·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No. 73. ]
[ Price Rupee One.
THE
CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.
न्यायसुधा।
तन्त्रवार्तिक टीका भट्टसोमेश्वरविरचिता ।
NYAYASUDHÂ,
A COMMENTARY ON TANTRAVÂRTIKA.
BY
PANDIT SOMESHWARA BRATTA,
EDITED BY
PANDIT MUKUNDA SUÂSTRI,
Professor Deccan College, Poona.
FASCICULUS XIII,
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY.
CHOWKHAMBA
SANSKRIT BOOK-DEPÔT:
BENARES.
AGENT:-OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG:
Printed By Hari Das Gupta Proprietor
AT THE VIDYA-VILASA PRESS.
BENARES,
1904.
Registered According to Act XXV. of 1867.

·॥ श्रीः ॥ म000000000000000DEE आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥२॥ स्तबकः-७३ 30000000000000 ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२.३ त्याप्रमाणं न स्यादित्याशयानुष्ठातृषु निष्पन्नस्यापि सम्बन्धस्या- मीभिर्मीमांसकमूलप्रमाणं विना याशिकानुष्ठानमात्रादविश्वसद्भिःप्र- तिपत्तेः समाख्याख्यमूलप्रमाणदर्शननैव वयं मीमांसकाः सम्बन्धं प्रतीपद्यामहइत्याह * वयं विति * सम्बन्धप्रातिपति विना सम्ब• ८३५४९ न्धिनिमित्तायाः समाख्याया दर्शनायोगान्समाख्यादर्शनन सम्बन्धप्र- निपत्ता अन्योन्याश्रयत्व स्यादित्याशय क्लप्तावयवार्थप्रत्यभिज्ञा- नेनावयवार्थाभावविनिश्चयं च विना समुदायकल्पनायोगात्म- म्बन्धज्ञानपूर्व प्रयोक्तस्था समाख्या ज्ञायतं पश्चात्सम्ब- ग्यो झायतइत्याह * तनेति * कथं तर्हि सम्बन्धस्य प्रथमताक्तत्याशङ्य वस्तुस्थित्यत्याह * वस्तुस्विति * सम्ब- न्ध पि' सम्बन्धस्याज्ञान तत्प्रातपादिकाया: समाख्यायाः प्रवृत्ति- युक्रत्याशय सम्बन्धस्याप्रतीतावप्यसवनिश्चयाभावमात्रेण क्ल. मावयवार्थप्रत्यभिज्ञान समुदायशक्तिकल्पनायोगात् । प्रयोक्तृस्था- याः समाख्यायाः श्रोतारं प्रति शेयत्वेन प्रवृत्तिरयुक्तंत्याह * स चे- नि* अन्यप्रयुक्त समाख्यादर्शनाच्छोतुः सम्बन्धप्रतिपत्तिसम्भवे ऽपि अनवगते सम्बन्ध तत्प्रतिपादिकयाः समाख्याया वक्तुरप्रयोगादप्र. युक्तायाश्च श्रोतुदर्शनायोगात न सम्बन्धिप्रतिपत्तिरित्याशङ्कानिरा- मपूर्व यौगिक्याः समाख्यायाः सम्बन्धमानावगमे ऽपि तद्विश- षाङ्गाङ्गिसम्बन्धावगतिः कथमित्याशङ्कां निरस्यात * यदि हीति * प्राक्सम्बन्धावगम पि नित्यत्वात्समाख्यायाः पूर्व वृद्धप्रयोगदर्शना- त्मर्वेषां नित्यं प्रयोगोपपत्तायुक्तायां सम्बन्धनिमित्तायाः समाख्या- यास्तं विना कथं नित्य प्रवृत्तिरित्याशय सम्बन्धस्य प्रवाहनित्यतोक्ता मसमाख्यावगतस्य सम्बन्धसामान्यस्य विशेषं विनानुपपत्तर्वि- शपान्तगनुक्लेशाध्वर्याश्चाध्वर्यु वृणीतति विधिना वरणनाध्वर्युमुपा- ददीतत्येवंविधानास्सामान्यतोऽङ्गत्वादन्वाधानादश्च तूपकारित्वेन समूहितत्वात्सामान्यतो ऽङ्गत्वे ऽवगतेर्विध्यनुगृहीतया समाख्यया. ङ्गाङ्गिव लक्षण सम्बन्धविशेषो शायतइति द्वितीयाशङ्कानिरासाशयः अनेन वैवं घेदे ऽपीति भाष्यस्याकृतकमध्वर्युत्वाद्याधानाद्याख्ययोः प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः सामान्यतः सम्बन्धप्रतिपादकमाध्वर्यवशब्दमु. पलभ्य निर्विशषसामान्यायोगात् तस्मिन्नगाङ्गिसम्बन्धबोधस्य वि. नियोगविषयभूत ऽङ्गित्वलक्षण सम्बन्धविशेष प्रत्ययो भवती- ति शङ्काद्वयनिरासार्थत्वेन व्याख्या सूचिता वैदिकस्य क्रियाकी- दिसम्बन्धस्य प्रमाणान्तरादनवगतेः सम्बन्धनिमित्तसमाख्योदाह- (१) समाव ऽपाति २ पुमा । १५१ ·१२०४ न्यायसुधायाम्। रणायोगः । प्रमाणान्नरारसम्बन्धाधगती वा सामाख्यानिकविनि- योगोक्तिनिष्प्रयोजनेत्याशयत्वेन फिमिहेति प्रमभाग्यव्याख्या यौगि. कत्यायोगशङ्कावार्तिकन सूचिता ऽधिकरणार्थमुपसंहरति * तस्मा. दिति - रूढिस्वनिरासोपमहाराषकारः ॥ भुत्यादीनां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वाधिकरणम् ॥ ७॥ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां स- मवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ॥ १४ ॥ श्रुत्यादीनि विनियोगे करणानीति अंशे चिन्तिते तेषां प्रबलदुर्बलत्यंशचिन्नायाः सङ्गन्युक्त्यर्थानानीति भाष्पं ध्याचष्टे ८३६॥२ इदानीमिति * समवायोक्ताख्यापूर्व प्रयोजनमाह * तति * विरोधानपेक्षस्यासमवायस्थ चिन्ताऽविषययत्वान्न्यूनतां शङ्कने * तप्रेति * एतदेव प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कुत इति * श्लोक ध्याचले * एक एक हीति * प्रमाणानां परस्परानुग्रहे समवा- यस्य निमित्तत्वोपपादनार्थं निर्विशषसामान्यायोगात् श्रुत्या वाक्यं स्वरूपप्रयुक्तं त्वेषानर्थक्याद्वाक्येन प्रकरणमलितमित्युक्तम् । सम. बायोक्तव विरोधसिद्धन विरोधग्रहणं कार्यमिति परिहरति * नेति * एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * तुल्यबल- स्वधाचिच्या समानोक्त्या संशब्दस्यान्यूनानधिकैकार्थत्वव्याख्या नात् । विषयोक्त्या चापहाराख्यविच्छदार्थविशब्दपूर्वात् बन्धनार्था- सिनोतर्धानोरन्प्रत्ययान्तादुत्पन्नतया विनाशब्दस्यापहरणनिमित्ता. धःकरणार्थत्वादकस्मिन्नन्यूनाधिके ऽर्थे ऽपहरणनान्यदधःकृत्याया- गमनं ममत्रायशब्दार्थत्वेनातं यत्र त्येकः शेष स्ताघानेव चेत्यादिवि- वरणवार्तिकालोचनया चैकराब्दस्यान्यूनानधिकैकत्वाविषयार्थत्वा- क्सायादपहार्ये च प्रार्थनातिशयादर्शनेनार्थशब्दस्य प्रार्थनावा. चिया पदार्थलक्षणार्थत्वावसायात्समानविषयत्वरूपः समवायः भुन्यादीनां प्रमाणानामन्यूनानधिकैकशेषापहारित्वे शेषाणां चान्यूना- नधिकैफरोप्यपरिहारित्व सत्यवगम्यताति उत्तरार्थः । श्लोकं व्या- चक्षाणो विपयोक्त्यापहारानपेक्षयोध्यवदरुणावाक्ये प्रमाणानां सम- बायो नास्ती त्याह *अरुणादी तादिति * श्रुत्यादीनामेकत्रारुणादौ शेषे मिश्रणात्कथं न समवाय इत्याशङ्कानिरासार्थत्वेन पूर्वार्द्ध व्यानो *न हीति प्रमाणस्य प्रमेयविशेषविषयत्वात् शुद्धस्यैवारुण्यस्य कि- मामाप्रार्वायत्वेन श्रुतिप्रमितक्रियान्वयस्य चारुण्यस्य श्रुत्युक्तकार• कापक्षितक्रियासामान्यान्वयमात्रेणापर्यवसानात भूयः क्रियाविशेषे ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२०५ पेक्षाविशेषेण क्रयान्वयितया धाक्येन क्रयान्वयपर्यन्तस्ये ऽपि स. स्यारुण्येन समीहितप्रयोजनानवाप्तः प्रयोजनविषये ऽपेनान्तर सति ज्योतिष्टोमापूर्वसम्बन्धवतः यस्य सम्बन्धिनः सतो ऽरुणेकगुणास्य ज्योतिष्टोमान्वयितया प्रकरणोन प्रमयत्वात् विषयनान्यत्वेनायित. दा सर्वेषां विनियोजकतेत्यर्थः । कथं कारकश्रुत्यारुण्यस्य क्रियान्ध- यप्रमितिरित्याशय पदश्रुत्युक्तकारकान्वयद्वारा क्रियान्वयोपपत्ति- सूचनाथां कारकोक्तिः श्रुत्यादिकाल्पतिः प्रमीतः क्रियायाः सह कारकद्वारा सम्बन्धो यस्यारुण्यस्येति विग्रहो विशेषस्य सामा- न्यं प्रत्याश्रयत्वेन विषयवाद्विशेषणविशेष्यान्वयमात्र वाक्यस्याव- स्तुनो व्यापारी नाङ्गाङ्गयान्वयाख्य विनियोगे प्रौव्याभ्युपेत्य तत्र वि. नियोग वाक्यव्यापार विषयतांतति सूचना विषयतोक्तिः । क्रय- स्थत्यारुण्यतिरेफजनिना षष्ठी । प्रकरणममर्थितज्योतिधामापूर्व- साधनार्थत्वेन श्रुतिव्यापारपर्यवसानास्छरुत्यपक्षितशेषिस्वरूपसमा पंणमात्रे प्रकरणव्यापारमुचनार्थ ज्योतिटोमविशिष्टस्य क्रयस्य शे. पित्वाद्विशेषणीभूतस्य ज्योनिष्टोमस्यापि शेषितामभिप्रेत्य ज्योति- टोमार्थत्वोक्तिरिति प्रकरणेन ज्योतिष्ठामिकस्य क्रयस्य शेष इति पू. घोक्तंनाविरोधः । भापत्त्या च बुध्यन्ते सम्बन्धन्त्रिः प्रमाणकम् । इतिवद्विनियोगेज्याप्रीयमाणया श्रुत्या प्रक्षितस्य शेषित्वस्य वाक्ये- मापूर्वसाधनांशस्य च प्रकरणेन समर्पणाद्वाक्यप्रकरणयोपिनियोजक- भ्रसिसहायत्वं विवक्षित्वा सर्वेषां विनियोजकत्वोक्तिः। प्रकरणेनापूर्व- साधनांशसमर्पणात्याधुतियापारापर्यवसानायैवारुण्यस्य क्रिया- यत्वं भ्रत्येस्य नेनोक्तम् । एकविषयाफ्हारलक्षणस्तु समवायो ऽरुणा- दावनाशय एवेति दर्शयितुमाहन चेति घाफ्यादिप्रमाणकविश- प्यान्वयग्रहणात् । भुत्यादिप्रमाणकशेष्यन्वयबाधकप्रसक्ती सत्यां भुत्यादिना स्वप्रमेयशेष्यन्षयाबाधार्थम एष वाक्यादिप्रमेयाच्छेषिणः शेषो ऽपहियेत तयाधप्रसक्तादर्शनेन त्यपहारात्प्राचीनकविषया. पहारिवलक्षणः समवायः सम्भवतीत्याशयः । जातस्य बाघस्यानि. चार्यत्वात् प्रसक्तो दश्यतइत्यध्याहार्यम् एतदेव विष्णोति * न ही- ति * क्त्व तर्हि प्रमाणसमवायः सम्भवतीत्यपेक्षायां स चैकार्ये प्रमाणानामित्येतद्याख्यायोत्तरमाह *यत्र विति* एकस्या एवास्या ८३७१ एवान्यूनाधिकाया ऐन्द्रमा लिङ्गेन गाई पत्यादयः श्रुत्येन्द्रार्थत्वज्ञाना- छत्या धेन्द्रादपहत्य गाई पत्यार्थत्वज्ञानात भूनिविषयोलिङ्गं सः प. रस्परेणापहार्यः समानं विषयो ययोस्ते तयोक्ते तयोभीवस्तत्वं तलक्ष- ·१२०६ न्यायसुधायाम । णमस्येति विग्रहः । विशेषाणां चावगम्यतइत्येतद्याचरे * तथेति * एकस्मिन्नेव गार्हपत्ये शेषिणि तुल्यापस्थापनजन्योपकारनिबन्धन- स्वाचान्यूनानधिकेन लिङ्गेनेन्द्रीतो गार्हपत्यमपत्यानेय्याम्त दुपकार- साधनत्वन शेषत्वप्रतीतेः श्रुत्या चायीतो ऽपहृत्यैन्द्रया. रोषत्वप्रतीते एकशेषिविषयापहारित्वाच्छेषयोः समवाय इत्याशयः । तुल्य उपकारः शेषान्वये निबन्धनमस्येत्याचे शेषविशेषणे द्वितीयेत्येफेन शेषणोप- फारः साधितो ऽस्यति विग्रहः । श्लोकार्थस्य विरोधग्रहणाकार्यत्वे हेतुतामुपपादयितुमाह *म चेति * विरोधं विना नापहारः मम्भव- तीत्याशयः । प्रमाणविषय शेषे शेषविषय च शेपिगयफत्वविशेष णस्यान्यूनानतिरिक्तत्वविशेषणस्य च यथाक्रमं फलानि दर्शयितु माह * यत्र पुनरिति * शेषेकत्वविशेषणस्य नमिद्यागादिषु शेप- दे प्रमाणासमवाये निवृत्तफलत्वे ऽभिहिते कथं तग्नेियादिशषि- भेद तद्यथा श्रुतिलिङ्गविरोधवार्सिके विरोधोक्त्या प्रमाणसमवायो वश्यतइत्याशङ्य भिभोपकारसाधनशेपभेदो पुत्र विवक्षित इति सू. चना स्पष्टोक्तिस्तावम्माअवधिशेषणफलं यत्र या तस्येत्यनेनोक्तं शेष्येकवविशेषस्याग्नयादिशषिभेद समवायमिवृत्तिफलत्वं तथत्यने- मोक्तम् । तुल्योपकारित्वनिबन्धनविशेषणफलोक्त्यर्थ या शेध्यक्ये ऽपि शेषिगतमाधिक्यं यथा दर्शपूर्णमासयागाङ्गानामकै कस्मिन्नान- यादो शेषिण्युपकार्यस्थेन शेषित्वात्प्रत्यङ्गं चोपकारभेदारमामिद्या. गजन्यावान्तरोपकारोपकार्यत्वेनाग्रेयस्य ममिद्यागशेषित्वासनूनपा- चागजन्यावान्तरोपफारोपकार्यत्वेन तनूनपाद्यागशेषतेत्यवमयान्तरो. पकारनिबन्धनमाधिक्यं तच्छेषाणां शेष्याख्यविषयान्यत्वादसमवाय इत्युक्तं यत्र शंषभेदो यत्र वा तस्यैष शेषस्य किश्चिदाधिक्यं तत्र प्रमाणानां शेषाख्यविषयत्वादम्यसमवायतथा यत्राशेषाणां शष्या- त्यविषयान्वयादसमवाय इति प्रस्यकं तप्रेत्यस्यान्वयसूचनार्थों ऽपिशब्दः एवं सांप विरोधविषयत्वाद् बलाबलचिन्ताया. सा- क्षाद्विरोधग्रहणमेव कस्मान्न कृतमित्याशय विरोधे सत्यपि समवा. याभावे प्रत्यक्षेण श्रुत्यादिना विनियोगे कृते ऽपि श्रुत्यनुमानमूलभू. तानामाकाङ्कानिवृत्तभावेन श्रुत्यनुमानद्वारा लिङ्गादिजन्यविनियोग- प्रतिबन्धायोगात् सर्वेषां तुल्यत्वापतेर्विरोधविना बाध्यबाधकत्वायो- गात् विरोधापादन द्वारा समवायस्यैव बाघहतुबे ऽपि समवाय- स्यैध बलाबलचिन्ताविषयत्वात्समवायग्रहणमय कार्यमिति परिहार सूचयितुमाह * इनीति * समवाये सतीतिकरणार्थ समवायाभाव भ महिषवद्विरोधसम्भधे ऽप्यकेन इतरप्रतिबन्धायोगात सर्वेषां तु.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२०७ ल्यत्वापत्तलघदबलत्यायोगादित्याशयः । समिद्यागादीनामङ्गानाम- घान्तरोपकारभेदे ऽपि परमापकागभेदेन भिन्नोपकारसाधनशषभदा. भावात् प्रमाणसमवाय्येकपरमापकार्यत्वन चैकस्य शापणोऽभिन्नाप- कारोपकार्यत्वनिबम्धनाधिक्याभावाच्छषममवाये सत्यपि विराधा- भावात् । समवायस्य विरोधयभिचारावगत कथं समवायग्रहणा- द्विरोधशक्तिसिद्धिरित्याशङ्याह *यस्त्विनि फलं भावयेद्यागनेन्थ- मित्यपर्यायण योगपद्यनाङ्गानां परमोपकार विधानात् श्रुत्यादीनां च प्रत्येकविनियोजकतया योगपद्यनानकाङ्गविनियोजकत्वायांगात् प्रयोगवाक्यस्यैव विनियोजकत्वावगतस्तम्य च एकन्वेन शेषप्रमा- णानां भेदाभाघात् समवायस्य च भेदाधिष्ठानत्वात् असमवाय. । शंषाभेदम्य च भिन्नोपकारमाधनत्वेनह विवक्षितत्वात् परमापका- रापेक्षया च शेषाणां भिभोपकारसाधनस्वाभावात् असमवाय इत्यु- तं प्रास्यात्मिकविध्यालोचनयाङ्गानां प्रत्यकमुपकारमाधन घावग. मात्महत्यकोपकारमाधनत्वायोगमाशय समिद्यागेन भावयेत् तनू- मपाधागेन भावोदति प्रात्यात्मिविधिभिर्व्यापारभेदावगतेः प्रत्य- कं बुद्ध्या ग्याप्रियमाणानां भृत्यादीनाम् एकस्मिन् छत्रुजयाख्ये त्रा- म्युपानानकव्यापारमाध्ये संहत्य साधनत्ववदङ्गानां प्रात्यात्मिक- भित्रव्यापारधारा संहत्यकोपकारस्य साधनत्वोपपत्तः शेषत्वस्यैव उपपत्तिसूचनार्था व्यापारभेदोक्तिः । एवमप्यकस्यैव प्रधानस्य हविर्मन्त्रादेः शेषस्यैकस्मिन्नेव पुरोडाशप्रथनादौ शपिणि श्रुत्या लिङ्गन च विनियोगात प्रमाणममवायस्य विरोधव्यभिचागवगतः समवायग्रहणाद्विरोधासिद्धिरित्याशय लिङ्गस्यैव तत्र प्रमाणश्रुत- रर्थवादविरभ्यामादिप्रयोजनान्तरार्थत्वात् तन्न प्रमागासमवाय इ. स्याह * तथंति * न्यूनत्वशङ्कापरिहारम उपमंहगति*तस्मार्शित * स्तोकशो बलाबलसम्प्रधारणस्य चिकीर्षितस्यौचित्योक्त्यर्थमनका- थेति भाष्यमनेकेषु अर्थेषु वाच्यवृत्तिदर्शनादेकार्थवृत्तित्व द्वयोर्द्वयोः सम्प्रधारणायोगात् अयुक्तमाशयकार्य- धर्तित्वाक्तिः पककालविषया चके- कस्याभिप्रेत्येवं परिहर्तुमाह * तत्रेति * सूने कृत्राशो बलाबलो- तर्भाध्ये स्तोकशः सम्प्रधारणस्यानौचित्यशङ्कानिरासार्थत्वं षण्णा- मायकस्मिन्नेव काल बलाबलकथनीयत्वोक्त्या सूचितम् । एफैकस- म्प्रधारणस्याभिप्रेतर द्वयोक्तिरयुक्तति आशयकेकस्य द्वितीयेन सहत्येवमर्थत्वेन योक्ति व्याख्यातुमाह यविति एकेकस्मिन् श्रुत्यादिरूपे ऽर्थे यलापलवाग्वतंते इत्यवमकावर्ति- सम्प्रधारणा * ·न्यायसुधायाम। स्वाद्वाय इत्येतावदम्यथा व्याचष्टे * एकार्थेति * एतरेयोपपादयति * तानि हीति * बलाबलं प्रति श्रुत्यादीनां प्राधान्यात प्रतिप्रधा- नं बलाबलोक्तिरावर्सनीयेत्याशयः । एवमप्य कैकस्य पञ्चभिः सह सम्प्रधारणीयत्वात् योक्तिरयुक्तेत्याशयाह * तति * श्रुत्या- दिबाधितेन लिङ्गादिना बाध्यस्य वाक्यादः वाक्यादिबाधकस्य लि- श्रादेधिकेन भुत्यादिनेत्यर्थः । एतदेव विवृणाति * यानि हीति * सतिभाध्यं श्रुतिलिङ्गबलाबलसम्प्रधारणस्य प्राधान्योक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * तत्रति* किंपुनरित्युदाहरणप्रश्नमाध्यम भनेकोदाहरण- प्रभभाध्यम भनेकोदाहरणसद्भावात् भयुक्तमाशङ्य मकिश्चिदुदाहर- णं सम्भवतीत्येवमाशयत्वेन व्याचष्ट * किमिति * केवलस्य पद- स्य श्रवणसामर्थ्याभ्यां विनियोगादर्शनाच्छतिलिङ्गन्याः स्वकीयस्य विनियोगसामर्थ्यस्य वाक्यीयविनियोगसामाद्विवको न लक्ष्यत. इत्यर्थः ऐन्दूयेत्युसरभाष्यं विवेकहेत्वनभिधानादयुक्तमाशाह ३८९ # घश्यमाणेति * अत्रेति सन्देहभाग्यमाहास्विल्लिङ्गमिति भाष्ये लिङ्गबलीयस्त्वोक्त्येन्द्रस्यैवेत्यपि नियमस्य उक्त वाचदि तु लिङ्गं ब- लीय इत्यस्मिन्नुजीविष्यमाणत्वादयं तर्हि विरोध इति भाष्य चोप- पादयिष्यमाणत्वादविरोधात् कः खल्वपीतिभाष्यण समुश्चयस्यापि पक्ष्यमाणत्वात् । चतुर्थसन्देहप्रतीतेन्यूनमाशझोपलक्षणार्थत्वेन ब्या- स्यातुमाह #किमिति * यदीति सन्देहहेतुभाष्यमप्युपलक्षणार्थस्येन व्याख्यातुमाह *यदीति* ऐन्यधिकरणे श्रुतिबलेन मन्त्रस्य यथार्थ- स्वाभिधानात् पौनरुक्त्यमाशड्याह * यत्त्विनि * का पुनरिति प्रश्न- भाष्यं श्रुतेः पन्द्रया गहि पयामतिद्वितीयाविभक्तिलिङ्ग मन्त्रेषु व. चनसाममिति प्रकरणाधिकरणापक्रमभाध्ये स्वरूपस्योक्तत्वात अयुक्तमाराम श्रुतिलिङ्गन्यार्वाक्यानियकाभावाश्रयत्वेन व्याचटे * तेनैवेति * केवलपदप्रयोगाभावादिति वार्तिकोक्तंन मर्वेषु ाक्य- स्वाशयेन श्रुलिङ्गरूपे ऽर्थे वाक्यत्वभ्रान्त्या पूर्वोक्तमपि स्वरूप पृच्छतीत्यर्थः । श्रुतिरित्युत्तरभाज्यं भ्रान्तिनिरासविवेकानभिधा- मादयुक्तमाशय येन यत्तावच्छब्दस्यत्यादिभाष्ये वक्ष्यमाणविवेका- भिप्रायेणोदाहरणाभावाशयस्य प्रश्नस्येन्द्रयनिभाष्येणोत्तरमुक्तं ते- नेवाभिप्रायेणेदमप्युत्तरमित्याह * तनेति * प्रश्नशेषनिरासं वि. मोत्तरत्वायोगात् । उत्सरोक्त्या तेनैवाभिप्रायणेतिपदद्वयानुषङ्गस्ते- मेवत्यस्य च वक्ष्यमाणविवेकविषयत्यपरामर्शित्वं सचितम् भयेति प्रश्नभाष्यं धाक्यस्य श्रुतिलिङ्गाभ्यां विवेकामावाशयत्वे व्याचष्टे * परः पुनरिति * संहत्येत्युत्तरभाण्याशयमाह * सिद्धान्तेति * ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२०९ पदसमूहस्येकवाच्याभावादयुक्तमाशय द्वधा व्याचरे * यद्यपि ८३९।२ चति * पाक्यार्थङ्गमयन्ती सतीत्याधव्याख्यानन गमनमात्रल- क्षणार्थो ऽभिदधाति द्वितीये त्वेकेन पदाभिहितैकगम्यमानेन वा- क्यार्थेन परसङ्घातस्य प्रयुक्तत्वात् सङ्घातं पदार्थ स्वस्वपदार्थम- भिदधति पदान वाक्यांमत्यर्थः । पदार्थाभिधानानपेक्षस्य पदस. हमतस्य वाक्यार्थवाचिताया उपसंहारस्य उपक्रमानुरोधवृत्तित्वेन वाक्यार्थव्याख्यासिद्धान्तभङ्गापत्तः । पदार्थाभिधानद्वारतांता प्र. श्नाशयविवरणार्थ यदित्यादिभाप्यं भाष्यं व्याचष्टे * तदिति * वंद मन्त्रव्यतिरिक्तस्य शब्दस्य लिङ्गविनियोज्यत्वाभावात् प्रकर- णोपक्रम मन्त्रविनियोगहेतुलिङ्गस्वरूपप्रदर्शनार्थ मन्त्रषु वचनसा- मर्थ्यमित्युक्तम् । कारकांवभक्तिभुतरेव च विनियोगहेतुत्वात्कार- कविभक्त्युपलक्षणाद्वितीयाविभक्तः श्रुतितोक्ता का पुनरत्र श्रुतिः । कि लिङ्गमित्यनेन स्वैन्द्रगुदाहरणे 1 शब्देन श्रुतिलिङ्गयोः स्पृ. टयारिन्द्रशब्दस्य देवनाभिधानसामर्थ्य लिङ्गमित्युक्तम् । गाहपत्यं प्रातिपदिकान्वयं च विना विभक्तिमानात् गाईपत्यप्राधान्याप्रती- तः लिङ्गाविरोधाभावन बलावलं विनोदाहरणत्वाप्रसङ्गात् गार्हपत्य- श्रवणश्रुतितोक्ता इह पुनः श्रुतिलिङ्गवाक्यानाम् लक्षणतो विवे- कार्थ सामर्थ्य मात्रस्य लिङ्गलक्षणत्वे ऽप्यन्तरविषयत्वे लिङ्गस्य श्रुतिवाक्याभ्यां विवेकम्पविषयत्वाच्छन्दविषयलिङ्गस्य श्रुतिवा- क्याभ्यां विवेकार्थाभिधानसामर्थ्यलक्षणं यदर्थमभिधातुं सामर्थ्य सच्छब्दस्य लिङ्गमिति वदतोक्तं विध्यभिधानश्रुत्या लिङ्गवाक्याभ्याम् अविवेकराङ्कायां तद्वदेव विनियोगश्रुतिरपि अविवेकापन्नपदार्थस्य स्वरूपेणान्वितत्वनैकार्थत्वाभिधानेन तच्छ्रवर्णामतिकृत्वा श्रुतिरिति तच्छदाध्याहारेण श्रुतिमात्रलक्षणमुत्का श्रोतृजन्यस्य श्रवणशब्द- वाच्यत्वाप्रसिद्धः शब्दजन्यार्थशानास्यस्याभिधानस्य श्रवणशब्दवा- उयत्वायोगात पर्यायश्रुतिवाच्यता न युक्तत्याशय सो ऽर्थः भुत्यावगम्यतइति कृत्वा श्रुतिजन्यार्थावगमाख्यमभिधानं लक्षणया श्रुतित्वेन व्यपदिश्यतइत्युक्त व्यवायार्थज्ञानस्यापि तर्हि शब्दश्र. वणापश्रुतिजन्यत्वाच्छतित्वापत्तिरित्याराड्यापदाभिधानानपे- क्षाच्छब्दश्रवणायो ऽथों गम्यते स एवानया श्रुत्या गम्यतातिव्यप- दिश्यते न तु पदार्थाभिधानद्वारा गम्यमानो वाक्यार्थ इत्युक्तं सं- हत्यार्थमित्यनेन तु वाक्यमावलक्षणस्यैवोक्तत्वानहान्यलक्षणं वाच्यं इत्येकार्थमित्यनेनोक्तमित्येवं भाज्यं व्याख्येयम् । तदेतदित्यादिना लिङ्गादित्यन्तं भाग्यं भुत्यादिप्रयसङ्करनिरासायंत्वन न्याश्यातुं ·१२१० ग्यायसुधायाम् । ब्राह्मणपदस्थया शङ्कां तावदाह * सामध्येति * एतदेव विवृणोति * तथा हीति * एतच्छङ्कानिरासार्थत्वेनार्थतो भायं व्याचष्ट * सत्यमि- नि* यद्यपि ब्राह्मणे मन्त्र च शकिरभिधानाख्या श्रुतिश्चास्नि नथा- प्यद्रया गाईपत्यस्य प्रकाशनोक्तिः कार्येति शक्तचा नावगम्यते इ. न्द्राङ्गत्वमनिश्चन्द्रया न श्रवणेनाभिधानद्वारा कृति श्रुतिलिङ्गयोः परस्परं विवेकः शक्यो वक्तुमित्याशयः । अभिधानहारत्वसूच- नार्थम् * कारितेन्युकम् * पूर्वाई ज्याचष्टे * या हीति * ब्राह्मणपदस्थशक्तयेन्द्रवां गाहम्पत्याङ्गतावगम्यते मन्त्रपदस्थया वेति विकल्प्याद्यपक्ष अन्यस्थया शक्त्यान्यविनियोगाद शक्त्या नैन्द्रो मन्त्री गार्हपत्याङ्गमवगम्यतइत्युक्ते ब्राह्मणपदानामे. ध तर्हि स्वया शक्त्या स्वेषु स्वषु ऐन्द्रीत्यादिविनियोगम- म्भवात् श्रुतित्वादभिमतेषु ब्राह्मणादिपदंवपि विनियोगहेतुश- त्याख्यलिङ्गापपत्तन श्रुतर्लिङ्गाद्विवको विगम्यतइत्याशा लौक- कार्थविनियोगहेतुत्व ऽपि तस्य लिङ्गस्य वैदिकविनियोग- हेतुत्वाभावात् विवेकासिद्धिरिति परिहारसूचना * यैता- न्यवेत्युक्तम् * प्रतिपदं शक्तिभेद ऽपि सामान्याश- येनैकवचनं गाईपत्योक्तावशक्तस्येन्द्रस्य मन्त्रस्य गार्हपत्ये ऽपि त्रि- नियोगान्मन्त्रपदस्थया शक्त्या मन्त्रपदस्थङ्गाहपत्याङ्गत्वं भविष्यती. ति द्वितीयपक्षनिरासार्थ ब्राह्मणस्यः पदैः मन्त्रपदस्थामशक्तिमिव शक्तिमध्यनपेक्ष्य स्वकीप्सिततमत्वाद्युक्तिसामर्यवशात् इप्सि. ततमत्वादिषु प्रवृत्तरेन्द्रस्य मन्त्रस्य गार्हपत्याङ्गमन्त्रत्वमभिधीयता- न्युक्त कशमशाब्दस्य अङ्गत्वोपपत्तिरित्याराड्य मन्त्र शक्तिग्रहणात्प्राक खसामर्थ्यवशनाङ्गत्वाभिधाने निष्पन्न नदन्यथानुपपत्तिगम्यत्वेनाङ्ग- स्वाभिधानात्प्राक् शक्त्यग्रहणात् गृह्यमागास्वरूपण शक्त्यनपेक्षाक्ता- नां स्वरूपणेति न चत्यनेनोक्तं नवगतापि विनियोगहेतुभविष्यती- स्याशय ज्ञातस्यैव भावस्य परोक्षार्थशापकत्वनियमान झातायाः शक्तरङ्गत्वाख्ये विनियोगे हेतुत्वोपपत्तिरित्याशयेन तेनेत्यनेन परि- हृत विनियोगहतुत्वाभाव कल्प्यमानानर्थक्यमाशय कारकहेतुत्वा. कल्पनार्थवत्वं यद्यपीत्यादिना उक्ते शेपिज्ञापनेनैव मन्त्रस्याङ्गत्वा- दशातशक्तिकस्य च शापकत्वायोगात् अङ्गिज्ञापकरूपे ऽङ्गत्वे कार- कनाप्ययुक्तंन्याशय विनियोगवाक्यस्य पौरुषयत्वे सति प्रमाणान्त- राग्राह्यस्यार्थस्य स्वयमाक्षेपाशक्तरङ्गत्वाभिधानात् । प्राक् विनियो- ज्यमन्त्रप्रयोक्तुः शेष्यभिधानशक्तिशापनमपंक्ष्यं स्यात् वेदत्वेन त्व- स्थापौरुषेयत्वात स्वयं प्रमाणान्तरावगतगौणशक्त्याक्षेपत्वोपपत्तेःम- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२११ न्त्रप्रयोगकाले शक्तिज्ञानापेक्षायामपि विनियोगकाले नपेक्षणात् युक्ता सद्भावमात्रेण शक्तेः कारकतेति यदि त्वित्यनेन सचयित्वा पूर्वार्दोक्तश्रुतेर्लिङ्गादिविवेकस्तस्मादित्यनेनोपसंहृतः । अङ्गत्वज्ञाप- नाख्यविनियोगविषयत्वनाङ्गत्वं लक्षणया विनियोगत्वनाभिप्रेस्य वि. नियोगस्याभिधेयत्वोक्तिलिङ्गस्य श्रुतिनो विवेकार्थम उत्तराई व्या- चष्ट * कदेति * इन्द्राभिधानशक्त्यालोचनात् मन्त्रस्येन्द्राङ्गस्वरा- क्तिशाने सत्यङ्गत्वं कस्मात्राभिधीयतइत्याशय मन्त्राङ्गत्वस्य सि- ध्यासौ शक्तिर्नाङ्गित्वाभिधानसिद्ध्यर्थेति कृत्वाभिधानतया म- न्त्रस्याङ्गत्वाभिधायिना युक्तति परिहारसूचनार्थ न चत्युत्कत्वा- भ्युपगम्याङ्गत्वाभिधानं विधि विना विहितस्यापि अङ्गस्य सत्कादि- वदनादरणीयत्वात् मन्त्रस्य चाभिधायकत्वनाभिधानध्रुस्येन्द्रस्य म- न्त्रस्येन्द्राङ्गत्वसिद्धिरिति न विहिता इत्यनेनोक्ते ब्राह्मणे ऽप्यङ्गत्व. विधानस्य प्रागनुक्तत्वात् कस्य चिदभावस्य शङ्कां निराकर्तुम् * ब्राह्मणे स्वित्युकम् * यथा ब्राह्मणेऽभिधानान्यथानुपपत्तिगम्यत्वेगा- भिधानात् पश्चाच्छतानाद्विनियोगहतुत्वायोगेनाभिधानस्यैव प्रा. थम्यात्विनियोगहेतुत्वं तथा मन्त्रे ऽप्यभिधानस्यैव प्राथम्याद्विनि- योगहेतुत्वापत्तेन लिङ्गस्य श्रुतितो विवेकः शक्यो ऽवगतुमि- त्याशङ्कत * ननु चंति * इन्द्रखरूपमात्रस्याभिधानमिति विवेक. हेतुमाह * सत्यमिति * विनियोगानभिधाने विनियोगशक्तेः कल्पकाभावेनासिद्धेः । स्वरूपाभिधानशक्तश्चाभिधानमात्रहेतुत्वेन विनियोगहेतुत्वाभावातू न शक्त्येन्द्राङ्गत्वसिद्धिरित्याशयाह * अन्यैव चेति * स्वरूपाभिधानान्यथानुपपत्त्या तच्छतो कल्पितायां स्वरूपाभिधानशक्तिबलेन विनियोगयोग्यत्वाख्या शक्तिःकल्प्यते तत- श्व विनियोक्तुं शक्यत्वात् कल्पितया श्रुत्या विनियुज्यतहत्याशयः । पाकादी शक्तस्यापि देवदत्तादेर्विनियोक्तारमननुविदधीनस्य विनि- योक्तुमशक्यत्वदर्शनाद्यो यत्कर्तुं शक्तस्स तत्र विनियोक्तुं शक्य इति नियमानुपपत्तेः कथमभिधानशक्त्या विनियोक्तुं शक्यत्वं क- ल्प्यतइत्याशङ्कां प्रश्नपूर्व निरस्यति * कथमिति * असौ शक्तो न ह्यशक्त इति कर्मोत्पत्रनिष्ठान्ताभ्यां शक्यत्वाशक्यत्वोकेः प्रकरणा- नातस्य मन्त्रस्य प्रकरण्यङ्गत्वे ऽवगते कथं तस्योपकरिष्यतीत्यपे. क्षायां शक्यालोचनया अनेन मन्त्रेणेद्रमभिध्यादिति विनियोजक- श्रुतिकल्पनादवश्यविनियोज्यत्वावगतेः विनियोक्तुमशक्याभिधा. नशक्तिकल्पितयापि श्रुत्युक्तिविनियोज्यत्वायोगात अभिधानशक्तया विनियोज्यत्वे शक्य इत्यर्थः । श्लोकव्याख्यानाय शक्तश्चेन्न विनियु- १५२ ·१२१२ न्यायसुधायाम् । ज्यते मा विनियोजि नःयवश्यविनियोज्यता केन चिदवगतेस्याशझ्या. भिधानशक्त्यैव श्रुतिकल्पनाद्वारा ऽवश्यविनियोज्यतावगतंतिसूच- यितुमाह * ततश्चेति * इंतो चशब्दः ततो ऽभिधानत्वाच्छरुतिक- ल्पनाद्वारा यो विनियोगो ऽभिमतः सद्वितीयाविनियोक्तुं शक्यत्वरू- पात् सामर्थ्यात्कल्पयिष्यत उपपादयिष्यत इत्येतदर्थमभिधानशक्ति- बलेनाविनियोक्तुं शक्यत्वं कल्प्यतइति क्रियार्थायां क्रियायाम् उपप- वस्मृतेन लट्प्रत्ययेन विनियोगशक्तिः कल्प्यतइत्युपपदार्थीकृतधिनि- योक्तुं शक्यत्वकल्पनक्रियया कल्पयिष्यत इति क्लप्तसामर्थ्यवाच. ककल्पयत्युक्तोपपादनकियार्थत्वाभिधानार्थः मभिधानशक्तिमात्रात विनियोगोपपत्तेर्विनियोक्तुमशक्यत्वकल्पना न कथितेत्याराड्य न प्र- थमसामर्थ्यमात्राव विनियोगोपपत्तिरित्याह + नति * एनदेवो- पपादयति * प्रथमेन हीति * पूर्वेणाधगतो ऽपि विनियोगो द्वि- तीयं विना न निर्वहतीत्याशयः । श्रुतिलिङ्गयोर्वियेफमुक्तं स्पष्टयति* अत इहति * श्रुती जातत्यरूपेगासत्येव सामये मन्त्रस्याङ्गनोच्य. ते लिङ्ग त्वनुक्ताङ्गत्वसामर्थ्यमानं प्रतीयते इत्यर्थः । श्लोक ज्याचष्ट ८४१३ * विद्यमानमवति * ज्ञानत्वरूपेणाविद्यमानमेवाभिहितस्याङ्गत्व विधानात कल्प्यमित्यर्थः। तदेतदित्यस्य श्रुत्यादिप्रयपरामर्शित्वसूच. नार्थ सामर्थ्यपूर्वकत्वादित्यादिवार्तिकेनानाङ्किनमपि श्रुतिलिङ्गा- भ्यां पाक्यस्याविवेकं निरस्यति * वाक्ये पुनरिति * सर्वप्वेति माप्यात् श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणे श्रुत्यादित्रयविवेककथनस्य स- वाक्येषु विवेकानार्थत्वावगतेढुक्यप्रकरणाविरोधोदाहरणेषु प्रकरणादिविवेको ऽपि कस्मात् भाष्ये न पृष्टः कथितो वेत्याशङ्याह *कयं भावेति तदाचष्टात्यस्मिन्नर्थे विवेचिते इति णिन्प्रत्यययो- गेन कथित इति वाच्ये प्रत्ययानुग्रहार्थों धातुः व्याख्याते थे श्रुत्या- दिवयशङ्कानिरासप्रतिक्षानार्थ तदिति भाज्यावयवं योजयति * त. दिति * लिङ्गाच्छृतिविवेकोपपादनार्थ न त्वमिति भाग्यावयवं योजयति * गाईपत्ये पुनरिति * का पुनरत्र श्रुतिरिस्यादिभाष्येण भृत्यादिविवेकोक्तेः। ऐन्द्रयुदाहरणे श्रुतिलिङ्गविरोधोपपादनार्थत्व- सूचनार्थत्वेन यदि स्थिति भाप्यं व्याख्यातुमाह * इतीति * यो- वमित्यादिभाष्ये चोभयोषियत्वात् श्रुतिलिङ्गविरोधोदाहरणत्वा- योगे शङ्कितेनैव श्रवणात् गम्यते नापि शब्दान्तरस्य समीपे उच्चरि. रितसामर्थ्यमप्यस्ति यनैतत् गम्यतेत्यनेनेन्द्रीत्वस्य वाक्यीयस्य श्रीतत्वमिरासे ऽपि न त्वेवमस्यामृचि सामर्थ्यमालोच्यैव वाक्यात् पेद्रया गाईपयोपल्यानं भवतीति भनेन गाईपत्याङ्गत्वस्य लै- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९३ ङ्गिकत्वनिरासे ऽपि वाक्यीयत्वानिरासात् वाक्यीयन्याभ्युपगमे प्रतीने यथा गाईपत्यशब्दमात्रात् गाहपत्यप्राथम्यप्रतीतावपि ऐन्द्र- त्वस्य वाक्याधीनत्वादैन्द्रीवाक्ये वाक्यप्त्य विनियोजकताभ्युपग- म्यते तथेन्द्रशब्दगात्रस्य लिङ्गादिन्द्राङ्गत्वप्रतीतावपि शेषाणां म. न्त्रपदानाम् इन्द्राङ्गत्वस्थ वाक्याधीनत्वात् कवलस्य च पदस्याप्रयो- ज्यत्वेनाविनियोजकत्वात् मन्त्रे ऽपि वाक्यस्य विनियोजकताभ्यु- पगन्तव्येत्याशङ्कोत्थानादथ वेति भाग्येणोभयत्र वाक्यस्य विनियो- जकन्वे निरस्ते मन्त्रे केवलस्य पदस्याभिधानाशक्यत्वे ऽनिराकाङ्क्षी- करणसमर्थपदान्तरान्वयं विना सम्पूर्णव्यवहारानङ्गत्वेनाप्रयो- ज्यतया विनियोक्तुमशक्यत्वात् इन्द्राभिधानशक्तेन्द्रपदैकवाक्य. त्वाचावशिष्टानामपि पदानां विशेषणाभिधानद्वारेन्द्रप्रकाशनश- क्त्युपपप्तः पदमात्रे च लैङ्गिकविनियोगस्य पर्यवसानाभ्युपगमे लिङ्गविरोधाद्वाक्येन कृत्स्नमन्त्रविनियोगापत्तेरिन्द्रपदसामर्थ्येन - स्नमन्त्रविनियोगाय पदान्तराणाम।इन्द्रविशेषणाभिधानासामर्थ्यस. म्पादनमात्रे वाक्यव्यापारावगमात् लिङ्गेनैव कृत्स्नमन्त्रविनियोग- सिद्धेन वाक्यस्य विनियोजकतेतीन्द्रशब्दवत् कृत्स्नस्य मन्त्रस्यन्द्र- प्राधान्यमिति भाष्येणोपपादितत्वात् लिङ्गत्वमभ्युपगम्य ब्राह्मणवा- क्यस्य विनियोजकत्वनिरासयुक्त्यनभिधानादेव तर्हि लिङ्गवाक्ये इति भाष्येण पुनः प्रत्यवस्थानमित्ति व्युत्क्रमेण परेषां भाज्यव्याख्या दूषयितुम् उपन्यस्यति * अप्रेति * प्रश्नपूर्वकमपकर्षहेतुमाह * कुत इति * शङ्कावादिनैव तर्हि लिङ्गवाक्यो इति लिङ्गशब्देनेन्द्रो- पस्थानकस्य प्रमाणस्य लिङ्गत्वाभ्युपगमात् पुनर्वाक्यत्वाभिधानाश- क्तस्तं निरासार्थम् अथ वेति भाध्यमेवं तही त्यतःपश्चादसम्बन्धमि- त्याशयः । क तर्हि अथ वेत्ययं ग्रन्थो योजनीय इत्यपेक्षायां यत्र यये- वमिति भाष्ये द्वयोर्वाक्यत्वं शङ्यते तत्रैव तदभिधीयतइत्यादिना ततो गार्हपत्येन द्वयोर्वाक्यत्वसम्भवे ऽपि श्रुतिलिङ्गयोस्तावदन्यो- न्यविवेको ऽस्तीत्युक्ते धाक्याद्विवेोक्तये ऽथ वेत्यनेनैकवाक्यत्वन्यापा. रनिरासो च कल्प्यते इत्यभिधानपूर्वकं श्लोकं व्याचष्टे * यति * ८४२११ दूषयतिन त्विति * यद्यमिति भाष्यण श्रुनिलिङ्गयोवाक्यत्वोक्त्या घाक्यादविवेकं शङ्कित्वा श्रुतिलिङ्गवाक्यानि विवक्तव्यानीति अनन द्वितीयासामोत् गार्हपत्यप्राधान्यप्रतीते श्रुते लिङ्गत्वेन लिङ्गाद- विवेकः मन्नन्द्राभिधानात् इन्द्रप्राधान्यात् इन्द्रप्रतीते लिङ्गस्य नि- धेन श्रुतेरविवेकः वाक्ये चहष्टवाग्नेरजायतेत्यादिभिरुपक्रमशः पदैर्वेदाभिधानातुधेर्ऋचेत्यादीनां चोपसंहारस्थानाम्।ऋगादिशब्दानां ·१२१४ न्यायसुधायाम। वेदाभिधानसामर्थ्यात् उचस्त्वादीनां वेदधर्मत्वप्रतीतेक्यस्य श्रु. तिलिङ्गाभ्याम् । अविवेक इति शङ्कात्रयसूचनाच्छङ्काचतुष्टयमध्ये कदा चनस्तरीत्यनेन मन्त्रेणेत्यादिभाष्येण लिङ्गश्रुतियाक्याभ्यां विवेका- भिधानात् तृतीयाशङ्कालिङ्गांशे चाद्यां परिहृत्य नत्वेवमित्यादिना श्रुतेर्लिङ्गात् धिवकाभिधानात द्वितीयां परिहृत्य वाक्यस्य श्रुतिलि- गाभ्यामविवेक इत्यनिष्टापादनं कृत्वा तदेतत्सर्वेष्वेव समवेतं विवि. तं च दृश्यतइति प्रतिज्ञामात्रेण निरासासिद्धेस्तत्परिहारमुपपाद्य तत्परिहारकाले ऽपि लिङ्गन्योर्वाक्यादविवेक इत्याद्यशङ्कां लिङ्गांशे. नापि शब्दान्तरस्य समीपे उच्चरितस्य सामर्थ्यमस्तीत्यनेन परिह. तत्वा दुपेक्ष्यैवं तीत्यनेन श्रुत्यंशे ऽनुभाग्य नैतदेवमित्यनेन श्रुते- क्यिादविके ऽपि श्रुतेरेव लिङ्गविरोधेन वाक्यस्यन्यपि विवेकाभ्यु- पगमेन परिहारे दत्त लिङ्गस्यापि तर्हि घाक्यावविवेकाभ्युपग- मापत्तेः कृत्स्नस्य मन्त्रस्य श्रुत्या गार्हपत्ये विनियोगात् कृ. स्नस्य मन्त्रस्यैन्द्रे विनियोजकेन वाक्येन विनव श्रुतर्विरो- धप्रतीनेः पदमात्रविनियोजकेन लिङ्गन विरोधाभावात् श्रु- तिवाक्ययोरमम्प्रधारणापत्तन श्रुतिलिङ्गविरोधादाहरणता युक्तनि लिङ्गांशे वाक्यत्वादाशङ्कापरिहारार्थत्वाशङ्काया मापि शब्दान्तइत्य. नेन परिहृताया अपि श्रुतिधान्तेन पुनरुज्जीवनमाशङ्मयाथ वेत्यननो- भयोर्वाक्याद्विवेकाभिधानात्परिहारः सम्भवतीत्याशयः । पतञ्चाथवे. त्यस्याद्यशङ्कापरिहारार्थादादौ निवेशो युक्त इत्यपकर्षवाद्याशयमापा- धोक्तं प्राचाथ चेत्यननाभयार्वाक्यत्वे निरस्ते श्रुतेर्वाक्यत्वशङ्कानु- स्थानात् एवं नहींत्यत्र वाक्यशब्दो न युज्येनेत्याह * अपि चांत * अपकर्षवाधुक्तम् अपकर्षकारणं त्रधा निरस्यति अत या देवताविशेष वक्तुं शक्नोति इन्द्रशब्दः सो ऽस्यामृचि विद्यत कर्मसमवेतत्वात् चै- न्द्रशब्दोक्तया देवतया प्रयोजनमस्तीति एवशक्त्यालोधनमात्रेण सा उपस्थानव्या इत्येवं गम्यते न विन्द्रशब्दश्रवणमात्राच्छब्दान्तरसमी- पात्युक्ते कथं मिन्द्रशब्दशक्तिमात्रात् कृत्स्य मन्त्रस्येन्द्राङ्गत्वाव. गतिरित्याशय येन कारणेनेन्द्राभिधायकः शब्दो ऽस्मिन् मन्त्रे प्रयु- ज्यते तदेकवाक्यत्वेन चावशिष्टानि पदानि प्रयुज्यन्ते तेन कारणेन कृत्वस्य मन्त्रस्येन्द्राङ्गतावगम्यते इति शक्तयेकवाक्यत्वाभ्यांमन्प्रस्ये- न्द्रागतावगमाभिधानात् वाक्यसङ्कीर्तनमेव लिङ्गं श्रुतिलिङ्गविरोधा- भिधायिनो ऽभिमत इति मन्यमाननाक्षेप्ता यद्यवं विधं लिङ्ग तवा- भिमतं तथापि लिङ्गवाक्यविरोधापत्तेः श्रुतिविरोधादाहरणता न युक्तेत्यभ्युपेत्यवादमात्रेण लिङ्गत्वस्योक्तत्वात् आक्षेप्तुर्वाक्यत्वा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२१५ भिप्रायस्य नापिशब्दान्तरस्य समीपे उचरितस्य सामर्थ्यमस्ती- स्यनेन केवलस्य वाक्यस्य विनियोजकत्वं निरस्यतापनीतस्यापि लिङ्गसहितं वाक्यं विनियोजकं भविष्यतीति शेषमपनंतुमय वत्य- नेन उभयत्र वाक्यस्य निरासो युज्यते यद्वा श्रुतेरेव केवलया वा- क्यात् विवेकायैन्द्रीवाक्यस्थस्यैवैकवा वाक्यत्वस्य विनियोग प्रत्यकार- णता विवक्षिता न मन्त्रस्यस्य दृष्टान्तार्थ तु मनस्थस्यैकवाक्यत्वस्य कारणत्वं पूर्वोक्तमेव प्रसङ्गात् स्मारितमित्येवं यथान्यासमेव स्थि- ते अन्यसन्दर्भ व्याख्यानं कार्यमिति भावे कृत्योत्पत्तेरर्थः स्वमतेन यथान्यासमेव व्याख्यातुमेवं तहीति भाष्यस्य वाक्यं ह्येतदित्यवयवं ऐन्द्रयाः केचिदुपस्थानापदार्थ प्रति तृतीयाङ्गत्वप्रतीताई पत्यस्य ध कं चिन्मन्त्रं प्रति द्वितीययाङ्गत्वप्रतीतेक्यत्वे सत्यपि श्रुतेरपि विनियोजकत्वासम्भवेन श्रुतिलिङ्गविरोधसम्भवादयुक्तमाशङ्योप- पादयति * तति * श्रुतेर्वाक्यात् विवेकाभावे ऽपि श्रुतेरेवात्र लिङ्गविरोधो न वाक्यस्येत्याशङ्कापरिहारार्थ नैतदिति भाष्यमैन्द्रया- रुणादिवाक्ये श्रुत्या क्रियामात्रे वाक्येन क्रियाविशेषे प्रकरणेन प्राक- रणिके विनियोग इत्यवं धादिमते ऽथ घेत्यस्य पाक्यव्यापारनिरा. सार्थत्वायोगात् भाष्यद्वये ऽपि श्रुतिविरोधमात्रोक्तः पौनरुक्त्यमाराड्य प्रतिपादकेश्रुतिविरोधोक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * नैतदिति* गाईपत्यशब्द- स्य यौगिकत्वात् गौणत्वाद्वेन्द्रार्थत्वाभाधे ऽपिद्वितीयायाः सप्तम्यर्थ- वृत्त्या गार्हपत्यसमीपे तिष्ठनिन्द्रमुपतिष्ठेतेत्यैन्द्रया विरोधो भविष्य- तीत्याशङ्ग्य विभक्तिश्रुत्यनुग्रहीतया प्रातिपदिकश्रुतर्विरोधोक्त्यर्थम- निसमीपं चेति भाग्यावयवं व्याख्यातुम् अप्रिसमीपं घा लक्षयेदित्यु. तम् । समुदायप्रसिद्धिपरित्यागोत्या गौणत्वसामीप्ये लक्षणयो. निरासः । अथ घेतिभाष्ये प्रतिपदिकश्रुत्यनुगृहीतविर्भातविरोधो- त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * अथ वेति * श्रुतिविरोधयोः प्रातिपदिकविभः ८४३१५ क्तिभेदादपौनरुक्त्ये ऽपि लिङ्गविरोधस्य नापि शक्त्यन्तरस्य समी- पे रुश्चरितस्य इत्यनेन मन्त्रे वाक्यस्य विनियोजकत्वनिरासेनोक्त. स्वात् श्रुतिवश्च लिङ्गवलक्षण्यानुपलम्भाप्रेकवाक्यत्वादिन्द्रप्राधान्यं किं तु इन्द्रशब्दवत्वात् मन्त्रस्यति लिङ्गस्यैव श्रुत्या विरोधो न मा- क्यस्येति लिङ्गविरोधातः कथमपौनरुत्तपम इत्याशय नापीत्यनेन केवलस्य वाक्यस्य विनियोजकत्वे निरस्ते ऽपीन्द्रशदस्य लिङ्गनाव- शिष्टानां च पदानां वाक्येन विनियोगात् लिङ्गसहितस्य वाक्यस्य कृत्स्नविनियोजकत्वावगतेः पदमानविनियोजकत्वन च लिङ्गस्य कृत्समन्त्रविनियोजकतया भुत्या विरोधाभावात् वाक्पस्पैव श्रुत्या ·न्यायसुधायाम्। विरोध इत्येवं वाक्यत्वविषयदीर्घषदोषापनयाथै केवलस्य सम्पूर्ण- व्यवहारानङ्गत्वेनाप्रयोज्यतया विनियोगानहत्वात् इन्द्रविशेषणेनो- क्तिद्वारा चावशिष्टानामपि पदानामिन्द्राक्तिशक्युपपत्तः श्रुतिवा- क्याभ्यां सामान्यविशेषविनियोगवश पदमाप्रकृत्स्नमन्त्रविनियोगः योरन्योन्योपकारित्वाभावन घिरोधाल्लिङ्गविरोधिवाक्येन स्योना- दिमन्त्रवत् कृत्स्नमन्त्रविनियोगायोगात् लिङ्गविनियोगापेक्षितपदा- न्तराणामिन्द्रविशेषणाक्तिसामर्थ्यस्य सम्पादनमात्रे वाक्यस्य व्या- पारो न विनियोग इत्येवम् । एकवाक्यत्वस्य विनियोगव्यापारनिरास- मात्रार्थ नैकवाक्यत्वात् इन्द्रप्राधान्यमित्युक्तमित्येवं परिहरति * लिङ्गति * श्रुतिवाक्ययोईयोरपि अब विनियोजफताभ्युपगमे श्रुत्यनपेक्षस्य धाक्यस्य लिङ्गाविरोधाद्वाक्यानपेक्षाया श्रुतेरपि ऐ- न्द्रशस्तृतीयाश्रुत्येत्यादिधार्सिफोक्तन्यायेनाविरोधात् श्रुतेरेव विरो- धो न वाक्यस्येति परिहारो न युक्त इत्याडिन्ताक्षिपति * कथं पुनरिति * आक्षेपनिरासोक्तरेतत्परिहारार्थत्वेन भाज्यव्याख्यानाप- रितोषाखमतेनाप्यथ वति भाग्यस्य मन्त्रवद्राह्मणे ऽपि एकवाक्यत्व- स्य विनियोगव्यापारनिरासार्थत्वेन व्याख्यासूचनार्थ विरोधे शीघ्र- प्रवृत्तया श्रुत्या लिङ्गादिकल्प्यश्रुतिप्रतिबन्धवादविरोध ऽगि क्रिया- सामान्यस्य विरोधित्वेन साक्षात्परम्पराया वा पुरुषार्थाननुबन्धिः तया रोषित्वाद्धात्वर्थानवच्छिन्नभावनाश्रयत्वेनासामायोक्तेः संस्था- धिकरणभाष्ये धात्वर्थानच्छिन्नाया भावनाया धर्मान्वयस्य निराक- रिष्यमाणत्वेन दोषत्वात्। महत्वात्सामान्ये था विनियोगायोगेन क्रियाविशेषे ऽङ्गविनियोग विना तृतीयाधुत्यपर्यवसानात वि. धेश्व खविषयस्य साक्षात्वतः समीहिताङ्गत्वे समीहित विशेषणसमर्पणद्वारा द्वितीयायाः प्रकृत्यर्थे ऽङ्गविनियोजकत्यख्या- तोक्तविधिविहितस्यैवाङ्गस्य द्वितीयाविनियोज्यत्वावगतेरङ्गमावि- नियोगे पर्यवसानायोगादक्षरश्रवणकृत एवायं गार्हपत्याङ्गप्रत्यय इति वार्सिकाच विशेषविनियोगवश्रुतिपर्यवसानावगतेरेन्द्रद्या गा- हपत्याङ्गत्वबोधाख्ये विनियोगे शीघ्रप्रवृत्तया श्रुन्या वाक्यकल्प्य तिप्रनिबन्धाद्विनियोगव्यापारानुपपत्तेन वाक्यलिङ्गविरोध इत्यवं परिहरति * उच्यत इति * कल्प्यश्रुतिप्रतिबन्धसूचनार्था हटा- न्तोक्तिः । सैव प्रवर्तत इति । एयकारेण वाक्यप्रवृत्ति निरस्ता मुपपादयितुं श्रुतिफल्पनप्रतिबन्धोक्त्यै पूर्वप्रवृत्त्युक्तिः श्रुतेः शी- घ्रं प्रवृत्तावपि सामान्यविषयत्वादविरोधे वाक्यप्रवृत्तेश्च निरा- साद्वाक्यविरोधमाराय श्रुतिलिङ्गविरोधवाक्ये चाविरोधं वक्तुं ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२१७ विषयत्वं सूचयितुमाह * यति * विशेषविषयत्वं विना प्रतियो- गित्यायोगात् प्रतियोग्युक्त्या विशेषविषयत्वं सूचितं परिहारा- शयाज्ञानाच्छङ्कते * ननु चति * तृतीयया गार्हपत्य मेव प्रत्यैन्द्रयाः शेषत्वोक्तद्धितीयया चैन्द्रीमेव प्रति गाई पत्यशेषित्वोक्तेः श्रुत्यैव विशेष- विनियोगकृतवाक्यस्य विनियोजकत्वायोगात् विशेषविनियोगप्रवृत्त्वा- श्रुत्यपेक्षितविशेषणविशेषान्वयमात्रार्थत्वावगतेश्रुतेरेव लिङ्गविरोधेन वाक्यस्येति स्वाभिमतपरिहाशयविवरणेनाशङ्कां निरस्यति * कमि- ति*एकश्रुतिकृतोऽन्यो वाक्यकृत इत्येवं प्रत्येक व्यवस्थितेनाङ्गाङ्गय- वयस्य पाक्यकृतत्वाभावाद्वाक्यस्य लिङ्गविरोधाभावे ऽपि श्रुतिक- तस्य सामान्यतो ऽङ्गाङ्ग-यन्वयस्य कथं विरोध इत्याशय विशेषित एवाङ्गाङ्गयन्वयः श्रुत्या क्रियतइति सूचयितुम् * तप्रेत्युक्तम निप्रतिद्वदन्न्युक्त्या वाक्यस्याङ्गाङ्ग यन्वये व्यापाराभावः स्पष्टीकृतः क्रीयात्यरुणयेत्यत्र समवाया हि सत्यपीत्यादेस्तु परमते स्थित्वो- क्तत्वादिह चारुण्यस्य क्रियासम्बन्धः श्रुत्येत्यादिश्चतद्वन्थानुसारे- गैध व्याख्यातत्वान पूर्वापरवार्तिकविरोधः । तद्भाध्योक्तं द्वितीया- भ्रतर्लिङ्गविरोधमुपपाद्य विध्यानर्थक्यपरिहारायवेन्द्रव्यतिरिक्ताङ्ग- स्वस्यैन्द्रयाः कल्प्यत्वनाख्यातान्वयाधीनत्वात् वाक्यानपेक्षायास्तृ. तीया तिरपिलिङ्गविरोधायांगात्। स्वानभिमतमपि तृतीयाश्रुतेर्लिङ्ग- विरोधं प्रौढिप्रदर्शनायाह * अथ वति * अतिलिङ्गविरोधोपसं. हारार्थ तस्मादिति भाग्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * श्रुतिलिङ्गवि. ८४४९ रोधीपपादनस्य सूत्रोक्तसमवायोपपादनार्थत्वं सूचयितु श्रुतिलिङ्ग विरोधोपपावनभायं व्याख्याय भाज्ये शेषव्याख्यानात् प्राक् सूत्रं व्याख्यातु पूर्वपक्षं तावदाह * किं तावदिति * श्रुत्याउनुमान. द्वारा लिङ्गादीनां प्रामाण्यात्प्रत्यक्षादिविरोधे च लिङ्गादिभिः श्रु- त्यादेः प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धयात्येवश्रुतेः कल्पयितुमशक्यत्वात् कथं तुल्यबलतेत्याशयेन प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कुत इति * स्वशक्तं- रित्यनन स्वतः प्रामाण्यात्स्मृतिवरूप्यं सूचितम् । स्वतः प्रामाण्य- स्यापिन कचियाधात् अप्रामाण्यं प्रत्यक्षादिवद्भविष्यतीत्याशझ्याह * सर्वति * प्रत्यक्षादावपि किञ्चित्प्रमाणमेव कश्चिच्च प्रमाणा. भास एवेति नियतकरूपप्रकारद्वयातिरिक्ताद्वैरूप्यलक्षणप्रकारान्त- राभावात् प्रमाणस्याभासता । आभासस्य वा प्रमाणता मास्तीत्युक्ते खतो ऽन्यथात्वाभावे ऽपि वाक्याप्रमाणस्य प्रामाण्यं भविष्यती. स्याशय बाधकलक्षणत्वात्प्रामाण्यस्य न कदाचित्प्रमाणस्य पाधो बाध्यस्य वा प्रमाणतेत्युत्का भपि तर्हि प्रमाणाभासा एवं बाधिष्य.

