·TEXT PROBLEM
WITHIN THE
BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184524
LIBRARY
UNIVERSAL

·॥
मन्थापाल
(१२)
तैतिरीयोपनिषत् ।
मुल्य पञ्चसम्तातनवणकाधिक रूपकद्वयम् (२-७५)

·OUP---43-30-1-71-5,000
Call No.
SRA-572
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY.G,
52.608
कायचोयालेतिरीका
CRE
Accession No.
Author
Title
This book should be returned on or before the date last marked below

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृत्यन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः १२
कृष्णयजुर्वेदीया
तैत्तिरीयोपनिषत् ।
आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्योपेता ।
:
पण्डित वामनशास्त्री इसलामपुरकर । इत्येतैः
संशोधिता।
तथा
शंकरानन्दकृता तैत्तिरीयोपनिषदीपिका ।
एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।
पुस्तकमेत्तत्
बी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्यतः
पुण्याख्यपचने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरमुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
पञ्चमीययमङ्कनावृत्तिः ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८५१
खिस्ताब्दाः १९२९
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)।
मूल्यं पादोनरूपकद्वयम् (१.१२)।

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकान्तर्गता तैत्तिरीयोपनिषत् । आनन्दगिरिकतटीकासंकलितशांकरभाष्यसमेता। यत्प्रकाशसुखाभिन्नं थन्मन्त्रेण प्रकाशितम् । विवृतं ब्राह्मणे तत्स्यामदृश्यं ब्रह्म निर्भयम् ॥ १ ॥ यजुर्वेदशाखामेदं तैत्तिरीयकोपनिषदं व्याचिख्यासुर्भगवान्भाष्यकारस्तत्प्रतिपाद्यं ब्रह्म जगजन्मादिकारणत्वेन तटस्थलक्षणेन मन्दमतीन्प्रति सामान्येनोपलक्षित, सत्यज्ञाना- दिना च स्वरूपलक्षणेन विशेषतो विनिश्चितं नमस्कारच्छलेन संक्षेपतो दर्शयति- यस्माज्जातं जगत्सर्वं यस्मिन्ने प्रलीयते । येनेदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १ ॥ यस्माजातमिति । निमित्तोपादानत्वयोः पञ्चम्याः साधारण्यादुभयविधमपि हेतु- त्वमविवक्षितम् । कार्यविलयस्य प्रकृतावेव नियतत्वाद्विशेषतः प्रकृतित्वमाह-यस्मिन्नि- ति । कार्यसाधारणस्य निमित्ते धर्मादावपि प्रसिद्धत्वात्साधारणकारणत्वमाह- येनेति । ज्ञानात्मन इति स्वरूपलक्ष सूचनम् ॥ १॥ गुरुभक्तेषिद्याप्राप्तावन्तरङ्गसाधनत्वं ख्यापयितुं गुरून्प्रणमति-- यरिमे गुरुभिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः । व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तानित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ २॥ यैरिति । पदानि च वाक्यानि च प्रमाणं चानुमानादि तद्विवेचनेन व्याख्याता इति ॥ २॥ चिकीर्षितं निर्दिशति-- तैत्तिरीकसारस्य मयाऽऽचार्यप्रसादतः । विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं संप्रणीयते ।। ३ ।। -- -- १ ख. ग. च. न. झ. ट. यन्मात्रेण । २ ख. ग. च. रबले । ३ क. घ. च. छ ज. झ. व विधीय' । म व विली | ४ क. ख. ग. ज. ठ. °पि कारणत्व' ।५ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. 'त्वमिहावि' । ६ क. ख. ग. च. ज. ट. तेऽपि ध । ७ क. ख. ग. च. ज. ट. र्मादौ प्र। ८ ख. ग. ब. 'रणं का । ९ ज. °णमाम्यह' । १० क. ख. ग, च, ज. ट. इत्यर्थः ॥२॥ ११ ख, ग, ज. निदर्शयति। .

·भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- तैत्तिरीयकेति । व्युत्पन्नस्य पदेभ्य एव पदार्थस्मृतिसंभवात्पदस्मारितपदार्थानां संसर्गायैव वाक्यार्थत्वात्सूत्रकारेणोपनिषत्तात्पर्यस्य निरूपितत्वाच्च व्यर्थः पृथग्व्याख्यारम्म प्रत्याशङ्कयाऽऽह--विस्पष्टाति । मन्दमतीनां स्वत एव निःशेषपदार्थस्मरणासंभवा- दुपनिषद्भतनिःशेषपदार्थानी विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोचयन्ते तेषामुपकारायेत्यर्थः।।३। नित्याम्यधिगतानि कमोण्युपात्तदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन्छन्थे । कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वादुपनिषत्प्रयोजनस्य निःश्रेयसस्य कर्मभ्य एव संभ- वास्पृथग्व्याख्यारम्भो न युक्त इल्याशङ्कामपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह-नित्यानीति । " अथातो धर्मजिज्ञासा " इति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पर्युदस्त- स्वानोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च कर्माणि संचितदुरितक्षयार्थानि " धर्मेण पापमपनुदति" इति श्रुतेर्न निःश्रेयसार्थानि । न केवलं जीवतोऽवश्यकर्तव्यान्यधिगतानि कलार्थिमा काम्यानि च । न तान्यपि निःश्रेयसार्थानि । “स्वर्गकामः" "पशुकामः" इत्यादिवन्मोक्षकामोऽदः कुर्यादित्यश्रवणात् । अतः संसार एव कर्मणां फलमित्यर्थः । इदानी कॉंपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते । कर्महेतु: कामः स्यात् । प्रवर्तकत्वात् । आप्तकामानां हि कामाभावे स्वात्मन्यवस्थानात्मवृत्त्य. नुपपत्तिः । आत्यकामत्वे चाऽऽप्तकामता । आत्मा हि ब्रह्म । तद्विदो हि पर- माप्तिं वक्ष्यति। अतोऽविद्यानिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं परप्राप्तिः । “अभयं प्रतिष्ठां एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति" इत्यादिश्रुतेः । कर्मकाण्डार्थमुक्त्वा तत्राविचारितमुपनिषदर्थमाह-इदानीमिति । कर्मणामुपादा- नेऽनुष्ठाने यो हेतुस्तनिवृत्त्यर्थं ब्रह्मविद्याऽस्मिन्ग्रन्थ आरम्यते । अतः सनिदानकर्मोन्मू- लनार्थत्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्धत्वान्न गतार्थत्वमित्यर्थः । कर्मानुष्ठाने हेतुर्नियोगस्तस्य प्रमाणसिद्धत्वान्न विधया विरोध इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्महेतुरिति । अस्येदं साधनमि- स्येतावच्छास्त्रेण बोध्यते । यस्य यत्राभिलाषः स तत्र प्रवर्तते कामत एव । अतो न नियोगस्य प्रवर्तक[ त्व ]संभावनाऽपीत्यभिप्रायः । सति कामे प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः । कामाभावे न प्रवृत्तिरिति व्यतिरेकमाह-आतेति । अभिलषितविषयप्राप्तिः कामनिवृत्ती विन्दते ॥ १. संस्मृ । १ क. ट. 'त्पदैः संस्मा । ख. ज. "त्पदैः स्मा १३ झ. दार्थसं । ४ झ 'रेगोप । ५ ख. श. च. अ. झ. ट. नां निर्विशि° । ६ ट. इतिव । ७ घ. छ. ज. निवृत्त्यर्थे ब्रटन. च. 'लेनाssत । ९ ड. 'तेः । ननु का । १० क. ख. ग. च. ज. स. द. मण उपा । ११ झ. प्रारभ्यते।

·me १ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । हेतुः । न विद्या । अतः कथं कर्महेतुपरिहाराय विद्यारम्भ इत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मका- मत्वे चेति । कामितविषयप्राप्त्या कामस्य तात्कालिकोपशममात्रं न तूच्छेदः । पुनर्वि. षयाकाङ्क्षौदिदर्शनात् । आत्मकार्मेनाऽपि निरङ्कुशाऽऽत्मैव वस्तु नान्यत्ततोऽस्तीत्ये. वरूपाऽऽत्मकामत्वे सति भवति कॉमितेच्छाभावात् । आत्मनो ह्यद्वयानन्दरूपमनान- नेव व्यतिरिक्तं विषयं पश्यन्कामयते । ततः कामस्याऽऽत्माविद्यामूलत्वादात्मविद्येव तन्निवृत्तिहेतुरित्यर्थः । भवत्वात्मविद्या कामविरोधिनी कर्महेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयत इति कथमुक्तं तत्राऽऽह-आत्मेति । आनन्दमयं परमात्मानमादाय श्रुति- रुदाहृता । काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भाँदारब्धस्य चोपभोगेन क्षयानित्यानुष्ठाने प्रत्य- वायाभावादयत्नत एव स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षः । अथवा निरतिशयायाः पीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्महेतुत्वाकर्मभ्य एव मोक्ष इति चेल । कर्माने. कत्वात् । अनेकानि ह्यारब्धंफलान्यनारब्धफलानि चानेकजन्मान्तरकतानि विरुद्धफलानि कर्माणि संभवन्ति । अतस्तेष्वनारब्धफलानामेकस्मिझन्मन्यु- पभोगक्षयासंभवाच्छेषकर्मनिमित्तशरीरारम्भोपपत्तिः कर्मसद्भावसिद्धिय । " त) इह रमणीयचरणाः " " ततः शेषेण " इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । इष्टानिष्टफलानामनारब्धानां क्षयार्थानि नित्यानीति चेन्न । अकरणे प्रत्या- यश्रवणात् । प्रत्यवायशब्दो ह्यनिष्टविषयः । नित्याकरणनिमिसस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूपस्याऽऽगामिनः परिहारार्थानि नित्यानीत्यभ्युपगमानानारब्धफल- कर्मक्षयार्थानि । यदि नामानारब्धकर्मक्षयार्थानि नित्यानि कर्माणि तथाऽप्य. शुद्धमेव क्षपयेयुर्न शुद्धम् । विरोधाभावात् । न हीष्टफलस्य कर्मणः शुदरूपत्वा- नित्यैर्बिरोध उपपद्यते । शुद्धाशुद्धयोर्हि विरोधो युक्तः । एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्वात्कर्मभ्योऽसंभाव्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनत्वाच्चोपनिषदो व्याख्यारम्भं संभाव्य पुनरनारम्भवादिनोऽभिप्रायमुद्भावति-काम्यप्रतिषिद्धयोरिति । आत्यन्तिकागामिशरीरानुत्पादे स्वरूपावस्थानं निःश्रेयसं, शरीरानुत्पादश्च हेत्वमावादेव १ ग. च. त्वेनेति । २ ख. ग. च. न. प्राप्ती का । ३ क. ख. ग. च. न. १. 'क्षाद'।४ क. ख. झ. ट. मताऽपि । ५ क. ख. ज.ट. कामयितव्याभावादेवाऽऽत्मानं । ६. 'भात्प्रार। ७. 'ब्धयोश्चोप । ८ ख. ग. ङ. च. छ. ब. झ. 'भोगक्ष । ९ ङ. 'म च । १० क .. स्वात्माव। ११ . च. शयप्री। १२ अ. 'ब्धकर्मफ' । १३ घ. षसंभव । १४ क. "यदिछ । १५ क. ङ. अ. 'तः कर्मशे । १६ अ 'दिस्मृति । १७ ङ. यस्यासुखरू । १८ स्व. ग. च. 'शुभमे । १९ घ. ने पुनः शु° । २० ख. ग घ. ङ. च. छ. अ. ट. शुद्धिर । २१ व... ट. शुद्धयशुद्धयोहि । २२ घ. छ. नरार ।

·४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- १ सेत्स्यति किं ज्ञानार्थोपनिषदारम्भेणेत्यर्थः । मतान्तरमाह-अथवति । यदेव स्वर्गसाधनं ज्योतिष्टोमादि तदेव मोक्षसाधनं निरतिशयप्रीतेः । स्वर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यत्रासंभवात्सति शरीरे क्लेशावश्यभावादित्यर्थः । ऐकभविकपक्षमाद्यं मतं प्रत्याख्याति-नेत्यादिना। यद्यपि वर्तमाने देहे काम्यं प्रतिषिद्धं च नाऽऽरभेत मुमुक्षुस्तथाऽपि संचितस्यानेकस्य संभ वाद्धेत्वभावोऽसिद्ध इत्यर्थः। प्रायेणानभिव्यक्तानि सर्वाण्येव कर्माणि संभूयक शरीरमारमन्ते तत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षयि(पि)तत्वात्संचितं कर्मैव नास्तीतिशङ्कानिराकरणायोक्तम् -विरु- दफलानीति । स्वर्गनरकफलानां ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनामकस्मिन्देहे भोगेन क्षयासं- भवात्प्रायेणास्य सर्वाभिव्यञ्जकत्वे प्रमाणामावालवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं संभ- वतीत्यर्थः। संभावनामात्रमेतन्नात्र प्रमाणमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मशेषेति । प्रेत्य स्वक कर्मानुभूय ततः शेषेण जन्म प्रतिपय॑न्त इति स्वर्गादवरोहतां कर्मशेष(प)सद्भावं दर्शयती- त्यर्थः । संचितकर्मसद्भावमङ्गीकृत्य देहान्तरारम्भो न भविष्यतीत्याह-इष्टेति । एतद्भ- (द्भा)ट्टानां सिद्धान्तविरुद्धमित्याह-नेति । मुमुक्षुणाऽनुष्ठितस्य नित्यादेः संचितकर्मक्ष- यार्थत्वाभ्युपगमेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह- यदि नामति । न च कर्महेतूनां कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसंभवादशेषकर्मक्षयोपपत्तिः । अनात्मविदो हि कामोऽनात्मफलविषयत्वात्स्वात्मानि च कामानुपपत्तिनित्यपा- तत्वात्स्वयं चाऽऽत्मा परं ब्रह्मेत्युक्तम् । नित्यानां चाकरणमभावस्ततः प्रत्यवा- यानुपपत्तिरिति । अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रियाया नित्याकरणं लक्षणमिति “अकुर्वन्विहितं कर्म ' इति हि शतुर्नानुपपत्तिः । यच्चोक्तं " मुमुक्षुः काम्यानि वर्जयेत् ” इति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटम् । सति मूलाज्ञाने कामोद्भवस्य दुर्निवारत्वादित्याह-न च कर्महेतूनामिति। ननु कामो नाज्ञा- नमूलः । आत्मविदामपि कामदर्शनादित्यत आह-स्वात्मनि चेति । सर्व आत्मेति पश्यतां तत्त्वतो विषयाभावादेव कामानुपपत्तिः । अशनादिप्रवृत्तिनिमित्तं तु कामामास एव । वास्तवाभिनिवेशाभावादित्यर्थः । तेषामप्यर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मप्राप्ः कामनाs- स्तीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-स्वयं चेति । यच्चोक्तमकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारा. र्थानि नित्यानीति तत्राऽऽह-नित्यानां चेति । आगामि दुःखं प्रत्यवाय उच्यते । तस्य मावरूपस्य नाभावो निमित्तम् । '. पापः पापेन " इति श्रुतेः । निषिद्धाचरणनि- मित्तत्वाद्दुःखस्येत्यर्थः । १ ख. र्थः । एक । २ क. ख. ग. च. ज. झ. ट. स्वकर्मफलमनु । ३ ज. अ. °द्यत इ । ४ ज. झ. हणं कुर्वतां । ५ घ. इ. छ. तद्भाविनां ।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तचिरीयोपनिषत् । " अकुन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्जश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति " इति शतृप्रत्ययादकरणस्यापि प्रत्यवायनिमित्तत्वमवगतमित्याशङ्कयाऽऽह-अतः पूर्वेति । यदि यथावन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमभविष्यत्तदा संचितदुरितक्षयोऽभविष्यत् । न चायं विहितमकार्षीदित्यतः प्रत्यवायो भविष्यतीति शिष्टेर्लक्ष्यते। यों विचिकित्सश्रोत्रिय इति । यतः शतृप्रत्ययस्यान्यों व्युत्पन्नत्वान्न तहलादकरणे हेतुत्वमवगन्तुं शक्यत इत्यर्थः । अन्यथाऽभावाद्भावोत्पत्तिरिति सर्वप्रमाणव्याकोप इति । अतोऽयत्नतः स्वात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्नम् । ननु-लक्षणहेत्वोः कियाया इति शतप्रत्ययस्योभयत्र विधाने सति किमिति हेतुत्व. मेव न गृह्यते तत्राऽऽह-अन्यथेति । भावरूपस्य कार्यस्य मावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षादिमिरवंगतं, शतृप्रत्ययादपावस्य हेतुत्वाभिधाने सर्वप्रमाणविरोधः स्यादित्यर्थः । ननु त्वयाऽप्यकरणस्य प्रत्यवायलक्षमत्वमिष्टम् । भाट्टैश्वानुपलम्भस्याभावप्रमितिहे- तुत्वमिष्यते । तार्किकैश्च प्रतिबन्धकामावस्य तत्तत्प्रागभावस्य च तत्तत्कार्यव्यवस्थापक- त्वमिष्यते । तत्कथं भावस्यैव कारणत्वम् । तदुक्तम्-" भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतम् ” इति । उच्यते । अस्माभिस्तापदभावस्य स्वरूपेण कारंणत्वं नेष्टम् । किंतु तज्ज्ञानस्य प्रत्यवायगमकत्वमिष्टम् । तेन च रूपेण न प्रत्यवायजनकत्वमिष्यते । नित्याकरणज्ञाने प्रत्यवायाभावप्रसङ्गात् । भाट्टानामपि च केषांचिज्ज्ञानस्य योग्यानुप- लम्भस्यामावप्रामितिहेतुध्वंसतया तु प्रमितिहेतुत्वेऽभावप्रमायाः प्रत्यक्षत्वापातः । तार्कि- काणामपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेऽन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गान प्रामाणिकत्वम् । प्राग- मावस्यापि ज्ञातरूपेण नैन्यज्ञापकत्वमेव । यस्मादिदं प्राङ्नाऽऽसीत्तस्मादिदानी जात- मिति । न तु जनकत्वं प्रागमावस्य नियतप्राग्भावित्वेन कारणत्वे प्राक्कालस्य स्ववृत्ति- तापातः । प्राग्भावित्वमपि चान्यथासिद्धमित्युक्तं तत्त्वालोके । यस्मादकरणनिमित्तप्र. त्यवायपरिहारार्थ न नित्य कर्म किं तु " कर्मणा पितृलोकः । सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति " इति श्रुतेः पितृलोकपातिफलम् , तस्मान्न यथोक्तपरितस्य शरीरानुत्पाद इत्याह-अयत्नत इति । 03 १ क. स्व. म. च. न. स.ट. °पि न प्र । २ क. घ. ग. ब. ट. दत्तः। ३ क. ख. ग. च. झ. ट. वायी भ' । ४ ख. ग. च. पाऽवि । ५ क. ख. ग. ब. ट. थाऽप्युपपन्न । ६ ख. ग. घ. हु. च. उ. अ. 'णको । ७ क. ख. ग. ज. ट. "वधारितं। ८ क णत्वं कथमि। ९ घ. ड. श. 'रणं ने' । १० झ. यासंभव । ११ क, ख. ग. च. झ. ट. तुत्ववतया । १२ क. ख. ग, घ. च. न. झ. ट. 'जन्मझा। १३ स. °पि नान्य' ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- यच्चोक्तं निरतिशयपीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वात्कारब्ध एव मोक्ष इति । तन्न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । न हि नित्यं किंचिदारभ्यते । लोके यदारब्धं तदनित्यमिति । अतो न कारब्धो मोक्षः । विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भसामर्थ्यमिति चेन्न । विरोधात् । नित्यं चाऽऽरभ्यत इति विरुद्धम् । यद्विनष्टं तदेवं नोत्पद्यत इति । प्रध्वंसाभाववन्नित्योऽपि मोक्ष आरभ्य एवेति चेन्न । मोक्षस्य भावरूपत्वात् । प्रध्वंसाभावोऽप्यारभ्यत इत्य- भावस्य विशेषाभावाद्विकल्पमात्रमेतत् । भावप्रतियोगी भावः । द्वितीयमतमनूद्य दूषयति-यच्चोक्तमित्यादिना । विद्यासहितेनापि कर्मणाऽऽरम्प- श्चन्मोक्षस्त नित्य एव । यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिदर्शनादित्युक्तं तत्र व्याप्तिमकं मन्वानः शङ्कते- यद्विनष्टमिति । भावरूपत्वादिति । यद्भावरूपं कार्य तदनित्यमिति व्याप्तेस्तव च मोक्षस्य निरतिशयप्रीतर्भावत्वादनित्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः। प्रध्वंसाभावस्य कार्यत्वमभ्युपगम्य यत्प्रध्वंसातिरिक्तकार्य तदनित्यमिति व्याप्तिाहयाते३ । वस्तुतस्तु प्रध्वंसस्य कार्यत्वमपि नास्तीत्याह-प्रध्वंसेति । जन्याश्रयत्वं तावत्प्रध्वंसस्य । न कार्यत्वम् । जनै रुक्तेर्भा(क्ते मा )वविकारत्वाभ्युपगमात् । नापि प्रागसतः सत्ता- समवायादिलक्षणम् । तदनभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयोगः । कालेन संबन्धाभावात् । अवच्छेदावेच्छेदकभावस्य समवायमूलत्वात्संबन्धान्तरमूलकत्वदर्शनादुत्तरकालस्य प्रध्वं. सावच्छेदकत्वं स्वभावश्चेदन्यावच्छेदकत्वं स्वभावो न स्यात् । तस्मादमावस्य निर्विशेष- कत्वात्कार्यत्वं कल्पनामात्रपरमिति भावः । किंच, अमावस्याभावविशेषमात्रस्वभावत्वा- द्भावविरोधित्वाच्च न भावरूपो धर्मः संभवतीत्याह-भावति । यथा ह्यभिन्नोऽपि भावो घटपटादिभिर्विशेष्यते । अभिन्न एव घटभारः पटभाव इत्येवं निर्विशेषो भावाभावः क्रियागुणयोगाद्व्यादिवद्विकल्प्यते । न ह्यभाव उत्पलादिवद्विशेषणसहभावी । विशेषणवत्त्वे भाव एव स्यात् । विद्याकर्मकर्तृनित्यत्वाद्विद्याकर्मसंतानजनितमोक्षनित्यत्वमिति चेम । गङ्गास्रो- तोवत्कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात् । कर्तृत्वोपरमे च मोक्षविच्छेदात् । तस्माद- विद्याकामकर्मोपादानहेतुनिवृत्तौ स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति । स्वयं चाऽऽत्मा १ . छ. अ. ट. 'रभ्य ए° । २ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. ग. ह. रभ्यो मो' । ३ क. ख. ग. घ. ङ. च. अ. ति च वि। ४ क. ख. ग. च. 'यद्धि न । ५ क.' च नो। ६ घ. ङ. ज. झ. एव चे । ७ क. ख. च. ज. झ. यद्धि न। ८ ख. ग. ग. स्तदन्मोक्ष। ९ क. ख. ग. च. झ ट. ख्याता । व । १० क. ख. ग. च. ज. ट. व । परमार्थतस्तु प्र। ११ क. ख. ग. ज. झ. ट. "च्छेद्याव । १२ क. ख. ग. च. झ. ट. "स्य संबन्धस' । १३ क. ख. ग. घ. अ. ट. षोऽपि भा' । ङ. षोऽप्यभा । १४ क "वत्सहभावी विशेषणेन वि । १५ ङ. °णसहवर्तित्वे भा।

·१ प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ब्रह्म तद्विज्ञानादविद्यानित्तिमोक्ष इति ब्रह्मविद्यार्थोपनिषदारभ्यते । ननु---अमावश्चतुर्विधः । तत्रानित्यः प्रागभावः । प्रध्वंसादयस्तु नित्याः । ततः कथं निर्विशेषत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-यथा हीति । भावप्रत्ययस्यैकाकारत्वादेक एवं मावाभाव(वोऽव)च्छेदकभेदाद्भिन्न इव प्रकाशते । तथा निषेधप्रत्ययस्यैकाकारत्वादेक एवामावोऽवच्छेदकभेदाद्भिन्न इव प्रकाशते । जायते नश्यति चेति क्रियायोगात्संख्या. गुणयोगाद्व्यवदभावो विकल्प्यते । न तु तत्त्वतः सविशेष इत्यर्थः । इतश्च न तत्त्वतः सविशेष इत्याह-न हीति । विशेषणं हि विशेष्यान्वयि प्रसिद्धम् । प्रतियोगिना च विशेषणेन नामावस्य सहमावोऽस्ति । घटप्रध्वंसस्य नित्यत्वे घटस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गात् । घटसहमावित्वे च तदभावत्वव्याघाताद्भावामावयोः सहाँनवस्थानरूपविरोधाभ्युपगमात् । ततः प्रतियोगिविशेषादभावः सविशेषः कार्यत्वादिधर्मवानिति विभ्रममात्रमित्यर्थः । एवं प्रध्वंसदृष्टान्तेन शङ्कितं नित्यत्वं परिहृत्य प्रकारान्तरेणाऽऽशङ्का निषेधति -विद्याक- मेत्यादिना । विद्याकर्मणोः कर्ता नित्य इति साधनसातत्यात्साध्यसातत्यं न वाच्यम् । कर्तृत्वस्यानुपरमेऽनिर्मोक्षप्रसङ्गादुपरमे च साधनसातत्याभावान्मोक्षस्य विच्छित्तिः स्थादित्यर्थः । यस्मान्निःश्रेयसं ब्रह्मज्ञानं विना दुष्प्रापं तस्मादित्युपसंहारः । उपनिषदिति विद्योच्यते । तच्छीलिनां गर्भजन्मजरादिनिशातनात्तदवसा- दनाद्वा ब्रह्मणो वोपनिगमथितृत्वादुपनिषण्णं चाऽस्यां परं श्रेय इति । तदर्थ- त्वाद्ग्रन्थोऽप्युपनिषत् । ब्रह्मविद्यायामुपनिषच्छन्दप्रसिद्धिरपि विद्याया एव निःश्रेयससाधनत्वे प्रमाणमित्याह- उपनिषदिति । निशातनाच्छिथिरीकरणादित्यर्थः । अस्यां विद्यायां निमित्तभूतायां परं श्रेयो ब्रम जीवस्योपनिषण्णमात्मतयोपस्थितं भवतीत्यर्थः । हरिः ॐ। - शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । शं सुखं पाणवृत्तेरहवाभिमानी देवतात्मा मित्रो नोऽस्माकं भवतु । तरे / १ क.ख. ग.. ज. ट. "ति । विधिप । २ क. ख. ग. ज. झ. ट व भावो यथा भा। म... मेवामिन । ४ ख. ग. च. ट. हाव" । ५ क. ख. ग. च. झ. ट. शक्य नि । ६ क. श. द. मसातत्या।

·८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशंकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- वापानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानी देवतात्मा वरुणः । चक्षुष्यादित्ये वाभिमान्यर्यमा। बल इन्द्रः । वाचि बुद्धौ च बृहस्पतिः। विष्णुरुरुक्रमो विस्तीर्णक्रमः पादयो- रभिमानी । एवमध्यात्मदेवताः । शं नो भवत्विति सर्वत्रानुषङ्गः । तासु हि सुखकृत्सु विद्याश्रवणधारणोपयोगा अप्रतिवन्धेन भविष्यन्तीति तत्सुखकर्तृत्वं प्रार्थ्यते-शं नो भवत्विति । एवमुपनिषदां व्याख्यारम्भं संभाव्य प्रतिपदव्याच्यामारभते-शं सुखमित्यादिना । शं नो भवत्विति । सुखकृद्भवत्वित्यर्थः । अध्यात्मप्राणकरणामिमानिनीनां देवतानां सुखकृत्यत्व किमिति प्रार्थ्यते तत्राऽऽह-तासु हीति । श्रवणं गुरुपादोपसर्पणपूर्वक वेदान्तानां तात्पर्यावधारणम् । धारणं श्रुतस्याप्यविस्मरणम् । उपयोगः शिष्येभ्यो निवेदनम् । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । मतं वदिष्यामि । सत्यं बरिष्यामि । तन्मामवतु । तहतार- मवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ सत्यं वदिष्यामि प च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीशाध्याये प्रथयोऽनुवाकः ॥१॥ ब्रम विविदिषुणा नमस्कारचन्दनक्रिये वायुविषये ब्रह्मवियोपसर्गशान्त्यर्थ क्रियेते । सर्वक्रियाफलानां तदधीनत्वाद्ब्रह्म पायुस्तस्मै ब्रह्मणे नमः । महीभावं करोमीति वाक्यशेषः । नमस्ते तुभ्यं हे वायो । नमस्करोमीति परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुरेवाभिधीयते । किंच त्वमेव चक्षुराधपेक्ष्य बाह्य संनिकृष्टमन्यवाहितं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि यस्मात्तस्मारवामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदि. ष्यामि ऋतं यथाशास्त्रं यथाकर्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिश्चितमर्थ १ घ. 'वेरभि । २ . ब... 'माद्याच्या । ३. ग. प.प्र. षो व्या । ४ क. ख. ग. च, झ. 'पदं व्या । ५ क. ख. ग. च. ज. ट. कृच कि । क. ख. अ. झ. "झविद्याविविदि।

·२ द्वितीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । तदपि त्वदधीनत्वात्त्वामेव वदिष्यामि । सत्यमिति वाकायाभ्यां संपाधमानः सोऽपि त्वदधीन एव संपाच इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि । तत्सर्वात्मक बाय्याख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनमवतु विद्यासंयोजनेन । तदेव ब्रह्म वक्तारमाचार्य वक्तृत्वसामर्थ्य संयोजनेनावतु । मामवतु वक्तारमिति पुन चनमादरार्थम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति त्रिर्वचनमाध्यात्मिकाधिभौर तिकाधिदेविकानां विद्यामाप्त्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्यद्ब्रह्म वायुश्चान्य इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-परोक्षेति । ब्रह्मेति परोक्षण स ब्रह्मेत्याचक्षत इति श्रुतेः । वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः । प्राणस्य प्रत्यक्ष- त्वादित्यर्थः । यद्यपि सूत्रात्मरूपेण वायुः परोक्षस्तथाऽप्याध्यात्मिकप्राणवायुरूपेण ब्रह्म- शब्दवाच्यत्वेऽप्यपरोक्षत्वमित्याह--किंचेति । बाह्यं चक्षुरादि रूपदर्शनाद्यनुमेयत्वा. द्वयवहितम् । प्राणस्त्वव्यवधानेन साक्षिवेद्यः संनिहितश्च मोक्तुरिति चक्षुराद्यपेक्षया प्रत्यक्ष इत्यर्थः । बृंहणाब्रह्म । प्राणकृतेन श्वसनादिना शरीरादेव॑हणं प्रसिद्धमित्यर्थः । यथा राज्ञो दौवारिकं कश्चिद्राजदिक्षुराह त्वमेव राजेति तथा हार्दस्य ब्रह्मणो द्वारपं प्राणं हादै ब्रह्म दिक्षुर्मुमुक्षुराह -त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामीति । ब्रह्मवदनक्रिया प्राणदेवतास्तुत्यर्या । स्तुत्यन्तरमाह---ऋतमित्यादिना ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिण्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ - अथ शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । ॐ क्षीक्षा व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सं- तानः। इत्युक्तःशीक्षाध्यायः (१)॥ शीक्षां पञ्च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ - १ क, ख. ब. ट ब्रह्मण इ । २ क. ख. ग. च. मे. श. ट. °णरू'।

·१० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो ग्रन्थपाठे यत्नोपरमो मा भूदिति शीक्षाध्याय आरभ्यते-शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णाधुच्चारणलक्षणम् । शिक्ष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षेव शीक्षा । दैर्ध्य छान्दसम्। तां शीक्षा व्याख्यास्यामो विस्पष्टमा समन्तात्कथयिष्यामः । चक्षिडो वा ख्याजादिष्टस्य व्यायूर्वस्य व्यक्तत्वात्क(वाकर्मण एतद्रूपम् । तत्र वर्णोऽकारादिः । स्वर उदात्तादिः । मात्रा हस्वाद्याः। बलं प्रयत्नविशेषः । साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योचारणं समता । संतानः संततिः। संहितेत्यर्थः । एष हि शिक्षितव्योऽर्थः। शिक्षा यस्मिन्नध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येवमुक्त उदित उक्त इत्युपसंहार उत्तरार्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ यत्नोपरम इति । स्वरोष्मन्यजनप्रमादो मा भूदित्यर्थः । अन्यथा विवक्षितार्थसि. द्विरेव न स्यात् । तदुक्तम्- " मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तैमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् " इति ॥ लक्षणमिति । लक्षणं शास्त्रम् । ऋटुरषाणां मूर्धा, इचुयशानां लाल्वित्यादि । तस्यान्यत्रैव सिद्धत्वादिह कर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या । [ रूपमिति ] । " " वा लिटि" इति सूत्रेण ख्याजादिष्टो यस्तस्येदं रूपं न सोपसर्गस्य प्रयोगानभिधानादित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी. योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ "चक्षिडः ख्यान इत्यस्य, ख्या प्रकर्थने " अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अधुना संहितोपनिषदुच्यते । तत्र संहितायुपनिषत्परिज्ञाननिमित्रं यद्यशः १. 'तात्प्रकल्पयि । २ क. ख. ग. ड. च. छ. ट. 'वाद्वाकर्म । ३ ख. ग. च.ज. अनादि । ४ क. ग. च. न. झ. ट. भूत् । अ° । ५ ग. च. तदर्थ । ६ क ख. ग. च. ब. ट, धन एतस्य सो।

·३ तृतीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ११ प्रार्थ्यते तनावावयोः शिष्याचार्ययोः सहैवास्तु । तन्निमित्तं च यद्ब्रह्मवर्चस तेजस्तच सहैवास्त्विति शिष्यवचनमाशीः । शिष्यस्य यकृतार्थत्वात्मार्थनोपप- त्यते नाऽऽचार्यस्य । कृतार्थत्वात् । कृतार्थो ह्याचार्यो नाम भवति । संहिता वर्णानां संनिकर्षस्तद्विषयमुपासनं प्रथमं कथ्यत इत्याह-अधुनेति । संनि- धानाच स्वशाखाँसंहितैव ग्राह्या । शं नो मित्र इत्याशीर्वादः कृत्स्नोपनिषच्छेषः । संहितोपनिषच्छेषमाशीर्वादान्तरमाह-तत्रोति । - अथानः सहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषम- धिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरू- 'पम् । चौरुत्तररूपम् । आकाशः संधिः (१)॥ अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य यतोऽत्यर्थ ग्रन्थभाविता बुद्धिर्न शक्यते सहसाऽर्थज्ञानविषयेऽवतारयितुमित्यतः संहिताया उपनिषदं संहिताविषय दर्शनमित्येतद्न्थसंनिकृष्टामेव व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेष्वाश्रयेषु बान- विषयवित्यर्थः । कानि तानीत्याह-अधिलोकं लोकेष्वधि यानं तदधि- लोकम् । तथाऽधिज्योतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्ममिति । ता एताः पञ्चवि- षया उपनिषदो लोकादिमहावस्तुविषयत्वात्संहिताविषयत्वाच्च महत्यश्च ताः संहितार्थ महासंहिता इत्याचक्षते कथयन्ति वेदविदः। अथ तासां यथोपन्य. स्तानामधिलोकं दर्शनमुच्यते । दर्शनक्रमविवक्षार्थोऽथशब्दः सर्वत्र । पृथिवी .पूर्वरूपं पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम् । संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति । तथा चोत्तररूपमाकाशोऽन्तरिक्षलोकः । संधिर्मध्य पूर्वोत्तररूपयोः संधीयेते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे इति । १ क. ख. ग. च. छ. अ. ट. ड. प्राप्यते । २ च. कल्प्यत । ३ स्व. ग. च.न. खासं- निहित । ४ क ख. ग. च. ज. ट. 'त्याद्या आशीर्वादाः कृ । ५ क. ख. ग. घ. इ. च. छ. न. a..'च ताम' । ६ घ. 'न्ति वेदब्रह्मोव । छ. ट. 'न्ति ब्रह्मवि । ७ इ. 'दः । दर्शनक्रमविषयोड़- धशब्दः ।

·१२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ शीक्षाध्याये- "वस्तूपासनं हित्वा प्रथमतः शब्दोपासनविधाने. हेतुरतःशब्देनोक्त इत्याह-यतोs- त्यर्थमिति । पञ्चस्विति सप्तमी तृतीयार्थे विपरिणेया। अधिकरणशब्दश्च विषयपर्यायः । पञ्चभिः पदार्थ विशेषितं ज्ञानं वर्णेषु वक्तव्यम् । यथा विष्णुदर्शन(न) प्रतिमायामित्यर्थः । लोकेष्वधीति । लोकानधिकृत्योपादाय ध्येयत्वमित्यर्थः । विद्याशब्देन विद्याप्रतिबद्ध आचार्यादिर्विवक्षितः । तथैव प्रजाशब्देन प्रजाप्रतिबद्धः पित्रादिर्विवक्षितः । अध्यात्म- मिति । आत्मानं भोक्तारमधिकृत्यं यद्वर्तते जिह्वादि तद्विवक्षितम् । सर्वत्र तत्तदभिमा- निनी देवतैव ग्राह्या । अन्यस्योपास्यत्वासंभवादिति । विधिशेषमर्थवादमाह-ता एता इति । संहितोपनिषदः कर्तव्या इत्युत्पत्तिविधिरुक्तः। कथं कर्तव्या इत्याकाक्षायां विनियोगविधिमाह-अथ तासामित्यादिना । कर्तुरेकत्वादनुष्ठेयानां बहुत्वादवश्यंभा- विनि मे विशेषनियमॉर्थोऽयशब्दः । वायुः संधानम् । इत्यधिलोकम् । अाधि- ज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्त- ररूपम् । आपः संधिः । वैद्युतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अर्थाधिविद्यम् । आचार्य: पूर्वरूपम् (२)। अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या संधिः । प्रवचन५ संधानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररू- पम् । प्रजा संधिः । प्रजनन संधानम् । इत्य- धिप्रजम् (३) । अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्संधिः। जिह्वां संधानम् । इत्यध्यात्मम् - १ क. ख. ग. घ. च. ट. °षु कर्तव्यम् । २ क. ख. ग. च. न. ट. 'यत्वं नेत्य। ३. ... अ. 'त्य यो वर्तते जिवादिः स विवक्षितः । । ४ ख. ग. च. ट. क्रमवि। ५..ब.प. ब.न.ट. 'मार्था भयशन्दाः ।

·- "तृतीयाऽनुवाकः] तात्तरायापानषत् । वायुः संधानम् । संघीयतेऽनेनेति संधानम् । इत्यधिलोकं दर्शनमुक्तम् । 'थाधिज्यौतिषमित्यादि समानम् । इतीमा महासहिताः । य एवमेता महासहिता व्याख्याता वेद । संघीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनानायेन सुवर्येण लोकेन (४)॥ संघिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिपज लोकेन ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदर्श्यन्ते । यः कश्चिदेवमेता महासंहिता व्याख्याता दोपास्ते । वेदेत्युपासनं स्याद्विज्ञानाधिकारात " इति प्राचीनयोग्योपारस्व" ते च वचनात् । उपासनं च यथाशास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंततिरसंकीर्णा चातत्म- यैः शास्त्रोकालम्बनविषया च । प्रसिद्धयोपासनशब्दार्थों लोके गुरुमपा. ते (स्वे), राजानमुपास्त इति । यो हि गुर्वादीन्संततमुपचरति स उपास्त युच्यते। स च फलमाप्नोत्युपासनस्य । अतोऽत्रापि च य एवं वेद संघीयते नादिभिः स्वर्गान्तः प्रजादिफलान्याप्नोतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ " हृदयस्याग्रेऽवैद्यत्यय जिह्वाया " इतिवदुपप्रदर्श्यन्ते । धिकारविधिप्रदर्शनाय यथा दर्शादयः षट्यागाः समुचिताः फलसाधनमधिकारांशे- मेदात्, तथा पञ्चोपनिषदः समुच्चिताः प्रजादिफलकामस्यानुष्ठेया इत्याह- यः श्चिदित्यादिना । फलकामिनाऽनुष्ठीयमान संहितोपासनं कामितफलाय भवति । फलान- संधिना त्वनुष्ठीयमानं ब्रह्मविद्यार्थ मवति । मेधाहीनेन ब्रह्मणोऽवगन्तुमशक्यत्वान्मेधा- मस्य जपोऽपि ब्रह्मविद्यार्थी भवति । श्रीविहीनेन सत्त्वशुद्धयर्थ यागाधनु- । अथ वक्षसः ..अ. स. ' च । अतस्तत्व । २ क... ग. 'त्यया शा । ३ रु. सिदो ग्रुपा । ४ ष, र.लोक। ५ व.क.म. 'वयथ ।

·१४ आनन्दगिरिकृतटीकास्वलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- छातुं न शक्यत इति श्रीकामस्य होमोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्योपयोगीति महत्तात्पर्य विद्यासंनिधिसमानातानां सर्वत्र द्रष्टव्यम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभर वच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ अथ शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । - यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दो- योऽध्यमृतात्संबावं । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । यश्छन्दसामिति । मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्प्राप्तिसाधनं जपहोमावुच्येते स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु " " ततो मे श्रियमावह" इति च लिङ्गदर्शनात् । यश्छन्दसां वेदानामृषभ इवर्षभः । प्राधान्यात् । विश्वरूपः सर्वरूपः सर्ववाग्व्याः, तद्यथा शङना" इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अत एवर्षभत्वमोंकारस्य । ओं- कारो ात्रोपास्य इति ऋषभादिशब्सः स्तुतियाय्येवोंकारस्य । छन्दोभ्यो वे. देभ्यो वेदा ह्यमृत तस्मादमृतादविसंबभूव । लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्ठं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यत ओंकारः सारिष्ठत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः । न हि नित्य- स्योंकारस्याञ्जसैवोत्पत्तिरेव कल्प्यते । स एवंभूत ओंकार इन्द्रः सर्वकामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणोतु प्रीणयतु बलयतु वा। प्रज्ञावलं हि प्रार्थ्यते । अमृतस्यामृतत्वहेतुभूतस्य ब्रहाज्ञानस्य तदधिकारात्, हे देव धारणो धारयिता भूयासं भवेयम् । किंच गरीरं मे मम विचर्षणं विचक्षणं योग्य- मित्येतत् । भूयादिति प्रथमपुरुषविपरिणामः । अवान्तरतात्पर्यमभिप्रेत्याऽऽह-~-यश्छन्द सामित्यादिना । संबभूवेति जन्मवाचके पदे श्रूयमाणे किमिति “प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् " इत्यादिश्रुत्यन्तरानुसारेणाऽऽत्मज्ञा- - १ क. ख. ग. च. ज. ट. 'टातुमशक्यत्वादिति । २ छ. ज. श. 'तिरिव। ३ ज. श.प्रार्थयते । गनरेण कार्यश्रेप्रत्वेनाऽऽत्म ।

·१५ -- - - ४ चतुर्थोऽनुवाकः ] तेत्तिरीयोपनिषत् । नयोग्यकार्यश्रेष्ठत्वेन प्रतिभानं व्याख्यायते तत्राऽऽह-न हीति । पुरुषविपरिणाम इति । भूयासमित्युत्तमपुरुषस्य प्रकृतस्य प्रथमपुरुषत्वेन विपरिणामः कर्तव्य इत्यर्थः । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णीयां भूरि- विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मै गोपाय। आवहन्ती वितन्वाना(१)। कर्वाणाऽचीरमात्मनः। जिह्वा मे मधुमत्तमा मधुमत्यतिशयेन मधुरभाषिणीत्यर्थः । कणाभ्या श्रात्रा. भ्यां भूरि बहु विश्रुवं व्यश्रवं (१) श्रेता भूयासमित्यर्थः । आत्मज्ञानयोग्यः कार्यकारणसंघातोऽस्त्विाति वाक्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव हि प्रार्थ्यते । ब्रह्मणः परमात्मनः । कोशोऽसि । असेरियोप मध्यधिष्ठानत्वात् । त्वं हि ब्राह्मणः प्रतीक त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते । मेधया लौकिकाज्ञया पिहित आच्छादितः स त्वं सामान्यप्रज्ञैरविदिततत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं मे गोपाय रक्ष । तत्माप्त्यविस्मरणादि कुर्वित्यर्थः । जपार्था एते मन्त्रा मेधाकामस्य । होमास्त्वना श्रीकामस्य मन्त्रा उध्यन्ते । आवहन्त्यानयन्ती। वितन्वाना विस्तारयन्ती। तनोतेस्तकर्मत्वात् । कुर्माणा निर्वतयन्ती। अचीरमचिरंक्षिपमा । छान्दसो दीर्घः । चिरं वा कुर्वाणा । अचेतनशब्द प्रति प्रार्थना कथं, कथं वोन्द्रशब्देनाभिधानमित्याशङ्कच ब्रह्मामेदविवक्ष- येत्यभिप्रेत्याऽऽह-ब्रह्मण इति । ब्रहा भेदेन प्रार्थितदाने समर्थश्चेदोंकारः किमिति सर्वोपास्यत इत्याशङ्कचाऽऽह-मेधयति । लौकिकमज्ञयेति । शालग्रामाविष्वपि देवतार्बुद्धिरित्यर्थः । नैतेष्वार्षयादि मृग्यम् । ब्राह्मणोत्पन्नत्वात् । वाससि गम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोभशां पशुभिः सह १ ख. ग. च. छ. ट. "वं व्यत्र(विश्रु)वमित्यत्राडभावश्चान्दसः । झटिति श्रो। २ ख. ग. घ.. "तसत्त्व । ३ . "त्मविज्ञानं मे । ४ ङ. 'दिना कु । ५ क. ख. ग. प. च. छ.'बाट. 'स्य । होमास्स्विधुनोच्यन्ते मन्त्राः । आ । ६ . 'ना म । ७ छ. यन्त्यात्मनः । अ। ८ क. ग. प. च. छ. अ. द. व चि। ९. ग. प. उ. दिष्विव दे । ११ क. ख. ग. 'बुद्धरि । १.ग.च. ट..म् ब्रह्म। . - ·आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाहा । आ मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । वि माऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्र माऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा (२)। आत्मनो मम, किमित्याह-वामांसि वस्त्राणि मम गावश्च गाश्चेति यावत् । अभपाने च सर्वदेवमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या तां ततो मेधानिर्वर्तनात्परमावहाss- नय । अमेधसो हि श्रीरनायैवेति । किंविशिष्टाम् । लोमशामजाव्यादियुक्ता. मन्यैश्च पशुभिः संयुक्तामावहत्याधिकारादोंकार एवाभिसंबध्यते । स्वाहा, स्वाहाकारो होमार्थमन्त्रान्तज्ञापनार्थः । आयन्तु मामिति व्यवहितेन संबन्धः । ब्रह्मचारिणो नि माऽऽयन्तु म माऽऽयन्नु दमायन्तु समायन्वित्यादि। यशो जनऽसानि स्वाहा । श्रेयान्वस्यसोऽ- सानि स्वाही । त्याग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहाँ । तस्मिन्सहस्र- शाखे । नि अंगाहं त्वर्यि मुजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रताऽऽगन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मा 'ह्मचारिणः । धात- रायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प मा भाहि प्र मां पयस्व ( ३)। वितन्धाना शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरा- यन्तु सर्वतः स्वाहैक च ॥ इति कृष्णयजदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ १क. छ. 8. "शिष्टी च श्रियं लो' । ख... शिष्टां च लोमशां श्रियम'।२ के.स.म.च ब.ट. 'नार्थ इत्यर्थः।. नार्थः स्वाहाकारः । आ°|३. आ मा यन्विति । - -- mo- - ·४ चतुथाऽनुवाकः] तात्तरायापानषत् । १७ यशो यशस्वी जने जनसमूहेऽसानि भवानि । श्रेयान्प्रशस्यतरो वस्यसो वसीयसो वसुतराद्वसुमत्तराद्वाऽसानीत्यन्वयः । किंच तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन्पूनावन्प्रविशानि प्रविश्य चानन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मां भग भगवन्पूजावन्पविशाऽऽवयोरेकत्वमेवास्तु । तस्मिंस्त्वयि सहस्रशाखे बहुभेदे निमजे शोधयाम्यहं पापकृत्याम् । यथा लोक आपः प्रवता प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा च मासा अहर्जरं संवत्सरोऽ- हर्जरः । अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीत्य हानि वाऽस्मिञ्जीर्यन्त्यन्तर्भव- न्तीत्यहर्जरः । तं च यथा मासा यन्त्येवं मां ब्रह्मचारिणो हे धातः सर्वस्य विधातः, मामायन्त्वागच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिवेशः श्रमापनयनस्थान- मासन्नगृहमित्यर्थः । एवं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशस्त्वच्छीलिनां सर्वपापदुःखा- पनयनस्थानमसि, अतो मा मां प्रति प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानं प्रपद्यस्व च। मां रसविद्धमिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन्विद्याप्र- करणेऽभिधीयमानो धनार्थः । धनं च कर्मार्थम् । कर्म चोपात्तदुरितक्षयर्याय । तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते । तथा च स्मृतिः- ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । यथाऽऽदैर्शतले प्रख्य पश्यन्त्यात्मानमात्मनि " ॥ इति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ वस निवासे, वस आच्छादने ' इति धातुद्वयादुप्रत्ययः शालेऽर्थे । वसुर्वसन. शीलेः । पराच्छादनशीलो वा वसुः । अतिशयेन वसुर्वसीयांस्तस्माद्वसीयसः । ईलोप- इछान्दसः । वसुमान्वसुशब्देन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-वसुमत्तराद्वेति । पूर्वोक्तिस्य प्रयोजनमाह-किंचेति । यदुक्तं ' ब्रह्मचारिणो मामायन्तु ' इति तत्र दृष्टान्त- माह-यथेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिण्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ --- । Preramanuman १ ब. 'द्वा। अनेकार्थत्वाद्धातूनां तुल्यजातीयानां विशेषवान्धनवत्स्वजातीयपुरुषाद्विशेषवानसा २ क. ख. घ. च. छ. ट. नीत्यर्थः । किं । ३ क. मासाः संवत्सरमह । ४ क. रो ह्यहर्ज' । ५ हु. 'यार्थम् । त। ६ घ. दर्श, तनुप्र'। ७ छ. प्रस्थे । ७ छ. प्रस्थे । ८ ख. ग. च. र्थे । स्ववेश्मसु वस” । ९ट. ल: वसुः ।।

·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- - अथ शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । - her - भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रव- दयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः। भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः (१)। मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्व लोका महीयन्ते । भूरिति वा अनिः । भुव इति वायुः । सुवरित्योदित्यः । मह इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतीष मही- यन्ते । भूरिति वा ऋचः। भुव इति सामानि सुवरिति यजूंषि ( २)। - - संहिताविषयमुपासनमुक्तं तदनु मेधाकामस्य श्रीकामस्य मन्त्रा अनुक्रा- न्तास्ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्था एव । अनन्तरं व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽ. न्तरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते । भूर्भुवः सुवरित्युक्तोपप्रदर्शनार्थः । एता. स्तिस्र इति प्रदर्शितानां परामर्शार्थः । परामृष्टाः स्मार्यन्ते वेत्यनेन । ति एता: प्रसिद्धा व्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत् । तासामियं चतुर्थी व्याहृतिमह इति । तामेतां चतुर्थी महाचमसस्यापत्यं माहाचमस्यः प्रवेदयते । उ ह स्म, इत्येतेषां वृत्तानुक- थनार्थत्वाद्विदितवान्ददर्शेत्यर्थः । माहाचमस्यग्रहणमार्षानुस्मरणार्थम् । ऋषिस्म. रणमप्युपासनाङ्गमिति गम्यत इहोपदेशात् । येयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याह- तिमह इति तद्ब्रह्म महद्धि ब्रह्म । महश्व व्याहृतिः । किं पुनस्तत् । स १ घ. ल. 'याः स्मर्य । २ ख. ग. च. अ. °णमाषयानु । ३ क. ख. ग. घ. . ब... म. ट ऋभ्यनुस्म।

·५ पञ्चमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । १९ आत्मा । आप्नोतेाप्तिकर्मणः । आत्मेतराश्च व्याहृतयो लोका देवा वेदाः मार्णाश्च मह इत्यनेन व्याहृत्यात्मनाऽऽदित्यचन्द्रब्रह्मानभूतेन व्याप्यन्ते यतः। अतोऽङ्गान्यवयवा अन्या देवताः । देवताग्रहणमुपलक्षणार्थ लोकादीनाम् । मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो देवलोकादयः सर्वेऽवयवभूताः । यत आहाऽऽदि- त्यादिभिर्लोकादयो महीयन्त इति । आत्मनो ह्यङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धि- रुपचयो महीयन्ते वर्धन्त इत्यर्थः । * अयं लोकोऽग्निर्ऋग्वेदः प्राण इति प्रथमा व्याहृतिभूरिति । एवमुत्तरोत्तरेकैका चतुर्धा भवति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकस्य संबन्धमाह-संहिताविषयमित्यादिना । व्याह- तीनां श्रद्धागृहीतत्वात्परित्यागेनोपदिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिति ततो व्याहृति- शरीरं हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्मान्तर्हृदये ध्येयत्वेनोपदिश्यत इत्यर्थः । मह इति व्याहृताव- जिब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । तत्र किं साम्यमित्यत आह----महद्धीति । यथा देवदत्तस्य पादादीन्यङ्गानि मध्यभागश्चाङ्गीतरेषामङ्गानामात्मा कथ्यते व्यापकत्वात्तथा महो- व्याहृतिर्हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो मध्यभाग आत्मेति कल्प्यते । इतराश्च व्याहृतयः पादा- यवयवत्वेन कल्प्यन्ते । प्रथमव्याहृतिः पादौ, द्वितीया बाह, तृतीया शिर इत्यर्थः । व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते-भूरिति वा अयं लोक इत्यादिना । तत्रैकैका व्याहृतिश्चतुष्प्रकाराऽवगन्तव्येति तात्पर्यमाह- अयं लोक इत्यादिना। मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा मही- यन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे' प्राणा महीयन्ते । ता वा ए॒ताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स - १ * अत्र-व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरुक्तः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते इति ष. पुस्तकेऽधिकं दृश्यते । www.mumbu punanRail १ . °णाश्चेत्य । २ ग, घ. छ. 'ये ज्ञेय ।

·-- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- - वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ( ३)॥ असौ लोको यजूषि वेद द्वे च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मेत्योंकारः। शब्दाधिकारेऽन्यस्यासंभवात् । उक्तार्थमन्यत् । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धेति । ता वा एता भूर्भुवः सुवर्मह इति चतस्र एकैकश- श्चतुर्धा चतुष्प्रकाराः । धाशब्दः प्रकारवचनः । चतस्रश्चतस्रः सत्यश्चतुर्धा भव. न्तीत्यर्थः । तासां यथाक्लप्तानां पुनरुपदेशस्तथैवोपासननियमार्थः । ता यथो- क्तव्याहृतीयों वेद स वेद विजानाति । किं ब्रह्म । ननु-तद्ब्रह्म स आत्मेति ज्ञाते ब्रह्मणि न वक्तव्यमविज्ञातवत्स वेद ब्रह्मेति । न । तद्विशेषविवक्षुत्वाद. दोषः । सत्यं विज्ञानं चतुर्थव्याहृत्यात्मा ब्रह्मेति न तु तद्विशेषो हृदयान्तरुपल- भ्यत्वं मनोमयत्वादिश्च । 'शान्तिसमृद्धम् ' इत्येवमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्मपूगो विज्ञायत इति तद्विवक्षुर्हि (क्षु हि?) शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा स वेद ब्रह्मेत्याह । अतो न दोषः । यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन( ण ) विशिष्टं ब्रह्म वेद स वेद ब्रह्मेत्यभिप्रायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैकवाक्यताऽस्यो- भयोर्खनुवाकयोरेकमुपासनं लिङ्गाच्च । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठतीत्यादिकं लिङ्ग. मुपासनैकत्वे विधायकाभावाच । न हि वेद उपासितव्य इति विधायकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति । व्याहृत्यनुवाके ‘ता यो वेद ' इति च वक्ष्यमाणार्थत्वा. नोपासनभेदकः । वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोक्तम् । सर्वे देवा अस्मा एवं विदुषेऽङ्गभूता आवहन्त्यानयन्ति बलिं स्वाराज्यप्राप्तौ सत्या. मित्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ एकैका व्याहृतयो यदा चतुष्प्रकाराश्चिन्त्यन्ते तदा षोडशकलः पुरुष उपासितो भवती- त्यभिप्रेत्य संक्षेपमाह-ता वा एना इति । स वेद ब्रह्मेति ब्रह्मवेदनं फलत्वेन न संकी- यतेऽधिकारविधिवाक्ये । किंतु वक्ष्यमाणानुवाकेनास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुण- विधानं भविष्यतीति सूचयितुमित्याह-न तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिना। यदि १ क. ङ. च. छ इत्यन्तो।

·६ पष्ठोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । २१ व्याहत्यवयवमेव ब्रह्मोत्तरत्रोपास्यते तदैवोपासकस्य प्रथमव्याहत्यात्मकेऽग्नौ प्रतिष्ठाभिधान घटेत । तस्माद्व्याहत्यात्मकदेवताप्राप्त्यभिधानम् । उपासनैकत्वे लिङ्गमाह-लिङ्गनच्चेति। किंचैकत्र प्रधानविद्याविधिरपरत्र गुणविधिरित्येवमनुवाकभेदे चरितार्थे नानन्यथासिद्धं भेदकं प्रमाणमुपलभ्यत इत्याह-विधायकाभावाचेति । किं विधार्यकात्मक इति भिन्न विद्याबोधक इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी. योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः । - - - - भूर्भुवःसुवःस्वरूपा मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽङ्गान्यन्या देवता इत्युक्तम् । यस्य ता अङ्गभूतास्तस्यैतस्य ब्रह्मणः साक्षादुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थ च हृदयाकार्शः स्थानमुच्यते शालग्राम इव विष्णोः । तस्मिन्हि तद्ब्रह्मोपोस्य- मानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते । पाणाविवाऽऽमलकम् । मार्गश्च सर्वात्मभावप्रतिपत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते- स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः। अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विव- तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्य मौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ (१) । स इति व्युत्क्रम्य 'अयं पुरुषः' इत्यनेन संबध्यते । य एषोऽन्तर्हृदये हृदय- स्यान्तर्हृदयमिति पुण्डरीकाकारो मायपिण्डः प्राणायतनोऽनेकनाडीसुपिर - १ ख. र्थेऽनुवाकभेदप्रमाणं तु नोपासनाभेदात्सिध्याति वाच्यम् । तस्य गुणपरत्वेनान्यथासि- द्धत्वात् । तस्मादन्यथासिद्धमुपासनाभेदेनैव सिद्धं प्रमाण नोपल । २ क. ख. ग. च. अ. स. ट. यक है । ३ ङ. 'लप्स्यत्युपा । ४ ङ. 'शः स स्था' । ५ ६. 'पासनं ।

