नैकषिधसाध्य- साधनसकलोपाधिसाधारणमतो लक्षणान्तरमाह साध्यासमाना- धिकरणस्यति।अधिकरण यत् साधनवदित्यग्रेऽन्यय. । तदुपादानं च चन्हिमान्धूमादित्यादिसद्धेतौ घटत्वादिना घटत्त्वादेरुपाधित्वयारणा- मान च साध्यासमानाधिकरणत्वयत्त्वमपेक्ष्य लघुना साध्यवदन्य- त्वनैव साधनवद्विशिष्यतां तावतैघ सद्धेतायुपाधिसम्भवादिति घाच्यम् । उपाधिशरीरग्रह एच व्यभिचारभाने पश्चादुपााधना व्य- भिचारानुमित्यनापत्त अन्यान्याभावस्य अव्याप्यवृत्तित्यमते फपि- मयागी पतवृक्षत्वादित्यादिस तो घटादरुपाधित्त्वस्य दुर्यारम्वाप- तेश्चेति भावः । उपाधियज्ञानोत्तरमेव साधनवर्मिफसाध्यामा- वयपर्यवसितसाध्यव्यभिचारज्ञानस्य सम्पत्त्यर्थ गुपि विशे- षणान्तरं निवेशयन्नाह साध्यन्यापकाभावस्य घेति । प्रकृतसाध्य.

·उपाधिनिरूपणम् । साधनवनिष्ठमतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिश्यधिकर- णासन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकताध्यममानाधिकरणत्तिधम्म- यत्वमुपापित्वम् । एवञ्च साध्यसमानाधिकरणत्वनैत्र साध्य- वदतिवारणसम्भवे पर्यवसितसाध्यच्यापकत्साभिधानन्तु च्या- पकाभावेन व्याप्याभावस्यावश्यम्भावप्रदर्शनार्थम् । तत्साध्यकत. व्यापकतापच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यवेत्यर्थः । धमवान् यन्हे- रित्यादी नियक्तसाधनयनिष्ठस्याभावस्य प्रतियोगिताचच्छेदकत्वं चन्हिसंयोगत्वादेरपीति तादूप्येण वन्हिसयोगादेस्ता गधिन्याप तिरत उक्तं प्रतियोगिध्यधिकरणति । द्रव्यं जातिमचादित्यादी वि. शिष्टसत्तात्वेन सत्त्वस्योपाधिस्यसम्पत्तये प्रतियोगितावच्छेदफाय- च्छिन्नति न च निरुक्तसायनयनिष्ठमतियागितावच्छेदफायच्छिन्नम. तियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगितायच्छदफत्व यदि वाघन्छिन्नान- धिकरणीभूतनिरुक्तसाधनयनिष्ठाभावप्रतियोगिताबन्छदकर नदा तस्य स्वत्वगर्भस्यान्न सकलोपाधिसाधारण्यमिति वाच्यम् । निरुता- साधनवद्यरिफशिमृत्यधिफरणतानिरूपफतापच्छदकत्वस्य तनि- प्रतियागितावच्छेदकाच्छिन्नव्यधिकरणाभावप्रतियोगितारच्छेद- फावत विवक्षणादिति भाव सोपाधिस्थल एव साध्यविरुद्धस्य जल- स्मादेजलस्वत्वादिनीपाधियवारणाय साध्यसमानाधिकरणवृत्तीति। साध्यनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकार्यकम नेन धमवान यहे. रियादी जलत्यविशिष्टसत्तात्वादिना सत्तादेयपाधिस्यव्युदासः । साध्यवशिष्ठस्वावच्छिन्नाधिकरणताफन्तु न तदर्थ , स्वत्याननुगम- सादवरध्यापातादिति ध्येयम् ननु मूलोक्तसाधनाध्यापफायदलस्पेय निरतार्थकत्ये तप्रत्यपर्ययसितसाध्यव्यापकत्वदलं व्यर्थमन माह पर्यवमितेत्यादि । व्यापकामाय इत्यस्य साधनरतीत्यादिम्तेन सत्प्रतिपक्षोभायफस्यमभिमत्य निरुक्तसाधनाध्यापकत्रदलस्य चेयर्थ कैश्चिदुक्त प्रत्युक्तमार्वलक्ष गत्यागयीजं स्त्रयमे वाह तत्साध्यति। तारशसाम्यसाधनकसम्बन्धावच्छिन्नसफलोपाभ्यनुगतमित्यर्थः ।

·५६४ जागदीश्या उपाधिवादे साधनकसकलोपाधिसाधारणञ्चेदं साध्यध्यापकत्वसाधनाव्या- पकत्वावच्छेदकरूपानतिरिक्तवृत्तिसाध्यसमानाधिकरणयत्किश्चि- दर्मव्यापकतावच्छेदकरूपवत्त्वमुपाधित्तम् । अवच्छिन्नसाप- व्यापकोपाधौ चान्ततः साध्योपाधिशून्या साधनवती या व्य- क्तिस्तदत्तित्वमेव तादृश रूपामसपि वदन्ति । रूपादिसाध्यक- घाच्यम् उक्तनिरुक्ती साध्यव्यापकत्त्वाद्यप्रवेशेन मूलोदक्षरत्यादाह सा. ध्यव्यापकेत्यादि । सद्धेनुस्थले महानसत्त्वादेरुपाधित्ववारणार्धम- नतिरिक्तवृत्यन्त रूपविशेषणम् तत्रापि साध्यव्यापकत्या- व्यापकत्वे तदवच्छदकत्वच दैशिषविशपणतया प्राय नात सम्बन्धभेदेन तान्यादाय दोष । नन्वेव द्रव्यमातरित्यादी साध. नव्यापकसत्तादावतिव्याप्तिर्गुणाद्यवृत्ति वरूपताहशधर्मस्य विशे पणतासम्बन्धनाभावयति सत्वादीनामवृत्तेरिति वाच्यम् । तद- नतिरिक्तवृत्तिपदेन तदवच्छिन्नाभावयवृत्त्यधिकरणतानिरूपपता- धच्छेदकत्वस्योक्तत्वात् । न च जातिमान् भाववादित्यादी सत्ताधुपाधापव्याप्ति सामान्यादिवृत्तिस्त्रावच्छिन्नाभावयति स मवायेनाधिकरणत्याप्रसिद्धोरिति । तदभापत्य- धिकरणतासामान्यनिरूपकतावच्छेदपताया उपाधिताघटफसम्य. धावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकनायच्छदकत्वीयस्वरूपसम्बन्धेनामा. घस्य विवक्षितत्त्वादिति ध्येयम् । अयोगोरफायत्तित्वादनि- रुक्तानतिरिक्तवृत्तिजलत्वविशिष्टाद्वैन्धनत्यादिनाऽऽधनादेरपाधि- त्ववारणायाह साध्यसमानाधिकरणत्यादि । सायाधिकरणयत. फिश्चिनिष्ठाभावप्रतियागितानवच्छदफ्त्व साध्यवनिष्ठाधिपरण- तानिरूपफनावच्छदकत्व वा तदर्थ लक्ष्यपुलक्षण योजयितुमाह भय- छिन्नसाध्यव्यापकापाधी चेतिाचकारात शुद्धसाध्यव्यापफस्योपप्र- सर्वत्र साध्यविशिएत्वस्य पर तादृशम्पस्य सुलभत्वात् उक्तम- न्तत इति। तदवृत्तित्वमित्यस्य विशेषणतयेत्यादि ।तारशंकपमिति। विशेषणतया साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकतापच्छेदफ उपमिरय. त्यर्थ । ननु रूपघान्द्रग्यत्त्यादित्यादी पृथिवीत्यामापादेलल्याचे स- ·उपाधिनिरूपणम् । ट्रव्यत्वादिहेतौ पृथिवीवाभावादेरुपाधितापक्षे तु स्वविशिष्टसा- ध्यानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापक- रे सति साधनाध्यापकत्वम् । अत्र च पूर्वदलमविष्टा या साधं- नव्यक्तिस्तदव्यापकत्वं बोध्य तेन रूपादिना गुरुत्वादी साध्ये पृथिवीवाभावादी नातिषसङ्गः । विवेवयिष्यते चंदमुपरिशत् । साध्यासमानाधिकरणधर्मस्य साध्यव्यापकाभावस्य वा समाना- घाण्येयोक्तलक्षणानि तत्राव्यातानीत्यत आह रूपादीति । शापपाफ- जत्वाधुपग्रहार्थमवच्छिन्नान्त साध्यविशेषणमातत्राप्युपाधिशरीरस्प ज्यभिचाराघटिनत्यरक्षार्थ स्वविशिष्टपदमासाध्यतावच्छेदक सम्पन्ध. गर्भस्य स्ववैशिष्टयस्प तत्सम्यन्धेनाधिकरणस्य प्राप्त्यर्थे साध्यपदम्। स्वविशिष्टसाध्यानधिकरणवृत्तिमा महानसजलान्यतरत्यनायच्छिन्न- साध्यव्यापफव्य अनवरवादाय न्यावारणाय साधनाधिकरणापदम्। अस खेती प्रमेयत्त्यादेारणायाह साधनाध्यापफायमिति । रूपवान द्रव्यत्वादिस्यादी च पृथियीत्यायभायस्य म्वविशिष्टा- ध्यानधिफरणीभूतवायुत्तियिष्यन्यत्यायच्छिन्नसाध्यध्यापपरवात न तस्यासंग्रहाति भाव । पूर्वदलेति । स्वपिशिऐस्यादिपल- प्रचिटत्यर्थ । भादिक्दानग्धपदसववादित्यादी सौरभाम्य. त्याधुपमह । नन्विद गुरु रुपांदित्यादी पृषियीत्याधमाघ उपाधिरेन फिन्न स्यादत माह विवेचविष्यते इतिइद उक्तस्पले पृथिवीरयामाव- स्यानुपाधित्वमालयभिचारिणि पार्थिधरूपे गुरुत्यव्यभिचाराभावे. मदूषफतापीजविरहानायमुपाधिरिति यत्यादिम्लस्प सामीमीय. व्याख्यायां पश्यमाणत्वादिति भाव । उक्तनितो. स्वायगर्भवनानु- गतस्याभावात् पृषिधीयामायादिसंमाहफागुगतलमणान्तरमाह सायासमानाधिफरणधर्मस्यति । साधनाधिकरण पतमाधनामिन स्यप्रेऽन्यय । सायनयति साध्याभायानुमापफधर्ममनर्भाव्य उपा- चित्य निरच्य साधने साध्यध्यमिचारानुमापफयमान्तमायेण नदा. वसायायाएफामायस्य घेति। घूमयान पन्हरित्सादी पन्हिमयोगा- ·जागदीश्या उपाधियादे धिकरणं यत्साधनं तद्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमति- योगिन्याधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकसाध्यसमानाधि- करणत्तिधर्मवत्वं वा । एवञ्चावगते साधनवति साधने वा सा- ध्यासमानाधिकरणधर्मादिना तत्सामानाधिकरण्यन वा साध्या- भावो व्यभिचारो वा शक्यते ज्ञातुमिति तु ध्येयम् । उपाधिशरी. रभानस्य साधननिष्ठमाध्यव्यभिचारादिविषयत्वसहिष्णुतायान्तु साध्यव्यभिचारित्वेन साध्याव्याप्यत्वेन वा साधन विशेषणीय- देारणाय प्रतियोगिव्यधिकरणपदमनापि प्रतियोगितावच्छेदका- चच्छिन्नपरम्।द्रव्यजातेरित्यादी विशिष्टसत्यस्य उपाधित्वसम्पत्त- ये, निरुतसाधनवति निरवच्छिन्नवृत्तिवाभावस्य प्रतियोगितावच्छे- दक निरुक्तसाधनवद्यकिश्चिद्वयत्यवृत्त्यधिकरणतानिरूपप्रताप च्छेदक वा प्रतियोगितावच्छेदफान्तस्यार्थ , तन प्रतियोगिन्यधिकरण- त्वस्य स्वत्वगत्वेनाननुगतत्वपि न क्षति । साध्यसमानाधि- करणवृत्तित्व साध्यवनिष्ठाधिकरणतानिरूपफ्तावच्छेदकत्व तन ग. न्धवत् द्रव्यत्यादित्यादी जलत्वविशिष्ट वादिना सत्तादेनोंपाधिय- मिति ध्येयम्। साधनवति साध्यासमानाधिकरणधमादिना साध्या- भाव शक्यत ज्ञातुमित्यन्वय धर्मादिनायादिना साध्यव्यापफाभाव. स्यागग्रह साधने साध्यव्यभिचारस्यानुमापफमाह तदिति।साध्यस. मानाधिकरणस्य साध्यव्यापधाभावस्य चा समानाधिकरण वेने त्यर्थ । शक्यते ज्ञातुमिति । उपाधित्वज्ञानस्येय साध्यव्यभिचाराध नुमापकहेतुझानत्त्वादिति भाव । व्यभिचारादीत्यादिना साध्या- व्याप्यायस्योपग्रह । सहिष्णुनायामिति । उपाभित्यमहोत्तरमय साध्यव्यभिचारादेभानमित्यव नियम विद्वषसहिष्णुता । साध्य. व्यभिचारित्यन साध्यवदन्यवृत्तिस्थावच्छिन्नवत्तापधर्मयरवेन यथा. भुने द्रव्य विशिष्ट सत्यादित्यादसती गुणवत्याचतिव्याने साध्याच्याप्यत्त्वेन स्वाव्यापक्साध्यकत्वन चा शाब्दाव्यवस्था. यामुभयथैय व्याप्तिधिय प्रतियन्धपत्यासम्भयादिति । विशपणीयः ·उपाधिनिरूपणम्। म् । मिश्रास्तु यद्यभिचारित्वेनेसाद्येच लक्षणम्, पर्यवासिते. सादिकन्तु व्यभिचारोबायकतामयोजकरूपमदर्शनम्, तत्र.पूर्व प्रतीकं व्याः, द्वितीयञ्च पक्षमतायाः प्रदर्शनार्थम् । एवञ्चाय- मेतत्साधननिष्ठसाध्य व्यभिचारोन्नायकव्यभिचारप्रतियोगीसके अयमत्र हताउपाधिरित्युक्ते कथमस्य व्यभिचारोनायकत्वमि- साकाङ्कायां व्यभिचारोन्नयनमपि साधु सङ्गच्छत इसाहुः। न- वीनास्तु संयोगवदन्यत्वेन द्रव्यत्वाभावस्येव संयोगाभावस्याभावेन संयोगेन द्रव्यत्वाभावाभावस्य द्रव्यत्वस्य साधनसम्भवादेकशेपस्प दुष्करतातस्याप्युपावित्वम, लक्षणन्तु साधनयति साध्याभायोना- याव्यतिरेकप्रतियोगितावच्छेदकरूपत्वं प्रतियोगित्वञ्च तदभा- - मिति । तथा च साध्यव्यभिचारि यत् साधनं तमिठाभायप्रति- योगितापच्छेदत्यादिरीत्या पोपाधित्य निर्वाच्यमिति मायालक्ष. णमुपाधिपदशक्यम् । व्यभिचारोनायर्फति। व्यभिचारोनयनापयिके- स्यर्थः । मूलस्थलक्षणपदस्य दूषणापयिफपरस्यादिनि भायः । तति। पूर्व साध्यव्यापकत्वरूपम् । प्रतीक भागम् । व्याप्तेः प्रदर्शनार्थमाहु- रित्यन्ययः । तेन प्रतीफशब्दस्य नियतपुंस्त्वेऽपि न क्षतिः। द्वितीय साधनाव्यापकत्यम् । पक्षधर्मताया इति । उपाधेः साधनाध्यापफरये साधनस्य तद्वयभिचारित्वधौम्यादिति मायः । एतादिति । एतत्साधनधार्मिफसाध्यव्यभिचारोन्नयनस्वरुपयोग्यस्यव्यभिचारफ इत्यर्थः । अस्य एताद्वयमिचारस्य । आहुरित्यत्र लक्षणपदस्योदक्ष- रस्यमस्वरमः । संयोगवदन्यत्वेन इत्यस्य सत्यवतीत्यादिः । तथा घ ध्यं सत्यादिस्यत्र संयोगस्येव द्रव्यवाभाषवान सत्यादिश्य. नापि संयोगामायस्य साधनयति स्यामान साध्यागायोनायफ- स्याउपाधित्वमतस्तत्र प्रागुक्तं सर्वमेय लक्षणमध्यासमिति मायः । ननु सामाभाषस्य उमायकत्यं तदुनयनामियायादिमाय संथा च द्रव्यं सत्यादित्यादौ संयोगादायध्याप्तिन्तदभाषस्य द. म्यादी प्यभिचारण द्रश्यत्वामायाम्याप्यस्यात् । न च गुणस्यादि।

·जागदीश्याः उपाधियादे भिचारः स्फुट एव, घा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्य- व्यापकव्यभिचारिणस्तव्याप्य- व्यभिवारनियमात् । साधनावच्छिन्नपक्षधर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकयायभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्याभि- चारित्वमेव । यथा ध्वंसस्याऽनित्यत्वे साध्ये भावत्व- स्प, वायोः प्रत्यक्षवे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च। वि- शेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्टव्यभिचारस्य विशे- प्यव्यभिचारित्वनियमात् । अत एव नार्थान्तरम, वि- शेपणाव्यभिचारित्वेन ज्ञाते साधने विशिष्टव्यभिचारः वत्वं व्युत्पादितञ्च प्रतियोगिताबच्छेदकस्यैवान्योन्याभावाभावत्वं शेष पूर्ववदिति । विशेषणाव्यभिचारित्वेनेत्यादि । सामान्यतो ?- विशिएस्यैव सयोगाभावस्य द्रव्यत्वाभावव्याप्यत्यान्नाव्याप्ति । साध्य पदवृत्तिधर्मवैशिष्टयानवच्छिन्नो यदभाव साध्याभाव- व्याप्यस्तत्त्वस्यैव वाच्यत्त्वाद् यथा धूमयान् चन्हेरियादौ वन्हिस. योगादावतिव्याप्त्यापत्ते । तदभावस्यापि अय पिण्डत्त्वादिविशिष्टस्य धूमाभागादिव्याप्यत्वादत आह प्रतियोगित्व चेति । तथा च द्रव्य. त्याभावस्य निरुक्तव्याप्य यत् सयोगवदन्यत्य तदभावत्यारच्छेदकं सयोगत्वमादाय द्रव्य सत्वादित्यत्र सयोगस्योपग्रहइति भाव ।न. विद जल स्पर्शादित्यत्न घटत्याद्यात्मकस्खाभावेन साधनवति साध्या भावोनायफजातिसामान्याभावादावुक्तलक्षणातिव्याप्तिगत आह शे. पमिनि । तथा च साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वादिना निरुक्तप्रति- योगितावच्छेदकस्य विशेषणीयत्वानोक्तदोष इति भाव ।

·उपाधिनिरूपणम्। एमेकविशेषवाभावयति विशेषान्तरमकारिकामनुमितिम्, नचा- --- भत्र पदन्ति । निरुतव्यतिरेफप्रतियोगित्व यदि ताशव्यतिरेकामा- घवत्त्व तदा द्रव्य सत्यादिस्यत्र सयोगवतस्तादात्म्यसम्बन्धेनोपाधित्व न स्यात् द्रव्यत्वाभावोत्रायफस्य सयोगवदन्यत्वस्याभावताया स- योगयत्य सत्यात, किश्च साध्याभावव्याप्यस्य व्यतिरेकस्याभावत्या- घच्छेदकत्व न स्वरूपसम्बन्धविशेष प्रमाणाभावानाप्यनतिरिक्तवृ- तित्व द्रव्य सत्पादित्यादी द्रव्यत्वाधभावव्याप्यस्य विशिष्टसत्याभाव- स्याभावत्वानतिरिक्तवृत्तिसत्तास्यादिना सत्तादरुपाधितापते । न च साध्याभावव्याप्यन्यतिरेक स्वाभावाय यधर्मावच्छिन्नस्य व्यापफता- घच्छेदक तवर्मवत्यस्य विवक्षणानोक्तदोष तथा सति साध्याभाव- व्याप्यस्य व्यतिरेफत्य स्वरूपप्सम्बन्धात्मक यत्प्रतियोगित्वत्तदवच्छेद- फयमावच्छिन्नस्य व्यापकतावच्छेदफ तद्रूपवायमित्यस्यैव सम्यक्- स्थादभावविरहवलक्षण प्रतियोगित्वानुसरणचयापचे , घूमचा. न पन्हेरित्यादौ धूमाभावव्याप्यस्याय पिण्डीययन्हिसयोगस्याभायत्वे सयोगत्वसत्तावाचवच्छिन्नत्यव्यापकतारच्छेदफतासरवात सयो- गत्त्वादिना सयागादेरुपाधितापाताच । तस्माधर्मावच्छिनामावस्प यदीवच्छिन्नपदन्यत्वस्य च साध्यवदवृत्तिधर्मवैशिष्ट्यानच्छिन्न साध्याभाषव्याप्यत्व तयोरन्यतरधर्मयस्वे प्रन्यतात्पर्य्यमित्यस्मद्- गुरुचरणा ।वस्तुतस्तु साधनवनिष्ठो य साध्याभावव्याप्यव्यतिरेक स्तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवस्यमय उपाधित्वं तष द्रव्य सत्यादित्यादी गुणवृत्तित्वादिविशिष्टस्य सयोगाभावस्य प्रतियोगित्वमादायैव सयोगाद्युपाधौ गतम्। न चैव धूमवान् घन्हेरि- स्यादावध्ययोगोलपत्वादिविशिष्टस्य सयोगाधभावस्य प्रतियोगित्व. मादाय सयोगस्य उपाधितापत्तिरिति घाच्यम् । द्रव्यत्वाभाषघान् सत्तादित्यादौ सयोगामावस्येव तत्रापि साधनव्यापकस्य सयो गस्योपाधितायामिष्टत्वात्तस्यापि साधनवति साध्यव्यतिरेकोनाय- सत्त्वेनेकशेषस्य दुप्फरवार, साधनव्यापकपु तान्त्रिकाणामुपाधि ध्यवहाराभावेन तस्याप्लक्ष्यत्वे द्रव्यत्वशून्य सरवादित्यादी सयो. गाभावस्याप्यलक्ष्यतापत्तेरिति युक्तमुत्पश्याम निनु साधनयिशिष्ट.

·जागदीश्या उपाधिवादे सिद्धगन् विशेष्यसाध्यव्यभिचारमादायैव सिध्यति पक्ष- धर्मताबलात्, अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् । न च प- क्षधर्मताबलात् प्रकृतसिद्धावान्तरम् । यहा प्रत्यक्षस्प- श्रियत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे तिरिच्यते विशिष्टाभावो विशेषणविशेष्याभावाभ्यामिति मतेनेद- म् । समतेनाह यद्रोति । प्रसक्षस्पर्शाश्रयत्वमिसादि प्रसक्ष- संख्यापरिमाणवत्त्वाद्युपाध्यभिप्रायेण यथाश्रुतमव साधु । आ. साध्यव्यभिचारित्यन व्यापकताग्रहे ताप्येणैर अनुमिति स्शत सा. च न शुद्धसाध्यव्याप्तिधीविरोधीनीत्यत आह सामान्यतो हमिति । नानावृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमानमित्यर्थ अनुमितिमित्यादि मते- नेदमित्यन्तमेको ग्रन्थ तथा च साधन शुद्धसाध्याभावववृत्तित्वा- तिरिक्तविशिष्टसाध्याभावधवृत्तित्वस्याभाववदित्येकविशेषबाधनि- श्थयात् शुद्धसाध्यव्यभिचारात्मकविशिष्टसाध्यव्यभिचारवदिस्य. नुमितिर्भवितति शुद्धसाध्यव्यभिचारसिद्धिरिति माय साधनस्य साध्याभावववृत्तित्व न व्यभिचार द्रव्यं विशिष्टस. मादित्यादावतिप्रसङ्गात् किन्तु साधनवत साध्याभाववत्व तथा च हेतुमान साधनावच्छिन्नसाध्याभाववान् तादृशसाध्यव्यापफाभाधव- मचादित्यत्रैमाक्तानुमानस्य पर्यवसानात्तेन साधनयति विशिष्टसा. यस्याभारसिद्धावपिशुद्धसाध्यस्थाभावासिद्धरर्थान्तर तदयस्थमत आहन चेति । तथा च शुद्धसाध्याभावभिन्नस्य विशिष्टसाध्यामा- वस्य वाधयलादेव तत्रापि विशिष्टसाध्याभाव सिद्ध्यन् शुद्धसा. ध्याभाग्मादाय पर्यवस्यतीति नार्थान्तरमिति भाव विशिष्टामाचस्य स्वय वक्ष्यमाणानिरिक्तत्वमतेन । तत्र विशिष्टाभा. वस्य विशेषणाद्यभाववत्त्वविरहेनेकविशेषयाधासम्भवादिति भाय । । मतेन ·उपाधिनिरूपणम् । सति द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वान्महत्ववत् तथा स्मकत्वादेरपि प्रसक्षवागीकारात । उभृतरूपादिपरत्वे च साध्ये हेतौ च प्रयक्षपदं वहिरिन्द्रियमसक्षपरं द्रव्यपदे वा वहि- ईन्यपरे महत्त्वपदश्च जन्यमहत्त्वपरमिति । व्यापकव्यभिचारित्व. च व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावयत्तित्वम् । न च द्रव्य- पवैयर्यम् । विशिष्टाभावस्यातिरिक्तवान् । ट्रष्यत्वाव्यभिचा- उदभूतरूपस्य द्रव्यप्रत्यक्षवाव्यापकत्वात तदुपाध्यभिप्रायफ- वासम्मवादाह प्रत्यक्षेति । प्रत्यक्षसंख्यावत्वप्रत्यक्षपरिमाणववा- धुपाध्यभिप्रायेणेत्यर्थः । मादिना प्रत्यक्षफायाधुपमहः । यथाभुतं प्रत्यक्षादिपदस्य मुख्यार्थफत्वेन । ननु प्रत्यक्षसंपादिमत्वमपि ग द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकमात्मनि व्यभिचारादत माह आत्मैकाचा. देरितिपादिनाममहत्वस्योपग्रह । योग्यमात्रवृत्तिगुणस्यैव योग्यता- या टीकाकृता स्वीकारातदतीन्द्रियत्योपगमस्यानोचिस्यादिति भावः साध्य इति । अन्यथा सुखादी प्रत्यक्षाचव्यभिचारस्याप्तत्वेन शे- साध्यव्यभिचारापत्तेरिति भावःहिताविति।अन्ययोद्मृतरूपस्यद्र- व्यप्रत्यक्षत्याध्यापकत्वेन हेतुविशेषणासिसोरिति भावः । ननु प्रत्य. क्षपाश्रयत्वेन पायो प्रत्यक्षतामात्रस्यानुमाने पहिरिन्द्रियप्र. स्यक्षवव्यभिचारानुमितेरविरोधित्याधुक्तकमेण व्याख्या न युक्त. त्यत आह द्रव्यपदे घेति । तथा च सुपादेहिदिव्यत्वाव्यभिचारि- स्थविरदान तत्र व्यभिचारो न याद्रव्यमत्यक्षस्यव्यापकताया उद्भः तरूपयस्वादावसत्त्येपि हेत्वप्रसिद्धिरित भावः । मारमादिमहत्वस्थ पहिव्यत्यव्यभिचारितया रप्टान्तस्यायोगादा महत्वपदमितिम- হয়ঞ্চাযেৰ সমযরাথমি:্যসম্মাহিয়া पफप्रतियोगिकव्यभिचारस्य प्रत्यक्षरयाव्यभिचारिणि घटत्यादौ व्याभिचारित्वादाह व्यापति द्रव्यप्रत्यक्षस्येत्यादिद्रिव्यपदेति ।

·५७२ जागदीश्या उपाधिवादे मित्रातनयत्वं श्यामत्यव्यभिचारि मित्रातनयत्वाव्यभि- चारित्वे सति श्याममितातनयत्वव्यापकन्यभिचार- त्वात अघटत्ववत् । अव्यभिचारश्च तत्समानाधिकर- रित्वे सति उद्भूतरूपादिव्यभिचार एव हेतुः व्यापकत्वोपन्या- सस्तु तर्कप्रदर्शनायेति तत्त्वम् । द्रव्यत्वान्यभिचारो द्रव्यत्वाभा- चवदतित्वम् । मित्रातनयत्वमिति । अनुमानमिदमुपाघेः प्रमा- व्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वत्वमपेक्ष्य लघो प्रत्यक्षरवव्यापकव्य- भिचारत्वस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वादिति भाव ।तत्यागेच सत्त्यन्त- स्यापि चैयर्य योध्यम् । विशेष्यदलविरहादेव सुखादी व्यभिचारा- योगात विशिष्टेति। द्रव्यप्रत्यक्षत्ववनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्यस्य प्रत्यक्षत्त्ववनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्त्याभावतो भिन्न त्वादित्यर्थ । तथा च निरुक्तस्य स्वसमानाधिकरणव्याप्यतावच्छे- दकान्तराघटितत्वान्न चैयर्थ्यमिति भाव । ननु द्रव्यप्रत्यक्षावादि- व्यापकतावच्छदकधर्मसामान्यावच्छिन्नाभावववृत्तित्वमप्रसिद्ध स. वैत्रय ताहशप्रमयत्वाद्यवाच्छन्नस्य सन्चात् प्रसिद्ध या प्रत्यक्षस्पा- श्रयत्वे स्वरूपासिद्धमत आह द्रव्यत्वेति बिहिव्यत्याव्यभिचारित्ये सतीत्यर्थ हेतु , प्रत्यक्ष व्यभिचारस्य साध्यतायाम्।नन्वेच व्यापक स्वस्यापन्यासा मूलकारस्य विफल इत्यत आह व्यापफत्त्वतितति। व्यापकव्यभिचारिणा व्याप्यव्यभिचारित्वनियमादप्रयोजकत्वशङ्का व्युदासायेत्यर्थ द्रव्यत्वस्य व्यभिचारो यदि वक्ष्यमाणरीत्या तदव्या- फत्व तदा तदभावस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वस्वरूपासिद्धिरतो व्याचष्टे द्रव्यत्याव्यभिचार इति । ननु साधनाव्यापकतया सन्दिह्यमानस्यैव शाकपाकजत्वस्य सन्दिग्धोपाधितयाग्रे मणिनैव वक्ष्यमाणत्वात् फथ व्यभिचारानुमापकत्व हेती तद्वयभिचारस्य सन्दिग्धत्वादत भाह अनूमानमिति । प्रमाणान्तरेण आप्तयाझ्यादिना व्यतिरफेण .

·उपाधिनिरूपणम् । णान्तरेण साधनाव्यापकतानिर्णयदशायाम् । ननु तदन्यभिचा- रित्वं नदसन्ताभावपदत्तित्वं तथा च साधनविकलोऽयं साध्य- वान् दृष्टान्त इयत आह अव्यभिचारश्चेति नन्वेवं विशेष्यपैययम्। धूमभागभावबद्धम्मभेदादवैयर्थ्यमिति चेत्, तथापि मित्रातनय- त्वव्यापकत्वविशेपितं वृत्तिमत्त्वमेव गमकमिति चेन्न । यत्किश्चि- सदधिकरणनिष्ठासनाभावाप्रतियोगित्वस्य फलतः सामानाधिक- रण्यपर्यवसितस्योक्तत्वात् । तथा चायमर्थः । मित्रातनयत्वाधि- करणयद्वयक्तिनिष्ठासन्नाभावामतियोगित्वं तत्र शाकपाकजवन्य- भिचारित्वात मित्रातनये शाकपाकजव्यभिचारित्वादिति यावत् । तेन श्यामवादी न व्यभिचारः । अव्यभिचारश्चेति । तथा च हप्टान्तत्वं निराक माह साध्यवानिति । शेषस्य विशेष्यदलस्य धेयर्थ्यम् । मित्रातनयत्वव्यापकत्वेनैव श्यामत्वव्यभिचारस्य साध- नासम्भवादिति भाव । डूते धूमेति । वृत्तिमत्वमेवेति । तथा च मित्रातनयत्वविशिष्टश्यामत्वव्यापकाभावदशवैयर्थ्यमिति भाय । यत्किश्चिदिति । मित्रातनयत्याधिकरणयत्किञ्चिग्निष्ठेत्यर्थ । लाघवा- पाह फलत इति। यत्किश्चिन्मित्रातनयत्वनिष्ठाभायप्रतियोगित्यस्य मित्रातनयत्वसामानाधिकरण्यनियतत्वादिति भाव । नन्वेव श्या. ममित्रातनयकाफयोः संयोगद्वित्वादी व्यभिचार इत्यत आइ तथा चेति । यद्वयक्तिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्त्व यद्वयक्तिवृत्ति व. स्याप्युपलक्षफम, नातः प्रक्रान्तविरोध । शाफपायजत्वेति । अत्रापि व्यापकत्वांशस्य तर्कप्रदर्शनायैवोक्तत्वादिति भाव तत्यस्य विशिष्योपादाने मित्रातनयत्याधिफरणेत्यादेयादाह मित्रातनय इति । निरूपितत्व सप्तम्यर्थः। शाफपायजत्वाभायव- मित्रातनयवृत्तिये या तात्पर्यम् । श्यामत्यादावित्यतद्गुणयहुधी- दिणा प्रागुक्तसंयोगादिपरम् । मित्रातनयत्वस्य तद्वयापफव्यभि चारित्वामावेन वदन्यश्यामत्वस्य च मित्रातनयत्वासमानाधिकर.