·१२१८ न्यायसुधायाम । * ने इत्याशङ्य प्रत्यक्षस्येन्द्रियसन्निकर्षार्थविषयत्वात् इन्द्रियार्थस- निकृष्टाविषयसञ्चार ऽनुमानस्य व्यापकविषयत्वादव्यापकविष- यन्वादव्यापकविषयसञ्चार प्रमाणाभासतेति एवं सर्वेषां विष- यान्तरहेतुत्वात् प्रमाणाभासत्वस्य श्रुत्यादीनां चाभिधेयाच्छ- क्यान्वितादितिकर्तव्यताकाङ्कसमापानातात्समानदेशात्समाख्या- नात् स्वविषयाद्विषयान्तरसञ्चाराभावन प्रमाणाभासत्वं ना. स्तीत्युक्तम् । नचानुत्पत्तिविनाशसंस्कारोच्छेद फलापहारा- णां बाधप्रकाराणां मध्ये कश्चिदत्र सम्भवतीत्याह चति बाध्यत्वाभिमते विज्ञाने स्मृत्याण्यकार्यदर्शनेना- नुच्छेदोपपादनार्थ स्मृतिहेतुतोक्ता तुल्यबलत्वं पूर्वपक्षं सप्रयोजन- मुपसहरति * तस्मादिति * बलाबले वैपरीत्यपूर्वपक्षान्तरमाह * बाधस्त्विति * श्रुत्यादिकल्पनाद्वारापि लिङ्गादीनां प्रामाण्यविराधे ऽपि स्मृनिवजान्त्यादिचतुष्टयान्यतरमूलत्यायोगेन श्रुत्यादिकल्पन- स्य दुर्वारस्योक्तकल्पनापेक्षत्वेन श्रुत्यादिभ्यः पश्चात्प्रवृत्तः फलम्य. श्रुत्याद्यपक्षत्वे ऽपि विरोधिश्रुत्याधनपेक्षश्रुतत्वात् । पौर्वापर्यबलयिस्त्वन्यायनव वैपरीत्यं युक्तमित्येव । श्लोक व्याचष्टे * श्रुत्यादीनामिति * परदौर्बल्यहेतुत्वेन सिद्धान्त्युक्तस्य विप्रकर्षस्य पूर्वदौर्बल्यापादकत्वाद्विपरीतसाधनतामुत्का विप्रकर्षवै. परीत्यादपि बलाबलवैपरीत्यमित्याह * किं चेति * यद्यपि श्रुत्या विनियोगः प्रतीयते तथाप्यशक्तस्य नावकल्प्यतइत्यपिशब्दार्थः । सामयंकवाक्यस्य त्वाकाङ्क्षारूपाणां तु लिङ्गवाक्यप्रकरणानामेक- घाश्यत्वाकाङ्क्षासन्निधिरूपैर्वाक्यप्रकरणस्थानैर्विना रूपमेव नास्ती- त्यर्थः । श्रुतेः शक्त्यपेक्ष्यत्व ऽपि विनियोगानुसारिशक्तिकल्पनया वि. नियोगो विकल्पनइत्याशङ्याह * उत्पत्तीति * प्रागविद्यमानसा- मर्थ्यविनियोगादपि विनियोजकावस्थया च श्रुत्या विरोधाभावात्सा. मयस्यैवाविनियोजकत्वावगतेर्बलीयस्त्वादनुमानकालवगतस्यन्द्रि- यविषयसामर्थ्यस्य श्रौतविनियोगकाले निवर्तनाशक्तेहिपत्यशक्तिः कल्पनायोगाच्छक्त्यनुमारणेन्द्र एव विनियोगो युक्त इत्यर्थः । लि- अस्य वाक्यापेक्षतामुपपादयति * कंवलति * केवलस्य पद. स्याप्रयोजकत्वे वा विनियोजकत्वात् लिङ्गेन कृतनमन्त्रविनियो- गायैव मन्त्रवाक्यस्यासमेवतार्थस्यापि देवस्यत्यावेः पदस्य समवे- तार्थनिर्वपामात्यादिपदेन सदैकवाक्यतालक्षणसम्बन्धबलेन निर्वा- पीिदीवषयशीक्तकल्पनन विनियोगदर्शनात् । लिङ्गस्य वाक्यापेक्षाथ- गते यस्य मन्त्रान्तरस्थपदस्य यत् मन्त्रातरस्थपदेन सहकवाक्य- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२१९ तालक्षणः सम्बन्धो न विद्यते । तस्यैव विनियोज्यपदार्थविषय- शक्तिर्न कल्प्यते । तस्मिम्सीद तवैव सदनं कृणोमीस्यनेन सहेकवा. क्यतालक्षणे सम्बन्धे सति तदन्यथानुपपत्त्यैव तस्मिन्सीदेत्यादेः सदनकरणविषयशक्तिसिद्ध स्योनं तइत्यादेश्व सीदेत्यनेन सहक- घाक्यतालक्षणसम्बन्धान्यथानुपपत्या सादनविषयसिवाक्यस्यैव लिङ्गाद् बलीयस्तेत्यर्थः । वाक्यस्य प्रकरणापेक्षामुपपादयति * तथे- ८४५१५ ति * प्रकरणस्य क्रमापेक्षितामुपपादयति * तथा सर्वाकाङ्का इति * आकाङ्क्षायाः सम्बन्धसिद्ध्यर्थत्वादसम्भवत्सम्बन्धिवैफ- त्यापत्तेः । नाकाङ्का युक्तेति सूचनार्थम् * सम्बन्धं वेत्युक्तम * समाख्यायां कथं बलीयस्तेत्यपेक्षायामाह * समाश्या पुन रिति * वैपरीत्यपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * समुश्चयेन पूर्वपक्षमाह । * अथ वेति * सूत्रेण सिद्धान्तमाह * इतीति * प्रभपूर्व लिङ्गा- दी विनियोगास्यसामर्यस्य विप्रकर्षहेतुमाह * कुत इति * पूर्वा व्याचष्टे * यदेव हीति* पठितश्रुतिग्रहणे प्रत्यक्षः समुदायो पठि- तश्रुतिग्रहणे लिङ्गादीत्याशयः। बोढावस्थानोपपादनार्थ पूर्वपक्षा- शयमुपन्यासपूर्व क्षयितुमाह *कथं पुनरिति* चोदनाशब्दाविधा- ज्येव श्रुतिः प्रमाणम् । न विनियोकील्याण्ड्य शब्दमात्रमेव ध. मप्रमितिशक्तिप्रदर्शनार्थ चोदनाशब्देन विवक्षितमिति सूचनार्यम् * तथा चेत्युक्तम् * एवं सति षट्प्रकारत्वं भवतीत्याह * तति * उत्तरार्द्ध व्याख्यातुमाह * ततश्चेति * प्रस्थितयोः प्रवृत्तयोर्मध्य- ८४ार इत्यर्थः । विरोधे ऽपि श्रुतिकल्पनस्य दुर्वारत्वात् । श्रुतिकल्पनत्व- निबन्धनविप्रकर्षस्य बलाबलवैपरीत्यापादकत्वं बाधो यदि कल्पयेते. ति द्वितीयपूर्वपक्षवार्तिकोक्तं निराकत्तुंमाह * तस्मिश्चेति * आ- कानारूपप्रकरणावगतसामान्यव्यापेक्षत्वेनाकासासहितस्य लिङ्गस्य विनियोजकश्रुतिकल्पनत्वे नैराफालये ऽसति सामग्रीवैकल्याच्- तिकल्पनानुपपत्तेः श्रुतिं विना विनियोगासिद्धेर्लिङ्गप्रामाण्याद्वैप- रीत्यं तरोत्सारितमित्याशयः न केवलं प्रकरणानुमानान्यथानुपप- तः परिहतत्वात् श्रुतिकल्पनायोगात् किं तु विध्याकाङ्क्षासहिताना- मेव श्रुत्यादीनां विनियोजकत्वात् । प्रत्यक्षाया च विनियुक्त मन्त्रे विध्याकाङ्क्षाविवृत्तर्विध्याकाविरहादपीति सूचयितुं सन्निकृष्टोन लभ्यते प्रकृष्टो ऽपि वैदिकः*अपवादस्तु तस्य स्यातू*प्राप्तःसंनिहितो पदेस्यनुषङ्गाधिकरणवार्तिकोक्तामाकाकां विना कल्पितस्य वैदिकत्वं स्मारयति * वर्णितं चेति * विप्रकर्षस्य विपर्ययसाधनत्वनिरास- मुपसंहरति * तस्मादिति * पवश्लोकेनेतदेव हढयति * आह चे. १५३ ·૧૨૭ न्यायसुधायाम्। ति * इममेव श्लोक व्याचष्टे * श्रुत्यादीनां हीति * पौर्वापर्ये पू. चंदौबल्यमिति न्यायस्यान्योन्यानपेक्षबुद्धिजन्मविषयत्वात् सापेक्षे लिङ्गादायप्राप्तिसूचनार्थम् न हीत्युक्तम् * विप्रकर्षवपरीत्यं श्रुत्या पिनासमर्थस्येति वार्सिकोक्तं दूषयितुमनुभाषते * नन्विति * दूषणप्रतिजानाति * सामति * प्रश्नपूर्वकमुपपादयति * कु- त इति * शक्तिकल्पने विनानुपपत्त्यपरिहारे ऽपि अङ्गत्वरूपक्षानो. त्पादनेन भुतःशक्त्यपेक्षेति पूर्वाद्धेनोक्ते जातस्याप्यङ्गत्वज्ञानस्य श. तिं विना कथं प्रमितत्वनिर्वाह इत्याशय निरासार्थमुत्तरार्द्ध व्या- चष्टे * विनियोगनि * स्वाभाविकक्तिनिवृत्त्या शक्त्यन्तरस्यानकत्र ८४७।१ दर्शनानैषानुपपत्तिरिति परिहारं सूचयितुमाह * तत्रेति * खा- भाविकशक्तनिवृत्त्ययोगवादी स्वाभिप्रायं प्रकटयति * ननु चेति * अनुमेयस्य लिङ्गस्य दुर्बलतरत्वोक्त्यानुमापिकायाः श्रुतेर्दुर्बलत्वं सूचितम् । विनियांगात्प्राक् सामथ्र्ये कल्प्यमाने तत्कल्पिकायाः श्रु- तेस्तदानीमविनियोजकत्वाच्छतिविरोधाभावेन प्रत्यक्षस्य साम- र्थ्यविनियोजकत्वापत्तेः कल्प्यस्य सामर्थ्यस्य प्रत्यक्षदुर्बलतरतापधे- त । ननु विनियोगात्प्राक् तत्कल्पनास्तीत्याह * सत्यमिति * एवं विप्रकर्षवपरीत्यनिरासेन बलाबलवैपरीत्ये निरस्ते मन्त्रप्रकर- णिनोश्च नैराकाङ्कयोक्त्योभयत्र विनियोगनिरासात् । समुच्चयपूर्वप- पक्षस्यापि निरासे सूचिते विनियोजकश्रुत्यपेक्षितस्य शक्तिकल्प- नस्य पश्चाद्भावं सिद्धान्त्युक्तमाश्रित्य विप्रकर्षतुल्यत्वादन्यूनतां श- इते * नन्विति * श्लोक व्याचष्टे * सर्वथा हीति * एवं विधवि- प्रकर्षसाम्यं बलाबलसाम्येनोपपादयतीति परिहरति * सत्यमिति * प्रश्नपूर्व बलाबलसाम्यानापादकतामुपपादयति * कुत इति * लि- विनियोगाभिधानात् पूर्व श्रुत्यनुमानात् विनियोगाभिधानस्य दूर- स्वं भुतौ तु विनियोगोत्तरकालं शक्त्यनुमानं न विनियोगोक्ते रतेत्य- यः। श्लोकं व्याचटे लिङ्गे हीति* श्रुतौ विनियोगप्रत्ययस्योत्पत्तिवि. क्षेपाभावे ऽपि प्रमितत्वनिर्वाहाय विक्षेपस्य लैङ्गिकेन विनियोगप्रमि- तिविक्षपेण साम्यात्तुल्यबलतैय युक्तत्याशङ्याह * सहेति * प्रस्था- नप्राप्यत्वेन विनियोगस्य दंशत्वोपचारात् सह विनियोगाख्यं देशं प्रस्थितयोः सतोः प्रमाणयायेन विक्षपेण कृत्वा प्रमाणस्य चिरेण विनियोगप्राप्तिः सम्भवति तस्यैव दौर्बल्यकरत्वाद्विनियोगप्रत्ययो- त्पत्त्युत्तरकालं तस्य प्रमितिप्रयोजकनिर्दोषकारणजन्मत्वावगमे प्र- मितत्वावश्यम्भावावगमात् । प्रमितित्वनिर्वाहायापवादकशक्तिनि. रासार्थ शक्तपनुमानविक्षेपे ऽपि न विनियोगविपरीतता नापि तुल्यो ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२२१ विप्रकर्ष इत्यर्थः । प्रत्युपयुज्यतइति हिशब्दान्वयाध्याहारार्थ युग- लान्तरेग्धेतमेव न्यायमतिदिशति * एनेनेति * प्रकरणानातत्वस्य देवस्यत्वेत्यादेरसमवेतार्थस्य पदस्य प्रकरणाङ्गत्वं झाते कथमुप- करिष्यतीति सन्देहे यथा शक्नोतीत्यवधारिते कथं शक्नोतीत्यपेक्षायां निर्वपामीत्यादिवत् प्रत्यक्षसामर्थ्याभावात् समवेतार्थनिर्वापामीत्या- दिपदैकवाक्यतामनुमाय तदन्यथानुपपत्त्या प्रकरण्यपेक्षितोपका- रजननसामर्थ्यकल्पनपूर्वम् अनेन प्रकरणिनमुपकुर्यादिति श्रुतिमनुमा- य विनियोगावगते उपांशुयाजादिसन्निध्यानातस्य च दब्धिमन्त्रादे- रुपांशुयाजादिप्रत्याकाङ्कादर्शनाच्छिष्याद्याकाङ्क्षायाश्च खतो निरा- काले ऽप्युपाध्यायादावाकाङ्कोत्पादकत्वदर्शनेनास्या अप्युपांशुया. जादावाकाङ्क्षोत्पादकत्वावगते उपांशुयाजादेब्धिमन्त्राद्याकाङ्क्षा- मनुमाय तदेकवाक्यत्वसामर्थ्यश्रुत्यनुमानपूर्व विनियोगावगतेराध्व- र्यवादिसमाख्यातस्य च कर्मणोऽध्वर्वादिसम्बन्धदर्शनात्तत्सनिधि- मनुमाय तदाकाश्येकवाक्यत्वसामर्थ्यश्रुतिकल्पनपूर्व विनियोगाव- गतेः परस्य वाक्यादःपूर्व लिङ्गाधननुमाय विनियोगोक्रितैव (दर्शनन निर्वापादिविशेषणीभूतस्य स्वार्थाभिधानद्वारा स्वार्थे विशिष्निर्वा- पादिप्रतिपादनसामर्थ्य मनुमायानेनेन निर्वापादि प्रकाशयदिति श्रुति- कल्पनद्वारा विनियोगावगतेः प्रयाजादेव प्रकरणासातस्योभयाका- शादर्शनात प्रकरणिना सहकवाक्यतै) नोपपद्यते पूर्वेण तु लिङ्गा- दिना वाक्याधनुमायैव पूर्व श्रुत्याद्यनुमात्रेण विनियोगे कृते प्रत्यक्ष. रष्टस्य सामर्थ्यादनेकवाक्यत्वाद्यन्तरण प्रमित्यनिर्वाहानिर्वापार्थ प- रस्य वाक्यादेर्नान्तरणकवाक्यत्वादिलिङ्गाधुपपद्यते इत्येचं नान्तरी- यकत्वेन सद्भावमानं विनियोगहेतुत्वाधपेक्ष्या इति बलाबलवैपरीत्य- निरासाथै नान्तरीयकतोक्ता एकवाक्यत्वादिभिर्विना सामर्थ्यादेईष्ट- मात्रस्याप्रमितत्वेन श्रुत्यादिकल्पनाद्वारा विनियोजकत्वायोगमाश- झाप्रमितस्यापि गृहाभावादेनिहोषकारण जनितत्वाख्यप्रमिनिप्रयो- जकयुक्तजातविषयत्वमानेण बहिर्भावादिकल्पकत्ववत्सामर्थ्यादेरपि प्रमितिप्रयोजकरवाद्युक्तमानविषयत्वमात्रेणैकवाक्यत्वादिभिर्विनाऽनु. पपद्यमानस्यका किवाक्यत्वादिकल्पकत्ववत् श्रुत्यादिभिर्विनानुपपद्यमा- नत्वात् श्रुत्यादिकल्पकत्वस्याप्युपपत्तिसूचयनायेति * इत्युक्तम * सर्वलौकिकानामेव प्रतिपत्तिः सर्वस्वसंवेद्येत्यर्थः । वाक्यादीनामपि भुतिकल्पनमात्रेण लिङ्गवद्विनियोजकत्वोपपत्तर्लिङ्गादिकल्पनानपे. सत्वाच्छ्तितः सर्वेषां दौर्बल्ये ऽपि अन्योन्यं तु. (१) पयं पा. १ मा।

·१२२२ न्यायसुधायाम। सत्यबलतेव युक्तस्याशङ्कते . माहेति * विनियोगसि- से विनियोजकां श्रुतिं कल्पयितुं प्रवृत्तर्वाक्यादिभिरसमर्थावनि- योगायोगेनाङ्गाङ्गिप्रतिपादकशब्दकवाक्यतां च विनाङ्गाङ्गयन्वयायो. गेनैकवाक्यतामकल्पयित्वा एकवाक्यतायाः कल्पयितुमशक्यत्वात् समाख्यायाश्चाकाङ्क्षां विनैकवाक्यत्वायोगे माकाङ्क्षयमकल्पयित्वा एकवाक्यताकल्पयितुमशक्यत्वात् समाख्यायाश्चाकाय कल्पयितुंप्र- वृत्तवाक्यसंहितालम्बनेन सन्निधिमकल्पयित्वा कल्पयितुमशक्यत्वा- लिङ्गादीनां यथाक्रममेकादिभिः श्रुतिसमकवाक्यत्वाकाङ्क्षासग्नि- भ्याख्यैर्वस्तुभिर्व्यवधिकारितं विनियोगं प्रति विप्रकर्षवैषम्यं बलाब- लापादकमिति परिहरति * तदिति * लिङ्गवाक्ययोर्मध्ये तावद् वा- क्यस्यार्थविप्रकर्षमुपपादयितुं प्रतिजानाति* श्रुतिमानेति * प्रश्नपूर्व- मुपपादयति *कथमिति असमवेतार्थवाचिनाम्पदानां समवेतार्थ- वाचिना पदेनैकवाक्यत्वात्समवंतार्थाभिधानशक्ति कल्पयित्वा श्रुतिः कल्प्यतइत्यर्थः । श्लोकं व्याचरे * सर्वत्र हीति * देवस्य त्वा सवि- तुः प्रसवे ऽश्विनोाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टनिर्वपामीतिम- त्रिपदानां देवादिविशिष्टनिर्वापप्रकाशनेन प्रयोगार्हत्वोक्त्या सकल- स्यैष मन्त्रस्य प्रयोगाईत्वाभिधानेनैकदेशस्याप्रयोज्यत्वसूचनात्ततः शब्देन च प्रयोगाईत्वं प्रतिपन्नानां विनियोज्यत्वाभिधानाद्वाक्यसह- कृतेन लिङ्गेन सफलमन्त्रविषयश्रुस्यनुमानं सूचितम् । एवं तर्हि स्योनन्ते तस्मिन् सीदेत्यनयोरपि तच्छब्दयोगावगतंकवाक्यत्वानुप- पस्या तस्मिन् सीदेस्यस्यापि सदनकरणे स्योनन्त इत्यम्यापि च पु- रोडाशसदनेन सामर्थ्य कल्पनोपपत्तेलिने बाधो न युज्यंतेत्याशङ्याह * तथेति * द्वयोः समवेतार्थत्यसम्भवे भेदेन विनियोगाय प्रस्था- नाद्विरोधावगतेयुक्तो बाध इत्याशयः । प्रस्थित इति भावोत्पन्नया निष्ठया प्रस्थानमुक्तम् । लिङ्गनेकत्र प्राप्तवतो वाक्येनान्यत्न नेतुमश. क्यतां लिङ्गाच प्राप्नुवतः स्वप्रकाश्ये ऽर्थे तभ्यो वाक्यादागच्छ- झ्यो ऽवकाशदातृतां प्रश्नपूर्वमुपपादयितुं वाक्याल्लिङ्गस्यार्थम- त्रिकर्षमाह * कथमिति * केवलस्य पदस्याप्रयोज्यत्वात् वाक्यस- हकृतेन लिङ्गेन सकलस्यैव मन्त्रस्य विनियोगावगतेः नच्छब्दप्रयोगः ण च स्योनादेः सुमनस्यमानान्तस्यैकमन्त्रस्यावगमादकनैव सामर्थेन तावतः पदसमूहस्य विनियोगसिद्धेः सामर्थ्यान्तरकल्पनानापत्ति- ८४९।३ रित्याशङ्कां निरस्यन् श्लोक व्याचष्टे * समुदायो हीति * कल्पया- म्यन्तस्य खार्थविशिष्टोपस्तरणप्रकाशेन नैराकाङ्क्षयात् तत्प्रकाशित- स्योपस्तरणसंस्कृतस्य सदनशब्दोक्तस्य स्थानस्य तच्छब्देन ग्रहणात ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२२३ पस्य सादनत्वविशेषणत्वे ऽपि उपस्तरणविशेषणेन कल्पयाम्यन्तानां सा. दनविशेषणत्वानुपपत्तेः श्रुत्योपस्तरणविनियोगानपेक्षकल्पयाम्यन्तो घियवः सादने विनियोक्तुमशक्यः तस्मिन्सीदेत्यादेश्च स्वार्थविशि- एसादनप्रकाशेन नैराकाङ्क्षयात् तत्प्रकाशितस्य सादनस्योपस्तरण, क्रियाविशेषणत्वे ऽपि सादनविशेषणानामुपस्तीर्णस्थानादीनामुपस्त. रणक्रियाविशेषणत्वानुपपत्तेः सादनविनियोगानपेक्षस्तस्मिनित्यादि- रवयवो नोपस्तरणे विनियोक्तुं शक्य इत्याशङ्कानिरासाशयः । समु- दायविनियोगस्यावयवविनियोगापेक्षत्वात् शक्त्यन्तरकल्पनापेक्षत्वे ऽपि एकवाक्यतयैव शक्तिद्वयस्यापि कल्प्यत्वात् विप्रकर्षसाम्यशङ्का निराकर्तुम अवयवस्यैकवाक्यत्वमात्रमन्योन्यानपेक्षोपस्तरणसादनरू- पभिन्नार्थाभिधानशक्त्यवगमात् प्राक्शब्दालोचनया प्रत्यक्षवच्छीघ्र प्रतीयते न उपस्तरणविशिष्टसादनरूपस्य साधनविशिष्टोपस्तरणरू- चैकार्थस्याभिधाने शक्तिरन्योन्यानपेक्षार्थाभिधानशक्तिस्तु स्वविशेषणविशिष्टेकार्थप्रस्यायनेन प्रागेव सिद्धत्युत्तरश्लोकव्याख्यार्थ तत्र समुदायत्यादिनालिङ्गाद्वाक्यस्य विप्रकर्षोक्तिःपूर्वयाधसिद्ध्यै प्र. फरणे मन्त्राम्नानस्य नैराकासपमुक्तं साधयितुं प्रकाशकयोमन्त्रयो. लैंङ्गिकेन विनियोगेन नैराकाशयमुक्त्वा प्राफरणिकप्रकाशनाख्या- पकारनिवृत्त्या प्रकरणिनो पि नैराकाङ्क्षयं प्रकाश्ययोरर्थयोनेराका- श्रोक्त्या वस्तुं कल्पयाम्यन्तमन्त्रावरुद्धत्वात् उपस्तरणस्य तस्मि- नित्यादिमन्त्राग्राह्यत्वे तस्मिभित्यादिमन्त्रावरुद्धत्वाच सादनस्य कल्पयाम्यन्तमन्त्राप्राहकत्वे ऽभिहिते सादनस्यांपस्तरणस्य सादन- विशिष्टतया प्रकाश्यत्वात् कल्पयाम्यन्तमन्त्रमाण तथा प्रकाशाय- तुमशक्यत्वात् । उत्तरमन्त्रवाहितामुपस्तरणस्य वा सादनं प्रत्यु- पसर्जनत्वेन सादनस्योपस्तरणविशिष्टतया प्रकाश्यत्वात् तस्मिनि स्यादिमन्त्रमाण च तथा प्रकाशनाशक्तः पूर्वमन्त्रग्राहितामाझ * स्वप्राधान्ये चेत्युक्तम् * अतश्च लिङ्गवाक्ययोस्तावत् बलाबलं सिमित्याह * तस्मादिति * लिङ्गबलेन रश्यमानैकवाक्यत्वबाधे लिङ्गविनियोज्यस्य पदस्य यावद्भिः पदविना नैराकाङ्क्षयं न सम्भव ति तावता लिङ्गापेक्षितेन वाक्येन विनियोग व्यतिरिक्तानामसमव- तार्थवाचित्वात्पृथक्प्रयोगानर्हाणामपि लिङ्गन बाधादविनियोगापत्तेः शिष्टानि त्वसमवेतार्थाभिधायित्वादित्यादिवार्तिकेन देवस्य त्वेत्यादी- नां निर्वापे विनियोगोक्तिर्विरुद्धत्याशङ्कते * नन्विति * भिन्नप्रयो- जनत्वे सति याज्यानुवाक्यादिवदेकवाक्यत्वाभावापतेभिन्नप्रयोज- नकत्यायोगेन न समुश्चयः सम्भवतीत्युक्ते यष्ट्रनुशाप्रकारानं चेह प्र. .