·एर - आनन्दागारकृतढाकासवालतशाकरभाष्यसमता- [ शाक्षाध्याय- अर्बनालोऽधोमुखो विशस्यमाने पशौ प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तर्य एष आकाशः प्रसिद्ध एव करकाकाशवत् । तस्मिन्साऽयं पुरुषः । पुरि शयनात्पूर्णा या भूरादयो लोका येनेति पुरुषो मनोमयः । मनो विज्ञानम् । मनुतेनिकर्म- गस्तन्मयस्तदुपलभ्यत्वात् । मनुतेऽनेनति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तल्लिङ्गो वा । अमृतोऽमरणधर्मा हिरण्मयो ज्योतिर्मयः । तस्यैवलक्षण. स्य हृदयाकाशे साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मभूतस्येन्द्रस्येदृशस्वरूपंपतिपत्तये मार्गोऽभिधीयते । हृदयादूर्ध्वं प्रवृत्ता सुषुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रसिद्धा । सा चान्तरेण मध्ये प्रसिद्ध तालुके तालुकयोगता । यश्चैष तालुकयोर्मध्ये स्तन इवावलम्बते मांसखण्डस्तस्य चान्तरेणेत्येतत् । यत्र च केशान्तः केशानामन्तोऽ- बसानं मूलं केशान्तो विवर्तते विभागेन वर्तते मूर्धप्रदेश इत्यर्थः । तं देशं माप्य तत्र विनिःसृता। व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले विनि- र्गता या सेन्द्रयोनिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिर्मार्गः स्वरूपपतिपत्तिद्वारमित्यर्थः । तयैवं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी मूनों विनिष्क्रम्यास्य लोकस्याधिष्ठाता भूरिति- व्याहृतिरूपो योऽग्निर्महतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतस्तस्मिन्ननौ प्रतितिष्ठत्यग्न्यात्मने लोकं व्यामोतीत्यर्थः । तथा भुव इति द्वितीयव्याहृत्यात्मनि वायो । प्रतितिष्ठ- तीत्यनुवर्तते । तदुपलभ्यत्वादिति । ज्ञानाकारपरिणामिनि मनस्येवोपलम्यत्वाद्वयारित्यर्थः । तस्य मनसः प्रवृत्तिं दृष्वा तदधिष्ठातृतया हिरण्यनाडी योगशास्त्रे बोध्यते । तस्य शास्त्रे सकलकरणाधिष्ठातृत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तल्लिङ्गत्वमुक्तमित्यर्थः । सुवरित्योदित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आमोति स्वाराज्यम् । आमोति मनसस्पतिम् । वाक्प- तिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एत- ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्धम- . १ रु. म. स्तत्प्रायत्वा । २ क. पस्य ब्रह्मणः स्वरूपम् । ३ क. मूर्ध्नः प्र । ... 'प्यमाणा तेनान्तरेण त। ५ ख. ग. ङ. च. छ. तथैवं । ६ क. ख. ग. च. ट. "भ्यमानत्वा । . क. स. क. "स्य जइस्य म° । ८ च. छ. अ. स्ने हिरण्यगर्भोऽनुमायते । त।

·१ षष्ठाऽनुवाकः] तात्तरायापानषत् । २३ मृतम् । इति प्राचीनयोग्योपारस्व (२)॥ वायावमृतमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ मुवरिति तृतीयच्याहत्यात्मन्यादित्ये । मह इत्यङ्गिानि चतुर्थव्याहत्या- त्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । तेष्वात्मभावेन स्थित्वाऽऽप्नोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्यं स्वराड्भावं स्वयमेव राजाधिपतिर्भवति । अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्म । देवाश्च सर्वेऽस्मै बलिमावहन्त्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे । आप्नोति मन- सस्पतिम् । सर्वेषां हि मनसां पतिः । सर्वात्मकत्वाद्ब्रह्मणः । सबैर्हि मनोभि- स्तन्मनुते । तदामोत्येवं विद्वान् । किंच वाक्पतिः सर्वासां वाचां पतिर्भवति । तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः । श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिः । विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पतिः । सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किंच ततोऽ. प्यधिकतरमेतद्भवति । किं तत् । उच्यते । आकाशशरीरमाकाशः शरीरमस्याऽs- काशवद्वा सूक्ष्मं शरीरमस्येत्याकाशशरीरम् । किं तत् । प्रकृतं ब्रह्म। सत्यात्म सत्यं मूर्तामूर्तमस्तिथं स्वरूपं चाऽऽत्मा स्वभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म । पाणा- रामं प्राणेष्वा[ राम आ]रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामम् । प्राणानां वाss. रामो यस्मिंस्तत्माणारामम् । मनआनन्दम् । आनन्दभूतं सुखदेव यस्य मन- स्तन्मनानन्दम् । शान्तिसमृद्धं शान्ति रुपशमः शान्तिश्च तत्समृद्धं च शान्ति. समृद्धम् । शान्त्या वा समृद्धं तदुपलभ्यत इति शान्तिसमृद्धम् । अमृतममरण- धर्मि । एतच्चाधिकतरं विशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ द्रष्टव्यमिति । एवं मनो- मयत्वादिधविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपास्स्वेत्याचार्यवचनो. क्तिरादरार्थी ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ -han.ar १ घ. राममानन्दभूतप्राणे । २ क. ख. च. छ. अ. ट. प्राणेष्टा र ।

·२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ शीक्षाध्याये- स्वाराज्यं निरङ्कुशमैश्वर्यं जगत्स्रष्ट्रवादिलक्षणं न भवतीत्याह--- अङ्गभूतानां देवानामिति । सावधिकमैश्वर्यमेवाऽऽह-प्रामोतीत्यादिना । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ शाक्षाध्याय सप्तमोऽनुवाकः । यदेतद्ध्याहृत्यात्मकं ब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानी पृथिव्यादिपाङ्क्तस्वरूप- णोपासनमुच्यते । पञ्चसंख्यायोगात्पङ्क्तिच्छन्दःसंपत्तिः। ततः पाङ्गत्वं सर्वस्य। पाङ्क्तश्च यज्ञः । “पञ्चपदा पङ्क्तिः । पाङ्क्तो यज्ञः" इति श्रुतेः । तेन यत्सर्व लोकाद्यात्मान्तं च पाङ्क्तं परिकल्पयन्ति(ति) यज्ञमेव तत्परिकल्पयति । तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पाङ्क्तात्मकं प्रजापतिमभिसंपद्यते । तत्कथं पातमिदं सर्वमित्यत आह- - पृथिव्यन्तरिक्षं यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अनि- र्वायुरादित्यश्चन्दमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । पृथिव्यन्तरिक्षं चौर्दिशोऽवान्तरदिशा इति लोकपाङ्क्तम् । अग्निर्वायुरादि- त्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापाङ्क्तम् । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मेति भूतपाङ्क्तम् । आत्मेति विराभूताधिकारात् । इत्यधिभूतमित्यधिलो- काधिदैवतपाङ्क्तद्वयोपलक्षणार्थम् । लोकदेवतापाङ्क्तयोश्चाभिहितत्वात् । उत्तरोऽप्यनुवाकः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भोपासनविषय इत्याह-यदेतदित्यादिना। पृथिव्यादेः कथं पाङ्क्तत्वमित्याकाशाया पङ्क्तयाख्यस्य च्छन्दसः संपादनादित्याह- पञ्चसंख्येति । न केवलं पञ्चसंख्यायोगात्पङ्क्तिच्छन्दःसंपादनं यज्ञत्वसंपादनमपि कर्तुं शक्यत इत्याह-पाङ्क्तश्च यज्ञ इति । पत्नीयजमानपुत्रदेवमानुषवित्तैः पञ्चभिः संपाद्यत इति यज्ञः पाङ्क्त इत्यर्थः । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः - ·२५ - - - ८ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्त्वक् । चर्म' माश्स५ स्नावास्थि मज्जा। एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क वा इद५ सर्वम्। पाते. नैव पाङ्क्त५ स्पृणोतीति (१)। सर्वमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः॥ ७ ॥ अथानन्तरमध्यात्मं पाङ्क्तत्रयमुच्यते--प्राणादि वायुपाङ्क्तम् । चक्षुरा- दीन्द्रियपाङ्क्तम् । चर्मादि धातुपाङ्क्तम् । एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मम् । बाह्य च पाङ्क्तमेवेत्येतदेवमधिविधाय परिकल्प्यर्षिर्वेद एतदर्शनसंपन्नो वा कश्चिदृ. पिरवोचदुक्तवान् । किमित्याह-पाङ्क्तं वा इदं सर्व पाङ्क्तेनैवाऽऽध्यात्मि- केन संख्यासामान्यात्पाङ्क्तं वाह्यं स्पृणोति वलयति पूरयति । एकात्मतयोप- लभ्यत इत्येतदेव । पाङ्क्तमिदं सर्वमिति यो वेद स प्राजापत्यात्मैव भवतीत्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायमाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ उत्कृष्टदृष्टिनिकृष्टे फलवती " इति न्यायाबाह्यपाङक्तरूपेणाऽऽध्यात्मिकपात. त्रयमवगन्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽह-एकात्मतयेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ mals अथ शीक्षाथ्यायेऽष्टमाऽनुवाकः । ध्याहृत्यात्मनो ब्रह्मण उपासनमुक्तम् । अनन्तरं च पाक्तस्वरूपेण तस्यै- वोपासनमुक्तम् । इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योंकारस्योपासनं विधित्स्यते । परापरब्रह्मदृष्टया ह्युपास्यमान ओंकार; शब्दयात्रोऽपि परापन ब्रह्ममाप्तिसाधनं भवति । स ह्यालम्बनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च । प्रनिमय विष्णोः । “ एते- नेवाऽऽयतनैनकतरमन्वति" इति श्रुतेः ।

·“ -- २६ आनन्दगिरि कृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [ शीक्षाध्याये- ओभिति ब्रह्म । ओमितीदर सर्वम् । ओमिति । इतिशब्दः स्वरूपपरिच्छेदार्थः। ओमित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मेति मनसा धारयेदुपासीत । यत ओमितीदं सर्वं हि शब्दरूपमोंकारेण व्याप्तम् । तद्यथा शकुना” इति श्रुत्यन्तरात् । अभिधानतन्त्रं ह्यभिधेयमित्यत इदं सर्वमोंकार इत्युच्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकमवतारयति-- व्याहृत्यात्मन इत्यादिना । वेदविदा हि सर्वाः क्रिया ओंकारमुच्चार्य प्रवर्तन्ते ततस्तस्य श्रद्धागृहीतत्वात्तत्परिहारेणोपदिष्टं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदतस्तमादायैवोपासनं विधीयत इत्यर्थः । नन्वोंकारस्य शब्दमात्र- स्याचेतनत्वादहमनेनोपासित इतिज्ञानाभावात्कथं फलदातृत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह- परापरेति । प्रतिमाद्यर्चनमिव सर्वथेश्वर एव फलदातेति भावः । ओंकारे ब्रह्मत्वाध्यासे किं सादृश्यमित्यत आह-~-ओमितीदमिति । सर्वास्पदत्वमोंकास्य ब्रह्मणा सादृश्य- मित्यर्थः । ओमित्येतदनुकृति है स्म वा अप्यो श्राव- येत्याआवयन्ति । ओमिति सामानि गा- यन्ति । ओशोमिति शस्त्राणि शसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ओमि- ति ब्रह्मा प्रति । ओमित्यनिहोत्रमनुना- नाति । आमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपमनानीति। ब्रह्मैवोपामोति (१)॥ - - ना- - - ANP ओं दश ॥ इति कृष्ण यजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्यायेऽ. टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ओंकारस्तुभ्यर्थमुत्तरी ग्रन्थः । उपास्यत्वात्तस्य । ओमित्येतदनुकृति- रनुकरणम् । करोमि यास्यामि चेति कृतमुक्तमोमित्यनुकरोत्यन्यः । अत ओंकारोऽनुकृतिः । ह स्म वा इति प्रसिद्धावद्योतकाः । प्रसिद्ध ·९ नवमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । झोंकारस्यानुकृतित्वम् । अपि च " ओ श्रावय " इति प्रेषपूर्वकमाश्रावयान्त प्रतिश्रावयन्ति । तथोमिति सामान गायन्ति सामगाः । ओमिति शस्त्राणि शं- सन्ति शस्त्रशसितारोऽपि । तथोमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ब्रह्मा प्रसौत्य- नुजानाति प्रैषपूर्वकमाश्रावयति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति । जुहोमीयुक्त ओमित्येवानुज्ञा प्रयच्छति । ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्यवचनं करिष्यन्नध्ये- ध्यमाण ओमित्येवाऽऽह । ओमिनि प्रतिपद्यतेऽध्येतुमित्यर्थः । ब्रह्म वेदमुपाम- वानीति प्राप्नुयां ग्रहीष्यामीति । उपाप्नोत्येव ब्रह्म । अथवा ब्रह्म परमात्मा तमुपाप्नवानीत्यात्मानं प्रवक्ष्यन्प्रापयिष्यन्नोमित्येवाऽऽह । स च तेनोंकारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव । ओंकारपूर्व प्रवृत्तानां क्रियाणां फलवत्वं यस्मात्तम्मादों- कारं ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायमाप्येऽ- ष्टमोऽनुवाकः ।। ८॥ शस्त्राणि गीतिरहिता ऋच उच्यन्ते । प्रतिगरमिनि । ओ शामो देवेतिशब्दम- ध्वर्युः प्रतिगृणाति होतुः शंसनं प्रति । प्रतिशंसनमुच्चारयतीत्यर्थः । प्रवक्ष्यनिति । वच परिभाषणे " इत्यस्य रूपं प्रथमव्याख्याने । द्वितीये “ वह प्रापणे " इत्यस्य द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैतिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । ८ ।। अथ शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः । A ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च। तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमा स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्र- वचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च। अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च ·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिर,शंकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रर्व- चने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । विज्ञानादेवाऽऽप्नानि स्वाराज्यमित्युक्तत्वाच्छीतस्मातीनां कर्मणामानर्थक्यं प्राप्तमित्यत्तस्तन्मा प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थ प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्थमिहोप- न्यासः । ऋतमिति व्याख्यातम् । स्वाध्यायोऽध्ययनम् । प्रवचनमध्यापन ब्रह्मयज्ञो वा । एतान्यतादीन्यनुष्ठेयानीति वाक्यशेषः । सत्यं च सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थं वा । तपः कृच्छ्रादि । दमो बाह्यकरणोपशमः । शमोऽन्त:- करणोपशमः । अग्नय आधातव्याः । अग्निहोत्रं च होतव्यम् । अतिथयश्च पूज्याः । मानुषमिति लौकिकः संव्यवहारः । तच्च यथाप्राप्तमनुष्ठेयम् । प्रजा चोत्पाद्या । प्रजनश्च प्रजननमृतौ भार्यागमनमित्यर्थः । व्यवहितानुवाकेन संबन्धमाह-विज्ञानादेवेत्यादिना । अपरविद्यासहकारितया तत्फलेनैव फलवत्त्वसिद्धयर्थमुत्तरानुवाकारम्भ इत्यर्थः । लौकिकसंव्यवहारो विवाहादिः। प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः । पुत्रो निवेशयितव्य इत्येतत् । सधैरतैः कर्मभिर्यु. तस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थं सर्वेण सह स्वाध्या- यप्रवचनग्रहणम् । स्वाध्यायाधीनं ह्यर्थज्ञानम् । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः । प्रवचनं च तदविस्मरणार्थ धर्मप्रवृद्धयर्थ च । अतः स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः सत्यमिति सत्यमेवानुष्ठातव्यमिति । सत्यवचाः सत्यमेव वचो यस्य सोऽयं सत्यवचा नाम वा तस्य । रॉथीतरो रथितरस्य गोत्री राथीतराचार्यों मन्यते । कार्यः । पुनः पुनः स्वाध्यायप्रवचनग्रहणस्य तात्पर्यमाह--सवरेतैरिति। किमिति यत्नतोऽ. नुष्ठये तत्राऽऽह----स्वाध्यायाधीनमिति । त्रयाणामृषीणां मतभेदोपन्यासेन स्वाध्याय. प्रवचनयोरेवाऽऽदरं विवृणोति--- सत्यमित्यादिना । १ ग. च. एतदादीन्यू । २ क. ख ग. ङ. च. ज. वदनं । ३ क. अ. अ. 'जाश्चोत्पाद्याः । प्र । ४ क. द. 'किको वि। ५ ङ. राधीतरो। ६ ङ, राधीतरा।

·२९ १० दशमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्पः । तद्धि तपस्तद्धि तपः (१) ॥ प्रजा च स्वाध्यायपवंचने च षट् च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ तप इति तप एव कर्तव्यमिति । तपोनित्यस्तपसि नित्यस्तपःपरस्तपोनित्य इति वा नाम । पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यों मन्यते । स्वाध्या. यप्रवचने एवानुष्ठेये इति नाको नामतो मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्य आचार्यों मन्यते । तद्धि तपस्तद्धि तपः । हि यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने एव तपस्तस्मात्ते एवानुष्ठेये इति । उक्तानामपि सत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनि- षच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः । अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरे- रिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । - अहं वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः । स्वाध्यायश्च विद्योत्पत्तये प्रकरणात् । विद्यार्थ हीदं प्रकरणम् । न चान्गार्थत्वमवगम्यते । स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्प्यने । अई वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य संसार- क्षस्य रेरिवा प्रेरयिताऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्यातिगिरेः पृष्ठमिवोच्छ्रिता मम । ऊर्ध्वपवित्र ऊर्ध्वकारणं पवित्रं पावनं ज्ञानप्रकाश्यं पवित्रं ·३० आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये-- परमं ब्रह्म यस्य सर्वात्मनो मम सोऽहमूर्ध्वपवित्रः । वाजिनीव वाजवतीव । वाजमनं तद्वति सवितरीत्यर्थः । यथा सवितर्यमृतमात्मतत्त्वं विशुद्धं प्रसिद्ध श्रुतिस्मृतिशतेभ्य एवं स्वमृतं शोभनं विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । स्वाध्यायार्थ इति जपार्थः । " इषे त्वेति शाखां छिनत्ति" इतिवत् । अन्यत्र वि- नियोजकं श्रुत्यादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इत्याह- न चान्यार्थत्वमिति । अक्षितमसी- त्यादिवदुपासनाविधिविशे(विशेषत्वं वा वक्तुं न शक्यते । ज्ञानसाधनक्रियाविधेः प्रक्रान्तत्वादित्यर्थः । द्रविण५ सर्वर्चसम् । सुमेधा अमृतीक्षितः। इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् (१) ॥ अह पट् ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाक. ॥ १०॥ द्रविणं धनं सर्वर्चसं दीप्तिमत्तदेवाऽऽत्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते । ब्रह्मज्ञानं वाऽऽत्मतत्त्वप्रकाशकत्वात्सबर्चसम् । द्रविणमिव द्रविणं मोक्षसुखहेतुत्वात् । अस्मिन्पक्षे प्राप्तं मयेत्यध्याहारः कर्तव्यः । सुमेधाः शोभना मेधा सर्वज्ञ. लक्षणा यस्य मम सोऽहं सुमेधाः । संररिस्थित्युत्पत्त्युपसंहारकौशलयोगात्सु- मेधस्त्वम् । अत एवामृतोऽमरणधर्माऽक्षितोऽक्षीणोऽव्ययः । उक्षितो वाऽमृतेन वोक्षितः सिक्तः । “अमृतोक्षितोऽहम्" इत्यादिब्राह्मणम् । इत्येवं त्रिशङ्को ब्रह्मभूतस्य ब्रह्मविदो वेदानुवचनं वेदो वेदनमात्मैकत्वविज्ञानं तस्य प्राप्तिमनु वचनं वेदानुवचनम् । आत्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थं वामदेववत्रिशङ्गुनाऽऽ- र्षेण दर्शनेन दृष्टो मन्त्राम्नाय आत्मविद्याप्रकाशक इत्यर्थः । अस्य च जपो विद्योत्पत्त्यर्थोऽवगम्यते । ऋतं चेत्यादिकर्मोपन्यासादनन्तरं च वेदानुवचन- पागदेतदवगम्यते । एवं श्रौतस्मातेषु नित्येषु कर्मसु युक्तस्य निष्कामस्य परं ब्रह्म विविदिपोराणि दर्शनानि प्रादुर्भवन्त्यात्मादिविषयाणीति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीचापनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ -------meremon १ ङ. परं। २ इ. 'ताप्रख्या । ३ न. ति गम्यते । इ ।

·३१ ११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । अहं वृक्षस्येतिमन्त्रस्यर्षिनिशङ्खः, पङ्क्तिश्छन्दः, परमात्मा देवता, ब्रह्मविद्यार्थे जपे विनियोगः । न केवलमस्य जपो विद्यार्थः पूर्वोक्तानि कर्माण्यपीत्याह-ऋतं चेत्या- दिना। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ - अथ शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः । वेदमनूच्याऽऽचार्योऽन्तवासिनमैनुशास्ति । वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशा म्भः प्राग्ब्रह्मविज्ञानानियमेन कर्त- व्यानि श्रौतस्मातकर्माणीत्येवमर्थः । अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्याऽऽत्मज्ञ नमञ्जसैवोत्पद्यते तपसा कल्पषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते" इति स्मृतिः । वक्ष्यति च तपसा ब्रह्म विजिज्ञा. सस्व" इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनुशासन- शब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोपोत्पत्तिः । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां केवलब्रह्म. विद्यारम्भाच्च पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां च विद्यायां " अभयं प्रतिष्ठां विदन्ते "" न बिभेति कुतश्वन " " किमहं साधु नाकरवम् " इत्ये- वमादिना कर्मनेकिंचन्यं दर्शयिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । मन्त्रवच----" अविद्यया मृत्यु तीत्वा विद्य- याऽमृतमश्नते " इति । ऋतादीनां पूर्वत्रोपदेशानर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात्कर्तव्यनियमार्थः । वेदमनूच्याध्याप्याऽऽचायाँऽन्तेवासिनं शिष्यमनुशास्ति ग्रन्थग्रहणादनु पश्चाच्छास्ति तदर्थ ग्राहयतीत्यर्थः । अतोऽवग- म्यतेऽधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासागकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिनि । “बुद्ध्वा कर्माणि चाऽऽरभेत्" इति स्मृतेश्च । उत्तरानुवाकस्य तात्पर्थमाह-वेदमनूच्येत्यादिना । विद्योत्पत्त्यर्थ नित्यनैमित्तिका. न्यवश्यान्यनुष्ठेयानीत्येको नियम उक्तः । प्रागेव चानुष्ठेयानीति नियमान्तरमाह-प्रागु. पन्यासाच कर्मणामिति । संग्रहवाक्य विवृणोति-केवलेत्यादिना । अविद्यया कर्मणा मृत्युमधर्म तीत्वनि मन्त्रोऽपि विद्योत्पत्तेः प्रागेत कर्मानुष्ठानं सूचयतीत्यर्थः । १ क. घ. उ. ट. स्मार्तानि क । २ ख. °ति श्रुतिः । अ' । ३ ङ. 'र्माणाति । अ' ४ ख. ग, घ. क. च. भ. ट. देश आन ।

·- ३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिनशांकरभाष्यसमेता- (शीक्षाध्याये- " ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च " इत्यादिना पूर्वत्र कर्मानुष्ठानमुक्तमेवातः पौनरुक्त्य- मित्याशङ्कयाऽऽह-ऋतादीनामिति । विचारमकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यम् । कित्व- ध्ययनविधेरर्थावबोधक (न)द्वारेण पुरुषार्थपर्यवसायितासिद्धयर्थमक्षरग्रहणानन्तरमाव- बौधे प्रयतितव्यमित्याह-ग्रन्थग्रहणादन्विति । वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृतिरप्येतच्छु- तिविरुद्धेत्याह-अतोऽवगम्यत इति । सत्यं वद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमा- हृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । कथमनुशास्तीत्याह-सत्यं वद यथाप्रमाणावगतं वक्तव्यं तद्वद । तद्वद्धर्म चर । धर्म इत्यनुष्ठेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशेषनिर्देशात् । स्वाध्यायाद- ध्ययनान्मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्यायाऽऽचार्यार्थ प्रियमिष्ट धनमा. हत्याऽऽनीय दत्त्वा विद्यानिष्क्रयार्थम् । आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दारानाहृत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतानं मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासंततेर्विच्छित्तिन कर्तव्या । अनु- त्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणां तदुत्पत्तौ यत्नः कर्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजाप्रजननप्रजातित्रयनिर्देशसामति । अन्यथा प्रजननश्चेत्येतदेकमेवावक्ष्यत् । वक्तव्यमिति । वचनाह परस्य हितमित्यर्थः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदि. तव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्र- वचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् (१)। सत्यान प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः । सत्याच प्रमदनमनृतप्रसङ्गः। प्रमादशब्दसामर्थ्यात् । विस्मृत्याप्यनृतं न वक्तव्यमित्यर्थः । + अन्य- - - . + अत्र ख. पुस्तके ' अनृतवदनविषये दोषश्रुतश्च, “ योऽनृतं वदति समूलो.वा एष परिशु- ध्यति" इति । " न सत्यात्परमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्" इति स्मृतेः । इत्यधिकं दृश्यते । १ ख. ग. च. बोधाय प्र । २ छ. तित्रितय । ३ घ. 'त्येतावदे । ४ ख. देवमे ।

·११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३३ थाऽसत्यवदनप्रतिषेध एव स्यात् । धर्मान प्रमदितव्यम् । धर्मशब्दस्यानुष्ठेय- विषयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स न कर्तव्यः । अनुष्ठातव्य एव धर्म इति यावत् । एवं कुशलादात्मरक्षाकर्मणो न प्रमदितव्यम् । भूतिषिभूतिस्तस्यै भूत्यै भूत्यर्यान्मङ्गलयुक्ताकर्मणो न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम- दितव्यम् । स्वाध्यायोऽध्ययनं प्रवचनमध्यापनं ताभ्यां न प्रमदितव्यम् । ते हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । देवपितृकार्याश्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि। यान्य- स्माक५ सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि (२)। नो ईतराणि । - - तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । दैवपित्र्ये कर्मणी कर्तव्ये । मातृ- देवो माता देवो यस्य स त्वं मातृदेवो भव स्याः । एवं पितृदेव आचार्यदेवोऽ- तिथिदेवो भव । देवतावदुपास्यां एत इत्यर्थः । यान्यपि चान्यान्यनवद्यान्य- निन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया। नो अकर्तव्यानीतराणि सावधानि शिष्टकृतान्यपि । यान्यस्माकमाचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितान्याम्नायाद्यविरुद्धानि तान्येव त्वयोपास्यान्यदृष्टा- न्यनुष्ठेयानि । नियमेन कर्तव्यानीति यावत् । नो इतराणि विपरीतान्याचा यकृतान्यपि । ये के चास्मच्छ्रेया सो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । , 1 १ख. च. "त् । तथा ध । २ ख, ग. च. "स्या एवैत । ३ छ. भनानि च । .

·-
-
:
आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये-
ये के च विशेषिता आचार्यत्वादिधर्मेरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यतरास्ते
च ब्राह्मणा न क्षत्रियादयस्तेषामासनेनाऽऽसनदानादिना त्वया प्रश्वसितव्यम्।
प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमापनयः, तेषां श्रमस्त्वयाऽपनेतव्य इत्यर्थः । तेषां चाऽऽ.
सने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते तेषु न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः ।
केवलं तदुक्तसारग्राहिणा भवितव्यम् ।
श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया
देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा
देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा
वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् (३)। ये
तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः। युक्ता आयुक्ताः।
अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र
वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथान्या-
ख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः ।
युक्ता आयुक्ताः । अलक्षा धर्मकामाः
स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा
तेषु वर्तेथाः।
किंच यत्किंचिद्देयं तच्छूद्धयैव दातव्यम् । अश्रद्धयाऽदे*यं न दातव्यम् ।
श्रिया विभूत्या देयं दातव्यम् । हिया लज्जया च देयम् । भिया च भयेन
देयम् । संविदा च । संविन्मित्रादिकार्यम् । अथैवं वर्तमानस्य यदि कदाचिते
तव श्रौते स्मार्ते वा कर्मणि वृत्ते वाऽऽचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्यात् ।
ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कर्मादौ युक्ता इति व्यवहितेन संबन्धः
कर्तव्यः । संमशिनो विचारक्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि वृत्ते वा। आयु-
क्ता अपरप्रयुक्ताः । अलूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः । धर्मकामा अदृष्टार्थिनोऽ.
* ख पुस्तके टिप्पण्यां " देयमित्यपि विद्यारण्यैरुक्तम् " इति वर्तते ।
१ ख. ग. च. 'रविल° । २ ख. ग. च. स्याचेत् । ३ ख. 'कामाः स्युरह।
-

·११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ३५ कामहता इत्येतत्स्युर्भवेयुः । ते यथा येन प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्कर्मणि जुत्ते वा वर्तेरस्तथा त्वमपि वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोषेण संदिह्य- मानेन संयोजिताः केनचित्तेषु च यथोक्तं सर्वमुपनयेथे तत्रेत्यादि । एवं कर्तव्यमर्थमुपदिश्यानुष्ठानकाले समुत्पन्नसंशयनिवृत्त्यर्थं शिष्टाचारः प्रमाणयि- तव्य इत्याह-अथैवमित्यादिना । अपरप्रयुक्ता इति । स्वतन्त्रा इत्यर्थः । अभ्युक्ता अभिशस्ता इत्यर्थः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदो- पनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासि- तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ( ४ ) ॥ स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यात्तेषु वर्तेरन्त्सप्त च ॥ - इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ एष आदेशो विधिः । एष उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम् । एषा वेदो- पनिषदेदरहस्यं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशासनमीश्वरवचनम् । आदेशवा- क्यस्य विधेरुक्तत्वात्सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामनुशासनमेतत् । यस्मादेवं तस्मा देवं यथोक्तं सर्वमुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमुपास्यमेव चैतन्ना नुपास्यमित्यादरार्थ पुनर्वचनम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ।। ११ ।। १८. 'देव चानु । २ म. नुशमन ।

·३६ आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- अथ शीक्षाध्याय द्वादशोऽनुवाकः । - - - - - m शं नौ मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋत- मैवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्व तारमावीत् । आवीन्माम् । आवौद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः (१)॥ सत्यमवादिषं पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ * अतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गशमनार्थ शान्ति पठति-शं नो मित्र इति । व्याख्यातमेतत्पूर्वम् । शं नो मित्र इति । तदपरं ब्रह्म मामपरविद्यार्थिनमावीदरक्षदित्यर्थः ॥ अत्रैतच्चिन्त्यते विद्याकर्मणोविवेकार्थ किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विद्यासव्यपेक्षेभ्य आहोस्विद्विद्याकर्मभ्यां संहताभ्यां विद्याया वा कर्मा- पेक्षाया उत केवलाया एव विद्याया इति । तत्र केवलेभ्य एव कर्मभ्यः स्यात् । समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारात् । “वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना" इति स्मरणात् । अधिगमश्च सहोपनिषदर्थेनाऽऽत्मज्ञानादिना । "विद्वान्यजते " " विद्वान्याजगति " इति च विदुष एव कर्मण्यधिकारः प्रदश्यते सर्वत्र । “ ज्ञात्वा चानुष्ठानम् " इति च । कृत्स्नश्च वेदः कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते केचित् । कर्मभ्यश्चेत्परं श्रेयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्यात् । * 'अतीत' इत्यारभ्य 'पूर्वम्' इत्यन्तं क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. अ. ट. पुस्तकेषु न विद्यते । १ ग. च. वाप्येत वे।

·१२ द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । आद्यानुवाके केवलाया विद्याया निःश्रेयससाधनत्वमुक्तमपि स्फुटीकर्तुं कर्मविधिमुपलभ्य प्रसङ्गात्पुनर्विचारयितुमुपक्रमते-अत्रैताञ्चिन्त्यत इत्यादिना । विवेकार्थमिति पृथक्फ- लत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः । । भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेनाऽऽत्मज्ञानस्यापि कर्म कर्तृसंस्कारतया कर्मविधिशेषत्वाच्छूतस्यापि फलस्यार्थवादमात्रत्वात्कर्मभ्य एव परं श्रेय इति पूर्वः पक्षः। न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष इष्यते । कर्मकार्यस्यानित्यत्वं प्रसि- दं लोके, कर्मभ्यश्चेच्छेयोऽनित्यं स्यात्तच्चानिष्टम् । “ तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते" इतिन्यायानुगृहीतश्रुतिविरोधात् । काम्यप्रतिषिद्धयोरनार- म्भादारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानाचे ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । तच्च न । शेषकर्मसंभवात्तन्निमित्तशरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नो- तीति प्रत्युक्तम् । कर्मशेषस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च यदुक्तं समस्तघेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच्च न । श्रुतज्ञानव्य- तिरेकादुपासनस्य । श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यधिक्रियते नोपासनामपेक्षते । उपासनं च श्रुतज्ञानादर्थान्तरं विधीयते । मोक्षफलमर्थान्तरमसिद्धं च स्यात् । " श्रोतव्यः" इत्युक्त्वा तद्वयतिरेकेण “ मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति यत्नान्तरविधानान्मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम् । सिद्धान्तमाह-न नित्यत्वादित्यादिना। यद्यप्यध्यनविधिपँत्यु(यु)क्त्या कृत्स्नो वेदार्थ एकेन विचारितव्यस्तथाऽप्यध्ययनविधौ प्रतिवाक्याध्ययन प्रतिवाक्यार्थविचारं च व्यापारमे- दात्तत्प्रेत्यु(यु)क्त्याऽभ्युदयकामस्य कर्मोपयोगिवाक्यार्थज्ञानवत्त्वमात्रेण कर्मण्यधिकारसंभ- वाद्ब्रह्मसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वान्न समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारे प्रमाणमस्तीत्या- ह-तच्च नेति । यद्यपि चाध्ययनविधिप्रयुक्त्या वेदान्तविचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव तथाऽपि न समस्तवेदार्थज्ञानवतोऽधिकारः। उपासनासाध्यस्य ब्रह्मसाक्षात्कारस्य पृथग्भावादित्याह- श्रुतज्ञानेति । श्रुताद्गुरुकुले विचारिताद्वाक्यात्कर्मानुष्ठानोपयोगि यज्ज्ञानं तावन्मात्रेण १ क. ग. च. अथ ग्रन्थादावाद्या' । ख. अथाऽऽद्य आ° । ज. अथाऽऽदावाद्यवाद । झ. अथाऽऽदावद्या । २. स्कारार्थत° । ३ ख. ग. च. ट. यस्य चानि । ४ ख. ग. च. • तत्प्रत्यवायानुत्पत्तेनि । ५ क. ख. ग. च. ट. 'सनम । ६ ट. "ते। मानाभावात् । उ'। ७ ख. ग. झ. प्रयुक्तः । ८ क. ग. च. वाक्यमध्य । ९ ख. ज. झ. प्रयुक्ताभ्यु। १० ख. 'नत्वमा ११ ग. 'त्वादत्र स । १२ ख. ज. युक्तो वे । १३ ख. य. ज, झ. अ. °सनसा।

·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- कर्मण्यधिक्रियते न ब्रह्मसाक्षात्कारफलमुपासनमपेक्षते व्यतिरेकभावादित्यर्थः । अध्ययनवि- धिव्यापारोपरमेऽनुष्ठेयं तथाभूतं ब्रह्मोपासनमेव नास्ति, मानाभावादिति न वक्तव्यनि- स्याह-उपासनं चेति । एतच्च कर्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेणोक्तम् । वस्तुतश्च श्रोत- व्यविधिप्रयुक्त एवोपनिषद्विचारारम्भो भिन्नाधिकारः । कर्मकाण्डविचारोऽप्युत्तरविधि- प्रयुक्त एवेति प्रकटार्थे प्रतिष्ठितम् । एवं तर्हि विद्यासव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यासहितानां च कर्मणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम् । यथा स्वतो मरणज्वरादिकार्यारम्भ- सामर्थ्यानामपि विषदध्यादीनां मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसाम. र्यम्। एवं विद्यासहितैः कर्मभिर्मोक्ष आरभ्यत इति चेत् । न । आरभ्यस्या- नित्यत्वादित्युक्तो दोषः । वचनादारभ्योऽपि नित्य ऐवेति चेत् । न । ज्ञाप- कत्वाद्वचनस्य । वचनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य ज्ञापकं विद्यमानस्य कर्तृ । न हिं वचनशतेनापि नित्यमारभ्यत आरब्धं वाऽविनाशि भवेत् । केवलं कर्म मोक्षसाधनमिति पक्षं निरस्य विद्यासमुच्चितं मोक्षसाधनमिति पक्षान्तरमा शङ्कय निषेधति-एवं तहस्त्यादिना । “ न स पुनरावर्तते " इति वचनादारभ्योऽपि मोक्षो नित्य इति न शक्यं वक्तुम् । प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य संसर्गज्ञापक. स्वात् । न चाऽऽरम्यस्य नित्यत्वे योग्यत्वं प्रसिद्धम् । अन्यथा वचनस्य कारकत्वास- ङ्गात् । " अन्धो मणिमविन्दत्" इत्यादिष्वपि योग्यताकल्पनप्रसङ्गादित्याह-न ज्ञाप- कत्वादित्यादिना। एतेन विद्याकर्मणोः संहतयोर्मोक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम् । विद्याकर्मणी मोक्ष. प्रतिबन्धहेतुनिवर्तके इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसं. स्कारविकाराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यते । उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च मोक्षः। गतिश्रुतेराप्य इति चेत् । सूर्यद्वारेण "तयोर्ध्वमायन्" इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत् । न । सर्वगतत्वाद्न्तृभिश्चानन्यत्वादाकाशादिकारण- त्वात्सर्वगतं ब्रह्म । ब्रह्माव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो नाऽऽप्यो मोक्षः । गन्तुरन्यविभिन्नं देशं प्रति भवति गन्तव्यम् । न हि येनैवाव्यतिरिक्त यत्तत्तेनैव गम्यते तत् । अनन्यत्वप्रसिद्धेश्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्" " क्षेत्रमं चापि मां विद्धि" इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । १ ज. अ. 'रेकाभा'। २ ज. 'दित्यत आह । ३ ख. ङ. छ. द. "नं च दे । ४ ज. 'कं यत्ते । ५ क. ख. ग. घ. इ. छ, ज. ठ. 'सिद्धिश्च ।

·१२ द्वादशोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । कर्म प्रधानं विद्या चोपसर्जनमिति समुच्चयं निरस्य समसमुच्चयेऽप्यतिदिशति- एतेनति । अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गेनेत्यर्थः । मोक्षेति । मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याधर्मा- दिस्तनिवर्तके विद्याकर्मणी न स्वरूपोत्पादके । ततः स्वरूपावस्थानस्य नित्यत्वम् । प्रध्वं. सस्य च कृतकस्यापि नित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । " भिद्यते हृदयग्रन्थिः" इत्यादिश्रुतेः । केवलविद्यासाध्यैवाविद्यानिवृत्तिः । न तत्र विद्यायाः सहकार्यपेक्षा । कर्मफलं त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह-न कर्मण इति । उत्पत्तिः पुरोडाशादेः । संस्कारो ब्राह्यादेः। विकारः सोमस्य । आप्तिर्वेदस्य । कर्मफल प्रसिद्धम् । आत्मस्वरूपस्य तु मोक्षस्यानादित्वादना- धेयातिशयत्वादविकार्यत्वान्नित्याप्तत्वाच्च कर्मफलाद्वैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । अ- चिरादिगतिश्रवणाब्रह्माण्डाहाह:स्थितब्रह्मप्राप्तिमोक्षः । ततो नित्याप्तत्वमसिद्धमित्यर्थः । गत्वा प्राप्तिः किं संयोगलक्षणा तादात्म्यलक्षणा वा, नोभयथाऽपीत्याह-न सर्व. गतत्वादिति । गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् । अथापि स्याद्यद्यप्राप्यो मोक्षस्तदा गतिश्रुतीनां, " स एकधा स यदि पितृलोककामो भवति " " स्त्रीभिर्वा यानैर्वा " इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यादिति चेन्न । कार्यब्रह्मविषयत्वा- चासाम् । कार्ये हि ब्रह्मणि रूयादयः स्युन कारणे “ एकमेवाद्वितीयम् " यत्र नान्यत्पश्यति " तत्केन के पश्येत् ” इत्यादिश्रुतिभ्यः । विरोधाच विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः। प्रविलीनकादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते । न ह्येकं वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत्तच्छून्यं चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्ग युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम् , “ यत्र हि द्वैतमिव भवति " "मृत्योः स मृत्युमामोति" "अथ यत्रान्यत्पश्यति तदल्पम्" " अन्योऽसावन्योऽहमस्मि " अथ तस्य भयं भवति" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्यत्वं चैकत्व- स्यैकधैवानुद्रष्टव्यम् । “एकमेवाद्वितीयम्" "ब्रह्मवेद सर्वम्" " आत्मवदर सर्वम् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च संपदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते अन्यत्वदर्शनापवादश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयते । अतो विरोधो विद्याक- मणोः । अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः । " उदरमन्तरं कुरुते ॥ .. १ ग. बन्धे हे । २ ज. कार्यापे । ३ क. 'प्तिरपूर्वस्य । ४ झ, गत्यां । ५ च. मोक्षोऽस्ति तदा ।

·४० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शाक्षाध्याये- - गत्यादिश्रुतेस्तात्पर्य शङ्कापूर्वकं दर्शयति- गत्यैश्वर्येत्यादिना । समुच्चयमभ्युप. गम्य कर्मकार्य किंचिन्मोक्षे न संभवतीत्युक्तम् । सोऽपि न संमवतीत्याह-विरोषा- बेत्यादिना। तत्र यदुक्तं संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इति । अनुपपन्नं तत् । विहित. स्वात्कर्मणां श्रुतिविरोध इति चेत् । यापमृय कर्नादिकारकविशेषमात्मैकत्व- विज्ञान विधीयते । सर्पादिभ्रान्तिविज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानवत्प्राप्तः कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः । विहितानि च कर्माणि । स च विरोधो न युक्तः । प्रमाणत्वाच्छ्रुतीनामिति चेन्न । पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छूतीनाम् । यदि कादिकारकभेदस्य सत्यत्वांशमपबाध्य ब्रह्मज्ञानमुपदिश्यते तदा मिथ्यार्थत्वा- कर्मविधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह-विहितत्वादिति । शङ्कां विवृणोति-यदीत्या- दिना । अध्ययनविधिगृहीतानां श्रुतीनां पुरुषार्थोपदर्शकत्वेन प्रामाण्य वक्तव्यम् । न तु भेदस्य सत्यत्वेन । ततः प्रसिद्धिसिद्धं कारकादिभेदमक्रियासमर्थमादाय प्रवृत्तानां प्रामाण्यं न विरुध्यत इत्याह---न पुरुषार्थेति । विद्योपदेशपरा तावच्छ्रतिः संसारात्पुरुषो मोक्षयितव्य इति संसारहेतोर- विद्याया विद्यया निवृत्तिः कर्तव्येति विद्याप्रकाशकत्वेन प्रवृत्तेति न विरोधः । एवमपि कादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शास्त्रं विरुध्यत एवेति चेन्न । यथा. प्राप्तमेव कारकास्तित्वमुपादायोपात्तदुरितक्षयार्थ कर्माणि विदधच्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनां च फलसाधनं न कारकास्तित्वे व्याप्रियते । उपचितदुरितप्रतिब- न्धस्य हि विद्योत्पत्तिर्नावकल्पते । तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्ततश्चाविद्यानि- वृत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसारोपरमः । संग्रहवाक्यं विवृणोति-विद्योपदेशपरा तावदित्यादिना । अपि चानात्मदर्शिनो ह्यनात्मविषयः कामः । कामयमानश्च करोति कर्माणि । ततस्तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणः संसारः । तद्व्यतिरेकेणाऽऽत्मैक- त्वदर्शिनो विषयाभावात्कामानुत्पत्तिरात्मनि चानन्यत्वात्कामानुत्पत्ती स्वात्म. न्यवस्थानं मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणोर्विरोधः । १ ख. ग. घ. ङ, च. छ. ज. ट. 'वषपात । २ घ. ङ. छ. ज, नुपपत्तौ ।

·- १२ द्वादशोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४१ पूर्व सत्यमिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणोविरोधमादाय समुच्चयो निरस्तः । इदानी काम्यकामिविषयत्वेन विरोधमाह-अपि चेत्यादिना । विरोधादेव च विद्या मोक्ष प्रति न कर्माण्यपेक्षते । स्वात्मलाभे तु पूर्वोप- चितप्रतिबन्धापनयद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति । अत एवास्मिन्प्रकरण उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम । एवं चाविरोधः कर्मविधि- श्रुतीनाम् । अत: केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम् । समसमुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि समुच्चयं निरस्यति--विरोधादेव चेति । विद्या चेत्कर्माणि स्वफले नापेक्षते विरुद्धत्वात्रिदण्डिधर्मवहतुगमनं कथं तर्हि विद्यासंनि- धाने कर्मणां पाठ इत्यत आह--स्वात्मलाभे विति । कर्मणां विद्यासाधनत्वं श्रुत्वा याहस्थ्यमेवैकमनुष्ठेयमिति प्रत्यवतिष्ठन्ते कर्मजडाः । एवं तर्वाश्रमान्तरानुपपत्तिः । कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः । गार्हस्थ्ये च विहि- तानि कर्माणीत्यैकाश्रम्यमेव । अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयोऽनुकूलतराः । न । कर्मानेकत्वात् । न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि । ब्रह्मचर्य तपः सत्यवदनं शमो दमोऽहिंसेत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रमप्रसिद्धानि विद्योत्पत्तौ साधकतमा. न्यसंकीर्णत्वाद्विद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च । वक्ष्यति च--." ब्रह्म विजिज्ञासस्व " इति । जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि गार्हस्थयाद्विद्योत्प- त्तिसंभवात्कर्मार्थत्वाच्च गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः। कर्मसाध्यायां च विद्यायां सत्यां गार्हस्थ्यप्रतिपत्तिरनार्थकैव । लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनाम् । पुत्रादिसाध्येभ्यश्चायं लोकः पितृलोको देवलोक इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्य नित्यसिद्धात्मलोकद- शिनः कर्मणि प्रयोजनमपश्यतः कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते प्रतिपन्नगाहेस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो नि. तिरेव स्यात् । " प्रव्रजिष्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि " इत्येवमादिश्रुति- लिङ्गदर्शनात् । कर्म प्रति श्रुतेयत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति चेदनियोत्रादिकर्म पति श्रुतेरधिको यत्नो महांश्च कर्मण्यायासोऽनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादी- नाम् । तपोब्रह्मचयाँदीना चेतराश्रमकर्मणां गार्हस्थ्येऽपि समानत्वादलपसाध- नापेक्षत्वाचेतरेषां न युक्तस्तुल्यवद्विकल्प आश्रमिभिस्तस्येति चेन । जन्मान्त. रकृतानुग्रहात् । तपसा १ख. ग. च. काम्याकाम्यवि ।

·४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- एवं तहीति । श्रुतिस्मृतिष्वाश्रमान्तराणामपि विहितत्वाविशेषात्सदीयकर्मसु कर्म- त्वाविशेषाच्च ग्राम्यधर्मरागिणामेवैतच्चोद्यमित्याह-न कर्मानेकत्वादिति । असंकीर्ण- त्वादिति । हिंसाद्यमिश्रितत्वादित्यर्थः । इतश्च कर्मणो विद्यासाधनत्वेऽपि न गार्हस्थ्य- मावश्यकमित्याह--जन्मान्तरेति । कामिना गार्हस्थ्यस्यानुष्ठेयत्वेऽपि न सरनुष्ठेयत्व- मित्यत्र हेत्वन्तरमाह--लोकार्थत्वाच्चेत्यादिना । गार्हस्थ्यस्यानावश्यकत्वेन वैक- लिपकमनुष्ठानमुक्तं तत्रातुल्यबलत्वेन विकल्पमाक्षिपति--कर्म प्रति श्रुतेरिति । यदुक्तं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि । नासो दोषः । यतो जन्मान्तर- कृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं चानुग्राहकं भवति विद्योत्पत्ति प्रति । येन जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित् । केचित्तु कर्मसु प्रवृता अवि- रक्ता विद्याद्वेषिणः । तस्माजन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तानामाश्रमान्तरम- तिपत्तिरेवेष्यते। कर्मफलबाहुल्याच पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलत्या- संख्येयत्वात् । तत्प्रति च पुरुषाणां कामबाहुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मसूपपद्यते । आशिषां बाहुल्यदर्शनादिदं मे स्यादिदं मे स्यादित्युपायत्वाच । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्या प्रतीत्यवोचाम । उपायेऽधिको यत्नः कर्तव्यों नोपेये। जन्मान्तरकृतानुग्रहादिति परिहारभाष्यं विवृणोति---यदुक्तमित्यादिना । कर्मणि यत्नाधिक्यस्यान्यथासिद्धत्वाद्विकल्लविघातकत्वं न संभवतीत्यर्थः । कर्मनिमित्तत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्यमिति चेत्कर्मभ्य एव पूर्वोपचित- दुरितप्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते चेत्कर्मभ्यः पृथगुपनिषच्छ्रवणादियत्नोऽन- थेक इति चेत् । न । नियमाभावात् । न हि प्रतिबन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते न स्वीश्वरप्रसादतपोध्यानाधनष्ठानादिति नियमोऽस्ति । अहिंसाब्रह्मचर्यादीनां च विद्या प्रत्युपकारकत्वात्साक्षादेव च कारणत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासना- नाम् । अतः सिद्धान्याश्रमान्तराणि । सर्वेषां चाधिकारो विद्यायां परं च श्रेयः केवलाया विद्याया एवेति सिद्धम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छ. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायमाष्ये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ १ क. ख. भ. मिश्रस्वादि।

·S Ama १२ द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४३ इदानीं गृहस्थाश्रमकर्मणां बहिरङ्गत्वं संन्यासाश्रमकर्मणां त्वन्तरङ्गविद्यासाधनत्वमिति विशेष दर्शयितुं चोद्यमुद्भावयति-कर्मनिमित्तत्वादित्यादिना !! इति धीमत्परमहंसपरिम्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी. योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां शीक्षाध्याय द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ शं मः शीक्षा सह नौ यश्छन्दसां भूः स यः पृथिव्योमित्युतं चाहं वेदम. नूच्य शं नो द्वादश ॥ शं नो मह इत्यादित्यो नो इतराणि त्रयोविशतिः ॥ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्दो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि- यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तहतारमवतु । अव॑तु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्यायः समाप्तः * ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भ गवदानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ * तैत्तिरीयारण्यकक्रमेण सप्तमप्रपाठकस्य समाप्तिरत्र । १ क. 'थिव्यमोमि।

·अथ तैत्तिरीयोपनिषदि
द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः ।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।
हरिः ॐ।
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं
न इन्द्रो बृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो
ब्रह्मणे । नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि-
प्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु ।
तद्वक्तारमवतु। अवतु माम् । अवतु वक्तारम् ॥
सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य
करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विधि-
षावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
-
शं नो मित्र इत्याद्यतीतविद्याप्राप्त्युपसर्गपशमनार्था शान्तिः पठिता । इदानीं
तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्याप्राप्त्युपसर्गोपशमनार्था शान्तिः पठ्यते-शं नो मित्र इति।
सह नाववत्विति च । शं नो मित्र इत्यादि पूर्ववत्स्पष्टम् । सह नाववतु नौ
शिष्याचायौँ सहैवावतु रक्षतु । सह नौ भुनक्तु भोजयतु । सह वीर्य विद्यादि
निमित्तं सामर्थ्य करवावहै निर्वतयावहै । तेजस्वि नावावयोस्तेजस्विनोरधीतं
स्वधीतमस्तु । अर्थज्ञानयोग्यमस्त्वित्यर्थः । मा विद्विषावहै विद्याग्रहणनिमित्त
शिष्यस्याऽऽचार्यस्य वा प्रमादकृतादन्यायाद्विद्वेषः प्राप्तस्तच्छमनायेयमाशीर्मा
विद्विषावहा इति । मैवेतरेतरं विद्वेषमापद्यावहै । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति
१ क. ग. घ. छ. अ. द. 'नसंयोग्यस्त्वि ।
.