·५७४ जागदीश्या उपाधिवादे णात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तच्चाभेदेऽपि । यहा यः साधनव्याभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः स उपाधिः । बहुव्रीहिः । यद्यद्धमाव्यभिचारित्वे सति तद्धर्मावच्छिन्नयत्साध्य- व्यापकव्यभिचारि यत्तत्साध्यव्यभिचारीति मामान्यव्याप्तेरघटत्वं दृष्टान्त इसप्याहुः । मेयत्वादावपि विशेषणवति विशिष्टसाध्य- व्यापकोपाधिव्यभिचारेण शुद्धसाध्यव्यभिचारः साधनीयः । एवं विशिष्टसाध्यव्यापकस्यापि साक्षात् शुद्धसाध्यव्यभिचारोबायकत- योपापित्वं समयं साक्षात्परम्परासाधारणतन्नायकतामात्रेण त- था व्यवस्थापयति यद्वेयादिना । अत्र पूर्ववद्विरुद्धवारणाय साध्यसमानाधिकरणति बोध्यम् । व्यभिचारोन्नायकत्वञ्च यत्र णत्वेन श्यामम्पे हेतुसत्त्वादेव व्यभिचारायोगादिति ध्येयम् । प्राव मत दर्शयितुं पुनर्धत्ते अव्यभिचारश्चेति । तत्समानाधिकरणाभाव- स्य प्रतियोगित्वमिति तत्पुरुषे विशेष्यांश वैयादाह तथा चेति । तन्मित्रातनयत्व समानाधिकरणाभावाप्रतियागि यस्यति विप्रहेण स्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिमिनातनयत्वफत्वमित्यर्थ । तथा च मित्रातनयनिष्ठश्याम यादौ व्यभिचारवारणार्थमेव विशेष्यदलमि- ति भावः । नन्वेवमघटत्वे दृष्टान्तासिद्धि. तस्य स्वव्यापकमिप्रातन- यत्वकावाभावादत आह यदिति । स्वव्याप. कघटभिन्नत्वकत्वे सति घटभिन्नत्वावच्छिन्नत्यश्यामत्वव्यापक- स्य घटावृत्तिश्यामत्वसामग्रीमत्त्वस्य व्यभिचारित्व श्यामत्वम्य. भिचारित्व चाघटत्वे वर्तत इति न तस्य दृष्टान्तस्यव्याकोप इति । यत्यतत्वादेः पक्षदृष्टान्तसाधारणस्यासत्त्यान्नेद युक्त- मित्यस्वरस्यरसादाहुरित्युक्तम् ।स्वव्याख्यातस्य साध्यव्यभिचारानु. तथा भावः ·उपाधिनिरूपणम्। कुत्र चित् । एवञ्च पृथिवीलादिना गुरुवादी साध्ये द्रव्यत्वादी व्यभिचारोन्नायकस्य रूपवत्चादेवारणाय साधनव्यभिचारीति बहुव्रीहिः । न चैवमपि गुरुत्वादिसाध्य के रसववादिहेती द्रव्य- त्वं गुरुत्वादिन्यभिचारि जलभिने पृथिवीत्वादिव्यभिचारित्वा- दिति व्यभिचारोनायके पृथिवीत्वादापतिमसङ्गः । साधननिष्ठं यद्यभिचारित्वं साश्यव्यभिचारोनायक तत्वस्योक्तत्वात उक्ति- मापकस्य सनत्र हेती सत्चमाविष्करोति प्रमेयत्वादावपीति । अ. न्यथा स श्यामः प्रमेयत्वादित्यादी मित्राननयत्याव्यभिचारित्वे सति तदयच्छिन्नश्याम-वव्यापकशाकपाकजस्वव्यामचारित्वस्यैव मूलोक्तस्य प्रमेयत्यादिहेतावसत्वेन तत्र तेन श्यामत्यादिव्यभिचा- रानुमानानुपपत्तेरिति भाव । तच्च साक्षात् परस्परया चेत्यग्रिममू- लानुसारेण यवेत्यादिकमवतारयति एयमिति । तथास्वमुपाधिस्यम् । यदिति । इदन्तेजो दव्यत्यादित्यादी जात्यभाचादेारणायेत्यर्थः । साधने साध्यव्यभिचारोन्नायकत्वस्योक्ती साधनव्यभिचारित्वस्य व्यर्थतापत्तेराह यत्र कुत्रचिदिति । तथा च साध्यव्यभिचारस्यो- भायत्वं तत्स्वरूपयोग्यत तच साध्यव्यभिचारच्याप्यस्थामावा. धिकरणीभूजयकिशिद्वयक्तिवृत्तित्वसामान्यकत्त्वमिति भावः रुपयत्वादेरिति । तदभावाधिकरणीभुनवायुवृत्तित्वसामान्यस्य गु. रुत्व्यभिचारव्याप्यरात् इति भार: । प्रमेयत्वादिसाधनस्य व्यभिचाराप्रसिद्ध. प्रकले पृथिवीत्वव्यभिचारस्य रूपवत्वे स- याच्चाह बहुमोहिरिनि । साधन व्यभिचारि यस्य स्वव्यमि- चारिसाधनक इत्यर्थः । मेहादी व्यभिचारवारणाथै जलभिन्न इति । साधननिष्ठमिनि । तया च रसवाचनिष्ठपृथिवीत्यव्यभिचारित्त्वं न गुरुत्यव्यभिचारध्याप्यं माधुर्यादी व्यभिचारादतस्तप्र पृधि- धीवादीन प्रसङ्ग । नन्द यद्वयभिचारित्वेन साधनस्य साध्य. व्यभिचारित्वमुन्नीयत इति प्रागु केगाभंद इत्यते आह उक्तीति । पूर्व ययभिचार साध्ययभिचारव्यापकत्ये सति साधनवृत्तिस्त. स्वमित्युनामिदानी साधनहात्त्येि सति साध्यव्यभिचारित्वव्याप्यो --- ·५७६ जागदीश्या उपाधियादे वैचिच्याच पूर्वस्माझेद । के चित्तु व्यभिचारोनायकत्यामह तव्याप्यकोटिप्रविष्टतामात्रेण । इसञ्च जलत्वेन करकाले साध्ये जलत्वं करकात्वव्यभिचारि स्नेहव्यापकत्वात् घटेन चा घटत्वे साध्ये घटो घटत्वव्यभिचारी जन्यद्रव्यत्वादिति व्यभिचारोनय- नममर्थस्य स्नेहस्य द्रव्यत्वस्य च वारणाय साधनव्यभिचारीति । अयं घटः सत्त्वादिसादौ सत्त्वं घटत्वव्यभिचारे शब्दादित्ति- वादित व्यभिचारोनायकस्य मान्दादेरिणाय ध्यसमानाधिकरणसपि वक्तव्यम् । एवञ्च रूपेण गुरुत्वादौ साध्ये रूप गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवीवाभाववत्ति- त्वादिति व्यभिचारोबायकस्य गुरुत्वव्यभिचारितजसरूपनिष्ठ- सा- यद्यभिचारस्तत्त्वमित्युक्तिवैचित्र्याद्विशेष्यविशेषणभावभेदात् पू. तो भेद इत्यर्थ । के चित्तु साध्यसमानाधिकरणत्व स्वातन्त्र्येण विशेषण दत्तमिद तु स्वसमानाधिकरणवृत्तिसाध्यतावच्छदकध। मांवच्छिन्नस्य व्यभिवारोनायकत्व निशितमित्येवोक्तिवैचित्र्य- मन एव मागेव विरुद्धचारणाय साध्यापमानाधिकरणेति बोध्यमिः त्युक्तम्, साध्यांश स्वसमानाधिकरणेति घोध्यामति तस्यायं इत्या- हु । सार्वभौममतमुपन्यस्यति फे चित्यिति। तस्याप्यफोटीति । सा- व्यभिचारव्यापकतावच्छेदकघटकत्येनत्यर्थ । न च घन्हिन्य. भिचारव्याप्यस्य महानसाद्यवृत्तितेजस्त्वस्य घटकतया प्रसिद्धा. जुमाने महानसत्त्वादेरुपाधितापत्ति , अन निरस्यत्त्यादिति भाव । स्नहव्यापकत्वादित्यस्य व्याभिचारोनायकस्य स्नेहस्य घार. गाय इत्यप्रेन्वय । साधनस्य व्यभिचारीत्यव त पुरुषेणापि स्ने. हस्य धारणसम्भपाधहुब्रीछनुसरणस्य फलमा घटेन वेति । जन्यद्रव्यत्यादिति । जन्यपद गगनादी दव्यत्वपद च घटीय- पादी व्यभिचारस्य वारणाय । शब्दादिना झानेच्छाघुपन- छ । गुरुत्वसाध्यकपादिहेती पृथिचीत्याभावादेरलक्ष्यत्वप्रयोज- के रूपमाविस्करोति व्यभिचारोनायकेत्यादिना । यत्राधिकरण .

·उपाधिनिरूपणम् । तत्त्वञ्च साक्षात् परम्परया वेति नार्थान्तरम् । किञ्च अर्थान्तरस्य पुरुषदोपत्वादाभासान्तरस्य तत्राभावादुपा- व्यभिचारामतियोगिनः पृथिवीवाभावस्य वारणाय यत्राधिक- रणे साधनाव्यापकलं तत्र व्यभिचारोन्नायकत्वं वक्तव्यम् । यथा कथञ्चित्स्त्रव्यभिचारेण व्यभिचारोन्नायकमात्रस्य तु लक्ष्यत्वे प. साधनव्यक्सव्यापकवं तव्यक्तौ व्यभिचारानायकं वाच्यमि- साहुः । नन्वस्त पारिभापिकमुपावित्वं तथापि साक्षाद्वयभिचारा- नुनायकतया दोपत्ताभावेन तदुद्भावने अर्थान्तरं स्यादेवेखत आह किञ्चेति । आमासान्तरस्य तदानीं जायमानस्य । तथा च इति । साधनाधिकरणीभूतयद्वयकिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं तमच. वरच्छेद्यस्य साध्यव्यभिचारस्य व्याप्यतावच्छेदकीभूतध. मनिष्ठत्य वक्तव्य मत्यर्थ । ननु रूपवान्द्रज्यस्वादिस्यादौ पृ. पिवीत्वाधभावाव्याप्त पृथिव्यवच्छद्यस्य रूपादिव्यभिचारस्या- प्रसिद्धरत आह यथाकथ चिदिति । साध्यव्यभिचारिसा- धनमिष्ठव्यभिचारप्रतियोगिमानस्येत्यर्थ । तद्वयक्ती व्यभिचारो. भायफमिति । तनिष्ठाया. साध्यव्याभचारव्याप्यतावच्छेदकध- मारच्छिन्नवत्ताया निकपकतावच्छेदकमविष्टमित्यर्थ । आहुरिति । प्रथमे यत्राधिकरणे साधनाव्यापकत्यं तवयक्त्यवच्छिन्नस्य साध्य व्यभिचारस्य द्वितीये च यत् साधनव्यक्त्यव्यापकत्वं तनिष्ठस्य च्यापफव्यभिचारस्य यथाफथ चित्सम्बन्धित्वमात्रेणय सामन- स्पे ज्यापकनारच्छेदककोटिप्रविष्टत्वावेशानौचित्यमनास्वरसबी- जम् । पारिभाषिकमेरेत्येवकारेण स्वनिष्ठव्याप्तिसंक्रामकत्यस्य न्युदास । तस्य सुद्धसाभ्यव्यापफस्य । उद्भावन इत्यध. । सोपाधा- याभासान्तरस्य व्यभिचारादेवश्यकत्वात् पुरयति समानी जाप.

·जागदीश्याः उपाधिवादे पाधिरेव भावत्वादिकं दोषः । न चैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्लादित्यत्राश्नावणवं जलं प्रमेयं रसवावादित्यत्र तस्यावश्याभ्युपेपदोपभावत्वे तदुद्भावने नार्थान्तरमिति भावः । अत्र वदन्ति । साध्योपन्यासानन्तरं तत्साधकस्येव साधनोपन्या- सानन्तरं तदोपस्य व्यभिचारादेराकाक्षितत्वात् तमनुद्भाव्य सा- क्षात्तत्साधकस्य शुद्धसाध्यव्यापकस्पोपाघेरुद्भावन एवामाप्तकाल- त्वम, कैव कथा परम्परया तत्साधकस्यावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य । अन्यथा तसाधनपरम्पराया अपि प्रथममुपन्यासे तथात्वं न स्या- न च निग्रहस्थानतेन विशेषा, प्रतिज्ञाहान्पादितो हेलामा- साच बहिर्भूतस्य तथात्वायोगाद । न च विभाजकसूत्रस्थले है. मानस्येति । तदानी न्यायमयोगदशायामात साध्यन्यभिचारादिकम्। भमाप्तकालत्वं तदानीमनाकाङ्कितस्याभिधानत्वम् । सापयभि- चारोद्भावनोत्तरमाकासितत्वेनान्तरत्यायोगादिति भाव: । फेव कथा सुतराम । अवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्यतिउदापन इत्यनुपज्यते। भन्यथा तदानीमनाकासितस्यापि उद्भाधने । तत्साधफपरम- रायामिति । जन्यत्यादी साध्यव्यभिचारस्य उन्नायकत्वं पद्भावत्या- घुपाधिव्यभिचारित्वं तन्नायफस्य बसवृत्तित्वादेरपि प्रथमतः मायामुपन्यासे तथास्वंममाप्तफालत्वं न स्यादित्यर्थः । अथामा. कालनामासादयन्नपि प्रथममुपाधिमुपन्यस्यति निप्रहस्थानावा. घ तदुनायकवपरम्परेत्यत माह न घेति 1 प्रतिशाहान्यादिः पुरुषस्य हेत्वाभासस्तु प्रमाणस्येय निग्राहक इति तयाभेदेनोपन्या- सः। तथारवायोगादितिाप्रतिज्ञाहान्यादिद्वात्रिंशतेरेव मुनिना निग्रह- मानतयाक्तत्वादिति भाषः । विभाजपोते । प्रतिक्षाहानिः प्र- तिक्षाविरोधः प्रतिहासन्न्यासो हेरयन्तरं न्यूनमधिफमयान्तरं ·उपाधिनिरूपणम् । पृथिवीत्वमुपाधिः स्यात, केवलान्वयित्वसाधकप्रमाणेन तत्र साध्यसिद्धरुपाधेर्विशिष्टाव्यापकत्वात् । न च पक्षे- स्वाभासाश्चेति चकारेणानुक्तसमुच्चयपरेण साक्षात्परम्परया वा- नुमितिदोपोमायकस्य संग्रहः । तथा सति व्यभिचारस्येवाश्रया- सिद्धयादेरप्युनायकस्य तदुभयोनायकपरम्परायाश्च तथास्वापाता. दन चापातकालतामासादयन्नपि प्रथममुपाध्युपन्यासः कय- कसम्प्रदायानुरोधादेव कर्चव्यः, तादृशमम्प्रदायमननुरुन्धानस्य तदुद्भाव पराभवतः पापयनिवारणीयतापत्तेः । तस्मात्प्रथमं शुद्ध:- साध्यन्यभिचार एवोझाव्यस्तत्र कयन्तायां तद्धेतुत्वेन शुध्यसा- ध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारः विशेषणान्यभिचारित्वे सति विशिल साध्यव्यापकस्योपाधेविशिष्टसाध्यस्य वा व्यभिचारर तत्र च निरर्थकमपायफमविज्ञाताधममाप्तकालं पुनरुक्तमनुभाषणमक्षानमः तिभा विक्षेपो मतानुशा पर्यनुयोज्योपेक्षणे निरनुयोग्यानुयोगोडवर सिद्धान्ता हेत्वाभासाच निग्रहस्थानानीति विभाजकसूत्रस्थलेत्यर्थः । मनुमितिदोपेति सामान्यतोऽभिधानं प्रतिपक्षोन्नायकस्याप्युपप्रहा- थैमासिध्यादेरित्यस्य स्वरूपेत्यादिः । व्याप्यस्यासिघुनायकोड़ा- चनस्य मणिनाप्यमे स्वीफर्तव्यत्वात् । सदुमयं व्यभिचार स्वरूपा- सिवध्युमयमातयात्वापातात प्रथमनुदाव्यत्वापातारामन इशान्तस्य साधनक्यस्य दुरुपाधित्वेनैव चफारसमुथय इत्युक्तो नोक्तदोष रति चिन्त्यमातदुभाषर्क प्रथममुपायुदायकम् । पन्तयो हत्याको दायामाध्यापकोपाधिव्यभिचार उद्भाव्य इति पूर्वेणान्ययावसा- ध्यव्यापकोपाधिमनुसत्याह विशेषणेतिउपाधोरतिव्यभिचार उमा- ध्यात्यप्रिमपूर्वाभ्यामन्वयः । विशिएसाध्यस्य घेतिविशेषणाव्यभिः धारित सतीत्यनुपज्यते । विशेष्ये विशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वे । ला.

·५८० नागदीश्या' उपाधियादे तरे स्वव्याघातकत्वेनानुपाधावतिव्यातिः, तत्रानुकूल. तर्काभावेन साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् । सहचारदर्शना- देस्तेन विना संशायकत्वादित्युक्तम् बाधोनीते चानु- -- विशेष्ये विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचार इति । वक्ष्यते च व्यभिचारादेरिव तयाप्यवत्त्वादेरपि ज्ञानं व्याप्तधादिग्रहप्रतिष- न्धकम् । तथा च साध्यव्यभिचारव्याप्योपाधिव्यभिचारवानयमिति वोद्भावनीयमिति । साध्यव्यापकत्वानिश्चयात्। उपाधित्वोपयिक- तदनिश्चयात् । अनुकूलनर्कादिना तादृशव्यापकत्वनिश्चये तु वा- धेनीबद्भवसेव निश्चिनोपाधिः । न च स्वव्याघातकलोनायक- मुपायः, तद्धि न सर्वानुमानसाधारण्यम्, अनुकूलतादिनि- श्चितव्याप्तिक हेती तदभावात् । नापि तद्वयभिचारेण व्यभिचारा- नुमानेऽपि पक्षेतरान्तरस्योपाधित्वसम्भवः, अनुकूलतर्कादिना त. घवादाह यक्ष्यते चेनिविस्तुतोऽय हेतुरमुकेन | सोपाधिरित्येवोद्धाय ज्यभिचारसम्पन्धेनोपाधिमत्याचच्छदेन साध्यव्यभिचारित्वस्य पू. गृहीतत्वेन सोपाधियेन निश्चयस्यापि व्यावर्तकधर्मदर्शनधि- या व्यानिधीविरोधित्व सम्भवादित्यस्मद्गुरचरणा । शाकपाफ- जत्वादेरिय पक्षेतर यस्यापि यकिश्चिद्धर्मावच्छिासाध्यव्यापक- स्वसम्भवादाह उपाधिस्वीपयिकेति । स्वानधिकरणीभूतसाधनाधि- करणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यध्यापकत्वानिश्चयादित्यर्थः । अयं पले- तर. उपाधित्वेन निश्चित किथितनिरुक्तस्तनासत्त्वेनोपाधियायोगात्। भस्वपदमनुमानपदस्य व्यभिचारानुमानस्थ उपाधित्वस्य घा घोध. कम्। तत्र नाद्य इत्याह तभीतिास्वव्याघातार्थकत्व हीत्यर्थ तदभाया. दितिपक्षेतरस्य सर्वत्रानुमाने उपाधिस्यनिश्चयायोगादित्यर्थः । दि. तीये नापीति। तस्य पक्षेतरत्वस्या व्यभिचारणेत्यर्थ । सम्भव इत्यस्य ·उपाधिनिरूपणम् । कूलतर्कोऽस्त्येवेति । एवं पर्वतावयववृत्यन्यत्वादेरीप नोपाधित्वं पक्षमात्र यावर्तकविशेषणवत्वात् । अत स्य साध्यव्यापकत्वनिश्चये व्यापकव्यभिचारिणि व्याप्यव्याभि- धारावश्यम्भावेन तदयोगात। अत एव पक्षेतरस्योपाधिवे सर्वत्रै. प तादृशोपाधिसम्भवनानुमानमात्रविलोपे व्यभिचारानुपापकत्व- गर्भस्योपाधित्वस्याव्याघात इति परास्तम् । कथकसम्मदायानु- रोधात वाधानुन्नीतः पक्षेतरो नोपाधित्वेन कथायामुद्भाव्य इति तु वदन्ति । पक्षमात्रेति । यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्याव- के सत, तथापि तस्य व्यावात्तिोपाधितायामुपयुज्यते अपि तु पक्ष- स्यैवेति तम्मावव्यावर्चकत्समुक्तम् । इदश्चानुपाधितायां न पोज परिभाषामात्रत्वात किन्त्वनुकूलतर्काभावेन तादृशसाध्यव्याप- रत हटान्ता- तीति पूर्वेणान्वय ।स्य पक्षे तरत्वस्य । तदयोगादितिव्यभिचारा नुमाने पक्षेतरान्तस्यापाधित्त्वनिश्चयायोगादित्यर्थ । अन्त्ये अत पये- तितर्कोदिनाहेतोः साध्यव्यापकतांग्रहदशायामुपाधित्वानिश्चयादेचे. त्यर्थः। परास्तमित्यग्रेन्वयः। नन्वेवं साध्यव्यापकस्य वस्त्वन्तरस्येव पक्षेतरस्यापि साध्यव्यापफत्पनिश्चयदशायां कथायामुद्भावनापत्ति- आह कथकेति । वदन्ति सिद्धान्तिनः । देः साधनवैकल्यादिवत्तदुद्भावनस्यापि निग्रहस्थानान्तरत्वादित्य भिमायः तस्प पर्वताचयरूपस्य उपाधितायां उपाधिता- घदकसाधनाव्यापफतायाम् । नोपयुज्यत इति । धन्यत्वस्य धूमादिसाधनाव्यापकत्वात् । तथा चोपाधितोपायफपक्ष- मात्रवृत्तिात्वादिति मूलार्थः । इदं पक्षमात्रज्यावफविशे- यणवत्वम् ।न बीजमिति । तज्ज्ञानस्योपाधित्वग्रहविरोधित्वादिनि भावः । ताहशेति । उपाधित्वोपयिकेत्यर्थः । वस्तुतो मानपदव्यत्या: ताशकपा- ·१६२ जागदीश्याः उपाधिवादे एव धूमे आन्धनप्रभववन्हिमत्वं द्रव्यबहिरिन्द्रियप्रत्य- क्षत्वे उद्भूतरूपवत्वं मित्रातनयश्यामवे शाकपाकज- कलानिश्चय इति द्रष्टव्यम् । अत एव व्यापकताग्राहकममाणसम्म वादेव । आन्धनति । अथात्र स्वतन्त्रावयव्यतिरेकाभ्यामार्दैन्ध- नवादिनैव कारणत्वं न पुनरान्धनप्रभवन्हित्येति चेत, कि चाता, न हि कारणतावच्छेदकमेव व्यापकतावच्छेदकं तादृशा- भावप्रतियोगितानरच्छेदकस्यैव तत्त्वाद । तदवच्छिन्नमतियो- गिताकाभावस्य चातिरिक्ततपातत्तित्वेन साध्यव्याभिचारसा- धने वैयाभावाद । सत्यपि चार्टेन्धने तत्संयुक्ते च चन्दौ दाहम- तिवन्धकसत्वे पूमानुत्पादाद क्लप्ततत्कारणामावस्य वन्हेर्विशेषरू- पेण कारणत्वकल्पनपैकोपपचाबक्तृततत्कारणभावानां दाहमति- सेन पक्षव्यावत्तकविशेषणमात्रवत्यादित्येवं मूलस्यैव साध्यव्याप. फावानिश्चये तात्पर्यमित्येवं युक्तमुत्पश्यामः । अत्र धमे । आन्ध- नत्यादिनति । अत्राधिनत्वयोर्विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन फार- पाताद्वयस्यावश्यकत्वे अवच्छेद फलाघवाजलरवन्धनस्वाभ्यामेव रूपाश्यां हेतुताइयं युक्तमित्याशयेनादिपदमुपात्तम तादृशेति। सग्नि- छेत्यर्थः । क्व चितु तथैव पाठः । नन्वान्धनमभववन्हिव्याभिचारि. त्वेन साध्यन्यभिचारस्यानुमाने प्रमवान्तविशेपणस्य व्ययस्याना- ट्रेन्धनमभववन्हित्वेनोपाधिस्वमत माह तदवच्छिन्नेति। [भाधन प्रभवयन्हित्यावच्छिन्नाभावस्य पन्हित्वावच्छिन्नाभावातिरिकतये. त्यर्थः । वाइशन्हित्वेन धूमहेतुत्ववादिनां मत आह सत्यपीत्यादिना धमानुत्पादादिति। धुमानुत्पादिनि धूमोत्पादमसङ्गादित्यर्पः। भा- ट्रेन्धनप्रभववन्हित्वेनैव कारणत्वमित्यप्रेऽन्ययः । ननु दाइप्रतिय- भाभावानामपि धूमहेतुत्वानोक्तदोष इत्यत आह फ्लप्तति ।

·उपाधिनिरूपणम्। लं जन्यानित्यत्वे भावत्वमुपाधिः,तदुत्कर्षेण साध्योत्क- बन्यकाभावानां तत्कारणत्वकल्पनानौचित्याद । एकस्यामान्ध- नव्यक्ती मतिबदार्या तत्रैव व्यत्तयन्तरामोत्पादात्तत्तदिन्धनज- न्यधूमं मति तत्तदभावानां कारणत्वस्य वाच्यत्वेऽतिगौरवाच । महति चा!न्धने तत्मभवे चाणीयसि वन्हौ महति वन्यन्तरे वि- धमानेऽप्यान्धनप्रभवमहावन्हेरनुत्पाददशायां प्रकृष्टघूमानुत्पादा- दान्धनप्रभववन्हित्वेन कारणत्वमिसाप वदन्ति । तदुत्कणेति । न पा दाहप्रतियन्धकामावस्य धूमहेतुत्वं सम्भवतीत्यत माह एकस्यामिति । एकचन्हित्यक्त्यन्तर्भावणाधनव्यक्ती मन्त्रादि- ना प्रतियन्धकतायां सत्यान्तत्रैवान्धनध्यक्ती पन्हिव्यत्यन्तरा. वधूमोत्पादादित्यर्थः प्रभवं मा ददत्विस्यभिप्रायेण तार्णयन्हिमा दक्ष- स्वित्याशयेनापि मन्त्रभिलापस्य दाहविरोधित्यसम्मवादिति भावः। ननु धूमसामान्य प्रति न दाहप्रतियन्धकानो मन्त्रादीनामन्त्रवा- धवच्छिन्नामावत्वन हेतुत्वं येनैकवन्धन्तर्भावेण तदाधनव्यक्ती मन्त्रसत्वे वन्हान्तरादपि तत्र धूमो न स्यात् तत्तादिन्धनजन्य. धूर्म प्रति तत्तदिन्धनदाहप्रागभावत्वेन प्रतिबन्धफत्वं घान्यमतो पन्धन्तरात्तदिन्धनस्य दाहोत्तरं तत्र धूमोत्पत्तो पाधफाभाष रयत माह तत्तदिन्धनेति । तत्तदभावानां तत्तदिन्धनदाहप्रागभावत्त्वाव- च्छिन्नाभावानाम् । ननु धूमसामान्यं प्रत्येष दाहोत्पत्त्यानॆन्धन- त्वेन हेतुरवं वाच्यं न्यायनये अधयविम्यपि पाकेन रूपान्तरपर्य- यसितदाहस्योत्पादादतो नोक्तगौरवमित्यत आह महति चेति । प्रकृधूम प्रत्या=न्धनस्य घन्हेा महरयं न प्रयोजफं किन्त्यादॆन्ध. मप्रभययनहेरेवासो यहिशेषयोरिति न्यायाधुमसामान्य प्रत्यप्या.. न्धनजयन्हित्पनेत्र हेतुत्वमित्यर्थः । प्रकृष्टधूमत्यं न जातिप्रभेदी मानाभावात् परन्तु महत्त्वपधुमत्वमेव नीलघटस्वादियदर्यसमा- जप्रस्तावानं जन्यतायच्छेदफमित्याधखरसो पदन्तीत्युपरवा सचि- ·पाधिनिरूपणम् । पात, तत् किं कार्यकारणयोरेव व्याप्तिः तथा च बहु- धा व्याकुलीस्यादिति चेन्न । तदुपजीव्याऽन्येषामप्यनु- फूलतर्केण व्याप्तिग्रहात् ।यत्र साध्योपाध्योहेंतुसाध्ययोर्चा कारणत्वम् उभयथापि व्यापकत्वमुद्भूतरूपत्वेन तत्त्वं पुनरुपव- तिमेव । घटोन्मज्जनेति । समागभावानधिकरणकालस्य प्र. तियोग्यधिकरणत्वनियमात् । न च मागभावस्य ध्वंसमतियोगि- ध्वंस इव तवसोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंस इति वाच्यम्।अपामा- णिकध्वंसतत्कारणधाराकल्पनातो ध्वंसानन्तत्वकल्पनाया एवो- चितत्वादिति भावः । कार्यकारणयोरेव । कार्यकारणभावग्राह- पानाधिकरणकालत्वमेध घटसोत्तरक्षणस्य घटयत्तायां त्वन्मते प्रपोजकमिति भाच. भत्र स्वरूपासिद्धिमाशङ्कते न च प्रागभावस्प विंसप्रतियोगिध्वंस इति । तद्ध्वंसोऽपि चंस- स्य सोषि प्रतियोगिनी ध्वंस इत्यर्थ । तथा च घटसो- तरक्षणस्य घटप्रतियागिकध्वंसानविकरणत्यमेवासिमिति भावः। अप्रामाणिफेति । सो नए इत्याचप्रत्ययादप्रामाणिकानां धंसप्रति. योगिफवसानां फल्पनमेचं तेषां क्षणिकत्यवारणाय सत्कारणधा- रायाः कल्पनमपेक्ष्य लाघवात् सस्याविनाशित्यकल्पनाया एवी- चिस्यादित्यर्थः । यद्यपि ध्वंससामान्य प्रत्येष जन्यत्वेन प्रतियोगि- नां हेतुत्यमेव ध्वंसस्य विनाशित्वे मार्न फलमुखगौरवस्यादोपत्या. शक्षणिकत्ववारणाय तत्कारणधागकल्पनं न क्षनिफरं स्वप्रतियो. ग्यधिकरणतादात्म्यसम्बन्धन सस्प ताइशसभ्यधावच्छिन्नध्यम. पत्वेन प्रतियोगिन पय घा ससामान्य प्रति हेतुत्वोपगमे तु क्ष. जिफत्वं ध्यप्तानां तथापि द्रव्यनाशं प्रति हेतुतया फ्ल- सानामसमायिगाशानां सस्थले विरहात् विशेषसामग्रीस. हिताया एव च सामान्यसामप्रथाः कार्यजनकत्वान्न सस्य विना- ·५८६ जागदीश्याः उपाधिवादे गाप्तिग्राहकसाम्यान्नैकत्र व्याप्तिनिश्चयस्तत सन्दिग्धो. पाधित्वं व्यभिचारसंशयोपधायकत्वात् । यदा च ताट- श्यकतानुकूलतकवितारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्वं वा नि- श्चितम् । पक्षेतरस्य स्वव्याघातकत्वेन हेतुव्यभिचारसं- शायकत्वमतो न सन्दिग्धोपाधिरपि सः । यत्तु पक्ष- तरस्य यथा साध्यव्यापकत्वं तथा साध्याभावव्यापक- त्वमपि ग्राहकसाम्यात् । तथा चोभयव्यापकनिवृत्त्या सा- कममाणकोडीकृतयोरेव । पक्षेनरस्येत्यादि । ननु संन्दिग्गेपाथ्य. न्तरवपक्षेतरोऽपि व्यभिचाशङ्कामादधानः केन चारणीयः, स्व. व्याघातकत्वा निराकृतमेव । अधात्र कश्चिदुपाधिभविष्यमी. ति शङ्का शङ्कापिशाचीत्वात् यथा न व्यभिचारशङ्काधायिका त- था पक्षेतरस्योपारित्वशङ्कापि । तदाहितापि व्यभिचारमका पक्ष- ज्यभिचारशव न प्रतिबन्धिका । अन्यथा निरुपाधिकमाचारम . श इति तायम । शाफपापाजस्याधुगधे. यामावादायकारणस्यात् फित्याशङ्कानुपपत्तेराह कार्येति । ताराप्रमाणपोडीरनत्यगिह कार्यकारणनत्यनदवच्छेदफानामन्यतमस्यमिति वदन्ति । निगरत- भवति । अनुकूलतःण हनोः माध्य व्याप्यतामहस्थल पयानुमानानु- छेदादिति । कभिनुपाधिपधिपदार्थ. । गट्ठापिशाची व्यभि. चारशङ्काम्बरुपयोग्यस्यम् । शङ्कापोनि । न व्यभिचारकाधायियोति पूर्येणाम्यय । व्यभिचारे व्याप्ययत्तामंशयत्यय नतमसयम्यस्य याग्यन्यादाह तदाहिनेति न प्रतिन्धियोनि । पक्षीगन्यत्यम्पर पो. तरांपाधित्वामंशयजन्यत्वस्यापि प्रतियधमन्यापदनिगाया. 1 ·उपाधिनिरुपणम् । ध्यतभावाभ्यां पक्षे निधचितव्यम्, न चैवं । तथा च पक्षेतर. साध्यध्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दू षयेदिति । तन्न । तथापि हि साध्यव्यापकता पक्षमाल- म हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणं स्यादेव । ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतकों यदि नास्ति तदा तद- भावेनैव व्याप्तेरग्रहः । अथास्ति, तदा साध्यव्याप्या- व्यापकत्वेनोपाधिः साध्याव्यापकत्वनिश्चयानोपाधिरित्यु- अमसङ्गमावरलमत्तानामनुमानानां विलयप्रसङ्गादिति चेन्न । स- न्दिग्धोपाध्यन्तरसाधारणव्यभिचारशङ्काधानप्रयोजकरूपाता प. क्षेतरेण तदापाने प्रयोजनक्षतेः प्रतिबन्धकत्यासम्भवात् व्यभिचार- ज्ञानवेन च प्रतिवन्धकतायां कारणविशेषजन्यत्वाजन्यत्वादिकं न निविशने गोरवात मानाभावाच्च । कथमन्यथा करवन्दिसंयोगः दिति भावः । अन्यथति । पक्षेतरोपाधित्वशङ्काया सा- ध्यव्यभिचारसशययोक ये तत्संशयाहितव्यभिचारशङ्काया सा- ध्यध्याप्तिविरोधित्वनेत्यर्थ. । प्रथमे दुरणमाह सन्दिग्धेस्या- दिना सवाधाने व्यभिचारसशयस्याधाने पत्तव्ये । प्रयोजनक्षतेः उक्तानुमानमद्भापत्ते विरोधियासम्भवादित्यर्थ । तयुक्त युद्धन हि प्रयोजनक्षतिभिया मामी फायै नाजयतीति। द्वितीय दूषणमाह व्यभिचारमानवेन चेतिकारणविशेपैति । जन्यत्वात शान्ताम् । तपाच पक्षनरान्योपाधिस्यसंशयजन्यत्यमिय पक्षेनरोपाधित्यसश. याजन्यत् नविधितावच्छेदपमित्यादिना पक्षायान्यम्बस्या- परदसति प्रमाणे गौरवस्याप्यनारसे यत्यादाह माननि । पक्षीयम्य- भिचारशङ्काया. प्रतिपन्धफायाभावे पाधफमा फयमन्यथेति पर.