·રરર न्यायसुधायाम। योजनान्तरं शङ्कनीयं तस्य च नवमे निराकरिष्यमाणेन्वेनायोगात् प्रयोजनान्तरशङ्काप्रयुक्तोत्पत्यशयायावश्यम् * चेत्युक्तम् * लिङ्ग- विनियोज्यस्य पदस्य देवस्यत्वेत्यादिपदादेवस्य त्वेत्यादीनां लिङ्गवि- नियोज्याभिर्निर्वपामिपदैकवाक्यत्वं विनानर्थक्यापत्तेस्तत्परिहाराय वाक्यस्याप्यनुप्राह्यत्वात् निर्वापविनियोगोक्तिरविरुद्धत्याशयेन प. ८५०२ रिहरति * अनंति * अगत्युपपादनपूर्व श्लोकं व्याचष्टे* यानि ही- ति*क्लप्तनिर्वापान्वयोऽग्नये जुष्टमित्यादिभिर्निराकाङ्कीकृतो ऽपि नि- वापो देवस्येत्यादीनांसाकाशत्वात् उत्पन्नपुनराकाङ्क सन् देवस्येत्या- दिपदप्रकाश्यत्वं प्रतिपद्यत इत्युक्ते निराकाङ्कस्यान्योन्याकाङ्कोप- पत्युपपादनार्थ प्रकरणप्राप्तधर्मनिराकाङ्क्षीकतानामप्युपांशुयाजादीनां निराकाङ्क्षफलवत्सन्निधिलक्षणेन कमेणाकानामुत्पाद्यानुमन्त्रणादि. धर्मप्राप्ति प्रयाजादीनां च प्रकृत्यन्वयन निराकाङ्कीकतानामपि वि. कृस्याकाङ्क्षयोत्पन्नाकाङ्क्षाणां विकृतिगमनं दृष्टान्तयित्वात्यन्तसाम्या. * मन्त्रशेषस्यैकमन्त्रावयवान्वयेन निराकाङ्कीकृतस्यापि मन्त्रान्तर- व्यवायाकाङ्कामुत्पाद्य मन्त्रान्तरान्वयं दृष्टान्तयितुं यथाक्लप्तावमक- दुधारितमन्त्रशेषयुक्तायां विचारितायां सकृदुचारितमन्त्रशेषत्वात्प्र- तियोगित्वेनानुषणाधिकरणे प्रसक्त मन्त्रशेषार्थों यथैकमन्त्रावयवा- न्वितशेषप्रकाशितत्वेन निराकाङ्कीकृतो ऽपि मन्त्रान्तरावयवानां साकाङ्गत्वात्पुनरुत्पन्नाकाङ्कः सन् पुनरुचारितपूर्वमन्त्रशेषप्रकाश. त्वं प्रतिपद्यतइति व्याख्यातं इत्यवं यथाक्लप्ताविति पाठे यथा सो- मलक्षणं वस्तु सद्गुणादिपदैः प्रकाशने तु निराकाङ्कीकृतमपि म- न्द्रादीनां तृप्यन्तानां पदानाम् अनुष्ठंयतृप्तिप्रकाशने कर्मानङ्गत्वाप- तेः भक्षणावयवो भूततृप्तिप्रकाशनो ऽर्थत्वेन साकाङ्कत्वात्पुनरुत्पत्रा- काङ्कः सनमन्द्रादिप्रकाश्यत्वं प्रतिपद्यतइति व्याख्यातमित्येवं तृ- तीयं दृष्टान्तमुक्त्वा विप्रकृष्टप्राप्तानामपि देवस्येत्यादीनां निर्वापसम्ब- न्धोपपत्तेः निर्वापविनियोगविरोधमुपसंहृत्य पदान्तराणि यत्रार्थमि- ति श्लोकावयवं व्याख्यातुम् * येषां त्वित्युक्तम् * देवस्येत्यादिप- बानामानर्थक्यापत्तायपि लिङ्गेन बाधो निर्वापे विनियोगमाशङ्याह * सर्वेषामेवति * विधिना सामान्यतः समाहिताङ्गनयाकाङ्कितस्य विशेषमात्रबांधे श्रुत्यादीनां व्यापारादानर्थक्यापत्ती च समीहिता- अत्यायोगान श्रुत्यादीनां व्यापारः सम्भवतीन्याशयः । कंप्य- तइत्यपेक्षायां नवमाद्यसिद्धप्रकरणंन श्रुतिबाधमुदाहरति * तद्यर्थ- ति * श्रुत्या स्वरूपेण शेषित्वं प्राप्तं प्रकरणप्राप्तन प्रकृतापूर्वसाध- नीभूतानि व्रीह्यादीनि समीहिततया शेषित्वं बाधित्वा प्रकरणलज्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। ૨૨૨૧ यदपूर्वसाधनत्वं तत्कृतः प्रोक्षणादिसम्बन्धो नवमाधे भविष्यती- त्यर्थः । देवस्येत्यादिनां निर्वापानविरोधापत्तर्लिङ्गस्य वाक्या- द् बलीयस्त्वायोगाशङ्कायाः परिहारमुपसंहरति * तेनेति * यन कारणेन लिङ्गस्य वाक्याद् बलीयस्त्वे ऽपि नानिष्टापत्तिम्तेनेत्यर्थः। लिङ्गबलीयस्त्वानभ्युपगम एवेत्येकोपक्रमोपसंहारवशंकवाक्य- स्वस्य भक्षानुवाकंन गतस्य लिङ्गन बाधो भक्षानुवाकाधिकरणो- तो विरुध्येतेति सूचयितुमाह * तथा चेति * वाक्यात्प्रकरण- स्याथै विप्रकर्ष प्रतिज्ञापूर्वकमुपपादयितुमाह * वाक्येति * अङ्गाङ्गिसम्बन्धत्वाभाव ऽपि उभयाकाङ्कामात्रेणाङ्गाङ्गयन्वयायो. गावगतेराकाङ्क्षातो ऽङ्गाङ्गिवाक्यरूपाणां शब्दानां सङ्गतिरनुमातव्ये- त्युक्तं श्लोकं व्याचष्ट * प्रकरणे हीति * वाक्यानामित्यनेन प्र. करण ऽङ्गाङ्गिवाक्यानां प्रत्यक्षा सङ्गतिर्नास्तीत्यर्थः सूचितः । वाक्ये पदानां सङ्गतिः प्रत्यक्षेत्यर्थः । विप्रकृष्टत्वव्याख्यार्थम् * ततश्चेत्यु तम् * यावदितरत्र प्रकरणे सामर्थ्येन श्रुतिः कल्प्यतइत्यनुष- तेन पदंन कल्प्यमानाया वर्तमानत्वोक्तेस्तावदितरत्र वाक्ये श्रुत्य- नाभिहित इत्यनेन च विनियोगाभिधानस्य भूनत्वोक्तः प्रारिणिक- श्रुतिकल्पनात्प्राक् वाक्ये ऽपि विनियोगाभिधानमुक्त वाक्यात्प्रक. रणस्याविप्रकर्ष फलेनोपसंहरति * तस्मादिांत * करणात्क- ८५११५ मस्यार्थविप्रकर्ष प्रतिजानाति * तथेति * प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कथमिति * प्रकरणमाकाङ्क्षातः प्रकृतिश्रुतेरथै विनियोग प्रति गच्छति क्रमस्य तु विनियोजकत्व सिद्ध्या श्रुतिराकानां विना गौरश्व इत्यादेः सन्निधाने ऽप्यन्वयादर्शनात् आकाङ्क्षामपि इत- राकाङ्क्षातो यथैकवाक्यत्वसामर्थ्यकल्पनपरम्परया कल्पयितुमा- रभ्यन्ते इत्यर्थः। दब्धिमन्त्रस्यानितिपरिमाणोपायत्वे त्वनिवृत्ताका- नयोपांशुयाजे साकाङ्के क्रमेण विनियोगाभ्युपगमातू क्रमे ऽप्युभ- याकाङ्क्षायाः प्रत्यक्षत्वात् अङ्गाकाङ्याङ्गयाकाङ्क्षाफल्पनोक्तिरयुक्त- त्याशङ्याह * क्रमो नामेति * मन्त्रस्याक्रियात्वेनानितिकर्तव्य- तारूपतया इतिकर्तव्यताकाङ्कणोपांशुगाजेनाभिधानकियानपेक्षित- स्याकासितुमशक्यत्वात् दधिमन्त्रस्यापि ज्ञातलिङ्गत्वेनाभिधा- नक्रियाद्वाराकाशितुमशक्यत्वानोपांशुयाजस्य स्वतो मन्त्राकाङ्का- स्तीत्याशयः । निरपेक्षाणां सतां प्रधानानामनुष्ठानदेशतः पाठदेशतो वाङ्गानां सान्निध्यमात्रं क्रम इत्यनुष्ठानतोक्त्या पाठस्याप्युपलक्षणा. दित्यर्थः । उपांशुयाजस्य दन्धिमन्त्रानपेक्षत्वसाकाङ्कत्वे निष्ठापाद- नेनोपपादयितुमाह * यदि विति * निराकाङ्कसभिधेः क्रमत्वे ·१२२६ न्यायसुधायाम् । साकासनिधास्येन प्रकरणेन सह क्रमस्य कचित् समवायायो- गान चित्कमप्रकरणविरोधे प्रकरणं युक्तमित्याशझ्याह * अत्र चति * विकृतित्वेन प्राकृतैरङ्गैनिराकाङ्कीकरणात् क्रमस्थमहाप्रकर- णोपनिपाताच्च प्रकरणसमवायस्तु सम्भवतीत्याशयः । देक्षस्यापि तर्हि ज्यौतिष्टोमिकमहाप्रकरणोपनिपाताइर्शपूर्णमासाविकृतित्वा- चोदाहरणत्वांपपत्तेः पशुधर्माणां क्रमप्राप्ते देक्षाङ्गत्वं प्रकरणेन बाध्येतस्याशय सन्निपत्योपकारिणां प्रकरणाविनियोज्यत्वाभा. वादनुदाहरणत्वसूचनार्थम् * प्रायेणेत्युक्तम् * राजसूयादिमहा- प्रकरणान्तरगतास्वध्यभिषेचनाद्यासु ज्योतिष्टोमादिविकृतिषु शौनः शेपाख्यानादीनां माहेन्द्रस्य स्तोत्नं प्रत्यभिषिच्यतइत्यादिना प्राकृत. माहेन्द्रस्तोत्राघङ्गसबन्धित्वन विधानात माहेन्द्रस्तोत्राधङ्गत्वावगते- निरङ्गस्य माहेन्द्रस्तोत्रादेवैर्गुपयादनिष्टमुपकारं प्रकृती शौनःशेपा ख्या- नाचनपेक्षमपि प्रतिविकृती तद्रहितस्यासाधनत्वावगमादतिदिश्यमा- नानाम्माहेन्द्रस्तोत्रमुपदिश्यमानाङ्गवैशिष्टयं विनातिदेशापर्यवसानाप- गतेर्विकृतिकथम्भावाकाङ्कायामपनिवृत्तायामेव शीनाशेपाख्यानाधु- पनिपातादवान्तरप्रकरणेन माहेन्द्रस्तोत्रादिद्वाराभिषेचनीयाङ्गत्वप्र- करणबाधमहाप्रकरणान्तर्गतानामपि विकृतीनां नोदाहरणता युक्त- ति मध्यस्थं यस्य तन्मध्य इति चतुर्थाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेनाश- झ्य माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रति भभिषिच्यतइत्यस्याभिषेचनीयाङ्गभूत- माहेन्द्रस्तोत्रदेणे ऽभिषेकान्तः शौनःशपाण्यानमभिषेचनीयप्राकृता- अानुवादेन विधानादभिषेचनीयकथम्भावनाद्यत्वाशङ्कां निराकर्तु पत्प्राकृतानुवादेनान्यदनुष्ठानविधानार्थत्वेनानुत्पत्तिविधेयत्वावुत्प- त्तिविधिवेलायामेव तत्प्रयोजनापेक्षणादभिषेचनीयात् । बहिरुत्प- भान्महाप्रकरणात राजसूयाङ्गत्वावगत्या च कृतार्थत्वेन माहेन्द्रस्तो. वसंयोगस्य देशार्थत्वोपपत्तेस्तद्वाराभिषेचनीयाङ्गत्वकल्पनायोगात् क्रमेणवाभिषेचनीयाङ्गता कल्पनीयेति सर्वासा वा समत्वाच्चोद- नातः स्थान हि प्रकरणं तद्देशार्थमुच्यते तस्य मध्य इति तदीयसि. बान्तन्याये नोदाहरणसमर्थनं सूचयितुमाह * तासु हीति * शौनःशेपाख्यादीनामभिषेचनीयप्राकृताङ्गानुवादेन विधानादभिषेच- नीयकथम्भावग्राह्यत्वाशङ्कां निराकर्तुं यत्प्राकृताङ्गानुवादेनोत्पन्न. मिति वाच्ये प्राकृतानुयाजोद्देशविहितपृषदाज्यवद्विधानार्थानूदित- प्राकृताङ्गानुवादेनाप्युत्पन्नस्याङ्गस्य सन्दशाभिव्यक्तकथम्भावनाश्य- स्वसुचनार्थ प्राकृताङ्गमध्यपतित्वेनेत्युक्ते प्राकृताङ्गगुणविधानतः प्रा- गतिदेशापर्यवसानात्कथम्भावानिवृत्त्यभ्युपगम पि तिष्ठन्तं पशुं प्र- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२२७ कथम्भावस्य यजन्तीति प्राकृताङ्गापकर्षविधानात्प्रागुत्पन्नानामुपकरणादीनामपि देक्ष्यप्रकरणग्राह्यत्वापत्तेः क्रमविनियोज्यत्वोक्तिर्विरुध्येतेत्याशय क्लप्तापकारप्राकृताङ्गप्रहणे प्रवृत्तस्य स्वतो क्लिप्तोपकारात्पूर्वाङ्गमाहित्वायोगात्प्राकृताङ्गान्वयस्य र्वाङ्गग्रहणहेतोः प्राकृताङ्गगुणविधितः पुरस्ता द्वावस्थितेष्व- ड्रेषु अभावात प्रकरणाग्राह्यत्वापत्तिसूचनार्थ पुरस्तादित्युक्त म् । एवमन्योन्याकाङ्क्षायाः प्रत्यक्षत्वशङ्कां क्रमप्रकरणविरो- धादाहरणायोगाशङ्कां च निरस्यन् प्रकरणाक्रमस्यार्थविप्र- कर्ष दर्शयितुमारभते * तथेति * क्रमसमाख्ययोर्मध्ये क्रमे स. म्बन्द्धार्थान्योन्याभिमुख्यरूपेण सनिधानाख्यं परस्परपर्युपस्थापनं वंदरचितत्वात प्रत्यक्षमित्यनेकात्समाख्यायामप्रत्यक्षमिति विप्रकर्ष- सिद्धयर्थमुक्त ऽपेक्षां विना सम्बन्धायोगात् समाख्योक्तसम्बन्धमा- त्रेणापेक्षासिद्धर्विप्रकर्षायोगमाशय संशब्दस्यैकीभावार्थत्वात् सम्ब- न्धराब्दस्य च नियमार्थत्वात् अवयवव्युत्पत्त्या ऽऽलोचनया नियम्य- ते । यदकस्य सम्बन्धास्यार्थशब्दयोरित्याधुदाहरणालोचनया च सम्बन्धस्यैकनियमरूपत्वावगतः सम्बन्धिनोः कन चिदभिन्नेन स. म्बन्धहेतुना विना सम्बन्धायोगादसिद्धात्मलाभेन च सम्बन्धिना- काङ्क्षायाः कल्पयितुमशक्यत्वादेकन निधानाख्यसम्बन्धिनोः सन्नि- धान सम्बन्धहेतुत्वेनावश्यं कल्पनीयम् । पौरोडाशिकसमाख्यावतं शुन्धध्वमिति मन्त्रस्य पुरोडाशपात्रशुन्धनेन सह न किश्चित्पाठतो ऽनुष्ठानतो वा देशैक्यं वदेन विरचितमस्ति येन मन्त्रपुरोडाशपात्र- शुन्धनेन सह तनिमित्तसम्बन्धार्थ सम्बन्धिनोरन्योन्याभिमुख्यं स्यादाभिमुख्यानपेक्षं च भवदपि न विनियोगायालमिति सर्वत्र ही- त्यादिनोक्तम् । समाख्या पुनः प्रत्यक्षमेव सम्बन्धं वदन्तीति पूर्व- पक्षवानिकोक्तं समाख्यायाः श्रुतितुल्यत्वमनुभाषते * ननु चेति * ८५२।। दूषति * नैतदिति * श्रुभिधेयादङ्गाङ्गित्वविशेषरूपात्सम्बन्धा- सामाख्यानिकस्य सम्बन्धस्य सामान्यरूपात्मनाक्त्या श्रुतितुल्य- त्वे निरस्त ऽप्यतिशयाथै कल्प्यतोक्त्याभिधानं निरस्तम् । लौ- किझ्याः समाख्याया वैदिकसम्बन्धप्रतिपादने विप्रकर्पसूच- नापूर्व श्लोकं व्याचष्टे * अर्थानामिति * यापि वैदि- की समाख्यानवगतसम्बन्धार्थप्रतिपादने प्रवर्तते सापि तापनाङ्गा- ङ्गित्वं प्रतिपादयतीति वदता विप्रकर्षों लौफिक्याः सूचितम् । येन के- नचिदित्यनेन सामान्यरूपतयान्यत्वं व्याख्यातम् । सर्वत्र हीति वार्तिकेनाङ्गाङ्गिसम्बन्धस्यैव सन्निध्यपेक्षोकंति भ्रान्त्या समाख्या- १५४ ·૨૨૮ न्यायसुधायाम्। कल्पितस्य सम्बन्धमात्रस्य सनिधिकल्पनहेतुकषिप्रकर्षाभाषण्डू निराकर्तुमाह * सम्बन्धमानस्य चेति - यदेतस्किश्चिदभिन्नं स. म्बन्धिनामस्तीत्यवगम इत्यध्याहारेण योज्यम् । सम्बन्धस्य सनि- ध्युक्तः क्रमसमाल्यावलसिद्धयर्थत्वं दर्शयितुमाह * ततश्चेति - विप्रकर्षमेव प्रपञ्चति * समाख्या हीति * सूत्रार्थमुपसंहरति * तम्मादिति * एयदेव द्रढायतुं पखानाम् । श्लोकपञ्चकं पठति * माह चेति * अतश्च यापूर्वपक्षवानिके विरोधो ऽपि बाधायोगो- '८५३।१. क्त्यर्थ कचिद्यस्य प्रमाणत्वमित्युक्तम् । तदयुक्तमित्याह * तस्मा- दिति * यदपि नित्यं च प्रमाणाभासस्यैव बाध इत्युक्तं तदप्यनुभा- षणपूर्व परिहरति * यत्त्रिति * यदपि श्रुत्यादिषट्कस्य समस्ते. त्यादिवार्तिकन विषयान्तरसञ्चाराभावन लिङ्गादीनां कचित्प्रमा. णामासत्वायांगात बाध्यत्वं न युक्तमित्युक्तं तदपि दूषयितुं प्रश्नपूर्व प्रमाणाभासतामुपपादयति * कमिति * श्लोकं ध्याचष्टे * न हीति * श्रोतविनियोगान्यथानुपपत्त्या यशसाधनत्वगुणयोगेनेन्द्र इत्यर्थानुसारावेन्द्रशब्दस्य गार्हपत्यपरत्वावगरिन्द्रोपल्यानस्य श. क्यत्वेन लिङ्गाविषयत्वात् स्योनन्ते सदनं तस्मिन् सीदेत्यनयोश्च लिङ्गाद्भिन्नवाश्यत्वावगतेरनन्यत्वेन पाक्याविषयत्वात् पौर्णमासी. देवतापदणेषाणां च पाक्यावमावास्यादेवतापदेकवाक्यत्वाभावाव. गतेरामावास्यप्रयोगणनिकर्तव्यत्वेनानायणावमावास्यादेवतापदशे- षाणां पौर्णमासीप्रयोगेणानाकारणात् प्रकरणविषयत्वानुपपत्तः शीनः शेपाण्यादीनां च प्रकरणात् प्रकृतसर्वसाधारण्यावगतेरभिषे- चनीयमात्रसन्निध्यभावेन क्रमाविषयस्यात् शुन्धनमन्त्रस्य च क. मात् सानाय्यपात्रशुधनार्थत्वावगतेः पौरोडाशिफसमाख्याया भू. मा दर्शपूर्णमासकाण्डविषयत्वावगमेन पुरोडाशमात्रकाण्डपरसमा. ख्यानाविषयत्वाल्लिङ्गादीनां विषयान्तरसञ्चारो विषयापहारोक्तया बलाबलवद् बाधिते विषय व्यापाराभावसिद्धेः सूचितः। बाघहंतुक. कत्वाद्वयापाराभावस्य बाधात् प्राक व्यापारोपक्रमे सत्यपि बाधा. द्विषयान्तरसञ्चारावगमात्तरकालसमाप्तव्यापारत्वात् प्रमाणाभास. नेत्यन्यथाप्रमाणाभासतामुपपादयितुमाह * अथ वेति * प्रमाणा- भासतामेवोपसंहरति *तनेति* यदपि नच तदुस्थापितं ज्ञानमित्या- दिवालिफेन बाधप्रकारासम्भवात् बाधो न सम्भवतीत्युक्तं तदपि उ- त्पत्तिप्रतिबन्धाख्यबाधाभ्युपगमेन परिहरति * अनुत्पत्रमेव चति* व्यापारोक्रमप्रतिबन्धसूचनायैवकारः व्यापारोपक्रमप्रतिबन्धसूचना- यैवकारः व्यापारोपक्रमपक्षे मान्तरालिकश्रुतिलिङ्गादिकल्पनरूप.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२२९ ज्ञानमिथ्यात्वकल्पनायेत्यम्भूनकल्पनार्थ तथा तृतीयया बाधप्रकार- तोक्ता । शेषशेषिक्षानं तु पक्षद्वये ऽन्यनुत्पन्नमेव बाध्यते वस्तुकथनार्थ वह प्रकारान्तरस्यानाशङ्कनीयतोक्ता म तपपादनामामादिति सू. चयितुं यो ऽप्यनुमानादीनां प्रत्यक्षादिभिरुत्पन्नबाधो बाधग्रन्थं वक्ष्य. ते। तमपि तत्रैवोपपादयिष्याम इत्याह * यो ऽपि चेति * एकैकस्य ८५४ार भाष्ये बाध्यत्वोक्तेः सूत्रे परशब्दस्य अनन्तरपदमाविषयत्वभ्रान्ति निराकर्तुं व्यवहितपराणामपि बाध्यत्वस्य प्रपश्चनीयतामाह * एव. मिति * श्रुतेर्वाक्यविरोधे सोदाहरणं बलाबलं प्रपश्चयति * यथे. ति * आनन्तर्यसामानाधिकरण्यावगतात् वाक्यसामर्थ्यादेकहाय- म्याद्यङ्गत्वेनारुणादि प्राप्नुवदित्यर्थः । षष्ठीश्रुतेः प्रकरणावरोधमुदाह- रति* श्रुतीति षष्ठीश्रुतिसंयोगाविशेषेऽप्यनुवचनानामेव प्रकरणवि- रोधो न द्वादशत्वस्येति परमतं दूषयितुमुपन्यस्यनि *अनुवचनानां घेति * एवकारार्थे चकारः दूषयति *नत्विति स्वविशेषणवैशिष्टयं विना वैगुण्यापतेरितिकर्तव्यस्थायोगेनाभिनेतिदिश्यमानानामुप- सदामुपदिश्यमानद्वादशत्ववैशिष्टचात् प्रागतिदेशापर्यवसानावहीन- कथम्भावप्राधताऽविरुद्धत्याशयः । विप्रकर्षे दर्शयति * इहापि चेति * ज्योतिष्टोमे विध्यन्तदानाय कयाचिद्विकृत्या न हीयतहति व्युत्पत्त्या हीनभुत्युपपत्तेनेदं श्रुतिविरोधोदाहरणं युक्तमित्याश- ड्याह + नैव हीति * श्रुतेः प्रश्नपूर्व क्रमविरोधमुदाहरति * ८५५।२ श्रुतीति * रशना तद्धर्माध दर्भमय्यादयः कमावग्नीषोमीययागा- अतया यूपं परिव्ययतीति द्वितीयाधुत्या रथनाया यूपाङ्गत्वे - गते दर्भमयी रशना भवतीत्यादी रशनाभुत्या रशनात्वकार्यसमधा- यियूपाङ्गत्वं लक्षयित्वा तदुद्देशेम दर्भमयीत्वादिविरोधात. तधर्म- श्वास्याङ्गमित्यर्थः । यूपस्याप्रीषोमीयानत्वात् स्वधर्मिकाया रश- नाया यूपाङ्गत्ये ऽपि ज्योतिष्टोमाङ्गक्रयाङ्गस्यारुण्यस्य ज्योतिष्टोमा- अवदग्नीषोमीयाङ्गत्वोपपत्तेरविरोधमारायालौकिकत्वेन यूपस्य स्वरूपोत्पत्त्यर्थमेव रशनादिधर्मान्धयोपपत्तेः क्रयवत् प्रकृतापूर्वसा. धनत्वानपेक्षणात यूपस्वरूपे विधीयमानानां रशनादीनामग्नीषो- मीयाङ्गत्वानुपपत्तेः यूपस्य च पशुयागप्रयोगात् म्नत्वेनागृह्यमाणविशेषतया सर्वपशुयागसाधारण्यात् रशनादीनां यूपाङ्गत्वे सवनीयस्यामाकृतत्वे ऽपि परिव्याणान्तरे साधारण्याव- गतेरग्नीषोमीयाङ्गत्वसाधारण्यापत्तेः विरोधं सूचयितुमाह - एत- प्पेति * रशनया यूपं परिव्ययतीत्यग्नीषोमीये विहितात्परिव्या- णात् स भाश्विनं प्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं व्ययतीति सपनीये बहिरुप- ·१२३० भ्यायसुधायाम् । विहितस्य परिव्याणस्य भेदेऽपि लौकिकत्वात् परियाणस्य स्व- रूपे धर्मविध्ययोगेन यूपान्वयप्रत्युक्तत्वात धर्मान्वयस्य यूपसा- धारण्यात् धर्माणामपि साधारण्याप्रतीतेः परिव्याणद्वये ऽपि र. शनायाः समानविध्यसूचनायेण्गतावित्यस्माद्धातोरेतेस्तुड्वेत्युणा- दिसूत्रेणातिप्रत्ययस्य तुडागमसहितस्य विहितत्वादति सर्वत्राग- च्छतीत्यर्थविवक्षया साधारणवाच्ये तच्छब्दप्रयोगादेतस्य पशु- नयसाधारणस्य यूपस्य यदेकं परिव्याणमग्नीषोमीये परं च स. पनीये विहितं तस्योभयस्य साधारणशंषे रशना धर्मसंहितःश्रु- स्थावगम्यते अतस्तद्विरुद्धन क्रमणाग्नीषोमीययशुयागमात्राङ्गतां न यातीत्यर्थः । विप्रकर्ष श्लोकद्वयन दर्शयात * यावदिति * श्रु- तिसमाण्याविरोधं प्रश्नपूर्वमुपसंहरति * श्रुतीति * पौरोडा- शिकसमाख्याते काण्डे पठितत्वात् समाख्याविरोधे ऽभिहिते दश- पूर्णमासप्रकरणे धर्तमानत्वात् प्रकरणविरोधमाशय साधारण्या- सस्येवानापि मन्त्रविनियोगे विरोधाभावमुक्का प्रकरणाबहिर्भावे ऽपि सर्वार्थप्रतीतेविरोधापरिहारमाशय नचाविज्ञातलिङ्गानां प्रक्रि- या विनियोजिकेतिन्यायेनानुन्मीलितलिङ्गत्वात्प्रकरणाविनियोज्यत्वे क्रमेण चेति चकारेण सुचितं तसीत्यस्य सामर्थ्य सन्निधावुपमहत. मित्यनेन न्यायेनात्रापीषेत्वेति युष्मदर्थविषयत्वात् सनिहिताभि- धायित्वान्तशब्दायोगात् प्रथमपदार्थे ऽग्निप्रणयनेनामातमन्त्रकत्वा- त् मन्त्राकाङ्के क्रमेण विनियोगावगतेः श्रुतिक्रमविरोधापत्तरित्या- शङ्य क्रियापदशून्यत्वनानुन्मीलितलिङ्गत्वात कमस्य विनियोगाश- तावुक्तायां क्रियापदशून्यत्वे ऽपि यागानुमन्त्रणसमाख्यानात् सामा. न्यतो यागाङ्गत्वावगमाईब्धिमन्त्रस्य क्रमविनियोगोपपतिवत् पौ- रोडाशिकसमाख्यानादिषत्वेत्यस्यापि सामान्यतः पुरोडाशयागाङ्ग- त्वे विगते क्रमेणाग्निप्रणयने विनियोगोपपत्तिमाशमानुमन्त्राण्या क्रिया विशेषवधिमन्त्रसाध्यक्रियाविशेषावगमात् न विनियोगे शक्तिरिति परिहारसम्भवे ऽपि अभ्युपेत्य क्रमविनियोगं क्रमसमाख्ययोस्तावन्न विरोध इति परिहारसूचनार्थम * पुरोडाश- म्यैव चेत्युक्तम् * विप्रकर्ष दर्शयति * तत्रापीति * लिङ्गस्य प्रकरणादिविरोधोदाहरणानि प्रतिजानाति * एवमिति * प्रक. रणं विरोध तावदुदाहरति * तत्रेति * विप्रकर्ष दर्शयति * यात्र- ति* माहेन्द्रग्रहयागक्रमे पठितस्यैन्द्रस्य प्रगाथस्य लिङ्गनापकर्षः ८५६४ क्रमविरोधोदाहरणमित्याह * अलिङ्गति * अनिष्टापादनार्थत्वाचा. पकोंक्तरपरितोषात् प्रतिवचनमिति पञ्चमपादाधिकरणस्थितमुदाह- क्रमस्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२३१ रणमाह *स्थितनि* विप्रकर्षे दर्शयति *यावद्धीति* उदाहरणमाह ८५६ *तथेति* परिवीरसि परित्वादधीविशोव्ययन्तां परमं रायस्थोषो यजमानं मनुष्या इतिकरणमन्त्रस्य युवासुबासाः परिवीत आगारस- उ श्रेयान् भवति जायमान इति क्रियमाणानुपादिमनीतासूक्तस्य प्र- करणात ज्योतिष्ठीमान्वयावगतर्मनातायै हविषो यदीयमानस्यानु- व्रीति मनोतोद्देशनावदीयमानपश्याख्यहविरर्थत्वेन प्रैषाख पशुद- बताया मनोताशब्दवाच्यत्वावगमेन पशुयागान्वयावगतेन सामा. न्येन लिङ्गेनाप्नीषोमीयकर्म बाधित्वा सवनीयाङ्गत्वावगमस्यांदाहर- णत्वं राडूते * कमिनि * श्रुत्या लिङ्गबाधान्न मनोतासूक्तस्य स- धनीयाङ्गतेति परिहरति * ति * कासौ श्रुतिरित्यपेक्षायां श्रुतिमु. दाहरति * एवं हीति * मनातायां तु वचनादविकारः स्यादित्यन वायव्ये पशावतिदेशप्राप्तस्य मनोतासूक्तस्योहनिवाहात्वेनास्याः ध्रु. तेयाख्यास्यमानत्वात् । न देक्षे विनियोजकता युक्त्याशयाह * अनया हीति * दैनक्रमे ऽधीतायाः श्रुतेर्लिङ्गप्राप्तोत्कर्षनि- रासार्थत्वन देक्षार्थत्वसम्भवे दूरस्थ वायव्यादावूनिवार्यत्वायो- गात् लैङ्गिकोत्कर्षनिरामेन च लिङ्गस्यानाहत्यर्थे ऽभिहिते ऽर्थत्वा- न्मुख्यस्यार्थत्वाभावेनान्यायनिगदत्वात् बहुवचनान्तपाशराब्दवदनू- ह्यसिद्धर्मनोताधिकरणविरोधाभावालिङ्गेनोकप्यमाणा मनाता कार्य- श्रुत्या वारितेत्याशयः । आग्नेय्यवेत्येवकारेणानाम्रोयीनिषेधाव. गतेः प्रकृती चानाग्नेय्या मनोनायाः प्राप्त्यभावेन निषेधायोगाद्वि. कृती त्वतिदेशप्राप्तायास्त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनातेति मनोताग वा- यव्यादिवैकृतपशुदेवताया प्रकाशकाराक्तस्तस्मादचनोहेनिवर्वानूह- निषेधामाय्वादिदेवतस्य सूक्तान्तरस्य मनोनाकायें प्राकृतस्यैव कारकश्रुत्यानिषेधोपपत्तेर्वायव्यादिपशावनाग्नेयादिसूक्तान्तरत्वे - पविकारनिषेधार्थवेयं श्रुतिर्न देशादाबाग्नयसूक्तोत्कर्षार्थत्याशय द्वे. धेचकारमुपादयति * द्विदेवस्ये ऽपीति * द्विदेवत्ये यद्यप्येकदेव त्याग्नेय्यशक्ता तथापि सैव कार्या न तूत्कृष्टव्येत्याचव्याख्यायामेव- कारार्थः द्वितीयायां कार्यवेत्यर्थः । भक्षानुवाकस्थान्ये हि सवितरि- त्यादिवाक्यानि समाख्यानात् भक्षाङ्गत्वरूपाय विनियोगाय प्रस्थि. तानि सन्ति लिङ्गेन ग्रहणादिषु विनियुज्यन्तइति यत् भक्षानुवा- काधिकरणे सितं तदेकं सल्लिङ्गसमाख्याविरोधोदाहरणं यश्चाग्नि- रुक्थे पुरोहितइत्यादीनां मनाचां पृथूपजास्तं स बाध इति पृथुपा- जयत्योश्च याज्यासमाख्यां बाधित्वा लिनेन सामिधनीकायें विनि- योगति लिङ्गक्रमसमास्यानादित्यत्रोतवदपरमित्याह - लिङ्गं.

·१२३२ न्यायसुधायाम्। ति * विप्रकर्ष दर्शयितुं भक्षाङ्गन्धरूपमम्बन्धाभिमुखार्थस्य कस्य चित्सामान्यस्यादिशब्दोक्तस्य वाक्षादः कल्पनयन्युक्तम् । वाक्या- नि लिङ्गेन विनियुज्यन्तइति वदता लिङ्गस्य कृत्स्नमन्त्रधिनियो- जकतोक्ता परिव्याणकरणमन्त्र परिवीरसिपदव्यतिरिक्तानां परि स्वादेवीविंशोळयन्तामित्यादिपदानां क्रियमाणानुवादिमन्त्रे च प. रिचीतपदतिरिक्तानां युज्यत्यादिपदानां लिङ्गे विनियोक्तुमारभ्य- माणाभ्यां परिवीरसिपरिवीतपदाभ्याम एकवाक्यत्वात् सबनीयाथें द्वितीये ऽपि परिव्याणे विनियोगो वाक्यकर्मावरोधोदाहरणमित्याह * वाक्येति * परिवीतपदोक्या परिवीसिपदमप्युलक्षितम् । स- ध्यासमाप्तयादिपदंषु लिङ्गन प्रहणादौ विनियोक्तुमारभ्यमाणेषुम- मध्यासमित्यादिपदैकवाक्यगतानां शंषाणां पदानां भक्षणादर्वाची- नग्रहणादावेव वृत्तिविनियोगाख्या वाक्यसमाख्याविरोध उदाहाय्य ८५७१४ त्याह *वाक्यसमाख्ययारिति* आवृत्तिरितिपाठे त्वाको गथवा- चित्वात् भक्षणात्प्रागनुष्ठीयमानत्वात् नतोऽर्वाचीनेषु वृत्तिर्विनियोग इत्यर्थः। यद्वा भक्षण शेषाणां पदानामावृत्तिविनियोग इनि ममाख्या- प्राप्तभक्षणाङ्गत्वाबाधो वृत्तिप्रनिषधेनोक्तम् । एकपदमा लैङ्गिकवि नियोगापर्यवसाने चालिङ्गविरोधिना वाक्येन शेषपदविनियोगा- योगात् रोषपदमावस्य कृत्स्नवाक्यस्वाभावेनाविरोधन वाक्येन वि- नियोक्तुमशक्यत्वात पदान्वये तु तस्य चैकवाक्यत्वस्य पदार्थान्वय- स्वाभावेन वाक्यप्रतिपाघवाभावात् आत्माश्रयदोषापत्तेश्चात्मनेवा- स्मनो विनियोगाच्छषाणां पदानां लिङ्गविनियोज्यपदार्थोपसर्जनी- भूतार्थप्रतिपादनशक्तिमात्रमेकवाक्यत्वादवसीयते । ननु विनियोग इत्यपरितोषात् उदाहरणान्तरमाह * तथेति * चेतनस्य कर्म. फलाभाक्तं विना कर्तृत्वायोगात् । समाख्याफर्तृत्वस्य यजुर्वेदा- ध्ययनलब्धाध्वर्युसंशस्य पुंसः कर्मफलभाक्तेन प्राधान्यावगतःममा- क्यातोऽश्वर्वर्थत्वावगमे ऽपि वाक्याधगतस्य स्वर्गकामार्थस्य समा- क्यानुरोधेन यजुर्वेदाध्यायिस्वर्गकामविषयकल्पनया सडोचायोगा- द्वाक्येन च समाख्याबाध इत्याशयः । कधिकरणे निषत्स्य- मानस्याख्यातन कत्रभिधानस्याहानात श्रुतिसमाख्याविरोधोदा- हरणत्वं शङ्कते * नन्विति * फधिकरणसिद्धान्तस्मारणेन निरस्पति * नाति * प्रयाजादीनां पुरोडाशमात्राङ्गत्वस्य प्रकृ- तप्रधानमात्राङ्गत्वेन बाधः प्रकरणसमाख्याविरोधोदाहरणमित्याह* प्रकरणेति * श्रुत्यादीनां शेषमात्रत्वेन शेषिविषयस्वाभावात् ये- वैकविषयत्वे ऽपि शेषभेदे प्रमाणसमवायानुपपरेपस्मरणे करस्नो ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२३३ मन्त्रः स्योनादिसुमनान्तः प्रयोज्यः फल्पयाम्यन्तो वेत्येकस्मिन्नुप- स्तरणाख्य शेषिणि समुदायावयवरुपयोस्समवाये ऽपि लिङ्गवा. क्ययोः ममवायायोगात् बलाबलचिन्ता न युक्तत्याराङ्गय शेषसम- वायद्वारा प्रमागासमवायसूचनार्थ शेषसमवायोदाहरणानि दर्श- यिष्यन् विरोधवृत्तवनियमाणसङ्कीर्तनं तावत्करोति * एवं ता. वदिति * श्रुनस्तावल्लिङ्गाबरोधमुदाहरति * तद्यथात * पेरं कृत्वोद्गयमितिश्रुतर्वाक्यावराध इत्याह * श्रुतीति • पूर्ववदप- रिनाषाददाहरणान्तरमाह * तति * प्रकारविरोधमुदाहरति * प्रतिष्ठाकामति * एफविंशतिसंख्याविशिष्टस्यानुवचनान्तरस्यानु- ८५८९ श्रुत्या नमः प्रवक्त इति दर्शपूर्णमासाङ्गभूतनिगदानन्तरं प्रयोज्या- धगतिनिगदस्य च जानवंदो रमया पशून्मयीति लिङ्गन सामिधेनीव- 'दग्निप्रकाशनाङ्गत्वात् सामिधेन्यनुवचनाङ्गत्वाभायेनानुवचनेन प्र- योक्तुमशक्तः ऐकविंशतिसंख्यायाश्च संख्ययापेक्षया संख्याविशि- शानुवचनचांदनासामान्यनानुवचनान्तरस्य दार्शपौर्णमासिकस्य सामिधन्य नुवचनविकृतित्वात्सामिधनीनां संख्ययत्वनातिदंशात् तामां वार्थाभिधानकर्मस्वनानुवचनप्रयुक्तत्वात् अतः प्रयोज्यानग. दमामिधेन्यनुरोधन पुरुषार्थस्याप्यनुवचनान्तरस्यान्तःकतुप्रयोज्य- स्वादकविंशतिसख्याविशिष्टनानुवचनान्तरण प्रतिष्ठां कामयमानस्य नित्य फलार्थे वा दर्शपूर्णमासप्रयोग इत्युक्तम् । अन्तः क्रतुःप्रयो. ज्यत्वादव पुरुषार्थेनाप्यनुवचनान्तरेण प्रसङ्गात् ऋतूपकारसिद्धः ध्रुतिप्रकरणावरोधोदाहरणसिखये ऽङ्गत्वोपचारः प्रतिष्ठाकामस्पति षष्ठया दर्शपूर्णमासप्रयोगव्यतिरेफजानतत्वमनुवचनान्तरस्यान्तः- ऋतुप्रयोज्यबलनाङ्गीकृत्य षष्ठीश्रुतिप्रयोगाङ्गतोक्ता । क्रमविरोध- मुपहरति * पशुकामात * चमसोत्पत्तिसन्निधावपः प्रणयतीति श्रुतस्य कारणत्वेनान्वयस्य विवक्षितत्वात् कर्तृव्यापारवलक्षणस्य शब्दतः साधनापेक्षितत्वावगमे ऽपि चमसस्य साधनस्वानुक्ते - ब्दनः साध्यापेक्षित्वानवगमात् शब्दानपेक्षवस्तुमात्रायाश्चापेक्षाया दण्डो ऽस्ति । गामानयेत्युक्तं ऽपि दण्डेनानयेत्यप्रतीतेः पादं व्यहा- रानुयोगित्वादन्यतराकाङ्गालक्षणेन क्रमेण च समस्याङ्गता गोदो- हनेन पशून कामयमानस्यापि दर्थपूर्णमासप्रयोगे सामान्यतः प्राप्ता श्रीतात्तु गोदोहनात्तस्मिन् प्रयोगे चमसनिराक्रियेत्यर्थः । गो- दोहनस्यापि त्वर्थ प्रणयनाश्रिततयान्तःकतुप्रयोज्यत्वषलेन पशुफामस्येति षष्ठया दर्शपूर्णमासप्रयोगव्यतिरेकजनितस्वाङ्गी- कारात् गोदाहनस्थदर्शपूर्णमासप्रयोगाङ्गतायाः प्रासङ्गिकोपकारि.

·१२३४ न्यायसुधायाम । त्यनोपचरितायाः श्रौतस्वं श्रुतिक्रमविरोधोदाहरणत्वसिद्धये 5. भिप्रतं समाख्याविरोधमुदाहरति * वाजपेय इति * स्वा- राज्यकामस्य कर्तृतेत्यध्याहारः कर्बधिकरणपूर्वपक्षं स्थित्वोदाहृत- स्वेनैतदपरितोषात् उदाहरणान्तरमाह * तथेति * लिङ्गस्य वा- क्यविनियोगमुदाहरति * स्योनादेरपीति * एकस्मिन्सादनास्ये शे- पिण्येकसमुदायावयवात्मकशेषसमवायः प्रथमश्लोकेनैकस्मिन्नु- पस्तरणास्ये शर्षािण द्वितीयेनादाहृतः । पुरोडाशव्यापारस्य सदन- स्थाननुष्ठेयत्वेनाप्रकाश्यत्वात् प्रयोजकसादनलक्षणार्थी सदनाक्तिः हविः संस्कारार्थत्वे ऽप्युपस्तरणस्य हविराधारपानाभिमुखक्षारणक- पत्वेनाभिधारणं विवक्षितम् एतयोः समुदायावयवयोः पूर्वोदाहृतत्वा- दविवेकमारायाह * भनेकति * अनेकयाः शेषिणोरन्योन्यविशिष्ट- शुद्धरूपयोरेकस्य शेषित्वमभिप्रेत्य प्रागुदाहृती सम्प्रत्येकस्य सा- दनस्योपस्तरणस्य वा धषिणो ऽनेकसमुदायावयवरूपाशेषान्वयम- भिप्रेत्येत्यर्थः । पूर्वार्द्ध श्लोकद्वयेन ब्याचष्टे * पूर्वमिति * कल्पया- म्यन्तस्योपस्तरणवाचित्वात्तस्मिनित्याघेकवाक्यत्वेन सादनाङ्गत्वा- योगमाण्ड्य साभिघारणोक्त्यापस्तरणस्य सादनेनोपसर्जनतोक्ता रोषः सादनविशिष्ट ऽभिधारण इस्याध्याहार्य तस्यैवोत्तरार्द्ध व्याचष्टे ८५९।। * एफैकस्मिस्त्विति * द्वयोरवयवयोः समुदायापनयोर्वाक्यादेक- स्य तु लिङ्गेनैकस्मिच्छंििण यस्मिच्छेषत्वं प्राप्तं तत्सम्प्रति उदाहर. णत्वेन गृह्यतइत्यर्थः । सादनोपस्तरणाख्यशेषिभेदेनोदाहरणभे- दात् विशिष्टोपपत्तिः समुदायस्य विकल्पेन समुन्थयो न वा शेषि- द्वये विनियोगा यथालिङ्गं वावयवस्येत्येकस्यैव लिङ्गवाक्यबलाब- लोक्तिप्रकारस्य भाष्यकृतोक्तत्वात्प्रकारचतुष्टयाक्ति प्यानाकढत्या- शङ्याह * एकस्मिन्मेवेति * यद्ययक एवं मार्गों भाष्यकृतोक्तः त. थापि किमुपस्तरणे पुरोडाशसादने च प्रयोक्तव्य उतोपस्तरण इत्ये- तावता भाग्येण निष्कृष्टनोपस्तरणं कृते यत्पुरोडाशसादनमित्येवं वि- शेषणविशेष्यभाषप्रतीतेरुपस्तरणविशिष्टे सादने खप्रधाने चोपस्त- रणे प्रयोक्तव्या इति अनेकयोः शेषिणोरेकशेषविषयप्रमाणद्वयसम- वायादेको मार्गः पुरोडाशसादने स्वप्रधाने चोपस्तरणे प्रयोक्तव्य इत्यनेकयोः शेषिणारेकषविषयप्रमाणद्वयसमुदायादेको मार्गः पुरा- डाशसादने कार्ये यदुपस्तरणमिति विपरीतविशेषणविशेष्यभावा- त्सादनविशिष्ट उपस्तरण स्वप्रधाने सादनइति द्वितीया ऽपि किं कृ- स्न उपस्तरणे प्रयोक्तव्य इति कल्पयाम्यन्तइत्येतावतैकस्मिन्नुपस्त- रणे शोषणि समुदायावयवरूपशेषद्वयसमवायात् तृतीयः किं कृ.

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२३५ स्नः पुरोडाशसादने प्रयोक्तव्य उत तस्मिन्सीदेत्येवमादिरेत्येताव- तैकस्मिन्पुरोडाशसादने शेषिणि तस्यैव शेषद्वयस्य समवायाधतु- र्य इति मार्गचतुष्टयमेकास्मन्नेव मार्गे यत्सडीर्तनमव्यक्तं प्रतीयते तद्वयाख्यातृभिरात्मना स्वयं विवक्तव्यमित्यर्थः । लिङ्गस्य प्रकरणा- दिविरोधानुदाहरति * लिङ्गस्येति * लिङ्गन प्राप्तेनत्यध्याहार्य वाक्यस्य प्रकरणविरोधमुदाहरति * वाक्येति * शेषद्वयसम- वायमुपपादयति * प्रकरणन हीति * गार्हपत्यस्योपरि हविःस्थापनं विधाय वदिकराविधानात् विधिपाठक्रमेणार्थादवगतस्य तदधि- वासनोत्तरफालस्य प्रकरणेनाङ्गतया प्रहणमुपपादयितुं विधानो- क्तिः कालाविशेषणप्रधानानुष्ठानलक्षणार्थत्वादुत्तरकालविधान. हेतुकस्योत्तरकालस्य ग्रहणमित्यर्थः । एवमप्यमावास्यायामिति स- समीश्रुत्यैव पूर्वेयुः कालस्यामावास्याङ्गत्वोपगतेर्वाक्यप्रकरणविरो- धोदाहरणता न युक्तेत्याशङ्याह * म चेति * शेषिणः शेषेण सह सम्बन्धाख्यषित्वं न वदतीत्यर्यः । तावत्या दीक्षणीयामनुयादि- त्यादिवत्सप्तम्युक्तस्याधिकरणत्वस्याधेयव्याप्यत्वात् प्राधान्यापेक्ष- कत्वेन सप्तम्याः शषित्वे प्रमाणत्वमाशय स्वरादिवत् कालस्य कर्म मध्यपातित्वलक्षणाधेयत्वाभावात् कालं प्रति कर्मणोऽधिकर- णत्वायोगाक्तिः (प्रतिपदासम्बन्धिकार्यमिति अपेक्षायां बहिम्पवमान- स्तोत्राङ्गत्वावगतर्नित्यप्रतिपत्सम्बन्धिन एव द्वितीयपादादिप्रभृति- द्वितीय) वाक्यप्रकरणविरोधादाहरणत्वोपपादनमुपसहरति * स्मादिति * बाध्यबाधकतातूपपादितत्वात् सिद्धवेत्वाह * स चेति * क्रमविरोधं प्रश्नपूर्वमुदाहरति * वाक्यति *इति राजन्याय प्रतिपदमिनिफरणश्रुत्या विनियोगात् श्रुतिक्रमविरोधोदाहरणत्व- शङ्कां निगकर्तुं पादमात्रमित्युक्तं श्रुतिविरोधात्स हि वाक्येनापि द्वितीयादिपावधिनियोगो न युज्यतत्याशय विरोधार्य प्रतीकोक्तिः वृषा पवस्व धारयेत्याद्यपादामा विनियोगनोपास्मै गायता नरः पवमानायन्दवे अभिदवं इयक्षत इति नित्यायाः प्रतिपादं तुल्या- यत्वेनाधस्यैव पादस्य निवर्तितत्वात् द्वितीयादिपादविनियोगस्य श्रुत्या विगंधे सति द्वितीयपादाप्रभृति कस्याः प्रतिपदसम्बन्धिका- मिति अपेक्षायां बहिष्पवमानस्तोत्राङ्गत्वावगतेर्नित्यप्रतिपत्सम्ब- धिन एव द्वितीयापादादिप्रभृति द्वितीयातृतीयत्वलक्षण यथासं. रुयं क्रमविनियोगप्रसङ्ग इति तत्रेत्यनेनोक्तम् । ततश्चैकस्मिन् बहि- पवमानस्तोत्रे शेषिणि द्वितीयपादप्रभृतिशेषद्वयसमवायमुदाहर- (१) अयं पा. २ पु. मा. ।

·न्यायसुधायाम् । णपूर्व दर्शयितुमाह * तद्यथेति * पृषेति प्रथमान्तस्य पदस्थ पव. मानायत्यादिभिश्चतुर्थ्यन्तैरेकवाक्यतोपगमनासामर्थ्याल्लिङ्गन कमस्य विराधे सम्भवति ततो जघन्यन वाक्येन विरोधोक्तिरयुक्तेत्याशङ्कते * नन्विति * मत्सरादिपदवत्पवमानायेस्यादीनामपि. सोमलिङ्ग- त्वान्न लिङ्गविरोध इति परिहरति * नेति * एकवाक्यत्वोपगम- नशक्त्याख्यं तु लिङ्गमकवाक्यत्वेन कल्प्यत्वात्ततो ऽपि जघन्यमि- ख्याशङ्काशयनिरासार्थ दर्शयितुमाह * विभक्तीति * मरुत्वतह- त्यस्यापि चतुर्दान्तत्वादेकवाक्यत्वायोगमाशय मरुत्वत इत्यस्य देवतावाचिनो वृषेत्यादिद्रव्यवाचिपदानन्तयन्मिरुत्वद्रव्यत्वेन सोम- द्रव्यस्तुत्यर्थत्वात् सोमस्तुत्यर्थवषादिपदेकवाक्यत्वोपपतिमत्सरा- दिपदानां च वृषादिपदवत्सोमवाचित्वेन स्पष्टमेव षादिपदेः स- मानविषयत्वं विप्रकोंक्तिमिषेण सूचयितुमाह * तदिति * स. ८६०२ माख्याविरोधमुदाहरति * वाक्येति * समुघयाशङ्कानिरासाय * फेनेत्युक्तम् * तत्रेत्यनेन विप्रकर्षस्यानाशयतोक्ता । प्रथमा- या अभिहितकारकविभक्तित्वादिति फर्वधिकरणवार्तिके प्रथमा- याः कारफविभक्तित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्प्रथमाश्रुनेः समाख्याविरो- धमाशय कर्तरि प्रथमाश्रुत्यभावात् आल्यातसामानाधिकरण्या- न्यथानुपपत्त्या च प्रातिपदिकस्याख्यातोक्तभावनाक्षिप्तकर्तृत्वाश्रय- स्वेन फर्जधिकरणवार्तिकोपपत्तेः । प्रथमायाः कारकविभक्तित्वा- भावाच्छतिविरोधवादिनास्यातस्य कर्तृवाचिता चैयाकरणनाभ्युप- गन्तव्येत्यापाच तदसम्भवोक्त्या निरस्यति * नचेति * प्रकरणस्य क्रमविरोधमुदाहरति *क्रमेति* पूर्व श्रुतिवाक्यविरोधाविषयत्वेना- स्योदाहतत्वात्क्रमविरोधादाहरणत्वायांगमाराम स्तोत्रापेक्षयेयुक्तत्वा याग्निष्टामेत्युक्तं सामशदो ऽत्र स्तोत्रवाची पूर्व किमपेक्षयेत्या- शय यशायशीयसामापेक्षयस्याह * पूर्व स्विति * समाख्यावि- रोधमुदाहरति * प्रक्रियेति * वाक्यसमाख्याविरोधविषयतया स्योवाहतत्वात् । प्रकरणसमाल्याविरोधोदाहरणत्वायोगमाशय ज्योतिष्टोमं प्रतीत्युक्त्वा तस्य हीत्यादिना विविक्तविषयत्वं वित्तं क्रमसमाण्याविरोध प्रश्नपूर्वमुदाहरति * कमेति * लिड्रेग्नापूर्व- कर्मयाङ्गत्वापत्तेः लिङ्गक्रमविरोधोदाहरणत्वमाशझ्याह * लिङ्गं विति * सामान्यसम्बन्धापेक्षत्वेन लिङ्गस्यान्यतश्च सामान्यसम्ब. न्धानवगतः क्रमसमाख्ययोर्मध्ये यदूबलीयस्तदपेक्षत्वात् बाधेन वि. नियोजकत्वं न सम्भवतीत्याशयः। श्रुत्योः समवाये दौर्बल्यमर्थविप्र- कर्षात लिङ्गयोः समवाये पारदोर्षल्यम्।अर्थविकर्षादित्येवमादिसूत्रा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२३७ * भ्युपगमेन सजातीयबलाबलप्रदर्शनं सुग्नग्रहणार्थ प्रवृत्तानुकी- सनपूर्व प्रतिजानाति एवमिति * शकत्वेन सा. क्षाच्छेषभेदेन शेष्येकन्ये शंषसमवायधारा श्रुत्यादीनां वि. जातीयैः : समवायस्य चिन्तित्वात्या सजातीयसमवायस्यापि 5. धा चिन्तनीयत्वं सूचितम् । कारणदोषजन्यत्वात् मिथ्यात्वस्य अ- नाप्तप्रणीतम्यस्य च शब्ददोषत्वात् पौरुषेयवाददे ऽनुपपत्तेः वेदा- थज्ञानस्यारपत्रस्य मिथ्यात्वज्ञापनलक्षणबाधायोगातू । सामान्य- शास्त्रादीनां बाधायांगमाशय लिङ्गादिवसामान्यशास्त्रादेरपि शेया- सद्वयुदासप्रकाशनलक्षणपरिच्छेदफविज्ञानोत्पादकत्वप्रतिबन्धल- क्षण एव बाधोक्तिस्तु बाधप्रन्थे वक्ष्यमाणाशानमात्रोत्पादकत्वाशयेति सूचयितुम् * यथा चेत्युक्तम् * श्रुत्युदाहरणानि तावदयितुं सामान्यविशेषसन्दिग्धपौर्वापर्यावरोधादिविषयत्वन भिन्नायाः श्रु- तेरेकस्मिन् शेषे समचाया दर्शनीय इत्याह * तद्यथेति * मामा. म्यविशेषश्रुत्यारंव चतुर्धापरणाख्यशंषयोर्विरोधमुदाहरति * पुरो. ८६१ डाशमिति * प्राप्नुवदित्यनेन प्राप्तबाधः सूचितः । एकस्मिन्नवभृथ होमे शेषिणि आहवनीयस्य आहवनीयाख्यशेषद्वयसमवाये सामा- म्यविशेषभुत्योर्विरोधमुदाहरति * तथेति * अपूर्वत्वेनावभृथे चतु. रवत्तहोमाप्राप्तेराहवनीय (प्राप्त्युदाहरणान्तरमाइ *तथेति * भक- रणविरोधमुवाहरति * प्रतिष्ठाकामेति * एकविंशतिसंख्याविशि- एस्यानुवचनान्तरस्यानुश्रुत्या नवइति दर्शपूर्णमासाङ्गभूतनिगदान. म्तरं प्रयोज्यावगतिनिगदवस्यवज्मातवेदो रमया पशुन्मेधालिङ्गन सामिधेनीघदग्निप्रकाशनाङ्गत्वात सामिधेन्यनुवचनाङ्गत्वाभावे सानुवचनविकृतित्वात्सामिधेनीनां सङ्खण्यस्वेनातिदेशात् तासां चार्थाभिधानकर्मत्वेनानुषचनप्रत्युक्तस्वाभावादतः प्रयोगनिगदसा. मिधेन्यनुरोधेन पुरुषार्थस्याप्यनुवचनान्तरस्यातः सन् प्रयोज्यत्वा- देकविंशतिसंख्याविशिष्टेनानुवचनान्तरेण प्रतिष्ठाकाममानस्य नित्ये फलान्तरेषा वर्षपूर्णमासप्रयोगइत्युक्तम् । तन्नः क्रतुः प्रयोज्यत्वादेव पुरुषार्थन') प्राप्त्ययोगमाशझातिदेशतो होमाप्राप्तावष्यवभृथे जुही- तीति उपदेशादेव प्राप्तिं दयितुं जुहोति सामानाधिकरण्योक्तिः ए. कस्मिन्वश्वदेवयागशेषिण्यामिक्षावाजिन इति चतुर्दा पञ्चमरूपेण सन्दिग्धायाः श्रुनेवैश्वदेव्यामिक्षेत्यसन्दिग्धस्तद्धितश्रुत्वा विरोध इत्याह #सन्दिग्धेति* एकस्मिन् ज्योतिष्टोमे शेषिणिःपूर्वोद्रात्रपिच्छेद- निमित्ता दाक्षिण्यप्रतिहप्रवच्छेदनिमित्तसर्वत्रदाक्षिण्यरूपशेषद्वय- (.)पचंपा. १ पुस्तकी ना.।

·न्यायसुधायाम । समघाये पूर्वशेषविषया दाक्षिण्यश्रुतेः। य इष्टयेति वाक्यनेकस्मिन् पर्वणि शेषे सोमेष्टिभुस्योः समवायो ऽङ्गगुणविषयेष्टि श्रुतेरेकस्मिन् श्येन प्रयोगशेषिणि प्राकृतवहिर्वकृतशराख्यशेषद्वयसमघाये प्राकृ- तविषयाया बर्हिषिहवींण्यासादयतीति बहिश्रुतेः प्राप्तत्वेन विप्र- कर्षायोगात् बाध्यत्वायोगमाशय विप्रकर्षाभावे ऽपि विज्ञानो- त्पादकत्वाभावात् बलवद्विरोधपरिहारं च विना तात्पर्यस्यावधार- णाभावात् । विषयपरिच्छेदकरूपक्षानाख्यज्ञानविशेषोक्तिप्रतिबन्ध- लक्षणबाध्यत्वं सम्भावयितुमाह * एवमिति * प्राकृतवैकृतवि- रोधग्रहणायादिशब्दः । एकस्मिन्संख्याख्ये भावनाख्ये च शेषे प- देकाभिधानभुत्योः समवाये पदश्रुतेरेकाभिधानश्रुत्या बाधात् श्लो- कडयेनोदाहरति * तयेति * लिङ्गब्यस्यैकस्मिन् शंषे शेषद्वयस्य च एकस्मिन्केषिणि समवाये स्योनमित्येवादाहरणमित्याह * तथा लिङ्गेति * किमत्र लिङ्गद्वयमित्याशड्याह * एतश्चति * तदेषो ऽर्थविप्रकर्षों यत् स्योनं त इत्यस्य प्रत्यक्षमादनाभिधानसामर्थ्य मुख्थमित्यादिभाष्येण विशेषं द्रढयितुमाह * इतीति * एकस्मिन् वेश्यप्रयोग शेषिणि पाञ्चदश्यसाप्तदश्याख्यशेषत्यसमवाथे वा. क्ययोर्विशेषमुदाहरति * पाक्योरिति * उदाहरणत्वोपपा- बनपूर्व विशेषमाह * उभयत्रापीति * मामान्यश्रुनिवत् सा- मान्यवाक्यस्यापि विशेषविषपशानोत्पादने साफूर्याद्विप्रकर्ष इत्या- शयः । एकस्मिन्नभिक्रमण शेषे प्रकरणयोः समवायमुदाहर- ति * प्रकरणयोरिति * विरोधोपपदानपूर्व विशेषमाह * महाप्रक. रणेन हीति * सन्देशाभिव्यक्त्यावान्तरप्रकरणस्थस्याङ्गस्य स. दशभूतश्रुत्यादिसंयुक्तत्वेन महाप्रकरणाय ग्राह्याभ्यामाद्यन्ताभ्यां अवान्तरप्रकरण्यङ्गाभ्यां व्यवधानादवान्तरप्रकरणिनः प्रयाजादेर्महा- प्रकरणस्पर्श विनाभिक्रमणादेर्महाप्रकरणस्पर्शानुपपत्तेस्तमनुभूयै- घान्तरप्रकरणान्वयः प्रत्यासत्तेर्वाक्यस्थानीयत्वात् पूर्व भवतीत्याश- यः । आद्यस्य युगलस्य द्वितीयकर्मणः पूर्वस्वात् द्वितीयस्य वाद्या- तू परत्वात् पौर्वापर्यक्रमेणाद्यस्य द्वितीयाङ्गत्वावगतेर्द्वितीयस्य पी. र्धापर्यक्रमेणाचाङ्गत्वात् द्वितीयाङ्गत्वानवगनेर्यथासंख्यक्रमेण त्व- धगतेरेकस्मिन्नाद्ये द्वितीये वा शेषे क्रमद्वयसमवाये पौर्वापर्यक्रमण पाधस्य यथासंख्यक्रमेण द्वितीयस्य च पौर्यापर्यक्रमेणाद्यस्य च य- थासंख्यक्रमेणाद्याङ्गत्वावगतरेकस्मिन्नाधे द्वितीये वा शेषिणि शेषद्व. ८६२२२ यसमवाये क्रमयोबलाबलमुनाहरति * फ्रमयोरिति * सादेश्य- लक्षणस्यैव क्रमस्य विनियोक्तृत्वाभ्युपगमात् पौर्वापर्यस्य क्रम- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२३९ स्वाभावमाशय सनिधिरूपत्वेन क्रमस्य विनियोक्तृत्वात् पौर्वा- पर्यस्यापि सन्निधिरूपत्वाविशेषेण विनियोक्तृत्वसम्भवे ऽप्यबाधि- तपौर्वापर्यादर्शनेन विनियोक्तृत्वानभ्युपगपाखस्तावनेजनोलपराजि- कास्तरणादिपौर्वापर्यधध प्रकरणादिना बाथाभावाद्यथासंख्यकमे- णाबाधे विनियोक्तृत्वापत्तस्तेन बाधः सम्भवति न चति सम्प्र- धारणा युक्तेति परिहारसूचना प्रत्यासत्युक्तिः । एकस्मिन् पोत्रियाख्यकर्मणि शेषिणि पोत्रध्वर्याख्यशेषद्वयसमवाये पो त्रियमिति विशेषसमाख्यया आध्वर्यवमिति समान्यसमाख्याया बाध स्तस्येति । सप्तमपादसूत्रबद्धः समाख्याद्वयविरोधोदाहरणमित्या- ह * समाख्ययोस्त्विति * सन्दिग्धासन्दिग्धश्रुत्याधुक्तोदाहरणे. धु मध्ये कैकस्मिञ्च्छषे प्रमाणद्वयममवायः कवैकस्मिञ्च्छेषिणि शेषद्वयसमवाय इत्याशयास्मतुक्तप्रकारविवेकं सूचयितुमाह * शेषेति * उपकारपृष्ठभावेन पदार्थशास्त्राणामप्यतिदेशायु- पगमावानुमानिकेष्वपि श्रुत्यादिषु बलाबलस्य विचार्यत्वं वृत्तानु कीर्तनपूर्व प्रतिजानाति * एवं तावदिति * एतदेव विवृणाति * तत्र वेति * शरमयं भवतीत्यादीनां प्रत्यक्षगम्यानां श्रुत्या- दीनां बर्हिषि हवींच्यासादयतीत्यादिभिः श्येने ऽनुमानगम्यैः श्रु- त्यादिभिः सह पशी चानुमयानां प्रयाजादिविषयाणां श्रुन्यादीनां पशुपुराडाशे प्रयाजादिविषयैरानुमानिकैः श्रुत्यादिभिः सह बलाबल- मनुत्पन्नमेव चेह श्रुत्यभावाच्छेपनानम् । बाध्यतइति पूर्ववार्तिकोक्तंन मागेण व्याख्ययमित्यर्थः । कीद्वयाख्येयमित्यपेक्षायाम्प्रत्यक्षाणामा- नुमानिकैः मजातीयैः सह विरोधे प्रत्यक्षाणां बलीयस्त्वमाह* तद्य- थेति * विजातीयविरोधे पूर्व स्थापि श्रुत्यादेरानुमानिकस्य पंगणाप लिङ्गादिना प्रत्यक्षेण बाध इत्याह * विपरीतो ऽपि चेति * यथा कृष्णलेषु कृष्णला नवहन्तीत्यवहननातिदेशानुमितिश्रुतिप्राप्तावघात. स्तुपकरणविमोचनसामध्यन प्रत्यक्षेण तुपरहिनेषु कृष्णलेवशक्य. स्वावगमात् बाध्यतइत्युदाहरणमाह * यथति * लिङ्गमानेषु व. चनसामर्थ्यमिति करणाधिकरणोपक्रमभाध्ये मन्त्रसामर्थ्यस्य लिङ्ग- स्वाभिधानाकृष्णलगतस्यासामर्थ्य स्वलिङ्गत्वं नास्तीत्याशझ्याह*स. बैति* लैङ्गिकगौणमुख्यार्थविषयविनियोगप्रकार्गचन्तायां मन्त्रस्याति- रिक्तविषयत्वायोगात्तदनुकीर्तनार्थे भाष्ये लैङ्गिकविनियोगसिध्यै लि. विशेषलक्षणं तदित्याशयः । सामर्थ्यमात्रस्य लिङ्गत्वे भाष्यसम्म तिमाह * तथा चेति * प्राप्त्युक्त्या प्रापकं विवक्षितत्वाल्लिङ्गदर्श नोक्तः प्रापफापालार्थत्वायत्तापकमनेन लिङ्गनापोयलनीयम् । - ·१२४० न्यायसुधायाम । याः भा- श्रुती सत्किमिति पृष्ठे ऽमन्यथासम्भवोत्यानन्यगतित्वलक्षणमाध्यता- प्रापकत्वाभिधानात् सामर्थ्यरूपता लिङ्गन्य प्यतो ऽभिमता ज्ञायतात्याशयः । भवत्वन्यार्थदर्शनस्य प्रा- पणसमर्थत्वाल्लिङ्गत्वम् । तस्य तु श्रुतिविरोधे बाधोक्तिर्न वेति पृच्छति यत्पुनरिति *सन्देहोपपादनार्थ श्रुतेरानुमानिकत्व लिङ्गस्य प्रत्यक्षत्वे ऽभिहिते कृष्णलावघातबंदर तर्षन्यत्राप्यानुमानिक्याः श्रुतेः प्रत्यक्षलिङ्गबाध्यत्वासाः प्रश्नो न युक्त इत्याशझ्यानिदेशानुमेयायाः श्रुने।कृतप्रयोगवाक्यैकवाक्यतयानुमेयत्वाभ्युपगमात् समस्तप्राकृत- वैकृताङ्गप्रापकश्रुत्यादिप्रमाणपर्यालोचनयानुमीयमानायां विरोधपरिहारार्थ बलवत् प्रमाणाविरुद्धार्थाविषयतयानुमानादश. दरूपस्य वा लिङ्गस्य गौणसामर्थ्यायोगाइसमर्थस्य च विनियांगा- योगादवघातविषयप्रत्यक्षसामर्थ्यरूपलिङ्गानादरे विनियोगानुप- पत्तेस्तस्याः ध्रुनेः प्रत्यक्षलिङ्गबाध्यत्वसम्भवे ऽपि स्मृत्यनुमेयायाः श्रुतेः स्वातन्त्र्येण पव्यमानतयानुमेयत्वाभ्युपगमन प्रत्यक्षश्रुतितुल्य- स्वावगमादर्भे नुनी जनिता दम्पती कर्देवस्त्वपूर्जनिता विश्वरूपस्या- देर्मातुलदुहितपतृप्यसेयीविवाहाविद्योतनार्थस्यान्यार्थदर्शनसामर्थ्य- रूपस्य लिङ्गस्यानादरे ऽपि पैतृवसेयीं मातुलसुतां सगोत्रां च प- रीणीय चान्द्रायणं चरेत्परित्यज्यैनां मातृवत् विभृयात् इतिस्मृत्यनु- मेयया श्रुत्या मातुलदुहितृपैतृवसेयीविवाहांनषेधारशक्यत्वा- भावाद्वैषम्यसुचनार्थम् * यथेत्युक्तम् * उत्तरमाह * तत्रति * प्रत्यक्षश्रुतिविराधे ऽपि स्मृतिमूलश्रुतिकल्पनाया दुरित्वस्यैताव- विह वक्तव्यमित्यादिविरोधाधिकरणवार्तिकोक्तत्वेन लिङ्गविरोधेमू- लान्तरराडाया दूरोत्सारितत्वादयथार्थश्रुताश्रुतिमूलत्वं मूलान्तरो- तयाभिप्रेतम । यमेन स्वभगिनींयमी प्रति आवयोर्गर्भे दम्पती प्रजापति- जनतेत्यभिधानात् भ्रातृभगिन्यपत्ययोरन्योन्यं दाम्पत्यौचित्यश्रीतक- त्वेऽनभिमतस्य गर्भत्विति लिङ्गस्यौचित्येन वैवखतयोर्यमयम्यो: संथा. दः षष्ठयधुग्भियमीमिथुनार्थ यमं प्रोवाच सतां नवमी युग्भिरनिच्छन्न- त्याचष्टइति शौनकस्मृतर्गभेस्वित्यूचः पञ्चमीत्वेनानायुक्त्वाधम्याः स्व. भ्रातरं यमम्प्रति गर्भस्थावेवावां दम्पती जनितत्यभिधानार्थतया भ्रातृ. भगिन्यपत्ययोदाम्पत्यौचित्यद्योतकत्वायोगमाशय मम सप्तपुरु- पान्तरात्तव च सयन्तरेयो गर्भस्तजातयोस्तावत्स्त्रीपुंसयोर्दम्पती- तापश्यं स्वभाविनी तवरमावयोरेवान्योन्यसम्पर्कायो गौ भविष्य- तितजातयोःश्रीपुंसयोर्दम्पतिताऽस्त्वित्येवं यमीवचनत्वे ऽपिभ्रातृभ- गिन्यपत्ययोर्दम्पतीत्वौचित्यद्योतफत्वाविरोधसूचनार्थम् * नस्वित्यु- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२४१ क्तम * आयाहीन्द्रपथभिरीणितेभियंज्ञमिमन्नो भागधेयं जुषस्वाभि- तृप्तानहुर्मातुलस्यव योषा भागस्त पैतृष्वसेयी वपामिति अस्यामप्य- चि घृतसेकतृप्तवपाख्यं भागधेयं जुषस्वत्युक्तं वपायाः सेव्यत्वलक्षणं नामत्वं दृष्टान्तेनोपपादयितुं यथा मातुलस्य योषा रूपं जहुशब्दषा- ध्यमपत्यं यथा च पैतृष्वसेयी पुंसी भागो भजनीया संव्या तथा वा तद्वत् सेवेत्यभिधानं रुची व्यूहति प्राची जुहूं प्रतीचीम्युप भृमिति रुग्व्यूहनविधिवाक्यशषे च समानात्पुरुषदत्ता चाचश्च जायत इत्यनेनैकस्मात्पुंसो जाताभ्यां भ्रातृभगिनीभ्यां पुरु- षादत्ता भोक्ता पुरुषसन्तानो वाद्यश्च भाग्यस्त्रीसन्तानो जायतह- त्युक्तंभ्रातृभगिन्योरेव भोक्तभोग्यतेत्याशय निरासार्थमुत तृतीये सङ्गच्छामह चतुर्थे सङ्गच्छामहा इति यं देवन्दीव्यमाना जात्या - सतद्वेत्यनेनैकस्मात्पुसा जाताभ्यां भ्रातृभागनीभ्यां द्वितीयाभ्यां स्व. भार्यास्वपतिसंपृक्ताभ्यामकस्मात्युमानन्यस्मात् स्त्रीत्येवं जातेतृतीये ततो वा जाते चतुर्थे विवाहाख्यां प्तङ्गतिं कुर्म इत्येवं दीव्यमानाः क्रीडमानाः श्लाध्यमानाः जात्याः कूलीना यस्मादासते तस्मादेकस्मा- द्भोक्ता भोग्यश्च जायते इत्यभिधान भ्रातृभगिन्यपत्ययार्दम्पतित्वी- चित्यद्योतकलिङ्गमनन्यगतित्वात् स्मृति बाधते तस्मात्पूत्रिकाकर- ण दुहितुः स्वत्वनिवृत्त्यभावात्मापिण्ड्यानिवृत्तेः । अविप्लुनब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकाङ्कातामसपिण्डां यवीयसीम् ॥ इति सपिण्डाद्वाहनिषेधात्तद्विषयत्वेन पैतृष्वसामातुल. सुतापरिणननिषेधस्मृतियाख्येया अतएव । पैतृष्वसंयी भगिनी स्वसीयां मातुरेवच ॥ मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रयणं चरेदिति । गमन प्रायश्चित्तमुक्त्वा । एतानिनस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत बुद्धिमान् । शातित्वेनानुपयास्ताः पतनि छुपयन्नधः ॥ इति पैतृष्यसेयादिपरिणय नषधे जातिव सपिण्डताण्या- हेतुत्वेनोक्ता भगिनीत्वस्य पैतृष्वस्रयाविशेषणवाभावे तुष्टवापत्तरेतास्तिनास्त्वित्यनुपपत्तिप्रसङ्गापितृष्वसुः पुत्रिका- करणे तृतीयः पुत्रः पुत्रिकैवेति पुत्रिकायाः पुत्रत्वस्मृतेः । अभ्राते च पुंस एति प्रतीचीति मन्त्रे चाभ्रातृका. दुहिता पुत्रिकाकरणात्पुंसः प्रतीचीनं पुत्रत्वङ्गच्छतीति पुत्रिका- याः पुत्रत्वदर्शनान् पुत्रिकायाः स्वभ्रातूः पुत्रं प्रति पितृव्यत्वापः ।