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ४५ निर्वचनमुक्तार्थम् । घक्ष्यमाणविद्याविघ्नप्रशमनार्थ चेयं शान्तिः । अविघ्ने- नाऽऽत्मविद्याप्राप्तिराशास्यते तन्मूलं हि परं श्रेय इति । शान्तिद्वयस्यापोनरुक्त्यमाह- शं नो मित्र इति । इदानीं परविद्यार्थिनमप्यवतु । साधारण्येन मया पूर्व प्रार्थितत्वादित्यर्थः । असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह-- सह नाववत्विति । नावावयोस्तेजस्विनोरधीतं तेजस्व्यस्त्विति योजना । ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । संहितादिविषयाणि कर्मभिरविरुद्धान्युपासनान्युक्तानि । अनन्तरं चान्तःसो. पाधिकात्मदर्शनमुक्तं व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । नचैतावताऽशेषतः सं- सारबीजस्योपमर्दनमस्तीत्यतोऽशेषोपवबीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूत. सर्वोपाधिविशेषात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते-ब्रह्मविदामोति परमित्यादि । प्रयो. जनं चास्या ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसाराभावः । वक्ष्यति च-" विद्वान्न बिभेति कुतश्चन " इति । संसारनिमित्ते च सत्यभयं प्रतिष्ठां च विन्दत इत्यनुपपन्नम् । “ कृताकृते पुण्यपापे न तपतः" इति च । अतोऽवगम्यतेऽस्माद्विज्ञानात्सर्वात्मब्रह्मविषयादात्यन्तिकः संसाराभाव इति । स्वयमेव च प्रयोजनमाह-ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादावेव संबन्धप्रयोजनज्ञाप- नार्थम् । निर्जातयोहि संबन्धप्रयोजन योविद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासाय प्रव- तते । श्रवणादिपूर्वकं हि विद्याफलम् " श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविद्ब्रह्मेति वक्ष्यमाणलक्षणं बृहत्तमत्वाद्ब्रह्म तद्वेत्ति विजानातीति ब्रह्मविदामोति परं निरतिशयं तदेव ब्रह्म परम् । न ह्यन्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः । स्पष्टं च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्मविदो दर्शयति. स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्यादि । वृत्तानुवादपूर्वकमानन्दवल्लयास्तात्पर्यमाह-संहितादीत्यादिना। ननु यथा पूर्व माप्नोति स्वाराज्यमित्यपरविद्याफलमुक्तं संसारगोचरमेव तथा परविद्याफलमपि “ सोs- भुते सर्वान्कामान् " इति सर्वविषयसाध्यानन्दा-संसारगोचरानैव दर्शयिष्यति। कथमात्य- न्तिकः संसाराभाव इत्यत आह-प्रयोजनं चास्या इति । सर्वकामशब्देन निरति- शयानन्दाभिव्यक्तिर्विवक्षिता । सा च स्वभावानन्दानभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृत्तिरेवेति न संसारगोचरं फलमित्यर्थः । आद्यवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमाह-स्वयमेव चेति । ॥ १ ख. ज. "न्दाभिव्यक्तिरूपाऽवि ।

·४६ आनन्दगिरिकृसष्टीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता-[ ब्रह्मवल्ल्यध्याये- विधयेव केवलया मोक्षः साधयितुं शक्यते । ब्रह्मविदितिविशेषणासंबन्धज्ञापनस्य पुरु. षाकाङ्क्षाविषयतया परप्राप्तिः प्रयोजनं विद्याया इति ज्ञापनस्य वा कुत्रोपयोग इत्या. शङ्कय यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रवणादावेव मुमुक्षुणा प्रवर्तितव्यमित्यत्रेत्याह- निीतयोहीति । परशब्देनोत्कृष्टमुच्यते । कथं ब्रह्मेति व्याख्यायते तत्राऽऽह- न हीति। ननु सर्वगतं सर्वस्याऽऽत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति । अतो नाऽऽप्यं प्राप्तिश्चा-य. स्यान्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन दृष्टा । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च ब्रह्मेत्यतः परिच्छिन्नवदनात्मवञ्च तस्याऽऽतिरनुपपन्ना । नायं दोषः । कथम् । दर्शनादर्शनापेक्षत्वाद्ब्रह्मण आप्त्यनाप्त्योः । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूतमात्राकृतबाहपरिच्छिन्नान्नमयाद्यात्मदर्शिनस्तदासक्तचे तसः प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽमनोऽव्यवहितस्यापि बाह्यसंख्येयविषयासक्त. चित्ततया स्वरूपाभावदर्शनवत्परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्ययाऽ- अमयादीन्बाह्याननात्मन आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वादन्नमयाधनात्मभ्यो नान्योऽ. हमस्मीत्यभिमन्यते । एवमविद्ययाऽऽत्मभूतमपि ब्रह्मानाप्तं स्यात् । तस्यैवम- विद्ययाऽनाप्तब्रह्मस्वरूपस्य प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽत्मनोऽविद्ययाऽनाप्तस्य सतः केनचित्स्मारितस्य पुनस्तस्यैव विद्ययाऽऽप्तियथा तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सर्वा. स्मन्ब्रह्मण आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदाप्तिस्पपद्यत एव । आप्नोतिशब्दस्यौपचारिकमर्थ दर्शयितुं शङ्कामुखेन मुख्यार्थे बाधकमाह--ननु सर्वगतमित्यादिना । परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपस्यापि सतो जीवस्याविद्यया ब्रह्मानाप्त स्यादिति संवन्धः । भूतमात्राभिर्भूतांशैः कृता ये बाह्याः परिच्छिन्नाश्चान्नमयादयस्तदात्म- स्वदर्शिन इत्यविद्याया विक्षेपकत्वं स्वरूपमुक्तम् । परमार्थं ब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यभावदर्शनं. मावरणलक्षणं लिङ्गं यस्याः सा तथोक्ता । स्वरूपेऽप्यग्रहणविपर्ययो भवत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-प्रकृतति । प्रकृतसंख्यापूरणस्य दशमस्य नवैव वयं वर्तामह इति विप- र्ययः स्वरूपादर्शनं च यथेत्यर्थः । अदर्शननिमित्तामनाप्तिं विविच्य दर्शननिमित्तामाप्ति विवृणोति--तस्यैवमिति । ब्रह्मविदामोति परमिति वाक्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्लयर्थस्य ब्रह्मविदा- मोति परमित्यनेन वाक्येन वेद्यतया सूत्रितस्य ब्रह्मणोऽनिर्धारितस्वरूप- विशेषस्य सर्वतो व्यावृत्तस्वरूपविशेषसमर्पणसमर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणायाविशेषेण चोक्तवेदनस्य ब्रह्मणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य १ ख. ग. ज्ञानस्य । २ ज. स. ज्ञानस्य । ३ ठ. 'मित्याह ।

·- १ प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । विशेषेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय ब्रह्मविद्याफलं च ब्रह्मविदो यत्परब्रह्ममाप्तिलक्षणमुक्तं स सर्वात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव नान्यदित्येतत्पदर्शनायैषगुदाहियते- तदेवाऽायुंक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । तदेषाऽभ्युक्तेति । तत्तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्योक्तेऽर्थ एषर्गभ्युक्ताऽऽनाता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मणो लक्षणार्थ वाक्यम् । सत्यादीनि हि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणः । विशेष्यं ब्रह्म विवक्षितत्वावध- तया । विशेषणविशेष्यत्वादेव सत्यादीन्येकविभक्त्यन्तानि पदानि समाना- धिकरणानि । सत्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैर्विशेष्यमाणं ब्रह्म विशेष्यान्तरेभ्यो निर्धार्यते । एवं हि तज्ज्ञानं भवति यदन्येभ्यो निर्धारितम् । यथा लोके नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलभिति। आद्यं ब्राह्मणवाक्यं व्याख्यायोत्तरं मन्त्रं संक्षेपतोऽर्थकथनेनावतारयति---ब्रह्मवि. दामोतीत्यादिना । सर्वतो व्यावृत्तो यः स्वरूपविशेषस्तत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणस्या- मिधानेन स्वरूपनिर्धारणायेंषर्गुदाहियत इति संबन्धः । बृहत्त्वाद्ब्रह्मेति व्युत्पत्तिबलेनास्ति किमपि महद्वस्त्वित्यावशेषेण प्रतीयते । ततो लक्ष्योद्देशेन लक्षणविधानमिति प्रसिद्धि- रुपपद्यते । अव्याकृतादि ब्रह्मशब्दवाच्यतया सजातीथं घटादि विजातीयम् । तस्मात्सना- तीयविजातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुपपद्यते । लक्षणाभिधान- द्वारेण स्वरूपविशेष प्रतिपादने तात्पर्यमिति वाक्यस्य व्यर्थतादोषः परिहृतः । पूर्वत्र ब्रह्म- विदित्यनेनाविशेषेणोक्त वेदनं यस्य ब्रह्मणस्तस्य यो वेद निहितं गुहायामित्यनेन प्रत्य- गात्मतया वेदनं वक्तव्यमित्येवमर्था चर्गदाहियत इत्याह-अविशेषेण चेति । आपात- प्रतिपन्नं विशेषणविशेष्यभावमादाय पानि विमजते---सत्यादीनि हि त्रीणीति । विशेषणार्थीनीति । व्यावृत्त्वानि । कुतो विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिरित्यत आह-- विशेषणविशेष्यत्वादेवति । नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ सत्येव विशेषणविशेष्य- भावे समानाधिकरणतयेकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धान्येतान्यपि च तथाभूतानि नानार्थगत. विशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानति गम्यत इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावस्य फलमाह---- एवं हीति। ननु विशेष्यं विशेषणान्तरं व्यभिचरद्विशेष्यते । यथा नीलं रक्तं चोत्पल. मिति । यदा ह्यनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेषणयोगीनि तदा विशे. - -- १ झ. त्तरमत्र सं।

·૪૮ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवल्ल्यध्याये- पणस्यार्थवत्त्वम् । न ह्येकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषणान्तरायोगाद्यथाऽसावेक आदित्य इति तथैकमेव च ब्रह्म न ब्रह्मान्तराणि येभ्यो विशेष्येत नीलोत्प. लवत् । न । लक्षणार्थत्वाद्विशेषणानाम् । नायं दोषः । कस्मात् । यस्माल्लक्ष- णार्थप्रधानानि विशेषणानि न विशेषणप्रधानान्येव । कः पुनर्लक्षणलक्ष्ययो. विशेषणविशेष्ययोर्वा विशेष इति । उच्यते । समानजातीयेभ्य एव निवर्त- कानि विशेषणानि विशेष्यस्य लक्षणं तु सर्वत एव यथाऽवकाशदात्राकाश- मिति । लक्षणार्थं च वाक्यमित्यवोचाम । विशेषणविशेष्यभावमाक्षिपति--- नन्विति । नीलत्वं व्यभिचरदुत्पलं रक्तमपि संभ- पतीति नीलं विशेषणं घटते न तथा सत्यत्वादिकं व्यभिचरब्रह्मान्तरं लोके प्रसिद्धम् । ततः सजातीव्यवच्छेद्यस्याभावाद्विशेषणविशेष्यभावो न घटत इत्यर्थः। विशेषणविशेष्य. भावस्य तात्पर्येणाप्रतिपाद्यत्वादव्याकृतादिशास्त्रीयब्रह्मपदार्थव्यवच्छेदेनानिर्वाच्यविशेषण. विशेष्यभावसंभवात्तद्वारेण ब्रह्मलक्षणं विवक्षितमित्याह-नेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- नायं दोष इत्यादिना । सर्वत एवेति । सजातीयाद्विजानीयाच्च यथा महाभूतत्वेन सदृशभावात्पृथिव्यादेर्पिसदृशाचाऽऽत्मादेराकाशस्य व्यावर्तकमवकाशदातृत्वमित्यर्थः एत- दुक्तं भवति-अतिव्याप्त्यादिरहितो व्यावर्तको धर्मो लक्षणं न्यायविशेष इति मीमांसकाः । ब्रह्मपदव्युत्पत्तिबलेन यदविशेषतः प्रतिपन्नं किंचिन्महदस्तीति तत्सत्यं ज्ञानमनन्तमनृतजड. पारच्छेदविरोधिस्वरूपमिति विशेषतः प्रतिपत्तव्यमिति विशेषावगतिशेषभूतं लक्षणं प्रमि- तिस्तु प्रमाणादेवेति तार्किकाः । पुनर्लक्षणं केवलव्यतिरेक्यनुमानमाचक्षते तदा लक्षणा- देव स्वभावविशेषप्रमितिः । यथा गुणवद्रव्यमिति लक्षणाद्गुणाश्रयत्वयोग्यस्वभावविशे. षस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपन्नस्य द्रव्यपदानिधेयस्य भवति । यद्वा व्यवहारसिद्धिः फलं गुणवव्यमिति व्यवहर्तव्यं गुणवत्त्वान्न यदेवं न तदेवं यथा रूपं तथा सत्यत्वादिमद- मेति व्यवहर्तव्यं सत्यत्वादिभावान्न यदेवं न तदेवं यथा घट इति । एतच्च खण्डनयु- क्त्यसहमानमपि व्यवहाराङ्गं भवतीति नातीव सूक्ष्मेक्षिका कार्या । सत्यादिशब्दा न परस्परं संबध्यन्ते परार्थत्वाद्विशेष्यार्थी हि ते । अत एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षो ब्रह्मशब्देन संबध्यते । सत्यं ब्रह्म मानं ब्रह्मानन्तं ब्रह्मेति । सत्यमिति यदूपेण यनिश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति तत्सत्यं यद्रूपेण निश्चितं यत्तद्रूपं व्यभिचरदनृतमित्युच्यते । अतो विकारोऽ. नृतं वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" एवं सदेव .. १ज.. सूक्ष्मशङ्का का ।

·" स्यात् । १प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । सत्यमित्यवधारणादतः सत्यं ब्रह्मेति ब्रह्म विकारानिवर्तयति । अतः कार- णत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वं वस्तुत्वान्मृद्वदचिद्रूपता च प्राप्ताऽत इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवबोधो भावसाधनो ज्ञानशब्दो ब्रह्मविशे- पणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह । न हि सत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपप- द्यते। ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेदनन्तं च । यद्धि न कुतश्चित्म- विभज्यते तदनन्तम् । ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न यत्र नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यद्विजानाति तद- ल्पम्" इति श्रुत्यन्तरात् । पुनर्विशेषणविशेष्यभावपक्षमवलम्ब्याऽऽह--सत्यादिशब्दा इति । सत्यं ब्रह्मेत्युक्ते जाड्यव्यावृत्तिः परिच्छेदव्यावृत्तिश्च यद्यपि लभ्यते जडस्य परिच्छिन्नस्य सर्वस्यानृतत्वा- ज्ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्ते चानृतपरिच्छेदव्यावृत्तिर्लभ्यते स्वप्रकाशस्य वाधाविषयत्वात्परिच्छेदग्राह- कप्रमाणाविषयत्वाच्च लक्षणमपि चैकैकं वैकल्पिकमदुष्टं तथाऽपि मन्दमतिव्युत्पादनाय स्यात्सत्यादिपदार्थव्याख्यानपूर्वकं प्रत्येक व्यावर्त्यमाह-सत्यमिति यदूपेणेत्या- दिना। भावसाधन इति । भावव्युत्पत्तिकः । क्रियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते तथाऽप्यत्र निर्विशेष चिन्मानं भावव्युत्पत्त्या लक्ष्यते सत्यादिशब्दसंनिधाना- दिति द्रष्टव्यम् । नान्यद्विजानातीति विशेषप्रतिषेधादात्मानं विजानातीति चेन्न । भूमलक्षण- विधिपरत्वाद्वाक्यस्य । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्नो लक्षणविधिपरं वाक्यम् । यथा प्रसिद्धमेवान्योऽन्यत्पश्यतीत्येतदुपादाय यत्र तन्नास्ति स भूमेति भूमस्व- रूपं तत्र ज्ञाप्यतेऽन्यग्रहणस्य प्राप्तप्रतिषेधार्थत्वान्न स्वात्मनि क्रियास्तित्वपरं वाक्यम् । स्वात्मनि च भेदाभावाद्विज्ञानानुपपत्तिः। आत्मनश्च विज्ञेयत्वे ज्ञात्रभावप्रसङ्गः। ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात् । एक एवाऽऽत्मा ज्ञेयत्वेन ज्ञातृत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युगपदनंशत्वात् । न हि निरवयवस्य युगपज्ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः । आत्मनश्च घटादिवद्विज्ञेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थक्यम् । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोऽर्थवान् । तस्माज्ज्ञातृत्वे सत्यानन्त्यानु- पपत्तिः । सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेषवत्त्वे सति । सन्मात्रत्वं च सत्यत्वम् । तत्सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगाद्भावसाधनो ज्ञानशब्दः। ज्ञानं ब्रह्मति १ ज. स. . सद्रयम । ३ ग. झ. पि वैक वै । ३ ख. ग. दनीयं स्या ·- ॥ ५० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्यध्याये- कर्तृत्वादिकारकनिवृत्त्यर्थं मृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्यर्थं च प्रयुज्यते । ज्ञानं ब्रह्मेतिवचनात्माप्तमन्तवत्त्वम् । लौकिकस्य ज्ञानस्यान्तवत्त्वदर्शनात् । अतस्त- निवृत्त्यर्थमाह---अनन्तमिति । विशेषनिषेधः शेषाभ्यनुज्ञाविषय इति न्यायेन प्रासङ्गिकं स्वज्ञातृत्वे तात्पर्यमाशय निषेधति-नान्यद्विजानातीत्यादिना । कर्तृत्वं कर्मत्वं चैकक्रियावच्छिन्नं धर्मद्वयं मिन्नाधिकरणं प्रसिद्धम् । स्वात्मनि च भेदामावानिरुपपत्तिके स्वज्ञातृत्वे तात्पर्य कल्प- यितुं न शक्यत इत्याह-स्वात्मनि चेति । सत्यादीनामनृतादिधर्मनिवृत्तिपरत्वाद्विशेष्यस्य ब्रह्मण उत्पलादिवदप्रसि- द्धत्वात् । मृगतृणाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । एष वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः " ॥ इतिवच्छून्यार्थतैव प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेन्न । लक्षणार्थत्वात् । विशे- षणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधान्यमित्यवोचाम । शून्ये हि लक्ष्येऽनर्थक लक्षणवचनं लक्षणार्थत्वान्मन्यामहे न शून्यार्थतेति । विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव । सत्यादीनि व्यावृत्त्यांनीत्युक्तं तत्र शङ्कते- सत्यादीनामिति । प्रमाणान्तरसि. द्धमुत्पलादि विशेष्यं दृष्टं ब्रह्म तु प्रमाणान्तरासिद्धम् । पदमात्रस्याप्रमाणत्वात्सत्यादीनां च व्यावृत्त्यर्थत्वादसदर्थं वाक्यं स्यादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे संभवति प्रमा- णान्तरविशेषणमनर्थकं केवलव्यतिरेकामावान्मिथ्यार्थस्य रज्जुसर्यादेः सदधिष्ठानत्वदर्श- नात्प्रपञ्चस्यापि दृश्यत्वादिहेतुभिर्मिथ्यात्वेनावगतस्य सदधिष्ठानत्वं संभाव्यते । तस्य प्रप- श्वाधिष्ठानतया संभावितस्य स्वरूपविशेषलक्षणार्थमिदं वाक्यं ततो नासदर्थत्वमित्याह- न लक्षणार्थत्वादिति । विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याऽऽह-विशेषणार्थत्वेऽपि चेति । नीलं महदित्यादिविशेषणपदानि स्वार्थसमर्पणेन तद्विरुद्धव्यावर्तकानि प्रसिद्धानि, तथा सत्यशब्दोऽप्यबाधितसत्त्वे व्युत्पन्नो ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे विषयसंवेदनेऽनन्तोऽयमा. काश इत्यादावनन्तशब्दो व्यापके । ततः स्वार्थसमर्पणेन विरोधिव्यावर्तकत्वान्न व्यावृ. त्तिमात्रपर्यवसानमित्यर्थः । शून्यार्थत्वे हि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानुपपत्तिः । सत्याधणे- रर्थवत्त्वे तु तद्विपरीतधर्मवद्भयो विशेषेभ्यो ब्रह्मणो विशेष्यस्य नियन्तृत्वमुप. पद्यते । ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थेनार्थवानेव । तत्रानन्तशब्दोऽन्तवत्त्वप्रतिषेधद्वारेण - १ ख. °णसमर्थ के । ग. ज, झ. °णमसमर्थे के । १ क. 'सायीत्य ।

·१प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५१ विशेषणम् । सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थसमर्पणेनैव विशेषणे भवतः । किंच विशेषणस्य व्यावर्तकत्वं सति व्यावये घटतेऽतो विशेषणत्वानुपपत्त्यैव सद- र्थत्वं वाच्यमित्याह-शून्यार्थत्वे हीति । यच्चोक्तं ब्रह्मशब्दोऽप्रसिद्धार्थ इति तत्राऽऽह- ब्रह्मशब्दोऽपीति । बृह बृहि वृद्धौ” इति धातोर्ब्रह्मेतिशब्दो निष्पन्नो वृद्धौ महत्त्वे वर्तते । तच्च महत्त्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नत्वं संकोचकमानान्त- राभावानिरतिशयमहत्त्वसंपन्ने धर्मिणि पर्यवस्यति । ततो वन्ध्यासुतादिशब्दविलक्षणो ब्रह्मशब्द इत्यर्थः । सत्यादिषु त्रिषु विशेषणेष्ववान्तरभेदमाह--तत्रानन्तति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन इति ब्रह्मण्येवाऽऽत्मशब्दप्रयोगाद्वेदितुरात्मा ब्रह्म । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति च तत्मवेशाच्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविश- दिति च तस्यैव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्शयति । अतो वेदितुः स्वरूपं ब्रह्म । एवं तात्मत्वाज्ज्ञानकर्तृत्वमात्मा ज्ञातेति हि प्रसिद्धम् । सोऽकामयतेति च कामिनो ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धिः । अतो ज्ञान निकर्तृत्वाज्ज्ञप्तिब्रह्मेत्ययुक्तमनित्यत्वप्रस- गाच्च । यदि नाम ज्ञप्तिानमिति भावरूपता ब्रह्मणस्तथाऽप्यनित्यत्वं प्रस- ज्येत पारतन्त्र्यं च । धात्वर्थानां कारकापेक्षत्वात् । ज्ञानं च धात्वर्थोऽतोऽस्या- नित्यत्वं परतन्त्रता च । न । स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात् । आत्मनः स्वरूपं ज्ञप्तिनं ततो व्यतिरिच्यतेऽतो नित्यैव तथाऽपि बुद्धरुपाधिलक्षणाया- श्वक्षुरादिद्वारैर्विषयाकारेण परिणामिन्या ये शब्दाद्याकारावभासास्त आत्म- विज्ञानस्य विषयभूता उत्पद्यमाना एवाऽऽत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । तस्मा- दात्मविज्ञानावभासाश्च ते विज्ञानशब्दवाच्याश्च धात्वर्थभूता आत्मन एव धर्मा विक्रियारूपा इत्यविवेकिभिः परिकल्प्यन्ते । अनन्तमित्यनेन चाऽऽत्मैक्यं ब्रह्मण उक्तमित्यभिप्रेत्यैक्ये शास्त्रतात्पर्य दर्शयति- तस्माद्वा इत्यादिना । ब्रह्मण आत्मैक्यं चेद्विवक्षितं तर्हि ज्ञानशब्दस्य भावसाधनत्व- व्याख्यानं हीयेतेत्याह-एवं तहीति । इतश्च भावव्युत्पत्तिरसंगतेत्याह-अनित्यत्व- प्रसङ्गाच्चेति । वृत्तिमदन्तःकरणोपहितत्वेनाऽऽत्मनो ज्ञातृत्वं न स्वतः कार्यत्वं च । ज्ञानस्यान्तःकरणवृत्त्युपहितत्वेन तत आत्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मणो न ज्ञानकर्तृत्वं नापि कार्यत्वं प्रसज्यत इत्याह-न स्वरूपति । यत्तु त( य )ब्रह्मणो विज्ञानं तत्सवितृप्रकाशवदग्न्युष्णवच्च ब्रह्मस्वरूपा. - १ ख. 'ति चाऽऽत्मतां दर्शयति । त। २ ख. उत्पाद्य । ३ ठ. उपपद्य ।

·- ५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- व्यतिरिक्तं स्वरूपमेव तन तत्कारणान्तरसव्यपेक्षम् । नित्यस्वरूपत्वात् । सर्व. भावानां च तेनाविभक्तदेशकालत्वात्कालाकाशादिकारणत्वाच्च निरतिशय- सूक्ष्मत्वाच्च न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वाऽ. स्ति तस्मात्सर्वज्ञं तब्रह्म । मन्त्रवर्णाच्च- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरय्यं पुरुपं महान्तम्" इति । "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमास्ति' इत्यादिश्रुतेश्च । नित्यं चेज्ज्ञानं तर्हि तत्र ब्रह्मणः कर्तृत्वाभावे कथं सर्वज्ञत्वमित्यत आह-सर्व- भावानां चेति । संविदव्यवधानमेव हि विषयस्य सिद्धिः। सर्वं च संवित्स्वभावेन ब्रह्म- णाऽव्यवहितमिति सर्वज्ञं ब्रह्मोपचर्यत इत्यर्थः । नित्यं ज्ञानं ब्रह्मणि विद्यत इत्यत्र मन्त्रसंमतिमाह--मन्त्रवर्णाच्चेति । विज्ञातृस्वरूपाख्यव्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेक्षत्वाच्च ब्रह्मणो ज्ञान- स्वरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धिरतो नैव धात्वर्थस्तदक्रियारूपत्वात् । अत एव च न ज्ञानकर्तृ। तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमपि तद्ब्रह्म । तथापि तदाभा- सवाचकेन बुद्धिधर्मविषयेण ज्ञानशब्देन तल्लक्ष्यते न तूच्यते । शब्दप्रवृत्तिहेतु- जात्यादिधर्मरहितत्वात् । तथा सत्यशब्देनापि सर्वविशेषप्रत्यस्तमितस्वरू- पत्वाद्ब्रह्मणो बाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्य शब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मेति न तु सत्यशब्दवाच्यमेव ब्रह्म । एवं सत्यादिशब्दा इतरेतरसंनिधावन्योन्यनियम्य. नियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दावाच्यात्तनिवर्तका ब्रह्मणो लक्षणार्थाश्च भवन्ती. त्यतः सिद्धं “यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह" " अनिरुक्तेनि- लयने " इति चावाच्यत्वं नीलोत्पलवदवाक्यार्थत्वं च ब्रह्मणः । ब्रह्मानित्यं ज्ञानत्वालौकिकज्ञानवदित्यादि चोद्यमप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह- विज्ञातृत्वस्वरूपति । लौकिकज्ञानस्य करणादिसापेक्षत्वादनित्यत्वम् । आत्मस्वरूपं तु ज्ञानं न करणादिसापेक्षं सकलकरणव्यापारोपरमेऽपि सुषुप्ते भावादन्यथा सुषुप्तिसिद्धय- नुपपत्तेः परामर्शासंभवप्रसङ्गादतः श्रुतितात्पर्यगम्येऽर्थे न सामान्यतो दृष्टस्य प्रवेश इति भावः । आत्मनः स्वरूपभूतं ज्ञानं कारकसाध्यं धात्वर्थत्वादिति चासिद्धमि. -- १ ख. 'त्वात्सत्यानन्तसामानाधिकरण्यात्तथा । ङ. ट. "त्वात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सामानाधि- करण्यात्तथा । २ ख. ट. 'वाच्यानि । ग. घ. ङ. ठ. वाच्यत्वानि । ३ ख. करणसाध्यं ।

·- १ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५३ त्याह-अत इति । नित्यात्मस्वरूपत्वादेवेत्यर्थः । अत एव चेति । नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्र कर्तृत्वमपि ब्रह्मण आपादयितुं शक्यते । लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणत्वादेव च ज्ञानशब्दवाच्यमपि ब्रह्म न भवतीत्याह-तस्मादेव चेति । कथं तर्हि विज्ञानं ब्रह्मेति प्रयोगस्तत्राऽऽह-तथाऽपीति । शब्दस्य प्रवृत्तिहेतवो जात्यादिधर्मा गौः शुक्ल इत्यादौ तदभावाच्छब्दान्तरेणापि वाच्यं न भवतीत्याह-तथेति । तथा सत्यशब्दे. नापि न वाच्यं ब्रह्मेति शेषः। एतत्स्फुटयति-सर्वविशेषेति । सत्ता यस्यास्ति तत्सत्य- मिति लोकरूढिः । सत्ता चानुगतरूपं सामान्य व्यावृत्ताः सत्ताविशेषाः । स चायमनु- वृत्तव्यावृत्तभावो न वस्तु परस्परापेक्षसिद्धत्वादतो यस्मिन्नयं व्यावृत्तानुवृत्तमावः कल्पित- स्तदन्यावृत्ताननुगतं ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । एवमेकैकस्य शब्दस्यार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह- एवं सत्यादीति । यद्यपि सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणा मुख्योऽन्वयस्तथाऽप्यरुणयैकहाय- न्येत्यादिवत्पीष्णिकान्वयेनेतरेतरसंनिधावन्योन्यस्य वृत्तिनियामका भवन्ति । ज्ञानेन विशेषणात्सत्यशब्दो न जडे कारणे वर्तते । सत्येन विशेषणाज्ज्ञानशब्दो न विषयसापेक्षे ज्ञाने वर्तते । ज्ञानेन विशेषणान्नानन्तशब्दो ज्ञातृव्यतिरिक्ते वर्तते । ततश्च सत्यादि- शब्देन यल्लौकिकं वाच्यं तद्विलक्षणेन भवितव्यमिति संभावयन्तः सकल. लौकिकाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मत्वेन लक्षयन्तीत्यर्थः । ततः किं फलतीत्यत आह-अत: सिद्धमिति । वाचकशक्त्या बोधकत्वानङ्गीकारादवाच्यत्वं सकलानिष्टव्यवच्छेदेनेकस्यैव लक्ष्यत्वाभ्युपगमाच्च गुणगुण्यादिसंभेदरूपवाक्यार्थवैलक्षण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः । यो वैद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । तद्यथाव्याख्यातं ब्रह्म यो वेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायाम् । गृहते. संवरणार्थस्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्था इति गुहा बुद्धिः । गुदावस्या भोगापवर्गों पुरुषर्थाविति वा तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन्व्योम्न्याकाशेऽव्याकु- ताख्ये । तद्धि परमं व्योम " एतस्मिन्खल्वक्षरे गार्याकाशः" इत्यक्षरसं. निकर्षात् । गुहायां व्योम्नीति वा सामानाधिकरण्यादव्याकृताकाशमेव गुहा । तत्रापि निगूढाः सर्वे पदार्थास्त्रिषु कालेषु कारणत्वात्सूक्ष्मतरत्वाच्च । तस्मि. बन्तर्निहितं ब्रह्म । हार्दमेव तु परमं व्योमेति न्याय्यं विज्ञानाङ्गत्वेनोपासना- ङ्गत्वेन व्योन्नो विवक्षितत्वात् । बुद्धौ कार्ये यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताख्यं तस्मिन्निहितमिति सप्तमीद्वयं वैयधि. १ ख. ठ. 'त्पार्टिका । २ झ. ट. 'न्यव्यावृ । ३ ख. ग. "कशब्दान' ।

·५४ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- करण्येन व्याख्यातम् । व्योमशब्दस्य भूताकाशे रूढिं परित्यज्य किमित्यव्याकृतविषयत्वं व्याख्यातं तत्राऽऽह-तद्धीति । भूताकाशस्य कार्यत्वेनापरत्वादव्याकृताकाशस्य कारणत्वेन परमत्वविशेषणसंभवाच्छाखान्तरे शतपथे चाक्षरेण ब्रह्मणा सामीप्यावगमा- दव्याकृतं व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं पराभिप्रायेण व्याख्याय स्वाभिप्राय व्याचष्टे-हार्दमेव त्विति । हृदयावच्छिन्ने भूताकाशे या गुहा तस्यां बुद्धौ साक्षि- तया निहितमभिव्यक्तं ब्रह्मेति व्याख्यानं युक्तम् । द्रष्टुभेदेन ब्रह्मण आपरोक्ष्यलाभात् । अन्यथा समष्टिरूपेऽव्याकृते मायातत्त्वेऽवस्थितं ब्रह्मेत्युक्ते ब्रह्मणः पारोक्ष्यं प्रसज्येत । पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्षसंसाराध्यासनिवर्तकम् । तस्मादपरोक्षद्रष्टचैतन्याभेदेन ब्रह्मणः स्वहृदये प्रत्यक्षताया विवक्षितत्वाद्धृदयाकाशमेव विज्ञानशेषभूतं विवक्षितमित्यर्थः । यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशो योऽ- यमन्तहृदय आकाशः" इति श्रुत्यन्तरात्मसिद्ध हार्दस्य व्योम्नः परमत्वम् । तस्मिन्हार्दे व्योम्नि या बुद्धिमुंहा तस्यां निहितं ब्रह्म तद्वृत्त्या विविक्ततयो. पलभ्यत इति । न ह्यन्यथा विशिष्टदेशकालसंबन्धोऽस्ति ब्रह्मणः सर्वगतत्वा- निर्विशेषत्वाच्च । यदुक्तं भूताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राऽऽह--यो वा इति । ननु निहित- शब्दः स्थितिं ब्रूते कथं विविक्ततया स्फुटतयोपलम्भाभिप्रायेण व्याख्यायते तत्राऽऽह- न हीति । अन्यथोति । उपलम्भव्यतिरेकेणाविद्यावस्थायाम् । - सोऽनुते सर्वान्कामान्त्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । स एवं ब्रह्म विजानन्किमित्याह-अश्नुते मुळे सर्वानिरवशिष्टान्कामा- भोगानित्यर्थः । किमस्मदादिवत्पुत्रस्वर्गादीन्पर्यायेण नेत्याह । सह युगपदेक- क्षणोपारूढानेवैकयोपलब्ध्या सवितृपकाशवन्नित्यया ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तया यामवोचाम सत्यं ज्ञानमनन्तमिति । एतत्तदुच्यते-ब्रह्मणा सहोत । ब्रह्मभूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्सहाश्नुते, न यथोपाधिकृतेन स्वरूपेणाऽऽत्मना जलसूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकर- णापेक्षांश्च कामान्पर्यायेणाश्नुते लोकः । कथं तर्हि यथोक्तेन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वगतेन सर्वात्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्चक्षुरादि- करणनिरपेक्षांश्च सर्वान्कामान्सहैवाश्नुत इत्यर्थः । विपश्चिता मेधाविना सर्वज्ञेन १ ख. ग. कतयेत्यवो।

·१ प्रथमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५५ तद्धि वैपश्चित्यं यत्सर्वज्ञत्वं तेन सर्वज्ञस्वरूपेण ब्रह्मणाऽश्नुत इति । इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः। ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भायुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दाव्यति- रेकाद्ब्रह्मीभूतो विद्वान्सर्वानेवाऽऽनन्दानश्भुत इत्युपचारेण बहुवचनमित्यर्थः । सर्व एव वल्लयों ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितः । स च सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः । पुनस्तस्यैव विस्तरेणार्थनिर्णयः कर्तव्य इत्युत्तरस्तद्वृत्तिस्थानीयो ग्रन्थ आरभ्यते-तस्माद्वा एतस्मादित्यादिः । तत्र च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्युक्तं मन्त्रादौ तत्कथं सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यत आह-तत्र त्रिविधं ह्यानन्त्यं देशतः कालतो वस्तुतश्चेति । तद्यथा-देशतोऽनन्त आकाशो न हि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽस्ति । न तु कालतश्चाऽऽनन्त्यं वस्तुत- वाऽऽकाशस्य । कस्मात्कार्यत्वात् । नैवं ब्रह्मण आकाशवकालतोऽप्यन्तवत्त्वम. कार्यत्वात् । कार्य हि वस्तु कालेन परिच्छिद्यते । अकार्य च ब्रह्म । तस्मात्का- लतोऽप्यनन्तम् । तथा वस्तुतः । कथं पुनर्वस्तुत आनन्त्यं सर्वानन्यत्वात् । भिन्न हि वस्तु वस्त्वन्तरस्यान्तो भवति । वस्त्वन्तरबुद्धिार्ह प्रसक्ता वस्त्व- न्तरान्निवर्तते । यतो यस्य बुद्धेविनिवृत्तिः स तस्यान्तः । तद्यथा-गोत्वबुद्धिर- श्वत्वाद्विनिवर्तत इत्यश्वत्वान्तं गोत्वमित्यन्तवदेव भवति । स चान्तो भिन्नेषु वस्तुषु दृष्टो नैवं ब्रह्मणो भेदः । अतो वस्तुतोऽप्यानन्त्यम् । कथं पुनः सर्वा- नन्गत्वं ब्रह्मण इत्युच्यते । सर्ववस्तुकारणत्वात् । सर्वेषां हि वस्तूनां काला- काशादीनां कारणं ब्रह्म । कार्यापेक्ष्या वस्तुतोऽन्तवत्त्वमिति चेन्न । अनृतत्वा- कार्यवस्तुनः । न हि कारणव्यतिरेकेण कार्यं नाम वस्तुतोऽस्ति । यतः कार- णबुद्धिर्विनिवर्तेत । वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामयेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मादाकाशादिकारणत्वादेशतस्तावदनन्तं ब्रह्म । आकाशो ह्यनन्त इति प्रसिद्धम् । देशतस्तस्य चायं कारणं तस्मात्सिद्धं देशत आत्मन आनन्त्यम् । न ह्यसर्वगतात्सर्वगतमुत्पद्यमानं लोके किंचिदृश्यते । अतो निरतिशयमात्मन आनन्त्य देशतस्तथाऽकार्यत्वात्कालतस्तद्भिनवस्त्व- न्तराभावाच्च वस्तुतोऽत एव निरतिशयसत्यत्वम् । वृत्तमनुवदत्युत्तरग्रन्थावतारणाय-सर्व एवेत्यादिना । आकाशादिकारणत्वाभिधामे.

·५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता-- (रब्रह्मवल्लयध्याये- नाऽऽनन्त्यप्रपञ्चः क्रियत इति संभनन्तरग्रन्थतात्पर्य दर्शयितुं पूर्वोक्तेष्वविशेषमनुव. दति-तत्र चेति । वस्तुत आनन्त्यं व्याख्यातुं वस्तुनोऽन्तवत्त्वं तावदाह-भिन्न हीत्यादिना । विस्तरेणोक्तमानन्त्यं संक्षिप्याऽऽह-तस्मात्सिद्धमिति । देशतोऽनव. च्छिन्नस्याऽऽकाशस्य कारणत्वाद्व्यापकत्वानिरतिशयमात्मनो देशत आनन्त्यमकार्य- त्वाच्च कालत आनन्त्यं तद्यतो व्यावतेत तस्य पृथगसत्त्वात्कार्यस्योपादानादन्यत्र सत्त्वा- योगाद्वस्तुतोऽप्यानन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । अत इति । निरतिशयानन्त्यादेव सत्य- त्वमपि सिद्धमन्तवत एव रज्जुसादिवदसत्यत्वादित्यर्थः । - - तस्माद्दा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अमेरापः । अद्भयः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीयोऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽनरसमयः । तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म परामृश्यते । एतस्मादिति मन्त्रवाक्येणा- नन्तरं यथालक्षितम् । यद्ब्रह्माऽऽदौ ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितं यच्च सत्यं ज्ञान. मनन्त ब्रह्मेत्यनन्तरमेव लक्षितं तस्मादेतस्माद्ब्रह्मग आत्मन आत्मशब्द- वांच्यात् । आत्मा हि तत्सर्वस्य तत्सत्यं स आत्मेति श्रुत्यन्तरादतो ब्रह्माऽऽ. त्मा । तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्मस्वरूपादाकाशः संभूतः समुत्पन्नः । आकाशो नाम शब्दगुणोऽवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम् । तस्मादाकाशात्स्वेन स्पर्शगुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन शब्देन द्विगुणो वायुः । संभूत इत्यनुवर्तते । वायोश्च स्पेन रूपगुणेन पूर्वाभ्यां च त्रिगुणोऽग्निः संभूतः । अग्नेः स्वेन रसगुणेन पूर्वश्व त्रिभिश्चतुर्गुणा आपः संभूताः । अद्भयः स्वेन गन्धगुणेन पूर्वश्चतुर्भिः पञ्च- गुणा पृथिवी संभूता । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नाद्रेतोरू- पेण परिणतात्पुरुषः शिरःपाण्याद्याकृतिमान् । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयोऽ- भरसविकारः । पुरुषाकृतिभावितं हि सर्वेभ्योऽभ्यस्तेजः संभूतं रेतो बीज तस्माद्यो जायते सोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेव स्यात् । सर्वजातिषु जायमानानां जनकाकृतिनियमदर्शनात् । १ख. ग. मनग्रन्थस्य ता । २. 8. वाच्यत्वात् ।

·१प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । एवं सृष्टिवाक्यतात्पर्यमुक्त्वा पदानि विमजते--तस्मादित्यादिना । अन्त्यकार्य: पर्यन्तं परमात्मनः सर्वत्रोपादानत्वादाकाशभावापन्नात्परमात्मन एव वायुः संभूतोऽत एव तद्गुणस्योत्तरत्रानुवृत्तिर्गुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया तत्तन्त्रत्वाभिप्रायेण न वैशेषिकपक्षवत्तत्त्वमेदाभिप्रायेण । तत्त्वतो भेदे प्रमाणाभावादिति द्रष्टव्यम् । सर्वेषामप्यन्नरसविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे चाविशिष्टे कस्मात्पुरुष एव गृह्यते । प्राधान्यात् । किं पुनः प्राधान्यम् । कर्मज्ञानाधिकारः । पुरुष एव हि शक्तत्वा- दर्थित्वादपर्युदस्तत्वाचार्थी विद्वान्समर्थः कर्मज्ञानयोरधिक्रियते- " पुरुषे त्वे. वाऽऽविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको म]नामृतमीप्सति " इत्येवं संपन्नः। अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्शनात् । पुरुषग्रहणस्य तात्पर्यमाह--सर्वेषामपति । शक्तत्वादिति विधिनिषेधविवेकसा- मोपेतत्वादित्युक्तं तत्रैतरेयकश्रुतिसमतिमाह-पुरुषे त्वेवेति । ब्राह्मण्यादिजाति- मति मनुष्यादिदेह आविस्तरामतिशयेन प्रकट आत्मा। ज्ञानातिशयदर्शनादित्यर्थः । मन ज्ञानकर्मादिसाधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छतीत्यर्थः । येन विवेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विवक्षितं तत्पश्चादीनां नास्तीत्याह--अथेतरेषामिति । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा। इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति॥ - इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ स हि पुरुष इह विद्ययाऽन्तरतमं ब्रह्म संक्रामयितुमिष्टस्तस्य च बाह्याकार- विशेषेष्वनात्मस्वात्मभाविता बुद्धिरनालम्ब्य विशेषं कंचित्सहसाऽन्तरतमप्रत्य- गात्मविषया निरालम्बना च कर्तुमशक्यति दृष्टशरीरात्मसामान्यकल्पनया शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाह-तस्येदमेव शिरः । तस्यास्य पुरुषस्या- भरसमयस्येदमेव शिरः प्रसिद्धम्। प्राणमयादिवशिरसां शिरस्त्वदर्शनादिहापि १ ख. ग. ब्रह्मांशत्वे । १ घ.ट. 'रुषत्वे वा ।

·- ५८ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मवल्लयध्याये- तत्पसङ्गो मा भूदितीदमेव शिर इत्युच्यते । एवं पक्षादिषु योजना । अयं दक्षिणो बाहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः । अयं सव्यो बाहुरुत्तरः पक्षः । अयं मध्यमो देहभाग आत्माऽङ्गानाम् । “ मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा" इति श्रुतेः । इदमिति नाभेरधस्ताघदङ्गं तत्पुच्छं प्रतिष्ठा । प्रतितिष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा । पुच्छमिव पुच्छमधोलम्बनसामान्यायथा गोः पुच्छम् । एतत्मकृत्यो- त्तरेषां प्राणमयादीनां रूपकत्वसिद्धिः । मूषानिषिक्तद्रुतताम्रप्रतिमावत् । तदप्येष श्लोको भवति । तत्तस्मिन्नेवार्थ ब्राह्मणोक्तेऽन्नमयात्मप्रकाशक एष श्लोको मन्त्रो भवति । * इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्ल्यध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ कोशपञ्चकोपन्यासस्य तात्पर्यमाह --स हीत्यादिना । पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सुपर्णा- कारक्लप्तिं दर्शयति । उत्तरत्र तत्कल्पनया बाह्यविषयासङ्गव्यपोहेन बुद्धेरात्मनि स्थिरी- करणार्थ नोपासनविधानमिह विवक्षितम् । उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मात्मैकत्वप्रतिपादने- नैवोपक्षयान्मध्ये ग्रन्थस्योपासनविधी तात्पर्ये च वाक्यभेदप्रसङ्गादत एवाङ्गे स्तुतिः परार्थत्वादितिन्यायेन यथा प्रयाजादिषु फलश्रवणमर्थवादस्तथाऽन्नमयादिप्रतिपत्तेरपि फलश्रवणमर्थवाद एव । तत्तबुद्धिस्थिरीकारस्य पूर्वपूर्वबुद्धिविलापनेनाऽऽत्मनः प्रतिप. त्तिशेषत्वादिति द्रष्टव्यम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीयब्रह्मवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । - - अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काच पृथिवी श्रिताः। अथो अन्ननैव जीवन्ति । अर्थनदपि यन्त्यन्ततः । अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधमुख्यते । * मित्र भाष्ये दीनानां च वैदिकपाटानुसास्मिलानुरोधेनैवानुवाकसमाहिथिता । एवमेव परतोऽपि धसमाधिपर्यजेयम् ।

·२ द्वितीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ५९ अभाद्रसादिभावपरिणताद । वा इति स्मरणार्थः । प्रजाः स्थावरजङ्गमाः पजायन्ते । याः काश्चाविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाश्रितास्ताः सर्वा अनादेव प्रजायन्ते । अथो अपि जाता अनेनैव जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । वर्धन्त इत्यर्थः । अथाप्येनदन्नमपि यन्त्यपि गच्छन्ति । अपिशब्दः प्रतिश- दार्थे । अनं पनि प्रलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते जीवनलक्षणाया वृद्धः परिसमाप्तौ । कस्मात् । अनं हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजम् । अनमयादीनां हीतरेषां भूतानां कारणमन्नमतोऽनप्रभवा अनजीवना अन्नप्र- लयाश्च सर्वाः प्रजाः । यस्माचैवं तस्मात्सर्वोषधं सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमन- मन्त्रमुच्यते । सर्व वै तेऽनमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्न हि भूतानांज्येष्ठम्। तस्मात्सर्वोषधमुच्यते। अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अयतेऽत्ति च भूतानि। तस्मादन्नं तदुच्यत इति । अन्नब्रह्मविदः फलमुच्यते । सर्व वै ते समस्तमन्मजातमाप्नुवन्ति । के । पेऽमं ब्रह्म यथोक्तमुपासते । कथमनजोऽन्नात्माऽन्नमलयोऽहं तस्मादनं ब्रह्मति । कुतः पुनः सर्वान्नप्राप्तिफलमन्नात्मोपासनमित्युच्यते । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । भूतेभ्यः पूर्व निष्पन्नत्वाज्येष्ठं हि यस्मात्तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । तस्मादुपपन्ना पर्वानात्मोपासकस्य सर्वान्नप्राप्तिः । अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यनेन र्धन्त इत्युपसंहारार्थ पुनर्वचनम् । इदानीमन्ननिर्वचनमुच्यते । अद्यते भुज्यते वेव यद्धृतरत्रमत्ति चे भूतानि स्वयं तस्माद्भूतैर्भुज्यमानत्वाद्भूतभोक्तृत्वाचावं |दुच्यते । इतिशब्दः प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । अन्नमयादिभ्य आनन्दमयान्तेभ्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतमं ब्रह्म विद्यया प्रत्य- आत्मत्वेन दिदर्शयिषु शास्त्रमविद्याकृतपञ्चकोशापनयनेनानेकपकोद्रववितुषी- - - १७. च । भूतानि स्वयं यस्मात्तस्मादन्नं तदुच्यते ।।

·६० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवरख्यध्याये- करणेनेव तदन्तर्गततण्डुलान्यस्तौति तस्माद्दा एतस्मादनरसमयादित्यादि । तस्मादेतस्माधथोक्तादन्नरसमयात्पिण्डादन्यो व्यतिरिक्तोऽन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डवदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमयःप्राणो वायुस्तन्मयस्तत्मायः। तेन प्राणमयेनानरसमय आत्मैष पूर्णो वायुनेव दृतिः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविध ताम् । अन्वये पुरुषविधः। तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ स वा एष प्राणमय आत्मा पुरुषविध एव पुरुषाकार एव । शिरःपक्षा- दिभिः किं स्वत एव, नेत्याह । प्रसिद्धं तावदन्नरसमयस्याऽऽत्मनः पुरुषवि- धत्वम् । तस्यान्नरसमयस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारताम् । अन्वयं प्राणमयः पुरुषविधो मूषानिषिक्तप्रतिमावन्न स्वत एच । एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषविध- तामनूत्तरोत्तरः पुरुषविधो भवति पूर्वः पूर्वश्चोत्तरोत्तरेण पूर्णः । कथं पुनः पुरु- पविधताऽस्येत्युच्यते । तस्य प्राणमयस्य प्राण एव शिरः । प्राणमयस्य वायु- विकारस्य प्राणो मुखनासिकानिःसरणो वृत्तिविशेषः शिर एव परिकल्प्यते । वचनात् । सर्वत्र वचनादेव पक्षादिकल्पना । व्यानो व्यानवृत्तिर्दक्षिणः पक्षः। अपान उत्तरः पक्षः। आकाश आत्मा। य आकाशस्थो वृत्तिविशेषः समा- नाख्यः स आत्मेवाऽऽत्मा।प्राणवृत्त्यधिकारान्मध्यस्थत्वादितराः पर्यन्ता वृत्ती- रपेक्ष्याऽऽत्मा। " मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा " इति श्रुतिप्रसिद्धं मध्यमस्थ- स्याऽऽत्मत्वम् । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिवीति पृथिवी देवताऽऽध्या- त्मिकस्य प्राणस्य धारयित्री । स्थितिहेतुत्वात् । “ सैषा पुरुषस्यापानमव- इति श्रुत्यन्तरम् । अन्यथोदानवृत्त्योर्ध्वगमनं गुरुत्वाच्च पतनं ष्टभ्य १च. प्रसौति।

·इतृतीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६१ वा स्याच्छरीरस्य । तस्मात्पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्याऽऽत्मनः । तत्तस्मिन्नेवार्थे प्राणमयात्मविषय एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्लयध्यायमाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ D इति श्रीमत्परमहंसपरिघ्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां ब्रह्मवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ अथ ब्रह्मवालयध्याये तृतीयोऽनुवाकः । - पाणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । पाणं देवा अनु प्राणन्ति । देवा अग्न्यादयः प्राणं वाय्वात्मानं प्राणनश. क्तिमन्तमनु तदात्मभूताः सन्तः माणन्ति प्राणनकर्म कुर्वन्ति प्राणनक्रियया क्रियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकारादेवा इन्द्रियाणि प्राणमनु प्राणन्ति मुख्यमाणमनु चेष्टन्त इवि वा । तथा मनुष्याः पशवश्च ये ते पाणनकर्मणैव चेष्टावन्तो भवन्ति । अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नेनाऽऽत्मनाऽऽत्मवन्तः पाणिनः किं तर्हि तदन्तर्गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिनाऽऽत्मवन्तो मनुष्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैरानन्दमया- न्तैराकाशादिभूतारब्धैरविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्वे प्राणिनः । तथा स्वाभाविके- नाप्याकाशादिकारणेन नित्येनाविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मनाऽऽत्मवन्तः। स हि परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्येतद. प्यादुक्तं भवति । प्राणं देवा अनु प्राणन्तीत्युक्तं तत्कस्मादित्याह । प्राणो हि १ ख. ग. ङ. "णिनो यथाऽनेकास्तुषकोद्रवास्तथा ।

·६१ आनन्दगिरिकृतीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवस्यध्याये-- यस्माद्भूतानां प्राणिनामायुर्जीवनम् । “ यावद्धयस्मिन्शरीरे प्राणो वसति तावदायुः " इति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्सर्वायुषम् । सर्वेषामायुः सर्वायुः । सर्वायुरेव सर्वायुषमित्युच्यते । प्राणापगमे मरणप्रसिद्धः। प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्टं प्राणस्य । अतोऽस्माद्बाहादसाधारणादनमयादात्मनोऽपक्रम्यान्त: साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते येऽहमस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्माऽs. युर्जीवनहेतुत्वादिति ते सर्वमेवाऽऽयुरस्मिल्लोके यन्ति नापमृत्युना म्रियन्ते । *माक्प्राप्तादायुष इत्यर्थः। शतं वर्षाणीति तु युक्तम् । सर्वमायुरिति श्रुतिप्रसिद्धः। किं कारणम् । प्राणो हि भूतानामायुस्तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । यो यद्गुणकं ब्रह्मोपास्ते स तद्गुणभाग्भवतीति विद्याफलप्राप्तेहेत्वर्थं पुनर्वचनं प्राणो हीत्यादि । तस्य पूर्वस्यान्नमयस्यैष एव शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आत्मा । कः । य एष प्राणमयः । पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तरः कोश एवाऽऽत्मेति व्याख्यातमापातदर्शनेन । तदसत् । आत्मशब्दस्यामुख्यार्थत्वप्रसङ्गात्प्रकृतपरामर्शकेतच्छब्दकोपाच्च । अतः सर्वकोशाध्या. साधिष्ठानभूतश्चिदात्मैवात्राऽऽत्मशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभावि. केनेति । अर्थादिति । आत्मशब्दसामर्थ्यात्कल्पितस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्चेत्यर्थः । असाधारणादिति । व्यावृत्तस्वरूपात् । अपक्रम्य तत्राऽऽत्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः । साधा- रणमिति । सर्वेन्द्रियसाधारणम् । प्राणकृतेनाशनादिना सर्वेषां पुष्ट्यादिदर्शनादित्यर्थः। सर्वभूतानामात्मेति । सूत्रात्मना पूर्वस्य य आत्मा चिद्धेतुरेष एव तस्य प्राणमयस्याऽऽ. त्मेति योजना। तस्माद्वा एतस्मात्याणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । * प्राप्तादायुषः प्रागपमृत्युना न म्रियन्त इति योजना। १ अ. प्राक्शतादा।

·३ तृतीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६३ तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थमन्यत् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । मन इति संकल्पाद्यात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयो यथाऽन्नमयः । सोऽयं माणमयस्याऽऽभ्यन्तर आत्मा । तस्य यजुरेव शिरः । यजुरित्यनियताक्षरपा. दावसानो मन्त्रविशेषस्तज्जातीयवचनो यजुःशब्दस्तस्य शिरस्त्वं प्राधान्यात् । प्राधान्यं च यागादौ संनिपत्योपकारात् । यजुषा हि हषिदीयते स्वाहाकारा. दिना। वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र । मनसो हि स्थानप्रयत्न- नादस्वरवर्णपदवाक्यविषया तत्संकल्पारिमका तद्भाविता वृत्तिः श्रोत्रादिकरण- द्वारा यजुःसंकेतविशिष्टा यजुरित्युच्यते । एवमृगेवं साम च। एवं च मनोवृत्तित्वे मन्त्राणां वृत्तिरेवाऽऽवयंत इति मानसो जप उपपद्यते । अन्यथाऽविषयत्वा- न्मन्त्रो नाऽऽवर्तयितुं शक्यो घटादिवदिति मानसो जपो नोपपद्यते । मन्त्रा- त्तिश्च चोद्यते बहुशः कर्मसु । अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यादिति चेन्न । मुख्यार्थासंभवात् । “ त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमाम् " इति ऋगावृत्तिः श्रूयते । तत्र!ऽविपयत्वे तद्विषयस्मृत्यावृत्तौ च क्रियमाणायां त्रिः प्रथमा- मन्वाहेति ऋगात्तिर्मुख्योऽर्थचोदितः परित्यक्तः स्यात् । तस्मान्मनोवृत्त्युपा- घिपरिच्छिन्नं मनोवृत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुःशब्दवाच्यमात्मविज्ञानं मन्त्रा इति । एवं च नित्यत्वोपपत्तिदानाम् । अन्यथा विषयत्वे रूपादिवद- नित्यत्वं च स्यान्नैतद्युक्तम् । स वेदा यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा" इति च श्रुतिनित्यात्मनकत्वं ब्रुवत्युगादीनां नित्यत्वे समञ्जसा स्यात् । “ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः" इति च मन्त्रवर्णः । यजुःशब्देन बाह्यो यजुर्वेद उच्यते । तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिरस्त्वमि. त्याशङ्कयाऽऽह-मनसो हीति । यद्यपि यनःशब्दो बाह्ये शब्दराशी रूढस्तथाऽपि श्रुतेरनतिशङ्कनीयत्वात्तत्त्रामाण्याद्विशिष्टमनोवृत्तिर्यजुःसंकेतविषयभूता यजुर्वेदमधीमह एतत्क्रमका वर्णा यजुर्वेदतयाऽध्येतव्या इत्येवं संकल्परूपा ग्राह्येत्यर्थः । श्रुत्यनुग्राहिकां युक्तिमप्याह-एवं चेति । अन्यथेति । शब्दाना घटादिवद्वाह्यद्रव्यत्वे मनोविषयत्वा- संभवान्मनसो बाह्येऽऽस्वातन्त्र्यान्मानसो जपो न स्यादित्यर्थः । इतश्च मनो- वृत्तित्वं मन्त्राणां वाच्यमित्याह----मन्त्रावृत्तिोति । शब्दानां घटादिवबाह्यद्रव्यत्वे मन्त्राणां घटादिवदावृत्तिर्नोपपद्यते क्रियेव ह्यावयते । आवृत्तिसिद्ध्यनुपपत्त्या क्रियात्वं वाच्यामित्युक्तं तत्रान्यथाऽप्युपपत्तिमाशङ्कते--अक्षरविषयति । मन्त्रेभ्यः स्मृते- १.ग. त्तिविभ्यन ।

·- ६४ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवल्ल्यध्याये- रन्यत्वादन्याऽऽवृत्तिगणी प्रसज्यतेऽतो नान्यथाऽप्युपपत्तिरित्युक्तमेतत्स्फुटयति-त्रिः प्रथमामित्यादिना । सामिधेन्यः समिधो यदाऽध्वर्युणा हूयन्ते तदा "प्र वो वाजा अभि. धवः" इत्यष्टादशर्च सूक्तं होता शंसति तासां चर्चा मध्ये प्रथमामृचं सूक्तस्यान्त्यां चर्च होता ता निरनुयादित्यावृत्तिः श्रूयत इत्यर्थः । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वमुक्त्वा मनोवृत्तीनां सदा चिद्व्याप्तत्वेनैव सिद्धश्चिदात्मतामाह-तस्मादिति । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वेनाऽऽवृत्तिर्घटत इत्युक्तम् । परम्परया चिदात्मत्वेन नित्यत्वमपि घटत इत्याह-एवं चेति । चैतन्यरू. पत्वे सति । अन्यथेति । स्वप्रकाशचिदात्मत्वानङ्गीकारे रूपादिवद्विषयत्वादनित्यत्वमपि प्रसज्येत । कालिदासादिवाक्यानामप्यतेन न्यायेन नित्यत्वापातायुक्त्याभासमेतत् । अस्त्व- नित्यत्वमिति न वाच्यमित्याह-नैतद्युक्तमिति । वाचा विरूप नित्ययेति श्रुत्या नित्यत्व- स्याऽऽदितत्वाद्वेदानित्यत्वं युक्तं न भवतीत्यर्थः । वेदानां जडत्वे स्वप्रकाशेनाऽऽत्मनैकत्वं न संभवति । जडानडयोविरोधादतो मनोवृत्तिव्यापकचिदात्मत्वं सूचितमित्यर्थः । साक्षि- तया मनसि भवो मानसीनोऽक्षरे परमे व्योमकल्पे ब्रह्मणि ऋचो विधिनिषेधरूपा निषेदु- स्तादात्म्येन व्यवस्थिता इति च मन्त्रवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छे प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । - इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्य- ध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ आदेशोऽत्र ब्राह्मणमतिदेष्टव्यविशेषानतिदिशतीति । अथर्वाङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रतिष्ठाहेतुकर्मप्रधानत्वात्पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयब्रह्मवल्ल्यध्यायभाष्ये तृतीयोऽनुवाकः कः ॥ ३ ॥ अतिदेष्टव्यविशेषाकर्तव्यविशेषानिदमेवं कर्तव्यमित्युपदिशतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानाविरचितायां तैत्तिरी. योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां ब्रह्मवाल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ Catesgaan BMMENTS ·४चतुर्थोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६५ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । - यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदा- चनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वय पुरुषविधः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहेत्यादि । तस्य पूर्वस्य प्राणम- यस्यैष एवाऽऽत्मा शारीरः । शरीरे प्राणमये भवः शारीरः। कः। य एष मनोमयः । तस्माद्वा एतस्मादित्यादि पूर्ववत् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञान- मयो मनोमयस्याऽऽभ्यन्तरो विज्ञानमयो मनोमयो वेदात्मोक्तः । वेदार्थवि- षया बुद्धिनिश्चयात्मिका विज्ञानं तच्चाध्यवसायलक्षणमन्तःकरणस्य धर्मः । तन्मयो निश्चयविज्ञानैः प्रमाणस्वरूपैर्निव(व)र्तित आत्मा विज्ञानमयः। प्रमा- णविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिस्तायते । यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोकेन । वाङ्मनसयोर्वाङ्मनसगोचरत्वं नोपपद्यते स्वात्मनि वृत्तिविरोधादतो वाङ्मनोविशि. टान्मनोमयाद्वाचो मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः । तस्य च मनोमयस्य ब्रह्मण उपात :- फलभूतमाधिदैविकमानन्दं विद्वान्न बिभेति । गर्भवासादिदुःखादित्यर्थः । तथाऽध्यवसाय- लक्षणं लौकिकमपि विज्ञानं प्राह्यमित्यर्थः । तस्य श्रद्धव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः mediasant १ ख. र. च. त्यादिः । त । २ क. ख. ग. छ. ज्ञादिः स्तूय । अ. द. 'दिर्जायते । "दिवायसे । ३८. "त्यर्थः । वेदायति । त° । ४ ज. अ. 'था व्यव ।

·६६ मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवरख्यध्याये- पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लेको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्म- ल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येष्वर्थेषु पूर्व श्रद्धोत्पद्यते । सा सर्वकर्तव्यानां प्राथम्याच्छिर इस शिरः । ऋतसत्ये यथाव्याख्याते एव । योगो युक्तिः समाधानम् । आत्मेवाऽऽत्मा । आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानघतोऽङ्गानीव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति, तस्मात्समाधान योग आत्मा विज्ञानमयस्य । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । मह इति महत्तत्त्वं प्रथमजम् । मह- घरं प्रथमनम् " इति श्रुत्यन्तरात् । पुच्छं प्रतिष्ठाकारणत्वात् । कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा । यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी । सर्वबुद्धिविज्ञानानां च महत्तत्त्वं कारणम् । तेन तद्विज्ञानमयस्याऽऽत्मनः प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति पूर्व- वत् । ययाऽनमयादीनां ब्राह्मणोक्तानां प्रकाशकाः श्लोका एवं विज्ञानमय- स्थापि ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्यायमाप्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीनच्छकर भगवच्छिष्यामन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयो. पनिषच्छाकरभाष्यटोकायां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - - अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः । विज्ञान यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः स । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म चेहेदै । तस्माचेन्न प्रमायति । * शरीर पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्त्समश्नुत इति । विज्ञानं यज्ञं तनुते । विज्ञानवान्हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वकम् । अतो विज्ञानस्य कर्तृत्वं तनुत इति कर्माणि च तनुते । यस्माद्वि- * अन शकाराकारस्य सानुदात्तः पाठोऽपि वैदिकेषु प्रसिद्धः ।