·उपाधिगिरूपणम् । मुभयमत उपाधिरपि तदभावोन्नयनेन दोष इति वाच्य- म् । उपाधरात्मलाभार्थमनुकूलतर्काभावोपजीवकत्वेन तस्यैव दोपत्वादिति चेन्न । सोपाधावकत्र साध्यतदभा- बसम्बन्धस्य विरुद्धयादवच्छेदभेदन तदुभयसम्बन्धो वाच्यः तथा च साधने साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपम- तिवाणामुपाधि सम्भाव्यते । इत्यश्च यथा नातिप्रसङ्गम्तथा तत्र तत्र वक्ष्याम इति ससम् । कथकसम्प्रदायानुरोधात कयायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पक्षेनरो नोद्धाव्य इत्येवम्परो ग्रन्थ इत्याहुः । सोपाधायकोत्पादि । उपलक्षणमेतत् । व्यभिचारिण्युपारवश्य- म्भावमात्रे तात्पर्यम् । उपजीव्योपजीवकभावो हि न कार्य- सफर्तृका फाय-यादित्यादितो नेश्वरादिसिद्धिः स्यातनापि क्षिती- तरस्थ घटत्वादेरपि सन्दिग्धोपाधिस्यसम्भवादत आह इत्यामति । अतिप्रसङ्गो निरुपाधित्वहेनोः सन्दिग्धोपाधिवप्रसङ्ग । तत्र ततिाअनुकूलतर्केण हेतोः साध्यव्याप्यत्वग्रहे तदव्यापकत्वेन ध- टत्वादेः साध्याव्यापकत्त्वनिश्चयादव न तत्र सन्दिग्धोपाधिस्यमिति भावः । आहुयायविद । साध्यतदभारयोरेकत्र यिराधे मानाभावात् साध्य सम्बन्धितावच्छेदकरवस्यानुमानादूपकत्वेन ताशोपाधेः प्रकृतानुपयोगादाह उपलक्षममिति। उपलक्ष्यमाह व्यभिचारिणीति। ननूपाधेरवश्यमायेऽप्युपजीव्यत्वादनुकुलतामावर एवं दोपस्त- दुसमुपाधेरेवात्मलाभार्थमित्यादीत्यत आह उपजीव्यांत । अस. म्भवादिति । आद्रेन्धनाथुपाधि प्रयनुकूलनामावस्थाजनकल्यात इति भावः । अकिचितफर उपाधपत्याखण्डकः । व्यापचे व्याप्यस्यादपकत्वेनुकूलतर्फविरहोऽध्यक्षण स्यात्तपापयान्त- ·जागदीश्या. उपाधिवादे नुकूलतर्कभावोपजीवनमन्तरेणोपाधिरावश्यकस्तथानुकू- लताभावोऽप्यावश्यक इति उभयोरपि विनिगमकाभा- वाद्दूषकत्वम् । अन्ये तु यहयावृत्त्या यस्य साधनस्य कारणभावोऽसम्भवात् व्याप्यव्यापकभावस्त्वकिञ्चित्कर एव, वि- शेपतस्तु ज्ञायमानदूपकतायाम् । एकमविज्ञायाप्यन्यतरज्ञानाच्च न ज्ञाप्यज्ञापकभावः । न चानुकूलतर्कविरहादेव व्याप्तेरग्रहे कृतमु. पाधिज्ञानेन, विनाप्यनुकूलतर्क व्यभिचाराग्रहे व्याप्तिग्रहसम्भवा- दिति भावःायद्यारत्त्येति । अत्र पक्ष इति पूरणाव पक्षनिष्ठसा. ध्यव्यात्त्युनायकव्यारत्तिप्रतियोगित्वमर्थः । सत्मतिपक्षोन्नाय- स्थापि सत्त्वादिति भावः । विशेषतः सुतराम् । याधावापफत्वेऽपि तस्यैव जायमानस्य बुद्धयादिविरोधित्वादिति भावः । एकामिति । उ- पाधिमक्षात्वा तर्कामायस्येव तमक्षात्वाप्युपाधिज्ञानादित्यर्थः । शङ्कः- ते न चेति। दूषयति विनापीति । व्याप्तिग्रहसम्भवादिति। तथा च त. दानीमेवोपाधिज्ञानस्य दूषकत्व याच्यमिति भावः ययाथुतस्य पर्वतो घन्हिमान्धूमादित्यादौ साधने साध्यव्यावर्तके घन्हिसामन्यादाय- तिव्याप्त्यापत्तेराह भन्नेति । अत्र लक्षणवाक्ये अर्थ इत्यनेनाम्बयः । पक्षनिष्ठेति । अत्राप्युनायकत्वं तद्योग्यता तथा च स्वाभायामष्ठसा. ध्याभावव्याप्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नवतपक्षफत्वमर्थः । पक्षताय. च्छेदफावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यवस्थले निरुतधर्मावच्छिन्न- पतपक्षसामान्यकत्वं वाच्यमनो द्रव्यत्वादिना सामानाधिकरण्येम घह्यादेः साध्यतायां तत्सामग्यादी नातिप्रसङ्गः । व्यभिचारोना. यकस्य लक्ष्यत्वे पर्वतो धूमवान् वन्हेरित्यादी मान्धनायव्याप्ति. जलं घन्हिमघूमादित्यादौ यन्हिसामग्न्यादावतिग्याप्तिध स्पादन माह सदिति । सरप्रतिपक्षोभायफरवं तदुभयनोपयिफकपषत्पं तब ·उपाधिनिरूपणम्। साध्यं निवर्तते स धर्मस्तत्र हेतावुपाधिः । स च धर्मो पस्याभावात् पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धाभावः । यथा आ- न्धनवत्त्वम् । व्यावर्तते हि तव्यावृया धूमबत्त्वम- कत्वश्चात दूपकताची सन चाप्रयोजकत्वाद साधनाव्यापकलं नोक्त साधनस्य सोपाधित्वव्युत्पादनायैव केवलं यस्य साधनस्ये- ति । यद्वा साधनस्येखनन्तरमधिकरण इति पूरणा साधनवान्नि- हप्तापव्यायत्युन्नायकव्यात्तिमतियोगिलमर्थः । तथा च यय- भिचारित्वेनेसादेरुपवर्णितार्थनिष्कर्ष एवायम् । शुद्धस्य साधनाव- च्छिन्नस्य च साध्यस्य व्यापकानामुपाधाना पक्षे षव चित् साधन- पति वा साध्यामावस्यैकमुन्नयनमकारमाह स चेयादि । साधन- पक्ष प्रविच्छिन्नसाध्यव्यापकत्त्वे सति पक्षावृत्तित्व दूषकताबीज मातो लक्ष्यतावच्छेदकलक्षणयोरभेद । तत्र सतप्रतिपक्षोभय- मे । अप्रयोजकाचादित्युपलक्षणम, हवो थन्हिमान घूमादित्यादी पन्हिसामन्यादावव्याप्तिकरस्यात्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वेयं मूले यस्य साधनस्येत्यभिधान विफलमत आह् साधनस्येति । सोपाधित्व येन केनापि सम्बन्धेन निरुतोपाधिमत्त्व फेवल लक्षणायटफमान च सा- ध्यतेऽस्मिमिति व्युत्पत्या साधनपदस्य पक्षपरत्वमेव दुतो नोक्तमिति पाच्यम् । तत्र तारित्यप्रिममूलविरोधापत्ते इति भाव । साधन- स्य लक्षणाघटकाचे तत्सन्देहेन तदुपादानस्य सन्दर्भविरोधापत्ते- राह यहोति । साधनवनिष्ठति । नन्वतस्य लक्षणत्वे पस्तु. तस्वित्यादिना पूर्वोक्तस्य ययभिचारित्वेनेत्यादिलक्ष्यतावच्छेदफ- पापयास्याभेदापत्तिरस माह तथा चति। उपदर्शितो योऽयनिष्फ- पस्तन्मात्रमिद न तु क्षणमपि येन लक्ष्यतावच्छदकाभेद स्थादि- ति माव । साध्यसाधनरम्यन्धामायस्य लक्षणापरकत्वात्स ·जागदीश्याः उपाधिधादे ध्या साध्यसाधनसम्बन्धाभावोऽस्तीति । अत एव वा- धानुन्नीतपक्षेतरस्यानुपाधित्वं स्वव्याघातकत्वेन तद्वय- तिरेकस्य साध्याव्यावर्चकत्वादिति । यनूपाधिमात्रस्य अयासिध्युन्नायकत्वं तदा साध्यानुप्रवेशो निरर्थकः, जलं गन्धवद द्रव्यत्वादिसादौ पृथिवीत्वादावतिप्रसङ्गश्च । अथ यथासम्भव- मसिद्धेः सत्प्रतिपक्षस्य चोन्नायकत्वं तदा वायुः स्नेहवान् गन्ध. वत्वादिसादौ जलवादावव्याप्तिः । साधनविशिष्टसाध्या- प्रतिद्धः। साध्यसाधनवत्वमकारकबोधीवरोधिबुद्धिकाभावोन्ना- यकसमर्थः । विरुणद्धि चैकैकाभावबुद्धिरुभयवचाबोधम् । वि- रुद्धस्थले तु भ्रमादिरूपतथाविधयोधमसिया समन्वय इसपि -- ग्यवाभावसत्त्यादिति भावः । असिद्धयुनायफत्वं स्वरूपासिद्धयु- नायकत्वमादपकनावीजमित्यनुपज्यताव्यर्थ इति यथासनिवेश वैय. र्याभावादाह जलमिति जलस्य हेतुमस्येऽपि साध्यविशिष्टतदसत्त्या दिति भावः । यथासम्भवमिति । साध्य रसायनान्य राय छेइ. फयमावच्छिन्नाभावोन्नायकत्त्वाम-ययः । पूग्यदन्वयः। जलवादी त्यादिना पृथिवीरयायुपग्रह ।साध्यसायनसम्रन्याभावपरस्य प्रका रान्तरेणार्थमुपवर्णयतां मतमाह साध्यसाधनयत्येति । साध्यसाध. नयत्ययोधस्य विरोधिनी बुद्धिर्यस्य ताहशामावस्योनायक कि. शिद्धर्मिफसाध्यसाधनबत्तावुद्धिसामान्य प्रति प्रकारता दूपकता. पजिमित्यन्वयः । प्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूनाभाघस्यानायकत्वमिति यावत् । एतेन साध्यसाधन प्रत्ययुद्धौ प्रकारीभूनस्य वस् बन्तरस्या भायोनायके नातिप्रसङ्गभ्रमादीत्यादिना सम्वाश्रयधर्मिफरमाया: परिग्रहः । अत्र घटो गुणः प्रमेयत्वादित्यन जात्यभायादातिव्याप्तिः घटत्याद्यात्मकस्य तदभावस्य पक्षेसाध्याभावोनायकत्वात,साध्यस. मानाधिकरणस्यविशेषणे घ घटो गुणः स्नेहवस्यादित्यवासिनः ·उपाधिनिरूपणम् । m पदन्ति । यत्तु साध्यादृचिले सति साधनात्तिर्यस्तच्छ्न्यत्वेन साध्यसाधनेऽनुगमध्य तदभावोन्नायक वाच्यामिति । तन्न । पत्र भिन्नभिन्न सम्बन्येन साध्यसाधनभावस्त र सद्धेतुके हेतुतास- म्पादकेन सम्बन्येन साध्यस्य साध्यतासम्पादकेन च हेतोरल्य- त्रापि च यथाकथञ्चिलम्पन्नोभयस्याभागोन्नायकेऽतिव्याप्तेः । किश्च ताशधर्मशून्यत्वेन रूपान्तरेण वा तदभारस्योनायकत्वम- नायके जलवादावव्याप्तित्तस्य साध्यविरुद्धत्वात् स्वाश्रयनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रातियोगिता- फाग निरुकप्रतियोगितावच्छेदकोभूताभायो विशेपणाय इति नोक्तातिभ्याति खपदस्य लक्ष्यपरत्वादिति वाच्यम् । कालिका- दिसम्बन्धारच्छिन्नाया गुणत्वाधधिफरणताया जातित्वेऽपि सत्वात, साध्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणत्यनिवेशे च जल रूपवत् द्रव्यभिन्नत्वादित्यादावसिद्धयुमायके. निर्गुणत्वादावब्याले. सम- घायन द्रव्यमेदवावच्छिमाधकरण वाप्रासद्ध, पच घटरयाभाष- धान् घटत्यादित्यादी साध्यसाधनवाययोधस्याहार्यतया तद्विरी धित्वाप्रसिद्धया तत्र यापाधावव्याप्तिरित्याधस्वरसो घदन्तीत्युक्त्वा सूचित यस्थिति।अप्रवृत्ति शून्यस्य च स्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्यमा. न्यत्वेनेत्युपलक्षग साध्यसायनरन्ताविल्याकारधीप्रकारत्वेनाप्यनुग. मो बोध्य निरुक्तधर्मशून्यस्य साध्यताघटफेन हेतुताघटकेन येन फन चिद्वा सम्बन्धेनापच्छिन्नस्यामावस्योनायकस्य निवशितं सर्वमप्ययु. कमिति फ्रमेणाह यति । तत्र पर्यती चन्हिमान्तदीयम्पादित्यादौ । अन्यत्रैकसम्बन्धेन साध्यहतुस्थले । अपिना विभिश्वसम्पन्धन हेतु साध्यस्थलस्य समुच्चय. । ननु साध्यतावच्छेदफसम्यन्याय- च्छिन्नसाध्याभावान्यो साी साधनताघटफसम्यन्धानयन्निसा- धन भागन्यत्वेन निरुक्तधर्मशून्यामारस्य विशेषणानोकदोप इत्यत आह कि चेति । नवक्तामावप्रतियोगितापच्छेदकस्य सम्बन्ध- स्य विवःण दोषमुफ्त्या धर्मस्य वितण तमाह फिशेतीत्यपि ·मागदीदया उपाधिषादे भिमतम्, नाधः, साध्यमाधनान्यतरवति तदसम्भवात् । नान्यः, धूमेन पर्वते बन्हो साध्ये महानसीयवान्हित्वाद्यवच्छिन्नाभावोन्नाय कमहानसत्त्वादावतिव्याः । यच्च पक्षाशत्तले सात ये साधन- वदत्तयस्तन्छून्यत्वेन पक्षसाधनवन्तापितिप्रमाविशेष्यत्वेन वा द्वा- वनुगनीकृस तत्र सा-यव्यावर्तकत्वमयमाहुः । तत्र यदि सत्मात- पक्षव्यभिचारयोरन्यतरमात्रोन्नायकत्व दाकतावीज तदा द्रयोर- नुगमनमालम् । अथ यथासम्भसमुभयोनायकत्व तदा अत्ति- हेतुके सत्प्रतिपक्षोन्नायकेऽध्यातिः । यदापे च पक्षतावच्छेदके साधने च न वर्तते यत्तच्छ्न्यस्य पक्षतावच्छेदकसाधने इति प्र. कश्चित् । वन्हित्त्वादीत्यादिना हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्त्वस्योपग्रह । साध्यतावच्छेदकधर्मानवचि उन्नसाध्याभायान्यत्वे सति साधनताव च्छेदकधानच्छसाधनाभावान्यत्वाापि निरुक्ताभावस्य विशप- णे तु नायमपि दाप इति ध्ययम् । यच्चति । अत्रापि वृत्ति शून्यस्य च विशेषणतया घोध्यम् । लाघवादाह पक्षेति । साधनवयभ्रमविशे प्ये हृदादी साध्यव्यावर्तकस्य वान्हसामन्यादे प्रसिद्धानुमा- नवारणाय प्रमानुसरणम् न चैन काश्चनहदा पन्हिमान काश्चनधूमा दित्यादौ घहिसामग्न्यादावव्याप्ति प्रकृतपक्षादे प्रमायाप्रसिद्धारति घाच्यम् । इदादेरव पक्षादिपदेन कर्तव्यत्वात् शब्दानुगमस्याफि शिकस्यादिति भाव । द्वया पक्षसाधनवता । अफलमिति प्र. त्येकान्तीणव निरुक्ते सम्यक्त्यात् । इट च प्रथमकरप, द्वितीय- कल्पे तुप्रमायास्तद्वयक्तित्येन निवेशानेष दोष उमय नायकत्व सा. धनवपक्षोभयधर्मिषसाध्यवत्तायुद्धिसामान्यविरोघुनायकत्वमाअ ध्याप्तिरिति । ह्रदो चन्हिमान् गगनारियादी साधनवतोऽप्रसिद्धरिति भाव उक्ताव्याप्ति निरस्यना मामाह यदपीतिाविशिसत्तायान् गुणो विशिष्टसचादित्यादिस तुस्थल पक्षतावच्छदयावृत्तिधर्मशून्यस्य सावस्याधिकरण गुणादौ साध्ययावत्तके द्रन्यावादातिव्याप्त- " .

·उपाधिनिरूपणम्। तीतिविशेष्यस्य वाश्रये साध्यच्यावर्तकत्वमर्थमाडुः । तत्रापि किं येन सम्बन्धन हेतुता तेन, अथ येन पक्षतावच्छेदकं पक्षे वर्तते तेन, उत येन केन चित्चाहधर्मश्रिये साध्यव्यावर्तकत्वमभिमतम् । माधः, जलं वन्दिमधूमादिसादौ जनपक्षकवन्हिमायके संयोग- सम्बन्धेन साधने धूमादौ वहिनामयादावव्याप्तः । पक्षतावच्छे- दकस्य संयोगेनाटतेः संयोगेन धूमवतश्च वन्दिमत्त्वनियमाव । नाद्रतीयः, घटो जातिमान् मेयत्वादिसादौ समवायित्वादाव- व्याप्ते, वन्हिमस्पर्वनपक्षके पर्वतो वन्दिमान धूमादियत्र धूमाव. यवे वन्हिव्यावर्तके वन्दिसामग्यादावतिव्याप्तश्च । अत एव राह पक्षतावच्छेदकसाधनेति । प्रतीतिरत्र प्रमा ग्राह्यानेन पर्यनत्य- धूमाविनिभ्रमविशेष्यस्य यापाणये यन्हा दव्यायतके तत्साम- न्यादी नातिप्रसङ्गः। तेति । पक्षनारच्छद फताघर केनेति फलिता. -सोन कर्म जन्यं पतमत्वादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन पक्षनिष्ठस्य कर्मवादेस्नातसम्बन्धेनाथ महाकालादो साध्यव्यावर्तकस्यानि. त्यत्वादेनोंपा धनसन. 1 नाय. फलमा पवमग्रेऽपि । ननु नत्र निरु- क्तधर्मस्याधये धूमयत्येव धन्हिव्यावत त्यानाव्याप्तिरत माह सये। गेन घूमयतश्चेति । अव्याप्टेरित । समायेन निरुक्तधर्मवतः पक्षस्य जातिमत्यनियमादिति भाव. । ननु पक्षनावच्छेदकहेतुताघरफ- सम्बन्धयाग्न्य रंग निरुक्तधर्माश्रयत्वस्य वक्तव्यत्यानाव्याति रत आह घन्दिमदिति। निनीन्हपर्वतस्य पक्षले घन्हिसामग्न्यादेल- श्यतया चन्हिमतपर्वतानुसरणम् । अत एव उक्तातिव्याप्तरंच । इतरो यथाकर्याचसम्ब धन नाहरामाश्रयत्वगर्भः । इत्यादीति । साधनवत्वपक्षतावदकरत्यारन्यनरम्य स्वरूपसाधनाश्रये साध्यव्यावर्तकत्वात् प्रतिपक्षोनायके गगनादिहतुकोपाधी अध्या- तरिति भावः । ननु यभिचारणेत्यादिना त्वयुक्तस्य व्यभिचारा- बायफरवगर्भलक्षणस्य ज्ञान नानुमानाचरोधीत्यनुयोगस्य तुल्यत्त्यमत ·गागदीश्या उपाधिधादे लक्षणं व्यतिरेकि धर्मलम् । पक्षेनगेऽरि र चि दुपापि. । तत्तपापेतु तत्त साध्यव्याकले सनि तत्तत्सा नाव्यापकत्वम् । न च धूमवह्निसम्बन्धी- पाविः पक्षेतरत्वं स्पारिति वाच्यम् । आपायाप्रसि- द्वारति । तन्न । अनुमिति प्रतिबन्धक ज्ञानविषयतापच्छे- दकमपाधित्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकित्वमतिप्रस- ङ्गात् विशेषलक्षणे वह्नियूमसम्बन्धे पक्षेतरत्वस्योपाधि- नेतरोऽपासादि स्वयमूहनीयमिति कृत पल्लवितेन । आपाधा- प्रसिद्धः। आपापस्य बन्दिव्यापकत्वे सति धूमाव्यापकत्वस्या प्रसिद्ध । अनुमतीति । असक्त व्यभिचारोनायकल तदुनय- नखरूपयोग्यत तव्याप्तपक्षधर्मतारूप पर्यवसितसाध्यव्यापक- सादिकश्च नुमा प्रतिबन्धकज्ञानापयतावच्छटकमेवेति भावः । ननु सामान्यलक्षणमिनरव्याहत्यौपायक विशेषरक्षणन्तु दुपक- तायामुपयुज्यत इसत आह विशति । यथाश्रुतेऽवच्छिन्नमाध्य- व्यापकोप व्याप्या पक्कि चदविच्छिनाताध्यव्यापकत्वमेव व. तथ्य तथा च रहिना धूमस्य धूमेन कन्टेर्वा साधन पक्षनरस्य तदूपज्ञानादनुमतिपनियापन रेसर्थः । व्यवहारौपायकत्वे च भाह अस्मादिति । अनुमिनि प्रतिबन्ध वन प्रतिकूल्य सच सा क्षा परस्परया यस्यन्यदतत्षय गाया व्यामचारोनायकरायाम पवतेतरत्वाद शुद्धसाध्यव्यापकवायागाह यथाथुत इति । ननु पर्वतो एमवान बन्दारत्यत्र पक्षेतरत्वमुपाधिर्भवत्यय परन्तु कार्यान ·उपाधिनिरूपणम्। तत्रोपाधिव्यवहारस्पत्तिः पर्यवसिनेसायमिधाने चास्मन्मयप्रवेश इति भावः। व्याहारौपयिक स्वव्यभिचारेण साम्यव्यभिचारो- नायकत्वम् । लक्षणन्तु तत्तलाध्यसमानाधिकरणले सति तत्त. सायनाच्यापकलं साध्यसाधनभेदाद्भिन्नमेव । वस्तुतो व्यभिचा- रिणः साधनस्यैवानुमवेशाच्च नातिप्रसङ्गः । न च रूपेण गुरुत्वे साध्ये पृयित्रीवाभावादरूपाविनापत्तिः गुरुत्वव्यभिचारिरूप- ध्यक्तस्तन्याप्यत्वात् तदव्याप्यरूपम्यक्तेश्च गुरुत्वाव्यभिचारा- दिति । गतीपीयफन्तु यथासम्भवमननुतमेवेति मतमिदं परे प्रयुज्य ने इत्यत आह धूमेन यन्हे निदान कश्चिद्धर्मावच्छिन्नसा- ज्यव्यापकरवज्ञानादित्यर्थः । प्रतिबन्धापत्तिरितातथा चोपाधिस्वप्र- सद्भाचंतिमूलस्यानुमितिविरोधित्वप्रसङ्गादित्यर्थ । ननु विशे. षणलक्षणमपि तत्तद्धतुसाध्यकोपाधिव्यवहारोपयिफर्मक धाच्य न तु दूषणोपविकमत आह व्यवहारी । तत्र धूमादिना यन्यादेः साधने उपाधिस्यव्यवहारापत्ति । पक्षेतरवस्येत्यगुपज्यते । ननु यदमांच्छिन्नसाध्यस्य ध्यापकन्य नदयच्छिन्नस्यैच साधनस्या- व्यापकत्वं दुगणस्य व्यवहारस्यचौपायामुपाधित्वं वाच्यमत आह पर्यवसिनेतिापश्यामित्यादरथाभिधानं चत्य यत्वित्यादिफ पर फुलंना मनमा परहारौपाय कमिति । व्यातराकधमत्वमाप्रमहं फरकानामुपाधिव्यवहाराभावादाह स्थानाध्यभिचारपदे व्यतिरेफ- परे । तथा च साधनयति साध्यव्यानरकानायकाव्यनिरकप्रति- योगिस्वरूपव्यांनावशेष एवं व्यतिरेफिपदस्य तात्पयामिति माधः । लक्षणामनरमदफमासाध्यव्यापक व शाकपाफजन्यादावस- ग्भवति तदलगिरत्याह मत साध्यासामानाधिकरणम इति । दव्य रूपादत्यादी घटत्यादेारणायाह वस्तुत इति । यस्तुग- स्या मायव्यभिचारियत साधन तस्य मद्याक्तत्वेन निशादित्य. मदनाप्यत्वात् प्राशयाभावव्याप्यत्वात् नया च तद्वधतय. म्यापकरयन पृथिवीमावस्यत्ययः । अननुगतमयति । चित शुर- ·उपाधिविभाग। न च तेनैव हेतुना शाकपाकजखमपि साध्यम । तत्र श्यामत्वस्योपाधित्वादुभयस्यापि साधने अर्थान्तरं श्याम- त्वमात्रे विवादो न तुभयत्र । न चैवं धूमाइन्ह्यनु- मानेऽपि वह्निसामग्न्युपाधिः स्यात, तत्र वहिनेव तत्सा- महानसे हुताशनो न जलहदे इति स्मरतां पर्वतादिकमपि पश्यतां धूमादिसंशयभावाभावाभ्यां हुताशनसंशयभावाभावदर्शनाचस्यापि तदेतुत्वात् । अत एवोत्कटकोटिकाद्वयाप्यस्य संशयावयापकस्याप्यु कटकोटिकः संशयः, कारणोदकपेणैव कार्योवकत । समाने- " अथोपाधिविभागः। www न चेति । घाच्यमित्यग्नेऽन्वयः । तत्र व्याप्ययत्तासन्दे- इस्य व्यापफसन्देहहेतुत्वे । तस्मरण इति । व्यापकतदभाव- यो. स्मरण एव हेतुत्वादिस्यर्थः । तदग्रहे । उक्तसाहचर्यस्याग्रहे । महानस इत्यादिना फोटिवयस्मरण पर्वतादिफमित्यादिना च धर्मि- मानतत्सन्निकयो. सत्वमावेदितम् । तस्य व्याप्यवत्तासशयस्य। तद्धेतुत्वात् व्यापकवत्तासन्देहहेतुत्वात् । निरुक्तान्वयव्यतिरेकयो- विवादप्रस्तत्वादाह अत एवेति कारपोति । तथा च यद्विशेष- योरिति न्यायोप्यत्र प्रमाणमिति भावः । इदमप्यापातत , त. कोटिसहचरितधर्मवत्तया गृहीतधर्मिफत्वपर्यवसितस्य तत्को. रसुत्कटत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्त्यात् अत एव घदन्तीत्यपि घश्यते । नन्वेष समानत्यादिविरोधस्तेन भाष्यकन्मते पाया टी- फाकृन्मते च विधा संशयस्य विभजवादत माह समानत्यादि। समानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्यव्यवस्थातच विशे. पापक्षो विमर्शः संशय इति प्रथमाध्याये सूत्रं तर विरुसुफोल्यो- ·६०४ जागदीश्या' उपाधियादे मग्यापि समं धूमस्यानोपाधिकत्वनिश्चयात् । अत्र तु मित्रातनयत्वव्याप्यश्यामसामग्य स्थातव्यमित्यत्र का. र्यकारणभावादीनां व्याप्तिग्राहकाणामभावात् । अत एव साध्यसामग्या सह हेतोरपि यत्र व्याप्तिग्राहकमस्ति तत्र सामग्री नोपाधिः यत्र तु तन्नास्ति तत्र साप्युपाधि- सादि सूत्रन्तूपलक्षणपरं तत्रस्थश्चकारो वा अनुक्तसमुच्चयार्थ इति वदन्ति । कोटिदयसहचरितधर्मवत्त या धर्मिज्ञानं हेतुः, ध- र्मस्य चैकलं ज्ञानस्य च निश्चयत्वं नोपयुज्यते, गौरवात् । अव- गाहते च लिङ्गसन्देहो लैङ्गिकतदभावसहचरिती लिङ्गतदभावौ धर्मिणि । तथा च साधारणधर्म एव तस्यान्तर्भाव इति तु नव्याः। लिहतदभावयोः मसेकमेकैककोटिसाधारण्येऽपि मिलिनयोरसा- रेव विमर्श संशय इति लक्षणं स च समानधर्मस्य उपपत्तितोऽनेक- धर्मरयोपपत्तितो विप्रतिपत्त. प्रमात्यसन्देहपर्यवसनोपलध्य- व्यवस्थातो भ्रमत्यसंशयपर्यवसितानुपलब्ध्यव्ययस्थातश्च यो वि. शेष फोटशुपस्थिति तदपेक्षतया पश्चविध इति भाष्यकृत पूर्वनिक- मन्तभाव्य संशयस्त्रिविध एव विशेषणस्योपलब्धिर्याधानुपलब्धिर्वि- शेषदर्शनरूपव्यवस्थाविरहश्च विशिष्टधीसामान्यहेतुतया सशयस्पले. ऽप्यपेक्षणीय इत्येतावन्मात्रयोधनाय उपलब्ध्यादित्रिकस्योपादान. मिति तु टीकारूदादिस्वरससिद्धः सशयसूत्रस्यार्थः । तत्रस्य. समानेत्यादिसूत्रस्थ ।सप्तम्याःप्रायेणरुतीत्यरफि रूपमिदमाकोटिव- येति । तत्सहचरितधर्मवत्ताज्ञानत्वतभाषसहचरितधर्मवत्ताज्ञान- त्वाभ्यामेव तत्सशयत्त्वावच्छिन्न प्रति हेतुत्यमित्यर्थ. गौरयादितिात- तभावसहचरितैफधर्मवत्तानिश्चयत्वेनापि हेतुतायां तत्तदभायसह- ·उपाधिविभागः। ६०५ धारणत्वं सहमतिपक्षस्थले विरुद्धयोरिव हेत्वोरिति टीकाकारानुपा- यिनः । इत्यञ्च साधनाव्यापकत्व सन्देहे साध्यव्यापकव्यभिचार- सन्देहाद साध्यव्यभिचारसन्देहो हतौ स्फुट एव साध्यव्यापकत्व- सन्देहे तु साधनाव्यापकव्याप्यत्वसन्देहासाध्ये साधनाव्यापक- कत्वसन्देहो योध्यः । उपाधेः साध्यव्यापकत्वसन्देहेना- हितात्सायने साध्यव्यापकव्याभिचारसन्देहासाध्यव्यभिचारसन्दे. हः । इत्यमेव च दलद्रये संशयस्थले व्यभिचारसंशयस्यो- चरितत्वयोर्विशेषणधिशेप्यभावभेदेन हेतुत्ताव्यस्यावश्यकत्वादिति भाषः । लैङ्गिकमासाश्यमालिङ्गतदभावाविति।साध्यसहचरितं लिई सदभावसहचरितच लिङ्गाभावमित्यर्थः । साधारणेति । साधारण- धर्मवत्ताशान पवेत्यर्थः । सर्वत्र व्याप्यघत्तासंशयस्य व्यापफमच- रितस्येन लिङ्गाभावावगाहित्वेऽपिव्यापफाभावसहचरितस्येन तदभा- घावगाहित्व प्रमाणाभावासदानींचव्यापफसंशयस्यानुभयिकत्त्याने युक्तमित्यस्वरसो नभ्या इत्युक्त्या व्यजितः । असाधारण्यं प्रत्येफफो. टिमवयात्तत्वमाटीकाकारतिातःसाध्यतदभावव्याप्यवसानिश्चययोः साध्यसंशये साधनत्योपगमादिति भाषाव्याप्यवत्तासंशयेन व्याप्य तदमाघयोमिलितत्वेनाप्रहणानेदं युक्तमिति ध्येयमाहत्थं चेतिया. प्यसंशयस्य व्यापफसंशयहेतु- नेत्यर्थः । स्फुट पर्वति। साध्यध्या- पकव्यभिचारस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यत्यादिति भाषः । साध्य इति । साधनाध्यापकन्याप्यत्त्वस्य साधनाव्यापकत्वव्याप्यत्वादिति भावः । मिश्रमतमाह उपाधरिति । भूतले घटस्य निश्चयेऽपि घटो नीलोन घेति संशयोत्तरंभूतलं नीलघवन घेत्याकारफसंशययत सा- धनस्योपाधिव्यभिचारित्यनिश्चयेऽप्युपाधिः साध्यव्यापफो न घेति संशयोत्तरं हेतुःसाध्यव्यापफोपाधिष्यभिचारी न येत्याफारसशय- स्य औचित्याचर्जितत्वादिति मावः इत्यमवेति । उपाधेःसाधनाम्या- पैकरवसन्देहेनाहितात साधनान्यापफव्याप्यत्यसन्देहादेव तर साध्ये साधनाध्यापफत्वसन्देहस्य उपेयस्यादिति भाष. । संशयमा- प्रस्यामावफोटो विशिष्वैशिष्यावगाहित्यनियमाधुकरीत्या संशय ·जागदीश्या उपाधिवादे रित्यभिसन्धाय सामग्री च क्वचिन्नोपाधिर्न तु सर्वत्र इत्युक्तम् । यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुपाधापकतासन्देहे ईश्वरानुमाने शरीरजन्यत्वाणुत्वादिः यथा च शाकपा- कजत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातनयत्वे । यतु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्तरमिति तदु- हावने निरनुयोज्यानुयोगइति । तन्न । सन्दिग्धानका- क्तिसम्भव इत्यपि बदन्ति । उभयति । एकाशेऽपरस्य ए- कविशिष्टापरसाध्यतापान्तु एकैकस्योपाधित्वमिति तु तत्वम् । ईश्वरेति । वस्तुतः सद्धेतावपि तत्त्वाग्रहदशायामुपाधिमन्देहे- न व्यभिचारसन्देह इति भावः । सन्दिग्धेति । न चानका. न्तिकत्वसन्देहः प्रतिबन्धको न तु तज्ज्ञानमिति तदर्थं तदुद्भाव- नमफलमिति वाच्यम् । अनैकान्तिकत्वसंशयात मम व्याप्तिग्रहो एवासिद्ध इत्याशयेनाह बदन्तीति अर्यान्तरस्य पुरुषदापत्यादनुमा- नदोपमाह एकांश इति। स श्यामत्यवान् शाकपाफजयघाच मित्रा. तनयत्वादित्यनुमाने श्यामत्त्वांशे शाफपाय जत्यस्य तदर्श च दया- मत्वस्योपाधित्वमित्यर्थ निनु स श्यामत्यधिशिशाफपायजय. घान् मित्रानयवादित्यनुमानस्यफमात्रसाध्यकत्याग्न तमाशेऽपर. स्थोपाधित्वसम्भव इत्यत माह एक विशिष्टेतिापफेषस्येति । श्याम. त्वस्य शाफपाफजत्वस्य घेत्यर्थ निनु क्षिति सफ्फा पायरयादिति ईश्वरानुमानस्य सस्तुत्यात पथ सन्दिग्धोपाधित्वमत माह प. स्तुत सतावपीति । यस्तुगत्या सदेतायतीत्यर्थ । तस्यस्प सपेतु. घस्य । अप्रहदशायाम् । तदर्थमितिअनेकान्तियत्वसन्दहस्य ज्ञानार्थ- मित्यर्थ । तस्य भनेकान्तिफत्यसन्देहस्या उद्भावनमफलमदोष मा- ·उपाधिषिभाग। न्तिकवद्वयभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणत्वादुपाधेरिव व्यभिचारनिश्चयाधायकतया । मा भूदिसभिमायेण प्राचां हेतुदोपत्वेनासाधकतासाधकतया जि- शासादिद्वारा परम्परया सन्देहोपयोगित्वेन च तदुद्भावनस्य सा- म्प्रदायिकत्वात् ॥ भूविति नाप्तीत्यर्यकमाअभिप्रायेणेति।तदुद्भावनस्य सांप्रदायिकत्वा- दित्यप्रेान्वयः । ननु व्याप्यमहतानस्याप्यफलत्वानेद युक्तमतमाह प्राचामितिामसाधतासाधकतया हेतुदोपत्वेनेत्यन्वय (अथानुमित्यो- पयिकधर्मशून्यत्वमसाधकत्वं तत्साधफवंचन साध्यव्यभिचारतया सन्दियमानत्वं सखेतावपि तत्सत्वात अत आह जिज्ञासादिद्वारेवेति। यय हेतुः सन्दिग्धव्यभिचार इत्युद्भावनोत्तर कुत इति जिज्ञासायां व्यभिचारस्य साधारणधर्मादिकं प्रदय व्यभिचारसशयस्य कल्प- नादिति भाव । वस्तुनो दधान्तस्य साधनवैकल्यमिव हेत्वाभास- भिन्नमपि सन्दिग्धानेकान्तिकत्वं निग्रहस्थानत्वादेयोद्भाव्यते निग्रह- सूत्रस्थचकारेण तस्यापि समुच्चितत्वादिति युक्तमुत्पश्याम । भयं हेतुळभिचारी न वा सोपाधिन घेत्येवमेय सन्दिग्धानकान्तिकत्वादे- रुद्रावनं कार्यमय हतुव्यभिचारीत्यादिकमिव निश्चितन्यमि- चारादेः इति तु परमार्थः ।। इस्युपाधिविभाग.।

·जागदीश्याः उपाधिवादे रित्यभिसन्धाय सामग्री च क्व चिन्नोपाधिन तु सर्वत्र इत्युक्तम् । यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुषाधापकतासन्देहे ईश्वरानुमाने शरीरजन्यत्वाणुत्वादिः यथा च शाकपा- कजत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातनयत्वे । यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्तरमिति तदु- हावने निरनुयोज्यानुयोगइति । तन्न । सन्दिग्धानका- क्तिसम्भव इत्यपि पदन्ति । उभयोते । एकांशेऽपरस्य ए. कविशिष्टापरसाध्यतायान्तु एकैकस्योपाधित्वमिति तु तत्त्वम् । ईश्वरेति । वस्तुतः सद्धेतावपि तत्त्वाग्रहदशायामुपाधिपन्देहे- न व्यभिवारसन्देह इति भावः । सन्दिग्धेति । न चानका. न्तिकत्वसन्देहः प्रतिबन्धको न तु तज्ज्ञानमिति तदर्थं तदुद्भाव- नमफलमिति वाच्यम् । अनैकान्तिकत्वसंशयाव मम व्यासिग्रहो पवासिद्ध इत्याशयेनाह वदन्तीति अर्यान्तरस्य पुरुषदोषत्वादनुमा- नदोपमाह एकांश इति। स श्यामत्ववान् शाकपाफजस्ववांश्च मित्रा. तनयत्वादित्यनुमाने श्यामत्वांशे शाफपाफजत्वस्य तदंशे च श्या- मत्वस्योपाधित्वमित्यर्थः । ननु स: श्यामत्वविशिष्टशाकपाकजस्व- धान् मित्रानयत्त्वादित्यनुमानस्यैकमात्रसाध्यकत्वान्न तकांशेऽपर. स्थोपाधित्वसम्भव इत्यत आह एकविशिऐतिपकैफस्येति । श्याम- स्वस्य शाफपाफजत्वस्य वेत्यर्थःाननु क्षितिःसफतृका काय्यत्वादिति ईश्वरानुमानस्य सचेतुत्वात् कथं सन्दिग्धोपाधित्वमत आह घ. स्तुतः सचेतावपीति । वस्तुगत्या सद्धताचपात्यर्थः। तयस्य सद्धेतु. यस्य । अमहदशायाम् । तदर्थमितिअनेकान्तिकत्त्वसन्देहत्य ज्ञानार्ष. मित्यर्थः । तस्य भनेकान्तिकत्वसन्देहस्या उद्भावनमफलमदोषः । मा.

