·1957
First Edition 500 copies
Printed by Svamı Inbhuvandas, Ramananda Printing Press,
Kankaria Road, Ahmedabad & Published by Dalsukh Malvapia,
Director, L D Institute of Indology, Ahmedabad-9
Price Rupees
LD INSTITUTE
Revised Price
Re10
Copies cia be had of
Abmedabad-9,
L. D Institute of Indology
Gurjar Grantha Ratna Karyalaya
Motilal Banarasidas
Gandbı Road, Abmedabad-1
Varanasi, Patna, Delhi
Sarasvati Pustak Bhandar
Hathikhana, Ratadpole, Ahmedabad-1
Munshi Ram Manoharalal
Nu Sarak, Delhi
Hebar Chand Lachhamandas
Delhi-6
Chowkhamba Sanskrit Series Office
Varanasi

·वाचकश्रीजिनमाणिक्यगणिविरचिता
रत्नाकरावतारिकाद्यश्लोकशतार्थी
संपादक
पण्डित बेचरदास जीवराज दोशी
भारतीय
hos
लालमा
विधामार
अहमदाबाद
प्रकाशक
लालभाई दलपतभाई भारतीय संस्कृति विद्यामंदिर
अमदावाद-९

·लालभाई दलपतभाई ग्रन्थमाला प्रधान संपादक दलसुख मालवणिया अंबालाल प्रे. शाह D मुद्रितग्रन्थाः १. सप्तपदार्थी-शिवादित्यकृत, जिनवर्धनसूरिकृतटीका सह ४-०० 2, 5 CATALOGUE OF SANSKRIT AND PRAKRIT MANUSCRIPTS MUNI SHRI PUNYAVIJAYAJI'S COLLECTION, PART I Rs. 50-00. PART II Rs. 40-00 ३. काव्यशिक्षा- विनयचंद्रसूरिकृत १.- ४. योगशतक आचार्य हरिभद्रकृत स्वोपज्ञवृत्ति तथा ब्रह्मसिद्धान्तसमुच्चय सह ६. रत्नाकरावतारिका रत्नप्रभसूरिकृत, प्रथम भाग ७. गीतगोविन्दकाव्यम् - महाकविश्रीजयदेवविरचित, मानाङ्कटीका सह ८-०० ८. नेमिरंगरत्नाकर छंद - कविलावण्यसमयकृत ६-०० THE NATYADARPANA OF RĀMACANDRA AND GUNACANDRA A CRITICAL STUDY Dr. K. H Trived: 30-00 १०. विशेषावश्यकभाष्य -- स्वोपत्रवृत्ति सह प्रथम भाग १५-०० AKALANKA'S CRITICISM OF DHARMAKĪRTI'S PHILOSOPHY A STUDY : DR NAGIN SHAH 30-00 १३. शब्दानुशासन आचार्य मलयगिरिविरचित ३०-०० 9 सप्रति मुद्यमाणग्रन्थनामावलि १. कल्पलताविवेक-कल्पपल्लवशेष महामात्य अम्बाप्रसादकृत २. निघण्टुशेष-सवृत्तिक - श्रीहेमचन्द्रसूरि ३. विशेषावश्यकमाण्य-स्वोपज्ञवृत्ति सह द्वितीय भाग आचार्य जिनभद्रगणि ४. रत्नाकरावतारिका भा०२-रत्नप्रभसूरिकृत, टिप्पण-पञ्जिका-गूर्जरानुवाद सह ५. नेमिनाहचरिउ- आ. हरिभद्रसूरि(द्वितीय)कृत ६. अध्यात्मविन्दु-स्वोपज्ञवृत्ति सह उपाध्याय हर्षवर्धनकृत ७. न्यायमञ्जरीग्रन्थिभग ८, मदनरेखा आख्यायिका--जिनभद्रसूरिकृत चक्रधरकृत 9 YOGABINDU OF HARIBHADRA TEXT WITH ENGLISH TRANSLATION, EXPLANATION 10 YOGADRSTISAMUCCAYA OF HARIBHADRA . TEXT WITH ENGLISH TRANSLATION, NOTES, Etc. 11,12. CATALOGUE OF SANSKRIT AND.PRAKRIT MANUSCRIPTS, PART III - IV ·PREFACE The present volume that is now offered to the public contains the Šatārthi, a work from the pen of Jinamāņıkya. This Satārthi is a commentary on the benedictory stanzı of the Ratnākarāvatärikā. It, as its name suggests, is a work containing more than one hundred meanings of this benedictory stanza This proves the author's mastery over Sanskrit language and grammar Again, this demonstrates flexibility of Sanskrit language as well as complexity of Sanskrit grammatical forms We already know the poets who have succeeded in composing the poems containing meanings more than one Sandhyākaranandın's the Rāmapālacaritra is a poem of this type Its stanzas are worded 10 such a way as to describe at the same time the story of Rāma of the Rāmāyana and the history of the king Rāmapāla of Bengal ( 11th Cent. ) Dhananjaya (1123-1140 A D.), surnamed Śrutakirtı Traividya composed the Rāghavapāņdaviya, descriptively called Dyısandhānakávya Each stanza of this work equally applies to the stories of Rama and Panda vas. The same is the case with Madhavabhatta's the Rāghavapāņdaviya which was composed in the reign of Kādamba king Kāmadeya ( 1182-87 A.D.). The Rāghavanaişadhiya of Haradatta, as its name suggests, contains the double story of Rāma and Nala Venkatādbyarin's the Yādavarāghaviya relates in the same way the double story of Krşņa and Rāma. The marriages of Śiva and Parvati and of Kșsņa and Rukmini are described in the Pārvatirukmiņiyam? Cidambara goes a step further and makes use of treble punaing for narrating threa different stories at a time in his Rāghava-Pāndaya-Yadaviya But Up Meghavijayajı surpasses all these poets in the creation of the poems of this type. Each verse of his poem Saptasandhāna-mabākävya contains seven ślışțărthas relating to the stories of Rşabhadeva, śāatınātha, Neminātha, Pärśyanātha, Mabāvira (the five Jaina tirthankar as ), Rāna and Krşņ2 He has also composed the Pañcatirthastuti wherein he eulogizes at the same time the greatness of the five Jaina tirthankaras - Rşabha, Santı, Sambhava, Neni and Parśva The Satârthi differs from all these poems in that its author and the author of the original stanza are two different 1 History of Indian Literature, Winteatz, Vol III, pt I, PP 82-83 ·persons Hence the author of the Satârthi had no choice of selecting words for the original stanza in such a way as to be interpreted in a number of ways. Even in this difficult situation he has admirably performed his task Pt Bechardasji, the learned editor, has tried to make the text of the Satārthi easy to understand by providing padavibhāgas and their sadhana In the introduction to the text he has raised an interesting question regarding the authority of ekāksari lexicons I am grateful to Muni Śn Malayavijayajı who placed at our disposal the copy of the ms for the preparation of this critical edition. My thanks are also due to Dr N J. Shah who translated into English the introduction which was originally written in Gujarati In conclusion, I trust that this work will be found interesting by those who are 10'erested in Saaskrit language and g ammir L D lastitute of Indology Ahmedabad-9 1-5-'67 Dalsukh Malvania Director ·विषयानुक्रमः । INTRODUCTION - Pp v-x ४० ३३ श्रीकुन्थुजिनवर्णनम् । पुरोवचन पृ० ११-२२ ३४ श्रीअरनाथवर्णनम् । शुद्धिपत्रम् ३५ श्रीमल्लिनाथवर्णनम् । पृ० २३ TEXT OF THE SATĀRTHĪ pp 1-113 ३६ मुनिश्रीमुनिसुव्रतनाथवर्णनम् । का० १-१२ श्रीवर्धमानजिनवर्णनम् । ३७ श्रीनमिनाथजिनवर्णनम् । १३ तपितृश्रीसिद्धार्थवर्णनम् । ३८ नेमिश्रीअरिष्टनेमिजिनवर्णनम् । १४ तन्मातृश्रीत्रिगलावर्णनम् । ३९ व्यालाश्रीपार्थजिनवर्णनम् | १५ तत्प्रथमगणधरश्रीगौतमवर्णनम् । वीरश्रीवर्धमानजिनवर्णनम् । १६ तज्ज्येष्ठभ्रातृनन्दिवर्धनभूपवर्णनम् । ४१ शाश्वतजिनश्रीऋषभदेववर्णनम् । १७ तीर्थकरनामनिर्देशपूर्वकं चतुर्विशते- ४२ शाश्वतजिनश्रीवर्धमानवर्णनम् । र्जिनानां स्तुते. प्रक्रमे प्रथमं श्री- ४३ आननश्रीशाश्वतचन्द्राननजिनवर्णनम् । ऋषभनाथवर्णनम् । ४४ शाश्वतश्रीवारिषेणजिनवर्णनम् । १८ श्रीअजितनाथवर्णनम् । ४५ श्रीशत्रुजयतीर्थवर्णनम् । १९ श्रीशंभवनाथवर्णनम् । ४६ श्रीगिरनारतीर्थवर्णनम् । २० सांवरिश्रीअभिनन्दननाथवर्णनम् । ४७-५२ श्रीसाधारणजिनवर्णनम् । २१ श्रीसुमतिनाथवर्णनम् । ५३-५४ श्रीसिद्धवर्णनम् । २२ धारिश्रीपद्मप्रभनाथवर्णनम् । ५५ श्रीआचार्यवर्णनम् । २३ स्वस्तिकश्रीसुपार्श्वनाथवर्णनम् । ५६ श्रीउपाध्यायवर्णनम् । २४ माहिश्रीचन्द्रप्रभजिनवर्णनम् । ५७-६४ श्रीसर्वसाधुवर्णनम् । २५ श्रीसुविधिनाथवर्णनम् । ६५-६६ पण्डितवाचनाचार्यवर्णनम् । २६ श्रीशीतलनाथवर्णनम् । ६७-६८ स्वगुरुवर्णनम् । २७ श्रीश्रेयांसजिनवर्णनम् । ६९ यतिदेशनात्मकवाणीवर्णनम् । २८ वसश्रीवासुपूज्यजिनवर्णनम् । ७०-७१ श्रीजिनधर्मवर्णनम् । २९ श्रीविमलनाथवर्णनम् । ७२-७४ श्रीसिद्धान्तवर्णनम् । ३० श्रीअनन्तनाथवर्णनम् । ७५ सकलकर्मक्षयोद्भूतसिद्धिवर्णनम् । ३१ श्रीधर्म-धर्मनाथ-वर्णनम् । ७६-७७ जैनमतानुगामिश्राद्धवर्णनम् । ३२ षोड़शश्रीगान्तिजिनवर्णनम् । ७८-७९ सामान्यव्यवहारिवर्णनम् ।

·८
८८
८०-८२ श्रीविधातृवर्णनम् ।
८३-८७ श्रीनारायणवर्णनम् ।
श्रीनेमिनाथशासने जैनरूपेण
नारायणवर्णनम् ।
८९-९० श्रीशिववर्णनम् ।
९१-९३ शिवप्रेयसीपार्वतीवर्णनम् ।
९१-९५ श्रीसूर्यवर्णनम् ।
९६ श्रीचन्द्रवर्णनम् ।
९७ राजवर्णनम् ।
९८-१०० प्रदीपवर्णनम् ।
१०१ अग्निवर्णनम् ।
१०२ कामदेववर्णनम् ।
१०३ पिकवर्णनम् ।
१०४ मेघवर्णनम् ।
१०५ सहकारवृक्षवर्णनम् ।
१०६ निम्बवृक्षवर्णनम् ।
१०७ वातवर्णनम् ।
१०८ रात्रिवर्णनम् ।
१०९ शलभवर्णनम् ।
११० डराववर्णनम् ।
१११ सिद्धश्रीसिद्धहेमव्याकरणवर्णनम् ।
शतार्थीकारश्रीजिनमाणिक्यगुरुप्रशस्ति-
पृ० ११५-११७

·INTRODUCTION > Critical Apparatus For the preparation of this critical edition the pbuto copy of the paper ms preserred in the Delā Upāśrayā Bhāndāra bas been utilized The photo-copy is of the original size It consists of 61 plates This means the original nis contains 31 leaves All the plates except the last one are 251 cm x 107 cm The last plate is 24 6 cm, x 107 cm. The 59th and 61st plates consist of 21 and 15 lives respectively Each one of the remaining plates consists of 17 lines The last plate at the end bears the following words tatnākarāvatārika-ādyaśloka-salārtha After these words some one has erased the note, namely, 'GTO ? TO 900 (1 e. 'box No 23, mis No 170') and in its place has written '10/389/9c a At the end of the nis it is stated tbat the ms bas been copied by Pt Muni Sanghawānıkyagani and that the wish of the copyist is that the ms should be honoured by Munis Sabajamandiragani etc through constant reading The Satārtbi euds in the third line of the plate No 60 (1.4 30 B) After the end of the Satārthi some verses relating to the subject of the science of Grammar occur 2 These verses are followed by the remark, '1ti laksana ślokāh' Pt Lalchand Bhagavandas Gandhi prepared the copy of the ms for the personal use of Muni Šri Malayavijayajı Muniji kindly handed over the copy to us for the preparation of the critical edition of the Present work The author of the Satārtbi has used the sūtras of Siddhahemacandravyākarana and has referred to Unādi At various places Pt Lalchand has given in the brackets the numbers indicating adhyāya, pāda and sūtra Wherever he has not done so, I have found out the source Moreover, I have triced out the original sources of Unādı Quotations from various lexicons occur in the Satārthi In the case of maus of them Pt Lalchand has been able to pame the original source and in that of the rest I have done the same However, even I could not trace out the origipal sources of the quotations that are from ekaksari lexicons That is because not all the ekāksarı lexicons are available to me šatārthipratır likhitā pujyārādhyaśrípanditaprah indamandalimauliratnapüjy apandıtasrihularatnaśısyaparamánunā pandıtasanghamāniky ganinā|/ vácyamánā pandılasahajamandıra. ganipramukhaih hrtārthihāryall The first one is vyañjanāni trayas trimsat svarā's caiva caturdaśal anusvāro visargaś ca jihvāmūliya eva call The last one is vyābaranát padasıddbih padasiddher arthanırnayo bhavati/ đi thật tattva lãnam tattvayñant param Breyah! 1 2 ·vi Pt. Lalchand's copy is quite legible. But I fouod it necessary to correct it at places and to add things here and there for the sake of clarity. I dirt all this in Pt Lalchand's copy. And after vards I got that copy Te copied by Shri Chinanlal Bhojak of L. D. Institute of Indology. The present edition is based on this re-copy Pt. Lalcbandji has used the Dhātupārāyana published in Germany, and hence at the places concerned he gives continuous serial pumbers. I, upable to get the German edition, have used the Dhātupārāyana edited by Daksavijayajı, and hence I bave given serial numbers gana-wise In this edition of the Śatārtbi, under the original verse I have given in the bracket [ } the pada-vibhāga of that very perse and then again in the bracket ( ] I have given the derivation (sādhana) of the pada-vibhāgas, intended by the author of the Safārthi The extent of the text is equivalent to 1967 verses The Author Jinamānıkya: The author of the Satārtbi, Jinanıānikya is a pupil of Cārıtraratna Vijaya Muni, a pupil of Jinamānikya, has wiitten a prasasti containing 16 verses Therein he has given the appropriate geneological account In the begipning be refers to the Candragaccha and starts the list from Somasundara. He attributes the epithets 'vācalādlaśa' and 'vācakendra' to to Cārıtraratna and Jinamānikya respectively The colophon written by Jinamānıksa himself contains the following information the pupil of Somasundara is Jayacandrasūri, the pupil of Jayacandrasūri in tuin is vācakacakravarlı Cāsitrajatpagani and the pupil of Cāritraratna again is Jinamānikya Vijayamuni expressly states that he has written the praśasti in 1539 VS This means that Jipamānikya belongs to this period Os, it may eren suggest that Jinamāņıkya finished the work in 1539 V S In view of the author's erudition and wide reading we may surmise that he wrote some other works as well But we have not yet come across another work from his pen. In Title Satârthi: The Śatārthi is a commentary on the benedictory stanza of the Ratpakarāvatārıkā written by Ratnaprabhasűri (a pupil of Vādı Devasūji) The stanza contains a stanza contains a prajer to Lord Mahāvita May the lamps in the form of tbe vails of the Lord destroy the moths the form of the obstructions lying in the way of composing the great work, the Ratnākajāvatārıkā A literary work contaiping a hundred stapyas or so is called śatala Here in the present work the author has brought out more than a hundred meanings of one single verse. Hence the title of the work, Satārihi is quite approprite The variety of mean. ings is pote-worthy At one place the autbor has even shown that the verse describes the Siddbabemacandravyākarana Regarding this grammar be remarks tbat but for its study it would have been impossible for him to discover the numerous meaniogs hidden in one sịpgle verse This ·vii clearly points to the fact that the author was a good student of the Siddhahemacapdravyākarana as also of the Unādiprakarana The Author as a Poet It is said that the creatiou of a literary piece impregnated with a var.ety of meanings demands talent aud genius Kāvyas of tbis type are not rare in Sanskrit. Oply those who love labour for its own sake and are gifted with talent and power of imagination can produce them. Jinanānikya is one of them. For the composition of this type of poems a good grounding 10 grammar and lexicons (especially ekāksari lexicous) is needed Our author is a master of Sanskrit grammar and his stock of Sanskrit words is marvellous. This has helped him to bring out more than a hundred meanings from one single verse The verse 'sıddhaye vardhamāna .' may well be compared to a coconut fruit the sweet water of which can be obtained only after having removed, with great effort, the hard covering. As soon as ope analyses each and every letter of a verse the fountain of colourful mean. 10gs rises up, and those who understand enjoy them in the course of this kind of poetic composition the author has to take recourse to the fare usages sanctioned by Grammar, to accept the proximity or otherwise of the letters and words where it normally does not exist, to read anusvāra etc where they are not present and vice versa, to take for granted the identity of d and l, ofr and l, of ś and s, of n and n, of bando All these oddities are, of course, there in the Śatārtbı but they are poetical conventions made use of by the poets like Bhāravi , Māgha 4, Harsa, etc. It is a matter of great satisfaction that Jinanānikya, following in the foot-steps of the former great poets, has shown his genius and power of imagination in the compositon of the Satāstbı. There are many other works of this type from the pen of Jaina pionks Prof. H. R. Kapadia has given the list of these works in his introduction to the edition of Anekārtharatuamañjūsā. The Satārthi as a Citrakāvya The fifth chapter of Hemacaudra's Kāvyāuuśāsana is dedicated to the treatment of śabdalankāras. Therein he has enumerated six śabdālanhāras Among them the mention is made of one sabdălankāra called citra This alra-alankāra is, according to Hemacandra, of various types such as svaraniyama, vyañjana-niyama, sthāna-niyama, gati-nyama, ülāra-niyama, cyūla, gūdha, etc Ac Hemacandra has defined and illustrated each one of them. The Satārtbi can well be brought under the type gūdha-kāvya The poem the meaning of which is terse and concealed is a gūdha-Lāvya, Or, the poem in which the subject, the predicate and the verb are pot discernible is also called gūdha-kāyya If we direct our Sce Kırālārjuniyam, XV 18 Scc Sišupālavadha, XIX 3 5. Scc Naişadhīyacarita, XIII 22-23 6 3 ·> attention to the commentary on the verse 'siddhages clo', the persé emerges as one having many concealed meaniogs Since the meanings pointed out and explained in the Satārthi are novel and varied, the poem 'siddhaze elc' should be regarded as a gūdha-kāya Āc. Hemacaudra has also given another definition of gūdha-haiya It is: aścan a helulvād vā cilram (V. 5) The poem 'siddhare etc' being a source of more than one hundred meanings strikes the reader with wonder. Thus even this definition of gūdha.Lävya applies to it Some Jaina stotras that can be classed as citrahāna have been published in the No IX of the Vashorijaya Jaina Granthamālā, ( See part I, pp 95 ff and part II, pp. 1 ff and pp 245-251 ) According to Sanskrit rhetoricians a poet writes either to relish the highest bliss or to earn fame or to convey an advice or to acquire wealth Since Jipamānikya is a Jaipa monk the last purpose is out of question in his case. Moreorer, it is almost certain that be has not written in order to instruct the reader That is because his work is too terse to be comprehensible to ordinary readers, No one who wants to convey some advice to his readers can compose a poetic piece of this type From this point of view the citra-kavyas are useless They serve merely as the specimens of wonderful rerbal acrobatics and jugglary 11 the field of literature Or, they are meant simply to entertain a few pandits Ac. Hemacandra in his Kāryānuśāsana explicitely states that kavras heavy with śabdālankāras like yamaha, etc are useless and detriº mental to the production of sentiment This means that the laboured citrakāwas like the Satārthi are doubly useless Āc Hemacandra quotes Lallata Lallata writes The laboured kāıyas come in the way of the rise of sentiment and are suggestive of the poet's ego Āc. Hemacandra and Lallata are quite right But it is to be conceded that even the crea. tion of gūdha-lavya requires talent, power of imagination and love of labour for its own sake. Poets write the kāvas of this kind mostly to earn fame. But the case with Jipamānikya is different. Being a Jaina monk he would not care much for fame He seems to have written the 6 "Siddha;c' is interpreted as (1) Dative Sing of siddhi ' (crse 1) (2) Datic Sing of 'siddhe', siddhc=siddhāti (v3) (3) Loc Sing, of 'siddhaja', siddhavā=sıddba +yā (v 57) (4) siddha' (Voc Sing of 'siddha') +yc (Datne Sing of ya) (v 74) (5) Siddhah (Nom Sing of 'siddha') doc (pādapūrala), here the visarga first changes into r and thus r is afterwards turned inta y (172) (6) Nom Sing. of 'siddhayen' (nahārānta pada), this siddhayen' is to be had from "siddhayena' (namadhâtu), and this 'siddhayena is formed thus siddha+ya+ ina (v. 69) (7) Adjective siddha - i. (68) (8) Voc, Sing of 'siddhaye', siddhaye=sit + hayati (396) (9) siddha' (Voc. Sing of 'siddha'] +30' (Voc Sing of 'y', (v 111) 9 ·Vie gūdha-citra-kāvya Satārthi in order to get his mind engaged fully in its creation. The creation of the kāuyas of this type demands the maximum attention of concentration And it is the goal of the monks to control their minds. Thus Jipawānikya seems to have written the ſatārthi considering the creation of a hävya of this type helpful in the achieve ment of his final goal, the conquest of mind. in the The sārtha ekāksarí lexicons and tbeir authority. The meanings of words given in Amarakośa are etymologically traced back to the verbal roots Thus the meanings noted therein are not baseless As soon as we are told that 'vaklı ılı vahta', we realise the conuection of the word 'vaktā' with Voac ( to speak) Thus the meaning speaker of the word 'valtā? is not imaginary The Nurukta wbich is prior to Amarakośa contains a collection of Vedic words Therelu we find a few one-lettered words. The author of the Nirukta explains their meanings through either verbal roots or some other similar words As for example, the word su means 'quickly because it is a part of the word āśu which means 'quickly' Thus the incanings of the oue-lettered words given the Nirukta have some basis. But the meanings of the one-lettered words given by Āc. Hemacandra, etc have no such basis. So, on what ground can we accept the authority of the lexicon stating that the meaning of the word 'va' is tilşna (sharp ), dahana (burning ) or agni (fire) ? It is uuintelligible how 'ka' means sūrya ( the sun ), mayūra (pea-cock), agni (fire), rama (god of Death ), and pavana (wind) Moreover, the lexicons Anekārtha. sangraba and Viśvaprakāśa of Āc Hemucandra and Maheśvara Kavi respectively contain a few one lettered words while the ckalsari lexicous of the later period contain innumerable one-lettered words Hance, so long as are not able to find out some principle that governs their meanings we should rather put them under the head of controversial words. No author of an ekākşarı lexicon has even suggested the principle that determines the meanings of the different words collected therein And this fact makes us much hesitant to accept the meanings given therein Mun Shri RamanikaviJayajı bas edited the Ekāksaranāmakośasangraha in the Rajasthāna Purātana Granthamālā Therein he has included 26 lexicons. Among them occur the lexicons compiled by Ac Hemacandra and Maheśrara It is note-worthy that 110 lexicon included therelu is prior to Hemacındra Again, the juennings of a particular word found in one lexicon are numerous and those of the same iu another are very few In that Sungraha there is one chapter ( landa ) on two-lettered words There one conies across queer words and their queer meanings To illustrate, Shya' niezos nada (buig river), yliza ineans nadı (river), (10 means ghata (pot), dū merrs pf170177 (carth) and sura (wine), etc The ome of the lexicograpber is Shubhari. Such queer words are used by Up Shri Vallabhagani, a Jaina mouk of ·17th Cent. of V. S, 11 bis kärya Vidyatprabodha included in the Sangraha. Not knowing the principle that determines the meanings of these words, one might think that the ekākşarī or dyalsarī lexicons were possibly produced to help the poets who engaged themselves in composing poetry abounding in verbal jugglary and śleşas. But a limited pumber of ieapjogs of & particular word suggests that there must be some principle governing the mennings of these one-lettered or two-lettered words It is left for the scholars to find it out. I am extremely thankful to Pt. Dalsukhbhai Malvania, Director, L D Institute of Indology, Abwedabad for bis keen interest in my research work. It was at his suggestion only, that I took up the present text for critical edition I crave the indulgence of readers for the mispripts that have crept iu, notwithstanding my best efforts to avoid them. L D Institute of Indology Ahmedabad-9 1-3-67 Bechardas J, Doshi .

·, पुरोवचन आ पुरोवचनमा जे मुद्दामओ विशे चर्चा करवानी छे ते आ छे..- १ प्रतिपरिचय, २ प्रेसकोपी, ३ शतार्नु परिमाण, ४ कर्तानो परिचय, ५ शतार्थीनुं मूल अने शतार्थी नाम, ६ शतार्थीकारनुं बुद्धि कौशल तथा कल्पना शक्ति, ७ चित्रकाव्यरूपे शतार्थी, ८ बोजी बीजी आवी अनेकार्थ कृतिओ तथा शब्दना चमत्कारवाळी कृतिओ, ९ शतार्थी चित्रकाव्य, प्राचीन दृष्टिए मूल्यांकन, १० सार्थ एकाक्षरी कोशोनुं प्रामाण्य साधार छ ? ११ सपादन. १-प्रतिपरिचय प्रस्तुत सपादन सारु 'शतार्थी'नी फोटोकोपी उपयोगमा लीधेल छे. तेनी मूल प्रति अमदावादना डेलाना उपाश्रयना भंडारमा छे. फोटो कोपी उपरथी मालुम पडे छे के ते मूल प्रत कागळनी छे. अध्यापक श्रीवेलनकर महाशये निर्मेला, लिखित पुस्तकोना उपलब्ध - सूचिपत्रोना संग्रहरूप जिनरत्नकोशमां करेली नोध उपरथी एम जणाय छे के बंगाल एशियाटिक सोसायटीना पुस्तकसंग्रहना सूचीपत्रमा 'शतार्थी'नी एक कागळनी प्रतिनी नोध छे, आ सिवाय बीजा बीजा पाटण खंभात वगेरेना प्रसिद्ध प्रसिद्ध भंडारोमां बराबर तपास कर्या विना एम तो केम कही शकाय के ए भण्डारोमां शतार्थीनी प्रति नहीं होय ? तदाकार-बराबर तादृश-फोटो कोपी उपरथी शतार्थीनी मूळ कागळनी प्रतिनो आकार तथा पानानां मापनो बराबर ख्याल आवी जाय छे. फोटो कोपीनी क्ल प्लेट ६१ छे. आनो अर्थ ए के मूळ कागळनी प्रतिनां पाना ३१ छे. फोटो कोपीनी ६१मी प्लेटनी त्रण लाइनो सुधी शतार्थी लखायेल छे अने पछी व्याकरणना विषयने लगता केटलाक श्लोको लखेला छे. तेमां प्रथम श्लोक आ छे. व्यञ्जनानि त्रयस्त्रिंशत् स्वराश्चैव चतुर्दश । अनुस्वारो विसर्गश्च जिह्वामूलीय एव च ॥ अन्तनो श्लोक आ छे- व्याकरणात् पदसिद्धिः पदसिद्धेरर्थनिर्णयो भवति । अर्थात् तत्त्वज्ञानं तत्त्वज्ञानात् परं श्रेयः ॥ आ श्लोकोने अन्ते 'इति लक्षणश्लोकाः' एम लखेल छे.

·१२ फोटो प्रतिनी प्रत्येक प्लेटनी लम्बाई २५.१ अने पहोळाई १०.७ सें. मी. छे. छेल्ली ६१मी प्लेटनी लम्बाई २४ ६ सें. मी. छे. प्रत्येक प्लेटमा १७ लाइनो छे. फक्त ५९मी प्लेटमा २१ लाइनो छे अने ६१मी प्लेटमां तो मात्र १५ लाइनो छे, फोटोकोपिना ६१मी प्लेटमां छेक छेन्ले मोटा अक्षरोमां लखेल छे के 'रत्नाकरअवतारिफाआद्यश्लोक शत अर्थ.' शतार्थीनी प्रत पं० सघमाणिक्य गणि नामना मुनिए लखेल छे अने प्रतिलेखके जणावेल छे के पं. सहजमन्दिरगणिप्रमुख- मुनिओए आ प्रतने वाच्यमान करीने कृतार्थ करवी प्रतिनी नोध आ प्रमाणे छे... गतार्थी प्रतिलिखिता पूज्यागध्यश्रीपण्डितप्रकाण्डमण्डलीमौलिरत्नपूज्यपण्डितश्री- कुलरत्नशिप्यपरमाणुना पं. संघमाणिक्यगणिना ॥ वाच्यमाना पं. सहजमन्दिरगणि- प्रमुखैः कृतार्थीकार्या ॥ इति भद्रम् ॥ शुभमस्तु । श्रीरस्तु । २-प्रेसकोपी फोटो कोपी उपरथी शतार्थीनी प्रेसकोपी वडोदरावाळा जैनपण्डित श्री- लालचन्द्रजी भगवानदास द्वारा करवामां आवेल छे. प्रेसकोपीमां ज्या ज्यां गतार्थी- कारे वृत्तिमां सिद्धहेमनां सूत्रोनो उपयोग करेल छे त्यां त्यां पण्डितजीए सिद्ध- हेमनां अध्याय पाद अने सूत्रांको नोधेला छे अने ज्यां क्याक एवी नोध रही गएली त्यां सम्पादके ए अको नोधेला छे अने वृत्तिमां ज्यां ज्यां उणादिनो उल्लेख आवेल छे त्या ए अवतरणनां उणादिगत मूळ स्थानाने गोधीने स्वयं सम्पादके नोधेला छे तथा वृत्तिमां ज्यां ज्यां शब्दकोशनां अवतरणो वृत्तिकारे आपेला छे तेमांना घणां खरानां मूळ स्थानो पण्डितजीए नोधेलां छे अने ए पण ज्यां नहीं नोधाएला त्यां सम्पादके तेनी पूर्ति करेल छे, छतां सम्पादनन कार्य करती वखते उपलब्ध तमाम एकाक्षरी कोशोनां पुस्तको सम्पादकने नहीं मळेलां, एथी एकाक्षरी कोशनां तमाम अवतरणोनां मूळ स्थानो वतावी शकायां नथी पण्डितजीए शतार्थीनी प्रेसकोपी सुवाच्य अक्षरोमां करेल छे. ज्यारे ए प्रेसकोपी आखी वांची गयो त्यारे तेमा केटलेक स्थाने सुधारा वधारा करवानी जरूरत लागी तथा अर्थनी विविधता समजाववा माटे बीजुं पण केटलंक उमेरवानी आवश्यकता जणायाथी प्राप्त प्रेसकोपीमां ए बधुं करीने ते उपरथी सस्थाना कार्यकर भाई चिमनलाल भोजक द्वारा बीजी प्रेसकोपी तैयार कराववामां आवी अने ते द्वारा प्रस्तुत सपादन तैयार थयेल छे. मूळ प्रेसकोपी माटे पण्डित लालचन्दजी जरूर अभिनन्दनीय छे. अवतरणोनां मूळ स्थानो [ ] आवां निशा- नमां आपेलां अने ज्यां आQ निशान खाली वतावेल छे त्यां मूळ स्थान मळी शक्यु नधी, पण्डितजीए धातुओना अङ्को परदेशमा मुद्रित धातुपारायण प्रमाणे जणा- ·१३ वेला, छे. घणे स्थाने एवा अंको रही गएला त्यां सपादक पासे पण्डितजीए वाप- रेल धातुपारायणर्नु पुस्तक न होवाथी मुनिराजश्रीदक्षविजयजी(श्रीविजयलावण्य- सूरिना शिष्य )ए सपादन करेल धातुपारायणनो उपयोग करेल छे.. आ धातुपारा- यणमां धातुओना सळंग अंको नथी आप्या पण गणवार जुदा जुदा अंको आपेला छे एटले ज्यां आ धातुपारायणने अनुसरीने अंको आपेला छे त्यां जरूरत प्रमाणे स्पष्टता माटे गण साथे धातुना अंको जणावेला छे. ३-शतार्थीनु परिमाण शतार्थी- परिमाण १६९७ अनुष्टुप लोको जेटलं छे ते वात 'ग्रन्था.. ग्रम् १६९७' एम करीने प्रतमां ज सूचवेल छे. ४-कर्तानो परिचय शतार्थीना कर्ता, नाम श्री जिनमाणिक्य छे तेमना गुरुर्नु नाम चारित्ररत्न छे. शतार्थीना वृत्तिकार जिनमाणिक्यना शिष्य विजयमुनिए तेमनी परिचयात्मक वशावलीसूचक प्रशस्ति १६ श्लोकोमा आपेल छे. प्रशस्ति स्पष्टार्थ छे एटले ए अंगे विशेष विवेचन करवानी जरूर नथी प्रशस्तिना प्रारम्भमां चन्द्रगच्छनो उल्लेख करेल छे अने आदिमां सोमसुन्दरसूरिनुं नाम जणावेल छे. प्रशस्ति रचनारे श्री- चारित्ररत्न अने जिनमाणिक्यने अनुक्रमे वाचकाधीश तथा वाचकेन्द्र एवां विशेषणो आपेलां छे. ग्रन्थनी समाप्तिमां ग्रन्थकारे जे पुष्पिका आपेल छे ते आ छे:-- ॥ इति श्री ४श्रीसोमसुन्दरतत्पट्टप्रभाकरश्रीजयचन्द्रसूरि-वाचकचक्रचक्रवर्तिचारि- त्ररत्नगणिशिष्यश्रीजिनमाणिक्यगणिविरचिता शतार्थी जीयात् ॥ आ पुष्पिका जोतां शतार्थीकारना गुरुनुं नाम चारित्ररत्न वाचकचक्रवर्ती छे. प्रशस्तिकार विजयमुनिए लखेल छे के निधि-गुण-तिथि (१५३९) मितवर्षे हर्षेण विनिर्मिता प्रशस्तिरियम् । जिनमाणिक्यगुरूणां शिष्यभुजिप्येण विजयेन ॥ (सोळमो श्लोक-प्रशस्ति) प्रस्तुत 'लोकमां प्रशस्तिना निर्माणनो समय वि० १५३९ साल जणावेल छे एथो शतार्थीकार जिनमाणिक्यनो पण लगभग आ समय ज होई शके. ग्रन्थकारने आ शतार्थीनु निर्माण करतां कदाच एक वर्ष लाग्युं होय तो रचना समय वि० १५३८ होय पण सोळमो सैको तो निश्चित ज कहेवाय, प्रस्तुत ग्रन्थकारे आ सिवाय बीजा पण कोई काव्यग्रन्थो वा बीजा ग्रन्थो रच्या नहीं होय एम नहि कही शकाय. ते अंगे स्पष्ट माहिती न होवाथी अहीं विशेष लखी शकाय एम नथी ·१४ छता ग्रन्थकारनो विद्याव्यासग मने परिश्रमपरायणता जोतां एमणे रचेला अन्य ग्रन्थोनी संभावना तो जरूर करी शकाय एम छे. ५-शतार्थीनुं मूल अने शतार्थी नाम शतार्थी नाम मूळ श्लोकनी व्याख्यारूप वृत्तिनुं छे. सिद्धराज जयसिंहना समसमयी श्रीवादिदेवसूरिना शिष्य श्रीरत्नप्रभसूरिए रचेल रत्नाकरावतारिकामां- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरायते ॥ मा मगलाचरणरूप प्रथम श्लोक छे. आ श्लोकमां भगवान वीरवर्धमाननी स्तुति करेल छे. ग्रन्थकारने रत्नाकरावतारिका नामनो ग्रन्थ रचतां विनरूप पतंगो न नहे ए माटे वीर वर्धमानना नखोने दीवा साथे सरखावीने ए नखो विघ्न- पतंगोनो विघात करे एवो आशय प्रस्तुत श्लोकनो अभिप्रेत छे. आ श्लोक प्रस्तुत शतार्थीना मूळरूप छे. शतार्थीकार श्रीजिनमाणिक्य उपाध्याये ए एक ज लोकना ११–एकसो अने अगीयार अर्थ करी वताव्या छे, जेमा सो सो श्लोकनी संख्यानां पद्यो होय तेने शतक कहेवामां आवे छे-जेमके-भर्तृहरिशतक वगेरे. आ शतार्थीमां एकसो अने ऊपर अगीयार अर्थो करी बतावेला छे माटे आनुं शतार्थी नाम अर्थानु- रूप छे, भगवान महावीरना वर्णनथी मांडीने छेवटे सिद्धहेम व्याकरण- वर्णन उक्त एक ज श्लोक द्वारा समजाववामां आवेल छे. जुदा पाना ऊपर प्रस्तुत ग्रंथमां वतावेला अर्थोनी अनुक्रमणिका आपेल छे ते उपरथी उक्त एक ज श्लोकमांथी केटला वधा अर्थों ग्रंथकारे काढी बताच्या छे तेनो ख्याल आवी शके एम छे. सिद्धहेमव्याकरणY वर्णन करती वखते ग्रंथकारे उत्थानिकामां जणावेल छे के (“यस्य सम्यग् अवगमेन विद्वज्जनमनस्सु नानाविधानेकार्थसमुज्जृम्भणं भवति" इत्यादि) जेनो सारी रीते अभ्यास करवाथी विद्वान लोकोना मनमां उक्त एक ज लोकना नानाविध अर्थोनो ख्याल आपी शकायो छे ते व्याकरण-सिद्धहेम व्याकरण-नुं वर्णन करेल छे. ग्रंथकारना मा कथन हार! एम स्पष्ट थाय छे के तेमो उणादिप्रकरणसहित सिद्धहेम व्याक- रणना साग अभ्यासी हता. ६-ग्रंथकारनु चुद्धिकौशल तथा कल्पनाशक्ति- एक ज प्रकारनी शब्दरचना द्वारा अनेक अर्थो करी बताववा ए प्रतिभाजन्य कल्पनाशक्तिनो चमत्कार छ एम कविलोकोनो अभिप्राय छे. एक राजानो दिवान प्रजापीडक हतो, तेनी फरियाद राजा पासे एवी रीते करवानी हती के राजा फरि- , ·१५ याद समजी जाय अने पासे वेठेला दिवानने खोटुं पण न लागे। आ काम एक प्रतिभा- सपन्न चारणने सोपवामां आव्यु. चारणे संध्यानो वखत जोई हजु दीवा नथी प्रगट्या एम जाणी राजाना दरवारमा जईने पोकार पाड्यो के "दीवानथी (दीवा नथी) दरबारमा छे अंधारं घोर" राजा आ सांभळी चारणनी चतुराई समजी गयो अने तेने पारितो- पिक आपी खुश कर्यो. एक कविए एक क्रूर मनुष्यनुं भने एक परोपकारी मनुष्यनु, 'भूतलोपकारी' एवा एक ज विशेषणथी वर्णन करेल छे. भूत+लोप+कारी ए वर्णन क्रूर मनुष्यनु छे अने भूतल+उपकारी ए वर्णन परोपकारी मनुष्यनुं छे. रघुवंशमां “जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ" आ पद्यमां कवि श्रीकालिदासने तो श्रीमहादेव ज अभीष्ट छे. हवे जो श्रीकृष्णनो-लक्ष्मीपति-माधवनो कोई भक्त 'महादेव' अर्थने हानि पहोचाडया विना एमांथी पार्वतीप+रमेश्वरौ एवो विभाग करीने रमेश्वर-श्रीकृष्ण-नो अर्थ दर्शावे तो जरा य अनुचित न गणाय. पण आवां द्विअर्थ के वधारे अर्थवाळां वर्णन सामान्य कवि करी शकतो नथी. जेनी प्रतिभा तेज होय अने कल्पना शक्ति विशेष उड्डयनवाळो होय ते कवि वा वक्ता ज आवा अर्थों बतावी लोकोना मन- रंजन करी कीर्ति कमाई शके छे. चित्रो पण आवां विविध भाववाही थाय छे ऊधुं-ऊंधेथी-जुओ तो बालकनुं चित्र लागे अने सामेथी जुओ तो वृद्ध चित्र लागे आवा चित्रकारो पण प्रतिभा- सपन्न ज होय छे. आ रीते विचारतां श्रीजिनमाणिक्य उपाध्याय प्रतिभासंपन्न अने विध- विध कल्पनाना विहारी मालुम पडे छे. उणादिसहित व्याकरण, विविध शब्दकोशो तथा खास करीने एकाक्षरी कोश- जेनुं ज्ञान तानुं होय ते पंडित ज आवा अनेकार्थप्रद- निना प्रयासमा सफल थई शके छे. अनेकार्थनी दृष्टिए विचारतां 'सिद्धये वर्धमानः' इत्यादि श्लोकने नालिएर साथे सरखावी शकाय. नाळिएरमां पाणी घणुं ज मीठु अने तर्पक छे तथा तेमां सुस्वादु मलाई जेवू टोपरं पण मोजुद छे छतां नालिएरने उपरथी जोतां ए बन्ने एमां होय एवी कोई कल्पना नाळिएरने नहीं ओळखनारना मनमा आवती ज नथी पण ज्यारे नाळिएरनु स्वरूप जाणवामां आवे, तेनी ऊपरनां छोला उखेडतां डिले परसेवो वळी जाय एवो श्रम करवामां आवे अने पछी तेने विशेष बळ साथे पथरा वडे वधेरवामां आवे अने ते फुटे पछी ज जे वात कल्पनामां हती तेनो साक्षात्कार आपो- आप थाय छे तेम प्रस्तुत 'सिद्धये' इत्यादि श्लोकना अक्षरे अक्षरनुं पृथक्करण करवामां आवे त्यारे ज तेमाथी भातभातना अर्थोनो फुवारो छुटे छे अने ए द्वारा अर्थने बरा- बर समजनारो प्रसन्नता अनुभवे छे श्लोकना अक्षरे अक्षरनु पृथक्करण पण प्रतिभा अने कल्पनाशक्ति विना न थई शके माटे ज सामान्य पंडितजन माटे बतावेला अनेक ·१६ अर्थो कष्टसाध्य अने रसवगरना होवा छतां जेमनामां प्रतिभा अने कल्पना वन्नेनुं जोडु रहेल छे तेमने मन आ अनेक अर्थोनुं वर्णन कष्टसाध्य न रहेतां सुखसाध्य बने छे अने अरस न थतां सरस थई जाय छे. आवी रचनाओमां व्याकरणना घणा खरा अपवादोनो आश्रय लेवो पडे छे, घणा अक्षरोनो सेळभेळ मानवो पडे छे भने जे अनुस्वार वगैरे न होय तेनी हानरी स्वीकारवी पडे छे तथा ते अनुस्वार वगेरे होय तो तेनो लोप समजीने काम लेवु पडे छे. डल, रल, शस, नण, बव वगेरे अक्ष- रोने एक सरखा मानीने काम चलाववानुं होय छे– 'जड'ने क्यांक 'जल' समजवू पडे छे अने 'जल'ने 'जड' समजवू पडे छे वगैरे अनेक विचित्रताओ आवी रचनामां निरपवादरीते आवती होय छे छतां आवो कविमार्ग मा, भारवि, श्रीहर्ष वगेरेए खेडेल छे. माघ वगेरे काव्योना अमुक सर्गना अमुक श्लोको जोवाथी आ वातनी प्रतीति थाय तेम छे प्रस्तुत शतार्थीना प्रणेता पण ए पूर्व कविमोना मार्गे चाली पोतानी प्रतिभा अने कल्पना शक्ति बताववा समर्थ निवड्या छे ए जैन कविओ माटे विशेष संतोषनो विषय छे. ७-चित्रकाव्यरूपे शतार्थी आचार्य हेमचन्द्रे पोताना काव्यानुशासनमां पांचमा अध्यायमा छ शब्दा- लङ्कारोनु स्वरूप बतावेल छे-अनुप्रास, यमक, चित्र, श्लेष, वक्रोक्ति अने पुनरु- ताभास. आ छ ए अलङ्कारो शब्दसम्बन्धी ऐटले शब्दप्रधान छे छमां एक १. माघ सर्ग १९ श्लोक. ३ चित्रकाव्य- जजोजोजाजिजिज्जाती त ततोऽतिततातितुत् । भाभोऽभीभाभिभूभाभूरारारिररिरर ॥ आमाँ एक पादमा एकलो 'ज' व्यजन छे, वीजामा एकलो त, जीजामा एकलो 'भ' अने चोथामा एकलो 'र' व्यजन छे २ किरातार्जुनीय सर्ग १५ लो० १८ चित्रकाव्य- वेत्रशाककुजे शैलेऽलेशजेऽकुकशात्रवे आ पादने छेल्ले यी वाचो के पहेलेथी वाचो वधु सर ज वचाय छे एबु ज-१८मा -लोकनु उत्तरार्व "यात कि विदिशो जेतु तुजेशो दिवि किंतया" ३ नैषधीय चरित सर्ग १३ ग्लो० २२-२३ चित्रकाव्य २२ मा तया २३ मा श्लोकमा वरुणर्नु वर्णन छे अने ए ज लोकमा नलनु पण वर्णन छे नेपघीयचरितना वावीशमा सर्गना १४८ मा श्लोकमा एक पण गुरु अक्षर वपरायेल नथी ·१७ चित्र अलङ्कारनो पण समावेश करेल छे. आचार्य श्रीहेमचन्द्रे ए ज अध्यायमां चित्र अलङ्कारना पण घणा प्रकार बतावेल छे-'स्वरनियम, व्यंजननियम, स्थान- नियम, गतिनियम, आकारनियम, च्युत अने गूढ वगेरे स्वरनियम वगेरेनां लक्षणो अने उदाहरणो काव्यानुशासनमा सविस्तर आपेल छे. प्रस्तुत शतार्थीनो समावेश गूढ काव्यमां थाय छे. जेनो अर्थ गूढ होय, सहज रीते सुगम न होय तेने गूढ कहेल छे अने जेमां कर्ता कर्म के क्रियापद वगेरे गूढ होय तेने पण गूढ कहेल छे. शतार्थीनी व्याख्या जोता तदन सुगम अर्थवाळो 'सिद्धये' इत्यादि श्लोक विशेष गूढ अर्थवाळो देखाय छे. कर्ताए बतावेल वधा अर्थो तद्दन जुदा जुदा अने १ जेमा अ, आ, इ वगेरे एक ज स्वर वपरायो होय ते स्वरनियम अथवा जेमा ह्रस्व स्वर ज वपरायो होय वा दीर्घस्वर ज वपरायो होय ते स्वरनियम-जेमके-"जय मदनगजदमन वरकलभगतगमन" । इत्यादि जेमा अमुक एक ज व्यंजन वपरायो होय ते व्यजननियम, जुओ माघनु उदाहरण. जेमा कंठस्थाननो के तालुस्थान वगेरे अमुक एक ज स्थाननो वर्ण वपरायो होय ते स्थाननियम जेमके--(काव्यादर्श ३, ९१) 'अगा गा गाइकाकाकगाह काधकका कहा' आमा वधा ज कठ्य स्वर अने व्यंजन छे जेमा गोमूत्रिकागतिनी रीते पदोनी गोठवणी होय ते गतिनियम ए ज रीते तुरगपदागत वगेरे-माघसर्ग १९ श्लो० ४६ जे पद्य मुरजाकारे तथा खड्गाकारे एम विविधाकारे गोठवी शकाय ते आकारनियम जेमके- जुओ माघसर्ग १९, श्लो० २९ मुरजवन्ध श्लो० १२० आवा अनेक चित्रकाव्यो माघना १९ मा सर्गमा छे २ 'सिद्धये' पदनो अनेक रीते पद विभाग करीने तेना जुदा जुदा विचित्र अर्थो बतावेला छे, जेमके- (१) 'सिद्धये' चतुर्थीविभक्तिवाळु एकवचन 'लो० १ (२) सिद्धा + ई 'सिद्धे' एवु एकारात वनावी तेनु चतुर्थीनु एकवचन-लो. ३ (३) सिद्ध+य='सिद्धय' पदनु सप्तमीनु एकवचन-श्लो० ५७ (४) सिद्ध ! सवोधन अने 'या'नुं चतुर्थी एकवचन 'ये' बन्ने पद मळीने सिद्धये--'लो० ७४ (५) सिद्ध +ए एम विभाग कल्पी विसर्गना मूळ 'र' नो य करी सिद्धये आ स्थले 'ए' मात्र पादपूरक छे-श्लो० ७२ (६) सिद्ध+या+इन-सिद्धयेन ए रीते पण विभाग वतावेल छे अहीं 'सिद्धयेन' ने नामधातु वनावी तेनु 'सिद्धयेन्' एवु नकारात पद करी तेनु प्रथमानु एकवचन सिद्धये-'लो० ६९ (८) सिद्ध+या+ई एवो विभाग करी तेनो वर्धमानना विशेषण तरीके उपयोग करेल छे-लो० ६८. (९) सित्+हय-ई एवो विभाग वतावी ते द्वारा सिद्धये ने सवोधननु एकवचन वतावेल छे-लो० ९६ (१०) सिद्ध ! ये ! वन्ने सम्बोधनरुपे करीने 'सिद्धये' पदने समजावेल छेलो. १११ अहीं 'या' नु सवोधन 'ये' छे मा उपरात वीजी पण अनेक रीते 'सिद्धये' पदनु पृथक्करण करीने जुदा जुदा अर्थो दर्शावेल छे. ए ज रीते "वर्धमान' वगेरे तमाम पदोनो जुदी जुदी रोते विभाग करी जुदा जुदा भावो वतावेला छे १२० चक्रवध ·१८ नवीनतानी दृष्टिवाळा छे, एथी ए बधा अर्थो जेमाथी प्रगट थयेला छे ते 'सिद्धये' इत्यादि काव्य के श्लोक गूढचित्र काव्य कहेवाय. आचार्य हेमचन्द्रे चित्रकाव्यनी एक बीजी व्याख्या पण आपेल छ- "आश्चर्य हेतुत्वाद् वा चित्रम्" (पांचमो अध्याय काव्यानुशासन सूत्र ५) जे काव्य आश्चर्यजनक होय तेने पण चित्रकाव्य कहेवाय. प्रस्तुत 'सिद्धये' काव्य तेमां आवेलां पदो द्वारा आश्चर्य उपजावे एवा जुदा जुदा एक सो अगीयार अर्थोनुं स्थान छे माटे ज एनो समावेश चित्रकाव्यनी कोटिमां थाय छे. चित्रकाव्यनी कोटिमां बराबर समावेश पामे तेवां केटलांक जैनस्तोत्रो श्रीजैनयशोविजयग्रन्थमालामां बनारसथी प्रकाशित थयेलां छे. आ ग्रन्थमालाना नवमा मणकामां (स्तोत्रसग्रहना प्रथमभाग पार्नु ९५थी तथा बीजो भाग पार्नु १थी तथा २४५थी २५१ सुधी) आवां स्तोत्रो छे. १. "आम्बारायण सेलडी खडहडी केलामतीरागर्भ" ए जेना आदि लोकनु प्रथम पाद छे तथा आवा ज फलना नामवाळा बीजा ११ श्लोको छे स्तोत्र कूल १२ श्लोकनु छे तेमा ११ श्लोकोमा स्तोत्रकार महामहोपाध्याय साधुराज- गणिए वधे फळोना नामो गोठवेला छे वाचनारने ए वधा फळोना नामो लागे पण अर्थनी दृष्टिए ए वधा नामोनो जुदो जुदो अर्थ छे-जैनस्तोत्रसग्रह द्वितीय भाग पृ० १-२५ "अइउऋलसमाना सन्ति लोका इदानीम्" इत्यादि १० श्लोकोमा स्तोत्रकार श्रीपाचचन्द्रमुनि पण्डिते सारस्वतव्याकरणना सूत्रो गोठवेला छे जेमके- 'अइउऋल समाना । हस्वदीर्घप्लुतभेदा सवर्णा । एऐओऔ सन्ध्यक्षराणि । उभये स्वरा । अवर्जा नामिन । आद्यन्ताभ्याम् । हसा व्यञ्जनानि । सारस्वतव्याकरणना आवा अनेक सूत्रो भा स्तोत्रमा गोठवेला छे जैनस्तोत्र संग्रह प्रथम भाग पृ. ९४-१०७. लोकना प्रत्येक पादमा जेमा 'सारङ्ग' पदनो उपयोग करेल छे एवं स्तोत्र श्रीगुणवि- जय गणिए रचेल छ- भविकुमुदवोधनसारङ्गम् कोविदकोकनयनसारङ्गम् । आदि भाग स्वरमाधुर्यमयितसारङ्गम् । अन्त भाग वीर भजत सुकृतसारमा -जैनस्तोत्रसग्रह द्वितीय भाग पृ. २४५- २४९ । ए ज कर्तार्नु मात्र अकारयुक्तव्यञ्जनवाळु स्तोत्र - नवमश्रमणपवरममरनज । परमशमक्षमसकलवदनकज ।-आदिभाग भव्यशरण रक्षक रतदमन-अन्तभाग जय जय मनरममदगलगमन ।। पृ० २५१ ·१९ ८- आवी अन्य अनेकार्थ कृतिओ तथा शब्दना चमत्कारवाली कृतिओ जैनाचार्य रचित काव्यकृतिओमा आवी अन्य पण अनेक कृतिओ छे. ए कृतिभोनी नोंध गणितना भूतपूर्व प्रोफेसर भाई हीरालालजी कापडियाए सपादन करेली 'अनेकार्थरत्नमञ्जूषा'मां प्रस्तावनामां आपेल छे. प्रकाशक सस्था आ एक नमूनारूप चमत्कृतिमय कृतिनुं प्रकाशन करीने बीजी एवी कृतिओना सरस शुद्ध सम्पादन प्रकाशन माटे अन्य प्रकाशन सस्था के जैनप्रकाशन सस्थाने अंगुलिनिर्देश करे छे. ९-शतार्थी चित्रकाव्यनु प्राचीन दृष्टिए मूल्यांकन काव्यनुं स्वरूप जणावनारा काव्यानुशासन वगेरे ग्रन्थोमां कहेवामां आवेल छे के कवि पोताना निजानन्द माटे अथवा यशकीर्ति मेळववा काव्यनी रचना करे छे. लोकोने उपदेश आपवा वा कार्यनी प्रेरणा आपवा पण काव्यनी रचना थाय छे, कोई वळी धन अथवा आजीविकाना निर्वाह माटे काव्यनी रचना करे छे, अथवा आजी- विकाना हेतुरूप राजा वगैरेनी खुशामत माटे पण काव्यनी रचना थती देखाय छे. प्रस्तुत अनेकविध अर्थोने बतावनार कृतिना कर्ता श्रीजिनमाणिक्य माटे आ रच- नानां वे ज प्रयोजन संभवे छे, एक तो निजानन्द अने बीजु कीर्तियश. बीजा करतां प्रथम प्रयोजन विशेष सुसंगत जणाय छे. कर्ता मुनि ले एटले एने मानसिक चांच- ल्यन निवारण करवु अने एकाग्रता प्राप्त करवी ए वधारे इष्ट होई शके अने आवी रचनाद्वारा ते प्रयोजन जरूर साधी शकाय खरं. उपदेश माटे तो आवां काव्य एकदम निरर्थक छे. जे काव्य सांभळीने श्रोता सहजपणे अनायासे अर्थनी अवगम करी शके एवं ज काव्य उपदेश के प्रेरणादायी निवडी शके, आवां चित्र- काव्य तो प्रदर्शनमा राखेला हाथी सिंह वगैरेनी पेठे मात्र काव्यसंसारमां शोभा- रूप थई शके अथवा पण्डितोन-असाधारण पण्डितोनुं मनोरंजन करी शके आचार्य हेमचन्द्र तो काव्यानुशासनमा ३०७मे पाने कहे छे के आवां यमकादिवाळां पद्यो काव्यना शरीरमां गडु-खुध-जेवां छे, रसभंगना हेतुरूप छे. जो यमकादिवाळां काव्य आवां होय तो जे कष्टकाव्य छे एटले जेनो अर्थ महाकष्टसाध्य छे ते तो गडु- रूप ज होय. वळी आवां कष्टकाव्यनुं फळ मात्र कविनी ख्याति होई शके. आ अंगे आचार्यश्री कोई कविराज लल्लटन अवतरण टाके छे तेमां जणावेल छे के आवां कष्ट- काव्य रसनो विरोधी छे, कर्तानी अभिमानवृत्तिनुं सूचन करे छे अथवा कविओमां आवी रचना करवानो एक गाडरियो प्रवाह चालतो आवे छे. प्राचीन कविओनी दृष्टिए ८ ·२० आवा गूढ चित्रकाव्य- आ मूल्यांकन छे तेम छतां ए तो जरूर कबूल करवू जोइए के आवी रचना कोई आलतुफालतु जोडकणा करनारो कवि नहीं ज करी शके पण जेनी प्रतिभासहित कल्पनाशक्ति तेजस्वी होय अने जे सखत परिश्रमवृत्तिवाळो होय ते ज आवां गूढ चित्रकाव्यनी रचना करवा समर्थ थई शके छे. १०-सार्थ एकाक्षरी कोशोनुं प्रामाण्य साधार छे ? अमरकोश वगेरे प्राचीन कोशोमां जे सेकडो हजारो शब्दो जणावेला छे ते शब्दोनी व्युत्पत्ति ते ते धातुओ द्वारा बतावेली छे एटले एम समजी शकाय के ते तमाम शब्दोना अर्थो साधार छे—निराधार नथी पण प्रामाण्ययुक्त छे, 'वक्ति इति वक्ता' एम जाणवाथी 'वक्ता' शब्दनो सम्बन्ध विच्' धातु साथे छे अने तेथी 'वक्ता' शब्दनो 'बोलनार' ए अर्थ काई कल्पित नथी तेम निराधार नथी तेम अप्रामाणिक पण नथी. अमरकोश करतां प्राचीन एवा निरुक्तमां अनेक वैदिक शब्दोनो संग्रह छे तेमां एकाक्षर शब्दो घणा ज ओछा छे अने जे 'शु' वगेरे केटलाक एकाक्षरी शब्दो निरुक्तमा नोंधेला छे पण साथे ज तेमना अर्थनो खुलासो धातुद्वारा के वीजा समान शब्दो द्वारा समजी शकाय तेवी रीते प्रतिपादन करेल छे. 'शु' एटले शीघ्र. 'आशु' अव्ययना एक अंशरूप 'शु' शब्द छे माटे 'शु' शब्दनो 'शीघ्र' अर्थ निराधार तो नहीं कही शकाय. आ दृष्टिए जोतां आचार्य हेमचन्द्र वगेरेए जे केटलाक एकाक्षरी शब्दो अने तेमना अर्थों आपेला ले ते अंगे आवो प्रश्न उठे छ के जे आपेला अर्थो छे ते ज वरावर छे अने वीजा अर्थो बराबर नथी तेनो शो प्रामाणिक आधार समजवो ? जेमके 'र' एटले तीक्ष्ण अथवा दहन-अग्नि. 'क' एटले सूर्य, मयूर, अग्नि, यम अने, अनिल-पवन वळी बीजूं, हेमचन्द्रे रचेला अनेकार्थसंग्रहमा तेम ज महेश्वर कविए रचेला विश्वप्रकाश नामना कोशमां पण एकाक्षरी शब्दो घणा थोडा छे अने त्यार पछीना समयमा जे जे एकाक्षरी कोशो रचायेला उपलब्ध थाय छे तेमा एकाक्षरी शब्दो घणा घणा बंधारे मळे छे एटले ए वधारे मळेला शब्दो अने तेना वतावेला अर्थो विशे कोई पण प्रामाणिक आधार न मळे त्यां सुधी ते शब्दो अने अर्थो वन्नेने विवादास्पदकोटिमां मुकवानु मन थाय छे. कोई पण एकाक्षरी कोशकारे पोते बतावेला अर्थों विशे विशेष प्रामाणिक आधार बतादवा माटे का ज जणावेल नथी तेथी विशेष आश्चर्य थवा साथे मन ते अंगे वधु साशंक बने छे. अमारा परममित्र मुनिराज श्री पं. रमणिकविजयजीए राजस्थान पुरातन ग्रन्थमालामा (राजस्थानप्राच्यविद्याप्रतिष्ठान-जोधपुर) 'एकाक्षरनामकोषसंग्रह' ·. नामना कोश- संपादन करेल छे, तेमां बधा मळीने २६ कोशोनो समावेश करेल छे. तेमां आचार्य हेमचन्द्र, महेश्वर वगेरेना कोशोनो पण समावेश छे. आ संग्रहमा हेमचन्द्र करतां कोई कोश प्राचीन नथी. ए बधा कोशोमां एकाक्षरी शब्दोना जे अर्थो आपेला छे तेमां घणे स्थळे अर्थोनी वधघट घणी देखाय छे, ए जोतां पण अर्थोना प्रामाण्य माटे कोई मूल आधार शोधवानो प्रश्न विशेष रीते सामे आवे छे. ए कोश- कारोए पूर्वना कोशोनो आधार लई आ एकाक्षरी कोशो रचेला छे एम तो कोई कोई कोशकारे कहेल छे पण सूचवेला अर्थो माटे कोई कोशकारे कशो ज आधार के पुष्ट वा अपुष्ट प्रमाण आपेल नथी. तेम निरुक्तनी पेठे व्युत्पत्ति के शब्दसाम्यनो आधार पण दशविल नथी. ए संग्रहमां द्वचक्षरकांड नामे एक कोश छे. संग्रहमा ए चोथा नंबरनो कोश छे तेमां शब्दो घणा विलक्षण छे अने एमना अर्थों पण विशेष विलक्षण छे-जेमके-झ्य एटले नद. झ्या एटले नदी. ट्य-कूट. ट्या- पृथिवी अने सुरा-मद्य, ड्या-रमा, नर्मदा अने गंगा. ढय-धनाढ्य, बालक अने ढगलो. न्या-नीति. प्या-कृपा. व्या-अंबा-माता. व-दहीं दु-काचबो. दू-नष्ट. परा-गंगा. एर-उद्धव, वगेरे. कोशकारर्नु नाम सौभरि छे. आवा आवा विलक्षण अर्थवाळा अनेक विलक्षण शब्दो विद्वत्प्रबोध नामना काव्यमां वप- रायेला छे आ काव्य पण एकाक्षरनामकोषसंग्रहमा प्रकाशित थयेल छे. तेना कर्ता श्रीवल्लभगणी नामना उपाध्याय छे, जे सत्तरमा सैकाना एक जैन साधु छे. एकाक्षरी वा द्वचक्षरी शब्दोना विलक्षण अर्थो जोईने अने तेना प्रामाण्यनो आधार नजाणवाथी एवी पण शंका थवानो संभव छ के एक एक श्लोकना अनेक अर्थरूप चमत्कार करी बताववा सारु शु आवा एकाक्षरी वा द्वयक्षरी कोशो बनाववामां माव्या हशे ४ पण एकाक्षरी व द्वचक्षरी शब्दोना अमुक मर्यादित ज अर्थो बतावेल छे, वधारे अर्थो नथी बताव्या एटले एवं समाधान पण थाय छे के अर्थोनी जे परिमितता जळवायेल छे तेनो कोई आधार-प्रामाणिक आधार जरूर होवो जोईए पछी ते परम्परा होय, बीजी कोई प्रकारनी विद्वत्प्रणालिका होय वा कोई प्रकारनी व्युत्पत्तिनी पण योजना होय, गमे ते होय पण आवा शब्दना अर्थो माटेनो प्रामाणिक आधार जरूर शोधनो उत्तम विषय थई शके एम छे. ११-सम्पादन आम तो मने प्राचीन विद्याओमां रस छे ज, तेमां य शब्दविषयक विद्यामां विशेष रस खरो. मारी मा वृत्ति सस्थाना नियामकना ख्याल बहार न हती तेथी ·२२ तेमणे जाते आवीने 'शतार्थीनुं सम्पादन करशो ?' एम पूछतां ज प्रस्तुत कार्य स्वीकारी लीधुं. आवश्यकनियुक्तिनुं जुदी जुदी टीकामो साथे तुलनात्मक अध्ययन करीने तेने मूळपाठ पाठांतर टिप्पण साथे तैयार करवाने चालु काम गौण करी प्रस्तुत काम ऊपर लक्ष्य स्थिर कयु. कार्य धार्या करतां विशेष समय लई गयु छतां एक कार्य पूरु थयु तेनो सन्तोप छे. शतार्थीमां जे मूळ श्लोक आपेल छे वरावर तेनी नीचे ते श्लोकनो जुदी जुदी रीते बतावेलो पदविभाग [ ] आवा निशानमां बतावेल छे अने तेनी नीचे तेवा ज निशानमा ए बतावेल जुदा जुदा पदविभागनी साधनानुं जे स्वरूप शतार्थी- कारे दविल छे तेने बराबर स्पष्ट समजाय ए रीते नोंघेल छे. उपरांत अर्थयोज- नामां ज्यां ज्यां सशोधन करवू जरूरी जणायुं त्या त्यां टिप्पणमां यथामति ते बाबत नोध करेल छे. सशोधन करवा जतां असावधानताने लीधे बीजी कोई नवी मुल थयेली जणाय तो तेने जरूर संशोधनने पात्र समजी योग्य सूचन करवा विनन्ति छे. प्रुफ संशोधनना कार्यमां काळजी तो घणी राखेल छे, छतां नबळी आंख वगेरेना कारणे भुलो रही जवानो पूरो संभव छे. वळी, मुद्राराक्षसना घाथी वची शकवू कठण छे तथा सहभूर्भ्रान्तिर्दुर्वारा ए नियमने वशवर्ती मारी बधी प्रवृत्ति चाली रहेल छे तेथी जे अशुद्धिो ध्यानमां आवे तेने सुघारीने वांचवा विनंति छे अने अभ्यासी बन्धुओने नम्र निवेदन छे के तेओ ए अशुद्धिओ अंगे संपादकनुं जरूर ध्यान खचवा कृपा-करे. नानुं एवं शुद्धिपत्र तो ग्रंथ साथे जोडेलं छे ज. संस्थामां जोडाया पछी मारा हाथे आ प्रथम संपादन अने प्रकाशन थाय छे ते श्रीजिनदेव उपरनी श्रद्धानो परमप्रसाद छे एम समजुं छु अने नियामकनी प्रेरणा तथा सहकार्यकरोनो सहकार मारे माटे अणमोल साधन छे. नियामकश्री तथा सहकारी बधा ज मित्रोनुं अभिनन्दन करी पुरोवचन पुरं करुं छं. बेचरदास ·२३ शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् पृष्ठे-पङ्क्ती दीर्घ . या शुद्धम् दीर्घड्या० 'ध घ ४०-२५ 'ध- 'धः- - - व्याला श्रीपार्वजिन न्लेक अक्षरो जोईए १३-२ -षष्टी -षष्ठी ४८-३० प्रसिद सिद्ध ५८-१९ एक'व एकव ७५-३२ अत्र'ता अत्र 'ता ८०-३१ मतिमान्यात् भक्षरयोजकमान्धात् वा भन्यदपि यद् अशुद्धं मुद्रितं तद् धीधनैः विधाय कृपा संशोधनीयम् सूचनीयं च । -

·No text on this page.