·५पचमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ज्ञानकर्तृकं सर्वं तस्मायुक्तं विज्ञानमय आत्मा ब्रह्मति । किंच विज्ञान प्रम सर्वे देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथमजत्वात्सर्वप्रवृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात्प्रथमजं विज्ञानं ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति । तस्मिन्विज्ञानमये ब्रह्मण्यभिमानं कृत्वोपासन इत्यर्थः । तस्माते महतो ब्रह्मण उपामनाज्ञानेश्वर्यवन्तो भवन्ति । तच विज्ञान ब्रह्म चेद्यदि घेद विजानाति न केवलं वेदैव तस्माद्ब्रह्मणश्चम प्रमाद्यति । बाये वेवानात्मस्वात्मभावितत्वात्प्राप्तं विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं, समित्यर्थमुच्यते तस्माचेन्न प्रमायतीति। अन्नमयादिष्वात्मभावं हित्वा केवल विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदित्यर्थः । ततः किं स्यादित्युच्यते- शरीरे पाप्मनो हित्वा । शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानस्तेषां च विजा- नमये ब्रह्मण्यात्माभिमानानिमित्तापाये हानमुपपद्यते । छत्रापाय इव च्छाया. पायः । तस्माच्छरीराभिमाननिमित्तान्सर्वान्पाप्मनः शरीप्रभवाशरीर एव हित्वा विज्ञानमय ब्रह्मस्वरूपापनरतत्स्थान्सर्वान्कामान्विज्ञानमयेनैवाऽऽत्मना समश्नुते । सम्यग्भुङ्क्त इत्यर्थः । प्रथमजत्वादिति । हिरण्यगर्भाभेदेनेत्यर्थः । तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य। तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानम- यात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्द- मयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुष- विधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्याऽऽत्मैष एव शरीरे मनोमये भवः शारीरः । का। य एष विज्ञानमयः । तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थम् । आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिरधिकारान्मयटशब्दाच्च । अन्नादिमया हि कार्यात्मानो भौतिका इहाधिकृताः । तदधिकारपतितश्चायमानन्दमयः । मयट्चात्र विकारार्थे दृष्टो यथाऽन्नमय इत्यत्र । तस्मात्कार्यात्माऽऽनन्दमयः प्रत्येतव्यः । संक्रमणाच्च, आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति वक्ष्यति । कार्यात्मनां च संक्रमणमनात्मनां दृष्टम् । संक्रमणकर्मन्वेन चाऽऽनन्दमय आत्मा श्रूयते । यथाऽनमयमात्मानमुपसंक्रामतीति । नचाऽऽत्मन एवोपसंक्रमणम् । अधिकार- - ·६८ मामन्दीगरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- विरोधादसंभवाच्च । न यात्मनैवाऽऽत्मन उपसंक्रमणं संभवति । स्वात्मान भेदाभावात् । आत्मभूतं च ब्रह्म । संक्रमितुः शिरआदिकल्पनानुपपत्तेश्च । न हि यथोक्तलक्षण आकाशादिकारणेऽकार्यपतिते शिरआद्यवयवरूपकल्पनोपप- यते । अदृश्येऽनात्म्येऽनिलयनेऽनिरुक्तेऽस्थूलमनणु नेति नेत्यात्मेत्यादिविशे- पापोहश्रुतिभ्यश्च । मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्च । न हि प्रियशिरआद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान आनन्दमय आत्मनि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्मेत्याशङ्कगभा. वात् " असन्नेव स भवति । असब्रह्मति वेद चत्" इति मन्त्रोदाहरणमुपप- द्यते । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यपि चानुपपन्नं पृथग्ब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणम् । तस्मात्कार्यपतित एवाऽऽनन्दमयो न पर एवाऽऽत्माऽऽनन्द इति विद्याकर्मणोः फलम् । तद्विकार आनन्दमयः । स च विज्ञानमयादन्तरः । यज्ञादिहेतोर्वि. ज्ञानमयस्यान्तर त्व ? ] श्रुतेः । ज्ञानकर्मणोर्हि फलं भोक्त्रर्थत्वादन्तरतमं स्यात् । अन्तरतमश्चाऽऽनन्दमय आत्मा पूर्वेभ्यः । विद्याकर्मणोः प्रियाद्यर्थ: त्वाच्च । प्रियादिप्रयुक्त हि विद्याकर्मणी । तस्मात्प्रयादीनां फलरूपाणामा- त्मसंनिकर्षाद्विज्ञानमम्याऽऽभ्यन्तरत्वमुपपद्यते । प्रियादिवासनानिवृत्तो ह्यानन्द- मयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्न उपलभ्यते । आनन्दमयः परमात्मेति वृत्तिकारैरुक्तं तन्निषेधेन व्याचष्टे--कार्यात्मप्रतीतिरि- त्यादिना । संक्रामतीत्येतदतिक्रामतीत्यभिप्रायेण व्याख्यातम् । प्राप्त्यभिप्रायं कस्मान्न व्याख्यायत इत्यत आह --- नै चाऽऽत्मन एवेति । अन्नमयादीनामतिक्रमणीयतया प्रकृतत्वादेकस्य कर्तृत्वकर्मत्वासंभवाच्च प्राप्तिः संक्रमणं न भवतीत्यर्थः । आनन्दमयस्य परमात्मत्वासंभवे हेत्वन्तराण्याह-शिरआदीत्यादिना । आनन्दमयस्य परमात्मत्व. विवक्षायां मन्त्रे तस्यैवासत्त्वाशङ्का वक्तव्या । तदसंभवाच्च नाऽऽनन्दमयः परमात्म- तया प्रतिपाद्यत इत्याह-मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्चेति । न हि मन्त्रोदारहणमुपपद्यत इति संबन्धः । विशिष्टस्य विशेषणकार्यत्वात्सुख्यहमित्युपलभ्यमानो भोक्ताऽऽनन्दमय इत्युक्तम् । कथं तस्य विज्ञानमयादान्तरत्वमित्यत आह--स चेति । कञपेक्षयों भोक्तृत्वस्योत्तरभावित्वं प्रसिद्धमेव । श्रुत्योक्तमित्यर्थः। एतत्स्फुटयति-ज्ञानकर्मणो. हीति । शरीरादिभ्य आनन्दसाधनेभ्यः सकाशात्साध्येनाऽऽनन्देन विशिष्टोऽन्तरतमः प्रसिध्यतीत्यर्थः । किंच प्रियं च तत्साधनं चोद्दिश्य कर्ता विज्ञानकर्मणी अनुतिष्ठति । तत उद्देश्यत्वादस्याऽऽन्तर्य सिद्धमित्याह --विद्याकर्मणोरिति । प्रियादिविशिष्टस्य स्वप्ने साक्षिणोपलभ्यत्वाच्च न मुख्यात्मत्वमित्याह--प्रियादिवासनेति । १ क, न ह्यात्मनैवे । २ ख. ग. या फलस्यो । ३ ख. ग. दप्यानन्त ।

·.. ५ पञ्चमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ६९ तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ तस्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मन इष्टपुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः। प्राधा- न्यात् । मोद इति प्रिय लाभनिमित्तो हर्षः । स एव च प्रकृष्टो हर्षः प्रमोदः । आनन्द इति सुखसामान्यमात्मा। प्रियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुस्यूतत्वादा. नन्द इति परं ब्रह्म । तद्धि शुभकर्मणा प्रत्युपस्थाप्यमाने पुत्रमित्रादिविषय- विशेषोपाधावन्तःकरणवृत्तिविशेषे तमसाऽप्रच्छाद्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते । तद्विषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके । तत्तिविशेषप्रत्युपस्थापकस्य कर्मणोऽनव. स्थितत्वात्सुखस्य क्षणिकत्वम् । तदाऽन्तःकरणं तपसा तमोघ्नेन विद्यया ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावद्यावत्तावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःक- रण आनन्दविशेष उत्कृष्यते विपुली भवति । वक्ष्यति च-"रसो वै सः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति । एतस्यैवाऽऽनन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति च श्रुत्यन्तरात् । एवं च कामोपशमो- त्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्ष आनन्दस्य वक्ष्यते । एवं चोत्कृष्यमाणस्याऽऽ. नन्दमयस्याऽऽत्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प्रकृतं सत्यज्ञा- नानन्तलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ताः । यच्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्व आत्मवन्तस्त ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा । आनन्दमय- स्यैकत्वावसानत्वात् । अस्ति तदेकमविद्याकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैत ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्छम् । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एप श्लोको भवति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ १ क. तद्यथाऽन्तः । ख. च. तद्यदन्त.° ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्लयध्याये- यदुक्तं ज्ञानकर्मणोः फलमूत आनन्दमय इति तस्य साध्यत्वमौपाधिक स्वमतानुसा- रेणाऽऽह-आनन्द इति । परमिति । कथं तर्हि विषयसुखस्य क्षणिकत्वं सातिश- यत्वं च व्यञ्जकवृत्तिनिबन्धनमित्याह-तत्तिविशेषेति । ब्रह्मण आनन्दस्वभावत्व एव किं प्रमाणमित्यत आह-वक्ष्यति चेति । अन्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवाऽऽनन्दस्य सातिशयत्वमित्यत्र लिङ्गमाह- एवं चेति । यदि विषयविशेषजन्यत्वेनाऽऽनन्दोत्कर्ष- स्तदा निष्कामस्य विषयविशेषोपमोगासंभवादानन्दोत्कर्षों न श्राव्येत । आत्मस्वभाव- स्यैवाऽऽनन्दस्य व्यञ्जकान्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवोत्कर्ष इत्येवं तु सत्यकामहतत्वोत्कर्षा- दुत्कर्षः संभाव्यत इत्यर्थः । उक्तप्रकारेण विषयानन्दस्य सातिशयत्वे सति तद्विशिष्ट- स्याऽऽनन्दमयस्याब्रह्मत्वं सिद्धम् । सातिशयत्वेन प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् । ब्रह्म तु तद. ध्यासाधिष्ठानमद्वितीयमित्याह--एवं चेति । एतस्मिन्नप्यर्थ इति । आनन्दमयस्य प्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्रकाशनपर इत्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छ करभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तत्त- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ । - - अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः । असंन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । असनेवासत्सम एव यथाऽसन्न पुरुषार्थसंबन्ध्येवं स भवति पुरुषार्थ. संबन्धी । कोऽसौ । योऽसदविद्यमानं ब्रह्मेति वेद विजानाति चेद्यदि। तद्वि- पर्ययेण यत्सर्वविकल्पास्पदं सर्वप्रवृत्तिबीजं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमप्यस्ति तब- लेति वेद चेत् । कुतः पुनराशङ्का तन्नास्तित्वे, व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मण इति ब्रूमः । व्यवहारविषये हि वाचाऽऽरभ्मणमात्रेऽस्तित्वभाविता बुद्धिस्तद्विपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रतिपद्यते । यथा घटादिर्व्यवहारविषयतयोपपन्नः संस्तद्विपरीतोऽसनिति प्रसिद्धम् । एवं तत्सामान्यादिहापि स्याब्रह्मणो नास्ति- त्वप्रत्याशङ्का। तस्मादुच्यते-अस्ति ब्रह्मोत चेद्वेदेति । किं पुनः स्यात्तदस्तीति विजानतस्तदाह-सन्तं विद्यमानब्रह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्मापनमेनमेवंविदं १ क. ज. झ. अ. द. णवृत्त्युत्क।

·६ षष्ठोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७१ विदुर्ब्रह्मविदस्ततस्तस्मादस्तित्ववेदनात्सोऽन्येषां ब्रह्मवद्विज्ञेयो भवतीत्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्था- लक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रतिपद्यतेऽब्रह्मपतिपत्त्यर्थत्वातस्य । अतो नास्तिकः सोऽसन्नसाधुरुच्यते लोके । तद्विपरीतः सन्योऽस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद स तद्ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्ग वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रधानतया यथा- वत्मतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मात्सन्तं साधुमार्गस्थमेनं विदुः साधवः । तस्मा- दस्तीत्येव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमिति वाक्यार्थः । तस्यैष एवं शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा । कोऽसौ । य एष आनन्दमयः। तं प्रति नास्त्याशङ्का नास्तित्वे, अपोढसर्व. विशेषत्वात्तु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता । सर्वसामान्याच ब्रह्मणो यस्मादेवमतस्तस्मात् । अथानन्तरं श्रोतुः शिष्यस्यानुप्रश्ना आचार्योक्तिमन्वेते मना अनुप्रश्नाः। आनन्दमयस्य प्रकाशकोऽयं श्लोक इति केचन तान्प्रत्याह-तं प्रतीति । सविशेष. तया प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । सर्वेषां साधारणत्वाच्च ब्रह्मणो व्यवहार्यत्वं सर्वान्प्रति भवेन्न च हश्यते ततोऽपि नास्तित्वाशङ्का जायत इत्यर्थः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहौ विद्वान, लोकं मेत्य । कश्चित्समश्नुता३ उ । सामान्यं हि ब्रह्माऽऽकाशादिकारणत्वाद्विदुषोऽविदुषश्च । तस्मादविदुषोऽपि ब्रह्ममाप्तिराशङ्कयते । उतापि । अविद्वान, लोकं परमात्मानामितः प्रेत्य कश्चन । चनशब्दोऽप्यर्थे । अविद्वानपि गच्छति भामोति किंवा न गच्छतीति द्वितीयोऽपि प्रश्नो द्रष्टव्योऽनुप्रश्ना इति बहुवचनाद्विद्वांसं प्रत्यन्यो प्रश्नौ । यद्यद्विद्वान्सामान्य कारणमपि ब्रह्म न गच्छति ततो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमा- शङ्कायते । अनस्तं प्रति प्रश्न आहो विद्वानिति । विद्वान्ब्रह्मविदपि कश्चिदितः मेत्या लोकं समश्नुते उ इत्येवं स्थितेऽयादेशे यलोपे च कृतेऽकारस्य प्लतिः - ·७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- २ ब्रह्मवल्ल्यध्याये-- समश्नुता उ इत्युकारं च वक्ष्यमाणमधस्तादपकृष्य तकारं च पूर्वस्मादुतश- ब्दाद्वयासज्याऽऽहो इत्येतस्मात्पूर्वमुतशब्द संयोज्य पृच्छयत उताऽऽहो विद्वा. निति । विद्वान्समश्नुतेऽमुं लोकम् । आकाशादिकारणत्वादिति । भूतविशिष्टसर्वजीवकारणत्वादित्यर्थः । किंवा यथाऽविद्वानेवं विद्वानपि न समश्नुत इत्यपरः प्रश्नः । द्वावेव वा प्रश्नौ विद्वदविद्वद्विषयौ । बहुवचनं तु सामर्थ्यप्राप्तप्रश्नान्तरापेक्षया घटते । " असब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद " इति श्रवणादस्ति नास्तीति संशयस्ततोऽर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः । ब्रह्मणोऽपक्षपाति- त्वादविद्वान्गच्छति न गच्छतीति द्वितीयः । ब्रह्मणः समत्वेऽप्यविदुष इव विदुषोऽप्यगमनमाशङ्कयते । कि विद्वान्समश्नुते न समश्नुत इति तृतीयोऽनु- प्रश्नः। एतेषां प्रतिवचनार्थमुत्तरग्रन्थ । आरभ्यते तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते । यञ्चोक्तं " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति। तच्च कथं सत्यत्वमित्येतद्वक्तव्यमि. तीदमुच्यते सत्त्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । उक्तं हि " सदेव सत्यम् " इति । तस्मात्सत्त्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । कथमेवमर्थताऽवगम्यतेऽस्य ग्रन्थस्य शब्दानुगमादनेनैव ह्यर्थेनान्वितान्युत्तराणि वाक्यानि । तत्सत्यमित्याचक्ष- ते." “ यदेष आकाश आनन्दो नः स्यात् " इत्यादीनि । कस्य सामर्थन प्राप्तं प्रश्नान्तरमित्यत आह-असब्रह्मेति । चेच्छब्दात्पाक्षिक- सत्त्वावगमसामर्थ्यादित्यर्थः । सत्त्वं चेदुपपन्नं ब्रह्मणस्तावतैव सत्यत्वं सिध्यति । सतो बाधासंभवादित्यर्थः । एवमर्थतति । सत्त्वोपपादनेन सत्यवस्तुविषयतेत्यर्थः । तत्रासदेव ब्रह्मेत्याशङ्कायते । करमात् । यदस्ति तद्विशेषतो गृह्यते यथा घटादि । यनास्ति तन्नोपलभ्यते यथा शशविषाणादि । तथा नोपल- भ्यते ब्रह्म । तस्माद्विशेषतोऽग्रहणानास्तीति । तन्न । आकाशादिकार- णत्वाब्रह्मणः । न नास्ति ब्रह्म कस्मादाकाशादि हि सर्व कार्य ब्रह्मणो जातं गृह्यते । यस्माच जायते किंचित्तदस्तीति दृष्टं लोके यथा घटा- कुरादिकारणं मृद्रीजादि । तस्मादाकाशादिकारणत्वादस्ति ब्रह्म । न चासतो जातं किंचिद्गृह्यते लोके कार्यम् । असतश्चेनामरूपादिकार्य नि- रात्मकत्वानोपलभ्येत । उपलभ्यते तु, तस्मादस्ति ब्रह्म । असतथे. स्कार्यं गृह्यमाणमप्यसदन्वितमेव तत्स्यात् । न चैवं तस्मादस्ति ब्रह्म । १ ख. ग. 'स्तिता की।

·तु ६ षष्ठोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७३ ब्रह्मणः सत्त्वसाधनं नामासत्त्वव्यावृत्तिरेवेत्यभिप्रेत्यासत्त्वशङ्कामुद्भावयति-तत्रासदे- वेति । विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्वक कार्यत्वाद्घटवदिति लौकिकव्याप्त्यवष्टम्मेन सत्कारणं तावत्सिद्धम् । तस्य च देशादिकारणत्वेन देशाद्यनवच्छिन्नत्वा ब्रह्मपदवाच्यत्वं सिद्धम् । तस्य विशेषतोऽनुपलम्भेनासच्छङ्का जायते सा कारणत्वेन व्यावर्त्यतेऽनेन कारणत्वात्सत्त्वं साध्यते। आश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । इतोऽपि जगदुपादाने नास- स्वाशङ्का कार्येत्याह-न चासत इति । तत्र कथमसतः सज्जायतेति श्रुत्यन्तरमसतः सज्जन्मासंभवमन्वाचष्टे न्या- यतः । तस्मात्सदेव ब्रह्मेति युक्तम् । तद्यदि मृदूवीजादिवत्कारणं स्यादचेतनं तर्हि । न। कामयितृत्वात् । न हि कामयित्रचेतनमस्ति लोके । सर्वज्ञं हि ब्रह्मेत्यवोचाम । अतः कामायितृत्वोपपत्तिः । कामयितृत्वादस्मदादिवदनाप्त- कामं चेत् । न । स्वाताव्यात् । यथाऽन्यान्परवशीकृत्य कामादिदोषाः प्रवर्त- यन्ति न तथा ब्रह्मणः प्रवर्तकाः कामाः । कथं तर्हि, सत्यज्ञानलक्षणाः स्वा. स्मभूतत्वाद्विशुद्धा न तैर्ब्रह्म प्रवर्त्यते । तेषां तु तत्प्रवर्तकं ब्रह्म प्राणिकर्मापे. क्षया । तस्मात्स्वातन्य कामेषु ब्रह्मणः । अतो नानाप्तकामं ब्रह्म साधनान्त- रानपेक्षत्वाच्च । न्यायत इति । असदन्वयादर्शनादिति युक्तित इत्यर्थः । एवमसत्त्वाशको निर- स्याचेतनत्वाशङ्कां प्रधानवादिनः प्रसङ्गान्निराचष्टे-तद्यदीति । यद्यपि सांख्यमते घेतनस्य निर्विकारत्वात्कामायतृत्वमसिद्धं तथाऽपि लौकिकव्याप्तिबलेन कामयितृत्वाद- चेतनत्वशङ्का निवर्त्यत इत्याह-न हीति । तर्हि लौकिकव्याप्तिबलेनेवानाप्तकामत्व- मपि प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-कामयितृत्वादित्यादिना । जीवानामनामानन्दत्वं पर- वशत्वान्न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः । कथभूतास्तहि मह्मणः कामा इत्याशङ्कायामाह- सत्यज्ञानलक्षणा इति । सत्यज्ञान( ) लण स्वरूप या त तयोः । एत. दुक्तं भवति । मायाप्रतिबिम्बितं हि म नतः कारणं मायापरिणामस्व कामः काम थित । तेषा च परिणामानामविद्याद्यनमिचिद्व्याप वात्सत्यज्ञानात्मत्वं ब्रह्मतादा त्म्याचाधर्माद्यननुस्पृष्टत्वेन शुद्ध त्वम् । ततो नीवकामवलक्षण्यं सिमिति । तहि ब्रह्मणः कामाः पुण्यकारिणामप्यनि- फलप्राप्त्यनुकलाः 'युः स्वातन्त्र्यादित्याशङ्कयाऽऽ- ह-तेषां विति। कामस्य शरीरादिसंबन्धजन्यत्वप्रसिद्धेब्रह्मणः शरीरादिमत्त्वप्रसङ्ग इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-साधनान्तरानपेक्षत्वाचेति । कामसंस्कारवत्या मायाया ब्रह्मतादात्म्यात्तत्परिणामानां कामानां ब्रह्मतादात्म्यान्न शरीरादिनिमितापेक्षाऽस्तीत्यर्थः । antar १४.8. तत्कय ।

·७४ - आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवछयध्याये- किंच यथाऽन्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षाः कामाः स्वात्मव्यतिरि. क्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाश्च न तथा ब्रह्मणो निमित्ताद्यपेक्षत्वं किं तर्हि स्वास्मनोऽनन्यास्तदेतदाह- सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽ- तप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद५ सर्वमसृजत । सोऽकामयत स आत्मा यस्मादाकाशः संभूतोऽकामयत कामितवान् । कथं, बहु स्यां बहु प्रभूतं स्यां भवेयम् । कथमेकस्यार्थान्तराननुप्रवेशे बहुत्वं स्या- दित्युच्यते । प्रजायेयोत्पद्येय । न हि पुत्रोत्पत्त्येवार्थान्तरविषयं बहुभवनं कथं तर्यात्मस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्या । यदाऽऽत्मस्थे अनभिव्यक्ते नाम- रूपे व्याक्रियेते तदा नामरूपे आत्मस्वरूपापरित्यागेनैव ब्रह्मणाऽप्रविभक्तदे- शकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते तदा तन्नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणो बहुभवनम् । नान्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिरुपपद्यतेऽल्पत्वं वा । यथाऽऽकाश- स्याल्पत्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतमेव । अतस्तद्वारेणैवाऽऽत्मा बहु भवति। न ह्यात्मनोऽन्यदनात्मभूतं तत्मविभक्तदेशकालं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भव- भविष्यद्वा वस्तु विद्यते । अतो नामरूपे सर्वावस्थे ब्रह्मणवाऽऽत्मवती, न ब्रह्म सदात्मकम् । ते तत्प्रत्याख्याने न स्त एवेति तदात्मके उच्यते । ताभ्यां चोपा. धिभ्यां ज्ञातृज्ञेयज्ञानशब्दार्थादिसर्वसंव्यवहारभाग्ब्रह्म । स आत्मैवंकामः संस्त. पोऽतप्यत । तप इति ज्ञानमुच्यते । “ यस्य ज्ञानमयं तपः" इति श्रुत्यन्तरा- दाप्तकामत्वाच्चतरस्यासंभव एव तपसः । तत्तपोऽतप्यत तप्तवान् । मृज्यमान- जगद्रचनादिविषयामालोचनामकरोदात्मेत्यर्थः । स एवमालोच्य तपस्तप्त्वा माणिकर्मादिनिमित्तानुरूपमिदं सर्व जग देशतः कालतो नाना रूपेण च यथा- नुभवं सः पाणिभिः सर्वावस्थैरनुभूयमानमसृजत सृष्टवान् । तवारेणेवति । नामरूपशक्त्यात्मकमायापरिणामद्वारेणैव । नामरूपशक्त्यात्मिका जडरूपा मायाऽङ्गीकृता चेत्तर्हि सा प्रधानवत्पृथक्सतीत्यद्वैतहानिरित्याशङ्कयाऽऽह- न हीति । आत्मातिरिक्तं किं स्वतः सिध्यति परतो वा । नाऽऽद्यः । जाड्यहानेर- तिरेकहानेश्च । न द्वितीयः। प्रमासंसर्गानिरूपणात् । न च भिन्न देशकालयोः संयो. mmmmon स.ग.प. 'रिका कार्यकार" । २ ख. ग. प्र... : सपोऽ।

·१ षष्ठोऽनुवाकः] सैतिरीयोपनिषत् । ७५ गादि संभवति विषयविषयमावो वा। नियामकगवेषणात् । न च स्वभाव एव संवन्धः । द्वयोः स्वभावयोः संवन्धत्वेनवोपक्षये संबन्ध्यभावप्रसङ्गात् । न हि स्वात्मानं प्रति स्वस्यैव संबन्धित्वमात्माश्रयापातात् । तथाविधार्थाभावे व्यवहारमात्रप्रवर्तकत्वे च मिथ्याव्यवहारापातादनिर्वचनीयवाद एवं पर्यवस्यतीति भावः । यस्मादात्मातिरिक्त वस्तु न संभाव्यते तस्मादात्मतादात्म्येनैव नामरूपयोः सिद्धिरित्याह- अत इति । तर्हि ब्रह्मणः सप्रपञ्चताप्रसङ्ग इति न वाच्यमित्याह-न ब्रह्मेति । न ब्रह्म तदात्मकमज. डत्वात्तत्परिहारेणापि सिद्धि संभवादित्यर्थः । कथं तर्हि ते ब्रह्मात्मके तत्राऽऽह-ते तदिति । स्वप्नावबुद्धनमोमक्षणवदारोपितस्यानुभवप्रत्याख्यानेन सिद्धयसंभवादनुभाव्ये नामरूपे अनुभवात्मकब्रह्मात्मके कथ्यते न त्वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः । न केवलं ब्रह्मणो बहुरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं चेत्याह-ताभ्यामिति । यदिदं किंच। तत्सृष्ट्वा । तदेवानुपाविशत् । यदिदं किंच यत्किचेदमविशिष्टम् । तदिदं जगत्सृष्ट्वा किमकरोदित्युच्यते- तदेव सृष्टं जगदनुपाविशदिति । तत्रैतञ्चिन्त्यं कथमनुप्राविशदिति । किं यः स्रष्टा स तेनैवाऽऽत्मनाऽनुपाविशदुतान्येनेति । किं तावद्युक्तम् । क्त्वाप्रत्ययश्र- वणाधः स्रष्टा स एवानुपाविशदिति । प्रवेशस्यानिर्वाच्यताद्योतनेन जीवस्य ब्रह्मात्मतायां प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते-तत्रैतञ्चिन्त्यमित्यादिना । विमरों सति क्त्वाश्रुत्यनुरोधात्स्रष्टुरेव प्रवेश इत्युक्तं सिद्धान्तिना। ननु न युक्तं मृदच्चेत्कारणं ब्रह्म तदात्मकत्वात्कार्यस्य । कारणमेव हि कार्यात्मना परिणतमित्यतोऽप्रविष्ट इव कार्योत्पत्तेरूज़ पृथकारणस्य पुनः प्रवे. शोऽनुपपनः । न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेश एवमन्येनाऽऽत्मना नामरूपकार्येऽनुप्रवेश आत्मन इति चेच्छुत्यन्तरारच "अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रविश्य " इति । नैवं युक्तमेकत्वा- ब्रह्मणः । मृदात्मनस्त्वनेकत्वात्सावयवत्वाच्च युक्तो घटे मृदचूर्णात्मनाऽनुप- वेशः। मृदचूर्णस्याप्रविष्टदेशवत्त्वाच्च । न त्वात्मन एकत्वे सति निरवयवत्वाद- प्रविष्टदेशाभावाच्च प्रवेश उपपद्यते । कथं तर्हि प्रवेशः स्यात् । युत्त.श्च प्रवेशः श्रुतत्वात्तदेवानुप्राविशदिति । सावयवमेवास्तु तर्हि सावयवत्वान्मुखे हस्तप्रवेश- वन्नामरूपकार्ये जीवात्मनाऽनुप्रवेशो युक्त एवेति चेन्नाशून्यत्वात् । न हि १ झ. उ. "त्मतया प्र।

·७६ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये 'कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेणाऽऽत्मशून्यः प्रदेशोऽस्ति यं प्रविशंज्जीवात्मना । कारणमेघ चेत्पविशेज्जीवात्मत्वं जयाद्यथा घटो मृत्प्रवेशे घटत्वं जहाति । तदेवानुप्राविदिति च श्रुतेन कारणानुप्रवेशो युक्तः । पूर्ववाद्याह-ननु न युक्तमिति । सृष्टिप्रवेशक्रिययोः पूर्वापरकालीनत्वसंमवे सति क.क्यं क्त्वाश्रुत्या बोध्येत न तु प्रवेशम्योत्तरकालता संभवति । सृष्टिसमय एवोपा- दानम्य कार्यात्मनाऽवस्थितत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति - कारणमेव हीति । अप्रविष्टे यथा मठादी देवदत्तस्य प्रवेशो दृष्टस्तथा कार्योत्पत्तरूवं पृथक्प्रवेशो न संभवतीत्यर्थः । सिद्धान्त्येकदेशिनां मतमुद्भाव्य पूर्ववादी दूषयति-यथा घट इत्या- दिना । स्त्रष्टुरन्यस्य वा प्रवेशो न संभवतीति चेत्कथं तर्हि प्रवेशो वाच्य इति सिद्धा- न्त्येकदेश्याह--कथामिति । नास्त्येवेति न वक्तव्यमित्याह-युक्तश्चेति । सं एवाऽऽह गति- सावयवमेवेति । पूर्ववादी दूषयति-नाशून्यत्वादिति । कार्या- त्मना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मकं कार्यमेव देशस्तद्वयतिरेकेण न ह्यन्यः प्रदे. शोऽस्ति । यत्कारणमेव कार्याकारण परिणतं तत्प्रति कार्यविशेषो जीगत्मा प्रवेक्ष्य. तीति न शङ्कनीयमित्याह-कारणमेव चेदिति । कार्यविशेषस्य प्रवेशमङ्गीकृत्य दूष- णमुक्तं स न संभवति श्रुतिविरोधादित्याह- तदेवेति । कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत् । तदेवानुप्राविशदिति जीवात्मरूपं कार्य नाम, रूपपरिणतं कार्यान्तरमेवाऽऽपद्यत इति चेन्न । विरोधात् । न हि घटो घटान्त- रमापद्यते । व्यतिरकश्रुतिविरोधाच्च । जीवस्य नामरूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रुतयो विरुध्येरन् । तदापत्तौ मोक्षासंभवाच्च । न हि यतो मुच्यमानस्तदेवा- ऽऽपद्यते । न हि शृङ्खलापत्तिर्बद्धस्य तस्करादेः । कारणपरामर्शकेन तच्छब्देन कार्यमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीयतेऽप्रा- प्रदेशसंभवात् । अतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तकदेशिमतमुद्भाव्य दूषयति- कार्यान्तरमेवेत्यादिना। बाह्यान्त देन परिणतमिति चेत्तदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधारत्वेन तदन्तर्जीवात्मनाऽऽधेयत्वेन च परिणतमिति चेन्न । बहिष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः । न हि यो यस्यान्तःस्थः स एव तत्प्रविष्ट उच्यते । बहिष्ठस्यानु- प्रवेशः स्यात्प्रवेशशब्दार्थस्यैवं दृष्टत्वात् । यथा गृहं कृत्वा प्राविशदिति । जलसूर्यकादिप्रतिविम्बवत्प्रवेशः स्यादिति चेन्न । अपरिच्छिन्नन्वादमूर्तत्वाच्च । - १२. ठ. वात्मना प्र।

·१ षष्ठोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । परिच्छिन्नस्य मूर्तस्यान्यस्यान्यत्र प्रसादस्वभावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिवि- म्बोदयः स्यात् । न त्वात्मनः, अमूर्तत्वादाकाशादिकारणस्याऽऽत्मनः, अव्यापकत्वात् । तद्विप्रकृष्टदेशप्रतिविम्बाधारवस्त्वन्तराभावाच्च प्रतिबिम्बक- त्प्रवेशो न युक्तः। कारणवाचकेन तच्छब्देन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणा चेत्प्रसज्येत तर्हि कारणपर एव तच्छब्दोऽस्त्वित्याहान्यः सिद्धान्तैकदेशी-बाह्यति । अस्मिन्पक्षे प्रवेशश्रुतेर्मुख्यार्थों न लभ्येतेत्याह-न बहिष्ठति । अन्यस्य वेदान्तिनो मतमुद्भाव्य दूषयति- जल इत्या- दिना। एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेशो न च गत्यन्तरमुपलभामहे । "तदेवानुप्राविशत्" इति च श्रुतेः। श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविषये विज्ञानोत्पत्तौ निमित्तम् । न चास्मा- द्वाक्याद्यत्नवतामाप विज्ञानमुत्पद्यते । हन्त त नर्थकत्वादपोह्यमेतद्वाक्यं “तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशत्" इति । न । अन्यार्थत्वात् । किमर्थमस्थाने चर्चा । प्रकृतो धन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोऽस्ति स स्मर्तव्यः । "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " " यो वेद निहितं गुहायाम् ” इति । तद्विज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत् । ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य प्रदर्शितं ब्रह्मानुगमश्चाऽऽरब्धः । तत्रान्नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणम- यस्तदन्तर्मनोमयो विज्ञानमय इति। विज्ञानगुहायां प्रवेशितस्तत्र चाऽऽनन्दमयो विशिष्ट आत्मा प्रदर्शितः । अतः परमानन्द मयलिङ्गाधिगमद्वारेणाऽऽनन्दविट- दयवसान आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सर्वविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इति तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते । एवं सिद्धान्तैकदेशीय निरस्य पूर्ववाद्युपसंहरति-- एवं तहीति । नैवास्ति प्रवेशो ब्रह्मणस्ततोऽन्यस्यापि प्रवेशो न संभवतीत्युक्तमित्याह-न चेति । इतरस्यापि प्रवेशः कल्पयितुं न शक्यत इत्याह- तदेवानुप्राविशदिति । सा च श्रुतिः स्रष्टुः प्रवेशमाह। सा चास्माकं मीमांसकानां प्रमाण ततस्तद्विरोधेनान्यस्य प्रवेशकल्पनाऽयुक्तेति भावः । तर्हि श्रुतिशरणतयैव ब्रह्मण एव प्रवेश उच्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । तस्मा. दन्धो मणिमविन्ददितिवदर्थशून्यमेवेदं वाक्यमिति निगमयति-हन्तेति । शक्तिगोचर- स्यार्थस्यासंभवादर्थशन्यत्वं तात्पर्यगोचरस्य वा । नाऽऽद्यः । आकाशादेरविप्रकृष्टदेशेऽपि १ क. ट. ठ. 'तोऽप्यन्यो।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता-[२ ब्रह्मवरल्यध्याये- मलेऽमूर्तस्य प्रतिबिम्बाभाववदमूर्तस्यापि ब्रह्मणोऽनिर्वाच्याविद्यासु प्रतिबिम्बितस्य सृष्टयु- सरकालमन्तःकरणादिषु प्रतिबिम्बभावसंभवादित्याह-नेति । न द्वितीय इत्याह- अन्यार्थत्वादिति । एतत्स्फुटयति-किमर्थमित्यादिना । अतः परमिति । बुद्धि गुहाप्रवेशादनन्तरमानन्दमय एव विशिष्टोऽर्थो विशेष्यस्य चिद्धातोलिङ्गं विशिष्टस्य विशे- प्याव्यभिचारदर्शनात्तदधिगमद्वारेणाऽऽनन्दविवृद्धयवसान:आत्मा ब्रह्मरूपोऽस्यामेव गुहा- यामधिगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सूर्यप्रवेशवदनिर्वाच्यः प्रवेशोऽभिधीयत इत्यर्थः । न ह्यन्यत्रोपलभ्यते ब्रह्म निर्विशेषत्वाद्विशेषसंबन्धो झुपलब्धिहेतुर्दृष्टः । यथा राहोश्चन्द्रार्कविशिष्टसंबन्धः। एवमन्तःकरणगुहात्मसंबन्धो ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः। संनिकर्षादवभासात्मकत्वाचान्तःकरणस्य । यथा चाऽऽलोकविशिष्टा घटाधुप. कब्धिरेचं बुद्धिमत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धिः स्यात्तस्मादुपलब्धिहेती गुहाया निहितमिति प्रकृतमेव । तत्तिस्थानीये विह पुनस्तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविश. दित्युच्यते । बुद्धिगुहायामेव ब्रह्मण उपलब्धिसंभवात्तत्रैव प्रवशोऽभिधित्सित इत्याह-न हीति। नन्वन्यत्रोपलब्ध्यन, ब्रह्म बुद्धौ वा कथमुपलभ्यत इत्याशङ्कयोपाधेर्योग्यताविशेषासंभवा. दित्याह-विशेषेति । संनिकर्षादिति । अन्तःकरणसंसर्गादेव देहघटादिषु चैतन्यामि- व्यक्तिर्न स्वतः। अन्तःकरणं चाव्यवधानेनैव चैतन्याभिव्यञ्जकमन्वयव्यतिरेकाम्यामित्यर्थः। यथा चास्वच्छस्वभावके घटादौ मुखं न प्रतिबिम्बते जलादौ स्वच्छम्वभावके प्रतिबिम्बते तथा सत्त्वप्रधानस्यान्तःकरणस्य प्रसादस्वाभाव्याघटते तत्र ब्रह्मोपलब्धिरित्याह-अव. भासात्मकत्वाचेति । किंच यथा जाड्यसाम्येऽपि तमोलक्षणावरणाभिभवसमर्थ आलोकोऽङ्गी क्रियते तथा जाड्यसाम्येऽप्यन्तःकरणस्यैव प्रत्ययाकारपरिणतस्याज्ञान- लक्षणावरणाभिभवसामर्थ्यमङ्गीकर्तव्यमित्याह-यथा चेति । तदनु प्रविश्य । सच्च त्यच्चभिवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किंच । तदेवेदमाकाशादिकारण कार्य सृष्ट्वा तदनुपविष्टमिवान्तर्गुहाया बुद्धी द्रष्ट श्रोतृ मन्तृ विज्ञात्रित्येवं विशेषवदुपलभ्यते । स एव - - तस्य प्रवेशस्तस्मा. १ ज. स. उ. 'लिगवि' । २ ख. ग. शेष्यस्याव्य।

·६ षष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । ७९ दस्ति तत्कारणं ब्रह्म । अतोऽस्तित्वादस्तीत्येवोपलब्धव्यं तत् । तत्कार्यमनु. प्रविश्य, किं, सच्च मूर्त त्यच्चामूर्तमभवत् । मूर्तामतें बव्याकृतनामरूपे आत्मस्थे अन्तर्गतेनाऽऽत्मना व्याक्रियेते व्याकृते च मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये ते आत्मना त्वविभक्त देशकाले इति कृत्वाऽऽत्मा ते अभवदित्युच्यते । किंच निरुक्तं चानिरुक्तं च निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानासमानजातीयेभ्यो देशकाल. विशिष्टतयेदं तदित्युक्तमनिरुक्तं तद्विपरीत निरुक्तानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे । यथा सच्च त्यच्च प्रत्यक्षपरोक्षे, तथा निलयन चानिलयनं च । निलयनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैव धर्मः। अनिलयनं तद्विपरीतममूर्तस्यैव धर्मः । त्यदनिरुक्तानिलयनान्यमूर्तधर्मत्वेऽपिव्याकृतविषयाण्येव । सर्गोत्तरकालभाव- श्रवणात् । त्यदिति प्राणाद्यनिरुक्तं तदेवानिलयनं च । अतो विशेषणान्यमू. तस्य व्याकृतविषयाण्यवैतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं तद्रहितमचेतनं पाषा- णादि । सत्यं च व्यवहारविषयमाधिकारान्न परमार्थसत्यमेकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म । इह पुनर्थवहारविषयमापेक्षिक सत्यं मृगतृष्णिकाद्यनृतापेक्षयोदकादि सत्यमुच्यते । अनृतं च तद्विपरीतम् । किं पुनरेतत्सर्वमभवत्परमार्थसत्यं कि पुनस्तह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतत्वात् । निलयनं गृहप्रासादादिभूतसनिवेशविशेषोऽवयवसंस्थानविशेषराहित्यमनिलयम् । अनिरुक्तत्वाद्यमूर्तधर्मश्चेद्ब्रह्मण एव किं न स्यादित्यत आह-त्यदनिरुक्तानिलय. नानीति। तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ यस्मात्सत्यदादिकं मूर्तामूर्तधर्मजातं यत्किचेदं सर्वमविशिष्टं विकारजातमे- कमेव सच्छब्दवाच्यं ब्रह्माभवत्तद्वयतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य, तस्मात्त- ब्रह्म सत्यमित्याचक्षते । ब्रह्मविदोऽस्ति नास्तीत्यनप्रश्नः प्रकृतस्तस्य प्रतिव- चनविषय एतदुक्तमात्माऽकामयत बहु स्यामिति । स यथाकाम चाऽऽकाशा- दिकार्थं सत्त्यदादिलक्षणं सृष्ट्वा तदनु प्रविश्य पश्यञ्शृण्वन्मन्वानो विजानन्ब- हभवत्तस्मात्तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्यस्थं परमे व्योमन्हृदयगुहायां निहितं :. क. घ. छ. अ. द. ट. ते मू । २ ख. ग. झ. अ. मूर्त सं।

·. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ ब्रह्मवरल्यध्याये- "तत्प्रत्ययावभासविशेषेणोपलभ्यमानमस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्मणोक्त एष श्लोको मन्त्रो भवति । यथा पूर्वेष्वन्नमयाद्यात्म- प्रकाशकाः पञ्चस्वप्येवं सर्वान्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशकोऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपत्तिमाह--यरमादिति । पदानि व्याख्याय प्रकृता- नुप्रश्ननिराकरणे प्रकरणस्य तात्पर्य सोऽकामयतेत्यादेर्दर्शयति-अस्ति नास्तीत्या- दिना । तस्या बुद्धिगुहायाः प्रत्यया अहं कर्ता भोक्तेत्यादयस्त एवावभासविशेषास्तै- य॒ज्यमानं विशिष्टस्य विषयत्वेऽपि स्वरूपस्याविषयत्वादित्यर्थः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ m अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाका । असदा इदम आसीत् । ततो वै सदजायत । तदा- स्मान५ स्वयंमकुरुत । तस्मात्तत्सुकतमुच्यत इति । असद्वा इदमग्र आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपमविकृतं ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यन्तमेवासत् । न ह्यसतः सज्जन्मास्ति । इदमिति नामरू. पविशेषवद्वयाकृतं जगदग्रे पूर्व प्रागुत्पत्तेब्रह्मैवासच्छन्दवाच्यमासीत् । ततोऽ. सतो वै सत्पविभक्तनामरूपविशेषमजायतोत्पन्नम् । किं ततः प्रविभक्तं कार्य. मिति पितुरिव पुत्रो नेत्याह । तदसच्छब्दवाच्यं स्वयमेवाऽऽत्मानमेवाकुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मात्तहलैव सकृतं स्वयं कत्रच्यते । स्वयं कर्तृ ब्रह्मेति प्रसिद्धं लोके । सर्वकारणत्वात् । यस्माद्वा स्वयमकरोत्सर्व सर्वात्मना तस्मा- त्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते । सर्वथाऽपि तु फलसंबन्धादि- कारणं सुकृतशब्दवाच्यं प्रसिद्ध लोके । यदि वाऽन्यत्सा प्रसिद्धिनित्ये चेत. नवकारणे सत्युपपद्यते । तस्मादस्ति तद्ब्रह्म सुकृतप्रसिद्धेः । wwamritaineer १ ज. झ. इ. धर्मस्य ।

·- - --७ सप्तमोऽनुवाकः ] वैत्तिरीयोपनिषत् । सुकृतमिति । क्तप्रत्ययः सुष्ठ क्रियत इति कर्माभिधायकोऽपि च्छान्दस्या प्रक्रियया सुछ करोतीति कर्तरि व्याख्यातः । इतश्चास्ति । कुतः । रसत्वात् । कुतो रसत्वप्रसिद्धिर्ब्रह्मण इत्यत आह- यई तत्सुकृतम् । सो वै सः। रसा५ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः पाण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवाऽऽनन्दयाति । यद्वै तत्सुकृतम् । रसो वै सः। रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्द करो मधुराम्ला- दिः प्रसिद्धो लोके । रसवायं लब्ध्वा प्राप्याऽऽनन्दी सखी भवति । नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्टं लोके । बाह्यानन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्रा- ह्मणा बाथरसलाभादिव सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनं ब्रह्मैव रसस्तेषाम् । तस्मादस्ति तत्तेषामानन्दकारणं रसवह्म । इतश्चारित-। कुतः । प्राणनादि क्रियादर्शनात् । अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणित्यपानेनापानिति । एवं वायवीया ऐन्द्रियकाच चेष्टाः संहतैः कार्यकरणैनिर्वय॑माना दृश्यन्ते । तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहतं संभवति । अन्यत्रादर्शनात् । तदाह-ययाद । एष आकाशे परमे व्योन्नि गुहायां निहित आनन्दो न स्यान भवेत्को ह्येव लोकेऽन्यादपानचेष्टा कुर्यादित्यर्थः । कः प्राण्यात्माणनं वा कुर्यात्तस्मादस्ति त ब्रह्म । यदर्थाः कार्यकरणप्राणनादिचेष्टास्त कृत एवं चाऽऽनन्दो लोकस्य । कुतः । एप ह्येव पर आत्माऽऽनन्दयात्यानन्द याति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम् । स एवाऽऽत्माऽऽनन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिनो विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । भयाभय हेतुत्वाद्विद्वदविदुषोरस्ति तद्ब्रह्म । सह- स्त्वाश्रयणेन ह्यभयं भवति । नासद्वस्त्वाश्रयणेन भयनिवृत्तिरुपपद्यते । एकार्थवृत्तित्वेनेति । एकप्रयोजनसाधनत्वेन परस्परायत्ततेत्यर्थः । अन्यत्रेतिः । गृहप्रासादादिष स्वतन्त्रं गृहाधनारम्यं स्वामिनमन्तरेण संहननस्यादर्शनात्कार्यकरणसंधा- । 7 ग. प. द... कार । १ ख. ग. स... 'कार। ख..घ. छ. द. त्कार्यकार।

·८२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- तेऽपि विलक्षणः स्वामी शरीरोपचयादिभिरुपचयादिरहितोऽवगम्यते । स च चेत- नत्वेन भेदाभावाद्ब्रह्मवेति तदस्तित्वसिद्धिरित्यर्थः । कथमभयहेतुत्वमित्युच्यते- - यदा होवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनि- रुक्तेऽनिलयनेऽअयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽअयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदु- षोऽभन्यानस्य । तदप्येष श्लको भवति ॥ ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ यदा ह्येव यस्मादेष साधक एतस्मिन्ब्रह्मणि किंविशिष्टेऽदृश्ये दृश्यं नाम द्रष्टव्यं विकारो दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य । न दृश्यमदृश्यमविकार इत्यर्थः । एतस्मि- नदृश्येऽविकारेऽविषयभूतेऽनात्म्येऽशरीरे यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यं यस्माद- नात्म्यं तस्मादनिरुक्तम् । विशेषो हि निरुच्यते । विशेषश्च विकारः । अवि. कारं च ब्रह्म । सर्वविकारहेतुत्वात्तस्मादनिरुक्तम् । यत एवं तस्मादनिलयनं निलयनं नीड आश्रयो न निलयनमनिलयनमनाधारं तस्मिन्नेतस्मिन्नदृश्येऽना- त्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभय- मिति क्रियाविशेषणम् । अभयामिति वा लिङ्गान्तरं परिणम्यते । प्रतिष्ठा स्थितिमात्मभावं विन्दते लभते । अथ सदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरवि. घाकृतस्यादर्शनादभयं गतो भवति। स्वरूपप्रतिष्ठो ह्यसौ यदा भवति तदा नान्प. त्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अन्यस्य ह्यन्यतो भयं भवति नाऽऽत्मन एवाऽऽत्मनो भयं युक्तम् । तस्मादात्मैवाऽऽत्मनोऽभयकारणम् । सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु तच्चायुक्त मसति भयत्राणे ब्रमणि ।

·• सष्ठमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्रह्मेति । कदाऽसावभयं गतो भवति साधको यदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्तरं भेदं न कुरुते तदाऽभयं गतो भव. तीत्यभिप्रायः । यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेषोऽविद्यावानविधया प्रत्युपस्थापितं वस्तु तैमिरिकद्वितीयचन्द्रवत्पश्यत्यात्मान चैतस्मिन्ब्रह्मणि उद. पि, अरमल्पमप्यन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते । भेददर्शनमेव ह्यन्तरकरणमल्पमपि भेदं पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्माद्भेददर्शनाद्धेतोरस्य भेददर्शिन आत्मनो भयं भवति । तस्मादात्मैवाऽऽत्मनो भयकारणमविदुषस्तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्वेव भयं भेददर्शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो मत्तोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुषो भेदष्टमी. श्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भवत्येकत्वेनामन्वानस्य । तस्मा- द्विद्वानप्यविद्वानेवासौ योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यत्युच्छेदहेतुदर्शनादयु- च्छेद्याभिमतस्य भयं भवति । अनुच्छेद्यो ह्युच्छेदहेतुस्तत्रासत्युच्छेदहेतावुच्छेचे न तदर्शनकार्य भयं युक्तम् । सर्व च जगद्भयव दृश्यते । तस्माज्जगतो भयद- र्शनाद्गम्यते नूनं तदस्ति भयकारणमुच्छेदहेतुरनुच्छेद्यात्मकं यतो जगद्धिभे. तीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एष श्लोको भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छ. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ दासोऽहं तस्य देवस्य ममाऽऽराध्यः परमेश्वर इति भेदं विद्वान्कथमज्ञ इत्युच्यते तत्राऽऽह - असो योऽयमिति । यथा चन्द्रभेदं पश्यन्नप्यविद्वानुच्यतेऽतत्त्वदर्शित्वा- सत्यर्थः । कथं तर्हि: तस्य भयसंभावनेत्यत आह-उच्छेदेति । संहर्ता हि परमे. श्वरो मां संहरिष्यति नरके वा निक्षेप्स्यतीति पश्यतो भयं भवतीत्यर्थः । ब्रह्मैवोच्छे- दहेतुः कुत इत्यत आह - अनुच्छेद्यो होति । उच्छेदहेतोरप्युच्छेद्यत्वेऽनवस्थाप्र. सङ्गान्नित्यत्वं वक्तव्यं तच्च ब्रह्मणो नान्यस्य संभाव्यत इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां सैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ १ क. ख. ग. स्तनास । २ क. ख. ग. घ. . छ. द. ६. 'तावनुच्छेद्ये त। ३ ज. झ. म. ठ. 'न्यत्संभा।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ नवयध्याय- अथ ब्रह्मवख्यध्यायेऽष्टमोऽनुषाका । R भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषो- देति सूर्यः। भीषाऽस्मादमिश्चे- न्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । भाषा भयेनास्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । वातादयो हि महाः स्वयमीश्वराः सन्तः पचना- दिकार्येष्वायास बहुलेषु नियताः प्रवर्तन्ते । तद्युक्तं प्रशास्तरि सत्यन्यस्मिन्निय. मेन तेषां प्रवर्तनम् । तस्मादस्ति भयकारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म । यतस्ते भृत्या इंवं गतोऽस्माद्ब्रह्मणो भयेन प्रवर्तन्ते । तच्च भयकारणमानन्दं ब्रह्म । सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । तस्यास्य ब्रह्मण आनन्दस्यैषा मीमांसा विचारणा भवति । किमानन्दस्य मीमांस्यमित्युच्यते । किमानन्दो विषयविषयिसंबन्धजनितो लौकिकानन्दव- दाहोस्वित्स्वाभाविक इत्येवमेषाऽऽनन्दस्य मीमांसा । तच्च भयकारणं ब्रह्माऽऽनन्दरूपमुक्तं यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति । तत्राऽऽ- नन्दश्च लोके जन्यः प्रसिद्धस्ततो विचारमारभते-तस्यास्येत्यादिना । तत्र लौकिक आनन्दो बाह्याध्यात्मिकसाधनसंपत्तिनिमित्त उत्कृष्टः । स य एष निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थम् । अनेन हि प्रसिद्धेनाऽऽनन्देन व्याव- त्तविषयबुद्धिगम्य आनन्दोऽनुगन्तुं शक्यते । लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्द- स्यैव मात्राऽविद्यया तिरस्क्रियमाणे विज्ञान उत्कृष्यमाणायां चाविद्यायां ब्रह्मादिभिः कर्मवशाद्यथाविज्ञानं विषयादिसाधनसंबन्धक्शाच्च विभाव्यमानश्च लोकेऽनवस्थितो लौकिकः संपद्यते । स एवाविद्याकामकर्मापकर्षेण मनुण्यगन्ध- द्युत्तरोत्तरभूमिष्वकामहतविद्वच्छोत्रियप्रत्यक्षो विभाव्यते शतगुणोत्तरोत्क- र्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण आनन्द इति । ब्रह्मानन्दस्य चेन्मीमांसा प्रस्तुता किमर्थस्तर्हि सार्वभौमानन्दाद्युपन्यासस्तत्राऽऽह- तत्र लौकिक इत्यादिना । लौकिक आनन्दः कचित्काष्ठा प्राप्तः सातिशयत्वात्परि- माणवदिति ब्रह्मानन्दानुमावार्थो लौकिकोपन्यास इत्यर्थः । विषयेभ्यो व्यावृता व्या L - ·AND- भष्टमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ८५ तविषया अविषयब्रह्मात्मैकत्वदर्शिनस्तबुद्धिगोचर इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दा- नुगममाह-लौकिकोऽपीत्यादिना । निरस्ते त्वविद्याकृते विषयविषयिविभागे विद्यया स्वाभाविकः परिर्ण एक आनन्दोऽद्वैतो भवतीत्येलमर्थ विभावयिष्यन्नाह- युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठ बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः (१)। स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देव गन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः। स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामा- नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः (२)। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । युवा प्रथमवयाः । साधुयुवेति साधुश्वासौ युवा चेति यूनो विशेषणम् । युवाऽप्यसाधुर्भवति साधुरप्ययुवाऽतो विशेषणं युवा स्यात्साधुयुति । अध्या- यकोऽधीतवेदः। आशिष्ठ शास्तृतमः । दृढिष्ठो दृढतमः । बलिष्ठो बलवत्तमः । एवमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः । तस्येयं पृथिव्युर्वी सर्वा वित्तस्य वित्तेनोपभोग. - - १०. छ. आशुतमः । २ ख. 'तमः क्षिप्रकारिषु मध्ये स्वयमतिशयत्वादित्यर्थः । द ।

·.. ८६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ मावस्यध्याये- साधनेन दृष्टार्थेनादृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन संपन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपतिरि- त्यर्थः । तस्य च य आनन्दः स एको मानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आनन्दाः। स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः। मानुषानन्दा. च्छतगुणेमोत्कृष्टो मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दो भवति । मनुष्याः सन्तः कर्मविद्या. विशेषाद्गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वाः । ते ह्यन्तर्धानादिशक्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्य. करणाः । तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां द्वंद्वप्रतिघातशक्तिसाधनसंपत्तिश्च । ततोऽ. प्रतिहन्यमानस्य प्रतीकारवतो मनुष्यगन्धर्वस्य स्याचित्तप्रसादः । तत्प्रसादवि. शेषात्सुखविशेषाभिव्यक्तिः । एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्यां भूमौ प्रसादविशेषतः शतगुणेनाऽऽनन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथमं त्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनाऽऽनन्दो. स्कर्षों मनुष्यगन्धर्वेण तुल्यो वक्तव्य इत्येवमर्थम् । साधुयुवाऽध्यायक इति श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे गृह्यते । ते ह्यविशिष्टे सर्वत्र । अकामहतत्वं तु विषयोत्क- पिकर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षाय विशेष्यते । अतोऽकामहतग्रहणम् । तद्विशेषतः शतगुणसुखोत्कर्षांपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दप्राप्तिसाधनत्वविधानार्थम् । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित एव । चिरलोकलोकानामिति पितॄणां विशेषणम् । चिरकालस्थायी लोको येषां पितृणां ते चिरलोकलोका इति । आजान इति देवलोकस्तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः स्मातकर्मविशे- पतो देवस्थानेषु जाताः। मनुष्यगन्धर्वानन्दस्योत्कृष्टत्वे निमित्तमाह-ते ह्यन्तर्धानादीति । प्रथममकामहता- ग्रहणस्य तात्पर्यमाह-प्रथममिति । यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत तदा तस्यैव सार्वभौमानन्देन तुल्य आनन्दः स्यात्तदा च व्याघातो भवेत् । मानुषानन्दे निःस्पृहो मानुषानन्दंभोगभोगी चेति । ततो मनुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं तस्य दर्शयितुं प्रथम- पर्याये तदग्रहणमित्यर्थः। अवृजिनत्वमपापत्वं यथोक्तकारित्वं तत्साधुपदाल्लभ्यत इत्यर्थः । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स - kumadaraaman- १. 'न्दविरोधाद्भोग ।

·- अष्टमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्दस्याऽऽनन्दः (३)। श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं बृहस्पतैरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतैरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य (४)। - कर्भदेवा ये वैदिकेन कर्मणाऽग्निहोत्रादिना केवलेन देवानपियन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्रस्तेषां स्वामी । तस्याऽऽचार्यो बृहस्पतिः। प्रजा. पतिविरात्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डलव्यापी । यत्रैत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति । धर्मश्च तन्निमित्तो ज्ञानं च तद्विषयमकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगर्भो ब्रह्मा। तस्यैष आनन्दः श्रोत्रियेणावृजि- नेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तस्मादेतानि त्रीणि साधनानी- त्यवगम्यते । तत्र श्रोत्रियत्वावृजिनत्वे नियते अकामहतत्वं तूत्कृष्यत इति प्रकृष्टसाधनताऽवगम्यते । तस्याकामहतत्वप्रकर्षतचोपलभ्यमानः श्रोत्रियप्रत्यक्षो ब्रह्मण आनन्दो यस्य परमानन्दस्य मात्रैकदेशः । “एतस्यैवाऽऽनन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति श्रुत्यन्तरात् । स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस इव विप्रपः प्रविभक्ता यत्रैकतां गता स एष परमानन्दः स्वाभाविकोऽद्वैतत्वादानन्दानन्दिनोश्चाविभागोऽत्र । प्रयस्त्रिंशत्-- अष्टौ बसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति -women PHumaan- १ म. टिरू । २. रूपसं ।