·उपाधिषिभामः। न्तिकवद्वयभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणत्वादुपाधेरिव व्यभिचारनिश्चयाधायकतया । मा भूदिसभिप्रायेण माचां हेतुदोपत्वेनासाधकतासाधकतया जि- ज्ञासादिद्वारा परम्परया सन्देहोपयोगित्वेन च तदुद्भावनस्य सा- म्प्रदायिकत्वात् ।। भूदिति नास्तीत्यर्यकमाअभिप्रायेणेतिाततुद्भावनस्य सांप्रदायिकत्या- दित्यप्रेग्न्वयः । ननु व्याप्यप्रशानस्याप्यफलत्त्वान्नेदं युक्तमत माह प्राचामिति असाधकतासाधकतया हेतुदोषत्वेनेत्यन्वयामथानुमित्यौ- पयिफधर्मशून्यत्वमसाधकत्वं तत्साधफत्वंचन साध्यव्यभिचारतया सन्दियमानत्वं सद्धेतावपि तत्सत्वात् मत आइ जिज्ञासादिद्वारेवेति। अयं हेतु. सन्दिग्धव्यभिचार इत्युद्भावनोत्तर कुत इति जिज्ञासायां व्यभिचारस्य साधारणधर्मादिकं प्रदर्य व्याभिचारसंशयस्य कल्प. नादिति भावः । वस्तुनो इशान्तस्य साधनवैकल्यमिव हेत्वाभास. भिन्नमपि सन्दिग्धानकान्तिफत्त्वं निग्रहस्थानत्वादेवोद्भाव्यते निग्रह- सूत्रस्थचकारेण तस्यापि समुच्चितत्वादिति युक्तमुत्पश्यामः। अयं हेतुर्व्यभिचारी न धा सोपाधिन घेत्येवमेव सन्दिग्धानकान्तिफत्त्वादे- रुद्भावनं कार्य्यमय हेतुर्व्यभिचारीत्यादिकमिव निश्चितम्यमि.. चारादेः इति तु परमार्थः ।। इत्युपाधिविभागः।

·१०८ जागदीश्या उपाधिवादे Trunen i इदानीमुपाधेर्दूषकताबीज निरूप्यते । नाप्यस्य व्यतिरेकद्वारा सत्प्रतिपक्षत्वेन दूषकत्व- म्, तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरवदुपारुहावनं न स्यात् । न च प्रतिपक्षबाहुल्येनाधिकवलार्थमुभाव- नम्, शतमप्यन्धानां न पश्यतीति न्यायात एकेनापि बहूनां प्रतिबन्धाच्च । व्याप्तिपक्षधर्मतेति बलं तच तु- ल्यमत्र न तु भूयस्त्वमपि, एकस्माद्नुमितिदर्शनात स- न्दिग्धोषाधेरदूषकताणताच्च । तद्वयतिरेकस्य पक्षे स- न्दिग्धत्वात् । अपि चैवं बाधोनीतपक्षेतरस्योपाधित्वं न उपाधित्वस्य संशये निश्चये च जायमानं यज्ज्ञानमनुमिति विरुणद्धि तदेवास्य दूपकतावीजमिसभिप्रायेणाइ सन्दिग्धेति । त. व्यतिरेकस्य क चिद्रयाप्यत्वेन क चिच पक्षधर्मत्वेन सन्दिग्धत्वात चायोनीतेति । ननु वाधेऽवतीर्णे तत एष हेतोरसाधकत्वाद कृत- मुपाधिना, न वासाधारण्यं पक्षस्यैव सपक्षवाद, अनवतीर्णे तु अथोपाधिदूषकताबीजचिन्तनम् । ननु सत्प्रतिपक्षोन्नायफतयोपाधेपफत्यवादिनां मते स. न्दिग्धोपाधेरपफतायामिष्टापचिरत आह उपाधित्वस्यति । अनुमिति पक्षे साध्यस्य देती च साध्यव्याप्यत्वस्यावा- हिनीम् । लिङ्गोपधानमतेन घेदम् । अस्प उपाधे 1 न्यूनतापरिहा- राय मध्ये पूरयति क्य चिस्याप्यत्वेनेतिायत्रोपाधे साध्यव्यापफाय. सन्देहस्तम तदभावस्यापि साध्याभावच्याप्यत्वन सन्दिग्धत्वादिति ·उपाधिपकतावीजम् । स्थात, व्यतिरेकेऽसाधारण्यात् । पक्षधर्मश्वोपाधिन स्या- त् । यथा घटोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत कार्यत्वं अन्ध- कारो द्रव्यं स्वातन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यत्राश्रावणत्वं, तद्वयतिरेकस्य पक्षावृत्तित्वात् । न च नायमुपाधिः, तल्लक्षणसत्त्वात् । अन्यथा दूषकत्वसम्भवाच्च। किञ्च नोपाधित्वं पक्षेतरान्तरवत् साध्यव्यापकताया एवाग्रहाव, अनुक- लतर्कादिना कथञ्चित्तद्ग्रहे च नासाधारण्यं व्यतिरेकितयान्वय- व्याप्सग्रहस्य सत्मतिपक्षरूपतया च सत्मतिपक्षान्तरस्याकिञ्चि- स्करवादियरुचेराह पक्षधर्मश्चति । पक्षे तद्ग्रहदशायां तदभाव- ग्रहासम्भवादिति भावः । व्याप्तिविरहरूपतां निरस्य व्याप्तिज्ञा. भायः । तत एव थाधायतारादेव । कृतमिति।तथा च तदानीमुपा. धेपफरवेऽपि न क्षतिरिति भावः । यस्तुगतिमनुरुद्धयाह न ति। असाधारण्यं पक्षमात्रवृत्तित्वम् । मनवनीणे तु याध इत्यनुपज्यते । पक्षेनरान्तं परंतेतररवादि । प्रह इति । साध्यव्यापक- ताया इत्यनुपज्यते । नासाधारण्य क्षतिफरमिति शेष.ाननु पक्षेतरत्या. प्रभाघस्य पक्षमात्रवृसित्येन तत्र साध्याभागन्ययव्याप्त्यमहादुपा- धित्वक्षतिरेयेत्यत भाइ व्यतिरेफितयेति ।साध्यव्यापीमतस्यव्य- तिरेकस्यतया दूपातायामिति शेप. । भनुरुदेति । उपाध्यमाघे सा. ध्याभावान्ययव्याप्त्यरहस्याकिश्चितफरत्यादिस्यत्यय. साध्यस्येव तदमायस्यापि व्यापफरयं पशेतरस्य प्राहा सहचारा- देस्तुल्यत्वात् नपा च साध्यस्येव तदमायस्थापि प्रतिपक्षोन्नायफ- स्य तस्य दुरिमत आइ सत्प्रतिपक्षरूपतया चेतिपक्षहरपिता- प्रतिवनमदवायां प्रतिपक्षोम्नायफत्यसम्भपादाह पक्ष इति । दप्रहदशायां ग्याप्यारासिदत्यं यदि व्याप्तियिरहस्यं तदा पूर्वम- ताद इस्याड निरस्पन्नघतारयति ग्याप्तिपिरहति । मनो नन्य ·जागदीश्याः उपाधिवादे साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वे तय- तिरेकेण कथं सत्प्रतिपक्षः, न ह्यव्यापकव्यतिरेकादव्या- प्यव्यतिरेकः। नापि व्याप्तिविरहरूपतया, असिद्धत्वेना- नौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासातानाप्यनौपाधिकत्वज्ञा. नस्य व्याप्तिधीहेतुत्वस्य तत्त्वेन व्याप्तिज्ञानकारणविघट- कतया व्याप्यत्वासिद्धावन्तभावः । न ह्यन्यस्य साध्य- व्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यव्याप्तिज्ञानं प्रति प्र. नाभावदारकतां निरस्पति नापीति । अनौपाधिकत्वज्ञानस्य औपाधिकलज्ञानाभावस्य । कारणविघटकतपा कारणाभावरू. पताशज्ञानविपयतया । अनोपाधिकत्वज्ञानस्य कारणत्वं नान्व- यव्यातरेकसिद्धम् परन्तु सोपायित्वज्ञानस्य मतिबन्धकताया बिना कारणीभूतज्ञानविघटनममाभविस्वेन कल्पनीयं सेव त्वमिद्धति द- पाधिफवज्ञानस्पेति मूलं यवनोपाधिकत्यक्षानगोचरपर तदानी मनिममूलस्य सदनास्कन्दफायनासनातिरतो व्याच मनापा. धिकत्यज्ञानस्यति । अत्र च सर्वत्र यथा मूलं सोपाधिकस्यपद- मुगधिपरं विनयादिभ्यष्ठगिति स्वार्थे तद्विधानात् तथा सत्येय न घन्यस्पत्यादिमूलम्य विभिन्नधर्मितापरत्ये प्राप्त व्यामिना धारण- स्य आधिकत्वज्ञानाभावस्य विघटकर प्रतियन्धयाधीविषय. त्वमप्रसिद्ध तामझानाभायम्य नित्यत्यनाप्रतियट्यायादती च्या. चरे कारणामावतिाउपाधिशानामावात्मकं यद्वयामिप्रदकारण तद- भाररूपंपाधिफायज्ञानविषयतयेत्यध: । भनीपाधिपत्यमानम्पति मूलस्थानोपाधिकायमानार्थकत्वयादिनां मन भाह भगोपाधि- कत्येत्यादिनाासोपाधिन्यमानीन । उपाधिावमाननि तनुमः पाठ. निधासत्येव मिर्मिकतामिरप्रिमायसगरिति पं.

·उपाविदूषक्तायीजम् । तिबन्धकमित्युक्तम् । न च साध्यव्यापकाव्या- प्यत्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यव्यापकज्ञानं नो- त्पत्तुमर्हतीति वाच्यम् । न हि साध्यव्यापकव्याप्पल- ज्ञानं व्यातिज्ञानकारणं येन तत्पतिबन्धकं स्यात् । किन्तु साध्यव्यापकव्याभिचारित्वेन सागव्यभिचारित्व- ज्ञानहारा । नापि व्यभिचारान्नायकत्वेन, यथा हि सा- ध्यव्यापकव्यभिचारितया साधनस्य साध्यव्यभिचारित्व. मनुमेयं तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्यव्याभि- चारित्वमुपाधेरप्यनुमेयं व्याप्तिग्राहकसाम्यात् । नापि - पणतात्पर्यायथाश्रुतमेव साधीय इसपि वदन्ति । व्याप्यत्वासि. दाप्यत्वाज्ञानेऽन्तर्भावस्तद्वारा दूपकत्वं भिन्नधर्मिक परिहर. नाहन चेति । न हीति। विरोधिावपयकताभावेन साक्षात्पतिर- न्धकत्तासम्भवादिति भावः । साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्य- यम् । सैय सोपाधियशानस्य प्रतियन्धक्नेय । तात्पर्यादि- ति । न हीत्यादिप्रन्थस्येत्यादि । यथाश्रुतमेर कारणपिघटकपद साधीय व्याप्तिचिरहरूपायामसिदान्त तस्यासम्म वादाचष्ट व्याप्यरयासिरिति । व्यायामशागेऽन्तभायो याद निधि एप्नदोपाधेसदसम्भावि प्रकृताननुयोगश्चेति मन फरिमार्थ- माह तद्द्वारेति । भिन्नभि फायमिति । भन्यपन्यानिमूग तस्याप्राप्तत्वादिति भाव । ननु सायव्याप्यत्रं पारण- विघटकमपि साम्यव्यापपव्याप्यत्यमान साक्षादय त प्रनिगम भरत्यत भाइ विरोधीति | सास्यव्याप्यस्य व्यभिचारित्य साध्यापि , ·जागदीश्या उपाधियादे साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोन्नायकतया, साध्य- व्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेरेव साध्याव्यापकत्वसाधनात् । तस्मादुपाधिर्हेत्वाभासान्तरमिति । उच्यते । आर्दैन्धनवत्त्वादेस्तर्कादिना साध्यव्यापक. त्वसाधनाव्यापकत्वे निश्चिते दूषकताबीजचिन्तनम् । यदि हि साध्यसाधनसहचारदर्शनेनोपाधौ साध्यव्यापकत्वनि- श्चय एव नास्ति,तदोपाधित्वनिश्चयाभावात् दूषकतैव ना- स्तीति क्व बहिर्भावान्तर्भावचिन्ता। किञ्च सत्प्रतिपक्ष- तया व्याप्यत्वासिद्धतया स्वातन्त्रेण वा यदि दोपत्वं सर्वथा साध्यव्यापकतानिश्चयो वाच्यः । तेन विना ते- ध्यभिचारित्वमित्युभयत्रैव बहुव्रीहिः । तस्मादिसादेरदूपणं घेति शेपः॥ पकतावीजचिन्तनमिति निश्चयदशायामधिकृस । पग्नि- श्चयद्वारोपाधित्वनिश्चयस्य दपकलं तत्संशयद्वारा तत्संशयस्यापि न च तत्र साध्यन्यभिचारित्व न घोपाधे साध्यव्यभिचारित्वज्ञानं साध्यव्यापफ्त्यधीपरिपन्धीत्यत आद्द साध्यव्याप्यति । तथा च स्वव्यभिचारिसाध्यव्यापकत्वेन स्वव्यभिचारिसाध्यकत्वमनुमेय- मित्येव मूलार्थ । तत्राव्यापकस्यापि व्यभिचारपदार्थत्यात्तत्पुरु- पेऽपि न क्षतिरिति पदन्ति । उपाधेहेत्वमाचयापिरहायाभास- विशेषद्वय सम्भवीत्यत आह तस्मादित्यादेरिति । साध्याव्यापकत्यसशयदशायामप्युपाधे साध्यव्यभिचारसशायफ स्य दूपफतावीजमतो व्यापकत्येन निश्चित इति मूलस्यासगतेगहति ·उपाधिदपकतायीजम् । पमिभावात् । तस्मादुपाधिनिश्चयाव्यभिचारनिश्चयः ते- संशयात्तत्संशय इति व्यभिचारज्ञानद्वारा साध्यव्याप- काव्याप्यत्वेन व्याप्तिबिरहोन्नायकतया वोपाधेदृषकत्वम् । तथात्वमिति भावः । व्यभिचारज्ञानद्वारेति । मानसे व्यभिचार- निश्चये उपाधिज्ञानं विशेपदर्शनरूपत्वेनोपयुज्यते, व्यभिचारानु- मान पुनरने वक्ष्यति । व्याप्तीति । साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूप- विरहः साधनतावच्छेदके साध्यसम्बन्धितानबच्छेदकरूपत्वपर्य- वसन्नः साध्यवदन्याचित्वविशिष्टसाध्यवत्तित्वावरहो बोने- यः, न तु स्वसमानाधिकरणासन्ताभावमतियोगिसाध्यकत्वम् । श्यामितितिरसंशयस्य उपाधित्वसंशयस्याध्यभिचारशानद्वारेत्यस्य व्यभिचारानुमितिद्वारेत्यर्थे यनेत्यायप्रिममूलेन पौनरुत्यापत्तेराह मानस इति । विशेपदर्शनतया अव्यभिचारधीनिवर्तकतया । स्व. व्यापफसाध्यसामानाधिकरण्यरूपाया व्याधिरहो यदि साध्यते त. पा स्वपदस्य प्रकृतहेतुपरत्वे साध्याप्रसिद्धिः हेत्वन्तरपरत्वे च प्रक- तहेतो ताशभावग्रहस्य व्याप्तिमहाधिरोधित्वादसङ्गतिरत भाइ साध्यसम्बन्धितेति।सातादौ द्रव्याचादिसम्बन्धितावच्छेदकस्य घि- शिएसयात्वादेः सत्त्वादाह साधनतावच्छेदक इति।साध्यसम्यनिध. तापा अवच्छदफत्वं यदि सरूपसम्बन्धविशेषस्तदेदम, यदि च साध्यसम्पन्धित्याभावव्यापफस्वायच्छिनसम्पन्धित्वाभावधर्मत्व तदा स्वपदस्य मरुतसाधनतापच्छेदफपर वे पूर्वयत्तद्विरहसाधने सप्रसिधिरत भाह साध्यवदन्येति । अत्रापि साधनतायच्छेदके सा. ध्यवदन्यवृत्यधिकरणतापच्छेदकत्यस्य विरहे तात्पर्यम, यथाश्रुतस्प मन्यं विशिष्टसत्यादित्यादिसतुसाधारणवादेत वित्यादी हेतुताघटफसमवायेन साभ्ययायाचित्ये सति साध्यर- त्तित्वरूपाया व्यासरसियन तशायस्य साधयितुमशषप. रूपन्या.

·उपाधिदूपफतापीजम् । त्वमुन्नेयम् । न च साधनाभावववृत्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम् । उपाधिमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् सत्प्रतिपक्षे पूर्व- साधनव्यतिरेकवत् अवृत्तिगगनादौ साध्याव्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच । व्यापकत्वग्रहः। उपाधिमात्रेति । तेनापि व्यभिचारानुमाने तत्रापि तथाविधोपाधिमम्भवादिति भावः । वस्तुतस्तु व्यापकव्यभिचा- रिणो व्याप्याव्यभिचारित्रे व्याप्यव्यापकमांवव्याघातापत्त्या हेतोः साध्यव्याप्यत्वेन साधनाभाववचित्वस्य साध्यच्याएक- स्वानोपाधित्वमिति तत्त्वम् । अत्तीति व्याप्यत्वाभावसाधना- भिप्रायेण । साधनाव्याप्यत्वस्योपाधित्वे च नैप दोपः । साधनेति यथाश्रुताभिप्रायेण । प्रतियोगिव्यधिकरणसाधनाभावबत्तित्व- स्य साधनवदन्यत्तित्वस्य चोक्तौ तथालासम्भवाद। एवञ्च सत्म- तिपक्षे निश्चितोपाधिवत्सन्दिग्धोपाधिरुद्भाव्यः । न च तत्कर्तव्य- स्याग्रहादत माह व्यभिचारास्फुटतेति । अस्य साधनामायय तित्वस्य । तेनापीति। साधनाभावयत्ति येनापि सध्यभिचारादि. ना साध्यव्यभिचारादेव्यभिचारागुनयने साधनव्यभिचारण्याम चारादेरुपाधित्वसम्मवादित्यर्थः । ननु यत्र निरुपाधिना व्यभिचा- राधुन्नयनस्थले नोपाध्यन्तरफरणं तय नोपाधिमात्रस्योच्छेदप्रत्यत माह घस्तुतस्त्यिति । इतो. साध्यव्याप्यत्वनति । उपाधिम्यभिचा. रित्यादिम्पस्य देतो. साध्याव्यभिचारित्यादिम्पसायच्याप्यरय. निश्चयेनेत्यर्थः । व्यभिचारस्य साध्ययेऽमृत्ती तदसत्याग्न तदय. च्छेदेन साध्यव्यापपरयमत माह व्याप्यत्त्वाभावति । पप गगनादी साध्यव्यापकत्वरूपःलाघयादाह साधनयदन्यतितधारयेति साधन- व्यापकत्रसम्भवादित्यः । प्रसङ्गादाह पर्ष चनिम्पभिचारधीना.

·उपाध्याभासः। पूर्वसाधनतायाः प्रयोगानुरोधित्वेनाव्यवस्थितत्वात् कदा चिनित्यत्वसाधनव्यतिरेकस्योपाधित्वं कदा चिदनित्यत्व- साधनव्यतिरेकित्वस्यति वस्तुव्यवस्थानस्यात्, उपाधेनि. त्यदोषत्वाच्चानहि यद्येन सोपाधिसम्बद्ध तत्तेनानुपाधित्व. सम्बद्ध सम्भवतिान तु सत्प्रतिपक्षोच्छेदः पूर्वसाधनव्य- तिरेकस्पानुपाधित्वे बीजम् ।स्थापनाया यत्राभासत्वं तब पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात्।न च पूर्वहेतोस्तत एवासाधकत्वात सत्मनिपक्षवैश्य तत्रे- साध्यसिद्धरमत्यूहत्वात् । यत्र तु पक्षतावच्छेदकारच्छेदेन तथा तत्र तादृशस्योपाधित्वमेव,एकदेशे प्रतिपक्षस्यापि तादृशासद्धिविरोधि- स्वाद | साध्यविपर्ययस्यासचमनुपाधिले प्रयोजक न स्वशातम- ज्ञातस्यापि, तस्प व्यापकण्यतिरेकेण सिद्धिसम्भवात् । अप सिद्धमाध्यविपर्ययत्वेन चाभासत्वं व्यभिचारोनायकनपा दुपा- तपक्षे विनापि माध्यमसिदि प्रत्येकपदार्थमसिदधैव घटो नाभि- धेप इत्यादिमतिज्ञापत्तेः। व्युत्पादपिप्यते च तत्र मतिज्ञाविरहः, व्यापकाभावनामसिद्धथैव व्याप्याभावस्य सिद्धपभ्युपगमात् । पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वन्तु नोपाधित्वेन नाप्पनुपापित्लेन नियतम, घिरपमिति प्राषांमते, नापमते तु पक्षकदेश सरमतिपक्षपीपस्य प. भतापच्छेदफसामानाधिकरप्पन साम्यव्यापफोपायमायणायनि- येत्यर्थः । तदेकदेशान्तर इत्यस्यापि पक्षतायदातामामा. नाधिकरण्येमेस्पति पेयम मप्रसिरसाययिएयरपत्र सा- ·चिन्तामणेः पक्षता । व्याप्त्यनन्तरं पक्षधर्मता निरूप्यते । तत्र न तावत सन्दिग्धसाध्यधर्मलं पक्षत्वम् । स. न्देहो हि न विशेषणम्, परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शनव्याप्तिस्म- रणादिना तस्य नाशातानोपलक्षणम् अव्यावर्तकतापत्तेः। दीधित्याः : पक्षता। अनुमितिलक्षणैककार्यानुकूलतासहसा पक्षधर्मता निरूप यितुमाह व्याप्तीति । सन्दिग्धति । यत्र साध्यस्य याशसम्बन्धाव जागदीश्याः पक्षता। मनुमितिलक्षणेति । अनुमितिस्थापत्यर्थः म्याप्तिहानजन्या. या मनमितेः फिमन्यस्फारणमिति जिशाप्तयेच पक्षतानिरूपणादिति मायः । अत्रानुकूलत्यं जनजनकतावच्छेदफसाधारणप्रयोजफरय. मात्र तेन व्यानिमित्यहेतुग्यपि नक्षतिः। यत्तु जनफतापछंदफत्य- मेयात्रानुकूलत्वं व्यासियरपक्षनाया गपि करणग्यापारतयासिरहेतु. भायस्य परामर्शस्प जनफतायामपच्छदकरयादिति मतम् ।तुच्यम्। पक्षना न कारणमिति तु भ्रम स्याएसरप्रषिरोधापत्ते पिक्षधर्मता. मिति पक्ष धर्मरयं यस्याति म्युरपाया पक्षतामित्पर्यः। पतस्यधर्मत्वं ·जागदीश्या पक्षताप्रग्ये धर्मविशेष पक्षावमिति धा देषनादिशब्द इय तल स्थापिकायार । ध्याप्तीतीति।नवमहतप्रयस्यरसवलितस्यैव पाठस्य धतुमुचितरया. द्वघाप्त्यत्येव धारण युक्तमिति पाध्यम् । भमयोजषरयात् व्यातिनि- कपणानन्तरमित्यव मूलपाठमनुएत्य पा सपोपम्पासादिति भाय । ननु मन्दिग्धसायधमत्यमितिमूलस्य यदि मन्देहविषयीभूतसा. ध्यवायमर्थनदा विनष्टपन्ह्यादेजलादापनुमितिनं स्यात्तत्र तारासा. ध्यामायेन पक्षतापिरहादत सायसायस्पप पक्षतापमाह यया. दिना । यसमिफयरसम्पन्धापच्छिन्नयरमपारप निभयरन परसशर्य प्रति नियतफरय स सन्देहस्तस्पक्ष निधंयमानुगिती हेतुभूना पक्ष. तेत्ययं । तेन पन्दिधार्मिफघटादिनिर्णयात्मयस्य पर्वतधर्मियन्ति मत्यनिधयस्य निवर्तनीयापि यन्ही घटादिमन्देदो न पर्यतपक्षफय. মিস বনাম অমিনিয়ামাহগ্রাম • घ पत्र पक्षधर्मिसाध्ययत्तानियनियतीपरयमात्र यामधपे- अनिव्याप्तमत संशयपदम मच पाधनिभयस्य पक्षतारप गक्षति विशिएयुरिमामान्य प्ररपेय पानिधयस्प पिरोधिरयादेय त्रागु. मिरयसम्मयादिति पाच्यम् । मन्दिग्धामामाण्यपाधनियमरये मिरयात्ममादपि परामशीदनमित्यापते सायानिमपस्प पि. शिप्युटरमनिपग्धषरयात् । पचपि नियमित पयंतो रुपयाप्न पापादि- सन्दहारमफस्प यानिधयस्प पपंतधर्मिण्यन्दिमत्तामिभपगिप- বিষ পাব ব্যালান খালাসাল লিলা দি, পাবনাথনি মনমধ্যমথিযাবি না? मत्र नास्तानिभायाप्रातपन्धयाय तथा घपक्षधर्मिषमाध्ययनानि ঘনিষৰ মৰি নাকানিমখমযিথাসায়াবিয়া शन्यमानस्य फरितार्थ । तेन गृहीतामामाण्यषपाधनियाय पर. धर्मिषमापरवमाननियतपरयामायपि प्रियसंपला. বিষনায়ার ওয়ান। ধবং অবাধ ঘােষে, नमितो परिमान तिमसप पक्षमा म्यात सम्मापि पार्मिषा. हिग्याध्ययापमामानिणयानपन्यापार मातानिभयातिधर- स्यामन पणत, पर्यता पन्दिमाष पंतिमाया तो पनिहायाप्ययानियेषं मारपनिणयाप पान्दव्याप्यरायणानामापा. पसे । तथापि प्रसनपयियितामदिनमापीरुपमाटा.

·पक्षतापूर्वपक्षः। मायच्छिन्नं यत्प्रकृतपक्षधार्मिकप्रकृतसाध्यवचानिधयनियत्यत्वं त. निवेशितमित्यदोषः । पर्वतो पन्हिमान घेतिसंशयस्य च पन्हिन्या. प्ययत्तानिश्चयनियर्त्यत्वेपि तादशनिवत्यंतायाः पर्वतधर्मिफयामा धाकारत्वनवायच्यतया घन्हिव्याप्यवत्यरूपताम्यवस्यविपयिता. मधच्च्यत्वात् । न च तथापि यहि नान्तदल व्यर्थमिति पाध्यम् । पन्हिन्याप्यवत्सधर्मा पर्वतो वन्दिमान घेति संशयस्य ताशपर्वत- स्थापच्छिन्नपक्षकवन्दिव्याप्यसाध्यफानुमितौ पक्षतात्यम्युदासफ- स्वात् । वस्तुतस्तु पक्षविषयतायहि नेत्याचपहाय साध्याभाघरया. पच्छिन्नमफारित्वसाध्यविशेप्पफत्यान्यतरावच्छिन्नमेष साध्यनिश्व- यनियर्यत्वं याच्यम् । तेन धन्ही पक्षे बन्दः साध्यतायां धन्हियन्हि- मान घेनिसंशयस्य पक्षविषयतापहिर्भावेण साध्यविषयत्वाप्रसि- यायपि न ताव्याप्ति. । न चैवं इदादी बन्धमावस्यानुमाने दो यन्दिमान तिसंशयः पक्षता म स्यात् तनिष्ठाया. साध्यवसा- নিবনিবরাযা ঘনিমরাৰিঘৰীয়াঘব ৰামা- भावत्यावच्छिन्न प्रकारित्यानरच्छेद्यत्वादिति पाच्यम् । एत्वाव. हो पन्धमाववान् न घेत्याफारफसंशयस्यैव पक्षतावाद । सा- ध्यपक्षभेदेन पक्षनाया नानात्वाचायपत्तासाध्यफपक्षतालक्षण पव साध्यविषयित्वघटितधर्मावच्छिन्नप्रतियद्धयनायाः प्रबेश्यत्रादि। ति पदन्ति । [चन्दिव्याप्ये चन्हिव्याप्यस्प साध्यतायां घन्दिव्याप्यो पन्हिव्याप्यवान पतिसंशयस्य पक्षतात्वहान्यापत्तः तादशनिष्ठाया- स्ताशपक्षधर्मिफताहशताध्ययत्तानिश्चयनियर्त्यतायाः पक्षीभूतसा. ध्यविशेष्यफत्यावच्छेचत्वादिति ध्येयम् ] के चिन्तु संशयस्यमत्र प्रकृतपक्षविषयतानिरूपित्तप्रकृतसाध्यनिष्ठविपयताफत्यमतो घन्हि- व्याप्यसाध्यफानुमिती पन्हिमरवसंशयस्य निन्दिरवसाध्यफानाम- तो महानसीययन्हिमरपसशयस्य न पक्षतात्वं सस्य सादसायए- क्षोभयवैशिएशावगाहित्याभावात् । एयं च पक्षधामफसाध्ययक्षा- निधयस्यापि ताहशत्यात्तद्वारणाय नियन्त्यिमित्याहुःतत्र साध्य पक्षवृत्ति न चा सायं पक्षनिष्ठाभायप्रतियोगि न घेत्यादिसन्देह- स्यापि लक्ष्यतया ताव्याप्तत्वात् । त पक्षसायोमययेशियानर. गाहित्याती पयंतो यम्हिन्याम्ययानित्यरं साम्यनिशपनियनी. यस्य पर्यतो निन्दियन्हिव्याप्यस्तु पर्वतयान पतिसमूहालम्पनस्य ·पक्षतापूर्वपश्न । . नापि साधकबाधकप्रमाणाभावः। उभयाभावस्य प्रत्येक- सत्त्वेऽपि सत्वात नाप्यभारद्वय तथा, वाधकप्रमाणामा- वस्य व्यर्थत्वात् हृदादे पक्षत्वेऽपि बाधहेत्यासियादेरा- वश्यकत्वनानुमित्यनुत्पादाता नापि साधकप्रमाणाभाव., श्रोतव्या मन्तव्य इति श्रुत्या समानविषयकपणानन्तर मननयोधनात् प्रत्यक्षदृष्टेऽप्यनुमानदर्शनात एकलिङ्गा- बगनेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानाच । मन्तव्यश्वोपपत्ति- भिरिति स्मरणात् । अथ सिपाधयिषितसाध्यधा ध. मी पक्ष तथा हि, मुमुक्षो शब्दादात्मागमेऽपि मनन- स्प मोक्षोपायत्वेन सिद्धिविशेषानुमितिच्छयात्मानुमानम्। - तिपु समवायेनाकाशादिसाधने कल्पम् । मशय योग्यता नि. रस्पनि नापीति। साधकबाधकमाने सिद्धियाधी केवलान्वयिनि च पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगिसधीरेव मुलभो बाधः । ननु तत्रापि पुनर- रणपरत्वात् । सन्दिग्ध साध्य यत्र तमस्य तरसम्बन्धित्वमिति युत्पत्या लग्ध स्वपिशेष्यकसाध्यसंशयसम्बन्धित्वरूप यथाथुता. मादाय विशेषणत्वापरक्षणस्ययोरन विकल्प इत्यप्यात. फल्यम् पक्षताघेकल्यम् । मनु योग्यतापाबानिरूपणादिति न धैना- उप्रेग्नुमिरसाया इष सशयस्यापि पाम्यताया निरसयितुमुचितम्या- स् नदानिरसनानमूलस्स न्यूनलमत मा६ संशयति । सिरियाघ. योजनफस्य ग्याप्तिशानमनोयोगादे सर्यनयानुमिते पूर्व सत्याद्वधा- चहे साधफेत्यादि । तथा च साधन पाचपन जनित यमानमिति मूलज्यप निनु पक्षपर्मिसाध्यामापनिधयात्मनो माघस्य पप ·पक्षतापूर्वपक्षः। सिपाधयिपाविरहेऽपि धनगजितेन मेघानुमानात् स्व- कारणाधीनतृतीयलिङ्गपरामर्शबलेनानपेक्षितानुमानदर्श- नाचेति ॥ --- मियत आह सिपाधीयपेति । न चानुमितिमनिकेच्छैच पक्षता मा च कचित्स्वानष्वैव सर्वत्रेश्वरनिष्ठेच मुलभेति वाच्यम् । तस्या निसत्वेन सिद्धौ ससामपि पक्षताप्रसङ्गादान चतस्पास्तदानी न तज्मनकत्वम् । तद्धि न तद्योग्यता, अनपायात् । न च तदुपधानम्, अनुमिनेः पूर्व - कम । न चोक्तपरामानन्तरमनुमित्सावशायामनुमितिप्रमाला- मग्रीसत्यादिति वाच्यम् । सिपाधयिषारूपाया. पक्षताय: प्रागस ग्यादिच्छासामग्न्या पय प्रतियन्धयत्वाच्चनि मायः । यल्पनीयमिः ति। न घेताचतापि प्रत्यक्षादिभित्र पन्हिवान जायतां पन्हानुमिनि जर्जीयतामित्यादिरूपाणामनुमित्साव्यक्तीनाममुगतरूपपिरहारपारण- स्वासम्भय इति वाच्यम् । यद्यदनुमित्सासत्य एय यत्पक्षपायरमा. ध्यकानुमितिम्तत्तदनुमिसाबिरहटत्यारच्छिन्नाभायत्यनेव तत्पश. फत सायकानुमितापनुमिस्साया हेतुन्यसम्भयादिति भान.। यत्तु यत्पक्षकयरसायकानुमितिनियांनुमिरसास्वनैप तरपक्षकतत्साध्य. कानुमिता हेतुन्वमिति । तन्नताशानुमितियाच्छिन्नप्रतियन्धका तानिरूपितप्रतिबद्धयायस्योक्तायशाब्दशानं जापतामित्याकारानुमि. रसाया असंग्रहापत्तः तस्यामशादमानत्येन प्रमियन्धकस्यात् । प्रह- तपक्षसाध्यफानुमितिनिष्ठप्रतियन्धकतामात्रस्योक्तो घ समूहाल. म्यनतारानुमितिप्रतिपद्यतामादाय घटाउनुमिरसायामसिण्या- व्यापत्तरिति प्येयम् । मिथमनमाश निषधयक्ति चेति पाध्यमिरयम्ययः | अनुमितिजनमेति सोपतरपक्षमतासायफानुमिती ताशानुमितिजनिफच्छेय पक्षन. स्पध. विपयितया धास्यान्यपिन एय मन समानष पश्यत न . । तापुर ·जागदीश्या: पक्षताग्रन्थे तभावात् । न च तत्सामग्रीसमवधानम्, कारणमात्रस्य पक्षताकुक्षि- निक्षेपमसभा पवैयात् तदानीं सामग्रीविरहप्रयोजकन्यतिरे- कमतियोगिनः कारणस्य वक्तव्यत्वापाताच ॥ न्त्रत्वादिति भावः । सुलभेति । तथा च घनगर्जिताद्यनुमिती न व्य. भिचार इति भावः । तस्या ईश्वरेच्छाया-नदानी सिद्धिदशायाम्न तजनकत्वं न तादृशानुमितिजनकत्वम् । तद्धि तादृशानुमितिजनक- त्वं हि । अनपायात् स्वरूरतः सत्त्वात् । न च तत्पुरुपीयताशा. नुमिति प्रति तत्पुरुषीयतादृशानुमित्यव्यवहितमान क्षणवृत्ति वविशि. ऐच्छात्वेन हेतुत्वात्तदानीं स्वरूपयोग्यत्वमेव नास्तीति वाच्यमाकार्या- व्यवहितपूर्ववर्तित्त्वादिना हेतुत्वस्याग्रे सार्वभौमनिरुक्ती निरस्यस्या- दिति भावः। तदुपधानं तादृशानुमितिविशिष्टत्वमातदभावादिति तथा च सत्यामपि सिद्धावनुमितिर्न स्यात्प्रत्युतकानुमित्यनन्तरमेघानुमि. त्यन्तरं स्यादिति भावः । तत्सामग्रीति । तत्पुरुपीयतत्पक्षकतत्सा- ध्यकानुमितिसामग्रीविशिएत्वमेव साहशानुमितिजनकत्वमित्यर्थः । प्रसङ्गादिति । तथा च परामर्शादिकं हेतुर्न स्यात अयच्छेदकत्या. दिति भावः। रापत्तो बाधकमाह शेषेति । तादृशानुमितिसामग्री- विशिष्टत्वेनैव हेतुत्वसम्भवादिच्छाभागस्य पैय्यादित्यर्थः । न चात्र सामग्रीपदेनेच्छेतरफारणस्तोम एव धर्तव्यस्तथा च सिद्धिकालीनपरामर्शस्यापि ताशस्तोमविशिष्टत्वात्ततोनुमिति- घारणार्थमेवेच्छाभागः प्रवेशनीयः इति वाच्यम् । सिद्धिदशाया. मिच्छान्यस्यानुमितिकारणस्तोमस्थासत्वात् । अन्यथा तारशस्तो- मविशियाया भगवदिच्छायास्तदानीमपि सत्त्यादिच्छानिवेशपि त- नानुमितेर्दारतापत्तः । धनगर्जिताधनुरोधेन तादृशेच्छायाः सामा- नाधिकरण्यप्रत्यासत्या हेतुत्वासम्मयादिति भावः । नन्वीच्छामा- गो न देयः तादृशानुमितिसामनीविशिष्टत्वेनैव हेतुत्वं याच्यं त. थैवानुमित्सायाः सर्वन हेतुत्वसम्मादित्यत आह तदानामिति । सिद्धिदशायां यत्कारणामावमयुक्तः सामप्रीविरहः तत्कारणम्ये- त्यर्थः । वकन्यतापातादिति । तथा चाधक्ष्यफवारसैय पक्षता युक्त- ति भावः।। इति पक्षतापूर्वपक्षः।

·पक्षतासिदान्तः। उच्यते । सिषाधयिपाविरहसहकृतसाधकप्रमाणा- भावो यत्रास्ति स पक्षः । तेन सिपाधयिषाविरहसहकृतं साधकप्रमाणं यतास्ति स न पक्षः। यत्र साधकप्रमाणे सत्य- सति वा सिषाधयिपा यत वोभयाभावस्तत्र विशिष्टाभा- वात् पक्षत्वमायद्यपि पक्षत्वस्य केवलान्वयित्वात् नास्य भेदकत्वम्, तथापि पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तम् ॥ सिपाधयिपति यत्रानुमिरसानन्तरं साध्पत- याप्यवत्त्वविशिष्टपक्षस्मरणम् अनुमतीष्टसाधनताविषयकताह- शस्मरणाद्वा अनुमित्मा अनुमित्सापूर्वकालोत्पन्नविशेषणस्म- थअ पक्षतासिद्धान्तः । ननु ममोत्पमानां सिद्धीच्छापरामर्शानां युगपदसत्यातत्स. हकृतान्तदलं व्यर्थमत आह यति । पक्षस्मरणमिति तदनन्तर चा- नुमितिरित्यग्रेऽन्ययः । विशिष्टानुभव प्रत्येव विशेषणशानस्य हेतु. स्वात्तदपेक्ष्य गौरवं नास्तीत्याशयेन स्मरणपर्यन्तानुधायनम् । अत्रा- नुमित्सार्थमनुमितीष्टसाधनताशानान्तर फल्प्यमतो लाघयादाद म- नुमितीत्यादि । ताहशस्मरणादिति साध्यतस्याप्यविशिष्टपक्षस्म- रणादित्ययं । मनुमित्सति । तदनन्तरं चानुमितिरित्यप्रेणान्वयः । स्मृत्यारमकसिनी सहकृतान्तविशेषणस्य प्रयोजनमुक्त्वाऽनुभयात्म- फसिसौ तदाह पूर्वकालत्यादिना । शानेच्छयोरयोगपवादनुमित्सा- जन्मक्षणे विशेषणस्मरणस्यासम्भवावुत्तरक्षणे तस्मरणे तु पराम- दिशायामनुमित्मानाशात्तत्र पक्षतय नोपेयत इत्यत उक्तं पूर्वफा लोत्पनेति । भनुमित्सापूर्घकालोपत्रेत्यर्थः । अनुमिरसायाः पूर्वं प.