·वाचकश्रीजिनमाणिक्यगणिविरचिता रत्नाकरावतारिकाद्यश्लोकशतार्थी । वितरतु परमार्थरमां परम परमेष्ठिनां जिनश्चरमः । अपि नखरांशुरुचिररुचि यस्य क्रमकमलमम्लानम् ॥१॥ सस्कुस्तां मम वाचं सरस्वती रसवती रसवतीवत् । यत्पदपङ्कजसेवां सृजति मरालीवदमराली ॥२॥ शिष्यानिव परमतिनोऽप्यनुत्तरान् यैः प्रणीय निज-परयोः । साम्यमसूचि शुचिमतीर्ददतु श्रीसोमसुन्दरमुनीन्द्राः ॥३॥ शक्तिः प्रजापकृदपि स्वय यदीया प्रजापकृतितोऽन्याः । शक्तीर्यवर्तयदमी मुनिसुन्दरसूरयः सिद्धयै ॥४॥ अनवरतनवरसामृत-वादमहोदधिसुधाव]गाहनतः । लब्धगुरुबिरुदमणयो जयन्तु जयचन्द्रसूरीन्द्राः ॥५॥ प्रति गौतमतः सम्प्रति निष्प्रतिमप्रतिभया प्रतीतिभृतः । श्रीरत्नशेखरगुरूत्तमाः शेशिगणेऽत्र विजयन्ते ।।६।। नतसुमनोजननिकरा' पवित्रसत्कुलधरा धरावलये । विजयन्ते जयवन्तः श्रीमदुदयनन्दिसूरीन्द्राः ॥७॥ विदधतु बुधप्रमोदं ते श्रीचारित्ररत्नगुरुचन्द्राः । उदवेलि गोविलासैथैर्मम हृदि शाव्ददुग्धाब्धिः ॥८॥ इत्यहणीयसन्दोहं नत्वा तत्त्वार्थसिद्धये । 'सिद्धये वर्धमानः स्ताद्' इति श्लोकं विवृण्महे ॥९॥ इह हि चतुरचतुरङ्गसभासमक्षप्रारब्धवादानेकप्रतिवादिवृन्दप्रदत्तापमानसकलकला- पात्रमात्रातिगच्छात्रसूत्रितचित्रविरुदावलीवर्धमानाभिमानकुमुदचन्द्राभिधानदिगम्बरप्रधान- विजयप्राप्तयश पताकै. प्राचीनार्वाचीनाचार्यचक्रचक्रवर्तिभिः श्रीदेवसरिभिर्विरचित स्याद्वादरत्नाकरेऽवतारकारिकायाः श्रीरत्नाकरावतारिकायाः सकलसहृदयहृदय- १ चन्द्रगच्छे ।

·प्रार्थनीयार्थसार्थरत्नरत्नमषिकानुकारिकायाः प्रथमकारिकायाः कानिचिदर्थर नानि प्रादर्विभावयिपुः कवि प्रथममेतवृत्तनायकन्वेन हादगाा श्रीवर्धमानं जिनं वर्णयति- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नसमण्डली । प्रत्यूशलमप्लोषे दीपदीपाइरायते ॥१॥ [ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नसमण्डेलीः । प्रत्यूहगलभप्लोपेऽढीमंदीपाइरायतेः ॥१॥] [१ मण्डली-ई - मण्डली । २ भदोपदीपा रागन मदीदीपार यतै । चित्रकाव्यत्वेन अत्र विसर्गान गण्यन्ते इति सर्वत्र योध्यम् । वर्धमानो वीरजिन सिद्धये अगिमतकार्यनिष्पत्तये स्ताद भवताद इति सम्बन्धः । उत्तरार्वगो यच्छन्दः पूर्वा तच्छन्दं द्योतयतीति स इति ग्रहणात् वर्ष. मानः किंलक्षण ? स क ? इन्याह- यन्नावमण्डली. यत्य नखश्रेणी, तस्याः सकाशात 'ईड्च् गतौ' [१२५२] इत्यत ईयते निर्गन्छनीति क्विपि यन्नखमण्डली -यस्य नख श्रेणितो निर्गच्छ-ती ०दीपाकुरायते इत्यत्र ईकारप्रश्लेये ईलमीलक्षणया कान्तिः, प्रत्यूहा इव प्रत्यूहा विनसदृशा राग-द्वेपाढयस्त एव शलभाः पतझास्तेषां प्लोपे दहने अदीप्रदीपाकुरायत दीनदीपा दुरवदाचरदिति क्यहि त्यस्तन्यामात्मनेपदान्य- दर्थकवचनेऽडागमे रूपमिति । यथा प्रदीप शलभान पतलान तथा यन्नवश्रेणी. प्रभा रागादीनपीत्यर्थः । यन्नख० किविशिष्टा ? ताम्रा रस्ता। दीपशिखाऽपीडशी भवति ॥१॥ सिद्धये वर्धमानः : स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यृहशलभप्लोपे दीपदीपाखरायते ॥२॥ [ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताऽम्ला यन्नखमण्डली । प्रत्यूहगरमप्लोपे दीपदीपाऽऽङ्कुरायते ॥२॥] [१ प्रतिश्च उहश्च प्रति-ऊही प्रत्यूहौ। २ शरे भाति इति शरभ -शलभ । ताऽम्ला ताम्रा । चित्रकाव्यत्वेन रस्य रत्वम लस्य च रत्व सर्वत्र ज्ञेयम् । ३ प्लोप सेचनम । ४ आकुरायत-असुर इव माचरत् । ५ यत+इ-ई-०यते । व्याख्या--वर्धमानो जिन. 'पिधू गत्याम्' [३२०] इत्यतो गत्यर्थानां ज्ञाना- र्थत्वात् क्तिप्रत्यये सिद्धये ज्ञानाय अर्थात् सेवकानां स्तात् भवतु इति सम्बन्धः । यत किंवि० तया कैवल्यलक्ष्म्या न म्लायतीति क्विपि ताऽम्ला र-लयोरैक्यान्न दोपः । एवं व-बयोई-लयोः श-सयोश्चैक्यं यथासम्भवं स्वयं ज्ञेयम् । यदुक्तम्- - ·३ "भेदो न चित्रकाव्योपयोगिताभाजि रचित एतेषाम् । व-वयोर्ड-णयोर्य जयोर्ड-लयो र-लयोः क्वचित् श-सयोः" ॥१॥ [ ] स इति ग्रहणात् यन्नखमण्डली यस्य नखश्रेणि प्रपर्वात् 'अयि गतौ' [७९०] इत्यतः खियां क्तौ ' य्वोः प्वय०" [सिद्धहेम० ४।४।१२१] इति यलोपे, “अतः" [४।३।८२] इति अतो लोपे प्रतिनिम् ऊहस्तकस्तावेव शरो मुजाख्यतृणविशेषः । तस्मिन् भातीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे प्रत्यूहशलभप्लोपः 'प्लुशश स्नेहन सेचन- पूरणेषु' [१५६२] इत्यतो घनि प्लोष सेचन तस्मिन् “अङ्कुरं सलिले रोम्णि रुधिरेऽभिनवोद्गमे" इत्यनेकार्थवचनाद् अङ्कुरं जलं तद्वदाचरत् इति क्यडि ह्यस्तन्याम् आङ्कुरायत मजलायत-अयमर्थ:-यस्य नखश्रेणिनि-विचारतृणसेचने जलवदाचरति स्मेति । यन्नख० किवि० दीनो दोपनशीलो दीपनं घनि दीपः कान्तिर्यस्याः सा दीप्रदीपा । अत एव पुनः किंवि० इ: कामस्तद्वत् ई लक्ष्मी कान्तिर्यस्या. साई समासान्तविधेरनित्यत्वात् कजभाव कामवत् रक्ता इत्यर्थः ॥२॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३॥ ['सिद्धये वर्धमानः स्तात् तीम्राऽयन् नः खेमन् डलीम् । प्रत्यु शरभप्लोषे दीप्रदीप "कुरायते ॥३॥ [१ सिद्ध+ई सिद्धे, अस्य चतुर्थ्या एकवचनम् । २ इ+विवप्-अयति-शत-अयन् । ताम्र+अयन- ताम्रायन्-प्रथमाया एकवचनम् वर्धमानविशेषणम् । ३ षष्ठीव हुवचनम् । ४ प्रथमाया एकवचनम्, वर्वमानविशेषणम् । ५ लड् इत्यस्य व्यत्यये ढल् प्रथमाया एकवचनम् , वर्धमानविशेषणम् । ६ डल ईम, ईम् प्रति' इति सम्बन्ध । ७ ऊ+ह शरात् । ८ भवति इति भ । ९ प्र+वस्-प्रोष् प्रोषे चतुर्या एकवचनम् 'सिद्धये' इत्यस्य विशेषणम् । १० तृतीयाया एकवचनम् । ११ कु+राज्-कुर+अय-कुराय । ताय+क्विप-ता। कुराय+ता-कुरायता- कुरायते चतुर्थ्या एकवचनम् । इदमपि 'सिद्धये' इत्यस्य विशेषणम् ।] व्याख्या-वर्धमानो जिनः । 'नख'इति । अत्र श्लेषत्वाद् विसर्गलोपे नः अस्माकं सिद्धा सम्पन्ना चासौ ईश्च लक्ष्मीश्च सिद्धे तस्यै सिद्धये स्ताद् भवतादिति सम्बन्धः । वर्धमानः किंभूत ? खानि इन्द्रियाणि मन्दयति क्षयं नयतीति विपि खमन् जितेन्द्रिय इत्यर्थः । अत्र सौ “पदस्य" [२।११८९] इति दलोपे सिद्धम् । तानं धातु- १ ग्रन्थकारेण सर्वत्र सिद्धहेमसूत्राणा प्राय उपयोग कृत । २ अत्र 'प्र+अय+ति' इति अवस्थाया 'य', लोपे कृते 'अलोपार्थ ग्रन्थ कारेण 'भत' [४।३१८२] सूत्र दर्शितम् परन्तु, तेन सूत्रेग अकारान्ताद् धातो विहिते प्रत्यये लोपो विधीयते अत तत् सूत्रं ग्रन्थकारेण परमता- श्रयणेन प्रवर्तितम् इति ज्ञायते, एव सर्वत्र बोध्यम् । ३ “अङ्कुरो रोम्णि सलिले रुधिरेऽभिनवोद्गमे"-हैम० अने० ३,५११ । .

·विशेषस्तदिव आचरतीति क्यडि "दीर्घश्चि" [४।३।१०८] इति दीर्धे, क्विपि, तल्लोपे "अतः" [४।३१८२] इत्यल्लोपे “य्वोः प्वय्" [४।४।१२१] इति यलोपे ताम्रास्तथा इ: कामस्तदिव आचरतीति कर्तुः क्विपि धातुत्वे शतरि अयन् । द्वयोर्विशेषणसमासे ताम्रायन् । कया ? दोप्रा दीपनशीला या दीपनं "क्रुत्सम्पदादिभ्य" [५/३।११ क्विपि-दीप कान्तिस्तया दीप्रदोपा जिनस्य सुवर्णवर्णत्वात्-पीत-रक्तयोरक्यात्-इति वर्णनम् । पुनः किं० 'लपी कान्ता' [९२७] कान्तिरिच्छा लपतीति विपि सौ "धुटस्तृतीय" [२।११७६] इति पस्य डत्वे, ड-लयोरैक्यात् व्यत्यये, डल् इव डल् वाञ्छकः । कथम् ? प्रति लक्षीकृत्य । काम् ? ई लक्ष्मीरष्टप्रातिहार्यरूपा ताम् लक्षीकृत्य । प्रभोः सर्वत्र तुल्यमनोवृत्तित्वेऽपि कविना अष्टमहापातिहार्यश्री- भोक्तृत्वदर्शनात् तदिच्छा उपचर्यते । सिद्धये किं० 'भव रक्षणे'० [४८९] इति गत्यर्थाद् अवते. अवन्ति जानन्ति तत्त्वातत्त्वमिति क्विपि "मव्यवि०" [४।१।१०९] इत्युपान्त्येन सहोटि उबो विचक्षणजनास्तेषाम् । 'हो निपाते च हस्ते, दारुणि शूलिनि" [ ] इति एकाक्षरनाममालावचनात् हो हस्त. स एव "शरं जले" [हैम० अने० २,४६५] इत्यनेकार्थात् र-लयोरैक्यात् शलं तस्माद् भवतीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे शलभं कमलं करकमलमित्यर्थ तस्मिन् प्रकर्षेण वसतीति विपि “यजादिवश्-वच ०" [४।१।७२] इति वृति सस्य पत्वे, २-लयोरैक्ये ऊह- शलभप्लोट् तस्यै ऊहशलभप्लोपे । कौ पृथिव्यां राजतीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे कुरो यः अय' शुभकर्म तम् । 'तायड पालने [८०६] इति तायते पालयतीति क्विपि "म्बो प्व" [४।४।१२१] इति यलपि चतुर्थ्याम् । "लुगातोऽनापः" [२।१११०७] इत्यालोपे कुरायते चित्रत्वाद् विसर्गानुस्वारयो. र्भावाभावी न दोपाय। एवं यथासम्भवं सर्वत्र ज्ञेयम् । ड-लादीनाम् ऐक्यं तु पूर्व कथितमेव ॥३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४॥ ['सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डलीम् । प्रत्यूहः-शरभप्लोर्षे दीपदीपांऽऽकुलायतेः ॥४॥ [ १ 'सिद्धय' शब्दस्य सप्तम्या एकवचनम् ‘यन्नखमण्डलि' इत्यस्य विशेषणम् । २ °ताम्रास्' शब्दस्य प्रथमाया एकवचनम् 'इ' इत्यस्य विशेषणम् । ३ 'यन्नखमण्डला' शब्दस्य सप्तम्या एकवचनम् । १ मण्डलि+ईम् मण्डलीम् । ५ ईम् प्रति इति संवन्ध । ऊहस्-शरभप्रोपे सप्तम्या एकवचनम् । 'सिद्धये' इत्यस्य विशेषणम् । ७ ऊप्+अण्-प्रोम् = प्रोपे । ८ तृतीयाया एकवचनम् 'दीप्रदीप्' इत्यस्य । ९ आइलायत मस्तन्या क्रियापदम् । १० यत+इ = 'यते । पुनः किं० प्रत ·व्याख्या-वर्धमानो जिनः ई लक्ष्मी प्रति स्तात् इति सम्बन्धः । स इति ग्रहणात् यस्य नखाः पादनखास्तेप्वतिभक्तत्वान्मण्डल इव श्वेवाचरतीति क्यडि, विपि, तल्लोपे "अतः" [१३२८२] इत्यल्लोपे "वोः प्वय्०" [४।४।१२१] इति यलोपे यन्नखमण्डलाः सप्तम्याम् "लुगातोऽनापः" [२।१।१०७] इत्यालोपे यन्नखमण्डलि यत्पादाम्बुजसेवके इत्यर्थः । सिद्धा सम्पन्ना या लक्ष्मीर्यस्य स सिद्धयः इभ्यजन- स्तस्मिन् सिद्धये सति इः काम आकुलायत आकुलोऽभूदित्यर्थः । कोऽर्थः ? यस्य सेवकजने सति कामो भयभ्रान्तोऽभूदित्यर्थः । इः किं० ताम्रवद् 'असी गत्या- दानयोश्च' [९३२] इति चानुकृष्टदीप्त्यर्थाद् असति दीप्यते इति क्विपि सो रुत्वे "अवर्ण-भो-भगो." [१।३।२२] इति रोपे ताम्रा रक्तवर्णत्वात् । सिद्धये किंभू० 'अव रक्षण०' [१८९] इति दीप्त्यर्थात् 'भ्यादिभ्यो वा" [५/३।११५] इति विवपि ऊः कान्तिस्तया कृत्वा "हस्रो दिनम्" [उणादिसू०३८७] इत्युणादिवचनात् हस्रं दिनं करोतीति णिजि, विवपि "न सन्धि०" [७४।१११] इति स्थानिवद्भावाभावात् "संयोगस्यादौ स्कोलक" [२।१८८] इति सलोपाभावे "पदस्य" [२।११८९] इति रलोपे, सस्य रुत्वे विसर्गत्वे च ऊहः सूर्य' तथा शरं जलं र-लयोरैक्यात् शलाद् भवतीति क्वचिड्डे शलभश्चन्द्रः तौ प्रकर्षण ऊषति "कर्मणोऽण्" [५।१।७२] इत्यणि ऊष [प्रोष ]-गलभप्लोषः तस्मिन् ऊह शलभ प्लोपेश्लेषतो विसर्गाभावः रो लत्वं च । कया ? दीपा या-दीपनम्-दीप् कान्तिस्तया ॥४॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥५॥ [सिद्धये वधमानः स्ताऽत्ताऽऽम्लाः ! यन् न खमण्डलीः । 'प्रत्यूह शलभप्लोषे "दीपदीपां कुरायै तेः ॥५॥ [१ वर्धमान् इत्यस्य सवोधनवहुवचनम् । २ 'स्त' इति द्वितीयपुरुषवहुवचनं पञ्चम्या क्रियापदम् । ३ मत्त इत्यपि 'स्त'वत् क्रियापदम् ‘अद्धातो । ४ +आम्ला = आम्ला सबोधन- बहुवचन 'वर्धमान' इत्यस्य विशेषणम् । ५ 'यत्' इत्यव्ययम् 'यस्मात्'भर्थे । ६ 'न' इति निषेधवाचि अव्ययम् । ७ 'खमण्डली' नदीवत् द्वितीयाबहुवचनम् 'अत्त' इत्यस्य कर्मकारकरूपम् । ८ 'प्रत्यूह' 'वह'धातो प्रतिपूर्वस्य परोक्षाया द्वितीयपुरुषवहुवचनम् । ९ शट+म+भ = शडभ इति । १० द्वितीयाया एकवचनम् । 'प्रत्यूह' इत्यस्य कर्मपदम् । ११ कु आयते इति विभाग 1] व्याख्या-आ लक्ष्मीस्तया न म्लायन्तीति आम्ला इभ्यास्तेषां सम्बोधनम् हे आम्ला इभ्या' | यूयं सिद्धये शिवाय वर्धमानो वर्धमानं जिनम् आख्यान्तीति णिजिः, क्विपि वर्धमा निति नन्तप्रकृतेर्जसि वर्धमान. श्रीवीरजिनवक्तार' स्तोतारः ·स्त भवत वर्तध्वे इत्यर्थः । यत् यस्माच्चकारो ग्राह्यः च पुनर्यस्याद् यूयं खमण्डलीः ज्ञानश्रेणीन अत्त भक्षयत-न हृत इत्यर्थः । अग्रे तच्छन्दग्रहणात् तत् तस्मात् कारणाद् यूय दीप्रदीपदाचरणं "कर्तुः क्विम् ०" [१४२५] इति क्विपि, “सि- प्रत्ययात्" [५।३।१०५] इत्यप्रत्यये, स्त्रीचे "आत्" २२११८] इत्यापि दीप्र- दीपा प्रदीपवदाचरणं ता प्रत्यूह प्रतिवहथ स्म । प्रतिपूर्वाद् वहेः परोक्षायुष्मदर्थ- -बहुवचने “यजादि०" [४।११७९] इति यवृति, " द्विर्धातु'०' [४।१।१] इति द्वित्वे "समानानाम् ०" [११२।१] इति दीर्घ सिद्धिः । कस्मिन् ? 'शट रुजा-विशरण-गत्य- वसादनेषु' [१७५] इति शटति रुजति इति क्विपि, टस्य डत्वे ड-लयोरैक्ये शल जगत्पडको य आत् कृष्णाद् भवतीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे डे अभ' कामः, तत्य प्लोपे विनाशे। यूयम् किं० कुः स्थानम् कस्य १ आयतेारवस्य ||५|| सिद्धये वर्धमानः स्तान् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥६|| [सिद्धये । वर्धमानस्ताऽत्ताऽम्ला यन्न ! खमन्डलीः । प्रत्यूः शलभः लोऽ दीपदीपावराय ! ते ॥६॥ [१ सित् प्रथमाया एकवचनम् 'वर्षमान.' इत्यस्य विशेषणम् । २ 'हयि' इत्येवम् इकारान्तस्य शब्दस्य संवे धनकवचनम् । ३ तात्ताऽग्ला प्रथमाया एकवचनम् 'वर्षमान' इत्यस्य विशेषणम् । ४ इ अन्न यन्न । 'हये' इत्यस्य विशेषणं सवोधनरूपम् । ५ खमण्डली (ख+मन् लाई) प्रथमाया एकवचनम् 'वर्धमान' इत्यस्य विशेषणम् अत्र 'लड्' इत्यस्य व्यत्यये 'डल' इति बोध्यम् 'मन्' इति च 'मग्' धातो साध्यम् । ६ षष्ट्या एकवचनम् 'ते' इत्यस्य षष्ट्यन्तस्य विशेषणम् । ७ भदीप्रत् इति क्यिापदम् । ८ 'ईपाङ्कुराय' इति 'हये' इत्यस्य विशेषणम् सवोधनरूपम् ।] व्याख्या-सिद्धये - इत्यत्र हये - इति "हयिः काम." [उणादिसू० ६०६] इत्यु- णादिवचनात् है हये ! काम !। हे ईपाड्कुराय। ई लक्ष्मी स्वजायावेन पातीति "आतो ड.." [५१११७६]-डे ईपः कृष्णस्तस्य अङ्कुरवत्,प्ररोहवदाचरतीति क्यडि, अचि ईपाङ्घरायस्तस्य-सम्बोधनम् । कामो हि विष्णुपुत्र इति । तथाई लक्ष्मी सैव अन्नमिव अन्न जीवनं यस्य स यन्न-तस्य सम्बो । ते तव प्लोवे दाहे वर्धमानो वीरजिनो मदीप्रत् 'भानों वमिदी' शेषना०देव०ला०प्र० १६६अथवा निर्णय०१७११]इति शेषनिघण्टु- वचनात् दीप इवाग्निरिवाचरदित्यर्थः । यतस्ते क्रिम्भूतस्य ? शलभ इव पतङ्ग इवाचरतीति क्यङि विपि तल्लोपे “अत" [४।३१७२। इत्यन्लोपे, “यो प्वय०"[४।४।१२१] इति यलोपे शठमाः तस्य, "लुगातोऽनाप" [११।१८७] इत्यालोपे शलभ । पुनः किं० प्रतिकूलं परस्त्रीगमनादिरूपम् ऊई तक करोतति णिजि, स्विपि,तल्लोपे ऊहू, अतः प्रकृते ·पठ्यां प्रत्यूहः इलेषत्वाद् विसर्गाभावः । अन्योऽपि शलभः प्रतिकूलं दीपशिखायां स्वर्गभ्रान्तिरूपम् ऊहं करोति, अग्निना च दह्यते इति । वर्धमान किं० खं आकाशं 'मगु गतौ' [८५] इत्यतो मगति गच्छतीति क्विपि “पदस्य" [२।११८९] इति गलोपे खमन् पक्षी प्रस्तावाद् हंसः, तद्वत् । 'लड विलासे' [२५४]लडतीति क्विपि लइ सेविलासम् । 'ईड्च् गतौ' [१२५२] ईयते गच्छत्तीति क्विपि खमण्डलीः कलहंस- वत् सविलासगामीत्यर्थः । ल-डयोरैक्याद् व्यत्ययः । पुनः किं० "तस्तु तस्करे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् तश्चौरः, तत्सदृशोऽपि रागोऽपि तस्य । 'अट्टि हिंसाऽतिक्रमयोः [६७४] इत्यतो हिंसार्थात् क्विपि "पदस्य" [२।१।८९] इति पदान्तलोपे अत् तस्य भावः, भावे तलि अत्ता विदारणं तस्मिन् न म्लायतीति क्विपि ताऽत्ताऽम्लाः । पुनः किं० 'पिधू गत्याम्' [३२०] सेधति जानाति तत्त्वातत्वमिति क्विपि सित् तत्त्वज्ञ इत्यर्थः ॥६॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७॥ [ सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताम्रायन्नख ! मैं डैलीः । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरा य-तें ॥७॥] [द्वितीयपुरुषैकवचन पञ्चम्या कियापदम् अस्'वातो. । २ इदं 'वर्धमान' इत्यस्य विशेषणम् संवोधन-एकवचनम् । ३ म' द्वितीयान्त माम्' इत्यर्थे । ४ ड+ली = डली प्रथमान्तम् एक- वचनम् । ५ प्राअय्+तिप्रति -ऊह-प्रत्यूह. अत्र प्रति प्रकृष्टज्ञानवान् तथा ऊह आत्मा तद्रूपः स एवं शलभप्लोप-शलभप्लोषे चतुर्या एकवचनम् । ६ दीप्रदीपाङ्कुरा प्रथमाया एकवचनम् । ७ ईअन्य+तम्यते सप्तम्या एकवचनम् ।] व्याख्या-ताम्रा रक्तवर्णा अयन्तः इशब्दादाचारे विवपि घातुत्वे शतरि कामवदाचरन्तो नखा यस्य स ताम्रायन्नखस्तस्य स० । हे वर्धमानजिन | वीरजिन ! त्वं सिद्धये मोक्षाय मां आचक्षाणो णिनि मदयतीति वाक्ये क्विपि सौ णेरनिटि" [४।३।८३] इति णिज्लोपे “त्व-मौ प्रत्ययोत्तर०" [२।१।११] इति मादेशे, परमते सेरमादेशे, "शेषे०" [२।११८] इति दलोपे में मामाचक्षाणो धर्मोपदेशाय स्ताद् भवतादिति सम्बन्धः। यतस्त्वं कि "ड. शिवे ध्वनौ" [ ]इत्येकाक्षरवचनात् ड:- शब्द.-देशनाध्वनिस्तं लीयसे श्लिष्यसीति क्विपि डलार्देशनां कुर्वन्नित्यर्थः । पुनः किं० दीपो दीपनशीलो यो दीपाकुर प्रदीपस्तद्वद् ‘भसी गत्यादानयोश्च' [९३२] इति चानुकृष्टदीप्त्यर्थादसतेः, अससि दीप्यसे इति क्विपि, सौ 'दीर्घड्याब्०" [११४।४५ १ "तकारस्तस्करे"-एकाक्षर० सुधा० श्लो० २३ । २ 'डो वृषाङ्के ध्वनावपि'-एकाक्षर० सुधा० श्लो० २१ । - ·८ इति तस्य लोपे, सो रुत्वे, “अवर्ण-भो-भगो." [१।३।२२] इति लोपे दीप्रदीपाकुराः प्रदीपसदृश इत्यर्थः । कस्मिन् ? इ: कामस्तथा अः कृष्णस्तयो समाहारद्वन्टे यम् तदेव "तस्तु तस्करे" [ ] इत्येकाक्षरोक्तेस्तस्तस्फरस्तस्मिन् य-ते । यथा प्रदीपश्चौरस्य प्रतिकूलस्तथा त्वमपि जगन्मोपकस्य कामस्य, मिथ्यात्वप्रवर्तकस्य विष्णोरपि च प्रति- कूल' । त्वयि तयोः प्रभविष्णुत्वाभावात् । सिद्धये किम्भूतायै ! 'मयि गतो' [७९०] 'गत्यर्था ज्ञानार्थाः' इत्यत: स्त्रियां क्तौ प्रकृष्टा तिर्ज्ञानं यस्यासौ प्रतिनिम् । 'ऊहि वितर्के' [८७०] इति धातोरचि ऊहो वितर्ककृदात्मेत्यर्थ । स एव शलभान् पतङ्गान् प्लोषति दहतीति विचि शलभप्लोट् प्रदीपो यस्यां सा तस्यां प्रत्यूहशलभ- प्लोपे । सिद्धौ हि ज्ञानरूपो वियुक्तकर्मा प्रदीपसदृश आत्माऽस्तीति ॥७॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्य॒हशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥८॥ [ सिद्धयेवैधमानस्ताऽऽत्ताऽम्लाऽऽयं नखमण्डलीः । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीमदीपार्दुराय ! ते ॥८॥] [१ सिद्धये प्रथमाया एकवचनम् । २ अर्वमान् द्वितीयावहुवचनम् 'नखमण्डली विशेषणम् । ३ अस्त+आत्त = अस्तात्त। सबोधनकवचनम् । ४ अम्ल ! सवोधनकवचनम् । ५ आयम् 'इण्क्'- धातो. ह्यस्तन्या प्रथमपुरुषैकवचनम् । ६ नखमण्डली द्वितीयावहुवचनम् । ७ दीप्रदीप ! सवो- धनैकवचनम् । ८ अड्कुगय ! संबोवनैक्वचनम् । ९ 'तव'अर्थसूचक 'ते'रूपम् ।] व्याख्या-हे अस्तात्त । "असी गन्यादानयोश्च" [९३२] इति गत्यर्थात् क्विपि भावे तलि अस्ता ज्ञानम् , तया आत्त । स्वीकृत ! । न म्लायसीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे अम्लस्तस्य स ० । प्रत्यूहा विघ्नास्त एव शलभाः पतझास्तेषां प्लोपे दाहे दीप्रदीपस्तस्य सम्बो० । अङ्कुरायसे अड्डरवदाचरसि इति अचि अङ्कुरायस्तस्य सम्बो० हे अङ्कुराय ! सर्वदैव जरा मरणरहितत्वेन नवीनत्वात् प्रस्तावात् श्रीवर्धमान ! ते तव नम्वमण्डली खश्रेणी आयम् आश्रितवानिव्यर्थः । 'इंणक् गतौ' [अदादि १७] ह्यस्तन्या अम्बि रूपम् अस्मदर्थत्वादहमिति कर्ता । यतः किंवि० मा सम- न्तात् ऋद्धः गई. अहं याभ्यः सकाशात् ता द्वितीयाशसि समासे एकवचन- त्वात् "त्व-मौ प्रत्ययोत्तर०" [२।१।११] इति मादेशे शसो नत्वे अर्द्धमान् । अहं किं० सिद्धानां मुक्तानां या या मुक्तिरूपा लक्ष्मीस्तामीप्सतीति क्विपि सौ 'पदस्य' [२।१।८९] इति सलोपे, पस्य वत्वे सिद्धयेब् मुक्तिवाञ्छक इत्यर्थः ॥८॥ १ अत्र वहुव्रीहिसमासत्वेन 'ज्ञानवान्' इति उचितम् । २ 'प्रत्यूहगलभप्लोषे' इत्यस्य चतुर्यन्तत्वेन अत्र 'तस्यै' इति उचितम् ।

·९ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥९॥ [ सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताम्रा यन्नखमण 'डलीं। 'प्रत्यूहशलभप्लोषेदी प्रदीपां कुरा यते" ! ॥९॥] - [१ 'ताम्रास्' इत्यस्य ताम्रा प्रथमैकवचनम् । २ यन्नखम् प्रथमैकवचनम् । ३ अ प्रति डलि तिरस्कारकम् । अम्+ड= अण्ड' इति सन्धि । ४ 'लड्' इत्यस्य लडि, व्यत्यये डलि । ५ डलि+इम्डलीम् । इ प्रति डलि । ६ प्रत्यूहशल् 'यन्नख' इत्यस्य विशेषणम् । ७ अभ- प्लोप ! सवोधनैकवचनम् । ८ ईदीप्रदीपा तृतीयैकवचनम् । चित्रकाव्ये सन्तोऽपि अनुस्वार- विमर्गा न गग्यन्ते, असन्तोऽपि ते पूर्यन्ते-इत्येव सर्वत्र वोध्यम् । ९ कुरा 'यन्नख' इत्यस्य विशेषणम् । १० यते । सवोधनैकवचनम् । ] व्याख्या-यतिनाथत्वाद् यति. अथवा जितेन्द्रियत्वाद् यतिस्तस्य सम्बो० हे यते ! वर्धमान । तथा हे अभप्लोष ! अः कृष्णस्तस्माद् भवतीति "क्वचित्" [५।१। १७१] डे अभ' कामस्तं प्लोषसि दहसीति “कर्मणोऽण्" [५।१।७२] इत्यणि अभप्लोषः तस्य सम्बो० । स त्व नः अस्माकं सिद्धये मुक्तये स्तादिति सम्बन्धः । स कः ? इत्याह-जातावेकवचने यन्नखं यस्य नखा इत्यर्थः । “अः कृष्णे विनतासूनौ" इत्येकाक्षरोक्ते. अं गरुडम्, तथा इं कामं च प्रति आश्रित्य 'लड जिह्वोन्मन्थने' [१०३६] इति परमते जिह्वा जिहाविपर क्रिया उन्मन्थनं चेति अर्थद्वय- पाठात् उन्मन्थने अवश्यं लडयति उन्मथ्नाति तिरस्करोतीति यावत् आवश्यकार्थे "णिन् चावश्यकाधमणे" [५।४।३६] इति णिनि, घटादित्वात् हस्ते लडि तिरस्कारि वर्तते इति क्रियाशेषः । ड-लयोरैक्याद् व्यत्यये डलि-इति । कया ? ई पृथिवी तस्या दीपा दीपनगीला या दीपनं "क्रुत्सम्पदा०" [५।३।११४] इति क्विपि ईदीप्रदीप तया ईदीप्रदीपा-अयमर्थ -यस्य नखा रक्तवर्णत्वात् गरुड काम च तिरस्कुर्वन्ति इत्यर्थ । किम्भूतं यन्नखम् ? ताम्रो रक्तवर्णस्तेन 'असी गत्यादानयोश्च' [९३२] इति चानुकृष्टदीप्त्यर्थाद् असते शोभते इति क्विपि ताम्रा. । पुन कीदृग् ? कुत्सितम् रम् कामम् अस्यन्तीति कुरा । पुनः कीदृग् ? प्रत्यूहान् विघ्नान् 'गठ कैतवे च' [२२२] १ "जिह्वोन्मन्यनयो इति एके । तन्मतसग्रहार्य जिह्वाविषया क्रिया उन्मन्थन चेति समा- हारोऽपि' -हैमधातुपा० । “अपरे तु जिह्वा च उन्मथनम् इति समाहारद्वन्द्व व्याचक्षते" "जिह्वाशब्देन तद्विपयो व्यापार। वनपालस्तु एव पठित्वा आर्याणा जिह्वा-उन्मयनयो इति पाठ इति"-माधवीया धातुवृत्ति पृ० १३९ । - ૨

·१०
इति चानुकृष्टहिंसाऽर्थात् शठति हिनस्तीति विपि सौ "धुटस्तृतीयः २२७६)
इति ठस्य डत्वे -लयोरैक्याल्लवे प्रत्यूहगल विघ्नविघातकमित्यर्थः ॥९॥
सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली।
प्रत्यहशलभप्लोपे दीपदीपाइकुरायते ॥१०॥
[ सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताऽम्लायन् न-खमण्डली ।
प्रत्युहश ! लैंभप्लो! दीप दीपांकुरायते ॥१०॥]
[१ ता+अम्लायन्=ताऽम्लायन् प्रथमैकवचनम् 'वर्धमान' इत्यस्य विशेषणम् । २ न+खम्
नश्च खश्च नखम) तस्य मण्डल यस्यास्ति । 'वर्धमान' इत्यस्य विशेषणम् । ३ प्रति+इ+ऊ-
+ह+गोभ्-प्रत्यूहा सवोधनकवचनम् । ४ ल+भ+प्र=लभप्र! सबोधनम् । ५ उ+पा+ई=(बहुव्रीहि-
समासे) उपे! सुबोधनम् । दीप्रदीप ! सवोधनम् । चित्रकाव्यत्वेन अनुस्वारो निरर्यकोऽपि पूरित ।
७ अ+कु-अकु+रायति=(वहुव्रीहिसमासे) अकुरायते । सवोधनम् ।
व्याख्या-प्रगता 'अयि गतौ' [७९०] क्तौ तिर्ज्ञानं तत्त्वातत्वविवेचनरूपं
यस्मात् स प्रतिः । य. इ. कामस्तस्य 'अव रक्षण' [४८९] इति दहनार्थात् "भ्या-
दिम्यो वा" [५।३।११५]] इति क्विपि ऊर्दहन तस्मिन् । “हो निपाते च हस्ते
दारुणि शूलिनि" [ ] इत्येकाक्षरोक्तेः हः शिवः स इव शोभसे इति "क्वचित्"
[५।१।१७१] डे प्रत्यूहशस्तस्य सम्बो० । तथा "ल इन्द्रे चलनेऽपि च" [ ] इत्येका-
भरनाममालावचनात् लेन इन्द्रेण भातीति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे लभः स्वर्ग-
स्तं स्वसेवकानां प्राति पूरयति ददातीति यावत् "आतो०" [५।११७६] हे लभप्र.
र-लयोरैक्यात् सम्बो० हे लभप्ल । । तथा उ• शिवस्तद्वत् पा श्रेष्ठा जगद्-
व्यापिका ई केवलज्ञानलम्मीर्यस्य स समासान्तस्यानित्यत्वात् कजभाव. उषे तस्य
सम्बो० हे उपे | "अदेत स्यमो." [१।४।४४] इति लुक् । तथा दीप्यते
इत्येवंशील. "स्म्यजस-हिस-दीप०" [५।२१७९] इति रे दीपो दीपनगीलो यो ढीपनं
घनि दीप कान्तिर्यस्य स तस्य सम्बो० हे दीप्रदीप ! । तथा अकु अकुत्सितो
'रै शब्दे' [८] इत्यतः "इ-किश्तिव्०" [५।३।१३८] इति तिव्प्रत्यये रायति शब्दो
यस्य स तस्य सम्बो० हे अकुरायते ! श्लेषत्वादनुस्वाराभावः । हे वर्धमान ! बीर-
जिन ! त्वं सिद्धये अष्टमहासिद्धिभ्य स्तादिति सम्बन्ध अर्थात् सेवकानाम् ।
त्वं किम्भूत. ? ता चतुस्लिंगदतिशयरूपा लक्ष्मीः, तया अम्लायन् न म्लानीभ-
वन्नित्यर्थ । पुनः किं० "नस्तु संविदि" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् नो ज्ञानम्,
खानि सौरव्यानि, तेषां मण्डलं विद्यते यस्य स न-खमण्डली "अतोऽनेकस्वरात्"
[७२।६] इति इन् ॥१०॥

·. सिद्धये वर्धमानः : स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुरायते ॥११॥ [ सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डलीः । प्रत्यूहशलभप्लोऽ' दीपदीपाडुरा यते ! ॥११॥] [१ शलभ+प्ल = शलभप्ल । २ 'अष्' ' धातो उभयपदिन प्रथमपुरुषैकवचनम् ।। व्याख्या-हे यते ! जितेन्द्रिय । हे वर्धमान ! वीरजिन ! त्वं सिद्धये 'षिधू गत्याम्' [३२०] 'गत्यार्था ज्ञानार्थाः' इति सेधनं स्त्रियां क्तौ सिद्धिर्ज्ञानं मति-श्रुता- ऽवधि- मनःपर्यय केवलरूपं पञ्चप्रकारं तस्यै स्ताद् भवेदिति सम्बन्धः । पूर्वार्धे स इति ग्रहणेनोत्तरत्र यन्नखमण्डलीर्यस्य नखश्रेणीरर्थात् पदयोरहम् अषे आश्रये 'अषी असी गत्यादानयोश्च' [९३१] इति गमनार्थाढषेर्धातोर्वर्तमानात्मनेपदीयास्मदर्थंकवचने अषे इति रूपम् । नखमण्डली किम्भूता ? टीप्रो दीपनशीलो यो दीपाकुरस्तद्वैद् ई लक्ष्मी शोभा यासां ताः दीप्रटीपाङ्कुरा । अत एव किम्भूता. ? ताम्रा रक्ताः । यतोऽह कथम्भूत । प्रत्यूहा विघ्नास्त एव शलभा. पतझास्तेभ्य 'प्लुङ गतौ' [५९८] इति धातोः प्लवे गच्छामि नश्यामि 'क्वचित्' [५।१।१७१] डे "डित्यन्त्य०" [२।१। ११४] इति अन्त्यस्वरादिलोपे प्रत्यूहशलभप्लः । यथा प्रदीपः शलभान् हन्ति, तथैता अपि मम विघ्नान् हनिष्यन्तीति अभिप्रायेण संश्रये इत्यर्थः ॥११॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्युहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१२॥ [सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताम्रा यत् नखमण्डली । प्रत्यूहं शलभप्लोऽ घेदीमंदीपां कुँराय ते ॥१२॥ ] [१ ताम्र+अस्-ताम्रास्=ताम्रा प्रथमैकवचनम् । २ मण्डली+ईम् मण्डलीम् । अत्रत्यम् 'ईम्' पदम् 'अषेत्' इत्यस्य कर्मरूपम् । अनुस्वारो न गण्य पूर्ववत् । ३ 'निरन्तरम्' इत्यर्थे क्रियाविशेषणम् । ४ शल+अभप्र - शलभप्ल -प्रथमैकवचनम् । ५ 'अषेत्' क्रियापदम् । ६ ईप्रटीपाम् द्वितीयान्तम् 'अषेत्' इत्यस्य कर्म । ७ 'कुराय' तथा 'ते'-तुभ्यम्-चतुर्थ्यन्तम् ।। व्याख्या-हे वर्धमान । वीर । त्वं सिद्धये 'पिधू गत्याम्' [३२०] इति धातोः क्तौ सिद्विर्गतिः सद्गतिस्तस्यै स्तादिति सटङ्कः । त्वं किम्भूतः ? सुवर्ण- १ अत्र 'तद्वद् ई' इति पाठे दीप्रदीपाङ्कुर+ई='दीप्रदीपाकुरे' इति स्यात् , नैतद् इष्टम् । अत: 'दीप्रदीपाङ्कुरा इति निप्पादनाय 'तद्वद् आ' इति पाठ समुचित । “पूजायामपि माङ्गल्ये आकारश्च"-[एकाक्षरको० लो० १] इति वचनात् अर्थस्यापि सुसागत्यम् । ततश्च दीप्र- दीपाकुर+आ दीप्रदीपाङ्कुरा इति भवेत् ।

·१२ वर्णत्वात् ताम्रो रक्तवर्णस्तद्वद् अससि शोभसे क्विपि ताम्राः यत्कारणात् 'संघाते कुटभेदे च' है० अने० श्लो० १२७५] इत्यनेकार्थवचनात मण्डलं कुष्ठम् तद् विद्यते यस्य स मण्डली नखं यावन्मण्डली नखमण्डली कुष्टवानपि जनस्ते तुभ्यम् ऊहमृहं प्रति प्रत्यूहं निरन्तरम् । 'गट रुजा-विशरण-गत्यवसादनेषु' [१७५] इति गत्यर्थात् गटिधातो गटति आश्रय- तीत क्विपि "धुटस्तृतीय" (२२११७६] इति डवे, इ-लयोरक्याल्ल-वे प्रत्यूहाल नित्यं समाश्रयन् मण्डलीति ईकारप्रश्लेषात् ई लक्ष्मी गोभाम्-इत्यर्थ.-अपेत् प्राप्नुयात् । ईम् किम्भूताम् ? ई पृथ्वी ता प्राति पुग्यनि 'क्वचित्" [११।१७१] डे ईप्र. भुवि प्रसरन । दीपनं घभि दीप कान्तिर्यस्याः सा ईप्रदपा तां भूमिविस्तारकान्तिमतीमिव्यर्थ । ते कथम्भूताय । कुन्सितो निष्प्रभावत्वान्निाश्रीको र• कामो यस्मात् स कुरस्तस्मै कुराय । जन किं० न विद्यते भा शोभा येषां ते अभा मूर्खास्तेषु विपने 'प्लुपश् स्नेहन सेचन-पूरणेपु[१५६२] इति स्नेहार्थात् प्लुप."क्वचित् ५।१।१७१] हे अभ- प्लोऽपि मूर्खप्रियोऽपि । अपि. अध्याहियते ॥१२॥ इति द्वादशार्थ्या श्रीवर्धमानं जिन वर्णयित्वा तस्येव जगद्गुरोर्जनकं सिद्धार्थनृपं वर्णयति । - तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१३॥ [सिद्ध ! ये' वर्ध मॉनस्तात्ताम्ला यन्नखमण्डलो। प्रत्यूशलभप्लोषे दीपदीप ! अर्कुरा यते ॥१३॥ [१ 'य' पदस्य सप्तम्या एकवचनम् । २ द्वितीयपुरुपैकवचनम् पञ्चम्या क्रियापदम्।३ मान- स्ता+अत्ता+म्ला प्रथमैकवचनम् । ४ ई+अन्न-यन्न+ख+मण्डल-तत मत्वीय इन् । ५ अङ्कुरा प्रथमैकवचनम् । ६ 'यत' पदस्य सप्तम्या एकवचनम् । ] व्याख्या हे सिद्ध ! 'स्याद् भीमो भीमसेन' इतिवत् "तेलुग् वा"[३।२।१०८] इत्युत्तरपदलोपात् हे सिद्वार्थनृप !। दीप्र. केवलश्रिया दीप्यमानो दीप इव त्रिभुवन- भवनप्रकाशकत्वाद् दीप श्रीवीरजिन पुत्रतया यस्य स दीप्रदीपस्तस्य सम्बो. हे दीप्रदीप । त्वम् । 'वृधूड् वृद्धौ'[९५७]इति धातोरात्मनेपदस्यानित्यत्वात् पञ्चम्या हौ वर्ध धन-धान्यादिना कीर्ति-महिमाऽऽदिना च वर्धमानो भव । त्वं किम्भूत' ? मनस्ता मनोलम्मीः मन कर्म वा, तत्र भवा भवार्थेऽणि मानस्ती-मानसीया। 'अटि हिसाऽतिक्रमयोः' [६७४]इति धातो क्विपि अत्, भावे तलि अत्ता हिंसा तस्या. कारणविषये ·१३ 1 - म्लायति अतत्परीभवति क्विपि मानस्तात्ताम्ला । पुनः किं ० १ ई श्रीः अन्न धान्यम् ताभ्यां खमिव ग्वं स्वर्गतुल्यं मण्डलं देशो विद्यते यस्य स यन्नखमण्डली “अतोऽने- कस्वरात्" [७२।६]इति इन् । पुन कि० "अड्कुरं सलिले रोम्णि"[ ]इत्यनेकार्थ- वचनाद् अकुरै रोमोद्गमैः अमति शोभते क्विपि अडकुरा सरोमाञ्च:--सहर्ष इत्यर्थः । कस्मिन् ? यते व्रते सयमे इत्यर्थः, आसन्नसिद्धिकत्वाच्चारित्राभिलाषीत्यर्थ । यते किं० "यन्तु मातरिश्वनि" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् य इव यो वातस्तस्मिन् ये वातसमाने इत्यर्थः । कस्मिन् ' प्रत्यूहा विघ्नास्त एव "गरं जले"[ ]इत्यनेकार्थवचनात् र-लयोरेक्यात् गरैर्जलैर्भान्तीति 'क्वचित्" [५।१।१७१] डे शलभा मेघास्तेषां प्लोषे विनाशे ॥१३॥ अथ तस्यैव विभो सवित्री त्रिशलां वर्णयति- तथा- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते॥१४॥ [सिद्धये वर्धमानस्ताऽत्ता म्लायं नः खमण्डलीः । प्रत्यूहगलभः ‘प्लोपेदीप्रदीपों कुराऽऽयते ॥१४॥] [१ सिद्धये ! श्रीत्रिशलामातु सवोधनैकवचनम । २ वर्धमानस्ता+अत्ता+म्लायम् । वर्धमा- नस्ता इति 'वर्धमानस्तन्' शब्दस्य प्रथमैकवचनम् श्रीत्रिशलामातु विशेषणम् । ३ अत्ता तथैव । ४ म्लायं द्वितीयेकवचनम् 'प्लोष' इति क्रियाया कर्म। ५ न षष्ठीवहुवचनम्। ६ ख+मण्ड+ ली-ई-खमण्डली प्रथमैकवचनम् श्रीत्रिशलामातु विशेषणम् । ७ प्रत्यूहश+लभ्-प्रत्यूहशलभ श्रीत्रिश- लामातु विशेषणम् षष्ट्या एकवचनम् । ८ प्लोष-इत्-ई-प्लोषेदी । अत्र प्लोष इति द्वितीयपुरुषैकवच- नम् पञ्चम्या क्रियापदम् इत् प्रथमैकवचनम् ई विस्तारसूचकम् ९ प्रदीपाम् षष्ठीबहुवचनम् । १० कुरा प्रथमैकवचनम् ।। व्याख्या-सिद्धं सिद्धार्थनृपं याति गच्छति भजते इत्यर्थः । 'आतो डः० "[५।११७६] इति डे सिद्धया त्रिशला तस्या सम्बो० हे सिद्धये ! त्रिशले ! त्वं नखेत्यत्र चित्रत्वाद् विसर्गलोपे नोऽस्माकं म्लानमिति भावाकों घ" [५।३।१८] इति घञि म्लायो म्लानिस्तं प्लोष भस्मीकुरु इत्यर्थः । त्वं किं ८ वर्धमानजिनं चरमतीर्थकर स्वपुत्रतया स्तनति वक्ति विवपि सौ " नि दीर्घ "[१।४।८५]इति दीर्धे वर्धमानस्ता । त्वं किम् ० ? अत्ता इव अत्ता मातृसदृशी अर्थाज्जगताम्- जगद्बन्धो श्रीवीरस्य माता-जगन्मातैव । 'अत्ता' शब्दो मातृपर्यायो लक्षणबृहद्वृत्तौ, “नित्यदि- दू-द्विस्वरा."[११४।४३] इति अम्बार्थोदाहरणे दर्शितत्वात् । पुन किं खं मुखम् तेन यो १ “यस्तु वाते यमेऽपि च" एकाक्षर० सुधा० लोक ३५ । २ सूत्र तु "भावाऽकों" इत्येव, परतु लिखितपुस्तिकाया यथा लिखित तथा अत्र स्वीकृतम् । ३ लक्षणबृहवृत्ती-सूत्र- वृहवृत्तौ । ४ इति सूत्रे ।

·१४ -- मण्डो भूषा तं लीयसे डिलष्यमि इति क्विपि खमण्डलीः । पुन: किग्० ? 'त्रिइन्धैम् दीप्तौ' [१४९८] इति धातो. विपि इत् देदीप्यमाना। कुतः ? आविस्तारात् । कासाम् । प्रदीपनं प्रदीप 'क्रुत्सम्पदादिभ्य ०" [५।३।११४] इति क्विपि आमि प्रदीप कान्तीना प्रदीपाम् आयते । किम्भूताया• ? प्रत्यूहान् विघ्नान् श्यति प्रत्यूहश जिन , तस्य लभां प्राप्तिं करोतीति णिजि, क्विपि प्रन्यूहालप् तस्याः प्रत्यूहगलभ । पुन किम् ? त्वं ई इव लक्ष्मीरिव जगत्सुखहेतुत्वात् । पुनः किम् ? कुन्सितो निः- श्रीको र. कामो यस्या सकागात् कुरा ॥१४॥ अथ तस्यैव विभोः प्रथमगणधरं श्रीगौतम वर्णयति-तथा सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्न ! खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१५॥ [सिद्धये वर्धमानस्ताऽऽत्ताऽऽम्राः यन्न ! खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्रदीपां कुराः यते ! ॥१५॥] [१ वर्धमानस्त! 'हे गौतम!' इत्येवम् अध्याहृतसवोधनस्य विशेषणम् । २ आत्ताना -आत्त+आम्र+ अस्-आत्ताम्रा गौतमस्य विशेषण प्रथमैकवचनम्। ३ यन्न !--ई+अन्न-यन्न ! पूर्ववत् सबोधनरूप विशेषणम् । ४ ख+मण्डल+इन् खमण्डली 'आत्ताम्रा' इत्यस्य विशेषणम् । ५ प्रत्यूहशलभप्लोपेत्- प्रन्यू+ऊह+शल+अभ+प्लोष+इन्-प्रत्यूहशलभग्लोषेत् । ०प्लोषेत्+ईग्रढीपाम्=प्लोपेदीप्रढीपाम् अत्र प्रत्यूहशलभप्लोपेत् इति प्रथमान्तम् एकवचनम् । ईप्रदीपाम् पष्टीवहुवचनम् । ६ कुरा प्रथमैकवचनम् 'कुरास्' इत्यस्य । ७ सवोधनैकवचनम् । ] व्याख्या-वर्धमानं वीरजिनं स्वगुरुतया स्तौतीति "क्वचित्'' [५।१।१७१] हे डित्यन्त्यस्वरादिलोपे वर्धमानस्त तस्य सम्बो० हे वर्धमानस्त | गौतम ! हे यते । जितेन्द्रिय । त्वं सिद्धये उपलक्षणत्वादष्टमहासिद्धयस्ताभ्यः स्तादिति क्रिया गृह्यते । त्वं किम् ? आत्तोऽङ्गीकृतो य. आम्र सहकारवृक्षस्तद्वद् अससि शोभसे क्विपि आत्ताम्रा । यथा श्रित आम्रस्तापापनोदको भवति तथा त्वमपीत्यर्थ । पुनः किम् ? “ आ विधातरि मन्मथे' [ ]इत्यनेकार्थवचनात् आ ब्रह्मा तस्यापत्यं स्त्री अणि "अवर्णेवर्णस्य" [७४।६८] इति आलोपे डीप्रत्यये ई सरस्वती तस्या अन्नमिवान्नं जीवनभूतस्तस्य सम्बो० हे अन्न ! खं ज्ञानम् केवलज्ञानं तदेव मण्डलं कटक-वलयाद्या- भरणविशेषो यस्य स अन्नखमण्डली "अतोऽनेकस्वरात्" [१७।२।६]इन् । पुनः किं ? १ याविस्तारात् इति उचितम्-प्लोष+इत्+ई-प्लोषेदी इत्यस्य साधनाय । २ षष्ठीवहुवचने ।

·1 १५ कामस्त प्रतिपूर्वाद् अवतेहिंसार्थान् “भ्यादिम्यो"वा[५।३।११५] इति' प्रत्यू: हिंसा तस्या ऊहं वितर्कमपि 'शट रुजा.' [१७५]इति रुजात् शटेः शटति रुजति पीडयतीति क्विपि "धुटस्तृतीयः" [२।११७६] इति टस्य डवे ड-लयोरैक्याल्लत्वे प्रत्यूहशल । पुन कि ? आत् विष्णोर्भवती ते “क्वचित्" । [५१।११७१] डे अभः प्लोषति "कर्मण" [५।१।७२।] अणि अभप्लोषी' कामविनाशिका 'इणक गतौ' [अदादिग० १७] इति भावे क्विपि इत् ज्ञानं यस्य स अभप्लोषेत् । पुनः किं ? कु पृथ्वीं राति ददाति कुरा पृथ्वीदाता । केषाम् ? ई लक्ष्मी प्रदीपयन्ति सप्तक्षेत्रीनिवेशनेन इति कर्तरि क्विपि ईप्रदीपस्तेषाम् ईप्रदीपा धनिनाम्-श्राद्धानाम् ॥१५॥ . अथ तस्यैव विभोतिरं नन्दिवर्धनाख्यं भूषं वर्णयति- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूदृशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१६॥ [सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषेदीपदी पाङ्कुरा यतेः ॥१६॥ [१ वर्धमा+न-वर्धमान । एतत् पदम् प्रथमैकवचनम् 'नन्दिवर्धन' नामसूचकम् । २ ताम्र+ अस्=ताम्रा +अन्न० अत्र "रोर्य "[१।३।२६] इति सूत्रेण रो यत्वे ताम्रायन्न० इति । अत्र ताम्रा इति प्रथमैकवचनम् । ३ अन्न+ख+मण्डल० तत यन्नखमण्डली। प्रथमैकवचनम् । ४ प्रति+ऊ प्रत्यू +हन्-प्रत्यूहन्+गर प्रत्यूहशर प्रत्यूहशल प्रथमैकवचनम् । ५ भ+प्र+उषा+इत्=भप्रोषेत्=भप्लोषेत् +ई+प्रदी=भप्लोषेदीप्रदी प्रथमैकवचनम् । ६ प+अकुर+अस्-पाकुरा प्रथमैकवचनम् । "प पाने पवने पथि"-एकाक्षर० सुधा० श्लो०३१ । ७ यता+ई-यते यते प्रथमैकवचनम् । व्याख्या-'वर्ध' इत्यक्षरसमुदायम् । 'मीण मतौ' [३७७ चुरादिगतयुजादि] "गतौ अपि" अन्ये । णिचि मायति य आश्रयति विपि णिज्लोपे "प्यो प्वय्०" [४।४।१२१] इति यस्य लोपे वर्धमा वर्धशब्दमाश्रितो यो नो नकारो नाम्नि यस्य स वर्धमान एतावता वर्धन "ते लुग् वा" [३।२।१०८] इति पूर्वपदलोपाद् वर्धनो नन्दिवर्धनो नाम राजा सिद्धये सेवकानां कार्यनिष्पत्तये स्ताद् भवचिति सम्बन्धः । १ इति' क्विा' प्रत्यये । २ 'कर्मण अण्' इति सूत्रेण अभप्लोष इत्येव स्यात् नहि अभप्लोपी तथा 'अभप्लोषी' इति पदम् अत्र न साधकम् किन्तु 'अभप्लोप' इत्येव पद साधकम् तेनैव 'अभप्लोषेत्' इति सिध्यति । ३ गौतमस्य विशेषणत्वेन कामविनाशक इति उचितम् । ४ "मी गो" [२८३ चुरादि ] माधवीयधातुवृत्तौ पृ. ३९५ । ५ एतावता प्रकारेण 'वर्धन- पदस्य निष्पत्ति इति भाव ।

·१६ किम्भूत-१ ताम्रस्योपलक्षणत्वात् सुवर्णाद्यपि तानं तेन 'असी गत्यादानयोग्च' [४३२] इनि 'असति'धातोर्दीप्त्यर्थाद् असति शोभते स्विपि ताम्रा । पुनः किम्भू० ? अन्नं धान्यं तेन खं मुखं 'गुणगन्दा गुणिन्यपि वर्तन्ते' इति मुखवन्मण्डलं देगो विद्यते यस्य स “अतोऽनेकस्वरात्" [७।२६] इति इनि अन्नखमण्डली । पुनः कि० ? प्रतिपूर्वादवते- हिंसाऽर्थात् कर्तरि क्विपि वस्य ऊटि प्रत्यू पापी तमेव घ्नन्ति क्विपि प्रत्यूहनो र-लयोरें- क्यात् गला बाणा यस्य स प्रे०लः । तथा भैनक्षत्रैरुपलक्षित. प्रकृष्टों य उपायां रात्रौ एति गच्छति स्विपि "हस्वस्य." [४।४।११३] इति तागमे उपेत् चन्द्र- स्तद्वदाह्लादका ई लक्ष्मी प्रददति "उपसर्गादातो ड.०" [५।११५६] इति डे ईप्रदा दातारो विद्यन्ते यस्य स “अतोऽनेक०" [७।२।६] इति इनि भप्लोपे दीप्रदी पश्चाद विशेषणसमासे प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्रदी किं० 'पस्तु पातरि पवने' इत्येकाक्षर- वचनात् पो वायुस्तेन युतं यदङ्कुर जलं तद्वदसति भाति क्विपि पाकुरा' यथा वातल- हरीमिश्रं जलं सुखकृत् तथाऽयमपि प्रणतनराणां सुखकृदित्यर्थ । किं० यता वशी- कृता ई पृथ्वी येन स यते अनित्यत्वात् कजभावे "गोश्चान्ते०" [२।४।९६] इति ह्रस्वे एकार ॥१६॥ अथ सकलमङ्गलावलीवल्लिपल्लवननवजलधरायमाणान् चतुर्विशतिजिनान् स्वस्व- नामाकर्षणपूर्व वर्णयति-तथाहि-- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१७॥ [सिद्धये वर्धमा नैः स्तात् ताऽम्रायन्नैखमण्डली । प्रत्यूहशल ! भप्लोपेदी!! दोपी कुँरायतेः ॥१७] [१ वा+ऋधमा न =वर्धमा न । अत्र 'वा' निश्चयसूचकम् अव्ययम् । ऋधमा' इति प्रथमैकवच- नम् । ऋकारयुक्त इत्यर्थ । २ 'न' इति पष्टीबहुवचनम् । ३ ता+अम्लायन् ताऽम्लायन्=ताम्रायन् प्रथमैकवचनम् ४ अ+ख+मण्डली अखमण्डली इति प्रथमैकवचनम् । अत्र 'अ' निषेधसूचक । यन्+अख० अत्र "हस्वात् ङ-णनो द्वे' [१1३1२७] इति द्वित्वे यन्नख० इति । ५ प्रत्यूह+श= प्रत्यूहश+ल-प्रत्यूहगल ! सवोधनैकवचनम् । ६ भ+प्लो++इत्-भप्लोषेत्-भकार-षकारयुक्त इत्यर्थ । 'ऋधमा' पढेन ऋकारयुक्त. अनेन च पदेन भकार-पकारयुक्त अर्थात् 'ऋषभ इत्यर्थ । ७ ०षेत्+ईप्र-प्लोषेदीप्र! 'ईप्र' इति सवोधनकवचनम् । ८ पष्टीवहुवचम् । ९ कु आयते इति विभाग । १० पष्ठयन्तम् । १ 'प्रत्यूहगल' इति सपूर्ण पदम् ।

·१७ - . व्याख्या-ई लक्ष्मीस्तां प्राति पूरयति भक्तानामिति "आतो डोहा." [५ । १ । ७६ । इति हे हे ईप्र । तथा प्रत्यूहा. प्रतिकूलास्तान् श्यति व्यप- नयति इति "आतो डो०" [५ । १ । ७६] इति हे प्रत्यूहशः । “ल इन्द्रे चलनेऽपि च" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् लो गमनं यस्य तस्य सम्बो० हे प्रत्यूह- शल । वा एवार्थे त्वं न अस्माकं सिद्धये मुक्तये स्ताद् भवतादेवेत्यर्थ । सामान्या- भिधाने नामादिविशेषमाह-त्वं किं० ऋकारं दधाति "आतो डो०" [५। १ । ७६] इति डे ऋधः । ऋकारयुक्तः 'माड्क् मान-शब्दयो.' [११३७] इति धातोः शब्दार्थात् विपि मा. वाचको यस्य स ऋधमा । पुन. किं० में भकारं प्लवते गच्छति विचि भप्लौः गमनस्याद्यग्रयो. सम्भवाद् गताग्रभुकारं षं षकार 'इण्क् गतौ' [१०७५] एति गच्छति क्विपि "हस्वस्य०" [४ । ४ । ११३] इति तागमे भप्लोपेत् एतावता ऋषभ. ऋषभाभिध इत्यर्थः । पुनः किं० ता लक्ष्मी' अर्थात् केवलज्ञानरूपा तया न म्लायति शतरि ताऽम्लायन् कैवल्यलक्ष्मीनिर्मल इत्यर्थः । पुनः किं० खानि इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, तद्ग्राह्याः शब्द-रूपादयोऽपि खानि, तेषां मण्डलं समूहो विद्यते यस्य सखमण्डली, पश्चान्नञ्योगे अखमण्डली जितेन्द्रिय-विषय इत्यर्थः । पुनः किं० कुः स्थानम् कासाम् । दीपां कान्तीनाम्--"आयतिः प्रभावोत्तर-कालयोः" [हैम०अने०त्रिस्वर० श्लो०८४६] इत्यनेकार्थवचनात्-आयतेः प्रभावस्य च ॥१७॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१८॥ [सिद्धयेवर्धमानस ! तात्ताऽम्लायं न खमण्ड ! लीः । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुराय ते ॥१८॥] [१ सिध् + सिद्धय-'सिध्'शब्दधारक । २ उ+अ+र-वर् । ई+वर-ईवर +बम+असईवर्धमास्+न+अस्-ईवर्धमानस् (अत्र 'वर्धमास् + न्' इत्यवस्थाया स स्त्वे “अव- भो०” [१। ३ । २२] इति सूत्रेण तस्य लोपो विधेय) तत सिद्धय+ई+वर्धमानस्= सिद्धयेवर्धमानस् इति सवोधनैकवचनम् सिन्धुरराजित ! इत्यर्थ । ३ ताऽऽत्त! सवोध- नैकवचनम् । ४ अम्लायम्-ह्यस्तन्या अस्मत्पुरुषैकवचन क्रियापदम् । ५ न निषेधवाची। ६ ख + भण्ड = खमण्ड ।। ७ ली आश्रयवारक प्रथमैकवचनम् । ८ ते तुभ्यम् । व्याख्या-सिध् इति वर्णद्वयम् । “धित् धारणे' [१३३०] इति धातो धियति धत्ते इत्यचि गुणेऽयादेशे सिद्धयः । तथा 'ईड्च् गतौ' [१२५२] क्विपि ईगच्छन् १ "लकार चलने पुन"-एकाक्षर० सुधा० श्लो० ३८ । २ मिध धियति इति सिद्धय अर्थात् 'सि' वर्णधारक । घय - ·१८ उकार. अकारयुक्त र-रकारश्च यस्य स ईवर् पश्चाद् विशेषणसमासे सिद्वयेवर् । एतावता सिधुर इति सिद्धम् । ईदृशो यो 'मां शब्दा-ऽग्निसयोगयो.' [४] इति धातो. "ब्रा-ध्मा-पा०" [५ । १ । ५८] इति शे 'श्रौति-कृवु-धिवु०" [४ १२ । १०८ ] इति धमादेशे धमो वाचकस्तं असति आदत्ते क्विपि सिद्वयवर्षमाः न् नकारो यस्य एतावता सिन्धुरो गजस्तेन लाञ्छनभूतेन असति गोभते क्विपि सिद्धये- वर्धमान तस्य सम्बो. हे सिद्धयेवर्धमान ! हे अजित ! हे ताऽऽत्त ! तया चतुत्रिंश- दतिशयल म्याऽङ्गीकृत | खं ज्ञान तदेव मण्डनं मण्डो भूषा यस्य तस्य सम्बो० हे खमण्ड ! अहं ते तुभ्यं 'लीड्च् ग्लेषणे' [१२४८] इति.क्विपि लीः आश्रयन् न अम्लायम् न म्लानोऽभवम् इत्यर्थ.1 तुभ्यं किं० प्रति प्रतिकूलम् ऊहन्ते अचि प्रत्यूहा मिथ्यादृशस्त एव शलभा. पतझास्तेषां प्लोषे विनाशे दीपदीपाड्कुराय दीप्यमान- दीपसदृशाय ॥१८॥ । १० गलम सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाडुरायते ॥१९॥ [सिद्धये वर्धमा नैः स्तात् ताम्राः यं नखम् अण डॅलीः । प्रत्युह ! शलभ "प्लोषेदी 4दीपां कुँरायते ॥१९॥] [१ व+ऋधनमा =वर्धमा -वकारयुक्त इत्यर्थ -प्रथमैकवचनम् । २ न अस्माकम् । ३ ताम्र अस्-ताम्रा.-ताम्रास्-इत्यस्य प्रथमकवचनम् । ४ यम् द्वितीयैकवचनम्-यं प्रति इत्यर्थः । ५ नखम्-प्रथमक्वचनम्-'म्'वर्णयुक्त इत्यर्थ. । ६ अण्-सर्वन -प्रथमैकवचनम् । ७ डली देगनाध्वनियुक्त -प्रथमैकवचनम् । ८ प्रति 'यम्' इति पदेन सबद्धम् । ९ ऊह ! ऊ+ ह-हिंसात्यागी-इत्यस्य संवोधनम् । शकार-भकारयुक्त -प्रथमकवचनम् । दशम- -प्रथम-यज्चमटिपणोक्त-प्रकारेण 'शभव' इत्यर्थी लभ्यते । ११ प्र+ऊप+ड+दीप्रोपेदी-प्लोषेदी- कामक्षयकारी । १२ पष्ठीबहुवचनम् । १३ कु प्रथमकवचनम् । आयते 'अय्'धातो आङ्युक्तस्य तृतीयपुरुषंक्वचनम् ] व्याख्या-' अव रक्षण' [४८९] इति हिंसाद् अव् “भ्यादिभ्यो वा" [५ । ३ । ११५] इति क्विपि ऊहिंसा ता 'ओहां त्यागे' [११३१] जहाति त्यजति सर्वाभयदत्वात् इति "आतो ड ." [५ । १ । ७६] इति डे ऊहस्तस्य सम्बो० हे ऊह ' त्वं न अस्माक 'पिधौ शास्त्र-माङ्गल्ययो' [३२१] इति सिद्धये माङ्गल्यकृते स्ताद भव इति क्रिया-कारकसम्बन्ध । सामान्याभिधाने विशेषमाह- लं किं. आकारं 'लाक आदान (ने) [१०६८] लाति "आतो ड ." [५ । १ । ७६] इति हे शलो भो भकारो यस्य नाम्नि स गलभ । चित्रत्वाद् विसर्गलोप । पुनः १४ ·१९ [ . कि० वकारेण ऋद्धो 'माड्क् मान-शब्दयो.' [११३७] मिमीते मा वाचको यस्य स वर्धमाः । पुनः किं० 'उख नख०' [६४] इति नखधातोः अचि नखो गच्छन् म् मकागे यस्य स नखम् एतावता शम्भवः शम्भवाभिध इत्यर्थः । तथा 'अगु गतौ' [८३] 'गत्यर्थाः ज्ञानार्था.' इति अगति जानाति मर्व विपि अन् अग्रे डकारे सति "तवर्गस्य श्चवर्ग." [१ । ३ । ६०] इति सूत्रेण णत्वम् । तथा पीत-रक्तयोरैक्यात् कान्त्या तानं धातुविशेषस्तद् आचरति "क्यड्" [३ । ४ । २६] इति क्यडि क्विपि यो लोपे ताम्रा । पुनः किं० "ड• शिवे ध्वनौ" [ ] इत्येकाक्षरवचनान् डं देश- माध्वनिस्तं लीयते क्विपि डलीः । यं त्वां प्रति प्रदीपां कान्तीनां कु. शिवश्रीः आयते आगच्छति, अत्र आड्पूर्वः 'अयि गतौ' [७९०] इति धातुः । किम्भूता ? प्रकर्षण ऊषति रुजति जगत् 'नाम्युपान्त्य [५ । १ । ५४] इति के प्लोषो यः इ. कामः तं दीयते क्षय नयति प्लोघेदी चित्रकाव्यत्वाद् विसर्गभावाभावो न दोषपोषाय । यमित्यस्य पूर्वार्धस्थितस्यापि उत्तरार्धे ग्रहण श्लेषसंश्लेषतो न दोषाय जायते ॥१९॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङरायते ॥२०॥ [सिद्धेये वर्धमा नं: स्ताऽऽत्ताऽऽम्राः यन् न खमण्डली । प्रत्यूह-शलभ प्लो पेदीप्रदीपाखरांय ! ते ॥२०॥] [१ अत्र ‘स्तात्' इति क्रिया अध्याहार्या अर्थात् सिद्धये स्तात् भवतु इति । २ वर+ध +मा वर्धमा अर्थात् 'वर' इति वर्णद्वयधारक । ३न अस्माकम् । ४ स्ता आत्त+आम्+रा-स्ता- ताम्रा अर्थात् 'साम्' इति पदधारक । ५ यन् इ+अन्यन्-इवर्णधारक 'यन्' इति प्रथमैकवच- नम् । चतुर्य-द्वितीय-पञ्चमटिप्पणोक्तप्रकारेण 'सावरि' इति पद निप्पद्यते-सवरस्य अपत्यम् सावरि अभिनन्दन इति। ६ नखमण्डली+इम्-नखमण्डलीम् तत चित्रकाव्ये नखमण्डली । अत्र 'इम्' इति द्वितीयान्तम् । ७ प्रत्यूह+गल+भस्-प्रत्यूह-शलभस्-विन्न-हिंसयो भर्त्सनकारी। प्लोपेत् इति क्रियापदम् । ९ ईप्रदीपाकुराय ! सबोधनकवचनम् । १० तव इति।] व्याख्या-'ईड्च् गतौ' [१२५२] अयन ई ज्ञानम् तेन प्रदीपायते प्रदीप इवाचरतीति क्विपि प्रेदीपा । तथा अनुस्वारशब्दवाच्य परं ब्रह्म, तस्य कु. स्थानं शिवरूपं य. तस्य । 'रांक दाने' [१०६९] "आदानेऽपि" केचिदिति राति अङ्गीकरोति "तन्व्यधीण" [५ । १ । ६४] इति णे "आत ऐ:०"[४ । ३ । ५३] इति वृद्धौ राय तस्य सम्बो० हे ईप्रदीपांकुराय ! हे जिन ! त्वं न अस्माकं 'पिधू शास्त्र-माङ्गल्ययो' [३२१] इति सेधनं सिद्धिर्माङ्गल्य तस्यै भव इति क्रिया- १-'ईप्रदीपा इति युक्तम् । .