·आनन्दागांरकृतटीकासवाल तशाकरभाष्यसमता-२ ब्रह्मवल्यध्याय- - यदर्थ मीमांसाऽऽरब्धा तम्य निरतिशयानन्दस्य सिद्धौ वाक्यतात्पर्य दर्शयितुमाह- तस्याकामहतत्वेति । तस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दस्तदुपासकप्रत्यक्षो यस्य मात्रा स एष परमानन्दः स्वाभाविक इति संबन्धः । हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रात्वे श्रुत्यन्तरं प्रमा- णयति---एनस्यैवेति । न केवलं हिरण्यगर्भानन्द एव मात्रा यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्व. भौमाद्यानन्दः स एष यस्य मात्रा प्रविभक्ता नानात्वमापन्ना सती यत्र निरतिशयानन्देऽ. कामहतब्रह्मवित्प्रत्यक्षे कैवल्य एकतां गतेति योजना । अकामहतप्रत्यक्षत्वाभिधानाद्भेद- प्राप्तिं निरस्पति-आनन्दानन्दिनोश्चेति । प्रत्यक्षत्वाभिधानमज्ञानसंशयादिव्यवधाना- भावाभिप्रायं न तु विषयविषयिभावाभिप्रायम् । अदृश्येऽनात्म्य उदरमन्तरं कुरुत इत्यादिना निषेधादित्यर्थः । तदेतन्मीमांसाफलमुपसंह्रियते- स यश्चायं पुरुषे । यश्चा- सांवादित्ये । स एकः । - स यश्चायं पुरुष इति । यो गुहायां निहितः परमे व्योम्न्याकाशादिकार्य सृष्ट्वाऽन्नमयन्तिं तदेवानुमाविष्टः स य इति. निर्दिश्यते । कोऽसावयं पुरुषे । यश्वासावाहित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रियप्रत्यक्षो निर्दिष्टो यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि सुरार्हाण्युपजीवन्ति स यश्चासावादित्य इति निर्दिश्यते । स एको भिन- प्रदेशस्थघटा काशाकाशैकन्ववत् । ननु तन्निर्देशे स यश्चायं पुरुष इत्यविशेषतोऽ- ध्यात्म न युक्तो निर्देशो यश्चायं दक्षिणेऽक्षनिति तु युक्तः प्रसिद्धत्वात् । न पराधिकारात् । परो ह्यात्माऽत्राधिकृतोऽदृश्येऽनारम्ये भीषास्माद्वाता. पवते सैषाऽऽनन्दम्य मीमांसेति । न ह्यकस्मादप्रकृतो युक्तो निर्देष्टुं परमात्माविज्ञानं च विवक्षितम् । तस्मात्पर एव निर्दिश्यते स एक इति । नन्वानन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसंहर्तव्यम् । अभिन्नः स्वाभाविक आमन्दः पर- मात्मैव न विषयविषायसंबन्यजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स यश्चायं पुरुषे यश्वासावादित्ये स एक इति भिन्नाधिकरणस्थविशेषोपमर्दैन। नन्वेवमयादित्याविशेषग्रहणमनर्थकम् । उत्कर्षापकर्षापोहार्थत्वात् । द्वैतस्य हि मूर्तामूर्तलक्षणस्य पर उत्कर्षः सवित्रभ्यन्तर्गतः स चेत्पुरुषगतविशेषोपम- र्दैन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति न कश्चिदुत्कर्षोऽपकर्षों वा तां गतिं गत. स्येत्यभयं प्रतिष्ठां विदन्त इत्युपपन्नम्।

·लष्टमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । ८९ मीमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्तीति निर्धारितम् । तस्याकामहतपत्यक्षत्वाभिधा- नादभेदसिद्धिः । न हि परानन्दः परस्य प्रत्यक्षो भवति । तस्मानिरतिशयानन्द ब्रह्मै. कत्वं जीवस्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रान्तं मीमांसया च सिद्धमुपसहियत इत्यर्थः । आदित्यग्रहणस्याऽऽधिदैविकोपाधिलक्षणार्थस्याविवक्षितत्वं दर्शयितुं चोद्यमुद्भावयति नन्विति । य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः " इत्यादी श्रुत्यन्तरे मण्डलस्थस्य दक्षिणाक्षिस्थेनैक्यस्य प्रसिद्धत्वादिहाप्यादित्यस्थेनैक्यनिर्देशे दक्षिणाक्षिग्रहणं युक्तमित्यर्थः । अध्यात्ममधिदैवतं च लिङ्गात्मोपासनविवक्षायां तथा स्यान्नेह तद्विवक्षितमित्याह-न परेति । य एंव चिद्धातुर्निरतिशयानन्द उत्कृष्टो. पाधौ प्रतिबिम्बितः स एव निकृष्टोपाधौ शिरःपाण्यादिमति पुरुषे प्रतिबिम्बित इति परमानन्दमपेक्ष्य समत्वं विशिष्टयोः स्वभावैक्यं विवक्षितमित्यर्थः । अस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नो व्याख्यातः । कार्यरसलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभय. दर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येव तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेत्य पाकृतोऽनुप्रश्न एकः, द्वाब- यावनुप्रश्नौ विद्वदविदुषोब्रह्मप्राप्त्यमाप्तिविषयो तत्र विद्वान्समश्नुते न सम. इनुत इत्यनुप्रश्नोऽन्त्यस्तदपाकरणायोच्यते । मध्यमोऽनुप्रश्नोऽन्त्यापाकरणादे- वापाकृत इति तदपाकरणाय न यत्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतारयति--अस्ति नास्तीति । संदिग्धं सप्रयोजनं च वधारमर्हति । सय एवंवित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतम- नमयमात्मानमुपसंकामति । एतं प्राणमय- मात्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मानमु- परुकामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंका- मति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामति । स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्रह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमनन्तम. स्मीत्येवं वेत्तीत्येवंवित् । एवंशब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात् । स किम् , अस्माल्लोकात्मेत्य दृष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्मादस्माल्लोकात्प्रेत्य त्यानृत्य निरपेक्षो भूत्यैतं यथाव्याख्यातमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति विषय. नातमन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति सर्व स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं १ ख. म. द. यास्मीति । २ म. , एवं विद्वानिर । ३ ख. छ, म. यहेतुद । - ११ ·९० मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये-- पश्यतीत्यर्थः । ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सर्वानमयात्मस्थमविभक्तम् । अथैतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । अथादृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। तत्रैतश्चिन्त्यम् । कोऽयमेवंवित्कथं वा संक्रामतीति । किं परस्मादात्मनोऽन्यः संक्रमणकर्ता प्रविभक्त उत स एवेति । किं ततः, यद्यन्यः स्याच्छृतिविरोधः । “ तत्सृष्ट्या सदेवानुमाविशत् "" अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति । न स वेद " "एकमेवाद्वि- तीयम् " " तत्त्वमसि " इति । अथ स एवाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंक्राम- तीति, कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिः । परस्यैव च संसारित्वं पराभावो वा । याभ- यथा प्राप्तो दोषो न परिहर्तुं शक्यत इति व्यर्था चिन्ता । अथान्यतरस्मिन्पले दोषाप्राप्तिस्तृतीये वा पक्षेऽदुष्टे स एव शास्त्रार्थ इति व्यर्थैव चिन्ता न तनि. र्धारणार्थत्वात्सत्यं प्राप्तो दोषो न शक्यः परिहर्तुमन्यतरस्मिस्तृतीये वा पक्षेऽ- दुष्टेऽवधृते व्यर्था चिन्ता स्यान्न तु सोऽवधृत इति तदवधारणार्थत्वादर्थवत्ये. वैषा चिन्ता । सत्यमर्थवती चिन्ता । शास्त्रार्थावधारणार्थत्वात् । चिन्तयसि च त्वं न तु निर्णेष्यासि, किं न निर्णेतव्यमिति वेदवचनं, न, कथं तर्हि बहु- प्रतिपक्षत्वादेकत्ववादी त्वं, वेदार्थपरत्वाबहवो हि नानात्ववादिनो वेदचा- शास्त्वत्प्रतिपक्षा अतो ममाऽऽशङ्कां न निर्णेष्यसीत्येतदेव मे स्वस्त्ययनं यन्मामेकयोगिनमनेकयोगिबहुप्रतिपक्षमात्थ । अतो जेष्यामि सर्वानारभे च चिन्ताम् । अत्र च कस्मिन्पक्षे को दोषः को वा लाम इत्याह-किं तत इति । उमय- त्रानुपपत्तिं संशयकारणमाह- यद्यन्यः स्यादिति । चोद्यमुखेन संशयव्यावृत्तिं प्रयो- जनमाह-यधुभयथेत्यादिना । एतदेव मम विचारारम्भकस्य स्वस्त्ययनं कल्याणं यन्मामेकत्ववादिनं त्वमात्थ ब्रूषेऽप्रतिपन्नवस्तुवादित्वादनेकत्ववादिनोऽप्येकस्य वस्तुनः संमतत्वादनेकवस्तुवादिनश्च बहवः प्रतिपक्षाः सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि कल्याणमनेकत्वस्या- न्योन्याश्रयादिदोषदुष्टत्वात्पूर्वपक्षनिराकरणेन सिद्धान्तोपपत्तेश्चेत्यर्थः । स एव तु स्यात्तद्भावस्य विवक्षितत्वात् । तद्विज्ञानेन परमात्मभावो छात्र विवक्षितो ब्रह्मविदामोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपपद्यते । ननु तस्यापि तद्भावापत्तिरनुपपन्नैव । न। अविद्याकृततादात्म्यापोहार्थत्वात् । याहि ब्रह्मविद्यया स्वात्ममाप्तिरुपदिश्यते साऽविद्याकृतस्यानादिविशेषात्मन आत्म- त्वेनाध्यारोपितस्यानात्मनोऽपोहार्था । कथमेवमर्थताऽवगम्यते। विद्यामात्रोपदे- शाद । विधायाश्च दृष्ट कार्यमविद्यानिवृत्तिस्तच्छेह विद्यामात्रमात्ममामौ साधन ·- ८ अष्टमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । मुपदिश्यते । मार्गविज्ञानोपदेशवदिति चेत्तदात्मत्वे विधामाप्रसाधनोपदेशोऽ. हेतुः । कस्मात् । देशान्तरमाप्ती मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात् । न हि आम एष गन्तेति चेत् । न । वैधात् । तत्र हि ग्रामविषयं विज्ञानं नोपदिश्यते तल्ला- प्तिमार्गविषयमेवोपदिश्यते विज्ञानं न तथेह ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण साधना. न्तरविषयं विज्ञानमुपदिश्यते। उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परमासौ साध- नमुपदिश्यत इति चेत् । न । नित्यत्वान्मोक्षस्येत्यादिना प्रत्युक्तत्वात् । श्रुतिश्च तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशदिति कार्यस्थस्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयपतिष्ठोप- पत्तेश्च । यदि हि विद्यावान्स्वात्मनोऽन्यन पश्यति ततोऽभयं मतिष्ठां विन्दत इति स्याद्भयहेतोः परस्यान्यस्याभावान् । विचारारम्भमुपपाध सिद्धान्तमुपक्रमते-स एव तु स्यादिति । औपाधिकभेदमि- नोऽप्येवंवित्स्वतः पर एव स्यादित्यर्थः । अविद्याध्यारोपिताब्रह्मत्वव्यावृत्तिरेव ब्रह्म प्राप्तिर्विवक्षितेति फलवाक्यस्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुनरप्राप्तप्राप्तिरित्याह-कथ. मिति । परिहरति-विद्यामात्रेति । अन्यथाऽप्युपपत्तिं शङ्कते-मामेति । गन्तुः स्वतो ग्रामत्वाभावेऽपि यथा मार्गज्ञानोपदेशः सार्थकस्तथा जीवस्य स्वतो ब्रह्मत्वामा- वेऽपि विद्योपदेशोऽभ्यासद्वारेण ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वादित्यर्थः । त्वं ग्रामोऽसीति न तत्रो- पदेशः । अत्राभेदोपदेशः प्रतीयतेऽत उपदेशवैषम्यान दृष्टान्तो युक्त इत्याह-न वैधादिति । अन्यस्य चाविद्याकृतत्वे विद्ययाऽवस्तुत्वदर्शनोपपत्तिस्तद्धि द्वितीयस्य चन्द्रस्य सत्त्वं यदतैमिरिकेण चक्षुष्मता न गृह्यते नैवं न गृह्यत इति चेन्न । सुप्तसमाहितयोरग्रहणात् । सुषुप्तेऽग्रहणमन्यासक्तवदिति चेत् । न । सर्वाग्रह णात् । जाग्रत्स्वमयोरन्यस्य ग्रहणात्सत्त्वमेवेति चेत् । न । अविद्याकृतत्वा' जाग्रत्स्वमयोर्यदन्यग्रहणं जाग्रत्स्वप्नयोस्तदविद्याकृतमविद्याभावेऽभावात् । यदि विदुषः सकाशादन्य ईश्वरो भयहेतुर्नास्ति का तर्हि गतिर्व्यतिरिक्तेश्वरदर्शनस्ये. त्याशङ्कयाऽऽह-अन्यस्य चेति । कल्पितभेदविशिष्टरूपेणेश्वरस्याविद्याकृतत्वे मिथ्यात्वे सति विद्यया तत्रावस्तुत्वदर्शनमुपपद्यते । ईश्वरो मम प्रशास्तेति मिथ्येतद्यतस्तस्य मम चैकात्म्यमेव परमार्थमिति विद्वदृष्ट्या विशिष्टस्यासत्त्वमित्यर्थः । दृष्टान्तेन वैषम्यं शङ्कते-नैवमिति । यथा चन्द्रैकत्वदर्शनादंद्वितीयश्चन्द्रो न गृह्यते नैवं ब्रह्म- विदा न गृह्यते व्यतिरिक्तेश्वरः । प्रतिनियतप्रपञ्चावभासस्य भोजनादिप्रवृत्त्यनुप- १ क. अ. °न्द्रस्यास । २ क. यदा त्वमिति तै । म. यदाऽतै । ३ ख. ग. रु. 6. सुषुप्त । ४ स. . झ. दर्शिना द्विती।

·९२. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- २ ब्रह्मवलयध्याये- पत्त्या जीवन्मुक्तस्याप्यभ्युपगमात्प्रपश्चप्रतिनियमस्य चेश्वराधीनत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि जागरे व्यतिरेकामासदर्शनं विदुषम्तथाऽपि न तद्भयकारणं न हि मायावी स्ववि- रचितव्याघ्रामासाद्विभेति । अविदुषोऽपि व्यतिरेकदर्शनं न सदातनमित्याह-न सुप्तेति । सुषुप्ते व्यतिरेकाग्रहणमसत्त्वसाधकं न भवतीत्याह- सुषुप्त इति । यथेषुकार इष्वा- सक्तमनम्तया तद्व्यतिरिक्त विद्यमानमपि न पश्यति तथा सुषुप्तऽपि निरायाससुखास. क्ततया सदपि द्वितीयं न पश्यति न त्वमावादित्यर्थः । अन्यासक्तस्य तद्व्यतिरिक्ता- दर्शनेऽपि तद्दर्शनमेवास्ति सुषुप्ते तु न किंचिदज्ञासिषमिति प्रत्ययात्सुखस्याप्यात्मता. दात्म्यादज्ञानस्य च व्यतिरिक्तत्वानिर्वचनादतम्तात्त्विकद्वितीयाभावादेवाग्रहणमित्याह-न सर्वाग्रहणादिति । सुषुप्ते चेदनुपलम्भादप्तत्त्वं तर्हि जाग्रत्स्वप्नयोरुपलम्भाद्वैतस्य सत्त्वं किं न स्यादित्याह-जाग्रदिनि । अनात्मादावात्मत्वादिबुद्धिरविद्या तद्भाव एव द्वैतोपलम्भा न्नोपलम्भमात्रं सत्त्वसाधकमन्यथा शुक्तिरूप्यादेरपि सत्त्वप्रसङ्गादित्याह-नाविद्यति । सुषुप्ते ग्रहणमप्यविद्याकृतमिति चेत् । न । स्वाभाविकत्वात् । द्रव्यस्य हि तत्त्वमविक्रिया परानपेक्षत्वात् । विक्रिया न तत्त्वम् । परापेक्षत्वात् । न हि कार- कापेक्षं चम्तुनम्तत्त्वं सतो विशेषः कारकापेक्षो विशेषश्च विक्रिया। जाग्रत्स्वम- योश्च ग्रहणं विशेषः । यद्धि यस्य नान्यापेक्षं स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वं यदन्यापेक्ष न तत्तत्त्वम् । अन्याभावेऽभावात् । तस्मात्स्वाभाविकत्वाज्जाग्रत्स्वमवन्न सुषप्ते विशेषः । पूर्ववाद्याह-सुषुप्त इति । सुषुप्ते द्वितीयस्याग्रहणमपि लयरूपाविद्याकृतं न तु भेदाभावनिबन्धनमतो यदुक्तं सुषुप्ते सर्वात्मकब्रह्मभूतो जीवः स्वव्यतिरिक्तमभावादेव न पश्यतीति तदसदित्यर्थः । सतोऽपि द्वितीयस्याविद्यावशादग्रहणमिति कोऽर्थः । कि ग्रहणप्रागभावो जायत उताप्रकाशारोपः किंवाऽग्रहणाकाराविकृतस्वरूपावस्थानम् । नाऽऽद्यः । प्रागभावस्यानादित्वाभ्युपगमात् । न द्वितीयः । परैर्द्वितीयस्यास्वप्रकाशता- स्वाभाव्याभ्युपगमेनाप्रकाशारोपानभ्युपगमादप्रकाशारोपे च सर्वस्य स्वप्रकाशब्रह्मात्म- ताया अभ्युपगन्तव्यत्वेनास्मत्समीहितसिद्धिप्रसङ्गात् । न तृतीय इत्याह-न स्वाभा- विकत्वादिति । अविकृतस्वरूपावस्थानं नाविद्याकार्यमनागन्तुकत्वादित्यर्थः । एतत्स्फुट- यति-- द्रव्यस्य हीत्यादिना । सन्मात्रं द्रव्यमुच्यते स्वातन्त्र्यसिद्धयभिप्रायेण न वैशे- पिकाभिप्रायेण क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणं द्रव्यं मानाभावादिति द्रष्टव्यम् । अविक्रि- येति । विक्रियामावोपलक्ष्यं स्वरूपमनपेक्ष्य सिद्धत्वादित्यर्थः । ग्रहणादिविक्रिया न १क. घ. छ. स.ट. 'रणापे ।

·८ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपानषत् । स्वाभाविकी परापेक्षस्वात्स्फटिकलौहित्यवदित्यर्थः । यदुक्कमनपेक्ष्य सिद्धत्वादविक्रिय- त्वमिति तत्स्फुटयति- यद्धीति । येषां पुनरीश्वरोऽन्य आत्मनः कार्य चान्यत्वेषां भयानिवृत्तिर्भयस्यान्यनि- मित्तत्वात्सतश्चान्यस्याऽऽत्महानानुपपत्तिः । न चासत आत्मलाभः । सापेक्ष- स्यान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन । तस्यापि तुल्यत्वात् । यदधर्माचनुसहायीभूतं नित्यमनित्यं वा निमित्तमपेक्ष्यान्यद्भयकारणं स्यात्त( त्, न, त )स्यापि तथाभूतस्याऽऽत्महानाभावाद्भयानिवृत्तिरीत्महाने वा सदसतोरितरेतरापत्ती सर्वत्रानाश्वास एव । एवं स्वमते चित्सत्ताव्यतिरिक्तेश्वरस्य भयहेतोरभावादमयं विदुषः समवंतीत्युपपाद्य द्वैतीयकपक्षे तदसंभवमाह-येषामिति । सतोऽन्यस्य स्वरूपे स्थिते नष्टे वा मा भूद्- ध्वंसी व्याघातादनवस्थानाच्च । तसित एंव (१) भयस्योत्पादेऽभयप्राप्तिर्भविष्यतीत्याश. कयाऽऽह-न चासत इति । व्यतिरिक्तेश्वरस्य सत्तामात्रेण न भयहेतुत्वं किंतु प्राणिकृत- धर्माधर्माद्यपेक्षस्य मुक्तस्य तु तदमावादमयं भविष्यतीत्याशङ्कय नैतत्सांख्येन वाच्यम् । अधर्मादेरपि सतस्तेनात्यन्तासत्त्वानङ्गीकारान्नैयायिकादिमतेऽपि सति हेतौ कार्यात्यन्तामा- वस्य दुरवधारणत्वात्तेनापि न वाच्यमित्याह-न तस्यापीति । किंच सच्चेदसत्त्वमापद्यतेऽ. धर्मादिकं तात्मन्यपि कः प्रश्वासस्तस्मात्स्वभाववैपरीत्यं सतोऽसत्त्वगमनं कस्यापि मते न घटत इत्याह-सदसतोरिति । एकत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्य संसारस्याविधाकल्पितत्वाददोषः । तैमिरि. कदृष्टस्य हि द्वितीय चन्द्रस्य नाऽऽत्मलाभो नाशो वाऽस्ति । विद्याविषयोस्तद्धर्म- त्वमिति चेन्न । प्रत्यक्षत्वात् । विवेकाविवेकौ रूपादिवत्प्रत्यक्षावुपलभ्येते अन्त:- करणस्थौ । न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्टधर्मत्वम् । अविद्या च स्वानुभ. वैनै रूप्यते मूढोऽहमविविक्तं मम विज्ञानमिति । तथा विद्याविवेकोऽनुभूयते । उपदिशन्ति चान्येभ्य आत्मनो विद्या बुंधाः । तथा चान्येऽवधारयन्ति । तस्मानामरूपपक्षस्यैव विद्याविद्ये नामरूपे च नाऽऽत्मधौं । "नामरूपयोनि हिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म" इति श्रुत्यन्तरात् । ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोरात्रे इव कल्पिते न परमार्थतो विद्यमाने । अभेदे "एतमानन्दमयमात्मानमुप. संक्रामति" इति कर्मकर्तृत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । विज्ञानमात्रत्वात्संक्रमणस्य । न जलूकादिवत्संक्रमणमिहोपदिश्यते किं तर्हि विज्ञानमात्रं संक्रमणश्रुतेरर्थः । १ ख. ग. 'रात्मानात्मनोः स । २ क. ख. एवाभ' । ३ क. रु. म. "न निरू' । ४ घ. क. बुद्धाः। ५ घ. 'भौं । आकाशो ह वै नाम ना।

·९४ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [२ ब्रह्मवरख्यध्याये-- . स्वमतं निगमयति-एकत्वपक्ष इति । अविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवर्तत इति वदता विद्याविद्ययोरात्मधर्मत्वमिष्टं ततो धर्मोत्पादविनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रस. ज्यतेति शङ्कते-विद्याविधयोरिति । कल्पितयोर्विद्याविद्ययोरात्मनि भयाभयहेतुत्व- संभवान्नाऽऽत्मधर्मत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्युत वेदत्वाद्रूपादिवदात्मधर्मत्वं नास्तत्यिनुमातुं श- क्यत इत्याह-न प्रत्यक्षत्वादिति । चिन्मात्रतन्त्राऽनादिरनिर्वाच्याऽविद्याऽन्तःकरण- रूपेण परिणमले तच्चान्तःकरणं तामससात्त्विकावस्थामेदेन भ्रान्तिसम्यग्ज्ञानाकारेण परि- णमते तस्मिन्प्रतिबिम्बितश्चिद्धातुः स्वोपाधिधर्मेणैव भ्रान्तः सम्यग्दर्शीति च व्यवहियते न तत्त्वतो विद्याविद्यावत्त्वमित्याह-ते च पुनरिति । उक्तन्यायेन ब्रह्मवित्तत्त्वतो ब्रह्मभिन्न इत्युक्तम् । तत्र परोक्तमुद्भाव्य निरस्यति-- अभेदे, एतमित्यादिना । नाऽऽनन्दमयः परमात्मा न च तत्र प्रवेशः संक्रमणं किंत्वविषयब्रह्मात्मताज्ञाने- नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मतया भ्रान्तिगृहीतस्यातिक्रमणं बाघोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । ननु मुख्यमेव संक्रमणं श्रूयत उपसंक्रामती ती ]ति चेत् । न । अन्नम- येऽदर्शनात् । न ह्यानपयमुपसंक्रामतो बाह्यादस्माल्लोकाजलूकावत्संक्रमणं दृश्य- तेऽन्यथा वा । मनोमयस्य बहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्त्याऽऽ- स्मसंक्रमणमिति चेत् । न । स्वात्मनि क्रियाविरोधादन्योऽन्नमयमन्यमुपसंक्रा- मतीति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मानमेवोपसंक्रामतीति विरोधः स्यात् । तथा नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मसंक्रमणमुपपद्यते । तस्मान प्राप्तिः संक्र- मणं नाप्यनमयादीनामन्यतमकर्तृकं पारिशेष्यादन्नमयाद्यानन्दमयान्तात्मव्य- तिरिक्तकर्तृकं ज्ञानमात्रं च संक्रमणमुपपद्यते । ज्ञानमात्रत्वे चाऽऽनन्दमयान्त:- स्थस्यैव सर्वान्तरस्याऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य सृष्ट्वाऽनुमविष्टस्य हृदयगुहाभि- संबन्धादनमयादिष्वनात्मस्वात्मविभ्रमः संक्रमणेनाऽऽत्मविवेकविज्ञानोत्पत्त्या विनश्यति । तदेतस्मिन्न विद्याविभ्रमनाशे संक्रमणशब्द उपचर्यते न ह्यन्यथा सर्वगतस्याऽऽत्मनः संक्रमणमुपपद्यते । वस्त्वन्तराभावाच्च । न च स्वात्मन एच संक्रमणम् । न हि जलूकाऽऽत्मानमेव संक्रामति । तस्मात्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति यथोक्तलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभवनसर्गप्रवेशरैसलाभाभयसंक्रम- णादि परिकल्प्यते ब्रह्मणि सर्वव्यवहारविषये न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्मणि कश्चिदपि विकल्प उपपद्यते । १ क. रसाभ' । . रसभयाभ।

·९ नवमोऽनुवाकः] तेचिरीयोपनिषत् । अन्यथा वेति । नोडे पक्षिप्रवेशवद्वेत्यर्थः । यद्यप्यन्नमये मुख्य संक्रमणं न संभ- वति तथाऽपि मनोबुद्धयोर्बहिर्विषये प्रवृत्तयोस्ततो व्यावृत्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं दृष्टं तथा दुःखित आनन्दमयस्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमणं भविष्यतीत्याह-मनोमय- स्येति । स्वरूपावस्थानस्यानागन्तुकत्वात्प्रक्रमविरोधाच्च न तन्मुख्यं संक्रमणमित्याह- नेति। ज्ञानमात्रत्वे वा संक्रमणस्य किं फलतीत्यत आह-ज्ञानमात्रत्वे चेति । मुख्यासं- भवे गौणार्थग्रहणं न्याय्यमेवातोऽधिष्ठानयाथात्म्यप्रतिपत्त्या विशिष्टस्वाध्यस्तस्य बाधनमेव संक्रमणं फलतीति भावः । इतश्च न मुख्यं संक्रमणमन्वेषणीयमित्याह--वस्त्वन्त. राभावाच्चेति । संक्रमणस्यौपचारिकत्वं व्याख्याय प्रकरणस्य महत्तात्पर्यमुपसंहारच्छ. लेनाऽऽह-तस्मादिति । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्यायेs- ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ तमेतं निर्विकल्पमात्मानमेवं क्रमेणोपसंक्रम्य विदित्वा न बिभेति कुतश्च- नाभयं प्रतिष्ठां विदन्त इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येष श्लोको भवति । सर्वस्वैवास्य प्रकरणस्याऽऽनन्दवल्ल्यर्थस्य संक्षेपतः प्रकाशनायैष मन्त्रो भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्यायेs. ष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ mom इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ - .. अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः। यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतश्चनेति । १ न. वृत्तस्व । १.श. 'यस्व ।

·९६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- यतो यस्मानिर्विकल्पाययोक्तलक्षणादद्वयानन्दादात्मनो वाचोऽभिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यानिर्विकल्पेऽद्वयेऽपि ब्रह्मणि प्रयो- तृभिः प्रकाशनाय प्रयुज्यमानान्यप्राप्याप्रकाश्चैव निवर्तन्ते स्वसामर्थ्यादी- यन्ते । मन इति प्रत्ययो विज्ञानम् । तच्च यत्राभिधानं प्रवृत्तमतीन्द्रियेऽप्यर्थे तदर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय । यत्र च विज्ञानं तत्र वाचः प्रवृत्तिः । तस्मात्स. हैव वाङ्मनसयोरभिधानप्रत्यययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र । तस्माद्ब्रह्मप्रकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्मादप्रत्ययाविषयादनभिधे. याददृश्यादिविशेषणात्सहैव मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थेन निवर्तन्ते तं ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्यावृजिनस्याकामहतस्य सर्वेषणाविनिर्मुक्तस्याऽऽत्मभूतं विषयविषयिसंबन्धविनिर्मुक्तं स्वाभाविकं नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्यथोक्तेन विधिना न बिभेति कुतश्चन । निमित्ताभावात् । न हि तस्मा- द्विदुषोऽन्यद्वस्त्वन्तरमस्ति भिन्नं यतो बिभेति । अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवतीति युक्तम् । विदुषश्चाविद्याकार्यस्य तैमिरिकह. ष्टद्वितीयचन्द्रवन्नाशाद्भयनिमित्तस्य न बिभेति कुतश्चनेति युज्यते । मनोमये चोदाहतो मन्त्रो मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात् । तत्र ब्रह्मत्वमध्यारोप्य तत्स्तु- त्यर्थं न बिभेति कदाचनेति भयमात्रं प्रतिषिद्धमिहाद्वैतविषये न बिभेति कुतश्च- नोत भयनिमित्तमेव प्रतिषिध्यते । नन्वस्ति भयनिमित्तं साध्वकरणं पापक्रिया च । नैवम् । कथमित्युच्यते- एत५ ह वा न तपति । किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । एतं यथोक्तमेवंविदम् । ह वाघेत्यवधारणाएँ । न तपति । नोद्वेजयति न संतापयति । कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपतीत्युच्यते । किं कस्मा- साधु शोभनं कर्म नाकरवं न कृतवानस्मीति पश्चात्संतापो भवत्यासन्ने मरण- काले । तथा किं कस्मात्पापं प्रतिषिद्धं कर्माकरवं कृतवानस्मीति च नरकपतना- १क.ब. ट. ति यस्मा ।

·९७ - य एवं वेद ९. नवमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तापो भवति । ते एते साध्वकरणपापक्रिये एवमेनं न तपतो यथाऽवि. द्वांसं. तपतः। कस्मात्पुनर्विद्वांसं न तपत इत्युच्यते- स य एवं विद्वानेते आत्मानः स्पृणुते । उमे ,वैष एते आत्मान५ स्पृणुते । । इत्युपनिषत् ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ स य एवं विद्वानेते साध्वसाधुनी तापहेतू इत्यात्मानं स्पृणुते श्रीणयति बलयति वा । परमात्मभावेनोभे पश्यतीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते आत्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्वेन विशेषरूपेण शून्ये कृत्वाऽs. त्मानं स्पृणुत एव । को य एवं वेद यथोक्तमद्वैतमानन्दं ब्रह्म वेद तस्याऽऽ- त्मभावेन दृष्टे पुण्यपापे निर्थ अतापके जन्मान्तरारम्भके न भवत इतीयमेवं यथोक्ताऽस्यां वल्ल्यां ब्रह्मविद्योपनिषत्सर्वाभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्यं दर्शि- तमित्पर्थः। परं श्रेयोऽस्यां निषण्णमिति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतो तत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ साध्वसाधुनी स्तः प्रकाशेते चेति सत्प्रकाशमात्रमात्मतत्वमेव तयोः स्वरूपं ततोऽ. तिरिक्तं यदानर्थहेतुत्वं नामविशेषरूपं तन्न वस्तु सत्प्रकाशान्यत्वेनासत्त्वादप्रकाशमा- नत्वाच्चेत्यभिप्रेत्याऽऽह-स्वेन विशेषरूपेणेति । आत्मैवाविद्यया साध्वसाधरूपेण प्रतिपन्न आसीत् । इदानीं ये साध्वसाधुनी ममार्थानर्थहेतू बभूवतुस्ते आत्मैवेति ज्ञानेन स्वात्मानं साध्वसाधकरणेन प्रीणयत्येव लोकदृष्ट्या निष्पद्यमाने पुण्यपापे दृष्ट्वा हृप्यते (ति) च विद्वान्न बिभेतीत्याह-स्पृणुत एवेति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिप्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ Air-mantawe- १ ज. झ. ब. स. दृश्यते। १३

·-
१८ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२९ मन)
ब्रह्मविदिदमेकविशतिरभादवरसमयात्मामो न्यानोऽपान आकाश:
पृथिवी पुच्छ५ षड्विशतिः प्राणं यजुर्ऋक्सामादेशोऽथर्वाङ्गिासः
पुच्छं द्वाविशतिर्यतः श्रद्धर्त५ सत्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं प्रियं
मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वाविशतिरसन्नेवाष्टाविर शतिरस.
स्पोरंश भीषाऽस्मादेकपश्चाशद्यतः कुतोकादश ।।
सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवा-
वहै । तेजस्वि नाव/तमस्तु मा विद्विषावहै ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
-
हरिः ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयो ब्रह्मव-
ल्ल्यध्यायः समाप्तः॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयो
ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भगवदा-
नन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीयो
ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥

·अथ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः । पत्र प्रथमोऽनुवाकः। हरिः ॐ। सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावैह । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । .. इति शान्तिः। सत्यं बानमनन्तं ब्रह्माऽऽकाशादिकार्यमनमयान्तं सृष्ट्वा तदेवानुधिष्ट विशे- पवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्तस्मात्सर्वकार्यविलक्षणमहश्यादिधर्मकमेवानन्द तदेवाहमिति विजानीयदिनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात्तस्यैवं विजानतः शुभाशुभे कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवत इत्येवमानन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्थः । परिस- माता च ब्रह्मविद्या । अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं तपो वक्तव्यममादिविष. याणि चोपासनान्यनुक्तानीत्यत इदमारभ्यते- भूगु वारुणिः। वरुणं पितरमुफ्ससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्तो- वाच । अन्नं प्राणं चक्षुः : श्रोत्रं मनो वाच- मिति । तर हौवाच। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्य- भिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । - म. 'मन्नमयाना।

·१०० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ भृगुवल्यध्याये- आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तेति-भृगु बारुणिः । वैशब्दः प्रसिद्धानुस्मारको भृगुरित्येवनामा प्रसिद्धोऽनुस्मयते । वाणिवरुण. स्यापत्यं वारुणिर्वरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुपससारोपगतवान् । अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेण । स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायैतद्वचनं प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरं च प्राणमत्तारमुपलब्धिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्येतानि ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्युक्तवान् । उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं भृगु होवाच ब्रह्मणो लक्षणम् । किं तत् । यतो यस्माद्वा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति वर्धन्ते । विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते । उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहति भूतानि तदेतद्ब्रह्मणो लक्षणम् । तब्रह्म विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व । यदेवलक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वा- रेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरं च-" प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यानं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्रह्म पुराणमव्ययम्"। इति ब्रह्मोपलब्धौ द्वाराण्येतानीति दर्शयति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवल्लीसंबन्धमाह--सत्यं ज्ञानमित्यादिना । तप इति । पदार्थविवरणं वाक्यार्थज्ञानसाधनमित्यर्थः । अधीहीति । अध्यापय स्मारय । “ इक् स्म रणे' इति धातुपाठादित्यर्थः । ब्रह्मोपलब्धाविति । लक्ष्यत्वमर्थविवेकाय द्वाराणि शरीरादिचेष्टान्यथानुपपत्त्या हि साक्षिभूतश्चिद्धातुर्विविच्यत इति मावः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ स भृगुब्रह्मोपलब्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुस्तपो ब्रह्मोपलब्धि साधनत्वेनातप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरनुपदिष्टस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्ति {गोः । सावशेषोक्तेरन्नादिब्रह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानी त्यायुक्तवान् । सावशेष हि तत्साक्षाह्मणोऽनिर्देशात् । अन्यथा हि स्वरूपे. णैव ब्रह्म निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुत्रायेदमित्थंरूपं ब्रह्मति । न चैवं निरदिशकि ९ क. ख. ठ. नुस्मार्य । २ क. ख. ण । अधीयध्यापय कथयेत्यर्थः । स । उ. ण । अधीझध्यापय कथय । स ।

·१ द्वितीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । तर्हि सावशेषमेवोक्तवान् । अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमम्यपेक्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति । तपोविशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्। सर्वेषां हि नियतसाध्यविषयाणां साधनानां तप एव साधकतमं साधनमिति हि प्रसिद्ध लोके । तस्मात्पित्राऽनुपदिष्टमपि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः उच्च तपो बाह्यान्तःकरणसमाधानम् । तद्द्वारकत्वाद्ब्रह्मप्रतिपत्तेः । मनसश्चेन्द्रियाणां च बैकाग्र्यं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्भेभ्यः स धर्मः पर उच्यते' ॥ इति स्मृतेः । - स च तपस्तप्त्वा । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्ल्यध्यायभाष्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ न केवलं त्वमर्थज्ञानं वाक्यार्थज्ञानसाधनं किंतु तत्पदार्थज्ञानमपीत्यभिप्रेत्य तदर्थस्य बह्मणो लक्षणमुक्तवानित्यर्थः । सावशेषोक्तेरिति । पदार्थोपलक्षणस्यैवाभिधानादख- गडवाक्यार्थस्याप्रतिपादनात्पदार्थभेदज्ञानाच्च पुरुषार्थासंभवादुदरमन्तरं कुरुत इति निन्दि. तत्वादतो वाक्यार्थावगतिपर्यन्तं तात्पर्येण लक्ष्यपदार्थविचारणमावृत्त्याऽनुष्ठितवानित्यर्थः इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ - अथ भृगुवल्ल्यण्याये द्वितीयोऽनुवाकः । - - अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । . - १ क. ग. घ. च. लं लक्ष्यत्व ।

·स १.१ भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ भृगुवलयप्पाये- तसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ मनमति व्यजानाद्विज्ञातवान् । तद्धि यथोक्तलक्षणोपेतम् । कयम् । भमादयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अचं मयन्त्यभिसंविशन्तीति । तस्माद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मत्वमित्यभिप्रायः। स एवं तपस्तत्वाऽयं ब्रह्मेति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च पुनरेव संशयमापनो वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । कः पुनः संशयहेतुरस्येत्युच्यते । अबस्योत्पत्तिदर्शनात् । तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः । पाबवह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति यावञ्च जिज्ञासा न निवर्तते तावतप एक ते साधनम् । तपसैव ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्यर्थः । ऋज्वन्यत् । ति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्ल्यध्यायमाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ स च तपस्तत्त्वेति । कुत्रेदं पित्रोक्तं लक्षणं क्वेदं लक्षणं वर्तते परिपूर्ण भवतीत्ये- काग्रेण चेतसा पर्यालोच्यान्नं ब्रह्मेति व्यजनात् । अद्यते भुज्यत उपलभ्यते सर्वैरिति सर्वप्रतिपत्तसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूतपञ्चकं विराटसंज्ञकमन्नशब्देनोच्यते । तस्य स्थूलभौतिककारणत्वात् । यतो वा इमानि भूतानीति लक्षणस्य तत्र योजयितुं शक्यत्वात्त- मेति प्रतिपन्नवानित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवलयध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ मृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः । प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्धयैव खल्पि- मानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि १ घ.. च. 'वविले ।

·१.६ पत्योऽनुवाकः वैत्तिरीयोपनिषत् । जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अघीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्न । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तस्तप्त्वा ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि वृतीये भृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीम. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयभृगुवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ विराज उत्पत्तिदर्शनाच्छ्रुतिस्मृतिषु लक्षणं तत्र संपूर्ण न भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत । विचार्य च तत्कारणं क्रियाशक्तिविशिष्टतया प्राणशब्दलक्ष्यं हिरण्यगर्भ संकल्पाध्ववसाय- शक्तिविशिष्टतया च मनोविज्ञानशब्दलक्ष्यं ब्रह्मेति व्यजानात् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायो तेति. रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये भृगुवल्लयध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ भय भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंबिशन्तीति । तद्विज्ञाय'। पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त५ होवाच । - म.म. ट. विषयत । २ स. ग. च. 'फिल' ।

·१०४ मानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ भृगुवल्यध्याये- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्त्र । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगु- बल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ - अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽमुवाकः । विज्ञान ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसं- विशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपाऽतप्ययत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. मगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्ये तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थपञ्चमावनुवाको समाप्तौ ॥ ४ ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयो. पनिषडांकरभाष्य कायां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये चतुर्थपञ्चमावनुवाको ॥ ४ ॥५॥ - आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आन- न्दाद्धयैव खल्विमानि भूतानि जाय- ·१०५ - पोऽनुनाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । न्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंबिशन्तीति । 'एवं तपसा विशुदात्मा प्राणादिषु साफल्येन ब्रह्मलक्षणमपश्यन्शनैः नशै- रन्तरनुपविश्यान्तरतममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवांस्तपसैव साधनेन भृगुस्तस्माद्ब्रह्म विजिज्ञासुना बाह्यान्ताकरणसमाधानलक्षणं परमं तपःसाधनमनुष्ठेयमिति प्रक- रणार्थः । - तस्यापि कार्यत्वाल्लक्षणं परिपूर्ण न भवतीति विचार्य तत्कारणं स्वात-व्येण निश्चि. त्य सर्वेः प्रार्यमानतयाऽऽनन्दशब्दवाच्यं मायाविशिष्टं ब्रह्मेति विज्ञाय विशिष्टस्य विशिष्टान्तरात्मत्वानुपपत्तेः कारणत्वोपलक्षितं विशुद्धानन्दं ब्रह्मेति विज्ञातवानित्यर्थः । अधुनाऽऽख्यायिकातोऽपसृत्य श्रुतिः स्वेन वचनेनाऽऽख्यायिकानिर्वृत्तम. बमाचष्टे- सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । सैषा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योम- न्हृदयाकाशगुहायां परम आनन्देऽद्वैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ताऽनमयादात्मनोऽ- विपत्ता । य एवमन्योऽपि तपसैव साधनेनाने व क्रमणानुमविश्याऽऽनन्दं ब्रह्म वेद स एवं विद्यापतिष्ठानात्पतिष्ठित्यानन्दे परमे ब्रह्माण। ब्रह्मैव भव- तीत्यर्थः। दृष्टं च फलं तस्योच्यते - अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रज- यो पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनं । महान्कीर्त्या ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगु- वल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - ख.ग.प. 'तन्न्ये सति स । २ ख. ग.च.म. ट. 'टस्यावि । ३ ख. ग.च. यिका पोपसंहस्य ।

·१०६ बानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३मृगुवल्यध्याये- अभवान्प्रभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यनवान् । सत्तामात्रेण तु सर्वो ह्यन्नवा- निति विद्याया विशेषो न स्यात् । एवमन्नमत्तीत्यन्नादो दीप्ताग्निर्भवतीत्यर्थः । महान्भवति । केन महत्त्वमित्यत आह-प्रजया पुत्रादिना पशुभिर्गवाश्वादि- भिब्रह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमित्तेन तेजसा । महान्भवति कीर्त्या ख्यात्या शुभमचारनिमित्तया ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायमाष्ये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ प्रभूतत्वविशेषणमश्रुतं कथं निक्षिप्यत इत्या शङ्कयाऽऽह-सत्तामात्रेणेति । अत्र ससामात्रे विवक्षिते श्वसूकरादिरपि शरीरस्थित्याक्षिप्तान्नेनान्नवानिति विद्यायाः फलवि. शेषो नोक्तः स्यादतस्तबलात्प्रभूतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः । एतच्च दृष्टफलं ब्रह्म. विदो जीवन्मुक्तस्याप्यविद्यालेशवशाद्वैतामासं पश्यतो नानुपपन्नम् । यस्येश्वरस्यानुग्रहाद- विदुषामप्यन्नादिसमृद्धिदृश्यते किमुत तदात्मतत्त्वं साक्षादनुभवतामिति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ भृगुवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः । अन्नं न निन्यात् । तद्वतम् । पाणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति- ष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । किंचानेन द्वारभूतेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्तस्माद्गुरुमिवान्नं न निन्द्या- सदस्यैवं ब्रह्मविदो व्रतमुपदिश्यते । व्रतोपदेशोऽन्नस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं चानस्य ब्रह्मोपलब्ध्युपायत्वात् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरान्तर्भावा- माणस्य । ययस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति तत्तस्यानं भवतीति । शरीरे च प्राणः प्रतिष्ठितस्तस्मात्माणोऽनं. शरीरमन्नादम् । तथा शरीरमप्यन प्राणोऽनादः । कस्मात्माणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । तनिमित्तत्वाच्छरीरस्थितेः । १ ख. ग. च, अन्नस।

·२ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १०७ तस्मात्तदेतदुभयं शरीरं प्राणश्चाममभादश्च । येनान्योन्यस्मिन्मतिष्ठितं तेनामम् । येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः । तस्मात्माणः शरीरं चोभयमनमनादं च । अन्नमपकृष्टं प्राप्ठं न निन्द्यात् । “यदृच्छया चोपपन्नमद्याच्छेष्ठमुतावरम् " इत्युक्त- त्वात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधकस्यानुष्ठानार्थम् । एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदा- नुसंधानं मुख्य साधनं तत्फलं चोपसंहृत्याधुना विचारासमर्थस्य मन्दाधिकारिणोऽन्ना- दरूपेण प्राणायुपासनं गौणं साधनं विधत्ते-प्राणो वा अनमित्यादिना । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति- ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या॥ इति कृष्णयर्जुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ स य एवमेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठत्यन्नानादात्मनैव । किंचाम- वाननादो भवतीत्यादि पूर्ववत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायमाष्ये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यामन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयो. पनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृाये भृगुवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः॥७॥ अथ भृगुवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । अन्नं न परिचक्षीत । तद्वतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन- ·१०८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत. (भृगुवाछपवाये- मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न- वानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयो पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्का ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्य- ध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अनं न परिचक्षीत न च परिहरेत् । तद्वतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम् । तदेवं शुभा- शुभकल्पनयाऽपरिगृह्यमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्तरेष्वप्यापो वा अनमित्यादिषु योजयेत् । अप्सु ज्योरिरित्यज्योतिषोरनामादगुणत्वेनो. पासकस्यानस्य बहुकरणं व्रतम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीये भृगुवल्ल्यध्याय- भाष्येऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिण्यानन्दज्ञानविरचितायो तेत्ति. रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवालयध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अथ भृगुवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः । अन्नं बहु कुर्वीत । तद्बतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः। पृथि- व्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रति- ष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशु- ·१. समोऽनुवाक: ] वैतिरीयोपनिषत् । निर्बह्मवर्चसेन । महान्का ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्पप्याने नवमोऽनुवाकः ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छ- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यन्यायमाध्ये नबमोऽनुवाकः ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमशंकरभगवछिप्यानन्दमानविरचिता ति. रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भूनुवजययाये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ अब मुगवत्स्यन्याये दशमोऽनुवाकः । न कंचन क्सतौ प्रत्याचक्षीत । तव- तम् । तस्मायया कया च विधया बहनं प्रामुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । तथा पृथिन्याकाशोपासकस्य वसती वसतिनिमित्तं कंचन कंचिदपि न प्रत्याचक्षीत वसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । वासे च दपश्यं सर्न दातव्यम् । तस्माद्यया कया च विधया येन केन च प्रकारेण वह मानुपा. ब्रह्वानसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः । यस्मादभवन्तो विद्धांसोऽभ्यागतायाभार्थिनेऽसार्षि संसिदमस्मा अनमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तस्माच हेतोबहलं प्राप्नुयादिति पूर्वेण संबन्धः । अपि चाबदामस्य माहात्म्यमुच्यते। यथा यत्कालं प्रयच्छत्यनं तथा तत्कालमेव प्रत्युपनमते । कथामिति तदेतदाह- एतद्वै मुखतोऽकर राधम् । मुखतोऽस्मा अन्न राध्यते। एतद्वै मध्यतेोऽनर राम् । मध्यतोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतहा अन्ततोऽनश्राद्धम । अन्ततोऽस्मार ·१२.५ भानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३मृगुवल्लयध्याय- - - राध्यते (१)। य एवं वेद । प्रतद्वा अनं मुखतो मुख्य प्रथमे वयसि मुख्यया या वृत्त्या पूजापुरःस. रमभ्यागतायानार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्यशेषः । तस्य किं फलं स्यादित्युच्यते-मुखतः पूर्वे वयसि मुख्यया वा वृत्त्याऽस्मा अन्नदायानं राध्यते यथादत्तमुपतिष्ठत इत्यर्थः । एवं मध्यतो मध्यमे वयसि मध्यमेन चोप- चारेण । तथाऽन्ततोऽन्ते वयसि जघन्येन चोपचारेण परिभवन तथैवास्मै राध्यते संसिध्यत्यन्नम् । य एवं वेद य एवमन्नस्य यथोक्तं माहात्म्यं वेद तदानस्य यथोक्तं फलमुपनमेत् । इदानी ब्रह्मण उपासनप्रकार उच्यते- क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कमति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । क्षेम इति वाचि । क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणम् । ब्रह्म वाचि क्षेमरूपेण प्रतिष्ठित- मित्यूपास्यम् । योगक्षेम इति । योगोऽनुपात्तस्योपादानम् । तौ हि योगक्षेमौ प्राणापानयोः सतोर्भवतो यद्यपि तथाऽपि न प्राणापाननिमित्तावेव किं तर्हि ब्रह्मनिमित्तौ । तस्माद्ब्रह्म योगक्षेमात्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । एवमुत्तरेष्वन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । कर्मणो ब्रह्मनिर्वय॑त्वाद्धस्त- योः कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इत्येता मानुषीमनुष्येषु भवा मानुष्यः समाज्ञाः, आध्यात्मिक्यः समाजा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टो । बलमिति विद्युति ( २) । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमा- नन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे ।

·4 १० दशमोऽनुवाकः ] वेत्तिरीयोपनिषत् । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति अथानन्तरं देवीदैव्यो देवेषु भवाः समाज्ञा उच्यन्ते । तृप्तिारात वृष्टा । वृष्टेरनादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वातंव तृप्त्यात्मना वृष्टौ व्यवस्थितमित्युपास्यम् । तथाऽन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । तथा बलरूपेण विद्युति । यशो- रूपेण पशुषु । ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतममृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण ऋण- विमोक्षद्वारेणाऽऽनन्दः सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थानिमित्तं ब्रह्मैवानेनाऽऽत्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । सर्व ह्याकाशे प्रतिष्ठितमतो यत्सर्वमाकाशे तस्मैवेत्यु- पास्यम् । तच्चाऽऽकाशं ब्रह्मैव । तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठागुणो. पासनात्प्रतिष्ठावान्भवति । एवं पूर्वेष्वपि यद्यत्तदधीनं फलं तद्ब्रह्मैच तदुपासना- तद्वान्भवतीति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यन्तराच्च-"तं यथा यथोपासते तदेष भवति" इति । उपासनमपि फलानभिसंधिनाऽनुष्ठितं बुद्धिशुद्धिद्वारेण ब्रह्मज्ञानायोपकरोतीत्युक्तम् । मुख्याधिकारिणस्त्वपवादायोपकरिष्यति । यत्र वागादौ यत्फलं कार्य क्षेमादीत्यर्थः । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति (३)। तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मे- त्युपासीत । बह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परि- मर इत्युपासीत । पर्येणं त्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रियो भातृव्याः तन्मह इत्युपासीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मननं मनः । मानवान्भवति मननसमर्थो भवति । तन्नम इत्यु. पासीत । नमनं नमो नमनगुणवत्तदुपासीत । नम्यन्ते प्रह्वी भवन्त्यस्मा उपा. सित्रे कामाः । काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्म परिदृढतममित्युपासीत । ब्रह्मास्तद्गुणो भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपा- सीत । ब्रह्मणः परिमरः परिम्रियन्तेऽस्मिन्पश्च देवता विद्युदृष्टिश्चन्द्रमा आदि. ---- १ क... भोभ्यवि।

·। ११५ आनन्दगिरिकृतटीकासंचितांकरभाष्यसमेता- [३ भृगुक्छनध्याये- त्योऽपिरित्येता । असोबायुः परिमरः । श्रुत्वन्तरासिद्धेः । स एष एवायं कायुराकाशेतानन्य इत्याकाशोब्रह्मणः परिमरस्तमाकाशं वाय्वात्मानं ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येनमेवंविदं प्रतिस्पर्धिनो द्विषन्तोऽद्विषन्तोऽपि सपत्ना प्रती भवन्त्यतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपत्ना इति । य एनं द्विषन्तः सपत्नास्ते परिनियन्ते प्राणाञ्जहति । किंच ये चाप्रिया अस्य भ्रातृव्या अद्विषन्तोऽपि ते व परिम्रियन्ते। महानिति । प्रनादिमिः । ब्रममानिति । स्थूलभोगसाधनवान्विराडिवेत्यर्थः । मुलान्तरमसिदेरिति । य एवमेताः पश्च देवता वायुवि संवर्ग इत्यादिश्रुत्यन्तराद्र- अणः संहर्तृत्वं वायुद्वारकमिति वायुब्रह्मणः परिमरः। संहारसाधनमित्यर्थः । तत्कयं मरिमरणतयाऽऽकाशोपासनं सिध्यतीत्यत आह-स एष इति । भाणो वा अमं शरीरमन्नादमित्यारभ्याऽऽकाशान्तस्य कार्यस्यैवाभामाद- माकम् । उक्कं नाम किं तेन, तेनैतत्सिद्धं भवति-कार्यविषय एव भोज्यभो. कृस्वकृत संसातो न स्वात्मनीति । आत्मनि तु भ्रान्त्योपचर्यते । एवं मन्दाधिकारिगोचरमुपासनजातमध्यारोपावस्थायामुपदिश्यापवाददृष्टिमभिप्रे- स्याऽऽह-प्राणी या अनमित्यादिना । नन्वात्माऽपि परमात्मनः कार्य ततो युक्तस्तस्य संसार इति । न। असं. सारिण एवं प्रवेशश्रुतेः । “तत्सृष्टा तदेवानुमाविशत्" इत्याकाशादिकारणस्य प्रसंसारिण एव परमात्मनः कार्येऽनुप्रवेशः श्रूयते । तस्मात्कार्यानुभविष्टो जीव आत्मा परः एषासंसारी । समानुपाविशदिति मानकर्तृक ]त्वोपपत्तेश्च । सर्गप्रवेशक्रिययोश्चकश्चत्कर्ता ततः क्त्वाप्रत्ययो युक्तः । प्रविष्टस्य तु भावान्त- रापचिरिति बेद । नामबेशस्यान्यार्यत्वेन प्रत्याख्यातल्वात् । अनेन जीवेनेति विशेषश्रुतेधर्मान्तरेणानुभवेश इति चेत् । न । तत्त्वमसीति पुनस्तद्भाचोक्तेः। भावान्तरापमस्यैव तदपोहाय संपदिति चेत् । न । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्व- मसीति सामानाधिकरण्यात् । दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेत् । न । उपल. भुरनुपमभ्यस्मात् । संसारधर्मविशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत् । न । धर्माणां धर्मिणोऽम्पतिरेकात्कर्मत्वानुपपचेः। उष्णभकाशयोखिमकाश्यत्वानुपपत्तिवना. मादिदर्शनानुःखित्वायनुमीयत इति चेत् । न । प्रासादेवुःखस्य चोपलभ्यमान- 12. 'सारम।

·१० दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषन् । ११३ त्वान्नोपलब्धृधर्मत्वम् । कापिलकाणादादितर्कशास्त्रविरोध इति चेत् । न । तेषां मूलाभावे वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः । श्रुत्युपपत्तिभ्यां च सिद्धमा- स्मनोऽसंसारित्वमेकत्वाच्च । भोक्तृत्वादिलक्षणः संसारः कार्यगोचर इति वदतव जीवस्यानोपाधिकं संसारित्व- मिष्टं तस्यापि कार्यत्वादिति भागवतानां मतमुद्भाव्य दूषयति-नन्वात्माऽपीत्यादि- ना । छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेण विकारात्मना प्रवेशमाशङ्कय वाक्यशेषविरोधमाह-अनेन जीनेत्यादिना । भ्रान्त्या देहादिमावमापन्नस्य जीवस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मदृष्टि- रुपदिश्यते संसारित्वापोहार्था । मातृबुद्धिरिव परयोषिति रागापोहार्था । अतस्तत्वमसी- त्युपदेशस्यान्यार्थत्वान्न जीवस्य पारमार्थिकममंसारिब्रह्मात्मत्वमित्याशङ्कय तद्पयति- भावान्तरापनस्येत्यादिना । अबाधिततत्पदमुख्यसामानाधिकरण्यविरोधादब्रह्मणि जीवे ब्रह्मत्वसंपादनार्थत्वं कल्पयितुं न शक्यत इत्यर्थः । संसारित्वन हकप्रत्यक्षविरो. धादबाधितत्वमसिद्धमित्याह-दृष्टमिति । सर्वप्रमाणानामनुग्राहकमतर्क इप्यते । आत्म. नश्च संसारधर्मवत्त्वम्य तर्कापरिशुद्धत्वात्तत्प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वान्न शास्त्रज्ञानबाधकत्वं संभवतीत्याह-नेति । सुखादेरुपलभ्यस्वान्नोपलब्धृधर्मत्वं संभवति रूपादिवदित्यर्थः । संसारित्वग्राहक यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न भवति तथाऽपि संसारधर्मविशिष्ट आत्मा स्वचैतन्येनोपलभ्यत इति स्वानुभवाविरोधान्न शाब्दमसंसारित्वज्ञानं प्रमाणमिति चेन्नैत- दपि युक्तम् । कर्मत्वकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । पत्यक्षविरोधामावेऽप्यनुमानविरोधो भविष्य. तीत्याह-प्रासादीति । त्रासादि साश्रयं कार्थत्वाद्घटवदन्यस्याऽऽश्रयस्यासंभवा- दात्मैव तदाश्रयोऽनुमीयत इति न वाच्यमुपलभ्यो नोपलब्धुर्यों रूपादिवदिति व्याप्त्यन्तरविरोधादध्यासादपि कार्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । जीवम्य ब्रह्मात्मत्व. प्रतिपादयतः शास्त्रस्य तर्कशास्त्रविरोधादप्रामाण्यमाशङ्कय दूषयति-कपिलेत्या. दिना । तर्कशास्त्रस्य श्रुतेश्च विरुद्धाव्यभिचारित्वेन प्रामाण्यसंशयोऽपि नाऽऽशङ्क- मीय इत्याह-श्रुत्युपपत्तिभ्यां चेति । किंध तार्किकेणापीश्वराधीनं जीवस्य सुखित्वं दुःखित्वं च निरूपणीयं न सन्निरूपयितुं शक्यते । स्वात्मनीश्वरम्य सुखदुःखहेतुत्वासंम- पादित्यभिप्रेत्याऽऽह-- एकत्वाचति । क न. 'दतस्तव । २.ग अ.ट लभ्य नो ।