·पक्षतासिमान्त'। अनुमितिवाप्रकारकायामपि प्रत्यक्षायतिरिक्त पर्वते पन्दिज्ञानं जायतामितीच्छायां मसक्षाघनन्तरमनुमित्युत्पादाच्च यादृशयादृशे- छासत्वे मिद्धी ससामनुमिनिस्तत्तदिच्छाभावसमुदायस्य विशेप- दिति प्रत्युक्तम् । नन्वनुमितिविषयत्वे नानुमित्साव्यतीनां प्रवेशे गौ- रवादनुमितित्वकारिकेच्छेच प्रवेश्यतामत माह अनुमितिस्येति । सिद्ध्वात्मकपरामर्शोत्तरं पर्वते पन्हिज्ञानं जायतामिनीच्छेच नोत्प. चते सिद्धिविरोधित्यात सिद्धयात्मकपरामर्शपूर्वकालोपनायास्तार शेच्छाया नानुमिनावुपयोग. स्वविषयसिद्धयनुपहितत्वामायादतः प्र. स्पक्षायतिरिक्तमित्युक्तम् । अनुमित्युत्पादाति । तथा च व्यभिचा. रालाघरमत्किश्चित्करमिति भाव । ननु यत्र पन्हिमाचन पर्वतस्य प्रत्यक्षं जायतामितीच्छर प्रत्यक्षत्वेनानुमितिमवगाह्य वृत्ता तत्रापि सिद्धौ सत्यामनुमित्यापत्तिः किं च प्रकृतसाध्यविधेयतानिरूपितप्र. कृतपक्षविषयताकत्वप्रकारकेच्छाया एवोत्तेजकत्वे घन्दिमिन्नान्य. विधेयकानुमितियितां प्रत्यक्षादिभिन्नं यन्हिविधेयफ शानं जाय- तामितीच्छायामपि सिद्ध्यात्मकपरामर्शादनुमितिनं स्यात् तथा च ताशताहशेच्छानामप्युत्तेजफत्यं वाच्यमित्यननुगम इत्यत माह यादशति । सिद्धयसमानकालीनानामनुमितिप्रापक्षणायस्थायिसिपा- धयिषाणामुत्तेजकविधया पक्षतायां प्रवेशो व्यर्थ कारणतावच्छेदफ- गौरयापादकश्च स्यादत सिद्धौ सत्यामित्युक्तम् । अप्रैकाकारानुमि- रसाव्यक्तीनामनुगतरूपेणोत्तेजकत्वलाभार्थ यादृशेत्युक्तमिति प्राश्च । वस्तुनो यद्यदिच्छाव्यक्तिसत्ये इत्येव वक्तव्यम् । अन्यथा यत्र सि. यात्मको चन्हिमापरामर्शस्तत्रानुमितिर्जायतामितीच्छायापि य. नानुमित्युत्पादादनुमिनित्यप्रकारफेच्छात्वेनाप्युसेजयतया यत्र सि- ध्यात्मको धन्हिपरामर्श एव सिद्भानात्मकद्रव्यत्यादिसायकः परा. मर्शतनानुमितिर्जायतामिनीच्छादशायां घन्धनुमित्यापत्ते, एवं प. चंतमाप्रपक्षकात्सिद्ध्यामफपरामर्शाया घनानुमितिर्जायतामिती. छायां पर्वते यन्तनुमितिस्तत्र पन्धनुमितित्वमकारफेच्छात्येनोत्ते. जकत्व यत्र पर्वते महानसे च घन्हिन्याप्ययस्यपरामर्श एप पर्यते सिध्यात्मकः तत्रापि यानुमितिर्जायतामित्याकारफेच्छायां पर्यते ·जागीश्याः पक्षतामन्थे णत्वादिच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिः धूमैनानुमिनुयामितन्छा. बन्धनुमित्यापत्ते । न चेष्टापत्तिः । अनुभवविरोधात् । प्रकारान्तरेणा स्वविषयपर्यवसानसम्भवनानुमिरसागामधगनार्थगोचरशानान्जक- स्वात, अस्माक तु समूहालगनस्थलीयतत्तद्वयक्तीनामुत्तेजकको टायप्रविष्त्यान दोप इति । परन्तु नस्पक्षकतलिङ्गकानुमितियाव- च्छिन्नं प्रत्यय पक्षताया. कारणत्वमिति कल्पे तलिङ्गकतररक्षकत- रसाध्यकानुमितित्वप्रकारके छात्वाद्यवच्छिन्नाभावोऽनुगतरूपेणैव प. क्षनायां लाघवानिवेशनीयो न तु तत्तदिन्छाव्यक्तीनामभावसमुदा. य इत्याशयनैव यादृशयाशेच्छेत्युक्तमिति ध्येयम् । इच्छाभावसमु. दायस्यति । इदमुलक्षणम् । सिद्धिधर्मिकयधदप्रामागयज्ञानसत्ये मिद्धिदशायामनुमितिस्तत्सदप्रामाण्यज्ञानाभावसमुदायस्यापिसिद्धी विशेषणत्वं योध्यम्, अत एव मिधरनुमितिग्रन्थेऽप्रामाण्यमानास्क- न्दिनायाः सिद्धरप्रतिबन्धकत्यमुक्तम् । न क्षतिरिनि । यद्यपि एवमपि तत्तदिच्छाविरहव्यक्तीनां विशेष्यविशेषणभावे चिनिगमनाचिरहे. সােনাক্ষাতামাৰ, । न चैकेच्छाविरहविशिष्टो यो. अरेच्छाविरहस्तद्विशिष्टसिद्धित्वेन प्रतिबन्धकत्त्वे सामानाधि- करण्यात्मवैशिष्टयस्य द्विधा प्रवेशे गौरवमतस्तायतीनामिच्छाधि. रहव्यक्तीनामेकत्र द्वयमितिरीत्या युगपदेव सिद्धिाविशेषणत्वं ला- घवादिति वाच्यम् । सिद्धौ ताबादच्छाविरहवैशिष्ट्यपि सिद्धयशे प्रत्यकं तत्तदभावसामानाधिकरण्यस्य चैशिष्ट्यविधया प्रवेशारिस- द्धो तापदभाववैशिष्ट्यस्येव तत्तदेच्छाभावेऽपरामाववैशि. म्यप्रवेशे गौरयानवकाशात् । तथापि सिद्धौ तत्तदभाचागां युगप- द्विशेषणत्वे वैशिष्ट्यरूपसामानाधिकरण्ये वृत्तित्यांशस्य सकृदेव प्रवेशालाघवं प्रत्येकामाऽभावान्तरवैशिष्ट्यस्य सम्बन्धत्ये तु चै- शिष्ट्यघटमवृत्तित्वस्य बहुशः प्रवेशे गौरवमतो युगपदेव तावती- नामभावव्यक्तीनां सिद्धिविशंपणावं युक्तम् । किं च सिद्धौ तायद- भावस्य युगपद्विशेषणत्ये विशेषणतासम्यन्धावच्छिन्नाधिकरणस. मवेतत्वमयानुगतःसम्बन्ध ,तब वेफाभावेऽपराभाधवैशिष्ट्य विश. বাবাঘিয়াবান্নাঘ বিহুৰঘূরি নিয়মাঘ- ·पक्षतासिद्धान्तः। यामालोकपरामर्शीदमस्यामपि गिद्धौ यदि नानुमितिस्तदान्यमा- घलिङ्गकानुमिनीच्छा कामिनीजिज्ञासादिवत् पृथक् प्रतिवन्धिका, शिष्य तु विशेषणताविशेषावच्छिन्नाधिकरणे समयतत्वमिन्यनु. गतवैशिष्म्यासम्भवादेव कामावविशिशपराभावविशिसाद- स्वेन प्रतिवन्धकत्वं किन्तु तावदभावधिशिप्रसिद्धित्वेनैवेति दिक । নগরে বলৰিাখিবেৰিনামঘা- खण्डस्य तत्तद्वयक्तित्वनैव हेतुत्य तत्तव्यक्तित्व च तादात्म्यग सत्र पक्तिरित्यदोपः चिन्तामणिन्मने विशिवाभावस्यानिरिक्तत्मात् । न च फारणतामात्रस्य धर्मावउद्यत्वे मानाभावादेवायच्छदक धिन- घाखण्डनाशासयमावव्यतरनुमितिकारणत्वमिति प्रलापा ग्राह्यः, व्यापकतागर्भाया: कारणताया अवच्छेदकस्य मानाव्यक्तिस्थल इ. पाव्यक्तिस्थलपि सम्भवेन वारयितुमशक्यत्वात्, पदार्थान्तररूपा- यास्तु फारणताया अवच्छेदफस्य मानाधिकरणेपपि परित्यागप्र- सङ्गादित्याहुः । तश्चिन्त्यम् । के चित्तु पक्षधर्मिकसाव्यविधयकानु- मितित्वमकारकेच्छात्वनैवानुगतरूपेणोत्तेजकता लाघवात् इच्छा म्तरस्थले च तादृशेच्छोत्पत्यवानुमितिस्तथैव कारणीभूनस्य विशि- एभावस्य सम्पत्तरिति प्राहुः । आलोकपरामर्शादिति । आलोकमा- - अपरामादित्यर्थः । तदान्यगाप्रेतिधूमनालाकंन च पर्वते वन्धनुमि निर्जायमामितीच्छायामपि घूम लङ्गकानुमित्यर्थ मात्रपदम् । तथा च धूमलिङ्गकानुमित्साधिरहविशिष्टंवालोकलिङ्गका नुमित्सा धूम- लिङ्ग कानुमितो प्रतिबन्धिफेत्यर्थः । अभ यद्यपि धूमलिङ्गकानुमिति स्वप्रयारफेच्छात्वेनैवोत्तंजकत्वे धूमेन द्रव्यत्वस्यालाकेन च घन्हेः परतेनुमितिजीयनामितीच्छायामपि चन्हिव्याप्यधूममानपरामा. धूमलिङ्गकानुमित्यापत्तेः, धूमलिङ्गकचन्ह्यनुमित्तित्यप्रकारकेच्छा- बैन नथात्वे तु धूमेन महानसादावालाकंन च पर्वो वानमिति - यतामितीच्छायामपि धूममानपरामर्शात्पर्यो यन्तनुमित्यापत्तः । न च पर्वतपक्षकधूमलिङ्गकवनानुमिती तादृशानुमितिस्य प्रकारको चाविरह विशिनालोकलिग केन्छात्वेनैव प्रतिवन्यकत्वम, घुमंगाली- फेन धानुमितिजीयतामितीच्छायामपि धूममात्रस्य परामशीघूम- ·जागदीश्याः पक्षताग्रन्थे लिङ्गकानुमित्यभावापत्तेः तदिच्छायाः पर्वतपक्षकवन्धनुमितित्वम- फारकत्वाभावात् । तथापि यद्यदिच्छाव्यक्तिदशायामालोकलिङ्गका- नुमितीच्छाव्यक्तिसत्त्वेपि पर्वतधर्मिकधूमलिङ्गकयाहानुमितिः मामा- णिकी तत्तदिच्छाविरहकूटविशिष्टालोकलिङ्गकानुमितित्वप्रकारके- च्छावेनैव तादृशधूमलिङ्गकानुमितिप्रतिबन्धकत्वं धाच्यमत पवा. लोकलिङ्गिका सती या धूमलिगिका पर्वते पन्ह्यनुमिति. सा जाय- तामितीच्छासत्वे पर्वतमिफधूममात्रपरामर्शान्न चाहनुमितिल- दिच्छाव्यक्तेरत्तेजकानन्तर्गतत्वात् । न च यत्र धममात्रपरामर्शोत्तरं धूमालोकोभयलिङ्गकानुमिति॥यतामिनीच्छा ततस्तदुभयलिङ्गक- परामर्शोत्पत्त्यानुमितिस्तत्र तदुभयलिङ्गकपरामर्शोत्पत्तिक्षणे धूम- लिङ्गकानुमिति. स्यादप्रिमानुमित्यनुरोधेन तदिच्छाव्यक्तरुत्तेजक- स्वादिति वाच्यम् । तत्र समूहालम्बनपरामर्शव्यक्तिविशिएतत्तदि- च्छाव्यक्तित्यनयोत्तेजककोटी निवेश्यत्वात् । इत्थं चालोफेन म- हानसे वन्हानुमितिर्जायतामितीच्छासत्येषि धमपरामर्शात्पर्यते व. मधनुमितिरप्रत्यूहैव तदिच्छाध्यक्तरपि स्वस्मिन्नुत्तेजफरयात् ।मत पवालोकेन वन्धनुमितिायतामिनीच्छोत्तरं धमालोकयोः समूहा- लम्बनपरामर्शात्पर्वते वन्हा नुमितिर्न स्यात्तस्या अपिधूमपरामर्शाव्य. घहितोत्तरत्येन घूमलिग कानुमितित्वात्तादृशानुमितिविरोध्यालोक लिगकानुमित्साया सत्त्वादिति परास्तम् । तदिच्छाव्यक्तरप्युक्ते. जकत्त्यात्तत्र धूमलिङ्गकत्त्वप्रकारकेच्छात्वेनोसेजकत्यासम्भवस्थानु- पदमुक्तत्वात् । यत्तु पर्वतधर्मिकवानुमितिसामान्य प्रत्यालोका. दिलिगकपरामर्शाभावविशिष्टालोकादिमात्रलिङ्गकानुमित्सात्वेन म. तिबन्धकत्त्य वाच्य न तु धूमादिततल्लिङ्गफानुमितित्यायच्छि- प्रति तदन्यलिङ्गकानुमित्सास्वेन प्रतिवन्धमत्त्वम्, कार्यतावच्छेद- फगौरवापत्ते.। तथा चोक्तखले आलोफलिङ्गफपरामशंसत्येन तलि- अफानुमित्सा नानुमितिप्रतिवन्धिका । न च मात्रपदयर्यम्, धूम- परामर्शोत्तरमालोफेन धूमेन मा घन्ह्यनुमिति यतामितीच्छादशा. यामनुमित्यर्थं तदुपादानादिति । तन्न । धूमपरामर्शदशायामालोफेन भस्मना च धन्झनुमितिर्जायतामितीच्छासवप्यनुमितिप्रसङ्गात् । भालोकपरामर्शाभावविशिष्टाया अपि ताशेच्छाया आलोफलिङ्ग. फत्वमात्राप्रकारफायात् । न चालोपलिङ्गफपरामर्शामावषिशिन ·पक्षता सिद्धान्तः। यदि च वत्रानुमितिस्तदा सिद्धिसत्त्वे तत्रानुमितेरिणाय तल्लि- अकानुमितीच्छा तदन्यमात्रलिगकानुमितीच्छातिरिक्तानुमितीच्छा धूमलिङ्गकस्याप्रकारकालोफलिनकानुमित्सात्वेन पर्यतमिफय- म्ह्यमितिसामान्य प्रति विरोधित्वानैष दोष इति वाच्यम् । भस्म. लिङ्गफपरामौत्तरमप्यालोफेन धूमेन च पन्धनुमितिायता- मितीच्छासत्ये पन्ह्यनुमितिप्रसङ्गात् । ताशेच्छायां धू- मलिङ्गकत्वप्रफारकत्वनाविरोधित्वात् तस्मात्तल्लिङ्गकानुमिति- त्यापच्छिन्न प्रति मागुक्तक्रमेण तत्तदन्यमालिङ्गकानुमि. रसायन प्रतियन्धकत्वमेव सम्यगिति दिफ् । यदि च तौति । अन्यसाध्यफानुमित्साया इयान्यलिङ्ग कानुमित्साया अपि स्वत' प्रतियन्धफरचे मानाभावादिति भाव । तति । सिद्ध्यात्मका- लोकपरामर्शोत्तर धूमेनानुमिनुयामितीच्छादशायामनुमितिधारणा. येत्यर्थः । न च तत्तदनुमित्साव्यक्तीनामुत्तेजक फोटो प्रयशादेव न तत्रानुमितिरिति वाच्यम् । यत्र सिद्ध यात्मकालोकपरामर्शोत्तर धू. मलिङ्गकानुमि सा तत. कमेण सिद्धयात्मकधमपरामर्शाद्वाहानुमि. तिस्तत्र धमपरामर्शात्पत्तिक्षणे यन्ह्यनुमित्यापत्ते । पर्वत पक्षकवाह्य- नुमिती तदिच्छाव्यक्तरप्युत्तजफत्त्वात् । अन्यथा तब सिद्धधा. स्मफधूमपरामर्शद्वन्धनुमितिनं स्यादिति भाघ । यद्यपि वक्ष्यमा. णस्वविषयसिद्धयनुपहितत्यविशेषणेमेव धमादिलिङ्गकतत्तरपराम- शविशिष्टाया एव तत्तदिच्छाव्यक्तेरत्तेजकतायां न कोपि दोषः प्रा. गुक्तस्थले धूमपरामर्शविशिष्टानुमित्साव्यक्तिघिरदसहकृतसिद्धिस. चादेव धूमपरामर्शोत्पत्तिदशायामपि अनुमित्यापत्तेरसम्भवात् । नयापि मिश्रादिसमतमेकायच्छेदेन पक्षनापरामर्शोमयजन्यत्वमनु. मिते सम्पादयितुमनुमित्सामवान्यथा निर्यक्ति तल्लिगकानुमित्सेति । पाच्यति परेणान्यय । ननु तलिगकानुमितित्यप्रकारफेच्छाव्यक्ती. नामुत्तेजकन्ये चन्दानुमिति यतामितीच्छायां सिद्ध्यात्म कालोकपन रामर्शादालोफलिङ्गकानुमितिनं स्यात्तदिच्छाव्यक्तरालोकलिङ्गका स्याप्रकारफत्यादत आह तदन्यमानति धूमालोकाभ्यां घनानुमिति. जीयनामितीच्छादशायां सिधारमफालोकपरामादमित्यर्थ मा;

·जागदीश्याः पक्षतामन्ये वा वाच्या । लिङ्गविशेषेणापि च नियन्त्रितं पक्षत्वम् । तल्लिग- कानुमिती सिद्धिकालाना तल्लिगकानुमितीच्छाविरदविशिष्टान्य- अपदम्। तथा च तलिग कानुमितित्वामकारकत्वे सति या यत्किञ्चि लिङ्गकानुमितित्वप्रफारिकेच्छा तदतिरिक्तानुमि सा सिपाधयिषाप. देन वाच्येत्यर्थः । तेन प्रमेयलिङ्गकानुमितिस्थले तदन्यलिङ्गाप्रसि. खावपि न क्षतिः । अत्र तदन्यमात्रलिङ्गकानुमित्सातिरिक्तत्वं न वि. शेषणं किं तूतजकीभूतत्तदिच्छाव्यक्तीनां परिचायकमिति मन्तव्य- म । ननु तलिङ्गकानुमित्साविरहविशिष्टसिद्धिसत्वेप्यन्यलिङ्ग कानु- मित्सान्यलिङ्गकपरामोत्तरं प्रकृतपक्षसाध्यानुमितेरुत्पादन व्यभि- चारात्कुतः पक्षताया अनुमितिहेतुत्वमित्यत आह लिङ्गोति । लिङ्ग- विशेषनियन्त्रित लिङ्गविशेषावच्छिन्नकार्यताकम् । तथा च यद्यद- नुमित्साव्यक्तिमत्वे सिद्धिदशायां तल्लिङ्गकनत्यक्षकतत्साध्यकानु- मितिर्जायते तत्तदिच्छाव्यक्तिविरहविशिष्टसिद्ध्यभावस्तलिङ्गकत. साध्यकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुरतो न व्यभिचार इति भावः। अन्यलिङ्गकानुमित्सायास्तल्लिङ्गकानुमितौ स्वातन्त्र्येण विरोधित्वे प- क्षताया लिङ्गविशेषानियन्त्रितत्वेपि न क्षतिरित्याह तल्लिङ्गकानुमि- ताविति । सिद्धचभावदशायामन्यलिङ्गकच्छासत्येपि तल्लिङ्गकानु- मित्युत्पत्तेराह सिद्धिकालीनेति । सिद्धिविशिप्रेत्यर्थः । तल्लिग- कानुमित्सासत्त्वेऽन्यलिङ्ग कानुमित्सायास्तलिङ्गकानुमित्यप्रतिबन्धक- स्वादाह तलिङ्गकानुमितीच्छाविशेषविरहकूटविशिष्टंति । तल्लिङ्ग फानुमितित्वं तल्लिङ्गकपरामर्श व्ययहितीत्तरानुमितिश्यं तथा चा. लोकलिगकानुमित्सादशायां धूमालोकयोः सिद्ध्यात्मकपरामशोत्तर पर्वते पन्हानमितिनं स्यात् तस्या अपि निरुक्तधमलिङ्गफत्वनालोक- लिङ्गकानुमित्साप्रतियद्धयत्वादतो विशेषपदम् । तेन वस्तुगत्या त- ल्लिङ्गफानुमितिगोचरयद्यदिच्छाव्यक्तिसत्त्वेन्यलिङ्ग कानुमित्साका- ले तल्लिङ्गकानुमितिजोयते तत्तदिच्छाचिरहकूटविशिष्टान्यालङ्गका. नुमित्सात्वेनैव तल्लिङ्गकानुमिती प्रतियन्धकत्त्यमुक्तस्थल चालोक- लिङ्गकानुमित्साव्यक्तरपि वस्तुगत्या धूमलिङ्गकानुमिनिगोचर- तया तदिच्छाव्यक्ते रुतजफफोटौ निविष्टत्यान्न दोषः । विशेषपदा.

·पक्षतासिद्धान्त। लिङ्ग कानुमिनीच्छेत्र वा प्रतिवन्धिका । मायकमानं साध्यवत्व- निश्चयः । पाषाणमयत्वादिना पर्वते तेजस्वादिना च वन्देः सि. सत्यपक्षेपि तल्लिङ्गकानुमित्साविशिष्टलस्योक्त एवार्थ प्रायः। अनापि वैशिष्ट्यमेकसमयावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वम् । तेन पुरुषान्त- रोयल्लिङ्ग कानुमितीच्छामादायान्यलिङ्गकानुमित्सादशायां नानु- मितेसम्पादः । न च तल्लिगकानुमित्साभिन्नतदन्यलिङ्गकानुमित्सै. घ प्रतिवन्धिकास्तु तल्लिगकानुमित्साविरहविशिष्टयप्रवेशे गौरवा. दिति वाच्यम् । यत्र सिद्ध्यात्मकापेक्षावुद्ध्यात्मकधूमपरामर्शोत्तरं फमणालोकलिङ्गकानुमितित्वप्रकारेण धूमलिगकानुमितित्वप्रकारे- ण चेच्छादयी तत्र चतुर्थक्षणे धूमलिङ्गकानुमित्यनुत्पादापचे धूम. लिङ्गकानुमित्साभिन्नाया पवालोकलिङ्गकानुमित्साया सत्त्वादिति भाव.। भन्यलिङ्गकानुमि सैय येति चाकारोऽनाथायाम् । पूर्वकल्पो. कस्य तल्लिङ्गकानुमित्साविरदविशिष्टसिद्धयभावत्वेन तल्लिङ्गका. नुमितिहेतुत्यस्य लावयेन तदपेक्ष्य एतत्कल्पस्य गुरुत्वात्तत्पक्षसा• ध्यफानुमिती सामान्यत सिपाधयिपाविरहविशिष्टसिद्ध्यभावत्वेन कारणान्तरस्याप्यत्र कल्पे वक्तव्यत्वादन्यथा सिद्ध्यात्मकपरामर्श- मात्रादनुमित्यापत्तेस्तादवस्थ्यादिति ध्येयमाननु साधकमानं मिशि- जनर्फ मान तथा च परामर्शमात्रादप्यनुमितिर्न स्यात्तस्यैव ताहश. साधकमानत्वादतो व्यावसाध्यवरवनिश्चय इति । साध्यवस्यसं. शर्यप्यनुमित्युत्पादानिश्चय इत्युक्तम् । यद्यपि साध्यवत्त्वनिश्चयत्वं यदि साध्यसामान्याभावाप्रकारकत्वे सति साध्यप्रकारकत्वं तदा पर्वतः कपिलमहिमान वेति सन्देहदशायां पर्वतो घन्हिमानित्यनु- मितिनं स्यात्ताहशसन्दहस्यापि चन्हिसामान्याभावाप्रकारकर सति पन्हिप्रकारफत्वात् । न च येन रूपेण साध्यता तन्मात्रापछि समकारकत्व निश्चयवघटकमतः फपिलन्हित्वावच्छिन्नप्रकारता- फसन्देहस्य पन्हित्वमात्रापच्छिन्नप्रकारताफस्वाभावान दोष इति पाव्यम् । पर्वतः फपिलवन्हिमानिति निश्चयदशायामपि पनो व. हिमानित्यनुमित्यापतेस्ताइनिधयस्य पन्हित्वमात्रावwिwकार- फत्याभावात् । न चेप्टापत्ति', अनुभवधिराधात् । मत पप गाभिनय ·जागदीश्या. पक्षतामग्ये कस्य सामानाधिकरण्येन साध्यसिदावपि तदवच्छेदनानुमितिद- नाव पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमिति मति तदवच्छेदेन सि. साध्य पर्वतत्ववत्धरस्वाभ्यां पर्वतचत्वरयोरेव साध्यवत्तानिश्चयात्मकः साध्यव्याप्पयत्तापरामर्शस्तदनन्तर च पर्वतांशे साध्यवत्तनिश्चय- स्याप्रामाण्यशान पर्वतधर्भिकानुमिति यतामितीच्छा पा तनोत्तर- काले पर्वते चत्वरेपि साध्यानुमितिः स्यात् प्रामाण्यमानाभावविशिएस्यानुमित्साविरहविशिष्टस्य च निश्चयस्य विशेष्यतासम्बन्धेन चत्वरे घिरहात, ताहशामा- माण्यवानव्यक्तेरनुमिसाव्यक्तेनुतेजकरणे पर्वतेऽप्यनुमित्यनु प. तेरिति दिक् । पक्षतेत्यादि । पक्षतावच्छेदकीभूतपर्वतत्या. दिधर्मावच्छेद्यस्मविषयीहत्य साध्यसिद्धावपीत्यर्थः। तदवच्छेदे. नेति । पक्षनावच्छेदकीभूतपर्वतत्वावच्छेद्यत्वं विषयी कृत्यानुमि. तर्दशनादित्यर्थ तदवच्छेदेन सिरितिापर्वतत्वावच्छंद्यत्यावगाहि- सिद्धरित्यर्थः । चिराधित्वमित्य ग्रेन्वय तथा च पर्वतत्वावच्छेद्यत्याय- गाहियवंतर्मिकवन्हि विधेयकानुमिति प्रति पर्वतत्वावच्छेद्यात्याय- गाहिपर्वतधर्मिफवन्हिमत्सानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धफत्वम् । तन च पर्वतविशेष्यकत्त्वं पर्वतत्वविशिष्टविशेष्यकत्वमानं तेन पर्वतत्याय- छेदेन धन्हि निश्चयेपि पर्वतो घन्दिमानित्याफारिफाया व नीलप- घेतो घन्दिमानित्याकारिफाया अध्यनुमितनोत्पत्तिः। पर्वतत्यापच्छे. पत्य न स्वरूपसम्पन्धविशेषो मानाभावात् किं तु पर्यतत्यध्यापका- सम्बन्धप्रतियोगित्यं तदपि संसर्गमर्यादयैव भासते पर्यतो यहिमा- नित्याकारकानुमिती पर्वतत्यव्यापकचन्हिसंयोगवनय सयोगस्य स- ग्बन्धधिधया भानस्वीफारात् । न च पक्षतावच्छेदफव्यापकत्यमेध सदघच्छेद्यत्यमस्तु साध्यप्रदेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । पर्वतत्याय. उदेन तद्पयत्यानुमित प्रमास्यापत्तेः । समयायस्यैकस्यात् पर्यंत. त्यध्यापकसमवायन पयंतस्य तद्पव्यक्तिमत्वात् । न च पर्वतस्व. व्यापफरन्हिसयोगेन चन्हे. साधनव्यापकत्वामहात् ताहशसम्बन्धन पन्ह्यनुमित्यसम्भय इति वाच्यम् । एफविशेषाधसहपारावयाप. फतानपच्छेवफप्रकारेणेव निरुक्तसिद्भभाषरूपपक्षतासहफारामथा.

·पक्षनासिद्धान्त। 'देस्तसामानाधिकरण्यमात्रणानुमिति प्रति तु सिदिमात्रस्य विरो- पफतानवच्छेदकसम्बन्धेनापि साध्यानुमितेः सामान्यपरामदेव सम्भवात् । न च पर्वतधर्मिकवनानुमितिमा प्रत्येव पर्वतत्वाप- च्छेप्रत्यावगाहिनिश्चयस्य विरोधित्वात् प्रतिरध्यकोटी पर्वतस्थाव- च्छंद्यत्यावेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । पर्यनत्यायच्छेदन सिध्युत्तर तदवच्छेदनानुमित्सया पर्वतत्वावच्छेदेनेव तत्सामानाधिकरपयना- प्यनुमिस्यापत्तेः । यत्तु पर्वतत्वापच्छेद्यत्वमवच्छेद्यतासम्बन्धन पर- तत्यादिकं घा साध्यांशे प्रकारतयैवानमिनी भासत तथा च पर्वतः पर्वतस्वावच्छंद्यन्हिमानित्येव पर्वतत्ववद्वन्हिमानित्येव पानुमिति- रिति प्राचीनाः । तस्विन्त्यम् । शिखरावच्छेदेन पर्वतो कन्हिमानित्य- नुमिती तु पक्षतावच्छेदकीभूतशिखरावच्छिन्नत्य स्वरूपसम्बन्ध:- पमेव भासते न तु व्यापकत्व लक्षणमननुभवात, एवं च तत्र शिक्ष- रापच्छेयवन्हिसंयोगेन वन्नुमिती शिखरायच्छेद्यपन्हिसंयोगेनैव “घन्हिनिश्चयो विरोधी न तु संयोगमात्रेणेत्यवधेयम् । सामानाधिक- रण्यमानेणेति ! पक्षतावच्छद करूपेण पक्षे साध्यानुमितित्यमेव त. सामानाधिकरण्येनानुमितित्वं तच्च पक्षनापच्छेदफावच्छेदनानु. मितावप्यस्तीत्यतो मानपदम । सिचिमात्रस्यति । तत्र पक्षतापच्छेद- फसामानाधिकरण्यमात्रेणानुमितित्वं न तदवच्छेद्यत्वानवगाहनुमि. तित्वं पर्यतत्यावच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्येन च परामर्शवयात्पर्व- तत्वावच्छेद्यत्वावगाहितदनघगाह्यनुमित्यार्युगपदुस्पादप्रसङ्गात् सा- मनीसत्वात् । किं तु यद्रूपंग साध्यतावच्छदकसम्बन्धस्वं सारश- धर्ममात्रापच्छिन्नससर्गताकपक्षधर्मिकसाध्यामितिरयम निरुक्तस्पले च संयोगनिष्ठद्विविधसतर्गताफसमूहालम्यनानुमितिस्वीकारात् । तथा च सयोगत्वमाप्रावच्छिन्नससगताफपर्यतमिफयम्झिविधेय- कानुमिति प्रति संयोगत्वविशिष्टससर्गताफपतधर्मिकान्हमत्ता- निध्यत्वेनेफरपेण सिद्धिद्वयं प्रतिबन्ध पर्यतत्यापच्छेदेनानुमिती "तु संयोगनिष्ठ संसर्गता न संयोगस्वमात्रावच्छिन्ना फि तु पयंतरषा- 'पच्छेचन्हियांगत्यायग्छिनघेति पर्यतत्वसामानाधिकरण्येन सि. 'निसरवेपि तदुत्पत्तिः । न चैवं संयोगमात्रेण बहिनिश्चयपि पर्व ·६४४ जागदीश्याः पक्षताप्रन्ये धित्वम् । इत्थश्च लिङ्गभेदन्यायोऽनुसरणीयः । साध्यविशेष्यक- सिद्धयनन्तरं पक्षविशेष्यकानुमितेः प्रामाणिकत्वे तां प्रति पक्षवि- घोषियकैव सिद्धिविरोधिनी । एवश्च पक्षविशेष्यकसिद्धयनन्तरमपि साध्यविशेष्यिकानुमितिर्जायते, तुल्यन्यायाद समानाकाराया " तीयसंयोगेन चन्ह्यनुमितिः स्यात् न स्याच पर्वतीयत्वविशिष्टसंयोगेन यन्हिनिश्चयपि संयोगमात्रेण पर्वते वनानुमितिरिति वाच्यम् । ए. स्यात् । सामान्यघटिनविशेषप्रकारेणेव ताहशसम्बन्धेनापि सिद्धेः सामान्यानुमितिविरोधित्वात् । एवमनयैव दिशा अन्यत्रापि प्रतिष- न्धपत्यमूहमिति सझेपः । इत्थं चेति । पक्षतावच्छेदफावच्छेदन सिमपुत्तर तत्सामानाधिकरण्यमानेणानुमित्सायामपि तदवच्छेदे- नानुमित्यनुत्पत्तेस्ताहशानुमिती पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानुमित्स। घोत्तेजिका वाच्या पव पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण सि- ध्युत्तरं तदवच्छंदनानुमित्सायामपि तत्सामानाधिकरण्येनानुमित्यनु स्पत्तेस्ताइशानुमिती पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमाणानुमित्र- घोत्तेजिका याच्येति लिङ्गविशेषनियन्त्रितमिवानुमितिविशेषेणापि नियन्त्रित पक्षयम् । यद्वा तत्पक्षकतत्साध्यकानुमिति प्रत्येव सा. मान्यत पक्षता हेतुः पक्षतावच्छेदफावच्छेदेनानुमिती तु तदधच्छि- प्रसिधिफालीना तत्सामानाधिकरण्यमाणानुमित्सा पृथक् प्रति थन्धिका पक्षतावच्छेदकसामानाधिफरण्यमात्रेणानुमितावपि सामा- नाधिकरण्येन सिद्धिकालीना तदवच्छेदनानुमित्सा पृथक् प्रतियन्धि- का वाच्या । यदि चासत्यामपि समानाकारकसिौ पक्षतावच्छेद- फावच्छेद्यत्वावगाहनुमित्तायां सत्यां तत्सामानाधिफरण्यावगाहा. नुमितनोत्पादस्तदा सिद्धिकालीनत्वं प्रतियन्धपत्ये न प्रवेश्यमिति भावः साध्यविशेभ्योति । धिनानुमित्सामित्यादिः । तां प्रतीति । पक्षविशेष्यफानुमिति प्रतीत्यर्थः । समानाकारोति । तथा च संयोग- सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन पर्वतनिष्ठप्रकारतानिरूपितषन्हि- त्यापच्छिन्नविधेयताफानुमिति प्रति तारशसम्पन्धावच्छिन्नपर्यंत- निष्ठप्रकारतानिरूपितवन्हित्यायोध्छन्नविशेष्यताफनिश्चयत्वेन विरो.