·" शेषः । सामान्याभिधाने अभिधानादिविशेषमाह-स्व किं० स् सकारस्य ता लक्ष्मीः स्ता तया आत्तं अङ्गीकृतम् । आम् इति वर्णद्वयं 'राक् दाने' [१०६९] राति लाति क्विपि स्तात्ताम्रा एतावता साम् इति सिद्धम् । पुनः किं० 'वर' इति वर्णद्वयं दधाति "आतो डः०" [५ । १ । ७६] इति हे वर्षो मा वाचको यस्य स वर्षमाः, एतावता सांवर इति सिद्धम् । पुनः किं० इकारं 'अगु रगु गतौ' [८३] इति धातोः अङ्ग- तीति वाक्ये क्विपि सौ "पदस्य" [२ । १ । ८९] इति गलोपे यन्-एतावता सांवरिः सवरस्य राज्ञोऽपत्यं अभिनन्दन इत्यर्थः । पुनः कि०प्रत्यूहा विघ्नाः शृश् हिंसायाम्' [१५३१] “युवर्ण-वृ-ह-वश०" [५ । ३ । २८] इति अलि र-लयोरैक्यात् शलो हिंसा ताम् 'भस् भर्त्सन-दीप्त्योः' [५३१] इति लक्षणबृहद्वृत्तौ "उणादयः" [५ । २ । ९३] इति सूत्रदर्शितात् परैर्जुहोत्यादिपठिताद् 'वभस्ति' इति वाक्ये प्रत्यू- हशलभः, श्लेषाद् विसर्गलोप । यस्य ते तव नखमण्डली ई कामं प्लोषेत् दहेत् इमिति मण्डलीत्यत्र इकारप्रश्लेषात् 'नानुस्वार-विसर्गौ च' इति अनुस्वारलोपः ॥२०॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदी पाङ्कुरायते ॥२१॥ [सिद्धये वर्धमाः ! नः स्ताऽत्ता! म्ला यन् नखमण्डलीः। प्रत्यूहर्शलभप्लोऽ*षे दीपदीपां कुलोय ते ॥२१॥] [१ उ+अर्थ+म्+आ+अस्-वर्धमा! संवोधनैकवचनम् । स्वरव्यञ्जनसयोजन- युक्त्या 'सुम्' इति जातम् । २ षष्ठीवहुवचनम् । ३ स्त+अत्ता-स्तात्ता ! इति संवोधनम् । अनेन पूर्वेण 'सुम्' पदेन 'अत्' इति वर्णद्वयस्य सयोजने 'सुमत्' इति । ४ यन् ! सबो- धनम् अर्थात् 'इ'कारयुक्त अत 'सुमत्' पदेन सह अन्ते 'इ'सयोजने 'सुमति' इति जातम् । अत हे सुमते! इति भाव । ५ अखमण्डली -'यन् अख०' इति स्थिती 'न्'च्यञ्जनस्य द्वित्वे 'यन्नख' इति । अख+मण्ड+ली -अखमण्डली । ६ प्रत्यूह+शय लभप्ल । अत्र चित्रका- व्यत्वेन 'य' न गण्यते अत प्रत्यूहशलभप्ल प्रथमैकवचनम् । ७ 'अषे' इति 'अष्' धातो अहंकर्तृकम् क्रियापदम् । ८ पष्ठीवहुवचनम 'दीप्रदीप्'गब्दस्य। ९ कुलाय चतुर्थीविभक्ति । १० ते 'तव' इत्यर्थ । व्याख्या-ग्यकारं 'तयि णयि' [७९७]इति गत्यर्थात् तयेः तयते इति विचि "वो प्वय्०" [४ { ४ । १२१] इति यलोपे हे स्त । तथा उ अर्धे अशे यस्य स वर्धः ईदृशो यो म् मकारस्तेन आ समन्ताद् असति शोभते क्विपि वर्धमाः तस्य सम्बो० हे वर्धमा । एतावता 'सुम्' इति सिद्धम् । तथा अत् इति वर्णद्वयं 'तायड् सन्तान-पालनयो [८०६] तायते पालयति क्विपि अत्ता, तस्य सम्बो० हे अत्ता ! अनया ·२१ 'सुमत्' इति सिद्धम् । तथा इं इकारं गच्छेति इङ्गति क्विपि यन् तस्य सम्बो० हे यन् ! एतावता सुमति इति सिद्धम्, सम्बोधने हे सुमते ! अहं ते तुभ्यम् अपे आश्रये इत्यर्थः । कस्यै ? सिद्धये मुक्तये । केषाम् । न. अस्माकमेव । 'अपी असी गत्यादानयोश्च' [९३१] इति अषेर्धातोर्वर्तमानात्मनेपदीयास्मदर्थैकवचने रूपसिद्धिः । अहं किं० १ म्लायामि विपि म्लाः कर्मादितत्वात् म्लानीभवन्नित्यर्थः । अत एव अखानि दुःखानि तान्येव मण्डो भक्तादिरसाग्रयम् तद् 'लीण् द्रवीकरणे' [१९४२] युजादिविकल्पितणिच्त्वात् णिचोऽभावे लयति द्रवीकरोति व्यपनयति क्विपि अखमण्डली. । पुनः कि० प्रत्यूहानां विनानां शय स्वापो लक्षणया विनाश. तं करोति णिजि विपि सौ "म्बो." [४ । ४ । १२१] इति यलोपे प्रत्यूहशय् । पुन किं० 'ल इन्द्रे चलनेऽपि च" ] इत्येकाक्षरोक्ते. लेन इन्द्रेण भाति । "क्वचित्" ५ । १ । १७१] डे लभः स्वास्तं प्लवते गच्छति "क्वचित्" [५ । १ । १७१] हे लभप्ल. । ते किं० र-लयोरैक्यात् कुलाय गृहाय । कासाम् ? दीप्रदीपां दीप्रकान्तीनाम् ॥२१॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुरायते ।।२२।। [सिद्धयेवर्धमा नस्तात् ताऽम्ला यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥२२॥] [१ "सित्' प्रथमैकवचनम् । २ धया+इव++4+मा =वयेवर्धमा अर्थात् अनेन स्वर- व्यञ्जनसयोजनप्रकारेण 'धारि' इति जातम्-धरस्य नृपस्य अपत्यम् पद्मप्रभजिन इत्यर्थ । ३ नस्+ता+अत्-नस्तात् प्रथमकवचनम् । ४ ता+म्ला+अस् ताम्ला अत्र 'अस्' धातु दिवादि- गणस्य । नस्+तात्+ताम्ला =नस्तात्ताम्रा इति। ४ प्र+दय्+ति-प्रत्ति+ऊ+ह-प्रत्यूह ।५ प्र+ उष= प्रोष अत्र उष् रुजायाम्' धातु । प्रोषे ग्लोषे सप्तमी । ६ 'दीप्रदीप अकु+र' तस्मात् क्यलि दीप्रदीपाकुरायते । चित्रकाव्यत्वेन अनुस्वारवृद्धौ दीप्रदीपाङ्कुरायते । व्याख्या-धकारं याति “आतो ड.०" [५।११७६] इति डे वय आकारो यस्मिन् स धया । तथा इकारं 'वन घन भक्तौ' [३२९] वनति सेवते इति विचि तल्लोपे इवा ईदृशं र इति रकार धत्ते "आतो ड.०" [५ । १ । ७६ ] इति हे १ अत्र ‘यन्' इति पदसाधनाय ग्रन्थकारेण 'इ'पदेन सह 'डम'धातो क्विवन्तम 'इन्' इति रूप योजितम् परतु अनया प्रक्रियया 'ईन्' इति सेत्स्यति न ‘यन्' इति, अत अत्र 'यन्' पदसाधनाय एपा प्रक्रिया नोचिता । या उचिता मा इयम्-'अग्' धातो क्विपि 'अन्' इति पद जायते अस्य 'अन्' इति पदस्य 'इ' पदेन सधौ यन्' इति पद साधयितु मुकरम् अत अत्र पाठे 'इङ्गति' स्थाने 'अङ्गति' इति समुचितम ।

·२२ 2 इवः । पञ्चाद् विशेषणसमासे धयेवों मा वाचको यस्य स धयेवर्धमा । एतावता धारि –धरस्य राज्ञोऽपत्य पद्मप्रभजिन । 'पिधू गत्याम्' [३२०] सेधनि जानाति तत्त्वं विपि सित त्रिजगत्ज्ञाता तत्त्वातत्त्वविद् अस्तीति क्रियाविशेषः । कि० 'णसि कौटिल्ये [८५१] नसते क्विपि न तस्य भावे तलि नस्ता कौटिल्यं माया इति यावत् , ता अनि विनाशयति विपि नस्तात् कौटिल्यमुक्त इत्यर्थ । पुन: किं० १ ता चतुस्त्रिंशदतिशयलक्ष्मी तया आम्लान "उपसर्गादात." [५ । ३ ।११०] इति अप्रत्यये आम्लां म्लानिम् अस्यति क्विपि ताम्ला । उत्तरार्धे यच्छब्दः पूर्वार्धे तन्छशब्दं द्योतयति । स क. इत्याह-यन्नखमण्डली यस्य नखश्रेणी प्रपूर्वात् 'दयि दान-गति-हिंसा०' [७९९] इति रक्षणार्थाद् दयते क्तौ "वो. प्वय् ०"[४ । ४ । १२१] इति यलोपे परमते "अत" [४ । ३ । ८२] इति अलोपे “अघोषे प्रथमः ०" [१ । ३ । ५०] इति तत्त्वे प्रत्तिर्दया तस्या' करोत्यर्थाद् अवे. क्विपि ऊटि ऊ· करणं ताम् । 'ओहांक त्यागे' [११३१] इति जहाति "आतो ड." [५ । १ । ७६] इति डे प्रत्यूहो निर्दयः स एव शलभ. तस्य प्रकर्षण 'उप रुजा- याम्' [५०४] इति उपण घनि प्रोपः पीडा दहनमित्यर्थः तस्मिन् दीपा दीप्यमाना या दीपनं घनि दीपाकान्तिचाकचक्यानि तै. अकुः अकुत्सितो यः "रेस्तीणे वैश्वानरे कामे" [ ] इत्येकाभरवचनात् र अग्निस्तद्वदाचरति "क्यड्" [३ । ४ । २६] इति क्यडि दीर्घश्चेति दीप्रदीपाकुरायते श्लेषादनुस्वारलोप ॥२२॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहगलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥२३॥ [सिद्धयेवर्धमा ! नः स्तात्ताम्रायन् ! खमण्डली !। प्रत्यूहशलभ ! प्लोषेदीप्रदीपाऽकुरा यते" ॥२३॥] [१ स्+इद्ध या +5=सिद्धये इति एकारान्त पढम् अर्थात् 'स'युक्त । २ व++ऋद्ध+मा-वर्धमा इति आकारान्त पदम अर्थात् 'व'युक्त । आभ्या पदाभ्याम् 'स्व' इति जातम् । सिद्धये- वर्धमा ! इति सवोधनेकवचनम् । ३ न पष्टी । ४ स्त+आत्त+अ+म्ला+इ अङग-स्तात्ताऽम्ला- यन् । मयोधनकवचनम । 'इ+अडग्' इत्यस्य सधौ ‘यङग्' तत यन् । 'म्ला' इत्यस्य 'मा' उच्चारणम् । अनेन पटेन 'स्ति' इति जातम् तत पूर्वेण 'स्व'पढेन 'स्ति'पदस्य सयोजन 'स्वस्ति' इति जातम। ५ +ख+मण्ड+ली अन्त्रमण्डली । मवोधनकवचनम् । काव्ये विसर्गविहीनम उच्चारणम् । ० यन्+अख.' इत्यस्य संवा 'यन्नख' इति ६ प्र+ति-प्रत्ति ऊह+भर+भा+प्रत्त्यूहगरभ ! सवो- धनकवचनम् । 'रस्य 'ल'उच्चारणे शलभ इति । ७ प्र+उपा+इ-प्रोपे इति 'कामदेव' सूचकम् एकारान्त पदम । प्रोपेदीप्रदीप ! इति सवोधनकवचनम्। ८ अ+उर् ! अकुर ! अर्थात् १ टकारस्य नकारे जाते । २ "र. कामे तीव्ग वैवानरे"-एकाक्षर० मुधा० लो० ३६ ।

·H २३ T आ+ 'क'वर्णयुक्त! । पूर्वेण 'स्वस्ति'पदेन 'क'स्य सयोगे 'स्वस्तिक' इति निष्पन्नम् । ९ यत= आयत-द्वितीयपुरुपैकवचनम् पञ्चम्याम् क्रियापदम् । १० °त +इम् तेम् । 'म्' कारस्य अनुच्चारणे 'ते' इति ।] व्याख्या-स् इद्धां दीप्तां यां लक्ष्मीम् ईयते गच्छति क्विपि सिद्धये यो वकारस्तेन ऋद्धो मा वाचको यस्य स सिद्वयेवर्धमाः तस्य सम्बो० हे सिद्धये- वर्धमाः । एतावता 'स् व' इति सिद्धम् । तथा स्त इति वर्णद्वयेनात्तो गृहीत सन् न म्लायति विवपि स्तात्ताम्ला य इकारस्तम् अङ्गति गच्छति विपि सौ "पद- स्य" [२ । १ ८९] इति गलोपे हे स्तात्ताम्लायन् । । अधुना 'स्वस्ति' इति सिद्धम् । तथा अकारेण युक्तं ककारं उरो मुख्यं करोति णिजि "त्र्यन्त्यस्वर." [७ । ४ । ४३] इति 'अस्'लोपे उरयतीति अचि अकुरस्तस्य सम्बो० हे अकुर । । एता- वता स्वस्तिक इति सिद्धम् । अथ स्वस्तिकवन्मङ्गलहेतुत्वाद् रक्तवर्णत्वाच्च श्रीसु- पार्श्वजिनोऽपि स्वस्तिकः । अथवा स्वस्तिकलाञ्छनाद् धार्य धारकयोरभेदोपचारात् अथवा स्वस्तिको विद्यते यस्य लाञ्छने इति "अभ्रादिभ्य" [७ । २ । ४६] इति 'अ'प्रत्यये स्वस्तिकस्तस्य सम्बो० हे सुपार्श्व । त्वं न अस्माकं इ कामं आयत निरा- कुर्या । 'आयत' इति आड्पूर्वात् 'यतण निकारोपस्कारयो [१७३८] इति धातो- र्णिचोऽनित्यत्वात् णिचोऽभावे पञ्चम्या हौ रूपसिद्धि । उषां बाणपुत्रीं स्वकलत्रं 'ईच् गतौ [१२५२] ईयते कामार्थ गच्छति क्विपि उषे अनिरुद्ध. बल-रूपादिना प्रकृष्ट उपेः प्लोषेः तद्वद् दीयो दीपन दीपः कान्तिर्यस्य तस्य सम्बो० प्रोपेदीप्रदीप । । हे प्रत्यूहशलभ ! प्रपूर्वाद् हिंसाऽर्थाद् दयते क्तौ "वौः प्वय" [४ । ४ । १२१] इति यस्य लोपे परमते "अत" ४ । ३। ८२] इति अल्लोपे "अघोपे प्रथमोऽ- शिट." [१ । ३ । ५०] इति तत्त्वे प्रत्तिहिंसा तस्या ऊह' विचार 'शृश् हिंमायाम्' [१५३१] शणाति अचि प्रत्यूहगरा-र-लयोरैक्यात्- प्रत्यूहशला भा कान्तिर्यस्य स तस्य सम्बो० । तथा हे अखमण्डली ! खानि इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि तेषां मण्डनं मण्डो अञ्जनादिना आभरणादिना च अलङ्करण त लीयसे दिलण्यसि क्विपि खमण्डली. पश्चात् नभ्योगे अखमण्डली ॥२३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्करायते ॥२४॥ ['सिद्धयेवैर्धमा ! नै स्तात् ? ताम्रा ! यन्नख-मण्डली। प्रत्यूहॅशल ! भप्लोऽपेदीप्रदीपाडुरायं ! ते" ॥२४॥] -- ·२४ " ८ [१ सित् नाता-प्रथमैकवचनम् । २ हये ! सबोधनैकवचनम् । हु+अय+ईप्=हयेब् अनेन प्रकारेण 'हि'शब्दो निम्पन्न । ३ अर्धमा । अर्ध+मा अर्धमा । अनन प्रकारेण 'मा' शब्द साधित । मा+हि= 'माहि' इति जातम् । महस्य अपत्य माहि । हयेव्+अर्धमा =हये- वर्धमा । सिन्+हयेवर्धमा =सिद्धयेवर्धमा +न =सिद्धयेवर्धमान । 'व'कारस्य 'व' वनो सिद्धयेव- धमान । ४ अत्र 'न' इत्यस्य विसर्गो न उच्चारणीय तत 'न' इति निषेधवाचकम् वोध्यम् । तस्य ‘स्तात्' क्रियया सवन्धे काक्वा प्रश्नविवक्षायाम् न स्तात् अपि तु 'स्तात् एव' इति अर्थ- सगति । ५ ताम्रायते इति ताम्रा । ६ अन्नख-अन्न+खाद्-अन्नख+मण्डली अन्नखमण्डली । ताम्रास्+अन्नख० अत्र स रुत्वे तस्य च पूर्वोक्तप्रकारेण 'यत्वे ताम्रा यन्नख० । ७ प्रत्यूह-शर ! रस्य लवनों प्रत्यूहशल । भप्लोपे-भ+प्र+उ-भप्रो । 'र'स्य लव्वनौ भप्लो इति ओका- रान्तम् । अपे न ष अष तस्मिन् अषे सप्तम्यन्तम् भप्लो+अषे=भप्लोऽषे=भप्लोषे इति, अत्र 'भप्लो' इति 'अ' इत्यस्य विशेषणम् । ९ भप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुराय । । १० तव । व्याख्या-अर्व मा इति माकारो यस्य स अर्घमाः । एतावता मा इति सिद्धम् । तथा हकारम् अयते अचि हयो य इ. इकारस्तं ईप्सतीति क्विपि सौ "पदस्य" [२ । १। ८९] इति 'स'लोये "धुटस्तृतीय" [२।१ । ७६] इति क्त्वे ब- वयोरैक्यात् वत्वे हे हयेव् !। एतावता 'माहि' इति सिद्धम् । “ते लग् वा" [३ । २ । १०८] इत्युत्तरपदलोपात् महो महसेनभूपः तस्यापत्यं “अत इञ्" [६ । १। ३१] इति इञि वृद्धौ माहिस्तस्य सम्बो० हे माहे | चन्द्रप्रभ ।। हे प्रत्यूहशर ! प्रत्यूहा विघ्ना' तेषां विषये शर इव वाण इव प्रत्यूहशरस्तस्य सम्बो० । तथा हे भप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुराय ! 'भस् भर्त्सन-दीप्त्यो' [माधवीयधातु०तृतीयगण धा०१८]इति परपठित- धातोः क्विपि भ' सन्तापकः प्रकृष्ट उ. शिवो यस्य स भप्लो श्लेषाद् विसर्गलोपः र- लोरक्याल्लत्वम् । ईदृश " श्रेष्ठे" [ ] इति एकाक्षरवचनात् अषोऽश्रेष्ठो यः कामः स एव "अग्नौ वमिर्दीप्र" हेमशेषनाममालाश्लो०१७११]इति शेषवचनाद् दीप्रोऽग्नि. तस्य टीपनं घञि दीप कान्तिस्तस्मिन् । “अड्डुरं सलिले" [ ] इत्यनेकार्थवचनाद् अङ्कुरं जलं तद्वदाचरतीति क्यडि अचि मप्लोपेदीप्रदीपाङ्कुरायस्तस्य सम्बो० । हे ताम्रा ! ताम्रः धातुविशेपस्तद्वदाचरतीति क्यडि विपि “वो प्वय्०" [४ । ४ । १२१] इति यस्य लोपे ताम्रा पीत-रक्तयोरैक्यात् सुवर्णवर्ण इत्यर्थ । अन्न धान्यं तदेव खादति भक्ष- यति "कचित्" [५ । १। १७१] डे अन्नखो धान्यभोक्ता न तु मांसादिभोक्ता यः । “समूहे कुष्टभेदे हि शुनि मण्डले ] इत्यनेकार्थवचनात् मण्डला श्वानो विद्यन्ते यस्य स मण्डली व्याध "अतोऽनेकस्वराद्" [७ । २ । ६] इति इन् , अन्न- खचासौ मण्डली च अन्नखमण्डली ते तव 'पिधू गत्याम्' [३२०] सेवति इति किपि १-"प कीर्तितो बुधै श्रेप्टे'--एकाक्षरकोषे श्लो० ३४२ मण्डलो विम्ब-देशयो ॥१२७४॥ भुजामेटे परिधा शुनि द्वादशराजके । यघात कुष्ठभेदे च ॥१२७५॥ हैम--अनेकार्थ । " २ ·२५ - - सित् ज्ञाता । न स्तात् ? अपि तु स्तादेव । अयमर्थः तवोपदेशादिना मुक्तमांसादिभक्षणो व्याधोऽपि तत्त्वज्ञाता स्तादेव ॥२४॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥२५॥ ['सिद्धयेबंधमाऽनस्तात् ! ताम्रायन्नख ! मण्डली । 'प्रत्त्यूहशलभप्लोपे "दीपदीपाङ्कुराऽऽयते ॥२५॥ [१ हे सिद्धय । सिद्ध+या बहुव्रीहिसमासे सिद्धय ! संवोधनैकवचनम् । २ इवर्धम ! सिद्धय+ इवर्धम=सिद्धयेवर्धम ! सवोधनैकवचनम् । इ+व्+अ+व्+अम-इवर्धम ! अनेन पदेन 'विधि' शब्द निष्यन्न सुविधिजिननामद्योतक । ३ अनस्तात् संवोधनैकवचनम् । अ+नस्+ता+अत् अनस्तात् अनस्ता अकौटिल्यम्-ऋजुता-अकपटभाव -सरलता इति यावत् । ४ ताम्+रै+शतृ-ताम्रायत् +नख-ताम्रायन्नख !। ५ मण्डली प्रथमैकवचनम्। ६ प्र+तय+ति-प्रत्ति+अव्-ऊ-प्रत्त्यू+ह-प्रत्यूह- शलभप्लोषे सप्तम्या एकवचनम् । ७ दीप्रदीपाङ्कुर इति क्रियापदम् द्वितीयपुरुषैकवचनम् पञ्चम्या 'हि'प्रत्यये । एतत् क्रियापदम् हैम० ३।४।२५। इति सूत्रत आचारार्थद्योतक क्विप् प्रत्ययान्तम् । ८ 'इ'शब्देन 'कामदेव'वाचकेन इदमर्थद्योतकतद्धितप्रत्यये आय+ति-आयति-सवोधनैकवचने - आयते 11 - व्याख्या न विद्यते र यस्मिन् स अर् , स चासौ ध् च अर्-ध् । व् च अर्-ध् च वर्षों, इकारेण युक्तौ च तौ वर्षों च इवौँ । 'अम् शब्द-भक्त्यो' [३९१] इति अमति वक्ति अचि अमो वाचकः, इव! अमो वाचको यस्य स इव- र्धम एतावता 'विधि' इति सिद्धम् । “ते लग् वा" [३ । २ । १०८] इति पूर्वपद- लोपाद् उपसर्गस्याऽतन्त्रत्वाद् वा तस्य सम्बो० इवर्धम ! हे सुविधे ! हे सिद्धय ! 'सि० शाश्वती मुक्तिरूपा या लक्ष्मीयस्य तस्य सम्बो० । तथा हे अनस्तात् । 'णसि कौटिल्ये' [८५१] क्विपि नसू, भावे तलि नस्ता कौटिल्यं नञ्योगे अनस्ता अकौ- टिल्यं तेन 'अत् सातत्यगमने' [२७९] अतति विहरति जगति क्विपि अनस्तात् तस्य सबो० । हे ताम्रायन्नख । तानं रक्तं करोति णिजि क्विपि “पदस्य" २ । १ । ८९] इति 'र'लोपे ताम् अत एव रैः सुवर्ण तद्वदाचरतीति विपि शतरि रायन् नखो यस्य स ताम्रायन्नखस्तस्य सबो० । हे आयते । इ. कामस्त- स्येयं "तस्येदम्" [६ । ३ । १६०] अणि आयी तिर्गमनं यस्मात् स आय- तिस्तस्य संबो० । त्वं प्रपूर्वात् 'तयि णयि रक्षणे च' [७९७) इति चकाराकृष्टगत्य- र्थात् तयते. क्तौ "ग्वोः प्वय०" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे "अत" १- "सिद्धा' इत्यस्य 'सि.' इनि सक्षिप्तम् तेन 'सि • सिद्धा शाश्वती' इत्यादि योज्यम् ।

·२६ [४ । ३ । ८२] इत्यल्लोपे, गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वेन प्रेत्तिः प्रतिपत्तिर्ज्ञानं तत्त्वातत्त्व- विचारस्ताम् । 'अव रक्षण' [४८९] इति हिंसाऽर्थादवते. अवति हिनस्ति कर्तरि क्विपि “मव्यवि०" [४ । १ । १०९] इत्युपान्त्येनोटि ऊहिंसको यः-"हो हस्ते दारुणि शूलिनि" [] इति एकाक्षरवचनात्-हः शिवः तस्य शासनमपि उपचारात् हः स एव शलभ' पतङ्गस्तस्य प्लोपे विनागे दीपो दीपाकुरः प्रदीपः तद्वदाचर विपि हो दीप्रदीपाङ्कुर । त्वं किं० मण्डलं विम्यं विद्यते यस्य स “अतोऽनेकस्वरात् " [७ । २ । ६ ] इनि मण्डली सूर्य मण्डलीव मण्डली जगत्प्रकाशकत्वात् ॥२५॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥२६॥ ['सिद्धयेऽवर्धमानस्तात्ती म्रायन्नखमण्डलीः। 'प्रत्यूहगल ! भप्लोऽषेदीदीपांऽकुरा यते ॥२६॥ [१ सिद्ध+या=सिद्धय, तत सप्तम्या एकवचन सिद्धये । २ अ+वर्धमान अवर्धमान । ३ 'त' शब्दस्य पञ्चम्या एकवचनम्। ४ 'ताय' धातो-क्विवन्तं कृदन्तं नाम-ता प्रथमैकवचनम् । ५ म्लायत्+नखमण्डली+ई -म्लायन्नखमण्डली । लस्य 'र' भ्वनौ विसर्गस्यागणने च म्रायन्नखमण्डली ता+म्रायन्न० ताम्रायन्न० । 'ता' इति भिन्न पदम् । ६ प्र+त्-ई+ऊह+शू-प्रत्यूहरू, अनेन शीतल- जिनद्योतकम् ‘शीत्' इति पद निष्पन्नम् । प्रत्यूहश्+अल-प्रत्यूहगल, अनेन सपूर्ण 'शीतल इति नाम सजातम् । प्रत्यूहगल । सवोधनैकवचनम् । ७ भ+भाभप्-प्रथमैकवचनम् । ८ प्रथमैकवचनम् । ९ 'अयेत्' इति क्रियापदम् । १० ई+प्र+दी+s+++कु+रास-ईप्रदीपाकुरा प्रथ- मैकवचनम् । सानुस्वारस्य उच्चारणे प्रीपाकुरा प्रत्यूहशल+भप्+ल-प्रन्यूहशलभप्ल इति अत्र त्रीणि पढानि, तत्र उपान्त्यम् अन्त्य च 'भप्' इति 'ल' इति च प्रथमान्तम् । प्रत्यूहशल+भप्+ ल +अपेत् एतेपा सयोगे प्रत्यूहगलभप्लोषे इति जेयम् । तत 'अषेत्' इत्यस्य अन्त्य 'त्' इत्यस्य 'इंप्रदीप०' इति पदन संयुक्तीकरणे प्रत्यूहगलभाल +अषेत्+ईप्रदीप० प्रत्यूहशलभप्लोषे- दीप्रदीप० तत 'अकुरा' इत्यनन सयोगे समग्र जायते । ११ यते व्रते ] व्याख्या-प्रगत त तकारोऽग्रे यस्य स प्रत् ईदृशश्चासौ ईकारश्च प्रती. सज्ञा- शब्दत्वात् तृतीयो (दकार ) न भवति । एव सर्वत्र । तस्य ऊहो स्थापनविचारोऽग्रे यस्य स प्रत्यूहः स चासौ श् च प्रन्यूह-एतावता 'शीत्' इति सिद्धम् । ईदृशं 'अल' इत्य- क्षरद्वयं यस्य स प्रत्यूहाल -एतावता'शीतला' इति सिद्धम् तस्य सं० हे प्रत्यूहगल ! शीतल | भवान् यते व्रते अपेद् गच्छति व्रतमङ्गीकरोतीत्यर्थ । त्वं पुन: किं० अवर्ध. अवर्धिष्णु मान अहङ्कारो यस्मात् स अवर्धमान पुनः किं० 'तायड् सन्तान-पालनयोः' [८०६] इति, अत क्विपि "वो प्वय्०" [४ | ४ । १२१] इति 'य्लोपे ता रक्षक कस्मात् "त तस्कर क्रोडे" [ ]इति तः तस्करः तस्मात् १ ग्रन्थकारेण अय शब्दो न दर्शित । २ "ह शूलिनि करे वीरे” इत्यादि-एकाक्षर० सुधा. 'लो० १५ । : क्रियापदम् ।

·२७ तात् । पुनः किं० ? म्लायन्ती मुक्त्यनाप्त्या खिद्यमाना "नख' करज-पण्ढयोः" हैम अनेकार्थ० द्विस्वर० श्लो० ३८] इति अनेकार्थवचनात् नखानां तृतीयप्रकृतीनां मण्डली श्रेणिर्यस्या. सा म्लायन्नखमण्डली समासान्तविधेरनित्यत्वात कनभावः ईदृशी ईः शास- नरूपा लक्ष्मीर्यस्य स म्लायन्नखमण्डली । नपुंसकाना हि जिनमते मुक्तिनोक्ता । त्वं किं० भा भ्रमरास्तद् भान्ति 'गौचर्यामिति "क्वचित्" [५ । १ । १७१] डे भभाः यतिनस्तानाख्यातीति णिजि स्विपि सौ "धुटस्तृतीयः" [ २ । १ । ७६ ] इति विरा- मविवक्षितत्वात् पत्वे भए तत्त्वातत्त्वकथनाय साधूनाम् आख्याता । अथवा भः शुक्रः कौशलेन तद्वद् भान्ति हे भभा विद्वांस . तानात्यान्तीति पूर्ववदेव । पुनः किं० ल इव इन्द्र इव लः । पुन: किं० ईम् लक्ष्मी प्रददाति क्विपि "ईर्व्यञ्जने०" [४ । ३ । ९७ ] इति परमते ईकारे ईप्रदीः । तथा इम् कामं 'पै शोषणे' (४७) इति पायति शोषयति डे इपः । तथा न कुत्सितं रासते शब्दायते क्विपि अकुराः पश्चाद् विशेषणसमासे ईप्रदीपाकुरा. । यते कि० सिद्धा सम्पन्ना या लक्ष्मीर्यस्मात् तत् सिद्धयं तस्मिन् सिद्धये ॥२६॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरायते ॥२७॥ [सिद्धयेवर्धमा नः स्तात् ताम्रा यन्नख ! मण्डली। 'प्रत्यूह ! शैल ! मैं: "प्लोपे "दीपदीपाङ्कुरायते ॥२७॥] [१ सिद्ध प्रसिद्ध प्रथमैकवचनम् । २ एवर्धमा ! सबोधनकवचनम् । अनेन पदेन 'रे' इति निष्पन्नम् । सिद्ध +एवर्धमा =सिद्धयेवर्धमा । अत्र "रोर्य [१।३।२६] इति सूत्रेण यत्वे कृते सिद्धयेवर्धमा इति जायते । ग्रन्थकारेण तु नषा प्रक्रिया प्रदर्शिता । ३ न षष्ठी । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ तम्+र-तम्र-ताम्र+अस्-ताम्रा प्रथमकवचनम् । ६ यन्नख ! यत्+ नख-यन्नस सवोधनकवचनम् । अनेन पटेन 'यत्' इति निप्पद्यते । ७ मण्डली-भामण्डलवान् प्रथमा । ८ प्रति++ह-प्रत्यूह ! सबोधनकवर ग्रन्थकारेण 'प्रत्यूह'पदसाधनाय 'प्रति। ऊहन+ह' इति प्रक्रिया प्रदर्शिता परन्तु तया तु 'प्रत्यूहनह' इति सेत्स्यति, 'प्रत्यूह' पद न मेत्स्यति अत 'प्रत्यूह'पदसाधनाय इयम् अन्या प्रक्रिया समुचिता-प्रति++ह-प्रन्यूह, अन 'अ'पट रोपवाचकम् तत शिववत् काम प्रति रोपकारी एवम् अर्थमौकर्यमपि भवति । "ऊ प्राने रोपवाचि च" [ हैम० अनं० अव्यय. 'लो. १७७३] चित्रकाव्ये 'क' इत्यस्य 'अ' उच्चारणम् । ९ श+अल+अशल ! सबोधनकवचनम् अनंन परेन 'श' इति उपपन्नम् । एवम् १ अत्र 'गोचर्याम्' इति उचितम् । २ अन्न 'आख्याति' इति उचितम् । ३ "सस्या' शब्दात् अन्यत्र लुप्तव्यजनेऽपि इच्छन्ति एके । तथा च जयन्मार 'पा पान' इत्यस्य विवपि पी इत्याह"-अस्य सूनस्य सिद्धहेमलघुन्यासे । चनम् ।

·२८ 'शुन+या' एपा गयोगने प्रयत' ति ययानि Tram.fi.. र्गस्य अगणन मिलोपे' इति । १३ -Aft Irrige: शेना। १३ अयते पाटया एकाननम् । निमगंगागुम्ना artin' न गयो दीप्रदीपा कुगरते ।] व्यान्या-शकारम 'अली पण प्रा९१५ रति भूगाव गरेमान भूपति अचि शलस्तस्य स० हे गट । एतावना पनि विदामदा एका 'वाक् गति'० [१०६३ हत्यतो वानि "भानो ०" [MI ? नि वो यो । रकार , तं दधानीति "क्वचित्" ५। १ । १.५ एबों मा वामको याय स एवर्धमाः, तम्य सबो० । एतावना '' इति सिद्धग । नथा यत इत्यामयम् 'उख नख०' [६४] इत्यतो नबति गच्छति गदि बनातन्य स० । 'श्रेयत्' इति सिद्धम् । श्रेयान् श्रेयांम" अभिनाममा० कां० १ ० २९) इनि मालावचनात् श्रेयान् श्रेयांस । सबोधन हे श्रेयन् : श्रेयांसगिन ! वं ना अस्माकम् 'यतृड् प्रयन्ने' [७ ११] 'दत्यर्थन “इ-मि-पित" [५ । ३ । १३८ इति 'इ'प्रत्यये यतिरुद्यम. पश्चान्नमा योगेऽवतिग्नुयमलत्य टोपे निमित्तसप्तमी वान् प्लोपार्थ विनाशार्थः स्तात् भवेदिति सम्बन्धः । त्वं कि० तमः पापम् अज्ञान करोतीति णिजि अन्त्यस्वगदिलोपे विनि तम् पापकर्ता मौढ्यकर्ता वा यो र काम- स्तम्रः । 'असूच क्षेपणे[१२२१] अत्यति क्विपि न क्षेपक. तन्त्रस्यायं "तस्येदम्' [६ । ३ । १६०] अणि ताम्रा म चामौ अश्च ताना कामवंमीत्यर्थ. । पुन, किं० सिद्धः प्रसिद्धः । पुन किम्भू० "ते लुग वा" [३ । २ । १०८) इति पूर्वपदलोपात् मण्डल भामण्डलं वियने यस्य स मण्टली "अतोऽनेकरवरात्" [७ । २ । ६ ] इति इन् । पुनः किं० प्रति प्रतिकूलो य. कामस्तस्य ऊहनं तस्मिन्- "हो हस्ते दारुणि शूलिनि" [ ] इत्येकाक्षरवचनात्-हः शिव स इव प्रत्यहस्तस्य स० । पुन 'किं० 'भैस भर्सन-दीप्त्यो' इत्यत. वभस्तीति स्विपि भ' दीप्यमानः इत्यर्थः । हे दीप्रदीपाकुर ! दीप्यमानप्रदीप ! त्रिभुवनभवनाऽऽन्तरतम क्षयकारित्वात् ॥२७|| सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥२८॥ १ 'ताम्र 'इति एकवचनं समुचितम् । २ 'भम्' धातु हमे धातुपाटे न विद्यते किन्नु णाधवीयधातुवृत्तॊ तृतीयगणे अष्टादशतमो धातुर्विद्यते--"भस भर्त्सन-दीप्त्यो माध० धातु पृ. २७५ ।

·२९ । [सिद्धये वर्धमा नैः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डली । "प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपों कुंरायते ॥२८॥] - [१ सिद्धये चतुर्या एकवचनम् । 'भवतु' इति क्रिया अध्याहार्या । २ व+ऋद्ध+मा- वर्धमा प्रथमैकवचनम् । अनेन 'व' शब्द संजात । ३ न इति षष्ठी । ४ स्+ता+अत्-स्तात् प्रथमाया एकवचनम् । अनेन 'स' गब्द । पूर्वेण 'व'शब्देन 'स'शब्दस्य सयोगे 'वस' इति श्रीवासु- पूज्यजिननामसूचक 'वस' इति पदम् । ५ ताम्र+आयत्+नख+मञ्च-ताम्रायन्नखमन् । प्रथमेक- वचनम् 'ड' योगे 'न्' इत्यस्य णत्वम् । ६ ड+री+डरी प्रथमा । अत्र रस्य लवनी, विसर्गस्य अगणने डली इति । तत ताम्रायन्नखमन्+डली-ताम्रायन्नखमण्डली इति । ७ प्रति+अव-प्रत्यू +हस+लभा (तत. वहुबीहिममासे) प्रत्यूहसलभ । अत्र विसर्गयो अनुच्चारणे , 'स'स्य 'श'ध्वनी प्रत्यूहगलभ इति प्रथमान्तम् । ८ प्लोपे इति सप्तम्यन्तम् । ९ दीप्रदीप्+आम्=ढीप्रदीपाम् षष्टी- वहुवचनम् न इत्यस्य विशेपणम् । १० कु+र-आयति-कुरायति । तस्य षष्टयैकवचनम् कुरायते । अत्र विसर्गस्य अध्वनि तत कुरायते ।] व्याख्या-वकारेण ऋद्रो मा वाचको वर्धमा' नः अस्माकं सिद्वये भवतु इति क्रियाशेषः । किम्भूतो वर्धमा ? 'स्' कारं तायते पालयतीति स्ता ईदृशः अत् अकारो यस्मिन् स स्तात् । एतावता 'वेस्' इति सिद्धम् । वस वासुपूज्य इत्यर्थः । कथ मित्याह–'वसुपूज्य' शब्दात् "ते लग् वा '' [३ । २ । १०८] इत्युत्तरपदलोपात् वसुर्व- सुपूज्यनृपस्तं स्वपितृतया आरव्यातीति णिजि "त्रन्त्यस्वरादे" [७। ४ । ४३ ] लोपे, अचि वस. श्रीवासुपूज्य इत्यर्थः । अथ विशेषणयोजनम्-'वर्धमाः' किं०- ताम्रायन्नखम् । रक्तवर्णत्वात् तानं धातुविशेषः तं 'यतण निकार.' [१७३८] इति चौरादिक यति'धातोनिकारार्थत्वात् , णिचोऽनित्यत्वादभावे आड्पूर्वात् आय- तति निराकरोति क्विपि ताम्रायतो ये नखास्तान् ‘मचुड् धारणोच्छ्राय०' [६५६] इत्यतो मञ्चते धारयति क्विपि सौ "पदस्य" [२ । १ । ८९] इति 'च'लोपे ताम्रा यन्नखमन् । पुनः कि० कु कुत्सितो यो "रो ध्वनौ तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे" [ ] इत्येकाक्षरोक्ते रः कामस्तस्य आयतिौरवं तस्या' प्लोपे विनाशे ड. शिवः तस्य री भ्रम." [ ] इत्येकाक्षरवचनात् री भ्रमस्तां ईयते गच्छति क्विपि डली. र-लयोरक्याल्लत्वम्, कामप्रभावस्य प्लोपे शिवभ्रान्ति गच्छन्नित्यर्थः । पुनः किं. १ 'वस' इति अदन्तम् उचितम् । २ 'ताम्रायन्नखमन्' इति शुद्धम् । ३ पुस्तिकायाम् 'ताम्रा- यता' इति लिखितम् परन्तु 'ताम्रायत्' शब्दस्य बहुवचनम् ताम्रायत इत्येव समुचितम् । 'ताम्रा- यता' इति तु तृतीयान्त कथ 'नखा' इत्यस्य विशेषणम् स्यात् । । ४ "री भ्रान्तौ"-एकाक्षर सुधा० श्लो० ३८ ।

·३० प्रतिपूर्वाद् दीप्त्यर्थात् कर्तरि क्विपि ऊटि प्रत्यूः दीप्यमानो यो हस' प्रकाशः तस्य लभा प्राप्तिर्यस्य स प्रत्यृहशलभ ग्लेपाद् विसर्गलोपः । न. किं० दीपा दीपनगीला दीपनं "म्यादिभ्यो वा" [५ । ३ । ११५] इति क्विपि दीप कान्तिर्येषां तेषां दीप्रदीपाम् ॥२८॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥२९॥ [ 'सिद्धयेवर्धमाऽऽनस्ताऽत्ता म्लायन् न खमण्ड ! 'ली। 'प्रत्यूहशलभष् ‘लोषेमंदीपाऽकु" "रायते ॥२९॥] [१ सिद्धा+ई-सिद्धे तृतीयेकवचने सिद्धया । २ इव्+अर्धम ! सबोधनैकवचनम् । 'इन्' इन्यनन 'वि' सूचित 'अर्धम' इत्यनेन 'म' सूचित तत. 'विम' इति निष्पन्नम् । ३ न+अस्ता अनस्ता-आनस्त+अत्ता-आनस्ताऽत्ता प्रथमैकवचनम् । ४ म्लायन् शतृप्रत्ययान्तं प्रथमैकवच- नम न निषेधवाची अर्थात् न म्लायन् म्लानिमुक्त इत्यर्थ । ५ खमण्ड ! सवोधनैक्वचनम् । : ली 'ल'सूचक्रम् सवोधनैकवचनम् । विसर्गस्य अगणने 'ली' इति । 'ल'पदप्राप्तये 'ली'पद- कल्पनापेक्षया 'ला' यातो कर्तरि प्रत्यये 'ल' इति निप्पाद्य तत साक्षात् 'ल'वर्णस्य उपलब्धि सुलभा । मोक्षलक्ष्मीम् इति अध्याहृत्य ताम् लाति गृह्णाति इति 'ल' इत्येवम् अर्यस्यापि सौगम्यम् । ७ प्रति+ऊह+शर+भप-प्रत्यूहशरभप् प्रथमैकवचनम् । 'ल' उच्चारणे प्रत्यूहशलभप् । ८ लोष+इद् =लोषेद् प्रथमैकवचनम् । ९ ई+प्रदीप । ईप्रदीप ! सवोधनेकवचनम् । १० अकु-अनिन्दितम्- क्रियाविशेषणम । ११ रायते अङ्गीक्रियते क्रियापदम् प्रथममेव पूर्वोक्तेन 'सिद्धया' इति पदेन 'रायते' इत्यस्य संवन्ध । एवम् 'प्रत्यूहशलभप्+लोपेद् ईप्रदीप+अकु+रायते' इत्येषा सर्वेषा पदाना संयोगे अनुस्वारस्य उच्चारणे वृद्धि नीते 'प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुरायते' इति निष्पन्नम् । व्याख्या-इकारण युक्तो व् वकारो नाम्नि यस्य स ईन् । तथा अर्ध मध्यभागे भवो म. मकारो यस्य स अर्धम इब् चासौ अर्धमश्च इवर्धम' तस्य स० । एतावता 'विम्' इति सिट्ठम् । लकारं इच्छतीति क्यनि “क्यनि" [४।३।११२] इति ईकार क्विपि “अत" [४ । ३ । ८२] इत्यल्लोपे "वो प्वय् ०" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे ली तस्य सम्बो० । एतावता 'विमल' इति सिद्धम् । हे विमलनाथ ! हे खमण्ड । खानां नृपाणां मण्डनं मण्डो भूपा यस्मात् स खमण्ड , तस्य सम्बो० । हे ईप्रदीप । ई केवलज्ञानलामी नया प्रदीयते इनि “नाम्युपान्त्य." [५।१।५४] इनि के ईप्रदीप तस्य सम्बो० । भवान्-सिद्धा शास्वती चासौ ई मुक्तिलक्ष्मीश्च सिद्धे तया सिद्धया मुक्तिलम्या अकु अकुत्सितं यथा स्यात् तथा- रायते लायते १ 'इव्' शब्द 'वि'शब्दसूचक ।