·१२४२ न्यायसुधायाम्। पितृव्यदुहितुश्च भगिनीत्वविशेषेणेन पुत्रिकायां पितृवसुयांदुहिता पैतृष्वसंयोति प्रतीतेर्मातृभ्रातुश्चासत्वविशेषणेन पुत्रिकाया मातुर्यो भ्राता सपिण्डस्तस्य दुहितुरङ्गत्वेत्यर्थावगमात पैतृण्वसेयीमातुल- दुहितपरिणयननिषेधः पुत्रिकाकरणविषयो निश्चीयते । वसुदेवाङ्ग- जाता च कौन्तेयस्य विरुध्यतइत्यादवार्तिकं त्वायुपेत्यवादमात्र- त्वेन व्याख्येयम् । मातुलदुहितपरिणयनस्याश्वविक्रयादिवत् दु- राचारत्वम्मृतिपितृमन्ताने सप्तमान्मातृसन्ताने च पञ्चमादर्वा- पुत्रिकाकरणाभावमनिश्चित्य परिणयनविषयेति सर्वमनवद्यम् । न केवलमानुमानिकस्यैव श्रुत्यादेः परेण लिङ्गादिना प्रत्यक्षेण बाधं किन्वानर्थक्यापत्ती प्रत्यक्षस्यापीत्याह * सर्वत्रं वेति * विपरीतबाधोदाहरणार्थसाधनविशेषलक्षणार्थी जातिनाध्यव- सीयते । व्रीहिजातिरहितं यत्साधनं किं तद्यतस्तन्दुला भवन्ति तत्प्रोक्षितव्यमिति तन्दुलनिवृत्तिकरणता हि साधनं न द्रव्यतेति नवमाधिकरणभाष्यम् अर्थतः पठति * तदिति * श्रोतं व्रीहि- स्वरूपमनाहत्य प्रकरणगम्यापूर्वसाधनांशलक्षणो सृजतिना व्यवहिताः प्रमेयाख्याश्रयबलाबलवपरीत्यादपि प्रमाणबलाबलवै- ८६३३ परीस्यं भवतीत्याह * तति * श्लोक व्याचष्टे * सर्वति * एतदेव लोकसिद्ध्योपपादयति * तथा चेति * श्रुतिलिङ्गविरो- धापादनभाज्यस्य सूत्रोक्तसमवायोपपादनार्थत्वसूचनार्थ वृत्तव- तिष्यमाणकीर्तनं करोति * एवमिति * किन्तावदित्यादिपूर्वप- क्षमाध्यलिङ्गस्य श्रुत्यपेक्षत्वेनासम्भवादर्थविषयप्रतिज्ञानुपपत्तेरयु- तमाशयोपपादयितुमाह * तत्रेति * श्रुत्यपेक्षत्वाभ्युपगमे ऽपि यस्मिन् विषये घिरोधो नास्ति तस्मिन् ल्लिङ्गस्य श्रुतिकल्पन- हेतुभूत समवेतार्थोक्तिसामर्थ्य करणानातं च रूपं तस्य विरोध- विषय ऽपि तुल्यत्वात् श्रुतिकल्पनाविधात. तुल्यबलत्वोपपत्ति प्रदेशान्तरेत्यनेनोक्का यथाश्रुतेर्विरोधाविरोधयोस्तुल्यं रूपम् । त- था लिङ्गस्यापीति श्रुतिदृष्टान्तेन लिङ्गस्य रूपतुल्यत्वं द्वयोरपीत्यने- नोपपादितया पूर्वार्ध व्याचष्टे * स्वत एवेति * श्रुतिलिङ्गजन्य- यानियोस्तुल्यरूपत्वेन श्रुतिलिङ्गत्वोपपादनार्थ न हीति भाष्य श्रीतविनियोगान्यथानुपपत्तिकल्पितया गार्हपत्योक्तिशक्त्येन्द्रो- किशक्तिबाधात् श्रुत्याख्यलिङ्गरूपविकल्पेन लिङ्गस्य ज्ञानोत्पादक- स्थानुपपत्तरयुक्तमाशङ्मयोपपादयितुमाह * न हीति * रूपोक्त्या शक्त्यभिधानादशानत्वशक्तिकस्य मन्त्रस्य विनियोक्तुमशक्यत्वात विनियोगात प्राक् किनिरूपणे कार्ये स्वारसिकन्द्राक्तिजनितेन्द्राङ्ग- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । શરીર । त्वज्ञानबाधा न शक्येत्यर्थः लिङ्गजन्यस्य शानस्य सविचिकित्सत्वा- लिङ्गस्य सारूप्यशङ्कार्थ नन्वितिभायं लिङ्गादपि सन्देहास्यवि- चिकित्सानुत्पत्तेरयुक्तमाशय विक्षेपार्थत्वेन विचिकित्सोक्तिं व्या- ख्यातुमाह * नत्विति * स्वतःप्रामाण्यात विक्षेपायोगमाराय * नहीत्युक्तम् * नैदिति परिहारभाष्यं श्रुत्यपेक्षत्वेन कुतश्चित लिङ्गान्निर्विक्षेपप्रत्ययायोगादयुक्तमाशयोपपादयितुमाह * परःपु- नरिति * भवतु लिङ्गात्प्रत्यय इति भाष्यात् लिङ्गेन झानोत्पादनं सिद्धान्तिनाप्यभ्युपगतत्वात् । ऐकान्तिकभ्रान्त्या गृहीत्वा ज्ञानस्यो- त्पन्नस्य विक्षेपे ऽपि दोषाभावेन सविक्षपत्वस्य सविचिकित्सत्वस्य वाच्यत्वात् सन्देहो विपर्ययो निध्यवसायां वा सदसत्तासाधारण- ज्ञानरूपा विचिकित्साशब्देनोक्त इति मत्वा सन्दिग्धबुध्यभावातदे- धमिति वाचकाभावेन च विपर्ययायोगात्पारिशेप्यादिन्द्राङ्गत्वलक्षण- येन्द्रीत्वसदसत्त्वयोर्मध्येऽन्यतरानिश्चयरूपोऽनध्यवसायाख्यो भवति तस्याविरोधेऽपि विषयसदसस्वादन्यत्र परिच्छेदफविज्ञानरूपत्वा- भावेनाप्रामाण्यात बलाबलचिन्तानुपपत्तर्बाध्यत्वे ऽपि न पूर्वपक्ष- हानिः । यतस्तु कदाचनेति स्पष्टेन्द्रलिङ्गात् इन्द्रदेवत्यो ऽयं मन्त्री भवत्येवेति । एवं सत्त्वनिश्चयरूपे निर्विचिकित्साख्यः प्रत्ययो भव. ति सप्रामाण्याविशेष्याद्विकल्पितुमर्हतीति पूर्वपक्ष्याहेत्यर्थः । न. न्विति शङ्काभाष्यश्रुतिविरोध मन्त्रस्येन्द्रपरत्वायोगात् विज्ञानोत्पा- दकशब्दसहकारितात्पर्यावधारणाभावे विज्ञानापरपर्यायाध्यवसाया. ख्यनिर्विचिकित्सत्वानुपपसरयुक्तमाशझ सविचिकित्सो हीति भा- प्यवदिहापि विक्षेपार्थे विचिकित्सोक्तिरित्यवं व्याचष्टे * नन्वि. ति * नंतदिति परिहारभाध्यं विक्षेपे ऽप्यविरोधिश्रुतिविकल्प नोत्तरकालं प्रामाण्यासम्भवादयुक्तमाशङ्कानध्यवसायायविचिकि- त्माशयत्वेन व्याचष्टे * इतरस्त्विति * काममित्यादि ने लिङ्गं वि. ८६४८ नियोजकमित्यन्तं शङ्काभायं सिद्धान्तिनः सार्वत्रिकलिङ्गात्प्रामा- ण्यानुशानौचित्यादयुक्तमाशय विरोधे तावत्प्रामाण्यं नास्त्येवेत्ये. वमर्थत्वं कुपितात्या सूचयन् व्याचष्ट * सिद्धान्तेति * वि. चिकित्सोक्तर्विक्षपार्थत्वव्याख्याया लिङ्गस्य चाप्राप्तबाधोक्तरेतद्भा. प्यविरोधं शङ्कते * कथं पुनरिति * यदि सविचिकित्सोक्त्या सविक्षेपतांच्यते कथं भाष्यकृता सविक्षपकत्वम् सविचिकित्सा शब्दवाच्यत्वेन परित्यज्य संशयो यः स विचिकित्सशब्दवाच्यत्वेन लोके प्रसिद्धः स एवात्र सविचिकित्सत्वेनोच्यते लिङ्गस्य वा प्रा. सबाधाभ्युपगमे कथं लक्षणस्य चाप्राप्तबाधाभ्युपगमे कथं लिङ्ग. १५६ ·१२४४ न्यायसुधायाम्। परिशातत्वं भाष्यकृतोच्यते नास्मिन् विषयद्वये भाष्यविरोधी वार्तिकस्येत्याशयः वशब्दार्थे एवशब्दः । श्रुत्यविरोधे लिङ्ग- विनियोज्यस्य मुख्यार्थतात्पर्यावधारणा लिङ्गस्याङ्गत्वरूपार्थविषय- परिच्छेदकविज्ञानोत्पादकत्वे ऽपि विरोधतात्पर्यानवधारणात् श. क्तिप्रकरणाम्नानलनणलैङ्गिकज्ञानमात्रोपपादकसामग्रीसद्भावे ऽपि विषयपरिच्छंदकस्वरूपशानविशेषात्मनाविज्ञानोत्पादकतात्पर्यावधा. रणाख्यसामग्यभावात्सदसत्वसाधारणशानरूपो ऽनध्यवसायः । संशय एव प्रतिभादितुल्यो यस्माद्भवति तस्माद्यद्यपि पूर्वपक्षिणाक्तो- कापनाविरोधो ऽपि प्रामाण्यं त्यज्यते तथापि तद्वरमङ्गीकुर्मः । न तु विरोधे प्रामाण्यमित्यवमर्थत्वात् भाष्यस्य न तद्विरोधाख्यो दोषो वार्तिकस्यास्तीत्याह * नेष इति * शेयसत्वानिश्चयतुल्यत्वात् सन्दिग्धत्वोक्त्या नाध्यवसाय एवोक्तः । शक्तिप्रमाणाम्नानमात्रस्य च लैङ्गिकज्ञानसामग्रीत्वाभ्युपगमेनाविरोधे ऽपि शानमात्रोत्पत्तिरु- क्ता वस्तुतः श्रुतिकल्पनां विना लिङ्गस्य विनियोक्तृत्वायोगात् आकाङ्क्षां च विना श्रुतिकल्पनां विना लिङ्गस्य शक्तेराकाङ्क्षायामपि सामग्रीत्वावगमात् प्रत्यक्षया च श्रुत्यान्यन विनियुक्तस्य मन्त्र- स्याकाङ्क्षानिवृत्तेः सामग्यभावेन ज्ञानमात्रस्याप्युत्पत्त्ययोगान् प्रा. माण्यशड्ढेव नास्तीत्यभिधानार्थ यदेवेत्यादिभाष्यावयवं व्याचष्टे * यदि चेति * सामान्यतो लिङ्गप्रामाण्योक्त्यमात्रेत्यादिप्रमाण- मित्येतत्परिहारभाष्यं सिद्धान्तिना मार्वत्रिकप्रामाण्यापह्नवादयुक्त. माशय काममित्यादिभाष्येण सिद्धान्तिना विरोधविषयएवाप्रामा- ण्य शङ्कितं ऽपि पूर्वपक्षी भ्रान्त्या सार्वत्रिकप्रामाण्यापह्नवं सिद्धा- न्तिकमतं मत्वा प्रकरणवादत्यादिभाष्येण प्रामाण्यमार्ग दर्शयन्ती- ८६५।। त्याह * परीस्त्वति * इममेव लिङ्गप्रामाण्यमार्ग द्रढयितुमा ह * नदेदिति * यद्वा सार्वत्रिक लिङ्गाप्रामाण्यं सि. द्धान्त्यनभिमतं न विरोधविषया प्रामाण्योक्तिसौकर्यार्थ का. ममिति भाष्येणाशङ्कितं तनिरासार्थ च सामान्यतः मति भाग्येण पूर्वपक्षेनोक्तमित्येवमन्यथा भाष्यद्वयं व्याचष्टे * अथ घेति* तुल्यबलत्वाभावे ऽप्यविरोधात् समुश्चय इति पूर्वपक्षमा. व्यं व्याचष्टे * अभ्युपगम्यापीति * एकस्यानेकार्थता विरुद्धत्या- शक्षा प्रयाजादिजन्यस्योपकारस्यैकस्थाप्यनेकार्थत्वादर्शनादविरो- धोक्त्यर्थ न चेति भाष्यावयवं व्याख्यातुमाह * तद्यथेति * अश्रु- तावृत्तिदोषापत्तेः विरोधाशार्थ नन्वितिभाष्यं व्याचष्टे * सकृदि- ति * प्रधानानुरोधेन गुणावृत्तेाय्यत्वात् विरोधपरिहारार्थमुप- प्रामाण्य- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२४५ यया स्थापयति भाध्यं व्याचष्टे * नेति * एकस्येन्द्रशब्दस्य मुख्यजघ. न्यवृत्तिद्वयविरोधशङ्कार्थमयं तहीति भाष्यं व्याचष्टे * इन्द्रति * प्रयोगभेदन विरोधपरिहारार्थ नेति घूम इनिभाष्य व्याचष्टे * नेति* इन्द्रार्थत्वे मुख्यवृत्तः सम्भवस्य गाहपत्यार्थत्वे द्वारसम्भवस्याश्र. वणादित्यर्थः । अन इन्युपसंहारभाष्यं समुश्चयपूर्वपक्षानुरूपत्वादयु- तमाशय परं लक्षणार्थत्वेन तुल्यबलोक्ति व्याचष्ट * तस्मादि- ति * एवमिति सिद्धान्तप्रतिज्ञाभाष्यं व्याचष्टे # एवमिति * कुन इत्याद्यवगम्य तं प्रश्नपूर्वमुपपत्तिभाष्यं व्याचष्टे * कुत इति * वि. धेरस्य मन्त्रस्य सामान्यतः समीहिताङ्गत्वं विधितो विगतेर्द्धिती. गार्हपत्यस्यप्सिततमत्वन समाहतत्वोक्तगाईपत्याङ्गतोका भवतीन्याशयः। श्रुत्याख्यस्य वचनाभावे ऽपि प्रकरणलभ्यमामान्यस- म्बन्ध ऽस्य लिङ्गाद्विनियोगा भविष्यतीति अत्राभिधीयतइत्यादि पूर्व- पक्षभाष्योक्तानुभाषणार्थ नान्वान भाष्यं व्याचष्ट * यत्विति * वै- दिके ऽर्थे शब्दातिरिक्तप्रमाणायोगात् श्रुत्यभावे लिङ्गादेः प्रामाण्येन सम्भवतीति परिहारार्थ नैतदित्यादिविप्रकृष्टः श्रुत्याल्लिङ्गमित्य. न्तं भाष्यं व्याचष्टे * तदिति * श्रुति विना प्रामाण्याभावे लिङ्गस्य श्रुत्यभावे नुपपत्त्यभावात् श्रुतिमद्भावकल्पकत्वायोगाप्रामाण्यापत्तेर्व- लाबलचिन्तानुपपत्तिशङ्कार्थ तदित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * परस्त्वि. ति * अध्ययनविधिता मन्त्रस्य सामान्यतः समीहितार्थत्वे विगते तद्विशंषापेक्षायां प्रकरणेन प्रकृने कर्मणि समीहिनविशेषत्वेन सम. पिते यदुहेशेन विधिविषयत्वाख्यस्य तादर्थ्यस्यानेनेदं कुर्यादित्यवं रूपाङ्गाङ्गिवाचिशब्दाभावे ऽनवगते समीहितविशेषार्थत्वं च विना सामान्यता विगतस्य समीहितार्थत्वस्यानिर्वाहात्तनिर्वाहायानेन यजेनेति श्रुतौ प्रकरणेन कल्पितायां कथं मन्त्रेण यागं कुर्यादित्यपे- क्षायां यथा शक्नुयादिति सर्वाख्यातसाधारणोपबन्धात्सामान्यतः शङ्काद्वारा विगमे तद्विशेषापेक्षायां लिङ्गनाभिधानाख्य द्वारविशेषे समर्पिते ऽपि पूर्ववदेव मन्त्राभिधानयोरन्वयवाधिशब्दाभावेऽन्व- यानवगतेरभिधानद्वारानन मन्त्रेण यजतति द्वारद्वार्यन्वयवाचिश- दकल्पने ऽस्या लैङ्गिकविनियोगान्यथानुपपत्तिलक्षणापत्त्या ऽव- गतश्रुतिमूलत्वेन लिङ्गप्रामागयोक्त्यर्थमन्त्रेत्यादिश्रुतिमूल एवायमर्थ इत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टं * सिद्धान्तेति * लिङ्गस्य श्रुतिकल्पकत्व ८६६।१ सति विरोधे ऽपि श्रुतेरेव कल्पकत्वाविघातात प्रामाण्याविघानश- ड्रार्थ यदीत्यादि अर्हतीत्यन्तं भाष्यं व्याचष्टे * परस्तु मदीयमवति* नापीत्यादि बाध्यतइत्यन्तं भाष्यं प्रामाण्यविकल्पाख्यदोषपरीहारार्थ- ·न्यायसुधायाम । स्वेन व्याचष्टे * सिद्धान्तति * विकल्पायोगोपपादनार्थ यतस्वि- त्याद्यर्थविप्रकर्ष इत्यन्तं भाज्यावयवं व्याख्यातुम * विरोधे चेत्यु. कम * भाज्ये व लिङ्गभूतस्येन्द्राब्दस्यन्द्रोक्तिमसामर्थ्यमालोच्या- नेन मन्त्रेणोन्द्रोपस्थानमित्ययं ततो ऽथों च गम्यतइत्युक्ते साम. या॑दिद्रशब्दमात्रविनियोगः स्यात् न कृनमन्त्रस्येत्याशय कृत्स्नम- न्त्रविनियोगविषयभुत्यनुमानाय प्राग्भवन्तीति कृत्नस्य मन्त्रस्यैक- पाक्यतामपेक्ष्य * आलोच्यत्युक्तम् * तदस्मै प्रभवति सन्तापादिभ्य इति श्रुतेः सन्तापादिश्वनुमानराब्दस्य पाठमङ्गीकृत्याप्रत्ययोत्पत्तिम- लिङ्गन पदमात्रविनियोगात् वाक्यायकमन्त्रविनियोगायोगस्मृ. त्यनुमेयश्रुतिवच लिङ्गाधनुमेयायाः श्रुतेः कचिदपाठाद पाठं च विना विविष्टक्रमकवस्तुसमूहार्थश्रुत्यसम्भवात् लिङ्गादिभिःश्रुत्यनुमा- नायोगमाशय पदमात्रस्य निराकासाथै शक्तत्वनाप्रयोज्यतया विनि- योगानहत्वात पादमात्रे लैङ्गिऋविनियोगानहत्वात् पदमाने लैङ्गि- विनियोगपर्यवसानानुपपत्तेः प्रथममिन्द्रपदैकवाक्यत्वालोचनया कृत्स्नस्य मन्त्रस्येन्द्रोक्तिसामर्थ्यरूपं लिङ्गज्ञानं ततः कृत्स्नमन्त्रसा- मालोचनयोश्चरितेनाप्यनेन मन्त्रेणेन्द्रो ऽभिधेय इति शब्देन प्रयो- गवाक्यैकदेशतयाभिसंहितेनोचारणक्रमाभावे ऽपि अभिधानक्रमा- सम्भवाद्विशिष्टक्रमकवर्णसमूहात्मकत्वेनास्य मन्त्रस्येन्द्राङ्गस्वरूपो ऽथों ऽभिहितो ऽथों भवतीनि विज्ञानमित्यवं शङ्काद्वयपरिहारार्थ प्र- थम तायदिति भाग्यवयमविरोधे श्रुतिकल्पनोपपत्त्यर्थत्वेन व्या- स्यातुम् * यत्र हीत्युक्तम् * प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे लैङ्गिकश्रुतिवि- कल्पनायोगोत्रार्थ तदेतदित्यादिभायात्रयवं व्याख्यातुम * यत्र स्वित्युक्तम् * गाईपत्योपस्थानाख्येनकेनौवोपकारेण निर्मातेन मन्त्र- वाक्यस्य कृतायागोपकाराख्यप्रयोजनत्वात् प्रकरणस्य च कृतयागा- त्वबोधास्यप्रयोजनस्वानिराकाङ्कयं तत्रेत्यनेनोक्तप्रयोजनाख्यः स- मीहितोत्तयर्थः । चातुर्वयादिवत्स्वार्थिकस्यानेन भाष्यस्थेन साम- Wशब्देनोक्तः। विकल्पस्य चेत्यादिभाध्यं व्याचष्टे * किं चेति * अष्टदोषत्वेनान्याय्यत्वोपपादनार्थ नित्यवतिभाप्यं व्याचष्टे * स्व- तम्येति * श्रुत्युपन्यासन लिङ्गमप्युपलक्षितमिति मुचनार्थम् * लिङ्गन चेत्युक्तम* चोदितं सन्न कृतमित्यनेन श्रुतं चति भाष्यावयवं व्याख्यायाचोदितं सत्कृतमित्यनेनाश्रुतं सत्कृतं भवतीत्येवमश्रुतमिति भाज्यावयवे व्याख्याते व्युत्क्रमव्याख्यायां को हेतुरित्याशय चोदि- तस्थापीतरालोचनेनाचादितत्वापत्ति हेतुं सूचयितुम् * तदपेक्षेत्युक्त- म् * भन्यतराश्रयणे सति इतरकरणस्य चोदितत्ववदाश्रीयमाणस्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२४७ नियमाथेन शास्त्रेणार्थादन्यनिवृत्तेरितराकरणस्यापि चोदितत्वान् दोषो ऽकृतेनेत्याशोतरन्न कार्यमिति निषेधाभावानियमस्य च स्व. विषयनियतत्वमात्रपर्यवसानेनान्यनिवृत्तावव्यापारात्प्रकरणमपि चो. दितमिति नास्ति येनाकृतत्वस्यादोषत्वं स्यादिति तदकरणमपीत्य- नेनोक्तमश्रुतस्याप्यनिषिद्धत्वेनावुष्ट करणमित्याराड्यन शास्त्रपरिमाण- त्वादित्यनन न्यायन पदार्थेयत्तानियमात् अधिकपदार्थकरणे चयत्ता- बाधापत्तरश्रुतकरणदोषत्वोक्त्यर्थ यावांश्चेति भाग्यं व्याचष्ट * श्रुतेति * तुल्यत्वोपपादनार्थ उभयत्र हीति भाष्यं व्याचष्ट * प्रसिद्धीति * विकल्पपक्षनिरासोपसंहाराथै तम्मादिति भाज्यं व्याचष्टे * तस्मात्तावदिति * समुचयपक्षस्याविरोधात्खल्वपी. त्यादिपूर्वपक्षमाप्योक्तम्यानुभाषणपूर्व निरासार्थमथेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * यस्त्विति * विरोधोपपादनार्थ यत्कृतसामर्थ्ययारि- ८६वार स्यादिभाप्यं प्रश्नपूर्व व्याचऐ * कथमिति * भाज्यस्य वाक्यो. क्तिव्याख्यार्था मन्त्रोक्तिः कृतप्रयोजनोक्तेनैराकाङ्क्षयसिद्ध्यर्थत्व- सूचनार्थम् * निराकाङ्कइत्युक्तम * यस्मान्मन्त्रप्रकरणे ; अपि निराकाङ्के कृते लिङ्गस्य च विनियोगरूपो ऽर्थः साकाङ्काभ्यां मन्त्रप्रकरणाभ्यां साध्यः तस्मालिङ्गं श्रुत्या विरुध्यतइत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे * एक इति * मन्त्रप्रकरणयो राकाङ्क्षय सति हवि कृदेहीति त्रिवरघ्नन्नाहयतीत्यादिवछ्तेरपि विनियोजकत्वायोगात् लिङ्गविनियोज्यपदानिरिक्तपदमात्रसमूहस्य चाकृत्नवाक्यत्वना- विनियोज्यत्वे विनियोगयोईयोरप्ययांगात् लिङ्गविनियोज्यं पदैक- पाक्यतायाश्च लैङ्गिकविनियोगापंक्षत्वस्य निःसन्दिग्धत्वात् लिङ्गेन सह तुल्यबलत्वशङ्कानुपपत्तेर्भाग्योक्तं लिङ्गवाक्यविरोधोदाहरणा- परितोषात्खयमुदाहरणान्तरं तावदाह * लिङ्गति * होता यक्षन्मि- ८६८ त्रावरुणाप्रशास्ताराप्रशास्त्रऋतुना सोमं पिबतां प्रशास्तर्यजनि प्रेषः । प्रशास्तृशदस्य मैत्रावरुणवाचित्वात् स्वशक्त्या मैत्रावरुणयागे नि. युङ्क्ते । ततश्च मैत्रावरुणस्य नियोज्यत्वेन नियात्कृत्वायांगाद्विनियो- गार्थे' प्रेयषु मैत्रावरुणधिधिन कंवलेप्पिति सूचनार्थ होत्रप्रवचना- धीनत्वविशेषणं को ऽनुष्ठाने विशेषदत्यपेक्षायामाह *तति * मैत्राव- रुणस्य यागे नियोगे ऽस्मिनस्तस्य प्रैष कर्तृत्वाशक्तेः अशक्तस्य च विनियोगायोगात वाक्येन श्रेषे विनियोगायोगमाशय वाक्या. (१) प्रथे शतानुपपत्तेसातिरिक्तस्य लिंगेन विनियोगावगमागमवावरुणविनियोग- कस्य वाक्यस्य विरोधावगतेर्युकीदाहरण तेत्यर्थः । पनुवाक्यापूर्वकेन्वेव इत्वधिकं २ पु. ।

·१२४८ न्यायसुधायाम्। घगतेन प्रेषकर्तृत्वेन लिङ्गानवगतयागकर्तृत्वबाधात् हो- तुरव सामाख्याचगतं यागकर्तृत्वं बाधकाभावन यागे नियोगावगतमै त्रावरुणस्य प्रेषे शत्यविरोधोक्तो त्वात्मनि चेत्यु- क्तं कन परण मैत्रावरुणा यागे नियोक्तव्य इत्यापेक्षायां स च परो होता नियाका विप्रतिषेधे समवायविशेषादितराभ्यामन्यस्तषां यतो विशेषः स्यादिति सूत्रशेषाक्तंन न्यायेन विज्ञायतइत्युक्तेष्वपकृष्टस्या- स्कृष्टकार्यकारित्वप्रसिद्धमत्रावरुणादुत्कृष्टस्य होतुमैत्रावरुणकार्यका- रित्यायोगान्मत्रावरुणादपकृष्टस्यानन्तरस्य होतृपुरुषत्वेन मैत्रावरुण- सहशस्याच्छावाकस्यैवानेन न्यायेन मैत्रावरुणकार्यकारित्वप्राप्रप. रितोषान्समाख्ययो.तृकर्तृकत्वं प्रेषस्योक्तं प्रैषार्थे ऽपि तर्हि यागे समाख्यया होतैव कर्ता स्यादित्याशङ्का यागांशे लिङ्गेन समाख्याबा- धः प्रैषार्थे त्यनेनोक्तः । मन्त्रब्राह्मणयोर्विरोधे मन्त्रस्य तु ब्राह्मण- चोदितार्थप्रकाशनात् तत्परतन्त्रवृत्तरित्यैन्द्रयधिकरणवार्तिक म- न्त्रस्य ब्राह्मणानुरोधवृत्तित्वोक्तः प्रैषमन्त्रानुरोधेनेह ब्राह्मणवाक्य- बाधो न युक्त इत्याशयाह * यद्यपि चति * ब्राह्मणोक्त्या श्रुति- स्तत्र विवक्षितेत्याशयः । कीहक लिङ्गमित्यपेक्षायामाह * यदि हीति * मैत्रावरुणस्य प्रेषकारित्वे हातुः समाख्यावगतप्रेषकार्य यागका- रित्वापत्तेर्यागनियोज्योक्त्यर्थन प्रशास्तृशब्देन होता वाच्यः । स च मैत्रावरुणकार्यलोपं मत्वा न शक्यो वक्तुमित्याशयः । मैत्रावरुणस्य प्रैषार्थकारित्वे ऽपि होतृशब्दो मैत्रावरुणे ऽनर्थकः स्यान्न युक्तो ऽन- थको भ्युपगन्तुमिति लिङ्गद्वयविरोधस्यैतदुदाहरणम् । ततश्वो- पक्रमस्थेन होतुर्यष्टत्वलिङ्गेनोपसंहारस्थस्य प्रशास्तुर्यष्टलिङ्गस्य बाधः स्यादित्याशयेन शङ्कते * ननु चेति * ऋग्वदविहितकर्मकारित्व- गुणयोगेन होतृशब्दस्यार्थवत्त्वाभ्युपगमे प्रशास्तृशब्दस्यापि तुल्यार्थ- वत्तेत्याह *गौण इति* आदिौरत्यादिशब्दसूचितं होतृशब्दस्य गौण- त्वायोगं प्रकायतुमाह *अपि चेति* शङ्काशयं प्रकटयन्नुपमहरति * तस्मादिति* होतृशब्दस्य होतारमुख्यायां वृत्ती ऋग्वदहितकर्मका. रित्वस्य निमित्तत्वेन मैत्रावरुणेश्यां वृत्ती निमित्तत्वायोगात् कार्या- पत्तिरव निमित्तं वाच्या मैत्रावरुण एक होतृकार्यम् ऋग्वेदविहितं करोति न तु मैत्रावरुणकार्य प्रैषानुवचनं होतेत्याशयेन परिहर्तुमाह * अत्रेति * एवमपि होतृशब्दस्य गौणत्वदोषो परिहतः स्यादि- त्याशय * सर्वथा तावदित्युक्तम् * अगत्या च मुख्यस्यापि गौण- त्वं न दोषायेत्याशयः । अध्वर्यवो यजयन्ति विनिषय्बादातारः स्तुवन्तीत्यादौ च मुख्यविग्वाचिनोरध्वयुद्भातृशब्दयोस्तत्पुरुषेष्वपि ·१२४९ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । प्रयोगदर्शनात् होतृशब्दस्यापि मुख्यविग्वाचिगस्तत्पुरुषमैत्रावरु- णवाचिता कल्पयितुं युक्तंति मूचायतुमाह * सर्व एवंति * अथाह यद्धोता यक्षद्धोता जलदिति मैत्रावरुणा होत्रे प्रष्यत्यथ कस्मादही- तृभ्यः सद्भयो होनाशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति प्रेष्यतीति चाहोतृषु होतृशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं पृष्टवा प्राणो वै होता प्राण.साव. ऋत्विजः प्रतिप्रतिवचनालोचनायां होतृशब्दस्य गीमाता- वसीयतइति सूचनार्थः सर्वशब्दः । अता होतृलिङ्गत्वाभावानायं प्रै- षमन्त्री होतारं प्रयुक्तं किं तु प्रशालिङ्गत्वात् प्रशास्तारमवेति नेह लिङ्गयार्विरोध इत्युपसंहर्तुमाह * तस्मादिति * एतत्प्रेषानुवच. नमात्रविषय एव लिङ्गेन वाक्यबाधो मार्थेषु प्रषानुवचनवित्याह * न चेति * भाष्यकारोदाहरगामाथिपनि म्यानमिति * श्लोकं व्याचष्टे * सत्यपाति * पुरोडाशाधारस्य पात्रस्य सीदति पुरो- ८६९।३ डाशी म्मिन्निति व्युत्पत्या सदनशब्दवाच्यस्याभिधारणमाधारद्वा- ग पुराडारासंस्कारार्थत्वाद्भाष्यकृतोपस्तरणन्वनोक्त निश्चलत्वफल- प्रतिष्ठापनपर्यन्तं सादनं मन्त्रवारिकार्यमान सूचनाय प्रतिष्ठाप- नाक्तिः स्यानादिकल्पयाम्यन्तपदममूहात्मकमेकं वाक्य तस्मिन्नि- त्य दिसुमनस्यमानान्तपदसमूहात्मकमपरमित्यर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चद्विभाग स्यादित्यत्र याक्यकत्वविशेषण- प्रत्युदाहरणत्वनोक्तत्वात् स्योनादेः सुमनस्य- पकवाक्यत्वायांग ऽपि तस्मिन्निति त- च्छब्दाद्वाक्यद्वयकवाक्यतावगम्यते याप किं सकलस्यो- नादिसुमनस्यमानान्तपदसमूहात्मकावान्तरवाक्यभेदशून्यं वाक्यं लिङ्गविनियोज्यत्वविचारी न सम्भवति तथापि किमेक एवावान्तर- वाक्यरूपांशो लिङ्गवलीयस्त्वाद्विनियुज्यते वाक्यबलीयस्त्वाद्वा द्वि- तीया पि द्वितीयांशेन सहकों शा विनियोज्यः कवली वत्यवं विचारः सम्भवतीति परमतन तावत्समाधत्तं * तत्रेति * म. न्त्रप्रकाश्यस्यार्थद्वयस्य विशेषणविशंप्यत्वनोक्तावान्तरवाक्यभे- दायोगात्स्वातन्त्र्यणाक्ती विधेयत्वाभावेनाङ्गाङ्गित्वाद्यपक्षाभावात् वाक्यैकवाक्यत्वानुपपत्तारहावान्तरवाक्यभेदे सति वाक्यैकत्वायो- गात् सत्यपि च वाक्येकवाक्यत्वे लिङ्गस्यावान्तरवाक्यविनियोगेन पर्यवसानसम्भवेन वाक्यान्तरैकवाक्यत्वानपेक्षाल्लिङ्गानपेक्षितस्या- वान्तरस्यार्थान्तरे च लिङ्गविनियोगेन निराकाङ्कीकृतस्य लिङ्गवि- नियोज्यावान्तरवाक्यकभूतावान्तरवाक्यान्तरविनियाजकतया लि- ङ्गापेक्षण वाक्येन विनियोगाशक्तवाक्यस्य विनियोजकत्वायोगा- सकलस्य मानान्तस्य ·१२५० न्यायसुधायाम्। सत्यपि विनियोजकत्वे लिङ्गस्य धाक्यानेकत्वानश्चयावाक्यस्य लि. नापेक्षत्यनिश्चयात्तुल्यबलत्यवाक्यबलीयस्त्वयोः शङ्कानुपपत्तेरेत- समाधानापरितोषानन्यथा समाधत्ते * अथ वेति * श्लोकं व्याचष्टे * तस्मिन्निति * साकाङ्कावयवरचे सत्यप्यथैक्याभा- वादकवाक्यत्वायोगमाशय साकामावयवत्वेनैवार्थक्यस्य कल्प- यितुं शक्यत्वादिदमेवैकवाक्यत्वे प्रधानकारणमित्युक्त्वा साका. सावयवत्वे नार्थक्यकल्पनं शक्तये होत्यादिनोपपादितं यदीत्या दिना लिङ्गबलीयस्त्वस्य नानावाक्यवानापादकतोपपादिता था- क्यस्य तर्धलब्धात्मकत्वाद्विरोधो बलाबलचिन्ता पा न युक्तेत्याश- झ्याह * तेनेति * वाक्यस्यात्रात्मलाभो ऽस्ति न वेत्येवमिह चिन्त्यते तेन लब्धात्मकस्य वाक्यस्य लिङ्गेन सह विरोधे सति बलाबलमिव वाक्यात्मलाभस्याशयमानस्य बलाबलसहितो लिङ्गवाक्ययोर्विरोध इति भाग्यस्थविरोधोक्त्या चोक्तो नतु लब्धा- स्मकस्य वाक्यस्यति वदता सुचिते वाक्यात्मलाभस्य भाज्याना- रूढत्वमाशय कृत्स्नमन्त्रविनियोगोक्तिद्वारा कृत्स्नस्यैकमन्त्रोक्त स्युक्तम् भनेन न कृत्स्न एको मन्त्र इति कृत्स्न उभयत्र विकल्पेन समुचयेन पा प्रयोक्तव्य उत कल्पयाम्यन्त एको मन्त्रस्तस्मिन् सी. देत्यवमादिरपर इतिकृत्वा विभक्त्येत्येव सन्देहभाग्यव्याख्यां सू. चिता वाक्यात्मलाभ एवं कथं तर्हि कस्मात्साक्षात्र विचारित इत्या- ८७०।। शड्याह * तत्रापीति * साफङ्कावयवत्वेनापाततो वाक्यात्म- लाभप्रतीतेर्लिङ्गेन वाक्यभेदप्रत्ययेन बाधे सत्यनिर्वाहादबाधे तु निर्वाहावाक्यात्मलाभसहसद्भावार्थ बाधकसदसद्भावविचार ह. त्याशयः । किं तावदिति पूर्वपक्षभायं व्याचष्टे * फिमिति * तु- ल्यबलत्वे पूर्वपश्यमाणे वस्त्नो मन्त्र उभयत्र प्रयोज्य इति पूर्वपक्षव- धनव्यक्त्यसम्भवमाराम पुरोडाशसादन चेति चकारेण विभज्य प्रयोगो ऽपि पाक्षिकः सूचितः पुरोडाशसादने घेति वाशब्दाध्या- हारेणोभयत्र विकल्पेन कृत्स्नप्रयोगस्य शब्दावृत्त्या समुच्चयेन कृत्स्नप्रयोगो ऽभिहित इत्येवं पूर्वपक्षवचनव्यक्तिभाज्यव्याख्यां सू. चयितुमाह * तदा चेति * लैङ्गिकविनियोगपक्षे विभज्य प्रयोगो वाक्यीयविनियोगपक्षे विकल्पेनोपस्तरणसादनयोर्मध्य समुचयेन वांभयत्र समुदायः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । विभज्य प्रयोग- स्य वाक्यभेदापेक्षत्वात्समुदायप्रयोगस्य वा भेदापेक्षत्वात् वाक्य- भेदाभेदयोस्त्वार्थभेदाभेदापेक्षत्वात्तावत एव च स्योनादेःसुमनस्य- मानान्तस्य मन्त्रसमूहस्यैकोऽथों भिन्नो वेत्यनवस्थितमन्त्रशालार्था- ऽन्यतरत ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२५१ योगाद्विभज्य समुदायप्रयोगयोर्विकल्पो न सम्भवतीत्याशङ्कते* कथं पुनरिति * समुदायावयववैकल्पिकप्रयोगोपादकवैकल्पिकभिन्ना- भिन्नरूपतत्थंशब्दनोक्ता । एकस्याप्यतो देवा अवन्तु न इत्यादे- मन्त्रस्य देवविष्णवादिवैकल्पिकदेवतास्मृत्या वैकल्पिकानेकार्थत्वा- घगमात् एकस्यापि स्योनादेः सुमनस्यमानान्तपदसमूहस्य विशे- प्यभावापनैकार्थत्वं स्वतन्त्रार्थपरत्वं घेत्येवं वैकल्पिकानेकार्थत्वा- विरोधेन वैकल्पिकवाक्यभेदाभेदविकल्पाविरोधाद्विभज्य समुदा- यप्रयोगयोरविरुद्धो विकल्प इत्याशयेन परिहरति * सर्वथेति * कथं प्रमाणतो भिक्षाभिन्नरूपतया नवस्थितस्योनादिसुमनस्यमा. नान्तमन्त्रशास्त्रार्थावगतिरित्यपेक्षायामाह * लिङ्गति * वाक्यबली- यस्त्वपूर्वपक्षाक्त्यर्थमथ घेति भायं व्याचक्षाणस्तस्मिन्पक्षे प्रकारेण विभज्य प्रयोगसूचनाशङ्कां निराकर्तुमाह * यदा त्विति * यथा लिङ्गाच्छीघ्रम्प्रवृत्तेः श्रुतिर्लिङ्गाद् बलीयसी। तथा यस्य येन सह स- म्बन्ध एकवाक्यतया न विद्यते न तस्य तद्विषया शक्तिः कल्प्यते इति वार्सिफोक्तंन न्यायेन लिङ्गस्य केवलपदविनियोगे पर्यवसाना- योगेन पदान्तरैकवाक्यत्वापेक्षित्वात् वाक्यमपि लिङ्गात् शीघ्र प्रवृत्तेस्ततो बलीय इत्यभिधानार्थ तद्धीत्यादिभाष्यं व्याख्यातुम् * श्रुतिर्वेत्युक्तम् * एवमित्यादिप्रयोजनमस्तीत्यन्तं सिदान्तभायं व्या- चष्ट एवमिति*तस्मिन्नित्यस्याप्युपलक्षणस्योनादि रिति स्योनादिह- उपस्तरणप्रकाशनाय तस्मिन्नित्यादिश्च सादनप्रकाशनाय स्वतोऽवग- तेन सामयेन विनियोगानिराकाङ्क्षः शक्यते कर्तुमिति यत्तु साका- सत्वं कल्पयितुमारभते * तत्तस्मिन्निति * तच्छदाधीनं तच्च वैश्वदेवीतिवनैकवाक्यत्वापादकसाकाङ्क्षत्वं कर्तुं शक्नोतीत्यध्या- हारेण योज्यं वाक्यात्मलाभहेतोः साकाङ्कावयवत्वस्य सच्छब्दादा- पाततः प्रतीतस्यापि स्वतो ऽधगतेन सामयेन बाधादेकवाक्यत्व- स्यात्मलाभ एव नास्ति कुतस्तस्य तुल्यबलत्वं बलीयस्त्वं वा शोते- त्याशयः । स्योनादः कल्पयाम्यन्तस्य स्वकार्यसामध्येन विनियो- गनिराकाङ्क्षोक्तया केवलस्य पदस्य लिङ्गविनियोज्यत्वशङ्कानिरासो ऽपि सूचितः तस्मिन्नित्यादेनैराकाङ्क्षोक्त्यार्थस्य प्रकरणवत इत्यादे- विनियोज्यतेत्यन्तस्याधस्य श्रीतं व्याख्यानमकृत्वा स्यानादेनॆराका- का ऽर्थस्य तथेत्यादेः पाश्चात्यस्य श्रोतव्याकरणं स्यानादेनॆरा- काङ्क्षस्य स्पष्टत्वसूचनायेतिसर्वस्तापदित्यनंन सूचनपूर्व श्लोक व्या- चष्टे * सर्वस्तावदिति * उपलक्षितंभाष्यव्याख्याप्रकरणार्थ (१) पाद्ये त्यधिकं २ पु. १५७ ·१२५२ न्यायसुधायाम् । मेन चेत्युक्के सदस्य पूर्वापेक्षत्वात्कथं च परस्य पूर्वेण विना- नर्थकरवानापत्तिरित्याशङ्कानिरासार्थत्वेन श्लोकान्स्यपादन्यानाख्यार्थ- म * यधपि चेत्युक्तम् * नास्तीत्यस्य न पुरोडाशसादनइत्यस्य च भाष्यावयवस्या येनैव पादेन व्याख्येति सूचनार्थम * तस्मादि- न्युक्तम् * एवमिति भाग्यस्य तस्मिन्सीदेति पुरोडाशसादना. भिधानसामादित्यादिना सामर्थ्यावगतसादनविनियोगमात्रेण निराकाङ्क्षोक्तंः सामर्थ्यस्य विनियोजकप्रमाण्याभावेन घोपस्नरणे चिनियोगोक्तस्तस्मिन्सीदेत्यस्योपस्तरणार्थात्सामर्थ्याभावाभिधानात् पुरोडाशसाइने ऽपीति भाष्यस्य तत्तथेत्यादिना सामर्थ्यावगतरुप- मारण विनियोगमात्रेण नेराकाङ्कयोक्तेः सादनं च धिनियुज्यमानस्य स्योनमित्यस्य प्रयोजकवाचिप्रयोजनशब्दोक्तविनियोगाक्षेपकसाम- ाख्यप्रमाणाभावेन सादने विनियोगानहत्वोक्तेरर्थात्सामर्थ्याभा- वाभिधानात्पीनरुक्त्यमाशयाह * एवमिति * अर्थसिवस्यापी- तरविषये सामर्थ्याभावनिरूपणास्य दाायेत्यर्थः । तस्मिनित्यस्य साइने विनियोगाराकाङ्गये स्योनमित्यस्याप्युपस्तरणे विनिया. गाभेराफाय सतीति भाष्यस्यैवशब्दार्थः । यत्स्योन तइत्यत- स्यति भाग्यस्य सदस्यनन सीदेत्यस्य पुनरिति भाग्यस्य च पूर्वे- पा सहेत्यनेन पौनरुक्त्यमाशङ्याह * यति * तस्मिनित्यस्यैकत्र सादने सामर्थ्यस्य । तस्मिन्सीदति पुरांडाशाभिधानसामर्थ्यादिति भायातस्य इतरस्यापस्तग्णवदिति भायण स्योनमित्यस्य पैक- नोपस्तरणे सामर्थ्यस्य तथेति भाग्योक्तंरस्येतर सादने पुरोडाश- मादने ऽपीति भाग्येया नास्ति सामर्थ्यमित्यनुषङ्गसहितेनाभावं दर्शयित्वा तच्छब्दालोचनयकवाक्यत्वस्यावगतस्यार्थक्यं विनानुपप- सरवयवद्वयस्येतरेतरविषय सामर्थ्यावश्यं भावमाशय सत्यन्त- स्मिन्सीदस्यस्य पूर्वेकवाक्यत्वादुपस्तरणे पूर्वस्य च पदैकवाक्य- स्वास्सादने शक्तिस्तथापि स्वरूपेणोभयोमन्त्रयोरुभयार्थविषयशक्त्य भावाद्विनियोगस्य श्रुत्यर्थविप्रकर्ष इत्युक्ते तस्मिन्सीदेति वत्स्यो- नादिशब्दानामप्युपस्सरणाख्यसदनकरणोक्तिःशक्तः सदनम् करो- भीत्येतदेकवाक्यत्वाधीनत्वेन तत्वायोगाद्विप्रकर्षतुल्यत्वमाशय स- दनशब्दवत स्योनसुशेवशब्दयोर्द्वितीयान्तत्वेन कृणोतिकर्मभूतस्य सदनशब्दोक्तस्य स्थानस्य ग्रहत्वमुमुखत्वरूपस्तुत्यर्थत्वेन तेशब्दस्य (1) प्रकटनार्थमि. २ पु. पा.। (१) परैकेति २ पु. पा. ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पाद: । १२५३ च स्थानापेक्षितस्थातृपुरोडाशसमर्पकत्वेन घृतस्य धारयेत्यस्य च करणसमर्कत्वेन कल्पयामिशब्दस्य च सदनक्रियाया रचनाक- पस्तुत्यर्थत्वेन कृणोमिपदैकत्वस्य स्पष्टत्वात् स्योमादेः कल्पया- म्यन्तस्य सदनकरणोक्तिशक्तिः स्पष्टत्वरूपेण प्रत्यक्षत्वेन प्रथमावग- तत्वान्मुख्यति घदता यत्स्योनं तइस्यस्येति माध्येणात्ममिबन्धन स्वरूपनिबन्धनं शक्त्याख्यं धर्ममुपनीय सिद्धत्वेनोक्ता सस्मिनित्या- देरपि तर्हि पुरोडाशसादनाख्यं सदनक्रियाफलोक्त्यर्थत्येन कृणोमि- पवैकवाक्यत्वात् सदनकरणोक्तिशक्तिस्तुल्येत्याशय सदनक्रियाया मन्त्रविधेयत्वाभावेन फलानपेक्षत्वात् तच्छब्दस्य च पूर्ववाक्योक्त- सदनपरामर्शित्वसम्भवनैकवाक्यत्वानाक्षेपवाद बलास्कृणोमिपदक- पाक्यतामापाद्य सदनकरणोक्तिशक्तिः पाश्चात्यत्वन जघन्यति वदता सीदेस्यस्य पुनरितिभा येणेतरमन्त्रावयवैकवाक्यत्वानिवन्धनस्य :- त्याख्यसुधर्मस्य तेनाकाङ्क्षये सत्येकवाक्यत्वकल्पनायोगेम तनिष- न्धनं शक्तिकल्पनायोगाधिराकरणं कृतं ततश्च मिन्नात्वा पी नरुक्त्यमित्येवं सफलो प्रन्यो निराकुलीकार्य इत्यर्थः । एवमध्येका वाक्यत्वोपगमनपत्याख्यलिङ्गविप्रकर्षार्थत्वोत्त्यर्थस्य सत्यमेवमि- स्यादिभाष्यस्य सीदेत्यनेनोत्तरस्य स्वित्यनेन चापिचेत्यादिभाग्य स्य च न घस्मिन् विनियुज्यमानस्य किं चिदपि प्रयोजनम- स्तीत्यनेन पौनरुक्तया परिहारात्कथं सकलस्य ग्रन्थस्यानाकलतेल्या- शङ्याह * पूर्वश्चेति* को वा अर्थविप्रकर्षः प्रस्तुतस्तत्र प्रकरणवत ८७११ इत्यादिना लिङ्गं बलवत्तरमित्यनेनैकस्यावयवस्य स्वार्थे ऽभिधानश- क्याख्यविनियोगप्रमाणसद्भावात्तस्य च श्रुतिकल्पनमात्रान्तरितत्वा- सनिकृष्टो विनियोगाख्यश्रुत्यर्थः अवयवान्तरार्थे त्वभिधानशतवा- स्यप्रमाणाभावेन वाक्यस्य विनियोजकतयाभ्युपनीयत्वात्तस्य च लिङ्गश्चतिकल्पनान्तरित्वात् विप्रकृष्ट इत्येववाक्यस्य लिङ्गापेक्षयाथै विप्रकर्षप्रस्तावे पूर्वकृते अवगवन्यस्यैकवाक्यत्वावगमादेकार्य च विनैकवाक्यत्वायोगात् एकस्मिन्नर्थे शक्त शक्तिनियुक्त इत्याशङ्का- निरासार्थ ततः स्योनमित्येषशब्दमित्यादिभाष्येण लिङ्गन बाधापत्त- रेकवाक्यबाधायोगापत्तर्विरोधस्यापरिहारार्थत्वमाराकवाक्यायो- पगमनशक्तर्लिङ्गवविधिप्रकृष्टार्थत्वेन बाध्यत्वस्थोचितत्वात् वाक्य- भेदोपपत्तेः शक्त्यशक्त्योर्विरोध इत्येवं शक्त्यशक्तिभ्यामविरोधित योपपाद्यत्वेन प्रयोगभूताभ्यां सत्यमेवमित्यादिभाष्येणैकवाक्यत्यो- पगमनशक्त्याख्यस्य लिङ्गस्य सन्धानशक्त्याख्यलिङ्गापेक्षयार्थविप्रक- प्रस्तावो मध्ये कृत इत्यस्य तावद्भाप्ये सीदत्यस्य पुनरिस्यनेनोसरस्य ·१२५४ न्यायसुधायाम। त्वित्यनेन चार्थभेदादपीनरुक्त्यम् । अनेनापि चेति भाष्येण वाक्य. स्य तन्निर्वाधार्थस्य शब्दलिङ्गस्याभिधानशक्त्याख्यलिङ्गापेक्षया हु. टार्थत्वविशेषनिमित्तार्थविप्रकर्षप्रस्तावो न हस्मिन्नित्यनेन च प्रमा- णस्य चोक्तौ पौनरुक्त्यं तत्तच्छब्दावगतकवाक्यत्वनिर्वाहायकवाक्य. त्वोपगमनशक्तयाख्याल्लिङ्गात्कल्पितादेकवाक्यत्वनिर्वाहे विगते ऽप्यवयवान्तरोक्तक्रियाविशेषणोक्तिद्वारावयवान्तरस्यावयवान्तरा. र्थाभिधानशक्तेः कल्प्यत्वात् स्वप्रधानभूतस्वार्थोक्त्या च निराकास- णावयवारुत्तरार्थविशेषणीभूतस्त्रार्थोक्तौ च हष्टार्थत्वापत्तेरस्यार्थविश- प्यस्यावयवान्तराफामांकल्पयित्वान्तरभिधानशक्तित्वात्कल्पनपूर्वक ल्पार्थकल्पनाद्विप्रकर्षों प्रधानभूतस्त्रार्थमात्रोक्तं च दृष्टसमवेतार्थत्वेना- घयधान्तरार्थाकायाकल्पनाभावात्संनिकर्ष इत्येवमाशयशब्दादपि वेति भाष्यस्यत्यर्थः । एवमित्यादिभाष्यस्य तु निरूपणादाख्यावेनाद्य- प्रस्तावान्तत्वात्मध्यमप्रस्तावार्थत्वं न युक्तमित्यनवद्यम् * तस्मा- दिति लिङ्गबलीयस्त्वसिद्धान्तोपसंहारभाध्यं तस्मादि. ति * अथेति भाष्येण वाक्यप्रकरणयोर्विरोधे कीडम्बला- बलमिति पृष्ट्वा प्रकरणस्वरूपप्रश्नार्थ किं पुनरिति भाष्यमितिकर्तव्य. तार्थिवलक्षणस्य स्वरूपस्य सूत्रकृतैवोक्तत्वादयुक्तमाशय शब्दने. तिकर्तव्यतार्थित्वरूपण भावनानभिधाने वस्तुवृत्त्या तदर्थत्वे ऽपि अङ्गप्रधानवाक्यानामन्योन्यानाकाङ्कत्वेनैकवाक्यत्वायोगापत्त्या तद- नुमानद्वारविप्रकर्षायोगापत्तः प्रकरणस्य वाफ्यार्थविप्रकर्षेण दौर्ब- ल्यं वक्तुमिनिकर्तव्यताकाङ्गत्वेन भावनाभिधानस्य प्रकरण- लक्षणकत्वकथनायैतद्भाध्यमिति सूचयितुमाह * किं पुनरिति * विनियोगसामोपपादनायतिकर्तव्यतार्थित्वादिति सूत्रावयवः । न तु लक्षणकथनायति न चेत्यनेनोक्त वस्तुवृत्त्येतिक- व्यताकालायाः सद्भावे ऽपि शब्दस्पर्शाभाव शब्दैकममधिगम्ये ऽर्थे प्रामाययाभावापत्तर्विनियोगसामर्थ्यस्याप्यसिद्धेस्तवैतल्लक्षणं पाच्यमित्याशय शब्दस्पर्शविनीतकर्तव्यताकाङ्कायाः परमार्थतो विनियोगप्रामाण्याभावे ऽपि शब्दोक्तार्थत्वमात्रेण प्रामाण्यं वक्तुं श. क्ष्यामीति प्रौढिसूचनार्थ तत्र लक्षणानुक्तिरिति सूचयितुम् * तदि- त्याधुक्तम् * यद्वा न लक्षणजिज्ञासयायं प्रश्नः किं तु वाक्यक्रमा- भ्यां भेदजिज्ञासयेत्यन्यथागतार्थत्वं परिहरति * अथ घेति * वा- क्यात्तावदभेदशङ्कां दयितुमारभते * साकाङ्क्षति * इतिकर्तव्य- तान्वयं विना भावनाकर्तव्यत्योक्त्यपर्यवसानात्प्रकरणे ऽप्याकाङ्क्षा- याः शब्दस्पष्टत्वाविशेषसूचनार्थ पदसाकाङ्कत्वोक्तिः प्रकरणस्य वा- प्रकरणास्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२५५ ऽत्मा क्यसमूहात्मकत्वेन पदसमूहात्मकात वाक्यातू भे- दो भविष्यतीत्याशड्याह * न चेति * यावतां पदानां विभज्यमानानां साकाङ्क्षत्वं संहत्यमानानां चैकप्रयोज- नत्वं तावतां वाक्यतेत्येतावन्मात्रीपलक्षणत्वाद्वाक्यस्य तन्निरपेक्षायां पदसंख्यायां प्रमाणभावे नैराकाङ्क्षयात प्राक् वाक्यत्वात् प्रकरणे ऽपि पदानामेकसमूहो न पाक्यानामित्यपरं बहुपदमित्यनेनाशङ्कानि- रासार्थ सूचिते ऽवान्तरवाक्यार्थवशेनावान्तरसमूहाख्यवर्गान्तरकृ. तात्यन्तभिन्नवाक्यत्वादेकवाक्यत्वायोगमाशयावान्तरसमूहीकृतत्व ऽपि महावाक्याख्यप्रयोजनवशेन महासमूहापसेरेकवाक्यत्वोप- पत्तिरुक्ता एतदेव न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वादिति वेदाधिकरणसूत्र- स्थभाष्यसम्मत्या द्रढयति * वक्ष्यति हीति * क्रमादभेदश दर्शयति * अथ वेति * कर्त्तव्यस्येत्यादिभाष्यत्रयं लक्षणत्रयोक्त्य- र्थत्वेनाभासमानत्वादयुक्तमाशय आद्यमेव लक्षणोक्त्यर्थ द्वितीयं लक्षणोपपादनायावयवव्युत्पत्त्यर्थ तृतीयं रूढित्वशङ्कानिरासाय यौगिकत्वमुपपादयितुं पर्यायोक्त्यर्थमित्येवं व्याचष्टे * तदिति * तत्वं प्रकरणस्य प्रकरणत्वं प्रकरणशब्दप्रवृत्ती निमित्तं सर्वप्रकरण- 'वनुवृत्तमन्यता व्यावृत्तं लक्षणभेदो ऽवयवार्थोक्तिः प्रकरणशब्दप- र्यायो विध्यादिशब्दः तैस्तै प्रकरणं निरूपयतीत्यर्थः एतदेव विवेक्तुं कर्तव्यस्यतिभाष्यं तावत्तेन प्रकरणोक्त्यर्थतया ब्याचष्टे * तत्रेनि* इतिकर्तव्यताकाङ्कायाः शाब्दत्वोपपादनार्थ कर्तव्यतोक्ति द्वधा व्याचष्टे*कर्तव्योति * सेति कर्तव्यताकप्रधानसाध्यत्वेनापूर्वस्येतिक- तव्यतां विना साध्यत्वायोगात्साध्यत्वोक्त्या भावनाया वा सतिक- तंव्यताकप्रधानावच्छिन्नाया विधेयत्वेतिकर्तव्यतां विना विधेय. त्वायोगाद्भावनाविधेनेतिकर्तव्यताकाङ्कत्वरूपेण भावनोक्तिसूचना- यानुष्ठापकप्रयोगविधिविषयत्वलक्षणार्थत्वेन फर्त्तव्यतोक्तिव्याख्या- नुष्ठयत्वोक्तिभावनार्थत्वाकर्त्तव्यत्वोक्तेः स्त्रीलिङ्गत्वापत्तेर्भावना- शब्देन भावनोक्ताकर्तव्यत्वोक्तः साध्यार्थत्वे फलवाचित्वापत्ता- पूर्ववाचित्वं स्यादित्याशङ्कते * साध्यांशेति * फलं भवद्भावयेष- नेनेथमिति साध्यसाधनेतिकर्तव्यतावच्छिन्नाया भावनाया युगप. त्प्रयोगविधिविषयत्वात्त्रयाणामपि भावनांशानामककालत्वावगते: फलस्य चानिर्यातकालत्वेन साधनेतिकर्तव्यताकालत्वावगमात्ख. देश्च कालान्तरभावित्वेन साधनेतिकर्तव्यताप्रयोगेण सहकका. लत्वाख्यसमवायाभावादतर्वस्य तु यदा त्वाधपरिस्पन्दात्प्रभृत्या फललाभः क्रिया पूर्वापरीभूना लक्ष्यते वर्तते तदेति न्यायेन फ- ·१२५६ न्यायसुधायाम। लनिष्पत्तिपर्यन्तं पूर्वापरोदासीन्यायस्यान्तरालकालैक्यात् प्रयोग- समवायोपपत्तिस्तस्यैव कर्तव्यत्वावधारणात्र फलं कर्तव्यमिति परिहरति * नेति * अपूर्वस्य फलस्वाभावात्तनिप्पत्तिमात्रेण प्र. योगसमाप्त्ययोगात्वर्गादिनिष्पत्तिपर्यन्तं कालैक्यात्स्वर्गादेरपि प्र. योगसमवायोपपत्तिमाशय पूर्वापरौदासीन्यावस्थान्तरालवर्तिप्रयो- गबाह्यस्य कालस्य प्रयोगपरिच्छेद करवायोगात्स्वर्गादेश्चान्तरालय. तित्वाभावाच निष्पत्तिपर्यन्तकालैक्यानुपपत्तेः फलसिद्ध्यर्थत्या- च्चापूर्वस्यापि इत्युइंश्यत्वलक्षणफलत्योपपत्तेतनिष्पत्तिमात्रेण प्र- योगसमाप्तिसूचनार्थम् * तत्सिद्ध्यर्थेन्युक्तम् * यस्य च शब्दार्थन फलं साध्यते नापूर्व कृत्वेति भावार्थाधिकरणभाष्य द्वितीयया पूर्वस्य कृतिकर्मत्वाभिधानेन कर्तव्यत्वावधारणं द्रढयितुं तदबययं पठ- ति * तेनेति * नवमाधसूत्रे च यक्षेन क्रियते इति व्युत्पत्त्या पू. स्य यक्षकर्मशब्दोक्तस्य कर्तव्यतया चोद्यमानत्वेन हतुना प्रयोज- कत्वस्य पश्यमाणत्वात्तस्यैव कर्तव्यतामूत्रकृतो ऽभिप्रति द- शयितुमाह * तथा चेति * कर्तव्यताङ्गीकारेणेति तथाशब्दस्या- यः फलदेवतयोश्चति नवमाधिकरणे पूर्वपक्षसूत्रे चागन्मस्वः स- ज्योतिषा भूमेति फलप्रकाशके मन्त्रे फलस्यग्निरुजितिमनुजेषमि- स्यादिषु देवताप्रकाशकेषु देवतायाः प्रयोजकत्वमुपन्यस्य चोदना- तो हि तादगुण्यमिति सिद्धान्तसूत्रे कर्त्तव्यतया चोद्यमानत्वे नापूर्वस्य मन्त्राणामपि नवमाद्यन्यायेनापूर्वावगुणत्वागतेःफ- लदेवतयोः कर्तव्यत्वाभावेन प्रयोजकत्वस्य निराकरिष्यमाणत्वात्फ- लस्याकर्तव्यता सूत्रकृतो ऽभिप्रेतावसीयतइत्याह * फले ति * इतिकरणसूत्रावच्छेदायोपन्यासपूर्वनिराकार्यप्रयोजकत्वप- रामर्शाय चावर्तनीयः कर्तव्याक्ति द्वेधा व्याख्यायेनिकर्तव्यताका- कोक्ति द्वधी व्याचष्टे * तत्रति * फर्त्तव्यस्य य इति कर्त्तव्यता- विषया आकाङ्काभिलाषस्तस्य यद्वचनमिति व्यधिकरणस्य षष्ठयन्त- तपदद्वयस्याय व्याख्याने ऽभिप्रेतत्वात्तस्येति षष्ठयां प्रयोज्यायां कर्तव्यतानुक्तावितिकर्तव्यताया अभावेनापूर्वनिष्पत्तायपि भावना- याश्च विधेयत्वायोगे ऽपि शब्दविरोधाभावात्कयाचिदितिकर्तव्यत- यावश्यम्भाव्यमितिकर्तव्यता काङ्गायाः शब्देनाक्षेपायोगेन शब्द. स्वापतेः शब्दे च सिध्यमितिकर्तव्यताकाङ्क्षण कर्त्तव्यत्वस्व नि- मित्ते च सूचनार्थ तवेति सप्तम्यर्थे बलप्रयोगेण षष्ठयों लक्षितः पर्यायेगोति कर्तव्यतोक्तिव्याख्यानायानुग्रहोपयोगाक्तिः भावव्यु- स्पनत्वेनाकाकोक्तो ल्युजन्तयाकाङ्क्षणोक्त्या व्याख्यातायामाकाङ्कापद- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२५७ स्थ स्त्रीलिङ्गत्वालिखेः पुल्लिङ्गत्वायोगमाशय पुलिङ्गत्वसिद्धयै घन. ततायामुक्तायामलौकिकप्रयोगापत्तेर्घअन्तत्यायोगमाशझ्याकालायाः शाब्दत्वसिद्ध्यै धाच्यत्वं विवक्षितुं परमतेन षष्ठीसमासभिप्रेत्येयं व्याख्यातिव्याख्यायतात्यनेन सुनिते साकाङ्कत्वापादकेन रूपेणापू- प्रस्य भावनाया वाभिधानमात्रेणाकाङ्क्षायाः शाग्दत्वोपपत्तौ तद्वाचि- शब्दकल्पनायोगादेतद्वयाख्याख्यानापरितोषेण फर्मत्रयेण प्रत्ययम- भिप्रेत्योपपादसमासतया स्वमतेन व्याख्यातुं यद्वैत्युक्ते ऽस्यां व्या- स्थायां पदद्वयस्यापि सामानाधिकरण्याद्वनपदेनान्वयः पूर्वस्यां तु वैयधिकरणयादितिकर्तव्यताकाङ्काया विधिवाक्ये केन चिच्छब्देना- नभिधानाद्वचनोक्तिमयुक्तामाशा व्याचष्टे * वचनेति * आध. व्याख्याते ऽङ्गप्रधानवाक्यैकवाक्यत्वान्यथानुपपत्त्या कल्पितेन क थमितिशब्देन प्रत्यायनं द्वितीये त्वपूर्वकर्तव्यत्वपक्षे यागेनापूर्व क- स्वा स्वर्ग भावयदिति साध्यसाधनान्वयान्यथानुपपत्त्या कल्पितेना- पूर्वकर्तव्यत्ववाचिना पूर्व कृत्येति शब्देन भावनाकर्तव्यत्वपक्षे ध्रु. तनैव विधिशब्देनेत्यर्थः वचनविशेषणस्य किं प्रयोजनमित्यपेक्षाया- माह * एतदिति * प्रमाणान्तरेण प्रतीयमानत्वे ऽपि शाब्दत्व सिद्धः शब्देनत्यध्याहार्य आकाङ्क्षाराब्दन प्रत्यायनशङ्का निवर्तयितु. माह * तेनति * भावनत्यत्राप्यभिधीयमानेत्यनुषञ्जनीयं भावव्यु- त्पत्त्याका साया भावनाया वा प्रकरणत्वोक्तिः आकाङ्कावतो ऽपूर्वस्य प्रकरणत्वानुपसंहारेणापूर्वनिप्पत्तिभावनयेतिकर्तव्यताकाङ्क्षणाद- पूर्वस्याकाङ्क्षोक्ता वस्तुतस्त्वंशतयान्विता भावना विध्युत्तरकालं क- प्यत्वेनापूर्वस्य मागप्रतीतेराकाङ्कायोगामावमिक्याचापूर्वप्रयुक्तत्वो- तेभावनाया धर्मप्रयोअकस्यापूर्वनिप्पत्यर्थत्वाशयत्वेन व्याख्यातुं शक्यत्वान्नापूर्वस्याकाङ्कास्तीति सूचितं प्रारम्भो हीति भाज्यं यस्मा. घः प्रकरणशब्दवाच्यो ऽर्थः स क इत्यपेक्षायामवयवार्थानुसारात क्रियायाःप्रारम्भो ऽवसीयते क्रियानवयत्वाचाकाङ्कायाः क्रियारम्भत्वं न सम्भवति तस्मान्नाभिधानानपेक्षाप्रकरणं किं वंशत्रयान्वितकर्त. व्यभावनाभिधानायक्रियारम्भात्मकत्वादाकाङ्काभिधानं साकाङ्क- भाधेनाभिधानं घा प्रकरणमित्येवमुपलक्षणोपपादनायावयवार्थभेदेन प्रकरणोक्तघर्थतया व्याचष्टे * इदानीमिति * लक्षणोपपादनार्थ- स्वसूचनायेदानींशब्दः क्रियाप्रारम्भवाचित्वं प्रकरणशब्दस्योपपादयि- तुमाह * तति * अवयवालोचनया मियामाप्रारम्भप्रतीतेच. नविशेषणमयुक्तमाशयाकाङ्काभिधानस्य क्रियान्ततरारम्भस्वायो- गादयत्रयोपेतां भावनाभिधानक्रियारम्भत्वोक्तवर्थस्नोपपादयितु.