·पक्षतासिमागतः। सिदेः प्रतिबन्धकले पर्यवसानाद । तादृशानुमिति प्रति सिद्धि- .मात्र विरोधि साध्यसिद्धिरेव वा । अत एव भसिद्धसापकस्थ- ले पाविशेष्पिकैवानुमितिरनुभूयत इति । अत्र च व्याप्तिस्मरणा- धित्वं वियत्वं तु न प्रफारतानियतं किं तु पर्यते वन्दि. पर्यनो ध- हिमानित्याधनुमिती पर्वते घन्हिमनुमिनोमि न तु पन्ही पर्वतमि य- नुभयसाक्षिको विषयताविशेषः क चिविशेष्यवृत्तिरपीति नासिमित अत एव गुणानां गुणत्यमित्यत विशेष्यीभूतस्यापि गुणत्यस्य विधा यत्वमुक्तमुपाध्यायैरिति ध्येयमाननु पक्षविशेष्यफसिध्युत्तरं साध्य- विशेष्यकानुमितिर्न फाप्यनुभवसिद्धत्यत आह ताशति । पक्षमि. धमकारतानिरूपितसाध्यविशेष्यकानांमति प्रतीत्यर्थः । सिनिमान- मिति । साध्यविशेषियका पक्षविशेष्यिफा च सिबिधिरोधिनीत्यर्थः । पर्वतो पन्हिमानिति निधयोत्तरं धन्दी पर्वतव्याध्ययत्तापरामर्शमा न्दिः पर्वते इत्यनुमिती च चन्हे विधेयत्व किं तु पर्वतस्यैव तयार यवधाप्यवत्ताशानजन्यत्वमनुमितेस्तदंश एव विधेयताख्यविषयता. स्वीकाराविति भावः । नन्ववं प्रसिद्धसाध्यकपरामरसपत्रैष पक्ष- साध्योमयविशेष्यकानुमितिः स्यात् पक्षताद्वयसत्यमोभय वर्मावच्छि- मसामनीसरवादित्यस्वरसालापवाय सायमानस्यनेय साध्यविशे- ध्यकानुमिति प्रति विरोधित्यमाह साध्यप्रसिद्धियति । पथकारणा- नुमित्साया उत्तेजकत्वस्यापि प्रतिक्षेपः सूचितः । साभ्यहानमात्र- स्य विरोधितायामनुभवमपि प्रमाणमाह अत पयेति । सायधिशे. थकानुमिती तज्ज्ञानमानस्य विरोधित्वादेवेत्यर्थः । स्थं च धूम- व्यापकवन्धमाययान्हद इत्यादिव्यतिरेकपरामर्शजन्याया हदे धूमा- भाव इत्याचमाघसाध्यकानुमितेरेय साध्यमिशेष्यफत्वात्तष सा- -यशाने विरोधीति मन्तव्यम् । यहाादिभाषसाध्यकस्यले तुविशेष्य. विधया पन्ह्यादिविधेयकानुमितेरलीकतया तां प्रति साध्यशानाधेन विरोधित्यासम्मवादिति ध्येयम्। विशेष्यस्यास्यविभेयतावच्छएकरवा सम्बन्धेनानुमितिसामान्य मत्येव घा प्रकारतासंसर्गेण ज्ञानमात्रस्य प्रतिपयकत्वं वाच्यम्। म चैवमपि गौत्वाभावो गोस्वव्यापकसास्ना- ·ज्ञागदीश्या. पक्षनापन्थे दिना पूर्वानुमिन्सानाशे परामर्शकाले च सिद्धिसत्त्वेऽनुमित्मा- न्तरोत्पत्यैवानुमितिस्तथैव कारणीभूतस्य विशिष्टाभावस्य सम्प- त्तिरित्युपाध्याया।अन्ये तु द्वित्रिक्षणान्तरितायामध्यनुमित्सायाम- नुमितिदर्शनान् अनुमित्सायोग्यता वाच्या, सा च न स्वात्प- शून्य इत्याफारफपरामर्शाद्गोत्याभाचे गोत्व नेत्येवं पक्षनिष्ठप्रकार तानिरूपितसाध्यविधेयकानुमिति स्यात्परामर्शस्यैव साध्यज्ञानत्यन विरोधित्वादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । गोत्वभावो न गोत्ववानिये. घं पक्षनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसाध्यविधेयकानुमितेरव तनोत्पादात्। साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपक्षनिष्ठप्रकारतानिरूपितसाध्यविधेय फानुमिति नैव वा प्रतियध्यत्वं वाध्यमित्यपि फश्चित् । घस्तुनस्तु अप्रसिद्धसाध्यकपरामर्शस्य विशेष्यविधया साध्यविधेयकानुमिति- त्यावच्छिन्न प्रत्येव हेतुत्वम्, अन्यथा गोत्याभाचव्याप्यवत्वमकारकप- रामर्शजन्यायां विशेष्यवि या गोत्वाभावविधेयकानुमिती व्यभिचा. रापत्ति । तथा चोक्तस्थले गोत्वाभावो न गोत्वयानित्यपि नानुमिति. विशेषणविधया गोत्याभावविधेयकानुमिती गोत्वव्यापकाभावव. तापरामर्शस्याहेतु वात् तथाविधगोत्याभागनुमितिहेतो!त्वाभा- घान्वयव्याप्यवत्तापरामर्शस्य विरहेण कारणबाधाश्च । [मसिद्धाप्र. सिद्धसाध्यकोभयपरामर्शयो प्रसिद्धाप्रसिद्धसाध्यकोभयानुमित्य- नुगतधर्मावच्छिन्न प्रत्यनुगतरूपेण हेतुत्वस्य दुर्वचत्यात] इत्य. न्यत्र निस्तर । व्याप्तिस्मरणादिनेनि । यत्रानुमित्सोत्तर व्याप्तिस्म- रण तन सिद्धयात्मकपरामर्शस्तत्रेत्यर्थ । तथैव तथासत्येव । निशि- एाभावस्यति । अनुमित्साधिरहरिशिष्टसिद्ध्यभावस्येत्यर्थ । मिश्र- मतमाह अन्ये स्विति । अनुमित्सायामिति । सिद्धिदशायामिति शे. पीपाच्यति । सिपाधयिषापदेनेत्यादि. । स्वोत्पत्तीत्यादि । स्वपर्द तत्तदनुमि सापरम् । तथा च तत्तदनुमित्सोत्पत्यनन्तरत्याविशिष्टत- तदनुमित्साविषयसिद्धिप्रागभागे योग्यतेत्यर्थ सिद्धिकालीनयघद- सुमिसाव्यक्तिदशायामुत्तरकालमनुमितिर्भविता तत्तदनुमित्साठय- क्तिविषयीभूतसिद्धिमागभावस्य वर्तमानसिद्धान्तरदशायामपि स.

·'पक्षतासियान्तः। ६५७ स्पनन्तरं स्वविषयसिद्धयनुत्पादा, अनुीमत्तानन्तरमन्तराऽनुमिस- नुत्पादे दिवसादिविलम्बनेन्द्रियादिना निर्मातेऽपिसाध्ये लिङ्गप- रामर्शा दनुमितिमसगाव, कित्यनुमिसानन्तरं लिङ्गदर्शनादिक्रमेण स्यात्तदानामनुमिनेधारणाय विशिष्टान्सम् । तत्तदनुमित्सोत्तरस्वयि- शिएत्वविवक्षणे तत्तदनुमित्सासमकालेऽनुमितिनं स्यादतस्तदुत्पत्ती. तितत्तदनुमित्सोत्पत्त्यनन्तरत्व तुन तत्तदनुमित्सो पत्तिक्षणध्वंसवि. शिपत्यं नयासत्यनुमित्सोत्पत्यानन्तरक्षणेऽनुमित्यपलापापत्तेः । सि. पाधयिषोत्पत्तिक्षणेऽनुमित्सोत्पत्तिध्वंसविशिष्टस्य तद्विपयसिद्धिप्रा- गभावस्यासत्वात् । किं तु तत्तदनुमित्सामागमाचविरहविशिष्टत्वं धैशिष्ट्य चैककालावच्छेदेनैकात्मवृत्तित्वमिति नातिप्रसङ्गः । तत्त- दमित्सामागभावविरहविशिष्टत्यमायोक्तावनुमित्सोत्तरमनुमित्यु- पादे पुनरनुमित्यापत्तिरतस्तदनुमिन्साविषयसिद्धिप्रागभावपर्यन्ता- सुधावनम् । न च सिद्धिकालीनानुमित्सया स्वविषयीभूतकानुमित्यु. त्पाददशायामपि दिनान्तरभाविस्वविषयीभूनानुमित्यन्तरमागभा- बसवावुत्तरफालमनुमित्यन्तरापत्तिरिति वाच्यम् । तत्तदनुमिस्सा- भागभायविरहविशिष्टस्य तत्तदनुमित्साविषयीभूतसिद्धिनागभाव. फूटस्य विधक्षितत्वात् । उक्तस्थले चीत्पन्नानुमितेरेव प्रागभावस्या- सत्वादिति भावः । इन्द्रियादिनेति । अनुमानतः साध्यनिर्णये तु स्पविषयसिद्ध्यनुत्पाद पव न स्थयादिति भावः । यद्यपि स्वपदेना- नुमित्युपधायकतत्तदनुमित्साव्यक्तीनामुपग्रहे दिवसान्तरीयानुमि. साव्यक्तयोग्यतायामप्रवेशाग्नैप दोषः, तथापियन्ानुमितित्यप्रकारे- णातीतानुमितिगोचरेच्छया सिद्धिकाले घन्टनुमितिनं स्यात्सद्विप- पानुमितिप्रागभावाटस्य तदानीमसत्वान् । तत्तदनुमित्साव्य- क्तिपूर्वक्षणावृत्तित्वेन तत्तदनुमिरसाविषयसिद्धीनां तत्तदनुमि. साफालीनत्वेन तत्तदनुमित्साविषयसिद्धिप्रागभाधानां विषक्षया फर्थ चिदुपपादनेप्यनुमितिद्वयं जायतामितीच्छा- यामनुमितिद्वयं न स्यात्तदनुमित्साविषयीभूतानुमितिप्रागभाव. फूटस्य प्रथमानुमित्युत्पत्तिदशायामसत्यात ताहशानुमित्साया अपि घा ·जागदीश्या:पक्षताये पावता कालनोत्सर्गतः परामों जायते तावानेर काला फलबलेन तया कल्पनात् । अथ वानुमित्सोत्पत्यनन्तरमनुमित्सानाशेऽपि सिद्धी सत्यों यावत्कालमध्येऽनुमिति यते तावानेव कालोऽनु- मित्मयोपलक्षितः । यदि च सिद्धयनन्तरं तमाशेऽपि द्वित्रिक्षण- म.ये विनानुमित्तामनुमिस नुत्पादोऽनुभवसिद्धस्तदा सिद्धयापि नावानेव समय उपलक्षणीयःविशिष्य क्षणनियमस्ववाहितः करणीय इति वदन्ति । अत्र च यत्र माध्यनिर्णयेच्छानन्तरं पूर्वोक्तन्यापेन -- मिस्तेजपरधोपगमादित्यादि दूषणं द्रव्यम् । उत्सर्गतः वाधर्फ विनातिनानुमित्सोतरं यत्र परामर्शविरोधिज्ञानापसरणमामेण चिर. कालोत्तर परामरपादनत्र सिरिदमाग पोग्यता मत एप प. पति फलबलेनति । तापानेय काल इति । सत्यनुपज्यते । गम्येतार. शफालस्योत्तजफत्वे फि मानमत माद फलेति । गनु पत्रानुमिरली. सर परामर्शस्तत्रत्यकालानामुपादाने यन सिद्धयारमयपरामसर- मनुमिरमा तत्रानुमितिन सातत्यपालानामनुरोजपरयादत भाह भय घेति । उपल्लक्षिन इति । तथा घानुमिरसानाशाधिपर. पतसरकालोग्नुमिरमा च प्रयमप्युत्तजप मिस्याशय । तापानेयेति । सिरिनाशोत्तरमपि पापरफालमध्येऽनुमितिनोंरपचते तायाम्पाल स्पर्धा मनु क्रियात्मपानां पायासमयानामभाषम्य मयंईयामनि संस्थाप्नोत्तयोग्यतायियक्षयाप्यनुमित्तानाशोमरमनुमिने इत्यत माद यिशियति । तथा च जन्यमानस्य पालोपाश्तिया भा. মম বানায় নামেমা খায় বা तरिति मायेस... मेनारधानीरित्यर्थ । म मयस्यपूर्यपग्य पाधा. तो. पचायादेरिय फरिमाम्यान्युरपनत्यादिति धोयमानुमिमा কীনামি অগ্নাঘরোলামসহঘিঘ যথা निवशे गौरय यिनाऽनुमित्मामनुमित्युत्पादस्य मन्दिग्धस्यादित्यमा रमो घान्तीत्युक्त्वा मचिन. 1 उत्तानास्तु दम्ये रयादिलोपिय प्रत्यक्षाम्ययानुपपत्यापेक्षापुदीनामिरानुमिरमानाशोत्तरमिशिद सम्भव ·पक्षतासिद्धान्त । सांध्यतयाप्यविशिष्टपक्षस्य प्रससंस्मरणं वा यत्र वा साध्यतया- प्यधर्मनाशव्याप्यधर्मान्तरविशिष्टपक्षस्य तत्पक्षकसाध्यताप्य- वत्चानुमियोरिष्टसाधनायाश्चैकंस्मरणं ततस्तयोरनुमित्सा ततः सा- ध्यतव्याप्यवच्चानुमितिस्तत्र तदनन्तरमनुमितिप्रसङ्गः योग्यतावि- वक्षणे तु सुतरामेवेति तदिच्छाविपयसिद्ध्यनुपहितत्वं तद्विशे- शोरपतत्तदनुमित्यन्यथानुपपत्त्या प्रागुत्पन्नसिपाधयिषाध्यक्तीनामे- पत्रिचतु क्षणावस्थायित्व कल्पयितुमुचित विरोधिविशेषगुणानां नाश्यनाशफभायस्य विशेषत एव विधामात् द्वितीयक्षणे विनाशसा. मग्न्यनावश्यफत्वादिति प्राहु । साध्यनिर्णयेति । साध्यनिर्णयत्वमा फारफेच्छानन्तरमित्यर्थ । पूर्वोक्तन्यायन अनुमित्साप्रागुत्पन्नविशेष. णशामादिक्रमेण । प्रत्यक्षमिति । तत्र तदनन्तरमनुमितिप्रसङ्ग इति परेणान्वय । तथाविधप्रत्यक्षस्य विशिष्टानुभवतया तजनकविशे- पणशानादिकल्पने गौरवादाह स्मरण वेति । ननु यद्यदिच्छासत्त्वे सिद्धिदायामनुमितिर्जायते तत्तदिच्छाव्यक्तीनामेयोत्तेजफतया प- क्षतायामन्तर्भावात्सायनिश्चयत्वप्रकारकेच्छाया कापि पक्षताया- मनिशानातिप्रसङ्ग इत्यत आह यत्र चेति । यत्र साध्यवान साध्य. व्याप्यवान साध्यव्याप्यधर्मव्याप्यवाँश्च पक्ष पक्षे साध्यानुमितिस्त. व्याप्यवत्तानुमितिश्चेष्टसाधनमित्येक स्मरणमित्यर्थ । अत्रानुमि- रसादशायामनुमितेर्वारणार्थ साध्ययत्त्व निवेशित मानसत्वावच्छिन्नं प्रत्येवेच्छासामग्या प्रतिबन्धकत्वमते तत्रानुमित नारणासम्भवात् । साध्यव्याप्यवस्वस्य तस्याप्यधर्मान्तरवत्त्वस्य च निवेशोनुमित्सोत्त. र साध्यत्तद्वयाप्यवत्वयोरनुमित्यर्यम, अन्यथा परामर्शविरहेणोत्तर- काल साध्यानुमित्यापत्त्यसम्भवातू, इष्टसाधनत्व पुनरनुमित्साया. सामग्रीसम्पत्यर्थ निवशितमिति द्रष्टव्यम् । तयोरिति । साध्यत- याप्ययोरित्यर्थ । अनुमितिप्रसङ्ग । तत्तदिच्छाव्यक्तिसत्वे सिद्धि- पशायामनुमि पुत्पादेन तस्या अप्युक्तेजकत्यादिति भाव । मिश्रम- तेप्याह योग्यतेति । सुनरामिति । तत्रानुमितिप्रसङ्ग इत्यत्यय । अनु. ૮૨ ·पक्षनासिखान्त । प्रयोजनाभावाच्च । तेन यत्पक्षकयत्साध्यकानुमिती कस्यापीच्छा न जाता तत्रोक्तिमाधारण्यमानसम्पादनायेवरेच्छानिवेशनाया. सो नोपादेयः । यत्तु सिपाधयिपाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितो- सरसणोत्पत्तिकानमितिकभिन्ना या मिद्धिः सिपाधायपाविरह- प्रयोजनेति । इदमुपलक्षणम् । यत्र पक्षे साध्यपक्षाशानोत्तर फदा- ज्यनुमितिनोत्पमा तन साध्यवत्ताबानाभायमात्र कारण निश्चय- चमपि न निवेशनीयम् । यत्रेयाविवानुमित्साया उत्तरमनुमि- तिस्तत्र तादृशानुमित्सैव पक्षता तया यत्पक्षसाध्यफपरामशेफाली. मसिविदशायामयश्यमनुमित्सा तत्र पक्षना नानुमिति हेतुरिति द्रष्ट. व्यम् । यत्तु यत्पक्षप्साभ्यकानुमितिस्थल परामर्शदशायां नियमतः सिधभावस्तत्र सिध्यभावोपि न हेतुरिति । तन्मन्दम् । ताहश. स्पले मानामावात् । योगिनामेव परामर्शदशायामपश्य सिदिस. भवेन तदभावस्याहेतुत्वे तेषामेव सर्वदानुनितिप्रसङ्गादिति ध्येयम्। मिश्रमतमाक्षिपनाह तेनेति । सर्वत्र पक्षतायामनुमित्सानिशस्य निष्प्रयोजनकरवेनेत्यर्थ । धात्वर्थसमानफर्तृकेछायामेव सनो विधा- नावनुमितिगोचराया अपीश्वरेन्शाया भनुमानिष्ठत्वामावन सि. पाधयिषाशब्देन बोधयितुमशक्यत्वादायास इत्युक्तम् । सिपाधयि. पानाशेपि द्विप्रिक्षणायन्तर सिदिसत्त्वेऽनुमिते सम्पादक साघमी- मोक्तप्रकारमुपन्यस्यति यत्तिति । सिपाधयिपाविरहविशिधो य. स्वक्षण तदश्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानमितिको या यस्ताङ्गना या सिपाधयिपाविरहविशिष्ट सिद्धिस्तस्या अभाय पक्षता इत्यर्थाय- प्रानुमित्सानाशकालोपनामधारमफपगमदनमित्युत्पत्यथै भि- भात सिद्धिविशेषणमासिद्धिमानस्यैव प्रायश स्वक्षणोत्तरयत्किचि- रक्षणोत्पत्तिकानुमितिफनया नद्भिन्नायाधरमसिबेरमावस्येवानी सिद्ध्यात्मपरामर्शस्पलेपि सत्यादनुमित्यापतिरत उक्तमव्यवहिते- ति । सिपाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्ययहितात्तरत्व च सिपाध- पिपाविरक्षपिशिएस्वक्षणयमाधिकरणकालघसानधिकरण व म.

·जागदीश्या पक्षतामन्थे 1 ति तादृशस्वसमयध्धसाधिकरणत्वम् तत्र स्वसमयध्य. साधिकरणकालनसानधिकरणत्वे सति ताशसमयध्धसाधि- फरणत्यमित्युक्ती यत्र फ्रमेणानुमित्सासिद्धिपरामर्शानुमितयस्तत्र सिध्युत्पत्तिकालायतस्थाायनमनुमित्सापूर्वकालोत्पन्नस्थलकालो- पाधिम दाय परामर्शक्षगपि पक्षनाविरहप्रसङ्ग सिष्यधिकरणता- दशोपाधेरनुमित्सापूर्वकालाद्ययच्छदेन सिपाधयिपाविरहविशिष्टत. याऽनुमित्साविरहविशिष्टनिरक्तस्य समयाव्यवाहितोत्तरत्वस्य परामर्श. क्षण पर पर्यवसानात्तदानीं चानुमित्यनुत्पाया तरिसप्रेरपि निरक्ता नुमितिकभिन्नतया अनु मेत प्रतिबन्धकत्वापत्ते प्रथमक्षणपदम्। त. था च तत्र सिपाधयिपाविरहविशिष्ट स्वक्षण परामर्शोत्पत्तिक्षण एवेति तदव्यरहितोत्तरोत्पत्तिकानुमितिषत्वान सा सिद्धिर्विरोधि- नीत्यदोष । सत्यन्तमात्रात्ती च सिद्धिमानस्यय प्रायश स्वक्षणप- साधिकरणकालघसानधिषरणीभूतस्यपूर्वपालोत्पत्तियानुमितिफ. तया तभिमसिद्धरप्रसिद्धि स्यादत स्वसमयावसाधिपरणत्यदल- म् । यत्र प्रमेण सिद्धिपरामर्शी तत्रानुमितिप्रसङ्ग परामशंपर्यन्त. स्थायिन प्रहरादिरूपस्थूलपालोपाधेर्निरल स्वक्षणाव्यवहितात्तात. या सिद्धिपूर्वदण्डाद्ययः उदेनानुमित्युत्पत्तिमत्तयाच सिद्दे सक्षणा- व्यवहितोत्तरवालात्पत्तिकानुमितिपत्वेनाचिरोधित्यादतो द्वितीयक्ष- णपदम् । न च स्थल कालोपाधेरप स्वपृत्तियायस्यसवि- शिष्टतादशाया क्षण यादुत्तदोषतादयस्थ्यम् । यद्यपाध्यपछि. नस्याव्यरहिनोत्तरक्षणत्व तदयच्छदेगानुमित्युत्पत्तिमस्यस्य वि. पक्षित यात क्षणिकान्त्यशदानामतिरित्त पदाथस्य पा क्षणरयमते यथार्थतार्थस्यैध सम्यक्त्वाप । उत्पत्तिपदानुक्ती एकानुमित्यु- स्पत्य-तरमनमित्य रापत्ति पूर्वानुमिते स्वक्षणाव्ययहितात- रक्षणवृत्तिम्बारमय नमितिपत्येन तदन्यसिद्धरभारादतनदुपातम् । न च स्वक्षणाप्यहितोत्तरक्षण गृत्तिस्तरानुमितिकायमय प्रयदयता. मु पत्त स्वार वापक्षया गुरत्यादिति वाच्यम् । यन साध्यस्पानुमि. निद्वय जाय तामितीया प्रथम साध्यतध्याययोरपक्षाध्यास्मि- पा पकान मनि तत साम्पानुमित्यन्तर तत्र साभ्यानुमित्यन्तरममा नात् । अनुमिनिस्तु सपमानाधिपरणतपक्षमाध्यविषयिणी प्राधा । गात पुरन्तरीयानुमित्यादिपमादायातिमसन । स्वक्ष ·पक्षतासिदान्तः। विशिष्टायास्तस्पा अभावः पक्षता । अथ तृतीयक्षणव्यवधायक- द्वितीयक्षण एवाव्यवाहतवपर्यवसानाधवाविरलक्रमेण सिद्धिास- पायिपानुमितयस्तत्र द्वितीयक्षणे पक्षतासम्पतये द्वितीयसिपाध- विपाविरहो विशेषणमस्तु सिद्धेः, माथमिकस्तु स्वक्षणस्य किम- मिति चेत् । यत्र क्रमेण सिपाधयिपामात्यक्षिकासद्धिपरामर्शानु- मितयस्तत्र तृतीयाणे पक्षतासम्पत्यमिति। तन्न । यत्रानुमित्सा. णाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिफ नमितिकभिन्नस्य प्रागुत्पन्नस्य व्याप्ति- स्मरयादेः परामर्शमानस्थले सस्वात्तत्र पक्षासम्पत्यर्य सिद्धिपद- मिति भावः । प्रन्यलाघवार्थमन्तिमस्य सिपायिपाधिरह पदस्य श्यावृत्तिमभिदधान एवं प्रथमस्य मयाजन पृच्छति गति । तृतीय. क्षणति । तृतीयक्षणस्य व्यवधायफेत्यर्थ । सिद्धीति । परामरम- फसिद्धीत्यर्थः । सम्पत्तय इति।अन्यथा स्वक्षणाव्यपहितोत्तरक्षणोत्प. तिकानुमितिकभिनसिद्धेः सत्त्यात्तत्र पक्षता न स्यादिति भावः । द्वितीयो द्वितीयसिपाधयिषापदेन प्रत्याय्य । सिपाधयिपाविरहस्य. कत्त्वेन द्वितीयत्वायोगाताएवमप्रेपिप्राथमिकस्त्यिति सिपाधयिषा- विरह इत्यनुपज्यते स्वक्षणस्येतिाविशेषणमित्यनुपज्यते । यद्यपि सि. पाधयिपाविरहविशिष्टं यत्वं तदधिकरणक्षणात्ययहितोत्तरे यादि. क्रमेण स्वस्थापि विशेषणत्यमनुमित्साचिरहस्य सम्मपति, तथापि स्वस्मिन् सिपाधयिपाविरघैशिष्टयस्य सामानाधिकरण्यापस्य प्रयेशे गौरवात् इत्याशयेन स्वक्षणस्युक्तम् । यत्रेत्यादितिपाधि- पासिद्धयोयुत्कर्मणानुमितिप्राकाले सिद्धिसामान्याभाव पय मम्म. पत्यत: फ्रमणत्युक्तम् । सिद्धरनुमित्यात्मफत्त्वेऽनमित्साया. स्थयिष- यसिद्ध्युत्पादन धरितार्थतयोत्तरफालमनामतिर्न फस्यापि समता पति व्यर्थ तत्र पक्षतासम्पादनमतः प्रात्यक्षिकपदं पक्षनासम्पायय- मिति भिन्यथा तत्र स्थक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकामनायाःसि. पाधयिधिरहविशिष्टसिद्धः सत्वादनुमितिन स्यादिति रच सत्र सिद्धेः सिपाधयिगयिरहविशिष्टस्यक्षणाव्यपहितोत्तरक्षणोरप.

·पक्षतासिमान्तः। णत्वे सति स्वाधिकरणकालवंताधिकरणत्वं वा तादृशाव्यवहि- तोत्तरवं वाच्यं तथा च यत्र क्रमेण सिद्धिसिपाधयिपानुमितयस्त- घ प्रथमे पक्षतावारणाय उत्तरक्षणस्य विशेषणं प्रथम विशिष्टा- द्वितीयन्तु सिद्धेस्तौर द्वितीयक्षणे पक्षतासम्पत्तये, यदि पुन- स्वावसाधिकरणकालध्यमानाधिकरणले सति स्वाधिफरणीभूतो य. स्वोत्पादक्षणस्तदुत्पत्तिकानुमितिफत्येन तन्निन्नसियमावस्य सत्वादनुमित्यन्तरापत्तेः । एव खाधिकरणत्वमानस्य विशेप्यस्ये पत्रानुमित्तानाशक्षणे इत्याधुक्तदोपनिरासोपि न स्यादिति ध्येयम् । मन्येवं प्रागुक्तसिद्धिदयस्य द्विविक्षणसाधारणनिरक्तस्वक्षणाध्यय. हिनोत्तरक्षणात्पत्तिकानुमितिफतया तदन्यसिद्धरमावस्वरुपाया. प. क्षताया' सहजत एव सत्त्वात सिपाधयिपाविरदद्वयोपादान व्यर्थ- मत माह नया चति । यारणायेति । तत्रत्यसिद्धे स्वक्षणाव्ययहि- तोत्तरक्षणोत्पत्तिक नमितिकत्येपि सिपाधयिषाविरहविशिष्टो य: स्वक्षणाब्यवहितोत्तरक्षणस्तदुत्पत्तिकानुमितिकसिद्धान्तभिन्नतया विरोधित्वादिति माय ! स्वक्षणस्य विशेषणत्वे तद्दोपतादयस्थ्या. दाह उत्तरक्षणस्येतिाभनु मत्युत्तरक्षणपर्यन्तस्थायिस्थूलफालोपाधर पि निरुक्तस्वाध्यहितोत्तरकालस्वादेकानुमित्यनन्तरमन्यानुमितेर्या- रणार्य द्वितीयक्षणपदस्यापश्यफत्वादुत्तरकालस्येति मोक्तम्। द्वितीय रियति । विशिधान्तमित्यनुयज्यते । सिसरिति । विशेषणमित्यनुप- ज्यते । सम्पत्तये इति । अन्यथानुमित्साशून्यस्वाव्यरहितोत्तरक्षणो. स्पत्तिकानुमितिकाभिन्नमिः सत्यात्तृतीयक्षणेऽनुमिनिन स्यादिति मायः न चैव यत्र परामर्शात्मकसिद्धरव्यवहितक्षणे तर्मिकप्ता. ध्ययायांशेऽमामाण्यमहागातर धानुमितिः तत्र तारशाप्रामाण्यमहो। स्पत्तिक्षणेऽनामस्वायत्त तत्र सिद्धिव्य सियायपायिरायशि- टोपः स्पक्षणाव्ययाहितीसरक्षण सदुत्पत्तित्वेन तदन्यसिद. माग- सस्यादिति याच्यम् । अप्रामाण्यमहामायिशिएतत्तत्सिदिन्यास स्पनापि पातापहिमायणानुमितिपिराधियान्तरस्य यनाम्यस्यादिति भाप.। यपि तृतीयक्षणसाधारणाच्याहतातरवकल्प स्वाध्यय- ·पक्षसासिद्धान्तः। रामर्शपूर्ववर्तिनां निखिलसविषयकानां स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्प- त्तिकानुमितिकत्वेनाविरोधित्यादिति । के चित्तु अपेक्षावुद्धधात्मक. परामर्शचतुर्पक्षणेऽनुमित्यर्य सिद्धिपदमन्यथा ताशपरामर्शस्यैव निरूकानुमितिकभिन्नसविषयकत्वेनाप्रतिवन्धकरवापत्तरित्याहुः । त- मन्दमा चतुर्थक्षणे द्वित्वादिप्रत्यक्षस्यानुत्पादेन तादशपरामर्शस्या- पेक्षाधुरित्वे मानाभावात् ।अन्यथानुमिस्सोत्तरं सिद्ध्यात्मकस्यैवापे- क्षायुख्यात्मकपरामर्शस्य चतुर्थक्षणे सिद्धिनिवेशेष्यनुमित्यमायप्रस. जात । ननु या क्रमेण सिद्धिसिपाधयिषानुमितयस्तत्र प्रथमक्षणे पक्ष- तासत्येपीच्छासामन्या:प्रतिबन्धकत्वादेवानुत्पत्तिसम्मवात्प्रथमवि- "शिष्टान्तदलं व्यर्थमत एव द्वितीयमपि तथेत्यत माह यदि पुनरिति । सर्पभेच्छाजनीभूतदानस्थेच्छोत्पत्तिदशायां साक्षात्कारप्रसङ्गेन मानसत्यावच्छिन्नं प्रत्यक्षसामान्य घा प्रतीच्छासामग्या प्रतिबन्ध- फरचेप्यनुमिति मति तस्यास्तथात्ये मानाभावात् । चेच्छासामग्री- पशायां स्मृतिशाब्दयोधाधनुदयाल्लाघवेन जन्यज्ञानत्यापच्छिन्नं प्रत्येष तस्याः प्रतिबन्धकायमततासानुमित्यसम्भव इति धा. व्यम् । सत्यामपीच्छासामान्यां पश्येयं स्पर्शयं शृणुयां शाब्दयामी. त्यादीच्छादशायां जन्यज्ञानोत्पादेश चाक्षुपत्वस्पानिय श्रावणत्वशा- दत्यादिप्रफारफेच्छाविरहविशिष्टेच्छासामप्रीत्येन चाक्षुपत्वस्पार्श- मत्यशाब्दत्यादिप्रत्येफर्मायच्छिनं प्रत्येष प्रतियन्ध्रफतयाऽनुमिति- मन्तीत्येच्छासामन्याः प्रतियन्धकरवाफल्पनात् । जन्यमानत्या- पच्छिन्ने प्रति तत्तदिच्छायिरहकटविशिरेच्चासामोत्वेन विरोधि. सायामिच्छासामग्रीसत्वेपि पश्येयमितीच्छातचाक्षुषस्येव स्पार्शन- स्थ शाब्दयोधादेवी प्रसङ्गात जन्यज्ञानत्वस्याविशिएस्थानातथा चा. सुमिसाविच्छासामग्या इवेच्छायामप्यनुमितिसामन्या विरोधित्यं सुपचं पिनिगमफामायनेकोषस्य दुष्करत्यादित्याशयेन यदी स्युक्तम । [यतु अनुमितिसामान्यपेक्षयेच्छासाममी लघुरिति से. धानुमिती प्रतिबन्धिका न स्विउछायामनुमितिसाममी गुरुत्वादिति । तुच्छमात्यासत्यनुमित्साचिरहविशिष्टायाश्वेच्छासामान्या मनु- मितिविरोधिवं घाव्यमन्यथाम्नुमित्साफालीमायामपीच्छासाम- न्यामनुमित्यभावापत्तः । एवं धानुमिसाफालीनानुमितिसामग्रीद- शायामिछानुरपस्यमिच्छासामान्य प्रति स्ययानुमिरसाफालीनानु- ·जगदीश्या. पक्षतामन्ये मितिसर्मिप्रीत्वनावश्यं विरोषित्वं पाध्यमित्यनुमितिसामान्या गु. सवस्याकिश्चित्करत्वादिति ध्येयम् । यद्यपि स्वात्ययहितोत्तरक्षणो. पित्तिकानुमिनिफैसिविभिन्नसियभावस्यैव प्रकान्तावासधुपादा' तुमुचित गौरयस्य पक्ष्यमाणलक्षणेपि भविशिष्टत्वात, तथापि का. चोरपीदस्य कार्याव्यवहितपूर्वत्वस्यापि कारणतावच्छेदकत्वं नि. रसितु तदन्तर्भावेण पक्षता निर्घक्ति अनुमित्यव्यवहितति । प्ररुतप- क्षेसाध्यकस्वसमानाधिकरणतत्तदनुमित्यव्यवहितपूर्वपतिसिद्धिभि- सियभावः प्रकृतसाध्यकानुमिती पक्षतेत्यर्थः । प्रकृतपक्षसा. ध्येकानुमितिमागभाषाधिकरणसमयंप्रागमावानधिकरणत्वरितस्य सामान्यतस्ताहशानुमित्यव्यवहितपूर्णत्वस्याप्रसिसत्यात्तत्तदितिान च प्रकृतपक्षसाध्यकानुमित्युत्पत्तिकालोत्पत्तिफवसप्रतियोगित्वरूपं सामान्यतस्ताशानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वं सुवचमिति घाच्यम् । त. स्थाप्युत्पत्त्यन्तर्गतस्यत्वघटितत्वेन विशेषतो विश्रामावत्यं चस्वस- मानाधिकरणतत्तदनुमित्यम्यवहितपूर्ववर्तित्वापच्छिमभेदकूटस्प घ. रफतया त स्वपूर्ववत्तिसिद्धिकालीनानुमितिध्यक्तीनां निवेशः फा- यो मे तु सिद्धासमानकालीनानुमितिव्यकमोपि निवेश्या प्रयोज- भाभावाद्गीत्वाचेत्यादयितुं प्रथम सिद्धिपदम् । यत्तु प्रकृतपक्ष- साध्यकस्वसमानाधिकरणानुमितिसामान्यांच्यवहितपूर्ववर्तित्वस्या- प्रसिद्ध या सनिधेशासम्भवात् वस्तुगत्या साहशानुमित्यध्यवाहिरापू धैवर्ति स्वं तत्तद्भकूटस्यैव निवेश्यतया तत्र च सिद्धिभिषस्य मनःसंयोगादेः प्रतियोगियिधया प्रपेशे गौरवादत. सिद्धिपदमिति मतम् । तत्तुच्छम् । तथा सति कार्याध्यवाहितपूर्वस्वस्यानिविष्टतया- सकारणतावच्छेदकत्वखण्डनस्योन्मत्तप्रलपितत्यापत्तेः। द्वितीय सिद्धिपदे ताशसिद्धिभिन्नस्य परामर्शमात्रस्य सत्येप्यनुमित पत्यधमन्यथा तस्यैष प्रतियन्धकत्वापत्तेरिति भावः । प्रथमकाल्पं टूपयति तादृशेत्यादि । तत्तद्वयक्तित्वेनेत्यस्प सिपाधयिषाविरहपि. शिरेत्यादिः । तथा च सिपाधयिषाविरहविशिष्टतत्तत्सिदित्याव- छनोभावेत्यर्थः । यचा,ते यत्रे कमेणे सिद्धारमफपरामर्श सिपायिपानुमितयस्ता सिपाधयिपाविरहपिशिष्टो यः स्वक्षणा- यहितोत्तरक्षणातदुत्पत्तिफानुमितिकभिन्नसिद्धः सिपाधयिपा- शायां सत्वादनुमिल्यमापत्तेः इत्थं च सफलसिदायित्याध ·पक्षता सिद्धान्तः। तत्सक्तित्वेन पाभावः कारणं निरुक्तरूपविशिष्यत्वेन यानिाया, अनन्तकार्यकारणभावपसाव तादृशासकलसिद्धी अनुमिरमावि- रहविशेषणदानस्य यात तत्तत्समयसम्बन्धव्यक्तीनां तत्तत्स- यावरिखमतत्तन्मनोयोगादीनां या प्रतिबन्धकरवानसहारा । ना- प्रिमप्रायोपि सङ्गच्छत इति ध्येयम् । नियक्तरूपेति । सिपाधयिषायिरदविशिष्टस्वक्षणाव्यपहितोसरक्षणोत्पत्तिकानुमिति. फसिविभिनसिपाधयियापिरहविशिएसिदिलेनेस्सर्थः । मग. म्तेति । अयच्छेदभेदेनेय कारणत्यस्य नानात्वात् ।म घस्सि- मायकूटरवेनेफरूपेणैव हेतुन्यम्, भपक्षायुधिविशेषनिश्याव- पस्य फूटस्वस्यापेक्षायुजिव्यक्तीना भेदेन नानात्यसम्मवादिति भाषम मनु प्रामाणिफानन्त्यं न दोषायेत्यत माह सादरोति । परामर्शद. शायां यस्यां सिद्धौ नानुमिसायशिएवं तत्तत्सिरियतापमि. रसाविरहविशेषणस्य व्यर्थयादित्यर्थः । परामर्शासमानकालीनसिर दिव्यक्तीमाममावस्य हेतुत्ये मानाभापाञ्चत्यपि एव्यम् । गनु सर्घस्यां सिमोन देयमेघ सदिशेपणमत भाइ मस्समयति । सिद्धयधिकरणत तत्क्षणेन समं सम्पन्धव्यक्तीनामित्यर्थः । गत মিযয় গিয়ায় বিৱিনর যে মুফাবা- नुमित्तिन स्यात्ताशसम्पन्ध्रस्यायिशिरत्यादत माह तत्तत्समया- पच्छिमेति । सिद्धिफालीनतसन्मनोयोगध्यक्तीनां सिातया सि. खिविगोप्यनुमिति स्थानतोऽयतिमास्तम् । सियिमत इय ज. मासरस्यापि तसत्समयायच्छिममनोयोगसत्यात्तस्याप्यनुमितिर्ग स्पावतस्तत्तदिति मनोयोगस्य विशेषणम् । मनाविशेषणरये तु सहरसमयावचिउमतन्मनःमतियोगिफर्सयोगस्यारि पुरुपान्तरे स. मनात सिनिमत च तस्मात्यनुमित्यनापतरिति माप ।नस तत्त्सासचन प्रतिबन्धकारमाय सत्तासमयायच्छिमसम्ममो- योगत्वेन प्रतिबन्धपत्यं गौरयादेय परित्याज्यमिति पाययम् । -स्यया सफलसिद्धापनमित्तापिरहशिष्ट्यस्पेय मयापि सस्मिन्म. বীণ মাথমিযানুযাবসৗমমগাবি মূল ·सागदीश्या पक्षतामा न्त्यः, सत्यपि परामर्शादी कस्याश्चिसिद्धरनन्तरमनुमितिः कस्पा. श्चिनेसत्र नियामकाभावात् । न वा कारणतावच्छेदकापछिम- समाजाधीनकार्योत्पादादिकं कारणतावच्छेदककोटी निविशते, तथा मति उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वविशेपितेन स्वक्षणान्यवाहितो. माधानयोध साम्यादिति भाष । पस्याधिमेति । सिद्धरनन्तरम. नुमितिरित्यनुपज्यते । नियामपाभावादिति । नियामकालाभादिश्य- थे । विशिष्टाभाषस्य विशेप्यापमायस्पतया नियत्ताभाषस्य विशे. यीभूनसिपाधपिपाविरदविशिसिसेरमायम्यरूपये तारसिदि सत्ये पदाप्यनुमिनिन स्यात् म्यक्षणाम्पपदिनोलरक्षणोपरिगुमि. तिषभिन्नत्वरूपविशेषणाभायरूपत्ये तु विपक्षितपियफेनानुमिरयु. रपादस्ययानुमि युत्पादप्रयोजपत्ये पर्यघमानादारमाधयादिति भा. प । ननु मणिपारमने विशिष्टामायम्पातिरिन तया तस्य सपास. पचमेनानुमितेर पादानु पादनियामप पाच्यमत मादन पति । पा. रणसमाजाधीन तत्तदायाच्नयायस्योत्पादादिषं सरायमांय. चिन्नपार्यम्य पारणतायन्दपपोटी न नियिताने गुगधर्मेणेप ताद्रप्यणापि जनपनायामन्ययामिदत्यादिय । संग मानोपरया. दिबिशिपयुद्धोशानोपायादिशानन हनुनायां पारिपादरयाय. छेदयत्वेपि मानोत्पत्तिविशिष्टयुर गुत्पत्तिस्येनाप्रयेशाम दोष । भादिपदापायव्ययहिनत्याद मक्षणाप्ययादिमातरक्षणानुरपत्र- पार्यपान्यत्वस्य च परिप्रद । पापोंपादादिघटिमधर्मण नुरपे . तिपन्दिमाह नवामनीति ! मक्षणाप्यहितोत्तरक्षणोत्परिपस्यममा- माधिपरणानुमिनियम्य साहसमविषयपरयेने यथं पारपर स्या. दित्यप्रेणान्यय । म्याक्षणाव्यहिनातरतारशानुमितिपम्प परा. मर्शम्पर मवादनुमित्युत्तरमनुमितारणाय उत्पत्तिागपछि. नेति । स्वोपनिमगावनियमति तयं । उरपायपनिरय घटा. हिमानम्योत्तरमप्यनुमिनि स्पादत पक्षणाव्यदितात्तरक्षणोप- सिफाति । स्थक्षणेत्यत्र क्षण समयमान न नुसणरप निषा पेप्य ·पक्षतासिमान्त। सरक्षणोत्पसिकस्सममानाधिकरणानुमितिकसविषयत्वेन, स्वसमा- नाधिकरणानुमिलष्पवहितपूर्वक्षणोत्पन्नसविषयत्वेन, स्वक्षणाव्य- पोत । अनुमितेरपि स्वसमयाव्यवहितोत्तरीभूतस्वस्थितिक्षणपर्यम्त. स्थायिमहराधुत्पत्तिकानुमितिकतया ततोप्यनुमित्यन्तरापत्तिरतो हि. तीयं क्षणपदम् । अनुमितेरपि स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्यात्म- कानुमितिफत्वात्तदुत्तरमनुमित्यन्तरस्य धारणाय उत्पत्तिपदमान च स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तिस्येतरानुमितिकत्वमेव तदर्थ उच्यता- मिति धान्यम् । यत्र साध्यानुमितिद्वयं जायतामितीच्छया माध्यतचाप्ययोरपेक्षायुद्ध्यारमफानुमित्युत्तरं साध्यमात्रस्यानाम- तिस्तन्त्र साध्यस्यानुमित्यन्तरप्रसङ्गात् पूर्वानुमितेः विक्षण- स्थायिल्यात. तनोत्पत्तिः आद्यक्षणसम्बन्धः भाधक्षणसम्ब- चावं स्वाधिकरणसमयध्यसानधिफरणत्यमात्र न स्वाधिकरणत्वमपि प्रवेश्य घेण्यादिति द्रष्टव्यम स्वक्षणाव्ययहितोत्तरक्षणोत्पत्तिफपुरुषान्तरानुमितिकाघटाविज्ञा. मारनुमितेयारणाय स्वसमानाधिकरणेति । एफष पुंसि ताशा. नुमितिकस्य द्वित्वस्य पुरुषान्तरेपि सत्वात्तत्रानुमितवारणाय सपि- पयफेति । सिद्धधामपरामशानुमिसानुमितीनां शमिफरवस्थले साक्षानासम्भवात् शानस्वापेक्षया गुर्यपि सविषयफरवं निवेशि- तमान चैतस्य स्वत्वद्वयघटित्वादुक्तरूपेण हेतुतायां गौरवमिति पा- ध्यम् । स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिसामानाधिकरण्ये सारपर्यादिति भावः । कायोत्पादस्य कारणतापच्छेदफारवे प्रति- यन्दिमुक्त्या कार्यान्यवहितपूर्ववस्य तथात्ये प्रतियन्दिमाह स्या समानेत्यादि । भन्न तादृशानुमित्यव्यवहिनपूर्वत्वं न साहशानमि- तिप्रागमायाधिकरणसमयप्रागभावानधिकरणत्वे सति तारशानु. मितिमागमायाधिकरणत्वरूपममसिदत्वात् किं तु ताशान- मितिक्षणोत्पन्नध्यसप्रतियोगित्व तथा च सिद्धिमात्राद मुमित्यापत्ति- स्तस्यापि स्वसमानाधिकरणानुमित्युत्पत्तिक्षणोत्सनासमतियोगिम- हपदिकालोपनत्यादतः क्षणपदम् । यत्र परामर्शन स्वनाशक्षणेऽनु. स ·जागदीश्या प्रक्षतामन्ये पहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिकभिन्नसविषय- खेन वा, किंवा स्वसमानाधिकरणानुमिसव्यवहितपूर्वक्षणवनिव- मितिर्जन्यते तर द्वितीयक्षणेप्यनमित्यापत्तिः परामर्शस्यय स्वसमा- माधिकरणानुमित्यव्यवहितमाक्षणावृत्तरुत्पत्त्यवछिन्नस्य सत्यादु. समुत्पनेति । न च स्वत्वस्थाननुगतत्यादुक्तरूपेण हेतुत्वमसम्भवी- ति वाच्यम् । यत्त्वतत्यादेरिय स्वत्वस्याप्यनुगतत्वमगीकृत्येष दूप. णोपक्रमात । अन्यथा तवयक्तित्वेन स्वपदार्थस्य प्रवेश कार्योत्पा- दादेगुरुत्वादेव फारणतायामप्रवेशसम्मधेनान्यथासिद्धिमुत्या तदी. यावच्छेदकत्वमण्डनस्योन्मत्तम्लपितत्यापत्तरिति भाषः । मादि- पदलम्धस्य स्वक्षणाध्ययहितोत्तरक्षणानु परफायफायरयस्य चार- णतावच्छेदफत्वप्रवेश पाधफमाह स्वक्षणेत्यादि । स्वक्षणाव्ययहि. तोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितियां तदस्यसविषय- फत्येनेत्यर्थः । अप्राप्युत्पत्यवच्छिन्नत्यविशेषणं प्रवेशनीयमिति मा. तिप्रसङ्गः । के चित्तु मागुक्तस्योत्पत्तिघटकस्यत्ययटितत्यनानुगत- स्वाभावादुक्तं स्पक्षणेत्यादि । न चैकानुमित्युत्तरमनमियन्तरस्य पारणाधमस्यापि स्योत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वेन विशेषणीयत्वादन. गमतादयस्थ्यम् । स्योत्पत्तिकालापच्उिपत्येन वानस्पतिक्षणाय. च्छेयत्वामायक्टवत्वस्य विवक्षितस्यादित्याहुः । तत्तुच्छम् । मनु. गतस्यत्वमङ्गीकृत्यैव दोषोपममात् । भन्यथा पार्योत्पत्याग्रुपलक्षित तायास्तद्वयक्तरेव फारणतायञ्छंदफन्ये कार्योत्पादारपछदारप- खण्डनस्यासहवापत्तेः पश्चाद्वक्ष्यमाणस्यापि स्थायगर्भपन स. न्दर्भविरोधापत्तेवेति विफ । मनु सपिषपफमात्रम्येय प्राप:यक्ष. णाव्ययहितोत्तरक्षणानुत्पत्तिफम्बसमानाधिकरणयफिशियनुमिति व्यक्तिमतया तदन्यसविपयास्य संसारिण्यभाषालू परामर्शमामा- दयनमितिन स्यात् । ताराक्षणानुत्पत्तिफरपसमानाधिकरणागुमि. तिसामान्यफभिन्नसविपयत्येन पारणाये महागौरपमत माह येति । यसूक्तरूपेण हेतुतायामनुमिनिसामाम्योपधायफरयं पराम- स्य म स्पानिश्पदयम्पपरामर्शदमिनिसले कपितापापरियारप ·पक्षतासिद्धान्त विशिष्टज्ञानत्यादिना कारणलं स्यात् । अव्यवहितोचरश्च द्वितीय एव क्षण इति नातिप्रसङ्गः न चादिमेषु परामर्शस्थितिक्षणे यत्र विरोधिसिद्धादिविनाशस्तत्रोचरक्षणेऽनुमितिर्न स्यात् परामर्श- स्यातयात्वादिति वाच्यम् । अनुमितिसामान्या विरोधिन्या विर- हेण तदानीमुत्पन्नादनुव्यवसायादेरन्तता संस्काराद्वा तवसम्भवाव। ---- तस्यासत्वादत माह किं येत्यादिकमिति । तत्र । स्वक्षणाव्यवहितो- तरक्षणोत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिफसविषयकत्वेन हेतु- स्योक्त्या पूर्वमेय परामर्शस्थानुमित्युपधायकतानियमस्य स्यकत्वात तदाशङ्कने सन्दर्भविरोधापत्तेः । मनानुमितिपूर्ववर्तिनी ज्ञानस्यानु- मितिदशायामपि सत्यादुतरफालमनुमितेवारणाय तादृशपूर्वधर्ति- स्वविशिष्टेरयुक्तं तथा व तदवच्छिन्नस्य प्रागस्तत्वान्न दोषः । शान• स्पादिनेत्यादिना सविपपत्यमापनात्यादेः परिग्रहः गनु प्रथमफल्पे तृतीयक्षणसाधारणस्य प्रागुक्ताव्यवहितोत्तरत्वस्य प्रवेश व्याप्तिशा. नमात्रादमिति: स्यात्तस्यापि परामर्शसम्पत्या स्थाव्यवहिततृतीय- क्षणोत्पत्तिकानुमितिकत्वादत माह स्वाव्यवाहितोत्तरश्चति । तथा चखाधिकरणसमयसाधिकरणसमपध्वंसानधिकरणस्यगर्ममेवा- च्यवहितोत्तरत्व निवेश्यमिति भाषः । न चेति। चाच्यमित्यन्वयः। पूर्वोत्पन्नस्यैव परामर्शस्य स्थितिक्षणेनुमित्यव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टस्य सम्भवात् किं घेत्यादिकल्पे दोपासम्मवादादिमेषु विधियुक्तम् । अतथात्वादिति । स्थक्षणान्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिफरया- भावात् खसमानाधिकरणाव्यवहितपूर्वक्षयोत्पन्नत्वाभावात् स्वक्ष- णान्यहिवोत्तरक्षणानुत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिफमिन्नस. विषययत्वाभावाचेत्यर्थः । तदानी विरोधिसिद्ध्यादेन शदशायाम्। अनुष्यवसायादरियस्य पंचम्पन्तस्य सम्भयादित्यनेन योजना । अनुभ्यवसायादिशोऽनुमितिसंभवादित्यर्थः। आदिना पाहप्रत्यक्षान्त. राघुपसंग्रहः । ननु यत्र परामशपिपविण्या फामिनीजिशासया प. रामर्शमात्रमुत्पाच नष्टं परामौत्तरक्षण तया प्रतिबन्धान शानमात्र- स्यैषानुत्पत्या पश्चादमितिर्न स्यादत माह मन्ततः संस्कारवि। भ.