·अङ्गीक्रियते इत्यर्थः । भवान् किं. म्लायति शतरि म्लायन् कथम् न-म्लानिमुक्त इत्यर्थः । कथम्भूतः आनस्तात्ता 'अषी असी गत्यादानयोश्च' [९३१, ९३२] इति चानुकृष्टदीप्त्यर्थाद् असते. स्विपि भावे तलि अस्ता, पश्चान्ना योगे अनस्ता अदी- तिर्मालियमित्यर्थः । तस्या अयं "तस्येदम्" [६ । ३ । १६०] इत्यणि आनस्त स चासौ 'अट प्सांक् भक्षणे' [१०५९] अत्तीति तृचि अत्ता च भक्षकश्च विनाश- कश्चेत्यर्थः । आनस्तात्ता अटीप्तिविनाशक इत्यर्थः । पुनर्भवान् किं० प्रत्यूहशलभम् प्रकृष्ट तानां चौराणाम् अपत्यानि “अत. [६ । १ । ३१] इञि तयश्चौरपुत्रा', तेषाम् ऊहो विचारस्तस्य स्-लयोरैक्यात् शरो विनाशस्तस्मिन् भपं चन्द्रम् आख्याति णिजि विपि प्रत्यूहगलभप् । चन्द्रोद्गमे हि चौराणां चौर्यविषय ऊहोऽपि नश्यति । तस्मिन् चौराणां चौर्य कर्तुमशक्यत्वात् । अत एव 'लूप् मूष् स्तेये' [५०१] इति लोषनं (णं) घनि लोप. चौर्यम् तस्य अयनं क्तौ इतिर्गमनं तत् करोति णिजि स्विपि लोपेत् ॥२९॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३०॥ [सिद्धयेव! ! माऽनस्तात् ! तोऽम्रायं नर्खम् अण्डली । 'प्रत्यूहशरभप्लोषे "दीदीपाङ्कुराऽयते ॥३०॥] [ १ सिद्धय इति क्रियापदम् - पञ्चम्या 'हि' प्रत्यये नामधातुरूपम् । २ इवध । सवोधनैकवचनम् । ३ मा 'माम्' इत्यर्थे द्वितीयैकवचनम् । ४ अनस्+तात् = अनस्तात् संवो- धनकवचनम् । 'अनस्' इत्यनेन 'अन्' पदम् । 'तात्' इत्यनेन 'त' 'पदम्' द्वयो सयोगे 'अन्त' इति जातम् । ५ त+अम्लायम्-ताम्लायम् द्वितीयैकवचनम् 'मा' इत्यस्य विशेषणम् । लस्य रत्वे ताम्रायम् । ६ नसम् 'मा' इत्यस्य विशेषणम् द्वितीयैकवचनम् । ७ अ+डली सवोधनम् अनन 'अ' इति वर्ण सून्यते, पूर्वोक्ते 'अन्+त' पदे 'अ' इति मध्ये प्रविष्टे 'अनन्त' इति जातम् अनन्तनायजिनस्य सूचकम् । ८ 'प्रति' इति 'प्रतिसूचकम् अव्ययम् । ९ उहनगर+भ+प्लोषे ऊहशरभप्लोषे रस्य लत्वे 'प्रति' पदेन सयोगे प्रत्यूहशलभप्लोषे समम्येक- वचनम् । १० दी+इप्रदीपो-दीप्रदीपो-दीप्रढीपाम् । 'मा' इत्यस्य विशेषणम् अत्र 'प्रदीपो' इति ओकारान्त शब्द तम्य द्वितीयैकवचनम् । १२ कु + रा + अयते कुरायते । सवोधनकवचनम् । ] व्याख्या-'अ' 'न्' इत्यक्षरद्वयम् असति आदत्ते क्विपि अनस् तस्य स० । तथा अ इति यो डो ध्वनि तेन लीयते सम्बद्धीभवतीति क्विपि अंडली, तस्य स० एतावता 'अन' इति सिद्धम् । तथा तकारम् अतति गच्छति क्विपि तात् तस्य सं० । एतावता अनन्तः श्रीअनन्तजित् , तस्य स० हे अनन्तः ! हे इवर्ध ! - ·३२ इं कामं 'वर्धन (ग्) छेदन-पूरणयो' हैमधातुपा० चुगदि० ९४] इति वर्धयति छिनत्ति अचि अणि व. इवर्धस्तस्य स० । तथा को पृथिव्यां राजति "क्वचित्" [५ । १ । १७१] हे कुर. 'अयि गतो' (७९०) इत्यतः "इ-कि-श्तिव्०" [५। ३ । १३८] इति तिवि अयतिर्ज्ञानं यस्य तस्य सं० हे कुरायते ! । त्वं "अमा त्वा- मा" [२।१। २४] इति माऽऽदेशे मा प्रति मां प्रति सिद्धय-सिद्धि कुर्विव्यर्थ । मां० कि० ताश्चौरा रागादयस्तैर्न म्लायति "तन्-व(व्य)धी" [५ । १ । ६४] इति णे ताऽम्लायस्तं ताम्लायम् । पुनर्मा किं० नखमिव नखम् अतिलघिष्ठमित्यर्थ । पुनर्मी किं० इं कामं प्रद्यति विपि "ईर्यञ्जनेऽयपि" [४ । ३ । ९७] इति 'ई'कारे ईप्रदीर्जिनस्तेन हेतुभूतेन पुनामि आत्मानं विचि ईप्रदीपौः तं ईप्रदीपाम् । अत्र विचि गुणे अमि "आ अम् गसोडता" [१ । ४ [७५] इति आकारे "समानादमोऽत" [१ । ४ । ४६] इति अल्लोपे रूपसिद्धिः । त्वं किं० दिनं करोतीति णिजि क्विपि दी सूर्यः स इव । कस्मिन् ? ऊहं विचारं 'शृग हिंसायाम्' [१५३ १] शृणाति अचि ऊहारा रागादयो वैरिणस्त एव भानि नक्षत्राणि, तेषां प्लोपे यथा सूर्येण भानि व्यपनीयन्ते, तथा त्वया रागादयोऽपि इत्यर्थः ॥३०॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥३१॥ [ सिद्धयेऽवर्धमा नै: स्तात् ताम्रा यन्नखमण्ड ली । प्रत्यूहशैल-भ-प्लोपे" दीप दीपां कुरायते” ॥३१॥ [ १ चतुर्त्या एकवचनम् । २ अवर् प्रथमैकवचनम् 'र'कारयुक्त इत्यर्थ । ३ धमा प्रथमैकवचनम् ध+म्+अस-धमस तत धमा धकारमकाराभ्या सहित अर्थात् 'अवर' शब्देन 'र'युक्त तथा 'घमस्'शब्देन धकार-मकारसहित एव च 'धर्म' इति नाम श्रीधर्मनायजिनस्य सूचितम् । ४ षष्ठी। ५ आशीर्वादसूचक पञ्चम्या तुप्रत्ययस्य 'तात्' आदेशे तृतीयपुरुषैकवचने क्रियापदम् । ६ प्रथमाया एकवचनम् 'ई' इत्यस्य लक्ष्मीसूचकस्य विशेषणम् । ७ कर्मकारकरूपम् द्वितीयाया एकवचनम् । अस्य 'आयते' क्रियया अन्वय -यन्नखम् आयते-आगच्छति इति । ८ अम् इत्यपि कर्मकारकम् उपमानरूपम् यथा अम्-विष्णुम्-ई आगच्छति तथा यन्नखम् ई आगच्छति इति । अम्+डली इत्यत्र डयोगे 'म्' इत्यस्य ‘ण्' इति अनुनासिक [ हैम० १ । ३ । १४] सूत्रेण । ९ टली+ई -डली अत्र विसर्गस्य अगणन 'डली' इति ज्ञेयम् । १० प्रति+ऊ हस+ल+भ-प्रत्यूहसल-भ । 'स'स्य 'श' न्वनौ प्रत्यूहगलभ इति । ११ इन्थ्-प्रोपेत् इति । 'प्रोपेत्' अत्र अन्त्यव्यञ्जनस्य नोच्चारणम् अत प्रोषे इति पदम् । 'यन्नखम् इत्यम्य विशेपणम् । 'र'स्य 'ल'त्वे ‘प्लोपे'इति । १२ दीप्रदीपाम् पष्ठीबहुवचनम् । १३ 'कु प्रथमैकवचनम् दीप्रदीपा कु इति अन्वय । 'ताम्रा' इत्यस्य विशेषणम् । १४ भायत-आत्मनेपदिन 'अय्' धातो 'आङ्'उपसर्गपूर्वकस्य तृतीयपुरुषैकवचनम् । ] यन्नखम् प्र+उपा+ ·N नस्य व्याख्या-धम् इत्यक्षरद्वयम् । 'असी गत्यादान०' (९३२) इति असतेः क्विपि धमाः । तथा 'अव रक्षण' [४८९] इति गत्यर्थाद् अवः अचि अवो गच्छन् र रकारो यस्मिन् स अवर । एतावता धर्मः श्रीधर्मनाथः-इत्यर्थः-नः अस्माकं सिद्धये स्तात् । 'उत्तरार्धगो यच्छब्दः पूर्वार्ध तच्छन्दं द्योतयति' इति यन्नखम् यस्य जातावेकवचनेन नख नखानीत्यर्थः । ई: लक्ष्मी आयते आगच्छति । ई. किं० ताम्रा अनुरक्ता । पुनः, किं० कुः स्थानम् । कासाम् ? दीप्रदीपां कान्तीनाम् । पुनः किं . 'लड् विलासे' [२५४] ड- लयोरैक्याद् व्यत्यये डलति विलसति क्विपि डल सविलास स्यात् एवम् ईयते गच्छति विपि डली. सविलासगामिनीत्यर्थः । यन्नखम् किं० प्रतिकूलम् ऊः कान्ति- स्तस्या हस लक्षणया प्रकाशं लान्ति "आतो ड.०" [५ ।१ । ७६) इति डे प्रत्यूह- शलानि भानि नक्षत्राणि यस्मिस्तत् प्रत्यूहशलभं यत् प्रकृष्टं "उषा निशान्ते" हैम- अभिधानचिन्ता० सामान्यकां० श्लो० १५३६] मालायाम् अव्ययः प्रभातार्थे 'उषा' शब्द इति उषा प्रभातं रक्तवर्णत्वात् । तद्वत् इन्द्रे दीप्यते इति क्विपि “नो व्यञ्ज- [४ । २ । ४५] इति 'न्'लोपे प्रत्यूहशलभप्लोषेत् । प्रभातं हि रक्तं वर्ण्यते, नखा अपि रक्ता इति विशेषणसंगतिः । श-सयोरप्यैक्यं दृश्यते यथा- 'श्रीशम्भवाऽऽखण्डलवन्ध ! नन्द्या" [ ] इत्यत्र श्रियः सम्भव उत्पत्तिः पक्षे श्रीशम्भवस्तृतीयजिन इति । कमिव ? आयते अमिव विष्णुमिव यथा अं विष्णुम् ई: लक्ष्मीः आयते तथा यन्नखमपीत्यर्थः ॥३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाडुरायते ॥३२॥ ['सिद्धये वैर्धमानस्ताऽत् ताम्राँ यन् नखमन् ड ली । प्रत्यूह शलभ 'प्लोषेदी"भदीपाडुरायते ॥३२॥] [१ चतुर्यन्तम् । 'भवतु' इति क्रिया अध्याहार्या । २ वर्धमान -प्रथमैकवचनम्-शुभशकु- नार्थवाचकम् अष्टमङ्गलपट्टे 'वर्धमान'नामा पदार्थ समायाति। ३ ता+अत्=तात्-तात् इति काम- देवस्य विशेषणम् 'यन्'पटेन संवद्धम् । ४ 'ताम्रास्' 'ताम्र+अस्'-अत्र 'ताम्र' इति पद कोकिल- सूचकम् । ५ इ+अन्त यन् अर्थात् ताम्रास+इ+अन्त ताम्रायन् अत्र 'इ'कारस्य 'य'भावपूर्वमेव 'स्'व्यञ्जनस्य रुत्वे तस्य च यत्व यस्य च लोपे कृते सति पश्चात् इ+अन्त्-इ+अन् इत्यस्य 'यन्' इति निष्पाद्यम् अन्यथा न रूपसगति । ६ न+ख+मञ्च्-नसमन् प्रथमैकवचनम् । ७ ड+ली-इली 'ड'वर्णवारक प्रथमैकवचनम्, विसर्गों न गण्यते । तत डली । ताम्रायन्+ नसमन्+डली ताम्रायन्नखमटण्ली। ८ प्रति+ई+ऊ+हा-प्रत्यूह प्रथमकवचनम् अत्रापि विमर्गोन गण- नीय । ९ शलभ इति प्रथमैकवचनम् 'श'वर्णधारक । १० प्र+उ+ष+इन्=प्रोपेत् प्रथमकवचनम् 'पो' ·वर्णधारक अनेन 'पो' 'डली' इत्यनेन 'ड' शलभ' इत्यनेन च 'श' इत्येवं तेपा सयोगे 'षोडश' इति सिद्धम् तच्च श्रीशान्तिजिननामसूचकपदम् । ११ 'ई+प्रदीप अङ्कुर' इत्यस्य नामधाती आचारक्यलि ईप्रदीपाङ्कुरायते । व्याख्या-र-लयोरैक्यात् प्रकृण्टेन उकारेण युक्तं षकारम् एति गच्छति क्विपि प्रोपेत् पो इति सिद्धम् । तथा डकारम् ई (ली)ड्च् श्लेषणे' [१२४८] इत्यतो लीयते श्लिष्यति क्विपि डली. । एतावता 'षोड' इति सिद्धम् तथा शकारस्य लभा यस्य स शलभ. । एतावता 'पोडश' इति सिद्धम् । इति षोडश. श्रीशान्ति- जिनः । सिद्धये कार्यनिष्पत्तये निमित्तभूतायै । ई पृथ्वी तस्या जलसेकादिना प्रदी- प्यते "नाम्युपान्त्य." [५। १ । ५४] इति के ईप्रदीपो यः अकुरो दूर्वाऽऽदिप्ररोह- स्तद्वदाचरति क्यडि प्रदीपाङ्कुरायते । यथा दूर्वादिप्ररोह शुभशकुनत्वात् कार्यसिद्ध्यै भवति, तथा श्रीशान्तिरपि सिद्धयै मुक्त्यै स्यादित्यर्थः । अत एव किं० वर्धमानो लोके वर्धमानशब्द शकुनविशेषरूढ. स इव वर्धमानशकुनसदृश इत्यर्थ । पुन किं० तां लक्ष्मी अत्तयति मातृतया आख्याति णिजि विपि णिज्लोपे सौ "पदस्य" [२ । १। ८९] इति तलोपे तात् । तथा “ताम्राक्ष कोकिल." हैम अभिधान तिर्यकां० श्लो० १३२१] इति मालावचनात् ताम्राक्ष कोकिलः तस्य "ते लुग् वा" [३ । २ । १०८] इत्युत्तरपदलोपात् ताम्रस्तेन असति दीप्यते विपि ताम्राः। तात् चासौ ताम्राश्च ईदृग् य. इ. काम. तं अन्तयति क्षयं नयति क्विपि सौ "पदस्य" [२ । १ । ८९] इति तलोपे “दीर्घद्याव्०" [१ । ४ । ४५] इति सिलोपे तात्ताम्रायन् । कामो हि लक्ष्मी मातृतया आख्याति, कोकिलेन च कामो दीप्यते इति कविरूढेः ताम्रासित्यत् “सो रु." [२ । १ । ७२] इति रुत्वे "रोर्यः [१ । ३ । २६] इति यत्वे "स्वरे वा” (१ १३ १२४) इति यलोपे ताम्रायन् इति रूपसिद्धिः अन्यथा ताम्रास्यन् इतिरूपमनिष्टं स्यात् । पुनः कि० नखमन् 'नस्तु सविदि' [ ] इति वचनात् नो ज्ञानम् , खं सुखम्, ते तद् वा मचुड् धारणोच्छ्राय०' [६५६] इति मञ्चते धारयति विपि सौ “पदस्य" [२ । ११ ८९] इति दैलोपे नखमन् । पुन किं०. प्रति- कृला तुरङ्गमादिरूपा ई लक्ष्मी , तस्या ऊ रक्षणं तां जहाति त्यजति "आतो ड.." [५ । १ । ७६] इति प्रत्यूह 'लेपाद् विसर्गाभाव ॥३२॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥३३॥ १ अत्र 'ताम्रामित्यत्' इत्यस्य स्थाने 'ताम्रास+इ अन्' इति वर्णावली समुचिता । २ "नो बुद्धी ज्ञान-बन्धनयो"-एकाक्षर सुधा० लो०२७ । ३ 'मन्यते' इतिग्रकारके धातुरूपे द नास्त्येव । अत. 'च' लोपे इति शुद्धम् । , -- हे ·३५ आन ['सिद्धये वधमानः स्तात् ताऽऽम्रायन्नखमण्डली । "प्रत्यूह शलभप्लोषे दीपदीपाईरायते ॥३३॥ ] [ १ चतुर्यन्तम् । २ . वर्धम्+आन वर्वमान । वर्धम् प्रथमैकवचनम् । ऊ+ अर्ध+ म् = वर्धम् । यस्य नाम्न अर्धभागे म् विद्यते इति अनेन पढेन "सूचितम् । प्रथमैकवचनम्-जीवनतुल्य इत्यर्थ । ३ क्रियापदम् । ४ ता+ आम्र + अ = ताम्रास + अन् + नखमण्डली = ताम्रास + अन्नखमण्डली । पश्चात् स रुत्वे यत्वे च ताम्रायन्नखमण्डली प्रथमैकवचनम् । ५ प्रति + ई + उ + ऊह-प्रत्यूह अनेन पदेन 'थु' वर्ण सूचित । प्रत्यूह इति प्रथमान्त भिन्न पदम् । ६ शल् + अभ + प्लोष् = शलभप्लोषे चतुर्थ्या एकवचनम् 'सिद्धये' इत्यस्य च विशेषणम् । ७ दीप्रदीप+अञ्च् = दीप्रदीपाङ् प्रथमैकवचनम् 'नखमण्डली' इत्यस्य विशेषणम् । ८ 'कु' + राम् = कुरा -प्रथमैकवचनम् अनेन 'कु' वर्ण सूच्यते एवम् 'कु' तथा 'प्रत्यूह' इत्यनेन 'थु' तथा 'वर्धम्' इत्यनेन मव्यग 'म्' । एतेषा सयोगे कु+म्+थु, तत. सन्धौ ‘कुन्थु' इति श्रीकुन्थुजिननामसूचनम् । ९ यते षष्ठी-एकवचनम् । विसर्गस्य 'अगणने 'यते' इति। यते आन जीवनतुल्य इति भाव । ] व्याख्या-कु इति वर्णेन युक्तो 'रासृड् शब्दे' [८४९] इत्यतः कर्तरि क्विपि राः वाचको यस्य स कुराः 'कु' इति सिद्धम् । तथा प्रकृष्टं तकारं ईयते गच्छति किपि प्रतीः प्रती' थकारस्तत्र उकारय ऊहो यस्मिन् स प्रत्यूह श्लेषाद् विसर्गलोपः। एतावता 'कुथु' इति सिद्धम् । तथा अवेर्गत्यर्थात् कर्तरि क्विपि आच्छन् अर्धे नाम्नः तुल्य- भागे मध्ये इति यावत् म् मकारो यस्य स वर्धम् पश्चात् “म्नां धुड्०" [११३।३९] इति नत्वे कुन्युः श्रीकुन्थुजिन. । सिद्धये सम्पत्तये स्तात् । किं० · अन श्वसक् प्राणने' [१०८९] इत्यनेञि आनो जीवनं जीविततुल्य इत्यर्थः । कस्य ? यते. साधोः । एकव- चनं जातिविवक्षया साधूनामित्यर्थः । पुनः किं० ता ध्वनिर्देशनारूपा तया कृत्वा मधुरत्वात् आनं फलविशेषम् अस्यति तिरस्करोति क्विपि ताम्राः। पुनः कि० "भः कृष्णे विनतासूनौ" [ ] इत्यनेकार्थात् अः गरुडः तद्वदाचरति “कर्तुः क्विप्०" [३।४।२५] इति क्विपि शतरि अत् सुवर्णवर्णत्वात् गरुडवदाचरत् नखानां मण्डलं समूहो विद्यते यस्य "अतोऽनेकस्वर०" [७२।६] इति इनि अन्नखमण्डली पीत-रक्तयोरैक्यात् नखानां रक्तत्वात् स्वर्णकायोपमा । पुन किं० दीप्रो दीपनशीलो यो दीपनं घञि दीप' का- न्तिम्ताम् अञ्चति गच्छति श्रयतीति यावत् स्विपि दीप्रदीपाड् अत्र सौ "अञ्चोऽनर्चा- याम् " [४।२१४६] इति नलोपे "अच" [११४१६९] इति नोऽन्ते " पदस्य" [२। ११८९] इति चलोपे, “ युज्-अञ्च-क्रुञ्चो०"[२।११७१] इति डे रूपम् । सिद्धये किं० ' शठ हिसा-सक्लेशयो' [२२२] इत्यत शठति हिनस्ति जगदिति क्विपि ठस्य डत्वे -लयोरक्याल्लत्वे शल् जगद्विंसको य., आत् कृष्णाद् भवतीति “ क्वचित्" - ·३६ ५।१।१७१] डे अभः कामः, तं प्लोषति दहति विचि गुणे शलभप्लोट् तस्यै शलभप्लोपे कामभेदिकायै चारित्ररूपायै इत्यर्थः ॥३३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३४॥ [सिद्धये वर्धमा नः स्तोत् ताम्रा यन्-न-खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दी प्रदीपाङ् कुँरायते ॥३४॥] [१ सिद्ध -प्रसिद्ध - इति प्रथमैकवचनम् । २ अ+ई-ए इति प्रथमान्त पदम् । अनेन 'म'वर्ण सुचित । सिद्धस् +ए इति स स्त्वे यत्वे च 'ए'वर्णस्य सयोजने सिद्धये इति । ३ वर्धमा - अ-व+र-वर् । वर+वमा =वर्धमा । आभ्या पदाभ्याम् अकारयुक्त 'र'कार सूचित. ! तत 'ए' इत्यनेन आभ्या पदाभ्या च 'अर' इत्येव श्रीअरजिनस्य नाम सूचितम् । ४ न इति षष्ठी । ५ स्तात् इति क्रियापदम् । ६ ताम्र+अस्-ताम्रा -अतिशयताम्रवर्ण -प्रथमैकवचनम् । ७ यत्-व्रतम् । यत्+न+ख-यन्नख+मण्डल-यन्नखमण्डली-प्रथमैकवचनम् 'अर' इत्यस्य विशेषणम् । ८ प्रति+ऊ ऊह+शलभ+प्लोषे प्रन्यूहगलभप्लोषे सप्तम्या एकवचनम् । ९ दीप्र+दीप+क्यङ् +दीप्रदीपाय+क्विप्-दीप्रदीपा+आम्दीप्रढीपाम् षष्ठ्या वहुवचनम् 'न' इत्यस्य विशेषणम् । १० कु+र+आयत+ई कुरायते विसर्गस्य अगणने कुरायते-एकारान्त प्रथमैकवचनम्। ] व्याख्या-अकारं ईयते गच्छति क्विपि ओ. । तथा अवति गच्छति क्विपि ऊगच्छन् अकारो यस्मिन् स वः। यो रो रकारस्तं दधाति "आतो डः०" [५ । १ । ७६ ] इति डे वर्षः । एश्चासौ वर्धश्च एवर्षः मा वाचको यस्य स एवर्धमा श्रीअरनाथः न. अस्माकं सिद्धो ज्ञात स्तात्-भवतु-इति सम्बन्ध । कि० ताम्रो रक्तवर्णस्तम् अस्यति निजकान्त्या क्विपि ताम्रः। पुनः किं० यन्नखमण्डली यमनं "क्रुत्सम्पदादिभ्यः क्विप्" [५ । ३ । ११४] इति क्विपि "गर्मा क्वौ” [४ । २ । ५८] इति मलोपे यत् व्रतम् नः संवित् खम् सुखम् तेषां मण्डलं समूहो विद्यते अस्येति “अतोऽनेकस्वरात्" [७ । २ । ६] इति इनि यन्नखमण्डली । नः किं० दीप्रोदीप. प्रदीपस्तद्वत् आचराम: क्यडि विपि षष्ठ्याम् "लुगातोऽनापः" [२ । १ । १०७] इत्यालोपे दीप्रदीपाम् । कस्मिन् ? प्रति प्रतिकूला या ऊहिंसा, तस्या यः ऊहस्तर्क. स. (प्रत्यूहः) स एव शलभ तस्य प्लोपे विनागे प्रत्यूहशलभप्लोषे । अयमर्थः-हिंसारूपशलभानां प्लोपे दीपवत् आचरताम् इति । जिनः किं० कुत्सितो रः कामस्तस्मादायतं उपरमस्तम्। 'ईड्च् गतौ' [१२५२] इत्यतः विपि कुरायते श्लेषाद् विसर्गलोप. ॥ ३४ ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३५॥ १ अत्र ताम्र+अम् इति जाते 'ताम्रास्-ताम्रा इति उचितम् ·-- [सिद्धये वर्ध ! मा ! नः स्तात् 'ताऽऽम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूह-शल-भ-प्लोषे दीमंदीपा रायते" ॥३५॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् । २ वा+ऋद्ध=वर्ध ! अत्र ऋद्ध' इति सवोधनम् । 'वा' निश्चयाय तस्य च 'स्तात् वा'-'स्तात् एव' इत्येवभाव. । 'स्तात्' क्रियापदम् । ३ म+असम्भा एत- दपि सबोधनैकवचनम् । इद च मकारसूचकम् । ४ न षष्टी । ५ त+आम्+र+अस्-ताम्रास्-ताम्रा विसर्गस्य अगणने ताम्रा इति प्रथमैकवचनम् । : 'य'नाम्न आचारार्थे क्विपि यन् प्रथमैकवचनम् । ७ अखमण्डली अ+ख+मन्+ड-ली अखमण्डली अनेन च 'ली' इति सूच्यते । 'मास्'पदेन अनन च पदेन 'मल्ली' इति श्रीमल्लिजिनस्य नाम सूचितम् । ८ प्रत्यूह+गर+भ+प्लोषे सप्तम्यन्तम् । रस्य लत्वे प्रत्यूहशलभप्लोषे । ९ दीप्रदीपाम् षष्ठीवहुवचनम् । १० कु प्रथमैकवचनम् । ११ आ+यत+ई-आयते । कु +आयते-कुरायते ।] व्याख्या-'ऋक् गतौ' [११३५] 'गत्यर्था ज्ञानार्थाः' इति अरणं क्विपि तोऽन्ते ऋतु ज्ञानं केवलज्ञानमित्यर्थ यद्वा 'ऋति (त) घृणा-गति-स्पर्धेषु' २८७] इति, अत: अर्तनं ऋत् ज्ञानं तद् दधाति डे ऋद्धो जिनस्तस्य स० हे ऋद्ध | त्वं न अस्माक सिद्वये मुक्तये स्ताद् भवेति सबन्ध । वा एवार्थे स्तादेवेत्यर्थ । त्वं कि० मकारेण असति शोभते नामद्वारा इति क्विपि माः, तस्य स० हे मा ! एतावता म इति सिद्धम् । तथा अकारेण "ख शून्ये" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् ख' शून्यो मङ्गतीति विपि मन् गच्छन् 'डो डकारो यस्मिन् स अखमण्ड' ईदृशो लोकारो यस्य नाम्नि स अखमण्डली । ड-लयोरैक्याल्लत्वे एतावता 'मल्ली' इति सिद्धम् । मल्लिजिनस्य स्त्रीरूपावतारत्वात् "इतो- ऽक्त्यर्थात्" [२ । ४ । ३२] इति डया मल्ली श्रीमल्लिजिनस्तस्य स । त्व कि० "तस्तु तस्करे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् तस्तकर' । त इव त. चौरसदृशो निशायामेव प्रायः प्रकटीभावित्वात् तथा आमो राजयक्ष्मादिरोगस्तं करोतीति णिजि क्विपि भ्वादेरभावात् “मो नो म्वोश्च" [२ । १। ६७] इति नत्वाभावे आम् यक्ष्मादि- रोगकृत् । तश्चासौ आम् च ताम् यो र कामस्तम् अस्यति क्विपि ताम्रा पश्चाद् अवर्ण-भो-भगो. " [१ । ३ । २२] इति रलोप. । पुन किं० “यस्तु मात- रिश्वनि" [] इत्येकाक्षरवचनाद् यो वायुस्तद्वदाचरतीति "कर्तुः क्वि०" [३।४।२५] इति क्विपि धातुत्वे शतरि सौ नागमे यन् वायुरिवाचरन् । कस्मिन् ? प्रत्यूहा विनास्त एव 'शरं जले" [ ] इत्यनेकार्थवचनाद् र-लयोरक्यात् शलं जलम् , तेन भान्ति शोभन्ते "क्वचित्" [५ । १।१७१] इति डे शलभा मेवास्तेषा प्लोषे विनाशे । पुनः किं० कु. स्थानम् , कासाम् ' दीप्राणा दीपां कान्तीनाम् । पुन किं० "आ विधातरि मन्मथे [ ] इति वचनात् आ मन्मथस्तस्माद् यत उपरमस्तस्य ई भूमि स्थानमित्यर्थ ॥३५॥ १ 'इ'सचक भय उकार ।

·- एतावता नमि श्रीनमिजिनः । सिद्वा गाश्वती चासौ ई गोमा च सिद्धे तया सिद्धया स्वाभाविकारीरकान्त्या अकु अनीषद् बहुर्यो "रो बनौ तीक्ष्णे वैश्वानरे" [ ] इत्येकाक्षर- वचनात् रो वैश्वानरस्तदृदाचरति इति क्यनि 'दीर्घडिच्च० " [१।३।१०८} इति दीर्धे अड्डरायते अनल्पवैश्वानग्वदाचरति । कस्मिन् ? प्रत्यूहशउभप्लोपे प्रत्यूहिंसा सैव 'ह' हस्ते दारुणि "[ ] इत्येकाक्षरवचनात् हानि काष्ठानि शरा बाणा', तृणविशेषो वा, तत्र भाति “क्वचित्" [५।१।१७१] डे प्रत्यूहशलभो यो प्लोषो विनाशस्तस्मिन् । सिद्वया किम्भूतया - दीप्रो दीपनगीलो यो प्लोषो विनागस्तस्मिन् सिद्धया । किम्भूतया ? दीग्रो दीपनगीलो यो दीपस्तद्वदाचरति क्यडि विपि तृतीयाटायां "लुगातोऽनाप" २।१।१०७] इत्यालोपे दीप्रदीपा प्रदोपवत् प्रकाशिकयत्यर्थ । जिन' किं० 'अहि हिंसा- ऽतिक्रमयो '[६७४] इति हिसाऽर्थादट्टे. विपि “पदस्य" [२।१।८९] इति टलोपे अत् भावे तलि अत्ता हिंसा सैव आमो रोगस्तं कुर्वन्ति णिजि क्विपि अत्तामो हिसका त एव ये "रा स्वर्ण जलदे वने" [ ] इत्यनेकार्थवचनात् रायो मेघास्तेपु "अन्नः आत्मा वायु"[उणादि-मू० २५८]इति उणादिवचनात् अन्नं वायुमाचष्टे णिजि "त्रन्त्यस्वरादे.' [७४1 ४३] इति लोपे क्विपि नामत्वे सौ "दीर्घडी०" [१।४।४५] इति तल्लोपे, "नाम्नो नोऽनह्नः" [२।१।९१] इति नलोपे अत्ताम्रायन् हिंसकजनमयमेघविषये वायु- माचक्षाण । यथा वायुमचे प्रतिकूल , तथा त्वमपि हिंसकजने इत्यर्थः। तथा ख सूर्यः तस्माद् भवा भा अपि खस्तस्य मण्डलम् भामण्डलम् तद् विद्यते यस्य स "अतोऽनेक- स्वरात्" [७।२।६] इति खमण्डली पश्चाद् विशेषणसमासे अत्ताम्रायन्नखमण्डली। सन्धिमूत्राणि सुगमानीन्युपेक्षितानि ॥ ३७॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३८॥ [सिद्धयेवर ! धंमानस् ! तोऽत्ता म्रा ! य॑न् नैं खमण्डली । प्रत्यूह-शलभ "प्लोषे दीप्रैद् ईपाडु"रायते ॥ ३८॥ [१ सिद्ध इति प्रथमान्तम् । तत 'एवर' इति पदस्य सयोगे रस्य यत्वे च सिद्धयेवर, ततश्च 'धमान' इत्यस्य सयोगे सिद्धये वर्धमान इति ज्ञेयम् । अत्र 'एवर् इति पदम् एकारसूचकम् । २ अत्र ग्रन्थकार. 'धमा' इति पद न साधितवान् ‘व-विपणा, मा-लक्ष्मी ताभ्याम् असति शोभते ' इत्येवरीत्या 'धमा' इति पद साभ्यम् । ३ 'न !' इति सवोधनम् नकार- १ उणादिसूत्रे तु "अत्न आत्मा वायु मेघ” इत्येवम् 'अत्' धातो 'अत्न' शब्द 'त्'युक्तो निर्दिष्ट न तु 'अन्न' गन्दो द्विनकारयुक्त । पाठान्तरेऽपि 'मत्नम्' इत्येवम् 'त्' युक्तस्यैव पाठ । अनेन ग्रन्थकारेण 'अत्न' इति पदम् 'अन्न' इत्येव पठित सभवेत् अत एव तेन अत्र उणादि- साक्ष्य सूचितम् । २ तस्य लोपे तल्लोपे अर्थात् सिग्रत्ययस्य लोपे। यस धमा HAPA ·सूचकम् । ४ ता+मत्ता+अस्-तात्तास् प्रथमान्तम् । ५ म्+राम्रा इद पदम् 'म्'सूचकम् । ६ इ+अङ्ग-यङ्ग् गकारलोपे यन् इति । इद पद 'इ'कारसूचकम् एवम् न्+ए+म+इ एतेषा सयोगे 'नेमि' इति नाम श्रीनेमिनाथजिनसूचक जातम् ७ 'न' इत्यनेन न -अस्माकम् इत्यर्थो वोघ्यः । अर्थात् अय नेमिनायो जिन भस्माक सिद्धः-प्रसिद्ध इति । अत्र 'स्तात्' इति क्रिया अध्याहार्या । ८ प्रथमान्तम्। ९ प्रति-ऊह-शलभ प्रथमान्तम् विसर्गत्य अगगने 'प्रत्यूहशलभ' इति ज्ञेयम् । १० प्लोषे सप्तम्या एकवचनम् । ११ दीप्रत् प्रथमाया एकवचनम् । १२ ई+प+अङ्कुर+आयत 'ईपाङ्कुरायत' अस्य सप्तम्या एकवचनम् -अत्र ग्रन्यकार 'आयति'शब्द निर्दिष्टवान् तस्य तु सातम्या एकवचने 'आयतो' स्यात् अत्र तु 'आयते' इति अभीष्टम् अत अत्र 'आयति'स्थाने 'आयत'शब्दस्य विस्तारवाचकस्य सप्तम्या एकवचन बोध्यम् । ] व्याख्या-'न्' कारेण असति शोभते क्विपि नस्तस्य स० हे नः । तथा एकारं 'वरण ईप्सायाम्' [१९०८] इति वरयति ईप्सति क्विपि एवर तस्य सं० हे एवर। एतावता 'ने' इति सिद्धम् । तथा म्कारं 'रांक दाने' [१०६९] इति परमते आदा- नार्थात् राति आदत्ते क्विपि म्राः, तस्य स० हे म्रा ! । तथा इकाग्म् 'अगु गतौ' [८३] इति अङ्गति क्विपि “पदस्य" [२ । १ । ८९] इति गलोपे यन् । एतावता नेमिः श्रीअरिष्टनेमिस्तस्य स० हे नेमे ! त्वं सिद्धः प्रसिद्धो 'न ख' इति अत्र श्लेषाद् विसर्गलोपे नः अस्माक स्ताद्-भव-इति क्रिया । त्वं किं० ता लक्ष्मीः अत्ता माता यस्य स तातः कामः, तम् अस्यति क्षिपति क्विपि तात्ताः । पुनस्त्वं किं० खं झानम् , तस्य मण्डलं समूहः म विद्यते यस्य स " अतोऽनेकस्वरात्" [७ १२ । ६] इनि खमण्डली। पुन. किं० प्रपूर्वात् 'तयि णयि रक्षणे च' [७९७] इति चानुकृष्ट- गत्यर्थात्-गत्यर्थानां ज्ञानार्थ वात्-तयते क्तौ "वोः प्वय् ०" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे, परमते अल्लोपे प्रत्तिर्ज्ञानम् , अहो विचारः, ग सुखम् , द्वन्द्वे तानि करोति णिजि "अन्त्यत्त्वरादे" [७ । ४ ४३] इत्यत्यत्वरादिलोपे, अचि प्रत्यूहेशलभा प्राप्तिर्यस्य स प्रत्यूहश उभः घाद् विसर्गलोप । पुन: किं० "अग्नौ वमिर्दीप्र." [१६९] शेषवचनात् दीप इवाचरति इति विपि धातुत्वे विपि, “हस्बैस्य त् पिति" [४ । ४ । ११३] इति तागमे दीप्रत् अग्निवदाचरत् । कस्मिन् ? प्लोपे विनाशे । कस्या ? ई लक्ष्मीम् ' पै ओवै गोषणे ' [४७-४८] इत्यत पायति शोपयति "आतो डः०" [५ । १ ७६] इति डे ईपो यो 'आ विधातरि मन्मथे' [ ] इत्यने- कार्थवचनात् आ काम स एव योऽगुरस्तस्यायतिर्विस्तारः, तत्र ईपाङ्कुरायते ॥३८॥ '१ प्रत्यूहग' 'इति' 'अच् प्रत्ययान्त 'लभा' इत्यस्य विशेषणम् अत अत्र प्रन्यूहगा-ज्ञान- विचारसुवकरी-लभा इति उचितम् । २ "हायस्य त पित्कृति" इतिरूपं सूत्रम् । . ६ ·। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाडरायते ॥३६॥ [सिद्धये वर्धमा नः स्तात् ताऽऽम्रा यन्नख-मण्ड-ली । प्रत्यूहशल-भ-प्लोपे दीप रदी पाङ्कुरायते ॥३६॥] [१ मुनि मुनिमुव्रतो जिन सिद्धये न स्तात् इति अन्वय । अत्र 'सिद्धये' इति चतुर्य- न्तम् । 'न' इति पप्टी । स्तात् इति क्रियापदम् । २ उर्व-वर्ध अनेन पदेन 'उ' सूचित.। म+आ+अम्-माम् । अनेन पदेन 'म्' सूचित । वर्ष+मा =वर्वमा -प्रथमान्तम् एकवचनम् । एवम् भाभ्या पदाभ्या म्। उ='मु' इति निष्पन्नम् । 'यन्' इति पदेन सूचितेन 'निशब्देन सह 'मु' शब्दस्य सयोगे 'मुनि' इति पद श्रीमुनिसुवतजिननामसूचकम् जातम् । ३ ता+अम-ताम्राम+ अन्=ताम्रायन् । अत्र सस्य रुत्वे रश्च यत्वे ताम्रायन् । अत्र 'यन्' 'पदेन' 'नि' सूचित । ४ अख+ मण्डली =अखमण्डली यन्+अखमण्डली अत्र अकारे परे 'न्' इत्यस्य १३ । २७ । इति सूत्रेग द्वित्वे विसर्गस्य अगगने च यन्नखमण्डली । ५ प्रत्यूह+गल+भ+प्लोपे प्रत्यूहगलभप्लोषे सप्तम्यन्तम्। ६ दीप दीप्यमान । दीप्रदी-दीप्रदी प+अङ्कुर अन्पाङ्कुरा । तत एतयो पदयो संयोजने विसर्गस्य अविवक्षणे च दीप्रदीपाङ्कुरा । ८ अत+इ-अते । अस्य प्रथमैकवचनम् अते. तत. 'भते' पदात् ‘पाङ्कुरा' पदस्य अन्त्यसस्य स्त्वे र च यत्वे पाङ्कुरायते । व्याख्या-उकार अर्धः अंशो यस्य स वर्षः ईदृशो म् मकारस्तम्, आड्पूर्वादसतेः आसति अङ्गीकरोति विपि वर्धमाः एतावता 'मु' इति सिद्धम् । तथा इकारम् अवति रक्षति विचि ऊडभावे "वोः प्वय्०" [४ । ४ । १२१] इति वलोपे येषां मते विचो व्यञ्जनकार्य न स्यात् तेषां वकारस्थितौ 'यव्' ईदृशं 'न्' इति व्यञ्जनं नाम्नि यस्य स यन् पश्चान्नकाररूपघोषवति निमित्तभूते "व्यो" [१ । ३ । २३] इति व्लोपः। एतावता मुनिरिति सिद्वम् । "ते लग् वा” [ ३ । २ । १०८] इत्यु- त्तरपदलोपान्मुनिः श्रीमुनिमुव्रतजिनो नः अस्माकं सिद्धये स्तादिति सबन्धः । किं० ता फलादिलक्ष्मीः तया युक्तो यो आम्रचूतवृक्षो नीलवर्णत्वात् , तद्वद् असति शोभते विपि ताम्रा । पुन किं० अखम् अज्ञानम् तस्मिन् मन्दान् सालस्यान् श्रोतृन् करोति णिजि स्विपि तल्लोपे "पदस्य" २ । १। ८९] इति दलोपे अखमन् यो डो ध्वनिस्तं लीयते लिष्यति विपि अखमण्डली. । अत्र "म्नां धुड०" [११ ३ । ३९] इति निमित्तस्यैव पञ्चमे 'मण्डली' इति शब्दो वर्तते । अत्र 'अखम- ण्ड' इत्यत्र तु मन्दयतीति मन् इति न् तस्य पदान्तत्वात् णत्वाभावेऽपि न-णयोरैक्यात् न दोष इति । एवमस्मिन् प्रकरणे सम्भवे सर्वत्राप्यूह्यम् । पुन. किं० दीप्यते इति १ अखमन्। इली इत्यस्य समग्रस्यैव पदसजाया विवक्षितायाम् 'न्' इत्यस्य अपदान्तत्वात् सूचितसूत्रेण 'न्' इत्यम्य ण् । यदि पदसना विवलिता तदा न्-यो एकत्व ज्ञेयम् इति ग्रन्थ- कार एवं सूचयति । २ .

·। ३९ - . विपि दीप दीप्यमान इत्यर्थः । अत्र विरामविवक्षया "विरामे वा" [१ । ३ । ५१] इति पत्वम् , विरामश्च सन्ध्यविवक्षया । यदुक्तम्- “ संहितैकपदे नित्या, नित्या धातूपसर्गयोः। नित्या समासे, वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते॥" [सग्रहश्लोकः सि० हे० ल० वृ० पृ०५७९] इति । अत्र तु वाक्यं वर्तत एव इत्युपपन्नम् । पुनः किं० प्रत्यूहा विघ्नास्त एव शरे जले भवन्तीति "क्वचित्" [५। १ । १७१] शलभानि कमलानि, तेषां प्लोषे विनाशे रदी-हस्ती-ई रदी हस्तितुल्य इत्यर्थः । पुनः किं० पाति रक्षति क्विपि पानि रक्षकाणि "अड्कुरं सलिले रोम्णि" [ ] इत्यनेकार्थवचनाद् अड्कुराणि शरोररोमागि, तै असति शोभते विपि पाडुराः । तथा न विद्यते शोभा यस्य स अते. नि:श्रीकः इ. कामो यस्मात् स अतेः ॥ ३६ ।। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥३७॥ [सिद्धये वर्धमा नस्ताऽत्ताऽऽम्रायन् न खमण्डली । प्रत्यूह-शल-भप्लोपे दीदीपांऽकुर्रायते ॥३७॥] [१:सिद्धया इति तृतीयान्तम् सिद्धा+इ=सिद्धे तस्य तृतीयैकवचनम् । २ इ+वर्ध+म् आस -इवर्धमास् अनेन पदेन 'मि' इति सूचितम् । इवर्धमा इति प्रथमान्तम् । सिद्धया-इवर्धमा सिद्धये वर्धमा इति । ३ न+स्तन्-नस्ता इति पदेन 'न' इति सूचनम्। तत न+मि ='नमि' इति नमिजिननामसूचनम् । ४ अत्ता + आम् + रै+अन् अत्ताम्रायन् । अत्र 'रै+अन् इत्यस्य सन्धौ रायन् तत अत्ताम्+रायन् अत्ताम्रायन् । नस्ता+अत्ताम्रायन् नस्तात्ताम्रायन् । ५ खमण्डली प्रथमान्तम् । नस्तात्ताम्रायन्+खमण्डली । अत्र ग्रन्थकार 'नख' इत्यस्य आदिभूतं 'न'पदं न साधितवान् तेन यन्खमण्डली इत्येव स्यात् परन्तु 'यन्नखमण्डली इति न स्यात् । अत ग्रन्यकारमुचित अन्न'पदस्य णिजन्तीभावो न कार्य तत 'रै+अन्न' इति जाते ‘रायन्न' इति सेत्स्यति ततश्च 'रायन्नखमण्डली' इत्यपि सिध्यति । अर्थे तु न कोऽपि मेद -मेघे अन्नरूप-वायुरूप इति अर्थ सुसगत । ६ प्रति++ह+शर+भ+प्लोषे प्रत्यूहशलभ - प्लोषे । ७ दीप्रदीपा तृतीयान्तम् 'सिद्धया' इत्यस्य विशेषणम् । ८ अकु+रायते अकुरायते अनु- स्वारस्य धृद्धौ अङ्कुरायते । ] व्याख्या-नकार स्तनति वक्ति नामद्वारा क्विपि सौ "नि दीर्घ." [११४।८५] इति दीर्धे "नाम्नो नोऽनह्न" [२।१।९१] इति नलोपे नस्ता । एतावता 'न' इति सिद्धम् । तथा इकारेण वर्वते अचि इव? यो मकारस्तम् आसते किपि इवर्धमा. । १ 'इ' स्थाने 'इव' इति युक्तम् । २ "ता श्रियाम्”- [एकाक्षर०को सुधाश्लो० २३] इति वचनात् अत अशोभ नि श्रीक इति यावत् । 'अत' इति रूप प्रथमान्तम् एकवचनम् । . - ·ર , सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाड्डरायते ॥३९॥ [सिद्ध 'येयधमाः नः स्तात् नाऽऽम् रायन्नखमण्डं ली । प्रत्यूहशल् अंभ ! "प्लोपेदी "प्रदीपांऽऽकुँरायते" ! ॥३९॥ ] [ १ सिद्ध : योगीन्द्र '-मवोधनकवचनम् । • या+ई-ये++अवनमा येवर्धमा प्रथमान्तम् अनेम 'व्या' इति वर्ण सजात । पष्टी। ४ क्रियापदम् । त+आम्-नाम् प्रथमकवचनम् । ६ रै अङग् रायङ्ग-राय न्+नख+मण्ड-रायन्नसमण्ड ' समोधन कवचनम् । ७ ली -ली-प्रथमान्तम् लकार- सूचकम् । पूर्वोक्नेन 'व्या' शब्देन 'ल' इत्यस्य सयोजने 'व्याल' इति गयो निप्पन्न श्रीपार्थजि- नलाञ्छनरूपस्य व्यालस्य सूचक । विसों न गण्य । ८ प्रत्यूह+गप-प्रत्यूहगड्-प्रत्यूहगल प्रथ- मान्तम् । ९ अ+भ-अभ ! संबोधनम् । १० प्लोप ईति-प्लोपेति णिज्-प्लोपेत् इ ई-प्लोपेदी प्रथमान्तम् । ११ प्रदीप ! सबोवनम् । १२ अ+अ+उरस्-आङ्कुरा प्रथमैकवचनम् । अनेन 'अ' शब्दो निप्पद्यते तत व्याल+अक-व्यालाई' इति पदम् श्रीपार्श्वजिनसूचकम् । १३ + ति-अति तस्य सबोधनैकवचनम् अते.! । अकुरास्+अते अत्र सस्य रुत्वे रस्य च यत्वे आट्कुरायते । व्याख्या हे सिद्ध ! जितेन्द्रियत्वाद् योगीन्द्र ! । अभ ! नीलवर्णत्वात् , कृष्ण- नीलयोरैक्यात् , अवद् विष्णुवद् भाति “ क्वचित् ” [५ । १ । १७१ ] डे अभ- स्तस्य सं० । तथा हे प्रदीप ! प्रकाशकत्वात् प्रदीपसदृश ! । हे अते ! न विद्यते तिर्गमनं यस्य स अतिस्तस्य सं० । हे रायन्नखमण्ड ! 'रे' शब्दोऽव्ययो दीप्त्यर्थः, रै दीप्तिम् अङ्गन्ति गच्छन्ति क्विपि रायड्गो दीप्तिमन्तो ये नखास्तैर्मण्डयति भूषयति नतान् इत्यणि रायन्नखमण्डस्तस्य सं० । 'रायझ्' इत्यत्र [२।११८९] इति गलोपे, 'निमित्ताभावे०' इति न्यायेन नेत्वाभावे नकारान्तत्वम् । त्वं नः अस्माकं प्रत्यूहान् विघ्नान् 'कप शिप जप झप' [५१८] पठितस्य हिंसार्थस्य 'शष'धातोः शपति हिनस्ति विपि 'धुटस्तृतीयः' [२ । १ । ७६] इति पस्य डत्वे ड-लयोरक्या- ल्लवे प्रत्यूहशल विघ्नहन्ता स्ताद् भव इति सम्बन्धः । नामविशेषमाह-त्वं कि० या इतिवर्ण ईयते गच्छति क्विपि ये. ईदृशो वकारः अर्धे अंशे यस्य स येवर्षः, ईदृशो मा वाचको यस्य स येवर्धमाः । एतावता 'व्या' इति सिद्धम् । पुन, किं० लकारमिच्छ- तीति क्यनि "क्यनि" [४।३। ११२] इति ईकारे विपि [४।४ । १२१] इति यलोपे ली । एतावता 'व्याल' इति सिद्धम् तथा अकारण युक्तम् अङ् इति अक्षरम् उरो अग्रे यस्य स आड्कुराः । अत्र “धुटस्तृतीय" १ "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्यापि अभाव" इति न्याय हेमहसीये न्यायसग्रहे २९। 'अगु' धातो उदित 'न्'आगमे 'अन्ग्' तत गनिमित्तक नस्य उकार यदा च गकारस्य लोप तदा तन्नि- मितक '' अपि निवृत्त तत अन् इति स्थितम् इति भाव । २ छत्वाभावे इति उचित्तम् । पदस्य" . । य्वोः प्वय्० ·४३ . - [२ । १ । ७६] इति कस्य गत्वं संज्ञाशब्दत्वान्न कृतम् , कृते तु न ज्ञायते 'अग्' इति वर्तते 'अक्' इति । एतावता व्यालाङ्कः श्रीपाच जिन इत्यर्थः । त्वं पुनः किं० ताश्चारास्तत्सदृशा रागादयोऽपि तास्तेषाम् , आम रोगं करोति णिजि क्विपि ताम्। तथा पुषू प्लुषु दाहे' [५३३] इत्यतः प्लोषणं घनि प्लोषो दाहः ईतिः अजन्यम् उत्पात इति यावत् द्वन्द्वे प्लोषेती ते करोति णिजि क्विपि प्लोषेत् य इ. कामस्तम् 'ईरिक् गति-कम्पनयोः' [अदादि ५७] इति कम्पनाद् ईर्तेणिगि ईरयति कम्पयति भयभ्रान्तं करोतीति यावत् स्विपि 'धुटस्तृतीय.' [२ । १ १७६] इति तस्य दत्वे प्लोषेदीः, श्लेषाद् विसर्गलोपः ॥ ३९ ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥४०॥ [सिद्धयेवर्धमा ! नः स्तात् ताम्राय नखमण्डली' । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीदीपाकु राय ! ते" ॥४०॥ ] [१ सिद्धय | सवोधनैकवचनम् । सिद्ध+या सिद्धय इति । २ ईवर्धमा | सबोधनकमच- नम्। ई++अ++व+मा = ईवर्धमा ! अनेन पदेन श्रीमहावीरजिनवाचक. 'वीर'शब्द. उत्पादित । न इति षष्ठी। सिद्धय+ईवर्धमा +न =सिद्धये वर्धमान । ३ स्तात् इति क्रिया। ४ ताम्र+क्यड्=ताम्रायम् प्रथमैकवचनम् 'नखम्' इत्यस्य विशेषणम् । ताम्रायम्-नखम्=ताम्रा- यन्नखम् । ५ अम्+डल अण्डल् ! सवोधनम् । ६ इ+इन ईन्-ई-प्रथमैकवचनम्-'नखम्' इत्यस्य विशेषणम् । अण्डल+ई=अण्डली । ताम्रायन्नसम्+अण्डली ताम्रायन्नखमण्डली। ७ 'प्रति' इति 'प्रति' अर्थसूचकम् पदम् । ८ ऊ ऊह-ऊह+शरभ+प्लोषे रस्य लत्वे उहशलभप्लोषे आदौ 'प्रति' पदसयोगे प्रत्यूहशलभप्लोषे । ९ दीप्रदीपाक+उ-दीप्रदीपाको-पश्चात् ह्रस्वत्वे-दीप्रदीपाकु 'नखम्' इत्यस्य विशेषणम् । अत्र अङ्क+ऊ-अङ्को इति जाते पश्चात् हस्वत्वे दीप्रदीपाकु इति साध्यम् । १० राय ! सवोधनम् । ११ ते-तव इत्यर्थे षष्ठ्यन्तम् । ] व्याख्या---ईकारेण युक्तं वकारम् , अकारेण युक्तं रकारं च दधाति "आतो ड:०" [५।१७६] इति डे ईव! 'मांड्क् मान-गब्दयोः' [अदादि-७९] इति शब्दार्थाद मिमीते क्विपि मा वाचको यस्य स ईवर्धमाः । एतावता वीरः तस्य सम्बो० हे वीर । श्रीवर्वमानः । हे अण्डल । अः कृष्णस्तत्सदृशं यदनुस्वारवाचकं परब्रह्म तेन 'लड् विलासे' [२५४] इत्यतो ललति विलसति क्विपि अण्डल् तस्य स० । तथा हे सिद्धय सिद्धा मुक्तास्तान् याति "आतो ड.." [५।११७६] इति डे सिद्धयस्तस्य स० । तथा "राः स्वर्ण जलदे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् रा मेघः तद्वदाचरति इति "कर्तुः १ एतद् द्वितीयाया द्विवचनम्-प्लोष+इति-प्लोषेती 'करोतिक्रियाया कर्म । २ 'प्लोषेत्' पदस्य तकारस्य ।

·- वि०" [३।४।२५] इति क्विपि धातुवे रायति "पंचादौ सर्वधातवः" इति [ ] वचनात् पचायचि रायस्तस्य स० हे राय ! मेघसदृश ! । कस्मिन् ? अवनं हिंसनम् "भ्यादिभ्यो वा" [५।३।११५] इति क्विपि, "मव्यवि०"[४११०९] इत्यूटि ऊहिंसा, तस्यामूहो विचारः स एव र-लयोरैक्यात् शलभः शार्दूलस्तस्य प्लोषे विदारणे । ते तव, ताम्रवदाचरतीति "क्यड्" [३।४।२६] इति क्यडि दीर्वत्रिव०" [४।३।१०८] इति दीर्धे, अचि ताम्रायं ताम्रसगं जातौ एकवचने नखं न अस्मान् प्रति लक्षीकृत्य ई लक्ष्मीः तया इनान् स्वामिन करोति णिजि,क्विपि,तल्लोपे सौ"अनतो लुप्''[११४५९] इति तल्लोपे, “नाम्नो नो०" [२।१।९१] इति'न'लोपे, ई लक्ष्मीस्वामिकर्तृ स्तात्- भवतु -इति क्रिषासम्बन्धः । दोप्रो दीप्यमानो यो दीपस्तस्य अङ्क क्रोडो मध्यमित्यर्थः, तद्वत् । 'अव रक्षण' [४८९] इति दीप्त्यर्थाद् अवते.-अवति दीप्यते विपि ऊटि "क्लीवे" [२।४।९७] इति हूस्वे दीप्रदीपाकु ॥४०॥ इति चतुर्विंशतिजिनान् स्वस्वनामक कर्षणपूर्व वर्गयित्वा ऋषभादिशाश्वतजिनचतु- ष्टयीं तेनैव प्रकारेण वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४१॥ ['सिद्धयेवधैमा नः स्तात् ताऽम्राऽऽर्यन्नखम डेली । प्रत्यूहशल् अभप्लोपेद् ईदीपोऽङ्कुरायते ॥४१॥ [१ सिद्ध +या+ई+वन्-सिद्धयेवा प्रथमान्तम् । २ ऋधमा प्रथमान्तम् सिद्धयेवा+ ऋषमा =सिद्धयेवर्धमा । 'ऋधमा' शब्देन 'ऋ'कार सूचित । ३ न षष्ठी । ४ स्तात् क्रिया- पदम् । ५ ता अम्ला-ताम्ला-प्रथमान्तम्-तत ताऽम्रा । ६ ऐ+आ-आया-द्वितीयाद्विवचनम् -आयौ तत -कृदन्तप्रत्ययान्तम्-आयन् प्रथमान्तम् । ७ अ+ख+मम् प्रथमान्तम् । ८ लड् +ई-लडी ल-डयो अक्षरयो व्यत्यये लडी इत्यस्मात् डली प्रथमान्तम्-तत -डली। अत्र ताऽम्रा+आयन्+अखमम्-डली='ताम्रायन्नखमण्डली' इति बोध्यम् । ९ प्रत्यूह+शल्लू-प्रत्यूहशल् । प्रथमान्तम् । १० म+म+ग्लो++आ+इत्-अभप्लोषेत् अनेन ‘पभ' इति वर्गद्वयसूचनम् । पूर्वो. क्तेन 'ऋ'कारेण 'पभ' इत्यस्य सयोगे 'ऋषभ' इति प्रथमस्य शाश्वतजिनस्य नाम निष्पन्नम् । ११ ई+प्र+दि-इत्यस्य कृदन्तरूपम् ईप्रदी तत ईप्रदी । १२ इ+प=इप । १३ अङ्कुर+आयता+ ई अङ्कुरायते प्रथमान्तम् । अत्र 'ई' इति क्विवन्तम् तत 'डे' । अत्र प्रत्यूहशल्+अभप्लो- पेन्नईप्रढी+इप+अड्कुरायते प्रन्यूहशलभप्लोपेदीप्रदीपाङ्कुरायते' इति निष्पन्नम् ।] १ "नन्दि-ग्रहि-पचादिभ्य ल्यु-णिनि-अच” इति [३ । १ । १३४] काशिकासूत्रम् । तत्र च "अज्यिधि सर्वधातुभ्य पठ्यन्ते च पत्रादय पश्यन्ते च पचादय" इति । अय ग्रन्थकार सर्वत्र हैम ध्याकरण समाश्रितवान् तथाऽपि अत्र इद विधान कागिकागत समाश्रितम् ।

·४५ " व्याख्या-सिद्धां शाश्वती यां लक्ष्मीम् 'ईड्चू गतौ' [१२५२] इत्यत ईयते गच्छति “मन्-वन्-क्वनिप्०" [५।१।१४७] इति क्वनिपि सिद्वयेवा शाश्वतजिनः नः अस्माकं प्रत्यूहान् विघ्नान् शल्कयति खण्डीकरोति क्विपि सौ "पदस्य" [२।११८९] इति क्लोपे प्रत्यूहशल विघ्नखण्डकः स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । जिननामाह- सिद्धयेवा कि० ऋकारं दधाति "आतो डो०" [५।११७६] इति ऋधो मा वाचको यस्य स ऋधमाः पश्चाद् “अवर्णस्येवर्णादिना." [११२।६] इति अरादेशः। एतावता 'ऋ' इति सिद्धम् । तथा 'अभ' इति वर्गद्वयं प्लवते गच्छति श्रयति स्वाग्रत इति विचि गुणे अभप्लोः ईदृशं ष्कारम् आड्यूर्वाद् 'इग्क् गतौ'[१०७५]इति धातोः ऐति गच्छति नामद्वारा श्रयतीति क्विपि तागमे अभप्लोषेत् । एतावता ऋषभः शाश्वतजिन इत्यर्थः । पुन: किं तया लदम्या न म्लानिं करोति णिजि म्लानयत्यति क्विपि सौ "नाम्नो नो० [२।११९१] इति नलोपे ताऽम्ला । तथा पुनः कि० " आ विधातरि मन्मथे" इत्य- नेकार्थवचनात् आ विधाता, तथा "भवेटैर्विष्णुरै शिवः [ ]इत्यनेकार्थवचनात् ऐः शिव.. द्वन्द्वे आयौ इवाचरन् आयन् । तथा अ कृष्ण खः सूर्यः, मश्चन्द्र. एतेषां समा- हारे अखमं, तदिव विष्णु-सूर्य-चन्द्र-सदृशमित्यर्थ । कृष्ण-शिव-विधयोऽप्येकमूर्तित्वात् शिवस्य नित्यत्वात् , नित्या एव मिथ्यादभिर्मन्यन्ते इत्येतेषां साम्यम् । तथा अ-ख- मा अपि शाश्वता एव शाश्वतत्वात् तबिम्बस्य । पुन' किं०डली. "डले 'विलासे'[२५५] लडति विलसति इति विपि लइ विलसत् 'ईड्च् गतौ' [१२५२] गत्यर्थानां ज्ञाना र्थत्वाद् अयनं "कुत्सम्पदादिभ्य' " [५।३।११४] इति भावे क्विपि ईनि यस्मिन् स डलीः । पुनः किं० ई लक्ष्मीस्तस्याः प्रदानं प्रदि. "उपसर्गाद् दः कि." [५१३१८७] इति 'कि' प्रत्यये " इडे-पुसि." [४।२।९४] इति आकारलोये ईप्रदि सेवकानां लक्ष्मीप्रदानम् तदिच्छति क्यान पूर्ववत् क्विबानयनादिकार्ये कृते ईप्रदीः |तथा इ. कामस्तं पै शोषणे' [४७] इति पायति शोषयति "आतो ड ०" [५।११७६] इति डे इप' । तथा " अङ्कुरं सलिले" [ ] इत्यनेकार्थवचनाद् अङ्कुर जलं तद्वत् निर्मल यत् 'इण्कु गतौ' [१०७५] 'गत्यर्था ज्ञानार्था' इति एति जानातीति "तन्-व(व्य)धी०" [५।१।६४] इति णे आयो विद्वान्, तस्य भावे तलि आयिता ज्ञानिन तं दीयते श्रयति क्विपि अङ्कुरायते । पश्चात् त्रयाणामपि विशेषणानां विशेषणसमासे ईप्रदी- पाडुरायते ॥४१॥ १-'म्लानयति इति क्विपि' इति उचितम् । २ 'तद्विम्बस्य' इति पूर्णम् । ३ 'लड्' इति उचि तम् धातोस्तथाभावात् । ४ आयस्य भाव अ यता अत अन 'आयता' उचितम् । ५ आयता+ई आयते -'आयते'इत्यस्य साधनाय 'त दीयते' स्थाने 'तद् ईयते' इति उचितम् अन्यथा आयते इति नैव स्यात् । .

·सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रा यन्नखमण्डली ।
प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४२॥
[ 'सिद्धये वर्धमानः 'स्तात् ताम्रायन नखमण्डली ।
प्रत्यूहशल-भप्लोषे दीगदीपाडुरा यते ॥४२॥ ]
[१ चतुर्थ्यन्तम् । २ वर्धमाननामा गाश्वतजिन । ३ क्रियापदम्। ४ ताम्+रायन्-
ताम्रायन् प्रयमान्तम् । '५ अ+ख+मण्डली । ताम्रायन्+अखमण्डली-ताम्रायन्नखमण्डली ।
'प्रति' शब्द प्रतिकूलताद्योतक । प्रति-ऊह+गल+भ+ग्लोपे-सप्तमी । ७ दीप्रत्+डे+प+अङ्कुर+
+अम्-दीप्रदीपाङकुरा प्रथमान्तम् । ८ इ+अत्-यत् अस्य चतुर्थ्या एकवचने यते, एतत्
'सिद्धये' इत्यस्य विशेषणम् ।]
व्याल्या-वर्षमानः शाश्वतजिनो नः अस्माक सिद्वये स्तात्-भवतु-इति
सम्बन्ध । किं० तमाया तम्यां वा भवम् भवेऽणि तामम् अन्धकारं तत् करोति णिजि,
अन्त्यस्वरादिलोपे क्विपि ताम् यो "रैः स्वर्णे जलदे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् रा.
मेघस्तद्वदाचरति 'कर्तुः क्वि०" [ ३।४।२५ ] इति विपि, धातुत्वे शतरि ताम्रा-
यन् । कस्मिन् ? प्रत्यूहशलभप्लोपे । दोप्रदीपाङ्कुरा० 'अव रक्षण' [४८९] इति
गत्यर्थाद् अवते अवनं विपि ऊर्ज्ञानं तद् नन्ति क्विपि "अहन्पञ्चम०" [४।१।१०७]
इत्यत्र हनो वर्जनाद् दीर्घाभावे ऊहानि ज्ञानावरणीय कर्माणि तान्येव 'शल् चलने' [९८४]
इति शलन्ति इतस्ततो गच्छन्ति अचि शलानि गत्यराणि भानि नक्षत्राणि, तेषां प्लोपे
विनाशे लक्षणया तिरोधाने इत्यर्थ । मेधैरपि नक्षत्राणि तिरोधीयन्ते इत्येवं साम्यम् ।
पुनः किं० खानि इन्द्रियाणि, तद्ग्राह्या शब्द-रूपादयो विशेषा अपि खानि, तेषां
मण्डलं समूहो विद्यने यस्य स "अतोऽनेकस्वरात्" [७२।६] इनि खमण्डली,
पश्चान्ना निषेधे अखमण्डली । पुन: किं० दीप्रन्ती दीनं किञ्चन वस्तु तद्वदाचरन्ती या
ई शोभा ता पाति रक्षति डे दीप्रदीप । तयाऽङ्कुरो नवोद्गतलतादे' प्ररोहो जरा-
मरणरहितत्वेन सर्वदैव नवीनत्वात् तद्वदसति शोभते विवपि अङ्कुरा विशेषणसमासे
दीप्रदीपाङ्कुरा. । सिद्धये किं० इ काम , तं न तायते न पालयति क्विपि नको
अत्वे इना सह यत्वे अग्रे “यो प्वय०" [४।४।१२१] इति यज्ञोपे चतुर्थ्याम्
"लुगातोऽनाप" [२।१।१०७] इत्यालोपे, यते ससारक्षयहेतवे चारित्ररूपायै
इत्यर्थः ॥१२॥
सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली ।
प्रत्यूहगलभप्लोष दीपदीपाङ्कुरायते ॥४३॥

·४७ - ['सिद्धयेवर्द्ध ! माऽऽनस्तात् ताऽम्राऽऽयन् ! नख ! मण्डलीं। प्रत्यूह शैलभ प्लोषेदीपदीपाडुरा"यते ॥४३॥] [१ सिद्ध+या+इ+वा+ऋद्ध-सिद्धयेवर्द्ध! सवोधनकवचनम् । २ 'मा' निषेधवाची तस्य 'उह 'इत्यनेन अन्वय -त्व मा उह -मा पीटय इति भाव । ३ आन्+अस्-आन अनेन 'आन्' इति वर्णद्वय सूचितम। ४ त+अट्ट-तात् इति प्रथमान्तम् अथवा सवोधनम् । ५ ता+अ+म्ला+ड-ताऽम्ल-ताऽन! सवोधनम् । सिद्धयेवर्द्ध ! इत्यस्य विशेपणम् । ६ ई+विच्-ऐ, अ+ ऐ=ऐ+अन् आयन् सवोधनम् अनेन 'अन' इनि वर्णद्वयसूचनम् तत आन्+अन-'आनन' इति पदम् 'चन्द्रानन' नामकस्य शाश्वतजिनस्य सूचक जातम् । ७ नख ! संबोवनम । ८ मण्डलीं । अनुस्वारस्य अगणने मण्डली, अर्यस्तु द्वितीयाया बोध्य , अस्य श्लोकस्य उत्तरार्धस्थस्य द्वितीयपादस्थितस्य 'यते' इत्यनेन पदेन सह 'मण्डली' पदस्य अन्वय । तत 'यते मण्डलीम्' इति आशयो लब्ध । ९ प्र+दय्+ति- ऊन् प्रत्यू प्रथमाया एकवचनम् । उह इति 'उह्' धातो अद्यतन्या द्वितीयैक्पुरुषकवचने क्रिया- पदम् प्रत्यू+उह =प्रत्यूह विसर्गस्य अगणने प्रत्यूह इति ज्ञेयम् । १० शष्अभा शडमा डस्य लत्वे शलभा अस्य षष्ट्या एकवचने शलभ विसर्गस्य अगणने शलभ इति । इदम् ‘यते' इत्यस्य विशेषणम् ११ प्र+उपा+इत् प्रोपेत ई-प्रोपेदी रस्य लत्वे विसर्गाभावे च प्लोषेदी+इ+प्रदीप+अङ्कुर+अस= प्लोषेदीप्रदीपाङ्कुरा तत अभीष्ट सिन्यति । यते इति षष्ठ्यन्तम्, विसर्गाभावे यते इति ।] व्याख्या-आन् इति वर्णद्वयेन असति शोभते क्विपि आनस्तस्य संबो. हे आनः ! एतावता आन इति सिद्धम् । तथा ईकारम् ईयते गच्छति विचि गुणे ऐः ईदृशम् अन इति वर्णद्वयं यस्मिन् स आयन् तस्य स० हे आयन् ! एतावता आनन इति सिद्धम्। "ते लग् वा" [३।२।१०८] इति पूर्वपदस्य लोपे आननः श्रीचन्द्राननः शाश्वत- जिनस्तस्य सबो० हे चन्द्रानन ! तथा हे सिद्धयेवर्ध ! सिद्धा शाश्वती या लक्ष्मीस्ताम् 'इश्क् गतौ' [१०७५] इति एति गच्छति “मन्-वन्-क्वनिप्०" [५।१।१४७] इति वनि सिद्धयेवा शाश्वतजिनः स चासौ ऋद्धश्च सिद्धयेवर्धस्तस्य सं० । हे ताम्र ! ता ज्ञानरूपा लक्ष्मीः तया न म्लायति "क्वचित्" [५।१।१७१] इति डे ताम्रस्तस्य स० । तथा 'उख नख' [६४] इति गत्यर्थात् नखे. 'गत्या ज्ञानार्था' इति नखति जानाति तत्त्वा- तत्त्वमिति अचि नखो ज्ञानवान् तस्य स० हे नख ! त्वं यतेः जातावेकवचने यतीनां जितेन्द्रियाणां मण्डली श्रेणी प्रति लक्षीकृत्य मा उह' मा अर्दये इत्यर्थः । रूपसिद्धिस्त्वेवम्- 'उहृ तुइ दुइ मर्दने' [५६१] इति उहेर्धातोरद्यतन्या. सिचि 'मृदिच्चि'-[३।४।६५] इति अड्प्रत्यये माडा योगे वृद्धयभावे इति । प्रत्यू प्रपूर्वाद् ‘दयि दान-हिंसा-दहनेषु' [७९९] इति 'दयि' धातोः प्रदयनं क्तौ यलोपे “अतः” [४।३१८२] इति अल्लोपे १ 'अर्दय' इति अथवा 'अर्दये' इति उचितम् । २ 'सिवि' इति उचितम्। अद्यतन्या द्विती- यैकपुरुषैकवचने 'सिवू' प्रत्यय न तु 'सिच्' इति ।

·प्रत्तिहिंसा, ताम् ऊनयति क्षयं नयति इति क्विपि, तल्लोपे सौ "नाम्नो नो०"[२।११९१] इति नलोपे प्रत्यू । त्वं किं० तास्तस्करास्तान् 'अट्टि हिंसाऽतिक्रमयोः' [६७४] इति- अट्टते हिनस्तीति स्विपि सौ 'पदस्य' (२।१।८९] इति टोपे तात् । यतेः किं० भवन्ति हिंमन्ति जीवानिति क्विपि गपो हिसकास्तेषु न भान्ति न शोभन्ते क्विपि शलभा पश्चात् “वुटस्तृतीय" [२।११७६] इति षस्य डत्वे डलयोरक्याल्लत्वे शलभाः षष्ट्यामेकवचने "लगातोऽनाप' [२।१।१०७] इत्यालोपे गलभः श्लेषाद् विसर्गलोपः । पुनरुवं किं० प्लोषे दीप्रदीपाङ्कुरा । प्रकृष्टी उषा रात्रि प्रोषा पूर्णिमा तस्याम् इन्धनं 'क्रुत्सम्पदादिभ्य'० [५।१।११४] विपि इत् दीपन यस्य स प्रोपेत् चन्द्रस्तं स्वोद्दीप- कतया ईयते गच्छति क्विपि 'लोपेदी ईदृशो य इ. कामः स एव प्रदीप' तस्मिन् 'अडुरं सलिले' [ ] इत्यनेकार्थवचनाद् अङ्गुरं जलं तद्वत् 'असी गत्यादानयोश्च' [९३२] इति चानुकृष्ट दीप्त्यर्यादसे भाति इति स्विपि प्लोपे दीप्रदीपाकुराः । यथा जलं प्रदीपं क्षयं नयति, एवं त्वमपि काममित्यर्थ ॥४३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४४॥ ['सिद्ध येध ! मानस्तात् ताम्रायन्नखम् अण्डली । प्रत्यूहगल अंभ प्लोपे ऽ दीपदीपां कुँराय ते ॥४४॥] [१ सिद्ध प्रथमान्तम् । सिद्ध +एवर्ध-सिद्धयेवर्ध ! । २ एवर्ध ! सवोधनम् । आ+इ=ए। +र-व-वर्ध । ए+वध ! एवर्ध । अनेन आ-वा, +इ=रि' एवरीत्या 'वारि' पदम् सूचि- तम् । ३ मा नस्+ता+अत्-मानस्तात् द्वितीयैकवचनम् 'नखम्' इत्यस्य विशेषणम्। ४ तमी-तम्-र +अ+ई-ताम्री+आ ताम्रा+यत्=तानायत् 'नखम्' इत्यस्य विशेषणम् । ५ नखम् द्वितीयकवचनम् । ६ अ+ण्-अण्+डल-अण्डल संवोधनम् । अनेन 'ण' वर्ण सूचित । नखम् अण्डल-नखमण्डलू। अत्र ग्रन्थकार 'नसमण्डल' इत्येव माधितवान् 'नखमण्डली' इति पदं न साधितवान् तत. ई' शब्द अत्र समाविष्ट कार्य तेन च 'नखमण्डली' इति साव्यम्। चित्रकाव्यत्वेन अत्र 'ई' शब्द. पूरणीय । ७ प्रति+ऊ+ह-प्रन्यूह+गल्क्-प्रत्यूहगल्कू तत प्रत्यूहशल प्रथमान्तम् । ८ अ+भा= अभा तस्य पट्येकवचने अभ । इद ते-तव-इत्यस्य विशेषणम् । अत्र विसर्गोन गण्य । ९ प्लु-प्लो+ -प्लोषे ! एकारान्त सबोधनम् अनेन 'पे' इति सूचितम् पूर्वोक्तरीत्या सूचित 'वारि+षे+ण' इत्येपा वर्णाना सयोगे 'वारिषेण' इति गाश्वतजिनत्य नाम सूचितम् । प्रत्यूहगल+अभ+प्लोषे= प्रत्यूहगलभप्लोपे। १० अदीप्रदीपाम् ह्यस्तन्या प्रश्रमपुरुषैकवचने रूपम् दीप-दीप्रत्+ई+पा+अम्= दीप्रदीपाम् अट आगमे-अदीनदीपाम् इति क्रियापदम् । कु+रै-कुरै-अत्र 'कुराय' इति पदसा- धनाय 'अ' पूरणीय -कु+र+अ-कुराय ! सबोधनम् । १२ ते-पाटीविभक्ति –'तव' अर्थसूचक पदम् ।]

·- । ४९ व्याख्या-आकारण, इकारेण यथासङ्ख्यं युक्तौ यौ व च र् च वरौ दधाति "आतोड:०" [५।१७६] इति हे एवर्धस्तस्य स० हे एवर्ध !। एतावता 'वारि' इति सिद्धम् । तेषां 'प्लुड् गतौ' [५९८] प्लवते गच्छति विचि प्लोर्गच्छन् 'ये' इति वणों यस्य नाम्नि स प्लोघे. तस्य सं० हे प्लोपे । “अदेतः स्यमोलक" [१।४।४४] 'वारिषे' इति सिद्धम् । तथा अकारेण युक्तो यो ण् णकारस्तेन 'लड विलासे' [२५४] लडति विलसति क्विपि ड-लयोर्व्यत्यये सं० हे अण्डलू ।। एतावता वारिषेणः तस्य स० हे वारिषेण ! शाश्वतजिन ! | तथा. हे कुराय ! को पृथिव्याम् उपचारात् तत्स्थलोकेषु “राः स्वर्गे जलदे धने" [ ] इत्येकाक्षरवचनाद् "आ रायो व्यञ्जने" [२।११५] इत्यात्वे रा धनं तदेव कुरायस्तस्य सं० । यथा लोकानां धनरूपलक्ष्मीप्रद इत्यर्थः । अहं ते तव नख जातावेकवचने नखानि "नखमुखमधिकाङ्ग" [हैमलिङ्गा- नुशा०पुनपुं० श्लो० १२] इति लिङ्गानु०वचनात् नपुंसकत्वे अर्थात् पद्- नखानि । 'षिधू गत्याम्' [३२०] गत्यर्थात् कर्तरि क्ते सिद्धो गतः संश्रितः सन् भदीप्रदीपां दीप्यत इत्येवंशीलं दीपं दीपनशीलं किञ्चिद् वस्तु तद्वदाचरति "कर्तुः किप्" [३।४।२५] इति विपिधा तुत्वे शतरि दीप्रन् प्रतापवत्तया सूर्यादिदीप्र- वस्तुवदाचरन् यः ई पृथ्वी पाति रक्षति क्विपि ईपा राजा तद्वदाचरम् अदीप्र- दीपां नृपसदृगोऽभवमित्यर्थः । अत्र दीप्रदोपा इति शब्दादाचारेऽर्थ क्विपि हस्तन्या अस्मदर्थे कवचने अवि रूपसिद्धि. । नखं किं० माः चन्द्रः अर्थात् अष्टम्याः तद्वत् ‘णसि कौटिल्ये ' [८५१] इति धातोः क्विपि भावे तलि नस्ता कौटिल्यम् । 'अत सातत्यग- मने' [२७९] अतति गच्छति क्विपि मानस्तात् अष्टमीचन्द्रवदने कुटिलमित्यर्थः । पुनः किं० ताम्रायत् तमां रात्रिम् आख्याति तस्य मेव प्रकटीभावित्वात् णिजि विपि तम् रात्रीवु(धुर्यो र कामः कर्मधारयसमासे तम्रस्तस्य इयं "तस्येदम्" [६।३।१६०] अणि ताम्री सा चासौ आ लक्ष्मीश्च ताम्रा ताम् । 'यतण निकारोपस्कारयोः' [१७३८] इत्यतो णिचोऽनित्यत्वात् तदभावे यतति निराक- रोति विपि ताम्रायत् कामश्रीहृद् इत्यर्थः । पुनः किं० प्रतिकूला या ऊर्हिसा तो जहाति त्यजति "आतो डः०" [५।११७६] इति हे प्रत्यूहा दयापरजनाः तेषां शन्कं शरणं करोति णिनि विपि प्रत्यूहशल् । ते किं० अ. कृष्णस्तद्वद् भाति विपि अभा', तस्य षष्ठयां "लुगातोऽनाप." [२।१।१०७] इत्यालोपे अभ. शाश्वतत्वात् कृष्ण- सदृशस्य । लोके कृष्णोऽपि शाश्वत एवेति तत्साम्यम् ॥४४॥ एवं शाश्वतजिनचतुष्टयं वर्णयित्वा शाश्वतं श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ वर्णयति-तथाहि- ७