·१२५८ न्यायसुधायाम। माह * का पुनरिति * किं विषया पचनक्रियेत्यपेक्षायां तस्येत्येतेन कर्तव्यस्य भावनाल्यस्यार्थविषयत्वेन परामर्श सूचयम्वचनोक्तश्च वाक्यवाचित्वाराडां निवर्तयनवतारितं भाष्यावयवं व्याचष्टे * अथेति * भाष्ये स इत्यस्य प्रकरणपरामर्शित्वे ऽप्यारम्भ- शब्दसामानाधिकरण्यात्पुल्लिङ्गत्वाविरोधः इतिकर्तव्यताकाङ्कत्व- रूपेण भावनाभिधानस्यांशनयोपेतभावनाभिधानक्रियारम्भत्वमु- पपादयितुमारभते * भावनेति * ऽयंशभावेनाभिधानक्रियायाः प्रयोगवाक्यव्यापारातः प्रयोगवाक्यस्य प्रवृत्तिस्तस्य तदारम्भ- स्वारिक केन कमिति च फलफरणेतिकर्तव्यताकाङ्कत्वापादकन भावयेदिति अनेन रूपेण भावनाभिधानस्य प्रयोगवाक्यप्रवर्तक- त्वातस्यैव ध्यंभावनाभिधानक्रियारम्भतावसीयतइत्याशयः। प्रयो- गवाक्यस्यास्मात् प्रवृत्तिरिति व्युत्पत्त्या प्रवर्तकं प्रवृत्तिशदेनोक्तं य- स्मादायप्रयोगवाक्यप्रवर्तक सम्भाविताभिधानक्रियारम्भस्तस्मादिति फर्तव्यताकाङ्कभावनाभिधानस्य भावनाभिधानक्रियारम्भता युक्ते- त्यर्थः। फलाकाङ्काया एव तांधत्वादारम्भत्वं स्यादित्याशङ्याह * फलेति * फलम्यमात्रसाध्यत्वेनाद्यांशद्वयपूरणस्य प्रकरणानपेक्ष- तयेतिकर्तव्यतालाभमात्रस्यानेकवाक्याधीनसिद्धित्वेन प्रकरणापे- क्षत्वादितिकर्तव्यतालाभे च फलकरणाकाङ्क्षयोहेतुत्वाभावेन प्रक- रणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतारम्भत्वेनावक्तव्यत्वात्कथम्भाव एवेति फ- सव्यतालाभाभावाखेतुप्रकरणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतारम्भत्वेनोच्यते इत्युक्त कथम्भावस्य फलफरणाकाटोप्तरकालत्वेनानादिभूतत्वा- दारम्भत्वायोगमाशय तेषामनेकेषां वाक्यान्तराणां समस्तानामा. लोचनापेक्षयेत्युक्तं वचनशब्देनाभिधानवाचिना ऽविधानस्याप्युप- लक्षणं सूचयितुं विधानोक्तिः यथा च करणशब्दस्य स्वरसतः क्रियामाप्रवाचित्वे ऽप्यागमस्य क्रियान्तरायोगायोग्यतयाभिधाना- स्यक्रियाविशेषणवाचितावसीयते तथारम्भवाचिनः प्रशब्दस्य स्व- रसतः कथं किं भावविषयत्वावगमे ऽपि किं भावस्येतिकर्तव्यता- लाभाहेतुप्रकरणराब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूतारम्भत्वायोगाद्योग्यतयाङ्गवा- क्यालोचनादिभूतकथम्भावविषयतापीति सुचयितुमाह * करणे- ति इति भाग्ये प्रकरणाशब्दस्य काढि- स्नायोगिकतया क्रियारम्भ चित्वाभावान तदशेनाकाङ्क्षा- भिधानलक्षणतावसातुं शक्येत्याशझ्यारम्भवाचिविध्यादिशब्दपर्या- यत्वात्प्रकरणशब्दस्यारम्भवाचित्वोपपादनार्थ णोक्त्यर्थतया व्याचष्टे * स एष इति * विध्यादिशब्दमान- पर्यायेण प्रकर- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२५९ स्य पर्यायत्वात् विध्यन्तापेक्षोक्तचानर्थक्यमाशय परिहर्तुमाह * आदीति * हशान्तायान्तशब्दस्य सम्बन्धिशब्दतोक्ता विध्यन्तशब्द- स्यार्थमाह * विध्यन्तोनामति * विध्यन्तापेक्षया विध्यादित्वे त- समस्तालोचनापेक्षया कथे भावः प्रकरणमभिधानविधान क्रययो- रारम्भ इति वार्सिकं विरुध्येतस्याराड्याह * तस्य चेति * अ- नेकेषां प्रयाजाघङ्गवाक्यानां वाक्यार्थानां च प्रयाजादीनां प्रयाजादि- प्रयोजनानां चालौचनानि विधिमध्यभूतानि यस्येति बहुव्रीहिणा मत्वर्थोक्तरङ्गवाक्याधालोचनाख्यविधिमध्यसहितविध्यन्तापेक्षयैव विध्यादित्वं भाष्यकृतोऽभिप्रेतं नतु विध्यन्तमात्रापेक्षवा विध्यन्तो- क्तिरूपलक्षणार्थेत्याशयः।विध्यन्तमात्रापेक्षाया च कथं भावस्यादित्वे विध्यन्तादित्वप्रसिद्धसापत्या विद्ध्यादिश्वप्रसिद्ध्ययोगापत्तेरगवाक्य- घालोचनाख्यविधिमध्यमहितविध्यन्तापेक्षयादित्वे त्वादिभूतविधि- भागव्यतिरिक्तसमस्तोत्तरविधिभागसमूहं विधित्वेनाभिप्रेत्य विध्या- दित्वप्रसिद्धयुपपत्रेतत्प्रसिद्धिबलादपि विभ्यन्तमात्रापेक्षयादित्वं निराफर्तुमाह* इतीति * हेत्वर्थेनेतिकरणेनात एव मध्यसहितान्ता- दित्वाद्धेतोर्विध्यादित्वप्रसिद्धिर्युक्तेत्युक्त प्रसिद्धरप्रामाण्याशङ्कानिरा. सायाचार्याणामित्युक्तम् आद्यन्तव्यपदेशयोर्वा मध्यापेक्षस्वात्तत्सम्ब- धित्वेन मध्योक्तयों ऽयं ग्रन्थः वाक्यमाभ्यां प्रकरणस्य भेदे जि- ज्ञासया प्रश्नपक्ष कर्तव्यस्येत्यादिभाष्यण भेदसिध्ये प्रकरणस्वरूप- स्य वाक्याद्भेदसिध्युपयोगित्वोक्त्यर्थत्वेन घाक्यं विति भाष्यव्या- ख्यां सूचयितुमाह * तन चेति * वाक्यार्थोक्तेः प्रयोजनस्वाभ्युप- गमे तरमात्रपर्यवसानेनानपेक्षत्वाद्वाक्यानामन्योन्यान्ययायोगः प्रयो- जनत्वानभ्युपगमे पर्यवसानायोग इत्याशय वाक्यार्थस्य प्रमेयत्वेन प्रमाणभूतवाक्यप्रयोजनत्वात्तत्प्रतिपादनेन वाक्यानां स्वप्रयोजनादा. काङ्क्षानिवृत्तिलक्षण पर्यवसाने सत्यपि वाक्यार्थभूतभावनाकार्यरष्टा- इष्टप्रयोजनापेक्षावशेनान्योन्यान्वयोपपत्तिसूचनार्थम् * कियत्यपी- त्युक्तर * पदानामपि पदार्थोक्त्यारण्ये प्रयोजने पर्यवसितानां वा- क्यप्रयोजनभूतवाक्यार्थोक्त्याख्यकार्यान्तरापेक्षावशेनान्वयाधिशेष- माशझ्याह * तथेति * पद्मप्यधिकाभावात्स्मारकान विशिष्यत इत्यनेन न्यायेन पदार्थानां प्रमेयत्वाभायन प्रमाणप्रयोजनवायोगान तन्मात्रे पर्यवसानं सम्भवतीत्याशयः । वाक्ये पदानामन्योन्यान्वया- दादी विभज्यमानानां प्रयोजनलेशे ऽपि वृत्तिर्नास्ति किं त्वन्योन्या- न्वयेनैव वाक्यार्थस्य प्रयोजनलाभ इत्यर्थः क्रमातु प्रकरणस्य भे- दमने कस्याम्नायमानस्य सन्निधिविशेषाम्नानमात्रं हि क्रम इति १५८ ·१२६० न्यायसुधायाम्। क्यत्वात्तद्वारा प्रकरणात्कमस्य दौर्बल्योत्तयथै भाग्यं व्याचक्षाणा पक्ष्याम इत्याह * क्रमेण स्विति * वाक्यक्रमाभ्यां प्रकरणस्य भेदमुपसंहरति * तस्मा- दिति * तयोरित्युवाहरणप्रश्नभाज्यमनकोदाहरणसद्भावादयुक्तमा- शय साफाकपदसन्निधिमा हीत्यादिवार्तिकोक्तेन प्रकरणे ऽप्ये- ८७३।१ कवाक्यत्वशङ्का यनेत्येवमुपपादयति * किमिहति * सूक्तवाके. त्युदाहरणभाष्यं सूक्तवाकाख्यस्यापि निगदस्य दर्शपूर्णमाससाक्ष- धिपायेन तदेकवाक्यत्वशङ्कासम्भवादयुक्तमाशयोपपादयति * सिद्धान्तेनि * साक्षाद्दर्शपूर्णमासवाश्यकवाक्यत्वायोगे ऽपि सूक्त- वाकविधायिनः सूक्तवाक्येन प्रस्तरं प्रहरतीतिवाक्यस्य विधायकभा- वलक्षणेनान्वयेन सूतवाकवाक्यभूनस्य दर्शपूर्णमासवाक्येकवा- सूक्तवाक्यत्त्य दर्शपूर्णमासवाक्यैकवाक्यत्वं भ- विष्यन्तीत्याशय विधेयविधायकत्व लक्षणस्यान्वयस्यैकार्थ्यानापाद- कत्वनकवाक्यत्वानापादकत्वं भिन्नप्रवृत्तित्वात्त्या सुचिते मन्त्रवा- मणयोयोरपि प्रहरणाख्यैकार्थ्याविषयत्वनैकवाक्यत्वापादकमाश- विषयैक्ये ऽपि विधायकस्मारकत्वलक्षणब्यापारभेदादकवाक्य- स्वायोगो ऽभिहितः । अग्नये पात्रकायेत्यादिवदिन्द्राग्नीपदस्याग्नीषो. माख्यपोर्णिमासीदेवताविशेषवाचित्वादग्नीषोमपदस्य चन्द्राग्ना- ख्यामावास्यादेवताविशेषणवाचित्वादन्योन्यैफवाक्यत्वोपपत्तलिङ्ग- विरोधाभावेन देवतापदोत्कर्षाभावात्तदेकवाक्यत्वहेतुकशेषात्कर्ष- सिद्धान्तायोगेन सन्देहायोगमाशयापपादनपूर्व मन्देहोक्त्यर्थ तत्र हीत्यादिभाम्यं सङ्क्षिप्य व्याचष्टे * लिङ्गादिनि * निष्कृष्ट विति भू- ननिष्ठया देवनापानाकर्षस्य कृत्स्नोपदेशादुभयत्र सर्ववचनाम- न्येतदधिकरणसिद्धत्वं स्मारितं तच्छक्त्या विकल्पेन प्रकरणस्य शेषप्रापकत्वपक्षे ऽविवृधतामित्यादिप्रतीकत्वमङ्गीकृत्य कृत्स्येदं ह- विरजुषेताभवीवृधतामहोज्यायो क्रातामिति शेषस्य बहुवचनेन चन्द्रादिपदशेषाणामप्युदाहरणत्वं सूचितं देवतापदरहितानां शेषा- णां देवताविशेषणवाचित्वायोगेनाप्रयोज्यत्वमाशय प्रयोगसमवे- तदेवताविशेषणवाचितयैव प्रयोगसमवेतदेवतापदशेषैः सह विक- पेन प्रयोगोपपत्तिसूचनार्थम् * तद्रहिता अपत्युिक्तम् * प्रकरणस्य विकल्पेनानेकशेषविनियोजकत्वं मत्वा यावत् कृत्व इति भाग्याव- यवं समुशायनानेकशेषप्रयोगात्त्यर्थतया भासमानं सर्वप्रयोगमात्रो- चयर्थत्वेन व्याख्यातुमाह* प्रकरणेनेति विकल्पपसे शेषोदाहरण- भाष्याणासाञ्जस्यापत्तेरस्या व्याख्याया परमतत्वसूचनार्थस्तावच्छ- ब्दः द्विवचनयोगिनः शेषस्य द्विवचनयोगिना शेषेण सहकवचनयो- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२६१ गिनश्चैकवचनयोगिभिः सह वैलक्षण्याद्विकल्पयोक्त्यानर्थक्यापत्तेरे- फवचन योगिना द्विवचनायोगिनश्चैकवचनयोगिभिः सह विकल्पस्य वक्तव्यत्वात्तत्र लिङ्गात्समानसंख्ययोरेव विशेषणविशेष्यत्वावगतेः प्रकरणबाधः स्यादित्याशङ्याह * लिङ्गमपीति * अवैलमण्ये ऽप्य- ग्रीषोमपदशेषस्येन्द्राग्निपदान्विते प्रजापत्यादिपदशेषस्य चन्द्रादिष. दान्वये पाठक्रमेण देवतापदात् प्राक् प्रयोज्यत्वाभावात् देवताप- दशेषस्य तु पश्चात्प्रयोज्यत्वात्प्रयोगक्रमवैलक्षण्यार्थत्वेन वि- कल्पोक्त्यर्थवत्त्वोपपत्तलिङ्गानुसारंगीवोभयोः पौर्णमास्यमोवा- स्ययोः सर्वशेषप्रापकत्वान्न लिङ्गविरोधः प्रकरणस्ये- त्याशयः । प्रयोगसमवेनदेवतापदशेषस्य स्ववाक्यस्थत्वाद्देवनान्तरप- दशेषस्य तु वाक्यान्तरस्थत्वाद्विषमशिष्टत्वेन विकल्पानुपपत्तेः प्रक- रणबलीयस्त्वात्सर्वे शेपा विकल्पन प्रयोक्तव्या वाश्यबलीयस्त्वाहा प्रयोगसमवेतदधतोपदो एव नियमनेति सन्दहो न युक्त इत्याशिये. नाशङ्कते * ननु चेति * आत्मीयानात्मीयत्वलक्षणे विषमशिष्टत्वं सत्यपि प्रकरणेनापनीतदेवताकस्यापि धाक्यान्तरस्थस्य शेषस्य वि- कल्पेन प्रयोज्यत्वप्राप्तेर्वाक्येन तु स्ववाक्यस्थत्यैव नित्यं प्रयोज्य- स्वप्राप्तेः वाक्यप्रकरणविरोधे सति वाक्यबलीयस्त्वं विना स्वधा- एथशेषनियमाश्रयणायोगाद्विकल्पोत्थविरुद्ध इत्याशयन परिहरति * समिति * प्रकरणस्यापर्यायवृत्तित्वेन युगपत्सर्वाङ्गमाहित्वादस- मवेतविशेषणान्वयप्रकाशनस्य चाहष्टार्थत्वाच्छापैकसमधिगम्यत्वन चाहष्टस्यकैकस्माच्छेषाद दृष्टसिद्ध्यवगतरिदं हविरजुषेतामित्यताव- तो विभागमन्त्रवद्विकल्पसम्भवे ऽप्यवीवृधतामित्यादेर्विकल्पायांगा- च्छेषोदाहरणभाष्यस्य चास्मिन्पक्षे ऽनाञ्जस्यापत्तावत् कृत्व इति भाष्यावयवस्य सर्वप्रयांगमात्रोक्यर्थत्वव्याख्यानायापरितोषात्स्व- मतेन समुच्चयार्थत्वव्याख्यासूचयन्नन्यथासन्देहं दर्शयितुमाह * असकृति * सदसकृतप्रयोगयोरविरोधपक्षायोगसूत्रमार्था वि. रोधोक्तिः अवीवृधेतामिति शेषेणासकृत्प्रयुक्तंनां देवतं विशिंपता प्रस्तरं प्रहरदिति प्रकरणकन्ययासकृत्प्रयुक्तेनेति वाक्यकल्प्याया वा श्रुतेः शेषस्येष्टदेवतापदै कवाक्यत्वपूर्वकष्टदेवताविशेषणोक्तिसा- मयंकल्पनापूर्वकत्वाविशेषादेकवाक्यत्वस्य च वाक्यप्रकरगायो - योरप्याकाङ्क्षा हेतुफत्वाविशेषात्तुल्य बलनेति पूर्वपक्षोक्त्यर्थ किं नाव- दित्यादिभाष्यमाकासाख्यप्रकरणपूर्वकत्वन नैकवाक्यत्वस्य लिङ्गा- दिव प्रकरणादपि विप्रकृष्टार्थत्वाद्वाक्यस्य दुर्बलतेति पूर्वपक्षान्तरो. क्यर्थ चाथवेति भाग्यं स्पष्टत्वान व्याख्यातम् । एवमित्यादिसिद्धान्त- ·१२६२ न्यायसुधायाम् । माप्ये वाक्यबलीयस्त्वसिद्ध वाक्ये पदैकवाक्यत्वप्रत्यक्षतोति पदैक- वाक्य त्वस्याकाङ्क्षाविशेषादयुक्तमाशङ्ख्याकाङ्क्षानवगमे ऽप्यन्योन्या. न्वयायोग्यपदसमभिव्याहारमात्रे ऽस्यैकवाक्यत्वावगत्याशयत्वेनोप- पादयितुमाह*क्लप्तति* वाक्यस्य वाक्यार्थाख्यप्रयोजनलाभन नैरा- काङ्क्षयरूपात्परिपूर्णत्वात्प्रकरणे वाक्यैकवाक्यत्वस्याप्रत्यक्षत्वोप- पादानपूर्व विप्रकर्षापपादनार्थमितिकर्तव्यताकाङ्क्षस्येत्यादिभाष्य सूक्तवाफमन्त्रात्मकस्य वाक्यस्य ब्राह्मणात्मफदर्शपूर्णमासवाक्य- कवाक्यत्वायोगात्प्रहरणसंयुक्तत्वेन प्रकृतयागेकवाक्यतया तदाभ- धानसामर्थ्यकल्पनपूर्वकप्रकृतयागाभिधानार्थत्ववाचिश्रुतिकल्पन स्थायुक्तत्वादयुक्तमाशङ्योपपादयितुमाह * कथम्भावन हीति * इत्थं यजेतेति कथम्भावाख्यप्रकरणानुमितार्या श्रुती दर्शपूर्णमास- वाक्यविहितयागानुवादेन तदङ्गत्वेन सूक्तवाकविधिरकवाक्य- तयोपचरित इति सम्बन्धोक्त्या सूचितं प्रहरणमंयुक्तत्वात्साक्षा- प्रकृतयागाङ्गत्वाभावे ऽपि प्रकृतयागापूर्वान्वयिनि रूपे सूक्तवाकस्या- ङ्गत्वसिौ सामान्यसम्बन्धानुमानपूर्व प्रहरणागतया विहितसू- क्तवाकस्थापनीतदेवतापदंशषाणामात्मीयैर्वाक्यान्तरस्थवादन्यदीयदे- वतापदैः क्लप्तस्य वाक्यशेषान्वयत्वाच्छेषान्तराकाङ्क्षः सह पुनःशे- षान्तराकाङ्कामुत्पाद्यान्वयकल्पनेति प्रहरणाङ्गवविध्यपेक्षितसा- मान्यसम्बन्धसिध्यै प्रहरणाङ्गत्वद्वारा प्रकृतयागाङ्गत्वोक्तिरिति तथा- शब्देन सूचिते सामान्यसम्बन्धापेक्षया शेषाणां वाक्यान्तरस्थदे- यतापदान्वये स्ववाक्यस्थदेवतापदान्वये च तुल्यत्वेनोभयसा- धारण्याद्विप्रकर्षया वाच्यत्वमाशय सर्वशेषप्रयोगसिद्ध्यर्थत्वं सा. मान्यसम्बन्धोक्तः सुचयितुम् * यावदाम्नानमित्युक्तम् * भा. प्ये चाभिधेयो ऽयं प्रकृतो याग इति वाच्य श्रीतप्रहरणाख्यद्वा- रविशेषान्वयस्य सामान्यान्वयापेक्षत्वसुचनाय पूर्वकालत्वोक्त्यर्थाभि- हित इति भूतनिष्ठा साक्षाद्यागाभिधाने ऽपि श्रुतिविहितयागाङ्गभूतप्रह- रणाभिधानद्वारा यागाभिधानोपपत्तिसूचनार्थ तस्मात्सूक्तघाकेन प्र- स्तरं प्रहरतीति सामान्यान्वयापेक्षत्वसूचनाय वक्ष्यमाणभाष्योदाहृत. श्रुतिविहितद्वारपरामर्शायवंशब्दः प्रकृनयागापूर्वसाधनभूतप्रस्तर- प्रहरणाङ्गत्वेन सूक्तवाफविधिमात्रात सूक्तवाकस्य विशेषणीभूतप्रक- तयागसिखेः प्रकृतापूर्वलक्षणामात्रे प्रकरणव्यापारो न त्वङ्गत्वावेदने यागेतिकर्तव्यताभूतप्रहरणाकरणत्वेन सूक्तवाकस्य यागतिकर्तव्य- तात्वाभावात्प्रकरणविनियोज्यत्वानुपपत्तः सन्निपत्योपकारिणां च प्रकरणविनियोज्यत्वस्यासंयुक्तं प्रकरणादिस्यसंयुक्तत्वोक्त्या पर्युद- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२६३ स्तत्वादितिसूचयितुं प्रहरणाङ्गत्वविधिमामाद्यागाङ्गत्वसिद्ध्युक्त्यर्थ भवतीत्युक्तम् एषो ऽत्रेति भाग्यमुपपादितार्थविप्रकोपसंहारार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * इतीति * तस्मादिति भाग्यं प्रकरणयार्धासद्धा- न्तोपसंहारार्थत्वेन व्याचष्टे * तस्मादिति * इतिकर्तव्यताकाङ्क्ष- त्यादिभाष्येण सूक्तवाक्यस्य दर्शपूर्णमासवाक्यैकवाक्यतायाः प्रत्य- क्षत्वनिरासे ऽपि देवतान्तरपदशेषाणामुत्कर्षायष्टदेवतापदैकवा. क्यतायाः प्रत्यक्षत्वस्य निरसनीयस्यानिरासावुत्कर्षसिचः कथं देवतान्तरपदशेषाणां निकृष्य प्रयोगसिद्धिरित्याशय प्रकरणसा. मालोचनं विना देवतान्तरपदशेषाणामिष्टदेवतापदैकवाक्यत्य- स्यानवगतरप्रत्यक्षत्वं सिद्धमङ्गीकृत्य येन कारणेन यद्यप्यप्रत्यक्षा सती पौर्णमासी देवतापदशेषाणाममावास्यादेवतापदैकवाक्यतानु- मातुमारभ्यते तथापि प्रत्यक्षेणामावास्या देवतापदैः सहानातानामेष शेषाणाममावास्यादेवतापदेफाक्यत्वावगतेः प्रत्यक्षविरोधालानु- मानं सम्भवति धस्तुतस्तु शेषाणां स्ववाक्यदेवतापदान्वयाव- तापदानां च स्त्रवाक्यशेषान्ययात्प्रकरणानानार्थत्वोपपत्तनिराकाङ्क्षा- णां देवतापदान्तराणां शंषान्तराफाशोत्पादनाशक्तेन प्रकरणस्या- नुमानारम्भे सामर्थ्यमस्ति तेन कारणेन निकृष्य प्रयोगसिद्धिार ति तेन शब्दोत्कर्षसहितेन तच्छषाणामपि निस्कृष्य प्रयोग इति भाप्यावयवानुषण परिहारार्थ तेन- त्यादिभाष्यं क्लप्तशेषैरिति वार्तिकेनानागतावेक्ष- णन्यायेनार्थतो व्याख्यातत्वाद्विपरीतबाधपूर्वपक्षस्य चाथेति भाष्येणानुभाष्य निरासार्थ न यदिस्यादिभाष्यं वाक्ये पदैकवाक्य- त्वस्य प्रत्यक्षत्वोक्तया वाक्यस्य लिङ्गापेक्षयां विप्रकर्षः प्रकरणापेक्ष- या सन्निकर्ष इत्युपपादितार्थत्वावल्याख्याय चिन्ताप्रयोजनं विवेक्तु- माह * ततश्चति * देवतापदान्तरशेषाणां नित्यमपकर्षसिद्धान्तप्र- योजनमुक्त्वा तुल्यबलत्वपूर्वपक्षे प्रकरणस्य विकल्पन सर्वशेषप्राप- कत्वे वाक्याश्रयणे नित्यमपकर्षः प्रकरणाश्रयणे पाक्षिकः समुशये. नासकृत्प्रयोगप्रापकत्वे तु प्रकरणाश्रयणे सर्वशेषविनियोग इति प्र. योजनं सुचयितुं न पाक्षिक इत्याधुक्तम् । बलाबलविपरीतपूर्वपक्षे तु न पाक्षिक एयापकर्षः सर्वदेवताधिनियांग इत्युभयत्राप्यषधारणं कार्यम । अर्थति प्रश्नभाज्यस्यार्थतः पाठपूर्वमाशयं व्याचष्टे * अर्थ- ति । अनुक्तमुदाहरणं ज्ञातुमशक्नुवतः श्रोतुरक्षानादापानतो ज्ञातं च निश्चेतुमशक्नुवतः संशयात्तावत्सम्भवत्येव प्रश्नः तावतिक्रम्यापि तुल्यक्रमाणामैन्द्राग्नादीनां कर्मणां याज्यानुवाक्यायुगलानां चाना- ·१२६४ न्यायसुधायाम। रण्याधीतत्वेन कस्य चित्प्रकरणेऽनाम्नानाइब्धिमन्त्रा शुन्धनम- न्त्रस्य च यथासंख्यलक्षणक्रमविनियोज्यस्य दर्शपूर्णमासप्रकरणा- म्नातस्यापि शुन्धध्वमिति सन्निहितोपसंहारियुष्मदविषयगव्दसा- मात्मकलिङ्गविरोधेन दब्धिमन्त्रस्य चास्पष्टलिङ्गत्वेनापि प्रकर णाविनियोज्यत्यायोगाद्यथासंख्यलक्षणपाठसादेश्यहेतुकस्य क्रमस्य प्रकरणविरोधे कस्य चिदुदाहरणस्यानुपपत्तेरनुष्ठानसादेश्यहंतुः कात्।कमादभिषेचनीयाङ्गत्वावगतेः प्रकरणाध राजसूयाङ्गत्वावगतं. रुदाहरणत्वनाभिमतस्य पुरतात्परस्ताद्वाम्नानसभिधिनैव लक्षणन सन्दशाभिव्यङ्गयावान्तरप्रकरणत्वप्रमणान्न किश्चिदुदाहरणमस्तीति विपर्ययदााय सम्भवतीत्यर्थः। राजसूयइत्युत्तरभाष्यमाशयोक्तिपूर्व व्याचष्टे * शयत्विति * कथं शक्यमित्येपेभितनैकस्याम्नायमा- नस्येति भाष्यवक्ष्यमाणाकाङ्क्षारहितनिधिमात्रलक्षणत्वात्क्रमस्ये. ति सूचयितुं तद्भाध्यकारीयं पुरस्तात्परस्ताद्वाम्नानमन्निधानलक्षणन क्रमस्यावान्तरप्रकरणत्वापत्तिनिरासमुपपाधैव तावामप्रयोजनस. न्देहोक्तयर्थ यदीतिभाज्यं शौन शेपाख्यानादीनां सामान्यतो - स्वासि स्तद्विशेषचिन्तायोगादयुक्तमाशययापि वाङ्गमानज्याः स्यु- रिति चतुर्थाधिकरणसिद्धान्तसूत्र इङ्गत्वस्य घक्ष्यमाणत्वान्सन्देह- विपर्ययाभावेनोपपादयन्यदि तुल्यबले सर्वेषां वाभिषेचनीयस्य वनि विकल्प इत्यध्याहारेण अधा सन्देहोक्त यर्थतया व्याख्यातुमाह * तपां चेति * विपर्ययो विप्रतिपत्तिशब्देनोक्तः । समस्तै काङ्गत्वयोः समुच्चयायोगादुक्तप्रकारेण धैव विचार्यतइति इनिकरणान्ययः । कैमर्थ्यचिन्ताया बलाबलचिन्ताप्रयोजनत्वसूचनार्थम् * प्रकरण- स्येत्युक्तम * आकाङ्क्षामन्निधियोग्यत्वानां त्रयाणाम् एकवाक्यत्वा- पादकत्वेनेष्टत्वादाकाङ्क्षालक्षणस्य प्रकरणस्य सन्निधिलक्षणस्य च क्रमस्य तुल्यबलत्वोक्त्यर्थ किं तावदित्यादिभाष्यं सम्बन्धात्वादा. काङ्गायाः सन्निधिं च विना सम्बन्धायोगात्सर्वासामाकाङ्क्षाणां म- निहितावलंबिनीत्वावगतराकाङ्क्षालक्षणस्य प्रकरणस्य वाक्यादिव सनिधिलक्षणाक्रमादर्थविप्रकर्षात् दुर्बलततिबलाबलवपरीत्यपूर्व पक्षान्तरोक्त्यर्थ चापि वेति भाष्यमेव मिथ्याधीवप्रकर्षादिन्यन्त च सिद्धान्तभाप्यं स्पष्टत्वादव्याख्याय सन्निधिलक्षणस्य क्रमस्या- घान्तरप्रकरणत्वेन महाप्रकरणाान्सनिकृष्टार्थत्वावगतर्नार्थविप्रकर्षः सम्भवतीत्याशयत्वेन को वेति प्रश्नभाज्यव्याख्यां सूचयनवान्त- ८७४।५ रप्रकरणत्वापत्तिनिरासमुपपादयितुं शङ्कते * ननु चेति * एन- च्छड्कानिरासार्थत्वेन प्रकरणवत इत्यादेः सनिधिविशेषान्नानमात्र ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२६५ हि क्रम इत्यन्तस्योत्तरभाष्यस्य व्याख्या सूचयनवान्तरप्रकरण- त्वापत्तिनिरासमुपपादयति *नैष इति* अनेन चावान्तरप्रकरणव. स्वनाभिमतस्याभिषेचनीयस्य यदि शीनाशेपादिपाठकाले साकाङ्कत्वं स्यात्ततस्तन्सनिधावामातेन शौन: शपाख्यानादिना स्वचाक्यार्थप- रिपूर्णनाथवान्तरप्रकरणलक्षणवाक्यैकवाक्यतावकल्पेत तस्य त्वभि- चनीयस्य विदेवनशीनः शेपाख्यानादिभ्यः प्रागव निराकाङ्कीकृत- त्वंनावान्तरप्रकरणवत्यायोगान तल्लक्षणैवाक्यताबकल्पत इत्येवं प्रकरणवत इति भाप्यावयवव्याख्या सूचिता । प्रत्यासन्नविदेवना. धुल्लङ्घनन प्राकृतधर्मापेक्षा न युक्तस्याशङ्कनिरासार्थत्वेनोभिषचनी- याख्यस्य कतारुपकारापेक्षत्यतो एक्लत्पापकारान्संनिहितान्धर्मा- नुल्लङ्घयातिदेशतो धर्मलाभाय प्रकृत्यपेक्षत्वादाकाङ्कारहितसनिधि- मात्रलक्षगाक्रमवत्त्वापत्तः संन्निधिमात्रलक्षणे क्रम शौनःशपाख्याना. दिनानातेनाथेकवाक्यत्वं नावफलपतइत्येवं न विर्वातभाप्यावयवव्या- ख्यां सूचयितुमाह * सत्यामपीति * क्रमत्वे सत्याप साझाहण्यादे स्तिस्न आहुतीर्जुहोतीत्यादिभिरेकवाक्यत्वापपत्तग्नवक्लत्प्युक्तिरयु- क्तत्याशड्या प्रकरणघिरोधनानवक्लप्त्युक्तिमुपपादयितुमाह * नि. राकाङ्क्षस्य हीति * अभिषचनीयवत्सर्वेषां राजसूयशब्दवाच्यानां साटिपशुषन्धानां विकृतित्वेन प्राकृतधर्मनिराकाङ्क्षीकृतत्वात्कथ- म्भावायोगमाशङ्ख्याह * तदीयां हीति * प्रात्यात्मिकापूर्वसिद्ध्ये कथम्भावस्य प्राकृतधर्मनिवृत्तावपि समस्तसाध्यफलापूर्वसिध्यै क- थम्भावस्य पवित्राख्यान्सामयागादारभ्य क्षत्रस्य धृत्याख्यसामया- गपर्यन्तमनुवृत्तस्तन्मध्यपातिवदेवनादिस्पर्शासत्कथम्भावेन विनि- योगः सिद्ध इत्याशयः । अवान्तरप्रकरणापत्तिनिरासमुपसंहरति * अत इति * कस्यां चिदपि तर्हि विकृती प्रात्यात्मिकं प्रकरणं न भ्यादित्याशङ्याह * यस्यां स्विति * प्रकृतमङ्गमनूद्य तत्सम्बन्धि- त्वेन वैकृतमङ्गं यस्यां विधीयते तत्सम्बन्धित्वेन वा विहितस्य वैक- तस्याङ्गस्यैकस्य विधीयमानादङ्गात्पुरस्तादपरस्य च परस्तादधस्थि- तस्य मध्ये स्वतन्त्रमनं यस्यां विधीयते प्रधानाद्वा पुरस्तात्प्राकृताङ्गा- नुवादेन विहितस्याङ्गस्य परस्तात्स्वन्तन्त्रमङ्गं परस्ताद्वा प्राकृतागा. नुवादेन विहितस्य पुरस्तास्वतन्त्रमङ्गं यस्यां विधीयते तस्यां कथम्भावगृहीतप्राकृताङ्गवर्णित्वात्कथम्भावग्रहीतप्राकृताङ्गानुवादे- न विहिताङ्गद्वयमध्यवर्तित्वाद्वा प्रकरणोपपत्तिरिति यथायोगम- ध्याहारावृत्तिभ्यां योज्यम् । अभिषेचनीये ऽपि तर्हि माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यतइति वाधेन प्राकृतमाहेन्द्रस्तोत्रसम्बन्धित्वेन विधान- ·न्यायसुधायाम। लक्षणायोगात्प्रकरणोपाख्यानादीनां प्राकृतवर्तित्वात्पश्वादिषु प्राकृत- सामिधन्यनुवादेन विधीयमानसात्पदश्यवत्प्रकरणपाठी भविष्यती- स्याशङ्याह *न चेति यौनःशेपाख्यानादीनां माहेन्द्रस्तोत्रकाले ऽनु- ष्ठानविधाने ऽपि स्तोत्राङ्गत्वाभावेन स्तोत्रद्वारा कथंभावग्रहणायो- गात्प्रकरणव्यापारो न सम्भवतीत्यारायः । तात्पर्यतो व्याख्याते प्रकरणवत इति भाग्ये शौनः रोपाख्यानादेः परिपूर्णत्वोक्ति प्रकरण. चकवाक्यत्वात्प्रयोजनालभेन नेराकाङ्गलक्षणपरिपूर्णत्वायोगादयु- कामाशयोपपादयति * सन्निधाविति * क्रमस्याषान्तरप्रकरण- स्वाशङ्कानिरासार्थलक्षणोक्तयर्थे ऽनेकस्योति भाग्ये ऽनेकविप्रेषणानर्थ- क्यमायड्यानेकस्य मध्ये फस्य चित्सन्निधाषाम्नानमित्येवं रूपस्य सन्निधिविशेषाम्नानस्य नान्तरीयकस्वादेकाङ्गत्वं विनाप्येकसनिध्यु- पपसिसूचनायानेकोक्तिर्न लक्षणविशेषणायेत्येवमुपपादयितुमाह * अनेकस्योत * नान्तरीयकतामुपपादयति * यो हीति # एकस्यापि तर्हि प्रकरणिनोऽथें नाम्नायमानस्य प्रकरणापाठावश्यम्भावात्प्रक- रणपाठो ऽपि नान्तरीयकः स्यादित्याशङ्याह * नस्विति * क्रमवद- ङ्गत्वं विनापि क्रमस्योपपत्तिरूपं याइशं नान्तरीयकत्वं तारशं प्रकर- णवदङ्गत्वं विनापि प्रकरपाठस्योपपत्तिरूपं नान्तरीयफत्वं नास्ति क- श्चित्प्रकरणवन्तं प्रत्यङ्गत्वाभावे पहिरपि पाठसम्भवात्प्रकरणपाठ- स्यारष्टार्थत्वापत्तेरित्याशयः। सनिधिलक्षणस्य क्रमस्यावान्तरप्रकरण- स्वाभावे ऽन्याकाङ्कासनिध्योस्तुल्यवेदकवाक्यत्वहेतुत्वान क्रमस्या- काङ्गालक्षणात्प्रकरणाद्विप्रकर्षः सम्भवतीति तुल्यबलत्वपूर्वपक्षाश- यस्याकाङ्कानपेक्षान्सनिधिमात्रादेकवाक्यत्वानवगतः क्रमे चाप्रत्यक्ष- त्वाकाङ्क्षायाः प्रकरणे तु प्रत्यक्षवाद्विप्रकर्षांपपादनेन निरासाथै त- प्रेत्यादिभाष्यं सन्निहितालम्बनत्वेनाकाङ्क्षायाः सन्निध्यपेक्षत्वाद्विप- रीतबलाबलपूर्वपक्षस्यानुभाषणपूर्वमाकाङ्क्षणीयान्वयं विनानुपपत्ति- रूपत्वेनार्थापत्त्याख्यप्रमाणतयाऽऽकाङ्गायाःसाक्षादेकवाक्यत्वावगति- हेतुत्वात्संनिधेस्त्वाकाङ्क्षणीयविषयविशेषसमर्पणद्वारैकवाक्यत्वाव- गतिहेतुत्वाविषयविशेषसमर्पणायाकाङ्गायाः संनिध्यपेक्षत्वे ऽप्येक- वाक्यत्वावगमाय सन्निध्यनपेक्षत्वाद्वाक्यापेक्षयार्थविप्रकर्षात्प्रकरण- स्य दौर्बल्ये ऽपि क्रमापेक्षयार्थसत्रिकर्षादबलीयस्त्वेत्येवं निरासार्थ पायेत्यादिभाष्यम् एकप्रन्थन संकृष्य व्याचष्टे * अत इति * क्रमस्य सन्निधिविशेषमात्रत्वेनावान्तरप्रकरणत्वाभावे सतीत्येवं तत्र सग्नि- धिविशेषम्नानसामर्थ्यादिति भाज्यस्थतत्रशब्दव्यास्यासूचनार्थ व्या- ख्यातभायोक्तामलक्षणपरामर्शायातः शब्दः क्रमसमास्याविरो- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२६७ धोदाहरणपक्षभाग्यमपि पूर्ववोधा ब्याख्येयमित्याह * क्रमेति * ८७६१ अधिकृत्य कृते प्रस्थात्यनुवर्तमाने पुरोडाशामिति स्मृतेः पौरोडा- शिकसमाख्यायाः पुरोडाशविषयप्रन्थवाचित्वावसायान्मन्त्रपुरो- डाशपात्रशुन्धनसम्बन्धास्यविनियोगहेतुत्वस्य तद्धितशब्दकृतत्वेन बलीयस्त्वात्परदौर्बल्यसिद्धान्तोपयोगिविरोधोदाहरणत्वायोगादयो- गिफ्याश्च समाख्याया विनियोगहेतुत्वनिरासाढित्वाभ्युपगमेन सारूप्यमात्रेण विनियोगहतुतया दौर्बल्यायोगान्न किश्चिदुदाहरणं सम्भवतीति वक्तुं शक्यत्वे ऽपि पौरोडाशिकसमाख्यायाः समस्ते दर्शपूर्णमासकागडे पुरोडाशानलर्वितिवद्रौणत्वाच्छतितुल्यत्वा- डापि नास्तीति अतिशयोक्त्यर्थत्वेन पौरोडाशिफमित्युदाहरणभाष्यं व्याख्यातुमाह * पौरोडाशिकमिति * पुरोडाशपात्रशुन्धनार्थत्वा- भावे पौरोडाशिकसमाख्यानुपपत्तिशङ्कापि समस्तकाण्डवाचित्वो- क्त्या निरस्तलिङ्गाच्छुन्धनार्थत्वावगमे ऽपि पात्रशुन्धनार्थत्वानवगमा- स्पात्रविशेषसन्देहो न युक्तः पात्राणामेव प्रक्षालनाख्यशुन्धनविधा- नाशुन्धनार्थत्वलिङ्गवशेन पात्रशुन्धनार्थत्वरूपविशेषावगमे ऽपि तु- ग्रहादिपात्रशुन्धने ऽपि लिङ्गाद्विनियोगावगतेः क्रमसमाख्ययोईयो- रपि बाधप्रसङ्गान्सन्देहायोगमाशय प्रकरणाहापौर्णमासिकत्ववि- शषलाभ इत्येवं सन्देहापपादनार्थत्वेन दर्शपूर्णमासकाण्डे शुन्धनार्थि- मन्त्रे समाम्नात सतीत्येवं तपशब्द व्याचक्षाणस्तति सन्देहभायं व्याचष्ट * स चति * प्रकरणावगतस्य सामान्यसम्बन्धस्य द्वार- विशेषसम्बन्धापेक्षत्वात्प्रकरणविरोधस्य निर्माते प्रकरणेनेति भाग्य- व्याख्यायां निराकरिष्यमाणत्वेनानाशयत्वसूचनार्थम् *सामान्येने- त्युक्तम् * विनियोगविषयविशेषचिन्तायाः फलतो बलाबलचि- न्तार्थत्वसूचनार्थतां समाख्यानस्येति भाज्याधयवस्य सूचयितुम् * इतरदित्युक्तम् * तुल्यफलत्वाद्विकल्पो विरोधाभावांडोभयति पूर्वपक्षद्वयान्तरमपि किंशब्देन सूचितम् । पौरोडाशिकासमाख्यायाः पौरोडाशिकापौरोडाशिकसमुदायाचित्वे ऽप्यर्थवत्त्वाय भुत्यादित्र- यानवगतद्वारविशेषस्य पुरोडाराशब्दान्वयार्थत्वावगतेस्तबलीयस्त्वे पुरोडाशमानपात्रशुन्धनार्थतोक्ता । समाग्योक्तसम्बन्धस्याकाङ्क्षावि- नानुपपत्तेः सनिधिमकल्पयित्वा प्याकाशाकल्पकत्वसम्भवान्स- माण्यायाः क्रमाद्विप्रकर्षायोगारायेन तुल्यबलत्वपूर्वपक्षोक्त्यर्थ किं तावदित्यादि स्यातामित्यन्तं भाष्यमते इत्यादिचावृत्त्या विच्छिन्नं वे अप्येते ऽविरोधाद्विनियोगकारणे इत्येवं समुण्यपूर्वपक्षान्तरोक्त्यर्थ यदि वेति भाग्यं च समाख्यायाः श्रुतितुल्यत्वाद् बलाबलवैपरीत्य- १५९ ·१२६८ न्यायसुधायाम्। पूर्वपक्षान्तरोक्त्यर्थमित्येकहलया पूर्वपक्षमा यद्वयव्याख्या पूर्वमेव. मित्यावर्त्य विप्रकर्षावित्यन्तं सिद्धान्तभाप्यं व्याचष्टे * तुल्येति * रष्ठबाधत्वोक्त्या क्रमस्य विप्रकर्षः समास्यायाश्चादृष्टबाधत्वोक्त्या सनिकों विधक्षितः । कथमविप्रकर्ष इत्यपेक्षायामुपदिश्यते हि हि क्रमे समानानासानाय्यसम्बन्ध इत्यादिभाष्ये वक्ष्यमाणामुपप- तिमनागतावेक्षणन्यायेन दर्शयति * तथा हीति * यावति प्रदेश ब्राह्मण सान्नायपात्रशुन्धनं तावस्येव मन्प्रसंहितायां शुन्धनमन्त्र- पाठावेदरचितवन क्रम सादेश्य प्रत्यक्षत्वाच्छीघ्रं सश्यते समाख्या- यां तु सम्बन्धान्यथानुपपत्त्या कल्प्यत्वाद्विलम्बेनेत्यर्थः *कः पुनरि- ति* सम्बन्धस्यावाच्यत्व ऽप्यन्तर्णतिसम्बन्धस्य सम्बन्धिनो ऽभि- धानात्सम्बन्धानुपपत्तिमात्रेणाकाङ्क्षाफल्पनसिवरेकस्मिन्नेव च क्ष णे सादेश्यसम्बन्धाभ्यामाकाङ्काकल्पना न विप्रकर्ष इति तुल्यबल- त्वपूर्वपक्ष प्रश्नाशयः । वैपरीत्यपूर्वपक्षे तु ध्रुत्यभिधेयस्याङ्गाङ्गि- सम्बन्धस्य समाल्यावाच्ये. सम्बन्धिन्यन्तीतत्वेन श्रुतितुल्य- स्वात्समाण्यायाः क्रमस्यैव प्रकरणादिव समाण्यातो ऽयर्थविप्रकर्ष इत्याशयः । निर्यात इत्युत्तरभाष्ये प्रकरणव्यापारोक्त्यानर्थक्यमाश- झ्य परिहरति * निर्यात इति * अविरोधोपपादनार्थ विरोधं तावच्छङ्कते * कथं पुनरिति * मन्त्रस्य संन्निपत्त्योपकारित्वेन प्रकरणविनियोज्यत्वाभावेन सामान्यान्वयमात्रे प्रकरणव्यापारात्तस्य च द्वारविशेषापेक्षत्वादविरोधे इत्याशयेनाविरोधमुपपादयति * मेष इति * लिङ्गाच्छुन्धनसंयुक्तस्य मन्त्रस्य प्रफरणेन क्रत्वगत्व- बोधाशक्तेः शुन्धनस्वरूपाङ्गतायामानर्थक्यप्रसक्तिपरिहारायापूर्व- साधनांशलक्षणामात्रार्थ प्रकरणव्यापारापेक्षणादेकापूर्वसाधनांश- चानर्थक्ये परिहते .ऽपूर्वान्तरसाधनांशलक्षणायां प्रकरणव्यापारापेक्षणादेकापूर्वसाधनांशलक्षणया चानर्थक्ये परिहते पूर्वान्तरसाधनांशलक्षणायां प्रकरणाम्नानात्सर्वार्थत्वावगतिसूचनार्थ प्रकृतदर्शपूर्णमासाख्ययागषट्कान्यतरार्थत्वावधारणोक्ता । परिहा- ८७६।२ राशयामानाच्छङ्कामपरिहनां मत्वा पुनः शङ्कते * नन्विति * परि- हाराशयं विवृणोति * नावश्यमिति * मन्त्रस्यैकप्रकरण्यन्वयेन कृतार्थत्वादानर्थक्यपरिहारे ऽप्यन्येषां पुरोडाशाज्ययागाख्यानां प्र- करणिनां पानशुन्धनमन्त्राभावे धैगुण्यापत्त्या पूर्वाश्यप्रयोजनकपा- सिद्धमन्त्रस्य सर्वार्थत्वमाशय मन्त्रस्य यागन्तरपात्रशुन्धना- ङ्गत्वाभावात्तच्छुन्धनस्यामन्त्रकरवे ऽपि वैगुण्यानापत्तेर्यागान्तरा- गांकचिदयंशे मन्त्राभावे ऽभियुक्तानां दृष्टान्ते ऽर्थेषु कर्मसु मन्त्रा- लक्षणया ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२६९ दरदर्शनादमन्त्रमन्ये यत्किञ्चिधुयते च हुताशने । सम्वत्सरकृतं पापं तत्पावमानीभिरहं पुनामीत्यादिलिङ्गाष वैगुण्यं वाच्यं तच्च प्रोक्षणादिवङ्गान्तरषु मन्त्रसद्भावानोपपद्यतइति परिहारसूचनार्थम * मन्त्रान्तरैरपीत्युक्तम् * फ्रमात्पूर्व च प्रकृतऋत्वन्धयाण्यसा- मान्यविनियोगविषयश्रुतिकल्पने ऽपि क्रमविरोधाभावात्पात्रशुन्ध- नाख्यद्वारविशेषान्वयविषयश्रुतिकल्पनकाले च पात्रशुन्धनस्य स. निपत्त्योपकारित्वेन प्रात्यात्मिकयागोत्पत्त्यपूर्वमात्रपर्यवसायित्वात्ते. षां चापूर्वाणां धर्मान्वये ऽन्योन्यानपेक्षतया युगपत्पर्यालोचनायोगा. यावत्प्रकरणामकैकयागापूर्वसाधनीभूतं पात्रशुन्धनं प्रतिद्वारविशेषा- न्वयविषयां श्रुतिं कल्पयितुमारभते तावत्क्रमेण सान्नायपात्रशुन्धन- विषयाकामाख्यप्रकरणकल्पनापेक्षेणाप्येकविषयतयान्यालोचननि- मित्तविक्षेपशून्येन कल्पितत्वात्प्रकरणेन कल्पयितुमारभ्यमाणाया द्वारविशेषान्वयविषयायाः श्रुतेः क्रमकल्पितश्रुतिविषयभूतसानाय- पात्रविषयतयोपसंहारापत्तेः प्रकरणेन सर्वार्थत्वानवधारणादविरोध इत्याह * सामान्यति * समाख्याया अपि तर्हि समस्तदर्शपूर्णमा- सवाचित्वेनानकविषयश्रुतिकल्पनापत्ती कमकल्पितकविषयश्रुतिषि. षयोपसंहारसम्भवादविरोधापत्तिरित्याशयानेकविषयत्वे पौरोडा- शिकसमाख्यानर्थक्यापत्तेारापेक्षिणां धर्माणां पुरोडारामात्रद्वारा- न्वयार्थेयं समाख्येत्यवसायाद्विरोध इति परिहारं सूचयितुमाह * समाख्या पुनरिति * लौकिकस्त्विति भाष्यमवैदिकत्वेनास्याः समाख्याया वैदिकऽर्थे प्रामाण्यायोगोक्त्यर्थमिति भ्रमं निवर्तयितुं वि- प्रकर्षात्समाख्या दुर्बला नत्ववैदिकत्कादित्याह * विप्रकर्षाचेति * समाख्योक्तन सम्बन्धेन सन्निधिमकल्पयित्वैवाकाङ्क्षाकल्प- नाद्विप्रकर्षाभावमाशय सम्बन्धिनोरेकन नियमरूपत्वात्सम्बन्धस्यै- कत्र सम्बन्धिद्वयनिधानाख्यं सन्निधिं विनात्मलाभाभविनाकाङ्का- कल्पनाशक्तेर्विप्रकोंपपादनपूर्व विप्रकर्षाक्त्यर्थस्योपदिश्यते हीति भाष्यस्य सानाय्यपात्रशुन्धनन सह शुन्धनमन्त्रस्यैकत्र नियमरूपः सन्निधिः क्रमे पाठनैवोपदिश्यते ऽवगम्यते समाख्यायां नावग- म्यतइत्येवं सशब्दस्यकीभावार्थत्वाद् बन्धशब्दस्य च नियमार्थत्वा- सम्बन्धशब्देन सन्निध्युक्तिमङ्गीकृत्य व्याख्यासुचनेन विप्रकर्ष द. शयति * सेवों हीति * वैदिकत्वे ऽपि तर्हि समाख्याया विप्रफ- पंसिखेलौकिकत्वेन चाप्रामाण्यस्य भक्तानुवाकसमाख्यायां निरस्त- त्वाल्लौकिकस्त्वित्यादिभाष्यमयुक्तमित्याशय वैदिकाङ्गाङ्गिसम्ब- न्धविप्रकर्षस्य लौफिक्यां समास्यायामतिशयाख्यप्रकर्षदर्शनार्थ- ·१२७० न्यायसुधायाम्। त्वेनोपपादयति * लौकिकस्त्विति*यद्येवमित्याशयाशङ्काभाष्यं लो- किकत्वेनाप्रामाण्यस्य सिद्धान्तिनानुक्तत्वादयुक्तमाशयाशाताशय- शङ्कात्वेनोपपादयतिं * परस्त्विति * नैष इत्यादि न प्रमाण. मित्यन्तं परिहारभाष्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * सिद्धान्तेति * की. इगुत्तरमित्यपेक्षायामाह * यदि हीति * एतदेवभाष्यमवयवशो व्याचिण्यासुः पौरोडाशिकशब्द इति भाग्यावयवं तात्पर्यतस्तावद् व्या- चष्टे * पौराडाशिकेति * भवति चेति भाष्यावयवस्याशयं ताव- दाह * शब्दश्चेति * वाच्यवाचकसम्बन्धस्यानादित्वेनानाप्तत्वे- नानाप्तत्वदोषाभावात्पुरोडाशामितियौगिकत्वस्मृतेश्च प्रयोगमूल- भूताया विद्यमानत्वेन यौगिकत्वाद्विनियोजकत्वोपपते प्रमाणाम- त्युक्त पुरोडाशान्वयस्य पौरोडाशिकशब्दवाच्यस्यातीन्द्रियत्वेन वा. व्यवाचकसम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वात्स्मृतेरपि निर्मूलत्वेनाप्रामाण्या- पसेन तन्मूलत्वेन शब्दप्रमाणता युक्तत्याशय याशिकैरनुष्ठीयमा- नस्य पुरोडाशान्वयस्य प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः सम्बन्धस्यापि प्रत्यक्षत्वस- म्भवोक्त्यर्थम् * पौरोडाशिकेत्ययुक्तम् * तदेतदवैदिकत्वे ऽपि श- दस्य प्रामाण्यं दृष्टान्तैर्दर्शयतीत्याह * तदिति * सान्नायपात्रशुं धनक्रमे शुन्धनमन्त्राम्नानं दर्शपूर्णमासयोरिदं प्रकरणं शुन्धध्वं देव्यायेत्यादिपदानामेकवाक्यत्वं काठकादिसमाख्यातवाक्यसमूह- सपः शब्दो घेद इत्यादिष्वर्थेषु यथा पुरुषः प्रमाणं तथा पौरोडा- शिफशब्दो ऽस्य मन्त्रस्य वाचक इम्मिन्नर्थे पुरुषः प्रमाणमित्य- थः । न हीति भाष्यावयवं पुरुषप्रामाण्योपपादनायन्द्रियकत्वो- ८७७१२ क्त्यर्थत्वेन तावयाचष्टे * सर्वत्र हीति * अध्येतृपुरुषस्थक्रमा- म्नानादिदर्शनपूर्व श्रोतृणां सर्वत्र क्रमाम्नानादौ क्रमादिशब्दप्रयोगप्र- वृत्तिरित्यर्थः । अनिन्द्रियरूपवेदविषयत्वाभावात्पुरुषस्यास्मिन्नर्थे प्रमाणता युक्तेत्येवमर्थत्वेनैतमेव भाष्यावयवं व्याचष्टे * समानेति* पदानामन्योन्यान्वयलक्षणेकवाक्यत्वहंतुभूतस्यान्योन्यसन्निधेर्वेदेना- नभिधाने ऽप्येकवाक्यत्वस्यैकार्थ्यनिबन्धनत्वाद्वेदार्थस्य चानन्यप्र- माणकत्वादर्थोक्तिद्वारैकवाक्यत्वस्यापि वेद एव वक्तेत्याशझ वे- दानुक्तस्याप्येकवाक्यत्वस्य पदार्थाकाङ्कासन्निधियोग्यत्ववणेन ज्ञातुं शक्यत्वान्न वेदो वक्तति परिहारसूचनार्थम् * परस्परेत्याधुक्तम् * उपपद्यत इतिभाज्यावयवं पूर्वेणैन्द्रियकत्वोक्तावतः शब्दाध्याहारेण पुरुषप्रामाण्योपसंहारार्थत्वेन स्पष्टत्वादव्याख्याय वेदविषयत्वाभा- घोक्तिपक्षे मूलभूतप्रमाणाभावातीप्रामाण्यं पुंसां स्यादिस्याशङ्का- निरासार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * किं तहीति * रश्यतइत्यनन ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२७१ प्रत्यक्षमूलतोक्ता । पुरुषदोषनिरासायानादित्वे तैरपीत्यनेनोक्ते ऽन्ध. परम्परान्यायनिवृत्त्यै दर्शसम्भवोक्तिः । ये विति भाष्यावयवम- तीन्द्रयत्व सर्वलोकप्रसिद्धवेदादिविवेकबाधापादननेन्द्रियकदृढी- करणार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * अन्यथा हीति * बुद्धादिवाक्या. नामपि तहप्रामाण्यभयेनैन्द्रियकविषयताभ्युपगन्तव्येत्यतिप्रसङ्गश- ङ्कां वैषम्याक्त्या निराकर्तुमाह * अनेकांत * तस्मादिति परि- हारोपसंहारभाष्यं व्याचष्ट तस्मादिति * उपदिश्यते हीत्यादिभाष्योक्तस्य समाख्यायां सादेश्यलमणस्य सन्निधेः क. ल्पनीयत्वन विप्रकर्षस्य समाख्योक्तसम्बन्धमात्रणाकाङ्क्षादिकल्पनसि- खेः सादेश्यस्याकल्पनीयत्वेनायोगमाशय सर्वत्र हि केन चिर्दाभ- नेन सम्बन्धो ऽवकल्पतइति सूत्रव्याख्यावार्तिकेन सादेश्यस्य क- ल्पनीयत्वोपपादनादुक्षादिपरामर्शित्वायोगेनान्यत्राप्यस्य ग्रन्थस्या- सामर्थ्यानोत्कर्षों युक्त इत्याशझ्याह * विज्ञान * श्रुत्यादिबाध- प्रस्तावेन बाधान्तराणामपि बुद्धिस्थत्वात्सर्वनाम्ना परामर्शोपपत्ता- वुक्तायां सन्निधानात्प्रकरणस्य बलीयस्त्वात्प्रकृतश्रुत्यादिपरामर्श एव युक्त इत्याशङ्कानिरासार्थम् * विज्ञानेत्युक्तम् * बाधान्तर- प्रकारातः स्वतन्त्रोपयोगसिध्ये मिमांसाशास्त्रोपनिषद्धतोक्ता । बा- धान्तराणां बुद्धिस्थत्वे ऽपि श्रुत्यादिबाधप्रकारोक्त्यैव शातप्रकारो• क्तेः स्वतन्त्रोपयोगमाराङ्याह * तेषां चति * एवमपि प्रकृतोप- योगाभावात्तत्प्रश्नी न युक्त इत्याशय प्राप्तबाघस्य मिथ्यात्वशा- पनरूपत्वान्मिथ्यात्वस्य दोषजनत्वाद्वेदं चानाप्तोक्तत्वदोषाभावा- सामान्यादिशास्त्रस्य प्राप्तबाधाभ्युपगमे शास्त्रार्थप्रतिपत्तुरपरामृष्ट- प्रतियोगिशास्त्रत्वस्य दोषत्वाभ्युपगमापत्तेस्तस्य च लिङ्गादिप्वपि सम्भवात्प्राप्तबाधोपपत्तौ बाधस्य सर्वत्रैकप्रकारत्वसम्भव प्रका- रान्तरकल्पनायोगालिङ्गादिभिर्वाधविषयप्राप्त्यै श्रुतेरवश्यानुमेय- स्वादनुमितायाश्च श्रुतेः सामान्यशास्त्रादिधद्विषयव्यवस्थया विरो- धपरिहारायोगात्प्रत्यक्षश्रुतितुल्यत्वेन चात्यन्तबाधायोगातुल्यबल- स्वेन विकल्पापत्तेर्युत्पादितमपि श्रुत्यादिषु परदौर्बल्यं न सम्भव- ति शास्त्रार्थ प्रतिपत्तुं परम्परामृष्टप्रतियोगिशास्त्रत्वस्य क्लदोषव. च्छब्दे संक्रान्स्ययोगाच्छाब्दज्ञानमिथ्यात्वापादकदोषत्वानुपपत्तर्लिङ्गा. दिषु प्राप्तबाधायोगेनाप्राप्तबाधाभ्युगमे तु तेनैव हेतुना सामान्य. शास्त्रादिष्वपि अप्राप्तबाधापत्तः सामान्यशास्त्रादेर्शानजनकत्वाभा. वेन विशेषशास्त्रानवरुद्ध विषये प्रामाण्याभावापत्तेः सार्व- त्रिको बाधः प्रसज्यतेति कृत्वा वेदेन क चिबाधः सम्भवतीति ·१२७२ न्यायसुधायाम। सुचनात्प्रकृतोपयोगं दर्शयितुमाह * सर्वत्रेति * बाधस्थानेक- प्रकारत्वस्य धायोगान्न क्वचिबाधः सम्भवतीत्येषमाशयत्वे प्र- श्नस्य श्रुत्यादावपि साधारण्यापत्तः श्रुत्यादिविषयत्वनिरासो न युक्त इत्याशझ्याह * तति * सर्वबाधारतरविषयत्वेन प्रश्न व्याख्यातुमाह *प्रत्यक्षेणेति* स्तम्भो ऽयमित्यादिना बाह्याविषय. प्रत्यक्षेण निरालम्बनानुमानम् । मृगतृष्णादिप्रत्ययाश्च तत्स- म्प्रयोगजकत्वादिप्रत्यक्षादिप्रमाणलक्षणरहितत्वात्प्रमाणाभासाः प्र. त्यक्षण प्रत्यक्षाभासो ऽनुमानेनानुमानाभास इत्येवं यथास्वं प्रत्य- क्षादिभिः प्रमाणैः औदुम्बरीस्पर्शनादिश्रुत्या सर्ववेष्टनादिस्मृतिः । आप्तस्य मन्वादेरविगीनया नारमानं घातयेत्प्राज्ञ इस्याधया स्मृत्या केदार पातयेहेहमित्याद्यनाप्तपारवण्ड्यादिस्मृतिः । भार्याश्चतस्रो विप्रस्येत्याद्याप्तस्मृतिरपि । यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राबारोपसंग्रहः । न तन्मम मतमिति याज्ञवल्यादिस्मृतिभिर्विगीता- शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिमित्याधया अदृष्टा- थया न जातु ब्राह्मणं हन्यादित्यादिस्मृत्या जिघासन्नजिघांसीया- दिस्यात्मरक्षणादिष्टार्था पुत्रं प्रतिग्रहीयन्धघूमाहूपरश निवंद्यनि- वेशनृस्य मध्ये व्याहूतिभि हुत्वा प्रतिगृह्णीयादित्याद्यया होमादित कर्नव्यतायुक्तपुत्रप्रतिग्रहादिविषयत्वातिप्रभवया स्मृत्या न शेषां अग्नं अन्यजातमस्तीत्यादे शेषो ऽपत्यमन्योत्पादितं नास्तीत्याभिधायि- स्वेन दत्तकपुत्रनिषेधादिलिङ्गत्वात्तत्प्रमया यस्य यनापादिनो वि. प्रकर्ष इत्याह * स चति * नदेतेषामित्यादरधिकरणार्थोपसंहा- रभाष्यस्य प्रत्यक्षानुमादिबाधप्रकारांक्त्यादर्थत्यादिभाष्यात्प्रागप- कृष्य व्याख्येयत्वं सूचयितुमधिकरणार्थ संक्षिप्योपसंहरति * एव. मिति * सामान्यादिविषयायाः श्रुतरपि विशेषादिविषयेण बा- धात्यस्य विशेषविषयायाश्च समाख्यायाः सामाविषयां समा- ख्यां प्रति बाधकत्वस्य सजातीयबलवार्तिके भिहि- नत्वान्नित्यं श्रुतेर्बाधकता समाख्यायाश्च बाध्यता न युक्तत्याशङ्का- निरासाथै यथाभाथ्यावस्थितानाम * मध्यइत्युक्तम * अथेत्या- दि न तन्मिथ्येत्यन्तस्य भाष्यस्याक्षेपपूर्वमेतदधिकरणोक्तश्रुतिलि- ङ्गादिबाधप्रकारोक्त्यर्थ तया परमतेन व्याख्यां दृषयितुमुपन्यस्थ- ति * इदानीमिति * ध्रुतिलिङ्गादिमात्रविषयत्वे तत्र नति वी- मायोगमाशय पञ्चधा विभक्तश्रुतिलिङ्गादियुगलविषयत्वन वि- प्सीपपादनार्थम् * द्वयोईयोरित्युक्तम् * यदिति भाग्यं व्याचष्टे ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२७३ * तयदि तावदिति * अथेति भाज्यं व्याचष्टे * समवायेति * प्राप्ते बाधकविषयमित्यादिबाधप्रकारोक्तवर्थ भायं व्याचष्टे * त- नेति * विरोधाविरोधसाधारणभूतात्सामर्थ्य कवाक्यत्वाकाङ्क्षा- सांदेश्ययौगिकत्वरूपालीङ्गकादिविनियोगक्षानकारणाद् बाधकस्य श्रुत्यादिजन्यस्य शानस्य विषयमैधादिकं प्राप्तं सलैङ्गिकादिविनियो. गक्षानं बाधकेन मृषात्वेनावगम्यतइत्युक्त लिङ्गादेविप्रकृष्टार्थश्रुत्यादि- घिरोधे ऽननुमितश्रुतितया विनियोजकशानजनकत्वायोगात्प्राप्तबाधा- योगमाशय विरुद्धार्थविषयज्ञानजनकत्वं विना लिङ्गादेबिराधायो- गेन बाधायोगान्मृषात्वावगतः प्राग्वस्तुनो सत्यामप्याकाङ्क्षायां श्री त्याकाङ्क्षारोपेण श्रुत्यनुमानद्वारोप्तन्नस्य विनियोगशानस्य श्रुत्या- दिजानतेन शानान्तरेण विरोध सति विप्रकर्षालोचनया वास्तव- नैराफाश्रयमध्यवसायश्चत्यनुमानमृषात्वावगतिसूचनार्थत्वेन भाष्य स्थपूर्वशब्दव्याख्यार्थम् * पूर्वमित्युक्तम् * श्लोकं व्याचष्टे * यद्यपि चेति * सामान्यस्योत भायणोपपत्तेरुक्तत्वाद्विनोपपत्तरि- ८७८१८ त्ययुक्तमित्याशय सामर्थ्यादिरूपाणां लिङ्गादीनां साक्षाद्विनियोग- कारणनाभावात्साक्षात्करणभूनायाश्च श्रुतेरभावादसिद्धेयमुपपत्ति- रित्याह * यदपीति * श्रुत्यनुमानाभ्युपगमेन तुल्यबलतैवापद्यतइ- त्याह * अथ स्विति * भविद्यमानाकाङ्क्षारोपेणानुमितायाः श्रुते. वस्तुनो ऽसत्वान्न तुल्यबलत्वापत्तिरित्याशय पश्चाद्भावा- भ्युपगमेन विप्रकों वाच्यः तदा च पौर्वापर्यबलीयस्त्वन्यायेना- नामतयैव श्रुत्येतरश्रुतिबाधापसेस्तद्विनियोगवशेन नैराकाङ्काभ्य. वसायायोगाच्छुत्यनुमानमिथ्यात्वकल्पना न युक्तोति परिहारं सू- चयितुमाह * यदि चति * पूर्वबाधापत्ति प्रश्नपूर्वमुपपादयति * कमिति * श्लोकं व्याचष्टे * श्रुत्यादाविति * परव्याण्यादृष- णोपसंहरपूर्व स्वमतेन व्याख्यातुमुपक्रमते * तस्मादिति * बाध- ८७९।। ग्रन्थान्तेऽधिकरणोपसंहाराद्यद्यप्यष ग्रन्थः श्रुत्यादिबलाबलप्रकरणा- न्तः पातित्वेन श्रुत्यादिविषयः प्रतिभाति तथापि तेषु न घटताति कृत्वोत्कृप्यतइत्यर्थः । तत्रेति सर्वनाना प्रकृतश्रुत्यादित्यागेनाप्रकृत- बाधान्तरविषयभूतप्रत्यजिनो जातास्तस्य तेनेतरस्य त्वित्याद्या तद्य. था मनुष्यराजआगते अन्यस्मिन्वाईत्युक्षाणं वा घेहतम्वाक्षदन्त इत्याद्यर्थवादप्रभवा च महोक्षं वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पये- दित्याद्यामागामनागामदिति वधिष्टेत्यादिविधिश्रुतिप्रभवयागो ब्राह्म णानिलाम्भासिनोच्छिष्टो न पदा स्पृशेत् न निन्दा ताडने कुर्यादि- त्याच्या सूर्याविदेव धूमवनन्दद्यादित्यादिस्मृत्या विवाहचतुर्थे ऽन्हि ·१२७४ न्यायसुधायाम्। वधूवनपरिधानाधाचारः । वृद्धव्यवहाराभियुक्तानामपि म्लेच्छानां हस्त्यादौ पील्वादिगदप्रयोगाचारो ऽभियुक्ततराणामार्याणां वृक्ष- विषयप्रयोगाचारण । अक्ताः शर्करा इति सन्दिग्धमसन्दिग्धेन घृतस्तधनेन दुर्बलक्रमाशयं वेदं कृत्वा वेदिं करोतीति वेदवाक्यं बलवत्पदार्थाश्रयेण क्षुतादिनिमित्ताचमनवाक्यन उपसंहारस्थमृगा- दिपदमुपक्रमस्थेन वेदपदेन सान्नायाज्ययोरित्यन्तास्पष्टार्थ अवघाता- घोषधे नियमादृष्टार्थेनावघातादिना पशुपुरोडाशस्यारादुपकारित्वं सन्निपत्योपकारित्वेन दना जुहोतिति विशिष्टविधिपक्ष विशेषण. विशेषणविशेष्यरूपानेकार्थविधानं गुणविधिपक्ष ऽल्पाविधानेन एकस्यार्थस्यानेकगोगाव्यादिशब्दत्वम् एकगोशब्दत्वेन एकस्य च शब्दस्यानकव्यक्ताकृत्यर्थत्वमेकाकृत्यर्थत्वेन प्रतिगृहीतुरिष्टिरिति पक्ष वरुणायेति चतुर्थ्याः पञ्चम्यर्थत्वेनाश्वमनयदिति नयतश्च प्र- तिगृह्णात्यर्थत्वेन कल्पनात्स स्वां देवतामिति च तच्छब्दस्याप्राधान्य- निर्दिष्टवरुणपरामर्शित्वाहातृत्वे च वरुणस्य देवतात्वाभावेन देव. ताशब्दस्याविवक्षिनार्थत्वाद बहुधाधो दातुरिष्टिरिति पक्षे वरुणायति चतुर्थ्याः पञ्चम्यर्थत्वेनाश्वमनयदिति नयतेश्च प्रतिगृह्णात्यर्थत्वेन कल्पनात्स खां देवतामिति च तच्छब्दस्याप्राधान्यनिर्दिष्टवरुणपरा. मर्शित्वाहातृत्वे च वरुणस्य देवतात्वाभावेन देवताशब्दस्याविव- सितार्थत्वाद् बहुबाधो दातुरिष्टिरिति पक्षे वरुणायेति चतुर्थ्याः पञ्च. म्यर्थत्वेनाश्वमनयदिति नयतेश्च प्रतिगृह्णात्यर्थत्वेन कल्पनात्स खा- न्देवतामिति च तच्छब्दस्थाप्राधान्यनिर्दिष्टवरुणपरामर्शिवादातृत्वे च वरुणस्य देवतात्वाभावन देवताशब्दस्याविवक्षितार्थत्वाद् बहुबा- धो दातुरिष्टिरितिपक्षे प्रतिगृह्णातिमात्रस्य दाने कल्प्यत्वादल्पबाधे- न सामवेदोत्पन्नं वारवन्तीयादियजुर्वेदविहितत्वेनोपांशुत्वप्राप्त्यो- बैस्त्वरूपेण परशाखाविहितं वार्तामात्रेणावगतं यावत्स्वयं श्रूयते तावत्स्वशाखाविहितेनाग्नीषोमीयादीदशकपालत्वाघेकादशकपा- लत्वादिना नित्यं सामधेनीपाश्चदश्यं वैश्यनिमिनेन साप्तद. श्येन नित्यं पाञ्चदश्यं नैमित्तिकवशात्सात्पदश्यम्पुरुषार्थेनैकै- विंशत्यादिनानारभ्याधीतं साप्तादश्यं प्रकरणाधीन पाश्चदश्येन सर्वस्वं दाक्षिण्यादाक्षिण्यानिमित्तभूतप्रतिहतुद्गात्रपच्छेदपौर्वा- पर्यात्सर्वस्वदाक्षिण्यादाक्षिण्ययोः पौर्वापर्येणापरवमानयाविरोधे पू- परण प्राकृतं बर्हिरादि वैकृतेन शरादिना। प्रयोगवचनाश्रितं भ्येने. प्रकृतघ्यङ्गषु उद्गातृकर्तृकत्वं चोदकाश्रयेण नानविकर्तृकत्वेन । निः प्रयोजनं निगदेषु परसम्बोधनार्थेषु उपांशुत्वं सप्रयोजनेनोस्त्वेन ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२७५ आग्नेयाग्नीषोमीययोर्ब्राह्मणक्रमो मन्त्रक्रमेण देवताश्रयमैन्द्रपुरो- डाशादौ सान्नायविध्यन्तादिद्रव्याश्रयेणौषधविध्यन्तादिना । पश्चा- दप्यानातमुपांशुयाजधिकारभूतं सारस्वतं कर्मामावास्यायामुपांशु- याजमङ्गीकृत्यामावास्यातन्त्रप्रवर्तकतयाभासमानं पूर्धानातेनाग्नीषो. मीयविकारभूतनाग्नावैष्णवन पौर्णमा मामतन्त्रप्रवर्तकेनाऽल्पं पञ्चद- शरात्रे ऽग्निष्टुत्कर्माग्नयीसुब्रह्मण्याप्रवर्तकं भूयसा ज्योतिरादिनन्द्री- सुब्रह्मगयाप्रवर्तकेन गौणं बर्हिमन्त्रप्रकाश्यं कुशसरणं मुख्येन कुशेन सामान्यविहितमाहवनीयादि विशेषविहितेन पदादिना सा- घकाशं यत्किञ्चित्प्राचीनमित्यग्नीषोमीयप्राग्भाविपदार्थविहितमुपां- शुत्वं दीक्षणीयादिमानाङ्गतया विहितेन स्वरेणान्यत्र निरवकाये नाङ्गमाधान ग्निहोत्रहवणीप्रधानेन निर्वापणाऽङ्गधों दीक्षणी- यादी पर्वकालत्वं प्रधानधर्मेण सुत्यायाः पर्वकालत्वेन बाध्यत इति यत्तत्रतत्रोच्यते तत्सर्व प्राप्तमप्राप्तं वा बाध्यतइत्यर्थः । सर्वश- ब्दनैकाभिधानश्रुत्या पदश्रुतियाधो ऽपि सूचितः । फिश्चेति भाज्ये- णाप्राप्तवाधपक्षे को दोषः प्राप्तवाधपक्षे कइति पृष्टे बांधकधिष- यमप्राप्तस्य बाधे दोपोक्त्यर्थ यदीतिभाप्यं यदि बाध्यं सामान्यया. स्त्रादिशानानुत्पादकत्वाद् बाधकस्य विशेषशास्त्रादेर्विषयभूतं हो. मादि अप्राप्तं ततो विरोधाभाघार्तिक बाध्यतइत्येवमर्थत्वेन भास- मान बाधकशानविषयविरुद्ध नानाभिमुख्यमाणानुत्पादितशानस्या- पि सामान्यराज्यादेरन्योन्यराज्याभिमुख्यमाणानपहृतराज्याना- मपि राज्ञामिव विरोधोपपत्तरयुक्तमाशय विरोधविषयभूतपदहो- मादिवदविरोधविषयमूते ऽग्निहोत्रहोमादावयाहवनीयाधिकरण. स्वादिशानानुत्पादकत्वेनातुल्यत्वात्सार्वत्रिकबाधापत्त्यर्थत्वेन ब्या- ख्यातुमाह #तद्यदि तावदिति* सामान्यशास्त्रादेः प्रत्यक्षेण स्वरूपे- णाभावायोगे ऽपि ज्ञानोत्पादन प्रवृत्त्यभावेनाहघनीयादिविनियोज- कत्वरूपेगााभावापत्त्युक्त्यै विनियोजकस्येत्युक्तम् । अनेन च किं बाध्यतइति भाष्यस्थस्य फिशब्दस्य स्तोकवाचि किश्चित् शब्दकदेश- त्वात्किमिव च रेतो विक्रियतइत्यादिदर्शनाद्वा स्तोफवाचित्वाभ्यु- पगमपूर्व विरुद्धलक्षणया सर्वघाचित्वमभ्युपगम्याव्ययत्वाभ्युपग- मेन च सप्तम्यर्थत्वाचित्वमभ्युपगम्य सर्वत्र बाध्यतइति भाण्यार्थः सूचितः । शानोत्पत्तिप्रतिबन्धस्य विरोधनिबन्धनत्वादविरोधविषये प्रतिबन्धकाभावेनोत्पादकत्वोपपत्तेः नाप्रवृत्तिनिमित्ताऽसत्तुल्यत्वा- पत्तिरित्याशयेन * अथेति * सामान्यादिशास्त्रास्यापर्यवसाना- द्विशेषादिषु प्रवृत्तावपि सामान्यादिद्वारैव प्रवृतर्विषये भेदाभावेन १६० ८८०३ ·१२७६ न्यायसुधायाम्। । शानभेदायोगात चिदंशे झानोत्पत्तिः प्रतिबध्यते क चिन्नेत्यनुप- पत्तेरविरोधविषये प्रतिबन्धाभावेन ज्ञानोत्पादकवच्छात्र- स्यासत्तुल्यत्वानापत्ती विरोधविषय ऽप्यसत्तुल्यत्वापत्ययोगा- द्विशेषादिशास्त्रेण सह तुल्यबलत्वापत्तिः । पौर्वापर्यबलीयस्त्वन्या- याद्वा विपरीतबाधापत्तिरित्याशयेन परिहरति + सत इति * झा- ममेवाभावेनोत्पत्तिप्रतिबन्धाप्रतिबन्धव्यवस्थायोगसूचनार्थम् * हीत्युक्तम् * सर्वमेतदुदाहरणनिष्ठतया विवृणोति * तेनेति * सामान्यविशेषशास्खयोस्तुल्यबलत्वं विपरीतो वा बाधा ऽस्वित्या. शङ्कमानस्य लोकप्रसिद्धिविरोधसूचनार्थ लौकिकोदाहरणम् । शा- नोत्पादने शास्त्रप्रवृत्ती ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धाशक्तरप्राप्तबाधवादिना ज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धार्थ शास्त्रप्रवृत्तिप्रतिबन्धस्य वाच्यत्वात्तन्मते शास्त्रस्याकिश्चित्करत्वेनासत्तुल्यत्वापत्त्युपपादनाया ऽप्रवृत्तिशब्दः । नहीति वार्तिकावयवव्याण्यानायाप्यतो प्रतीत्यनेन कस्य ज्ञानस्य सदसत्त्वविरोधातजनकस्य शास्त्रस्य सदसत्तुल्यत्वविरोधमुक्तमेक- स्थापि शब्दार्थसम्बन्धस्य शानं हि पुरुषाधारं तद्भेदाभ विरुध्यत- इत्यादिसम्बन्धप्रन्थवार्तिकोक्तग्रहणाग्रहणविरोधवत्तहान्तत्वेन घोक्तां धानन्धसमीपच्छरूपग्रहणाग्रहणाविरोधवदेकस्यापि शास्त्र- स्य ग्रहणाग्रहणाविरोधादू गृहीतस्यैव च शास्त्रस्य मानजनकत्वाक चिदंगे शानजनकत्वं क चिन्नेत्यविरोधोपपत्तेरयुक्तमाशङ्यांशभेदे ऽपि प्रमातृभेदाभावाच्छास्त्रस्य ग्रहणाग्रहणाविरोधायोगो न चा- वेत्यनेनोक्तः। प्रमातृभेदाभावे ऽपि विषयभेदन तदधीननिरूपणाशा- नभेदादशातज्ञानाख्यशासनात्मकशास्त्ररूपभेदावगतेः सदसत्ववि- रोधो नास्तीत्याशमाह * न चति * सकृच्छ्रतस्य यात्रस्यानेका- र्थपरत्वायोगाद्विषयभेदो न सम्भवतीत्याशयः । सामान्यशास्त्रस्य च व्यक्तिविषयत्वाभावादतिदेशशास्त्रस्यैकपदार्थविषयात्वाभावा- विषयभेदो नास्तीत्याह * व्यक्तीति * व्यक्तिवाचित्वपदार्थाविदे- शपक्षयोः शास्त्रखरूपेण भेदे ऽपि स्वरूपभेदाभाषसूचनार्थ कदा चिद्भिन्नत्वं भवेदित्युक्तम् । आकृतिवाचित्वयागगामिपदार्थसमुदा- यव्यापारातिदेशयोरपि सामान्यशास्त्रस्यानुष्ठानाईव्यक्तिपर्यवसा- यित्वादतिदेशशास्त्रस्य च पदार्थपर्यवसायित्वाद्वयक्तीनामाख्या- नां च पदार्थानां भिन्नत्वात् भिन्नविषयत्वेन शास्त्रभेदो भविष्य- तीत्याशङ्याह * आकृतीति * प्रवृत्तिप्रतिबन्धलक्षणबाधाभ्युपगमे सामान्यवाचिना ब्राह्मणादिशब्देन व्यक्तिलक्षणायाः प्रकृतिसाहश्यो- क्तिद्वारभूतयागगतव्यापारवाचित्वात् जनकपदार्थावान्तरकार्यलक्ष- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२७७ णाद्वारायाः पदार्थलक्षणायाः प्रवृत्तित्वेनाभिप्रेतायाः प्रतिबद्धत्वेन नाभावाद्वयक्तीनां पदार्थानां वा विषयत्वानुपपत्तर्विषयभदो न स- म्भवतीत्याशयः । व्यक्त्यादिलक्षणात्मकप्रवृत्तिप्रतिवन्धलक्षणबाधा- भ्युपगमे विषयभेदाभावेन शाखभदाभावात्सदसत्त्वविरोधपरिहा- रायोगे ऽपि सर्वत्र प्रवृत्तस्य सामान्यादिशास्त्रस्य विशेषादिशास्त्रण स्वविषयानिवृत्तिलक्षणबाधाभ्युपगमे विषयभेदाच्छास्त्रभेदोपपत्तर्वि- रोधपरिहारो भविष्यतीत्याशयाह * एतेनेति * व्यक्तिषु सामा. न्यशास्त्रप्रवृत्तिहतो ह्मणशब्दस्य पदार्थेषु चातिदेशशास्त्रप्रवृत्तिहे. तोः प्रकृतिवच्छब्दस्य सर्वव्यक्तिषु सर्वपदार्थेषु तुल्यत्वन कस्याश्चि- द्वयक्तेः कस्य चिद्वा पदार्थस्य वर्जनायोगादनेन ततो ऽवश्यमित्या- दिवार्तिकोक्तंन प्रवृत्तिप्रतिबन्धनिमित्तशास्त्राभावापादनलक्षणबाध- निरासेन निवर्तनाख्याकालनलक्षणा ऽपि बाधो निरस्त इत्यर्थः । सूत्रकृत्सम्मत्या किंचिद्वर्जनायोगं दृढायतुमाह * तथा चति * अनार यादिकरणे ऽनारभ्यविधिना विकृतिष्वपि स्वादिरत्वादिप्राप्ते. स्तर्ज चोदकवचनमित्यनारम्यवादानां प्रकृतिमात्रार्थत्वसिद्धान्त- हेतोः प्रकृतिविकृत्यर्थत्वे द्विरुक्तत्वप्रसङ्गस्यासिदत्वशङ्कार्थमुत्फा चोदकस्यानारभ्यविधितो दाबल्यं तेनैव विकृतिनैराकाङ्काबोदकाभा- वापत्त्या तत्प्राप्यप्रयाजादिदर्शनादितिचेदिति सूत्रेणाशय न चोदनै- कार्यादित्यनेनानारभ्यचोदनायाः खादिरत्वाद्यकार्थपरत्वेन स्रुवा- धविधानाद्वितिनैराफासफरणाशक्तेश्वोदकस्य दौर्बल्य ऽप्यनार- भ्यविध्यप्राप्तप्रयाजाँदिप्रापकत्वोपपत्तिमुत्का सिद्धान्तकदेषिमतेन द्विरुक्तत्वप्रसङ्गस्यासिनत्वमभ्युपेत्य सङ्ग्रेपविस्तररूपत्वेन हेतुना प्र- याजादिप्रायकत्वोपपत्तिमुत्तका सिद्धान्तकदेशिमतेन द्विरुक्तत्वप्रस. ङ्गस्यासिद्धत्वमायुपेत्य संक्षेपविस्तररूपत्वेन हेतुना प्रयाजादिविधि- हटान्तेन खादिरादिविधेः प्रकृतिमात्रार्थत्वानुमानमुत्पत्तिरिति चे- दित्यनेनाशय न तुल्यत्वादित्य नेनाशय न तुल्यत्वादित्यनेनामन- होमादिविधर्विकृत्यर्थस्यापि सङ्केपविस्तररूपत्वदर्शनेनानकान्तिक- स्वादनुमानायोगमुत्फा चोदनार्थकाात्तु मुावप्रतिषेधात्प्रकृत्य- र्थमित्यनेनानारभ्यविधेः स्वविधेयखादिरत्वाविषयभूतस्रुवादिप्राप्त्यै चोदकापेक्षत्वन चोदकस्यैव बलीयस्त्वादनारभ्यविधिविषयवर्ज- नानुपपत्तेः कृत्स्नस्य प्राकृताङ्गजातस्य चोदकचोदनार्थत्वावगमे- नानारयविधेर्विकृत्यर्थत्वे मुख्यस्य विकृतिविधेश्वोदकः शेषो ऽना. रभ्यविधिति विप्रतिषेधापत्तेस्तत्परिहारायानारयविधानं कृतिमात्रार्थमिति द्विरुक्तत्वप्रसङ्गस्यासिदत्वशङ्कनिरासेन सिदा.