·- ११४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-- [३भृगुवल्ल्यध्याये- कथमेकत्वमित्युच्यते- स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः (४)। स य एवंवित । अस्माल्लोकात्प्रे- त्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंकम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमा- स्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मान- मुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसं- कम्य । इमाल्लोकान्कामानी कामरूप्यनु- संचरन् । एतत्साम गायनास्ते । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एक इत्येवमादि पूर्ववत्सर्वम् । अब- मयादिक्रमेणाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्यैतत्साम गायनास्ते । सत्यं ज्ञानमि. त्यस्या ऋचोऽर्थो व्याख्यातो विस्तरेण तद्विवरणभूतयाऽऽनन्दवल्ल्या सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति । तस्य फलवचनस्यार्थविस्तारो नोक्तः। के ते किंविषया वा सर्वे कामाः कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुत इत्येतद्वक्तव्यमिती. दमिदानीमारभ्यते । तत्र पितापुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याशेषभूतायां तपो ब्रह्म- विद्यासाधनमुक्तम् । प्राणादराकाशान्तस्य च कार्यस्यान्नानादत्वेन विनियोग- श्वोक्तः । ब्रह्मविषयोपासनानि च । ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधन. साध्या आकाशादिकार्यभेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुन: कामकामि- त्वानुपपत्तिः। भेदजातस्य सर्वस्या Iऽऽत्मभूतत्वात् । तत्र कथं युगपद्ब्रह्मस्वरूपेण सर्वान्कामानेववित्समश्नुत इत्युच्यते । सर्वात्मत्वापत्तेः । कथं सर्वात्मत्वापत्तिरि- -पुरुषादित्यस्थात्मकत्वविज्ञानेनापोह्योत्कर्षापकर्षावन्नमयाघात्मनोऽवि. द्याकल्पितान्क्रमेण संक्रम्याऽऽनन्दमयान्तान्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मादृश्यादिधर्मक स्वाभाविकमानन्दमजममृतमभयमद्वैत फलभूतमापन्न इमाल्लोकान्भूरादीननुसंच. रनिति व्यवहितेन संबन्धः । कथमनुसंचरन् । कामानी कामतोऽसमस्योति कामानी । तथा कामतो रूपाण्यस्योत कामरूपी । अनुसंचरन्सर्वात्मनेमाल्लो- कानात्मत्वेनानुभवन् । किम् , एतत्साम गायनास्ते । समत्वाद्रीव साम सर्वा. नन्यरूपं गायशब्दयन्नात्मकत्वं प्रख्यापयल्लोकानुग्रहावं तदिज्ञानफलं चातीव कृतार्थत्वं गायनास्ते तिष्ठति । ख. 1. त्मत्वापर । २ ख. ठ. मत्वोपप' ।

·- श्लोकदह श्लोकरुदह' नासायि स य इत्यादिपदव्याख्यानमुपेक्ष्योपसंक्रमणसामगानयोरेककी क त्वमन्वयप्र- शिनेन दर्शितमिदानी वल्लीसमाप्तिपर्यन्तस्य ग्रन्थम्य तात्पर्य वृत्तकीर्तनेनाऽऽह-सत्यं मानमित्यादिना । अविद्यालेशवशेन द्वैतावभासमनुभवन्विद्वान्सर्वस्याऽऽत्माऽहमिति न्यमानोऽणिमाद्यैश्वर्यभुजां योगिनां यत्कामान्नत्वं कामरूपत्वं च ममैवेति पश्यन्युग- सर्वाविषयानन्दानात इत्युपर्यत इत्याह-सर्वात्मत्वापत्तेरिति । कथम्- हा३७ हा३७ हा ३७ (५) । अहमन्नमह मन्नमहमन्नम् अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽह- मन्नादः । अह श्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३ स्य । पूर्व देवेश्यो अमृतस्य हाईवु हा३७ हा ३७ । अहो इत्येतस्मिन्नर्थेऽत्यन्तविस्मयख्यापना- पम् । कः पुनरसौ विस्मय इत्युच्यते- अद्वैत आत्मा निरञ्जनोऽपि सम्रह मेवानमन्मादश्च । किंचाहमेव श्लोककृत् । श्लोको नामानान्नादयोः संघात. स्तस्य कर्ता चेतनावान् । अन्नस्यैव वा परार्थस्यानादार्थस्य सतोऽनेकात्म- कस्य पारायन हेतुना संघातकृत् । त्रिरुक्तिर्विस्मयत्वख्यापनार्था । अह- पस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजः प्रथमोत्पन्नः । ऋतस्य सत्यस्य मूर्तामूर्त- स्यास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वममृतस्य नाभिरमृतत्वस्य नाभिर्मध्यं मत्संस्थ. मृतत्वं प्राणिनामित्यर्थः। प्रथमजो हिरण्यगर्भोऽप्यहम् । लुतिस्तावेगानार्था । देवेभ्यः स्वव्यष्टिरूपेभ्यः पूर्व वेरापमेवेत्यर्थः। यो मा ददाति स इदेवमा३ऽऽ- वाः । अहमन्नमन्त्रमदन्तमा ३ नि। अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् । यः कश्चिन्मा मामन्त्रमन्नार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छत्यन्नात्मना ब्रवीति स इदि- - - १ ज. ठ. 'वदादरार्था । न. वदनादरार्था ।

·११६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलि तशांकरभाष्यसमेता- [३भृगुठल्यध्याये- त्यमेवमविनष्टं यथाभूतमावा अवतीत्यर्थः । यः पुनरन्यो मामदत्त्वाऽर्थिभ्यः काले प्राप्तेऽनमत्ति तमन्नमदन्तं भक्षयन्तं पुरुषमहमन्त्रमेव संप्रत्यानि भक्षयामि। अत्राऽऽहैवं तर्हि विभेमि सर्वात्मत्वप्राप्तेमोक्षादस्तु संसार एव यतो मुक्तोऽप्यह- मन्नभूत आधः स्यामन्नस्यैवं मा भैषीः संव्यवहारविषयत्वात्सर्वकामाशनस्याती. त्यायं संव्यवहारविषयमन्नान्नादादिलक्षणमाविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापन्नो विद्वांस्तस्य नैव द्वितीयं वस्त्वन्तरमस्ति यतो विभेत्यतो न भेतव्यं मोक्षात् । एवं तर्हि किमिदमाह-अहमन्नमहमन्नाद इत्युच्यते । योऽयमन्नानादादिलक्षणः संव्यवहारः कार्यभूतः स संव्यवहारमात्रमेव न परमार्थवस्तु । स एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्मव्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्यर्थमुच्यते। अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नाद इत्यादि। अतो भयादिदोषगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तोऽविद्योच्छेदाह्मभूतस्य नास्तीत्यह विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः संभजनीयं ब्रह्मादिभिर्भवन्तीति वाऽम्मिन्भूतानीति भुवनमभ्यभवामभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरूपेण । आवा इति । लोमध्यमपुरुषैकवचनम् । पौनःपुन्येनेत्येवं मत्वाऽऽख्यातेषु निपा- त्यत इत्यवतीति व्याख्यातम् । अभिमवामि, उपसंहारमीत्यर्थः । ईश्वरात्मताज्ञानेना. हंबाधेऽद्वैतं ततो नास्ति भयकारणमित्यर्थः । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् (६)॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये अगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ सुवर्न ज्योतीः मुवरादित्यो नकार उपमार्थे । आदित्य इव सकृद्वि- भातमस्मदीयं ज्योतिज्योतिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीद्वयविहितोप. निषत्परमात्मज्ञानं तामेतां यथोक्तामुपनिषदं शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु, १ क. ख. ग. च. 'वं सर्वाख्या' । ज.वं सत्त्वाख्या।

·१० दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । १९७ समाहितो भूत्वा भृगुवत्तपो महदास्थाय य एवं वेद तस्येदं फलं यथोक्तमोमिति॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यायमाज्ये दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ नकार इवार्थे ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रीयोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ [* भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तदिजिज्ञासस्व प्रयो. दशा प्राणो मनो विज्ञानं द्वादश द्वादशाऽs. नन्दो दशानं न निन्द्याद न परिचक्षीता बहु कुतिकादशैकादश ] न कंचनकषष्टिदर्श ॥ सह नाववतु । सह नौ भुननु । सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः ॥ ३ ॥ * एतच्चिनान्तर्गतग्रन्थस्थाने कचित्पुस्तकेऽन्यथा पाठः। स यथा-"भृगुस्तस्मै यो वै विशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तत्त्रयोदशान प्राणो मने विज्ञानं तद्विज्ञाय तं तसा द्वादेश द्वादशाऽऽनन्द इति सैषा दशानं न निन्द्यात्प्राणः शरीरमन्नं न परिचक्षीताऽऽपो ज्योतिरत्न बहु कुर्वीत पृथिव्यामाकाश एकादशैकादश" इति । - - ·११८ वैतिरीयोपनिषद वैत्तिरीयमाझ्यस्य-शांकरस्य द्रढीयसः स्फटार्थबोधकामेभ्यो निरमायि सटिप्पणम् ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादाशष्यश्रामद्भगवदा. नन्दज्ञानविरचितायो तेत्तिरीयोपनिषच्छांकरमाप्यटीकायर्या तृतीयो मृगुवल्ल्यध्यायः समाः ॥ ३ ॥ समानियं कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·ॐ तत्सहमणे नमः। अथ शंकरानन्दकता तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । वक्ष्येऽधुना शंकरविश्वरूपवाचा विनिर्णीतसमम्तवाक्यम् । कृष्णं यजुस्तित्तिरिनामचिहं पदार्थशुद्धयर्थमतीव सार्थम् ॥ १ ॥ कर्माणि विचित्राणि नित्यादिलक्षणानि पूर्वमुक्तानि । तैनिःश्रेयसमपश्यन्ब्रह्मज्ञानायो. पनिषदमारममाणो वेदो ब्रह्मज्ञाने च महतामपि देवैः क्रियमाणाविनानवलोक्य तत्म. शान्तये ब्रह्मविद्यार्थिनेई पठनीयमित्यभिप्रायेण प्रथमं पठति-शं सुखं नोऽस्मभ्यं मित्रः माणवृत्तेरनश्वामिमानिनी देवता । शं सुखं वरुणोऽपानवृत्ते रात्रेश्चाभिमानिनी देवता । न इत्यनुषङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । भवतु भूयात्। इदं पद शंपदेन सर्वत्र संबध्यते । अर्यमा चक्षुष आदित्यमण्डलस्य चामिमानिनी देवता । शं नो व्याख्यातम् । इन्द्रो बाह्वोर्बलस्य चाभिमानिनी देवता । बृहस्पतिर्वाचि बुद्धौ चाभिमानिनी देवता । शं न इत्यनुषङ्गः । शं नो व्याख्यातम् । विष्णुः पादामिमानिनी देवता । तद्विशेषणमुरुक्रमः। उरु प्रचुरं क्रमणं यस्य स उस्क्रमः । सर्वव्यापीत्यर्थः । अथवा स्वतन्त्रमिदं परमुरुक्रमो विराट्सर्वान्नामिमानिनी देवता । शं न इत्यनुपङ्गः । एवं स्थूलसूक्ष्माभिमानिनीदेवताः पादानीमव्या तज्ञानक्रियाशक्त्यमिमानिनी देवतां नमस्करोति-नमो नमस्कारः । ब्रह्मणेऽव्याकृतामिमानिने । तस्यानुत्पादित- कार्यस्याकिंचित्करत्वात्कार्याभिमानिनं तदभिन्नं पुनर्नमम्कराति-नमो नमस्कारः । ते तुभ्यं वायो हे क्रियाशक्तिप्रधानज्ञानक्रियाशक्ते । ननु प्रतिपाद्यस्यैव नमस्कारः करणीयो न चाह प्रतिपाद्य इत्यत आह-त्वमेव ज्ञानक्रियाशक्त्यभिमान्येव न त्वन्यत् । प्रत्यक्ष शास्त्रस्य प्रत्यक्ष स्वयंप्रकाशमानत्वेन बुद्ध्यादेः साक्षित्वेन वा । ब्रह्माव्याकृतामिमानि देशकाल वस्तुपारच्छे शू-यस्करूपम् । असि भवति । ननु यद्यहं ब्रह्म किं तवंत्यत आह-त्यामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म कार्यामिमानिनमेव मवन्तं स्वयंप्रकाशं कारणाभिमानिस्वरूपं वदिष्यामि त्वं ब्रह्मासीति गुरुणीत कार्य- करणाभिमानितम् पयोरेक्यमवगत्याहं ब्रह्मास्मीति वदिष्यामि कथयिष्यामि । नन्विदमुपचरितं मां प्रति भवतोच्यत इत्यत आह-ऋतमनुपचरितं वदिष्यामि कथयिष्यामि। १ ख. ग. कृ । २ ख. णोक्त का ।

·१२२ शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ० १] ननु भवताऽनुपचारितेऽप्युच्यमाने नैतादृशं वस्तु वृत्तमित्यत आह-सत्यम् । “इदं सर्व यदयदात्मा " "एकमेवाद्वितीयम्" " नेह नानाऽस्ति किंचन " "तत्त्वमसि" "अहं ब्रह्मास्मि " इत्यादिशास्त्रेभ्य ऐक्यम(क्येना)वगम्यमानमबाधितं वस्तुस्करूपमुलकनि- शावन्न ममैवेदमृतं किंतु सर्वप्रमाणसिद्धमबाधितस्वरूपमित्यर्थः । वदिष्यामि कथयिष्या- मि यस्मात्ततस्मान्मां मवन्तं ब्रह्मरूपेण प्रतिपादयन्तमवतु कार्यकारणोपाधिर्भवान्पालयतु । ननु भवतः शिष्यस्य वाक्कायमनसां प्रसन्नानामध्यात्मादिदुःखैरनुपघातोऽस्तु गुरोश्च विपर्ययो मङ्गलाचरणे तात्पर्यहीनत्वादित्याशङ्कय गुरुविषयेऽपि स्वयं प्रार्थयते । यस्मा. द्गुरुमन्तरेण न विद्या लम्या शिष्येण तत्तस्माद्वक्तारं वा विद्यायाः कथयितारं गुरुमि. त्यर्थः । अवतु पालयतु । यस्मादनन्तरं तस्मादिति पठित्वा श्रोतं तच्छब्दद्वयमपि ब्रह्मपरं वा व्याख्येयम् । तच्छब्दरहितं वाक्यद्वयं गुर्वात्मनो रक्षायामादरार्थमुपक्रमविप येयेगाध्येति--अवतु मामवतु वक्तारं व्याख्यातम् । यद्यपि गुरुर्ब्रह्मावबोधेन ब्रह्मेव शिष् श्च साधनचतुष्टयसंपन्नः स्वयमप्रमत्तस्तथाऽपि देवकृतानामतिसूक्ष्माणामपराधानां भूयसां सत्त्वेनाऽऽध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकदु.खागमनाद्ब्रह्मविद्योत्पादस्य विधातः स्याच्छिप्यम्य । ततो दुःखत्रयविघातार्थ त्रिः शान्तिपदं पठति-ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । वाक्का यमन सामन्येन्द्रियाणां [१] त्रिविधमपि दुःखमुपरतिं गच्छतु ब्रह्मविद्या- धिकारिणो ममेत्यर्थः। यद्यपीतः परम् " ब्रह्मविदाप्नोति परम् " इत्येवोपक्रमणीयं तथाऽप्यत्य. बहिर्मु- खस्य नाऽऽत्मावगतिरित्यन्तर्मुखत्वं संपादयितुं फलेन प्रलोभ्य कानिचिदुपासनानि प्रथमत उच्यन्ते । नन्वेवं चेदयातः संहिताया इत्याद्यारम्भणीयं न पुनः शीक्षामित्यादि. कम् । सत्यम् । तथाऽप्युपनिषदामर्थज्ञानप्राधान्याद्यथाकथंचित्पाठेनार्थज्ञानं करणीयमिति- २ङ्कानिवारणार्थ शीक्षामित्यादिकं प्रथमं पठ्यते । न पुनरन्यः कश्चनोपयोगः । शीक्षां यथाऽस्मिन्नेव पदे शिक्षामित्येवं शिकार एकमात्रमु(त्र उ)चार्यमाणेऽर्थाधिगतिर्न पुनदिकी पाठशद्धिः । न च वेदे तत्तद्वर्णस्वरराविहीनस्य पदस्य वाक्यस्य वोपादेयार्थों भवति । प्रत्युत दृष्टार्थविनाशस्तत्तदुपनिषदामपि वेदत्वात्तत्तच्छाखापाठकपसिद्धवर्णस्वरा- दियुक्तपदाधुच्चारणेनार्थज्ञानं करणीयमित्येतदर्थ छान्दस्या प्रक्रियया शीक्षामिति पाठः। शिक्ष्यन्तेऽनया वर्णादयः शिक्ष्यन्त इति वर्णादय एव वा शिक्षा तां शिक्षा व्याख्या. स्यामो विविधमा समन्ताद्वयक्तं कथयिष्यामः। वर्णोऽकारादिः । स्वर उदात्तादिः। मात्रा हस्वादिः । बलं प्राणस्थानप्रयत्नेः । साम सम।। द्रुतविलम्बितात्यधिकातिन्यू- । १ ख. 'दनस्य । २ ग. "यादिवि ।

·[ शीक्षाध्याये, अ० २ ] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १२३ नादिवर्जनेनैकरूपतयोच्चारणं *व्याघ्रीपुत्रहरणवदपीडनमित्यर्थः । संतानः संततिः संहि- ताया नियतक्रमं पदं वाक्यं वेत्यर्थः । इतिः समाप्तौ शिक्षायाः । उक्तः कथितः शीक्षाध्यायः। शीक्षाऽधीयतेऽवगम्यतेऽनेनेति शीक्षाध्यायः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाक ॥ १ ॥ अथ शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । इदानी x देहलीप्रदीपन्यायेनोक्तवक्ष्यमाणयोः साधारण मङ्गलाचरणं करोति शिष्य. रूपो वेदः शिष्यशिक्षार्थम् । सह समं नावावयोर्गुरुशिष्ययोः । यशः, अस्यायं शि. ध्योऽस्यायं गुरुरित्यध्यापनाध्ययनजन्या कीर्तिरस्त्विति शेषो वक्ष्यमाणे च । सह नौ व्याख्यातम् । ब्रह्मवर्चसं ब्रह्म ब्राह्मणत्वजातिः। तदीयं तेजो ब्रह्मवर्चसम् , स्वाश्रमानुष्ठा- नपरौ दीर्घायुष्मन्तावावां भूयास्वेत्यर्थः । अथ शीक्षाध्यायकथनानन्तरम् । अतः कृत- मङ्गलानामपि नान्तर्मुखत्वमन्तरेण ब्रह्मज्ञानोत्पत्तिर मात्कारणात् । संहिताया नियत. क्रमपदवाक्यरूपायाः । उपनिषदं सामीप्येन नितरामिष्टार्थगमकत्वादनिष्टम्य शिधि. लीकृत्य विनाशकारित्वाच्च तद्विषया बुद्धिरुपनिषत्ताम् । व्याख्यास्यामो व्या. ख्यातम् । पश्चसु पञ्चसंख्याक्रान्तेषु । अधिकरणेष्वाधारेषु । अधिकरणान्याह-अधि. लोकं लोकमधिकृत्य । अधिज्योतिष ज्योतिरधिकृत्याधिज्योतिरधिज्योतिरेवाधिज्योति- षम् । अधिविधं विद्यामधिकृत्य । अधिप्रजं प्रजा पुत्रादिसंततिमधिकृत्य । अध्यात्ममा' स्मानं शरीरमधिकृत्य । ता अधिलोकाद्याः । महासंहिताः पदवाक्यसंहितामु चिन्त्य, माना महत्यः संहिता महासंहिताः । इति, अनेन प्रकारेण आचक्षत आ समताद्वयक्तं कथयन्ति संहिताविदः। अथ तासां महासंहितात्वकथनानन्तरम् । अघिलोकं व्याख्यातम् । संहिताया उप. निषदं व्याख्यास्याम इतीदमत्र वक्ष्यमाणेष्वपि चतुर्यु पर्यायेष्वनुवर्तते । पृथिवी प्रसिद्धा भूः। पूर्वरूपं पूर्वस्य पूर्ववर्णस्य रूपं स्वरूपम् । पूर्ववर्णे पृथिवी दृष्टिः करणीयेत्यर्थः । चौ. स्वर्गलोक उत्तररूपमुत्तरवर्णस्य स्वरूपमुत्तरवणे स्वर्गले कदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । आका- शोऽन्तरिक्षलोकः संधि म्वर्गलोको संघीयेते अस्मिन्निति संधिर्मध्यम् । पूर्वोत्तरवर्णयोरन्त. * वर्णानामिति शेषः । यथा व्याघ्री स्वापत्यानि मुखे धृत्वा दशनाभिघातम्रणायकृत्वैव स्थला. स्थलान्तरं नयति तथा स्थानादिषु पीडनमकृत्वैव वर्णोधारण सामशब्देन गृह्यत इति भावः । x देहली गृहद्वारासमप्रदेशः । तत्र निहितो दीपो द्वारान्तः प्रदेशं तदहिभूतं चत्वरं च प्रका- ·१२४ शंकरानन्दकता- [शीक्षाध्याये, अ.] । - रालेऽन्तरिक्षदृष्टिः करणीयेत्यर्थः । वायुर्जगत्प्राणविलोक्युदरवर्ती संधानं संघीयेते पूर्वोत्तरे रूपे अनेनेति संधान संबन्ध इत्यर्थः । पूर्गेत्तरवर्णयोः संबन्धे वायुदृष्टिः करणीयेत्यर्थः। यथा-- इषे त्वेत्यत्र पकायोपरि योऽयमेका ': सोऽयं पृथिवी रूपो यश्चोपरितनस्त- कारोऽसौ धुलोकात्मकस्तयोर्वर्णयोर्मध्यदेश आकाशात्मकस्तस्मिन्देशे संहितानिमित्तो द्विर्भावनाऽऽपादितो योऽन्यातकारः स वाग्वात्मक इति ध्यायेत् । एवमुत्तरेप्वप्युपास्या. षयवेषु चतुर्पु योज्यम् । इतिः समाप्स्यर्थः प्रकृतोपनिषदः । प्रकृतामुपनिषदमाह- भघिलोकं त्याख्यातम् । अथ चतुष्टयमपि स्वापेक्षया पूर्वोपासनानन्तर्यमाह । अग्निीमः । आदित्यचन्द्र- ( त्यः सूर्य? )मण्डलम् । आपो नीराणि । विद्युत एव वेधुनोऽघिरममव:( मः) । आचार्यों गुरुः । अन्नेवासी शिष्यः । विधाऽऽचार्येणोच्यमाना । प्रवचनं गुरु शिष्ययोः प्रकर्षणोच्चारणं विद्यायाः । माता मननी । पिना जनकः । प्रजा पुत्रादिः। प्रजननमुत्पत्तिः प्रजायाः । अधरा हनुरघरोष्ठमारम्य चिबुकफेलकाक्रान्ता । उत्तरा धनुरुत्तरोष्ठमारम्याऽऽनासामूलम् । वाग्वोधारणशक्तं तात्वादिस्थमिन्द्रियम् । जिहा प्रसिद्धा । अन्यत्पर्यायचतुष्टयेऽप्यन्त्यं पदं मुक्त्वा समानपाठं पूर्ववद्व्याख्येयम् । इति. महामहिनापरिसमाप्त्यर्थः । इमा अधिलोकाद्या महासंहिता व्याख्याताः । इदानीं पञ्चानामपि फलमाह-योऽधिकारी । एवं पूर्वोत्तररूपेणैना अधिलोकाया महासंहिता व्याख्याना विविधमा समन्तादव्यक्त कथिता वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः । संधीयते संबध्यते । प्रजया पुत्रादिलक्षणया । पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्म. णमात्युचितेन तेजसा । अनायेन, अन्नं च तदाचं चान्नाद्यं तेन बीहियवादिनेत्यर्थः । सुवर्येण स्वर्गेण लोकेन कर्मफलेन । प्रनादिभिः संपन्नो भवतीत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिम जकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषदीपिकाया शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । अथ यः कश्चन दुर्मेधा नासौ मेघोत्पादनमन्तरेण ब्रह्म बोद्धं शक्त इति मेधाकामस्य मेघाकराजपमन्त्रानाह-यः प्रसिद्ध ओंकारइछन्दसां गायच्यादिच्छन्दस्विनामृगादि. भेदानामृषभः श्रेष्ठः । विश्वरूपः सर्वरूपः पर्णेष्विव शकुः सर्वस्मिञ्जगति व्यवस्थित इत्यर्थः । छन्दोभ्य उक्तेम्य ऋगादिम्यः । अधि, अधिकः । सर्वव्यापकत्वात् । अमृतात्स्वयं प्रकाशमाना मनः । संवभूवोत्पत्तिमकरोत् । छन्दोम्योऽमृता- १ क. ग. 'फलाका ·[ शीक्षाध्याये, भ० ३] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १२५ - दिभिः सामानाधिकरण्याङ्गीकारेणाधिकः सम्यवर्तत इति व्याख्येयम् । सोऽमृतज- श्छन्दःसारभूतः । मा माम् । इन्द्र इन्द्रस्य परमात्मनो वाचकत्वादिन्द्रः । मेषया श्रुतधारणशक्त्या । स्पृणोतु प्रीणयतु । मेधासंपन्नं करोत्वित्यर्थः । मेधासंपत्तेः फलभूतामाशिषमाह-अमृतस्य तज्जनकम्य ब्रह्मणोऽहं तदस्मीति तादात्म्येन । देव हे देव । स्वयंप्रकाशम्याऽऽन्मनः प्रकाशकत्वेन धारणो धारयिता भूयासं मवानि । मेधाप्राप्तेरपि शरीरारोग्यादिकमन्तरेणामावादत( वोऽत )स्तदापि प्रार्थयते-शरीरं स्थूलो विनाशी देहः । मे ममाधिकारिणः । विचर्षणं विचक्षणं नीरोगमित्यर्थः । भूयादिति पुरुष[ वि ]पारीणामेनात्र वक्ष्यमाणे चानुषङ्गः । जिला वागिन्द्रियाधारमूता मे ममाधिकारिणः । मधुमत्तमा जिह्वाया मधुत्वं प्रियहितसत्यभाषित्वं वेदायतनं तयस्या अस्ति सा मधुमती। अतिशयेन मधुमती मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां श्रोत्रा- म्याम् । भूरि बहु । विश्रुवं व्यशृणवमात्मसाक्षात्कारार्थ न श्रवणमस्तीत्यर्थः । इदानीमोंकारस्यात्यन्तं ब्रह्मसामीप्यमाह-ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य कोशः खड्गस्येव व्याप्य व्यवस्थित आवरणविशेषः । यथा कोशः खड्गेन संमृत एवं ब्रह्मणा संभृतः प्रणवः । असि भवसि । एवंभूतोऽप्यविद्यादृष्टिमि वगन्तुं शक्यत इ-याह- मेधया लौकिकश्रुधारणया बुद्धया । पिहित आवृतः । यस्मादेवंगुणकम्ततस्त्वं श्रुतम् " इदं सर्वं यदयमात्मा " " अहं ब्रह्मास्मि " इत्यादिश्रवणपथमागतम् । मे ममाधि- कारिणः । गोपाय रक्षां कुरु । आत्मसाक्षात्कारफलावसानं कुर्वित्यर्थः । मेधाविषयेऽर्थानुसंधानपुरःसरं मन्त्रमपमुक्त्वा मेधावतोऽपि बहिर्मुखस्य नि:श्रीकस्य न प्रत्यक्पवणता । ततः श्रीकामस्य श्रीकरान्मन्त्रान्प्रणवप्रतिपादकान्सहोमलिङ्गानाह- आवहन्ती । समन्तात्प्रापयन्ती । वितन्वाना विविधं विस्तारयन्ती। कुर्वाणा कुर्वती । बीरमनेककालम् । अचीरमिति पदच्छेदे क्षिपमिति व्याख्येयम् । आत्मनः स्वस्याः श्रियोऽवस्थानमिति शेषः । वासासि दस्त्राणि । ममास्यार्थिनः । गावश्व प्रसिद्धाः। धकारोऽश्वादीनामनुक्तानां समुच्चयार्थः । अन्नपाने च, अद्यत इत्यनं पायत इति पानमन्नं च पानं चारपाने । चकार उत्तवासोगवानपानसमुच्चयार्थः । सर्वदाऽधार. म्याऽऽत्मसाक्षात्कारम् । आत्मनश्चिरं कुर्वाणा वासआदिकं सर्वदा वहन्ती वितन्वाना च मम गृहेऽवस्थानं करोत्विति शेषं पूरयित्वा व्याख्येयम् । नन्वहं मेधाया दाता कथं श्रियो दातेत्यत आह-तत इति । यतो मेघाया दाता तस्मात् । अयं माव:-श्रीः प्राकृतैरपि राजादिमिर्दातुं शक्या। मेधा तु भगवन्तमन्तरेण ब्रह्मणः कोश[विना] न केनचिदातुं शक्या। ततोऽतिदुर्लभस्य मेधादेर्दातुब्रमणः कोशस्यों- कारस्य कियाऽश्रीदानार्थमुद्यमः । मे मम श्रीकामस्य । श्रियं मद्गृहे यामात्मनश्चिरमवस्थान कुर्वाणामनपानवस्त्रादीन्प्रापयन्ती तामेव विस्तारयन्तीमावह प्रापया लोमशामजादिलोम.

·शंकरानन्दकृता [ शीक्षाध्याये, अ. ३] मिलोमवती चेतनमण्डलबहुलामित्यर्थः । पशुभिर्गवाश्वादिभिः सह समम् । स्वाहा मदीया वाक्स्वशब्दवाच्यां श्रियमावहे ते यामाह तां स्वाहेव स्वाहा । स्वाहेति दर्श- नादोमार्थताऽस्य मन्त्रस्य वक्ष्यमाणानां चावगम्यते । होमद्रव्याणि च स्वस्वगृह्येष्ववगन्त- ग्यानि । मन्त्रेण स्वम्थानि ( १ ) क्षीर ज्यविल्वादीनि वा । प्रणवात्मा च देवनाऽ. न्यादिकं तु यथायोगमवगन्तव्यम् । आ मा मां श्रीकामं यन्त्वायन्वत्राऽऽगच्छन्तु । ब्रह्मचारिणोऽध्ययनार्थिनो माण- वकाः सर्वासु दिश्ववस्थिताः । स्वाहा व्याख्यातम् । ब्रह्मचारिणामागमने प्रयोजनमाह- यशः। अत्र धर्मशब्देन धर्मी लक्षितो मवति । यशस्वी । जने लोके । असानि मवानि । स्वाहा व्याख्यातम् । अत्रापि प्रयोजनमाह-श्रेयानतिशयेन प्रशस्यः । घस्यसो वस्युमन्त(सुमत्त)रान्सकाशात् । वसु चात्र देवं मानुषं [वा] वित्तम् । असानि मवानि । स्वाहा व्याख्यातम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-तं ब्रह्मणः कोशभूतम् । त्वा त्यामोंकारम् । भग समग्रधर्मज्ञानवैराग्यश्वर्ययशःश्रीणां निवासभूत ओंकारो ब्रह्मकोशो मगस्तत्संबोधनं हे भग प्रविशानि प्रवेश करवाणि । स्वाहा व्याख्यातम् । ननु यदि मत्प्रविष्टस्त्वं तर्हि मत्तो मिन्नः समुद्रं प्रविष्टः समुद्रादिव मिन्नो मत्स्यम्तथा च तदेव मवतो न कोऽपि पुरुषार्थ इत्यत आह-स मया प्रवेष्टव्यो ब्रह्मणः कोशमूतो भवानीकारः । मा मां तादात्म्येन त्वदुपासकम् । भग प्रविश स्वाहा प्रवेशं कुरु । आवयोरनुपचरितं नादात्म्यमस्त्वित्यर्थः । व्याख्यानमा यत् । ननु-त्वं कर्ता मोक्तेत्यादिसंसारधर्मवान्मयेश्वरेण कथमभिन्नः स्या इत्यत आह- तस्मिन्मदमिन्न ओंकार ईश्वरे । सहस्रशाखे सहस्रमनन्ताः शब्दार्थात्मनो वृक्षस्य भवतः शब्दार्थविवर्तरूपाः शाखा यस्य स सहस्रशाखम्तस्मिन् । नि भग हे मग । नेमजिना संबन्धः । अहं वस्तुतस्त्वदमिन्न इदानीमविद्यापटलपिनद्धाक्ष उपासकः । त्वयि शब्दार्थरहित ओंकारे ब्रह्मणि " अहं ब्रह्मास्मि " इति बोधेन मृजे निमामि कर्तृत्वादिकमविद्याकृतं न वस्तुत इति ज्ञानेनाऽऽत्मानं परिशोधयामीत्यर्थः । स्वाहा व्याख्यातमा तथा च ब्रह्मचारिणामागमनं परम्परया मोक्षहेतुरित्युक्त्वेदानी तदेव दृष्टान्ताम्या मन्त्रान्तरेण विशिनष्टि-यथा येन प्रकारेण । आपो नारधाराः । प्रवता उच्चा- देशात्पतन्त्यो निम्नदेशगामिन इत्यर्थः । प्रवतेति तृतीयापक्षे प्रवणवता मार्गे- णेति व्याख्येयम् । यन्ति निम्नदेशं गच्छन्ति । अपां सेस्वादिना प्रतिबन्धो . ॥, 'योग्यम। .

·। शक्षिाध्याय, अ..] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १२७ दृष्टस्ततो दृष्टान्तान्तरमाह-यथा दृष्टान्ते । मासाः पक्षद्वयात्मकाश्चत्रादयः । अह. जरमहानि जरयति स्वकुक्षिनिक्षेपेण यः संवत्सरस्तम् । यन्तीत्यनुवर्तते । एवं दा . न्तिके मां श्रीकामम् । ब्रह्मचारिणश्छात्राः । धातः, हे धातः सर्वस्रष्तृत्वात्प्रणतरय धातृत्वम् । आयन्त्वागच्छन्तु । सर्वतः सर्वाम्यो दिग्भ्यः । स्वाहा व्याख्यातम् । नन्विदं सर्व मत्तादात्म्यार्थ मम तव कः संबन्ध इत्यत आह–प्रतिवेशः स्वगृह. समीपस्थं गृहं प्रतिवेशः । तद्वचैतन्यरूपेण जीवोपाधेरतिसंनिहितत्वात्मणवश्चैतन्यात्मा प्रतिवेशः । असि भवसि । यतस्ततः प्र मा मां त्वदुपासकम् । भाहि प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानम् । प्र मा पद्यस्व प्रपद्यस्व । अहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारबोधेन मद्रूपमागच्छेत्यर्थः । अत्र स्वाहान्ता अष्टौ मन्त्राः । एतैः समन्त्रैरकादशसंख्याकैरष्टमिः पाठ एव । स्वाहान्तस्त्रिमिश्च होमार्थ म्वाहान्तत्वेन पठित्वा होमः करणीयः । जपस्तु यथापाठपठितरित्यवगन्तव्यम ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायो पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिष- दीपिकायां शीक्षाभ्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । पूर्वोकारस्य सहस्रशाखत्वमुक्तं तदेतत्प्रधानशाखासु सिद्धासु प्राधान्यं च भूरादिव्या. हृतीनामस्मिन्प्रपञ्चे। ततो व्याहृतयो हृदिस्थाः । तासूपासनं स्वाराज्यफलमाह-मूभूलोकः, तत्स्थः प्रपञ्चो भूरितिशब्दाभिधेयः । भुवोऽन्तरिक्षलोकः । तत्स्थः प्रपञ्चो भुव इत्यु- च्यते । सुवः स्वर्गः, तत्स्थः प्रपञ्चः सुवरित्युच्यते । इत्यनेन प्रकारेण । वे स्मर्य- माणाः । एता इदानीमुक्ताः । तिस्रस्त्रिसंख्याका वेदत्रयात्मिकाः । व्याहृतयः, अधि. कारीष्टं विविधमा समन्ताद्धरन्ति प्रयच्छन्त्यधिकार्यनिष्टं वा विविधमा समन्ताद्धरन्ति विनाशयन्तीति व्याहृतयः । तासां भूर्भुवः सुवरिति तिसृणाम् । उ अपि ह किल । स्म प्रवेदयत इत्यनेन संबध्यते । एतां वक्ष्यमाणां चतुर्थी चतुःसंख्यापूरणीम् । माहा- चमस्यो महांश्चासौ चमसोपलक्षितानेकयागसंपन्नश्च महाचमसस्तस्यापत्यं माहाचमस्यः। प्रवेदयते प्रकर्षेण निवेदितवान्ज्ञात्वोक्तवानित्यर्थः । ऋषेरनुम्मरणमुपासनार्थमिति संम दायविदः । तामाह-महस्तंजः स्वयंप्रकाशम् । इत्यनेन प्रकारेण । आवेदने का प्रकर्ष इत्यत आह-तन्महः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । तस्मिन्नियं दृष्टिः कर णीयेत्यर्थः । यद्ब्रह्मेत्युक्तं स प्रसिद्धो वक्ष्यमाण आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनः । प्रधानभूत १ ग. सर्वमेतत्ता'। २ ग. ऋषेः स्म ।

·१२८ शंकरानन्दकृता- [शीक्षाध्याय, अ.] इत्यर्थः । अङ्गान्युपसर्जनभूतानि । अन्या भूराद्या देवता व्याहृत्यधिष्ठाव्यः । अहं महो ब्रह्मरूपमस्मि । मम भूराधा व्याहृतिदेवता अङ्गानीत्युपासनं करणीयमित्यर्थः । ननु भूरादिषु शब्देषु का देवता इत्याशङ्कय व्याहृतीनामर्थमाह-भूः प्रथमा व्याहृतिः । इतिरनुकरणार्थः । वै स्मरणार्थम् । अयं प्रत्यक्षो लोको भूलोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । अन्तरिक्ष द्यावाभूम्योरन्तरालस्थो लोकः । असो परोक्षो लोकः स्वर्गलोकः । भुवः स्व(सुवरिति व्याहृतिपर्यायद्वयेऽपीतिशब्दा- वनुकरणार्यो । महश्चतुर्थी व्याहृतिः । इतिरनुकरणार्थः । आदित्यश्चन्द्र (त्या सूर्य?) मण्डलाभिमानी जगत्प्राणः । आदित्यस्य महाव्याहृत्यात्मनोपास्यमा स्य महत्त्वमुपपाद- यति । आदित्येन वावाऽऽदित्येनेव सर्व निखिला लोका भूरादयोः महीयन्ते पूज्यन्ते । सर्वव्यवहारसमा भवन्तीत्यर्थः । इदानी व्याहृतीनां ज्योतिर्वायुरूपतामाह-भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती. रषि महीयन्ते । अग्निवाय्वादित्यचन्द्रमसः प्रसिद्धाः । एतेभ्यो व्यतिरिक्तानि सर्वाणि ज्योतीपि नक्षत्रादीनि । अन्यादाना सर्वब्दान्तः पातित्वेनेषा देवरूपत्वेन चन्द्रमस उप- भोगेन तेन महीयमानत्वमविरुद्धम् । वायोश्च तेजः साक्षात्कारणत्वाज्ज्योतिस्वयसाहि- त्येन पाठो न विरुद्धः । अन्यत्पर्याय वतुष्टयेऽपि पूर्ववद्व्याख्येयम् । इदानी व्याहृतीनां शब्दप्रपश्चात्मकत्वमाह-भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव स वेदा महीयन्ते । अर्थानुसारेण पादबद्धाक्षरा ऋचः | सामानि ऋच एव गीतिमत्यः । यजं. प्यविवक्षितच्छन्दोरूपाणि मद्यानि । अत्र साम्नो द्वितीयत्वे यजुषस्तृतीयत्वे च वाच. निक कारणमास्थेयम् । अथवाऽन्तरिक्षे गन्धर्वाणा निवासत्वेन गीतिप्राधान्यात्तत्साम्येन सानो द्वितीयत्वम् । यजुःस्थितकर्मसाध्यत्वात्स्वर्गस्य तत्कर्मसंबन्धाद्यजुषस्तृतीयत्वं चेति । प्रमोकारो ब्रह्मकोशत्वात्तेनैव सर्व ऋगादयः पूज्यमाना दृष्टाः । शेषं पर्यायचतुष्ट- येऽपि पूर्ववद्व्याख्येयम् । इदानी व्याहृतांना क्रियात्मकत्वमाह-भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवाति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अनेन वाव सर्वे माणा महीयन्ते । प्राण उच्छासकर्मा । अपानो निःश्वासकर्मा । व्यानः प्राणापानसंधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः । भन्नमदनीयम् । अनेन प्राणा उक्ताश्चक्षुरादयश्च । शेषं पर्यायचतुष्टयेकी पूर्ववद्व्याख्ये- यम् । अयं लोक इत्यादिकमुक्तं व्याहृतिचतुष्टयपर्याय चतुष्टेय.प । पाठस्य वैषम्यामा- वात् । तत्राऽऽधेन पर्यायेण रूपनामकर्मात्मकं जगत्रेधा विभज्य रूपनामकर्मणाम- १ख. शब्दारम' । २ ग. 'तेन च स' ·[शीक्षाध्याये, अ.] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। १२९ विमक्तानामादित्यः कारणमित्युक्तम् । नामक्रियारहितस्य रूपस्य त्रेधा विभक्तस्य चन्द्रः कारणमिति द्वितीयेनोक्तम् । रूपक्रियारहितस्य नाम्नस्त्रेधा विमक्तस्य प्रणवः कारण- मिति तृतीयेनोक्तम् । रूपनामरहितस्य कर्मणस्नेधा विभक्तस्यान्नं कारणमिति चतुर्थे- नोक्तम् । तेन व्याहृतीनां सर्वात्मक सिद्धम् । तदिदानी संक्षेपेणाऽऽह-ताः प्रसिद्धाः ।वै स्मर्यमाणाः । एताः पूर्वोक्ता ब्याह- तयः । चतस्रो भूर्भुवः सुवर्मह इति चतुःसंख्याकाः । चतुर्धाऽयं लोकोऽग्निर्ऋचः प्राण इति चतुष्प्रकारा भूव्याहृतिः । अन्तरिक्षं वायुः सामान्यपान इति चतुष्प्रकारा भुवो. व्यातिः । असौ लोक आदित्यो यषि व्यान इति चतुष्प्रकारा सुवाहृतिः। आदि. त्यश्चन्द्रमा ब्रह्मानमिति चतुष्प्रकारा महोव्याहृतिरिति चतस्त्रश्चतुष्पकाराः। तदेतदाह- चतस्रश्चतस्रो भूराद्याश्चतस्त्रश्चतुःसंख्याकाः । पुनरप्ययं लोक इत्यादिनैकैकाऽप्यवान्त- रभेदाच्चतुःसंख्याकाः। व्याहृतयो व्याख्याताः । ता एकैकाश्चतुष्प्रकारा इत्युक्ता भूराद्या नियतप्रकार। य उपासको वेद जानात्युपासीतेत्यर्थः । स प्रत्येकं नियमेन चतुर्विध्येन चतसृणामात्माङ्गभावेनोपासको वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । ब्रह्म देशका. लवस्तुपरिच्छेदशून्यं महाव्याहृत्यात्मत्वेनोक्तम् । ब्रह्मणि ज्ञाते को लाभ इत्यत आह- सर्वे निखिला अस्मै महो ब्रह्माहमादित्यश्चन्द्रमा ब्रह्मान्नमङ्गीभूतो महीयान्यनानि मुराद्यास्तिस्रो व्याहृतय इत्युपासकाय देवास्तदङ्गभूता अन्यादयो वागादयश्च विश व राज्ञे प्रधानाय बलिं तदमीष्टरूपरसादिकम् । आवहन्त्यानीय प्रापयन्ति । [ इति श्रीमत्परमहंस तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ शीक्षाध्याये पश्चमोऽनुवाकः।] ननु महो ब्रह्मान्मा कुत्र कथमुपास्यंत उपासनातः केन द्वारेण निर्गच्छति निर्गतो वा केन रूपेण कुत्र स्थित्वा देवदत्तं बलिं गृह्णातीत्याशङ्कय तदेतत्सर्वं दर्शयति-स परोक्षः । यः प्रसिद्धः । एष प्रत्यक्षः । अन्तर्हृदये हृदयरय पद्माकारस्य मांसखण्डस्याधोमुख, स्योयना हस्य पञ्चच्छिद्रस्य कदम्बकुसुमकेसरीरिव सर्वतो साडीमिः परिवृतस्य मध्य आकाशोऽवकाशः । नस्मिन्नाकाशेऽयं प्रत्यक्षः स्वयंप्रकाशमानो महाव्याहन्यात्मकः पुरुषः पुरिशयोऽपि परिपूर्णब्रह्मरूपो मनोमयो मनःप्रधानः । अमृतो मरणशून्यः । हिरण्मयो मास्करः सर्वज्ञ इत्यर्थः । कुत्र कथमुपास्य इत्यनयोरुत्तरं जातम् । अब केन द्वारेण निर्गच्छतीत्यम्योत्तर, माह-अन्तरेण तालुके तालुकयोमध्ये । मुखबिलस्यान्तजिह्वामूलस्योपरि स्थिती वामदक्षि. णमागौ तालुके इत्युच्यते । या प्रसिद्धो योगशास्त्रे। एष प्रलम्बिकाकरणप्रवीणजिह्वाग्रप निप्रत्यक्षः परमुखे चक्षुष्प्रत्यक्षो वा । स्तन इव वत्सतरीपयोधरो यथा ! अवलम्बनेs १ ग. 'स्यमानः के। १५ ·शंकरानन्दकृता- [शक्षिाध्याय म.] वलम्बनं कुरुते लम्बमानस्तिष्ठतीत्यर्थः । सा तालुकयोरन्तस्थस्तनमध्यवर्तिनी । इन्द्रयो. निरिन्द्रस्याऽऽनन्दात्मनो योनिरुपलब्धिस्थानम् । कार्यब्रह्मप्राप्तौ निर्गमनकारणं चेन्द्र. योनिः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे । असौ प्रसिद्धः । केशान्तो मूर्धानमारभ्योपरिष्टादशाहुल. परिमितो देशः । केशान्तः, कश्चाश्वेशश्च केशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरास्तेषामन्तो विनाश- कारणमित्यर्थः । केशान्तः पौरुषो बोध इत्यर्थः । विवर्तते बोधरूपापरित्यागेनासत्यस्य नानाकारस्य शरीरत्रयस्य साधिदेवादेस्तदभिमानादेश्वाऽऽकारेण परिणमते । अथवा केशानां प्रसिद्धानामन्तो न मावो(१) मूलमित्यर्थः । यस्मिन्देशे विशेषणं वर्तते व्यपोख मित्त्वा । शीर्षकपाले शीष्णो मूर्ध्नः कपाले शकले । विनिर्गता या नाडीति शेषः । य एष स्तन इवावलम्बते तन्मध्यवर्तिनी यत्रासौ केशान्तो विवर्तते तत्र प्रतिष्ठिताति शेषः । तत्रोपपत्तिव्यपोह्य शीर्षकपाले विनिर्गता या सेन्द्रयोनिरित्यन्वयः । अनया कार्य ब्रह्म गच्छन्गच्छतीत्यर्थः । अनेन गमने मार्ग उक्तः । इदानी तत्तद्वयाहृत्यात्मकरतेषु तेषु व्यायतिप्रकारेषु स्थित्वा देवदत्तं गृह्णन्नध्यात्मप. रिच्छेदशन्यः स्वाराज्यं करोतीत्याह-भूरिति, उक्तोऽर्थो व्याहृतेः।इतिशब्दश्च व्याय. त्यनुकरणार्यः । अग्नौ प्रथमव्यायत्यात्मके । प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठा प्राप्नोति । इदं पदं वक्ष्यमाणेष्वपि त्रिषु पर्यायेषु योननीयम् । भुव इति व्याख्यातम् । वायो द्वितीय. व्यायतिरूपे । मुवरिति । व्याख्यातम् । आदित्ये तृतीयव्यायतिरूपे । मह इति व्या. ख्यातम् । ब्रह्मणि कार्ये ब्रह्मण्यन्तःकरणशुद्धौ ब्रह्मज्ञानोत्पादात्परे ब्रह्माणि वा । अत्र यद्यपि मह इति चन्द्रमतीति वक्तव्यं प्रायःपाठात्तथाऽप्युपास्याङ्गाङ्गिनातं सर्व व्यानो- तीत्येतदर्शयितुमनास्थावादेन चन्द्रमसं परित्यज्य मह इति ब्रह्म तद्ब्रह्मेति वोररीकृत्य मह इति ब्राह्मणीत्याह । व्याहृत्युपासनामात्रान्निर्गुणब्रह्मप्राप्तिरितिशङ्का निवारणार्थमाह-आमोति प्राप्नोति । स्वाराज्यं स्वयमेव राजते दीप्यत इति स्वराट् तस्य मातः स्वाराज्यम् । ननु केवलब. मप्राप्तिरप्येतादृश्येवेत्यत आह-आमोति प्राप्नोति । मनसस्पतिं मनःशब्दोपललि- तस्य ज्ञानक्रियाशचरन्तःकरणस्य पति पालयितारम् । स्वोपाधिकत्वाभिमानेन हिरण्य- गर्ममित्यर्थः । तं प्राप्य क्रियाज्ञानकरणानां तद्वत्प्रभुर्भवतीत्याह-वाक्पतिर्वा गिति कर्मेन्द्रियमात्रस्योपलक्षणम् । वाचः पतिर्वाक्पतिः । चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिः स्पष्टम् । चक्षुःश्रोत्रयोर्महणं त्वग्वाणरसनानामुपलक्षणार्थम् । विज्ञानपतिविज्ञानं बुद्धिस्तस्य पतिविज्ञानपतिः । विज्ञानशब्दोऽव्याकृतव्यतिरिक्तस्य सर्वस्योपलक्षणार्थः । १२. •ः । केशान्त वि। १ ग. प्रव। ३ ग. षः । यः स्त' । ४ ख. 'त्पाद. मारप" । ५ ग. 'ति चोर।

·[शीक्षाध्याये, अ.] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। १३१ भपेक्षितं सर्वमप्युक्त्वेदानीं 'महो ब्रह्म तस्मिन्नयं पुरुषः' इत्यादिनोपास्यत्वेनोक यदुत्पन्नानाज्ञाने: प्राप्यमशीभूतं वक्तुमारमते संक्षेपण प्राचीनयोग्यस्य पितृरूपा श्रुतिः स्वपुत्रस्योपासनार्थम् । एतदेतस्मिन्व्याहृत्युपासने प्रधानभूतम् । ततो भवति तस्मात्का- रणाद्भवति । उक्तमिति शेषः । आकाशशरीरमाकाशोऽव्याकृतं शरीरमि स्वं यस्य तदाकाशशरीरम् । ब्रह्म तहोति, महाव्याहृत्यमिन्नं यदुक्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदश- न्यम् । सत्यात्म सत्यो बाधरहित आत्मा चिदानन्दस्वभावो यस्य तत्सत्यात्म । पाणारामं प्राणेष्वारमत इति प्राणारामं सर्वप्राणिस्थितमित्यर्थः । तटस्थत्वशङ्कां वारयति- मनानन्दं मनस आनन्दो यस्य तन्मनभानन्दम् । तर्हि दुःखीत्याशङ्कयाऽऽह- शान्तिसमृदं शान्तिर्दुःखोपरतिस्तया समृद्ध संपन्नं सर्वदुःखशून्यमित्यर्थः । नन्वस्तु सर्वतोत्कृष्टं तथाऽपि सर्वमेदान्मरणमप्यस्यवेत्यत आह-अमृतं मरणशू. न्यम् । यदमेदादन्यस्यापि मरणमपगच्छति कुतोऽस्य कालकालस्य मरणमित्यर्थः । इत्य. नेन प्रकारेण तदहमस्मीत्यवगन्तुमशक्तश्चेत्माचीनयोग्य प्राचीनेषु पुरातनेषु काश्यपा. दिषु योग्योऽधिकः प्राचीनयोग्यः सर्वेम्य उत्कृष्ट इत्यर्थः। तस्य संबोधनं प्राचीनयोग्य। पास्स्व " महोव्याहृतिरूपमिदमहमस्मि ममाङ्गानीतरा यथोक्ता व्याहृतयः " इति शाखान्तरपसिद्धं वा " ममोमयः प्राणशरीरः ” इत्यादिरूपं व्याहृत्युपासनाव्यतिरि. कमुपास्स्व विजातीयप्रत्ययशून्येन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण यथोक्तधर्म साक्षात्कुर्वित्यर्थः। भयवा को हिरण्यगर्मप्राप्तौ पुरुषार्थ इत्याशङ्कय व्याख्येयम् । ततो हिरण्यगर्भप्राप्तेर- नन्तरमुत्पनब्रह्मज्ञान एतद्वक्ष्यमाणं ब्रह्म भवति । भस्मिन्पक्ष इत्यारम्य चीनयोग्यपि- दुर्वाक्यं द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ शीक्षाध्याये षष्टोऽनुषाकः । चतसणां व्याहृतीनामुपासन उक्ते तदनन्तरमाविनी पञ्चसंख्यामुररीकृत्य पञ्चभूतात्म. कविराटनातिफलं पाङ्क्तमुपासनमाह-पृथिव्यन्तरिक्षं चौर्दिशोऽवान्तरदिशः, स्पष्टाः पृथिव्यादयः पञ्च पदार्थाः । त्रिलोकी प्राच्यादयश्चतस्त्र आग्नेय्यादयश्चेति पञ्चकं लोक- पाङ्कम् । आमिर्वापुरादित्यचन्द्रमा नक्षत्राणि, स्पष्टा अग्न्यादयः पञ्च पदार्याः । इदं देवतापातम् । आपो नीराणि । ओषधयो बीमायाः । वनस्पतयोऽपुष्पाः १. २ ख. 'बाधार । ३ क. कालस्य । ४ ग. 'तिपदमि ।

·शंकरानन्दकता [शीक्षाध्याये, भ..] फलवन्तोऽश्वत्थादयः । आकाशो भूताकाशः । श्रात्मा भौतिको देहोऽधिदेवादिः । इतिः समाप्तौ । आधिभूतं भूतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्योर मानमधिभूतम् । लोके देवानामपि भूतविकारत्वेन भूततत्त्वमकीकृत्याधिभृतमित्युपसंहारः। अथाधिभूतपाङ्क्तकथनानन्तरम् । अध्यात्ममात्मानमिमं स्थूलदेहमधिकृत्य पा. क्तमुच्यत इति शेषः । प्राण उच्छासकर्मा क्षुत्तृडधिकारी । व्यानः प्राणापानयोः संधिस्थो वीर्यवत्कर्महेतुः । अपानो निःश्वासकर्मा मलमूत्रादिविसर्गहेतुः । उदानः सर्वसंधिषु कीलवदवस्थितः । यच्चलने हिक्कादिः प्राणापानादीनामप्यनवस्थितिः सर्वप्राणबन्धनमूर्ध्व- गामी मरणहेतुः । समानोऽशितस्य पीतस्य चाऽऽपादमस्तकं समं यथायोगं नयनं करोतीति समानः । इदं प्राणादिपञ्चकं वायुपातम् । चक्षू रूपग्राहकमिन्द्रियम् । श्रोत्रं शब्दग्राहकमिन्द्रियम् । मनः साधारणज्ञानकारणम् । वाग्वागिन्द्रियमाभवदनका. रणम् । त्वम्पर्शोपलब्धिकारणमिन्द्रियम् । इदं चक्षुरादिपञ्चकमिन्द्रियपाङ्क्तम् । चर्म त्वगिन्द्रियाधिष्ठानमापादमस्तकं व्याप्य व्यवस्थितम् । मांसमन्नम्य मध्यमः परिणामो मृदुलो धनीभूतः । स्नावा धमनिः, जातावेकवचनत्वान्नाड्य इत्यर्थः । अस्थि प्रसिद्ध श्वेतं शरीरशालावंशस्तम्मादिरूपम् । मज्जा रुधिरमामयोरन्तरावयोष्णकालनितिल- प्रदेशस्थघृताकाराऽस्थ्नोऽन्तर्गता । इदं चर्मादिपञ्चकं धातुपाङ्क्तम् । एतदुक्तं पृथिव्या दिकं मज्जान्तम् । अधिविधायाधिकृत्य पञ्चकमुपलभ्येत्यर्थः । ऋषिर्वेदो वेदार्थद्रष्टा वा । अवोचदुक्तवान् । पाङ्क्तं पञ्चाक्षरं (र)पङ्क्तिच्छन्दोरूपम् । वै प्रसिद्धं पश्च- संख्यात्वेन । इदं पृथिव्यादिकम् । सर्व निखिलम् । पाङ्क्तेनैव पञ्चसंख्याक्रान्तेनैव पाङ्क्तं पञ्चसंख्याक्रान्तम् । स्पृणोति प्रीणयति । पोष्यपोषणादिकं सर्व पाङ्क्तमित्यर्थः । पाक्तं वा इदं सर्वं यतस्ततः पाङ्क्तेनैव पाक्तं स्पृणोतीति योजनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण । स्वयं पश्चात्मको विश्वं चेदं पञ्चात्मकं सर्वेणाभिन्नं पश्चात्मक स्वात्मानं जान- तस्ताविराट्प्राप्तिफलमर्थसिद्धमिति श्रुति क्तवती ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायो पदार्थबोधिन्यो तेत्ति- रीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ . अथ शीक्षाण्याये सप्तमोऽनुवाकः । पञ्चसंख्यासामान्यापाङ्क्तमिदं सर्वमित्युक्तं तेन सर्वात्मकं ब्रह्म हृदिस्थं ब्रह्मणब कोशभूत ओंकारः पूर्वमुक्तः । इदानीं तत्कौशत्वोपपादनार्थ पुनरोंकारस्योपासना क. ग. 'रणं का। क. ग. म्याप्याव। ३ ग, 'लोपासना।