·५०
सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली ।
प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४५॥
[सिद्ध ! ये धमा नः स्तात् ताम्रायन्न-खमण्डली ।
प्रत्यूह ! शलभप्लोषे ! दीपँदीपाङ्कुरायते ॥४५॥]
[१ सिद्ध !-'शत्रुजय पर्वतस्य प्रसिद्ध नाम-संबोधनम् । २ या+इव-येव-लक्ष्मीसमान
इति आशय । ३ ऋद्ध+मा ऋद्धमा द्वितीयावहुवचनम् । 'प्रति' पदस्यापि अनेन पटेन सबन्ध ।
४ न षष्ठी । सिद्ध+व+ऋट्टमा+न =सिद्धये वर्धमान इति जातम् । ५ स्तात् क्रियापदम् ।
६ ताम्र अस्-ताम्राम् प्रथमकवचनम् । ७ अन्न खमन्+उ+ली अन्न-खमण्डली । ताम्रास।
अन्न-खमण्डली सन्धी ताम्रायन्नखमण्डली इति निष्पाद्यम् । ८ प्रति+उ+ह-प्रत्यूह । संवोध-
नम् । ९ शलभ+प्लोषि-गलमप्लोपि । अस्य सबोधने गलभप्लोषे ! अत्र 'शलभ'पदेन गरभ
चोध्य । १० दीप्र+दीप+अकुर+आयति ढीप्रदीपाङ्कुरायति । अस्य संबोधने दीप्रढीपाखुरायते '1]
व्याख्या-"सिरिसिद्धसेहरो सिद्धपचओ सिद्धराओ अ ।" [ ] इति समयवच-
नात्. सिद्धपर्वतः श्रीशत्रुञ्जय., तस्य "ते लुग् बा" [३।२।१०८] इत्युत्तरपदलोपात्
सिद्धस्तस्य सं० हे सिद्ध ! शत्रुञ्जय !। हे दीप्रदौपाङ्कुरायते ! दीपो दीपस्तत्सदृशा
अङ्कुरा नानाविधौषधीनां प्ररोहास्तेषाम् आयतिः श्रेणिविस्तारो यत्र, स दीप्रदीपाकु-
-रायतिस्तस्य स ० । “शत्रुञ्जये हि प्रदीपवद् दीप्यमाना नानाविधौषधयः सन्ति" []
इत्येवंवर्णनम् । तया हे शलभप्लोषे ! र-लयोरैक्यात् शलभा अष्टापदास्तेषां
'लुप्शू स्नेह-सिंचन०' [१५६२] इति स्नेहनार्थात् प्लुषेः "इकिस्तिव्०" [५।३।
१३८] इति इप्रत्यये प्लोषिः स्नेहो यस्मिन् स गलमप्लोषिः, तस्य स० । पर्वते हि
शरमा वर्ण्यन्ते इति । तथा हे ऊह ! अवति दीप्यते कर्तरि क्विपि ऊर्दीप्यमानो "हो
हस्ते दारुणि"[ ]इत्येकाक्षरवचनात् हो दारु यस्मिन् स ऊह, तस्य सं० । शत्रुञ्जये हि
औषधीनां दीप्यमानानि सप्रभावाणि काष्ठानि सन्ति,औषधीस्थानत्वात् । त्वं नः अस्माकं
ऋद्धा समृद्धा मा लक्ष्मी ऋद्धमा प्रति लक्षीकृत्य स्तात्-भव-इति क्रिया-कारकमीलनम् ।
त्वं किं०तानं धातुविशेष उपलक्षणात् सुवर्णाद्यपि, तेन मसति शोभते स्विपि ताम्राः। शत्रु-
नये हि सुवर्णादिसिद्धिहेतवो रसकृपिकाः सन्ति । त्वं किं० सेवकानां या ई लक्ष्मीरिख
लक्ष्मीसम इत्यर्थः। पुन किं० अन्नोत्पत्तिहेतुत्वात् कारणे कार्योपचारात् अन्नं मेघस्तथा खे
नमसि मङ्गन्ति गच्छन्ति विपि खमङ्ग. खेचरा. द्वन्द्र अन्न-खमझा मेघ-खेचराणाम् "ड:
शिव ध्वनौ" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् डो ध्वनिर्गर्जितरूप परस्परालापरूपश्च तं लीयसे
श्लिप्यसीति क्विपि अन्न-खमण्डलीः । समासे पदान्तत्वात् “पदस्य' [२।१।८९] इति
'मङ्' इत्यस्य गलोप.। पर्वते हि मेघा वर्ण्यन्ते, सिद्धपर्वतत्वात् खेचरा मपि
च स्युः ॥४५॥

·५१ 19 श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ वर्णयित्वा श्रीगिरनारतीर्थ वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाकुरायते ॥४६॥ 'सिद्धयेवर्धमानस्ताऽऽत्ताऽम्रीयन् न ख-मं डली । प्रत्यूहशल-अभप्लोषेद्-'ईप्रदीपांकुराय ते ॥४६॥] [१ सिद्धयेवा+ऋद्धमान=सिद्धयेवर्धमान इति । २ स्त+आत्त-स्तात्त । सिद्धयेवर्धमान+ स्तात्त-सिद्धयेवर्धमानस्तात्त ! सबोधनैकवचनम् । ३ अम्लायत् इति क्रियापदम् तस्य च 'न' इत्यनेन अन्वय -न अम्लायत् इति भाव । लस्य रत्वे अम्रायत् । ०स्ताऽऽत्त+अम्रायत्-स्ता- ताम्रायत्-न-स्तात्ताम्रायन्न इति । ४ ख-म प्रति इत्येव 'प्रति'पदम् ख-मपदेन सयोज्यम् । ख-मम् इति द्वितीयान्तम् । ५ 'लडी' इति पदस्य व्यञ्जनव्यत्यये 'डली' इति निष्पाद्यम् । ६ प्रति ऊह+गड्=प्रति ऊहगल्-प्रत्यूहशल । एतच्च कर्तृपद प्रथमान्तम् 'न अम्लायत्' इति क्रियया अन्वितम् । ७ अ+भ+प्लोष+इन्ध अभप्लोषेत् प्रथमान्तम् । ८ ई+प्रदीप ईप्रदीप ! सबोधनम् । ९ अ+कु+राय-अकुराय । अत्र 'राय' इति 'रा' धातो 'कत्वा'प्रत्य- यान्त संवन्धकभूतकृदन्तम्-रात्वा-तत कु+रात्वा-कुराय। अ+कु+राय-अकुराय । अनुस्वारयुक्ते उच्चारणे अकुराय इति । १० ते 'तुभ्यम्' अर्थे चतुर्थ्यन्तम् । एव प्रत्यूहशल्+अभप्लोषेद् ईप्र- दीप+अकुराय+ते-प्रत्यूहशलभप्लोषेदीप्रदीपाकुरायते इति सजातम् ।] व्याख्या-'षिधू गत्याम् ' [३२०] क्ते सिद्धो गतो यां लक्ष्मी कामक्रीडार्थम् ईयते गच्छति क्वनिपि येवा विष्णुस्तस्य ऋद्धो महान् मानः अहङ्कारो यस्मात् स सिद्धयेवर्वमानः श्रीनेमिः स एव 'स्तन शब्दे' [३२३] इति स्तनति धर्मदेशना करोति क्विपि स्ता धर्मदेशकः सविशेषणस्य विशेष्यत्वविवक्षया सिद्धयेवर्वमानस्ता तेन आत्तः अङ्गीकृतस्तस्य सं० हे सिद्धयेवर्वमानस्तात्त । श्रीगिरनारतीर्थ ! । तथा हे ईप्रदीप ! ई पृथिवी तस्यां प्रदीप इव प्रदीपः त्रिभुवनान्तरतम क्षयकारित्वात् तस्य सं० । सम्प्रदानविवक्षया ते तुभ्यं कु ईषत् 'राक् आदाने'[१०६९]-दाने- ऽपि च केचित्-इति आदानार्थत्वाद् राणं पूर्व "प्राक्काले' [५।४।४७] इति क्वा, तस्य “अननः क्त्वो यप्" [३।२।१५४] इति यपि कुराय, पश्चात् नञा योगे भकुराय सम्पूर्णमङ्गीकृत्य । ऊहं शटति जानाति विवपि टस्य डत्वे, ड-लयोरैक्याल्लने ऊहाल विचारज्ञो मनुजो न अम्लायत्-कर्मावलेपे न म्लान इत्यर्थः । कि०मनुजः अ कृष्णस्तस्माद् भवति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे अभः कामः तत्य प्लोष दाह तेन 'लोक तर्क० [१७६६] इति पठितभासार्थाः' इति चुरादेणिचि इन्धयति दीप्यते क्विपि अभन्लोपेत् कामसुखमुक्त इत्यर्थः । पुनः किं० आवश्यकार्थस्य गम्यत्वात् , 'लड जिह्वोन्मन्थने' [१०३६] इत्यत्तो णिगि घटादेहस्वत्वे, अवश्यं लड-- L ·५२ १० यति उन्मन्थयति इति "गिन् चावश्यकाधमण्यें" [५१४:३६] इति णिनि ल-डयोर्य- त्यये डनी तिरस्कर्ता । कथम् ? प्रति लक्षीकृत्य, किं ? खः सूर्यः मश्चन्द्रः, समाहारे ख-मं रवि-चन्द्रम् , अर्थात् प्रतापेन यशसा च ॥४६॥ इति श्रीशत्रुजय-रैवतकाभिवतीर्थद्वयं वर्णयित्वा साधारणजिन वर्णयति- तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१७॥ ['सिद्धयेवर्धमानस्तात्ता म्रोयन् न खमण्डेली। 'प्रत्यूदर्शल-भप्रोपे दीप्रदीप कुरा यते" ॥४७॥] [१ सिद्ध+या+इ=सिद्धये वर्धमान -सिद्धयेवर्धमान प्रथमान्तम् । २ ता+अत्+ताय-तात्ता प्रथमान्तम। ३ म्लायन्-लस्य रत्वे ब्रायन्-प्रयमान्तम् । ४ 'मायन्' इत्यनेन सह 'न' गन्दस्य अन्धय. 'न म्लायन्' इति भाव । ५ स+मण्डल+इन्-खमण्डली प्रथमान्तम् । प्र+त-प्रती-प्रथमान्तम् । अनेन 'त' शब्द सूचित । ७ ऊह++लव-अहशलन् प्रथमान्तम् । ८ भ+प्र उपेन-भप्रो- न्-भप्रोपे । ऊहशलबू+भप्रोषे -अत्य सन्धो-उहशलभप्रोपे। प्रती ऊहशलभप्रोपे प्रत्यूहशलभप्रोवे ९ दीप्रदीप+आ-तृतीयैकवचनम्-दीप्रदीपा । कु +आस-कुरा । अनेन 'आ'वर्ण. सूचित । अनेन 'आ' इत्यनेन पूर्वोक्तस्य 'त' इत्यस्य संयोगे 'आप्त' इति पदेन साधारणजिननाम- सूचनम् । ११ न+ता-अता+ई अतेर-अते -अत्र विसर्गो न गण्यः-अते-प्रयमान्तम्। कुरास्। अते यते । अनुस्वार उच्चारणीय ।] व्याख्या-कु शब्दो वाचकोऽस्ति । कि० आकारेण असति शोभते क्विपि आ. अधुना 'आ' इति सिद्धम्। पुनः किं० प्रती प्रकारं राति-आदत्ते-"आतो डः०" [५।११७६]इति हे प्रः, ईदृशस्तकारो विद्यते यस्य स प्रती "अतोऽनेकस्वरात्"[७।२।६] इनि, इयता 'आप्त' इति सिद्धम् । आतो जिनोऽस्तीत्यर्थः । किन ता मता अल- क्ष्मीस्ताम् ईरयति कम्पयति क्विपि मते-लेषाद् विसर्गाभावः । पुन: किं० 'वृधूड़ वृद्धौ' [९५७] घनि-वों वृद्धिः । तथा 'मीगर हिंसायाम्' [१५१२] भावे अनटि "मिग्मीगोऽखलचलि" [४।२।८] इत्याकारे मानं हिसा । वर्षश्च मानं च वर्ध-माने या लक्ष्मीश्च इ. कामश्च ययौ सिद्धे सम्पन्ने ययोः कमला-कामयोर्वर्ध-माने आनुपा यस्मात् स सिद्धये ०मानः-लक्ष्मीवृद्धिकृत् , कामशयकृच्चेत्यर्थः । पुनः किं० "ता मही-लम्यो" [ ] इत्यनेकार्थवचनात् ता पृथिवी ताम् अतन्ति गच्छन्ति विपि तातो मनुष्यास्तान् तायते इति क्विपि "म्बोः प्वय्०[४।४।१२१] इति यलोपे तात्ता । पुन. किं० र-लयोरैक्यात् न म्लायन् सदैव बाह्यान्तरमलवियुक्तत्वात् । पुनः किं. खवत् सूर्यसमं 'ते लुग वा" [३।२।१०८] इति पूर्वपदलोपात् मण्डल विद्यते यस्य ·५३ . ८ म सः "अतोऽनेकस्वरात्" [७२।६] इनि खमण्डली । पुनः किं० ऊहं विचारं श्यन्ति आतो डे ऊहशा रागादय. तेषां लवं छेदनं करोति णिजि क्विपि णिजः स्थानित्वाद् वलोपाभावे ऊहशलव् पश्चाद् घोषवति परे "व्योः" [१।३।२३] इति व्लोपः । पुनः कि० मैनक्षत्रै र-लयोरक्यात् प्रः प्रकृष्टो य उपेनश्चन्द्रस्तं करोति णिजि क्विपि, तल्लोपे सौ “दीर्घड्याब्०" [१।४।४५] इति तल्लोपे, “नाम्नो नो०" [२।१९१] इति नलोपे भप्लोषे । कया ? दीप्रदीपा दीप्यमानकान्या ॥४७॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥४८॥ [सिद्धयेवर्धमानः स्तात् ताम्रायन् ने खमण्डली । "प्रत्यूहशल्-अभ प्लोपे दीपदीपाङ् कुरा यते ॥४८॥.] [१ सित्+हयेव्+आ+ऋद्ध+मान-सिद्धयेबर्धमान -प्रथमान्तम्-अत्र वकारस्य 'व' इति उच्चा- रणम् । २ 'स्तात्' इति क्रियापदम् । ३ ताम्र+अस-ताम्रास-प्रथमान्तम् । ४ इ+अन्त यन्त् यन् प्रथमान्तम् । ताम्रास्त्यन्ताम्रायन् इति समस्तम्। ५ न इति षष्ठी । ६ ख+मण्डल+ इन् खमण्डली प्रथमान्तम् । ७ प्रत्यूह+शल+अभ =प्रत्यूहशलभ । अत्र 'प्रत्यूहशल' इति प्रथ मान्तम् । अभ इति षष्ठयन्तम् अपि प्रन्थकारसूचनानुसारेण चतुर्थ्यन्तं ज्ञेयम् । 'यते' इत्यस्य विशेषणम् । अत्र 'अभ' इत्यस्य विसर्गोन गण्य । ८ अ+भा अभ । ९ प्लोषे सप्तम्यन्तम् । १० दीप्रदीप आम्दीप्रदीपाम् षष्ठीवहुवचनम् । ११ कु+रा =कुरा. प्रथमैकवचनम् । दीपाम् कुरा इत्यस्य दीपाखुरा यते--इत्यस्य च संधौ-०दीपाङ्कुरायते इति । १२ यत्+यते चतुर्यन्तम् । ] व्याख्या-खवत् सूर्यसदृशं मण्डलं भामण्डलं खमण्डलं तद् विद्यते यस्य सः "अतोऽनेकस्वरात्” [७।२।६] इनि खमण्डली जिनो नखेति विसर्गाभावात् नः अस्माकम् यतनं "कुत्-सम्पदादिभ्य" [५। ३। ११४] इत्यत्र यते. पाठात् क्विपि यत् उद्यमस्तस्यै स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । कि० सिध्यतीति क्विपि सित् सम्पद्यमानो यो 'हिंद गति वृद्धयोः' [ १२९५] इत्यतो "युवर्ण-वृ-ह." [५ । ३१२८] इति अलि यो ज्ञानं तम् ईप्सतीति क्विपि सौ "पदस्य" [२।१ ८९ ] इति सलोपे “धुटस्तृतीय" [२।१।७६] इति बत्वे सिद्धये । पुनः किं० आ समन्तात् ऋद्ध. "अवर्णस्येवर्णादिना." [१।२।६] इति अरि अर्ध 'मनूयी बोधने' [ १५०७ ] पनि मान अवरोधो यस्य स अर्धमान. । पुन' किं. ताम्रम् उपलक्षणत्वात् सुवर्णादि तद् अस्यति क्विपि ताम्रा । इ कामस्तम् अन्तयति क्षयं नयति क्विपि सौ "पदस्य" [२।१।८९] इति तलोपे यन् पश्चाद् विशे- ·५४ पणसमासे ताम्रायन् । पुनः किं० प्रत्यूहान् प्रतिकूलवितर्कान् शा ...यति खण्ड- यति विपि प्रत्यूहशम् । यते किं० न भाति क्विपि अभास्तस्यै अभः । कस्मिन् ? प्लोषणं प्लोषो दाहो हिंसेत्यर्थः तस्मिन् । नः कि० दीप्रो यो दीपस्तद्वदाचराम इति क्यडि विपि आमि दीप्रदीपाम् । जिनः किं. कुं पृथ्वीं राति-दत्ते-क्विपि कुराः अर्थात् सेवकानामिति ॥४८॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाड्डरायत्ते ॥४९॥ [सिद्धये वैध ! माऽऽनः स्तात् ता-ऽऽम् रायन्नख ! मण्डली । 'प्रत्यूहशलभ प्लोपे दीपदीपाऽङ्कुरा य-ते ॥४९॥] [१ चतुर्थ्या एकवचनम् । २ वा+ऋद्ध-वर्ध ! सबोवनैकवचनम्। ३ मा+आन+य-माना- षष्ठ्या एकवचने--माऽऽन 'अते' इत्यस्य विशेषणम् । अत्र ग्रन्यकारः "अचासो त्वं च अत्वम् , तस्मै अते विष्णुसदृशस्य तव सिद्धये" इति निर्दिशन् चतुर्थी-पष्टयो अभेदं विवक्षति इति गम्यते । अन्यया. 'तल असे' स्थाने 'तस्य मते' इति समुचितम् । ४ स्तात् इति क्रिया । ५ ता+अमि-णिच्-ता-ऽऽम्-प्रयमैकवचनम् । ६ रायत्+नख-रायन्नख ! सबोवनम् । ७ मण्डली प्रथमैकवचनम् । ८ प्रति ऊऊह+श+प्रत्त्यूहश+लभा प्रत्यूहशलभः प्रथमैकवचनम् । ९ प्र+उपा+ई+प्रोषे+दीप्रदीप+प्रोषेदीप्रदीप अकुर+अस्-प्रोषेदीप्रदीपकुररास्-प्रथमैकवचनम् प्रत्त्यूहशलभ प्रोपेदीप्रदीपाकुरास+अते--प्रत्यूहशलम प्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरा य-ते । १० म+त्वत्- अते. पष्च्या एकवचनम् । ] व्याख्या-वा एवार्थे । हे ऋद्ध! इभ्य तथा "रैः स्वर्णे जलदे धने" [ ]इति एका- क्षरवचनात् रै. स्वर्गम् तद्वदाचरन्तः क्विपि शतरि रायन्तः स्वर्णसदृशा नखा यस्य स रायन्नखस्तस्य सं० हे ०ख ! भामण्डलशब्दस्य "ते लगवा"[३।२।१०८]इति पूर्वपद- लोपात् मण्डलं भामण्डलं विद्यते यस्य "अतोऽनेकस्वरात्" [७।२।६]इनि मण्डली जिन. अः कृष्ण इव मः । अश्चासौ त्वं च अत्वं तस्मै अते विष्णुसशस्य तव सिद्धये मुक्तये स्तात्-भवतु-इति सम्बन्धः । तव कि० माया लम्या आन इव जीवितमिव आचरतः क्पडि विपि यलोपे षष्ठयां "लुगातोऽनाप" [२।१।१०७]इत्याकारलोपे मान' लदम्या १ अत्र 'प्रत्यूहशल' इति पद निष्पाद्यम् अत शलयति खण्डयति इति समुचितम् ।ज्वलादिगणे धातुपाठे 'शल गतो' [९८४] बातुर्विद्यते तत 'गलयति' इति भविष्यति । आदर्श तु 'शा . यति' इनि रिक्तमव्याक्षर लिखित विद्यते 1२ 'न भाति' इति प्रक्रियया 'अभा' इति आकारान्त स्यात् तस्य चतुर्वा विभक्ती एकवचन 'अमे' इति उचितम् परन्तु ग्रन्यकारेण' 'अभ' इति प्रदर्शितम् एतम्य सगति शब्दाना पृथक्करणरूपे विवेचने विहिता ।

·जीवितसदृशस्येत्यर्थ । जिनः कि० प्रत्यूहशलभः । प्रपूर्वात् 'तयि णयि रक्षणे च [७९७] इत्यतो भावे क्तौ "वोः प्वय्"[४।४।१२१]इति यलोपे, “अतः" [४।३।८२] इति अल्लोपे प्रत्तिः रक्षणं जीवानामित्यर्थः । तथा 'अव रक्षण' [४८९] इति गत्यर्थाद् भावे क्विपि ऊर्ज्ञानम्, ऊहो विचारः शं सुखम् , तेषां द्वन्द्वे प्रत्यूहशं करोति णिजि, अचि प्रत्यूहशलभा प्राप्तिर्यस्य स प्रत्यूहगलभ । पुनः कि० र-लयोरैक्यात् प्रकृष्टा "अनड्- वाह्यनडुयुषा' [कां०४, १२६५] इति मोलावचनाद् उषा गौः प्रोषास्तस्या ई दुग्धादि- लक्ष्मीस्तहद् दीपो दीपन घत्रि दीपो दीप्तिर्यस्य तत् प्लोषे दीप्रदीपं यत्"भड्कुरं सलिले रोमिया रुधिरेऽभिनवोद्गमे ' [हैम-अने० सं० त्रिस्वरकां० श्लो०१११८] इति अनेकार्थ- वचनाद् अड्कुरं रुधिरं तेन असति शोभते स्विपि प्लोषे दीप्रदीपाकुराः, ततो रोर्यत्वे सिद्धम् । जिनानां रुधिरं गोदुग्धसदृशं वर्ण्यते । पुनः किं० ता लक्ष्मीः 'अम् गतौ' [३९२] "इकिस्तिव् स्वरूपार्थे" [५।३।१३८] इति 'इ'प्रत्यये अमिः ज्ञानं तो करोति णिजि क्विपि ताम् । अग्रे व्यञ्जनस्य विद्यमानत्वाद् अनुस्वारस्य प्राप्तावपि असन्धिविवक्षया तदभावः ॥४९॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥५०॥ [ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्राऽऽयत् नखमण्डली । प्रत्युइशलभ ! प्लोषेदी ! पँदीपाकुरा यते ॥५०॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् । २ वर्वमान् इत्यस्य वर्धमान इति षष्ठयन्तम् ततच 'यते' पदस्थितस्य 'ते'इति षष्ठयन्तस्य विशेषगम् । ३ क्रियापदम् । ४ ताम्र+आ+आयम्-ताम्राऽऽयत्-'नखमण्डली' इत्यस्य विशेषणम् प्रथमान्तम् । ५ प्र+ति++हस+लभा प्रत्यूहशलभ ! संवोधनम् । ६ प्र+उष+ इ+प्रोषे+दा-दी-प्रोषेदी -प्लोषेदी -सबोधनम् । ७ प्रदीप+अङ्कुर+अस-प्रदीपाकुरास् -प्रथमान्तम्- दीपाकुरा । ८ अ ते अते। अत्र 'अ'-कार केवल पादपूरणार्थ । दीपाकुरास+अ-ते दीपा:- कुरायते ।] व्याख्या-र-लयोरैक्यात् प्रकर्षेण उपति दहति जगदिति "नाम्युपान्त्य." [५।१।५४] इति के प्रोषो दाहकृत् य इ: कामस्त द्यसि छिनत्सि क्विपि परमते "ईय॑ञ्जनेऽयपि" [४।३।९७] इति ईकारे प्लोपेदी: तस्य स० । हे जिन !! हे प्रत्यूशलम ! प्रकृष्टा तिर्ज्ञानम् ऊ दीप्तिस्तयोः श-सयोरैक्यात् हसः प्रकाशः तस्य लभा प्राप्तिर्यस्य तस्य स० । अ इति पादपूरणे । ते तव नखमण्डली नखश्रेणिः न. अस्माकं सिद्धये मोक्षाय स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । न इत्यत्र चित्रत्वाद् १ हैमनाममाला।२ “अकुरो रोम्णि सलिले रुधिरे अभिनवोद्गमे" इति पाठ अनेकार्थसाहे।

·५६ विसर्ग लोप । कि० नखग्रेणिः । ताम्रा रक्तानुरागिणी या आ लक्ष्मी-दोत्यादिका ताम् आयच्छते विस्तारयतीति स्विपि “गमां क्वो" [४।२।५८] इति मलोपे "हस्वस्य त. पित्०" [१।४।११३] इति तोऽन्ते ताम्रायत् । पुन ता० दीप्यते इत्येवंशील. "स्म्य जस-हिंस-दीप -कम्प-कम-नमो रः" [५।२७९] इति रे दीप्रो दीपनशीलो यो दीप प्रदीपस्तस्याङ्कुर. प्ररोहस्तद्वदसति शोभते किपि दीप्रदीपाकुराः । अत्र पाद पूरणे अकारे अग्रे सति "रोय." [१।३।२६] इति यत्वे कुराय इति रूपसिद्धिः । ते तव कथ० "वर्धमानो वीरजिने स्वस्तिकैरण्ड-विष्णुपु" हम० अनेकार्थस० चतु स्वरकां लो ० १५६१] इति अनेकार्थवचनाद् वर्धमानस्तद्वदा- चरति "क्यड्" [३।४।२६] इति क्यड्प्रत्यये "दीर्घश्चि०" [१३।१०८] इति दीर्धे वर्धमानायते इति किपि "म्बोः प्वय०"[४।४।१२१] इति यलोपे पश्चात् षष्ठयां "लगातोऽनाप." [२।१।१०७] इत्यालोपे वर्वमानः स्वस्तिकवत् त्रिजगतां मगल- हेतु:-इत्यर्थः ॥५०॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥५१॥ 'सिद्धयेर्धमा नस्ताऽऽत्ताऽऽम् रॉयन् न खम् अण्डली । 'प्रत्यूहशल् ! अमप्लोऽषेद् ईप्रदीपाङ्कुराय ते" ॥५१॥ [ १ 'सिद्धे' इति 'सिद्' इत्यस्य चतुर्थ्या एकवचने सिद्ध। २ आई वन्= एवा+ऋद्ध-एवर्ध । मान-मान् , एवर्ध+मान् । एवर्धमा-प्रथमैकवचनम् । सिद्धे+एवर्धमा सिद्धयेवर्धमा । ३ नस्+ता =नस्ता+अत्ता+आम-नस्ताऽऽनाम्-प्रयमैकवचनम्। ४ रै+अतृ-रायन् । सिद्धयेवर्धमा+नस्तात्= सिद्धयेवर्धमानस्तात् । ५ न निषेधवाची । ६ खम् द्वितीयैकवचनम् ‘रायन्' इत्यस्य कर्म । अ+अ +लड्=डल+३=अण्डली खम्+अण्डली-खमण्डली । ०ताम्+रायन्+न+खमण्डली-ताम्रायन्नख- मण्डली । ८ प्रत्यूह+शल प्रत्यूहशल सवोधनकवचनम् । अभ+प्लु+ड अभप्ल -प्रथमकवचनम् अभप्ल +अपेत् अभप्लोऽषेत् । 'अषेत्' इति क्रियापदम् । ९ ई+प्रदीपाङ्कुराय 'ते' इत्यस्य विशेष- णम्-चतुर्थ्या एकवचनम् प्रन्यूहगल+अभप्लोऽषेद् ईप्रदीपाङ्कुराय-प्रत्यूहशलभ'लोषेदीप्रदीपाकुराय । १० ते-तुभ्यम् । ] व्याख्या-प्रत्यूहान् विघ्नान् 'शठ हिंसा-संक्लेशयोः' [२२२] इति हिं पाऽर्थात् शठे शनि हिनस्ति क्विपि "धुटस्तृतीय" [२।११७६] इति ठो डवे, ड लयोरक्याल्लत्वे प्रत्यूहश ! जिन ।। ते तुभ्यम् । 'अं ब्रह्मपरम्' [ ] इत्ये- काक्षरात् मं, अ. कृष्णो व्यापकत्वेन तत्सदृशं यत् शिरःस्थानुस्वारवाच्यं परं १ 'वर्धमानः' इत्यस्य षष्ठगन्तत्वेन साधितत्वात् अत्र 'मङ्गलहे तो' इति युक्तम् ।

·•५७ .. ब्रह्म तेस्य "इकिश्तिव्०" [५।३।१३८ ] इति इप्रत्यये, ल-डयोर्व्यत्यये अण्डलिः युक्त्या स्थापनविलासः तम् 'ईड्च गतौ' [१२५२] ईयते गच्छति क्विपि अंडलीः ब्रह्माऽद्वैतवादी पुरुषो न अपेत्-न श्रयनि-कर्मबाहुल्यात् तुभ्यं नोपलक्षयतीत्यर्थः । कि० अः कृष्णः तेन भान्ति शोभन्ते "क्षचित्" [५।१।१७१ ] डे अभाः मिथ्यात्विकाः तान् प्लवते गच्छति "क्वचित्" [५।१।१७१ ] डे अभप्ल. मिथ्याप्रिय इत्यर्थ.। पुनः किं० आ समन्तात् ईयन्ते जानन्ति तत्त्वातत्त्वमिति “मन् वन्-क्वनिप्०" [५।१।१४७] इति क्वनिपि एवानो विज्ञाः तेषु विशेषधीमत्तया ऋद्धा. समृद्धास्तेषु मध्ये मानं मौग्ध्येन अभिमानं करोति णिजि क्विपि सौ " नाम्नो नो०" [२।१।९१] इति नलोपे वर्धमा विज्ञेषु पण्डितम्मन्य इत्यर्थः। पुनः किं ० 'कैं गैं ( शब्दे' [३८] इति रैधातोश्शतरि रायन् वढदैन् किं० खं शून्यम् 'एकमेव शून्यं वर्तते नान्यत्' इति वदन्नित्यर्थः। पुन. किं०'न (ण)सि कौटिल्ये' [८५१] भावे तलि नस्ता कौटिल्यम् । तथा 'अट्टि हिंसाऽतिक्रमयोः' [६७४] इति हिंसाऽर्थात् क्विपि “पदस्य" [ २ । १। ८९ ] इति टलोपे, भावे तलि अत्ता हिंसा, तथा आमा रोगाः द्वन्द्वे तान् निजाश्रितानां संसारकोटरे पातकत्वात् करोति णिजि क्विपि भ्वादेरभावात् 'मो नो म्वोश्च" [ २ । १ । ६७ ] इति नत्वाभावे नस्तात्ताम् । तुभ्यं किं० १ सिद्धि मोक्षं निजसेवकानां करोति णिजि क्विपि चतुर्त्या सिद्धे । पुन: किं० ईप्रदीपाङ्कुराय-ई पृथ्वी तस्यां प्रदीपा- कुराय दीपसदृशाय ।। ५१ ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यनखमण्डली । प्रत्युहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥ ५२ ।। [सिद्धये वर्धमान ! स्तात् ताम्रायन्नख ! मण्डली । प्रत्युहशलभप्लोषे दीपदीपाङ् कुरायते ॥५२॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् । २ वा+ऋद्ध+मान-वर्धमान ! सवोधनैकवचनम् । अत्र 'वा' 'एच'अर्ये । ३ स्तात्-भवतु-एव । ४ ताम्रा+यत्+नख =ताम्रायन्नख ! सबोवनम् । ५ मण्डल +क्यमण्डली =मण्डली। प्र+त्ति ऊह-प्रत्त्यूह+शलभ+प्लोषे प्रत्यूहगलभप्लोपे सप्तम्या एकवचनम् दीप्रदीपाम्-पष्टीबहुवचनम्-दीप्रादीप+क्य+क्विम् =दीप्रदीपा+आम्-दीप्रढीपाम् + कुरा० सन्धी दीप्रदीगङ् कुरा० । ८ कु+र+अस्-कुरास्+अता-कुरायत+इ=कुरायते षष्टया एकवचनम् । ] १ अत्र तस्य' इति पदस्य अनन्तरम् 'अ' इत्यनेन सह 'लड' धातो सम्बन्धे-इति सुयुक्तम् । घातोनिदेश विना 'इ'प्रत्यय कस्मात् व्यत्ययश्च केपाम् ? इति । २ तद्वद्वदन्, इति उचितम् अर्थात् रायन् इव वदन् । ३ 'भावे जायमान प्रत्यय. नाम्न एव भवति, न धातोः । अत भत्र नसते इति ‘न.' इति क्विवन्त नाम निष्पाद्यम् पश्चात् नसो भावः इत्येव तलि नस्ता इति निर्देश उचिततर ।

·५८ व्याख्या-वा एवार्थे । हे ऋद्धमान ! ऋद्धः समृद्धः प्रमाणातीतो 'बुधि मनिच् ज्ञाने' [१२६३] इति मननं मानो ज्ञानं यस्य स ऋद्धमानस्तस्य सं० हे ऋद्धमान ! जिन !। ताम्रायन्नख ! ताम्रवदाचरणं कर्तुः क्विपि धातुत्वात् “शंसि प्रत्ययात्" [५ । ३ । १०५] इ[ति] 'अ' प्रत्यये ताम्रा ताम्रवदाचरणम् ताम् 'इशकु गतौ' [१०७५] इत्यतो शतरि यन् गच्छन् नखं यस्य स ताम्रायन्नखः तस्य सं० त्वम् । प्रपूर्वाद् 'दयि दान-गति-हिंसा-दहनेषु' [७९९] इति, अतः क्तौ " वोः प्वय्०" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे "अतः" [४।३१ ८२] इति अल्लोपे "अघोपे प्रथमोऽशिटः" [१३ । ५०] इति दस्य तत्वे प्रत्तिहिंसा तस्याम् ऊहो विचारः स एव शलभः पतङ्गः तस्य प्लोषो दाहस्तस्मिन् प्रदीपो दीपस्तद्वदाचरन्ति क्यङि क्विपि षष्ठ्या बहुवचने आमि"लगातोऽ- नापः"२।१।१०७]इति आलोपे 'प्रदीपाम्-प्रदीपवदाचरताम्-दयावताम्-इत्यर्थः -पुरुषाणां सिद्धये स्तादेव-भव एव-इत्यर्थः । त्वं किं ० "मण्डलः भुजङ्गभेदे परिधौ शुनि द्वादशराजके" [ हैम० अनेका० सं० त्रिस्वरकां० श्लो० १२७५] इति अनेकार्थवच- नाद् मण्डलं श्वानमिवाचरति गणयति "आधाराच्चोपमानादाचारे" [३ । ४ । २४] इति क्यनि 'क्यनि"[४।३।११२] "इति ईकारे क्विपि "अतः"[४।३।८२] इति अल्लोपे "वोः प्वय"[४।४।१२१]इति यलोपे मण्डलीः । कस्य कु. पृथ्वी तस्यां रो वैश्वानरः तद्वद् असति शोभते क्विपि कुराः पृथ्वीजनमनःसन्तापकत्वात् । ईदृशी अता अलक्ष्मीर्यस्मात् स कुरायतः, ईदृशो यः इः कामः तस्य कुरायते:-अयमर्थः-यथा श्वा तुच्छपराक्रमो जनैर्ग्रहाद् बहिनिष्कास्यते तथा त्वयाऽपि कामः शरीराद् बहिरित्यर्थः ॥ ५२॥ इति वृत्तषट्केन सामान्यजिनं वर्णयित्वा प्रसिद्ध वर्णयति-तथाहि - सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाकुरायते ॥५॥ ['सिद्ध ! येवैध ! मानस्ताऽऽत्ताऽम्रा यन् नै खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप ! दीपाङ्कुराऽयते ॥५३॥] [१ हे सिद्ध !। २ हे येवर्ध ! इ+वन्-एव । ई+एव येव+ऋद्ध-येवध ! । ३ मनस्त मानस्त +आत्त+अम्ला -मानस्तात्ताऽम्रा प्रथमैकवचनम् । ४ यन्-प्रथमैकवचनम्-इ+अत्-यत्-यन् । ५ न. -अस्माकम् । ६ख मण्डलीप्रथ मान्तम् । ७ दीप+अङ्कुर-दीपाङ्कुर तत. नामधातुरूप क्रियापदम् पञ्चम्या द्वितीयपुरुषैकवचनम् । ८ दीपाङ्कुर+अयते दीपाड्कुरायते, प्रथमान्तम् । अय+तेव् अयते इति एकारान्तं पदम् ।] १ 'दीप्रदीपाम्' इति युक्तम् ।

·५९ व्याख्या-हे येवर्ध ई मुक्तिरूपा लक्ष्मीस्ताम् 'इणक गतौ' [१०७५] इत्यतो यन्ति गच्छन्ति "मन्-वन्-क्वनिप्०" [५।१।१४७] इति पनि "नामिनो गुणः०' [४।३। १] इति गुणे येवानो मुक्तास्तेषु ऋद्धः समृद्धस्तस्य स० तथा हे सिद्ध ! हे दीप ! दीप्यते इत्येवंशीलो दीप्रस्तस्य सं० । त्वं नखेत्यथ(त्र) विसर्गलोपे नः अस्माकं प्रत्यूहा विघ्नास्त एव शलभाः पतङ्गास्तेषां प्लोषे दाहे दीपाकुर प्रदीपवदाचर इत्यर्थः । त्वं किं० 'इण्क् गतौ' [१०७५] इत्यतः अयनं 'युवर्ण-वृ-दृ०" [५।३।२८] इति अलि अयो ज्ञानम् तेन 'तेवृड् देवड् देवने' [८१६] इत्यतो तेवते क्रीडति विचि "वोः प्वय." [४।४।१२१] इति यलोपे अयतेः । अत एव किं० खं ज्ञानम्, तस्य मण्डलं समूहो विद्यते यस्य स खमण्डली "अतोऽनेकस्वरात्" [७।२।६] इनि । त्वं पुनः किं० मन- श्चित्तं तदेव मुक्त्यादिसुखापहारकत्वात् तश्चौरः " तस्येदम् " [ ६।३।१६० ] इति अणि वृद्धौ मानस्तं यत् आदानम् "क्लीबे क्तः" [५।३।१२३] इति क्ते आत्तं ग्रहणं वशीकरणमिति यावत्, तेन तस्मिन् वा न म्लायति क्विपि म्लानास्ता. ताम्राः योगीन्द्रः स एव । 'इंक् स्मरणे' [१०७४] इत्यतो(तः) एति स्मरति शतरि "इको वा” [४।३।१६] इति यत्वे यन् स्मृतिकारको यस्य स मानस्तात्ताम्रायन् योगि- ध्येय इत्यर्थः । अत्र यस्मिन्नित्यस्य विशेषणत्वेऽपि विशेषविवक्षया न पूर्वनिपातः ॥५३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । पत्यूशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥५४॥ ['सिद्धयेवर्धमानस्ताऽत्ता मायन् नै खमण्डली । "प्रत्यूहशल् अर्भप्लो पेदी ! दीपाङ्कुराय ते ॥५४॥] [१ सिद्ध इति प्रथमान्तम् । सिद्ध +एवर्ध • सिद्धयेवर्ध ० । २ इ + वन्-एवन्+ऋद्ध। एवर्ध+मान =एवर्धमान प्रथमान्तम् । अत्र 'भवतु' क्रिया गम्या । ३ अद्+तु अत्ता । त+अत्ता ४ म्लायन्-म्रायन् । 'न' इत्यस्य अनेन 'म्लायन्' पदेन सबन्ध अर्थात् न म्लायन् इति । ५ न निषेधवाची। ६ खमण्डली-ख+मण्डल+इन्-खमण्डली प्रथमान्तम् । ७ प्रत्यूह+शल प्रत्यूहशल-प्रथमान्तम् । ८ अ भू+प्राउ =अभप्रो अभप्लो. षष्ठया एकवचनम् । ९ ष+ई-षे +दीप्र=षेदीप ! '' इति एकारान्त पदम्। १० दीप ।। ११ दीपाङ्कुराय चतुर्थ्या एकवचनम् । १२ ते तव स्तात् -भवतु-इति क्रिया अध्याहार्या । व्याख्या-हे पेदीप्र! “पः श्रेष्ठे" [] इत्येकाक्षरवचनात् षा श्रेष्ठा या ई लक्ष्मीस्तया दीपो दीपनशीलः इभ्यस्तस्य सं० । सिद्धो मुक्तः। घनि दीपनं दीपः-कान्ति.-तस्य १ अत्र 'ह' वर्ण अनुपयोगी अत 'येवर्ध' इति स्यात् अथवा हे येवर्ध ! इति स्यात् । २ अत्र 'मानस्तात्ताऽम्रा' इति पाठ उचित । न्ताऽत्ता।

·अड्कुरः प्ररोहः तस्मै दीपाड्कुराय तेजःप्ररोहाय ते तव 'भवतु'इति क्रियाशेषः । सिद्धः किं० 'इण्क् गतौ' [१०७५] एति जानाति “मन्-वन्-क्वनिप्०" [५।१।१४७] इति वनि एवानो विचक्षणास्तेषु ऋद्धः समृद्धो 'मानि(न)ण पूजायाम्' [१९६९] इत्यतो घनि मानः पूजा यस्य स एवर्धमान. । पुनः किं ० "तस्तु तस्करे" [] इत्येकाक्षरवचनात् ताश्चौराः तान् अत्ति भक्षयति तृचि तात्ता चौरान्तक.-इत्यर्थः-सेवकानां तेभ्यो रक्षकत्वात् । पुनः किं० न म्लायन् न म्लानीभवन्नित्यर्थः । यत. ख ज्ञानम्, तेन मण्डलं बिम्बं विद्यते यस्य स मण्डली सूर्यः स इव -यथा सूर्यो विश्वदृश्वा तथा ज्ञानेनायमपि । पुनः किं० प्रत्यूहा विघ्नाः तान् ‘शठ कैतवे च' [२२२] इति चानुकृष्टहिंसाऽर्थात् शठे शठति हिनस्ति क्विपि प्रत्यूहशल ध्यातॄणां विघ्नहर इत्यर्थः । ते कि० अः कृष्णस्तस्माद् भवति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे अभः काम तस्मिन् प्रकृष्टः उः ईश्वरः तस्य अभप्लोः श्लेषाद् वि- सर्गलोपः । यथा ईश्वरेण कामो दग्धस्तथाऽनेनापीत्यर्थः ॥५४॥ इति वृत्तार्थद्वयेन सिद्धं वर्णयित्वा क्रमागतं तृतीयपरमेष्ठिनम् आचार्य वर्णयति तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीप्राङ्कुरायते ॥५५॥ ['सिद्ध ! ये ! वर्ष ! मा न स्तात् ताऽऽम्रार्यन्न ! खमेण्डली । "प्रत्त्यूहशलभ!"पोषेदीपदीपाङ्करा "यते ॥५५॥] [१ सइद्ध-सिद्ध ! सबोधनम् । अनया 'स+इद्ध' इति व्युत्पत्त्या 'स्' सूचित । २ इ+ए व्ये एकारान्त सबोधनम् अनेन 'इ'कार सूचित. । ३ जअय-वय । र धध, वय्+र्ध इत्यनयो सन्धौ वर्ध ! सबोधनम् । अत्र 'वय्'पदेन 'अ'कारः सूचित तथा 'ध'पदेन 'र' सूचनम् । एव च 'स+ऊ+र+इ' इत्येतेषा वर्णाना सयोगे 'सूर' इति पद निष्पादितम् । ४ म+अस्-मा प्रथमान्तम् । ५ न षष्टी । ६ 'स्तान्' इति क्रियापदम् । ७ त+आम्ला-ताम् प्रथमान्तम् । ८ र+आयत्-रायन्-रायन् सवोधनम् । अत्र ग्रन्थकार 'न'पदसाधनं विस्मृतवान् तच्च सविद्-वाचक'न' पदेन पूरणीयम तत 'ताम्रयन्नख' इति ज्ञेयम् । ९ खम डल+णिन् खमण्डली प्रथमान्तम्। १० प्र+दय्+ति-प्रत्ति ऊ+ह+श+लभा प्रत्यूहशलभ ! सबोधनम् । ११ प्र+उषा+ई= प्रोपे+दीप्रदीपाङ्कुर अस्= प्रोपेदीप्रदीपाङ्कुरा -प्रथमान्तम् । अत्र 'प्रोषे' इत्यस्य 'प्लोषे' योध्यम्। १२ यते सप्तम्या एकवचनम् । ] व्याख्या-'सू' कारेण इद्धो दीप्तस्तस्य सं० हे सिद्ध ! एतावता स् इति सिद्धम् । तथा ऊकारम् 'अयि गतौ' [७९०] इत्यतो अयते गच्छति विचि "वोः प्व०" [४।४।१२१] इति यलोपे व । विचि तु व्यञ्जनकार्यानित्यत्वे पश्चाद् घोषवात १-अत्र ईदृश पाठ ममुचित -" वो प्वय्०" [१।४।१२१] इति विचि व्यञ्जनकार्याs- नित्यत्वे यलोपो न जात फिन्तु घोपवति परे (अर्थात् 'वय्+ध्' इति अवस्थायाम्) "व्यो" [११३१२३] इति यलोपे व , एतावता 'सु' इति सिद्धम् । १० ·६१ परे "व्योः" [१।३।२३] इति यलोपे वय् । एतावता सूरिः इति सिद्धम् । तथा रकार दधाति "आतो ड:०" [५।१।७६] इति डे हे ई 1 एतावता सूर इति सिद्धम् । तथा इकारम् एति गच्छति ये तस्य सं० हे ये ! एतावता सूरि. इति सिद्धम, तस्य सं० हे सूरे ! आचार्य !! तथा "रो ध्वनौ तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे" इति [ ] वचनात् र. कामस्तम् आड्पूर्वाद् 'यतण निकारोपस्कारयो.' [१७३८] इत्यतो णिचोऽनित्यत्वे आयतति पराभवति क्विपि रायत्-कामविध्वंसिका-[नः] संविद् यस्य स तस्य स० हे रायन्न ! तथा 'दयि दान {गति]-हिंसा-दहनेषु च' [७९९] इत्यतः प्रपूर्वाद् भावे क्तौ "प्वोः प्वय" [४।४।१२१] इति यलोपे परमते "अत." [४।३१८२] इति अल्लोपे, “अघोषे प्रथमोऽ- शिटः" [११३।५०] इति दस्य तत्वे प्रत्तिहिँसा ताम् 'अव रक्षण' ० [४८९]-इनि- कर-- णार्थादवेः, अवति करोति क्विपि अटि प्रत्यूहिंसाकारको "हो हस्ते दारुणि शूलिनि" इति[ ]एकाक्षरवचनात् हो हस्तो येषां ते प्रत्यूहा हिंसकास्तान् श्यति तनूकरोति "मातो डो." [५।११७६] डे प्रत्यूहशलभा प्राप्तिर्यस्य तस्य सं० हे प्रत्यूहशलभ ! त्वं खं ज्ञानम्, तस्य कारण तर्क-लक्षणादिशास्त्रमपि खम् तस्य मण्डलं समूहस्तं अवश्यं करोति इति णिजि "णिन् चावश्यकाधमर्ये" [५।४।३६] इति णिनि च खमण्डली लक्षणादिशास्त्रकारको नोऽस्माकं स्तादिति क्रियासम्बन्धः । त्वं कि० तास्तस्करास्तत्सदृशा रागादयोऽपि तेपाम्-आड्पूर्वात् तायते.' “उपसर्गादातः" [५।३।११०] इत्यडि -आम्लां म्लानि करोति. णिजि क्विपि ताम् । व पुनः किं० "मश्चन्द्रे शिरसि" []इति एकाक्षराद् मो मस्तकं तद्वदसति शोभते क्विपि मा मस्तकसदृशो मुख्य इत्यर्थः । कस्मिन् ? यते जितेन्द्रियलोके । पुनः किं० प्रकृष्टां उषा रात्रिस्तस्याम् ई शोभा तया दीप्रो यो दीपाकुरस्तद्वद् अप्ससि गोमसे क्विपि प्रोपेदीप्रदीपाड्कुराः प्रकाशकत्वात् ॥५५॥ - इत्येकार्थेन आचार्य वर्णयित्वा चतुर्थपरमेष्टिनमुपाध्यायं वर्णयति-तथाहि- १ अत्र 'प्रत्त्यूहशा लभा' इति पाठ समुचित । २ 'म्लायते' इति युक्तम् अन्यथा 'उपसर्गादात' इत्यस्य प्रवृत्तिरेव न स्यात् ।

·सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥५६॥ [ 'सिद्धये वैधमानः 'स्तात् ताम्रायन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलँभप्लोषेदीप्रदीपाऽऽड् कुरायते ! ॥५६॥ ] । [१ चतुर्थीविभक्त्या एकवचनम् । २ वर्धमानः प्रथमान्तम् । ३ क्रियापदम् । १ ताम्रायन प्रथमान्तम् । ५ न. षष्टीवहुवचनम् । ६ ख + मण्डलीम् = खमण्डलीम् । अन्त्य. अनुस्वारो न . गण्य. तत मण्डली। ७ प्रत्यूहशलभप्लोप + ई + दीप्रदीप = प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्र- दीप ! संवोधनैकवचनम् । ८ आ + अ = आम् प्रथमैकवचनम् । ९ कु + 2 + ण = कुरायः कु + राय + तेव् = कुरायते ! सवोधनकवचनम् । ] व्याख्या- "कुस्तु मूमौ शब्दे च" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् कुः शब्दः तस्य कारणम् उपचाराद् व्याकरणादिशास्त्रमपि कुः तस्य ये 'के गै रै शव्दे' [३८] इत्यतो रै- धातो रायन्ति पठन्ति "तन्-व्यधि०" [५ । १ । ६४ ] इति णे रायाः पाठिनः शिष्याः इत्यर्थः-तैः। 'तेवृड् देवने' [८१६ ] इत्यतः तेवते विलसति क्विपि कुरायते तस्य सं० हे कुरायते ! उपाध्याय ! । तथा प्रत्यूहाः प्रतिकूला ऊहास्त एव शलभाः पतङ्गास्तेषां प्लोषो विनाशस्तस्मिन् ई शोभा तया दीप्रो यो दीपः प्रदीपः स इव तस्य सं० हे प्रत्यूहशलभप्लोषेदीप्रदीप ! । त्वं नखेत्यत्र श्लेषाद् विसर्ग- लोपे नः अस्माकं खं ज्ञानं तस्य मण्डली श्रेणी तां 'वर्धन(ण) छेदन-पूरणयोः' [१६६१] इत्यतो णिचोऽनित्यत्वाद् अभावे वर्धति प्रयतीत्येवंशीलो 'वयः-शक्ति-शीले" [५ । २ । २४] इति शनैवर्धमानः पूरयन् सन् सिद्धयेः शास्त्रादिकव्युत्पत्तये स्तात्- भव-इति क्रियासंबन्धः । त्वं किं० तानं धातुभेदः उपलक्षणत्वात् सुवर्णादि तत् संसारहेतु- मूतत्वेन अस्यन्ति क्षिपन्ति ताम्रासो ये यतयो मुनयस्तानाख्याति पठनार्थमिति णिजि क्विपि ताम्रायन् । त्वं पुनः किं० आ समन्तादनुस्वाखाच्यं परब्रह्म यस्य स द्याम् ।। ५६ ।। इति उपाध्यायं व्यावये पञ्चमं परमेष्ठिनं सर्वसाधु वर्णयति--तथाहि-- १ 'सिद्धये' इति चतुर्थ्या एकवचनम् अत अत्र 'सिद्धये' इति उचितम् । २ 'आम्' इति उचितम् ।

·६३ मण्डलि + + N G - सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाकुरायते ॥५७॥ [सिद्धये वर्धमा ! नैः स्तात ताम्राध्यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभए लोऽषेदीपदी पाकुरा यते"! ॥५७॥] [१ सिद्ध + या = सिद्धया । अस्य सप्तम्येकवचने सिद्धये । २ वर्धमान -वर्धमान्- वर्धमा - प्रथमैकवचनम् । ३ न षष्ठीवहुवचनम् । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ ता + म्रद = ताम्र । सबोधनकवचनम् । ६ अयम् । ताम्र + अयम् = ताम्रायम् + नख० ताम्रायन्नखः । ७ ख + मण्डल + क्यङ् + क्विप् खमण्डला । अस्य सप्तम्याम् स्त्रमण्डलि। मण्डली = मण्डली । ८ प्रति + अ + ऊह शर + व + भू = प्रत्यूहशलभप प्रत्यूहशलभप्ल । पदद्वयमपि प्रथमान्तम् । ९ अ+ष+इ-अषे समासान्तर्गत पदम् । १० दीप्रदीप + अकुर + अस् = दीप्रदीपाङ्कुरा. प्रथमा । ११ यते ! संवोधनम् । ] व्याख्या-हे यते ! तां संसारहेतुभूतां लक्ष्मी 'म्रदिष् मर्दने' [१००४] इति मदते लक्षणया त्यजति "क्वचित्" [५।१।१७१]डे ताम्रः तस्य सं० हे ताम्र ! त्वं नः अस्माकं वर्धमानं जिनम् आख्याति णिजि क्विपि तयोर्लोपे "नाम्नो नो०"२॥१॥ ९१] इति नो लोपे वर्धमा-श्रीवीरस्य वक्ता-स्तात् । त्वं किं० अयं प्रत्यक्षलक्ष्यः । पुनः किं० प्रतिकूला या-हिंसाादवे वे क्विपि-ऊहिंसा तस्या यः अहो विमर्शः स एव र-लयोरैक्यात् शरं जलं तस्मिन् । “वः प्रचेतसि कलशे" [ ] इत्येकाक्षरवचनाद् बः कलशस्तस्माद् भवति क्विपि बभूः अगस्तिस्तम् आख्याति णिजि क्विपि , तल्लोपे सौ "दीर्घड्याब" [११४४५] इति तस्या अपि लोपे चतुर्थान्तत्वाद् "ग-ड-द-बादेः०" [२।११७७] इति बस्य भत्वेऽग्रेतनस्य भस्य "धुटस्तृतीयः" [२।११७६] इति बत्वे विरा- मविवक्षया पत्वे प्रत्यूहशलभप् अत्र अग्रेतनलेन सहकीभावाद् विरामाभावेऽपि- संहितैकपदेनित्या, नित्या धातूपसर्गयोः । नित्या समासे, वाक्ये तुसा विवक्षामुपेक्ष्य (मपेक्ष)ते ॥ इति वचनाद् वाक्ये विवक्षया विरामो भवतीत्युपन्यस्तम् । पुनः किं० "पः श्रेष्ठे" इत्येकाक्षरान्ना योगे अष. अश्रेष्ठो य इः कामः स एव "अग्नौ दीप्रः" हैमकोषनाममाला श्लो० १७११] इति शेषवचनाद् दीपः अग्निस्तस्य दीप्यते इति घनि दीपो दीपनं तस्मिन् । “अङ्कुर सलिले रोम्णि. रुधिरेऽभिनवोद्गमे" । हैम० अनेका०स० त्रिस्वरकां स्लो०१११८] इत्यनेकार्थवचनात् अङ्गुरं जलं तद्वदससि शोभसे विपि अषे- दीप्रदीपाकुराः । पुनः किं० "ल इन्द्रे चलनेऽपि च" [ ]इति वचनात् ल इव लः इन्द्र- सदृश इत्यर्थः । कस्मिन् ? 'षिधू शास्त्र-मागल्ययोः'[ ३२१] इत्यतो नपुंसके क्ते सिद्धं १ “अग्नी वमिर्दीप्रः समतभुक्"-हैमशेषनाममाला ।

·६४ शास्त्रं तद् यान्ति श्रयन्ति "आतो ड.."[५।११७६] इति डे सिद्धयो विद्वान्-जात्येक- वचनं-तस्मिन् सिद्धये । किम्भूते ? उत्तमत्वान्नखैः कृत्वा मण्डलं चन्द्रस्य सूर्यस्य वा बिम्बम् तद्वदाचरति क्यडि दीर्घ क्विपि यलोपे सप्तम्यां "लुगातोऽनाप." [२।१।१०७] इत्यालोपे नखमण्डलि । त्वं किं. 'ईड्च् गतौ' [१२५२] “गत्यर्था ज्ञानार्था" [हेमहंस० न्यायसं० पृ०९३ न्याय ४४]इति ईयसे जानासि तत्वातत्वमिति ई: क्विपि तत्त्वज्ञः ॥५७॥ . t . सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥५८॥ . [सिद्धये वर्धमानस्ताऽऽत्ताऽम्रायन्नखमण्डली। फ़्रत्यूहश ! लभं 'प्लोपेदी मंदीपाड्डुरा यते ! ॥५८॥] [१ सिद्धये चतुर्यन्तम् । २ वर्धमान स्तन् आत्त+अम्लायन् वर्धमानस्तात्ताऽम्रायन् ।३ अ ख+मण्डली डे अखमण्डली । त्ताम्रायन्+अखमण्डली = त्ताऽम्रायन्नखमण्डली । ४ प्रति++ कह+गो प्रत्यूहश अस्य सवोधने प्रत्यूहग ! ५ लभ द्वितीयपुरुषैकवचने क्रियापदम् पञ्चम्याम् ६ प्लोप -'लभ'वत् क्रियापदम् ! ७ इ+इन्-ईत्+ई-ईदि । अस्य इकारान्तस्य द्विवचनम्-ईदी। ८ प्रदीय अङ्कुर अस-प्रदीपाकुरा प्रथमैकवचनम् । ९ यत+ई यते-एकारान्तं पदमू-सवोधन- कवचनम् । . -- व्याख्या-'यम् उपरमे' [३८६] "क्लीवे क्त." [५।३।१२३] इति क्ते.. यतं व्रतम् । ईयते गच्छति क्विपि यते तस्य सं० हे यते ! साधो ! "भदेतः स्यमोर्लक्" [१।४।४४] इति सिद्धम् । 'अव रक्षण' [४८९] इति हिंसात् 'भ्यादिभ्यो वा" [५।३।११५] इति क्विपि ऊटि ऊहिंसा तां प्रति लीकृत्य, प्रत्यू -हिंसाविषयः-यः ऊह तर्कस्तं यति तनूकरोति "आतो डोऽद्वा-वा०" [५/१७६] इति हे प्रत्यूहशस्तस्य सं० हे प्रत्यूहश ! त्वं सिद्वये मोक्षाय आत्मनेपदस्यानित्यत्वात् पञ्चम्या हो लभ प्राप्नुहि । अंत्र सिद्धेः कर्मऽपि सम्प्रदानविवक्षया चतुर्थी तथा चकाराध्याहारात् च पुनः किं. इ! कामस्तेन इन्धे दीयते विवि ईत् कामिजनस्तथा इ कामस्तयोरितरेत- रद्वन्दे ईदी कामि-कामौ प्लोप दहेत्यर्थः । साधुर्हि सेवकानां ब्रह्मचर्योच्चारणेन का- मिजनाभावं करोति, तेषामभावे कामस्याप्यभाव इति । लं कि० प्रदीपाकुर इवा- चरति यडि विपि नल्लोपे अल्लोपे सौ प्रदीपाङरा प्रदीपसदृश इत्यर्थः । प्रथमे पादे म स-ज-भ-ग-गा , द्वितीये स न-ज-र-गा, तृतीये न न-स-न-साः, चतुर्थे न-न-न जया, वर्धमानं छन्द इति वर्वमानं छन्दोविशेषः उपचारात् छन्दोऽनुशासनग्रन्थः मन्यान्यपि शास्त्राणि । 'स्तन शब्दे' [३२३] स्तनन्ति पठन्ति क्विपि “अहन्-पञ्चम०" ·- [४।१।१०७] इति दीर्धे वर्धमानस्तानः-शिष्याः-तैरात्त:-मगीकृतः परिवृतः सन् न म्लायसि न म्लानीभवसि शतरि वर्धमानस्तात्ताम्लायन्-र-लयोरैक्यात्-सिद्धम् । पुनः किं. न विद्यते खानि इन्द्रियाणि प्रयोज्यतया यस्य स अखः । तथा मण्डल्यः सप्तसङ्ख्याका यतीनां प्रसिद्धास्ता ईयते गच्छति विपि मण्डलीः पश्चाद् विशेषणसमासे अस्त्रमण्डलीः॥५८॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाकुरायते ॥५९।। [सिद्धयेव र्धमाः ! नस्ताऽत्ताऽऽम्रा ! यन्न खमण्डली। प्रत्यूशल् ! अभप्लोषे दीर्मंदीपां कुरी ! यते"! ॥५९॥] १ सिद्धयेव इति 'सिद्धि' गन्दस्य नामधातुत्वे क्रियापदम्-परस्मैपदे-सप्तम्या अस्मत्पुरुषस्य द्विवचनम् । २ ऋद्धमा. ! संवोधनम् । ३ न. पप्ठी । सिद्धयेव+ऋद्धमान =सिद्धये वर्धमान । ५ ता+आत्त+आम्र+अस तात्ताम्रा ! सवोधनम् । ५ ई+अन्न-समण्डली यन्नखमण्डली। वहुव्रीहि- समासे "मण्डलि' इति । तस्य द्विवचनम् मण्डली । ६ प्रति+ऊह+शल-प्रत्यूहराल ! संवोधनम् । ७ म+भ+प्लोपे-अभप्लोपे सप्तम्या एकवचनम् । ८ दीप्रदीपाम् पष्ठीवहुवचनम् । ९ कुल+अस् अलास्-कुला. ! संबोधनम् । तत 'कुरा' इति बोध्यम् । दीप्रदीपाम्+कुरा=दीप्रदीपाकुरा इति । १० यते ! संबोधनम् ।] व्याख्या-कश्चित् साधुः कंचित् साधु प्रति वैराग्यं भावयन्नाह-हे यते ! साधो ! । हे ऋद्धमाः । ऋद्धा ज्ञानादिलक्ष्मीसमृद्धास्तेषु माः चन्द्र इव ऋद्धमास्तस्य सं० । तया लम्या आत्ता अङ्गीकृताः तात्ताः इभ्यास्तेपु विषये आम्रवत् सहकारवत् अससि शोभसे विपि तात्ताम्राः-तेपाम् आम्रवत् सन्तापहर इत्यर्थः-तस्य सं० हे तात्ताम्राः ! । तथा ऊहं वितर्कम् । 'शट रुजा-विशरण-गत्यवसादनेषु' [१७५] इत्यतो "गत्यर्था ज्ञानार्थाः" [हेमहंस० न्यायसं० पृ० ९३ न्याय ४४]इति शटति जानाति क्विपि ऊहशइ-ड लयोरक्याल्लत्वे-ऊहशल तस्य सं०हे ऊहशल ! विचारज्ञ तथा र-लयोरै- क्यात् कुलेन वंशेन अससि शोभसे कुलास्तस्य सं० हे कुलाः ! कुलीन | आवां न आत्मनामेव सिद्धयेव सम्यक्रियानुष्ठानेन सिद्धिं मोक्षं कुर्याव इति क्रियासम्बन्धः । अत्र सिद्धिशब्दात् णिजि सप्तम्या अस्मदर्थद्विवचने 'सिद्धयेव'इति सिद्धम् । 'नः' इत्यत्र बहुवचनं पूज्यत्वा- निर्दूषणम् । नः किं० मः कृष्णस्तस्माद् भवति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे अभः कामस्तस्य प्लोपे दाहे दीप्रवद् वहिवद् दीयामहे-"क्विप्" [५।१।१४८] इति क्विपि अभप्लोषे-दीप्रदीपस्तेषाम् । यथा वह्निः सर्वं दहति, तथा वयमपि काममिति । तथा आवां कथम्भूतौ ? यन्नखमण्डली ई पृथिवी, तत्स्थलोका अपिई, तस्या अन्नमिव अन्नं जीवनम् खमण्डली ज्ञानश्रेणियोस्तौ अन्नखमण्डली अत्र अनित्यत्वात् कजभावे "गोश्चान्ते हस्वः०" [२।४।९६] इति हूस्वत्वे प्रथमाद्विवचने मण्डली इति रूपसिद्धिः ॥५९॥ -- ·सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाडुरायते ॥६॥ [ सिद्धयेध ! मानस्तात् तो भ्रायन्न ! खमण्डलीः। प्रत्यूहशल् ! अभप्लोषेदी ! अंदीपाकुरा यते" ॥६०॥] . [१ सिन् । सवोधनम् । २ 'हयेव' सप्तम्या अस्मत्पुरुषस्य द्विवचनम् । ३ ऋद्ध ! संवोधनम् । ४ ४ मा+न+अस्+ता-बहुव्रीहौ ह्रस्वत्वे-त-मानस्तात्-पञ्चम्या एकवचनम् । ५ ता. द्वितीयावहुवचनम् । म्लायद्+न+म्लायन्न-म्रायन्न ! सवोधनम् । ७ खमण्डली- द्वितीयावहुवचनम्-खमण्डली-'हयेव' इत्यस्य कर्म । ८ प्रति+ऊ+ह+शल्क्-प्रत्यूहशल ! संवोध- नम् । ९ अ+भा अभ+प्लोष+इ+दी -अभप्लोषेदी ! सबोधनम् । १० प्रदीपाङ्कुरा द्वितीया- बहुवचनम् 'खमण्डली' इत्यस्य विशेषणम् । ११ यते षष्ट्या एकवचनम् ] व्याख्या-कश्चित् साधुः: कंचित् साधु प्रति कथयन्नस्ति । 'बिधू गत्याम्' [ ३२०] सेधसि जानासि तत्त्वातत्त्वमिति सित् तस्य सं० हे सित् ! । म्लायति शतरि म्लायन् “नः पुनर्बन्ध-बुद्धयोः"[ ] इत्येकाक्षरवचनात् नो बन्धो यस्मात् स म्लायन्नस्तस्य सं० हे म्लायन्न ! । तथा प्रतिपूर्वाद् 'अव रक्षण' [४८९] इति दहनार्थाद् अवेः कर्तरि क्विपि ऊटि प्रत्यूर्दाहको "हो हस्ते शूलिनि" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् हो रुद्रो यस्य स प्रत्यूहः कामस्तं शल्कयति खण्डयति क्विपि सौ “पदस्य" [२।११८९] इति कलोपे हे प्रत्यूहशल ! हे ऋद्ध ! संयमश्रियेति शेषः । तथा अः कृष्णस्त- स्मिन् भाति "क्वचित्" [५।१।१७१ ] डे अभः कृष्णविषयः-'प्लुषर् स्नेहन०' {१५६२] इति धातोर्घजि-प्लोषः स्नेहो यस्य निजपितृत्वात् स अभप्लोषः स स चासौ इश्च कामश्च अभप्लोपेः तम्-'दीड्च् क्षये' [१२४४] इति दीयसे क्षयं नयसि विपि हे अभप्लोषेदी ! हे साधो ! आवां यते. स्वगुरोः सकाशात् खमण्डलीनिमण्डली. हयेव जानीयावेत्यर्थः । अत्र 'हय हर्य क्लान्तौ च' [३९७] इति चानुकृष्टगत्यर्थात् तस्य ज्ञानार्थत्वात् हयधातो. सप्तम्यस्मदर्थद्विवचने रूप- सिद्धिः । किम्भूता खमण्डलीः ? ता. प्रसिद्धा । पुनः किं० आन्तरतमःक्षय- कारित्वात् प्रदीपाङ्कुरा इव प्रदीपाडुराः प्रदीपसदृशा इत्यर्थः । यते. किं० न असी गत्यादानयोश्च' [९३२] इति असति आदत्ते विपि अनः भावे तलि अनस्ता-अग्रहणम्, मानां धन-धान्यलक्ष्मीणां मनस्ता अग्रहणं यस्य स तस्मात् मानस्तात् ॥६॥ १ असति इति थ, न भ भन इत्येव बोध्यम् ।

·६७ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्युहशल मप्लोपे दीपदीपाकुरायते ॥६॥ [सिद्धये चर्धमानः स्तात् ता म्रायन्न खमण्डली । प्रत्यृहशलभप्लोषेऽदीपदीपांऽकुरा यते ॥६॥ [१ सित्+हय+इन्व्-सिद्ध प्रथमायाये एकवचनम् । २ वर्धमान प्रथमा । ३ क्रिया- पदम्। ४ तु+विच्-तो। तत द्विनीयाबहुवचनम् ता -ता । ५ म्लायन्-म्रायन् प्रथमान्तम् । ६ न निषेधवाची । ७ समण्डली प्रथमान्तम् । ८ प्रत्यूह+गल+भ+प्लोष+अ+द+क्यङ् (०अदी+इ= भदी) प्र+दो (प्रदी)+पन्=प्रत्यूहशलभप्लोषेऽदीप्रदीपा-प्रथमान्तम् । ९ अक्कु +आ-अकुरा । अत्र कु प्रयमा तत. 'आ' पदम् निपातरूपम् । १०यते । व्याख्या-'आ' इति स्मरणे । यतेः साधोः । 'पा'शब्दस्थानुस्वारवाच्यं परब्रह्म तत्सदृशः । "कुस्तु भूमौ शब्दे च" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् कुः शब्दो वचन- मिति यावत् । 'तुक वृत्ति-हिंसा-पूरणेपु' [१०७९] इति हिंसार्थ'तु'धातोः तुवन्ति हिंसन्ति जन्तूनिति विचि गुणे द्वितीयाशसि "आ अम्-शसोऽता" [ ११४७५] इति आकारे ता हिंसकान् । 'वर्धन(D) छेदन-पूरणयोः' [१६६१ ] इति छेद- नार्थाद् 'वर्ध' धातोः अनित्यत्वात् णिचोभावे वर्धति छिनत्ति इत्येवंशीलः "वयःशक्ति- शोले" [ ५।२।२४ ] इति 'शान'प्रत्यये वर्धमानः छिन्दानः स्तात्-भवतु-इति क्रियास- म्बन्धः । ननु साधोः सर्वसावधविरतत्वाद् वचनं कथं हिसकजन्तून् प्रति छेदक वर्ण्यते तद्वचनस्य सर्वजन्तुषु हितावहत्वात् ? उच्यते, तेषां हिंसापरिणामच्छेदकरवेन परिणामिनोऽपि कथंचिच्छेदनादेववर्णनम् । हिंसापरिणामच्छेदने च दुर्गतिपातत्राणात् साधुवचनं तेषां हितमेव । किं० साधुशब्दः 'पिंगद बन्धने' [ १२८७ ] विपि सित् सम्बद्धीभवन् यः 'हिंट गति-वृद्धयो.' [ १२९५ ] इत्यतो "युवर्ण-वृ-द- वश-रण०" [५।३।२० ] इत्यलि हयः- ज्ञानम् गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात्-तं 'इवु व्याप्ती च' [४८८ ] इत्यतो इन्वति व्याप्नोति विचि “य्वोः प्वयू०" [ ४।४।१२१ ] इति वलोपे सौ "नाम्नो नोऽनह्नः "[२।१।९१] इति नलोपे सिद्धये ज्ञानव्यापक इत्यर्थः । अत एव किं० न म्लायन् वाग्दूषणैरम्लान इत्यर्थः । अत एव किं ? खमण्डलं सूर्यबिम्यं तद्वद् अवश्यमाचरति क्विपि धातुत्वे "णिन् चाऽऽवश्यकाधमण्र्ये" [५।४।३६] इति णिनि खमण्डली । कस्मिन् ? प्रत्यूहा विघ्नाः त एव 'शल चलने' [ ९८४ ] शलन्ति व्याप्नुवन्ति "वा ज्वलादि०" [५।१।६२ ] इत्यस्य विकल्पे अचि शलानि जगद्- व्यापकानि यानि भानि-नक्षत्राणि तेषां प्लोषे.दाहे । पुनः कि० अः कृष्णस्तस्य दं कलत्रं लक्ष्मी तां स्वमातृत्वात् इच्छतीति क्यङि क्विपि अदीर्यः इ. कामस्तं १ 'प्रदीपाकुर' इत्यत्र 'प्रदीपा'पदसवन्धि'पा'शब्दस्थम् 'म' इति । 2 ?