·१२७८ न्यायसुधायाम् । घकाशयस्य न्तमुपसंहरियश्चोदनार्थकात्यातोर्न प्राप्तवजनमित्यसिद्धत्व- शङ्कोत्तरंसूत्रकृद्वास्यतीत्यर्थः । शुद्धस्य च वर्जनव्यापाराभावात्स- म्भवद्वर्जनव्यापारस्य च वेदे ऽनुपपत्तेन किं ८८११ चिद्वर्जनं सम्भवतीत्याह * पौरुषेये ऽपि तावदिति * पक्राशयानुरोधेन पुंवाक्यस्यार्थप्रतिपादकत्वाच्छन्दव्यापारं वि- नापि तत्र वर्जनरूपस्यार्थस्य यन्मया ब्राह्मणेभ्यो दधीति प्रयुक्तं तत्कौण्डिन्यवर्जमित्येव वक्तृहदये वर्तमानतया घर्जनं भवेदिति हृदये वर्तमानोऽर्थो हृदयार्थ इतिमध्यमपदलोपिसमासाभ्युपगमेनो- तेवर्जनस्याशब्दार्थत्वे सत्यनावृत्य त्वमाराड्यानुविधेयपुरुषाशयार्थत्वे- नाहत्यत्वसूचनायेश्वरेत्युक्तम् । सामान्यशास्त्रस्यैकत्वे ऽपि तत्क- ल्प्य व्यक्तिशास्त्रभेदात्सदसत्त्वविरोधपरिहारमाशय सामान्यशा- स्त्रस्यैवापर्यवसानाधक्तिपरपरत्वेनानुष्ठेयार्थत्वोपपत्तः शास्त्रान्तरक- ल्पना न युक्तेत्याशयेन परिहरति * न चति * अतो लिङ्गादि- स्वप्राप्तबाधस्योक्त वाइवश्यम्भाविषाधैकाप्यसियै पदि सामान्य- पास्त्रादिप्वप्यप्राप्तबाधो ऽभिप्रेतस्ततो विरोधविषयवदविरोधविषये ऽपि बाधापसे वकल्पतइति यदीतिभा यार्थमुपसंहरति * तस्मा- दिति * प्राप्तबाधपक्षे दोषोक्त्यर्थमथेतिभाष्यं प्राप्तस्य सामान्या- दिशास्त्रस्याशक्य बाधेत्येवमर्थत्वेनाभासमानमुत्पादितज्ञानत्वेन बाध- कविषयप्राप्तस्यापि तजनितशानमिथ्यात्वकल्पनया याधोपपत्तेरयु. तमाशय प्राप्तं चेत्सामान्यशास्त्रादि बाध्यते ततो लिङ्गाद्यपि बाधे- कम्प्यसिद्ध्यै प्राप्तमेव बाध्येत तस्य च बाधफसमानविषयधु- तिकल्पनं विना बाधफविषयप्राप्तययोगात्काल्पितायाश्च श्रुतेः प्र. त्यक्षया सहाविशेषात्तुल्यबलत्वापत्तेः पौर्वापर्यबलीयस्त्वन्यायाद्वाक- ल्प्याया एव पाश्चात्यत्वेन बाधकत्वापत्तः कथं लिङ्गादि बाधितुं शक्यमित्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * अथेति * दोषजन्यत्वा- मिथ्यात्वस्य शब्दे चानाप्ताक्तत्वस्यैव दोषत्वावदे च तदयोगा- प्राप्तबाधायोगमाशयमित्येवमर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * अथेति * दोषजन्यत्वान्मिथ्यात्वस्य शब्दे चानाप्तोक्तत्वस्यैव दोषत्वावद च तदयोगात्प्राप्तघाधायोगमाशय तात्पर्यावधारणानपेक्षस्य स्य विषयपरिच्छेदकशानाख्यविज्ञानानेनुप्तादकत्वात्सर्वांशोपेतभा- वनाविषयसमस्तोत्सर्गापवादरूपशास्त्रालोचनं च विना तात्प- र्यानवधारणात्सामान्यादिशास्त्रमात्रलोचने विज्ञानोत्पत्त्यनुपपत्ते- विज्ञानापेक्षया वेदे सर्वत्राप्राप्तबाधे ऽपि लिङ्गादिना ब- लवद्विरोधिश्रुत्यनुमानाभावेन ज्ञानमात्रमपि नोत्पाद्यते सा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२७९ । प्रश्नभाष्यस्य प्रमाणघ- मान्यशास्त्रादिना ऽनुविरोधे ऽपि ज्ञानमानमुत्पाद्यतइति धैलक्ष- ण्यप्रदर्शनाय शानमात्रापेक्षयात्र प्राप्तबाधोक्तिीनमात्रस्य च वि- झानत्वाभावादविज्ञामे तु दोषाणां व्यापारी नैव विद्यते कारणाभा- घतस्त्वेव तत्सिद्धं नस्त्वदुक्तिवदिति स्वतो ऽप्रामाण्याभिधानाहोषा- भावे ऽप्यप्रामाण्यापपत्तिरिति सूचनार्थः कथञ्चिच्छब्दः । तत इत्या- दिना ततो लिङ्गाद्यपि प्राप्तमेव बाध्येत तश्च कथं शक्त्येत बाधितुमि. ति साध्याहारभाष्यव्याख्या सूचिता । कथं शक्येतति यद्भाष्यकृता- क्तं तत श्रुत्यादीनां प्राप्तबाधे इति तश्चेत्यध्याहारसूचनायोक्तं कथं तबाधितुमशक्यमित्यपेक्षायां न चेतदुत्थापितं ज्ञानमनुत्पनं शक्यं घक्तुमित्यादिवालिफोक्तोपपत्तिसूचनार्थश्च कारः वेदे कचिद् बाधो न सम्भवतीत्येवमाशयत्वं सूचयन्नुपसंहरति * भत इति * बाधमार्गस्यैकरूप्यं युक्तं नश्च न घटन इतिकृत्वा न क चिद् बाधो वेदे घटतइत्यर्थः । प्राप्तमित्युत्तरभाष्यं प्रश्नाशयानतिक. मादयुक्तमाशङ्ख्य प्रश्नारायं तावन्निरस्यति * तदिति * वानरूप्यमवगम्यमानं यस्मादिह वेद न किञ्चिविरुणद्धि तस्मान्न बाधस्यैकप्रकारत्वनियमो ऽस्तीत्यर्थः । बाधप्रकारनानारूप्यस्यानुभ- वसिद्धत्वेन प्रमाणवत्वं बाध्यनानारूप्यदृष्टान्तेनोपपादयन्नुत्तरार्द्ध व्याचष्टे * यथेवेति य एते ऽनुमानादयो धर्मपर्यन्ताः षटत्रिश- दन्योन्यं भिद्यमाना बाधविषया वर्णितास्तषु भिन्नरूपत्वस्यैव प्रमा- णवत्वाद्यथैकरूप्यं नाङ्गीकृत तथा बाधप्रकारनानात्वस्यापि गम्य- मानत्वेन प्रमाणवत्वाद्वंदे ऽपि शानमात्रापेक्षया प्राप्तबाधोपपत्तश्च बाधविरोधित्वाभावाद बाधप्रकारेग्घयकरूप्यं नाङ्गीकार्यमित्यर्थः । बाधप्रकारनानात्वोक्त्यर्थत्वेन प्रश्नाशयनिरासफतयोपपायितुमुत्तर- भाग्यं श्रुत्यादिबाधव्यतिरिक्तविषयत्वेनोपपत्तिपूर्व व्याण्यातुमाह * तत्रेति * लिङ्गादेरप्यप्राप्तबाधपक्षे सामान्यशास्त्रादिवत्सदस- त्वविरोधापत्तिमाशङ्य सामान्यशास्त्रादेर्विरोधविषयभूते कौण्डि- न्यादी शास्त्रान्तरप्रतिबद्धायाः प्राप्तितः प्राप्तघन्तरस्याविरोधधिष- यभूते माठरादावभ्युपगमात्सदसत्वविरोधापत्तिरुक्ता कदा चन- स्तरीरसीत्येतन्मन्त्रस्येन्द्राक्तिशक्यात्मकस्य तु लिङ्गस्य तस्मिन्नित्य- स्य च स्योनाघेकवाक्यत्वात्मकस्य वाक्यस्यायीवृधतामित्यस्य च दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नानात्मफस्य प्रकरणस्य शौनः शेपाख्यानाद- धाभिषेचनीयसन्निध्यात्मकस्य शुन्धनमन्त्रस्य च पौरोडाशिका- ख्यात्मिकाया क चिद्विनियोजकत्वानभ्युपगमेन विरोधविषयप्रा. प्तितः प्राप्तयन्तरानभ्युपगमान्न तत्राप्राप्तबाधे ऽपि सदसत्यविरोधो ·१२८० न्यायसुधायाम् । ऽस्तीत्युक्तम । भुत्यादिव्यतिरिक्तसर्वबाधविषयत्वेन प्रश्नभाग्य- व्याख्यानानुत्तरभाग्यस्यापि तद्वयतिरिक्तसर्वधाविषयत्वशडाप- सस्तभिरासार्थम् * ये ऽपात्युक्तम् * अर्थविप्रकर्षहेतुफत्वेन धु- त्यादिच्छायानुपातिनो ये बाधास्ते सर्वे ऽर्थविप्रकर्षाख्यस्य हेतोरत- स्मिश्च निर्शाते कृतसामर्थ्ययोर्वाक्यप्रकरणायांनतदेवं कल्पयितुं श- क्यमिन्द्रोपस्थानं शब्देनाभिहितमितीधादिभाष्येणाप्राप्तबाधसाम- र्यकथनात्तदाधनेवाप्राप्तबाधतया व्याख्याता इत्यर्थः । सहरावा- चिना ऽऽविशब्देन पूर्वोदिष्टोऽनुमानबाधो ऽनन्तरादिष्टा च परशाखा- विहितान्तबाधाव्यवहितोद्दिष्टाश्चानारभ्याधीतप्रयोगवचनाश्रितत्रा- मणक्रमदैवताश्रयगोणबाधा गृहीताः । अनुमानस्य प्रत्यक्षविरोधे पक्षस्यैव साध्यशून्यत्वेन विपक्षत्वात्तत्र हेतोवृत्तेरनैकान्तिफत्वेन कारणाभावात्सर्ववेष्टनादिश्रुतश्च विप्राङ्गुलव्यतिरिक्तसर्ववेष्टनावि- विषयषसम्भवेनाशेषवेष्टनश्रुतिकल्पनाशक्तत्वादनाप्तस्मृतेश्च श्रु- त्यफल्पकत्वस्य स्पष्टत्वाद्विगीतायाश्चाप्तस्मृतरप्यापद्विषये ऽल्प- दोषत्वार्थत्वसम्भवेन निर्दोषत्वावेदकभुत्यकल्पकत्वादानता- यिवधस्मृतेश्चात्मरक्षगाप्रयत्नमात्रार्थत्वसम्भवन वधपरथुत्यक. ल्पकत्वाल्लिगार्थवादप्रभवयाश्च स्मृत्योस्तन्मूलत्वनैव श्रुत्य- कल्पकत्वावधूवनपरिधानाचारस्य चाऽश्रीरा ननूभवनिरुशती- पापयामुपापतीर्यवधो चासमास्वमङ्गमभिधित्सत इत्यादिलिङ्गावधू- धरावफलत्वावगतेर्वधूबन्धूभिस्तद्वशत्वसिद्ध्यै प्रवर्तितत्वसम्भवन श्रुतिकल्पनाशक्तत्वावस्त्यादौ च पिल्वादिशब्दप्रयोगाचारस्य माह- श्यादि मूलत्वसम्भवनानुपपत्तिक्षयाद्वाचकाशक्ति कल्पनाशक्ते. म- न्दिग्धस्य च विध्युद्देशस्यासन्दिग्धवाक्यशेषापेक्षत्वेन तद्विरु- तार्थिविध्यशक्तत्वात दुर्बलकमाद्याश्रयस्य च बलवत्पदार्थवि- प्राप्त्यपेक्षत्वेन तद्विरुद्धक्रमादि विध्यशक्तत्वादुपसंहारस्य चोप- क्रमापेक्षस्वेन तद्विरुद्धार्थविध्यशक्तत्वादवघातादिविधेश्वौषधे निय- मारार्थत्वेन परिहतानर्थक्यस्याज्यसान्नाय्ययोरत्यन्तादृष्टार्थावघा. तादिविध्यशक्तत्वादग्नीषोमीयपशुयुगेडाशयागविधश्च लिङ्गावगत- देवतासंस्काराण्यसभिपत्त्योपकारार्थयागविधानेन परिहतानार्थक्य- प्रकरणावगम्यारादुपकारार्थयाविध्यशत्वादल्पार्थविधानेन च कृतार्थस्य विधेरनेकाविध्याशक्तत्वादेकस्य च शब्दस्य वा- चकशक्तिकल्पनेन तदशक्तिजशब्दान्तरप्रयोगोपपतेः शब्दाशक्ति- कल्पनस्याशक्यत्वादकस्य वार्थस्य वाच्यशक्तिकल्पनया तदविना- भावनान्तरप्रत्ययोपपत्तेरन्तरक्तिकल्पनस्याशक्यत्वाप्रतिगृहा- स्य ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२८१ निमात्रबाधेन चाश्वप्रतिगृहेष्टिवाक्योपपत्तेबंदुबाधकल्पनस्याशक्य. स्वादुचेचा क्रियताति च करोतेर्विधिवाचित्वेनोत्पतिवेदस्वर- विध्यशक्तत्वात्परशाखाविहितस्य च मूलनिश्चयात्प्रागश्रद्धयत्वेनानु- ष्ठेयत्वादनारभ्याधीतस्य च विकृतिप्रकरणावगतविकृत्यन्वर्यानरा- काङ्कीकृतस्य प्रकृत्यन्वयकल्पनाशक्तं प्रयोगवचनस्य च चोपेक्षत्वेन मद्विरुद्धार्थविध्यशक्तत्वात्प्रयोगसमवायिमन्त्रक्रमकल्पितक्रमविधा- यिश्रुतिकल्पनाशक्तेः स्वरूपसमवाय्यन्तरङ्गद्रव्यसामान्ययुक्तसुसहश- प्रकृतिलाभसस्भवे शब्दमात्रसमवाथिबहिरङ्गदेवतासामाग्ययुक्तस्य कर्मणो मन्दसहशत्वेन यदि सुसहशमन्यल्लभ्यते तत्र मिथ्या भव- ति विसहशत्धान्मन्दसाहश्ययुक्तमित्यनेन न्यायेन विसहशत्वात्प्रक- तित्वकल्पनाशक्तेः पूर्वान्मन्त्रकर्मतन्त्रप्रवृत्त्या च प्रसङ्गलब्धोपकार- स्य पश्चादाम्नातस्य कर्मणः स्वकीयतन्त्रप्रवर्तकत्वाशक्तेः मुख्ये ऽर्थ मन्त्रविनियोजकलैङ्गिकश्रुतिकल्पनेन च मन्त्रप्रकरण्याका- झायां निवृत्तायां गौणे ऽर्थे विनियोजकश्रुतिफल्पनाशक्तेः सर्वेग्वे- ग्वप्राप्तबाध इत्याशयः । प्राप्तबाधोक्तिस्तर्हि किं विषयेत्यपेक्षायाम् * ये वित्युक्तम् * प्राप्तिहेतुप्रश्नार्थ कथमितिभायं ब्राह्मणशब्दादेः प्राप्तिहेतोः स्पष्टत्वादयुक्तमाशय लिङ्गादौ सामर्थ्यादेः प्राप्तिहेतो- र्भावे ऽपि बलवता श्रुत्यादिना प्रतिबन्धादप्राप्तिवत्सामान्यशास्त्रादा- धपि बलवता विशेषशास्त्रादिना प्राप्तिहेतुप्रतिबन्धावप्राप्स्या भा. व्यमित्यवमाशयत्वेन व्याख्यातुमाह * कमिति * आकाङ्क्षा- सहकृतस्य सामर्थ्यादेः प्राप्तिहेतुत्वाद् बलवद्विनियोगेनाकाङ्कानिव- तौ शुद्धस्य सामर्थ्यादेः प्राप्तिहेतुत्वाभावादप्राप्तियुक्ता ब्राह्मणश- दादस्तु विरोधाविरोधयोः साधारणरूपस्य शुद्धस्यैव प्राप्तिहेतुत्वा- त्प्राप्तिहेतुभूतघ्राह्मणादिशब्दानाधिनत्वेन च विशेषशास्त्रादेः प्रति- बन्धकत्वायोगानेहाप्राप्तिर्युक्तंत्येवमाशयं सामान्यस्येत्युत्तरभाज्यम- वतारयति * उत्तरमिति * विरोधाविरोधसाधारण्यवाचिना सामान्यशब्देनाविरोधासाधारणाकाङ्कानपेक्षत्वं सूचितम् । प्रमा- णाभास सामान्यरूपस्य कारणस्य चक्षुरादेः प्रमाणविरोधे ऽपि नित्य चं सामिधेनीपाश्चदश्य क्रतुप्रकरणाम्नानस्य वैश्यप्रयोगे ऽपि नित्यनैमित्तिकयोश्च करवर्थयोः पाश्चदश्यसाप्तदश्ययोर्गुणकामप्रयो. गे ऽपि पूर्वस्मिश्च सर्वस्वदाक्षिण्ये निमित्तभूतस्य प्रतिहज़व. च्छेदस्योदात्रवच्छेदे ऽपि प्राकृते च बर्हिषि प्रकृतिवच्छब्दस्य श. गेपदेशे ऽपि सामान्यविहिते चाहवनीये होमत्वस्य पदादिहोमे ऽपि निष्प्रयोजनेच परसम्बोधनार्थेषूपांशुत्वे यजुर्वेदविहितत्वस्य नि- ·१२८२ म्यायसुधायाम्। प्राप्त- गदेवप्याग्नेयीसुब्रह्मण्याप्रवर्तकत्वे चाग्निष्टुत्वस्य भूयो विरोधे ऽपि सावकाशे चोपांशुत्वे ऽग्नीषोमीयप्राग्मावित्वस्य दीक्षणीया- दिष्वप्यग्निहोत्रहवण्यङ्गकवे च निवार्पत्वस्याधाने ऽप्यङ्गध च दीक्षणीयायाः पर्वकालत्वे मुख्यत्वेनानुपसातविरोधत्वस्य प्रधा- नसोमयागधर्मपर्वकालत्वविरोधे ऽपि विद्यमानत्वात्प्राप्तिः सम्भ- वतीति भाथ्यार्थसूचनायोत्सरशब्दः । कथं प्राप्तिकारणस्य विरो- धाविरोधविषययोः साधारणरूपतेत्याशय ब्राह्मणप्रकृतिवच्छब्द- योस्तुल्यहेतुत्वेन किं चिर्जनासम्भवादिति वार्तिकन सामा- न्यातिदशप्राप्तिकारणयोर्विरोधाविरोधसाधारण्योक्त्या सर्वेषां प्र- माणाभासादिप्राप्तिकारणानां चक्षुरादीनां साधारण्यं तुल्य- न्यायतया दर्शितं दर्शितं भवतीत्याह * दर्शितमिति * स्य बाधायोगाशयमथेति प्रश्नभाण्यमुपपादयितुं नचैतदुत्था- यितुं शानमनुप्तनं शक्यं वक्तुमित्यादिपूर्वपक्षवार्तिकोक्तां बा- ८८२१ धायागांपपत्तिमनुभाषते * यत्त्विति * अनुष्ठानाख्यफवि. योगाशक्तिस्त्वर्थसत्वपरिच्छेदास्यफलवियोगलक्षणबाधोपपादनेन निराकरिष्यमाणत्वाभानुभाषिता । नैवेत्युत्तरभाष्यं नोत्पन्नं ज्ञानं प्रतिवध्यते न च स्वरूपेण संस्काररूपेण चाबाघकवशान्नश्यति किं तु मिथ्यात्वेनावगम्यतहति मिथ्यात्वज्ञापनरूपबाधोक्त्यर्थत्वेनावता- रयति * तति * विषयासत्वव्युदासप्रकाशफलज्ञानविशेषरूप- विज्ञानमिथ्यात्वस्य दोषजन्यत्वाद्वेदे च दोषाभावात्तन्मिथ्यात्वानु- पपत्तेवेंदे ज्ञानमात्रस्य प्राप्तस्य बाधो विवक्षितो विज्ञानस्य स्वप्राप्त- स्यैवेति सूचयितुं भाज्यविशब्दानादरेण ज्ञानमित्येतावयुक्तम् । भाग्यं त्वकारप्रश्लेषेण विज्ञानत्वाभावोक्त्यर्थत्वेन दोषाभावाद्विक्षा- नमिथ्यात्वायोगशङ्कानिरासार्थमविज्ञानमेतदिति विज्ञानत्वाभावग्रा- हकं प्रत्ययान्तरं विज्ञानरूपं भवतीत्यविज्ञानरूपाद बाध्यप्रत्ययाद्विशा- नरूपत्वेन याधकप्रत्ययस्य वैलक्षण्योक्त्यर्थमन्तरशब्दमङ्गीकृत्य व्या- ख्येयम् । एतदेव विवृणोति * शास्त्रान्तरं हीति * परिकल्पनात्या सामान्यादिशास्त्रजनितस्य ज्ञानस्य विषयसत्वपरिच्छेदकत्वलक्ष- णविज्ञानत्वाभावाध्यवसान 5भिहिते यथा तर्हि गोरिति पदमात्रस्य गोसत्वपरिच्छेदकत्वाभावात्प्रमाणान्तरेण गवाभावावगमे ऽपि वि- रोधो न भासते तथास्यापि विशेषादिशास्त्रेण विषयाभावावगमे ऽप्य. विरोधापत्र्याधो न युज्यतेत्याशय नेह ज्ञानस्य विषयसत्वापहार• लक्षणो बाधो ऽभिमतः किं तु सामान्यादिशास्त्रस्य भ्रान्त्यवगत- कौण्डिन्यादिविषयवत्वापहारलक्षणो ऽनन्यगतिना विशेषादिशात्रेण ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२८३ बाध इति भ्रान्तिशब्देन सूचिते भ्रान्ती को हेतुरित्यपेक्षायां सामा. न्यरूपण कारणेन ब्राह्मगाशब्दादिना कौण्डिन्यादिव्यतिरिक्तेषु ब्राह्म- णादिषु सामान्यादिशास्त्रस्य तात्पर्यमित्येवंरूपाया बुद्धेरपहारेण ब्राह्मणादिमात्रे तात्पर्यभ्रान्ति सामान्यादिशात्रस्य ब्राह्मणादिमात्र. विषयत्वभ्रान्ती हेतुं सूयितुम् * सामान्यत्युक्तम् * बाध्यशा- स्त्रस्य बाधकशास्त्रावरुद्धविषयताया भ्रान्तत्वे...प्राप्तधयोगात्प्राप्त- बाधोक्तिविरुद्ध्ये तेत्याशङ्य चक्षुरादेरसन्निकृष्टे मृगतायादी स्वकार्य- प्रमाणशानजननाशक्तस्तद्विषयत्वाभावे ऽपि दोषसहितचक्षुरादिज- न्यस्य मृगतृष्णादिज्ञानस्यानिकृष्टविषयत्वोपपत्तिवत्सामान्यादिशा- स्त्रस्य तात्पर्यशून्ये कौण्डिन्यादौ स्वकार्यप्रमाणशानजननाशक्तेः को- ण्डिन्यादिविषयत्वाभावे ऽपि ब्राह्मणादिमात्रतात्पर्यभ्रान्त्याख्यदोष- सहितसामान्यादिशास्त्रजन्यस्य ज्ञानस्य ब्राह्मणादिमाप्रविषयत्वोप- पसि सुचनार्था हष्टान्ताक्तिः । ज्ञानस्य विषयसत्वापहारलक्षणबा- धाभावे मिथ्येति प्रत्ययान्तरं भवतीति भाष्यं न घटतेत्याशङ्ग्य विषयसत्वपरिच्छेदफलबुद्धित्वलक्षणविज्ञानत्वाभावनिश्चयेन विष- यसत्वपरिच्छेदाख्यात्फलाद्वियोगलक्षणो युद्धोधो मिथ्याशब्देन विवक्षित इति सूच यद्भाप्यार्थमुपसंहरति * तस्मादिति * भ्रमे- रनवस्थानार्थत्वान्सत्वव्यवस्थाहतुपरिच्छेदफनिरासार्थो ऽयं भ्रा- न्तिशब्दः । यद्वैतदविज्ञानमिति कृत्वा सत्वेनापरिच्छिद्यमानत्वात्को. गिडन्यादिरों सन्नितिप्रत्ययान्तरं शास्त्रं वार्थसत्वापरिच्छेदक- मिति प्रत्ययान्तरं भवतीत्यर्थासत्वबाचिनं शास्त्रस्यार्थसत्वपरिच्छे- दकत्वाभाववाचिनं वा मिथ्याशीमति करणावृत्तिं चाङ्गीकृत्येदं भाष्यं व्याख्येयमिति सूचनायार्थ * शास्त्रं वेत्युक्तम् * किमि- त्याशङ्काभायं सामान्यादिशास्त्रजनितस्य शानस्य विज्ञानत्वेनाभा- समानस्यापि विज्ञानत्वाभावरूपमिथ्यात्वज्ञापनेन निरासे विशेषा. मिशास्त्रजनिते ऽपि माने विज्ञानत्यानाश्वासापत्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * किंस्विति * पदादिजन्यस्य शानस्य विषयसदसदसत्वसाधा- रण्यात्स्वत एव विज्ञानत्वाभावो ऽवसीयते न तु प्रत्ययान्तरबलेनेति वैषम्यसूचनार्था प्रत्ययान्तरोक्तिः । यस्येत्युत्तरभाष्यं शास्त्रान्तर- विरोधे यथाश्रुते तात्पर्यावधारणायोगात्तभिरपेक्षस्य शास्त्रस्य विवा- नजनकत्वाभावाद्विज्ञानत्वनिरासो न तु विरोधम् । विनेति व्य. घस्थोक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * तदिति * यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः प्रत्यय इति भाष्ये कारण- बोषशानबाधकशानयोर्विषयव्यभिचारित्वलक्षणविज्ञानमिथ्यात्वक्षा- १६१ ·१२८४ न्यायसुधायाम। पकत्वेनोक्त्योर्मध्ये बाधकविज्ञानस्य विज्ञानस्वाभावलक्षणक्षानमि- थ्यात्वज्ञापकत्वोक्तो कारणदोषज्ञानस्यापि बाधकक्षानवद्विषयास- स्वज्ञापनेनैव विषयसत्वपरिच्छेदकत्वलक्षणविज्ञानत्वाभावशापक- ८८२।२ त्वस्याप्युपपत्तेः कस्मानंह ततज्ञापकतोक्तत्याशमाह * यत्त्विति * शाब्दविज्ञानमिथ्यात्वहेतुत्वेन प्रसिद्धस्यानाप्तप्रणीतत्वाख्यस्य वि. ज्ञानकारणशब्दस्य दोषस्य वेद ऽनुपपत्तेर्न तत् शानस्य मिथ्या- त्वज्ञापकत्वं सम्भवतीत्याशयः । दोषाभाव निष्कारणं मिथ्यात्वं न सम्भवतीति चेत । सत्यम् । नोत्पन्नस्य विज्ञानस्य विषयव्य- भिचारित्वलक्षणं मिथ्यात्वं वेदे सम्भवति किं तु विशेषशास्त्राच- वरुद्ध विपये सामान्यशास्त्रादेर्विज्ञानोत्पादकतैव नास्ति । यथोक्त- माग्नेयाधिकरणे परिहत्य च विशेषविधिविषयं सामान्यशास्त्राणि प्रवर्तन्तइति । जअभ्यमानाधिकरणे च न हि प्रवृत्तानि शास्त्राणि केन चिदपि निवर्त्यन्ते किं तह्यादित एवेषां प्रवृत्तिप्रतिवन्धी विधा- यंत इति दशमेनेदानी किमतिदिश्यताति व्यास्यायत इति दश- माधवार्सिकालोचनयापत्तिदशशास्त्रादेर्विरोधिशास्त्रविषये विज्ञानु- त्पादकतावसीयते श्वेतो ऽवधावतीत्यादी त्वनेकार्थप्रतिभाने ऽपि यत्रैवार्थे ऽर्थप्रकरणादिना तात्पर्यमवधारितं तत्रैव विज्ञानजनकत्व. दर्शनाद्विशानोत्पादने तात्पर्यावधारणस्य शब्दसहकारित्वाधगते: सामान्यशास्त्रादेश्च विशेषशास्त्राधधिरोधार्थ तदनवरुद्ध ऽथे ता. त्पर्यावसायात्तात्पर्याख्येन शब्दव्यापारण विशेषशास्त्रायवरुद्धविष- यवर्जनोपपत्तेः कक्षान्तरितसामान्यविशेषेषु हि दुर्लभः सामान्य- वचनः शब्दो जायते लक्षणाबलादितिवार्त्तिके दुर्लभोक्त्या सामा- न्यवाचिनः शब्दस्य विरोधिशास्त्रान्तरविषयवर्जनावगतेन तत्र वि. ज्ञानजनकत्वोपपत्तिः चोदनार्थकात्न्योक्तिस्तु शानमात्राशयत्वेन व्याख्यया एतदेवाभिप्रेत्य पौर्वापर्यपरामृष्टः शब्दो ऽन्यां कुरुत म. तिमित्युक्तमन्य एवैकदेशेन शास्त्रस्यार्थः प्रतीयते । अन्यश्च परि- पूर्णेनं समस्तार्थोपसंहृतादिति च वक्ष्यते इहापि यथा चैषां विप्रकर्षाद्विजातीयैः सह बलाबलमेवं सजातीयैरपि यत्र है. तुसाम्यं तत्र दर्शयितव्यामत्युपक्रम्य सामान्यविशेषादिश्रुतिबलाब- लोदाहरणात्सामान्यादिशास्त्रस्याप्राप्तवाधोक्तिर्विज्ञानापेक्षया प्राप्त- बाधोक्तिस्तु ज्ञानमात्रापक्षयत्यवसीयते । ज्ञानमात्रस्य चोत्पत्तिन प्रामाण्यसञ्जिका । स्मृतौ पदार्थबाधे च प्रामाण्यानुपलब्धितः ॥ अतो विरोधविषये विज्ञानोत्पत्त्यभावतः ।