·. शीक्षाध्याये, म..] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। १३३ माह---ॐ ब्रह्मवाचकः । इतिरोंकारानुकरणार्थः । ब्रह्म वाच्यम् । अभिधानाभिषे. ययोस्तादात्म्यावाचके वाच्यस्य दृष्टिः करणीया । शालग्राम इव विष्णोरित्यर्थः । ननु मति साम्य ओंकारब्रह्मणोरोंकारे तदृष्टिः क्रियमाणोचिता स्यादन्यथाऽन्धगोलालन्याय. मात्रमित्यत आह-ओमिति व्याख्यातम् । इद५ सर्व विविधप्रत्ययगम्य कार्यकारणादि निखिलम् । अयमर्थः-शब्दप्रपञ्चः सर्वोऽप्योंकारेण व्याप्त इति नात्रोपपादनीयं किंचि. दस्ति । शब्दार्थयोस्तादात्म्ये विप्रतिपत्तावपि वाचकत्वलक्षणेऽविनामावे न विवादः । यद्येनाविनाभूतं तत्तस्य कार्यम् । यथा धूमान्योः । कार्यकारणयोः साम्यं यथा मृद्घटयोः । तत ओंकारस्याऽऽत्मनश्च सर्वामिन्नत्वादस्ति साम्यमियोंकारोपासनार्थमोकारो लौकिक वैदिकव्यवहारकारणत्वेन स्तूयते । आमिनि व्याख्यातम् । एतदोकाराभिधानम् । अनुकृति गच्छ पिन पठेत्यादिवचन- मनु भृत्यादेरङ्गीकारवचनमोमिति करणमनुकृतिराह । ह किल । स्म प्रसिद्धम् । वे म्मर्यमाणम्। अपिरम्युञ्चये। न केवलं लौकिकव्यवहारकारणमोकारः, किंतु वैदिकस्थापि । • ओ' ओमित्यर्थः । श्रावय हविषः परित्यागार्थ मन्त्रं देवाश्रावय। इति, अनेन प्रकारेण । उक्ते वैदिके कर्मण्यत्विन आधावयन्ति समन्ताद्देवान्मन्त्रश्रवणं कारयन्ति । ओमिति व्याख्यातम् । सामानि गीतिसहिता ऋचः । गायन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चं पठन्ति । ओं व्याख्यातम् । शों शं सुखं तदेवो५ शोमित्य नुकरणार्थः । शस्त्राणि शस्त्रशब्दाभिधेयानृग्विशेषान् । शसन्ति पठन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र च । ओमिति व्याख्यातम् । अध्वर्युर्याजुष ऋत्विक् । प्रतिगरं गरणम् । वाङ्मनःकायानां विहितं व्यापारमात्रं गरः, तेन संबद्धं प्रतिगरः कर्म, तं प्रति कर्मणि कर्मणीत्यर्थः । गृणाति शब्दं करोति । प्रतिगरं यजुर्विशेष वा प्रतिगृणाति पठति । आस्मिन्पक्ष ओमित्यु- चार्यनि शेषः । ओमिति व्याख्याम्त । ब्रह्मा, ऋत्विविशेषः । प्रसौत्यनुजानाति । ओमिति व्याख्यातम् । अमिहोत्रं जुहोतीत्युक्ते होमादिना समीपस्थोऽग्निहोत्रं नित्यं काम्यं वा कर्मानुजानाति जुहुधीत्यनुज्ञा पयच्छति । ओमिति व्याख्यात । ब्राह्म- गोऽध्येष्यमाणः । प्रवक्ष्यापाठार्थ प्रकर्षण वचनं करिष्यन् । आह ब्रूते । ओंकारवदने कारणमाह- ब्रह्म वेदम् । उपामवानि । स्वाधीनत्वलक्षणेन सामी- । । * यथा कस्यचिदन्यस्य स्वप्सितस्थलं गन्तुमशक्नुवानस्य हस्ते केनचिदुष्टेन बलीवर्दस्य लागलं दत्वैष स्वामीप्सितस्थलं प्रापयिष्यतीत्युक्त्वा प्रस्थापितोऽन्धो मोक्षभयाद्गोपुच्छ दृढं गृह्णन् लागलमहणमसहमानेन शर्कराकण्टकोपलादिषु जवात्प्रधावमानेन गवा व्यापाद्यते स एष गोला. इगलन्यायः। क. ग. 'स्याण्योमोमि । २ ग. वा। ग. वा। ४ ख. 'म् । ब्रह्मणः । प्र। ५ म. 'सामान्येन सा ·- शंकरानन्दकृता- [शीक्षाध्याये, अ.] प्येन प्रामवानि । इति, अनेनाभिप्रायेण । ननु किममिप्रायमात्रमित्याशक्य नेत्याह- ब्रम वेदमेव । उपामोति । स्वाधीनत्वसामीप्येन प्राप्नोत्येव न त्वभिप्रायमात्रम् । अत्र फलं च ब्रह्मज्ञानोत्पादद्वारेण सर्वात्मत्वातिरनुक्ताऽपि द्रष्टव्या । अथवा • ओमिति ब्राह्मणः' इत्यादिकं फलवचनम् । अस्मिन्पक्षे ब्राह्मणः साधनचतुष्टयसंपन्नः संन्यासी प्रवक्ष्याप्रकर्षण ' तत्त्वमसि ।। अहं ब्रह्मास्मि ' इत्यादिवचनजातं वक्ष्यन्ब्रह्म सत्यज्ञा. नादिलक्षणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्गश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ भय शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । ननु एवमप्युपासनैर्यस्यान्तर्मुखता न स्यादस्ति च मुमुक्षा किं तेन करणी- यमित्याशङ्कच कर्मैव तेन वरणीयमित्याह-ऋतं च यथाशास्त्रकर्मविषयं ज्ञानम् चकारः स्वाध्यायप्रवचनाम्यां समुच्चयार्थः । स्वाध्यायप्रवचने च स्वाध्यायोऽध्ययन प्रवचनं ब्रह्मयज्ञोऽध्यापनं वा । चकारोऽनयोरुक्तेन समुच्चयार्थः । सत्यं मनःकायाम्या- मनुष्ठीयमानं कर्म सत्यवचनं वा । तपः कृच्छ्चान्द्रायणादिरूपं स्वधर्मवृत्तित्वं वा । दमो बाह्येन्द्रियनिग्रहः । शमोऽन्तःकरणोपशमः । अमयस्त्रयः पञ्च वा । अग्रिहोत्रं नित्यं श्रौतं कर्म सायंप्रातहोमोपलक्षितम् । अतिथयोऽज्ञातकुलगोत्रा ब्राह्मणादयोऽश. नाद्यर्थ दर्शादितिथिमन्तरेणापि गृहान्समागताः । अतिथिशब्दितसोमोपलक्षितयागा वा । मानुषं पुत्रादिविवाहादी बन्ध्वादीनां यथोचितं पूजनम् । प्रजा पुत्रादिका । मजनः प्रजननमृती मार्यागमनमित्यर्थः । प्रजाति: पौत्राद्युत्पत्तिः पुत्रायानुरूपा प्रिया च मार्या ताशश्च वरः कन्याये । एवं पौत्रपौव्यादेरपि संपादनीयमित्यर्थः । भवोमि. त्यादी संपादनीयमिति द्वादशस्वपि पर्यायवेकवचन द्विवचनबहुवचनानुसारेणाध्याह: रणीयम् । सर्वत्र च स्वाध्यायप्रवचनयोः पाठस्तत्रात्यन्तमादरदर्शनार्थः । शेषमेकाद. शस्वपि पर्यायेषु समानपाठमृतमिति पर्यायवद्वयाख्येयम् । इदानीमृषीणां मतान्यत्रोपन्यस्यति-सत्यमुक्तम् । इति, एव । सत्यवचाः सत्य. वादी, नामधेयं वा । राधीतरो रथीतरगोत्रः । अनुष्ठेयं मनुत इति । अत्र वक्ष्यमाणेऽपि यथायोगमध्याहरणीयम् । तप इति तप एव । तपोनित्यस्तपसि नित्यं वर्तत इति तपोनित्यो नामधेयं वा पौरुशिष्टिः पुरु बहुवेलं मातृपित्राचार्यैः शिष्टः पुरुशिष्टस्तस्या, पत्यं पौरुशिष्टिः । १ ग. च । २ ग. च । ३ ग. 'तयोगो वा । ४ ग. 'योग्यम् ।

·.. [शीक्षाध्याय, म. ९] तेत्तिरीयोपनिषदीपिका। पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तमाह-स्वाध्यायपवचने न्याख्यातम् । एव न त्वन्य- सत्यं तपो वा । इतीत्यम् । नाको नामतः । मौद्गल्यो मुदं शास्त्रार्थनिर्णयरूपां गति स्रवतीति मुद्गलः, तस्यापत्यं मौद्गल्यः । अस्य पक्षस्य सिद्धान्तत्वमुपपादयति- तन्स्वाध्यायप्रवचनानुष्ठानम् । हि यस्मात् । तप उक्तमुपलक्षणमिदं सत्यस्यापि । तस्मादिदमेवाधिकमिति शेषः । अस्य पक्षस्याऽऽदरार्थ द्विवचनम् । तदि तपो व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां वदार्यवोधिन्या वैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ शीक्षाण्याये नवमोऽनुवाकः । ननु-अध्ययनस्य ब्राह्मण्यजातिप्रयुक्तत्वेन कर्तव्यतया सिद्धत्वाव्रतस्य करणीय. ताऽध्यापनस्य वा (१) । नित्यत्वान्न तस्यापि नित्यः स्वाध्यायः स्वाध्यायप्रवचनश. ब्दाम्यां प्रतिपाद्योऽतः शिष्यते । न चासावपि कुतः शक्योऽनेककार्यन्यनत्वात् । न चाशक्यं विदधाति विधिः । ततः स्वाध्यायप्रवचने एवेति यत्किचिदेतदित्याशवचैत- तन्मन्त्रमा नित्यं जपनीयम् । अन्यत्तु यथाशक्ति । तावताऽशक्यत्वाभावादित्यभिप्रा- यवानाह-अहं नित्यस्वाध्यायस्य कर्ता । वृक्षस्योर्ध्वमूलस्यावाक्शाखस्य वनस्पतेरधि. देवादिभिन्नस्य स्थूलस मशरीरस्येत्यर्थः । रेरिवा रयिता । कीर्तिः स्ववर्णाश्रमोचि. तानुष्ठानकारित्वेन विद्याया चेहामुत्र पुण्यं यशः । पृष्ठमत्युच्छ्रितं शृङ्ग लोकद्वयदर्शनस्य विषयः । गिरेरिव पर्वतस्य मेरोर्यथा तथा । मम स्यादिति शेषः । उर्ध्वपवित्र ऊर्व कारणं पवित्रं ब्रह्म यस्य मम देहादिसंभातम्य सोऽहगूर्वपवित्रो वृक्षोऽप्यहमेवेत्यर्थः । वाजिनीव वाजोऽन्नं देवानां रोहितादिरूपं प्रशिद्धमस्मतादीनां नास्यास्तीनि वानी सविता तस्मिन्यथा स्वमृतं सुष्ठ्वमृतं रोहितादिरूपमानन्दात्मस्वरूपं वाऽस्मि । द्रविणं धनं हिरण्यादिरि(क) वाऽऽनन्दात्मस्वरूपम् । सवर्चसं वर्चस्तेनो ब्रह्मसाक्षात्कार- स्तेन सह वर्तत इति सवर्चः, सवर्च एवं सवर्चसम् । सुमेधाः सुष्ठु मेधा · तत्त्वमसि' • अहं ब्रह्मास्मि ' इत्यादिश्रुतधारणरूपा यस्य स सुमेधाः । अमृतोक्षित:, अमृतेन गुरुकटाक्षेणोक्षितः सेचितः, अमृतो मरणशून्योऽक्षितो विकारान्तरहीनो वा । तथा मम स्यादिति। अध्याहारामावे' साम्यज्ञानं कतिरप्यहमस्मीति न्याख्येयम् । श्रुतिराह-इति अनेन प्रकारेण । स्वधर्मनिष्ठस्याऽऽदर्शनसंपन्नस्य विशङ्कोराध्यामिकाधिभौतिकाधि- देविका दुःखस्वरूपाः शङ्कयो यस्य स त्रिशङ्कुः । तस्य भृशं संसारतापैः संतपस्य .. ग. सर्वात्मना।

·१३६ शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, १० १०] परमवैराग्यं प्रातस्येत्यर्थः । त्रिशकुनाम्नो वा । वेदानुवचनमहं संसारस्य प्रेरयिता [प्रायशः संसारोऽविद्यया, वस्तुतस्त्वानन्दात्मस्वरूपो ब्रह्मासाक्षात्कारवान्गुरुकटाक्ष पातेनेति वेदनं वेदः । तमनु पश्चाद्वचनम् ' अहं वृक्षम्य ' इन्यारम्य ' अमृतीक्षितः। इत्यन्तं वेदानुवचनम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ अथ शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः । सत्यादीन्यनुष्ठेयान्यन्तर्मुखेन(ग) मुमुक्षुणा । तानि किं सति मुमुक्षुत्व एवानुष्ठेयानि नेतरथेत्याशङ्कय मुमक्षुत्वेऽमुमुक्षुत्वे वोपनयनमारम्याऽऽब्रह्मसाक्षात्कारमाश्मशानं वा स्ववर्णाश्रमोचितानि कर्माणि करणीयानीत्येतदर्थ गुरुकुलात्प्रवसतो ब्रह्मचारिण इदमु. पदेश्यमाचार्येणेत्यभिप्रायेणाऽऽह-वेदमृगाद्यन्यतमं स्वशाखामात्रं वा । आदरो नैकवचने द्वौ त्रीश्चतुरो वा साङ्गविद्योपविद्या( वेदोपवेदा )न् । अनूच्य तदुपनय- नमनूक्त्वा । आचार्यः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यादिसहितस्य वेदस्य वक्ता । अन्ते. बासिनं छायावदपरित्यागिनमाह्वानेनाध्ययनस्य कर्तारमित्यादिशिष्यलक्षणसंपन्नं शिष्य- मनुशास्ति वेदवचनमनुशासनं करोति । अनुशासनं कुर्यादित्यर्थः । सत्यं यथाप्रमाण- दृष्टं हितं प्रियं च वचनम् , वदोश्चारय । धर्म स्ववर्णाश्रमविहितं कर्म चर, आचर । स्वाध्यायर्यान्नित्यस्वाध्यायात् , मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्याय मह्यं, प्रियमिष्टं धनं गोधनादि, आहृत्य समस्तविद्यानिष्क्रयार्य, सदृशान्दारान्स्वीकृत्य प्रजातन्तुं पुत्रपौत्रादिसंतति, मा व्यवच्छेत्सीयवच्छेदं मा कार्षीः । पुत्रपौत्राद्यर्थ दृष्टार्थोऽदृष्टार्थश्वोद्यमः करणीय इत्यर्थः । सत्यादीनां कर्तव्यतोक्ता, तेषामन्येषा च करणीयता, तेषामेव कदाचिद्वारणीयतेति बुद्धि वारयितुमाह-सत्यादुक्तान प्रमदितव्यं प्रमादो न करणीयः । निरन्तर तदेवानुष्ठेयमित्यर्थः । धर्मादुक्तान्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । कुशलात्क्षेमकरात्कर्म- गोऽदृष्टार्थान प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । भूत्यै भूतेरैश्वर्यात् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां नित्यखान्यायाधीताविस्मृती दृष्टार्थाध्यापना- म्याम् । न प्रमदितव्यं व्याख्यानम् । यद्यपि ' स्वाध्यायान्मा प्रमदः इत्य. नेनेव स्वाध्याये प्रमादराहित्यं प्राप्त तथाऽपि सर्वेभ्यः कर्तव्येभ्यः स्वाध्याये महा. न्यत्नः करणीय इत्येतदर्थ पुनः स्वाध्यायेत्याह । देवपितृकार्याभ्यां देवकार्य दर्श- पौर्णमासादि पितृकार्य पिण्डपितृयज्ञादि, अथवा देवकार्य वृद्धिश्राद्धादि पितृकार्य 14. 'नमुक्त्वा । २ ख. ग. 'यात् । मा । ३ ग. णो दर्शायान । ४ ख. 'स्मविट'।

·[शीक्षाध्याये, अ० १०] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । मृतश्राद्धादि ताम्याम् । न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । मातृदेवो माता देवो यस्य स मातृदेवो भव भूयाः । पितृदेवः पिता देवो यस्य स पितृदेवो भव भूयाः । आचा- र्यदेव आचार्यों देवो यस्य स आचार्यदेवो भव भूयाः । अतिथिदेवोऽतिथिदेवो यस्य सोऽतिथिदेवो भव भूयाः । जननीजनकाचार्यातिथीनामभीष्टदेवतावत्परिचर्या कुस्तदुक्ककारी कर्मणा मनसा वाचा तदिष्टामेव चेष्टां कुरु, मा प्रमादेनापि तदनिष्ट- चेष्टामित्यर्थः । ननु यद्यत्पूर्वः कृतं तत्करणीयम् । तथा च जामदग्न्यः स्वजननी जघान, शुनः शेपः स्वजनकं तत्यान, याज्ञवल्क्यस्त्वाचार्य, गौतम इन्द्रमतिथि, ब्रह्मा स्वसुतां जगाम, इन्द्रस्त्रिशीर्ष ब्राह्मणं जघान, क्षत्रियो बलदेवः सुरां पपौ, सोमो गुरोर्मायी नहार, इत्यादिमहतामाचारानुसारादहमप्यनुष्ठास्यामीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि । अनवद्यानि, अदुष्टानि महतामप्याचरितानि शास्त्रे लोके वा निन्दारहितानीत्यर्थः । कर्माणि लौकिकानि वैदिकानि वा कर्तव्यानि । तान्युक्तान्यनिन्दितानि महतामपि । यथा जामदग्न्यः पितृवचनं चकार, शुनःशेपो विश्वामित्रस्योपकारं न विसस्मार, याज्ञ. वस्क्यस्तपसाऽऽदित्यमवाप्य शुक्लानि यषि प्रतिपदे, गौतमः स्वमार्यानारायापीन्द्रीय प्राणपर्यन्तं कोपं न चकार, ब्रह्मा पुत्रोत्पत्त्यर्थ महान्तमुद्यमं चकार, इन्द्रश्च त्रिलोकी. स्वास्थ्याय निन्दितां हत्यामपि स्वीचकार, बलदेवश्च शेषोऽपि देवब्राह्मणकार्यार्थ शुक्र- शोणितशरीरमपि स्वी चकार, सोमो गुरोर्गरीयसी कीर्ति चकार, इत्यादीनि त्वया सेवितव्यानि, अनुष्ठेयानि । ननु-पितुर्व(तृव)घनकरणादीन्यनुष्ठास्यामि महद्भिः कृतवान्मातुर्ष(तृव)धादीनि घेत्यत आह-नो निषेधार्थः । इतराणि मातुर्व(तृव)वादीनि [न] सेवितव्यानीत्यनुषङ्गः । : ननु तर्सन्यैः कृतान्यवद्यानि कर्माणि नानुष्ठास्यामि किंतु भद्गुरुभिर्भवद्भिः सेवितानि सर्वात ण्यपि वेदेवोक्तानि “अग्निहोत्रं जुहोति" "न कांचन परिहरेत्" इत्यादीन्यनुष्ठास्या. मीत्यत आह-यानि प्रसिद्धानि, अस्माकमाचार्याणां वेदानां वा सुचरितानि विहि. तानि कर्माण्यस्माभिरनुष्ठीयमानानि “ अग्निहोत्रं जुहुयात् " इत्यादीनि वेदैरुक्तानि वा शोभनानि लोकद्वयश्रेयस्करत्वेन । तानि, उक्तानि सुचरितानि । त्वया शिष्येणोपा- स्यानि निरन्तरमनुष्ठेयानि । निन्दितानामाचार्यः कृतानां वेदैरुक्तानां वाऽननुष्ठेयत्वमाह-नो इतराणि । न परदारगमनादीन्युपास्यानीत्यनुषङ्गः । ये के च संबन्धिनोऽसंबन्धिनो वा तव । के चास्मदस्मत्तस्त्वदाचार्येभ्यः । श्रेया सोऽतिशयेन प्रशस्याः केवन । तहि कि क्षत्रियादय इत्यत्र आह-ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वनात्याऽऽक्रान्ताः । तेषामुक्तानां ब्राह्म- १ ग. महइ । २ क. ख. 'न क्ष।

·१३८ शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ० १०] णानाम् । त्वयाऽस्मच्छिष्येण । आसनेनाऽऽसनोपलक्षितसत्कारकरणेन । प्रश्व- सितव्यमासनदानादिना स्वगृहमागतानां प्रश्वास: श्रमापनयः करणीयः । अथवा तेपामासन उपवेशने सभायामित्यर्थः । न प्रश्वसितव्यं प्रश्वासोऽपि न करणीयः किमुत वार्तादिकम् । केवलं तदुत्त माहितया स्थेयमित्यर्थः। श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्धया । देशका- पात्रसंपत्ती सत्यां विमवानुसारेण गोभूहिरण्याशनपानादिकं यथोचितं देयं दात- व्यम् । न विपर्यय इत्याह-अश्रद्धया नास्तिक्यबुद्धया । अदेयं न देयम् । श्रिया विभूत्या । देयं दातव्यम् । हिया लज्जया । देयं दातव्यम् । भिया भीत्या । देयं दातव्यम् । संविदा मैञ्यादिकरणेन । देयं दातव्यम् । श्रियादिनिमित्तेषु दानेष्वास्ति- क्यबुद्धिपुरःसरमेव देयं न तु नास्तिक्यबुद्धयेति तात्पर्यार्थः । अथ महदुपदेशानन्तरम् । यदि पक्षान्तरे । कथंचित्ते तव शिष्यस्य मदुक्तं कर्म- नातमनुतिष्ठतः । कर्मविचिकित्सा वा कर्मस्वग्निहोत्रादिषु संध्यावन्दनादिषु का श्रौतेपु स्मातेषु 'उदिते जुहोति" "अनुदिते जुहोति" "सावित्री स्त्रीदेवतां पुरुषदेवतां वा" इत्यादिवाक्यम्यो विचिकित्सा संशयः । वाशब्दो विपर्ययार्थो विपर्ययो वा । वृत्तविचिकित्सा वा वृत्तमाचारः कुलपरम्परागतस्तस्मिन्विचिकित्सा संशयः। यथा केषाचिन्मातुलसुताविवाहमासमक्षणादिकं किंचिदपरेषा नेत्यादिदर्शनेन । वाशब्दो विपर्थयार्थः । वैदिके लौकिके च कर्मणि संशयोत्पादे विपरीतप्रवृत्तिर्वा पण्डितमन्य. त्वेनेत्यर्थः । स्याद्भवेत् । तदा ये प्रसिद्धा नीरागद्वेषा यथाशास्त्रानुयायिनः । तत्र तस्मिन्देशे, यत्र भवतो निवासः । ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वनात्याऽऽक्रान्ताः । संमर्शिनः समर्शी रागद्वेषोत्सुक्यराहित्येन शास्त्रार्थनिर्णयः। स येषां नित्यमस्ति ते संमर्शिनः । युक्ताः कर्मानुष्ठानयोगरता नित्यनैमित्तिकानुछानशीला इत्यर्थः । आयुक्ता अपरन- युक्ताः ।शास्त्रार्थस्य वचनेऽनुष्ठाने चान्यमीतिरहिता इत्यर्थः । अलूक्षा आरूक्षाः कर्ण- कठोरवचनपरानिष्टकारिबुद्धिरहिता इत्यर्थः । धर्मकामा धर्म एव कामोऽभिलाषो येषां ते धर्मकामाः । स्यर्भवेयुः । यथा येन प्रकारेण । ते यथोक्तविशेषणविशिष्टा ब्राह्मणाः । तत्र तस्मिन्कर्मणि वृत्ते वा । वर्तेरन्वृत्ति कुरिन्ययाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । तथा तेन प्रका. रेण । त्वमपि तत्र कर्मणि वृत्ते वा । वर्तेथा वृत्तिं कुरु तद्वत्तदनुतिष्ठेत्यर्थः । अथ, अथवा तेष्वभ्याख्यातेष्वम्युक्ता दोषेण संदिह्यमानेन संयोजिताः केनचित्तेषु । व्याख्यातमन्यत् । इत्यारभ्य ध्यार्थः सत्यादिलक्षणः । तत्कथनेनैष उक्तार्थो वाक्यसंदर्भ उपदेशः पित्रादिवचनरूपः। सत्यं वद तथा तेषु वर्तेथाः । इत्यन्त आदेशः कर्त. १ ग. "साक। ग. 'त्पादवि।३ ग. 'गजा।

·[ब्रह्मवल्ख्यध्याये, अ० १] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १३९ एषोक्ता वाक्यसंततिर्वेदोपनिषद्वेदरहस्यबुद्धिः । एतदुक्तं वाक्यनातम् । अनुशासनं राज्ञामिवाऽऽज्ञाभूतम् । एतदर्थाननु छाने महतो दु.खस्य प्राप्तर्विधीयमानत्वात्सस्नेहमुच्यमा- नत्वाद्वेदसारत्वादकरणे दुःखप्राप्तेश्वेत्यर्थः । यत एवं तत एवमुक्तप्रकार सत्यादिकम् । उपासितव्यं नित्यं निरन्तरमा ब्रह्मज्ञानादा श्मशानाद्वाऽनुष्टातव्यम् । एतदेव.न त्वन्य- दनुष्ठेयमेव चैतदर्थे पुनराह-एवमु च, एवमेव । चकारोऽवगतिसमुच्चयार्थः । अवगत्य चैतत्सत्यवदनाद्यभ्याख्यातेषु वर्तनान्तम् । उपास्यमुपासनीयं नित्यममुष्ठेयमित्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ।। १० ।। अथ शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः। अध्ययनव्याख्यानोपक्रमोपसंहारयोः शान्तिः पठनीयेति शिप्याजिशक्षयितुं प्रपाठकान्ते वक्ष्यमाणविद्योपसर्गशान्त्यर्थमपि कृतायाः शान्तेः फलं दर्शयन्नुक्तामेव शान्तिमनुवाकेन पुनः पठति कानिचित्पदान्यन्यथयित्वा--शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्व. र्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवा. दिपम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद. कारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । वदिष्यामीतिपदस्थलेऽवादिषमवत्वितिपद- स्थल आवीदिति विशेषः । शेषं शमित्यारम्य शान्तिरित्यन्तं समानपाठं समानार्थम् । अवादिषमुक्तवानस्मि । आवीपालनमकरोत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां पदार्थबोधिन्यां प्रथमः शीक्षाध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयो ब्रह्मवल्ल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । यदर्थ पूर्वः प्रपाठकः प्रवृत्तस्ता ब्रह्मविद्यां विवक्षुस्तस्यामत्यन्तमादरार्थ प्रकारान्तरेण १ ग. षोकवा । २ क. ग. 'शामाज्ञा । ३ ग. एवमु ।

·१४० शंकरानन्दकता- [ब्रह्मवस्यध्याये, ० १] पुनः शान्ति पठति-सह समम् । नावावाम् । अवतु साधनज्ञानेन ब्रह्म रक्षतु । सह नौ व्याख्यातम् । भुनक्तु फलज्ञानेन पालयतु । सह समं वीर्य विद्यातेजोतिशयो जीवन्मु- किलक्षणस्तं करवावह करवाव । तेजस्वि वीर्यवत्तमं नावावयोः। अधीतं गुरुमुखाद- वमतम् । अस्तु भवतु । अथवा तेजस्विनावावां भवाति शेषः । तेजस्विनोरिति वा व्याख्येयम् । अधीतमस्तु तेजस्वीति शेषः । किंबहुना मा विद्विषावहै प्राणिमिः पर- स्परं वा विद्वेषं मा करवावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, व्याख्यातम् । पूर्वपाठकारम्भे सूचितब्रह्मविद्याया इदानी सूत्रेण फलमाहाधिकारिप्रवृत्तिसिद्धये ब्रह्मविद्राह्मसाक्षात्कारवान् । आमोति । मोक्ष प्राप्तकण्ठस्थामरणवत्प्राप्नोति । परं ब्रह्मदमस्मीत्यविद्यातत्संस्कारशून्यत्वेनाखण्डकरसमात्मानमवगत्य स एव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र ब्रह्मणि ब्रह्मविदः परप्राप्तौ च । एषा वक्ष्यमाणमन्त्रभूता । अभ्युक्ता सर्वतः सर्वार्थप्रकाशकत्वेन कथिता । वेदपुरुषेणेत्रि शेषः । सत्यमनृतनकारार्थविलक्षणम् । तर्हि भावरूपं जडमित्यत आह-ज्ञानं जडविलक्षणम् । यद्यभावमावविलक्षणो भावविशेष. स्तर्हि घटादिकमपि तथेत्यत आह-अनन्तं देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । एतावत्ये. वोच्यमानेऽमावः स्यात्ततोऽस्य व्यवच्छेदार्थमाह-सत्यमिति । सत्यमनन्तमित्युच्य- माने जडमपि स्यात्तव्यावृत्त्यर्थ ज्ञानमित्याह । यद्यपि ज्ञानमनन्तमित्युच्यमाने न सत्यपदस्य कृत्यं ज्ञानस्यासद्विलक्षणत्वात् । तथाऽपि ज्ञानमप्यसदिति सर्वासद्वादिनः संगिरन्ते । तत्पक्षाधिक्षेपार्थ सत्यमित्याह । अयं भावः-येनापि सर्वासत्त्वमङ्गी क्रियते तेनाप्यजी क्रियत एव सत्त्वम् । अन्य- थाऽसत्त्वस्याप्यनुपपत्तेः । तयोनिरपेक्षत्वादिभ्यो हेतुभ्यः सत्त्वस्यैवाङ्गीकारः करणीयो नासत्त्वस्येति । जडवैलक्षण्यं च स्वयंप्रकाशमानानन्दात्मन एवाविद्यायाः सकाश जाडये सति दुःखानात्मत्वदर्शनात् । एवं चेज्ज्ञानमि-येवास्तु, कृतमनन्तपदेनापीति न मन्त- व्यम् । अन्तःकरणाविद्यावृत्त्योरपि ज्ञानशब्दाभिधेयत्वात्तदेव ज्ञानमिदमपीति बुद्धिनिवा. रणार्थमनन्तपदस्योपयोगात्पदनयमिदं स्वरूपलक्षणमखण्डैकरसार्थ प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवत् । इदानी लक्ष्यपदमाह लक्षणार्थसमर्थ(प)कम् । ब्रह्म बृहतेर्धातोरर्थभूतमभ्याधिकम् । आधिक्यं चासज्जडान्तवद्वैलक्षण्यमन्तरेण नोपपद्यते । तत इदं सत्यं ज्ञानमनन्तं योऽधि- कारी । वेद जानाति । निहितं निक्षिप्तं गुहायां बुद्धावधिदेवाधिभूताध्यात्ममेदेन व्यवस्थितायाम् । सा च कुत्रेत्यत आह-परम उत्कृष्टे भूताकाशात् , व्योमन्न्यो- म्न्यव्यार ते बुद्धिकारणेऽविद्याकार्यान्तःकरणवृत्तावभिन्यक्तमेवोक्तलक्षणं ब्रह्म । सर्वोs. प्यधिकार्यहमस्मीत्यवगच्छतीत्यर्थः । स ब्रह्मज्ञानी । अनुते तादात्म्येन प्राप्नोति । सर्वान्कामानिखिलान्कामनाविषयान् । सह युगपत्क्रममन्तरेणेत्यर्थः । केन रूपेण १ क. पाठकाधिकारभेदानां सत्रे । २ ख.. 'महमस्मी।

·[अमवस्यध्याये, अ० २] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । युगपत्सर्वान्कामान्प्रामोतीत्यत आह-ब्रह्मणा ब्रह्मतादात्म्यरूपेण । ब्रह्मणोऽपि कि रूपमित्यत आह-विपश्चिता स्वयंप्रकाशमानज्ञानकरूपेण । इतिर्मन्त्रपरिसमाप्तौ । ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणमुक्त्वेदानी जगजन्मादितटस्थलक्षणं हृदि कृत्वा मन्त्रेण संक्षे. पेण व्याख्यातं सूत्रं विस्तरेण ब्याकरिष्यस्तत्त्वंपदार्थयोरक्येनाऽऽत्मनो जगत्कारणत्व. माह-तस्मात्सत्यज्ञानानन्तरक्षणाद्ब्रह्मणः । वा आत्मत्वेन स्मर्यमाणात्मसिद्धात् । एतस्माद्बुद्धेष्टुः स्वयंप्रकाशमानात् । आत्मनोऽस्मच्छब्दप्रत्ययव्यवहारालम्बनात् । आकाशः शब्दगुणत्वेन प्रसिद्धोऽवकाशः संभूत उत्पन्नः । इदं पदं यथालिङ्गं यथा- पचनं पुरुषान्तेष्वनुवर्तते । आकाशादुक्तात् । वायुः शब्दस्पर्शगुणो नमस्वान् । वायोरुक्तादमिः शब्दस्पर्शरूपगुणस्तेमोधातुः । अनेरुक्कादापः शब्दस्पर्शरूपरस- गुणा द्रवात्मिकाः । अद्भ्य उक्ताम्यः पृथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगन्धगुणा कठिना भूमिः । पृथिव्या उक्काया ओषधयः फलपाकान्ताः । ओषधीभ्य उक्ताम्योऽनम- इनीयं प्रसिद्धम् । अन्नादुक्तात्पुरुषः स्थूलदेहः पुरुषशब्दापिधेयः । इदानीमेवं पुरुषमुररीकृत्याऽऽत्मनः कोशपञ्चकातीतं रूपं विवक्षन्प्रथमं कोशानाह- प उक्तः पुरुषः । वै प्रसिद्धो हस्तपादादिमानेष प्रत्यक्षः । पुरुषो व्याख्यातम् । अमरसमयः, अन्नस्याद्यमानस्य यो रसः सारभूतः शुक्रशोणितरूपस्तस्य विकारोऽ- बरसमयः । तस्य पुरुषस्य पक्षिणः । इदमेव प्रसिद्धं मस्तकमेव । शिरो मस्तकम् । अयं दक्षिणो भुजः । दक्षिणो दक्षिणमागस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं वामो भुनः । उत्तरो वामभागस्थः । पक्षः पत्रम् । अयं गलमारभ्याऽऽकटिस्थलं देशः । आत्माऽs तराधीः । इदं कटिस्थलादधःस्थितं पादद्वयम् । पुच्छं लाडूलम् । लालस्य पुच्छत्व उपपत्तिः प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्निति प्रतिष्ठाऽऽधार इत्यर्थः । पक्षिणोऽपि पुच्छाधार- वमस्माभिरदृष्टमपि प्रतिष्ठेति वचनसामर्थ्यात्कल्पनीयम् । तदपि तस्मिनुक्केऽप्य] क्षिण्येष वक्ष्यमाणः । श्लोकों मन्त्रः । भवति स्पष्टम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबो. धिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवरल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - अथ ब्रह्मवल्ल्याध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । अमाददनीयात् । वे प्रसिद्धात् । प्रजा जन्तवः । प्रजायन्ते स्पष्टम् । याः काश्च II: काश्चन निखिलाः । स्वेदजाण्डजनरायुनोद्भिज्जा इत्यर्थः । पृथिवीं ब्रह्माण्डान्त- हिवर्तिनी भूमि श्रिताः । अथो अपि । अनजाः सत्योऽनेनेवादनीयेनैव । अद्यमानेन नीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । अथ जीवकर्मक्षयानन्तरम् । एनदन्नममिभूमिश्चकोटादि- ११. 'भात्यु । २ ख. 'वनक । ३ ख. 'श्वविट्की ।

·१४२ शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, १० २] रूपम् । अपियन्त्यपिगच्छन्त्यन्ने विलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते । तथा च ने प्रत्यक्षविरोधोऽपि । सति शरीरेऽन्नेऽप्य यस्यानभिधानात् । अमं चतुर्विधप्राणिजातश. रीरस्योत्पत्तिस्थितिलयकारणमदनीयम् । हि यस्मात् । भूतानां चतुर्विधानां प्राणिनाम् । ज्येष्ठमतिशयेन वृद्धं कारणमित्यर्थः । तस्मात्ततः । सर्वोषधं सर्वस्य प्राणिजातस्यौषधं क्षुत्तृड्रोगस्य वारणम् । उच्यते कथ्यते । इदानीमन्नमयस्य पक्षिवत्कालव्याधकदर्थी कृतस्य कारणान्नप्रशंसाप्रसङ्गेनाऽऽत्मज्ञाना. भिमुखत्वाथै फलेन प्रलोभ्यान्नोपासनमाह-सर्व निखिलं वै प्रसिद्धं ते वक्ष्यमाणाः। अन्न मदनीयम् । आप्नुवन्ति प्राप्नुवन्ति । य उपासकाः। अन्नमदनीयं ब्रह्म सर्वस्मादधिक ब्रह्मज्ञानेनेत्यर्थः । उपासत एकरूपेण प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कुर्वते । पूर्वमन्नस्य सर्वभूत- कारणत्वार्थमुक्तमिदानीं तदेव ब्रह्मतादात्म्योपासनोपपत्तये ब्रह्मसमानधर्मत्वं दर्शयितुं पुनः पठति-अन्न हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । यथा ब्रह्म भूतानां ज्येष्ठमवगतं सद्भवरोगौषधमुच्यते तथा यस्मादन्नं भूतानां ज्येष्ठं तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । व्याख्यातश्च पदार्थ: अपि च यथा ब्रह्मणो भूतानि जायन्ते ब्रह्मणि तिष्ठन्ति च तथाऽनाददनीयात् । भूतानि चतुर्विधान्यण्डजादीनि । जायन्त उत्पद्यन्ते । जातान्यु. त्पन्नानि । अन्नादनीयेन । वर्धन्ते वृद्धि गच्छन्ति । ततो ब्रह्मणा समत्वाद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मणा तादात्म्येनोपासनमिति भावः । इदानीमन्नशब्दार्थमाह- अद्यते मक्ष्यते । भूरिति शेषः । अत्ति च भक्षयत्यपि । चकारः कर्मकर्तृव्युत्पत्त्योरन्नशब्दे समुच्चयार्थः । भूतान्यण्डजादीनि।तस्माद्यतोऽद्यतेऽत्ति च भूतानि ततः। अनमन्नशब्दं तदन्नमुच्यते कथ्यते। इति: प्रथमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्मादुक्तात् । वै प्रसिद्धात् । एतस्मात्प्रत्यक्षात् । अन्नरसमयादन्नरसविकारा- स्थूलदेहात् । अन्यः पृथग्भूतः । अन्तरोऽभ्यन्तरः । आत्माऽऽत्मशब्दाभिधेयः । प्राणमयः प्राणविकारः । तेन प्राणमयेन । एष प्रत्यक्षः स्थूलो देहः । पूर्णः पार- पूर्णः । स प्रसिद्धः । वे स्मर्यमाणः । एष साक्षिप्रत्यक्षः प्राणमयः । पुरुषविध एव पुरुषाकार एव । मूषानिषित्त द्रुतताम्ररसो यथा ताडगेव न त्वन्यादृशः । तर्हि किं पुरुषः पुरुषान्तरसदृश इति चोभयमपि स्वतन्त्रमित्याशङ्कय नेत्याह- तस्य पूर्वस्य पुरुषविधता पुरुषसदृशताम् । अनु पश्चात् । अयं तस्मादुत्तरः । पुरुषविधः पुरुषसदृशो न तु स्वतन्त्र इत्यर्थः । ततः पूर्ववदस्मिन्नपि कल्पना कर्तुं सुक- रेति मावः । तस्य प्राणमयस्य । प्राण एवोच्छ्वासकारिणी प्राणवृत्तिरेव न त्वन्यत् । शिरो मूर्धा । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । १ ख : ..

·[ब्रह्मवस्त्यध्याये, ० ३] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । व्यानापानी पूर्वप्रपाठके व्याख्याती। आकाश आकाशस्थः समानः । पृथिवी पृथिवीस्थः सर्वमाणकीलभूत ऊर्ध्वगाम्युदानः । अनेन हि सर्व प्राणा ध्रियन्ते स्ववृत्तिसंकोचेन । वाय्वधिकारादाकाशथिवीशब्दो यथाक. यचित्समानोदा-विषयौ नीतौ । अथवा मुख्यातेवानयोः शब्दयोरस्तु । तथा च श्रुतेः कोशेष्वनास्थेति व्याख्येयम् । व्याख्यातमन्यत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः । प्राणं मुख्यप्राणं देवाश्चक्षुरादयोऽन्यादयः । अनु प्राणमनु । प्राणन्ति चेष्टन्ते । मनुष्या मनुजाः । पशवश्व गवाद्याः । चकारः सर्वशरीरसंग्रहार्थः । ये प्रसिद्धार्थाः । प्राणो मुख्यप्राणः . हि यस्मात् । भूतानामण्डजादीनाम् । आयुर्भावन कारणम् । अनेन देहेन्द्रियात्मवादो निराकृतः । तस्माद्यस्मादायुस्ततः सर्वायुषं सर्वायुरेव सर्वा. युषम् । उच्यते कथ्यते । इदानी मन्त्रोपासनवत्प्राणोपासनाफलं प्राणोपासनं चाऽऽह-- सर्वमेव निखिलमेव । ते वक्ष्यमाणाः । आयुनर्जीवन कारणं शतसंवत्सररूपम् । यन्ति गच्छन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणं मुख्यप्राणम् । व्याख्यातमन्यत् । अन्नवत्प्रा. णस्यापि ब्रह्मसमानतां वक्तुं पुनरुत्तस्याभिधानम्---प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मा- सर्वायुषमुच्यते । व्याख्यातम् । ब्रह्मणो यथा सर्वायुष्वं तद्वत्प्राणस्यापीत्यर्थः । इतिः प्राणकोशपरिसमाप्त्यर्थः । “ तस्येप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य " एतदनन्तरं यद्यपीति शब्दः पठनीयः प्राणकोशस्यात्र परिसमाप्लेस्तथाऽप्यस्य वाक्यस्यान्नमयादधि- कत्वाच्छकोत्तरत्वाच्चैतस्मात्पूर्वपाठ इनिशब्दस्य । अथवा पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलीय- स्त्वादन पठितस्यापि तदनन्तरं संगतिरवगन्तव्या । ननु-पूर्वस्मात्पुरुषादनन्यः प्राणमयम्तस्य तदन्तःपातित्वाद्धस्तपादादिवदित्यत आह- तस्यान्नमयस्य । एष एव समनन्तरोक्तः प्राणमय एव । शारीरः शरीरे भवः । आत्मा सर्वव्यवहारकारणत्वेनाऽऽत्मा । यः प्राणमयः । पूर्वस्य प्राणमयात्पूर्वस्य तस्य पूर्वस्य यः प्राणमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । अयं मावः-प्राणो न च स्थूलशरीरान्तःपाती । तथा च सति नासापुटनिर्गतस्तद्वदेव चाक्षुषः स्यादिति । तस्मादा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः। स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः। १ ख 'भ्य परिसवात ।।

·१४४ शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवस्त्यध्याय, अ० १] ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः। आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । प्राणमयादुक्तात् । मनोमयो मनोविकारः । तस्य यजुर्यजुर्विषया वृत्तिः । ऋगग्विषया वृत्तिः। साम सामविषया वृत्तिः । आदेशो यजुरी- क्सामसु ब्राह्मणमादेशरतद्विषया वृत्तिः । अथर्वाङ्गिरसोऽथर्वणाऽङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा ब्राह्मणानि च तद्विषया वृत्तिः । अन्यत्पूर्वेण समानपाठम् । अन्नमयार्थस्थले प्राणमयं प्राणमयार्यस्थले मनोमयं चोक्त्वा पूर्ववद्वयाख्येयम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । अत्र हि मनोमयस्य चतुर्वेदवृत्तिप्राधान्यमुक्तम् । वेदाश्च ब्रह्मप्रकाशकत्वान्न ब्रह्मणो मिन्नाः। ततो वेदेभ्योऽभिन्नं सर्वस्य जगतः कारणं विशेषतश्च मनप्तः "तन्मनोऽकुरुत" इति वचनान्मनसाऽप्यगम्यरूपं ब्रह्म वदन्मनोमयं स्तौति-यतः सर्वस्य जगतः कारणा. द्विशेषतश्च मनसः सत्यज्ञानानन्दरूपाद्ब्रह्मणः । वाचो यजुक्रक्सामादेशादथर्वाङ्गिरसरूपा अन्याश्च । निवर्तन्ते ब्रह्म वक्ष्याम इति संकल्प्य प्रवृत्तास्तस्मिन्ब्रह्मणि प्रवेशमलम- माना नेति वदन्त्यो वाराङ्गना इव राजगृहाम्याशायथागत निवृत्त्य भ्रष्टसंकल्पा भवन्ति । निवृत्तिस्तु प्राप्तावप्राप्तौ च संकल्पितस्य दृष्टा । तथा च किं प्राप्य निवर्तन्त इत्याशक्य नेत्याह-~अपाप्यालब्ध्वाऽऽनन्दमित्यन्वयः । ननु वागगम्यानामपि जातीचम्पकके- तकीकुसुमादिगन्ध मेदानां मनसाऽवगतिर्यथा तथाऽस्त्वित्यत आह-मनसा यजुरादिपञ्चवृ- तिमता । सह समम् । आनन्दं हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दादप्यतिशयमनन्तमानन्दम्। ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य । षष्ठीयं शिलापुत्रकस्य शरीरम् ' इतिवव्याख्येया। विद्वान्सा- क्षात्कारवान् । साक्षात्कारेणापगताविद्यो द्वितीयामावान्न बिभेति भयं न गच्छति । कदाचन कदाऽपि । यस्मादेतादृशं ब्रह्मास्य कारणं तस्मादतिश्रेष्ठो मनोमय इति भावः। इतिर्मन्त्रसमाप्तौ । अथवा मनोमयकोशपरिसमाप्तौ पूर्ववदवगन्तव्यम् । प्राणस्येवेकदेशो मन इति शङ्कां वारयति-तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । पूर्वस्य प्राणमयस्य । यः प्रसिद्धो मनोमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन प्राणस्याऽऽत्मत्वं निवारितम् । तस्माद्वा एतस्मान्मनो. मयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविषताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रदैव शिरः । ऋतं दाक्षिणा पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा। महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तद ·[ ब्रह्मवल्ल्यध्याये,अ० ५] चिरीयोपनिषदीपिका । १४५ प्येष श्लोको भवति । मनोमयादुक्तात् । विज्ञानमयो बुद्धिविकारः । श्रद्धाऽऽ- स्तिक्यसंपन्नबुद्धिवृत्तिः । ऋतं शास्त्रार्थविषये मानसव्यापारविषया वृत्तिः । सत्यं तस्मिन्नेव वाकायाम्यामनुष्ठीयमाने तद्विषया वृत्तिः । योगः शास्त्रार्थविषये संदेह- विपर्यरहिता वृत्तिः । महः, अनया हि यागाद्यनुष्ठाने मनोभा वरबुद्धितत्त्वं प्रथम महत्तत्त्वाख्यम् । प्राणमयार्थस्थले मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववद्व्याख्ययेम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः। विज्ञानं बुद्धिः । यज्ञं दर्शादिकं तनुते विस्तारयति । कर्माणि वैदिकानि स्मार्ता न्यग्निहोत्रसंध्यावन्दनादीनि लौकिकानि च कृषिवाणिज्यादीनि । तनुते विस्तार पति अपि च यज्ञविस्तारेणाभ्युच्चयार्थावपिचौ । विज्ञाने कर्मविस्तारादर्विज्ञानं बुद्धिं देवा वागादयोऽग्न्यादयश्च । सर्वे निखिलाः । ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं ज्येष्ठमतिशयेन वृद्ध कारणमित्यर्थः । ज्येष्ठत्वं विज्ञानस्य ब्रह्मणश्च साम्यं तयोस्तादात्म्योपासनार्थमुक्तमित्य. वगन्तव्यम् । उपासते ब्रह्मतादात्म्येनोपासनं कुर्वते । विज्ञानं ब्रह्म व्याख्यातम् । चेद्यदि । वेद वेदव्यतिरिक्तोऽपि जानात्युपासीतेत्यर्थः । तस्माद्विज्ञानब्रह्मोपासनात् । चेदि । न प्रमाद्यति प्रमादं न गच्छति बहिर्मुखो न भवतीत्यर्थः । शरीरे स्थूलश. गरे । पाप्मनो हिरण्यगर्मप्राप्तिप्रतिबन्धकारणानि । हित्वा परित्यज्य । सर्वान्निखि- लान् । कामान्कामनाविषयान् । हिरण्यगर्भतादात्म्येन समश्नुते । सम्यक्प्राप्नोति । इतिर्मन्त्रसमाप्ती विज्ञानमयकोशसमाप्तौ वा पूर्ववत् । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य यो विज्ञा. नमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । अनेन मनस आत्मत्व निवारितम् । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनेष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुष- विधः । तस्य पियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । [प्रमोद उत्तरः पक्षः] । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । विज्ञानम- यादुक्तात् । आनन्दमय आनन्दविकारः । सोपाधिकानन्द इत्यर्थः । प्रियं पुत्रादिदर्शननन्यं सुखम् । मोदः पुत्रादिसंभाषणसहासनादिजन्यं सुखम् । प्रमोदः सहाऽऽसनादौ स्थितानामपि पुत्रादीनामन्यानुविधेयत्वजन्यं सुखम् । अभीष्टविषयस्य दर्शनं लाभो भोगश्च प्रियमोदप्रमोदा इत्यर्थः । आनन्दः सुखसामान्यं प्रियमोदप्रमोदेष्वनुगतं सुखम् । ब्रह्म निरतिशय आनन्दो यस्य 'क्तोमा १ख.

·१४६ शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवल्ल्यध्याय, अ०६] मात्रामुपजीवन्ति ब्रह्मादयः । यथा देहावयवाः पादयोः प्राणभेदाः पृथिव्यामुदाने वा वेदाश्च त्रयोऽपि मन्त्रब्राह्मणरूपा अथर्वाङ्गिरःसु दृष्टकर्मसाधनत्वेन यथा बुद्धिभेदाः प्रथमनायां हिरण्यगर्मबुद्रौ च प्रतिष्ठितास्तद्वत्सुखसमान्यविशेषा निरतिशयसुखकस्व. भावे सत्यज्ञानादिरूपे ब्रह्मणि सर्वाधारे प्रतिष्ठिताः । स्थूलस्य देहस्याध्यात्माधिभूताधिदेव. भेदमिन्नस्य ब्रह्मणः प्रथमकोशत्वम् । सूक्ष्मस्य स्थूलात्मभूतस्याज्ञानकायस्य क्रियाज्ञान- शक्तेश्चतुर्धा भिन्नस्य सकारणस्य कोशचतुष्टयत्वं च । सूक्ष्मोऽपि विमागः स्वयं प्राण- निमित्तं हि स्थूलशरीरस्य सर्वव्यवहारं मत्वा स्थलशरीरात्मभूतः प्राणः क्रियाशक्ति- द्वितीयः कोशः । प्राणस्यापि मनसेतस्ततो नीयमानत्वाहालेनेव मृत्समयलीवर्दस्य । ततोऽनिश्चयात्मिका ज्ञामशक्तिः प्राणात्मभूता मनआख्या तृतीयः कोशः । मनसोऽप्य- निश्चयात्मनो निश्चयपरतन्त्रत्वानिश्चयात्मिका बुद्धिर्मनआत्ममता चतुर्थः कोशः । बुद्धेरपि सुखपरतन्त्रत्वावस्थात्रये कार्यकारणोपाध्यवच्छिन्नसुखं पञ्चमः कोशः । तत्रापि प्रियमोदप्रमोदा जागरणस्वर्मन आनन्दः सौषुप्ते व्याकृतोपाधिः । इतः परं भूतभौतिक- कार्यस्य कारणस्य चामावादकार्यकारणं ब्रह्म सर्वस्याऽऽधारभूतं कोशपञ्चकवाक्प्रवृत्ति- कारणानिमित्तं प्रथमसूत्रेण सूचितम् । मन्त्रेण च व्याख्यातमुक्तवती श्रुतिरित्यर्थः । मनोमयार्यस्थले विज्ञानमयं विज्ञानमयार्थस्थल आनन्दमयं च पठित्वा शेष समानपाठं पूर्ववद्वथाख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ भथ ब्रह्मवल्ल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः । आनन्दब्रह्मणोरभेदाब्रह्माभिधानमेवाऽऽनन्दाभिधानमिति मन्वानः पठति-अनवा. विद्यमान एव । जनेरज्ञातोऽभिभूतश्चेत्यर्थः । स वक्ष्यमाणः । भवति स्पष्टम् । असद. विद्यमान खरविषाणसममित्यर्थः । ब्रह्माऽऽनन्दमयस्य पुच्छं कारणं चेत्युक्तेनास- त्वप्रकारेण । वेद जानाति । चेयदि। असत्त्वज्ञानादनमुक्त्वा सत्वज्ञानाद- र्थमाह-अस्ति विद्यते सर्वस्य कारणत्वेन सर्वात्मत्वेन च । ब्रह्मोक्तम् । इत्युक्तेन सत्यप्रकारेण । चेयदि । वेद जानाति । सन्तं विद्यमानं वाचा मनसा कायेन च पूज्यमित्यर्थः । एनं ब्रह्मास्तित्वशानिनम् । ततो ब्रह्मास्तित्वज्ञानात्कारणात् । विदुर्ना- नन्ति । स जना इति शेषः । इतिर्मन्त्रसमाप्त्यर्थमानन्दमय [कोश] परिसमाप्त्यर्थं वा पूर्व- १ क. ग. 'प्रजा आ । १ क. ग. धर्म सू । .