·६८ प्रद्यति छिनत्ति विपि परमते " ईयजनेऽयपि" [ ४३९७ ] इति ईकारे अदीप्र- दीर्जिनः तं 'पनि स्तुतौ' [७४८ ] इति पनायति स्तौति स्विपि “अशवि ते वा" [ ३।४।४ ] इति 'आय' प्रत्ययाभावे "अहन्-पञ्चमस्य." [ ४।१।१०७ ] इति दीर्घ सौ "नाम्नो नोऽनह्नः" [२।१।९१] इति नलोपे अदीप्रदीपा अनुस्वराभावश्चित्र- त्वान्न दोषाय ॥६॥ सिद्धये वर्धमानः स्यात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥६॥ [सिद्धये वर्धमानस्तात् ! ताम्रा ! यन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपा कुरा यते ॥६२॥] [१ सित् ! संवोधनम् । २ हयेव क्रियापदम्-सप्तम्या अस्मत्पुरुषस्य द्विवचनम् । ३ ऋद्ध+ अहम् ऋद्धमान् द्वितीयावहुवचनम् 'ता' इत्यस्य विशेषणम् । ४ अस्त+अत्-अस्तात् । संवोधनम् । सित्+हयेव+ऋद्धमान्+अस्तात्-सिद्धयेवर्धमानस्तात् । ५ ता. द्वितीयावहुवचनम् । ६ म्ला = म्रा संवोधनम् । ७ यत्+न-यन्न । संवोधनम् । ८ ल=लि । ख+मण्ड+लि-खमण्डली-प्रथमा- द्विवचनम् । 'हयेव' इत्यस्य क्रियापदस्य कर्तुर्विशेषणम् । ९ प्रत्यूहशलभप्लोषे सप्तम्या एक- वचनम् । १० दीप्रदीपाङ्कुरा 'ता' इत्यस्य विशेषणम् । ११ यते -पञ्चम्या एकवचनम्-यते।] व्याख्या-कश्चित् साधुर्वैराग्यतः स्वमात्मानं प्रति कथयन्नस्ति-तद्यथा-अस्तं पश्चिमाद्रिम् 'मत सातत्यगमने' [२७९] अतति क्विपि अस्तात् सूर्यः स इव तस्य सं० हे अस्तात् ! सूर्यसदृश! । म्लायति कर्मभिरिति म्लास्तस्य सं० हे म्लाः ! तथा यन् गच्छन् “नः पुनर्बन्ध-बुद्धयोः" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् नः कर्मबन्धो यस्मात् यन्नः तस्य स० हे यन्न ! असाधारणविशेषणैरात्मा लभ्यते । आत्मा खलु केवलः सूर्यवद् दीप्र एव भाति, कर्मावलिप्तः सन् म्लानोऽपि सामग्रीविशेषेऽपगतकर्मा भवति इति विशेषणत्रयम् । तथा सिद्धिं सकलकर्मापगमोद्भूतां मुक्तिं करोति णिनि क्विपि सित् तस्य सं० हे सित् ! सिद्धिंगामिन् ! आवाम् 'यमू उपरमे' [३८६] स्त्रियां क्तौ यतिब्रतम् तस्याः सकाशात् ताः स्वर्गापवर्गादिलक्ष्मीः हयेव गच्छेव । अत्र 'हय हर्य क्लान्तौ च' [३९७] इति चानुकृष्टगत्यर्थात् हयतेः सप्तम्यां सिद्धम् । मावां किं० खं वास्तस्य मण्डो भूषणं तस्मिन्, “ल इन्द्रे चलनेऽपि" [ ]इत्येकाक्षर- वचनात् ल इन्द्रस्तस्यापत्ये ली "अत इञ्[६ । १ । ३१] इति इनि द्विवचने ली यथा ली इन्द्रसुतौ स्वर्ग भूपयतः, तथा भावामपीत्यर्थः । अत्र साधोस्तदा- स्मन चैक्येऽपि 'तैलस्य धारा' 'सर्प आत्मानम्-आत्मना आत्मानम्-वेष्टयति' इतिवत् ·३ ता+अह- पार्थक्यविवक्षा । ता लक्ष्मीः किं० ऋद्धः समृद्धोऽहं याभ्यः सकाशात् ताः ऋद्ध- मान् अत्र समासान्तर्गतास्मच्छब्दस्यकवचनत्वान्मादेशः । शेषं सुगम सूत्रादिकम् । पुनस्ताः किं० दीप्रदीपाङ्कुरा इव दीप्रदीपाड्कुराः । कस्मिन् ? प्रत्यूहा विध्नास्त एव शलभाः पतङ्गास्तेषां प्लोषे दाहे ॥६२ ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥ ६३ ॥ [सिद्धये वैधमानस्तात् ताम्री यन्नखमण्डली । प्रत्यू-हशल-भप्लोऽर्षे दीर्मदीपां कुरी यते" ॥ ६३ ॥] १ सिद्धये चतुर्यन्तमेकवचनम् । २ वर्धमान प्रथमाया एकवचनम् । तात् प्रथमैकवचनम् । ४ ताम्र+अस ताम्रा प्रथमैकवचनम् । ५ यत्+न+ख-मण्ड+ली व्यन्नख- मण्डली -प्रथमैकवचनम्-०मण्डली । ६ प्रती+इ+3+उ-हस-प्रत्यूहस-प्रत्यूहश+प्र+अय-प्राय: प्लाय्-प्ला प्रत्यूहशलभप्ला +अष+इदीप+रदीपाम्-प्रत्यूहशलभप्लोऽषेदीप्रदीपाम् । ७ अन 'अष' इति पञ्चम्या द्वितीयपुरुषैकवचनम् । प्र+अय्-प्राय-प्लाय्-तत प्ला इति जायते । प्ला +अष इत्यस्य ‘प्लोऽष' इति रूपम् असंभवि 'प्ला' इत्यत्र विसर्गात् पूर्वस्मिन् भागे आकारस्य विद्य- मानत्वात् । तथापि प्रन्थकारेण केनापि प्रकारेण 'प्लोऽष' इति साधितम् । ८ प्लोऽष+ इदीप-रदीपाम्-० प्लोऽषे दीप्रदीपाम् । प्रदीपाम् षष्ठीवहुचनम् । ९ कु प्रथमा स्थानम् । १० आ• ! संवोधनम् । कु:+आ-कुरा इति निष्पाद्यम् । ११ यते - पञ्चम्या एकवचनम्-यते। व्याख्या-"आ विधातरि मन्मथे"[ ] इत्येकाक्षरवचनात् आ कामस्तस्य सं० हे आः ! काम ! त्वं यतेः सकाशात् 'अषी असी गत्यादानयोश्च' [९३१] इति धातोः पञ्चम्याम् अष-गच्छ-दूर पलायस्वेत्यर्थः। त्वं किं० 'जिइन्धैप् दीप्तौ' [१४९८] इत्यतोभावे "कुत्सम्पदादिभ्यः" [५।३।११४] स्विपि इत् दीपनम्, तदीप्सति क्विपि “पदस्य" [२।११८९] इति सलोपे विरामविवक्षया "धुटस्तृतीयः"[२।११७६] इति तृतीयाभावे इदीप् । पुनः किं० "रस्तीक्ष्णे वैश्वानरे कामे"[ ]इत्येकाक्षरवचनाद् रो वह्निस्तद्वद् याः-दीपनं भावे क्विपि-दीपकान्त्यस्तासां रदीपाम् कुः स्थानम् । पुनः किं० तां लक्ष्मी धन-धान्या- दिकाम् । 'अट्टि हिंसातिक्रमयोः' [६७४] अट्टते हिनस्ति क्विपि तात् अत्र दकारोपान्त्यात् अट्टेः "पदस्य" [२ । १ । ८९ ] इति टलोपे सिद्धम् । अत एव किं० तानं धातुभेदः उपलक्षणत्वात् सुवर्णादि अस्यति क्षय नयति विपि ताम्राः । पुनः किं० एतीति शतरि यती गच्छन्ती नो ज्ञानम् ख मुखम् एव मण्डः शोभा तस्य लीः श्लेषो यस्मात् स यन्नखमण्डली । पुनः किं० "वर्धमानो वोरजिने स्वस्तिकैरण्ड-विष्णुषु" [ हैम० अने० चतु.स्वरकां० श्लो० १५६१] इति भनेकार्थवचनाद् वर्धमानः एरण्डः स इव । कस्यै सिद्धये कार्यनिष्पत्तये । यथा एरण्डेन कार्यसिद्धिर्न स्यात् तथा त्वया सिद्धिर्न भवतीत्यर्थः । यते. किं.

·- co प्रकर्षेण तां लक्ष्मीम् इच्छति क्यनि क्विपि प्रतीः यः इ: कामस्तस्य ऊहिंसनं तस्मिन् उं शिवं हसति अचि प्रत्यूहशः-श-सयोरक्यात्-एवंविधो यो लेन इन्द्रेण भाति लभो जिनः तं प्रपूर्वाद् अयतेः "उपसर्गस्याऽयौ" [२।३।१०० ] इति लत्वे प्लायति श्रयति विचि "वोः प्वय्०" [ ४।४।१२१ ] इति यलोपे प्रत्यूहशलभप्लाः ॥६३।। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥६४॥ ['सिद्धये वैधमानस्तात्ताऽऽम्रायन् न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीर्घ दीपाङ्कुरा यते ॥६४॥] [१ सिद्ध प्रथमान्तम् । २ ए+व+ऋ+ध+म-एवर्धम, ततः द्वितीयावहुवचनम् । सिद्ध + एवर्धमान्+सिद्धये वर्धमान् । ३ अस्त+अत्ता-अस्तात्त । ४ आ+म्लायत्=आम्रायत् । अस्तात्त +आम्रायत अस्तात्ताम्रायत्+न+खमण्डली अस्तात्ताम्रायन्नख मण्डली। सिद्धयेवर्धमान् अस्तात्ता. सि- द्धये वर्षमानस्तात्ताम्रायन्नखमण्डली। ५ न निषेधवाची । ६ ख+मण्डली+ईर् खमण्डली -खमण्डली । ७ प्रति+ई उह+शलभ+प्लोषे प्रत्यूहशलमप्लोषे सप्तम्यन्तम् । ८ दीप्र-पञ्चम्या 'हि' प्रत्यये नामधातुजम् रूपम् त्वम्' इतिकर्तृकम् । ९ दीप+अङ्कुर अस्-दीपाकुरास-दीपाङ्कुरा । १० यते । संवोधनम् ।] व्याख्या- हे यते ! साघो! त्वं प्रतिकूला या ई लक्ष्मीः स्वर्ण-रूप्यादिका तस्याम् ऊहः-ग्रहणाभिप्राय:-स एव शलभ'-पतङ्गः-तस्य प्लोषे दाहे दीपः-अग्निः- इव आचर--इत्यर्थः । साधनिका तु पूर्ववद् ज्ञेया। त्वं किं. दीप्यते इति "नाम्यु- पान्त्य०" [ ५।१५४ ] इति के दीपं दीप्यमानं प्रदीपसदृशं वा यत् "मडुरं 'सलिले रोग्णि रुधिरे" [ हैम० अने० सं० त्रिस्वरकां० १११८ ] इति अनेकार्थ- वचनाद् अङ्कुरं रुधिरं निजशरीरोद्भवं तत् तपसाम् [ तपसा ] अस्यसि क्षिपसि क्विपि दीपाकुराः । मुनीनाम् अस्थि-चविशेष एव शरीरशोभावहः । पुनः किं० 'पिधू गत्याम्' [३२०] क्ते सिद्धो गतः 'श्रित इत्यर्थः । कान् ? एवर्धमान् “भवेत् एविष्णुः" [ ] इत्येकाक्षरात् एविष्णुः वो महेश्वरः, तथा ऋर्देवमाता तां 'धे पाने' [२८] इति धयति "मातो ड:०" [५.११७६] इति डे ऋधो देवः “मो विधौ” [] इति वचनात् मो विधिस्तेषां द्वन्दे एवर्धमा., द्वितीयाशसि एवर्धमान् । कथम् ? न इति निषेधे ब्रह्म-विष्णु-शिवान् देवान् अनाश्रित:--इत्यर्थः-तेषां मिध्योपदेशि- त्वात् । त्वं कि० अस्ता क्षिप्ता परित्यक्ता इति यावत् । अत्ता माता उपलक्षणत्वात् 'सांसारिककुटुम्बं येन स अस्तात्तः तथा आ. कामः तस्य ‘म्लै'धातो. "इकिरितव् स्वरूपार्थे" [५।३।१३८] इति तिवि म्लायतिर्मालिन्यम् तं करोति णिजि क्विपि आम्ला- - ·- . यत् पश्चाद विशेषणसमासे, अस्तात्ताम्लायन् । पुनः किं० खानि इन्द्रियाणि, तेषां मण्डली श्रेणीम् उपचारात् शब्दरूपादिविषयान् ईरयसि कम्पयसि विपि खमण्डली श्लेषाद् विसर्गाभावः ॥६४॥ इति. वृत्तार्थाष्टकेन पञ्च[म]परमेष्ठिनं व्यावये, तस्यैव भेदं पण्डितम् वाच- नाचार्यम् वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥६५॥ [ सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रायन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषेदीपदीपाकुरा यते ॥६५॥] १ सिद्धयेवर्धमान प्रथमाया एकवचनम् । सिद्ध+या+ई='सिद्धये' अस्य पदस्य वर्ध- मानविद्यावाचकेन 'वर्धमान'पदेन समासे सिद्धयेवर्धमान । २ 'स्तात्' क्रियापदम् । ३ ताम्र+ अस-ताम्राऽस्-ताम्रा । ताम्रा +अन्न-ताम्रायन्न० । ४ अन्न खाद्-अन्नख+मण्डल अन्न- खमण्डल+क्यन्+क्विप्-अन्नखमण्डली =अन्नखमण्डली। ५ प्रत्यूह+सह-प्रत्यूहशल+अभ+प्लोष+ ई-प्रत्यूहशलभप्लोषे इति एकारान्तम् प्रथमाया एकवचनम् । ६ दीप्र+दीप अङ्कुर+अस-दीप्र- दीपाखुरा 'प्रत्यूहशलभप्लोषे' पदेन अस्य पदस्य समासे प्रत्यूहशलभप्लोषेदीप्रदीपाकुरा । ७ इ+अ+तेव+विच्-यते । एतदपि एकारान्तं प्रथमान्तम् एकवचनम् । तत अन्न 'यते' इति सिद्धम् ।] व्याख्या-सिद्धां सम्पन्नाम् [याम्-] प्रभावलक्ष्मीम्-ईयते-गच्छति-क्विपि येः सप्रभावा "ते लग् वा" [३।२।१०८] इति उत्तरपदलोपाद् वर्धमानविद्या यस्य स सिद्धयेवर्धमानो वाचनाचार्यः । इः कामस्तेन हेतुभूतेन, न तेवते न क्रीडति इति विचि यतेः । अत्र "प्वोः प्वय" [४|४|१२१] इति यलोपः । विपि तु वस्योट् स्यात् इति विचि सिद्धम् । यतेः कामेन विषयसुखेन हेतुभूतेन अक्रीडकः स्तात्-भवतु-इति क्रिया- शेषः । किम्मूतः ? तानं धातुमेदः उपलक्षणाद् सुवर्णादि, निरीहत्वाद् अस्यति क्षिपति त्यजतीति यावत् क्विपि ताम्राः । पुनः किं० अन्नं धान्यं खादन्ति “क्वचित्" [५।१।१७१] डे अन्नखानि धान्यभक्षकाणि न तु १ अत्र ग्रन्थकार एकारान्त 'सिद्धये' पदं निष्पादयितुं प्रयतते । येन प्रकारेण तेन तत्पदसाधनाय युक्ति दर्शिता तेन तु 'सिद्धये' इति साधयितु न शक्यम् । ग्रन्थकारयुक्ति एवम्-"सिद्धाम् सम्पन्ना प्रभावलक्ष्मीम् ईयते गच्छति क्विपि ये"। । अत्र 'सिद्ध'शब्द तथा 'ई' धातुः 'क्विप् प्रत्ययश्च उपयोग नीत । अनेन तु सिद्ध+ई='सिद्धे' इत्येव स्यात् न तु 'सिद्धये' इति । अत अत्र एव पाठ युक्त-सिद्धा सम्पन्नाम्, याम् प्रभावलक्ष्मीम् ईयते गच्छति क्विपि ये अथवा सिद्धये -तथाहि-सिद्ध+या+ई-सिद्धये अथवा केवलम् या+ई ='ये' इति । तत प्रथमा- विभक्तौ सिद्धये इति सुसाधम् अथवा 'ये.' इत्यपि । “या याने यातरि श्रियाम्" [३६] इति सुधाकलशीये एकाक्षरकोशे 'या' शब्द श्रीवाचक । भत अत्र 'या' शब्दस्य योजने न किमपि दूषणम् ।

·७२ मांसादिकस्य, यानि मण्डलानि देशाः, तान् इच्छति इति वाक्ये क्यनि किपि अन्न- खमण्डलीः, साधूनां त एव देशा द्रष्टव्याः येषु धान्यमेव खाद्यते इति । प्रत्यूहा वितास्तत्कारिणः परीषहा अप्युपचारात् प्रत्यूहाः-तान् श-सयोरैक्यात्-सहते क्विपि "हो धुट्-पदान्ते" [२।११८२] इति ढत्वे, "धुटस्तृतीयः" [ २।११७६ ] इति डत्वे-ड-लयोरक्याल्लत्वे-प्रत्यूहशल् । पुनः किं० न विद्यते भा प्रभावो यस्य स अभो निष्प्रभावः प्लोषो दहनं पीडनं यस्य स अभप्लोषः, ईदृशः इ. कामो यस्मात् स अभप्लोषेः । तथा दीप्रो दीप्यमानो दीपाड्कुरः प्रदीपः तद्वद् असति शोभते क्विपि दीप्रदीपाकुराः । पश्चाद् द्वयोर्विशेषणसमासे अभप्लोषेदीप्रदीपाङ्कुराः ॥६५॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूद्दशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥६६॥ ['सिद्धये वर्धमा नः स्तोत् ताम्रा यन्नखमण्डली । 'प्रत्यूहशलऽभप्लोपेदीपदीपाडूरायते ॥६६॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् २ वर्धमा प्रथमान्तम् एकवचनम् । वर्धमान+णिच् क्विप्-वर्ध- मान् वर्धमा । ३ न. षष्ठी । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ ताम्र+क्यताम्राय+क्विप्-ताम्रा । अस्य आकारान्तस्य तृतीयैकवचने ताम्रा । यथा 'गोपा'शब्दस्य तृतीयैकवचने गोपा तथा ताम्रा। ६ इ+शतृ यत्+नख+मण्डल+णिच्+क्विप्-यन्नखमण्डल । इ+क्य+क्विप्-ई. । यन्नखमण्डल +ई =यन्नखमण्डली =यन्नखमण्डली । ७ प्रतिशब्द लिखितप्रतिसूचक । प्रति+ऊह-शलभ्= प्रत्यूहशल प्रथमान्तम् । ८ अ+भा अभ-प्लो अभप्लोए । अस्य तृतीयैकवचने अभप्लोषा । 'ताम्रा' इत्यस्य विशेषणम् । ९ इन्ध-क्विप् इत्+ई+प्रा=इदीप्र+दीप् इदीप्रदीपा । इदमपि तृती- यान्तमेकवचनम् । 'ताम्रा' इत्यस्य विशेषणम् । अभप्लोषा+इदीप्रदीपा अभप्लोषेदीप्रदीपा । प्रत्यूहशल+अभप्लोषेदीप्रदीपा-प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्रदीपा । १० अङ्कुर अस्-अङ्कुरा. । भत्र 'अङ्कुराः' इति 'इ' इत्यस्य विशेषणम् । इ+अ+ताय्-यता इति आकारान्तम् तस्य चतुर्थ्या एकवचने यते । तत. अङ्कुरा +यते-अङ्कुरायते इति एकं पदम् । ] व्याख्या-वर्धमानां वर्धमानविद्याम् आख्याति लक्षणया स्मरति णिजि क्विपि तयोलोंपे सौ "नाम्नो नो." [२।२।९१] इति नलोपे वर्धमा वाचना- अस्माक सिद्धये कार्यनिष्पत्तये स्तात्-भवतु-इति क्रियासंटकः । किं. 'इणक् गतौ' [१०७५ ] शतरि यन् गच्छन् दूरीभवन्निति यावत् । नखाः नखैः कृता व्रणाः स्त्रीणां वक्षःस्थलादौ, तेषां मण्डलं करोति णिनि विपि तल्लोपे नखमण्डल कामिजनो यस्मात् स यन्नखमण्डल । पुनः किं० इ. कामः स इवाचरतीति क्यडि “दीर्घश्चि०" [४।३।१०८] इति दीर्घ क्विपि चार्यः नः ·७३ 2 तल्लोपे “य्वोः प्वय०" [४।४।१२१] इति यलोपे ई: कामवदाचरन् । कया 'निइंधै दीप्तौ' [१४९८ ] स्विपि इत् दीप्ता, या ई लक्ष्मीः शोभा तां प्राति पूरयति "आतो ड:०" [५।११७६] इति डे इदीप्रा या दीप्रकान्तिः, तया रूपश्रिया कामसदृश इत्यर्थः । दीपा किं० ताम्रो रक्तवर्णः स इवाचरतीति क्यडि विपि तल्लोपे तृतीयाटावचने "लुगातोऽनापः" [२।१।१०७] इति आलोपे ताम्रा रक्तया इत्यर्थः । पुनः किं० अः कृष्णस्तेनाप्तभूतेन भान्ति डे अभाः मैथ्यात्विकाः, तान् प्लोषति दहति निष्प्रभावीकरोतीति यावत् विचि "लघोरुपा" ० [ ४।३।४] इति गुणे अभप्लोट् तया अभप्लोषा | सिद्धये किं० अड्कुरं रुधिरम् अस्यति क्षिपति अर्थात् कामिनामिति क्विपि अड्कुराः । ईदृशो य इ: कामस्तं न तायते न पालयति क्विपि तल्लोपे चतुर्थ्याम् "लुगातोऽनापः" [२।१।१०७ ] इति अलोपे अड्कुरायते । वर्षमा किं० प्रतयो लिखिताः सिद्धान्तादि यत्र संचयात् , उपचारात् तत्र लिखितं सिद्धान्ताद्यपि, यस्मिन् ऊहो विचारः पठ- नादिविषये तं 'शल्भि कत्थने' [ ७७२ ] इति शल्भते श्लाघते क्विपि सौ "पदस्य" [ २।१।८९] इति भलोपे प्रत्यूहशम् ॥६६॥ इत्यर्थद्वयेन पण्डितं व्यावर्ण्य कविः स्वगुरुमेव वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाखरायते ॥६॥ [सिद्धयेवर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डलीः 'प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाऽङ् कुरी येते ! ॥६७॥] [१ सिद्ध प्रथमान्तम् । २ एवर्धमान इ+वन्-एव+ऋद्ध+मान एवर्धमान प्रथमान्तम् एकवचनम् । सिद्ध +एवर्धमान =सिद्धयेवर्धमान । ३ स्तात् क्रियापदम् । ४ ताम्रा मण्डली" इत्यस्य विशेषणम् द्वितीयावहुवचनम् । ५ यन्नखमण्डली सिद्ध श्रित -गुरुपादसेवक इत्यर्थ । अत्र 'मण्डली' ज्ञेयम् । ६ प्रति+ऊह+शरभ-प्रत्यूहगलभ+प्लोषे प्रत्यूहशलभप्लोषे । ७ दीप्र+दीप्अञ्च-दीप्रदीपाङ् । ८ रैरा । कु+रा =कुरा । ९ यते ! सवोधनम् ।] व्याख्या-हे यते ! गुरो ! त्वं प्रतिकूला ये ऊहा विमाः त एव मतिविघातकारित्वात्- र-लयोरैक्यात्-शरभा अष्टापदाः तेषां प्लोषे क्षये कुः शब्दो गर्जितम् तेन युक्तो यो “ रैः स्वर्ण जलदे धने" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् "आ रायो व्यञ्जने" [ २।२।५ ] इति आत्वे रा जलद. स इव भव' इति क्रियाशेष. । किम्भूतः त्वम् जलदश्च ? त्वत्पक्षे दीपो दीप्यमानो दीपनं घनि दीप:-कान्तिः-तम् अञ्चति गच्छति क्विपि "अञ्चोऽनर्चायाम्" [ ४।२।४६ ] इति नलोपे सौ "अचः" १ ‘लिखिता सिद्धान्तादि यत्र' इत्यादि वाक्य अर्थशिथिलम् भापयाऽपि शिथिलम् । “यन्नख- ·។ ·७५ अत्, आयतति निराकरोंति क्विपि आम्रायत् तस्य सं० । तथा हे तात्त ! ताश्चौराः कवायादयः, तेषाम्-'अष्टि हिंसातिकमयो.' [६७४] इत्यतो हिंसार्थात् , किपि भावे तलि-अत्ता विनाशो यस्मात् स तात्तः तस्य स० हे तात्त ! गुरो । अहं ते तव नखेषु-'मठ मद-निवासयोश्च' [२१५] इत्यतो निवासार्थात्-मठामि निवसामि क्विपि नखम नखेषु वसन् सन् । 'अपी गत्यादानयोश्च' [९३१] इति दीप्त्य- र्थाद् वर्तमाना एकवचने अपे दीप्ये-दीतो भवामि-इत्यर्थः । मड् इत्यनुस्वाराभावो न दोपाय, चित्रकाव्यत्वात् । ते किं० सिद्धान् मुक्तान याति गच्छति आश्रयतीति यावत् क्विपि सिद्वया मुक्ति. सैव या ई लक्ष्मीः, तस्या "वर्धमानो वीरजिने स्वस्तिकैरण्डविष्णुपु" [ हैम०अने०स०चतुःस्वरकां० श्लो० १५६१] अनेकार्थाद् वर्धमानः इव विष्णुरिव आचरति क्यडि क्विपि तल्लोपे सिद्धयेवर्धमानाः षण्ञ्यां "लुगातोऽनाय." [२।११०७] इति आलोपे सिद्धयेवर्य- मान. । पुन. कि० प्रकृष्टौ-तिर्गतिः स्वर्गापवर्गादिका, ऊहो बुद्धिगुणभेदः, तयोर्द्वन्द्वे -त्यूहौ यस्य स प्रत्यूह' *पाद् विसर्गाभावः । तथा 'शष् हिंसायाम्' [५१८] शपन्ति प्नन्ति जीवान् इति क्विपि "धुटस्तृतीयः" [२।११७६ ] इति पो डत्वे ड-लयोरैक्यात् लत्वे-शपो हिसकास्तेषु न भान्ति "क्वचित्" [५।१।१७१] डे पलभा अहिसका दयावन्तस्तान् प्राति पूरयति लदम्यादिवृद्धिकारकत्वेन विपि शलभप्राः पश्चाद् विशेषणसमासे प्रत्यूहशलभप्ला- षष्ठयां "लुगातोऽनापः" [२।१। १०७] इति आलोपे प्रत्यूहगलभप्र. र-लयोरैक्यात् । अहं किं० अली इव अली भ्रमरसदृश. पढपद्मसेवकत्वात् मम इति ॥६८॥ इति अर्थद्वयेन निजगुरून् वर्णयित्वा यतीनां देशनारूपां वाणी वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥६९।। [ सिद्धयेऽवर्धमानस्ताऽत्ताऽम्ला यं न खे-मंडली । 'प्रत्यूहशलभप्लोदीपदीपां कुरीयतेः ॥६९॥] [१ सिद्ध+या-इन-सिद्धयेन+णिचू-क्विप्-सिद्धयेन-सिद्धये प्रथमाया एकवचनम् । २ अप्+ अर्व-म+अम्-अअर्धमम्-अवर्धमन्-अस्य प्रथमैकवचने-अवर्धमा-अवर्वमा अस्ताऽत्ताम्ला -प्रथमकवचनम्-अस्ताऽत्ताऽम्रा । ४ ०म्रा +अनायं । अत्र 'अम्' इति द्वितीयक- वचनम् । ५न-ख-म-नखमम् द्वितीयैकवचनम् । पूर्वोक्तस्य अम्' इत्यस्य 'नखमम्'इत्यस्य च 'प्रति' पदेन अन्वय । ६ डली प्रथमैकवचनम् । ७ 'प्रति' रति पूर्वान्वितम् , ऊह+शल-ऊहशल । ८ अ+भ+प्लो+प+इत् अभप्लोषेत्' पदम् 'भापा शब्द सूचकम् । ९ ई+प्रदीप्-ईप्रदीप षष्ठी- बहुवचने ईप्रदीपाम् । प्लोपेत्+ईप्रदीपाम् ०प्लोषेदीप्रदीपाम् । १० कु कु +आ+यते-कुरायते । १२ यते पप्ठ्या एवं वचनम्-यते । - ३ अस्ता+अत्ताऽम्ला . । ११ आ-आ।

·७६ " शिवः तम् । व्याख्या-कु: शब्दो वाचकोऽस्ति । कीदृश: 2 अकारेण युक्तो यः स्वरयुक्तो यो भकारः एतावता भा इति वर्णः, तं प्लवते गच्छति श्रयतीति यावत् विचि सौ "मोत औः" [१ । ४ । ९४ ] इति सूत्रेण औकारे अभप्लौः । ईदृशं षकारम् एति क्विपि अभप्लोषेत् एतावता 'भापा' इति शब्दो वाणीत्यर्थोऽस्तीति । कस्य ? यतेः साधो. सयतस्य । किवाचक ? सिद्धा शाश्वती, या लक्ष्मी, तस्या इन स्वामी सिद्ध- येनो जिनः तम् आख्याति, श्रोतृणाम् तदुपनं सिद्धान्तं वेति णिजि क्विपि तल्लोपे सौ दीर्घड्याब्०" [१ । ४ ।४५ ] इति सेलोपे "नाम्नो नो०" । २ । १ ९१] इति नलोपे सिद्धये । पुनः कि० "क्षिति-जल-पवन-हुताशन-यजमाना-ऽऽकाश-सोम-सूर्या- ख्याः [ ]इत्युक्ते आप' पानीयमूर्तिः । तथा “ अर्धं दानववैरिणा, गिरिजयाऽप्यर्ध हरस्याऽऽहृतम् ।" [ ] इत्युक्ते. अर्धस्य पार्वत्या गृहीतत्वाद् अधोऽर्धरूपो यो म अम शब्द-भक्त्यो ' [३९१ ] इति भजनार्थाद् अमे अमति भजते क्विपि “ मो नो म्वोश्च [२।१ । ६७ ] इति मो नत्वे अवर्षमान मैथ्यात्विक- जन तस्य 'असी'धातो. क्विपि भावे तलि अस्ता दीप्तिः तस्याः ' अट्टि हिसा-ऽतिक- मयो ' [६७४] क्विपि भावे तलि-अत्ता विनाशः तस्यां कर्तव्यायां न म्लायति क्विपि अवर्धमानस्तात्ताम्लाः । पुनः कि ० 'लड जिह्वोन्मथने' [ १०६३ ] णिगि लड- यति उन्मन्थयति अवश्यमिति । णिन् चावश्यकाधमण्ये " [५ । ४ । ३६] इति णिनि ड-ल्योर्व्यत्यये डली उन्मन्थकः । कथं ? प्रति लक्षीकृत्य । कम् ? अं कृष्णम् । तथा पुनः किम्भूतः १ न. ब्रह्मा, खः सूर्य, मश्चन्द्र तेषां समाहारद्वन्द्वे न-ख-मं वुद्ध-रवीन्दु. प्रमुखमिथ्याग्देवतानां प्रभावापहारक इत्यर्थः । पुनः किं० ऊहं विचारम् ‘सल गतौ' [४३८] [ सलति ] गच्छति विवपि ऊहशल् श-सयोरैक्यात् । पुनः किं० ' आसिक् उपवेशने' [१११९] णिगि आसयति स्थिरीकरोति क्विपि आ. स्थिरीकारक । कासा ? ई लक्ष्मीः प्रदीपः कान्त्यस्तासाम् ॥ ६९ ॥ इति यतिवाणीम् एकार्थेन व्यावर्ण्य श्रीजिनधर्म वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यृहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७०॥ [सिद्धयेऽबर्धमा नः स्तात् ताम्राऽऽयन् न खमण्डली । प्रत्यूहशलभ-प्लोपेदीप्रदीपाङ्करा यते ॥७॥] [ १ सिद्धये चतुर्यन्तम् । २ अव+र+व+म+अस्-अवर्धमा प्रथमैकवचनम् एतत् पदम् 'धर्म' शब्दं सूचयति ! ३ न षष्टी । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ ताम्र+आ+य+क्विपू+शत ताम्रायन् नामधातो प्रथमान्तम् । ६ न+खमण्डर+इन् नखमण्डली । ७ प्र+ति-प्रति । प्रति+ऊह+शलक् +णिच् विप-प्रत्यूहगल । ८ अ+भ+प्लोप अभप्लोप+इत्-अभहोपेत् । ९ ई+प्रदीप+अङ्कुर असईप्र- दीपारा । प्रत्यूहगल अभोपेत्+ईप्रवीपाडुरा =प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्रदीपाडुरा । १० यते यते । ] १ अधुनच ग्रन्थमार न ब्रह्मा" इति सूचितवान् तथापि अत्र 'न' शब्देन 'बुद्ध' सभिप्रेत. । 2 - ·व्याख्या - 'अव रक्षण' [ ४८९ ] इति गत्यर्थाद् अवे. अचि अवो गच्छन् र रकारो यस्मिन् स अवर ईदृशं धम इति वर्णद्वयम् असति आदत्ते विवपि अवर्धमा एतावता यतेजिनेन्द्रस्य धर्मो न अस्माकं सिद्धये मुक्तये स्तात्-भवतु-इति सम्बन्धः । किं० तथावर्णत्वात् ताम्रः रक्तवर्णो य-"आ विधातरि मन्मथे"[]इत्यनेकार्थवचनात्-आ मन्मथ.,तस्मिन् य इव यम इव आचरन् यन् ताम्रायन् । पुनः किं० न खमण्डली नः सवित् तदेव खमण्डलं सूर्यमण्डलं नखमण्डल तद् विद्यते यस्य "अतोऽनेकस्वरात्" [७२।६ ] इनि नखमण्डली । पुनः कि० प्रकृष्टा तिर्ज्ञानं यस्य स प्रतिनिवान यत्यादिको जनः तस्य ऊहं विचारमेव शल्कं शरणं करोति णिजि विपि प्रत्यूहशलू । पुनः कि ? अः कृष्णस्तथा भानां भ्रमराणाम्-'प्लुप्शू स्नेहन०, [१५६२] इति घनि-प्लोषः स्नेहो यस्मिन् तद् भप्लोष कमलम् असाधारणविशेषणात् अश्च भप्लोषं च अभप्लोषे तौ एति गच्छति क्विपि अभप्लोषेत् ईदृशी या [ई] लक्ष्मीस्तां प्राति पूरयति “आतो ड०" [ ५।१।७६] इति डे अभप्लोषेदीप्रः । या लक्ष्मी. कृष्णे कमले च क्रीडाथै गच्छति, तां सेवकाना पूग्यतीत्यर्थः । तथा दीपाङ्कुरवत् मसति शोभते क्विपि दीपाकुराः, विश्वोद्यो- तकत्वात् । तयोविशेषणसमासे अभप्लोपेदीप्रदीपाकुरा. ॥७०॥ सिद्धये चर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७१॥ [ 'सिद्धयेऽवर्धमा नै: रतात ताम्रायन्न खमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोपेदीप्रदीपाङ्कुराय-ते ।।७१॥ ] १ सिद्धये चतुर्थी । २ भव++च+म+अस अवर्धमा । अय शब्द 'धर्म' शब्द सूचयति ३ पष्ठी । ४ क्रियापदम् । ५ ताम्र+अस्-ताम्रा । ई+अन्न-यन्न । ताम्रा +यन्न ताम्नायन्न । ६ खमण्डल+इन् खमण्डली । ताम्रायन्न+खमण्डली-ताम्रायन्नखमण्डली । ७ प्रति पा-कराय-ते प्रति इति अन्वय । उह+शल-ऊहशल+भ+प्लोषे ऊहशलभप्लोषे । प्रति+ऊहशलभप्लोषे प्रत्यूहशलभ- प्लोषे । ८ दिन+णिच्+क्विपू-दिन्–ढी प्रथमक्वचनम् । ९ प्र+दा+क्विप-प्रदी प्रथमैकवचनम् । १० प+अङ्कुर+अय+ता-पाङ्कुरायते द्वितीयाद्विवचनम् । दी+प्रदी+पाङ्कुरायते-दीप्रदीपाङ्कुरायते । ] व्याख्या-'धम' इति वर्णद्वयम् असति आदत्ते विपि धमा' तथा अवः गच्छन् रकारो यस्मिन् स अवर एतावता धर्मो यतेजितेन्द्रियस्य जिनस्येत्यर्थः नः अस्माकं सिद्धये स्तात्-भवतु-इति सम्बन्ध । धर्म किं० तानं धातुभेद' उपलक्ष- णत्वात् सुवर्णादि, तेन असति शोभते विवपि ताम्रा' सुवर्णादि च दीप्यमाना ई लक्ष्मीः अन्न धान्यं च यस्मात् स ताम्रायन्नः धर्मेण सकलम् दिक्शोभिता पृथ्वी, अन्नम्-सम्पद्यत इत्यर्थः । तथा खं स्वर्ग' तस्य मण्डलं देशो विद्यते यस्य स ·७८ N , मण्डली राजा इव वर्गस्य स्वामी च स्वर्गस्य धर्माधीनत्वात् । पश्चात् ताम्रायनश्चासौ खमण्डली च ताम्रायन्नखमण्डली । पुनः कि० दिनं करोति णिजि विपि तल्लोपे सौ 'दीवड्या ब्०" [ १ । ४ । ४५ ] इति सेोपे"नि दीवः" [ १ । ४ । ७५ ] इति दीघे दी इव-सूर्य इव-सूर्यसदृश इत्यर्थः । कस्मिन् ? ऊर्हिसायां कर्त्तव्यभूतायां हं हस्तं शलयति चालयति अचि ऊहशलो हिंसापरायणः स एव में नक्षत्रम् तस्य प्लोषे विनाशे इत्यर्थः । पुनः किं० प्रददातीति क्विपि परमते "ईर्व्यञ्जनेऽयपि"[४।३ । ९७] इति ईकारे प्रदीर्दाता । कथम् ? प्रति लक्षीकृत्य, के 2 पाति रक्षति तापादिभ्यः इति क्विपि पम् तापव्यपोहकं यत् “ धाराऽङ्कुर वीसारे शीकरे जलदोपले' [ हैम० अनेका०स० चतुः- स्वरकां० श्लो० १६३२ ] इति अनेकार्थवचनात् " ते लुग् वा [३ । २ । १०८] इति पूर्वपदलोपात्- अङ्कुर वातमिश्रं जलं तत्सदृशं यत् अयः शुभं कर्म, ता च लक्ष्मीः तयोरितरेतरद्वन्द्वे पाङ्कुरायते ॥ ७१ ॥ इत्यर्थयेन श्रीजिनधर्म वर्णयित्वा सिद्धान्तं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥ ७२ ॥ ['सिद्धये वर्धमानस्ताऽऽत्ताऽऽम्रा यं न-खमं डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दी प्रदीप कुरायते" ॥ ७२ ॥] १ [सिद्ध +ए=सिद्धये । सिद्ध प्रथमान्तम् । 'ए' वर्ण पादपूरणाय । २ स्तन्-स्ता । वर्ध- मान+स्ता-वर्धमानस्ता-प्रथमान्तम् । ३ आत्त+आम्र+अस्-आत्ताम्रा -प्रथमान्तम् । वर्धमानस्तान आत्ताऽऽना -वर्धमानस्तात्ताम्रा । ४ यम्+न-यन्न । यम् इति द्वितीयान्तम् । ५ न+ख+मम् नखमम् 'यम्' इत्यस्य विशेषणम्-द्वितीयान्तम् । ६ ड+ली-डली प्रथमान्तम् । ७ प्रति++ ह+गर+भू-प्रत्यूहगरभ-प्रत्यूहगलभ+प्लोषे=प्तत्यूहशलभप्लोषे सप्तम्यन्तम् । ८ दिन+णिच्+क्विप्- दिन्दी-प्रथमान्तम् । ९ प्रदीप आम्-प्रदीपाम् पष्टीवहुवचनम् । १० कु प्रथमान्तम् । ११ अयिधातो आत्मनेपदिन ह्यस्तन्याम् तृतीयपुरुषैकवचने 'त' प्रत्यये आयत । आयत+ई =आयते =आयते । कु +आयते-कुरायते । प्रदीपाम्+कुरायते प्रदीपाकुरायते । ] व्याख्या ---'ए' इति पाद्पूरणे । " ते लुग वा [३।२। १०८ ] इत्यु- त्तरपदलोपात् सिद्धः सिद्धान्तः आत्तो गृहीत. अर्थात् पठितुकामै स्वीकृतः सन् अतिम- धुरतया आम्रवच्चूतफलवत् शोभते विपि आत्ताम्राः भवतु इत्यर्थघटना-अयमर्थः- पाठिनां सहकारफलवन्मधुररसपोपको भवतात-इत्यर्थः । किं० । [३२३] " अहन्पञ्चम [४ । १ । १०७] इति दीर्धे नाम्न. ० " [२। १ 'के' इति द्विवचन प्रतिभाति , तच्च 'लक्षीकृत्य' इत्यस्य कर्म । २ अनेकार्थसग्रहे एवं पाठ -" धाराकुर गीकरे स्यान्नासीरे जलदोपले" इति। स्तन शब्दे, ० ·७९ 2 [ १ । ९१] इति नलोपे स्ता वाचकः कथयिता इति यावत्, तस्य विशेष्यविवक्षया पूर्व- निपाताभावे वर्धमान चरमजिनः स्ता वाचको यस्य स वर्धमानस्ता वर्धमानप्ररूपित इत्यर्थः । यद्यपि सिद्धान्तः श्रीगौतमादिगणधरै रचितः तथाप्यर्थप्ररूपकत्वात् तस्यैव प्राधान्यात् श्रीवर्धमानेनैव-इति । यदुक्तम्- "अत्थं भासइ अरहा, सुत्तं गंथंति गणहरा निउणं" | [ आवश्यक नि० गा० ९२ कोट्याचार्यवृ०पृ० ३४२ ] इति । स इति तच्छन्दो ग्राह्यः । सः कः ? इत्याह- यं सिद्धान्तम्-'ईच् गतौ' [ १२५२ ] गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वाद्-ईयते जानाति तत्त्वातत्त्वमिति क्विपि ईः तत्त्वज्ञो जनः । आड्पूर्वाद् ‘अयि गतौ ' [७९० ] इत्यतो हस्तन्यन्यदर्थैकवचने-आयत-आगच्छत्-आश्रयदिति यावत् पठनाद्यर्थमिति शेषः । यतो जनः किं ! "डः शिवे ध्वनौ" [ ] इत्येकाक्षरोक्तेः डम्-पठनध्वनिम्-'लीड् [च् ] श्लेषणे' [ १५४८] लीयते क्विपि डली: उच्चैःस्वरं पठन्नित्यर्थः । पुनः किं ? दिनं करो- तीति णिजि विवपि दीः सूर्यः स इव-सूर्यसदृशः इत्यर्थः । कस्मिन् ? प्रतयः सिद्धान्त- लिखितपत्रसञ्चयाः ताः लेखनेन 'अव रक्षण' [४८९ ] इति करणार्थाद् अवेः अवति करोति क्विपि प्रत्यू लेखनेन प्रतिकारको हो हस्तो येषां ते प्रत्यूहाः सिद्धान्तलेखकास्ते एव-शरं जलं तस्माद् भवन्ति 'क्वचित्" [५ । १ । १७१ ] डे र-लयोरैक्यात्-शल- भानि कमलानि, तेपु विषयेषु 'प्लुप्शु स्नेहन०' [ १५६२ ] इति घनि प्लोषः स्नेहः तस्मिन् । यथा रवे कमले स्नेहस्तथा अस्यापि सिद्धान्तलेखकेष्वित्यर्थः । पुनः किं० कु. स्थानम्, कासां प्रदीपां कान्तीनाम् । यं किं० "नस्तु संविदि" [ ] इत्येका- क्षरोक्तेः-नः ज्ञानं नानार्थप्रतिपादिगम् तेन खश्च सूर्यश्च मश्च चन्द्रश्च समाहारद्वन्द्वे खमं सूर्यचन्द्रमिव आन्तरतमोभेदकत्वात् ॥७२॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७३॥ [सिद्ध ये वर्धमानस्तात्ताम्रायन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दी प्रदीपाकुरायते ॥७३॥] [१ सिद्ध +ए-सिद्धये । सिद्ध प्रथमान्तम् । २ ए+वर्धमान -एवर्धमान । एव सिद्धये- वर्धमान । एवर्धमान प्रथमान्तम् सिद्ध इत्यस्य विशेषणम् । ३ तत्+ता-तत्ता+अण्- तात्ती+आ-कर्मधारयसमासे तात्ता+म्लायन्-तात्ताम्रायन् प्रथमान्तम् । १ 'न' निषेधवाची म्लायन्' इत्यनेन सह न' इत्यस्य अन्वय -न म्लायन् इत्यर्थ । ५ ख मण्डल+इन्-खम- ६ 'दीन 'शब्दस्य 'दी'प्रयोग 'दिन'शब्दस्य 'दी'निष्पादनरूपया पूर्वोक- प्रक्रियया साध्य ।] १ अर्थ भाषते अर्हन् सूत्र प्रश्नन्ति गणधरा निपुणम् । . , , . ण्डली ।

·८० व्याख्या--सिद्धः सिद्वान्तः, प्रतिकूला ऊहाः प्रत्यूहाः, त एव शलमाः पतङ्गाः तेषां प्लोपे विनाशे प्रदीपाङ्कुरायते प्रदीपाकुरवदाचरति इति क्रियासम्बन्धः । किम्भूतः १ यद्यपि 'इड्क अध्ययने' [११०४ ] इति धातुः अधिपूर्व एव दृश्यते, तथापि उपसर्गस्यातन्त्रत्वात् इते अवीते लक्षणया धातूनामनेकार्थत्वाद् व्याख्याति बाहुल- कात् केवलादपि विचि गुणे ए: आख्याता वर्षमानो वीरजिनो यस्य स एवर्धमानः श्री- वीरप्रोक्त इत्यर्थः । पुनः कि० तस्य भावस्तत्ता तत्वं, तस्या इयं, "तस्येदम्" [६।३। ६०] अणि तात्ती । तात्तो चासौ आश्च लामीश्च तात्ता तत्त्वलक्ष्मीः म्लायन् म्लानीभवन् नेति निषेधे तत्त्वश्रीनिर्मल इत्यर्थः । पुन. किं० ख. सूर्यस्तस्य मण्डलानि चतुरशीत्यधिकशतसङ्ख्याकानि आधेयतया विद्यन्ते यस्मिन् स "अतोऽनेकस्वरात्" [७।२।६] इनि खमण्डली-सूर्यस्य मण्डलानि सिद्धान्ते एवाभिहितानि । यदुक्तं संग्रहणीग्रन्थे- पनरस चुलसीइसयं, इह ससि रविमंडलाई तक्खित्त" [ बृहत्संग्रहणीसूत्र गाथा ८६–चन्द्रसूर्यमण्डलाधिकार ] इति । पुनः किं० न दीनान् करोति परमानन्ददानेन निजपाठकान् इति णिजि क्विपि सौ "नाम्नो नो." [२।१।९१] इति नलोपे अदी ॥७३॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्युहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७४॥ [सिद्ध ! ये ऽवैधमानस्तात्ताऽऽम्राऽयन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपां कुँरायते ! ॥७४॥] [१ सिद्ध !। २ या इत्यस्य सवोधनम ये ! । ३ 'वर्वमान'शब्दस्य नामधातुत्वे आचारार्थे क्विपि ह्यस्तन्या द्वितीयपुरुपैकवचने अवर्धमान इति क्रियापदम् । ४ ता+अत्ता तात्ता+आम्ल -तात्ताम्र ! ५ अयम् प्रथमा । ६ न --पष्ठी-न। ७ खमण्डल-इन्= समण्डली । ८प्रत्यूह+गय+ड-प्रन्यूहशड+भ-प्रत्यूहशडभ-प्रत्यूहशलभ+ग्लोषे । ९ दि ई-दी+प्रदीपाम् दीप्रदीपाम्, पष्ठीबहुवचनम् । १० कुल+अस्-कुलास+यति-कुलायति । अस्य सवोधने कुलायते-कुरायते । । व्याख्या-हे सिद्ध । सिद्धान्त ! । हे तात्ताम्र ! ता लक्ष्मीः अत्ता माता यस्य स तात्त. काम , तेन म्लायति "क्वचित्" [५।१।१७१] हे तात्ताम्लस्तस्य स० हे तात्ताम्ल ! | तथा हे कुरायते ।-र लयोक्यात्-कुलं गृहम् अस्यन्ति त्यजन्ति क्विपि कुलासो गृहत्यागिनो यतयो यस्मात् स कुलायतिस्तस्य स० । साम्प्रतं यतयः सिद्धान्ताधारेणैव हि गृहादि मुक्त्वा संयम पालयन्ति । तथा हे ये | या लक्ष्मीरिव १ पञ्चदश चतुरगीतिगतम् । इह शशिरविमण्डलानि तत्क्षेत्रम् । २ अत्र' तात्ताम्ल' प्रयोगसाधनाय 'आम्लायति' इति उचितम् । अन्यथा 'तात्तम्ल इत्येव स्यात् । तात्ताम्ल- - ·८१ वनिर्वचनमिति यावत् । - रा, तस्याः सं०, श्रोतृणां कमलासम्पत्तेः । त्वं नः अस्माकम् अवर्धमानः वर्धमान इव वीरजिन इव आचरः इत्यर्थः । कस्मिन् ? प्रत्यूहाः प्रतिकूला ऊहा. संशया ति यावत् । तथा शयम् -निद्रां मूढ-वमिति यावत्-करोतीति णिजि विपि तल्लोपे शय् मौज्यकर्ता यः- ड-लयोरैक्यात् "ड: शिवे ध्वनौ" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् -डो पश्चाद् घोषवति परे "न्यो." [१।३।२३] इति यलोपे शडः कुत्सितवचनम्, प्रत्यूहाश्च शडश्च प्रत्यूहशडौ, तयोर्विषये भाति प्रत्यूहशलभो यः लोपो विनाशस्तस्मिन् । त्वं किं० अयं प्रत्यक्ष । पुनः किं० खस्य ज्ञानस्य मण्डली इव श्रेणिरिव खमण्डली ज्ञानस्य तदाधारत्वात् । न. किं० 'डुदांग्क् दाने' [ ११३८] इत्यतः "इ-कि-श्तिव्०" [५।३।१३८] इति किप्रत्यये "इडेत्पुसि चातो लुकू" [ ४।३।९४ ] इति आलुकि दिर्ज्ञानम् , तथा ई लक्ष्मीस्तया प्रदीप्यामहे इति क्विपि दीप्रदीपस्तेषां दीप्रदीपाम् दानिनामित्यर्थः ॥७४॥ इत्यर्थत्रयेण श्रीजिनोक्तं सिद्धान्तं व्यावर्ण्य सकलकर्मक्षयोद्भूतां सिद्धिं वर्णयति -तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ।।७५॥ [सिद्धयेवंर्धमा नः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डली!। प्रत्यूहशल् अभप्लोषे ! दीप्रंदीपाङ्कुरायते ! ॥७॥ ] १ [सिद्धे ! सवोधनम् । २ एवर्धमा प्रथमैकवचनम् । एव+ऋद्ध+मा-एवर्धमा । ३ न षष्ठी । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ ताम्र+अम्-ताम्रास्+अत्-ताम्रायत् । न+ख+मण्डल-नख- मण्डल+इन्-नखमण्डली।ताम्रायत्+नखमण्डली-ताम्रायन्नखमण्डली+ई-ताम्रायन्नखमण्डली -विसर्गा ऽभावे अस्य सनोधनम्-ताम्रायन्नखमण्डली ।। ६ प्रत्यूह+शल-प्रत्यूहगल प्रथमान्तम् । 'शट्' धातो शडू' इति कृत्वा ‘शल' सजायते । ७ अ+म+प्लोषि अभप्लोषि -अस्य संवोधनम्--अभप्लोषे!। ८ दीप्र+दीप+अङ्गुर आयति-दीप्रदीपाङ्कुरायति -सबोधने-दीप्रदीपाडरायते !1 ] व्याख्या~हे सिद्धे ! मुक्ते ! हे ताम्रायन्नखमण्डलीः ! ताम्र धातुभेद. उपल- क्षणत्वात् सुवर्णादि, तद्वत् सकलकर्ममलविमुक्तत्वेन असन्ति शोभन्ते स्विपि ताम्रासो हेमवद् दीप्यमानाः । तथा अ इव-कृष्ण इव -आचरन्तः “कर्तु, विप्०" [३।४।२५] इति क्विपि गरि अन्त' ये-जा ज्ञानम्, खं सुखम्, तयोर्मण्डलं समूहो विद्यते येषां ते नखमण्डलिन आत्मानः । पदत्रयस्य समासे ताम्रायन्नखमण्डलिन , तान् । 'ईड्च् गतौ' १ 'दिर्दानम्' इति समुचितम् अर्थानुसारेण । १ ·८२ - [१२५२ ] ईयते यताति क्विपि ताम्रायन्नखमण्डलीः तस्याः स०। अत एव हे दीन- दीपाङ्कुरायते । दीपाङ्कुरा इव प्रदीपा इव, तद्वद् देदीप्यमानत्वाद् दीपाङ्कुरा सिद्धाः तेषाम् आयतिविस्तार प्रभावो वा दीपाङ्कुरायति । दीपा दीपाडुरायतिर्यस्यां सा दीप्रदीपाङ्कुराय- तिस्तस्याः सं० । तथा हे अभप्लोषे ! न भाति "क्वचित्" [५।१।१७१] इति डे अभ' अशोभमान. अविद्यमान इति यावत् । 'प्लुयू दाहे' [५३३] "इकिन्तिव्०" [५/३१ १३८] इति इप्रत्यये प्लोषिर्दाहः सन्तापः-यस्यां सा अभप्लोपिः, तस्याः सं० । त्वं नः अस्माकं संवन्धिनी स्तात्-भव-इति क्रियासंवन्धः । त्वं किं० प्रत्यूहा विन्ना जन्म- जरा-मरणादयस्तान् शटसि क्षयं नयसि विपि प्रत्यूहगड् ड-लयोरक्याल्लत्वं प्रत्यूह- शम् । पुनः किं० एवर्धमा "एवः केवलः" [ उणादिमुत्र ५०५ ] इल्युणादिवचनात् । एवाः सर्वकर्मविमुक्तत्वेन केवला ऋद्वाः समृद्धा. तेषां मा इव लक्ष्मीरिव एवर्धमा- सिद्धानां मुक्तिरेव लक्ष्मीरिति ॥७५|| इति श्रीजिनशासनानुगामितीर्थकर-तीर्थाचाराधनोभूतां सिद्धिं वर्णयित्वा जैन- मतानुगामिनं श्राद्धं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः : स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥ ७६ ॥ [सिद्धये वर्धमाऽनस्ताऽऽत्ताऽम्रायन् नखमण्डलीः । 'प्रत्यूहशलभप्लोषे । दीप्रदीपाङ्कुराऽयते । ॥ ७६ ॥] [१ सिद्ध या सिद्धय+इभ्य सिद्धयेभ्य+णि+क्विपू=सिद्धये अई-सिद्धयेवई'ह-सिद्धयेवर्द्ध +मा+अनस्-सिद्धयेवर्द्धमाऽनस्+ता-सिद्धये वर्द्धमानस्ता+आत्त+अम्लायत्-सिद्धयेबर्द्धमाऽनस्ताऽऽत्ता- ऽम्लायत्-सिद्धयेवर्धमानस्तात्ताम्रायत् । ३ नस+मण्ड+लीनखमण्डली -नखमण्डली । ४ प्रति+ ऊह-प्रत्यूह+शर=प्रत्यूहशर+भू-प्रत्यूहगरभ-प्रत्यूहशलभ । प्र+उषा-प्रोषा-प्लोषा । प्रत्यूहशलभ+ प्लोपा-सबोधनम्-प्रत्यूहगलभप्लोषे ! । ५ 'दीप्रदीप'शब्दात् 'दी'वर्णस्य निष्कासने 'प्रप' इति । तस्य सवोधनम् प्रप! इति । ६ दीप्रदीपाकुर इत्यत्र 'अङ्कुर' इति नाम्न धातुत्वे आचारार्थे क्विपि द्वितीयपुरुषकवचने पञ्चम्या 'हि' प्रत्ययान्तम् क्रियापदम् । ७ अयते ! सबोधनम् ।। व्याख्या--शब्दानां विरोध्यर्थप्रतिपादकत्वाद् न यतिः अयतिः श्राद्धः- असुखं दुखम् ' इतिवत्-तस्य सं० हे अयते ! श्राद्ध । हे प्रत्यूहगल[ भ-] प्लोषे ! प्रत्यूहाः प्रतिकूला ऊहा परस्त्रीगमनादिविषये दुष्टा मतिविलासास्त एव शरं जलं तस्माद् भवन्ति " क्वचित् " [५ । १ । १७१ ] डे शलभानि कमलानि तेषु विषये प्रकृष्टा उपा इव रात्रिरिव प्रत्यूहशलभप्लोषा तस्य सं० एदापः - - ·८३ ! [११ ४ । ४२ ]इति एत्वम् । यथा रात्रौ कमलानि निःश्रीकाणि भवन्ति, तथा अस्मिन् प्रत्यूहा अपीत्यर्थः । तथा हे अदीप्रदीप ! न विद्यते दी' इति वर्णो यस्मिन् स अदीः ईदृशश्चासौ प्रदीपश्च अदीप्रदीप ! एतावता प्रपः-रक्षकः-प्राणिनामिति शेषः-तस्य सं० हे प्रप ! रक्षक ! त्वम् अङ्कुर नवीनोद्गतजलादेः प्ररोहवत् आचर-इत्यर्थः । यथा मकरो दिनं दिनं वृद्धिं याति, तथा त्वमपोत्यर्थः । त्वं कि० सिद्धयेवर्धमानस्तात्ताम्रा- यन् । सिद्धा सम्पन्ना या लक्ष्मीर्यस्य स सिद्धयः, ईदृशो य इभ्यः सिद्धग्रेभ्यस्तं धन- धान्यादिमनोऽभिमतप्राप्त्यर्थमाख्याति णिजि क्विपि तयोर्लोपे ॥ पदस्य [२।१। ८९ ] इति यलोपे सिद्धयेब् ईदृशो य. 'अर्द गति-याचनयोः' [३०१] इत्यतः क्विपि " रात् सः २। १ । ९० ] इति दलोपाभावे अर्द याचकजनः सिद्धयेबर्द, तस्य हो हस्तः सिद्धयेवर्धः तस्मिन् मा लक्ष्मीः " अनः शकटं भोजनम् अन्नं च" [ उणादिसूत्र ९५२ ] इति उणादिवचनात्-अनो भोजनं यस्य स सिद्धये- बर्धमाना तस्य भावे तलि सिद्येबर्धमानस्ता तस्या आत्तं स्वीकारः तेन न म्लायतीति शतरि सिद्धयेबर्धमानस्तात्ताम्लायन् । कोऽर्थः ? लक्ष्मीसमृद्धमहेभ्यप्रार्थकार्थिसार्थहस्त- दत्तलक्ष्मी-भोजनादितया अम्लानः इत्यर्थः । पुनः किं० १ नखैः कृत्वा मण्डं भूषां लीयसे श्लिष्यसीति क्विपि नखमण्डलीः सामुद्रिकशास्त्रोक्तलक्षणनखशोभित इत्यर्थः ॥७६॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ ७७ ॥ ['सिद्धयेवर्धमानस्ताऽऽत्ताऽऽम्रा यन्नखमन् ! डेली । 'पत्यूह शल-भप्लो पेदी ! दोपाङरा यते ॥ ७७ ॥] [१ हे सित् ! सबोधनम् । २ वयेव इति धे' धातो अस्मत्पुरुषद्विवचन क्रियापदम् । ३ ऋधमान पष्ठ्या एकवचन यते इत्यस्य विशेषणम् । ऋ+ धाध+मान+णिच +क्विपू-ऋधमान् तस्य । सित्+धयेव+ऋधमान =सिद्धये वर्धमान इति । ताऽऽत्ताऽऽम्रा द्वितीयावहुवचनम् इत्यस्य विशेषणम् 'धयेव' इत्यस्य च कर्मरूपम् । ५ अन्न+स+मन्द+णिच्+क्विप् अन्नसमन् । सबोधनम् । तात्ताम्रास्+अन्नखमन् ! तात्ताम्रायन्न समन् ! । ६ डली द्वितीयावहुवचन कर्म । ७ प्रति ऊह+शर+भ+प्लु-प्रत्यूहगलभालौ षष्ट्या एकवचने प्रत्यूहशलभप्लो । ८ षा+ई-षे+दीप्र!=पेदीप्र । संवोधनम् । ९ दीपाखरा द्वितीयावहुवचनम्, डली इत्यस्य विशेषणम् । १० यते इति पष्ठ्यन्तमेकवचनम् ।] व्याख्या---कश्चिदिभ्य श्राद्धः कञ्चिदिभ्य श्राद्धं प्रति धर्मालापं करोति-तथाहि ~हे दोन ! इभ्य ! 'प. श्रेष्ठे" [ ] इत्येकाक्षरात् पा श्रेठा ई लक्ष्मीस्तया दाप्र सकलजने दीप्यमानः तस्य स० । 'षिधू गत्याम्' [ ३२० ] गत्यर्थाना ज्ञानार्थत्वात् .. सप्तम्या ४ ता+आत्त+आम्र: डली तस्य ·. सेवति जानाति तत्त्वातत्त्वमिति स्विपि सित् तत्त्वातत्त्वज्ञः तस्य स० । तथा अन्नेन खानि इन्द्रियागि मन्दग्रति क्विपि सौ अन्नखमन् तस्य सं० हे अन्नखमन् ! श्राद्धा अपि ज्ञाततत्वा स्तोकाहारादिना स्वतुर्यपालनादिनिमित्तम् इन्द्रियाणि मन्दयन्ति । भावां यते. साधो डो ध्वनिस्तस्य लोः श्लेषस्तस्य ई लक्ष्मीः । 'धे पाने' [२८] इत्यतः सप्तम्यस्मदर्थहिवचने धयेव -पिबेव-इत्यर्थः । यतो डली किम्भूता.? ता लम्मीस्तया आत्ताः स्वीकृता व्यवहारिण तात्ता तेषां तेषु वा आम्रवत् सहकारफलवदाचरन्ति स्विपि धातुत्वे अचि तात्ताम्रा श्रोतृणां मधुरा इत्यर्थः । पुनः किं० तत्त्वातत्त्वप्रकाशकत्वात् दीपाङ्कुराणाम् आ. श्रिय इव दीपाङ्ग । यते. किम्भूतस्य ? ऋर्दवमाता ता धयन्ति निजमातृत्वात् "क्वचित्" [५ । १ । १७१ ] डे ऋधाः देवास्तेभ्यो मानः पूजा यस्य स ऋधमान जिन तं श्रोतृणामाख्याति णिजि क्विपि तयोर्लोपे ऋधमा तस्य मधमान , पश्चाद् ‘अवर्गस्येवर्गादिना०" [१ । २ । ६ ] इति सिद्धम् । यते. पुन किम्भूतस्य ? प्रपूर्वाद् 'अयि गतौ' [ ७९० ] इत्यतः क्तौ 'वो प्वयू० [ ४ । ४ । १२१ ] इति यलोपे, परमते "अतः" [ ४ । ३ । ७२ ] इत्यल्लोपे प्रतिर्ज्ञानम् , ऊहो विचार , शर:-उपचारात्-धनुर्विद्या, भानि नक्षत्राणि-उपचारात्-ज्यो- तिषग्रन्थ. प्रत्यूहशलभानि प्लवते गच्छति श्रयति य. इति यावत् विचि गुणे प्रत्यूहशलभलौः तस्याम् । “एदोद्भ्यां डसि-डसो र." [१ । ४ । ३५ ] इत्यात्वे सिद्धम् ।।७७॥ इति अर्थद्वयेन श्राद्धं वर्णयित्वा सामान्यव्यवहारिणं वर्णयति तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपावैरायते ॥७८॥ [सिद्धयेवर्धमानस्ताऽत्ताम्रायं न खमण्डली। प॑त्य॒हशलभलोपे दीर्मदीपांकुरायते ७८ ॥] हे सित् ! सवोधनम् । सित+णिच्+क्विप्-सित् । २ 'हयेव' इति क्रियापदम्-सप्तम्या अस्मत्पुरुषस्य द्विवचनम् । ३ ऋद्ध+म-अनस्+ताय् ऋद्धमानस्ता+अत्=ऋद्धमानस्तात्! संवोधनम् । सित्+हयेव+ऋद्धमानस्तात्+सिद्धयेवर्धमानस्तात् । ४ ताम्+रायम्=ताम्रायम् । ५ न निषेधवाची। न हयेव अपि तु 'हयेव' इति आगय । ६ ख+मण्डलीम् खमण्डलीम्-'रायम्' इत्यस्य द्वितीयान्तस्य विशेषणम्-खमण्डली । ७ प्रत्यूह+शलभ+प्लोपे-सप्तम्यन्तम् । ८ दीप्रदीपाम्-द्वितीयान्तम् ‘रायम्' इत्यस्य विशेषणम् । ९ कुरा+क्त्वा=कुराय संवन्धकभूतकृदन्तम् । १० ता+ई+क्विप्=ते इत्ये- वम् एकारान्त'ते'पदस्य सबोधनम् ‘सित्' इत्यस्य विशेषणम् ।। १-स्वचतुर्थत्रत-ब्रह्मचर्यत्रत-प्रभृतिव्रतपालनादिनिमित्तम् इति आशय । २-'यते' इत्यस्य विशेषणत्वेन अत्र 'तस्य' इति युक्तम् । : “एदोद्भपा टसि-ङसो र" [१।४।३५] इति सूत्रेण रविधानात् अत्र 'इति रत्वे' इति समुचितम् ।