·पक्षतासिद्धान्त। नित्वविशिष्टत्वेन वा प्रतिवन्धकत्वम् । तदव्यवहितपूर्ववच सदु- पतिक्षणोत्पत्तिकध्वंसमतियोगित्वम् । न चात्र प्रयमे पत्र पाधेरपि तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वानधिकरणतया तसित्य- विशिष्टस्य परामर्शमानस्य सत्येप्यनुमितिनं स्यादतःक्षणपदम ननु तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्णत्वं तादृशानुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकस्वस. प्रतियोगित्यरूपमेया घश्यते न तु साइशानुमित्युत्पत्तिकालोत्पत्तिक- ध्वंसप्रतियोगित्यरूपं तथासति सचेषामेव क्षणानां तादशानुमित्युप- त्यधिकरणीभूतस्थलकालोत्पन्नध्वसमतियोगितया निरुक्ताव्यवहित- पूर्वस्यानाधेफरणत्वस्यय बुलंभत्यापत्ते एवं च तादशानुमित्युत्पत्ति- क्षणोत्पत्तिफध्वंसप्रतियोगिस्वानधिकरणक्षणवृतित्वविशिष्टत्वेन म. तिबन्धपत्यमपेक्ष्य ताहशानुमित्युत्पत्यनधिकरणसमयोत्पत्तिफध्य- समतियोगिक्षणवृत्तित्वविशिएत्वेन विरोधियं युक्त क्षणक्यामवेशेन पूर्वतो लाघवादित्याशयेनाह स्वसमानेति । अन्न ताहशसमयाव्यय. हितपूर्वत्वं ताहशसमयोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वमानं न तु तोहश. समयोस्पत्तिकालोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वमाधोत्पचेयोनिफ- लत्याच । समयपदं त्वव्यवहितपूर्वत्वघटकोत्पत्तेः कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वलाभार्थमन्ययानुमितिपूर्वक्षणस्यापि ताहशानुमित्युत्पत्यम- धिकरणबुद्धयादी विपयित्वादिसम्बन्धेन धर्तमानोत्पत्तिको योध्वंस- स्तत्प्रतियोगित्वेन तत्क्षणवृत्तित्यविशिष्टस्य परामर्शादेः प्रतियन्धकतया स्वकालप्यनुमित्यनापतेरिति ध्येयम् । नन्वनुमित्यव्यवहितपूर्वत्वं तदुत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगिरवं तथा चातिपूर्वक्षणस्यापि अनुमित्युत्प- स्पनधिफरणस्थूलकालोत्पत्तिकभ्यसप्रतियोगित्यात्तवृत्तिस्वविशिष्ट- स्थापि सिनचादेरमतिबन्धकस्वापत्तिरत माह तव्यवहितेति । ता. शानुमित्यव्ययहिनपूर्वस्वं चेत्यर्थः । शेषकल्पे निरुक्ताव्यवहितपूर्वस्य- स्यामपिरतया सामान्यतोव्यवहितपूर्वत्वस्य निरूपणानौचित्यादिति ध्येयम् । न च जन्यामावावलक्षणध्वसत्वस्य मवेशे धेयध्यममा पान्तराणामुत्पत्तिविरहेणैव निरासादिति वाच्यमाध्वंसत्यनिरूपका. तियोगित्यलाभार्थं तदुपादानाता अन्ययासर्वेषामेव क्षणानामनुमित्यु.

·६६ जागदीश्याः पक्षतानन्थे मियात्मकपरामर्शानन्तरं सिपाधयिपाया उत्पत्तिकाले तत्पुरु- पीयस्य कस्यापि धर्मस्य न विनाशोऽनन्तरं पुनरनुमितिः तत्र सदुत्पचिसमयेऽपि सा स्यात् तत्पूर्वकालीनानां सर्वेपी सादृश- स्पतिक्षणोत्पत्तिकस्वभेदात्मकघांतरप्रतियोगितयातिप्रसंगापत्तेः धमत्वस्यामंडरवमते घयाशकानुत्पादाच्चति भावः । न चेतिाया- ध्यमित्यन्ययः । अत्र उक्तपु मध्याप्रथम इति । अन्त्ययोस्तु कल्पयो- ताशान मत्यव्यवहितपूर्वत्यानधिकरणत्तित्वविशिष्टेन स्वसमा. माधिकरणानमित्यु पत्त्यनधिकरणसमयाव्ययहितपूर्वक्षणवृत्तित्वधि- शिष्टेन च परामर्शेनैव प्रतिबन्धादनुमित्सीत्पादफालंऽनुमितेर्न स. म्भव इति भावः । सिद्धरसत्त्येऽनुमित्सामवधूयानुमितिरेयोत्पद्यते परामर्शपूर्व सिद्धिसत्त्वे च सैव ताहशाव्यवहितपूर्ववर्तिभिन्ना विरो. धिनी भावना इत्यतः सिद्धात्मकेत्युक्तम् । प्रतिक्षणमघश्यं फस्य चिद्विनाशोपगमात् तत्पुरुषीयस्येत्युक्तम् । तदुत्पादसमयेऽनुमि- रसोत्पादसमयोसा अनुमितिः । तादृशपूर्वयतित्वेन स्वरमागाधिकर- णानुमित्यव्याहतपूर्वक्षणवर्तित्येन । यद्यप्यनुमित्साया अप्युपाये. च्छात्यात्तत्कारणीभूतफलेच्छाया एवानुमितिमाग्वृत्तिभिन्नायास्स- स्वादनुामत्सोत्पत्तिकालनुमितरेसम्भवः । तथापि सुपारिमफानुमि- निजीयतामित्याफारिकैवात्र सिपाधयिषा योध्या सा च फलेच्छा- ग्यादेध न फलेच्छान्तरमपक्ष्यते इत्यदोष । परामर्शोप्यत्र स्मरणा- रमफा प्राह्यः । अन्यथा विशिष्टानुभवत्वे तदर्थमपेक्षणीयस्य विशे- पणज्ञानादेस्तादृशपूर्ववर्तिभिन्नत्वेन विरधित्वसम्भयात् । न घ स्मरणामफपरामर्शहतोः सस्कारस्यैव फलनादयस्य ताहशपूर्वपत्ति- भिन्नत्वसम्भवः , समूहालम्पनसस्कारजन्यपरामर्शस्य चरमफल- स्याभावेन सम्फागनाशकस्यादिति बदन्ति । यत्तु सिद्धधात्मकपरा. मोऽत्रानामतिरूप एव प्राह्यस्तथा च फलेच्छादरपि स्यसमाना. धिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्ववतियादेव प्रतियाधफत्वासम्भवात् । मत पय च पुनरनुमितिरित्यत्र पुनःपदेन सिद्धगत्मफपरामर्श स्पानुमितिय प्रयकृतेय योजतम् । न च सिमधात्मकानुमितिस.

·पक्षनासिद्धान्त पूर्ववर्तित्वेनाविरोधित्वादिति वाच्यम् । अनवरतपरिस्पन्दमा- नापरिमितपवनादिपरमाणुचेतनसंयोगमन्तानान्त पातिव्यक्तीनाम- विरतमेवोपरमाद फलानुत्पादबलेनापि तादृशकल्पनासम्भवाद कारणान्तरकल्पने गौरवाच । अन्वयव्यभिचारसन्देहस्य च का- रणत्वग्रहाविरोधित्वाद । उपादीयन्तां चा तत्तदात्मसमपविशेषप्त. स्पेऽनुमित्सैघ दुर्घटा, अनुमित्यन्तरत्यप्रकारेण तासभयादिति मतम्। तत्तुच्छम्। अनवरतेत्याधुसरग्रन्थासगते क्षणिकपदार्थानभ्युपगमेन संयोगादीनामपि ताशपूर्वगृत्तित्वेन प्रतियन्धफरवायोगादिति । यद्यपि स्वावच्छिन्नसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिनानय- च्छेदकधर्मविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वविवक्षयान्युक्तसिपाधयिषोत्प- सिफालेनुमितधारण सम्भवतीति स्योत्पत्तिक्षणाच्छिन्नतत्तत्सिरि- व्यक्तित्वस्यैव ताशपूर्ववर्तितानवच्छेदपतया तद्विशिमाया सिद्ध धनुमित्सापूर्व सत्यात, तथापि यथाथुनमेष समाधिसौफर्यादाइ अनवरतेति । अनवरतम् अनुक्षणम । परिस्पन्दमाना येऽपरिमिता: पचनादिपरमाणपस्ने साई यः चतनसयोगसन्तानस्तदन्तगतसं. योगव्यक्तीनामनुक्षणमेव नाशादित्यर्थ । तथा च परामर्शपर्वतस्या- यिन्य परमाणुनत्तत्सयोगव्यक्तय एव कानुमितिमतिघधिका. ति भाव । ननु त कारणामाषप्रयुक्त फलानुत्पादः कारणान्तरमे. पाक्षिपेदित्यत आह कारणान्तरतिाननूक्तममेण कारणतानिश्चये स. ति तादशसयोगोपरम:कल्पनीय फारणानिशप एयताप्राक न स. मायत्ययययभिचारसंदेहेन प्रतियन्धादत आह. अन्वयेति । संदेहस्येति प्रकृताभिमायण । अविराधित्वादिति । माह्याभाया. मयगाहित्यादिति भावः । ननु यत्र पक्ष साध्यवान् साध्यध्याप्य. चान् साध्यानुमित्यन्तरं घेएसाधनमित्याकारकानुमिते. पश्चात्सा- ध्यानमित्सा ततः साध्यानुमित्यन्तरं तत्रानुमित्साफालेनुमि- स्यनुत्पादेनान्वयव्यभिचारनिश्चयाकारणान्तरमवश्य कल्पनीयं स. णिकपदार्थानभ्युपगमादलुमि सापूर्ववर्तिनां सर्वेषामेय स्वसमाना- धिकरणप्रश्रमानुमित्यव्यवहिताक्षणवृत्तियन ताइप्रत्याभाया- ·जागदीच्या पक्षतामन्थे म्बन्धा एव ताशपूर्ववतिमिनाः, भरद्वा वचपुरुषीपानुमिति प. ति तत्तदीपानुमित्सव्यवहिन पूक्षणवादिना ताक्षणचित्तवि. शिष्टत्वादिना वा कारण तथा चोपमानादेः प्रमाणान्तरत्वं भ. ज्येत सर्वबानुमितिसामग्रीसम्भवात, पिलीयेत च परामर्शयादि- ·पक्षता सिद्धान्तः । ना कारणलं वाधकलादिना च प्रतिबन्धकास्त्रम् । अनयैव रीत्या कार्यान्तरेष्वपि क्लुमानां कारणानां मतियन्धकानाचातथात्व. मरलसानाच तयात्वं प्रसज्येत । अत एव न द्वितीयोऽपि मकारः, पाधासम्भात्तयोरप्यनुमान पवान्तीयः । ननु यत्रोपमित्यादिस्यले नाचुमिनोमि फि तूपमिनोमीत्यादिरेषानुव्यवसायातयोपमित्यव्यत्र- हितपूर्वक्षणस्यानुमित्यव्ययहितपूर्वत्त्यामाषात्कथं सर्वत्रोक्तानुमिति- सामग्री अन्यथोपमित्यादिकं प्रत्युपमित्यव्यचहितपूर्वक्षणत्वादिना हेतुत्वकल्पनात्सर्यत्रैवोपमितिसामग्रीसम्भवादनुमानस्य प्रमाणान्त- रत्यं भग्नमित्येव किन रोचयदित्यत आह विलीयेत चेति । पराम. त्यादिनेति । व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वेन व्याप्यय. स्पक्षनिश्चयत्येन धानुमिती हेतुत्वं न स्यादित्यर्थ । प्रागुक्तसविषय- फरवादिनैव परामर्शस्य तथात्वनिर्धाहादिति भावः। याधत्वादिने. त्यादिपदेन सत्प्रतिपक्षोपसंग्रहः । प्रागुक्ताव्यवहितपूर्ववर्तिभिन्न- स्पेनेय पाधादेः प्रतिवन्धफावसम्भवादिति भावः। न च बाधादे- पिशिएदिसामान्धं प्रत्येष घिरोधित्वादनुमितित्यापच्छिन्नं प्रति पाधत्वादिना प्रतियन्धमत्त्वं प्रसकमेव नेति पाध्यम । सति पाधे विशिष्टयोधेच्छायां साक्षात्कारिण्या इयानुमित्यादिरूपाया अपि वि- शिएयु यत्पत्तिभियानुमितित्वावच्छिन्न प्रत्येच घाधत्वादिना पृथक् विरोधित्वस्यायश्यकत्त्वादिति भावः । कार्यान्तरेषु शाब्दवोधदाहा. दिपु । भनथात्वमकारणत्यमप्रतिबन्धकत्वं च। प्रसज्यत इत्यन्वय. । पर्व तथात्वमित्यत्रापि। तथा च शाब्दयोधत्वावच्छिन्नं प्रति स्वस- मानाधिकरणशाब्दाव्यवहितप्रापक्षणात्पन्सविषयफत्त्वेन हेतुत्वे घिनश्यदवसस्य पदार्थोपस्थित्यादेः शान्दधीहेतुत्वं न स्यात प्रत्युन शादधीमाक्षणोत्पनसंस्कापदेरपि तत्र हेतुता स्यात् । एवं स्वस- मानाधिकरणदाहाव्यवहितमाकक्षणवृत्तिभिन्नत्येनैव मण्यापधादेदी- हप्रतियन्फरये कदा चिदुपहितदाहागां मण्यादीगा दाहप्रतियन्ध. कवं न स्यात् प्रत्युत ताप्येणोदासीनस्यापि घटादेदाहविरोधित्वं स्यादित्यर्थ । मत पय कार्याध्याहतपूर्ववादः फारण तानपच्छे.