·[ ब्रह्मवल्यध्याये,अ० ६ ] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १४७ वत् । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य। तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य य आन- न्दमय एष एव शारीर आत्मेत्यनयोाख्यातः पदार्थः । अथ कोशपञ्चकाधारब्रह्मास्तित्वनास्तित्वविज्ञानफलकथनानन्तरम् । अतो ब्रह्मणः सर्वात्मत्वं यतोऽस्तिनास्तिप्रत्ययौ च कर्तुं सुशवावस्मात्कारणात् । अनुभश्ना ब्रह्म णोऽस्तित्वे नास्तित्वे च तज्ज्ञानिनो ब्रह्मप्राप्तावप्राप्तौ च संदेहमनु प्रश्नाः प्रष्टव्या ईप्सिायविषयाः शब्दसंदर्माः । पठ्यन्त इति शेषः । उतापि अविद्वान्ब्रह्माण संदे- हविपर्ययज्ञानवान् । अमुमानन्दमयकारणभूतं पुच्छरूपं चास्तिनास्तित्वाम्यामनिश्चित वस्तुवृत्तेन । लोकं लोक्यमानं स्वयंप्रकाशत्वेन तज्ज्ञानिभिः । प्रेत्य परलोकमागत्य शरीरं परित्यज्येत्यर्थः । कश्चन कोऽपि । गच्छति प्राप्नोति । प्लुतिर्विचारार्था । आहो पक्षान्तरे । विद्वान्ब्रह्मणि संदेहविपर्ययरहितज्ञानवान् । अमुं लोकं प्रेत्य व्याख्यातम् । कश्चित्कोऽपि । समश्नुता ३ । समश्नुते घ्याप्नोति । प्लुतिर्विचारार्था । उ अपि । अयं माव:-यद्यस्ति सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म तर्हि प्राप्तव्यमविदुषाऽपि । न ह्यज्ञानसंशयविपर्ययर्वस्तुनोऽन्यथात्वम् । सर्वात्मकं चेदविद्वान्न प्राप्नोति बिद्वानपि न प्राप्नुयानियामकामावात् । अथ नास्ति तत्तर्हि विदुषाऽपि न प्राप्तव्यम् । न हि नरविषाणादिकं तस्मिन्संदेहविपर्ययरहितज्ञानिनाऽपि प्राप्तुं शक्यम् । अथाशेषविशे- षशून्यमप्यनेन प्राप्यते त विदुषा न प्राप्यत इति न नियामकं पश्याम इति । अने. नोक्तश्लोकार्थस्याऽऽक्षेपः कृतः । आस्तां विद्वदविदुषोः प्राप्त्यप्राप्ती । ब्रह्मणोऽविद्वदप्राप्त्या यत्तस्य नास्तित्वमापादयि- तुमिष्टं तज्जगत्कारणत्वकथनेन पूर्वोक्तेन पुनः केनचिद्विशेषणाभिधीयमानेन निराकुर्व- नसत्त्वपक्षमादादत्ते-स सूत्रमन्त्राभ्यां ब्रह्मत्वेनोक्त आत्माऽऽनन्दमयस्य कारणभूतः पुच्छमूतश्च प्रसिद्धः । कथमसो नास्तीत्यर्थः । ननु सतां चेतनानां किंचित्कारित्वं दृष्टमस्य तस्मिन्सत्यस्तित्वं श्रद्दधामीत्यत आह-अकामयत कामनामकुरुत । काम- नाविषयमाह-बहु स्यां नाना भवेयम् । नानामवनेऽप्युपायमाह-प्रजायेयोत्प. धेय । इत्यनेन प्रकारेणेमां कामनां कृत्वा । स कामी तपः पर्यालोचनमिदमनेनेत्थत्या. दिरूपम् । अतप्यत सृज्यविषयमकरोत् । स कामुकस्तापसः । तप उक्तम् । तप्त्वोक्तविषयं कृत्वा । कार्यकारणादिकं प्रथम विचार्य निश्चित्य चेत्यर्थः । अनन्त- रमिदं विविधप्रत्ययगम्यं कार्यजातं भूतभौतिकं चेतनाचेतनात्मकम् । सर्व निखिलम् । असृजतोत्पादितवान् । सर्वशब्दार्थमाह-यदिदं किंच। यत्किचेदं प्रसिद्धमस्तिना- स्तीत्यादिप्रत्ययगम्यं यत्किमपि । तत्काजातम् । सृष्टोत्पाच। तदेव स्वसृष्टमेव । अयमेवकारो देहलीप्रदीपन्यायेन तदमुना प्राविशदित्यनेन च संबध्यते । अनु कार्य सृष्टिमन्वेवाप्रविष्टोऽपि तु सर्वत्रावस्थानादाकाशवत्माविशत्प्रवेशमकरोदेव । प्रविष्टशब्द- प्रत्ययविषयोऽभूदित्यर्थः । १ ख. 'त्य वेत्य' । १ ख. 'पिस ।

·शंकरानन्दकृता- (ब्रह्मवल्स्यध्याये, भ० १] तदनु कार्य सृष्टमनु प्रविश्य प्रवेशं कृत्वा । किं तटस्थ एवायं सूत्रधारि. बद्गृहं निर्माय तत्र प्रविश्य स्थितः । तथा चाऽऽत्मनो बहुमवनोपायः प्रजायेयेति दृष्टो विपरीत इत्याशङ्कय नेत्याह-सच्च तेजोवन्नरूपमपि । त्यच्च वाय्वाकाशरूप- मपि । चकारौ तद्बुद्धिं समुच्चिनुतः । अभवत्स्पष्टम् । इदं क्रियापदं वक्ष्यमाणेष्वपि चतुएं पर्यायेषु संबध्यते। निरुक्तं चानिरुक्तं च । निःशेषमुक्तं, निरूक्तं, घटः पृथुबुध्नो- दराकार इत्यादि तद्विपरीतमनिरुक्तं, जातीचम्पककेतकीकुसुमगन्धभेदादि । चकारी पूर्ववत् । निलयनं चानिलयनं च, आश्रयोऽनाश्रयश्च । चकारी पूर्ववत् । विज्ञानं चाविज्ञानं च । स्मृतिसंशयविपर्ययनिश्चयादि विज्ञानं तत्कारणं वा चिन्मानं वा । तद्विपरीतमविज्ञानम् । चकारौ पूर्ववत् । सत्यं चानृतं च, भावात्मकत्वे सति कश्चि- स्कुत्रचित्कथंचित्केनचिदपि बाधरहितं सत्यं व्यवहारतो वा बाधरहितम् । तद्विपरीत. मनृतम् । चकारौ पूर्ववत् । अस्तिनास्तीतिप्रत्ययविषयः सर्वः कार्यकारणवर्गो ब्रह्म च ब्रह्मैवाभूदित्यर्थः । ननु-स सर्वकारणं सर्वमभूदित्येतावत्प्रतीयते न तु तदसत्यं नेति वचनादित्यत आह-सत्यं सर्वनाशून्यं भावरूपं ब्रह्म । अमवदुक्तं मूर्तादिकमभवत् । असतः सर्वात्मत्वे सर्वमिदं सर्वैः प्रत्ययरसदिति प्रतीयेत नरविषाणवन्ध्यापुत्रादिवत् । ततो नासत्सर्वात्मकं किंतु सदेव । प्रतीतेरविश्वासे जीवनादिव्यवहारस्यापि दुर्लभत्व। मित्यर्थः । - किं सदादिकं दशविधं तद्बद्धयश्चेत्येतावदेव सत्यमभवदित्याशङ्कय नेत्याह- यदिदं किंच । उक्तमनुक्तं चोत्प्रेक्ष्यमा यत्किचेदं निखिलमपीत्यर्थः । तन्निखिलमपि सत्याद्ब्रह्मणोऽभिन्नं तस्मिन्नध्यस्तत्वेन प्रतीयमानं प्रसिद्धम् । सत्यं सत्यशब्दार्ह व्यवहा- रक्षमत्वेन मूर्तामूर्तत्वेन च । मूर्तामूर्तविभागो भूतपञ्चक एव । तेजोबन्नानि मूर्तीनि । वाय्वाकाशावमूर्ती । कार्यकारणयोरपि मूर्तामूर्तत्वे एवमवगन्तव्ये । कार्य सर्वः प्रपञ्चो भूतभौतिकरूपो मूर्त स्थूलत्वात्कारमतः । विद्या त्वमूर्त तद्विपर्ययादप्रतीयमानत्वेन वा । इति, अनेन प्रकारेण । आचक्षने कथयन्ति ब्रह्मविदः । तत्र सर्वकार्यशून्ये ब्रह्मण्यपि युक्त्यम्युचयार्थस्तच्छब्दः : । ब्रह्मणः सत्यत्वेऽन्यस्य चासत्यत्वे युक्तिश्चेयम् । ब्रह्मव्यतिरिक्तं यत्सत्यं तन्नित्यमनित्यं वा । नित्यत्वे कार्यता कार्यत्वे चासत्यत्वमनि- च्छतोऽपि प्रामादिकस्वजिह्वाचर्वणवदागतम् । नित्यत्वेऽप्यसर्वगतत्वे सर्वगतत्वेऽपि जाव्यत्वेऽपि भेदे स एव दोषः । तस्माद्रीव सत्यं न त्वन्यत् । ब्रह्मण्यध्यासात्तत्सत्य- १ स. बाधार' । २ ख. तामूर्तादि' । ३ क. ग. एवं ते । ४ ख. 'च्छतःप्रा । ५ ख. 'सात्तु सत्य।

·[ ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ० ७ ] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । शब्दाहम् । यदंतायामध्यस्त रजतमिदंशब्दाहम् । एष श्लोको भवति व्याख्यातम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ. बोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ ब्रह्मवल्ल्यध्याय सप्तमोऽनुवाकः। असद्वै, सत्येऽध्यस्तं सत्यशब्दार्ह सन्नामरूपकर्मात्मकत्वेन स्थवीयो बुद्धिविषय. त्वात् । तद्रहितमसत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म शास्त्रभसिद्धं विद्वत्प्रसिद्धं वा नामरूप. क्रियाहीनं जगत्कारणं सद्वा इति वत्तव्ये सत्त्वभ्रमस्य नामरूपक्रियाहीनत्वेनोत्पादादिति कथनार्थ मसद्धा इत्याह । इदं विविधप्रत्ययगम्यं विश्वम् । अग्रे विश्वोत्पत्तेः प्राक् । आसीद्धभूव । अविद्याशबलं ब्रह्म जगत्कारणमेवाऽऽसन्नि तु कार्यजातमित्यर्थः । ततोऽ. सच्छब्दाभिधेयात्कारणात् । वै, एव प्रसिद्धं वा । सत्सच्छब्दाभिधेयं स्पष्टनामरूप. कर्म । अजायतोदपद्यत । तदविवाशबलं जगत्कारणम् । अविद्यात्मानमेकं चिदान- न्दस्वभावम् । स्वयमात्माऽविद्याया आश्रयो विषयश्च । अकुरुत बहुधा कृतवान् । तस्मादात्मानमः(मन आ )त्मनैव बहुधा करणात्ततोऽविद्याश्रयविषयभूतमानन्दात्मस्व. रूपं सुकृतम् । स्वार्थेऽयं सोः प्रयोगः । स्वेन स्वकृतवत्स्व(कृतं स्व)कृतं स्वकृतमेव परोक्षेण सुकृतं पुण्यमुच्यते कथ्यते देवैः । इति मन्त्रसमाप्तौ । ननु- ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्युपक्रान्तं तत्र किं ब्रह्मेत्याशङ्कायां सत्यादि. लक्षणं तत्स्वरूपमभिधाय तत्प्रतिपत्त्यर्थं च तस्याऽऽकाशादिकारणत्वाभिधानप्रसङ्गेन कोशपञ्चकमवतार्य पञ्चमकोशाधारब्रह्मास्तित्वनास्तित्वज्ञानाम्यामानर्थयोरभिधानेन प्र- भेषु समागतेषु सन्निर्णयार्थमिदं ' सोऽकामयत ' इत्यारम्य · सुकृतम् ' इत्यन्तमुक्तमस्तु तत्तथाऽपि सर्वकारणब्रह्मावाप्तौ न पुरुषार्थ आनन्दावाप्तेरेव । तथात्वादित्यत आह- यत्प्रसिद्ध जगत्कारणम् । वे स्मर्यमाणं तद्ब्रह्म । सुकृतमविद्यायाः स्वात्मरूपमेव कर्म- कर्तृभावेन कृतवत् । रस आनन्दद्रवः । स्वयंप्रकाशमानानन्द इत्यर्थः । वै प्रसिद्धो वैष. यिकसुखरूपेण सर्वप्रियतमत्वेन वा स्मर्थमाणो वा । स मोक्षे भावीदानी परोक्ष एव प्राणिनां रसः । रसं सुकृताभिन्न मानन्दात्मस्वरूपम् । हि यस्मादेव । रसं लब्ध्वेति द्वाभ्यां शृङ्खलान्यायेन संबध्यते । रसमेव न त्वन्यत् । अयमधिकारी लब्ध्वा प्राप्येव नत्वन्यथा । आनन्दी प्रत्यक्प्रकाशमानानन्दात्मस्वरूपः । भवति स्पष्टम् । तस्मात्पुरुषार्थों ब्रह्मप्राप्तिरित्यर्थः । ननु-सुकृतस्य ब्रह्मण आत्मामिन्नस्याऽऽनन्दत्वं भवतोच्यते । प्रतीतिश्च विपरीते- १ ब. "त् । तत्सहि । १ ख. 'स्तु तथाऽपि । -- ·१५. शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, म. ७ -- । त्या शक्य तदुत्तरत्वेनान्यथानुपपत्तिमाह-क आत्मनोऽनानन्दत्व आनन्दात्मन्यति- रिक्तः । हिहेत्वर्थः । एव नाम । कस्तु नामान्यादपानचेष्टां कुर्यात् । को व्याख्यातम् । प्राण्यात्प्राणचेष्टां कुर्यात् । यघोष स्वयंप्रकाशमानः । आकाशः आकाशवत्सर्वगत आकाशशब्दाभिधेयो वा । देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । आकाश इति सप्तम्यन्तत्वपक्षे हार्दाकाशेऽविद्याशबलित इति व्याख्येयम् । आनन्दः परप्रेमालम्बनत्वेनोपलक्षित आनन्दात्मा न स्यान्न भवेत् । अयमर्थः- आत्मकामाय सर्वा लौकिवयो वैदिक्यश्चेष्टाः । प्राणाधारणमपि । आत्मा चे. दुःखं दुःखसाधनं वा स्यात्तदानी वृश्चिकतजन्यदु.खबद्धे यः स्यात् । दुःख साधनस्वे वाऽऽरमार्थ भार्यादिकं प्रियं न स्यात् । ततः सुखत्वं परिशिष्यते । अमा. वस्यासत्त्वे नामाऽऽत्मनो दु.खामावत्वं प्रतीतिविरुद्धम् । मुखस्यापि जायमानस्य वेद्य- स्याऽऽस्मार्थत्वेन प्रियता दृष्टा । न तु स्वरूपेण । अन्यथा वैर्यादिगतस्यापि तस्य प्रियता स्यात् । तेन नित्यस्वयंप्रकाशमानानन्दात्मा परप्रेमालम्बनत्वेनाङ्गीकरणीयः । परप्रेमालम्पनत्वं च तदर्थलौकिकवैदिकजीवनचेष्टान्यथानुपपत्त्या कल्प्यते । आत्मनोऽना. नन्दत्वे न काऽपि चेष्टा स्यादिति । ननु- यद्ययमानन्दरूपस्तार्ह किमर्थमयमा. नन्दार्थ लोकः साधनमादत्त इत्यत आह-एष आकाश आनन्दात्म। स्वयंप्रकाश- मानोऽप्यनाद्यविद्यावृतः । साधनसाध्यादिभावेन व्यवस्थितो हि यस्मात्तस्मादीत शेषः। एवेषशबदेन संबध्यते । एष एव साधनं साध्यं च वस्तुतोऽज्ञातात्मयाथात्म्यसाधनतारतम्ये- नापसारिताविद्यातारतम्यादाविभूतात्मसुखतारतम्यरूपः । भविद्यादशायामानन्दयति- आकीटपतङ्गमाब्रह्म च निखिलं जगदा योनिप्रादुर्भावादा मोक्षसाक्षात्काराचाऽऽनन्दयति। आनन्दात्मनि साक्षात्कृते । न साध्यसाधनादि(दी)ति मावः। तत्साक्षात्करणात्प्राक्साध्य. साधनादेरपि वस्तुतस्तदात्मकत्वात्तस्यैव सुखदातृत्वमविरुद्धमित्यर्थः । ननु- आत्मनोऽस्तित्वे स्थिते विद्वानेव कदा कथं प्राप्नोतीत्यत आह-यदा यस्मि- काले । हि यस्माद्विदुषो ब्रह्मप्राप्तौ नियामको हेतुहिनोच्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारवत्त्वेना. पगताविद्यत्वादित्यर्थः । एव, अयं पार्थसारथिवत्कालवाचिना विद्वद्वाचिना लाभवाचिना च संबध्यते । यदेव न त्वन्यदा । एष विद्वानेव न त्वन्यः । एतस्मिन्नात्मनो मेदर- हिते सत्ये रसे । अदृश्ये बाह्यान्तरेन्द्रियज्ञानाविषये । अनात्म्य आत्मन इदमात्म्य त्रिविधं शरीरं न यस्यासावनात्म्यस्तस्मिन् । -सर्वज्ञानाविषयोऽशरीरोऽपि वाग्गोचरः पदार्थो नरविषाणादिदृश्यत इत्यत आह--अनिरुक्ते निरुक्तिशून्ये वाचामगोचर इत्यर्थः । ननु-वाचामगोचरोऽपि साश्रयः पदार्थो दृष्टो यथाऽविद्या सदसधुक्त्यविषयेत्यत आह-अनिलयने निल. १५. "मान्यां चेष्टां । २ घ. विविध ।

·[ब्रह्मवल्ल्यध्याये, अ०८] तेचिरीयोपनिषदीपिका । १५. - यनमाश्रयस्तद्धीने । ननु-प्राकृते प्रलये तत्रैव प्रतिष्ठां सर्वोऽपि विन्दत इत्यत आह- अंभयं मयं प्रकृतिस्थाः संस्काराः प्रकृतिश्च भयानकसंसारहेतुत्वात्तच्छ्न्यममयमित्यर्थः । अभयं यथा तथेति व्याख्येयम् । प्रतिष्ठामिदमहमस्मीति तादात्म्येन प्रतिकूलसंस्कार राहित्यलक्षणेन प्रकर्षेण स्थितिम् । विन्दते लभत एव । अथ तदा सोऽस्मिन्प्रतिष्ठा माधो विद्वान् । अभयं भयमविद्यातत्संस्कारा द्वैतरूपास्तच्छ्न्यममयं स्वयंप्रका- शमानानन्दात्मस्वरूपाविर्मावं गतः प्राप्तः । भवति स्पष्टम् । जीवन्मुक्तः सर्वदा भवतीत्यर्थः। ननु- विद्वानविद्वानपि ब्रह्मणि प्रतिष्ठित एव तस्य सर्वाधारत्वात्ततोऽविदुषोऽपि प्रेतस्य ब्रह्मप्राप्तिः स्यादित्यत आह-यदा यस्मिन्काले । हिती । यस्माद्रमणि प्रति- ष्ठितोऽप्यविद्वान्ब्रह्माहमस्मीति ब्रह्म न प्रतिपद्यते निधिस्थ इव जात्यन्धो निधिम् । एव पूर्ववत् । एष प्रसिद्धः संदिहानो विपर्यस्तोऽज्ञानी च । एतस्मिन्स्वात्माभिन्ने ब्रह्मणि, उदपि । अरमल्पम् । अन्तरं भेदम् । कुरुते स्पष्टम् । अथ तदा तस्य संदिग्धस्य विपर्ययस्थस्याज्ञानिनश्च । भयमविद्यातत्कार्यतत्संस्कारजन्यमध्यात्माधिभूताधिदेव मेदामिन्नं वाचि मनसि कायेऽसह्यदुःखकारणं जन्मादि । भवति ब्रह्मैव संदेहविपर्ययाज्ञानरुक्त- मयरूपं भवति । सगिव सर्पाद्याकारैः । ननु- अविदुषस्तथाऽस्तु यस्तु शास्त्रीये कर्म- ण्यधिकृतो विद्वांस्तस्य ब्रह्मविद इव ब्रह्मप्राप्तिरित्यत आह-तत्तुक्तं ब्रह्म मयरूपम् । तुशब्दः शङ्कानिवारणार्थः । शास्त्रीय कर्मण्यधिकृतस्य विदुषो ब्रह्मविदश्च न साम्य भिन्नाभिन्नबुद्धित्वेन विरुद्धत्वात् । एवं तदेव न त्वरत् । भयं व्याख्यातम् । विदुपः कर्मविद्याविदः । अमन्वानस्याहं ब्रह्मास्मीत्यभेदेन मननरहितस्य । इदमेव वैषम्यं कर्मब्रह्मविदोः । तत्राऽऽत्मत्वेनाज्ञाते ब्रह्मणि भयंकरेऽपि । एष श्लोको भवति व्याख्यातम् । अपिशब्दसूचिता युक्तिः संक्षेपेणेयम् । अमृतं माता पिता बन्ध्यादि वाऽविपरीतरूपमपि स्वस्येष्टकारित्वेन स्वयं विपरीतगृहीतं तदनिष्ठमकुर्वदपि स्वस्यानिष्ट कारि दृष्टं यथा तद्ब्रह्मापि ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या मैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ भथ ब्रह्मवल्ल्याध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । मीषा मत्यिा | अस्माद्ब्रह्मण आत्मत्वेनाज्ञानात् । वातो वायुः। पवते वाति । भीषा भीत्या । उदेत्युदयं गच्छति । सूर्य आदित्यः । अस्मादित्यनुवर्तते । भीषाs. स्माइयाख्यातम् । अभिश्च वनिरपि दहनादिकं करोतीति शेषः । इन्द्रश्च त्रिलोकाना- १ स्व. यस्तस्या ।

·१५२ शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवल्ल्यध्याय, अ०८] योऽपि त्रिलोकीमवतीति शेषः । आद्यश्चकारोऽनुक्तानां सर्वेषां महतां व्यापारसमुच्च. यार्थः । द्वितीयो भीषाऽस्मादिति संबन्धार्थः । मृत्युः स्थावरजङ्गमविनाशकारी । धावति सर्वेषामभावाय सर्वान्प्रति गच्छति । पञ्चमः पञ्चसंख्यापूरणो भीषाऽस्मादि. त्यनुषङ्गः । इतिः श्लोकप्तमाता। ननु प्रकृता ब्रह्मपमा व्याख्यातास्तत्रैव ब्रह्मप्रारपुरुषार्थत्वे शङ्कित प्रसङ्गाह्मण आनन्दरूपत्वमुक्तम् । सोऽयमानन्दो दुःखामावो भावो वा सातिशयस्ततोऽपुरुषार्थ इत्या- शङ्कयाह- सा प्रसिद्धा । एषा वक्ष्यमाणा । आनन्दस्य भावरूपस्य सुखस्य । मीमासा ब्रह्मविदां सुखकारित्वेन पूजितो विचार आनन्दस्योत्कर्षवत्त्वेनामावत्वव्या. वृत्तिफलो ब्रह्मानन्दस्य सर्वस्मादधिकत्वेनापुरुषार्थत्वव्यावृत्तिफलः । भवति स्पष्टम् । युवा षोडशवर्षमारम्याऽऽपलितदर्शनमुपघातमन्तरेण मध्यमं वयो यौवनं तद्वान- क्षीणेन्द्रियशक्तिरित्यर्थः । स्याद्भवेत् । यौवनेऽपि स्वमावतः शरीरस्येद्रियाणां वा वरूप्यं संभावितं रोगादिनिमित्तं वा तन्निवारणार्थमाह-साधुयुवा कन्दर्पसमान. रूपः सन्यौवनसंपन्नः। तादृशोऽपि मूल् मा भूदित्याह-- अध्यायकोऽधीतसा. भोपाङ्गवेदः । सर्वज्ञ इत्यर्थः । तादृशोऽपि केवलं स्वोदरं मरिरतिमन्दो वा तवय तन्त्रेण वारयति--आशिष्ठोऽतिशयेनाऽऽशास्ताऽतिशयेनाऽऽशकारी च । अथाप्यतिमन्दत्वा- दुर्थनीवित एवेत्यत आह-दृढिष्ठोऽतिशयेन दृढोऽविकृतवाका यमना इत्यर्थः । तादृशोऽपि बलहीनः स्यादित्यत आह-बलिष्ठोऽतिशयेन बलसंपन्नः । एवंभूतोऽपि वित्तहीनः स्यादित्यत आह-तस्योक्तविशेषणविशिष्टस्य । इयं सप्तद्वीपाब्धिवलय- लोकमेखला । पृथिवी भूमिः । सर्वा निखिला । वित्तस्य वित्तेन दृष्टादृष्टसुखकरेण गोहिरण्यादिना । पूर्णा परिपूर्णा । स्याद्भवेत्सर्वलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिन इत्यर्थः । स सर्पलक्षणसंपन्नस्य चक्रवर्तिनो जायमान आनन्दः । एकः एकत्वसंख्याक्रान्तः । मानुषो मनुष्येषु भवः । आनन्दो भावरूपः सुखात्मा । नातः परं मनुष्याणां सुख. मित्यर्थः । ते परोक्षाः । ये प्रसिद्धाः । शतं शतसंख्याका मानुषा आनन्दाः। व्याख्यातम् । वचनं तु विशेषः । स परोक्षः प्रसिद्धः । एक एकत्वसंख्याक्रान्तः । मनुष्यगन्धर्वाणां मनुष्याः सन्तो जन्मान्तरे गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्वा अन्तरिक्षलोकनिवासिनोऽन्तर्धानादिशक्ति मन्तस्तेषाम् । आनन्दः सुखात्मा । अस्माकं चक्रवर्तिनां यथोक्तगुणविशिष्टानां शत. गुणसुखं मनुष्यगन्धर्वाणां परमं सुखमित्यर्थः । श्रोत्रियस्य चाधीतवेदस्याप्यवृजिनत्वं चात्रार्थसिद्धमिति न पठितम् । श्रोत्रियत्वं च चक्रवर्तिनोऽस्य च समानम् । पकारो मनुष्यगन्धर्वानन्दसमुच्चयार्थः । मनुष्यगन्धर्वानन्दप्राप्तौ कारणमाह-अका. महतस्य तथोक्तगुणविशिष्टचक्रवर्तिसुखकामेनानिपातिस्य । तदभिलाषरहितम्येत्यर्थः ·[ब्रह्मवस्यध्याये, अ०८] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५३ यो हि यत्रामिलापरहितस्तस्य तद्विषयमा शतगुणं सुखं भवतीत्यत एव प्रथमे पर्याय श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति न पठितम् । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानापानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानापानन्दः । ये कर्मणा देयानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाका- महतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरा. नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः। स एकः प्रजा. पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। देवगन्धर्वाणां देवाश्च ते गन्धर्वाश्च देव- गन्धर्वास्तेषां चाऽऽकल्पगन्धर्षशरीरमादिहेतुभूतकर्मणामित्यर्थः । पितृणां, पितृविशेषणं चिरलोकलोकानां चिराहीर्षस्थायिनो लोकाः कर्मफलविशेषास्ते येषां लोकास्तत्स्था. नानि च पिरलोकलोकास्तेषामनेककालस्थायिनामित्यर्थः । आजानजाना कल्पादाबुल. नानामानाने देवलोके जाता आजाननास्तेषाम् । विशेषणमिदम् । विशेष्यमाह-देवानां योतनात्मकःनाम् । कर्भदेवानाम् । इदं श्रुतिरेव व्याकरिष्यति । पूर्वपद्विशेषणमुक्त्वा विशेष्यमाह-देवानामानानेभ्य उत्कृष्टानां द्योतनात्मकानाम् । कर्मदेवानामित्येतद्वया- करोति । ये प्रसिद्धा याज्ञिकाः। कर्मणाऽग्निहोत्रायश्वमेधान्तेन । देवान्योतनात्मका. नपियन्ति प्राप्नुवन्ति । देवत्वमुपगता इत्यर्थः । देवानां त्रयस्त्रिंशत्संख्याकाना हविर्भुः जामन्यादीनाम् । इन्द्रस्य त्रिलोकीपत्युः(तेः) शक्रस्य । बृहस्पतेर्देवगुरोः । प्रजापते. विराजः । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य । नवस पर्यायेषु प्रायः समानपाठम् । शेषं पूर्व पू तदाधर्यत्वेन व्याकृत्य यथोचित गन्धर्वादिपदेयोजनीयम् । अकामहतत्वं च पूर्वपूर्वविष. यत्वेन हिरण्यगर्भस्य यावानानन्दस्तावानानन्दो निरातिशयवैराग्य इ (ग्यमि)ति तात्प- यर्थिः । हिरण्यगर्भादुत्कृष्टस्य ब्रह्मानन्दस्य वाङ्मनसयोरगोचरत्वाद्भिरण्यगर्मानन्दमेव - १ क. "विशिष्टास्ते । १ ख. 'लोका: स्मातकर्मानुष्ठानपरा देवलोक प्राप्तास्ते स. 'नां श्रौत- कर्मानुष्ठातारोऽविद्वांसो देनत्वं प्राप्ताः क. ४ ख. उत्कटानां । ५ ख. 'यः । देवाः समुपयकारिणी देवयानमार्गगामिनी देवाः। दे। ३.

·१५४ शंकरानन्दकृता - . [ ब्रह्मवल्यध्याये, अ०९] ब्रह्मानन्दस्य समुद्रस्योदबिन्दुसमं दिङ्मात्रमुक्त्वोपरराम श्रुतिः । अतः परं स्वयंप्रका. शानन्दात्मैव प्रमाणं नाहमिति श्रुतेरभिप्रायः । अनेन भावरूपो निरतिशयश्च ब्रह्मानन्द उक्तः । तथाऽपि स तु हिरण्यगर्मादपि परतो देहाद्युपाधिस्थो वा नास्मदादिरूप इत्यत आह–स परोक्षो हिरण्यगर्मादुत्कृष्ट आनन्दः । यश्च प्रसिद्धोऽपि, अयं स्वयंप्रकाशमानः । पुरुषे पञ्चकोशात्मके पुरुष- शब्दाभिधेये ब्रह्मपुच्छत्वेनोक्तः । यश्च प्रसिद्धोऽपि । असो परोक्षोऽस्मदादीनां प्रत्य- क्षश्च विदुषः । आदित्य आदित्यमण्डले । चकारौ पुरुषादित्ययोर्वाचारमणमाहतुर्वा. क्यद्वयगतौ । स आदित्ये पुरुषे च वर्तमानः । एको भेदरहितः । यदेत्यादिना यद्यपि विदुषो ब्रह्मप्राप्तिरुक्ता तथाऽपि त्वमसीति नोक्तं तदर्थ प्रासङ्गिकमैक्यमभिधाय पुनस्तत्प्राधिमाह-सोऽधिकारी । यो यः कश्चन । एवंविदादित्ये पुरुषे च ब्रह्मान. न्दममेदेन विद्वान् । अस्मात्प्रत्यक्षात् । लोकादृष्टादृष्टसाधनफलात्मकात्। प्रेत्य प्रक. घेणाऽऽगत्य । मृतवदत्राभिलाषशन्य इत्यर्थः । एतदु(मु)क्तमन्नमयमन्नविकारम् । आत्मा. नमिन्द्रियद्वारा विषयप्रापकम् । उपसंक्रामति, अन्नमयमध्यात्माधिभूताधिदेवभेदाभ. नमप्यध्यस्तं वस्तुतस्त्वहमेवेदमिति सामीप्येन सम्यगवगच्छति । एतं प्राणमय- मात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मा: नमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । स्पष्टम् । पर्यायचतुष्टयमन्ना मयवद्वयाख्येयम् । सर्वात्मत्वज्ञानेनाऽऽनन्दं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः । तदपि तस्मिन्पञ्च- कोशाधिष्ठाने.पुच्छरूपे ब्रह्मणि रसे । सर्वानन्दातिशायिन्यधिदेवादिभेदशून्येऽहमम्मी- स्यवगतेऽपिशब्दाद्यो हि यदात्मा भवति सोऽसौ तस्मान्न बिभेति । न च ब्रह्मणोऽन्य- स्ति किंचिद्ब्रह्माऽऽत्मा चायं ततो नास्य भीतिः कुतश्चिदिति युक्तिरुक्ता । एष श्लोको भवति व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ भय ब्रह्मवल्ल्पध्याये नवमोऽनुवाकः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कुतश्चनेति । कुतश्चन कस्मादपि । शेषं समानपाठं मनोमयपर्यायवद्याख्ये- यम् । पूर्व यतो मनसः कारणादिति व्याख्यानं मनोमयपर्यायप्रसङ्गात् । इदानीं संकोचे कारणाभावात्सर्वकारणादानन्दात्मन इति व्याख्येयम् । ननु-भीतिरहिताः सन्ति सहस्रशः पुण्यात्मानः संसारिण इत्यत आह-एतं ब्रह्मविदं ह प्रसिद्धं वावैव न तपति संतापं न कुरुते । न संतापयतीत्यर्थः । मानसप्रत्यय इति शेषः । कुत्रेत्यय- १ख. 'पि तस्वम'। dae ·[भृगुराश्य याये, अ० १] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५५ मभिनयनाऽऽह-वृद्धादेः शोकजे विचारे किमहं क्षीणशक्तिः । साधु शोभनं पुण्यात्मकं कर्म । नाकरवं न कृतवान् । आः कष्टमिति शेषः । किमहं व्याख्यातम् । पापं श्रुत्यादिनिन्दितं कर्म । अकरवं कृतवान् । आः कष्टमिति शेषः । इत्यभिन- यार्थः । अनेन प्रकारेण भयरहितानामपि संसारिणां पुण्यपापाभ्यां भीतिर्नास्य स्पृष्टे- त्यभिप्रायः । ननु-तर्हि किं लोकायतिक इत्याशङ्कय नेत्याह-सोऽधिकारी। यः प्रसिद्धः । एवं विद्वानहमेव निरतिशयज्ञानानन्दो न मन्चोऽकिंचिद्वस्तुभूतमस्तीति ज्ञानवान् । एते पुण्यपापे । आत्मानमानन्दात्मरूपं नैनं स्पृणुते प्रीणयति । मुकृतदुष्कृते अहमेवास्मत्यिवगच्छतीत्यर्थः । ततो न लोकायतिकसम इत्याह--उभे पुण्यपापे । हि यस्मादेवैष विद्वानेवैते आत्मानं स्पृणुते व्याख्यातम् । सर्वात्मत्वात्पुण्यपापानु- ष्ठानाननुष्ठानजन्यः संतापो न तु लोकायतिकवन्नास्तिक्येनेत्यर्थः । तदेतदाह –य एवं वेद प्रसिद्धोऽधिकार्युक्तमानन्दरूपं निर्भेदमात्मत्वेन जानाति । य एवं वेदेष एवैते उभे आत्मानं स्पृणुते हीत्यन्वयः । ततो लोकायतिकाद्विर क्षण इति शेषः । इतिरानन्द. वल्लीसमाप्तावुक्तात्मज्ञानानुकरणार्थो वा । उपनिषत्सर्वकारणं सर्वाधारभूतं निरतिशया- नन्दैकस्वभावं निर्भेदमपगतसमस्तप्रपञ्चं ब्रह्माहमस्मीति सामीप्येन नितरां गमयित्वाऽहं- ममादिबन्धमानि शिथिलीकृत्याविद्यां सकार्यां ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनि- पद्ब्रह्मविद्याप्रतिपादको ग्रन्थो वोपनिषत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्लयध्याये नवमोऽनुवाकः॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां द्वितीयो ब्रह्मवल्लयध्यायः समाप्तः ॥ २॥ अथ तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः । तत्र प्रथमोऽनुवाकः । उक्ता ब्रह्मविद्या । ब्रह्मावगतौ चोपाया अन्नमयादयः पञ्च कोशाः। तांश्चत्तथाऽवग- न्तुमशक्तः कुतश्चित्प्रतिबन्धात् , तस्य तत्प्रतिबन्धकारणापाकरणभूतानि तपआदीनि । तपसि कारणे च ब्रह्मदृष्टिं विधातुं प्रसङ्गादुपासनान्तरार्थमपीयं वलयारभ्यते । तत्राऽऽ. ख्यायिका गुरूपदेशादेब्रह्मविद्याङ्गत्वं दर्शयितुं विद्यां स्तोतुं च । भृगुर्नामतः । वै १ ख. ननं स्ट।

·१५३ शंकरानन्दकना- [भगुवरुष्यध्याये, १०२] प्रसिद्धः । वारुणिर्वरुणस्यापत्यं वारुणिः । वरुणं वरुणनामानं पितरं भृगोर्जनकमुप- ससार शास्त्रदृष्टेन मार्गेण विद्यार्थ समीपमागतवान् । आगत्य चेदमूचे--अधीमध्य- यनं कुरु । अयमर्थः----स्मरसि त्वं ब्रह्म, ततो मह्यं वद । भगवो भगवन्हे पूजावन् । ब्रह्मातिशयेन वृद्धं जगजन्मादिकारणमित्यनेन मन्त्रेणोपपसार । अनन्तरं पिता तस्मै भृगव एतद्वक्ष्यमाणं प्रोवाच प्रकर्षेणोक्तवान् । अन्नमद्यतेऽत्ति च शरीरमध्यात्मादि- भेदभिन्नम् । प्राणं शरीरान्तर्वर्तित्वेन वायुमत्तारमेव क्रियाशक्तिम् । इदानी ज्ञान क्रिया- शक्तीनि भोगसाधनान्याह-चक्षू रूपग्रहणकारणम् । श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणम् । उपलक्षणमिदं त्वग्रसनघ्राणानाम् । मनः सर्वकरणसाधारणमन्तःकरणं ज्ञानशक्तिः (क्तिम् ) । वाचं वक्तव्यकारणभूताम् । उपलक्षणमिदं पाणिपादपायूपस्थानाम् । इत्यनेन प्रकारण । अयमर्थः- भोग्यं भोक्ता भोगसाधनं चेति समग्रोऽपि प्रपञ्चम्तं ब्रह्मलक्षणं च कथयिष्यामि । यावच्चास्याऽऽत्मज्ञानं न भविष्यति तावत्पण्डितंमन्यः क्वचित्कचिद्र- मोपासनं करोतु । तेनोपासनेन क्षीणपापो ब्रह्मावगन्तुं शक्यते न त्वन्यथेति । तद- भिप्रायेण श्रुतिराह--तमुपदिष्टप्रपञ्चम् । ह किल । उवाचोक्तवान्वरणः । यतोऽभिन्न- निमित्तोपादानात् । वै प्रसिद्धानि । इमानि विविधप्रत्ययगम्यानि । भूताग्याकाशा- दीनि स्वेदजादीनि च । जायन्त उत्पद्यन्ते । येन जीवनकारणेन जातान्युत्प- नानि सन्ति । जीवन्ति प्राणधारणोपलक्षितां स्थितिं कुर्वन्ति । यल्लयस्थानं घटस्येव मृत् । प्रयंन्ति गच्छन्ति स्वस्वकार्यस्वभावं परित्यजन्ति सन्तीत्यर्थः । अभिसंविशन्ति सर्वतः सम्यक्प्रवेशं कुर्वन्ति । तदुक्तलक्षणं जगज्जन्मस्थितिध्वंसकारणम् । विजिज्ञा- सस्व विशेषेण 'अहं तदस्मि' इति ज्ञातुमिच्छां कुरु जानीहीत्यर्थः । ननु मया ब्रह्म पृष्टं, भवता.न्यदुच्यत इत्यत आह--तदुक्तलक्षणं ब्रह्म ब्रह्मशब्दाभिधेयं नान्यदित्यर्थः । इतिः पितुर्वचनसमाप्तौ। स श्रुतपितृवावयो भृगुः । तपः पालोचनमन्नादिषूक्तेषु लक्षणाक्रान्तं कतमदि- त्येवंरूपम् । अतप्यत कृतवान् । अथवा स्वधर्मवृत्तित्वं तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि वा । अस्मिन्पक्षे तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मनस इद्रियाणां चैकाग्र्यं जायत इति व्याख्येयम् । स तापसो भृगुः । तप उक्तरूपन् । तप्त्वा संपाद्य ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायांप दार्थबो- धिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ अथ भगुल्लध्याये द्वितीयोऽनुवाकः । अतिस्थवीय(यो) बुद्धित्वेनान्नं ब्रह्मानमेव ब्रह्मलक्षणाक्रान्तं ब्रह्मशब्दाभिधेयम् । इत्यनेन प्रकारेण व्यजानाद्विशेषेणावगतवान् ।

·[भृगुवल्यध्याय, अ०२-४ तेत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५७ तद्विज्ञानप्रकारं श्रुतिराह-अनादुक्तात् । हि यस्मात् । एवान्नादेव न स्वन्य- स्मात् । खलु निश्चितम् । इमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अचं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, व्याख्यातम् । यत्पदस्थलेऽन्नपदमिति विशेषः । इत्य- नेन प्रकारेण । तदन्नं ब्रह्मरूपं विज्ञायावगत्य प्रत्यक्षेणोपपत्त्या चान्नस्य नाशमवलोक्या- नताब्रह्मलक्षणभ्यां संशयाविष्टहृदयः । पुनर्भूय एव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति। त होवाच । व्याख्यातम् । वरुणं पितरमुपससावत्यन्वयः । तपसा व्याख्यातेन त्वया स्वयं ज्ञानेनोपायेनेत्यर्थः । ब्रह्म विजिज्ञासस्व पर्यालोचनेन ब्रह्मणोऽ. वगति कुरु। इदानीमुपेयदृष्टया स्तौति- तपो ब्रह्म ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायभूतं तपो ब्रह्मोपेयमित्य- नेनादिदमुक्तं ब्रह्मज्ञानार्थिना नित्यानित्यवस्तुविवेकादिकं साधनं संपादनीयम् । तत्सं. पादयितुमशक्तश्चेत्तस्मिन्ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादिति । अन्यथाऽत्र वक्ष्यमाणपर्यायत्रये च तपो ब्रह्मेत्यभिधानं व्यर्थ स्यात् । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । [व्याख्यातम् ] ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ भृगुवल्ल्याध्याये तृतीयोऽनुवाकः । प्राणो ब्रह्मेति व्याजानात् । प्राणाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुन- रेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त* होवाच । तपमा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । म तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचित्रायां पदार्थ- बोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्लयध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अथ भगृवल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाक । मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो खेव खल्लिमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबो- धिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्लयध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ १ ख. दिनाऽनुमंधान ।

·१५८ करानन्दकना- [भृगुवल्यध्याये, अ.] अथ मृगुवलाये पञ्चमोऽनुनाकः । विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानादथैव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तदिज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ अथ भृगुवल्ल्पध्याये षष्टोऽनुनाकः । आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । यथाऽन्नस्य विनाशित्वं दोषो ब्रह्मत्वे तथाऽचेतनत्वं प्राणस्य, अनिश्चयात्मकत्वं मनसः, सुखदु.खभोक्तृत्वं विज्ञानस्य च दोषः । यद्यपि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्युप दिष्टं न विज्ञानमिति तथाऽपि क्रियाशक्तीनां वागादीनां ज्ञानशक्तीनां च चक्षुरादीनां प्रा- णमनःसमानयोगक्षेमत्वात्पृथक्तविज्ञानं च नोक्तम् । मनसोऽपि विज्ञानतन्त्रत्वान्मनसाऽ- भिधीयमानत्वेन विज्ञानमप्यर्थादुक्तमेव । ततस्तदर्शनं दोषदृष्टया पितरं प्रत्यागमनं चेत्य- विरुद्धम् । प्राणमनोविज्ञानानि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकारणान्यानन्दश्वाऽऽनन्दमय- कारणम् । पुच्छं च तस्य ब्रह्मशब्दाभिधेयो मुख्यः । ततोऽस्य दर्शनानन्तरं पितरं प्रत्या- गमनाभावः । स तप इत्यारभ्येतीत्यन्ताः प्राणमनोविज्ञानानन्दपर्यायाश्चत्वारोऽपि समा- नपाठा अन्नपर्यायवद्व्याख्येयाः । इदानीमाख्यायिकासिद्धमर्थ श्रुतिराह विद्यास्तुतये--सा प्रसिद्धा । एषेदानीमुक्ता। भार्गवी भृगुणाऽवगता भार्गवी । वारुणी वरुणेन प्रोक्ता वारुणी । विद्या ब्रह्मविद्या परम उत्कृष्टे । व्योमन्व्योम्न्यानन्दात्मनि । प्रतिष्ठिताऽवस्थानं प्राप्ताऽनन्दात्मन्येव पर्यवसितेत्यर्थः । इदानीमानन्दात्मविज्ञानोक्तं फलमाह-[ स प्रसिद्धः । । योऽधिकारी । एवमन- प्राणमनोविज्ञानेभ्योऽन्तरतम आनन्दोऽहमस्मीति । वेद जानाति । साक्षात्करोतीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति, एवं ज्ञानवान्सोऽयमविद्यासंस्कारशून्यो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते। अत्रैवं प्रतिपत्तु. मशक्तोऽन्नादिकोशपञ्चककारणे ब्रह्मदृष्टिं कुर्यात् । सोऽप्यन्तःकरणशुद्धिद्वाराऽस्मिश- रीरे शरीरान्तरे वा प्रतितिष्ठति । १ख, अथ चैवं । प. अधवैवं ।

·[मृगवस्त्यध्याये, अ० 41 वैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १५९ य एवं वेदेत्यनेनानादिषु ब्रह्मदृष्टेरप्यभिधातुं शक्यत्यावाशस्य प्रलोभनार्थ दृष्ट फलान्तरमप्याह-अनवान्नित्यमन्त्रसंपन्नः । अभादोऽसभक्षको नीरोग इत्यर्थः । भवति स्पष्टम् । महानधिकः । भवति स्पष्टम् । कथं-प्रजया पुत्रादिसंतत्या पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्मणजात्युचिततेनप्ता । न केवलमेवं किंतु महा. नधिकः । कयं-कीर्त्या यशसा । प्रथमो महच्छन्दस्तस्मिन्विद्याधिक्यमाह । द्विती. यस्तु प्रनादीनां कीय॑न्तानाम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुःलयध्याये षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ अथ भृगुवल्ल्पध्याये सप्तमोऽनुवाकः । इदानीमस्यान्नब्रह्मोपातकस्य व्रतमाह--अन्नमदनीयं न निन्यान्निन्दां न कुर्यात् । तदन्नानिन्दनं व्रतं व्रतधारणम् । पूर्वमन्नमन्नादश्च यथास्थितमुपासनीयमिति सिद्धवत्कृत्ये. दानी वैपरीत्यमाह-माणो पञ्चवृत्तिरेव । अनमदनीयम् । शरीरं स्थूचे देहः । अन्नादमन्नभक्षकम् । अन्नाश्रयत्वात् । प्राणे पञ्चवृत्तौ शरीरमुक्तं तदधीनस्थितित्वेन प्रतिष्ठितं प्रतिष्ठा प्राधम् । इदानी वैपरीत्यमाह--शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः। स्पष्टम् । तदुक्तम् । एतच्छर पाणरूपं प्रत्यक्षम् । अन्नमदनीयम् । शरीरं प्राणश्च । अन्ने शरीरे प्राणे च प्रतिष्ठित. मवस्थितं वंशतृणादिष्विव गृह, गृहे च वंशतृणादि । स प्रसिद्धः । यो यः कश्चनो- पासकः । एतदनमान्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महा. न्भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीा । एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठित वेद जानाति । जानीयादित्यर्थः । व्याख्यातमेतत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये मृगुवल्ख्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ अथ भृगुवल्ल्यध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः । अन्नमुक्तं न परिचक्षीत दीयमानमन्नं न निराकुर्यात्पात्रस्थं पान परित्यनेत् । सदनापरित्यागक्षणं व्रतं धारणम् । इतः परं मनो विज्ञानं चेति वक्तव्यं यद्यपि तथाऽपि तयोरपि भूतकार्यत्वात्प्राणशब्देन वायुभूतमङ्ग कृत्यानशब्देन भौतिकं भूतप्र- सहं प्रस्तावयति-पो वा अन्नम् । ज्योतिरबादम् । अप्सु ज्योतिः प्रति. १ ख. 'रं प्रत्यक्षं प्रा।

·१६० शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मल्ल्यध्याये, अ० १०] हितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः। तदेतदममन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदअपने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवाननादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । आपो द्रवात्मिकाश्चतुर्गुणाः । ज्योतिः प्रकाशा. स्मकं त्रिगुणम् । शेष पाणशरीरपर्यायवत्समानपाठं व्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदार्थको. धिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यध्या- येऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अथ भृगुवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः । अनमुक्तं बह्रधिकं शास्त्रोक्तैरुपायर्याजनादिभिः कुर्वीत स्पष्टम् । तदनबहुकरणं व्रतं व्रतधारणम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽनादः । पृथिव्यामाकाशः पति- ष्ठितः। आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नपने प्रतिष्ठिनम् । स य एतदन्न: मने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अनवानन्नादो भवति । महान्भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या । पृथिवी कठिना पञ्चगुणा । आकाशश्छिद्रात्मा शब्दगुणः । शेष समानपाठमब्ज्योतिःपर्यायवद्वयाख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यन्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ अथ भृगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुवाकः । न कंचन कमपि चण्डालान्तं ब्राह्मणादिकं वसतावद्य रात्री त्वद्गृहे वासं करि- प्यामीति वसतिनिमित्त समागतम् । प्रत्याचक्षीत न निराकुति । तद्वसतिनिमित्तं समागतानिवारणं व्रतं व्रतधारणम् । एवमेतान्युपासनानि सत्रतानि समानफलत्वादिच्छावि. कल्पानि । उक्तफलकाम उक्तेष्वन्यतममुपासनं कुर्यादित्यगवम्यते । अत्र च भूत पञ्च- कस्य भौतिकस्य च परस्परमुपकार्योंकारकमावकथनेन सर्वावते पर्यवसानं तद्दर्शितमिति तात्पर्यायः । इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादे सश्रद्धमन्नदानं कारणं तथाऽ(द)नमन्तरेण कमिशक्यं वसता. पप्यपत्याख्यानं नान्नमन्तरेण स्यात् । न हि पूर्णोदरा अप्रापिताना वसत्यर्थ गृहस्थस्य गृहेष्वागच्छन्तो दृश्यन्ते किंतु क्षुधार्ता एव । ततोऽनसंपादनार्य गृहस्थाश्रमवा. सिना मुमुक्षुणाऽपि महान्यत्नः करणीय इत्याह-तस्माद्यस्मादन्नमन्तरेग न पुरुषा. सिदिगृहस्पस्य ततो यया कया च येन केनापि विषया, उपायप्रकारेण याज- ·रगुकल्ल्यध्याये,अ०१०] तेत्तिरीयोपनिषदीपिका । नाचन्यतमेनेत्यर्थः । बहधिकमन्न बीमादिकं प्रामुयाद्भवेत् । यद्यप्यनं बहु] कुर्वीतेत्यनेनेव दुक्तं तथाऽपि तद्ब्रतमित्यभिधानादुपासनाकोऽयं नियमावधिरितिनुद्धिनिवारणार्थ वातन्त्र्येण पुरुषार्थत्वं दर्शयितुं पुनराह । ननु-अन्नं स्वोपभोगायैव संपायं न त्वन्यस्मै दानाय, प्रमाणामावादित्यत आह- प्रराधि । संसिद्धम् । अस्मै गुहे समागतायातिथये । अनमदनीयम् । इत्यनेन कारेण स्वभार्यादीन्प्रति । आचक्षते कथयन्ति । विद्वांसो गृहस्थाः । अनेन गृहस्थपसिद्धिः प्रमाणमन्नदाने कथिता । इदानीं दीयमानेऽन्ने देशकालपात्रश्रद्धासत्कारादिसंपत्तिरसमित्येतदर्थे यया दत्तं तथैव फलं भवतीत्याह-एतद्वै प्रसिद्धम् । मुखतो मुखे मुख्ये देशे काले पात्रे च ख्यया श्रद्धाप्रणिपातसत्कारादिरूपया वृत्त्या मुख्यमनमदनीयम् । राद्धं संसिद्धम् । दत्त. मित्यर्थः । यदि तदा मुखतो मुख्ये देशे काले मुरूपया वृत्त्या मुख्यं मुख्याय । अस्मा अन्नस्य दात्रे । अन्नमदनीयम् । राध्यते संसिद्धं भवति । एतदै मध्यतोऽन्नर रादम् । मध्यतोऽस्मा अमर राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽमराद्धम् । अन्ततोऽ- स्मा अमर राध्यते । मध्यतो मध्यमदेशे काले पात्रे च मध्यमया वृत्त्या मध्यमम् । अन्ततोऽन्ते जघन्यदेशे काले पात्रे च जघन्यया वृत्त्या तिरस्कारादिरूपया जघन्यम् । व्याख्यातमन्यत्पर्यायद्वयेऽपि यत्र देशे यस्मिन्काले यद्वर्णाश्रमिणे याहशाचाराय यस्मि- स्वयसि यद्दत्तमन्नमन्यद्वा दातुरपि तस्मिन्देशे तस्मिन्काले तद्वर्णाश्रमिणस्तारशाचारस्य तस्मिन्वयसि तादृशं तदन्नमन्यद्वा संपद्यत इत्यर्थः । इदानी यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य दाने यत्फलमुत्कृष्टं तदेव तहानज्ञानेऽपीत्याह- योऽन्नदानस्य फलाभिज्ञः । एवमुक्तेन प्रकारेण । वेदान्नदानफरमुत्तममुपास्ते । सोऽपि मुख्य(ख)तोऽन्नं लभत इति शेषः । तस्मान्मुखतोऽन्नं देयमिति संदर्मार्थः । एवमन्नमाण- मनोविज्ञानाना कार्यरूपेण केनचित्कारणरूपेण चोपासनान्युक्त्वेदानीमानन्दस्य ब्रह्मण उपासनान्याह-क्षेम प्राप्तस्य रक्षणम् । इत्यनेन प्रकारेण । वाचि वागिन्द्रिये मदीया वाम्ब्रह्मरूपेत्युपासीत । तदुपासनाच क्षेमरूपं फलमिति तात्पर्यार्थः । अत्र क्रियापदाद- शन उपासीतेत्यध्याहारः । फलादर्शने च गुणानुरूपं फलमिति सर्वत्रावगन्तव्यम् । योगक्षेमा, अप्रातस्य प्राधिहि योगः । प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः । तदुभयरूप १ ख. गृहस । १ स्व. ब्राह्मणाः। ३ ख. 'हस्थान्प्रति प्रमा। ४ ब. कषितम् । ५ ख. प्रख्यायामा भनदान ख. वाक्क्षेमनाम ।

·१६२ शंकरानन्दकृता- [भृगुवल्ल्यध्याय, अ० १० आनन्दो योगक्षेमः । इत्यनेन प्रकारेण । माणापानयोः स्पष्टम् । कर्म व्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । हस्तयोः स्पष्टम् । गतिर्गमनण्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेनं प्रकारेण । पादयोः स्पष्टम् । विमुक्तिर्मलविमोचनन्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रका- रेण । पायो गुदेन्द्रिये । इत्यध्यात्मोपासनासमाप्त्यर्थः । मानुषीर्मनुष्यसंपन्धिनाः । समाज्ञाः सम्यगाज्ञा उपासनाः । जानीयादिति शेषः । अथ मानुप्युपासनाकथनसमनन्तरम् । देवीदेवसंवन्धिीः । समाज्ञा इस्यनुषङ्गः। कथयामीति शेषः । तृप्तिब्रह्माशनपानना तुष्टिः । इत्यनेन प्रकारेण । वृष्टौ वर्षकरकासु मेघेोदरानिगतासु नारधारासु । बलं ब्रह्मभूयसामप्यमिमवकारणं सत्त्वम् । इत्यनेन प्रकारेण । विद्युत्यचिरप्रभायाम् । यशः कीर्तिरूपं ब्रह्म । इत्यनेम प्रकारेण । पशुष गवादिषु । ज्योति प्रकाशरूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । नक्षत्रेषडषु । प्रजातिब्रह्म प्रजननरूपम् । अमृतं ब्रह्म प्रियालिङ्गनदर्शनादिरूपं मथुनं क्षुद्रसुखरूपम् । आनन्दो ब्रह्म मथुनक्रियानिवृ(व) त्तनं सुखं पुत्रफलम् । इत्यनेन प्रकारेण । उपस्थ उपस्थेन्द्रिये। सर्व निखिलमाकाशादिवाकायनातं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । आकाशे भूताकाशेऽव्या. कृते वा । तद्ब्रह्म । प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्कार्यकारणजातमिति प्रतिष्ठा । सर्वाधार इत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । उपासीतोपनं कुर्यात् । तत्र फलमाह-प्रतिष्ठावानाधारवान्भवति स्पष्टम् । तन्मह इत्युपासीत मान्भवति । महो व्याहृतिरूपं तेजो वा । महान्सर्वस्मादम्यधिकः । व्याख्यातमन्यत् । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । मनः संकल्पविकल्पात्मकम् । मानोऽभिमानो मननं वा तद्वान् । अभिमानपक्षेऽखण्डतालिमान इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तमम इस्युपासीत । नमो नमनगुणवत् । व्यापातमन्यम् । तत्र फलमाह-गम्यन्ते नता भवन्ति । प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । अस्मै ब्रह्म नम इत्युपास. फाय । कामाः कामनाविषयाः पुत्रादयः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति ब्रह्म परिवृढं वेदरूपं वा । तद्वान्ब्रह्मवान् । परिवढपले स्वयं परिवढो भवतीत्यर्थः व्याख्यातमन्यत् । तद्ब्रह्म ब्रह्मणोऽसङ्गोदासीनस्य । परिमरः । परिनियन्ते विद्युत् वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्नी रश्मिरिति वायः परिमरस्तउजनक आकाशोऽपि परिमः । अथवा सर्वविनाशकः कालः परिमरः । ब्रह्मणा संबद्धश्च स इत्याकाशः । परिम- रगुणविशिष्टः काल एव वा । सर्वोपसंहारकायें । इत्यनेन प्रकारेण । उपासी- तोपासनं कुर्यात् । पर्येणं सर्वत उपासकं प्रियन्ते विनश्यन्ति । द्विषन्तो द्वेष ख..योप्रिणिमिति ·[भगुवल्ल्यध्याये,अ.१०] तैत्तिरीयोपनिषीपिका । १६३ कुर्वन्तः । सपत्नाः कामादयो ब्राह्या वा वैरिणः । सपत्नीमातृजा वा । स्वस्य प्रिया अप्यसाधुत्वादज्ञानाद्वा । परि सर्वतः । ये प्रसिद्धाः । अभियाः कर्णनेत्रमनोदाहका । स्वस्य भ्रातृव्या वैरिणो द्विषन्तोऽपि, अयमस्माकं वैरी, अस्यानिष्टमस्माभिः कर. णीयमित्युपासके संकल्पयन्त उपासको वैते मयि वैरिण इति संकल्पं करोति येषु वैरमकुर्वाणेष्वपि ते सर्वे विनश्यन्तीत्यर्थः । एवमानन्दे ब्रह्मण्युपासनान्युक्त्वेदानी स्थिरचेतसमधिकारिणमुपलभ्य पूर्ववल्लयुक्त- मेवाधिदेवादिभेदरहितमानन्दात्मानमाह-स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवं वित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसं- क्रम्य । एवं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रम्य । व्याख्यातं पूर्ववल्लयाम् । इयांस्तु विशेषः- पूर्व विदेहकैवल्यस्याभिधानात्पञ्चकोशेषु लटः प्रयोगः । इदानीं तु जीवन्मुक्तरमिधानानेष्वेव ल्यपः प्रयोगः। इमान्भूरादील्लोकान्कर्मफलभूतान् । कामात्री कामं यथामिलाषमन्नमदनीयम- स्यास्तीति कामानी । कामरूपी कामं यथामिलाषं रूपमस्यास्तीति कामरूपी । अनु संचरमात्मसाक्षात्कारमनु, इमाल्लोकान्सम्यक्चरन्पर्यटन्मानुषेण शरीरेणाऽऽधिकारिकण ।। एतद्वक्ष्यमाणं लोकानुग्रहार्थम् । साम समत्वप्रतिपादकं वचनं संसारशूलार्पि- तान्प्राणिनो निरीक्ष्य भृशं करुणाकान्तमना गायन्नत्युन्नताशब्दान्कुर्वन् । दग्धपटन्या. पेन *शरीरं गृहीत्वाऽऽस्ते तिष्ठति । अत: संगच्छत हे जना मा संसारशूले पततेति भूतेः करुणावस्या मातरिवाभिप्रायः । हा३७ । हा३७ । हा३७ । लोकत्रयीस्था- संबोधयति वचनत्रयेण । अहो अहो अहो इति प्लुतिः पदत्रयेऽप्याश्चर्यार्था । अहम् , मानन्दात्माऽसङ्गोदासीनोऽनायनिर्वाच्याविद्यया । अन्नमदनीयमुपमोग्यमित्यर्थः । इदं हर्लोकस्थान्प्रति । अहम नमहममं व्याख्यातम् । अन्तरिक्षस्वोकस्थान्प्रति वचनद्व- म् । अहं व्याख्यातम् । अनादोऽन्नमत्तीत्यन्नादो मोक्ता । इदं भूलॊकस्थान्पति । महमन्नादोऽ३हमन्नादः, व्याख्यातम् । इदमन्तरिक्षस्वर्लोकद्वयस्थाप्रति । इदानीं कीर्तिकारित्वमपि स्वस्यैवेति लोकत्रयीस्थान्प्रति पूर्ववत्कथयति-अह * यथा दग्धोऽपि पटः किंचित्कालपर्यन्तं स्वाकारं न जहाति तथा ज्ञानामिदग्धकर्मा वास. क्षयेण नष्टमपि शरीरं धृत्वा करुणाकान्तो गायनास्त इति भावः । १.प. भपि सा । २ क. ग. 'नप्रवणः । अ ।

·१६४ शंकरानन्दकृता-- (भृगुवल्य याये, अ० १०] श्लोकदह श्लोकदार श्लोककृत् । श्लोकः कीर्तिस्तां करोतीति श्लोककृत् । व्याख्यातमन्यत् । पूर्व वाक्यत्रयेण संबोधनेनानाबाद-लोककृत्वमात्मम उक्त्वा लोक. त्रयी प्रति विभागेन कार्यकारणरूपत्वमात्मन आह-अहमानन्दात्मा । अस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजो हिरण्यगर्म इत्यर्थः । ऋता३स्य, ऋतस्य मूर्तामूर्तात्मकस्य सत्यस्य प्रपञ्चस्य कर्ता प्रथमंत इत्यर्थः । ऋता इति प्लुतिराश्चर्यार्थी । ननु-संसारात्पूर्व देवाः प्रसिद्धा इत्यत आह--पूर्व प्रथमः । देवेभ्यो विराड. वयवभूतेभ्योऽग्न्यादिभ्यः । अमृतस्यामरणधर्मिणो वेदस्य । ना३भायि नामिर्मध्यम् । वेदरहस्यमित्यर्थः । अत्रापि नकारे प्लुतिराश्चर्यार्था । कार्यकारणहीनोऽसङ्गोदासीनोऽहं वेदगर्भ इत्येवंरूप इति योऽन्नस्य दाताऽऽत्मनो वा सर्वामिन्नस्य तत्त्वमसीत्यादिवाक्येभ्यो दाता क्षुधार्तेन्यः संसारतापतवेभ्यो वा । मा माम् । अन्नमानन्दात्मरूपं वा ददाति प्रयच्छति । स उक्तो दाता । इदित्थं दानं कुर्वन् । एवमनेन दानेन । आ३वार, अवोऽवतीत्यर्थः । अकारप्लुतिराश्चर्यार्था । मां सर्वामिन्नमपि रक्षयतीति । ननु- अने दीयमाने कथं भवान्दत्त इत्यत आह-अहममं व्याख्यातम् । ननु- अन्नस्य दानेनाऽऽत्मनो वा त्वद्रक्षण सुकृतं भवतु दातर्यस्य तु तस्मिन्नाभिलाषः स तु स्वामन्नमात्मानं वा परस्मै मा प्रयच्छतु । भक्षयतु स्वयं काममन्नं कोऽस्यानर्थ इत्यत आह- अनमदनीयं मां तद्रूपमात्मानं वाऽदत्त्वा । अदन्तं भक्षयन्तम् । आइनि, अनि भक्षयाम्यनमक्षकम् । अकारे प्लुतिराश्चर्यार्था । सर्वामिन्नोऽप्येवं मक्षयामीति । ननु-यथा त्वमेनं भक्षयसि तथा त्वामप्यन्यः । यथा मण्डूकः क्षुद्रं जीव तं सर्पः सर्प मकरो विश्वस्य विचित्रशक्तिभूताक्रान्तत्वात्ततो न भवतः प्राप्तिः पुरुषार्थ इत्यत आह--अहमानन्दात्मा विश्वं निखिलं भुवनं भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भवनं मानमेव मुवनम् । अविद्या तत्कार्यतत्संस्कारजातं कार्यकारणरूपमित्यर्थः । अभ्यभवा३मभ्य- भवं स्वकीयेनाऽऽनन्दात्मरूपेण देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्येन चरमवृत्तिसाक्षात्कारविष. येण निखिलमिदमात्मरूपकारणेन परिभवामि । अतो न मम कश्चन भक्षकः किंत्वहमेव सर्वस्य । ततो न मत्प्रापिरपुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु--सर्वा मेदेऽन्येभ्यः कस्त्वय्यतिशय इत्यत आहे-सुवर्न सुवर्णस्तत्समानवर्ण आदित्य इव सुवर्णः । ज्योती?तिः प्रकाशः स्वयंप्रकाशानन्दरूपोऽऽहं ततो मये. तिशय इत्यर्थः । इदानीं श्रुतिराह--योऽधिकारी । एवमुक्तप्रकारमानन्दात्मानम् । क. 'मन। २ सत्मस्वरू' । ३. ग. 'स्त्वति । ४ ख. 'ह-सुवर्णस्त। ५ ख. 'व्यस्त्यति।

·[भूगुवस्स्यध्याये, भ. १० तेत्तिरीयोपनिपीपिका । वेद जानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । सोऽपीमायोकानित्यादिनोकं कसं प्रामोतात्यवि. पायः । इत्युपनिषत् । व्याख्यातं पूर्ववल्ल्याम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशियस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥३॥ समाप्नेयं शंकरानन्दी तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.