·१५ - - व्याख्या-तां लक्ष्मीम् ईयते गच्छति श्रयति इति यावत् क्विपि तेः तस्य स-हे तोयिने ।-हे ते ! हे व्यवहारिन् ! सितान्-बद्धान् बन्दिजनानिति यावत्-आख्याति च्छोटनवुद्धया इति क्विपि सित् तस्य स० हे सित् ! बन्दिजनच्छोटक ! व्यवहारिणो बन्दिजनच्छोटक ' इतिविरुदत्वात् । तथा ऋद्धः समृद्धो यः मः शिवे विधौ " [ ] इत्येकाक्षरवचनात्-मो विधिः तस्य अनः शकटं तां तायते वहनेन पालयति क्विपि मद्धमानस्ता हंसस्तद्वद् अतति गच्छति क्विपि ऋद्धमानस्तात् तस्य स० हे ऋदमानस्तात् ! । आवां रुचितगति रुचिरगते ! आवां तां प्रसिद्धां [ न्या] योपार्ज. नेन राय कुपात्रादिभ्यः प्रधानेन कुराय कुत्सितं रात्वा दत्त्वा न हयेव 2 न क्लाम्येव ? अपि तु पं ...कल्यफलप्राप्त्या क्लाम्येव । अत्र 'हय हर्य क्लान्तौ च' [३९७] इत्यतः सप्त यस्मदर्थंकद्विवचने 'हयेव' इति रूपम् । रायं किं० खं सौख्यं तस्य मण्डलीमिव श्रेणीमिव खमण्डली-श्लेषादनुस्वाराभावः-द्रव्यस्य सुखहेतुत्वात् । पुनः किम्भूतः १ दीप्रो यो दोपः, तहत् आचरति क्यनि, तल्लोपे दीप्रदीपा, तां दीपदीयां प्रदीपसदृशाम् । कस्मिन् ? प्रत्यूहा विना रागदम्भादयस्त एव शलभाः पतङ्गास्तेषां प्लोषे दाहे अत्र च 'रे' शब्दः ऐदन्तः पुंलिङ्गः स्त्रीलिङ्गः, अत्र तु स्त्रीलिङ्गः । तामित्यत्र विरामविवक्ष याऽनुस्वाराभावः ॥७८|| सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥७९॥ [सिद्धयेवैर्धमां नस्ताऽऽत्ताम् रायन ने खमण्डलीं। प्रत्यूहशल् 'अभप्लोऽपेदीदीपां कुरायं ते" ॥७९॥ ] [१,-सिद्धस्या-सिद्धय । अस्य सवोधने सिद्धय ! । २ ई+वर्ध+मू+विच्-ईवर्धमो अस्य ओकारान्तपदस्य द्वितीयान्तम् ईवर्धमाम् ३ नस+तलू-नस्ता+आत्ताम्-नस्ताऽऽत्ताम्-द्वितीयान्तम् । 'कुरायम्' इत्यस्य विशेषगम् । ४ रै+क्विप्+शतृ रायन्--प्रथमान्तम् । ५ न निषेधवाची । 'अष' इति क्रियापदेन सह अस्य सवन्ध -न 'अप'-न गृहाण इत्यर्थ । ६ ख+मण्ड+ली+इम्= खमण्डलीम् द्वितीयान्तम् । ७ प्रति+ऊह- शट्-प्रत्यूहशड्=प्रत्यूहशल्लू-प्रथमान्तम् । ८ अभ+प्लु+ ड-अभप्ल -प्रथमान्तम् । अभप्ल +अष-अभप्लोऽष । ९ 'अप' इति 'अष' धातो पञ्चम्या हि' प्रत्यये रुपम्-'अपी असी गत्यादानयोश्च' [९३१] । १० इ+दीप्र+दीप+अचू-इदीप्रदीपाम् द्वितीयान्तम् । प्रत्यूहशल+अभप्लोऽष+इदीप्रदीपाम् प्रत्यूहशलभालोऽषेदीप्रदीपाम् । रायम्=कुरायम् द्वितीयान्तम् 'ईवर्धमाम् ' इत्यस्य विशेष्यम् । १२ ते-तव । अत्र '० प्रदीपा' इति पद विहाय सर्वे अनुस्वारा न गणनीया । १ सवोधने तायिन् । इति भवति न तु तायिने, ' तायिन' इति चतुर्यन्तम्, एव पाठो- ऽयमशुद्ध । तया अत्र प्रसङ्ग 'तायिन्' अयवा 'तायिने' इति पदद्वयमपि नोपयुक्तम् । २ इट क्रियाविशेषण प्रतिभाति । ३ अत्र 'प्रदानेन' इति युक्तम् । ४ अत्र निर्दिष्टविन्दूना स्थाने 'रत्र अ' इति योज्यम् । अत 'परत्र अकल्यफल' इति समग्र जायते । ५ अत्र .दर्थे द्विवचने' इति पाठ उपयोगी। ११ कु+ ' ·८६ व्याख्या -सिद्धा सम्पन्ना या लक्ष्मीर्यस्य स सिद्धयस्तस्य सं० हे सिद्धय ! इभ्य । त्वं कुरायं कुत्सितरायं द्रव्यम् अन्योपार्जितां लक्ष्मी न अप-मा अङ्गीकुर्वित्यर्थः। यतः किं० ई लक्ष्मीस्तस्या वर्षो वृद्धिस्ता' 'मूड् बन्धने ' [६०१] इत्यतो मैवति वध्नाति विचि गुणे ईवयमौ ताम् आ अम्-शसोऽता " [१ । ४ । ७५] इत्य- कारे ईवर्धमाम् । अनुस्वाराभावो न दोषाय, चित्रकाव्यत्वात् । एवं सर्वत्र । पुनः किं० 'न (ण) सि कौटिल्ये [५१ ] क्विपि भावे तलि नस्ता कौटिल्यं तेन आत्तां गृही- ताम् । अत्र तु विरामविवक्षया "तौ मुंमोर्व्यञ्जने०" [१ । ३। १४ ] इत्यनुस्वाराभावः । एवं सर्वत्र । त्वं कि० रा स्वर्ण तद्वदाचरति निजशरीरकान्त्या इति शतरि रायन् । कुरायं कि० खं सुखं तस्य 'मडुड् वेष्टने' [ ६९२] इति परमते विभाजनार्या इत्यतो घनि मण्डो विभागः पृथक्करणं तं लीयसे श्लिष्यसीति क्विपि खमण्डली ईदृगः इ. कामो यस्मात् सकाशात् सा खमण्डली तां श्लेषादनुस्वाराभावः । अत एव किं० इ. काम. स एव दीप्रोऽग्निस्तं दीपयतीत्यचि इदीप्रदीपा ताम् इदीप्रदी- पाम् । कस्य ? ते तवैव कामाग्निदीपिकामित्यर्थः । त्वं तु किं. अभः कामस्तं प्लोषति दहतीति "क्वचित्" [५ । १ । १७१] डे अभप्ल' कामध्न इत्यर्थः । पुनः किं० प्रतिनिम् ऊहो विचार ताभ्यां शटति जानातीति तत्त्वातत्त्वमिति क्विपि टस्य इत्वे -लयोरैक्याल्लत्वे प्रत्यूहशल् ॥ ७९ ॥ इति श्रीजिनमतानुसारि सर्वं यथाक्रमं व्यावर्ण्य, प्रतिपक्षस्य शिवशासनस्य किञ्चिद् वय॑ते । तत्र त्रयो देवाः ब्रह्मा विष्णुमहेश्वरश्च । तत्र प्रथमं ब्रह्माणमेव वर्ण- यति-तथाहि-- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहगलमप्लोषे दीपढीपाडुरायते ॥ ८० ॥ ['सिद्धये वध ! माऽऽनः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डली। प्रत्यूह-गल-भ-प्लोपे-दीप-दीपा-ऽङ्कुरायतेः ॥ ८०॥] [१-सिद्धये चतुर्यन्तम् । २-ब+ऋद्ध-वर्ध ! सबोधनम् । ३ म ! सबोधनम् । शिव चन्द्रमा वेधा "-एका० मुधा. 'लो. २७ । अर्थात् हे ब्रह्मन् । इत्यर्थ । १ अन्+घन आन-प्राणभूत । वर्ध+म+आन वर्धमान । ५ तात् क्रियापदम् । ६ ताम्र+अस्=ताम्रास अन० ताम्रागन्न । ७ अन्न+ज+मण्टल+णिन अन्नखमण्डली । ८ प्रतीक्-प्रत्यू+ह+भर+भ+ (प्रपा ) प्रोपा+है+दीप्रन टी भर+आयति-तस्य प्रत्यूहगलभग्लोपेटीप्रढीपाडुरायते ।] 1 'नाम्' इति उचितम । २ (मवत' इति शुद्धम । ३ "तो मुमो व्यञ्जन स्वो न्यय सूत्रन्यास्य शुद्धपाठ । र विभाजनाथ 'इति सशुद्धम् । म ·८७ व्याख्या-हे म । हे वर्ध ! व. पद्मम्, तेन ऋद्धस्तस्य सं० । त्वं प्रपूर्वात् 'पीव मीव तीव नीव स्थौल्ये' [ ४६६-४६९ ] इत्यतः कर्तरि क्विपि, वस्योटि प्रत्यू: पुष्टाः ये होहस्त. प्राणिनाम्, शरा बाणा ,भानि नक्षत्राणि, प्रकृष्टा उपा रात्रिः, ई लक्ष्मीः, दीप्रः अग्नि दीपः प्रदीपः, अड्कुग लतानां प्ररोहाः तेषामायतिर्विस्तारः, तस्याः सिद्धये निष्पत्तये स्तात्-भव-इति क्रियासंबन्धः । सर्वेऽपि पदार्था ब्रह्मणैव कृता इति मतं शिव शासने तस्य जगत्कारकत्वात् । पुनः कि० अन्न धान्यम्. खानि चक्षुरादोनीन्द्रियाणि, तेषां मण्डलम् , तदवश्यं करोतीति धातुवे "णिन् चावश्यकाधमण्ये'[ ५ । ४ । ३६] इति णिनि अन्नखमण्डली । त्वं किं० आन इव जीवनमिव आनः, तज्जीवनत्वाद् विश्वस्य । त्वं पुनः किं० ताम्रा रक्तवर्णस्तेन अससि शोभसे क्विपि ताम्रा रक्तवर्ण इत्यर्थः। पीत- रक्तयोरैक्यात् ॥ ८० ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ ८१ ।। [सिद्धये वैध मानः स्तात् ताम्रायन्न खमण्डली !। प्रत्यूह ! शलभप्लोषे दीपदीपाइँराय ते" ॥ ८१॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् । २ वा+ऋद्ध -वर्ध । । 'वा' एवार्थे । ३ मान. प्रथमैक- वचनम् । ४ स्तात् क्रियापदम् । अस्य 'न'पदेन अन्वय । न स्तात् 'न'पदेन अन्वय । न स्तात् ? किन्तु स्तान् एष इति भाव । ५ म्ला+शत-म्लायत् । ता+म्लायत्=ताम्लायत् । ग्रन्थकारदर्शितरीत्या तु म्लानि+ णिच्+क्विप्-म्लान् तत 'शतृ' प्रत्यये-' म्लानत् ' इति स्यात् ' म्लायत् ' इति न स्यात् । ६ न निषेधवाची । ७ ख+म-खमन्+लडी-खमन्डली+ई-खमण्डली ! ८ प्रति+अचू-प्रत्यू+ह- प्रत्यूह ! । ९ शर+भ+प्र+वस्+क्विप्+शरभप्रोषे चतुर्थ्या एकवचनम् । १० चतुर्यन्तम् । ११ ते तुभ्यम् । व्याख्या-वा इत्येवार्थे । हे ऋद्ध ! समृद्ध । तथा हे ताम्लायत् ता लक्ष्मीस्तया म्लायति म्लानिं करोतीति णिजि, विपि, तल्लोपे ताम्लायन्, तस्य सं० । ब्रह्मा विष्णुनाभिस्थपुण्डरीकपी निवसति, तं विष्णुना निजप्राणेशेन सम्भोगकाले पश्यन्तं विलोक्य लक्ष्मीर्लज्जावशात् म्लाना भवतीत्युक्ति । तथा हे खमण्डली ! खे नभसि मगति गच्छति क्विपि “पदस्य" [२१११८९ ] इति गलोपे खमन् पक्षी अर्थाद् हंसः तेन 'लड विलासे' [ २५४] क्विपि व्यत्यये डल् सविलासं यथा स्यादेवम् ईयते गच्छतीति क्विपि खमण्डलीः, तस्य स० हंसवाहनत्वात् । तथा 'प्रति पूर्वात् अवते- १ 'इदम् एकवचनम् अर्य बहुवचनी' एतदपि चित्रकाव्ये चलति-इति ज्ञेयम्। २ 'मण्डल' शब्दस्य नामधातुत्वे मण्डल करोति इति मण्डलयति इति मण्डल् तत णिन्-मण्डली । ३ 'पद्मे निवसति' इति शुद्धम् ।

·८८ ] र्भावनार्थात् कर्तरि विपि, वस्योटि प्रत्यू. प्रतिभ' ह' हस्तो यस्य स प्रत्यूहः, तस्य सं० हे प्रत्यूह । कस्यै सिद्धये जगत्पदार्थविवाने इत्यर्थ. । हे "ते तुभ्यं 'मानि पूजायाम्' [७४९ ] घञि मान. पूजा न स्तात् अपि तु भव-इति-क्रियाकारकयोजनम् । ते किम्भू- ताय ? र-लयोरैक्यात् शरं जलं तस्माद् भवतीति "क्वचित् " [५।१।१७१ ] डे गलभं कमलम् तत्र प्रकर्षण वसतीति क्विपि, " यजादिवचे ०" [४।१७९ ] इति वृति "घस वसः [ २।३।३६ ] इति षत्वे चतुर्थी शलमप्लोषे । पुन. किं० दीप्रदी- पाकुराय प्रदीपसदृशाय अर्थात् निजशरीरकान्त्या, सर्वपदार्थप्रकटीकरणेन वा ।।८१।। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्ड ली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥८२॥ ['सिद्धये ! ऽवैर्धमाँ नैस्तात् ताम्रा ! यं न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दी#दीपाऽङ्कुरायते ॥८२॥] [१ सिद्ध+यि=सिद्धयि , एतस्य सिद्धये ! संवोधनम् । २ अव क्रियापदम् । ३ ऋद्ध+ मास-ऋद्वमा । न षष्टीवहुवचनम् । ५ तात् चोरवाचक त'शब्दस्य पञ्चम्येकवचनम् । ६ ताम्र ! सबोधनम् । आ !-'आ'शब्द ब्रह्मग वाचक -सबोवनम् । ताम्र+आ ताम्रा ! । ७ यम् इति द्वितीयान्तम् अत्र इत्यभूतलक्षणे द्वितीया । ८ न निषेववाची । 'भकुरायते' इत्यनेन क्रियापदेन 'न'स्य अन्वय । ८ खमण्डली प्रथमान्तम् 'अङ्कुरायते' इति क्रियापदस्य कर्तृरूपं पदम् । १० प्रति+ऊह-प्रत्यूह+शरभ ग्लोष-प्रत्यूहशरभालोष -गरभस्य शलभत्वे---प्रत्यूहशलभ- प्लोषे-सप्तमी । ११ दीप्रदीका प्रयमान्तम् ‘खमण्डली' इत्यस्य विशेषगम् । १२ न अङ्कुरायते ? अपि तु अङ्कुरायते एव इति एतत् क्रियापदम् ।] व्याख्या --रक्तवर्णत्वात् हे ताम्र ! हे आ । ब्रह्मन् ! आ विधातरि मन्मये" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् । हे सिद्धये ! सिद्धा सम्पन्ना यिः सरस्वती यस्मात् स सिद्धियस्तस्य स० । यो वेधसि यमे "इत्यनेकार्थवचनात् यस्य धातुः अपत्यं "अत इञ्"[६।१।३१]इति 'इञ्'प्रत्यये यि. सरस्वती त्वं न. अस्माकं “तस्तु तस्करे" [] इति वचनात् तात् चौराद् अव-रक्ष-इत्यर्थः । त्व किं० ऋद्धः असख्यप्रमाणत्वेन वृद्धः मा. मासो यस्य स ऋद्धमा । यदुक्तम्-“दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मम्"[ ] इति । देवानां द्वे युगसहस्र ब्राह्मम् अहोरात्रम् । मासस्तु त्रिशद्गुण एवैतस्मात् । स' कः ? यं ब्रह्माणं त्वा प्रति लक्षीकृत्य खमण्डली सुखश्रेणी न अङ्कुरायते अपि तु अङ्कुरायते एव । यथा अङ्कुरो वर्धते तथा खमण्डली अपि - इत्यपीत्यर्थ. । कस्मिन् सति ? प्रतिः ज्ञानम्, अहो विचार. समाहारद्वन्द्वे प्रत्यूहम् तदेव- र-लयोरैक्यात्-शरभान् यस्तु पाते यमेऽपि च यश्च धातरि"-३५, ३६-सुधा० एकाक्षरनाम् । तकारस्तस्करे युद्धे" ।२३। सुधा० एकाक्षरनाम० । " १ २ ·। अष्टापदजन्तून् प्लोषति-दहति-भयं नयति " कर्मणाऽण् [५।१। ७२ ] इति अणि शलभप्लोपो मेघः तस्मिन् सति । यथा मेघे सति अङ्कुरो वर्धते तथा सुखमपि- ज्ञान-विचारयोः सतो. अस्येत्यर्थः । खमण्डली किं० दीपो दीप्यमानो दीपनं धनि दीपः कान्तिर्यस्याः सकाशात् सा दीप्रदीपा ॥८२॥ इति वृत्तार्थत्रयेण विधातारं व्यावर्ण्य नारायणं वर्णयति -तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥८३॥ [ सिद्धये वर्धमान स्तात् ताम्रा यं न खमण्डली । प्रत्यूहशल अभप्लोपेद् ईप्रदीपीम् "कुरायते ॥८३॥] [१ सिद्धये चतुर्थ्यन्तम् । २ वर्धमान प्रथमान्तम् । ३ स्तात् क्रियापदम् । ४ ताम्रा- 'ई' इत्यस्य विशेषण प्रथमान्तम् । ५ यम् द्वितीयान्तम् । ६ न निषेधसूचि पदम् । अस्य 'आयत' इत्यनेन अन्वय अर्थात् न आयत ? किन्तु आयत एव । ७ खमण्डली प्रथमान्तम् 'ई' इत्यस्य विशेपणम् । ८ प्रति+ऊह-प्रत्यूह+शल्किन्+णिच्+क्विप-प्रत्यूहशल प्रथमान्तम् । ९ अ+भ अभ+प्लोष+इन्ध्+क्विप्-अभप्लोषेत् । प्रत्यूहशल+अभप्लोषेत्-प्रेत्यूहशलभ प्लोषेत् । १० ई+दी+दीपू आम्-ईटीप्रदीपाम् पष्ठीबहुवचनम् । प्रत्यूहशलभप्लोषेत्+ईदीप्रदीपाम् प्रत्यूहालभप्लोषे दीप्रीपाम् । ११ कु प्रथमा । १२ आयत+ई-आयते। 'अय्' वातो ह्यस्तन्या तृतीयपुरुषक- वचनम् । ई लक्ष्मी ।] व्याख्या "वर्धमानो वीरजिने स्वस्तिकैरण्ड-विष्णुषु " । [ हैम० अने० सं० चतुःस्वरकां० श्लो० १५६१ ] इत्येनकार्थवचनाद् वर्धमानो विष्णु सिद्धये अर्थात् सेवकानाम्-इति सम्बन्ध.। यं विष्णुम् ई लक्ष्मीन आयत-नागता ? अपि तु कामकेलये आगतैवेत्यर्थः । अत्र " अयि गतौ " [७९० ] इत्यतो हस्तन्यां रूपसिद्धिः । ई किं० ? खानि इन्द्रियाणि, तद्ग्राह्या विषया अपि, तेषां मण्डलम्-समूहम्-इच्छति इति क्यनि "क्यनि" [ ४ । ३ । ११२ ] इति ईकारे, विपि ॥ [४ | ३ । ८२ ] इति अल्लोपे, " वो प्वयू० [ ४।४।१२१] इति यलोपे खमण्डली-विषयेच्छुः-इत्यर्थ. । पुनः किं० ताम्रा रक्ता अनुरागिणीत्यर्थः । पुन: किं० प्रति प्रतिकूल ऊहिंसको ह. शिवो यस्य स [प्रत्यूह कामः तस्य शल्किनं मत्स्यं वाहनं निजपुत्रवाहनतया आख्याति णिजि क्विपि, तल्लोपे पदस्य [२।१। ८९] इति कलोपे प्रत्यूहशल् । पुनः किं.० अ. कृष्ण: तस्मिन् भातीति अभः स्वभर्तृविषये शोभमानः । 'प्लुष्श् स्नेहन [१५६२ ] इत्यतो घनि प्लोष' स्नेहः तेन इन्धे दीप्यते क्विपि अभप्लोपेत् । पुनः किं० कुः स्थानम् । कासाम् ? ई पृथिवी तस्यां याः प्रदीपः कान्त्यस्तासाम् ।।८३॥ १२ अतः ·सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्करायते ॥८४|| [ 'सिद्धये वैधमानस्तात् ताऽऽम्रा यन्नखमण्डली । 'प्रत्यूहशरभप्लो पेदीमंदीपां कुरायते ॥८४॥] [१ सिद्धा ई-सिद्धे । अस्य चतुा एकवचन सिद्धये । २ वर्धमान प्रथमान्तम् । ३ स्तात् क्रियापदम् । ४ ता+आ-म्ला अस्-ताऽऽम्लाऽमताऽऽम्लामन्यन्नताम्लायन्न% ताऽऽम्रायन्न । ५ ई+अन्न-यन्त खमण्डली यन्नखमण्डली प्रथमान्तम् । ६ प्रत्यूह+गर+व+भू+ णिचू+क्विप-प्रत्यूहगरमप् प्रथमान्तम् । ७ इ+क्विपू-इत् । र+उपा रोपा+इत्-रोपेत् लोपेत् प्रथमान्तम् । ८ प्र+दा+अल्-प्रदा+क्यट+क्विप्-प्रदी । ई+प्रदी ईप्रदी । लोपेत ईप्रदी.= लोपेदीप्रदी । ९ पा+कु+राय+ता-पारायता+ई-पाकुरायते.-पाकुरायते । प्रत्यूहगरभ लोपेत प्रत्यूहशलभप्लोपेत्+ईप्रदी+पाकुरायते =प्रत्यूहगलभप्लोपेदीप्रदीपाकुरायते । तत अनुस्वारवृद्धी दीपाकुरायते । अत्र लोषेत्+ईप्रदी+पाकुरायते इति त्रयाणा पदाना विशेषणसमास । व्याख्या-वर्धमानो विष्णुः सिद्धा-शाश्वती-चासौ ई लक्ष्मीश्च सिद्धेः ततः सिद्धये अविनश्वरसम्पदे स्तात्-भवतु इति क्रियासम्बन्धः । किम्भूता ? लक्ष्मीः स्वक- लत्रं तस्याः । आड्पूर्वात् म्लायते "उपसर्गादातः" [५ । ३ । ११०] इति अडि आम्लाः म्लानिः तामस्यति व्यपनयति व्यवच्छेदयति क्विपि ताम्लाः र-लयोरैक्यात् । "रस्तोरणे वैश्वानरे कामे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् र काम. तदर्थम् उषां रात्रि "इंक् स्मरणे' [ १०७४ ] एति स्मरति क्विपि लोपेत् । ईदृशी या ई लक्ष्मीस्तस्या प्रपूर्वात् दैन्य पालने'[६०४] "उपसर्गादात. [५ । ३ । ११०] इति अडि प्रेदी पालनम् इच्छतीति क्यडि [क्यनि] क्विपिलोषेदीप्रदीःतथा पाति रक्षति लोकान् इति क्विपि पा रक्षिका या कु पृथिवी तस्या 'रांक दाने' [अदादि०११]घनि रायो दाता भावे तलि पाकुरायता पृथ्वीदानमित्यर्थः । ताम् ईयते श्रयति क्विपि पाकुरायते पश्चाद् विशेषण- समासे लोषेदीप्रदीपांकुरायते अनुस्वाराभावः पूर्ववत् । पुनः किं० ई लक्ष्मीस्तस्या अन्नम् जीवनमिव । तथा खमण्डलं विद्यते मूर्तितया यस्य "अतोऽनेकस्वरात्"[ ७) २६]इति इनि खमण्डली पश्चाद् विशेषणसमासे यन्नखमण्डली । पुन कि० प्रत्यूहा विघ्नास्त एव शरं जलं तस्मिन् व कलश तस्माद् भवति क्विपि वभूः अगस्ति तमाख्यातीति णिजि क्विपि तल्लोपे सौ तस्या लुपि "ग-ड-द-बादे:०[२। ११ ७७] इत्यादेवस्य भत्वे भस्य वत्वे, विरामविवक्षया "विरामे वा" [१।३ । ५१] इति पत्वे प्रत्यूहशल- भप्-अयमर्थः-प्रत्यूहजले अगस्त्यमारल्यातीत्यर्थः । यो यस्य वैरी स तस्य नामा- ख्यानेनापि पीडयत एव ॥ ८४ ॥ पद साधनीयम् अत किंभूता ता ? इति पाठ समुचित । २ अत्र 'प्रपूर्वात् दें – पालने' [ ६०४ ] इति पाठ एव योग्य 'प्रदा'प्रयोगसाधनाय । प्रदा' इति उचितम् । , १ अत्र 'ताम्ला ३ ·- ९१ - सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥८५॥ [सिद्धयेवर्धमानस्ताऽऽत्ताऽऽम्रा बन्नखमण्डली । 'प्रत्यूहशलभ प्लोषेदी मंदीपां कुँरायते" ॥८५॥] [१ या+ई+पन्न्येवा । सिद्ध+येवा-सिद्धयेवा । अत्र सिद्ध-येवपदयो विशेषणसमास -प्रथमा- न्तम् । २ ऋद्ध+मा+न्+अस्-ऋद्धमान प्रथमान्तम् । सिद्धयेव+ऋद्धमान =सिद्धयेवर्धमान । ३ ताऽऽत्त+आम्र+अम्-ताऽऽत्ताम्रास् । ४ यन् प्रयमान्तम् । तात्ताम्रास्+यन्- तात्ताम्रायन् । ५ अख+ मण्डल+इन्-असमण्डली । यन्+अस० यन्नख० । ६ प्रती+ई-प्रती । प्रती+ऊ हस+लभा (वहुव्रीहौ) प्रत्यूहशलभ प्रथमान्तम् । ७ प्लोपेत् क्रियापदम् । ८ ई द्वितीयावहुवचनम् । प्लोषेत् इत्यस्य कर्मरूपम् । ९ प्रदीपाम् षष्ठीबहुवचनम् । १० कु प्रथमान्तम् । ११ ई+अण्-आय । त+इ-ति । आय+ति-आयति । तस्य षष्ट्याम् आयते.-आयते । ] व्याख्या-सिद्धो विख्यातस्तथा यां लक्ष्मी कामकेलये ईयते गच्छतीति क्वनिपि येवा विष्णुः । पश्चाद् विशेषणसमासे सिद्धयेवा विष्णुः । ई लक्ष्मीः तस्या अयं "तस्येदम्" [६ । ३ । १६० ] अणि " वृद्धिः स्वर०" [ ७ । ४।१] इति वृद्धौ आयः श्रीसंबन्धी यः, तस्य चौरस्य अपत्यम् "अतः" [ ४ । ३ । ८२ ] इति "अवर्णेवर्णस्य" [७४।६८] इति अलोपे ति तस्य आयतेः । ई. लक्ष्मीः सम्पदः प्लोषेत्-दहेत्-अपहरेत् इत्यर्थः । अत एव किं० ई लक्ष्मी प्रति लक्षीकृत्य अव्य- यीभावे नपुंसकत्वे हस्वत्वे प्रति या ऊर्गमनम् हसो हास्यम् तयोर्लभा प्राप्तिर्यस्य स प्रत्यूह- शलभः । पुन' किं० ऋद्धां समृद्धां मां ज्ञानम् न अस्यति व्यपनयति क्विपि ऋद्धमानः अत्र “ अभ्वादेरत्व०" [ १ । ४ । ९० ] इति भ्वादिवर्जनाद् दीर्घाभावः । पुनः किं० ता लक्ष्मीः अत्ता माता यस्य स काम' स एव आत्रैः सहकारवृक्षैः मसति शोभते क्विपि आम्राः वनम् तस्मिन् “यम् अम्भसि पशावपि"[ ]इत्येकाक्षर- वचनात् यमिव आचरन् यन् जलसदृश इत्यर्थः । पुनः किं०अखानि सम्पूर्णानि मण्डलानि देशा विद्यन्ते यस्येति इति अखमण्डली । पुनः किं०प्रदीपां कान्तीनां कुः स्थानम् ॥८५ ॥ तात्तः सिद्धये वर्षमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥८६॥ [सिद्धये वैधमानः स्तात् ताम्राऽऽयन् नखमण्डली । प्रत्यूहशलभ प्लोपेदी ! प्रदीपाङ्कुरायें ! ते" ॥८६॥]

·९३ [१ सिद्धये चतुर्थ्या एकवचनम् । २ वर्धमान -प्रथमैकवचनम्-शकुनविशेषवाचक । स्तात् क्रियापदम् । ४ ताम्रा+आयत् । आयत्त+णिच्+क्विप् आयत् । राम्राया आयत्= ताम्रायन्-प्रथमा-नखमण्डली' इत्यस्य विशेपणम् । ६ नखमण्डली प्रथमान्तम् । ७ E=प्रत्यूहश+लभा (णिजि, क्विपि) प्रत्यूहगलभ -षष्टयन्तम् । ८ प्लुअच्-प्लोषा+ई-प्लोपे+दे+ क्विप्+प्लोपेदी -प्लोपदी ! सवोधनम् । ९ प्रटीप+अङ्कुरा प्रदीपाट्कुरा 'नखमण्डली' इत्यस्य उपमाभूत पदम् । १०० अङ्कुरा +अ+ते अङ्कुरायते। अ। सवोधनम् । ११ ते तव षष्ठी । ] ' व्याख्या-' प्लुप् [प] स्नेह-सेचन पूरणेषु' [१५६२] इत्यतो लिहादिभ्य. [५ । १ । ५० ] अचि प्लोपा स्नेहला या ई लक्ष्मी ताम् 'दे पालने' [६०४ ] दयते पालयतीति क्विपि " ईर्व्यञ्जनेऽयपि " [ ४ । ३ । ९७ ] इति ईकारे परमते प्लोपेदी तस्य सं० हे प्लोषेदीः । तथा हे अ ! विष्णो ! ते तव नखमण्डली नखश्रेणी सिद्धये-सेवकानां कार्यसिद्धये -वर्धमानः शकुनविशेष स इव स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्ध । किं० आयत्तं वशं करोति णिजि आयत्तयति इति क्विपि सौ " पदस्य " [२ । १। ८९] इति तलोपे आयत्, ताम्रो रक्तवर्णः तस्या यद् वशीकारिणी-रक्ता इत्यर्थः । पुनः किं० प्र. प्रकृष्टः- दीपनं घञि-दीप- कान्तिः तस्य अड्कुरः-प्ररोह'-प्रदीपाकुरा । तव किम्भूतस्य ? प्रत्यूहान् विघ्नान् श्यति " आतो [ ५ । १ । ७६ ] डे प्रत्यूहशो विनायकः तद्वद् लभां लाभं करोति इति णिजि क्विपि, तयोलोंपे प्रत्यूहशलप् तस्य प्रत्यूहशलभ-सेवकानां विनायकवल्लाभ- कारकः इत्यर्थः । विनायको हि लोके लाभकर प्रख्यातः इति एवमुक्ति ॥८६॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्करायते ॥८७॥ [सिद्धये ! वर्धमाऽऽनः स्तात् ताम्रा य न खम् अण्डली। प्रत्यूह में "लभप्लोपे "दीपदीपाङ्कुराऽऽयते" ? ॥८७॥ ] १० १ - [१ सिद्धये-सिद्ध +ए सिद्धये । । सिद्ध. प्रथमान्तम् । ए! संवोधनम् । २ वर्धमान अथवा वर्ध+मा+आन =वर्धमान प्रथमान्तम् । ३ स्तात् क्रियापदम् । ४ ताम्रा प्रथमान्तम् 'ई इत्यस्य विशेपणम् । ५ यम् द्वितीयान्तम्-य लक्षीकृत्य-इत्यर्थ । ६ न निषेधवाची । आयते न ? किन्तु आयते एव-एवम् अस्य 'आयते' यिया अन्वय । ७ खम् द्वितीयान्तं क्रिया- १ अत्र 'अङग प्ररोहा' इति बहुवचनान्त पाठ विना' प्रदीपाकुरा.' इति बहुवचनान्त. पाठ. कथ सङ्गतिमझन् ?

·विशेषणम् । ८ अण्ड+ला क्षिप् अण्डला+कि । सप्तम्येकवचन प्रत्यये ) अण्डलि+ई-अण्डली । ९ 'ई' प्रथमान्तम् । १० प्रति+ऊह-प्रत्यूहम्-अव्ययीभावसमासे रुपम् । चित्रकाव्यत्वेन च अत्र प्रत्यूह ' इति सानुस्वारमपि 'प्रत्यूह' इति अनुस्वाररहित गण्यम् । ११ श इति 'स अर्थे । १२ ल+भ+प्लोष लभप्लोष-सप्तम्येकवचने-लभप्लोषे । १३ दीप्र+दीपाङ्कुर-दीप्रदीपाङ्कुरा प्रथमैकवचनम्-स्त्रीलिङ्गे । १४ ‘अयि' धातो आपुर्वकस्य वर्तमानकाले क्रियापदम्- आ+अयते= आयते । ] . व्याख्या "भवेत् एविष्णुः " [ ] इत्येकाक्षरवचनात् एविष्णुः तस्य सं० हे ए ! विष्णो ! त्वं वर्धमानो महिम्ना वर्धनशीलः । अथ व| वृद्धि गच्छन माया लाम्या आनो जीवितं यस्मात् स वर्धमानः स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । त्वं किम्भूत ? सिद्ध प्रसिद्धः । पुन. कि० १ प्रत्यूहशः इत्यत्र श-सयोरैक्यात् सः । सः कः ? इत्याह--यं विष्णुम् ई लक्ष्मीः ताम्रा रक्ता अनुरक्ता सती खं सुखं यथा- स्यादेवं न आयते ? न आगच्छति ? अपि तु आयत एव । ' उहृ मर्दने' [५६१] नाम्युपान्य [५ । १ । ५४ ] इति के ऊहः अर्दकः, उः शिवः, ऊहः अर्दको यस्य स अहः कामस्तं प्रति लक्षीकृत्य " लक्षणेनामि-प्रत्याभिमुख्ये" [३ । १ । ३३] इत्यव्ययीभावे प्रत्यूहम् कामसुखार्थमित्यर्थः । कस्मिन् सति ? अण्डं लाति क्विपि अण्डलाः पक्षिणः तस्मिन् "लुगातोऽनाप" [२ । १ । १०७ ] इति आलोपे अण्डलि पक्षिणि सति । किं० " ल इन्द्रे चलने च [ ] इति एकाक्षरवचनात् लेन चलनेन भानि नक्षत्राणि प्लोषति-तिरस्करोतीति ' कर्मणो० " [५ । १ । ७२ ] अणि भप्लोषः तस्मिन् लभप्लोषे नक्षत्रेभ्योऽपि शीघ्रगामिन्य इत्यर्थः । एतेन सान्ध्यकालो लक्ष्यते । सान्ध्यकाले हि पक्षिणः इतस्ततो गच्छन्ति स्थित्यर्थम् । कामिन्योऽपि च स्वं स्वं भर्तारं प्रति विषयसुखार्थ गच्छन्ति इत्येवम् उक्तिः । ई किम्भूता ? दीप्रो दीपाङ्कुरः अर्थात् करे यस्याः सा दीप्रदीपाकुरा । तत्र गच्छन्तीनां कामिनीनां प्रकाशहेतवे प्रदीपोऽपि भवतीत्येवंवर्णनम् ॥८७|| इति वृत्तार्थपञ्चकेन विष्णुं व्याव पावर्ण्य, तमेव श्रीनेमिनाथशासने प्रसिद्धत्वेन भावितीर्थकरपदत्वेन वा जैनरूपेण वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥८॥ [सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताऽऽम्रायन्नख ! मण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कराय ! ते ॥८॥ [१ सिद्धा+या-सिद्धय-सप्तम्येकवचने-सिद्धये । २ वर्धमान प्रथमान्तम् । ३ स्तात् क्रिया- पदम् । ४ ताऽऽन्न अस्-ताम्रास्+अ+नख-ताम्रायन्नख ! संवोधनम् । ५ मण्डल+क्यन्+क्विप्- अथवा व?' इति पाठ सगत । १ ·७ दीप्रदी- ९ त ॥ वो. मण्डली -प्रथमा-मण्डली। ६ प्रत्यूह+शलभ+प्लोषे प्रत्यूहशलभप्लोषे सप्तम्यन्तम् । पाकुर+क्या+क्विप्-दीप्रदीपाडुरा - प्रथमा । ८ अ ! दीप्रदीपाकुरा +अ-दीप्रदीपाश्राय । पष्टी।] व्याख्या--अ । विष्णो । ते तव सिद्धा-शाश्वती मुक्तिरूपा-या लक्ष्मीः यस्य स सिद्धयो जिन –प्रस्तावात्-श्रीनेमिनाथः तस्मिन् सिद्वये श्रीनेमिजिनविषये “ वर्ध- मानो वीरजिने स्वस्तिकैरण्डविष्णुपु । शरावे प्रश्नमेदे च” [ हैम० अने० स० चतुः- स्वरकां० श्लो० १५६१-१५६२ ] इति अनेकार्थवचनात् वर्धमानः प्रश्नभेदः । प्रत्यूहाः प्रतिकूला ऊहा. सगया इति यावत् । त एव शलभाः पतङ्गास्तेषां प्लोषे दाहे दीप्रदीपाश्रवदाचरतीति क्यडि, विपि, तल्लोपे दीप्रदीपाकुराः स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्ध । हे ताम्रायन्नव । ता लक्ष्मी तस्यां विषये आम्रम् सहकारफलम् तद् अतीवमधुररसप्रदत्वात् असन्ति शोभन्ते क्विपि ताम्रांसि अद् आश्चर्यकारीणि नखानि नखपदानि यस्य स ताम्रायन्नख तस्य सं० । तथा मण्डलानि देशान् इच्छति इति क्यनि " क्यनि" [ ४ । ३ । ११२] इति ईकारे विपि तल्लोपे प्वयं० [ ४ । ४ । १२१ ] इति यलोपे मण्डलीः त्रिखण्डाधिपत्वात् तस्य ॥८८॥ इति विष्णुं व्यावर्ण्य शिवं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपावैरायते ॥८९॥ [सिद्धये वर्धमा नैः स्तोत ताम्रा य न खमण्डली । प्रत्यू है गलभप्लोपे "दीपदीपां कुरायते ॥८९॥] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ व ! संवोधनम् । ३ ऋद्ध+मास्-ऋद्धमा +न ऋद्धमान । अत्र ऋद्धमा. प्रथमान्तम् । ४ न षष्ठी-न -अस्माकम् । ५ स्तात् क्रिया 'खमण्डली' इत्यस्य विशेपणम् । ७ यम् य प्रति इति यम् इति द्वितीयान्तम्। ८ न निषेधवाची । अस्य 'कुलायते' इत्यनेन अन्वय अर्थात् न कुलायते ? अपि तु कुलायते एव-कुरायते एव । ९ समण्डली प्रथमान्तम् । १० प्रति 'यम्' इत्यनेन सह सवद्धम् । ११ ऊ+हस+ल+भ-ऊह- शलभ । प्रति ऊहगलभ-प्रत्यूहगलभ+ग्लोषे तथा च इष्ट पद सिद्धम् । १२ दीप्रदीपा प्रथमा- खमण्डली इत्यस्य विशेषणम्। दीप्रदीपा-दीप्रदीपा। १३ कुल-क्यड्+ते-कुलायते-कुरायते। ] व्याख्या--"वो महेश्वरे" [ ] इत्येकाक्षरवचनात् वो महेश्वरः तस्य स० हे व । ईश्वर ! स त्वं न सिद्धये स्तात्-भव-इति सम्बन्ध । त्वं किं० ऋद्धः समृद्धी माश्चन्द्रोऽर्थात् शिरसि यस्य स ऋद्धमाः । अत्र ‘मास्' इति शब्द । स कः ? इत्याह--यं शिवं प्रति लक्षीकृत्य खमण्डली रविपतिर्दादशसू---इत्यर्थः- र-लयोरैक्यात् कुलं गरीरं तद् आचरतीति क्यड् इति न कुलायते ? न शरीरायते ? अपि तु कुलायते एव । " क्षिति-जल-पवन-हुताशन-यजमाना-SSकाग-सूर्य-सोमाख्या। ईशस्य मूर्तयोऽष्टौ, चिरन्तनैर्मुनिभिराख्याताः ॥" [] । ६ ताम्रा प्रयमा- ·९५ . इति वचनात् । खमण्डली कि ताम्रा रक्ता । पुनः कि० दीयो दीप्यमानः, दीपनं घनि दीपः--कान्तिः यस्याः सा दीप्रदीपा । अनुस्वारलोपः श्लेषात् । कस्मिन् ? अव रक्षण० [४८९ ] इति दीप्त्यर्थाद्' भ्यादिभ्यो वा" [५। ३ । ११५] इति क्विपि ॥ मव्यवि० [ ४ । १ । १०९ ] इत्यूटि ऊ' कान्तिस्तस्याः- श सयोरक्यात्-हसो हास्यं चाकचिक्यमिति यावत् तं लान्ति आतो डः० [५ । १ । ७६] इति डे ऊह शलानि यानि भानि नक्षत्राणि प्लोषे दाहे तिरस्करणे इत्यर्थः ॥८९॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ।।९०॥ [सिद्धयेवर्धमानः स्तात् ताम् रायन ने ख मण्डली । प्रत्यूहशल् अभप्लोषेदी मंदीपां कुरा यते ॥९०॥] १ [ सित्+णिच्+क्विपू-सित्+हय+ई+वर्धमान -सिद्धये वर्धमान प्रथमान्तम् । २ स्तात् क्रियापदम् । ३ ताम् द्वितीयान्तम् । ४ रायन् प्रथमान्तम् । ५ न षष्ठी । ६ खमण्डली प्रथमान्तम् । ७ प्रति+उ-प्रत्यु+ऊह+प्रत्यूह+शल्क+णिच्+क्विप्-प्रत्यूहशल-प्रयमा । ८ अ+भू-अभ+प्लोषे+इन्द+ णिन् अभप्लोषेन्दी-अभप्लोषेदी-प्रथमा। ९ प्रदीप+आम्-प्रदीपाम् षष्ठी । १० कु+र+असू-कुरा । ११ यते सप्तम्येकवचनम् । ] व्याख्या-कुत्सितं रं कामम् अस्यतीति क्विपि कुराः शिवः, नः अस्माकम्, लक्ष्मीम् रायन् कथयन् स्तात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । किं० सितं श्वेतं कुर्वन्तीति णिजि क्विपि सितो धावल्यकृतः हयाः अश्वाः यस्य स सिद्धयश्चन्द्रः । तेन हेतुभूतेन या ई शोभा तया वर्धमानो वर्धनशीलः । पुनः कि० खस्य सूर्यस्य मण्डलं खमण्डलं विद्यते यस्य मूर्तितयेति अतोऽनेकस्वरात्" [७।२ । ६] इनि खमण्डली । पुनः किं० उं शिवं प्रति प्रत्यूहो विचारो यस्य स प्रत्यूहः शिव- भक्तो जनः तस्य शल्कं शरणं करोतीति णिजि क्विपि तल्लोपे सौ " पदस्य" [२ । १ । ८९ ] इति कलोपे प्रत्यूहगल । पुन. किं० अ. कृष्णः तस्माद् भवतीति क्वचित् " [५ । १ । १७१] अभः कामस्तस्य प्लोषो दाहः तस्मिन् । 'इदु परमैश्वर्ये ' [ ६०९] इत्यत इन्दतीति णिनि अभप्लोपेन्दी । अनुस्वाराभावो न दोषाय । नः कि० प्रदीप्यामहे इति क्विपि प्रदीपस्तेषां प्रदीपां दीप्यमानानाम्, कस्मिन् ? यते जितेन्द्रियलोके ॥९॥ इत्थम् अर्थद्वयेन शिवं व्यावर्ण्य तत्प्रेयसी पार्वती वर्णयति-तथाहि- ·सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप्रदीपाङ्कुरायते ।।९१॥ [ सिद्धये ! वैध ! मा नस्ताऽत्ताऽम्रा ! यन्नखमन् ! डॅली ! ॥ प्रत्यूहशलभप्लोषे ! दीपं दीपाङ्कुरायते ॥९१॥] [१ सिद्ध+या सिद्धय+आ सिद्धया । सवोधने सिद्धये !। २ उ+अर्धवर्ध | संवोधनम् । ३ मनस्ताल-मनस्+त-मनस्त+( तद्धितीय ) अण-मानस्त+अत्+ता-मानस्ताऽत्ता+अम्ला+क्विप्= अम्ला-मानस्ताऽत्ताऽम्ला-मानस्ताऽत्ताऽम्रा! संवोधनम् । ४ यत्+न-यन्न । ख+मङ्ग-खमन् । भनयो पदयो समासे यन्नखमन् ! । ५ लड+इ+लडि-डलि+ई-डली ! संवोधनम् । ६ प्रत्यूह+ शलभ+प्लु+अण्-प्रत्यू: गलभप्लोषा-सवोधन-० प्लोषे ! ७ दीप-दीप्रनाम्न आचारक्विपि पञ्च- म्या द्वितीयपुस्पैकवचने क्रियापदम् । ८ दीपाङ्कुरायते -पञ्चम्यन्त नामरूपम्-दीपाङ्कुरायते । व्याख्या-सिद्धा शाश्वती निरुपाधिका या ईः लक्ष्मीर्यस्याः सा सिद्वया तस्य स० हे सिद्धये ! हे वर्ध ! उ. शिवः तस्य अर्धम् समोऽशः तस्य सं० । अत्र " अदेतः स्यमोर्लक् " [१। ४ । ४४ ] इति लुक् । तथा हे मानस्तात्ताम्लाः तस्याः सिंहो मनस्ताल. " [हैम० अभि० देवका० श्लो० २०५ ] इति माला- वचनात् मनस्तालः पार्वत्याः सिंहः तस्य " ते लुग् वा [३।२। १०८ ] इत्युत्तर- पदलोपात् मनाः पार्वतीसिंहः तस्य यन् गच्छन् नो बन्धः स्खलनरूपो यस्मिन् तद् यन्न-स्खलनरहितं यथा स्यात् तथा । खे आकाशे मगति स्वशक्त्या गच्छतीति क्विपि सौ ॥ पदस्य" [२।१ । ८९] इति गलोपे यन्नखमन् । " तस्तस्करे क्रोड-पुच्छयोः" [ ] इति एकाभरवचनात् त. पुच्छम् क्रोड:- लक्षणया पृष्टम् मनः तत्र भवा भवेऽणि मानस्ती या-'अत सातत्यगमने' क्विपि भावे तलि–अत्ता मतिः तया न म्लायसीति क्विपि मानस्तात्ताऽम्लाः, तस्याः सं० । तथा हे यन्नखमन् । तथा हे डली !' लड विलासे ' [२५४ ] " इ-कि-श्तिव० [५ । ३ । १३८ ] इति 'इ' प्रत्यये ड-लयोरक्याद् व्यत्यये डलिर्विलास तम् ईयसे श्रयसीति क्विपि हे डली । तथा हे प्रत्यूहशलभप्लोपे ! प्रतिकूलः स्ववाहनसिंह विषये प्रतीप. ऊह-मनोs- भिप्राय-यस्य स प्रत्यूहो य. शरम शार्दूल' तं प्लोपसि हंसीति " कर्मणोऽण् " [५। १ । ७२] इत्यणि प्रत्यूहगलभप्लोषा तस्याः सं० । पार्वत्या वाहनं सिंह, तस्य शार्दूलो हन्ता इति पार्वत्याः शरभहननवर्णनम् । हे पार्वति । त्वं दीपाङ्कुरायतेः कान्तिप्ररोहविस्ताराद् [२ । २ । ७४] इति पञ्चम्यां कान्ति- विस्तारं प्राप्येत्यर्थः - दीप दीपं सुवर्णादि तद्वदाचर-इत्यर्थः ॥९१॥ १ अत्र 'मनस्त तत्र' इति पाठ उचित । गम्ययपः० ·९७ पदम् । " सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१२॥ ['सिद्धये वर्धमा नैः स्तात् ताम्रायऽऽन्नखमण्डली 'प्रत्यूहशलभप्लोषे दीमंदीपां कुरायते ॥९२॥] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ अर्व+मा वर्धमा प्रथमान्तम् । ३ न पष्ठी । ४ स्तात् क्रिया- ५ आयत्ति+णिच्+क्विप् आयत् । ताम्र+आयत्-ताम्राऽऽयत्+नखमण्डली+ई-ताम्राऽऽ- यन्नखमण्डली =ताम्राऽऽयन्तखमण्डली प्रथमान्तम् । ६ शरभू+णिच्+शरभ । 'प्रत्यूह ' पद प्रति- क्षणवाचकम् । प्रत्यूहशलभप्लोषा-प्रथमान्तम्-अत्र ‘प्लोष'पद स्नेहवाचकम् । ७ ईदीप्रदीपा प्रथमान्तम् । ८ कुल+आयत+इ-कुलायते -प्रथमान्तम्-कुरायते । ] व्याख्या-उकारः अर्धम् अंशो यस्य स वर्धः ईदृशो 'मा' इति वर्गों नास्ति यस्याः सा वर्धमा एतावता उमा पार्वती नः अस्माकम् सिद्धये स्तात्- भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । किं० " आयत्तिर्वासरे स्नेहे वशित्वे स्थाम्नि सीम्नि वा [ हैम० अने० सं० त्रिस्व० कां० श्लो० ८४७ ] इति अनेकार्थवचनात् आयत्ति वासरं करोतीति णिजि क्विपि तल्लोपे । पदस्य [२ । १ । ८९] इति तलोपे आयत् सूर्य ताम्रो रक्तश्चासौ आयच्च ताम्रायत् प्राभातिकरविः तत्सदृशी या नख- मण्डली नखश्रेणि ताम् ईयसे श्रयसीति स्विपि ताम्रायन्नखमण्डलीः । पुनः किं. प्रत्यूहशलभप्लोषा ऊहं ऊहं प्रति प्रत्यूह प्रतिक्षणम्, शरभुवम् स्कन्दम्-आख्यातीति णिजि वन्त्यस्वरादिलोपेऽचि प्रत्यूहगरभः ईदृशः । प्लुपूर स्नेहन०' [१५६२ ] इति घनि प्लोषः स्नेहो यस्याः सा प्रत्यूहशलभप्लोषा । पुनः किं ० अस्य विष्णोर्भार्या ई लक्ष्मी:-कृष्णभार्या सत्यभामाप्रमुखा तद्वद् दीप्रो दीप्यमानो दीप:-कान्तिर्यस्याः सा ईदीपा श्लेषाद् अनुस्वाराभावः । पुनः किं० कुलं गरीरं तस्मिन्नायतो विस्तीर्णः इ: कामो यस्याः सा कुलायते ॥९२।। सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१३॥ ['सिद्धये वैर्धमा नैः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषेद् ! ईमंदीपा?"रा यते ॥९३।।] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ उ+अर्थ+मा+वर्धमा प्रथमान्तम् । ३ षष्ठी । ४ क्रियापदम् । ५ ताम्र अस्-ताम्रास-ताम्रा प्रथमान्तम् । ६ अत्-प्रथमान्तम्-अय्+क्वि= अत् । ताम्रास+अत्-ताम्रा- यत् । ७ नख-मम् द्वितीयान्तम् । ८ ड+ली-डली प्रथमान्तम् । ९ प्रति+ऊ+ह+शल्क-प्रत्यूह- शल्क+ अवी+णिच्+विच्-प्रत्यूहशलन्। भ-प्रत्यूहगलभ+प्र+उषा-प्रोषा- प्लोषा-प्रत्यूहशलभप्रोषा- १ हैम सूत्रम्-७ । ४ । ४३ । २ अत्र 'ईदीप्रदीपा' इत्येष पाठ समुचित , त पाठं विना ' प्रत्यूहशलभप्लोषेदीप्रदीपा' इति न स्यात् । १३ + ·, इन्ध+क्विप्-प्रत्यूहगलभप्लोपेत् । १० ईपू-प्रथमान्तम्-ईप्रदि+ई+पा+क्विप् ईप्रदी-पा+आम्= ईप्रदीपाम् पष्टीवहुवचनम् । ११ कु+रा+क्विप्-कुरा । १२ यते षष्ठ्यन्तम् । ] व्याख्या-डं शिवम्-निजप्राणेशम्-लीयते आलिङ्गतीति क्विपि डली. पार्वती न सिद्धये स्यात्-भवतु-इति क्रियासम्बन्धः । किं० उः शिवः, तस्यार्धे समेंऽशे, मातीति क्विपि वर्धमाः । पुनः किं० ' ताम्राक्षः कोकिल पिकः " [ हैम० अभि० तिर्यकां० श्लो० १३२१] इति मालावचनात् " ते लुग् वा " [३ । २ । १०८] इति उत्तरपदलोपात् ताम्र- पिक तद्वस [ तद् अ]सति गोभ तेक्विपि-मधुरभाषया- ताम्राः । पुनः किं० ' अयि गतौ' [७९० ] अयते क्विपि “य्वो प्वय० [४ । ४ । १२१ ] इति यलोपे, "हस्वस्य त. पित्कृति" [४ । ४ । ११३ ] इति तोऽन्ते अत् । अत् यात्री । कथम् ? प्रति लक्षीकृत्य, कम् ? नखमम् जात्यामेकवचने नख एव मश्चन्द्र. तम्-चन्द्रसदृशान् नखान्-श्रयन्तीत्यर्थः । पुनः किं० अवति श्रितान् इति क्विपि ऊ श्रितपालको यो ह. शिवः तमेव गल्कं शरणम् आख्यान्ति णिजि क्विपि प्रत्यूहशल्काः शिवभक्ताः, त एव " अवी. प्रकाश आदित्यः भूमिः पशुः " [ उणादिसूत्र-७११] इत्युणादिवचनाद् अवी. प्रकाशस्तं कुर्वन्तीति णिजि विपि वस्योट् स्यादिति विचि अवि प्रकाशकारीणि यानि भानि नक्षत्राणि तेषु प्रकृष्टा उषा रात्रिस्तद्वत् इन्धे दीप्यते क्विपि प्रत्यूहशलभप्लोपेत् अत्र "व्यो " [१ । ३ । २३ ] इति वलोपः। पदस्य" [२ । १ । ८९] इति कलोप । पुनः किं० ईप्सतीति क्विपि " पदस्य" [२। १ । ८९] इति सलोपे ईप् इच्छुः, केषाम् 2 दिनो हस्तिनः तेषाम् ई शोभा ताम् । 'पै शोषणे' [४७ ] पायन्ति गोषयन्ति विवपि रदीपा सिंहा -पार्वत्या पूज्यत्वेन तदाश्रिततया तद्वाहनस्यापि पूज्यत्वाद् बहुवचने मनस्तालाः तेषां रदीपाम् । पुनः किं ० कुं पृथ्वी राति ददातीति क्विपि कुरा पृथ्वीदात्री । कस्य ? यते कत्यचित् तपस्विन' तटाराधकस्येत्यर्थः ॥९३।। इत्यर्थत्रयेण पार्वती व्यावर्ण्य सूर्य वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥९४॥ [सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्राऽऽयन्न ! « ! मण्डली । प्रत्यशलभप्लोषे दीदीपांकुराय ते ॥९४॥] " अवी प्रकाश. आदित्य भूमि पशु राजा श्री च" इत्येवं तत्र निर्देश । २ 'अव्' गन्दन्य नगरटिश प्रथमाया बहुचनम् । : 'अ' गब्दस्य बलोप । ४ ‘गल्क कालोप । .. १ गब्दस्य ·- " . [ १ चतुर्थी । २ शराववाची प्रथमान्तम् । ३ क्रियापदम् । ४ प्रथमान्तम् ‘मण्डली' इत्यस्य विशेषगम् । ५ ऐ+अत्-आयत्+न-आयन्न । आयन्न ! सवोधनम् 'ख' इत्यस्य विशेषणम् । ६ ख ! संवोधनम् । ७ प्रथमान्तम् । 'दीप्रदीपा मण्डली' इत्यन्वय । ८ प्रति+ अहस+लभ-ग्लोप-प्रत्यूहगलभप्लोषे सप्तम्या एकवचमम् । ९ पष्ठीवहुवचनम्-दीप्रदीप्+आम्दीप्र- दीपाम् । १० कुरा -कु+र+क्यड्+क्विप्=कुरास+अ=कुराय । ११ अ-निषेधवाची । ताम्रा न ? किन्तु ताम्रा एव । १२. ते-तव षष्ठी।] व्याख्या-हे ख । सूर्य ! तथा हे आयन्न । ऐः शिवः तम् अतति सततं गच्छति क्विपि आयत् । नः बन्धः शरीरं यस्य स आयन्नः तस्य सं०, रवः शिवमूर्तित्वात् । त्वं सिद्धये स्तात्-भव-इति क्रियासम्बन्धः । त्वं किं० वर्धमान इव शराव इव वर्धमानः शरावसमत्वात् सूर्यस्य । त्वं किं० ० सः । स क ? इत्याह-यस्य ते तव दीप्रदीपाम् दीप्यमानभासाम् मण्डली श्रेणी प्रत्यूहशलभप्लोषे प्रतिपूर्वाद् अवे. कान्त्यर्थाद् भावे क्विपि प्रत्यूः कान्तिः, तस्या हसः प्रकाश', तं लान्ति "आतो ड.०" [५। १। ७६] इति डे प्रत्यूहशलानि यानि भानि नक्षत्राणि तेषां प्लोषेऽभिभवे, 'अ' इति निषेधे ताम्रा न रक्ता ? अपि तु ताम्रा एव- योऽभिभवितुं यमिच्छति स तं प्रति कोपाध्मातत्वात् ताम्रो भवत्येव । कि० मं० को पृथिव्यां विषये "रस्तीदणे वैश्वानरे" [ ] इत्येकाक्षरात्-रो वन्हिः स इवाचरतीति क्यडि क्विपि, तल्लोपे "अत" [४।३।८२] इत्यल्लोपे “य्वो प्वय्०" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे कुराः पश्चाद् अग्रेत सो रुत्वे अकारेण रोर्यत्वे संहितायां सिद्धम् । ९४॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१५॥ [सिद्धये वैधमानः स्तात् ताम्रायन ! ख ! मण्डली । प्रत्यूह ! शलभप्लोपेदीप्रैदीपाड्डुरायते ॥१५॥] [१ चतुर्थी । २ ऊ+अर्ध+मा+नस्-वर्धमान प्रथमैकवचनम् । ३ क्रियापदम् । ४ ताम्र+ अस्=ताम्रास । ५ ई+अन्न यन्न । ताम्रास+यन्न-ताम्रायन्न ! संवोधनम् । ६ मण्डल+इन्= मण्डली प्रथमा । ७ प्र+ति+ऊ+हा+ड-प्रत्यूह । सवोधने प्रत्यूह ।। (इ+दा+क्विप) इदी । शलभप्रोषेदी+ई+प्रदीप शलभप्रोषेदीप्रदीप+अङ्कुर+आयति शलभप्रोषेदीप्र- दीपाङ्कुरायति, अस्य षष्ठयेकवचने रायते ।] व्याख्या--हे ताम्रायन्न ! ताम्रम् धातुभेदम्-रक्तवर्णत्वात् कान्त्या- अस्यति स्विपि ताम्रा । तथा ई पृथ्वी तस्याम् अन्न धान्यं यस्मात् स यन्नः । लोके हि “सूयों वै वर्षति" [ ] इत्युक्ति । यदुक्तं रघौ- "सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः" । रघुवं० स० १ श्लो० १८] इति । पश्चाद् विशेषणसमासे ताम्रायन्न तस्य सं० । तथा हे प्रत्यूह | प्रकर्षेण तीनां १ अग्रेतनसकारस्य । ८ शर+भ+प्र+उषा+ - ·- १०० 2 चौरपुत्राणाम् ऊर्भावः-सत्ता-तं जहासीति-त्यजसीति "आतो ड:." [५ । १ । ७६] इति डे प्रत्यूह तस्य सं० । हे ख । सूर्य | त्वं शलभप्लोपे दीप्रदीपाङ्कुरायतेः- र-लयोरैक्यात्-शर जलम्, भानि नक्षत्राणि, प्रकृष्टा उषा रात्रिः, तथा ई कामम्, 'टैड् पालने' [६०४] दयते पालयतीति क्विपि परमते ईकारे इदीर्यः प्रदीप ई लक्ष्मी - कान्ति:-तया-दीप्रो दीपनशीलो दीपः प्रदीपो वा । तथा अङ्कुश नवीनो- द्गतलताप्ररोहा तेषाम् आयतिर्विस्तारः, तस्याः सिद्धये । 'विधू गत्याम्' [३२०] क्तौ सिद्धिगतिविनाश इति यावत् । तस्मै स्तात् । सूर्योद्गमे हि जलं शुष्यति । भानि, उपाऽपि, प्रदीपोऽपि, अङ्कुरा अपि च क्षयन्तीति एवंवर्णनम् । त्वं किं० मण्डलं विम्ब विद्यते यस्य "अतोऽनेकस्वरात्" [७।२ । ६] इनि मण्डली । पुन' किं० ? ऊ. कान्ति -तथा अर्धो हीन-अर्थात् सूर्यात्-इति व| यो माश्चन्द्रः, तस्मिन् नससे प्रतिकूलीभवसीति क्विपि वर्धमान. । अत्र "अभ्वादेः० [१ । ४ । ९०] इति भ्वादिवर्जनाद् दीर्घाभावः ॥९५॥ इति अर्थद्वयेन सूर्य वर्णयित्वा अथ चन्द्रमसं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यमखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१६॥ ['सिद्धये ! वर्धमा! नस्तात् ! ताम्राऽऽयन्ने खमण्डली । 'प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप्रदीपाङराय ते ॥९६॥ ] [१ सित्+हय+ई-सिद्धये ! संवोधनम् । २ ऊ+अर्ध+मास्-वर्धमा. ! संवोधनम् । ३ नस्। क्विप्नत्ता+अत्-नस्तात् ! सवोधनम् । ४ ताम्र ! संबोधनम् । ५ इधातो भौवादिकस्य यस्तन्या तृतीयपुरुपैकवचने 'आयन्' इति क्रियापदम् । न आयत् 2 अपि तु आयत् एव इति भावार्थ । ताम्र+आयत्+न-ताम्रायन्न । ६ प्रथमान्तम् । ७ प्रति+उ+उ+हस+ल-प्रत्यूहगल । ८ भ+प्लुप्+विच्+भप्लोट् । प्रत्यूहगल+भप्लोट् । अस्य चतुर्थ्या एकवचने प्रत्यूहशलभप्लोषे । ९ चतुर्थ्य कवचनम् । १० ते-तुभ्यम्-चतुर्येकवचनम् । तुभ्यम् आयत्-आश्रिता इति अन्वय ।] व्याख्या-हे सिद्धये ! सितं श्वेतं कुर्वन्तीति णिजि क्विपि तयोलोंपे सितः घावल्यकारकाः-सिता एवेति यावत् । हया. अश्वा तै ईयसे गच्छसीति विपि सिद्धये तस्य स० 'अदेत. स्यमोल" [१ (४।४४] इति लुकि सिद्धम् । तथा हे वर्धमा । ऊदीप्यमान , अर्थो मा मासो यस्य स वर्धमा , तस्य स० । तथा हे नस्तात् ! 'णसि कौटिल्ये' [८५१] क्विपि भावे तलि नस्ता कौटिल्य तद् अतसि आश्रयसीति क्विपि नस्तात् तस्य सं० । तथा हे ताम्र । रक्त ! एतेनोदयकालो व्यज्यते-उदित्वर एव ·१०१ - चन्द्रस्ताम्रो भवतीति । ते तुभ्यं खमण्डली नभोमण्डली न आयत् न आश्रिता ? अपि त्वां श्रितैव । ननु चन्द्रो नभ आश्रयति,न तु चन्द्रं नमः,तत् कथं खमण्डली चन्द्रम् आश्रयति ? उच्यते, आश्रयणं हि सम्बन्धः स चोभयनिष्ठः, ततो यथा चन्द्रो नभ' श्रयति, तथा नभोऽपि चन्द्र प्रति उक्तियुक्तैव । ते कि० दीप्रवत् अग्निवद् दीप्यन्ते इत्येवंशीलाः “नाम्युपान्त्य" [५।१ । ५४] इति के दीप्रदीपाः,अङ्कुराः नानाविधौ- षधीनां प्ररोहाः यस्मात् स दीप्रदीपाकुरः तस्मै दीप्रदीपाकुगय । पुन कि० उ शिवं प्रति लक्ष्यीकृत्य प्रत्यु या उ.-कान्तिः-तस्या हसो हास्यम्-प्रकाश इति यावत् । तं लातीति "आतो ड:०" [५ । १ । ७६] इति डे प्रत्यूहशलः । तथा भानि नक्षत्राणि तेभ्यः पुष्णासि स्निह्यसीति विचि भप्लोट् तयोर्विशेषणसमासे चतुर्थ्या प्रत्यूहशलभ- प्लोषे । चन्द्रस्य भानां पतित्वात् स्नेहकरणम् ।।९६॥ इति चन्द्र वर्णयित्वा राजानं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यम्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्करायते ॥९७॥ ['सिद्धयेवर्धमानः स्तोत् ताम् रायं न खमण्डली । 'प्रत्यूहेशलभप्लोपे दीपदीपाम् कुरीयते ॥९७॥] अथवा [१ सित्+हय+इभ सिद्धये+णिच्+क्विप्-सिद्धयेव्-प्रथमान्तम् । २ अर्द ह+मान अर्ध- मान -प्रथमान्तम् । सिद्धये अर्धमान =सिद्धयेवर्धमान =सिद्धयेवर्धमान । ३ क्रियापदम् । ४ ताम् प्रसिद्धाम् लक्ष्मीरूपा वा इत्येवमर्थः स्पष्ट एव । ५ ''शब्दस्य द्वितीयाया एकवचनम् । ६ निषेधवाची । ७ ख+मग खमन्+ल+ली-खमण्डली । ८ प्रति-राय प्रति इति सवन्ध , प्रति प्रतिकूलार्थेऽपि । ९ ऊऊह+ऊह+शर+भाऊहशरभा -ऊहशलभा तेषा प्लोषे-सप्तम्या एकवचनम् । १० दा+क्विप्=दी -प्रथमान्तम्-दाता । ११ द्वितीयान्तम्-'रायम्' इत्यस्य विशेषणम् । १२ कु+राज्+ड-कुरा -संवोधनैकवचनम् । कुर+अ+अस्=कुरास् । १३ कुरास+अते =कुरायते कुरायते ।] व्याख्या--कु. पृथ्वी तया राजते "क्वचित्" [५ । १।१७१] डे कुरो राजा तस्य स० । त्वं ति. चौरापत्यम् न तिः अतिस्तस्य अते उत्तमनरस्य रायं द्रव्यं प्रत्याश्रित्य दीर्दाता स्तात्-भव-इति वाक्यम् । रायं किं० १ ताम् प्रसिद्धाम् लक्ष्मी- रूपाम् वा-अत्र विरामविवक्षया सन्ध्यभावे न मोऽनुस्वारः । त्व किं० 2 अः कृष्णस्त- १ अस्य प्रतिविम्व-फोटो-पुस्तके तु 'अपि त्वा वितैव' इति पाठ परन्तु सः 'अपि तु आश्रितैव' इत्येवमपि पठितुं शक्य । २ 'चन्द्र श्रयति' इत्येव चन्द्रं प्रति उक्ति ।