·पक्षतासिद्धान्त। ६७१ प्यनुमित्यापचे अनुमानातिरिक्त त्यस्य वैयचि । न तृतीया, अनुमितिमामग्रयभावत्वेन मत्पक्षकारणत्वम् अनुमित्साविरहावे- शिएमसक्षसामग्रथभाव-वेन चानुमितिकारणत्वमित्यन्पोन्यान- यात् । स्थाणुवाभाश्व्याप्यदर्शनक्षणे मतियोग्यारोपविरहेणाभा- धमत्यक्षसामग्रीविरहात पक्षतासत्त्वे स्थाणुत्वारोपक्षणे तदभावा- नुमित्यापत्तरित्यपि कश्चित् । वस्तुतस्तु स्वतन्त्रान्वयम्पतिरेकशा- धारणायमेघ निरुक्तसाधकमानस्थ पक्षतायां प्रवेश्यत्यादत आह भनुमानेति । वैय्यति । साधकमानस्य परामर्शादरतुमिते पूर्व तवैशिष्ट्यामाचादेव विरोधित्यासम्भवादिति भाव । अनुमितिभि- प्रसिद्धिप्राक्क्षणावच्छिमत्वमेव तादृशसिद्ध्युपहितत्वमित्युक्तौ ना. तिप्रसङ्ग नवा वैय्यध्यमिति ध्येयम् । अनुमितिसामग्न्यभावत्वेने. ति । अन्यथा पन्ह्यादे सनिकर्पदशायामनुमित्सयाध्यनुमितिर्न स्या- दिति भाष । प्रत्यक्षसामान्यभावत्वेनेति । अन्यथा समानविपये स- ज्यामपि प्रत्यक्षतामग्न्यामनुमित्युत्पादप्रसङ्गादिति भाव । अन्योन्या- श्रयादिति । अनुमितिसामग्न्यभावत्वेन प्रत्यक्षहेतुतामहोत्तरमेव प्र- स्यक्षसामग्रीमवगल्य तदभावावेगानुमितिहेतुत्य प्राह्यमनुमितिसाम- प्रीज्ञान चानुमिर्ति प्रति प्रत्यक्षसामग्न्यमावत्वेन हेतुतामहं विना मेस्यन्योन्याश्रयायुक्तरूपेण कार्यकारणभावग्रहासम्भवादित्यर्थ । अचानुमिनिसामग्न्यभावातिरिक्त प्रत्यक्षहेतुम्तोममेघ प्रत्यक्षसाम. श्रीपदेनोपादाय सिद्धिनदन्यतत्वावच्छिन्नाभावस्य पक्षताविध. यानुमिति हेतुत्वमतो नान्योन्याश्रय इत्यत आह स्थाणुत्वति । आरो- पक्षणति । अनुमितिमात्रस्यैानुत्पत्तिभिया सिद्धिप्रत्यक्षसामप्रय. म्यतराभाषस्य कार्यसहवर्तित्वेन हेतुत्वासम्भधादिति भाव । प्रति- योग्यारोपातिरिक्तस्य प्रत्यक्षकारणस्तोमस्यैव प्रत्यक्षसामग्रीपदेना- भिधानात्पतियोग्यारोपस्यामारप्रत्यक्ष प्रति हेतुत्ये मानाभावाद नयुसमित्यसरसेन कश्चिदित्युक्तम् । स्वय दूपणमाह पस्तुत स्त्यिति । ननु स्थातम्यमन्यथासिद्भस्य तच्च प्रत्येकामावस्यान्वय- ·पक्षता सिद्धान्त ६७१ प्यनुमित्यापत्तः अनुमानातिरिक्तत्यस्य पैयांच्च । न तृतीयः, अनुमितिसामनयभावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्वम् अनुमितसाविरहावे- शिष्टमसक्षसामग्रधभाव-वेन चानुमितिकारणत्वमित्यन्योन्याश्र- पात् । स्थाशुत्याभावच्याप्यदर्शनक्षणे प्रतियोग्यारोपविरहेणाभा- चप्रत्यक्षतामग्रोविरहात पक्षतासत्त्वे स्थाणुस्वारोपक्षणे तदभावा- नुमित्यापत्तरित्यपि कश्चित् । वस्तुतस्तु सतन्त्रान्वयव्यतिरेकशा- धारणार्थमेव निरुक्तसाधकमानस्य पक्षनायां प्रवेश्यत्वादत माह अनुमानेति । बैय्यथेति । साधकमानस्य परामर्शादरनुमिते पूर्व तवैशिष्ट्यामाचादेव विरोधित्यासम्भवादिति भाव । अनुमितिभि- असिरिभाकक्षणावच्छिनत्वमेव ताशसिद्ध्युपहितत्वमित्युक्तो ना. तिप्रसङ्ग न वा चैय्यध्यमिति ध्येयम् । अनुमितिसामग्न्यमावत्वेने. ति । अन्यथा धन्यादे सनिकर्पदशायामनुमित्सयाप्यनुमितिर्न स्या- दिति भाय । प्रत्यक्षसामन्यभावत्वे नेति । अन्यथा समानविषये स- क्यामपि प्रत्यक्षसामग्न्यामनुमित्युत्पादनसङ्गादिति भाव । अन्योन्या- अयादिति । अनुमितिसामग्न्यभावत्वेन प्रत्यक्षहेतुतामहोत्तरमेव प्र. स्यक्षसामग्रीमवगस्य तदभावत्वनानुमितिहेतुत्य ग्राह्यमनुमितिसाम- श्रीज्ञानं चानुमिति प्रति प्रत्यक्षसामग्यभावत्वेन हेतुताग्रहं विना मेत्यन्योन्याश्रयादुक्तरूपेण कार्यकारणभावमहासम्भवादित्यर्थ । अथानुमितिसामग्न्यभावातिरिक्त प्रत्यक्षहेतुस्तोममेव प्रत्यक्षसाम. प्रीपदेनीपादाय सिद्धितदन्यतरत्यावच्छिन्नाभावस्य पक्षताविधा यानुमितिहेतुत्वमतो नान्योन्याश्रय इत्यत आह स्थाणुत्त्येति । आरो- पक्षणेति । अनुमितिमात्रस्यैवानुत्पत्तिमिया सिद्धिप्रत्यक्षसामग्रया भ्यतराभावस्य कार्यसहयत्तित्वेन हेतुत्यासम्भवादिति भाव । प्रति- योग्यारोपातिरिक्तस्य प्रत्यक्षकारणस्तोमस्यैये प्रत्यक्षमामग्रीपदेना- भिधानात्मतियोग्यारोपस्याभारप्रत्यक्ष प्रति हेतुत्वे मानाभावाश्चेदं न युक्तमित्यवरसेन फश्चिदित्युक्तम् । स्वय दृषणमाइ घस्तुत स्त्यिति । ननु स्वरतन्यमन्यथासिद्धरय तच्च प्रत्यकामावस्यान्वय- ·पक्षतासिद्धान्तः। यतामितीच्छायामनुमितरुत्पादात् सिद्धावनुमितिविपयेच्छाविर- इस्य मत्यक्षसामग्रीसत्त्वे च तादशेच्छायामनुमित्यनुत्पादात साध- कमाने अनुमितित्वादिमकारकेच्छाविरहस्य पृथगेव विशेषणता- चा- अथ घा ण गौरवमाशंक्येव दीधितिकता याधादेरित्यत्रादिपवमुपात्तम् । तने तत्तलिङ्गकपरामर्शाभावकालीनतत्तलिङ्गकानुमित्साव्यक्तीनां परामर्शभर्मिकतत्तदप्रामाण्यज्ञानव्यक्तीनां चोपग्रहः । पक्षधर्मिक- साध्यविधेयकानुमितित्वावच्छिन्न प्रत्येव सिद्धिप्रत्यक्षसामग्री- निरुक्ततत्तलिङ्गकपरामर्शधर्मिकतत्तद्प्रामाण्यशानव्यक्तीनां न्यतमाभावत्वेन पक्षतायाः कारणत्ये घाघकाभावादिति भावः। मनु सिद्धिप्रत्यक्षसामप्रयोरन्यतरत्वावच्छिन्नाभाव. स्याखण्डस्य तत्तव्यक्तित्वेनैव साध्यविधेयकानुमितिहेतुत्यं पाच्यमतः प्रत्येकामावत्वेन हेतुतायां न लाघवावफाश तस्तत्प्रतियन्दिमाह अन्ययेति । यधपण्डामावस्य तत्तद्वय- क्तित्वेन हेतुत्वं तदा याधादेरपि पक्षतायामन्त यः स्यात सिद्धि- प्रत्यक्षसामग्रीयाधादीनांमन्यतमत्वावच्छिन्नामावस्याखण्डस्य तत्त. व्यक्तित्वेन साध्यविधेयकानुमितियावच्छिन्नं प्रति हेतुत्वे याधफा- भायारप्रतियोग्यविशेषितरूपेणाभावस्य हेतुतायामन्यथासिया त- स्परित्यागस्तु सिद्धिप्रत्यक्षसामनयोरन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्याव- ण्डस्यापि हेतुनायां समान इत्यपि माहशामपरः पन्याः। अथा- भायद्वयस्य हेतुत्वेऽनुमित्साविरहस्य विनिवेशागौरयमन्यतराभा- पस्य हेतुतायां तु सिदिप्रत्यक्षसामनयन्यतरत्येनानुमित्साविरह- स्य सकदेव तस्य विशेषणत्यालाघवमित्याशक्य निषेधति न चे. -ति । अन्यतरामावस्य हेतुत्यपक्षेप्यनुमित्साविरहो द्विनियेक्ष्य इत्याह शाब्दसिद्धावित्यादिना | शाब्दान्यसिद्धिदशायामशादशा. नत्वप्रकारिफेच्छर नोरपद्यत इत्यतः शाब्दसिद्धावित्युक्तम् । विर. हस्येति । पृथग्रिशेषणनाया हत्यप्रेऽन्ययाअनुत्पादादिति । अनुपम घशादनुमितरनुत्पादादित्यर्थः । प्रकारान्तरेणासम्भयास्त्रविषयसि- सिकाया एव सिपाधयिषाया अनुमितेनियांदफत्वादिति भावः । - ·पक्षतासिद्धान्तः। आत्मनिष्ठश्च समवायेन सिद्धेरभावः । भिन्नभिन्नेन च सम्बन्धेन तत्तदसाधारणकारणरूपायास्तसामग्रयाः मणिविशिष्टस्य वन्होरवे. तरतरविशिष्टस्य मनोयोगादेः प्रतिवन्धकत्वायोगात्। तथा च क- ताध्यं युक्तमिति भायः । ननु प्रतियोगिविनाकृतैव सिद्धिप्रत्यक्षसा. मनचन्यतरत्वरूपाखण्डभेदव्यक्तिः पक्षतायां निविटा तत्र च विशेष- णविशेष्यभावव्यत्यासंशकापिनास्तिान च प्रतियोगिविनाकृताखण्ड- भेदव्यक्तिमुपादाय पक्षतानिर्वचने प्रतियोग्यविशोपितेनापि सिद्धिन- त्यक्षसामग्रीगगनाद्यन्यतमत्वन सिद्धिप्रत्यक्षसामनयनुमितिपूर्व घर्तिभिन्नतत्तज्ज्ञानादिघटितान्यतमत्वेन तापदच्छिन्नाभाषा अ. प्यनुमिती हेतवः स्युः । तथा च परामर्शत्वादिनानुमिती हेतुत्वं न स्यादित्युक्तप्रायमिति वाच्यम् । सिद्धिमात्रामावस्य पक्ष- तात्वेपि ताहशाभावानां हेतुताप्रसङ्गस्यान्यथासिया निरसनीय- त्यात त्यन्मते गुरुधर्मावच्छिन्नाभावत्वेनेघ मन्मतपि गुरुधमांवच्छि- अप्रतियोगिताकस्याप्यखण्डाभावस्य तत्तद्वयक्तित्वेन हेतुनायामन्य- थासिद्धिसम्भवादतआह आत्मनिष्ठेति।भिन्नभिन्नेनेति स्वजनकारव- त्यादिना कालिकादिस्वरूपेण वेत्यर्थः । कालादिघटितसामप्रयाः प्रतिबन्धफत्वे गौरवादाह तत्तदसाधारणेति । चक्षुःसंयोगाद्यात्मि- कायाः प्रत्यक्षसामग्रया इत्यर्थः । अभावः कारणमिति प्राक्तनेनान्व- यः । ननु प्रत्यक्षासाधारणकारणसमयहितमनोयोगसिद्धयन्यतरयोः समवायसम्बन्धावच्छिन्नाभाव एव हेतुर्याच्य इत्यत आह मणिधि- शिष्टस्यति । मनोयोगादरित्यादिना झानाद्युपग्रहः । अयोगादिति । एकत्र जनफत्वप्रतिबन्धकत्वयाविरोधादिति भावः । यद्यप्यात्ममा नोयोगत्वेनानुमितिजनकस्यापि निरुक्तान्यतरत्वेन तत्प्रतिबन्धक स्वेपि न क्षतिः एकरूपेणैव तयोर्विरोधात् मणित्यापेक्षया गुरुत्वनेच मणिविशिष्टचन्हित्वेन दाहप्रतिबन्धकायाकल्पनात, तथापि विशिधा- भावस्य विशेषणाद्यभावानतिरिक्तवादखण्डतत्तद्वयक्तित्वेन हेतुत्वा- मम्भवात् उक्तान्यतरत्वावच्छिन्नाभावत्वेन च हेतुत्वेऽन्यतरत्याशे वि. शेषणविशेष्यभायष्यत्यासन गुरुतरफार्यकारणमावदयापत्तः सिद्धि- ·जागदीश्या पक्षतामन्ये थमनुगतरूपेण तयारभावः कारणम् । एवं सिद्धेः सिपायिपा. विरहेण वैशिष्टयमेककालावच्छेदनैकात्मवृत्तित्व मसक्षादिकारण- चक्षुःसयोगादेस्त्वन्याशमिति सामग्रीविशेपाभावस्य हेतुत्वेपि - प्रत्यक्षसामग्यो प्रत्यकाभावत्वेनैव हेतुत्वमित्येव मूलं युक्त मिति ध्येयम् । तथा चति । प्रतियन्धकतावच्छदफसम्पन्धाननुगमे घेत्य थे । तयो सिद्धिप्रत्यक्षसामग्यो । प्रतियोगितावच्छेदषसम्यन्ध. भेदादिवत्तदवच्छेदक्ताघटकसम्बन्धभदादप्यनुगतरूपेण हेतुरास म्भव दर्शयितुमाद्द पवमिति पफमहराघवच्छदेनेयात्मनि सिपाधयि पाविरहविशिष्टसिमस्सत्येप्यनुमित्सादशाया पक्षतासम्पत्यर्थमेष- फालेति फालपद क्षणपरमितियद्यपि पूर्वक्षणाययच्छदवानुमित्सा विरहविशिष्टाया सिद्धरनुमित्सादशायामपि सत्यातदानी पक्षता न स्यात् । न चानु मे साविरहणोपलक्षिताया सिर सिपाधयिषा घशाया सत्वेपि म तद्विरहवैशिष्ट्यायच्छिमासिद्ध सत्त्वं तदानीं विशेषणाभावादिति वाच्यम् तथासत्यपक्षणायच्छदेनेत्यम्य घेय्य पित्ते ,तथापि सामयिषात्यन्ताभावाना तत्तत्समयावच्छिन्नमेषा. धिकरण र स्वरूपाख्यसम्बन्धो न स्यधिफरणत्यमात्र तथासतिम तियोगिसत्त्वदशायामपि तदधिपरणे तदभावापत्त तदीयसम्बन्ध प्रयुक्त त्यातहत्त्वस्येत्याशयनेफक्षणावदेनेत्युतम् । मत पय रुपय सानियामफसम्पन्धा न शुखसमवाय घाय्यादेरपि रुपयापत्ते फि तु तत्तवक्तिनिकापतसमपाय पयोति सिद्धात । यदि चाभा घस्य स्वयमेव स्वरूपसम्बध स च प्रतियागिसत्यदशापामधिप रणेन पत्तते प्रतियोगिन एप पिराधित्यात पृत्तिमत य पृसेरप्यच्या प्यवृत्तित्वात् सामयिफ यमभायस्य न समयटितम्ररूपसम्पन्धेन तिमय पर तु समयविशेषायच्छेदेन स्वरूपसम्पन्धन पृत्तिमात्र गोत्याधभावाना तु वृत्तिन समयावच्छिन्ना मानामायात् भाषामाय. यारफर्मिणि सत्तायामेष निराधमानार्थमयम्छेदप स्वीपारात . दानीमभ्य गोत्य नाम्नीत्यादिप्रतीती चाधिफरणत्येय समयस्य मा नादिति विभाव्यत, तदपात्मचित्यरक्षणस्य पैशिष्ट्यस्य साम ·पक्षतासिद्धान्तः । लापवाद सिद्ध्यभाव एव पक्षव्यवहारनिमित्तम् । एतदेवाभिस- न्धाय प्रतिनिमित्तमुक्तमिति वक्ष्यति । फलानुपाहितसिद्धीच्छा. विरहविशिष्टसिद्ध्यभावापेक्षया वाघाभावस्य लघुत्तेऽपि सिद्धसा- यिफत्वप्रदर्शनार्थमेवैफक्षणावच्छेदेनेत्युक्तं न तु वैशिष्ट्येपि तद- न्तभाव इत्यस्मद्गुरुचरणाः । अन्याशं स्वाश्रयनिष्ठाहजन्यत्वादि. अपमान चान मित्सापिरहविशिष्टसिद्धरनुमित्साविरहविशिष्टप्रत्यक्ष- सामग्न्याश्चान्यतरत्वावच्छिन्नामावत्वेन हेतुत्वाद्विविधस्य वैशिष्ट्य- स्थ प्रवेशेपि नाननुगम इति वाच्यम्। प्राक्क्षणावच्छेदेन सिपाधयि. पाधिरहविशिष्टा या सिद्धिः प्रत्यक्षसामग्री वा तस्याः सिपाधयि. पाविशिष्टनादशायामपि निरुक्तान्यतरत्वेन प्रतिवन्धपत्या. दुस्तरक्षणेऽनुमित्यनापत्तेः । न च सिपाधायपाविशिष्टतादशायां सिद्धेः सिपाधयिपाविरहविशिष्टान्यत्वमेव भेदस्याव्याध्यवृत्तित्वात तया च तदानी निरुतान्यतरत्वावच्छिन्नं नास्त्येति पाच्यम्। तथासन्युक्तान्यतराभावत्वेन हेतुरचे गुरुतरांयकारणभारद्वयापत्ति- तावस्थ्यात विशिष्टाभावस्याखगडस्य प्रमाणाभावेन निरस्तत्वा- दिति भावः । ननु यधनुमित्साविरहविशिष्टप्रत्यक्षादिसामग्यमा- घोषियानुमितिहेतुलदा मूलस्थसाधकमानपदेनापि सामग्रीविशेष पवाभिधीयतां यथाभूतानुराधान्न तु साध्यवत्तानिश्चय इत्यत आह सामग्रीविशेषति। लाधादितिअनुमानातिरिक्तसिद्धिसामग्रीमपेक्ष्य सिद्धेः प्रवेशे लाघवादित्य तथा च पक्षपदप्रवृत्तिाममिचनिचना- नुरोधादेव साधकमानपदेन साध्यनिश्चयो व्याख्यात इति भावप्रह- तिनिमित्तनिर्वचने मूलस्वरसमाह एतदेवतिामन्यया नुमितिकरण- मिदमित्येव घूयातायतापि यद्यपीत्याधुकशङ्कायुदाससम्मयादि- ति मायः । मन्येवमुत्तेजकाप्रवेशनातिलाघवावाधनिश्चयामात्र एव पक्षपदमवृत्तिनिमिठमस्विायत माह फलानुगहवेति सविस- यसिद्धानुपहिततत्तदनुमित्साविरहविशिष्टत्यर्थ-विशिष्दिमाना प्रत्येक युभुत्साधिरहविशिष्टयाधनियामावन्न हेनुकानदार ·जागर्दाश्या पक्षतानन्य धनस्थले पक्षव्यवहारविरहेण तादृशसियभावस्यावश्यकत्वे बा- धाभावो न निविशते गौरवात् विशिष्टसिद-यभावस्य चात्मनि- प्रस्यैवानुमितिहेतुत्वेऽपि तस्य परम्परासम्बन्धादेव पर्वतादौ पक्ष- व्यवहार इति ध्येयम् । एकस्य पुमाऽनुमित्सासत्त्वेऽपि अन्यस्य तद्विरहिणः प्रत्यक्षादिसामग्रीसत्त्वेऽनुमिन्यनुत्पादात् तत्पुरुपीया- नुमिति प्रति तत्तत्पुरुपीयानुमित्साविरहकालीनतत्तत्पुरुषीयसि- यमारिष्कर्तुमन पाहतान्तानुसरणम् । न निविशत इत्यस्य पक्षपद- शक्यतायामित्यादि । मनु सिद्धयभानस्य पक्षता यपि सि. द्धिदशायां पर्वतादी पक्षव्यवहारो दुर्वार समायावच्छिन्नसि- यभावस्य विशेषणताया पर्वने सस्यात् । न च तदीयसिद्धिविश. प्यत्वाभाव एव त प्रति पक्षव्यवहारनिमित्तम्, तस्यानुमित्यहेतुत्या. तु अनुमितिहेतोरेव पक्षनाया प्रवृत्तिनिमित्तत्वात पक्षतानुमितिहेतु. रित्यादिव्यवहारादित्यत आह निशितिअनुमित्साविरहविशिष्टत्य थे । परम्परासम्बन्धादिति । तथा च यदा यत्र पुसि निरुक्तसि यभायस्त कालायच्छदेन तत्पुरुपीयस्वप्रतियोगिविशेष्यत्याभावरू- पपरम्परासम्बन्धेन निरक्तासिद्धचभाववध तत्कालावच्छेदेन तत्पु. रुप प्रति पक्षव्यवहारनिमित्तमिति भाव । ननु सिराधयिषाविरह विशिष्टप्रत्यक्षादिसामन्यभावस्य पृथगपि हतुत्य दुर्घट पुमन्तराव- घच्छदेनानुमित्साविरहविशिष्टाया प्रत्यक्षसामग्या सत्त्वदशाया- मनुमि सासत्त्वेऽनुमित्यपलापापत्ते । न चानुमित्सावालीनायालम- घ सामग्रीविशपणम् । तथासति पुमन्तरेऽनुमित्सादशाया तद्विधुर. स्यापि पुस प्रत्यक्षसामग्रीसत्वेप्यनुमित्यापत्ते अत पुरुषविश- पान्तीवेण सामन्यभावहेतु व नियक्ति परस्ये यादिना । तद्विर- हिण अनुमित्साविरहिण । तत्पुरुषोये यादि । अत्र त पुरपीयत्व तत्पुरुषायच्छिन्नत्वतदप्यनुमित्साविरहस्यैव विशषण तन तत्पुरुषा. घच्छदेनानुमित्सापिरहकालीनो यस्त पुरुषीयप्रत्यक्षसामग्रीविशेष. स्तद्विरह पर्यवस्यति । यथाश्रुने तत्पुरपोयत्यस्यानुमित्साविशेषण- ·पक्षतासिद्धान्तः। दिसामग्रीविशेपचिरहोऽनन्यगतिकलेन हेतुरुपेतव्य इति वदन्ति । स्वतःपुरुपीयानुमित्सादशायामपि घटायच्छेदेन तदभायसवात्त- दानीन्तनप्रत्यक्षसामग्या गपि तदीयानुमितिप्रतियन्धकरवापतेः। पक्षतायामियानाप्यनुमित्साव्यक्तयां विशिष्य निवेश्याः । तेन घ- स्त्वन्तरस्यापि परामर्शदशायाममुमिनित्यादिप्रकारकेच्छासत्यपि सनिकृष्टस्य धन्वादेर्नानुमितिन या घन्हेरनुमित्साप्रत्यक्षच्छयोः स- स्वदशायामुभयसामग्रीसमवधानेऽनुमितिस्तत्रानुमिरसाव्यक्तयत्तेज- फकोटायप्रयशात् । प्रत्यक्ष भुत्साचिरहविशिष्टाया पयानुमित्साया उत्तेजकरवाददोप इत्यपि बदन्ति । सिद्धिसामग्रीमात्रस्याप्रतिय. न्धकरवादुक्तं विशति । तेन प्रत्यक्षात्मफसिद्धिसामग्रीलामः । यद्यपि सिद्ध्यात्मफप्रत्यक्षस्यापि सामग्रीमान प्रतिवन्धर्फ प्रसि. साध्यस्थले सर्वश्रेय साध्यवत्वोपनीतमानसामग्रीसम्मवात् । नापि लौफिकप्रत्यक्षसामग्री तया,वशे सपत्वव्याप्यवत्तानिश्चयदशा- यां मण्डूफवसाझनादियलात् सर्परवाचलौकिफप्रत्यक्षानुत्पत्तिम- सङ्गात् तथापि साक्षात्कारत्वनिरूपितलाांनटमकारताफप्रत्यक्षसा- भनी प्रवेश्या। ताहशी च प्रकारता लौफिक इव दोपविशेपजन्यपि साध्यस्य प्रत्यक्ष वर्तन एव उभयत्रैव सर्प साक्षात्करोमीत्यनु- भवादित्यन्यत्र विस्तृतम् । म चै साध्यस्य निर्षिफल्पकसामग्याः प्रतिबन्धकत्वं न स्यात, इष्टत्वात् तस्याः पृथक् प्रतिवन्धकस्योपग- मेपि क्षायभायाश्च । अनन्यगतिकत्वेनेति । न चैवं तत्पक्षसाध्यका. नुमिति प्रत्यनुमित्सापिरहचिशेपितेन तमिफसाक्षात्कारत्वनिरू- पितनत्प्रकारताकत्वनैध घिरोधित्वं तथा च तदभावस्य कार्य- सहभावेन हेतुत्वादेव न तद्वत्ताप्रत्यक्षोत्पत्तिकाले ताहशानुमिति. त्यिन्यथा गतिरस्त्येवेति वाच्यम् । यत्र पवंतत्वसामानाधिकर- ण्येन घन्दिमत्ताप्रत्यक्षोत्पादः तत्रोत्तरकाले पर्यतत्वावच्छेदेनापि घनानुमितेरनुत्पादप्रसङ्गात् । न च पर्वतत्वावच्छेदेन चन्ह्यादिसा- क्षात्कारत्वेनैव विरोधित्वमिति वाच्यम् । तथासति पर्वतत्वसा. मानाधिकरण्येन साध्यवत्ताप्रत्यक्षसामप्रीसायेप्यनुमित्यापत्तेः। घ.

·जागदीश्याः पक्षताग्रन्ये अथ सिद्ध्युत्तरानुमितौ सिपाधयिषा हेतुरन्तु । न चैवं मण्यादि- स्थलीयदाई मत्युत्तेजकस्य हेतुत्वापत्तिः, उत्तेजकानामननुगत- लात् । तावदभावविशिष्टमण्याद्यभावस्प चानुगतत्त्वादिति चेत् । इहापि दर्शितोऽननुगमः। सिपाधायपायाः सिद्ध्युत्तरानुमितित- श्वानुगतानारामसक्तं दुर्वचम्, सिद्धिस्थितिकालीनां स्वेतरसिद्धि- स्तुतो यत्रानुमित्सानन्तरं साध्यतस्याप्यवत्वयोः प्रात्यक्षिकपक्ष- मिफनिश्चयादनुमितिम्लत्र फार्योत्पत्तिकाले अनुमित्ताविरहषि- शिष्टसाध्यवत्ताप्रत्यक्षाभावस्यासस्वात्तत्कार्यसहभायेन तदभावस्य हेतुत्वं दुर्घटमेवेति ध्येयम्।अननुगतत्वादिति ।मणिमन्त्रौषधीनामुत्ते. जफत्वस्यैकस्याभावादिति भावः । इहापि अनुमितिस्थलेपि ।दर्शित इतिाअनुमिनुयां प्रत्यक्षादिभिन्नं शानं जायतामित्यादिनानाविधेच्छा- या उत्तेजकत्यस्य प्रदर्शितत्वादिति भावः । ननु यत्पक्षकयत्साध्य- कानुमितिस्थले सिद्धिदशायामेकविधैवानुमित्सा तत्र तस्यास्ता- प्यण हेतुनायामनुगम एव सिद्धिदशायां यपदनुमित्सा- सत्वेऽनुमितिस्तत्तदनुमित्साविरहकूटत्वावच्छिन्नाभावत्वेनैवानुगत- रूपेण वा सिनयुत्तरानुमितिसामान्ये हेतुत्वं वाच्यमत आह सि. ध्युत्तरेति । सिद्धिसामान्याव्यवहितोत्तरत्वमप्रसिद्धं तत्तत्सिध्यु- तरानुमितित्वमननुगतं सिद्ध्युत्तरत्यमाचं चातिप्रसक्तमिति भाषः। सिद्धिस्थितिकालीनामिति । स्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वकालिको. मयसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टामित्यर्थः। प्रागभावासत्त्वमतेप्याह स्वे. तरोति । स्ववृत्तिभेदप्रतियोगित्वकालिकोमयसम्बन्धेन सिद्धिविशि- शामित्यर्थः । तेन स्वत्वाननुगमेप्यदोपः । विनापीति । सिरिनाश. कालोत्पन्नानुमिनीनां सिद्धिस्थितिकालीनत्याभावेनानुमित्सायाल. प्राप्रयोजकत्यादिति भावः । ननु तदानीमपि फस्य चित्सिद्धिसत्वे- न सिद्धिनाशकालोत्पन्नानुमितेरपि स्वंतरसिद्धिकालोत्पत्तिकत्वमे- घेत्यनुमित्सां विना तस्याः कथमुत्पादः स्यादत आह एकस्यति । अनुत्पादेति । तदनुमितेरप्यन्यदीयसिध्युत्तरोत्पत्तिकत्वेनानुमि- ·३८१ यक्षतासिमान्त। कालीनां वानुमिति प्रति हेतुत्वकल्पने च विनापि सिपाधयिषा सिदिनाशकालेऽनुमित्युत्पादो दुरः । एकस्य च पुसः सि- दिसतेऽन्यस्य सिपाधयिपाशून्यस्यानुमित्यनुत्पादमसनः तत्तव- पुरुषीयतादृशानुमिति प्रति सिपाधपिपाया हेतुत्वेऽनन्तकार्यका- "रणभावमसङ्गः । अपि च सिद्धौ सयां विनापि सिपाधयिषां सा. मान्यसामग्रीतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिमसङ्गात् । न हीडाविशे. पमामग्री विना सामान्यसामग्या अनुमितिजनकत्वं नास्ति, न चान्यत्रापि तद्विशेषसामग्न्यन्तरमस्तीति । तत्कल्पने धातिगौरव. रसायोज्यत्यादिति भावः । अनन्तेति । तत्पुरुषीयखेतरसिधिका- लीनतत्पुरुषीयानुमिति मति तापुरुषीयानुमित्सायाइय तापुरुषीयानु- मितिसामान्य प्रत्यपि विनश्यदपस्थिततदीयतत्तस्सियभावत्वरूपेण ऐतुत्वस्यायश्यकसया पृथक्पुरुषीयानुमितिस्थल प्यानन्तहेतुहेतुम- दायमसङ्गत्यर्थः । तेन सिखिनासदशायामपि तस्यानुमित्युत्पाद. स्यानुसारान्यूनत्यमित्यपास्तम् । ननु सिद्धयव्यवहितोत्तरानुमिति. स्वावच्छित प्रत्येघ सिपाधयिषायाः कारणात्य घाच्यं तदव्ययहितो. तरत्यं च खसिमागमावतियोगित्यसामानाधिकरण्योमयसम्य. धेन सिसिविशिष्टायाः कृतेः सामानाधिकरण्यरूपं प्राथमतो नोक- होगवफाश इत्यत आह अपि चेति । सामान्यसामग्रीत इति । सिद्धयमापस्थलीयानुमिती क्लसहेतुताफपरामांधात्मफफारणातो. मादिवर्षः । ननु विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामान्याः कार्यजनकत्वात् प्रकृते चानुमित्सा परामर्शमात्रादप्यनुमित्युदयात जया धोक्तानियमामावासिया] स्मफविशेषसामनीषिणाकुतोन- मिस्यापतिरत माह न हीति । हिरोति । अनुमित्साघटितेत्यर्थः । नास्तीति । धिनानुमित्सा परामर्शमानाप्यनुमिन्युदयाद । चोलियमामामाल सिमावस्येव सिदिायर विशेषसामनी विनैव सामान्यसाममीमातादन मितिः . देवेति भावः । मन्यत्र सिद्ध्यनुप्सरानुमितौरननु सिहायुचरानु ·जामदीदया. पक्षतामन्थे ५ । इह जायमाना सा सिद्ध्युत्तरैव स्यात् सा च न जायते कारणाभावादिति चेत् । समाजनिष्ठानुमितिमामान्पन्नु स्पादेव, मितावनुमित्साया इव तदनुत्तरानुमितापि सिदिसामान्यामाघस्प हंतुर वाच्यं तथा च परामर्शादिसामान्यसामसित्वेपि सिद्धिदशायां निरुक्तविशेषसामनीविरहादेव नानुमितिरत आह- दिति। सिमनुसरानुमिती सियभावरूपसामप्रचन्तरकल्पने चे. स्पर्थः । अतिगौरवमिति। विशेषतामग्रीद्वयफल्पनामपेक्ष्यानुमिति. एकस्यैध विशिष्टसिरण्भावस्य हेतुन्वे लाघवादिति भाया । न च सिद्ध्यनुत्तरवर्तितसमितिव्यक्तिप्पायवश्य तत्तापरामशा- दिव्यक्तर्विशिष्य हेतुत्वमुपेयम् अन्यथा परामर्शादः सामान्यकारण- स्थाविशिष्टधात्तकानुमत्युत्पत्तिदशायां माष्यनुमित्यन्तरापत्तेः । तथा च ततेम्परामाधामकविशेषसामग्रीविरहाइव सिद्धिदशा- थामनुमित्यापस्यसम्भव इति याच्यम् । यत्र कमेण सिद्धिपरामर्श- सिदिनाशानुमितयस्तप्रत्याया एवानुमितिध्यक्त सिमिनाशोत्पा- दशायामापादनीयत्वात्तत्तद्वयक्तिहेतोः परामर्शस्य प्रागपि सत्या- तुम च तथाविधानुमितिव्यक्ति तत्तत्सिद्धिनाशक्षणस्य तरक्षणो- पनशानादेर्या विशिष्य हेतुत्वकल्पनासदभायादेव न ताशानुमि- तिरिति वाच्यम् । क्षणादीनां विशिष्य हेतुतायामन्यथासियत्वात् । अभ्यथा सर्वश्रेय तत्तत्क्षणसम्यन्धानां विशिम्य हेतुतयेय सामञ्जस्ये विशेषतःकारणान्तरस्य क्वापि कल्पनं न स्यात् अनन्ततत्तत्क्षणव्यक्ती मांतत्रोत्पन्नशानादीनां या विशेषतो हेतुत्यकल्पनामपेक्ष्य विशिएसि. दूधभावस्यैकस्यैवानुमितिसामान्यहेतुत्वकल्पनाया एवं लाघवे. मौचित्यादिति भावः । नव्यास्तु तत्तदनुमित्साधिरशिष्रतिय- भावत्वेन हेतुनायां हल्दनुमित्साविरहाणां विशेष्यविशेषणमायन गुरुत्वादनन्तत्याच तदपेक्षया याशयाशेच्छासत्त्वे 'सिरिसरोड. नुमितिस्ताहशताशेच्छात्वेन सिम्यनुप्सरानुमिति प्रति सिसिसा. मायाभावत्वेन कारणत्यकल्पनेध लधीयसीति माहुः । सचिस्यम् । शहून हति । सिद्धिस्थल इत्यर्थः । सा गनुमितिः। तस्फारणस्पेत्य.

·पक्षतासिमान्तः। कात्पिादविरहस्प बिना कारणाभावमसम्भवात् करणव्यापार- लेनावश्यककारणभावस्य परामर्मास्य कारणतावच्छेदिका पक्षता न कारणमिति तु भ्रमः प्रतिपन्धकान्तराभावादनयन्यतिरेकशा. लिवेन हेतुसाद । अन्यथा यथासम्भवं निमित्त कारणस्प समना- स्थानुमिरसारमफेरयादिः । सा सिदभ्युत्तरवायच्छिमानमितिः- गममतं निरस्यति कारणेत्यादिना । ननु पक्षनापशिष्टपरामर्शत्य- म परामर्शविशिष्पक्षतात्वेनापि विनिगमकामायन हेतुत्वापरया - योरष लायधारखातम्येण हेतु उक्तं कारणति । तथा धानुमि. तिकारणस्य ध्याप्तिधियः सव्यापारस्वनियमावशापारावधयैव प. रामर्शस्य हेतुत्वमायश्यर्फ पक्षतायास्तु व्यापारत्यासम्भवात्तदनुरा- धेनापिन हेतुत्यमित्यय स्फुट विनिगममिति माय मच स्वमते मनस एवानुमितिफरणत्वात्तत्संयोग घ जन्यमाने व्यापार इत्यनु. मिती पक्षनाविशिष्परामर्शस्यैष परामर्शविशिनिस्तसिद्धाभाव. स्वेन पक्षताया अपि हेतुतायो विनिगमफामाक एयति माध्यमाए. रामर्शविशिएपक्षताया हेतुत्वस्य पुर्घचत्वात तर हिपरामर्शो म सिद्धिविशेषणं तथासति परामर्शविशिष्माया निस्कासिमरभावरवन हेतुरवे परामर्शशून्यस्यापि पुंसोनुमित्यापरता । तस्यापि परामर्शषि- शिसिखरमावस्यात् । न च परामर्शविशिष्टो यो निकसिर- भायस्तयन हेतुश्यं मिथो वैशिष्ट्यापभयो सिरिपरामर्शयारभावांश विशेषणीभूयापच्छरकवाभायावयासज्यवृत्यवच्छेदकरवानगीफारा- म् । अन्यथा निरुक्तसियभावत्यपरायोरेक व्यासज्यवृत्यवच्छे. पर सामञ्जस्ये नयोशियविशेषणमा चिनिगमनाविरहोडा. घनस्योन्मरामलपिनत्वापत्तः। पक्षताविशिष्टपरामर्शस्य तु वैशिष्ट्या. पत्रस्य पावच्छेदकतया तादृष्येण हेतुतायां याधाभावादिति ध्येय- म् । प्रतिवन्धमान्तरं बाधनिक्षयादि । ननु कारणतावच्छेदकविशि- घसरवस्यैव कार्योत्पत्तिनियामफयात नवेवावयस्यतिरेकानुपक्षी. गायत माह मायथेति । मन्वयादिसरयेप्यहेतुत्य इत्यर्थ साहि- कार्यस्य समयाधिकारणत्याप्रतिमा सनिमित्तकारणस्य तदर- - ·जागदीश्याः पक्षतामन्ये यिकारणवाद्यवच्छेदकत्वप्रसङ्गान् । अथानुमितिसाधारणसिद्धेन- तिबन्धकले तदभावस्य मण्याघभाववत् प्रतिवन्धकाभावत्वेन का- र्यकालवृत्तेरेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसम्भवात् सा नो- त्पातेति चेन । यस्य मण्याद्यभावादेः कार्यसमकालतयान्वयव्य. च्छेदकत्वासम्भवादाह यथासम्भवमिति । समवायिकारणावीत्या- दिनाऽसमवायिकारणत्वस्योपग्रहः । तथा च घटादिकार्यस्य प्रति- नियतदेशत्वरक्षायै तत्तत्कपालयसंयोगादेर्घटहेतुत्वमावश्यफमिति तत्रैव दण्डत्वादिकमवच्छेदकं स्यादित्यर्थः । कारणत्वे पाधफस- स्वात्कारणतावच्छदिकैच पक्षनेत्यभिप्रायेण साध्यसन्देहः सिपाध- विषय वा पक्षतेत्याशयेनाशङ्कते अयेति । कार्यकालवृत्तेरेवेति । भ. न्यथा पूर्वकाले मण्यायभावसत्यान्मण्युत्पत्तिकालेपि दाहापत्तिरिति भाव: । प्राचां मतेन इदम् । खमते तु मण्यापुरपति- दशायां माणसामग्न्याः प्रतिबन्धकस्वादेव न दाह' । अन्य. था संयोगेन मण्यभावस्य मण्युत्पत्तिदशायामपि सत्वात्तस्य कार्यसहभावेन हेतुत्योपगमेप्यमतीफारादिति ध्येयम् । न च कार्यसहतित्वस्य कारणतावच्छंदकत्वे तदवच्छिन्नस्य चत्प्रतिय. न्धकाभावस्थ पूर्वसत्त्वमपेक्षितं तदा सत्यपि मण्यभावे दाहादिका. ये न स्यात् पूर्वकाले दाहाद्युपहितस्य तस्याभावात् कार्यसहपति- त्वोपलक्षितस्य पूर्वसत्त्यापेक्षणे मण्यायुत्पत्तिदशायामपि दाहादि- कार्यप्रसङ्गः कदा चिहाहादिसहयर्तित्व एव मण्याद्यभावस्य मण्या- धुत्पत्तः पूर्व सरवादिति वाच्यम् । कार्यसहयर्तित्वस्य धारणतान । बच्छेदकत्वात् । मण्याचमावस्येनैव हेतुत्वात् प्रतिबन्धकाचमाय- विशेषितेन स्वाव्यवाहितोत्तरक्षणत्वादिसम्बन्धेनैव सामग्न्याः फा- योत्पतिव्याप्यत्वान्न प्रतिबन्धकोत्पत्तिकाले कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः । स- मयायिकारणस्यापीत्थमेव कार्यसहभाधेन हेतुत्वं विवेचनीयमिति दिक । तत्तद्देशीयतत्तहाहादिकं प्रति तत्तहादाधुत्पत्तिकालापच्छेदेन तत्तद्देशवर्तिमण्याधभावत्वेन हेतृत्वं कारणतावच्छेदकस्य पूर्वस. स्वानपेक्षणाच्च तत्तहाहोत्पत्तेरसत्त्वपि न क्षतिरित्यनयव दिशा स- ·पक्षतासिदान्तः । तिरेकितं तस्यैव तयाखेन हेतुत्वं न तु सर्वस्य गौरवात् । अन्य- था समवापिकारणस्य कार्यसहभूतस्यैव हेतुत्वात् कारणमात्रस्य तथालमसक्ती मामाकरा एव विजयेरनिति । मामाकरास्तु वि. नाप्पनुमिरसा क चित् परामर्शानुमितिमवाहस्याविरललगस्पानुभ- विकत्वात् कालभेदकल्पनायाच मानाभावात् मानाभावाच पक्ष- ता नानुमितिहेतुः परार्थानुमाने तु सिदमाधनमान्तरविषया द- पणमिसाहः॥ मवायादिकारणस्यापि हेतुत्य निरूपणीयमित्यपि पदन्ति । तदस. म्भवादिति । निरुक्तसिष्यमायस्पासम्भवादित्ययं । साअनुमिति । तथास्वेत कार्यकालवृत्तित्वेन । सर्वस्यनि । तथास्येन हेतुत्वमित्यन्य- यः। ननु प्रतिबन्धकामावस्य ताप्येण हेतुनाव्याप्यत्यागौरव प्रा- माणिकमत भाह अन्ययेति । सहभूतस्यैवेति । अन्यथा घटादेनाशी- स्पतिदशायामप्यन्पदीयकर्मणा तत्र सयोगाद्युत्पत्तो क्षणिककार्यवी. फारापतिरिति भावः । तथात्वासको कार्यसहभाषेन हेतु- स्वासको । विजयेरनिति । प्राभाकरः कारणमात्रस्यैव कार्यसह- भावेन हेतुत्यस्वीकारत् । अन्यथा कार्यकाल सतोपि प्रतियोगिनः पूर्ववर्तित्वमाणेय हेतुत्मसम्भपातेपामप्यतिरिक्तध्वंसकल्पनापत्ते. रिति भावः । एकपरामर्शदनुमितिद्वयोत्पादेपि प्रवाहासम्मयादाह कचिदिति । तथा च पत्र पूर्वपूर्वानुमिनिदशायां परामर्शान्तरस्य सामग्रीसम्भवन व परामानुमियोः वाहसम्भय इति भापः। आनुभविकत्वादिति । पक्षता नानुमितिहेतुरित्यग्रेन्वयः । मनूक्तस्थल क्रमिको नानुमितिप्रवाह' किं स्कानुमिनिनाशोत्तरमपरानाम- त्युत्सत्यय स इत्यत आह फालभेदति । ननु यत्र विषये क्रमेणानु. मितिप्रवाहो नानुमवसिखस्तत्साध्यकानुमितादेय पक्षता तुरस्वि- स्थत माह मानाभावाचेति । ननु सिखेरनमित्यांवरोधित्वे परायानु- भानस्थले तदुद्भावनं न स्यात प्रमाणादोषत्यादत माह परायति । भपान्तति । तथा च निश्चित वस्तुनि जिज्ञासापिरहाइनाफाथि ताभिधानेन पुरुषदोपतपैय तगायनं न तु प्रमाणदोपतयति भाषी ·पक्षतासिमान्तः। रक्तायविशिएशिष्यप्रत्यक्षमिति घाव्यम् । यासाध्यासिदिपरा- मर्शदायां न पस्त्यन्तरेपि फदापि ममावाघासाने तत्रयोक्तामेण पक्षतापा हेतुत्यव्यवस्थापनादित्याहुः। यत्तु पक्षताया अनुमित्यहतुन्ये सिमचारमकपरामर्शदशायों भिन्नविषयकरत्यक्षयुभुत्सासरवेऽनुमि- सेवारणाय तत्तद्युमुरमायामनुमिति विरोधित्वकल्पने गौरवं स्यादतः पक्षता हेतुरिति । ततुच्छमापक्षतायाः कारणत्वे तत्तदनुमित्सावि. रहटविशिएसिद्धित्वेन प्रतिबन्धकतायामेय तत्तदनुमिरसाधिरह. - व्यक्तीनां पिशेयधिशेपणभाषव्यत्यासेनानन्तपिरोधिरपकल्पनाया विपरीतगौरयात् । अत एच पक्षताया अनुमित्यहेतुत्वे फयितस्थल एष मिनविषयफमत्यक्षादेयत्पत्तये तसदभुत्सापिरहविशिष्टानुमि. तिसामग्रीत्वेनैव ताशप्रत्यक्षादी प्रतियन्धपत्यं करप्यमिति तत्र - भुत्साव्यक्तीनामुसजकत्यकारने गौरय स्यादित्यपि प्रत्युक्तम् । मि. भविषयकप्रत्यक्षादिकं प्रति तत्तद्युभुत्साधिरहविशिष्टपरामर्शधेन विरोधियमपेक्ष्य निरुक्तपक्षतापिशिष्परामर्शत्वपर्ययसितनानुमिति. सामग्रीरवन विरोधित्यकल्पनायामेव गौरवात् । यदपि सिदेरनुमि- स्पविरोधित्वे पर्वतो पन्हिव्याप्यवानित्यनुमितेः साक्षारकारो नस्या- त तस्या पर भित्रविषयकानुमितिसामग्रीधेन प्रत्यक्षविरोधिस्या- दिति । तदपि तुच्छम् । पर्यतो धन्हिमान घन्हिव्याप्यांधेत्यापन- मितेरियोक्तानुमितरप्यसाक्षात्कारपीटापती क्षतिविरहादिस्यास्ता विस्तर। इति श्रीजगदीशतर्कालडूगरपिरचिता पक्षतासिशाम्तटीका समाप्ता। समाप्तः पक्षतामाथः। .... 4731 LIPRO ram 'RY.