·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२८५ प्रधानल- दोषाभावे ऽपि सामान्यशास्त्रादेन प्रमाणता॥ न च प्रामागयजनकं ज्ञानमात्रस्य कारणम् । किं तु ज्ञानविशेषस्य विज्ञानस्यैव कारणम् ॥ सधै चैतत्तन्त्रसारे विस्तरेणापपादिम् क्षणे चास्माभिस्तस्मादुपरम्यते । बाघग्रन्थस्य श्रुत्यादि- बाधव्यतिरिक्तबाधविषयत्वे ऽधिकरणोपसंहारभाष्याप्रापाठायोग- शङ्कानिरासपूर्व तदेतेषामित्याधुपसंहारभायं कः शषः कन हेतुना शेषः कथं च विनियुज्यते श्रुत्यादीनि च विनियोगकरणानि वक्ष्य- न्ते तेषां च बलवन्नेति भाष्यात्पश्चानामेव शेषप्रकाराणामथातः शे- पलक्षणमिति सूत्रेणाध्यायार्थत्वेन प्रतिज्ञातत्वप्रतीतेस्तेषां च सर्वेषा- मुक्तत्वाद्यत्कारणमिति च कारणशब्दन विनियोगकारणत्वतद्विशेष- रूपयोश्चतुर्थतृतीयप्रकारयोरुपसंहारसम्भवादुपकारित्वादिरूप च शेषे तबेतुकस्योपकारादः प्रत्यक्षादिगम्यत्वन श्रुत्यादिप्रमाणकत्वा- भावात्प्रमाणवाचिना कारणशब्देनैवाद्ययोरप्युपसंहारसंभवादहीनो वेत्याधुत्तरसूत्रग्रन्थस्य चाध्यायान्तरत्वसम्भवादध्यायोपसंहारपर- त्वेनाभासमानमधिकरणोपसंहारार्थत्वेन व्याख्यातुमाह * प्रासङ्गिक- मिति * प्रापाठोपपत्तिसूचनार्थी प्रासङ्गिकोक्तिः । अध्यायोपसं- हारार्थत्वशानिरासार्थाधिकरणोक्तिः चतुर्थोपक्रमे तृतीये ऽध्याय इति भाष्येण प्रयुक्ति लक्षणस्य शेषणानन्तर्योक्तः मध्ये ऽध्यायान्त- रानुषपत्तिसूचनार्थाधिकरणान्तरोक्तिः ।। द्वादशोपसत्ताया अहीनाङ्गताधिकरणाम् ॥ ८॥ अहीनो वा प्रकरणाद्गौणः ॥ १५ ॥ अध्यायसमाप्तिपर्यन्तस्योत्तरचिन्ताजातस्य लक्षणासङ्गति शङ्कते * ननु चति * विरोधविषयस्यैव बलाबलचिन्ताविषय- स्वात्को विरोधस्य विषयः को वा नेति विरोधविषयपरिशोधनार्थत. या बलाबलचिन्ताविषयत्वेन सङ्गतिमाह * तदिति * कस्मिन्प्रदे- शे फस्य प्रमाणस्य केन प्रमाणेन सह विरोधाविरोधचिन्तेत्यपेक्षिते पशुधर्माधिकरणात्प्राचीनेषु तावदधिकरणेषु प्रकरणस्य व चिच्छ- रुत्या व चिल्लिङ्गेन क चिद्वाक्येन सहेति दर्शयितुमाह * तत्रति * भाग्योदाहताग्निष्टोमयुक्तवाक्यवच्छानान्तरीयं. सान्हयुक्तमपि वा- क्यमिहोदाहरणमिति दर्शयितुमाह *ज्योतिष्टोमइति* सान्हशब्दस्या- प्रसिद्धार्थत्वेन तद्योगिनी व्युपसत्तापि सन्दिग्धत्वाञ्चिन्तनीयेत्या- शय वाक्यशेषात् सान्हशब्दार्थप्रसिद्धेस्युपसत्ताया निःसन्दिग्ध- ·१२८६ न्यायसुधायाम् । त्वात् द्वादशोपसत्तामात्रचिन्नेत्युपपादनार्थमाह * तत्रेति * प्रक- ८८३।३ रणस्य श्रुतिविरोधाविरोधमन्दहात्सन्देहमुपपादयति * यदीति * पूर्वपक्षप्रतिशाया घाराब्दोक्तत्वं दर्शयितुमाह * फिमिति * कथं घाशब्देन ज्योतिष्टोमार्थत्वप्रतिशेत्याशम भाग्योक्तसन्देहनिवृत्तिद्वा- रेव सिद्धान्तनिवृत्तिद्वारापि प्रतिक्षार्थत्वोपपत्तिसूचनार्थ सिद्धान्ते. नेत्युक्तं परदौर्बल्योक्त्या सिद्धान्तोद्भतेस्तेनोपक्रमा युक्त इस्याशयः । प्रकरणस्य श्रुतिविरोधशङ्कोत्तरत्वेनाहीनो गौण इति सूत्रावयवद्वयं व्याख्यातुं नन्विति भाष्ये नाहीनस्यति षष्ठीश्रुतिविरोधमाशय त. स्परिहारार्थ न बाधिष्यतइति भाष्यमुपपादयितुमाह * न चेति * न समासात्वेन गौणोक्ति व्याख्यार्थ न हीयतइनिभायं व्याचऐ * मस्ति चेति * मध्योदात्तत्वेनाहः समूहवाचिरवप्रत्ययान्तत्वावमा. यानसमासत्वायोगमाराय स्वरस्याशादत्वेन श्रुतित्वाभावाद्विरोधे अनादरणीयत्वं सूचयितुमाह * अत इति * यतो हीनशब्दस्य ज्योतिष्टोमाभिधानसामास्तित्वाच्छतिविरोधः शक्यः परिहर्तुमि- त्यतः शब्दार्थः । नन्समासे गोणीक्तिः कथमित्याशङ्कानिरासाय * महानीत्युक्तम् * स्वमतेनाहानि वेधा व्याचष्टे * महीति * त्या- गधाचिनो जहातः कर्मकर्तरि निष्ठोत्पत्ती प्रतियोगिना सोमयागा- न्तराणां समानजातीयत्वेन प्रतिपन्नानामपि फर्मत्वन कर्तृत्वन वा- न्वयायोगादपायरूपत्यागापेक्षितापादानत्वेनान्वयं कुतश्चिदिति पञ्च- म्योत्का निष्ठार्थोक्त्यै हीयतइत्युक्तं कर्मणि निष्ठायामेनमिति द्वितीय- पा निष्ठार्थमुक्त्वा प्रतियोगिनां कर्तृत्वेनान्वयोक्त्यै * जहतीत्युक्तम * हीनोक्तेन्यूनवाचित्वे तनिषेधोपपादनार्थ परिपूर्णत्वोक्तौ * कृत्स्म- त्युक्तम् * दक्षिणायेतिभाष्योक्तामहानिव्याख्या दक्षिणादीनां साम- यागान्तरवत्समानजातीयत्वस्यान्यस्य चाप्रतिपत्तिनिमित्तस्यानुपा- दानेन प्रतिपत्त्ययोगादिच्छामात्रं वानुसृप्तदक्षिणादिभिरहीनत्ववि. कल्पे क्रियमाणे नवस्थितसमासार्थापत्तः सहस्त्रदक्षिणादिभ्यश्च साद्यस्मादिभ्यः क्रतुभ्यो ज्योतिष्टोमस्य दक्षिणाभिन्यूनत्वातुकर- णाख्यैश्च सवनीयपशुभिः संस्थान्तरे ऽत्यग्निष्टामसंस्थस्य ज्योतिटोम- स्य न्यूनत्वाषर्यात * यत्विति*फलस्य तु साक्षात्परिमाणाश्रुतेस्तेन न्यूनत्वं कल्प्यत्वानोक्तम् । तेनेत्यहानिव्याख्योपसंहारभाष्यं स्वम- तमेवानुसृत्य व्याचष्ट * तस्मादिति * स्त्रमतेनैवाहानिङ्कर्तरि नि- ष्ठामुत्पाद्य तृतीय प्रकारेण व्याख्यातुम् * न चत्युक्तम् * कर्मनिष्ठा- पक्षएवाख्यातेन निष्ठार्थमुक्ता प्रतियोगिनः कर्तृत्वेन तृतीययान्वयं वक्तुं * केन चित्युिक्तम् * स्वरानादराद्वा प्रत्ययान्तत्वानिश्चये ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२८७ ऽपि नसमासतापि कथं निश्चयेत्याशय प्रकरणसामर्थ्यानिश्चये ऽभिहित नसमास ऽपि गौणवृत्त्यभावावीणोक्तिरयुक्त्याशङ्ख्याने- नेत्याधुक्तम् ॥ असंयोगात्तु मुख्यस्य तस्मादपकृष्येत ॥ १६ ॥ ज्योतिष्टोमस्याहीनशब्देन सह वाच्यवाचकलक्षणसम्बन्धाभावा- दहीनसंयुक्ता द्वादशोपसत्ता ज्योतिष्टोमादपकृप्यनेत्येवं सिद्धान्तसूत्रं श्लोकद्वयन व्याचष्टे * मुख्याति * गुणयोगेनाप्यहीनशब्दसम्बन्धी नास्तीति कथं च नेत्यननोक्तं भाष्यात द्वादशोपसत्वासंयोगप्रतीतेरही- नशब्दासंयोगव्याख्या न युक्तेत्याशय पूर्वपक्षसूत्रनिर्दिष्टाहीनशब्दा. संयोगव्याख्यायां तत्सङ्गतत्वेन बुद्धिस्थद्वादशोपसत्वस्यापकृष्येते. त्यनेनान्वयसौकर्यायान्यथाव्याख्यति परिहारसूचनार्थ तेन * सङ्गत. त्युक्तम् * प्रश्नपूर्व द्वादशोपसत्ताया ज्योतिष्टोमासंयोगोपपादनार्थ कथमिथ्यादिभाष्यं षष्ठीश्रुतेः । सम्बन्धमात्रवाचित्वे ऽपि निर्विशे- षसामान्यायागात्सम्बन्धविशेषापरत्वापेक्षायां विधीयमानसंख्याप- क्षिताङ्गाङ्गिसम्बन्धविशेषपरत्वाधगत्या विनियोजकत्वस्य निवीतं मनुष्याणामिति पुरुषप्रधानो निर्देश इत्यादिनिविताधिकरणभाष्यव- क्ष्यमाणन्यायेनावगमान्नसमासाथ ज्योतिष्टोमेनाप्येकवाक्यत्वोपप- त्तरयुक्तमाशय वाक्यमरुणया क्रीणातीति भाग्यदिदमपि विशेषा- न्वये वाक्यस्यापि व्यापारोक्तेन तु श्रुत्यभावाशयमहीनोक्तिश्चाह- रगणवाचिन्यभिप्रेतति सूचयितुमाह * द्वादशत्वमिति * नन्वि- तिभाष्यं पूर्वपक्षोक्तश्रुतिविरोधपरिहारानुभाषणार्थत्वेन व्याचष्टे * यत्त्विति * नेतीत्यनुभाषणपरिहारभाष्यमौपचारिफत्वाख्यस्य मु- ख्यत्वप्रतियोगिनो गौणत्वस्य पूर्वपक्षिणानुक्तत्वादयुक्तमाशय गी- णात्यौपचारिकत्वं विवक्षितं नसमासात्मिकावयवव्युत्पत्तिर्वेति विकल्प्याद्यकल्पनिरासायैतद्भाध्यमित्येवं न्याचष्टे * तदिति * प्रकरणबाधापसेर्मुख्यसम्भवोक्तिरयुक्तत्याशय न प्रकरणानुरोधे- नेत्युक्तम् । यो विदग्धः स नैऋत इत्यादी नैऋतादिशब्दानां प्रकर- णानुरोधेनापि श्रुत्यर्थत्यागो SEष्ट इत्याराड्याह * न चेति * विधायप्यष्टावुपभृतीत्यष्टशब्दस्य श्रुत्यर्थत्यागन चतुष्पवयलनणा- यता इष्टेत्याशङ्ख्याह * नचास्येति * चतुष्टवयवाचिशब्दान्तरा- भावादष्टशब्देन तल्लक्षणाभ्युपगता ज्योतिष्टोमवाचिनस्त्विह सान्ह- शब्दस्य भावान्नाहीनशब्देन तल्लक्षणा युक्तेत्याशयः । आधकल्प- निरासमुपसंहरति * तस्मादिति * नन्वितिभायण द्वितीयं क.