·१०२ त् प्रतापेन अससि शोभसे क्विपि आः प्रतापेन कृष्णसमः इत्यर्थः । अत्र कुरशब्दाs कारेण सन्धौ अग्रस्थे स्वरे "रोर्यः" [१॥ ३ ॥ २६] इति यत्वे कुरायते इति सिद्धम् । त्वं किं० 'पिधू गत्याम्' [३२०] सेधतीति विपि सित् शीत्रगामुकम् यत् हयाश्च इभाश्च "सेनाऽङ्ग-क्षुद्रजन्तूनाम्" [३ । १ । १३४] इति समाहारे हयेभम् तत् निज- सैन्यतया-आचष्टे इति णिजि स्विपि भस्य बत्वे सिद्धये । पुन. किं मर्द'-अजा- तं करोति णिजि क्विपि अर्त्त याचकजन तस्य हो हस्तः तत्र मान पूजा यस्मात् स अर्धमान । पुन किं० खे नभसि मगन्ति गच्छन्ति क्विपि खमङ्गः पक्षिणः, तान्- ड-लयोरैक्यात्-लाति गृह्णाति वधार्थम् "आतो डा०" [५ । १ । ७६] हे खमण्डो हिस्रजनः तं लीयते- श्रयति इति क्विपि खमण्डलीः नो निपेधे, कथं ? न- पापिजनसङ्गवर्जित इत्यर्थः । रायम् किं० ? प्रदीप्यते "नाम्युपान्त्य ०" [५।१ । ५४] इति के प्रदीपां दीप्यमानाम् । क्व विषये ? अहिंसा, तस्याम् ऊहो विचारो येषा ते ऊहा ईदृशा ये शरैर्वाणैर्भान्ति "आतो ड:०" । [५ । १ । ७६] इति डे शरभाः सुभटाः ऊहाश्च ते शरभाश्च ऊह-शरमा प्रतिकूलाश्च ते ऊह-शरभाश्च प्रत्यूहशरभास्तेषां प्लोषे विनाशे--अयमर्थ -- निजप्रतिपक्षभूतसुभटविभेदे दीप्रामिति ॥९७|| इति एकार्थेन राजानं व्यावण्य प्रदीपं वर्णयति-तथाहि-- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यनखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङरायते ॥९८ ॥ [सिद्धयेऽवैधमानस्ताऽऽनाऽऽम्रार्यन्नखमण्डली । प्रत्यूह शर्लभ प्लोपेद्-ईप्रदीपाङ्कुराय ते" ॥९८॥] - [१ सिद्ध+यत्-विशेषणसमासे प्रयमावहुवचने सिद्धये । अत्र 'यत्' इति सर्वनाम । २ अव+ ऋद्धम्+आन =अवर्धमान अत्र' अवर्धम्' क्रियाविशेषणम् । सिद्धये अवर्धमान =सिद्धयेऽवर्धमान । ३ आन प्रथमावहुवचनम् 'अन्'शब्दस्य, 'दीपाकुरा' इत्यस्य विशेषणम् । ४ स्त युष्मत्पुरुष. बहुवचनम् पञ्चम्याम् । ५ आत्ता+आम्ला आत्ताऽऽम्ला प्रथमावहुवचनम् । ६ अन्न+खमण्डली- अन्नखमण्डली द्वितीयावहुवचनम् । आत्ताऽऽम्ला +अन्न०=आत्ताम्लायन्न । स्त+आत्ताम्लायन्न स्ताऽऽत्ताऽऽम्रायन्न० । ७ प्रत्यूह 'ऊह' धातो परोक्षाया वहुवचनम्-प्रत्यूह यूयम् । ८ द्विती- १ कुर+अस्-कुरास्+अते-इति अवस्थायाम् 'कुरास्' इत्यस्य सस्य रुत्वे तत 'रोय' इति सूत्र प्रवर्तते । २ प्रतो अय पाठ अस्पष्ट । नास्य 'अब्जा'शब्दस्य भाव अत्र प्रतीयते । 'अर्द गतियाचनयो' [३०१] इति धातो याचनार्य 'अर्द' शब्द सभवी । अत्र प्रस्तुतसदर्भानुसारेण अर्द याञ्चा' इति पाठ अत्र भवितु योग्यः । 'अर्दो याञ्चा' इत्यस्य लेखकेन 'अर्दोऽन्जा' इति लिखितं भवेत् इति कल्पना । ३ हिलजन न अयति-पापिजनसङ्गवर्जित -इति भाव ।

·१०३ यान्तम् एकञ्चनम् । ९ प्र+उपा+इन्धू-प्रोषे+ई+प्रदीपाकुरा =प्रोपेदीप्रदीपाकुरा =प्लोपेदीप्रदीपा- कुरा. । १० ० कुरा +अ= कुराय । अ' वाक्यालकारे । ११ ते प्रथमावहुवचनम् । ] N व्याख्या-हे प्लोपेदीप्रदीपाकुराः । प्रकृष्टां प्रकर्षण वा उपां रात्रि इन्धयतीति क्विपि प्लोपेत् ईदृशा या ई लक्ष्मीस्तया युक्ताः प्रदीपाकुराः प्रदीपा:-'अ' इति वाक्यालंकारे-ते प्रसिद्धा यूयम् 'शीलभन्न जीत्येकवचने पतगम् 'उह तुह दुह अर्दने' [५६१] परोक्षायुष्मदर्थबहुवचने--ऊह पीडयथ स्म इत्यर्थः । श्लेषादनुस्वाराभावः । ते के ? इत्याह-सिद्धास्तज श्रिया प्रसिद्धाश्च ते, ये च सिद्धये यूयम् आत्ताः-स्वीकृता' आड्पूर्वाद् "उपसर्गादात" [५।३ । ११०] इति अडि आम्ला-म्लानिर्याभिस्ता आत्ताम्लाः । ई पृथ्वो तस्या अन्नमिवान्नं जीवनं प्रकाशकत्वेन पृथिव्यास्तज्जीवन- त्वात् एवं विधाः खमण्डल्य. सूर्यबिम्बानि ता अन्नखमण्डली. प्रति लक्षीकृत्य अनन्ति जीवन्तीति क्विपि “अहन्-पञ्चम०" [४ । १ । १०७] इति दीर्धे आनो जीवन्तो निज तेजोरूपेण विद्यमानाः स्त-वर्तध्वम् । कथम् वो वातः, तस्य अभावोऽवम् वाता- भावः तेन ऋद्धं समृद्धं कान्तिमत्तया यथास्यादेवमित्यर्थः ॥९८॥ ताम्र+ सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१९॥ [ 'सिद्धये वैधमानः स्तात् ताम्रायन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे ! दीपदीपाङ्कुरायते ! ॥९९॥] [ १ चतुर्थ्यन्तम् । २ प्रथमान्तम्- शराववाचक पदम् । ३ क्रियापदम् । ४ अस्=ताम्रास-ताम्रा । ५ यन्न+ख+मण्डल यन्नखमण्डल+इन्भ्यन्नखमण्डली । ६ प्लो+अच्न आ-प्लोषा । प्रत्यूह+शलभ+प्लोषा-प्रत्यूहशलमप्लोषा । अस्य सवोधनम् प्रत्यूहशलभप्लोषे । ७ दीप्रदीप+अङ्कुर+आयति-दीप्रदीपाडुरायति अस्य सुवोधनम् दीप्रदीपाकुरायते ! । ] व्याख्या हे दीप्रदीपाङ्कुरायते ! दीपा दीप्यमाना ये दीपाखरास्तेषामायतिर्वि- स्तारः श्रेणिरिति यावत् तस्याः सं० । तथा हे प्रत्यूहगलभप्लोपे प्रतिकूलो दीपे स्वर्ण- भ्रान्तिकर ऊहो वितर्को येषां ते प्रत्यूहा ये शलभाः पतङ्गास्तान् प्लोषतीति अचि प्रत्यू- हशलभप्लोषा तस्या. स० “एदाप" [ १ । ४ । ४२ ] इत्येवम् । वर्धमानः शरावः सिद्धये निष्पत्तये स्तात्-भवतु-युष्माकमेवेति सम्बन्धः । दीपा हि प्रायः शरावे एव क्रियन्ते । वर्धमानः किं० ताम्रो रक्तवर्णस्तेन असति शोभते क्विपि ताम्राः शरावो रक्त १ अत्र 'शलभम् --~-जात्येकवचने-पतगम्' इति पाठ साधु ।

·१०४ - एव वर्ण्यते । दीपसिद्धौ हेतुगर्भविशेषणमाह-यतः किं० गयन् गच्छन् नकारो यस्मात् तत् यन्न च तत् नख च यन्नखम् एतावता अखम्-अशून्यम् तैलादिना भृतमित्यर्थः । मण्डलं वृत्ताकारं विद्यते यस्येति "अतोऽनेकस्वरात्" [७ । २ । ६ ] इतीनि यन्न- खमण्डली || ९९ ॥ सिद्धये वर्धमानः स्तात ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१०॥ [सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रायन्नैखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लों पे दीम ! दीपाङ्कुरायते ! ॥१०० ॥ ] [१ चतुर्यन्तम् । २ वा + ऋद्ध + मान= वर्धमान प्रथमान्तम् एकवचनम् । ३ क्रियापदम् । ४ ताम्र+ क्यढ़ + क्विप् + स-ताम्रास्-ताम्रा । ५ यद् + न= यन्न + ख + मण्डल + इन्-यन्न- खमण्डली ! : प्रति + ऊ + ऊह = प्रत्यूह + शलम+ प्लोप-प्रत्यूहशलभप्लोप-प्रत्यूहशलभप्लोपे सप्तम्या एकवचनम् । ७ दीप्र! + दीप + अङ्कुर + आय + ताय् + क्विप् = दीप्रदीपाङ्कुरा- यता - गोपावत् चतुर्ध्या एकवचनम् । अथवा ०अङ्कुर + अय + ना- अङ्कुरायता अस्य चतुर्ध्या एकवचने अङ्कुरायते, 'ता' इति पूर्ववत् साध्यम् ।] व्याख्या-हे दीप्र । देदीप्यमान ! हे दीपाकुर !-प्रदीप ! त्वं सिद्धये स्तात्-भव इति । त्वं किं० १ ऋद्धो वृद्धो मानोऽहड्कारो यस्य स ऋद्धमान. 'वा' इवार्थे ऋद्धमान इव साहङ्कार इव । कस्मिन् ? प्रत्यूहशलभप्लोषे ऊ कान्तिरर्थात् प्रदीपस्यैव तां प्रति आश्रित्य प्रत्यू. ईदृश ऊहो हेमवितर्को येषां ते-प्रत्यूहाश्च ते शलभाश्च प्रत्यूहशलभास्तेषा प्लोपे दाहे त्वं किं० ताम इवाचरतीति ताम्राः प्रत्ययाद्यानयनं पूर्ववत् । पुन किं० ? अशब्दोऽद्भुते अद् अद्भुतकृत् यो नखस्तद्वत् रक्तं तेजस्वि च मण्डलम् आकारविशेषो विद्यते यस्य स अन्नखमण्डली । सिद्धये किं० ? अय शुभकर्म, आयो वा लाभ 'इणकू गतौ' [१०७५] "युवर्ण वृ-६०" [५ । ३ । २८ ] इत्यलि, अयो ज्ञानं वा तं तायते रक्षतीति क्विपि चतुर्थ्याम् अयते, आयते वा ।। १०० ॥ इति अर्थत्रयेण दीपं वर्णयित्वा तदुत्पत्तिनिमित्तम् अग्निं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१०१॥ [सिद्धये वैधमानः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोपे दीप ! दीपौड्डुरा य तेः ॥१०१॥] १ अत्र 'रायन्' स्थाने 'यन् ' इति पाठ साधु । २ अत्र 'नखम्' स्थाने 'खम्' इति पाठ. समुचित । 'नखम्' इति पाठे' यन्ननखम् इति भवेत् अनिष्ट चैतत् ।

·१०५ [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ वर्धमान + णिचू+क्विप्= वर्धमान् षष्टया एकवचने वर्धमानः । ३ स्तात् क्रियापदम् । ४ ताम्र + अस् = ताम्रास् = ताम्रा । ५ अन्न + खत् + विच् = अन्न- खव् + मण्डली = अन्नखमण्डली । ताम्रा + अन्नख० अन्नख० - ताम्रायन्नख० । ६ मण्डली + क्यल् + क्विप् - मण्डली प्रथमान्तम् । ७ प्र + तीव्र = प्रत्यू + ह + शलभ = प्रत्यूह- शलम + प्लोषे = प्रत्यूहशलभप्लोषे सप्तम्या एकवचनम् । ८ दीप ! सवोधनम् ।९ दीपाम् षष्ठीवहुवचनम् । १० कु प्रथमैकवचनम् । दीपाम् + कु दीपाङ्कु । ११ आयते. षष्ठया एकवचनम् । व्याख्या-'अग्नौ वमिदीप्रः" [१६६' अथवा १७११' ] इति शेषवचनात् हे अग्ने ! त्वं वर्धमानः वर्धमानं शरावम् उपलक्षणत्वाद् घटादि करोतीति णिजि क्विपि तल्लोपे वर्धमानिति नन्तप्रकृतेः षष्ठ्यां वर्धमानः कुम्भकारस्य सिद्धये घटादिनिष्पत्तये स्तात्-भव--इति क्रियासंबन्धः । त्वं किं० तानं कान्त्या अस्यति क्षिपति क्विपि ताम्राः। पुनः किं० अन्नेन वायुना 'व(ख)वश हेठश, भूतप्रादुर्भावे' [ १५४४, १५५६ ] इति खौनाति प्रादुर्भवतीति विचि व्यञ्जनकार्यस्यानित्यत्वात् “वोः प्वय्." [ ४ । ४ १२१ ] इति वलोपाभावे, “व्योः" [१ । ३ । २३ ] इति लोपे अन्नखम् । तथा पुनः किं० मण्डलं विम्बं विद्यते यस्य स "अतोऽनेकस्वरात्" [ ७ । २ । ६ ] इति इनि मण्डली सूर्यः तद्वदाचरतीति "क्यड्" [३ । ४ । २६ ] इति क्यडि विपि तल्लोपे मण्डलीः देदीप्यमानत्वात्। पुन: कि० कु: स्थानं दीपां कान्तीनाम् । पुनः किं० प्रकर्षेण तीवैन्तीति पुष्टीभवन्तीति क्विपि वस्योटि प्रत्यूनि पुष्टानि हानि दारूणि तथा शलभाः पतङ्गाः तेषां प्लोषे विनाशे कर्तव्ये आयता विस्तृता ईलक्ष्मीः कान्ति- र्यस्य स आयतेः, अनित्यत्वात् कजभावः ॥ १०१ ।। इति अग्निं वर्णयित्वा काम वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ १०२ ।। ['सिद्धये वैधमानः स्तात ताम्राज्य नखमण्डलीः । प्रत्यूहशलभ ! मोर्षे दीपदीपाकुरायते॥१०२ ॥] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ व + ऋद्ध + मान = वर्धमान प्रथमान्तम् । ३ स्तात् क्रिया- पदम् । १ ताम्र! सबोधनम् । ५ अयम प्रथमान्तम् । ६ नसमण्डल + क्यन् + क्विप्-नख- १ निर्णयसागरमुद्रितायाम् 'अभिवानचिन्तामणिपरिगिष्ट' अपरनामधेयाया शेषनाममा- लाया १६६ श्लोके अयं शब्द "अग्नी बमिर्दीन" इत्यस्मिन् पद्ये दर्शित । पुनश्च अयमेव शब्द. देवचन्दलालभाइग्रन्यसग्रहे प्रकागितस्य अभिधानचिन्तामणिकोशस्य प्रथमत अनवच्छिन्न- तया अवगणने १७११ संख्यक पर्छ । २ 'तोव स्थौत्ये' धातु भ्वादिगणे ४६९ ।

·१०६ •• मण्डली प्रथमान्तम् । ७ । ७ प्रति + ऊ + ऊह-प्रत्यूह-गर+भा प्रत्यूहशरम-प्रत्यूहगलभ संवोधनम् । ८ प्र + उषा + इन्धू + क्विपू = प्रोषेत् + ई + प्रदीप + अङ्कुर + अस् प्रोपेदीप्रदीपाकुरा. - प्लोपेदीप्रदीपाकुरा. प्रथमान्तम् । ९ अ +ति = अति - अतेः पष्टयन्तम् । ० पाकुरा अते. = . पाकुरायते पाकुरायते ।] व्याख्या-हे प्रत्यूहशलभ । प्रतिकूल ऊः ईश्वरे ऊहो वितर्को यस्य स प्रत्यूहः, ईदृशो यः शरैः पुष्पमयैर्वाणैर्भातीति "क्वचित्" [ ५ । १ । १७१ ] डे प्रत्यूहशरभः कामस्तस्य स ० । हे ताम्र ! गौरवर्णत्वाद् रक्तस्तस्य सः । त्वम् न विद्यते तिर्ज्ञानं यस्य स तस्य अतेः अज्ञानस्य विषयविषपानेच्छाच्छादितहार्दज्ञानस्य कस्यचित् पुंसः सिद्धये विषयसुखाभिलाषपूर्तये स्तादिति सवन्धः । त्वं कि० वो महेश्वरः तस्मिन् निजवैरि- त्वाद् ऋद्धो मानोऽहङ्कारो यस्य स वर्धमानः । त्वं किं० अयं प्रत्यक्षः। पुनः किं० नखा नखक्षतानि तेषां मण्डलं समूह नखमण्डलं तत् स्त्रीणां वक्षःस्थलादौ करोतीति णिजि अचि नखमण्डलः कामिजनः । तमिच्छसीति क्यडि क्विपि अल्लोपे यलोपे नखमण्डली' । पुनः किं० प्रकर्षणोषायां रात्रौ इन्धे दीप्यते क्विपि प्रोषेत् । पुन. किं० ई लक्ष्मीः, प्रदीपो दीप, अकरा नवोद्गतसहकारादितस्प्ररोहास्तेषां द्वन्द्वे ईप्रदीपाइकुरास्तैः अससि दीप्यसे स्विपि ईप्रदीपाकुराः । लक्ष्म्याः, प्रदीपेन, अङ्कुरैश्च कामः प्रदीप्यते इत्येव- मुक्ति. ॥१०२॥ इति कामं वर्णयित्वा तद्दीपनहेतुं पिकं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यृहशलमप्लोपे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ १०३ ॥ ['सिद्धये वैधमा नस्ताऽऽत्ताऽऽम्रायन्नखमण्डलीः । प्रत्यू-हगलभप्लोषेद् 'ईप्रदीपाकुना यते ॥ १०३ ॥] [ १ सित् + हय सप्तन्या एक्वचने सिद्धये । २ ऊ + अर्द + णिच् + अच् वर्ध + मायु = णिच् + क्विपू = वर्धमाय् । अत्र 'वर्धमाय् इति प्रथमान्तम् । वर्धमाय् + नम्ता० - वर्धमानग्ता० । नत् + ता = नम्ना + आत्त + आम्र + अस् = नस्ताऽऽत्ताऽऽ तान्नायन्न० । ४ अन्न + खाद + ड - अन्नस + मण्ड + ली- अन्नन्नमण्डली प्रथमान्तम् । ५ प्रति = अन् + विवप = प्रत्यू = ह = प्रत्यूह+गर + भा = सरभ । प्लोप + इन्धू - प्लोपेत् । प्रत्यूह + गरभ + प्लोपेत् प्रत्य॒हशरमप्लोपेत् । अन लाप शब्द म्नेहवाची । ६ प्रदा । ई + प्रदा = ईप्रदा सप्तम्यकवचने प्रदि। ईप्रदिपाकुरा =इंप्रदीपा राः । ' प्लोपेत् ईप्रदी. प्लोपेढीनदी । यते सप्तम्या एक्वान] १ जन 'क्यनि' इति उचितम् अन्यथा 'मण्डली' इति न स्यात् । र ·१०७ व्याख्या-इकारेण युक्तः प् पकारो यस्य स इप् । तथा अकारम् अञ्चतीति श्रयतीति विपि आड् ईदृशः क् ककारः उरः अग्रे यस्य स आड्कुराः इप् चासौ आड्कुराश्च इपाड्कुराः अस्ति । अत्र "घुटस्तृतोयः" [२ । १ । ७६] इति प-को- वत्व-गत्वे न भवतः, संज्ञाशब्दत्वेन- यथा अभ्याम्' कृते तु सन्देहः स्यात् न ज्ञायते पकारो बकारो वेति-एतावता कोऽस्तीत्यर्थः । पिकः कीदृग् ? नस्तात्ताम्रा यन्नखमण्डली नस्ता कौटिल्यं तया आत्तो गृहीतो य आम्रः सहकारः तस्मिन् असति शोभते क्विपि नस्तात्ताम्राः । यन् अन्नं भोजनं आम्रफललक्षणं तत् खाद- तीति "क्वचित्" [ ५ । १। १७१ ] डे नस्तात्ताम्रायन्नखः सहकारफलास्वादक इत्यर्थः । तथा "मण्डो मस्तुनि भूषायामेरण्डे सार-पिच्छ्योः" [हेम० अने० स० द्विस्वरकां० श्लो० १४० ] इत्यनेकार्थवचनात् मण्डः पिच्छम् लीयते श्लिप्यतीति क्विपि मण्डलीः, तयोर्विशेषणसमासे नस्तात्ताम्रायन्नखमण्डलीः । पुनः किं० प्रतिपू- द् अवतेव्हनार्थात् क्विपि प्रत्यूर्दाहको हः शिवो यस्य स प्रत्यूहः कामः स एव शरैर्बाणैर्भातीति "क्वचित्" [ ५ ।१ । १७१ ] डे शरभः सुभटस्तस्मिन् प्लोषः स्नेहस्तेन इन्धे दीप्यते विपि प्रत्यूहशलभप्लोषेत् पिकोल्लापेनापि कामोद्दीपनं भवति । पुनः किं० ऊर्ज्ञानं तत्त्वातत्त्वविषयं ताम् अदयतीति खण्डीकरोतीति णिजि अचि व| यो 'मायुः पित्तम् मानम् शब्दश्च" [उणादि० सू० ७२६] इति उणादि- वचनात् मायुः शब्दः तं करोत्याख्यातीति वा णिजि क्विपि तल्लोपे वर्धमायू "व्यो." [१ । ३ । २३ ] इति पश्चाद् यलोप । कोऽर्थः । तत्त्वातत्त्वज्ञानापहारकपञ्च- मोल्लापकारक इति । कस्मिन् ? यते जितेन्द्रियलोके । किम्भूते ? 'पिंधूचु संराद्धौ [ ११८५] सिध्यतीति क्विपि सित् सपद्यमान'--'हिंट गति-वृद्धयोः' [१२९५] इति "युवर्ण-वृ-१०” [ ५। ३ । २८ ] इत्यलि-हयो ज्ञानं यस्य स सिद्धय- स्तस्मिन् ज्ञानवतीत्यर्थः । पुनः कि० ई शोभां प्रददातीति विपि ईप्रदाः सप्तम्यां "लुगातोऽनापः” [ २ । १ । १०७ ] इति आलोपः एतावता ज्ञानिन्यपि जिते- न्द्रियजनेऽपि, सर्वत्र शोभाकरेऽपि ज्ञानापहारः पञ्चमोल्लापकारक इत्यर्थः । तेषामपि तच्छूवणाद् विह्वलीभवनेन तत्त्वातत्वविचारलोपात् ॥ १०३ ॥ इति पिकं व्यावयं मेघ वर्णयति-तथाहि- १ यथा अजूभ्याम् इत्यत्र जस्य गत्व न भवति तथा अनापि पस्य वत्वम् कस्य च गत्व न भवति ।

·१०८ प्रत्यूहशलभ, तेषा प्लोषे सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते॥१०४॥ [सिद्धयेवर्धमानस्ताऽतताम्रा यन्न ! खमण्डली। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीर्म ! दीपाङ्कराय ते ॥१०४॥] [१ सिद्ध + या + ई = सिद्धये । अनेन एकारान्तपदेन 'वर्धमान'पदस्य विशेषणस- मास+सिद्धयेवर्धमान -प्रथमान्तम् । अत्र वर्धमानपदम् विष्णुवाचकम् । २ स्तन्+क्विप् स्तन्-प्रथमैकवचने-स्ता इति मेघविशेषणम् । स्ता + अत् + ताम्र + आस् = स्ताऽत्ताऽऽम्रा + अन्न = स्ताऽक्ताऽऽम्रायन्न । स्ताऽत्ताऽऽम्रा प्रथमान्तम् । इदमपि मेघविशेषणम् । ३ अन्न !। ४ ख+मण्ड+ली-खमण्डली -खमण्डली । ५ प्रति + ऊह + शरभ = प्रत्यूहशलभप्लोपे सप्तम्येकवचनम् । ६ दीप्र ! इति संवोधनम् 'अन्न' इत्यस्य विशेषणम् । ७ चतुर्थ्यन्तम् । अत्र 'दीपाकुराय भव' इत्यर्थसूचनाय 'भव' इति क्रिया अव्याहार्या । ८ ता + ईते प्रथमैकवचनम् ।] व्याख्या--हे अन्न ! मेघ ! हे प्रत्यूहशलभप्लोषे दीप ! प्रतिकूलः स्वगर्जिते प्रतीप ऊहो मनोऽभिप्रायो येषां ते प्रत्यूहशरभा अण्टापदास्तेषां प्लोपे विनाशे दीप्रो दीप्यमानस्तस्य स०, मेघस्य शरभवैरित्वात् । त्वं दीपाङ्कुराय दीप्यत इति “नाम्यु- पान्त्य०" [५।११५४] इति के दीपः-दीप्यमानः-योऽङ्कुरः प्ररोह अर्थात् वनस्पतीनाम् तस्मै भव इति सम्बन्धः । त्वं किं० सिद्धा जगत्प्रतीता या या लक्ष्मीस्तामीयते कामकेलये गच्छतीति विपि सिद्धयेर्यो वर्धमानो विष्णुखि सिद्धयेवर्धमानः श्याम- वर्णत्वात् । तथा 'स्तनयं गर्जति क्विपि सौ "नि दीर्घः" [१।४।८५] इति दी "नाम्नो नः०"[२।१।९१] इति नलोपे स्ता गर्जन् विशेषणसमासे सिद्धयेवर्धमानस्ता। ० आत्ताम्राः न विद्यते त् तकारो यत्र स अत् यस्ताम्रः, एतावता आम्रस्तम् आसयति शोभयति जलसेकेनेति आत्ताम्राः । पुनः किं० स्वस्य सूर्यस्य मण्डम्- शोभाम्-'लीए द्रवीकरणे' [१९४२१ युजादित्वात् णिचोऽभावे लयति विशृणाति क्विपि खमण्डलीः । पुन. किं० तां लक्ष्मीम् ईयते गच्छतीति क्विपि तेः ॥१०४॥ मेघ व्यावर्ण्य सहकारं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाकुरायते ॥१०५॥ [सिद्धयेवर्धमानस्तात् तोऽम्रा ! यन्नखमण्ड ! ली। प्रत्यूहशलभप्लोपेदीम ! दीपाङ्कुरायतेः ॥१०५॥] १ अत्र 'गति' इत्यस्य मदभात् 'स्तनति' इति उचितम् अन्यथा-'स्तनय' इत्यस्य स्वीकारे- 'स्ता' शटो न मेत्स्यति । २ यद्यपि लिखिनपुस्तके 'आशयति' पाठ परन्तु तेन 'आ' इति लागि न सम्पति तन मन गयोध्य 'आसयति' इति पाठ रवीकृत । ३ 'अन् + ताम्रः= भसाम.' स्यान् पुनः कि० ·१०९ अर्थे । नख + मण्ड [१ ई + वन् + एवन् + ऋद्ध + मान = ए वर्धमान । सिद्धः + एवर्धमान सिद्धयेवर्धमान प्रथमान्तम् । २ स्तात् क्रियापदम् । ३ तन् + विच् ता प्रथमान्तम् । ४ आम्र! सबोधनम् । ५ 'अ' वाक्यालङ्कारे ! ता + आम्र + अ = ताऽऽम्रा । ६ यत् 'यस्माद्' = नखमण्ड । संवोधनम् । ८ ली प्रथमान्तम् । ९ प्रति अव् = प्रत्यू + ह + शर+ भ = प्रत्यूहशरभ = प्रत्यूहशरभ = प्रत्यूहशलभ + प्लोष + ई = प्रत्यूहशलभ- प्लोषे + दीप्र = प्रत्यूहशलभप्लोषेदीप्र ! इति अखण्डं सवोधनम् । १० दीप + अङ्कुर + आयते दीपाङ्कुरायते ।] व्याख्या-हे आम्र ! सहकार ! तथा हे नखमण्ड ! नखप्राया फलादिनाs- ल्पत्वात् "मण्डा त्वामलक्याम्" हैम० अने० स० द्विस्वरकां० श्लो० १४०] इत्यनेकार्थवचनात् मण्डा आमलकीवृक्षो यस्मात् स नखमण्डस्तस्य सं० । तथा हे प्रत्यू- हशलभप्लोषेदीप्र ! प्रतिपूर्वाद् 'याचना'अर्थात् अवतः क्विपि प्रत्यूर्याचकोऽर्थात् फला- दिश्रियः, तस्य हो हस्तः स एव शराज्जलाद् भवतीति "क्वचित्" [५।१ । १७१] शरभम् कमलं हस्तकमलं तत् 'प्लष्श् स्नेहन-सेचन-पूरणे' [१५६२ ] इति पुष्णा- तीति पूयतीति कर्मणोऽणि प्रत्यूहशलभप्लोषी या ई फलादिका श्रीः तया दीप्रो दीप्यमानस्तस्य सं० । त्वम् आ समन्तात् ईयन्ते गच्छन्ति वनि एवानः पन्थास्तेषु ऋद्धः सुच्छाया-अप्-पर्णादिना समृद्धो मानः पूजा यस्मात् स एवर्धमानः 'स्तात्' इति क्रियासम्बन्धः । त्वं किम्भूतः ? 'षिधौ शास्त्र-मागल्ययोः' [ ३२१ ] इति सेधति स्म- "गत्यर्थाकर्मक०"[५ । १ । ११] इति क्ते-सिद्धो मागल्यभूतः । पुनः किम्भूतः ? तनोतीति विचि ता विस्तारकः, कस्याः? दीपाड्कुरायतेः दीप्यन्त इति “नाम्युपान्त्य०" [५ । १ । ५४ ] इति के दीपाः प्रदीप्यमाना ये अङ्कुराः प्ररोहास्तेषामायतिर्विस्तारः तस्याः । पुनः किं० लीयते इति क्विपि लीः रिलष्यन् कामो यस्मात् स लीः । आम्रादपि हि कामो दीप्यते ।। १०५ ।। इति सहकारं व्यावर्ण्य निम्बं वर्णति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करायते ॥१०६।। [सिद्धये वर्धमा नः स्तोत् ताऽऽम्रा यन्नखम् अण्डलीः । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्करा यतेः ॥१०६॥] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ व + ऋद्ध + मा = वर्धमा इद पद 'निम्ब'शब्दसवन्धिनम् अन्तिमम् चकारम् अर्थात् वकारम् सूचयति-प्रथमैकवचनम् । ३ न पष्टीबहुवचनम् । ४ स्तात् क्रियापदम् । ५ ता + आम्र + अम् = ताम्रा -प्रयमकवचनम् । ६ इ + अ = यन् प्रथ- मेकपचनम् । इद पद 'निम्ब' शब्दगतम् आद्य निवर्ण सूचयति । . ? - - ७ अखम् प्रथ- ·११० एकारान्तम् प्रथमक- मैकवचनम् । इद पर्द 'निम्म' शब्दमध्यगतम् 'म्'वण सूचयति । ८ अण्ड + ली = अण्डली: प्रयमैकवचनम्-'निम्ब' विशेषणम् । ९ सप्तम्यन्तम् । १० दीप्र + दीप+ अकुर अस्= दीपदीपा- कुरा --प्रथमैकवचनम्-'निम्ब' विशेषणम् । ११ य + ता+ई = यते वचनम् 'निम्ब' विगेपणम् । ] व्याख्या-वकारेण ऋद्वो मा वाचको नः अस्माकं सिद्धये रोगापहारादिकार्य- निष्पत्तये स्तात् इति सम्बन्ध । किम्भूतः ? इकारम् अङ्गति गच्छति इति क्विपि सौ पदस्य" [२।१ । ८९ ] इति गलोपे यत् इकारान्वितो यो न् नकारः तस्मिन् अखः अशून्य. म् मकारो यस्मिन् स यन्नखम् एतावता निम्बः इत्यर्थः । कि० तया पत्रादि- श्रिया आम्रवत् सहकारवत् असति शोभते क्विपि ताऽऽम्राः । पुनः किं० अण्डानि पक्षिपेश्यः तेषां लीः श्लेषो यस्मिन् स अण्डलीः पक्षिणां मालकादिसद्भावात् । पुनः किं० दीप्रो यो दीपः प्रदीपस्तत्सदृशा अङ्कुराः प्ररोहाः पत्राद्युद्भवाः तैः मसति शोभते क्विपि दीप्रदीपाकुराः । कस्मिन् ? प्रत्यूहा विना तद्धेतुभूता रोगादयस्त एव शलभाः पतङ्गाः तेषां प्लोपे विनाशे यथा दीपः पतङ्गान् तथाऽयमपि रोगान् दहती त्यर्थः । पुनः किं० “यस्तु मातरिश्वनि" [ ] इत्येकाक्षरात् यः वातः तेन तां शोभाम्, ईयते गच्छतीति विपि यतेः ॥ १०६ ॥ इति निम्बं व्यावर्ण्य वातं वर्णयति तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाकुरायते ॥१०७॥ [सिद्धयेवैर्घमानस्तात्ताम्रा यद् ने खमण्डलीं। प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायतेः ॥१०७॥] [१ सित् + हय + ई = सिद्धयेव् - प्रथमान्तम् । २ आ + ऋद्ध + अर्धमान प्रथमान्तम् । सिद्धयेव् + अर्धमान सिद्धयेवर्धमान सिद्धयेवर्धमान । ३ ता + आत्त + आम्र + अस् = ताऽऽत्ताऽऽम्रास्-तात्ताम्रा -प्रथमान्तम्- 'वन'स्य विशेषणम् । अथवा त + आत् = तात् + तान + असू = तात्ताम्रा । ४ यद् यस्मात् अयवा 'यत्' प्रथमान्तम् ५ न निषेधवाची । न अते - न गच्छे इति न अपि तु अते एव - गच्छे एव इति आशय ६ समण्डलीम् - द्वितीयान्तम् । 'अते' कर्मकारकम् । ७ प्रति + क + हन् = प्रत्यूह शलभ + प्लोपे = प्रत्यूहगलभप्लोषे सप्तम्यन्तम् । ८ दीप्र + दीप +अकुर + अस् दीपाकुरा प्रथमान्तम् । • पाङ्कुरायते पाकुरायते । 'मत्' धातो सप्तम्या द्वितीयपुरुपैकवचने अते ।। व्याख्या-हे अ । अत्र विरामविवक्षया " अ-इ-उवर्णस्यगन्ते० [१ । २ । ४१ ] इत्यनुनासिक । वाया त्वं खमण्डली नभोमण्डलम् अते. सततं १ अय पाठ अस्पष्ट , तस्य स्थाने 'अ वायो ! त्वम्' इति अथवा 'न वाया. त्वाम्' इति पठ्येत तदा कोऽपि अर्थ ज्ञातु सुगम । मान + . पाकुरा + अते ९ अते ·OM न गच्छेः ? अपि तु गच्छेत् एव त्वन्मार्गत्वात् तस्याः। त्वं कि० दीप्रा ये दीपाङरास्तान् अस्यसि इति विपि दीप्रदीपाङ्कराः दीपविध्यापकत्वात् । पुनः किं० 'षिधु गत्याम्' [ ३२० ] सेधसि इति क्विपि सित् गामुकः । कथम् ? प्रति लक्षीकृत्य । किं १ तायड् सन्तान-पालनयोः [ ८०६ ] इति तायन्ते पालयन्ति इति क्विपि ताः पालका रक्षायुक्ता तैः आत्तं पालनाय आश्रितं यत् आम्रवृक्षविशेषैः उपलक्षणाद् अन्यैरपि असते शोभते क्विपि तात्ताम्रा वनम् ,तल्लक्षीकृत्येति । अथवा तकारम् 'अत सातत्यगमने [२७९] णिगि आतयति गमयति दूरीकरोति इति यावत् क्विपि तात् यः ताम्रः- एतावता आम्रः तैरसतीति, शेषं पूर्ववत् । वने हि वातः प्रचुरो भवतीत्येव वर्णनम् । त्वं किम्भू० 'हिंद गति-वृद्धयोः' [ १२९५ ] इति अतः “युवर्ण०" [ ५। ३ । २८ ] इति अलि हयः- गमनम् तमीप्सतीति क्विपि सौ "पदस्य" [२।१ । ८९ । इति सलोपे "धुटस्तृतीयः" [ २ । १ । ७६ ] इति पस्य बत्वे हयेव् गमनेच्छुः । कस्मिन् ? 'अव रक्षण'[ ४८९] इति इच्छार्थात् क्विपि ऊ इच्छा तया हन्ति गच्छति क्विपि "अहन्-पञ्चम०" [ ४ । १ । १०७ ] इति हन्वर्जनाद् दीर्घाभावे ऊहा यः शलभः श्वावित्-तस्मिन् स्वजा- तितया एकत्र निवासितया वा पुष्णाति स्निह्यति इति अचि ऊहशलभप्लोषो मृगः तस्मिन्-वायुमंगवाहनम् ततस्तत्र गमनेच्छुरित्यर्थः । पुनः किं० आ समन्ताद् ऋद्धम् "अवर्णस्येवर्णादिना०"[ १।२ । ६ ] इति अरि अर्द्धम् । 'माड्क मान-शब्दयोः' [ ११३७ ] इत्यतोऽनटि मानः शब्दो यस्य स अर्घमानः एतावता प्रोच्चैर्वान् इत्यर्थः ॥ १०७ ॥ इति वातं व्यावर्ण्य रात्रि वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥ १०८ ॥ [सिद्धयेवर्धमानस्ताऽऽत्ताऽऽम्रायन्नैखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे ! दीपदीपाङ्कुरायते ॥ १०८ ।।] [१ सिद्ध + या + = सिद्धय + ई सिद्धये वर्धमानस्तन + णिचू +क्विपू । स्तन् = स्ता । सिद्धयेवर्षमान + स्ता = सिद्धये वर्धमान स्ता + आत्त + आम्ला + अम् = सिद्धयेवर्ध- मानस्ताताम्रा । अत्र 'वर्धमान' पदं स्तनस्य विशेषणम् तेनैव च सह समस्तम् । २ अन्न+ख + मण्ड + ली = अन्नखमण्डली । ० स्तात्ताम्रा + अन्न . • स्तात्ताम्रायन्न० ।३ प्रति ऊह + शलभ = प्रत्यूहरालभप्लुप् + ड= प्ल' । प्रत्यूहगलभ । प्ला + उपे = प्रत्यूहगलभप्लोपे ! १ वायोमगो वाहनम् इति अथवा वायुमंगवाहन इति पाठ समुचित ।

·० हुरास् + अ = . संवोधनम् । ४ दीप्रदीपाङ्कुर + अस् = दीप्रदीपाकुरास् । ५ अत + ईम अतें पां- पाङ्कुरायतें पाङ्कुरायते । अत्र 'अन' इति 'अत् धातो पञ्चम्या द्वितीयपुरुपैकवचने क्रियापदम् । ] व्याख्या-हे उपे ! रात्रे ! त्वं ई'. शोभा-कर्म अत सततं गच्छेति सम्बन्धः । त्वं किम्भूता ? सिद्धा धनधान्यादिना समृद्धा पुरुषास्तान् कामक्रीडार्थ यान्ति गच्छन्ति "आतो ड." [५ । १ । ७६ ] इति डे सिद्धयाः कामिन्यस्तासां इ: कामस्तेन वर्धमानौ वर्धनशीलो स्तनों करोतीति णिजि क्विपि सौ 'नि दीर्घः" [१ । ४ । ८५] इति दीर्धे " टीर्घड्याव्०" [१ । ४ । ४५] इति सिलोपे "नान्नः०" [२।१। ९१ ] नलोपे सिद्धये र्धमानस्ता-रात्रौ स्त्रियः कामुकमभिसरन्ति, तत्र कामोद्रेकेण स्पृष्टानां स्तनानामपि वृद्धिर्भवत्येवेति रात्रिरेव वृद्धिहेतुरिति । पुनः किं० आत्ता गृहीता या आम्ला म्लानिः कालुष्यमिति यावत् , तया असति शोभते क्विपि आत्ताम्लाः । पुनः किं० अन्नवत् मेघवत् खस्य सूर्यस्य, मण्डलम् भूषाम् कान्तिमिति यावत् , तं लीयते ग्लिप्यतीति धातूनामनेकार्थत्वादाच्छादयति क्विपि अन्नखमण्डली । यथा मेघ. सूर्यमाच्छादयति तथा रात्रिरपीत्यर्थः । रात्रावपि सूर्यस्यादृश्यमानत्वात् । पुनः किं० प्रतिकूलो दीपस्वर्णभ्रम- कारी ऊहो मनोऽभिप्रायो येषां ते प्रत्यूहा शलभा. पतङ्गास्तेषां प्लोपे दाहे भवतीति "क्वचित्" [ ५ । १ । १७१ ] डे प्रत्यूहगलभप्ला । यतः किं० दीप्रैर्दीपाकुरैरससि शोभसे क्विपि दीप्रदीपाकुराः ॥ १०८ ॥ इति रात्रि व्यावर्ण्य शलभं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली। प्रत्यूशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१०९॥ [सिद्धयेऽवर्धमानस्ताऽत्ताम रायं न खमण्डलि । प्रत्यूह ! "शलभ ! "प्लोपे दीपदीपारायते ॥१०९॥] [१ सिद्ध+या सिद्धयम् द्वितीयान्तम् ‘रायम्' इत्यस्य विशेषणम् । २ ई-क्विप्-ई प्रथमान्तम् शलभस्य विशेषणम् । अत्र 'सिद्धयम्' पदे मकारस्य तथा 'ई.' पदे विसर्गस्य उच्चारणाभावे सिद्धय+5=सिद्धये । ३ 'भव' इति 'भव्' धातो. पञ्चम्या द्वितीयपुरुषक- वचने क्रियापदम् । अव-अवगच्छ-जानीहि-इत्यर्थ । अस्य क्रियापदस्य 'न' पटेन अन्वय तत न अव-न जानीहि-इति भाव तथा 'अत्ताम्' पढेन सह अपि 'भव' क्रियापदस्य सम्बन्ध तत. 'अत्ताम् अव'-'हिंसा जानीहि'-इत्यपि द्वितीयोऽर्थ । ४ ऋद्ध+मान+स्तन्-ऋद्धमानस्ता। अव+ऋद्धमानस्ता अवर्धमानस्ता।सिद्धये अवर्धमानस्ता-सिद्धयेऽवर्धमानस्ता। ५अटट+क्विप् अत्+ तल-अत्ता-द्वितीयाविभक्तौ अत्ताम् 'अव' इत्यस्य कर्म। ६ रायम् द्वितीयान्तम् 'न अव' इत्यस्य १ अत्र 'ईम् शोभाम् कर्म' इति पाठ उचित । २ अत्र 'भण्डम्' इति युक्तम् । 'मण्डल' पटे स्वीकृते मण्डल + ली 'मण्डलली' इत्येव भवेत् , 'मण्डली' इति तु न भवेत् ।

·१२ कर्म । ७ न निषेधवाची। ८ ख+मण्डल+क्या+वित्रम् -खमण्डला-सप्तम्या एकवचने-खमण्डलि । ९ प्रति+उह-प्रत्यूह ! सवोधनम् । १० शलभ ! सवोधनम् । ११ सप्तम्या एकवचनम् । दीप्र+दीप+अङ्कुर+आयत-दीप्रदीपाङ्कुरायते सप्तम्या एकवचनम् । ] व्याख्या-हे शलभ ! पतङ्ग ! हे प्रत्यूह । प्रतिकूलः ऊहो यस्य स प्रत्यूहः तस्य सं० । त्वं दीपा दीप्यमाना ये दीपाङ्कुरास्तेषामायतं विस्तारं तस्मिन् दीप्रदीपा- कुरायते रायं स्वर्णम् न अव 'अव रक्षण' [४८९] इति अवगमार्थात् पञ्चम्या हो नस्य निषेधार्थत्वात् मा अवगच्छ–इत्यर्थः । यतः रायं किम्भूताम् ? 'अट्टि हिंसाऽति- क्रमयोः' [६७४] इति अतः क्विपि भावे तलि अत्ता हिंसा, तां हिंसामेवेत्यर्थः । अर्थात् तवैव दीदी० । किम्भू० सिद्धा सम्पन्ना या लक्ष्मीर्यस्य तत् सिद्धयम् लक्ष- णया समर्थमित्यर्थः । कस्मिन् ? प्लोषे दाहे अर्थात् तवैव । पुनः किम्भूते १ खम- ण्डलि खमण्डलं सूर्यमण्डलं तद्वदाचरतीति क्यडि, क्विपि तयोर्लोपे खमण्डलाः तस्मिन् "लुगातोऽनापः" [२। १ । १०७] इति आलोपे खमण्डलि मार्तण्डमण्डलसमाने इत्यर्थः । त्वं किम्भूतः ! ऋद्धो यो मानोऽभिमानस्तेन स्तनयति इव-गर्जतीव-इति क्विपि सौ "नि दीर्घः" [१।४। ८५] इति दीर्धे “दीर्घड्याब्-व्यञ्जनात् सेः" [१ । ४ । ४५] इति सूत्रेण सेोपे “नाम्नो नोऽनह्नः" [२ । १ । ९१] इति सूत्रेण नलोपे ऋद्धमानस्ता-अहङ्कारवान्-इवेत्यर्थः । पुनः किं० 'ईरिक् गति-कम्पनयो" [१११५] इति धातोः ईर्ते कम्पते इति वाक्ये स्विपि ई कम्पमान -इत्यर्थः ॥१०९॥ शलभ व्यावर्ण्य शरावं वर्णयति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीमदीपाङ्कुरायते ॥११०॥ [सिद्धये बँधमानः स्तात् ताम्रायन्नखमण्डलीम् । 'प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायतेः ॥११०॥] [१ चतुर्थ्यन्तम् । २ प्रथमान्तम् एकवचनम् । ३ क्रियापदम् । ४ ताम्र+क्यङ्+क्विप्- ताम्राः । ५ अन्न+ख+मण्डलीम् अन्नखमण्डलीम्-द्वितीयान्तम् । ६ प्रति-आश्रित्य । ताम्रास+ अन्न. ताम्रायन्न० । ७ ऊहशलभप्लोषे सप्तम्या एकवचनम् । प्रति+ऊ+ह शर+भस्-प्रत्यूह- शलभ-प्रत्यूहशलभस्य प्लोष प्रत्यूहशलभालोष अस्य सप्तम्या एकवचनम् । ८ दीप्रदीपाङ्कुरायते दीप्र+दीप+अङ्कुर+आयति -अस्य षष्ट्या एकवचने रूपम् । ] व्याख्या-वर्धमानः शरावः अन्नं धान्यं, तस्य खानि खण्डानि तेषां मण्डली श्रेणी तां प्रति आश्रित्य सिद्धये-पाकाय-स्तादिति सम्बन्ध । कस्मिन् सति ? प्लोपे १ 'हिंसाम् एव' इति पाठापेक्षया 'हिमाम् अव' इति पाठ समीचीनभावसूचक अर्थात् दीपसमूहे स्वर्ण न अवगच्छ किन्तु हिमाम्-आत्मन हिमाम्-आत्मन हिंमारुपम् रायम् अव- गच्छ । २ दीप्रदीपाङरायते तवैव हिंसा अवगच्छ। ३ हे शलभ ! कम्पमानस्त्वम् । १५ - ·११४ तौ . - १ तापे-दाहे इत्यर्थः । कस्याः 2 दोप्रः-अग्निः-तस्य दीपाङ्गः कान्तिप्ररोहाः, तेपाम्- आयतिः विस्तारस्तस्या सम्बन्धिनि इत्यर्थः । वर्धमानः किं ताम्रवदाचरतीति क्यडि । क्विपि, तल्लोपे "वोः प्वय" [४ । ४ । १२१] इति यलोपे ताम्राः । 'ऊयैड् तन्तु. सन्ताने' [८००] इत्यत विपि ऊः सम्बद्धीभवन् यः हः दारु, शरः-तृणविशेषः, 'भस् भनि-दीप्त्यो' [५५१] इत्यतो बभस्ति-भर्सति-इति किपि ऊहशलभो यः प्लोपो दाहः तापः, तस्मिन् ऊहशलभप्लोपे ॥११०॥ इति कांचन अर्थान् प्रकीर्णकान् प्रादुर्भाव्य ग्रन्थसमाप्ति चिकीर्षुः यस्य सम्य- गवगमेन विद्वज्जनमनस्सु नानाविधानेकार्थसमुज्जृम्भणं भवति तदेव व्याकरणं वर्ण- यति-तथाहि- सिद्धये वर्धमानः स्तात् ताम्रा यन्नखमण्डली । प्रत्यूहशलभप्लोषे दीपदीपाङ्कुरायते ॥१११॥ [सिद्ध ! ये ! वर्धमान स्तात् ताम्रायन्न खमण्डली । प्रत्यूहशलभ ! प्लोषेदीप्रदीपौवरायतेः ॥१११॥] [१ हे सिद्ध । संवोधनम् । २ या+ई-ये इदमपि एकारान्तम् संवोधनम। ३ वर्धमानम् प्रथमान्तम् , अनुस्वारो न गणनीय । ४ क्रियापदम । ५ त+अम्+रे+अन्=ताम्रायन् प्रथमा- न्तम् । ६ न पष्ठ्यन्तम्। ७ ख+म् अम्ल-खमम्+ल-खमण्ड+ली-समण्डली प्रथमान्तम् । ८ प्र+ति+उह-अम्=प्रत्यूहस्-प्रत्यूहशू+अल+भ ( 'भा' धातो 'भ' इति ) प्रत्यूहशलभ ! सवोधनम् । ९ प्+ल+ओ+प-इति-प्लोपेत् प्रथमान्तम् । १० ई+प्रदी+पा+आम्-ईप्रदीपाम् पष्टीवहुवचनम् । ११ कु प्रथमान्तम् । १२ आयते. पष्टयन्तम् । ] व्याख्या-'सिद्धहेमचन्द्रम्' इत्यभिधानात् "ते लुगू वा" [३ । २ । १०८] इत्युत्तरपदलोपात् सिद्धं सिद्धहेमचन्द्रं व्याकरणम् तस्य स० हे सिद्ध । श्रीहैमव्या- करण । । तथा 'यांक प्रापणे' [१०६२] इति याघातुम् ईयसे श्रयसीति क्विपि येः, तस्य सं० हे ये । अत्र “अदेतः स्यमो." [१ । ४ । ४४] इति लुक । तथा प्रेण उपसर्गेण उपलक्षगत्वात् अन्यैरपि, ति उपलक्षणत्वात् परस्मैपदम् "उपसर्गादस्योहो वा" [३ । ३ । २५] इति प्रतिपादितं येयोस्तौ प्रती यौ ऊहशौ श-सयोरैक्यात् ऊह च अम् च ऊहसौ धातू यस्मिन् तत् प्रत्यूहस् । अत्र 'अमू' इति धातुग्रहणात् "सो रु" [२ । १ । ७२] इति रुत्वाभावः, तथा 'अली भूषण' [९१९] इति अल्बातुस्तेन भातीति "क्वचित्" [२ । १ । १७१] डे अलभं प्रत्यूहशू च तत् १ तस्या.-आयते. सवन्धिनि दाहे । २ यद्यपि प्रती 'कोसनार्थान्' इत्येव स्पष्ट लिखितम् परन्तु तस्य स्थाने अस्माभि संगोप्य सूचित पाठ अत्र निर्दिष्ट । ३ 'ति'प्रत्ययस्य परस्मैवदित्वात् अत्र 'ति'पढेन परस्मैपदस्य सूचनम् । ४ ययो वात्वो अर्थात् 'ऊ-अस्' धात्वो । ।३ । २५ । सूत्रेण पक्ष परमपद सूचितम् तो द्वौ धातू अत्र ग्राह्यो-इति आशय ।

·2 अलभं च प्रत्यूहशलभं तस्य सं० हे प्रत्यूहशलभ | त्व 'नख' इति, न अस्माकं वर्ध- मानं दिनं दिनं प्रति वर्धनशीलं स्तादिति सम्बन्धः । त्वं किम्भूतं ? पञ्चम्याः हस्तन्याः अद्यतन्या वा युष्मदर्थबहुवचनं तैर्युक्ता । 'अम् शब्दभक्त्योः'[३९१] इति अम्, 'कै गै रै शब्दे'. [३६-३८] रै 'अन् श्वसन प्राणने' [१०८९] अन् एते धातवो यस्मिन् तत् ताम्रायन् एतेषां परस्मैपदसम्भवात् । तथा खेन खानुबन्धनम् मोऽन्तः "खिन्यनव्यय०" [३ । २ । १११] इति यस्मिन् तत् खम्-यथा-पण्डितंमन्य इति । तथा अ अनुस्वारस्तं लातीति "आतो ड:०" [५ । १ । ७६] इति डे, ड-लयोरै- क्यात् अण्डः, लीः 'लीड्च् प्रलेपणे' [१२४८] इति धातुर्यस्मिन् तत् मण्डलीः । अत्र व्याकरणस्य नपुंसकत्वेऽपि धातुग्रहणात् "क्लीबे" [२ । ४ । ९७] इति न हस्वः। पुनः किम्भूतम् ? 'प्' 'ल' 'ओ' '' एते इत् अनुबन्धा यस्मिन् तत् प्लोषेत् यथा' रुधूपी [१४७३] 'गमलं गतौ' [३९६] इति, 'ओलस्जैति'[१४७०] 'डुलभिषू' [७८६] इति । पुनः किम्भूतं ? कुः स्थानम् , कस्या ? आयतेः-विस्तारस्य । पुनः केषाम् ईड्च् गतौ' [१२५२] ई, प्रपूर्वो 'दीड्च् क्षये' [१२४४ दी, 'पांक् रक्षणे' [१०६७] 'पां पाने' [२] वा पा, एतेषां द्वन्दे “लुगातोऽनाप." [२ । १ । १०९] इत्यालोपे सिद्धम् ईप्रदीपाम् ॥१११॥ इति श्री ४सोमसुन्दरसूरि-तत्पट्टप्रभाकरश्रीजयचन्द्रसूरि-वाचकचक्रचक्रवर्ति-चरित्र- रत्नगणिशिष्यश्रीजिनमाणिक्यगणिविरचिता शतार्थी जीयात् । आसीत् सोमगणव्योमसोमः श्रीसोमसुन्दरः । सरि रिगुणग्रामरामणीयकमन्दिरम् ॥१॥ तत्पट्टोदयशैलाग्र-जाग्रत्तरदिवाकराः। मुनिसुन्दरसूरीन्द्राः पारीन्द्राः परवारणे ॥२॥ सूरिः श्रीजयचन्द्रोऽभूद् यशोनिस्तन्द्रचन्द्रिकः । कृतिनामाननं येनाशरि कैरवकाननम् ॥३॥ तत्पट्टकमलाभाले कालेयतिलकाकृतिः । अभूत् प्रभूत विद्याभूः सूरिः श्रीरत्नशेखरः ॥४॥ १ ते 'त'प्रत्ययै अत्र 'त्वम्' किम्भूतम्' इत्यस्य अनुसधानात् 'युक्तम्' इति उचित पाठ २ अन प्रती 'उ' '' इति लिखित पाठ तयापि तेन ‘प्लोषेत्' इति न सेत्स्यति तत 'ओलति' इत्यत्र 'ओकार'दर्शनात् अस्माभि 'ओ"प्' इति सशोध्य उचित पाठ स्वीकृत । ३ 'रुपी' अत्र प्, 'गाल' अत्र ल, ओलस्ज' अत्र 'ओ' नया 'लभिम्' अत्र प्-एवम् एते प्-ल-ओ-पू अनुवन्धा ज्ञेया. ।

·११६ - तत्पट्टमकटाम्भोज-पाभातिकविभापतिः । भाति विश्वातिशायिश्रीश्रीलक्ष्मीसागरश्चिरम् ॥५॥ सुरिः सोमजयाहानः स्थानमानन्दसंविदाम् । द्वितीयोऽप्यद्वितीयश्रीविशेषगुणशेखरः ॥६॥ पटुतांगममर्मधर्मसमयमोन्मथ्यजाड्यपथः, साक्षाल्लक्षणवेदिवारणघटासंघट्टघण्टापथः । आसीद् वाचकनायकः सुकृतिनामानन्दनः स्यन्दनः, सर्वाङ्गीणगुणश्रियां युगवरश्चारित्ररत्नो गुरुः ॥७॥ जिनसुन्दरशिष्यः सन् युक्तं यो जिनसुन्दरः । कुतुकं यन्न कं चक्रेऽजिनं श्रीजिनसुन्दरम् ॥८॥ स्पष्टाऽष्टादशलक्षणाक्षतमतिप्राग्भारसारस्वतो- दगारस्तारकबारजित्वरयशःसम्भारविश्वम्भरः । तच्छिष्यः प्रतिपक्षपर्वतपथत्पक्षच्छिदाखण्डला, क्षोणीमण्डलमण्डनः स जिनमाणिक्यो गुरुर्गीयते ॥९॥ बुद्धिः का तव वौद्ध ! शुद्धमैथि रे! नयास्तु नैयाय(यि)क । व्याख्येयोऽसि न साङ्ख्य ! सैष विदुषां सीमा न मीमांसकः। दुरं दूरमरे विशन्तु विवरे यद्वा गिरेगहरे, यस्माज्जल्पभरेऽपि जातु जिनमाणिक्यो न शक्यः परैः ॥१०॥ हा चित्तान्यहान्निहि बहुविदुपामाभिनन्दीय बन्दी, सप्राणी स्यान्न वाणी न च रुचिरतया चाचलीत्याचली वाम् । मायरी कर्णपूरी भवति न सुतरामामरी पामरी यद्, वाचः श्रीवाचकेन्द्रो जनयति जिनमाणिक्यनामाभिरामः ॥११॥ १ 'अजिनयोनि' शब्द हरिणपर्याय. । तत. "ते लुग् वा" । ३। २ । १०८ । इत्यनेन 'अजिन शब्दोऽपि हरिणपर्याय 'तत कम् अजिनम्-हरिणम्-जिनसुन्दर न चक्रे अपि तु समस्तमपि भजिन जिनसुन्दर चक्रे इति कुनुकम् । तत्सरिहार. एवम्-अजिनम् अजिनानुयायिनम् क न जिनमुन्दर चक्र ? अपि नु सर्वमेव चक्रे । अथवा अजिनम्-चमे । लक्षणया क चर्मवन्त जिनसुन्दर न चक्र ? मनमपि चर्मवन्त तथा चक्रे इति आगय । २ 'शुद्धपथि' इत्येवं सप्तम्यन्तं पदम् अर्थप्रद भवेत् । ३ न एया -न आगच्छे -इति आशय ।

·११७ भाष्यं साक्षितया विधाय सुधियो येऽन्वर्थमात्रं जगुः, ये वाऽसंशयिताच तेन किल तास्तेनैप तेनेऽञ्जलिः । ये लक्षार्थसमर्थनप्रतिदिनव्यग्रात्मनस्तेष्वयं, सन्नद्धो भवतीति रीतिरनघा श्रीवाचकाधीशितुः ॥१२।। स्थानस्थानशतार्थीति, यथार्थाहानयोगतः । यो गतो जगति ख्याति, प्रति सोमप्रभादिति ॥१३॥ चारित्ररत्नवाचकचरणपरीचारचारुचरितेन । रचिता तेन शतार्थी, सतां कृतार्थीकरोतु मनः ॥१४॥ [युग्मम्] व्यालाधीशमृणालशालिनि रजोजिद्भानुभाजालिनि, प्रोद्यदिग्दलमालभारिणि नभोभृङ्गौघशङ्गारिणि । यावद् राजमरालति प्रतिकलं राजा द्विपक्षीं दधत्, तावच्छास्त्रमिदं विदम्भहृदयानन्दप्रदं नन्दतात् ॥१५॥ निधि-गुण-तिथि १५३९ मितवर्षे हर्षेण विनिर्मिता प्रशस्तिरियम् । जिनमाणिक्यगुरूणां शिष्यभुजिष्येण विजयेन ॥१६॥ ॥ ग्रन्थाग्रम् १६९७ ॥ 1

·No text on this page.

·No text on this page.