·१२८८ न्यायसुधायाम् । रुपमाशय सन्निरासाथै नेतीतिभाप्यं मध्योदात्तत्वोक्त्या समूहवा- चित्रप्रत्ययान्तत्वेनावयवव्युपत्याहगणवाचित्वोक्त्यर्थत्वनाभासमान- महर्गणात्मकेम्वपि सत्रेष्वहीनशब्दप्रयोगाभावेन केवलयौगिकत्वा- योगादयुक्तमाशय योगरूढ्याशयत्वेन व्याख्यातुमाह * न चेति * अहीनशब्दस्याखण्डस्याहर्विशिष्टगणवाचित्वे निकशक्तिकल्पनापत्तेः समुदायप्रसिद्धययोगादहीनशब्दावयवभूतस्याहः शब्दस्याहःपरिमिते सोमयागाभ्याससमूहे समुदायप्रसिद्ध्या नसमासनिरासादित्येवं व्याख्येयं विशेषणभूतश्च नसमासो ऽनेन निषिद्वयते न विशेष्य- भूतावयवव्युत्पत्तिः । समुदायप्रसिद्ध्यैव नइसमामनिरासेन नऊस. मासचिन्हभूनाघुदात्तत्वाभावेन तन्निरासो ऽनर्थक इत्याशड्योपच. यार्थत्वेनार्थवत्वं चशब्देन सूचयंस्तथासतीति भायं व्याचष्टे * न च नसमासस्थति * नअित्यन्वाख्यानास्थलक्षणसद्भावाच्चिन्ह पाची लक्षणशब्दः चिन्हाभावमुपपादयति * नसमासे हि स. तीति * नसमासस्य तत्पुरुषत्वाद् बहुव्रीही प्रकृया पूर्वपदमित्य- तः प्रकृत्या पूर्वपदमित्यनुवर्तमाने तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासन्यम्युप- मानाव्ययद्वितीयाकृत्या इति स्मृत्या ऽव्ययाख्यस्य नमः पूर्वपदस्यो- दात्ताख्यप्रकृतिस्वरत्वान्याख्यानादित्याशयः । मध्यतिभाध्यं खप्रत्ययां तत्वोपपादनार्थत्वेन व्याचट * मध्येति * कथं मध्योदात्तत्वा- खप्रत्ययान्तत्वाध्यवसानामत्याशयाह * तथा सति होति * आधुदात्तश्चेतिप्रत्ययस्याधुदात्तत्वनिधानादाकार प्रकृतिस्वरः सि- ध्यतीत्युक्ते मायनेयोनीयियः फढखच्छयां प्रत्ययादीनामिति प्रत्यया- दिभूतस्य खकारस्येनादेशविधाने यीनादिशब्दस्याप्रत्ययत्वादादेशादा- धीकारे कथमुदात्तस्वरसिद्धिरित्याशयायनादिष्वादेशेषु स्वरसि- ध्यर्थमुपदेशो विद्यते येषां फगादिप्रत्ययानां तद्वद्भावस्य घचना- यमितिस्मृतरादेशसम्बन्धिन्यपीकारे * खरः सिध्यतीत्युक्तम् * न- स्मादिति सिद्धान्तोपसंहारभायं मध्यावाप्सत्योपपादितसिद्धान्त- हेत्वहर्गणवाचित्वोपसंहारपूर्वकत्वेन व्याख्यातुमाह *तस्मादिति * सान्हाहीनशब्दयोः सह प्रयोगेणापर्यायत्वावगतेमुख्यस्य सान्ह- शब्दस्यार्थेन सहाहीनशब्दस्यार्थेन सहाहीनशब्दस्य वाच्यवाचक- लक्षणसम्बन्धाभावादित्यवं सूत्रव्याख्यार्थमपि चेतिभाष्यं व्याच- ष्टे * अपि चेति * अर्थान्तरवाचित्वाभावे ऽहानशब्दानर्थक्याप- त्युक्त्यर्थत्वेन व्याख्याय शब्दद्वयानर्थक्यापत्त्युक्त्यर्थत्वेनैतदेव भायं व्याचष्टे * प्रकरणात * अहीनशब्दस्यान्तरवाचित्वे ऽपि सा- ८८५।२ न्हशब्दस्यानर्थकान्त दवस्थमेवेत्याशङ्याह*अर्थान्तरत्वे विति*तिन- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२८९ उप सद इत्युपसदनुवादेन त्रित्वविधिमात्रेण नैराकाङ्कादहीनशब्दा नुषङ्गानुपपत्तेरहीनशब्दस्य च सान्हशब्दवत्रित्वद्वादशत्वमध्यपा- ठाभावेनोभयान्वयानवगतेरनूद्यमानाहीनसन्निधेश्च प्रकरणविरोध्य- हीनाङ्गत्वानापादकत्वात्कथं त्रित्वस्याहीनान्वयापत्तिरित्याशङ्कय वस्तुतो ऽहीनान्वयानापत्तावप्यानन्तर्यात्तदन्वयापत्तिभ्रमं निवर्तयि- तुं सान्हशब्द इति सूचनायानन्तर्यादित्युक्तम् । द्वादशोपसत्वं ज्या- तिष्टोमे विधीयते ऽहीने वेत्येवं यथाभाष्यमधिकरणं व्याख्यातं ख- मतेनाहीने द्वादशत्वविध्ययोगमभिप्रत्याक्षिपति * न स्विति * य. थाहीनस्य द्वादशोपसत्तोचिता तथा.ज्योतिष्टोमस्य श्रुत्युपसत्तेत्यौचि. त्यरूपेण त्रित्वस्तुत्य द्वादशता : नूयते न त्वहीने विधीयत- इत्याक्षपार्थः । स्वाभिप्रेतत्वे ऽप्याक्षेपस्य स्तुत्यर्थतयैकवाक्यत्वसं. भवे वाक्यभेदापादिका विध्यर्थता न युक्तंति टुपीकोक्त एवाक्षेप- हेतुर्युक्तो ऽत्र त्वन्यप्रकरणे ऽन्यधर्मविधेरन्याय्यतान्यधर्मविधौ वि- च्छिन्नस्य प्रकरणस्यानुसन्धानक्वंशोऽहीन च द्वादशत्वप्राप्तिरिति हेतु प्रयं परमतेनोक्तमिति सूचनार्थः किलशब्दः स्वमतेन ज्योतिष्टोम द्वादशत्वं विधीयते वाक्यान्तराद्वाहीन प्राप्तं त्रित्वस्तुत्यर्थमनुद्यतह- त्यवमधिकरणं प्रश्नपूर्व व्याचष्टे * कथं तहीति * श्लोक व्याचष्टे * एतदिति * अहीनसम्बन्धद्वादशत्वातंज्योतिष्टोमसम्बन्धित्रित्वस्तु- त्यर्थत्वे प्रकृतज्योतिष्टोमोपयोगसम्भवात्प्रकरणविरोधाविरोधचि- न्तास्मिन्नधिकरणे न युज्यत इत्याशङ्कते * नन्विति * द्वादशत्वस्य विधेयत्व प्रकरणस्य तद्विनियोजकत्वाद् बाधो विरोधत्वे नत्येवं वि- रोधाविरोधचिन्तामुपपादयति * नैष इति * प्रकरणस्थाविनियोज- कत्व ऽपि द्वादशत्वस्य प्रकृतज्योतिष्टोमसम्बन्धित्रित्वस्तुत्यर्थत्वेन प्रकरणपाठानर्थक्याभावात्प्रकरणबाधोक्तिरयुक्तस्याशयाह * अन्य- विति * प्रकरणपाठार्थवत्वे ऽपि विनियोगएव प्रकरणस्य प्रामा. ज्याद्विनियोगाभावे बाधो भवतीत्याशयः । द्वादशाहीनस्येत्यस्य स्तुत्यर्थत्वेन त्रित्वविध्येकवाक्यत्वसम्भवे वाक्यभेदानेकारटकल्प- नापाद विध्यर्थत्वायोगाद्वादशत्वस्याविधंयत्वेत्युक्तंन हेतुत्रयेण वि- धेयता निराकर्तुमशक्यति सूचयितुमाह * यदा त्विति * क्रत्वन्त. रान्वयाख्यविशेषसम्बन्धविधिनवापूर्वान्वयाख्यसामान्यसम्बन्थाक्षे. पे गौरवापत्तेः किलान्यप्रकरणे ऽन्यधर्मविधरन्याय्यत्वं वाच्यं सत्यां च गती गौरवं दोषो नासत्यं कृत्वन्तराङ्गविधिश्च कृत्वन्तरविद्यायि. स्वाभावेनातुल्यकक्षत्वात्पूर्वोत्तराङ्गसन्दशावगतं प्रकरणं विच्छेनु न शकोतीति उत्तराधिकरणन्यायोक्त्या सूचितम् । शाखाभेदाचा- ·१२९० न्यायसुधायाम। पौनरुक्त्योपपत्तविधित्वसम्भधे स्तुतेः प्रयोजनवायोगाद्विधितैव यु. तंति सूचनार्थम * शाखान्तरेत्युक्तम् * स्तुत्यर्थत्वे ऽप्येवं प्र. करणमनुगृहीतं भवति प्रकरण बाधित्वेति पूर्वपक्षभाष्यसिद्धान्त- भाग्ययोः पूर्वपक्षं हीत्यादिवार्तिकोक्तोपपत्ताधपि विधित्वपक्ष एव- भाज्याजवं यथाभाष्यतोक्योक्तम् । ज्योतिष्टोमगत युपसरवस्तुत्य- पत्वे तस्मादपकृप्येतेति सूत्रावयवस्याप्यनावापत्तेयथासूत्रमिति ८८६१२ कस्मान्नोक्तामस्याशङ्ख्याह * सर्वथा तावदिति * द्वादशत्वस्या- हीनसम्बन्धित्वनोक्तस्य पक्षद्वये ऽपि ज्योतिष्टोमानन्धयसाम्यादप- कर्षोक्तिरविरुदत्याशयः प्रकरणविच्छेदशानिवृत्तिसूचनाय * ए. तादि त्युक्तम् * ॥ कुलायादौ प्रतिपदोरुत्कर्षाधिकरणम ॥९॥ द्वित्वबहुत्वयुक्तं वा चोदनात्तस्य ॥ १७ ॥ अतिदेशाधिकरणत्वेनानन्तरसङ्गतिं स्चयन्संदेहभायं व्या- चष्टे * पूर्ववदेवेति * का तर्हाधिका शडूत्याशझ्याह * एतावदिति * ज्योतिष्टोमानन्वयिगुणद्वाराप्युत्कर्षसिद्धः पूर्वपक्षायोगमाशड्य*कथं चिदिन्युक्तम् * आशङ्कितः प्रकृतेन सम्बन्धो यस्यति समामार्थः प्राथम्यादस्य पूर्वपक्षत्वशङ्कां निवर्तयन् मुख्यस्य ज्योतिष्टोमस्य द्वित्वबडुत्वनिमित्तयुक्तमपि प्रति द्विधानं तस्माज्योतिप्टोमादपक- प्यतेति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तसूत्रार्थानुकर्षणार्थत्वेन चकारव्या- ख्यार्थ द्वित्वेति भाग्य व्याचऐ * तति * सिमान्तेनाधिकरणो. पक्रमो येनेति समासार्थः । भसंयोगापपादनार्थत्वेन तस्य ज्योति. टोमस्य यजमानद्वित्वबहुत्वाचोदनादित्येवमचोदनात्तस्येति सूत्राव- यवव्याख्यार्थ नहीति भाग्यं ज्याचष्टे * न तावदिति * अन्यतः सिद्वित्वबहुत्वानुवादेन द्वित्वबहुत्वे निमित्तीकृत्य द्विबहुशब्दप्र. स्यवगमेनानयोर्वाक्ययोः प्रतिपन्मानविधिपरत्वात्संख्या प्रतिपद्रपा- नेकार्थावधौ च धाक्यभदापत्तेनेह पाक्यद्वय ज्योतिष्टामाङ्गत्वेन द्वि. त्वबहुत्वे विधीयेते इत्यर्थः । अविहितत्वाचंति वार्तिकस्य वक्ष्यमा. णार्थानाक्षेपापंक्षया तावच्छब्दः संख्यानपेक्षस्य यजमानस्य यजमा- नानपेक्षाया वा संख्याया नित्यत्वेन संख्यायाश्चाव्यवस्थितत्वाधिक्येन निमित्तत्वायोगान्मृण्यामहे हविषा विशेषणमिति वद्यजमानविशि- टाया निमित्तत्वे ऽपि न वाक्यभेदापत्तिः प्रतिपत्प्रकरणे च यजमान- द्वित्वे निमित्ते युवं हिस्थः स्वर्पतो इति कुर्यादिति निमित्तोद्देशेन मन्त्रे विहिते प्रकरणादेव प्रतिपत्त्वावगतेदनये च प्रजापतये च ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९१ सायं जुहोतीति कालोहेरोन देवतायां विहितायां प्रकरणप्राप्तजुहो- त्यनुवादवत्प्रकरणप्राप्तप्रतिपदनुवादसम्भवान्न प्रतिपत्तिनिमित्तयो- द्वंयोरुद्देशाद्वाक्यभेदापत्तिः । प्रतिपत्वनैव च मन्त्रविधिमभिप्रेत्य प्रतिपद्विध्युक्तिः । अनेकस्तोत्रीयागणात्मके स्तोमे कस्याश्चित्स्तोत्री- याया नियमेनादित्वप्राप्तेराधस्तोत्रीयत्वाख्यप्रतिपत्वप्राप्तेः स्तोमवि. धिनैव सिद्धत्वात्स्वरूपेण प्रतिपद्विध्यनुपपत्तिः । एकस्य यजमा- नस्य ज्योतिष्टोमानुष्ठानायतावशक्तिकृताङ्गस्यागन्यायात् ज्योतिष्टोमे ऽपि विहितयजमानकन्यत्यागेनार्थात्तद्वित्वबहुत्वप्राप्तिर्भविष्यतीति आशय आख्यातादेकत्वविशिष्टस्यैव कर्तृत्वावगतेरेकरवाभावेनाधि- काराभावादेव त्वस्याशक्तिकृताङ्गत्यागन्यायविषयत्वानुपपत्तेर्नार्था- द्वित्वप्राप्तिरिति परिहारमुत्तरसूत्रद्वयारूढमप्येकत्वस्याशक्तिकृता- ङ्गत्यागन्यायविषयत्वसदसद्भावसन्देह एवात्र सन्देहहेतुरिति सूच- नार्थ तस्य द्वित्वस्य बहुत्वस्य घा ज्योतिष्टोमे ऽर्थीक्षेपाभावादित्ये चमचोदनात्तस्येति सूत्रावयवारुढं कर्तुमाह * अविहितत्वाति * यथेतिभाप्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे * कुलालादिषु त्विति * सिद्धान्त- मुपसंहरति * तस्मादिति * पक्षणार्थकृतस्येति चेत् ॥ १८ ॥ एकाशक्तिपक्षेणापन्नावाद्वाभ्यां बहुभिर्वा कृतस्य ज्यो- निष्टोमस्य द्वित्वबहुत्वसंयोगो भविष्यतीति प्रतिपविधानस्यार्थप्राप्त- द्वित्वबहुत्वसंयोगविषयत्वकल्पनाक्र्वाजं तावदाह * प्रकरणावेति* द्विबहुश्रुतिविरोधात्प्रकरणबाधमाशङ्याह * न चेति * साक्षाघ- शान्तरसम्बन्धाश्रवणे ऽपि द्वित्वषहुत्वसम्बन्धश्रवणाच्छतिविरोधी ऽपरिहार्य इत्याशयाह * यजमानेति * द्विबहुश्रुत्योरङ्गाङ्गिभावार्थत्वे प्रकरणगम्याङ्गाङ्गिभावबाधकत्वस्यानिमित्तार्थत्वे तु भिन्नविषयत्वे. नाविरोधान्न बाधकतेत्याशयः। द्वित्वबहुत्वश्रुत्याद्धिबहुयजमानकर्तृक- क्रतुलक्षणया तदङ्गत्वावेदकत्वात् विरोधो भविष्यतीत्याशझ्याह * न चेति * लक्षणापि लौकिकीत्वाधुक्तवेत्याशझ्याह * न हीति * श्रीतद्वित्वबहुत्वाङ्गत्वावेदकत्वादेव तर्हि विरोधी भविष्यतीत्याश- झ्याह * द्वित्वादीति * श्रौतस्य द्वित्वादिसम्बन्धस्य निमित्तमा- बोपयिकत्वे ऽपि संक्रान्त्यादी निमित्ते फलार्थस्नानादिविधिवत द्वित्वादी निमित्त प्रतिपद्विधेः फलार्थत्वसम्भवात्स्वातन्त्र्योपपत्तेन ज्योतियोमे निवेशो युक्त इत्याराझाह * फलति * फलफल्पना- १६२ ·१२९२ न्यायसुधायाम्। यामश्रुतफलनत्साधनेतिकर्तव्यताकल्पनागौरवापत्तेः प्रकृतत्व. न्वयकल्पनैव ततो ज्यायसीति वाच्ये प्रकरणप्रमाणकत्वन कल्पना. लाघवादिति हेतुसूचनार्थ कर्मव्युत्पत्या प्रकृतवाची प्रकरणशब्दः प्रयुक्तः। एतदन्तन च प्रकरणादित्यादिवार्तिकेनेति चंदिति सूत्रावय. व तस्मादपकृप्यतेत्यनुकृष्टसूत्रावयवार्थानुभाषणार्थत्वेन व्याख्याय पूर्वाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रस्थन प्रकरणादिति हेतुना मगडूकप्लुति- न्यायादवागतेन परिहारोक्त्यर्थ बाध्येतेत्यन्तं भाप्यं व्याख्यातम् । असंयोगादित्यनुकृष्टसूत्रावयवार्थानुभाषणार्थत्वनावृत्त्यति चदिति सूत्रावयवव्याख्यार्थ बाध्यतामिति भायं व्याच * यत्विति * तत्परिहारार्थत्वेनार्थकृतस्येति सूत्रावयवव्याख्यार्थमसत्यपीतिभाष्यं व्याचष्ट * तदिति * अचोदनात्तस्यति सूत्रावयवोक्तामुपपत्ति ८८७।२ निराकर्तुमाह * न हीति * हित्वबहुत्वयोरर्थप्राप्त्युपपादनार्थत्वन पक्षणेति सूत्रावयवव्याख्याथै य एक इति भायं व्याचष्ट * अस्ति चेति * एकस्याशक्तावपि यजेतेत्यकत्वश्रुतिविरोधानानेकयजमान- प्राप्तिः सम्भवतीत्याशङ्य परमतेन तावत्परिहारं विवक्षितं हीत्यु. त्तरसूत्रस्थभाग्यसूचितमाह * न चेति * वक्ष्यमाणानालोचनेन प्र. त्यवस्थाने सर्वविचाराणामनवस्थानापत्तरतत्परिहारापरिताषादश. क्तिकृतानत्यागन्यायेनैकत्वत्यागादनेकयजमानप्राप्तिरिति स्वमतन प. रिहारान्तरोक्त्यर्थमवश्यतिभायं व्याचष्टे * सत्यामपि चेति * षष्ठं सर्वशक्ती प्रवृत्तिः स्यात्तथ भूतापदंशादिति सूत्रण नित्ये ऽपि प्रयोगे सर्वाङ्गानुष्ठानशक्ती सत्यां प्रवृत्तियुक्ता विधस्त्वेकश्रुतित्वा- दपर्यायविधानासनिधानेन श्रुतिभूनाभिसंयोगादर्थेन युगपत्प्राप्ते- यथाप्राप्नं स्वशब्दार्थो निीतवत्तस्मात्सर्वप्रयोगे स्यादित्येकादशा- धिकरणन्यायन सर्वाङ्गोपेतप्रयोगांपदेयादिति पूर्वपक्षयित्वा ऽपि वाप्यकंदशे स्यात्प्रधाने ह्यर्थनिर्वृत्तिर्गुणमात्रमित्तरत्तदर्थत्वादि- त्यनेनाङ्गैकदेशे ऽपि शक्तौ सत्यां नित्ये प्रयोगे प्रवृत्तियुक्ता शक्त्यपेश्नत्व ऽप्यधिकारस्य सर्वाङ्गानुष्ठानशक्तरनित्यत्वेन नित्यं सर्वाङ्गोपेतं कुर्यादिति विध्ययोगाधदा सर्वाङ्गोपेतं कर्तुं श. क्नुयात्तदा कुर्यादिति विध्यर्थाभ्युपगमे च यावजीवादिश्रु. त्यवगतनित्यत्वविरोधापत्तर्यावन्त्यङ्गानि कर्तुं शक्नुयात्ताद्भि- रुपेतं नित्यं कुर्यादिति विध्यर्थावसायाद्यावच्छयङ्गोपते प्रधाने ऽनुष्ठिते विध्यर्थनिष्पत्तरितरस्य चाशक्यस्याङ्गस्य प्रधानार्थत्वेन गुणमात्रत्वाद् गुणलोपे च मुख्यस्य क्रिया स्यादिति दशमाधिकरण- न्यायेनाङ्गलोपे ऽपि प्रधानानुष्ठानस्य युक्तत्वादिति सिद्धान्तयिष्य- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९३ माणत्वाद्यजमानैकत्वमपि कदा चित्परित्यज्यानेके यजेरनित्युक्ते कर्तुरेवाधिकारादेकत्वविशिष्टस्यैव च कर्तृत्वादकत्वत्यागे ऽधिका- राभावाधागानुष्ठानं न युक्तमित्याशय बहुषु बहुवचनं दूधेकयोईि- वचनकवचने इति बहुद्वयकराब्दानां संख्याप्रधानत्वाभ्युपगमात्कर्तु- रेकत्वे द्वित्वे बहुत्व इति च व्याख्यानात्संख्याविशेषणत्वेन संख्या- न्वयात्प्रागंध कर्तृत्वप्रनीतेरेकत्वत्यागे ऽपि कर्तृत्वसद्भावेनाधिकार. सद्भाघाधागानुष्ठानोपपत्तिसूचनार्थम् * यथैवेत्युक्तम् * सूत्रना- त्पर्यमुपसंहरति * ततश्चंति * प्रतिपद्विधानान्यथानुपपत्तिरूप- दात्कलितया ज्योतिष्टोमस्य द्विबहुयजमानकत्वश्रुत्या विहिताभ्यां छाभ्यां बहुभिर्वा कृतस्य ज्योतिष्टोमस्य द्वित्वबहुत्वसंयोगो भविष्य तीत्येवं स्वयमन्यथार्थकृतस्योति मुत्रावयवं व्याचष्टे * अथ वेति ज्योनिष्टोमेन द्वौ बहवो वा यजरनिति श्रुतिकल्पने द्विबहुश्रुत्योद्धि- त्वबहुत्वविधि विनानर्थक्यापत्तेरनन्यगतित्वेन निरवकाशत्वाच- जेनेस्येकवचनाख्यातश्रुतेराख्यानानां मध्ये करिमश्विदाख्याते प्रयो- क्तव्ये प्राथम्यात्प्रयोगोपपसेगत्यन्तरसम्भवेन सावकाशत्वादेकत्व- मस्यन्तं याध्यतेत्याशङ्कानिरासार्थत्वेनैतत्प्रतिपद्विधिपक्षणेति सूत्राव- यवं व्याचऐ * सा चति * यदि च हेतुरवतिष्ठतेति न्यायात् शू. पत्वैकार्थसमधायिनो ऽनकरणावान्तरसामान्यस्य होमसाधनत्व- हेतुत्वान्यथानुपपत्त्यान्घयविधिः कल्प्यमानो यथा शूर्पविषयएव क. ल्प्यते तथा द्वित्वादिनिमित्तप्रतिपद्विशेषविध्यन्यथानुपपत्त्या द्वित्वा- दिविधिः कल्प्यमानः प्रतिपद्विशषपक्ष एव कल्पयन इत्याशयः । न स्वेतद्युक्तं प्रतिपद्विशेषानिमित्तद्वित्वादिविधिकल्पन ऽन्योन्यनिमित्तत्वा- पत्त्या ऽन्योन्याश्रयापत्तेः निमित्तानपेक्षद्वित्वादिविधिकल्पने तूपा- स्मै गायता नर इति प्रतिपदं कुर्यादिति नित्यायाः प्रतिपदो नैमित्ति- क्या प्रतिपदाबाधेनार्थादित्वषहुत्वयोस्तन्निमित्ताभ्यां प्रतिपद्भयामेक. विषयत्वनियमे ऽपि तद्विधायिन्योः श्रुत्योः प्रतिपद्विशेषानपेक्षत्वा- सर्वत्र प्राप्तरेकत्वचोदनाया विरोधपरिहारायोगेन याध सत्युपास्मै गायता नर इत्यस्या अपि प्रतिपदो ऽनन्यगनित्याद्विबहुयजमानकयो- रेव प्रयोगयोपिकल्पेन निवेशापत्तः । तस्मात्प्रीदिमाणेयं व्या- ख्याकता । न प्रकृतेरेकसंयोगात् ॥ १९ ॥ प्रकृतिशब्द स्वयं तावत्प्रक्रियतइतिकर्मव्युत्पत्त्या प्र.

·न्यायसुधायाम। कृतवाचित्वेनासंयोगातु मुख्यस्येति मुख्यराब्दघत ज्यानिटो- मोक्त्यार्थतया व्याचष्टे * प्रकृतीति * यथाभायं व्याचष्टे * औपदेशिकत्वावति * आतिदेशिकं सदेकत्वं प्रयोगाख्यस्यार्थ- स्यैकेन कमिशक्यत्वात्तवशेन कपालवद् बाध्यत द्विविधे ऽपि तु ज्योतिष्टोमप्रयोगे तस्यैकवचनश्रुत्या प्रत्यक्षविहितत्वानार्थवशेन बा- धो युक्त इत्यर्थः। विवक्षितं हीति भाग्यमविवश्वाशङ्कानिरासार्थत्वेन व्याचष्टे * न चेति * षष्ठाधन्यायेन पुरुषस्य प्रधानतयोद्देश्यत्वे. नेकत्वस्य पुंस्त्ववयुद्देश्यविशेषणत्वमविवक्षाकारणमस्तीत्याशय प्रा- धान्यस्य भावनानिष्पादकत्वाख्यगुणत्वान्यथानुपपत्तिकल्प्यत्वेन गु. णत्वएव शास्त्रव्यापारादाख्यातोक्तस्यैकत्वस्य भावनाक्षिप्तगुणभूतो- पादीयमानकनुर्विशेषणत्वाद्विवक्षोपपादयिष्यतात्याह * यथा चेति * यत्रापि हीति भाग्यमेकत्वस्याशक्तिकृताङ्गत्यागन्याविषय- स्वाभावोक्त्यर्थत्वेन ब्याचष्टे * यदपीति * भावनासंख्ययोरक- प्रत्ययवाच्यत्वाद्भावनाप्रतीतिकालपत्र संख्याप्रतीतेस्तदा च भावना- क्षेप्यस्य कर्तुरप्रतीतत्वेन विशेषणत्वायोगाद्धात्वर्थेन तु निष्पाघवा. धथा कथं चिनिष्पादकाक्षेप ऽप्यक्रियात्वेन स्वतन्त्रनिष्पादकक- तरूपाक्षेपायोगाचावदेवेह धात्वर्थः प्रतीतस्तावदेव कापि भाव- ना कर्ता कश्चिीवष्यतीत्यवधार्यत इति कर्मधिकरणवार्तिके च धात्वर्थेन स्वतन्त्रनिष्पादकत्राक्षेपस्य पक्ष्यमाणस्य प्रौढिमात्रत्वा- तू बहुद्यकशब्दानां संख्यामात्रस्य वाच्यत्वान्वाख्यानमित्येवं पर- स्वात्प्रथमप्रतीतत्वेन संख्याया एव विशेषणत्वावगतेर्यजतेत्येकव. चनादेकत्वविशिष्टस्यैव कर्तृत्वप्रतीतेरेकत्वाभावे कर्तृत्वाभावेना- धिकाराभावान्नैकत्वस्याशक्तिकृताङ्गस्यागन्यायविषयता युक्तेत्याश- यः । यदि च्यान्याङ्गत्यागे ऽप्येकस्या शक्तिः स्यात्ततो गुणलोपे च मुख्यस्य क्रिया स्यादिति न्यायात्प्रधानानुरोधेन गुणभूतैकत्व- त्यागः शझोत न त्वंतदस्तीत्याहं * शक्नोति हीति * कर्तृविशेषण- त्वाभ्युपगमे ऽप्येकत्वस्य त्यागो न युक्त इति प्रीदि दर्शयितुमाह * उत्पत्तीति * सोमेन यजनेत्युत्पत्तिचोदनास्थत्वेनैकत्वस्य कर्मरू- पत्वावधारणात्तत्यागे कर्मण एवाननुष्ठितत्वापत्तेरुत्पत्तिकाले च बहुदक्षिणत्वाद्येकाशक्तिहेत्वनवगमनानुपसञ्जातविरोधावस्थायां श्रु- तत्वाद्वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजतेति च प्रयोगचोदनास्थत्वेनानु- ष्ठानप्रत्ययप्रत्यासन्नतया बलवत्वादित्याशयः । तस्मादिति भाष्यं सूत्रार्थोपसंहारार्थत्वेन व्याचष्टे * तस्मादिति * स्वयं व्याख्याते पक्षणतिशङ्कासुत्रार्थे विकृती क चिद्वित्वबहुत्वाभ्यामपि संयोगा- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९५ बहुशब्द सद्भावेनाक्षेपायोगोत्यर्थत्वेन प्रकृतेरेवैकत्यसंयोगनियमादित्येचं व्याख्यातुमाह * यत्विति * प्रतिपद्विशेषनिमित्तों यजमानसंख्या. विशेषो यजमानसंख्याविशेषनिमित्तश्च प्रतिपद्विशेष इत्यन्योन्याश्र- यापत्तेः प्रतिपद्विशेषनिमित्तद्विबहुयजमानकत्वश्रुतिकल्पनाया। गात्प्रतिपद्विशेषानपेक्षश्रुतिकल्पने चैकत्वचोदनाविरोधापरिहाराद्य- जमानसंख्याविशेषविशिष्टप्रतिपद्विशेषविकल्पनपूर्व तदन्यथानुप- पत्त्या विशेषणंभूतसंख्याविशेषविधि कल्पयित्वा संख्यान्तरपक्ष प्रतिपद्विशेषविध्यभावात् संख्याविशेषस्यानिमित्तत्वं वाच्यं कु- लायादौ तु संख्याविशेषप्राप्तौरवलक्षणवाक्यभेदापत्तश्च न विशि- विधिः सम्भवतीत्याशयः । अथेत्यादिभाष्येगा वासनाविति द्वि- वचनवत् ज्योतिष्टोम ऽपि पत्न्याशयं द्विवचन बहुवचनं घा भ- विष्यतीत्याशय वैषम्योक्त्यर्थमुच्यतइत्यादिभाष्यं व्याख्यास्यस्वयं तावद्धर्मप्रजासम्पन्ने दारेषु नान्यं कुर्वीतेति दारान्तरनिषेधेनैक- पत्नीकत्वनियमात्पन्याशयस्य द्वित्वस्य नित्यत्वेन निमित्तत्वं न स. म्भवतीति परिहारमाह * पत्नीति * व्याचष्टे * बहुभ्य इति * ८८८१२ स्यैकशेषत्वाभावान्मध्यप्रतीकन बहुत्वयुक्तं वाक्यं गृहीत्वा तुल्यन्यायत्वाश्च चकारेण द्वित्वयुक्तं वाक्यमन्याचित्यास्मिन्या- क्यद्वये यो यजमानशब्दः स पुमान् स्त्रियति लक्षणाद्विरूपैकशेषः कल्प्येत सच पुबहुत्वस्य पुंद्वित्वस्य वा सत्राहीनेषु विहितस्य द्विव दुवचनाभ्यां स्वरसात्प्रतीतर्नि प्रमाणक इत्यवं योज्यं निमित्तोपा. दानानर्थक्यदोषोक्तिप्रसङ्गनेह स्विति भाग्यावयवं व्याख्याया सम्भ- वादिति भाष्यावयवं व्याचष्टे * सौमे इति * ब्राह्मणो नीनाद- धीतेत्युत्पत्तिशिष्टकत्वविरोधिपुन्द्रित्वविध्ययोगात क्षौमाख्यगुणवि- धानार्थत्वेन च वाक्यार्थवत्वोपपत्तेः पुन्द्वित्वाप्राप्तिमगतिहतुं सूच. यितुं गुणस्य तु विधानत्वात्पत्नयां द्वितीयशब्दः प्रयुक्तः क्षोमवाक्ये पुन्द्वित्वाविधाने ऽप्यन्यत्र क चिद्विधिर्भविष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थम * न हीत्युक्तम् * अपि चेतिभाष्यं व्याचष्टे * एफेति * विकल्पनार्थवत्वमाशय नित्यनैमित्तिकत्वन विषमशिष्टत्वाद्विक- ल्पायोगो ऽभिहितः । तस्मादिति सिद्धान्तोपसंहारभाष्ये त. स्मावुक्रष्टव्ये एवेति सिद्धान्तोपसंहारभाष्येण गतार्थमाशङ्या. पिशब्देन युक्त्यन्तरोपसंहारार्थत्वं सूचयन् व्याचष्टे * तस्माद- पीति - न चाहीनवदप्रकृतयशसम्बोन्धो ऽस्तीत्यादिवार्तिकेन कत्वन्तरान्वयावेदकप्रमाणाभावाद्यजमानद्वित्वबहुत्वस्वरूपान्वये चा- नर्थक्यापत्तेरुत्कर्षायोगमुक्तमनुभाषणपूर्व वेधा परिहरति*यत्पिति* ·१२९६ न्यायसुधायाम् । ज्योतिष्टोमस्य प्रतिपन्निमित्तभूतयजमानद्वित्वबहुत्वसंयोगाभावात्प्र- तिपदोरुत्कर्षो ऽपि त्वन्तराङ्गत्वे किं प्रमाणमित्याशय द्विवचना- न्तयजमानशब्दोपस्थापितस्य द्वियजमानकस्य यज्ञस्याहीनवच्छष्ठया बहुवचनान्तोपस्थापितस्य च बहुयजमानकस्य तादर्थ्यचतुर्थ्याप्राधा- न्याभिधानाच्छ्ाति प्रमाणं सूचयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति * त. स्मादिति * ॥ जाघन्या अनुत्कर्षाधिकरणम् ॥ १०॥ जाधनी चैकदेशत्वात् ॥.२० ॥ जाधनीपत्नीसंयाजान्वयविधिदर्शपूर्णमासयोः पशौ वेति चिन्तायाः प्रकरणस्य पूर्वैः सविरोधाविरोधचिन्तात्वाभावेनासङ्ग- तिमाशय निमित्तत्वेनोहेशभूनयोईित्वबहुन्धयोः: प्रकृतकर्मासंयो. गात्तत्संयुक्तानां पत्नीसंयाजानामप्युत्कर्ष प्रसक्तमपवदितुं चिन्तै- षेति विरोधाविरोधचिन्ताफलभूतोत्कर्षानुत्कर्षचिन्तात्वात्सङ्गतिमाह * उत्कर्षेति * जाघन्यास्तृतीययाङ्गन्चोक्तः संस्कार्यत्वायोगेनो- स्कर्षकत्वायोगादुत्कर्षशङ्कानुपपत्तेरधिकरणानारम्भमाशय पश्वव- यवत्वेन पशु विनोपादानाशक्तेरवयवत्वेनैव चात्तरार्द्धादिवदवय- व्यप्रयोजकत्वादङ्गत्वानुपपत्तेः प्रयाजशंषवत् तृतीयाभङ्गेन संस्का- यंत्वं न्यायाभासात्पुरुषबुद्धिप्रभवाच्छयतइति परिहारसूचनार्थी युध्धुक्तिः क्रियतइति वक्तुं प्रयुक्तम्य प्रत्ययस्यानुप्रहार्थ कस्मि- श्चिद्धाती प्रयोज्ये नित्याया प्रतिपदः प्रकृती विहितायाः कुलाया- विप्वप्यतिदेशात्प्राप्ति प्रसङ्गाद्वारयितुं प्रतिपदन्तरविधियुक्तः जा- घन्यास्तु प्रकृतावप्रस्तुतत्वान्न युक्तः संस्कारविधिरित्याशय पत्नी- संयाजानां प्रकृतावारातुपकारित्वेन विहितानां प्रसङ्गात्पशावनिदे- शप्राप्तानां जाघनीसंस्कारार्थत्वविधेर्युक्तत्वसूचनार्थ प्रसङ्गवाची प्र- स्तौतिः प्रयुक्तः । प्रश्नपूर्व सन्देहहेतूक्त्यर्थ कमित्यादिभाध्यं व्याच- ष्टे * जाघन्यति * कीहरबचनव्यक्तिद्वयमित्यपेक्षित पत्नीसंयाजा. नां गुणत्वं जायन्याः प्राधान्यमित्येका जान्या गुणत्वं पत्नीसंयाजानां प्राधान्यमिति द्वितीयेतिविवरणार्थ यदीत्याधुक्तं सर्वपशुप्रकृतित्वा. दग्नीषोमीयगतेत्युक्तं संस्कार्यत्वोपपादनायोत्तराङ्गत्वात्पत्निसंया- जानां तत्काले पशुकार्यस्य प्रधानस्य कृतत्वात्तदवयवभूताया जाघ- न्याः कृतार्थतोक्ता नेह पत्नीसंयाजानामुत्कर्षानुत्कर्षचिन्ता किन्त्वस्य वाक्यस्येस्येतद्विधानमिति भाष्यस्थविधानशब्देनाक्तमिति सूचना ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९७ विधानोक्तिः । किं तावदित्यादिभाष्योक्तं पूर्वपक्षं सङ्ग्रहाति * कि- मिति * अचोदनादिस्यस्य पूर्वाधिकरणाद्यसूत्रस्थस्य हेतोऑघन्याः पशुरहितयोईशपूर्णमासयोश्चोदयितुमशक्यत्वादित्येवमर्थाङ्गीकार णोत्कर्षहेतुतयानुषक्तस्य व्याख्यार्थेन जाघन्यामिति भाष्येण प्रति. ज्ञाते सन्निपत्योपकारित्वे कथमिति प्रश्नाक्षिप्तयोतूक्त्यर्थमारादुप- कारित्वमपेक्ष्य सन्निपत्योपकारित्वस्य पशुपुरोडाशाधिकरणन्याये- नाभ्यर्हितत्वादित्युक्तम् । शब्दादितिभाष्ये शब्दोक्तरेकपदोपादान- लक्षणश्रुतिवाचित्वसूचनायान्यन चेत्युक्तम् । सौत्रं हेतुमेकदेशश्चति भाग्यव्याख्यातं स्परयितुमकदेशेत्युक्त विद्यमानेकदेशिसंयोगस्यैक- देशद्रव्याप्रयोजकत्वहेतुतया वक्ष्यमाणस्य हैकदेश्यभावेनाभावादेक. देशो प्रयोक्ष्यतइत्याशङ्कय परप्रयुक्तश्रुतकदेश्येकदशग्रहणे सम्भव- त्यन्यप्रयांजकता न युक्तति सूचनार्थम् * तथा सति चेत्युक्तम् * ८८९।। अपकृप्यतेत्यहीनाधिकरणसिद्धान्तसूत्रावयवस्य द्वित्वबहुत्वयुक्तं चेति चकारानुकृष्टस्यहापि जाघनी चंति चकारेणानुकृष्य पूर्वपक्ष प्रतिज्ञार्थत्वेन व्याख्यार्थ भाष्यस्थमुत्कर्षपदं व्याख्यातुमुत्कर्षोक्तिः । नन्वित्याशङ्कायाः परिहारे सत्यमित्यादावुच्यते शब्दस्योत्तरग्रन्थ- शेषत्वभ्रमं निवर्तयितुमाह * सेति * एवं सनीति भायं पत्नीसं. याजानां सन्निपत्त्योपकारित्वोक्तिप्रयोजनोक्त्यर्थत्वेन व्याचष्टे * परं चेति* कर्मानुष्ठानं कथ्यते ऽननेति व्युत्पत्त्यानुष्ठानकथनार्थ परं माध्यमित्यर्थः । कस्मान्नोत्तरग्रन्थशेषतोच्यते शब्दस्यज्यत इत्याश- ड्याह * यदि पुरिति * विहितत्वाभ्युपगमेन परिहारे दत्ते पत्नीसंयाजान्यजनीति वाक्यान्तरेण विहितत्वे सति दर्शपूर्णमास. योर्जाघन्यभावे ऽपि पत्नीसंयाजानुष्ठानापत्तेः पूर्वपक्षीष्टोत्कर्षासिद्धि- प्रसङ्गादनिष्टापत्तिपरिचोदनाच्छायापतनयुक्तमवेत्याशङ्योत्तरेत्युक्त- म् । पशी जाधनीप्रतिपादनार्थत्वे ऽपि दर्यपूर्णमासयोरारादुपका- रित्वेनानुष्ठानविरोधाजाघनी त्वित्यादेनोंत्तरत्वं सम्भवतित्याशयः । अतः परिहारवाचिवचनत्वनैवैवं सतीत्यादिग्रन्थजातं जाघनीवाक्ये- न पत्नीसंयाजसंस्कृता जाघनी कार्येति वचने सति वाक्यान्तरादर्श- पूर्णमासयोः पत्नीसंयाजानुष्ठाने ऽपि जाघनीवाक्यात्पत्नीसंयाजेषु जाघनी प्रतिपाद्यत तस्मात्पथी हृदयादिनिप्पत्तिप्रयोजनत्वेन विश- स्यमानं पशुमनुनिष्पन्नाया जायन्याः प्रतिपत्तिरित्येवं योज्यमि- त्युपसंहरति * तस्मादिति * जाघनीवाक्यस्य जाधनीसंस्कारा- थतया पत्नीसंयाजविधायित्वे सति क्रत्वन्वयनिरपेक्षाणां जाघनी- स्वरूपान्वये नैष्फल्यापत्तेः प्रतिपच्छब्दाऋतुगामित्वप्रतीतिवदनेनैव ·न्यायसुधायाम्। -- वाक्येन जाधनीशब्दात्पश्चास्यक्रतुगामित्वप्रतीतेरभ्युपगमनीयत्वा- प्रकरणगम्यदर्शपूर्णमासगामित्वबाधापत्या तत्राकरणप्राप्तवर्णपूर्ण मासयोः पत्नीसंयाजा इति भाष्यं न युज्यतेत्याशङ्कते * नन्विति * . जाधनीवाक्यं विना पश्वाख्यक्रतुगामित्वासिद्धी वाक्येन प्रकरण- षाधाहर्शपूर्णमासयाः पत्नीसंयाजाकरणं प्राप्नुयादतिदेशात्तु तदा- मित्वप्रतीतिसम्भव वाक्यस्य तत्राव्यापारादतिदेशेन चोपदेशात्म- कप्रकरणबाधायोगात्प्रत्युतातिदेशेनात्मलाभार्थ प्रकरणगम्यदर्शपू. र्णमासाङ्गत्वापेक्षणात्तत्राकरणाप्राप्तेन भाष्यविरोध इत्याशयेन प. रिहरनि * प्राप्नुयादिति * उत्कर्षोक्ति स्तर्हि विरुद्ध्यतेत्याशङ्कते * तेन तहीति * वाक्योत्कर्षों पुत्र विवक्षितो न विधयोत्कर्ष इति परिहरति * सत्यमिति * पाठोत्कर्षशङ्कानिरासार्थ विकृनावित्यु- तम् । जाघन्याः पश्वकदेशत्वात्पशुं विनोपादानाशक्तरङ्गत्वेन चो. दयितुमशक्यत्वात्पशो कृतार्थत्वात्प्रतिपाद्यत्वावगतेरुद्देश्यत्वाजाघ- नीवाक्यमपकृष्यतेत्येवं सूत्रं योज्यमित्याशयः । चोदना वा ऽपूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ जाघनी वेति भाष्यं पूर्वाधिकरणाद्यसूत्रस्थानुषक्ता चोदना. दितिशब्दोक्ताविधेयत्वनिरासार्थत्वेन वाशब्दव्याख्यार्थतयाभासमानं पूर्वपक्षसूत्रस्थचकारानुकृष्टापकृष्यतेतिशब्दोक्तोत्कर्षप्रतिज्ञानिरासा- भावं पूर्वपक्षसिद्धान्तसूत्रयोरन्योन्यासङ्गत्यापत्तेः प्रथमान्तजाघनी- शब्दपरेण चकारेण पचम्यन्तभावव्युत्पन्नाचोदनादिति शब्दानुकर्षणमङ्गीकृत्य ऽविधेयत्वपूर्वपक्षप्रतिज्ञानुशपत्तेरयुक्तमाशय सौत्रेण वाशब्देनोत्कर्षप्रतिज्ञायां निरस्तायां तुत्वेनाभिमतोहश्यत्वनिरासार्थत्वेन सौत्रचोदनाशब्दव्याख्या- थतया व्याख्यातुमाह * नवेति * जाधनी संस्कार्या सत्युद्दिश्यमानत्वादुत्कर्षिका स्यात्सा तु तृतीयया पत्नी सयाजा. ख्येषु यागेष्वङ्गत्वावगतः संस्कार्यत्वाभावानोद्दिश्यते किं तूगदीयते ततश्चेह दर्शपूर्णमासयोरेवैतद्वाक्यं विधानाख्यं कार्य कुर्वन्नोत्कृ- ध्यतइति श्लोकार्थः । भाष्ये विधेयत्वोक्तरुपादयत्वसिद्ध्यर्थत्वसूचना- योपादीयतइत्युक्तम् । पत्नीसंयाजाङ्गत्वेनाज्यस्य विहितत्वाजाघनी- विध्यानर्थक्यमाशय विकल्पेनार्थवत्वसूचना * याज्यावदित्युक्त- म् * विधेयत्वसिद्ध्यर्थत्वेनापूर्वत्वादिति हेतुव्याख्यार्थ कुत इत्या- दिभाष्यं स्पष्टत्वादव्याख्याय पत्नीसंयाजा इति भाष्यं खरूपेण विहितानामपि जाधनीसंस्कारार्थत्वेन विधेयत्वोपपत्तः सत्यं वि- ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । १२९९ हिता इत्यादिपूर्वपक्षभाष्ये ऽभिहितत्वादयुक्तमाशय तत्सभिधे- गुणार्थेन पुनः श्रुतिरित्यनेनापि भ्यायेन आघन्या विधेयत्वोक्त्यर्थत्वेन व्याख्यातुमाह * सर्वत्रैवेति * जाधनीवाक्यस्यैवंविधशदोक्तप्रत्य- भिज्ञायमानधात्वर्थवत्वोक्त्यर्थतां भाग्यस्य वक्तुं ततश्चानन्तरवि- हितत्वान्मनसि विपरिवृत्तरशक्यः पत्नीसंयाजानाम् * विधिरि- त्युक्तम् । ततश्चेति चकारार्थः । अनन्तरविहितस्यापि विष्टक- घागस्योत्तरार्द्धसंस्कारार्थत्वेन विधिवदेषामपि जाधनीसंस्कारा- थत्वेन विधिर्भविष्यतीति सत्यमित्यादिपूर्वपक्षभायोक्तपरिहार- निरासार्थ यद्यपि जाघनीसम्बन्धः पत्नीसंयाजानामविहितस्तथापि जाघन्याःप्राप्तयभावेनोद्देश्यत्वायोगात्सम्बन्धिद्वयोहेगं च विना सम्ब- न्धिनो ऽपिविधेयत्वापत्या गौरवापत्तेःप्राकाशावध्वर्यवे ददातीत्या- दिवत्सम्बन्धविधी तात्पर्यायोगादक्रियात्वेन जायन्याः स्वान्तन्त्र्येण विध्ययोगे ऽपि पत्नीसंयाजोद्देशेन तत्सम्बन्धं नान्तरीयकमङ्गीकृत्य तस्या एव विधेयतायुक्तोति जाधनीसम्बन्ध इत्यादिना लक्षणत्वेन चात्र पत्नीसंयाजा इत्यन्तेन भाष्येणोक्ते कथं तेषामुद्देश्यतावगम्यतातिक. थमिति भाग्येण पृष्ट्वा पत्नीसंयाजानां जाघन्यन्वये विधेयत्वोपादेय- त्वात्पन्यन्वये चानुवाद्यत्वप्राधान्योद्देश्यत्वाद्वैरूप्यादत्तेः विधेयत्वा- योगादित्यभिधानार्थ पत्नीसम्बन्धादित्यादिभाष्यं दार्थपौर्णमासि. कानां पत्नीसंयाजानां पशावतिदेशात्प्राप्तानां जाघन्यन्वयविधेः र्वपक्षीष्टत्वात्तेषां च पत्न्यन्वयस्य प्राप्तत्वेनाविधेयत्वाद्वैरुपयानापत्तर- युक्तमाशय स्वरूपतो प्राप्तानामन्यान्वयविध्ययोगेन जाघन्यन्वयवि- धेः स्वरूपप्राप्तयनुवादापेक्षत्वात्पशौ च प्राप्तानां दर्शपूर्णमासप्रकरण- स्थेन वाक्येनाप्रत्यभिज्ञायमानत्वेनानुवादायोगादपूर्वस्य यागस्य जा- घनीसंस्कारार्थत्वेन विधिः पूर्वपक्षिणां वाच्य इत्यापाथ दूषणोक्त्य- थतया व्याख्यास्यन्पूर्वपक्षीटं पक्षं दूषयितुमाह * न चेति * पा. शुकपत्नीसंयाजानुवादसम्भवाभ्युपगमे ऽप्युद्देश्यत्वायोगाजाघन्या नोत्कर्षकत्वं सम्भवतीत्याह * न च जान्या इति * इहापादीय- तइति वार्तिकेन पाशुकवानपेक्षपत्नीसंयाजान्वये जाधन्याः संस्का- यत्वे निरस्ते ऽपि पाशुफपत्नीसंयाजान्वये संस्कार्यत्वादुद्देश्यत्वं भ- विष्यतीत्याराङ्कापूर्व निरस्यति * संस्कार्यत्वादिति * पशी जाघ- न्याः कृतार्थत्वमतिक्रमकारणमाशय कृतार्थत्वावेदकशेषादिशब्दा- भावाशयेन निरस्यति * यदि चति * पूर्वपक्षनिरासमुपसंहरति * तस्मादिति * पाशुफत्वानपेक्षपत्नीसंयाजान्वयपक्षे तु पत्नीसं- याजानां प्रकरणगम्यदर्शपूर्णमासाङ्गत्वविरोधापत्तेर्जाघनीसंस्का- ·१३०० न्यायसुधायाम। १९०॥ रार्थत्वायोगानोत्कर्षशडाप्यस्तीस्याह * न चेति * पत्नीसंयाजोक्त्या ऽस्मिन्पक्षे पदार्थोत्कर्षः सूचितः । वाक्याजाघन्यङ्गत्वावगतेः प्रकर. णबाध गते * वाक्येति * भनुत्पन्नानां पत्नीसंयाजाना जाघन्यां विनियोक्तुमशक्यस्वारपत्नीसंयाजान्यजतीत्युत्पत्तिवाक्यापेक्षित्वे. नाविप्रकर्षावाक्यमपीदं न बलीय इति परिहरति * नेति * एत. देव विष्णोति * यदि हीति * एवमपि तुल्यबलत्वापसंदौर्बल्यो- क्तिरयुक्तस्याशय जाघनीफलालोचनाद्विप्रकर्षाधिक्यमाह * न चेति * अतः पछी दर्शपूर्णमासयांवां प्राप्तानां पत्नीसंयाजानां जा- घनीसंस्कारार्थत्वविध्ययोगादपूर्वस्य यागस्य तादर्थ्यविधिः पूर्वपक्षि- णा वाच्य इत्यापाय दूषणोक्त पत्नीसम्यन्धादिति भाष्यमित्येवं व्या. चष्टे * न चेहति * भाष्ये च पत्नीसम्बन्धादित्यनेन वैरूप्ये सू- चिते सर्वयागेषु सपत्नीकस्यैवाधिकारात्पत्नीकर्तृकत्वप्राप्तः पत्नीशब्द- स्य तदनुवादत्वेनाविधायकत्वाद्वैस प्यानापत्तिमारायानर्थक्यापत्ते- बहुपत्नीकर्तृकत्वस्य ध नित्यमप्राप्तेदेवपत्नीदेवत्यत्वनिमित्तपत्नीसं- याजनामधेयावयवत्यप्रत्यभिज्ञानाच पतीशब्दस्य देवताभूतदेवपत्नी- वाचिस्वावगमन देवतारूपगुणविधायित्वावगमाद्वरुप्यस्या परिहा- यत्वसूचनार्थ मात्र यजमानपत्नीभिर्वागो ऽन्धीयते येन सर्वयागानां पल्यन्षयप्राप्तेः पत्नीशब्दो ऽनुवादः स्याम्फि तु यस्य यागस्य देव- पत्यो देवतात्तरूपेण साधनत्वेनोच्यन्ते तासां चापूर्वे यागे प्राप्तय- भावेन विधेयत्वापत्रपरिहार्य घेरुप्यमित्युक्तम् । एतद्भाग्यविव. रणार्थत्वेनाथेत्यादिप्रश्नोत्तरभाप्यं न्याख्यातुमाह * तति * जा- धन्याख्यद्रव्यपल्याख्यदेवताविशिष्टयागविध्युत्तरकालं यागकैम- ाकाङ्कायां जाघनीप्रतिपादनार्थत्वावगमे ऽपि जाघन्युद्देशनाविधा- नाद्वैरूप्यपरिहारशङ्काया निराससुचनार्थत्वेन जाघन्यां स्विति भा- भ्यस्थं तुशब्दं व्याख्यातुमाह * अल्पायति * पत्नीविशिष्टयागोदेशेन जाधनी विधियक्षे विशिष्टानुवादलक्षणवाक्यभेदशानिरासार्थत्वे- नास्ति स्विति भाग्यं व्याख्यातुं शङ्कापातनिकायै सिद्धान्त्यभिमतव- धनव्यक्त्युपसंहाराथें तस्मादिति भाष्यं पश्चात्पठितमपि तावद्वद्या- चष्ट * तस्मादिति * शडानिरासार्थत्वेनास्ति स्विति भाष्यमिदानी व्याचष्टे * नन्विति * पत्नीसंयाजावान्तरप्रकरणात्पत्नीविशिष्ट- स्वप्राप्तः पत्नीशब्दानादरादित्यर्थः । अवान्तरप्रकरणाविशेषलाभं दृष्टान्तेनोपपादयति * यथैवेति * यत्वित्यादिभाष्यं स्पष्टत्वाद- व्याख्याय तस्मादिति सिद्धान्तोपसंहारभायं व्याचष्टे * - स्मादिति * ·तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः। १३०१ एकदेश इति चेत् ॥ २२ ॥ पूर्वपक्षसूत्रोक्तोत्कर्षहेत्वनुभाषणार्थत्वेन सूत्रव्याख्यार्थमति भाप्यं व्याचष्टे *अथ यदिति * एकदेशत्वस्याप्रयोजकत्वे हेतुताया न्यायसिदत्वसूचनार्थ चतुर्थाधिकरणसूत्रं पदकर्माप्रयोजकमित्ये. तत्सूत्रविपरिणताप्रयोजकपदानुषङ्गसहितं पठितम् * न प्रकृते- रशासनिष्पत्तेरिति') * सूत्रं परिहारार्थस्वनावतारयति * तत्रेति* नभं व्याख्यातुमाह * स नामेति * पचप्येकदेशो द्रव्वं यस्य ८९१ार यागस्यति चतुर्थाधिकरणसूत्रस्यैकदेशद्रव्यशब्दार्थस्तथाप्येकदेशद्र- व्यो ऽपि जाघनीशब्दो जायन्या नाप्रयोजको नानुपादायक इत्येषं ननं व्याख्यातुं गत्यात द्रवनेर्धातोर्द्रव्यशब्दव्युत्पत्तिमङ्गीकृत्यैफ- देशो द्रव्यो गम्यः प्रतिपाद्यो यस्य राष्ट्रस्येत्येकदेशद्रव्यशब्दार्थ कृत्वा एकदेशवाची शब्दो ऽर्थस्यानुपादायको यस्य सम्बन्धि- शब्दत्वात्प्रतिसम्बन्धिनं च विना सम्बन्ध्युपादानाशक्तरन्यतः सिरप्रतिसम्बन्धिसम्भव च तदाक्षेपाशक्तरन्यतः सिखत्वेन प्रकृ. तस्य प्रतिसम्बन्धिनो प्रहणं विनार्थो न ज्ञायते जाधनीशब्दस्य तु जातिवाचित्धेन सम्बन्धिशब्दस्वाभावात्तदर्थभूताया जाघन्याः प. शुयानाङ्गत्वन सिदस्य पोर्ग्रहणं विनाप्युपादातुं शक्यत्वाना- नुपादेयत्वेनोत्कर्षकतत्युक्तम । न प्रकृतावितिभाष्ये.प्रकृती दर्शपू. र्णमासयोरिस्यवयवं देशवैषम्योक्त्यर्थसौनप्रतिशब्दव्याख्यार्थत्वा- बुत्कृप्यानेन विशसनादिप्रकारण पशुतो निष्पपया जाघन्या पत्नी- संयाजाः कार्या इत्यनेन रूपेण जापनीशास्त्रेण नोच्यते किं त्ववि. शिष्टा विधीयतात्येवं भायरोषं व्याख्यातुमाह * रूपं वेति * यथा कश्चिच्छदेन विशसनाद्युत्पत्तिप्रकारनियमाभावं येन केन चिदित्यनेन च क्रयाधुपादानप्रकारनियमाभाषमुक्तमनोवासोन्याये- नोपपादयितुं रूपं घेति सप्तमाधिकरणसिद्धान्तसूत्रं पठितम् । यदि चेयं पृथग्भूता न प्रयरंततः पशुं विना न शक्यतोपादातुं न त्वंदस्ती- त्येवमर्थत्वेन सतिभाग्यं व्याख्यातुमाह * नचेति * पृथकवाच्या वयवशब्दः छगप्रकृतिकवनियमस्यापि चाभावाद्विशसनादिनि- यमो दूरापास्त इत्याह * नचापश्यमिति * देक्षे ऽपि तीनियमः स्यादित्याशा वैषम्योक्त्यर्थसौत्रप्रकृतिशब्दव्याख्यार्थ प्रकृती दर्श- पूर्णमासयोरिति भाज्यावयवमुत्कष्टमिदानी व्याख्यातुमाह * प्रोषोमीये ऽपीति * पश्ववयवप्राप्तौ दर्शपूर्णमासयोक्षप्रकृतित्वा. (१) इदं सूत्रं वार्तिकेयाख्यातम । अ.

·૨૨ न्यायसुधायाम्। भावात्प्रकृत्युक्त्यानर्थक्यमाशय कर्मव्युत्पत्त्या प्रकृतघाचित्येन द. संपूर्णमासोपलक्षणार्थतयोपपादयति * प्रकृतीति * भाज्ये च सप्त- म्यर्थे षष्ठीव्याख्यार्थम् * प्रकृतावित्युक्तम् * तस्मादित्यधिकर- णार्थोपसंहारभाज्यं संस्कार्यत्वाभावनोत्कर्षकत्वा योगे ऽपि दार्श- पौर्णमासिकेषु पत्नीसंयाजेवाज्यावरोधेन जाघन्यनवकाशावुत्कर्षा- पत्तरयुक्तमाशयोपपादयन्व्याचष्टे * तस्मादिति * सन्तर्दनस्य संस्थानिवेशाधिकरणम् ॥११॥ सन्तदर्न प्रकृतौ क्रयणवदनर्थलोपात्स्यात् ॥ २४ ॥ दीर्घसोम इति सप्तमीश्रुत्या प्राधान्यानुक्तेरधिकरणत्वस्य च सन्तर्दनं प्रति यागस्यायोगात्कन सहात्र प्रकरणस्य विरोधाविरोधचि- न्तस्यपेक्षायामाह * इहेति * ज्योतिमोक्त्या प्रकरणविरोधा- विरोधचिन्तात्वसूचनपूर्व हनू वा एते यशस्य यदभिषवणे इति चाभिषवणफलकयोः प्रक्रमोक्त्या सन्तर्दनीयत्वसूचनपूर्व ज्योति- टोम इत्युदाहरणभाष्यं व्याचष्टे * ज्योतिष्टोम इति * सम्पूर्वस्य सर्द तेरथ व्याचष्टे * भित्वेति * द्वयोः समीभूतयोः संश्लेषार्थ संश्लेषप्रदेशौ भेदनेन तनूकृत्यैकस्योपर्यपरं स्थायित्वा संश्लषयेत् इति यावत् । तत्रेति सन्देहभाष्यं कर्तृतो वेत्यादिपक्षान्तराणामपि घश्यमाणत्वान्न्यूनमाशझ्याग्निष्टोमपक्षवत्कर्तृपक्षे ऽप्यविरोधाविशे- पादाम्यमतेन च संस्थापक्षे ऽप्यविशेषाद्विरोधस्य च सत्राहीनपक्ष- घदमिष्टामान्यमात्रपक्षे ऽप्यविशेषाज्ज्योतिष्टोम एवेत्यननानिष्टोमक- तसंस्थापक्षाणामाहोस्त्रिदित्यनेन च सत्राहीनाग्निष्टोमान्यमाप- क्षयोः संग्रह इति सूचयितुमाह * तति * फियन्तो ऽत्र पक्षाः ८९२११ सम्मवन्तीत्यपेक्षायामाह * एते चेति * अग्निष्टोमसंस्थातोक्त्यर्थः शुखशब्दः । सन्तर्दनं प्रकृतानर्थलोपादित्येतावत्सूत्रव्याख्यार्थमुच्य- तात्यादिभाष्यं व्याचष्टे * फिमिति * दीर्घसोमशब्दार्थस्य दी. र्धकालत्वस्य सोमयागत्वस्य च प्रकृतावग्निष्टोमे ऽप्यलोपादित्येवं व्याख्यार्थ दीर्धेत्युत्त्काग्निष्टोमोदारणशङ्काभावेन दीर्घाख्यप्रयोजन. लोपाद् धृत्यर्थत्वार्थवादायोगशङ्कानिरासार्थत्वेन व्याख्यार्थम् * स. न्तईनेत्युक्तम * क्रयणद्रव्याणां विकल्पहष्टन्तित्यायोगसूचनार्थ स्वयं रष्टान्तान्तरमुक्तम् । अग्निष्टोमनिवेशप्रतिक्षार्थत्वेनावृत्त्या प्र- कृतिशब्दमाख्यार्थ तस्मादिति भाग्यं व्याख्यातुमनुत्कर्ष इत्युक्ते क- मव्युत्पनेन प्रकृतिशब्देनाग्निष्टोमोक्तेः प्रकरणाख्यानुत्कर्षहेतुसूच- नार्थत्वं सूचयितुम् * प्रकरणत्युक्तम् * दीर्घसोमत्वस्याग्निष्टोमे ·विज्ञप्तिः । " १ अस्यांचौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासंपृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकः स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते । २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते । ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रहष्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति । भारतवर्षीय,ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकै. देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम् मुद्रा: ७ आणकाः८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबके प्रापणव्ययः पृथग नास्ति। ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (२) श्लोकवार्तिकम् । भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया (मीमांसा) १० व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं तत्वत्रयम विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र. करणम् श्रीमल्लोकाचार्यप्रणीतम् ।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भातृभाषा प्रकाश सहि- (वेदान्तः) २ तम् । सम्पूर्णः। (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ () भादृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- ( मीमांसा) २ श्रीगागाभट्ट विरचितः । तपादः । (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र विरचिता सम्पूर्णः। (मीमांसा) २ (८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णः । मिश्र} ·हसो-} घा- ।} (e) स्याद्वादमञ्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णम् । (जैनदर्शनम् )२ (१०)सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ ( वेदान्तः) १ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णः (११)न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंग्रहीतः आचार्यचित्सुखमु. ( वेदान्तः ) २ निविरचितव्याख्योपतेः (१२)विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म. म. ( न्यायः ) ५ श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः (१३)विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स० (मीमांसा) २ (१४) न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्टसो- (वेदान्तः) १३च- मेश्वरविरचिता। (१५)शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता ( वेदान्त) २ति श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। ने- (१६) मीमांसाबालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमद्पदवाक्यप्रमा- णपारावारीणधुरीणमीमांसाद्वैत साम्रा- (मीमांसा) २ ज्यधुरन्धरश्रीभट्टनाराणात्मजभट्टशङ्कर- विरचितः। (१७) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि. मीमांसादर्शनम् ) महा- महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम् । (मीमांसा)२ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यास- प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङ्कृतश्च । (वेदान्त)३ (१८) कात्यायनश्रौतसूत्रम् महामहोपाध्याय श्रीकर्का- चार्यविरचित भाष्यसहितम् । (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् श्रीभास्कराचार्यविरचितम् ( वेदान्त ) हरिदासगुप्तः, पत्तादिप्रेषणस्थानम पोखम्बा-संस्कृत पुस्तकालय बनारस सिटी। ३ १ ,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.